EUROPESE COMMISSIE Brussel, 8.9.2022 SWD(2022) 292 final WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE Analyse van het herstel- en veerkrachtplan van Nederland bij het Voorstel voor een UITVOERINGSBESLUIT VAN DE RAAD betreffende de goedkeuring van de beoordeling van het herstel- en veerkrachtplan voor Nederland {COM(2022) 469 final}



1. Samenvatting 2. Uitdagingen op het gebied van herstel en veerkracht: situering 2.1. Macro-economische vooruitzichten 2.2. Uitdagingen in verband met duurzame groei, cohesie, veerkracht en beleid voor de volgende generatie 2.3. Uitdagingen in verband met de groene en de digitale transitie 3. Doelstellingen, structuur en governance van het plan 3.1. Algemene strategie van het plan 3.2. Uitvoeringsaspecten van het plan 4. Samenvatting van de beoordeling van het plan 4.1. Alomvattende en voldoende evenwichtige reactie op de economische en sociale situatie 4.2. Verband met landspecifieke aanbevelingen en het Europees semester 4.3. Groeipotentieel, het scheppen van banen en economische, institutionele en sociale veerkracht, Europese pijler van sociale rechten, verzachting van de gevolgen van de crisis, en sociale territoriale cohesie en convergentie 4.4. Het beginsel "geen ernstige afbreuk doen" 4.5. Groene transitie 4.6. Digitale transitie 4.7. Blijvend effect van het plan 4.8. Mijlpalen, streefdoelen, monitoring en uitvoering 4.9. Kostenberekening

4.10. Controles en audits 4.11. Coherentie Bijlage: Tabel – Klimaat en digitale tagging



1.Samenvatting De Nederlandse economie heeft zich snel hersteld van de COVID-19-pandemie, hoewel er nieuwe tegenwind op komst is en er structurele uitdagingen blijven bestaan. In 2020 kende de economische activiteit, in vergelijking met andere EU-lidstaten, een relatief kleine krimp met een daling van het bbp met 3,8 %. In 2021 herstelde de economie zich snel tot het niveau van vóór de pandemie, met een bbp-groei van 4,9 %. Het herstel van de wereldhandel resulteerde in een sterke uitvoer en een aanzienlijke bijdrage aan de bbp-groei. Na een sterke bbp-groei in 2021 wordt de Nederlandse economie echter geconfronteerd met nieuwe tegenwind. De Russische invasie van Oekraïne heeft de grondstofprijzen verder doen stijgen en heeft geleid tot verdere verstoringen van de toeleveringsketen. De Nederlandse regering heeft begin 2022 aanzienlijke uitgavenverhogingen aangekondigd om de belangrijkste structurele uitdagingen aan te pakken. In 2020 bedroeg het overheidstekort 3,7 % van het bbp als gevolg van de hoge uitgaven voor gezondheidszorg in verband met de COVID-19-pandemie en voor steunmaatregelen om de werkgelegenheid te beschermen en de koopkracht van huishoudens op peil te houden. In 2021 daalde het tekort als percentage van het bbp tot onder de EU-drempel van 3 %. De komende vier jaar wil de regering de uitgaven verhogen met 79 miljard EUR (9,2 % van het bbp van 2021) om uitdagingen als de klimaatverandering, biodiversiteit en waterbeheer, de stijgende energieprijzen en het ontoereikende woningaanbod aan te pakken. Het budget van het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan bedraagt naar schatting 4,7 miljard EUR. Dit moet worden gefinancierd met niet-terugbetaalbare financiële steun uit de herstel- en veerkrachtfaciliteit, waarbij een maximale financiële bijdrage van 4,7 miljard EUR aan Nederland wordt toegewezen. Het land heeft geen leningen in het kader van de herstel- en veerkrachtfaciliteit aangevraagd. Het plan is goed afgestemd op het regeerakkoord 2021-2025 van de Nederlandse regering en andere sectorale strategische documenten. Een belangrijk aandachtspunt van het plan is de groene en de digitale transitie, met maatregelen om de energie-efficiëntie te verbeteren, hernieuwbare energie te ontwikkelen, vervoer en mobiliteit duurzamer te maken en bedrijven te ondersteunen bij de dubbele transitie. Het plan omvat maatregelen om de werking van de woningmarkt te verbeteren, de arbeidsmarkt te hervormen, de overeengekomen hervorming van het pensioenstelsel uit te voeren en de relevantie van het onderwijs- en opleidingsstelsel voor de arbeidsmarkt te vergroten, met name wat groene en digitale vaardigheden betreft. Het herstel- en veerkrachtplan bevat ook maatregelen om de veerkracht en toegankelijkheid van het gezondheidsstelsel te verbeteren en agressieve fiscale planning en witwassen aan te pakken. Gelijke kansen en sociale en territoriale samenhang zijn belangrijke horizontale thema’s in het plan. Het herstel- en veerkrachtplan bevat adequate maatregelen om de belangrijkste uitdagingen waarmee Nederland wordt geconfronteerd, te helpen aanpakken. De uitdagingen die in de recentste landspecifieke aanbevelingen worden genoemd, hebben betrekking op de volgende brede beleidsterreinen: de groene transitie en de digitale transformatie, de bevoordeling van schulden van huishoudens, de arbeidsmarkt, de pensioenen, onderwijs en bij- en omscholing, het versterken van de openbare gezondheidszorg en de pandemieparaatheid en het aanpakken van agressieve fiscale planning en witwassen. Het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan omvat een reeks elkaar versterkende hervormingen en investeringen die naar verwachting in verschillende mate zullen bijdragen tot een doeltreffende aanpak van de vastgestelde uitdagingen, evenredig met de schaal en omvang van het herstel- en veerkrachtplan en de financiële toewijzing ervan. Het plan is in overeenstemming met de uitdagingen en prioriteiten die in de recentste aanbeveling voor de eurozonezijn vastgesteld. In het herstel- en veerkrachtplan komen de zes beleidspijlers als bedoeld in artikel 3 van Verordening (EU) 2021/241 tot instelling van de herstel- en veerkrachtfaciliteit (hierna de “RRF-verordening”) uitgebreid aan bod, met een passend algemeen evenwicht tussen de pijlers. Het plan volgt een alomvattende aanpak om het herstel en de potentiële groei te ondersteunen en tegelijkertijd de sociaal-economische en institutionele veerkracht te verbeteren. In het plan wordt in detail uiteengezet hoe de zes componenten ervan de zes pijlers aanpakken, waarbij de nadruk ligt op de groene transitie, de digitale transitie, het menselijk kapitaal en het vergroten van de brede veerkracht van de Nederlandse economie, met name door de integriteit van het financiële stelsel te waarborgen en de werking van de woningmarkt te verbeteren. De in het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan voorgenomen maatregelen zullen naar verwachting een aanzienlijk effect hebben op het groeipotentieel van de economie en op de economische, sociale en institutionele veerkracht. Maatregelen ter bevordering van een groene en digitale economie zullen naar verwachting een positief effect hebben op het groeipotentieel en het scheppen van banen. Door de ontwikkeling van groene en digitale vaardigheden en steun aan bedrijven en sectoren om zich aan te passen aan de digitale transitie en deze te stimuleren, alsook programma’s voor de ontwikkeling van groene technologie, zal het plan naar verwachting het economische groeipotentieel van Nederland en zijn economische veerkracht bevorderen. Maatregelen ter ondersteuning van de arbeidsmarkt en het verwerven van vaardigheden moeten de groene en de digitale transitie alsook de sociale veerkracht ondersteunen, terwijl het aanpakken van agressieve fiscale planning en het versterken van het kader voor de bestrijding van witwassen moeten bijdragen tot een grotere institutionele veerkracht. Voorts wordt verwacht dat elk van de componenten van het plan de sociale en/of territoriale cohesie zal versterken. In het herstel- en veerkrachtplan worden arbeidsmarkt- en woningmarkthervormingen, hervormingen op het gebied van onderwijs en hervormingen voor de digitale transitie voorgesteld, die naar verwachting zullen bijdragen tot de economische en sociale cohesie van Nederland. De sociale cohesie zal worden ondersteund door maatregelen op het gebied van huisvesting, gezondheidszorg, sociale bescherming van zelfstandigen en bevordering van digitale vaardigheden. Sommige van deze hervormingen zullen gepaard gaan met investeringen die naar verwachting zullen bijdragen tot de uitbreiding van het woningaanbod, de capaciteit van de intensieve zorg en de verwerving van vaardigheden via onderwijs en opleiding, en aldus zullen bijdragen tot de sociale cohesie. De groene transitie is een belangrijke prioriteit van het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan. De maatregelen in het plan zullen naar verwachting bijdragen tot de decarbonisatie- en energiedoelstellingen van Nederland, zoals vastgesteld in het Integraal Nationaal Energie- en Klimaatplan 2021-2030, en zijn belangrijke stappen om tegen 2050 klimaatneutraliteit te bereiken. Ten minste 47,8 % van de financiële bijdrage zal naar verwachting gaan naar maatregelen ter ondersteuning van doelstellingen op het gebied van klimaatverandering. Specifieke hervormingen en investeringen op het gebied van klimaatactie omvatten aanzienlijke inspanningen ter ondersteuning van de uitrol van hernieuwbare energiebronnen, de ontwikkeling van een functionele waterstofinfrastructuur, de aanpassing van woonwijken aan de gevolgen van de klimaatverandering, de verbetering van de energie-efficiëntie in de gebouwde omgeving, de uitrol van klimaatvriendelijke mobiliteitsoplossingen, het herstel van de biodiversiteit in natuurlijke habitats en de overgang naar duurzame landbouw. Geen van de maatregelen in het Nederlandse plan zal naar verwachting ernstige afbreuk doen aan het milieu. De maatregelen ter ondersteuning van digitale doelstellingen vertegenwoordigen 25,6 % van de totale toewijzing van het plan, berekend volgens de methode van bijlage VII bij Verordening (EU) 2021/241. De bijdrage van het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan aan de digitale transitie is gericht op het versnellen van de digitale transformatie. De uitvoering van het plan moet bijdragen tot duurzame economische groei op lange termijn en technologische innovaties, met investeringen in digitale technologieën, infrastructuur en processen. Het plan zal naar verwachting ook het potentieel van artificiële intelligentie maximaliseren en tegelijkertijd specifieke knelpunten wegnemen. Investeringen in verband met kwantumcomputing zullen specifiek start-ups ondersteunen en zullen naar verwachting leiden tot vooruitgang op het gebied van onderzoek en ontwikkeling, netwerken en detectie. Ook andere aspecten van de digitale transitie komen in het plan in verschillende mate aan bod. Dit omvat met name de ondersteuning van duurzame mobiliteit door de signaleringssystemen op het snelwegennet van het land te verbeteren en belangrijke logistieke processen te digitaliseren. Op institutioneel vlak bevat het plan maatregelen om het strafrechtstelsel te digitaliseren, de interne IT-systemen van de overheid te verbeteren en de openbare instellingen transparanter te maken. De in het herstel- en veerkrachtplan beoogde maatregelen zullen naar verwachting een blijvend effect hebben op de economie en de instellingen. Met name de beoogde maatregelen ter bevordering van de dubbele transitie zullen naar verwachting een positief effect hebben op de veerkracht, het groeipotentieel en de economische transformatie, door een efficiënter openbaar bestuur, innovatie, productiviteitsgroei en banencreatie. Dit omvat met name investeringen die gericht zijn op de uitrol van digitale oplossingen in de vervoerssector, investeringen in AI-technologie en hervormingen ter bevordering van digitale overheidsdiensten. Maatregelen ter bevordering van energie-efficiëntie en van de ontwikkeling en toepassing van innovatieve groene technologieën, alsook maatregelen die regelgevingsbelemmeringen voor investeringen in hernieuwbare energie verminderen, zullen naar verwachting particuliere investeringen vrijmaken. Daarnaast wordt verwacht dat maatregelen in verband met (digitale) vaardigheden verandering zullen brengen in het onderwijs- en opleidingsbeleid en de dubbele transitie zullen ondersteunen. De mijlpalen en streefdoelen van het Nederlandse plan zijn over het algemeen gelijkmatig over de uitvoeringsperiode verdeeld, weerspiegelen adequaat het algemene ambitieniveau van het plan en lijken realistisch. Er zij op gewezen dat de uitvoering van een aantal belangrijke hervormingen pas voor 2025 of 2026 is gepland en dat sommige van de grootste investeringen, bijvoorbeeld op het gebied van windenergie en de woningmarkt, naar verwachting pas in 2025 en 2026 hun volle effect zullen sorteren. De uitvoering van de 49 maatregelen in het plan wordt gevolgd via 127 mijlpalen en streefcijfers. De mijlpalen en streefdoelen vormen de belangrijkste elementen van de maatregelen en zijn noodzakelijke stappen voor de uitvoering ervan. Het plan omvat adequate audit- en controleregelingen. De regelingen in het herstel- en veerkrachtplan om corruptie, fraude en belangenconflicten bij het gebruik van de in het kader van de faciliteit verstrekte middelen te voorkomen, op te sporen en recht te zetten, met inbegrip van de regelingen ter voorkoming van dubbele financiering uit de faciliteit en andere programma’s van de Unie, worden als toereikend beoordeeld mits vóór de indiening van het eerste betalingsverzoek vooraf bepaalde mijlpalen zijn bereikt. De door Nederland verstrekte motivering voor het bedrag van de geraamde totale kosten van het herstel- en veerkrachtplan is in grote lijnen redelijk en aannemelijk. Nederland heeft individuele kostenramingen verstrekt voor alle investeringen die in het herstel- en veerkrachtplan zijn opgenomen. Voor de grote meerderheid van de individuele kostenramingen zijn de berekeningen achter de kostenramingen alomvattend en gebaseerd op deugdelijke onderliggende aannames. De kostenramingen worden gestaafd met referentiekosten voor de belangrijkste kostenfactoren, die met bewijsmateriaal worden gestaafd en in overeenstemming zijn met vergelijkbare investeringen. Voor sommige maatregelen zijn de berekeningen van en het verband tussen de kosten en de rechtvaardiging ervan echter niet geheel duidelijk. Al met al blijkt uit de beoordeling van de kostenramingen en de bijbehorende bewijsstukken dat de kosten in redelijke mate gerechtvaardigd en redelijk zijn. Het plan bevat enkele terugkerende kosten, zoals personeelskosten en onderhoudskosten, die essentieel zijn voor het welslagen van de onderliggende hervorming of investering en die geen grote last leggen op de nationale begroting (de meeste zijn tijdelijk en de niet-tijdelijke kosten leiden tot beperkte kosten voor de toekomst), waardoor zij alle naar behoren gerechtvaardigd en aanvaardbaar zijn. Tot slot zijn de geraamde totale kosten van het herstel- en veerkrachtplan in overeenstemming met het kostenefficiëntiebeginsel en staan zij in verhouding tot het verwachte nationale economische en sociale effect. Het herstel- en veerkrachtplan vertoont samenhang binnen elke component en toont thematische onderlinge verbanden en synergieën tussen de verschillende componenten. Het door Nederland gepresenteerde herstel- en veerkrachtplan is opgebouwd rond zes coherente componenten die de gemeenschappelijke doelstellingen ondersteunen, namelijk het stimuleren van het herstel van de Nederlandse economie, het bijdragen aan de dubbele transitie en het vergroten van de veerkracht van het land. De componenten van het plan zijn samenhangend, met consistente hervormingen en investeringen die elkaar versterken. De componenten weerspiegelen de algemene ambitie van het plan om het herstel van de COVID-19-crisis aan te grijpen om vooruitgang te boeken met de dubbele transitie. De componenten 2 en 3 inzake de digitale transitie en de huizenmarkt dragen ook bij tot de groene transitie. Maatregelen om de digitalisering van de Nederlandse economie verder te verbeteren, zijn ook in het hele plan terug te vinden, met name in component 4 inzake onderwijs. Verschillende componenten dragen bij tot meer rechtvaardigheid, sociale cohesie en veerkracht, met name op het gebied van zelfstandig ondernemerschap, onderwijs, agressieve fiscale planning, gezondheid en betaalbare toegang tot huisvesting.

Tabel 1: Samenvatting van de beoordeling van het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan voor de elf criteria die zijn vastgesteld in de RRF-verordening (1)

Evenwich-tige respons (2)

LSA’s (3)

Groei, banen… (4)

“Geen ernstige afbreuk doen” (5)

Groene doelstelling (6)

Digitale doelstelling (7)

Blijvende effecten (8)

Mijlpalen & streef-doelen (9)

Kosten-berekening (10)

Controle-systemen (11)

Coherentie A A A A A A A A B A A 2.Uitdagingen op het gebied van herstel en veerkracht: situering 2.1.Macro-economische vooruitzichten De Nederlandse economie is in 2020 en 2021 veerkrachtig gebleken. De hoge mate van digitalisering van de economie en de tijdige invoering van steunmaatregelen van de overheid hebben de economische gevolgen van COVID-19-gerelateerde inperkingsmaatregelen verzacht. In 2020 kende de economische activiteit, in vergelijking met andere EU-lidstaten, een relatief kleine krimp met een daling van het bbp met 3,8 %. In 2021 herstelde de economie zich snel tot het niveau van vóór de pandemie, met een bbp-groei van 4,9 %. Het herstel in 2021 was het gevolg van de snelle opleving van de particuliere consumptieve bestedingen naarmate de vaccinatiecampagnes het mogelijk maakten de economie weer open te stellen. De economie profiteerde ook van een opleving van de uitvoer, waarbij de nettohandel een aanzienlijke bijdrage leverde aan de groei van het bbp. Verwacht wordt dat de groei in de tweede helft van 2022 en in 2023 gematigd zal zijn omdat de economie met nieuwe tegenwind te kampen heeft. De Russische invasie van Oekraïne heeft de onzekerheid doen toenemen en heeft geleid tot een verdere stijging van de grondstofprijzen en verdere verstoringen van de toeleveringsketen. Het consumentenvertrouwen is sterk gedaald, terwijl bedrijven worden geconfronteerd met strengere financiële voorwaarden. Verwacht wordt dat de groei van de consumptieve bestedingen in de tweede helft van 2022 en 2023 relatief zwak zal zijn als gevolg van de sterk oplopende inflatie die het besteedbaar inkomen van de huishoudens aantast. Ook de investeringsgroei zal naar verwachting negatief worden beïnvloed doordat de afzwakkende vraag, de aanscherping van de financiële voorwaarden en het tekort aan arbeidskrachten wegen op de investeringsbeslissingen van bedrijven. In haar tussentijdse zomerprognose voorspelt de Commissie voor 2022 een bbp-groei van 3,0 %, waarvan 2,2 % een overdracht van 2021 is. Verwacht wordt dat de groei in 2023 gematigd zal blijven op 1,0 %, ondanks de geplande verhoging van de overheidsconsumptie en -investeringen. Begin 2022 kondigde de Nederlandse regering aan dat zij de uitgaven tijdens haar mandaat met 79 miljard EUR (9,2 % van het bbp van 2021) zou verhogen. Deze extra uitgaven zijn gepland om uitdagingen als de klimaatverandering, de overmatige stikstofdepositie, de stijgende energieprijzen en het ontoereikende woningaanbod aan te pakken. De inflatie trok in de tweede helft van 2021 aan (tot 2,8 % voor het jaar) en bleef in 2022 stijgen na de Russische invasie van Oekraïne. De inflatie in 2022 wordt geraamd op 9,4 %. Vooral de stijging van de gas- en olieprijzen heeft grote gevolgen voor de Nederlandse economie gezien de energiemix, die sterk afhankelijk is van deze twee energiebronnen. Meer dan de helft van de Nederlandse huishoudens heeft echter elektriciteits- en gascontracten met een looptijd van meer dan een jaar, waardoor het effect van de prijsstijgingen op het besteedbaar inkomen tot op zekere hoogte zal worden afgezwakt. Daarnaast heeft de regering maatregelen genomen om de gevolgen van de hogere energieprijzen voor de budgetten van huishoudens te verlichten, onder meer door de belastingen op energie te verlagen. De aanjagers van de inflatie zijn de afgelopen maanden breder geworden, waarbij vooral de voedselprijzen fors zijn gestegen, terwijl ook de kerninflatie is opgelopen tot ruim boven de 4 %. Verwacht wordt dat de energieprijzen in de loop van 2023 sterker zullen beginnen te dalen, waardoor de inflatie op jaarbasis zou dalen tot 3,3 %. De Nederlandse arbeidsmarkt wordt steeds krapper: de werkloosheid blijft afnemen en er zijn veel meer vacatures dan werklozen. Daardoor hebben werkgevers steeds meer moeite om mensen met de juiste vaardigheden te vinden. De loongroei is achtergebleven bij het economisch herstel in 2021, maar is de afgelopen maanden aan het aantrekken. Gezien de krappe arbeidsmarkt en de hoge inflatie zal de trend van een stijgende nominale loongroei zich naar verwachting in 2022 en 2023 voortzetten. In het plan wordt uitgegaan van een bbp-groei van 3,6 % voor 2022 en 1,7 % voor 2023. Net als de Commissie wordt er in het plan van uitgegaan dat hogere inflatiecijfers, aanhoudende knelpunten in de toeleveringsketen en de toegenomen onzekerheid als gevolg van de Russische invasie van Oekraïne de Nederlandse economie voor uitdagingen zullen stellen. De verschillen tussen de tussentijdse zomerprognose van de Commissie en het macro-economische scenario dat aan het plan ten grondslag ligt, zijn toe te schrijven aan verschillen in de afsluitdatum – waarbij de prognoses die aan het plan ten grondslag liggen, werden afgerond toen met name de inflatievooruitzichten gunstiger waren. Dit resulteert in gunstigere vooruitzichten voor het bbp voor 2022 en 2023. Tabel 2: Vergelijking van de macro-economische ontwikkelingen en prognoses Bronnen: Zomerprognose 2022 van de Commissie voor het reële bbp en de HICP-inflatie en voorjaarsprognose 2022 van de Commissie voor andere variabelen (COM). Herstel- en veerkrachtplan en CPB CEP 2022 (HVP). *De cijfers van de Commissie zijn gebaseerd op de totale werkgelegenheid in voltijdsequivalenten (VTE’s), de cijfers van het herstel- en veerkrachtplan op het totale aantal gewerkte uren. 2.2.Uitdagingen in verband met duurzame groei, cohesie, veerkracht en beleid voor de volgende generatie Ondanks haar over het algemeen goede prestaties wordt de Nederlandse economie geconfronteerd met een reeks onderling samenhangende uitdagingen. Nederland behoort tot de meest geavanceerde landen in de EU wat betreft de dynamiek van de bbp-groei, gezonde overheidsfinanciën, levensstandaard, productiviteit en connectiviteit. Niettemin zijn er op verschillende gebieden onderling verweven uitdagingen, met als belangrijkste de arbeidsmarkt en de woningmarkt. Daarnaast zijn structurele hervormingen en doelgerichte investeringen in groene en digitale infrastructuur en in vaardigheden nodig om bij te dragen tot een duurzamere en inclusievere groei. De Nederlandse arbeidsmarkt presteert over het algemeen goed, maar kampt nog steeds met aanzienlijke tekorten aan vaardigheden en arbeidskrachten in veel sectoren. Het waarborgen van de beschikbaarheid van geschoolde werknemers is een van de grootste uitdagingen voor Nederland, onder meer in de ICT-sector, de bouw en de horeca. Hoewel tekorten al eerder een uitdaging vormden voor de Nederlandse arbeidsmarkt, heeft de COVID-19-pandemie zowel de intensiteit als het effect op andere sectoren vergroot. Dit tekort aan geschoolde werknemers vereist voortdurende investeringen in bij- en omscholing, ook met het oog op de groene en de digitale transitie. De algemene prestaties van de arbeidsmarkt zijn goed, met een hoge arbeidsparticipatie en een lage werkloosheid, maar de segmentatie van de arbeidsmarkt blijft voor belangrijke uitdagingen zorgen. Het hoge niveau van flexibele werkgelegenheid vereist verdere aandacht op het gebied van gelijke kansen op de arbeidsmarkt, billijke arbeidsvoorwaarden en adequate sociale bescherming. Bepaalde groepen (vooral jongeren, lager geschoolden en laaggeschoolden, mensen met een migratieachtergrond of gehandicapten) en zelfstandigen zonder personeel werden tijdens de pandemie het hardst getroffen en zagen hun inkomen (aanzienlijk) dalen. Daarnaast heeft Nederland een hoog percentage vrouwen met een deeltijdbaan (62,5 % in 2021), wat leidt tot een van de grootste loonkloven (en pensioenkloven) tussen mannen en vrouwen in de EU. Terwijl het pensioenstelsel goed presteert qua toereikendheid van de pensioenen en budgettaire houdbaarheid, heeft het stelsel van bedrijfspensioenen (tweede pijler) minpunten wat intergenerationele billijkheid, transparantie van pensioenrechten en flexibiliteit betreft. De pensioenbijdragen van de tweede pijler zijn hoog en er kunnen grote aanpassingen van de bijdragen nodig zijn om onevenwichtigheden in de balansen van pensioenfondsen op te vangen. De grote verplichte spaartegoeden dragen ook bij tot het overschot op de lopende rekening. De uitvoering van de tussen de sociale partners en de regering overeengekomen hervorming van het pensioenstelsel zou de pensioenfondsen schokbestendiger kunnen maken. De COVID-19-pandemie heeft het woningtekort verergerd, terwijl verstoringen op de woningmarkt hebben bijgedragen tot de snelle stijging van de huizenprijzen. Deze stijging van de huizenprijzen werd aangewakkerd door de lage rentetarieven en, in 2021, door het toegenomen budget van huishoudens als gevolg van extra spaargeld dat tijdens de pandemie werd opgebouwd. De hypotheekschuld in Nederland is hoger dan het gemiddelde in de EU-lidstaten, waarbij huishoudens grote bedragen lenen in verhouding tot de waarde van hun nieuwe woning en tot hun inkomen. Deze hoge hypotheekschulden maken huishoudens financieel kwetsbaar voor veranderingen in vastgoedprijzen en rentetarieven. Dit versterkt de cycliciteit van de Nederlandse economie. In het kader van de procedure voor macro-economische onevenwichtigheden (PMO) van de Commissie van 2022 zijn twee macro-economische onevenwichtigheden vastgesteld waarmee Nederland wordt geconfronteerd: het hoge schuldniveau van de particuliere sector en het grote overschot op de lopende rekening. De hoge hypotheekschuld draagt in aanzienlijke mate bij tot het hoge schuldniveau van de particuliere sector in Nederland. Naast de hypotheekschuld draagt ook de intragroepsschuld van grote multinationals bij tot de grote schuldpositie van de particuliere sector. De andere macro-economische onevenwichtigheid die in het kader van de PMO is vastgesteld, betreft het grote overschot op de lopende rekening, dat met gemiddeld 8,4 % in de afgelopen drie jaar de desbetreffende benchmark (6 % van het bbp) ruimschoots overschrijdt. Vanuit sectoraal oogpunt zijn hoge spaarsaldi en lage binnenlandse investeringen van niet-financiële vennootschappen de belangrijkste structurele aanjagers van het aanhoudend hoge overschot op de lopende rekening.

De achteruitgang van de onderwijsprestaties en het bestaan van aanzienlijke verschillen in het onderwijsstelsel zijn een punt van zorg in Nederland. De kloof in onderwijsresultaten als gevolg van de sociaal-economische en migratieachtergrond is groot. Er wordt te weinig geïnvesteerd om de onderwijsstelsels inclusiever te maken en de prestaties ervan te verbeteren, zodat de onderwezen vaardigheden beter aansluiten bij de vaardigheden die de arbeidsmarkt nodig heeft. De COVID-19-crisis heeft het hardst toegeslagen bij kwetsbare groepen die niet over de nodige basis- en beroepsvaardigheden beschikken. Zij heeft de algemene onderwijsresultaten doen dalen, maar heeft ook de reeds grote verschillen in de onderwijsresultaten van kwetsbare lerenden vergroot. Het Nederlandse gezondheidsstelsel is er relatief goed in geslaagd de ongekende druk van de pandemie het hoofd te bieden, maar de pandemie heeft ook enkele tekortkomingen aan het licht gebracht. De crisis heeft aangetoond dat een veerkrachtiger gezondheidsstelsel niet alleen zou helpen om mogelijke toekomstige schokken op te vangen, maar ook om meer structurele uitdagingen, zoals een tekort aan bepaalde gezondheidswerkers, aan te pakken. Hoewel de Nederlandse gezondheidszorg zeer goed presteert wat betreft universele toegang tot hoogwaardige gezondheidszorg tegen redelijke kosten, heeft de COVID-19-pandemie duidelijk gemaakt dat het moeilijk is om e-gezondheidsdiensten te verlenen door een gebrek aan relevante e-gezondheidsinstrumenten. Nederland behoort tot de landen met de grootste stromen van inkomende en uitgaande buitenlandse directe investeringen ter wereld en is daarom onderhevig aan een hoog witwasrisico. De Nederlandse regering heeft verschillende maatregelen genomen om misbruik van vennootschaps- en juridische structuren voor witwasdoeleinden tegen te gaan, maar er blijven nog belangrijke uitdagingen bestaan wat de naleving van antiwitwasregelgeving betreft. Nederland wordt genoemd als een van de lidstaten waarvan de belastingregels worden gebruikt door ondernemingen die zich bezighouden met agressieve fiscale planning. De strijd tegen agressieve fiscale planning is essentieel om het Nederlandse belastingstelsel efficiënter en eerlijker te maken. 2.3.Uitdagingen in verband met de groene en de digitale transitie Groene dimensie Het herstel- en veerkrachtplan moet bijdragen tot de groene transitie en ten minste 37 % van de financiële toewijzing moet bijdragen tot de verwezenlijking van klimaatdoelstellingen. De maatregelen in het plan moeten bijdragen tot het bereiken van de doelstelling van klimaatneutraliteit tegen 2050 en van de energie- en klimaatdoelstellingen voor 2030, rekening houdend met de nationale energie- en klimaatplannen van de lidstaten. Zij moeten ook bijdragen tot het halen van milieudoelstellingen inzake afval, water, verontreinigingsbeheersing, bescherming en herstel van de biodiversiteit, mariene hulpbronnen en watervoorraden, en moeten de transitie naar duurzame voedselsystemen en, in voorkomend geval, naar een circulaire economie ondersteunen, waarbij ervoor moet worden gezorgd dat niemand achterblijft. Broeikasgasemissies Nederland heeft goede vooruitgang geboekt bij het terugdringen van broeikasgasemissies, maar er is meer nodig om de EU-doelstellingen en nationale doelstellingen te halen. De grootste uitdaging voor Nederland wat betreft het halen van klimaatdoelstellingen houdt verband met de aanwezigheid van relatief grote energie-intensieve industrie- en vervoerssectoren. Naast elektrificatie zullen deze sectoren een beroep moeten doen op andere energiedragers, zoals hernieuwbaar waterstof, om klimaatneutraal te worden. Nederland heeft zijn doelstelling voor 2020 om de emissies in niet onder het EU-emissiehandelssysteem (ETS) vallende sectoren te verminderen, overtroffen met 13 procentpunten (zie tabel 3), al is dit gedeeltelijk toe te schrijven aan het effect van de pandemie en niet zozeer aan structurele verminderingen. Voorts lagen de totale broeikasgasemissies (uitgezonderd landgebruik, verandering in landgebruik en bosbouw (LULUCF) en met inbegrip van de internationale luchtvaart) in 2020 ongeveer 24 % lager dan in 1990. Tegen 2030 zullen de totale broeikasgasemissies met het huidige beleid naar schatting 38 % tot 48 % onder het niveau van 1990 liggen. In het regeerakkoord 2021-2025 van de Nederlandse regering is de ambitie verhoogd en wordt gestreefd naar ten minste 55 %, terwijl ernaar wordt gestreefd de netto-emissies tegen 2030 met 60 % te verminderen ten opzichte van 1990. Duurzame energie Nederland behoort tot de lidstaten met het laagste aandeel hernieuwbare energie in het bruto binnenlands verbruik. Fossiele energiedragers vormen nog steeds het grootste deel van de energiemix met 39 % aardolie en aardolieproducten en 44 % aardgas. Daarnaast heeft Nederland een van de grootste verschillen tussen het aandeel hernieuwbare energie in 2020 (14 %) en het EU-streefcijfer voor 2030 (27 %). Er zijn een aantal belangrijke uitdagingen bij de verwezenlijking van het volledige potentieel van hernieuwbare energiebronnen op de Noordzee. Onlangs heeft de regering de doelstelling voor de productie van offshore windenergie verhoogd van 11,5 GW tot 21 GW in 2030. Om deze doelstelling te halen, moeten echter uitdagingen worden overwonnen in verband met de ecologische integratie van offshore windparken in het Noordzeemilieu, het gebruik van de Noordzeeruimte door veel verschillende actoren en de integratie van offshore windparken in het onshore energiesysteem. Nederland heeft het potentieel om een voortrekkersrol te spelen bij de productie van groene waterstof in Europa, maar de opschaling blijft een uitdaging. De regering streeft naar een elektrolysecapaciteit van 3-4 GW tegen 2030 en wil deze ambitie verhogen in het licht van het voorstel van de Europese Commissie voor de herziening van de EU-richtlijn hernieuwbare energie en de ambities in de REPowerEU-mededeling. De verwezenlijking van deze doelstelling vereist extra innovatie en meer inspanningen om de kosten in de hele toeleveringsketen, van productie tot opslag tot gebruik, aanzienlijk te verlagen. De toenemende capaciteitsbeperkingen in het Nederlandse elektriciteitsnet vertragen de uitvoering van nieuwe onshore hernieuwbare-energieprojecten. De capaciteitsbeperkingen zijn vooral acuut in de provincies Flevoland, Drenthe en Limburg en er zijn extra investeringen in netwerkinfrastructuur en technisch personeel nodig om de knelpunten in het netwerk weg te werken. Het gebrek aan een voldoende “slim” energienet voor variabele hernieuwbare energie beperkt ook de doeltreffendheid en snelheid van de energietransitie. De uitrol van extra capaciteit voor hernieuwbare energiebronnen wordt beperkt door complexe en langdurige administratieve procedures. De regering heeft de afgelopen jaren al verschillende maatregelen genomen om de vergunningverlening voor energieprojecten te vereenvoudigen, maar er blijven knelpunten, met name op lokaal niveau, om hernieuwbare-energieprojecten goed te keuren gezien de hoge bevolkingsdichtheid. Energie-efficiëntie Nederland heeft goede vooruitgang geboekt bij het halen van zijn energie-efficiëntiedoelstellingen, maar de inspanningen moeten worden volgehouden om ervoor te zorgen dat het op koers blijft om zijn doelstellingen voor 2030 te realiseren, met name wat het primaire energieverbruik betreft. Hoewel het streefdoel voor het eindenergieverbruik voor 2020 gemakkelijk werd gehaald, zou het streefdoel voor het primaire energieverbruik niet zijn gehaald zonder de gevolgen van de COVID-19-pandemie. Ondanks een breed scala aan beleidsmaatregelen en steunprogramma’s op het gebied van energie-efficiëntie in alle sectoren, moet erop worden toegezien dat een enge beleidsfocus op broeikasgasemissiereducties de uitvoering van energie-efficiëntiemaatregelen, die vaak de meest kostenefficiënte manier zijn om emissies te verminderen, niet in gevaar brengt, met name in de industrie. Energie-efficiëntie zal ook van cruciaal belang zijn om de verwezenlijking van andere doelstellingen te ondersteunen, met name wat betreft de continuïteit van de gasvoorziening en hernieuwbare energiebronnen. De CO2-emissies van de gebouwde omgeving zijn tussen 1990 en 2021 aanzienlijk gedaald, maar moeten in een veel sneller tempo worden teruggedrongen om de reductiedoelstelling van 60% tegen 2030 te halen, zoals in het regeerakkoord 2021-2025 van de Nederlandse regering vastgelegd. Het energieverbruik van gebouwen blijft een belangrijke bron van CO2-emissies in Nederland als gevolg van de verbranding van fossiele brandstoffen voor de opwekking van energie en warmte. Daarom zijn extra inspanningen nodig om het energieverbruik van gebouwen te verminderen en alternatieve oplossingen voor energieopwekking te installeren teneinde de CO2-uitstoot door de bebouwde omgeving terug te dringen van de huidige 22 Mton tot de nationale doelstelling van 10 Mton in 2030. Biodiversiteit en waterbeheer De overmatige stikstofdepositie in de landbouw is schadelijk voor het milieu: meer dan driekwart van de beschermde habitats en soorten heeft een ongunstige staat van instandhouding. Het stikstofoverschot in Nederland is vier keer zo groot als het EU-gemiddelde en de ammoniakemissies per hectare behoren tot de hoogste in Europa (60 kg NH3/ha). De stikstofdepositie overschrijdt de drempelwaarden van de nitratenrichtlijn, belemmert de biodiversiteitsdoelstellingen en tast de waterkwaliteit aan. Naar aanleiding van een uitspraak van de Raad van State in 2019 werd er bij de regering op aangedrongen actie te ondernemen om de stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden en omliggende gebieden te verminderen. De uitspraak heeft gevolgen gehad voor bestaande en nieuwe bouwvergunningen, waardoor de bouwactiviteiten in 2020 werden beperkt en onzekerheid werd gecreëerd voor landbouwactiviteiten. Tegen deze achtergrond is het dringend noodzakelijk dat Nederland zijn nitraatactieprogramma aanzienlijk versterkt overeenkomstig de verplichtingen uit hoofde van de nitraatrichtlijn. Er zijn ook extra inspanningen nodig om ervoor te zorgen dat de doelstellingen van de kaderrichtlijn water, Natura 2000 en de wetgeving inzake luchtkwaliteit worden verwezenlijkt.

De overgang naar duurzame landbouw blijft een uitdaging, maar is noodzakelijk om de stikstofdepositie te verminderen. Nederland is het land met de grootste veedichtheid in de EU en de landbouwsector als geheel is verantwoordelijk voor 45 % van de stikstofdepositie. Duurzame mobiliteit Nederland heeft een zeer dynamische uitrol van emissievrije voertuigen en een groot aandeel elektrificatie in zijn spoorwegnet, maar verdere investeringen in duurzame mobiliteit kunnen helpen knelpunten weg te werken. Nederland loopt voorop bij de uitrol van laadinfrastructuur voor elektrische wegvoertuigen. Daarnaast neemt het land ook het voortouw bij de inspanningen om het vervoer over de binnenwateren koolstofvrij te maken. Tegelijkertijd behoort de Nederlandse spoor- en wegeninfrastructuur tot de meest overbelaste van Europa, vooral door het intensieve gebruik ervan. Met investeringen in duurzame mobiliteitsoplossingen zullen niet alleen vervoersknelpunten worden aangepakt, maar kunnen ook positieve overloopeffecten op de eengemaakte markt worden gerealiseerd, gezien het belang van Nederlandse vervoersknooppunten zoals de haven van Rotterdam en de luchthaven Schiphol. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de doelstellingen, streefcijfers en bijdragen van Nederland in het kader van Verordening (EU) 2018/1999 van het Europees Parlement en de Raad van 11 december 2018 inzake de governance van de energie-unie en van de klimaatactie. Tabel 3: Overzicht van de Nederlandse doelstellingen, streefcijfers en bijdragen op het gebied van energie en klimaat Nationale streefcijfers en bijdragen Recentste beschikbare gegevens 2020 2030 Beoordeling ambitieniveau voor 2030 Bindend streefcijfer voor broeikasgasemissies t.o.v. 2005 in het kader van de verordening inzake de verdeling van de inspanningen (%) 29 % (proxygegevens 2020) -16 % (ESD-doelstelling) -36 % (ESD-doelstelling) Zoals in ESR Nationaal streefcijfer/nationale bijdrage voor hernieuwbare energie: Aandeel energie uit hernieuwbare bronnen in bruto-eindverbruik van energie (%) 14 % 14 % 27 % Voldoende ambitie Nationale bijdrage energie-efficiëntie: Primair energieverbruik (Mtoe) 58,42 (2020) 60,7 46,6 Voldoende ambitie Eindenergieverbruik (Mtoe) 45,54 52,2 43,9 Bescheiden ambitie Niveau elektriciteitsinterconnectiviteit (%) >15 % >15 % 37 % N.V.T. Bron: Assessment of the final national energy and climate plan of the Netherlands, SWD (2020) 918 final. Digitale dimensie Het herstel- en veerkrachtplan moet bijdragen tot de digitale transitie en ten minste 20 % van de financiële toewijzing moet bijdragen tot de verwezenlijking van digitale doelstellingen. De maatregelen in het plan moeten onder meer bijdragen tot de digitale transformatie van de economische en de sociale sector (met inbegrip van het openbaar bestuur, de overheidsdiensten, het rechtsstelsel en het gezondheidszorgstelsel). Het doel van de maatregelen in het plan moet zijn om niet alleen het concurrentievermogen maar ook de veerkracht, flexibiliteit en veiligheid van bedrijven en overheidsactoren te verbeteren en tegelijkertijd steeds inclusiviteit te waarborgen. Opmerking: Het EU-aggregaat heeft betrekking op de EU-27, op basis van het DESI-verslag van 2022 Op digitaal gebied is Nederland een van de best presterende landen in de EU. Het staat op de derde plaats van de EU-lidstaten in de algemene ranglijst van de index van de digitale economie en samenleving (DESI) van 2022. Nederland presteert bijzonder goed op het gebied van de invoering van digitale technologieën door bedrijven en het gebruik van onlinediensten. Het presteert ook goed op het gebied van connectiviteit, met een hoog niveau van dekking op het gebied van 5G en netwerken met zeer hoge capaciteit (very high capacity network - VHCN). Ondanks de hoge 5G-dekking kunnen de kwaliteit, betrouwbaarheid en capaciteit van het Nederlandse 5G-netwerk echter nog worden verbeterd door de toewijzing van de resterende frequenties te versnellen. Bovendien liggen de breedbandprijzen in het land steeds hoger dan het EU-gemiddelde. De Nederlandse bevolking heeft over het algemeen een hoog niveau van digitale basisvaardigheden en geavanceerde digitale vaardigheden. Tegelijkertijd kampt het land echter ook met een aanhoudend tekort aan digitaal geschoolde professionals, onder meer op het gebied van artificiële intelligentie, data en cyberbeveiliging. Het aandeel ICT-specialisten in de beroepsbevolking ligt boven het EU-gemiddelde, maar het aandeel afgestudeerde ICT’ers is het op vier na laagste in de EU. Dit maakt het voor bedrijven nog moeilijker om digitaal gekwalificeerd personeel te vinden. Als gevolg daarvan blijft het percentage bedrijven dat aangeeft moeite te hebben om ICT-vacatures ingevuld te krijgen zeer hoog (71,3 % in vergelijking met gemiddeld 55,4 % in de EU in 2020). Het aandeel vrouwelijke ICT-specialisten is de afgelopen jaren langzaam toegenomen, maar ligt nog steeds iets onder het EU-gemiddelde. Het aanpakken van deze uitdagingen door middel van passende investeringen in onderwijs in digitale vaardigheden en meer in het algemeen in de ontwikkeling van digitale vaardigheden kan ertoe bijdragen dat Nederland zijn positie als digitale leider behoudt. Tekstvak 1: Vooruitgang in de richting van de duurzame ontwikkelingsdoelen Overzicht van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen en de vier dimensies die ten grondslag liggen aan de jaarlijkse strategie voor duurzame groei De duurzameontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s) zijn sinds de cyclus van 2020 geïntegreerd in het Europees Semester. Dit geeft blijk van een sterk engagement voor duurzaamheid bij de coördinatie van het economisch en werkgelegenheidsbeleid in de EU. In die context wordt in dit deel een overzicht gegeven van de prestaties van Nederland met betrekking tot de SDG’s met bijzondere relevantie voor de vier dimensies die ten grondslag liggen aan de jaarlijkse strategie voor duurzame groei van 2021 en die van belang zijn voor de herstel- en veerkrachtplannen (groene transitie, billijkheid, digitale transitie en productiviteit, en macro-economische stabiliteit), waarbij wordt aangegeven op welke gebieden investeringen en hervormingen in overeenstemming met de doelstellingen van de faciliteit de verwezenlijking van de SDG’s verder kunnen versnellen. Groene transitie Nederland presteert zeer goed op verschillende SDG-indicatoren met betrekking tot milieuduurzaamheid (SDG's 2, 9, 11, 12, 13 en 15) en gaat erop vooruit wat betreft de indicator voor betaalbare en schone energie (SDG 7). Wat de aanpak van “betaalbare en schone energie” (SDG 7) betreft, heeft het land aanzienlijke vooruitgang geboekt met betrekking tot het aandeel hernieuwbare energie in het totale energieverbruik, dat is gestegen van 5,7 % in 2015 tot 14 % in 2020, maar nog steeds onder het EU-gemiddelde (22,1 % in 2020) ligt. Nederland heeft ook vooruitgang geboekt op het gebied van indicatoren als “primair energieverbruik” en “eindenergieverbruik”, maar het verbruik blijft hoger dan het EU-gemiddelde. Een verdere vermindering van de ammoniakemissies door de landbouw zou leiden tot vooruitgang met betrekking tot SDG 2 “Milieueffecten van de landbouwproductie”. Billijkheid

Nederland scoort over het algemeen hoog op indicatoren die de billijkheid van de samenleving en de economie beoordelen (SDG's 1, 2, 3, 4, 5, 8 en 10). Het land presteert beter dan het EU-gemiddelde voor de meeste indicatoren met betrekking tot armoede, gezondheid en onderwijs (SDG’s 1, 3 en 4). Het presteert historisch gezien zeer goed op het gebied van economische groei en werkgelegenheid (SDG 8). De arbeidsparticipatie is gestegen van 77,9 % in 2016 tot 81,7 % in 2021, waardoor Nederland een van de best presterende landen in de EU is (EU-gemiddelde: 73,1 % in 2021). Digitale transitie en productiviteit Nederland presteert beter dan het EU-gemiddelde op bijna alle indicatoren die verband houden met productiviteit (SDG's 4, 8 en 9). Zo heeft het land het hoogste percentage mensen met ten minste digitale basisvaardigheden (79 % in 2021, tegenover een EU-gemiddelde van 54 %), en een van de hoogste percentages volwassenen die deelnemen aan onderwijs (SDG 4). Het aandeel huishoudens met toegang tot snel internet in 2021 (90,6 %) ligt ruim boven het EU-gemiddelde (70,2 %) en is aanzienlijk gestegen sinds 2016 (31,2 % in 2016). Nederland heeft zijn O&O-uitgaven opgetrokken van 2,1 % van het bbp in 2015 tot 2,3 % van het bbp in 2020 en zit nu op het EU-gemiddelde (2,3 % in 2020). Macro-economische stabiliteit Nederland presteert zeer goed op het gebied van SDG-indicatoren die verband houden met macro-economische stabiliteit (SDG's 8 en 16). Met name de indicatoren voor “vrede, gerechtigheid en sterke instellingen” (SDG 16) zijn verder verbeterd. Nederland presteert ook beter dan het EU-gemiddelde wat betreft indicatoren die verband houden met werkgelegenheid en fatsoenlijk werk (SDG 8). Hoewel het percentage van de bevolking dat aangifte doet van criminaliteit, geweld of vandalisme is gedaald van 17,4 % in 2014 tot 15,7 % in 2020, ligt het nog steeds boven het EU-gemiddelde (11 % in 2019) (SDG 16). 3.Doelstellingen, structuur en governance van het plan 3.1.Algemene strategie van het plan Het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan moet als katalysator fungeren voor duurzamere, slimmere en inclusievere groei, de sociale cohesie versterken en de Nederlandse samenleving weerbaarder maken tegen crises (zoals pandemieën) en de klimaatverandering. De dimensies van duurzame en veerkrachtige groei vullen elkaar aan in het herstel- en veerkrachtplan. Maatregelen gericht op productiviteitsgroei en macro-economische stabiliteit dragen ook bij tot ecologische duurzaamheid. De Nederlandse bredere hervormings- en investeringsagenda, waartoe ook het herstel- en veerkrachtplan behoort, is in overeenstemming met deze beginselen vormgegeven. Het herstel- en veerkrachtplan is gestructureerd volgens zes prioriteiten, die de zes pijlers van de RRF-verordening bestrijken. De zes prioriteiten van het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan, die in zes componenten worden beschreven, zijn: (1) de groene transitie bevorderen, (2) de digitale transformatie versnellen, (3) de woningmarkt verbeteren en gebouwen energie-efficiënter maken, (4) de arbeidsmarkt, pensioenen en toekomstgericht onderwijs versterken, (5) de openbare gezondheidszorg en de pandemieparaatheid versterken en (6) agressieve fiscale planning en witwassen aanpakken. Tabel 4: Overzicht van de componenten en bijbehorende kosten. Component Kosten (in miljoenen EUR) Bevordering van de groene transitie 1.1 Versnelling van de klimaat- en energietransitie 1 836 1.2 Aanpak van stikstof Versnelling van de digitale transformatie 2.1 Bevordering van innovatieve technologieën en digitale vaardigheden 1 072 2.2 Toekomstbestendige mobiliteit 2.3 Toekomstbestendige IT in het openbaar bestuur Verbetering van de woningmarkt en verduurzaming van gebouwen 3.1 Verbetering van de woningmarkt 1 387 3.2 Verduurzaming van gebouwen Versterking van de arbeidsmarkt, pensioenen en toekomstgericht onderwijs 4.1 Versterking van de arbeidsmarkt en een goed pensioen 241 4.2 Toekomstbestendig onderwijs en onderzoek Versterking van de volksgezondheidssector en de pandemieparaatheid 5.1 Versterking van de volksgezondheidssector en de pandemieparaatheid 172 Aanpak van agressieve fiscale planning en witwassen 6.1 Aanpak van agressieve fiscale planning en witwassen 0 Totaal 4 708 De eerste component van het plan is gericht op het bevorderen van de groene transitie en het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen en stikstof. Een van de belangrijkste hervormingen in de component, de Energiewet, is voor Nederland van bijzonder belang om te kunnen overstappen op een groenere economie. Deze hervorming gaat vergezeld van fiscale hervormingen op het gebied van energiebelasting, autobelasting, belastingen op CO2-emissies door de industrie en vliegbelasting, die allemaal bedoeld zijn om de vergroening van de economie te stimuleren. De investeringen “Wind op Zee” en “Groenvermogen waterstof” hebben tot doel de productie van duurzamere energie te ondersteunen en het aandeel van energie uit hernieuwbare energiebronnen in Nederland te vergroten. De component omvat ook investeringen om te komen tot duurzamer vervoer door de overgang naar schonere technologie in het vervoer door de lucht en over water te ondersteunen. De component draagt bij tot de vermindering van stikstofemissies door te investeren in natuurherstel en door de sanering van varkenshouderijen te ondersteunen. De tweede component is gericht op de versnelling van de digitale transformatie. Deze component is gericht op innovatie en verbetering van wetenschappelijk onderzoek en omvat een pakket investeringen ter bevordering van geavanceerde technologieën, zoals kwantumtechnologie en artificiële intelligentie. Verdere digitalisering in het onderwijs en de logistieke sector wordt ondersteund door gerichte investeringen. De component pakt ook de Nederlandse uitdagingen in verband met vervoersknelpunten aan door investeringen in het spoorverkeer (bevordering van de implementatie van het Europees beheersysteem voor het spoorverkeer) en het wegverkeer (verbetering van wegkantstations en slimme mobiliteitsoplossingen) te ondersteunen. Deze investeringen zullen naar verwachting leiden tot meer energie-efficiëntie, veiligheid en digitalisering van de infrastructuur. Daarnaast is het de bedoeling dat de IT-systemen van de overheid worden gemoderniseerd, wat het openbaar bestuur efficiënter, transparanter en toegankelijker zal maken. Om dit mogelijk te maken, omvat de component een hervorming van het openbaar bestuur, de verdere digitalisering van het strafrechtstelsel en de actualisering van de IT-systemen van het ministerie van Defensie. De derde component heeft tot doel de woningmarkt te verbeteren en gebouwen energie-efficiënter te maken. Deze component omvat een pakket hervormingen om de bouw van woningen te versnellen en de woningmarkt eerlijker en toegankelijker te maken voor iedereen. Een eerste hervorming heeft tot doel de sociale huur afhankelijker te maken van het inkomen door hogere huurverhogingen toe te staan voor huurders met een hoger inkomen. Twee fiscale hervormingen zullen de leegwaarderatio in het Nederlandse belastingstelsel verhogen alsook de belastingvrijstelling van schenkingen ter financiering van de aankoop van een woning door jonge mensen. De overige twee hervormingen zullen het woningaanbod bevorderen doordat met provincies en gemeenten bindende overeenkomsten zullen worden gesloten voor de bouw van nieuwe woningen en doordat knelpunten in de plannings- en vergunningsprocedures voor bouwprocessen in Nederland zullen worden weggewerkt. De bouw van nieuwe woningen wordt verder ondersteund door een investering die tot doel heeft gemeenten middelen te verschaffen om investeringen te doen die nodig zijn voordat de bouw van woningen van start kan gaan. Tot slot omvat de component twee investeringen die tot doel hebben bij te dragen tot de energie-efficiëntie van de gebouwde omgeving: een subsidieregeling ter verbetering van de energie-efficiëntie van publiek vastgoed en een investeringssubsidieregeling voor eigenaars van gebouwen voor de uitvoering van energiebesparende maatregelen. De vierde component is gericht op de versterking van de arbeidsmarkt, het pensioenstelsel en het onderwijs. Deze component omvat verscheidene belangrijke hervormingen, zoals de verlaging van de zelfstandigenaftrek, de invoering van een verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen en maatregelen om schijnzelfstandigheid aan te pakken (met inbegrip van een wetswijziging om arbeidsverhoudingen beter te definiëren). Het gecombineerde effect van deze maatregelen moet leiden tot een grotere sociale en institutionele veerkracht en moet bijdragen tot een gelijk speelveld voor zelfstandigen en werknemers, waardoor gelijke kansen voor iedereen worden bevorderd. Een andere belangrijke hervorming die in deze component is opgenomen, is de hervorming van het pensioenstelsel die moet leiden tot een adequater en transparanter pensioenstelsel. Er zijn investeringen in menselijk kapitaal gepland om mensen te ondersteunen bij het ontwikkelen van hun loopbaan en het vinden van een baan door middel van omscholing, waarmee wordt bijgedragen aan het aanpakken van tekorten op de arbeidsmarkt en tekorten aan vaardigheden en aan het bevorderen van de groene en de digitale transitie. De component is erop gericht onderwijs en onderzoek geschikt te maken voor de toekomst door te investeren in een nationaal onderwijslab en door kwetsbare leerlingen te ondersteunen (door scholen meer financiële middelen te geven om nieuwkomers, laatstejaarsstudenten en online onderwijs te ondersteunen). De vijfde component is gericht op de versterking van de sector van de volksgezondheid en de pandemieparaatheid. Deze component omvat investeringen om het tekort aan personeel in de zorgsector in tijden van een gezondheidscrisis te verminderen en om de intensivecarecapaciteit tijdens de COVID-19-pandemie te vergroten. Daarnaast zijn maatregelen gepland om gezondheidszorg op afstand mogelijk te maken door het gebruik van e-diensten en om de gegevensuitwisseling tussen gezondheidsinstellingen en voor onderzoek te versterken. De zesde en laatste component is gericht op het aanpakken van agressieve fiscale planning en witwassen. Deze component omvat een hervormingspakket ter bestrijding van belastingontwijking. De hervormingen zijn er met name op gericht belastingontwijking aan te pakken door: i) het opleggen van een voorwaardelijke bronbelasting op rente-, royalty- en dividendbetalingen aan begunstigden in laagbelastende jurisdicties, ii) de invoering van een wet die mismatches bij de toepassing van het zakelijkheidsbeginsel tegengaat, iii) het voorkomen van een vrijstelling via een specifieke renteaftrekbeperking, iv) het beperken van liquidatie- en stakingsverliesregelingen en v) het beperken van verliesverrekening. Om beslissende resultaten te bereiken, hebben de maatregelen tegen belastingontwijking tot doel verder te gaan dan de vereisten van de Europese richtlijnen (ATAD1 en ATAD2). Deze component omvat ook een hervorming om witwassen tegen te gaan. Het tijdschema van het plan is relatief evenwichtig: hervormingen en investeringen zijn redelijk gelijkmatig verdeeld over de RRF-periode.

3.2.Uitvoeringsaspecten van het plan Samenhang Het plan is afgestemd op belangrijke nationale en Europese programma’s en initiatieven. Het herstel- en veerkrachtplan zorgt voor consistentie en bevordert synergieën met: -het nationaal klimaatakkoord en nationaal klimaatfonds (punt 2.1); -de digitaliseringsprioriteiten in het regeerakkoord 2021-2025 van de Nederlandse regering (punt 2.2); -de Nationale woonagenda (punt 2.3); -prioriteiten die door de Commissie Regulering van Werk zijn vastgesteld (punt 2.4); -het Nederlandse gezondheidsbeleid, waarbij prioriteit wordt gegeven aan e-gezondheidszorg en pandemieparaatheid (punt 2.5); en -het nationale beleid inzake belastingontwijking, overeenkomstig de aanbevelingen van de Adviescommissie belastingheffing van multinationals (punt 2.6). Het plan is in grote lijnen in overeenstemming met de uitdagingen en prioriteiten die in de recentste aanbeveling van de Raad betreffende het economisch beleid van de eurozone zijn aangegeven. Grote investeringen zijn gericht op de groene agenda en de digitale transitie, en ondersteunen aldus begrotingsmaatregelen ten behoeve van investeringen die een duurzaam en inclusief herstel bevorderen, in overeenstemming met de groene en de digitale transitie (aanbeveling 1 voor de eurozone). De hervormingen in het plan die gericht zijn op de aanpak van agressieve fiscale planning en witwassen gaan belastingontwijking en belastingontduiking tegen om eerlijke en efficiënte belastingstelsels te waarborgen (aanbeveling 2 voor de eurozone). Hervormingen en investeringen op het gebied van de arbeidsmarkt en onderwijs zijn bedoeld om de tekorten aan arbeidskrachten tot op zekere hoogte te beperken, bij te dragen tot de bij- en omscholing van de beroepsbevolking en inclusieve hoogwaardige onderwijs- en opleidingsstelsels te versterken (aanbeveling 2 voor de eurozone). Het instrument voor technische ondersteuning biedt expertise voor de opbouw van capaciteit om het plan uit te voeren op een aantal gebieden die relevant zijn voor de groene en digitale transitie, zoals vervoer en mobiliteit op waterstof en opleiding inzake cyberbeveiliging. Administratieve organisatie De programmadirectie van het ministerie van Financiën is verantwoordelijk voor de monitoring en coördinatie van de uitvoering van het plan. Dit omvat rapportage over de voortgang bij de realisatie van mijlpalen en streefdoelen, monitoring van de uitvoering van de audit- en controlestrategie, kwaliteitscontrole van alle financiële gegevens en indiening van betalingsverzoeken. De programmadirectie is verder verantwoordelijk voor het vroegtijdig identificeren en corrigeren van mogelijke ongewenste ontwikkelingen. Daartoe, maar ook om te zorgen voor samenhang met het gebruik van andere financieringsbronnen van de Unie, staat de programmadirectie in nauw contact met de vakministeries die de leiding hebben bij de uitvoering van specifieke hervormingen en investeringen. De programmadirectie blijft het technische contactpunt voor de Europese Commissie in de uitvoeringsfase van het herstel- en veerkrachtplan. Gendergelijkheid Het herstel- en veerkrachtplan bevat maatregelen die Nederland naar verwachting zullen helpen de uitdagingen op het gebied van gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen aan te pakken. In het plan worden deze uitdagingen op het gebied van gendergelijkheid beschreven en wordt uitgelegd hoe de hervormingen en investeringen in het plan zullen bijdragen aan de aanpak ervan en aan de verdere verbetering van eerdere verwezenlijkingen, zoals de relatief hoge arbeidsparticipatie van vrouwen. Het plan bevat drie maatregelen op digitaal gebied, namelijk “Quantum Delta NL”, “AiNed en Applied AI Learning Communities” en “Nationaal Onderwijslab AI”, die onder meer tot doel hebben de participatie van vrouwen in deze sector te vergroten. Gelijke kansen zijn een horizontaal thema in het plan. Maatregelen die erop gericht zijn de arbeidsmarkt te verbeteren door institutionele verschillen, met name tussen zelfstandigen en werknemers, te verkleinen, zullen naar verwachting bijdragen tot meer gelijke kansen voor iedereen. Gelijke kansen zullen naar verwachting ook worden versterkt door investeringen ter ondersteuning van onderwijs en toegang tot het arbeidsproces voor jongeren door middel van loopbaanadvies en opleidingsactiviteiten. Raadpleging van belanghebbenden Op basis van het kader dat in het regeerakkoord 2021-2025 van de Nederlandse regering van 10 januari 2022 is uiteengezet, werd op 28 maart 2022 een eerste concept van het herstel- en veerkrachtplan gepubliceerd. Tijdens het daaropvolgende raadplegingsproces werd advies en informatie ingewonnen bij de betrokken belanghebbenden. Dit omvatte vergaderingen met medeoverheden (gemeenten, provincies en waterschappen), sociale partners en organisaties die zich inzetten voor gendergelijkheid en gelijke kansen voor iedereen. Daarnaast werd een internetraadpleging gestart waarbij elke burger zijn mening en input kon geven over het eerste concept van het Nederlandse herstelplan. De Nederlandse autoriteiten verklaren in het herstel- en veerkrachtplan dat de vergaderingen met medeoverheden waardevol zijn gebleken om te komen tot compromissen wat betreft het beperken van de omvang van het herstel- en veerkrachtplan en dat zij hebben geleid tot evenwichtigere maatregelen op het gebied van de woningmarkt, hernieuwbare energie en energie-efficiëntie. Tijdens het raadplegingsproces hebben gemeenten en provincies benadrukt hoe belangrijk het is dat zij betrokken worden bij de uitvoering van de hervormingen en investeringen die in het herstel- en veerkrachtplan zijn opgenomen. Maatschappelijke organisaties die zich inzetten voor gendergelijkheid en gelijke kansen, hebben benadrukt hoe belangrijk het is dat het positieve of negatieve effect van beleidsinterventies op ongelijkheid tijdens de uitvoeringsfase van het herstel- en veerkrachtplan wordt gemonitord. Sinds de publicatie van het eerste ontwerp van het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan is het plan meermaals besproken in de reguliere overlegstructuur tussen de regering (voorgezeten door het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid) en de sociale partners, wat met name heeft bijgedragen aan de maatregelen voor de arbeidsmarkt, de pensioenhervorming en het onderwijs. Van 28 maart 2022 tot en met 6 mei 2022 heeft op de webpagina van de Nederlandse overheid voor officiële internetconsultaties ( www.internetconsultatie.nl ) een publieke internetconsultatie over het herstel- en veerkrachtplan plaatsgevonden. Op de socialemediakanalen van het ministerie van Financiën werd deze consultatie onder de aandacht gebracht van belanghebbenden en geïnteresseerden. In totaal zijn 38 reacties op de consultatie ontvangen. De reacties waren afkomstig van een breed scala van (belangen)organisaties die actief zijn op verschillende gebieden, zoals energie, vervoer en ouderenzorg. Het ministerie van Financiën heeft in het Nederlandse parlement een technische briefing over de eerste versie van het plan gehouden, gevolgd door debatten met parlementsleden (zowel in de plenaire vergadering als in de commissie Financiën).

Grensoverschrijdende of meerlandenprojecten Het plan omvat geen grensoverschrijdende of meerlandenprojecten, maar verscheidene projecten hebben positieve overloopeffecten op andere lidstaten. Dit geldt met name voor de maatregelen in het kader van de component “groene transitie”, zoals de investering “Luchtvaart in transitie” die de strategisch belangrijke kwestie van de vermindering van de emissies van de luchtvaart aanpakt. Een andere relevante investering betreft het Europees beheersysteem voor het spoorverkeer (ERTMS) om het Nederlandse systeem in overeenstemming te brengen met de Europese norm voor treinbeveiliging en -besturing. Zelfbeoordeling van de beveiliging In overeenstemming met de RRF-verordening werd cyberbeveiliging in het plan aangemerkt als een belangrijk punt van zorg voor één maatregel in het plan (het upgraden van de IT-systemen van het ministerie van Defensie). In het plan zit geen gedetailleerde zelfbeoordeling van de beveiliging voor deze maatregel, maar wordt bevestigd dat er al geschikte cyberbeveiligingssystemen bestaan en dat de relevante strategieën up-to-date zijn voor de uitvoering van deze investering. Deze specifieke investering omvat het ontwerp van een centrum voor veiligheidsoperaties, met inbegrip van een monitoringsysteem, identificatie- en toegangsbeheer, digitale toegangscontrole en aanvullende beveiligingsmaatregelen voor strikt vertrouwelijke werkzaamheden. Het voldoet aan de NAVO-normen en houdt ook expliciet verband met de open strategische autonomie van de EU door IT-dienstverleners zorgvuldig te kiezen en belangrijke toeleveringsketens te diversifiëren. In het plan wordt ook verwezen naar de Nederlandse cyberbeveiligingsagenda, die verschillende initiatieven omvat om de economische en maatschappelijke kansen van digitalisering veilig te benutten en de nationale veiligheid in het digitale domein te beschermen. Het plan bevat geen maatregelen met betrekking tot 5G- en snelle connectiviteit. Communicatie Uit het plan blijkt een duidelijk engagement van de autoriteiten om te voldoen aan de communicatievereisten van de RRF-verordening. Dit betreft met name het openbaar maken van alle informatie over de uitvoering van het plan en het labelen van projecten als gefinancierd door de herstel- en veerkrachtfaciliteit (“gefinancierd door de Europese Unie – NextGenerationEU”). In zijn communicatie streeft Nederland ernaar de achtergrond en doelstellingen van de herstel- en veerkrachtfaciliteit alsook de inhoud en het proces van het nationale herstel- en veerkrachtplan beter bekend te maken. De communicatie zal gericht zijn op wezenlijk betrokken belanghebbenden, zoals de sociale partners, maatschappelijke organisaties, lokale overheden en het grote publiek. Berichten en ontwikkelingen zullen op meerdere kanalen worden geplaatst, zodat ze elkaar versterken: ·De communicatie op sociale media (Twitter, LinkedIn en Instagram) zal worden gericht op het bereiken van het grote publiek en belanghebbenden die bij de inhoud betrokken zijn. Een belangrijke doelstelling van dit engagement is het delen van kennis, bijvoorbeeld tijdens de realisatie van mijlpalen. ·De website www.rijksoverheid.nl/financienEU zal dienen als basisplatform voor alle communicatie over de herstel- en veerkrachtfaciliteit en het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan. Deze website zal een aparte pagina bevatten met een lijst van alle officiële documenten, belangrijke ontwikkelingen en resultaten. ·Specifieke (visuele) inhoud zal de komende jaren verder worden ontwikkeld om bij te dragen tot de verwezenlijking van communicatiedoelstellingen. ·Voor alle projecten die via de herstel- en veerkrachtfaciliteit en het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan worden gefinancierd, zijn regelingen in de maak om de rol van de EU in het kader van de herstel- en veerkrachtfaciliteit en NextGenerationEU te vermelden. Eenmaal per jaar zullen de resultaten van de communicatie worden gemeten aan de hand van beoordelingen in de media en cijfers op sociale media en de website. Daarbij zal worden nagegaan in hoeverre de communicatiedoelstellingen worden bereikt en welke aanvullende acties eventueel nodig zijn. Gedurende de uitvoering van het plan zouden de Nederlandse autoriteiten moeten blijven evalueren waarop zij in hun communicatieactiviteiten het accent leggen, en in het bijzonder hoe de samenwerking met de Europese Commissie daartoe kan bijdragen. Staatssteun De regels inzake staatssteun en mededinging zijn volledig van toepassing op de maatregelen die door de herstel- en veerkrachtfaciliteit worden gefinancierd. Middelen van de Unie die beschikbaar worden gesteld via de autoriteiten van de lidstaten, zoals middelen van de herstel- en veerkrachtfaciliteit, worden staatsmiddelen en kunnen staatssteun vormen indien aan alle andere criteria van artikel 107, lid 1, VWEU is voldaan. Wanneer dit het geval is en er sprake is van staatssteun, moeten deze maatregelen worden aangemeld en door de Commissie worden goedgekeurd voordat lidstaten de steun kunnen verlenen, tenzij die maatregelen onder een bestaande steunregeling vallen of voldoen aan de toepasselijke voorwaarden van een groepsvrijstellingsverordening, met name de algemene groepsvrijstellingsverordening (AGVV) waarbij bepaalde categorieën steun op grond van de artikelen 107 en 108 VWEU verenigbaar met de interne markt worden verklaard. Wanneer er sprake is van staatssteun en deze moet worden aangemeld, moet de lidstaat de staatssteunmaatregelen bij de Commissie aanmelden voordat deze worden uitgevoerd, overeenkomstig artikel 108, lid 3, VWEU. In dit verband kan de staatssteunanalyse die Nederland in zijn herstel- en veerkrachtplan heeft uitgevoerd, niet als een aanmelding van staatssteun worden beschouwd. Voor zover Nederland van mening is dat een specifieke maatregel in het herstel- en veerkrachtplan de-minimissteun of van de aanmeldingsverplichting vrijgestelde steun inhoudt, is het de verantwoordelijkheid van Nederland ervoor te zorgen dat de toepasselijke regels volledig worden nageleefd. Maatregelen die in dit kader worden genomen, moeten niet alleen in overeenstemming zijn met de EU-regels inzake staatssteun, maar moeten ook verenigbaar zijn met de internationale verplichtingen van de EU, met name die uit hoofde van de regels van de Wereldhandelsorganisatie. 4.Samenvatting van de beoordeling van het plan 4.1.Alomvattende en voldoende evenwichtige reactie op de economische en sociale situatie Het plan volgt een holistische aanpak om het herstel te bevorderen, waarbij vele uitdagingen worden aangepakt die verband houden met de zes pijlers die in artikel 3 van de RRF-verordening worden genoemd. Het plan heeft tot doel het herstel en de potentiële groei van de Nederlandse economie te ondersteunen en tegelijkertijd de sociaal-economische en institutionele veerkracht te verbeteren. In het plan wordt in detail uitgelegd hoe de zes in artikel 3 van de RRF-verordening genoemde pijlers worden aangepakt, namelijk : (i) groene transitie, ii) digitale transformatie, iii) slimme, duurzame en inclusieve groei, iv) sociale en territoriale samenhang, v) gezondheid en economische, sociale en institutionele veerkracht en vi) beleid voor de volgende generatie. Alle pijlers vallen onder ten minste één component, terwijl sommige componenten bijdragen aan verschillende pijlers. De reeks acties van het plan komt overeen met die van de faciliteit, met een passend algemeen evenwicht tussen de pijlers. De dekking van de componenten van het Nederlandse plan in vergelijking met de zes pijlers is samengevat in tabel 5. Tabel 5: Dekking van de zes pijlers van de faciliteit door de componenten van het herstel- en veerkrachtplan van Nederland

Groene transitie Digitale transformatie Slimme, duurzame en inclusieve groei Sociale en territoriale samenhang Gezondheid en economische, sociale en institutionele veerkracht Beleid voor de volgende generatie C1: Bevordering van de groene transitie ● ● C2: Versnelling van de digitale transformatie ○ ● ● ● ○ ○ C3: Verbetering van de woningmarkt en duurzaam gebouwde omgeving ● ● ● C4: Versterking van de arbeidsmarkt, pensioenen en toekomstgericht onderwijs ○ ● ○ ● ● C5: Versterking van de volksgezondheidssector en de pandemieparaatheid ● ● C6: Aanpak van agressieve fiscale planning en witwassen ● ● Legenda: “●” investeringen en hervormingen van de component leveren een aanzienlijke bijdrage aan de pijler; “○” de component draagt gedeeltelijk bij tot de pijler Groene transitie Het faciliteren van de groene transitie is een van de belangrijkste beleidsdoelstellingen die aan het plan ten grondslag liggen en wordt aangepakt door investeringen en hervormingen in de componenten 1 en 3. Het plan ondersteunt de verwezenlijking van de decarbonisatiedoelstellingen van Nederland, zoals uiteengezet in het Integraal Nationaal Energie- en Klimaatplan. Verschillende maatregelen dragen bij tot de verwezenlijking van de klimaat- en energiedoelstellingen voor 2030 en 2050 en tot het verminderen van de energieafhankelijkheid van Rusland. Component 1 bevat met name specifieke maatregelen om de groene transitie en de klimaattransitie van de industrie te versnellen door middel van investeringen in groene technologieën (de bouw van windturbines mogelijk maken en onderzoek naar groene waterstof ondersteunen) en hervormingen (verhoging van de CO2-belasting voor de industrie en hervorming van andere aspecten van de energiebelasting). Een specifieke maatregel zal naar verwachting ook de stikstofemissies in de landbouw verminderen, met name in de nabijheid van Natura 2000-gebieden. Bovendien wordt verwacht dat investeringen in component 1 de ontwikkeling van innovatieve technologieën zoals groene waterstof, emissievrije lucht- en scheepvaart en duurzame mobiliteitsoplossingen zullen ondersteunen. Daarnaast omvat component 3 investeringssteun voor verbeteringen van de energie-efficiëntie van woningen en voor de renovatie van openbare gebouwen. Digitale transformatie Investeringen en hervormingen in de componenten 2, 4 en 5 ondersteunen de digitale transitie van de economie. De meeste digitale maatregelen zijn opgenomen in component 2, die tien hervormingen en investeringen omvat ter ondersteuning van duurzame economische groei op lange termijn door middel van technologische innovaties, met investeringen in digitale technologieën, infrastructuur en processen. Het plan heeft tot doel het potentieel van artificiële intelligentie (AI) te maximaliseren door specifieke knelpunten, zoals trage innovatie of een gebrek aan gegevensuitwisseling, weg te werken en door een talentprogramma voor AI-onderzoekers op te zetten. Het programma “Quantum Delta NL” zal specifiek digitale start-ups ondersteunen en zal naar verwachting leiden tot vooruitgang in onderzoek en ontwikkeling op het gebied van kwantumcomputers, -netwerken en -sensoren. Het initiatief “Digitale Infrastructuur Logistiek” (DIL) heeft tot doel de digitalisering en decarbonisatie van de logistieke sector en daarmee de duurzame groei ervan te versnellen en te faciliteren. Het plan ondersteunt ook de digitale transformatie op het gebied van mobiliteit en bevordert zo duurzame mobiliteit die verschillende vervoerswijzen omvat. Component 2 ondersteunt de uitrol van digitale infrastructuur in het Europees beheersysteem voor het spoorverkeer (ERTMS). Er zijn investeringen gepland in digitale wegkantstations en in het faciliteren van de overgang naar slimme mobiliteit. De digitale transitie wordt ook ondersteund door maatregelen ter verbetering van de toegang tot informatie en van de digitalisering van het openbaar bestuur en overheidsdiensten (component 2). Het plan voorziet in een volledig vernieuwde IT-infrastructuur van het ministerie van Defensie. De inwerkingtreding van de “Wet open overheid”, die deel uitmaakt van de maatregel “Informatiemanagement Overheid”, zal naar verwachting de toegang van burgers tot informatie via een digitaal platform verbeteren, terwijl de digitalisering van de strafrechtketen bedoeld is om burgers te helpen toegang te krijgen tot het strafrechtstelsel. Extra investeringen dragen bij tot de ontwikkeling van digitale vaardigheden op verschillende niveaus van het onderwijsstelsel en tot digitale inclusie in zowel het onderwijs als de gezondheidszorg in Nederland. Het plan bevat maatregelen om de digitalisering in instellingen voor beroepsonderwijs en hoger onderwijs te bevorderen en om de digitale vaardigheden van lerenden en docenten te verbeteren door “onderwijs- en leercentra” op te richten (component 2). Een specifieke investering in component 4 heeft ook tot doel het onderwijs te verbeteren door schaalbare AI-oplossingen voor het leerproces in het primair en voortgezet onderwijs te bespreken en voor te stellen. Het plan ondersteunt ook de ontwikkeling van nationaal geïntegreerde gezondheidsgegevens, onderzoeksinfrastructuur en e-gezondheidstoepassingen door middel van een specifieke maatregel in component 5. Slimme, duurzame en inclusieve groei Het plan draagt bij aan slimme, duurzame en inclusieve groei, met maatregelen in de componenten 1, 2, 4 en 6. Verwacht wordt dat de maatregelen in deze componenten de productiecapaciteit van de economie zullen vergroten en duurzame groei alsook klimaatmitigatie en -adaptatie zullen bevorderen. De steun voor de ontwikkeling en toepassing van nieuwe groene technologieën (component 1) moet bijdragen tot een slimme en duurzame groei van de Nederlandse economie. Component 6 omvat een uitgebreid pakket hervormingen om belastingontwijking en witwasgerelateerde uitdagingen aan te pakken, wat zal bijdragen tot de totstandbrenging van een duurzame economie die werkt voor iedereen en een eerlijk belastingstelsel. Component 4 van het plan zal naar verwachting bijdragen tot economische cohesie, inclusieve groei, productiviteit en concurrentievermogen door de verwerving van vaardigheden te stimuleren. Door de beroepsbevolking toe te rusten met vaardigheden voor de toekomst, heeft het plan tot doel de inzetbaarheid van werknemers te verbeteren door de overgang naar een andere baan te vergemakkelijken, en zal het dus naar verwachting de burgers in staat stellen de kansen van de dubbele transitie te benutten. Maatregelen op het gebied van onderzoek, ontwikkeling en innovatie zijn in verschillende componenten van het plan opgenomen. Component 4 bevat een maatregel die verband houdt met de digitale transformatie van de onderwijsstelsels. De maatregelen in component 1 hebben betrekking op innovatie en nieuwe technologieën voor de productie van schone energie. Verwacht wordt dat met de maatregelen in component 2 het potentieel van artificiële intelligentie en kwantumtechnologie voor de Nederlandse economie en samenleving zich zal ontplooien. Een specifieke investering in component 5 is gericht op het stimuleren van innovatie in de life sciences (biowetenschappen) en de gezondheidssector. Sociale en territoriale samenhang In de componenten 2, 3 en 4 van het plan zijn verschillende maatregelen opgenomen om de sociale en territoriale cohesie te versterken. De territoriale cohesie zal worden bevorderd door middel van maatregelen in component 2, met investeringen in spoorwegen en slimme mobiliteit, waarvan verwacht wordt dat zij de integratie van vervoersnetwerken zullen versterken en veilige, duurzame en slimme mobiliteit voor zowel personen als goederen zullen bevorderen. Investeringen om het spoorwegnet in Nederland aanzienlijk te moderniseren (component 2) zullen het voor burgers en bedrijven aantrekkelijker maken om het spoor als vervoermiddel te gebruiken en zullen de territoriale cohesie versterken door de connectiviteit tussen de regio’s te verbeteren. De sociale cohesie zal worden bevorderd door middel van maatregelen op het gebied van onderwijs en opleiding die rechtstreeks bijdragen tot de uitvoering van de Europese pijler van sociale rechten. Maatregelen gericht op onderwijs (component 4) zullen naar verwachting een positief effect hebben op de sociale cohesie, zoals maatregelen die gericht zijn op lerenden in hun laatste jaar en op lerenden die onlangs naar Nederland zijn gemigreerd (“nieuwkomers”). Component 4 omvat ook investeringen die erop gericht zijn meer bij- en omscholingsmogelijkheden te bieden om de arbeidsmarktparticipatie van kwetsbare groepen te vergemakkelijken.

De sociale cohesie zal verder worden versterkt door investeringen in de woningmarkt en de hervorming van het pensioenstelsel. Specifieke maatregelen in component 3 zijn bedoeld om de woningmarkt eerlijker te maken en ongelijkheid te verminderen door verstoringen weg te nemen en door bouwactiviteiten te ontsluiten en te versnellen met bijzondere aandacht voor betaalbare huisvesting. Bovendien wordt de huur die huurders in de sociale huursector betalen meer inkomensafhankelijk door hogere huurverhogingen voor huurders met een middelhoog en hoog inkomen toe te staan. Door de houdbaarheid van het pensioenstelsel op lange termijn te versterken (component 4), zal het plan naar verwachting ook de sociale cohesie verbeteren door het pensioenstelsel transparanter en eerlijker te maken en beter af te stemmen op een veranderende arbeidsmarkt. Gezondheid en economische, sociale en institutionele veerkracht, met het oog op onder andere het vergroten van crisisparaatheid en van het reactievermogen bij crisissituaties De veerkracht van het Nederlandse sociale, gezondheids-, economische en institutionele systeem zal naar verwachting verbeteren als gevolg van de in de componenten 2, 4, 5 en 6 voorgestelde maatregelen. De veerkracht van de Nederlandse gezondheidszorg in tijden van een acute crisis zal naar verwachting worden verbeterd door gerichte maatregelen in het kader van component 5. Deze maatregelen hebben tot doel het personeelstekort in de zorgsector in tijden van een gezondheidscrisis te verminderen en de intensivecarecapaciteit tijdens de COVID-19-pandemie te vergroten. Daarnaast zijn investeringen gepland om gezondheidszorg op afstand mogelijk te maken door het gebruik van e-diensten en om de gegevensuitwisseling tussen gezondheidsinstellingen en voor onderzoek te versterken. Een sterker en veerkrachtiger gezondheidsstelsel zal dus beter in staat zijn om pieken in de vraag naar gezondheidszorg op te vangen. Verwacht wordt dat de veerkracht van de Nederlandse economie zal worden verbeterd met maatregelen in component 3 die inefficiënties op de woningmarkt tot op zekere hoogte aanpakken. Verschillende hervormingen met betrekking tot de woningmarkt en de huurmarkt zullen naar verwachting de vraag naar koopwoningen temperen. Tegelijkertijd zijn diverse maatregelen aan de aanbodzijde erop gericht het aanbod van (betaalbare) woningen te vergroten, hetgeen naar verwachting de sterke stijging van de woningprijzen zal helpen afzwakken. Hoewel verstoringen op de woningmarkt naar verwachting zullen blijven bestaan, wordt ook verwacht dat de combinatie van hervormingen en investeringen in het plan zal bijdragen tot een stabielere woningmarkt en dus tot meer macro-economische veerkracht. Component 4 omvat drie belangrijke hervormingen om de risico’s van segmentatie van de arbeidsmarkt voor zelfstandigen (met name die zonder personeel) te verminderen en aldus de economische, sociale en institutionele veerkracht te helpen versterken. Het plan omvat maatregelen om het speelveld tussen werknemers en zelfstandigen gelijk te trekken, met name via de verlaging van de belastingaftrek voor zelfstandigen en via maatregelen om schijnzelfstandigheid terug te dringen door duidelijkheid te verschaffen over de definitie van werknemerschap, de handhaving te versterken en het handhavingsmoratorium van de Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties van 2016 (“Wet DBA”) op te heffen. Daarnaast bevat het plan maatregelen om de sociale bescherming van zelfstandigen te verbeteren door een verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering in te voeren. Samen zullen deze arbeidsmarkthervormingen de institutionele verschillen tussen categorieën werknemers op de Nederlandse arbeidsmarkt verkleinen. Daarnaast is een belangrijke hervorming opgenomen om de belangrijkste zwakke punten van het pensioenstelsel aan te pakken. Samen zullen deze maatregelen naar verwachting de arbeidsmarkt en het pensioenstelsel minder kwetsbaar maken voor economische schokken. De institutionele veerkracht zal worden ondersteund door middel van maatregelen om een efficiënt openbaar bestuur en een deugdelijk bestuur te waarborgen. Component 6 omvat een uitgebreid pakket hervormingen om belastingontwijking en uitdagingen in verband met witwassen aan te pakken. Component 2 heeft ook tot doel de institutionele veerkracht te bevorderen door de digitalisering van de Nederlandse overheid te versnellen, met name de digitalisering van de strafrechtketen en upgrades van het IT-systeem van het ministerie van Defensie. Beleid voor de volgende generatie, kinderen en jongeren, onder meer op het gebied van onderwijs en vaardigheden Het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan bevat beleidsmaatregelen voor de volgende generatie, kinderen en jongeren via de specifieke maatregelen inzake opleiding en onderwijs in component 4 en verscheidene maatregelen in component 2. Extra middelen voor onderwijs zullen de volgende generatie ten goede komen. Component 4 omvat maatregelen die gericht zijn op nieuwkomers en lerenden in het laatste jaar om leerverliezen tijdens de COVID-19-pandemie aan te pakken. Deze maatregelen worden aangevuld met een investering om leerlingen uit te rusten met laptops of tablets. Er zijn specifieke maatregelen opgenomen om de vaardigheden van lerenden via opleidings- en leeractiviteiten te helpen afstemmen op de vraag van de arbeidsmarkt. De toekomstige generatie zal naar verwachting ook profiteren van een investering in component 2 die tot doel heeft lerenden en docenten in het voortgezet en hoger onderwijs toe te rusten met digitale vaardigheden, en van een investering in component 4 die tot doel heeft AI-oplossingen voor leerprocessen in het primair en voortgezet onderwijs te ontwikkelen. In het licht van alle hervormingen en investeringen die Nederland plant, biedt zijn herstel- en veerkrachtplan in grote mate een alomvattende en voldoende evenwichtige respons op de economische en sociale situatie, waarmee het op passende wijze bijdraagt aan elk van de zes pijlers die in artikel 3 van de RRF-verordening worden genoemd, daarbij rekening houdend met de specifieke uitdagingen en de financiële toewijzing van Nederland. Dit zou een score A rechtvaardigen op grond van beoordelingscriterium 2.1 in bijlage V bij de RRF-verordening. 4.2.Verband met landspecifieke aanbevelingen en het Europees semester Het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan zal naar verwachting een aanzienlijk deel van de uitdagingen aanpakken die in de desbetreffende landspecifieke aanbevelingen voor 2019, 2020 en 2022 worden genoemd. Het plan omvat een uitgebreide reeks elkaar versterkende hervormingen en investeringen die gericht zijn op het bevorderen van de groene transitie, de digitale transitie en de energietransitie en op het ondersteunen van duurzame landbouw en innovatie en duurzaam vervoer en onderzoek. Deze maatregelen zullen naar verwachting het groeipotentieel van de economie op duurzame wijze stimuleren. Het plan omvat maatregelen om de veerkracht van de gezondheidszorg te verbeteren, agressieve fiscale planning aan te pakken, het pensioenstelsel te hervormen en de sociale bescherming voor zelfstandigen te verbeteren. Als zodanig en rekening houdend met de omvang van de financiële bijdrage wordt in het plan op bevredigende wijze gevolg gegeven aan de meeste landspecifieke aanbevelingen (LSA’s) voor 2019, 2020 en 2022. In sommige gevallen volstaan de maatregelen in het plan op zich echter niet om ervoor te zorgen dat adequaat gevolg wordt gegeven aan de landspecifieke aanbevelingen. Dit is met name het geval bij de landspecifieke aanbeveling in verband met de bevoordeling van schulden en de verstoringen op de woningmarkt, die slechts gedeeltelijk op bevredigende wijze is uitgevoerd aangezien het plan de bevoordeling van schulden op de woningmarkt, waar een royale hypotheekrenteaftrek blijft bestaan, onvoldoende aanpakt. Er zijn belangrijke hervormingen opgenomen om de prikkels voor werknemers om als zelfstandige te werken, te verminderen, maar het plan bevat onvoldoende maatregelen of overwogen beleidsopties die ervoor zorgen dat er minder prikkels zijn om gebruik te maken van flexibele en tijdelijke arbeid. Hoewel het plan verschillende maatregelen bevat om digitale vaardigheden te vergroten, is het minder gericht op tekorten aan arbeidskrachten en vaardigheden in het algemeen. Er wordt beperkte aandacht besteed aan een leven lang leren en aan bij- en omscholing van inactieven en mensen aan de rand van de arbeidsmarkt. Nederland heeft ook aanvullende maatregelen genomen die buiten het bestek van het plan vallen en waarmee beleidsuitdagingen op het gebied van witwasbestrijding, lonen, loonontwikkeling en de ontwikkeling van vaardigheden worden aangepakt. Dit laatste zal naar verwachting ook worden opgevolgd door gebruik te maken van andere EU-financieringsprogramma’s, met name het Fonds voor een rechtvaardige transitie (JTF) en het Europees Sociaal Fonds Plus (ESF+). Zie tabel 6 voor een overzicht van de uitdagingen die in de landspecifieke aanbevelingen van 2019, 2020 en 2022 en in de componenten van het Nederlandse herstel- en veerkrachtplan worden genoemd. Het plan bevat verscheidene hervormingen die erop gericht zijn agressieve fiscale planning en witwassen in Nederland doeltreffender aan te pakken (LSA 1 in 2019 en LSA 4 in 2020). Het herstel- en veerkrachtplan omvat verschillende hervormingen, zoals de invoering van een bronbelasting op dividend-, rente- en royaltybetalingen aan begunstigden in laagbelastende jurisdicties en in situaties die op grond van de Nederlandse antimisbruikregelgeving fiscaal misbruik vormen, die tot doel hebben belastingontwijking via Nederland aan te pakken. Sommige van de genomen maatregelen, die in de eerste plaats gericht zijn op de aanpak van belastingontwijking, verbreden ook de belastinggrondslag en zorgen voor een evenwichtigere belasting van multinationals. Nederland behoort tot de landen met de grootste stromen van binnenkomende en uitgaande buitenlandse directe investeringen ter wereld en is daarom onderhevig aan een hoog witwasrisico. Wat witwasbestrijding betreft, bevat het plan een beschrijving van de verschillende maatregelen die Nederland heeft genomen om het witwassen van geld aan te pakken. In het plan zijn maatregelen opgenomen die erop gericht zijn criminelen ervan te weerhouden geld wit te wassen, het onderzoek te versterken, de poortwachtersfunctie doeltreffender te maken en de vervolgingscapaciteit te vergroten. Met de pensioenhervorming die in het plan is opgenomen, wordt beoogd de belangrijkste tekortkomingen van de tweede pijler van het pensioenstelsel aan te pakken (LSA 1 in 2019 en LSA 1 in 2022). De geplande hervorming zal de sterke punten van het Nederlandse pensioenstelsel behouden en tegelijkertijd de belangrijkste zwakke punten op het gebied van intergenerationele billijkheid, transparantie en schokbestendigheid aanpakken. In het plan staat dat het wetgevingsproces naar verwachting in 2022 zal worden afgerond, waarna de nieuwe wetgeving in 2023 in werking zal treden en het nieuwe systeem geleidelijk zal worden ingevoerd. Het plan omvat investeringen en hervormingen om de ontwikkeling van hernieuwbare energiebronnen te versnellen en de energie-efficiëntie, met name van gebouwen, te verbeteren (LSA 3 in 2019, LSA 3 in 2020 en LSA 4 in 2022). Het plan is toegespitst op de verdere ontwikkeling van energie uit offshore windenergie en hernieuwbare waterstof. Een ambitieus investeringsprogramma (“Wind op Zee”) heeft tot doel de productie van windenergie op de Noordzee te verhogen, de noodzakelijke instap- en integratiekosten van offshore windparken te waarborgen en tegelijkertijd de negatieve externe effecten op het milieu te beperken. De uitrol van extra capaciteit uit hernieuwbare energiebronnen wordt ondersteund door de Energiewet, een ingrijpende hervorming die het rechtskader biedt voor de investeringen die netbeheerders moeten doen om het net aan te passen aan de verwachte toename van de transmissie van energie uit hernieuwbare energiebronnen. Voorts wordt met de hervorming beoogd de vergunningsprocedures voor hernieuwbare-energieprojecten te optimaliseren. De transitie naar schone en efficiënte energieopwekking en schoon en efficiënt energiegebruik wordt verder versterkt door een pakket fiscale vergroeningshervormingen die erop gericht zijn het gedrag van burgers en bedrijven te beïnvloeden in de richting van ondersteuning van de groene transitie. In het plan is een aanzienlijk bedrag gereserveerd om de energie-efficiëntie van de gebouwde omgeving te verbeteren, met name via de maatregelen “Subsidieregeling verduurzaming maatschappelijk vastgoed”, waarmee renovaties ter verbetering van de energie-efficiëntie van maatschappelijk vastgoed worden bevorderd, en “Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE)”, waarmee subsidies worden toegekend voor investeringen in kleinschalige warmtepompen, zonneboilers, isolatie en warmtenetaansluitingen. Er zijn belangrijke maatregelen opgenomen om investeringen in duurzaam vervoer en duurzame landbouw te versnellen (LSA 3 in 2019 en LSA 4 in 2022). Overmatige stikstofdepositie is schadelijk voor het milieu en belemmert de bouwactiviteit. Het plan omvat twee investeringen om de beperking van de gevolgen en de onderliggende oorzaken van stikstofemissies te ondersteunen: het “Programma Natuur” en de “Subsidieregeling sanering varkenshouderijen”. Verwacht wordt dat deze maatregelen een positief effect zullen hebben op het herstel van de biodiversiteit en dat zij de verschuiving naar een duurzamere landbouw in Nederland mogelijk zullen maken. Wat duurzaam vervoer betreft, omvat het plan belangrijke stappen voor de uitrol van het ERTMS in het Nederlandse spoorwegsysteem. Bovendien zullen de projecten “Energietransitie binnenvaart (project ZES)” en “Luchtvaart in transitie” de ontwikkeling en het gebruik bevorderen van emissievrije voertuigen en vliegtuigen voor vervoer over water respectievelijk door de lucht. Daarnaast zijn investeringen opgenomen ter bevordering van veilige en duurzame mobiliteit, waaronder intelligente verkeerscontrolesystemen en op digitale data gebaseerde mobiliteitssystemen, en de uitrol van intelligente wegkantstations om verkeersstromen te verbeteren. Het plan bevat diverse maatregelen die erop gericht zijn publieke en private investeringen te verhogen en onderzoek en innovatie te bevorderen (LSA 3 in 2019 en LSA 3 in 2020). Het plan omvat ook een investeringsproject dat gericht is op het ontsluiten van de woningbouw. Daarnaast bevat het maatregelen om investeringen in de groene transitie los te maken, onder meer door belemmeringen voor de ontwikkeling van offshore windparken weg te nemen en de uitrol van warmtepompen te stimuleren. Wat de digitale transitie betreft, bevat het plan maatregelen ter bevordering van onderzoek en innovatie die als doel hebben particuliere investeringen in AI- en kwantumtechnologie aan te trekken. Voorts bevat het plan investeringssteun voor groenewaterstofprojecten, met inbegrip van steun voor klein- en grootschalige demonstratieprojecten, alsmede een onderzoeksprogramma dat gericht is op de productie, de opslag, het vervoer en het gebruik van groene waterstof en investeringen ter ondersteuning van de ontwikkeling van lichtgewichtstructuren en elektrische systemen voor elektrische vliegende demonstrators op basis van waterstofverbranding en waterstofbrandstofcellen. In 2020 kondigde de Nederlandse regering de lancering van een Nationaal Groeifonds (NGF) aan. Doel van het fonds is projecten te steunen die erop gericht zijn het groeipotentieel op lange termijn van de Nederlandse economie te vergroten. Verscheidene NGF-projecten zijn geselecteerd om financiering te ontvangen in het kader van het herstel- en veerkrachtplan, wat hun ambitie vergroot door hun doelstellingen vast te leggen in concrete mijlpalen en streefdoelen. Het plan bevat maatregelen om de pandemie aan te pakken en de veerkracht van het gezondheidsstelsel te versterken, onder meer door de bestaande tekorten aan gezondheidswerkers aan te pakken en de uitrol van relevante e-gezondheidsinstrumenten te versnellen (LSA 1 in 2020). Het plan omvat investeringen die het tekort aan personeel in de zorgsector in tijden van een gezondheidscrisis moeten ondervangen, bijvoorbeeld door het aanleggen van een nationale zorgreserve en het uitbreiden van de intensivecarecapaciteit tijdens de COVID-19-pandemie. Daarnaast zijn maatregelen gepland om gezondheidszorg op afstand mogelijk te maken door het gebruik van e-diensten en om de gegevensuitwisseling tussen gezondheidsinstellingen en voor onderzoek te versterken. In het plan wordt gedeeltelijk ingegaan op de behoefte aan investeringen in vaardigheden, onderwijs en opleiding (LSA 2 in 2019, LSA 3 in 2020 en LSA 3 in 2022). Het plan omvat maatregelen die gericht zijn op de ontwikkeling van digitale vaardigheden en draagt bij tot het aanpakken van het tekort aan ICT’ers door te investeren in de digitale capaciteit van lerenden en docenten op verschillende onderwijsniveaus en door postuniversitair en postdoctoraal onderzoek op het gebied van artificiële intelligentie en kwantumtechnologie te financieren. Het plan bevat maatregelen om de toegang tot digitale overheidsdiensten te verbeteren via bijvoorbeeld de digitalisering van strafrechtketens en de hervorming van de transparantievereisten voor overheidsinstanties, maar Nederland zal aandacht moeten blijven besteden aan de toegankelijkheid van digitale diensten voor alle burgers. Het plan omvat investeringen via de regionale mobiliteitsteams en het programma “Nederland Leert Door” om de mogelijkheden voor bij- en omscholing te versterken, bijvoorbeeld door het verstrekken van loopbaanadvies. Gezien de resterende uitdagingen in verband met tekorten aan arbeidskrachten en vaardigheden en de noodzaak om de groene, de digitale en de energietransitie te ondersteunen, zijn er echter verdere investeringen nodig om de uitgebreide mogelijkheden voor een leven lang leren te versterken, en blijft gerichte steun voor bij- en omscholing nodig, met name voor inactieven en mensen aan de rand van de arbeidsmarkt. Nederland heeft aangegeven dat het ook steun via het ESF + en het JTF wil gebruiken om bij- en omscholingsactiviteiten te bevorderen voor mensen aan de rand van de arbeidsmarkt (ESF+) of mensen die door de klimaattransitie worden getroffen (JTF en, in mindere mate, ESF+). Voorts zullen naar verwachting in het najaar van 2022 (nieuwe) beleidsmaatregelen ter versterking van een leven lang leren worden aangekondigd. Hervormingen en investeringen in verband met de werking van de arbeidsmarkt, waaronder maatregelen om de prikkels voor zelfstandigen zonder personeel te verminderen, bieden een gedeeltelijke oplossing voor de vastgestelde structurele uitdagingen (LSA 2 in 2019, LSA 2 in 2020 en LSA 3 in 2022). Het gecombineerde effect van de in het plan opgenomen arbeidsmarkthervormingen zal naar verwachting bijdragen tot een gelijk speelveld voor werknemers en zelfstandigen, tot de aanpak van schijnzelfstandigheid, onder meer door de publiekrechtelijke handhaving te versterken, en tot een betere sociale bescherming van zelfstandigen (door deze uit te breiden met een arbeidsongeschiktheidsverzekering). Verwacht wordt dan ook dat deze maatregelen samen zullen bijdragen tot het aanpakken van de vastgestelde structurele uitdagingen in verband met het verminderen van de prikkels voor zelfstandigen zonder personeel. Er zullen echter verdere maatregelen nodig zijn om de prikkels om gebruik te maken van flexibele of tijdelijke arbeidscontracten te verminderen (overeenkomstig LSA 3 in 2022). Het plan bevat specifieke maatregelen om het tekort aan gezondheidswerkers in tijden van een acute crisis tijdelijk te verlichten, maar biedt geen afdoende oplossing voor de tekorten aan arbeidskrachten in veel andere sectoren van de Nederlandse economie, noch voor de structurele tekorten aan arbeidskrachten in de gezondheidssector. In het plan worden de uitdagingen in verband met de woningmarkt en de hoge particuliere schuld in Nederland gedeeltelijk aangepakt (LSA 1 in 2019 en LSA 1 in 2022). Het plan bevat uitgebreide voorstellen om het woningaanbod te stimuleren door middel van investeringssteun en hervormingen om het planningsproces te versnellen. Aan de vraagzijde wordt de mogelijkheid van belastingvrije schenkingen voor de aankoop van een woning afgeschaft, waardoor het minder aantrekkelijk wordt om een grote schuld aan te gaan voor de aankoop van een woning. Het plan bevat ook maatregelen met betrekking tot de huurmarkt om verstoringen op de sociale huurmarkt te verminderen en de belastingheffing op particuliere huurwoningen te hervormen. Er zijn echter nog verschillende verstoringen op de woningmarkt die niet worden aangepakt in het plan. De bevoordeling van schulden als gevolg van de genereuze hypotheekrenteaftrek blijft bestaan, ondanks de geleidelijke verlaging van de aftrekbaarheid in de afgelopen jaren. De kredietlimieten blijven hoog in vergelijking met andere landen. Dit stimuleert huishoudens om grote schuldposities aan te houden, wat hen kwetsbaar maakt voor economische schokken. Ten slotte bevat het plan geen maatregelen om de particuliere huurmarkt aanzienlijk uit te breiden; deze zal naar verwachting klein en dus tamelijk duur blijven.

De aanbeveling om de loongroei te ond