Advies van het Comité van de Regio's over:

- de "Mededeling van de Commissie: 'Meer onderzoek voor Europa - Op weg naar 3 % van het BBP'", en

- de "Mededeling van de Commissie: 'De Europese onderzoeksruimte: een nieuwe aanpak - Versterking en heroriëntering van bestaande perspectieven, opening van nieuweperspectieven'"

(2003/C 244/03)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

gezien de Mededelingen van de Europese Commissie over Meer onderzoek voor Europa: Op weg naar 3 % van het BBP (COM(2002) 499 def.) en De Europese onderzoeksruimte: Een nieuwe aanpak - Versterking en heroriëntering van bestaande perspectieven, opening van nieuwe perspectieven (COM(2002) 565 def.);

gezien de besluiten van de Europese Commissie van 12 september en 17 oktober 2002 om het Comité van de Regio's, overeenkomstig artikel 265, eerste alinea, van het EG-Verdrag, over deze onderwerpen te raadplegen;

gezien de besluiten van zijn voorzitter van 26 juni en 5 oktober 2002 om de commissie "Cultuur en opleiding" te belasten met de voorbereiding van een advies over deze onderwerpen;

gezien zijn advies over het "Voorstel voor een besluit van het Europees Parlement en de Raad betreffende het meerjarenkaderprogramma 2002-2006 van de Europese Gemeenschap voor activiteiten op het gebied van onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie ter bevordering van de totstandbrenging van de Europese onderzoeksruimte" (COM(2001) 94 def.) (CDR 283/2001 fin)(1);

gezien zijn advies over de Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europese Parlement, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's: "De regionale dimensie van de Europese onderzoeksruimte" (COM(2001) 549 def.) (CDR 442/2001 fin)(2);

gelet op de tenuitvoerlegging van het zesde Kaderprogramma voor onderzoek, en het feit dat deze programma's onlosmakelijk onderdeel zijn geworden van de regionale en supraregionale bevordering van onderzoek;

met inachtneming van de vooruitgang die reeds is geboekt op weg naar een Europese onderzoeksruimte;

overwegende dat de Europese onderzoeksruimte verder dient te worden uitgebouwd en het verlangen van de Europese Raad van Barcelona van maart 2002 gestalte dient te krijgen en dat het daarom zaak is het innovatiepotentieel in Europa niet in de weg te staan zodat Europa zich omstreeks 2010 tot de meest concurrerende kennismaatschappij ter wereld kan ontwikkelen;

gezien het door de commissie "Cultuur en opleiding" op 18 februari 2003 goedgekeurde ontwerpadvies (CDR 328/2003 rev. 2) (rapporteur: mevrouw Kuhn-Theis, voorzitter van de commissie Europese aangelegenheden van het parlement van Saarland; D/EVP),

heeft tijdens zijn 49e zitting van 9 en 10 april 2003 (vergadering van 10 april) met algemene stemmen het volgende advies uitgebracht.

Standpunt en aanbevelingen van het Comité van de Regio's

Het Comité van de Regio's

1. onderschrijft het standpunt van de Commissie dat zich in Europa door de totstandbrenging van de Europese onderzoeksruimte een referentiekader heeft ontwikkeld voor een gestructureerde discussie over vraagstukken op het gebied van onderzoeksbeleid;

2. constateert eveneens dat er te weinig middelen voor onderzoek beschikbaar zijn, te weinig stimulansen voor onderzoek en de economische exploitatie van de resultaten hiervan, met name in het particuliere bedrijfsleven. In het bijzonder dient te worden bevorderd dat hogescholen en buitenuniversitaire onderzoeksinstituten, alsmede het MKB aan het zesde O& O-kaderprogramma deelneemt. Het bedrijfsleven bestaat immers voor het merendeel uit kleine en middelgrote ondernemingen, die goed zijn voor bijna tweederde van het totale aantal arbeidsplaatsen in Europa. Meer dan wie ook hebben zij steun nodig om toegang tot innovatie te krijgen. Ook over de noodzaak van versterkte coördinatie van de activiteiten tussen EU-lidstaten en geassocieerde staten, maar eveneens tussen openbare en particuliere O& O-initiatieven bestaat in principe overeenstemming. Er moet worden bezien of de open coördinatiemethode een mogelijkheid is voor de O& O-sector. Daarbij moet worden gestreefd naar een maximale inbreng van Europese en nationale politieke instanties die overheden met wetgevende bevoegdheden op dit gebied vertegenwoordigen. Voor de samenwerking op onderzoeksgebied is een op vrijwilligheid gebaseerde bottom-up-benadering aan te bevelen;

3. wil hierbij aantekenen dat de coördinatiemaatregelen niet mogen leiden tot een eenzijdige concentratie op bepaalde takken van onderzoek. De Europese onderzoeksruimte zou moeten beschikken over verschillende en flexibele instrumenten ter bevordering van fundamenteel en economisch interessant onderzoek, en in een vroeg stadium al moeten proberen tussen beide een meerwaarde tot stand te brengen (verticale integratie). Met name het fundamentele onderzoek heeft open structuren ter bevordering nodig, die rekening houden met de bottom-up-benadering. Juist het fundamentele onderzoek is aangewezen op steun uit openbare bronnen, aangezien ondernemingen normaliter dit soort onderzoek niet kunnen financieren; het is echter nodig voor het behoud van de basis voor innovatie. Voor de oplossing van de veelzijdige en complexe vraagstukken op O& O-gebied dienen op Europees niveau meer multidisciplinaire onderzoeksinitiatieven te worden genomen (horizontale integratie). Uit de geïntegreerde projecten van het zesde Kaderprogramma voor onderzoek komt het principe van verticale en horizontale integratie duidelijk naar voren;

4. is voorstander van de oprichting van een "interne markt" voor onderzoek en in principe ook van herstructurering van het Europese onderzoek met het oog op een betere coördinatie van de nationale onderzoeksactiviteiten. Opgemerkt zij, zoals al in eerdere adviezen is gebeurd, dat de lidstaten op Europees niveau gecentraliseerd en "gepland" onderzoek afwijzen;

5. deelt de mening van de Commissie dat de geboekte vooruitgang rechtstreeks afhangt van de mate waarin de lidstaten zich met betrekking tot de verschillende thema's hebben ingezet en vooral van de mate waarin zij bij de desbetreffende initiatieven zijn betrokken. Dientengevolge moeten verdere maatregelen gepaard gaan met een nog grotere, ook thematische, deelname van de regio's. Ook de lokale en regionale overheden moeten kunnen rekenen op goede kadervoorwaarden voor onderzoek;

6. sluit zich aan bij de uitspraak dat het Zesde Kaderprogramma alleen het project voor de Europese onderzoeksruimte niet tot een goed einde kan brengen en dat zich bovendien een eigen dynamiek moet ontwikkelen, die steunt op onafhankelijke initiatieven. Hiertoe is betrokkenheid van lidstaten, regio's en lokale overheden vereist, indien gecombineerde acties met Structuurfondsen gewenst zijn;

Benchmarking van het onderzoekbeleid

7. verwelkomt de conclusie van de Commissie getrokken uit de eerste resultaten van de benchmarking: Enerzijds moet de EU haar onderzoekinspanningen opvoeren, wil zij de doelstellingen van Lissabon bereiken. Anderzijds is actieve deelname van de betrokken regio's absolute noodzaak. Verder is het soms moeilijk zinvolle conclusies te trekken uit de indicatoren;

Mobiliteit van onderzoekers

8. benadrukt nogmaals dat de voorgestelde (en thans reeds gedeeltelijk ingevoerde) maatregelen ter verhoging van de mobiliteit van onderzoekers in de regio's (moeten) aanslaan. De Commissie kondigt in dit verband "beschikbaarstelling van informatie alsmede steun op alle niveaus" aan - waaronder ook financiële steun (bijv. beurzen voor terugkerende onderzoekers) valt. Het Comité is er uitdrukkelijk voorstander van dat mobiliteitsprogramma's gecombineerd worden met stimulerende maatregelen (terugkeerpremies). In het kader van het Europese cohesiebeleid zal de groei van kennis en technologische topkwaliteit dankzij terugkerende onderzoekers een belangrijke factor zijn voor een verbeterd innovatie- en concurrentievermogen. De gebrekkige bereidheid tot mobiliteit en de braindrain naar de VS en andere landen moeten verder worden tegengegaan. Ook dienen maatregelen te worden ondersteund die leiden tot een groter aandeel van vrouwen in onderzoek en wetenschap;

Netwerkvorming tussen nationale onderzoekprogramma's, versterking van de publieke onderzoekbasis en verhoging van particuliere investeringen in onderzoek [op weg naar 3 % van het BBP]

9. beschouwt het streven naar 3 % van het BBP voor sommige staten als zeer ambiteus, maar niet onhaalbaar als hiervoor de nodige middelen worden gereserveerd. De Commissie verlangt dat de investeringen in onderzoek en ontwikkeling in procenten van het BBP tot 2010 van 1,9 naar 3 % stijgen. In sommige lidstaten zijn deze uitgaven momenteel weliswaar al hoger (Finland 3,67 %, Zweden 3,78 %), het gemiddelde in de EU-15 ligt echter onder de 2 % (bijvoorbeeld Griekenland 0,67 %; Spanje 0,97 %). Het gemiddelde in de kandidaat-lidstaten ligt zelfs op slechts 0,7 %. De vraag rijst of staten waar het nationaal inkomen minder afhankelijk is van investeringen in O& O, deze doelstelling wel kunnen verwezenlijken. Ook is het de vraag of convergentie op technologisch vlak noodzakelijk is om de doelstellingen van Lissabon te verwezenlijken en zo ja, of de hiervoor uitgetrokken middelen toereikend en proportioneel zijn. In sommige toetredingslanden moeten voorts eerst structurele gebreken worden opgeheven om economisch interessant onderzoek mogelijk te maken. Er moet duidelijkheid worden verschaft, ook als de eis van 3 % voor deze landen niet te hoog gegrepen is. Het zou goed zijn als deze doelstelling stapsgewijs werd verwezenlijkt;

10. ondersteunt weliswaar nadrukkelijk het streven om meer in onderzoek en ontwikkeling te investeren, maar verlangt dit ook van de EU zelf. Het CvdR heeft in zijn advies CDR 283/2001 fin over het Zesde Kaderprogramma van de EU op het gebied van onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie als bijdrage tot de verwezenlijking van de Europese onderzoekruimte deze eis al verwoord. In het advies wijst het CvdR erop dat de Gemeenschap, wat betreft de financiële ruimte voor het programma, al in 1985 besloten had een aandeel van 6 % van de begroting van de Gemeenschap beschikbaar te stellen voor onderzoek dat onder het kaderprogramma valt, maar dat zij dit tot nu toe nog niet heeft uitgevoerd;

11. meent dat het verlangen van de Commissie om het aandeel van particuliere bedrijfsinvesteringen in de O& O-uitgaven te verhogen van de huidige 56 % naar 66,7 %, realistisch is. Hierbij zij echter aangetekend dat ondernemingen slechts daar in O& O kunnen investeren waar op korte termijn duurzame resultaten te verwachten zijn. Problematisch is de zaak als het gaat om fundamenteel onderzoek of ontwikkelingen waarbij een lange aanloopperiode nodig is om tot concurrerende producten of diensten te komen (zoals in de biotechnologie, met name bij de ontwikkeling van geneesmiddelen). Hier dienen bijzondere inspanningen te worden beloond door uitbreiding van EU-subsidie. Het MKB wil, zelfs in samenwerking met de overheid, slechts meer in onderzoek investeren, indien er concreet en binnen afzienbare tijd voordelen zijn te verwachten en indien de stimuleringsregeling een vereenvoudigde toepassing van de resultaten toestaat. Om het voor particuliere investeerders aantrekkelijk te maken, is het zinvol stil te staan bij de inhoudelijke afbakening van onderzoek en ontwikkeling, met name met het oog op de omschrijving van de preconcurrentiële ontwikkelingsfase;

12. wijst erop dat de Europese steunregeling (die de basis vormt voor o.a. overheidssubsidies, leningen tegen lage rente) slechts steun toestaat die niet verder gaat dan de ontwikkeling van demonstratie- en proefprojecten. De bijlage bij de steunregeling bevat een definitie van onderzoek en ontwikkeling die hiervoor het uitgangspunt vormt. Derhalve houdt O& O op bij "preconcurrentiële ontwikkeling" en prototypen. De toevoeging "... voorzover deze projecten niet in de industrie of voor commerciële doeleinden kunnen worden toegepast of gebruikt ..." betekent een duidelijke beperking voor investeringen in O& O. Vooral MKB's met geringe personele en financiële middelen zijn op eigen kracht niet in staat om de kloof te dichten tussen proefproject en marktrijp product. Tegen deze achtergrond zijn de versterkte inspanningen van het Zesde Kaderprogramma ter bevordering van demonstratie-acties, stimulerende maatregelen voor het MKB en de exploitatie van technologie een welkom initiatief;

13. wil nader ingaan op de uitspraak dat het realiseren van de strategische doelstelling van Lissabon op losse schroeven komt te staan door de verder oplopende achterstand van de EU op de VS en Japan wat betreft O& O-investeringen. Deze achterstand zou te wijten zijn aan de lagere investeringen van het bedrijfsleven in de EU. In Japan nemen bedrijven 72 % van de O& O-investeringen voor hun rekening; in Europa is dit 56 % en in de VS 67 %. De Commissie houdt er bij de cijfers voor Japan zelfs rekening mee dat deze niet vergelijkbaar zijn in verband met het afwijkende karakter van het bedrijfsleven. Verder moet over Japan opgemerkt worden dat zijn economie ondanks ruime O& O-toepassingen en verschuiving naar het bedrijfsleven niet wezenlijk beter is gaan presteren. Hoge O& O-investeringen zijn weliswaar van essentieel belang om de economische ontwikkeling te bevorderen, maar bieden daarvoor geenszins een garantie. Voor de in de mededeling genoemde cijfers voor de VS is een relativering op zijn plaats. Hier dient de Commissie een gedifferentieerde controle uit te voeren van de investeringen voor O& O; met name moet vast komen te staan hoeveel middelen worden besteed aan wapenonderzoek. Geraamd moet worden hoe groot het effect zou zijn, als deze middelen rechtstreeks naar "civiel onderzoek" zouden gaan en niet de omweg via de wapenindustrie maakten. Het is niet de bedoeling dat Europa dezelfde kant op gaat. In plaats daarvan moet Europa zelf trachten innovatieve wegen in te slaan met als zwaartepunt "civiel onderzoek";

14. onderschrijft de mening dat de toenemende concentratie van internationale O& O-bestedingen in de VS verontrustend is. Daaruit blijkt duidelijk dat Europa als locatie minder aantrekkelijk wordt. De oorzaak is enerzijds de slechte toegankelijkheid tot externe financieringsbronnen, lokale infrastructuur en de verspreiding van kennis. Relevant criterium bij locatiekeuze is de aanwezigheid van genoeg personeel en cliënten voor de kernactiviteiten van de onderneming. Door actieve clusterontwikkeling kan Europa in dit opzicht aantrekkelijke locaties bieden. Verder trekken ondernemingen weg vanwege de kosten van locaties in Europa in verband met milieu- en veiligheidsvoorwaarden. Deze strengere voorschriften moeten worden gehandhaafd. In dit opzicht dient de EU zich sterk te maken voor de totstandkoming van milieunormen die strikter zijn dan in de rest van de wereld. In ieder geval mogen economische overwegingen niet leiden tot verslapping van de Europese normen;

15. is ingenomen met de verdere toepassing van Structuurfondsen voor het opheffen van regionale verschillen in infrastructuur en opleidingsmogelijkheden. Hiermee wordt echter iets anders dan bevordering van onderzoek beoogd en zij dienen hiervan dan ook te worden gescheiden. Voor de bevordering van onderzoek moet wetenschappelijke topkwaliteit het criterium zijn en blijven. Wel kan er met name bij doelregio's sprake zijn van aanvullende structurele steun die synergie mogelijk maakt tussen de bevordering van structuren en onderzoek. Hierop heeft het Comité van de Regio's in eerdere adviezen al herhaaldelijk gewezen(3);

16. is het oneens met de mening van de Commissie dat "de huidige communautaire kaderregeling voor staatssteun voor onderzoek en ontwikkeling, welke in ondersteunende O& O-intensiteiten voorziet, tot 2005 zou moeten worden verlengd". De huidige kaderregeling is juist niet geschikt, met name niet voor het MKB, om meer innovatie in de kenniseconomie tot stand te brengen (zie ook punt 13);

17. pleit ervoor dat de overheid erop toeziet dat de productievere particuliere investeringen niet door haar O& O-financiering worden verdrongen. Het Comité is er uitdrukkelijk voorstander van dat het MKB betere mogelijkheden krijgt voor deelname aan overheidsopdrachten. In feite zou dit mogelijk zijn door grote ondernemingen bij de gunning van omvangrijke projecten te verplichten specifiek het MKB als onderaannemer in te schakelen. Een alternatief is de oprichting van sectorgerichte onderzoeksnetwerken bestaande uit vrij grote aantallen MKB's, een initiatief waarin ook de MKB-specifieke maatregelen van het Zesde Kaderprogramma voor onderzoek voorzien;

18. onderschrijft de noodzaak om overheidssteun efficiënter en doelgerichter in te zetten als stimulans voor particuliere O& O-activiteiten. Hiervoor is misschien een gedeeltelijke herstructurering van de overheidsuitgaven vereist. Gepleit wordt voor een verschuiving van traditionele naar eigentijdse stimulerende maatregelen (bijv. oprichting van netwerken van geavanceerd wetenschappelijk onderzoek);

19. wil nadere opheldering over de passage: "Het beleid zou moeten worden gericht op het bevorderen van de networking van openbaar en particulier onderzoek, ongeacht de vraag waar dat onderzoek plaatsvindt"; want streeft de Commissie naar een "verdere aanmoediging van de ontwikkeling van openbare-particuliere O& O-partnerschappen en -clusters", dan is zulks afhankelijk van de locatie;

20. beseft de noodzaak van verdere openstelling tot de nationale O& O-programma's voor transnationale samenwerking. Deze moet echter gestalte krijgen in een welomschreven kader, onder handhaving van het wederkerigheidsbeginsel. In deze context kan ook gestreefd worden naar coördinatie met andere maatregelen;

21. staat achter het onderzoek naar de vraag welke rol industriële organisaties op nationaal en Europees niveau kunnen vervullen met het oog op ruimere toegang tot informatie over deugdelijke O& O-managementprocedures en de tenuitvoerlegging daarvan. Hiervoor komen ook netwerken of op technologie gebaseerde verenigingen in aanmerking, waarvan de invloed op particuliere O& O-investeringen niet te onderschatten valt;

22. stemt in met voortzetting van pogingen voor het opzetten van acties op basis van artikel 169, met name voor de bestrijding van wereldwijd voorkomende infectieziekten (malaria, HIV, tuberculose), met name in samenwerking met (betrokken) derde landen. De meeste regio's zouden zich ook scharen achter onderzoek in het kader van dergelijke acties voor andere prioriteitsgebieden, zoals bijvoorbeeld nanotechnologie of nanobiotechnologie;

Geschikte systemen voor de bescherming van intellectuele-eigendomsrechten

23. spreekt zich uit voor het scheppen van rechtszekerheid en het terugdringen van de kosten rond de bescherming van intellectuele-eigendomsrechten op Europees niveau. Hiertoe dient de stelselmatige ontwikkeling en toepassing van communautaire normen te worden bevorderd, met name aan de hand van een Europees octrooi. Kwesties als het betrekken van nationale instanties, taalverschillen en uiteenlopende nationale voorschriften moeten via multilaterale samenwerking spoedig worden opgelost;

Scheppen van O& O-ondersteunende kapitaalmarkten en gunstige belastingvoorwaarden(4)

24. is ingenomen met het oordeel van de Commissie dat de instrumenten moeten worden gecombineerd, aangezien er geen enkel instrument is dat alleen het volledige gamma van stimulansen kan bieden. De optimale mix is niet alleen per land verschillend, maar ook per regio, zodat bij de keuze zeer zorgvuldig (rekening houdend met de specifieke vaardigheden in de regio in kwestie) te werk moet worden gegaan. Voor sommige gevallen kan dit een andere verdeling tussen openbare en particuliere O& O-sectoren met zich meebrengen. Indien mogelijk moet worden vermeden dat de totale overheidsuitgaven worden opgevoerd;

25. erkent tot slot dat de Commissie zich heeft ingespannen om de regio's meer bij haar beleid te betrekken. Het welslagen ervan is afhankelijk van de lidstaten en de regio's, die ervoor moeten zorgen dat de reeds getroffen maatregelen in de gehele EU effect hebben. Voorwaarde hiertoe is hun betrokkenheid bij de besluitvorming. Daarom moet ook voor het opstellen van een catalogus van prioritaire maatregelen de samenwerking met de regio's worden gestimuleerd, om de Europese onderzoeksruimte concreter gestalte te geven.

Brussel, 10 april 2003.

De voorzitter

van het Comité van de Regio's

Albert Bore

(1) PB C 107 van 3.5.2002, blz. 111.

(2) PB C 278 van 14.11.2002, blz. 1.

(3) CDR 442/2001 fin over COM(2001) 549 def.: "De regionale dimensie van de Europese onderzoeksruimte".

(4) Uitsluitend COM(2002) 499 def.