NL Publicatieblad van de Europese Unie C 86/1

Gezamenlijk voortgangsverslag 2008 van de Raad en de Commissie over de uitvoering van het werkprogramma „Onderwijs en opleiding 2010” — „Kennis, creativiteit en innovatie dankzij een leven lang leren”

(2008/C 86/01)

1. INLEIDING

Onderwijs en opleiding zijn van fundamenteel belang voor economische en sociale veranderingen. Om meer en betere banen te kunnen scheppen is de nodige flexibiliteit en zekerheid vereist. Daartoe moeten alle burgers hun leven lang sleutelcompetenties verwerven en hun vaardigheden up-to-date houden (1). Een leven lang leren bevordert creativiteit en innovatie, en is de sleutel tot volwaardige participatie in het economische en sociale leven.

Daarom heeft de Raad zich in het werkprogramma „Onderwijs en opleiding 2010” ambitieuze doelstellingen gesteld. Die dragen op hun beurt bij tot de verwezenlijking van de Lissabonrichtsnoeren voor groei en werkgelegenheid. Zij kunnen alleen worden bereikt door een niet aflatende langetermijninspanning. Uiteraard wordt niet overal in hetzelfde tempo vooruitgang geboekt. Om de balans op te maken van hetgeen is bereikt, en de inspanningen op de moeilijker aspecten te richten, stellen de Raad en de Commissie om de twee jaar een gezamenlijk verslag op.

Deze bijdrage aan het derde gezamenlijke verslag (2) maakt duidelijk dat bij de hervorming van onderwijs en opleiding reeds aanzienlijke vorderingen zijn gemaakt, maar dat er ook nog grote uitdagingen zijn. Op de volgende gebieden is een bijzondere inspanning vereist:

— verhoging van het kwalificatieniveau. Laaggeschoolden lopen het gevaar economisch en sociaal uitgesloten te raken. De aanhoudend hoge schooluitval, de geringe participatie van oudere werknemers en laaggeschoolden in een leven lang leren en het lage kwalificatieniveau onder migranten baren in de meeste landen zorg. Bovendien vereisen de toekomstige arbeidsmarkten in een kenniseconomie steeds hogere kwalificatieniveaus van een steeds kleiner wordende beroepsbevolking. Lage kwalificatieniveaus worden een steeds groter probleem;

— strategieën voor een leven lang leren. De meeste landen hebben vorderingen gemaakt bij de vaststelling van uniforme, overkoepelende strategieën. Waar dergelijke strategieën bestaan, is duidelijk sprake van vooruitgang op het gebied van het voorschools onderwijs, de kwalificatiekaders en de validatie van niet-formeel en informeel leren. In veel landen echter ontbreekt het nog steeds aan innovatieve leerpartnerschappen en duurzame financiering voor doelmatige en kansgelijke onderwijsstelsels van hoge kwaliteit (3), te meer daar de investeringsgroei vertraagd schijnt te zijn. Ook levenslange begeleiding verdient bijzondere aandacht. Alle betrokkenen staan voor de grote uitdaging ervoor te zorgen dat de hervormingen ook daadwerkelijk worden doorgevoerd;

— de kennisdriehoek (onderwijs, onderzoek en innovatie). De kennisdriehoek speelt een belangrijke rol bij de stimulering van groei en werkgelegenheid. Daarom is het belangrijk vaart te zetten achter de hervormingen, excellentie in het hoger onderwijs en partnerschappen tussen universiteiten en het bedrijfsleven te bevorderen en ervoor te zorgen dat alle onderwijs- en opleidingssectoren ten volle hun rol kunnen spelen bij de bevordering van creativiteit en innovatie.

2. OP EEN AANTAL GEBIEDEN WERD VOORUITGANG GEBOEKT

Op een aantal gebieden valt in Europa vooruitgang te noteren. Maar dat betekent niet dat die uniform is of dat de inspanningen mogen verslappen. Het tempo van de hervormingen blijft een belangrijke uitdaging. Op de volgende gebieden hebben de meeste landen evenwel hervormingen doorgevoerd of zijn zij daarmee bezig.

2.1. Strategieën voor een leven lang leren en kwalificatiesystemen

Door de meeste landen zijn expliciete strategieën voor een leven lang leren (4) ontwikkeld, waarin de nationale beleidsprioriteiten en de relaties tussen de verschillende sectoren worden uiteengezet (5).

Het merendeel hiervan bevat een integrale visie op een leven lang leren, die alle onderwijs- en opleidingstypen en -niveaus bestrijkt. Sommige echter concentreren zich op de formele onderwijs- en opleidingsstelsels of op de ontwikkeling van specifieke stadia in het doorlopende proces dat een leven lang leren is.

Er zijn tekenen die erop wijzen dat het onderwijs- en opleidingsbeleid op steeds solidere wetenschappelijke feiten berust (6). Dit is ook nodig voor de totale samenhang van de stelsels en voor een optimale toewijzing van de middelen. Dat sommige landen prioriteit toekennen aan de bevordering van flexibele leertrajecten en de soepele overgang tussen de verschillende onderdelen van het systeem, draagt eveneens bij tot een grotere coherentie.

Kwalificatiekaders en validatie van niet-formeel en informeel leren

In de meeste landen (5) wordt gewerkt aan de opstelling van nationale kwalificatiekaders, die gerelateerd zijn aan het Europees kwalificatiekader voor een leven lang leren (7). Hiermee komt het accent te liggen op leerresultaten.

Tegelijkertijd, zij het langzamer, wordt gewerkt aan systemen voor de validatie van niet-formeel en informeel leren (5). Thans is het zaak in de nationale kwalificatiesystemen de overstap te maken van de experimentele fase naar de volledige toepassing, ook met betrekking tot verbetering van de toegang tot het hoger onderwijs en de toegang tot onderwijs- en opleidingskwalificaties voor laaggeschoolde en oudere werknemers en werklozen.

In Portugal werd in 2000 een landelijk netwerk opgezet van centra voor de erkenning, validatie en certificatie van competenties. Momenteel doorlopen bijna 250 000 volwassenen het validatieproces. De centra beoordelen en valideren competenties voor specifieke kwalificaties. Het certificatieproces omvat een onderzoek door een externe jury en, zo nodig, een aanvullende opleiding.

2.2. Voorschools onderwijs

In heel Europa wordt in toenemende mate het belang van voorschools onderwijs erkend. Bij de ontwikkeling van nieuwe methoden en nieuw beleid wordt er rekening mee gehouden dat het voorschools onderwijs een bijdrage kan leveren tot doelmatigheid en kansgelijkheid. Herziening van de onderwijsinhoud (8), verbetering van de kwalificaties van onderwijsgevenden (9), uitbreiding van de leerplicht tot een deel van het voorschools onderwijs (10), kwaliteitsbeoordelingen (11) en meer investeringen, bijvoorbeeld door de aanstelling van meer personeel in het voorschools onderwijs (12), zijn hiervan evenzovele voorbeelden.

In een aantal landen zijn met succes proefprojecten en -regelingen uitgevoerd. Thans is het zaak de overstap te maken van proefacties naar een algemene uitvoering, met behulp van investeringen, vooral in gekwalificeerd personeel.

Tussen 2000 en 2005 steeg het percentage schoolgaande vierjarigen in de EU-27 met ongeveer drie procentpunten tot ruim 85 (13).

2.3. Hoger onderwijs: prominent aanwezig op de Lissabonagenda

De modernisering van het hoger onderwijs is van fundamenteel belang voor de kennisdriehoek en de Lissabonstrategie. Goed bestuur, financiering en aantrekkelijkheid krijgen op Europees en nationaal niveau meer aandacht. Deze aspecten vormen een aanvulling op de Bolognahervormingen.

Bij de vergroting van de autonomie van universiteiten werd aanzienlijke vooruitgang geboekt, onder meer ten aanzien van een grotere financiële autonomie en nieuwe verantwoordingsmechanismen. Er worden nieuwe vormen van inspraak van de belanghebbenden getest, meestal bij het management van hogeronderwijsinstellingen, maar ook bij de curriculumontwikkeling (14) of de definitie van leerresultaten (15).

Door het cluster Hoger onderwijs wordt ten behoeve van de beleidsmakers en het brede publiek gewerkt aan de samenstelling van een compendium van best practices op het gebied van de modernisering van de universiteiten.

2.4. Onderwijs en opleiding in het bredere kader van het EU-beleid

De lidstaten hechten voor het overgrote deel in hun nationale hervormingsprogramma's 2005-2008 in het kader van de Lissabonstrategie groot belang aan onderwijs, opleiding en de ontwikkeling van vaardigheden. Zo spelen deze aspecten een belangrijke rol bij de tenuitvoerlegging van de geïntegreerde richtsnoeren voor groei en werkgelegenheid.

Er is aanzienlijke vooruitgang geboekt bij de koppeling van operationele programma's in het kader van de structuurfondsen aan de prioriteiten van het werkprogramma „Onderwijs en opleiding 2010”. Dit komt met name tot uitdrukking in de overeengekomen indicatoren en benchmarks.

Ook zijn goede vorderingen gemaakt met de ontwikkeling van Europese referentie-instrumenten ter ondersteuning van de hervormingen. In 2006 en 2007 hebben het Europees Parlement en de Raad aanbevelingen goedgekeurd op het gebied van sleutelcompetenties, kwaliteit van mobiliteit en kwaliteitsborging in het hoger onderwijs, en zij hebben inmiddels overeenstemming bereikt over het Europees kwalificatiekader.

Grosso modo hebben de Commissie en de lidstaten eveneens wezenlijke vooruitgang geboekt met de uitvoering van de acties die waren aangekondigd in het Talenactieplan 2004-2006 (16).

3. GEBIEDEN WAAROP ONVOLDOENDE VOORUITGANG IS GEBOEKT

3.1. Implementatie van een leven lang leren

Bij de strategieën voor een leven lang leren is de concrete tenuitvoerlegging nog steeds het grootste struikelblok. Die vereist een grote inzet van de betrokken instellingen, coördinatie en partnerschappen met alle betrokkenen. Alleen door niet aflatende inspanningen kunnen voornemens in beleid worden omgezet dat op zijn beurt resultaten oplevert. Adequate maatregelen voor informatieverspreiding en betere investeringen zijn van vitaal belang. Er blijft nog veel te doen.

De positieve ontwikkeling van de overheidsuitgaven voor onderwijs tussen 2000 en 2003 lijkt in 2004 tot staan gekomen te zijn.

Tussen 2000 en 2003 zijn in de EU de totale overheidsuitgaven voor onderwijs, uitgedrukt als percentage van het bbp, gestegen van 4,7 tot 5,2 %, maar vervolgens in 2004 tot 5,1 % gedaald. Het uitgavenpeil blijft enorme verschillen tussen de landen vertonen (tussen 3,3 % van het bbp in Roemenië en 8,5 % in Denemarken). De particuliere uitgaven voor onderwijsinstellingen als percentage van het bbp zijn sinds 2000 licht gestegen, maar in 2004 liep deze stijging weer terug (13).

Weliswaar zijn de EU-benchmarks in enkele landen in nationale doelstellingen terug te vinden, maar nog niet alle landen beschikken over dergelijke doelstellingen (5).

3.2. Basisvaardigheden voor iedereen

Schooluitval, het diploma hoger secundair onderwijs en sleutelcompetenties blijven belangrijke probleemgebieden. Sinds 2000 is er niet genoeg vooruitgang geboekt om in 2010 de EU-benchmarks te halen. In sommige landen is de situatie tussen 2000 en 2006 in feite verslechterd. Verscheidene landen hadden in 2006 nog met een erg hoge schooluitval (meer dan 20 %) te kampen. Ten aanzien van leerlingen met onvoldoende leesvaardigheden is de situatie zelfs verslechterd in plaats van verbeterd.

Veel te veel jongeren verlaten in Europa het onderwijs zonder de nodige vaardigheden om in de kennismaatschappij te kunnen functioneren en gemakkelijk hun intrede op de arbeidsmarkt te doen (17). Zij lopen het gevaar sociaal uitgesloten te raken. Voorts zijn zij al heel vroeg feitelijk uitgesloten van een leven lang leren.

Voortijdige schoolverlaters: een op de zes jongeren tussen 18 en 24 jaar (15,3 %) verlaat in de EU-27 nog steeds het onderwijs met niet meer dan een diploma lager secundair onderwijs en neemt daarna niet deel aan enige vorm van onderwijs of opleiding. Om dit percentage in 2010 terug te brengen tot de EU-benchmark van 10 %, moet er sneller vooruitgang worden geboekt.

Ten aanzien van het niveau hoger secundair onderwijs is er sprake van langzame, doch gestage vorderingen. In de laatste jaren is het aantal jongeren met een diploma hoger secundair onderwijs weliswaar licht gestegen, maar onvoldoende om de doelstelling voor 2010 te halen (ten minste 85 % van de 22-jarigen met ten minste een diploma hoger secundair onderwijs).

Terwijl de EU-benchmark is om voor leesvaardigheid het percentage 15-jarigen dat slechte scores haalt in 2010 in vergelijking met 2000 met ten minste 20 % te verminderen, is dit percentage in de praktijk tussen 2000 en 2006 toegenomen (13).

In de meeste landen presteren migranten en achtergestelde groepen met andere culturele achtergronden minder goed op de benchmarkgebieden (18). Zij moeten speciale aandacht krijgen. Hun integratie in het voorschoolse onderwijs zou het leren van de taal ten goede komen en hun vooruitzichten op een succesvolle schoolloopbaan verbeteren.

De bestaande initiatieven inzake schooluitval en sociaaleconomische achterstand moeten worden aangevuld. Buitenschoolse activiteiten (zoals cultuur en sport), lokale partnerschappen, grotere betrokkenheid van de ouders, aandacht voor de leerbehoeften van ouders en verbetering van het welzijn van leerlingen en leraren op school zouden uitkomst kunnen bieden.

3.3. Lerarenopleiding

Geen andere schoolinterne factor is zozeer van invloed op de prestaties van leerlingen als de kwaliteit van de lerarenopleiding (19).

Leraren en opleiders zien zich voor uiteenlopende uitdagingen geplaatst: een toenemende heterogeniteit van de klassen, de vraag naar nieuwe competenties en de noodzaak om beter in te spelen op individuele leerbehoeften. Verder brengt de grotere schoolautonomie nieuwe taken met zich mee.

Een groot aantal oudere leraren zal in de nabije toekomst vervangen moeten worden. Het beroep dient aantrekkelijker te worden gemaakt.

In hun huidige vorm bieden de lerarenopleidingen leraren echter dikwijls niet de opleiding die zij nodig hebben. Dit geldt met name voor de bij- en nascholing van leraren en de beroepsontwikkeling. Inservicetraining voor leraren is in elf lidstaten verplicht.

3.4. Hoger onderwijs: excellentie, partnerschap en financiering

De landen besteden meer aandacht aan de versterking van de rol van de universiteiten op het gebied van onderzoek en innovatie, en partnerschappen tussen universiteiten en het bedrijfsleven komen steeds vaker voor. Vele landen hebben in dit opzicht nog heel wat te doen (20).

De maatregelen om excellentie op hogeronderwijsinstellingen te bevorderen, zouden zich moeten richten op onderwijs, onderzoek en kennisoverdracht. Het onderwijs is momenteel eerder een ondergeschoven kindje. Het voorgestelde Europees Instituut voor technologie en innovatie (21) zal veranderingen op onderwijs- en onderzoeksinstellingen stimuleren door een referentiemodel te worden voor de integratie van onderwijs, onderzoek en innovatie.

In Duitsland hebben de federale en deelstaatregeringen een excellentie-initiatief gelanceerd in het kader waarvan tussen 2006 en 2011 1,9 miljard EUR extra wordt uitgetrokken om toponderzoek te stimuleren aan op concurrerende basis geselecteerde universiteiten. Het initiatief bestaat uit drie onderdelen: opleidingsscholen; clusters voor samenwerking tussen universiteiten, buitenuniversitaire onderzoeksinstellingen en het bedrijfsleven; en integrale strategieën voor elite-universiteiten.

Het opvoeren van investeringen, ook uit particuliere bron, blijft een uitdaging. Tegelijkertijd moet gezorgd worden voor een rechtvaardige toegang tot een grote verscheidenheid aan studie- en onderzoeksprogramma's. Diverse regeringen beschikken over instrumenten om particuliere investeringen te stimuleren, zoals belastingprikkels (22), publiek-private partnerschappen of mecenaatprogramma's (23), en sommige hebben college- of inschrijvingsgeld ingevoerd of dat verhoogd (24).

De overheidsuitgaven voor hogeronderwijsinstellingen in de EU (onderwijs en onderzoek) maakten in 2004 1,1 % van het bbp van de EU-27 uit. Dit percentage varieerde van 0,6 % in Malta tot 2,5 % in Denemarken. De totale uitgaven blijven echter ver onder het niveau van de Verenigde Staten. De belangrijkste reden hiervoor is dat de particuliere financieringen in de Verenigde Staten meer dan zeven keer zo hoog zijn. De uitgaven per student in het hoger onderwijs bedroegen in de VS meer dan het dubbele van het EU-gemiddelde (25).

Weliswaar hebben de universiteiten meer autonomie gekregen en moeten zij meer verantwoording afleggen, maar universiteitsmedewerkers en -bestuurders worden nauwelijks geholpen om hiermee om te gaan.

3.5. Volwassenenparticipatie in een leven lang leren

Ten aanzien van de volwassenenparticipatie in een leven lang leren is de vooruitgang te gering om de EU-benchmark te kunnen halen. Er zijn nog steeds grotere inspanningen vereist om de kwalificatieniveaus van de bevolking te verhogen en op de hele arbeidsmarkt voor flexibiliteit en zekerheid te zorgen.

De vorderingen in de richting van de EU-benchmark (12,5 %) lagen tot 2005 globaal op schema (26). In 2006 echter nam gemiddeld 9,6 % van de Europeanen tussen 25 en 64 jaar aan onderwijs- en opleidingsactiviteiten deel, een lichte teruggang ten opzichte van 2005. Achter het totaalcijfer gaat een belangrijke onevenwichtigheid schuil: bij hoogopgeleide volwassenen is de kans dat zij aan een leven lang leren deelnemen, zes keer zo hoog als bij laaggeschoolden.

Gezien de toch al lage participatiecijfers voor de totale bevolking vormt de geringe participatie van oudere werknemers en laaggeschoolden in een leven lang leren een bijzonder probleem (27). Bovendien is het aandeel laaggeschoolden onder migranten bijzonder hoog. De demografische en arbeidsmarktontwikkelingen zullen leiden tot een grotere vraag naar hooggeschoolden en minder kansen voor de laaggeschoolden. De opleiding van deze groepen moet meer aandacht krijgen.

3.6. Aantrekkelijkheid, kwaliteit en relevantie van beroepsonderwijs en -opleiding

Er moet meer worden gedaan om de kwaliteit en aantrekkelijkheid van de beroepsopleiding te verbeteren. Dit is een van de hoofdprioriteiten van het Kopenhagenproces (28).

Sommige landen hebben geavanceerde en integrale kwaliteitsborgingssystemen ingevoerd (29), terwijl andere nog in een ontwikkelingsstadium verkeren (30).

Doordat in opleidingsprogramma's en kwalificaties meer gebruik wordt gemaakt van methoden die gebaseerd zijn op leerresultaten, neemt de relevantie van de beroepsopleiding voor de arbeidsmarkt toe. Dat leercontracten, samenwerking tussen scholen en bedrijven en leren op de werkplek hernieuwde aandacht krijgen, is ook positief. Ten aanzien van de voorspelling van de behoeften aan vaardigheden en kwalificaties valt echter maar weinig vooruitgang te melden.

De beroepsopleiding heeft soms te lijden onder het feit dat zij slecht geïntegreerd is in de rest van het onderwijsstelsel. Door een dergelijke integratie kunnen potentiële voortijdige schoolverlaters binnen het onderwijs- en opleidingssysteem gehouden worden omdat eerder op school opgedane sleutelcompetenties toegang geven tot de beroepsopleiding. Alhoewel sommige lidstaten (31) van levenslange begeleiding een politieke topprioriteit hebben gemaakt, moet nog altijd bijzondere aandacht worden besteed aan meer begeleiding van volwassenen. Er moeten ook meer vorderingen worden gemaakt met het terugdringen van belemmeringen bij de doorstroming tussen de beroepsopleiding en het voortgezet en hoger onderwijs

3.7. Internationale mobiliteit

Er zijn goede vorderingen gemaakt met de invoering en het gebruik van de Europass (32). Niettemin wordt de internationale mobiliteit van lerenden nog steeds hoofdzakelijk door EU-programma's mogelijk gemaakt. De meeste nationale maatregelen betreffen het hoger onderwijs. Mobiliteit in het kader van een beroepsopleiding is bijzonder moeilijk te realiseren.

Mobiliteit is verplicht aan de universiteit van Luxemburg. Alle bachelorstudenten moeten een deel van hun studie in het buitenland doorbrengen.

4. DE KOERS VOOR DE TOEKOMST

4.1. Een leven lang leren voor doelmatigheid en kansgelijkheid

Er bestaan nog steeds grote leemten in de samenhang en omvang van de strategieën voor een leven lang leren. Het is nu zaak die strategieën concreet gestalte te geven. In veel gevallen is daar nog maar net mee begonnen. Om geloofwaardig te zijn, moeten de strategieën gekoppeld worden aan beleidsmaatregelen. Die geloofwaardigheid hangt ook af van het vermogen van de overheid om middelen gericht aan te wenden. En van hun vermogen om de nationale instellingen en belanghebbenden op alle niveaus via leerpartnerschappen te mobiliseren.

Verbetering van de kennisbasis

De kennis van de economische en sociale gevolgen van onderwijs- en opleidingsbeleid moet worden verbeterd (33). Doelmatigheid en kansgelijkheid moeten centraal worden gesteld bij de ontwikkeling van de Europese en nationale onderzoeksbasis voor het beleid en de praktijk op onderwijs- en opleidingsgebied.

Peer learning en uitwisselingen van ervaringen tussen beleidsmakers en belanghebbenden zijn een belangrijke bron van knowhow en moeten worden ondersteund. Ook de ontwikkeling en tenuitvoerlegging van strategieën voor een leven lang leren moeten verder in het oog worden gehouden, zodat in het gezamenlijk verslag 2010 de vooruitgang kan worden geëvalueerd.

Duurzame financiering

De hoogte, de efficiëntie en de duurzaamheid van de financiering blijven kritieke punten. Veel landen experimenteren met nieuwe instrumenten en met prikkels voor private financiering. Hierbij richten zij zich ook op personen, huishoudens en werkgevers. Deze inspanningen moeten worden opgevoerd.

Verhoging van het kwalificatieniveau

Meer investeren in vroegtijdig onderwijs rendeert qua doelmatigheid en kansgelijkheid het meest (34). De vroegtijdige verwerving van sleutelcompetenties is een doeltreffende manier om de basis te leggen voor verder leren, een grotere kansgelijkheid bij de leerresultaten en de algemene vaardigheidsniveaus. De overstap naar de arbeidsmarkt kan gemakkelijker worden gemaakt en een tekort aan kwalificaties wordt voorkomen.

Er blijft vraag naar ingenieurs en afgestudeerden in de exacte wetenschappen. Op grotere schaal aanwerven in de wetenschappelijke en technische studierichtingen moet daarom een aandachtspunt blijven.

Het imago, de status en de aantrekkelijkheid van de beroepsopleiding moeten echter worden verbeterd. Om de toegang tot de initiële beroepsopleiding, de mobiliteit en de terugkeer in het onderwijssysteem te vergemakkelijken, moeten er flexibele en modulaire structuren ontwikkeld worden. Alle burgers moeten kunnen beschikken over geïntegreerde systemen voor levenslange begeleiding. Het leerproces van volwassenen verdient bijzondere aandacht.

Sociaaleconomische achterstanden wegwerken

Onderwijs en opleiding kunnen sociaaleconomische achterstanden helpen wegwerken. Maar zij kunnen die ook bestendigen. Kansongelijkheid in onderwijs en opleiding brengt enorme kosten met zich mee. Dit zijn dikwijls verborgen, maar niettemin reële kosten. Daarom moet kansgelijkheid bij de toegang, deelname, behandeling en resultaten prioriteit blijven.

Benutting van het potentieel van migranten

De toenemende diversiteit van de Europese samenlevingen schept nieuwe uitdagingen op het gebied van onderwijs en opleiding. De prestaties, de participatie en de opleidingsniveaus van migranten liggen over het algemeen onder het gemiddelde. Ofschoon dit deels door de sociaaleconomische achtergrond en taalachterstand kan worden verklaard, zijn er aanwijzingen dat het onderwijs- en opleidingsbeleid en -stelsel deze uitdagingen niet aangaan en wellicht zelf tot het probleem bijdragen (35). Deze situatie vereist bijzondere aandacht voor de economische en maatschappelijke integratie van migranten en de interculturele dialoog.

Onderwijs van hoge kwaliteit

De initiële opleiding en bij- en nascholing van leraren moeten verbeterd worden. Dit zal ten goede komen aan de onderwijs- en opleidingsresultaten. Het is ook belangrijk leraren en opleiders bij innovaties en hervormingen te betrekken. De Commissie heeft in kaart gebracht wat de uitdagingen op dit gebied zijn (36). Zij is ook bezig met een openbare raadpleging over scholen (37). Het werkprogramma biedt een geschikte context voor de aanpak van deze uitdagingen.

4.2. Innovatie en creativiteit: onderwijs als sleutelelement in de kennisdriehoek

Onderwijs is van fundamenteel belang voor de kennisdriehoek en dus voor de stimulering van groei en werkgelegenheid. Universiteiten staan in de driehoek centraal. Excellentiecentra die zich richten op onderwijs, onderzoek en kennisoverdracht zijn van vitaal belang. Er moet veel meer worden gedaan om het hoger onderwijs en het bedrijfsleven in partnerschap te laten samenwerken.

Onderzoek en innovatie vereisen een brede kwalificatiebasis in de bevolking. Excellentie en sleutelcompetenties, met name op het gebied van ondernemerschap, creativiteit en „leren leren”, moeten in alle stelsels en op alle niveaus van onderwijs en opleiding ontwikkeld worden. Zowel scholen als de beroepsopleiding kunnen in belangrijke mate tot innovatie bijdragen. Een kwalitatief hoogwaardige beroepsopleiding bijvoorbeeld kan bijdragen tot innovatie op de werkplek.

4.3. Betere governance: optimaal gebruik maken van de resultaten van „Onderwijs en opleiding 2010”

Het werkprogramma werpt resultaten op Europees en nationaal niveau af. De ontwikkeling van Europese referentie-instrumenten, de werkzaamheden van de clusters en de peer learning-activiteiten dienen als input en ondersteuning voor de in de landen doorgevoerde hervormingen. De uitdagingen op onderwijs- en opleidingsgebied en de ontwikkeling van menselijke hulpbronnen staan in de meeste lidstaten hoog op de prioriteitenlijst van de nationale hervormingsprogramma's in het kader van de Lissabonstrategie. De doeltreffendheid van de open coördinatiemethode op onderwijs- en opleidingsgebied, het effect ervan en de politieke betrokkenheid kunnen nog worden versterkt. Zowel op nationaal als Europees niveau dient bijzondere aandacht te worden geschonken aan:

— een gecoördineerd onderwijs- en opleidingsbeleid met het oog op een leven lang leren, met strategische prioriteiten voor het gehele stelsel;

— de verbetering van de raakvlakken met relevante beleidsterreinen, zoals innovatiebeleid, werkgelegenheids- en sociaal beleid, het bedrijfsleven, onderzoek en de structuurfondsen;

— de integratie van beleidsontwikkelingen op het gebied van het hoger onderwijs, de beroepsopleiding en de volwasseneneducatie in het algemene werkprogramma;

— sterke relaties tussen de tenuitvoerlegging en ontwikkeling van de geïntegreerde Lissabonrichtsnoeren en het werkprogramma „Onderwijs en opleiding 2010” en grotere zichtbaarheid van een leven lang leren in de Lissabonstrategie;

— wederzijdse monitoring van de ontwikkelingen tussen afzonderlijke landen op vrijwillige basis, door middel van peer learning of peer review;

— maatregelen om ervoor te zorgen dat de resultaten van peer learning-activiteiten bij de beleidsmakers en ministers terechtkomen;

— een sterkere deelname van het maatschappelijk middenveld;

— de verdere ontwikkeling van indicatoren en benchmarks overeenkomstig de conclusies van de Raad van mei 2007;

— een optimaal gebruik van de communautaire fondsen en programma's, met name het nieuwe programma „Een leven lang leren 2007-2013” en de instrumenten van het EU-cohesiebeleid.

Om ervoor te zorgen dat de overeengekomen prioriteiten van het werkprogramma „Onderwijs en opleiding 2010” ten volle hun neerslag vinden in het nationale beleid, moeten de in het gezamenlijk verslag 2006 genoemde specifieke acties worden voortgezet.

Er moeten mechanismen zijn voor de tenuitvoerlegging van het werkprogramma „Onderwijs en opleiding 2010” en voor de strategieën inzake een leven lang leren. De coördinatie met degenen die verantwoordelijk zijn voor het algemeen sociaaleconomisch beleid, met name de Lissabonhervormingen en de nationale strategieën inzake sociale integratie, moet worden verbeterd.

De nationale doelstellingen en indicatoren moeten verder worden ontwikkeld. Zij moeten rekening houden met de Europese doelstellingen en benchmarks. Het beleid en de praktijk moeten stoelen op kennis en evaluatie. De op Europees niveau overeengekomen gemeenschappelijke beginselen, richtsnoeren en aanbevelingen bieden referentiepunten voor de nationale hervormingen.

4.4. Hoe het na 2010 verder moet

Het werkprogramma „Onderwijs en opleiding 2010” biedt praktische steun voor de hervormingen van onderwijs en opleiding in de lidstaten. Sinds in 2002 met het programma is begonnen, is er aanzienlijke vooruitgang geboekt. Niettemin hebben de hervormingen op onderwijs- en opleidingsgebied tijd nodig om hun vruchten af te werpen. Er bestaan nog steeds grote problemen en er zijn nieuwe uitdagingen bijgekomen. Deze werkzaamheden, met inbegrip van de samenwerking in het kader van het Bologna- en het Kopenhagenproces, moeten worden voortgezet en in de toekomst meer vruchten afwerpen. Daarom moeten we nu al nadenken over een bijgewerkt strategisch kader voor Europese samenwerking op het gebied van onderwijs en opleiding. Gezien de fundamentele rol van onderwijs en opleiding in de groei- en werkgelegenheidsstrategie, moet een en ander nauw aansluiten bij de toekomstige ontwikkeling van het Lissabonproces.

(1) Mededeling van de Commissie: „Naar gemeenschappelijke beginselen inzake flexizekerheid: meer en betere banen door flexibiliteit en zekerheid”, COM(2007) 359.

(2) Dit verslag is voornamelijk gebaseerd op een analyse van de nationale verslagen en van de prestaties afgemeten aan een reeks indicatoren en benchmarks. Zie bijlage 2 en SEC(2007) 1284: „Progress towards the Lisbon objectives in education and training. Indicators and benchmarks 2007”. Het is ook gebaseerd op de resultaten van de open coördinatiemethode op het gebied van onderwijs en opleiding, met name het gebruik van de EU-referentie-instrumenten en peer learning ter ondersteuning van de hervormingen in de lidstaten, en op vergelijkbare uitwisselingen in het kader van het Kopenhagen- en Bolognaproces. Voor het eerste gezamenlijke verslag zie doc. 6905/04 EDUC 43 van de Raad; voor het tweede PB C 79 van 1.4.2006, blz. 1.

(3) Mededeling van de Commissie „Doelmatigheid en rechtvaardigheid in de Europese onderwijs- en opleidingsstelsels”, COM(2006) 481.

(4) De Raad is overeengekomen dat de lidstaten tegen 2006 moeten beschikken over allesomvattende en coherente strategieën voor een leven lang leren (Resolutie van de Raad van juni 2002 inzake levenslang leren, gezamenlijk verslag 2004 en voorjaarsbijeenkomst van de Europese Raad van 2005).

(5) Zie bijlage 1.

(6) Voor Flandre, Duitsland, Estland, Griekenland, Hongarije, Verenigd Koninkrijk, Bulgarije, Cyprus, Spanje, Ierland, Turkije is dit een voorwaarde voor hun strategieën. Zie ook SEC(2007) 1098: „Towards more knowledge-based policy and practice in education and training”.

(7) COM(2006) 479.

(8) Duitsland, Denemarken, Griekenland.

(9) Tsjechische Republiek.

(10) Cyprus, Denemarken, Griekenland, Polen.

(11) Spanje, Litouwen, Kroatië, Norwegen.

(12) Oostenrijk, Flandre, Cyprus, Duitsland, Denemarken, Griekenland, Spanje, Hongarije, Malta, Nederland, Polen, Sweden, Slowakije, Verenigd Koninkrijk, Kroatië, IJsland, Norwegen.

(13) Zie bijlage 2.

(14) Cyprus.

(15) Bulgarije, Luxemburg, Sweden, Turkije.

(16) Werkdocument van de Commissie — Verslag over de tenuitvoerlegging van het actieplan „Het leren van talen en de taalverscheidenheid bevorderen”, 2004-2006 COM(2007) 554 def/2.

(17) Mededeling van de Commissie „Het bevorderen van de volledige participatie van jongeren in het onderwijs, het arbeidsleven en het maatschappelijk leven”, COM(2007) 498.

(18) SEC(2007) 1284, blz. 50, 75.

(19) Mededeling van de Commissie „De kwaliteit van de lerarenopleiding verbeteren”, COM(2007) 392.

(20) Goede praktijken kunnen worden aangetroffen in de noordse landen en het Verenigd Koninkrijk.

(21) COM(2006) 604 definitief, blz. 2.

(22) Spanje, Sweden, Slovenië, Slowakije, Turkije.

(23) Oostenrijk, Frankrijk, Hongarije, Ierland, Luxemburg, Letland, Verenigd Koninkrijk.

(24) Oostenrijk, Duitsland, Ierland, Nederland, Slovenië, Verenigd Koninkrijk, Kroatië.

(25) SEC(2007) 1284, blz. 67.

(26) De vorderingen lagen globaal op schema, doch alleen als gevolg van gewijzigde enquêtemethoden in diverse landen, waardoor de vooruitgang werd overschat. Zie bijlage 2.

(27) SEC(2007) 1284, blz. 81.

(28) Conclusies van de Raad over de toekomstige prioriteiten van de intensievere Europese samenwerking inzake beroepsonderwijs en -opleiding. Document 14474/06 van de Raad van 30 oktober 2006.

(29) Oostenrijk, Duitsland, Denemarken, Finland, Ierland, Sweden, Norwegen.

(30) Bulgarije, Tsjechische Republiek, Spanje, Luxemburg, Malta, Slovenië.

(31) Frankrijk, Italië.

(32) Besluit nr. 2241/2004/EG van het Europees Parlement en de Raad van 15 december 2004 (PB L 390 van 31.12.2004, blz. 6).

(33) Zie SEC(2007) 1098.

(34) COM(2006) 481, blz. 5.

(35) SEC(2007) 1284, blz. 51.

(36) Mededeling van de Commissie „De kwaliteit van de lerarenopleiding verbeteren”, COM(2007) 392.

(37) SEC(2007) 1009 „Schools for the 21st century”.

BIJLAGE 1 Situatie van de landen met betrekking tot de vaststelling van een expliciete strategie voor een leven lang leren, het kwalificatiekader, de validatie van niet-formeel/informeel leren en nationale doelstellingen op de benchmarkgebieden. Y = Land beschikt over strategie, kader, validatiesysteem of nationale doelstellingen D = Land werkt aan de ontwikkeling van een strategie, kader of validatiesysteem N = Land beschikt niet over kader, validatiesysteem of nationale doelstellingen P = Land beschikt over beleid inzake een leven lang leren maar niet over een expliciete strategie Land Expliciete nationale strategieën voor een leven lang leren Nationale kwalificatiekaders Systeem voor de validatie van niet-formeel en informeel leren Nationale doelstellingen op alle of enkele van de EU-benchmarkgebieden AT Y D D N BE fr Y D Y Y BE nl Y D Y Y BG D D D N CY Y N D Y CZ Y D D N DE Y D N N DK Y D Y Y EE Y D D Y EL Y N D Y ES Y D D Y FI Y D Y Y FR P Y Y Y HR Y D N Y HU Y D N Y IE D Y Y Y IS P N D N IT P D D N LI P N N N LT Y D D Y LU P D D N LV Y D D Y MT D Y N Y NL P D Y Y NO Y N Y N PL D D D Y PT P D Y Y RO D D D Y SE Y N D N SI D D Y Y SK Y D D Y TR D D N N UK Y Y D Y