Nr. C 23/26 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 30. 1. 89 
projecten voorstelt, waarbij zowel lid-staten als COST-
landen betrokken zullen zijn, ter uitvoering van de 
COST-voorstellen. 
8.3. Wel zou het Comité graag zien dat de Commissie 
een duidelijke uitspraak doet over de vraag wat er, 
wanneer het FLAIR-programma van start gaat, met 
de COST-programma's 90, 90 bis, 91 en 91 bis zal 
gebeuren. 
9. Toepassing en verspreiding van resultaten 
9.1. Volgens artikel 130 K van de Europese Akte 
dient de Raad te bepalen onder welke „voorwaarden 
de kennis die uit de specifieke programma's voortvloeit, 
wordt verspreid". 
Gedaan te Brussel, 23 november 1988. 
1. Groei, aanpassing en internationale samenwerking 
1.1. Het bijzonder dynamische en gunstige conjunc­
turele klimaat heeft voor een krachtige groei van de 
volkshuishoudingen van de industrielanden (3,9%) en 
de ontwikkelingslanden (3,5 a 4%), alsook van het 
volume van de wereldhandel (7,6 %) gezorgd, zodat de 
(!) PB nr. L 63 van 5. 3. 1974, blz. 16. 
(2) PB nr. L 330 van 24. 12. 1975, blz. 52. Het Comité zou graag zien dat de Commissie in haar 
voorstel rekening houdt met deze bepaling. 
10. Toezending van het in artikel 4 bedoelde voort­
gangsrapport en evaluatieverslag aan het Comité 
10.1. De aandacht van de Raad wordt erop gevestigd 
dat de Commissie heeft nagelaten, het Economisch en 
Sociaal Comité te vermelden bij de instellingen die van 
de resultaten van het voorgeschreven voortgangs-
onderzoek en het evaluatieverslag op de hoogte zullen 
worden gesteld. 
10.2. Daar het Comité over dit voostel is geraad­
pleegd, is het ook redelijk dat het over de voortgang 
van de werkzaamheden wordt geïnformeerd. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Alberto MASPRONE 
Europese volkshuishouding het in 1988 over de gehele 
linie beter heeft gedaan dan op grond van de aan het 
begin van het jaar bijgestelde prognoses mocht worden 
verwacht. 
Volgens het Comité heeft de Commissie de juiste hoofd­
factoren aangewezen die tot de krachtige groei hebben 
bijgedragen. Wel moet het Comité vaststellen dat de 
prognoses al jaren weinig betrouwbaar blijken te zijn, 
en plaatst het vraagtekens bij het gewicht dat de Com­
missie aan het in de wereldeconomie aanwezige inflatie­
gevaar toekent. Advies over het Economisch Jaarverslag 1988-1989 van de Commissie 
(89/C 23/11) 
De Raad heeft op 28 oktober 1988 besloten, overeenkomstig artikel 4 van zijn Beschikking 
120/74/EEG van 18 februari 1974 betreffende de verwezenlijking van een hoge mate van 
convergentie van de economische politiek van de lid-staten der Europese Gemeenschap^), 
gewijzigd bij Beschikking 787/75/EEG (2), het Economisch en Sociaal Comité advies te vragen 
over het Economisch Jaarverslag 1988-1989 van de Commissie. 
De Afdeling voor economische, financiële en monetaire vraagstukken, die met de voorberei­
ding van de desbetreffende werkzaamheden belast was, heeft haar advies op 15 november 
1988 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Drago. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 260e zitting (vergadering van 23 
november 1988) het volgende advies uitgebracht, dat met 112 stemmen vóór, vijf stemmen 
tegen, bij twee onthoudingen is goedgekeurd. 
30. 1. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 23/27 
1.2. Ondanks het dynamisme van alle vraag-
componenten, in het bijzonder van de investeringsacti­
viteit, is het zeer gunstige klimaat in 1988 slechts in 
beperkte mate bevorderlijk geweest voor de oplossing 
van de door het Comité in zijn initiatiefadvies (*) be­
schreven fundamentele economische problemen in de 
wereld, alsook van de werkgelegenheidsproblematiek, 
waaraan door de Commissie thans prioriteit wordt 
gegeven. 
1.3. De conclusie van het Comité is dan ook dat nog 
maar een begin is gemaakt met de initiatieven die tot 
evenwichtsherstel in de internationale handel en tot 
geleidelijke aanpassing tussen de economische regio's 
in de wereld moeten leiden. Het stelt bovendien vast dat 
de groeiende intracommunautaire onevenwichtigheden 
de problematiek rond de noodzakelijke aanpassingen 
nog ingewikkelder maken en dat in internationaal ver­
band vooral de interventies van de centrale banken 
dank zij een solide coördinatie van de discontopolitiek 
de stabiliteit op de financiële markten hebben hersteld 
en de wisselkoersschommelingen in de hand hebben 
gehouden. 
Bovendien zijn de met de zeer sterke schommelingen 
van wisselkoersen en rentevoeten samenhangende geva­
ren nog steeds latent aanwezig; de financiële markten 
zouden dan ook weer in een situatie van instabiliteit 
terechtkomen indien door het ontbreken van coördina­
tie en internationale samenwerking de greep op de 
conjunctuur zou worden verloren. 
1.4. Van een stevige greep op de wisselkoerspari­
teiten alleen kan en mag volgens het Comité momenteel 
niet worden verwacht dat een einde wordt gemaakt aan 
de betalingsbalansonevenwichtigheden in de Verenigde 
Staten, Japan en de Bondsrepubliek Duitsland. T.a.v. 
met name de Verenigde Staten verwachten de EG-part-
ners van de nieuwe Amerikaanse regering en van het 
Congres dat zij krachtigere maatregelen zullen nemen 
om de tekorten weg te werken en dat zij meer oog voor 
de financieringsbehoeften in de wereld zullen hebben. 
Doordat voorts te veel gewicht wordt toegekend aan 
de gegevens die op gezette tijden door de diverse inter­
nationale organisaties en de diverse prognose-instituten 
worden gepubliceerd, wordt het extra moeilijk om tot 
een breed opgezet coördinatiebeleid te komen. 
1.5. Het Comité adviseert de gemeenschapsinstellin­
gen om met inachtneming van de in het Plaza- en het 
Louvre-akkoord in beginsel overeengekomen economi­
sche samenwerking en beleidscoördinatie de interne en 
de externe doelstellingen van de belangrijkste economi­
sche regio's beter op elkaar te laten aansluiten. 
Tegelijkertijd verzoekt het Comité de Commissie, kr­
achtig te protesteren tegen en eventueel te reageren 
op handelswetten als de Amerikaanse Trade BUI, die 
aangewend worden om een agressief en neo-protection-
istisch beleid op industrieel en commercieel vlak te 
voeren. 
(*) Advies van het ESC over de economische situatie in de Ge­
meenschap - medio 1988 (PB nr. C 208 van 8. 8. 1988, blz. 33). 1.6. Het multilaterale overleg en de onderhandelin­
gen in verband met de Algemene Overeenkomst betref­
fende tarieven en handel (GATT) moeten tijdens de 
huidige onderhandelingen worden uitgebouwd om te 
voorkomen dat het tot een terugkeer tot bilateralisme 
komt, hetgeen in het nadeel van de ontwikkelingslanden 
zou werken en waardoor het nog moeilijker zou worden 
om de Uruguay-ronde tot een goed einde te brengen. 
1.7. Bij de internationale samenwerking moet vol­
gens het Comité onveranderd voorrang worden gegeven 
aan maatregelen om: 
— tot multilaterale overeenkomsten te komen ten einde 
het corrigeren van de onevenwichtigheden te verge­
makkelijken. Voor het monetair beleid, het door­
voeren van financiële vernieuwingen en het handels­
beleid zijn betrouwbare referentiepunten benodigd, 
— een beleid van differentiatie t.o.v. de schuldenlanden 
te voeren, om tot herstructurering van de schulden 
over te gaan en om te heronderhandelen over de 
met de schuldendienst samenhangende lasten, 
— de hervatting van de kredietverlening aan de minder 
ontwikkelde landen en de belangrijkste 
schuldenlanden te vergemakkelijken, en wel door 
de nominale waarde van een deel van de multilatera­
le, de bilaterale en de commerciële schuldenlast te 
verlagen. 
1.8. Tijdens recente vergaderingen van het Inter­
nationaal Monetair Fonds (IMF) en de Wereldbank is 
aan de hand van statistieken en andere gegevens duide­
lijk aangetoond dat de stijging van de grondstoffen-
prijzen (excl. aardolie) met 27% op jaarbasis niet, of 
althans niet geheel, in de toegenomen behoefte aan 
kapitaal kan voorzien. 
Het Comité stelt dan ook met bezorgdheid vast dat er 
nog steeds geen besluiten zijn genomen om de schulden­
last van de ontwikkelingslanden te verlichten, de moge­
lijke negatieve gevolgen hiervan voor het internationale 
bankwezen op te vangen en de steeds duidelijker naar 
voren tredende aantasting van de sociale en politieke 
stabiliteit in bepaalde landen, alsook de toeneming van 
de armoede in de wereld tot staan te brengen. 
Voorts moet er volgens het Comité naar worden ge­
streefd, de nieuwe industrielanden in wereldverband 
de verantwoordelijkheid op zich te laten nemen die 
overeenkomt met hun potentieel en hun aandeel in de 
wereldhandel. 
1.9. In het licht van de bereikte resultaten dringt het 
Comité er bij de Gemeenschapsinstellingen op aan, een 
groter politiek dynamisme aan de dag te leggen door 
de positieve macro-economische resultaten te benutten 
om tot een evenwichtigere ontwikkeling in de EG-
landen bij te dragen en een beleid te voeren dat meer 
in overeenstemming is met de verwachtingen van de 
ontwikkelingslanden. 
2. De Europese volkshuishouding: resultaten voor 
1988 en prognoses van de Commissie voor 1989 
a) Macro-economische resultaten 
2.1. De groei van het bruto binnenlands produkt 
(BBP) in de Gemeenschap zal gemiddeld boven de 3,5 % 
Nr. C 23/28 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 30. 1. 89 
komen te liggen. In de Verenigde Staten en in Japan zal 
de groei resp. 3,9% en 5,6% belopen. 
Voor 1989 wordt voor de Gemeenschap van de Twaalf 
een daling tot 2,8 % verwacht (Verenigde Staten 2,3 %, 
Japan 3,8%). 
2.2. Dit resultaat, in absolute cijfers het beste van de 
afgelopen tien jaar, gaat gepaard met een werkloosheid 
van 11,3 % van de beroepsbevolking. Voor het komende 
jaar wordt een lichte verbetering verwacht (10,9%). 
De Commissie beschouwt de werkloosheid dan ook als 
het grootste probleem. 
2.3. Afgezien van enkele gevallen van kortstondige 
oververhitting van de vraag en van de recente versnel­
ling van het inflatietempo, zal de gemiddelde inflatie, 
berekend op basis van de deflator voor de gezins­
consumptie, beperkt blijven tot 3,5% (3,7% in 1989). 
2.4. Het saldo van de lopende rekening ten opzichte 
van de rest van de wereld (in % van het BBP) zal 
opnieuw dalen en waarschijnlijk 0,5% bedragen. 
b) Vraagindicatoren 
2.5. De interne vraag is de motor van de economische 
groei geweest. Bij een expansie van de vraag met 4,25 % 
(3,25% in 1989) — het particuliere verbruik zal in 
verband met de krachtige conjuncturele ontwikkeling 
in een aantal landen waarschijnlijk met 3,5% (3% in 
1989) stijgen — geven de investeringen over de gehele 
linie een onverwachte dynamische ontwikkeling te zien, 
zodat de bruto-investeringen in vaste activa met 7% 
(5,3% in 1989) zullen toenemen. 
2.6. De externe exportmarkten van de Gemeenschap 
van de Twaalf zullen in volume op jaarbasis een stijging 
met 6 % te zien geven, tegen 5 % voor 1989. Desondanks 
zal de handel met derde landen negatief tot de groei 
van het BBP van de Gemeenschap blijven bijdragen 
(netto-uitvoer: 1988-1 %, 1989 - 0,5%). 
c) Aanbodindicatoren 
2.7. De werkgelegenheid geeft volgens de Commissie 
met ca. 1 % per jaar een stabiele en krachtige stijging 
te zien. De nieuwe werkgelegenheid betekent echter 
slechts een gedeeltelijke vermindering van de werkloos­
heid. Het aantal langdurig werklozen (méér dan 50% 
van het totaal) en de jeugdwerkloosheid (méér dan 
20%) zijn nog altijd zeer omvangrijk. 
2.8. De indicator voor de relatieve ontwikkeling van 
de reële loonkosten per eenheid produkt is sedert 1981 
met ongeveer 6 punten teruggelopen (deze trend was in 
de armere landen, met uitzondering van Griekenland, 
bijzonder sterk), en zal waarschijnlijk nog verder dalen. 
Verdere produktiviteitsverbeteringen kunnen de ar­
beidsintensiteit van de investeringen bevorderen bij 
wege van een extra verbetering van de verhouding 
kapitaal/arbeid (een kapitaalaccumulatie van gemid­
deld 2,3% per jaar komt overeen met een netto-werkgelegenheidstoeneming met 0,7%). Een flexibelere 
organisatie van de werktijd, gepaard gaande met 
kostendalingen, kan er ten dele toe leiden dat de werk­
nemers in de vorm van verdere verkorting van de indi­
viduele arbeidsduur worden gecompenseerd. 
2.9. Door de daling van de loonkosten per eenheid 
produkt is het rendement van de factor kapitaal ge­
stegen, hetgeen ook de winst per eenheid toegevoegde 
waarde ten goede is gekomen. Hoewel het rendement 
van de factor kapitaal niet in dezelfde mate is gestegen 
als het netto-rendement, blijft de investeringslust aan­
zienlijk. Daar de concurrentiepositie van de Gemeen­
schap zich heeft verbeterd, is in mindere mate aan 
rationaliseringsinvesteringen gedaan. 
d) Indicatoren voor de economische politiek 
2.10. De inkomensverschillen tussen lid-staten en re­
gio's, alsook de BBP-verschillen tussen de diverse regio's 
binnen een en hetzelfde land zijn nog altijd aanzienlijk. 
Het gemiddelde BBP per capita van de vier armste 
landen vertegenwoordigt slechts 65% van het gemid­
delde van de vier rijkste landen (tegen 60% in 1987). 
2.11. De monetaire politiek binnen de EG is bepaald 
door de monetaire ontwikkelingen in de wereld. Door 
de appreciatie van de dollar en mede in verband met 
de door de stijgende gronstoffenprijzen, de krachtige 
effectieve vraag en de snellere groei van de monetaire 
aggregaten (+ 9,9 %) veroorzaakte vrees, is de aandacht 
meer uitgegaan naar interne doelstellingen. Verhoging 
van de rente voor kortlopend geld was de gemeenschap­
pelijke maatregel waarvoor vooral in de Bondsrepubliek 
Duitsland, Groot-Brittannië en in Italië, zij het om 
uiteenlopende redenen, gekozen is. Zou de dollar een 
nog grotere instabiliteit te zien geven, dan zou het 
conflict tussen de interne doelstellingen van de monetai­
re politiek en de wisselkoersdiscipline in verband met 
het Europees Monetair Stelsel hoger oplopen. 
2.12. Ten aanzien van de kwalitatieve en kwantita­
tieve sanering van de overheidsfinanciën is de ontwikke­
ling over het geheel genomen niet bepaald positief te 
noemen. De overheidsschuld blijft verontrustend hoog 
(60% van het BBP tegen ca. 61% voor 1989). Het 
tekort van de overheid zal 4,5 % van het BBP bedragen, 
terwijl het begrotingsbeleid niet voor een versterking 
van de endogene determinanten van de groei in de 
Gemeenschap heeft gezorgd. 
3. Te voeren economische politiek en richtsnoeren van 
de Commissie: analyse en voorstellen van het 
Comité 
a) Economische politiek en beleidscoördinatie op eco­
nomisch gebied 
3.1. Volgens het Comité moeten handhaving en 
ondersteuning van de huidige conjunctuur centraal 
staan in het in EG-verband te voeren beleid. Het stemt 
in met een aantal van de door de Commissie gefor-
30. 1. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 23/29 
muleerde richtsnoeren, die stroken met de analyses en 
de voorstellen die het reeds in zijn initiatiefadvies heeft 
uiteengezet. 
Het Comité wijst er echter op dat de aanhoudend 
omvangrijke werkloosheid in bepaalde regio's een on­
aanvaardbare zaak is. 
3.2. Het Comité is het eens met de Commissie dat 
sterkere coördinatie van de economische politiek gebo­
den is, zowel om de reeds bereikte convergentie ten 
aanzien van de belangrijkste doelstellingen te consolide­
ren als — en vooral — om een krachtigere groei te 
verwezenlijken en de coördinatiemogelijkheden met an­
dere beleidsvormen uit te bouwen. 
Nu de conjuncturele situatie zo gunstig is, moet het 
aanpassingsproces met het oog op de voltooiing van de 
binnenmarkt onveranderd gebaseerd zijn op macro-
economische stabiliteit en economische efficiency. Dit is 
o.m. mogelijk door betere coördinatie en een adequaat 
institutioneel bestel voor de totstandkoming en de be­
sturing van een grotere en homogenere markt. 
3.3. Het interne groeipotentieel van de EG mag niet 
op de tocht komen te staan door prioriteiten van de 
nationale economische politiek die een cumulatief ver­
tragingsproces op gang zouden kunnen brengen en con­
solidatie tot gevolg zouden kunnen hebben van niet met 
het evenwichtsniveau strokende reële wisselkoerspari­
teiten. In dat verband zullen de houding en de bijdrage 
van de economische en budgettaire politiek van de 
Bondsrepubliek Duitsland van doorslaggevend belang 
zijn. 
3.4. Derhalve dient gestreefd te worden naar coördi­
natie van de doelstellingen voor de groei van het BBP. 
Deze coördinatie moet verder gaan dan beheersing van 
de vraag en bijsturing van de interne en externe mo­
netaire politiek, en moet uiteindelijk effect sorteren op 
de belangrijkste componenten van het aanbodbeleid 
(industriepolitiek, mededingingsbeleid, steunregelingen, 
belastingharmonisatie). 
3.5. Ten einde de toekomstige groei in Europa te 
consolideren, moet de aandacht vooral uitgaan naar 
de ruimere concurrentie- en aanbodmogelijkheden die 
dank zij het beleid van structurele aanpassing zullen 
ontstaan. Een nuttige bijdrage kan in dat verband ko­
men van het plan van de Commissie om economische 
doelstellingen voor de middellange termijn vast te 
leggen. 
b) Structuurpolitiek 
3.6. Wil men naar een hoge mate van sociaal-econo­
mische samenhang streven en deze samenhang kunnen 
bewaren, dan is het volgens het Comité van door­
slaggevend belang dat een trefzekere structuurpolitiek, 
zowel van gemeenschapswege als door de lid-staten, 
wordt gevoerd. De tenuitvoerlegging van dit beleid 
dient dan ook in een stroomversnelling te worden ge­
bracht om het economisch dynamisme te ondersteunen 
en de onevenwichtigheden binnen de Gemeenschap te 
verminderen. Deze onevenwichtigheden hebben name­
lijk tot gevolg dat het land met de sterkere economie het dynamisme van zijn buurlanden voor zichzelf kan 
benutten, waardoor de speelruimte voor verdere interne 
expansie in deze landen op de tocht komt te staan. 
3.7. Het Comité staat weliswaar positief tegenover 
het door de Commissie geformuleerde «part­
nerschapsmodel» met betrekking tot de coördinatie 
tussen de structuurfondsen, de financiële interventie­
instrumenten en de nieuwe regeling van de Europese 
Investeringsbank (EIB), maar het herhaalt hier nog eens 
dat inschakeling en steun van de sociaal-economische 
kringen bij de procedures en in de diverse geplande 
fasen absoluut geboden zijn(1). 
Aangezien de verdubbeling van het budget van de 
structuurfondsen bovendien maar 0,3 % van het totale 
BBP van de Gemeenschap vertegenwoordigt, is het vol­
gens het Comité prioritair dat deze gelden naar de 
regio's met een ontwikkelingsachterstand gaan. Tevens 
acht het Comité het zaak dat de bijdragen van deze 
fondsen ook gaan naar de achterop geraakte regio's 
met een kwijnende industrie, ten einde het creëren van 
extra werkgelegenheid in deze regio's te bevorderen. 
3.8. Een gedifferentieerd stelsel van nationale 
steunverlening voor de regio's met de grootste achter­
stand zou voor een in macro-economisch opzicht doel­
treffendere inschakeling van de structuurfondsen en 
voor nieuw kapitaal voor micro-economische doelein­
den kunnen zorgen. Indien bereikt kan worden dat 
kapitaalstromen of besparingen uit lid-staten met grote 
handelsoverschotten naar lokale industriële investerin­
gen gaan, zou de hiermee samenhangende aanpassing 
bevorderlijk kunnen zijn voor het inlopen van de ont­
wikkelingsachterstand en voor de sociaal-economische 
samenhang van de Gemeenschap. In dit verband zou 
kunnen worden gedacht aan verlening van rentesubsidie 
en/of van aan de inschakeling van de structuur­
fondsen gekoppelde garanties. 
3.9. Bovendien moeten de gemeenschappelijke inter­
ventiemechanismen op het gebied van de in-
frastructuurpolitiek sneller en selectiever worden, ter­
wijl zij ook moeten bijdragen tot vergroting van het 
dynamisme in regio's met een ontwikkelingsach­
terstand. 
3.10. Ook het beleid inzake onderzoek en technologi­
sche ontwikkeling moet naar het oordeel van het 
Comité steeds meer tot één geheel worden en tot een 
instrument van de structuurpolitiek uitgroeien dat de 
diverse niveaus van het onderwijs en de methoden tot 
modernisering van de onderwijssystemen omvat. 
3.11. Tot slot wijst het Comité — zonder daarbij op 
in andere adviezen reeds naar voren gebrachte sug­
gesties terug te komen — op de mogelijkheden die 
uitbouw van het milieubeleid en heroriëntering van het 
gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) in de richting 
van een dynamische plattelandsomgeving bieden om tot 
meer sociaalLeconomische samenhang te komen. 
(!) Advies van het Comité over de coördinatie van de 
structuurfondsen van 27 oktober 1988 (PB nr. C 337 van 
31. 12. 1988, blz. 39). 
Nr. C 23/30 Publikatieblad van de 
Economisch gezien is het zaak dat de ontwikkeling 
wordt gestimuleerd van technieken die ecologisch ver­
antwoord zijn, maar toch aansluiten bij de trend in de 
technologische innovatie en de structuur van de door 
de samenleving gewenste goederen en diensten. 
Moeilijk in te schatten onzichtbare kosten die in diverse 
sectoren ontstaan, zullen vooralsnog op termijn — zo 
lang althans geen adequate maatregelen worden geno­
men — niet zonder gevolgen blijven voor de economi­
sche ontwikkeling, zowel in kwantitatief als kwalitatief 
opzicht. 
c) Marktpolitiek 
3.12. Wat op de macro-economische verhoudingen 
inwerkende structuurmaatregelen betreft, zou de verwe­
zenlijking van een transparant, efficiënt te voeren en in 
financieel en fiscaal opzicht evenwichtig mededingings­
beleid bijdragen tot de totstandkoming van een econo­
mische ruimte die minder onzekerheden inhoudt voor 
bedrijfsleven, werkgelegenheid en ontwikkeling van de 
dienstensector. 
3.13. In het verslag « De kosten van een niet-verenigd 
Europa » wordt aangegeven op welke gebieden er nieu­
we groeimogelijkheden en kansen voor de Europese 
bedrijven liggen. De diverse segmenten van het be­
drijfsleven, de ontwikkeling van de economische bedrij­
vigheid en de dienstenverlening door het midden- en 
kleinbedrijf (MKB) en de coöperaties dienen dus te 
worden gestimuleerd bij wege van adequate be­
leidsmaatregelen die gericht zijn op een gunstige ont­
wikkeling van de randvoorwaarden voor het aanbod 
en aansluiten bij het streven naar een expansieve trend. 
Gezien de toenemende produktiviteitsverbeteringen, de 
aanzienlijke verbetering van de exploitatieresultaten in 
het bedrijfsleven en de belangrijke daling van de loon­
kosten — een daling die vooral te danken is aan de 
loonmatiging van de kant van de werknemers — acht 
het Comité nu de tijd gekomen om de koopkracht 
van de lonen op te voeren om zo tot een positieve 
ontwikkeling van de particuliere consumptieve be­
stedingen te komen. 
3.14. Op de dynamische vraagtendens moet door het 
bedrijfsleven worden ingespeeld door de ontwikkeling 
in de sector hoogwaardige technologie te versnellen, 
door geavanceerde technieken in de produktieprocédés 
te integreren en door de wendbaarheid en de diversifië-
ring van de produktie van finale goederen op te voeren. 
Tijdens het huidige overleg op Hertoginnedal over mi­
cro-economische problemen zou de met het bovenstaan­
de verband houdende problematiek moeten kunnen 
worden uitgediept. 
3.15 Het Comité meent dat de problemen i.v.m. de 
werkgelenheid, het ingrijpen op de arbeidsmarkt en de 
maatregelen inzake permanente educatie een concrete 
aanpak van de instellingen en de lid-staten vereisen. Het Europese Gemeenschappen 30. 1. 89 
herstel van het concurrentievermogen van de bedrijven 
heeft nog niet in een bevredigendere ontwikkeling van 
de werkgelegenheid geresulteerd. 
3.16 Zonder afbreuk te doen aan de geldigheid van 
de in het advies over de sociale toestand (!) opgenomen 
voorstellen, meent het Comité dat de lichte stijging van 
de werkgelegenheid in de industriële sector en de grotere 
stijging in de dienstensector gezien moeten worden te­
gen de achtergrond van het feit dat de deeltijdarbeid 
sterk is toegenomen; deeltijdarbeid — zo merkt ook de 
Commissie op — duidt echter op een stuk, weliswaar 
moeilijk te kwantificeren verborgen werkloosheid. 
De diverse vormen van deeltijdarbeid die uit een vrijwil­
lige keuze voortvloeien, kunnen positief worden beoor­
deeld. De verborgen werkloosheid en het zwarte circuit, 
waarbij de regelgeving inzake arbeidsvoorwaarden 
doorgaans wordt omzeild, beschouwt het Comité echter 
als verontrustende verschijnselen. 
Het Comité vestigt de aandacht van de Commissie 
bovendien op het bestaan van omvangrijke categorieën 
onzekere arbeidsplaatsen, die het gevolg zijn van indi­
viduele situaties waarin geen keuzemogelijkheden aan­
wezig zijn, en waarvoor geen beroepsopleiding vereist 
is. 
De werkgelegenheid moet tot slot ook gunstig worden 
beïnvloed door met inachtneming van de produktiviteit 
maatregelen tot reorganisatie en verkorting van de 
werktijd te nemen. 
3.17. Daarom beveelt het Comité aan, in vlotter tem­
po duurzame arbeidsplaatsen te creëren in de zwakste 
regio's om te voorkomen dat de totale werkgelegenheid 
tijdens de fase van totstandbrenging van de binnen­
markt ineens sterk terugloopt (,,J"-curve), en er tevens 
voor te zorgen dat er een door mobiliteit gekenmerkte 
Europese ruimte komt waarin de diverse nadelen als 
gevolg van de lokalisering van produktie-activiteiten uit 
de weg zijn geruimd. 
3.18 Tot slot wijst het Comité erop dat de bijdrage 
van de sector commerciële dienstverlening tot de totale 
toegevoegde waarde en tot de totale investeringsactivi­
teit toeneemt. De bijdrage van deze sector tot de werk­
gelegenheid en het ontstaan van nieuwe arbeidsplaatsen 
is, hoewel geen specifieke steunmaatregelen op EG-
niveau zijn genomen, aanzienlijk. 
d) Monetaire politiek en begrotingsbeleid 
3.19. In het belang van een samenhangendere bestu­
ring van de EG-volkshuishouding dringt het Comité er 
bij de lid-staten op aan, er ook rekening mee te houden 
dat monetaire politiek en begrotingsbeleid elkaar moe­
ten aanvullen. 
Met het oog op de volledige vrijmaking van het ka­
pitaalverkeer en de integratie van de financiële markten 
is coördinatie bij het vastleggen van doelstellingen voor 
het monetair en het kredietbeleid geboden, zodat geza­
menlijk invloed op de externe componenten van het 
monetaire bestel kan worden uitgeoefend en de compo­
nenten van de interne kredietverlening nauwkeuriger 
kunnen worden bepaald. 
(!) PB nr. C 208 van 8. 8. 1988). 
30. 1. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 23/31 
3.20. Binnen de Europese wisselkoersakkoorden en 
het EMS mag het niet zo zijn dat de wisselkoersen en 
daarmee ook de concurrentieverhoudingen door landen 
met een machtspositie worden opgelegd. Daarom moet 
er ook bij de beluitvorming met betrekking tot de 
rentestand een beter beheer van de wisselkoersstabiliteit 
komen. 
3.21. Volgens het Comité wordt de samenhang bin­
nen het EMS nog te zwaar door externe factoren belast. 
Indien de dollar in de toekomst weer een instabiele 
ontwikkeling te zien geeft, kunnen de nodige correcties 
gemakkelijker worden aangebracht door actief gebruik 
te maken van discontoverschillen. 
Alleen een terugkeer naar een stabiel internationaal 
geldstelsel waaraan door de belangrijkste valuta's in de 
wereld wordt deelgenomen, kan er echter voor zorgen 
dat de macro-economische beleidsdoelstellingen weer 
meer houvast bieden. 
Tot besluit herhaalt het Comité dat er gemeenschappe­
lijke regels moeten komen met betrekking tot de diverse 
banden tussen de financiële markten en tussen de finan­
ciële markten en de valuta's. 
3.22. Ten aanzien van het begrotingsbeleid stemt 
het Comité in met de prioriteiten en analyses van de 
Commissie, alsook met het nut van harmonisatie van 
de indirecte belastingen en van verbeteringen aan zowel 
de aanbodzijde als de vraagzijde ten einde het dynamis­
me van de groei te ondersteunen. 
3.23. Mogelijke synergieën kunnen voortvloeien uit 
een adequate heroriëntering van inkomsten en uitgaven 
met inachtneming van de externe saldi van de diverse 
lid-staten, en vooral van de huidige divergentie tussen 
de lopende rekeningen van het intracommunautaire 
handelsverkeer van de lid-staten. 
Het Comité ziet in het huidige klimaat van algemene 
groei tekenen die op een mogelijke structurele omme­
keer in de trend van economische ontwikkeling en groei 
wijzen. 
4. Rol van de instellingen 
4.1. In de loop van 1988 hebben de instellingen aan 
het adres van de lid-staten signalen gegeven om een 
hoge mate van consensus te bereiken over voorstellen 
voor een werkelijk „Europees initiatief", welke voor­
stellen bovendien veel concreter zijn en verder gaan dan 
de in 1985 uitgewerkte samenwerkingsstrategie. 
Ondanks de overeenstemming die er bij de lid-staten 
over bestaat dat een krachtigere groei in Europa priori­
tair is voor een dynamischere ontwikkeling van de 
werkgelegenheid, hebben alle lid-staten zich hiervoor 
nog niet in de mate van hun repectieve moeilijkheden 
ingezet. 
4.2. De tijdens de Europese Raden van Brussel en 
Hannover geformuleerde prioritaire doelstellingen zul­
len in de komende jaren een steeds vastberadener in­spanning van de kant van de lid-staten vergen; de lid­
staten hebben onvoldoende economische impulsen ge­
geven op een moment waarop de sociale partners heb­
ben aangetoond, o.m. bij het op Hertoginnedal gevoer­
de overleg, dat een sociale dialoog op Europees niveau 
mogelijk is. 
De consensus over de noodzaak van een dynamische 
Europese groei vormt naar het inzicht van het Comité 
een fundamenteel draagvlak voor de sociaal-economi­
sche samenhang, welke nog altijd de voorwaarde is 
voor de succesvolle voltooiing van de binnenmarkt. 
Groei en werkgelegenheid, ontwikkeling en evenwicht 
tussen de regio's en sociaal-economische samenhang 
zijn voor de voltooiing van de binnenmarkt onlosmake­
lijk met elkaar verbonden. 
Wordt één van deze elementen, al was het maar gedeel­
telijk, niet verwezenlijkt, dan zou de Gemeenschap in 
haar streven naar de economische en monetaire unie 
stranden. 
4.3. Het Comité acht het ter verbetering van de 
economische samenhang tussen de lid-staten noodzake­
lijk dat de economische politiek en niet alleen de mo­
netaire politiek werkelijk wordt gecoördineerd. Voorts 
staat het positief tegenover de totstandbrenging van 
een Europese financiële ruimte, alsook tegenover de 
richtlijnen inzake het vrij verlenen van diensten; ook 
staat het achter het initiatief om te studeren op de 
oprichting van een autonome Europese centrale bank. 
4.4. Tegelijkertijd moet de Gemeenschap blijven 
streven naar sterker convergerende economische re­
sultaten in de lid-staten, zodat de huidige te­
genstellingen binnen de Gemeenschap verminderd kun­
nen worden. In dat verband betekent de huidige krach­
tigere groei in de rijkere landen met een gezondere 
economie een belangrijk voordeel, aangezien alle landen 
hiervan profijt hebben. 
Met de idee van een „rouleersysteem" tussen de lid­
staten die de EG-economie in 1988 hebben gestimuleerd, 
en de lid-staten die meer impulsen hadden moeten ge­
ven, lijkt de Commissie de zaken te simplistisch voor 
te stellen. De landen met een krachtigere economie 
zouden op grond van hun rol en hun omvang impulsen 
en inspanningen moeten blijven geven resp. leveren. 
4.5. Ten aanzien van de sociale samenhang zal het 
Comité zich uitspreken over het pakket voorstellen dat 
de Commissie in het vooruitzicht heeft gesteld. In dit 
verband wil het Comité er echter op wijzen dat de grote 
achterstand van bepaalde regio's (inkomensverschillen 
tot een factor 5, regio's met 30 % werkloosheid, het feit 
dat 20% van de EG-bevolking in regio's leeft waar het 
BBP per capita, bij gelijke koopkrachtpariteiten, 25 % 
beneden het EG-gemiddelde ligt) de sociale samenhang 
kan schaden. Voorts moet verder onderzoek worden 
Nr. C 23/32 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 30. 1. 89 
verricht naar de problemen i.v.m. welvaartsconcentratie 
en verbetering van de inkomensverdeling. 
4.6. Deze sociaal-economische achterstand van de 
minder welvarende en armere regio's in de EG moet 
primair worden ingelopen door de economische politiek 
van de lid-staten sterker te laten convergeren en het 
endogene potentieel beter te benutten. 
Tegelijkertijd wijst het Comité erop dat de door de 
Commissie verwachte bijdrage tot de sociale samenhang 
ook de rechtstreekse en voortdurende inschakeling van 
de sociale partners vereist. Eventuele gefaseerde pro­
gramma's inzake arbeidsomstandigheden, sociale be­
scherming, veiligheid, overleg en voorlichting zullen 
tot gevolg moeten hebben dat de nationale situaties 
geleidelijk gelijk worden getrokken, waarbij sociale 
dumping en/of mogelijke delokalisering van produktie-
activiteiten voorkomen moeten worden. 
Volgens het Comité mogen situaties in regio's en secto­
ren waar de reële lonen lager liggen en minder kostbare 
sociale regelingen en voorzieningen worden gehanteerd, 
niet uitgelegd worden als comparatieve kostenvoor­
delen, maar moeten deze beschouwd worden als een 
tijdelijk verschijnsel, nl. zo lang de binnenmarkt nog 
geen feit is. 
Tijdens de diverse, fasen van het sociaal overleg zou 
de invulling van eventuele akkoorden en collectieve 
arbeidsovereenkomsten op Europees niveau nu al moe­
ten worden afgestemd op het proces van geleidelijke 
aanpassing van de sociale normen naar boven. 
4.7. Wat de voltooiing van de binnenmarkt en het 
daardoor te creëren potentieel aangaat, zal het Comité 
nog met een eigen uitspraak komen. In dit stadium 
wil het er met klem op wijzen dat het toegenomen 
dynamisme van de Europese economie, dat ook bevor­
derd is door endogene factoren, gezien kan worden als 
resultaat van de positieve ontwikkelingen die van de 
voltooiing van de binnenmarkt worden verwacht. 
Niettemin is de houding van de Raad nog niet van dien 
aard dat alle zorgen en bezwaren van het Comité zijn 
weggenomen. De Raad heeft nog maar één derde van 
de door de Commissie ingediende voorstellen goed­
gekeurd, en heeft er kennelijk moeite mee om, naast 
de kwalitatief belangrijke vooruitgang op institutioneel 
vlak, de noodzakelijke convergentie tot stand te brengen 
met betrekking tot enkele van de belangrijkste aspecten 
van het harmonisatieproces. 
4.8. Het Comité doet een beroep op Commissie en 
Raad om er samen met het Europees Parlement voor te 
zorgen dat de begroting in 1989 in sterkere mate wordt 
afgestemd op als prioritair betitelde maatregelen om 
ontwikkeling en werkgelegenheid te stimuleren. 
In dat verband moet erop worden gewezen dat de totale 
omvang van de uitgaven bepalend is voor: 
— het verwachtingspatroon bij investeringsbeslis­
singen, — de van de begeleidende maatregelen verwachte ef­
fecten, 
— de ontwikkeling van het handelsbeleid tegenover 
derde landen, 
— de mogelijkheden om een door een hoge mate van 
sociaal-economische samenhang gekenmerkte inter­
ne markt te voltooien. 
5. Procedures en structuur om het Economisch Jaar­
verslag doeltreffender te maken 
5.1. Ten einde de economische samenwerking te be­
vorderen en tot een nauwere samenhang in EG-verband 
te komen, meent het Comité dat Commissie en Raad 
in het Economisch Jaarverslag hun richtsnoeren en aan­
bevelingen voor de economische politiek van de lid­
staten krachtiger moeten formuleren en de toezichtpro­
cedures duidelijker moeten omlijnen. 
5.2. In de eerste plaats zouden de diverse economi­
sche beleidslijnen op hun samenhang en compatibiliteit 
kunnen worden onderzocht indien de lid-staten het 
tussen nu en 1992 eens zouden worden over een 
tijdschema voor de indiening van de ontwerp-begrotin-
gen en de hoofdlijnen van het financieel en het fiscaal 
beleid. 
Indien de 12 lid-staten hun prognoses en beleidslijnen 
voorleggen op het moment dat het Economisch Jaar­
verslag door de Commissie wordt vastgesteld, dan zou 
dat de vergelijkbaarheid van de binnen één en dezelfde 
conjuncturele cyclus en binnen dezelfde tijdsperiode 
geboekte resultaten ten goede komen. 
5.3. In de tweede plaats vestigt het Comité er de 
aandacht op dat de bij Beschikking 74/120/EEG van de 
Raad d.d. 18 februari 1974 vastgelegde overlegprocedu­
re op economisch gebied moet worden herzien. Dit 
overleg moet namelijk beter aansluiten bij de behoeften 
van de Gemeenschap van de Twaalf en beter stroken 
met de in de Europese Akte vastgelegde procedures en 
doelstellingen, terwijl de Commissie bepaalde controle­
bevoegdheden zouden moeten worden gegeven. 
5.4. De Commissie van haar kant kan haar richtsnoe­
ren in het Economisch Jaarverslag indringender maken 
door deze vergezeld te laten gaan van specifieke black 
papers waarin de discrepanties tussen de voornemens 
en de behaalde resultaten worden opgetekend. Zo zou 
een beter zicht kunnen worden gekregen op de nationale 
scenario's, en zou — zonder politieke oordelen te vellen 
— het zoeken naar gemeenschappelijke correcties kun­
nen worden gestimuleerd ten einde met inachtneming 
van de prioriteiten van de Gemeenschap als geheel meer 
greep te krijgen op de belangrijkste macro-economische 
variabelen. 
30. 1. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 23/33 
5.5. Volgens het Comité hebben een maximale om­
vang van de werkgelegenheid en optimale beroeps­
kwalificaties bij een stabiele en evenwichtige ontwikke­
ling nog altijd de hoogste prioriteit. Daarom zou het 
zinvol zijn indien de Commissie het rapport over „de 
kosten van een niet-verenigd Europa" zou aanvullen 
met een soortgelijk onderzoek naar de toekomstige 
ontwikkeling van de werkgelegenheid. 
Gedaan te Brussel, 23 november 1988. 
1. Algemene opmerkingen 
1.1. De tegenwoordige Europese gedachte is voortge­
komen uit verzet tegen nationalistische tirannie, vreem­
delingenhaat en racisme. Het is daarom niet meer dan 
juist dat de Europese Gemeenschap zich de nodige 
inspanningen getroost om uitingen van een weer ople­
vend racisme in onze maatschappij stelselmatig te be­
strijden. Het Comité is ingenomen met het initiatief van 
de Commissie, maar spreekt er toch, net als in eerdere 
met deze materie verband houdende adviezen (2), zijn 
grote teleurstelling over uit dat het bij een resolutie van 
de Raad is gebleven en dat de Commissie dus geen 
daadwerkelijk beleid heeft aangekondigd waaruit een 
echt politiek engagement ter bestrijding van racisme 
blijkt. 
(!) PB nr. C 214 van 26. 8. 1988, blz. 32. 
(2) Advies van het ESC over migrerende werknemers (PB nr. 
C 343 van 24. 12. 1984). Advies van het ESC over de richtsnoe­
ren voor een gemeenschappelijk migratiebeleid (PB nr. C 186 
van 26. 7. 1985). Met de voorwaarden die met een grotere transparantie 
tijdens de overgang naar en de voltooiing van de binnen­
markt samenhangen, zou rekening kunnen worden ge­
houden door een dynamisch input-output-model uit te 
werken, waarmee, door achtereenvolgens alternatieve 
scenario's te belichten, inzicht zou kunnen worden ver­
kregen in en een beoordeling mogelijk zou worden van 
de input en de werkgelegenheidsstructuur, de omvang 
van de werkgelegenheid in de verschillende regio's en 
de veranderingen die in verband met de technologische 
ontwikkeling in onderwijs en opleiding moeten worden 
aangebracht. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Alberto MASPRONE 
1.2. Het is toch ironisch en triest dat er, ondanks het 
snel naderbij komen van „1992" en de opheffing van 
de handelsbelemmeringen tussen de lid-staten, nog men­
selijke barrières en rassenhaat binnen de Gemeenschap 
blijven bestaan. Volgens het Comité moet het absoluut 
zo ver komen dat alle EG-onderdanen, dus ook zij die 
tot etnische minderheden behoren, kunnen rekenen op 
een aandeel en een toekomst in een „Europa van de 
burgers", en dat de rechten betreffende verblijf, het 
verkeer van personen en werkgelegenheid, en de onder­
linge erkenning van diploma's en kwalificaties voor 
iedereen, zonder uitzondering, gelden. 
1.2.1. De Commissie concentreert zich terecht op de 
bestrijding van racisme en vreemdelingenhaat en op de 
noodzaak de fundamentele rechten te beschermen, zoals Advies inzake het voorstel voor een resolutie van de Raad betreffende de bestrijding van 
racisme en vreemdelingenhaat (*) 
(89/C 23/12) 
Op 11 juli 1988 heeft de Raad besloten het Economisch en Sociaal Comité, overeenkomstig 
artikel 198 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, 
advies te vragen over het bovengenoemde voorstel. 
De Afdeling voor sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, onderwijs en cultuur, die 
met de voorbereiding van de werkzaamheden van het Comité ter zake belast was, heeft haar 
advies op 10 november 1988 opgesteld. Rapporteur was mevrouw Flather. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 260e zitting (vergadering van 
23 november 1988) het volgende advies uitgebracht, dat met 105 stemmen vóór, bij 
3 onthoudingen is goedgekeurd.