Nr. C 41/14 Publilcatieblad van de Europese Gemeenschappen 18. 2. 91 
Advies over de mededeling van de Commissie over de Gemeenschap en de Duitse eenmaking 
(91/C 41/07) 
De Raad heeft op 3 september 1990 besloten het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen 
over het geheel van voorstellen van wetgevende aard inzake de technische aanpassingen en 
overgangsmaatregelen die noodzakelijk zijn voor de harmonische integratie van het grondge­
bied van de Duitse Democratische Republiek (DDR) in de Gemeenschap. 
Het Bureau van het Comité heeft een studiegroep van de Afdeling voor externe betrekkingen, 
handels- en ontwikkelingsbeleid met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden 
belast, en de heer Petersen als algemeen rapporteur aangewezen. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 281e zitting (vergadering van 
20 november 1990) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goed­
gekeurd. 
1. Inleiding 
1.1. Het proces van de Duitse eenwording heeft, 
sinds de opening van de grenzen op 9 november 1989, 
een dynamiek ontwikkeld die zelfs de grootste opti­
misten nog maar een jaar geleden niet mogelijk hadden 
geacht. De bevolking van de DDR drong met steeds 
meer ongeduld aan op een snelle vereniging van de beide 
Duitse staten. Politieke plannen voor een geleidelijk 
samengroeien van de beide staten op lange termijn zijn 
door de enorme stroom van Oostduitse emigranten 
binnen de kortste tijd op de stapel „oud papier" beland. 
Afwachten zou in ieder geval tot verdere emigratie-
golven hebben geleid en het leegbloeden van de DDR 
op economisch gebied versterkt hebben (*). 
De drijvende kracht van de vreedzame revolutie was 
de drang naar politieke en economische vrijheid. Het 
individu werd belangrijker dan het collectief, vrijheid 
belangrijker dan macht en de mens belangrijker dan de 
staat. Een op vrijheid gerichte democratie en een sociale 
markteconomie werden sleutelwoorden die niet alleen 
puur toevallig tegelijkertijd werden genoemd. In de 
DDR groeide namelijk in toenemende mate het besef 
dat de economische en de maatschappelijke orde van 
elkaar afhangen en nauw met elkaar verweven zijn. 
Het Economisch en Sociaal Comité stemt in met de 
door de wil van de burgers gedragen vereniging van de 
beide Duitse staten. Het verwacht dat de eenwording 
ertoe zal bijdragen de wezenlijke elementen van een op 
vrijheid gerichte samenleving — persoonlijke vrijheid, 
sociale rechtvaardigheid en maatschappelijke solidari­
teit — in Europa verder te versterken en in stand te 
houden. Het Comité gaat er bovendien van uit dat de 
Duitse vereniging het integratieproces in de Europese 
Gemeenschap — op zowel politiek als economisch ge­
bied — zal bespoedigen. 
Er heerst echter nog steeds bezorgdheid en vrees — niet 
alleen bij de burgers in andere lid-staten van de Europe-
(!) In het informatief rapport over de Midden- en Oosteuropese 
landen van de Afdeling voor externe betrekkingen, handels-
en ontwikkelingsbeleid is het Comité reeds nader ingegaan 
op de politieke ontwikkelingen na de opening van de grenzen 
en de economische gevolgen voor de DDR (doe. ESC nr. 
492/90 fin.). se Gemeenschap maar ook in de voormalige DDR. In 
de Europese buurlanden maakt men zich vooral zorgen 
over mogelijke negatieve gevolgen voor de afgelegen 
gebieden van de Gemeenschap, maar ook over hogere 
financiële lasten die door de minder welvarende lid­
staten bijna niet gedragen kunnen worden. In de voor­
malige DDR is het vooral de voorlopig nog stijgende 
werkloosheid en de daarmee gepaard gaande angst om 
het bestaan die voor onzekerheid zorgt. 
In dit verband verwijst het Comité naar zijn advies 
over het Rapport Delors inzake de Economische en 
Monetaire Unie(2). Het Comité had daarin zijn be­
zorgdheid tot uitdrukking gebracht over de grote ver­
schillen in welvaart binnen de Gemeenschap. Het had 
voorts benadrukt dat de structurele aanpassingen die 
in sommige lid-staten nog vóór de verwezenlijking van 
de Economische en Monetaire Unie moeten plaatsvin­
den, niet ten koste mogen gaan van de sociaal zwakke­
ren en van de achtergebleven regio's in de Gemeen­
schap. Het Comité betreurde derhalve dat niet was 
voorzien in aanvullende maatregelen om mogelijke on­
billijkheden in economisch en sociaal opzicht op te 
vangen. Tegen de achtergrond van de Duitse een­
wording krijgt hetgeen toen gezegd werd een bijzonder 
gewicht. 
1.2. Opheffing van grenzen en versterking van de­
mocratische structuren zijn zonder meer factoren van 
fundamenteel belang, ook voor de intensivering van de 
economische samenwerking met de Midden- en Oosteu­
ropese buurlanden. Een goed teken is dat steeds meer 
landen in Oost-Europa met hun centraal geleide volks­
huishoudingen aanstalten maken om democratische 
structuren te ontwikkelen en markteconomische stelsels 
tot stand te brengen. Hierdoor komt de nauwere samen­
werking op economisch gebied in geheel Europa cen­
traal te staan. Deze vormt een uitdaging voor de Eu­
ropese Gemeenschap. 
Het staat buiten kijf dat het streven naar meer economi­
sche samenhang in de Gemeenschap, naar de eind 1992 
tot stand te brengen interne markt en naar een nauwere 
samenwerking met de Oosteuropese landen, voor de 
Staten in Afrika, het Caraïbische gebied en de Stille 
(2) Doe. ESC nr. 1135/89 (PB nr. C 329/90 van 30. 12. 1989). 
tD5^1 publicatieblad van deEuropese Gemeenschappen ^r.G^^lêó 
Oceaan ^AG^ ^owel^ansenbiedt als oolé risicokin 
houdt Volgens het Gomite is het uitermate belangrijk 
dat de Europese Gemeenschap ^ich houdt aan de door 
haar in het kader van de nieuwe Overeenkomst van 
Lomegedanetoe^eggmgen. De Gemeenschap moet erop 
blijventoe^ien datde toegang van de AG^Iandentot 
hun traditionele markten in Europa ook in de toekomst 
niet wordt bemoeilijkt. 
lm. De Europese Gemeenschap heett snel en op con 
structievewij^e gereageerd op de vreedzame revolutie 
in de DDR en het eenwordingsproces van de beide 
Duitse staten, ^ij heeft alle stappen ge^et die nood^akeD 
lijk^ijn vooreen snellemtegratie vandeDDRinde 
Gemeenschap.Gommissievoor^itterDelors heeft reeds 
op 1B^ januari l^OvoorhetEuropeesl^arlementver 
klaard, dat Gost^Duitsland, mocht het dit wensen, deel 
^oukunnenuitmakenvan de Gemeenschap. Als voor 
waarde noemdeDelorsevenweldatdit proces in vrije 
zelfbeschikking en op vreedzame en democratische wij 
^e ^ou moeten plaatsvinden, en dat het verwezenlijkt 
^oumoetenworden overeenkomstig de beginselen van 
de slotakte van Helsinki, geïntegreerd in de dialoog 
tussen Gosten^esteninhet licht vandeEuropese 
integratie. Het lijdt geen twijfel dat de beide Duitse 
staten ^ich hieraan precies hebben gehouden. 
Toen duidelijk werd dat het Duitse eenwordingsproces 
^eer dvnamisch ^ou verlopen, kwam de Gommissie 
tijdig met een plan in drie fasen voor de integratie van 
de DDR in de Gemeenschap als deel van eenverenigd 
Duitsland. TijdensdebuitengewoneTop in Dublin op 
^apnll^^ stemde de Europese Raad donder meer in 
metdrt plan. DeGemeenschapgaatervan uitdatde 
vereniging van Duitsland — als resultaat van de vrij 
geuite wens van het Duitse volk — een positieve factor 
bij de ontwikkeling van Europa in het algemeen en de 
Gemeenschap in het bijzonder Bal Bijn. 
Het meerfasenplan van de Gommissie vangt aan met de 
„interimpenode^, beginnend met de Duitse monetaire, 
economische en sociale unie. De^e wordt gevolgd door 
een „overgangsfase^die begint met de pohtiekeeenheid 
van Duitsland en uiteindelijk overgaat in de „slotfase , 
waarin het EGrecht volledig van kracht wordt. 
1.^. Reeds tijdens debuitengewoneTop in Dublin 
werd besloten dat de Gommissie de Raad in het kader 
van een algemeen rapport zosnel mogelijk voorstellen 
^ou voorleggen voor maatregelen die als overgangsrege 
ling noodzakelijk worden geacht Hierover ^ou de Raad 
^ich dan meteen uitspreken 
De mededeling over de Gemeenschap en de Duitse 
eenmaking^ die de Gommissie inmiddels heeft ge 
presenteerd, is een adequaat voorstel dat erop is gericht 
het PGrecht na de toetreding van de DDR tot de 
Europese Gemeenschap snel in te voeren en aan te 
passen. 
Het Gomite beschouwt het omvangrijke Gommis 
siedoeument, dat in een buitengewoon kort tijdsbestek moest worden opgesteld, als een belangrijke en onmis 
bare bijdrage tot de snelle integratie van de vijf nieuwe 
Duitse deelstaten in de Europese Gemeenschap. Het 
stemt vrijwel geheel in met de in het document voorge 
stelde aanpassmgsenovergangsmaatregelenvoorhet 
gebied van de voormalige DDR. wijzigingsvoorstellen 
en bijkomende aanbevelingen van het Gomite, alsmede 
een aantal kritische opmerkingen, komen aan de orde 
bijde behandeling van de afzonderlijke delenvan het 
pakket voorstellen. 
^. EGrecht en Duitse eenwording 
^.1. Aiet de toetreding tot de Bondsrepubliek Duits 
landop^ oktober l^isdestaatkundigemtegratie 
van de DDR in de Europese Gemeenschap een feit 
geworden. De door de Gommissie gepresenteerde voor 
stellen hebben alleen betrekking op de rechtstreekse 
gevolgen van de Duitse eenwording, op de bevoegdhe 
den van de Gemeenschap en op het afgeleide EGrecht. 
^. De rechtelijke integratie van devoormahgeDDR 
in de Gemeenschap heeft stapsgewijs plaatsgevonden. 
Door het eerste staatsverdrag van 1^ mei l^tl over de 
totstandbrenging van een monetaire, economische en 
sociale unie tussen de Bondsrepubliek Duitsland en de 
toenmalige DDRop 1 juli l^O^^den reeds uiterst 
belangrijke gebieden van het^estduitse recht van toe 
passing op de DDR. Aangezien de^e rechtsgebieden 
overeenstemmen met het EGrecht, werd, alhoewel er 
nog steeds twee staten bestonden, reeds voor de uit 
breiding van de buitengrenzen van de EG op^oktober 
l^^een belangnjkestapge^et inderichting vande 
integratie op monetair, economisch en sociaal gebied. 
Overeenkomstig het op ^1 augustus 1^0 tussen de 
beide staten gesloten verdrag intake de eenwording is, 
nadatdetoetredingop^oktober 1^0 een feit werd, 
het gehele EG^recht ook op het gebied van de voorma 
lige DDR van toepassing. Dit betreft, ^oals in artikel lt^ 
van het verdrag intake de toetreding is vastgesteld, de 
Verdragen over de Europese Gemeenschappen alsmede 
wijzigingen en aanvullingen daarop, en de op basis van 
deVerdragen over de Europese Gemeenschap tot stand 
gekomen rechtshandelingen. 
^aast het verdrag intake de toetreding ^ijn tegelijkertijd 
tal van^estduitse wetten t.a.v.hun toepassing op het 
gebied van de nieuwe Duitsedeelstaten gewijzigd. In 
enkele gevallendienende^e wijzigingen nogdoorhet 
parlement van het verenigde Duitsland te worden goed 
gekeurd. 
^.m. Door de vereniging van Duitsland wordt het 
EGrecht automatischvantoepassing op het grondge 
bied van de voormalige DDR donder dat deVerdragen 
of andere rechtshandelingen die deel uitmaken van het 
oorspronkelijke recht daartoe gewijzigd behoeven te 
worden. 
^n^eOm^^e^^^^tt ttt Het afgeleide recht kan voor het grootste deel onmiddel 
lijk worden toegepast. Dit heeft totgevolgdat thans 
Nr. C 41/16 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 18. 2. 91 
reeds circa 80% van het oorspronkelijke en het afgeleide 
EG-recht op het gebied van de voormalige DDR van 
toepassing is. Dit betreft vooral het recht inzake de 
externe economische betrekkingen en de douanewet­
geving, de meeste richtlijnen inzake technische handels­
belemmeringen en de voorschriften inzake kapitaalver­
keer, vrije vestiging, dienstverlening, mededingings- en 
vennootschapsrecht, indirecte belastingen en over­
heidsopdrachten. 
Op sommige gebieden — die samen ongeveer 20% 
van het EG-recht uitmaken — zijn evenwel een aantal 
overgangsmaatregelen noodzakelijk, ten einde de bij­
zonderheden van de voormalige DDR op economisch 
en rechtelijk vlak in aanmerking te nemen en een geor­
dende en sociaal aanvaardbare integratie van de vijf 
nieuwe deelstaten in de Europese Gemeenschap te waar­
borgen. De overgangsregelingen zijn voor de gebieden 
en sectoren afzonderlijk vastgelegd; besluiten ten aan­
zien van deze overgangsregelingen kunnen op dezelfde 
juridische grondslag worden gebaseerd als de desbetref­
fende voorschriften van het afgeleide recht. Ze zijn 
beperkt tot datgene wat absoluut noodzakelijk is, ten 
einde het aanpassingsproces in de eenmalige DDR zo 
snel mogelijk te laten verlopen en de integratie in de 
gemeenschappelijke markt te bespoedigen. 
2.4. De door de Commissie noodzakelijk geachte 
overgangsmaatregelen hebben voornamelijk betrekking 
op technische aanpassingen, alsmede op uitzonderings­
regelingen die vanaf het tijdstip van de formele ver­
eniging gedurende bepaalde periodes zullen gelden. 
Het Comité is het met de Commissie eens dat in deze 
gevallen de volgende beginselen in acht moeten worden 
genomen: 
— overnemen van het acquis van de Gemeenschap 
moet uitgangspunt en einddoel blijven, 
— overgangsregelingen mogen slechts dan worden toe­
gestaan wanneer zij objectief noodzakelijk zijn, 
— uitzonderingsbepalingen moeten van tijdelijke aard 
zijn, en de werking van de gemeenschappelijke 
markt mag hierdoor zo min mogelijk verstoord 
worden. 
Bij deze overgangsmaatregelen wordt uitgegaan van de 
stand van de integratie van de Europese Gemeenschap 
op de verschillende gebieden en sectoren. Over het 
algemeen zijn deze maatregelen zolang van kracht als 
voor de uitvoering van het Gemeenschapsbeleid op de 
verschillende beleidsgebieden noodzakelijk is; d.w.z. 
dat uitzonderingsregelingen met betrekking tot de inter­
ne markt tot 1992/1993 kunnen gelden, uitzonderings­
regelingen met betrekking tot het milieubeleid tot 1995. 
Naast overgangsmaatregelen worden nieuwe regelingen 
getroffen, ten einde de door de eenwording toegenomen 
produktiecapaciteiten in aanmerking te nemen. Dit 
geldt b.v. voor de verhoging van de suikerquota voor 
het verenigde Duitsland. 2.5. In de oorspronkelijk aanzet werd er nog van 
uitgegaan, dat de overgangs- en aanpassings­
maatregelen nog vóór de vereniging in Duits recht zou­
den kunnen worden omgezet, c.q. rechtstreeks op het 
gebied van de voormalige DDR zouden gelden. 
De vroegtijdige toetreding van de DDR op 3 oktober 
1990 vergde evenwel een bijkomende procedure betref­
fende voorlopige maatregelen, ten einde te voorkomen 
dat het EG-recht zou worden geschonden, zolang de 
definitieve overgangsregelingen nog niet waren uitge­
vaardigd. Bij een besluit van de Raad van 17 september 
1990 werd de Commissie met toestemming van het 
Europees Parlement bemachtigd, voorlopige maatrege­
len te nemen voor de nieuwe Duitse deelstaten. Zo 
mogen bepaalde regelingen die niet in overeenstemming 
zijn met het EG-recht, binnen dit gebied voor een be­
paalde periode gehandhaafd worden. 
Het Economisch en Sociaal Comité was feitelijk niet in 
staat, binnen de door de Raad gestelde termijn van 
tien dagen advies uit te brengen over de voorlopige 
maatregelen die op 29 september 1990 van kracht zijn 
geworden. Gezien de politieke omstandigheden en de 
luttele beschikbare tijd is evenwel ook het Comité van 
mening dat dergelijke maatregelen per se moesten wor­
den genomen. Alleen op die manier kon worden voor­
komen dat tot het tijdstip waarop de Raad over de 
definitieve overgangsmaatregelen een besluit neemt een 
rechtsvacuüm zou ontstaan. Het Comité stemt achteraf 
in met de interimprocedure. 
2.6. Op 27 september 1990 werd de Bondsrepubliek 
Duitsland door de EG-Commissie bij een twee fasen 
omvattende delegatie van wetgeving gemachtigd, de 
voorlopige maatregelen uit te voeren. De Westduitse 
regering is bovendien op grond van artikel 4, eerste 
alinea, van de goedkeuringswet bij het verdrag inzake 
de toetreding gemachtigd, de toepassing en uitvoering 
van rechtstreeks toepasselijk EG-recht en van recht 
van de Bondsrepubliek, dat op basis van EG-recht is 
uitgevaardigd, op te schorten of aan te passen. 
Op basis van deze machtigingen heeft de Westduitse 
regering met goedvinden van de Bundesrat op 
29 september 1990 de verordening inzake de geleidelijke 
toepassing van het recht van de Europese Gemeenschap­
pen op het in artikel 3 van het Verdrag inzake de 
toetreding genoemde gebied (verordening inzake de 
overgang op EG-recht) uitgevaardigd. Deze verordening 
omvat de uitzonderingsregelingen die door de Commis­
sie als definitieve overgangsmaatregelen zijn voorge­
steld. Een aantal verdere uitzonderingsregelingen die 
overeenkomen met de voorstellen van de Commissie is 
reeds in de bijlagen bij het verdrag inzake de toetreding 
opgenomen. Deze worden door de EG-rechtshandelin-
gen in het EG-recht ingepast. 
Middels deze voorlopige oplossing zijn de door de 
Commissie voorgestelde overgangs- en aanpassings­
regelingen reeds nu vrijwel in hun geheel vigerend recht 
geworden. De Raad zal moeten beslissen of deze regelin­
gen ook na 31 december 1990 nog van kracht blijven. 
18.2.91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 41/17 
Het mag geenszins zo zijn dat de overgangsmaatregelen 
bepalend zijn voor het door de Raad te nemen besluit. 
2.7. Ten einde te voorkomen dat in Duitsland of in 
een andere lid-staat problemen ontstaan en verdere 
details te regelen, werd de Commissie voorts gemach­
tigd in een procedure van het reglementeringscomité 
overeenkomstig het besluit van de Raad van 13 juli 
1987 tot vaststelling van de voorwaarden die gelden 
voor de uitoefening van aan de Commissie verleende 
uitvoeringsbevoegdheden bijkomende voorlopige maat­
regelen te nemen. Op grond hiervan kan de Commissie 
maatregelen uitvaardigen, ingeval de Raad niet op korte 
termijn een besluit neemt. Op landbouwgebied zullen de 
uitvoeringsmaatregelen eventueel volgens de procedure 
van het comité van beheer worden uitgevaardigd. 
Het Comité acht een dergelijke flexibiliteitsclausule, 
die evenals de reeds vigerende voorlopige maatregelen 
slechts tot en met 31 december 1990 geldt, noodzakelijk. 
Het moet ook in het belang van de ander lid-staten 
mogelijk zijn, eventuele beschermingsmaatregelen snel 
te kunnen nemen. 
2.8. Ten aanzien van de produktie en invoer van 
bepaalde goederen die niet aan de EG-voorschriften 
voldoen, is in de overgangsbepalingen van de Commis­
sie vastgelegd dat deze goederen het gebied van de 
voormalige DDR niet mogen verlaten. Ten einde te 
waarborgen dat deze bepaling strikt in acht wordt 
genomen, zal worden gecontroleerd waar de goederen 
uiteindelijk terechtkomen. Met het oog hierop heeft de 
Commissie in samenwerking met de Duitse Bondsrege­
ring een mededeling gepubliceerd waarin de mogelijke 
controle- en inspectiemaatregelen aan een diepgaand 
onderzoek worden onderworpen. Deze hebben vooral 
betrekking op de binnen het gebied van de voormalige 
DDR geproduceerde goederen, op goederen die uit be­
paalde niet-lid-staten vrij van douanerechten worden 
ingevoerd en op de landbouwproduktie binnen het ge­
bied van de voormalige DDR ('). 
Controles kunnen worden uitgevoerd door de bevoegde 
instanties van zowel de Bondsrepubliek als van de Com­
missie en — net als tot nu toe — van andere lid-staten. 
Overtreding van de uitgevaardigde overgangsbepa­
lingen leidt tot strafmaatregelen (douaneboetes, inbe­
slagneming, intrekking van invoervergunningen, boetes 
die kunnen oplopen tot 10 000 Duitse Mark). Voorts 
kunnen de lid-staten bij ernstige verstoringen van de 
markt van de Commissie verlangen, de tariefschorsing 
voor een produkt op te heffen en hierop weer het 
normale douanetarief toe te passen. 
Alhoewel het pakket maatregelen van de Commissie 
een verstrekkend controlesysteem inhoudt, blijven er 
twijfels. Het Comité wijst er in het bijzonder op dat 
met name aan de voormalige grens van de DDR met 
de Bondsrepubliek Duitsland het gevaar aanwezig is 
dat de overgangsvoorschriften omzeild worden. Het 
(') Doe. ESC(90) 1983 def. doet derhalve een beroep op de Duitse Bondsregering 
en op de Commissie om adequaat gebruik te maken 
van de beschikbare controlemogelijkheden. Hiermee 
moet vooral ook vroegtijdig worden voorkomen dat 
wellicht geëist wordt dat deze goederen op een speciale 
manier worden gekenmerkt. 
3. Macro-economische gevolgen van de Duitse ver­
eniging 
3.1. De Commissie gaat ervan uit dat de vereniging 
van de twee Duitse staten in macro-economisch opzicht 
positieve gevolgen zal hebben. Niet alleen de toenemen­
de vraag naar consumptiegoederen uit „het Westen", 
maar ook de enorme behoefte aan produktiemiddelen 
en machines — hetzij ter vervanging van verouderde 
installaties, hetzij voor het opzetten van nieuwe bedrij­
ven — zullen positieve effecten hebben op de totale 
vraag. Van deze aanzienlijke groei van de vraag zullen 
niet alleen de industrie en de bouw, maar ook de 
dienstverlenende sector, en vooral handel, banken en 
verzekeringen profiteren. Bovendien zal de overheid in 
verband met de te verlenen financiële steun ter verbete­
ring van het economisch potentieel en ter bestrijding 
van de sociale problemen die de omschakeling mee­
brengt, netto meer krediet moeten opnemen, zodat ook 
van het financieel beleid aanzienlijke positieve impulsen 
zullen uitgaan. 
3.2. Over de macro-economische effecten van de 
Duitse vereniging op de overige lid-staten van de Ge­
meenschap is de afgelopen maanden veel gespeculeerd. 
Het is ongetwijfeld een feit dat de verwachte stijging van 
de vraag en toenemende groei ook de handelspartners in 
het Westen — in de eerste plaats de overige EG-lan-
den — ten goede komen. De gevolgen van de toenemen­
de invoer (bij een geringe stijging van de buitenlandse 
vraag) zijn hier en daar reeds voelbaar: het grote over­
schot op de lopende rekening van de Westduitse beta­
lingsbalans (in 1989 nog 104 miljard Duitse Mark) 
begint af te nemen, terwijl de lopende rekeningen van 
de betalingsbalansen van andere lid-staten verbeteren. 
Deze verschuiving heeft een positieve invloed op het 
internationale aanpassingsproces: er ontstaat meer con­
vergentie t.a.v. het saldo „buitenland" van de lid-staten. 
Gezien de grote behoefte aan kapitaal — dat voor 
de opbouw en modernisering van de economie in de 
voormalige DDR nodig is — zal de ook in de jaren '80 
permanent gestegen netto-uitvoer van kapitaal uit de 
Bondsrepubliek blijvend teruglopen. Deze ontwikkeling 
geeft vaak aanleiding tot de vrees dat het engagement 
van de Duitse economie in de vijf nieuwe deelstaten ten 
koste van andere lid-staten, zoals Spanje, Portugal of 
Ierland, zal gaan. In dit opzicht verwacht de Commissie 
dat het Duitse bedrijfsleven — ongeacht de enorme 
geldstroom die naar het nieuwe gebied gaat — ook in 
de toekomst in de lid-staten van de Gemeenschap zal 
blijven investeren. Economisch verantwoord gebleken 
activiteiten zullen zeker worden voortgezet. 
Nr. C 41/18 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 18. 2. 91 
3.3. Bij het opmaken van een eerste tussentijdse ba­
lans valt niet te loochenen dat de macro-economische 
werkelijkheid in het nieuwe gebied behoorlijk afwijkt 
van de oorspronkelijke verwachtingen. Onder de druk 
van de internationale concurrentie kalft de industriële 
structuur in de voormalige DDR af; de werkloosheid 
neemt van maand tot maand toe. De noodzakelijke 
omschakeling — aldus de belangrijkste Duitse instituten 
voor economisch onderzoek in hun jongste macro-eco­
nomische analyse — gaat met enorme moeilijkheden 
gepaard. Er waren weliswaar problemen verwacht, 
maar niemand had erop gerekend dat zij zo acuut 
zouden worden. 
Volgens de onderzoeksinstituten zal de noodzakelijke 
omschakeling van de Oostduitse economie vrij veel 
tijd in beslag nemen. Privatisering, het regelen van de 
eigendomsituatie, het opsplitsen van de monopolisti­
sche bedrijven en de opbouw van een sterke over­
heidssector blijken al een moeilijke zaak. Modernisering 
van de infrastructuur, het tot stand brengen van een 
moderne economie, gebaseerd op arbeidsverdeling, het 
ontwikkelen van een gedifferentieerde loonstructuur en 
het oplossen van milieu problemen zijn al helemaal niet 
binnen korte tijd te bewerkstelligen, aldus de instituten. 
Het valt nog niet te zeggen, hoe lang de omschakeling 
zal duren (1). In ieder geval zal het afkalvingsproces 
volgens de instituten nog tot medio volgend jaar duren; 
pas daarna wordt — op welk laag niveau dan ook — 
een geleidelijk herstel van de economie verwacht. Voor 
1991 rekenen de instituten op maximaal 1,7 miljoen 
werklozen, in de komende zes maanden op 2 miljoen 
werknemers met verkorte werktijd. 
3.4. Aangezien de evaluatie van de Commissie en die 
van de Duitse economische instituten sterk uiteenlopen, 
kan men zich afvragen of één van beide prognoses soms 
volkomen onrealistisch is. Volgens het Comité is dit niet 
het geval. Integendeel, de positieve macro-economische 
effecten die de Commissie heeft voorspeld, zullen zeer 
waarschijnlijk op de middellange termijn optreden. Het 
kernprobleem van de voorspellingen van de Commissie 
is alleen dat geen rekening is gehouden met de reële 
duur van het gehele proces en dat niet wordt ingegaan 
op de overgangsperiode met de daarbij behorende vér­
strekkende problemen. Algemene opmerkingen over 
economische effecten — hoeveel waarheid hier ook 
in moge schuilen — bieden nauwelijks hulp als er 
beslissingen over het economisch beleid moeten worden 
genomen. Men kan slechts hopen dat het moeizame 
aanpassingsproces van de Oostduitse economie geen al 
te sterke weerslag op de door de Commissie voorgestel­
de aanpassings- en overgangsregelingen heeft. In ieder 
geval kan niet worden uitgesloten dat sommige van de 
ambitieuze overgangstermijnen — bij voorbeeld op 
milieugebied — als gevolg van gebrek aan investerings­
vermogen van de Oostduitse bedrijven al spoedig on­
haalbaar zullen blijken. 
(') Uit: „Die Lage der Weltwirtschaft und der deutschen Wirt-
schaft im Herbst 1990". 4. Externe economische aspecten 
4.1. Sinds 3 oktober 1990 geldt het gemeenschappe­
lijk handelsbeleid van de Europese Gemeenschap in 
beginsel ook voor de ondernemingen in de voormalige 
DDR. Dit was feitelijk reeds het geval op 1 juli 1990, 
toen het eerste staatsverdrag van kracht werd. Sindsdien 
gelden op het gebied van de voormalige DDR voor het 
recht op het vlak van douane, externe economische 
betrekkingen en belastingen in wezen dezelfde voor­
schriften als in de Bondsrepubliek Duitsland. Met an­
dere woorden, reeds vóór de formele vereniging van de 
beide Duitse staten is de Europese Gemeenschap met 
de voormalige DDR de facto een douane-unie en op 1 
augustus 1990 de facto een landbouwunie aangegaan. 
Vanaf dit tijdstip is de handel in landbouwprodukten 
— hetzij met de Gemeenschap, hetzij met niet-EG-
landen — eveneens aan de desbetreffende bepalingen 
van het EG-recht onderworpen. 
4.2. Het is een feit dat door de Duitse eenwording 
de Gemeenschap op het gebied van de externe economi­
sche betrekkingen voor een aantal nog niet opgeloste 
problemen is komen te staan. Het gaat er enerzijds 
om, in welke mate de Europese Gemeenschap in de 
internationale rechten van de vroegere DDR kan treden 
en haar verplichtingen kan overnemen (of dit zelfs 
moet), anderzijds om de toepassing van de door de 
Gemeenschap gesloten verdragen binnen dit nieuwe 
gebied van de Gemeenschap. 
Voorts moet aandacht worden geschonken aan de eco­
nomische gevolgen van de Duitse eenwording voor de 
buurlanden en de belangrijkste handelspartners van de 
voormalige DDR. Bovendien gaat het om de betrekkin­
gen die tussen de landen van de Raad voor wederzijdse 
economische bijstand (RWEB) en de ondernemingen 
in de voormalige DDR op het gebied van leveranties 
bestaan. 
Zowel de RWEB-landen als de Gemeenschap hebben er 
belang bij, de bestaande handelsbetrekkingen in stand te 
houden en verder te intensiveren. Bovendien hebben de 
Bondsrepubliek Duitsland en de voormalige DDR de 
handelspartner; in de RWEB verzekerd dat zij van 
de Duitse hereniging geen zwaarwegende nadelen te 
duchten hebben, b.v. doordat bij overeenkomsten aan­
gegane verplichtingen plotseling niet meer zouden wor­
den nagekomen. Dit beginsel van de Vertrauensschutz 
is niet alleen verankerd in het staatsverdrag, maar ook 
in het verdrag inzake de toetreding. Bovendien is het 
door de Duitse Bondsregering herhaaldelijk bekrach­
tigd, in het bijzonder tegenover de Sovjet-Unie, de be­
langrijkste handelspartner van de voormalige DDR. 
4.3. Volgens het Economisch en Sociaal Comité is 
het van fundamenteel belang dat de zekerheid wordt 
geboden dat niet aan de internationale arbeidsverdeling 
wordt getornd. Dit geldt met name in verband met 
de Duitse vereniging. Thans is in Oost-Europa een 
buitengewoon proces van ingrijpende politieke hervor­
mingen en van vernieuwing gaande dat erop is gericht, 
18. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 41/19 
in deze landen een democratisch en markteconomisch 
bestel tot stand te brengen; de RWEB-landen stellen 
alles in het werk om hun buitenlandse handel te libera­
liseren en wensen geheel terecht sterker bij de wereld­
handel te worden betrokken. Het Comité vindt derhalve 
dat deze landen nu de zekerheid moet worden geboden 
dat aan economische verplichtingen wordt voldaan. 
4.4. Het Comité is verheugd over het feit dat de 
Gemeenschap het hervormingsproces in Midden- en 
Oost-Europa op velerlei manieren steunt. Dit gebeurt 
door het sluiten van handels- en samenwerkingsover­
eenkomsten evenals d.m.v. het multilaterale 
steunprogramma van de Groep van 24, dat sinds medio 
1989 in opdracht van de economische top van Parijs 
door de Commissie wordt gecoördineerd. Wat echter 
ook positief is, is dat de Gemeenschap voor de invoer 
van bepaalde industriële [inclusief produkten van de 
Europese Gemeenschap voor kolen en staal (EGKS)] en 
landbouwprodukten in het kader van overeenkomsten 
tussen de voormalige DDR en RWEB-landen en Joego­
slavië, gedurende een overgangsperiode qua waarde 
en hoeveelheid beperkte tariefschorsingen wil toestaan, 
mits de desbetreffende goederen binnen het gebied van 
de voormalige DDR blijven. Er zou nog eens over 
moeten worden nagedacht of de overgangsperiode — 
zoals door de Commissie is voorgesteld — daadwerke­
lijk slechts één jaar zou moeten duren (met de mogelijk­
heid deze met een jaar te verlengen). Er zou misschien 
tijd kunnen worden bespaard en er zouden minder 
wrijvingen ontstaan, indien van begin af aan in een 
overgangsperiode van twee jaar wordt voorzien. 
4.5. Verder moet geduld worden geoefend. Een cen­
traal geleid wanbeheer kan niet op korte termijn uit de 
wereld worden geholpen. Ook kan niet van vandaag op 
morgen een eind worden gemaakt aan voorgeschreven 
produktiecijfers, werken volgens plan en het gebruik 
van geld louter als verrekeningseenheid — zoals in de 
handel binnen de RWEB tot nu toe aan de orde van de 
dag was. En dan is er nog iets dat men zich dient te 
realiseren en in acht dient te nemen: de intensivering 
van het goederen- en dienstverleningsverkeer met de 
RWEB-landen mag niet als eenrichtingverkeer worden 
opgevat. Natuurlijk zal de dringend noodzakelijke mo­
dernisering en uitbreiding van de produktiecapaciteiten 
en de infrastructuur tot een sterke stijging van de invoer 
leiden. Het handelsverkeer met de Midden- en Oosteu-
ropese landen kan evenwel op den duur slechts dan op 
een deugdelijk fundament komen te staan, wanneer 
deze landen ook toegang krijgen tot de markten van 
het Westen, zodat zij de nodige valuta zelf kunnen 
verdienen. 
4.6. Bij het opnemen van de voormalige DDR in de 
internationale arbeidsverdeling zullen de beginselen van 
de vrije (en faire) wereldhandel in acht moeten worden 
genomen, welke met name in de Algemene Overeen­
komst betreffende Tarieven en Handel (GATT) zijn 
vastgelegd. Door de toetreding van de DDR tot de 
Bondsrepubliek Duitsland is het toepassingsgebied van 
de GATT automatisch uitgebreid en is een land dat hiervan geen lid was zonder toetredingsprocedure indi­
rect tot de GATT toegetreden. 
Zoals eerder is opgemerkt, geldt het gemeenschappelijk 
handelsbeleid in principe vanaf het tijdstip van de for­
mele vereniging van de beide Duitse staten ook in 
de voormalige DDR. Om juridische, economische en 
politieke redenen is het evenwel noodzakelijk dat de 
reeds genoemde, tijdelijke overgangs- en aanpassings­
maatregelen worden genomen, met name ook om ab­
rupte ontwikkelingen te voorkomen. Het Comité onder­
schrijft derhalve het standpunt van de Commissie, dat 
zij de GATT van de geplande maatregelen op de hoogte 
moet stellen. Het is evenwel de vraag of dit voldoende 
is. Het gaat er volgens het Comité in dit geval niet 
alleen om, de GATT in te lichten; veeleer moeten de 
verdragsluitende partijen van de GATT worden ver­
zocht, toestemming te geven voor een zogenoemde wai-
ver, een qua duur beperkte uitzonderingsbepaling van 
de GATT. Hiervoor zijn evenwel onderhandelingen met 
de GATT vereist. De verdragsluitende partijen van de 
GATT moeten er in de eerste plaats van overtuigd 
worden dat de aanpassings- en overgangsmaatregelen 
die de Gemeenschap op het gebied van het handelsbeleid 
heeft gepland, op den duur niet tot discriminering van 
een van de partners zullen leiden. 
5. Interne markt 
5.1. Op de belangrijkste terreinen van de wettelijke 
regelingen met betrekking tot de interne markt en de 
voltooiing daarvan op 31 december 1992 zullen geen 
uitzonderingsregels met het oog op de integratie van 
de vijf nieuwe Duitse deelstaten in de Gemeenschap 
uitgevaardigd behoeven te worden. Dit geldt met name 
voor de volgende gebieden: 
— douane-unie, 
— overheidsopdrachten, 
— bescherming van industriële en intellectuele ei­
gendom, 
— vestigingsvrijheid, 
— financiële dienstverlening, vennootschapsrecht en 
belastingen, 
— indirecte belastingen. 
5.2. Op het stuk van het bedrijfsrecht kunnen de 
meeste richtlijnen eveneens zonder uitzonderingsregels 
worden toegepast. Er zijn overgangstermijnen gepland 
(tot en met 31 december 1992) voor de toepassing van 
de richtlijnen over cosmetische produkten, machines, 
elektrische apparaten, textielprodukten, eindver-
pakkingen en kristal. De termijn voor de aanpassing 
van de wettelijke voorschriften inzake farmaceutische 
specialiteiten (spécialités) en diergeneesmiddelen wordt 
tot 31 december 1995 verlengd. 
Het Comité stemt in met de voorgestelde overgangspe­
riodes in de genoemde produktiesectoren. Het is van 
Nr. C 41/20 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 18. 2. 91 
mening dat bestaande aanpassingsproblemen binnen 
deze termijnen opgelost zullen kunnen worden. In dit 
verband wijst het nogmaals op het voorschrift dat pro-
dukten uit de DDR en uit de RWEB-landen geïmpor­
teerde goederen die niet aan de EG-richtlijnen voldoen, 
niet in andere gebieden van de Gemeenschap dan het 
gebied van de voormalige DDR op de markt mogen 
worden gebracht. Duitsland dient in dit opzicht alle 
nodige maatregelen te nemen ten einde te waarborgen 
dat deze goederen in de voormalige DDR blijven. Deze 
maatregelen mogen niet strijdig zijn met het EEG-Ver-
drag en vooral niet met de bepalingen van artikel 8 a, 
en zij mogen niet tot controles en formaliteiten aan de 
grenzen tussen lid-staten leiden. Het Comité verzoekt 
de Commissie evenwel ook, erop te letten dat geen 
andere lid-staat van de Gemeenschap aanleiding ziet 
om zijn controles of formaliteiten te verscherpen. Het 
zou positief zijn indien de ondernemingen in de voorma­
lige DDR ertoe aangezet zouden kunnen worden om 
reeds in het komende jaar alles in het werk te stellen 
om de noodzakelijke aanpassing aan EG-normen en 
-kwaliteitseisen te bespoedigen. 
5.3. Op het gebied van de vrije beroepen kunnen 
de richtlijnen waarin de automatische erkenning van 
diploma's op basis van een gemeenschappelijke definitie 
van de minimumopleiding is geregeld, na enkele techni­
sche wijzigingen meteen worden toegepast. Behalve de 
algemene regeling voor de erkenning van diploma's gaat 
het daarbij ook om de specifieke regelingen voor artsen, 
verpleegkundigen, tandartsen, dierenartsen, verlos­
kundigen, architecten en apothekers. Alleen voor de 
toepassing van de harmoniseringsrichtlijn voor de oplei­
ding tot specialist is een aanpassingsperiode van acht­
tien maanden noodzakelijk. 
Het Comité stemt in met het voorstel voor een aanpas­
singsrichtlijn van de Raad. Het gaat er tegelijkertijd 
vanuit dat in het geval van gereglementeerde beroepen 
die alleen mogen worden uitgeoefend door personen 
die beschikken over een diploma of een andere akte van 
bekwaamheid op dit gebied, deze documenten door de 
lid-staten pas na zorgvuldig onderzoek van de ingedien­
de stukken worden erkend. Hierbij zou niet alleen moe­
ten worden gelet op de vakkennis van de persoon in 
kwestie maar ook op de politieke omstandigheden 
waarin deze diploma's of andere akten van bekwaam­
heid zijn behaald. 
5.4. Op het gebied van het mededingingsrecht zijn 
geen uitzonderingsregels nodig met betrekking tot de 
toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EEG-
Verdrag en het afgeleide EG-recht (Verordening nr. 17, 
controle op concentraties van ondernemingen, veror­
deningen inzake generieke vrijstellingen, enz.). Deze 
worden door de Commissie op niet-discriminerende 
basis toegepast. 
Ook op het gebied van de controle op steunmaatregelen 
van overheidswege zijn geen formele aanpassingsrege­
lingen nodig. Mochten in afzonderlijke sectoren grote 
problemen ontstaan, dan zou de Commissie bij de toe­
passing van artikelen 92 en 93 van het EEG-Verdrag flexibel moeten reageren. Een geval apart is de 
scheepsbouw (zie het voorstel tot wijziging van de zesde 
en de nog niet vastgestelde zevende richtlijn). De voor­
stellen wijken qua tekst in de Duitse versie lichtjes van 
elkaar af — hetgeen misschien niet de opzet was — doch 
in beide voorstellen is vastgelegd dat steunmaatregelen 
voor de scheepsbouw en voor het verbouwen van 
schepen in de voormalige DDR verenigbaar zijn met de 
gemeenschappelijke markt, mits 
— in de scheepsbouw een systematisch en doelgericht 
herstructureringsprogramma wordt doorgevoerd, 
waarbij capaciteiten worden verminderd en waar­
door ervoor gezorgd wordt dat de sector ultimo 
1992 op de markt kan concurreren, 
— de steunmaatregelen gefaseerd worden afgeschaft. 
Het Comité kan zich in deze voorstellen vinden. Het is 
evenwel van mening dat de geplande overgangsperiode 
van twee jaar te kort is. De scheepswerven in de voor­
malige DDR moeten zich in velerlei opzicht aanpassen, 
waarbij de nadruk vooral zal komen te liggen op her­
structurering en verhoging van de produktiviteit. Daar­
op gerichte maatregelen zijn reeds op gang gekomen. 
Bovendien worden thans studies uitgevoerd die voor 
een deel waarschijnlijk pas in 1991 klaar zullen zijn. 
Zelfs wanneer de gerichte herstructureringsmaatregelen 
waarover een besluit nog moet worden genomen, snel 
worden uitgevoerd, lijkt het niet waarschijnlijk dat de 
werven gedurende de dan nog resterende periode hun 
concurrentievermogen volledig zullen kunnen ontwik­
kelen. 
In dit verband verwijst het Comité naar zijn advies van 
19 september 1990 (doe. ESC nr. 1057/90) over het 
voorstel voor een zevende richtlijn van de Raad betref­
fende de steunverlening aan de scheepsbouw^). Dit 
voorstel werd vanwege de te grote degressie bij de 
geleidelijke afschaffing van steunmaatregelen en de gel­
digheidsduur van slechts twee jaar door het Comité 
algemeen onbevredigend geacht. 
6. Gemeenschappelijk landbouwbeleid 
6.1. De integratie van de landbouwsector van de 
voormalige DDR in het gemeenschappelijk landbouw­
beleid van de Europese Gemeenschap is als gevolg van 
de verschillen in institutioneel en economisch opzicht 
een bijzondere uitdaging. De EG-Commissie probeert 
op de kernpunten van het landbouwbeleid met een zo 
klein mogelijk aantal uitzonderingen te volstaan en 
de geldigheidsduur ervan zoveel mogelijk te beperken. 
Volgens het Comité dient de Commissie er tegelijkertijd 
voor te zorgen dat de voorgestelde uitzonderingen geen 
enkele regio van de Gemeenschap waarvoor het ge­
meenschappelijk landbouwbeleid van vitaal belang is, 
enigerlei schade berokkenen. 
6.2. Overeenkomstig artikel 15 van het eerste 
Staatsvertrag tussen de twee Duitse staten is de voorma-
(!) Doe. COM(90) 248 def. 
18. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 41/21 
lige DDR de verplichting aangegaan, een systeem voor 
prijssteun en een regeling ter bescherming tegen buiten­
landse produkten in te voeren. Het doel hiervan was, 
de nationale producentenprijzen zo snel mogelijk aan 
het niveau van de landbouwprijzen in de Europese 
Gemeenschap aan te passen. Met deze stap bracht de 
DDR — nog vóór de toetreding tot de Bondsrepubliek 
Duitsland — de ongetwijfeld belangrijkste koersaan­
passing in het landbouwbeleid aan, aangezien de prijs 
immers het beslissende reguleringsmechanisme in een 
markteconomie is. 
6.3. Opvallend zijn de zwaarwegende produk-
tieverschillen tussen de twee delen van Duitsland. Hoe­
wel de kwaliteit van de grond min of meer vergelijkbaar 
is, ligt de gemiddelde opbrengst per hectare in de voor­
malige DDR rond de 20 a 30% beneden het niveau in 
de Bondsrepubliek; bijzonder frapperend is de achter­
stand bij de produktie van suikerbieten. De inVoering 
van moderne produktietechnieken, een betere kwaliteit 
zaaizaad en een dynamische bedrijfsvoering kunnen de 
opbrengst per ha van de plantaardige produktie evenwel 
in relatief korte tijd aanzienlijk laten stijgen. 
Hierdoor zal de situatie op de Europese landbouwmarkt 
— die al jaren met structurele overschotten te kampen 
heeft — zich ongetwijfeld verder toespitsen. Maatrege­
len om de markt te ontlasten zijn daarom ook in het 
nieuwe gebied onontbeerlijk als men wil vermijden dat 
de voortzetting van de hervorming van het gemeen­
schappelijk landbouwbeleid (GLB) in het gedrang komt. 
De principes van het gemeenschappelijk landbouw­
beleid moeten worden nageleefd. Dat geldt onder meer 
ook voor de interventiehoeveelheden en de produk-
tiequota. 
— Wat het quotum in de sector „suiker" betreft, stelt 
de Commissie een basishoeveelheid van 870 000 ton 
witte suiker voor. Het Comité acht een bijkomende 
aanzienlijke vermindering van deze basishoeveel­
heid absoluut noodzakelijk. 
— Ook bij de melkproduktie stelt de Commissie re­
ducties voor. De nationale marktordening voor 
melk van de voormalige DDR zal weliswaar nog 
tot het einde van het verkoopseizoen van kracht 
blijven, maar vanaf 1 april 1991 wordt de quotarege­
ling ook in het nieuwe gebied ingevoerd. In de plaats 
van de 8 miljoen ton van het jaargemiddelde 1986-
1988 gaat voor het verkoopseizoen 1991/1992 een 
gegarandeerde totale hoeveelheid van slechts 
6,6 miljoen ton gelden. 
6.4. De drastische vermindering van de melkproduk­
tie vereist een aanzienlijke reductie van het melkkoeien-
bestand in de voormalige DDR met grofweg 20%. Om 
ervoor te zorgen dat de hierdoor ontstane vleesbergen 
geen distorsies op de bijzonder gevoelige EG-markt 
voor vleesprodukten veroorzaken, suggereert het 
Comité, het vlees naar Oosteuropese landen uit te voe­
ren. In de Sovjetunie en ongetwijfeld ook in andere 
landen zal de bijkomende tijd nog grote belangstelling 
voor invoer van landbouwprodukten bestaan. Natuur­lijk kan een gebrek aan deviezen een belemmering vor­
men. Daarom stelt het Comité voor, deze landen in 
bijzondere noodsituaties voedselhulp te verlenen. 
Als de hervormingen van de Oosteuropese landen even­
wel ook in de landbouw succes hebben, zullen deze 
landen alle moeite doen om zelf exporteur van land­
bouwprodukten te worden. Deze verwachting wordt 
door een prognose van het Amerikaanse ministerie van 
landbouw op indrukwekkende wijze bevestigd. De 
Amerikanen gaan ervan uit dat de Oosteuropese staten 
zich tussen nu en het jaar 2000 in belangrijke produkt-
sectoren tot exporteurs van landbouwprodukten zullen 
ontwikkelen. 
6.5. Een grote ontwikkelingsachterstand valt te con­
stateren op het gebied van kwaliteitsnormen voor 
plantaardige en dierlijke produktie, maar ook bij de 
be- en verwerking en het in de handel brengen van 
produkten. Er is gebrek aan slachthuizen, koelhuizen 
en vleesverwerkingsbedrijven, om slechts enkele voor­
beelden te noemen. De verwerkende industrie in de 
voormalige DDR is daarom — althans in de nabije 
toekomst — niet in staat, alle EG-voorschriften na te 
leven. Daarom stelt de Commissie overgangsregelingen 
tot en met 31 december 1992 voor. Tegelijkertijd is 
bepaald dat produkten die niet aan EG-kwaliteitsnor-
men, EG-gezondheidsnormen en andere voorschriften 
(b.v. wetgeving inzake dierziekten en dierenbe­
scherming) voldoen, uitsluitend op het grondgebied van 
de voormalige DDR mogen worden afgezet. Het Comité 
verzoekt de Commissie dringend, er d.m.w. doelmatige 
controle voor te zorgen dat ook dit voorschrift strikt 
wordt nageleefd. 
6.6. De organisatiestructuur in de landbouw in de 
voormalige DDR verschilt fundamenteel van de 
structuur in de Bondsrepubliek en in andere lid-staten 
van de Europese Gemeenschap. Deze structuur is het 
resultaat van een beleid dat tientallen jaren lang gericht 
was op industrialisering van de landbouw. Onteigening 
en collectivisatie waren de belangrijkste instrumenten 
om het doel — een grondig georganiseerd agro-in-
dustrieel complex — te bereiken. Er bestaan in het 
nieuwe gebied weliswaar verschillende bedrijfsvormen, 
maar de Landwirtschaftliche Produktionsgenos-
senschaften (collectieve boerderijen) zijn verreweg in de 
meerderheid. Zij werden in de collectivisatieperiode 
(1952-1960) opgericht en later verder uitgebreid. Vorig 
jaar exploiteerden deze bedrijven, die overigens niet te 
vergelijken zijn met coöperaties in de lid-staten van de 
Europese Gemeenschap, circa 85% van het land­
bouwareaal. 
Het weer opsplitsen van de door dwangmaatregelen 
ontstane structuren is ongetwijfeld de belangrijkste, 
maar ook de moeilijkste taak van het toekomstige land­
bouwbeleid in de voormalige DDR. 
6.7. De bestaande structurele steunmaatregelen van 
de Gemeenschap kunnen nauwelijks met enige kans van 
slagen worden toegepast. Volgens de Commissie zouden 
Nr. C 41/22 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 18. 2. 91 
zij in sommige gevallen zelfs meer kwaad dan goed 
doen. Daarom heeft de Commissie de huidige 
structuurmaatregelen op de omstandigheden in het 
nieuwe gebied afgestemd. Leidraad was daarbij het 
doel, niet alleen aan de behoeften van de grote col­
lectieve boerderijen tegemoet te komen, maar ook de 
kleine gezinsbedrijven adequate steun te bieden bij het 
opnieuw inrichten en moderniseren van deze bedrijven. 
6.8. Het Economisch en Sociaal Comité heeft het 
maatregelenpakket van de Commissie uitvoering onder 
de loep genomen. Het acht de voorgestelde maatregelen 
ten dele zeker adequaat; in een aantal gevallen is het 
evenwel van mening dat de maatregelen moeten worden 
gewijzigd. Ook is het nog maar de vraag, of de voorge­
stelde termijnen in alle gevallen realistisch zijn. Dit 
geldt niet alleen voor de bijzondere bepalingen in het 
kader van Verordening (EEG) nr. 797/85, maar ook 
voor het voorstel tot wijziging van Verordening (EEG) 
nr. 866/90. Overeenkomstig artikel 13 van deze Veror­
dening komen niet voor steun in aanmerking „investe­
ringen voor werkzaamheden met de uitvoering waarvan 
langer dan een half jaar vóór de datum waarop de 
Commissie de bijstandsaanvraag heeft ontvangen, is 
begonnen". Het Comité wijst erop dat deze termijn 
in verband met de moeilijke overgangsperiode in de 
voormalige DDR nauwelijks volstaat. Vooral omdat 
nog niet bekend is, hoe de autoriteiten die de in-
vesteringsaanvragen in de toekomst moeten goedkeuren 
en doorgeven, gestructureerd zullen zijn, zou de termijn 
van zes tot negen maanden moeten worden verlengd. 
6.9. Het Comité acht het een uitstekende zaak dat 
de Commissie ter stabilisering van de produktie in de 
Gemeenschap en ter verbetering van het plattelands-
milieu een braakleggings- en een extensiveringsregeling 
heeft voorgesteld. Er dient op te worden gewezen dat 
de braaklegging ook voor de aardappelteelt geldt. Het 
Comité acht het wenselijk, de braakleggingsregeling 
nog verder uit te breiden; het denkt daarbij met name 
aan sterk verontreinigde gronden, die aan het land­
bouwareaal moeten worden onttrokken omdat zij voor 
de produktie van levensmiddelen niet meer geëigend 
zijn. 
6.10. Om de herstructurering van de collectieve boer­
derijen te vergemakkelijken, stelt de Commissie voor, 
de geldende maxima van de voor subsidiëring in aan­
merking komende investeringen op te trekken en het 
aantal voor investeringssteun in aanmerking komende 
varkens en melkkoeien eveneens te verhogen. Het 
Comité is het eens met de Commissie dat herstructure­
ring van de collectieve boerderijen moet worden bevor­
derd, maar zulks wel op voorwaarde dat het aantal 
varkens niet wordt opgetrokken en dat rekening wordt 
gehouden met de inkrimping van het aantal melkkoeien 
die op het grondgebied van de ex-DDR zal moeten 
plaatsvinden. 
Het is net zo min in het belang van de collectieve 
boerderijen als in dat van de gezinsbedrijven in het 
nieuwe gebied dat er financiële steun wordt geboden voor maatregelen die uiteindelijk economisch niet ver­
antwoord zullen blijken. Gezien de overschotten op de 
gemeenschappelijke landbouwmarkt, zouden de bedrij­
ven in de voormalige DDR niet de periode van intensive­
ring moeten doorlopen die in de lid-staten van de Ge­
meenschap al lang economisch en vanuit milieu-oog­
punt verkeerd zijn gebleken. 
Het Comité stelt de Commissie voor, de beschikbare 
middelen gericht toe te kennen om maatregelen in te 
voeren die de kosten helpen drukken, maar niet tot een 
stijging van de produktie leiden. Er moet vooral alle 
moeite worden gedaan om een produktief, flexibel en 
nauw met de landbouw verbonden verwerkings- en 
afzetsysteem in de voormalige DDR tot stand te 
brengen. 
7. Vervoer en telecommunicatie 
7.1. De structuur op het gebied van vervoer en te­
lecommunicatie in de voormalige DDR is ontoereikend, 
overbelast, verouderd en onbetrouwbaar. In het di­
rigistische infrastructuurbeleid is in het verleden een te 
zwaar beroep gedaan op het railvervoer, is de uit­
breiding van het wegennet sterk vertraagd en is de 
telecommunicatiesector verwaarloosd. Er zijn enorme 
bedragen mee gemoeid om de bestaande infrastructuur 
op peil te houden, de uitbreiding sneller te laten ver­
lopen en de kwaliteit te verbeteren. 
7.2. Volgens de Commissie is slechts een luttel aantal 
overgangsmaatregelen noodzakelijk om de vervoer-
sector van de voormalige DDR in de Gemeenschap op 
te nemen. De termijnen in de overgangsregelingen zijn 
dusdanig vastgesteld dat de Europese interne vervoer­
markt in 1992 op de meeste punten kan worden vol­
tooid. 
Het Comité is het nagenoeg geheel eens met de over-
gangs- en aanpassingsmaatregelen. Met betrekking tot 
het zeevervoer vraagt het zich evenwel af of een over­
gangsregeling van vier jaar ter aanpassing van de door 
de voormalige DDR gesloten scheepvaartovereenkom­
sten werkelijk noodzakelijk is. De staten die de gedrags­
code van de Verenigde Naties voor lijnvaartconferences 
hebben ondertekend zijn de verplichting aangegaan, 
onderling geen bilaterale overeenkomsten inzake 
vrachtverdeling te sluiten; de lid-staten van de Gemeen­
schap hebben zich er bovendien toe verbonden, ook 
alle dergelijke overeenkomsten met landen die de code 
niet hebben ondertekend, vóór 1993 te beëindigen. Het 
is nauwelijks in te zien waarom er voor de voormalige 
DDR een bijkomende overgangsperiode van twee jaar 
nodig zou zijn. Volgens het Comité dient de Commissie 
ervoor te zorgen dat de desbetreffende overeenkomsten 
van de voormalige DDR eveneens al vóór 1 januari 
1995 aflopen. 
In de sector wegvervoer gaat het vooral om termijnen 
voor het uitrusten van voertuigen met tachografen 
i.v.m. het toezicht op de naleving van rij- en rusttijden 
van de bestuurders. De Commissie gaat uit van een 
18. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 41/23 
overgangsperiode van drie jaar en voert hiervoor als 
reden aan dat de capaciteit van de garages in de voorma­
lige DDR volledig ontoereikend is. Het Comité erkent 
weliswaar dat dit een reden voor een langere overgangs­
termijn kan zijn, maar is toch van mening dat de termijn 
tot maximaal twee jaar moet worden teruggebracht. 
Een deel van de in aanmerking komende voertuigen is 
reeds met een EG-controle-apparaat uitgerust, zodat 
overbelasting van de garages dus nauwelijks te vrezen 
valt. Het tweede argument van de Commissie, nl. dat 
de kleine vervoerondernemingen de gelegenheid moeten 
krijgen, hun vaak 20 a 28 jaar oude wagenpark te 
vernieuwen voordat de termijn voor de dure aanpassing 
van de oude voertuigen is verstreken, is weliswaar goed 
bedoeld, maar niet overtuigend genoeg. De Commissie 
dient zich wel te realiseren dat een tachograaf in wezen­
lijke mate bijdraagt tot verbetering van de arbeidsom­
standigheden (rij- en rusttijden) en de verkeersveilig­
heid. Het Comité vraagt zich overigens af, welke con­
trolemogelijkheden er in feite tijdens de overgangstijd 
zijn; het Commissiedocument zwijgt hierover in alle 
talen. 
7.3. Het bedrag dat nodig is om de infrastructuur in 
de vijf nieuwe Duitse deelstaten wezenlijk te vernieu­
wen, wordt voortdurend naar boven aangepast. Vol­
gens de meest recente raming van het Duitse Ministerie 
van Verkeer gaat het alleen al bij het verkeersnet om 
een bedrag aan investeringen van 125 miljard Duitse 
Mark. Dit bedrag is bedoeld om als eerste stap het 
verkeersnet van de voormalige DDR op „westers" ni­
veau te brengen; een kleine 50 miljard Duitse Mark is 
bedoeld voor het spoorwegennet, circa 60 miljard Duit­
se Mark is nodig voor het wegennet en nog eens 
8 miljard Duitse Mark is bestemd voor de binnenwate­
ren. In deze bedragen zijn de uitbreiding ter verhoging 
van de capaciteit, het aanvullen van de leemten in het 
verkeersnet en ook het normale onderhoud nog niet 
begrepen. 
De grote behoefte aan kapitaal en de noodzaak om de 
meest dringende projecten binnen afzienbare tijd te 
verwezenlijken, betekenen ontegenzeggelijk een te 
zware aanslag op de overheidsmiddelen. Er moet daar­
om worden nagedacht over nieuwe financierings-
vormen t.b.v. de infrastructuur. Allereerst moet privé-
kapitaal worden gemobiliseerd. Voorbeelden als de Ka­
naaltunnel, verbetering van de verbinding met 
Scandinavië en de Transrapid-magneetbaan laten zien 
dat particuliere financiering zonder meer een realisti­
sche aanpak kan zijn. 
7.4. Het lijdt geen twijfel dat het verenigde Duitsland 
door zijn ligging een verkeersplein voor de stromen 
tussen Oost en West, Noord en Zuid in Europa zal 
worden. De vraag naar vervoerdiensten zal toenemen, 
met name zodra de Europese interne markt is voltooid. 
Waar vandaag de dag nog beperkingen en obstakels 
aan de binnengrenzen bestaan, zal het morgen van geen 
belang meer zijn of een transport in eigen land of 
dwars door Europa plaatsvindt. Het wordt daardoor 
noodzakelijk, investeringen in de infrastructuur in de toekomst meer vanuit een Europese invalshoek te bezien 
en te beoordelen; hierbij speelt het railvervoer vanuit 
het oogpunt van vervoerbeleid, ruimtelijke ordening en 
milieubescherming een bijzondere rol. De weg naar een 
Europees georiënteerde infrastructuurplanning tekent 
zich steeds duidelijker af. Tegen deze achtergrond acht 
het Comité het een goede zaak dat de Commissie in 
de toekomst bijzondere aandacht zal besteden aan de 
uitbreiding van de infrastructuur langs de Oost-West-
as, zodat het samengroeien van de Europese economi­
sche ruimtes niet wordt belemmerd en de daarmee 
gepaard gaande goederenstromen niet van knelpunten 
in de vervoersector hinder ondervinden. 
7.5. Op de Europese vervoermarkt zullen in steeds 
grotere mate de regels van de markt van toepassing zijn. 
Dit betekent dat ook de vervoersector met intensievere 
concurrentie wordt geconfronteerd. Sleutelbegrippen 
zijn daarbij: gelijke kansen bij de start, liberalisering 
en harmonisering. Het Comité doet daarom een beroep 
op de Commissie, ertoe bij te dragen dat de vervoer­
marktordeningen van de lid-staten niet ten achter 
blijven bij de liberale bepalingen. Vervoer en infrastruc­
tuur vormen de natuurlijke grondslag van een grote 
Europese markt en scheppen de voorwaarden voor ver­
dere economische groei en maatschappelijke vooruit­
gang. 
7.6. De ontwikkelingen in de voormalige DDR en 
het opengaan van de markten in Oost-Europa plaatsen 
ook de telecommunicatiesector voor nieuwe taken. De 
toestand van de telecommunicatie in de nieuwe Duitse 
deelstaten is uiterst desolaat. Het telefoonnet dateert 
uit de jaren '20, de telefoonleidingen schijnen voor meer 
dan 90% versleten te zijn, slechts 17% van de bevolking 
beschikt over een telefoonaansluiting. Telecommunica­
tiediensten als fax, teletekst en viditel zijn zo goed als 
onbekend. Volgens de meest recente informatie is het 
de bedoeling, t.b.v. de modernisering en uitbreiding 
van de telecommunicatie-infrastructuur de voormalige 
DDR tussen nu en 1997 in totaal 55 miljard Duitse 
Mark te investeren. 
De Commissie is van mening dat de belangrijkste juri­
dische instrumenten van de Gemeenschap inzake de 
telecommunicatiesector onmiddellijk kunnen worden 
toegepast. Slechts twee EG-richtlijnen (liberalisering 
van de markt voor eindapparatuur/mobilofoonfrequen­
ties) moeten worden aangepast. 
8. Structuurbeleid 
8.1. De economie van de voormalige DDR staat voor 
een moeilijke fase van herstructurering. De complete 
wijziging van het systeem, waarbij dient te worden 
overgegaan van een centraal geleide economie naar een 
sociale markteconomie, leidt onvermijdelijk tot ver­
gaande veranderingen van de structuren. De onderne­
mingen zijn op vele gebieden niet in staat te concurre­
ren. Het produktenassortiment voldoet in tal van op­
zichten niet aan de internationaal gebruikelijke kwali­
teitsnormen; de produktiviteit in de verschillende secto-
Nr. C 41/24 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 18. 2. 91 
ren is aan sterke schommelingen onderhevig en haalt 
slechts 30 a 50 procent van het Westduitse niveau. Dit 
ondanks een hoge kapitaalcoëfficiënt, een boven het 
gemiddelde uitrijzend energieverbruik per hoofd van de 
bevolking en de bedenkelijke omvang van het milieu­
bederf, die het bewijs zijn van de stelselmatige verspil­
ling van menselijk potentieel, energie en milieu. 
8.2. Gezien deze schrikbarende balans dient — aldus 
de Commissie — ook de Gemeenschap bij te springen 
en is voor de EG-structuurfondsen een belangrijke rol 
weggelegd. Het Comité heeft begrip voor het stelsel van 
de Commissie om de vijf nieuwe Duitse deelstaten als 
voor steun in aanmerking komende gebieden in de 
structuurfondsen op te nemen. Hiermee wordt tegelij­
kertijd de integratie van de nieuw toegetreden gebieden 
in de Europese Gemeenschap benadrukt. 
De Commissie stelt een buitengewoon programma ten 
behoeve van de structurele ontwikkeling van het gebied 
van de voormalige DDR voor, waarvoor voor de pe­
riode 1991 tot en met 1993 in totaal 3 miljard ecu is 
uitgetrokken. Te dien einde worden de structuurfond­
sen verhoogd, zodat het programma niet ten koste zal 
gaan van de andere lid-staten. Het Comité is van mening 
dat de begroting van het programma eind 1993 opnieuw 
dient te worden bekeken en overeenkomstig de mate 
waarin de macro-economische situatie in de voormalige 
DDR erop vooruit is gegaan, zou moeten worden ver­
minderd. Het Comité gaat er bovendien van uit dat ook 
in de toekomst alles in het werk zal worden gesteld 
om conflicten te voorkomen over de verdeling van de 
middelen uit de fondsen tussen de minder welvarende 
regio's in de afgelegen gebieden van de Gemeenschap 
en het verenigde Duitsland. De Duitse bondsregering 
heeft reeds tijdens de buitengewone Top in Dublin 
formeel verklaard, af te zien van een financiële partici­
patie van de Gemeenschap in de Duitse hereniging. 
8.3. De Commissie schrijft geheel terecht dat de her­
structurering van de economie in de voormalige DDR 
snel moet worden aangepakt. Zij heeft derhalve een 
vereenvoudigde procedure voor de ontwikkelingsplan­
nen voorgesteld. Er is slechts één ontwikkelingsplan, en 
zelfs dit ene plan behoeft niet zo uitgebreid te zijn als 
gebruikelijk. Thans wordt door de Duitse Bondsrege­
ring gewerkt aan dit plan dat uiterlijk op 31 januari 
1991 in Brussel moet zijn ingediend. Tot uiterlijk maart 
1991 dient op basis hiervan een communautair 
stimuleringsconcept te worden ontwikkeld, waarin 
wordt geregeld hoe de structuurfondsen worden inge­
zet, de middelen worden verdeeld en hoe de Duitse 
medefinanciering plaatsvindt. 
8.4. T.a.v. deze vereenvoudigde procedure dient men 
zich evenwel te realiseren dat het met de statistische 
informatie in de voormalige DDR buitengewoon slecht 
is gesteld en dat de gegevens vaak een vertekend beeld 
geven en lacunes vertonen. Bovendien acht het Comité 
het vanuit de huidige situatie niet haalbaar, nu reeds 
voor de komende twee jaar betrouwbare plannen vast te stellen voor het verstrekkende aanpassingsproces en 
nu ook voor het gebruik van de middelen uit de struc­
tuurfondsen. Het is momenteel om objectieve redenen 
niet mogelijk, in de voormalige DDR regio's aan te 
wijzen die volgens de door de Europese Gemeenschap 
gehanteerde criteria als achtergebleven dienen te wor­
den beschouwd of die bedreigd worden door een da­
lende industriële activiteit, dan wel met aanpassingspro­
blemen op landbouwgebied te kampen hebben, en ten 
behoeve daarvan interventieplannen vast te stellen. Hier 
is flexibiliteit vereist. Het is dan ook niet meer dan 
logisch dat de Commissie er vooreerst van afziet, doel­
stelling 1-, doelstelling 2- en doelstelling 5b-regio's aan 
te wijzen. Voorts zouden de subsidies uit de fondsen 
zoveel mogelijk in de vorm van globale subsidies ver­
leend moeten worden, en de besteding daarvan zou in 
nauw overleg tussen de Bondsrepubliek en de nieuwe 
Duitse deelstaten moeten worden besproken. 
8.5. Na de vereniging van de beide Duitse staten rijst 
de vraag, wat er moet gebeuren met de speciale steun 
voor Berlijn en voor de gebieden die in de nabijheid 
van de voormalige grens met Oost-Duitsland liggen 
(Zonenrand- en Berlinförderung). De bedoeling van de 
beide programma's was, nadelen ten gevolge van de 
deling van Duitsland te compenseren. Dit is thans niet 
meer noodzakelijk; de Duitse bondsregering wil derhal­
ve nog in 1990 met een wet komen die erop is gericht 
deze steunprogramma's gedurende een periode van ze­
ven jaar af te schaffen. Deze overgangsperiode is volgens 
het Comité veel te lang en zou duidelijk moeten worden 
ingekort. 
9. Energie 
9.1. Het energievoorzieningsysteem van de voorma­
lige DDR is gebrekkig, de milieuvervuiling vormt een 
gevaar voor de gezondheid van de bevolking. Het sys­
teem is eenzijdig gebaseerd op de in het gebied zelf 
gewonnen bruinkool en er wordt naar verhouding wei­
nig gebruik gemaakt van minerale oliën, aardgas, kern­
energie en steenkool. Kenmerkend voor het systeem is 
het lage rendement bij energieverbruikende installaties 
en bij de omzetting van energie, in het bijzonder bij de 
energievoorziening. Verdere negatieve factoren zijn het 
hoge distributie- en transportverlies in elektriciteits- en 
gasleidingen. 
Bijna 70% van de behoefte aan primaire energie wordt 
in de voormalige DDR gedekt door bruinkool. Wanneer 
de winning op het huidige niveau wordt voortgezet, 
zijn de voorraden toereikend voor 60 a 70 jaar, zodat 
op dit punt geen problemen te verwachten zijn. Er zijn 
echter wel problemen op het stuk van beschikbaarheid, 
kwaliteit en rendabiliteit van deze energiebron en het 
hierdoor veroorzaakte milieubederf. Aangezien 
bruinkool sterk zwavelhoudend is en geen opvangin-
stallaties voorhanden zijn, behoort de voormalige DDR 
met een jaarlijkse SOz-uitstoot van vijf miljoen ton tot 
de koplopers in Europa. Bovendien ontstaat bij de 
winning van bruinkool steeds meer afvalgrond, zinkt 
de grondwaterspiegel en neemt het beslag op de grond 
toe. 
18. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 41/25 
De door de elektriciteitscentrales (23 000 MW) geprodu­
ceerde energie wordt voor ruim 80% opgewekt door 
bruinkool. De toegepaste technieken zijn volkomen ver­
ouderd. Dit geldt ook voor de installaties voor droge 
distillatie en de hoge-temperatuur-cokesfabrieken waar 
bruinkool wordt verwerkt tot motorbrandstoffen en 
chemische grondstoffen. Doordat in de elektriciteitscen­
trales verouderde technieken worden toegepast, wordt 
het milieu in hoge mate geschaad. Geen enkele 
elektriciteitscentrale in de voormalige DDR beschikt 
over functionerende installaties voor het opvangen van 
zwavel en stikstof. Stoffilters worden — voor zover al 
voorhanden — niet permanent gebruikt. 
De energiesector wordt bovendien zwaar gesubsidieerd. 
Hier zijn weliswaar veranderingen op komst, maar tot 
op heden wordt volstrekt niets gedaan om een ver­
standig gebruik van energie te stimuleren. Het verbruik 
van primaire energie per hoofd van de bevolking is naar 
verhouding dan ook zeer hoog — er wordt bijna 20% 
meer primaire energie verbruikt dan in de Bondsrepu­
bliek Duitsland. 
9.2. Uit deze inventarisering blijkt dat de situatie op 
het gebied van de energievoorziening in de voormalige 
DDR uiterst kritiek is. In de energiesector is een volledi­
ge herstructurering geboden. Sleutelelementen hierbij 
zijn krachtige energiebesparingen en een efficiënte 
energievoorziening. De installaties in de energie-in­
dustrie moeten volledig gemoderniseerd worden en er 
moet op worden toegezien dat zij voldoen aan alle 
vereisten op het gebied van technische veiligheid, milieu 
en klimaat, alsmede rendabiliteit. Er moet worden ge­
streefd naar een gewijzigde en uitgebalanceerde energie­
mix, waarin niet alleen plaats is voor fossiele brandstof­
fen en duurzame energiebronnen, maar ook voor kern­
energie. Wel moeten de veiligheidsvoorschriften op het 
gebied van kernenergie op het hoogste niveau worden 
gebracht. De monopolistische structuren op het gebied 
van minerale oliën moeten worden afgeschaft. Nodig is 
mededinging, die — waar ook maar even mogelijk — 
verwezenlijkt moet worden. 
9.3. In het Commissiedocument worden slechts een 
paar uitzonderingsregelingen voor de energiesector ge­
noemd. Alleen met betrekking tot de informatie en de 
raadpleging over de prijzen voor ruwe olie en aardolie-
produkten, alsmede met betrekking tot de mededeling 
over de in- en uitvoer van koolwaterstoffen wordt een 
overgangsperiode van twaalf maanden voorgesteld. Het 
Comité stemt hiermee in, maar acht twee nadere opmer­
kingen noodzakelijk die betrekking hebben op de her­
structurering van de energiesector. De Commissie gaat 
ervan uit dat de gasinvoer uit de Sovjetunie naar de 
voormalige DDR van 8 miljard m3 nu tot 16 miljard m3 
in het jaar 2000 zal toenemen. Deze prognose lijkt het 
Comité te optimistisch; er zijn althans geen betrouw­
bare informaties die deze verwachte stijging kunnen 
staven. Voorts zou er in de passage betreffende de 
voorziening van de in bedrijf zijnde kerncentrales met 
splijtstofelementen niet alleen op moeten worden gewe­
zen dat in de voormalige DDR natuurlijk uranium geproduceerd wordt, maar ook dat de uraniumtak van 
Wismuth AG voor 95% in handen is van de Sovjetunie. 
Ook wanneer Wismuth AG eind 1990 haar activiteiten 
op dit gebied wil staken, zullen naar verwachting onder­
handelingen met de Sovjetunie nodig zijn, met name 
omdat het de bedoeling is dat Euratom eigenares wordt 
van al het bijzondere splijtmateriaal in de DDR. 
9.4. Het energiebeleid moet — op nationaal en op 
internationaal vlak — aan macro-economische criteria 
beantwoorden. Er moet derhalve beslist voor worden 
gezorgd dat het energiebeleid op de verschillende ni­
veaus actief blijft dan wel weer actief wordt. 
Energieproblemen kunnen niet door de afzonderlijke 
staten alleen van vandaag op morgen worden opgelost. 
Het energiebeleid moet op lange termijn worden aange­
pakt en het vereist samenwerking en onderlinge af­
stemming over de grenzen heen. Europese samenwer­
king is noodzakelijk. Dit besef is niet nieuw, maar tot 
dusverre werd het niet in de praktijk omgezet. Zo is de 
Europese Gemeenschap nog steeds niet in staat geweest 
een gezamenlijk energiebeleid te ontwikkelen, alhoewel 
samenwerking tussen de lid-staten van de Gemeenschap 
gezien de dringende taken — vermindering van het 
energieverbruik, vervanging van minerale oliën door 
andere energiebronnen, snellere ontwikkeling van mo­
derne energietechnologieën en meer onderzoek op het 
gebied van energie — al lang noodzakelijk zou zijn 
geweest. 
Het Comité stemt derhalve nadrukkelijk in met het 
initiatief van de Nederlandse premier Lubbers, die op 
de zitting van de Europese Raad op 25 juni 1990 in 
Dublin heeft voorgesteld, een Europese Gemeenschap 
voor energie op te richten. 
10. Sociale aangelegenheden, onderwijs en beroepsop­
leiding 
10.1. In verband met de snelle politieke en rechtelijke 
integratie van de voormalige DDR in de Bondsrepubliek 
Duitsland dient men zich aanzienlijke inspanningen te 
getroosten om ook de maatschappelijke en sociale inte­
gratie te verwezenlijken. Het Comité acht de sociale 
aspecten van het Duitse eenwordingsproces van centraal 
belang. In dit verband wijst het Comité op een groot 
aantal adviezen waarin de in zijn midden vertegenwoor­
digde maatschappelijke groeperingen zich herhaaldelijk 
hebben uitgesproken over de basisvoorwaarden voor 
de totstandbrenging van de economische en sociale 
samenhang. In zijn advies over Sociale ontwikkeling in 
de Gemeenschap in 1989 (!) heeft het Comité het sociale 
marktmodel en de ethiek waar het Europa van de 
burgers voor staat centrale factoren genoemd voor de 
politieke en maatschappelijke vooruitgang in de richting 
van een Europese Unie. Het Comité is er van overtuigd 
dat deze factoren tevens belangrijke oorzaken zijn voor 
de aantrekkingskracht die de Gemeenschap op de jonge 
democratieën in Oost-Europa uitoefent. 
0) PB nr. C 225 van 10. 9. 1990. 
Nr. C 41/26 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 18. 2. 91 
10.2. Het Comité stemt nagenoeg volledig in met 
de paar aanpassings- en overgangsmaatregelen die de 
Commissie op het gebied van het sociaal beleid noodza­
kelijke acht. In de volgende tekst zijn een aantal bijko­
mende opmerkingen en suggesties met betrekking tot 
de afzonderlijke voorstellen opgenomen: 
— Het stemt het Comité tot voldoening dat het vrij 
verkeer van werknemers na de Duitse vereniging 
zonder overgangsmaatregelen is verwezenlijkt. Na 
de afschaffing van de grens tussen de beide Duitse 
staten zou het niet verantwoord en evenmin in de 
praktijk mogelijk zijn geweest, Duitse werknemers 
op verschillende manieren te behandelen. In dit 
verband herinnert het Comité aan de Spaanse en 
Portugese werknemers die nog tot 1993 moeten 
wachten voordat ook zij volledig aan het vrije ver­
keer kunnen deelnemen. 
— Op het gebied van de sociale zekerheid van de 
migrerende werknemers zijn de EG-bepalingen ter­
zake altijd onmiddellijk na de toetreding van een 
nieuwe lid-staat toegepast. De Commissie wijst er 
evenwel op dat de desbetreffende Verordening 
(EEG) nr. 1408/71 en Verordening (EEG) nr. 574/72 
ten gevolge van de Duitse eenwording op bepaalde 
punten moeten worden aangepast. Dit zou evenwel 
— aldus de Commissie — pas kunnen gebeuren 
wanneer duidelijk wordt hoe zich de wetgeving 
inzake de sociale zekerheid in de voormalige DDR 
zal ontwikkelen. Het Comité kan deze redenering 
niet helemaal volgen, aangezien het de Commissie 
allang bekend is dat het arbeidsrecht en het sociaal 
recht van de Bondsrepubliek Duitsland rechtstreeks 
van toepassing zijn geworden op het gebied van de 
voormalige DDR. Het Comité verzoekt de Commis­
sie derhalve, op korte termijn voorstellen in te die­
nen inzake de waarschijnlijk noodzakelijke aanpas­
singsregelingen en deze zo snel mogelijk door de 
Raad te laten goedkeuren. 
— Op het gebied van de gelijke behandeling van man­
nen en vrouwen, evenals op het gebied van arbeids­
recht is een aanpassing niet nodig. De desbetreffende 
voorschriften zijn reeds sinds de totstandkoming 
van de monetaire, economische en sociale unie vi­
gerend recht. 
— Op het stuk van de bescherming van de werknemers 
op de werkplek zijn er intussen vijftien EG-richtlij-
nen c.q. richtlijnvoorstellen die — voor zover deze 
reeds door de Raad zijn goedgekeurd — uiterlijk op 
31 december 1992 in de rechtsorde van de lidstaten 
moeten zijn omgezet. Ten aanzien van de richtlijnen 
betreffende de bescherming van werknemers tegen 
de risico's van blootstelling aan chemische, fysische 
en biologische agentia op het werk stelt de Commis­
sie voor de toepassing hiervan tot en met 31 de­
cember 1992 op te schorten. De problematische 
omstandigheden in de voormalige DDR door de 
verouderde industrie-installaties, alsmede door de 
problemen op het gebied van administratie, techniek 
en de opleiding, maken een kortere overgangsperio­de laat staan een onmiddellijke toepassing van deze 
richtlijnen blijkbaar onmogelijk. 
— De kwalificatie van de werknemers speelt bij de 
herstructurering van de economie in het oosten van 
Duitsland een sleutelrol. De omschakeling van een 
centraal geleide economie naar een sociale markt­
economie moet begeleid worden door een groot­
scheeps scholingsoffensief. Dit offensief dient te 
worden beschouwd als een belangrijke investering 
in een betere toekomst. 
— Op papier is de kwalificatie van de werknemers in 
de voormalige DDR vrij goed. Ongeveer 80% van 
de werknemers heeft een vakdiplomat gehaald. De 
kwalificatie-eisen in een socialistische volkshuis­
houding wijken evenwel sterk af van de eisen die 
in een op de mededinging gerichte markteconomie 
worden gesteld. Het ontbreekt vooral aan kennis en 
ervaring in de omgang met de moderne technieken 
op het gebied van produktie, informatie en commu­
nicatie; deze moeten eerst nog worden opgedaan. 
Bovendien zijn er ook op gebieden die niet recht­
streeks met het werk te maken hebben, aanzienlijke 
lacunes: in de planeconomie was er geen behoefte 
aan zelfstandigheid, eigen initiatief en creativiteit. 
Derhalve bestaat op alle niveaus een dringende be­
hoefte aan her- en bijscholing. Dit houdt tevens in 
dat de werknemers op gelijke voet moeten mogen 
deelnemen aan alle onderwijs- en opleidingspro­
gramma's van de Europese Gemeenschap. Het 
comité spreekt er zijn voldoening over uit dat hier­
voor geen speciale maatregelen ter aanpassing van 
de voorschriften nodig zijn. Het Comité doet de 
Commissie evenwel de suggestie om de burgers van 
de vijf nieuwe Duitse deelstaten zo snel en volledig 
mogelijk te informeren over het grote aantal EG-
programma's voor de beroepsopleiding. Dit zou in 
nauw overleg met de bevoegde Duitse autoriteiten 
moeten gebeuren. 
10.3. De voor een doelmatige bescherming van de 
consument noodzakelijke voorlichting van de bevolking 
in de voormalige DDR dient zo snel mogelijk te worden 
gebracht op het in de rest van de Europese Gemeenschap 
bestaande niveau. Daartoe zouden niet alleen de autori­
teiten en de consumentenorganisaties van de Bonds­
republiek Duitsland moeten bijdragen, ook de Europese 
Gemeenschap zou voorlichtingscampagnes moeten or­
ganiseren. 
Het Comité geeft in overweging of het niet doelmatig 
zou zijn om de voorlichting van de consumenten te 
integreren in de algemene opleidings- en scholingspro­
gramma's van de Gemeenschap. 
10.4. Wil men democratische structuren kunnen 
creëren en de arbeids- en levensomstandigheden in de 
voormalige DDR kunnen verbeteren, dan dient er ook 
een functionerend sociaal zelfbestuur te zijn. De ar­
beidsvoorwaarden moeten opnieuw worden gestruc­
tureerd en geformuleerd; hiervoor moeten de betrokken 
partijen zelf hun belangen met elkaar in overeensteming 
18. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 41/27 
brengen. Het Comité steunt de vrije organisaties van 
werkgevers en werknemers die sinds 1933 voor het eerst 
weer ontstaan, en die met het oog op de moeilijke fase 
van omschakeling van de economie en de stijgende 
werkloosheid in de nieuwe Duitse deelstaten een bui­
tengewone verantwoordelijkheid moeten dragen. Zij 
moeten de kracht zien te vinden om het eens te worden 
over gemeenschappelijke doelstellingen en prioriteiten. 
Zij moeten ertoe bijdragen dat de diverse belangen 
met elkaar in overeenstemming worden gebracht en 
bemiddelen tussen het individu en de overheid. 
11. Milieu en nucleaire veiligheid 
11.1. Lucht, water en bodem zijn in grote delen van 
de vroegere DDR sterk vervuild. Er was weliswaar een 
uitgebreide milieuwetgeving en in 1972 werd milieuzorg 
in de grondwet opgenomen, maar in de praktijk waren 
milieubelangen politiek slechts van ondergeschikte bete­
kenis. Aangezien er geen krachtige milieubeschermings­
installaties waren, hadden milieuvoorschriften toch niet 
in acht kunnen worden genomen. 
De oorzaken van de sterke milieuvervuiling hangen in 
tal van opzichten met het systeem samen. Met name 
het besluit van de vroegere DDR-regering om technisch 
verouderde produktiestructuren niet te moderniseren, 
meer bruinkool te stoken en de industriële produktie in 
energie-intensieve bedrijfstakken sterk op te voeren, 
heeft de milieuvervuiling nog aanzienlijk veregerd. Het 
ontbrak ten enenmale aan stimulansen om spaarzaam 
met grondstoffen en energie om te gaan. 
11.2. Het grootste milieuprobleem is de sterke ver­
vuiling van de lucht. Elk jaar komt meer dan 5 miljoen 
ton SOz in de lucht terecht. De vroegere DDR behoort 
daarmee tot de Europese landen met de hoogste S02-
uitstoot. De oorzaak moet vooral worden gezocht in 
de energieproduktie, die voor bijna 70% van bruinkool 
als primaire energiebron afhankelijk is. 
De combinatie van hoge S02-uitstoot en een relatief 
gebrek aan water leidt in dit gebied ook tot sterke 
verontreiniging van het water en bijgevolg tot proble­
men in de watervoorziening. Nog maar goed 20% van 
de waterreserves zijn geschikt voor gebruik als drink­
water. Deze vervuiling moet worden toegeschreven aan 
het feit dat stedelijk en industrieel afvalwater in het 
geheel niet of technisch onvoldoende wordt gezuiverd. 
Als gevolg daarvan komen grote hoeveelheden metalen 
als cadmium, kwik en lood via de Elbe in de zee terecht. 
Over de bodem is al evenmin veel positiefs te melden. 
Grote oppervlakten natuur blijven na de geforceerde 
winning van bruinkool in desolate toestand achter. Het 
zal tientallen jaren duren voordat deze terreinen weer 
voor nuttige doeleinden kunnen worden gebruikt. Het 
bodemprobleem wordt nog verergerd door de wijze 
waarop afvalstoffen worden verwijderd: bij gebrek aan 
grondstoffen vindt weliswaar op grote schaal recycling 
plaats, maar de resterende afvalstoffenworden slechts 
in beperkte mate ordelijk verwijderd. De stortplaatsen zijn overbelast, sommige hiervan vormen een gevaar 
voor het grondwater. 
11.3. Uit de inventarisering komt een allesbehalve 
rooskleurig beeld van de milieusituatie in het tot de 
Europese Gemeenschap toegetreden gebied naar voren. 
Met de inwerkingtreding van het eerste Staatsverdrag 
is het milieurecht van de Bondsrepubliek meteen ook 
in de voormalige DDR van toepassing. Voor zover de 
milieuvoorschriften van de Europese Gemeenschap in 
de wetgeving van de Duitse Bondsrepubliek zijn overge­
nomen, is het milieurecht van de vroegere DDR sinds 
1 juli 1990 formeel in overeenstemming met het EG-
milieurecht. Dit is o.a. het geval bij emmissiehuis-
houding, afvalverwijdering en bescherming t.a.v. 
chemische stoffen. Het gaat hierbij vooral om de vesti­
ging en het exploiteren van installaties en de daarmee 
verband houdende regelingen. Met de toetreding van 
de DDR tot de Bondsrepubliek werden ook de EG-
voorschriften inzake produkten en stoffen (b.v. de 
drinkwaterverordening) en de EG-kwaliteitsnormen 
voor het milieu in dat gebied van toepassing. 
11.4. De EG-Commissie heeft bij in totaal zo'n 200 
met het milieu verband houdende richtlijnen en veror­
deningen van de Europese Gemeenschap nagegaan of 
overgangsmaatregelen noodzakelijk zijn. Deze zijn 
haars inziens nodig waar het milieu er zo slecht aan toe 
is dat de EG-normen op het tijdstip van de hereniging 
van Duitsland niet in acht konden worden genomen. 
Dit is concreet het geval bij water, lucht en de behande­
ling van afvalstoffen. 
Het Comité is het met de Commissie eens over het feit 
dat de EG-voorschriften zo spoedig mogelijk dienen 
te worden opgevolgd. Aangezien het gebied in grote 
economische moeilijkheden verkeert, grootscheepse 
structurele aanpassingen nodig zijn en het vaak nog 
onduidelijk is hoe slecht het milieu eraan toe is, vraagt 
het Comité zich af of het niet zinvol zou zijn, in de 
voorgestelde overgangstermijnen van meet af aan enige 
flexibiliteit in te bouwen. Met behulp hiervan zou de 
Commissie dan eenvoudig en snel bijvoorbeeld langere 
termijnen kunnen toestaan of op grond van nieuwe 
inzichten aanvullende maatregelen kunnen nemen. Deze 
flexibiliteit zou echter uitsluitend voor installaties mo­
gen gelden en niet voor produktenmerken en -kwaliteit. 
11.5. Ten aanzien van nucleaire veiligheid worden 
echter geen overgangsmaatregelen voorgesteld. Met de 
toetreding van de DDR tot de Bondsrepubliek geldt het 
Euratom-Verdrag ook voor het toetredende gebied en 
moeten aldus ook de artikelen 33, 35, 36 en 37 als 
aldaar geldend recht worden beschouwd. Zo kunnen 
met onmiddellijke ingang installaties worden gesloten 
die niet aan de EG-beschermingsnormen voldoen. Het 
Comité stemt zonder meer in met dit duidelijke stand­
punt van de Commissie. 
12. Kolen en staal 
12.1. De integratie van de Oostduitse staalindustrie 
in het EG-systeem zal met belangrijke industriële, so-
Nr. C 41/28 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 18. 2. 91 
ciale en regionale problemen gepaard gaan. Volgens de 
EG-Commissie zou geen van de over in totaal vijftien 
vestigingen verspreide ondernemingen in de huidige 
configuratie levensvatbaar zijn. Zij moeten worden ge­
moderniseerd, geherstructureerd en gerationaliseerd. 
Het Comité kan zich in deze analyse vinden en onder­
streept in het bijzonder de conclusie van de Commissie 
dat dergelijke maatregelen onvermijdelijk tot omvang­
rijke ontslagen zullen leiden. 
12.2. Gezien het moeizame en tijdrovende proces van 
herstructurering is het Comité evenwel van oordeel dat 
de voorstellen van de Commissie niet alle probleem­
situaties voldoende bestrijken en niet voldoende bij 
de problemen aansluiten. De Commissie is weliswaar 
bereid, de te verwachten aardverschuiving in de Oost-
duitse staalindustrie met EGKS-instrumenten te begelei­
den en omschakelingssteun te verlenen in de vorm van 
leningen uit de structuurfondsen. Zij is echter voorne­
mens, de door Beschikking 322/89/EGKS (l) in het leven 
geroepen steunregeling voor de ijzer- en staalindustrie 
strikt toe te passen. Zoals bekend, mag op grond van 
deze beschikking slechts in bepaalde omstandigheden 
steun voor sluiting, onderzoek, milieubescherming en 
regionale investeringen worden verleend. Daarmee kun­
nen geen ondernemingsverliezen worden gecompen­
seerd en kan evenmin bedrijfssteun (ook niet voor het 
levensvatbaar maken van ondernemingen) of investe­
ringssteun worden verleend. In weerwil van deze bijko­
mende aanmerkingen constateert het Comité tot zijn 
voldoening dat de Commissie de instrumenten uit het 
EGKS-Verdrag al op een vroeg tijdstip in praktische 
maatregelen heeft vertaald. 
12.3. De opvatting van de Commissie dat de 
staalondernemingen in de vijf nieuwe deelstaten zo snel 
mogelijk van de steunkraan moeten worden los­
gemaakt, is zeker juist te noemen. Aangezien het hier 
echter om een moeizaam en langdurig saneringsproces 
gaat, is een grote mate van flexibiliteit noodzakelijk. 
Ook voor andere toegetreden landen, met name Spanje, 
zijn er overgangregelingen geweest. Ook nu dient de 
Commissie in verband met de op te lossen herstructure-
geringsproblemen een overgangsregeling te ontwerpen 
die de sanering van de staalindustrie stellig duidelijk 
zou bevorderen. 
13. Financiële aspecten van de Duitse eenwording 
13.1. Al maanden houden politici, economen en ook 
het brede publiek zich bezig met de klemmende vraag, 
welke financiële lasten de vereniging van de beide Duit­
se staten met zich mee zal brengen en waar de daarvoor 
benodigde middelen vandaan moeten komen. In de 
overige lid-staten van de Gemeenschap groeit de be­
zorgdheid over mogelijke negatieve gevolgen van de 
financiering van de Duitse eenheid voor de geld- en 
kapitaalmarkten, maar ook voor het prijspeil in deze 
(!) Beschikking 89/322/EEG heeft betrekking op de omschakeling 
van scheepsbouwzones (Renavalprogramma); waarschijnlijk 
is Beschikking 89/326/EEG over de omschakeling van ijzer­
en staalzones (Resider-programma) bedoeld (vert.). landen. Het gaat ten slotte om honderden miljarden 
Duitse Mark die op de middellange termijn moeten 
worden opgebracht om de infrastructuur (verkeer, te­
lecommunicatie, gemeenten) te moderniseren en uit te 
breiden, de schrikbarende milieuvervuiling aan te pak­
ken en gebieden waar de grond verontreinigd is (volgens 
schattingen gaat het hierbij om 20 000 a 30 000 terreinen 
waarvan vermoed wordt dat deze verontreinigd zijn) te 
saneren. Bovendien bestaat ook nog eens een enorme 
behoefte aan financiële middelen voor particuliere in­
vesteringen en voor de woningbouw. 
13.2. Deel III van de mededeling van de Commissie 
bevat een eerste overzicht van de financiële gevolgen 
van de Duitse vereniging voor de EG-begroting. Zij 
wijst er terecht op dat het hierbij gaat om voorlopige 
ramingen die gebaseerd zijn op onzekere en onvolledige 
gegevens. Een aanzienlijke uitgavenpost is de landbouw; 
deze uitgaven worden door de Commissie geraamd op 
700 tot 1 250 miljoen ecu voor het jaar 1991 (elf maan­
den wanneer de administratieve termijnen in aanmer­
king worden genomen). De aanzienlijke marge geeft 
aan dat het moeilijk is om de ontwikkeling van de 
structuren op het gebied van consumptie en produktie 
in de voormalige DDR te voorspellen. Voorts wordt in 
het kader van het buitengewone programma voor de 
structurele ontwikkeling van de vijf nieuwe Duitse deel­
staten 1 miljard ecu voor 1991 ter beschikking gesteld. 
Voor bijkomende uitgaven op andere gebieden trekt de 
Commissie nog eens 150 miljoen ecu uit. Tegenover 
deze extra uitgaven staan extra inkomsten van 1,5 mil­
jard ecu die de DDR naar verwachting in de eigen 
middelen van de Gemeenschap zal bijdragen. Aangezien 
bij dergelijke ramingen nu eenmaal tal van punten 
onzeker blijven, beschouwt het Comité Deel III van de 
mededeling van de Commissie als een weliswaar zeer 
verdienstelijke doch ruwe oriëntatie die echter nog lang 
niet voldoende onderbouwd is om als basis voor discus­
sie te kunnen dienen. 
13.3. Op 7 november 1990 is in de begrotingscom­
missie van de Duitse Bondsdag een hoorzitting gehou­
den over de door de Duitse vereniging ontstane lasten 
en de financiering hiervan. Het zou volgens het Comité 
een goede zaak zijn geweest, indien een vertegenwoor­
diger van de Commissie gelegenheid had gehad, een en 
ander vanuit het oogpunt van de Europese Gemeen­
schap toe te lichten. Door haar integratie in de Europese 
Gemeenschap heeft de Bondsrepubliek Duitsland op 
politiek en op economisch vlak een bijzondere verant­
woordelijkheid op zich genomen. Dit houdt volgens het 
Comité tevens in dat de Bondsrepubliek zich nader 
moet bezighouden met de mogelijke economische gevol­
gen van de Duitse hereniging voor andere EG-lid-staten 
en dat Duitsland hiermee rekening moet houden bij het 
formuleren van zijn toekomstig beleid op economisch, 
financieel en sociaal gebied. 
In verband met de verwezenlijking van de interne markt 
en de verordening in de richting van de tweede fase van 
de geplande economische en monetaire unie, wijst het 
18. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 41/29 
Comité erop dat het zich herhaaldelijk heeft uitgespro­
ken voor meer convergentie op het gebied van de econo­
mische ontwikkeling en voor meer coördinatie op het 
stuk van het economisch beleid. Een en ander is thans 
volgens het Comité dringender dan ooit. Het Comité 
doet een beroep op de Bondsregering om opnieuw een 
eerste stap te zetten en in de Europese Raad uiteen te 
zetten, welke beslissingen op het gebied van het fi-
Gedaan te Brussel, 20 november 1990. 
1. Algemene opmerkingen 
1.1. Het Comité kan met het Commissievoorstel ak­
koord gaan, omdat hierin de bescherming van de ge­
zondheid en de veiligheid van vrouwen tijdens de zwan­
gerschap en kort daarna terecht gekoppeld wordt aan 
het behoud van de arbeidsplaats en van het recht op 
inkomen. Bovendien kunnen de hier voorgestelde maat­
regelen ervoor zorgen dat gezinsuitbreiding minder pro­
blematisch wordt en op deze wijze bijdragen tot een 
herstel van het demografisch evenwicht dat in de meeste 
lid-staten niet meer aanwezig is. Men denken hierbij 
ook aan de vergrijzing van de bevolking. nancieel beleid worden genomen om de door de Duitse 
eenwording ontstane lasten te financieren, en tegelij­
kertijd uit te leggen, welke macro-economische gevol­
gen dit voor de andere lid-staten zal hebben. Hierdoor 
zou zeker vrees kunnen worden weggenomen, en er zou 
wezenlijk toe kunnen worden bijgedragen, de samen­
werking tussen de lid-staten van de Europese Gemeen­
schap ook op economische gebied verder te verdiepen. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Frangois STAEDELIN 
1.2. Het onderhavige voorstel strookt met de rechten 
en maatregelen die zijn neergelegd in het Sociaal Hand­
vest en het daarbij gaande Sociaal Actieprogramma. 
Tevens is het in overeenstemming met de standpunten 
die het Comité heeft ingenomen in zijn adviezen over: 
— de sociale grondrechten in -de Europese Gemeen­
schap (2), waarin het recht van moeders en kinderen 
en van het gezin op wettelijke en economische be­
scherming wordt benadrukt, 
— de bewijslast (3), waarin gesteld wordt dat discrimi­
natie op grond van geslacht moet worden ontmoe­
digd door adequate aanwervingsprocedures en mo­
derne technieken op het gebied van personeels­
beheer, Advies over het voorstel voor een richtlijn van de Raad inzake de bescherming op het werk 
van de zwangere en de kortelings bevallen vrouw (*) 
(91/C 41/08) 
De Raad heeft op 22 oktober 1990 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 118 A 
van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, het Economisch 
en Sociaal Comité te raadplegen over het bovengenoemde voorstel. 
De Afdeling voor sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, onderwijs en cultuur, die 
met de voorbereiding van de werkzaamheden ter zake was belast, heeft haar advies op 
15 november 1990 goedgekeurd. Rapporteur was mevrouw Rangoni-Machiavelli. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 281e zitting (vergadering van 
20 november 1990) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen, bij 
5 onthoudingen, is goedgekeurd. 
(J) PB nr. C 281 van 9. 11. 1990, blz. 3. (2) PB nr. C 126 van 23. 5. 1989, paragraaf III Al. 
(•') PB nr. C 337 van 31. 12. 1988, paragraaf 1.3d).