over onderwijs in noodsituaties en aanhoudende crises

1. Een verbintenis voor veilig, inclusief en kwaliteitsvol onderwijs in noodsituaties en aanhoudende crises in het externe optreden van de EU

De Agenda 2030 voor duurzame ontwikkeling, in het bijzonder Doelstelling 4 hiervan, erkent het belang van onderwijs en opleiding van hoge kwaliteit als een essentiële basis om grote wereldwijde uitdagingen aan te pakken. In 2016 werd dit erkend op de wereldtop over humanitaire hulp met de lancering van het platform Education Cannot Wait om het aanbod van onderwijs in noodsituaties en aanhoudende crises te transformeren.

Het recht op onderwijs wordt erkend in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie dat is gericht tot de EU‑instellingen, alsook tot de lidstaten wanneer deze het EU-recht uitvoeren. Het is van essentieel belang voor vreedzame maatschappelijke ontwikkeling, economische groei en de verwezenlijking van het individuele potentieel. Het Verdrag betreffende de Europese Unie verbindt de EU er uitdrukkelijk toe de bescherming van de rechten van het kind te bevorderen. Het recht op kwaliteitsvolle en inclusieve voorzieningen voor onderwijs, opleiding en een leven lang leren is het eerste beginsel van de Europese pijler van sociale rechten. Kinderen krijgen een bijzondere plaats in het externe optreden van de EU, die is verankerd in de rechten van het kind en die bevestigt dat "verbetering van de omstandigheden van kinderen essentieel [is] als we fragiele staten willen voorkomen en duurzame ontwikkeling op lange termijn, sociale cohesie, stabiliteit en veiligheid op nationaal, regionaal en mondiaal niveau willen waarborgen".

In werkelijkheid wordt miljoenen kinderen echter toegang tot kwaliteitsvol onderwijs ontzegd door steeds langer aanhoudende conflicten, gedwongen ontheemding, geweld, klimaatverandering en rampen. Dat leidt tot ongeschoolde, verloren generaties. Het zijn bovendien belangrijke redenen waarom velen de gevaarlijke reis ondernemen naar Europa en andere regio's in de wereld, wat van invloed is op de stabiliteit en de ontwikkeling van deze gebieden.

De helft van de kinderen die wereldwijd niet naar school gaan, leeft in door crises en conflicten getroffen omgevingen en bijna de helft van de vluchtelingen gaat op lagereschoolleeftijd niet naar school. Hierdoor ziet de EU zich genoodzaakt te reageren met gebruikmaking van haar vele instrumenten en benaderingen. In de afgelopen jaren heeft de EU haar steun voor onderwijs in noodsituaties en aanhoudende crises wereldwijd aanzienlijk uitgebreid in het besef dat onderwijs de meest chronisch ondergefinancierde sector bij crises is, die minder dan 3 % van de totale wereldwijde financiering voor humanitaire hulp vertegenwoordigt. De EU heeft de financiering voor onderwijs in noodsituaties en crises verhoogd van 1 % van haar humanitaire hulp in 2015 naar 8 % in 2018, met als uiteindelijk doel 10 % vanaf 2019. Een groot deel van haar bilaterale ontwikkelingshulp voor onderwijs voor de periode 2014-2020 is bestemd voor fragiele en door crisis getroffen landen. De EU is een toonaangevende donor voor onderwijs in respons op de regionale crisis in Syrië en verstrekt aanzienlijke multilaterale financiering aan wereldwijde initiatieven om te voorzien in de onderwijsbehoeften in noodsituaties en crises.

De huidige EU-steun voor onderwijs in noodsituaties en aanhoudende crises heeft betrekking op alle onderwijsniveaus, waarbij wordt samengewerkt met overheden, agentschappen van de Verenigde Naties, niet‑gouvernementele organisaties, het maatschappelijk middenveld, actoren uit de private sector, het wereldwijde partnerschap voor onderwijs en andere belanghebbenden. Bilaterale steun en beleidsdialoog met overheden gaan gepaard met verschillende initiatieven om onderwijsverstoring in de hele wereld te beperken, van de inrichting van tijdelijke leerruimtes tot de ontwikkeling van leerprogramma's op afstand voor kinderen die niet tot bij scholen geraken. De EU is bijvoorbeeld op grote schaal tegemoetgekomen aan de onderwijsbehoeften van Syrische kinderen met behulp van bilaterale ontwikkelingsfinanciering, humanitaire hulp, het Regionaal Trustfonds van de Europese Unie in respons op de Syrische crisis en de faciliteit voor vluchtelingen in Turkije.

In de afgelopen jaren zijn de behoeften op het terrein aanzienlijk toegenomen en zijn er nieuwe uitdagingen ontstaan. Hoewel haar middelen niet afdoende zijn voor de omvang van de behoeften, is er een belangrijke rol weggelegd voor de EU: zij moet haar respons uitbreiden, zich richten op het bereiken van de meest hulpbehoevenden en wereldwijd steun verwerven voor verdere acties.

In deze mededeling wordt daarom een geactualiseerd EU‑beleidskader voorgesteld om, via het externe optreden van de EU, de toenemende uitdagingen van onderwijs in noodsituaties en aanhoudende crises buiten de EU aan te pakken. Er wordt een benadering voorgesteld die zorgt voor een versterking van de wederzijdse verantwoordelijkheid tussen de relevante externe instrumenten van de EU om te voorzien in de onderwijsbehoeften in noodsituaties en crises via humanitaire en ontwikkelingshulp, op basis van coördinatie, complementariteit en politieke actie ("nexus"). Ze weerspiegelt ook nieuwe en opkomende prioriteiten, zoals de effecten van geweld op onderwijs.

Inspelen op de onderwijsbehoeften in noodsituaties en crises vereist een holistische benadering. In deze mededeling wordt uiteengezet hoe de Commissie de term onderwijs in noodsituaties en aanhoudende crises in de breedste zin interpreteert. Deze interpretatie vindt haar oorsprong in een strategische en geïntegreerde benadering om veilige, inclusieve en kwaliteitsvolle leermogelijkheden voor iedereen te bevorderen. Onderwijs omvat een leven lang leren en heeft dus betrekking op het formele en niet‑formele aanbod van vastgestelde onderwijsniveaus, van onderwijs voor jonge kinderen, primair onderwijs, secundair onderwijs en postsecundair niet‑tertiair onderwijs tot tertiair onderwijs (met inbegrip van technische en beroepsopleidingen, universiteit en andere vormen van ontwikkeling van vaardigheden).

De benadering van de Commissie ten aanzien van onderwijs in noodsituaties en crises omvat plotselinge en zich geleidelijk ontwikkelende noodsituaties, conflicten, geweldsituaties, gedwongen ontheemding, door de mens en door de natuur veroorzaakte rampen en noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid, aanhoudende en terugkerende crises of een combinatie hiervan. Deze benadering streeft ernaar de continuïteit van het aanbod van onderwijs te ondersteunen en richt zich daarbij op de nexus tussen humanitaire hulp en ontwikkelingshulp met het oog op paraatheid, rampenrisicovermindering, preventie, beperking, noodrespons, steun tijdens aanhoudende crises en herstel.

1.1. Het risico van verloren generaties

Een derde van de wereldbevolking is kind, maar kinderen vertegenwoordigen wel meer dan de helft van alle mensen die worden getroffen door humanitaire crises. De helft van de kinderen die wereldwijd niet naar school gaan, zijn meisjes en jongens die worden geconfronteerd met dergelijke crises, en dit aantal neemt toe. Syrië, Irak, Jemen, Afghanistan, Zuid‑Sudan en de Democratische Republiek Congo zijn enkele van circa 35 door crisis getroffen landen waar bijna 75 miljoen kinderen in de schoolgaande leeftijd (3-18 jaar) een verstoring van hun onderwijs ervaren. Dit risico is aanzienlijk groter voor ontheemden. Het vluchtelingenagentschap van de Verenigde Naties schat dat meer dan 65 miljoen mensen momenteel ontheemd zijn (het hoogste cijfers sinds de Tweede Wereldoorlog), waarbij de ontheemding gemiddeld vaak meer dan 20 jaar duurt. Iets meer dan de helft van de vluchtelingen in de lagereschoolleeftijd gaat naar school, terwijl minder dan een kwart van de equivalente leeftijdsgroep secundair onderwijs volgt en slechts 1 % tertiair onderwijs. Meisjes zijn duidelijk kwetsbaarder. Zij hebben 2,5 keer meer kans om niet naar school te gaan in getroffen landen.

De toekomst van miljoenen kinderen en jongeren wordt bedreigd door een toename van het geweld in onderwijsomgevingen, met inbegrip van aanvallen op scholen en universiteiten, zoals ontvoeringen van studenten, het militair gebruik van scholen, de aanwezigheid van landmijnen, niet-geëxplodeerde oorlogsmunitie en oorlogsresten rond scholen en de vernietiging van onderwijsgebouwen. Onderwijs kan worden misbruikt door overheden om haat en intolerantie in de hand te werken, ongelijkheid en onderdrukking te bevorderen en kwetsbare kinderen te rekruteren om gewelddaden te plegen. Ongelijkheid in het aanbod van onderwijs kan een gevoel van onrechtvaardigheid creëren en gemarginaliseerde groepen verder benadelen, wat uiteindelijk conflicten kan aanwakkeren.

Kinderen en jongeren die niet naar school gaan, lopen een groter risico op seksueel en gendergerelateerd geweld, gewelddadig extremisme, gedwongen huwelijken, zwangerschappen op jonge leeftijd, kinderarbeid en gedwongen rekrutering. Steeds opnieuw de kop opstekende, gewelddadige en vaak aanhoudende conflicten, gedwongen ontheemding, ongelijkheid en beperkte economische mogelijkheden en toegang tot basisdiensten vergroten de kwetsbaarheid voor deze risico's verder. De effecten van crises op de toegang tot onderwijs, zoals sluitingen van scholen of militaire aanwezigheid in scholen, kunnen leiden tot de ontheemding van mensen op zoek naar veiligere omgevingen, heel vaak in levensbedreigende omstandigheden. Onderwijs is een belangrijke meeneembare troef.

Noodsituaties en aanhoudende crises leiden tot een verdere verzwakking van onderwijssystemen die al te weinig middelen hebben, en ondermijnen zo de leerresultaten en het potentieel van kinderen en jongeren. Frequente onderwijsverstoringen en de psychosociale schade die wordt veroorzaakt door traumatische gebeurtenissen, belemmeren het leerproces en worden verergerd door lerarentekorten en overvolle klaslokalen.

1.2. Het externe optreden van de EU versterken

Met het oog op de verwezenlijking van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen en in overeenstemming met de Onderwijsagenda 2030 zal de EU zich richten op vier strategische prioritaire actieterreinen:

1.systemen en partnerschappen versterken voor een snelle, efficiënte, effectieve en innovatieve respons inzake onderwijs;

2.toegang, inclusie en billijkheid bevorderen;