1.Inleiding

De EU is vastbesloten ervoor te zorgen dat haar handelsovereenkomsten duurzaamheid bevorderen, zodat economische groei hand in hand gaat met de bescherming van de mensenrechten, waardig werk, het klimaat en het milieu, met volledige inachtneming van de waarden en prioriteiten van de Unie. In de huidige geopolitieke context, die wordt gekenmerkt door toegenomen instabiliteit, moet de EU haar betrokkenheid bij derde landen als betrouwbare partner versterken. Het handelsbeleid van de EU vormt een solide kader voor samenwerking met handelspartners op het gebied van handelsgerelateerde duurzaamheidskwesties. Deze aanpak steunt op internationale arbeids- en milieuvoorschriften en gestructureerde en transparante processen, met betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld.

In deze mededeling wordt uiteengezet hoe de bijdrage van handelsovereenkomsten aan duurzame ontwikkeling nog kan worden vergroot. Alle moderne handelsovereenkomsten van de EU bevatten reeds hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling. Sinds 2018 heeft het 15-puntenactieplan gediend als leidraad voor de verbeterde uitvoering en handhaving ervan . In juni 2021 heeft de Commissie het startsein gegeven voor een diepgaande evaluatie met als doel om handelsovereenkomsten in hun geheel – en niet alleen de hoofdstukken inzake handel en duurzame ontwikkeling daarvan – beter toe te rusten voor de bevordering van duurzame handel, in samenwerking met handelspartners en in samenhang met andere relevante beleidsinstrumenten van de EU, waaronder de Europese Green Deal.

In het kader van de evaluatie heeft de Commissie verzocht om een onafhankelijke vergelijkende studie over praktijken op het gebied van handel en duurzame ontwikkeling in handelsovereenkomsten van derde landen, waarin werd bevestigd dat de EU een pionier en koploper is bij het bevorderen van duurzaamheid via haar handelsovereenkomsten . Daarnaast heeft de Commissie, om input te verzamelen van een zo breed mogelijk scala aan burgers en belanghebbenden, een openbare raadpleging gehouden waarbij tal van bijdragen werden verzameld, van het bedrijfsleven en vakbonden tot milieu- en mensenrechtengroepen en sociale partners . Dit ging gepaard met een uitvoerige gedachtewisseling met de lidstaten, het Europees Parlement en het Europees Economisch en Sociaal Comité.

Op basis van de input en de aanbevelingen die tijdens het proces van evaluatie van het aspect handel en duurzame ontwikkeling zijn ontvangen, heeft de Commissie een reeks beleidsprioriteiten en kernactiepunten in kaart gebracht die de doeltreffendheid van de huidige, op verbintenissen gebaseerde benadering van handel en duurzame ontwikkeling verder zullen verbeteren, met inachtneming van het internationale kader en internationale normen en met versterkte maatregelen op het gebied van uitvoering en handhaving. De hieronder beschreven nieuwe aanpak omvat een volwaardige nalevingsfase en voorziet in het gebruik van handelssancties in specifieke en welomschreven gevallen.

2.Hoe de handelsovereenkomsten van de EU bijdragen tot de agenda voor duurzame ontwikkeling

Handelsovereenkomsten zijn zowel in de EU als in de partnerlanden een belangrijke motor voor duurzame groei. Een actieve handelsagenda is van cruciaal belang voor de economische welvaart en het concurrentievermogen van Europa. Handelsovereenkomsten dragen bij tot het scheppen van banen, de verruiming van markten en het stimuleren van economische groei en innovatie. Door belemmeringen voor markttoegang weg te nemen, verlagen zij ook de kosten en vergemakkelijken zij de invoering en toepassing van klimaatvriendelijke technologieën en daarmee verband houdende goederen en diensten die de uitstoot van broeikasgassen wereldwijd helpen verminderen en de aanpassing aan een veranderend klimaat bevorderen. Handelsovereenkomsten dragen ook bij tot het veiligstellen van de aanvoer van noodzakelijke grondstoffen, waaronder die voor koolstofarme technologieën. Tegelijkertijd kan de wereldhandel ook gevolgen hebben voor het klimaat, de biodiversiteit of de arbeidsomstandigheden. Om de positieve effecten van open handel te waarborgen, moeten liberalisering van de handel en bevordering van internationale arbeidsnormen hand in hand gaan met doortastende klimaat- en milieumaatregelen. Als instrumenten van bevoorrechte partnerschappen bieden handelsovereenkomsten een platform voor beleidsdialoog en samenwerking met partnerlanden op het gebied van duurzaamheid. Dit is van cruciaal belang, want mondiale uitdagingen kunnen alleen met mondiale samenwerking worden aangepakt.

De evaluatie van het handelsbeleid heeft de steun voor de groene en rechtvaardige transitie, samen met openheid en assertiviteit, tot een van de pijlers van het handelsbeleid van de EU gemaakt . Dit strookt met de Europese Green Deal en de mededeling over waardig werk wereldwijd , waarin duurzame ontwikkeling centraal wordt geplaatst in de beleidsvorming en -actie van de EU. De prioriteiten en doelstellingen op het gebied van duurzame ontwikkeling zijn in al het EU-beleid geïntegreerd in overeenstemming met Agenda 2030 van de Verenigde Naties en de 17 doelstellingen voor duurzame ontwikkeling, de Overeenkomst van Parijs inzake klimaatverandering en andere multilaterale overeenkomsten ter bescherming van het milieu en arbeidsnormen. Deze multilaterale overeenkomsten en verdragen zijn uitgegroeid tot het mondiale kader voor internationale samenwerking en actie op het gebied van duurzame ontwikkeling en dienen ook in handelsovereenkomsten van de EU als kompas voor verbintenissen inzake duurzame ontwikkeling.

De op waarden gebaseerde benadering van handel en duurzame ontwikkeling van de EU streeft naar meer omvattende verbintenissen van partnerlanden dan die welke voorkomen in handelsovereenkomsten van andere internationale actoren. Met name vereisen de hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling in handelsovereenkomsten van de EU de effectieve uitvoering van verdragen van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) en van de multilaterale milieuovereenkomsten die elke partij heeft geratificeerd, zoals de Overeenkomst van Parijs inzake klimaatverandering en het Verdrag inzake biologische diversiteit. De hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling in handelsovereenkomsten van de EU eisen ook de naleving van de fundamentele IAO-principes zoals uiteengezet in de IAO-verklaring van 1998 betreffende de fundamentele principes en rechten op het werk. In dit verband is de Commissie ingenomen met het werk van de IAO en haar leden om deze fundamentele principes te versterken en te verruimen (meest recentelijk een besluit om veiligheid en gezondheid op het werk daarin op te nemen), en is zij van mening dat deze ontwikkelingen ook in de hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling op passende wijze moeten worden weerspiegeld. De hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling sporen ook aan tot ratificatie van de niet geratificeerde fundamentele IAO-verdragen en bevatten een breed scala aan verbintenissen en samenwerkingsbepalingen op gebieden als arbeidsrechten, sociale dialoog, fatsoenlijke arbeidsomstandigheden (waaronder arbeidsinspectie), duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen, bosbouw, visserij, aquacultuur, oceaangovernance en de bevordering van verantwoord ondernemerschap . De handelsovereenkomsten van de EU bevorderen nu ook samenwerking om de overgang naar een circulaire en hulpbronnenefficiënte economie of ontbossingsvrije toeleveringsketens aan te moedigen en internationale milieugovernance te bevorderen. Recente handelsovereenkomsten van de EU bevatten ook bepalingen met betrekking tot de verdragen van de VN en de IAO ter bevordering van de economische empowerment van vrouwen en gendergelijkheid, met inbegrip van het bevorderen van samenwerking in internationale fora om deze doelstellingen te verwezenlijken, bijvoorbeeld in de WTO.

Interactie met andere beleidsinstrumenten

Handelsovereenkomsten van de EU zijn geen op zichzelf staande instrumenten voor de bevordering en versterking van de duurzaamheidsagenda van de Unie jegens derde landen. De daarin opgenomen verbintenissen inzake handel en duurzame ontwikkeling gaan in een alomvattende aanpak hand in hand met een breder scala aan beleidsinstrumenten, multilaterale inspanningen en instrumenten voor ontwikkelingssamenwerking. Samen met autonome instrumenten van de EU dragen zij ertoe bij de positieve effecten van handel op duurzame ontwikkeling optimaal te benutten en ervoor te zorgen dat de negatieve effecten worden beperkt.

Tegen het einde van het mandaat van de huidige Commissie zal de EU naar verwachting beschikken over een ambitieuze reeks aanvullende autonome instrumenten ter ondersteuning van duurzame handel. In 2021 heeft de Commissie een voorstel ingediend voor de instelling van een mechanisme voor koolstofcorrectie aan de grens om koolstoflekkage te voorkomen en de doeltreffendheid van wereldwijde klimaatactie te versterken , en een voorstel over ontbossingsvrije producten om de inspanningen ter bestrijding van ontbossing en bosdegradatie op te voeren . In dat jaar heeft de Commissie ook een strategie goedgekeurd voor een ambitieus en alomvattend pakket maatregelen om geld beter te laten stromen naar de financiering van de overgang naar een duurzame economie. Begin 2022 heeft de Commissie een voorstel ingediend inzake passende zorgvuldigheid in het bedrijfsleven op het gebied van duurzaamheid, teneinde duurzaam en verantwoord ondernemerschap in alle mondiale waardeketens te bevorderen . Zij heeft ook een voorstel aangenomen voor een kader dat tot doel heeft alle producten die in de Unie in de handel worden gebracht, ecologisch duurzamer en meer circulair te maken. Zoals aangekondigd in de mededeling over waardig werk wereldwijd, zal de Commissie later dit jaar ook een nieuw wetgevingsinitiatief presenteren om het in de EU in de handel brengen van producten die door dwangarbeid zijn vervaardigd, daadwerkelijk te verbieden .

In haar voorstel voor een nieuwe EU-verordening betreffende het stelsel van algemene preferenties heeft de Commissie de bijdrage van het stelsel aan de bevordering van duurzame ontwikkeling versterkt, onder meer door toevoeging van een aantal internationale instrumenten op het gebied van mensenrechten, goed bestuur, en arbeids- en milieubescherming. Deze toevoegingen omvatten de Overeenkomst van Parijs inzake klimaatverandering, het VN-Verdrag tegen grensoverschrijdende georganiseerde misdaad, en twee nieuwe IAO-verdragen, en hebben ook betrekking op ordelijke internationale migratie die bijdraagt tot duurzame ontwikkeling. Het voorstel beoogt ook om van de uitvoer van goederen die zijn vervaardigd door internationaal verboden kinderarbeid en dwangarbeid een grond te maken voor de mogelijke intrekking van handelspreferenties .

Op multilateraal vlak stond de EU onlangs mede aan de basis van drie plurilaterale WTO-initiatieven inzake handel en milieuduurzaamheid, plasticvervuiling en duurzame handel in plastic, en de hervorming van subsidies voor fossiele brandstoffen . Tijdens de 12e Ministeriële Conferentie van de WTO heeft de EU een belangrijke rol gespeeld bij het bereiken van een eerste multilaterale overeenkomst inzake visserijsubsidies, die wereldwijd schadelijke visserijsubsidies aan banden legt en waarbij milieuduurzaamheid centraal staat. De EU zal tijdens de volgende ministeriële conferentie blijven aandringen op een verruiming van de regels inzake subsidies. De EU heeft ook de lancering van de klimaatcoalitie van ministers van Handel actief gesteund om een verdere politieke impuls te geven voor een positieve handels- en klimaatagenda, met name in de WTO . In het kader van de hervorming van de WTO wil de EU de dialoog over de wisselwerking tussen handel en waardig werk bevorderen, onder meer via samenwerking tussen de WTO en de IAO. In de OESO steunt de EU wijzigingen van de regels voor officiële exportkredieten teneinde de afstemming daarvan op de klimaatdoelstellingen te bevorderen. De EU is er ook in geslaagd kolengestookte energiecentrales zonder emissiereductie te laten verbieden .

Al deze handelsgerelateerde beleidsinstrumenten en -initiatieven maken deel uit van een alomvattend antwoord op mondiale duurzaamheidsuitdagingen en gaan hand in hand met handelsovereenkomsten.

3.Nieuwe beleidsoriëntaties voor duurzame ontwikkeling in handelsovereenkomsten

De evaluatie van de bepalingen inzake handel en duurzame ontwikkeling heeft aangetoond dat het EU-model voor handel en duurzame ontwikkeling deugdelijk is, maar ook dat er ook ruimte voor verbetering is ten aanzien van zes beleidsprioriteiten, die kunnen worden samengevat als 1) de noodzaak om proactiever te zijn bij de samenwerking met partners; 2) intensivering van de landspecifieke aanpak; 3) integratie van duurzaamheid ook buiten het hoofdstuk over handel en duurzame ontwikkeling in handelsovereenkomsten; 4) intensivering van het toezicht op de uitvoering van de verbintenissen inzake handel en duurzame ontwikkeling; 5) versterking van de rol van het maatschappelijk middenveld; en 6) versterking van de handhaving door middel van handelssancties als laatste redmiddel.