NL    NL NL 
 
NL 1   NL  COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 28.10.2009 
SEC(2009) 1441 definitief 
  
WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE 
bij de  
 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE 
RAAD, HET EUROPEES EC ONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ 
VAN DE REGIO’S 
 
“Wereldwijde monitoring voor milieu en veiligheid (GMES):  
Uitdagingen en volgende stappen voor de ruimtecomponent” 
 
SAMENVATTING VAN DE  EFFECTBEOORDELING 
 
{COM(2009) 589 definitief} 
{SEC(2009) 1439} 
{SEC(2009) 1440}  
 
NL 2   NL SAMENVATTING  VAN  DE EFFECTBEOORDELING 
1. I NLEIDING  
Deze effectbeoordeling hoort bij een mededeling van de Commissie over de ruimtecomponent 
van Wereldwijde monitoring voor milieu en veilig heid (GMES). Zij is tot stand gekomen in 
overleg met een stuurgroep van verschillende di ensten van de Commissi e, na een uitvoerige 
raadpleging van belanghebbenden door het GMES-bureau. Dit ve rslag is door de Raad voor 
effectbeoordeling van de Eur opese Commissie geanalyseerd  en waar nodig aangepast. 
GMES biedt capaciteit voor aardobservatie wa armee de natuurlijke hulpbronnen efficiënter 
kunnen worden beheerd, toezicht kan worden gehouden op belangrijke klimaatveranderingsfactoren als de biodiversite it, de gesteldheid van de oceanen en de 
chemische samenstelling van onze atmosfeer, beter op natuurrampen en door de mens veroorzaakte rampen kan worden gereageerd en de grensbewaking kan worden verbeterd.  
GMES omvat een dienstencomponent en een ob servatie-infrastructuu rcomponent; de laatste 
bestaat op zijn beurt uit ruimte -infrastructuur en in-situ-infra structuur. De dienstencomponent 
levert baten op, maar daarvoor zijn de observa tiegegevens van de infrastructuurcomponent 
onontbeerlijk. Daarom moet GMES als één geh eel worden gezien. Terwijl de mededeling van 
de Commissie uit 2008 “Wereldwijde monito ring voor milieu en veiligheid (GMES): voor 
een veiliger planeet”
1 over GMES in zijn geheel ging, wordt in deze mededeling ingezoomd 
op de ruimtecomponent, met als doel: i) de be handeling van het voorstel van de Commissie 
over een GMES-programma en zijn ini tiële operationele diensten (2011-2013)2 volgens de 
medebeslissingsprocedure te vergemakkelijken en  ii) het pad te effenen voor de besluiten over 
het volgende financië le kader (na 2013). 
Ruimtegegevens vormen belangrijke input voor  de dienstencomponent van GMES. Als de 
toestroom van ruimtegegevens hapert of st okt, kunnen bepaalde diensten niet worden 
verleend. Voor de thematische gebieden van de GMES-dienstencomponent is toegang nodig 
tot gegevens die afkomstig zijn van zowel bestaande aardobservatiesatellieten van derden3 als 
specifiek voor GMES ontwikkelde ruimte-infrast ructuur. Omdat de EU overlappingen met de 
bestaande capaciteit in Europa wil vermijde n, werd nagegaan op welke punten de bestaande 
of geplande infrastructuur tekortschiet om in de door de EU vast gestelde behoeften van 
gebruikers te voorzien. 
Deze analyse van de lacunes droeg bij tot de definitie van de inhoud van het door de EU 
financieel gesteunde GMES-ruimtecomponentprogr amma van het ESA, dat satellietmissies 
ontwikkelt die bekendstaan als de “Sentinel s”. Het ESA ontwikkelt momenteel de eerste 
Sentinelconstellaties, die zeven satellieten omvatten (de eerste twee eenheden van Sentinel 1 
t/m 3, de eerste twee eenheden van Sentinel 4 en  de precursor van Sentinel 5) plus twee 
instrumenten die aan boord van EUMETS AT-satellieten gebracht moeten worden. 
                                                 
1 COM(2008) 748 definitief van 11.12.2008. 
2 COM(2009) 223 definitief van 20.5.2009. 
3 Waaronder de EU-lidstaten, intergouvernementele  organisaties als het ESA en EUMETSAT, landen 
buiten de EU en ondernemingen. 
 
NL 3   NL 2. P ROBLEEMOMSCHRIJVING  
Wanneer de ruimte-infrastructuur eenmaal is ontwikkeld, moet zij met het oog op de 
verzameling van de milieugegevens voor de  dienstencomponent van GMES worden 
geëxploiteerd en na verloop va n tijd worden vervangen. Hierna wordt dan ook ingegaan op de 
vraag welke manieren van beheer en financiering mogelijk zijn voor: 
• de exploitatie van de door het ESA ontwikkelde initiële Sentinelconstellaties na afloop van 
de ontwikkelingsfase, en 
• de vervanging van de Sentinels, die meestal zo’n zeven jaar meegaan, parallel aan de 
hierboven bedoelde exploitatie, met het oo g op de langdurige continuïteit van de 
gegevensverzameling. 
In haar voorstel voor een verordening inzake het Europees programma voor aardobservatie 
(GMES) en zijn initiële operationele diensten (2011–2013)4 heeft de Commissie voor de 
initiële operationele GMES-diensten een alge meen financieel kader van 107 miljoen euro 
uitgetrokken, waarvan 40 miljoen voor de exploitatie van de ruimtecomponent. 
De financiering en het beheer van de exploitatie van de Sentinels zijn aan de orde gekomen in 
een aantal documenten, waaronder de mede deling van de Commi ssie “Wereldwijde 
monitoring voor milieu en veiligheid (GMES): voor een veiliger planeet”5. Naar verwachting 
zal een toekomstig EU-programma de duurzaamh eid van de ruimte-infrastructuur, en met 
name de beschikbaarheid en het aantal operaties in de ruimte, vergroten,  maar er konden geen 
bindende besluiten worden genomen over de EU -financiering van de exploitatie van de 
Sentinels, aangezien het huidige financiële kade r niet ver genoeg reikt.  Daarom moet bij de 
voorbereiding van het volgende meerjarige fi nanciële kader binnenkort ook worden gewerkt 
aan een besluit over de financiering van de ruimtecomponent. 
De ESA-lidstaten hebben aangegeven dat de Sentinelinfrastructuur hun bijdrage aan de 
GMES-ruimtecomponent vormt en dat zij er bi j hun financiële inspanningen van uitgegaan 
zijn dat de EU de verantwoordelijkheid voor de exploitatie en de latere vervanging door 
soortgelijke infrastructuur over zal nemen en  daarvoor de nodig EU-middelen ter beschikking 
zal stellen6. In de GMES-adviesraad, een groep deskundigen die de Commissie bij de 
ontwikkeling van GMES bijstaat, hebben versch illende EU-lidstaten consequent hetzelfde 
standpunt ingenomen. Het is dan ook onwaarschijnl ijk dat een andere organisatie dan de EU 
na 2013 de verantwoordelijkheid voor de GM ES-ruimtecomponent (GRC) op zich zal nemen 
als de EU dit niet doet. Bijg evolg zou de GMES-dienstencomponent in zijn huidige opzet dan 
niet levensvatbaar zijn7. 
                                                 
4 COM(2009) 223 van 20.5.2009. 
5 COM(2008) 748 definitief van 12.11.2008. 
6 Zie bijvoorbeeld de notulen van de 198e vergadering van de ESA-Raad van 15 februari 2008, blz. 4, en 
van de 203e vergadering van die Raad van 15 en 16 oktober 2008, blz. 6. 
7 Zie ook overweging 12 van het voorstel voor een GMES-verordening. Hoewel enkele diensten 
uitsluitend op basis van in-situ-gegevens of op basis van gegevens van andere missies dan de Sentinels 
verleend zouden kunnen worden, zouden zij niet vergelijkbaar zijn met de thematische gebieden in de 
GMES-dienstencomponent. 
 
NL 4   NL 3. S UBSIDIARITEITSANALYSE  
De bijdrage van de EU aan de exploitatie en de latere vervanging van de op Europees niveau 
ontwikkelde ruimte-infrastructuur stemt om de volgende reden volledig overeen met het 
subsidiariteitsbeginsel. De verantwoordelijk heid voor de exploita tie en de eventuele 
vervanging van ruimte-infrastructuur die met st eun van de EU en met intergouvernementele 
middelen is ontwikkeld, kan vanwege de kosten niet voldoende door de  lidstaten worden 
gedragen. Juist daarom hebben de Europese  landen hun middelen voor observatie vanuit de 
ruimte met het oog op operationele meteorologie gebundeld en ontwikkelen en exploiteren zij 
weersatellieten in het kader van de Eur opese Organisatie voor de exploitatie van 
meteorologische satellieten (EUMETSAT). Ook hebben Europese landen in het kader van het 
ESA of via hun nationale ruimteagentschappen demonstratiesatellieten voor milieudoeleinden 
ontwikkeld. Zij hebben echter geen overeenstemming kunnen bereiken over gezamenlijke financiering van duurzame operationele milieumonitoringprogramma’s, zoals op het gebied van de meteorologie wel is gelukt. Gezien de  toenemende politieke druk op de overheid om 
op basis van feiten beslissingen op het gebied van milieu, veiligheid en klimaatverandering te 
nemen, worden dergelijke observa ties echter dringend noodzakelijk. 
4. EU-
DOELSTELLINGEN  
Het optreden van de EU ten aanzien van de ru imtecomponent van GMES (de Sentinels) heeft 
de volgende specifiek e doelstellingen: 
• waarborgen dat de milieugegevens die met een reeks sensoren in de ruimte worden 
verzameld, voortdurend beschikbaar zijn als in put voor de thematisch e gebieden in de 
GMES-dienstencomponent, door: 
– continue exploitatie van de Sentinels en flankere nd onderzoek, met passende 
beheers- en financ ieringsstructuren; 
– tijdig stappen te ondernemen om de Sentin els zo nodig te vervangen (vaststelling 
van maatregelen, ontwikke ling en aanbesteding); 
• de kosten voor toegang tot aardobservatiegeg evens verlagen en zo de groei van de 
downstream aardobservatiesector bevordere n op het gebied van werkgelegenheid, 
innovatie en internationaal  concurrentievermogen. 
5. B ELEIDSOPTIES  
De volgende beleidsopties kunnen worden overwogen: 
• Optie 1 : Dit is het basisscenario, waarbij de EU na de initiële operationele GMES-
diensten (2011 - 2013) geen verantwoordelijk heid voor de exploitatie van de Sentinels 
neemt. Dit betekent dat de EU na 2013 de GRC in het geheel niet exploiteert. Omdat geen 
andere partij bereid is de volledige exploi tatiekosten van Sentinel voor haar rekening te 
nemen, kan de GMES-dienstencomponent niet be schikken over gegevens van de Sentinels. 
• Optie 2 : De EU financiert en beheert uits luitend de exploitatie van de eerste 
Sentinelconstellaties, maar niet de vervangi ng ervan. Na de eerste constellatie zijn geen 
gegevens van de Sentinels beschikbaar. 
 
NL 5   NL • Optie 3 : De EU financiert en beh eert i) de exploitatie van de  eerste Sentinelconstellaties 
en ii) de vervanging van de ruimte-infrastru ctuur om langjarige obser vatie te garanderen, 
aangezien de meeste Sentinels die nu word en ontwikkeld een nominale levensduur van 
zeven jaar hebben en de thematische gebied en in de GMES-dienstencomponent continue 
toegang tot de gegevens in kwestie moeten he bben. De beslissing over de vervanging moet 
vallen terwijl de eerste cons tellaties operationeel zijn. 
Bij de opties is uitgegaan van een aanta l aannamen. Ten eerste wordt de exploitatie 
geflankeerd door onderzoek. Ten tweede moet er to egang zijn tot de gegevens van bestaande 
aardobservatiesatellieten van derden. Ten derde zullen de door de Sentinels geproduceerde gegevens volledig openbaar zijn. Ten vierde is geen rekening gehouden met 
medefinancieringsvormen voor de GRC. Zoals ook het geval is bij Galileo
8 en andere 
infrastructuurprogramma’s van de EU, kan de EU  kosteloos eigenaar worden van de Sentinels 
en kan zij volledige openbaarheid van de Se ntinelgegevens verlangen. De Commissie zal 
echter blijven onderzoeken of de ontwikkeling  van marktkansen en op kosten gebaseerde 
gebruikersbijdragen uiteindelijk een verminderi ng van het aandeel aan overheidsinvesteringen 
op lange termijn mogelijk zullen maken. In alge mene zin is nog niet bekend welke financiële 
bijdrage uit de EU-begroting kan worden ve rwacht, aangezien de vaststelling van de 
prioriteiten en de toewijzing va n de middelen voor het nieuwe m eerjarige financiële kader (de 
periode na 2013) later zullen plaatsvinden. 
6. A NALYSE VAN DE EFFECTEN  
Omdat de mededeling betrekking heeft op de  ruimtecomponent, berusten alle opties 
uitsluitend op variaties voor d eze component en is ervan uitgegaan dat alle andere 
componenten onveranderd blijven. 
De opties zijn in zowel kwalitatief als kwanti tatief opzicht geanalyseerd. Het kwantitatieve 
gedeelte omvatte een kosten-batenanalyse aan de  hand van de beschikbare gegevens. De baten 
van GMES zijn geraamd in de studie “Socio -economic benefits analysis of GMES” van 
PriceWaterhouseCoopers (PWC)9. De verwachte economische baten (waaronder 
maatschappelijke, milieu- en andere economische voordelen) zijn in deze studie in monetaire 
en in contante waarde berekend ten opzicht e van een basisscenario zonder GMES. In de 
studie van PWC zijn de baten van GMES in drie hoofdcategor ieën ingedeeld: 
• Categorie 1:  efficiëntiewinst door he t gebruik van GMES-gerelateerde informatie bij de 
implementatie of handhaving van bestaande wetgeving of bestaand beleid. Om deze 
voordelen te kunnen behalen, is het alleen nod ig dat de GMES-diensten (en dus ook de 
GRC) voortdurend beschikbaar zijn.  
• Categorie 2:  voordelen doordat bij de opstelling van beleid meer en betere informatie 
beschikbaar is. Hierdoor wordt de beleids vorming op Europees, nationaal en regionaal 
niveau verbeterd, verloopt de implementatie gemakkelijker en efficiënter en worden de beleidsdoelen uiteindelijk gemakkelijker gehaald. Door de beleidscyclus worden de voordelen echter pas enige tijd nadat de  informatie beschikbaar komt, behaald.  
                                                
 
8 Zie artikel 8 van Verordening (EG) nr. 683/2008 van het Europees Parlement en de Raad van 9 juli 
2008 betreffende de voortzetting van de uitvoering van de Europese programma’s voor navigatie per 
satelliet (Egnos en Galileo), PB L 196 van 24.7.2008, blz. 1. 
9 Te vinden op: http://esamultimedia.esa. int/docs/GMES/261006_GMES_D10_final.pdf . 
 
NL 6   NL • Categorie 3:  dezelfde voordelen als bij categorie 2 maar dan op wereldniveau, door de 
ondertekening en toepassing van intern ationale verdragen (bijvoorbeeld over 
klimaatverandering, woestijnvorming en ontbossi ng). De voordelen worden in dit geval 
pas veel later behaald, maar zijn  veel groter dan bij de ande re categorieën. Een voorbeeld is 
de bijdrage van GMES aan beleid op he t gebied van klimaatverandering, door de 
langjarige gegevensreeksen voor parameters als de temperatuur van het zeeoppervlak, de 
stijging van de zeespiegel en de CO 2-distributie.  
Er is rekening gehouden met de kosten van zowe l de diensten- als de ruimtecomponent. De 
kosten van de ruimtecomponent werden geba seerd op het langetermijnscenario van het 
uitvoerend orgaan van het ESA, dat tijdens de ze sde zitting van de Ruimteraad als basis voor 
kostenramingen is erkend10.  
Voor een kwantitatieve vergelijking van de opties kan het beste worden uitgegaan van de 
hoogte van de gegenereerde netto contante waar de in de betrokken periode (zie onderstaande 
figuur)11. 
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030Optie 1 (basis)Optie 2Optie 3-5 000,0 - 5 000,0 10 000,0 15 000,0 20 000,0 25 000,0 30 000,0 35 000,0 
mln. euro
JaarVergelijking van de opties op basis van de netto contante waarde 
(prijzen 2009)
Optie 1 (basis) Optie 2 Optie 3 
Als bovendien rekening wordt gehouden met de effecten die in de studie van PWC buiten 
beschouwing bleven, en dus ook niet in bovenstaand diagram z ijn verwerkt, kan de volgende 
vergelijking worden gemaakt (waarbij niet verg eten moet worden dat de kosten betrekking 
hebben op de GRC, terwijl de baten van het hele GMES-systeem afkomstig zijn):  
                                                 
10 Resolutie van de Raad “Bijdrage van de ruimtevaart tot innovatie en concurrentievermogen in de 
context van het Europees economisch herstelplan, en verdere stappen”, document 10500/09 van 29 mei 
2009. 
11 De figuur toont voor iedere optie de cumulatieve netto contante waarde (in 2009) van een stroom 
betalingen en baten tussen 2014 en het jaar X, wa arbij X iedere waarde kan hebben tussen 2014 en 
2030. 
 
NL 7   NL  Doeltreffendheid  Doelmatigheid  Samenhang  
Optie 1 
(basis)  Geen van de doelen wordt gehaald. 
De gevolgen voor 
de EU-begroting 
zijn eveneens nihil, 
waardoor middelen beschikbaar zijn 
voor andere 
initiatieven en programma’s.
 Enige (beperkte) ko sten, waar geen 
baten tegenoverstaan (opslag van reeds 
ontwikkelde satellieten).  Geen baten, dus ook geen 
wisselwerking. Sterk in strijd met de 
eerdere inzet van de EU voor de ontwikkeling van de GRC en met de 
positionering van de EU op het gebied 
van mondiale aardobservatie in de afgelopen tien jaar.
 
Alleen samenhangend als de beleidsprioriteiten in de EU volledig worden gewijzigd en 
klimaatverandering en de veiligheid 
van de burgers onderaan de politieke agenda komen te staan.
 
Optie 2  De doelstellingen 
ten aanzien van de 
verlening van informatiediensten 
door duurzame 
infrastructuur 
worden slechts korte 
tijd verwezenlijkt (tot 2020). Het doel 
om duurzame groei 
downstream tot stand te brengen, 
wordt niet gehaald.
 Met een gemiddelde bijdrage aan de GRC uit de EU-begroting van 
ongeveer 200 miljoen euro per jaar in het volgende financiële kader zouden 
tot 2022 baten van 400 tot 900 miljoen 
euro per jaar mogelijk zijn. Na 2020 
zouden de baten terugvallen tot zo’n 
130 miljoen euro per jaar en ongeveer gelijk zijn aan de kosten in de 
volgende periode.
 
Aan deze optie zijn belangrijke 
inherente kosteninefficiënties 
verbonden doordat de aanpak lijkt op 
“hollen of stilstaan”. De EU loopt schaalvoordelen mis die ontstaan bij 
de productie van opeenvolgende 
satellieteenheden; in de ruimtesector zijn deze voordel en aanzienlijk. 
 De gevolgen voor de EU-begroting 
zijn weliswaar groter dan in het 
basisscenario, maar de beperkte economische en milieuvoordelen 
zullen hier waarschijnlijk tegen 
opwegen. 
 
Voor de samenhang van het beleid is 
het cruciaal of de EU en de andere 
Europese actoren op het gebied van aardobservatie het gat weten te dichten 
dat aan het einde van de levensduur 
van de eerste generatie dreigt te ontstaan. 
 
Strookt niet met de ambitie van de EU 
om het voortouw te nemen in de strijd 
tegen klimaatverandering (de klimaatverandering vereist in ieder 
geval langdurige monitoring). 
 
Optie 3  Alle beleidsdoelen 
worden gehaald.  Met een gemiddelde bijdrage aan de GRC uit de EU-begroting van ongeveer 430 miljoen euro per jaar in 
het volgende financiële kader zouden 
tot 2022 baten van bijna 1 miljard euro per jaar mogelijk zijn, die vanaf 2027 
tot meer dan 5 miljard euro per jaar 
zouden kunnen oplopen. 
 De langetermijninvestering, die groter is dan in het basisscenario, leidt tot een positieve wisselwerking met prioritaire 
beleidsgebieden, zoals 
klimaatverandering. Strookt met de politieke agenda en de EU-
doelstellingen.
 
Strategische voordelen voor de EU als 
speler op het wereldtoneel mogelijk. 
Vanwege de vereiste middelen en de 
verlegging van het accent van onderzoek naar operationele diensten 
zou GMES tot de 
financieringsprioriteiten in het volgende financiële kader van de EU 
moeten behoren, waardoor 
aanpassingen op andere beleidsterreinen nodig zouden kunnen 
zijn.
 
 
NL 8   NL  
7. M ONITORING EN EVALUATIE  
Op zichzelf leidt de mededeling niet tot fina nciering van nieuwe activiteiten uit de EU-
begroting, naast hetgeen reeds overeengekomen  of voorgesteld is voor KP7, voorbereidende 
acties en de initiële operationele GMES-die nsten tot 2013. Als de volgende Commissie kiest 
voor een van de opties waarbij de Sentinels na 2014 worden g eëxploiteerd, zal daarvoor een 
wetgevingsvoorstel worden opge steld volgens de de sbetreffende voorschriften, met name ten 
aanzien van de voorbereiding van het volgende meerjarige financiële kader en 
effectbeoordelingen.  
Zoals gebruikelijk zal de Commissie drie ev aluaties uitvoeren (vooraf, tussentijds en 
achteraf). Bij de tussentijdse evaluatie en bij de evaluatie achteraf wordt nagegaan of de 
operationele doelstellingen worden of zijn  verwezenlijkt. Bovendien zal de Commissie 
voorafgaand aan een belangrijke beslissing, me t inbegrip van de beslissing over de 
vervanging van de Sentinels, de  voortgang van de exploitatieac tiviteiten beoordelen. Door de 
lange ontwikkelingscycli van satellieten moet deze beslissing mogelijk vóór het begin van een of meer financiële kaders worden genomen. Bij elke beleidscyclus moeten de besluiten 
worden genomen op basis van een  geactualiseerde koste n-batenanalyse voor de verschillende 
opties en een brede raadplegi ng van belanghebbenden over de doe ltreffendheid en het nut van 
het systeem.