Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de "Mededeling van de Commissie aan de Raad, aan het Europees Parlement, aan het Economisch en Sociaal Comité en aan het Comité van de Regio's inzake 'Europa in de voorhoede van de Wereldwijde Informatiemaatschappij: een permanent actieprogramma'"

(97/C 296/04)

De Commissie heeft op 29 november 1996 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 198 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de voornoemde mededeling.

De Afdeling voor industrie, handel, ambacht en diensten, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 4 juni 1997 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Pellarini.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 347e Zitting (vergadering van 9 juli 1997) het volgende advies uitgebracht, dat met 119 stemmen vóór en 1 stem tegen is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Het Economisch en Sociaal Comité is gevraagd advies uit te brengen over een mededeling van de Commissie waarin de balans wordt opgemaakt van het beleid dat de Europese Unie al sinds juli 1994 () voert om ervoor te zorgen dat de informatiemaatschappij in Europa een feit wordt.

1.2. Deze mededeling is het vervolg op een mededeling uit juli 1996 over de prioriteiten (), waarin een geactualiseerd en herzien permanent actieprogramma voor de tweede fase van de EU-strategie op het gebied van de informatiemaatschappij werd aangekondigd.

1.3. Het permanente actieprogramma is het resultaat van "een breed georiënteerde bezinning op de informatiemaatschappij, die geleid heeft tot de vaststelling van vier nieuwe prioritaire gebieden" (zie hoofdstuk II):

- verbetering van het ondernemingsklimaat, in het kader van een geliberaliseerde telecommunicatiesector, en nieuwe acties t.b.v. het MKB;

- investeren in de toekomst, met bijzondere aandacht voor scholen en jongeren;

- toekennen van een centrale plaats aan de menselijke factor, bevorderen van de cohesie en werkgelegenheid;

- rekening houden met het belang van mondiale samenwerking, door mondiale regels op te stellen m.b.t. markttoegang, intellectuele eigendom, bescherming van de persoonlijke levenssfeer, bescherming tegen illegaal gebruik, enz.

1.4. Het actieplan heeft ten doel "een lijst te verschaffen van alle belangrijke acties, met name wettelijke maatregelen, die nodig zijn om de Europese informatiemaatschappij verder vorm te geven" (zie hoofdstuk III). De bijlage bij de mededeling bevat een overzicht van de belangrijkste communautaire maatregelen met betrekking tot de informatiemaatschappij.

1.5. Het document:

- fungeert als navigatie-instrument voor lid-staten en Europese instellingen;

- verschaft ondernemingen een leidraad bij het nemen van investeringsbeslissingen;

- geeft alle betrokken partijen volledige informatie en biedt hun de mogelijkheid te reageren en suggesties te doen;

- is een nuttig intern beheersinstrument voor de Commissie zelf.

2. Algemene overwegingen

2.1. Het Commissiedocument is ongetwijfeld van groot belang en strategische waarde, omdat de informatiemaatschappij bepalend is voor de toekomstige economische en sociale ontwikkeling van zowel de lid-staten als de Europese Unie als geheel.

2.2. Zoals het in het verleden al meerdere malen heeft gedaan () wijst het Comité erop dat de opbouw van de informatiemaatschappij een complexe uitdaging vormt; het stelt het initiatief tot herziening van het actieprogramma dan ook zeer op prijs.

2.3. De inspanningen van de lid-staten en van de Europese Unie als politieke en economische actoren moeten zijn gericht op het definiëren en opbouwen van een "Europees model" voor de informatiemaatschappij.

2.4. Dit model mag echter niet alleen gericht zijn op het bereiken van het hoogste technologische niveau en mag zich niet alleen bezig houden met regelgeving en economische, financiële en commerciële gevolgen, hoe belangrijk deze aspecten ook zijn.

2.4.1. Het Europese model voor de informatiemaatschappij moet een zo groot mogelijk concurrentievermogen kunnen garanderen en zo volledig mogelijk in de wereldmarkt worden geïntegreerd, maar moet evenzeer rekening houden met de indirecte gevolgen op sociaal vlak en op het gebied van de werkgelegenheid, de cohesie, gelijke kansen voor iedereen en culturele aspecten.

2.5. Zoals de Commissie zelf al heeft aangegeven in haar Groenboek "Leven en werken in de Informatiemaatschappij" () verdient de "menselijke dimensie" absolute prioriteit. Opdat het niet bij een pure "intentieverklaring" blijft, zonder concrete gevolgen, moeten strategie en keuzen m.b.t. de informatiemaatschappij daadwerkelijk beantwoorden aan de reële behoeften van ondernemingen, personen, sociale en culturele groepen.

2.6. De in het permanente actieplan opgenomen maatregelen geven beslist een goed gestructureerd antwoord op deze behoeften: sommige belangrijke doelstellingen zijn reeds verwezenlijkt, aan andere wordt gewerkt, terwijl ook maatregelen voor de toekomst in het plan zijn voorzien.

2.7. Maar de vele uiteenlopende belangen die op het spel staan en vooral de uitdaging van de informatiemaatschappij - van vitaal belang voor de economische en sociale ontwikkeling en voor de politieke rol van de Europese Unie - verplichten alle instellingen en instanties ertoe, uiterst kritisch te werk te gaan bij het bestuderen van strategieën en programma's.

3. Opmerkingen

3.1. Het permanente actieprogramma, dat volgens de Commissie het resultaat is van een "breed georiënteerde bezinning op de informatiemaatschappij die heeft geleid tot de vaststelling van vier nieuwe prioritaire gebieden" (zie hoofdstuk II, vijfde alinea), is dus niet alleen een gelegenheid om de vordering van de verschillende programma's en de initiatieven m.b.t. de informatiemaatschappij te meten, maar ook om een algemene en politieke beoordeling te maken.

3.2. Via dit advies wenst het Comité zich uit te spreken over de tot nu toe gevolgde strategie, een aantal prioriteiten aan te geven en te verwijzen naar opmerkingen uit recente adviezen over de informatiemaatschappij waaraan nog geen gevolg is gegeven.

3.3. Bij een aandachtige bestudering van de programma's uit het permanente actieplan komen onmiddellijk enkele belangrijke knelpunten aan de oppervlakte.

3.4. In de eerste plaats is er het probleem van de termijnen, vooral in de telecommunicatiesector, en dat van het traject dat de Europese Unie momenteel volgt voor de verwezenlijking van de informatiemaatschappij.

3.5. Bestudering van alle lopende en toekomstige acties leert dat de wetgeving die minimaal nodig is voor de liberalisering van de sector op 1 januari 1998 waarschijnlijk nog niet zal zijn gerealiseerd.

3.6. Vermeldenswaard in dit verband is dat het Comité in een eerder advies zich al heeft verbaasd over het feit dat "de Commissie zich strikt aan het vastgestelde tijdschema houdt, terwijl zij toch van mening is dat het voor de ontwikkeling van de informatiemaatschappij van fundamenteel belang is eerst een duidelijk en vast reglementeringskader vast te stellen" ().

3.7. Kijkt men aandachtig naar de specifieke maatregelen waarvoor het besluitvormingsproces nog niet is afgerond of zelfs nog moet beginnen (zie tabel in bijlage), dan kan worden vastgesteld dat nog een aantal belangrijke richtlijnen en besluiten moet worden goedgekeurd (). Gebeurt dit niet, dan blijven bij de liberalisering van de telecommunicatiesector en de totstandkoming van de informatiemaatschappij mogelijkheden gedeeltelijk onbenut, en dreigen de economische en sociale onevenwichtigheden toe te nemen.

3.8. Dit betekent natuurlijk niet dat de termijn voor liberalisering ter discussie moet worden gesteld. Wel moeten de communautaire instellingen zich maximaal inspannen zodat op 1 januari 1998 een zo volledig mogelijke regelgeving tot stand is gebracht om burgers en ondernemingen van de liberalisering te kunnen laten profiteren.

3.9. Ook de lid-staten moeten zich inspannen om op korte termijn hun regelgeving voor de telecommunicatiesector en met name voor de audiovisuele sector op één lijn te brengen.

4. Prioritaire problemen

4.1. Het eerste probleem is zowel een algemeen als een politiek probleem. De overeenkomsten van Genève inzake de liberalisering van de basistelefonie en de overeenkomst die binnenkort over "information technology" zal worden afgesloten (), openen geheel nieuwe scenario's en bieden enorm veel mogelijkheden. De telecommunicatie is wel omschreven als "de aardolie van het jaar 2000". De cijfers spreken voor zich: in 1995 zijn 50 miljoen computers verkocht, tegen nog geen 35 miljoen auto's.

4.2. Het zal echter nog vier à vijf jaar duren voordat de werkelijke voordelen van de liberalisering zich zullen doen gevoelen. Hoewel de overeenkomst formeel op 1 januari 1998 in werking treedt, zal een groot deel van de 69 landen die het akkoord hebben ondertekend de meest ingrijpende hervormingen pas in de vijf daaropvolgende jaren doorvoeren.

4.3. De liberalisering komt in de eerste plaats de grote concerns en de technologisch en industrieel goed ontwikkelde landen ten goede. De werkelijke concurrentie staat nog in de kinderschoenen. Zo heeft British Telecom 10 jaar na de liberalisering nog altijd ruim 80 % van de vaste-telefoniemarkt in het Verenigd Koninkrijk in handen, terwijl deze markt in andere landen (bijvoorbeeld in Italië) nog voor 100 % in handen van één enkele maatschappij is.

4.4. Het gevaar bestaat dat de essentiële problemen worden opgelost ten gunste van hen die de meeste politieke druk kunnen uitoefenen. In sommige landen doet zich een steeds nauwere verstrengeling voor tussen eigendom van telecombedrijven en van mediabedrijven. Dit fenomeen moet echter een halt worden toegeroepen d.m.v. scherpere controles en naleving van de communautaire voorschriften inzake mededinging.

4.5. Zoals het al vaker heeft gedaan (), wijst het Comité er nog eens op dat het regelen van de toegang tot de eigendom zowel in de telecommunicatiesector als in de media (maatregelen 106 en 111 van de Mededeling) en het onderzoek naar de gevolgen van de toenemende verstrengelingen (het Groenboek dat in maatregel 114 is voorzien), absolute prioriteit verdienen, om te voorkomen dat liberalisering paradoxaal juist tot mediaconcentratie en vermindering van pluralisme leidt.

4.6. Bovendien zal de liberalisering een verveelvoudiging van het dienstenaanbod tot gevolg hebben. Er moet een oplossing worden gevonden om de kosten op zo voordelig en billijk mogelijke wijze te verdelen tussen eigenaars en exploitanten van kabelnetten, aanbieders van programma's en gebruikers.

4.7. Een andere nog volledig onopgeloste kwestie is het begrip universele dienst. Niet alleen moet de inhoud van het begrip worden vastgesteld - dat is overigens al gedaan -, maar ook moet worden aangegeven wie wat betaalt. Tegelijkertijd moeten alle aanwezige en potentiële dienstverleners na de liberalisering gelijke toegang krijgen, onder dezelfde voorwaarden.

4.8. Wie zal de toegang tot "sociale" netwerken (van ziekenhuizen, universiteiten en scholen) garanderen, en wie zal de kosten dragen? Hoe wordt ervoor gezorgd dat de netwerken overal in armere gebieden toegankelijk zijn, ook daar waar zulks niet kostendekkend is?

4.8.1. Dit belangrijke probleem dient vóór 1998 te worden opgelost. Er moet een besluit worden genomen over de wijze van financiering van de sociale kosten, wellicht door deze in de universele dienst door te berekenen.

4.8.2. Wordt de oplossing van dit probleem tot na de liberalisering uitgesteld, dan zal het er niet eenvoudiger op worden.

4.9. De komende maanden zullen de drie uiterst prioritaire maatregelen met de nummers 203, 204 en 205, die het besluitvormingsproces nog niet helemaal hebben doorlopen en die betrekking hebben op interconnectie en de universele dienst, moeten worden afgerond.

4.10. Een ander lastig probleem dat een oplossing behoeft, is dat van de beschermde geëncrypteerde diensten (maatregel 113), dat van vitaal belang is voor het recht op privacy van de burgers. Hopelijk zal Europa ook op dit terrein eigen innoverende technologieën ontwikkelen.

4.11. Op het stuk van het concurrentievermogen bestaan in de televisiesector nog veel onzekerheden, vooral met betrekking tot breedbeeldtelevisie en geavanceerde diensten (maatregelen 109 en 201). Er dreigt vertraging te ontstaan die de Europese industrie ernstig kan benadelen.

5. Het strategisch belang van de overheid

5.1. Een ander zeer belangrijk probleem is dat van de aanzienlijke traagheid en de weerstand bij overheidsinstanties.

5.2. De Commissie zet zelf de "traagheid op organisatorisch gebied" bovenaan de lijst met de belangrijkste obstakels voor de totstandkoming van de informatiemaatschappij (zie hoofdstuk 2, vierde alinea).

5.3. Het gaat hier om een zaak van algemeen belang, omdat veel essentiële diensten voor burgers en ondernemingen door de overheid worden beheerd. Dit is een van de zwaarstwegende obstakels voor de totstandkoming van de informatiemaatschappij. Het is derhalve van belang dat de implementatie van de informatiemaatschappij door de overheid een van de prioriteiten is waarvoor Unie en lid-staten middelen moeten vrijmaken.

5.4. Naast investeringen voor de technologische aanpassing van de overheid is het ook uiterst belangrijk dat de human resources in openbare diensten goed worden benut. Daarom dienen de programma's voor opleiding en bijscholing van ambtenaren te worden gesteund en uitgebreid.

6. Naar een Europees model van de informatiemaatschappij

6.1. Net als in het advies over het Groenboek "Leven en werken in de informatiemaatschappij" () is het ESC er nog altijd van overtuigd dat de informatiemaatschappij in de Unie moet worden opgebouwd volgens een samenhangend "Europees model". Volgens het ESC moet de informatiemaatschappij worden verwezenlijkt aan de hand van een algemene strategie, die in het actieplan als geheel en m.b.v. afzonderlijke maatregelen moet worden ontwikkeld.

6.2. Onder "Europees model" verstaan we niet alleen technologische of industriële oplossingen, maar ook oplossingen ter verbetering van de kwaliteit van het bestaan, de cohesie, de democratische participatie, gelijke kansen en cultureel pluralisme.

6.3. Het ontwerp en de verwezenlijking van dit Europees model voor de informatiemaatschappij is des te noodzakelijker omdat in de verschillende lid-staten, en nog sterker in de landen die om toetreding tot de Unie hebben gevraagd zoals de landen uit Midden- en Oost-Europa, de totstandkoming van de informatiemaatschappij tot op heel verschillende niveaus is gevorderd. Er zijn dus niet alleen grote inspanningen nodig om dat wat nog niet bestaat op te bouwen, maar ook om de al bestaande structuren compatibel en homogeen te maken.

6.4. Het impliciete gevaar van een geliberaliseerde informatiemaatschappij die zowel verticaal (sociale categorieën) als horizontaal (geografische gebieden en landen) zeer heterogeen is, dient te worden vermeden.

6.5. Er dient bij de Commissie te worden aangedrongen op de oplossing van drie problemen in verband met de totstandkoming van de informatiemaatschappij volgens een Europees model: bescherming van minderjarigen, opleiding van en voorlichting van zowel jongeren als volwassenen, en cohesie.

6.6. De strategie voor de bescherming van minderjarigen en de strijd tegen illegale inhoud op Internet dient kracht te worden bijgezet door vlot praktische besluiten en adequate maatregelen te nemen. De Commissie heeft uitstekend werk geleverd met een Mededeling en een Groenboek, waarover zij een uitgebreide consultatieronde heeft opgestart ().

6.6.1. In juli 1997 is de door Duitsland voorgestelde (en door de Industrieraad op 8 oktober 1996 goedgekeurde) internationale conferentie over dit gevoelige onderwerp gehouden, waarvoor tevens de gespecialiseerde VN-organen waren uitgenodigd. Hoewel dit niet expliciet uit het document blijkt, neemt het Comité aan dat dit het doel van maatregel 131 was.

6.7. Hetgeen in paragraaf II.2 van de Mededeling over het permanente actieprogramma ten aanzien van de opleiding wordt opgemerkt, lijkt op zijn minst onvolledig en voor discussie vatbaar: "In algemene zin is de informatiemaatschappij ook een generatiegebonden verschijnsel. Alleen door middel van op de jongere generatie gerichte specifieke acties kunnen optimale voorwaarden worden gecreëerd om de bevolking als geheel toegang tot de informatiemaatschappij te verschaffen en haar daarbij te betrekken."

6.7.1. Vooral omdat in dezelfde alinea, daar waar het initiatief "Leren in de informatiemaatschappij" wordt genoemd, van "levenslang leren" wordt gesproken.

6.7.2. Niet alleen jongeren moeten bij de informatiemaatschappij worden betrokken, ook volwassenen moeten profiteren van initiatieven voor informatie en opleiding, zodat zij leren bewust en nuttig gebruik te maken van de kansen die de informatiemaatschappij biedt.

6.7.3. Tevens dient bijzondere aandacht uit te gaan naar opleiders en alle andere actoren in de communicatiesector, om ervoor te zorgen dat de maatregelen een duurzaam multipliereffect hebben.

6.8. Voor de economische en sociale cohesie kan de informatiemaatschappij grote kansen bieden, maar kan zij ook nieuwe gevaren met zich brengen.

6.8.1. Reeds nu is het zo dat de kosten en benodigde kennis de toegang niet bevorderen, wat grote sociale groepen zelfs dreigt uit te sluiten van het gebruik van de diensten die inhoudelijk en technologisch het meest te bieden hebben. De vrees bestaat dat de verdere ontwikkeling van de informatiemaatschappij tot een nog grotere uitsluiting van werklozen, ouderen en economisch zwakkeren leidt.

6.8.2. In deze zin is maatregel 112 van bijzonder belang en noemenswaardig: het betreft een Mededeling over de informatiemaatschappij en cohesie (), waarbij de aandacht met name uitgaat naar de potentiële rol van de structuurfondsen op dit gebied. Het ESC is over deze Mededeling geraadpleegd en zal hierover een advies uitbrengen.

7. Conclusies

7.1. Het Comité is zich ervan bewust dat de verwezenlijking van de informatiemaatschappij een lang en ingewikkeld proces is, dat telkens nieuwe scenario's vereist, maar tevens grote kansen voor economische en sociale ontwikkeling biedt. Tijdens dit proces zullen keuzen moeten worden gemaakt die niet los van elkaar kunnen worden genomen maar in een samenhangend geheel moeten worden gezien, rekening houdend met de juridische, organisatorische, economische, sociale en culturele aspecten.

7.2. Het Comité bevestigt zijn al meerdere malen uitgesproken standpunt dat de informatiemaatschappij volgens een "Europees model" moet worden opgebouwd, waarbij concurrentievermogen en integratie in de wereldmarkt evenveel aandacht moeten krijgen als de sociale en culturele gevolgen.

7.2.1. Dit Europese model voor de informatiemaatschappij moet niet alleen oplossingen bieden voor gegronde vereisten op het vlak van technologische ontwikkeling en economische rentabiliteit, maar ook voor de vereisten i.v.m. democratie, pluralisme, cohesie en een betere kwaliteit van het bestaan.

7.3. Het Comité spreekt zijn waardering uit voor de inzet en het dynamisme waarvan de Commissie en alle andere communautaire organen blijk geven en die hebben geleid tot dit permanente actieprogramma. Hoewel het Comité twijfels heeft over de korte termijnen die worden gehanteerd, spreekt het de wens uit dat vóór 1 januari 1998 een duidelijk regelgevingskader wordt vastgesteld waarmee de liberalisering, met behoud van mededinging en pluralisme, in goede banen kan worden geleid.

7.3.1. Het Comité zal waakzaam toezien op de inspanningen van de Commissie om de regelgeving te creëren die noodzakelijk is om te komen tot een liberalisering die een grote stimulans voor de telecommunicatiemarkt is en beantwoordt aan de behoeften van burgers en bedrijfsleven.

7.3.2. Het Comité verzoekt de Commissie met name alle in het permanente actieprogramma vermelde maatregelen te nemen die zijn gericht op correct beheer van de universele diensten, toekenning van vergunningen en bescherming van de privacy van de burger.

7.4. Het Comité is bezorgd over het gevaar dat brede, minder begunstigde groepen, zoals werklozen, ouderen en economisch zwakkeren, van deze mogelijkheden worden uitgesloten.

7.4.1. De EU en de lid-staten moeten zich ervoor inzetten om te voorkómen dat een sterk geliberaliseerde informatiemaatschappij ontstaat die echter zowel verticaal (sociale categorieën) als horizontaal (meer of minder begunstigde regio's) zeer heterogeen is.

7.5. De rol van de overheid bij de totstandkoming van de informatiemaatschappij dient te worden benadrukt. Hiervoor dienen de programma's voor technologische modernisering van openbare diensten te worden gelanceerd en kracht te worden bijgezet, en dient een uitgebreid programma voor de opleiding van ambtenaren te worden gerealiseerd.

7.6. Het Comité wijst de Commissie erop dat niet alleen jongeren moeten worden geïnformeerd en opgeleid, maar ook volwassenen. Zo wordt een algemeen en bewust gebruik van de door de informatiemaatschappij geboden kansen mogelijk gemaakt.

7.7. Bovendien moet grote aandacht worden besteed aan de bescherming van minderjarigen, zowel met betrekking tot de inhoud van audiovisuele media als met betrekking tot het gebruik van Internet. Het Comité wenst op de hoogte te worden gebracht van alle initiatieven die op de oplossing van dit gevoelig liggende probleem zijn gericht, en hoopt met name dat dankzij de internationale conferentie in Duitsland doeltreffende instrumenten worden uitgewerkt waarmee ouders het gebruik van elektronische media door minderjarigen kunnen controleren en sturen.

Brussel, 9 juli 1997.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS

BIJLAGE

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

() "Europa op weg naar de informatiemaatschappij: een actieplan" (COM(94) 347) van 19. 7. 1994.

() "De informatiemaatschappij: van Korfoe naar Dublin - De nieuwe prioriteiten" (COM(96) 395 def.).

() Advies over de Mededeling "De informatiemaatschappij: van Korfoe naar Dublin - De nieuwe prioriteiten" en de Mededeling over "De gevolgen van de informatiemaatschappij voor het beleid van de Europese Unie - Voorbereiding van de volgende stappen"; PB C 66 van 3. 3. 1997, blz. 70.

() COM(96) 389 def.

() Advies over de Mededeling "De informatiemaatschappij: van Korfoe naar Dublin - De nieuwe prioriteiten" en de Mededeling over "De gevolgen van de informatiemaatschappij voor het beleid van de Europese Unie - Voorbereiding van de volgende stappen"; PB C 66 van 3. 3. 1997, blz. 70, paragraaf 3.2.

() Het gaat met name om de maatregelen 109-110-111-112-113-120-200-201-202-203-204-205-207-208-209-210-211 uit het Commissiedocument.

() De Commissie heeft haar goedkeuring gehecht aan de bepalingen van deze overeenkomst en zal de Raad vragen deze ook goed te keuren: de Europese Unie zal de rechten op halfgeleiders tegen het jaar 1999 in drie fasen afschaffen en de Verenigde Staten hebben zich ertoe verbonden in juli van dit jaar de rechten op een bedrag van 2,3 miljard ecu door de EU uitgevoerde producten op te heffen. Hierdoor wordt de halfgeleiderindustrie in de Europese Unie volledig partij bij de overeenkomst tussen de Amerikaanse en Japanse halfgeleiderproducenten.

() PB C 66 van 3. 3. 1997, blz. 70, paragraaf 3.3, waarin ook al wordt verwezen naar eerdere adviezen van het ESC.

() Advies over het Groenboek "Leven en werken in de informatiemaatschappij: de mens voorop"; PB C 206 van 7. 7. 1997.

() Mededeling van de Commissie "Illegale en schadelijke inhoud op het Internet"; COM(96) 487 def., en "Groenboek over de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid in de context van de audiovisuele en informatiediensten"; COM(96) 483 def.

() Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's - Cohesie en de informatiemaatschappij; COM(97) 7 def.