Updating the 2007 Joint EU Strategy on Aid for Trade

Welvaart via handel en investeringen

Actualisering van de gezamenlijke EU-strategie

inzake hulp voor handel van 2007

1Inleiding

"Hulp voor handel" houdt in dat partnerlanden worden geholpen hun economische capaciteit te ontwikkelen en hun handel uit te breiden om groei te bewerkstelligen en armoede te bestrijden. Sinds de Wereldhandelsorganisatie (WTO) het concept in 2005 lanceerde, is het een beproefde methode geworden om ontwikkelingslanden te helpen de vruchten te plukken van handel. Hulp voor handel beslaat allerlei terreinen, zoals handelsbeleid, regelgeving en normen, economische infrastructuur (bijvoorbeeld op het gebied van energie, vervoer en telecommunicatie) en opbouw van de capaciteit van exportgerichte sectoren zoals landbouw, visserij en de verwerkende industrie.

Als reactie op de WTO formuleerde de EU in 2007 haar strategie inzake hulp voor handel ("Verhoging van de steun van de EU voor handelsgerelateerde behoeften in de ontwikkelingslanden") als gezamenlijke respons van de EU en haar lidstaten om ontwikkelingslanden, en met name de minst ontwikkelde landen, te helpen bij hun integratie in het op regels gebaseerde mondiale handelsstelsel, en handel doeltreffender in te zetten voor het stimuleren van groei en het bestrijden van armoede.

Tien jaar later is de economische situatie aanzienlijk gewijzigd en zijn de mondiale waardeketens steeds complexer geworden. Ook de politieke context is fundamenteel veranderd, zowel op mondiaal niveau – met name met de Agenda 2030 voor duurzame ontwikkeling – als op EU-niveau met de integrale EU-strategie voor het buitenlands en veiligheidsbeleid, de nieuwe Europese consensus inzake ontwikkeling, en de strategie "Handel voor iedereen".

Deze mededeling heeft tot doel de bestaande strategie inzake hulp voor handel te actualiseren in het licht van deze ontwikkelingen. Er wordt een voorstel gedaan voor een resultaatgerichte, integrale aanpak van hulp en investeringen voor handel, zodat het brede scala van beschikbare EU-beleidsinstrumenten optimaal effect kan sorteren op het gebied van groei en armoedebestrijding. De nadruk ligt op het scheppen van meer en betere werkgelegenheid en op de landen waar de nood het grootst is, met name de minst ontwikkelde landen.

2Hulp voor handel gedurende de afgelopen tien jaar

De afgelopen tien jaar zijn de EU en haar lidstaten uitgegroeid tot de grootste donor van hulp voor handel: zij nemen een derde van het totale bedrag daarvan voor hun rekening. In totaal namen de EU-vastleggingen voor hulp voor handel tussen 2007 en 2015 toe met 85 % tot EUR 96,79 miljard. Alleen al in 2015 bedroegen deze vastleggingen EUR 13,16 miljard, een recordbedrag. Een belangrijk onderdeel van hulp voor handel is handelsgerelateerde bijstand, waarvoor het streefcijfer van EUR 2 miljard al in 2008 werd bereikt, twee jaar eerder dan gepland. In 2015 was het jaarbedrag toegenomen tot de aanzienlijke som van EUR 2,8 miljard, waarmee het totaalbedrag voor de periode 2007-2015 op EUR 21,5 miljard kwam. 37 % daarvan werd toegewezen aan de landen in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan (ACS). De steun aan de minst ontwikkelde landen bleef in absolute termen stabiel en bedroeg bijna EUR 18 miljard in de periode 2007-2015 (19 % van de totale EU-hulp voor handel), maar nam relatief gezien af doordat de totale hoeveelheid hulp voor handel toenam.

Kwalitatief gezien zijn met de handelsgerelateerde bijstand van de EU aanzienlijke resultaten bereikt op de meeste prioritaire gebieden. In landen die behoren tot de minst ontwikkelde of meest kwetsbare, kon dankzij deze steun de handel vaak worden gestabiliseerd of zelfs uitgebreid. Ook zijn positieve resultaten bereikt met bredere regionale of thematische meerjareninitiatieven, zoals de EU-steun voor ACS-landen om hen te helpen integreren in het multilaterale handelsstelsel en zich voor te bereiden op economische partnerschapsovereenkomsten.

Tegelijkertijd kon de handel in de armste en kwetsbaarste landen slechts in beperkte mate worden gestimuleerd en gediversifieerd. Ondanks aanzienlijke steun en tariefvrije toegang tot de EU-markt voor vrijwel al hun producten blijft de rol van deze landen in de wereldeconomie nog steeds marginaal. In 2015 bedroeg het aandeel van de verwerkende industrie in de minst ontwikkelde landen 12 %, wat nog steeds veel lager is dan het gemiddelde van 20 % in geïndustrialiseerde landen. Tussen 2006 en 2015 is het handelstekort voor goederen en diensten van de minst ontwikkelde landen sterk toegenomen, van USD 7,3 tot 104,2 miljard. Hun aandeel in de wereldwijde export bedroeg in 2015 nog steeds minder dan 1 %, terwijl zij 12,8 % van de wereldbevolking vertegenwoordigen.

3Veranderingen in de wereldeconomie en in de beleidscontext

Mondialisering van economische activiteiten is geen nieuw fenomeen, maar de trends en de bepalende factoren veranderen snel.

Een belangrijke trend is de opkomst van mondiale en regionale waardeketens, met internationale productienetwerken die in toenemende mate zijn gebaseerd op handel tussen en binnen bedrijven. Diensten spelen een steeds grotere rol in de internationale handel en digitalisering leidt tot nieuwe mogelijkheden voor de wereldeconomie, waarvan we de meeste nog niet eens ontdekt hebben. Dat veel ontwikkelingslanden nog steeds een marginale rol spelen in mondiale waardeketens en in de digitalisering, is echter zorgelijk. De industrialisering, productiviteit en diversificatie van de economieën van veel ontwikkelingslanden blijven beperkt doordat zij nog steeds afhankelijk zijn van laagbetaalde arbeid, uitvoer van grondstoffen en goedkope primaire productie. Om dit te veranderen zijn aanzienlijke hervormingen en investeringen noodzakelijk, waarvoor geldstromen van de overheid alleen niet zullen volstaan.

Ook de beleidscontext is veranderd. De in 2015 goedgekeurde actieagenda van Addis Abeba richt zich op de middelen die nodig zijn om de kort daarna vastgestelde Agenda 2030 voor duurzame ontwikkeling te verwezenlijken. In beide documenten wordt gewezen op het belang van de internationale handel en investeringen van de particuliere sector, naast officiële ontwikkelingssteun (Official Development Assistance, ODA). De Agenda 2030 vormt het nieuwe, universele ontwikkelingsmodel voor de komende jaren. Het is gebaseerd op de integratie en onderlinge samenhang van alle 17 duurzame-ontwikkelingsdoelstellingen (Sustainable Development Goals, SDG's) en de 169 bijbehorende streefcijfers voor de drie dimensies van duurzame ontwikkeling: economie, maatschappij en milieu.

Het klimaatverdrag van Parijs vereist structurele veranderingen in de productie- en handelsstelsels, zodat een nieuwe koolstofarme en klimaatbestendige economie wordt gecreëerd, die zich kan aanpassen aan de klimaatverandering en deze kan afremmen. De overschakeling naar een circulaire economie leidt tot nieuwe economische kansen op het gebied van innovatie, die ontwikkelingslanden met beide handen zouden moeten grijpen.

Deze contextwijziging wordt weerspiegeld in twee fundamentele beleidsinitiatieven van de EU. Ten eerste wordt in de integrale strategie voor het buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU gepleit voor een responsieve en geïntegreerde Unie, die optimaal gebruik maakt van het brede scala van beschikbare beleidsinstrumenten, waarin ontwikkelings- en handelsinstrumenten een prominente plaats innemen.

Ten tweede is in de nieuwe Europese consensus over ontwikkeling de paradigmaverschuiving van de Agenda 2030 verwerkt in het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid van de EU. De consensus richt zich op armoedebestrijding volgens de beginselen van doeltreffende ontwikkelingssamenwerking en roept op tot synergie tussen de beleidslijnen, meer coördinatie en samenhang tussen de actoren en instrumenten van de EU, en de bevordering van handel en verantwoorde investeringen in ontwikkelingslanden om hun duurzame ontwikkeling te ondersteunen, zoals beschreven in de mededeling over handel, groei en ontwikkeling en geactualiseerd in de mededeling "Handel voor iedereen" van 2015.

Deze nieuwe beleidscontext heeft twee belangrijke gevolgen. Ten eerste moeten de ODA-middelen worden toegespitst op degenen die ze het hardst nodig hebben, met name minst ontwikkelde en meest kwetsbare landen. Ten tweede wordt ODA meer strategisch als katalysator ingezet om andere publieke en particuliere financiering te mobiliseren, bijvoorbeeld in het kader van het nieuwe Europees plan voor externe investeringen (EIP). In de toekomst zullen publieke en particuliere investeringen integrerend deel gaan uitmaken van de EU-steun voor handel en productiecapaciteit.