COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 15.07.1997 
COM(97) 334 def. 
WITBOEK OVER DE VAN DE RICHTLIJN 
BETREFFENDE DE ARBEIDSTIJD UITGESLOTEN 
SECTOREN EN ACTIVITEITEN 
(Door de Commissie ingediend) 

Witboek over de van de richtlijn betreffende de arbeidstijd 
uitgesloten sectoren en activiteiten 
lnhoud 
IN LEIDING 
DEEL 1: ACHTERGROND EN ANALYSE 
Gemeenschapshandvest van de sociale grondrechten 
van de werkenden 
Richtlijn betreffende de arbeidstijd 
Openbare veiligheid 
Probleemstelling 
Aard en omvang van de uitsluiting 
Zelfstandigen 
W erkgelegenheid in de uitgesloten sectoren 
Wettelijke en cao-bepalingen in de lidstaten 
Actie op communautair niveau 
Paritaire comites en studies 
Analyse en evaluatie van de afzonderlijke sectoren 
Wegvervoer 
Spoorvervoer 
Openbaar vervoer 
Binnenvaart 
Luchtvervoer 
Zeevervoer 
Zeevisserij 
Andere activiteiten op zee 
Artsen in opleiding 
DEEL 2 : OPTIES 
Actiecriteria 
Beleidsopties 
Optie 1 : Niet-bindende aanpak 
Optie 2 : Zuiver sectorale aanpak 
Optie 3 : Gedifferentieerde aanpak 
Optie 4 : Zuiver horizontale aanpak 
DEEL 3 : TOEKOMSTIGE ACTIES 
Voorgestelde acties 
CONCLUSIE 
BIJLAGE 
2 3 
3 
3 
3 
4 
5 
5 
5 
6 
6 
6 
7 
8 
8 
9 
10 
10 
I I 
11 
13 
13 
15 
17 
17 
17 
17 
18 
18 
18 
19 
19 
22 
24 
Witboek over de van de richtlijn 
betreff en de de arbeidstijd uitgesloten 
sectoren en activiteiten 
INLEIDING 
1 . Het doel van dit Witboek is het 
zoeken naar de beste wegen voor het 
garanderen van de bescherming van de 
gezondheid en de veiligheid, in verband 
met de arbeidstijd, van de werknemers 
die van de Richtlijn betreffende de 
arbeidstijd (93/ I 04/EG) zijn uitgesloten. 
2. Het Witboek bestaat uit drie 
delen. Het eerste deel schetst de 
achtergrond en geeft een analyse van de 
huidige situatie. Het tweede deel 
beschrijft de mogelijke opties. In het 
derde deel zet de Commissie haar 
standpunt uiteen over de wijze waarop 
zij deze kwestie in de toekomst wil 
aanpakken, rekening houdend met de 
opmerkingen die zij in verband met dit 
Witboek zal ontvangen. 
3. Het Witboek is opgesteld na een 
informele raadpleging van ·de socialc 
partners op grond van ecn 
werkdocument van de diensten van de 
Commissie. 
3 DEEL 1: ACHTERGROND EN 
ANALYSE 
Gemeenschapshandvest van de sociale 
grondrechten van de werkenden 
4. I-let Gemecnschapshandvest van 
de sociale grondrechten van de 
werkenden bevat bepalingen ten aanzicn 
van de arbcidstijd en de vakantie. Zo 
verwijst punt 7 naar de aanpassing van 
de voorwaarden betretfonde de duur en 
de organisatie van de arbeid. Punt 8 
verwijst naar het recht van elke 
werkende op een wekelijkse rusttijd en 
een jaarlijkse vakantie, terwijl punt 19 
bepaalt dat elke werkende in zijn 
werkomgeving onder toereikende 
gezondheids- en veiligheidsvoorwaarden 
moet kunnen werken. 
Richtli.in betreffende de arbeidsti.id 
S. De Raad van Ministers hcell op 
21 november I 991 Richtlijn <JJ/I 04/E<i 
betrcffendc een aantal aspccten van de 
organisatie van de arbeidstijd 
goedgekeurd. Deze richtlijn is op artikel 
I 18A van het EG-Verdrag gebaseerd. 
Hierin staat dat de lidstaten verplicht zijn 
om "zich te heijveren om de verheterinK 
van met name het arbeidsmilieu te 
bevorderen, teneinde de vei/igheid en de 
gezondheid van de werknemers te 
beschermen ... ". 
6. De voornaamste doelstelling is 
ervoor te zorgen ~at de werknemers 
wordcn hcschermd tegen nadcligc 
effecten op hun gczondheid en veilighcid, 
vcroorzaakt door extreem langc 
wcrktijdcn, ongccigendc rusllijden or 
vcrstorcnde arbcidspatroncn. De richtlijn 
voorziet in het bijzonder in ( artikelen 3 
tot en met 8): 
• een minimale dagelijkse rusttijd van 
11 aaneengesloten uren~ 
• een pauze wanneer de dagelijks~ 
arbeidstijd meer dan 6 uren bedraagt~ 
• een minimale rusttijd van een dag per 
week~ 
• een maximale wekelijkse arbeidstijd 
van gemiddeld 48 uur, inclusief 
overwerk: 
• een jaarlijkse vakantie van 4 weken: 
• de bepaling dat nachtarbeiders 
gemiddeld niet langer dan 8 uur per 
tijdvak van 24 uur mogen werken. 
7. De richtlijn bevat verder een 
aantal bepalingen met betrekking tot de 
bescherming van de gezondheid en de 
veiligheid van nachtarbeiders en 
werknemers in ploegendienst. Zij schrijft 
ook voor <lat maatregelen moeten 
worden genomen om ervoor te zorgen 
dat de werkorganisatie overeenkomstig 
een bepaald patroon rekening houdt met 
het algemene beginsel dat het werk aan 
de werknemer moct wordcn aangepast. 
8. De richtlijn omvat uitgcbreide 
bepalingen in verband met de bij de 
toepassing van de beginselen van de 
richtlijn op specifieke situaties te 
hanteren flexibiliteit. In het bijzonder 
voorziet de richtlijn in afwijkingen van 
alle belangrijke bepalingen, met 
uitzondering van de bepaling inzake de 
jaarlijkse vakantie, in een groot aantal 
omstandigheden. Deze omvatten "voor 
werkzaamheden waarbij de werkplek en 
de woonplaats ver van elkaar verwijderd 
zijn of waarbij de verschillende 
arbeidsplaatsen van de werknemer ver 
van elkaar verwijderd zijn": "voor 
werkzaamheden waarbij de continu"iteit 
van de dienst of de produktie moct 
4 wordcn gewaarborgd"~ "in geval van le 
verwachten toename van het werk": en 
"in geval van ongeval of dreigend 
ongeval". Bovendien worden afwijkingen 
van deze bepalingen ten aanzien van elke 
activiteit toegestaan door middel van 
collectieve overeenkomsten tussen de 
sociale partners. Deze afwijkingen 
worden normaliter toegestaan "mits de 
betrokken werknemers gelijkwaardige 
compenserende rusttijden word en 
geboden". In het geval van de bepaling 
inzake een maximale wekelijkse 
arbeidstijd van gemiddeld 48 uren staan 
de afwijkingen toe de 
"refercntiepcriodcn" waarover hct 
gcmiddclde kan worden berckend uit tc 
brcidcn tot () maandcn in allc gevallcn 
waarin afwijkingcn zijn tocgcstaan en tot 
12 maanden door middel van collcctievc 
overeenkomsten tussen de sociale 
partners. 
9. De richtlijn moest uiterlijk op 23 
november 1996 door alle lidstaten ten 
uitvoer zijn gelegd. 
Openbare veiligheid 
IO. Hoewel dit Witboek specifiek 
gaat over de gezondheid en veiligheid 
van de werknemers op het werk, wenst 
de Commissie de voordclen tc 
ondcrstrcpcn die voor hct groot puhlick 
kunncn ontstaan als gccigcndc rcgclingcn 
betreffonde de arbeidstijd in alle sectoren 
worden toegepast. Dit geldt in het 
bijzonder voor de vervoersactiviteiten en 
de artsen in opleiding, in welke sectoren 
de door excessieve werktijden 
veroorzaakte vermoeidheid een direct 
risico voor het welzijn en de veiligheid 
van anderen kan vormen. Het EG­
Verdrag voorziet in specifieke 
communautaire actie op gebieden waar 
deze voor het garanderen van een hoog 
niveau van transportveiligheid is vercist. 
Wannecr een dergelijke actie bctrckking 
heeft op de arbeids-(rij)tijden, moet voor 
de nodige samenhang met maatregelen 
tcr bcschcrming van de gezondhcid en 
veiligheid van de werkncmcrs wordcn 
gezorgd. 
Probleemstelling 
Aard en omvang van de uitsluiting 
11. Het oorspronkelijke voorstel van 
de Commissie voor een richtlijn 
betreffende de arbeidstijd bestreek alle 
economische sectoren en activiteiten. De 
Raad besloot echter om sommige 
sectoren en activiteiten van de 
werkingssfeer van de richtlijn uit te 
sluiten. De precieze bewoordingen in 
verband met de werkingssfeer van de 
richtlijn zijn: "Deze richtlijn is van 
toepassing op a/le particuliere <?f 
openhare sectoren ... , met uitzonderinK 
van het weg-, lucht-, zee-en 
.\poorwegvervoer, de binnenvaart, de 
zeevisserij, andere activiteiten op zee, 
alsmede de activiteiten van arisen in 
opleiding. " ( artikel 1, lid 3 ). 
12. De zestiende overweging bij de 
richtlijn luidt als volgt: "overwegende dat 
het, vanwege de .\pecifieke aard van de 
arbeid, nodig kan zUn afzonderl!jke 
maatregelen te tre.ffen voor de 
aanpassing van de arheid\·t!jd in 
hepaalde sectoren <?f voor hepaalde 
activiteiten die huiten de werkings.~feer 
van deze richtlUn va/len ". 
13. Naar de mening van de Raad 
staan de uitsluitingen bijgevolg direct in 
verband met het type arbeid en hebben zij 
niets te maken met de suggestie <lat de 
gezondheid en veiligheid in verband met 
de arbeidstijd in deze sectoren en 
activiteiten voldoende is beschermd. Een 
gemeenschappelijk kenmerk van al deze 
sectoren, met uitzondering van de artsen 
in opleiding, is dat de betreffende 
werknemers als integrerend onderdeel 
van hun taken gewoonlijk enige tijd ver 
van huis doorbrengen. 
14. De wijze waarop de uitsluitingen 
ztJn geformuleerd is zodanig uitgelegd 
dat ge·impliceerd wordt <lat alle 
5 wcrk ncmcrs 111 de vcrvocrs- en 
zccvisscrijscctor van de wcrkingsslCcr 
van de richtlijn warden uitgesloten, ook 
als zij sedentaire taken vervullen. De 
Commissie meent dat dit moet wordcn 
verduidelijkt, aangezien er gcen 
objectieve reden bestaat voor de 
discriminatie van deze "niet-mobiele" 
werknemers in vergelijking met de 
werknemers die in andere bedrijfstakken 
soortgelijke taken uitvoeren. De toetsing 
dient betrekking te hebben op de aard 
van de activiteit en niet op een definitie 
van de "sector" waarin de werknemer 
werkt. 
1 5. In het geval van "andere 
activiteiten op zee" en "artsen in 
opleiding" wordt impliciet of expliciet 
verwezen naar "activiteiten", zodat het 
probleem van de definitie van het 
betreffende werk niet rij st. 
16. Zelfstandigen vallen niet onder 
richtlijn 93/ I 04/EG. Zelfstandige arbeid is 
niet alleen gebruikelijk in sommige 
uitgesloten sectoren, bijvoorbeeld in het 
wef:,'Vervoer en de binnenvaart, maar neemt 
ook een dominerende positie in in veel 
andere sectoren die reeds door de richtlijn 
warden bestreken, zoals de 
bouwnijverheid. Het argument dat 
bepaalde sectoren aan een speciale 
behandeling onderworpen moeten blijven 
wegens het hoge aandeel van zelfstandigen 
gaat daarom niet op. De zelfstandigen zijn 
natuurlijk niet van alle communautaire 
wetgeving uitgesloten. In de uit 
economisch oogpunt belangrijkste 
uitgesloten sector, het wegvervoer, vallen 
de zelfstandigen bijvoorbeeld onder de 
bestaande regelingen betreffende de 
rijtijden. 
17. Hoewel het doel de bescherming 
van de gezondheid en veiligheid moet zijn, 
is de Commissie echter gevoelig voor het 
effect van mogelijke verstoringen van de 
concurrentie en de noodzaak van de 
garantie van de transportveiligheid en 
daarom wordt in dit Witboek een 
gelntegreerde aanpak van het vervoer- en 
sociaal beleid van de Gemeenschap 
voorgestaa.n. 
Werkgelegenheid in de uitgesloten 
sectoren 
18. De totale werkgelegenheid, 
inclusief zelfstandigen, in a11e van de 
richtlijn uitgesloten sectoren en 
activiteiten bedraagt circa 5,6 miljoen 
arbeidsplaatsen (circa 4% van de totale 
werkgelegenheid in de EU1). Hiervan 
neemt het wegtransport 3, 5 miljoen voor 
zijn rekening. Bovendien zijn circa 3 
miljoen werknemers werkzaam in het 
wegvervoer .. voor eigen rekening"2, dat 
niet van de richtlijn is uitgesloten. 
Ramingen van de totale werkgelegenheid 
in de verschillende sectoren en 
activiteiten staan in de bijlage vermeld. 
Nadere informatie is te vinden in de 
analyse van de afzonderlijke sectoren (zie 
de punten 29 tot en met 66 hieronder). 
Wettelijke en cao-bepalingen in de 
lidstaten 
19. Sinds de goedkeuring van de 
richtlijn in 1993 hebben aanzienlijke 
wijzigingen in de nationale wetgeving 
plaatsgevonden. Deze weerspiegelen deels 
de door de lidstaten voor de 
tenuitvoerlegging van de richtlijn genomen 
maatregelen en gaan dccls in de richting 
van een grotcre flcxibiliteit m de 
arbeidstijdregelingen, vaak in combinatie 
met arbeidstijdverkorting. Een studie naar 
de wettelijke en cao-beperkingen in 
verband met de arbeidstijd in de Europese 
Unie is onlangs door de Europese Stichting 
2 Bron: Werkgclcgcnhcid in Europa 
1996 
Yooral chcmicalicn, 
lcvcnsmiddclen, 
groot/dctailhandcl olieproduktcn, 
bouw en 
6 tot verbetering van de levens- en 
arbeidsomstandigheden voorbereid1. 
20. De mate waarin algemene of 
sectorspecifieke arbeidstijdwetgeving reeds 
op de werknemers van toepassing is, 
varieert enorm tussen zowel de lidstaten als 
de sectoren. In alle lidstaten bestaat 
wetgeving die sommigc categorieen van 
werknemers enige beschcrming ten aanzicn 
van de arbeidstijd biedt. Maar er bestaat 
geen duidelijke uniformiteit of consistentie. 
In sommige gevallen is de algemene 
wetgeving in verband met de arbeidstijd 
van toepassing op sommige (of alle) 
uitgesloten sectoren en activiteiten, in 
andere gevallen bestaan er specifieke 
rechtsregels voor de betreffende sector. In 
de meeste landen wordt de wetgeving met 
collecticvc ovcrccnkomstcn aangcvuld. In 
de meeste lidstaten bestaat voor de 
mceste sectoren ook wetgcving in 
vcrband met de minimale jaarlijksc 
vakantie 
Actie op communautair niveau 
21. Tijdens de onderhandelingen met 
het Europees Parlement in tweede lezing 
heeft de Commissie zich ertoe verbonden 
om initiatieven in verband met de van de 
richtlijn uitgesloten sectoren en 
activiteiten te nemen. In haar mededeling 
aan het Europees Parlement4 heeft de 
Commissic te kcnnen gegeven dat zij 
voorncmcns was "zo snel mo~el(jk 
passende i11ilialieve11 le 11eme11 /en 
aanzien van de verschillende secloren 
die van het toepassingsgehied van de 
richtlUn zUn uitge.-.,·loten. Het 
voorhereidende werk voor de uitvoering 
van deze initiatieven wordt gedaan in 
het kader van de paritaire comites van 
1 
4 Legal and Contractual Limitations to 
Working Time in the European Union, 
uitgegeven door het Bureau voor officicte 
publicaties van de Europcse 
Gemccnschappcn en Peeters Publications 
SEC(91) I 054 van 7 juJi 1991 
de hetrokken sectoren (waar deze 
bestaan)." 
22. In het sociale actieprogramma 
voor de middellange termijn 1995-1997 
heeft de Commissie aangegeven dat "met 
de sociale partners verder zal worden 
ge.i.,proken over enl<?f verder worden 
gestudeerd op de heste manier om deze 
kwestie van de van de richt!Un inzake de 
organisatie van de arheidi.,·tUd 
uitgesloten werkzaamheden en 
sectoren... le regelen. Zo nodig zal de 
Commissie in 1996-1997 met voorstellen 
komen tot aanvulling van de richt!Un 
inzake de arheidi.,·tUd". 
23. In zijn resolutie over het sociale 
actieprogramma voor de middellange 
termijn 1995-1997 heeft het Europees 
Parlement de hoop uitgesproken dat "de 
( 'ommissie in haar volgende 
jaarprogramma voor 1996 
wetgevingsvoorstellen zal doen over ... 
richtlijnen voor arbeidstijden voor die 
sectoren die niet val/en onder de 
richtlijn betrefjende werktijden, alsmede 
acties op het gebied van de sociale 
dia/oog". In zijn resolutie over de 
verkorting en de aanpassing van de 
arbeidstijd heeft het Parlement de 
Commissie ook verzocht . . . de sociale 
partners aan te moedigen te beraadslagen 
. . . op Europees niveau met het oog op 
het sluiten van flexibele overeenkomsten 
over de verkorting en de aanpassing van 
de arbeidstijd, in het bijzonder in de 
sectoren die thans van de werkingssfeer 
van de richtlijn betreffende de arbeidstijd 
zijn uitgesloten. 
24. In haar actieprogramma voor een 
gemeenschappelijk vervoerbeleid 1995-
2000 heeft de Commissie te kennen 
gegeven <lat ztJ voornemens was 
sectorspecifieke initiatieven in verband 
met de arbeidstijd in verschillende 
tranportsectoren te nemen, zodra de 
uitkomst van de besprekingen tussen de 
sociale partners voldoende duidelijk 
7 was5. In zijn resolutie betreffende dit 
actieprogramma heeft het Europees 
Parlement de noodzaak · bevestigd van het 
indienen van wetsvoorstellen inzake de 
arbeidstijd in het vervoer, met name op 
gebieden waar de sociale partners geen 
overeenstemming hebben kunnen 
bereiken. 
Paritaire comites en studies 
25. In de vijf transportsectoren en de 
zeevisserijsector worden de discussies 
tussen de sociale partners georganiseerd 
in de vorm van paritaire comites op 
communautair niveau. 
26. De Commissie heeft de paritaire 
co mites verzocht gezamenlijke 
beschrijvingen van de bestaande situatic 
ten aanzien van de organisatie van de 
arbeidstijd in deze sectoren tc 
verstrekken en aanbevelingen te doen 
over de wijze waarop de beginselen van 
de richtlijn in verband met hun 
werkgebied moeten worden aangepast. 
27. Op 16 juni 1995 hebben de 
commissarissen Flynn en Kinnock alle 
vijf panta1re co mites in de 
transportsectoren ontmoet. Tijdens deze 
vergadering bestond grote 
overeenstemming over het feit <lat er 
geen rechtvaardiging was voor het 
uitsluiten van "niet-mobiele" werknemers 
van de werkingssfeer van de EG­
wetgeving betreffende de arbeidstijd en 
<lat iets moest worden gedaan om deze 
situatie te verhelpen. 
28. De Commissie heeft feitelijke 
studies laten uitvoeren naar de 
arbeidstijdregelingen voor "and ere 
acttv1te1ten op zee" en "artsen in 
opleiding" om ten aanzien van deze 
activiteiten de basis te leggen voor de 
analyse die volgt. 
Zic COM(95)102 def. 
Analyse en evaluatie van de 
afzonderlijke sectoren 
29. De volgende punten analyseren 
de specifieke kenmerken en vraagstukken 
in verband met de regeling van de 
arbeidstijd in elke sector en activiteit, 
waaronder met name het 
werkgelegenheidsniveau, en de 
bcsprekingen in de rclcvantc paritaire 
comites of de standpuntcn van de sociale 
partners. Deze analyse wordt telkens 
gevolgd door een evaluatie van de 
mogelijkheden voor wetgeving inzake de 
arbeidstijd in de sector, met inbegrip van de 
obstakels die kunnen ontstaan bij de 
uitbreiding van de richtlijn betreffende de 
arbeidstijd tot de werknemers in de 
betrokken sector. 
Wegyervoer 
30. Het wegvervoer is veruit de 
grootste sector die niet onder de richtlijn 
valt. Precieze cijfers zijn moeilijk vast te 
stellen. Men heeft echter geraamd6 dat de 
wegvervoeractiviteiten goed zijn voor in 
totaal 6,5 miljoen banen in de EU. 
Zelfstandige vervoerders nemen een 
groot aantal hiervan voor hun rekening. 
Er bestaan circa 1,2 miljoen 
arbeidsplaatsen in het passagiersvervoer, 
circa 2, I miljoen in het wegvervoer voor 
rekening van derden en 3 -3,5 miljoen in 
het vervoer voor eigen rekening ( vooral 
chemicalien, olieprodukten, 
Ievensmiddelen, bouw en 
groot/detailhandel). Er zij echter op 
gewezen dat de werknemers in het vervoer 
~oar eigen rekening reeds onder de richtlijn 
vallen. 
31. Het 
waarvoor 
wetgeving is de enige bedrijfstak 
relevante communautaire 
bestaat. Met name 
6 Wcgtransport in de Europese Unic: 
aspecten van de organisatie en de 
naleving van de werk- en 
rijtijdregelingen 
8 Verordening nr. 3820/85 voorziet in 
maximale dagelijkse rijtijden van negen 
uur die in de loop van een week 
tweemaal tot I 0 uur kunnen worden 
verlengd (op voorwaarde dat in de 
daaropvolgende week een 
compenserende rusttijd wordt verleend), 
in onderbrekingen van ten minste 45 
minutcn na vier en ccn half uur rijden en 
in minimale dagclijksc rusttijdcn van elf 
achterccnvolgcndc uren, die maximaal 
drie maal per week tot minimaal negen 
achtereenvolgende uren kunnen worden 
bekort. Maar er zijn belangrijke 
verschillen tussen deze verordening en de 
richtlijn betreffende de arbeidstijd. De 
bepalingen van Verordening nr. 3820/85 
hebben niet alleen tot doel de gezondheid 
en de veiligheid van de werknemers te 
beschermen, maar zij zijn in de eerste 
plaats oak bedoeld om de 
concurrentievoorwaarden tussen alle 
soorten wegvervoerondernemers te 
harmoniseren en de verkeersveiligheid en 
de arbeidsomstandigheden in het 
algcmecn te verbetcren. Gezien het 
directe verb and met de 
vcrkeersveiligheid is de verordening niet 
allecn van tocpassing op de werknemcrs 
maar ook op de zelfstandige vervocrders. 
32. Verordening 3820/85 stelt echter 
geen maximale tijden vast voor andere 
activiteiten dan rijden, zoals lossen en 
laden, die een belangrijk deel van de 
dagelijkse arbeidstijd van de bestuurders 
kunnen vormen en niet onder de 
verordening vallen. Dit kan in sommige 
gevallen tot extreem lange totale 
arbeidstijden leiden. Yerder bestaan er 
veel uitsluitingen en mogelijkheden voor 
verdere uitzonderingen op de 
verordening. Als gevolg daarvan zijn 
thans in de Gemeenschap diverse regels 
van toepassing die leiden tot aanzienlijke 
verstoringen van de concurrentie. Dit 
betekent dat de wegvervoersector 
geconfronteerd kan word en met 
problemen op het gebied van de 
arbeidsverhoudingen, welke reeds 
hebben geleid tot ernstige 
onderbrekingen in de verlening van de 
transportdiensten, waardoor hct vnJ 
verkeer van goederen, diensten en 
pcrsonen aanzienlijk wordt aangctast. 
Deze tekortkomingen moetcn door 
geeigende communautaire actie 
geleidelijk worden opgeheven. 
3 3. De werkgevers hebben 
aangevoerd dat een betere toepassing 
van de bestaande regels te verkiezen valt 
boven nieuwe regels, terwijl de 
vakbonden onderstrepen dat de gehele 
arbeidstijd in aanmerking moet worden 
genomen. De besprekingen in het paritair 
comite werden eind 1996 hervat, maar 
tussen beide partijen blijkt nog maar 
weinig overeenstemming te bestaan. 
34. /)e hepaling hetre.ffende de 
aaneengesloten dagel(jkse rustt(jd in de 
richtlijn betreffende de arheid\·tijd kan 
worden beschouwd als de op de mobiele 
werknemers in het lange afstands­
wegvervoer moeilijkst toe te passen 
regel. Er hestaan echter in Verordening 
3820185 reed\· soortgelijke hepalingen 
en dit is het meest geeigende instrument 
om de kwestie van de dagelijkse en 
wekelijkse rusttijden aan te pakken. /1J'r 
hl(jken geen sector.,pec~fieke redenen te 
hestaan waarom de andere hepalingen 
van de richtlijn hetre.ffende de 
arheid,·t?fd niel van /oepassing zouden 
zijn op a/le werknemers in de sector, 
inclusief de niet-mohiele werknemers en 
die welke niet onder Verordening 
3820185 val/en. Ter aanvulling van 
algemene acties ter bescherming van de 
gezondheid en veiligheid van de 
werknemers ten aanzien van de 
arbeidstijd is de Commissie voornemens 
begin 1998 helangrijke wijzigingen in 
Verordening 3~20185 voor le stellen. 
I )eze wijzigingen zouden onder meer 
hetrekking hehhen op de opname van 
nieuwe hepalingen in verhand met de 
voor de rij-en los-1/aadac.:tivileiten vast 
te stellen maxi male dagel?}kse, 
wekelijkse en veertiendaagse grenzen in 
de communautaire wetgeving 
9 hetre.ff'ende de arheid,·tijd in het 
wegvervoer. Z~j z11/le11 ook streve11 11aar 
de totstandhrenging van de nodige 
1111(/inmileil wal de co11lroleregc/s c11 -
1m>ced11res helre.fi. 
Spoorvervoer 
35. Bijna I miljoen mensen waren in 
1995 in de 15 lidstaten van de EU in het 
spoorvervoer werkzaam. Een voor de 
Europese Commissie door het 
Vakbondscomite (nu Federatie) voor het 
vervoer in de Europese Gemccnschap 
(CTWU) uitgevoerde studie7 toont aan 
dat in 1992 19% van de werknemers 
werkzaam was als treinbestuurder of 
conducteur, 31 % als 
verkeers/onderhoudspersoneel (los-en 
laadpersoneel, halfgeschoolde arbeiders, 
rangeerders voor het koppelen van 
treinen in stations en/of particuliere 
emplacementen, terminalinstallaties, 
containers enz.) en 50% als operationeel 
en stationspersoneel. 
3 6. Een specifiek kenmerk van de 
bedrijfstak is de intermitterende aard van 
sommige werkzaamheden, vooral m 
landelijke gebieden. Aldus wordt de 
intensitcit van de activiteiten bepaald door 
de fi-equentie van de treinen. Dit kan in 
sommige gevallen aanlciding geven tot 
problemen in verband met de bcrekening 
van de "arbeidstijd". Er rijzen ook 
problemen bij de toepassing van de richtlijn 
op lange-afstands-treinbestuurders en 
begeleidend personeel. Hoewel deze 
activiteiten, en de arbeidsvoorwaarden in 
het algemeen, onder een reeks collectieve 
overeenkomsten op nationaal niveau vallen, 
zal de afwezigheid van een kader op 
communautair niveau voor toenemende 
7 Socia le aspect en van het 
gemeenschappelijk vervoerbcleid: 
sludie naar de arbeids- en socialc 
voorwaarden van de Europese 
spoorwegarbeiders, uitgevoerd door 
Hugues de Villcle en Brenda O'Brien 
(CTWU) 
problemen zorgen als deregulering en 
concurrentie met nieuwkomers aan belang 
wmnen. 
3 7. Het pantatr co mite voor de 
spoorwegen sloot op 18 september 1996 
een overeenkomst waarin staat dat de 
bepalingen van de richtlijn betreffende de 
arbeidstijd moeten warden toegepast op 
alle werknemers in de bcdrijfstak, 
inclusief het rijdcnd personccl, met 
passende aanpassingen van de 
afwijkingen. Een voorwaarde van de 
overeenkomst is dat soortgelijke 
bepalingen terzelfder tijd op andere 
transportsectoren mo et en word en 
toegepast. Een andere voorwaarde is dat 
de bestaande regelingen betreffende de 
arbeidstijd via wetgeving moeten worden 
toegepast op alle nieuwkomers in de 
bedrijfstak. Een en ander wordt 
ingegeven door de vrees dat de 
gezondheids- en veiligheidsnormen ten 
aanzien van de arbeidstijd zouden kunnen 
word en teruggeschroefd als de 
bedrijfstak voor concurrentie open wordt 
gesteld. 
38. Het ~poorvervoer lijkt een sector 
te zijn waar de bestaande overeenkomsten 
tussen de sociale partners goed 
functioneren. In het licht van de 
overeenkomst die in het paritair comite 
is gesloten, hestaan er geen o~jectieve 
redenen om deze sector van de 
werkings.efeer van de richtl~jn te hl~jven 
uitsluiten. Bovendien zal de ( ~ommissie 
de ontwikkelingen in deze hedr~jf\·tak op 
de voet volgen om de noodzaak van 
extra .\pecifieke actie te evalueren. 
Openbaar vervoer 
39. Hoewel niet specifiek in Richtlijn 
93/104 vermeld, wordt deze "sector", die 
aspecten van het spoor -en web1Vervoer 
bestrijkt, van de werkingssfeer van de 
richtlijn betreffende de arbeidstijd 
uitgesloten. Hij is ook grotendeels 
uitgesloten van Verordening 3820/95 
(geregeld personenvervoer waarvan de 
lengte van het traject niet grater is dan 50 
10 km), hetgeen de veiligheid van de 
passagiers kan aantastcn. De dienstcn van 
de Commissie hebben 
vertegenwoordigingen van de lJITP 
(Union Internationale des Transports 
Publiqucs -Internationale Unic van het 
Openbaar Vervoer) ontvangen, die de 
belangen van het openbaar vervocr 
bchartigcn, wclkc als zodanig vcrschillcn 
van die van hct wcg-en spoorvervocr Bij 
hct fonnulcrcn van cvcntuclc voorstcllcn 
zal de Commissie met hun zorgcn rekening 
houden. 
Binnenvaart 
40. Circa 45.000 personen ZIJn 
werkzaam in de sector van de binnenvaart; 
daarvan zijn 3 5. 000 werknemers en de rest 
bestaat uit kleine ondememers die eigenaar 
zijn van een a drie schepen. Thans is er een 
algemene stijgende tendens merkbaar in het 
aantal kleine ondememers als gevolg van 
de verkoop door de grote maatschappijen 
van hun schepen aan hun wcrkncmcrs. In 
hct geval van de kleinc onderncmcrs met 
slechts een vaartuig, die de grotc 
meerderheid van de kleine ondernemers 
vormen, is hun vaartuig zowel hun middel 
van bestaan als hun permanente 
woonplaats. De ondememers in de 
Rijnvaart zijn thans echter onderworpen 
aan bepalingen in verband met de rusttijden 
en de samenstelling van de bemanning en 
de vaartijden. De band tussen deze 
maatregelen en de arbeidstijd is dat de 
kleine ondernemer, voor zover hij een lid 
van de bemanning is, onderworpen is aan 
regelingen met betrekking tot verplichte 
rust-en vaartijden. 
41. Seide partijen in het paritair 
comite voor de binnenvaart hebben 
besloten om onderhandelingen te starten 
met het oog op het sluiten van een 
overeenkomst op het niveau van de 
Gemeenschap betreffende de arbeidstijd 
in de bedrijfstak. De ontwerp­
overeenkomst die door de werknemers 
was voorgelegd, volgde in grote lijnen de 
bepalingen van de richtlijn betreffende de 
arbeidstijd. Zij bevatte echter afwijkende 
bepalingen met betrekking tot de 
dagelijkse rusttijd, die voorzagen in een 
rusttijd van 10 aaneengesloten uren in 
tegenstelling tot de in de richtlijn 
vastgestelde rusttijd van 11 uren. Deze 
onderhandelingen sprongen echter begin 
1995 af omdat de werkgevers niet 
aanvaardden dat het arbeidstijdbeginsel 
op de categorie van de kleine 
ondernemers van toepasssing moest zijn. 
42. De uithreiding van de 
hepalingen van de richtlijn tot de 
werknemers in deze sector hoefl Kee11 
onoverkomelijke prohlemen op le 
leveren. Hoewel de hasishepalinK over 
de daKelUkse rusttUden in de richt!Un 
hetre.ffende de arheid-.,·tUd voor 
prohlemen kan zorgen, staat de richtf Un 
afwijkingen van het relevante artikel toe, 
zowel hi) collectieve overeenkomst als 
wanneer de werknemer ver van zijn 
woonplaats werkt. I Je ( 'ommissie is 
voornemens in 1998 hij de Raad een 
voorstel in te dienen dat door het 
Rijnverdrag gelnspireerde bepalingen 
bevat, die op a/le lidstaten van 
toepassing zijn. 
Luchtvervoer 
43. Geraamd wordt dat circa 375.000 
werknemers werkzaam zijn voor de 
luchtvaartmaatschappijen in de I 5 
lidstaten van de EU. Circa 20% daarvan 
bestaat uit vliegend personeel en het 
resterende gedeelte bestaat uit 
grondpersoneel waaronder onderhouds­
en baliepersoneel. 
44. Beperkingen van de vliegtijd zijn 
noodzakelijk omdat allang wordt erkend 
dat de vermoeidheid van het vliegend 
personeel tot een ernstige verslechtering 
van het prestatievermogen kan leiden. De 
luchtvaart wordt gekenmerkt door 
combinaties van factoren die van invloed 
zijn op de vermoeidheid en die in andere 
beroepen niet worden aangetroffen. 1 lcl 
personeel moct situaties evalucren, 
beslissingen ncmen en onder stress 
11 werken tijdens lange werkpcriodcn, soms 
's nachts en na het passeren van veel 
tijdzones. Het is daarom nodig dat het 
personeel niet alleen wordt beschermd 
tegen vermoeidheid op korte termijn 
maar ook tegen de mogelijke effecten 
van in de loop der tijd opgebouwde 
vermoeidheid. 
45. In het paritair comite voor het 
luchtvervoer is een overeenkomst 
gesloten ingevolge welke de bepalingen 
van de richtlijn betreffende de arbeidstijd 
op het grondpersoneel (circa 80% van 
alle werknemcrs) van toepassing zijn. De 
vcrdcrc discussics in hct paritair comitc 
waren gericht op de toepassing van de 
beginselen van de richtlijn betreffende de 
arbeidstijd op het vliegend pcrsoneel. 
Deze discussies zijn echter bemoeilijkt 
door onenigheden over de band tussen 
deze discussies en parallelle discussies in 
de samenwerkingscommissie tussen de 
Europese Rijksluchtvaartdiensten (Joint 
Aviation Authorities -JAA) inzake de 
beperking van de vliegtijden voor het 
vliegend en cabinepersoneel. 
46. /)e overeenkomst ingevolge 
welke de hepalingen van de algemene 
richtl~jn tot het Kr<mdpersoneel worden 
11ilKehreid, vormt een helanKrUke slap 
voorwaarts. Wat het vlieKend per.wmeel 
hetre.fi, zou het eniKe suhstantii!le 
prohleem in verhand met de uilhreidinK 
van de richtlUn hetrekkinK kunnen 
hehhen op de hepalinKen hetre.ffende de 
daxelUkse rusttUd en de rustpauzes, 
hoewel dit met de in de richt!Un xehoden 
mogelijkheden voor afwijkingen niet 
onoverkome!Uk hoeft te zUn. Ter 
aanvulling van algemene acties ter 
bescherming van de gezondheid en 
veiligheid ten aanzien van de arbeidstijd 
overweegt de ( 'ommissie ook de 
op . ..,·telling van .\pec~fieke voorstellen, om 
redenen van operationele veiliKheid, 
voor een un~forme reKelinK ter 
heperkinK van de vlieKtUd. 
47. Het aantal in de ondcr ElJ-vlag 
varende vloot werkzame zecvarenden 
wordt geraamd8 op in totaal 162.000. 
Hiervan zijn ongeveer 129.000 (80%) 
onderdanen van de betrokken lidstaat en 
33 .000 niet-onderdanen, meestal 
afkomstig uit derde land en. 
48. In het zeevervoer zijn Jange 
arbeidstijden gebruikeJijk. Een 
systematische aanpak van de beperking 
van deze arbeidstijden is tot nu toe 
echter moeilijk gebleken als gevoJg van 
de concurrentie met schepen die onder 
de vlag van derde landen varen. De 
afname van de werkgelegenheid in de 
onder EU-vlag varende vloot -met meer 
dan 30% tussen 1985 en 1995 -heeft 
zowel de scheepseigenaren als de 
zeevarenden de laatste jaren veel zorgen 
gebaard. Daarom en omdat dit een 
mondiale bedrijfstak is, wordt in het 
paritair comite gestreefd naar het 
bereiken van een akkoord in de 
internationaJe organisaties voordat de 
intracommunautaire kwesties worden 
aangepakt. 
49. In 1995 is in de Internationale 
Maritieme Organisatie overeenstemming 
bereikt over de goedkeuring van het 
herziene verdrag betreffende de normen 
inzake opleiding, diplomering en 
wachtdienst (STCW-Verdrag) in verband 
met minimale rusttijden voor personeel 
met wachtdienst. Daarbij wordt voorzien 
in minimale dagelijkse rusttijden van I 0 
uren per tijdvak van 24 uur, die in niet 
meer dan 2 perioden kunnen worden 
verdeeld, waarvan 1 periode van 
tenminste 6 aaneengesloten uren~ 
alsmede in wekelijkse rusttijden van niet 
minder dan 70 uren. De Commissie heeft 
bij de Raad een formeel voorstel 
8 TecnEcon: studie naar de maritieme 
beroepen in de Europcse Unie, 
ontwerp-vcrslag, mci 1996 
12 ingediend tot w1.1z1gmg van Richtlijn 
94/58/EG inzake hct 
minimumoplcidingsnivcau van 
zeevarenden. Dit voorslcl wccrspicgclt 
de bepalingen van het STCW-Vcrdrag 
van 1995 in verband met de minimalc 
rusttijden voor personeel met 
wachtdienst op het dek en in de 
machinckamers. Dczc gewijzigde richtlijn 
wordt momenteel in de wetgevende 
organen van de Europese Gemeenschap 
besproken en op I 8 juni I 997 heeft de 
Raad van Ministers een 
gemeenschappelijk standpunt daarover 
vastgesteld. 
50. In oktober 1996 heeft de 
Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) 
een nieuw Verdrag ( nr. 180) betreffende 
de werktijden in de scheepvaart 
goedgekeurd. De strategie die tot de 
goedkeuring van Verdrag 1 80 heeft 
geleid, werd door de sociale partners 
ontwikkeld. Het Verdrag voorziet voor 
zeevarenden aan board van schepen in 
hetzij maximale arbeidstijden ( 14 uur per 
<lag en 72 uur per week), hetzij mini male 
rusttijden (I 0 uur per dag en 77 uur per 
week). De conferentie heeft een besluit 
genomen over een mechanisme dat het 
mogelijk maakt <lat niet in de EU 
geregistreerde schepen die m EU­
wateren varen door middel van een 
havenstaatcontrole kunnen word en 
gedwongen tot naleving van de 
bepalingen van Verdrag nr. 180. 
Sindsdien hebben de sociale partners 
benadrukt dat het voor de strategie zeer 
belangrijk is <lat de lidstaten <lit Verdrag 
ratificeren. Zij zijn het er in beginsel oak 
over eens geworden dat er behoefte 
bestaat aan een specifiek communautair 
instrument inzake de arbeidstijd in de 
scheepvaartsector. Op deze basis za] de 
Commissie, zoals zij reeds eerder heeft 
aangegeven, snel een voorstel voor een 
richtlijn doen. Dit zal rekening houden 
met de bepalingen van I LO-Verd rag nr. 
180 en, na verdere discussie over de 
bijzonderheden, sommige elementen van 
de richtlijn betreffende de arbeidstijd. 
51. 1'.:r is veel vooruilKWIK Kehoekl. 
I Je ( 'ommissie juichl hel in hel parilair 
comile fol stand xekomen akkoord toe en 
ziet de Kedetailleerde aanhevelinxen 
daarvan tegemoet. /Je Commi.1.,:1.,·ie hoopl 
ook dat de lidstaten 1 LO-Verdrag 180 
zullen ratificeren zodat minimumnormen 
in verband met de maximale arheidr.,·t!Jd qf 
de minimale rusttijd internationaal kunnen 
worden toegepast. 
Zeevisserij 
52. In de zeevisserij in de lidstaten 
van de EU werken circa 270.000 
zeevarenden9. Bovendien zijn in de 
zeevisserijsector vrij kleine aantallen niet­
mobiele werknemers aan de wal 
werkzaam, wicr activitcitcn direct 
verband houden met hct aan land 
brengen van de vangsten en die niet 
onder de richtlijn vallen. Er bestaan ook 
grote aantallen aan de wal werkzame 
werknemers wier activiteiten nauw 
verbonden zijn met de zeevisserij, bijv. 
havenarbeiders en werknemers in de 
visverwerkende industrie, maar dezen 
vallen reeds onder de bepalingen van de 
richtlijn betreffende de arbeidstijd. 
53. Beide partijen in het paritair 
comite voor deze sector hebben aan de 
Commissie afzonderlijke adviezen 
verstrekt. Dcze vcrschildcn zccr stcrk 
van elkaar. De werkgevcrs vcrzettcn zich 
tegen clke richtlijn bctrcffondc de 
arbeidstijd in deze sector, gczicn de 
.specifieke aard van de bedrijfstak en het 
subsidiariteitsbeginsel. Als bijzondere 
problemen werden onder meer genoemd 
het grote aantal zelfstandigen, de 
financiele gevolgen voor deelvissers en 
de diverse aard van de bedrijfstak in 
Europa. De vakbonden voerden 
') Aantal vissers (voltijds en decltijds) 
(alle lidstatcn van de EU). De cijfcrs 
zijn voor I 1J91, behalve voor 
Grickenland (I 9CJO) en lerland (I C)9 I). 
Bron: OESO, lidstatcn 
13 dajtrentegen aan dat actic vereist was om 
de vissers tcgcn langc arbeidstijdcn tc 
bcschcrmen, dat de uitsluiting van 
Richtlijn 91/ I 04/1~(1 niet noodzakclijk 
was en dat in geeigende afwijkingen zou 
kunnen worden voorzien. Zij hebben 
gedetailleerde voorstellen ingediend. De 
besprekingen zijn begin dit jaar hervat 
om tot een gemeenschappelijk standpunt 
te komen. 
54. De Commissie hoopt dat de 
sociale partners tot een gemeenschappe/ijk 
standpunt zullen komen. Bij hel uithlUven 
van een akkoord zouden voor hel 
zeevarend personeel sector.\pecffieke 
hepalinKen in verhand met de daKel(/k1.,·e 
en wekel(jkse rusllUden k111111en worde11 
vomxesteld Hove11die11 Z01llle11 de 
hepali11Ken van de richt/(111 h<!ln:f/ende de 
arheidstUd met hl'lrekki11x lo/ de jaarl(jksc 
vakantie en de medi.w..:he keurinxen voor 
nachtarheider.\~ alwJok de garanties in 
verband met passende rusttijden en een 
maximumaantal per jaar gewerkte uren 
kunnen worden toegepast op al het 
zeevarend personeel in de sector. De 
volledige bepalingen van de richtlijn 
betre.ffende de arheidstijd moeten van 
toepm:r.,'ing z!}n op a/le niet-mohiele 
werknemers, met zo nodiK een passende 
hepaling die in l!fW(jkinKen voorziet. 
Andere acliviteilen op zee 
SS. I lcl aantal in de offshore-sector 
wcrkzame wcrknemers schommelt naar 
gelang van hct seizoen. De bcstc 
beschikbare schatting gaat ervan uit <lat 
het totale aantal werknemers dat in de 
EU bij de uitvoering van "and ere 
activiteiten op zee" betrokken is, circa 
45.000 bedraagt. Daarvan zijn de 
meesten werkzaam in de offshore-sector 
maar circa 10. 000 person en ZlJn 
werkzaam m de maritieme 
aannemingssector ( waaronder 
saturatieduiken) en in het hoogseizoen 
zijn ongeveer 3 .000 personen betrokken 
bij de uitvoering van seismisch 
onderzock in Europcsc watcrcn. De 
meest bij deze activiteiten betrokken ElJ­
landen zijn het Yerenigd Koninkrijk (met 
meer dan de helft van de EU­
werkgelegenheid in de sector), 
Denemarken, Nederland en Italie. 
56. Overeenkomstig de voor de 
Commissie uitgevoerde studie10 is vrijwel 
al het offshore-werk in de Noordzee 
gebaseerd op een 12-urige ploegendienst. 
Sommige leidinggevende functionarissen 
en specialisten werken soms volgens de 
dagelijkse vereisten van hun functie in 
plaats van op vaste tijden. De duur van 
de offshore-periode bedraagt in de regel 
twee weken maar kan enigszins varieren 
naargelang het land en de werkgever. In 
de maritieme aannemingssector in het 
VK worden de regelingen in verband met 
de offshore-periode getrotlen op grond 
van de vermoedclijke duur van de taak. 
Als een taak naar verwachting ongeveer 
vijf weken in beslag zal nemen, zal 
waarschijnlijk hetzelfde team gedurende 
de gehele periode blijven werken. 
57. In Denemarken, Italie en 
Nederland bestaat wetgeving, vaak 
aangevuld met collectieve overeenkomsten, 
die ten minste basisbepalingen inzake de 
arbeidstijd of de minimale rusttijden voor 
offshore-werkzaamheden bevat. In het VK 
bestaat geen specifieke wetgeving met 
betrekking tot de arbeidstijd maar elke 
ondernemer is verplicht 
veiligheidsvoorschriften voor elkc 
installatie vast te stellen en de risico's voor 
de gezondheid en de veiligheid van zijn 
werknemers te evalueren. De arbeidstijd 
zou in zowel de veiligheidsvoorschriften als 
de risico-evaluatie moeten worden 
opgenomen. 
1 o Coshape Ltd.: The Working Hours in 
"Other Work at Sea" in the context of 
Directive 91/ !04/EC 1995 (Werktijden 
in "andcre activiteiten op zce" in de 
context van Richtlijn <Jl/104/EG) 
14 58. Overeenkomstig hct ( 'oshapc­
verslag ( opgesteld in 1995) waren 6 a 16 
overuren per week (bovenop de 12-urige 
dagelijkse ploegendienst) in Denemarken 
niet ongebruikelijk. In Nederland moest bij 
offshore-overwerk tijdens de offshore­
periode compenserende rusttijd worden 
toegekend. In het VK varieerde het aantal 
daadwerkelijk gewerkte overuren 
naargelang de maatschappij en de activiteit. 
In de meeste gevallen was omvangrijk 
overwerk ongebruikelijk bij 
routinewerkzaamheden en beperkt tot 
ongeveer 4 uur per week, hoewel het in 
sommige gevallen meer dan het dubbele 
kon bedragen. Voor leidinggevende 
fi.mctionarissen waren 2 cl J overuren per 
dag normaal~ in ltalie waren de 
ploegendienstpatronen en het aantal 
gewerkte overuren zeer verschillend. De 
Coshape-studie concludeerde dat de 
bestaande ploegendienstpatronen de mecst 
geeigende wijze blijken te zijn voor de 
organisatie van de arbeidstijd in de off­
shoresector en dat de ruimte voor 
eventuele veranderingen zeer beperkt is. 
59. In deze sector vindt op EG­
niveau geen sociale dialoog plaats. De 
vakbonden wensen dat op EG-niveau 
onderhandelingen worden gevoerd of <lat 
een specifieke richtlijn wordt opgesteld, 
als deze onderhandelingen tot geen 
resultaten leiden. De 
werkgeversorganisaties zijn daarentegen 
huiverig om deel te nemen aan emgc 
sociale dialoog en de belangrijkste 
organisaties hebben verklaard dat zij 
daartoe niet gemachtigd zijn. Zij vinden 
<lat de bedrijfstak goed is geregeld en <lat 
er geen aanleiding voor de vaststelling 
van EG-wetgeving in deze sector 
bestaat. Zij willen in ieder geval dat het 
voor de bedrijfstak typische 
ploegendienstsysteem van 2 x 12 uur x 
14 dagen behouden blijft, evenals de 
berekening van de arbeidstijd op 
jaarbasis. 
60. /1;/k voorslel die11/ het hdwml 
van op 2 ploeKe11die11sle11 x 12 uur x 1-1 
dagen gebaseerde ploegenstelsels 
mogelijk te maken en de internationale 
en seizoensgebonden aard van de 
werkpatronen van de bedrijf\·tak te 
erkennen door een herekening van de 
arheid\·tijd op jaarhasis moge/~jk le 
maken. /)e werkpalronen van deze 
werknemers zijn immers op veel wijzen 
analoog met die van "mobiele" 
werknemers in het vervoer, aangezien z~j 
ook ver van hun woonplaats werken. Zij 
moeten daarom op deze!fde w~jze als 
dergelijke werknemers worden 
hehandeld. Voor sommige van deze 
activiteiten zouden met name 
soortgel~jke regelingen kunnen worden 
getroffen als die welke voor het 
zeevervoer worden voorgeste/d. 
Artsen in opleiding 
61 . De uitsluiting verwijst naar 
"artsen in opleiding". Over het algemeen 
omvat het begrip "arts in opleiding" twee 
belangrijke elementen: de betrokken 
person en hebben hun medische 
basisopleiding voltooid~ en zij bereiden zich 
voor op een erkende hogere medische 
kwalificatie. De lengte van de 
opleidingsperiode varieert van land tot land 
en het is in sommige lidstaten niet duidelijk 
wanneer deze opleidingsperiode eindigt. 
Artsen "niet in opleiding" vallen per 
definitie onder de richtlijn betreffende de 
arbeidstijd. 
62. Geraamd wordt dat in de gehele 
EU meer dan 270.000 arts-assistenten 
( ruwweg overeenkomend met het begrip 
"artsen in opleiding") in ziekenhuizen 
werkzaam zijn. Meer dan de helft 
daarvan bevindt zich echter in Duitsland, 
waar de nationale wetgeving inzake de 
arbeidstijd van toepassing is. 
63. Er bestaat een duidelijk 
probleem wat de arbeidsstatus van artsen 
in opleiding betreft. In sommige landen 
hebben zij een speciale status die noch 
die van zelfstandige, noch die van 
werknemer, noch die van stagiaire is. Bij 
nader onderzoek zal wellicht blijken dat 
15 zij in de meeste landen uit hoofde van de 
arbeidswetgeving als "werknemers" 
moeten worden beschouwd. 
64. Een specifiek kenmerk van de 
activiteiten van artsen in opleiding betreft 
de "wachtdienst". De voor de Commissie 
in 1994 uitgevoerde studie11 heeft 
aangetoond dat de behandeling van de 
"wachtdienst" in de afzonder1ijke 
lidstaten sterk verschilt. In verscheidene 
Janden worden van de artsen in opleiding 
een hoog aantal wekelijkse arbeidsuren 
en excessief lange ononderbroken 
dienstperioden verlangd, die het gevolg 
zijn van het opleggen van nacht-of 
weekenddiensten bovenop het normale 
wekelijkse werkpatroon. "Tenzij 
specifieke bepalingen voor geeigende 
rustpauzen · of andere beperkingen in 
verband met het aantal gewerkte uren 
bestaan, komen veeJ 
dienstroostersystemen erop neer dat een 
arts in opleiding routinematig 32 uur en 
in extremere gevallen meer dan 70 uur 
zonder geeigende rusttijd werkt". Het 
verslag concJudeert dat, hoewel het 
aantal door artsen in opJeiding per week 
gewerkte uren aanzienlijk varieert, zij in 
veel landen routinematig meer dan 55 
uur per week werken. 
65. Daarom bestaat een duidelijk 
ns1co voor de gezondheid en veiligheid 
van een aanzienlijk aantal artsen in 
opleiding. Voor zover deze artsen direct 
betrokken zijn bij medische procedures 
en medische beslissingen die patienten 
aangaan, zou de veiligheid van deze 
patienten ook in gevaar kunnen warden 
gebracht. 
66. Het "wachtdienst"-prohleem 
dient op nationaal niveau le worden 
II Coshape Ltd.: The Working Hours of 
Doctors in Training in the context of 
Directive 91/ 104/EC (Wcrktijden van 
de artsen in opleiding in de context van 
Richtl~jn 91/ I 04/EG) 
opKelost. /)e huidiKe formulerinK van de 
ric:htlUn stelt de lid\·taten ec:hter in staat 
het heKrip "arheid\'/~jd" op restrictieve 
wijze te definieren, omdat hun wordt 
toegestaan andersluidende hepalingen 
aan te nemen. Daarom lijkt de 
uithreiding van de hepalingen van de 
richtlijn tot arisen in opleiding geen 
prakti.w.:he rec.:ht.\prohlemen op le 
leveren, aan}.{ezien zU reed,· op de 
andere arisen in loondienst van 
toepassing zUn. I )e hestaande 
afw~jkingen moeten daarh~j echter 
worden aangepast om de lid,·talen in 
staal te .\·tel/en een regelinK voor de 
"wachtdiensten" te vinden. H!j haar 
overwegingen over de w~jze waarop de 
richtlijn moet worden uitgehreid, zal de 
Commissie rekening houden met de 
mogelijke gevolgen voor de verlening en 
de kwaliteit van de gezondheidszorg. 
16 
DEEL 2 : OPTIES 
Actiecriteria 
67. V oordat voorstellen worden 
gedaan, is het nodig dat criteria worden 
vastgesteld op grond waarvan de 
gekozen beleidsoptie dient te worden 
beoordeeld. Voor acties ten aanzien van 
niet onder de richtlijn betreffende de 
arbeidstijd vallende werknemers lijken de 
volgende criteria geeigend te zijn. 
68. De voorgestelde actie dient: 
a) te zorgen voor een geeigende 
bescherming van de gezondheid 
en de veiligheid van de 
werknemers ten aanzien van de 
arbeidstijd; 
b) 
c) de bedrijven de nodige 
operationele flexibiliteit te bieden; 
rekening te houden met eventuele 
gevolgen voor de 
werkgelegenheid; 
d) ervoor te zorgen dat de 
bedrijven, met name kleine 
bedrijven, niet op onredelijke 
wijze worden belast, en rekening 
te houden met de specifieke 
kenmerken van de sectoren, zoals 
de deelvisserij en de heterogene 
aard van de zeevisserij; 
e) het subsidiariteitsbeginsel na te 
I even; 
f) het evenredigheidsbeginsel na te 
I even. 
69. Het is bovendicn ook nodig dat 
er zoveel mogelijk voor wordt gezorgd 
dat bij het ondernemen resp. niet­
ondernemen van actie rekening wordt 
gehouden met het Europese 
concurrentievermogen en de eisen inzake 
de veiligheid van het publiek en dat een 
en ander niet tot verstoringen van de 
concurrentie binnen de interne markt en 
17 tussen concurrcrendc transport wijzcn 
leidt. 
Beleidsopties 
70. De analyse in dee) heetl 
aangetoond dat er een probleem bestaat 
dat moet worden opgelost, namelijk dat 
er in alle uitgesloten sectoren en 
activiteiten werknemers zijn die niet 
tegen lange wcrktijden zijn beschermd or 
geen adequate rusttijden kennen. Na de 
identificatie van de beleidsopties voor de 
oplossing van dit probleem moet de 
Commissie ervoor zorgen dat de 
gekozen oplossing aan de in punt 68 
vastgestelde criteria voldoet. 
71 . Voor de oplossing van het 
probleem kunnen vier brede beleidsopties 
worden overwogen: 
-een niet-bindende aanpak; 
-een zuiver sectorale aanpak; 
-een gedifferentieerde aanpak; 
--een zuiver horizontale aanpak. 
72. In het kader van deze aanpak 
zou de Commissie een of meer 
aanbevelingen kunnen do en of 
aanbevelingen van de Raad kunnen 
voorstellen. Dit zou betekenen dat de 
bestaande uitsluitingen van de richtlijn 
behouden blijven, als dit in een bepaalde 
sector gerechtvaardigd is. De 
voornaamste boodschap daarvan zou zijn 
dat de lidstaten en de sociale partners 
wordt verzocht de nodige maatregelen te 
nemen om ervoor te zorgen <lat alle 
werkncmcrs, ongeacht hun status, 
voldocndc rust k rijgcn en nict cxccssicf 
lang hocvcn tc wcrkcn. De mccstc 
werkgcvcrsorganisatics die tijdcns hct 
informeel raadplegingsproces over dit 
Witboek commentaar hebben geleverd, 
waren voorstander van deze aanpak; 
sommige organisaties, met name die 
welke de offshore-industrie 
vertegenwoordigen, waren echter van 
oordeel dat hun sector moest uitgesloten 
blijven. De vakbonden waren sterk tegen 
deze niet-bindende aanpak gekant. 
Optie 2: Zuiver sectorale aanpak 
73. Tot nu toe was de aanpak, zowel 
in de paritaire comites als in de studies, er 
vooral op gericht door de richtlijn 
betreffende de arbeidstijd ge"inspireerde 
regelingen te vinden die op sectorale basis 
moesten zorgen voor een goed evenwicht 
tussen de bescherming van de gezondheid 
en veiligheid van de werknemers, de eisen 
in verband met de veiligheid van het 
publiek en de behoefte aan de nodige 
operationele flexibiliteit. Tot voor kort nog 
leek het erop dat deze aanpak tot geen 
resultaten in de paritaire comites zou 
leiden. Er is nu echter in ten minste twee 
sectoren enige vooruitgang geboekt: het 
zeevervoer en het spoorvervoer. Dit is de 
aanpak die wordt voorgestaan door het 
Europees Verbond van Vakverenigingen 
(EVV). 
Optie 3: Gedifferentieerde aanpak 
7 4. De derde optie bestaat erin een 
onderscheid te maken tussen de activiteiten 
waarvoor in het kader van de richtlijn 
betreffende de arbeidstijd een regeling kan 
worden gevonden en die welke specifieke 
maatregelen vereisen. Dit zou de volgende 
consequenties hebben: 
• uitbreiding van de voJJedige 
12 bepalingen van de richtlijn betreffende 
de arbeidstijd tot alle niet-mobiele 
werknemers. De bestaande 
afwijkingen zouden daarbij op 
geeigende wijze worden aangepast om 
rekening te houden met de noodzaak 
van de continuileit van de dienst en 
andere operationele vereisten 12~ 
waaronder bijvoorbeeld de "wachl­
dienst" voor artscn in oplciding en de 
kadeactiviteiten in de· zeevisscrijsector 
18 • uitbreiding tot alle mobiele 
werknemers en in "andere activiteiten 
op zee" werkzame werknemers van 
de bepalingen van de richtlijn 
betreffende de arbeidstijd in verband 
met de jaarlijkse vakantie van 4 wekcn 
en de medische keuringen voor 
nachtarbeiders~ garantie van passende 
rusttijden en vaststelling van een 
maximumaantal jaarlijks te werken 
uren; 
• invoering of wijziging van specifiekc 
wetgeving voor elke sector of 
activiteit betreffende de arbeidstijd en 
de rusttijden van mobiele werknemers 
en werknemers die in "andcrc 
activiteiten op zee" werkzaam zijn. 
Optie 4: Zuiver horizontale aanpak 
75. De vierde optie zou erin bestaan 
een zuiver horizontale maatregel voor te 
stellen, die niet betrekking zou hebben op 
de sectorspecifieke aspecten van de 
kwestie van de arbeidstijd. Een dergelijk 
voorstel zou de volgende elementen 
kunnen bevatten: 
a) verduidelijken 
93/ I 04/EG om 
alle bepalingen 
niet-mobiele 
toepassing zijn; van Richtlijn 
ervoor te zorgen dat 
van deze richtlijn op 
werknemers van 
b) zorgen voor een minimale 
basisbescherming ten aanzien van de 
arbeidstijd, zoals een garantie van 
passende rusttijden en 4 weken 
jaarlijkse vakantie, voor alle andere 
werknemers die niet onder Richtlijn 
93/104/EG vallen. 
die direct vcrband houden met hct aan 
land brengcn van de vangsten. 
DEEL 3 : TOEKOMSTIGE ACTIES 
Voorgestelde acties 
76. De evaluatie in deel I leidt tot 
drie conclusies. 
77. De eerste is dat er een 
gezondheids- en veiJigheidsprobleem 
bestaat dat moet worden opgelost, 
aangezien er in alle uitgesloten sectoren 
werknemers bestaan die geen enke1e 
beschenning genieten tegen de risico's 
voor hun veiligheid en gezondheid a1s 
gevolg van het feit dat zij excessief Jang 
moeten werken. Yerder valt het op 
objectieve gronden niet te rechtvaardigen 
enige sector totaal uit te sluiten. 
78. De tweede conclusie is dat er 
geen reden bestaat om "niet-mobiele" 
werknemers anders te behandelen dan de 
werknemers die reeds onder de 
werkingssfeer van de richtlijn vallen. 
79. De derde conclusie is dat, om 
voor een minimale bescherming van de 
gezondheid en veiligheid te zorgen, de 
beginselen van de richtlijn betreffende de 
arbeidstijd op al1e werknemers van 
toepassing moeten zijn en dat er geen 
rechtvaardiging bestaat voor de volledige 
uitsluiting van een van de sectoren, mits 
op passende wijze tegemoet kan warden 
gekomen aan de eisen in verband met de 
veiligheid van het pub1iek en de 
operationele flexibiliteit van de bedrijven. 
80. De Commissie blijft geloven dat 
overeenkomsten tussen de sociale 
partners de beste oplossing zijn. 
Dergelijke overeenkomsten kunnen 
warden uitgevoerd, hetzij 
overeenkomstig specifieke procedures en 
praktijken voor werkgevers en 
werknemers, hetzij via wetgeving op 
EG-niveau. De Commissie wijst er echter 
op dat in de sectoren waar reeds 
overeenkomsten zijn gesloten (spoor-en 
zeevervoer), de sociale partners een 
wetgevende oplossing bepleiten. 
19 81. In het Jicht van deze overwcgingcn 
is de Commissie voorlopig van mening 
dat de meest praktische aanpak erin zou 
bestaan om overeenkomstig optic 3 het 
wetgevingsproces op gang te brengcn. 
Deze aanpak garandeert de bescherming 
van de gezondheid en veiligheid en zorgt 
voor de nodige flexibiliteit om rekening 
te kunnen houdcn met de opcrationclc 
overwegingcn die in de ecrstc plaats ten 
grondslag lagcn aan de uitsluiting. 
82. Aan de andere kant is de 
Commissie -in het licht van de analyse 
van de sectoren -van mening dat de niet­
bindende aanpak ( optie I) niet geeigend 
is, aangezien hij niet garandeert dat de 
gezondheids- en veiligheidseisen ten 
aanzien van alle werknemers in 
aanmerking warden genomen. De zuiver 
sectorale aanpak ( optie 2) zou een 
coherente of billijke behandeling van de 
niet-mobiele werknemers zeer moeilijk 
maken, terwijl de zuiver horizontale 
aanpak ( optie 4) niet voor de nodigc 
bescherming van de gezondhcid en 
veilighcid van de mobiele werknemcrs 
zou zorgen. Verder zouden de opties I 
en 2 zelf tot concurrentieverstoringen 
kunnen leiden. 
83. Hoe is deze voorgestelde actie 
( optie 3) in overeenstemming te brengen 
met de in deel 2 hierboven vastgestelde 
criteria? 
84. In de eerste plaats moet worden 
gezorgd voor een geeigende bescherming 
van de gezondheid en de veiligheid van 
de werknemers ten aanzien van de 
arbeidstijd. De voorgenomen opties zijn 
gebaseerd op de richtlijn betreffende de 
arbeidstijd, die zelf naar de vaststelling 
van minimumnormen streeft. 
85. De richtlijn betreffende de 
arbeidstijd staat de bedrijven een grote 
flexibiliteit toe (zie punt 8 hierboven). 
Een soortgelijke flexibiliteit moet oak in 
elk nieuw voorstel worden toegestaan. 
Er moet oak bijzondere aandacht warden 
besteed aan de standpunten van de 
werkgevers om ervoor te zorgen dat in 
nieuwe voorstellen extra tlexibiliteit 
wordt gegarandeerd 
8<>. Wat de wcrkgclcgcnhcid bctrcn, 
is hct van het grootstc bclang <lat de actic 
op Europees niveau aan het creeren of 
behouden van arbeidsplaatsen bijdraagt 
of tenminste de werkgelegenheidssituatie 
en het concurrentievermogen van de 
Europese bedrijven niet schaadt. De 
meningen lopen ver uiteen wat het effect 
van de verkorting van de arbeidstijd op 
de werkgelegenheid betreft. Deze 
kwestie wordt besproken m het 
Groenboek "Partnerschap voor een 
nieuwe werkorganistie"11. De richtlijn 
betreffende de arbeidstijd maakt echter 
reeds langere werktijden mogelijk dan de 
werktijden die in de praktijk in de meeste 
lidstaten worden aangehouden. Venier is 
de Commissie er stellig van ovcrtuigd dat 
minimumnormen in verband met de 
bescherming van de gezondheid en de 
veiligheid van de werknemers belangrijk 
zijn voor de goede werking van de 
inteme markt. 
87. Soortgelijke argumenten gelden 
ook wat de kwestie van het leggen van 
extra lasten op de schouders van de 
bedrijven, met name de kleine en 
middelgrote bedrijven, betreft. Het is 
nodig ·<lat excessieve regelgeving wordt 
vermeden en <lat wordt voorkomen <lat 
onnodige Jasten worden opgelegd. Maar 
hoewel de richtlijn betretfende de 
arbeidstijd complex is, zijn de 
basisbepalingen, zoals vermeld in punt 6 
hierboven, zeer eenvoudig. De 
complexiteit van de richtlijn is immers 
vooral het gevolg van de flexibiliteit die 
de richtlijn aan de lidstaten toestaat om 
rekening te houden met bijzondere 
gevallen en nationale tradities. 
88. Wat de naleving van het 
subsidiariteitsbeginsel betreft, kan de 
Com (97) 128 
20 Commissie nu steunen op het arrest van 
het Europese Hof van Justitie naar 
aanleiding van het verzoek van het 
Verenigd Koninkrijk om annulering van 
de richtlijn hctrcffondc de arbcidstijd. In 
zijn arrest rtt wijst hct I lor crop dat 
"zodra de Raad heefi vastxesteld dal hel 
nod ix is om hel heslaande 
hescherminxs11iveau, wal de xezo11dheid 
en de veilixheid van de werknemers 
hetreft, le verheteren en de voorwaarden 
op dit gehied te harmoniseren onder 
handhavinK van de gemaakte 
verheterinxen, de verwezen/Ukinx van dit 
doe/ via hel oplexxen van minimumeise11 
noodzakelUkerwUs actie in de xehele 
Gemeenschap veronderstelt". Er bestaat 
immers in termen van subsidiariteit geen 
objectief verschil tussen de van de 
richtlijn betrcffende de arbcidst ijd 
uitgcslotcn scctoren en de scctorcn die 
onder de wcrkingssfocr daarvan vallen 
Daarom kan worden geconcludecrd dat 
geen bezwaar kan worden gemaakt tcgen 
wetgevende actie uit het oogpunt van de 
subsidiariteit. 
89. Wat het evenredigheidsbeginsel 
betreft, heeft het Hof op consistente 
wijze gesteld dat, om vast te stellen of 
een bepaling van het gemeenschapsrecht 
aan het evenredigheidsbeginsel 
beantwoordt, nagegaan moet worden of 
de middelen die aangewend warden 
xeschikt zUn voor het naxestreefde doe! 
en of zij niet verder xaan dan wal voor 
de verwezenlijking van dit doel 
noodzake!Uk is. Daarom moel worden 
vastgesteld of de intensiteit van de door 
middel van de richtlijn ondernomen 
communautaire actie verder gaat dan wat 
nodig is om de doelstelling van de 
bescherming van de gezondheid en de 
veiligheid van de werknemers te 
bereiken. Ook hier besluit het Europese 
14 Arrest van hcl Hof van 12 novcmbcr 
1996 in :t,aak C-84/94: Vcrcnigd 
Koninkrijk tcgcn de Raad van de 
Europcsc Uropcsc Unic. 
Hof van Justitie dat dit in het geva) van 
de richtlijn betreffende de arbeidstijd niet 
het geval is. Aangezien de voorsteHen 
voor richtlijnen in de uitgesloten sectoren 
niet verder zullen gaan dan de bepalingen 
van de richtlijn betreffende de arbeidstijd, 
is de Commissie van mening dat ook aan 
het evenredigheidsbeginsel is voldaan. 
21 
CONCLUSIE 
90. In het licht van de voorgaandc 
overwegingen is de Commissie van 
mening dat van een praktische aanpak 
moet worden uitgegaan om op EG­
niveau te zorgen voor de bescherming 
van de gezondheid en veiligheid, wat de 
arbeidstijd betreft, van de werknemers in 
de sectoren en activiteiten die momenteel 
van de werkingssfeer van de richtlijn 
betreffende de arbeidstijd zijn 
uitgesloten. 
9 I . Onder voorbehoud van nadere 
bestudering van de eventueel over dit 
Witboek naar voren gebrachte 
standpunten stelt de Commissie voor om 
uit te gaan van optie 3 (zie punt 74). In 
het kader van deze optie dient een 
onderscheid te warden gemaakt tussen 
de activiteiten waarvoor in het kader van 
de richtlijn betreffende de arbeidstijd een 
regeling kan worden gevonden en die 
welke specifieke maatregelen vereisen. Dit 
zou de volgende consequenties hebben: 
• uitbreiding van de volledige 
bepalingen van de richtlijn betreffende 
de arbeidstijd tot alle nict-mobiele 
werknemers. De bestaande 
afwijkingen zouden daarbij op 
geeigende wijze worden aangepast om 
met name rekening te houden met de 
noodzaak van de continuiteit van de 
dienst en andere operationele 
vereisten; 
• uitbreiding tot alle mobiele 
werknemers en "in andere activiteiten 
op zee" werkzame werknemers van 
de bepalingen van de richtlijn 
betreffende de arbeidstijd in verband 
met de jaarlijkse vakantie van 4 weken 
en de medische keuringen voor 
nachtarbeiders~ garantic van passende 
rusttijden en vaststelling van een 
maximumaantal jaarlijks te werken 
uren; 
• invoering of wijziging van specifieke 
wetgeving voor elke sector of 
activiteit betreff ende de arbeidstijd en 
de rusttijden van mobiele werknemers 
22 en wcrkncmcrs die in "andcrc 
activitcitcn op zcc" wcrkzaam zijn 
92. De Commissie hoopt dat het 
mogelijk zal zijn dergelijke sectorale 
maatregelen op grond van 
overeenkomsten tussen de sociale 
partners te treffen. Wat de mogelijke 
specifieke maatregelen voor de 
zeevisserij (als de besprekingen over een 
gemeenschappelijk beleid niets 
opleveren) en de and ere activiteiten op 
zee betretl, zou de Commissic van de 
werkgevers en de vakbonden in de 
zeevisserij en de offshore-sector graag 
vernemen of zij wensen dat in hun 
bedrijfstak soortgelijke overeenkomsten 
als die voor het zeevervoer worden 
toegepast (zie de punten 47-51 
hierboven). 
93. In haar mededeling betreffende de 
tenuitvoerlegging van de Overeenkomst 
betretfende de sociale politiek 15 heeft de 
Commissie verklaard dat zij de in deze 
mededeling vastgestelde raadplegings­
procedures zal volgen voor alle 
maatregelen met belangrijke sociale 
gcvolgcn, ongcacht de rechtsgrondslag 
van het voorstel. Daarom stuurt de 
Commissie dit Witboek voor raadpleging 
naar de sociale partners. De Commissie 
zal de werkgevers en werknemers daarna 
natuurlijk raadplegen over de inhoud van 
eventuele voorstellen. 
94. De Commissie zou ook graag de 
standpunten van andere ontvangers van 
dit Witboek over de voorgestelde actie 
leren kennen. Eventuele opmerkingen 
kunnen tot 3 1 oktober 1997 worden 
toegezonden ( referentie V /D2 -WP) 
aan: 
15 Europesc Commissie 
DG V/02 
Wetstraat 200 
I 049 Brussel 
Com(93) 600 
95. Opmerkingen kunnen ook per e­
mail worden gestuurd naar: 
dg5-working time~bxl.dg5.cec.be 
96. Na deze datum zal de Commissie 
haar definitieve standpunt vaststellen, 
rekening houdend met alle opmerkingen 
van de sociale partners en andere 
ontvangers van het Witboek. 
Dit document is tocgankelijk op het volgende 
adres: internet http://europa.cu.int/ 
De homepage van DGV is tocgankelijk via hct 
volgende pad: 
Welcome. Policies. Employment and Social 
Policies. op wclke pagina er ccn link is met 
DGV 
23 
BIJLAGE 
TOTALE WERK<IELEGENHEID'6 
Wegvervoer 3.500.00017 18 
Spoorvervoer 965.00019 
Binnenvaart 45.00020 
Luchtvervoer 375.00021 
Zeevervoer 160.00022 
Zeevisserij 270.00023 
Andere activiteiten op zee 45.00024 
Artsen in opleiding 270.00Q25 
Totaal: 
Noot: 
16 
17 
18 
19 
20 
21 
22 
23 
24 
25 5.630.000 
dit zijn "ruwe" cijfers, zie voor nadere toelichtingen de analyse van de 
afzonderlijke sectoren in de punten 29 t/m 66. 
Aile EU-lidstaten 
Exclusief werknemers in het "vervoer voor eigen rckening", die niet van de richtlijn bctreffcnde 
de arbeidstijd zijn uitgcsloten 
Bron: Road Transport in the European Union: Aspects of the Organization and Enforcement of 
Working and Driving Time Regulations, 1995 (Wegtransport in de Europese Unie: aspecten van 
de organisatie en de naleving van de werk-en rijtijdregelingen) 
Bron: Main statistical results for UIC Member Railways, 1995 (Voornaamste stalistischc 
resullaten voor de bij de UIC aangesloten spoorwegen) 
Bron: ramingen van DG VII, 1996 
Bron: Flight International World Airline Directory, cijfers voor 1996 
Bron: TecnEcon: Study on the maritime professions in the European Union, 1996 (studie naar de 
maritieme beroepen in de Europese Unie, 1996) 
Aantal vissers (voltijds en deeltijds) (alle lidstaten van de EU). De cijfcrs zijn voor 1993, bchalvc 
voor Griekenland ( 1990) en Ierland ( 1991 ). Bron: OESO, lidstaten 
Bron: Coshape Ltd.: The Working Hours in "Other Work al Sea" in the context of Directive 
93/104/EC, 1995 (Wcrktijden in "andcrc activitcitcn op zec" in de context van Richtlijn 
93/104/EG) 
Bron: Permanente wcrkgroep van Europcse assistcntcn in oplciding, 1996 
ISSN 0254-1513 
COM(97) 334 def. 
DOCUMENTEN 
NL 04 05 06 
Catalogusnummer CB-C0-97-401-NL-C 
ISBN 92-78-23329-3 
Bureau voor officiele publikaties der Europesc Gemeenschappcn 
L-2985 Luxemburg