MEDEDELING VAN DE COMMISSIE - De economie van de EU in 2002 - Samenvatting en voornaamste conclusies

INHOUD

1. Inleiding

2. Macro-economische ontwikkelingen in de eurozone

3. Structurele hervormingen op de arbeids- en productmarkten en macro-economische resultaten in de EU

4. Integratie van de obligatiemarkten in de EU

5. Economische en financiële gevolgen van de vergrijzing van de bevolking

6. Reële en nominale convergentie in de toetredingslanden: enkele belangrijke vraagstukken

1. Inleiding

Drie jaren van krachtige groei gevolgd door lange periode van trage groei // Begin 2000 leek een aanhoudende groei van 3% binnen bereik te liggen. In de jaren 1998-2000 lag de groei immers boven 3% per jaar. De verwachting dat deze groei zou aanhouden werd versterkt door de succesvolle invoering van de euro in 1999, de "nieuwe economie"-hype, de mondiale boom op de beurzen, de weerstand van de economie van de eurozone tegen de crisissen in Azië, Rusland en Brazilië en de gunstige ontwikkeling van de wereldhandel. Bovendien waren de voornaamste macro-economische beleidsuitdagingen van de jaren tachtig en het begin van de jaren negentig met glans te boven gekomen en was een overtuigend begin gemaakt met de versterking van de structuur van de economie. De monetaire autoriteiten hadden een geloofwaardige prijsstabiliteit tot stand gebracht. De meeste lidstaten dienden voor het eerst in decennia een begroting met een overschot in. Structurele hervormingen droegen bij aan een krachtige uitbreiding van de werkgelegenheid, en de werkloosheid nam af. Ondanks dit alles werden de drie jaren van krachtige groei in de eurozone tot 2000 onverwacht gevolgd door een periode van trage groei en toenemend pessimisme. De achteruitgang, die aanvankelijk als kortstondig en gering werd beoordeeld, heeft geleid tot de zwakste resultaten sedert de recessie van 1992-1993. In 2001 en 2002 bedroeg de groei gemiddeld slechts 1,25% en een versnelling wordt eerst verwacht voor 2003 [1].

[1] Zie najaarsprognoses 2002 van de Commissie.

Strijdige verklaringen voor de achteruitgang, maar oplossing lijkt evident: krachtig beleid ter versterking van veerkracht, dynamisme en dus groeipotentieel // Wat de achterliggende oorzaken van de achteruitgang en het aanhouden daarvan ook mogen zijn, hetzij een ongelukkige combinatie van wereldschokken, hetzij interne structurele tekortkomingen aan de aanbodzijde, bijkomende structurele inspanningen zijn nodig om de door de Europese Raad in het voorjaar van 2000 genoemde uitdagingen aan te kunnen gaan. De agenda van Lissabon blijft van toepassing, maar moet beter ten uitvoer worden gelegd. De geloofwaardigheid van het budgettaire kader moet worden gevrijwaard om het vertrouwen van het bedrijfsleven en de gezinnen in een tijd van ongunstige economische omstandigheden te bevorderen en te zorgen voor een evenwichtige beleidsmix. Bovendien zijn een effectieve uitvoering van verreikende structurele hervormingen, vooral op gebieden die worden gekenmerkt door steeds slechter wordende resultaten, en bevordering van de economische integratie nodig om de groei en de welvaart op middellange termijn te verbeteren. Ten slotte moet de groeiende bezorgdheid over de gevolgen van de vergrijzing van de bevolking worden opgevangen om de onzekerheid van de burger over zijn toekomstig beschikbaar inkomen te verminderen.

Als achtergrond van de beleidsuitdagingen wordt in dit onderzoek de klemtoon gelegd op vijf vraagstukken die verband houden met de economische beleidsagenda van de EU. // In dit overzicht van de economie in 2002 worden vijf bijzondere onderwerpen grondig onderzocht tegen de achtergrond van de huidige beleidsuitdagingen. In de eerste plaats worden de jongste macro-economische en politieke ontwikkelingen in de eurozone besproken. In de tweede plaats worden in een hoofdstuk over de structurele hervormingen op de arbeids- en productmarkten de voornaamste patronen van de hervormingen in de lidstaten onderzocht en wordt nagegaan welke invloed zij hebben op de macro-economische resultaten in termen van groei en productiviteit, reële lonen en werkgelegenheid. In de derde plaats wordt, als vervolg op het hoofdstuk over de integratie van de financiële markten uit het onderzoek van 2001, in een hoofdstuk over de integratie van de obligatiemarkten in Europa dieper ingegaan op dit marktsegment, waar de financiële integratie snel vooruit zal gaan, hetgeen belangrijke gevolgen zal hebben voor de welvaart. In de vierde plaats worden in een hoofdstuk over de vergrijzing de potentiële gevolgen van de demografische veranderingen voor besparingen, kapitaalmarkten en reële rentevoeten onderzocht. Ten slotte worden in een hoofdstuk over de uitbreiding de voorwaarden besproken die de nieuwe lidstaten in staat zullen stellen het convergentieproces goed aan te pakken.

// 2. Macro-economische ontwikkelingen in de eurozone

Een echte recessie is vermeden, maar binnenlandse vraag blijft zwak bij milde macro-economische omstandigheden // Vóór de achteruitgang die in de tweede helft van 2000 begon, had de eurozone in de laatste drie decennia drie belangrijke cycli beleefd. In 1974, 1980 en 1992 was een toppunt van de groei geregistreerd. Hoewel de eurozone tijdens de laatste cyclus een echte recessie heeft voorkomen, was de achteruitgang slechts iets minder ernstig dan tijdens de recessie van 1992-1993. De huidige vertraging wordt gekenmerkt door een vrijwel gelijktijdige achteruitgang van alle bestanddelen van de binnenlandse vraag en de wereldhandel. Dankzij opmerkelijke verwezenlijkingen op het gebied van het macro-economisch en het structureel beleid in het laatste decennium blijft het algemene beeld op het eerste gezicht echter gunstiger dan in de voorafgaande cycli. De ernst van de aanhoudende investeringsrecessie en de trage groei van het gezinsverbruik zijn in tegenstelling met de ontwikkelingen van de traditionele macro-economische factoren, zoals de reële rentevoeten, de winstgevendheid en de bezettingsgraad wat betreft de investeringen, en de werkgelegenheid en het reële beschikbare inkomen wat betreft de consumptie. Deze blijven historisch gezien ondersteunend voor de groei. Dit wijst erop dat de eurozone zonder de aanzienlijke vooruitgang die op het gebied van macro-economische stabiliteit en structuurhervormingen is verwezenlijkt, vermoedelijk zou worden geconfronteerd met een echte recessie.

Werkgelegenheid is veerkrachtig, maar herstel van investeringen kan worden afgeremd door ontwikkeling van arbeidskosten // De mate waarin de beleidsuitdagingen zijn overwonnen komt tot uiting in de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. De uitbreiding van de werkgelegenheid in de eurozone is positief geweest tijdens de achteruitgang, en de werkloosheid is slechts marginaal toegenomen van 8% midden 2001 tot 8,4% in oktober 2002. De aanhoudend matige stijgingen van de nominale lonen hebben samen met de aangroei van de werkgelegenheid het beschikbaar inkomen en de consumptie ondersteund en daardoor de ernst van de achteruitgang beperkt. Een bijkomend effect van de positieve ontwikkeling van de werkgelegenheid tegen de achtergrond van de trage economische groei is echter een, grotendeels cyclische, vermindering van de stijging van de arbeidsproductiviteit geweest [2]. Bovendien is door de beperkte aanpasbaarheid van de lonen aan de economische vertraging de last van de aanpassing grotendeels op het bedrijfsleven komen te liggen. Naast de achteruitgang op het gebied van de arbeidsproductiviteit bestaat het risico dat de winstgevendheid en dus de investeringsvooruitzichten zullen worden gedrukt door de relatief sterke stijging van de reële arbeidskosten per eenheid product. Dit kan de toekomstige arbeidsmarktresultaten en de kracht van het herstel in gevaar brengen.

[2] Arbeidsproductiviteit: BBP per werkende.

Verslechtering van groeivooruitzichten van het bedrijfsleven op middellange termijn draagt bij tot inzinking van aandelenkoersen, met alle gevolgen vandien voor balansstaten, kapitaalkosten en vertrouwen op korte termijn. // De zwakte van de componenten van de binnenlandse vraag viel samen met de grootste verliezen op de aandelenbeurzen sedert de jaren dertig. De mondiale beurscorrectie die begin 2000 begon nam in de loop van 2002 een sneller tempo aan, ondanks het dieptepunt in de conjunctuurcyclus. De ontwikkelingen op de financiële markten en de toegenomen onzekerheid gaven aanleiding tot bezorgdheid over de houdbaarheid van het herstel en de groeivooruitzichten op korte en middellange termijn. De dramatische beursval vanaf 2000 volgde op een sterke versnelling van een reeds oplopende tendens van de aandelenprijzen in de jaren negentig. In het klimaat van uiterst gunstige vooruitzichten ten tijde van het toppunt van de "nieuwe economie"-hype verrekenden de markten een spectaculaire stijging van de bedrijfswinsten en de trendmatige groei en een vermindering van de volatiliteit van de productiegroei. De afnemende kapitaalkosten en de buitensporige winstverwachtingen, vooral in de sectoren van de "nieuwe economie", leidden tot overinvesteringen en misallocatie, vooral in de VS, maar met een kettingreactie in de eurozone. De teloorgang van de optimistische middellange vooruitzichten en het geleidelijke optreden van deze verstoringen aan de aanbodzijde worden weerspiegeld in de inzinking op de effectenbeurzen die ernstiger was in de eurozone dan in de VS. De binnenlandse vraag is rechtstreeks getroffen door de minder gunstige vooruitzichten. Bovendien hebben de ontwikkelingen op de beurzen gewerkt als een katalysator in de verdere aantasting van de groeivooruitzichten op korte termijn. Welvaart, kapitaalkosten en vertrouwen worden negatief beïnvloed, waardoor een "vicieuze cirkel" ontstaat.

Ondanks tegenwind en grotere onzekerheid is op korte termijn een matig herstel te verwachten. Vertrouwen is de sleutel. // Ondanks de risico's en de bezorgdheid voor de middellange tot lange termijn valt op korte termijn een matig herstel van de vraag te verwachten. De voorraadcyclus staat op een keerpunt en de negatieve bijdrage van de investeringsgroei zal waarschijnlijk afnemen. De investeringen zullen echter geen krachtig herstel te zien geven zolang de onzekerheid en de bezorgdheid over de middellangetermijnvooruitzichten voor de winstgevendheid overheersen en de kapitaalkosten stijgen. Een echt herstel is in de eerste plaats afhankelijk van de terugkeer van een krachtige consumptievraag, waarvoor vertrouwen de sleutel is. De toegenomen onzekerheid over de toekomstige pensioeninkomens heeft wellicht ook bijgedragen aan de toename van de besparingen en de geringe stijging van het gezinsverbruik. Vergrijzing en pensioenen worden de voornaamste uitdagingen voor het economisch beleid en trekken veel aandacht in de media, hetgeen van invloed is op de verwachtingen van de gezinnen met betrekking tot hun toekomstige welvaart. Het besparingseffect van de bezorgdheid over het pensioen is de jongste tijd aanzienlijk geweest en werd versterkt door de achteruitgang op de beurzen, met de rechtstreekse en onrechtstreekse gevolgen daarvan via de pensioenfondsen.

Voor een blijvend herstel moet de beleidsagenda van de eurozone met kracht ten uitvoer worden gelegd. // In dit economisch klimaat van hoge onzekerheid is het van essentieel belang een gezond beleid te voeren om het vertrouwen van de consument en de investeerder te herstellen. Daardoor zal de binnenlandse vraag op korte termijn worden versterkt. De macro-economische stabiliteit moet dus worden gevrijwaard en gewerkt moet worden aan verbetering van de resultaten bij de uitvoering van de aangekondigde economische hervormingen. Daardoor zal het groeipotentieel in de eurozone toenemen, alsook het vermogen tot aanpassing aan kortetermijnschokken en structurele veranderingen. Alternatief voor krachtig optreden is voortmodderen met een aanhoudend trage en kwetsbare groei in een rigide economisch klimaat, zoals aan het begin van de jaren tachtig.

Monetair beleid heeft gezorgd voor prijsstabiliteit, maar inflatie is niet verdwenen ondanks trage groei. // Behoud van prijsstabiliteit is een van de voornaamste elementen van de macro-economische beleidsstrategie van de eurozone. Het monetair beleid heeft gezorgd voor prijsstabiliteit, welke is meegenomen in de verwachtingen van de gezinnen en de investeerders in de eurozone, waardoor de monetaire voorwaarden zich hebben kunnen aanpassen aan de binnenlandse activiteit. Het gedrag van de inflatie tegen de achtergrond van trage groei is echter teleurstellend geweest. Sedert het voorjaar van 2002 ligt de algemene inflatie dicht bij het maximum van de ECB, en de kerninflatie bedraagt niet minder dan 2,5%, terwijl zij in 1999 nog onder de 1% lag. De aanhoudende inflatie schijnt grotendeels te wijten aan de beperkte concurrentie in de dienstensector. Deze wordt over het algemeen gekenmerkt door een geringe toename van de arbeidsproductiviteit en, in volgroeide economieën, door een relatief sterke vraag. In de dienstensector kunnen de arbeidskosten gemakkelijker aan de consument worden doorberekend door de geringere concurrentie, hetgeen loonstijgingen mogelijk maakt zoals in sectoren met een sterke productiviteitsgroei. Deze factoren, die in de dienstensector tot een structureel hoge inflatie leiden, worden niet langer gecompenseerd door de grote eenmalige stijgingen van de arbeidsproductiviteit en de prijsdalingen ten gevolge van de liberalisatie van de netwerkindustrieën (zoals telecom) aan het einde van de jaren negentig.

Monetaire voorwaarden hebben zich aangepast aan de binnenlandse vraag omdat opwaartse druk op prijzen is afgenomen... // Tot eind november 2002 heeft de ECB de rente onder controle gehouden nadat zij in de nasleep van 11 september 2001 de monetaire politiek had versoepeld om de bezorgdheid over de liquiditeit en de trage economische groei weg te nemen. De lang verwachte appreciatie van de euro heeft de opwaartse druk op de inflatie enigszins verminderd. Naarmate de economische vooruitzichten verslechterden en de aandelenprijzen instortten, is de verwachting van renteverhogingen geleidelijk verdwenen. Daardoor konden de monetaire voorwaarden in de tweede helft van 2002 zich beter aanpassen aan de binnenlandse vraag dan aan het begin van het jaar was verwacht. Eind 2002 ligt de korte rente ruim 100 basispunten onder de marktverwachtingen van het voorjaar. Inmiddels is de lange rente met ruim 50 basispunten gedaald.

...maar financierings-voorwaarden in het bedrijfsleven zijn ongunstiger geworden door toegenomen onzekerheid. // Ondanks de soepele monetaire voorwaarden en de lage reële rente op lange termijn zijn de financieringsvoorwaarden voor het bedrijfsleven in de loop van het jaar ongunstiger geworden. Door de toegenomen onzekerheid over de algemene economische vooruitzichten en de specifieke bedrijfseconomische risico's is het aantrekken van kapitaal op de beurs veel duurder geworden. Bovendien is de daling van de standaardrente op de markt niet doorgegeven in een verlaging van de financieringskosten voor het bedrijfsleven. Het groeiende onbehagen van de investeerders over de boekhoudpraktijken na de ontdekking van malversaties heeft wellicht ook bijgedragen tot de moeilijkere toegang tot kapitaal.

Vier lidstaten moeten hun begroting op orde brengen, ten bate van alle lidstaten. // Het voornaamste budgettair probleem in de eurozone is dat vier lidstaten hun begroting zo spoedig mogelijk op orde moeten brengen om te voldoen aan de eisen van het stabiliteits- en groeipact (SGP). De begrotingspolitiek blijft in de eurozone een prerogatief van de lidstaten, maar het Verdrag en het SGP verplichten de regeringen een gemeenschappelijk kader te respecteren om budgettaire discipline en flexibiliteit te verzekeren. Met deze regels zijn de landen overeengekomen hun begrotingstekort niet te laten oplopen tot meer dan 3% van het BBP en op middellange termijn de begroting in evenwicht te brengen of zelfs een overschot te bereiken. Het kader is uiterst geschikt voor de gedecentraliseerde budgettaire structuur van de EMU. Het biedt de lidstaten van de eurozone, momenteel althans acht, flexibiliteit en het verzekert de werking van de automatische stabilisatoren en budgettaire houdbaarheid op lange termijn.

Risico van een buitensporig tekort is gevolg van het nalaten van consolidatie in goede jaren. // De huidige begrotingsproblemen zijn vooral het gevolg van het feit dat deze vier lidstaten de overgangsfase naar een evenwichtige of positieve begroting niet hebben voltooid in 1999 en 2000, toen de groeivoorwaarden gunstig waren. Nu de groei zwak is komt het budgettaire kader onder druk te staan en wordt de geloofwaardigheid aangetast. Reeds twee lidstaten hebben de referentiewaarde van 3% van het BBP overschreden. De mogelijkheid bestaat dat ook in andere de begrotingssituatie achteruitgaat als de groeivoorwaarden ongunstig blijven. In deze lidstaten moeten onverwijld maatregelen worden getroffen.

Vereiste aanpassing hoeft niet kostbaar te zijn, als geloofwaardigheid van het kader tegelijkertijd wordt versterkt. // De vereiste aanpassing, vooral in minder voorspoedige tijden, is moeilijk maar uitvoerbaar en hoeft niet kostbaar te zijn in termen van outputverlies. Een geloofwaardige budgettaire aanpassing zal leiden tot een meer evenwichtige beleidsmix tijdens de aanpassingsperiode. Bovendien kan krachtige budgettaire consolidatie, in combinatie met naleving van het SGP, belangrijke positieve gevolgen hebben voor het vertrouwen van de ondernemers en de consumenten door de gunstige implicaties die zij heeft voor de toekomstige belastingdruk en de stemming op de financiële markt. Dit kan leiden tot ongebruikelijke effecten van budgettaire versoepeling en verstrakking op de groei. Een goed uitgevoerde budgettaire consolidatie hoeft als zodanig geen hoge kosten op korte termijn in termen van groei mee te brengen en kan zelfs groeibevorderend zijn. Bovendien kunnen deze zogenaamde niet-Keynesiaanse effecten in de EMU om twee redenen krachtiger zijn dan vroeger. In de eerste plaats kunnen de kapitaalstromen sterker reageren op verwachte toekomstige belastingen. In de tweede plaats zullen de tekortregels van het Verdrag de verwachting versterken dat een budgettaire expansie op niet al te lange termijn zal worden gevolgd door een budgettaire inkrimping. De vertrouwenseffecten zijn over het algemeen ontastbaar, maar als wordt gelet op het alternatief dat geen consolidatie plaatsvindt en het budgettaire coördinatiekader van de EMU instort, hetgeen zou leiden tot onzekerheid en rentepremies, kan het werkelijke effect van gelijktijdige budgettaire aanpassing in de vier lidstaten in feite uiterst positief uitvallen voor alle lidstaten van de eurozone. Bovendien zijn op middellange tot lange termijn de voordelen van een snelle voltooiing van de budgettaire transitie onbetwistbaar van veel grotere omvang dan de eventuele kosten of baten op korte termijn, zowel wat betreft de geloofwaardigheid als de werking van het macro-economisch kader.

Begrotings-consolidatie zal in de toekomst worden verbeterd door strikte eisen en strenger toezicht. // Om het pact te versterken, heeft de Commissie voorgesteld het toezicht te verscherpen voor landen die zich in de overgang naar een evenwichtspositie op middellange termijn bevinden, teneinde een constante verbetering te bewerken in goede en slechte tijden [3]. Totdat de toestand van "dichtbij het evenwicht of met een overschot" is bereikt, vergt een effectief begrotingstoezicht een strikt en afdwingbaar aanpassingspad. De tekortreferentie van 3% van het BBP is en blijft bindende norm. Elke overschrijding van deze grens, of het risico daartoe, zal worden aangepakt overeenkomstig de eisen van het Verdrag en de regels van het pact. Bovendien moet door een structurele jaarlijkse aanpassing van ten minste 0,5% van het BBP het voor de conjunctuur gecorrigeerde tekort binnen afzienbare tijd worden teruggebracht tot zijn positie op middellange termijn. Voorts moeten de landen met een schuldquote van meer dan 60% van het BBP een gedetailleerde strategie ontwerpen om de schuld tegen een bevredigend tempo terug te dringen. De begrotingsdoelstellingen moeten voorzichtig worden vastgesteld, met name wat betreft de groei- en groeipotentieelveronderstellingen. In de geactualiseerde stabiliteitsprogramma's moeten duidelijk de maatregelen worden vermeld die worden genomen om een structurele aanpassing van ten minste 0,5% van het BBP te bereiken. Bedacht moet worden dat eenmalige maatregelen slechts uitstel van de structurele aanpassing betekenen en op lange termijn geen zoden aan de dijk zetten. Bovendien moeten de kwaliteit en tijdige beschikbaarheid van de begrotingsstatistieken worden verbeterd om het toezicht en de beleidscoördinatie te verzekeren.

[3] Op 27 november heeft de Europese Commissie twee mededelingen aangenomen: Versterking van de coördinatie van het begrotingsbeleid en Behoeften en middelen om de kwaliteit van de begrotingsstatistieken te verbeteren.

Op middellange termijn hangt groei af van efficiënte markten die zorgen voor flexibiliteit en soepele aanpassing van middelenallocatie. // Op middellange termijn hangt de mogelijkheid om een houdbare hoge groei te bereiken af van een efficiënt gebruik van de productiefactoren. Flexibiliteit en aanpassing aan veranderende omstandigheden tussen en binnen sectoren zullen ertoe bijdragen dat het groeipotentieel in de eurozone ten volle wordt geëxploiteerd. De vergrijzing van de bevolking maakt een soepele en effectieve economische aanpassing nog dringender. De economie van de eurozone heeft behoefte aan efficiënte product-, arbeids- en financiële markten, naast financieel en sociaal houdbare pensioen- en gezondheidsstelsels en gezonde openbare financiën om de komende demografische overgang naar een oude bevolking op te vangen.

// 3. Structurele hervormingen op de arbeids- en productmarkten en macro-economische resultaten in de EU

Groeivertraging onderstreept behoefte aan structuur-hervormingen om de groeiresultaten op middellange en lange termijn te verbeteren... // Om een economisch kader te kunnen opbouwen dat flexibel genoeg is om zich snel aan schokken aan te passen en solide genoeg om ongunstige economische ontwikkelingen op te vangen en het ontstaan van onevenwichtigheden te voorkomen, is het nodig dat het tempo van economische hervorming wordt opgevoerd. Geloofwaardige, oordeelkundige en krachtige maatregelen zullen het vertrouwen bevorderen, de veerkracht verhogen en het aanpassingsproces vergemakkelijken. Zowel op korte als op lange termijn zal de gemiddelde achterstand van de werkelijke productie op het potentieel van de economie worden verkleind. Bovendien kunnen micro-economische structurele beleidsmaatregelen in belangrijke mate bijdragen aan een snellere groei met een hoge werkgelegenheid. Doordat zij de werking van de markten verbeteren, kunnen structuurhervormingen de belemmeringen voor een volledig en efficiënt gebruik van de middelen opheffen en leiden tot een hogere en dynamische efficiëntie, waardoor het gemakkelijker wordt de algemeen aanvaarde economische en sociale doelstellingen te verwezenlijken.

...door werkgelegenheid en investeringen te stimuleren en de doelmatigheid te verhogen. // Hervormingen van de arbeids- en de productmarkten hebben een merkbaar effect op de productiviteit en de werkgelegenheid. Arbeidsmarkthervormingen geven in de eerste plaats sterkere stimulansen om tot de arbeidsmarkt toe te treden. Zij zijn erop gericht de toetredingsbelemmeringen op te heffen en de structurele werkloosheid te verminderen, alsook de productiviteit te verhogen door verbetering van kwalificaties en arbeidsvoorwaarden. In de tweede plaats maken beter functionerende arbeidsmarkten een meer doelmatige allocatie van de arbeid mogelijk, waardoor de productiviteit en de reële inkomens kunnen stijgen. Hetzelfde geldt voor de hervormingen op de productmarkten. Zij vergroten de concurrentie en verminderen de monopoliewinsten in voorheen afgeschermde sectoren, hetgeen bevorderlijk is voor de doelmatigheid en de productiviteit. Steeds meer tekenen wijzen erop dat scherpere concurrentie het tempo van technologische en organisatorische innovatie doet toenemen, alsook de variëteit en kwaliteit van goederen en diensten. Hervormingen op de productmarkten hebben ook een invloed op de werking van de arbeidsmarkt. De evenwichtswerkloosheid wordt verlaagd en de werkgelegenheid neemt toe door de vermindering van de buitensporige winsten van producenten en werknemers naarmate de marktonvolkomenheden worden weggewerkt. Bovendien zullen de prijzen en lonen beter worden afgestemd op de marktvoorwaarden en dus sneller dan in het verleden worden aangepast aan de veranderende economische omstandigheden. Dit betekent dat de cumulatieve verliezen van productie en werkgelegenheid ten gevolge van een trage aanpassing worden verkleind.

Overloopeffecten tussen landen en sectoren vragen om een breed opgevatte hervormingsstrategie. // De interacties die tussen de verschillende structurele hervormingen optreden vormen een sterk argument voor een breed opgevatte hervormingsstrategie waarbij gebruik wordt gemaakt van de synergieën die voortvloeien uit een algemene aanpak ter verbetering van de werking van de product-, kapitaal- en arbeidsmarkt. Een gezond macro-economisch beleid is de beste basis voor een snelle verwezenlijking van de voordelen van het structurele hervormingsbeleid. Een op stabiliteit gericht budgettair en monetair beleid leidt tot verlaging van de werkloosheid, vooral door vermindering van de risicopremies op de rente, waardoor de investeringen worden gestimuleerd. Een geslaagd structureel hervormingsbeleid heeft een invloed op de potentiële productie en verhoogt de snelheidsgrens voor de groei, waardoor de totale vraag kan toenemen zonder inflatoire druk. Daarom moet het structurele hervormingsbeleid op een gecoördineerde wijze ten uitvoer worden gelegd. Daar een geïsoleerd land geen versoepeling van de monetaire politiek als reactie op structurele verbeteringen mag verwachten, kan de vaart van de hervorming in de individuele landen worden afgeremd. Een brede aanpak kan de aanvankelijke, en mogelijk nadelige, aanpassingseffecten van de hervormingen beperken. Deze treden op als de economische actoren zich aanpassen aan de vermindering en herverdeling van de extra baten die door de hervorming worden beoogd en die de economie op middellange termijn ten goede zullen komen.

Hervormingen hebben werkgelegenheid en groei reeds doen toenemen... // De hervormingsinspanningen van de tweede helft van de jaren negentig hebben de werkgelegenheid doen toenemen en de EU-economie versterkt. Het ging om verlaging van de loonbelasting van bepaalde groepen, financiële steun van de werkgever aan lage lonen, meer actieve en preventieve arbeidsmarktmaatregelen en modernisering van de arbeidsorganisatie, onder meer door vergemakkelijking van deeltijdarbeid en meer flexibele arbeidscontracten. Het lijdt weinig twijfel dat deze hervormingen belangrijke resultaten hebben opgeleverd: een trendmatige toename van de participatiegraden en een vermindering van de structurele werkloosheid. De precieze bijdrage van de verschillende hervormingen is moeilijk vast te stellen, maar uit macro-economische simulaties blijkt dat dankzij de hervormingen op de arbeids- en productmarkten, samen met de waargenomen loonmatiging, in de periode 1996-2001 de potentiële productie is toegenomen met 3 à 4% in vergelijking met een scenario zonder hervormingen. Dit komt neer op een toename van de jaarlijkse groei met iets minder dan 0,5 procentpunt in een periode van zeven à acht jaar. Zonder de hervormingen en de loonmatiging zou de gemiddelde groei in de EU in de periode 1996-2001 ongeveer 2,2% hebben bedragen in plaats van de geregistreerde 2,6%. Dit komt overeen met 5à 6 miljoen minder banen in de EU, waardoor de werkloosheid 2 miljoen groter zou zijn geweest.

...maar krachtige actie is thans nodig omdat de effecten van vroegere hervormingen geleidelijk verdwijnen. // De groeistimulans die van de hervormingen uitgaat moet echter behouden blijven. Als de hervormingsinspanningen in de EU niet krachtig worden voortgezet, zal het middellangetermijngroeipad waarschijnlijk nauwelijks hoger liggen dan 2%. Om over een langere periode een hogere groei te bereiken, moeten de structuurhervormingen worden geïntensiveerd en uitgebreid overeenkomstig de agenda van Lissabon. Krachtig optreden is nodig met betrekking tot de groeiende resultatenachterstand bij de uitvoering van de aangekondigde structuurhervormingen. De huidige zwakke economische bedrijvigheid mag geen excuus zijn voor uitstel van de algemene structurele hervormingsagenda die te Lissabon werd overeengekomen en te Stockholm versterkt.

// 4. Integratie van de obligatiemarkten in de EU

Integratie van financiële markten verbetert economische resultaten door besparingen beter te kanaliseren naar investeringen. // Goed werkende financiële markten zijn van essentieel belang voor een doelmatige kanalisering van de besparingen naar de investeringen. Door financiële integratie wordt de ontwikkeling van het financieel systeem van de EU bevorderd. Dit leidt op zijn beurt tot betere economische resultaten. Een groot deel van de baten van de integratie van de financiële markten heeft te maken met schaal- en breedte-effecten. Vergroting van de breedte en het opnamevermogen van de markt leidt tot grotere doelmatigheid door verlaging van de transactiekosten en uitbreiding van de mogelijkheden tot risicodeling, waardoor de allocatie van besparingen in investeringsmogelijkheden in binnen- en buitenland wordt verbeterd. Bovendien heeft de toename van de concurrentie die het gevolg is van de marktintegratie gelijksoortige effecten via vermindering van de quasi-meeropbrengsten van de financiële tussenpersonen. Deze baten in de vorm van betere middelenallocatie leiden tot lagere kapitaalkosten voor de leningnemer en hogere opbrengsten voor de belegger.

Overheidsobligatie-markt van de eurozone is zeer geïntegreerd, maar particuliere markt heeft meer tijd nodig. // De markt van de overheidsobligaties is in de eurozone zeer geïntegreerd. Het verdwijnen van het wisselkoersrisico heeft geleid tot een scherpe neerwaartse convergentie van de rendementen in de lidstaten van de eurozone. Toch zijn er sedert 1999 nog steeds spreads van 10 tot 15 basispunten, vooral met betrekking tot Duitsland. De resterende spreads tussen de overheidsobligaties van de verschillende lidstaten zijn vooral te verklaren door institutionele en omvangfactoren. Zij hebben gedeeltelijk te maken met de benchmark-rol van de Duitse overheidsobligaties op lange termijn. Een andere reden van het voortbestaan van spreads ligt in de liquiditeitsverschillen. Lidstaten met een relatief beperkte emissieactiviteit worden geconfronteerd met een liquiditeitspremie. Kredietkwaliteitpremies spelen een beperkte rol, omdat de noteringen in de landen van de eurozone een zeer hoog peil hebben bereikt en vrij stabiel zijn sedert de invoering van de euro. Ook op de particuliere markt is de integratie toegenomen, maar trager. In de toekomst zal zij waarschijnlijk een hoger tempo aannemen onder invloed van, onder meer, de toegenomen samenwerking tussen de toezichthouders en regelgevers, het actieplan financiële diensten van de EU en een sterke tendens in de particuliere sector naar geconsolideerde marktinfrastructuur.

Historisch onderontwikkelde bedrijfsobligatiemarkt is van start gegaan. // De historisch onderontwikkelde bedrijfsobligatiesector van Europa heeft in 2001 een veelbelovende start genomen. Moeilijke marktomstandigheden en de toegenomen risicogevoeligheid van de belegger hebben deze positieve ontwikkeling overschaduwd in 2002. Verwacht wordt evenwel dat de groei van de bedrijfsobligatiemarkt weer op gang zal komen zodra het klimaat op de financiële markt verbetert. Een doelmatig beheer van de schuld op lange termijn is van groot belang voor het Europese bedrijfsleven. De traditionele emissies blijven de herfinanciering van de banken ondersteunen, maar productinnovaties, zoals door activa gegarandeerde effecten, hebben een groot expansiepotentieel, mede dankzij het concurrentieklimaat. Rechtstreekse emissies van bedrijfsobligaties vormen steeds meer een substituut voor bankleningen. Dit vermindert de afhankelijkheid van de bemiddelingsfunctie van de banken voor het kanaliseren van de besparingen naar investeringen en biedt de mogelijkheid tot verdere doelmatigheidswinsten.

// 5. Economische en financiële gevolgen van de vergrijzing van de bevolking

Vergrijzing zal groei en levensstandaard in de EU drastisch beïnvloeden. // Demografische factoren spelen een belangrijke rol in de economische vooruitzichten op middellange en lange termijn. In de komende 50 jaar zullen zich drastische veranderingen voordoen in de bevolkingsstructuur van de EU. De vergrijzing van de grote naoorlogse cohorten ("baby boom"), de lage vruchtbaarheidsgraad en de gestegen levensverwachting zullen leiden tot een afname van de beroepsbevolking en een toename van het aantal gepensioneerden. De algemene economische weerslag van deze veranderingen in de periode 2000-2050 is naar verwachting dat de potentiële groei van de EU zal terugvallen van de huidige 2 à 2,5% tot ongeveer 1,25% bij ongewijzigd beleid. Dit komt neer op een daling van de groei per hoofd met gemiddeld ongeveer 0,4% per jaar. Hetzelfde geldt voor Japan. De vooruitzichten in de VS zijn gunstiger, vooral wat betreft de potentiële groei, wegens een betere ontwikkeling van de omvang van de beroepsbevolking en de investeringsactiviteit. Deze aanhoudende verschillen in potentiële groei tussen de EU en de VS kunnen leiden tot grote veranderingen in hun relatief economisch belang in de wereld. Bij ongewijzigd beleid zal het aandeel van de EU in de wereldproductie naar verwachting afnemen van 18% tot 10% in 2050. Dat van de VS zal waarschijnlijk stijgen van 23% in 2000 tot 26% in 2050.

Groot bedrag aan besparingen voor pensioenen zal invloed hebben op binnenlandse markten en mondiale financiële stromen. // Een groeiend bedrag aan pensioenbesparingen uit de ontwikkelde wereld zal op zoek gaan naar hoge rendementen en geografische diversificatie. Deze mondiale kapitaalstromen zullen aanzienlijke gevolgen hebben voor de betalingsbalansen en de netto buitenlandse activaposities. Zij brengen aanpassingen van de reële wisselkoersen mee en zullen in de komende 50 jaar een wereldwijde afname van de rendementen met ongeveer 0,75 procentpunt tot gevolg hebben. Om overspanning op de beurzen en overinvesteringen te voorkomen, zullen de financiële markten in de EU en de wereld moeten zorgen dat de besparingen efficiënt worden gekanaliseerd naar productieve investeringen in de ontwikkelde landen en de ontwikkelingslanden. In dit verband heeft de EU er alle belang bij dat institutionele hervormingen worden aangemoedigd in de ontwikkelingslanden, waar de vergrijzing later dan in de EU een probleem zal worden. Dit opent een bijkomend kanaal voor een efficiënte allocatie van overtollige besparingen in de toekomst via de overschotten op de lopende rekening met de ontwikkelingslanden. Op dit ogenblik worden de kapitaalstromen gedomineerd door tweerichtingsstromen tussen ontwikkelde economieën met hetzelfde demografische profiel. Deze situatie zal waarschijnlijk aanhouden, tenzij de ontwikkelingslanden meer worden geïntegreerd in het mondiale financiële stelsel.

Budgettaire houdbaarheid moet worden gevrijwaard, terwijl werkgelegenheid en productiviteit worden gestimuleerd. // Om de economische last van de vergrijzing te beperken, zullen de lidstaten van de EU een reeks macro-economische en structurele maatregelen moeten uitvoeren. Voor het begrotingsbeleid heeft de EU reeds het gepaste kader: het stabiliteits- en groeipact (SGP). Gezien de aanzienlijke uitgaven die verband houden met de vergrijzing zijn sluitende begrotingen van cruciaal belang om het ontstaan van onhoudbare tekort- en schuldposities te voorkomen. De arbeidsmarkten hebben een belangrijke rol te spelen in het opvangen van de demografische ontwikkelingen. Verhoging van de participatiegraden, vermindering van de structurele werkloosheid en een geleidelijke verhoging van de effectieve pensioenleeftijd, die thans lager ligt dan 60, met ongeveer vijf jaar zoals gevraagd door de Europese Raad van Barcelona [4] zijn uiterst gewenste hervormingen. Ten slotte moet de EU ook de factorproductiviteit blijven bevorderen door structurele hervormingen om de efficiëntie van de allocatie en de flexibiliteit van de goederen-, diensten- en kapitaalmarkten te verbeteren, en tegelijkertijd zorgen voor een open en concurrerend handelsklimaat op wereldniveau.

[4] Conclusies van het voorzitterschap van de Europese Raad van Barcelona, 15-16 maart 2002, punt 32.

Gedeeltelijke verschuiving naar pensioen-voorzieningen op basis van kapitaaldekking moet vergezeld gaan van groeibevorderende, substantiële hervormingen en worden gecontroleerd met het oog op mogelijke distributie-effecten. // Een gedeeltelijke verschuiving naar pensioenvoorzieningen op basis van kapitaaldekking zou bijdragen tot de houdbaarheid van de pensioenstelsels op lange termijn, maar gezorgd moet worden dat de sociale doelstellingen van de pensioenregelingen verder worden verwezenlijkt. De gedeeltelijke verschuiving naar pensioenfondsen kan tot extra besparingen leiden en tot een aanzienlijke opbouw van financiële activa in de openbare en particuliere pensioenfondsen in de EU. Blijven groeibevorderende hervormingen uit, dan zal deze toename van de pensioenfondsen in sterke mate leiden tot bijkomende investeringen buiten de Gemeenschap. Dit betekent dat een gedeeltelijke verschuiving naar fondsen als zij op zichzelf wordt uitgevoerd en niet als onderdeel van een ruim, groeibevorderend pakket van hervormingen, weinig zal bijdragen aan de productiecapaciteit van de EU. Er is dus behoefte aan verhoging van de doeltreffendheid van de verschuiving door stimulering van de binnenlandse groei en investeringsmogelijkheden door middel van fundamentele hervormingen op de arbeid-, de product- en de kapitaalmarkten. Modelsimulaties voorspellen dat een veel groter gedeelte van de bijkomende activa van de pensioenfondsen in de EU zal worden geïnvesteerd wegens het verbeterde binnenlandse groeiklimaat, indien eerst een pakket hervormingen ter verhoging van de participatiegraden en verlenging van de actieve leeftijd wordt ingevoerd.

// 6. Reële en nominale convergentie in de toetredingslanden: enkele belangrijke vraagstukken

EU-15 wordt EU-25. Proces van economische convergentie is van cruciaal belang. // Op aanbeveling van de Europese Commissie heeft de Europese Raad van Brussel het groene licht gegeven voor de onderhandelingen over de uitbreiding van de EU midden 2004 met tien nieuwe lidstaten. De meeste nieuwe lidstaten hebben ruim tien jaar gewerkt aan hun overgang van een centraal geplande economie naar een markteconomie. De beginfase van dit proces heeft veel gekost aan productie- en inkomensverliezen. In de loop van de jaren negentig is de groei in alle toekomstige lidstaten weer positief geworden. Macro-economische stabilisatie heeft een belangrijke rol gespeeld in de transitielanden om de economische ommekeer tot stand te brengen. Alle kandidaat-lidstaten hebben indrukwekkende vorderingen gemaakt op het gebied van de nominale convergentie. Zo is de inflatie in alle landen van twee en zelfs drie cijfers aan het begin van de jaren negentig teruggedrongen tot een niveau van slechts één cijfer. Het reële convergentieproces van het BBP per hoofd is echter veel trager verlopen.

Volledige convergentie zal tijd vergen. // Het convergentieproces zal tijd vergen, want het gemiddelde inkomen per hoofd in de kandidaat-lidstaten bedroeg in 2001 slechts 40% van het EU-gemiddelde. In enkele landen is het inkomensniveau pas onlangs hoger komen te liggen dan vóór de dramatische achteruitgang die zich heeft voorgedaan na de eerste transitieschok. Als de huidige groeipercentages worden geëxtrapoleerd, zal het eerder decennia dan jaren vergen om op het gemiddelde inkomensniveau van de EU te geraken. Na de toetreding mag een versnelling van het reële convergentieproces worden verwacht. De kapitaalstromen naar deze landen zullen aanzienlijk toenemen mits aan de voorwaarden voor de verwachte hoge reële rendementen wordt voldaan. Dit kan leiden tot een continue en snelle modernisering en verbetering van het productieapparaat en de infrastructuur. Om ten volle van het potentieel van het EU-lidmaatschap te kunnen genieten, moeten de voorwaarden, onder meer op communautair niveau, worden vastgesteld die de kandidaat-lidstaten in staat moeten stellen om het reële convergentieproces goed aan te pakken. Sinds hun toetredingsaanvraag hebben zij een groot deel van de vereiste hervormingen uitgevoerd door de overname van het "acquis".

Verschillen tussen de landen zijn groot en beïnvloeden het tempo van reële convergentie en de aard van de aanpassing. // De economieën van de toekomstige lidstaten bevinden zich in een zeer uiteenlopende situatie wat betreft de stand van reële convergentie. Dit geldt duidelijk voor de totale productie en de arbeidsproductiviteit. De verschillende stadia van het convergentieproces zijn zelfs nog opvallender in hun structurele transformatie en patroon van integratie in de EU-economie, met name wat betreft de inter-Europese handelsstructuren. Deze diversiteit zal ongetwijfeld gevolgen hebben voor de wijze waarop zij het hoofd zullen bieden aan de bijkomende aanpassingen die het gevolg zijn van het toetredingsproces en de snelheid van de inhaalbeweging. De technologisch meer gevorderde bedrijfstakken vertonen een relatief snelle inhaalbeweging en een dynamisch patroon van integratie in de Europese arbeidsverdeling. Andere zitten nog vast is een vrij traditioneel patroon van handel en industriële specialisatie dat het hen moeilijk maakt hun positie te verbeteren.

Ontwikkeling van wisselkoersregimes tijdens de overgang is een belangrijk probleem. // Als gevolg van de uitbreidingsstrategie willen alle kandidaat-lidstaten, ondanks hun diversiteit, uiteindelijk de euro invoeren. Daar de euro wisselkoersstabiliteit, prijsstabiliteit en een laag rentepeil heeft gebracht, willen de meeste nieuwe lidstaten zo spoedig mogelijk toetreden tot de eurozone. Zolang de micro- en macro-economische voorwaarden nog niet volledig aan de eisen van de monetaire unie zijn aangepast, brengt dit echter belangrijke risico's mee wat betreft de overgang naar het lidmaatschap van de eurozone, de macro-economische ontwikkelingen daarna en de inhaalbeweging en het convergentieproces in het algemeen. In de aanloop naar het lidmaatschap van de eurozone vormt de ontwikkeling van de wisselkoersregimes een belangrijk probleem. Er zijn allerhande regimes, met strakke regelingen in de vorm van "currency boards" aan de ene kant (Estland, Litouwen, Bulgarije), relatief vrij zwevende wisselkoersen aan de andere kant (Tsjechië, Polen en Hongarije), en een aantal landen hanteert een zekere koersflexibiliteit tussen deze twee extremen. De verschillen tussen de wisselkoersregimes hebben voor een deel te maken met de uiteenlopende aanpak van de transitie door deze landen, maar ook met achterliggende verschillen in hun reële economie.

Aanhoudende inflatieverschillen bevorderen wisselkoersflexibiliteit... // De aanhoudende inflatieverschillen kunnen een risico vormen voor de vaste wisselkoersstelsels. Over het algemeen ligt de inflatie in de kandidaat-lidstaten nog hoger dan in de meeste huidige lidstaten. De inflatieverschillen tussen de kandidaat-lidstaten en de lidstaten van de EU zijn wellicht een evenwichtsverschijnsel dat verband houdt met het lagere prijspeil in de kandidaat-lidstaten en het inhaalproces zelf. Sneller groeiende landen ondervinden meestal een hogere inflatie (door het zogenaamde Balassa-Samuelson-effect) zonder achteruitgang van hun kostenconcurrentievermogen. De omvang van dit effect varieert sterk, want het is moeilijk het te scheiden van de inflatie-effecten die het gevolg zijn van de overgang van een planeconomie waarin de overheid de prijzen vaststelt naar een markteconomie. Het heeft echter onbetwistbaar een weerslag op de inflatie tijdens het inhaalproces. Een sterk Balassa-Samuelson-effect vormt een argument voor behoud van enige flexibiliteit van de wisselkoersen in de periode na de toetreding. In dat geval kan een nominale appreciatie van de wisselkoers en een op de eisen van het land afgestemd rentepeil het risico van oververhitting van de binnenlandse economie, die het inhaalproces ernstig zou verstoren, beperken.

...terwijl bij invoering van de euro de transactiekosten en de wisselkoersrisico's verdwijnen en de convergentie wordt gestimuleerd. // Een belangrijk voordeel van een vroege invoering van de euro zou zijn dat de transactiekosten verdwijnen die verband houden met de handhaving van een afzonderlijke munteenheid en dat het rentepeil daalt door het verdwijnen van het wisselkoersrisico. Dit zou de hoognodige bijkomende investeringen aantrekken die het reële convergentieproces zouden bevorderen. Soms wordt aangevoerd dat de kosten van de handhaving van een vaste wisselkoers relatief gering kunnen zijn voor kleine en open economieën, waar de monetaire politiek een inherent moeilijke opdracht vormt.

Wisselkoersbeleid dient zich per land te ontwikkelen. // De argumenten voor en tegen een vroege deelname moeten zorgvuldig per land worden afgewogen. De ontwikkeling zal afhankelijk zijn van de positie van het land in het transitieproces, zijn omvang, de voortgang van de hervormingen van de product-, arbeids-, en kapitaalmarkt en de budgettaire uitdagingen waarmee het wordt geconfronteerd. Invoering van de euro is geen doel op zichzelf. Uiteindelijk doel is een volledige en succesvolle economische integratie. De betrokken bepalingen van het Verdrag blijven hoe dan ook van toepassing.