VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT - DE TOESTAND VAN DE INTERNE MARKT VOOR DIENSTEN - Verslag ingediend in het kader van de eerste fase van de internemarktstrategie voor de dienstensector

INHOUDSOPGAVE

Samenvatting

INLEIDING

I. De grenzen binnen de interne markt voor diensten

A. Juridische grenzen

1. Moeilijkheden bij de vestiging van dienstverlenende bedrijven

2. Moeilijkheden bij het gebruik van input voor de verlening van diensten

3. Moeilijkheden bij de verkoopbevordering van diensten

4. Moeilijkheden bij de distributie van diensten

5. Moeilijkheden bij de verkoop van diensten

6. Moeilijkheden bij de klantenservice

B. Niet-juridische grenzen

1. Moeilijkheden als gevolg van een gebrek aan informatie

2. Moeilijkheden op het gebied van taal en cultuur

II. De gemeenschappelijke kenmerken van de juridische grenzen

A. De veranderende aard van de grenzen

1. Administratieve praktijken

2. De regionalisering van de grenzen

3. De toepassing van communautaire instrumenten

4. Collectieve regels van niet-publieke organisaties

5. Het gedrag van ondernemingen

B. De horizontale aard van de grenzen

1. Toepassing van dezelfde voorschriften op vestiging en dienstverlening

2. Rechtsonzekerheid rond de vrijheid van vestiging en het vrij verrichten van diensten

3. Toepassing van gelijksoortige eisen op verschillende gebieden

C. De gemeenschappelijke oorsprong van de grenzen

1. Het gebrek aan wederzijds vertrouwen tussen de lidstaten

2. Het gebrek aan bereidheid om de nationale rechtsregels te moderniseren

3. De bescherming van nationale economische belangen

III. De gevolgen van de grenzen

A. Een kettingreactie met gevolgen voor de gehele economie en voor de Europese concurrentiepositie

1. De sleutelrol van diensten in de economie

2. De vervlechting van diensten

3. De vraag naar grensoverschrijdende diensten

4. De kosten van de grenzen

5. Groei- en prestatieverlies voor de Europese economie

B. De belangrijkste slachtoffers

1. Kleine en middelgrote ondernemingen

2. De gebruikers van diensten en met name de consumenten

C. De geringe geloofwaardigheid van de interne markt voor diensten

1. De indruk dat de interne markt een ruimte vol risico's is

2. De "regelingenstrategie"

3. De "zwarte marktstrategie"

Conclusies

BIJLAGE

Voorbericht

Dit verslag heeft tot doel de moeilijkheden te presenteren die zich bij dienstenactiviteiten tussen de lidstaten voordoen en die door de belanghebbende partijen werden gemeld bij raadplegingen die door de Commissie en de lidstaten werden gehouden of die zijn gebleken uit klachten, uit schriftelijke en mondelinge vragen van het Parlement, uit verzoekschriften aan het Parlement of uit studies en enquêtes. Deze raadplegingen zullen, aangevuld door specifieke studies, worden voortgezet om meer informatie te krijgen, met name over de situatie van de consumenten op de interne markt voor diensten.

Het verslag heeft niet tot doel:

- uitspraken te doen over de verenigbaarheid van de maatregelen die aan de moeilijkheden ten grondslag liggen, met het Gemeenschapsrecht en meer specifiek met de beginselen van de vrijheid van dienstverrichting en/of de vrijheid van vestiging, en met de afgeleide Gemeenschapswetgeving. Deze maatregelen kunnen namelijk gerechtvaardigd zijn door doelstellingen van algemeen belang, zoals bescherming van de gezondheid, de consumenten, de werknemers of het milieu. Het verslag loopt niet vooruit op het standpunt dat de Commissie zal innemen ten aanzien van klachten die momenteel worden onderzocht of die later zullen worden ingediend. Sommige genoemde moeilijkheden kunnen door het Hof eerder al gerechtvaardigd of daarentegen veroordeeld zijn. Andere kunnen al door communautaire instrumenten zijn geregeld maar uit een slechte toepassing daarvan voortvloeien. Ook kan de Commissie reeds initiatieven hebben genomen om de moeilijkheden op te lossen;

- te bepalen welk soort maatregelen moeten worden genomen om de moeilijkheden op te lossen, met name of harmonisatie ofwel aanpassing van de bestaande voorschriften noodzakelijk is dan wel inbreukprocedures tegen sommige lidstaten zouden moeten worden ingeleid.

Tijdens de tweede fase van de uitvoering van de internemarktstrategie voor de dienstensector zal de Commissie een juridische en economische evaluatie uitvoeren om te bepalen welke communautaire initiatieven moeten worden voorgesteld om de moeilijkheden op te lossen waarmee zowel de dienstverleners als de afnemers van de diensten worden geconfronteerd. Deze evaluatie zal in overleg met alle belanghebbende partijen, met inbegrip van de consumentenorganisaties, worden uitgevoerd.

Samenvatting

De Europese Raad van Lissabon heeft een programma voor economische hervormingen goedgekeurd dat is bedoeld om de Europese Unie tegen 2010 de meest concurrerende en de meest dynamische kenniseconomie ter wereld te maken. Een kernelement van dit programma is de totstandbrenging van een interne markt voor diensten. Hiertoe heeft de Commissie een internemarktstrategie voor de dienstensector goedgekeurd die twee fasen omvat. Dit verslag sluit de eerste fase af en maakt een zo volledig mogelijke inventaris op van de grenzen die binnen de interne dienstenmarkt nog bestaan. Het analyseert de gemeenschappelijke kenmerken van deze grenzen en voert een eerste evaluatie uit van de economische gevolgen ervan.

Aan de grootschalige raadpleging waarop dit verslag is gebaseerd, hebben het Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité, het Comité van de Regio's, de lidstaten en de belanghebbende partijen meegewerkt. Deze raadpleging werd tijdens het jaar 2001 en begin 2002 gehouden. Dit verslag zal ten grondslag liggen aan de acties die in 2003 in het kader van de tweede fase zullen worden voorgesteld. Gezien de verwevenheid tussen de diverse dienstverleningsactiviteiten wordt in dit verslag, overeenkomstig de internemarktstrategie voor de dienstensector, een horizontale , eerder dan een sectorale benadering gevolgd. Het verslag bestrijkt dan ook een grote verscheidenheid aan activiteiten, zoals bijvoorbeeld consultancydiensten, certificatiediensten, diensten van vastgoedmakelaars, ingenieursdiensten en diensten op het gebied van bouw, distributie, toerisme, vrije tijd en vervoer. Daar een barrière waarmee een consument of een dienstverlener tijdens willekeurig welke fase van het bedrijfsproces kan worden geconfronteerd negatieve gevolgen kan hebben voor de gehele grensoverschrijdende dienst, wijst dit verslag bovendien op belemmeringen in elk van de 6 fasen van het bedrijfsproces, vanaf de vestiging van het dienstverlenend bedrijf en het gebruik van de nodige input voor de levering van de dienst, via de verkoopbevordering en de distributie van de dienst, tot de verkoop en de klantenservice. Het verslag omvat alle moeilijkheden die door verleners en gebruikers van diensten als hindernissen worden beschouwd, maar het spreekt zich er in dit stadium niet over uit of de maatregelen die de belemmeringen veroorzaken met het Gemeenschapsrecht verenigbaar zijn, aangezien dit het onderwerp is van de tweede fase van de strategie, waarin de vereiste oplossingen worden behandeld.

Een van de voornaamste aspecten van de inventaris van de interne markt voor diensten betreft het gebruik van de diensten. In dit verband wordt er in het verslag op gewezen dat de afnemers van de diensten, en in het bijzonder de consumenten, de grootste slachtoffers zijn van de slechte werking van de interne dienstenmarkt. Zo kan consumenten de toegang tot en de aankoop van diensten in andere lidstaten onmogelijk worden gemaakt. Ook moeten de consumenten voor dergelijke diensten soms veel meer betalen of hebben zij onvoldoende vertrouwen om diensten in andere lidstaten te kopen. In de tweede fase van de internemarktstrategie voor diensten zullen de aard en de gevolgen van de belemmeringen waarmee de consumenten worden geconfronteerd grondiger kunnen worden geanalyseerd, zodat passende oplossingen kunnen worden uitgewerkt.

De dienstensector is de motor van de economische groei

De economische groei is hoofdzakelijk aan de diensten te danken. Diensten vertegenwoordigen 70% van het BNP en de werkgelegenheid in de meeste lidstaten. In de moderne economieën worden overal diensten verstrekt, ook in de traditionele industriesectoren, zoals de automobielindustrie, die financiële diensten, adviesdiensten, opleidingsdiensten of verhuurdiensten aanbieden. Diverse vraaggerelateerde factoren hebben bijgedragen tot de ontwikkeling van een groeiend aantal verschillende soorten diensten, gaande van de meest traditionele dienstensectoren zoals vervoer, detailhandel, telecommunicatie, toerisme en gereglementeerde beroepen tot meer recent ontwikkelde diensten zoals afvalbeheer, energiebesparing, diensten aan bedrijven (met inbegrip van managementadvies), gegevensverwerking en technische tests en analyses.

Het groeipotentieel voor diensten kan echter niet ten volle worden gerealiseerd omdat de ontwikkeling van de dienstverleningsactiviteiten tussen de lidstaten binnen de interne markt nog steeds door talrijke grenzen wordt belemmerd.

De grenzen binnen de interne markt hebben ernstigere gevolgen voor diensten dan voor goederen...

Diensten worden veel meer dan goederen blootgesteld aan en beïnvloed door de grenzen die binnen de interne markt nog bestaan. Aangezien dienstverlening een ingewikkeld en immaterieel proces is en afhankelijk is van de kennis en van de kwalificaties van de dienstverlener, is dienstverlening vaak onderhevig aan veel complexere voorschriften in vergelijking met goederen. En ook als sommige diensten op afstand geleverd kunnen worden, moet de dienstverlener voor vele andere diensten nog permanent of tijdelijk aanwezig zijn in de lidstaat waar de dienst wordt geleverd. Terwijl in het geval van goederen deze producten zelf worden uitgevoerd, moeten in het geval van dienstverlening vaak de dienstverlener zelf, zijn personeel, zijn apparatuur of zijn materieel de nationale grenzen overschrijden. Bijgevolg kunnen bij dienstverlening een groot aantal of zelfs alle fasen van het bedrijfsproces plaatsvinden in de lidstaat waar de dienst wordt verleend en kunnen er andere voorschriften voor gelden dan in de lidstaat van oorsprong van de dienstverlener. Dat betekent eveneens dat de moeilijkheden die zich bij elk van deze fasen voordoen niet op zichzelf mogen worden beschouwd en dat rekening moet worden gehouden met het cumultative effect van alle belemmeringen tijdens het gehele dienstenproces.

...en deze gevolgen zijn in elke fase van de dienstverlening voelbaar...

De hindernissen voor de vestiging van het dienstverlenend bedrijf in een andere lidstaat kunnen bijvoorbeeld het gevolg zijn van eisen inzake vergunningen of beroepskwalificaties of van beperkingen op de rechtsvorm van het dienstverlenend bedrijf of op associaties tussen verschillende beroepen. Het aantal vereiste vergunningen, de duur en complexitiet van de procedures , de discretionaire bevoegdheid van de lokale overheden en het feit dat voorwaarden waaraan de dienstverlener in zijn lidstaat van oorsprong al heeft voldaan nogmaals worden gesteld, zijn uit de raadpleging naar voren gekomen als de hoofdthema's . Een volgend belangrijk probleem is dat dienstverleners die grensoverschrijdend willen optreden, worden geconfronteerd met problemen bij het gebruik van input die voor de levering van de dienst noodzakelijk is. In dit opzicht doen zich talrijke moeilijkheden voor bij de terbeschikkingstelling van werknemers, het gebruik door de dienstverlener van apparatuur of materieel of het gebruik van grensoverschrijdende professionele diensten. De verkoopbevordering van de diensten wordt vooral bemoeilijkt door de restrictieve en gedetailleerde voorschriften inzake commerciële communicatie, die uiteenlopen van een volledig reclameverbod voor sommige beroepen tot een strikte controle op de inhoud van de reclameboodschappen in andere gevallen. De grote verschillen tussen de wetgevingen van de lidstaten in dit verband verhinderen voor talrijke dienstverleningsactiviteiten pan-Europese verkoopbevorderingsactiviteiten.

Voor de distributie van de diensten buiten de landsgrenzen worden zeer verschillende barrières opgeworpen, waaronder de verplichting voor de dienstverlener om gevestigd te zijn of te wonen in de lidstaat waar de dienst wordt geleverd. Dit sluit de verlening van diensten vanaf de plaats van oorsprong van de dienstverlener uit. Bovendien worden behalve eisen inzake vergunningen, registraties of verklaringen ook eisen inzake beroepskwalificaties en andere voorwaarden voor de uitoefening van de activiteiten gesteld, die sterk afwijken van de eisen die in de lidstaat van oorsprong van de dienstverlener worden gesteld. De problemen die direct of indirect te maken hebben met grensoverschrijdende verkoop van de diensten zijn het gevolg van de verschillen op het gebied van verbintenissenrecht, vaste of aanbevolen prijzen voor bepaalde diensten, verplichtingen inzake belastingen en terugbetaling van BTW, classificatiesystemen en uiteenlopende procedures. Ten slotte kunnen de dienstverleners bij de klantenservice voor de diensten worden geconfronteerd met specifieke moeilijkheden die te maken hebben met verschillen tussen de lidstaten wat betreft de beroepsaansprakelijkheid en de beroepsverzekering of de financiële garanties of met moeilijkheden betreffende onderhouds- of reparatiediensten wanneer daarvoor personeel grensoverschrijdend ter beschikking moet worden gesteld. Op zijn minst kan worden geconcludeerd dat alle dienstverleners belemmeringen ondervinden tijdens één van de fasen van het bedrijfsproces; vaak zelfs tijdens verschillende of iedere fase Daar ook in de kandidaat-lidstaten problemen zijn gemeld, zal de ernst van de situatie ook nog toenemen bij uitbreiding van de EU.

... ook voor de consumenten

Of het nu gaat om een gebrek aan doorzichtigheid of aan vertrouwen of om regels die van lidstaat tot lidstaat verschillen, dit soort factoren leiden er toe dat de consumenten, die een groot deel van de vraag naar diensten voor hun rekening nemen, verhinderd worden om ten volle van de voordelen van de interne markt te profiteren en hun rol als marktdeelnemer te vervullen. Voor de consumenten dragen de moeilijkheden om aan informatie te komen, de problemen bij de toegang tot grensoverschrijdende diensten en de lage bescherming tegen bijvoorbeeld onrechtmatig gedrag, bij tot een versnippering van de interne markt in de dienstensector.

Bij deze moeilijkheden komen nog het gebrek aan informatie en taal- en cultuurgrenzen

Ondernemingen en consumenten hebben moeite om aan precieze informatie te komen over het regelgevingskader, de bevoegde instanties en de te volgen procedures in andere lidstaten. Bovendien zijn ondernemingen en consumenten zich vaak niet bewust van het feit dat zij volgens de beginselen van de interne markt maatregelen kunnen betwisten die noch gerechtvaardigd noch evenredig zijn en dat zij erop kunnen aandringen dat hun recht om diensten te verlenen en te ontvangen, wordt gerespecteerd. De raadpleging heeft ook het probleem van de taal- en cultuurgrenzen duidelijk gemaakt. Tevens is gebleken dat vele ondernemingen nog steeds geneigd zijn uitsluitend de nationale markt voor ogen te houden, wat in het bijzonder het leven van consumenten bijzonder moeilijk kan maken.

De grenzen vertonen kenmerken die voor alle dienstverleningsactiviteiten gemeenschappelijk zijn

Ondanks de ogenschijnlijke diversiteit van de grenzen zijn er toch talrijke overeenkomsten zowel wat de oorsprong als wat de gevolgen ervan betreft. Het is duidelijk dat hoewel de vorige internemarktprogramma's erin geslaagd zijn de materiële en technische barrières op te heffen, daarvoor "juridische grenzen" in de plaats gekomen zijn die voortvloeien uit lokale, regionale en nationale voorschriften. Daarnaast zijn sommige nieuwe grenzen te wijten aan het gedrag van de overheden en met name aan hun discretionaire bevoegdheid of aan zware en ondoorzichtige procedures die de plaatselijke ondernemingen bevoordelen. Sommige belemmeringen vloeien voort uit een verkeerde toepassing van bepaalde instrumenten van de Europese Unie. Blijkbaar hebben de lidstaten te weinig vertrouwen in de kwaliteit van de rechtsstelsels van de overige lidstaten en schrikken zij ervoor terug hun eigen stelsels daar waar noodzakelijk aan te passen om grensoverschrijdende activiteiten te vergemakkelijken.

Vele geïdentificeerde grenzen zijn horizontaal en hebben gevolgen voor een hele reeks dienstverleningsactiviteiten. Een gemeenschappelijk kenmerk van deze grenzen is dat de lidstaten eenzelfde regeling toepassen voor dienstverleners die zich op hun grondgebied willen vestigen en voor dienstverleners die hun diensten vanuit hun land van oorsprong willen verlenen. Voor de laatstgenoemden, die al aan de voorschriften en aan de controle van hun land van vestiging onderworpen zijn, kan dit een verdubbeling van de voorschriften en onevenredige beperkingen met zich meebrengen. Een ander gemeenschappelijk kenmerk is de juridische onzekerheid die het gevolg is van onduidelijke eisen die door nationale autoriteiten van geval tot geval toegepast worden, wat vaak tot onvoorspelbare resultaten leidt.

De grenzen binnen de interne dienstenmarkt hebben gevolgen voor de gehele economie...

De gevolgen van de in dit verslag geïdentificeerde grenzen zijn in alle sectoren van de economie voelbaar. De hindernissen waarmee een bepaalde dienst wordt geconfronteerd, leiden tot kettingreacties voor de andere diensten en ook voor de industriële activiteiten, gezien de integratie van diensten in de productieactiviteit. De diensten zijn onderling nauw verweven; vaak worden zij in combinatie met andere diensten geleverd en gebruikt en vormen zij input voor elke fase van een andere dienstenactiviteit. Bijvoorbeeld een in een lidstaat gevestigde detailhandelszaak die zich in andere lidstaten wil vestigen, zou kunnen wensen gebruik te maken van de diensten van vastgoedmakelaars, decorateurs, architecten, ingenieurs, bouwbedrijven, banken en verzekeringsmaatschappijen, waarmee hij gewoonlijk in eigen land werkt. In de meeste gevallen blijkt dit onmogelijk gezien de moeilijkheden waarmee al deze dienstverleners worden geconfronteerd, bijvoorbeeld omdat zij niet over de in de andere lidstaten vereiste vergunningen of kwalificaties beschikken. De vestiging van dergelijke detailhandelszaken kan daardoor worden vertraagd of duurder en moeilijker worden, wat een negatieve weerslag zal hebben op de diensten die zij zelf aan de producenten en consumenten aanbieden. Gezien de verwevenheid van de diensten moet tijdens de tweede fase een grondigere economische evaluatie van de geïdentificeerde moeilijkheden worden opgesteld, die niet beperkt is tot de impact op een bepaalde activiteit maar die de effecten voor de economie in haar geheel bestrijkt.

De grenzen binnen de interne dienstenmarkt resulteren in aanzienlijke kosten voor ondernemingen die activiteiten tussen lidstaten verrichten. Een dienstverlener die op een markt wil doordringen door zich daar te vestigen of door grensoverschrijdende diensten aan te bieden, zal hoge kosten voor juridische bijstand moeten betalen. Dergelijke juridische bijstand is onontbeerlijk om na te gaan of deze dienstverlener zijn bestaande bedrijfsmodel kan exporteren, of dat sommige onderdelen ervan, zoals zijn verkoopbevorderingsstrategie, moeten worden aangepast. Deze kosten komen boven op de kosten die het gevolg zijn van de taalverschillen en de cultuurverschillen met betrekking tot handels- en consumptiegewoonten. Daar deze hindernissen voor elke fase van de dienstverlening kunnen gelden, zullen deze kosten zich gedurende het gehele proces van de dienstverlening opstapelen. Bovendien, behalve de kosten voor juridische bijstand, zijn er ook nog aanzienlijke kosten die verbonden zijn aan de noodzakelijke aanpassingen van het bedrijfsmodel. Daar het onmogelijk is eenzelfde bedrijfsmodel voor de hele interne markt te gebruiken, kunnen de ondernemingen geen profijt trekken van schaalvoordelen. Het gevolg van al deze negatieve effecten is een ondoeltreffende besteding van de middelen van de onderneming die haar investeringen in innovatie en differentiëring van de diensten beperkt. Gezien de sleutelrol die de diensten vervullen, hebben de prestaties van de economie in haar geheel daaronder te lijden.

...maar het zijn vooral de kleine en middelgrote ondernemingen en per slot van rekening de consumenten die het zwaarst worden getroffen

De kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's) spelen een belangrijke rol op het gebied van diensten, maar hun groeimogelijkheden buiten de landsgrenzen staan zwaar onder druk. Zij hebben het moeilijker dan hun grotere concurrenten om de grenzen te overwinnen, met name omdat de kosten voor juridische bijstand vast en niet evenredig aan de omvang van de onderneming zijn. Bijgevolg raken KMO's ontmoedigd wanneer zij grensoverschrijdend willen opereren of worden zij in een nadelige concurrentiepositie ten opzichte van de plaatselijke ondernemingen geplaatst. KMO's uit kleine of uit perifere lidstaten lijken bijzonder zwaar te worden getroffen. Bovendien kunnen KMO's interessante koopobjecten worden voor grotere ondernemingen vanwege hun kennis van de plaatselijke situatie, hun ervaring en hun innovatiepotentieel.

Het zijn echter de gebruikers van diensten en in het bijzonder de consumenten die de prijs van deze beperkingen betalen, aangezien zij niet in staat zijn te profiteren van een gevarieerder dienstenpakket en van diensten van betere kwaliteit die tegen een meer concurrerende prijs worden verleend. Uiteindelijk heeft dat consequenties voor de kwalitiet van het leven. Consumenten worden namelijk direct getroffen wanneer administratieve eisen of regelgeving verhinderen dat zij van diensten uit andere lidstaten gebruikmaken en indirect wanneer de bestaande grenzen de ondernemingen ervan weerhouden hun diensten aan klanten in andere lidstaten aan te bieden of tot duurdere of minder gediversifieerde diensten of tot diensten van lagere kwaliteit leiden. Ten slotte hebben de Europese burgers eronder te lijden dat hierdoor in de dienstensector in zijn geheel minder werkgelegenheid wordt gecreëerd.

Deze grenzen moeten snel verdwijnen om het voor de economische hervorming gestelde doel te bereiken

Tien jaar nadat de interne markt voltooid had moeten zijn, moet worden geconstateerd dat er nog een grote kloof gaapt tussen de visie van een economisch geïntegreerd Europa en de dagelijkse werkelijkheid voor de Europese burgers en dienstverleners. De diverse grenzen die geacht worden de verlening en het gebruik van de diensten te beïnvloeden, zijn veel talrijker dan gedacht en hebben een remmende werking op de Europese economie en op het economisch potentieel uit het oogpunt van groei, concurrentievermogen en schepping van werkgelegenheid.

Het is duidelijk dat het door de Raad van Lissabon gestelde doel om van de Europese economie de meest concurrerende economie ter wereld te maken niet kan worden bereikt, zonder fundamentele veranderingen die barrières voor de interne markt voor diensten in de nabije toekomst opheffen. Gezien de aard en de omvang van de problemen waarvoor een oplossing moet worden gevonden, is een grote inspanning en een duidelijk politiek engagement van de Europese instellingen en de lidstaten vereist om een daadwerkelijke interne markt voor diensten te creëren. Dit verslag dient ter ondersteuning van acties die in 2003 zullen worden voorgesteld, in het kader van de tweede fase van de internemarktstrategie voor de dienstensector en met inachtneming van de komende besprekingen met het Europees Parlement, de lidstaten en met belanghebbende partijen.

Dit verslag en de daaropvolgende reacties zullen de grondslag vormen voor de werkzaamheden in het kader van de volgende fase van de internemarktstrategie voor diensten. Dit zal resulteren in niet-wetgevende en wetgevende maatregelen , waarvan de draagwijdte en de inhoud nadere analyses vereisen. Wat betreft eventuele wetgevingsvoorstellen, moet een goed evenwicht worden gevonden tussen de noodzaak om enerzijds een al te gedetailleerde uitgebreide Europese regelgeving te vermijden en om anderzijds de doelstellingen van algemeen belang te vervullen. Wat de niet-regelgevende maatregelen betreft, zal de Commissie in de eerste plaats overwegen welke maatregelen de noodzakelijke informatie en bijstand kunnen bieden aan consumenten en ondernemingen, om zeten volle te kunnen laten profiteren van alle mogelijkheden die de interne markt te bieden heeft.

INLEIDING

De diensten zijn in de moderne economie alomtegenwoordig. Zij vertegenwoordigen bijna 70% van het BNP en van de werkgelegenheid en vormen een aanzienlijk potentieel voor groei en schepping van werkgelegenheid. De verwezenlijking van dit potentieel en het streven om de Europese burgers en de ondernemingen betere en meer concurrerende diensten te bieden, vormen de kern van de doelstelling die de hervorming van de economie van de Europese Unie beoogt. Er moet echter nog veel werk worden verzet om de interne markt voor diensten te doen functioneren.

De Europese staatshoofden en regeringsleiders zijn zich van deze uitdaging bewust. De Europese Raad van Lissabon van maart 2000 heeft de Commissie en de lidstaten verzocht een strategie uit te werken voor het verwijderen van de grenzen voor het vrije verkeer van diensten [1]. Dat op dit gebied maatregelen moesten worden genomen, was ook al duidelijk geworden op de Europese topbijeenkomsten van Stockholm en van Barcelona in 2001 en 2002, terwijl de Raad Interne markt, consumentzaken en toerisme er in zijn conclusies wat de herziening van de prioriteiten van de Europese Unie voor de economische hervorming betreft op heeft gewezen dat de werking van de interne markt voor diensten nog steeds "een wezenlijke strategische uitdaging voor de Gemeenschap" is [2].

[1] Conclusies van het Voorzitterschap, Europese Raad van Lissabon, 24.3.2000, punt 17. Recentelijk heeft de Ecofin-Raad in Aanbeveling 10093/02 van 21 juni 2002 betreffende de grote richtsnoeren van het economisch beleid van de lidstaten en van de Gemeenschap gesteld dat hij van oordeel is dat de structurele hervormingen opnieuw op gang moeten worden gebracht en dat meer bepaald een doeltreffend werkende interne dienstenmarkt moet worden verwezenlijkt door de hindernissen voor de grensoverschrijdende handel en voor de toegang tot de markt uit te schakelen.

[2] 2412e bijeenkomst van de Raad (Interne markt, consumentenzaken en toerisme) te Brussel op 1 maart 2002, document 6496/02 MI 35.

In antwoord op de oproep die werd gedaan op de top van Lissabon heeft de Commissie in december 2000 een alomvattende strategie gedefinieerd [3]. Deze internemarktstrategie voor de dienstensector erkent de invloed van de informatiemaatschappij op de wijze waarop diensten worden verleend en gebruikt. Terwijl steeds meer ondernemingen verschillende technieken combineren om aan de behoeften van hun klanten te voldoen en zowel on line als off line diensten leveren, is het essentieel dat de ontwikkeling van de interne markt voor off-linediensten wordt verzekerd, teneinde de interne markt voor on-linediensten te completeren [4].

[3] Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement, Een internemarktstrategie voor de dienstensector, COM(2000) 888 definitief, 29.12.2000.

[4] In het kader van het actieplan e-Europe 2005 zal de Commissie, in samenwerking met de lidstaten, de toepasselijke wetgeving aan een nieuw onderzoek onderwerpen om de factoren die ondernemingen verhinderen elektronisch zaken te doen en die de consumenten verhinderen van de interne markt te profiteren, op te sporen en zo nodig uit te schakelen. De bedoeling van dit onderzoek is met name ervoor te zorgen dat de off-linelevering van goederen en diensten evenals de on-lineactiviteiten van een werkelijke interne markt kunnen profiteren. Een topbijeenkomst over elektronisch zakendoen die in 2003 zal worden georganiseerd, zal de aanzet geven tot dit onderzoek waaraan alle belanghebbende partijen een bijdrage kunnen leveren. Hiertoe zal de hoge vertegenwoordigers van het bedrijfsleven de mogelijkheid worden geboden de moeilijkheden te beschrijven die zij bij het elektronisch zakendoen ontmoeten.

Doel van de strategie is dat diensten in de hele Europese Unie even probleemloos als binnen eenzelfde lidstaat worden geleverd. De strategie berust voornamelijk op een horizontale aanpak die alle sectoren van de economie die voor diensten van belang zijn, bestrijkt. Zij omvat twee fasen: de eerste, die met de indiening van dit verslag afloopt, wil de moeilijkheden identificeren en analyseren, die de vrijheid van vestiging en van dienstverrichting kunnen belemmeren en tegelijkertijd de werkzaamheden bespoedigen voor een aantal eerder gestarte initiatieven, waaronder begeleidende maatregelen die geïnitieerd zijn om een volledig beeld te geven van de werkgelegenheid in de dienstensector en van de toegevoegde waarde van deze sector. De informatieverzameling en de economische analyse worden aangevuld door studies over de productiviteit in de dienstensector en over de "immateriële economie". In het licht van deze analyse zal de tweede fase betrekking hebben op de uitwerking van passende oplossingen voor de geconstateerde problemen. Deze benadering werd ondersteund door het Europees Parlement [5], het Economisch en Sociaal Comité [6] en het Comité van de Regio's [7].

[5] Resolutie van het Europees Parlement over de Mededeling van de Commissie "Een internemarktstrategie voor de dienstensector", A5-0310/2001, 4.10.2001.

[6] Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de Mededeling van de Commissie "Een internemarktstrategie voor de dienstensector" (vervolgadvies), CES 1472/2001 def., 28.11.2001.

[7] Advies van het Comité van de Regio's over de Mededeling van de Commissie "Een internemarktstrategie voor de dienstensector", CDR 134/2001 def., 27.06.2001.

De internemarktstrategie voor de dienstensector is in overeenstemming met een hele reeks andere initiatieven ter verbetering van de werking van de interne dienstenmarkt.

De initiatieven betreffende de interne markt worden bij de Evaluatie van de strategie voor de interne markt - 2002 [8] doorgenomen. Daaruit blijkt dat op talrijke gebieden vooruitgang is geboekt. Er kan met name worden gewezen op de vooruitgang bij de uitvoering van het actieplan voor financiële diensten, op de goedkeuring van de verordening betreffende grensoverschrijdende betalingen in euro's, op de goedkeuring van het pakket inzake elektronische communicatiediensten en -netwerken en van de richtlijn inzake postdiensten, op de aanstaande goedkeuring van het wetgevingspakket inzake overheidsopdrachten of ook op de indiening door de Commissie van voorstellen voor harmonisatie van de voorschriften inzake verkoopbevordering en voor het vaststellen van een eenvormige, doorzichtige en flexibele regeling voor de erkenning van beroepskwalificaties.

[8] Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité et het Comité van de Regio's, Evaluatie van de strategie voor de interne markt - 2002, De beloften nakomen, COM(2002) 171 definitief, van 11.4.2002.

Wat het gebied van de consumentenbescherming betreft was de ontwikkeling van het consumentenbeleid op EU-niveau een essentieel gevolg van de geleidelijke totstandbrenging van de interne markt. Als gevolg van het vrije verkeer van goederen en diensten moesten communautaire voorschriften worden goedgekeurd, moest voldoende bescherming van de consumentenbelangen worden gewaarborgd en moesten hindernissen op het gebied van regelgeving en concurrentieverstoringen worden weggewerkt. De strategie die de Commissie op 12 mei 2002 heeft goedgekeurd, met name de communautaire benadering die een hoog gemeenschappelijk beschermingsniveau voor de consument beoogt [9], wil een oplossing bieden voor de aspecten die met name te maken hebben met het gebrek aan consumentenvertrouwen in geval van grensoverschrijdende aankopen. Overigens werd bij de raadpleging die met het Groenboek over de consumentenbescherming in de Europese Unie [10] werd geopend, erkend dat met de bestaande EU-voorschriften inzake consumentenbescherming niet het hoofd kan worden geboden aan de uitdagingen die uitgaan van een markt in voortdurende ontwikkeling, en dat deze voorschriften bijgevolg aanpassing behoefden. In een aantal reacties werd gezegd dat de verschillen tussen de nationale voorschriften, met name inzake handelspraktijken, tot grote concurrentieverstoringen leiden. De meeste reacties waarin een voorkeur werd uitgesproken, pleitten voor een hervorming op grond van een kaderrichtlijn inzake eerlijke handelspraktijken bij de betrekkingen tussen ondernemingen en consumenten. Teneinde de juridische versnippering te beperken en zo het vertrouwen van de consument te verbeteren, zou de kaderrichtlijn te zijner tijd gepaard moeten gaan met de herziening van de richtlijnen inzake consumentenbescherming en met de vervanging van de bepalingen over een minimale harmonisatie in deze richtlijnen door voorschriften betreffende maximale harmonisatie.

[9] Strategie voor het consumentenbeleid COM(2002) 208; zie ook de Mededeling over de follow-up van het Groenboek over de consumentenbescherming in de Europese Unie COM(2002) 289 en met name het ontwerp van een kaderrichtlijn betreffende handelspraktijken, dat zich momenteel in de overlegfase bevindt.

[10] COM(2001) 531 definitief.

De bescherming van de consument kan uiteraard verplichtingen meebrengen voor de diensten van algemeen belang, zoals vervoer, energie (elektriciteit, gas), telecommunicatie en postdiensten. In dit opzicht beklemtoont de mededeling van de Commissie "De diensten van algemeen belang in Europa" het belang van deze diensten en de rol van de verplichtingen inzake openbare dienstverplichtingen of van andere verplichtingen inzake consumentenbescherming waaraan sommige activiteiten kunnen zijn onderworpen.

Wat het verbintenissenrecht betreft kunnen de toekomstige initiatieven [11] worden genoemd, die zullen voortvloeien uit de raadpleging waartoe de aanzet is gegeven door de Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement over Europees verbintenissenrecht [12] en die bedoeld zijn om de juridische problemen op te lossen die de werking van de interne markt beïnvloeden.

[11] Ingevolge het verzoek van de Raad en van het Europees Parlement zal de Commissie deze initiatieven vóór eind 2002 indienen.

[12] Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement over Europees verbintenissenrecht, COM(2001) 398 definitief, van 11.7. 2001.

Wat de uitvoering van de Europese sociale dialoog betreft werden gezamenlijke benaderingen voor met name bevoegdheden, kwalificaties en kwaliteitsbevordering op verschillende gebieden geïnitieerd of voltooid, onder meer op het gebied van diensten aan personen, schoonmaakdiensten, particuliere beveiligingsdiensten en bouwdiensten.

Wat het vrije verkeer van personen betreft werden door de afschaffing van de personencontroles aan de binnengrenzen, die werd gerealiseerd op grond van het Schengenacquis dat in de Europese Unie door het Verdrag van Amsterdam [13] werd geïntegreerd, contacten tussen dienstverleners en hun potentiële klanten vergemakkelijkt [14]. Dankzij deze afschaffing van de controles zouden de burgers en alle economische subjecten zich geleidelijk meer bewust moeten worden van alle dimensies van de ruimte zonder binnengrenzen.

[13] PB L 239 van 22.9.2000.

[14] Het vrije verkeer, zonder personencontroles aan de binnengrenzen tussen de lidstaten, komt de burgers van de Unie en hun gezinsleden uiteraard ten goede, maar het stelt eveneens buitenlanders die in het bezit zijn van een door een lidstaat afgeleverde verblijfstitel (artikel 21 van de Overeenkomst ter uitvoering van het op 14 juni 1985 gesloten Akkoord van Schengen, ondertekend te Schengen op 19 juni 1990) in staat om vrij zonder visum op het grondgebied van de lidstaten gedurende een periode van maximaal drie maanden te reizen. Dit rechtskader garandeert een dienstverlener uit een derde land echter niet dat hij zijn dienst kan leveren in een andere lidstaat dan in de lidstaat waar hij gevestigd is.

Wat de internationale dimensie betreft is er een synergie tussen het internemarktbeleid en het buitenlandsehandelsbeleid, ook bij de onderhandelingen over diensten in het kader van de GATS. Meer bepaald moet rekening worden gehouden met de resultaten van de lopende besprekingen in het licht van artikel VI, lid 4, van de GATS.

Dit verslag is een essentiële stap bij de totstandbrenging van een werkelijke interne markt voor diensten in die zin dat het een algemeen overzicht biedt van de huidige situatie van de interne markt. Voor het eerst sinds 1962 en de "algemene programma's" voor de opheffing van de beperkingen van de vrijheid van vestiging en dienstverrichting [15] heeft de Commissie een analyse gemaakt van alle bestaande moeilijkheden op de interne markt voor diensten. Sinds de algemene programma's is slechts beperkte vooruitgang geboekt. In het witboek over de voltooiing van de interne markt dat de Commissie in 1985 heeft goedgekeurd, [16] wordt erop gewezen dat "de vooruitgang bij het totstandbrengen van de vrijheid grensoverschrijdende diensten te verrichten binnen de Gemeenschap veel langzamer geweest [is] dan de bij het vrije verkeer van goederen geboekte vooruitgang". Het rapport-Cecchini uit 1992 [17] kwam tot de conclusie dat het aanzienlijke groeipotentieel van de dienstensector "kunstmatig wordt afgeremd door regelgevingen en praktijken die het vrije verkeer van diensten en bijgevolg de concurrentie tussen de dienstverlenende bedrijven in aanzienlijke mate hinderen".

[15] Algemene Programma's voor de opheffing van de beperkingen van de vrijheid van vestiging en het vrij verrichten van diensten, PB C 2 van 15.1.1962.

[16] De voltooiing van de interne markt: Witboek van de Commissie voor de Europese Raad (Milaan, 28-29 juni 1985), COM(85) 310, 14.6.1985.

[17] "The European Challenge, 1992: The Benefits of a Single Market", Paolo Cecchini, Wildwood House, voor de Europese Commissie, 1988.

Er werden maatregelen goedgekeurd om een einde te maken aan de flagrantste moeilijkheden die de ontwikkeling van de diensten binnen de interne markt beperken. Deze maatregelen zijn het resultaat van de rol die de Commissie als hoedster van de Verdragen en bij de uitoefening van haar initiatiefrecht vervult en in het kader waarvan zij harmonisatievoorstellen doet die op de goede werking van de interne markt zijn gericht. Dankzij deze maatregelen kon op de interne markt een hoger niveau van integratie worden bereikt dan bij regionale vormen van integratie elders ter wereld. Ondanks de reeds geboekte vooruitgang konden de belanghebbenden talrijke nog bestaande moeilijkheden identificeren die in dit verslag worden behandeld.

Dit verslag is in de eerste plaats gebaseerd op de grootschalige raadpleging van de belanghebbende partijen maar steunt ook op andere informatiebronnen zoals de schriftelijke vragen van en de verzoekschriften aan het Europees Parlement, de bij de Commissie ingediende klachten, economische en statistische studies en de bijdragen van de lidstaten. De raadpleging, die gedurende heel 2001 en begin 2002 werd gehouden, was bedoeld om uit de eerste hand informatie te krijgen over de moeilijkheden die de ontwikkeling van de grensoverschrijdende dienstverlening binnen de Europese Unie in de weg staan. Deze raadpleging had betrekking op de problemen die zowel bij de verlening en bij het gebruik van de diensten als bij vestiging in een andere lidstaat werden ontmoet. Uit de jurisprudentie van het Hof is duidelijk gebleken dat elke maatregel die het grensoverschrijdend verlenen of gebruiken van diensten of ook de vestiging in een andere lidstaat onmogelijk maakt, hindert of minder aantrekkelijk maakt, een beperking kan vormen. Als voorbeelden van moeilijkheden die in dit verslag aan de orde komen, zijn niet alleen verboden, discriminaties of onmogelijk na te komen voorwaarden genoemd, maar ook diverse soorten eisen die, wanneer zij op ondernemingen van andere lidstaten van toepassing zijn, de vrijheid van vestiging of van dienstverrichting belemmeren. Sommige van deze moeilijkheden vloeien voort uit complexe, veeleisende of ondoorzichtige regelgevingen of praktijken, maar de meeste zijn gewoon het gevolg van zeer verschillende nationale regelgevingen.

Het doel van dit verslag is in de eerste plaats om een beschrijving te geven van de werkelijkheid van de interne markt, zoals zij door de dienstverleners en de gebruikers van diensten wordt gezien. In dit stadium wordt geen standpunt ingenomen ten aanzien van het al dan niet gerechtvaardigd zijn van een individuele barrière.

Overigens bestrijkt dit verslag gebieden waarvoor al communautaire instrumenten of initiatieven bestaan. Het weerspiegelt ook de bij de raadpleging gemelde opmerkingen over de hindernissen die de ondernemingen van de Europese Unie in de kandidaat-lidstaten hebben ontmoet. In deze landen worden de ondernemingen met dezelfde hindernissen als in de lidstaten geconfronteerd. Daarbij komen echter problemen die het gevolg zijn van nationaliteitseisen en van beperkingen voor buitenlanders om eigenaar te worden van ondernemingen in bepaalde sectoren en van vastgoed in het algemeen.

In overeenstemming met de internemarktstrategie voor de dienstensector heeft dit verslag betrekking op de moeilijkheden die een ondernemer kan ontmoeten in de loop van zijn activiteiten, vanaf de vestiging van het bedrijf en het gebruik van de input die voor de levering van de dienst vereist is, via de verkoopbevordering en de distributie van de dienst, tot de verkoop en de klantenservice. Het ligt voor de hand dat de dienstverleners veel sterker dan de producenten van goederen worden geconfronteerd met de hindernissen die zij in elke fase van hun activiteit tegenkomen. Om diensten te verlenen, moet de dienstverlener namelijk vaak permanent of tijdelijk aanwezig zijn in de lidstaat waarvoor de dienst is bestemd. Bijgevolg spelen sommige fasen, en soms zelfs alle fasen van zijn activiteit zich af in deze lidstaat waar andere eisen dan in de lidstaat van oorsprong moeten worden nageleefd. Een onderneming die zich bijvoorbeeld in een andere lidstaat wil vestigen of daar diensten wil verlenen, kan voor moeilijkheden komen te staan bij het verkrijgen van een vergunning en ook bij de erkenning van de gelijkwaardigheid van kwalificaties, bij de terbeschikkingstelling van werknemers of het gebruiken van haar apparatuur, bij de bevordering en de distributie van haar diensten, bij het sluiten van overeenkomsten met de klanten, bij het verstrekken van garanties aan de klanten en bij het bieden van klantenservice. Wanneer bij een van deze fasen barrières worden opgeworpen, is dat al voldoende om de hele grensoverschrijdende activiteit minder aantrekkelijk te maken.

Daarnaast bestrijkt dit verslag, in overeenstemming met de sectoroverschrijdende benadering van de internemarktstrategie voor diensten, hindernissen die zeer veel verschillende economische activiteiten beïnvloeden. Dit is omdat niet alleen een aantal van deze hindernissen, zoals de vergunningsprocedures, verschillende sectoren op soortgelijke wijze beïnvloeden, maar ook omdat diensten op een complexe manier onderling verweven zijn, zodat een hinderpaal waarmee een van deze diensten te maken heeft, een kettingreactie voor talrijke andere diensten tot gevolg heeft. Een alomvattende benadering is noodzakelijk om de grenzen binnen de interne dienstenmarkt en de gehele impact ervan te evalueren.

De diensten spelen een sleutelrol in de economie en in het leven van elke burger. De grenzen binnen de interne markt voor diensten hebben daarom niet alleen gevolgen voor het concurrentievermogen van de dienstverleners maar onthouden ook de gebruikers van de diensten, met andere woorden de ondernemingen en de consumenten van de Europese Unie, de toegang tot een groter scala van hoogwaardigere, innovatievere en goedkopere diensten.

I. De grenzen binnen de interne markt voor diensten

In het licht van de definitie van de "interne markt" in het EG-Verdrag ("een ruimte zonder binnengrenzen") en van de in de mededeling "Een internemarktstrategie voor de dienstensector" bepaalde doelstelling om de verlening van diensten tussen lidstaten even gemakkelijk te laten verlopen als binnen een lidstaat, moet worden geconstateerd dat de interne markt voor diensten nog verre van voltooid is. Er kunnen twee grote categorieën problemen worden onderscheiden: problemen die rechtstreeks of onrechtstreeks uit juridische belemmeringen voortvloeien en problemen die uit niet-juridische elementen voortvloeien.

A. Juridische grenzen

De uitdrukking "juridische grenzen" omvat alle hindernissen voor de ontwikkeling van de dienstverleningsactiviteiten tussen lidstaten, die rechtstreeks of onrechtstreeks uit een juridische belemmering voortvloeien en die tot gevolg hebben dat dergelijke activiteiten worden verboden, gehinderd of minder aantrekkelijk gemaakt. Het kan zowel gaan om moeilijkheden die te maken hebben met verschillende nationale regelgevingen als om problemen die te wijten zijn aan het gedrag van nationale overheden of ook om juridische onzekerheid die het gevolg is van de complexiteit van sommige grensoverschrijdende situaties. In alle gevallen is het resultaat hetzelfde: consumenten en ondernemingen schrikken ervoor terug om diensten uit andere lidstaten te gebruiken en dienstverleners schrikken ervoor terug om hun dienst in andere lidstaten aan te bieden [18].

[18] Met de uitdrukking "juridische grenzen" worden hier deze belemmeringen aangeduid die het effect van grenzen hebben en die voor een groot deel in de plaats komen van de "technische belemmeringen", de "materiële barrières" en de "fiscale barrières" die in het bovengenoemde witboek uit 1985 over de voltooiing van de interne markt worden beschreven.

De inventaris van de hieronder genoemde hindernissen laat zien welke moeilijkheden een dienstverlener kan tegenkomen wanneer hij van de vrijheid van vestiging of van dienstverlening gebruik wil maken om zijn activiteiten in andere lidstaten te ontplooien. Het gaat om tijdens de raadpleging door de belanghebbende partijen en de lidstaten gesignaleerde moeilijkheden en om moeilijkheden die zijn gebleken uit bij de Commissie ingediende klachten, uit schriftelijke vragen van en verzoekschriften aan het Europees Parlement, uit recente bij het Hof aanhangig gemaakte zaken en uit studies of enquêtes waarvan de Commissie op de hoogte is. Deze methode die de stand van zaken voor de werking van de interne dienstenmarkt wil opmaken, heeft drie belangrijke gevolgen:

- de inventaris spreekt zich niet uit over de verenigbaarheid van de gesignaleerde hindernissen met het Gemeenschapsrecht, daar dit aan de orde komt in de tweede fase van de strategie waarin oplossingen zullen worden aangedragen, met name wat de harmonisatiebehoeften betreft. Het is niet de bedoeling dat de inventaris de noodzaak of de inhoud van nationale voorschriften als zodanig kritiseert, maar wel dat hij de problemen aan het licht brengt waartoe deze voorschriften bij de toepassing op grensoverschrijdende activiteiten hebben geleid;

- de gesignaleerde moeilijkheden kunnen al het voorwerp uitmaken van lopende communautaire initiatieven, van communautaire instrumenten of maatregelen, van inbreukprocedures of van uitspraken van het Hof;

- sommige moeilijkheden zijn wellicht niet gesignaleerd, ook al is dit risico tot een minimum beperkt doordat op talrijke uiteenlopende informatiebronnen een beroep is gedaan.

Om een zo uitgebreid mogelijke inventaris op te maken van alle moeilijkheden die de ontwikkeling van dienstverleningsactiviteiten tussen lidstaten hinderen [19], werden de problemen geïdentificeerd waarmee een dienstverlener in de loop van zijn bedrijfsactiviteit te maken kan krijgen, ofwel bij de vestiging in een andere lidstaat (fase 1), bij de terbeschikkingstelling van personeel of het gebruik van apparatuur in een andere lidstaat (fase 2), bij de verkoopbevordering van zijn dienst in een andere lidstaat (fase 3), bij de distributie van zijn dienst in een andere lidstaat (fase 4), bij de verkoop van zijn dienst (fase 5) of ten slotte na de levering van zijn dienst in een andere lidstaat (fase 6). De onderstaande inventaris geeft alle geïdentificeerde moeilijkheden voor grensoverschrijdende activiteiten in elke fase van de economische keten weer.

[19] In de inventaris wordt ook rekening gehouden met moeilijkheden die in de kandidaat-lidstaten zijn gemeld. Talrijke moeilijkheden die in de lidstaten zijn geconstateerd, doen zich overigens ook in de kandidaat-lidstaten voor.

1. Moeilijkheden bij de vestiging van dienstverlenende bedrijven

Uit de raadpleging is gebleken dat een burger van een lidstaat of een onderneming die reeds in een lidstaat is gevestigd en die zich met het oog op de uitoefening van een dienstverlenende activiteit in een andere lidstaat wil vestigen met talrijke moeilijkheden kan worden geconfronteerd. Deze moeilijkheden hebben vooral grote gevolgen voor diensten omdat de verlening van diensten, in tegenstelling tot goederen die (dankzij distributienetwerken) vrij tussen lidstaten kunnen worden verhandeld zonder dat de producent zicht verplaatst, berust op kennis die een directe relatie tussen de dienstverlener en zijn klant vereist. En zelfs als de tijdelijke materiële verplaatsing van de dienstverlener of de levering van de dienst op afstand deze relatie tot stand kunnen brengen (waaraan KMO's de voorkeur geven), blijft vestiging op de desbetreffende markt een belangrijke commerciële strategie [20], vooral wanneer de onderneming blijvend in een land aanwezig wil zijn, zich aan de specifieke marktomstandigheden wil aanpassen of de vertrouwensband met de klanten wil versterken. Bovendien brengt de complexiteit van de regelgeving voor diensten, samen met het feit dat de kwaliteit van de dienst rechtstreeks afhangt van de hoedanigheid van de dienstverlener, een aantal eisen mee die niet voorkomen in de regelgevingen voor goederen, zoals bijvoorbeeld de specifieke voorschriften inzake de rechtsvorm van de dienstverlener of de beperkingen voor multidisciplinaire activiteiten.

[20] Zie met name de studie "Service internationalisation-characteristics, Potential, Barriers", A. Henten, T. Vad, CRIC workshop, Manchester 1-3.10.2001, punt 3, waar erop wordt gewezen dat de dienstensector afhankelijker is van grensoverschrijdende vestiging dan de productiesector.

(i) Monopolies en andere kwantitatieve beperkingen bij de toegang tot de activiteiten

De monopolieregelingen in sommige lidstaten werden genoemd omdat zij de vestiging verhinderen van dienstverleners uit andere lidstaten waar dergelijke monopolies niet bestaan. Het kan gaan om een monopolie dat is toevertrouwd aan een specifieke organisatie, zoals die voor de gedeeltelijk geliberaliseerde sectoren (postdiensten, energiediensten enz.), om het distributiemonopolie voor bepaalde producten [21] dat meer bepaald gevolgen kan hebben voor de distributiediensten of om activiteiten die exclusief voor bepaalde ondernemingen zijn gereserveerd [22].

[21] Bijvoorbeeld alcohol en tabak.

[22] Bijvoorbeeld spelen of de distributie van farmaceutische producten. Zie ook de OESO-studie "Regulatory reform in road freight and retail distribution" Economic Department working papers nr. 255, 10.8.2000, punt 39 e.v., en de voor de Commissie uitgevoerde studie "Barriers to Trade in Business Services", Centre for Strategy and Evaluation Services, januari 2001, blz. 15.

De kwantitatieve beperkingen bij de toegang tot de dienstverleningsactiviteiten, die in sommige lidstaten bestaan, zoals de quota- of numerus-claususregelingen voor het aantal dienstverleners [23], de maximale oppervlakten [24], of de geografische afstand [25] beperken het aantal dienstverleners en kunnen de reeds in het land gevestigde ondernemingen ten opzichte van nieuwkomers bevoordelen.

[23] Bijvoorbeeld bepalen sommige nationale voorschriften dat er per district of per gemeente slechts één schoorsteenveger mag zijn.

[24] Bijvoorbeeld voor distributiediensten.

[25] Bijvoorbeeld kunnen in een lidstaat de medische laboratoria alleen monsters analyseren die binnen een straal van 60 km zijn genomen, terwijl in een andere lidstaat opticiens op minstens 350 m afstand van elkaar gevestigd moeten zijn en in nog een andere winkelcentra in stadscentra moeten zijn gevestigd, wat de vestiging van nieuwkomers verhindert.

Als voorbeeld van de gesignaleerde moeilijkheden kunnen de voorschriften van een lidstaat worden genoemd die het aantal opticiens tot één per 10 000 inwoners of het aantal rijscholen tot één per 15 000 inwoners beperken.

Territoriale beperkingen kunnen er in sommige lidstaten toe leiden dat een vergunning voor dienstverleningsactiviteiten [26] alleen voor een bepaalde regio of een bepaalde plaats wordt verstrekt, zodat dienstverleners die het hele nationale grondgebied willen bestrijken, verplicht zijn zich in meer regio's te vestigen.

[26] Bijvoorbeeld voor particuliere veiligheidsdiensten; zie voor de moeilijkheden waar dit soort diensten mee worden geconfronteerd de voor CoESS/UNI-Europa uitgevoerde en door de Commissie gefinancierde studie "A comparative overview of legislation concerning the private security industry in the European Union", ECOTEC, mei 2002. In het kader van de sociale dialoog hebben de Europese sociale partners voor de particuliere veiligheidssector, CoESS (werkgevers) en UNI-Europa (vakverenigingen) overigens op 13 december 2001 een gezamenlijke verklaring over de Europese harmonisatie van de wetgevingen inzake de particuliere veiligheidssector ondertekend.

(ii) Eisen inzake nationaliteit of woonplaats

Nationaliteitseisen worden in enkele lidstaten nog gehanteerd voor aandeelhouders, leiders of personeel van dienstverlenende bedrijven [27] en voor sommige gereglementeerde beroepen [28].

[27] Bijvoorbeeld ingenieursbureaus, vliegclubs en NGO's.

[28] Bijvoorbeeld voor "chartered surveyors" (beëdigde landmeters).

Woonplaatseisen leveren problemen op, met name wanneer zij bedoeld zijn voor de leiders van dienstverlenende bedrijven [29]. In een land wordt bijvoorbeeld geëist dat tweederde van de leden van de raad van bestuur in het land woont, in een ander de helft en nog elders ten minste één lid van de directie.

[29] Het kan gaan om een woonverplichting die geldt voor een aanvrager van een vergunning voor een telecommunicatiedienst (zelfs voordat deze de vergunning heeft gekregen).

De eis van een enkele vestiging, die erop neerkomt dat een dienstverlener die zich in een andere lidstaat wil vestigen direct of indirect verplicht wordt bestaande vestingen in een andere lidstaat op te heffen, werd bijvoorbeeld genoemd, door medische laboratoria. Dit betekent in feite dat uitvoer van een bedrijfsmodel door vestiging in meerdere lidstaten verboden is.

(iii) Vergunnings- of registratieprocedures

Voor de toegang tot een groot aantal dienstverleningsactiviteiten [30] gelden regelingen die vooraf een vergunning eisen, wat voor ondernemingen uit andere lidstaten vaak moeilijkheden oplevert.

[30] Bijvoorbeeld financiële diensten, gereglementeerde beroepen, ambachtslieden, diensten van particuliere beveiligingsdiensten, certificatieorganisaties, drinkwatercontrolelaboratoria, beursorganisatoren, leveranciers van telecommunicatiediensten, uitzendbureaus, bemiddelingsbureaus voor kunstenaars en vervoer en behandeling van afval.

Wanneer geen rekening wordt gehouden met reeds door de dienstverlener vervulde eisen in een lidstaat waar hij is gevestigd, bijvoorbeeld met reeds gedeponeerde borgsommen of gestelde garanties [31], kan dit tot gevolg hebben dat meervoudige en bijkomende beperkingen worden opgelegd aan ondernemingen die in diverse lidstaten aanwezig zijn.

[31] Bijvoorbeeld voor uitzendbureaus of particuliere beveiligingsbedrijven.

De meervoudige vergunningen die voor sommige activiteiten vereist zijn, kunnen de restrictieve gevolgen voor een onderneming uit een andere lidstaat nog in hoge mate versterken, al was het maar omdat met talrijke administratieve diensten contact moet worden opgenomen en telkens formulieren en certificaten moeten worden ingediend [32].

[32] In een bijdrage werd zelfs gemeld dat wie in een bepaald land een bakkerij wil beginnen een "verzamelaar van vergunningen" moet zijn omdat de vergunningen volgens het soort producten en het soort activiteiten van de bakkerij kunnen verschillen. Gezien deze moeilijkheden heeft dit bedrijf zijn vestigingsproject opgegeven. Het probleem van de meervoudige vergunningen werd ook genoemd in het Verslag van de Commissie aan de Raad, aan het Europees Parlement, aan het Economisch en Sociaal Comité en aan het Comité van de regio's over de gecoördineerde actie met de lidstaten op het gebied van ondernemingenbeleid, COM(1999) 569 definitief, punt 2.1.1.

In een bepaalde lidstaat zijn bijvoorbeeld voor de opening van een hotel of restaurant zeven verschillende plaatselijke en nationale vergunningen vereist [33], terwijl in een andere lidstaat voor de opening van een winkelcentrum zowel een bouwvergunning, een milieuvergunning en een sociaal-economische vergunning vereist is en meer in het algemeen moet worden voldaan aan soms zeer ingewikkelde stedenbouwkundige voorschriften en bestemmingsplannen.

[33] Zie bijvoorbeeld de studie "Tackling the impact of increasing regulation - A case study of hotels and restaurants", Better Regulation Task force (UK), juni 2000.

De procedures en voorwaarden die aan deze regelingen verbonden zijn, kunnen restrictieve en zelfs discriminerende gevolgen hebben voor ondernemingen uit andere lidstaten, met name wanneer deze procedures inhouden dat zeggenschap wordt uitgeoefend door organisaties die uit concurrenten bestaan [34] ofwel dat de aanvrager moet bewijzen dat zijn vergunningsaanvraag aan een reële behoefte beantwoordt [35].

[34] Bijvoorbeeld de procedures die van toepassing zijn op distributiediensten.

[35] Bijvoorbeeld gaat het in een lidstaat om de reële behoefte van de consumenten met inachtneming van de reeds gevestigde handelszaken, in een andere lidstaat om de afwezigheid van negatieve gevolgen voor de in de stadscentra bestaande handelszaken en in nog een andere wordt een vergunning slechts verleend op voorwaarde dat de activiteit van een bemiddelingsbureau voor kunstenaars van belang is "in het licht van de bemiddelingsbehoeften voor variétéartiesten".

Vaak geldt voor bepaalde dienstverleners een registratieplicht bij een overheidsinstantie, een beroepsvereniging, of een ambachtskamer en dit wordt zeer duur voor een ondernemer die in verschillende landen aanwezig is, onder meer omdat hij de jaarlijkse bijdragen moet betalen, en vooral wanneer hij daarbij nog bij een verplichte specifieke ziekteverzekeringsregeling moet aansluiten.

Het bureaucratische karakter van de vergunnings- of registratieprocedure, de duur ervan, de bewijslast, de beëdiging van vertalingen, de te betalen prijs of belastingen, de weinig constructieve houding van sommige instanties of de moeilijkheden om een administratieve klacht in te dienen, werden zeer vaak gemeld vanwege de afschrikkende werking die ervan uitgaat voor dienstverleners uit andere lidstaten [36], met name voor KMO's en starters [37].

[36] Bijvoorbeeld worden de moeilijkheden bij de opening van winkels als gevolg van de vergunnigs- of registratieregelingen en de daarmee gepaard gaande administratieve formaliteiten in de OESO-studie, op.cit., punt 39 e.v., als een van de voornaamste beperkingen op de toegang tot de markt in de distributiesector bestempeld; een Frans-Engels rapport over de dienstensector in het Verenigd Koninkrijk en in Frankrijk wijst op de negatieve gevolgen voor de plaatselijke werkgelegenheid van de vergunnings- en numerus-claususregelingen die voor bepaalde sectoren gelden: "The Service Sector in the UK and France: Addressing Barriers to the Growth of Output and Employment. An Anglo-French Report", Department of Trade and Industry en Ministère de l'économie, des finances et de l'industrie, 2000, blz. 89.

[37] Uit een enquête onder ondernemingen die bij het Scorebord van de interne markt van november 2000 is gevoegd, blijkt dat de vereenvoudiging van de administratieve procedures voor de ondernemingen de hoogste prioriteit heeft (91% van de geïnterviewden) http://europa.eu.int/comm/internal_market/en/update/score/business.htmhttp://europa.eu.int/comm/internal_market/en/update/score/business.htm. Zie ook: Jaarverslag over de uitvoering van het Europees handvest voor kleine bedrijven, COM (2002) 68 definitief, waarin er met name op wordt gewezen dat "het totale aantal procedures om een onderneming op te richten een belangrijke doelstelling voor vereenvoudiging [kan] zijn", punt 4 - conclusies; Verslag van de taskforce voor de verbetering van het ondernemingsklimaat - BEST - deel 1, OPOCE 1998; "Etude comparative internationale des dispositions légales et administratives nécessaires pour la formation des PME dans six pays de l'Union européenne", Logotech, EIMS (Europees systeem voor het volgen van het innovatiegebeuren), publicatie nr. 27, maart 1996.

(iv) Beperkingen voor multidisciplinaire activiteiten

Voor een aantal dienstverleningsactiviteiten gelden voorschriften die bedoeld zijn om verschillende activiteiten van elkaar gescheiden te houden door een gezamenlijke uitoefening ervan te verhinderen. De verschillende nationale voorschriften terzake kunnen een bijzonder restrictieve werking hebben omdat zij verhinderen dat in een andere lidstaat kennis wordt uitgevoerd die er juist in bestaat aan de verschillende behoeften van een klant op een multidisciplinaire en innovatieve wijze en goedkoper tegemoet te komen. Deze beperkingen kunnen diverse vormen aannemen, zoals:

- eisen inzake de structuur of de leiding van de dienstverlenende bedrijven, die bijvoorbeeld verenigingen tussen verschillende beroepen verhinderen [38];

[38] Bijvoorbeeld kunnen advocaten in vele lidstaten geen samenwerkingsverband vormen met andere medische beroepen of laboratoria, zoals accountants, belastingadviseurs of octrooigemachtigden. Er kunnen ook andere beperkingen bestaan: in een bepaalde lidstaat mogen in belastingadviesbureaus alleen belastingadviseurs, belastingconsultants en fiscaal vertegenwoordigers aandeelhouder en lid van de raad van bestuur zijn. Zie bijvoorbeeld voor de in het Verenigd Koninkrijk geldende voorschriften het rapport "Competition in professions", Office of Fair Trading, maart 2001, punt 30.

- beperkingen op de uitoefening van multidisciplinaire activiteiten die erin bestaan onverenigbaarheden voor de uitoefening van verschillende activiteiten te bepalen [39] of de dienstverlener ertoe te verplichten slechts een enkele activiteit uit te oefenen [40] of ook hem ertoe te verplichten verschillende activiteiten in verschillende ruimten uit te oefenen [41].

[39] Zie bijvoorbeeld de casestudies over de onverenigbaarheid tussen de activiteit van bedrijfsrevisor ("commissaire aux comptes") en van accountant ("expert comptable") in de voor de Commissie uitgevoerde enquête "Barriers to Trade in Business Services", op.cit., bijlagen, casestudies 6. Zie ook het arrest-Wouters, C-309/99, betreffende een verbod van geïntegreerde samenwerkingsverbanden tussen advocaten en accountants.

[40] Bijvoorbeeld geldt in een lidstaat een dergelijke eis voor uitzendbureaus.

[41] Bijvoorbeeld in een lidstaat vastgoedactiviteiten en verzekeringsactiviteiten.

In een bepaalde lidstaat is het bijvoorbeeld voor vastgoedmakelaars verboden andere beroepsactiviteiten uit te oefenen, zoals diensten voor eigendomsbeheer en financieel advies of schoonmaakdiensten.

(v) Rechtsvorm en interne structuur van de ondernemingen

Hier gaat het om bijzonder restrictieve hindernissen voor ondernemingen die al in een lidstaat gevestigd zijn en waaraan dergelijke eisen in hun land van oorsprong niet worden gesteld. De verschillende voorschriften terzake kunnen ertoe leiden dat zij zich ertoe verplicht zien een rechtspersoon "op maat" in het leven te roepen.

Eisen inzake de rechtsvorm kunnen de dienstverlener een bepaalde rechtsvorm opleggen of integendeel een bepaalde rechtsvorm verbieden [42]. De situatie kan zeer ingewikkeld worden voor sommige activiteiten waarvoor afhankelijk van de lidstaat een verschillende rechtsvorm vereist is.

[42] Bijvoorbeeld mogen beursorganisatoren in een lidstaat geen winstoogmerk hebben.

Bijvoorbeeld, een advocaat die zich in een andere lidstaat wil vestigen, moet zijn eenmansvennootschap ontbinden in de lidstaat waar hij reeds gevestigd is omdat in de andere lidstaat advocaten alleen vennootschappen met beperkte aansprakelijkheid toegestaan zijn. [43].

[43] Andere activiteiten, zoals die van bedrijfsrevisoren, worden eveneens met dit soort problemen geconfronteerd.

Behalve de discriminerende voorschriften die gelden voor de aandeelhouders (zoals hierboven beschreven) gelden voor het kapitaal van dienstverlenende bedrijven beperkingen in sommige lidstaten, waar bijvoorbeeld een minimumkapitaal wordt geëist voor particuliere beveiligingsbedrijven of voor uitzendbureaus [44].

[44] Het kan ook gebeuren dat maximumgrenzen worden gesteld aan de kapitaaldeelname, zoals in de mediasector, of dat voor bepaalde sectoren andere aandeelhouders of mede-investeerders moeten worden gevonden. In het Frans-Engelse rapport, op.cit., blz. 36, werd ook gewezen op eisen inzake minimale kapitalisatie als een van de voornaamste hindernissen voor dienstverleningsactiviteiten.

Een minimumaantal werknemers is een eis die soms ook aan dienstverlenende bedrijven wordt opgelegd [45].

[45] Bijvoorbeeld moeten uitzendbureaus in een lidstaat een minimale verhouding van 12 werknemers per 100 in het voorgaande jaar gesloten overeenkomsten respecteren, terwijl particuliere beveiligingsbedrijven in andere landen over een minimumaantal werknemers moeten beschikken afhankelijk van de verrichte activiteiten en het bestreken geografische gebied.

(vi) Beroepskwalificaties

De verschillende beroepskwalificatieregelingen kunnen tot allerlei moeilijkheden leiden voor een dienstverlener die zich in een andere lidstaat wil vestigen, met name wanneer het gaat om een beroep waarvoor de beroepskwalificaties niet automatisch worden erkend [46].

[46] Afgezien van de problemen met de erkenning van beroepskwalificaties kunnen de verschillende voorschriften voor de beroepsopleiding van de werknemers een aantal moeilijkheden opleveren, bijvoorbeeld voor de particuliere beveiligingsbedrijven die in sommige lidstaten aan specifieke eisen moeten voldoen.

De activiteiten die worden geacht onder "gereglementeerde beroepen" te vallen, verschillen van lidstaat tot lidstaat, wat tot moeilijkheden kan leiden omdat vele diensten [47] niet in alle lidstaten en soms slechts in één lidstaat zijn gereglementeerd [48]. Zo is het voor een dienstverlener uit een lidstaat die geen beroepstitel eist en die zich wil vestigen in een land dat dit wel eist, niet gemakkelijk om zijn beroepskwalificaties erkend te krijgen.

[47] Bijvoorbeeld ingenieurs en "ingénieurs consultants" (toezichthoudend ingenieurs), belastingadviseurs, vastgoedmakelaars, "surveyors" (landmeters), landschapsarchitecten, "syndics de co-propriété" (gebouwbeheerders namens de eigenarenvereniging), consultants en ambachtslieden.

[48] Bijvoorbeeld heeft een lidstaat een specifieke titel ingevoerd voor diensten die bestaan in het uitgeven van documenten inzake arbeidsrecht. Deze titel bestaat in geen enkele andere lidstaat en wordt enkel verstrekt op voorwaarde dat de dienstverlener een vergunning heeft en zich inschrijft in een specifiek nationaal register voor dit nieuwe beroep.

De bekwaamheidstests die sommige lidstaten eisen voor activiteiten waarvoor geen automatische erkenning geldt, kunnen tot talrijke moeilijkheden leiden, met name voor KMO's, [49] gezien het gebrek aan transparantie en voorspelbaarheid.

[49] Zie Verslag van de taskforce voor de verbetering van het ondernemingsklimaat, op.cit, blz. 65, waar wordt gezegd dat voor sommige gebieden de eis van bekwaamheidstests "eerder regel dan uitzondering is geworden".

De verschillen inzake het activiteitengebied dat voor een beroepskwalificatie is toegestaan, kunnen moeilijkheden opleveren. Het gebeurt ook dat voor eenzelfde activiteit verschillende beroepstitels vereist zijn omdat de benamingen niet overeenkomen [50].

[50] Bijvoorbeeld mag met de titel van "timmerman" die in een lidstaat is verkregen in een andere lidstaat het beroep van "schrijnwerker-timmerman" niet worden uitgeoefend.

In de ene lidstaat mogen bijvoorbeeld "chartered building surveyors" (beëdigde landmeters) bouwtekeningen maken, terwijl dit werk in een andere lidstaat alleen door architecten mag worden verricht.

(vii) Voorwaarden voor de uitoefening van dienstverleningsactiviteiten

De beslissing om zich in een bepaalde lidstaat te vestigen hangt gewoonlijk niet alleen af van de verschillende voorwaarden voor toegang tot de dienstverleningsactiviteiten maar ook van de voorwaarden voor de uitoefening ervan, zoals de beroepsaansprakelijkheidsregeling, de voorschriften inzake winkelopeningstijden, die van invloed zijn op de vestigingsstrategieën voor distributiediensten [51] of de voorschriften inzake belastingen en het gebruik van infrastructuur, die gevolgen kunnen hebben voor de vestiging van telecommunicatie-exploitanten [52].

[51] Dergelijke restrictieve gevolgen werden ook gemeld in de OESO-studie, op.cit., punten 49-51.

[52] Bijvoorbeeld de belasting op gsm-zendmasten of de vaststelling van drempelwaarden voor elektromagnetische straling.

De verschillende belastingregelingen voor vennootschappen leiden tot hindernissen die nadelig zijn voor de grensoverschrijdende vestiging van dienstverleners [53]. Hoewel de ondernemingen de interne markt als één markt zouden willen zien, worden zij met talrijke problemen geconfronteerd omdat zij vijftien verschillende belastingregelingen moeten naleven. Deze situatie schaadt de economische doeltreffendheid van de bedrijfsstrategieën en -structuren. De veelheid van wetten, afspraken en gebruiken op belastinggebied leidt tot hoge aanpasssingskosten en kan bijgevolg worden beschouwd als een grens voor de vestiging die vooral KMO's treft.

[53] Zie de studie "Company Taxation in the Internal market", SEC(2001) 1681 waarin onder meer in detail de voornaamste fiscale bepalingen worden bestudeerd, die de grensoverschrijdende economische activiteit op de interne markt kunnen afremmen. Op basis van deze analyse heeft de Commissie en strategie gepresenteerd voor de afschaffing van de fiscale hindernissen die de grensoverschrijdende economische activiteit belemmeren. Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement en het Economisch en Sociaal Comité "Naar een interne markt zonder belastingbelemmeringen - Een strategie voor het verschaffen van een geconsolideerde heffingsgrondslag aan ondernemingen voor de vennootschapsbelasting op hun activiteiten in de gehele EU", COM(2001) 582 definitief.

Meer bepaald is gebleken dat de dienstverleners vooral worden getroffen door de problemen die verband houden met de fiscale behandeling van de verrekenprijzen binnen een concern, van de grensoverschrijdende inkomensstromen tussen geassocieerde ondernemingen, van de grensoverschrijdende verliescompensatie en van grensoverschrijdende herstructureringsmaatregelen. Deze moeilijkheden komen met name tot uiting in mogelijke dubbele belasting en hoge aanpassingskosten.

2. Moeilijkheden bij het gebruik van input voor de verlening van diensten

Het grensoverschrijdend gebruik van input door dienstverleners kan twee vormen aannemen. Om haar diensten aan te bieden, kan een reeds in een lidstaat gevestigde onderneming zich naar een andere lidstaat moeten verplaatsen en daar gebruikmaken van haar eigen input, met andere woorden haar personeel en materieel of ook de diensten aan bedrijven, die zij gewoonlijk op haar binnenlandse markt gebruikt. Overigens kan een onderneming gebruik moeten maken van input uit andere lidstaten. Uit de bijdragen is gebleken dat zich in beide gevallen moeilijkheden voordoen. Vooral de grensoverschrijdende werving of terbeschikkingstelling van personeel kunnen problematisch zijn [54], wat indruist tegen de doelstelling die de mobiliteit van de werknemers wil vergemakkelijken [55].

[54] Terwijl het menselijk kapitaal een van de belangrijkste inputs voor dienstverlening vormt, is uit de bijdragen gebleken dat het gebruik en de verplaatsing van personeel over de grenzen grote problemen veroorzaken voor dienstverleners, terwijl die voor producenten van goederen helemaal niet bestaan. Voor de beperkte mobiliteit van werknemers in grensgebieden, zie de voor de Commissie uitgevoerde studie "Scientific Report on the Mobility of Cross-border Workers within the EEA", MKW Wirtschaftsforschung GmbH, november 2001, punt 1.3.

[55] Zie in dit verband de Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's - Actieplan van de Commissie voor vaardigheden en mobiliteit, COM(2002) 72 van 13.2.2002.

(i) Terbeschikkingstelling van personeel (werknemers of uitzendkrachten) in een andere lidstaat

De dienstverlening tussen lidstaten vereist vaak een tijdelijke verplaatsing naar een andere lidstaat van het personeel van de dienstverlener en daarbij kunnen zich moeilijkheden voordoen. Er zij op gewezen dat Richtlijn 96/71/EG [56] voorziet in een reeks gezamenlijke voorschriften voor minimale bescherming die de werkgevers die in het kader van de vrijheid van dienstverrichting werknemers ter beschikking stellen, in het gastland moeten naleven.

[56] Richtlijn 96/71/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 1996 betreffende de terbeschikkingstelling van werknemers met het oog op het verrichten van diensten (PB L 18 van 21.1.1997, blz. 1); deze richtlijn wil zowel de naleving van de in het Verdrag vastgelegde fundamentele vrijheden als de bescherming van de werknemers garanderen. Bovendien verplicht zij de lidstaten ertoe de samenwerking tussen de bevoegde nationale instanties te organiseren en verbindingsbureaus aan te wijzen.

De regelingen voor voorafgaande aangifte die voor de grensoverschrijdende terbeschikkingstelling van personeel (werknemers of uitzendkrachten) vereist zijn, vooral in de bouwsector [57], kunnen voor bedrijven uit andere lidstaten moeilijkheden opleveren gezien de administratieve lasten die daarmee gepaard kunnen gaan [58]. Daarbij komt in sommige lidstaten nog de verplichting om in geval van langere terbeschikkingstelling (in het algemeen langer dan drie maanden) de ter beschikking gestelde werknemers bij arbeidsdiensten, bevoegde overheidsdiensten of de politie te registreren of in te schrijven [59].

[57] Deze formaliteiten moeten voor elke afzonderlijke bouwopdracht worden vervuld. Een dienstverlener die regelmatig personeel voor korte perioden ter beschikking stelt, kan geen vergunning krijgen die bijvoorbeeld een jaar geldig is; in een lidstaat moet voordat met een bouwopdracht wordt begonnen telkens een voorafgaande aangifte worden gedaan voor elke uitzendkracht die door een in een andere lidstaat gevestigd uitzendbureau ter beschikking wordt gesteld.

[58] Bijvoorbeeld de kosten voor vertalingen in de taal van het gastland van bepaalde werkdocumenten.

[59] Bijvoorbeeld de verplichting om een verblijfsvergunning aan te vragen.

De zwaarte en de complexiteit van de administratieve formaliteiten [60], de nauwgezette en vrijwel systematische controles die bij ter beschikking gestelde werknemers kunnen worden uitgevoerd, de administratieve lasten en de vertragingen (stilleggen van bouwplaatsen) die daarvan het gevolg kunnen zijn, kunnen moeilijkheden opleveren in geval van regelmatige en kortstondige terbeschikkingstellingen.

[60] Bijvoorbeeld de verplichting om bepaalde sociale en arbeidsdocumenten op te stellen en gedurende een bepaalde periode in het gastland ter beschikking te houden van de controle-instanties en zelfs van een maatschappelijk lasthebber, en om al deze documenten in de taal van het gastland te vertalen.

Bijvoorbeeld werd gemeld dat een onderneming voor de installatie van een lift door twee gedurende tien dagen ter beschikking gestelde arbeiders een reeks administratieve stappen moest zetten (met name toezending aan de arbeidsinspectie van gegevens over de ter beschikking gestelde werknemers en over de genomen veiligheidsmaatregelen, bijhouden van documenten in de taal van het gastland), hoewel deze onderneming van mening was dat zij soortgelijke eisen in eigen land al was nagekomen.

De toepassing voor de ter beschikking gestelde werknemers [61] van de bepalingen van het gastland inzake arbeidsrecht, zonder dat rekening wordt gehouden met de verplichtingen en de lasten waaraan de werkgever in zijn land van vestiging reeds heeft voldaan, kan leiden tot dubbele heffingen en tot bijkomende kosten en administratieve lasten voor dienstverleners uit andere lidstaten. Dergelijke situaties, met name inzake minimumloon [62] of betaalde vakantie [63], zouden vooral een sterke restrictieve werking hebben in geval van kortstondige dienstverlening, alsook voor KMO's en voor in grensgebieden gevestigde dienstverleners die in het kader van hun dienstverlening regelmatig werknemers in meer lidstaten ter beschikking willen stellen.

[61] Ongeacht of zij burger zijn van een lidstaat of van een derde land.

[62] Wat meer bepaald de lonen betreft, blijkt uit diverse bijdragen dat de beperkingen voortvloeien uit verschillende loonberekeningsmethoden. Zo wordt bijvoorbeeld gewezen op moeilijkheden omdat het gastland niet alle loonelementen van het land van vestiging boekt (bijvoorbeeld dertiende of veertiende maand), wat kan leiden tot een hoger loon dan in het gastland wettelijk verplicht is.

[63] Bijvoorbeeld de verplichting om bijdragen te storten aan een derde organisatie (vakantiefonds), terwijl de ter beschikking gestelde werknemers krachtens de bepalingen van hun land al een vergelijkbare bescherming genieten waardoor hun vakantievergoeding verzekerd is. In een bepaald geval bleef de vergoeding van de werkgever voor de uitvoering van de opdracht tot het einde van de gerechtelijke procedure geblokkeerd.

Zo werd bijvoorbeeld gemeld dat de uitvoering van werkzaamheden in een andere lidstaat door een klein ambachtelijk bedrijf uit economisch oogpunt oninteressant gebleken is, omdat dit bedrijf verplicht was om voor alle socialezekerheidsbijdragen voor zijn ter beschikking gestelde werknemers een kwartaalvoorschot te storten, wat zou leiden tot de blokkering van een te groot bedrag, ook al wordt dit bedrag naderhand teruggestort [64].

[64] Zie "Artisanat, Petites entreprises et zones frontalières - Analyse de cas particuliers d'entreprises travaillant en pays limitrophes (seconde action expérimentale)", Conseil Interrégional des Chambres des Métiers Saar-Lor-Lux, 1996.

Deze restrictieve effecten worden versterkt door zware sancties [65], ook van strafrechtelijke aard, die soms discriminerend worden geacht door dienstverleners die hun verplichtingen inzake voorafgaande aangifte of de voorschriften van het arbeidsrecht niet naleven.

[65] Bijvoorbeeld bedraagt de minimumboete in een lidstaat EUR 1 000, ook voor eenvoudige materiële tekortkomingen, en kan zij oplopen tot EUR 26 000 en zelfs de tijdelijke uitsluiting van overheidsopdrachten omvatten.

De procedures en voorwaarden voor terbeschikkingstelling van burgers van derde landen die in diverse lidstaten bijna op feitelijke vergunningsregelingen neerkomen [66] en de traagheid en de duur van deze procedures werden eveneens genoemd [67] als elementen die de dienstverlening kunnen bemoeilijken en in sommige gevallen zelfs denkbeeldig maken [68]. Dergelijke moeilijkheden kunnen vooral de hightechsectoren treffen, waar de ondernemingen hun behoefte aan vakkundigheid willen dekken door een beroep te doen op medewerkers uit derde landen, bijvoorbeeld softwareontwerpers.

[66] Dit gaat van de verplichting om in het gastland een werkvergunning te verkrijgen, die pas wordt verleend nadat de situatie van de arbeidsmarkt van het gastland is onderzocht, tot het verkrijgen van een "werkvisum" of en verblijfstitel, als voorwaarden voor terbeschikkingstelling.

[67] Zie in dit verband met name de studie "Managing mobility matters - a European perspective", PriceWaterhouse Coopers, 2002, punt 2.5, en het verslag van het panel op hoog niveau voor het vrije verkeer van personen, onder voorzitterschap van Simone Veil, bij de Commissie ingediend op 18.9.1997 (verslag-Veil), hoofdstuk 6.

[68] Overigens kan de terbeschikkingstelling in een andere lidstaat van burgers van derde landen die in een lidstaat verzekerd zijn, eveneens moeilijker en duurder worden doordat zij in principe niet automatisch gedekt zijn door Verordening (EEG) nr. 1408/71 van de Raad van 14 juni 1971 betreffende de toepassing van de socialezekerheidsregelingen op loontrekkenden en hun gezinnen, die zich binnen de Gemeenschap verplaatsen. Over een voorstel van de Commissie om het toepassingsgebied van Verordening 1408/71 uit te breiden tot onderdanen van derde landen, hebben de ministers op de Raad van 3.6.2002 overeenstemming bereikt.

Bij terbeschikkingstelling van personeel uit derde landen bestaat in diverse lidstaten de verplichting dat de betrokken werknemer sedert ten minste een jaar, en soms langer, deel uitmaakt van het personeel van de onderneming die hem ter beschikking stelt. Soms moet deze werknemer zelfs in het bezit zijn van een arbeidsovereenkomst voor onbepaalde duur. Bovendien kan het lang duren alvorens het document of de documenten die voor terbeschikkingstelling vereist zijn, worden verstrekt (in sommige gevallen tot zes maanden).

(ii) Gebruikmaking van uitzendbureaus of uitzendkrachten uit andere lidstaten

De ondernemingen die eventueel een beroep moeten doen op een uitzendbureau dat in een andere lidstaat is gevestigd of op uitzendkrachten in een andere lidstaat [69] kunnen met een hele reeks moeilijkheden worden geconfronteerd.

[69] Bijvoorbeeld om aan behoefte aan vakkundigheid te voldoen, om aan een grote werkbelasting, met name tijdens een bepaald seizoen, het hoofd te bieden of om bij het beheer van hun hulpbronnen over enige flexibiliteit te beschikken.

De voorafgaande vergunningen [70] of de vestigingseisen [71] die uitzendbureaus worden opgelegd, kunnen verhinderen dat ondernemingen een beroep doen op een bureau dat is gevestigd in een andere lidstaat en niet over deze toestemming beschikt. Dit beperkt de toegang van ondernemingen tot uitzendkrachten uit andere lidstaten [72]. Dat kan een dienstverlener er ook van weerhouden een beroep te doen op werknemers die door een bureau uit zijn lidstaat ter beschikking worden gesteld voor de verlening van een dienst in een andere lidstaat waar een dergelijke vergunning vereist is. Dergelijke regelingen kunnen bovendien tot gevolg hebben dat de uitvoering van een opdracht vertraging oploopt of zelfs dat de uitvoering ervan binnen de overeengekomen termijn onmogelijk wordt gemaakt [73].

[70] De vergunningsvoorwaarden en -procedures, de duur ervan en de daarmee gepaard gaande borgsommen en garanties kunnen eveneens de restrictieve effecten van deze vergunningsregelingen versterken. De verlening van een vergunning kan gekoppeld worden aan de hoedanigheid of de structuur van het dienstverlenend bedrijf of aan het minimaal maatschappelijk kapitaal van het bureau. Zij kan ook afhangen van de storting van borgsommen, garanties of rechten. In een bepaalde lidstaat is een onderneming die op een uitzendbureau een beroep wilde doen om het hoofd te bieden aan een uitzonderlijke toename van zijn werkbelasting, er niet in geslaagd gebruik te maken van een in een andere lidstaat gevestigd bureau gezien de lange termijn voor het verkrijgen van een vergunning (vier maanden). Overigens kan de in sommige lidstaten bestaande verplichting om vooraf de vakverenigingen te raadplegen, zelfs in dringende gevallen, de procedure aanzienlijk vertragen.

[71] Er kan worden geëist over een plaatselijke vertegenwoordiger te beschikken of zelfs in meer regio's van een lidstaat "actief" te zijn.

[72] Meer bepaald werden de "nichesectoren" genoemd (zoals hightechsectoren en de burgerluchtvaart) maar ook de sectoren bouw, toerisme, horeca en gezondheidszorg.

[73] Zo heeft bijvoorbeeld een luchtvaartmaatschappij geen gebruik kunnen maken van de diensten van een uitzendbureau dat gespecialiseerd is in de beschikbaarstelling van verkeersvliegers omdat het desbetreffende bureau niet in de lidstaat van de luchtvaartmaatschappij was gevestigd.

De aan sommige sectoren opgelegd verbodsbepalingen of de beperkingen bij de gebruikmaking van uitzendkrachten [74] (zoals de verplichting om de specifieke behoefte daartoe te rechtvaardigen) verschillen van lidstaat tot lidstaat. Bij de grensoverschrijdende verlening van een dienst kan dit de terbeschikkingstelling van uitzendkrachten door een bedrijf belemmeren [75].

[74] Deze verbodsbepalingen gelden voor diverse sectoren (bouw, koopvaardij, overheid, verhuizing of laaggekwalificeerde activiteiten) maar kunnen ook worden beperkt om specifieke redenen (toename van de werkbelasting van de onderneming, uitvoering van specifieke en buitengewone taken, vervanging van werknemers, seizoenactiviteiten of opzetten van een nieuwe activiteit).

[75] Daarbij komen nog specifieke fiscale en sociale bepalingen voor uitzendwerk waardoor de werknemers die door een in een andere lidstaat gevestigd bureau ter beschikking worden gesteld, nog duurder worden. Zo kan bijvoorbeeld de onderneming die gebruikmaakt van uitzendwerk dubbel worden belast vanaf de eerste dag dat de dienst wordt verleend of kan zij hogere socialezekerheidsbijdragen moeten betalen. In sommige lidstaten kan zij ook een vergoeding voor de beëindiging van de overeenkomst moeten betalen.

(iii) Andere moeilijkheden bij het grensoverschrijdend inzetten van werknemers

Uit bijdragen is gebleken dat de ondernemingen met moeilijkheden af te rekenen hebben [76] wanneer zij personeel in een of meer andere lidstaten willen werven of in dienst willen nemen, met name om aan hun behoefte aan vakkundigheid te voldoen [77]. Dit geldt vooral voor ondernemingen die in meer lidstaten zijn gevestigd of die grensarbeiders in dienst hebben. Deze moeilijkheden zijn het gevolg van hindernissen voor de grensoverschrijdende mobiliteit van werknemers binnen de interne markt.

[76] Overigens hebben de moeilijkheden die te maken hebben met de eisen inzake nationaliteit, woonplaats en beroepskwalificaties, die in het deel over de vestiging van een dienstverlenend bedrijf zijn genoemd, eveneens een remmende werking op de mobiliteit van werknemers.

[77] Met name in de sectoren informatietechnologie, communicatie, bouw, gezondheidswezen en toerisme.

De verschillen tussen de nationale regelingen op het gebied van bezoldiging, belastingen [78] en sociale bescherming worden als oorzaak van grote moeilijkheden gezien [79] voor ondernemingen die migrerend personeel of grensarbeiders in dienst hebben of willen werven [80] en kunnen bijkomende kosten en administratieve lasten met zich meebrengen.

[78] De verschillende belastingregelingen (hoogte en structuur van de belastingen) worden in diverse bijdragen genoemd als de grootste hinderpaal voor de mobiliteit van werknemers, daar migrerende werknemers of grensarbeiders vaak zwaarder worden belast, ondanks de bilaterale overeenkomsten inzake dubbele belasting (zie het verslag-Veil, op.cit., alsmede de studie "Managing mobility matters - a European perspective" op.cit.).

[79] In de studie "Barriers to Trade in Business Services", op.cit., punt 4, alsmede in de studie "Managing mobility matters - a European perspective", op.cit., wordt gezegd dat vooral een negatief effect uitgaat van de verschillen op het gebied van inkomensbelasting en pensioenrechten de mogelijkheid van de ondernemingen om hun activiteiten in meer lidstaten uit te oefenen en met name om plaatselijk personeel in een andere lidstaat te werven.

[80] Bijvoorbeeld een onderneming die gekwalificeerd personeel wil werven, zal de gegadigden niet steeds informatie kunnen verstrekken over het precieze bedrag aan belastingen en premies die zij moeten betalen, ook al werd dit door de invoering van de euro vergemakkelijkt.

De pensioenpremies die migrerende werknemers betalen aan pensioeninstellingen in de lidstaat waar zij wonen, zijn bijvoorbeeld niet altijd aftrekbaar van de belastingen die zij betalen aan de lidstaat waar zij hun activiteit uitoefenen.

De complexiteit van de regelgevingen inzake sociale zekerheid in alle lidstaten kan ondernemingen ervan weerhouden migrerende of grensarbeiders in dienst te nemen [81] en kan bijkomende kosten en administratieve lasten met zich meebrengen.

[81] Er zijn vooral toepassingsproblemen gemeld met Verordening 1408/71 inzake de coördinatie van socialezekerheidsregelingen (moeilijkheden bij de bepaling van het toepasselijke stelsel, met name voor grensarbeiders, niet-toepassing van de bepalingen van de verordening voor prestaties die gebaseerd zijn op collectieve arbeidsovereenkomsten, bijvoorbeeld in het geval van bestaande beroepspensioenregelingen. Overigens waren er ook problemen met dubbele heffing van bijdragen bij terbeschikkingstelling, hoewel de formulieren E 101 en E 128 werden gebruikt. Er zij op gewezen dat de Commissie een voorstel ter vereenvoudiging van deze verordening heeft ingediend.

De verschillende pensioenregelingen en de hinderpalen voor de overdracht van pensioenen, ook voor aanvullende pensioenen [82], kunnen een restrictieve werking hebben op de mobiliteit van migrerende werknemers of grensarbeiders en hoge financiële en administratieve lasten veroorzaken, omdat daardoor bijvoorbeeld ondernemingen die in diverse lidstaten zijn gevestigd hun persioenbeheerssystemen niet kunnen centraliseren.

[82] De moeilijkheden in verband met de overdraagbaarheid van verworven aanvullend- pensioenrechten voor migrerende werknemers worden met name genoemd in het bovengenoemde actieplan van de Commissie voor vaardigheden en mobiliteit.

(iv) Grensoverschrijdend gebruik van diensten aan bedrijven

Behalve van arbeidskrachten maakt een onderneming gewoonlijk ook gebruik van een hele reeks "diensten aan bedrijven" die als input dienen voor de verlening van haar diensten. Dat kan gaan om diensten op het gebied van juridische bijstand, boekhouding, marketing, websiteontwerp, leasing en huur van materieel, vervoer en klantenservice.

Het grensoverschrijdend gebruik van diensten aan bedrijven kan op moeilijkheden stuiten die een onderneming ervan kunnen weerhouden een beroep te doen op dienstverleners uit andere lidstaten die onder meer qua kwaliteit en prijs interessantere diensten bieden. Deze moeilijkheden kunnen een onderneming er bij de verlening van diensten in een andere lidstaat ook van weerhouden een beroep te doen op dienstverleners met wie zij gewoonlijk werkt.

Een afvaltransportbedrijf kan bijvoorbeeld worden verhinderd gebruik te maken van de diensten van zijn milieuadviseur omdat deze niet het recht heeft zijn diensten in andere lidstaten te verlenen.

Voorzover dergelijke moeilijkheden de dienstverlening aan ondernemingen beïnvloeden, zullen zij uit het oogpunt van de distributie van diensten worden behandeld.

(v) Grensoverschrijdend gebruik van apparatuur en materieel

Bij de verlening van grensoverschrijdende diensten zijn problemen in verband met het gebruik van technische voorzieningen gesignaleerd [83]. Deze problemen kunnen vakmensen grote hinder bezorgen wanneer deze van de vrijheid van dienstverrichting gebruik willen maken en zij kunnen deze vrijheid zelfs in het gedrang brengen, door beperkingen op het gebruik van zijn technische apparatuur of zijn speciaal materieel voor de uitoefening van zijn activiteit op te leggen [84]. Deze moeilijkheden kunnen meer bepaald betrekking hebben op technische laboratoriumapparatuur, het gebruik van beroepsvoertuigen, materieel van beursstands, machines voor wegwerkers, aannemersmaterieel, voertuigen voor geldvervoer of technische normen voor elektronische handtekeningen. In sommige gevallen eisen de lidstaten infrastructuur en materieel die niet kunnen worden vervoerd naar het land waar de dienst wordt verleend.

[83] Bijvoorbeeld de apparatuur die wordt gebruikt door analyselaboratoria, beursexposanten, certificeerders, opticiens, podologen, aannemers (die worden geconfronteerd met uiteenlopende wetgevingen op het gebied van bouwmateriaal en met meervoudige inspecties voor huurkranen, wat hogere kosten en vertragingen tot gevolg heeft). Andere moeilijkheden vloeien bijvoorbeeld daaruit voort dat bedrijven die SMS-berichten versturen een verbinding tot stand moeten brengen met elke exploitant die bij de grensoverschrijdende verzending van berichten een rol speelt.

[84] Bijvoorbeeld het feit dat van een in een lidstaat gevestigde podoloog wordt geëist dat hij over niet-vervoerbaar materieel en over een duurzame infrastructuur beschikt in het land waar diensten worden verleend, komt erop neer dat hij van de vrijheid van dienstverrichting geen gebruik kan maken wanneer hij zich niet in dat land vestigt.

De invoering van de euro heeft bijvoorbeeld geleid tot een sterke stijging van de vraag naar grensoverschrijdende geldvervoer, omdat de centrale banken steeds meer geld laten maken in een andere deelnemende lidstaat en handelsbanken en grootwinkelbedrijven er belang bij kunnen hebben zich in andere lidstaten te bevoorraden. Verschillende nationale voorschriften voor geldvervoer, met inbegrip van de technische eisen voor apparatuur en voertuigen, bemoeilijken echter de verlening van dergelijke diensten tussen lidstaten.

3. Moeilijkheden bij de verkoopbevordering van diensten

Deze fase is doorslaggevend, met name voor de grensoverschrijdende dienstverlening, aangezien ondernemingen in ieder geval hun dienst moeten promoten om op een nieuwe markt in een andere lidstaat te kunnen doordringen. Op dit gebied is het inderdaad essentieel knowhow en specialisatie te promoten, omdat dit in dit geval de belangrijkste elementen zijn die ondernemingen van elkaar onderscheiden. De commerciële communicatie wordt echter voor talrijke dienstverleningsactiviteiten [85] door strikte en ingewikkelde voorschriften geregeld, die ook nog eens per lidstaat verschillen, wat het voor een dienstverlener moeilijk of zelfs onmogelijk kan maken om voor zijn knowhow in geheel Europa of grensoverschrijdend promotie te voeren.

[85] De meest uiteenlopende sectoren (gereglementeerde beroepen, distributie, telecommunicatie, pers, uitgeverij of film, financiële diensten) worden getroffen door verbodsbepalingen of beperkingen wat het gebruik van commerciële communicatie betreft.

(i) Vergunnings-, registratie- of aangifteprocedures

Een voorafgaande vergunning kan voor communicatie over bepaalde diensten worden verlangd. Deze vergunningsmechanismen kunnen in geval van grensoverschrijdende verkoopbevordering voor bijkomende vertraging en administratieve lasten zorgen.

Voor financiële diensten is in sommige lidstaten voorafgaande toestemming vereist voor alle of voor sommige vormen van reclame voor alle of voor bepaalde soorten financiële diensten.

Voor de distributiediensten is toestemming vereist voor verkoopbevordering voor bepaalde producten [86], voor bepaalde vormen van verkoopbevordering [87] of voor het gebruik van bepaalde communicatiedragers [88].

[86] Bijvoorbeeld voor reclame voor medicijnen die zonder medisch voorschrift verkrijgbaar zijn, kan voorafgaande toestemming vereist zijn of voor de aankondiging van groente- en fruitprijzen buiten de verkooppunten kan een sectoraal akkoord vereist zijn. Zie de OESO-studie "Assessing barriers to trade in services: retail trade services", op.cit., OESO, 2.10.2000.

[87] Bijvoorbeeld is in sommige lidstaten voorafgaande toestemming voor spelen en wedstrijden vereist.

[88] Bijvoorbeeld voor ambulante aankondigingen, met name voor het verkeer van voertuigen met reclameboodschappen voor elk district van een grote stad.

Een aangifte bij een bepaalde instantie kan eveneens voor sommige vormen van verkoopbevordering of voor reclame voor sommige diensten vereist zijn [89] en kan voor bijkomende vertragingen en administratieve lasten zorgen in geval van grensoverschrijdende verkoopbevordering.

[89] Bijvoorbeeld moet de organisator van een promotiespel of -wedstrijd in sommige lidstaten aangifte bij de overheid doen. In andere landen moet voor alle reclame voor een onderwijsinstelling vooraf bij het ministerie van Onderwijs een aanvraag worden ingediend.

(ii) Verbod op commerciële communicatie

Het verbod op commerciële communicatie voor bepaalde soorten diensten, bepaalde categorieën afnemers of bepaalde communicatiedragers treft vooral de dienstverleners uit andere lidstaten hard omdat deze, in tegenstelling tot de binnenlandse ondernemingen, niet over andere mogelijkheden beschikken om hun producten of diensten bekend te maken.

Voor sommige gereglementeerde beroepen geldt een totaal reclameverbod, bij wet ingesteld of door een gedragscode geregeld, wat de kansen beperkt om buiten de grenzen van het land waar ze zijn gevestigd een clientèle op te bouwen.

Sommige beroepen, bijvoorbeeld artsen, accountants of ingenieurs mogen in sommige lidstaten geen enkele vorm van reclame maken, wat zelfs de communicatie van feitelijke informatie onmogelijk maakt.

Verbodsbepalingen voor andere diensten kunnen gelden voor bepaalde communicatiedragers [90] of voor specifieke afnemers [91].

[90] Bijvoorbeeld kan televisiereclame voor bepaalde sectoren geheel worden verboden, zoals in een lidstaat voor distributie, pers, uitgeverij en film het geval is.

[91] Sommige verbodsbepalingen voor communicatie zijn vaak bedoeld om minderjarigen te beschermen. Bijvoorbeeld is in sommige lidstaten televisiereclame voor kinderen volledig of op bepaalde tijdstippen verboden. In andere lidstaten is televisiereclame voor speelgoed tussen 7.00 en 22.00 uur verboden.

(iii) Inhoud van commerciële communicatie

Het soort toegestane communicaties kan ook worden beperkt en dat kan in een grensoverschrijdende context moeilijkheden opleveren. In sommige lidstaten is commerciële communicatie voor gereglementeerde beroepen niet alleen beperkt tot feitelijke informatie maar is deze feitelijke informatie op zich aan beperkingen onderhevig [92]. Bijvoorbeeld mogen in sommige lidstaten bepaalde soorten inlichtingen zoals prijzen of een vergelijking tussen de geboden diensten en de prijs ervan niet het voorwerp van commerciële communicatie uitmaken.

[92] Talrijke beroepen hebben met dit soort beperkingen te maken: auditors, artsen, apothekers, architecten, accountants, notarissen en advocaten.

Gereglementeerde beroepen zoals advocaten mogen in sommige lidstaten in hun communicaties met het publiek geen melding maken van hun specialisatie, wat hun mogelijkheden beperkt om nieuwe cliënten uit andere lidstaten aan te trekken.

Inhoudelijke beperkingen die te maken hebben met het bedoelde publiek, die van lidstaat tot lidstaat sterk verschillen, kunnen eveneens voor bepaalde diensten gelden, met name voor mededelingen aan minderjarigen [93].

[93] Bijvoorbeeld bepaalt regelgeving inzake verkoopbevordering in een lidstaat dat de waarde van prijzen van wedstrijden en spelen voor minderjarigen niet meer dan EUR 0,7 mag bedragen.

Beperkingen die te maken hebben met de aangevoerde argumenten kunnen in sommige lidstaten bijvoorbeeld het verbod van sommige argumenten inhouden, bijvoorbeeld argumenten die het "