VERSLAG VAN DE COMMISSIE aan de begrotingsautoriteit over de stand van de algemene-begrotingsgaranties op 30 juni 2002 [SEC(2003)529]

INHOUDSOPGAVE

Deel een Gebeurtenissen sinds het verslag van 31 december 2001, stand van de risico's en gebruik van begrotingsgaranties

1. Inleiding: aard van de operaties

1.1. Leningen met een macro-economisch doel

1.2. Leningen met een micro-economisch doel

2. Gebeurtenissen sinds het verslag van 31 december 2001

2.1. Oekraïne

2.2. Federale Republiek Joegoslavië

2.3. Bosnië-Herzegovina

3. Stand van de risico's

3.1. Uitstaand bedrag op 30 juni 2002

3.2. Maximaal jaarlijks risico voor de Gemeenschapsbegroting: op 30 juni 2002 uitbetaalde leningen

3.3. Theoretisch maximaal jaarlijks risico voor de Gemeenschapsbegroting

4. Gebruik van begrotingsgaranties

4.1. Gebruik van kasmiddelen

4.2. Gebruik van het Garantiefonds

5. Analyse van de theoretische lening- en garantiecapaciteit van de Gemeenschap voor derde landen

6. Stand van het Garantiefonds op 30 juni 2002

7. Relatieve soliditeit

Deel twee Beoordeling van de potentiële risico's: economische en financiële situatie van de derde landen waaraan de belangrijkste leningen zijn verstrekt

1. Inleiding

2. Toetredingslanden

2.1. Bulgarije

2.2. Litouwen

2.3. Roemenië

3. Westelijke Balkan

3.1. Bosnië-Herzegovina

3.2. Federale Republiek Joegoslavië

3.3. Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië

4. Nieuwe Onafhankelijke Staten

4.1. Armenië

4.2. Belarus

4.3. Georgië

4.4. Moldavië

4.5. Tadzjikistan

4.6. Oekraïne

5. Andere derde landen

5.1. Algerije

Lijst van afkortingen

Deel een Gebeurtenissen sinds het verslag van 31 december 2001, stand van de risico's en gebruik van begrotingsgaranties [1]

[1] Gedetailleerde tabellen en toelichtingen bij dit verslag staan in een werkdocument van de diensten van de Commissie [SEC(2003)529]

1. Inleiding: aard van de operaties

De door de Gemeenschapsbegroting gedekte risico's houden verband met uiteenlopende lening- en garantieoperaties, die in twee categorieën kunnen worden ondergebracht: leningen met een macro-economisch doel en leningen met een micro-economisch doel.

1.1. Leningen met een macro-economisch doel

De leningen met een macro-economisch doel omvatten in de eerste plaats de betalingsbalansleningen voor lidstaten of derde landen. Er zijn doorgaans precieze economische voorwaarden en verplichtingen aan gekoppeld.

1.2. Leningen met een micro-economisch doel

De leningen met een micro-economisch doel dienen voor projectfinanciering. Doorgaans worden ze over een lange periode afgelost met de verwachte opbrengst van de projecten. Ze worden meestal toegekend aan ondernemingen, financiële instellingen of derde landen, en dragen niet alleen een communautaire garantie, maar ook de gebruikelijke door banken geëiste garanties.

De Euratom- en NCI [2]-leningen in de lidstaten en de Euratom- en EIB-leningen buiten de Gemeenschap (Middellandse-Zeegebied, Midden- en Oost-Europa, Latijns-Amerika, Azië, Zuid-Afrika) vallen in deze categorie.

[2] Inactief sinds 1995.

2. Gebeurtenissen sinds het verslag van 31 december 2001

2.1. Oekraïne

Op 17 januari 2002 accepteerde de Commissie een voorstel voor een besluit van de Raad tot toekenning van macrofinanciële bijstand aan de Oekraïne. Het gaat om een lening van 110 miljoen euro voor maximaal 15 jaar.

2.2. Federale Republiek Joegoslavië

Er vordt verwarcht dat de Commissie een voorstel voor een besluit van de Raad tot toekenning van macrofinanciële bijstand aan de Federale Republiek Joegoslavië (FRJ) accepteert. Het gaat om een lening van 55 miljoen euro voor maximaal 15 jaar en zuivere schenkingen van 75 miljoen euro.

2.3. Bosnië-Herzegovina

Er vordt verwarcht dat de Commissie een voorstel voor een besluit van de Raad tot toekenning van macrofinanciële bijstand aan Bosnië-Herzegovina accepteert. Het gaat om een lening van 20 miljoen euro voor maximaal 15 jaar en zuivere schenkingen van 40 miljoen euro.

3. Stand van de risico's

Er zijn twee manieren om de risico's voor de Gemeenschapsbegroting te beoordelen:

- aan de hand van het vaak door banken gehanteerde criterium van de totale op een bepaalde datum uitstaande hoofdsom van de operaties (bijlage, tabel A1);

- meer specifiek budgettair, door voor elk begrotingsjaar het maximale bedrag te berekenen dat de Gemeenschap eventueel moet uitbetalen.

Dit laatste criterium is op twee manieren toegepast:

- alleen op de uitbetalingen tot en met de verslagdatum, ervan uitgaande dat er geen vervroegde aflossingen zijn (tabel A2 (bijlage) toont de ondergrens van dit maximale risico voor de Gemeenschapsbegroting);

- in prospectieve zin, op alle door de Raad goedgekeurde of door de Commissie voorgestelde operaties, om de weerslag ervan op de toekomstige begrotingen te ramen, ervan uitgaande dat de voorstellen van de Commissie worden aanvaard (tabel A3 (bijlage) toont de bovengrens van dit maximale risico voor de begroting).

De laatste methode geeft een idee van het risico dat met de voorstellen samenhangt. Wel moeten er aannamen worden gemaakt voor de uitbetalingsdatums en de aflossingsvoorwaarden (zie daarvoor de bijlage), alsook voor de rentevoeten [3] en wisselkoersen [4].

[3] De gehanteerde gemiddelde rentevoeten zijn 8% voor EIB-leningen (vast en vlottend) en 4,4% voor leningoperaties. Voor de nieuwe operaties in tabel A3 is een rentevoet van 4,89% gebruikt.

[4] Voor leningen in andere valuta's dan de euro zijn de wisselkoersen van 30 juni 2002 toegepast.

De uitkomsten zijn weergegeven in de tabellen A1 tot en met A3 (bijlage), waarin ten aanzien van het risico onderscheid is gemaakt tussen lidstaten en derde landen.

De totalen in de tabellen betreffen risico's van uiteenlopende aard, bijvoorbeeld leningen aan een land in het kader van macrofinanciële bijstand en leningen voor projecten die door de leningnemers worden gegarandeerd in het geval van NCI- of EIB-leningen.

In de volgende analyse wordt een onderscheid gemaakt tussen het totale risico, het risico van de operaties in de lidstaten en het risico van de operaties in derde landen.

3.1. Uitstaand bedrag op 30 juni 2002

Het totale risico op 30 juni 2002 beliep 15 118 miljoen euro, tegen 15 443 miljoen euro op 31 december 2001 (bijlage, tabel A1).

Uit onderstaande tabel blijkt welke operaties van invloed zijn geweest op de ontwikkeling van het uitstaande bedrag sinds het vorige verslag.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

De uitstaande hoofdsom van de leningen in de lidstaten bedroeg op 30 juni 2002 45 miljoen euro, tegen 52 miljoen euro op 31 december 2001.

De uitstaande hoofdsom van de leningen aan derde landen bedroeg op 30 juni 2002 15 073 miljoen euro, tegen 15 391 miljoen euro op 30 december 2001.

3.2. Maximaal jaarlijks risico voor de Gemeenschapsbegroting: op 30 juni 2002 uitbetaalde leningen

Het totale risico voor 2002 beloopt 1 072 miljoen euro:

- 8 miljoen euro wegens leningen in de lidstaten;

- 1 064 miljoen euro wegens leningen in derde landen.

Het maximale jaarlijkse risico is weergegeven in tabel A2 (bijlage).

3.3. Theoretisch maximaal jaarlijks risico voor de Gemeenschapsbegroting

Het theoretische maximale risico beloopt voor 2002 1 104 miljoen euro. Het stijgt vanaf 2003 tot 4 128 miljoen euro in 2010.

- De trend van het theoretische maximale risico wegens leningen in de lidstaten wijkt nauwelijks af van die in tabel A2.

- Het risico wegens leningen in derde landen beloopt voor 2002 1 095 miljoen euro. Het stijgt vanaf 2003 tot 4 128 miljoen euro in 2010.

Het theoretische maximale jaarlijkse risico is weergegeven in tabel A3 (bijlage).

4. Gebruik van begrotingsgaranties

4.1. Gebruik van kasmiddelen

Overeenkomstig artikel 12 van Verordening (EG, Euratom) nr. 1150/2000 van de Raad van 22 mei 2000 houdende toepassing van Besluit 94/728/EG, Euratom betreffende het stelsel van eigen middelen van de Europese Gemeenschappen verricht de Commissie betalingen uit haar kasmiddelen om in geval van wanbetaling door een debiteur vertraging bij de dienst van opgenomen leningen en de daaruit voortvloeiende kosten te voorkomen.

4.2. Gebruik van het Garantiefonds

Bij Verordening (EG, Euratom) nr. 2728/94 van de Raad van 31 oktober 1994 is een Garantiefonds voor externe activiteiten ingesteld. Wanneer de nemer van een door de Gemeenschap toegekende lening in gebreke blijft, wordt binnen drie maanden een beroep op het Garantiefonds gedaan. Wanneer de nemer van een door de EG-begroting gegarandeerde EIB-lening in gebreke blijft, treedt de Gemeenschap op binnen drie maanden na de ontvangst van het verzoek van de EIB om honorering van de garantie. De Commissie staat de EIB dan toe de desbetreffende bedragen aan het Garantiefonds te onttrekken.

De rente voor de periode tussen de betaling uit de kasmiddelen en de betaling uit het Garantiefonds wordt uit het Fonds in de kas teruggestort.

In de afgelopen zes maanden is geen beroep op het Fonds gedaan.

5. Analyse van de theoretische lening- en garantiecapaciteit van de Gemeenschap voor derde landen

Wegens het mechanisme van het Garantiefonds en de garantiereserve is de lening- en garantiecapaciteit van de Gemeenschap voor derde landen beperkt omdat de beschikbare kredieten voor de voorziening van het Fonds bij nieuwe leningbesluiten (of jaartranches in het geval van garanties voor meerjarige leningen) beperkt zijn door het bedrag dat in de financiële vooruitzichten als garantiereserve is opgenomen [5].

[5] In de financiële vooruitzichten 2000-2006 is 200 miljoen euro (prijzen van 1999) opgenomen.

De leningcapaciteit stemt steeds overeen met de resterende ruimte in de garantiereserve. Deze ruimte is gelijk aan het verschil tussen de reserve en de raming van de voorziening van het Garantiefonds op grond van de operaties die al zijn goedgekeurd of nog in voorbereiding zijn.

In tabel A4 wordt voor 2002-2004 de leningcapaciteit van de Gemeenschap voor derde landen geraamd overeenkomstig het mechanisme van het Garantiefonds. De berekeningsmethode en de verwijzingen naar de regelgeving worden toegelicht in de bijlage.

Uitgaande van de besluiten die al door de Raad zijn goedgekeurd of die zijn voorgesteld of in voorbereiding zijn (bijlage, tabel A4), wordt de garantiereserve in 2002 voor 171,39 miljoen euro aangesproken, waardoor eind 2002 41,61 miljoen euro overblijft.

Rekening houdend met de invloed op de garantiereserve van de voorziening van het Fonds voor al goedgekeurde leningen en voor leningen die voor 2002 worden voorgesteld of nog in voorbereiding zijn, bedraagt de leningcapaciteit per jaar:

- 462,31 miljoen euro voor leningen met een EG-begrotingsgarantie van 100%;

- 711,24 miljoen euro voor leningen met een garantie van 65% (overeenkomstig Besluit 2000/24/EG van de Raad van 22 december 1999).

Op 30 juni 2002 bedroegen de uitstaande leningen en leninggaranties voor derde landen 15 073 miljoen euro.

Tabel 2: Uitstaande leningen en leninggaranties voor derde landen

in miljoenen euro's

// Stand op 30 juni 2002

1. Uitstaande hoofdsom, leningen // 1 658

2. Uitstaande hoofdsom, EIB // 13 415

3. Uitstaande hoofdsom, achterstallige betalingen // 0

4. Achterstandsrente // 0

- Verschuldigde rente* // 0

TOTAAL // 15 073

*Verschuldigde en niet betaalde intresten" in de verordening tot instelling van het Garantiefonds

De verhouding tussen de middelen van het Fonds en het uitstaande bedrag in hoofdsom, in de zin van de verordening tot instelling van het Fonds, beliep 11,39%, wat meer is dan het streefcijfer van 9% van Verordening nr. 1149/1999 tot wijziging van Verordening nr. 2728/94 tot instelling van het Fonds. Volgens de voorschriften wordt het surplus aan het eind van het jaar teruggeboekt naar een specifiek begrotingsonderdeel in de staat van ontvangsten van de algemene begroting van de Europese Gemeenschappen.

Het surplus beliep aan het eind van begrotingsjaar 2001 372,46 miljoen euro.

6. Stand van het Garantiefonds op 30 juni 2002

Op 30 juni 2002 bedroeg het Garantiefonds 1 815,5 miljoen euro. In de eerste helft van 2002 werden de volgende bewegingen genoteerd:

- geen inschakeling van het Fonds wegens nieuwe wanbetalingen;

- geen laattijdige terugbetaling (geen betalingsachterstand);

- netto-inkomsten van 35,9 miljoen euro uit beleggingen van het Fonds;

- geen overdracht uit de reserve voor 2002;

- terugboeking naar de begroting, in augustus 2002, van het Fondssurplus van 372,46 miljoen euro op 31 december 2001 [6].

[6] Voor verdere details zie "Jaarverslag van de Commissie over de stand en het beheer van het Garantiefonds in het begrotingsjaar 2001".

7. Relatieve soliditeit

De verhouding tussen de stand van het Fonds op 30 juni 2002 (1 815,5 miljoen euro) en het maximale jaarlijkse risico voor leningen aan derde landen (het totale uitstaande bedrag in hoofdsom en rente) (1 093 miljoen euro in 2002 - bijlage, tabel A3) is 166%.

Deel twee Beoordeling van de potentiële risico's: economische en financiële situatie van de derde landen waaraan de belangrijkste leningen zijn verstrekt

1. Inleiding

In deel een zijn de kwantitatieve aspecten van het risico voor de algemene begroting toegelicht. Er moet echter ook rekening worden gehouden met de kwalitatieve aspecten, die afhangen van de aard van de operaties en de kredietwaardigheid van de debiteuren. Hieronder worden de recente gebeurtenissen besproken die van invloed kunnen zijn op het landenrisico van de portefeuille.

In deel twee wordt het landenrisico beoordeeld aan de hand van een tabel met risico-indicatoren (zie bijlage) voor elk derde land dat macrofinanciële bijstand van de EG heeft ontvangen en nog schulden aan de EG heeft. In de tekst wordt een analyse gegeven voor de landen waarover sinds het vorige verslag, dat betrekking had op de tweede helft van 2001, belangrijke nieuwe gegevens voor de risicobeoordeling beschikbaar zijn gekomen.

De beoordeling in dit deel heeft alleen betrekking op de vermelde landen, vooral omdat het elders door de Gemeenschap gelopen risico (met name wegens de garanties op EIB-leningen) verband houdt met projecten en over voldoende landen gespreid is.

2. Toetredingslanden

De risico's nemen over het algemeen af, maar het inkomensbeleid in Roemenië moet goed in het oog worden gehouden.

2.1. Bulgarije

De reële BBP-groei bedroeg 4% in 2001 en 3,2% in het eerste kwartaal van 2002. Dit was te danken aan een binnenlandse vraag (particuliere consumptie en investeringen) die groot genoeg bleef om de ongunstige externe ontwikkelingen te compenseren. De inflatie daalde eind 2001 tot 4,8% en bedroeg voor het hele jaar 7,4%. Ze nam begin 2002 weer toe door een stijging van de gereguleerde prijzen en indirecte belastingen, maar door de lage voedselprijzen in de zomer van 2002 zette opnieuw een daling in.

De currency board (EUR 1 = BGN 1,95583) wordt gehandhaafd; de deviezenreserves blijven hiervoor ruim voldoende. De wisselkoerskoppeling heeft het concurrentievermogen niet aangetast, omdat de inflatieverschillen ten opzichte van de voornaamste handelspartners ruwweg werden gecompenseerd door verschillen in productiviteitsgroei. In tegenstelling tot de voorgaande jaren was het tekort op de lopende rekening (6% van het BBP) in 2001 groter dan de netto-instroom van directe buitenlandse investeringen (circa 5% van het BBP). Deze trend hield de eerste helft van 2002 aan, maar in de tweede helft zouden privatiseringsopbrengsten tot een verbetering moeten leiden.

De geregistreerde werkloosheid was in 2001 met gemiddeld 17,3% hoog, maar liep in de eerste maanden van 2002 terug ten opzichte van dezelfde periode een jaar eerder. De structurele hervormingen, waaronder versnelde privatisering, leiden tot banenverlies, dat onder meer wegens enkele rigiditeiten en spanningen op de arbeidsmarkt nog niet geheel door banenschepping wordt gecompenseerd. Daardoor zijn de participatiegraad en de nettoarbeidsdeelname relatief laag en blijft de langdurige werkloosheid met bijna 60% van het aantal werklozen hoog.

De begrotingsdiscipline is de laatste jaren volgehouden. De overheid had in 2001 een overschot van 1,7% van het BBP, tegen een tekort van 0,6% in 2000 [7]. De staatsschuld neemt snel af, van ruim 100% van het BBP in 1997 tot ongeveer 62% eind 2002. De overheid is begonnen met actief schuldbeheer ter beperking van de risico's door geleidelijk over te schakelen van dollars naar euro's, van korte naar lange schuld, van variabel- naar vastrentende obligaties en van buitenlandse naar binnenlandse financiering.

[7] Volgens de methode van het ESR 1995 moet het overschot voor 2001 met ongeveer 1,5% van het BBP worden gecorrigeerd, wat een tekort van 0-1% oplevert.

2.2. Litouwen

De goede economische prestaties van 2001 houden in 2002 aan, ondans de mondiale economische vertraging. De BBP-groei bedroeg in 2001 5,9% en wordt voor de eerste helft van 2002 voorlopig op 5,8% geschat. De uitvoer en de bruto-investeringen in vaste activa namen in 2001 zelfs in het derde en vierde kwartaal sterk toe. In het eerste kwartaal van 2002 vertraagde de uitvoergroei echter aanzienlijk. De particuliere consumptie nam in 2001 minder snel toe, maar trok in het eerste kwartaal van 2002 weer iets aan. De toename van de overheidsconsumptie werd met het oog op het begrotingstekort in 2001 tot minder dan 0,5% beperkt.

De inflatie is in 2001 ondanks de krachtige economische groei met gemiddeld 1,3% bijzonder laag gebleven. Vooral voor voedsel en communicatie waren er prijsstijgingen, maar deze werden gedeeltelijk gecompenseerd door vrij grote prijsdalingen voor aardolieproducten. In 2002 is de inflatie afgenomen. Ze bedroeg in augustus 2002 -1,1% (t.o.v. augustus 2001). Er waren prijsdalingen voor diverse goederen en diensten, zoals voedingsmiddelen, kleding en schoeisel, en stoffering, huishoudelijke apparaten en dagelijks onderhoud van de woning.

De hoge werkloosheid is een van de grootste problemen van de Litouwse economie. De geregistreerde werkloosheid bedroeg in 2001 12,5%, terwijl de arbeidskrachtenenquête een werkloosheid van 17,3% te zien gaf. Terwijl de werkloosheid in 2001 (afgezien van seizoensvariaties) stabiel bleef, begon ze in 2002 echter te dalen: in juli 2002 was ze circa 1,5 procentpunt lager dan in juli 2001.

De sterke toename van de uitvoer en de snelle groei in 2001 hebben het tekort op de lopende rekening verder teruggedrongen van 6% van het BBP in 2001 tot 4,8% in 2002.

Litouwen heeft een krap begrotingsbeleid gevoerd om het begrotingstekort te reduceren. Dit daalde van 2,7% van het BBP in 2000 tot 1,9% in 2001 en blijft de komende jaren waarschijnlijk ongeveer op dit peil, daar de uitgaven voor structurele hervormingen als de pensioenhervorming en de restitutie van spaargelden een verdere afname verhinderen.

2.3. Roemenië

In 2001 en ook in 2002 hield het economische herstel aan. Na een bescheiden heropleving in 2000 versnelde de groei in 2001 tot 5,3% doordat de investeringen en de voorraden toenamen en de particuliere consumptie door de stijgende reële lonen en inkomens de hoogte in schoot. Hoewel het aantrekken van de binnenlandse vraag tot een steeds negatievere bijdrage van de externe sector tot de groei leidde, bleef de uitvoer tot het laatste kwartaal van 2001 met meer dan 10% per jaar toenemen; daarna drukte de verslechterende externe toestand de groei sterk. Het economische herstel houdt tot dusver echter aan. In het eerste kwartaal van 2002 groeide het BBP met 3,1% terwijl de invoer nauwelijks meer toenam, de uitvoer iets aantrok en de binnenlandse vraag - weliswaar vertraagd - bleef toenemen. De cijfers voor industriële productie en handel wijzen op een voortzetting van deze gunstige trends in het tweede kwartaal van 2002.

In tegenstelling tot eerdere ervaringen gaat de economische groei gepaard met een verdergaande binnen- en buitenlandse stabilisatie. Een coherenter beleid in het kader van een nieuwe stand-by-overeenkomst met het IMF bracht de achteruitgang van de lopende rekening tot stilstand en ondersteunde de desinflatie ondanks noodzakelijke prijsverhogingen voor energie. De inflatie neemt sinds medio 2000 af en daalde in de eerste helft van 2002 met zes procentpunt, meer dan verwacht, tot (jaar-op-jaar) 24% in juni 2002. Na twee jaar geslaagde externe consolidatie liep het tekort op de lopende rekening in 2001 op tot 5,9% van het BBP als gevolg van de herstellende groei en diverse eenmalige invoerstimulerende factoren, zoals het effect van de droogte in 2000 op het binnenlandse aanbod van landbouwproducten en tijdelijke fiscale stimuli voor MKB-investeringen. De externe situatie is echter weer aan de beterende hand door de tijdige verstrakking van het fiscale en monetaire beleid in de tweede helft van 2001, de aantrekkende goederenuitvoer en de daling van de invoerprijzen voor energie in de eerste helft van 2002, alsmede een trend naar grotere particuliere overdrachten uit het buitenland en lagere dienstenhandelstekorten. Daardoor is het cumulatieve tekort op de lopende rekening de eerste helft van 2002 met meer dan een derde gedaald ten opzichte van dezelfde periode in 2001. Het externe financieringsklimaat bleef er ook op vooruitgaan: er was een gestage instroom van directe buitenlandse investeringen, de post vergissingen en omissies van de betalingsbalans bleef positief en lenen werd goedkoper. In april 2002 sloeg Roemenië munt uit enkele ratingverhogingen en lanceerde het zijn eerste tienjarige euro-obligatie.

De structurele hervorming is langzamer voortgezet dan gepland, wat blijkt uit de grote vertraging bij de eerste en tweede evaluatie van de stand-by-overeenkomst met het IMF. Het trage privatiseringstempo, de moeilijk in te tomen loongroei, de betalingsachterstand van de overheidsbedrijven en de in juni 2002 gesloten overeenkomst tussen de overheid en twee vakbonden om het minimumloon voor 2003 met 50% te verhogen en de minimale inkomstenbelasting te reduceren geven reden tot bezorgdheid. Pas later zijn met het IMF voorzorgsmaatregelen afgesproken, waaronder een fiscale verstrakking voor 2003; deze moeten strikt worden uitgevoerd om de stabilisatie niet teniet te doen. In dit verband moet ook de sterke geld- en kredietgroei sinds eind 2001 in de gaten worden gehouden.

3. Westelijke Balkan

De meeste economische indicatoren gaan erop vooruit, maar het financiële risico in de regio blijft hoog.

3.1. Bosnië-Herzegovina

De officiële steun neemt af zonder dat er al sprake is van duurzame autonome groei. De reële output zal in 2002 waarschijnlijk met iets meer dan 2% toenemen, wat vergelijkbaar is met het niveau in 2001. Officieel wordt de werkloosheid op 40% van de beroepsbevolking geschat, maar de Wereldbank komt op ruwweg de helft daarvan. De inflatie blijft op een laag niveau door een strikte handhaving van de currency board. Met een gemiddelde inflatie van waarschijnlijk zo'n 2% houdt de neerwaartse trend in 2002 aan. De overheidsschuld is zeer hoog en bedraagt inclusief oorlogsschadeclaims en bevroren deviezenrekeningen mogelijk 150% van het BBP. De begrotingssituatie is nog steeds wankel: de nettobetalingsachterstand blijft toenemen en het overheidstekort (op basis van de vastleggingen) blijft met 6,3% van het BBP in 2001 en waarschijnlijk 5,5% van het BBP in 2002 hoog. In 2002 en 2003 kan echter worden uitgekeken naar fiscale consolidatie wegens de demobilisatie van federaal militair personeel, hervormingen ter ondersteuning van het belastingstelsel en een voorzichtig uitgavenbeleid.

Het tekort op de lopende rekening steeg in 2001 licht tot 22% van het BBP. De directe buitenlandse investeringen (DBI) blijven zeer beperkt en namen netto af van 150 miljoen dollar in 2000 tot 130 miljoen dollar in 2001. Dit is onvoldoende om de groei aan te wakkeren. Dankzij een toenemend gebruik van de nationale munt in het kader van de invoering van de euro namen de officiële brutoreserves in 2001 toe tot vijf maanden invoer; eind 2002 zouden ze zes maanden invoer moeten dekken. Hoewel Bosnië-Herzegovina zijn buitenlandse schuldendienst blijft verzorgen, blijft de betalingsbalans kwetsbaar door de grote buitenlandse tekorten, de hoge overheidsschuld, de afnemende buitenlandse steun en de geringe particuliere investeringen wegens het moeilijke politieke en bedrijfsklimaat.

De buitenlandse schuld beliep eind 2001 zo'n 58% van het BBP en blijft op de middellange termijn waarschijnlijk op dit niveau. De verhouding tussen schuldendienst en uitvoer is dankzij de gunstige voorwaarden voor een groot deel van de schuld en schuldherschikkingen relatief laag (5,1% in 2001), maar zal door de verplichtingen aan IMF en Wereldbank in 2002 (7,5%) en daarna stijgen. De centrale overheid, die de buitenlandse schuldendienst verzorgt, kan zelf geen belastingen heffen en is afhankelijk van de begrotingsbijdrage van beide deelgebieden. Het land heeft geen kredietrating en de overgangsindicatoren van de EBWO, die de voortgang van de hervormingen in Midden- en Oost-Europa weergeven, zijn vrij zwak.

De stand-by-overeenkomst (SBO) van het IMF van mei 1998 liep in mei 2001 af. Op 2 augustus 2002 keurde het IMF uiteindelijk een nieuwe SBO voor 15 maanden (augustus 2002-november 2003) goed in het kader van het nieuwe programma van 89 miljoen dollar. Dit is gericht op stimulering van de economie, verbetering van de externe rekeningen, met name op korte en middellange termijn, een aanzienlijke terugdringing van het tekort op de lopende rekening en voldoende deviezenreserves.

3.2. Federale Republiek Joegoslavië

Aan het vermogen van de Federale Republiek Joegoslavië (FRJ) haar schuldendienst te verzorgen is weinig veranderd. De eerste helft van 2002 bleef het economische beleid gericht op herstel en ondersteuning van de macro-economische stabiliteit, liberalisering van het fiscale, wisselkoers-, prijs- en handelsbeleid en hervorming van de economie op basis van het in 2001 ingevoerde wet- en regelgevende kader.

Het vertrouwen in de dinar nam toe en de wisselkoers bleef in 2001 en het eerste kwartaal van 2002 vrij stabiel op circa 59 dinar per euro. De brutoreserves van de centrale bank van Joegoslavië namen toe van ongeveer 1 200 miljoen dollar eind 2001 (2,6 maanden invoer) tot 1 500 miljoen dollar in het eerste kwartaal van 2002.

Zelfs als de FRJ haar macro-economische stabilisatie voortzet en de structurele hervormingen van het nieuwe IMF-programma van mei 2002 (een EFF-overeenkomst voor 2002-2005), zoals gepland blijft uitvoeren, blijft de externe positie wankel. De grote financieringsbehoefte voor met name de schuldendienst en de aanvulling van de deviezenreserves blijft zwaar op de betalingsbalans wegen. De FRJ kan niet veel nieuwe schuld aan en ten aanzien van nieuwe overheidsleningen is voorzichtigheid geboden. Na de goedkeuring van het nieuwe IMF-programma is de Club van Parijs tot aanzienlijke schuldverlichting (66%) overgegaan. De externe schuldquote blijft in 2002-2004 echter vrij hoog (69%). De schuldendienst zal aanzienlijk toenemen van ongeveer 100 miljoen dollar in 2001 (3,9% van de goederen- en dienstenuitvoer) tot 350 miljoen dollar (10,9%) in 2002 en 470 miljoen dollar (12,9%) in 2003.

3.3. Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië

De Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië (VJRM) herstelt van de veiligheidscrisis van 2001, waaronder de economie te lijden had. In 2002 neemt het BBP waarschijnlijk met 2,5-3% toe, na een daling met 4,1% in 2001. De eerste vijf maanden van 2002 stegen de consumptieprijzen met 3,5% ten opzichte van dezelfde periode in 2001.

De onlangs herziene begroting voor 2002 voorziet een tekort van 2,3% van het BBP voor de centrale overheid en van 3% voor de overheid in haar geheel, tegen 6,4% in 2001. Toch werd in het vooruitzicht van de parlementsverkiezingen van september 2002 minder nadruk gelegd op de fiscale haalbaarheid op middellange termijn, waardoor de besprekingen met het IMF tijdens de evaluatie van het staff-monitored programme en de onderhandelingen over een nieuwe SBO mislukten.

Het handelstekort liep in de eerste helft van 2002 op. In de tweede helft zou de uitvoer sterk moeten stijgen om het tekort over het gehele jaar tot de officiële prognose van 532 miljoen dollar te kunnen beperken. Dankzij een verwachte toename van particuliere en overheidsoverdrachten zou het tekort op de lopende rekening in 2002 licht moeten teruglopen tot 9,2% van het BBP (exclusief donorfinanciering), tegen 10,1% in 2001.

Daar de nettokapitaaloverdracht het tekort op de lopende rekening waarschijnlijk niet volledig dekt, kunnen de reserves in 2002 tot minder dan zes maanden (het niveau eind mei 2002) dalen. De externe schuldquote stijgt waarschijnlijk van 40,7% in 2001 tot 42,4% eind 2002, wat draagbaar lijkt.

Op de korte termijn houdt vooral de liberalisering van de kapitaaltransacties medio oktober 2001 risico's in, met name omdat er geen IMF-programma is om een consistent macro-economisch kader te garanderen. Op de middellange termijn houden vooral de etnische spanningen en onzekerheid over het economisch beleid van de nieuwe parlementaire meerderheid risico's in, ondanks het redelijke verloop van de verkiezingen in september.

4. Nieuwe Onafhankelijke Staten

De risicosituatie blijft over het algemeen stabiel, maar met grote verschillen tussen dec landen.

4.1. Armenië

De sterke economische groei hield in de eerste helft van 2002 aan: het BBP nam ten opzichte van de eerste zes maanden van 2001 reëel met bijna 10% toe. Dit was vooral te danken aan de industrie: met name in de diamantindustrie, maar ook in de metaal- en de voedingsindustrie was er sprake van een herstel. In de landbouw zal de groei dit jaar wegens het slechte weer echter afnemen.

De regering blijft streven naar een strakker begrotingsbeleid. Voor de centrale overheid wordt in 2002 een verdere reductie van het tekort tot niet meer dan 3% van het BBP beoogd (3,8% in 2001). Dit lijkt haalbaar gezien de betere belastinginning in de eerste helft van 2002.

De consumptieprijzen bleven begin 2002 vrij stabiel, maar stegen in het voorjaar toen de overheidsuitgaven toenamen doordat de betalingsachterstand voor pensioenen en sociale overdrachten gedeeltelijk werd weggewerkt. Voor 2002 wordt een gemiddelde stijging van de consumptieprijzen met zo'n 3% verwacht (3,2% in 2001), vooral wegens hogere voedselprijzen.

De sterke uitvoergroei (20,8%) en de matige invoergroei (slechts 1,2% wegens aanhoudende invoersubstitutie) reduceerden het tekort op de lopende rekening in 2001 tot zo'n 9,5% van het BBP (14,5% in 2000), inclusief officiële overdrachten. Deze trend hield in 2002 aan en volgens voorlopige handelscijfers blijft het tekort dit jaar dalen. De inkomende directe buitenlandse investeringen nemen sinds 1998 echter af en ook begin 2002 was er sprake van een daling. De buitenlandse schuld van Armenië bedroeg eind maart 2002 917 miljoen dollar (ongeveer 43% van het BBP). De brutodeviezenreserves van de centrale bank zijn redelijk en dekken 3,8 maanden invoer.

4.2. Belarus

Bij gebrek aan directe buitenlandse investeringen (DBI) en krediet uit het Westen zal de bereidheid van Rusland om betalingsachterstanden te aanvaarden of goedkope leningen te verstrekken waarschijnlijk zeer belangrijk zijn om de onevenwichtigheden op de Belarussische betalingsbalans te financieren. Kort nadat Belarus had ingestemd met een plan ter voorbereiding van de invoering van een eenheidsmunt in 2005, ontving het medio juni 2002 van Rusland de tweede tranche van een stabilisatielening. Rusland zal Belarus in drie gelijke tranches 4,5 miljard roebel (142 miljoen dollar) lenen om zijn munt te stabiliseren. Behalve Rusland heeft Belarus weinig externe financieringsbronnen. Dit is de hoofdreden voor de lage schuldenlast van de overheid. In mei 2002 beliep de totale buitenlandse schuld met 785 miljoen dollar officieel slechts 6% van het BBP. Daarnaast heeft Belarus bij Russische aardgasleveranciers een schuld van 265 miljoen dollar, die grotendeels van voor 2001 dateert. Hierover wordt al meer dan drie jaar onderhandeld.

De economie blijft groeien met zo'n 3-4% per jaar. De industriële groei is echter afgenomen en veel bedrijven blijven verlieslatend. De voorraden zijn sterk toegenomen en investeringen blijven uit. De staatslandbouw staat er financieel slecht voor. De uitvoergroei stagneerde de eerste vier maanden van 2002 en daar de invoer iets toenam, steeg het handelstekort. De overheid blijft structurele hervormingen uit de weg gaan ondanks de privatiseringsplannen in haar nieuwe programma. Het begrotingstekort beliep de eerste vier maanden van 2002 0,7% van het BBP. De inflatie is afgenomen, waardoor de rente kon dalen, maar de recente geldgroei kan voor een ommekeer zorgen. De depreciatie van de munt is binnen de door de centrale bank gestelde grenzen van de kruipende koppeling aan de Russische roebel gebleven, maar dit heeft de deviezenreserves onder druk gezet. Er wordt in 2003 geen leningprogramma van het IMF verwacht.

4.3. Georgië

Het herstel van de groei in 2001 (4,5%) was toe te schrijven aan de landbouw, het vervoer en de kleinhandel. Voor de eerste helft van 2002 wordt de reële BBP-groei voorlopig op 4,2% geschat. Door het kleinere aantal problemen in de energiesector herstelde ook de industriële productie zich (+5,2% voor januari-juni 2002) en er werd veel gebouwd, vooral in de olievervoersector, waar grote investeringsprojecten lopen. De geringe toename van het uitvoervolume en de lage investeringen in de industrie beperken de groei echter. Bovendien had de landbouw dit jaar te lijden van overstromingen in sommige delen van het land.

De regering heeft maatregelen genomen om de belastinginning te verbeteren. Ze kon de uitgavenachterstanden reduceren terwijl de totale uitgaven binnen de perken werden gehouden. De begroting voor 2002 gaat uit van een stijging van de belastingquote van 14,25% in 2001 tot 14,75%, waardoor het overheidstekort van 2% van het BBP in 2001 tot circa 1% moet dalen.

De lari bleef in 2001 lange tijd stabiel, maar deprecieerde tussen november 2001 en februari 2002 met ongeveer 6%. Hierdoor steeg de inflatie, die nog werd aangewakkerd door de verhoging van de prijzen van nutsdiensten begin 2002. De inflatie bedroeg in mei 2002 jaar-op-jaar 7,5%. In 2001 stegen de consumptieprijzen met gemiddeld 4,7%.

In december 2001 verbood het parlement de uitvoer van non-ferroschroot, het belangrijkste uitvoerproduct van Georgië. Hierdoor daalden de uitvoerinkomsten in de eerste helft van het jaar. Het verbod is in juni 2002 weer opgeheven, zodat de uitvoerinkomsten in de tweede helft van het jaar weer zouden moeten toenemen. De toename zal voor het jaar in zijn geheel echter bescheiden blijven omdat de landbouw van slecht weer te lijden had. Georgië heeft een buitenlandse schuld van circa 1,7 miljard dollar (zo'n 51% van het BBP) met een netto contante waarde van meer dan 300% van de inkomsten van de centrale overheid. Wegens de verwachte toename van de schuldendienst vanaf 2003 is waarschijnlijk opnieuw een herschikking van de bilaterale schulden nodig. De brutodeviezenreserves van de centrale bank zijn toegenomen, maar dekken nog steeds slechts ongeveer 1,3 maanden invoer.

4.4. Moldavië

De recente hervatting van de multilaterale financiering en het herstel van de economie geven Moldavië enige financiële ademruimte. Bovendien ziet het ernaar uit dat de herschikking van zijn euro-obligatieschuld zal worden afgerond, waardoor de liquiditeitsproblemen van de overheid zullen afnemen. De schuldendienst blijft echter problematisch.

Het economische herstel heeft zich na de groei van 6% in 2001 doorgezet met een reële BBP-stijging van 4,8% (jaar-op-jaar) in het eerste kwartaal van 2002, vooral als gevolg van de krachtige industriële groei, de toename van de uitvoer naar Rusland en de aantrekkende binnenlandse vraag. De reële loonstijging met meer dan 10% heeft bijgedragen tot een groei van de detailhandel met 11% (jaar-op-jaar) in de eerste vijf maanden van 2002.

De Moldavische economie blijft echter uiterst kwetsbaar, met over het algemeen aanzienlijke economische en financiële risico's. Ze heeft een smalle basis van landbouw en agro-industrie, zodat slecht weer de totale groei drastisch kan drukken. De economie blijft ook gebukt gaan onder een afname van de investeringen. Bovendien is er nog steeds weinig sprake van diversificatie naar andere activiteiten dan landbouw en wijnuitvoer naar Rusland en lijkt het er sterk op dat de regering aanstuurt op meer overheidscontrole in de landbouw, waardoor de nodige investeringen voor hervormingen na de privatisering zo goed als zeker uitblijven.

Mede door een seizoensdaling van de voedselprijzen in juni daalde de inflatie tot het laagste niveau sinds de financiële crisis van 1998 (4,3% t.o.v. juni 2001). Ze zal in de rest van 2002 weer stijgen, aangezien een verdere sterke daling van de voedselprijzen onwaarschijnlijk is. Ook bestaat er gezien de problematische belastinginning gevaar voor een minder stringent beleid. Samen met prijsstijgingen voor elektriciteit leidt dit de komende maanden waarschijnlijk tot meer inflatie dan op basis van seizoensfactoren mag worden verwacht. Toch blijft de centrale bank na de recente vorderingen bij de schuldherschikking en de hervatting van de multilaterale financiering waarschijnlijk een overwegend passend monetair beleid voeren en hoeft er geen sterke inflatiestijging te worden verwacht.

4.5. Tadzjikistan

De reële BBP-groei in Tadzjikistan steeg in 2001 tot 10,2%. Deze prestatie werd in 2002 voortgezet met een groei op jaarbasis van 10,3% voor het eerste halfjaar. De landbouwoutput trok aan met 17,2% en de industriële productie met 7,8% (jaar-op-jaar), vooral door de groei in de aluminiumsector.

Voor 2002 mikt de overheid op een tekort van 1% van het BBP (0,1% in 2001). De totale uitgaven zijn gestegen omdat de lonen bij de overheid met 40% omhooggingen. Ook voor defensie zijn meer uitgaven gepland. Toch geven de voorlopige cijfers voor de eerste helft van het jaar een overschot voor de overheidsfinanciën aan.

De inflatie daalde in 2001 snel tot 12,5% aan het einde van het jaar. Tussen januari en juli 2002 stegen de consumptieprijzen met 6,6%. De centrale bank van Tadzjikistan voert een krap monetair beleid om de inflatie in 2002 tot 10% terug te dringen en wil daarom geen gerichte kredieten geven, die in het verleden tot een liquiditeitsoverschot hebben geleid.

De lopende rekening ondervond de gevolgen van de daling van de wereldprijzen voor katoen en aluminium en vertoonde in 2001 een tekort van 7,2% van het BBP; in 2002 zou dit echter tot circa 6% moeten worden teruggedrongen. De buitenlandse schuld van Tadzjikistan bedraagt zo'n 1 miljard dollar (bijna 100% van het BBP). De jaarlijkse schuldendienst blijft met circa 50% van de overheidsontvangsten groot. Tadzjikistan onderhandelt met zijn bilaterale crediteuren, met name Rusland en Kazachstan, over schuldherschikking. De brutodeviezenreserves van de centrale bank dekten eind 2001 2,1 maanden invoer. In 2002 daalt dit cijfer vermoedelijk tot circa 1,5 maanden wegens vervroegde terugbetalingen aan het IMF.

4.6. Oekraïne

De economische groei in Oekraïne daalde van 9,1% in 2001 tot 4,3% (jaar-op-jaar) in de eerste helft van 2002. Dit lag aan de zwakkere uitvoerprestaties (ten dele het gevolg van de reële appreciatie van de grivnya in 2000-2001 en de geringere vraag uit Rusland) en de afname van de oogst in vergelijking met de recordcijfers van vorig jaar. De groei berust nu vooral op de binnenlandse vraag en komt in 2002 waarschijnlijk op zo'n 4,5% uit, maar zou in 2003-2004 weer matig moeten stijgen door het aantrekken van de mondiale vraag. Wegens de noodzaak van een strakker fiscaal beleid, de trage vooruitgang van de structurele hervormingen en het gebrek aan politieke overeenstemming is er echter een aanzienlijk risico dat deze prognose te optimistisch zal blijken.

De inflatie blijft aangenaam verrassen. De ICP daalde de eerste acht maanden van 2002 met 3,5%. Dit lag ten dele aan het vertraagde effect van de recordoogst van 2001 op de component voeding in de ICP, die een groot gewicht heeft in deze index, en aan de stabiliteit van de munt. Een andere factor is echter dat de aanpassing van de energieprijzen, waarop de overheid nog controle uitoefent, is uitgesteld. Doordat deze aanpassing nodig is en de loongroei onlangs is toegenomen (tot jaarlijks zo'n 20%), loopt de inflatie in 2003-2004 waarschijnlijk weer op tot 5-7%.

Ondanks een aanzienlijke inkomstendaling kon de centrale overheid de eerste helft van 2002 met een klein overschot afsluiten, wat onder meer aan de uitvoering van besparingen te danken was. Het in de begroting voor 2002 beoogde geconsolideerde overheidstekort van 1,8% van het BBP lijkt daardoor haalbaar. Dit resultaat kon echter alleen worden bereikt omdat de overheid de aanzienlijke achterstand op de BTW-terugbetalingen nog niet heeft weggewerkt. Onder meer omdat de privatisering van de regionale elektriciteitsdistributie en het staatsmonopolie op telecommunicatie tot volgend jaar is uitgesteld, kunnen de overheidsfinanciën later in het jaar bovendien de gevolgen ondervinden van een sterke daling van de privatiseringsinkomsten. Wegens het gebrek aan vooruitgang bij de BTW-terugbetalingen en de ondermaatse uitvoering van andere fiscale en structurele maatregelen heeft het IMF begin augustus aangekondigd geen nieuwe uitbetalingen onder het EFF te zullen verrichten.

Daar de binnenlandse vraag de invoer blijft aanwakkeren en de uitvoer minder groeit door de zwakke buitenlandse vraag en de appreciatie van de reële wisselkoers, wordt voor 2002 een afname van het overschot op de lopende rekening tot circa 1,5% van het BBP verwacht. De brutodeviezenreserves zijn blijven aangroeien tot 3,82 miljard dollar (circa 2 maanden invoer) eind juli 2002. Oekraïne heeft sinds de Russische crisis in 1998 geen toegang meer tot de internationale kapitaalmarkten en is begin 2000 in gebreke gebleven tegenover de Club van Parijs, maar de relatie met de crediteuren is de laatste jaren sterk verbeterd. Zo is in april 2000 een deel van de obligatieschuld aan particulieren herschikt en in juli 2001 de schuld aan de Club van Parijs. De regering wil de komende maanden met een nieuwe emissie op de internationale kapitaalmarkten terugkeren. Eind 2001 beliep de buitenlandse schuld ongeveer 30% van het BBP. Het is verre van zeker of het EFF, dat in september 2002 afliep, door een nieuwe IMF-overeenkomst zal worden vervangen.

5. Andere derde landen

5.1. Algerije

Algerije blijft macro-economisch vrij stabiel; er zijn geen grote structurele veranderingen. De groei zal in 2002 zo'n 3,3% (2,1% in 2001) bedragen; zowel het fiscale als het monetaire beleid werken stimulerend. Het geconsolideerde begrotingstekort voor 2002 beloopt waarschijnlijk 3% van het BBP, wat samen met een krediettoename tot een inflatie van circa 6% kan leiden. Ondanks de vele hulpbronnen gaat de Algerijnse economie gebukt onder structurele problemen, zoals de afhankelijkheid van de uitvoer van olie en gas (>95% van de uitvoer, 30% van het BBP) en de omvang van de landbouwsector. Bovendien worden investeringen sterk ontmoedigd door het binnenlandse veiligheidsprobleem.

De recente periode van hoge olieprijzen heeft nog steeds een gunstig effect op de Algerijnse rekeningen voor transacties met het buitenland. Voor 2002 wordt een overschot op de lopende rekening van 2,3% van het BBP verwacht. Dit is minder dan in 2000-2001 omdat de ontvangsten uit de olie- en gasuitvoer beginnen terug te lopen. De oliemeevaller van de afgelopen twee jaar heeft de buitenlandse schuld gereduceerd tot zo'n 21 miljard dollar (39% van het BBP) in juni 2002, terwijl de schuldendienst met circa 27% van de totale lopende ontvangsten matig blijft. Daardoor namen de deviezenreserves toe tot meer dan 19 miljard dollar in juni 2002 (meer dan een jaar invoer), wat gunstig is voor de goede externe positie van Algerije.

Lijst van afkortingen

BBP, GDP // Bruto binnenlands product

BGN // Bulgaarse lev

DBI, FDI // Directe buitenlandse investeringen

DEM, DM // Duitse mark

EFF // Extended fund facility (uitgebreide financieringsfaciliteit)

EG, EC // Europese Gemeenschap

EIB // Europese Investeringsbank

EU // Europese Unie

EUR // Euro

FRJ // Federale Republiek Joegoslavië

ICP, CPI // Index van de consumptieprijzen

IMF // Internationaal Monetair Fonds

MKB // Midden- en kleinbedrijf

NCI // Nieuw communautair instrument

SBO, SBA // Stand-by-overeenkomst

USD, US$ // Amerikaanse dollar

VJRM // Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië