Advies van het Economisch en Sociaal Comité over het "Voorstel voor een besluit van de Raad tot goedkeuring van de derde fase van het Trans-Europees Mobiliteitsprogramma voor universiteitsstudies Tempus III (2000-2006)" () (1999/C 40/08)

De Raad heeft op 1 oktober 1998 besloten, overeenkomstig artikel 198 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over het voornoemde voorstel.

De Afdeling "Externe betrekkingen", die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 17 november 1998 goedgekeurd. Algemeen Afdelingsrapporteur was de heer Rodríguez García Caro.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 359e Zitting van 2 en 3 december 1998 (vergadering van 2 december) het volgende advies uitgebracht, dat met 102 stemmen vóór en 8 stemmen tegen, bij 16 onthoudingen, is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Tempus I

1.1.1. Krachtens Besluit 90/223/EEG, dat op 7 mei 1990 door de Raad werd goedgekeurd, werd het Trans-Europees Mobiliteitsprogramma voor universiteitsstudies Tempus opgezet. Het ESC bracht op 25 april 1990 een advies uit over dit programma.

1.2. Tempus II

1.2.1. Overeenkomstig de bepalingen van artikel 11 van dat besluit presenteerde de Commissie in 1992 een evaluatieverslag en een voorstel voor een besluit tot goedkeuring van de tweede fase van het programma.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens de Zitting van 27 januari 1993 zijn advies terzake goedgekeurd.

1.2.2. Op 29 april 1993 heeft de Raad Besluit 93/246/EEG betreffende de tweede fase van het Tempus-programma voor de periode 1994-1998 goedgekeurd.

1.2.3. Overeenkomstig de bepalingen van artikel 11 van dat besluit heeft de Commissie in 1996 een evaluatieverslag gepresenteerd, evenals een voorstel tot wijziging van het besluit, voor de aanpassing van Tempus vanaf 1998.

Het Economisch en Sociaal Comité werd hierover verplicht geraadpleegd en heeft tijdens de Zitting van juli 1996 een advies over het voorstel uitgebracht.

1.2.4. De Raad heeft op 21 november 1996 Besluit 96/663/EEG, tot wijziging van Besluit 93/246/EEG, en verlenging van Tempus tot het jaar 2000, goedgekeurd.

1.3. Tempus III

1.3.1. Op 17 juli 1998 heeft de Commissie een voorstel ingediend voor een besluit van de Raad tot goedkeuring van de derde fase van het Trans-Europees Mobiliteitsprogramma voor universiteitsstudies Tempus III, voor de periode 2000-2006, en het Economisch en Sociaal Comité verplicht daarover om advies gevraagd.

1.3.2. In de lijn van de voorgaande fasen van het programma, wordt met Tempus een tweeledige koers voortgezet die voor de komende jaren als fundamenteel kan worden beschouwd.

1.3.3. Enerzijds moet worden gewezen op de initiatieven die zijn ontplooid voor de ontwikkeling en stimulering van de onderwijssystemen in de landen die in het kader van Phare en Tacis steun ontvangen. Hiermee is een bijdrage geleverd aan de verbetering van de universiteitsopleidingen in de partnerlanden en zijn maatregelen ondersteund voor de verbetering en hervorming van de structuren en het beheer van de instellingen voor hoger onderwijs.

1.3.4. Voorts stelt het ESC tot zijn voldoening vast dat bedrijven en universiteiten in de EU en vergelijkbare instellingen in landen die aan het Tempus-programma deelnemen, nauwer zijn gaan samenwerken. De actieve medewerking van de bedrijven aan de ontwikkeling van het programma is een stimulerende factor van het grootste belang, waarmee voor de nabije toekomst van Tempus rekening moet worden gehouden.

2. Voorstel voor een besluit

2.1. Tempus III is bedoeld voor de landen van Midden- en Oost-Europa die nog geen toegang hebben tot de communautaire onderwijsprogramma's Socrates en Leonardo. Dat zijn hoofdzakelijk de landen die pas laat aan het Tempus-programma zijn gaan deelnemen, en voor steun van Tacis in aanmerking komen (Albanië, Bosnië-Herzegovina, Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië, de Nieuwe Onafhankelijke Staten en Mongolië).

2.2. Tempus III zal rekening houden met de gemeenschappelijke behoeften van de Tacis-landen die het gevolg zijn van de ernstige financiële crisis waarin ook de hogeronderwijsstelsels van de Nieuwe Onafhankelijke Staten en Mongolië zich bevinden. Tempus zal meewerken aan initiatieven waardoor toegang wordt gegeven tot nieuwe onderwijsmethoden, nieuwe cursussen kunnen worden opgezet en onontbeerlijk materiaal kan worden verkregen.

2.3. Zonder de problemen uit het oog te verliezen die al deze landen gemeen hebben, zal Tempus voorzien in de speciale behoeften van afzonderlijke landen, door maatregelen te stimuleren waardoor verzoeken om verbetering en ontwikkeling van de universitaire instellingen in de betrokken landen doeltreffend kunnen worden gesteund.

2.4. Met betrekking tot de niet-geassocieerde landen van Midden- en Oost-Europa die aan Phare deelnemen, blijft in het Tempus-programma de nadruk liggen op het verkleinen van de verschillen tussen deze en de EU-landen.

Tegen deze achtergrond zijn de acties van Tempus op vier prioritaire gebieden gericht:

2.4.1. De regionale dimensie tot ontwikkeling brengen, zodat universiteiten een sleutelrol vervullen bij de versterking van het gevoel van solidariteit in de regio.

2.4.2. De nationale en plaatselijke overheid moderniseren, door opleiding van ambtenaren met medewerking van de universiteiten.

2.4.3. Management van de verandering, door hervormingen van het hoger onderwijs op nationaal niveau.

2.4.4. Uitdragen wat in de geassocieerde landen is bereikt, zodat de resultaten van Tempus een bron van ervaring kunnen vormen voor de landen die voor steun uit Tempus III in aanmerking komen.

2.5. Tempus vormt momenteel het enige communautaire kader voor de ontwikkeling van de betrekkingen tussen de universiteiten in de Europese Gemeenschap en die in de landen die aan het programma deelnemen.

In deze optiek moet Tempus worden voortgezet, ter versterking van de eerste resultaten die zijn behaald in de hogeronderwijsstelsels van de begunstigde landen.

2.6. Verlenging van Tempus wordt noodzakelijk geacht ter ondersteuning van de resultaten van acties in het kader van Phare en Tacis op het gebied van hoger onderwijs, almede ter verbetering van het beheer van dit hoger onderwijs als fundamenteel element van de sociale hervormingen, en ter versterking van de samenwerking - op ruime schaal - tussen universiteiten en bedrijfsleven (in de zin van artikel 3, lid b) van het Commissievoorstel (). Dit gebeurt door ondersteuning van de initiatieven van de betrokken landen om deze hervormingen tot stand te brengen.

2.7. In het voorstel voor een besluit wordt de duur van het programma vastgesteld op zes jaar, met ingang van 1 juli 2000. In 2004 zal een evaluatieverslag worden uitgebracht, waarin tevens een voorstel tot aanpassing van het programma na 2006 zal worden opgenomen.

2.8. Tempus III is erop gericht om, als onderdeel van de doelstellingen en richtsnoeren van de programma's Phare en Tacis in het kader van economische en sociale hervormingen in de begunstigde landen, de ontwikkeling van de hogeronderwijsstelsels in die landen te bevorderen door nauwe samenwerking met EU-partners.

2.9. Naast deze algemene doelstelling streeft Tempus III er in het bijzonder naar, de hogeronderwijsstelsels bij te staan op het gebied van:

- ontwikkeling van leerplannen;

- hervorming van structuren en instellingen in het hoger onderwijs en van het beheer daarvan;

- ontwikkeling van op de verwerving van bepaalde vaardigheden gerichte opleidingen.

3. Opmerkingen

3.1. Algemene opmerkingen

3.1.1. Het Comité betuigt zijn instemming met de voortzetting van het programma en de uitbreiding ervan tot het jaar 2006. Dank zij onderwijs en opleiding wordt de mens vrijer en bereikt de bevolking een hoger kennisniveau in een harmonischere samenleving met een hogere levensstandaard, waardoor een evenwichtige sociale ontwikkeling en een duurzame economische ontwikkeling wordt bevorderd.

Verbetering en uitbreiding van het hoger onderwijs en de toegankelijkheid daarvan voor alle burgers is een van de noodzakelijke voorwaarden om de toekomst van onze volkeren met optimisme tegemoet te kunnen zien.

3.1.2. Universiteiten kunnen een sleutelrol vervullen bij de sociaal-economische ontwikkeling van de landen die voor steun van het programma in aanmerking komen. Daarom is het Comité van mening dat bedrijven (gegroepeerd in instanties die bestaan uit zowel werkgevers als werknemers) en universiteiten beter en nauwer moeten gaan samenwerken, zodat de academische wereld zelfbewuster wordt en zo op dynamische wijze tot steun kan zijn voor zijn land en de aanpak van de concrete problemen waarmee het wordt geconfronteerd, met name door actieve kennisoverdracht aan bedrijven te bevorderen.

De universiteit is bij uitstek geschikt om, met de bekwame steun van het bedrijfsleven, vast te stellen wat de behoeften van de maatschappij op het terrein van het hoger onderwijs zijn. Naar het oordeel van het ESC moeten de sociaal-economische actoren dus meer worden betrokken bij de besluitvorming ten aanzien van de tenuitvoerlegging van het programma en bij de selectie van gepresenteerde projecten.

3.1.3. Het Comité is het er niet mee eens dat de geassocieerde landen van Midden- en Oost-Europa van Tempus worden uitgesloten omdat ze reeds deelnemen aan het Socrates-programma. Het ESC erkent dat het niet logisch is dat landen tegelijkertijd aan gelijksoortige programma's deelnemen, maar begrijpt niet dat dit criterium voor uitsluiting wordt gebruikt wanneer de verbetering van de onderwijssystemen in bepaalde landen verder bij de vastgestelde norm achterblijft dan in andere.

Socrates heeft niet tot doel de hogeronderwijsstelsels in de deelnemende landen te ontwikkelen, en daarom zouden de geassocieerde landen waar deze nog verbeterd en versterkt moeten worden, voor Tempus in aanmerking moeten kunnen komen.

Op grond hiervan dringt het ESC er bij de Commissie en de Raad op aan, hiermee rekening te houden en de betrokken landen de gelegenheid te geven geleidelijk van het ene op het andere programma over te stappen, afhankelijk van de noodzaak tot hervorming en verbetering van de hogeronderwijsstelsels.

3.1.4. Het Comité is van oordeel dat verbetering van de structuren en instellingen voor hoger onderwijs in de begunstigde landen een taak is die prioriteit verdient om de sociaal-economische ontwikkeling aldaar te bevorderen.

Voor een goed beheer van de instellingen voor hoger onderwijs is de medewerking nodig van gekwalificeerd personeel, dat de efficiëntie aan de universiteiten optimaliseert, zodat de immer schaarse middelen worden ingezet voor het bereiken van de doelstellingen van het hoger onderwijs.

In dit verband is het Comité van mening dat aan de gezamenlijke Europese projecten, waarmee wordt beoogd activiteiten te ontwikkelen ter verbetering van het beheer van universitaire instellingen in de begunstigde landen, niet alleen universiteiten uit de lid-staten deel zouden moeten nemen, maar ook bedrijven, die hun eigen ervaring ter zake kunnen inbrengen.

3.1.5. Het Comité sluit zich aan bij de in de toelichting van het voorstel voor een besluit gemaakte opmerking over de taak van de Gemeenschap om de Phare-partnerlanden van het voormalige Joegoslavië te helpen weer een gevoel van solidariteit te vinden.

Eén van de manieren waarop dit solidariteitsgevoel kan worden teruggevonden, is actieve deelname van de universiteiten in de gebieden waar conflicten tussen etnische groeperingen hebben plaatsgevonden, via projecten waarbij zij onderling en met universitaire instellingen uit de omgeving, binnen de EU of in geassocieerde landen, moeten samenwerken.

Het Comité dringt er bij de Commissie op aan, bij de ontwikkeling van het programma vooral dit soort maatregelen te stimuleren, zodat de toenadering tussen burgers uit deze conflictgebieden wordt vergemakkelijkt.

3.1.6. De ontwikkeling van leerplannen is één van de doelstellingen van Tempus III. In deze samenleving die weldra de 21e eeuw ingaat, waar materiële opvattingen over het bestaan de boventoon voeren in het dagelijks leven van de Europese burgers, moeten elementen worden gevonden die tegenwicht geven tegen het beeld van een uiterst materialistische ontwikkeling.

Het Comité vindt dat bij de ontwikkeling van onderwijsprogramma's, leerplannen en de cursussen ook moet worden gedacht aan het opnemen van humaniora. Mede door bestudering van het humanisme kan de solidariteit worden hervonden en kunnen volkeren toenadering tot elkaar zoeken.

3.1.7. Terwijl de onderwijsstelsels worden hervormd via de gezamenlijke Europese projecten, moet het proces van constante kwaliteitsverbetering niet worden veronachtzaamd, een proces dat ook in de universitaire instellingen moet plaatsvinden.

De hervormingen riskeren bij de jongste ontwikkelingen achter te blijven als men er niet van doordrongen is dat het aan de maatschappij geboden product continu moet worden verbeterd. Het ESC acht het noodzakelijk in de Europese projecten activiteiten op te nemen die verband houden met constante verbetering van de kwaliteit van het hoger onderwijs.

Het Comité beveelt aan, bij de selectie van gezamenlijke Europese projecten vooral te kijken naar de aanwezigheid van maatregelen waarmee wordt beoogd garantiesystemen in te stellen voor de kwaliteit van de universitaire instellingen en de ontwikkelde leerplannen en studieprogramma's.

3.1.8. Het Comité acht het noodzakelijk vooral de indiening en goedkeuring van gezamenlijke Europese projecten te bevorderen, bestaande uit steun voor opleiding, bijscholing en stages bij bedrijven in de EU voor universitair docenten uit de begunstigde landen. De kwaliteit van universitaire opleidingen kan alleen worden gegarandeerd als er goed opgeleide docenten zijn die toegang hebben tot nieuwe kennis.

3.2. Bijzondere opmerkingen

3.2.1. Om verwarring te voorkomen acht het Comité het noodzakelijk de gebruikte terminologie in het voorstel voor een besluit en de bijlagen te verduidelijken: wanneer in het voorstel het begunstigde land wordt gedefinieerd als het land dat aan Tempus deelneemt, moet in de bijlage dezelfde benaming worden gebruikt, om geassocieerde landen te kunnen onderscheiden van begunstigde landen.

3.2.2. Eén van de doelstellingen van Tempus I was het bieden van meer mogelijkheden voor het leren van talen in de lid-staten en de begunstigde landen.

Het Comité stelt vast dat dit aspect niet als doelstelling wordt genoemd voor de derde fase van Tempus, en er geen kader voor wordt geboden bij de ontwikkeling van het programma. Het ESC is echter van oordeel dat taal het natuurlijke hulpmiddel vormt bij intermenselijke contacten en dat, als er geen gemeenschappelijke manier van uitdrukken bestaat, er geen sprake kan zijn van een goede onderlinge verstandhouding en begrip.

Het ESC is van oordeel dat dit initiatief moet worden voortgezet. Het leren van talen van de lid-staten en de begunstigde landen zou moeten opgenomen in de derde fase van Tempus, terwijl de opleiding van docenten die deze taallessen moeten geven, moet worden gestimuleerd.

3.2.3. Mobiliteit van studenten tussen universiteiten die aan het programma deelnemen is een zeer positieve factor voor uitwisseling van cultuur en kennis in een solidair Europa zonder grenzen.

Het Comité is het ermee eens dat in het programma voorrang wordt verleend aan projecten waarbij de aan andere universiteiten gevolgde cursussen worden erkend. Dit prioritaire selectiecriterium zou algemeen moeten gelden en bepalend moeten zijn voor het toekennen van steun aan projecten. Zo wordt gezorgd voor uitwisseling en mobiliteit, en wordt het volgen van lessen aan een buitenlandse universiteit aantrekkelijker gemaakt.

3.2.4. Het Comité heeft in voorgaande adviezen over het programma telkens weer gesteld dat van de twee vertegenwoordigers van elke lid-staat in het adviescomité er één afkomstig moet zijn van een universiteit en één uit het bedrijfsleven moet komen. Gezien het belang dat in Tempus wordt gehecht aan maatregelen die samenwerking bevorderen tussen universiteiten en sociaal-economische actoren, met name bedrijven, acht het Comité het raadzaam ervoor te zorgen dat beide categorieën in het Tempus-comité vertegenwoordigd zijn.

In de derde fase van Tempus is deze vertegenwoordiging beperkt tot één lid per lid-staat.

Deze maatregel moge dan wel zijn genomen om kosten en middelen te sparen, maar in het kader van een doeltreffend kostenbeleid zou men zich kunnen afvragen of het in dit geval niet op zijn plaats is wat minder zuinig te zijn en te zorgen voor een betere ondersteuning van de taken waarmee dit comité in het voorstel voor een besluit wordt belast.

Daarom benadrukt het ESC dat in het adviescomité zowel iemand uit de universitaire wereld als iemand uit het sociaal-economische leven zitting dient te hebben, en dringt het Comité aan op handhaving van het huidige aantal leden per lid-staat. Bij deze samenstelling zullen de doelstellingen van het comité beter verwezenlijkt kunnen worden.

3.2.5. Met de ontwikkeling van Tempus is reeds veel ervaring opgedaan, zodat het een bron van positieve en negatieve bevindingen is die kunnen worden gebruikt voor toekomstige ontwikkelingen. Verspreiding van projecten en activiteiten die in de loop van de jaren tot stand zijn gebracht moet expliciet worden gesteund in het kader van Tempus III, zodat instellingen en organisaties die eraan wensen deel te nemen zich daarnaar kunnen richten bij het opstellen van gezamenlijke Europese projecten.

Het ESC acht het van even groot belang dat de deelnemers de beschikking krijgen over een "gids voor de aanvragers", waarin alle voorwaarden van het programma duidelijk vermeld staan, als dat zij kunnen beschikken over een "gids van gerealiseerde projecten", met gegevens betreffende de deelnemers, zodat van hun ervaringen gebruik kan worden gemaakt ter verbetering van de kwaliteit van toekomstige projecten in het kader van Tempus.

3.2.6. Verbetering van het nationale en lokale overheidsapparaat van de begunstigde landen is een prioriteit voor de overheden van de landen die steun ontvangen uit Phare en Tacis. De opleiding van ambtenaren moet worden verbeterd, zodat zij weten om te gaan met de nieuwe beleidsaanpak die voor het huidige hervormingsproces geboden is.

De universiteiten van de begunstigde landen kunnen een belangrijke rol spelen bij dit proces voor de bij- en omscholing van het ambtenarencorps. Zij kunnen de infrastructuur bieden en kunnen universiteiten in de lid-staten en in de geassocieerde landen aansporen hun medewerking te verlenen om gezamenlijk een geschikt model te ontwikkelen voor de permanente educatie van de ambtenaren in de begunstigde landen.

Het Comité is van mening dat deze opleidingsactiviteiten binnen het programma moeten worden gestimuleerd, en deze doelstelling nog meer moet worden gespecificeerd in de bijlage van het voorstel voor een besluit.

3.2.7. Naar het oordeel van het Comité moet bij de ontwikkeling van steunprogramma's voor hervorming van sociaal-economische stelsels in de begunstigde landen, rekening worden gehouden met de maatregelen die gericht zijn op verbetering van de opleiding van de sociaal-economische actoren aldaar, door middel van opleidingsactiviteiten voor vertegenwoordigers van vakbonden en het bedrijfsleven. Deelname van deze landen aan dergelijke opleidingsprogramma's moet op basis van gelijkwaardigheid geschieden.

3.2.8. Het ESC adviseert, een zo groot mogelijke transparantie te betrachten bij de verbreiding van de benodigde informatie om deelname aan het programma te stimuleren. Gegarandeerd moet worden dat er nieuwe universiteiten en ondernemingen van de lid-staten aan de door Tempus gesteunde projecten gaan deelnemen ten einde te vermijden dat een soort van inteelt-effect in de participatie optreedt en te zorgen voor de inbreng van nieuwe ideeën en mogelijkheden die voor de belangrijke activiteiten van het programma een verrijking betekenen.

Brussel, 2 december 1998.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

B. RANGONI MACHIAVELLI

() PB C 270 van 29.8.1998, blz. 9.

() b) "onderneming" en "bedrijf": alle soorten van economische activiteit, ongeacht hun rechtsvorm, openbare lichamen en lokale overheidsinstanties, autonome economische organisaties, kamers van koophandel en fabrieken en/of equivalenten daarvan, beroepsverenigingen, werkgevers- en werknemersorganisaties, alsmede opleidingscentra van de bovenbedoelde instellingen en organisaties (COM(98) 454 def.).

BIJLAGE bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité

De volgende wijzigingsvoorstellen, die ten minste een kwart van het aantal uitgebrachte stemmen kregen, zijn tijdens de discussie verworpen:.

Paragraaf 3.1.2, eerste alinea

De woorden "... bedrijven (bestaande uit ....)" te vervangen door "sociaal-economische groeperingen".

Uitslag van de stemming

Vóór: 54, tegen: 59, onthoudingen: 9.

Paragraaf 3.1.2, 2e alinea

De woorden "het bedrijfsleven" te vervangen door "sociaal-economische actoren": "... met de bekwame steun van de sociaal-economische actoren, vast te stellen ....".

Uitslag van de stemming

Vóór: 47, tegen: 63, onthoudingen: 6.