Advies over het thema "Maatregelen tegen de sociaal-economische en milieugevolgen van de droogte in Zuid-Europa"

(96/C 100/12)

Op 1 februari 1995 heeft het Comité van de Regio's, overeenkomstig artikel 10 lid 1 van zijn Reglement van Orde, besloten een initiatiefadvies op te stellen over het voornoemde thema.

Commissie 2 voor "Landinrichting, Land- en bosbouw, Jacht, Visserij, Zee en Bergstreken", die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 24 maart 1995 met meerderheid van stemmen goedgekeurd. Rapporteur was de heer Rodríguez Ibarra.

Het Comité van de Regio's heeft tijdens zijn achtste zitting van 19 en 20 juli 1995 (vergadering van 19 juli 1995) het volgende advies uitgebracht.

1. Inleiding

1.1. Steeds minder kunnen droogte, overstromingen en andere met klimatologische omstandigheden samenhangende natuurrampen als problemen van conjuncturele aard worden beschouwd. Analyse van lange meteorologische cycli leert dat zich op aarde momenteel een ingrijpende klimaatsverandering voltrekt. Hoewel deze verandering ten dele moet worden toegeschreven aan nog onbekende oorzaken waarop de mens geen vat heeft, hangt deze ontwikkeling ook samen met het wereldwijde optreden van de mens zelf.

1.2. Water, dat tot voor kort overal in Europa voorhanden was, begint in een groot deel van het zuiden van ons continent een schaars goed te worden. Tegelijkertijd worden het centrum en het noorden van de Gemeenschap, mede als gevolg van de kanalisatie van rivieren en de aanleg van grote verkeersverbindingen over land, geplaagd door overstromingen. Nu de voor het beheer van watervoorraden benodigde infrastructuur in alle landen van de Unie beschikbaar is, wordt een aantal zuidelijke lid-staten geconfronteerd met hardnekkige periodes van droogte waardoor stuwmeren leeg raken en de landbouw wordt bedreigd, terwijl meer centraal gelegen gebieden te kampen hebben met verschrikkelijke overstromingen die de levens en de bezittingen van de bevolking ernstig in gevaar brengen. Aldus staan lege stuwmeren in de ene lid-staat tegenover overgelopen dijken in de andere.

1.3. In de EU is het gemiddelde waterverbruik in de periode 1970-1985 gestegen van 600 tot 800 kubieke meter per persoon per jaar. Deze cijfers zeggen echter weinig over de manier waarop water wordt gebruikt en over de economische betekenis van deze natuurlijke hulpbron. Terwijl het waterverbruik in een aantal landen grotendeels voor rekening komt van bedrijven en privéhuishoudens, wordt water in de landen rond de Middellandse Zee, waar regenval alléén te weinig soelaas biedt, hoofdzakelijk gebruikt voor landbouwdoeleinden. Langdurige droogteperiodes, zoals die waarvan thans sprake is, hebben daar dan ook rampzalige economische gevolgen.

1.4. In het document "Europa 2000" wordt erop gewezen dat een sterke uitbreiding van het geïrrigeerde landbouwareaal in de minder ontwikkelde lid-staten in de komende jaren niet in het verschiet ligt, maar dat de handhaving van landbouwactiviteiten op min of meer het huidige niveau, alsmede de toename van industriële bedrijvigheid en een algemene verhoging van de levensstandaard waarschijnlijk zullen leiden tot een hoger waterverbruik in die landen. Tevens wordt in het document opgemerkt dat droogteperiodes, voorzieningsproblemen en een stijgend waterverbruik door de industrie op lokaal niveau tot schaarste en andere moeilijkheden kunnen leiden en dat met name eilanden met ernstige problemen te kampen kunnen krijgen.

1.5. Hoewel de vraag naar water in Europa over het geheel genomen wel door de bestaande - hernieuwbare - voorraden kan worden gedekt, leert een analyse van de situatie in de diverse regio's van de Gemeenschap dat de voorzieningsniveaus sterk uiteenlopen. Zo is in de droogste gebieden van de Unie (waar de vraag naar water voor landbouwdoeleinden het grootst is) en in een aantal gebieden met een hoog verbruik (zoals Zuidoost-Engeland) sprake van een buitensporige afname van watervoorraden.

1.6. Omdat de gevolgen van droogte pas op langere termijn zichtbaar worden, kijken mensen er anders tegenaan dan tegen natuurrampen zoals orkanen, aardbevingen of overstromingen, verschijnselen die vanwege hun plotselinge, onverwachte en "spectaculaire" karakter in de publieke opinie een groter schokeffect teweeg brengen. Wanneer echter, zoals thans in Zuid-Europa het geval is, in een bepaald gebied vier jaren achtereen praktisch geen spat regen valt, is er sprake van een catastrofe die, vanwege haar omvang en haar soms onomkeerbare gevolgen, andere schadelijke natuurverschijnselen in de schaduw stelt. In dergelijke gevallen gaat het niet meer alleen om het gigantische economische verlies dat door de droogte wordt veroorzaakt (b.v. in de vorm van onherstelbare schade aan landbouwgronden), maar ook om het feit dat de levensomstandigheden van de burgers als gevolg van ingrijpende consumptiebeperkende maatregelen ontegenzeggelijk verslechteren en milieu door steeds verder voortschrijdende woestijnvorming wordt aangetast.

1.7. De meteorologische cyclus die verantwoordelijk is voor het voortdurend gebrek aan regen in de landbouwgebieden van de Gemeenschap heeft ronduit fatale gevolgen. Hoewel de lid-staten beschikken over de infrastructuur die nodig is om water op te slaan en te verspreiden, zal de capaciteit van stuwmeren uiteindelijk enorm teruglopen indien er niet een minimum aan regen valt. Teruglopende capaciteit noopt tot rantsoenering van water en tot het verbouwen van gewassen die met weinig water toekunnen maar veel minder winstgevend zijn, zoals b.v. zonnebloemen. Om hun inkomen op peil te houden zullen boeren hun landbouwareaal dan moeten uitbreiden, met als gevolg dat zij door de landbouwautoriteiten - die geen rekening houden met de onderliggende klimatologische omstandigheden - extra zullen worden bestraft. Bovendien wordt door het opraken van watervoorraden het gebruik van grondwater in de hand gewerkt, hetgeen het gevaar van overexploitatie en uitputting met zich brengt.

1.8. Hoewel nationale wetgeving voorschrijft dat menselijke consumptie en bevoorrading van steden voorrang hebben op alle andere vormen van watergebruik, speelt het droogteprobleem in veel gebieden in Zuid-Europa niet alleen in de landbouw, maar doet het zich ook gevoelen in de vorm van moeilijkheden met en beperkingen op het huishoudelijk gebruik van water. Aldus leidt gebrek aan een eerste levensbehoefte tot een aantasting van de kwaliteit van het bestaan en is het schadelijk voor in economisch opzicht essentiële vormen van dienstverlening (b.v. toerisme). In dit verband kan worden opgemerkt dat een aantal steden in Zuid-Europa ziet aankomen dat ze zich in de toekomst d.m.v. tankers zullen moeten bevoorraden.

1.9. Dat het gebrek aan regen een zeer belangrijke oorzaak is van de woestijnvorming in veel gebieden in Zuid-Europa behoeft nauwelijks betoog. Vegetatie verdwijnt, deels door droogte, deels door bosbranden, die erosie in de hand werken. De tijd is dus gekomen om het droogteprobleem systematisch aan te pakken en niet meer op ad hoc-basis, zoals tot dusverre het geval was.

1.10. Totnogtoe lag de nadruk van het Gemeenschapsbeleid en van de communautaire wetgeving op de kwaliteit van water. Thans gaat het echter niet meer alleen om de verontreiniging van zwemwater of om de door de industrie veroorzaakte vervuiling van rivieren, grondwater of visgronden, m.a.w. om een kwalitatief probleem, maar ook om schaarste en bijgevolg de noodzaak van besparing en een betere territoriale verdeling van water, m.a.w. om een kwantitatief probleem.

1.11. Net als voor alle andere schaarser wordende hulpbronnen, geldt ook voor water dat de lid-staten en de Europese Unie beleidsmaatregelen moeten nemen om ervoor te zorgen dat alle burgers in de Gemeenschap over dit essentiële goed kunnen beschikken, niet alleen voor economische activiteiten zoals landbouw en veeteelt, maar ook voor privéconsumptie. Zo moet onder meer de bevoorrading van steden en dorpen worden veiliggesteld en moet de natuur tegen voortschrijdende woestijnvorming worden beschermd.

1.12. In afwachting hiervan moet echter een aantal noodmaatregelen worden genomen om de verschrikkelijke sociale, economische en milieugevolgen van de droogte die Zuid-Europa de laatste vier jaren heeft geteisterd, zoveel mogelijk te verzachten.

Het Comité van de Regio's, gelet op het bovenstaande,

2. Algemene opmerkingen

2.1. stelt met voldoening vast dat goedkeuring en toepassing van nieuwe en herziene wetgeving m.b.t. de waterhuishouding in het werkprogramma van de Commissie voor 1995 van essentieel belang worden genoemd;

2.2. attendeert de Gemeenschapsinstellingen en alle betrokken sociaal-economische actoren op het feit dat water in grote delen van de EU een schaars goed is geworden, en wijst erop dat resolute beleidsmaatregelen nodig zijn om een rationeel en zuinig beheer en de opslag van water in al zijn gebruiks- en verbruiksvormen bevorderen;

2.3. is van mening dat Gemeenschapsinstellingen en lid-staten zich bewust moeten worden van het feit dat internationale waterreservoirs op gecoördineerde wijze moeten worden beheerd, en dat regio's en lid-staten daartoe moeten samenwerken;

2.4. roept de Gemeenschapsinstellingen op, zich te blijven inzetten voor maatregelen ter beteugeling van klimaatsveranderingen, en schadelijke menselijke activiteiten actief te bestrijden (zoals thans bijvoorbeeld al gebeurt in het kader van het beleid ter vermindering van de uitstoot van broeikasgassen en ter bescherming van de ozonlaag);

3. Maatregelen met het oog op de landbouw

benadrukt dat de Europese Unie geen bevoegdheid bezit op het terrein van kwantitatief waterbeheer, en communautaire maatregelen alleen in het kader van artikel 130 A e.v. van het EG-Verdrag kunnen worden genomen;

3.1. dringt er bij de Commissie op aan dat zij met de nodige voorstellen komt om het droogteprobleem aan te pakken, waarbij aandacht moet worden besteed aan de economische, sociale en milieu-aspecten van dit probleem en waarbij de in dit advies neergelegde uitgangspunten ter harte moeten worden genomen;

3.2. dringt er bij de Commissie op aan dat zij ter bestudering van het droogteprobleem in de context van het Vierde Kaderprogramma voor O& O een wetenschappelijke commissie in het leven roept, zodat gespecialiseerde onderzoeksinstellingen, universiteiten en gezaghebbende deskundigen op het gebied van klimaatsverandering hun activiteiten onderling kunnen afstemmen;

3.3. is van mening dat de Gemeenschapsinstellingen al het mogelijke moeten doen om de beschikbaarheid en een spaarzaam en rationeel gebruik van water voor landbouwdoeleinden te bevorderen; zij zullen dus moeten ijveren voor de bouw van stuwmeren en andere waterbouwkundige projecten, de aanleg van ontziltingsinstallaties, het hergebruik van rioolwater en het slaan van putten, waarbij erop moet worden toegezien dat de grondwaterspiegel op een aanvaardbaar peil blijft; ook moeten overheden in de hele EU zich inzetten voor zuiniger irrigatietechnieken, b.v. door verbetering van buizenstelsels, druppelbevloeiing en de invoering van hoeveelheidsbeperkingen en gebruiksmeters;

3.4. vindt dat van een toestand van droogte moet worden gesproken wanneer de hoeveelheid neerslag 50 % lager ligt dan een gemiddelde waarvan duur en criteria na een door de Commissie verricht onderzoek zouden kunnen worden vastgesteld.

3.5. In een dergelijke situatie moet de Commissie een onderzoek instellen naar mogelijke economische schade en dienen alle Gemeenschapsinstellingen na te gaan of op basis van de in het Verdrag geboden mogelijkheden (b.v. artikel 130B) specifieke steunmaatregelen moeten worden genomen. Genoemde schade moet worden vastgesteld aan de hand van een methode waarin ook macro-economische grootheden worden meegenomen, met name de verslechtering van oogstcijfers ten opzichte van het gemiddelde van de afgelopen 5 jaren en de afname van het aantal gebruikte arbeidskrachten. Ook moet worden nagegaan in welke mate aan de landbouw gelieerde sectoren - zoals de voedselverwerkende industrie en de agrarische dienstverlening - schade ondervinden van de droogte.

3.6. Wanneer droogte boeren dwingt tot de aanplant van gewassen met een laag waterverbruik, mogen bij eventuele overschrijdingen van de toegestane oppervlakte bouwland geen sancties worden opgelegd, op voorwaarde dat de totale produktie de gemiddelde opbrengst van de als bouwland aangewezen oppervlakte niet overschrijdt.

3.7. Als een gemeenschappelijke marktordening voorziet in een subsidieregeling voor braaklegging, moeten door droogte geteisterde gebieden voorrang krijgen, en wanneer gewassen door gebrek aan water verloren gaan, moet dit als vrijwillige braaklegging worden beschouwd en bijgevolg recht geven op compensatie.

3.8. Door droogte getroffen veeteeltgebieden moeten tijdelijk subsidies kunnen krijgen voor de aankoop van veevoer ter vervanging van natuurlijk groenvoer dat door de droogte verloren is gegaan.

3.9. Aangezien boeren door droogte met hogere schulden worden opgezadeld, moeten de bevoegde autoriteiten mogelijkheden creëren voor heronderhandelingen over hun schuldenlast (hergroepering van de schulden, lagere rentepercentages en ruimere aflossingstermijnen).

3.10. Ten behoeve van aan de landbouw gelieerde sectoren dienen maatregelen te worden genomen om de toegang tot zachte leningen te vergemakkelijken en de invoer van grondstoffen uit andere gebieden te vereenvoudigen (en op die manier de continuïteit van de produktieactiviteiten in de voedselverwerkende industrie te waarborgen). In geval van aanhoudende droogte moeten ook de handelssector en aanvullende diensten in aanmerking komen voor deze zachte leningen.

4. Maatregelen met het oog op het milieu

4.1. Niet alleen moet het huidige beleid inzake waterkwaliteit worden voortgezet, ook is het zaak dat de communautaire programma's m.b.t. herbebossing worden geïntensiveerd en dat meer wordt gedaan tegen bosbranden en erosie.

4.2. In deze programma's moet een belangrijke plaats worden ingeruimd voor het herstel van de vegetatie aan de oevers van bovenlopen van rivieren en stroomgebieden, omdat op die manier kan worden voorkomen dat stuwmeren dichtslibben.

4.3. In de milieu-educatieprogramma's van de Gemeenschap moet meer nadruk worden gelegd op campagnes ter bevordering van een zuiniger watergebruik.

4.4. Er moet meer onderzoek worden verricht om onderaardse waterreservoirs op te sporen en te inventariseren, waarbij speciale aandacht moet worden besteed aan de vraag of en in hoeverre exploitatie ervan mogelijk is.

5. Maatregelen met het oog op de watervoorziening van de bevolking

5.1. In samenwerking met de lid-staten, regio's en consumentenorganisaties dient de Commissie zich in te zetten voor Europese campagnes ter bevordering van een rationeel gebruik van water in privé-huishoudens.

5.2. Voorts is het zaak dat de bevoegde autoriteiten - met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel - investeren in het onderhoud van bevoorradings- en distributienetwerken, zodat het weglekken van water tot een minimum kan worden beperkt en alleen nog door natuurlijke verdamping water verloren kan gaan.

5.3. De in dit advies genoemde doelstellingen kunnen het best via een toekomstgerichte milieustrategie worden verwezenlijkt. Beseft moet worden dat lokale en regionale milieumaatregelen slechts een beperkt effect hebben. De genoemde problemen dienen d.m.v. een lange-termijnstrategie te worden opgelost.

Brussel, 19 juli 1995.

De voorzitter van het Comité van de Regio's

J. BLANC