1. Het groene potentieel van het spoor

2021 biedt als Europees Jaar van de spoorwegen een kans om de trein in Europa een boost te geven als schone, veilige en handige vervoerswijze voor iedereen. Het Europese spoorvervoer is groen. 81 %van de treinkilometers in de Europese Unie worden al elektrisch gereden en hebben dus een geringe impact op het klimaat . Het potentieel van het spoor blijft echter onderbenut, met name in het internationaal verkeer. In het collectief grensoverschrijdend personenvervoer in Europa bezit het spoor volgens ramingen slechts een marktaandeel van ongeveer 10 %.

Dit potentieel moet dringend worden benut. In de Europese Green Deal en de strategie voor duurzame en slimme mobiliteit krijgt het spoor een centrale rol toebedeeld in de inspanningen om het mobiliteitssysteem van de Unie te vergroenen. In de gemeenschappelijke economische beoordeling die ten grondslag ligt aan het klimaatdoelstellingsplan 2030 en de strategie voor duurzame en slimme mobiliteit, zijn diverse trajecten onderzocht om de broeikasgasemissies in de hele economie tegen 2030 met ten minste 55 % te verminderen en de Unie tegen 2050 klimaatneutraal te maken. Het centrale traject focust op een combinatie van koolstofbeprijzing en specifieke maatregelen ter ondersteuning van multimodale mobiliteit en investeringen in duurzaam, veilig en slim vervoer. Volgens dit traject zou het hogesnelheidsverkeer tegen 2030 verdubbelen en tegen 2050 verdrievoudigen als deze maatregelen worden uitgevoerd. De strategie moet er voorts voor zorgen dat geregeld collectief vervoer binnen de EU over afstanden van minder dan 500 km koolstofneutraal wordt. Niemand mag aan zijn lot worden overgelaten: mobiliteit moet voor iedereen beschikbaar en betaalbaar zijn en afgelegen en plattelandsregio’s moeten beter worden ontsloten.

Met dit actieplan ter bevordering van de internationale langeafstandstrein toont de Commissie haar engagement om deze ambitieuze doelstellingen te verwezenlijken. Het bevat een concreet stappenplan met maatregelen die vooral de komende twee jaar moeten worden uitgevoerd. Als alle acties worden uitgevoerd, zal de trein voor veel Europeanen een veel aantrekkelijker alternatief worden voor internationale reizen over lange afstand.

De eengemaakte markt is een hoeksteen van de Europese Unie. Ze levert tastbare resultaten op voor consumenten, bedrijven en overheidsinstanties tastbare, zoals goedkopere, frequentere en innovatieve treindiensten. Het bestaande regelgevings- en beleidskader van de Unie voor het spoor biedt de lidstaten en de sector een reeks instrumenten en mogelijkheden om de eengemaakte Europese spoorwegruimte te verwezenlijken, belemmeringen weg te nemen en de markt open te stellen voor nieuwe spelers en diensten. De mijlpalen die in de strategie voor duurzame en slimme mobiliteit zijn vastgesteld voor de groei van het aantal passagiers dat met de hogesnelheidstrein reist, zijn alleen haalbaar met extra investeringen door de Unie, haar lidstaten, de spoorwegsector en particuliere investeerders. De dienstverlening kan worden verbeterd door rekening te houden met de Europese dimensie van het spoorwegnet, door capaciteitsplanning en door de aankoop van tickets te vergemakkelijken en de prijzen te verlagen, ook voor multimodale reizen. Vrij verkeer over de grenzen heen is een van de belangrijkste verwezenlijkingen van de Europese integratie, die gewaarborgd moet worden als we inzetten op de noodzakelijke vergroening van het vervoer.

2. Verdergaan met het huidige elan

Talrijke veranderingen die nodig zijn om het internationaal langeafstandsvervoer per spoor in de Unie te verbeteren zijn ingezet en de tijd is rijp om die inspanningen te versnellen. Tussen 2001 en 2016 heeft de Unie met vier spoorwegpakketten een regelgevingskader ontwikkeld om het spoorvervoer te ondersteunen door: de spoorwegmarkten geleidelijk open te stellen voor concurrentie, de interoperabiliteit van de nationale spoorwegsystemen te bevorderen en de voorwaarden te scheppen voor de ontwikkeling van één Europese spoorwegruimte, waarin concurrentie en de harmonisatie van de regels moeten waarborgen dat het aanbod voor de passagiers wordt uitgebreid en verbeterd. De betaalbaarheid van treinkaartjes wordt bepaald door de optimalisering en digitalisering van de activiteiten en door concurrentie op de markt, die ervoor zorgt dat het aanbod beter is afgestemd op de behoeften van de klant en die de kwaliteit van de dienstverlening en prijsconcurrentie ten goede komt. De openstelling van de markt voor grensoverschrijdend verkeer in 2010 en voor binnenlandse treinen in 2020 waren belangrijke mijlpalen in dit proces.

Dit ging gepaard met zeer omvangrijke en volgehouden investeringssteun van de Unie voor de ontwikkeling van het trans-Europees spoorwegnet (TEN-T) en voor onderzoek en innovatie. In de periode 2014-2020 hebben de Commissie en de private sector samen meer dan 900 miljoen euro geïnvesteerd via de Gemeenschappelijke Onderneming Shift2Rail, die steun heeft verleend aan meer dan 100 projecten voor de ontwikkeling van geavanceerde innovatieve oplossingen voor de passagierstrein van de toekomst. In dezelfde periode is via de Connecting Europe Facility (CEF) steun verleend voor meer dan 400 spoorwegprojecten, goed voor een EU-bijdrage van ongeveer 16,5 miljard euro. Deze projecten hadden betrekking op belangrijke grensoverschrijdende verbindingen, nieuwe passagiers- en goederenlijnen, de modernisering en elektrificatie van het net en de digitalisering van het spoornet met het European Rail Traffic Management System (ERTMS).





Kerncijfers betreffende het internationaal spoorvervoer in de Unie Tussen 2001 en 2018 steeg het aantal passagierskilometers per spoor in de EU-27 van 339,9 tot 407,2 miljard. Het aandeel van hogesnelheidstreinen in dit aantal groeide aanzienlijk van 19,2 % tot 31 %, hetzij nagenoeg een verdubbeling van het aantal passagierskilometers: van 65 tot 126 miljard. Het marktaandeel van het spoor, uitgedrukt in passagierskilometers, is licht gestegen van 6,7 % tot 6,9 %. Het marktaandeel van de auto, gemotoriseerde tweewielers en touringcars daalde en het aandeel van het vliegtuig nam toe van 6,1 % naar 9,6 %. Terwijl de grensoverschrijdende passagierskilometers tussen 2007 en 2018 stegen van 20 tot 28 miljard (+ 40 %), vertegenwoordigt het internationaal verkeer slechts ongeveer 7 % van alle passagierskilometers per spoor. Het aantal grensoverschrijdende langeafstandstreinen in Europa is sinds 2001 nagenoeg stabiel gebleven en bedraagt ongeveer 4 500 treinparen per week. In die periode daalde het aantal nachttreinen met 65 % en steeg het aantal hogesnelheidstreinen met 95 %. Ook het aantal verbindingen nam af. Er was een verschuiving naar frequentere treinen op kerntrajecten.

In 2020 en 2021 werd de spoorwegsector zwaar getroffen door de COVID-19-pandemie. Het aantal passagierskilometers per spoor in de Unie kende in het tweede kwartaal van 2020 een terugval met 75 % ten opzichte van dezelfde periode in 2019. In de daaropvolgende kwartalen werd een licht herstel genoteerd (tot -38 % en -56 % voor respectievelijk het 3e en 4e kwartaal). Nationale steunmaatregelen hielpen slechts gedeeltelijk om de negatieve gevolgen van de crisis op te vangen. Spoorwegondernemingen die zgn. “open access”-treinen exploiteren op commerciële basis, d.w.z. zonder subsidies, bleken uitermate kwetsbaar.

Tegen deze achtergrond biedt de herstel- en veerkrachtfaciliteit (RRF) een ongeziene kans voor de heropleving van de trein en voor nieuwe investeringen, met naar verwachting bijna 50 miljard euro extra financiering voor het spoor.

Er moeten extra inspanningen worden geleverd voor het reizigersvervoer per spoor, maar het draagvlak is er. De lidstaten hebben blijk gegeven van hun engagement, onder meer via hun platform voor het internationale reizigersvervoer en de presentatie van het concept Trans-Europe Express 2.0. In juni 2021 heeft de Raad de verdere ontwikkeling van het Europese passagiersvervoer per spoor aangemoedigd. De laatste Eurobarometer over dagelijkse en langeafstandsreizen bevestigt dat de Europeanen bereid zijn om voor lange afstanden voor duurzamer vervoer te kiezen, mits zij daarmee even snel (37 %) of tegen een vergelijkbare prijs (36 %) op hun bestemming geraken als met hun gebruikelijke vervoerswijze. In zijn resolutie van 15 januari 2020 over de Europese Green Deal benadrukt het Europees Parlement “dat één Europese spoorwegruimte een voorwaarde is voor de verschuiving tussen vervoerswijzen...”, en onderstreept het de nood aan “investeringen teneinde een EU-brede gelijke toegang tot openbaar spoorvervoer mogelijk te maken en het reizigersvervoer per spoor aantrekkelijker te maken”. Op voorstel van de Commissie werd 2021 uitgeroepen tot Europees Jaar van de spoorwegen. Dat wekte verwachtingen, die nu moeten worden vervuld.

3. Acties om het internationaal en langeafstandsvervoer per spoor te bevorderen

De markt voor het internationaal passagiersvervoer per spoor is sinds 2010 opengesteld, de markt voor het binnenlands vervoer sinds december 2020. Exploitanten kunnen vrij diensten aanbieden op basis van het recht op toegang tot het net, mits zij de levensvatbaarheid van bestaande openbare diensten niet in gevaar brengen. Uit de ervaring en recente mededelingen van spoorwegondernemingen blijkt dat langeafstands- en hogesnelheidstreinen, waaronder nachttreinen, in veel gevallen rendabel kunnen worden geëxploiteerd op basis van het recht op toegang tot het net. Op de Italiaanse en Spaanse hogesnelheidslijnen en op klassieke routes in Tsjechië, Slowakije en Zweden heeft de invoering van concurrentie gezorgd voor een aantrekkelijker aanbod, vaak tegen lagere prijzen, en voor een groei van het aantal passagiers.

Voor verbindingen of netwerken waarvoor de markt (nog) niet in staat of bereid is te voorzien in de verbindingen die noodzakelijk worden geacht voor de connectiviteit of die anderszins wenselijk zijn voor de samenleving, kunnen de bevoegde autoriteiten aan spoorwegondernemingen openbaredienstcontracten gunnen in overeenstemming met Verordening (EU) nr. 1370/2007 betreffende het openbaar vervoer per spoor en over de weg (“de ODV-verordening”) . ODV’s kunnen alleen worden opgelegd wanneer de op basis van open toegang aangeboden diensten niet toereikend zijn of niet de kwaliteit bieden die door de bevoegde autoriteiten noodzakelijk wordt geacht.

Ongeacht of diensten worden verleend in het kader van vrije toegang of in het kader van een openbaredienstverplichting, ondermijnen diverse technische, operationele en juridische belemmeringen nog steeds de ontwikkeling van en de toegang tot de spoorwegmarkt. Daarom heeft de Commissie een studie uitgevoerd en schuift zij de volgende maatregelen naar voren om de belemmeringen voor de verdere ontwikkeling van de internationale en langeafstandstrein weg te nemen.

3.1. Betere uitvoering van het spoorwegacquis van de Unie en sneller werk maken van interoperabiliteit