1. EEN NIEUWE IMPULS VOOR HET HOGER ONDERWIJS IN DE EU

Een nieuwe EU-agenda voor het hoger onderwijs...

Het vermogen van de EU om een betere toekomst voor de Europese burger op te bouwen is een belangrijke voorwaarde voor het welslagen van het Europese project. Dat is een kernboodschap van het Witboek van de Commissie over de Toekomst van Europa. Deze boodschap staat ook centraal in het initiatief "Investeren in de jongeren van Europa" en de Nieuwe agenda voor vaardigheden voor Europa. In beide documenten wordt duidelijk geformuleerd dat effectieve onderwijs- en opleidingsstelsels een fundament vormen voor eerlijke, open en democratische samenlevingen en voor duurzame groei en werkgelegenheid. In de Europese pijler van sociale rechten en de recente discussienota over het in goede banen leiden van de globalisering worden onderwijs en vaardigheden als een prioriteit voor Europese samenwerking aangewezen.

Hoger onderwijs heeft een unieke functie. De vraag naar hooggekwalificeerde en maatschappelijk betrokken mensen neemt toe, maar verandert tezelfdertijd. In de periode tot 2025 zal naar verwachting de helft van alle banen een hoog kwalificatieniveau vereisen. Maar zelfs nu is er al een tekort aan hoogwaardige vaardigheden. De digitale technologie maakt banen steeds flexibeler en complexer. Ondernemend zijn, complexe informatie verwerken, autonoom en creatief denken, slim gebruikmaken van (digitale) hulpmiddelen, veerkrachtig zijn en effectief communiceren zijn meer dan ooit belangrijke eigenschappen. Daarnaast heeft Europa meer hoog presterende mensen nodig, die de geavanceerde technologie en oplossingen kunnen ontwikkelen waarvan onze toekomstige welvaart afhankelijk is. Om de toenemende polarisatie in onze samenlevingen en het wantrouwen jegens democratische instellingen tegen te gaan, moet tegelijkertijd iedereen – dus ook leerkrachten en studenten in het hoger onderwijs – actiever betrokken zijn bij de gemeenschap waarin wij leven en sociale integratie en mobiliteit bevorderen.

Zonder instellingen voor hoger onderwijs en onderwijsstelsels die effectief zijn op het gebied van onderwijs, onderzoek en innovatie en in contact staan met de samenleving kan Europa niet inspelen op deze uitdagingen. Hervorming van het hoger onderwijs is een verantwoordelijkheid van de lidstaten en maakt deel uit van hun inspanningen om het beste onderwijs en de beste opleidingen te ontwikkelen. De EU kan de lidstaten helpen bij hun onderwijshervormingen. Deze nieuwe agenda voor het hoger onderwijs heeft tot doel ervoor te zorgen dat de initiatieven van de EU ter ondersteuning van de modernisering van het hoger onderwijs gericht zijn op thema’s die van belang zijn en draagt er tegelijkertijd bij tot de voorbereiding van de volgende EU-financieringsperiode.

...die voortbouwt op wat al bereikt is ...

De EU heeft in het verleden goede resultaten geboekt met de ondersteuning van hoger onderwijs door beleidsmatige samenwerking en financieringsprogramma's. Het Europees semester is een belangrijke motor van hervormingen, met name door zijn landenspecifieke aanbevelingen op het gebied van onderwijs. Als onderdeel van de Europa 2020-strategie en van het strategisch kader voor Europese samenwerking op het gebied van onderwijs en opleiding (ET 2020) is de Raad overeengekomen dat tegen 2020 40 % van de jongeren moet beschikken over een tertiaire of een hieraan gelijkwaardige onderwijskwalificatie. Ter ondersteuning van deze doelstelling heeft de agenda voor de modernisering van het hoger onderwijs sinds 2011 de activiteiten van de EU en de lidstaten strategisch gericht op:

·het inventariseren van wat goed werkt in het hoger onderwijs (op het gebied van onderwijs, onderzoek, innovatie en systeemontwerp) door middel van studies, deskundigengroepen en analyse en monitoring van benchmarks en indicatoren;

·de ondersteuning van samenwerking, wederzijds leren en gericht beleidsadvies tussen regeringen en instanties die verantwoordelijk zijn voor hoger onderwijs;

·de versterking van de capaciteit en de prestaties van instellingen voor hoger onderwijs door de financiering van innovatieve samenwerkingsprojecten tussen instellingen en hun partners (Erasmus +, Horizon 2020), en via de Europese structuur- en investeringsfondsen (ESIF), investeringen in infrastructuur, faciliteiten, vaardigheden en innovatie. Investeringen in infrastructuur voor het hoger onderwijs hebben ook steun gekregen van projecten van de Europese Investeringsbank, onder meer via het Europees Fonds voor strategische investeringen (EFSI);

·de ondersteuning van de internationale mobiliteit van studenten, personeel en onderzoekers als een manier om hun ervaring en vaardigheden te ontwikkelen (Erasmus + en Marie Skłodowska-Curie-acties); en

·samenwerking tussen hoger onderwijs, onderzoek en bedrijfsleven.

... met speciale aandacht voor de huidige en toekomstige kansen en uitdagingen

De positieve impact van de activiteiten van de EU en de internationale dimensie daarvan is erkend door de lidstaten, de sociale partners en de sector van het hoger onderwijs. De EU is goed op weg om de doelstelling van 40 % te bereiken, maar, zoals blijkt uit de openbare raadpleging over de toekomstige steun van de EU voor het hoger onderwijs in 2016, staat het hoger onderwijs in Europa voor verschillende uitdagingen, waaronder:

·een discrepantie tussen de vaardigheden die de EU nodig heeft en de vaardigheden waarover zij beschikt: veel delen van de EU hebben te kampen met tekorten aan arbeidskrachten in bepaalde hooggekwalificeerde beroepen, zowel vanwege de vereiste kwalificaties als de kwaliteit van de bijbehorende vaardigheden. Tegelijkertijd studeren te veel leerlingen af met gebrekkige basisvaardigheden (lezen, schrijven en rekenen) en zonder het scala aan transversale vaardigheden (probleemoplossend vermogen, communicatie, enz.) die zij nodig hebben om te beschikken over de nodige veerkracht in een veranderende wereld;

·aanhoudende en toenemende maatschappelijke kloven: mensen uit sociaaleconomische achterstandsgroepen en met een migratieachtergrond maken veel minder kans om hoger onderwijs te volgen en te voltooien. Academici en afgestudeerden worden te vaak gezien als groepen die buiten de samenleving staan en er tekent zich nog altijd een duidelijke genderkloof af tussen bepaalde studierichtingen;

·een innovatiekloof: de bijdrage van instellingen voor hoger onderwijs aan innovatie in de bredere economie, en in hun eigen regio in het bijzonder, is vaak minder groot dan zou kunnen. De prestaties van het hoger onderwijs op het gebied van innovatie verschillen sterk tussen de verschillende regio's van de EU;

·de verschillende aspecten van de stelsels voor hoger onderwijs sluiten niet altijd naadloos op elkaar aan: de financierings-, aanmoedigings- en beloningsmechanismen in het hoger onderwijs zijn niet altijd van die aard dat zij goed onderwijs en onderzoek, innovatie, sociale integratie en betrokkenheid belonen. Samenwerking met scholen, aanbieders van beroepsopleidingen en volwasseneneducatie is vaak beperkt.