COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
C0MC93) 560 def. 
Brussel,19 november 1993 
Een algemeen kader voor acties 
van de Commissie van de Europese Gemeenschappen 
op het gebied van veiligheid, hygiëne en 
gezondheidsbescherming op het werk 
[1994 - 2000] 
(door de Commissie ingediend) 
Sen algemeen kader voor acties 
van de Commissie van de Europese Gemeenschappen 
op het gebied van veiligheid, hygiëne en 
gezondheidsbescherming op het werk 
[1994 - 2000] 
Blz, 
Samenvatting 2 
1. Inleiding 3 
2. Doelstellingen - periode - rechtsgrond 5 
3. Wat tot nog toe werd bereikt 6 
3.1 Het derde actieprogramma 6 
3.2 Het Europese Jaar voor de Veiligheid, Hygiëne 8 
en Gezondheidsbescherming op het Werk 
4. De rol van de Gemeenschap Inzake veiligheid 
en gezondheid op het werk 
5. Een algemeen kader'voor acties 11 
5.1 Sociale dialoog 11 
5.2 Verbindingen met andere programma's 11 
5.3 Economische en sociale impact van maatregelen 12 
ter verbetering van veiligheid en gezondheid op het werk 
- kleine en middelgrote ondernemingen 
5.4 Acties 12 
5.4.1 Uitvoering, consolidatie, rationalisatie 12 
en voltooiing 
5.4.2 Bevordering van het werk van de Gemeenschap op het 13 
gebied van de bedrijfsveiligheid en -gezondheid 
buiten de Gemeenschap, 
internationale samenwerking 
5.4.3 voorlichting, beroepsopleiding, onderwijs 14 
5.4.4 Ontwikkeling van niet-juridische flankerende 15 
initiatieven, vooral bestemd tot aanvulling van 
en ondersteuning voor wetgevende maatregelen 
6. Vaststelling van prioriteiten 16 
SI&. 
12) 
Samenvatting 
Het beleid van de Commissie op het gebied van veiligheid en gezondheid op het 
werk in de laatste dertig jaar had ten doel, zowel arbeidsongevallen als 
beroepsziekten tot het uiterste te beperken. Ondanks de gemaakte vorderingen 
en alle inspanningen van de betrokkenen ten spijt, is het niveau van zowel de 
arbeidsongevallen als de beroepsziekten toch nog te hoog. Uit de statistieken 
uit de Lid-Staten blijkt dat in de Gemeenschap nog steeds rond de acht 
duizend mensen per jaar door ongevallen op het werk omkomen. Van de circa 120 
miljoen werknemers in de Gemeenschap worden er per jaar bijna 10 mijoen 
getroffen door arbeidsongevallen of beroepsziekten. 
Nog geheel afgezien van de menselijke aspecten, zoals het lijden dat de 
slachtoffers en hun familieleden ondergaan, zijn de economische gevolgen niet 
gering: het bedrag dat elk jaar wordt uitgekeerd als direkt gevolg van 
arbeidsongevallen of beroepsziekten, werd voor 1991 begroot op 
26 000 miljoen ecu. 
Uit studies is gebleken, dat er dikwijls een samenhang bestaat tussen 
arbeidsongevallen en beroepsziekten en een slecht management. Een goed beheer 
maakt een optimaal gebruik van de bestaande middelen en daarvoor is een 
veilige werkplek nodig, die de veiligheid en gezondheid van de werknemers 
beschermt, hun moreel en motivatie verbetert, de kwaliteit van de produktie 
bevordert en zodoende bijdraagt tot de economische resultaten van de 
onderneming. 
Communautaire acties 
De communautaire acties ten behoeve van veiligheid en gezondheid op het werk 
begonnen in 1957, in het kader van het EGKS-Verdrag. In 1979 en 1984 volgden 
twee actieprogramma's; ook werd een aantal wetgevende maatregelen aangenomen. 
Een nieuwe impuls voor het werk van de Gemeenschap vormde echter de invoering 
van artikel 118a, als specifieke wettelijke basis, in de Europese Akte van 
1987. Een op dit artikel gebaseerd derde actieprogramma leidde tot een 
omvangrijke wetgeving inzake veiligheid en gezondheid en een nieuw 
bewustheidsniveau hiervoor. 
Het derde actieprogramma vond zijn bekroning in het zojuist afgesloten 
Europese Jaar van de Veiligheid, Hygiëne en Gezondheidsbescherming op het 
Werk. De vele door de Lid-Staten en de Gemeenschap genomen initiatieven 
vormden de gelegenheid om werknemers en werkgevers, vooral in het midden- en 
kleinbedrijf (MKB), te sensibiliseren voor beroepsrisico's en voor methoden 
om deze te vermijden. , 
Toekomstige activiteiten 
De Commissie zal haar doel, een verdere verbetering van veiligheid en 
gezondheid op het werk, in de komende jaren blijven nastreven. 
Daartoe is de Commissie voornemens: 
erop toe te zien dat de Lid-Staten de communautaire richtlijnen correct 
omzetten en de nodige stappen ondernemen voor een deugdelijke uitvoering 
van deze wetgeving; 
het werk van de Europese Gemeenschap op dit gebied te stimuleren in derde 
landen; 
- de ontwikkeling van veiligheid en gezondheid op het werk in de 
Gemeenschap voort te zetten. 
De Commissie heeft met het oog hierop de volgende onderwerpen en kwesties 
geselecteerd voor speciale aandacht, ter vaststelling van specifieke 
maatregelen: 
tenuitvoerlegging, consolidatie, rationalisatie en voltooiing van de 
communautaire wetgeving; 
- bevordering van de communautaire activiteiten op het gebied van 
veiligheid en gezondheid op het werk buiten de Gemeenschap, en 
internationale samenwerking; 
- voorlichting, beroepsopleiding en onderwijs, met speciale aandacht voor 
het MKB; 
- ontwikkeling van nlet-juridische flankerende maatregelen als aanvulling 
op en ondersteuning van de wettelijke maatregelen. 
Bovendien zal de effectiviteit van de communautaire actie op het gebied van 
veiligheid en gezondheid op het werk verhoogd worden door een versterking van 
de verbindingen met andere beleidsgebieden van de Gemeenschap. 
De voornaamste basis voor communautaire actie op het gebied van veiligheid en 
gezondheid op het werk blijft artikel 118a, waarin de respectieve rollen van 
de Lid-Staten en van de Gemeenschap zijn vastgelegd, rekening houdend met het 
subsidiariteitsbeginsel. De Commissie zal haar stimulering en ontwikkeling 
van de dialoog tussen de sociale partners op communautair niveau voortzetten. 
De Europese Raad bekrachtigde tijdens zijn vergadering van 29 oktober 1993 te 
Brussel de oprichting van een Agentschap voor gezondheid en veiligheid op het 
werk. Dit Agentschap zal in de toekomst een centrale rol spelen op dit 
gebied. 
1. Inleiding 
Het doel van het beleid van de Commissie op het gebied van de veiligheid, 
hygiëne en gezondheidsbescherming op het werk (hierna te noemen: veiligheid 
en gezondheid op het werk) was steeds, en zal blijven, arbeidsongevallen 
zowel als beroepsziekten tot een minimum terug te brengen. De Commissie is 
van plan, op basis van een ruim dertigjarige ervaring op dit gebied en van de 
vorderingen die de Gemeenschap hier al heeft gemaakt, dit beleid voort te 
zetten en te consolideren, rekening houdende met het subsidiariteitsprincipe. 
Ondanks de inspanning van alle betrokkenen ligt zowel het aantal arbeids­
ongevallen als de gevallen van beroepsziekte nog steeds te hoog, wat gepaard 
gaat met aanzienlijke kosten, zowel voor de ondernemingen als voor de 
samenleving. Ondanks een gestadige daling van het aantal ongevallen blijkt 
uit statistieken uit de Lid-Staten, dat er in de Gemeenschap nog steeds rond 
acht duizend personen per jaar omkomen ten gevolge van arbeidsongevallen. Van 
de circa 120 miljoen werknemers in de Gemeenschap worden elk jaar bijna. 10 
miljoen het slachtoffer van arbeidsongevallen of beroepsziekten. 
Nog geheel afgezien van de menselijke aspecten, zoals het lijden dat de 
getroffen werkers en hun familieleden ondergaan, zijn de economische gevolgen 
aanzienlijk: het jaarlijks uitgekeerd bedrag als direkt gevolg van arbeids­
ongevallen en beroepsziekten in de gehele Gemeenschap werd in 1991 geschat op 
26 000 miljoen ecu, waarbij de indirekte kosten voor verzuimde tijd, hogere 
administratiekosten, schade aan uitrustingen, enz., nog buiten beschouwing 
werden gelaten. Daarnaast vormt het verlies of de verwonding van hoogopgeleid 
of vakbekwaam personeel een schadepost voor de betrokken onderneming, maar 
ook voor de samenleving als geheel. 
Op grond van studies is komen vast te staan dat er dikwijls verband is tussen 
arbeidsongevallen en beroepsziekten en slecht management. Een goed beheer 
maakt een optimaal gebruik van de bestaande middelen en daarvoor is een 
veilige werkplek nodig die de veiligheid en gezondheid van de werknemers 
beschermt, hun moreel en motivatie verbetert, de kwaliteit van de produktie 
bevordert en zodoende bijdraagt tot de economische resultaten van de 
onderneming. Opleidingen in veiligheid en gezondheid zijn een middel op 
kwaliteitsbewustzijn en professionalisme te bevorderen en vormen dus een 
postief element bij de ontwikkeling van menselijk kapitaal. 
Kort samengevat blijft het noodzakelijk om alle zeilen bij te zetten om het 
aantal arbeidsongevallen en gevallen van beroepsziekte terug te dringen en zo 
de werknemers te beschermen, de veroorzaakte kosten te drukken en het 
concurrentievermogen van de ondernemingen te verhogen. 
De communautaire activiteiten op het gebied van veiligheid en gezondheid op 
het werk gingen in 1957 van start. De Commissie lanceerde modelprojecten ter 
bevordering van het onderzoek inzake veiligheid en gezondheid in de kolen- en 
staalsector uit hoofde van het EGKS-Verdrag, terwijl de Raad zowel het 
Permanent Orgaan voor de veiligheid en de gezondheidsvoorwaarden in de 
steenkolenmijnen en andere winningsindustrieën, als het Raadgevend Comité 
voor de Veiligheid, Hygiëne en Gezondheidsbescherming op het werk (Hierna te 
noemen: Raadgevend Comité) oprichtte. In 1979 en 1984 volgden twee 
actieprogramma's; ook werd een aantal wettelijke voorschriften goedgekeurd. 
De invoering, in de Europese Akte van 1987, van een specifieke wettelijke 
basis voor veiligheid en gezondheid op het werk, namelijk artikel 118a, gaf 
een nieuwe impuls aan het werk van de Gemeenschap. Op basis hiervan keurde de 
Commissie in 1988 een derde actieprogramma op dit gebied goed, dat door de 
Raad werd erkend als een nuttig kader voor het begin van de tenuitvoerlegging 
van artikel 118a op het niveau van de Gemeenschap. 
Voorts is het doel van de communautaire wetgeving, in het kader van de 
interne markt en het vrije verkeer van werknemers, een serie 
minimumvoorschriften op te stellen die een toereikend niveau van bescherming 
tegen arbeidsongevallen en beroepsziekten garanderen en dit vrije verkeer 
gemakkelijker maken. 
Er is veel steun voor de communautaire acties op dit gebied onder het grote 
publiek. Een enquête voor Eurobarometer bij voorbeeld, die tijdens het 
Europese Jaar voor de Veiligheid, hygiëne en gezondheidsbescherming op het 
werk (hierna te noemen: het Europese Jaar) werd gehouden, wees uit dat een 
groot deel van de werkende bevolking van de Gemeenschap vóór de invoering van 
gemeenschappelijke minimumvoorschriften op communautair niveau is en dat 
bijna twee-derde meent dat dit zou leiden tot betere veiligheids- en 
gezondheidstoestanden op hun werk. 
Het Europese Jaar, dat zojuist is afgesloten, en de vele initiatieven die 
zowel in de Lid-Staten als op communautair niveau werden genomen, boden een 
gelegenheid om werknemers, werkgevers - vooral in kleine en middelgrote 
ondernemingen (KMO's) - en de overheid meer bewustheid bij te brengen inzake 
beroepsrisico's en de methoden ter preventie daarvan. De rol van de Commissie 
omvatte de financiering van projecten en initiatieven die uitgingen van 
overheidsinstanties, beroepsverenigingen en de sociale partners in de Lid­
staten. De principes van subsidiariteit en communautaire meerwaarde vormden 
een ondersteuning voor de inspanning van de Commissie. 
Gedurende de afgelopen paar jaar werd een omvangrijke communautaire wetgeving 
ingevoerd met de goedkeuring door de Raad, aan de hand van voorstellen van de 
Commissie, van een kaderrichtlijn en een reeks bijzondere richtlijnen, 
waarvan sommige ter vervanging van die welke verband hielden met maatregelen 
voor technische harmonisatie ter voorbereiding van de voltooiing van de 
interne markt, en andere ter dekking van specifieke risico's of sectoren met 
een hoog risico. De goedgekeurde richtlijnen bevinden zich nu in de fase van 
de omzetting in het nationale recht door de Lid-Staten. 
Op het niveau van de Gemeenschap moet ervoor worden gezorgd dat de acties van 
de Commissie zowel zichtbaar als doorzichtig zijn. Dit zal in de eerste 
plaats worden gerealiseerd door voorlichting met het accent op het 
gemeenschappelijk doel van de Gemeenschap, de Lid-Staten, de sociale partners 
en alle werknemers: de verbetering van de veiligheid en gezondheid op het 
werk. Een eerste stap zal een brede verspreiding zijn van informatie 
betreffende de in dit document omschreven mogelijkheden voor acties. 
De Europese raad besloot tijdens zijn vergadering van 29 oktober 1993 te 
Brussel, het voorstel van de Commissie tot oprichting van een Agentschap voor 
de veiligheid en de gezondheid op het werk aan te nemen1. Het Agentschap zal 
Informatie, met inbegrip van informatie betreffende programma's voor 
beroepsopleiding en onderwijs, verzamelen en analyseren, de uitwisseling en 
verspreiding van de resultaten van onderzoek bevorderen, samenwerking tussen 
de Lid-Staten ontwikkelen en ondersteunen en technische gegevens aan de 
Commissie doorgeven op het gebied van veiligheid en gezondheid op het werk. 
De Commissie zal zo spoedig mogelijk de vereiste maatregelen nemen om de 
oprichting van het Agentschap te realiseren en dit zal, in nauwe samenwerking 
met de Diensten van de Commissie, in de toekomst op dit gebied een centrale 
rol vervullen. 
2. Doelstellingen - periode - rechtsgrond 
De doelstellingen van de door de Commissie geplande actie zijn: 
te zorgen dat de Lid-Staten de communautaire richtlijnen correct omzetten 
en dat zij de nodige stappen ondernemen om een deugdelijke uitvoering van 
de nationale wetgeving te garanderen; 
het werk van de Gemeenschap op dit gebied in niet-Lid-staten te 
bevorderen; 
- de ontwikkeling van veiligheid en gezondheid op het werk voort te zetten. 
1 COM(90)564 dêf. 
Om deze doelen te bereiken worden maatregelen ingevoerd ten einde: 
- de communautaire wetgeving op dit gebied uit te voeren, te consolideren, 
te rationaliseren en uit te breiden waar en wanneer dat nodig is; 
- de wetgeving aan te vullen met toepasselijke voorlichting, opleiding en 
bevordering van een gezond werkmilieu, met speciale nadruk op de KMO's; 
studies en onderzoek, goede gebruikscode's en andere instrumenten ter 
vergroting van de kennis en actie op dit gebied te bevorderen; 
- de sociaal-economische effecten van alle op dit gebied genomen 
maatregelen te evalueren en netwerken te ontwikkelen in verbinding met 
andere communautaire beleidslijnen. 
Na een brede beraadslaging aan de hand van dit document zal de Commissie haar 
prioriteiten tot het jaar 2000 vaststellen en dan gedetailleerde voorstellen 
voor acties indienen. Deze prioriteiten zullen rekening houden met de 
gebleken behoeften en de beschikbare financiële en menselijke hulpbronnen, 
waardoor het mogelijk wordt nieuwe maatregelen op te nemen en doelstellingen 
te wijzigen op grond van nieuw verworven kennis, innovatieve technieken of 
veranderingen in het sociaal-economisch milieu. 
3. Wat tot nog toe werd bereikt 
De Gemeenschap bemoeit zich reeds sinds 1957 actief met de veiligheid en 
gezondheid op de arbeidsplaats. De Invoering van artikel 118a in het Verdrag 
betekende echter een flinke stimulans voor activiteiten op dit gebied, die 
leidde tot de uitvoering van het derde actieprogramma, met als bekroning de 
organisatie van het Europese Jaar in 1992. 
3.1. Het derde actieprogramma 
In 1988 nam de Commissie een derde actieprogramma op het gebied van de 
veiligheid, hygiëne en gezondheid op het werk, dat door de Raad werd erkend 
als een nuttig kader voor het begin van de tenuitvoerlegging van artikel 118a 
in de Gemeenschap. Het programma was op vijf kernpunten gericht: 
veiligheid en ergonomie op de werkplek; 
- gezondheid en hygiëne op de werkplek; 
voorlichting en opleiding voor de werknemers; 
- het midden- en kleinbedrijf; 
- de sociale dialoog. 
Toen de Commissie besloot, op basis van artikel 118a voor alle Lid-Staten 
minimumvoorschriften in te voeren, zorgde zij er steeds voor, met de grootste 
zorgvuldigheid de volgende principes ter ondersteuning van haar sociale 
activiteiten te respecteren: 
de specifieke aard van communautaire maatregelen ter aanvulling op de rol 
van de Lid-Staten die de meerwaarde van zulke maatregelen accentueren, 
zonder een Inbreuk te vormen op de in bepaalde Lid-Staten reeds bestaande 
hoge standaard; 
het uiteenlopend karakter van nationale stelsels en praktijken; 
de inschatting van de te verwachten belasting die de richtlijnen voor de 
KMO's kunnen vormen; 
bij te dragen tot de vermindering van de verschillen tussen de 
beschermingsniveaus in de Lid-Staten, door de invoering van minimum­
voorschriften voor de gehele Gemeenschap. 
De aanpak van de Commissie in het derde actieprogramma berustte op drie 
fundamentele concepten: de noodzaak, aan te dringen op de verbetering van de 
veiligheid en gezondheidsbescherming van de werknemers op een breed front; de 
verplichting om te garanderen dat werknemers afdoende worden beschermd tegen 
de risico's van arbeidsongevallen en beroepsziekten en ten slotte, de wil om 
te vermijden dat de veiligheid en gezondheidsbescherming van werknemers in 
gevaar worden gebracht, als gevolg van de voltooiing van de interne markt. 
Met deze drie doelstellingen voor ogen, was het streven van de Commissie: 
een zo groot mogelijk aantal risico's te dekken met een zo klein mogelijk 
aantal richtlijnen, om een versnippering van de wetgeving te vermijden: 
De Commissie heeft een wetgevingsstructuur opgebouwd die gericht was op 
de eerste uit hoofde van artikel 118a goedgekeurde richtlijn. Dit was een 
kaderrichtlijn, die was ontworpen om verbeteringen van de veiligheid en 
gezondheid op het werk aan te moedigen in alle bedrijfstakken, zowel de 
openbare als de particuliere. De richtlijn legt algemene principes vast 
inzake de plichten en verantwoordelijkheden van werkgevers met betrekking 
tot de veiligheid en de gezondheidsbescherming van werknemers en 
omschrijft de procedures voor de voorlichting, opleiding, raadpleging en 
participatie van werknemers op dit gebied. De kaderrichtlijn is ook een 
"programma-richtlijn", in die zin dat zij expliciet voorschrijft dat zij 
moet worden aangevuld door bijzondere richtlijnen. De meeste door de Raad 
goedgekeurde bijzondere richtlijnen kunnen worden omschreven als 
"horizontaal", aangezien zij betrekking hebben op alle aspecten van de 
veiligheid en gezondheid van werknemers in een bepaalde bedrijfstak. 
- Voorzien in de specifieke behoeften van bepaalde activiteiten of sectoren 
met hoog risico en bepaalde categorieën werknemers die bijzonder 
kwetsbaar zijn: 
Sommige bijzondere richtlijnen en voorstellen voor een richtlijn zijn 
gericht op de sectoren met het hoogste risico van arbeidsongevallen en 
beroepsziekten, zoals de bouwsector, en de blootstelling aan 
kankerverwekkende stoffen. Andere moeten voorzien in de specifieke 
behoeften van bepaalde categorieën werknemers, zoals zwangere vrouwen en 
werkers met beeldschermen. 
- Zorgen voor overeenstemming tussen de communautaire voorschriften die een 
onderdeel vormen van de voltooiing van de interne markt (artikel 100a), 
waarin de voornaamse veiligheids- en gezondheidseisen waaraan moet worden 
voldaan tijdens ontwerp, fabricage en vermarkting van produkten werden 
vastgelegd, en richtlijnen die op grond van artikel 118a werden 
goedgekeurd en die betrekking hebben op het gebruik van de produkten op 
de werkplek. 
Voorbeelden van deze harmonisatie van beleidsvormen in verband met de 
voltooiing van de interne markt en het sociaal beleid omvatten enerzijds 
de richtlijn betreffende machines (artikel 100a) en anderzijds de 
richtlijn over het gebruik van de werkuitrusting op het werk (artikel 
118a); er werden ook aanvullende richtlijnen, gebaseerd op de artikelen 
100a en 118a, aangenomen betreffende persoonlijke beschermingsmiddelen en 
chemische stoffen. Europese standaarden, die werden vastgesteld ter 
ondersteuning van de op artikel 100a gebaseerde richtlijnen, spelen een 
grote rol bij de verbetering van de veiligheid en gezondheid op het werk. 
Deze richtlijnen, die nu een vrij omvangrijk wetgevend instrument over dit 
onderwerp vormen, leggen algemene en specifieke voorschriften vast die met 
ingang van 1 januari 1993 geleidelijk worden toegepast in alle 
bedrijfssectoren in de Gemeenschap. De daarin omschreven minimumvoorschriften 
betekenen in veel gevallen een aanzienlijke verbetering ten opzichte van de 
bestaande toestanden. 
Hoewel de formulering van voorstellen voor richtlijnen een prioriteit was in 
het derde programma, zijn de activiteiten van de Commissie daar niet bij 
gebleven. Zij trof ook een reeks samenhangende maatregelen, die gericht waren 
tot de Lid-Staten, firma's, werkgevers en werknemers, waaronder in de eerste 
plaats maatregelen om de betrokkenen betere voorlichting en begeleiding In 
allerlei vormen te verschaffen. 
De Commissie heeft een communautair stelsel voor de uitwisseling van 
informatie tussen de Lid-Staten opgezet en er wordt regelmatig Informatie 
verspreid in het drie-maandelijks tijdschrift "JANUS". Een speciale uitgave 
van "Sociaal Europa" was uitsluitend gewijd aan gezondheid en veiligheid op 
het werk, terwijl er ook een groot aantal tchnische en wetenschappelijke 
verslagen werden uitgebracht om het werk van de Gemeenschap op dit gebied 
zichtbaarder en doorzichtiger te maken. 
De rol van het Comité van hoge arbeidsinspecteurs dat in 1982 was opgericht 
is ook aanzienlijk uitgebreid, wat leidde tot nog meer uitwisselingen van 
informatie en ervaringen.2 
Tot slot valt op te merken, dat de door de Commissie gekozen aanpak ook een 
vrij intensieve beraadslaging met regeringsvertegenwoordigers van de Lid­
staten en met de sociale partners met zich brengt. 
3.2. Bet Europees Jaar van de Veiligheid, Hygiëne en 
Gezondheidsbescherming op het werk 
De Raad-3 besloot, daarin bijgevallen door het Europees Parlement en het 
Economisch en Sociaal Comité, dat 1992 het Europese Jaar van de Veiligheid, 
de Hygiëne en de Gezondheidsbescherming op het werk zou zijn. Bij dit besluit 
van de Raad werd rekening gehouden met de noodzaak om het derde programma te 
beoordelen, de consequente opzet ervan aan te tonen en de nadruk te leggen op 
de ijver waarmee de werknemers en werkgevers zich inzetten voor de 
bevordering van de veiligheid en gezondheid op het werk. 
Dit was om diverse redenen een relevant besluit: 
allereerst alleen al ter bevordering van de veiligheid en gezondheid op 
het werk: het peil van de arbeidsongevallen en beroepsziekten ligt nog 
steeds te hoog; 
ten tweede om economische redenen: onder de huidige omstandigheden is het 
essentieel, de gestaag rijzende uitgaven wegens arbeidsongevallen en 
beroepsziekten, die moeten worden gefinancierd uit de sociale begrotingen 
der Lid-Staten en uit de middelen van ondernemingen, terug te dringen; 
2 PB C49 van 19.2.1993, blz. 6. 
3 PB L214 van 2.8.1991, blz. 77. 
ten derde om de sociale partners erbij te betrekken: studies op dit 
gebied hechten een cruciaal belang aan de verhoging van het bewustzijn 
bij het publiek en de voorlichting zowel aan werknemers als werkgevers; 
ten slotte, wegens een gebrek aan informatie Inzake de betrokkenheid van 
de Gemeenschap bij deze inspanningen. 
Dit Besluit paste dus goed bij de daarop volgende verklaring betreffende het 
recht op toegang tot informatie, die was aangehecht aan het Verdrag 
betreffende de Europese Unie, en bij de verklaring betreffende een 
"Gemeenschap die dicht bij haar burgers staat", die in 1992 door de Europese 
Raad in Birmingham werd aangenomen. 
De campagne was enerzijds gebaseerd op communautaire richtlijnen in het kader 
van het derde actieprogramma van de Commissie en anderzijds op de bevordering 
van projecten ter verbetering van de veiligheid en gezondheid op het werk. De 
steekproeven en discussies die het gehele Europese jaar door werden 
georganiseerd, bewezen dat het derde actieprogramma en de gemaakte 
vorderingen aan de verwachtingen van de werkende bevolking van de Lid-Staten 
beantwoordden. 
Door middel van de verspreide voorlichting weet nu bijna een op de vier 
Europese werkers dat veiligheid en gezondheid op het werk tot de prioriteiten 
van de Gemeenschap behoren. Met de verspreiding op grote schaal van algemene 
voorlichtingsbrochures en technische doumentatle, de uitzending van een groot 
aantal TV-programma's op de voornaamste nationale netten, en het 
allerbelangrijkste: door de uitvoering van 2 600 acties door en binnen de 
Lid-Staten nam de bewustmakingscampagne nooit eerder vertoonde afmetingen 
aan. Niet alleen werd een vijfde van de bevolking (rond de 60 miljoen 
Inwoners) bereikt, maar zij legde ook het accent op de behoefte aan 
informatie over het onderwerp en daarmee op de noodzaak, in de toekomst de 
acties van de Gemeenschap voort te zetten. Bijna twee derde van de werknemers 
was van mening dat de Gemeenschap alles moet doen om veiligheid en gezondheid 
op het werk te garanderen en ongeveer evenveel personen beschouwden 
voorlichting hierover als prioritair. 
Deze campagne heeft ook een convergentie mogelijk gemaakt tussen het opsporen 
van de optimale kosteneffectiviteit en de toepassing van het begrip 
subsidiariteit. De Commissie zorgde voor de samenhang van alle operaties 
terwijl de Lid-Staten die initiatieven ontwikkelden die hun het beste leken. 
Bijna twee derde van de voor deze campagne toegewezen middelen ging naar 
nationale Initiatieven, waarbij voorrang werd verleend aan de uitvoering van 
acties In bedrijven, in het bijzonder in KMO's. Er zijn dus goede redenen om 
aan te nemen dat het Europese Jaar, dat berustte op bestaande communautaire 
wetgeving, een goede investering vormde, die de bewustheid aanzienlijk heeft 
verhoogd en dat het een nieuwe impuls heeft gegeven aan de bevordering van 
veiligheid en gezondheid op het werk. 
De impact van het Europese Jaar, vooral op werknemers en werkgevers, bood een 
breed perspectief aan discussies aangaande de voortzetting van communautaire 
acties op het gebied van de veiligheid en gezondheid op het werk. In dit 
licht mag het Europese Jaar worden gezien als een keerpunt tussen de 
resultaten van eerdere programma's en de definitie van een beleid voor de 
toekomst. 
4. De rol van de Gemeenschap inzake veiligheid en gezondheid op het werk 
Veiligheid en gezondheid op het werk is een begrip dat niet alleen alle Lid­
staten aangaat, maar vooral ook de 120 miljoen werknemers in de Gemeenschap, 
waarvan een deel regelmatig buiten zijn vaderland werkt. Vóór de Europese 
Akte bestonden er aanzienlijke verschillen tussen de wetgevingen van de Lid­
staten en artikel 118a legt het accent op de noodzaak, verbeteringen in de 
veiligheid en.gezondheid op het werk te bevorderen door gezamenlijke acties 
van de Lid-Staten en de Gemeenschap. 
Met nadruk moet erop worden gewezen dat de communautaire activiteit op dit 
gebied sinds de goedkeuring van de Europese Akte beslist niet beperkt is 
gebleven tot wetgeving (richtlijnen). Daarnaast werden praktische 
aanbevelingen, codes voor goede gebruiken, voorlichtingsdocumentatie en 
financiële steun ingezet om de wetgevende maatregelen te onderbouwen en aan 
te vullen. De Commissie heeft, bij voorbeeld, door de organisatie van het 
Europese Jaar in 1992 initiatieven van de Lid-Staten ondersteund en daar een 
communautaire meerwaarde aan verleend. 
De communautaire actie op het gebied van veiligheid en gezondheid op het werk 
berust in hoofdzaak op artikel 118a. Daarin worden de respectieve rollen 
vastgelegd die de Lid-Staten en de Gemeenschap te vervullen hebben, 
overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel. Artikel 118a bepaalt dat de Lid­
staten bijzondere aandacht moeten besteden aan de aanmoediging van 
verbeteringen, vooral in het arbeidsmilieu, wat betreft de veiligheid en 
gezondheid van de werknemers. Hun doel moet zijn de harmonisatie van de 
omstandigheden op dit gebied, onder handhaving van de bereikte verbeteringen. 
Het artikel schrijft ook voor, dat de Gemeenschap moet bijdragen tot de 
verwezenlijking van dit doel en dat hiervoor het wettelijk instrument de 
richtlijn moet zijn: deze richtlijnen moeten minimumvoorschriften vastleggen 
die geleidelijk zullen worden toegepast, met inachtneming van de in elk van 
de Lid-Staten bestaande omstandigheden en technische voorschriften. 
Zo legt artikel 118a vast dat op dit gebied communautaire tussenkomst nodig 
is en dat deze interventie via richtlijnen dient te gebeuren. Communautaire 
acties die niet op artikel 118a berusten, kunnen echter ook andere vormen 
aannemen, zoals praktische aanbevelingen, begeleidings- en voorlichtings­
nota's, en dergelijke. Bovendien spelen de standaarden die zijn gebaseerd op 
richtlijnen uit hoofde van artikel 100a een grote rol bij de verbetering van 
de veiligheid en de gezondheid op het werk. 
De Europese Raad van Kopenhagen in juni 1993 benadrukte het belang van de 
harmonisatie van de wetgevingen, waaronder die betreffende de bescherming van 
de werknemers, in verband met de landen in Midden- en Oost-Europa waarmee 
Associatieverdragen waren gesloten. 
10 
5. Algemeen kader voor actie 
5.1. De sociale dialoog 
Sinds hun oprichting zijn het raadgevend Comité en het Permanent Orgaan de 
voornaamste adviserende instanties van de Commissie voor alle maatregelen op 
het gebied van veiligheid en gezondheid op het werk, die zij op communautair 
niveau neemt of aan de Raad voorlegt. Vooral het Raadgevend Comité werd 
betrokken bij. uitgebreide beraadslagingen over de voorbereiding van deze 
mededeling, ten einde op communautair niveau rekening te houden met de wensen 
van de sociale partners op dit gebied, waarbij deze in de eerste plaats 
betrokken zijn. 
De Commissie zal voortgaan, bij het vaststellen van prioriteiten en 
specifieke soties, zowel het -Raadgevend Comité als het Permanent Orgaan voor 
de veiligheid en gezondheid te raadplegen en te informeren. 
Een nauwe samenwerking tussen het Raadgevend Comité en het Permanent Orgaan 
zal worden overwogen om dit raadplegingsproces te vergemakkelijken en dubbel 
werk te vermijden. Tegen de zelfde achtergrond zal de Commissie de dialoog 
tussen de sociale partners op communautair niveau blijven stimuleren en 
ontwikkelen op het specifieke gebied van veiligheid en gezondheid op het 
werk. 
5.2 Verbindingen met andere programma's 
In een aantal communautaire beleidslijnen en programma's, zoals milieu- en 
consumentenbescherming, landbouw en onderzoek, worden veiligheid en 
gezondheid op het werk impliciet ook behandeld. Het werkdocument van de 
Commissie [COM(93)459 def.] betreffende het 4e Kaderprogramma voor Onderzoek 
voorziet in zijn hoofdstuk over gezondheid em biomedisch onderzoek expliciet 
een onderzoeksafdeling inzake preventie, bedrij fsgeneeskunde en 
risicofactoren. 
De effectiviteit van de communautaire actie op het gebied van veiligheid en 
gezondheid op het werk zal worden versterkt, ten eerste door er in andere 
communautaire beleidsplannen meer rekening mee te houden, en ten tweede door 
de behoeften van andere beleidsvormen, waar dit ter zake is, in te bouwen in 
de acties en voorstellen van de Commissie inzake de veiligheid en gezondheid 
op het werk. Voor dit doel zullen manieren om bestaande verbindingen te 
versterken, vooral via het opzetten van netwerken, worden onderzocht. 
Gebruik zou kunnen worden gemaakt van telematica en transeuropese netwerken 
om de uitwisseling van Informatie te intensiveren, uitgebreide gegevensbanken 
voor arbeidsongevallen en beroepsziekten in te richten en opleidingen te 
verbeteren. Met vraagstukken op het gebied van veiligheid en gezondheid op 
het werk zal ook rekening worden gehouden om samenwerking te stimuleren en 
uitwisselingen van informatie en ervaringen tussen de opleidingsstelsels van 
de Lid-Staten te ontwikkelen. 
11 
5.3 Economische en sociale impact van maatregelen ter verbetering van 
veiligheid en gezondheid op het werk - kleine en middelgrote 
ondernemingen 
De schepping van KMO's is een essentiële factor in de sociaal-economische 
ontwikkeling van de Lid-Staten. Zodoende was het essentieel dat de Commissie 
bij de tenuitvoerlegging van artikel 118a zou vermijden, daaraan zodanige 
administratieve, financiële en juridische verplichtingen op te leggen dat de 
schepping en ontwikkeling van KMO's in gevaar zou komen, maar tegelijk wel de 
veiligheid en gezondheid van alle werknemers te beschermen. 
De voorstellen van de Commissie werden begeleid door impact studies om vast 
te stellen of zulke voorstellen de KMO te stringente verplichtingen oplegden. 
Andere studies hebben het nauwe verband aan het licht gebracht dat bestaat 
tussen een goed beheer van een onderneming en de uitvoering van maatregelen 
ter bevordering van veiligheid en gezondheid op het werk. Wel moet worden 
toegegeven dat het vinden van methoden voor de evaluatie, niet alleen van de 
kosten van maatregelen voor veiligheid en gezondheid op het werk voor een 
onderneming, maar ook van de menselijke en materiële voordelen van die 
maatregelen een moeilijke opgave is. De Commissie zal evenwel blijven streven 
naar verbetering van deze evaluaties. 
Het is nodig deze methodologie uit te breiden, in overeenstemming met de Lid­
staten, en deze dan te gebruiken om de impact binnen ondernemingen van de 
toepassing van richtlijnen inzake veiligheid en gezondheid op het werk zoals 
omgezet in het nationale recht te evalueren; in overleg met de Lid-Staten 
zouden hier modelsectoren kunnen worden geselecteerd, waarbij de nadruk op 
het MKB zou komen te liggen. 
Hierdoor zou men de methodologie kunnen verbeteren van de Impact studies die 
de door de Commissie aan de Raad voor te leggen voorstellen voor een 
richtlijn ter zake - hetzij tot bijwerking, hetzij ter vervanging van 
bestaande wetgeving - begeleiden. 
KMO's hebben meestal geen eigen gespecialiseerd personeel om dit beleid in de 
onderneming uit te voeren. Er zal dus speciale aandacht worden gericht op 
voorlichtingsactiviteiten (praktische aanbevelingen, codes van goede 
gebruiken, documentatie, oprichting van netwerken) en opleiding om de KMO's 
te laten zien hoe zij de van communautaire richtlijnen afgeleide nationale 
wetgeving dienen toe te passen, rekening houdende met de specifieke problemen 
waarop zij hierbij kunnen stuiten. 
5.4 Acties 
De Commissie heeft de volgende thema's aangemerkt als in aanmerking komend 
voor bijzondere aandacht en onderzoek, om de meest passende maatregelen te 
kunnen vaststellen. 
5.4.1. Uitvoering, consolidatie, rationalisatie en voltooiing 
De omvang van de communautaire wetgeving die de laatste paar jaar op het 
gebied van de veiligheid en gezondheid op het werk werd ingevoerd brengt mee, 
12 
dat er nu speciale aandacht moet worden gericht op de uitvoering door de Lid­
staten van de goedgekeurde richtlijnen. Zo moet worden bereikt dat de 
afgeleide nationale wetgeving effectief met de zelfde striktheid wordt 
nageleefd, zoals werd onderstreept in de conclusies van de Raad van 21 
december 1992 over de daadwerkelijke uitvoering en doorvoering van de 
communautaire wetgeving op het gebied van sociale zaken. 
De eerste taak die de Commissie heeft uit te voeren is de controle op de 
omzetting van de richtlijnen, waarbij zij zorg draagt voor een constructieve 
dialoog met de bevoegde overheden in de Lid-Staten. 
Daarna wil de Commissie de samenwerking met de Lid-Staten op het gebied van 
veiligheid en gezondheid blijven ontwikkelen, in het bijzonder in toepassing 
van artikel 4, lid 2, van Richtlijn 89/391/EEG, dat voorschrijft dat zij 
moeten zorgen voor voldoende controle en toezicht op de nationale wetgeving. 
Ter assistentie van de Lid-Staten zal de "Groep van hoge arbeidsinspecteurs" 
formeel als Comité worden geïnstalleerd. 
Het is mogelijk dat sommige richtlijnen moeten worden bijgewerkt, uitgebreid 
of gewijzigd in het licht van nieuwe kennis of technische vooruitgang, dan 
wel om tekortkomingen te corrigeren, of ook aan de hand van de activiteiten 
van de Commissie zelf. Dit vormt dan een gelegenheid om bestaande 
voorschriften opnieuw en nog helderder te omschrijven of er elementen aan toe 
te voegen die nodig zijn voor hun uitvoering. Er zal speciale aandacht worden 
besteed aan carclnogene, toxische en schadelijke stoffen en andere gebieden 
met een hoog risico. 
Tegelijk zullen, in het licht van de praktische uitvoering van het afgeleide 
nationale recht in de Lid-Staten, acties worden ingezet en voorstellen 
ingediend met het doel, de bestaande voorschriften zoveel mogelijk te 
consolideren om ze te rationaliseren en meer toegankelijk te maken voor alle 
gebruikers. 
Ten slotte zullen in dit verband ook kwesties betreffende de veiligheid en 
gezondheid op het werk in overweging worden genomen, die zich voordoen als 
gevolg van nieuwe soorten werk en innovatieve technologieën, waaronder ook 
schone technologieën. 
5.4.2. Bevordering van het werk van de Gemeenschap op het gebied van 
bedrijfsveiligheid en -gezondheid buiten de Gemeenschap, 
internationale samenwerking 
Er moet op worden toegezien dat internationale verschillen in de niveaus van 
de maatregelen voor veiligheid en gezondheid op het werk geen problemen voor 
de handel en de concurrentiepositie opleveren. Tegelijk moet men ernaar 
streven, een behoorlijk niveau van bescherming te realiseren voor werkers die 
in derde landen zijn blootgesteld aan de zelfde risico's als in de 
Gemeenschap. 
In het kader van de Associatie-overeenkomsten tussen de Gemeenschap en 
bepaalde landen in Midden- en Oost-Europa en de Conclusies van de Voorzitter 
van de Raad van Kopenhagen in 1993, zal de Commissie er bij de voorbereiding 
tot toetreding naar streven, dat vorderingen worden gemaakt met de 
bescherming van werknemers, vooral via maatregelen ter verhoging van 
13 
veiligheid en gezondheid op het werk, aan de hand van bestaande communautaire 
wetgeving. Evenzo zal, terzake van partnerschaps- en samenwerkings­
overeenkomsten tussen de Gemeenschap en de landen in Midden- en Oost-Europa 
en het Gemenebest van Onafhankelijke Staten, bijzondere aandacht worden 
besteed aan de realisering van de onderdelen van de overeenkomsten die 
betrekking hebben op veiligheid en gezondheid op het werk. 
De eisen voor de veiligheid en gezondheid op het werk van ontwikkelings­
landen, met name die welke overeenkomsten met de Gemeenschap hebben gesloten, 
zullen zorgvuldig worden onderzocht in het licht van de nieuwe economische 
druk en de herstructurering van hun activiteiten; er wordt een 
samenwerkingsverband opgezet ten behoeve van de geleidelijke invoering van 
deugdelijke beschermingsmaatregelen voor de werkers in die landen. 
Op internationaal niveau, en vooral binnen de Verenigde Naties, wordt een 
sterke politieke druk uitgeoefend om de coördinatie en effectiviteit van de 
diverse instanties te verbeteren, in de zin van de verbintenissen die de 
Staatshoofden en Regeringsleiders zijn aangegaan op de Conferentie van Rio in 
1992 betreffende milieu en ontwikkeling; dit strekt zich ook uit over 
allerlei aspecten van veiligheid en gezondheid op het werk. Tegenwoordig 
bestaat er een uitgebreide samenwerking met internationale instanties zoals 
de IAO en de WGO - deze heeft diverse vormen aangenomen, waaronder 
gezamenlijke activiteiten. Er zal naar worden gestreefd, deze samenwerking te 
intensiveren, niet alleen om de uitwisseling van informatie te 
vergemakkelijken en dubbel werk te vermijden, maar meer in het bijzonder om 
de samenhang en de effectiviteit van de acties te garanderen. 
5.4.3 Voorlichting, opleiding, onderwijs 
Dit zijn de drie steunpunten voor een effectief beleid voor veiligheid en 
gezondheid op het werk. Voorlichting en opleiding moeten gericht zijn op 
werknemers op de passende niveaus. Onderwijs in veiligheid en gezondheid moet 
in het leerplan worden opgenomen, zodat de zorg voor veiligheid en gezondheid 
tot een tweede natuur wordt. Evenzo groot belang wordt gehecht aan de 
opleiding van specialisten op dit gebied. De activiteiten van de Commissie 
zullen in nauw overleg en samenwerking met de Lid-Staten worden vastgesteld. 
Om te zorgen dat voorlichting een werkelijke hoeksteen van het beleid voor 
veiligheid en gezondheid op het werk wordt kunnen de volgende maatregelen en 
activiteiten worden overwogen, waarbij ook alle reeds ondernomen acties, met 
name die van het Europese Jaar, en de op bepaalde gebieden opgedane 
ervaringen in aanmerking worden genomen: 
bevordering, binnen de Lid-Staten en ook zoveel mogelijk daarbuiten, van 
voorlichting inzake het gedrag en de verwachtingen van diverse sectoren 
van de bevolking, de werknemers en de ondernemingen; 
versterking van speciale netwerken op communautair niveau (zoals JANUS) 
ter bevordering van uitwisseling van informatie, ervaring, synergie en 
samenwerking tussen Lid-Staten en sociale partners, zodat dubbel werk 
wordt vermeden. Dit zou de volgende gebieden kunnen bestrijken: 
* wetgeving, praktijkervaring en onderzoeksresultaten; 
* chemische, fysische en biologische risico's en de preventie daarvan; 
* technische, psychologische en organisatorische aspecten van het 
werkmilieu; 
* statistiek; 
14 
- regelmatige informatieverschaffing, organisatie van thematische campagnes 
over allerlei aspecten van veiligheid en gezondheid op het werk, bij 
voorbeeld via een Europese week - of dag - en bevordering van het 
gebruik van audio-visuele en andere nieuwe technieken; 
- het vinden van werkzame manieren van bewustmaking en bevordering van 
toegang tot informatie voor nlet-gespecialiseerden. 
Wat de opleiding betreft zou de oprichting van een netwerk van centra en 
instellingen die onderwijs verstrekken in diverse disciplines en opleiding 
voor werknemers en opzichters deze belangrijke taak, waarvoor in hoofdzaak de 
Lid-Staten verantwoordelijk zijn, gemakkelijker maken. De ontwikkeling van 
opleidingsmodellen en -modules, In nauwe samenwerking tussen de Lid-Staten en 
de Commissie, zou kunnen worden voortgezet in analogie met de opleidings­
modules die zijn ontwikkeld in sectoren met hoog risico en voor 
arbeidsinspecteurs. In het algemene kader van activiteiten die verband houden 
roet opleiding, zou voorrang kunnen worden gegeven aan de opleiding van 
opleiders. 
Bij het verplicht onderwijs heeft de Commissie reeds talrijke activiteiten 
uitgevoerd op het gebied van het onderwijs in veiligheid en gezondheid op het 
werk. Ook de Raad heeft de nadruk gelegd op het belang van 
gezondheidsonderwijs en -bevordering. De Commissie zal haar streven om 
Initiatieven van de Lid-Staten te ondersteunen, voortzetten, eventueel met 
behulp van netwerken en/of praktische aanbevelingen. 
5.4.4 Ontwikkeling van nlet-wettelijke flankerende initiatieven die vooral 
bedoeld zijn ter aanvulling en consolidatie van wetgevende 
maatregelen 
De kennis en ervaring die de Commissie nodig heeft voor de uitvoering van 
haar activiteiten zullen systematisch worden verworven uit hoofde van de 
diverse initiatieven. De meest relevante resultaten van deze studies en 
onderzoeken zullen ter wille van doorzichtigheid en samenwerking aan de 
betrokkenen ter beschikking worden gesteld. 
De uitvoering, samen met de Lid-Staten, van gezamenlijke studies en 
activiteiten zal worden voortgezet, om methoden te vinden om de 
vergelijkbaarheid van statistieken inzake arbeidsongevallen en beroepsziekten 
in de gemeenschap te verbeteren. Dit zal de ontwikkeling en beoordeling van 
preventieve maatregelen en de vaststelling van prioriteiten voor acties 
vergemakkei1j ken. 
De beschikbare ervaring en bestaande problemen in verband met de instelling 
van muiti-disciplinaire en beschermende diensten voor alle werknemers in de 
diverse bedrijfstakken zullen worden bestudeerd. 
Een essentiële voorwaarde is dat de criteria en de procedures voor het 
inschatten van risico's, die de sleutel vormen voor alle typen van 
risicobeheer, op communautair niveau worden gedefinieerd, bij voorbeeld door 
het opstellen van handleidingen. 
15 
Sommige activiteiten moeten, gezien de daaraan inherente bijzondere 
werkomstandigheden, op een speciale manier worden aangepakt. Het ligt in de 
bedoeling, op de volgende gebieden onderzoeken te intensiveren of te 
initiëren: 
bepaalde bedrijfstakken met hoog risico; 
blootstelling aan bepaalde toxische of schadelijke chemische stoffen; 
door specifieke groepen, zoals jongeren of zelfstandigen, ondervonden 
problemen; 
problemen .die verband houden met het welzijn op het werk, en vooral de 
preventie van excessieve fysieke, psychische en mentale belasting, 
alsmede van stress; 
de mogelijke ethische, sociale, psycho-medische en juridische gevolgen 
van bepaalde typen gezondheidsbewaking van werknemers. 
6. Vaststelling van prioriteiten 
Dit document moet de basis vormen voor beraadslagingen met de andere 
communautaire Instellingen, de Lld-Saten en de sociale partners. De Commissie 
zal bij de vaststelling In 1994 van de prioritaire maatregelen die vóór het 
jaar 2000 moeten worden uitgevoerd, geen enkele op- en aanmerking buiten 
beschouwing laten. 
16 
Artikel 118 A 
Bescherming van de 
zwangere vrouw 
Chemische 
agentia Jongeren Gezondheids- en veilig-
heldsomsfandigheden 
Kaderrichtlijn 
89/391/EEG 
Voorlichting Gehandicapte 
werknemers Medische bijstand 
aan boord van 
vissersschepen 
Tijdelijke werknemers 
Werkuitrusting Arbeidssituatie co -< r" > 
m 
Biologische 
agentia 
Grenswaarden 
Carcinogene agentia 
Bijzondere verboden 
Asbest 
Lood 
Monomeervinylchioride 
Algemene beschermingsmaatregelen Veiligheidssignaierlng Werkultrustingen 
Persoonlijke bescher­
mingsmiddelen 
Beeldschermapparatu u r 
Hanteren van zware 
lasten Arbeidsplaats 
Tijdelijke en mobiele 
werkplaatsen 
Winningsindustrieën 
Vissersschepen 
Wrvoer Lawaai 
Trillingen 
Niet-ioniserende 
straling 
Schuin gedrukt: werk in uitvoering 
ISSN 0254-1513 
COM (93) 560 def. 
DOCUMENTEN 
NL 04 
Catalogusnummer : CB-CO-93-601-NL-C 
ISBN 92-77-61155-3 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg