1.Inleiding

Richtlijn 2009/81/EG (hierna de "richtlijn" genoemd) regelt het plaatsen van overheidsopdrachten op defensie- en veiligheidsgebied volgens de concurrerende aanbestedingsprocedures op grond van de beginselen inzake transparantie en gelijke behandeling.

Dit krachtens artikel 73, lid 2, van de richtlijn vereiste verslag bevat de belangrijkste bevindingen van een evaluatie naar de tenuitvoerlegging ervan en doet op basis daarvan voorstellen voor de toekomst. Het begeleidende werkdocument bevat de gedetailleerde beoordeling van de richtlijn.

De evaluatie beoordeelt de werking van deze richtlijn en de impact ervan op de defensiemarkt en de industriële basis, voor zover mogelijk gezien de korte tijd die is verstreken sinds de omzettingstermijn en de zelfs nog kortere tijd sinds de daadwerkelijke omzetting ervan door de lidstaten. De evaluatie is gebaseerd op de volgende bronnen: de databank van Tenders Electronic Daily (PB/TED), een op internet gebaseerde openbare raadpleging, overlegvergaderingen met de lidstaten en belanghebbenden, de gegevens van Eurostat en de database IHS Jane's defence.

2.Achtergrond

Het belangrijkste specifieke probleem dat tot het voorstel van de Commissie en vervolgens de vaststelling van de richtlijn in 2009 heeft geleid, was dat de lidstaten de aanbesteding van militair materieel vrijwel automatisch vrijstelden van de EU-regels inzake overheidsopdrachten - in het bijzonder op grond van artikel 296, lid 1, onder b), VEG (huidig artikel 346, lid 1, onder b), VWEU). Op dat moment werd ervan uitgegaan dat het probleem in hoofdzaak te wijten was aan het feit dat de EU-regels inzake overheidsopdrachten niet voorzagen in de specifieke behoeften van aanbestedingen op het gebied van defensie en gevoelige veiligheid.

Tussen 2011 en 2015 varieerde de totale waarde van uitgaven aan overheidsopdrachten op defensiegebied door de 28 EU-lidstaten en de EER-landen tussen 81 en 82 miljard EUR per jaar. Het hoofddoel van deze richtlijn bestaat erin dat aanbestedingen op het gebied van defensie en gevoelige veiligheid op die markt plaatsvinden volgens de EU-regels en met inachtneming van de beginselen inzake concurrentie, transparantie en gelijke behandeling. Daartoe zal de richtlijn op maat gemaakte regels voor dergelijke aanbestedingen vaststellen, teneinde het gebruik van vrijstellingen, met name die krachtens artikel 346 VWEU, tot uitzonderlijke gevallen te beperken. Op die manier beoogt de richtlijn de totstandbrenging van een open en concurrerende Europese markt voor defensiemateriaal (European defence equipment market of EDEM) te ondersteunen om zo het concurrentievermogen van de Europese industriële en technologische defensiebasis (European defence technological and industrial base of EDTIB) te versterken.

3.Tenuitvoerlegging

3.1.Omzetting

In het algemeen heeft de omzetting van de richtlijn door de lidstaten aanzienlijke vertraging opgelopen. De gestelde uiterste termijn was 21 augustus 2011. Op die datum hadden slechts drie lidstaten een volledige omzetting gemeld. In maart 2012 hadden negentien lidstaten dit gedaan. In mei 2013 konden alle lidstaten een volledige omzetting melden.

De Commissie heeft geen fundamentele problemen vastgesteld wat betreft de overeenstemming van de nationale omzettingsmaatregelen met de richtlijn, d.w.z. er zijn geen problemen die de algemene werking van de richtlijn in gevaar brengen. Voor een beperkt aantal bepalingen van deze richtlijn moeten bepaalde kwesties echter worden verduidelijkt.

Vóór de aanneming van deze richtlijn pasten achttien lidstaten stelselmatig (d.w.z. voor alle opdrachten of de opdrachten boven een bepaalde waarde) compensatieregelingen toe in het kader waarvan niet-nationale leveranciers om een compensatie werd verzocht wanneer bij hen defensiematerieel werd aangeschaft. Deze regelingen waren duidelijk onverenigbaar met de EU-verdragen en de correcte omzetting en toepassing van de richtlijn. De lidstaten hebben nu hun compensatieregelingen ingetrokken of herzien. De resterende regelingen bepalen dat compensaties/industrieel rendement alleen kunnen worden vereist op basis van een beoordeling per individueel geval, indien aan de voorwaarden van artikel 346 VWEU is voldaan. Toch blijft de vraag hoe ervoor kan worden gezorgd dat in concrete aanbestedingspraktijken het gebruik van eisen voor compensaties/industrieel rendement voldoet aan de strenge voorwaarden voor de toepassing van artikel 346 VWEU.

3.2.Toepassing van de richtlijn

Bij de inwerkingtreding was de tenuitvoerlegging van de richtlijn vrijwel onmiddellijk en heeft ze een duidelijk stijgende tendens laten zien. Sinds de omzetting ervan door de lidstaten is de waarde van de in het kader van de richtlijn gegunde overheidsopdrachten op defensie- en veiligheidsgebied meer dan vertienvoudigd. De totale waarde van de in het kader van de richtlijn gegunde overheidsopdrachten op defensie- en veiligheidsgebied tussen 2011 en 2015 bedroeg ongeveer 30,85 miljard EUR. Er zijn tevens overheidsopdrachten op defensie- en veiligheidsgebied gegund in het kader van de civiele aanbestedingsrichtlijnen en deze waren goed voor nog eens 8 miljard EUR. Dit maakt dat er tussen 2011 en 2015 in totaal voor bijna 39 miljard EUR aan opdrachten is gegund in het kader van de EU-regels voor overheidsopdrachten.

De toepassing van de richtlijn blijft echter ongelijkmatig tussen de lidstaten. De door de Britse autoriteiten gegunde overheidsopdrachten waren goed voor meer dan de helft van de waarde van de opdrachten die in het kader van de richtlijn zijn gegund in de periode van vijf jaar van de evaluatie (bijna 17 miljard EUR). Frankrijk, Polen, Duitsland en Italië (de lidstaten met de hoogste uitgaven voor overheidsopdrachten op defensiegebied) volgen in de rangschikking. Tussen 2011 en 2015 hebben de aanbestedende diensten van zes lidstaten geen gegunde opdrachten in het kader van de richtlijn bekendgemaakt. Deze zijn: Cyprus, Griekenland, Ierland, Malta, Luxemburg en Spanje. De verschillen tussen de lidstaten zijn aanzienlijk, ook wanneer de waarde van de in het kader van de richtlijn gegunde opdrachten wordt vergeleken met de beschikbare begrotingen (uitgaven voor overheidsopdrachten op defensiegebied). Deze indicator toont verschillen die variëren van, bijvoorbeeld, Litouwen (38,4 %), Slowakije (36,4 %), het Verenigd Koninkrijk (17,7 %), Frankrijk (10,3 %), tot Nederland (1,3 %), Zweden en Oostenrijk (1 %).

Met betrekking tot het gebruik van procedures moet worden opgemerkt dat de opdrachten met voorafgaande bekendmaking en een oproep tot mededinging goed waren voor 60 % van het aantal aankondigingen van gegunde opdrachten en 76 % in waardetermen. De onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking van een aankondiging van een opdracht was goed voor respectievelijk 38 % en 23 %.

De ramingen over de verdeling tussen defensie- en veiligheidsgerelateerde opdrachten tonen aan dat het merendeel defensiegerelateerde aankopen betrof. Gevoelige veiligheidsopdrachten maakten slechts 7 % van het totale aantal bekendmakingen en 3 % van hun waarde uit.

4.Resultaat van de beoordeling

De richtlijn is beoordeeld op basis van vijf criteria: doeltreffendheid, efficiëntie, relevantie, coherentie en meerwaarde voor de EU.