Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "De toetreding van Roemenië tot de Europese Unie"

(2002/C 241/22)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 1 maart 2001 besloten overeenkomstig artikel 23 (punt 3) van zijn reglement van orde een initiatiefadvies op te stellen over "De toetreding van Roemenië tot de Europese Unie".

De afdeling "Externe betrekkingen", die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 27 juni 2002 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Bedossa.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 392e zitting van 17 en 18 juli 2002 (vergadering van 17 juli 2002) het volgende advies uitgebracht, dat met 124 stemmen vóór en 1 stem tegen, bij 2 onthoudingen werd goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. In mei 1992 startte Roemenië onderhandelingen met de Europese Unie over de sluiting van een Europa-overeenkomst; deze onderhandelingen werden in februari 1993 afgerond. Na de sluiting van een interimovereenkomst over de onderlinge handel, die in 1993 in werking trad, werd het in februari 1995 geassocieerd lid van de Europese Unie. Op 22 juni 1995 diende het een toetredingsverzoek in en op 17 juli 1995 besloot de Raad, na raadpleging van de Commissie, de in artikel 49 van het Verdrag bedoelde procedure toe te passen. Momenteel vormt de genoemde Europa-overeenkomst de rechtsgrondslag van de onderlinge betrekkingen tussen de Unie en Roemenië.

1.2. In 1997 werd de Commissie er door de Europese Raad (Top van Luxemburg) mee belast jaarlijks een voortgangsrapport over elk van de kandidaat-lidstaten op te stellen (deze rapporten spelen sindsdien een belangrijke rol bij de toetredingsonderhandelingen). In hetzelfde jaar bracht zij in het kader van Agenda 2000 haar eerste officieel advies over Roemeniës toetredingsverzoek uit. In november 2001 ten slotte verscheen het laatste voortgangsrapport over Roemenië (het onderhavige advies is o.m. op dit rapport gebaseerd).

2. Algemene opmerkingen

2.1. In dit advies wordt uitvoerig ingegaan op de sociaal-economische situatie in Roemenië en op de rol en de inbreng van de Roemeense sociaal-economische belangengroepen in het toetredingsproces.

2.2. Voor een succesvolle integratie in de Europese Unie is het van essentieel belang dat de cruciale rol van het maatschappelijk middenveld bij de uitbouw van een democratische samenleving uitdrukkelijk wordt erkend en dat deze erkenning verder gaat dan het bewijzen van wat "lippendienst" en concreet gestalte krijgt in een sociale dialoog (overleg tussen werkgevers, vakbonden en eventueel overheid) en een burgerdialoog (gestructureerd bilateraal en multilateraal overleg tussen overheid, ngo's en andere belangengroeperingen).

2.3. Doel van dit advies is niet een overzicht te geven van Roemeniës vorderingen sinds de publicatie van het laatste voortgangsrapport van de Commissie of van de op- en aanmerkingen dienaangaande van het Europees Parlement, maar wel de huidige situatie in Roemenië onder de loep te nemen en te evalueren vanuit de specifieke invalshoek van het Comité.

2.4. Het Roemeense maatschappelijk middenveld

2.4.1. Krachtens een wet uit 1924 mogen in Roemenië verenigingen en stichtingen worden opgericht. De afgelopen jaren is duidelijk gebleken dat de Roemeense samenleving hiervoor een gunstige voedingsbodem biedt, want er zijn de laatste tijd opvallend veel nieuwe verenigingen, stichtingen en ngo's bijgekomen.

2.4.2. Dankzij de wet van 1924 en de inzet van een aantal particuliere en overheidsinstanties heeft Roemenië een goed ontwikkeld maatschappelijk middenveld. Opmerkelijk is dat ngo's er niet langer een typisch stedelijk verschijnsel zijn, maar dat ook in plattelandsgebieden steeds meer ngo's worden opgericht. Positief is ook dat de overheid ngo's niet langer als "lastpakken" beschouwt, maar hen als medestanders bij het aanpakken van sociaal-economische problemen begint te zien. Een en ander is een duidelijk teken van de goed ontwikkelde burger- en gemeenschapszin van de Roemeense bevolking.

2.4.3. Helaas beschikken de Roemeense middenveldorganisaties niet over voldoende financiële, personele en materiële middelen om hun doelstellingen te kunnen realiseren. Daar komt nog bij dat vele Roemenen door hun slechte ervaringen met het communistische regime allergisch zijn geworden voor alles wat "georganiseerd" is.

2.4.4. In 2000 werd een regeringsdecreet met nieuwe regels voor de oprichting, de structuur en de werking van verenigingen, stichtingen, ngo's en andere organisaties afgekondigd.

2.4.5. Met de oprichting van een Sociaal-Economische Raad, in 1998, kregen de sociale partners een grotere stem in het kapittel. Bovendien werden bij ieder ministerie en elk provinciebestuur "paritaire commissies" opgericht, die moeten worden geraadpleegd over alle aspecten van het herstructurerings- en privatiseringsproces.

2.4.6. Op het vlak van de burgerdialoog laat de situatie nog veel te wensen over en ook voor de formele contacten tussen de overheid en de ngo's is er nog geen regeling getroffen.

2.4.7. De Roemeense Sociaal-Economische Raad heeft het Comité verzocht technische assistentie te verlenen bij de verdere uitbouw van het maatschappelijk middenveld en bij het oplossen van organisatorische en andere problemen.

2.5. De Roemeense SER en de sociale dialoog

2.5.1. De Roemeense regering is zich bewust van het belang van een goede sociale dialoog en heeft daarom in 2001 besloten met vakbonden en werkgevers een sociaal akkoord te sluiten en daarin een aantal gemeenschappelijke prioriteiten op sociaal-economisch gebied en op het vlak van de verdere ontwikkeling van de wet- en regelgeving vast te leggen.

2.5.2. De Sociaal-Economische Raad heeft, als partner van de regering, een belangrijke rol gespeeld in het transitieproces, maar heeft niettemin maar weinig wetsvoorstellen over sociaal-economische onderwerpen voorgelegd gekregen.

2.5.3. Na de goedkeuring van de aangekondigde aanpassing van de Wet op de structuur en de werking van de Sociaal-Economische Raad (Wet 109/1997) zullen een aantal bevoegdheden en verantwoordelijkheden naar de sociale partners worden gedelegeerd. Een precieze datum voor de inwerkingtreding van de nieuwe regeling is evenwel nog niet bekend.

2.6. Nieuwe ontwikkelingen in het toetredingsproces

2.6.1. De commissaris voor de uitbreidingsproblematiek, de heer Verheugen, heeft tijdens een bezoek aan Timisoara op 17 december 2001 verklaard dat Roemenië meer EU-steun tegemoet kan zien omdat het duidelijk van plan is een tandje bij te zetten om zijn achterstand op de andere kandidaat-lidstaten weg te werken. Een dag later, op 18 december 2001, heeft de Roemeense regering haar nieuwe strategie gepresenteerd.

2.6.2. In april 2002 heeft commissaris Verheugen bekend gemaakt dat de Commissie binnenkort een nieuwe toetredingsstrategie gaat presenteren, met bijbehorende richtsnoeren voor kandidaat-lidstaten waarmee de toetredingsonderhandelingen niet in 2002 zullen kunnen worden afgerond. Hij noemde in dit verband Roemenië en Bulgarije.

2.6.3. Op 17 januari 2002 heeft de Roemeense regering een nieuw nationaal programma goedgekeurd, met als doel nog dit jaar alle resterende onderhandelingshoofdstukken te openen en de onderhandelingen in 2003 of uiterlijk begin 2004 af te ronden.

2.6.4. In maart 2002 heeft de Roemeense minister van Buitenlandse Zaken de Europese Unie verzocht het onderhandelingsschema aan te passen en duidelijkheid te verschaffen over het financiële aspect van Roemeniës toetreding. Als argument voerde hij aan dat de Unie in haar financiële planning voor de periode tot en met 2006 nog geen rekening houdt met de toetreding van Roemenië, wat voor zijn land een aanzienlijke hinderpaal vormt en zelfs tot gevolg zou kunnen hebben dat Roemenië niet vóór 2006 kán toetreden, zelfs als het er vóór die datum klaar voor zou zijn.

3. Bijzondere opmerkingen

3.1. Democratie en rechtsstaat

3.1.1. De wetgevende macht is pas na de verkiezingen van eind 2000 behoorlijk gaan functioneren, dankzij een hervorming van het tweekamersysteem waardoor prioritaire wetten, o.m. wetten met betrekking tot de toetredingsproblematiek, voortaan sneller kunnen worden goedgekeurd.

3.1.2. De Roemeense regering telt sinds kort ook een minister die verantwoordelijk is voor de betrekkingen met het Parlement en de staatssecretarissen in de uitvoerende ministeries. Zij heeft ook besloten minder vaak haar toevlucht te nemen tot ministeriële decreten om te voorkomen dat de wetgevende macht wordt uitgehold.

3.1.3. De werking van de uitvoerende macht is sinds de laatste verkiezingen, dankzij een aantal hervormingen, verbeterd. Zo werd het met de voorbereiding van de toetreding belaste apparaat versterkt, werd het bestuur verder gedecentraliseerd, werd er gesleuteld aan de verantwoordelijkheden en taken van de lokale overheden, enz. Terwille van een betere coördinatie van het overheidsbeleid wordt de laatste tijd ook meer - maar nog niet voldoende - overleg gepleegd met sociale partners, ngo's en bedrijfsleven.

3.1.4. De kwaliteit van het ambtenarenapparaat is er, alle doorgevoerde hervormingen ten spijt, nog niet veel op vooruitgegaan. Er is dringend behoefte aan een algehele hervorming, met duidelijke regels voor de rekrutering, beloning, loopbaanontwikkeling, onafhankelijkheid en verantwoordelijkheid van de ambtenaren.

3.2. Overige politieke prioriteiten van de regering: bestrijding van corruptie

3.2.1. Naar aanleiding van een aantal kritische opmerkingen van de Commissie en het Europees Parlement heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken begin januari 2002 een nieuw initiatief genomen om de corruptie uit te bannen. De nieuwe regeling is gebaseerd op de desbetreffende regels en voorschriften van de Europese Unie, de OESO en de Raad van Europa.

Begin maart 2002 werd bovendien om dezelfde reden een elektronisch systeem voor aanbestedingen ingevoerd.

3.3. Rol van het Gemengd Raadgevend Comité EU-Roemenië

3.3.1. Na drie jaar samenwerking binnen het Gemengd Raadgevend Comité (GRC) is het voor het Comité duidelijk dat Roemenië terdege beseft hoe belangrijk het is dat de sociale dialoog en de burgerdialoog verder worden uitgebouwd.

3.3.2. De discussies binnen het GRC hebben de Roemeense belangengroeperingen een duidelijk beeld gegeven van de rol van het Europees maatschappelijk middenveld en zijn spreekbuis binnen het EU-bestel, het Europees Economisch en Sociaal Comité.

3.3.3. Verslag van het bezoek aan Timisoara(1)

3.3.3.1. Op uitnodiging van de Association des Etats généraux des Etudiants de l'Europe (AEGEE) heeft een lid van het Comité een toespraak gehouden op de internationale conferentie over "De gevolgen van de uitbreiding van de Europese Unie voor het maatschappelijk middenveld". De deelnemende studenten uit de kandidaat-lidstaten toonden grote belangstelling voor dit onderwerp en lieten zich in de discussie niet onbetuigd. De algemene teneur van de diverse opmerkingen was dat de dialoog op het niveau van het maatschappelijk middenveld nog in de kinderschoenen staat en dat de Roemeense SER en zijn rol binnen het Roemeense bestel nog een grote onbekende zijn.

3.3.3.2. Het betrokken lid werd ook in contact gebracht met werknemersvertegenwoordigers uit het MKB en de landbouwsector, die hem duidelijk te kennen gaven dat zij voorstander zijn van een goed functionerende markteconomie, maar beducht zijn voor mogelijke nadelige gevolgen van de overschakeling naar het nieuwe systeem. Zo zijn zij vooral bezorgd over de verwachte toename van de werkloosheid, het gebrek aan sociale voorzieningen, het ontbreken van programma's ter bevordering van de reïntegratie van werklozen, enz. Zij betreuren dat de regering hen hier niet over heeft geraadpleegd.

3.3.3.3. De vertegenwoordiger van het Comité heeft ook kennis gemaakt met de ngo "AID", die samen met nog een aantal andere lokale ngo's onderzoekt in hoeverre de diverse maatschappelijke geledingen deelnemen aan de sociale dialoog en de burgerdialoog. In dit verband werd o.m. gesproken over de noodzaak om niet alleen vertegenwoordigers van werkgevers en werknemers maar ook vertegenwoordigers van andere belangengroeperingen in de Roemeense SER op te nemen, maar de huidige deelnemers aan het tripartiete overleg blijken voor een dergelijke hervorming weinig te voelen.

3.3.3.4. Ook een andere ngo, het Centrum voor Plattelandsontwikkeling, blijkt goed werk te verrichten. Zij helpt namelijk plattelandsgemeenschappen hun ontwikkelingspotentieel op een adequate en duurzame manier te benutten en zo hun lot in eigen handen te nemen.

3.3.3.5. Ten slotte had de vertegenwoordiger van het Comité ook nog een ontmoeting met de voorzitter van een ngo die opkomt voor de belangen van de Roma-gemeenschap. Onderwerp van het gesprek was vooral de strategie die de Roemeense regering heeft uitgewerkt om de situatie van de Roma te verbeteren.

3.3.4. Situatie in de landbouw(2)

3.3.4.1. Aan het begin van de 20e eeuw was Roemenië één van de voornaamste Europese exporteurs van landbouwproducten. De laatste elf jaar ging het de Roemeense landbouw - een belangrijke sector die volgens ramingen van de Commissie sinds de herstructurering van de industrie en de bouw werk verschaft aan zo'n 42 % van de beroepsbevolking - echter bepaald niet voor de wind.

3.3.4.2. Een ernstig probleem is het ontbreken van enige vorm van exportspecialisatie, maar de sector ondervindt ook veel nadeel van het feit dat de landhervorming en de aanpassing aan de EU-regels zo lang op zich laten wachten.

3.3.4.3. Het Comité maakt zich dan ook ernstige zorgen over deze sector, die voor een groot deel van de beroepsbevolking van vitaal belang is en het vooral moet hebben van kleine gezinsbedrijven die vrijwel alleen voor eigen gebruik produceren. Het vindt het dan ook uitermate verontrustend dat de financiële planning voor de periode 2000-2006, zoals die in 1999 door de Europese Raad van Berlijn is vastgesteld, niet voorziet in directe inkomenssteun voor de landbouwers in de nieuwe lidstaten.

3.3.4.4. Het Roemeense grondgebied bestaat voor 62 % uit landbouwgrond (in totaal zo'n 15 miljoen hectare, waarvan 80 % uit cultuurgrond bestaat). Maar liefst 85 % van de landbouwbedrijven zijn particuliere gezinsbedrijven met een gemiddelde oppervlakte van 2,35 hectare. De weinige grote bedrijven, die zo'n 10 % van de oppervlakte cultuurgrond voor hun rekening nemen, zijn voormalige staatsbedrijven, die evenwel in de loop der jaren geleidelijk aan in particuliere handen zijn overgegaan. Een van de problemen in de landbouwsector is de gebrekkige marktwerking, vooral wat de kleine bedrijven betreft. Het Comité wijst erop dat er dringend geld nodig is om de Roemeense landbouw- en levensmiddelensector te herstructureren en op die manier de landbouwbevolking uitzicht te geven op stabiel werk en een menswaardig bestaan.

3.3.4.5. De Roemeense landbouworganisaties zijn over het geheel genomen zwak. De brancheorganisaties staan er financieel een stuk beter voor en leveren een serieuze inspanning om het landbouwbeleid in een door hen gewenste richting te sturen.

3.3.4.6. Roemenië wordt na Polen de grootste ontvanger van Sapard-steun (zo'n 30 % van het totale Sapard-budget). Momenteel wordt gewerkt aan de accreditering van het Sapard-agentschap.

3.3.4.7. Het GRC gaat zich beraden op de vraag hoe het Comité in de toekomst de Roemeense landbouworganisaties kan helpen bij het versterken van hun positie binnen het Roemeense maatschappelijk middenveld.

3.3.4.8. Met het oog op de komende onderhandelingen over het landbouwhoofdstuk hebben de Roemeense minister van Europese Integratie en het ministerie van Landbouw in de loop van het eerste halfjaar van 2002 bijzondere aandacht geschonken aan de consolidering van de administratieve capaciteit van het ministerie van Landbouw en van het departement Europese Integratie en Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. Tot de prioriteiten van de regering op het vlak van de landbouwproblematiek behoren: de vertaling en overname van het acquis, de controle op de via Phare 2000 gefinancierde projecten en de uitvoering van veterinaire en fytosanitaire maatregelen. De regering heeft verklaard vastbesloten te zijn de opgelopen achterstand in de loop van 2002 weg te werken. Roemenië heeft op 10 januari 2002 zijn position paper over de landbouwproblematiek bij de Unie ingediend.

3.3.5. De Donau-kwestie(3)

3.3.5.1. Om de congestie op de Europese wegen te verminderen gaat de Unie alternatieve vervoerswijzen stimuleren. Probleem is evenwel dat het conflict in Kosovo funeste gevolgen heeft gehad voor het scheepvaartverkeer op de Donau.

3.3.5.2. Het Comité deelt het standpunt van de Commissie, die in haar Witboek Het Europese vervoersbeleid tot het jaar 2010: tijd om te kiezen verklaart dat het uitbouwen van de vervoersinfrastructuur "een bijzonder belangrijk onderdeel van de strategie voor economische ontwikkeling en integratie van de kandidaat-lidstaten in de interne markt" is.

3.3.5.3. De Donau maakt deel uit van de trans-Europese netwerken (corridor VII), maar haar vervoerspotentieel kan momenteel niet volledig worden benut als gevolg van een aantal praktische en juridische problemen. Zo heeft zij erg te leiden gehad onder het conflict in Joegoslavië en kan zij pas weer als verkeersader gaan fungeren wanneer zij in haar oorspronkelijke staat is hersteld (bedding, oevers, diepte). Bovendien is er nog geen eenduidige juridische regeling voor het Donau-verkeer (toegang, vrije dienstverlening). Er bestaan twee conventies, maar het is niet duidelijk welke hiervan na de toetreding van Roemenië van toepassing zal zijn.

3.3.5.4. Een aantal aspecten van het Donau-verkeer vallen onder internationale conventies of komen aan de orde in bilaterale akkoorden tussen EU-lidstaten en Roemenië. Het Comité is van oordeel dat de Donau-kwestie, waarbij meer dan één kandidaat-lidstaat betrokken is, als een horizontaal probleem moet worden gezien en aangepakt. Alleen op die manier kan de Donau haar rol als "pan-Europese corridor" en "stroom van de vrede" gaan spelen.

3.3.5.5. Het Comité dringt erop aan dat in het kader van de toetredingsonderhandelingen ook het juridische aspect van de Donau-kwestie wordt aangesneden, zodat na Roemeniës toetreding alleen nog de EU-regelgeving voor de binnenvaart van toepassing is.

4. Overige opmerkingen

4.1. Mensenrechten

4.1.1. De hervormingen op het gebied van de kinderbescherming zijn inmiddels goed gevorderd. Het budget is nagenoeg verdubbeld in vergelijking met vorig jaar en ook de opvangmogelijkheden buiten instellingen en tehuizen zijn aanzienlijk toegenomen. Voortaan zijn de voorzitters van de districtsraden verantwoordelijk voor de instellingen waar kinderen worden opgevangen. De vertaling van het Verdrag van de Verenigde Naties over de rechten van kinderen, waar grote fouten in voorkwamen, is herzien en de regering heeft voor de periode 2001-2004 een nieuwe strategie voor de bescherming van kinderen in nood uitgewerkt.

4.1.2. Onder druk van de Unie heeft Roemenië in juni 2001 de internationale adoptie van Roemeense kinderen aan banden gelegd. Aanleiding was het verschijnen van een verslag van het Europees Parlement waarin een en ander wordt vergeleken met mensenhandel(4). De rapporteur van het Europees Parlement heeft onlangs verklaard dat Roemenië een aantal cruciale maatregelen ter bescherming van kinderen in tehuizen heeft genomen en dat een groep onafhankelijke deskundigen, die de problematiek rond internationale adoptie opnieuw moest bekijken, in maart 2002 een nieuw rapport heeft uitgebracht. Het Comité is van oordeel dat Roemenië er op het gebied van de kinderbescherming op vooruit is gegaan, maar dat de Unie richtsnoeren voor de behandeling van kinderen zou moeten uitwerken om tot uniforme standaarden te komen.

4.1.3. De Roemeense overheid heeft in 2001 in overleg met vertegenwoordigers van de Roma-gemeenschap een "nationale strategie ter verbetering van de situatie van de Roma" uitgewerkt. Dit document is door de Roma-gemeenschap gunstig ontvangen. Het Comité zal de uitvoering van deze strategie op de voet volgen.

4.1.4. In februari 2002 hebben de Roemeense overheid en de plaatselijke delegatie van de Commissie een centrum voor de Roma-gemeenschap opgericht, dat de samenwerking tussen lokale overheid, Roma-gemeenschap en ngo's moet stimuleren. Dit initiatief past in het kader van bovengenoemde strategie, die verder ook voorziet in maatregelen ter bevordering van de toegang van Roma-jongeren tot het Roemeense onderwijsstelsel, incl. het hoger onderwijs.

4.1.5. In de recente Wet op het lokaal bestuur wordt bepaald dat jongeren van taalkundige minderheden in overheidsscholen onderwijs in eigen taal dienen te krijgen. Bovendien wordt momenteel gewerkt aan de oprichting van een Hongaarse privé-universiteit, die door Hongarije zal worden gefinancierd.

4.1.6. Ook op het vlak van het strafrecht zijn al ingrijpende hervormingen doorgevoerd. Zo werden een aantal "reclasseringscentra" opgericht, werd het wetboek van strafrecht op een aantal essentiële punten aangepast en werd de regeling inzake homoseksualiteit afgeschaft (in Roemenië was homoseksualiteit een strafbaar feit). De regeling met betrekking tot de behandeling van vluchtelingen en asielzoekers werd door een duidelijkere regeling vervangen.

4.1.7. In maart 2001 heeft de Raad bij Verordening nr. 539/2001 vastgelegd welke onderdanen van derde landen in het bezit van een visum dienen te zijn als zij de Unie binnenkomen. Krachtens artikel 8, lid 2, geldt deze visumplicht niet voor Roemenen, met dien verstande evenwel dat het besluit tot vrijstelling pas in werking treedt nadat de Commissie verslag heeft uitgebracht over de door de Roemeense regering geplande maatregelen op het gebied van illegale immigratie, repatriëring van illegaal in de Unie verblijvende Roemenen, bescherming van de grenzen, enz. Inmiddels werd, met ingang van 1 januari 2002, de visumplicht voor Roemenen daadwerkelijk afgeschaft, zodat Roemenen zich nu zonder visum naar alle Schengenlanden kunnen begeven.

4.1.8. Overigens hebben Groot-Brittannië en Roemenië begin maart 2002 besloten een speciale dienst voor het bestrijden van de illegale immigratie tussen beide landen op te richten. Sinds 15 maart 2002 organiseert de Roemeense overheid speciale cursussen om de politiediensten (die na Roemeniës toetreding verantwoordelijk zullen zijn voor de bescherming van de oostelijke buitengrenzen van de Unie) vertrouwd te maken met de EU-regels op het gebied van justitie en binnenlandse zaken.

4.2. Macro-economische stabiliteit

4.2.1. Na drie jaren van negatieve economische groei is het Roemeense BBP in 2000 voor het eerst weer toegenomen (+ 1,6 %). In 2001 bedroeg de toename al 4,9 % en voor 2002 komen de ramingen uit op 5 %, op basis van het door de Unie en het IMF goedgekeurde "economisch pretoetredingsprogramma". De Roemeense regering hoopt dat deze tendens zal doorzetten en dat het BBP tussen nu en 2005 verder zal stijgen tot 5,5 %.

4.2.2. Het tekort op de lopende rekening is in 2001 verder toegenomen, en dit ondanks de toename van de export(5), die echter niet opwoog tegen de nog veel omvangrijkere import(6). Het begrotingstekort daarentegen is de afgelopen jaren dankzij het bezuinigingsbeleid van de regering enigszins afgenomen. Doel was het tekort terug te brengen tot 3,5 % van het BBP in 2001 en tot 3 % in 2002. Ook de periode 2003-2005 zal in het teken van de consolidering van de begroting staan.

4.2.3. Ook de inflatie neemt geleidelijk aan af, maar zij lag in 2001 toch nog zeer hoog (30,3 %). De regering wil dit percentage dit jaar terugdringen tot 22 %.

4.2.4. In november 2001 heeft Roemenië zijn position paper over de EMU gepresenteerd. Het heeft zich ertoe verbonden de inflatie tussen nu en 2004 terug te brengen tot minder dan 10 % en de euro in te voeren als enige referentievaluta voor de Roemeense lei. Met het oog hierop heeft de Roemeense Centrale Bank eind 2001 een nationale voorlichtingscampagne over de euro georganiseerd.

4.2.5. De werkloosheid nam de afgelopen tijd na elke nieuwe herstructureringsmaatregel verder toe en bedroeg in november 2001 7,1 %. Volgens officiële ramingen is dit cijfer inmiddels opgelopen tot 12,4 %(7), terwijl de Roemeense regering zich juist tot doel had gesteld de werkloosheid te stabiliseren op 9 %. Meer dan de helft van de werklozen zijn langdurig werklozen. Het Comité dringt erop aan dat Roemenië het nodige doet om de situatie weer in goede banen te leiden.

4.2.6. De Roemeense regering heeft bekend gemaakt dat zij in 2002 meer vaart gaat zetten achter de privatisering en de herstructurering van de grote staatsbedrijven. Zo zal de Roemeense Handelsbank nog vóór het eind van 2002 volledig worden geprivatiseerd en zullen drie verliesgevende grote bedrijven (Roman, Siderurgica en Nitramonia) in de eerste helft van 2002 worden opgesplitst in "levensvatbare" en "niet-levensvatbare" eenheden, met alle economische en sociale gevolgen van dien. Ook in de landbouwsector is het herstructureringsproces met aanzienlijke moeilijkheden gepaard gegaan.

4.2.7. Het Comité dringt erop aan dat de Roemeense overheid de vinger aan de pols houdt en de grootste slachtoffers van het herstructureringsproces op een adequate manier te hulp komt (herscholing, financiële steun).

4.2.8. Zij moet ook zorgen voor meer financiële discipline bij het bedrijfsleven door paal en perk te stellen aan de enorme betalingsachterstanden en te stoppen met het subsidiëren van noodlijdende bedrijven. Het Comité wijst er in dit verband nogmaals op dat de Roemeense overheid de nodige maatregelen moet nemen om het herstructurerings- en privatiseringsproces in goede banen te leiden.

4.2.9. Over het geheel genomen is Roemenië er qua macro-economische stabiliteit op vooruitgegaan. Zowel de economische groei als de export zijn toegenomen, maar het tekort op de lopende rekening en de hoge inflatie moeten nog worden teruggedrongen om de andere nog resterende onevenwichtigheden uit de wereld te kunnen helpen. Er is dus nog veel werk aan de winkel, maar de Roemeense regering is zich terdege bewust van de noodzaak het met het IMF overeengekomen programma en het economische "pretoetredingsprogramma" uit te voeren.

4.3. Ontwikkeling van het midden- en kleinbedrijf

4.3.1. Roemenië heeft zijn position paper over het MKB-hoofdstuk op 28 maart 2000 ingediend. Het is bereid het acquis volledig over te nemen en is niet van plan overgangsperiodes of afwijkingen te vragen. De Roemeense overheid heeft inmiddels al een strategie en een actieplan uitgewerkt om de nog resterende belemmeringen voor kleine en middelgrote bedrijven uit de weg te ruimen. Kernpunten hiervan zijn: vereenvoudiging van de registratie- en vergunningsprocedures, stroomlijning van het juridisch kader, vermindering van de belastingdruk, vereenvoudiging van de belastingregeling en vergemakkelijking van de toegang tot overheidsopdrachten.

4.3.2. Zij heeft ook opleidingsprogramma's voor ondernemers uitgewerkt, een netwerk van adviescentra voor kleine en middelgrote bedrijven in het leven geroepen, een vereenvoudigde belastingregeling voor microbedrijven ingevoerd en een nationaal kredietgarantiefonds opgericht om kleine en middelgrote bedrijven aan de benodigde financiële middelen te helpen. Verder heeft zij besloten het MKB belastingvrijstelling op bepaalde importen en op geherinvesteerde winsten te verlenen en bij de Kamers van Koophandel een one-stop-shop op te richten om de duur van de procedure voor het laten registreren van een nieuw bedrijf en het verkrijgen van alle noodzakelijke vergunningen terug te brengen tot maximaal 20 dagen. Ondanks dit alles stuiten kandidaat-ondernemers nog steeds op bureaucratische problemen.

4.3.3. In een in juni 2002 gepubliceerd rapport van de Raad van Buitenlandse Investeerders wordt gewag gemaakt van een aantal positieve ontwikkelingen: er wordt nu vooraf overleg gepleegd over nieuwe wetgeving (dit is bijvoorbeeld gebeurd met de wetten ter verbetering van het ondernemingsklimaat en ter versnelling van het privatiseringsproces) en er is een agentschap voor de bevordering van buitenlandse investeringen opgericht.

4.3.4. De Roemeense regering heeft ook een speciaal ministerie in het leven geroepen dat de specifieke belangen van kleine en middelgrote bedrijven en coöperaties moet behartigen. Dit nieuwe ministerie heeft begin 2002 vier specifieke programma's voor het MKB gelanceerd, die een aanvulling vormen op het Phare-programma voor 2002 en waarvoor een bedrag van in totaal 87 mrd lei is uitgetrokken. Deze vier programma's treden in principe in juli 2002 in werking.

4.3.5. De MKB-problematiek is ook in het GRC uitgebreid aan de orde gekomen. Zo is o.m. uitvoerig gediscussieerd over de ontwikkeling van het juridisch kader voor deze sector, over de problematiek rond bedrijfsverplaatsingen vanuit de Unie naar Roemenië en over de economische, regionale en sociale aspecten van de MKB-problematiek (incl. de arbeidsomstandigheden in dit soort bedrijven)(8).

4.3.6. Het Comité stelt in dit verband nog vast dat de uitvoering van het door de Commissie gefinancierde Ricop-programma (verzachting van de maatschappelijke gevolgen van de herstructurering van de Roemeense industrie) vertraging heeft opgelopen door het feit dat er nog geen beheersinstantie is aangewezen (een zaak waarbij met de nodige zorgvuldigheid te werk moet worden gegaan aangezien bij dit programma maar liefst 68 bedrijven betrokken zijn).

4.3.7. Er is dus al een lange weg afgelegd, maar toch is de situatie nog voor verbetering vatbaar. Zo moet er nog worden gesleuteld aan het controlesysteem (dat vanwege het grote aantal controles en controle-instanties zeer corruptiegevoelig is) en aan het financieringssysteem hoge rentepercentages, omslachtige garantieprocedures).

4.4. Sociaal beleid

4.4.1. De onderhandelingen over het sociale hoofdstuk zijn in oktober 2001 van start gegaan. De Roemeense regering heeft het hele acquis op dit gebied aanvaard en heeft verklaard dat de EU-regels al meteen bij de toetreding in praktijk zullen worden gebracht. Zij heeft inmiddels ook een voorlichtingscampagne georganiseerd om de vakbonden, de werkgevers, de andere maatschappelijke organisaties en de bevolking in het algemeen duidelijk te maken waar het bij de onderhandelingen om gaat.

4.4.2. De Roemeense vertegenwoordigers in Brussel hebben tegenover het Comité hun voldoening uitgesproken over het feit dat hun land niet als waarnemer maar als volwaardig lid heeft kunnen deelnemen aan de Top van Barcelona, de eerste Europese top waar ook de 13 kandidaat-lidstaten actief bij betrokken waren(9).

4.4.3. Op 6 maart 2002 werd het in 2001 gesloten sociaal akkoord tussen de overheid en de sociale partners herzien, een document dat werd ondertekend door vertegenwoordigers van zeven werkgeversorganisaties(10), drie vakcentrales(11) en de regering(12). Het Comité beschouwt dit document als een duidelijk bewijs dat de sociale dialoog in Roemenië echt van de grond begint te komen. Het staat volledig achter de in het akkoord vervatte strategie, maar het heeft wel zijn bedenkingen bij de representativiteit van de ondertekenaars.

4.4.4. Het stelt vast dat het sociaal akkoord voor 2002 buiten het kader van de sociale dialoog tussen werkgevers en vakbonden tot stand is gekomen. Het akkoord is het resultaat van tripartiet overleg tussen de sociale partners en de overheid en wordt niet door alle vakcentrales onderschreven(13).

4.4.5. Een mijlpaal op sociaal gebied is de op 1 januari 2002 in werking getreden Wet op het basisinkomen. Deze garandeert de allerarmsten een sociale uitkering mits zij bereid zijn "werk in het belang van de gemeenschap" te verrichten. Hoewel deze uitkering niet is afgestemd op de reële behoeften, heeft de overheid voor de uitvoering van deze wet toch een aanzienlijk budget uitgetrokken (goed voor zo'n 0,4 % van het BBP).

4.4.6. In het algemeen is het Comité van oordeel dat de financiële afspraken in het sociaal akkoord voor 2002 (lonen en pensioenen) in de verste verte niet zijn afgestemd op de reële kosten van levensonderhoud.

4.4.7. In januari 2002 zijn nog twee andere wetten in werking getreden, nl. de Algemene bijstandswet en de Wet op de bestrijding van sociale uitsluiting.

4.4.8. Er wordt momenteel druk gediscussieerd over de invoering van een nieuw arbeidswetboek, maar beslissingen zijn op dit vlak nog niet genomen. Inmiddels is ook een Nationaal Agentschap voor Arbeidsmarktvraagstukken opgericht, maar het is niet duidelijk of dit al concrete resultaten heeft opgeleverd.

4.4.9. Het Comité wijst erop dat de tenuitvoerlegging van tal van onderdelen van het sociale acquis staat of valt met de medewerking van werkgevers en werknemers. Het dringt er dan ook op aan dat dezen actief bij de toetredingsonderhandelingen worden betrokken om potentiële problemen tijdig te kunnen onderkennen en uit de wereld te kunnen helpen. Het heeft niet de indruk dat de Roemeense werkgevers en werknemers momenteel veel inspraak hebben.

4.4.10. Verder heeft het nog bedenkingen bij het verloop van de bipartiete sociale dialoog, de impact van het Nationaal plan voor de werkgelegenheid, de voorbereiding van de steunverlening uit het Europees Sociaal Fonds, de opzet van het socialezekerheidsstelsel, de bescherming van de consument en de uitvoeringsbepalingen van de Wet op de bestrijding van discriminatie. Het hoofdstuk over het sociaal beleid werd op 19 april 2002 voorlopig afgesloten.

4.5. Milieubeleid

4.5.1. De Roemeense regering heeft haar position paper over het milieuhoofdstuk eind oktober 2001 gepresenteerd(14). Vóór de indiening hiervan heeft het Roemeense onderhandelingsteam uitvoerig overleg gepleegd met de lokale overheden, de sociale partners, de politieke partijen en andere maatschappelijke organisaties die belang hebben bij de overname van het milieu-acquis.

4.5.2. Tot de prioriteiten op milieugebied behoren o.m. de verdere harmonisatie van de wet- en regelgeving en de overname van het acquis op een aantal specifieke terreinen, zoals milieueffectrapportage en toegang tot milieu-informatie.

4.5.3. Het Comité stelt vast dat de administratieve capaciteit op dit terrein er enigszins op vooruit is gegaan dankzij enkele recente opleidingsprogramma's ten behoeve van milieufunctionarissen en het in maart 2002 vastgestelde Plan ter versterking van de administratieve capaciteit.

4.6. Regionaal beleid

4.6.1. Ook op het gebied van het regionaal beleid heeft Roemenië enige vooruitgang geboekt, met name wat de versterking van zijn institutionele capaciteit betreft. Het begint eindelijk aandacht te schenken aan de middellangetermijnprioriteiten van zijn "Partnerschap voor de toetreding".

4.6.2. Om te beginnen heeft het een aantal structuren in het leven geroepen die het in staat moeten stellen deel te nemen aan de uitvoering van het structuurfondsenbeleid. Zo werd de verantwoordelijkheid voor het regionaal beleid toevertrouwd aan de staatssecretaris voor investerings- en ontwikkelingsbeleid (wat de planning en het beheer betreft) en de secretaris-generaal van het ministerie van Ontwikkeling (wat de betalingen betreft). Bovendien werd het beheer van de financiële controle enigszins gestroomlijnd, en werd het ministerie van Ontwikkeling o.m. belast met het opstellen van een Nationaal plan voor het ontwikkelingsbeleid en het beheer van de steun ter versterking van de economische en sociale samenhang. De Roemeense regering heeft inmiddels ook elf industriegebieden aangewezen waaraan bij voorrang EU-steun moet worden verleend om de sociale gevolgen van de doorgevoerde herstructureringsmaatregelen te ondervangen. Het is nu in de eerste plaats zaak dat de sociale partners conform het beginsel van een "breed opgezet partnerschap" een eigen vertegenwoordiging krijgen in de nationale en regionale organen die de EU-steun aanvragen en ontvangen. Roemenië dient dan ook onverwijld het nodige te doen om zijn sociale partners - en eventueel ook andere middenveldorganisaties - bij het regionaal en structuurbeleid te betrekken.

4.6.3. Het Comité is van oordeel dat Roemenië nog een aanzienlijke inspanning moet leveren op het vlak van de Europese werkgelegenheidsstrategie en van de sociale integratie.

4.7. Steunprogramma's van de Europese Unie

4.7.1. Via de zgn. pretoetredingsinstrumenten komt de Unie Roemenië te hulp bij de voorbereiding van zijn toetreding. In het kader van het Phare-programma (institutionele opbouw) wordt hiervoor in 2002 242 mln EUR ter beschikking gesteld(15); in het kader van het Sapard-programma (landbouw) wordt in de periode 2000-2006 jaarlijks een bedrag van 153 mln EUR uitgetrokken(16); in het kader van het ISPA-programma (vervoer en milieu) krijgt Roemenië jaarlijks tussen 208 en 270 mln EUR(17).

4.7.2. Bij de uitvoering van het Sapard-programma wordt uitgegaan van het Nationaal programma voor de ontwikkeling van de landbouwsector en het platteland. De Roemeense regering heeft zich al heel wat moeite getroost om de erkenning van het nationale Sapard-agentschap rond te krijgen. Het Comité wijst in dit verband nog op de omslachtige procedures voor het verkrijgen van Sapard-steun.

4.7.3. Roemenië neemt ook deel aan een aantal via Phare gefinancierde multinationale en horizontale programma's, zoals het programma ten behoeve van kleine en middelgrote ondernemingen TAIEX en het programma ten behoeve van het maatschappelijk middenveld Access.

5. Vorderingen bij de overname en toepassing van het acquis

5.1. Stand van zaken

5.1.1. Tot dusverre werden 26 hoofdstukken van het acquis geopend, waarvan er twaalf inmiddels weer zijn afgesloten.

5.1.2. Het Comité stelt in het algemeen vast dat Roemenië al heel wat vooruitgang heeft geboekt bij de overname van het acquis, maar dat er nog het een en ander schort aan zijn administratieve capaciteit en aan de concrete toepassing van het acquis.

5.1.3. Wat de regelgeving op het gebied van de interne markt betreft is er nog niet veel vooruitgang te bespeuren. Roemenië heeft weliswaar sinds kort een nieuwe Wet op de overheidsopdrachten en ook de administratieve capaciteit op dit vlak is de afgelopen tijd enigszins verbeterd, maar al bij al heeft het nog een lange weg te gaan.

5.1.4. Op het gebied van het vrij verkeer van werknemers (een thema dat ook in het GRC al aan de orde is gekomen) moeten drie bilaterale overeenkomsten worden vermeld, resp. met Portugal (ondertekend), met Italië (in voorbereiding) en met Luxemburg (over de uitwisseling van stagiairs, eveneens ondertekend). Roemenië beschikt nog niet over de administratieve structuren die nodig zijn voor de onderlinge coördinatie van de socialezekerheidsstelsels. Het Comité verwijst in dit verband naar Beschikking 93/569/EEG van de Commissie d.d. 22 oktober 1993 betreffende het vrije verkeer van werknemers, en met name het Europese EURES-netwerk. De Commissie dringt er daarin op aan dat de nationale en subnationale overheden en de sociale partners zich samen inzetten voor een transparantere arbeidsmarkt en een grotere arbeidsmobiliteit in grensoverschrijdende regio's. Het Comité beveelt Roemenië aan alles in het werk te stellen om bij dit netwerk te kunnen aansluiten.

5.1.5. Op het stuk van het industriebeleid heeft de Roemeense regering in overleg met alle betrokken partijen(18) een strategie uitgestippeld en een concreet actieplan uitgewerkt. Het Comité dringt erop aan dat zij deze strategie op een adequate manier - en met de nodige aandacht voor de sociale gevolgen - ten uitvoer legt.

5.1.6. Het acquis met betrekking tot het midden- en kleinbedrijf is al gedeeltelijk overgenomen, maar het Comité wijst nogmaals op de achterstand bij de uitvoering van het Ricop-programma en op de talrijke bedrijfsverplaatsingen vanuit de Unie.

5.1.7. Ook met de overname van het acquis op het vlak van het vervoer is Roemenië goed opgeschoten. Nog niet geregeld zijn de belastingharmonisatie bij het wegvervoer, de veiligheid op zee, de herstructurering van de Roemeense luchtvaartmaatschappij TAROM en de Donau-kwestie.

5.1.8. In de landbouwsector ten slotte is het herstructureringsproces nog maar pas op gang gekomen. Er is nog geen duidelijkheid over de geplande begeleidende maatregelen en de administratieve capaciteit is nog zeer beperkt, ondanks het feit dat al een deel van het acquis is overgenomen. De Roemeense regering wil in de periode 2002-2004 vooral werk maken van de uitbouw van het benodigde juridisch-institutionele kader voor de tenuitvoerlegging van het GLB.

5.2. Implementatie

5.2.1. De kandidaat-lidstaten dienen de EU-regels niet alleen in hun eigen wet- en regelgeving op te nemen, maar moeten deze bovendien ook in praktijk brengen. Een groot deel van deze regels heeft betrekking op de internemarktproblematiek, en met name op producten en productveiligheid, productieprocessen, arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden, enz. Het gaat hier met andere woorden om regels waarmee in de praktijk alleen bedrijven en hun personeel te maken krijgen.

5.2.2. Om een correcte toepassing van het acquis te garanderen worden, in samenwerking met deskundigen uit de Unie, projecten opgezet om magistraten, advocaten en hoge ambtenaren wegwijs te maken in de regelgeving van de Unie.

5.2.3. De onderhandelingen over de overname en implementatie van de EU-regels zijn bijgevolg niet alleen een zaak van ambtenaren en politici, maar ook van de sociale partners en andere organisaties uit het maatschappelijk middenveld, zoals landbouworganisaties, consumentenverenigingen en milieuorganisaties. Daarom moeten ook de sociale partners en andere middenveldorganisaties over de uitbreidingsproblematiek worden geïnformeerd en bij de toetredingsonderhandelingen worden betrokken.

5.2.4. Als dit al in een vroeg stadium gebeurt, kan dit het inzicht in en de toepassing van de EU-regels alleen maar ten goede komen.

Brussel, 17 juli 2002.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) Zie het verslag van T. Papé over het bezoek aan Timisoara (30 november en 1 december 2001), opgesteld ten behoeve van het GRC.

(2) Zie de nota en het werkdocument van resp. S. Nilsson en M. Neagoe, opgesteld met het oog op de vierde vergadering van het GRC (november 2001).

(3) Zie het werkdocument van A. Bredima-Savopoulou over de Donauproblematiek, opgesteld voor de vierde en vijfde vergadering van het GRC (5-6 november 2001 en 23-24 mei 2002).

(4) In dit verband werd er in een officiële mededeling van 8 april 2002 op gewezen dat het Amerikaanse Congres de toetreding van Roemenië tot de NAVO weleens zou kunnen tegenhouden als dit land zijn verbod op internationale adoptie van Roemeense kinderen niet zou intrekken.

(5) De uitvoer is in 2002 met 11,5 % gestegen ten opzichte van december 2001 (naar de ontwikkelde landen met 2,9 % en naar de EU lidstaten met 2,6 %).

(6) De invoer is in 2002 met 17 % gedaald ten opzichte van december 2001, maar er worden nog steeds meer goederen ingevoerd dan uitgevoerd.

(7) Het Comité heeft zijn twijfels over het officiële percentage, want dit strookt niet met de bevindingen van de delegatie van het Comité ten tijde van het bezoek aan Timisoara. (het aantal vervroegde uittredingen, de omvang van seizoensarbeid van de landbouw, enz).

(8) Zie de werkdocumenten van E. Kirschen en D. Bulumete over de doelstellingen van het MKB-beleid in de Unie en Roemenië (DI 66/2002 en DI 73/2002).

(9) De Top van Barcelona was voornamelijk aan sociale thema's gewijd.

(10) Conpir, CNPR, CNIMPMNR, CoNPR, PNR, UGIR en 1903.

(11) CNSLR-Fratia, CSDR en Meridian.

(12) De premier, de minister van Arbeid en Maatschappelijke Solidariteit en de voor deze materie bevoegde staatssecretaris.

(13) Twee vakcentrales, Blok (BNS) en Cartel Alfa, hebben wel het akkoord voor 2001 maar niet dat voor 2002 ondertekend.

(14) Zij heeft daarbij elf aanvragen voor overgangsperiodes, variërend van 3 tot 15 jaar, ingediend.

(15) Van dit bedrag gaat 30 % naar institution building-maatregelen en twinning-projecten. De overige 70 % gaat naar maatregelen ter bevordering van investeringen, technische assistentie, jumelages, maatregelen ter versterking van de economische en sociale samenhang, enz.

(16) Deze steun is voornamelijk bedoeld voor de ontwikkeling en diversifiëring van de economie van plattelandsgebieden, de ontwikkeling van het menselijk potentieel in de landbouwsector, de uitbouw van de infrastructuur in landbouwgebieden, enz.

(17) De steun voor milieuprojecten gaat naar zgn. zware investeringen (drinkwater, afvalwaterzuivering); die voor vervoersprojecten gaat naar projecten in het kader van de trans-Europese netwerken (railvervoer, wegvervoer, havens enz.)

(18) Vakbonden, werkgeversorganisaties, brancheorganisaties, ministeries, particuliere sector, universiteiten en andere overheidsinstellingen.