1.Oceanen, een wereldwijde uitdaging en prioriteit

Voor de Europese Unie en tal van landen overal ter wereld zijn de oceanen van cruciaal belang voor de toekomst. Ze bieden een ruim potentieel om groei, banen en innovatie te stimuleren. De output van de wereldwijde maritieme economie wordt op 1,3 biljoen euro geraamd en dat bedrag kan tegen 2030 meer dan verdubbelen.

De oceanen spelen een belangrijke rol bij de regeling van het klimaatsysteem. Ze produceren de helft van onze zuurstof en absorberen een groot deel van de extra warmte van de aarde en ongeveer 25 % van de CO2-uitstoot. Veel eilanden (waaronder kleine eilandstaten in ontwikkeling) en kuststaten zijn afhankelijk van zeerijkdommen en zijn gevoelig voor de mogelijke gevolgen van menselijke activiteiten op de instandhouding en het duurzame gebruik. De manier waarop we omgaan met de oceanen, is doorslaggevend. Sommige van de dringendste wereldwijde uitdagingen – zoals klimaatverandering, armoede, veilig, voedzaam en voldoende voedsel voor een bevolking die tegen 2050 naar schatting negen miljard koppen zal tellen – kunnen enkel doeltreffend worden aangepakt indien de oceanen op veilige, beveiligde, schone en duurzame wijze worden beheerd.

Onze oceanen worden bedreigd door overbevissing, klimaatverandering, verzuring, vervuiling en afnemende biodiversiteit. Zee- en kusteconomieën ontwikkelen zich overal ter wereld, maar hun succes hangt af van een verbeterde duurzaamheid. De toegang tot zeeroutes wordt soms bemoeilijkt door illegale activiteiten, toenemende piraterij, gewapende overvallen en andere vormen van misdaden op zee. Pogingen om territoriale of maritieme aanspraken te doen gelden buiten het kader van het VN-verdrag inzake het recht van de zee (UNCLOS) door middel van intimidatie, dwang of geweld kunnen een bedreiging vormen voor de regionale stabiliteit, maar ook voor de wereldeconomie. Om een duurzame, op regels gebaseerde governance mogelijk te maken, is het van cruciaal belang dat men op de hoogte is van illegale activiteiten op maritiem gebied.

Het blijft een hele uitdaging om over correcte en tijdige informatie over de toestand van de zeerijkdommen en de mariene ecosystemen te beschikken. Voor de technologische vooruitgang die noodzakelijk is voor de duurzame ontwikkeling van activiteiten op zee, is verbeterd onderzoek nodig.

Al deze uitdagingen zijn erkend op mondiaal niveau. Op de Rio+20-top hebben de staats- en regeringshoofden zich ertoe verbonden de oceanen en de mariene ecosystemen te beschermen en te herstellen, de zeerijkdommen op duurzame wijze te beheren overeenkomstig het internationaal recht, en werk te maken van de drie dimensies van duurzame ontwikkeling. De EU wil zich inzetten voor deze geïntegreerde benadering.

De instandhouding en het duurzame gebruik van de oceanen is een van de 17 duurzame-ontwikkelingsdoelstellingen (SDG 14) van de VN-agenda voor duurzame ontwikkeling 2030 en van een sterk onderling verweven agenda. Voor het eerst worden de instandhouding en het duurzame gebruik van de oceanen samen met de meest prangende duurzaamheidskwesties op de overkoepelende mondiale beleidsagenda aangepakt en verwerkt in verscheidene SDG's en streefcijfers. De internationale gemeenschap moet deze verbintenissen nu omzetten in daden. De EU wil zich ten volle inzetten voor dit doel en voor de verwezenlijking ervan. De acties die zijn opgenomen in deze gezamenlijke mededeling vormen een integrerend bestanddeel van het antwoord van de EU op de agenda 2030. Het is ook een prioriteit in de integrale strategie voor buitenlands en veiligheidsbeleid.

1.1. Nood aan betere oceaangovernance

In het UNCLOS-verdrag wordt het gebruik van de oceanen en de zeerijkdommen geregeld. Dit verdrag wordt ondersteund door een kader van regionale en internationale instellingen en fora die verantwoordelijk zijn voor de verdere regulering van de sectorale activiteiten op zee. Dit kader voorziet in een breed scala aan regels en beginselen, maar is nogal heterogeen en ongecoördineerd. Wereldwijd is men het er langzamerhand over eens dat het mariene milieu en de menselijke activiteiten op zee, met inbegrip van vanaf het land gestuurde activiteiten met gevolgen voor de oceanen, doeltreffender moeten worden beheerd om het hoofd te kunnen bieden aan de toenemende druk op de oceanen.

Uit een raadpleging van de Commissie in 2015 bleek inderdaad dat het huidige kader het duurzame beheer van de oceanen niet kan waarborgen:

het kader is onvolledig en dient verder te worden ontwikkeld. Er blijven nog steeds grote juridische leemten, in het bijzonder betreffende de instandhouding en het duurzame gebruik van de mariene biodiversiteit in gebieden voorbij de grenzen van de nationale rechtsmacht (BBNJ). De Internationale Zeebodemautoriteit (ISA) is nog niet klaar met haar mijnbouwwetboek, waarin de nodige regels en procedures betreffende diepzeemijnbouw worden vastgesteld;

de overeengekomen regels en regelingen worden vaak niet doeltreffend uitgevoerd of worden niet op uniforme wijze gehandhaafd. We hebben nog een lange weg af te leggen om de wereldwijde doelstellingen te verwezenlijken, zoals het bereiken van de maximale duurzame opbrengst voor visserij tegen 2015 of de instandhouding van 10 % van de kust- en zeegebieden, met name via beschermde mariene zones tegen 2020. Indien belangrijke zeeverdragen, zoals het Verdrag betreffende werk in de visserijsector van de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO), niet tijdig worden geratificeerd, komt de inwerkingtreding ervan in het gedrang.

er is te weinig coördinatie tussen internationale organisaties die verantwoordelijk zijn voor de oceanen. Hoewel de activiteiten op zee met elkaar verband houden, worden ze meestal per sector gereguleerd. Coördinatie tussen internationale organen die over de verschillende sectoren gaan, verloopt vaak "ad hoc" of is soms zelfs onbestaande. Organisaties en mechanismen die een cruciale rol zouden kunnen spelen om het overkoepelende kader te versterken, zoals UN-Oceans of de Intergouvernementele Oceanografische Commissie (IOC), hebben vaak beperkte bevoegdheden;

illegale en criminele activiteiten hebben aanzienlijke gevolgen voor de marktdeelnemers, het mariene milieu en de mensen die werkzaam zijn in de maritieme sector. De EU heeft haar eigen veiligheidskader verbeterd en internationale en regionale samenwerking op het gebied van beveiliging bevorderd, maar er moeten nog meer inspanningen worden geleverd om een einde te stellen aan onrechtmatige handelingen op zee. Het gebrek aan degelijk werk bij een aantal oceaangerelateerde activiteiten blijft zorgen baren. De arbeidsomstandigheden op vaartuigen die betrokken zijn bij illegale activiteiten, liggen soms ver onder de internationale normen of zijn zelfs onwettig, en zijn niet alleen rechtstreeks van invloed op de betrokken werknemers, maar ook op het vermogen van de sector om duurzaam te handelen;

er is meer coördinatie nodig tussen de interne en externe beleidsterreinen van de EU, zoals de EU-strategie voor het Oostzeegebied, de Synergie voor het Zwarte Zeegebied, de EU-strategie voor de Adriatische en Ionische regio, de Unie voor het Middellandse Zeegebied en de Noordelijke Dimensie;

de belanghebbenden (waaronder bedrijven, onderzoekers en organisaties uit het maatschappelijk middenveld) zouden meer moeten worden betrokken bij de voorbereiding en de uitvoering van het internationale regelgevingskader. Dit zou hen aanzetten tot een hoger niveau van naleving en tot het opstellen van aanvullende governanceregelingen, bv. vrijwillige verbintenissen en uitwisseling van beste praktijken. Oceaanbeheer dient te zijn gebaseerd op degelijk wetenschappelijk onderzoek en kennis.