Speciaal verslag EU-beleidsinitiatieven en 
financiële steun voor de 
integratie van de Roma: 
het afgelopen decennium 
is er aanzienlijke 
vooruitgang geboekt, 
maar ter plaatse zijn extra 
inspanningen nodigNL 2016  nr. 14
EUROPESE
REKENKAME R

EUROPESE REKENKAMER  
12, rue Alcide De Gasperi  
1615 Luxemburg  
LUXEMBURG
Tel. +352 4398-1
Inlichtingen:  eca.europa.eu/nl/Pages/ContactForm.aspx
Website:  eca.europa.eu
Twitter: @EUAuditorsECA
Meer gegevens over de Europese Unie vindt u op internet via de Europaserver ( http://europa.eu ).
Luxemburg: Bureau voor publicaties van de Europese Unie, 2016
Print ISBN 978-92-872-5340-8 ISSN 1831-0915 doi:10.2865/432274 QJ-AB-16-018-NL-C
PDF ISBN 978-92-872-5284-5 ISSN 1977-575X doi:10.2865/545541 QJ-AB-16-018-NL-N
EPUB ISBN 978-92-872-5315-6 ISSN 1977-575X doi:10.2865/374528 QJ-AB-16-018-NL-E
© Europese Unie, 2016
Overneming met bronvermelding toegestaan.
Printed in Luxembourg
EU-beleidsinitiatieven en 
financiële steun voor de 
integratie van de Roma:  
het afgelopen decennium 
is er aanzienlijke 
vooruitgang geboekt, 
maar ter plaatse zijn extra 
inspanningen nodig
(uitgebracht krachtens artikel 287, lid 4, tweede alinea, VWEU)Speciaal verslagNL 2016  nr. 14
02
 Controleteam
In de speciale verslagen van de ERK worden de resultaten van haar doelmatigheidscontroles en nalevingsgerichte 
con troles van specifieke begrotingsterreinen of beheersthema’s uiteengezet. Bij haar selectie en opzet van deze con -
troletaken zorgt de ERK ervoor dat deze een maximale impact hebben door rekening te houden met de risico’s voor de 
doelmatigheid of de naleving, de omvang van de betrokken inkomsten of uitgaven, de verwachte ontwikkelingen en de 
politieke en publieke belangstelling.
Deze doelmatigheidscontrole werd verricht door controlekamer II, die onder leiding staat van ERK-lid Henri Grethen en 
gespecialiseerd is in de uitgaventerreinen structuurbeleid, vervoer en energie. De controle werd geleid door het rap -
porterende ERK-lid Henri Grethen, ondersteund door zijn kabinetschef, Marc Hostert; het kerncontroleteam bestond uit 
Emmanuel Rauch, hoofdmanager, Naiara Zabala Eguiraun, Aino Nyholm en Zhivka Kalaydzhieva, controleurs. Taalkundige 
ondersteuning werd verleend door Richard Moore.
03
 Inhoud
Paragraaf
 Verklarende woordenlijst
I-VII  Samenvatting
1-14  Inleiding
1-3 De Romabevolking
4-8 Wettelijk en beleidskader
9-12  Op welke wijze biedt de EU financiële steun aan maatregelen voor de integratie van de Roma?
13-14  De rol van andere Europese en internationale organisaties met betrekking tot de integratie van de 
Roma
15-26  Reikwijdte en doelstellingen van de controle
27-120  Opmerkingen
27-56  Er is vooruitgang geboekt op het vlak van strategieën op EU- en lidstaatniveau, maar de meeste 
verbeteringen kwamen te laat om van invloed te kunnen zijn op de programmeringsperiode 
2007-2013
29-40  Het EU-beleidsinitiatief inzake de integratie van de Roma werd overeengekomen in 2011, na de 
uitbreidingen van de EU in 2004 en 2007
41-56  Voortgang op lidstaatniveau: nationale strategieën voor integratie van de Roma waren goedgekeurd, maar 
enkele tekortkomingen bleven bestaan
57-94  Op het gebied van het cohesiebeleid was er in de periode 2014-2020, vergeleken met de periode 
2007-2013, meer aandacht voor maatregelen inzake de integratie van de Roma
59-65  Ondanks het feit dat de integratie van de Roma in het rechtskader voor 2007-2013 niet wordt genoemd, 
verwezen de geselecteerde lidstaten in hun OP’s naar de integratie van de Roma
66-83  Grotere aandacht voor Romakwesties op EU-niveau bleek uit het ESIF-kader voor 2014-2020
84-94  De gedurende de programmeringsperiode 2007-2013 beschikbare monitoringinstrumenten op OP-niveau 
waren ongeschikt voor het meten van de resultaten van maatregelen voor de integratie van de Roma
04 Inhoud 
95-120  De meeste projecten werden uitgevoerd zoals gepland, maar de criteria voor „beste praktijken” 
die bijdragen tot een succesvolle integratie van de Roma werden niet altijd toegepast en de 
monitoring van de projectprestaties was moeilijk
96-100  Alle onderzochte projecten voldeden aan de OP-doelstellingen, maar de selectieprocedures waren niet 
specifiek gericht op het selecteren van projecten met betrekking tot de integratie van de Roma
101-102  Projecten werden over het algemeen uitgevoerd volgens plan
103-115  Aanwijzingen dat meer aandacht voor Romaspecifieke criteria, zoals de gemeenschappelijke 
basisbeginselen (GBB’s) inzake de integratie van de Roma, een positieve invloed heeft gehad op de 
prestaties van projecten
116 -120  De beoordeling van de resultaten voor de periode 2007-2013 werd bemoeilijkt door problemen bij het 
verzamelen van informatie over de Romabevolking
121-133  Conclusies en aanbevelingen
 Bijlage I  — Onderzochte operationele programma’s
 Bijlage II  — Bestuursorganen van de structuurfondsen in de bezochte lidstaten
 Bijlage III — Gemeenschappelijke basisbeginselen (GBB’s) inzake de integratie van de Roma
 Antwoorden van de Commissie
05
 Verklarende woordenlijst
Beheersautoriteit : Een beheersautoriteit is een nationale, regionale of plaatselijke overheid (of enig ander publiek- 
of privaatrechtelijk lichaam) die door een lidstaat is aangewezen om een operationeel programma te beheren. 
Tot haar taken behoren het selecteren van projecten die gefinancierd moeten worden, het toezicht houden op de 
uitvoering van projecten en het verslag uitbrengen aan de Commissie over de financiële aspecten en de behaalde 
resultaten.
Bemiddelende instantie : Een bemiddelende instantie is elke publiek- of privaatrechtelijke instantie of dienst die 
handelt onder de verantwoordelijkheid van een beheersautoriteit of die namens een dergelijke autoriteit taken 
verricht ten behoeve van begunstigden die acties uitvoeren.
Discriminatie : Richtlijn nr. 2000/43 definieert twee soorten discriminatie:
 ο Directe discriminatie  doet zich voor wanneer iemand op grond van ras of etnische afstamming ongunstiger 
wordt behandeld dan een ander in een vergelijkbare situatie wordt, is of zou worden behandeld.
 ο Indirecte discriminatie  doet zich voor wanneer een ogenschijnlijk neutrale bepaling, maatstaf of handelwijze 
personen van een bepaald ras of een bepaalde etnische afstamming in vergelijking met andere personen 
bijzonder benadeelt, tenzij die bepaling, maatstaf of handelwijze objectief wordt gerechtvaardigd door een 
legitiem doel en de middelen voor het bereiken van dat doel passend en noodzakelijk zijn.
Europees fonds voor regionale ontwikkeling (EFRO) : Het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling 
(EFRO) moet de economische en sociale cohesie binnen de Europese Unie versterken door het corrigeren van de 
grootste regionale onevenwichtigheden door middel van financiële steun voor het creëren van infrastructuur en 
productieve investeringen ter bevordering van de werkgelegenheid, vooral in ondernemingen.
Europees Sociaal Fonds (ESF) : Het Europees Sociaal Fonds (ESF) beoogt de economische en sociale cohesie 
binnen de Europese Unie te versterken door werkgelegenheids- en arbeidskansen te verbeteren (voornamelijk door 
middel van opleidingsmaatregelen), een hoog werkgelegenheidsniveau te bevorderen en meer en betere banen te 
scheppen.
Europese structuur- en investeringsfondsen (ESIF) : De Europese structuur- en investeringsfondsen (ESIF) zijn de 
middelen waarmee de Unie de verschillen tussen de ontwikkelingsniveaus van de verschillende regio’s verkleint en 
minder ontwikkelde regio’s helpt om hun achterstand in te halen. Op basis van artikel 174 VWEU dragen zij bij tot 
het streven om de economische, sociale en territoriale samenhang te versterken.
Ex-antevoorwaarden (EAV) : Ex-antevoorwaarden (EAV) zijn criteria die zijn vastgesteld in 
partnerschapsovereenkomsten en worden gezien als noodzakelijke voorwaarden voor de doeltreffende en 
doelmatige besteding van steun van de Unie waarop deze partnerschapsovereenkomsten betrekking hebben. Bij 
de opstelling van OP’s voor het EFRO, het Cohesiefonds en het ESF voor de programmeringsperiode 2014-2020 
moeten de lidstaten beoordelen of er aan deze voorwaarden wordt voldaan. Is dat niet het geval, dan moeten er 
actieplannen worden opgesteld om te zorgen dat er uiterlijk op 31 december 2016 aan is voldaan.
Gemeenschappelijk basisbeginsel (GBB) : De gemeenschappelijke basisbeginselen (GBB’s) zijn een reeks van 
tien criteria ter waarborging van het succes van initiatieven inzake de integratie van de Roma. Deze beginselen 
werden besproken tijdens de eerste bijeenkomst van het Europees platform voor de integratie van de Roma te 
Praag in 2009. Zij werden vervolgens opgenomen in een bijlage bij de conclusies van een vergadering van de Raad 
Werkgelegenheid, Sociaal Beleid, Volksgezondheid en Consumentenzaken op 8 juni 2009.
Institutionele discriminatie : Discriminatie die is doorgedrongen in de organisatorische structuren en procedures.
06 Verklarende woordenlijst 
Landspecifieke aanbevelingen (LSA) : Landspecifieke aanbevelingen (LSA’s) zijn aanbevelingen in verband met 
structurele uitdagingen die moeten worden aangepakt door middel van meerjarige investeringen die rechtstreeks 
onder het toepassingsgebied van de ESI-fondsen vallen, zoals uiteengezet in de fondsspecifieke verordeningen. 
Zij worden goedgekeurd door de Commissie in overeenstemming met de artikelen 121, lid 2, en 148, lid 4 van het 
Verdrag betreffende de Europese Unie (VWEU).
Nationaal Romacontactpunt (NRCP) : Het nationaal Romacontactpunt is een nationale instantie die belast is met 
de coördinatie van de ontwikkeling en uitvoering van de nationale strategie voor de integratie van de Roma/het 
pakket van geïntegreerde beleidsmaatregelen.
Nationale strategie voor de integratie van de Roma (NSIR) : Elke lidstaat met een Romabevolkingsgroep 
werd door de Commissie verzocht om voor de periode 2011-2020 een nationale strategie voor de integratie 
van de Roma (NSIR) op te stellen, of, als er reeds een strategie bestond, om deze aan te passen om te voldoen 
aan de EU-doelstellingen voor de integratie van de Roma, met gerichte acties en voldoende (nationale, EU- en 
andere) financiering om die uit te voeren. Deze strategieën moeten ook oplossingen aanreiken om de huidige 
belemmeringen voor een doeltreffender inzet van de EU-middelen weg te nemen en om de basis te leggen voor 
een solide monitoringmechanisme om concrete resultaten voor de Roma te waarborgen. Sommige lidstaten 
hebben geen NSIR als zodanig, maar wel een „reeks geïntegreerde maatregelen”.
Niet-gouvernementele organisatie (ngo) : De term niet-gouvernementele organisatie (ngo) wordt gebruikt om te 
verwijzen naar een reeks verschillende organisaties die gewoonlijk de volgende kenmerken gemeen hebben:
 ο Zij worden opgericht zonder winstoogmerk. Hoewel zij wel betaalde werknemers kunnen hebben en 
inkomstengenererende activiteiten kunnen verrichten, keren zij geen winst uit aan leden.
 ο Zij zijn groepen vrijwillige burgers.
 ο Zij moeten een zekere officiële of institutionele status hebben (zij moeten bijvoorbeeld over statuten of een 
reglement beschikken waarin hun taak, doelstellingen en werkterrein worden omschreven) aangezien zij 
verantwoording moeten afleggen aan hun leden en donoren.
 ο Zij zijn onafhankelijk, in het bijzonder ten opzichte van regeringen, overheidsinstanties, politieke partijen en 
commerciële organisaties.
Operationeel programma (OP) : In een operationeel programma (OP) worden de prioriteiten en specifieke 
doelstellingen van een lidstaat uiteengezet evenals de wijze waarop de EU-financiering (EU- en nationale overheids- 
en particuliere cofinanciering) gedurende een bepaalde periode (doorgaans zeven jaar) zal worden gebruikt om 
projecten te financieren. Deze projecten moeten bijdragen tot de verwezenlijking van een aantal doelstellingen 
op het niveau van de prioritaire assen van het OP . OP’s zijn er voor elk van de fondsen op het gebied van cohesie 
(d.w.z. EFRO, Cohesiefonds en ESF). Een OP wordt opgesteld door de lidstaat en dient door de Commissie te zijn 
goedgekeurd voordat er betalingen uit de EU-begroting kunnen worden verricht. OP’s kunnen alleen worden 
gewijzigd tijdens de betreffende periode indien beide partijen daarmee akkoord gaan.
Output : Hetgeen wordt geproduceerd of bereikt is met de middelen die aan een actie zijn toegewezen (bijv. 
aan landbouwers toegewezen subsidies, opleidingscursussen voor werklozen, aanleg van een weg in een 
ontwikkelingsland).
Resultaat : Onmiddellijke veranderingen die de directe doelgroep ondervindt na deelname aan een actie (bijv. 
betere toegankelijkheid van een gebied door de aanleg van een weg, stagiairs die een baan hebben gevonden).
07 Verklarende woordenlijst 
Segregatie/desegregatie :
 ο Segregatie  wordt veroorzaakt door een aantal factoren, waaronder discriminerende maatregelen, 
economische en demografische mechanismen. Segregatie wordt gekenmerkt door de fysieke en sociale 
scheiding van de leden van een gemarginaliseerde groep van leden van niet-gemarginaliseerde groepen en 
ongelijke toegang tot reguliere, inclusieve en kwalitatief hoogwaardige diensten.
 ο Desegregatie  is actie om een eind te maken aan segregatie. Desegregatiemaatregelen moeten de 
voorwaarden scheppen voor gelijke toegang tot kwalitatief hoogwaardige diensten, waaronder onderwijs, 
huisvesting, de arbeidsmarkt, gezondheidszorg en andere relevante sectoren.
Sociale integratie : Het proces van het verbeteren van de voorwaarden voor individuen en groepen om deel te 
nemen aan de samenleving.
Sociale integratie beoogt arme en gemarginaliseerde mensen in staat stellen te profiteren van snel groeiende 
mondiale kansen. Dit proces zorgt ervoor dat mensen inspraak hebben in beslissingen die hun leven beïnvloeden 
en dat zij gelijke toegang hebben tot markten, diensten en politieke, sociale en fysieke ruimten.
08
 Samenvatting
I
De Roma in Europa zijn gediscrimineerd sinds zij vele eeuwen geleden aankwamen op het grondgebied van de 
huidige Europese Unie. Tegenwoordig is de Romabevolking, die naar schatting 6,2 miljoen mensen telt, de grootste 
etnische minderheid in de EU en zij wordt grotendeels gemarginaliseerd. In de lidstaten waar de concentratie van 
de Romabevolking het grootst is, vertegenwoordigen de Roma 15 à 20 % van de scholieren en de nieuwkomers op 
de arbeidsmarkt.
II
Het grootste deel van de financiële steun van de EU voor maatregelen voor de sociale integratie in het algemeen, 
met inbegrip van maatregelen ter bevordering van de integratie van de Roma, wordt verleend uit het Europees 
Fonds voor regionale ontwikkeling (EFRO) en het Europees Sociaal Fonds (ESF). Er is niet geregistreerd welk bedrag 
naar initiatieven gaat die specifiek zijn gericht op de integratie van Roma. Blijkens de planningdocumenten van de 
lidstaten is er echter voor de programmeringsperiode 2014-2020 ongeveer 1,5  miljard  euro uitgetrokken voor de 
sociaaleconomische integratie van gemarginaliseerde gemeenschappen zoals de Roma. Soortgelijke indicatieve 
cijfers zijn niet beschikbaar voor 2007-2013.
III
Bij onze controle hebben wij beoordeeld of de EU-beleidsinitiatieven en financiële steun via het EFRO en het ESF 
daadwerkelijk hebben bijgedragen tot de integratie van de Roma. We hebben in het bijzonder onderzocht of:
— de EU- en de nationale Romastrategieën in elke programmaperiode een doeltreffend gebruik van het EFRO en 
het ESF hebben bevorderd ten behoeve van maatregelen voor de integratie van de Roma;
— de kaders voor het EFRO en het ESF voor elke programmaperiode zo waren ontworpen dat de maatregelen voor 
de integratie van de Roma daarmee doeltreffend konden worden ondersteund, en
— projecten die in de programmeringsperiode 2007-2013 werden uitgevoerd in het kader van het EFRO en het ESF, 
op doeltreffende wijze hebben bijgedragen tot de integratie van de Roma.
De controlewerkzaamheden werden uitgevoerd bij de Commissie en in vier lidstaten (Bulgarije, Spanje, Hongarije 
en Roemenië) en hadden betrekking op de periode 2007-2015.
09 Samenvatting 
IV
Wij hebben vastgesteld dat de Commissie aanzienlijke vooruitgang heeft geboekt bij het formuleren van EU-be -
leidsinitiatieven ter bevordering van de integratie van de Roma, en dat in 2012 alle bezochte lidstaten een natio -
nale strategie voor de integratie van de Roma (NSIR) hadden ontwikkeld, maar dat dit te laat was om van invloed 
te kunnen zijn op het ontwerp van de operationele programma’s (OP’s) van het EFRO en het ESF en op de selectie 
van projecten tijdens de programmeringsperiode 2007-2013. Met betrekking tot deze NSIR’s bestaat nog een aantal 
tekortkomingen. Ten eerste is in de nationale strategieën niet aangegeven hoeveel financiering er nodig is voor het 
uitvoeren van de voorgestelde maatregelen voor de integratie van de Roma. Daarin ontbreekt tevens het bedrag 
dat voor dergelijke maatregelen beschikbaar is in de nationale begroting en, via het EFRO en het ESF, in de EU-be -
groting. In de tweede plaats is er onvoldoende aandacht geschonken aan de bestrijding van discriminatie en zigeu -
nerhaat. Ten derde werd er bij het opstellen van de NSIR’s in de geselecteerde lidstaten niet altijd rekening gehou -
den met de noodzaak van actieve deelname van maatschappelijke organisaties, met name vertegenwoordigers van 
de Romagemeenschap zelf. Tot slot werd de rol van de nationale Romacontactpunten (NRCP’s), die waren opgericht 
voor de coördinatie van de ontwikkeling en de uitvoering van de NSIR’s, soms ondermijnd door een wanverhouding 
tussen middelen en verantwoordelijkheden.
V
Voor de periode 2014-2020 is een aantal verbeteringen geconstateerd: zo wordt de integratie van de Roma expliciet 
genoemd in de verordening inzake de Europese structuur- en investeringsfondsen (ESIF) en is de specifieke finan -
cieringsprioriteit ingevoerd. Bovendien zijn lidstaten met landspecifieke aanbevelingen (LSA’s) met betrekking tot 
de integratie van de Roma verplicht om middelen uit te trekken ter bevordering daarvan. Wij zijn echter van mening 
dat er zowel bij de Commissie als op het niveau van de lidstaten extra inspanningen nodig zijn om ervoor te zorgen 
dat deze wijzigingen zullen resulteren in projecten die een grotere bijdrage leveren tot de integratie van de Roma 
ter plaatse.
VI
Met de meeste van de tijdens onze controle onderzochte EFRO- en ESF-projecten waren de algemene doelstellin -
gen behaald, maar deze doelstellingen hadden vaak niet specifiek betrekking op de Roma. Ook hebben wij gecon -
cludeerd dat projecten die waren geselecteerd en uitgevoerd in overeenstemming met de door de Raad vastge -
stelde criteria voor „beste praktijken”, de zogeheten gemeenschappelijke basisbeginselen (GBB) inzake de integratie 
van de Roma, meer kans maakten om op doeltreffende wijze bij te dragen tot de integratie van de Romabevolking. 
Bovendien hebben wij geconstateerd dat het lastig is om de vorderingen van de projecten voor de integratie van 
de Roma te monitoren, met name vanwege tekortkomingen in verband met de beschikbaarheid en de kwaliteit van 
de gegevens voor de Romadeelnemers. Het gebrek aan alomvattende en deugdelijke gegevens is een probleem, 
niet alleen met betrekking tot projecten, maar ook voor de beleidsvorming op EU- en nationaal niveau. Als er niet 
snel maatregelen worden genomen, zal de situatie gedurende de periode 2014-2020 niet veranderen.
10 Samenvatting 
VII
In dit verslag doen wij de volgende aanbevelingen:
Aanbeveling 1
Wanneer de lidstaten hun NSIR’s herzien of wijzigen, moeten zij:
a) vermelden hoeveel financiering nodig is om de in de strategie voorgestelde maatregelen voor de integratie 
van de Roma uit te voeren. In de NSIR’s moet voor deze maatregelen worden aangegeven welke financiering 
beschikbaar is uit de nationale begroting en, via het EFRO en het ESF, uit de EU-begroting. De lidstaten moeten 
zich er ook formeel toe verbinden om te waarborgen dat inspanningen voor de uitvoering van maatregelen ten 
behoeve van de integratie van de Roma niet in gevaar worden gebracht door een verandering op korte termijn 
in de politieke prioriteiten;
b) daarin indicatoren en streefwaarden opnemen voor de bestrijding van discriminatie of, meer specifiek, zigeu -
nerhaat. Tijdens de programmeringsperiode 2014-2020 moet bij de opzet van maatregelen voor de bevordering 
van de integratie van gemarginaliseerde Romagemeenschappen binnen het ESIF-kader ook rekening worden 
gehouden met deze indicatoren, overeenkomstig de vereisten van de richtlijn rassengelijkheid;
c) ervoor zorgen dat maatschappelijke organisaties, waaronder Romavertegenwoordigers, systematisch worden 
geraadpleegd over en betrokken bij de maatregelen voor de integratie van de Roma die worden gepland en 
uitgevoerd;
d) nader omschrijven welke rol de NRCP’s spelen met betrekking tot de NSIR’s en erop toezien dat de bevoegdhe -
den en verantwoordelijkheden van de NRCP’s worden afgestemd op de middelen die daaraan ter beschikking 
worden gesteld.
Aanbeveling 2
a) De Commissie moet er bij de herziening van de betreffende operationele programma’s voor zorgen dat de 
maatregelen die worden uitgevoerd in het kader van de ESIF een inclusief karakter hebben en bepalingen 
bevatten die gericht zijn op de bestrijding van segregatie. Segregerende praktijken moeten duidelijk worden 
omschreven en uitdrukkelijk worden uitgesloten van financiering in het kader van het ESIF-kader (en niet alleen 
worden vermeld in de overwegingen), waarbij bijzondere aandacht moet worden besteed aan onderwijs en 
huisvestingsprojecten. Dit zou bijdragen tot een betere koppeling tussen de LSA’s en het gebruik van de ESIF.
b) Tijdens de vergaderingen van het OP-toezichtcomité moet de Commissie volledig gebruikmaken van de infor -
matie uit de verslagen die de lidstaten moeten aanleveren in het kader van de aanbeveling van de Raad uit 2016 
betreffende de doeltreffende maatregelen voor de integratie van de Roma, alsook van de uit die informatie 
voortvloeiende bevindingen. Zodoende moeten de in de verslagen geconstateerde tekortkomingen worden 
verholpen met behulp van de ESIF-fondsen en/of fondsen van de lidstaten (bijv. door de overheveling van mid -
delen naar gebieden waarop tekortkomingen zijn geconstateerd).
11 Samenvatting 
Aanbeveling 3
Wanneer de lidstaten oproepen doen tot het indienen van voorstellen en bij de selectie van projecten dienen zij 
de criteria voor „beste praktijken” voor de integratie van de Roma te hanteren (zoals de tien GBB’s van de Raad). 
In voorkomend geval moeten oproepen worden georganiseerd voor de selectie van langlopende projecten ten 
gunste van gemarginaliseerde Romagemeenschappen. Tot slot moet de toewijzing van ESIF-financiering, waar 
mogelijk, afhankelijk worden gemaakt van de duurzaamheid van de projecten; deze krijgen geen verdere EU-finan -
ciering nadat ze zijn voltooid. Deze aspecten moeten ook worden bekeken wanneer de operationele programma’s 
2014-2020 worden gewijzigd.
Aanbeveling 4
De Commissie moet er in de volgende programmeringsperiode of bij de herziening van de operationele program -
ma’s voor zorgen dat de doelstellingen voor integratie van de Roma die zijn opgenomen in de NSIR’s, waar van toe -
passing, worden weerspiegeld in het ESIF-kader op alle operationele niveaus. In dit verband moet zij ervoor zorgen 
dat gegevens op betrouwbare wijze worden verzameld, zodat de vorderingen van de afzonderlijke projecten en op 
alle niveaus van de administratie kunnen worden gemonitord en geëvalueerd.
Aanbeveling 5
De lidstaten moeten, waar van toepassing, de gemeenschappelijke output- en resultaatindicatoren die zijn 
omschreven in de ESIF-wetgeving aanvullen met Romaspecifieke indicatoren. Deze indicatoren moeten worden 
afgestemd op die welke zijn gespecificeerd in de NSIR’s en zij moeten vervolgens worden gebruikt voor de monito -
ring van de operationele programma’s voor de periode 2014-2020. Zij kunnen worden gebaseerd op de indicatoren 
die in 2016 zijn ontwikkeld door het Bureau voor de grondrechten.
Aanbeveling 6
Met het oog op de voorbereidingen voor de komende programmaperiode moeten de lidstaten overwegen om 
samen op te treden om te proberen te zorgen voor rechtszekerheid over het gebruik van het ESF voor de financie -
ring van maatregelen op het gebied van sociale integratie, los van een eventuele koppeling met werkgelegenheid. 
Het wegnemen van de rechtsonzekerheid zou de lidstaten in staat stellen ten volle gebruik te maken van het ESF 
ten behoeve van de sociale integratie, met inbegrip van maatregelen ter bestrijding van discriminatie.
Aanbeveling 7
De Commissie moet overwegen om wijzigingen in de ESIF-wetgeving voor te stellen om er, vanaf de programmape -
riode die begint in 2020, voor te zorgen dat er bij de verdeling van de middelen over de verschillende lidstaten reke -
ning wordt gehouden met specifieke indicatoren voor sociale integratie, en met name het aandeel in de bevolking 
van gemarginaliseerde groepen zoals de Roma. Zij moet ervoor zorgen dat eventuele aanvullende ESF-middelen die 
als gevolg van deze wijziging beschikbaar worden gesteld aan de lidstaten, specifiek worden geoormerkt voor de 
ondersteuning van gemarginaliseerde gemeenschappen.
Aanbeveling 8
a) De Commissie moet, in overeenstemming met de nationale juridische kaders en de EU-wetgeving, met inbegrip 
van mogelijke afwijkingen daarvan, samen met de lidstaten een gemeenschappelijke methodologie ontwikke -
len waarmee relevante gegevens kunnen worden verkregen over de Romabevolking om hun sociale integratie 
te monitoren. Dit moet uiterlijk bij de voorbereiding van de volgende programmaperiode gebeuren.
b) De Commissie moet, in overeenstemming met de nationale juridische kaders en EU-wetgeving, met inbegrip 
van mogelijke afwijkingen daarop, de lidstaten aanmoedigen om binnen de komende twee jaar op alomvatten -
de wijze statistische gegevens over etniciteit te verzamelen. Eurostat zou relevante vragen kunnen opnemen in 
enquêtes, zoals de arbeidskrachtenenquête en de EU-statistiek van inkomens en levensomstandigheden.
12
 Inleiding
De Romabevolking
01 
De Roma in Europa stammen af van groepen die het Indiase subcontinent onge -
veer 1 000 jaar geleden verlieten en in de 14e eeuw voor het eerst aankwamen 
op het grondgebied van de huidige Europese Unie. In het jaar 1450 hadden de 
Roma zich in bijna heel Europa gevestigd. In Midden-Europa was toen al sprake 
van de eerste deportaties en uitzettingen van Roma. De term „Roma” verwijst 
naar verschillende groepen (zie tekstvak 1 ) die bepaalde culturele kenmerken 
gemeen hebben, alsook een geschiedenis van voortdurende marginalisering in 
de Europese samenlevingen.
Wat verstaan wij onder „Roma”?
Volgens de Raad van Europa1 verwijst de term „Roma” naar de Roma, Sinti, Kalé en aanverwante groepen in 
Europa, met inbegrip van Reizigers en de oostelijke groepen (Dom en Lom), en dekt deze de grote verschei -
denheid van betrokken groepen af, met inbegrip van personen die zichzelf identificeren als zigeuners.
Hoewel de culturele en etnische identiteit van deze groepen niet homogeen is, hebben wij uit praktische 
overwegingen de term „Roma” gebruikt om naar al die groepen te verwijzen.
1 Raad van Europa, „Descriptive Glossary of terms relating to Roma issues”, 2012.Tekstvak 1
02 
Tegenwoordig vormt de Romabevolking de grootste etnische minderheid in Eu -
ropa. De ramingen van de omvang van de gemeenschap variëren sterk, namelijk 
tussen 10 en 12 miljoen mensen. Daarvan wonen ongeveer 6,2 miljoen Roma 
in de EU en de meeste van hen in de lidstaten in Midden- en Oost-Europa. De 
overgrote meerderheid van de Roma in Europa (80-85 %) heeft nu een plaats -
gebonden levensstijl2. De Roma die een rondtrekkende levensstijl aanhouden, 
mogen niet worden verward met de Roma die van de ene EU-lidstaat naar de 
andere verhuizen om zich daar te vestigen. Figuur 1  toont de concentraties van 
de Romabevolking in de EU, in kandidaat-3 of potentiële kandidaat-lidstaten4.2 COM(2011) 173 definitief van 
5 april 2011 „Een EU-kader 
voor de nationale strategieën 
voor integratie van de Roma 
tot 2020”.
3 Albanië, voormalige 
Joegoslavische Republiek 
Macedonië, Montenegro, 
Servië en Turkije.
4 Bosnië en Herzegovina en 
Kosovo*.
13 Inleiding Figuur 1Geschatte populatie van de Romabevolking in de EU, in kandidaat- of potentiële 
kandidaat-lidstaten (2012)
Bron: ERK, op basis van gegevens van de Raad van Europa.
Administratieve grenzen: © EuroGeographics © UN-FAO © Turkstat
Cartogra/f_ie: Eurostat – GISCO, 01/2015
0 200 400 600 800 km
EL175 000AL115 000The former Yugoslav Republic of Macedonia197 000
Kosovo*37 500ME
20 000Bosnia and Herzegovina
58 000HR35 000IT150 000SI8 500AT35 000PL32 500
DE105 000NL40 000
BE30 000
LU300
FR400 000
PT52 000IE37 500EE1 050
LV12 500
LT3 000DK2 500FI11 000
SE50 000
CY1 250MT0
EU-lidstaten
Kandidaat-lidstatenPotentiële kandidaat-lidstaten
Aantal = Gemiddelde geraamde omvang van de Romabevolking
Gemiddelde raming als aandeel van de totale bevolking (in %):
TR2 750 000
RO1 850 000
HU750 000
BG750 000
ES750 000
RS*600 000
SK490 000
UK225 000
CZ200 000
Van 5 tot 10
Van 1 tot 4,9Van 0,4 tot 0,9Minder dan 0,4* Alle verwijzingen in deze tekst naar Kosovo, of het nu gaat om het 
grondgebied, de instellingen of de bevolking, moeten worden opgevat overeenkomstig Resolutie/uni00A01244 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, onverminderd de status van Kosovo.
14 Inleiding 
03 
Ongeveer vier vijfde van de geschatte Romapopulatie van de EU woont in de 
acht lidstaten die zijn vermeld in tabel 1 . In de lidstaten waar de concentratie van 
de Romapopulatie het grootst is (Bulgarije, Slowakije, Roemenië en Hongarije), 
vertegenwoordigen de Roma tussen 15 en 20 % van de scholieren en nieuw -
komers op de arbeidsmarkt. Tabel 1De lidstaten met naar schatting het grootste aantal Roma
LidstaatGemiddelde geraamde omvang van de 
RomabevolkingMinimale raming Maximale raming
BevolkingsomvangAandeel van totale 
bevolking
Roemenië 1 850 000 8,6 % 1 200 000 2 500 000
Bulgarije 750 000 9,9 % 700 000 800 000
Hongarije 750 000 7 ,5 % 500 000 1 000 000
Spanje 750 000 1,6 % 500 000 1 000 000
Slowakije 490 000 9,0 % 380 000 600 000
Frankrijk 400 000 0,6 % 300 000 500 000
Tsjechische Republiek 200 000 1,9 % 150 000 250 000
Griekenland 175 000 1,5 % 50 000 300 000
Totaal 5 365 000 3,0 % 3 780 000 6 950 000
Totaal voor de gehele EU 6 197 100 1,2 % 4 368 700 8 025 500
NB: De „totale cijfers voor de gehele EU” omvatten Kroatië.
Bron: Raad van Europa, „Estimates and official numbers of Roma in Europe”, juli 2012.
15 Inleiding 
05 
Voorts is in artikel 10 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese 
Unie (VWEU) de doelstelling van de EU vastgelegd om iedere discriminatie op 
grond van ras of etnische afstamming te bestrijden, en wel door middel van 
maatregelen van de Raad (artikel 19 VWEU). Artikel 21 VWEU voorziet ook in het 
recht van EU-burgers op vrij verkeer en verblijf binnen de EU.
06 
De volgende juridische en beleidsinstrumenten zijn ook relevant voor maatrege -
len voor de integratie van de Roma:
— het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie van 20005, met 
name artikel 21 betreffende het discriminatieverbod. Het werd juridisch bin -
dend na de inwerkingtreding van het Verdrag van Lissabon op 1 december 
2009;
— de twee richtlijnen van de Raad uit 2000 over gelijke behandeling6: de richt -
lijn rassengelijkheid, die discriminatie verbiedt op grond van ras of etnische 
afstamming op verschillende gebieden, en de richtlijn gelijke behandeling 
in arbeid en beroep, die bepalingen bevat voor gelijke behandeling op de 
werkplek;Wettelijk en beleidskader
04 
De EU-Verdragen vormen de belangrijkste rechtsgrondslag voor alle EU-initiatie -
ven ter bevordering van sociale integratie in het algemeen en de integratie van 
de Roma in het bijzonder. Artikel 2 van het Verdrag betreffende de Europese Unie 
(VEU) is bijzonder relevant: het waarborgt onder andere de rechten van personen 
die tot minderheden behoren (zie tekstvak 2 ).
5 Handvest van de 
grondrechten van de 
Europese Unie (PB C 364 van 
18.12.2000, blz. 1).
6 Richtlijn 2000/43/EG van de 
Raad van 29 juni 2000 
houdende toepassing van het 
beginsel van gelijke 
behandeling van personen 
ongeacht ras of etnische 
afstamming („richtlijn 
rassengelijkheid”) (PB L 180 
van 19.7.2000, blz. 22), Richtlijn 
2000/78/EG van de Raad van 
27 november 2000 tot 
instelling van een algemeen 
kader voor gelijke 
behandeling in arbeid en 
beroep („richtlijn gelijke 
behandeling in arbeid en 
beroep”) (PB L 303 van 
2.12.2000, blz. 16).Artikel 2 van het Verdrag betreffende de Europese Unie
„De waarden waarop de Unie berust, zijn eerbied voor de menselijke waardigheid, vrijheid, democratie, 
gelijkheid, de rechtsstaat en eerbiediging van de mensenrechten, waaronder de rechten van personen die 
tot minderheden behoren. Deze waarden hebben de lidstaten gemeen in een samenleving die gekenmerkt 
wordt door pluralisme, non-discriminatie, verdraagzaamheid, rechtvaardigheid, solidariteit en gelijkheid van 
vrouwen en mannen.”Tekstvak 2
16 Inleiding 
— De richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 2004 over het recht 
van vrij verkeer voor de burgers van de EU7;
— het kaderbesluit van de Raad van 2008 betreffende de bestrijding van racis -
me en vreemdelingenhaat8, waarin een gemeenschappelijke strafrechtelijke 
benadering wordt gedefinieerd van de bestrijding van racistische en xenofo -
be uitingen en misdrijven;
— de aanbeveling van de Raad van 2013 over doeltreffende maatregelen voor 
de integratie van de Roma9, en
— de mededeling van de Commissie van 2011 over het EU-kader voor de natio -
nale strategieën voor integratie van de Roma tot 202010, die in dit verband de 
rol van het Bureau voor de grondrechten bepaalt11.
07 
De huidige beleidsprioriteiten op EU-niveau ter bevordering van de integratie 
van de Roma zijn afkomstig van de EU 2020-strategie, die in 2010 werd goed -
gekeurd en waarmee wordt beoogd te zorgen voor een slimme, duurzame en 
inclusieve groei in Europa. Voor de gehele EU zijn vijf kerndoelstellingen afge -
sproken om de vooruitgang in de verwezenlijking van de EU 2020-doelstellingen 
te meten. Het succes van het beleid inzake de integratie van de Roma heeft 
potentieel invloed op drie van deze vijf doelstellingen (de doelen inzake onder -
wijs12, werkgelegenheid13, en de bestrijding van armoede en sociale uitsluiting14) 
in lidstaten met een relatief grote Romapopulatie.
08 
In dit verslag worden de termen „integratie” en „inclusie” beide gebruikt om te 
verwijzen naar maatregelen die zijn gericht op het verbeteren van de levensom -
standigheden en de mensenrechtensituatie van de Roma die in de lidstaten van 
de EU wonen15 (zie tekstvak 3 ).7 Richtlijn 2004/38/EG van het 
Europees Parlement en van de 
Raad van 29 april 2004 
betreffende het recht van vrij 
verkeer en verblijf op het 
grondgebied van de lidstaten 
voor de burgers van de Unie en 
hun familieleden, tot wijziging 
van Verordening (EEG) 
nr. 1612/68 en tot intrekking van 
de Richtlijnen 64/221/EEG, 
68/360/EEG, 72/194/EEG, 
73/148/EEG, 75/34/EEG, 75/35/
EEG, 90/364/EEG, 90/365/EEG 
en 93/96/EEG (PB L 158 van 
30.4.2004, blz. 77). Met name de 
artikelen 6 en 7 betreffende het 
verblijfsrecht voor maximaal 
drie maanden, respectievelijk 
en het verblijfsrecht voor meer 
dan drie maanden.
8 Kaderbesluit van de Raad van 
28 november 2008 betreffende 
de bestrijding van bepaalde 
vormen en uitingen van 
racisme en vreemdelingenhaat 
door middel van het strafrecht.
9 Aanbeveling van de Raad van 
9 december 2013 over 
doeltreffende maatregelen 
voor integratie van de Roma in 
de lidstaten (PB C 378 van 
24.12.2013, blz. 1).
10 COM(2011) 173 definitief.
11 De rol van het Bureau voor de 
grondrechten in verband met 
de nationale strategieën voor 
de integratie van de Roma 
omvat: a) het verstrekken van 
deskundig advies aan 
EU-instellingen, b) het 
verzamelen van gegevens en c) 
samenwerken met de lidstaten 
om instrumenten te bedenken 
waarmee bewijs kan worden 
geleverd voor de geboekte 
vooruitgang.
12 De streefdoelen op het gebied 
van onderwijs moeten het 
aantal voortijdige schoolverla -
ters terugdringen tot minder 
dan 10 % en ervoor zorgen dat 
ten minste 40 % van de mensen 
in de leeftijdsgroep 30-34 jaar 
tertiair onderwijs afrondt.
13 Het streefdoel is ervoor te 
zorgen dat 75 % van de mensen 
in de leeftijdsgroep van 
20-64 jaar werk heeft.
14 Het streefdoel is om het aantal 
mensen dat zich in een situatie 
van armoede of sociale 
uitsluiting bevindt of dreigt 
daarin terecht te komen, met 
ten minste 20 miljoen te 
verminderen.
17 Inleiding 
Op welke wijze biedt de EU financiële steun aan 
maatregelen voor de integratie van de Roma?
09 
Het grootste deel van de financiële steun van de EU voor sociale integratie 
(waarbij maatregelen ter bevordering van de integratie van de Roma werden 
gecofinancierd) wordt voornamelijk verleend via het Europees Sociaal Fonds 
(ESF) en het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling (EFRO) in het kader van 
het cohesiebeleid van de EU. Ook zijn andere middelen beschikbaar in het kader 
van specifieke programma’s die onder direct beheer worden uitgevoerd door de 
Commissie16.
10 
Het ESF en het EFRO worden uitgevoerd door middel van nationale en regionale 
meerjarige operationele programma’s (OP’s) die door de lidstaten worden opge -
steld en door de Commissie goedgekeurd. In ieder OP worden alle beschikbare 
middelen verdeeld over de verschillende prioritaire assen van het OP .
11 
De begrotingen van het EFRO en het ESF voor de periode 2007 tot 2013 bedroe -
gen ongeveer 201  miljard  euro, respectievelijk 76  miljard  euro. In de program -
meringsperiode 2014-2020 maken het EFRO en het ESF deel uit van de Europese 
structuur- en investeringsfondsen (ESIF)17; de totale begroting daarvan bedraagt 
voor de gehele periode ongeveer 197 miljard euro (EFRO) en 86 miljard euro 
(ESF).15 Deze benadering komt 
overeen met de definitie van 
de Raad van de Europese Unie, 
zoals gepresenteerd in zijn 
conclusies over het EU-kader 
voor de nationale strategieën 
voor de integratie van de Roma 
tot 2020: Raad van de Europese 
Unie (2011), Conclusies van de 
Raad over een EU-kader voor 
de nationale strategieën voor 
de integratie van de Roma tot 
2020, 3089e zitting van de 
Raad Werkgelegenheid, Sociaal 
Beleid, Volksgezondheid en 
Consumentenzaken, Brussel, 
19 mei 2011.
16 Programma voor werkgele -
genheid en sociale innovatie 
(EaSI) 2014-2020; de voorloper 
daarvan was het „Communau -
tair programma voor 
werkgelegenheid en sociale 
solidariteit — PROGRESS 
2007-2013”; het programma 
„Rechten, gelijkheid en 
burgerschap (2014-2020)”; de 
voorlopers daarvan waren het 
programma „Grondrechten en 
burgerschap”, het Daph -
ne III-programma en het 
Progress-programma voor 
maatregelen op het gebied 
van discriminatiebestrijding en 
gendergelijkheid.
17 In de programmeringsperiode 
2014-2020 vormen het EFRO, 
het ESF en het Cohesiefonds, 
samen met het Europees 
Landbouwfonds voor 
Plattelandsontwikkeling (Elfpo) 
en het Europees Fonds voor 
maritieme zaken en visserij 
(EFMZV), de Europese 
structuur- en investeringsfond -
sen (ESIF).Het verwisselbare gebruik van de termen „integratie” en „inclusie”
De woorden „integratie” en „inclusie” worden vaak door elkaar gebruikt om de algemene doelstellingen te 
beschrijven van politieke initiatieven ter verbetering van de situatie van de Romabevolking.
De term „integratie” wordt vaker gebruikt in de context van initiatieven die zijn gericht op de bescherming 
van de grondrechten en waarden (zoals beschreven in artikel 2 VEU). Deze informatie is te vinden in de natio -
nale strategieën voor de integratie van de Roma.
De term „inclusie” wordt meer gebruikt in het kader van sociaaleconomische initiatieven. Dit komt bijvoor -
beeld voor in de Europa 2020-strategie, die is gericht op het bevorderen van slimme, duurzame en inclusieve 
groei.Tekstvak 3
18 Inleiding 
12 
Het aandeel van deze bedragen dat specifiek is gericht op de integratie van de 
Roma is niet geregistreerd. Uit de planningdocumenten van de lidstaten kunnen 
we echter opmaken dat er tijdens de programmeringsperiode 2014-2020 onge -
veer 1,5  miljard  euro is uitgetrokken voor de sociaaleconomische integratie van 
gemarginaliseerde gemeenschappen zoals de Roma (zie ook paragraaf 69 en 
tabel 6 ). Voor de programmeringsperiode 2007-2013 zijn dergelijke indicatieve 
cijfers niet beschikbaar.
De rol van andere Europese en internationale 
organisaties met betrekking tot de integratie van de 
Roma
13 
De Raad van Europa was de eerste instelling die de integratie van de Roma op 
Europees niveau heeft aangepakt. Meer dan 40 jaar heeft hij zich ingespannen 
voor de bestrijding van discriminatie van de Roma en de verbetering van de 
integratie van gemarginaliseerde Romagemeenschappen.
14 
Ook andere internationale organisaties zijn actief geweest op het gebied van 
de integratie van de Roma, zij het in een specifieke rol, zoals de Wereldbank, de 
Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (het Bureau voor demo -
cratische instellingen en mensenrechten) en het Ontwikkelingsprogramma van 
de Verenigde Naties.
19
 Reikwijdte en doelstellingen  
van de controle
18 Andere DG’s met verantwoor -
delijkheden met betrekking 
tot de gebieden van het 
EU-kader voor de nationale 
strategieën voor de integratie 
van de Roma zijn DG 
Onderwijs en Cultuur, DG 
Gezondheid en Voedsel -
veiligheid en DG Nabuur -
schapsbeleid en 
Uitbreidings onder  hande -
lingen.15 
Aan de hand van deze controle zijn wij nagegaan of de EU-beleidsinitiatieven 
en financiële steun via het EFRO en het ESF effectief hebben bijgedragen tot de 
integratie van de Roma. De reikwijdte van onze controle bestreek de program -
meringsperioden 2007-2013  en 2014-2020. We hebben in het bijzonder onder -
zocht of:
— het EU-kader en de nationale Romastrategieën een doeltreffend gebruik van 
het EFRO en het ESF hebben bevorderd ten behoeve van maatregelen voor 
de integratie van de Roma in elke programmaperiode;
— de EFRO- en ESF-kaders voor elke programmaperiode waren zo ontworpen 
dat ze doeltreffende steun aan maatregelen voor de integratie van de Roma 
mogelijk maakten, en of
— projecten die in de programmaperiode 2007-2013 werden uitgevoerd in het 
kader van het EFRO en het ESF, op doeltreffende wijze hebben bijgedragen 
tot de integratie van de Roma.
16 
Wij verzamelden controle-informatie aan de hand van gesprekken met ambtena -
ren van de Commissie en van de lidstaten en met projectontwikkelaars en -deel -
nemers. Wij hebben ook documenten onderzocht die wij verkregen van de EU en 
de autoriteiten van de lidstaten alsmede projectontwikkelaars.
17 
Eerst hebben wij een evaluatie gemaakt van de door de Commissie geboden 
steun voor de integratie van de Roma. Deze steun omvatte EU-wetgeving, 
beleids  kaders en specifieke richtsnoeren waarin de prioriteiten en streefdoelen 
van de EU worden beschreven, die wij hebben onderzocht in verband met initia -
tieven van de programmeringsperioden 2007-2013  en 2014-2020. Wij hebben ook 
gekeken naar de wijze waarop de Commissie de eerbiediging van de grondrech -
ten waarborgt. Dit deel van onze controlewerkzaamheden werd verricht bij de 
directoraten-generaal van de Commissie (DG’s) die het meest te maken hebben 
met beleidsvormen in verband met de integratie van de Roma: DG Justitie en 
Consumentenzaken, DG Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Inclusie en DG 
Regio naal Beleid en Stadsontwikkeling18.
20 Reikwijdte en doelstellingen van de controle  
18 
Ook onderzochten wij de strategische kaders van de lidstaten voor de bevorde -
ring van de integratie van de Roma en, in het bijzonder, de nationale strategieën 
voor de integratie van de Roma (NSIR’s). Wij overwogen dat uit het EFRO en het 
ESF ondersteunde maatregelen voor de integratie van de Roma nauw verband 
moeten houden met deze kaders om een maximaal effect te sorteren. Ook heb -
ben wij onderzocht of de bezochte lidstaten passende bestuursregelingen had -
den ingesteld voor de succesvolle uitvoering van de strategische kaders voor de 
integratie van de Roma. De coördinatie van de ontwikkeling en uitvoering van de 
NSIR’s is de verantwoordelijkheid van de nationale Romacontactpunten (NRCP’s). 
Daarom hebben wij bijeenkomsten gehad met de NRCP’s van de vier bezochte 
lidstaten, namelijk Bulgarije, Spanje, Hongarije en Roemenië, alsook met die 
van Duitsland, Griekenland, Frankrijk, Slowakije en het Verenigd Koninkrijk, om 
bredere kennis te verzamelen over de nationale strategieën en de mogelijke 
wijzigingen die tussen de twee programmeringsperioden zijn aangebracht ten 
aanzien van de strategieën, plannen en de opzet van de programma’s.
19 
Voor de programmeringsperiode 2007-2013 hebben wij ook beoordeeld op welke 
wijze de EFRO- en ESF-OP’s waren ontworpen, uitgevoerd en gemonitord, om 
na te gaan of zij daadwerkelijk in staat zijn maatregelen voor de integratie van 
de Roma te ondersteunen. Wij onderzochten een steekproef van projecten uit 
die periode om te evalueren wat zij hebben bijgedragen tot de integratie van 
gemarginaliseerde Romagemeenschappen. Onze beoordeling van de ESIF voor 
2014-2020 was beperkt tot het ontwerp van de aspecten van het EFRO en het ESF 
die relevant waren voor de integratie van de Roma, aangezien de controle plaats -
vond in een zeer vroeg stadium van de programmeringsperiode.
20 
Wij selecteerden vier lidstaten (Bulgarije, Spanje, Hongarije en Roemenië) op 
basis van het aantal Roma dat daar woont, en omdat zij een grote hoeveelheid 
middelen hadden toegewezen aan beleidsterreinen die mogelijk steun hebben 
geboden aan initiatieven inzake de bevordering van de integratie van Roma19.
21 
Voor de vier bezochte lidstaten selecteerden wij zeven EFRO- en ESF-OP’s uit de 
programmeringsperiode 2007-2013 die volgens ons relevant zijn voor de initiatie -
ven inzake de integratie van de Roma, en onderzochten wij in totaal 19 projecten 
die zijn uitgevoerd in het kader van die OP’s20 (zie bijlage I ); deze projecten wer -
den geselecteerd op basis van de gegevens die zijn verstrekt door de nationale 
autoriteiten. We hebben ons gericht op onderwijs-, werkgelegenheids-, gezond -
heidszorg- en huisvestingsprojecten, maar wij hebben ook andere projecten 
bezocht, bijvoorbeeld op het gebied van sociale integratie of gelijke behandeling 
(zie tabel 5 ). Alle geselecteerde projecten waren afgerond in 2013. Een lijst van 
de instanties die verantwoordelijk zijn voor de selectie en de uitvoering van 
de projecten die zijn onderzocht in het kader van deze controle is te vinden in 
bijlage II .19 In de programmaperiode 
2007-2013 hebben deze vier 
lidstaten samen 
14,1 miljard  euro aan steun 
ontvangen uit het EFRO en het 
ESF voor maatregelen op het 
gebied van sociale integratie. 
Dit is 20 % van het totale 
bedrag dat in dezelfde 
periode vanuit de 
structuurfondsen is 
toegewezen aan maatregelen 
op het gebied van sociale 
integratie in alle lidstaten.
20 Eén project dat aanvankelijk 
was geselecteerd, is uit de 
steekproef verwijderd omdat 
het niet relevant genoeg was.
21 Reikwijdte en doelstellingen van de controle  
22 
Bij het opstellen van onze controlecriteria is gebruikgemaakt van de ervaring van 
het EURomanetwerk21, dat aanbevelingen22 heeft gedaan om het succes van de 
initiatieven inzake de integratie van de Roma te verzekeren. Verder hebben wij 
het Bureau voor de grondrechten (FRA) bezocht om informatie te verkrijgen over 
het verzamelen van gegevens23.
23 
De belangrijkste van deze criteria zijn de tien gemeenschappelijke basisbegin -
selen, of GBB’s; deze zijn weergegeven in figuur 2  en in detail beschreven in 
bijlage III . Deze beginselen werden besproken tijdens de eerste bijeenkomst 
van het Europees platform voor de integratie van de Roma te Praag in 2009. Zij 
werden vervolgens opgenomen in een bijlage bij de conclusies van een ver -
gadering van de Raad Werkgelegenheid, Sociaal Beleid, Volksgezondheid en 
Consumenten zaken op 8 juni 2009.
24 
De maatregelen ten behoeve van de integratie van de gemarginaliseerde 
Romabevolking uit de door ons geselecteerde OP’s uit de programmerings -
periode 2007-2013 waren opgenomen in negen nieuwe OP’s voor de periode 
2014-2020. Wij hebben het nieuwe ESIF-kader beoordeeld op basis van deze 
negen nieuwe OP’s.
25 
Tijdens de controle werden wij bijgestaan door externe deskundigen op het ge -
bied van de integratie van de Roma. Wij hebben ook een panel van vier adviseurs 
opgezet dat input leverde voor onze controleaanpak en ervoor heeft gezorgd 
dat er rekening is gehouden met belangrijke aspecten van de integratie van de 
Roma.
26 
Aangezien de maatregelen ter bevordering van de integratie van de gemargina -
liseerde Roma, en de resultaten daarvan, door verschillende belanghebbenden 
zeer uiteenlopend kunnen worden geïnterpreteerd, hebben wij in elke geselec -
teerde lidstaat focusgroepen samengesteld. Daarmee wilden wij deskundigen 
en vertegenwoordigers van belanghebbenden samenbrengen om hen in staat 
te stellen hun mening te geven over de maatregelen inzake de integratie van 
de Roma met betrekking tot onze preliminaire bevindingen voor elke bezochte 
lidstaat. Later hebben we een definitieve focusgroepbijeenkomst georganiseerd 
met dertien verschillende belanghebbenden (met inbegrip van ons panel van 
adviseurs). Deze bijeenkomst was bedoeld ter evaluatie van onze preliminaire 
bevindingen en om mogelijke conclusies en aanbevelingen te bespreken.21 Het EURomanetwerk is een 
Europees netwerk van 
vertegenwoordigers van de 
EU-lidstaten dat het gebruik 
van de structuurfondsen moet 
bevorderen om de 
doeltreffendheid van het op 
de Romagemeenschap 
gerichte beleid ten behoeve 
van te vergroten.
22 Fundación Secretariado 
Gitano, het technische 
secretariaat van het 
EURomanetwerk, „Tackling 
Roma Needs in the 2014-2020 
Structural Funds 
Programming Period — Guide 
to improve the planning 
process”, mei 2013.
23 Het FRA werd in 2007 
opgericht als een EU-
agentschap met als specifieke 
taak het verlenen van 
onafhankelijk, met feiten 
onderbouwd advies op het 
gebied van de grondrechten. 
Het FRA en het 
Ontwikkelingsprogramma van 
de Verenigde Naties, UNDP , 
hebben in 2004, 2009, 
2012 en 2015 zowel 
afzonderlijk als gezamenlijk 
onderzoek gedaan naar 
Romagezinnen.
22 Reikwijdte en doelstellingen van de controle  Figuur 2De tien gemeenschappelijke basisbeginselen (GBB’s) voor het beleid inzake de 
integratie van de Roma
1. 
Constructief, pragmatisch
en niet-discriminerend
beleid10. 
Actieve participatie 
van de Roma
9. 
Betrokkenheid 
van het 
maatschappelijk 
middenveld
8. 
Participatie van 
regionale en lokale 
autoriteiten
7. 
Gebruik van 
instrumenten van 
de Europese Unie
6. 
Overdracht van op feiten 
gebaseerd beleid5.
Bewustwording van
het genderaspect4. 
Integratie als doel3. 
Interculturele 
benadering2. 
Uitdrukkelijke maar 
niet-exclusieve 
gerichtheid
Bron:  ERK.
23
 Opmerkingen
Er is vooruitgang geboekt op het vlak van strategieën 
op EU- en lidstaatniveau, maar de meeste 
verbeteringen kwamen te laat om van invloed te 
kunnen zijn op de programmeringsperiode 2007-2013
27 
Wij onderzochten de beleidsontwikkelingen op zowel EU- als nationaal niveau 
bij het verbeteren van de gerichtheid en bevordering van maatregelen voor 
de integratie van Roma. Ten eerste hebben wij een beoordeling gemaakt van 
de beleidsontwikkelingen op EU-niveau. Ten tweede hebben wij de nationale 
stra  tegieën voor de integratie van de Roma getoetst en beoordeeld of zij een ge -
schikt instrument zijn om kwesties met betrekking tot de integratie van de Roma 
beter aan te pakken.
28 
Wij hebben beoordeeld of er voor de programmeringsperiode 2007-2013 een 
strategisch EU-kader bestond voor initiatieven inzake de integratie van de 
Roma, en of er in de loop van de tijd wijzigingen of verbeteringen zijn aange -
bracht. Om door de EU gefinancierd beleid voor de integratie van de Roma 
doeltreffend te maken, moet de Commissie de lidstaten ondersteunen door 
middel van EU-wetgeving, beleidskaders of specifieke richtsnoeren.
Het EU-beleidsinitiatief inzake de integratie van de Roma 
werd overeengekomen in 2011, na de uitbreidingen van de 
EU in 2004 en 2007
EU-beleidsinitiatieven werden te laat goedgekeurd om van 
invloed te kunnen zijn op het ontwerp van de programmaperiode 
2007-2013
29 
In 2004 en in 2007 won de kwestie van de integratie van Roma op EU-niveau in 
het bijzonder aan belang in de aanloop naar de toetreding tot de EU van een 
aantal Centraal- en Oost-Europese lidstaten, waarvan sommige een omvang -
rijke Romabevolking hebben. Met de partnerschapsovereenkomsten voor de 
toe tre ding van Bulgarije, de Tsjechische Republiek, Hongarije, Roemenië en 
Slowakije24 werd de verdere integratie van de Romabevolking een politieke 
prioriteit voor de middellange termijn.24 Besluiten van de Raad van 
30 maart 1998 en 6 december 
1999 betreffende de 
beginselen, prioriteiten, 
tussentijdse doelstellingen en 
voorwaarden van het 
partnerschap voor de 
toetreding met de Republiek 
Bulgarije, de Tsjechische 
Republiek, de Republiek 
Hongarije, Roemenië en de 
Slowaakse Republiek.
24 Opmerkingen 
30 
Na de toetredingen van 2004 en 2007 heeft de EU van de integratie van Roma 
echter nooit een specifieke politieke prioriteit gemaakt. In de eerste versies van 
de verordeningen van 2007-2013 werd niet verwezen naar de integratie van 
Roma. Ook bestond er geen verplichting om dit als een specifieke prioriteit op te 
nemen in de EFRO- of ESF-OP’s. De eerste specifieke verwijzing naar de integra -
tie van de Roma verscheen in 2010, toen de subsidiabiliteitsvoorwaarden in de 
EFRO-verordening voor volkshuisvestingsmaatregelen werden gewijzigd25.
31 
In 2008 begon de Commissie zich in te spannen om de situatie van gemargina -
liseerde Roma te verbeteren. Na de eerste EU-topconferenties over de Roma van 
september 2008 heeft zij een Europees platform voor de integratie van de Roma 
opgezet, een interdepartementale Romataskforce, een netwerk van NRCP’s, 
en een Romawerkgroep inzake indicatoren voor de integratie van de Roma die 
wordt gecoördineerd door het Bureau voor de grondrechten (zie paragraaf 94). 
Andere ondersteunende structuren omvatten twee thematische werkgroepen 
in het kader van het NRCP-netwerk en regelmatige vergaderingen voor overleg 
met maatschappelijke organisaties, internationale organisaties en academische 
netwerken. Daarnaast organiseert DG Justitie en Consumentenzaken, samen 
met de DG’s die verantwoordelijk zijn voor het beheer van de ESIF, regelmatig 
onderzoeks  missies naar, en bilaterale dialogen op hoog niveau met de lidstaten. 
Deze bezoeken bieden nationale en lokale overheden, maatschappelijke orga -
nisaties en alle diensten van de Commissie de kans om in persoon over beleids -
ontwikkelingen te spreken.
32 
Maar in april 2011 werd voor het eerst op EU-niveau een belangrijk document 
uitgebracht over de integratie van de Roma: een mededeling van de Commissie 
over een EU-kader voor de nationale strategieën voor integratie van de Roma26 
(NSIR’s). In mei heeft de Raad Epsco27 vervolgens conclusies aangenomen waarin 
de lidstaten toezeggen hun NSIR’s te zullen voorbereiden, actualiseren of ontwik -
kelen. Dit gebeurde nadat de Commissie bij monde van haar Commissaris voor 
Justitie, Grondrechten en Burgerschap een verklaring had gegeven over de jong -
ste ontwikkelingen in de situatie van de Roma, waarin zij stelde dat discriminatie 
op grond van etnische afstamming of ras in Europa ongewenst was. De commis -
saris gaf ook aan dat de Commissie er klaar voor was om een inbreukprocedure 
in te leiden tegen een lidstaat (Frankrijk) omdat het land de richtlijn inzake vrij 
verkeer op discriminerende wijze had toegepast, wat onverenigbaar was met het 
Handvest van de grondrechten van de Europese Unie. In de conclusies van de 
Europese Raad van juni 2011 werd gewezen op het grote belang van de integratie 
van de Roma en werd verzocht om de spoedige uitvoering van de conclusies van 
de Raad Epsco wat betreft de voorbereiding, actualisering en ontwikkeling van 
de strategieën van de lidstaten.25 Verordening (EU) nr. 437/2010 
van het Europees Parlement 
en de Raad van 19 mei 2010 
tot wijziging van Verordening 
(EG) nr. 1080/2006 betreffende 
het Europees Fonds voor 
Regionale Ontwikkeling wat 
betreft de subsidiabiliteit van 
huisvestingsprojecten voor 
gemarginaliseerde 
gemeenschappen (PB L 132 
van 29.5.2010, blz. 1).
26 COM(2011) 173 definitief.
27 Samenstelling van de Raad 
Werkgelegenheid, Sociaal 
Beleid, Volksgezondheid en 
Consumentenzaken.
25 Opmerkingen 
33 
Dit was het eerste EU-initiatief dat specifiek betrekking had op de Roma -
gemeenschap en waarin een follow-upmechanisme was opgenomen. Hierin 
werd voorgesteld dat elke lidstaat een eigen NSIR zou opstellen (zie paragraaf 41). 
Dit initiatief bood een goed kader voor de bevordering van de integratie van de 
Roma, en daarbij werd vastgesteld op welke gebieden er maatregelen moesten 
worden genomen en streefdoelen moesten worden vastgesteld. In het bijzonder 
werden daarbij vier prioritaire gebieden vastgesteld waarop actie moest worden 
ondernomen: onderwijs, werkgelegenheid, gezondheidszorg en huisvesting. De 
lidstaten werd verzocht om op deze gebieden haalbare doelen vast te stellen.
34 
De lidstaten werd niet gevraagd anti-discriminatiemaatregelen afzonderlijk te 
behandelen of om aanverwante streefdoelen vast te stellen. Deze werden behan -
deld als een horizontaal thema op alle andere vier de bovengenoemde gebie -
den28; specifieke meetbare indicatoren en streefdoelen inzake de bestrijding van 
discriminatie werden evenwel zelden vastgesteld. Dit is een belangrijke tekort -
koming van het bestaande beleidskader, aangezien dit het voor de Commissie 
moeilijk maakt om de geboekte voortgang te meten.
De integratie van de Romabevolking sinds 2011: van een op beleid 
gebaseerde benadering naar politieke betrokkenheid
Aanbeveling van de Raad over de integratie van de Roma, aangenomen in 
2013
35 
Een aanbeveling van de Raad uit 201329 was het eerste juridische instrument van 
de EU dat uitsluitend betrekking had op de integratie van de Roma en dat een 
afspiegeling was van een fundamentele stap voorwaarts in de EU-aanpak voor 
de integratie van de Roma. In plaats van een beleidsmatige benadering voor de 
lange termijn bepaalde de aanbeveling dat de integratie van de Romabevolking 
voor de lidstaten een uiting van politieke wil was waarin bepalingen tot uitdruk -
king komen die zijn vastgesteld voor de bescherming van de mensenrechten. De 
aanbeveling bevat specifieke richtsnoeren om de lidstaten te helpen verbetering 
te bewerkstelligen en de werkzaamheden te versnellen voor het bevorderen 
van de integratie van de Roma op het gebied van onderwijs, werkgelegenheid, 
gezond  heidszorg en huisvesting. Ze biedt ook richtsnoeren inzake horizontale 
beleidsmaatregelen, waaronder richtsnoeren voor de bestrijding van discrimi -
natie. In de aanbeveling wordt ook uitdrukkelijk verwezen naar zigeunerhaat, 
waarmee een specifieke vorm van racisme, ingegeven door historische discrimi -
natie, wordt bedoeld.28 Gelijke behandeling is een 
horizontaal beginsel van het 
EU-kader, waarin dit als 
voorwaarde voor de 
doeltreffende integratie van 
de Roma wordt beschouwd. In 
het EU-kader wordt 
uitdrukkelijk gesteld dat de 
lidstaten „ten eerste moeten 
[…] waarborgen dat de Roma 
niet worden gediscrimineerd, 
maar als alle andere 
EU-burgers worden 
behandeld en gelijke toegang 
hebben tot alle grondrechten, 
zoals die zijn vastgelegd in het 
Handvest van de 
grondrechten van de EU”, „een 
EU-kader voor de nationale 
strategieën voor de integratie 
van de Roma tot 2020”, blz. 2.
29 Aanbeveling van de Raad van 
9 december 2013 over 
doeltreffende maatregelen 
voor integratie van de Roma in 
de lidstaten.
26 Opmerkingen Tabel 2Het onderwerp van de LSA’s inzake de integratie van de Roma voor de vijf betrokken 
lidstaten
2012 2013 2014 2015
Bulgarije Algemene integratie Roma Onderwijs Werkgelegenheid/onderwijs Onderwijs
Tsjechische Republiek n.v.t. Onderwijs Onderwijs Onderwijs
Hongarije Algemene integratie Roma Armoede/onderwijs Armoede/onderwijs Onderwijs
Roemenië n.v.t.Algemene integratie Roma/
onderwijsWerkgelegenheid/onderwijs Onderwijs
Slowakije Onderwijs Onderwijs Onderwijs Onderwijs
Bron:  ERK, op basis van gegevens van de Commissie.
37 
De Commissie heeft ook de uitvoering van de betreffende twee richtlijnen inzake 
gelijke behandeling30 nauwlettend gemonitord ( tabel 3  bevat nadere bijzonder -
heden over de tenuitvoerlegging van de richtlijn rassengelijkheid). Zij heeft 
inbreukprocedures ingeleid tegen de Tsjechische Republiek in 2014 en tegen 
Slowa  kije in 2015, in beide gevallen vanwege de segregatie van Romaleerlingen 
in het onderwijssysteem. De resterende gevallen hebben niet specifiek betrek -
king op de Roma. De Commissie monitort ook de tenuitvoerlegging van het 
kader besluit van 2008 betreffende de bestrijding van bepaalde vormen en ui -
tingen van racisme en vreemdelingenhaat door middel van het strafrecht. Sinds 
2014 kan dit kaderbesluit worden gehandhaafd.Sinds 2012 doet de Commissie landspecifieke aanbevelingen (LSA’s) inzake 
de integratie van de Roma
36 
Sinds 2012 doet de Commissie landspecifieke aanbevelingen (LSA’s) inzake de 
integratie van de Roma. Sindsdien is dit soort LSA’s afgegeven aan vijf lidsta -
ten met een omvangrijke Romaminderheid: Bulgarije, Hongarije, Slowakije, de 
Tsjechi  sche Republiek en Roemenië. Tabel 2  bevat gedetailleerde gegevens over 
het onderwerp van deze LSA’s voor elk van deze vijf lidstaten.
30 Richtlijn 2000/43/EG van de 
Raad (de „richtlijn 
rassengelijkheid”), Richtlijn 
2000/78/EG van de Raad (de 
„richtlijn gelijke behandeling”).
27 Opmerkingen Tabel 3Monitoring van de tenuitvoerlegging van de richtlijn rassengelijkheid (2000/43/EG)
LidstaatOmzetting Inbreuk1
TermijnAfgerond bij afloop van 
de termijnNiet-conformiteit van 
wetgeving van de lidstaat 
met EU-wetgevingOnjuiste toepassing 
van EU-wetgeving door 
lidstaat
België 19-juli-03 √
Bulgarije 1-Jan-07 √ Beëindigd
Tsjechische Republiek 1-mei-04 √ Beëindigd Open
Denemarken 19-juli-03 √ Beëindigd Beëindigd
Duitsland 19-juli-03 √
Estland 1-mei-04 √ Beëindigd
Ierland 19-juli-03 √
Griekenland 19-juli-03 √
Spanje 19-juli-03 √ Beëindigd
Frankrijk 19-juli-03 √
Kroatië 1-juli-13 √
Italië 19-juli-03 √
Cyprus 1-mei-04 √
Letland 1-mei-04 √ Beëindigd
Litouwen 1-mei-04 √ Beëindigd
Luxemburg 19-juli-03 √
Hongarije 1-mei-04 √ Beëindigd
Malta 1-mei-04 √ Beëindigd
Nederland 19-juli-03 √ Beëindigd
Oostenrijk 19-juli-03 √ Beëindigd
Polen 1-mei-04 √ Beëindigd Beëindigd
Portugal 19-juli-03 √ Beëindigd
Roemenië 1-Jan-07 √ Beëindigd
Slovenië 1-mei-04 √ Open
Slowakije 1-mei-04 √ Beëindigd Open
Finland 19-juli-03 √ Beëindigd
Zweden 19-juli-03 √ Beëindigd
Verenigd Koninkrijk 19-juli-03 √ Beëindigd Beëindigd
1 Informatie per december 2015.
Noot: Alleen in de gevallen van de Tsjechische Republiek en Slowakije gaat het om inbreukprocedures die specifiek verband houden met de 
Roma.
Bron:  ERK, op basis van gegevens van de Commissie.
28 Opmerkingen 
De door de Commissie uitgebrachte richtsnoeren en intensievere 
samenwerking met de Raad van Europa
38 
Naast deze hoofdinitiatieven heeft de Commissie tal van beleidsrichtsnoeren 
uitgebracht voor het gebruik van EU-fondsen voor de integratie van de Roma. 
Deze omvatten onder meer documenten met thematische richtsnoeren over 
Roma en gemarginaliseerde gemeenschappen, een document over de thema -
tische ex-antevoorwaarden voor de integratie van gemarginaliseerde Roma -
gemeenschappen en een richtsnoer voor de lidstaten over het gebruik van de 
Europese structuur- en investeringsfondsen voor de aanpak van onderwijs- en 
ruimtelijke segregatie.
39 
Bovendien heeft de Commissie in 2014 een Europese gedragscode voor partner -
schap uitgegeven waarin wordt bepaald dat lidstaten maatschappelijke organi -
saties moeten betrekken bij de partnerschapsovereenkomsten en ervoor moeten 
zorgen dat deze een actieve rol spelen bij het ontwerpen en uitvoeren van door 
de ESI-fondsen gesteunde programma’s31.
40 
Om de doeltreffendheid van haar werkzaamheden op het gebied van de integra -
tie van de Roma te vergroten, werkt de Commissie sinds 2011 ook nauwer samen 
met de Raad van Europa, een organisatie met veel ervaring op dit gebied (zie 
paragraaf 13). De Commissie heeft met name deelgenomen aan vergaderingen 
die werden georganiseerd door het secretariaat van de Raad van Europa, alsook 
in een aantal gezamenlijke programma’s met de Raad van Europa (Romact32 en 
Romed33).
Voortgang op lidstaatniveau: nationale strategieën voor 
integratie van de Roma waren goedgekeurd, maar enkele 
tekortkomingen bleven bestaan
41 
In 2011 werd de lidstaten gevraagd om nationale strategieën voor de integratie 
van de Roma (NSIR’s) op te stellen voor de periode 2011-2020 of, als zij al over 
een strategie beschikten, om deze aan te passen teneinde te voldoen aan de 
EU-doelstellingen voor de integratie van de Roma. Deze strategieën moeten 
gerichte acties vaststellen en informatie bevatten over de (nationale, EU- en 
andere) financiering om die acties uit te voeren. Deze strategieën moeten ook 
oplossingen voorstellen om de huidige hindernissen voor een doeltreffender in -
zet van de EU-middelen weg te nemen en om de basis te leggen voor een solide 
monitoring  mechanisme om concrete resultaten voor de Roma te waarborgen.31 Gedelegeerde Verordening 
(EU) nr. 240/2014 van de 
Commissie van 7 januari 2014 
betreffende de Europese 
gedragscode inzake 
partnerschap in het kader van 
de Europese structuur- en 
investeringsfondsen (PB L 74 
van 14.3.2014, blz. 1).
32 Romact is erop gericht de 
ontvankelijkheid en de 
verantwoordingsplicht van 
lokale overheden ten opzichte 
van gemarginaliseerde 
Romagemeenschappen te 
verbeteren, met name wat 
betreft verkozen 
functionarissen en 
hooggeplaatste ambtenaren. 
Het programma is erop 
gericht aanhoudende 
politieke inzet op lange 
termijn te genereren, die tot 
duurzame plannen en 
maatregelen voor de 
integratie van de Roma zal 
leiden (zie ook http://
coe-romact.org/ ).
33 Romed bestaat uit twee fasen. 
De eerste fase van Romed 
bestaat uit een initiatief dat 
beoogt mediators op te leiden 
die moeten voorzien in 
degelijke bemiddeling tussen 
de Romagemeenschappen en 
de lokale overheden. Sinds de 
start van het programma in 
2011 zijn in 22 landen meer 
dan 1 300 bemiddelaars 
opgeleid. De tweede fase van 
Romed, waarmee in 2013 werd 
begonnen, is gericht op de 
lokale context en met name 
op de vraag hoe bemiddeling 
de deelname van 
Romagemeenschappen kan 
stimuleren, om te komen tot 
een inclusiever en 
democratischer bestuur in 
geselecteerde gemeenten in 
elf lidstaten van de Raad van 
Europa (zie ook http://romed.
coe-romact.org/ ).
29 Opmerkingen 
42 
Wat betreft deze nationale strategieën voor de integratie van de Roma hebben 
wij:
— de specifieke inhoud van de NSIR’s van de bezochte lidstaten onderzocht;
— gecontroleerd of er vóór de tenuitvoerlegging van de NSIR’s was vastgesteld 
wie de belanghebbenden waren en wat in dit verband de rol van de nationa -
le Romacontactpunten (NRCP’s) was;
— de monitoringregelingen beoordeeld in verband met de tenuitvoerlegging 
ervan;
— geëvalueerd op welke wijze de Commissie de verslagen van de lidstaten over 
de tenuitvoerlegging van hun NSIR’s heeft beoordeeld.
Nationale strategieën voor de integratie van de Roma (NSIR’s)
Alle bezochte lidstaten hadden nationale strategieën voor de integratie 
van de Roma vastgesteld
43 
Nadat de Commissie haar mededeling had uitgebracht waarin zij de lidstaten ver -
zoekt een NSIR vast te stellen, hebben alle lidstaten dit ook gedaan34. Sommige 
lidstaten kozen voor een geïntegreerde reeks beleidsmaatregelen voor de inte -
gratie van de Roma, die wij beschouwen als het equivalent van een NSIR. NSIR’s 
werden in alle vier de bezochte lidstaten gevolgd door actieplannen. Zij hebben 
elk ook een nationaal Romacontactpunt opgezet.
44 
De Commissie heeft niet voorgeschreven dat de bestrijding van discriminatie 
zou moeten worden opgenomen in de belangrijkste prioritaire gebieden van 
NSIR’s. Bulgarije, Hongarije35 en Spanje gingen in hun NSIR’s echter verder dan de 
vier voorgeschreven hoofdterreinen van onderwijs, werkgelegenheid, gezond -
heidszorg en huisvesting door daarin een specifiek hoofdstuk op te nemen dat 
is gewijd aan de bestrijding van discriminatie. In het NSIR van Roemenië werd 
ook verwezen naar de bestrijding van discriminatie, zij het slechts op indirecte 
wijze, bij de bespreking van de vier voorgeschreven hoofdterreinen. Van de vier 
geselecteerde lidstaten hadden alleen Bulgarije en Hongarije streefdoelen vast -
gesteld met betrekking tot de bestrijding van discriminatie.34 Met uitzondering van Malta, 
dat heeft aangegeven dat het 
geen Romabevolking heeft.
35 Nationale strategie voor 
sociale integratie - extreme 
armoede, kinderarmoede, de 
Roma (NSSI), want de strategie 
in Hongarije was niet alleen 
bedoeld voor de Roma. 
Duidelijkheidshalve wordt dit 
in de verdere tekst aangeduid 
als „NSIR”.
30 Opmerkingen 
45 
Drie van de vier NSIR’s omvatten streefdoelen met betrekking tot onderwijs, 
werkgelegenheid, gezondheidszorg en huisvesting. De vierde NSIR, van Honga -
rije, omvatte algemene streefdoelen, maar geen daarmee verband houdende 
gekwantificeerde streefwaarden, en niet alle streefdoelen verwezen specifiek 
naar de Roma, zoals op het gebied van huisvesting. Hoewel de strategie relevan -
te informatie bood over de situatie van de Roma in Hongarije, werd deze niet 
gebruikt om Romaspecifieke indicatoren of referentiewaarden te formuleren in 
de NSIR. De NSIR van Roemenië omvatte alleen referentiewaarden voor bepaal -
de indicatoren. Dit bemoeilijkte de beoordeling van de resultaten die door deze 
NSIR zijn behaald, aangezien het uitgangspunt onbekend was.
In alle nationale strategieën voor de integratie van de Roma wordt 
verwezen naar de tien gemeenschappelijke basisbeginselen (GBB) voor de 
integratie van de Roma
46 
In alle strategieën werd verwezen naar de tien gemeenschappelijke basisbegin -
selen (GBB) inzake de integratie van de Roma, hetzij direct (Bulgarije, Hongarije 
en Spanje), hetzij indirect (Roemenië) (zie paragraaf 23 en figuur 2 ). Wij hebben 
echter geconstateerd dat de lidstaten de tien gemeenschappelijke basisbegin -
selen niet altijd hadden toegepast bij het opstellen van de strategieën zelf:
 ο in het geval van Spanje en Bulgarije werden schriftelijke bewijzen verstrekt 
over de raadpleging van maatschappelijke organisaties en de feedback van 
de nationale autoriteiten over de bijdrage van ngo’s;
 ο in het geval van Roemenië en Hongarije zijn GBB 9 — betreffende de betrok -
kenheid van het maatschappelijk middenveld — en GBB 10 — betreffende de 
actieve betrokkenheid van de Roma bij de beleidsvorming — slechts ten dele 
gevolgd;
— in Roemenië vond vóór de vaststelling van de NSIR ook een raadplegings -
proces plaats waarvoor verscheidene vergaderingen werden georgani -
seerd, maar door maatschappelijke organisaties zijn vraagtekens ge -
plaatst bij de transparantie en de hoeveelheid daarvan. Zij verklaarden 
ook dat zij niet in kennis waren gesteld van de wijze waarop hun bij -
dragen werden overgenomen. Wij hebben geen bewijs gevonden met 
betrekking tot de vraag of en hoe de Roemeense autoriteiten rekening 
hebben gehouden met de bijdragen van de ngo’s;
— in Hongarije is weinig bewijs aangetroffen betreffende de wijze waarop 
het NSIR-raadplegingsproces had plaatsgevonden en de bijgewerkte 
versie van de NSIR bevatte geen informatie over de vraag of en hoe de 
opmerkingen van de diverse betrokken partijen in aanmerking waren 
genomen. Er had met betrekking tot het actieplan geen overleg plaats -
gevonden. Daarnaast werden twee maatschappelijke organisaties aan -
gewezen om in samenwerking met overheidsinstanties de belangrijkste 
maatregelen van de NSIR uit te voeren. Dit had tot gevolg dat andere 
maatschappelijke organisaties werden verdrongen.
31 Opmerkingen 
In de nationale strategieën voor de integratie van de Roma is niet 
aangegeven hoeveel financiële steun in de lidstaten beschikbaar is voor 
maatregelen ter ondersteuning van de integratie van de Roma
47 
Uit onze analyse is gebleken dat de NSIR’s van Bulgarije, Hongarije en Spanje 
geen informatie bevatten over de financiële toewijzingen die beschikbaar zijn 
voor maatregelen met betrekking tot de Roma vanuit de nationale begroting en 
vanuit de uit de EU-begroting gecofinancierde EFRO- of ESF-OP’s. In het geval 
van Bulgarije stelt de NSIR dat de EU-fondsen de belangrijkste financieringsbron 
waren voor projecten voor de tenuitvoerlegging van de NSIR. Alleen in Roemenië 
werd in een begroting voorzien, hoewel deze enkele inconsistenties bevatte: in 
de NSIR werd het EFRO niet genoemd als financieringsbron, hoewel het EFRO al 
sinds het in 2010 was gewijzigd als zodanig werd gebruikt, dus nog vóór de NSIR 
werd vastgesteld36. Het ontbreken van informatie over de financiële middelen die 
beschikbaar zijn om het hoofd te bieden aan de problemen in verband met de 
integratie van de Roma maakt het moeilijk te beoordelen of de strategieën van 
de lidstaten vanaf het begin realistisch waren.
Toewijzing van de verantwoordelijkheden voor de uitvoering van 
de NSIR’s: de rol van de nationale Romacontactpunten (NRCP’s)
48 
Alle lidstaten waarop onze analyse betrekking had, hadden de NRCP’s opgezet 
en hun verantwoordelijkheden omschreven overeenkomstig de voorschriften 
van de mededeling van de Commissie van 2011. De NRCP’s zijn verantwoordelijk 
voor de coördinatie van de ontwikkeling en uitvoering van de NSIR’s. Zij monito -
ren de vorderingen die worden gemaakt in het kader van de NSIR’s en delen deze 
informatie met de Commissie37. De bevoegdheden van de NRCP’s zijn echter be -
perkt. De toewijzing van de operationele verantwoordelijkheden aan nationale 
ministeries betekende dat de nationale Romacontactpunten uit de geselecteer -
de lidstaten geen bevoegdheden hadden op het gebied van werkgelegenheid, 
onderwijs, huisvesting of gezondheidszorg. De NRCP’s waren ook niet bevoegd 
om te besluiten op welke wijze financiële middelen werden toegewezen aan 
integratieprogramma’s.
49 
De omvang, structuur en verantwoordelijkheden van de negen geselecteerde 
NRCP’s varieerden sterk. Een aantal NRCP’s bestond al onder een andere naam 
voordat het begrip NRCP door de Commissie werd geïntroduceerd; sommige 
daarvan kregen vervolgens verdere verantwoordelijkheden toegewezen, zonder 
dat daarbij in aanvullende middelen werd voorzien38. De capaciteit van het Bul -
gaarse NRCP was niet toereikend, zoals wordt uiteengezet in paragraaf 50.36 Verordening (EG) 
nr. 1080/2006 van het 
Europees Parlement en de 
Raad van 5 juli 2006 
betreffende het Europees 
Fonds voor regionale 
ontwikkeling en tot intrekking 
van Verordening (EG) 
nr. 1783/1999 (PB L 210 van 
31.7.2006, blz. 1).
37 COM(2011) 173 definitief, blz. 9.
38 In het jaarverslag 2014 
onderkende het Spaanse 
NRCP ten overstaan van de 
Commissie bijvoorbeeld dat 
het een uitdaging was om 
meer middelen aan het NRCP 
toe te wijzen om voor een 
adequate uitvoering van de 
NSIR te zorgen.
32 Opmerkingen 
50 
Wij stelden evenwel twee tekortkomingen vast wat betreft het toewijzen van de 
verantwoordelijkheid voor de tenuitvoerlegging van de NSIR. Ten eerste werd in 
Roemenië en Spanje geconstateerd dat de samenwerking slecht was. Ten tweede 
werd in Bulgarije en Spanje geconstateerd dat de verantwoordelijkheden niet in 
verhouding stonden tot de middelen:
— In Roemenië zagen we dat de slechte samenwerking tussen het Nationaal 
Agentschap voor de Roma en verschillende ministeries bij het verstrekken 
van gegevens een adequate monitoring van de NSIR in gevaar bracht. Evenzo 
zagen wij in Spanje dat de bestaande coördinatie-instanties (zoals de groep 
inzake technische samenwerking) niet doeltreffend waren bij het verschaffen 
van betrouwbare gegevens en beleidscoördinatie, waaruit blijkt dat er be -
hoefte is aan betere coördinatie, om ervoor te zorgen dat de NSIR naar beho -
ren wordt uitgevoerd. Deze beide voorbeelden van gebrekkige coördinatie 
vormden een belemmering voor het verzamelen van betrouwbare gegevens, 
waardoor het moeilijker is om de uitvoering van de NSIR te monitoren.
— In Bulgarije werden aan het Bulgaarse NRCP slechts beperkte bevoegdheden 
en middelen ter beschikking gesteld, ondanks het feit dat het een van de 
voornaamste instanties is die belast zijn met de uitvoering en het monitoren 
van de NSIR. Verscheidene organisaties zonder winstoogmerk in Bulgarije 
wezen op een gebrek aan politieke wil39. Een vergelijkbaar probleem werd 
door het Spaanse NRCP vastgesteld in zijn voortgangsverslag 2014.
Tekortkomingen in de monitoring van de voortgang van de 
nationale strategieën voor integratie van de Roma
51 
Wij hebben vastgesteld dat de monitoring en beoordeling van de voortgang 
van de NSIR voor alle bezochte lidstaten een grote uitdaging vormde (zie ook 
paragraaf 74):
— in Bulgarije werd in de NSIR niet voorzien in specifieke procedures voor mo -
nitoring en verantwoording. Bovendien hadden niet alle maatregelen kwanti -
ficeerbare streefdoelen;
— in Hongarije was er weliswaar een stelsel van indicatoren voor de monitoring 
van het programma ontwikkeld, maar de gegevens daarin waren sinds 2012 
niet geactualiseerd;
— in Roemenië was het monitoringsproces aanzienlijk verzwakt door het ont -
breken van informatie over de indicatoren die waren vastgesteld in de NSIR 
en door een gebrek aan gestructureerde financiële gegevens over het uit -
voeringsproces. In de monitoringverslagen werd geen melding gemaakt van 
de vastgestelde streefdoelen, of van de mate waarin deze waren behaald, 
zodat het moeilijk was om na te gaan hoe doeltreffend zij ten uitvoer waren 
gelegd;
— in Spanje bevatte het actieplan 2014-2016 alleen een beschrijving van de 
acties voor 2014. Tot medio 2015 werden er geen acties voor 2015 opgesteld, 
hetgeen een belemmering vormde voor de planning voor dat jaar.39 „Civil Society Monitoring 
Report on the implementation 
of NRIS and Decade Action 
Plan 2012 in Bulgaria”, blz. 9.
33 Opmerkingen 
De beoordeling door de Commissie van de tenuitvoerlegging van 
de NSIR’s
52 
De Europese Commissie beoordeelde de nationale strategieën en heeft daarbij 
de zwakke punten daarin vastgesteld, en in mei 2012 heeft zij haar conclusies 
gepubliceerd in een mededeling (Nationale strategieën voor integratie van 
de Roma: eerste stap van de uitvoering van het EU-kader). In 2013 begon de 
Commissie met een jaarlijks uit te voeren beoordeling van de mate waarin NSIR’s 
succesvol werden uitgevoerd. Deze jaarlijkse beoordeling bevat gegevens over 
algemene tekortkomingen die moeten worden aangepakt. In de belangrijkste 
conclusies van de beoordelingen van de afgelopen jaren wordt verwezen naar 
het feit dat de noodzakelijke voorwaarden voor de succesvolle tenuitvoerleg -
ging van de strategieën nog steeds niet zijn vervuld, waardoor de uitvoering 
van NSIR’s traag is. Met name ontbraken de volgende elementen: concrete 
streefdoelen en daaraan verbonden maatregelen ter bestrijding van de segre -
gatie van Romakinderen in het onderwijsstelsel, een duidelijker tijdschema voor 
de uitvoering en een duidelijkere financiële toewijzing, alsmede maatregelen ter 
bestrijding van discriminatie en racisme ten aanzien van de Roma.
53 
Sindsdien hebben de lidstaten enige vooruitgang geboekt bij de tenuitvoer -
legging van hun NSIR’s. In het verslag van de Commissie voor 2015 werd echter 
aangetoond dat bepaalde tekortkomingen die ten minste sinds 2012 bestonden, 
in 2014 nog steeds niet waren opgelost: bepaalde noodzakelijke voorwaarden 
voor de succesvolle tenuitvoerlegging van de strategieën waren nog steeds 
niet ingevoerd. Dit bevestigt de opmerkingen die wij voor de vier geselecteerde 
lidstaten hebben gemaakt.
54 
Zo is in de strategieën het doel vastgesteld de segregatie van Romakinderen in 
het onderwijsstelsel aan te pakken, maar dit was moeilijk te realiseren vanwege 
het ontoereikende aantal maatregelen en doelstellingen dat daarvoor was geïn -
troduceerd. Voor zover dergelijke maatregelen bestonden, was het tijdschema 
voor de uitvoering ervan onduidelijk, evenals de begrotingsregelingen. Deze 
tekortkomingen hebben de tenuitvoerlegging van de NSIR vertraagd. In Bulgarije 
werd in het voortgangsverslag ook gewezen op het gebrek aan politieke wil en 
de noodzaak om maatregelen ter bestrijding van discriminatie te verbeteren.
55 
Dergelijke tekortkomingen, en met name de kwestie van segregatie in het onder -
wijs, zijn opgenomen in de landspecifieke aanbevelingen die aan tal van lidsta -
ten zijn gedaan. In het geval van de Tsjechische Republiek en Slowakije heeft de 
Commissie om die redenen zelfs inbreukprocedures tegen de lidstaten ingeleid 
(zie paragraaf 37).
34 Opmerkingen 
56 
Aan het begin van de programmaperiode 2014-2020 is de Commissie nagegaan 
of deze elementen werden behandeld in de partnerschapsovereenkomsten. In 
het geval van de door ons beoordeelde OP’s voor de programmeringsperiode 
2014-2020 heeft zij haar adviserende rol in de vergaderingen van de toezicht -
comités gebruikt om het belang van de aan de Roma gerelateerde LSA’s voor de 
betrokken OP’s te onderstrepen.
Op het gebied van het cohesiebeleid was er in de 
periode 2014-2020, vergeleken met de periode 2007-
2013, meer aandacht voor maatregelen voor de 
integratie van de Roma
57 
Wij hebben geanalyseerd of er in het cohesiebeleidskader 2007-2013 duidelijk 
werd verwezen naar de integratie van de Roma. Daarnaast zijn wij nagegaan op 
welke wijze de lidstaten die uit het EFRO en het ESF cofinanciering ontvingen 
voor initiatieven inzake de integratie van de Roma ervoor hebben gezorgd dat 
de op EU-niveau ontwikkelde initiatieven werden opgenomen in de betreffende 
nationale strategieën en OP’s.
58 
Voor de programmeringsperiode 2014-2020 hebben wij beoordeeld of de 
integratie van de Roma duidelijk was vermeld in het ESIF-rechtskader en of 
de Commissie de tekortkomingen had aangepakt die waren ontstaan in de 
programmerings  periode 2007-2013. Wij hebben voor beide perioden onderzocht 
of de Commissie en de lidstaten een doeltreffend monitoringsysteem hadden 
opgezet met betrekking tot de integratie van de Roma.
35 Opmerkingen 
Ondanks het feit dat de integratie van de Roma in het 
rechtskader voor 2007-2013 niet wordt genoemd, verwezen 
de geselecteerde lidstaten in hun OP’s naar de integratie van 
de Roma
In de onderzochte OP’s voor 2007-2013 wordt in algemene termen 
verwezen naar de integratie van de Roma
59 
Op het moment waarop het cohesiebeleidskader voor de programmerings -
periode 2007-2013 werd opgesteld, was de integratie van de Roma nog niet 
aangewezen als specifieke prioriteit op EU-niveau. In de verordeningen uit de 
periode 2007-2013 kwam de term „Roma” helemaal niet voor. Niettemin beschik -
ten alle vier de bezochte lidstaten ten minste over één bestaande regionale of 
nationale strategie voor de integratie van de Roma, of een vergelijkbaar pro -
gramma. Alle hebben ten minste in sommige van hun OP’s aandacht besteed aan 
de integratie van de Roma, zoals beschreven in tabel 4 .Tabel 4Verwijzing naar de integratie van de Roma in de EFRO- en ESF-OP’s in de periode 
2007-2013
Specifieke doelgroepSpecifieke
indicatorenVerwijzingen naar de Romagemeenschap
in maatregelen gericht 
op kwetsbare groepenmaatregelen gericht 
op hulp aan de minst 
ontwikkelde gebieden
Bulgarije X X X
Spanje X X
Hongarije X X X
Roemenië X X
Bron:  ERK, op basis van gegevens van de Commissie.
60 
Ondanks de wijziging van de EFRO-verordening in 2010 werd het merendeel van 
de maatregelen in onze steekproef die van belang waren voor de gemargina -
liseerde Roma gecofinancierd in het kader van het ESF (zie paragraaf 30). Een 
hoog percentage daarvan (7 van de 17) betrof maatregelen in verband met werk -
gelegenheid (zie tabel 5 ). Dit kan worden verklaard door het feit dat artikel 162 
van het VWEU betekent dat ESF-projecten en -maatregelen verband moeten hou -
den met werkgelegenheid. De ESF-verordening staat de financiering van maat -
regelen op het gebied van sociale integratie daarentegen toe en bevordert deze 
zelfs. Dit betekent niet dat autoriteiten de rechtszekerheid hebben dat ESF-finan -
ciering kan worden gebruikt voor maatregelen op het gebied van sociale integra -
tie, ongeacht de vraag of deze zijn gekoppeld aan werkgelegenheid.
36 Opmerkingen Tabel 5Actieterreinen van onderzochte projecten
BulgarijeESF EFRO
Project 1 Project 2 Project 3 Project 4 Project 5
Onderwijs √
Werkgelegenheid √
Gezondheid √
Sociale integratie √
Sociale infrastructuur √
HongarijeESF
Project 6 Project 7 Project 8 Project 9 Project 10
Onderwijs √
Werkgelegenheid √ √
Gezondheid
Sociale integratie √ √
Sociale infrastructuur
RoemeniëESF EFRO
Project 11 Project 12 Project 13 Project 14 Project 15
Onderwijs √
Werkgelegenheid √
Gezondheid √
Sociale integratie √
Sociale infrastructuur √
SpanjeESF (OP Bestrijding discriminatie) ESF (OP Andalusië)
Project 16 Project 17 Project 18 Project 19
Onderwijs √
Werkgelegenheid √ √ √
Gezondheid
Sociale integratie
Sociale infrastructuur
Noot: In Hongarije werden de betreffende uit het EFRO gefinancierde projecten op het gebied van sociale infrastructuur uitgevoerd, maar niet 
geselecteerd voor controle, aangezien zij in 2013 nog niet waren afgerond.
Bron:  ERK.
37 Opmerkingen 
Beperkte verwijzing naar strategieën voor de integratie van de 
Roma en weinig Romaspecifieke indicatoren in de EFRO- en ESF-
OP’s voor 2007-2013
61 
Slechts één van de zeven onderzochte EFRO- en ESF-OP’s voor 2007-2013 bevatte 
echter verwijzingen naar de NSIR en in slechts drie OP’s waren Romaspecifieke 
indicatoren vastgesteld:
— in het operationeel programma voor de ontwikkeling van het menselijk 
potentieel in Roemenië (POSDRU) werd uitdrukkelijk verwezen naar de strate -
gie voor de integratie van de Roma die bestond op het moment waarop het 
OP in werking trad. De tenuitvoerlegging van deze integratiestrategie was 
een van de doelstellingen van het OP . Hoewel dit OP niet specifiek op de 
Romagemeenschap was gericht, waren hierin ook een outputindicator en 
resultaatindicator opgenomen die specifiek naar de Roma verwezen;
— het door ons geselecteerde ESF-OP van Bulgarije bevatte voor bepaalde 
maatregelen ook output- en resultaatindicatoren met betrekking tot de 
Roma, en
— het door ons geselecteerde OP van Hongarije bevatte één Romaspecifieke 
indicator die niet rechtstreeks was gekoppeld aan een specifieke maatregel.
De overige vier geselecteerde OP’s bevatten geen Romaspecifieke indicatoren.
De onderzochte OP’s voor de periode 2007-2013 bevatten niet 
de gespecificeerde informatie over de financiële steun voor de 
integratie van de Roma
62 
Er werd ESF-financiering verstrekt volgens prioritaire thema’s: doelstellingen 
waartoe het ESF moest bijdragen. Initiatieven voor de integratie van de Roma 
zouden hoogstwaarschijnlijk een bijdrage kunnen leveren tot de doelstellingen 
van de prioritaire ESF-thema’s op het gebied van sociale integratie40. Geduren -
de de zevenjarige programmeringsperiode was oorspronkelijk 11,5  miljard  euro 
toegewezen (uit EU- en nationale fondsen) aan maatregelen op het gebied van 
sociale integratie in ESF-OP’s met specifieke prioritaire assen voor sociale inte -
gratie. Er was evenwel geen financiële informatie beschikbaar met betrekking 
tot de vraag welk deel van deze financiering was gereserveerd voor de integratie 
van gemarginaliseerde Romagemeenschappen. Daarnaast was financiering in het 
kader van andere, meer algemene prioritaire thema’s, zoals die voor onderwijs en 
werkgelegenheid, ook toegankelijk voor initiatieven inzake de integratie van de 
Roma.40 De verbetering van het 
aanpassingsvermogen van 
werknemers en bedrijven, 
ondernemingen en 
ondernemers, de verbetering 
van de toegang tot 
werkgelegenheid en 
duurzaamheid, de verbetering 
van de sociale integratie van 
kansarmen, en de verbetering 
van het menselijk kapitaal.
38 Opmerkingen 
63 
Verder werd EFRO-financiering verstrekt in het kader van andere prioritaire 
thema’s, waarvan het thema „sociale infrastructuur” het meest relevant was voor 
de integratie van de Roma41. In totaal werd 18,6  miljard  euro aan financiering toe -
gewezen in het kader van dit prioritaire thema. Dit bedrag bestond grotendeels 
uit reguliere steun die niet was gericht op een specifieke doelgroep, zoals uiteen 
wordt gezet in tekstvak 4 .
Reguliere en gerichte steun: complementaire benaderingen voor de integratie van 
de Roma
Reguliere steun heeft betrekking op het beleid dat is gericht op het algemene publiek, waarbij geen onder -
scheid wordt gemaakt tussen begunstigden op grond van ras, etnische afkomst of andere irrelevante 
factoren.
Gerichte steun heeft betrekking op beleid dat expliciet, maar niet per se uitsluitend is gericht op een of meer 
specifieke doelgroepen, zoals een bepaalde minderheid.
De ervaring leert dat de Roma meer geneigd zijn om succesvol in de samenleving te integreren als zij ook 
toegang hebben tot steun in het kader van reguliere initiatieven die niet uitsluitend op hen zijn gericht. Er 
bestaat geen uniform model voor het beheer daarvan: er moet een aanpak op maat worden gevolgd waarin 
rekening wordt gehouden met lokale omstandigheden42.
42 „How to mainstream Roma inclusion in general programmes, projects and interventions”, Reinforcing Policy Learning for Roma Inclusion, 
leernetwerk van het Europees Sociaal Fonds (ESF).Tekstvak 4
64 
Tot de EFRO-verordening in 2010 werd gewijzigd, kon het EFRO geen steun verle -
nen die was gericht op specifieke groepen, met uitzondering van lidstaten die op 
of na 1 mei 2004 tot de Europese Unie zijn toegetreden en onder bepaalde om -
standigheden. Sinds deze wijziging is in acht lidstaten43 in totaal 80 miljoen euro 
toegewezen aan geïntegreerde huisvestingsregelingen voor gemarginaliseerde 
gemeenschappen, waaronder de Roma.
65 
Uit onze analyse bleek ook dat veel lidstaten geen etniciteitsgegevens verzamel -
den en dus niet in staat waren om de omvang van de Romabevolking in een 
bepaald geografisch gebied vast te stellen en om de specifieke problemen van 
deze groep te beoordelen. Dit kan hebben bijgedragen tot de moeilijkheden bij 
het bepalen van de hoeveelheid financiering die nodig was voor de integratie 
van de Roma.41 Dit omvat de volgende 
investeringscategorieën: 
onderwijs, gezondheid, 
kinderopvang, huisvesting en 
overige sociale 
infrastructuren.
43 Bulgarije, Tsjechische 
Republiek, Griekenland, 
Frankrijk, Italië, Hongarije, 
Roemenië en Slowakije.
39 Opmerkingen 
Grotere aandacht voor Romakwesties op EU-niveau bleek uit 
het ESIF-kader voor 2014-2020
Financiële steun van de EISF beter afgestemd op de 
Europa 2020-strategie en de landspecifieke aanbevelingen (LSA’s) 
van de Commissie
66 
De ESIF-verordeningen44 (te weten de verordening gemeenschappelijke bepalin -
gen, de EFRO-verordening en de ESF-verordening) bepalen dat de ESI-fondsen 
steun moeten verlenen die strookt met de Europa 2020-strategie van de EU voor 
slimme, duurzame en inclusieve groei en met de relevante landspecifieke aan -
bevelingen (LSA’s).
67 
In de partnerschapsovereenkomsten van drie van de vier bezochte lidstaten 
(Bulgarije, Hongarije en Roemenië) wordt verwezen naar de sinds 2012 afgegeven 
landspecifieke aanbevelingen met betrekking tot de Romagemeenschap. Dit was 
ook het geval in Slowakije. Een dergelijke LSA werd niet afgegeven voor Spanje.
68 
De LSA’s voor de integratie van de Roma hadden hoofdzakelijk betrekking op 
onderwijs (zie ook paragraaf 36 en tabel 2 ). Op het moment waarop de operati -
onele programma’s werden opgesteld, werden de lidstaten die een LSA hadden 
ontvangen over dit onderwerp door de Commissie aangemoedigd Europese 
middelen te gebruiken om het reguliere onderwijsbeleid te hervormen, om 
ervoor te zorgen dat de Roma gelijke toegang hadden tot het onderwijssysteem. 
In Hongarije waren de desegregatiemaatregelen voor het onderwijs die waren 
opgenomen in de door ons onderzochte OP’s voor de programmaperiode 2014-
2020 echter onvoldoende gedetailleerd. Wij betwijfelen daarom of Hongarije er 
met behulp van de ESI-fondsen in zal slagen om de segregatie die zijn onderwijs -
stelsel nog steeds kenmerkt aan te pakken (zie tekstvak 5 ).44 Artikel 4, lid 1, van alle drie de 
verordeningen.
40 Opmerkingen 
Specifieke investeringsprioriteit voor gemarginaliseerde 
gemeenschappen (zoals de Roma) in twaalf EU-lidstaten
69 
In het ESIF-kader voor de periode 2014-2020 wordt ook meer benadrukt dat 
ervoor moet worden gezorgd dat de doelstellingen van de OP’s die in het kader 
van de ESIF worden gecofinancierd, in overeenstemming zijn met de prioriteiten 
van de EU. Het omvat een specifieke investeringsprioriteit voor ESF-OP’s waarin 
de Romabevolking uitdrukkelijk wordt genoemd. Deze investeringsprioriteit 
(IP 9 ii) „Integratie van gemarginaliseerde gemeenschappen zoals de Roma”) 
zorgde voor een koppeling tussen beleidsprioriteiten zoals weergegeven in de 
LSA’s en de prioriteiten van EU-financiering, en voor de mogelijkheid om op een 
specifieke wijze middelen voor dit doel te reserveren.
70 
Bovendien wordt in een van de ex-antevoorwaarden45 (EAV — dit zijn de in het 
kader vastgestelde criteria voor cofinanciering) specifiek naar die investerings -
prioriteit verwezen, waardoor deze de nodige aandacht krijgt in de OP’s. Wat 
betreft de integratie van de Roma is de EAC voor IP 9 ii) „[…] een nationaal strate -
gisch beleidskader voor de integratie van de Roma”.Gebrek aan desegregatiemaatregelen op het gebied van onderwijs in het ESIF-
kader in Hongarije
Prioriteit 3 van het OP „sociale vernieuwing” van Hongarije voor 2007-2013, dat betrekking had op onderwijs, 
had als indicator het aantal actieve plaatselijke desegregatieprogramma’s voor het onderwijs. „Desegregatie” 
was een indirecte verwijzing naar de Romadoelgroep. De indicator was gericht op achtergestelde regio’s en 
gebieden waarvoor een streefwaarde bestond van 100 programma’s die tegen 2013 moesten zijn uitgevoerd 
(de uitgangswaarde voor 2007 was twee).
Deze indicator was echter niet opgenomen in de laatste gewijzigde versie van het OP . Bijgevolg werd deze 
niet gemeten en zal deze aan het einde van de programmaperiode ook niet worden gemeten. Ook bestaat 
er geen gedetailleerde beschrijving van de desegregatiemaatregelen in het onderwijs die Hongarije voorne -
mens is te nemen in de programmaperiode 2014-2020. Dit wijst op een gebrek aan inzet bij de aanpak van de 
segregatiekwestie in het onderwijs waarbij gebruik wordt gemaakt van de structuurfondsen.Tekstvak 5
45 Artikel 2, lid 33, van 
Verordening (EU) 
nr. 1303/2013: „„toepasselijke 
ex-antevoorwaarde”; een 
concrete en nauwkeurig 
vooraf bepaalde kritische 
factor die een noodzakelijke 
voorwaarde is voor, een 
directe en onmiskenbare band 
heeft met en een direct effect 
heeft op de doeltreffende en 
efficiënte uitvoering van een 
specifieke doelstelling voor 
een investeringsprioriteit of 
een prioriteit van de Unie” (PB 
L 347 van 20.12.2013, blz. 320).
41 Opmerkingen 
71 
Alle vijf lidstaten (Bulgarije, Tsjechische Republiek, Hongarije, Roemenië en Slo -
wakije) die LSA’s met betrekking tot de integratie van de Roma hadden ontvan -
gen, hadden IP 9 ii) opgenomen in ten minste één van hun OP’s voor 2014-2020 
(zie tabel 6 ). In hun partnerschapsovereenkomsten hadden deze vijf lidstaten 
eerder voorstellen opgenomen over manieren om EU-fondsen te gebruiken ter 
bevordering van de integratie van de Roma.
72 
Zeven andere lidstaten (België, Griekenland, Spanje, Frankrijk, Italië, Oostenrijk 
en Polen) hadden IP 9 ii) ook opgenomen in ten minste één OP . IP 9 ii) was, met 
andere woorden, door twaalf lidstaten, die samen goed zijn voor meer dan 90 % 
van de geraamde Romabevolking in de EU, opgenomen in ten minste één OP . 
Zoals blijkt uit tabel 6 , was er voor de programmaperiode 2014-2020 1,5 mil -
jard euro toegewezen aan IP 9 ii). Tabel 6Bedragen die voor de programmaperiode 2014-2020 beschikbaar zijn gesteld 
aan de lidstaten in het kader van investeringsprioriteit 9 ii) „Integratie van 
gemarginaliseerde gemeenschappen zoals de Roma”
LidstaatBedrag
(miljoen euro)Aandeel van de totale ESF-finan -
ciering van de lidstaatAandeel van de totale finan-
ciering in het kader van IP 9 ii)
Hongarije1470  10,0 %
85 %Roemenië1372  7, 8  %
Tsjechische Republiek1200  5,8 %
Bulgarije1143  9,4 %
Slowakije199  4,6 %
Griekenland 73  2,0 %
15 %Italië 71  0,7 %
Spanje 48  0,6 %
Polen 19  0,1 %
België 10  1,0 %
Frankrijk 8  0,1 %
Oostenrijk 4  0,9 %
Totaal 1 518 n.v.t. 100 %
1 Lidstaten met landspecifieke aanbevelingen met betrekking tot de Roma.
Bron:  ERK, op basis van gegevens van de Commissie.
42 Opmerkingen 
73 
IP 9 ii) of andere daaraan gerelateerde indicatoren waren in deze lidstaten echter 
niet opgenomen in alle OP’s die betrekking hadden op geografische gebieden 
met een grote Romabevolking. Dit gold ook voor een aantal OP’s waarin aanzien -
lijke bedragen waren toegewezen aan de belangrijkste gebieden die van belang 
zijn voor de integratie van de Roma. Twee voorbeelden hiervan zijn het regionale 
OP voor Andalusië, waar bijna 50 % van de Spaanse Romabevolking woont, en 
het ESF-OP „economische ontwikkeling en innovatie” in Hongarije, in het kader 
waarvan veel werkgelegenheidsmaatregelen zullen worden uitgevoerd.
74 
Vier lidstaten (Bulgarije, Tsjechische Republiek, Griekenland en Slowakije) hadden 
op het moment van de controle slechts gedeeltelijk voldaan aan de in de veror -
dening houdende gemeenschappelijke bepalingen vastgestelde ex-antevoor -
waarden voor investeringsprioriteit 9 ii), vooral doordat zij niet over passende 
monitoringinstrumenten en -methoden beschikten om hun NSIR’s uit te voeren 
(zie paragraaf 51). Kroatië, Italië, Hongarije en Slowakije hadden niet voldaan aan 
de algemene voorwaarde vooraf inzake de bestrijding van discriminatie. Alle 
betrokken lidstaten hebben daarop actieplannen ingediend bij de Commissie 
waarin zij uitleggen hoe zij aan deze ex-antevoorwaarden denken te kunnen 
voldoen. De Commissie heeft vervolgens de inhoud daarvan geëvalueerd. Uit de 
ontvangen informatie heeft de Commissie geconcludeerd dat Hongarije aan de 
criteria inzake de bestrijding van discriminatie had voldaan en, op basis van het 
actieplan dat zij hadden ingediend, dat Slowakije had voldaan aan de voorwaar -
de vooraf met betrekking tot IP 9 ii).
75 
Hoewel IP 9 ii) een nuttige innovatie is, worden de ESIF momenteel zodanig be -
heerd dat er geen aandacht is voor de verschillen die momenteel bestaan tussen 
situaties van de Romapopulatie in de lidstaten. De ESI-fondsen worden onder 
de lidstaten verdeeld volgens indicatoren zonder specifieke relevantie voor de 
Romabevolking, zoals de totale bevolking, het werkloosheidscijfer of het bbp. 
Naar onze mening zijn deze indicatoren niet het meest geschikt om te bepalen 
hoeveel EU-middelen aan elke lidstaat moeten worden toegewezen voor de 
integratie van de Roma.
43 Opmerkingen 
De geïntegreerde aanpak voor de financiële ondersteuning van 
de integratie van de Roma is ook gebruikt door de vier bezochte 
lidstaten
76 
Het gebruik van een geïntegreerde benadering heeft een positief effect op de 
inspanningen ter bevordering van de integratie van de Roma waarbij de ESIF 
worden gebruikt. Alle vier de geselecteerde lidstaten hadden in ten minste 
een van hun OP’s een geïntegreerde benadering gevolgd waarbij verschillende 
terreinen tegelijkertijd worden aangepakt46, waaronder OP’s voor één of meer 
fondsen47. In dit verband heeft enerzijds Roemenië een goed voorbeeld gegeven 
(zie tekstvak 6 ). Anderzijds was in Spanje het ontbreken van regelingen waarin 
een geïntegreerde benadering werd gedefinieerd in het regionale operationele 
programma voor Andalusië een gemiste kans.
Een goed voorbeeld van een geïntegreerde aanpak — een gezamenlijke 
selectiecommissie in Roemenië
Om beter gebruik te kunnen maken van de structuurfondsen, heeft Roemenië voor twee OP’s een geïnte -
greerde benadering gebruikt (voor het ESF-OP „menselijk kapitaal” en voor het regionale EFRO-OP). Een van 
deze OP’s ontving cofinanciering uit het EFRO en het andere uit het ESF. Beide OP’s kenden een gemeen -
schappelijke prioritaire as. Roemenië heeft ook een gezamenlijke selectiecommissie opgericht waarin de 
beheersautoriteiten van de twee OP’s waren vertegenwoordigd, alsmede drie andere gemeenschappelijke 
organen, waaronder het NRCP en de nationale antidiscriminatieraad. Gemeenschappelijke oproepen tot het 
indienen van voorstellen zijn voor beide OP’s gedaan, met dezelfde subsidiabiliteitsvoorwaarden en dezelfde 
actieterreinen. De OP’s voorzagen ook in aanvullende cofinanciering (namelijk door het EFRO en het ESF voor 
verschillende projectactiviteiten te gebruiken die in onderlinge samenhang, of achtereenvolgens worden 
uitgevoerd).Tekstvak 6
Financiering voor maatregelen ter bestrijding van discriminatie
77 
Artikel 8 van de ESF-verordening bepaalt dat de lidstaten het ESF moeten gebrui -
ken ter ondersteuning van initiatieven met als specifieke doelstelling de bestrij -
ding van discriminatie. ESF-investeringsprioriteit 9 iii) „de bestrijding van alle 
vormen van discriminatie en de bevordering van gelijke kansen” (IP 9 iii)) wordt 
gebruikt om deze initiatieven te ondersteunen.
78 
Elf lidstaten hebben IP 9 iii) in ten minste één van hun OP’s voor de 
programmerings  periode 2014-2020 opgenomen. In totaal is een bedrag van 
414 miljoen euro aan financiering toegewezen in het kader van IP 9 iii) (zie 
tabel 7 ).46 De voor de integratie van de 
Roma relevante gebieden zijn 
huisvesting, onderwijs, 
gezondheidszorg, sociale 
zaken, werkgelegenheid en 
veiligheid, en 
desegregatiemaatregelen.
47 Hongarije.
44 Opmerkingen 
79 
Van de vier door ons onderzochte lidstaten had Spanje IP 9 iii) opgenomen in ze -
ven van zijn OP’s. De Tsjechische Republiek en Slowakije, die beide waren onder -
worpen aan inbreukprocedures vanwege het scheiden van Romaleerlingen in het 
onderwijsstelsel (zie paragraaf 37), hadden beide IP 9 iii) opgenomen in één OP . 
Bulgarije, Hongarije en Roemenië hadden deze in geen enkel OP opgenomen. Dit 
is een gemiste kans om maatregelen ter bestrijding van discriminatie te onder -
steunen, die zouden kunnen worden geïntegreerd in maatregelen in het kader 
van IP 9 ii), waardoor de kans wordt vergroot dat initiatieven voor de integratie 
van de Roma doeltreffender zijn, aangezien het ontbreken van maatregelen ter 
bestrijding van discriminatie wordt beschouwd als een van de voornaamste rede -
nen voor het mislukken van maatregelen inzake de integratie van de Roma. Tabel 7Bedragen per lidstaat die zijn toegewezen in het kader van IP 9 iii) „De bestrijding 
van alle vormen van discriminatie en de bevordering van gelijke kansen”
LidstaatBedrag
(miljoen euro)Aandeel van de totale ESF-
financie  ring van de lidstaatAandeel van de totale financie -
ring in het kader van IP 9 iii)
Spanje  145  1,9 %
91 %Griekenland  99  2,7 %
Portugal  51  0,7 %
Slowakije1 40  1,8 %
Tsjechische Republiek1 22  0,6 %
Polen  19  0,1 %
Cyprus  14  10,8 %
9 %Ierland  11  2,0 %
Frankrijk  8  0,1 %
België  4  0,4 %
Duitsland  1  0,0 %
Totaal 414 n.v.t. 100 %
1 Lidstaten met landspecifieke aanbevelingen met betrekking tot de Roma.
Bron:  ERK, op basis van gegevens van de Commissie.
45 Opmerkingen 
Aanzienlijke bedragen uitgetrokken voor de financiering van 
maatregelen op het gebied van onderwijs, werkgelegenheid en 
sociale inclusie
80 
In het ESIF-kader zijn ook aanzienlijke bedragen gereserveerd voor reguliere 
maatregelen inzake sociale integratie en de ervaring leert dat deze van cruciaal 
belang zijn voor de succesvolle bevordering van de integratie van de Roma, zoals 
wordt bewezen door het erkende „Spaanse model voor de integratie van de 
Roma”48. Volgens de informatie die de Commissie in februari 2016 bekend heeft 
gemaakt, werd een bedrag van 100  miljard  euro aan financiering uit het EFRO en 
het ESF toegewezen aan maatregelen op het gebied van onderwijs, werkgele -
genheid en sociale inclusie voor de periode 2014-202049.
81 
De vijf lidstaten ten aanzien waarvan LSA’s werden gedaan die specifiek betrek -
king hadden op de integratie van de Roma (Bulgarije, de Tsjechische Republiek, 
Hongarije, Roemenië en Slowakije) zijn goed voor ongeveer een vijfde van dit 
totaalbedrag, ofwel ongeveer 20  miljard  euro. Uit het geraamde aandeel van 
gemarginaliseerde Roma in verschillende doelgroepen (bijv. mensen die risico 
lopen op armoede en sociale uitsluiting) kan worden opgemaakt dat, wanneer 
gelijke toegang wordt verleend, ongeveer 500  miljoen  euro per jaar ten goede 
zou kunnen komen aan de Roma van de voornaamste doelgroepen van reguliere 
uit de ESI-fondsen gesteunde programma’s in deze landen50. Vanuit IP 9 ii) zal 
voor dezelfde periode en voor dezelfde vijf lidstaten 183  miljoen  euro per jaar 
beschikbaar worden gesteld (d.w.z. voor gerichte initiatieven). Hieruit blijkt het 
belang van het doeltreffende gebruik van reguliere beleidsmaatregelen voor 
initiatieven inzake de integratie van de Roma.
Nieuwe instrumenten voor de verbetering van overleg en 
samenwerking tussen overheden en maatschappelijke 
organisaties
82 
Het belangrijkste instrument voor het bevorderen van de betrokkenheid van 
maatschappelijke organisaties bij de planning en tenuitvoerlegging van de 
ESI-fondsen is de Europese gedragscode inzake partnerschap51. Dit document be -
vat richtsnoeren die de lidstaten helpen bij het vaststellen van de ESIF-partner -
schapsovereenkomsten en OP’s. Deze richtsnoeren omvatten de aanbeveling 
transparante procedures te gebruiken om potentiële partners te vinden en om 
met hen samen te werken. Zij bepalen ook dat oproepen tot het indienen van 
voorstellen, voortgangsverslagen en de procedures voor programmamonitoring 
en -evaluatie transparant moeten zijn. De richtsnoeren omvatten een aantal goe -
de praktijken met betrekking tot de regels voor deelname aan partnerschappen 
en de interne procedures van de comités van toezicht.48 Rodríguez Cabrero, G. 
„Promoting Social Inclusion of 
Roma. A Study of National 
Policies. Spanje”, Universidad 
de Alcalá namens de EC, 
DG Werkgelegenheid, Sociale 
Zaken en Inclusie, juli 2011.
49 Daarvan wordt naar schatting 
33 miljard euro toegewezen 
aan onderwijsmaatregelen, 
34 miljard  euro aan 
werkgelegenheidsmaatregelen 
en 33  miljard  euro aan 
maatregelen op het gebied 
van sociale integratie.
50 Adam Kullmann: Litmus Test 
of Effective Use of Structural 
Funds, Supporting Structural 
Reforms of Basic Public 
Services to Promote Roma 
Inclusion, EStIF, 2015, blz. 231.
51 Gedelegeerde Verordening 
(EU) nr. 240/2014 van de 
Commissie.
46 Opmerkingen 
83 
Voor zeven van de negen OP’s die waren geselecteerd voor de periode 2014-
2020, met inbegrip van IP 9 ii), waren vergaderingen van het toezichtcomité ge -
organiseerd. In totaal hebben veertien bijeenkomsten plaatsgevonden en in tien 
daarvan waren Romavertegenwoordigers aanwezig bij de vergaderingen. Bij alle 
vergaderingen van het toezichtcomité van de ESF-OP’s (met uitzondering van 
één geval in Hongarije52) was een vertegenwoordiger van een Romaorganisatie 
aanwezig en in het geval van Bulgarije ook één van het NRCP .
De gedurende de programmeringsperiode 2007-2013 
beschikbare monitoringinstrumenten op OP-niveau 
waren ongeschikt voor het meten van de resultaten van 
maatregelen voor de integratie van de Roma
Monitoringsystemen boden een ontoereikende basis voor 
rapportage over de integratie van de Roma tijdens de 
programmaperiode 2007-2013
Beperkingen voor overheidsinstanties in sommige lidstaten om 
etniciteitsgegevens te verzamelen
84 
In sommige lidstaten bestaan grondwettelijke beperkingen betreffende de 
verzameling van gegevens door overheidsinstanties (zie voor twee voorbeel -
den tekstvak 7 ). Dit maakt het moeilijker om Romaspecifieke indicatoren te 
monitoren.
Het verzamelen van gegevens over etniciteit: juridische problemen
In Duitsland zijn sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog geen sociaal-economische of bevolkingsstatis -
tieken op basis van etnische afkomst verzameld: het Duitse NRCP heeft bevestigd dat specifieke cijfers voor 
geen enkele nationale minderheid bekend zijn.
Het Franse recht verbiedt de lidstaat uitdrukkelijk om persoonlijke etniciteitsgegevens te verzamelen.Tekstvak 752 In het geval van Hongarije was 
er geen vertegenwoordiger 
van de Roma aanwezig bij de 
vergadering van het 
toezichtcomité, en deze 
afwezigheid, alsmede de 
noodzaak van de 
aanwezigheid van een 
dergelijke vertegenwoordiger, 
werd tijdens de vergadering 
besproken.
47 Opmerkingen 
85 
Richtlijn 95/46/EG, betreffende de verwerking van persoonsgegevens en be -
treffende het vrije verkeer van die gegevens, en Verordening (EG) nr. 45/2001 
betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de ver -
werking van persoonsgegevens door de communautaire instellingen en organen 
en betreffende het vrije verkeer van die gegevens, voorzien echter in een aantal 
uitzonderingen op het verbod op de verwerking van persoonsgegevens waaruit 
de raciale of etnische afkomst blijkt, in het bijzonder „wanneer de betrokke -
ne zijn uitdrukkelijke toestemming heeft gegeven voor de verwerking van die 
gegevens”. Dergelijke bepalingen worden gehandhaafd in het ontwerp voor een 
algemene verordening gegevensbescherming53.
86 
Het Bureau voor de grondrechten is van mening dat de verwerking van per -
soonsgegevens en gevoelige gegevens adequaat is geregeld door middel van de 
Europese Toezichthouder voor gegevensbescherming en de wettelijke EU-bepa -
lingen inzake gegevensbescherming. Gedurende onze controle hebben verschil -
lende instanties (waaronder de Commissie, het FRA en het EURomanetwerk) bo -
vendien bevestigd dat de verwerking van uitgesplitste gegevens in verband met 
etniciteit in geen enkele EU-lidstaat onwettig is54. Ook werden wij erop gewezen 
dat er praktische alternatieven bestaan voor de gevallen waarin het echt moeilijk 
is om gegevens over de etnische afstamming van de deelnemers te verzamelen, 
zoals het gebruik van anonieme enquêtes waarin willekeurig geselecteerde res -
pondenten op basis van ondubbelzinnige toestemming wordt gevraagd zichzelf 
te identificeren.
87 
Maar zelfs als etnische gegevens op wettige wijze kunnen worden verzameld, is 
er geen enkele garantie dat zij betrouwbaar of bruikbaar zullen zijn. In Roemenië 
werden gegevens over etniciteit bijvoorbeeld verzameld tijdens de volkstelling. 
Deze gegevens werden echter niet gebruikt voor de NSIR van Roemenië; de 
Roemeense autoriteiten vertrouwden in plaats daarvan op ramingen van de Raad 
van Europa. Dit wees erop dat de lidstaat niet over betrouwbare kennis over zijn 
eigen Romabevolking beschikte.53 In januari 2012 deed de 
Commissie een voorstel voor 
een omvattende hervorming 
van de 
gegevensbeschermingsregels 
van de EU, met als centraal 
element een algemene 
verordening 
gegevensbescherming. Het 
Comité van permanente 
vertegenwoordigers heeft de 
verordening op 18 december 
2015 goedgekeurd en de Raad 
heeft deze overeenkomst op 
12 februari 2016 bekrachtigd. 
De algemene verordening 
gegevensbescherming zal 
vanaf 25 mei 2018 van 
toepassing zijn. Eén verschil 
tussen de richtlijn en de 
verordening wat betreft het 
verstrekken van gevoelige 
gegevens is dat de definitie 
van gevoelige gegevens in de 
verordening wordt uitgebreid 
tot genetische gegevens, 
biometrische gegevens en 
gegevens over seksuele 
geaardheid. Een tweede 
verschil is dat de term 
„zwaarwegend algemeen 
belang” hierin niet meer 
voorkomt. In de verordening 
wordt verwezen naar de 
vrijstelling voor 
gegevensverwerking die 
noodzakelijk is voor het 
„uitvoeren van een taak van 
algemeen belang” en wordt 
een verband gelegd met de 
bepaling van „passende 
maatregelen ter bescherming 
van de gerechtvaardigde 
belangen van de betrokkene”.
54 Fundación Secretariado 
Gitano, technisch secretariaat 
van het EURomanetwerk, 
„Tackling Roma Needs in the 
2014–2020 Structural Funds 
Programming Period — Guide 
to improve the planning 
process”, mei 2013, blz. 65.
48 Opmerkingen 
Gegevens over de etniciteit van deelnemers werden verzameld op 
projectniveau, maar niet doorgegeven aan het monitoringsysteem van het 
OP
88 
Op projectniveau hebben wij echter vastgesteld dat een aantal projectontwik -
kelaars in alle vier de lidstaten die tijdens de controle werden bezocht, gegevens 
over de etniciteit van deelnemers verzamelden, maar dat deze gegevens niet 
werden doorgegeven aan de beheersautoriteiten of bemiddelende instanties 
(zie ook paragraaf 118). Dit betekende dat gegevens met betrekking tot de Roma 
die beschikbaar waren op projectniveau niet doordrongen tot het monitoring -
systeem van het OP .
89 
Dit was bijvoorbeeld het geval in Spanje. De intermediaire instantie van het 
regionale OP voor Andalusië wist niet eens welke projecten op de Romabevol -
king waren gericht, hoewel deze informatie beschikbaar was op projectniveau. 
De bemiddelende instantie kon ons slechts een lijst verstrekken van projecten 
die waren gericht op kansarme groepen in het algemeen, ongeacht of sommige 
deelnemers daarvan Roma waren. Een vergelijkbare situatie deed zich voor in 
Hongarije.
In drie van de vier lidstaten werd de monitoring van OP’s belemmerd 
door inconsistenties bij het omschrijven en vastleggen van indicatoren op 
projectniveau
90 
Bovendien werd de monitoring van OP’s in drie van de vier bezochte lidstaten 
(Bulgarije, Hongarije en Roemenië) belemmerd door inconsistenties bij het om -
schrijven en vastleggen van indicatoren op projectniveau. In Roemenië was het 
monitoringproces voor indicatoren onnodig ingewikkeld en waren de bereikte 
resultaten moeilijk te vergelijken doordat er tijdens de uitvoering van de projec -
ten drie soorten indicatoren (programma-, bijkomende en aanvullende indica -
toren) naast elkaar bestonden en er geen verplichting bestond om verslag uit te 
brengen over die indicatoren.
91 
In Hongarije is voor vier van de vijf de in bijlage II  genoemde onderzochte 
projecten geen officieel verslag uitgebracht over de verwezenlijking van de 
streefdoelen voor resultaten omdat deze niet waren opgenomen in het project 
(streefdoelen voor resultaten waren wel vastgesteld, maar werden ten onrechte 
aangemerkt als streefdoelen voor de output en werden bijgevolg niet gerappor -
teerd als resultaten).
49 Opmerkingen 
Voor de programmaperiode 2014-2020 zijn inspanningen geleverd 
om de monitoringactiviteiten te verbeteren, maar bepaalde 
beperkingen blijven bestaan
92 
Monitoring van de integratie van de Roma blijft een uitdaging vormen voor de 
periode 2014-2020 Eén element dat kan bijdragen tot de voortgang van maat -
regelen voor de integratie van de Roma is de beschikbaarheid van gemeenschap -
pelijke indicatoren; elk fonds heeft specifieke voorschriften met gemeenschap -
pelijke indicatoren die moeten worden gebruikt bij alle programma’s die in het 
kader daarvan worden gefinancierd. Bijlage 1 van de ESF-verordening bevat 
bijvoorbeeld een aantal gestandaardiseerde indicatoren die relevant zijn voor de 
integratie van de Roma:
— gemeenschappelijke outputindicator nr. 15: „Migranten, personen met een 
buitenlandse achtergrond, minderheden (waaronder gemarginaliseerde 
gemeenschappen zoals de Roma)”;
— gemeenschappelijke directe resultaatindicator nr. 28: „Kansarme deelnemers 
die na de deelname werkzoekend zijn, onderwijs/opleiding volgen, een kwa -
lificatie behalen of aan het werk zijn, met inbegrip van werk als zelfstandige”, 
en
— gemeenschappelijke indicator voor resultaat op langere termijn nr. 32: „kans -
arme deelnemers die zes maanden na de deelname aan het werk zijn, met 
inbegrip van werk als zelfstandige”.
Deze indicatoren kunnen worden aangevuld met relevante programmaspecifieke 
indicatoren.
93 
Tenzij er Romaspecifieke indicatoren worden bepaald, zullen deze gemeenschap -
pelijke indicatoren echter geen doeltreffende basis bieden voor het monitoren 
van initiatieven inzake de integratie van de Roma. Bovendien blijven de tekort -
komingen in monitoringinstrumenten bestaan en deze hebben er zelfs toe geleid 
dat aan een daaraan gerelateerde ex-antevoorwaarde slechts gedeeltelijk werd 
voldaan (zie paragraaf 74). Hieruit blijkt hoe moeilijk het is om nauwkeurige mo -
nitoring uit te voeren op het gebied van de Roma-integratie.
50 Opmerkingen 
94 
Om de genoemde problemen te ondervangen, verzocht de Commissie het FRA55 
een werkgroep op te zetten over de indicatoren die moeten worden gebruikt in 
het kader van de integratie van de Roma. Zoals gepland, waren de indicatoren te -
gen 1 januari 2016 vastgesteld, waardoor er met de NRCP’s (die alle aan de werk -
groep deelnamen) overeenstemming kan worden bereikt over het gebruik van 
een vergelijkbare rapportagestructuur in alle deelnemende lidstaten. Hierdoor 
kan, tot op zekere hoogte, ook de impact van de ESI-fondsen op de uitvoering 
van de NSIR worden gemeten, met name in lidstaten die de ESIF-maatregelen 
en -indicatoren hebben afgestemd op die van de NSIR, zoals Griekenland en Slo -
wakije (zie tekstvak 8 ). In maart 2016 hadden volgens de Commissie 21 lidstaten 
toegezegd deze indicatoren te zullen toetsen, maar het is nog niet duidelijk of 
de Commissie erin zal slagen om daartoe een akkoord tussen alle lidstaten tot 
stand te brengen, aangezien de lidstaten niet verplicht zijn om wijzigingen aan te 
brengen in het systeem dat zij gebruiken.
Verbetering van de monitoring van initiatieven inzake de integratie van de 
Roma — een goed voorbeeld van het afstemmen van de monitoring van OP’s met 
NSIR’s
De Commissie heeft Slowakije aanbevolen om de middelen van zijn OP „personele middelen” (OP HR) te ge -
bruiken voor de uitvoering van de maatregelen die tot 2020 zijn vastgesteld in de NSIR. Het Slowaakse NRCP , 
dat heeft deelgenomen aan alle technische en formele vergaderingen met de Commissie, heeft bijgedragen 
tot de uitwerking van alle maatregelen in het kader van het OP HR die speciaal waren gericht op gemargina -
liseerde Romagemeenschappen. Deze maatregelen zijn in overeenstemming met de doelstellingen van de 
NSIR, waardoor het gemakkelijker zal zijn om de voortgang te meten die wordt geboekt bij de verwezenlij -
king van de streefdoelen van de NSIR, zoals weergegeven in het OP . Daarna zal het door Slowakije opgezette 
project voor monitoring en beoordeling worden gebruikt voor het monitoren van de uitvoering van de NSIR 
en van de tenuitvoerlegging van de maatregelen van het OP HR.Tekstvak 855 Mandaat vastgesteld in de 
mededeling van de 
Commissie over een EU-kader 
voor de nationale strategieën 
voor integratie van de Roma 
(COM (2011) 173 definitief).
51 Opmerkingen 
De meeste projecten werden uitgevoerd zoals 
gepland, maar de criteria voor „beste praktijken” die 
bijdragen tot een succesvolle integratie van de Roma 
werden niet altijd toegepast en de monitoring van de 
projectprestaties was moeilijk
95 
Tijdens deze controle bezochten wij ook 19 projecten met betrekking tot de 
integratie van de Roma, waar wij hebben gekeken hoe zij waren voorbereid, 
geselecteerd en uitgevoerd, en hoe de resultaten ervan waren gemonitord (als 
dat al was gebeurd). Alle onderzochte projecten werden uitgevoerd in het kader 
van de programmeringsperiode 2007-2013. Voor elk van deze projecten hebben 
wij onderzocht of:
— de selectieprocedures in overeenstemming waren met de specifieke doel -
stellingen en prioriteiten voor de integratie van de Roma die zijn vastgesteld 
in het OP;
— de projecten volgens plan waren uitgevoerd;
— de projecten de verwachte resultaten opleverden;
— monitoringregelingen waren ingevoerd om de resultaten te monitoren van 
de projecten in verband met de integratie van de Roma.
Alle onderzochte projecten voldeden aan de 
OP-doelstellingen, maar de selectieprocedures waren 
niet specifiek gericht op het selecteren van projecten met 
betrekking tot de integratie van de Roma
De selectieprocedures voor een aantal OP’s waren niet gericht op 
projecten in verband met de integratie van de Roma
96 
De selectieprocedures voor alle onderzochte OP’s in de vier lidstaten waarbor -
gen dat elk project in overeenstemming was met de betreffende OP-doelstellin -
gen. Van de zestien oproepen tot het indienen van voorstellen56 die wij hebben 
beoordeeld, werd in negen uitdrukkelijk verwezen naar de Roma als doelgroep: 
drie van de vijf in Bulgarije, de twee in Spanje, drie van de vijf in Hongarije en één 
van de vier in Roemenië. De overige zeven waren gericht op kansarme groepen 
in het algemeen. Een deel van een ander Spaans OP was opgebouwd rond een 
koppeling met de Roma. Dit verklaart waarom in de aanvraagdocumenten van 
sommige van de onderzochte projecten niet altijd werd verwezen naar de Roma -
bevolking: zij hebben, in overeenstemming met de doelstellingen van de OP’s, 
vaak een bredere doelgroep, zoals kwetsbare groepen in het algemeen.56 Door middel van deze 
16 oproepen tot het indienen 
van voorstellen werden 
19 projecten geselecteerd.
52 Opmerkingen 
97 
De beoordelaars hadden over het algemeen geen specifieke ervaring met 
kwesties betreffende de integratie van de Roma. In plaats daarvan beschikten zij 
veelal over kennis op het gebied van sociale integratie in het algemeen. Het OP 
„bestrijding van discriminatie” in Spanje vormde hierop een uitzondering, aan -
gezien de beoordelaars hier beschikten over specifieke kennis met betrekking tot 
de integratie van de Roma.
Romaspecifieke indicatoren voor de monitoring van de prestaties 
van een project waren niet systematisch verplicht
98 
Uit onze analyse bleek dat er ook enige verwarring was over de wijze waarop in -
dicatoren moesten worden vastgesteld voor het monitoren van de prestaties van 
het project. In Hongarije werd in de oproepen tot het indienen van voorstellen 
niet altijd gevraagd om streefdoelen voor de te behalen resultaten (zoals „binnen 
zes maanden na deelname aan een project een baan vinden”). In Spanje wer -
den resultaatgerichte streefdoelen ook niet vereist. In drie gevallen in Bulgarije 
werden streefdoelen voor de output in de projectaanvraag soms ten onrechte 
aangeduid als streefdoelen voor de resultaten en tijdens het selectieproces werd 
dit niet gecorrigeerd (zie ook paragraaf 118).
99 
In gevallen waar streefdoelen voor de resultaten werden vereist, werd daarin niet 
altijd uitdrukkelijk verwezen naar de Roma. In plaats daarvan werd daarin verwe -
zen naar een bredere groep zoals „kwetsbare groepen”. Dit is ook geconstateerd 
in een EFRO-OP in Bulgarije en in ESF-OP’s in Hongarije en in Andalusië.
Relevante groepen van belanghebbenden waren niet altijd 
voldoende betrokken
100  
Wanneer alle belanghebbenden betrokken zijn bij de voorbereiding van het pro -
ject of als projectpartner, wordt daardoor een aanzienlijke bijdrage geleverd aan 
het succes en de duurzaamheid van projecten. De procedures voor de selectie 
van projecten konden een dergelijke brede betrokkenheid in het algemeen ech -
ter niet stimuleren. In onze steekproef hadden met name sociale huisvestings -
projecten in Bulgarije te kampen met dit probleem. Lokale bewoners werden 
niet bij het project betrokken en er werden geen bewustmakingscampagnes 
uitgevoerd, hetgeen uiteindelijk heeft geleid tot maatschappelijke afwijzing van 
de projectvoorstellen.
53 Opmerkingen 
Projecten werden over het algemeen uitgevoerd volgens 
plan
14 van de 19 onderzochte projecten hadden hun doelstellingen 
bereikt qua output, begroting, tijdschema en toepassingsgebied
101  
14 van de 19 onderzochte projecten voldeden aan de in de subsidieovereen -
komst uiteengezette doelstellingen qua output, begroting, tijdschema en 
toepassingsgebied. Vier projecten waren niet uitgevoerd zoals gepland vanwege 
vertragingen (bij twee projecten in Bulgarije) of veranderingen in de reikwijdte 
van de projecten (één project in Bulgarije en een ander project in Roemenië). 
Voor een ander project in Hongarije waren zowel de indicatoren als de beschik -
bare informatie zo complex dat deze niet met elkaar konden worden aangeslo -
ten, en waardoor niet kon worden beoordeeld of de beoogde streefdoelen voor 
de output waren bereikt. Het aantal Romadeelnemers was geregistreerd als 
output voor alle onderzochte projecten op twee na. Foto 1Een IT-ruimte voor gebruikers van een centrum voor sociale diensten in Baia Mare 
(Roemenië)
Bron:  ERK.
54 Opmerkingen 
10 van de 13 projecten waarvoor monitoringgegevens 
beschikbaar waren, hadden ook hun streefdoelen met betrekking 
tot resultaten behaald
102  
Voor 17 van de 19 onderzochte projecten waren streefdoelen voor resultaten 
vastgesteld, maar daarin werd niet noodzakelijkerwijs specifiek naar de Roma 
verwezen. Deze streefdoelen werden slechts in dertien gevallen gemonitord. 
Van tien van deze dertien projecten waren de doelstellingen over het algemeen 
bereikt. Met betrekking tot de Romabevolking waren specifieke streefdoelen 
vastgesteld voor vier van de zeventien projecten met streefdoelen voor de 
resultaten. Bij drie van deze vier projecten waren de streefdoelen bereikt (één in 
Bulgarije, twee in Roemenië en één in Spanje).
Aanwijzingen dat meer aandacht voor Romaspecifieke 
criteria, zoals de gemeenschappelijke basisbeginselen 
(GBB’s) inzake de integratie van de Roma, een positieve 
invloed heeft gehad op de prestaties van projecten
103  
Op basis van ons onderzoek naar de geselecteerde projecten zijn wij van oordeel 
dat er een grotere kans was geweest dat sommige van deze projecten positief 
konden bijdragen tot een duurzame integratie van de Roma als er meer aandacht 
was geweest voor Romaspecifieke criteria. Van de 19 onderzochte projecten 
werden er 17 uitgevoerd nadat de gemeenschappelijke basisbeginselen (GBB’s) 
inzake de integratie van de Roma in juni 2009 waren goedgekeurd door de Raad 
(zie paragraaf 23). De volgende voorbeelden laten zien hoe het welslagen van het 
project zou zijn beïnvloed door toepassing van de GBB’s in de selectiefase.
GBB 2: Beleidsmaatregelen en projecten op het gebied van de 
integratie van de Roma moeten expliciet, maar niet exclusief 
gericht zijn op de Romabevolking
104  
GBB 2 bepaalt dat het Roma-integratiebeleid en de bijbehorende projecten 
zich expliciet, maar niet exclusief op de Roma moeten richten. In het algemeen 
moeten zij gericht zijn op brede streefdoelen zoals „kansarme groepen”, duidelijk 
vermelden dat de Roma onder deze groepen vallen, en aangeven welke speci -
fieke actie wordt ondernomen om ervoor te zorgen dat de projecten met succes 
de Romabevolking bereiken. Een werkgelegenheidsprogramma in Spanje was 
een goed voorbeeld van de toepassing van dit beginsel (zie tekstvak 9 ).
55 Opmerkingen 
GBB 3: Noodzaak van een interculturele benadering 
waarbij gebruik wordt gemaakt van mediators en 
bewustmakingscampagnes
105  
GBB 3 beschrijft de noodzaak van een interculturele benadering waarbij gebruik 
wordt gemaakt van mediators en bewustmakingscampagnes. De toepassing van 
dit beginsel is van essentieel belang voor het succes van projecten, met name op 
het gebied van huisvesting. Een gebrek aan bewustzijn hiervan kan onherstel -
bare schade toebrengen aan projecten die anders succesvol hadden kunnen zijn 
(zie voor een voorbeeld tekstvak 10 ).Expliciete, maar niet-exclusieve gerichtheid heeft een werkgelegenheidsprogramma 
geholpen de Romabevolking met succes te bereiken (Spanje, project 16)
Een werkgelegenheidsprogramma in Spanje (OP „Lucha contra la Discriminación”) was gericht op de integra -
tie van de Roma op de arbeidsmarkt. De deelnemers werden geïnterviewd, waarna werd aanbevolen een van 
de drie volgende maatregelen te nemen: 1) zoek een baan, 2) volg een beroepsopleiding, of 3) neem deel aan 
workshops om vaardigheden te verwerven die nodig zijn om een baan te vinden. Vervolgens werd contact 
opgenomen met ondernemingen voor informatie over mogelijkheden van vacatures en stages.
De kansarme Roma werden samen met andere mensen benaderd die in een soortgelijke sociaal-economi -
sche situatie verkeerden. In heel Spanje was een streefdoel vastgesteld waarin werd bepaald dat 70 % van de 
deelnemers van oorsprong Roma moest zijn. Mede dankzij andere initiatieven ter bevordering van de betrok -
kenheid van de Roma (zoals bewustmakingsmaatregelen), werd dit streefdoel behaald en de resultaten ervan 
bleken gedurende de gehele looptijd van het programma duurzaam te zijn.
Onvoldoende gerichtheid bij de bepaling van de doelgroep en onvoldoende 
aandacht voor culturele factoren hebben een negatieve impact gehad op de 
uitvoering van een gezondheidsproject (Bulgarije, project 4)
Een project met betrekking tot medische screenings werd in Bulgarije uitgevoerd in het kader van de prio -
ritaire as „sociale integratie”. Dit project werd opgenomen in het actieplan voor de uitvoering van de NSIR. 
Daarin waren echter geen indicatoren opgenomen die betrekking hadden op de doelgroep „kwetsbare be -
volkingsgroepen”. Dit project had drie doelgroepen. Dit waren de „kwetsbare bevolkingsgroepen” (bestaande 
uit groepen met specifieke gezondheidsrisico’s, mensen met een handicap, sociaal uitgesloten groepen en 
kwetsbare etnische gemeenschappen), „mensen in de werkende leeftijd” en „inwoners van perifere regio’s”.
Ongeveer 620 000 mensen werd verzocht zich te laten onderzoeken en ongeveer 56 000 mensen gaven ge -
hoor aan die oproep. Er is geen informatie beschikbaar over hoeveel van deze personen tot de doelgroepen 
behoorden. Het ontbreken van een uitdrukkelijke verwijzing naar de Romabevolking, en zelfs naar de doel -
groep „kwetsbare bevolkingsgroepen”, duidt op een gebrek aan gerichtheid bij het aantrekken van deelne -
mers uit deze groepen aan het project.
Twee factoren verhinderden de bredere participatie van de Romabevolking. Eén daarvan was dat de uitno -
digingen per brief waren verzonden, terwijl naar verhouding veel Roma ongeletterd zijn. Een andere factor 
was de vrees voor medische diensten die, om historische redenen, wijdverbreid is bij Romavrouwen. Om dit 
probleem te verhelpen, had een beroep kunnen worden gedaan op mediators.Tekstvak 9 Tekstvak 10
56 Opmerkingen 
GBB 4: Belang van de bevordering van de integratie van de 
Romabevolking in de reguliere maatschappij
106  
GBB 4 beschrijft het belang van de bevordering van de integratie van de Roma -
bevolking in de reguliere maatschappij. Tien van de onderzochte projecten 
die als streefdoel voor de resultaten de toegang tot de reguliere arbeidsmarkt 
hadden vastgesteld, hadden goede resultaten bereikt door zowel publieke als 
private instanties bij de uitvoering van projecten te betrekken. Bij vier projecten 
waren de doelstellingen op dat gebied niet bereikt:
— Bij drie onderzochte projecten in Hongarije waren tijdens de uitvoerings -
fase geen particuliere werkgevers betrokken, wat een tekortkoming bleek 
te zijn, aangezien deelnemers vervolgens geen baan konden vinden op de 
primaire arbeidsmarkt. Als zij al werden aangenomen, traden zij in dienst bij 
overheidsinstanties.
— In Bulgarije was het bij één project ook niet gelukt het streefdoel te behalen 
waarvoor ten minste 8 % van de deelnemers de primaire arbeidsmarkt moest 
betreden.
107  
Anderzijds waren de maatregelen die in het kader van het Spaanse OP „lucha 
contra la Discriminación” werden uitgevoerd, dat wat betreft de integratie van de 
Roma voornamelijk op werkgelegenheid was gericht, niet ontworpen om hand 
in hand met regulier beleid te functioneren. De Spaanse openbare dienst voor 
arbeids  voorziening, SEPE, was tot december 2014 niet betrokken bij de uitwer -
king of de uitvoering ervan. De dienst kreeg daarom niet de gelegenheid tot 
inbreng in de vorm van eigen ervaringen bij de planning van de maatregelen. 
Evenmin kon hij de ervaring die werd opgedaan met het project verwerken in 
zijn eigen beleid.
108  
In Roemenië werden drie van de vijf onderzochte projecten daarentegen uit -
gevoerd door een ngo, in samenwerking met een overheidsinstantie. Hierdoor 
konden de projectpartners profiteren van elkaars kennis en konden overheids -
instanties nuttig gebruik maken van de projectresultaten bij het ontwerp en de 
uitvoering van hun reguliere beleidsmaatregelen. Zo werden de resultaten van 
het EFRO-project na de voltooiing van het project verspreid door de bemidde -
lende instantie.
57 Opmerkingen 
GBB 5: Bewustzijn van genderkwesties
109  
GBB 5 heeft betrekking op het bewustzijn van genderkwesties. Romavrouwen 
hebben vaker te maken met sociale uitsluiting van de reguliere samenleving 
dan Romamannen en vrouwen in het algemeen. Zij zijn vaak het slachtoffer van 
dubbele discriminatie: discriminatie op grond van geslacht en op grond van 
etnische afkomst. Voor Romavrouwen is echter een cruciale rol weggelegd bij het 
bevorderen van integratie, bijvoorbeeld door de integratie van kinderen in het 
onderwijs  stelsel te bevorderen. Het zal zeer moeilijk zijn om algemene doel -
stellingen met betrekking tot de integratie van de Roma te verwezenlijken als 
er geen rekening wordt gehouden met genderkwesties en het niet lukt om met 
programma’s de vrouwen te bereiken.
110  
In Spanje werd in alle vier de onderzochte projecten uitdrukkelijk aandacht 
besteed aan gendervraagstukken. Het lukte om met de projecten de vrouwen 
te bereiken, waarbij het aandeel vrouwelijke deelnemers varieerde tussen 50 % 
en 70 %. In twee gevallen was er sprake van een hoog intreepercentage. In een 
van deze gevallen werd voor mannen en vrouwen dezelfde arbeidsparticipatie 
bereikt (ongeveer 24 %) en in een ander geval werd voor vrouwen een intree -
percentage van 90 % bereikt. Een ander succesvol voorbeeld wordt gegeven in 
tekstvak 11 .
Participatie van vrouwen in een gezondheidsproject: vermenigvuldiging van het 
effect van integratie (Roemenië, project 12)
Eén essentiële doelstelling van een project met betrekking tot de volksgezondheid in Roemenië was de vor -
ming van een netwerk van gezondheidsmediators voor de Romagemeenschappen. Dit project werd uitge -
voerd in samenwerking met het Roemeense instituut voor de volksgezondheid.
De algemene doelstelling van het project was het vergroten van de arbeidsparticipatie van Romavrouwen en 
hun betere toegang te bieden tot de arbeidsmarkt om sociale uitsluiting te voorkomen en gelijke kansen te 
bevorderen.
In het kader van het project werden onder meer 100 Romavrouwen opgeleid om in 100 Romagemeenschap -
pen te werken die nog nooit een gezondheidsmediator hadden gehad.
Het project was succesvol, doordat het de integratie van Romavrouwen bevorderde door middel van oplei -
ding en werkzaamheid. Het was bovendien positief, omdat de effecten van de integratie waarschijnlijk kun -
nen worden vermenigvuldigd doordat de Romavrouwen worden ingezet als bemiddelaar.Tekstvak 11
58 Opmerkingen 
GBB 6: Het belang van het leren van eerdere ervaringen
111 
GBB 6 benadrukt het belang van het lering trekken uit eerdere ervaringen. In 14 
van de 19 gevallen was dit beginsel in acht genomen: eerdere ervaring met het 
uitvoeren van projecten had aantoonbaar geleid tot een capaciteitsverhoging 
bij projectontwikkelaars, van wie sommigen deze ervaring bij latere projecten 
hebben toegepast.
112  
In Spanje bouwde het onderwijsproject „Promociona” voort op een 
werkgelegen  heidsprogramma („Acceder”) dat sinds 2000 met succes werd 
uitgevoerd. De ngo die als intermediaire instantie deze programma’s beheert, 
deelde ook eigen deskundigheid met andere ngo’s die als intermediaire instan -
ties optreden voor het OP „Lucha contra la discriminación”. Elke ngo was gericht 
op verschillende kwetsbare groepen en zij wisselden onderling regelmatig hun 
ervaringen uit. De onderzochte projecten van het OP voor Andalusië droegen bij 
tot de kennis en informatie van de overheidsinstanties die de projecten hebben 
uitgevoerd, omdat alle door de projectontwikkelaars verzamelde gegevens wer -
den opgeslagen in de administratie van de openbare dienst voor arbeidsvoorzie -
ning. Dit bood de overheden een waardevol instrument voor de beoordeling van 
het beleid en de verdere planning, waarvan sinds de start van het programma in 
2004 gebruik wordt gemaakt.
GBB 7: Het gebruik van EU-instrumenten
113  
GBB 7 heeft betrekking op het gebruik van EU-instrumenten. Voor alle onder -
zochte projecten was per definitie in zekere mate gebruik gemaakt van EU-instru -
menten gebruikt, aangezien zij financiering uit het EFRO of het ESF ontvingen. 
Vier projecten gingen verder dan dat, door gebruikmaking van een combinatie 
van steun uit beide fondsen, wat naar onze mening een goede methode is om 
geïntegreerde steun te bieden. Het in tekstvak 12  beschreven project, dat werd 
uitgevoerd in Bulgarije, is hiervan een voorbeeld.
59 Opmerkingen 
Toepassing van de geïntegreerde aanpak waarbij het EFRO en het ESF worden 
gebruikt (Bulgarije, project 5)
De doelstelling van dit EFRO-project (zie foto 2 ) was het verbeteren van de integratie van mensen in kans -
arme en kwetsbare omstandigheden, door hun levensstandaard te verhogen en door de kwaliteit van het 
woningaanbod in de gemeente te verbeteren. Sociale huisvesting was bedoeld om toegang te geven tot 
de elementaire levensbehoeften voor ongeveer 165 sociaal kwetsbare mensen die in aftandse, overvolle 
woningen woonden die niet voldeden aan de wettelijke voorschriften voor de constructie en planning van 
woongebouwen.
In Bulgarije moesten huisvestingsprojecten worden geïntegreerd met sociale dienstverlening. Bijgevolg werd 
in de selectiecriteria voor projecten bepaald dat projectontwikkelaars de inwoners van nieuwe huizen werk -
gelegenheid, onderwijs en gezondheidszorg moesten bieden. Deze sociale diensten waren onderdeel van het 
Integra-programma, dat in het kader van het ESF naast de huisvestingsmaatregelen werd gefinancierd.Tekstvak 12 Foto 2De achtergevel van het gerenoveerde flatgebouw met sociale woningen in Devnya 
(Bulgarije)
Bron:  ERK.

60 Opmerkingen 
GBB 8: Participatie van lokale en regionale autoriteiten
114  
GBB 8 betreft de participatie van regionale en lokale autoriteiten, die een belang -
rijke rol spelen bij de praktische uitvoering van het beleid. Om een langetermijn -
effect te hebben, moeten projecten meestal een duurzame financieringsbron 
hebben en soms ondersteuning van een particuliere projectontwikkelaar of een 
overheidsinstantie. Een goed voorbeeld werd aangetroffen in Roemenië, waar 
een belangrijk onderdeel van één project was overgedragen aan het nationale 
instituut voor volksgezondheid, dat ook een uitvoeringspartner van het project 
was (zie tekstvak 11 ).
115  
Tien van de negentien onderzochte projecten waren sterk afhankelijk van de 
verdere beschikbaarheid van publieke financiering voor de lange termijn, omdat 
de projectontwikkelaars non-profitorganisaties waren. Vier andere projecten wa -
ren overgenomen en gefinancierd door overheidsinstanties, wat in alle gevallen 
vanaf het begin zo was gepland. Van drie andere projecten had de duurzaamheid 
op lange termijn door een overheidsinstantie gegarandeerd moeten worden, 
zoals aangegeven in de projectbeschrijving, wat echter niet is gebeurd, hetzij 
wegens gebreken in het projectbeheer (in één geval in Bulgarije), hetzij wegens 
een gebrek aan aanhoudende financiële ondersteuning op lokaal niveau (zie 
tekstvak 13 ).
Door een gebrek aan duurzame financiële steun was het voor succesvol 
uitgevoerde projecten moeilijk om een blijvend effect te hebben (Roemenië, 
projecten 12 en 14)
In het kader van één project werden 210 Roma opgeleid en in dienst genomen als plaatselijke Romadeskun -
digen. Deze deskundigen hadden tijdens het project om niet voor de lokale overheden gewerkt. Het was de 
bedoeling dat de lokale autoriteiten de deskundigen na afloop van het project zouden aannemen en op per -
manente basis zouden betalen. Kort nadat het project werd beëindigd, hebben de lokale autoriteiten echter 
verklaard dat zij hiertoe niet in staat waren wegens de economische omstandigheden. Dit betekende dat er in 
2015 slechts 67 lokale Romadeskundigen werden aangesteld door gemeenten.
In het kader van het tweede project werden 100 Romavrouwen opgeleid als gezondheidsmediator. Als 
onderdeel van het project was op lokaal niveau gelobbyd om de voordelen van gezondheidsmediators voor 
de gemeenschap te promoten en om het creëren van dergelijke posities binnen het lokale bestuur aan te 
moedigen. Hoewel dit lobbywerk over het algemeen positieve reacties opriep, kenden de lokale autoriteiten 
uiteindelijk minder steun toe aan het gezondheidsmediatorprogramma dan verwacht. Dit had een aanzienlijk 
effect op de impact van het project en op het aanbod van de gezondheidsbemiddelaars in het algemeen: bij 
benadering werden in Roemenië in 2015 slechts 350 gezondheidsmediators aangenomen, tegen 860  in 2009.
Hoewel beide projecten met succes werden uitgevoerd, werd de potentiële impact ervan op de integratie 
van de Roma belemmerd door het gebrek aan duurzame financiële en institutionele steun van de lokale 
autoriteiten.Tekstvak 13
61 Opmerkingen 
De beoordeling van de resultaten voor de periode 2007-2013 
werd bemoeilijkt door problemen bij het verzamelen van 
informatie over de Romabevolking
116  
Wij zijn ook nagegaan hoe de projectontwikkelaars de projectresultaten hebben 
gemonitord, met name wat betreft de integratie van de Romabevolking, en of de 
Commissie of de lidstaten evaluaties hadden uitgevoerd, en met name themati -
sche evaluaties in verband met de integratie van de Romabevolking of kwetsbare 
groepen.
Monitoren op projectniveau: inconsistente benaderingen voor 
het verzamelen van gegevens en de omschrijvingen van de 
indicatoren
117  
Het monitoren van het succes van de projecten voor de integratie van de Roma is 
niet eenvoudig, aangezien dit succes wordt beïnvloed door methodologische en 
praktische problemen bij het verzamelen van informatie over de Romabevolking. 
Hieronder zullen wij deze moeilijkheden nader bespreken. In de meeste gevallen 
(17) waren de projectontwikkelaars er echter in geslaagd om informatie te verza -
melen over het aantal Romadeelnemers van hun project, en soms zelfs over de 
resultaten die deze deelnemers hadden bereikt, bijvoorbeeld of zij werk hadden 
gevonden. Dergelijke monitoring werd gewoonlijk uitgevoerd bij de afsluiting 
van een project, maar in sommige langetermijnprojecten werd dit ook gedaan 
tijdens de uitvoering van het project.
118  
Voor 14 van deze 17 projecten werden etniciteitsgegevens verzameld door mid -
del van zelfidentificatie. Voor één ander project is geen informatie verstrekt over 
de wijze waarop de gegevens van de deelnemers waren verzameld. Bij twee an -
dere projecten zijn dergelijke gegevens helemaal niet verzameld (één project in 
Bulgarije en één in Roemenië). De kwaliteit van de monitoring werd belemmerd 
door de volgende belangrijke tekortkomingen:
— ten eerste hadden de geregistreerde resultaten voor 13 van de 19 onderzoch -
te projecten niet specifiek betrekking op de integratie van de Roma, maar 
eerder op de voordelen van de projecten voor een grotere doelgroep, zoals 
„kwetsbare groepen” in het algemeen, voor zover er een doelgroep was om -
schreven. Gegevens over de deelname van de Roma waren wel beschikbaar, 
maar deze werden niet altijd doorgegeven aan de beheersautoriteit of de be -
middelende instantie (zie paragraaf 88). Dit betekent dat de bij de beheers -
autoriteiten aangeleverde informatie geen betrouwbare inzichten bood in de 
specifieke bijdragen van projecten tot de integratie van gemarginaliseerde 
Roma;
62 Opmerkingen 
— ten tweede was, indien er in het kader van projecten etniciteitsgegevens 
waren verzameld, de hiervoor gebruikte onderliggende methodologie niet 
consistent tussen de lidstaten of zelfs tussen de verschillende projecten in 
de afzonderlijke lidstaten. In zes gevallen was de deelnemers verzocht een 
ja/nee-vraag te beantwoorden om aan te geven of zij etnische Roma waren. 
In zes andere gevallen konden de deelnemers uit een lijst kiezen tot welke 
kwetsbare groep zij behoorden. In twee andere gevallen konden de deel -
nemers slechts één bepaalde etnische of nationale identiteit kiezen. Derhalve 
was het voor deelnemers niet mogelijk zichzelf te identificeren als bijvoor -
beeld Hongaars en Roma, hoewel zij zichzelf — als zij die keuzemogelijkheid 
zouden hebben — mogelijk wel als behorend tot beide groepen zouden 
hebben beschreven. Dit betekende dat de verzamelde gegevens niet nood -
zakelijk uitputtend waren;
— ten derde werden indicatoren in verschillende lidstaten, en soms zelfs binnen 
één land, op uiteenlopende wijze ingedeeld. Zo bestonden voor vier van 
de onderzochte Hongaarse projecten geen formele resultaatindicatoren. 
Niettemin omvatten de outputindicatoren van het project indicatoren die 
eigenlijk als resultaatindicatoren hadden moeten worden ingedeeld, zoals 
de succesvolle afronding van opleidingen. De resultaatindicatoren van drie 
projecten in Bulgarije waren kopieën van de outputindicatoren, bijvoorbeeld 
de hoeveelheid campagnes of medische onderzoeken die waren uitgevoerd 
in het kader van het project. In Roemenië was een werkgelegenheidsindica -
tor in één geval geclassificeerd als een outputindicator, en in een ander geval 
als een resultaatindicator.
Het gebrek aan Romaspecifieke monitoring op OP-niveau werd 
gedeeltelijk gecompenseerd door evaluaties
119  
Hoewel zij niet altijd een volledig beeld geven, kunnen evaluaties als basis die -
nen voor bepaalde conclusies. In alle vier de bezochte lidstaten en door de Com -
missie waren evaluaties gemaakt van de in het kader van het EFRO en het ESF 
geboden steun, waarbij de nadruk op de integratie van gemarginaliseerde Roma 
lag (zij het soms als onderdeel van een bredere evaluatie van kansarme groepen).
63 Opmerkingen 
120  
Deze evaluaties boden informatie die niet was opgenomen in de monitoring -
verslagen, waardoor het mogelijk was om nuttige informatie te verkrijgen over 
de geboekte vooruitgang:
— In 2011 werd in een door DG Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Inclusie uit -
gevoerde evaluatie bijvoorbeeld geconcludeerd dat de deelname van Roma 
aan door het ESF gefinancierde maatregelen was gestegen van 100 000 men -
sen met een Roma-achtergrond gedurende de gehele periode 2000-2006 
tot 110 000 Roma in de eerste twee jaar van de programmeringsperiode 
2007-201357. Dit had echter geen duurzaam effect op het terugdringen van 
de werkloosheid onder de Romabevolking, ondanks de toegenomen bijdra -
ge van het ESF voor de bevordering van de arbeidsmarktparticipatie. Uit de 
evaluatie is gebleken dat het onwaarschijnlijk is dat de verschillende belem -
meringen voor de integratie van de Roma enkel met maatregelen kunnen 
worden aangepakt die uitsluitend zijn gericht op werkgelegenheid. Hierin 
werd het belang onderstreept van een holistische benadering ter bevorde -
ring van de integratie van de Roma, waarmee grotere belemmeringen voor 
hun integratie worden aangepakt, met name op de terreinen van onderwijs, 
gezondheid en huisvesting.
— In Spanje werd in 2013 een evaluatie uitgevoerd om na te gaan welke impact 
het OP „ Lucha contra la discriminación ” had gehad tussen 2006 en 201158. 
Hierin werd geconcludeerd dat de investering in de integratie van kwets -
bare groepen in de arbeidsmarkt talrijke positieve resultaten had opgele -
verd, waaronder economische. De conclusie van de evaluatie was dat iedere 
euro die in deze maatregelen was geïnvesteerd in totaal een rendement van 
1,38  euro had opgeleverd.57 Roma Thematic Report, in 
opdracht van DG EMPL en 
uitgevoerd in 2011. Dit verslag 
maakt deel uit van de bredere 
studie „Evaluation of ESF 
support for Enhancing Access 
to the Labour Market and the 
Social Inclusion of Migrants 
and Ethnic Minorities”.
58 El Empleo de las personas 
vulnerables: una inversión 
social rentable. Evaluación de 
Impacto del Programa 
Operativo Plurirregional Lucha 
Contra la Discriminación, 
dirigido por Gregorio 
Rodríguez Cabrero, 2013.
64
 Conclusies en 
aanbevelingen
121  
De mate waarin de structuurfondsen bijdroegen tot de integratie van gemar -
ginaliseerde Romagemeenschappen was in de programmeringsperiode 2007-
2013 lastig te beoordelen doordat de doelstellingen vaak niet specifiek betrek -
king hadden op de Roma en doordat daaruit voortvloeide dat de geselecteerde 
lidstaten er niet in slaagden om betrouwbare en vergelijkbare informatie te 
registreren, specifiek over de Romabegunstigden, de beschikbaar gestelde mid -
delen en de geboekte vooruitgang. Voor zover er gegevens beschikbaar waren, 
was de bijdrage van de projecten in het kader van de structuurfondsen voor de 
integratie van de Romabevolking tot op zekere hoogte afhankelijk van de vraag 
of specifieke succesfactoren voor de integratie van de Roma in acht waren geno -
men bij de ontwikkeling van het beleid en wanneer de geselecteerde projecten 
waren ontworpen, geselecteerd en uitgevoerd.
122  
In de programmeringsperiode 2014-2020 zijn het ontwerp en de criteria van 
financieringsprioriteiten verbeterd. In de EFSI-wetgeving wordt uitdrukkelijk 
verwezen naar de integratie van de Roma. Ook in een investeringsprioriteit wordt 
ernaar verwezen en de lidstaten met landenspecifieke aanbevelingen met be -
trekking tot de integratie van de Roma zijn verplicht om ter bevordering daarvan 
middelen uit te trekken. Tot slot biedt de nieuwe resultaatgerichte aanpak van de 
ESIF-wetgeving een monitoringkader dat uiteindelijk moet leiden tot een verbe -
tering van de kwaliteit van gegevens die kunnen worden verzameld. Het is echter 
nog te vroeg voor een zinvolle beoordeling van de wijze waarop deze aanpak is 
uitgevoerd.
123  
Ondanks de geboekte vooruitgang blijven een aantal problemen en dilemma’s 
bestaan. Dit maakt het voor de ESI-fondsen moeilijker om een maximaal effect te 
hebben op de integratie van de Roma. Deze tekortkomingen worden hieronder 
weergegeven, samen met aanbevelingen om deze te verhelpen.
Er is vooruitgang geboekt op het vlak van strategieën op EU- en 
lidstaatniveau, maar de meeste verbeteringen kwamen te laat 
om van invloed te kunnen zijn op de programmeringsperiode 
2007-2013
124  
De Commissie heeft in de afgelopen tien jaar aanzienlijke vooruitgang geboekt 
bij het vaststellen van EU-beleidsinitiatieven ter bevordering van de integratie 
van de Roma. Sinds 2011 heeft de Commissie meer aandacht besteed aan de 
integratie van de Roma, waarbij elke lidstaat van haar een NSIR moest opstellen 
en een NRCP moest opzetten. Deze maatregelen kwamen echter te laat om van 
invloed te kunnen zijn op het ontwerp van de EFRO- en ESF-OP’s en de selectie 
van projecten tijdens de programmeringsperiode 2007-2013 (zie de paragra -
fen 29-34 en 38-40).
65 Conclusies en aanbevelingen 
125  
Dankzij de NSIR’s, en later de aanbeveling van de Raad van 2013, is de kwestie 
van de integratie van de Roma veranderd van een onderwerp dat uitsluitend 
werd aangepakt door middel van beleidsmaatregelen, in een politieke verplich -
ting voor de lidstaten waarin vastgestelde bepalingen voor de bescherming van 
de mensenrechten tot uitdrukking komen. Met deze wijziging werd vastgesteld 
dat de bestrijding van discriminatie een belangrijk gebied is waarop optreden 
door de lidstaten werd gevraagd (zie de paragrafen 35-37 en 43-45).
126  
Bij onze controle is een aantal tekortkomingen met betrekking tot deze NSIR’s 
vastgesteld:
— ten eerste is in de nationale strategieën niet aangegeven hoeveel financie -
ring er nodig is voor het uitvoeren van de voorgestelde maatregelen voor de 
integratie van de Roma. Daarin ontbreekt tevens het bedrag dat voor derge -
lijke maatregelen beschikbaar is uit de nationale begroting en, via het EFRO 
en het ESF, uit de EU-begroting (zie paragraaf 47);
— in de tweede plaats is er onvoldoende aandacht geschonken aan de be -
strijding van discriminatie en zigeunerhaat. In geen van de door ons be -
oordeelde NSIR’s werd op enige wijze verwezen naar zigeunerhaat als een 
bijzondere vorm van discriminatie. In geen van de door ons gecontroleerde 
OP’s werd hier uitdrukkelijk naar verwezen en wij hebben bijna geen pro -
jecten aangetroffen die specifiek dit aspect behandelen. Tot nu toe heeft de 
Commissie de lidstaten niet verplicht om met betrekking tot de bestrijding 
van discriminatie meetbare streefdoelen vast te stellen. Het ontbreken van 
dergelijke streefdoelen laat ruimte voor de ongecontroleerde ontwikkeling 
of het ongecontroleerde voortbestaan van institutionele discriminatie; dit 
kan ernstig afbreuk doen aan de doeltreffendheid van de projecten voor de 
integratie van de Roma, met inbegrip van die welke worden gecofinancierd 
uit de EU-begroting (zie de paragrafen 34-44 en 54);
— ten derde werd bij het opstellen van de NSIR’s in de geselecteerde lidsta -
ten niet altijd rekening gehouden met de noodzaak van actieve deelname 
van maatschappelijke organisaties, met name vertegenwoordigers van de 
Romagemeenschap zelf. Als maatschappelijke organisaties en de Roma -
gemeenschap niet bij elke fase van het proces worden betrokken, ontstaat 
het risico dat de doeltreffendheid van beleidsmaatregelen en projecten in 
gevaar wordt gebracht (zie paragraaf 46);
— tot slot werd de rol van NRCP’s soms ondermijnd door een wanverhouding 
tussen middelen en verantwoordelijkheden (zie de paragrafen 48-50).
66 Conclusies en aanbevelingen 
127  
Sinds 2012 worden landspecifieke aanbevelingen gebruikt om de aandacht te 
vestigen op verschillende kwesties, zoals segregatie in het onderwijs. Tijdens de 
programmeringsperiode 2014-2020 moeten de lidstaten deze aanbevelingen op -
volgen wanneer zij ESI-fondsen gebruiken. In het kader van de aanbeveling van 
de Raad over doeltreffende maatregelen voor de integratie van de Roma worden 
de lidstaten bovendien vanaf 2016 verplicht om informatie te verstrekken over de 
bestrijding van discriminatie en zigeunerhaat. De daaruit voortkomende informa -
tie zal de Commissie meer inzicht bieden in de vooruitgang die in elke lidstaat is 
geboekt (zie paragraaf 36).
Aanbeveling 1
Wanneer de lidstaten hun NSIR’s herzien of wijzigen, moeten zij:
a) vermelden hoeveel financiering nodig is om de in de strategie voorgestelde 
maatregelen voor de integratie van de Roma uit te voeren. In de NSIR’s moet 
voor deze maatregelen worden aangegeven welke financiering beschikbaar 
is uit de nationale begroting en, via het EFRO en het ESF, uit de EU-begro -
ting. De lidstaten moeten zich er ook formeel toe verbinden te waarborgen 
dat inspanningen voor de uitvoering van maatregelen ten behoeve van de 
integratie van de Roma niet in gevaar worden gebracht door een plotselinge 
verandering in de politieke prioriteiten;
b) daarin indicatoren en streefwaarden opnemen voor de bestrijding van 
discriminatie of, meer specifiek, zigeunerhaat. Tijdens de programmerings -
periode 2014-2020 moet bij de opzet van maatregelen voor de bevordering 
van de integratie van gemarginaliseerde Romagemeenschappen binnen het 
ESIF-kader ook rekening worden gehouden met deze indicatoren, overeen -
komstig de vereisten van de richtlijn rassengelijkheid;
c) ervoor zorgen dat maatschappelijke organisaties, waaronder Roma  vertegen -
woordigers, systematisch worden geraadpleegd over en betrokken bij 
de maatregelen voor de integratie van de Roma die worden gepland en 
uitgevoerd;
d) nader omschrijven welke rol de NRCP’s spelen met betrekking tot de NSIR’s 
en erop toezien dat de bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de 
NRCP’s worden afgestemd op de middelen die daaraan ter beschikking wor -
den gesteld.
67 Conclusies en aanbevelingen 
Aanbeveling 2
a) De Commissie moet er bij de herziening van betreffende operationele 
programma’s voor zorgen dat de maatregelen die zijn uitgevoerd in het 
kader van de ESIF een inclusief karakter hebben en bepalingen bevatten die 
gericht zijn op de bestrijding van segregatie. Segregerende praktijken moe -
ten duidelijk worden omschreven en uitdrukkelijk worden uitgesloten van 
financiering in het kader van het ESIF-kader (en niet alleen worden vermeld 
in de overwegingen), waarbij bijzondere aandacht moet worden besteed 
aan onderwijs en huisvestingsprojecten. Dit zou bijdragen tot een betere 
koppeling tussen de LSA’s en het gebruik van de Europese structuur- en 
investeringsfondsen.
b) Tijdens de vergaderingen van het OP-toezichtcomité moet de Commissie 
volledig gebruikmaken van de informatie uit de verslagen die de lidstaten 
moeten aanleveren in het kader van de aanbeveling van de Raad uit 2016 
betreffende de doeltreffende maatregelen voor de integratie van de Roma, 
alsook van de uit die informatie voortvloeiende bevindingen. Zodoende 
moeten de in de verslagen geconstateerde tekortkomingen worden verhol -
pen met behulp van de ESIF-fondsen en/of fondsen van de lidstaten (bijv. 
door de overheveling van middelen naar gebieden waarop tekortkomingen 
zijn geconstateerd).
Vergeleken met de periode 2007-2013 was er in de periode 2014-
2020 meer aandacht voor maatregelen voor de integratie van de 
Roma
128  
Ondanks het gebrek aan aandacht voor de integratie van de Roma tijdens de 
programmeringsperiode 2007-2013 werd in de geselecteerde OP’s de nood -
zaak tot bevordering van de integratie van de Romabevolking genoemd. In het 
merendeel van de beoordeelde uitnodigingen tot het indienen van voorstellen 
werd eveneens naar de Roma als doelgroep verwezen, of naar de noodzaak van 
het bevorderen van de sociale integratie van de Roma. In de programmerings -
periode 2007-2013 was het ontwerp van het EFRO en het ESF over het algemeen 
slecht afgestemd op maatregelen inzake de integratie van de Roma: de OP’s 
bevatten weinig Romaspecifieke indicatoren en in de beoordeelde oproepen tot 
het indienen van voorstellen werden, ondanks het feit dat de gemarginaliseerde 
Romabevolkingsgroep vaak de doelgroep daarvan was, geen selectieprocedures 
gespecificeerd waarin rekening werd gehouden met de specifieke vereisten van 
Romaprojecten, zoals het hanteren van de criteria voor „beste praktijken” voor 
de integratie van de Roma (zoals de tien GBB’s van de Raad) of de financiering 
van langetermijnprojecten. Voor geen van de door ons onderzochte EFRO- en 
ESF-OP’s was financiële informatie beschikbaar over de aan de integratie van de 
Roma geboden steun (zie de paragrafen 59, 61-65 en 96).
68 Conclusies en aanbevelingen 
129  
In de periode 2014-2020 is een aantal van deze tekortkomingen aangepakt. Met 
name wordt in de ESIF-wetgeving nu uitdrukkelijk naar de integratie van de 
Roma verwezen en zijn specifieke financieringsprioriteiten verbeterd. Op basis 
van de meest recente informatie die door de Commissie is verstrekt, kan worden 
geraamd dat er ongeveer 1,5  miljard  euro beschikbaar zal worden gesteld voor 
maatregelen die gericht zijn op gemarginaliseerde gemeenschappen (zoals de 
Roma). Verdere verbeteringen zijn de afgifte van Romaspecifieke LSA’s en een 
betere afstemming van het ESIF-kader met EU-beleidsprioriteiten (met inbegrip 
van die inzake de integratie van de Roma), de beschikbaarheid van gemeen -
schappelijke indicatoren die relevant zijn voor programma’s op het gebied van 
de integratie van de Roma, of het uitbrengen van richtsnoeren door de Commis -
sie, zoals over het gebruik van de ESI-fondsen voor de aanpak van segregatie in 
het onderwijs. Voorts moeten lidstaten met LSA’s met betrekking tot de integra -
tie van de Roma EFRO- en ESF-middelen inzetten ter bevordering daarvan (zie de 
paragrafen 66-83 en 92-94).
130  
Wij zijn echter van mening dat er zowel bij de Commissie als op het niveau van de 
lidstaten nog inspanningen nodig zijn om ervoor te zorgen dat deze wijzigingen 
zullen resulteren in projecten die een grotere bijdrage leveren tot de integratie 
van de Roma ter plaatse; dit geldt met name voor de criteria die worden gebruikt 
voor de selectie van de beste projecten voor de integratie van de Roma en de 
OP-monitoringsystemen voor de periode 2014-2020 (zie de paragrafen 88, 89 en 
92-94).
131  
Door de opzet van de ESI-fondsen, en die van het ESF in het bijzonder, kan de 
impact ervan bovendien niet worden gemaximaliseerd wat betreft de sociale 
integratie van de Roma. De indicatoren die worden gebruikt voor de verdeling 
van de ESIF-middelen tussen de lidstaten gaan voorbij aan de verschillen die 
momenteel bestaan tussen situaties van de Romapopulaties in de lidstaten (zie 
de paragrafen 60 en 75).
Aanbeveling 3
Wanneer de lidstaten oproepen doen tot het indienen van voorstellen en bij de 
selectie van projecten dienen zij de criteria voor „beste praktijken” voor de inte -
gratie van de Roma te hanteren (zoals de tien GBB’s van de Raad). In voorkomend 
geval moeten oproepen worden georganiseerd voor de selectie van langlopende 
projecten ten gunste van gemarginaliseerde Romagemeenschappen. Tot slot 
moet de toewijzing van ESIF-financiering, waar mogelijk, afhankelijk worden 
gemaakt van de duurzaamheid van de projecten; deze krijgen geen verdere 
EU-financiering nadat ze zijn voltooid. Deze aspecten moeten ook worden beke -
ken wanneer de operationele programma’s 2014-2020 worden gewijzigd.
69 Conclusies en aanbevelingen 
Aanbeveling 4
De Commissie moet er in de volgende programmeringsperiode of bij de herzie -
ning van de operationele programma’s voor zorgen dat de doelstellingen voor 
integratie van de Roma die zijn opgenomen in de NSIR’s, waar van toepassing, 
worden weerspiegeld in het ESIF-kader op alle operationele niveaus. In dit ver -
band moet zij ervoor zorgen dat gegevens op betrouwbare wijze worden verza -
meld, zodat de vorderingen van de afzonderlijke projecten en op alle niveaus van 
de administratie kunnen worden gemonitord en geëvalueerd.
Aanbeveling 5
De lidstaten moeten, waar van toepassing, de gemeenschappelijke output- en 
resultaatindicatoren die zijn omschreven in de ESIF-wetgeving aanvullen met 
Romaspecifieke indicatoren. Deze indicatoren moeten worden afgestemd op die 
welke zijn gespecificeerd in de NSIR’s en zij moeten vervolgens worden gebruikt 
voor de monitoring van de operationele programma’s voor de periode 2014-
2020. Zij kunnen worden gebaseerd op de indicatoren die in 2016 zijn ontwikkeld 
door het Bureau voor de grondrechten.
Aanbeveling 6
Met het oog op de voorbereidingen voor de komende programmaperiode moe -
ten de lidstaten overwegen om samen op te treden om te proberen te zorgen 
voor rechtszekerheid over het gebruik van het ESF voor de financiering van maat -
regelen op het gebied van sociale integratie, los van een eventuele koppeling 
met werkgelegenheid. Het wegnemen van de rechtsonzekerheid zou de lidstaten 
in staat stellen ten volle gebruik te maken van het ESF ten behoeve van de socia -
le integratie, met inbegrip van maatregelen ter bestrijding van discriminatie.
Aanbeveling 7
De Commissie moet overwegen om wijzigingen in de ESIF-wetgeving voor te 
stellen om er, vanaf de programmaperiode die begint in 2020, voor te zorgen 
dat er bij de verdeling van de middelen over de verschillende lidstaten rekening 
wordt gehouden met specifieke indicatoren voor sociale integratie, en met name 
het aandeel in de bevolking van gemarginaliseerde groepen zoals de Roma. Zij 
moet ervoor zorgen dat eventuele aanvullende ESF-middelen die als gevolg van 
deze wijziging beschikbaar worden gesteld aan de lidstaten, specifiek worden 
geoormerkt voor de ondersteuning van gemarginaliseerde gemeenschappen.
70 Conclusies en aanbevelingen 
De meeste projecten werden uitgevoerd zoals gepland, maar de 
criteria voor „beste praktijken” die bijdragen tot een succesvolle 
integratie van de Roma werden niet altijd toegepast en de 
monitoring van de projectuitvoering was moeilijk
132  
Met de meeste van de tijdens onze controle onderzochte EFRO- en ESF-projecten 
waren de algemene doelstellingen behaald, maar deze doelstellingen hadden 
vaak niet specifiek betrekking op de Roma. Ook hebben wij geconcludeerd dat 
projecten die waren geselecteerd in overeenstemming met de door de Raad 
vastgestelde criteria voor „beste praktijken”, de zogeheten gemeenschappelijke 
basisbeginselen (GBB) inzake de integratie van de Roma, meer kans maakten om 
op doeltreffende wijze bij te dragen tot de integratie van de Romabevolking (zie 
de paragrafen 104-115).
133  
Bovendien hebben wij geconstateerd dat het lastig is om de vorderingen van 
de projecten voor de integratie van de Roma te monitoren, met name vanwege 
tekortkomingen in verband met de beschikbaarheid en de kwaliteit van de ge -
gevens voor de Romadeelnemers. Dit gebrek aan alomvattende en betrouwbare 
gegevens is een probleem, niet alleen met betrekking tot projecten, maar ook 
voor de beleidsvorming op EU- en nationaal niveau. Als er niet snel maatregelen 
worden genomen, zal de situatie gedurende de periode 2014-2020 niet verande -
ren (zie de paragrafen 51, 84-94 en 117-120).
Aanbeveling 8
a) De Commissie moet, in overeenstemming met de nationale juridische kaders 
en de EU-wetgeving, met inbegrip van mogelijke afwijkingen daarvan, samen 
met de lidstaten een gemeenschappelijke methodologie ontwikkelen waar -
mee relevante gegevens kunnen worden verkregen over de Romabevolking 
om hun sociale integratie te monitoren. Dit moet uiterlijk bij de voorberei -
ding van de volgende programmaperiode gebeuren.
b) De Commissie moet, in overeenstemming met de nationale juridische kaders 
en EU-wetgeving, met inbegrip van mogelijke afwijkingen daarvan, de lidsta -
ten aanmoedigen om binnen de komende twee jaar op alomvattende wijze 
statistische gegevens over etniciteit te verzamelen. Eurostat zou relevante 
vragen kunnen opnemen in enquêtes, zoals de arbeidskrachtenenquête en 
de EU-statistiek van inkomens en levensomstandigheden.
71 Conclusies en aanbevelingen 
Dit verslag werd door kamer II, onder leiding van de heer Henri Grethen, lid van 
de Rekenkamer, vastgesteld te Luxemburg op haar vergadering van 4 mei 2016.
 Voor de Rekenkamer
 Vítor Manuel da SILVA CALDEIRA
 President
72
 Bijlagen Bijlage IOnderzochte operationele programma’s
Lidstaat Operationeel programma 2007-2013 Operationeel programma 2014-2020
Bulgarije2007BG161PO001 OP „Regionale  ontwikkeling” (EFRO)
2007BG051PO001 OP „Ontwikkeling van personele middelen” 
(ESF)2014BG16RFOP001 OP „Groeiregio’s” (EFRO)
2014BG05M9OP001 OP „Ontwikkeling van personele middelen” 
(ESF)
2014BG05M2OP001 Operationeel programma „Slim onderwijs voor 
duurzame groei” (ESF)
Hongarije 2007HU05UPO001 OP „Sociale vernieuwing” (ESF)2014HU16M0OP001 OP „Economische ontwikkeling en Innovatie” 
(meerfondsen-OP ESF en EFRO)
2014HU05M2OP001 OP „Ontwikkeling van personele middelen” 
(meerfondsen-OP ESF en EFRO)
Roemenië2007RO051PO001 Sectoraal OP voor de ontwikkeling van perso -
nele middelen (ESF)
2007RO161PO001 Regionaal OP (EFRO)2014RO05M9OP001 OP Menselijk kapitaal (ESF)
2014RO16RFOP002 Regionaal OP (EFRO)
Spanje2007ES05UP0002 OP „Bestrijding van discriminatie” (ESF)
2007ES051P0005 Regionaal OP „ESF 2007-2013 Andalusië”2014ES05SFOP012 OP „Sociale Integratie en Sociale Economie” 
(ESF)
2014ES05SFOP022 Regionaal OP „ESF  2014-2020 Andalusië” (ESF)
Bron:  ERK.
73 Bijlagen 
Bestuursorganen van de structuurfondsen in de bezochte lidstaten
BulgarijeESF EFRO
Project 1 Project 2 Project 3 Project 4 Project 5
Beheersautoriteit (BA)ESF BA
(Ministerie van Arbeid en Sociaal beleid)ERDF BA
(Ministerie van Regio -
nale Ontwikkeling en 
Publieke werken)
Intermediair lichaamNiet van toepassing, 
aangezien de BA de 
begunstigde isMinisterie van Onder -
wijs en WetenschappenOverheidsinstantie
(Bureau voor sociale 
bijstand)Overheidsinstantie
(Bureau voor sociale 
bijstand)Voor dit EFRO-OP is niet 
voorzien in IL’s 
Begunstigden van het 
projectMinisterie van Arbeid 
en Sociaal BeleidNgoOverheidsinstantie
(Gemeente Dupnitsa)Ministerie van 
VolksgezondheidOverheidsinstantie
(Gemeente Devnya)
HongarijeESF
Project 6 Project 7 Project 8 Project 9 Project 10
Beheersautoriteit (BA)BA ESF 
(Ministerie van Economische Zaken)
Intermediair lichaam Bestaat niet
Begunstigden van het 
projectMinisterie van Econo -
mische ZakenOverheidsinstantie
(Balassagyarmati -
gevangenis)Overheidsinstantie
(Gemeente Ózd)Ngo
RoemeniëESF EFRO
Project 11 Project 12 Project 13 Project 14 Project 15
Beheersautoriteit (BA)BA ESF 
(Ministerie van EU-fondsen)BA EFRO
(Ministerie van Regio -
nale Ontwikkeling en 
Openbaar Bestuur)
Intermediair lichaamRegionaal (Noord-
West) IL
(Afdeling van het 
Ministerie van 
Werkgelegenheid)Regionaal (Boekarest) 
IL
(Afdeling van het Ministe -
rie van Werkgelegenheid)Ministerie van 
Onderwijs
(treedt op als IL)Regionaal (Noord-
West) IL
(Afdeling van het 
Ministerie van 
Werkgelegenheid)Regionaal (Noord-
West) IL
(Ministerie van Regio -
nale ontwikkeling en 
Openbaar Bestuur)
Begunstigden van het 
projectNgoOverheidsinstantie
(Nationaal Agentschap 
voor Roma)Overheidsinstantie
(Gemeentelijke sociale 
dienst van Baia Mare)
SpanjeESF (OP Bestrijding discriminatie) ESF (OP Andalusië)
Project 16 Project 17 Project 18 Project 19
Beheersautoriteit (BA)BA ESF
(Ministerie van Arbeid en Sociale Zekerheid)
Intermediair lichaam StichtingRegionaal IL
(Junta de Andalucia)
Begunstigden van het 
projectNgo 
Bron:  ERK.Bijlage II
74 Bijlagen Bijlage IIIGemeenschappelijke basisbeginselen (GBB’s) inzake de integratie van de Roma
De tien gemeenschappelijke basisbeginselen (GBB’s) werden besproken tijdens de eerste bijeenkomst van het 
Europees platform voor integratie van de Roma te Praag in 2009. Zij werden vervolgens opgenomen in een 
bijlage bij de conclusies van een vergadering van de Raad Werkgelegenheid, Sociaal Beleid, Volksgezondheid 
en Consumentenzaken op 8 juni 2009.
1. Constructief, pragmatisch en niet-discriminerend beleid
Het beleid dat erop is gericht de integratie van de Roma te bevorderen, de kernwaarden van de Europese 
Unie te eerbiedigen en realiseren, waartoe met name mensenrechten en waardigheid, non-discriminatie, 
gelijke kansen en economische ontwikkeling behoren. Het beleid inzake integratie van de Roma wordt 
geïntegreerd in het reguliere beleid, met name op het gebied van onderwijs, werkgelegenheid, sociale 
zaken, huisvesting, volksgezondheid en veiligheid. Het heeft tot doel de Romabevolking daadwerkelijk 
toegang te geven tot gelijke kansen in de samenleving van de lidstaten.
2. Uitdrukkelijke maar niet-exclusieve gerichtheid
Het is van essentieel belang dat initiatieven inzake integratiebeleid uitdrukkelijk, maar niet uitsluitend 
op de Romabevolking zijn gericht. Dit betekent dat de nadruk op de Romabevolking als doelgroep wordt 
gelegd, maar niet door andere mensen in vrijwel vergelijkbare sociaaleconomische omstandigheden uit te 
sluiten. Deze aanpak maakt geen onderscheid tussen specifiek op de Roma gericht optreden en ruimere 
beleidsinitiatieven. Voorts moet in voorkomend geval worden nagedacht over de mogelijke impact van 
ruimere beleidsmaatregelen en besluiten op de sociale integratie van de Roma.
3. Interculturele benadering
Er moet een interculturele benadering komen waarbij zowel Roma als mensen met andere etnische achter -
gronden worden betrokken. Intercultureel onderricht en interculturele vaardigheden zijn van essentieel 
belang voor doeltreffende communicatie en doeltreffend beleid en verdienen het te worden gestimu -
leerd; de bestrijding van vooroordelen en stereotypen is eveneens onontbeerlijk.
75 Bijlagen Bijlage III4. Het reguliere als doel
Alle integratiebeleidsmaatregelen strekken ertoe de Roma in de reguliere maatschappij op te nemen (re -
guliere onderwijsinstellingen, reguliere banen en reguliere huisvesting). Daar waar nog geheel of gedeel -
telijk gescheiden onderwijs of huisvesting bestaat, moet het beleid inzake integratie van de Roma erop 
gericht zijn hierin verandering te brengen. Het creëren van kunstmatige en aparte arbeidsmarkten voor 
Roma moet worden vermeden.
5. Bewustmaking van het genderaspect
Beleidsinitiatieven inzake integratie van Roma moeten rekening houden met de behoeften en levensom -
standigheden van Romavrouwen. Hiermee moeten niet alleen kwesties als meervoudige discriminatie en 
problemen inzake toegang tot gezondheidszorg en kinderbijslag worden aangepakt, maar ook huiselijk 
geweld en uitbuiting.
6. Overdracht van op feiten gebaseerd beleid
Het is van essentieel belang dat de lidstaten lering trekken uit hun eigen ervaringen met het uitwerken 
van initiatieven inzake integratie van de Roma en deze ervaringen delen met de andere lidstaten. Onder -
kend wordt dat de ontwikkeling en uitvoering van, en het toezicht op beleid inzake integratie van de 
Roma een goede basis vereist van op gezette tijden verzamelde sociaaleconomische gegevens. In voor -
komend geval moet ook rekening worden gehouden met de voorbeelden van en de ervaringen met het 
beleid inzake sociale integratie van andere kwetsbare groepen, zowel van binnen als van buiten de EU.
7. Gebruikmaking van instrumenten van de Europese Unie
Het is van cruciaal belang dat de lidstaten bij de ontwikkeling en uitvoering van hun beleid inzake inte -
gratie van de Roma ten volle gebruik maken van de instrumenten van de Europese Unie, waaronder 
rechtsinstrumenten (richtlijn rassengelijkheid, kaderbesluit betreffende racisme en vreemdelingenhaat), 
financiële instrumenten (Europees Sociaal Fonds, Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, Europees 
Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling, instrument voor pretoetredingssteun) en coördinatie-
instru  menten (open coördinatiemethoden). De lidstaten moeten ervoor zorgen dat het gebruik van de 
financiële instrumenten strookt met deze gemeenschappelijke basisbeginselen, en moeten gebruik maken 
van de bij de Europese Commissie aanwezige expertise met betrekking tot de evaluatie van beleid en 
projecten. De collegiale toetsing („peer review”) en de overdracht van goede praktijken worden tevens op 
deskundigenniveau gefaciliteerd door EURoma (Europees netwerk voor sociale insluiting en Roma in het 
kader van de structuurfondsen).
76 Bijlagen Bijlage III8. Participatie van de lokale en regionale autoriteiten
De lidstaten moeten initiatieven voor beleid inzake integratie van de Roma nemen, uitwerken, uitvoeren 
en evalueren in nauwe samenwerking met de regionale en lokale autoriteiten. Deze spelen een cruciale rol 
in de praktische uitvoering van het beleid.
9. Betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld
De lidstaten moeten eveneens initiatieven voor beleid inzake integratie van de Roma nemen, uitwerken, 
uitvoeren en evalueren in nauwe samenwerking met actoren uit het maatschappelijk middenveld, zoals 
niet-gouvernementele organisaties, de sociale partners en academici/onderzoekers. De participatie van 
het maatschappelijk middenveld wordt erkend als zijnde essentieel voor zowel de mobilisatie van experti -
se als de verspreiding van kennis die is vereist om het publieke debat alsook verantwoording te ontwikke -
len gedurende het gehele beleidsproces.
10. Actieve participatie van de Roma
De doeltreffendheid van het beleid wordt versterkt door de participatie van de Roma in iedere fase van 
het proces. De participatie van de Roma moet op zowel nationaal als Europees niveau plaatsvinden door 
levering van expertise van Romadeskundigen en ambtenaren, alsook door raadpleging van verscheidene 
Romabelanghebbenden bij het opzetten, uitvoeren en evalueren van beleidsinitiatieven. Het is van cruci -
aal belang dat integratiebeleid op openheid en transparantie gebaseerd is en moeilijke onderwerpen of 
onderwerpen uit de taboesfeer op een adequate en doeltreffende manier aanpakt. Het ondersteunen van 
de volledige deelname van de Roma aan het openbare leven, het stimuleren van hun actieve burgerschap 
en het ontwikkelen van hun menselijk potentieel zijn eveneens essentieel.
77 Antwoorden  
van de Commissie
Samenvatting
II
De Commissie wijst erop dat naast het bedrag van 1,5 miljard euro voor investeringsprioriteit 9 ii) van het ESF ook 
financiering voor de integratie van de Roma beschikbaar is via een aantal andere investeringsprioriteiten van zowel 
het ESF als het EFRO.
IV
De Commissie herinnert eraan dat bestrijding van discriminatie een horizontaal beginsel is waarmee rekening moet 
worden gehouden tijdens de voorbereiding en uitvoering van partnerschapsovereenkomsten en operationele pro -
gramma’s in het kader van alle ESI-fondsen (zoals bepaald in artikel 7 van Verordening (EU) nr. 1303/2013 houdende 
gemeenschappelijke bepalingen, hierna „de gemeenschappelijke bepalingen” genoemd).
Op grond van het partnerschapsbeginsel, zoals vastgelegd in artikel 5 van de gemeenschappelijke bepalingen 
en in de Europese gedragscode, moeten relevante partners betrokken worden bij het opzetten en uitvoeren van 
partnerschaps  overeenkomsten en operationele programma’s van het ESF en het EFRO (inclusief de toezichtcomités, 
zoals vereist volgens artikel 48).
V
De Commissie wijst erop dat zij in het kader van haar verantwoordelijkheden onder gedeeld beheer de lid -
staten helpt ervoor te zorgen dat de veranderingen die zijn doorgevoerd voor de periode 2014-2020, leiden tot 
projecten die beter bijdragen tot de integratie van de Roma, bijvoorbeeld door na te gaan of aan de relevante 
ex-antevoorwaarden is voldaan, door begeleiding te bieden en door een adviserende rol te vervullen binnen de 
toezichtcomités.
VI
De Commissie erkent dat het niet gemakkelijk is om na te gaan of door de EU gefinancierde projecten daadwerkelijk 
bijdragen tot de integratie van de Roma vanwege juridische obstakels voor het verzamelen van gegevens op basis 
van etniciteit en het feit dat een aanpak wordt gehanteerd die weliswaar expliciet, maar niet exclusief op de Roma is 
gericht, waar zij vaak er vaak ook nog andere groepen zijn die in aanmerking komen voor de steun voor gemargina -
liseerde groepen.
De Commissie is evenwel van mening dat het toezicht in de periode 2014-2020 aanzienlijk zal verbeteren dankzij 
ESF-investeringsprioriteit 9 ii), de specifieke doelstellingen in de operationele programma’s van het ESF en het EFRO 
en het gebruik van de gemeenschappelijke outputindicator van het ESF voor deelnemers, alsmede programma -
specifieke indicatoren en streefwaarden.
Aanbeveling 1
De Commissie merkt op dat deze aanbeveling is gericht tot de lidstaten.
Antwoorden van de Commissie 78
Aanbeveling 1 a)
De Commissie herinnert eraan dat de omvang van de steun in het kader van de Europese structuur- en investerings -
fondsen (ESI of ESIF) voor gemarginaliseerde groepen zoals de Roma slechts ter indicatie kan worden opgegeven 
aangezien de lidstaten alleen financiële gegevens hoeven te verstrekken als de specifieke investeringsprioriteit 9 ii) 
is geselecteerd en/of specifieke streefwaarden/doelstellingen zijn vastgesteld in andere thematische doelstellingen 
van het ESF of het EFRO.
Aanbeveling 1 b)
De Commissie wijst erop dat als de gemeenschappelijke bepalingen een ex-antevoorwaarde inzake de bestrijding 
van discriminatie voor alle ESI-fondsen bevatten, de beoordeling of daaraan is voldaan, beperkt blijft tot de criteria 
die zijn vastgesteld in de ESIF-verordeningen. Bij besluiten over specifieke en passende beleidsmaatregelen — 
inclusief de inhoud daarvan — binnen nationale of regionale bevoegdheden moet het subsidiariteitsbeginsel 
worden geëerbiedigd.
De lidstaten worden geacht specifieke doelstellingen en streefwaarden in hun operationele programma’s op te 
nemen wanneer zij de specifieke ESF-investeringsprioriteit 9 iii) (Bestrijding van alle vormen van discriminatie en de 
bevordering van gelijke kansen) selecteren. Dit geldt met name voor lidstaten waarvoor een landspecifieke aanbe -
veling op dit vlak is geformuleerd.
Aanbeveling 1 c)
In artikel 5 van de gemeenschappelijke bepalingen staat dat relevante instanties die het maatschappelijk midden -
veld vertegenwoordigen, deel uitmaken van het beginsel van partnerschap en meerlagig bestuur. Overeenkomstig 
artikel 5, lid 2, van de gemeenschappelijke bepalingen moeten de partners worden betrokken bij de voorbereiding 
van partnerschapsovereenkomsten en de voorbereiding en uitvoering van programma’s.
Aanbeveling 2 a)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling. Zij vindt dat deze moet worden uitgevoerd op het niveau van de opera -
tionele programma’s en wijst erop dat zij reeds maatregelen in deze zin neemt.
Zoals beschreven in paragraaf 38 heeft de Commissie in 2015 thematische richtsnoeren hierover opgesteld (de richt -
snoeren voor de lidstaten over het gebruik van de Europese structuur- en investeringsfondsen voor de aanpak van 
onderwijs- en ruimtelijke segregatie). De lidstaten worden uitgenodigd deze richtsnoeren te volgen bij de program -
mering en uitvoering om de segregatie van gemarginaliseerde gemeenschappen, zoals de Roma, in onderwijs en 
huisvesting te voorkomen en te bestrijden.
De Commissie is zich ten volle bewust van de kritieke noodzaak van effectieve uitvoering in de praktijk. De Com -
missie heeft deskundigen in de arm genomen om lidstaten te helpen deze richtsnoeren toe te passen, waarbij met 
name aandacht wordt besteed aan de Tsjechische Republiek, Slowakije, Hongarije, Roemenië en Bulgarije.
Herschikking en wijziging van operationele programma’s zou in de regel moeten worden geïnitieerd door de 
lidstaten.
Antwoorden van de Commissie 79
Aanbeveling 2 b)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling en meent dat zij reeds maatregelen in deze zin neemt.
De Commissie zal ten volle gebruik maken van de voortgangsrapporten van de lidstaten, ook in vergaderingen 
van de toezichtcomités, en zal de lidstaten uitnodigen en aanmoedigen om waar nodig de ESIF-maatregelen te 
versterken om de met de Roma verband houdende problemen beter aan te pakken. Na dergelijk overleg kan een 
lidstaat een verzoek tot wijziging van een operationeel programma indienen, zoals bepaald in artikel 30, lid 1, van 
de gemeenschappelijke bepalingen.
De Commissie merkt daarnaast op dat zij overeenkomstig artikel 23, lid 1, onder a), van de gemeenschappelijke 
bepalingen alleen gebruik kan maken van haar bevoegdheid om de lidstaten te verzoeken hun operationele 
programma te herprogrammeren voor de aanpak van Romagerelateerde vraagstukken die zijn geïdentificeerd 
in landen  specifieke aanbevelingen en wanneer middelen moeten worden overgeheveld om deze te kunnen 
aanpakken.
Aanbeveling 3
De Commissie merkt op dat deze aanbeveling is gericht tot de lidstaten.
Volgens de ESIF-verordeningen zijn er verschillende mogelijkheden voor financiering voor duurzame acties die de 
integratie van de Roma daadwerkelijk ondersteunen.
Allereerst zijn langetermijnmaatregelen (7 jaar) gedurende de programmeringsperiode 2014-2020 mogelijk. De 
lengte van elk project moet in verhouding staan tot de doelstellingen.
Daarnaast bevat de ESF-verordening een kader om positieve resultaten met betrekking tot de integratie van gemar -
ginaliseerde groepen (waaronder de Roma) beter in kaart te brengen door middel van gemeenschappelijke out -
put- en resultaatindicatoren die zijn gericht op bevordering van de duurzaamheid van de ESF-acties ten bate van 
gemarginaliseerde Romagroepen.
Ten derde moeten de lidstaten bij infrastructuurprojecten die via het EFRO worden gefinancierd, net als voor 
andere sectoren, overwegen hoe de duurzaamheid na afloop van het project zal worden gewaarborgd wanneer dit 
relevant is (bijv. onderhoud).
Aanbeveling 4
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling en zal hiermee zo veel mogelijk rekening houden bij de volgende 
programmeringsperiode.
Wat betreft de financieringsperiode 2014-2020 moet worden opgemerkt dat voor lidstaten waarvoor specifieke 
ex-antevoorwaarden inzake de Roma van toepassing zijn, doelstellingen op het gebied van de integratie van de 
Roma al zijn opgenomen in het ESIF-kader vanaf de opzet van de operationele programma’s.
Het initiatief voor het herzien van operationele programma’s berust grotendeels bij de lidstaten. Overeenkomstig 
de gemeenschappelijke bepalingen moeten lidstaten een verzoek tot wijziging van een programma naar behoren 
motiveren en met name beschrijven wat het verwachte effect van de wijzigingen zal zijn op de verwezenlijking van 
de strategie van de Unie inzake slimme, duurzame en inclusieve groei en de specifieke programmadoelstellingen.
Binnen het wettelijke kader voor 2014-2020, dat onderworpen wordt aan audits, is de beheersautoriteit van het 
desbetreffende operationele programma verplicht een systeem in te stellen waarmee gegevens over elke noodza -
kelijke actie elektronisch worden vastgelegd en opgeslagen, onder andere met het oog op toezicht en evaluatie. 
Daarbij gaat het zowel om financiële gegevens als om output en resultaten.
Antwoorden van de Commissie 80
Aanbeveling 5
De Commissie merkt op dat deze aanbeveling is gericht tot de lidstaten en wijst erop dat sommige lidstaten juri -
dische beperkingen kennen voor het verzamelen van gegevens op basis van etniciteit. Daarnaast vallen eventu -
ele specifieke Roma-indicatoren onder de gegevensbeschermingsregels (artikel 8 van Richtlijn 95/46/EG) inzake 
zogeheten gevoelige gegevens. Individuele personen hebben het recht verzameling van dergelijke gegevens te 
weigeren. De gegevens over het aantal Roma dat deelneemt aan door de ESIF gefinancierde activiteiten, berusten 
derhalve grotendeels op eigen verklaringen.
Aanbeveling 6
De Commissie merkt op dat deze aanbeveling is gericht tot de lidstaten.
De Commissie benadrukt evenwel dat volledige benutting van de mogelijkheid om het ESF te gebruiken voor maat -
regelen op het gebied van sociale integratie, ongeacht of zij verband houden met werkgelegenheid, een wijziging 
van het Verdrag betreffende de Werking van de Europese Unie (VWEU) zou vergen waarbij de taakstelling van het 
ESF als vastgelegd in artikel 162 wordt aangepast.
De Commissie is van mening dat het Romavraagstuk nu al op rechtsgeldige wijze kan worden aangepakt met de 
ESF-verordening in haar huidige vorm en geïnterpreteerd overeenkomstig artikel 162 VWEU, via de thematische 
doelstelling inzake sociale integratie.
In dit verband kunnen via het ESF maatregelen voor de integratie van de Roma worden gefinancierd op voorwaarde 
dat deze maatregelen deel uitmaken van een geïntegreerd pakket acties waarmee de afstand van de Roma tot de 
arbeidsmarkt wordt verkleind, ook als dat een indirect effect is.
Deze rechtsgeldige interpretatie van de subsidiabiliteit van maatregelen voor de integratie van de Roma in het 
kader van het ESF is in november 2015 aan de lidstaten meegedeeld.
De Commissie is daarom van mening dat er geen sprake is van rechtsonzekerheid.
Aanbeveling 7
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling en zal in het kader van de voorbereiding van het volgende meerjarig 
financieel kader bij het beoordelen van de criteria voor de toewijzing van middelen de rol overwegen die vraag -
stukken met betrekking tot sociale integratie moeten spelen, alsmede de noodzaak om middelen ter ondersteuning 
van gemarginaliseerde gemeenschappen specifieker toe te wijzen.
Aanbeveling 8 a)
De Commissie verwerpt deze aanbeveling.
Hoewel de Commissie te allen tijde bereid is met de lidstaten samen te werken, is zij van mening dat het gezien de 
verschillen tussen de lidstaten in situatie en aanpak en vanwege het subsidiariteitsbeginsel, niet haalbaar of wense -
lijk is om op dit punt een gemeenschappelijke methodologie te ontwikkelen.
Aanbeveling 8 b)
De Commissie verwerpt deze aanbeveling aangezien zij van mening is dat deze kwestie moet worden overgelaten 
aan de lidstaten, overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel.
Daarnaast is de Commissie niet van plan statistische gegevens over etniciteit te verzamelen in het kader van de 
arbeidskrachtenenquête en de EU-statistieken over inkomens en levensomstandigheden. Het verzamelen van sta -
tistische gegevens over de Rome is technisch en juridisch zeer ingewikkeld en ook duur.
Antwoorden van de Commissie 81
Inleiding
12
De Commissie wijst erop dat naast het bedrag van 1,5 miljard euro voor investeringsprioriteit 9 ii) van het ESF ook 
financiering voor de integratie van de Roma beschikbaar is via een aantal andere investeringsprioriteiten van zowel 
het ESF als het EFRO.
Opmerkingen
30
In de periode 2007-2013 werd in de ESF-verordening een horizontale aanpak gehanteerd die niet specifiek op de 
Roma was gericht, maar meer op kansarme groepen in het algemeen. De integratie van de Roma viel daarmee 
onder de prioriteit „versterken van de sociale integratie van kansarmen”.
Sommige lidstaten hebben er zelfs voor gekozen om het vraagstuk van de integratie van de Roma uitdrukkelijk te 
vermelden in hun nationale strategische referentiekader voor de programmering van de structuurfondsen in de 
periode 2007-2013.
34
De Commissie wijst erop dat in het EU-kader uitdrukkelijk wordt gesteld dat de lidstaten „ten eerste moeten […] 
waarborgen dat de Roma niet worden gediscrimineerd, maar als alle andere EU-burgers worden behandeld en 
gelijke toegang hebben tot alle grondrechten, zoals die zijn vastgelegd in het Handvest van de grondrechten van 
de EU”. Gelijke behandeling is dus een horizontaal beginsel en wordt als voorwaarde voor doeltreffende integra -
tie van de Roma beschouwd. De EU-instellingen en de lidstaten zijn samen verantwoordelijk voor betere sociale 
integratie van de Roma en moeten hiervoor alle instrumenten en beleidslijnen inzetten die onder hun respectieve 
bevoegdheden vallen, maar bij de lidstaten berusten de primaire verantwoordelijkheid en bevoegdheden om 
verandering te brengen in de omstandigheden van gemarginaliseerde bevolkingsgroepen, overeenkomstig het 
subsidiariteitsbeginsel.
39
Partnerschap en meerlagig bestuur zijn reeds lang basisbeginselen voor fondsen onder gedeeld beheer (ook tij -
dens de eerdere programmeringsperiodes) en zijn als zodanig aangemerkt in artikel 5 van de gemeenschappelijke 
bepalingen voor de ESI-fondsen in 2014-2020. De gedragscode, in de vorm van een gedelegeerde verordening van 
de Commissie, helpt de lidstaten het partnerschap te organiseren en heeft betrekking op een aantal praktische 
kwesties, zoals de representativiteit van de geselecteerde partners, selectieprocedures, procedurele vereisten om 
passende, zinvolle en transparante raadpleging te waarborgen, alsmede het beginsel van partnervertegenwoor -
diging in de hele cyclus, inclusief de toezichtcomités.
40
De Commissie merkt op dat zij aanzienlijke financiering heeft verstrekt voor de twee genoemde programma’s 
(Romact en Romed).
Antwoorden van de Commissie 82
44
Het NSIR van Spanje bevatte weliswaar geen doelstellingen met betrekking tot de bestrijding van discriminatie, 
maar wees wel op de noodzaak van complementariteit en synergie met het Tweede plan voor burgerschap en 
integratie voor 2011-2014 en de nationale strategie tegen racisme, discriminatie, vreemdelingenhaat en intolerantie, 
waarin concrete maatregelen voor de bestrijding van discriminatie zijn opgenomen.
45
Zoals beschreven in de NSIR van Hongarije richt de doelstelling inzake sociale integratie zich niet alleen op de 
Roma, maar op een bredere groep. De doelstellingen zijn: vermindering van het aantal mensen dat zich in een 
situatie van armoede of sociale uitsluiting bevindt, vermindering van de sociale achterstand van kansarme kinderen 
en verkleining van de sociale verschillen tussen Roma en niet-Roma. Deze doelstellingen worden horizontaal aan -
gepakt op vijf verschillende terreinen: betere arbeidskansen voor langdurig werklozen in de beroepsactieve leeftijd; 
minder kinderarmoede; maatregelen met betrekking tot socialisatie en sociaal-culturele achterstand; aanpak van 
achterstand op het gebied van onderwijs en de arbeidsmarkt voor Romavrouwen; dichten van de ontwikkelings -
kloof in kansarme gebieden.
49
In haar beoordeling van 2015 van de vorderingen met betrekking tot het NRCP in Bulgarije had de Commissie inder -
daad opgemerkt dat het NRCP over te weinig personele en politieke middelen beschikte om zijn mandaat te kun -
nen vervullen en krachtdadige vooruitgang te bewerkstelligen. De uitvoering van NRCP’s is echter sterk afhankelijk 
van de ESIF en in de praktijk worden NRCP’s ondersteund door aanvullende structuren. In 2015 is een interministe -
riële werkgroep opgezet voor de planning en coördinatie van ESIF-steun in 2014-2020, onder leiding van de centrale 
coördinatie-eenheid van de ESIF, waaraan wordt deelgenomen door het NRCP , de betrokken ministeries (werkgele -
genheid, onderwijs, gezondheidszorg, regionale ontwikkeling en landbouw) op het niveau van de staatssecretaris -
sen, experts (coördinatoren van de zes prioritaire NSIR-gebieden) en vertegenwoordigers van de gemeenten.
50 Tweede streepje
De Commissie merkt op dat er in de politieke context zich momenteel zodanig ontwikkelt dat steeds meer aandacht 
uitgaat naar de problemen van de Roma in Bulgarije.
51 Eerste streepje
In Bulgarije vindt het jaarlijkse toezicht op de uitvoering van de NSIR plaats op basis van administratieve verslag -
legging door alle betrokken instanties en gemeenten. Het toezicht zal verder worden versterkt door middel van een 
nieuw systeem dat eind december 2016 gereed moet zijn.
54
Zie het antwoord van de Commissie op paragraaf 50 over Bulgarije.
Antwoorden van de Commissie 83
60
De Commissie is het niet eens met de Rekenkamer dat er sprake zou zijn van rechtsonzekerheid. De taak van het ESF 
zoals vastgelegd in artikel 162 VWEU is om de werkgelegenheid van werknemers in de interne markt te verbeteren. 
Door thematische doelstelling 9 inzake sociale integratie toe te passen overeenkomstig artikel 162 VWEU kunnen 
via het ESF maatregelen ten behoeve van de integratie van de Roma worden gefinancierd die deel uitmaken van 
een geïntegreerd pakket acties waarmee de afstand van de Roma tot de arbeidsmarkt wordt verkleind, ook als dat 
een indirect effect is. Deze rechtsgeldige interpretatie van de subsidiabiliteit van maatregelen voor de integratie 
van de Roma in het kader van het ESF is in november 2015 toegelicht en aan de lidstaten meegedeeld. De ESF-steun 
kan verder worden aangevuld met instrumenten die de lidstaten kunnen gebruiken om te voldoen aan de basis -
behoeften en materiële hulp aan de Roma te verstrekken, zoals het Fonds voor Europese hulp aan de meest behoef -
tigen (FEAD).
De Commissie merkt daarnaast op dat de Rekenkamer in haar steekproef alleen heeft gekeken naar voltooide 
EFRO-huisvestingsprojecten. Gezien de datum waarop de verordening is gewijzigd en de aanlooptijd die dergelijke 
projecten vergen, was een aantal projecten nog niet afgerond op het moment dat de controle werd uitgevoerd.
61
De Commissie merkt op dat het op grond van de regelgeving niet verplicht is dergelijke indicatoren in het pro -
gramma op te nemen. Op grond van bijlage XXIII is het wat betreft het ESF wel verplicht verslag uit te brengen over 
de feitelijke participatie van minderheden en kansarme groepen in ESF-maatregelen.
De Commissie merkt op dat tijdens de programmeringsperiode 2007-2013 voor het ESF een horizontale aanpak ter 
ondersteuning van kansarme groepen gehanteerd. De definitie van de doelgroepen en van de specifieke doelstel -
lingen, streefwaarden en indicatoren werd overgelaten aan de lidstaten, zodat zij deze konden vaststellen naarge -
lang van de problemen die zij hadden geconstateerd in hun nationale hervormingsprogramma’s (NRP) en nationale 
actieplannen voor sociale integratie (NAPSI).
62
Het ontbreken van financiële informatie kan worden verklaard door het feit dat de Roma niet de exclusieve doel -
groep van de ESF-steun vormden.
64
Hongarije en de Tsjechische Republiek hebben bijvoorbeeld maatregelen met EFRO-steun gelanceerd die gericht 
waren op kansarme wijken waar Roma wonen.
65
De Commissie merkt op dat krachtens de Europese wetgeving individuele personen het recht hebben verza -
meling van gegevens in verband met etniciteit te weigeren. Gegevens over etniciteit kunnen daardoor inder -
daad onbetrouwbaar zijn om als uitgangspunt te dienen voor het bepalen van de financiering die nodig is voor 
Roma-integratie.
Een paar lidstaten (bijv. Hongarije, Slowakije) hebben etnische of sociaal-economische afgeleide indicatoren 
ingevoerd (zoals armoedekaarten, gesegregeerde wijken in steden en op het platteland, mensen die in extreme 
armoede verkeren) om de behoeften te inventariseren en het noodzakelijke financieringsniveau te bepalen. Door 
een dergelijke aanpak wordt de betrokkenheid van Romagemeenschappen gewaarborgd.
Zie ook paragraaf 87 van het verslag van de Rekenkamer.
Daarnaast is het verzamelen van etnische gegevens in verschillende lidstaten bij wet verboden.
Antwoorden van de Commissie 84
68
De Commissie benadrukt dat in het desbetreffende operationele programma duidelijk en herhaaldelijk wordt 
gesteld dat onderwijsmaatregelen moeten leiden tot inclusief onderwijs en desegregatie, en dat er een specifieke 
indicator is voor het aantal onderwijsinstellingen dat deelneemt aan desegregatieprogramma’s.
De oproepen tot het indienen van voorstellen die samenhangen met deze operationele programma’s bevatten 
nadere details over de vereisten in verband met onderwijsmaatregelen. Deze vereisten worden bepaald in samen -
werking met de toezichtcomités, waaraan ook de Commissie als adviserend lid deelneemt.
De richtsnoeren voor het gebruik van ESI-middelen voor desegregatie bevatten richtsnoeren die moeten worden 
gevolgd bij het opzetten van de oproepen tot het indienen van voorstellen en bij de uitvoering van de projecten.
Hongarije hield bovendien tijdens de onderhandelingen rekening met de LSA’s en selecteerde de relevante investe -
ringsprioriteit waarmee steun aan Romagemeenschappen kan worden verleend.
In 2015 heeft de Commissie de Hongaarse autoriteiten verzocht om nadere informatie over de steun die is verstrekt 
voor de ontwikkeling van het openbaar onderwijs en zij zou graag een meer gedetailleerde beschrijving zien van 
de financiering die op dit vlak beschikbaar is.
Tekstvak 5 — Gebrek aan desegregatiemaatregelen op het gebied van onderwijs in het 
ESIF-kader in Hongarije
De Commissie wijst erop dat lokale overheden een lokaal onderwijsgelijkheidsplan moeten hebben opgesteld voor -
dat zij financiering kunnen aanvragen voor maatregelen die door ESI-fondsen worden ondersteund.
Het operationele programma „ontwikkeling van personele middelen” voor 2014-2020 in het kader van het EFRO/ESF 
noemt desegregatie duidelijk en herhaaldelijk als doelstelling en bevat een aantal maatregelen die zijn gericht op 
desegregatie (bijv. op het gebied van onderwijs en huisvesting).
Wat betreft de mate waarin deze maatregelen in het operationele programma worden gedetailleerd, verwijst de 
Commissie naar haar antwoord op paragraaf 68.
69
De Commissie merkt op dat een aantal andere investeringsprioriteiten van zowel het ESF als het EFRO die vallen 
onder de thematische doelstellingen 8, 9 en 10 van de gemeenschappelijke bepalingen inzake werkgelegenheid, 
sociale integratie en onderwijs, ook ten goede komen aan de integratie van de Roma met aanzienlijke bedragen 
voor bijvoorbeeld inclusief onderwijs, sociale huisvesting en toegang tot sociale diensten en gezondheidszorg. 
Deze dragen waar van toepassing ook bij aan de uitvoering van de LSA’s (bijvoorbeeld voor infrastructuur met 
betrekking tot (voorschools) onderwijs).
Dit is in overeenstemming met de toepassing van gemeenschappelijk basisbeginsel 2 inzake „weliswaar expliciet, 
maar niet exclusief op de Roma gericht zijn” en 4 „Het reguliere als doel”. Volgens deze beginselen moet de integra -
tie van de Roma integrerend deel uitmaken van reguliere maatregelen inzake sociale integratie en armoedebestrij -
ding, om verder isolement van de Romagemeenschappen te voorkomen.
Een goed voorbeeld hiervan is het operationele programma voor de ontwikkeling van het menselijk potentieel in 
Slowakije, zoals de Rekenkamer bevestigd in tekstvak 8. Slowakije stemde in met de aanbeveling van de Commissie 
om een meerfondsen-OP in te stellen met twee aparte prioritaire assen voor respectievelijk het ESF en het EFRO, elk 
bestaande uit een serie specifieke doelstellingen die op geïntegreerde wijzen moeten worden uitgevoerd.
Antwoorden van de Commissie 85
73
De Commissie merkt op dat IP 9 ii) systematisch is geselecteerd voor de operationele programma’s van de lidstaten 
waar de concentratie van de Romapopulatie het grootst is (Bulgarije, de Tsechische Republiek, Hongarije, Roemenië 
en Slowakije) en van de lidstaten met een LSA met betrekking tot de Roma.
In Spanje bevat het nationale operationele programma inzake sociale integratie, dat geldt voor het hele grondge -
bied van Spanje, bepalingen inzake maatregelen voor de integratie van de Roma in het kader van IP 9 ii).
Met het oog op een inclusieve aanpak heeft Spanje met de Commissie afgesproken brede maatregelen voor sociale 
integratie uit te voeren in het kader van IP 9 i), die gericht is op verschillende kwetsbare subgroepen, waaronder 
de Roma. In het geval van Andalusië richt de maatregel van het regionale ESF-OP in het kader van IP 9 i) genaamd 
„Diseño y Ejecución de Estrategias Locales de Empleabilidad y Inserción Social de las Personas en Situación o Riesgo 
de Exclusión Social” zich specifiek op lokale gebieden die door armoede worden getroffen en op sociale integratie. 
Met deze maatregel wordt steun verstrekt voor werkgelegenheid, huisvesting, sociale integratie, onderwijs, enz. 
Volgens de Commissie strekt deze maatregel en ook het operationele programma zich effectief uit tot de Roma -
bevolking in Andalusië.
In het geval van Hongarije omvat het operationele programma „personele middelen” — waarvoor in 2014-2020 een 
complementair deel is ingesteld voor de zes convergentieregio’s van Hongarije — een toewijzing inzake IP 9 ii) in 
het kader van prioriteit 1 en als internationale samenwerking en financieel instrument in het kader van prioriteit 5.
75
De Commissie merkt op dat bij de toewijzing van de financiële steun aan de lidstaten in het kader van het cohesie -
beleid een verdeelsleutel wordt gehanteerd die is gebaseerd op de criteria met betrekking tot de overkoepelende 
cohesiedoelstelling, waardoor het ontwikkelingsniveau de bepalende factor is. De omvang van de financiële steun 
hangt ook samen met de financieringscapaciteit van de lidstaten en de regio’s en draagt bij tot de aanpak van hun 
belangrijkste vraagstukken, ook op het gebied van sociale integratie. Daarnaast zorgt het feit dat lidstaten verplicht 
zijn om een bepaald percentage van de middelen aan het ESF toe te wijzen (artikel 92, lid 4, van de gemeenschap -
pelijke bepalingen), dat ten minste 20 % van deze ESF-middelen moeten worden gereserveerd voor thematische 
doelstelling 9 „bevordering van sociale inclusie, bestrijding van armoede en discriminatie” (artikel 4, lid 2, van de 
ESF-verordening) en dat de steun moet worden geconcentreerd overeenkomstig de desbetreffende LSA’s (artikel 18 
van de gemeenschappelijke bepalingen), ervoor dat in alle lidstaten waar de integratie van de Roma een bijzondere 
uitdaging vormt, voldoende ESI-fondsen beschikbaar worden gesteld om dit aan te pakken.
79
De Commissie merkt op dat maatregelen ter bestrijding van discriminatie regelmatig onder specifieke doelstellin -
gen worden opgenomen en onder maatregelen in het kader van andere IP’s, zoals 9 ii), maar ook 9 i).
In Hongarije wordt de bestrijding van discriminatie behandeld als horizontaal element in de onderhandelingen over 
de partnerschapsovereenkomst en bij de structurering van de OP-toewijzingen. De lidstaat heeft hiervoor gekozen.
Bulgarije heeft weliswaar IP 9.3 niet geselecteerd, maar maatregelen voor bewustmaking inzake de bestrijding 
van discriminatie, gericht op het aanpakken van stereotypen en het bevorderen van de culturele identiteit van de 
etnische gemeenschappen, zijn geïntegreerd in zowel het operationele programma „ontwikkeling van personele 
middelen” als in het operationele programma „wetenschap en onderwijs voor slimme groei” als instrument om 
discriminatie te voorkomen en gelijke kansen te bevorderen.
In Roemenië gaat het ESF-operationele programma „menselijk kapitaal” ervan uit dat sociale uitsluiting geen ver -
band houdt met etniciteit, maar met armoede in het algemeen. Het programma richt zich daarom uitdrukkelijk op 
de Roma, zonder andere gemarginaliseerde gemeenschappen en kansarme groepen uit te sluiten.
Antwoorden van de Commissie 86
83
Zie het antwoord van de Commissie op paragraaf 39.
Gezamenlijk antwoord van de Commissie op de paragrafen 84 en 85 
De Commissie benadrukt dat naast de juridische beperkingen op het verzamelen van gegevens op basis van 
etniciteit die in sommige lidstaten bestaan, individuele personen het recht hebben verzameling van gegevens te 
weigeren. De gegevens over het aantal Roma dat deelneemt aan door de ESIF gefinancierde activiteiten, berusten 
grotendeels op eigen verklaringen. Alle deelnemers in het kader van IP 9 ii) kunnen echter worden beschouwd als 
behorend tot gemarginaliseerde gemeenschappen, zoals de Roma, waardoor het gemakkelijker is om over deze 
doelgroep verslag uit te brengen over de programmeringsperiode 2014-2020.
Gezamenlijk antwoord van de Commissie op de paragrafen 86 en 87 
De Commissie merkt op dat het Bureau voor de grondrechten niet bevoegd is om EU-wetgeving te interpreteren.
De Commissie herhaalt dat het verzamelen van etnische gegevens in sommige lidstaten onwettig is en dat dit een 
bevoegdheid van de lidstaten is. Als gegevens niet op wettige wijze kunnen worden verzameld, is het verder niet 
relevant of ze kunnen worden verwerkt.
De praktische alternatieven die de Rekenkamer noemt voor het verzamelen van gegevens over etniciteit, kennen 
ernstige beperkingen wat betreft toezichtsdoeleinden, hoewel zij wel kwalitatieve informatie zouden kunnen ople -
veren over ESF-steun ten behoeve van Romadeelnemers.
Het feit dat zij zijn gebaseerd op eigen verklaringen en toestemming vereist is, kan hun betrouwbaarheid vermin -
deren (de respons zou laag kunnen zijn doordat mensen terughoudend zijn om een verklaring af te leggen en/of te 
antwoorden, en de antwoorden zouden bevooroordeeld kunnen zijn). Ook de steekproeftrekking en de extrapo -
latie zouden kunnen worden belemmerd door de onzekerheid over de feitelijke populatie.
Voor de in 2015 door de Roemeense regering vastgestelde NSIR zijn gegevens uit de volkstelling van 2011 als refe -
rentie gebruikt, waarbij de respondenten zelf aangaven tot welke etnische groep zij zichzelf rekenen: volgens eigen 
opgave vormden de Roma met 621 573 personen 3,3 % van de bevolking.
De Roemeense autoriteiten erkennen in de strategie dat de schattingen van de Romabevolking uiteenlopen en ver -
wijzen naar de schattingen van de Raad van Europa en de Wereldbank, maar verder is uitgegaan van de volkstelling.
Bij het operationele programma „menselijk kapitaal” (gecofinancierd door het ESF) is daarentegen rekening gehou -
den met de schatting van de Raad van Europa, die uitgaat van 1,85 miljoen Roma in Roemenië. De betrouwbaarheid 
van de uitgangscijfers en de etniciteitsgegevens voor het toezicht blijft problematisch.
Antwoorden van de Commissie 87
88
In 2007-2013 was het niet verplicht om de Roma als aparte categorie te vermelden, en dus ook niet om gegevens 
daarover te verzamelen bij de begunstigden.
De lidstaten waren alleen verplicht om verslag uit te brengen (en gegevens te verzamelen) over de kenmerken van 
de deelnemers aan ESF-acties. Gegevens over de Romadeelnemers werden vermeld in de categorie „minderheden” 
of „overige kansarme groepen” in de uitsplitsing van deelnemers naar kwetsbare groep, overeenkomstig de natio -
nale regels.
De operationele programma’s van 2007-2013 bevatten ook geen Romagerelateerde gemeenschappelijke outputin -
dicatoren, die in de desbetreffende operationele programma’s „programma-indicatoren” heetten en op EU-niveau 
werden samengevoegd.
De Roma zouden alleen als aparte categorie zijn vermeld in de jaarlijkse uitvoeringsverslagen als er in het operatio -
nele programma een specifieke indicator was geselecteerd bij het bepalen van de streefwaarden.
89
Voor Spanje was de Romabevolking voor veel maatregelen in 2007-2013 geen specifieke doelgroep en bestond er 
dus ook geen verplichting om de etniciteit van de deelnemers te specificeren. Zoals ook erkend in de aanbeveling 
van de Raad betreffende de daadwerkelijke integratie van de Roma kan het verzamelen van gegevens op basis van 
etniciteit gevoelig liggen en lidstaten zouden zelf moeten mogen bepalen welke toezichtmethoden zij hanteren, 
overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel.
90
Voor de programmeringsperiode 2014-2020 bevatten de operationele programma’s bepalingen om de consisten -
tie van de gegevens te waarborgen. Ook wordt benadrukt dat alle definities moeten worden meegedeeld aan alle 
begunstigden. De Commissie verstrekt daarnaast praktische begeleiding om ervoor te zorgen dat de indicatoren 
consistent worden gedefinieerd.
Er is ook een nieuwe verplichting om gegevens elektronisch vast te leggen en op te slaan, zodat zij kunnen wor -
den samengevoegd wanneer dat noodzakelijk is in verband met toezicht, evaluatie, financieel beheer, controles of 
audits (artikel 24, lid 2, van Gedelegeerde Verordening 480/2014 van de Commissie).
Het gebruik van drie soorten indicatoren is met Roemenië besproken en in het operationele programma „menselijk 
kapitaal” voor 2014-2020 is dit uiteindelijk opgelost doordat de output- en resultaatindicatoren op programma -
niveau nader zijn gedefinieerd in de specifieke richtsnoeren bij elke oproep tot het indienen van voorstellen.
91
Bij projecten die zich richten op bijzonder kwetsbare groepen, is het soms zinvol om geen kwantificeerbare streef -
doelen voor de resultaten (maar wel voor de outputs) vast te stellen, om zogeheten afroomeffecten te voorkomen 
(dat wil zeggen dat kansarmere groepen als doelgroep worden geselecteerd om een hoger succespercentage te 
bereiken).
Voor de programmeringsperiode 2014-2020 moeten streefdoelen op het niveau van de activiteit worden gefor -
muleerd voor elke relevante resultaatindicator (zie bijlage III bij Gedelegeerde Verordening 480/2014 van de 
Commissie).
Antwoorden van de Commissie 88
92
Hoewel bijlage I bij de ESF-verordening 2014-2020 geen exacte gemeenschappelijke indicator bevat voor de Roma, 
zal de monitoring van de integratie van de Roma aanzienlijk verbeteren wanneer er specifieke indicatoren zijn vast -
gesteld in het operationele programma of als er een specifieke doelstelling is die exclusief op de Roma is gericht.
Het verzamelen van gegevens over individuele deelnemers zal het bovendien gemakkelijker maken voor verant -
woordelijke instanties en beheersautoriteiten om gegevens over de Romadeelnemers, ook over de resultaten, te 
combineren en te analyseren.
Bij maatregelen die zich exclusief op de Roma richten, zullen gedetailleerde gegevens worden verzameld over de 
sociaal-economische kenmerken en de arbeidsmarktsituatie, evenals over de resultaten van de ESF-deelnemers, 
door middel van gemeenschappelijke output- en resultaatindicatoren en eventuele specifieke indicatoren die zijn 
vastgesteld in het OP . Dit geldt ook voor IP’s die zich niet exclusief op de Roma richten, maar waarbij wel een speci -
fieke Roma-indicator is opgenomen in het OP . Deze moeten worden vastgelegd en opgeslagen op het niveau van 
de activiteit, zoals vereist op grond van bijlage III bij Gedelegeerde Verordening 480/2014 van de Commissie van 
3 maart 2014.
93
Het hier door de Rekenkamer geconstateerde zwakke punt is verholpen in het huidige regelgevende kader.
Lidstaten met grote problemen op het gebied van de integratie van de Roma, pakken deze aan via de aparte 
investeringsprioriteit 9 ii) voor gemarginaliseerde gemeenschappen zoals de Roma. In dit geval zullen gede -
tailleerde gegevens over de sociaal-economische kenmerken en de arbeidsmarktsituatie en de resultaten van 
de ESF-deelnemers die onder de IP vallen, worden verzameld door middel van gemeenschappelijke output- en 
resultaatindicatoren.
Daarnaast kunnen specifieke indicatoren voor Rome-gerelateerde programma’s specifieke informatie over de Roma 
leveren. In de goedgekeurde operationele programma’s verwijzen 69 programmaspecifieke indicatoren naar de 
Roma, met name voor Kroatië, Roemenië, Slovenië en Spanje.
Het bestaan van ex-antevoorwaarden op dit terrein zal de monitoring van de lidstaten op dit punt verbeteren. De 
lidstaten hebben tot eind 2016 de tijd om aan alle ex-antevoorwaarden te voldoen.
96
De Commissie benadrukt dat de selectiecriteria in overeenstemming moeten zijn met de specifieke doelstellingen 
die zijn vastgesteld in de operationele programma’s. Als die doelstellingen zich niet specifiek op de Roma richten, 
worden de selectiecriteria gericht op kansarme groepen zoals gedefinieerd in de desbetreffende operationele 
programma’s.
Voor de betrokken EFRO-beheersautoriteit in Bulgarije was de doelgroep breder dan alleen de Roma, want de 
oproepen tot het indienen van voorstellen waren zo gestructureerd dat de maatregelen waren opengesteld voor 
alle gemarginaliseerde gemeenschappen, niet alleen de Roma.
Antwoorden van de Commissie 89
98
Voor de programmeringsperiode 2014-2020 bevatten de operationele programma’s bepalingen om de consisten -
tie van de gegevens te waarborgen. Ook wordt benadrukt dat alle definities moeten worden meegedeeld aan alle 
begunstigden. In het operationele programma is daarnaast beschreven hoe de indicatoren consistent moeten 
worden gedefinieerd.
Voor het EFRO was het in 2007-2013 niet verplicht om verslag uit te brengen over de indicatoren op het niveau van 
het programma. De indicatoren op projectniveau worden vermeld in de desbetreffende aanvragen en worden 
gemonitord door de lidstaten.
De Commissie ontvangt alleen de aanvragen voor grote projecten.
99
Voor de programmeringsperiode 2007-2013 bevatte de EU-regelgeving geen verplichting inzake gemeenschap -
pelijke resultaatindicatoren per doelgroep.
„Kwetsbare groepen” kan daarom zijn gebruikt voor een bredere doelgroep die in gelijkaardige omstandigheden 
als de Roma verkeert, zonder etnische differentiatie.
In het genoemde geval vormde de Romabevolking geen aparte doelgroep van het ESF-OP voor Andalusië voor de 
programmeringsperiode 2007-2013, maar viel deze onder de kwetsbare groepen die risico lopen op sociale uitslui -
ting. De streefdoelen zijn gedefinieerd in termen van het totale aantal mensen dat risico loopt op sociale uitsluiting.
100
Twee gemeenten in Bulgarije zijn er niet in geslaagd hun projecten uit te voeren als gevolg van de negatieve 
publieke opinie ter plaatse, maar alle andere gemeenten hebben hun sociale huisvestingsprojecten vrijwel afge -
rond (of hebben deze al voltooid, zoals in het geval van Devnja).
101
De Commissie merkt op dat de projectuitvoering in sommige gevallen weliswaar afweek van de oorspronkelijke 
planning, maar dat dit geen rechtstreekse gevolgen had voor de doelgroepen.
102
Zie het antwoord van de Commissie op paragraaf 91 over afroomeffecten.
103
De Commissie benadrukt dat het gebruik van Romaspecifieke criteria wenselijk is wanneer de selectiecriteria van de 
oproepen voor het indienen van voorstellen zich expliciet op de Roma richten, maar dat was niet systematisch het 
geval bij de 19 projecten die door de Rekenkamer zijn onderzocht.
Antwoorden van de Commissie 90
Tekstvak 10 — Onvoldoende gerichtheid bij de bepaling van de doelgroep en 
onvoldoende aandacht voor culturele factoren hebben een negatieve impact gehad op 
de uitvoering van een gezondheidsproject (Bulgarije, project 4)
De kwetsbare bevolkingsgroepen konden niet van tevoren worden geïdentificeerd, waardoor de Roma niet apart 
als doelgroep zijn vermeld, als gevolg van beperkingen in de gegevens van het nationale screeningregister en door -
dat geen informatie was verzameld op basis van etniciteit.
Bij het project inzake gezondheidsscreenings in Bulgarije heeft de begunstigde uitgelegd dat het project omwille 
van non-discriminatie niet op een specifieke subpopulatie was gericht.
107
De SEPE werd inderdaad pas in 2014 aangewezen als bemiddelende instantie voor dit OP , maar tijdens zijn deel -
name aan het meest recente toezichtcomité konden goede praktijken worden uitgewisseld, die zullen worden 
benut tijdens de lopende programmeringsperiode.
118 Eerste streepje
Zie het antwoord van de Commissie op de paragrafen 81 en 88 over verslagleggingsvereisten en op paragraaf 91 
over afroomeffecten.
118 Tweede streepje
Voor de programmeringsperiode 2014-2020 bevatten de operationele programma’s bepalingen om de consisten -
tie van de gegevens te waarborgen. Ook wordt benadrukt dat alle definities moeten worden meegedeeld aan alle 
begunstigden. In het operationele programma is daarnaast beschreven hoe de indicatoren consistent moeten 
worden gedefinieerd.
Conclusies en aanbevelingen
121
In een aantal gevallen waren de geselecteerde projecten niet expliciet op de Roma gericht, maar eerder op kans -
arme/kwetsbare groepen, vanwege de horizontale aanpak als beschreven in het antwoord van de Commissie op 
paragraaf 30. De verzamelde gegevens, zowel de financiële gegevens als de gebruikte indicatoren, waren daarom 
niet Romaspecifiek.
De Commissie herinnert er ook aan dat de regionale operationele programma’s voor 2007-2013 proefprojecten 
omvatten voor steun op het gebied van huisvesting ten gunste van kwetsbare groepen, waaronder Roma. Derge -
lijke projecten werden expliciet ontwikkeld met het oog op een geïntegreerde aanpak, waarbij verschillende 
dimensies worden aangepakt die verband houden met sociale integratie. Deze projecten waren helaas nog niet 
voltooid op de sluitingsdatum van de audit van de Rekenkamer, die zich richtte op voltooide maatregelen.
Antwoorden van de Commissie 91
124
De Commissie herinnert eraan dat bepaalde landen (bijvoorbeeld Hongarije en Slowakije) de integratie van 
de Roma als belangrijk thema hadden aangewezen in hun nationale strategische referentiekader voor de 
programmerings  periode 2007-2013 en dat zij een brede aanpak hebben ontwikkeld op dit vlak, nog voor de ontwik -
keling van de NSIR in het kader van het EU-beleidskader.
125
De Commissie merkt op dat de aanbeveling van 2013 eerder een uitbreiding is van het EU-kader en nieuwe gebie -
den betreft, die niet werden genoemd in de mededeling van 2011.
126
De door de Rekenkamer genoemde tekortkomingen zijn reeds door de Commissie vermeld in haar evaluatie van 
2012.
Aanbeveling 1
De Commissie merkt op dat deze aanbeveling is gericht tot de lidstaten.
Aanbeveling 1 a)
De Commissie herinnert eraan dat de omvang van de steun in het kader van de ESI-middelen voor gemarginali -
seerde groepen zoals de Roma slechts ter indicatie kan worden opgegeven aangezien de lidstaten alleen financiële 
gegevens hoeven te verstrekken als de specifieke investeringsprioriteit 9 ii) is geselecteerd en/of specifieke streef -
waarden/doelstellingen zijn vastgesteld in andere thematische doelstellingen van het ESF of het EFRO.
Aanbeveling 1 b)
De Commissie wijst erop dat als de gemeenschappelijke bepalingen een ex-antevoorwaarde inzake de bestrijding 
van discriminatie voor alle ESI-fondsen bevatten, de beoordeling of daaraan is voldaan, beperkt blijft tot de criteria 
die zijn vastgesteld in de ESIF-verordeningen. Bij besluiten over specifieke en passende beleidsmaatregelen — 
inclusief de inhoud daarvan — binnen nationale of regionale bevoegdheden moet het subsidiariteitsbeginsel 
worden geëerbiedigd.
De lidstaten worden geacht specifieke doelstellingen en streefwaarden in hun operationele programma’s op te 
nemen wanneer zij de specifieke ESF-investeringsprioriteit 9 iii) (Bestrijding van alle vormen van discriminatie en 
de bevordering van gelijke kansen) selecteren. Dit geldt met name voor lidstaten waarvoor LSA’s op dit vlak zijn 
geformuleerd.
Aanbeveling 1 c)
In artikel 5 van de gemeenschappelijke bepalingen staat dat relevante instanties die het maatschappelijk midden -
veld vertegenwoordigen, deel uitmaken van het beginsel van partnerschap en meerlagig bestuur. Overeenkomstig 
artikel 5, lid 2, moeten de partners worden betrokken bij de voorbereiding van partnerschapsovereenkomsten en 
de voorbereiding en uitvoering van programma’s.
Antwoorden van de Commissie 92
Aanbeveling 2 a)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling. Zij vindt dat deze moet worden uitgevoerd op het niveau van de opera -
tionele programma’s en wijst erop dat zij reeds maatregelen in deze zin neemt.
Zoals beschreven in paragraaf 38 heeft de Commissie in 2015 thematische richtsnoeren hierover opgesteld (de richt -
snoeren voor de lidstaten over het gebruik van de Europese structuur- en investeringsfondsen voor de aanpak van 
onderwijs- en ruimtelijke segregatie). De lidstaten worden uitgenodigd deze richtsnoeren te volgen bij de program -
mering en uitvoering om de segregatie van gemarginaliseerde gemeenschappen, zoals de Roma, in onderwijs en 
huisvesting te voorkomen en te bestrijden.
De Commissie is zich ten volle bewust van de kritieke noodzaak van effectieve uitvoering in de praktijk. De Com -
missie heeft deskundigen in de arm genomen om lidstaten te helpen deze richtsnoeren toe te passen, waarbij met 
name aandacht wordt besteed aan de Tsjechische Republiek, Slowakije, Hongarije, Roemenië en Bulgarije.
Herschikking en wijziging van operationele programma’s zou in de regel moeten worden geïnitieerd door de 
lidstaten.
Aanbeveling 2 b)
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling en meent dat zij reeds maatregelen in deze zin neemt.
De Commissie zal ten volle gebruik maken van de voortgangsrapporten van de lidstaten, ook in vergaderingen 
van de toezichtcomités, en zal de lidstaten uitnodigen en aanmoedigen om waar nodig de ESIF-maatregelen te 
versterken om de met de Roma verband houdende problemen beter aan te pakken. Na dergelijk overleg kan een 
lidstaat een verzoek tot wijziging van een operationeel programma indienen, zoals bepaald in artikel 30, lid 1, van 
de gemeenschappelijke bepalingen.
De Commissie merkt daarnaast op dat zij overeenkomstig artikel 23, lid 1, onder a), van de gemeenschappelijke 
bepalingen alleen gebruik kan maken van haar bevoegdheid om de lidstaten te verzoeken hun operationele 
programma te herprogrammeren voor de aanpak van Romagerelateerde vraagstukken die zijn geïdentificeerd 
in landen  specifieke aanbevelingen en wanneer middelen moeten worden overgeheveld om deze te kunnen 
aanpakken.
128
De Commissie wijst erop dat wat het ESF betreft, het gebrek aan aandacht voor de integratie van de Roma tijdens 
de programmeringsperiode 2007-2013 voortvloeit uit de gekozen horizontale aanpak inzake kansarme bevolkings -
groepen (zie de prioriteit „versterken van de sociale integratie van kansarmen”). Het was daarom aan de lidstaten 
om kansarme doelgroepen naar eigen inzicht te definiëren op basis van de behoeften en uitdagingen waarmee zij 
werden geconfronteerd.
Wat betreft Romaspecifieke indicatoren was het op grond van de regelgeving niet verplicht om dergelijke indicato -
ren op te nemen.
Daarnaast moesten de selectiecriteria in overeenstemming zijn met de specifieke doelstellingen die zijn vastgesteld 
in de operationele programma’s. Als die doelstellingen zich niet specifiek op de Roma richtten, werden de selectie -
criteria gericht op kansarme groepen zoals gedefinieerd in de desbetreffende operationele programma’s.
Antwoorden van de Commissie 93
129
De Commissie wijst erop dat naast het bedrag van 1,5 miljard euro voor investeringsprioriteit 9 ii) van het ESF ook 
financiering voor de integratie van de Roma beschikbaar is via een aantal andere investeringsprioriteiten van zowel 
het ESF als het EFRO (zie ook het antwoord van de Commissie op paragraaf 69).
130
De Commissie wijst erop dat zij in het kader van haar verantwoordelijkheden onder gedeeld beheer de lidsta -
ten helpt ervoor te zorgen dat de veranderingen die zijn doorgevoerd voor de periode 2014-2020, leiden tot 
projecten die beter bijdragen tot de integratie van de Roma, bijvoorbeeld door na te gaan of aan de relevante 
ex-antevoorwaarden is voldaan, door begeleiding te bieden en door een adviserende rol te vervullen binnen de 
toezichtcomités.
131
De Commissie verwijst naar haar antwoord op paragraaf 75 en is van oordeel dat het feit dat lidstaten verplicht zijn 
om een bepaald percentage van de middelen aan het ESF toe te wijzen (artikel 92, lid 4, van de gemeenschappelijke 
bepalingen), dat ten minste 20 % van de ESF-middelen moeten worden gereserveerd voor thematische doelstelling 
9 „bevordering van sociale inclusie, bestrijding van armoede en discriminatie” (artikel 4, lid 2, van de ESF-verorde -
ning) en dat de steun moet worden geconcentreerd overeenkomstig de desbetreffende LSA’s (artikel 18 van de 
gemeenschappelijke bepalingen), ervoor zorgt dat in alle lidstaten waar de integratie van de Roma een bijzondere 
uitdaging vormt, voldoende ESI-fondsen beschikbaar worden gesteld om dit aan te pakken.
Aanbeveling 3
De Commissie merkt op dat deze aanbeveling is gericht tot de lidstaten.
Volgens de ESIF-verordeningen zijn er verschillende mogelijkheden voor financiering voor duurzame acties die de 
integratie van de Roma daadwerkelijk ondersteunen.
Allereerst zijn langetermijnmaatregelen (7 jaar) gedurende de programmeringsperiode 2014-2020 mogelijk. De 
lengte van elk project moet in verhouding staan tot de doelstellingen.
Daarnaast bevat de ESF-verordening een kader om positieve resultaten met betrekking tot de integratie van gemar -
ginaliseerde groepen (waaronder de Roma) beter in kaart te brengen door middel van gemeenschappelijke out -
put- en resultaatindicatoren die zijn gericht op bevordering van de duurzaamheid van de ESF-acties ten bate van 
gemarginaliseerde Romagroepen.
Ten derde moeten de lidstaten bij infrastructuurprojecten die via het EFRO worden gefinancierd, net als voor 
andere sectoren, overwegen hoe de duurzaamheid na afloop van het project zal worden gewaarborgd wanneer dit 
relevant is (bijvoorbeeld onderhoud).
Antwoorden van de Commissie 94
Aanbeveling 4
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling en zal hiermee zo veel mogelijk rekening houden bij de volgende 
programmeringsperiode.
Wat betreft de financieringsperiode 2014-2020 moet worden opgemerkt dat voor lidstaten waarvoor specifieke 
ex-antevoorwaarden inzake de Roma van toepassing zijn, doelstellingen op het gebied van de integratie van de 
Roma al zijn opgenomen in het ESIF-kader vanaf de opzet van de operationele programma’s.
Het initiatief voor het herzien van operationele programma’s berust grotendeels bij de lidstaten. Overeenkomstig 
de gemeenschappelijke bepalingen moeten lidstaten een verzoek tot wijziging van een programma naar behoren 
motiveren en met name beschrijven wat het verwachte effect van de wijzigingen zal zijn op de verwezenlijking van 
de strategie van de Unie inzake slimme, duurzame en inclusieve groei en de specifieke programmadoelstellingen.
Binnen het wettelijke kader voor 2014-2020, dat onderworpen wordt aan audits, is de beheersautoriteit van het 
desbetreffende operationele programma verplicht een systeem in te stellen waarmee gegevens over elke nood -
zakelijke actie elektronisch worden vastgelegd en opgeslagen, onder andere met het oog op toezicht en evaluatie. 
Daarbij gaat het zowel om financiële gegevens als om output en resultaten.
Aanbeveling 5
De Commissie merkt op dat deze aanbeveling is gericht tot de lidstaten en wijst erop dat sommige lidstaten juri -
dische beperkingen kennen voor het verzamelen van gegevens op basis van etniciteit. Daarnaast vallen eventu -
ele specifieke Roma-indicatoren onder de gegevensbeschermingsregels (artikel 8 van Richtlijn 95/46/EG) inzake 
zoge  heten gevoelige gegevens. Individuele personen hebben het recht verzameling van dergelijke gegevens te 
weigeren. De gegevens over het aantal Roma dat deelneemt aan door de ESIF gefinancierde activiteiten, berusten 
derhalve grotendeels op eigen verklaringen.
Aanbeveling 6
De Commissie merkt op dat deze aanbeveling is gericht tot de lidstaten.
De Commissie benadrukt evenwel dat volledige benutting van de mogelijkheid om het ESF te gebruiken voor maat -
regelen op het gebied van sociale integratie, ongeacht of zij verband houden met werkgelegenheid, een wijziging 
van het Verdrag betreffende de Werking van de Europese Unie (VWEU) zou vergen waarbij de taakstelling van het 
ESF als vastgelegd in artikel 162 wordt aangepast.
De Commissie is van mening dat het Romavraagstuk nu al op rechtsgeldige wijze kan worden aangepakt met de 
ESF-verordening in haar huidige vorm en geïnterpreteerd overeenkomstig artikel 162 VWEU, via de thematische 
doelstelling inzake sociale integratie.
In dit verband kunnen via het ESF maatregelen voor de integratie van de Roma worden gefinancierd op voorwaarde 
dat deze maatregelen deel uitmaken van een geïntegreerd pakket acties waarmee de afstand van de Roma tot de 
arbeidsmarkt wordt verkleind, ook als dat een indirect effect is.
Deze rechtsgeldige interpretatie van de subsidiabiliteit van maatregelen voor de integratie van de Roma in het 
kader van het ESF is in november 2015 aan de lidstaten meegedeeld.
De Commissie is daarom van mening dat er geen sprake is van rechtsonzekerheid.
Antwoorden van de Commissie 95
Aanbeveling 7
De Commissie aanvaardt deze aanbeveling en zal in het kader van de voorbereiding van het volgende meerjarig 
financieel kader bij het beoordelen van de criteria voor de toewijzing van middelen de rol overwegen die vraag -
stukken met betrekking tot sociale integratie moeten spelen, alsmede de noodzaak om middelen ter ondersteuning 
van gemarginaliseerde gemeenschappen specifieker toe te wijzen.
133
De Commissie herhaalt dat het verzamelen van etnische gegevens in sommige lidstaten onwettig is en dat dit een 
bevoegdheid van de lidstaten is.
Naast de juridische beperkingen op het verzamelen van gegevens op basis van etniciteit die in sommige lidstaten 
bestaan, hebben individuele personen het recht verzameling van gegevens te weigeren. De gegevens over het 
aantal Roma dat deelneemt aan door de ESIF gefinancierde activiteiten, berusten derhalve grotendeels op eigen 
verklaringen.
Alle deelnemers in het kader van IP 9 ii) kunnen echter worden beschouwd als behorend tot gemarginaliseerde 
gemeenschappen, zoals de Roma, waardoor het gemakkelijker is om over deze doelgroep verslag uit te brengen 
over de programmeringsperiode 2014-2020.
Voor 2014-2020 bevatten de operationele programma’s ook bepalingen om de consistentie van de gegevens te 
waarborgen, waarin wordt benadrukt dat alle definities moeten worden meegedeeld aan alle begunstigden. In het 
operationele programma is daarnaast beschreven hoe de indicatoren consistent moeten worden gedefinieerd.
Er is ook een nieuwe verplichting om gegevens elektronisch vast te leggen en op te slaan, zodat zij kunnen wor -
den samengevoegd wanneer dat noodzakelijk is in verband met toezicht, evaluatie, financieel beheer, controles of 
audits (artikel 24, lid 2, van Gedelegeerde Verordening 480/2014 van de Commissie).
Volgens artikel 142 van de gemeenschappelijke bepalingen kunnen de tussentijdse betalingen worden geschorst 
wanneer „de kwaliteit en betrouwbaarheid van het toezichtsysteem of de gegevens over gemeenschappelijke en 
specifieke indicatoren ernstige tekortkomingen vertonen”.
Aanbeveling 8 a)
De Commissie verwerpt deze aanbeveling.
Hoewel de Commissie te allen tijde bereid is met de lidstaten samen te werken, is zij van mening dat het gezien de 
verschillen tussen de lidstaten in situatie en aanpak en vanwege het subsidiariteitsbeginsel, niet haalbaar of wense -
lijk is om op dit punt een gemeenschappelijke methodologie te ontwikkelen.
Aanbeveling 8 b)
De Commissie verwerpt deze aanbeveling aangezien zij van mening is dat deze kwestie moet worden overgelaten 
aan de lidstaten, overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel.
Daarnaast is de Commissie niet van plan statistische gegevens over etniciteit te verzamelen in het kader van de 
arbeidskrachtenenquête en de EU-statistieken over inkomens en levensomstandigheden. Het verzamelen van 
statis  tische gegevens over de Rome is technisch en juridisch zeer ingewikkeld en ook duur.

Gratis publicaties:
  één exemplaar:  
via EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu); 
  meerdere exemplaren of posters/kaarten:  
bij de vertegenwoordigingen van de Europese Unie (http://ec.europa.eu/represent_nl.htm),  
bij de delegaties in niet-EU-landen (http://eeas.europa.eu/delegations/index_nl.htm),  
door contact op te nemen met Europe Direct (http://europa.eu/europedirect/index_nl.htm),  
door te bellen naar 00 800 6 7 8 9 10 11 (gratis in de hele Europese Unie) (*).
(*)  De informatie wordt gratis verstrekt en bellen is doorgaans gratis, maar sommige operatoren, telefooncellen of hotels  
kunnen kosten aanrekenen.
Betaalde publicaties:
 via EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu).WAAR ZIJN EU/hyphen.capPUBLICATIES VERKRIJGBAAR?
Gebeurtenis Datum
Vaststelling controleplan („APM”)/begin van de controle 22.10.2014
Ontwerpverslag officieel verzonden aan de Commissie (of andere gecontroleerde) 21.3.2016
Vaststelling van het definitieve verslag na de contradictoire procedure 4.5.2016
Officiële antwoorden in alle talen ontvangen van de Commissie (of andere 
gecontroleerde)14.6.2016
 
Met naar schatting 6,2 miljoen mensen vormt de 
Romabevolking de grootste etnische minderheid in de EU. 
Zij wordt echter vaak gemarginaliseerd. In dit verslag 
wordt beoordeeld of de beleidsinitiatieven en financiële 
steun van de EU in Bulgarije, Spanje, Hongarije en 
Roemenië doeltreffend hebben bijgedragen tot de 
integratie van de Roma. Tussen 2014 en 2020 is ongeveer 
1,5 miljard euro uitgetrokken voor de integratie van 
gemarginaliseerde gemeenschappen zoals de Roma. Wij 
hebben vastgesteld dat, hoewel de Europese Commissie 
aanzienlijke vooruitgang heeft geboekt bij het formuleren 
van beleidsinitiatieven ter bevordering van de integratie 
van de Roma, er zowel bij de Commissie als op het niveau 
van de lidstaten nog obstakels en dilemma’s bestaan en er 
nog extra inspanningen nodig zijn.
EUROPESE
REKENKAME R