[pic] | COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN |

Brussel, 29.10.2009

COM(2009)594 definitief

MEDEDELING VAN DE COMMISSIE

"ELECTRA"Voor een concurrerende en duurzame elektrotechnische industrie in de Europese Unie

MEDEDELING VAN DE COMMISSIE

"ELECTRA"Voor een concurrerende en duurzame elektrotechnische industrie in de Europese Unie

INLEIDING

Op de vergadering van de Raad Concurrentievermogen in mei 2009[1] is de elektrotechnische industrie (ETI)[2] aangewezen als een van de sleutelsectoren voor een concurrerende en sterke industriële basis in de Europese Unie (EU).

De elektrotechnische industrie is een van de grootste industrieën ter wereld. De daaronder vallende producten gaan van eenvoudige consumentengoederen tot hoogtechnologische industriële turbines, elektriciteitsnetten en elektriciteitscentrales. In de EU omvat deze industrie ongeveer 200 000 ondernemingen, grotendeels mkb-bedrijven, die werk bieden aan circa 2,8 miljoen mensen. In 2008 vertegenwoordigde de totale productie een waarde van 411 miljard euro, terwijl de ETI 10% van de EU-uitvoer voor haar rekening nam en daarmee zorgde voor een licht handelsoverschot[3].

Wat de ETI-productie op wereldschaal betreft, komt de EU met 21% op de tweede plaats, na China (30%) en vóór de VS en Japan (beide 19%). Voor toegevoegde waarde neemt de EU de tweede plaats in, na de VS en vóór Japan en China. De Europese ETI-producten hebben een goede reputatie voor kwaliteit en betrouwbaarheid. Maar de concurrenten lopen hun achterstand in, terwijl de EU er nog niet in geslaagd is de concurrentiekloof met de VS te dichten. De ETI heeft een specifiek op haar afgestemde visie nodig om haar concurrentievermogen wereldwijd te kunnen handhaven en verbeteren.

De toekomst van de Europese ETI als producent van technologieën voor een breed scala aan toepassingen hangt af van de benutting van het grote groeipotentieel van specifieke markten zoals onder meer infrastructuur voor energievoorziening, energie-efficiënte gebouwen, transportnetwerken, industriële productie en de ontwikkeling van slimme technologieën om in de huidige en toekomstige behoeften van de maatschappij te voorzien.

In deze mededeling wordt in grote lijnen het groeipotentieel van die markten op korte en lange termijn aangegeven en wordt een overzicht gegeven van de maatregelen en instrumenten die nodig zijn om de ETI concurrerend te houden en tegelijkertijd het potentieel vrij te maken waarover die industrie beschikt om bij te dragen tot de verwezenlijking van de doelstellingen voor 2020 op het gebied van klimaatverandering. Daarbij wordt voortgebouwd op de aanbevelingen van het Electra-rapport van 2008[4], die aan de lopende en geplande EU-beleidsmaatregelen worden gerelateerd. Voorts wordt rekening gehouden met het Europees economisch herstelplan[5], dat met kortetermijnmaatregelen moet zorgen voor het voortbestaan van ondernemingen en het behoud van de werkgelegenheid in Europa.

UITDAGINGEN OMZETTEN IN KANSEN

Onderzoek, ontwikkeling en innovatie

De ETI heeft te weinig toegang tot OTO/innovatie en de financiering ervan. Dit is vooral toe te schrijven aan het hoge mkb-gehalte van die industrie. Financiële markten en instellingen zijn nogal terughoudend als het om investeringen in OTO-projecten gaat, met name wanneer er mkb-bedrijven bij betrokken zijn. Er zijn enkele EU-programma's die OTO/innovatie ondersteunen, maar die moeten beter worden gesynchroniseerd[6] en gecoördineerd, zowel uit het oogpunt van de vraag als van het aanbod.

De partners in het Enterprise Europe Network[7] en clusterorganisaties[8] moeten hun ondersteunende diensten verbeteren en op professionele leest schoeien en innovatieve mkb-bedrijven beter integreren. Clusters voldoen over het algemeen aan de behoeften van de ETI omdat zij sectorspecifieke en op maat gesneden bedrijfsondersteunende diensten aanbieden of daarvoor als doorgeefluik fungeren[9]. Dit omvat het vergemakkelijken van de samenwerking tussen mkb-bedrijven en onderzoeksinstellingen, de bevordering van intellectuele-eigendomsrechten[10] en de overdracht van technologie. Bij dergelijke diensten moet rekening worden gehouden met de Aanbeveling van de Commissie betreffende het beheer van intellectueel eigendom bij kennisoverdracht en een code van goede praktijken voor universiteiten en andere publieke onderzoeksorganisaties[11]. De ETI-ondernemingen zelf moeten proactiever te werk gaan als het erom gaat clusterinitiatieven te ondersteunen en zich bij clusters aan te sluiten.

Onderzoek en innovatie kunnen ook worden gestimuleerd door middel van fiscale instrumenten, bijvoorbeeld fiscale prikkels of innovatievouchers, en door het verbeteren van de voorwaarden voor risicokapitaalinvesteringen, bijvoorbeeld voor "business angels" of grensoverschrijdend risicokapitaal.

De bezorgdheid over de innovatiecapaciteit was een belangrijk aspect bij de selectie van de ETI in het kader van het toezicht op productmarkten en sectoren. Momenteel loopt een onderzoek dat tot doel heeft tekortkomingen op te sporen door middel van casestudies die als voorbeeld kunnen dienen, en deze vanuit een breder perspectief te analyseren. Daarbij zal worden nagegaan hoe innovatie kan worden verbeterd om de geconstateerde tekortkomingen te verhelpen[12].

De Europese technologieplatforms (ETP's) zijn een waardevolle indicator voor technologische trends doordat zij onderzoeksactiviteiten met hoge industriële relevantie op een hoger niveau tillen en technologische routekaarten definiëren. De afzonderlijke ETP's concentreren zich op de behoeften en problemen op hun technologiegebied en er wordt verwacht dat zij op dat gebied in een preconcurrentieel stadium (vroeg ontwikkelingsstadium) succes opleveren. Enkele van die platforms zijn van bijzonder belang voor de ETI[13].

Het strategisch plan voor energietechnologie (SET-plan)[14] heeft tot doel het onderzoek naar en de demonstratie en toepassing van koolstofarme technologieën te versnellen door samenwerking tussen industrie, onderzoeksinstellingen en overheid. Het biedt een kader voor het afvangen en opslaan van koolstof en voor andere belangrijke technologische uitdagingen voor de EU met het doel de EU-doelstellingen voor 2020 op het gebied van klimaatverandering te verwezenlijken. Veel van de voorstellen houden rechtstreeks verband met ETI-apparatuur en –technologieën.

Het Europees economisch herstelplan omvat "slimme investeringen" in onderzoek ter ondersteuning van innovatie in de be- en verwerkende industrie, de bouw en de auto-industrie, die door de crisis bijzonder zwaar werden getroffen en voor grote uitdagingen staan in verband met de overgang naar de groene economie. Op dit ogenblik worden drie publiek-private partnerschappen met een totale waarde van meer dan 3,2 miljard euro opgezet om, met de inzet en onder leiding van de industrie, bij het bepalen van strategische onderzoeksactiviteiten in deze drie sectoren het algemeen belang te bevorderen. De ETI zou hiervan profijt moeten trekken daar zij veel van de technologieën in kwestie produceert.

Aanbod en instandhouding van vaardigheden

Een ernstig probleem dat een belemmering vormt voor de ontwikkeling van de ETI, en met name voor haar OTO-/innovatieprestaties, is het tekort aan ingenieurs en andere hooggeschoolde arbeidskrachten die geavanceerde technologieën ontwerpen en produceren. Als de EU haar technologisch leiderschap wil behouden, moet dit probleem worden verholpen.

Op korte termijn moeten de lidstaten voorzien in opleidingsprogramma's of beurzen of deze versterken om ervoor te zorgen dat de vaardigheden van de werknemers niet verloren gaan in de economische crisis, maar worden verbeterd in afwachting dat de economie weer aantrekt. Het toekomstige concurrentievermogen van de sector elektrotechniek en zijn vermogen om technologieën te leveren die kunnen bijdragen tot de verwezenlijking van de EU-doelstellingen op het gebied van klimaatverandering, zullen grotendeels afhangen van de invloed die de crisis heeft op de arbeidskrachten waarover de sector beschikt.

Op lange termijn moeten de industrie, de sociale partners, de nationale autoriteiten en de onderwijs- en opleidingssystemen[15], bij voorkeur in samenwerking, ervoor zorgen dat hooggekwalificeerde en goed opgeleide arbeidskrachten met de juiste combinatie van theoretische en praktische vaardigheden beschikbaar zijn[16].

Daartoe bevordert de EU diverse beleidsmaatregelen, zoals het initiatief Nieuwe vaardigheden voor nieuwe banen[17], flexizekerheid[18], een leven lang leren[19], en e-vaardigheden[20]. Momenteel gaat zij na of het haalbaar is om pan-Europese en sectorale raden voor vaardigheden en werkgelegenheid op te richten, die als platform zouden fungeren voor de uitwisseling van informatie over goede praktijken tussen de belanghebbenden van de sector, de nationale autoriteiten en de voor onderwijs en beroepsopleiding verantwoordelijke organisaties. Ook de Europese sociale partners erkennen dat het zaak is hooggeschoolde arbeidskrachten beschikbaar te stellen. De Commissie zal ook in de ETI-sector de sectorale sociale dialoog op EU-niveau als instrument voor goed bestuur bevorderen om bij te dragen tot het aanmoedigen van de ontwikkeling van vaardigheden en tot het verbeteren van de afstemming van de vaardigheden op de behoeften. Andere sectoren die met soortgelijke problemen te kampen hebben, zoals de Europese gassector en elektriciteitssector, kunnen in dit verband positieve ervaringen meedelen.

De nog overblijvende belemmeringen voor mobiliteit binnen de EU, met name voor onderzoekers en hooggeschoolden, worden momenteel aangepakt, onder meer via het onlangs opgezette Europese partnerschap voor onderzoekers als onderdeel van de Europese onderzoeksruimte (EOR). De EOR stelt Europa in staat om op internationale fora en tijdens overleg met haar belangrijkste internationale partners met één stem te spreken. Overheden op alle niveaus bevorderen gezamenlijk de consistentie van hun O&O-samenwerkingsactiviteiten en ontwikkelen gezamenlijke initiatieven waardoor Europa een leidersrol vervult bij het aangaan van mondiale uitdagingen en de verwezenlijking van doelstellingen op het gebied van duurzame ontwikkeling[21]. In dit verband blijft het probleem bestaan dat ingenieursdiploma's nog steeds niet op Europees niveau worden erkend.

Een andere belangrijke maatregel is de richtlijn inzake de blauwe kaart[22], die tot doel heeft in te spelen op de veranderende behoeften op de EU-arbeidsmarkt door een snelle en flexibele procedure te creëren om hooggekwalificeerde specialisten van buiten de EU toe te laten.

Klimaatverandering en energie-efficiëntie

De ETI is een belangrijke producent van efficiënte en milieuvriendelijke technologieën. In de aanzienlijke bijdrage die deze industrie kan leveren tot de verwezenlijking van de doelstellingen voor 2020 op het gebied van klimaatverandering ligt een kans om haar toekomstige concurrentiekracht te vergroten en haar wereldwijd technologisch leiderschap te verstevigen[23]. De beste aanpak is te streven naar energie-efficiëntie in alle marktsegmenten en daarbij optimaal gebruik te maken van de reeds beschikbare technologieën. Momenteel neemt het directe gebruik van elektriciteit in gebouwen, de industrie en de vervoerssector 23% van het totale energieverbruik in de EU voor zijn rekening[24]. Het totale energiebesparingspotentieel tot 2020 (vergeleken met 2005) ligt tussen 25 en 30%[25]. Aangezien circa 80% van de momenteel geïnstalleerde energieverbruikende producten in 2020 nog steeds zal worden gebruikt[26], volstaat het niet om producten aan het eind van hun levensduur te vervangen door efficiëntere modellen: de nu gebruikte producten moeten worden aangepast aan het gebruik van energie-efficiëntere technieken.

De vier belangrijkste markten waar ETI-technologieën nu al een invloed op vraag en aanbod van energie kunnen hebben, zijn:

- elektriciteitsvoorziening,

- industriële toepassingen,

- vervoer,

- gebouwen.

Het is in de eerste plaats aan de industrie om producten en processen te ontwikkelen en te verbeteren om de aanzet te geven tot marktacceptatie, maar de overheid moet het passende kader tot stand brengen: opheffing van belemmerende regelgeving, betere voorlichting, beschikbaarstelling van financiële middelen en instrumenten, activering van marktkrachten en stimulering van technologieontwikkeling, onderzoek en innovatie. In weerwil van de huidige economische crisis zal hoge prioriteit moeten worden gegeven aan de nodige investeringen uit de openbare en de particuliere sector om aanzienlijke energiebesparingen te realiseren.

Het EU-systeem voor de handel in emissierechten (ETS)[27], dat de emissie van broeikasgassen moet verminderen, kan de ETI als producent van technologieën die de CO2-emissies beperken, in een betere concurrentiepositie brengen. Een duurzame ETS-programmering kan bijdragen tot het verminderen van de CO2-uitstoot, "technology pull", meer werkgelegenheid en het vermijden van het "weglekken van productie" in de EU en "koolstoflekken" buiten de EU. Bovendien kunnen de staatsinkomsten uit het ETS – indien zij rechtstreeks worden gebruikt, overeenkomstig de voorschriften voor staatssteun – vanaf 2013 een belangrijke bron van medefinanciering zijn voor investeringen met het grootste effect, waardoor ook het risico van verplaatsing van CO2-emittenten wordt beperkt.

Opwekking, transport en distributie van elektriciteit

In de EU-27 wordt de meeste elektriciteit geproduceerd door met fossiele brandstoffen gestookte krachtcentrales; deze waren in 2006 goed voor 53,6% van de bruto-elektriciteitsproductie[28]. In deze centrales bedraagt de efficiëntie van de elektriciteitsproductie gemiddeld echter minder dan 40%[29]. Bijna 60% gaat verloren tijdens de opwekking en nog eens 5 à 10% tijdens het transport en de distributie, zodat uiteindelijk slechts 30% bij de afnemers terechtkomt als beschikbare elektrische energie[30]. Door werk te maken van een verhoging van de gemiddelde efficiëntie van de elektriciteitsopwekking door een verbetering van de apparatuur kan het gemiddelde worden opgetrokken van 40 tot 60%, en als technologieën voor warmtekrachtkoppeling worden gebruikt[31], zelfs tot 85%[32]. Als met dergelijke krachtcentrales goede resultaten worden bereikt, kan er internationaal vraag naar komen, met name uit opkomende economieën als China, India en Brazilië. Daar dergelijke apparatuur gewoonlijk voor ten minste 20 à 30 jaar wordt geïnstalleerd, is timing van cruciaal belang om de beoogde resultaten te bereiken.

Hernieuwbare energiebronnen worden steeds meer als alternatieven voor fossiele brandstoffen beschouwd. De groei van die energiebronnen kan voor de ETI een stuwende kracht zijn en een effect hebben op de stabiliteit van de elektriciteitsnetten, maar zou de ontwikkeling van dynamische energieopslag op grote schaal vereisen. Verwacht wordt dat de richtlijn ter bevordering van het gebruik van energie uit hernieuwbare bronnen[33] de marktintroductie van de technologieën in kwestie zal helpen bespoedigen.

Met het oog op de aanpassing aan het gebruik van gedecentraliseerde hernieuwbare bronnen en de verhoging van de efficiëntie in het algemeen zullen de elektriciteitsnetten in de EU moeten worden gemoderniseerd[34]. Voor de instandhouding en verbetering van betrouwbare, efficiënte elektriciteitsnetten, die van vitaal belang zijn voor een moderne samenleving en voor de energiezekerheid van de EU, zullen aanzienlijke investeringen nodig zijn[35] in slimme stroommeters en slimme stroomnetten om in ruimte en tijd variërende energiebronnen te beheren.

De lidstaten moeten de verlening van goedkeuringen en vergunningen voor grote infrastructuurinvesteringen bespoedigen en dergelijke processen coördineren wanneer grensoverschrijdende verbindingen gepland zijn.

De verliezen van energie tijdens het transport kunnen worden verminderd door over te schakelen op gelijkstroom voor het transport over lange afstand in plaats van wisselstroom, die meer geschikt is voor kortere verbindingen. Gelijkstroom is bijzonder geschikt als de productiecentra ver verwijderd zijn van de verbruikscentra en voor werkzaamheden onder water, bijvoorbeeld om offshorewindparken aan te sluiten op netwerken op het vasteland. Indien de industrie niet tot overeenstemming kan komen over zelfregulering, overweegt de Commissie krachtens de EvP-richtlijn[36] uitvoeringsmaatregelen voor te stellen voor bepaalde producten met hoog energieverbruik die voor infrastructuur worden gebruikt. In dit verband gaat de Commissie na welke mogelijkheden er zijn om voorschriften voor transformatoren en aanverwante apparatuur vast te stellen.

Bovengrondse leidingen hebben bij het publiek bezorgdheid gewekt over de blootstelling aan laagfrequente elektromagnetische velden en hebben een milieudebat uitgelokt. Ondergrondse kabels zouden in sommige gevallen een oplossing kunnen bieden[37], maar daarvan wordt niet op grote schaal gebruikgemaakt. Dit punt zou een integrerend deel van de Europese strategie inzake transportnetwerken moeten vormen, wat synergieën en kosten- en tijdbesparingen zou opleveren[38]. Er zal ook, in verband met de "Natura"-wetgeving (natuurbehoud), rekening moeten worden gehouden met milieuaspecten.

Over het algemeen zijn de marktkrachten in de EU, wat opwekking, transport en distributie van elektriciteit betreft, nog steeds te zwak en er blijft belemmerende regelgeving bestaan. Een eerste vereiste voor meer concurrentie op de elektriciteitsmarkt is een volledig geliberaliseerde interne energiemarkt.

Industriële toepassingen

In de EU neemt de industrie 30% van de eindvraag naar energie voor haar rekening[39]. Door bepaalde productieprocessen te wijzigen kunnen besparingen van 30% en zelfs tot 65% worden gerealiseerd[40]. Om de mogelijkheden voor besparingen volledig te benutten, moet de EU-industrie in haar geheel investeringen in energie-efficiënte toepassingen beschouwen als een strategische managementbeslissing door bijvoorbeeld gebruik te maken van het ISO-energiebeheersmodel[41].

Er zijn aanzienlijke energiebesparingen mogelijk in twee grote productieprocessen:

- elektromotoren nemen tot 70% van het elektriciteitsverbruik in industriële toepassingen voor hun rekening; bij de helft van de in gebruik zijnde motoren zou een snelheidsvariator kunnen worden ingebouwd, wat aanzienlijke energiebesparingen, tot 50%, zou opleveren. Bovendien wordt slechts 12% van de motoren elektronisch gestuurd. Een krachtens de EvP-richtlijn genomen uitvoeringsmaatregel van juli 2009[42] ter verbetering van de energie- en milieuprestaties van elektromotoren zal in dit verband een cruciale rol spelen;

- de afvalwarmte van industriële processen kan grotendeels worden teruggewonnen en gebruikt voor de lokale productie van elektriciteit door stoomturbines.

Bovendien kan de EU-industrie in haar geheel haar energie-efficiëntie vergroten door met behulp van geschikte automatiserings- en regelsystemen optimaal gebruik te maken van hoogefficiënte belastingen met laag verbruik zoals verlichtingssystemen, motoren, vermogenscondensatoren, transformatoren en kabels. Procedures en instrumenten om prestaties te monitoren en systemen te onderhouden zijn in dit verband ook belangrijk.

Vervoer

In de EU is de vervoerssector goed voor ongeveer 30% van de eindvraag naar energie[43]. De mogelijke energiebesparingen zijn aanzienlijk: tegen 2020 circa 26% in vergelijking met 2005[44]. Door optimalisering van de vervoerslogistiek en het verkeersbeheer kan de energie-efficiëntie aanzienlijk worden vergroot. Innovatieve ETI-technologieën helpen om energie te besparen en de CO2-uitstoot te verminderen.

De herstelplannen van de lidstaten om de gevolgen van de crisis voor de auto-industrie te verzachten[45], hebben niet alleen een effect op energiebesparingen en de CO2-uitstoot, maar ook op de daarmee verband houdende werkgelegenheid in de ETI.

Het initiatief voor groene auto's in het Europese herstelplan biedt een kans om zowel werk te maken van voertuigtechnologieën als van de distributie-infrastructuur en de energievoorziening. Het gaat om een stel maatregelen om de crisis in de Europese auto-industrie tegen te gaan. De belangrijkste pijler daarvan is de elektrificatie van het weg- en stadsvervoer, met inbegrip van diverse door ETP's ondersteunde onderzoeksactiviteiten zoals Ertrac (European Road Transport Research Advisory Council) en EPoSS (European Technology Platform on Smart Systems Integration). Het initiatief omvat EIB-leningen aan autoproducenten en –leveranciers voor de financiering van innovatie alsook, in het kader van KP7, de financiering van onderzoek in publiek-private partnerschappen (voor een totale onderzoeksinspanning van 1 miljard euro); sommige lidstaten hebben ook aan de vraagzijde maatregelen genomen om de acceptatie van nieuwe voertuigen te stimuleren en de sloop van oudere voertuigen aan te moedigen.

Gezien het belang van de vermindering van de koolstofemissies in het wegvervoer, en in verband met de prijs en de zekerheid van de olievoorziening kunnen elektrische auto's wel degelijk een alternatief vormen voor de traditionele verbrandingsmotoren op fossiele brandstoffen. Op lange termijn zal de massaproductie van elektrische auto's de autofabrikanten helpen om de communautaire streefcijfers voor de CO2-uitstoot van personenauto's te halen[46], en zal zij tevens bijdragen tot de verwezenlijking van het algemene doel om de CO2-uitstoot te verminderen – op voorwaarde dat elektriciteit wordt geproduceerd uit hernieuwbare of koolstofarme bronnen. Naast de geringe emissie van broeikasgassen brengen deze voertuigen geen verontreiniging door de uitstoot van fijn stof en stikstofoxiden met zich mee en veroorzaken zij slechts weinig lawaai. Elektrische voertuigen kunnen worden gebruikt voor de opslag van energie in een decentraal energiesysteem en kunnen zo bijdragen tot het voorkomen van piekbelastingen in het netwerk. Volgens het tussentijdse CARS 21-rapport[47] zullen hybride technologieën (hybrideauto's en plug-in-hybrideauto's) op korte tot middellange termijn waarschijnlijk naast verbrandingsmotoren worden gebruikt. Voor de middellange tot lange termijn zijn volledig elektrische voertuigen en voertuigen op waterstof de meest veelbelovende opties. Er zijn echter nog meer inspanningen nodig om van elektrische auto's een commercieel levensvatbare optie te maken. Een grote belemmering vormen de kosten van elektrische voertuigen, die verband houden met de kosten van accu's met hoge vermogensdichtheid, de continue O&O-investeringen en de geringe schaalvoordelen in de vroege stadia van de marktintroductie. De korte actieradius en de schaarse oplaadinfrastructuur zijn praktische problemen voor de consumenten. Ten slotte moet er door de vaststelling van geharmoniseerde erkenningsvoorschriften voor worden gezorgd dat de interne markt voor elektrische voertuigen behoorlijk functioneert.

Gebouwen

Handels-, overheids- en woongebouwen nemen ongeveer 40% van de totale eindvraag naar energie voor hun rekening, waarvan meer dan 27% in de vorm van elektriciteit[48]. De mogelijke energiebesparingen kunnen tegen 2020 oplopen tot 30% vergeleken met 2005[49]. Deze energie wordt grotendeels gebruikt voor verwarming (boilers, waterverwarmers) en verlichting. In het kader van de EvP-richtlijn gelden voor de energie-efficiëntie van verlichting twee maatregelen[50], en de komende maanden zouden nieuwe voorschriften betreffende de minimale energie-efficiëntie en de etikettering van boilers en waterverwarmers moeten worden vastgesteld. Publieke en particuliere verlichtingsapparatuur en –systemen verbruiken 20% van de totale eindvraag naar elektriciteit. De verlichtingsindustrie heeft een energiebesparingspotentieel van 30 à 65%[51]. Met moderne technologieën zoals lichtgevende dioden (leds) kan tegen 2015 op het huidige verbruik 30% worden bespaard, en tegen 2025 kan dit oplopen tot 50%[52].

Door middel van energiebeheerssystemen kan de CO2-voetafdruk van gebouwen sterk worden verkleind. Het komt er vooral op aan oplossingen te bedenken die ook voor bestaande gebouwen bruikbaar zijn, omdat 80% van die gebouwen in 2020 nog steeds in gebruik kan zijn. Het rendement van investeringen zal voor de eigenaars en hun huurders een zeer belangrijk aspect zijn. Vaak is de investeerder niet de gebruiker van het gebouw, wat betekent dat de initiële uitgaven voor hem van groter belang kunnen zijn dan de energie-efficiëntie over de gehele levensduur van het gebouw. De opleiding van vaklui in de sector, de voorlichting van klanten, stimulansen om particuliere gebouwen te renoveren en te isoleren, de inzet van overheden om de energie-efficiëntie van gebouwen in overheidsbezit te vergroten, en regelgeving en gedragscodes zijn allemaal elementen die in deze context nodig zijn. In deze samenhang is de richtlijn betreffende de energieprestatie van gebouwen (en de herziening ervan) een communautair instrument van cruciaal belang om de energie-efficiëntie van gebouwen aan te pakken.

Er kunnen resultaten worden verkregen door middel van hoogefficiënte en flexibele producten en systemen (huishoudapparaten, verwarming, ventilatie, enz.), de optimalisering van transformatorbelastingen en snelheidsvariatoren, aanwezigheidsdetectie om pompen en ventilatoren in winkelcentra in werking te stellen, en automatiserings- en regelsystemen. Daardoor worden niet alleen technische gebouwsystemen geoptimaliseerd en energiebesparingen gerealiseerd, maar worden ook de veiligheid en de zekerheid verhoogd. Voorlichtingsacties, opleidingsprogramma's, overheidsopdrachten en fiscale maatregelen ter bevordering van de best presterende producten zullen bijdragen tot de verwezenlijking van deze doelstellingen[53]. Bestaande gebouwen bieden de grootste mogelijkheden voor verbetering, maar er zijn ook zwakke punten aan verbonden, zoals veiligheid. De Commissie zal een studie opzetten om na te gaan hoe de veiligheid van elektrische installaties in gebouwen kan worden verbeterd, en tegelijkertijd de energie-efficiëntie ervan kan worden vergroot en de veilige integratie van hernieuwbare energiebronnen en nieuwe diensten zoals oplaadpunten voor elektrische voertuigen mogelijk kan worden gemaakt.

In de huidige crisis dient een hogere prioriteit te worden gegeven aan investeringen van de lidstaten in het vergroten van de energie-efficiëntie van overheidsgebouwen zoals kantoren, ziekenhuizen en scholen. Tot dusver komen de maatregelen van de lidstaten ter ondersteuning van investeringen in energie-efficiëntie, met name gericht op een lager energieverbruik van gebouwen, neer op een fiscale stimulans van circa 20 miljard euro of 0,16% van het bbp van de EU over de periode 2009-2010[54].

Voorzien in maatschappelijke behoeften – groeimarkten

De huidige en toekomstige behoeften van de EU-burgers vloeien onder meer voort uit demografische veranderingen als gevolg van een vergrijzende bevolking, waardoor betrouwbare en vlot functionerende gezondheidszorgstelsels nodig zijn alsook infrastructuren waarin intelligent wonen/"ambient assisted living" mogelijk is en een grotere nadruk op veiligheid wordt gelegd. Dit schept voor de ETI grote kansen om innovatieve technologieën voor toekomstige infrastructuur en toepassingen te ontwikkelen teneinde binnen zeer korte tijd in deze maatschappelijke behoeften te voorzien.

De volgende toepassingen helpen om aan deze behoeften te voldoen; er bestaat in Europa een sterke technologische en industriële basis voor en zij zijn meer dan andere markten afhankelijk van gunstige randvoorwaarden die door specifiek openbaar beleid worden geschapen.

Elektromedische producten

Er is een groeiende vraag naar goede gezondheidszorg en geavanceerde behandelingen. E-gezondheidssystemen zullen een belangrijke rol vervullen omdat zij een betere informatie-uitwisseling tussen beroepsbeoefenaren en met patiënten mogelijk maken, waardoor "patiëntvriendelijkere" gezondheidszorgdiensten ontstaan. Door nieuwe e-gezondheidssystemen te ontwikkelen zal de ETI niet alleen patiënten helpen, maar ook sterke concurrerende voorzieningen op wereldschaal creëren. De Commissie is vastbesloten nieuwe e-gezondheidscommunicatiesystemen aan te moedigen, bv. door middel van gestandaardiseerde oplossingen.

Gebouwen voor intelligent wonen en "ambient assisted living"

Stuwende krachten voor deze markt zullen niet alleen de stijgende energiekosten zijn, maar ook het toenemende aantal eenpersoonshuishoudens en thuiswerkers. Deze factoren zullen de aanzet geven tot ontwikkelingen op het gebied van technologieën zoals interoperabele toegang en besturing op afstand en "groenere gebouwen", met inbegrip van zowel passieve als actieve energie-efficiënte technologieën.

Veiligheid

De EU wordt geconfronteerd met toenemende veiligheidsdreigingen in de vorm van terroristische aanvallen en illegale migratie. De ETI kan in dit verband als producent van de nodige technische oplossingen[55] bijdragen tot een grotere veiligheid, voor burgers, infrastructuur en nutsvoorzieningen, aan de EU-grenzen en in het kader van crisisbeheersing[56].

Interne markt en normalisatie

Het internemarktsysteem vergemakkelijkt door zijn uniforme regelgevingsaanpak aanzienlijk het vrije verkeer van elektrische apparaten. De recente maatregelen om een nieuw wetgevingskader (NWK) voor EU-harmonisatiewetgeving voor producten te creëren, moet het voor de ETI en andere sectoren veel gemakkelijker maken om hun producten op de markt te brengen. In het kader van dit proces zal de Commissie tegen eind 2010 een voorstel over de verplichtingen van de marktdeelnemers en de rol van de aangemelde instanties opstellen om de wetgeving in kwestie coherenter te maken. Een andere NWK-component, Verordening (EG) nr. 765/2008 inzake accreditatie en markttoezicht, die op 1 januari 2010 in werking treedt, moet de markttoezichtsystemen voor producten versterken. Door deze maatregelen moet ook de geloofwaardigheid van de CE-markering worden vergroot.

Normalisatie is een eerste vereiste voor werkbare EU-voorschriften voor elektrische producten. Vrijwillige normen en technische specificaties vullen de voorschriften van de EU-wetgeving aan. Met de hulp van de Europese normalisatie-instellingen (ENI's), inclusief het Cenelec[57], worden nieuwe technologieën verspreid door de toepassing van elektrotechnische normen, waardoor open toegang tot innovatie wordt geboden.

De ENI's moeten doorgaan met het opstellen van de nodige normen om de marktacceptatie van energie-efficiënte en milieuvriendelijke systemen en producten, met name elektrische, elektronische, mechanische en ICT-apparatuur, in de hand te werken. Daartoe moeten zij milieu- en energie-efficiëntieaspecten beter in het normalisatieproces integreren[58] en in de desbetreffende werkprogramma's en mandaten prioriteiten vaststellen. Normalisatieactiviteiten moeten ook meer een integrerend deel van OTO-projecten in het raam van de kaderprogramma's gaan vormen.

CONCLUSIES EN FOLLOW-UP

In deze mededeling worden gebieden met groeipotentieel aangegeven waaraan de ETI een aanzienlijke bijdrage kan leveren. Met name het klimaat- en energiebeleid van de EU moet voor de ETI als een kans worden gezien om nieuwe ondernemingen, nieuwe industrieën en nieuwe banen te creëren, vooral in tijden van recessie. Door de volledige uitvoering van de hierna beschreven maatregelen zullen de langetermijninvesteringen in energie-infrastructuur worden aangemoedigd en zullen hooggeschoolde arbeidskrachten beschikbaar worden gesteld, waardoor de technologische basis van de EU zal worden versterkt.

Opgemerkt zij dat de Commissie in het kader van de Lissabonagenda en als follow-up van de evaluatie van de interne markt[59] toezicht houdt op productmarkten en sectoren, met inbegrip van radio-, tv- en communicatieapparatuur en belangrijke huishoudapparaten, alsook de detailverkoop van elektrische huishoudapparaten, radio- en televisietoestellen. De ETI werd voor dit diepgaand sectoronderzoek geselecteerd als een van de sectoren die problemen hebben met het functioneren van de markt en die bovendien ofwel economisch belangrijk zijn, ofwel belangrijk zijn voor het vergroten van het aanpassingsvermogen van de EU-economie. De definitieve resultaten van deze werkzaamheden worden eind 2009 verwacht.

De volgende specifieke maatregelen moeten worden genomen:

De industrie moet: haar O&O-inspanningen opvoeren, bijvoorbeeld voor het vergroten van de energie-efficiëntie van apparatuur in elektriciteitsnetten en krachtcentrales, met name die welke met fossiele brandstoffen worden gestookt; investeren in automatisering en ICT in het kader van industriële toepassingen; streven naar vrijwillige overeenkomsten, met inachtneming van de EU-wetgeving, over de energieprestaties van producten als daardoor beleidsdoelstellingen sneller of met minder kosten kunnen worden gerealiseerd dan met voorschriften; werk maken van harmonisatie op het gebied van intelligente regelsystemen voor woningen, met inbegrip van slimme stroommeters, het mogelijk maken van netwerken van huishoudapparaten, beter beheer van elektrische belastingen en een betere temperatuurregeling. Een goed voorbeeld is het door de Commissie ondersteunde "slimme woning"-project[60]. De nutsbedrijven worden aangemoedigd: de elektriciteitsnetten proactief te verbeteren om de integratie van diverse vormen van elektriciteitsopwekking, met inbegrip van gecentraliseerde en gedecentraliseerde bronnen[61], mogelijk te maken, en krachtcentrales te voorzien van apparatuur om de behoefte aan primaire energie en de CO2-emissies te verminderen, teneinde het behoorlijk functioneren van de interne energiemarkt te garanderen en de energievoorziening veilig te stellen. De lidstaten worden verzocht: nieuwe transnationale energieverbindingen te faciliteren die een beter gebruik van de bestaande capaciteit op basis van de verantwoordelijkheid en de concepten van de industrie mogelijk maken. Er moet aandacht worden besteed aan het gebruik van ondergrondse elektriciteitskabelsystemen; oplossingen te bevorderen die de acceptatie door de consument van energiebesparende technologieën voor bestaande en nieuwe gebouwen stimuleren, met onder meer stimulansen voor de consumenten om hun oude toestellen door efficiëntere te vervangen; ervoor te zorgen dat de in de handel gebrachte producten voldoen aan de toepasselijke wetgeving. De Commissie zal: in samenwerking met de ENI's nagaan in hoever normalisatiewerkzaamheden nodig zijn om de voorschriften inzake de energieprestatie van gebouwen te ondersteunen en om te helpen bij de tenuitvoerlegging van andere wetgeving inzake energie-efficiëntie zoals de richtlijn inzake ecologisch ontwerp, de richtlijn inzake energie-etikettering en de verordening betreffende de milieukeur; verder ondersteuning geven voor het ISO-energiebeheersmodel[62], dat organisaties en ondernemingen een algemeen erkend kader zal verschaffen voor het integreren van energie-efficiëntie in hun beheerspraktijken; een studie opzetten om na te gaan hoe de veiligheid van elektrische installaties in gebouwen kan worden verbeterd, en tegelijkertijd de energie-efficiëntie ervan kan worden vergroot en de veilige integratie van hernieuwbare energiebronnen en andere nieuwe toepassingen mogelijk kan worden gemaakt. |

4. De Commissie zal deze acties, maatregelen en effecten van nabij volgen in samenwerking met de belanghebbenden, die verslag zouden moeten uitbrengen over de voortgang bij de uitvoering ervan. In het verlengde van de conclusies van de Raad Concurrentievermogen van mei 2009 zal de Commissie in 2012 verslag uitbrengen over de uitvoering van de voorgestelde maatregelen.

Bijlage I Voor de ETI relevante EU-beleidsinitiatieven

De meest relevante EU-beleidsmaatregelen voor de ETI zijn:

- het klimaat- en energiepakket, met inbegrip van het systeem voor de handel in emissierechten en Richtlijn 2009/31/EG betreffende de geologische opslag van kooldioxide[63];

- de interne markt voor elektriciteit[64], de mededeling "Een energiebeleid voor Europa"[65], Beschikking nr. 1364/2006/EG tot opstelling van een reeks richtsnoeren voor TEN-E (trans-Europese energienetwerken) en het groenboek over TEN-E[66] als onderdeel van de in november 2008 gepresenteerde tweede strategische energiebeleidsevaluatie[67];

- het actieplan inzake duurzame consumptie en productie (DCP) en een duurzaam industriebeleid (DIB)[68], dat tot doel heeft de energie- en milieuprestaties van producten te verbeteren door middel van prikkels (bv. overheidsopdrachten of fiscale maatregelen) om de best presterende producten te bevorderen;

- de richtlijn inzake ecologisch ontwerp voor energieverbruikende producten[69], die heeft geleid tot een aantal uitvoeringsmaatregelen voor bepaalde producten. Het DCP/DIB-actieplan bevat voorstellen voor de uitbreiding van het toepassingsgebied van de EvP-richtlijn, de herziening van de verordening betreffende de milieukeur en de herziening van de verordening betreffende het milieubeheer- en milieuauditsysteem, alsook een mededeling over groene overheidsopdrachten;

- het actieplan voor energie-efficiëntie[70], dat 85 wetgevende en andere maatregelen omvat die in de periode 2007-2012 zouden moeten worden uitgevoerd en betrekking hebben op producten, toestellen, gebouwen, vervoer, energieomzetting, financiering, stimulansen, enz. Het actieplan wordt in 2009 geëvalueerd. In november 2008 heeft de Commissie een mededeling over energie-efficiëntie[71] goedgekeurd, samen met voorstellen voor de herziening van de richtlijn inzake energie-etikettering en de herschikking van de richtlijn betreffende de energieprestatie van gebouwen;

- de in november 2008 goedgekeurde tweede strategische energiebeleidsevaluatie[72], waarin op de ETI en andere industrieën toepasselijke oplossingen worden geactualiseerd en verder uitgewerkt;

- het actieplan inzake milieutechnologieën (ETAP)[73], dat handelt over milieuvriendelijke en geavanceerde milieutechnologieën en producten die bij investerings- en aankoopbeslissingen in overweging moeten worden genomen. Het actieplan voorziet ook in financieringsfaciliteiten;

- het cohesiebeleid voor 2007-2013, in het kader waarvan de lidstaten financiële steun aan de ETI kunnen verlenen, zoals in deze mededeling wordt voorgesteld. In de communautaire strategische richtsnoeren wordt prioriteit gegeven aan innovatie, steun voor het mkb en duurzame ontwikkeling. Als reactie op de financiële en economische crisis staat het cohesiebeleid de lidstaten toe sneller en meer steun voor koolstofarme diensten en technologieën te verlenen[74]. Zo staat bijvoorbeeld een voorgestelde wijziging van de EFRO-verordening de lidstaten toe maximaal 4% van hun totale EFRO-toewijzing uit te geven voor investeringen in energie-efficiëntie en hernieuwbare energie in woningen;

- het voorstel voor een richtlijn inzake industriële emissies (IPPC)[75], waardoor zeven bestaande richtlijnen worden herschikt tot één duidelijk en coherent wetgevingsinstrument. Dit zal aanzienlijke voordelen voor het milieu en de volksgezondheid opleveren doordat schadelijke industriële emissies in de hele EU worden verminderd, met name door een betere toepassing van de beste beschikbare technieken;

- de lopende haalbaarheidsstudie naar de oprichting van sectorale raden voor werkgelegenheid en vaardigheden op Europees niveau, die eventueel kunnen leiden tot de oprichting van dergelijke raden voor de ETI als de vertegenwoordigers van de sector dit initiatief steunen.

Bijlage II EU-financiering voor ETI-activiteiten |

De volgende instrumenten zijn mogelijke bronnen van subsidies, leningen, leninggaranties, risicokapitaal, particulier aandelenkapitaal, technische bijstand of rentesubsidies:

- de fondsen in het kader van het cohesiebeleid – Voor de periode 2007-2013 zijn de lidstaten voornemens meer dan 10 miljard euro uit deze fondsen te gebruiken om projecten op het gebied van duurzame energie te steunen, bijvoorbeeld infrastructuur, warmtekrachtkoppeling, hernieuwbare energie, energie-efficiëntie, alsook opleiding en diensten zoals energieprestatiecontroles. Dit bedrag zal worden aangevuld met nationale overheidsmiddelen en in sommige gevallen met particuliere financiering, waardoor het zowat kan worden verdubbeld.Daarnaast verleent het cohesiebeleid de grootste EU-steun voor het mkb, ongeveer 55 miljard euro; deze steun omvat toegang tot kapitaal, geavanceerde zakelijke dienstverlening, startende ondernemingen, clusterinitiatieven, maatregelen ter stimulering van OTO, milieutechnologieën en –processen, enz. Dit bedrag zal ook worden aangevuld met nationale overheidsmiddelen en particulier kapitaal;

- het 7e kaderprogramma voor OTO[76] – 2,35 miljard euro voor de periode 2007-2013 voor niet-nucleaire energie, zoals de opwekking van hernieuwbare energie, technologieën voor het afvangen en opslaan van CO2, schone steenkooltechnologie, slimme energienetwerken, energie-efficiëntie en –besparingen, en kennis voor energiebeleidsontwikkeling;

- het programma voor concurrentievermogen en innovatie (PCI)[77] – 700 miljoen euro in het daaronder vallende operationele programma Intelligente energie Europa voor de periode 2007-2013 gaat naar steun voor maatregelen op het gebied van koolstofarme energie, innovatieve technologieën, energie-efficiëntie en hernieuwbare energiebronnen, rationeel gebruik van energiebronnen, en energiespecifieke wetgeving;

- de trans-Europese energienetwerken TEN-E[78] – 155 miljoen euro voor de periode 2007-2013 om de onderlinge verbinding en de interoperabiliteit van elektriciteits- en gasinfrastructuur te helpen bevorderen;

- het gemeenschappelijk landbouwbeleid[79] – 3 miljard euro voor klimaatvriendelijke investeringen in plattelandsontwikkeling, zoals meerjarige energieteelten, bio-energie-installaties, vergroting van de energie-efficiëntie van machines, of hernieuwbare energiebronnen voor gebruik op de boerderij zelf of voor lokaal gebruik[80];

- het Europees Sociaal Fonds[81] voor capaciteitsopbouw en beroepsopleiding om tekorten aan vaardigheden op het gebied van energie-efficiënte en milieuvriendelijke technologieën te beperken.

Aanvullende bronnen die kunnen worden gebruikt:

- veel lidstaten stimuleren de consumenten om energie-efficiënte producten te kopen, onder meer met vouchers voor kopers of door verlaging van de inkomstenbelasting. Wanneer dergelijke stimulansen ongeacht de herkomst van het product worden toegekend, vormen zij over het algemeen geen staatssteun. Staatssteun voor milieuvriendelijke technologieën of energiebesparing kan worden toegekend onder de voorwaarden van de communautaire richtsnoeren inzake staatssteun voor milieubescherming[82], die in januari 2008 als onderdeel van het klimaatpakket zijn vastgesteld. Staatssteun voor OTO-/innovatieprojecten, clusters, innovatieacties en het uitlenen van hooggekwalificeerd personeel kan aan mkb-bedrijven en grote ondernemingen worden toegekend onder de voorwaarden van de Communautaire kaderregeling inzake staatssteun voor onderzoek, ontwikkeling en innovatie[83];

- de algemene groepsvrijstellingsverordening[84] biedt de lidstaten ruime mogelijkheden om gemakkelijk en onmiddellijk steun voor milieubescherming toe te kennen zonder de Commissie daarvan in kennis te stellen;

- een beknopt overzicht van de wetgeving betreffende de mogelijkheden voor steunverlening aan het mkb, niet alleen voor milieubescherming, maar ook voor bijvoorbeeld het stimuleren van OTO-/innovatieactiviteiten, clusters of maatregelen op het gebied van risicokapitaal, wordt gegeven in het "Handbook on Community state aid rules for SMEs" (handboek EU-staatssteunregels voor het mkb)[85];

- garanties zijn een andere vorm van staatssteun om particuliere financiering aan te moedigen[86];

- op 17 december 2008 heeft de Commissie een tijdelijke kaderregeling inzake staatssteun vastgesteld die de lidstaten toestaat de toegang van ondernemingen tot financiering te vergemakkelijken met gesubsidieerde garanties en leningsubsidies voor investeringen in producten die voldoen aan strengere eisen dan de EU-milieunormen. De regeling bevordert schone technologieën en energie-efficiëntie[87].

[1] Doc. 10082/09.

[2] Voor de daaronder vallende producten, zie: http://ec.europa.eu/enterprise/electr_equipment/electrareport_annex1.pdf.

[3] http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=0,1136217,0_45571467&_dad=portal&_schema=PORTAL.

[4] http://ec.europa.eu/enterprise/electr_equipment/electra.htm. Het Electra-rapport werd met de hulp van de Europese Commissie opgesteld, maar geeft niet noodzakelijk de mening van de Commissie weer.

[5] COM(2008) 800.

[6] Ministudie over "Synergies between EU instruments supporting innovation", juni 2008.

[7] http://www.enterprise-europe-network.ec.europa.eu/index_en.htm.

[8] COM(2008) 652.

[9] Het initiatief Europe INNOVATM: http://www.europe-innova.org/index.jsp.

[10] http://www.ipr-helpdesk.org/.

[11] C(2008) 1329.

[12] http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication13083_en.pdf.

[13] Voor de lijst, zie http://cordis.europa.eu/technology-platforms/individual_en.html.

[14] COM(2007) 723.

[15] COM(2008) 865.

[16] http://ec.europa.eu/social/main.jsp?langId=en&catId=89&newsId=529&furtherNews=yes.

[17] COM(2008) 868.

[18] http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=102&langId=nl.

[19] http://ec.europa.eu/education/index_en.htm.

[20] COM(2007) 496; http://ec.europa.eu/enterprise/sectors/ict/e-skills/index_en.htm.

[21] http://ec.europa.eu/research/era/index_en.html.

[22] Richtlijn 2009/50/EG van de Raad van 25 mei 2009, PB L 155 van 18.6.2009.

[23] http://ec.europa.eu/enterprise/electr_equipment/electrareport_annex3.pdf – de waarde van de markt voor energievoorziening en de markt voor automatisering zou in de periode van 2005 tot 2020 stijgen van respectievelijk 22 miljard euro en 58 miljard euro tot 34 miljard euro en 84 miljard euro.

[24] COM(2005) 265.

[25] COM(2006) 545.

[26] http://ec.europa.eu/enterprise/electr_equipment/electrareport.pdf.

[27] Doc. 17271/1/08 — Conclusies van het voorzitterschap van december 2008.

[28] http://ec.europa.eu/energy/publications/doc/statistics/part_2_energy_pocket_book_2009.pdf, blz. 30.

[29] "Energy Technology Perspectives 2008" van het Internationaal Energieagentschap.

[30] "Energy Technology Perspectives 2008" van het Internationaal Energieagentschap.

[31] Richtlijnen 2004/8/EG en 2007/74/EG.

[32] "Energy Technology Perspectives 2008" van het Internationaal Energieagentschap.

[33] Richtlijn 2009/28/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 april 2009, PB L 140 van 5.6.2009, blz. 16.

[34] Het huidige stroomnet is hoofdzakelijk gebouwd voor de distributie van elektriciteit in één richting.

[35] http://ec.europa.eu/enterprise/electr_equipment/electrareport_annex2.pdf.

[36] Richtlijn 2005/32/EG inzake ecologisch ontwerp voor energieverbruikende producten, PB L 121 van 22.7.2005.

[37] Aan ondergrondse elektriciteitsnetwerken zijn beperkingen verbonden als het erom gaat bovengrondse leidingen te vervangen, omdat zij een grote capacitieve lading hebben die ongeveer om de 50 km moet worden gecompenseerd.

[38] COM(2007) 135.

[39] COM(2005) 265.

[40] http://ec.europa.eu/enterprise/electr_equipment/electra.htm.

[41] http://www.iso.org/iso/pressrelease.htm?refid=Ref1122.

[42] Verordening (EG) nr. 640/2009 van de Commissie.

[43] Groenboek over energie-efficiëntie.

[44] COM(2006) 545.

[45] http://ec.europa.eu/enterprise/automotive/pagesbackground/competitiveness/index.htm.

[46] Overeenkomstig Verordening (EG) nr. 443/2009 tot vaststelling van emissienormen voor nieuwe personenauto's, in het kader van de communautaire geïntegreerde benadering om de CO2-emissies van lichte voertuigen te beperken. Zie: http://ec.europa.eu/environment/air/transport/co2/co2_home.htm.

[47] Tussentijdse toetsing door de conferentie op hoog niveau CARS 21 – Conclusies en rapport.

[48] Groenboek over energie-efficiëntie.

[49] COM(2006) 545.

[50] Verordening (EG) nr. 244/2009 van de Commissie en Verordening (EG) nr. 245/2009 van de Commissie.

[51] Frans agentschap voor milieu en energiebeheersing.

[52] COM(2008) 241.

[53] COM(2008) 660.

[54] http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication15666_en.pdf, blz. 57-63 en blz. 72.

[55] http://ec.europa.eu/enterprise/electr_equipment/electrareport_annex3.pdf.

[56] Zie ook COM(2009) 149 betreffende de bescherming van kritieke informatie-infrastructuur.

[57] http://www.cenelec.eu.

[58] Mededeling "Integratie van milieuaspecten in de Europese normalisatie", COM(2004) 130 definitief.

[59] http://ec.europa.eu/citizens_agenda/docs/sec_2007_1517_en.pdf.

[60] http://www.smartenergyhome.eu/ .

[61] COM(2008) 241 en de geactualiseerde strategische energiebeleidsevaluatie.

[62] http://www.iso.org/iso/pressrelease.htm?refid=Ref1122.

[63] PB L 140 van 5.6.2009.

[64] COM(2007) 528.

[65] COM(2007) 1.

[66] COM(2008) 782.

[67] http://ec.europa.eu/energy/strategies/2008/2008_11_ser2_en.htm.

[68] COM(2008) 397.

[69] 2005/32/EG.

[70] COM(2006) 545.

[71] COM(2008) 772.

[72] http://ec.europa.eu/energy/strategies/2008/2008_11_ser2_en.htm.

[73] COM(2004) 38.

[74] Cohesiebeleid: investeren in de reële economie, COM(2008) 876.

[75] COM(2007) 843 definitief.

[76] http://cordis.europa.eu/fp7/home_en.html.

[77] http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm.; http://ec.europa.eu/energy/intelligent/index_en.html.

[78] Beschikking nr. 1364/2006/EG.

[79] http://ec.europa.eu/agriculture/bioenergy/index_en.htm.

[80] Verordeningen (EG) nr. 1698/2005 en (EG) nr. 1974/2006.

[81] http://ec.europa.eu/employment_social/esf/index_nl.htm.

[82] http://ec.europa.eu/comm/competition/state_aid/legislation/horizontal.html.

[83] PB C 323 van 30.12.2006, blz. 1.

http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2006:323:0001:0026:NL:PDF.

[84] Verordening (EG) nr. 800/2008 van de Commissie van 6 augustus 2008 waarbij bepaalde categorieën steun op grond van de artikelen 87 en 88 van het Verdrag met de gemeenschappelijke markt verenigbaar worden verklaard ("de algemene groepsvrijstellingsverordening"), PB L 214 van 9.8.2008, blz. 3.

[85] http://ec.europa.eu/competition/state_aid/studies_reports/sme_handbook.pdf.

[86] 2008/C 155/02.

[87] COM(2008) 800, blz. 10, als gewijzigd op 25 februari 2009, PB C 83 van 7.4.2009. Geconsolideerde versie: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2009:083:0001:0015:NL:PDF}.