COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 06.03.1996 
COM(96) 86 def. 
ECONOMISCH JAARVERSLAG 1996 
(door de Commissie ingediend) 

ECONOMISCH JAARVERSLAG 1996 
DEEL A: ONTWIKKELINGEN IN DE GEMEENSCHAP 
SAMENVATTING EN CONCLUSIES.... i 
HOOFDSTUK 1: EEN ADEMPAUZE IN HET HERSTEL...; 1 
1.1. EEN DUIDELIJKE GROEIVERTRAGING IN 1995 1 
7.7.1. Belangrijkste ontwikkelingen 1 
1.1.2. Factoren die voor de vertraging verantwoordelijk zijn 2 
1.2. HERSTEL VAN BEDRIJVIGHEID VERWACHT IN 1996 7 
1.2.1. Onderliggende economische ontwikkelingen zijn gunstig 7 
1.2.2. Grote risico's en onzekerheid op de korte termijn 13 
1.3. OPNIEUW VOORUITGANG OP HET GEBIED VAN DE NOMINALE CONVERGENTIE 14 
1.3.1. Een historisch lage en convergerende prijsstijging 1 5 
1.3.2. Onvoldoende vooruitgang bij het verminderen van de begrotingstekorten 16 
1.4. AARZELENDE VERBETERING VAN DE ARBEIDSMARKTSITUATIE 19 
1.4.1. Recente ontwikkelingen 19 
1.4.2. Ontwikkelingen inzake de schepping van werkgelegenheid in de 
Gemeenschap op langere termijn 20 
1.4.3. Werk/oosheidsaspecten in de EG 22 
1.5. DE MIDDELLANGE-TERMIJNDOELSTELLINGEN VAN HET WITBOEK IN GEVAAR 25 
KADER 1:DE WISSELKOERSTURBULENTIE IN 1995: GEVOLGEN VOOR DE GROEI 5 
KADER 2:HUIDIGE VERWACHTINGEN IN HISTORISCH PERSPECTIEF 12 
KADER 3:DE ECONOMISCHE SAMENSTELLING VAN DE WERKLOOSHEID 24 
HOOFDSTUK 2: ECONOMISCH BELEID IN DIENST VAN GROEI EN WERKGELE­
GENHEID 28 
2.1. DE WENSELIJKE BELEIDSCOMBINATIE 28 
2.2. MONETAIR BELEID 29 
2.2.1. Inflatie en monetair beleid op middellange termijn 29 
2.2.2. Negatieve interne en externe invloeden op de monetaire stabiliteit in 
1995 33 
2.2.3. Ruimte voor een verdere versoepeling van de monetaire 
omstandigheden 36 
2.3. HET BEGROTINGSBELEID 39 
2.3.1. Recente ontwikkelingen en de vooruitzichten voor de korte termijn 39 
2.3.2. De voorde/en op middellange termijn van voortgezette en versterkte 
consolidatie 42 
2.3.3. Begrotingsconsolidatie en de groeivooruitzichten op korte termijn 48 
2.3.4. Prioriteiten voor de consolidatie 49 
2.4. LOONONTWIKKELINGEN 53 
2.4.1. Passende loonontwikkelingen 53 
2.4.2. Loonaanpassingen in de EG sinds 1980 56 
2.4.3. Verwachte loonontwikkelingen 58 
2.5. STRUCTUREEL BELEID 59 
2.5.1. Een vitale aanvulling op de macro-economische beleidsmix 59 
2.5.2..Initiatieven in 1995 ter verbetering van de werking van de 
produktmarkten 67 
2.5.3. Arbeidsmarkthervormingen: meer maatregelen zijn nodig 69 
KADER 4:DE DOLLAR EN HET WISSELKOERSMECHANISME 35 
KADER 5: VOORBEELDEN VAN SUCCESVOLLE INSPANNINGEN OP HET GEBIED VAN DE 
BEGROTINGSCONSOLIDATIE 51 
KADER 6:PRODUKTIVITEITEN DE GROEI VAN DE WERKGELEGENHEID 61 
KADER 7: DE GEMEENSCHAP IN DE WERELDECONOMIE 63 
6.03.96 
DEEL B: DE ECONOMISCHE TOESTAND EN BELEIDSVRAAGSTUKKEN 
IN DE AFZONDERLIJKE LID-STATEN 
BELGIË ; 73 
DENEMARKEN 77 
DUITSLAND 80 
GRIEKENLAND 85 
SPANJE 89 
FRANKRIJK 94 
IERLAND 98 
ITALIË 102 
LUXEMBURG 107 
NEDERLAND 110 
OOSTENRIJK 113 
PORTUGAL 117 
FINLAND 121 
ZWEDEN 125 
VERENIGD KONINKRIJK 129 
6.03.96 
DEEL A 
ONTWIKKELINGEN IN DE GEMEENSCHAP 
6.03.96 

Samenvatting en conclusies 
In het Economisch jaarverslag 1996 geeft de Commissie haar standpunt weer over de huidige economische 
situatie en de belangrijkste beleidsvraagstukken in de Gemeenschap. Dit verslag is bedoeld als aanzet tot 
een discussie over de beleidsopties die moeten worden overwogen bij de komende vaststelling van de 
Globale richtsnoeren voor het economisch beleid van 1996. De belangrijkste sociale, economische en 
politieke doelstelling van de Unie is de schepping van werkgelegenheid, waarvoor een uitgebreide reeks 
maatregelen benodigd is. Dit verslag gaat hoofdzakelijk over het macro-economische beleid en gaat 
verder in op het structurele beleid, met name de structurele maatregelen waarvoor het initiatief en de 
afspraken op communautair niveau tot stand komen. Laatstgenoemd beleid wordt uitvoerig beschreven in 
een reeks rapporten, waaronder met name het gezamenlijke verslag over de werkgelegenheid dat werd 
goedgekeurd door de Europese Raad van Madrid van december 1995. 
De Gemeenschap moet op koers blijven 
Het scheppen van arbeidsplaatsen en het terugdringen van de werkloosheid is de grootste uitdaging 
waarvoor de Gemeenschap zich heden ten dage gesteld ziet. Beleidsmakers in de Gemeenschap 
bevinden zich in een situatie waarin korte-termijnbeslissingen van fundamentele invloed zijn op de 
ontwikkeling van de groei, de werkgelegenheid en de mate van convergentie van de Gemeenschap in 
de komende jaren. De conjunctuurschommelingen in combinatie met de traagheid waarmee 
structurele hei^ormingen tot stand komen, hebben echter geleid tot onzekerheid over de economische 
vooruitzichten op de korte termijn en maken het noodzakelijk de doelmatigheid en de juistheid van 
het beleid van de regeringen in de Gemeenschap te benadrukken. In deze situatie is het absoluut 
noodzakelijk de beleidsvoornemens duidelijker voor het voetlicht te brengen ten einde de 
verwachtingen te stabiliseren en politieke steun voor de officiële doelstellingen te verwerven. Dit is 
met name van groot belang om te voorkomen dat de vastberadenheid om ondanks het huidige, 
minder gunstige economisch klimaat de juiste beleidsmaatregelen te nemen, wordt ondermijnd. 
De huidige situatie vertoont bepaalde overeenkomsten met die van de eerste helft van de jaren 
tachtig. Destijds is men er echter door middel van resoluut en eendrachtig optreden in geslaagd de 
economische stemming en ontwikkelingen te keren. De beleidsmakers staan dan ook voor de 
volgende uitdaging: 
• het herstel te stimuleren door middel van nationale en op het niveau van de Gemeenschap 
gecoördineerde maatregelen om het vertrouwen te herstellen, en 
• er tegelijkertijd voor te zorgen dat het middellange-tennijnbeleid van de Gemeenschap op 
koers blijft, welk beleid erop gericht is de opleving te transformeren in een krachtig en 
duurzaam groeiproces dat wordt ondersteund door investeringen met een hoge capaciteits-
en werkgelegenheidsintensiteit en dat gekoppeld is aan de vooruitgang die nodig is om tot 
nominale convergentie te komen. 
De handhaving van dit middellange-termijnbeleid is van cruciaal belang om de twee aanvullende 
doelstellingen van het communautaire beleid te verwezenlijken. Dit zijn: 
• een aanmerkelijke terugdringing van het niveau van de werkloosheid; 
• succesvolle overgang naar de Economische en Monetaire Unie op 1 januari 1999. 
6.03.96 
A 
- 11 
Tegenvallende groei in 1995... 
De economische ontwikkeling in de Gemeenschap geeft een aanzienlijke vertraging te zien. In 
tegenstelling tot de verwachtingen van begin 1995, toen voor de jaren 1995 en 1996 gerekend werd 
op een jaarlijkse produktiegroei van ongeveer 3%, liep de economische expansie in de loop van 1995 
terug en kwam nagenoeg tot stilstand in de laatste maanden van het jaar. In het geheel genomen 
waren de resultaten niet alleen teleurstellend in termen van het gemiddelde bereikte groeipercentage 
(beschikbare gegevens suggereren een groei van het BBP in de orde van grootte van 2lA%), maar 
vooral omdat het groeitempo onvoldoende was om te voorkomen dat de werkloosheid aan het einde 
van het afgelopen jaar in verscheidene Lid-Staten toenam en omdat de vooruitgang die werd geboekt 
met de begrotingsconsolidatie bescheiden was. Betere resultaten op deze fronten zijn van essentieel 
belang voor de geloofwaardigheid van de ambities van de Gemeenschap op de middellange termijn. 
De vertraging trad in eerste instantie op onder invloed van "inherente cyclische factoren", waaronder 
het tot staan komen van de impuls die aan het begin van de cyclus uitging van de voorraadvorming. 
Deze krachten werden versterkt door de stijging van de lange-termijnrente in 1994, de onrust op de 
valutamarkten in het voorjaar van 1995 en de daaruit voortvloeiende afname van het vertrouwen in 
de particuliere sector. De abrupte en omvangrijke schommelingen van de wisselkoersen - onder 
invloed van een zwakke dollar en twijfel op de financiële markten aan de geloofwaardigheid van het 
structurele en begrotingsbeleid in verscheidene landen - vergrootten de financiële onzekerheid en 
deden twijfel ontstaan over de goede werking van de interne markt. Deze ontwikkelingen en de 
onvoldoende resultaten die werden behaald met het terugdringen van de werkloosheid leidden tot 
afbrokkeling van het vertrouwen en terughoudendheid bij beslissingen over kopen en huren. 
„.bedreigt het vertrouwen in de Gemeenschap 
De Gemeenschap gaat 1996 dan ook met minder vertrouwen tegemoet. Ofschoon een hernieuwde 
aantrekking van de bedrijvigheid nog steeds het meest waarschijnlijk is, betekent de huidige 
verslechtering van de verwachtingen bij bedrijven en consumenten dat maatregelen om het 
vertrouwen te vergroten van essentieel belang zijn om te voorkomen dat de economische 
bedrijvigheid pas op de plaats blijft maken. Toenemende onzekerheid bij economische operatoren 
heeft verscheidene oorzaken. Tot de externe invloeden kunnen worden gerekend de globale 
technologische revolutie, de toenemende concurrentie van lage-lonenlanden en het hogere tempo 
waarmee op alle terreinen van de economie structurele veranderingen optreden. Intern worden de 
middellange^ermijnverwachtingen van investeerders en consumenten negatief beïnvloed door de 
onvoldoende terugdringing van de hoge werkloosheid en de onzekerheid over de tenuitvoerlegging 
van maatregelen die noodzakelijk zijn om belangrijke economische en politieke doelstellingen te 
verwezenlijken. 
6.03.96 
- iir 
Pessimisme onterecht gezien de gunstige onderliggende economische 
ontwikkelingen... 
Gezien de ontwikkelingen op wereldschaal en in de Gemeenschap is deze angst weliswaar 
begrijpelijk, maar de bezorgdheid zou voor het merendeel slechts van korte duur moeten zijn. De 
huidige onderliggende economische ontwikkelingen in de Gemeenschap zijn gunstig. De 
extracommunautaire vraag naar goederen uit de Gemeenschap blijft in een gezond tempo toenemen, 
het rendement op investeringen groeit en ligt, over het geheel genomen, aanzienlijk hoger dan tijdens 
de eerste helft van de jaren tachtig, de inflatie ligt op een historisch laag niveau, de rentetarieven zijn 
aanmerkelijk verlaagd en het doorschieten van de wisselkoersen is gedeeltelijk gecorrigeerd. Voorts 
wordt er vooruitgang geboekt met de nominale convergentie. De Gemeenschap bevindt zich dan ook 
in een tegenstrijdige situatie. De overheersende neiging tot voorzichtigheid en besluiteloosheid 
strookt niet met de onderliggende economische ontwikkelingen en de grote mate van 
overeenstemming die bij de regeringen bestaat over hun doelstellingen en de wijze waarop deze 
moeten worden gerealiseerd. 
...maar maatregelen om het vertrouwen te vergroten zijn noodzakelijk. 
Ten einde de huidige, de korte termijn betreffende, bezorgdheid en angst weg te nemen zijn dan ook 
maatregelen nodig om het vertrouwen te vergroten. Deze maatregelen zouden moeten worden 
genomen in het algemene economische beleidskader dat werd vastgesteld in het Witboek over groei, 
concurrentievermogen en werkgelegenheid van de Commissie van 1993, dat werd opgenomen in de 
opeenvolgende Globale richtsnoeren voor het economisch beleid zoals die sinds 1993 worden 
goedgekeurd door de Raad. Door middel van maatregelen op nationaal en/of communautair niveau 
moet een vergroting van het vertrouwen worden bewerkstelligd om het herstel weer op gang te 
brengen en zo de gunstige onderliggende economische ontwikkelingen te benutten. Dit is de gedachte 
die ten grondslag ligt aan het recente voorstel van de Voorzitter van de Commissie voor een 
Europees werkgelegenheidspact. De Commissie heeft in dit verband voorgesteld aanvullende 
middelen vrij te maken voor de verwezenlijking van de Transcuropese Netwerken (TEN's) en ten 
behoeve van onderzoek en ontwikkeling. Naar aanleiding van de conclusies van de Europese Raad 
van Madrid is de Commissie voorts met een plan voor het midden- en kleinbedrijf gekomen. 
Zichtbaar gemeenschappelijk optreden op deze terreinen zal het vertrouwen in het vermogen van de 
Lid-Staten en de Gemeenschap om gezamenlijke doelstellingen te verwezenlijken, vergroten. Voorts 
zou samenwerking tussen de sociale partners, in overleg met de regeringen, bij een omvangrijk 
programma voor stabiliteit en werkgelegenheid het vertrouwen kunnen vergroten en het 
investeringsklimaat kunnen verbeteren. Bij het overeenkomen van dergelijke pacten moet niet alleen 
rekening worden gehouden met korte-termijnoverwegingen, maar dient ook bekeken te worden hoe 
deze in een algemeen pakket van maatregelen op de middellange termijn kunnen worden ingepast. 
Ten einde het welslagen ervan te verzekeren moeten dergelijke pakketten van beleidsmaatregelen 
geloofwaardig zijn, duidelijke signalen over de beleidskoeis bevatten, verenigbaar zijn met de 
overeengekomen macro-economische strategie, uitgewerkte initiatieven bevatten over de wijze 
waarop tot structurele hervorming kan worden gekomen en op brede aanvaarding door de 
verschillende stromingen in de samenleving kunnen rekenen 
6.03.96 
IV 
De gewenste "ontspanning" van de macro-economische 
beleidscombinatie... 
Met het beleid dient te worden beoogd het herstelproces een nieuwe impuls te geven en tegelijkertijd 
de geloofwaardigheid van het op stabiliteit gerichte beleidskader voor de middellange termijn te 
handhaven. In de overgrote meerderheid van de Lid-Staten lijkt het begrotingsbeleid in de huidige 
situatie nauwelijks enige ruimte voor maatregelen te bieden. Vanwege het risico op negatieve 
reacties van de op basis van toekomstverwachtingen functionerende financiële en valutamarkten, 
zou elke vergissing bij de inspanningen tot begrotingsconsolidatie averechts kunnen uitwerken. De 
belangrijkste bijdrage die het macro-economisch beleid op dit moment echter kan leveren is een 
aanhoudende "ontspanning" van de combinatie van beleidsmaatregelen. De voornaamste doelstelling 
van het monetaire beleid is het bereiken en handhaven van lage inflatie. Als vastberaden wordt 
doorgegaan met de inspanningen tot begrotingsconsolidatie en als de loonontwikkelingen gematigd 
blijven, kunnen de omstandigheden worden geschapen voor een verdere, duurzame monetaire 
verruiming. In bijgaand verslag wordt gesteld dat een dergelijke "ontspanning" het afgelopen jaar 
werd belemmerd door de onvolledige tenuitvoerlegging van de beleidsvoornemens in sommige Lid-
Staten. Om te voorkomen dat de economische groeivertraging aanhoudt, is het derhalve van 
essentieel belang dat alle Lid-Staten blijk geven van enthousiasme en vastberadenheid om hun 
gehele beleidskader van een geloofwaardige basis te voorzien. 
...zal afhangen van een geloofwaardig proces van begrotingsconsolidatie... 
Ondanks de in het algemeen veelbelovende tendenzen naar meer begrotingsdiscipline van de 
afgelopen jaren blijft van buitensporige begrotingstekorten een neerwaartse druk op de huidige en 
verwachte levensstandaard van de Gemeenschap uitgaan. In verscheidene Lid-Staten leiden grote 
begrotingsonevenwichtigheden tot toegenomen inflatieverwachtingen en zorgen ze mede voor hoge 
premies op de rente. Meer in het algemeen werken hoge begrotingstekorten negatief uit voor de 
nationale besparingen, doen ze de verwachting op hogere belastingtarieven ontstaan, belemmeren ze 
aanvullende maatregelen om de werkloosheid te bestrijden, hinderen ze inspanningen om het 
produktie- en werkgelegenheidspotentieel te vergroten en verminderen zij het vermogen van het 
begrotingsbeleid om economische achteruitgang te ondervangen. De noodzaak van 
begrotingsconsolidatie wordt in de Gemeenschap door alle Lid-Staten onderkend. 
Ondanks de positieve effecten die op de middellange termijn van begrotingshervorming uitgaan, kan 
het voorkomen dat regeringen momenteel aarzelen om de hervormingen door te zetten vanwege het 
effect ervan op de korte termijn. Afhankelijk van de specifieke situatie waarin een Lid-Staat verkeert 
kan het echter net zo goed zijn dat dit effect beperkt blijft of, in landen met hoge rentepremies en een 
ongeloofwaardige begrotingspolitiek, zelf positief uitvalt. Alle onderliggende economische 
ontwikkelingen zijn aanwezig voor een krachtige toename van de vraag van de private sector. Het 
effect van begrotingshervorming wordt voorts mede bepaald door het totale pakket van maatregelen 
waartoe wordt besloten en de wijze waarop de maatregelen ten uitvoer worden gelegd. Het is van 
fundamenteel belang dat de begrotingsconsolidatie deel uitmaakt van een geloofwaardige 
overkoepelend economisch beleid. 
6.03.96 
y? 
- V 
...en handhaving van de gematigde loonontwikkeling. 
Binnen het macro-economisch kader hebben de sociale partners de belangrijke verantwoordelijkheid 
om de juiste loonontwikkeling te handhaven. In de Globale richtsnoeren voor het economisch beleid 
wordt benadrukt dat het van groot belang is dat de nominale lonen zich ontwikkelen in 
overeenstemming met de inflatiedoelstelling van de monetaire autoriteiten. Voorts dienen de 
ontwikkelingen van de reële lonen zodanig te zijn dat het rendement op de investeringen zich verder 
herstelt, terwijl ook een verhoging van de levensstandaard mogelijk moet worden gemaakt. 
Vanuit macro-economisch oogpunt gaan van de recente en verwachte geaggregeerde 
loonontwikkelingen geen ernstige beperkingen van de groei in de meeste Lid-Staten uit. In sommige 
landen stroken de loonontwikkelingen echter niet geheel met de doelstelling van stabiliteit zoals 
nagestreefd door de monetaire autoriteiten en/of de noodzaak het groeipotentieel van de economie te 
verbeteren of te handhaven. Op micro-economisch niveau komen de niveaus van de arbeidskosten 
veelal niet overeen met die van de produktiviteitsniveaus. Het is dan ook noodzakelijk om te komen 
tot een grotere loonkostendifferentiatie op basis van vaardigheden en regionale en sectoriële criteria 
ten einde de werkgelegenheidsintensiteit van de groei te vergroten. 
Macro-economisch beleid dient vergezeld te gaan van structurele 
hervormingen. 
Het weer op gang brengen van het herstelproces dient hand in hand te gaan met vooruitgang bij het 
verwezenlijken van de middellange-termijn doelstellingen van de Gemeenschap ten aanzien van 
werkloosheid en de overschakeling naar de eenheidsmunt. Om deze doelstellingen te verwezenlijken 
dient het macro-economisch beleid vergezeld te gaan van structurele maatregelen ten einde: (i) een 
spanningsvrij macro-economisch groeiproces te bewerkstelligen door middel van maatregelen om de 
werking van de goederen- en dienstenmarkten te verbeteren en tegelijkertijd de arbeidsmarkt te 
flexilibiseren; (ii) de endogene groeifactoren te stimuleren door maatregelen ter verbetering van de 
innovatie, de concurrentie en het menselijk potentieel te bevorderen en (iii) de 
werkgelegenheidsintensiteit van de groei te vergroten door meer loondifferentiatie, met name door 
verlaging van indirecte loonkosten aan de onderkant van de arbeidsmarkt, en door hervorming van 
de arbeidsvoorwaarden. 
Het structurele beleid is hoofdzakelijk de verantwoordelijkheid van de nationale autoriteiten, maar 
ten einde de kracht en de doeltreffendheid ervan te vergroten, dienen nationale maatregelen waar 
nodig te worden gecoördineerd en aangevuld door doelgerichte maatregelen op het niveau van de 
Gemeenschap. Momenteef omvatten de maatregelen van de Gemeenschap een reeks initiatieven op 
het gebied van het concurrentievermogen en de arbeidsmarkt, waarbij bijzondere aandacht wordt 
besteed aan de interne markt, de Transeuropese Netwerken (TEN's) en het toezicht op de 
tenuitvoerlegging van de werkgelegenheidsstrategie van de Gemeenschap welke werd goedgekeurd 
door de Europese Raad van Madrid van december vorig jaar. Deze strategie behelst maatregelen op 
de vijf prioritaire terreinen zoals vastgesteld door de Europese Raad van Essen: (i) verbetering van 
6.03.96 
l 
VI -
de kansen op werk voor ai beid:;ktachten door bevordering van investeringen in beroepsopleiding; (ii) 
vergroting van het werkgelegenheidseffect van de groei (flexibele werkorganisatie, gematigde 
loonafspraken, activiteiten op het gebied van milieu en sociale dienstverlening); (iii) terugdringing 
van de indirecte loonkosten in zodanige mate dat dit merkbaar van invloed is op besluiten 
betreffende het in dienst nemen van werknemers, meer bepaald ongeschoolde werknemers; (iv) 
verbetering van de effectiviteit van het arbeidsmarktbeleid door vermijding van praktijken die de 
bereidheid tot werken nadelig beïnvloeden en door overgang van een passief naar een actief 
arbeidsmarktbeleid; (v) verbetering van de maatregelen ten behoeve van groepen die in bijzondere 
mate worden getroffen door de werkloosheid. 
De oplossing is de volledige toepassing van de Globale richtsnoeren voor 
het economisch beleid 
In algemene termen is de oplossing voor de huidige korte-termijnproblematiek van de Gemeenschap 
en voor het bereiken van de ïmddellange-terrnijndoelstellingen het op geloofwaardige wijze 
toepassen van de Globale richtsnoeren voor het economisch beleid en van de 
werkgelegenheidsstrategie zoals overeengekomen in het kader van de Europese Raad van Essen en 
de daarna gehouden Europese Raden. Deze respectieve kaderafspraken hebben betrekking op 
elementen van macro-economische en structurele aard en op de arbeidsmarkt die elkaar onderling 
versterkende effecten sorteren en van doorslaggevend belang zijn om te komen tot gelijktijdige groei 
en werkgelegenheidsschepping, alsmede tot de totstandkoming van de EMU op 1 januari 1999. 
6.03.96 
Hoofdstuk 1. Een adempauze in het herstel 
1.1. Een duidelijke groeivertraging in 1995 
1.1.1. Belangrijkste ontwikkelingen 
Grafiek 1 
Groei van het BBP,kwartaalcijfers, EUR-9* 
reële groei per jaar in % Het opvallend krachtige herstel van de 
economie van de Gemeenschap in 
1994 sloeg in 1995 om in een 
duidelijke vertraging van de groei. De 
groei van de produktie nam geleidelijk 
af van VA à 4 procent (op jaarbasis) 
in het grootste deel van 1994 tot 
ongeveer 2 procent in het tweede en 
derde kwartaal van 1995 (zie grafiek 
1). Op basis van de meest recente 
beschikbare indicatoren is in het 
laatste kwartaal van het jaar wellicht 
sprake geweest van stagnatie in de 
economie van de Gemeenschap. In een aantal landen, met name Duitsland en Frankrijk, is de 
produktie misschien zelfs gedaald. Als deze prognoses correct blijken, is de groei van de produktie 
in de Gemeenschap over het hele jaar 1995 iets lager geweest dan de 2,7 procent die de Commissie 
in haar Economische Prognoses van november 1995 geraamd heeft; de groei blijft echter in de orde 
van grootte van 2'/2 procent. Uk» i. kw 3. kw 4«kw t«kw 2«kw fekw 4. kw lekw 2. kw Jekw *. kw 
| 92 | 93 
EUR 9=D,F,I,UK,E,NL,S,A,FIN 94 » kw 2* kw 3« kw 4a kw 
95 
Tabel 1 
De economie van de Gemeenschap : 
middelen en bestedingen aan goederen en diensten 
(jaarlijkse mutatie in procenten, reëel) 
Particuliere consumptie 
Overheidsbestedingen 
Bruto investeringen in vaste 
activa 
- waarvan : uitrusting 
- waarvan : bouw 
Voorraden (%-bijdrage aan h 
BBP) 
Binnenlandse vraag (incl. 
voorraden) 
Uitvoer van goederen en 
diensten b) 
Invoer van goederen en 
diensten b) 
Bruto Binnenlands Produkt 986-9 
3.7 
2.0 
5.7 
7.1 
4.8 
0.1 
3.9 
VA 
6 
3.3 1991-
92 
1.8 
1.9 
-1.3 
-2.3 
-0.5 
-0.2 
1.0 
31/2 
4 
1.2 1993 
-0.3 
1.1 
-6.6 
-10.7 
-3.3 
-0.7 
-2.0 
8 
-3 
-0.6 1994 
1.6 
1.0 
2.5 
2.6 
2.4 
0.9 
2.5 
10 
4% 
2.8 1995 
a) 
1.9 
1.0 
4.5 
8.0 
1.9 
0.1 
2.3 
8Y2 
5'/2 
2.7 
a) Prognoses uit november 1995. De cijfers voor de groei 
worden waarschijnlijk naar beneden bijgesteld. 
b) Uitsluitend de handel met landen buiten de Gemeenschap 
(ramingen) Ook in 1995 werd de economische 
activiteit gestimuleerd door een 
gunstige ontwikkeling van de 
uitvoer naar landen buiten de EG, 
doch de binnenlandse vraag in de 
landen van de Gemeenschap 
vertraagde. In het eerste halfjaar 
trad een sterke en onverwachte 
vertraging op van de bijdrage van 
de voorraadopbouw en de 
investeringen in de bouw. De 
investeringen in uitrusting bleven 
krachtig groeien en de particuliere 
consumptie nam in bescheiden 
mate toe. In de tweede helft van het 
jaar was sprake van een duidelijke 
vertraging van zowel de 
investeringen als de particuliere 
consumptie. 
6.03.96 
In het bijzonder in de landen waarvan de munteenheden in het voorjaar van 1995 aanzienlijk 
geapprecieerd zijn, was de geringere dynamiek van de groei opvallend; het groeitempo vertraagde 
echter in vrijwel alle Lid-Staten. In de eerste groep landen vlakte de uitvoer over het algemeen af en 
namen de investeringen minder sterk toe dan eerst verwacht was. Hoewel de particuliere consumptie 
aanvankelijk op peil bleef, zorgden de verslechterende arbeidsmarktvooruitzichten in het tweede 
halfjaar voor matiging van de uitgaven van de consumenten. In de landen waarvan de munteenheden 
duidelijk zijn gedeprecieerd, werd de stimulans voor het aandeel op de exportmarkten deels teniet 
gedaan door de vertraging van de groei op die exportmarkten en werd de binnenlandse vraag beperkt 
door de hoge reële rente en negatieve ruilvoeteffecten. 
1.1.2. Factoren die voor de vertraging verantwoordelijk zijn 
De aarzeling in het herstelproces lijkt in hoofdzaak te zijn veroorzaakt door twee soorten effecten. 
De matiging van de groei van de produktie is aanvankelijk teweeggebracht door wat kan worden 
aangeduid als "inherente cyclische factoren"; deze bestaan uit het aflopen van de impuls die de 
voorraadopbouw aan het begin van de opgaande conjunctuur gaf, en uit een geleidelijke verandering 
van de stuwende krachten achter het herstel. Ook tijdens eerdere fasen van een opgaande 
conjunctuur hebben dergelijke krachten gezorgd voor een korte pauze. Vervolgens is de pauze in de 
conjunctuur versterkt door een aantal met elkaar verband houdende factoren: de vertraagde gevolgen 
van de stijging van de lange rente in 1994, de wisselkoersturbulentie in het voorjaar van 1995 en, 
deels ten gevolge van deze factoren, de gestage afname van het vertrouwen in bij particuliere sector. 
De pauze in de groei is op zichzelf niet ongebruikelijk 
Het belang van "inherente cyclische factoren" 
blijkt als het profiel van de groei en de rol 
van de voorraden in het recente herstel 
worden vergeleken met de ervaringen uit het 
nabije verleden. In 1994 gaf de oplopende 
voorraadopbouw het herstel van de 
bedrijvigheid een krachtige impuls, die 
overeenkwam met bijna een vol procentpunt 
van de groei van het BBP met 2,7%; het 
herstel van 1994 was echter niet in sterkere 
mate dan eerdere herstelfasen gebaseerd op 
voorraadopbouw. Ook de twee voorgaande 
fasen van conjunctuurherstel werden gevolgd 
door een tijdelijk negatieve bijdrage van de 
voorraden, die leidde tot een korte pauze in 
de groei (zie grafiek 2). Een dergelijke Grafiek 2 
De rol van de voorraden in perioden van 
conjunctuurherstel, EUR 4* 
1975 3e kw. - 19774e kw. 
feite oro«E van het SOP 
1e kw 2e kw 3e (w 4e kw 5e kw 6e kw 7e kw 8e kw 9e kw 10e kw 
1981 1e kw. - 1983 2e kw. 
::ij!Mte:gra^:y^:|!^t:#!9F:$ 
-2 U-
1ekw 2e kw 3e kw 4e kw 5e kw 6e kw 7e kw 8e kw 9e kw 10e kw 
1993 2e kw. -1995 3e kw. % van het BBP 
% " ^a^Wdffttw^^aftl^st " 
1e kw 2e kw 3e kw 4e kw 5e kw 6e kw 7e kw 6e kw 9e kw 10e kw 
* EUR 4 : D, F, I, UK 
6.03.96 
3 -
"inherente cyclische pauze", die voornamelijk aan de voorraadcyclus gerelateerd is, is derhalve niet 
ongebruikelijk en hoeft geen reden tot zorg te zijn. Vanwege negatieve ontwikkelingen op de 
financiële markten kan de huidige vertraging echter sterker en langduriger blijken dan eerdere 
pauzes in de groei. 
Tabel 2 
De lange rente 
D 
E 
F 
1 
Se 
UK 
EUR15 dec. 
1993 
5.5 
8.1 
5.8 
9.2 
7.6 
6.3 
6.8 dec. 
1994 
7.3 
11.1 
8.3 
11.8 
10.9 
8.6 
9.0 april 
1995 
6.8 
11.8 
7.7 
12.8 
11.4 
8.4 
8.8 jan. 
1996 
5.3 
9.1 
6.3 
10.0 
8.3 
7.8 
7.4 De lange rente is in 1994 aanmerkelijk gestegen 
In de eerste plaats was er in 1994 de stijging van de lange 
rente op de financiële markten in de wereld en in de 
Gemeenschap. Tussen december 1993 en december 1994 
steeg het rendement op langlopende obligaties in de 
Gemeenschap met gemiddeld ongeveer 225 basispunten, 
terwijl de inflatie over het algemeen een dalende trend bleef 
vertonen. De stijging hield ten dele verband met de 
doorwerking van een vergelijkbare stijging van het 
rendement op obligaties in de VS en ten dele met de 
opvallende kracht van het economisch herstel in Europa, 
dat het vooruitzicht opende op hetzij een vroegtijdige 
monetaire verkrapping, hetzij het uiteindelijk ontstaan van inflatoire druk. De stijging van de 
obligatierendementen liep evenwel per Lid-Staat sterk uiteen, onder meer op grond van hun 
economische ontwikkeling, beleid en geloofwaardigheid. De lange rente steeg duidelijk sterker in 
landen waar in brede kring onzekerheid bestond over het toekomstige begrotingsbeleid en waar de 
overheidsfinanciën naar het oordeel van de markten nog geen duidelijk houdbaar beloop vertoonden. 
Verwacht werd dat het vraagbeperkende effect van de stijging van de lange rente de economische 
activiteit in 1995 zou temperen, met name bij de investeringen in de bouw, maar in het kader van het 
doorzettende herstel was dit effect slechts gering. Achteraf gezien echter heeft de hogere lange rente 
in samenhang met andere factoren wellicht sterker dan verwacht een rem gezet op de 
bestedingsbeslissingen van bedrijven en gezinnen in 1995. 
Wisselkoersturbulentie en teruglopend vertrouwen 
De voornaamste van de bijkomende factoren was de wisselkoersturbulentie die zich in het voorjaar 
van 1995 voordeed. De abrupte en omvangrijke veranderingen van de wisselkoersen deden de 
financiële onzekerheid toenemen en ondermijnden het vertrouwen in de vooruitzichten op een 
ordelijk herstel. De wisselkoersturbulentie lijkt te zijn veroorzaakt door in hoofdzaak twee 
ontwikkelingen. Ten eerste verzwakte de Amerikaanse dollar aanzienlijk naar aanleiding van de 
crisis rond de Mexicaanse peso en de veranderde opvattingen van de markt over de relatieve kracht 
van de grote internationale valuta's. Ten tweede werd de druk die de zwakke dollar reeds op de 
intra-Europese wisselkoersen uitoefende, nog versterkt door onzekerheid over de toekomstige koers 
6.03.96 
_4 -
van de begrotingsconsolidatie in bepaalde Lid-Staten en/of het veronderstelde risico dat de inflatie 
weer zou opvlammen. De wisselkoersontwikkelingen die daardoor veroorzaakt werden en die in veel 
gevallen bovenop eerdere veranderingen kwamen, konden niet anders dan belangrijke gevolgen 
hebben voor de economieën van zowel de landen met een appreciërende munt als die met een 
depreciërende munt; zij speelden een cruciale rol in de vertraging die in de economie van de 
Gemeenschap als geheel intrad (zie kader 1 ) 
Grafiek 3 Wisselkoersturbulentie en het 
vertrouwen 
EUR 
2 4 6 8 10 12 2 4 6 8 10 12 2 4 6 8 10 12 2 4 6 8 10 12 
| 92 | 93 | 94 | 95 
Duitsland 
nominale effectieve wisselkoers* 
,,„,„-. f rechteîscîiaarr 
verkrachtten orntrervt — 
de prodtripte / 20 h-«"• 
10 
-10 
-20 
-30 
-40 j:-:v:cv:-:+:v>t:-:vi:->>:^ 
2 4 6 8 10 12 2 4 6 8 10 12 2 4 S 8 10 12 2 4 6 8 10 12 
| 92 | 93 | 94 | 95 
Italië Het vertrouwen van het bedrijfsleven 
was reeds vóór maart 1995 enigszins 
gedaald, maar de wisselkoers­
turbulentie bracht een voortgezette 
daling van de verwachtingen omtrent 
de produktie in de industrie op gang 
en veroorzaakte een afname van het 
consumentenvertrouwen (zie grafiek 
3). De daling van het vertrouwen bij 
het bedrijfsleven was over het 
algemeen geprononceerder in de 
landen met een appreciërende munt 
(in de grafiek is Duitsland als 
voorbeeld gegeven), een uitdrukking 
van zorg over het verlies aan 
concurrentie-kracht. In de landen met 
een depreciërende munt (met name 
Italië) neigde juist het consumenten­
vertrouwen ertoe te dalen, waarmee 
de consumenten vooruitliepen op de 
uitholling van hun koopkracht en op 
de hogere rente waar zij mee te 
maken zouden krijgen. Een goeddeels 
vergelijkbaar patroon trad op tijdens 
de wisselkoerscrisis van september 
1992, toen het Britse pond en de 
Italiaanse lire het wisselkoers­
mechanisme verlieten. Ook toen was de stemming in de economie reeds voor de wisselkoerscrisis 
aan het omslaan, maar de crisis bespoedigde de daling van het vertrouwen ten zeerste, in landen met 
een appreciërende munt met name bij het bedrijfsleven en in landen met een depreciërende munt bij 
de consumenten. 
De ontwikkelingen van begin 1995, waaronder te genereuze loonovereenkomsten in Duitsland en de 
waardestijging van de DM, ondermijnden het concurrentievermogen en de rendementen van het 
bedrijfsleven. Ook waren zij voor de ondernemingen aanleiding hun verwachtingen omtrent 
toekomstige verkopen tenig te schroeven, de door hen gewenste voorraadomvang naar beneden bij te 
stellen en beslissingen over uitgaven uit te stellen. Deze aanvankelijke daling van de bestedingen -10 
-20 
-30 
Index: 1987 1e kw =100 
6.03.96 
leidde tot een verdere verzwakking van het vertrouwen van het bedrijfsleven, die weer gevolgen had 
voor besluiten over uitgaven en het in dienst nemen van personeel. De daling van het vertrouwen bij 
het bedrijfsleven duurde het gehele jaar voort, maar lijkt recentelijk tot stilstand te zijn gekomen. 
Door de daling van het vertrouwen m de bestendigheid van het economisch herstel en de 
onderbreking van het herstel van de arbeidsmarkt, nam in de tweede helft van het jaar het 
consumentenvertrouwen geleidelijk af. 
Concluderend, de dit jaar opgetreden geleidelijke teruggang van de bedrijvigheid werd in hoge mate 
veroorzaakt door een "vicieuze cirkel" van afnemend vertrouwen en toenemende voorzichtigheid bij 
besluiten over uitgaven en personeel. Voor een groot deel was dit het gevolg van de mrbulentie op de 
financiële markten; de onderliggende economische ontwikkelingen verslechterden namelijk niet 
zodanig dat een dennate geprononceerde vertraging in de Gemeenschap daardoor noodzakelijk of 
gerechtvaardigd zou zijn. Dit wijst op de noodzaak van meer geloofwaardigheid van het beleid in de 
EG en sterkere inspanningen in internationaal verband om grote en plotselinge veranderingen van de 
koersen van de belangrijkste internationale munteenheden te voorkomen. 
Kader 1: De wisselkoersturbulentie in 1995: gevolgen voor de groei 
Tussen december 1994 en april 1 
opzichte van de Duitse mark, na in 
Tabel B 1.1 
Nominale effectieve 
wisselkoersen 
index, augustus 1992=100 
B 
D 
F 
I 
E 
S 
UK dec. 
1993 
99.9 
100.8 
100.9 
75.1 
78.4 
74.6 
88.7 dec. 
1994 
103.3 
103.1 
102.4 
72.7 
78.2 
77.5 
87.1 april 
1995 
107.9 
109.3 
106.3 
63.2 
77.1 
73.0 
83.1 jan. 
1996 
105.9 
106.7 
106.7 
71.7 
80.6 
83.2 
82.1 995 daalde de Amerikaanse dollar 12% in waarde ten 
1994 reeds 10% aan waarde te hebben verloren. De val 
van de dollar veroorzaakte, in combinatie met 
onzekerheid over de begrotings- en inflatievooruîtzichten 
in bepaalde Lid-Staten, omvangrijke intra-Europese 
veranderingen van de wisselkoersen. Tussen december 
1994 en april 1995 daalde de nominale effectieve 
wisselkoers van de Italiaanse lire met ongeveer 13% en 
ook het Britse pond en de Zweedse kroon verzwakten 
aanzienlijk. Binnen het wisselkoersmechanisme werden 
in maart de spilkoersen van de Spaanse peseta en de 
Portugese escudo verlaagd. De handelsgewogen 
wisselkoers van de Duitse mark en de munten die daar 
nauw aan gekoppeld zijn, steeg aanmerkelijk, tussen 
december en april in bepaalde gevallen met 6%. 
Volume van de uitvoer van de vier grote landen van de EG 
index 3e kw. van 1M2 * 100 De grote mutaties van de 
wisselkoersen leidden tot omvang­
rijke veranderingen van het relatieve 
prijs- en kostenconcurrentiever-
mogen. Evenals na de wisselkoers­
onrust van september 1992 had dit 
een uitgesproken, doch niet 
eenduidig effect op de relatieve 
ontwikkeling van de export van de 
Lid-Staten. Na september 1992 steeg 
de uitvoer van Italië en het VK in 
vergelijking met die van Duitsland en 
Frankrijk binnen 2 tot 3 kwartalen 
met bijna 10% (zie de grafiek). 
Vervolgens was de groei van de 
uitvoer van de genoemde landen vergelijkbaar, totdat eind 1994 de sterkere DM ervoor zorgde 
dat de Duitse export in lager tempo groeide, terwijl de zwakkere lire een plotselinge toename van kw 2* kw 3« kw 4* kw 
1995 
6.03.96 
de Italiaanse export mogelijk maakte. De minder uitgesproken mutaties van de nominale 
effectieve wisselkoersen van de Franse frank en het Britse pond impliceerden dat de 
wisselkoersveranderingen een minder overheersend, doch nog altijd merkbaar effect hadden op 
de groei van de uitvoer van deze landen. 
De wisselkoersmutaties van begin 1995 waren langs verschillende wegen van invloed op de 
macro-economische ontwikkeling in de Gemeenschap. In de eerste plaats was gemiddeld sprake 
van een waardestijging van de Europese munteenheden ten opzichte van de internationale 
concurrenten van de Gemeenschap, zodat het prijsconcurrentievermogen op de wereldmarkten 
afnam. Ten tweede werd in het geval van de landen waarvan de munt deprecieerde, de korte-
termijn stimulans voor het aandeel op de exportmarkten deels teniet gedaan door de geringere 
groei op die exportmarkten, alsmede door de stijgende rente en de erosie van de koopkracht van 
consumenten door de hogere inflatie op de thuismarkt. Ten derde werkten in landen met een 
appreciërende munt de negatieve gevolgen voor de uitvoer en de dalende winstmarges door in 
de investeringen, die minder toenamen dan anders wellicht het geval zou zijn geweest. Ten 
vierde had de wisselkoersonrust om al deze redenen negatieve gevolgen voor het vertrouwen bij 
zowel het bedrijfsleven als de consumenten, hetgeen de afname van de bestedingsbereidheid 
bespoedigde. 
Een kwantitatieve beoordeling van de volledige gevolgen voor de economische activiteit is 
slechts onder bepaalde vooronderstellingen mogelijk. Een indicatie van de orde van grootte kan 
worden gegeven door simulaties, waarbij gebruik wordt gemaakt van het Quest-model van de 
diensten van de Commissie. Voor deze simulaties wordt uitgegaan van ongewijzigde reële 
rentevoeten (zodat geen rekening wordt gehouden met de mogelijkheid dat in de landen met een 
depreciërende munt het monetaire beleid sterker werd verkrapt dan de stijging van inflatie) en 
wordt geen rekening gehouden met de eventuele autonome negatieve invloed op het vertrouwen 
die de turbulentie tot gevolg kan hebben gehad. 
Tabel B1.2 geeft de gesimuleerde effecten op de 
groei in 1995 en 1996 van (links) de 
wisselkoersveranderingen tussen december 1994 
en april 1995 en (rechts) de gedeeltelijke 
beweging in omgekeerde richting tussen april en 
december 1995. Het gesimuleerde effect van de 
aanvankelijke appreciatie voor de groei in 
Duitsland (en in het algemeen in de landen 
waarvan de munten de DM op de voet volgen) 
ligt in de orde van grootte van 1 procentpunt in 
het eerste jaar en ongeveer de helft daarvan in 
het tweede jaar. De Italiaanse produktie 
daarentegen krijgt een impuls van ongeveer een 
Vz procent, die grotendeels in het eerste jaar 
gerealiseerd wordt. 
Voorde EG als geheel wijzen de modelsimulaties uit dat de valutaturbulentie wellicht heeft geleid 
tot een produktievermindering van bijna een 1/2 procentpunt in 1995. Waarschijnlijk echter heeft 
de onrust doorgewerkt in het vertrouwen en in de rente-écarts ten opzichte van de DM, en 
daarmee geleid tot grotere negatieve gevolgen voor de groei. De gedeeltelijke correctie van te 
ver doorgeschoten wisselkoersen, die zich in de rest van 1995 heeft voorgedaan, heeft in 1996 
waarschijnlijk een positief effect op de groei in de landen met appreciërende munten en in de 
Gemeenschap als geheel, waarmee de in het tweede jaar optredende effecten van de onrust uit 
het voorjaar van 1995 worden gecompenseerd. Ook hier geldt dat via het effect op het 
vertrouwen en de lagere risicopremie op de rente de positieve gevolgen waarschijnlijker groter 
zijn dan uit de modelsimulatie blijkt. TabetB1.2 
Gesimuleerde effecten op de 
groei van het BBP 
(procentpunten) 
D 
F 
1 
UK 
EUR wisselkoers­
onrust van 
voorjaar 
(dec. 94 - april 95) 
1995 
-1.1 
-0.3 
0.4 
0.1 
-0.4 1996 
-0.4 
-0.1 
0.2 
0.0 
-0,2 gedeeltelijke 
correctie van 
de eerdere 
ontwikkeling 
(april - dec.95) 
1995 
0.1 
0.0 
-0.1 
0.0 
0.0 1996 
0.3 
0.1 
-0.3 
0.0 
0.2 
6.03.96 
7-
1.2. Herstel van bedrijvigheid verwacht in 1996 
Als gevolg van de verslechtering van de economische situatie die optrad sinds de diensten van de 
Commissie in 1995 hun voorspellingen afrondden, zijn de groeiverwachtingen voor 1996 minder 
gunstig dan aanvankelijk voorspeld. Werd eind 1995 nog verwacht dat de produktie in de 
Gemeenschap in haar geheel in 1996 met 2,6% zou stijgen, nu lijkt het waarschijnlijk dat deze groei 
lager dan 2% zal uitkomen. Deze neerwaartse bijstelling van de verwachtingen is voornamelijk het 
gevolg van het zwakkere uitgangspunt en de naar verwachting in 1996 aanhoudende zwakte van de 
bedrijvigheid in de eerste maanden van 1996. 
In kwalitatieve termen is de redenering die ten grondslag lag aan de voorspellingen van november 
1995 ongewijzigd van kracht. Op voorwaarde dat de geloofwaardigheid in het economisch beleid 
gehandhaafd blijft, zijn alle factoren voor een toename van de groei van de Europese economie in de 
loop van dit jaar aanwezig. Onder deze omstandigheden zal de produktiegroei waarschijnlijk 
versnellen van het gematigde tempo in het begin van het jaar tot een percentage op jaarbasis van 3% 
in de laatste helft van het jaar. Hoewel het gemiddelde cijfer voor 1996 waarschijnlijk onder dat van 
1995 zal uitkomen, zal de onderliggende tendens daarentegen positief zijn. 
De uitbreiding van de economische bedrijvigheid zal waarschijnlijk worden geleid door toenemende 
investeringen in uitrusting, ondersteund door aanhoudende groei van de uitvoer van de Gemeenschap 
en een geleidelijke opleving van de consumptie onder invloed van positieve, zij het bescheiden, 
stijgingen van de reële lonen en de werkgelegenheid. De woningbouw en andere bouwactiviteiten 
zullen naar verwachting een hernieuwde opleving te zien geven, terwijl er een einde zal komen aan 
de vertraging door voorraadintering naarmate de voorraadoverschotten kleiner worden, waarna van 
de voorraadcyclus vervolgens weer een groei-impuls kan uitgaan. 
1.2.1. Onderliggende economische ontwikkelingen zijn gunstig 
De voornaamste positieve groeifactoren zijn: 
i. De wereldeconomie buiten de EG zal naar verwachting in een gezond tempo blijven 
doorgroeien; 
ii. De onderliggende economische ontwikkelingen van de Europese economie in termen van 
lage inflatie, gematigde loondruk en een goed rendement op investeringen zijn gunstig; 
iii. Het monetair beleid is verruimd, de lange-termijnrente is gedaald en de verstoring van de 
verhoudingen tussen de wisselkoersen van het voorjaar van 1995 is gedeeltelijk 
gecorrigeerd. 
6.03.96 
Wereldeconomie blijft in gezond tempo doorgroeien 
Grafiek 4 
Toename BBP in de wereld* uitgezonderd de EG 
Reële jaarlijkse ontwikkeling in % 
70 72 74 76 78 80 82 84 86 88 90 92 94 
Toename invoer in de wereld* uitgezonderd de EG 
Real, jaarijpcc* ontwkkaSng in % 
70 72 74 76 78 80 82 84 86 
" uitgezonderd Midden- en Oost-Europa 88 90 92 94 De economische bedrijvigheid buiten de 
Gemeenschap geeft sinds 1992 een krachtige 
toename te zien en de wereldhandel groeit in 
een tempo dat ver boven het gemiddelde van 
de afgelopen twee decennia ligt (tabel 4). In 
niet-EG-landen groeide de invoer in de 
periode 1993-1995 nog sneller dan op basis 
van de waargenomen produktiegroei kon 
worden verwacht. Dit wordt gedeeltelijk 
verklaard door de samenstelling van de groei 
van de vraag in de wereld in de afgelopen 
jaren, niet in het minst in de VS, waar het 
aandeel van de investeringen en de voorraden 
toenamen, die zich kenmerken door een 
belangrijke invoercomponent. Daarnaast is 
de hernieuwde dynamiek van de 
wereldhandel ook te danken aan de snelle 
integratie van de snel groeiende markten in 
Azië en Midden- en Oost-Europa in de wereldeconomie, evenals aan de maatregelen voor 
liberalisering van de wereldhandel die werden overeengekomen in de Uruguay-ronde van de GATT. 
Naast de sterke groei van de exportmarkten plukte 
de Gemeenschap de vruchten van een grote 
verbetering van haar concurrentiepositie tussen 
1992 en 1994. Deze verbetering werd mogelijk 
gemaakt door de gematigde stijgingen van de 
arbeidskosten per eenheid en een aanzienlijke daling 
van de handelsgewogen wisselkoers van de EG. 
Onder invloed van deze factoren nam de uitvoer 
naar landen buiten de EG in de periode 1993-1995 
sterk toe met een gemiddelde percentage op 
jaarbasis van 9/4% (tabel 3). De uitvoer van de 
Gemeenschap groeide snel op de meeste belangrijke 
markten, waaronder de VS, Japan, Zuid-Oost-Azië 
en de Midden- en Oosteuropese landen. 
Het hoge groeitempo van de exportmarkten lijkt 
enigszins af te zwakken en aan de toename van het 
aandeel op deze markten zal naar verwachting onder 
invloed van de in 1995 opgetreden appreciatie van 
de handelsgewogen wisselkoersen van de 
Gemeenschap een einde komen. De vooruitzichten 
voor de economische situatie buiten de 
Gemeenschap blijven echter relatief gunstig. De Tabel 3 
Internationale economische situatie 
(reële jaarlijkse verandering in %i 
Wereld (uitgez. 
EG) 
VS 
Japan 
DAEa) 
LMOE en voor­
malige SU b) 
Wereld (uitgez. 
EG) 
VS 
Japan 
DAE a) 
LMOE en voor­
malige SU b) 
Extracommunau­
taire markten 
Extracommunau­
taire uitvoer 1993 1994 1995 1996 
Reëel BBP 
3.0 
3.4 
-0.2 
6.8 
-8.4 3.8 
4.1 
0.5 
7.9 
-7.4 3.6 
2.1 
0.4 
7.9 
-4.3 4.4 
2.3 
2.3 
7.4 
4.0 
Invoer 
10.1 
11.9 
7.0 
13.4 
4.6 
6.8 
9Yz 11.4 
15.0 
13.3 
15.8 
7.0 
10.2 
10Y« 10.8 
12.3 
11.4 
14.4 
7.3 
9.2 
9 9.2 
7.7 
10.5 
12.4 
9.0 
8.5 
61/2 
rj Dynamische Aziatische Economieën. 
' Landen van Midden- en Oost-Europa en de voor­
malige Sovjet-Unie 
Bron: Ramingen en prognoses van de diensten 
van de Commissie 
6.03.96 
9-
toename van de economische bedrijvigheid in de Verenigde Staten vertraagde tot minder dan 3% in 
1995. In de afwezigheid van inflatoire druk zal de produktiegroei in 1996 naar verwachting dicht in 
de buurt van het potentiële groeipercentage komen (tabel 3). In Japan zal dit jaar naar verwachting 
onder de gecombineerde invloed van de depreciatie van de yen en de aanzienlijke monetaire en 
fiscale prikkels de lang verwachte heropleving tot stand komen. Ook in de niet-OESO-landen wordt 
verwacht dat het groeitempo in 1996-1997 licht zal aantrekken onder invloed van de aanhoudende 
produktiegroei in Azië, Latijns-Amerika en Oost-Europa en het tot staan komen van de grote 
produktiedaling in de voormalige Sovjet-Unie van de afgelopen jaren. Ondanks de aantrekking van 
de economische bedrijvigheid buiten de Gemeenschap zal de toename van de invoer in de wereld 
naar verwachting in 1996 licht afnemen aangezien verondersteld wordt dat de hoge elasticiteit van 
de invoer van de afgelopen jaren niet onaangetast zal blijven. De groei van de exportmarkten buiten 
de EG (dat wil zeggen de gewogen invoergroei van de handelspartners van de Gemeenschap) zal 
naar verwachting naar historische maatstaven in 1996 hoog blijven. Verwacht wordt dan ook dat de 
uitvoer van de Gemeenschap naar derde landen, ondanks het verlies aan concurrentievermogen op 
het gebied van prijzen als gevolg van de wisselkoersschommelingen, in een betrekkelijk gezond 
tempo zullen blijven doorgroeien. 
Gezonde onderliggende ontwikkelingen aan de aanbodzijde 
Grafiek 5 
% per jaar Inflatie en lonen in de EG 
jNominate betantng Aan de aanbodzijde van de economie 
in de Gemeenschap zijn de 
voorwaarden - in termen van lage 
inflatie, beschikbaarheid van 
produktiefactoren en een hoog en 
stijgend rendement - aanwezig voor 
een duurzame heropleving van de 
vraag. De inflatie in de 
Gemeenschap, gemeten naar de 
deflator van de particuliere 
consumptie, daalde verder naar 
ongeveer 3% in 1995. In alle Lid-
Staten bedraagt de inflatie momenteel minder dan 3% of geeft deze een daling te zijn. In het geheel 
genomen evenaren de inflatieresultaten in de Gemeenschap de beste resultaten van de jaren zestig 
(grafiek 5). Ofschoon in sommige landen in begin 1995 teleurstellend hoge loonafspraken werden 
gemaakt, wijzen de recente ontwikkelingen er voorts op dat de loonstijgingen in de nabije toekomst 
relatief gematigd zullen blijven. Het lijkt er dan ook op dat de verbeterde prijsstabiliteit in de 
Gemeenschap bewaard zal blijven en een goed uitgangspunt zal blijven vormen voor de uitvoering 
van het monetaire beleid. v Deflator van tte gtar&ulj^n€<msufli{tà<Ê r 
^- f . t . i i i • + > i . 1 i 1 . i > i . < >• < 
60 62 64 66 68 70 72 74 76 78 80 82 84 86 88 90 92 94 
6.03.96 
10 
Rendement op investeringen in de EG 
(netto rendement op netto aandelenkapitaal) Het rendement op kapitaal in f Grafiek 6 
de Gemeenschap blijft 
gemiddeld hoog en bedraagt 
bijna net zoveel als in de jaren 
zestig, na een ernstige en 
langdurige verslechtering in de 
jaren zeventig en begin jaren 
tachtig. Als we het rendement 
over de periode 1961-1973 op 
100 stellen, bedraagt het 
indexcijfer nu 96 (EUR 15 in 
1995), nadat in 1981 het 
dieptepunt van 65 werd bereikt. Het rendement op kapitaal is heden ten dage hoger dan tijdens de 
krachtige economische opleving van 1986-1990, toen de investeringen in uitrusting ongeveer twee 
maal zo snel groeiden als het BBP. De gezonde rendementsniveaus zullen de investeringen naar 
verwachting doen stijgen, niet alleen door betere opbrengstverwachtingen maar ook door het 
gunstige effect ervan op de balansverhoudingen en derhalve op de financieringscapaciteit van de 
ondernemingen. 60 62 64 66 68 70 72 74 76 78 80 82 84 86 88 90 92 94 
Verbeterde monetaire en financiële omstandigheden 
Naar aanleiding van de onrust op de valutamarkten in het voorjaar van 1995 hebben vele regeringen 
maatregelen getroffen om het tempo van begrotingsconsolidatie in 1996 te handhaven en in sommige 
gevallen te versnellen. Dit heeft belangrijke voordelen met zich gebracht. 
Allereerst is, mede dank zij een bescheiden herstel van de Amerikaanse dollar, het doorschieten van 
de wisselkoersen van het voorjaar van 1995 gedeeltelijk gecorrigeerd. De handelsgewogen 
wisselkoers van de Duitse mark en van de valuta die de mark op de voet volgen, gaven een lichte 
daling te zien terwijl de wisselkoersen in verscheidene landen die de geloofwaardigheid van hun 
begrotingsbeleid wisten te vergroten, in het bijzonder Italië en Zweden, aanzienlijk aan kracht 
wonnen in vergelijking met hun dieptepunt van april 1995. Ten tweede zijn de tarieven van de 
lange-termijnrente in de Gemeenschap aanzienlijk gedaald in 1995, mede dank zij een gelijktijdig 
opgetreden daling van het lange-termijnrendement in de VS. Net zoals van de tarieven van de lange-
termijnrente in 1994 een neerwaartse druk op de economische bedrijvigheid in de Gemeenschap van 
1995 uitging, mag nu verwacht worden dat de ingezette daling een belangrijke impuls voor de 
economische bedrijvigheid in 1996 zal zijn. 
Naast de bovengenoemde factoren zal het monetaire beleid van de Gemeenschap van de tweede 
helft van 1995 naar verwachting een positieve invloed hebben op de economische bedrijvigheid in 
1996. Zoals nader beschreven in hoofdstuk 2 werden de tarieven voor de korte rente in Duitsland en 
in de landen wier munten de DM op de voet volgen verlaagd (in Frankrijk is dit pas na de invoering 
6.03.96 
11 
van consolidatiemaatregelen in november 1995 het geval), evenals in de landen die gedwongen 
waren geweest hun rentetarieven tijdens de onrust op de valutamarkten van het voorjaar van 1995 te 
verhogen om hun wisselkoers te ondersteunen en toename van de inflatie als gevolg van de 
wisselkoersdalingen te voorkomen. 
Grafiek 7 
Monetaire situatie en produktie, EUR4 
{vaïtogjfiç va*t -4 Icwaarötfetty 
10 Rendements* 
curve Ofschoon het monetaire beleid zeer 
zeker niet de enige factor is die de 
economische bedrijvigheid beïnvloed, 
was er de afgelopen twee decennia 
sprake van een nauw verband tussen 
de tarieven van de korte rente en de 
groei van de produktie (in de vier 
kwartalen erna) in de Gemeenschap 
(grafiek 7, bovenste gedeelte). Het 
niveau van de nominale 
rentepercentages is slechts één van 
de indicatoren van het monetaire 
beleid. Bij een nadere beoordeling 
dienen tevens indicatoren zoals de 
reële rentetarieven van de korte rente, 
de termijnstructuur, de groei van de 
geldhoeveelheid en van de 
kredietverlening, enzovoorts in 
aanmerking te worden genomen (zie 
hoofdstuk 2). In het onderste gedeelte 
van grafiek 7 is het verband te zien 
tussen de rendementscurve (het 
verschil tussen de percentages voor 
de lange en voor de korte rente) voor 
de Gemeenschap en de daaropvolgende produktiegroei. De rendementscurve wordt ten dele bepaald 
door het gevoerde monetaire beleid en ten dele door de verwachtingen van de financiële markten ten 
aanzien van de groei, de inflatie en het toekomstige monetaire beleid. 
Gezien de recente renteverlagingen lijkt het huidige monetaire beleid gericht te zijn op een 
hernieuwde maar gematigde toename van de groei voor de Gemeenschap in haar geheel in 1996. 
Indien men erin slaagt de geloofwaardigheid van het algemene beleidskader te vergroten, zullen de 
lage inflatoire druk en de toegenomen inspanningen tot begrotingsconsolidatie in een aantal landen in 
toenemende mate de voorwaarden scheppen waaronder de centrale banken de rentetarieven verder 
kunnen verlagen en/of laag houden zonder de stabiliteitsdoelstelling in gevaar te brengen. {van Jaar tot Jaarx 
70 72 74 76 78 80 82 84 86 90 92 94 96 
6.03.96 
12 
Kader 2: Huidige verwachtingen in historisch perspectief 
In dit kader worden drie periodes beschreven die sterk overeenkomen met de huidige situatie 
en die de voorspelling van een hernieuwde opleving in 1996 ondersteunen. 
Opleving van het begin van de jaren tachtig — Bij een vergelijking van de huidige situatie met 
de opleving van de vroege jaren tachtig komen een aantal gelijkenissen en belangrijke 
verschillen naar voren. Ook toen kwam het herstel tot stilstand onder invloed van het 
wegebben van de oorspronkelijke toename van de voorraden. De produktiegroei werd zelfs 
tijdelijk negatief in het derde kwartaal van 1982. De opleving van het begin van de jaren 
tachtig deed zich verder voor tegen de achtergrond van hoge begrotingstekorten en het 
begrotingsbeleid was destijds, gemeten naar de jaarlijkse verminderingen van het voor 
conjunctuurschommelingen aangepaste begrotingstekort, even stringent als heden ten dage. 
Niettemin zijn er drie fundamentele verschillen die kunnen worden beschouwd als gunstige 
tekenen voor de huidige economische verwachtingen. Allereerst groeide de wereldhandel 
tussen 1980 en 1983 slechts weinig, terwijl het economische klimaat buiten de 
Gemeenschap van 1993 tot 1995 gunstig was en naar verwachting ook in 1996 zal zijn. Ten 
tweede daalde het rendement op investeringen tijdens de recente recessie minder dan 
destilds en begint het nu te stijgen vanaf een relatief hoog niveau. Ten derde is de inflatie nu 
veellager (3 procent) dan in het begin van de jaren tachtig (nog meer dan 10 procent in 
1982). Dit alles vormt een veel beter uitgangspunt voor de schepping van gunstige monetaire 
en financiële voorwaarden. 
Oe val van de dollar in 1985-1986 - De val van de dollar van het overgewaardeerde niveau 
van 3,3 DM in februari 1985 had in eerste instantie weinig invloed op het vertrouwen van het 
bedrijfsleven in de Gemeenschap aangezien de daling niet geheel onverwacht kwam en de 
dollarkoers relatief gunstig bleef. De verdere daling van de dollar in 1986 leed vervolgens tot 
een voelbare achteruitgang van het vertrouwen van het bedrijfsleven in de eerste helft van 
dat jaar en had een onmiddellijk en zeer nadelig effect op de investeringen. De invloed van 
deze verslechtering op de reële economie was echter niet van lange duur en de investeringen 
herstelden zich snel, mede dank zij een verruiming van het monetaire beleid. Destijds 
ondervond de economie ook de voordelen van de sterke daling van de olieprijzen en groter 
vertrouwen van de consumenten. Niettemin lijken de meeste factoren die destijds een snel 
herstel mogelijk maakten, ook in de huidige situatie aanwezig te zijn. 
Beursval van 1987 - In september 1987 tuimelden de beurskoersen op de financiële markten 
in de wereld in enkele dagen met een derde naar beneden en kreeg het vertrouwen in het 
bedrijfsleven een zware slag toegediend. Mede onder invloed van de aanvankelijke 
voorzichtigheid van de economische operatoren stagneerde de groei van de produktie in de 
Gemeenschap aan het einde van datzelfde jaar. De monetaire autoriteiten grepen echter snel 
in door onmiddellijk na de beursval de rente te verlagen. Deze verruiming van het monetaire 
beleid was voor de economie doorslaggevend om zich te herstellen van de schok die de 
financiële schommelingen teweeg hadden gebracht en om het economische tij één à twee 
kwartalen later te keren. Achteraf beschouwd leidde de combinatie van deze monetaire 
verruiming en het uitzonderlijk soepele begrotingsbeleid echter tot een te grote expansie. 
Naarmate de groei zich snel en krachtig herstelde steeg de produktie in de gemeenschap met 
4,2% in 1988 nadat in de periode 1986-1987 een groei van 2,9% werd genoteerd. De 
daaropvolgende oververhitting van de economie in de Gemeenschap, die nog werd versterkt 
door de Duitse hereniging, leidde tot inflatoire druk die weer leidde tot een langdurige en 
ernstige stagnering van de economische bedrijvigheid om de prijsstabiliteit te hervinden. 
6.03.96 
13 
1.2.2. Grote risico's en onzekerheid op de korte termijn 
Terwijl in de voorspellingen wordt uitgegaan van een hernieuwde aantrekking van de bedrijvigheid 
in uiterlijk de tweede helft van 1996, heeft het verslechterde economische klimaat van de afgelopen 
maanden het risico op een langere periode van matige groei vergroot. 
Het grootste risico in de nabije toekomst is dat de zichzelf versterkende neerwaartse spiraal van 
vertrouwen en uitgaven aan kracht wint. In de nabije toekomst zal de groei van de produktie 
waarschijnlijk lager uitkomen dan de uiteindelijke vraag (totdat de inventarisaanpassing zich heeft 
voltrokken), waardoor het risico ontstaat dat de werkgelegenheidsschepping tot staan komt of, in 
bepaalde landen en bedrijfstakken, zelfs negatief wordt. Zeker in een klimaat waarin ondernemingen 
geconfronteerd worden met hevige concurrentie op wereldniveau en snelle technologische en 
structurele veranderingen, zullen zij eerst zeker willen zijn van de toekomstige vraag alvorens over 
te gaan tot uitbreiding van hun personeelsbestand. Consumenten moeten rekening houden met 
onzekere werkgelegenheids- en inkomensvooruitzichten op de korte termijn en de effecten van 
bepaalde sociale en pensioenhervorrningen in sommige landen op de lange termijn. Dit zou de 
gezinshuishoudingen ertoe kunnen aanzetten hun spaarquote uit voorzorg te vergroten, hetgeen een 
verdere afname van de consumptie-uitgaven tot gevolg zou hebben. Indien dit scenario werkelijkheid 
wordt, zou de vertraging - ondanks de verbeterde monetaire en financiële omstandigheden - ernstiger 
kunnen zijn en langer kunnen duren dan momenteel wordt verwacht. 
De groeivertraging heeft bij sommige waarnemers de twijfel doen ontstaan of er voldoende Lid-
Staten zullen zijn die op de in het Verdrag van Maastricht vastgelegde begindatum van 1 januari 
1999 klaar zullen zijn om deel te nemen aan de EMU, aangezien een afgenomen economische 
bedrijvigheid de noodzakelijke vorderingen bij de terugdringing van de begrotingstekorten 
belemmert. Een langere periode van matige groei zou deze onzekerheden versterken. Dit zou weer 
kunnen leiden tot hernieuwde instabiliteit van de financiële markten, hetgeen negatief zou uitwerken 
voor de groeivooruitzichten van de Gemeenschap. 
Andere risico's, die samenhangen met het voorgaande, betreffen de uitvoering van het monetaire 
beleid. Ongeduld in verband met het tempo van het herstel en angst voor sociale onrust zouden voor 
de regeringen aanleiding kunnen zijn hun inspanningen om de noodzakelijke structurele en 
begrotingshervormingen door te voeren, af te zwakken of te staken. Enig voordeel dat op de korte 
termijn zou kunnen worden behaald met een minder stringent begrotingsbeleid zal echter 
hoogstwaarschijnlijk een illusie blijken. Als er onzekerheid ontstaat over de vastberadenheid en het 
vermogen van regeringen om maatregelen tot begrotingsconsolidatie door te voeren, stijgen de 
risicopremies op de lange rente in de betrokken landen en zullen de monetaire autoriteiten naar alle 
waarschijnlijkheid gedwongen worden de korte rentevoeten te verhogen ten einde de wisselkoers op 
de buitenlandse valutamarkten te ondersteunen en ten einde de geloofwaardigheid van het beleid in 
6.03.96 
14 
zijn algemeen in stand te houden. Een versoepeling van de inspanningen tot begrotingsconsolidatie in 
de Gemeenschap zou kunnen leiden tot hernieuwde en mogelijk omvangrijke spanningen op de 
buitenlandse valutamarkten. Het effect van de combinatie van ongunstige rente- en 
wisselkoersontwikkelingen zou ernstige en schadelijke gevolgen hebben voor het vertrouwen in de 
particuliere sector en derhalve voor de kansen op een hernieuwd en duurzaam herstel. 
Het is eveneens van belang de huidige beleidsconsensus in de Gemeenschap ten aanzien van de 
wenselijkheid van gematigde loonontwikkellingen in stand te houden. Elke poging om de particuliere 
vraag te stimuleren door middel van loonsverhogingen zou hoogst waarschijnlijk averechts werken. 
Een dergelijk beleid zou alleen maar bijdragen tot de in Europa sinds lang bestaande problemen van 
onvoldoende internationaal concurrentievermogen, achterblijvende investeringen en buitensporige 
arbeidskosten in verhouding tot de kosten van andere produktiefactoren. Zelfs op de korte termijn 
zouden de negatieve effecten van deze factoren zich doen gevoelen. Verminderd 
concurrentievermogen, afnemende aantrekkelijkheid als produktielocatie en lager rendement op 
kapitaal zouden een negatieve invloed hebben op de uitvoer en de investeringen. Voor consumenten 
zou het hogere inkomen per werknemer gedeeltelijk wegvallen door hogere prijzen, door het 
verminderde vermogen van ondernemingen om arbeid op winstgevende wijze te exploiteren, door 
inkomensdalingen van zelfstandigen en door dalende inkomsten uit vermogen. Het belangrijkste 
negatieve gevolg van loonsverhogingen die niet stroken met de stabiliteitsdoelstellingen van de 
monetaire autoriteiten, zou waarschijnlijk zijn dat de daaruit voortvloeiende verkrapping van de 
monetaire en financiële omstandigheden zou leiden tot een algeheel negatief effect op de vraag en de 
werkgelegenheid. 
Sommige van de onzekerheden omtrent de vooruitzichten wijzen daarentegen wellicht in positieve 
richting. In een situatie waarin de onderliggende economische ontwikkelingen in de Gemeenschap 
beter zijn dan sinds de jaren zestig het geval is geweest, zou de heropleving van de economische 
bedrijvigheid verrassend krachtig kunnen zijn zodra het vertrouwen zich herstelt. Dit vereist inter 
alia dat regeringen alle mogelijke maatregelen nemen om de economische operatoren te overtuigen 
van hun vastberadenheid om hun officiële doelstellingen te verwezenlijken. 
1.3. Opnieuw vooruitgang op het gebied van de nominale 
convergentie 
Hoewel niet overal in een bevredigend tempo is ook in 1995 weer vooruitgang geboekt in de richting 
van het voldoen aan de convergentiecriteria. Bij de convergentie op het stuk van de inflatie en de 
rente werd over het algemeen bevredigende vooruitgang geboekt. Ook was er vooruitgang met 
betrekking tot de consolidatie van de overheidsfinanciën, hoewel de toestand van de begroting in 
verscheidene Lid-Staten onbevredigend was. De situatie op de valutamarkten stabiliseerde zich, na 
in het voorjaar van 1995 te zijn verstoord door sterke schommelingen . 
Voor een diepgaande analyse, zie het "Verslag over de convergentie in de Europese Unie in 1995", 
Europese Commissie, november 1995. In het voorliggende verslag wordt de convergentie slechts 
beschouwd in relatie tot prijsstabiliteit en gezonde overheidsfinanciën. 
6.03.96 
15 
1.3.1. Een historisch lage en convergerende prijsstijging 
De gemiddelde inflatie in de Gemeenschap, gemeten 
aan de deflator van de particuliere consumptie, is in 
1995 licht gedaald tot 3,1 procent. De 
prijsconvergentie nam toe en in elf Lid-Staten was 
de inflatie gelijk aan of lager dan de 
referentiewaarde waarmee voldaan wordt aan het 
inflatiecriterium van het Verdrag van Maastricht. 
Van voortgezette convergentie van de inflatie was 
sprake met betrekking tot de landen die reeds lang 
aan het wisselkoersmechanisme deelnemen en 
waarvan de munten zich tot augustus 1993 in de 
nauwe bandbreedte bevonden (België, Denemarken, 
Duitsland, Frankrijk, Ierland en Nederland). Voorts 
was de inflatie in het Verenigd Koninkrijk en in de 
drie nieuwe Lid-Staten (Oostenrijk, Finland en 
Zweden) lager dan de referentiewaarde. Oostenrijk 
handhaaft reeds lang een stabiele wisselkoers van de 
schilling ten opzichte van de DM en in het VK, 
Zweden en Finland voert de centrale bank haar 
beleid op grond van een inflatiedoelstelling. Wat de 
overige landen betreft, is in Italië het inflatietempo 
versneld tot 5 Vi procent, vooral ten gevolge van de 
waardedaling van de lire. De inflatie in Spanje was 
stabiel op ongeveer 5 procent, in Portugal 
vertraagde de inflatie aanmerkelijk tot AV* procent en 
in Griekenland trad een duidelijke vertraging met 
meer dan VA procentpunt op, al blijft de inflatie wel 
boven het gemiddelde van de Gemeenschap. Tabel 4 
De ontwikkeling van de inflatie 
(procentuele mutatie van 
deflator van de particuliere consumptie) 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
1 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 
EUR15 
referen­
tie­
waarde 1992 
2.0 
1.8 
4.8 
15.1 
6.4 
2.4 
2.5 
5.4 
0.1 
3.1 
3.9 
11.1 
4.1 
2.2 
4.7 
4.6 
2.8 1993 
3.1 
1.0 
3.9 
13.6 
5.5 
2.2 
1.7 
5.1 
4.4 
2.3 
3.4 
7.1 
4.2 
5.8 
3.5 
4.0 
3.1 1994 
3.0 
1.0 
2.7 
10.8 
4.9 
1.8 
2.7 
4.8 
2.6 
2.4 
3.0 
5.5 
1.3 
3.0 
2.4 
3.2 
2.9 1995 
1.5 
2.0 
2.0a 
9.2 
4.9 
1.9 
2.5 
5.6 
1.9 
1.6 
2.4 
4.1a 
1.1a 
2.8 
3.0 
3.1 
3.0 
Bron: prognoses van de Commissie uit november 1995 
De "referentiewaarde" wordt berekend door het 
gemiddelde te nemen van de 3 landen met de laagste 
inflatie; vermeerder met VA procentpunt, 
a) Op basis van de meest recente gegevens.. 
Convergentie van da inflatie In 
Griekenland, Span). en Rake* 
6.03.96 
16-
De over het algemeen gunstige ontwikkeling van de inflatie vond haar oorsprong in een aantal 
omstandigheden. 
doordat in verscheidene landen de centrale banken onafhankelijk zijn geworden, is de 
geloofwaardigheid van hun prijsstabiliteitsdoelstelling toegenomen; de lage inflatie is steeds 
meer gebaseerd op verwachtingen; 
maatregelen van de centrale banken, met name in landen waarvan de munten aanzienlijk in 
waarde zijn gedaald of waar arbeidsovereenkomsten met betrekkelijk hoge loonstijgingen 
zijn afgesloten, bevorderen de vastberadenheid en geloofwaardigheid van het beleid om de 
inflatie te bestrijden; 
de meer gematigde groei van het BBP had tot gevolg dat niet de volledige 
produktiecapaciteit benut werd; 
ondanks de aan het begin van het jaar afgesloten arbeidsovereenkomsten met hoger dan 
verwachte loonstijgingen, is de nominale beloning per werknemer het afgelopen jaar met een 
betrekkelijk geringe 3% procent in de Gemeenschap als geheel gestegen; gevoegd bij een 
produktiviteitsgroei van 2 procent heeft dit tot een tamelijk bescheiden toename van de 
arbeidskosten per eenheid met VA procent geleid; 
de stijging van de grondstoffenprijzen is in de eerste helft van 1995 afgenomen en ook 
daarna beperkt gebleven. 
Aangezien venvacht wordt dat in deze omstandigheden geen wijziging zal komen, met name niet in 
de overal in de Gemeenschap toegenomen geloofwaardigheid van de doelstelling om de inflatie te 
bestrijden, zijn de vooruitzichten voor prijsconvergentie in 1996 betrekkelijk gunstig. De recente 
waardestijging van de munteenheden van landen met een relatief hoge inflatie moet dit proces verder 
bevorderen. Desalniettemin is voortdurende waakzaamheid nodig, mocht de inflatie opnieuw de kop 
opsteken. Dit geldt eens te meer voor de landen waarvan de munt in het recente verleden 
aanmerkelijk in waarde is gedaald, zulks vanwege de uiteenlopende vertraging waarmee dergelijke 
wisselkoersontwikkelingen doorwerken in de binnenlandse inflatie. 
1.3.2. Onvoldoende vooruitgang bij het verminderen van de 
begrotingstekorten 
Over het algemeen zijn de begrotingsposities van de Lid-Staten in 1995 verbeterd. In een grote 
meerderheid van de Lid-Staten zijn de overheidstekorten verminderd, maar er zijn belangrijke 
uitzonderingen op deze regel. In de meerderheid van de Lid-Staten is de staatsschuld, uitgedrukt als 
percentage van het BBP, blijven stijgen, doch enkele uitzonderingen daargelaten was het tempo van 
de stijging aanmerkelijk lager dan de afgelopen jaren het geval was. 
De meest recente, door de diensten van de Commissie opgestelde ramingen van de 
begrotingsontwikkelingen in de Gemeenschap dateren van de economische prognoses van najaar 
6.03.96 
17 
1995 (zie tabel 5). De combinatie van de onverwacht sterke neergang van de conjunctuur die eind 
1995 in een aantal landen is opgetreden, en een begrotingsbeleid dat in althans een paar Lid-Staten 
minder stringent geworden is, impliceert dat de begrotingstekorten in verscheidene landen 
waarschijnlijk enigszins hoger zijn dan uit deze prognoses naar voren komt. Teleurstellend is vooral 
dat het begrotingstekort in Duitsland aanzienlijk hoger bleek te zijn dan verwacht (3,6% van het 
BBP in plaats van de geraamde 2,9%), waardoor de referentiewaarde van het Verdrag van 
Maastricht is overschreden. 
Bijgevolg zal het tekort van de totale overheid in de 
Gemeenschap als geheel in 1995 vrijwel zeker hoger 
uitvallen dan de geraamde 4,7% uit de meest recente 
prognoses; hoogstwaarschijnlijk blijft het in de buurt 
van de 5 procent van het BBP. In vergelijking met 
1993, toen door de recessie de overheidsfinanciën in de 
meeste landen sterk verslechterden, is het totale tekort 
van de overheid aldus toch met ongeveer 1lA 
procentpunt van het BBP teruggebracht. Meer dan de 
helft van deze verbetering komt op het conto van 
discretionaire beleidsmaatregelen, het resterende deel is 
te danken aan de positieve effecten van het herstel in 
1994 en begin 1995. 
Ook al zijn de begrotingscijfers in een aantal landen 
slechter dan verwacht, de meeste Lid-Staten zijn erin 
geslaagd hun begrotingstekorten in 1995 te 
verminderen. De sterkste verbetering wordt verwacht 
in Zweden (meer dan 3 procent van het BBP); in 
Denemarken, Griekenland, Frankrijk, Italië en het 
Verenigd Koninkrijk daalt het tekort met naar 
verwachting 1 tot 2 procentpunt. In andere landen is 
sprake van een daling met minder dan 1 procent van het BBP. In Duitsland, Ierland en Oostemijk is 
de tekortquote echter opgelopen, ten dele omdat de economische groei achterbleef bij de 
verwachtingen (Duitsland en Oostenrijk) en ten dele door de verslapping van de 
begrotingsdiscipline. 
Voor de Gemeenschap als geheel is de gemiddelde schuld als percentage van het BBP in 1995 met 
ongeveer 3 procentpunt toegenomen tot 71 procent. Deze stijging wordt voornamelijk veroorzaakt 
door het feit dat de Duitse federale overheid schulden in verband met de eenwording heeft 
overgenomen (met name van de Treuhandanstalt). Zelfs bij afwezigheid van deze factor zou de 
schuldquote echter zijn opgelopen: in elf van de Lid-Staten was namelijk sprake van een stijging. 
Een meer positief gegeven is de daling van de schuldquote in de overige Lid-Staten, die uiteenliep Tabel 5 
Tekort van de totale overheid 
(in procenten van het BBP) 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
1 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 
EUR 1992 
-7.1 
-2.9 
-2.8 
-11.7 
-4.2 
-4.0 
-2.4 
-9.5 
0.8 
-3.9 
-2.1 
-3.3 
-5.9 
-7.8 
-6.3 
-5.2 1993 
-6.7 
-4.5 
-3.5 
-12.1 
-7.5 
-6.1 
-2.4 
-9.6 
1.8 
-3.2 
-4.3 
-7.1 
-8.0 
-13.4 
-7.8 
-6.3 1994 
-5.3 
-3.8 
-2.6 
-11.4 
-6.6 
-6.0 
-2.1 
-9.0 
2.2 
-3.2 
-4.4 
-5.7" 
-5.8 
-10.4 
-6.8 
-5.5 1995 
-4.5 
-2.0 
-3.66 
-9.3 
-5.9 
-5.0 
-2.5a 
0.4 
-3.1 
-5.5 
-5.2fc 
-5.6b 
-7.0 
-5.1 
-4.7 
Bron: prognoses van de 
Commissie, november 1995 
a)Dit cijfer is inclusief de achterstallige sociale 
uitkeringen, die op grond van de richtlijn 
gelijke behandeling uitbetaald moeten 
worden, en is gebaseerd op de meest recente 
gegevens die in de Ierse begroting 
gepresenteerd zijn. 
")Op basis van de meest recente gegevens. 
6.03.96 
- l: 
Tabel 6 
Bruto schuld van de totale overheid 
(in procenten van het BBP) 
B 
DK1 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 
EUR omvang 
1993 
137.5 
80.3 
48.2 
114.5 
60.4 
45.3 
97.4 
119.4 
6.3 
81.3 
62.8 
67.2 
57.3 
76.2 
48.5 
66.2 1994 
136.0a 
75.6 
50.2 
113.0 
63.0 
48.4 
91.1 
125.4 
5.9 
78.0 
65.2 
69.4 
59.8 
79.3 
50.3 
68.1 1995 
133.8a 
73.6 
58.8 
114.4 
64.8 
51.5 
85.9 
124.9 
6.3 
78.4 
68.0 
70.5 
60.3a 
81.4 
52.5 
71.1 mutatie 
95/94 
-2.2a 
-2.0 
8.6 
1.4 
1.8 
3.1 
-5.2 
-0.5 
0.4 
0.4 
2.8 
1.1 
0.5a 
2.1 
2.2 
3.0 95/93 
-3.7a 
-6.7 
10.6 
-0.1 
4.4 
6.2 
-11.5 
5.5 
0.0 
-2.9 
5.2 
3.3 
3.0a 
5.2 
4.0 
4.9 
Bron: prognoses van de Commissie, november 
1995 
1) Het bedrag van de tegoeden van de centrale 
overheid bij de centrale bank, het 
overheidsbezit van niet-staatsobligaties en de 
door overheidsbedrijven uitgegeven schuldtitels 
wordt geraamd op 20% van het BBP in 1995. 
a) Op basis van de meest recente gegevens.. van een XA procentpunt in Italië tot meer dan 5 
procentpunt in Ierland. De voortdurende stijging 
van de schuldquote die in de meeste Lid-Staten 
tijdens het herstel is opgetreden, toont duidelijk 
aan dat in vele landen bezuinigingen op de 
begrotingen dringend noodzakelijk zijn 
Met betrekking tot de vooruitzichten op korte 
termijn zal de lagere groei van de produktie in 
1996 op zichzelf de vooruitgang in de richting 
van lagere begrotingstekorten bemoeilijken. 
Anderzijds heeft een aantal regeringen recentelijk 
belangrijke en vaak moedige stappen 
ondernomen om de overheidsfinanciën een 
gezondere basis te verschaffen. De vooruitgang 
die bij het verlagen van de structurele 
begrotingstekorten bereikt is, blijft ongeacht de 
huidige conjunctuurvertraging behouden, zodat 
los van de conjuncturele omstandigheden de 
basis om aan de EMU-criteria te voldoen wordt 
versterkt. 
Van essentieel belang is dat de regeringen de neergaande conjunctuur niet aangrijpen als excuus om 
de inspanningen op het gebied van structurele begrotingsconsolidatie te laten verslappen. Alleen 
strikte budgettaire discipline kan het vertrouwen en de lagere rentevoeten, die nodig zijn voor een 
hernieuwde versterking van de economische activiteit, doen terugkeren. Ook al is duidelijk dat een 
aantal landen nog omvangrijke reducties van hun tekorten moeten bewerkstelligen om aan de EMU-
voorschriften te kunnen voldoen, de noodzakelijke vooruitgang is niet zodanig groot dat het 
realiseren daarvan als onrealistisch beschouwd moet worden. Naar verwachting zullen verscheidene 
Lid-Staten tussen nu en 1997 aanvullende bezuinigingsmaatregelen doorvoeren, waardoor de 
convergentie van de begrotingsposities verder zal verbeteren. 
6.03.96 
- 19 
1.4. Aarzelende verbetering van de arbeidsmarktsituatie 
1.4.1. Recente ontwikkelingen 
Werkgelegenheid 
Grafiek 9 
Werkgelegenheid en werkloosheid in de EG* 
(n % van d« txsg«fk« berocpstwvoHng •> m^oenm 
12 
10 Werkloosheid 
„{Ijolcer&cfcafy ^, 
lp De aanvankelijke kracht van het huidige 
herstel heeft tot enige verbetering van de 
arbeidsmarktsituatie geleid en de 
werkgelegenheid begon in 1994, voor 
het eerst sinds 1991, licht toe te nemen. 
In de eerste negen maanden van 1995 
steeg de totale werkgelegenheid nog 
enigszins, maar onder invloed van de 
vertragende economische activiteit sloeg 
de positieve ontwikkeling in het laatste 
deel van het jaar om. Dientengevolge is 
de werkgelegenheid waarschijnlijk 
aanzienlijk minder toegenomen dan de 
driekwart procent die in de vooruitzichten van november 1995 werden verwacht en heeft de 
nettoschepping van arbeidsplaatsen niet tot de 1,1 miljoen banen geleid waarop eerder werd 
gehoopt. !==F 
(rechterschasöj ffgft:: 
78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 91 92 93 94 95 
Met inbegrip van de vijf nieuwe Duitse deelstaten sinds 1991 -2 
Ondanks snelle produktiviteitsstijgingen was de 
werkgelegenheidsgroei in 1995 als geheel het grootst 
in Ierland (aanvankelijk voorspeld op 3,5%), op gang 
gebracht door een sterke expansie van de economische 
activiteit met circa 7%. De werkgelegenheidsgroei was 
eveneens aanzienlijk in Denemarken, Luxemburg, 
Zweden en Finland (waarschijnlijk tussen VA en 3%) 
dank zij een meer dan gemiddelde economische groei 
alsmede door het inlopen van de achterstand op het 
gebied van de aanwerving van personeel na de stijging 
van het aantal arbeidsuren per persoon tijdens het 
economisch herstel in 1994. In Spanje hebben 
maatregelen met het oog op een meer flexibele 
arbeidsorganisatie er wellicht toe bijgedragen dat de 
werkgelegenheidsdrempel van de groei werd verlaagd. 
Het aantal werkenden nam toe met 2lA% tegen de 
achtergrond van een produktiegroei van circa 3%. 
Daarentegen liep de werkgelegenheid in 1995 verder 
terug of bleef zij, in het beste geval, stabiel in België, 
Duitsland, Italië, Oostenrijk en Portugal. In een aantal 
van deze landen blijven ook de meest recente ontwikkelingen op een verdere teruggang wijzen. In de 
overige Lid-Staten vertraagde het tempo van de verbetering tegen het einde van het jaar. Tabel 7 
Werkgelegenheidsgroei 
(% per jaar) 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
1 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 
EUR 1992 
-0.4 
0.1 
-1.9 
1.5 
-2.1 
-0.7 
0.4 
-0.6 
2.5 
2.0 
1.8 
-1.8 
-7.1 
-4.3 
-2.0 
-1.3 1993 
-1.4 
-2.3 
-1.8 
0.9 
-4.4 
-1.0 
0.6 
-6.8 
1.8 
-0.1 
0.6 
-1.9 
-6.1 
-5.5 
-1.5 
-2.5 1994 
-0.7 
-0.2 
-0.7 
1.9 
-0.9 
0.1 
2.6 
-1.6 
1.3 
0.1 
0.3 
-0.2 
-1.3 
-1.0 
0.7 
-0.4 1995 
0.4a 
2.1 
-0.2a 
1.0 
2.7a 
1.1 
3.5 
0.1 
2.5 
1.2 
0.2 
-0.6 
2.2a 
1.7 
0.8 
0.7 
a) Hierin zijn ook de meest recente 
gegevens verwerkt. 
Bron: Vooruitzichten van de Commissie van 
november 1995 
6.03.96 
-20 
Werkloosheid 
De hervatting van de banencreatie in 1994 leidde 
aanvankelijk tot een daling van het werkloosheidscijfer 
van een hoogtepunt van 11,3% van de beroepsbevolking 
in het voorjaar tot 10,6% in september 1995. Maar als 
gevolg van de vertraging van de werkgelegenheidsgroei in 
de loop van 1995 kwam vervolgens een einde aan deze 
verbetering en steeg het werkloosheidscijfer tot 10,9% in 
december 1995. Het aantal werklozen bleef dalen in 
Denemarken, Spanje, Finland en het Verenigd Koninkrijk. 
In Ierland en Griekenland bleven, ondanks aanzienlijke 
toename van de werkgelegenheid, aanmerkelijke 
vorderingen inzake het terugdringen van de werkloosheid 
uit door de snelle aanwas van de beroepsbevolking . In de 
laatste maanden van 1995 steeg het werkloosheidscijfer in 
Duitsland, Frankrijk, Italië en Zweden weer snel. Tabel 8 
Werkloosheidsgraad 
(% burgerlijke actieve bevolking) 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
1 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 
EUR 1992 
7.3 
9.2 
6.6 
7.9 
18.5 
10.4 
15.4 
9.0 
2.1 
5.6 
3.6 
4.2 
13.1 
5.8 
10.1 
9.3 1993 
8.9 
10.1 
7.9 
8.6 
22.8 
11.7 
15.7 
10.3 
2.7 
6.6 
4.2 
5.7 
17.9 
9.5 
10.4 
10.9 1994 
10.0 
8.2 
8.4 
8.9 
24.1 
12.3 
15.1 
11.4 
3.5 
7.0 
4.4 
7.0 
18.4 
9.8 
9.6 
11.3 1995 
10.2 
6.9 
8.3 
8.9 
22.5 
11.5 
14.9 
11.7 
3.8 
6.7 
4.5 
7.2 
17.2 
9.1 
8.5 
10.7 
Bron : Vooruitzichten van de Commissie van 
november 1995 
Indien de laatste vooruitzichten inzake een zwakkere economische activiteit in het begin van 1996 
worden bevestigd, is het korte-termijnperspectief voor de arbeidsmarkt minder gunstig dan 
aanvankelijk werd verwacht. Indien de werkgelegenheid in de Gemeenschap als geheel nauwelijks 
toeneemt zou de werkloosheid op de zeer korte termijn verder stijgen. Mits de economie evenwel 
weer aantrekt zou de werkloosheid in de laatste maanden van het jaar opnieuw gaan dalen. 
1.4.2. Ontwikkelingen inzake de schepping van werkgelegenheid in de 
Gemeenschap op langere termijn 
De Gemeenschap heeft, gedurende de 
economische laagconjunctuur van de 
vroege jaren tachtig, op grote schaal 
arbeidsplaatsen verloren. De 
daaropvolgende versterking van de 
economische groei tot een gemiddeld 
niveau van 2,8% per jaar in de periode 
1984-1991 leidde evenwel tot de 
nettoschepping van 10,5 miljoen 
arbeidsplaatsen in de Gemeenschap. 
Terwijl de werkgelegenheid in de 
particuliere sector eerst gestagneerd 
was en vervolgens in de periode 
1975-1983 een uitgesproken daling 
vertoonde, welke samenviel met een stijgende werkgelegenheid in de openbare sector, deed de 
nettoschepping van banen in de periode 1984-1991 zich voornamelijk in de particuliere sector voor. Tabel 9 
Werkgelegenheidsschepping in de EG 
(ESA-basis; miljoen arbeidsplaatsen) 
Totale economie, 
EUR15-
Totale economie, 
EUR13a-
- waarvan: particuliere 
sector 
- waarvan: openbare 
sector 1976-
1980 
2,9 
2,8 
0,0 
2,8 1981 
-1983 
-3.0 
-3,1 
-4,1 
1,0 1984-
1991 
10.4 
10,0 
7.4 
2.6 1992-
1994 
AA 
AA 
-3.4 
-1.0 1995 
1.1»») 
1» 
1.2b) 
-o.ib) 
a-* EUR15 met uitzondering van Portugal en Griekenland. 
' Vooruitzichten van november 1995; met inbegrip van de nieuwe Duitse 
deelstaten. 
Bron: Nationale rekeningen en ramingen van de diensten van de Commissie 
6.03.96 
(2 
-21 -
Hierbij speelde het MKB een grote rol. Tussen 1988 en 1990 nam de werkgelegenheid bij het MKB 
toe met 2lA% per jaar terwijl de werkgelegenheid in grotere ondernemingen met 3A% per jaar steeg. 
In de periode 1984-1991 trad het vermogen van de Europese economie om nieuwe werkgelegenheid 
te scheppen zolang een krachtige, niet-inflatoire groei kan worden gehandhaafd, duidelijk aan het 
licht. Gedurende de daaropvolgende economische laagconjunctuur in 1992-1994 gingen evenwel 
4/4 miljoen banen verloren. Hoewel deze daling zowel het MKB als grote ondernemingen trof, was 
zij minder uitgesproken bij het MKB. 
De ontwikkeling van de werkgelegenheid 
tijdens de huidige herstelperiode lijkt de 
dikwijls geuite vrees voor "banenloze 
groei" niet te bevestigen. Ondanks het 
klimaat van hevige concurrentie in de 
industriële sector en de pogingen om, in 
het licht daarvan de kosten te verlagen, 
wist de economie van de EG in de eerste 
negen maanden van 1995 een positieve 
netto-banenschepping te handhaven, en 
was de werkgelegenheidsdrempel van de 
groei - dwz. het niveau van de 
produktiegroei waarboven de totale 
werkgelegenheid toeneemt - gelijk aan het 
gemiddelde van de laatste twee decennia 
voor de Gemeenschap als geheel. De 
werkgelegenheidsdrempel loopt echter, 
zowel tussen de Lid-Staten onderling als 
per land, in de tijd uiteen. Grafiek 10 Groei van het BBP in de EG 
75 77 79 81 83 85 87 89 91 93 95 
Groei van de werkgelegenheid in de EG 
75 77 79 81 83 85 87 89 91 93 95 
Groei van de arbeidsproduktiviteit 
in de EG 
75 77 79 81 83 85 87 89 91 93 95 
Een trage banencreatie of zelfs 
banenverlies in bepaalde sectoren die een 
snelle produktiviteitsgroei doormaken kan 
indirect bijdragen tot de schepping van 
werkgelegenheid in andere sectoren van de 
economie door een verlaging van de 
relatieve prijs van de produkten van de 
eerstgenoemde bedrijfstakken, waardoor 
de koopkracht van alle consumenten stijgt 
en de totale vraag naar produkten en 
diensten wordt gestimuleerd, met inbegrip 
van de vraag naar produkten en diensten Grafiek 11 
Index 1970=100 Ontwikkeling van de werk­
gelegenheid per sector 
70 72 74 76 78 80 82 84 86 88 90 92 94 
Bron : OESO (gegevens van 1 994 gebaseerd op ramingen Eurostat) 
Daarenboven gingen circa 1 miljoen arbeidsplaatsen in de nieuwe Duitse deelstaten verloren als 
gevolg van herstructureringen. 
6.03.96 
22-
van arbeidsintensieve sectoren met een geringe produktiviteitsgroei. Het MKB, dat over het 
algemeen een relatief grote bijdrage levert aan de werkgelegenheid in minder kapitaalintensieve 
sectoren, speelt een sleutelrol bij het creëren van nieuwe arbeidskansen. In de afgelopen 25 jaar is de 
werkgelegenheid teruggelopen in sectoren van de economie met een grote produktiviteitsgroei, 
namelijk de landbouw en de be- en verwerkende industrie (grafiek 11). In de be- en verwerkende 
industrie echter, waar de cyclische bewegingen van de werkgelegenheid meer uitgesproken zijn, zijn 
er perioden van sterke werkgelegenheidsschepping geweest, met name tijdens de periode van sterke 
groei aan het eind van de jaren tachtig. De op de lange termijn dalende tendens in de be- en 
verwerkende industrie en de landbouw is evenwel een structureel verschijnsel en werd 
gecompenseerd door een toegenomen werkgelegenheid in de dienstensector van de economie. Deze 
stijgende tendens werd gedurende de laatste recessie tijdelijk onderbroken, toen de werkgelegenheid 
in de dienstensector begon in te krimpen, deels onder invloed van een meer concurrerend klimaat -
bij voorbeeld op het gebied van de financiële dienstverlening - en door de kwetsbaarheid van veel 
kleine en middelgrote dienstverlenende ondernemingen die m de voorafgaande periode van sterke 
groei waren opgericht. 
De krachtige werkgelegenheidsgroei in de Gemeenschap in de jaren tachtig en de toename van de 
werkgelegenheid vanaf medio 1994 tot medio 1995 lijken erop te wijzen dat het feit dat het niet 
gelukt is de werkloosheid op grote schaal terug te dringen, niet in de eerste plaats te wijten is aan het 
onvermogen om onder de juiste omstandigheden banen te scheppen, doch veeleer aan de 
onmogelijkheid om werkgelegenheidsscheppende groei gedurende een voldoende lange tijd vol te 
houden zonder door macro-economische obstakels of structurele belemmeringen op de arbeidsmarkt 
te worden gehinderd. 
1.4.3. Werkloosheidsaspecten in de EG 
De ernst van de structurele werkloosheidsproblemen in Europa wordt onderstreept door de mate 
waarin de werkloosheid bepaalde groepen van de arbeidsmarkt treft, met name laaggeschoolde en 
onervaren personen, en dikwijls overgaat in langdurige werkloosheid. 
Wat de gevraagde vaardigheden betreft heeft de snelle verandering die de Europese economie 
ondergaat onder invloed van technologische ontwikkelingen, nieuwe organisatiestructuren, een 
toegenomen concurrentie en globalisering, de vraag naar ongeschoolde arbeidskrachten geleidelijk 
verminderd. Deze snelle veranderingen aan de vraagzijde werden evenwel niet gecompenseerd door 
even snelle vorderingen aan de aanbodzijde van de arbeidsmarkt in de zin van nieuwe vaardigheden 
en bekwaamheden en beroeps- en geografische mobiliteit. 
Bovendien worden laaggeschoolde en onervaren arbeidskrachten dikwijls uit de markt geprijsd 
omdat de produktiviteit van dergelijke arbeid niet wordt geacht op te wegen tegen de totale 
6.03.96 
-23 -
arbeidskosten met inbegrip van belastingen. In veel Europese landen vormen de niet-loonkosten van 
de arbeid een aanzienlijk deel van de totale loonkosten, en drukken over het algemeen het zwaarst op 
de laagstbetaalden. 
Bovendien worden, door de mate van 
bescherming die via inkomenssteunregelingen 
wordt geboden, in sommige gevallen de 
verschillen tussen de netto beschikbare inkomens 
van werkenden en niet-werkenden bijzonder klein. 
Op deze manier kan de werking van het sociale-
uitkeringsstelsel, ondanks de algemene 
verdiensten ervan, een vloer leggen onder de 
lonen voor ongeschoolde en onervaren 
werknemers die ertoe leidt dat dergelijk werk uit 
de markt wordt geprijsd. 
Deze mechanismen versterken de moeilijkheden 
die jonge, onervaren personen en langdurig 
werklozen van wie de vaardigheden zijn 
afgenomen, hebben om vaste voet te krijgen en te 
behouden op de actieve arbeidsmarkt. Tabel 10 
Kenmerken van de werkloosheid, 1994 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
P 
V 
A 
S 
FIN 
EUR Werk­
loosheid Werk­
loosheid 
jongeren 
% 
10.0 
8.2 
8.4 
8.9 
24.3 
12.3 
14.7 
11.4 
3.5 
7.0 
7.0 
9.6 
9.8 
18.4 
11.2 24.1 
10.7 
8.6 
27.7 
45.3 
29.1 
23.3 
32.3 
7.7 
10.7 
15.1 
17.0 
22.6 
33.6 
21.8 Lang­
durige 
werkloze 2) laagge­
schoolde 
werkloze 
3) 
Aandeel van de totale 
werkloosheid 
58 
32 
44 
51 
53 
38 
591' 
62 
30 
49 
43 
45 
101> 
21 
48 52 
31 
22 
4C 
6£ 
46 
64 
5S 
62 
32 
72 
5fi ) 
50 
1) 1993 2) Gedurende meer dan 12 maanden 
werkloos 3) Opleidingsniveau lager dan bovenbouw 
middelbaar onderwijs; aandeel berekend voor personen 
tussen 15 en 59 jaar. 
Bron : EUROSTAT, Enquête naar de arbeidskrachten 
1994 en nationale instellingen voor statistiek 
voor ZWE en FIN. 
De werkloosheid blijft vooral jongeren treffen en 
deze groep lijkt tijdens recente economische 
neergang een onevenredig groot deel van het 
toegenomen werkloosheidsrisico te hebben 
gedragen. Bovendien blijft de werkloosheid 
onder vrouwen aanzienlijk hoger dan onder 
mannen, ook al is de verdeling van de 
werkloosheid in de afgelopen jaren minder 
onevenwichtig geworden. Gedurende de 
economische terugval nam de werkloosheid 
onder mannen sterker toe dan onder vrouwen, 
ten dele doordat een groter aantal mannelijke 
werknemers in de voor conjunctuur­
schommelingen gevoelige sectoren werkzaam 
zijn. Grafiek 12 
Werkloosheid in de EG* 
(naar leeftijd) 
Élllillllillf 
83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 
(naar geslacht) 
83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 
*EUR 12 
Bron : Eurostat, geharmoniseerde werkloosheidsgegevens 
ti.tiS.aft 
24 -
Economische samenstelling van de werkloosheid 
in de EG* 
(% van de burgerlijke actieve bevolking) 
WerfclôôsftëKt s.s. 
0 -XviiS^SfrS:)^ i _t_ l-i_ 1—l_._l.__t_. I _ 
72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 
'EUR 12 Kader 3: De economische samenstelling van de werkloosheid 
Vanuit economisch perspectief kan werkloosheid worden onderverdeeld in een cyclische en een 
niet cyclische component3 . De cyclische component is het gevolg van een ontoereikende totale 
vraag ten opzichte van de beschikbare produktiecapaciteit. Aangezien een gedeelte van de 
werkloze beroepsbevolking onmiddellijk "inzetbaar" is kan de conjuncturele werkloosheid worden 
geabsorbeerd door een stijging van de vraag in de eerste fasen van een herstelperiode waarbij 
wordt teruggekeerd naar een normale bezetting van de bestaande capaciteit. Aangezien evenwel 
de cyclische component van de werkloosheid in 1994 op niet veel meer dan 2% van de 
beroepsbevolking is geraamd, zal de opheffing hiervan niet voldoende zijn om de werkloosheid tot 
een aanvaardbaar niveau terug te brengen. 
De niet-cyclische component houdt in 
de eerste plaats verband met het 
gebrek aan vacatures tegen reële 
arbeidskosten, d.w.z. in laatste 
instantie met een ontbreken van een 
arbeidsaanbod dat winstgevend in 
dienst kan worden genomen bij een 
gegeven loon- en prijsniveau. Onder 
dergelijke omstandigheden leidt een 
grotere vraag eerder tot inflatie dan tot 
een duurzame expansie van de 
werkgelegenheid. Een gedeelte van de 
niet-conjuncturele werkloosheid kan 
worden geabsorbeerd door een 
krachtig, op investeringen gebaseerd 
groeiproces waarbij de 
produktiecapaciteit toeneemt dank zij een stijging van de winstgevendheid van investeringen. De 
aldus beschikbaar gekomen arbeidsplaatsen zouden kunnen worden bezet door degenen die op de 
arbeidsmarkt aanwezig blijven en die snel in dienst kunnen worden genomen met geringe 
herscholing. 
Een deel van de niet-conjuncturele werkloosheid betreft evenwel een segment van de 
beroepsbevolking dat niet gemakkelijk is voor het soort banen dat door het groeiproces 
beschikbaar komt kan worden ingezet. Dit gedeelte vormt de structurele werkloosheid stricto 
sensu. De omvang van deze vorm van werkloosheid is moeilijk te schatten maar volgens ramingen 
van de diensten van de Commissie betreft het ten minste 4% van de beroepsbevolking3. Het 
aandeel van langdurige werkloosheid (circa 5>2% van de beroepsbevolking) kan eveneens als 
globale indicator worden gebruikt. Deze structurele werkloosheid in strikte zin moet worden 
bestreden met actieve arbeidsmarktmaatregelen die speciaal gericht zijn op probleemgroepen en 
langdurig werklozen. Dergelijke beleidsmaatregelen hebben een belangrijk sociaal doel en dragen 
ertoe bij sociale uitsluiting te verminderen. Maar zonder de schepping van voldoende 
arbeidsplaatsen kunnen deze maatregelen niet volledig succesvol zijn en kunnen zij een bron van 
desillusie worden voor degenen waarvoor zij bedoeld zijn. 
Spanningen op de arbeidsmarkt kunnen zich zelfs voordoen voordat het niveau van structurele 
werkloosheid stricto sensu wordt bereikt. Een sterke stijging van de werkgelegenheid kan worden 
beperkt door het verschijnsel NAIRU (Non Accelerating Inflation Rate of Unemployment -
werkloosheid bij stabiele inflatie) in de vorm van een toename van de looninflatie voordat de 
werkloosheid voldoende is gereduceerd. Wanneer de werkloosheid daalt, kunnen de sterkere 
onderhandelingspositie van "insiders" of regionale en aan bepaalde beroepen gebonden 
knelpunten, in combinatie met starre loonstructuren, tot een versnelde loonontwikkeling leiden. De 
empirische raming van de NAIRU is evenwel onzeker, ten dele omdat de NAIRU geen universele 
constante doch een structurele endogene parameter van het economisch en loonvormingssysteem 
is. Een recente raming3 stelde de NAIRU in de EG als geheel op iets boven 6% in 1994, maar de 
onzekerheid is zeer groot. Het risico dat nieuwe looninflatie de werkgelegenheidsschepping afremt 
kan worden verkleind door structurele hervormingen van de arbeidsmarkt uit te voeren zoals wordt 
voorgesteld in het prioriteitenprogramma van de Europese Raad van Essen en Madrid. 
"De samenstelling van de werkloosheid vanuit een economisch perspectief", European Economy, n°59, 
1995. 
G.03.96 
2 S 
1.5. De middellange-termijndoelstellingen van het Witboek in 
gevaar 
Sinds de publikatie van het Witboek van de Commissie inzake groei, concurrentievermogen en 
werkgelegenheid bestond er in de Gemeenschap in ruime kring consensus over de noodzaak van een 
krachtige groei op middellange termijn als voorwaarde voor een aanzienlijke verlaging van het 
werkloosheidsniveau. De huidige economische terugval heeft twijfels doen rijzen over de 
mogelijkheid om een dergelijke sterke groei en werkgelegenheidsschepping in de Gemeenschap in de 
komende vier à vijf jaar te bewerkstelligen en, met name, over de mogelijkheid om de 
werkgelegenheid tussen 1994 en 2000 met de helft te reduceren. 
Het Witboek ging gepaard met middellange-termijnprognoses voor een aantal scenario's met 
betrekking tot de periode 1994-2000. Het "referentiescenario" gaf het mogelijke resultaat weer 
indien de Lid-Staten, zodra hun economieën zich hadden hersteld, hun begrotingsbeleid op de 
gewenste convergentiekoers zouden houden en indien de loonontwikkelingen in de hand werden 
gehouden. Onder deze omstandigheden zou het monetair beleid minder restrictief kunnen zijn dan 
anders, en zou de wisselkoersstabiliteit worden hersteld. 
Het groeiverloop in dit scenario omvatte 
een vrij langzaam herstel in 1994-1995, 
gevolgd door een versnelling in 1996-1997 
en een stabilisering van de gemiddelde 
groeivoet in de Gemeenschap op circa 
3/4% per jaar in de daarop volgende jaren. 
De gemiddelde groeivoet zou in de jaren 
1994-2000 2,9% bedragen, iets minder 
dan de 3% per jaar van 1984-1990. In dit 
scenario zou de expansie op gang worden 
gebracht door een sterke toename van de 
investeringen dank zij een bevredigende 
ontwikkeling van de finale vraag, in 
combinatie met een hoge, en verder 
stijgende, winstgevendheid. Aldus zou de 
uitbreiding van de produktiecapaciteit 
gelijke tred houden met de produktie, en 
zou het scenario geen herhaling inhouden 
van de oververhittingsproblemen van de 
periode 1988-1990 (grafiek 13). Grafiek 13 
Feitelijke en potentiële produktie in de EG, 
1983-2000 (Witboek-scenario) 
BBP en produktiecapaciteit 
1992 1995 1998 
BBP en Produktiecapaciteit 
% per jaar 
1983 1986 1989 1992 1995 
(*) Verschil tussen het feitelijke en h«t potentiële BBP 
6.03.96 
-26 
I Grafiek 14 
Vooruitzichten van november 1995 ten opzichte 
van het referentiescenario van het Witboek 
(Gemiddelde groeivoet per jaar in procenten) 
a. Reële groei van het BBP 
W&Bmtè® 
1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 
b. Particuliere investeringen 
:&€ejö-fHc£: 
1993 1994 1995 1996 1997 1998 
c. Werkgelegenheid 
1.5 
1 
0.5 
0 
-0.5 
-1 
-1.5 
-2 Jb.™ uuaiuu'L mjiiii-...^,.. 
1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 In feite was het herstel in 1994 echter veel 
krachtiger en ook, ondanks de toenemende 
daling in de loop van het jaar, beter dan 
gemiddeld voor 1995 was verwacht 
(grafiek 14). Ten tijde van de opstelling van 
de vooruitzichten van de Commissie van 
november 1995 leek derhalve de 
verwezenlijking van het groeiscenario van 
het Witboek nog haalbaar. De daarop 
volgende verslechtering van de 
vooruitzichten voor 1996 zullen evenwel 
het bereiken van het scenario van het 
Witboek moeilijker maken, ook al is dit nog 
niet uitgesloten. 
Alleen indien het vertrouwen snel wordt hersteld kan er in de Gemeenschap als geheel een sterke 
opleving plaatsvinden op basis van gezonde groeivoorwaarden. De groei in de tweede helft van 1996 
en in 1997 zou zelfs 3% of meer kunnen bedragen. Dit zou de basis leggen voor een krachtige, door 
investeringen aangewakkerde en duurzame groei in 1998-2000. Een al te dynamische groei vanaf 
1997 zou daarentegen opnieuw het risico inhouden van spanningen ten aanzien van de bezetting van 
de produktiecapaciteit. Beleidsmakers dienen waakzaam te blijven om een herhaling van het 
verschijnsel van oververhitting te voorkomen dat zich onder niet zeer afwijkende omstandigheden in 
1988-1989 heeft voorgedaan. 
6.03.96 
-27 
Grafiek 15 
Witboekscenario en groeiverwachtingen voor 1997 
Wftboekscenaflo '\~"^p: 
1994 1995 1997 1998 1999 2000 Indien de groei in 1997 een krachtig 
herstel zou doormaken zou een terugkeer 
naar het groeiscenario van het Witboek 
mogelijk zijn (grafiek 15); dit zou tot een 
aanzienlijke verlaging van de 
werkloosheid kunnen leiden. Een sterkere 
groei lijkt evenwel nauwelijks mogelijk 
zonder dat spanningen de kop opsteken. 
Doch een terugkeer naar het groeiscenario 
van het Witboek, in combinatie met 
structurele beleidsmaatregelen die gericht 
zijn op het bewerkstelligen van een 
groeiproces zonder spanningen, de verbetering van de inzetbaarheid van arbeidskrachten en een 
groter werkgelegenheidscheppend vermogen van de economische groei zijn noodzakelijk om 
vorderingen te maken met betrekking tot de ambities van het Witboek op het gebied van de 
werkloosheid. 
Het verslag van de Commissie aan de Europese Raad over de wederzijds versterkende effecten van 
een betere coördinatie van macro-economische en structurele beleidsmaatregelen kwam tot de 
conclusie dat: "geen sterke groei en geen aanmerkelijke vermindering van de werkloosheid in de 
Europese Unie mogelijk is tenzij de globale richtsnoeren voor het economisch beleid op 
vastbesloten en naar behoren gecoördineerde wijze worden toegepast. Het belangrijkste risico -
dat gedurende de monetaire turbulentie van het voorjaar van 1995 werd waargenomen - is een 
gebrek aan geloofwaardigheid bij de toepassing van het gemeenschappelijke beleid door een 
aantal Lid-Staten, hetgeen negatieve gevolgen voor allen heeft. In dat geval zou het resultaat voor 
alle landen niet optimaal zijn. Daarom dienen de globale richtsnoeren voor het economisch beleid 
met vasthoudendheid ten uitvoer te worden gelegd door beleidsmakers en sociale partners in alle 
landen". Dit zou moeten worden gedaan volgens de lijnen die in het overige deel van dit verslag 
worden uiteengezet. 
6.03.96 
28 
Hoofdstuk 2 : Economisch beleid in dienst van 
groei en werkgelegenheid 
2.1. De wenselijke beleidscombinatie 
De macro-economische beleidscombinatie is grotendeels de resultante van een krachtenveld, dat 
wordt gevormd door de driehoek monetair beleid, budgettair beleid en loonontwikkeling; de 
verantwoordelijkheid daarvoor berust bij drie verschillende groepen factoren. Het monetaire beleid 
wordt gevoerd door centrale banken, die in toenemende mate onafhankelijk zijn en wier 
hoofddoelstelling het bereiken en handhaven van prijsstabiliteit is. De verantwoordelijkheid voor het 
begrotingsbeleid berust bij regeringen en parlementen, wier vrijheid van handelen evenwel wordt 
beperkt door de bepalingen van het Verdrag en de dringende noodzaak tot consolidatie van de 
begrotingen. Het voeren van loononderhandelingen is over het algemeen een zaak van de sociale 
partners, waarbij tussen de Lid-Staten aanzienlijke verschillen bestaan in het proces van de 
loonvorming. De loonontwikkeling moet in overeenstemming zijn met de voorwaarden voor 
prijsstabiliteit en moet bijdragen tot de noodzakelijke winstgevendheid van investeringen die 
werkgelegenheid scheppen. Efficiënte coördinatie tussen de verschillende factoren die invloed 
hebben op het beleid, is van essentieel belang om beleidsconflicten zoals die eind jaren tachtig/begin 
jaren negentig zijn opgetreden en die één van de cruciale oorzaken van de recessie van 1992/93 
waren, te voorkomen. 
De belangrijkste bijdrage die dit krachtenveld kan leveren tot het weer op gang brengen van het 
herstelproces, tot een hoge mate van duurzame convergentie en tot een aanzienlijke en duurzame 
daling van de alarmerend hoge werkloosheid, bestaat uit een verdere vermindering van de spanning 
in de macro-economische beleidscombinatie. Er bestaat in de Gemeenschap ruimte voor een verdere 
verruiming van de monetaire omstandigheden. Voor een gezond en efficiënt gebruik van deze ruimte 
is echter nodig dat de twee andere beleidsonderdelen consistent zijn met de doelstelling van 
prijsstabiliteit. Vastbeslotener en meer geloofwaardige inspanningen in bepaalde Lid-Staten om de 
begrotingen te saneren en voortzetting van een gematigde loonontwikkeling zullen verdere 
verlagingen van de korte en lange rente op een gezonde basis mogelijk maken. 
Om de huidige pauze in de groei te overwinnen en de economie van de Gemeenschap terug te laten 
keren naar een pad van krachtige, niet-inflatoire en werkgelegenheidscheppende groei op 
middellange termijn, moet het aldus tot stand gebrachte nieuwe evenwicht in het macro-economische 
beleid worden aangevuld en gecombineerd met een breed scala aan structurele maatregelen. Deze 
dragen in hoofdzaak langs drie wegen bij tot de algehele strategie: (i) via maatregelen die zijn gericht 
op een beter functioneren van de markten voor goederen en diensten en op een grotere en positieve 
flexibiliteit van de arbeidsmarkt, wordt gezorgd voor een macro-economisch groeiproces zonder 
spanningen; (ii) endogene groeifactoren worden versterkt door maatregelen om innovatie, 
concurrentie en vergroting van het menselijk kapitaal te stimuleren; en 
6.03.96 
29-
(iii) via grote loondifferentiatie, vooral door het verlagen van de indirecte arbeidskosten aan de 
onderkant, het reorganiseren van arbeidsomstandigheden, enz., wordt de werkgelegen­
heidsintensiteit van groei verhoogd. 
2.2. Monetair beleid 
2.2.1. Inflatie en monetair beleid op middellange termijn 
Sinds het begin van de jaren tachtig is het monetaire beleid in de Gemeenschap in toenemende mate 
gericht op de doelstelling van prijsstabiliteit. Deze strategische heroriëntering van het monetaire 
beleid werd gevoed door ontevredenheid over de macro-economische ontwikkeling in de 
Gemeenschap tijdens de jaren zeventig, die duidelijk maakte dat lagere werkloosheid niet 
eenvoudigweg kon worden bereikt ten koste van het laten oplopen van de inflatie en dat er helemaal 
geen sprake was van een duurzame uitruil tussen lage werkloosheid en lage inflatie. Bovendien 
raakten overheden en economische subjecten steeds meer overtuigd van de nadelen van hoge inflatie 
en pasten zij hun gedrag daaraan aan. 
Hoge inflatie gaat normaliter vergezeld van een hogere mate van onzekerheid over prijzen. Dit komt 
over het algemeen tot uiting in een hogere reële lange rente dan anders het geval zou zijn (vanwege 
het doorberekenen van een risicopremie) en schept onzekerheid voor lange-termijnbeslissingen 
omtrent investeringen en besparingen, omdat bij een onzeker toekomstig prijspeil de reële waarde 
van inkomen en welvaart moeilijker is te handhaven. Deze factoren leiden tot een suboptimaal peil 
van investeringen en besparingen en daarmee tot een geringer produktiepotentieel dan bij 
afwezigheid van de genoemde factoren het geval zou zijn. Een hoge en wisselende inflatie verstoort 
ook de werking van het prijsmechanisme en kan bijdragen tot een onjuiste aanwending van 
middelen. Voorts heeft een hoge inflatie negatieve verdelingseffecten, omdat gezinnen in de lagere 
inkomensgroepen minder in staat zijn duurzame consumptiegoederen en beleggingen met een 
gunstige reële-waardestructuur te verwerven. Tenslotte komt onverwachte inflatie erop neer dat 
middelen worden herverdeeld van crediteuren aan debiteuren. In de jaren zeventig werd de overheid 
een belangrijke kredietnemer, die al te vaak middelen besteedde aan lopende consumptieve uitgaven 
in plaats van aan investeringen. Een ruim monetair beleid maakte het gemakkelijker langs deze weg 
middelen naar de overheid te sluizen. In de jaren tachtig droegen de dalende inflatie en de hoge reële 
rente bij tot de schuldenlast van de overheid, die uitgedrukt als percentage van het BBP enorm 
toenam. 
Het inzicht dat duurzame groei beter gediend is met prijsstabiliteit, heeft ertoe geleid dat het 
monetaire beleid met toenemend succes in termen van die doelstelling geformuleerd werd. De inflatie 
in de Lid-Staten nam in de eerste helft van jaren tachtig duidelijk af en is sindsdien aanmerkelijk 
lager gebleven dan in de jaren zeventig. De gemiddelde inflatie in de Gemeenschap (gemeten aan de 
6.03.96 
30 
Grafiek 16 
Inflatie en arbeidskosten per eenheid in de EG 
Sp... deflator van de consumptieprijzen) daalde van meer dan 12% beginjaren tachtig tot 3,6% in 1987 
(zie grafiek 16). De pogingen om de prijsstabiliteit te verhogen waren kort na de tweede 
olieprijsschok en in combinatie met de recessie bij de belangrijkste handelspartners van de 
Gemeenschap nog een belangrijke reden voor 
de neergaande conjunctuur van begin jaren 
tachtig. De voortgezette daling van de inflatie 
in de jaren 1983-1987 werd echter 
bewerkstelligd bij hernieuwde, 
werkgelegenheidscheppende en toenemende 
economische groei. Tot deze gunstige 
ontwikkeling werd in hoge mate bijgedragen 
door de geloofwaardigheid van het op een 
stabiel nominaal anker gebaseerde 
wisselkoersmechanisme. 
De daling van de inflatie kwam eindjaren tachtig tijdelijk tot staan, toen een te expansieve monetair-
budgettaire beleidsmix ervoor zorgde dat de economie van de Gemeenschap oververhit raakte. De 
daarmee gepaard gaande toename van de inflatie en van de inflatieverwachtingen werd verergerd 
door de Duitse eenwording en de plotselinge stijging van de olieprijzen in verband met de oorlog in 
de Golf. Eind 1990 was het monetaire beleid weer terug op een resolute koers van inflatiebestrijding 
en daalde de inflatie geleidelijk van de piek van meer dan 5/4% in 1991 tot iets meer dan 3% in 
1995. De sterke verkrapping van het monetaire beleid, waarvan in Duitsland en in de rest van de 
Gemeenschap na de Duitse eenwording sprake was, droeg evenwel bij tot de turbulentie in het 
wisselkoersmechanisme, omdat de verslechterende economische situatie in een aantal Lid-Staten 
naar het oordeel van de markten vroeg om een andere beleidsreactie. Vervolgens was ook de recessie 
van 1993, toen het reële BBP van de Gemeenschap met 0,6% daalde, bijzonder ernstig. 
De grote vooruitgang op het gebied van de prijsstabiliteit kan worden toegeschreven aan een 
combinatie van factoren. 
| Grafiek 17 Druk van de vraag en inflatie in de EG 
14 
12 
10 
8 
6 
4 
2 
0 
-2 
-4 % per ja ar 
^eldhoeveethettt 
output gap (% wan het trendmattge BÖPJ 
1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994 
de rente verlaagd naar aanleiding van de spectaculaire daling Ten eerste werden de monetaire 
autoriteiten zich in toenemende 
bewust van het belang van lage 
inflatie en stemden zij hun beleid 
daarop af. Terwijl gedurende de 
jaren tachtig de nominale korte 
rente gemiddeld in de 
Gemeenschap geleidelijk daalde, 
hetgeen verenigbaar was met de 
trendmatige daling van de groei 
van de geldhoeveelheid in de hele 
Gemeenschap, vertoonde de reële 
korte rente tot 1986-1987 een 
stijgende trend. Eind 1987 werd 
van de aandelenkoersen in de hele 
6.03.96 
31 
wereld, die de vrees voor een op handen zijnde conjunctuurvertraging aanwakkerde. In plaats 
daarvan echter raakte de economie oververhit en tussen 1989 en 1992 werd de rente weer 
aanzienlijk verhoogd. Zowel de nominale als de reële rente bereikten in augustus/september 1992 
hun hoogste stand met respectievelijk 12,4% en ongeveer TA%. Reeds in 1989 begon de groei van 
de geldhoeveelheid sneller te dalen en tegen 1991 gold dit ook voor de inflatie. In een aantal Lid-
Staten werden begin jaren negentig echter de streefcijfers voor de geldhoeveelheid overschreden, 
zodat de centrale banken pas vanaf 1993 bij een achterblijvende economische groei de monetaire 
omstandigheden aanmerkelijk konden verruimen. Eind 1995 was de gemiddelde nominale korte rente 
in de Gemeenschap met 6,4% lager dan ooit in de jaren tachtig en was de reële rente gezakt tot 
VA%, een peil dat sinds 1983 niet meer was voorgekomen. Ondanks de daling van de rente nam de 
groei van de geldhoeveelheid in 1994-1995 sterk af tot onder de streefcijfers (zie tabel 11), hetgeen 
erop wijst dat het monetaire beleid eerder had kunnen worden verruimd zonder de prijsstabiliteit in 
gevaar te brengen. De overschrijding van de streefcijfers voor de geldhoeveelheid in een aantal Lid-
Staten en de valuta-onrust in andere landen verhinderde dit. 
In verband met de eerstgenoemde factor was sprake van duidelijk geringere loonstijgingen. De 
stijging van de arbeidskosten per eenheid, die met de winstmarges, het prijspeil van de invoer en de 
indirecte belastingen één van de belangrijkste determinanten van de inflatie zijn, nam in de eerste 
helft van de jaren tachtig sterk af tot percentages die over het algemeen lager waren dan de inflatie. 
Na een scherpe stijging in 1989-1990 namen de arbeidskosten per eenheid van 1991 tot 1994 weer 
in lager tempo toe (zie grafiek 16). De ontwikkeling van de arbeidskosten per eenheid kan worden 
vergeleken met de ontwikkeling van M2 als percentage van het reële BBP. Dit laatste 
verhoudingsgetal geeft, in combinatie met een realistische veronderstelling omtrent de 
omloopsnelheid van het geld, een indicatie van de mate waarin de groei van de geldhoeveelheid 
hoger was dan hetgeen nodig is om transacties in de reële economie te financieren. De in de jaren 
tachtig opgetreden daling van de verhouding tussen M2 en het reële BBP is de weerslag van de 
geringere beschikbaarheid van liquiditeiten om nominale ontwikkelingen te financieren. Een 
oplopend verschil tussen de mutatie van het verhoudingsgetal M2/reëel BBP en de mutatie van de 
arbeidskosten per eenheid wijst erop dat het monetaire beleid de loondruk accomodeert, terwijl een 
afnemend verschil erop wijst dat het monetaire beleid betrekkelijk krap is, zoals eind jaren tachtig en 
begin jaren negentig het geval was. In de jaren 1994-195 liep het verschil opnieuw terug. Dit kan 
erop wijzen dat de omloopsnelheid van het geld gestegen is, dan wel dat het monetaire beleid in 1995 
in verhouding tot de gematigde loondruk betrekkelijk krap was. 
Vanaf het midden van de jaren tachtig tenslotte heeft de totstandbrenging van de interne markt 
(waaronder de liberalisering van het kapitaalverkeer), gevoegd bij de algemene tendens tot 
deregulering van markten, geleid tot meer concurrentie en een verbeterde bestemming van middelen. 
Deze effecten hebben bijgedragen tot gematigde prijsstijgingen. 
6.03.96 
32 
Tabel LI 
Geldhoeveelheid, kredietverlening en inflatie: 
doelvariabelen en realisatie 
(% per jaar) 
doel-
variabelea 1994 
streefcijfer realisatie 
(middellange 
termijn) 1995 
streefcijfer realisatie 
(middel­
lange 
termijn 
Duitsland 
Frankrijk 
Spanje 
Italië 
UK 
Finland 
Zweden M3 
M3 
ElTa 
M 3 
AIJMCP 
ALP 
CPIb 
M2 
M4 
MO 
RPIXb 
CPIYb 
CPIb 4-6 
(ongeveerS) 
4.5-7.5 
:.. 5-7-; 
3 -9 
0-4 
1-4 
-(2) 4.9 
LI 
4.2 
8.2 
7.6 
8.2 
4.7 
16 
4.5 
6.7 
2.4 
L3 
2.4 4-6 
(ongeveer 5 ) 
(<3) 
1 -4 
(< 2.5) 
2 
(2) 
2±1 
(2±D 2.5 (dec) 
3.9 (nov) 
4.8 (okt) 
10.7 (nov) 
9.2 (nov) 
9.7 (nov) 
4.3 (dec) 
2.2 (dec) 
9.3 (dec) 
5.6 (dec) 
3.0 (dec) 
-0.6 (Nov) 
2.6 (Dez) 
a Doelvariabele voor de geldhoeveelheid: MO, M2, M3, M4, ALP, 
doelvariabele voor de kredietverlening: EIT 
Doelvariabele voor de inflatie: CPI, CPIY (CPI exclusief indirecte 
belastingen, subsidies en investeringen in woningen), RPIX 
(detailhandelsprijsindex exclusief rentebetalingen op hypotheken) 
Prijsstabiliteit wordt in alle Lid-Staten als doelstelling nagestreefd, maar het monetaire 
beleidsinstrumentarium in de verschillende Lid-Staten is gericht op uiteenlopende doelvariabelen. 
Dit instrumentarium is de afgelopen jaren in de Gemeenschap steeds meer divers geworden (zie 
tabel 11), ten einde het meest geschikte en geloofwaardige antwoord op de veranderende 
economische en financiële omstandigheden te kunnen formuleren. Binnen het 
wisselkoersarrangement is het beleid gericht op de wisselkoers, doch in uiteenlopende mate. Tot op 
heden was de wisselkoersdoelstelling het meest dominerend in België, Nederland en Oostenrijk, 
terwijl in Spanje en Portugal de fixatie op de wisselkoers minder uitgesproken was. Bovendien 
wordt de wisselkoersdoelstelling in Spanje en Frankrijk aangevuld met een streefcijfer voor 
respectievelijk de inflatie en de geldhoeveelheid. Duitsland is het enige land waar nog steeds groot 
gewicht wordt gehecht aan het beheersen van de geldhoeveelheid. Buiten het wisselkoersmechanisme 
is de inflatiedoelstelling het belangrijkste aandachtspunt voor de beleidsmakers in Finland, Zweden 
en het Verenigd Koninkrijk. 
6.03.96 
33 
2.2.2. Negatieve interne en externe invloeden op de monetaire stabiliteit 
in 1995 
Op de wisselkoersturbulentie van 1992 en 1993 volgde een periode van rust voor de koersen van de 
valuta's van de EU-landen, die aanhield tot eind 1994. Daarna was, met name in maart en april 
1995, opnieuw sprake van uitgesproken volatiliteit van de valuta's van de Lid-Staten. Met enige 
onderbrekingen was tegen het einde van 1995 de rust op de valutamarkten weergekeerd (zie grafiek 
18). Ook de korte en de lange rente vertoonden in 1995 hoge volatiliteit, in combinatie met een 
uiteenlopende trend (zie grafiek 19); tot op zekere hoogte was dit een gevolg van de spanningen op 
de valutamarkten, maar het was ook een reactie op de ontwikkeling van en de vooruitzichten voor de 
inflatie en de economische activiteit. Interne en externe factoren verhinderden dat het monetaire 
beleid begin 1995 beter in evenwicht was, en vertraagden de noodzakelijke verruiming van de 
monetaire omstandigheden. 
Grafiek 18 
De koersontwikkeling van een aantal 
EU-valuta's ten opzichte van de DM 
Index 1. Januar 1994 = 100 Internationale wisselkoersspanningen, die 
verband hielden met de financiële crisis in 
Mexico en met name van invloed waren op 
de dollarkoers, vormden begin 1995 de 
bron van de druk op verschillende 
Europese munten (zie kader 4). De 
Italiaanse lire had het sterkst te lijden 
onder de valutaturbulentie en verloor 
tussen eind 1994 en april 1995 ten 
opzichte van de DM 16% van haar 
waarde. Politieke onzekerheid en twijfels 
omtrent het vasthouden aan de 
begrotingsconsolidatie speelden een 
belangrijke rol in de zwakte van de lire. 
Soortgelijke problemen waren van invloed 
op de Zweedse kroon en binnen het 
wisselkoersmechanisme op de Spaanse 
peseta: de peseta devalueerde op 6 maart 
met 7% en trok de Portugese escudo (die 
met 3,5% devalueerde) met zich mee. De 
sterke appreciatie van de munten van bepaalde Lid-Staten en de gelijktijdige stijging van de rente in 
de landen waarvan de munten onder druk waren komen te staan, impliceerden een aanzienlijke 
verkrapping van het monetaire beleid in Europa. 
Een trage groei van de geldhoeveelheid in Duitsland en betere inflatievooruitzichten leidden ertoe dat 
de Bundesbank eind maart haar officiële rentetarieven verlaagde; hierna zouden nog twee 
verlagingen volgen (in augustus en in december). De andere Lid-Staten kregen aldus de nodige 
ruimte om hun monetaire beleid eveneens te verruimen. Dit geschiedde op uiteenlopende wijze en in 
uiteenlopend tempo; bepalend daarvoor waren de recente ontwikkeling van de inflatie en de situatie 
6.03.96 
-34 
op de valutamarkten, die onder meer een uitdrukking zijn van de geloofwaardigheid van overheden 
die vasthouden aan een op stabiliteit gericht economisch beleid. 
Grafiek 19 
Het écart van de korte rente 
ten opzichte van de DM 
JAN MRT JUNI SEPT DEC FEB MEI AUG NOV JAN 
1994 | 1995 |1996 
imifj 
JAN MRT JUNI SEPT DEC 
1994 FEB MEI AUG NOV 
1995 I In vrijwel alle aan het wisselkoers­
arrangement deelnemende landen kon de rente 
aanzienlijk worden verlaagd. De Nederlandse 
en Oostenrijkse geldmarktrente volgden de 
ontwikkelingen in Duitsland op de voet, 
hoewel in het geval van Oostenrijk het écart 
van de korte rente opliep. In België liep het 
rente-écart ten opzichte van Duitsland tijdelijk 
op tot bijna 2% in maart, maar vervolgens 
verdween het en was de Belgische rente in 
staat de ontwikkeling van de Duitse korte 
rente te volgen. Ook in Denemarken, 
Frankrijk en Ierland kon in de tweede helft 
van het jaar, toen de spanningen op de 
valutamarkten waren weggeëbd, aanzienlijke 
vooruitgang geboekt worden. In Frankrijk 
was in het najaar sprake van een korte 
onderbreking, maar nadat geloofwaardige 
maatregelen op het gebied van de begrotings­
consolidatie genomen waren, liep het écart 
aanzienlijk terug. In vergelijking met het 
begin van het jaar bleef het écart van de korte 
rente ten opzichte van Duitsland in Frankrijk 
en Ierland echter hoog. Omdat de markten 
twijfelden aan de politieke stabiliteit en de toestand van de begroting, was Spanje niet in een positie 
om de rente substantieel te verlagen, en in Portugal bleef de rente meer dan 5% hoger dan in 
Duitsland. 
Buiten het wisselkoersmechanisme, waar het beleid van de centrale banken meer direct is gericht op 
de ontwikkeling van de binnenlandse inflatie, werd in Zweden en Italië het monetaire beleid 
geleidelijk verkrapt, omdat de inflatievooruitzichten verslechterden. In het Verenigd Koninkrijk was 
de geldmarktrente betrekkelijk stabiel tussen de 6,50 en 6,75%. In Griekenland stonden betere 
inflatievooruitzichten een aanmerkelijke verlaging van de rente toe. In Finland werden, na een 
aanvankelijke plotselinge verhoging in maart, de rentetarieven vanaf het najaar in verscheidene 
stappen verlaagd, zodat het écart van de korte rente weer is teruggelopen tot 70 basispunten. 
De monetaire omstandigheden aan het eind van 1995 geven in vergelijking met de omstandigheden 
ten tijde van de Globale richtsnoeren voor het economisch beleid een gunstig beeld. De 
wisselkoersstabiliteit is teruggekeerd (zie grafiek 18) en elf Lid-Staten voldoen aan de doelstelling 
van een inflatie tussen de 2 en 3% als tussenstap in de richting van stabiliteit. Deze ontwikkelingen 
zijn bemoedigende signalen dat de inflatie duurzaam laag kan worden gehouden. De vooruitgang JAN 
1996 
6.03.96 
-35 
was het grootst in de Lid-Staten waar de inflatie reeds laag was, en in Griekenland en Portugal. In 
Italië nam het tempo van de inflatie met 2 procentpunt toe tot 6,0%, in Spanje was de inflatie 
globaal stabiel. Het monetaire beleid leverde een belangrijke bijdrage tot de als geheel positieve 
ontwikkelingen, maar leidde nu en dan tot spanningen, indien de begrotingsdiscipline onvoldoende 
werd geacht of waar de inflatieverwachtingen werden aangewakkerd door excessieve looneisen. 
Kader 4: De dollar en het wisselkoersmechanisme 
Hoewel binnenlandse redenen, die verband houden met politieke onzekerheid of met twijfels omtrent 
de begrotingsconsolidatie, ten dele de volatiliteit van de valuta's in het wisselkoersarrangement 
verklaren, hebben ook buitenlandse factoren een belangrijke rol gespeeld, De gevoeligheid van het 
wisselkoersmechanisme voor ontwikkelingen buiten de EU wordt geïllustreerd in de onderstaande 
grafiek: hieruit blijkt de invloed van de USD/DM-wisselkoers op de spanningen in het 
wisselkoersmechanisme, die worden voorgesteld als dé spread tussen de sterkste en de zwakste 
valuta in het pariteitenraster. Vastgesteld kan worden dat een appreciatie van de Duitse mark ten 
opzichte van de Amerikaanse dollar over het algemeen leidt tot het oplopen van de spread. Ook is 
zichtbaar dat na de herschikking van 6 maart een duidelijke verschuiving in de relatie is opgetreden. 
Het mechanisme waardoor het effect van de USD/DM-koers wordt doorgegeven, kan als volgt worden 
verklaard. Als de Amerikaanse dollar verzwakt, worden dollars ingewisseld in Duitse marken, meer 
dan in andere Europese valuta's, omdat de markten van oordeel zijn dat bepaalde landen relatief meer 
problemen hebben met een hogere dollar. Dit leidt tot opwaartse druk op de Duitse mark in het 
wisselkoersarrangement en de spread loopt op. Tussen de deelnemers aan de EMU verdwijnt deze 
vorm van intra-Europese volatiliteit uiteraard. Ofschoon de Amerikaanse dollar kennelijk een 
belangrijke directe aanleiding is voor bepaalde momenten van turbulentie in het 
wisselkoersmechanisme, is de dollar daar niet de enige oorzaak van; dit blijkt uit het feit dat na een 
daling van de dollar ten opzichte van de DM de spread van de bilaterale wisselkoers van verscheidene 
andere munteenheden niet oploopt. 
De ontwikkeling van de USD en de spread 
tussen de sterkste en de zwakste munt in 
het wisselkoersmechanisme in 1995 
J' F' MA M J J A' S Het effect van de USD op het 
vvisselkoensmechanisme in 1995 
12 T 
10-
8 
6-
4-^-•V 
voor 6 maart 
a 6 maart 
1,36 1,40 1,44 1,48 1,52 1,56 
DM/USD-vvisselkoers 
6.03.96 
36 
2.2.3. Ruimte voor een verdere versoepeling van de monetaire 
omstandigheden 
Begin 1995 betoonden de Lid-Staten waarvan de munten aan het wisselkoersmechanisme 
deelnemen, zich met het oog op behoud van de stabiliteit behoedzaam ten aanzien van een 
verruiming van de monetaire omstandigheden. Met betrekking tot de gekozen doelstelling (lage 
inflatie, geringe groei van de geldhoeveelheid of stabiele wisselkoers) was dit beleid succesvol, maar 
tegen de achtergrond van het stringentere begrotingsbeleid en de lage dollarkoers lijkt het beleid in 
de eerste helft van 1995 betrekkelijk krap te zijn geweest. Later in het jaar, toen bleek dat de 
economie werd getroffen door een duidelijke vertraging, waren de Lid-Staten in uiteenlopende mate 
in staat hun monetaire beleid te verruimen. Dit heeft tot een meer evenwichtige combinatie van 
beleidskeuzen geleid. Na de sterke stijging van de lange rente in 1994 - die werd veroorzaakt door de 
betere groeivooruitzichten, internationale kapitaalstromen in verband met arbitragetransacties en 
onzekerder inflatievooruitzichten, maar ook door een monetair beleid dat vanwege de 
begrotingsproblematiek onvoldoende verruimd kon worden - is de ontwikkeling van de lange rente in 
1995 vrijwel in tegengestelde richting gegaan. Doordat de lange rente door het jaar heen sneller 
daalde dan de korte rente, werd de termijnstructuur van rente vlakker (zie grafiek 20). Het écart 
tussen de driemaands-rente en het rendement op tienjaars-obligaties, dat in januari gemiddeld voor 
de Gemeenschap nog op 2,5% stond, was in december 1995 afgenomen tot 1,2%. Omdat de 
hellingshoek van de rendementscurve ten dele de weerslag is van de verwachtingen van de markt 
omtrent de toekomstige inflatie, wijst het vlakker worden van de curve op het afnemen van de 
inflatieverwachtingen. Ook impliceert dit dat de verlagingen van de officiële rentetarieven gemiddeld 
genomen geloofwaardig waren. De verlagingen van de officiële rentetarieven werken echter nog niet 
volledig door in de economie, omdat de leenrente van de banken nog steeds hoog is (zie grafiek 20), 
hetgeen erop wijst dat de kredietinstellingen hun voordeel niet volledig hebben doorgegeven aan hun 
cliënten, maar deels hebben gebruikt om hun winstmarges te verhogen. Dit is met name voor het 
midden- en kleinbedrijf van groot belang, omdat het MKB minder toegang heeft tot de kapitaal- en 
geldmarkten - waarop de rente duidelijk is gedaald - en sterker is aangewezen op bancair krediet. 
Hetzelfde geldt voor de gezinnen en kan een reden zijn voor beperking van de consumptieve 
uitgaven. Een soepel werkend en concurrerend mechanisme om renteveranderingen te laten 
doorwerken is van cruciaal belang om volledig de vruchten van lagere rentetarieven te kunnen 
plukken. 
Buiten het wisselkoersarrangement bleef het monetaire beleid als reactie op de opkomende inflatoire 
druk over het algemeen krap. In Italië steeg de korte rente in het eerste kwartaal van 1995 met 
ongeveer 1,5% en handhaafde zich op het hoge peil. In het licht van de reactie van de wisselkoers 
kan geconcludeerd worden dat dit beleid met name in Zweden en Finland zeer geloofwaardig was. 
Inmiddels is in laatstgenoemd land het écart van de korte rente ten opzichte van de DM aanzienlijk 
teruggebracht (zie grafiek 19). 
In het merendeel van de Lid-Staten lijkt de inflatie momenteel stevig onder controle; in de Lid-Staten 
waarvoor dit in mindere mate geldt, met name die met een zwakkere munt, zijn de nodige 
maatregelen genomen. Ook het risico op een onderbreking van de gunstige trend lijkt klein. 
Dergelijke risico's kunnen verband houden met het in de toekomst ontstaan van een positieve "output 
6.03.96 
37 
gap" en/of met een sterke stijging van de arbeidskosten per eenheid. De lange rente gecorrigeerd 
voor de (lopende) inflatie bleef in 1995 betrekkelijk hoog. Dit kan wijzen op een algemene verhoging 
van de reële rendementen op investeringen, hetgeen een positieve ontwikkeling zou zijn. De 
liberalisering van het kapitaalverkeer en de deregulering op financieel gebied, van vastgestelde 
rentetarieven naar marktconform gedrag, droeg reeds in de jaren tachtig bij tot een hogere reële 
rente. Anderzijds kan de hoge reële lange rente van dit moment ook ten dele het gevolg zijn van een 
risicopremie voor een hogere en/of sterker fluctuerende inflatie in de toekomst. Dergelijke 
onzekerheid omtrent de prijsontwikkeling komt naar het schijnt niet zozeer voort uit excessieve 
looneisen, als wel uit incidentele twijfel bij de markten over het vasthouden aan de 
begrotingsconsolidatie en in verband daarmee het blijven streven naar het halen van de EMU-
criteria. Zulke risico's zorgen ervoor dat monetaire beleid krapper is dan het geval zou hoeven te zijn 
om prijsstabiliteit te handhaven. 
Grafiek 20 
RENTEVOETEN EN VERWACHTE RENTEVOETEN IN DE EU 
De ontwikkeling van de rente in de EUR-15 gemiddeld 
10 
ÏPiliil 
wmwwwmmf t •• » _ _ __t > t 
febr apr juni aug okt dec febr apr juni aug okt dec 
94 I 95 In dit verband wijzen marktanalisten vaak op het bestaan van een risicopremie op langlopende 
Duitse obligaties: zij gaan ervan 
uit dat het monetaire beleid in 
de EMU minder strikt zal zijn 
dan het huidige monetaire 
beleid in Duitsland. Deze 
interpretatie is gebaseerd op de 
steile rendementscurve, in 
vergelijking met de betrekkelijk 
vlakke curve in de VS, en op 
het feit dat de lange rente in 
Duitsland hoger is dan in de 
VS. Een andere interpretatie is 
echter even goed mogelijk. De 
huidige constellatie van 
rentevoeten is consistent met de 
verwachting dat de dollar, die 
momenteel betrekkelijk laag 
staat, ten opzichte van de 
Duitse mark sterker zal worden. 
Gezien de huidige 
groeivooruitzichten, en in het 
licht van de geslaagde 
verruiming van het monetaire 
beleid en de geleidelijke 
correctie van te ver 
doorgeschoten wisselkoers­
ontwikkelingen die sinds maart 
1995 heeft plaatsgevonden, lijkt 
de doelstelling van een lage 
inflatie verenigbaar met een Drie-maands futurescontracten in dec. 95 en jan. 96 
6.03.96 
38 
additionele venriiming van de monetaire omstandigheden. Dit veronderstelt dat opwaartse druk op 
de lonen en spanningen op de valutamarkten kunnen worden vermeden en dat de 
begrotingsconsolidatie geloofwaardig blijft. Ook ondanks het feit dat de korte rente in Duitsland en 
een aantal andere landen zich al op een laag peil bevindt, blijft er ruimte voor een versoepeling. In 
het verleden is al sprake geweest van een nog lagere rente. In Duitsland was de discontorente in 
1959 en eind 1987/begin 1988, de tijd na de crash van oktober 1987 op de effectenbeurzen, lager 
(respectievelijk 2,75% en 2,50%). Futurescontracten geven een indicatie van de algemene richting 
van de verwachtingen van de markt over de toekomstige rente (zie grafiek 20). De verwachtingen 
omtrent de rente zijn neerwaarts bijgesteld, zoals blijkt uit de door de futurescontracten 
geïmpliceerde daling van de rente; dit wijst erop dat de verwachtingen van de markten consistent 
zijn met een verdere verruiming van het monetaire beleid. Voor Frankrijk en Italië is de verwachte 
daling van de korte rente groter dan voor Duitsland, zodat het écart van de korte rente kan 
teruglopen, hetgeen weer wijst op stabiliteit op de valutamarkten. In Duitsland en het VK is de rente 
die impliciet is in het december 1996-futurescontract, hoger dan de rente in een aantal voorgaande 
contracten, hetgeen erop wijst dat de korte rente in de loop van 1996 wellicht het laagste punt 
passeert. De voor eind 1996 verwachte rente blijft echter lager dan de in januari gemiddeld 
waargenomen rente. 
Voortgezette loonmatiging en toenemende geloofwaardigheid van de begrotingsconsolidatie moeten 
de voorwaarden scheppen voor een duurzame versoepeling van het monetaire beleid in Europa. 
6.03.96 
39-
2.3. Het begrotingsbeleid 
2.3.1. Recente ontwikkelingen en de vooruitzichten voor de korte termijn 
De recente oorzaken van begrotingsonevenwichtigheden 
Over het geheel genomen zijn de zorgwekkende begrotingsposities waarvoor de Gemeenschap als 
geheel en de meerderheid van de Lid-Staten zich gesteld zien, het gevolg van het gecombineerde 
effect van hoofdzakelijk drie factoren. Ten eerste zijn de Lid-Staten er in het algemeen niet in 
geslaagd de krachtige economische expansie van de tweede helft van de jaren tachtig te benutten 
voor het inperken van de grote structurele onevenwichtigheden. Ten tweede zijn deze 
onevenwichtigheden aan het begin van de jaren negentig verergerd door de verslechtering van de 
onderliggende situatie in Duitsland (in verband met de eenwording), alsmede in een aantal andere 
Lid-Staten. Tenslotte speelt de scherpe daling van de conjunctuur in verband met de recessie van 
1992/93 een rol. 
Tijdens het conjuncturele dal van begin jaren tachtig liepen de begrotingstekorten in de 
Gemeenschap als geheel op tot het tot dan toe ongekende peil van ongeveer 5% van het BBP. In 
weerwil van de opkomende consensus onder beleidsmakers dat het begrotingsbeleid gericht moest 
worden op consolidatie op middellange termijn, bleken de in de loop van jaren tachtig gedane 
inspanningen om de structurele onevenwichtigheden te verminderen onvoldoende. De 
begrotingstekorten in de Gemeenschap als geheel daalden tot 2,5% van het BBP aan het eind van het 
vorige decennium, maar de verbetering was hoofdzakelijk te danken aan de opgaande conjunctuur. 
Het structurele tekort bleef tijdens de langdurige en gezonde economische expansie van de jaren 
tachtig ongewijzigd op het hoge peil van ongeveer 3,5% van het BBP (zie grafiek 21). 
Grafiek 21 
"Output gap" en de ontwikkeling van de begrotingstekorten, EUR 
% van het BBP 
qonfuoctufete «otnpoaeitt van 
_ J^iMj}irbft^*ttpftto_ Begin jaren negentig verslechterden de 
begrotingsposities aanzienlijk en in 
hoog tempo, zowel door discretionair 
beleid als door conjuncturele factoren. 
In slechts vier jaar tijd namen de 
begrotingstekorten in de Gemeenschap 
als geheel toe met bijna 4 procentpunt 
tot de recordhoogte van 6,3% van het 
BBP in 1993. Aanvankelijk was voor 
de Gemeenschap als geheel sprake van 
een sterke verslechtering van het voor 
conjuncturele invloeden gecorrigeerde 
tekort. Deze vloeide grotendeels voort 
uit de gevolgen van de eenwording voor 
de Duitse overheidsfinanciën. De 
verslechtering was echter ook het gevolg van de overgang op een expansief begrotingsbeleid in 
bepaalde Lid-Staten (zie tabel 12), ten dele in verband met pogingen om het effect van de 
gelijktijdige verkrapping van de monetaire omstandigheden op de groei te compenseren. -4.5 » Voor cottluiKtaröe ïnvïoedett 
gà&ottigâftfâ &egr<_tittg$$*h-4 
_____ _ l _••• i t 1 L_ 
80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 
6.03.96 
40 
Nadat in de tweede helft van 1992 de recessie een feit 
was, werd de aanhoudende sterke verslechtering van de 
begrotingsposities in de Gemeenschap als geheel volledig 
veroorzaakt door de conjuncturele neergang; De 
verslechtering werd ten dele gecompenseerd door een 
voorzichtige, doch in de omstandigheden noodzakelijke 
poging om de structurele onevenwichtigheden te 
corrigeren. 
De landen reageerden op zeer uiteenlopende wijze op de 
ernstiger wordende neergang. In Duitsland werd in 1992-
1993 een serieus begin gemaakt met het corrigeren van de 
door de eenwording ontstane onevenwichtigheden. Ook in 
België, Ierland, Italië en Nederland werd het 
begrotingsbeleid veel stringenter, waardoor de negatieve 
gevolgen van de recessie voor de begroting grotendeels 
werden gecompenseerd. Al deze landen zagen zich begin 
jaren negentig gesteld voor omvangrijke 
begrotingsonevenwichtigheden. In verscheidene andere 
landen daarentegen (Denemarken, Frarikrijk, Finland, 
Zweden en het VK) werd getracht de 
conjunctuurvertraging te verlichten door budgettaire 
stimulering. In deze landen liep het structurele begrotingstekort in 1992-1993 met ten minste 1 
procentpunt op. Tabel 12 
Voor conjuncturele invloeden 
gecorrigeerde tekorten, 
1985-1995 
(in procenten van het BBP) 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 
EUR 1985 
-7.6 
-3.4 
-0.3 
-13.7 
-4.8 
-1.8 
-10.3 
-11.9 
7.7 
-2.4 
-1.9 
-4.8 
2.9 
-3.7 
-1.7 
-3.5 1989 
-7.2 
-0.5 
0.5 
-15.5 
-4.9 
-2.4 
-1.4 
-10.9 
-5.2 
-2.9 
-3.6 
1.2 
2.2 
-3.3 
-3.7 1991 
-8.2 
-1.4 
-5.2 
-12.0 
-7.3 
-3.1 
-2.3 
-10.9 
-4.5 
-3.4 
-8.3 
-0.7 
-2.4 
-2.6 
-5.4 1993 
-5.9 
-2.4 
-3.3 
-11.7 
-6.4 
-5.0 
-1.1 
-8.3 
2.8 
-2.7 
-3.6 
-6.7 
-2.4 
-9.3 
-5.8 
-5.1 1995a 
-4.0 
-2.2 
-3.2 
-8.9 
-4.9 
-4.5 
-3.3 
-6.8 
0.6 
-3.0 
-5.4 
-4.6 
-3.5 
-5.4 
-4.5 
-4.2 
a) Prognoses van november 1995, EUR is vanaf 
1991 inclusief de vijf nieuwe Duitse deelstaten. 
Opmerking: ramingen van de diensten van de 
Commissie. De methode wordt toegelicht in 
European Economy, nr. 60 (1995), Blz. 35 -90. 
Terugkijkend zijn in de meeste Lid-Staten de pogingen om het begrotingsbeleid te gebruiken ter 
compensatie van de monetaire verkrapping noch haalbaar, noch succesvol gebleken. Aangezien de 
Gemeenschap er tijdens de voorafgaande periode van hoogconjunctuur niet in geslaagd was de 
begrotingsonevenwichtigheden te corrigeren, had zij tijdens de recessie van 1992-1993 bovendien 
niet de beschi_kking over een in aanleg belangrijk beleidsinstrument. 
Onvoldoende consolidatie-inspanningen in de jaren 1994-1995 
Dientengevolge hebben de meeste Lid-Staten zich, toen het herstel eenmaal doorzette, vastgelegd op 
ambitieuze plannen voor de begrotingsconsolidatie op middellange termijn. Voor de Gemeenschap 
als geheel werd in november 1995 geraamd dat, ten gevolge van de gunstigere conjunctuur en van 
bezuinigingsmaatregelen, het vorderingentekort van de totale overheid was gedaald van 6,3% van 
het BBP in 1993 tot 4,7% van het BBP in 1995. Ondanks deze verbetering is de verhouding tussen 
staatsschuld en BBP voor de Gemeenschap als geheel in jaren 1994-1995 duidelijk gestegen, met 
6.03.96 
41 
bijna vijf procentpunt. Hoewel dit ten dele te wijten is aan uitzonderlijke omstandigheden, 
onderstreept deze ontwikkeling de onvoldoende aanpassing van het primaire begrotingssaldo. 
De discretionaire aanscherping van het begrotingsbeleid in de Gemeenschap wordt voor de jaren 
1994-1995 geraamd op iets minder dan 1% van het BBP. De afgelopen twee jaar zijn in ongeveer de 
helft van de Lid-Staten, waaronder die waarin de toestand van de begroting het meest zorgwekkend 
is, omvangrijke consolidatiemaatregelen genomen - die geleid hebben tot een daling van de 
structurele tekorten met 1% van het BBP en meer. Desalniettemin gaat de overgrote meerderheid 
van de Lid-Staten 1996 in met een structureel tekort dat nog steeds hoger is dan 3% van het BBP. 
In twee landen (Ierland en Oostenrijk) is in het tijdvak waarop dit verslag betrekking heeft, volgens 
de ramingen sprake geweest van een aanmerkelijke structurele verslechtering. De budgettaire 
verruiming in Ierland (meer dan 2% van het BBP in 1994-1995 ) begon vanaf een laag 
uitgangsniveau, maar is toch aanleiding tot enige zorg. In Oostenrijk is de onderliggende 
begrotingspositie duidelijk verslechterd (VA procentpunt), waarbij zij opgemerkt dat de extra kosten 
van het EU-lidmaatschap in 1995 slechts een beperkt deel van deze verslechtering verklaren. 
Duidelijk is dat veel landen de mogelijkheden die tijdens het relatief gunstige economische klimaat 
van 1994 tot begin 1995 bestonden om maatregelen ter consolidatie van hun begrotingen ten uitvoer 
te leggen, niet volledig hebben benut. Bijgevolg hielden de uiteenlopende stijgingen van de lange 
rente in 1994, de wisselkoersonrust in het begin van 1995 en de daarmee gepaard gaande 
verkrapping van de monetaire omstandigheden in verschillende landen ten dele verband met de 
overtuiging van de financiële markten dat de consolidatiepogingen qua omvang en tempo 
achterbleven bij wat men gehoopt had. Langs deze weg speelde de onvoldoende geloofwaardigheid 
van het begrotingsbeleid een belangrijke, katalyserende rol in de vertraging van de economie van de 
Gemeenschap, die in de loop van 1995 inzette. 
1996: versterkte inspanningen om de begrotingen te consolideren 
Verschillende Lid-Staten hebben zich grote en soms moedige inspanningen getroost om in 1996 hun 
begrotingstekorten omlaag te brengen. Volgens ramingen van de voor conjuncturele invloeden 
gecorrigeerde tekorten, die door de diensten van de Commissie opgesteld zijn, wordt door 
discretionaire consolidatie-inspanningen die in de Gemeenschap in 1996 ten uitvoer gelegd worden, 
het structurele tekort voor de Gemeenschap als geheel van 4,2% van het BBP in 1995 teruggebracht 
tot 3,4% in 1996. Deze discretionaire tekortreductie is ongeveer twee maal zo groot als de in 1995 
gedane inspanningen. Verwacht wordt dat in alle vijftien Lid-Staten het structurele 
Hiervan is ongeveer een half procentpunt van het BBP toe te schrijven aan uitzonderlijke 
omstandigheden (zie de voetnoot bij tabel 5 in hoofdstuk 1). 
6.03.96 
-42-
tekort dit jaar zal worden verminderd. In landen die momenteel met omvangrijke tekorten of 
schulden kampen, worden bijzonder grote inspanningen gedaan. 
Hoewel de verbetering van de structurele begrotingssaldi op zichzelf niet wordt beïnvloed door de 
verslechterende groeivooruitzichten in 1996, bestaat het risico dat de feitelijke begrotingstekorten 
onder invloed van de tegenzittende conjunctuur oplopen. Het ware echter onverstandig 
overschrijdingen van bekendgemaakte streefcijfers toe staan. Iedere twijfel in de markt over de 
vastbeslotenheid van regeringen om vast te houden aan hun programma's voor begrotingssanering, 
bergt het risico in zich dat de thans in vele Lid-Staten gunstige ontwikkeling van de korte en de 
lange rente omslaat. Bovendien worden in deze landen de negatieve budgettaire effecten van de lager 
dan verwachte economische activiteit in 1996 gecompenseerd door de afnemende omvang van de 
schuldendienst, die het gevolg is van de lagere rente. Dit effect hangt onder meer af van de omvang 
van de uitstaande schuld en de looptijdstructuur ervan. In bijvoorbeeld België en Italië, twee landen 
met een hoge staatsschuld, is het effect sterk: een daling van de rente met 1 procentpunt leidt ertoe 
dat het begrotingstekort in het eerste jaar naar schatting 0,3 tot 0,4 procent van het BBP lager 
uitvalt en in het tweedejaar (cumulatief) respectievelijk 0,5 en 0,8 procent van het BBP. 
Het is bemoedigend dat in de Gemeenschap algemeen wordt ingezien dat niet mag worden 
afgeweken van het vastgestelde consolidatiepad. Voortgezette inspanningen op het gebied van de 
begrotingsconsolidatie zijn uiteraard noodzakelijk, maar de vastgestelde streefcijfers blijven binnen 
bereik, mits in de loop van 1996 een betrekkelijk sterk economisch herstel inzet, dat in 1997 nog aan 
kracht wint. 
2.3.2. De voordelen op middellange termijn van voortgezette en 
versterkte consolidatie 
Verwacht mag worden dat het op orde brengen van de overheidsfinanciën in de Gemeenschap op 
middellange en lange termijn een hoog dividend zal opleveren. In de meeste Lid-Staten is een 
geloofwaardige inspanning om de begroting te consolideren een noodzakelijke voorwaarde om: 
i. de overheidsfinanciën een gezonde basis te geven, de economische doelmatigheid te 
bevorderen en een bijdrage te leveren tot het realiseren van een proces van 
voortgezette groei op middellange termijn; 
ii. het monetaire beleid te ontlasten en weer ruimte te scheppen voor anti-cyclisch 
begrotingsbeleid; 
iii. aan de EMU te kunnen deelnemen. 
Het creëren van een gezonde basis voor de overheidsfinanciën 
Het voortbestaan van omvangrijke begrotingstekorten (van meer dan 3% van het BBP in het 
grootste deel van de periode sinds de eerste oliecrisis) heeft geleid tot een snelle toename van de 
staatsschuldquote, die in 1995 voor de Gemeenschap als geheel meer dan 70% van het BBP bedroeg 
(zie grafiek 22). De gestage toename van de staatsschuldquote ging vergezeld van een sterke stijging 
6.03.96 
43 
Grafiek 22 
GccontoMe-rdc bruto schuld van de totale overheid, EUR* 
n rs n n n %i 
• HTO-HTT: EUR11 («-duatarOK, F, NL m P\. 
Vorderingentekort van de totale overheid, EUR* 
IKMBBT 
ri n n n Ti (i e 
MtTO-UTt: EUR11 (.«du-M GR, LUX, f «< t). van de schuldendienst: de rentebetalingen op de 
uitstaande schuld stegen van 1,8% van het BBP 
in 1993 tot een duizelingwekkende 5lA% van het 
BBP op dit moment. Deze ontwikkeling bergt het 
risico in zich dat de overheidsfinanciën een 
onhoudbare ontwikkeling gaan vertonen, en leidt 
tot verdringing van meer produktieve 
overheidsuitgaven. 
Een trage toename van de overheidsschuld is in 
de meeste Lid-Staten een bekend verschijnsel, 
maar met name in België (in de jaren tachtig), in 
Griekenland, Spanje en Italië (in de jaren tachtig 
en negentig) en in Finland en Zweden (in de jaren 
negentig) was sprake van een enorme stijging. 
Deze ontwikkelingen zijn vergezeld gegaan van 
een snelle toename van de rentebetalingen op de schuld, die in de drie landen met de hoogste schuld 
(België, Griekenland en Italië) bijna of zelfs meer dan 10% van het BBP bedragen. 
Het primaire tekort is de belangrijkste 
beleidsvariabele die de mutatie van de 
schuldquote bepaalt. De verbetering 
van het primaire saldo in de periode 
1982-1989 (van een tekort van 1,3% 
van het BBP tot een overschot van 
2,2% van het BBP) was te gering om 
de stijging van de schuldquote tot staan 
te brengen. De reële rente was namelijk 
hoger dan de groei van de reële 
produktie en dit droeg bij tot negatieve 
"sneeuwbaleffecten" (zie grafiek 23). 
De scherpe stijging van de schuldquote 
aan het begin van de jaren negentig 
(van 55% van het BBP in 1990 tot 
68% in 1994) trad voornamelijk op 
door een minder stringent 
begrotingsbeleid, dat leidde tot een 
verslechtering van het primaire saldo. 
Omdat het primaire overschot van 3A 
procent van het BBP in 1995 
onvoldoende was om gemiddeld in de 
Gemeenschap de schuldquote te laten 
stabiliseren, is het dringend nodig dat 
vastbesloten wordt gestreefd naar grotere Prafiek 23 
Dynamiek van de bruto overheidsschuld, EUR4 
% van het BBP A -Jaarlijkse mutatie van de bruto schuldquote 
Componenten van de mutatie van de bruto schuldquote 
% van het BBP B 'net Prlmaire begrotingssaldo 
-3 * 
70 72 74 76 78 80 82 84 
1970-1978: EUR11 (exclusief DK, F, NL en P). 86 88 90 92 94 
overschotten op de primaire begroting. 
6.03.96 
44-
Bevordering van de economische doelmatigheid 
Het oplopen van de begrotingsonevenwichtigheden is over het algemeen samengegaan met een 
stijging van de overheidsuitgaven als percentage van het BBP. De inkomsten en uitgaven van de 
collectieve sector, die in 1961 nog 34% van het BBP in de Gemeenschap beliepen, zijn gestegen tot 
respectievelijk 46% en 51% van het BBP in 1995. Asymmetrische beleidsreacties op de 
economische conjunctuur vormen de oorsprong van de trendmatige stijging van de 
overheidsuitgaven ten opzichte van het BBP. Terwijl de uitgaven in fasen van een neergaande 
conjunctuur telkens toenamen, werden in de daarop volgende perioden van herstel slechts beperkte 
correcties doorgevoerd. De inkomsten werden meestal aangepast aan de nieuwe omvang van de 
uitgaven, zij het ook ten dele en met een zekere tijdsvertraging. 
Tabel 13 
Inkomsten en uitgaven van de collectieve sector EUR* 
• (in % van het BBP) 
Omvang Mutatie 
1961 1973 1985 1989 1993 1995 1961-73 1973-85 1985-89 1989-93 1993-95 
Lopende inkomsten 
waarvan 
1. Indirekte belastingen 
2. Direkte belastingen 
3. Sociale zekerheidsbijdragen 
4. Overige lopende inkomsten 
Totale uitgaven 
waarvan 
5. Lopende overdrachten 
5a. waarvan: aan de gezinnen 
6. Rentebetalingen 
7. Consumptieve overheids­
uitgaven 
8. Netto kapitaaloverdrachten 
9. Bruto investeringen in vaste 
activa 
Pro-memorie 
10. Bruto besparingen 
11. Vorderingenoverschot (+) / 
oftekort(-) 
12. Bruto schuld van de 
collectieve sector5 34.3 
13.9 
8.7 
10.2 
1.5 
33.6 
11.5 
3.1 
13.7 
0.8 
4.5 
65.2 37.6 
12.7 
10.2 
12.0 
2.7 
38.5 
16.1 
13.1 
1.8 
16.1 
0.9 
3.6 
6.0 3.7 
0.7 -0.9 45.2 
13.5 
12.9 
14.9 
4.1 
49.4 
21.8 
17.9 
5.0 
19.2 
1.0 
2.9 
-0.6 
-4.5 
36.8 53.9 44.8 
13.4 
13.3 
14.6 
3.4 
46.8 
0.9 
2.8 
54.1 46.2 
13.6 
12.9 
15.9 
3.7 
52.5 
20.7 23.7 
17.1 20.0 
4.6 5.5 
18.2 19.5 
1.0 
2.8 
1.2 -2.5 
-2.4 -6.3 
66.2 46.2 
13.9 
12.8 
16.0 
3.4 
50.9 
23.4 
19.8 
5.4 
18.9 
0.6 
2.6 
-1.6 
-4.7 
71.0 3.3 
-1.2 
1.5 
1.8 
1.2 
4.9 
4.6 
-1.3 
2.4 
0.1 
-0.9 
-2.3 
-1.6 
-28.4 7.6 
0.8 
2.7 
2.9 
1.4 
10.9 
5.7 
4.8 
3.2 
3.1 
0.1 
-0.7 
-4.3 
-3.6 
17.1 -0.4 
-0.1 
0.4 
-0.3 
-0.7 
-2.6 
-1.1 
-0.8 
-0.4 
-1.0 
-0.1 
-0.1 
1.8 
2.1 
0.2 1.4 
0.2 
-0.4 
1.3 
0.3 
5.7 
3.0 
2.9 
0.9 
1.3 
0.1 
0.0 
-3.7 
-3.9 
12.1 0.0 
0.3 
-0.1 
0.1 
-0.3 
-1.6 
-0.3 
-0.2 
-0.1 
-0.6 
-0.4 
-0.2 
0.9 
1.6 
4.8 
a 1961 en 1973 : EUR 15 exclusief Griekenland; Portugal, Oostenrijk, Zweden en Finland 
b 1961 en 1973 : EUR 15 exclusief Frankrijk, Nederland, Griekenland, Portugal, Oostenrijk, Zweden en Finland 
Aan de uitgavenzijde kwam de grootste bijdrage tot het toenemende beslag van de overheid op het 
BBP voort uit de stijgende overdrachten aan de gezinnen, die van 12% van het BBP in 1973 zijn 
opgelopen tot 20% in 1995 en hoofdzakelijk verband hielden met de stijgende werkloosheid en de 
hogere oude-dagsvoorzieningen, alsmede uit de hogere rentebetalingen op de staatsschuld (die met 
VA procentpunt zijn toegenomen). De grote toename van de post overdrachten aan de gezinnen werd 
slechts ten dele gedekt door de stijging van de sociale-zekerheidsbijdragen, hetgeen impliceert dat 
een steeds groter deel (momenteel ongeveer 3% van het BBP) van deze overdrachten wordt 
6.03.96 
-45 
gefinancierd uit belastingopbrengsten. Het aandeel van de indirecte bela ;tingen bleef de afgelopen 
twintig jaar ongeveer gelijk, maar de druk van de directe belastingen nam gemiddeld in de 
Gemeenschap met 4 procentpunt toe. 
Er zijn steeds meer tekenen die erop 
wijzen dat het huidige aandeel en de 
huidige structuur van de 
overheidsinkomsten en -uitgaven afbreuk 
doen aan de doelmatigheid en flexibiliteit 
van de economie van de Gemeenschap: 
activiteiten van de particuliere sector 
worden verdrongen, de belastingdruk 
stijgt, de wig tussen de arbeidskosten en 
het netto-loon wordt groter, en de 
flexibiliteit van de arbeidsmarkt neemt af. 
Deze negatieve effecten worden steeds 
meer onderkend, hetgeen ertoe heeft 
bijgedragen dat vermindering van het 
aandeel van de overheid in de economie 
een belangrijke doelstelling van het 
begrotingsbeleid in de Gemeenschap 
geworden is. Grafiek 24 
Overdrachten aan de gezinnen en de 
werkloosheid, EUR 
71 73 75 77 79 81 83 85 87 89 91 93 9S 
Een bijdrage tot duurzame, krachtige groei op middellange termijn 
Omdat een duurzame, gezonde groei-ontwikkeling op middellange termijn onontbeerlijk is, zijn 
maatregelen gericht op sanering van de overheidsfinanciën cruciaal; langs deze weg kunnen een 
stijging van de nationale besparingen, een daling van de reële rente en ruimte voor de particuliere 
investeringen worden gerealiseerd. Hoewel hoge investeringen ook mogelijk zijn door besparingen 
uit het buitenland aan te trekken, is een dergelijke situatie op langere termijn niet houdbaar en voor 
de Gemeenschap als geheel ook niet gepast, gezien haar rol in de wereldeconomie en het peil van de 
economische ontwikkeling. Recent empirisch onderzoek wijst uit dat de voortdurende 
begrotingsonevenwichtigheden en dalende nationale besparingen (in de (Gemeenschap en elders) in 
hoge mate ertoe hebben bijgedragen dat sinds de jaren tachtig de reële lange rente in de 
Gemeenschap en elders in de wereld hoog is en dat de investeringen een dalende trend vertonen. 
Derhalve moeten hoge binnenlandse besparingen 
en de ambities van de Gemeenschap om meer 
investeringen te doen, die van vitaal belang zijn 
als fundament voor een bevredigende ontwikkeling 
van de groei op middellange termijn, samengaan 
Gezien de waargenomen iange-termijnstabiliteit 
van de particuliere besparingen, is men het er 
algemeen over eens dat de meest directe en Binnenlandse, particuliere en overheids-
% van hei BBP besparingen, EUR 
6.03.96 
46 
wenselijke weg naar hogere binnenlandse besparingen loopt via een stijging van de 
overheidsbesparingen. Een integrerend onderdeel van het begrotingsbeleid moet daarom zijn dat 
weer gezorgd wordt voor positieve besparingen bij de overheid. 
Ontlasting van het monetaire beleid 
Doordat een geringer begrotingstekort en een lagere staatsschuld lagere en stabiele 
inflatieverwachtingen bevorderen, wordt de hoofdtaak van het monetaire beleid, te weten het 
bewerkstelligen en handhaven van nominale stabiliteit, vereenvoudigd. Met name in landen waar de 
korte rente voor een groot deel wordt bepaald door de wisselkoersontwikkeling, speelt de 
geloofwaardigheid van het begrotingsbeleid een doorslaggevende rol in de mate waarin het op 
stabiliteit gerichte monetaire beleid restrictief is. Tijdens de herhaaldelijk opgetreden 
wisselkoersturbulentie van de afgelopen jaren is dit duidelijk gebleken. Zorg bij de financiële 
markten over de vastbeslotenheid van bepaalde regeringen om te blijven streven naar een duurzame 
verlaging van hun begrotingstekorten, heeft geleid tot druk op bepaalde valuta's, die in de betrokken 
landen achtereenvolgende renteverhogingen veroorzaakte. Bovendien is, ondanks duidelijke 
vooruitgang in de richting van een lagere inflatie en de aanwezigheid van betrekkelijk veel onbenutte 
capaciteit, de risicopremie op de lange rente in verscheidene landen aanzienlijk. Hoewel dit in zekere 
mate voortvloeit uit risico's voor de stabiliteit die in verband met de aanzienlijke depreciatie van de 
betrokken munten in de afgelopen jaren geacht worden te bestaan, zijn klaarblijkelijk ook de 
omvangrijke budgettaire onevenwichtigheden van invloed op de verwachtingen omtrent de 
toekomstige inflatie in bepaalde Lid-Staten. Tenslotte maken gezonde overheidsfinanciën minder 
waarschijnlijk dat de markten de geloofwaardigheid van recent onafhankelijk geworden centrale 
banken op het gebied van de inflatiebestrijding gaan testen, c.q. worden de economische kosten 
daarvan geringer. 
Daarom zal een gezond begrotingsbeleid in combinatie met een minder restrictief monetair beleid 
waarschijnlijk resulteren in een samenstelling van de groei waarbij de investeringen sterker stijgen 
en de potentiële produktie sneller en duurzamer expandeert dan bij de combinatie van een slap 
begrotingsbeleid met een hoge reële rente het geval is. 
Opnieuw ruimte scheppen voor anticyclisch begrotingsbeleid 
Omvangrijke begrotingsonevenwichtigheden beperken de ruimte voor anticyclisch begrotingsbeleid. 
Als de onderliggende begrotingspositie gezond is, zorgt de onbelemmerde werking van de 
automatische stabilisatoren voor het dempen van conjuncturele schommelingen in de economische 
activiteit; ook kan de mogelijkheid van maatregelen in de budgettaire sfeer een belangrijk middel zijn 
in tijden van ernstige negatieve schokken. Bij uiterst onevenwichtige begrotingsposities echter kan 
anticyclisch gebruik van het budgettaire beleid zeer wel leiden tot destabilisatie in plaats van 
stabilisatie van de economie, indien de financiële markten niet geloven dat een dergelijk beleid kan 
worden volgehouden; dit kan leiden tot een stijging van de lange rente of tot instabiliteit van de 
wisselkoers. Daarom kan de stabiliserende functie niet louter op zichzelf beschouwd worden. 
6.03.96 
47 
Grafiek 26 De conjuncturele component van het 
tekort van de totale overheid 
% van het BBP De conjuncturele component 
van het begrotingstekort is in de 
Gemeenschap betrekkelijk 
groot, maar varieert zowel in de 
tijd als van Lid-Staat tot Lid­
staat betrekkelijk sterk. De 
negatieve invloed van de 
automatische stabilisatoren was 
de afgelopen twintig jaar 
gedurende ongeveer de helft van 
de tijd in ten minste één Lid-
Staat gelijk aan of groter dan 
2% van het BBP (zie grafiek 
26). Bovendien lijkt er een vrij 
duidelijk verband te bestaan 
tussen de omvang van de 
conjuncturele component en de omvang van het land: kleine, open economieën, die betrekkelijk 
kwetsbaar zijn voor ontwikkelingen in het buitenland en meestal minder gediversifieerd zijn, hebben 
over het algemeen meer behoefte aan speelruimte. Andere factoren die op de omvang van de 
automatische stabilisatoren van invloed zijn, zijn de totale omvang van de collectieve sector, de 
progressiviteit in het belastingstelsel, de hoogte van de werkloosheidsuitkeringen en de gevoeligheid 
van de werkloosheid voor schommelingen van de produktie. 
In de Gemeenschap fluctueerde de cyclische component van de begrotingstekorten de afgelopen 
twintig jaar gemiddeld binnen een marge van iets minder dan ±2% van het BBP. Om tijdens 
perioden van economische neergang het feitelijke begrotingstekort in de Gemeenschap als geheel 
onder de 3% van het BBP te houden, is het derhalve absoluut noodzakelijk het structurele tekort tot 
vrijwel nul terug te brengen (ter vergelijking: in 1995 bedroeg dit naar schatting 4% van het BBP). 70 72 74 76 78 80 82 84 86 88 90 92 
* Voor elk jaar betreft het maximum (minimum) de Lid-Staat met 
het hoogste (laagste) percentage van de EUR-15. 94 
Deelname aan de EMU 
De budgettaire convergentiecriteria van het Verdrag van Maastricht bieden een effectief 
ondersteunend kader voor de inspanningen van de Lid-Staten, omdat zij een nuttige, disciplinerende 
rol vervullen ten aanzien van het corrigeren van de huidige excessieve tekort- en schuldquotes. Het 
corrigeren van deze onevenwichtigheden moet zorgen voor de mate van begrotingsdiscipline die in 
de derde fase nodig is, en moet het inflatiebestrijdingsbeleid van de toekomstige Europese Centrale 
Bank, dat essentieel is om te zorgen voor een optimale beleidscombinatie in de derde fase, 
ondersteunen. 
Het begrotingsbeleid van de Gemeenschap moet derhalve voldoen aan de convergentievoorschriften 
van het Verdrag van Maastricht, in het kader van een algemene doelstelling op middellange termijn 
van een begroting die vrijwel in evenwicht is, zoals vastgesteld in de Globale richtsnoeren voor het 
economisch beleid die de Raad in juli 1995 heeft goedgekeurd. Het in dit perspectief aan te houden 
6.03.96 
-48 
referentiepunt is een globaal evenwicht van het "structurele" begrotingssaldo, waarbij tegelijkertijd 
wordt toegestaan dat het feitelijke saldo overeenkomstig de conjunctuur rond deze waarde fluctueert. 
In dat geval is het begrotingsbeleid in staat een symmetrisch stabiliserende rol te spelen in tijden van 
economische expansie en contractie, zonder dat de weer houdbare begrotingsposities in de 
waagschaal worden gesteld. Deze schokdempende rol van het begrotingsbeleid wordt met name in de 
context van één munteenheid van belang, omdat dan daardoor kan worden bijgedragen tot het 
accommoderen van landenspecifieke economische verstoringen. 
2.3.3. Begrotingsconsolidatie en de groeivooruitzichten op korte termijn 
De regeringen zien in dat inspanningen op het gebied van de begrotingsconsolidatie op middellange 
termijn grote voordelen hebben. Om deze reden hebben alle Lid-Staten zich vastgelegd op de 
doelstelling van gezonde overheidsfinanciën. Desalniettemin aarzelen regeringen vaak bij de 
tenuitvoerlegging van voorgenomen bezuinigingsmaatregelen, omdat zij menen dat deze op korte 
termijn de economische activiteit nadelig zullen beïnvloeden en de toestand op de arbeidsmarkt doen 
verslechteren. Uiteraard is het onmiddellijke gevolg van begrotingsconsolidatie over het algemeen 
dat vraag en groei beperkt worden door de vermindering van de overheidsbestedingen of van de 
besteedbare inkomens in de particuliere sector. Het is derhalve begrijpelijk dat, gegeven de huidige 
pauze in de groei, bepaalde Lid-Staten vrezen voor een eventueel negatief effect van hun 
voorgenomen consolidatiemaatregelen op de economische groei. 
Het vraagbeperkende effect kan echter worden gecompenseerd door een aantal indirecte effecten. 
Verlaging van de begrotingstekorten maakt het voor een op stabiliteit gericht monetair beleid 
waarschijnlijk eenvoudiger een bijdrage te leveren tot een betere beleidsmix. Bovendien kan 
begrotingsconsolidatie de negatieve vraageffecten beperken via een daling van de lange rente. In 
omstandigheden waarin de financiële markten steeds meer kijken naar het in de toekomst houdbaar 
zijn van het begrotingsbeleid, dragen hoge en stijgende schuldquotes bij tot een hoge risicopremie op 
de rente. Mits de bekendgemaakte aanpassingsmaatregelen door de financiële markten 
geloofwaardig worden geacht - i.e. mits vrees omtrent toekomstige monetaire financiering van de 
staatsschuld en daarmee omtrent een stijgende inflatie wordt weggenomen -, kan 
begrotingsconsolidatie met name in landen die door een hoge schuldenlast kampen met een hoge 
risicopremie, leiden tot een aanzienlijke daling van de lange rente; dit kan vervolgens weer de 
investeringen stimuleren en de schuldendienst verlichten. Minder krappe monetaire omstandigheden 
en een lagere lange rente hebben positieve effecten op de investeringen en verzachten de gevolgen 
voor de particuliere consumptie. Dit kan zelfs op korte termijn de directe gevolgen van het 
wegnemen van de budgettaire stimulans compenseren. 
6.03.96 
49-
"Crowding-in" van investeringen wordt, zoals op dit moment ook het geval is, waarschijnlijk meer 
gestimuleerd door een hogere winstgevendheid; een geleidelijke terugkeer tot positieve 
overheidsbesparingen levert een gezonde bijdrage tot de financiering ervan. Een snelle en 
substantiële "crowding-in" van investeringen is niet alleen vanwege de toenemende toekomstige 
produktiecapaciteit van essentieel belang, maar ook voor het fixeren van verwachtingen dat inflatie 
zal uitblijven. 
Via verwachtingseffecten zal geloofwaardige budgettaire terughoudendheid ook een positief effect 
hebben op het gedrag van consumenten. Veel theoretisch en empirisch bewijsmateriaal toont aan 
dat, als bezuinigingen op de begroting een teken zijn van een permanente verlaging van de 
overheidsuitgaven en belastingen op middellange termijn, de consumenten geneigd zijn snel hierop te 
reageren door minder te sparen. 
Over het algemeen hoeft een geloofwaardig pakket van consolidatiemaatregelen derhalve geen grote 
negatieve effecten op korte termijn te hebben, mits naar behoren rekening is gehouden met een 
aantal factoren. Het consolidatieproces moet goed getimed zijn, moet niet bij stukjes en beetjes ten 
uitvoer worden gelegd en de volgorde van prioriteiten moet uitdrukkelijk zijn gericht op de 
uitgavenzijde. Naast deze basisvoorwaarden is van belang dat de begrotingsconsolidatie wordt 
gezien als onderdeel van een algemene economische aanpak, die evenwichtig en consistent is. In deze 
omstandigheden kan het hanteren van een algemene economische aanpak neerkomen op een 
fundamentele koerswijziging in het beleid (zie kader 5). 
2.3.4. Prioriteiten voor de consolidatie 
Het is duidelijk dat krachtige inspanningen voor begrotingsconsolidatie op middellange termijn 
nopen tot fundamentele hervormingen op budgettair gebied, die tot afwijzende reacties uit de politiek 
kunnen leiden. Derhalve is van cruciaal belang dat de noodzakelijke inspanningen billijk verdeeld 
worden, zodat gezorgd wordt voor de mate van maatschappelijke acceptatie die nodig is voor het 
welslagen van de aanpassing als geheel. 
Hoewel de te nemen specifieke maatregelen moeten zijn toegesneden op de situaties in de 
afzonderlijke Lid-Staten, is de voornaamste taak in vrijwel alle landen dat de begrotingsconsolidatie 
wordt bevorderd door verlaging van de structurele tekorten, zoals vastgesteld in de Globale 
richtsnoeren voor het economisch beleid uit 1995. Ofschoon de feitelijke begrotingstekorten 
vanwege de minder gunstige economische omstandigheden de omvang van de nagestreefde 
begrotingsaanpassing kunnen versluieren, zullen op middellange termijn, als de conjunctuur 
aantrekt, de resultaten van belangrijke consolidatiemaatregelen aan de dag treden. 
6.03.96 
50 
Algemeen wordt ingezien dat de voorkeur moet worden gegeven aan beheersing van de groei van de 
overheidsuitgaven. De totale belasting- en premiedruk in de Gemeenschap is al hoog, vooral in 
vergelijking met de belangrijkste partnerlanden, en belastingverhogingen zouden impliceren dat de 
verstorende effecten nog groter zouden worden. Bovendien bestaat er algemene en „krachtige 
politieke weerstand tegen hogere belastingen. Maatregelen om de stijging van de overheidsuitgaven 
te beheersen en deze uitgaven te herstructureren kunnen daarentegen vergezeld gaan van meer 
efficiëntie in de collectieve sector. Op het middellange termijn beschouwd worden hiermee 
mogelijkheden geschapen voor nieuwe en produktievere initiatieven, zoals extra middelen voor het 
bestrijden van de langdurige werkloosheid, voor verbetering van het onderwijs en voor het keren van 
de dalende trend van de overheidsinvesteringen. Ook is men beter voorbereid op problemen welke 
zich op de langere termijn zullen voordoen, zoals de vergrijzing van de bevolking die onvermijdelijk 
nog meer druk zal leggen op de reeds omvangrijke uitgaven voor de sociale zekerheid. Tenslotte zal, 
als de begrotingstekorten reeds duidelijk zijn gaan afnemen en dicht in de buurt van nul komen, een 
beperking van het aandeel van de overheidsuitgaven ruimte creëren voor een verlaging van de totale 
belastingdruk. 
Na verscheidene jaren waarin het effect van pogingen om de overheidsuitgaven te beheersen teniet 
werd gedaan door het voortdurende "sneeuwbal"-effect en de hoge en stijgende werkloosheid, 
bestaat in de meeste Lid-Staten niet of nauwelijks ruimte voor simpele en pijnloze maatregelen. De 
betrokken landen zien zich gesteld voor de ontzagwekkende taak van een ingrijpende hervorming 
van fundamentele overheidsuitgaven. De zaken die moeten worden aangepakt, zijn onder meer het 
scheppen van een gezonde basis voor de pensioenvoorzieningen, het beperken van de stijging van de 
kosten van de gezondheidszorg, het verlagen van verstorende en kostbare subsidies, het verhogen 
van de efficiëntie van sociale overdrachtsuitgaven en het verbeteren van het functioneren en de 
doelmatigheid van de openbare instellingen. 
Tenslotte zij opgemerkt dat in landen met ernstige begrotingsonevenwichtigheden een ingrijpende 
reductie van het begrotingstekort niet haalbaar lijkt zonder een zekere verhoging van de 
belastingdruk. In dit verband moet wellicht de voorkeur worden gegeven aan verhogingen van de 
indirecte belastingen, omdat de verstorende effecten daarvan geringer zijn dan van een verhoging 
van de directe belastingen. Ook kunnen Lid-Staten baat hebben bij een verbreding van de 
belastinggrondslag, een verlaging van excessief hoge marginale tarieven, een zodanige wijziging van 
de belastingstructuur dat groei en werkgelegenheid hierdoor meer gestimuleerd worden, en de 
invoering van maatregelen om de belastingadministratie te verbeteren. De Lid-Staten moeten 
bijzondere aandacht schenken aan verlaging van de werkgeversbijdragen tot de sociale zekerheid 
voor de onderste loonschalen en moeten hiervoor alternatieve financieringswijzen of sterkere 
bezuinigingen op de uitgaven vinden, zodat de algemene doelstelling van meer begrotingsdiscipline 
niet in gevaar gebracht wordt. 
6.03.96 
51 -
Kader 5: Voorbeelden van succesvolle inspanningen op het gebied van de 
begrotingsconsolidatie 
In de Gemeenschap bestaat algemene overeenstemming over de noodzaak van begrotingsconsolidatie 
en alle regeringen hebben zich vastgelegd op een beleid van begrotingsconsolidatie op middellange 
termijn. Hoewel de zonder meer positieve macro-economische effecten van geloofwaardige 
inspanningen om excessieve begrotingstekorten te reduceren worden onderschreven, vrezen veel 
beleidsmakers dat ingrijpende bezuinigingen op korte termijn negatieve gevolgen hebben op de totale 
vraag, en daarmee de groei van de produktie in gevaar brengen en de werkloosheid vergroten. 
Recent economisch onderzoek en historische gegevens wijzen uit dat deze zorg niet altijd terecht is, 
met name niet in landen met excessief hoge begrotingstekorten. De ervaring van een aantal Lid-Staten 
in de jaren tachtig wijst erop dat omvangrijke bezuinigingen op de begroting hand in hand kunnen gaan 
met hoge groei en het scheppen van veel werkgelegenheid. Het Deense programma voor 
begrotingsaanpassing uit 1983 en het Ierse tekortreductieprogramma uit 1987 kunnen dienen ter 
illustratie. Tegen de achtergrond van een tegenzittende economische ontwikkeling hebben beide landen 
zeer vergaande maatregelen ten uitvoer gelegd, die uiterst succesvol zijn gebleken in de strijd tegen 
voortdurend verslechterende begrotingsposîties en waarbij de economische ontwikkeling op korte 
termijn aanmerkelijk verbeterd is. 
In de jaren 1982-1986 heeft Denemarken 
een begrotingstekort van 9,1% van het 
BBP kunnen ombuigen in een overschot 
van 3,4% van het BBP, dat wil zeggen 
een verbetering van 12,5% van het BBP. 
De geloofwaardigheid van deze 
koerswijziging in het beleid kwam tot 
uitdrukking in een halvering van de lange 
rente en een duidelijke daling van de 
inflatie. De begrotingsaanpassing heeft de 
economie niet in een recessie gestort, 
maar ging juist vergezeld van een 
krachtige economische expansie, in 
weerwil van een aanvankelijk ongunstig 
internationaal klimaat. Over de periode als 
geheel is het reële BBP met gemiddeld 31/z 
procent per jaar gegroeid, bijna het 
dubbele van het gemiddelde van de 
Gemeenschap. Stuwende kracht achter de 
groei was vooral de ruimte die voor de 
particuliere bestedingen, geschapen werd: 
de particuliere consumptie en in het 
bijzonder de investeringen namen sterk 
toe. Door de hoge groei van de 
economische activiteit daalde de 
werkloosheid van 8,9% in 1982 tot 5,4% 
in 1986. Aan deze periode van welvaart 
kwam in de tweede helft van de jaren 
tachtig plotseling een einde. 
Oververhitting en hoge loonstijgingen, die 
het gevolg waren van een gespannen 
arbeidsmarkt, leidden tot een verkrapping 
van het monetaire beleid en een terugval 
in de verwachtingen. Dit veroorzaakte 
weer een langdurige periode van lage 
groei, verslechterende overheidsfinanciën 
en stijgende werkloosheid. Denemarken 
Begrotingssaldo ('/. van het 
BBP) 
Primair saldo (V. van het BBP) 
Overheidschuld (V. van het 
BBP) 
BBP (rreële groei per jaar in 
'/..) 
Binnenlandse vraag (reële 
groe per jaar in % ) 
-waarvan investeringen (groei 
per jaar in '/•) 
Lange rente ('/.)) 
Inflatie (Vf per jaar) 
Werkgelegenheid (groei per 
jaar in V.) 
Werkloosheid (V.) 1982 
-9.1 
-3.1 
63.9 
3.0 
35 
7 1 
20.5 
102 
0.2 
8.9 1983 
-7.2 
0.9 
734 
2.5 
1.4 
1.9 
14.4 
68 
0.7 
9.0 1984 
-4 1 
5.5 
75.1 
4.4 
5.1 
12.9 
14.0 
64 
2.9 
8.5 1985 
-2.0 
78 
72.0 
4.3 
54 
12.6 
11.6 
4.3 
26 
7.1 1986 
3.4 
12.2 
63.7 
36 
6.1 
17.1 
10.6 
29 
43 
5.4 
85 Denemarken 
overheidsschuld (als % van het BBP) 
-2 -101 2345678 
voor de conjuctuur gecorrigeerd begrotingstekort (als % van het BB 
6.03.96 
52 
IERLAND 
Begrotingssaldo (% van het 
BBP) 
Primair saldo (% van het BBP) 
Overheidschuld (% van het 
BBP) 
BBP (reële groei per jaar in %) 
Binnenlandse vraag (reële 
groe per jaar In %) 
- waarvan investeringen 
(groei per jaar in %) 
Lange rente (%)) 
Inflatie (% per jaar) 
Werkgelegenheid (groei per 
jaar In %) 
Werkloosheid (%) 1986 
-106 
-1.4 
114.9 
0.3 
2 1 
0.0 
11 1 
3.7 
0.2 
16.8 1987 
-85 
08 
116.0 
47 
0 3 
-2.3 
11.3 
24 
08 
166 1988 
-4 4 
4 2 
111.6 
43 
1.3 
-1.6 
9.4 
4.0 
00 
16.1 1989 
-1.8 
6.0 
101 7 
6 1 
76 
13.8 
89 
4.0 
-0 2 
14.7 1990 
-2.3 
5.5 
96.5 
7.8 
57 
11.1 
101 
2.0 
4.2 
13.4 
Ierland 
overheidsschuld (als % van het BBP) 
120 
115 ^liifiaiiii 
110 mm In Ierland leidde het plan voor 
begrotingsaanpassing uit 1987 ertoe dat het 
vorderingentekort van de totale overheid van 
101/2 procent van het BBP in 1987 duidelijk 
daalde tot 1,8 procent van het BBP in 1989; dit 
zorgde in dezelfde periode voor een sterke 
afname, met 1 5 procentpunt, van de verhouding 
tussen staatsschuld en BBP. De 
begrotingsconsolidatie heeft geen belemmering 
gevormd voor hoge economische groei; de groei 
van het reële BBP nam toe van vrijwel nul in 
1986 tot 6% in 1989. De verbetering van het 
concurrentievermogen en de positieve 
ontwikkelingen in het buitenland bleken 
belangrijke redenen voor de duidelijke omslag in 
zowel de produktie als de 
begrotingsontwikkeling, maar ook de 
binnenlandse economie reageerde gunstig op de 
beleidswijziging: de fase van een sterk 
achterblijvende binnenlandse vraag ging over in 
een fase waarin de investeringen en de 
consumptie aanzienlijk aantrokken. Voorts 
daalde de werkloosheid, zij het minder snel, van 
16,6% in 1987 tot 14,7% in 1989. Een 
essentieel aspect van de Ierse aanpak was dat 
de begrotingsconsolidatie gecombineerd werd 
met een akkoord met de sociale partners over 
een alomvattend aanpassingsplan, waarvan het 
vasthouden aan loonmatiging een cruciaal 
element was. In tegenstelling tot het geval van 
Denemarken hield de sterke groei van de 
produktie ook in de daarop volgende periode aan 
en is de schuldquote van de overheid blijven 
afnemen, ondanks een zekere vertraging van de 
begrotingsconsolidatie. 
Het welslagen van de inspanningen voor begrotingsconsolidatie in Denemarken en Ierland contrasteert 
met de ervaringen in vele andere landen. Een aantal belangrijke aspecten onderscheidt de Deense en de 
Ierse ervaringen van de minder succesvolle landen. 
In Denemarken en Ierland vormden bezuinigingen op de begroting onderdeel van een 
geloofwaardige koerswijziging in het economisch beleid. De koerswijziging impliceerde dat stabiele 
wisselkoersen en een lage inflatie, ondersteund door begrotingsconsolidatie en een daarbij 
passende loonontwikkeling, weer een vaste beleidsdoelstelling werden. Ook andere factoren 
speelden een rol (verbetering van de concurrentiepositie, liberalisering van het kapitaalverkeer), 
maar zonder twijfel hebben de positieve verwachtingseffecten van de beleidswijziging mogelijk 
gemaakt dat de economie profiteerde van de voordelen van deze ontwikkelingen. 
Hoewel de directe gevolgen van een geringere groei van de overheidsuitgaven uiteraard negatief 
waren, zijn belangrijke indirecte effecten, die verband houden met verbeterde verwachtingen, 
opgetreden - in de vorm een substantiële daling van de lange rente en de opleving van het 
vertrouwen bij de particuliere sector. 
Het verschil tussen Denemarken en Ierland en de minder succesvolle pogingen tot bezuinigingen 
elders is niet slechts een zaak van de omvang van de nagestreefde aanpassing, maar ook van 
positieve effecten op het vertrouwen bij de particuliere sector, die kunnen worden toegeschreven 
aan een geloofwaardig beleid om op middellange termijn vast te houden aan de 
begrotingsaanpassing. Hoewel de belastingdruk enigszins is gestegen, werd het grootste deel van 
de aanpassing gerealiseerd door beheersing van de groei van de overheidsuitgaven; dit zorgde voor 
positieve verwachtingen omtrent een aanhoudende daling van het aandeel van de overheid in de 
economie. 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 
voor de conjunctuur gecorrigeerd begrotingstekort (als % van het BBP) 
6.03.96 
(4 
53 
2.4. Loonontwikkelingen 
2.4.1. Passende loonontwikkelingen 
Terwijl het monetaire beleid wordt bepaald door steeds onafhankelijker centrale banken en het 
begrotingsbeleid door autonome regeringen wordt vastgesteld, is de ontwikkeling van de lonen over 
het algemeen het resultaat van onderhandelingen tussen sociale partners. Toch zijn 
loonontwikkelingen een hoofdbestanddeel van macro-economische en structurele 
beleidsmaatregelen. De macro-economische loonsom (met inbegrip van alle sociale-
zekerheidsuitkeringen) vertegenwoordigt een waarde van circa 50% van het BBP van de 
Gemeenschap, en is in grote lijnen gelijk aan het aandeel van de totale overheidsuitgaven in de 
economie. Bijgevolg heeft de ontwikkeling van de totale lonen en van de loondifferentiatie 
verstrekkende gevolgen voor de inflatie, de groei, de werkgelegenheid en de 
werkgelegenheidsintensiteit van de groei. Gezien de economische betekenis ervan is het 
gerechtvaardigd dat beleidsmakers, met volledige inachtneming van de autonomie van de sociale 
partners op dit gebied, de loonontwikkelingen nauwlettend in het oog houden en de trend zetten door 
passende loonovereenkomsten in de overheidssector te sluiten. 
Ten einde de aanvaardbaarheid van loonontwikkelingen gemakkelijker te kunnen beoordelen is op 
communautair niveau een aantal globale indicaties ontwikkeld in het kader van het toezicht op de 
economische resultaten en het economisch beleid. Op macro-economisch niveau zijn twee 
vraagstukken van bijzonder groot gewicht. Ten eerste is het van cruciaal belang dat het verwachte 
inflatiecijfer dat in de loonovereenkomsten is verwerkt zo veel mogelijk overeenkomt met de 
doelstelling inzake prijsstabiliteit van de centrale bank. Indien dit het geval is oefenen de feitelijke 
loonontwikkelingen geen al te grote druk uit op het monetair beleid. En vice versa, indien de lonen 
stijgen op een wijze die inconsistent is met het bereiken en/of handhaven van een lage inflatie, 
ontstaat er een conflict met betrekking tot de prijsstabiliteit van het soort dat zich in het begin van de 
jaren negentig voordeed. 
Ten tweede is het, wat de reële lonen betreft, belangrijk dat de ontwikkeling ervan op macro-
economisch niveau de noodzaak om de winstgevendheid van investeringen te behouden en zo nodig 
te verbeteren in aanmerking neemt. Hiertoe heeft de Commissie in haar Witboek van 1993 een 
vuistregel voorgesteld: in de komende paar jaar zouden de reële lonen met circa 1 procentpunt 
minder moeten stijgen dan de totale arbeidsproduktiviteit. De deugdelijkheid van deze regel wordt nu 
in brede kring ingezien. Zij maakte deel uit van de globale richtsnoeren van de Raad van 1994 en de 
conclusies van de Europese Raad van Essen. Deze regel berust zowel op ervaringen uit het verleden 
als op het besef van het belang van een grotere winstgevendheid van investeringen voor de 
doelstellingen van de Gemeenschap op middellange termijn, namelijk om een sterke expansie van de 
produktiecapaciteit en werkgelegenheidscheppende groei te stimuleren. In de periode 1982-1989, 
toen de winstgevendheid van investeringen zich gestaag herstelde, stegen de reële lonen gemiddeld 
1 procentpunt per jaar minder dan de produktiviteitsgroei. Deze uitgesproken verbetering van de 
winstgevendheid droeg bij tot een snelle expansie van investeringen, met name in uitrusting, en tot 
een toename van de feitelijke en de potentiële groei in de tweede helft van de jaren tachtig. 
6.03.96 
-54 
De inachtneming van deze regel, in combinatie met werkgelegenheidsgroei, maakt eveneens een 
toereikende stijging van de consumptie en van de totale vraag mogelijk, welke noodzakelijk is voor 
investeringen en voor het bevorderen van een passend evenwicht tussen breedte- en diepte-
investeringen. Verder zullen gematigde loonontwikkelingen in positieve zin bijdragen tot het 
internationale kosten-concurrentievermogen van de economie en de vestigingsbesluiten van 
ondernemingen gunstig beïnvloeden. 
In dit verband zij opgemerkt dat de winstgevendheid in de Gemeenschap gemiddeld reeds het niveau 
van de jaren zestig overschrijdt. Dit is evenwel noodzakelijk als compensatie voor de in vergelijking 
hogere kapitaalcoëfficiënt. In de komende paar jaar zou de winstgevendheid het niveau kunnen 
benaderen dat werd bereikt tijdens de periode van vrijwel volledige werkgelegenheid. Maar in het 
licht van de enorme kapitaalbehoefte en ten einde het relatief hogere niveau van de reële rente (in 
vergelijking met de niveaus van de jaren zestig) te compenseren, is een verdere verbetering van de 
winstgevendheid vereist. Aangezien de gemiddelde arbeidsproduktiviteit wordt verhoogd door het 
gebruik van een grotere hoeveelheid kapitaal, zal de levensstandaard van werknemers op 
middellange termijn positief worden beïnvloed. 
Uiteraard is een voldoende mate van loondifferentiatie eveneens van groot belang voor de toename 
van de werkgelegenheid. Beleidsmaatregelen dienen evenwel gericht te zijn op een verlaging van de 
totale loonkosten in het laagste segment van de loonschaal zonder het beschikbare inkomen van 
laagbetaalden aan te tasten. In het licht van het streven naar een hoger werkgelegenheidsniveau 
dienen loonafspraken te voorzien in een passende differentiatie ten aanzien van kwalificaties evenals 
wat betreft geografische gebieden, sectoren en bedrijven. De marktkrachten bevorderen een 
dergelijke ontwikkeling. Maar de interactie tussen de belasting- en de sociale-uitkeringsstelsels in 
veel landen creëert een impliciete ondergrens van de lonen waardoor een aanzienlijke neerwaartse 
aanpassing van de lonen ten opzichte van de produktiviteit wordt verhinderd. Een ruimere 
differentiatie in het onderste segment van de loonschaal zou de werkgelegenheidsintensiteit van de 
groei weliswaar vergroten doch de mogelijkheden voor een dergelijke ingreep worden beperkt door 
de sociaal-politieke eis om de fundamenten van het Europese sociale model te ontzien. Hoe nauwer 
het verband is tussen het loon en het produktiviteitsniveau van een specifieke arbeidsplaats, des te 
meer activiteiten met een lagere dan gemiddelde produktiviteit zouden in het produktieproces kunnen 
worden (her)ingevoerd. Hierdoor zouden activiteiten met een lage produktiviteit winstgevend worden 
die vroeger ofwel uit de officiële markt werden geprijsd ofwel werden "verplaatst" naar buitenlandse 
ondernemingen met lage lonen. Evenzo zou hierdoor de vervanging van arbeidskrachten door 
kapitaalinvesteringen worden beperkt. 
6.03.96 
55-
Een dergelijke neerwaartse verruiming kan op twee manieren worden bereikt. Door de vrije werking 
van de markt kunnen de lonen van laaggeschoolde werknemers aanzienlijk worden verlaagd, zoals in 
de VS is gebeurd. Indien deze optie tot het uiterste wordt doorgevoerd kan zij ernstige economische 
en sociale consequenties hebben ("working poor syndrome"). Er zijn evenwel mogelijkheden om 
enige verruiming tot stand te brengen via een hervorming van het Europese sociale model. De bruto 
arbeidskosten kunnen worden verlaagd door de sociale premies van de werkgevers te verlagen of 
door de lonen en belastingen op lage inkomens tegelijkertijd te verlagen zonder het netto-inkomen 
aan te tasten. De eerste benadering wordt thans in een aantal Lid-Staten gevolgd (waaronder 
Frankrijk, België, Nederland, Ierland en het VK). Hoewel op nationaal niveau van positieve 
resultaten sprake is, lijkt de omvang hiervan nog ontoereikend te zijn om een merkbare 
macro-economische invloed op communautair niveau waar te nemen. Om de negatieve gevolgen 
voor de begroting te neutraliseren en schadelijke economische bijwerkingen te voorkomen dienen 
dergelijke maatregelen zorgvuldig te worden vastgesteld en te worden gericht op het lage segment 
van de loonschaal. 
De noodzaak van voldoende loonflexibiliteit heeft ook belangrijke regionale aspecten. In de 
Gemeenschap is de ontwikkeling van intensieve interregionale handelsbetrekkingen gepaard gegaan 
met een verldeining van de regionale verschillen in loon- en produktiviteitswveöw.s\ Niettemin 
bestaan er tussen de Lid-Staten en de regio's nog steeds grote verschillen wat het niveau van de 
totale beloning per werknemer betreft, en loopt ook de totale arbeidsproduktiviteit in ongeveer 
dezelfde mate uiteen. Willen de regio's van de Gemeenschap met een ontwikkelingsachterstand hun 
concurrentievoordeel ten aanzien van lonen en niet-loonkosten van arbeid volledig benutten, dan is 
het van fundamenteel belang dat reële loonstijgingen in overeenstemming blijven met veranderingen 
van de produktiviteit. Dit zou deze regio's in staat moeten stellen een relatief dynamischer 
ontwikkeling van de groei, de produktiviteit en de werkgelegenheid tot stand te brengen en zou 
uiteindelijk relatief sterkere stijgingen van de reële lonen mogelijk maken, en het inhaalproces 
bevorderen. 
In de reeks lonen - winstgevendheid - investeringen - werkgelegenheid is er ook een rol weggelegd 
voor lonen met een grotere flexibele en winstgerelateerde component. Een dergelijke flexibiliteit is 
vooral wenselijk op bedrijfstak-/bedrijfsniveau, zodat adequaat kan worden gereageerd op sector-
fàedrijfsspecifieke veranderingen van de economische situatie. De ervaring heeft immers geleerd dat 
bij het ontbreken van een dergelijke flexibiliteit, de aanpassing aan negatieve schokken geschiedt via 
een onevenredig verlies van arbeidsplaatsen. 
Deze overwegingen, die de noodzaak van een gematigd loonbeleid benadrukken, zijn des te 
relevanter gezien de voortdurende verdieping van de Europese economische integratie. Als gevolg 
6.03.96 
56 
van de volledig liberalisering van het kapitaalverkeer worden de investeringen gedaan in de 
geografische gebieden waar het verwachte rendement het hoogst is. Hoewel dit rendement wordt 
bepaald door een aantal structurele en micro-economische factoren vormen loonontwikkelingen een 
belangrijk element. In de EMU, met één monetair en wisselkoersbeleid en een over het algemeen 
beperkte vrijheid van het begrotingsbeleid, zal de rol van lonen als instrument om op veranderde 
economische omstandigheden te reageren, aan belang winnen. Hierdoor is het van groot gewicht dat 
de sociale partners bij loononderhandelingen de noodzakelijke flexibiliteit aan de dag leggen. Al deze 
vraagstukken vormen belangrijke onderwerpen voor de dialoog tussen de sociale partners. 
2.4.2. Loonaanpassingen in de EG sinds 1980 
Grafiek 27 
Nominale lonen en inflatie -EUR 
% mutatie per jaar 
16 
N ' "" " "" TOêfMof vm cfê pâftîcttlfêfe * 
„ «„„„. JCPJSS^FPPJC'C In de afgelopen 15 jaar heeft de 
ontwikkeling van de nominale lonen 
in de Gemeenschap over het 
algemeen niet alleen het 
opmerkelijke deflatieproces gevolgd, 
doch ook vergemakkelijkt. Zoals uit 
grafiek 27 blijkt droegen 
omvangrijke loonaanpassingen in 
sterke mate bij tot de opvallende 
daling van de inflatie die in de 
langdurige groeifase van de jaren 
tachtig werd bereikt. De stijging van 
de nominale arbeidskosten per 
eenheid vertraagde sterk vanaf het 
begin van het decennium en liep nog sneller terug dan de inflatie. Het succes bij de aanpassing van 
de loonontwikkelingen in de periode 1980-1989 was in de eerste jaren des te spectaculairder omdat 
het werd behaald tegen een ongunstige achtergrond van sterk stijgende invoerprijzen. 
Pas tegen het eind van de jaren tachtig kwam de veelbelovende ontwikkeling van gematigde 
loonstijgingen tot stilstand en werd de loonontwikkeling duidelijk onverenigbaar met de 
stabiliteitsdoelstelling van de monetaire autoriteiten in de periode 1990-1992. De door het beleid 
veroorzaakte oververhitting van de communautaire economie in 1988-1989 leidde tot een 
uitgesproken toename van de inflatie en de inflatie verwachtingen. De loonontwikkelingen reageerden 
hierop, zij het met een zekere vertraging: de nominale lonen namen in 1990 met 7,4% toe tegen 
5,4% in 1987. In het licht van deze ontwikkelingen werd vanaf eind 1988 een stringenter monetair 
beleid gevoerd, en in 1991-1992 een zeer strak beleid. Het stabiliteitsconflict werd nog verscherpt 
door de hoogconjunctuur in West-Duitsland als gevolg van de eenwording, die knelpunten op de 
arbeidsmarkt veroorzaakte en sterke loonstijgingen met zich bracht. Na 1993 verbeterde de 
loonontwikkeling over het algemeen aanmerkelijk. De nominale loonstijgingen vertraagden 
aanzienlijk en droegen bij tot de hervatting van de tendens in de richting van prijsstabiliteit in de 
Gemeenschap. 
6.03.96 
57-
Grafiek 28 
Reële lonen en arbeidsproduktiviteit 
% mutaties per jaar EUR 
3 
2 
1 
0 
-1 
1 
0 
-1 
-2 
-3 -&fbÉ*d_^oöük*iVf 
i^^^^^iii^iii^si? 
80 81 82 83 
% mutaties per jaar 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 
_l _ _ i i . t L 
80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 De macro-economische 
ontwikkeling van de reële 
lonen op lange termijn ten 
opzichte van de 
arbeidsproduktiviteit en de 
winstgevendheid van 
investeringen vertoont een 
zelfde patroon als de 
nominale indicatoren. In de 
jaren tachtig bleven de 
stijgingen van de reële lonen, 
hoewel zij positief bleven, 
duidelijk ten achter bij de 
groei van de 
arbeidsproduktiviteit, 
hetgeen resulteerde in een aanzienlijke daling van de reële arbeidskosten per eenheid. Deze 
opmerkelijke loonontwikkeling vormt één van de belangrijkste stimulansen van de stijgende 
winstgevendheid van de investeringen die van een laag punt in 1980 (circa 65% van het gemiddelde 
van de periode 1961-1973) geleidelijk opliep tot 90% in 1989 (zie grafiek 6 in hoofdstuk 1). Deze 
verbetering werd tijdens de laagconjunctuur van het begin van de jaren negentig onderbroken toen de 
reële lonen met een zeker tijdsverschil op de conjuncturele vertraging van de groei van de 
arbeidsproduktiviteit reageerden. Desondanks was de verslechtering, dank zij de grotere 
gevoeligheid van de werkgelegenheid voor economische ontwikkelingen, duidelijk minder ernstig dan 
tijdens voorgaande recessies. Vermeldenswaardig zijn in dit verband de ontwikkelingen in 1992, 
toen de groei van de arbeidsproduktiviteit de ontwikkeling op lange termijn te boven ging als gevolg 
van de grote uitstoot van arbeidskrachten. De aldus verkregen produktiviteitswinst dient niet te 
worden toegeschreven aan degenen die hun baan hebben behouden. Over de afgelopen twee jaar 
stemden de loonontwikkelingen opnieuw in grote lijnen overeen met de aanbeveling van de Raad in 
de globale richtsnoeren inzake het economisch beleid. De snelle groei van de produktie en de 
gevolgen van de herstructureringsmaatregelen hebben ertoe geleid dat de arbeidsproduktiviteit 
sneller stijgt dan de reële lonen, zij het dat het stijgingstempo van de lonen toeneemt. Dit heeft de 
basis gelegd voor een nieuw herstel van de winstgevendheid van investeringen vanaf 1994. 
Wat de grotere flexibiliteit van de arbeidsmarkt ten opzichte van de werkloosheid betreft suggereert 
de ervaring die in de praktijk is opgedaan dat de loonflexibiliteit in de eerste helft van de jaren 
tachtig in de Gemeenschap terugliep, maar vervolgens stabiliseerde. Wat de loondifferentiatie betreft 
is er geen duidelijk beeld voor de Gemeenschap als geheel. Terwijl er in Frankrijk en de VK in de 
jaren tachtig een duidelijke tendens in de richting van een grotere loondifferentiatie viel waar te 
nemen, bleven de verschillen in Italië vrijwel ongewijzigd en namen zij in Duitsland zelfs enigszins 
af5. 
Gebaseerd op cijfers in "The OECD jobs study, Implementing the strategy", 1995, biz. 14 
6.03.96 
58 -
2.4.3. Verwachte loonontwikkelingen 
Na een lichte stijging in het afgelopen jaar ten opzichte van het lage niveau in 1994 wordt, 
overeenkomstig de vooruitzichten van de Commissie van november 1995, verwacht dat de nominale 
lonen dit jaar en volgend jaar in de Gemeenschap gemiddeld met circa 3%% zullen stijgen. De reële 
lonen kunnen tot 1% omhoog gaan na 2 jaar vrijwel stabiel te zijn gebleven, terwijl verwacht wordt 
dat de arbeidsproduktiviteit haar groei op de lange termijn van circa 2% zal hervatten. Deze recente 
en verwachte ontwikkelingen duiden erop dat vanuit macro-economisch perspectief de 
loonontwikkeling in de Gemeenschap over het geheel genomen aanvaardbaar is en in positieve zin 
zal bijdragen tot de totstandbrenging en handhaving van prijsstabiliteit, een sterke, 
werkgelegenheidsscheppende groei en de verbetering van de concurrentiepositie van de 
Gemeenschap op internationaal niveau. Uitgaande van een produktiviteitsgroei op de lange termijn 
van 2% per jaar gemiddeld in de Gemeenschap geven de globale richtsnoeren aan dat een toename 
van de nominale beloning van werknemers per hoofd in de orde van 3lA% gemiddeld in de 
Gemeenschap als verenigbaar kan worden beschouwd met de tussenliggende prijsinflatiedoelstelling 
van 2 à 3% als een stap in de richting van stabiliteit, met de noodzaak van een voortdurende 
verbetering van de winstgevendheid van investeringen en met de noodzaak om een toereikende 
toename van de binnenlandse vraag te bewerkstelligen. 
Hoewel de loonontwikkelingen in de meeste Lid-Staten overeenstemmen met de doelstellingen inzake 
prijsstabiliteit en een verder herstel van de winstgevendheid van de investeringen, kunnen een aantal 
belangrijke, voor bepaalde landen specifieke, tendensen worden onderscheiden. In sommige landen 
waar de inflatie reeds laag is, hebben de relatief geringe vraag en, wat belangrijker is, het verlies aan 
concurrentievermogen als gevolg van de appreciatie van de nationale munt, beperkingen opgelegd 
aan de mate waarin loon- en arbeidskosten per eenheid in de prijzen kunnen doorwerken. Dit geldt 
met name voor Duitsland waar de relatief hoge lonen die begin vorig jaar waren overeengekomen en 
de krachtige appreciatie van de effectieve wisselkoers van de DM tot een aanzienlijke inkrimping 
van de winstmarges in de exportsectoren leidde. Loonontwikkelingen kunnen zich uiteraard niet 
onmiddellijk aanpassen aan veranderende wisselkoersen en bij een duidelijk te ver doorschieten van 
de wisselkoers is een door de markt teweeggebrachte correctie van de wisselkoers zeker de meest 
wenselijke optie. Toch is het, om de concurrentiepositie van het land alsmede zijn aantrekkelijkheid 
voor investeringen van de particuliere sector te bewaren, van wezenlijk belang dat in Duitsland, 
maar ook in sommige andere landen, loonafspraken in de hand worden gehouden terwijl 
tegelijkertijd maatregelen ten uitvoer worden gelegd om de produktiviteit en de werkgelegenheid te 
vergroten. Dergelijke voorstellen worden in sommige landen thans door de sociale partners 
besproken, soms in overleg met de overheid. 
Daarentegen bleek in sommige landen waarvan de munt een depreciatie heeft ondergaan, zoals 
Spanje en Italië, het feitelijke inflatiepercentage hoger te zijn dan het nagestreefde percentage 
6.03.96 
59-
waarvan bij de loonafspraken in het afgelopen jaar was uitgegaan. Dit resulteerde in een daling van 
de reële lonen voor het tweede achtereenvolgende jaar. Volgens de vooruitzichten kunnen de 
nominale loonstijgingen enigszins toenemen tot 41/2 à 5%. In beide landen is het bijzonder belangrijk 
dat de werknemers niet proberen de koopkrachtverliezen van de voorgaande jaren in te halen via 
hogere looneisen, omdat dit een loonprijsspiraal in de hand zou kunnen werken. Daarentegen zou 
een aanhoudend adequaat loonbeleid in combinatie met een geloofwaardige begrotingsdiscipline een 
appreciatie van deze munten teweeg kunnen brengen, en daarbij de (ingevoerde) inflatoire druk 
kunnen verminderen. Een dergelijke ontwikkeling lijkt zich in Spanje en Italië voor te doen; een 
vergelijkbare "beleidsmix" werd in Zweden afgelopen jaar met succes toegepast. In het 
laatstgenoemde land lijken de verwachte loonafspraken voor dit jaar een uitgesproken toename van 
de stijging van de nominale lonen in te houden, welke in strijd dreigt te zijn met de doelstelling 
inzake stabiliteit en die, in combinatie met de aanzienlijke appreciatie van de kroon, de 
concurrentiepositie ten opzichte van het buitenland in gevaar zou kunnen brengen. Tenslotte is in 
een aantal andere Lid-Staten, zoals Griekenland, het deflatieproces nog verre van voltooid. 
2.5. Structureel beleid 
2.5.1. Een vitale aanvulling op de macro-economische beleidsmix 
De doelstelling van het tot stand brengen van de gewenste macro-economische beleidscombinatie, 
zoals in de twee voorgaande hoofdstukken beschreven, is in wezen tweeledig: ten eerste de huidige 
pauze in het herstel te boven te komen en ten tweede de economie van de Gemeenschap weer te laten 
terugkeren naar op pad van krachtige groei op de middellange termijn. Wat de laatstgenoemde 
doelstelling betreft, vormt het macro-economische beleid het essentiële kader waarbinnen een 
dergelijk sterk, traditioneel groeiproces zich, steunend op investeringen die capaciteit en 
werkgelegenheid creëren, kan ontwikkelen. Dit is noodzakelijk om te zorgen voor een aanzienlijke 
stijging van zowel de feitelijke als de potentiële groei in de Gemeenschap. Ervan uitgaande dat een 
trendmatige produktiviteitsgroei van rond de 2% blijft gehandhaafd, zou dit een sterk 
werkgelegenheidscheppend effect hebben. Wil men er echter voor zorgen dat een dergelijk 
groeiproces duurzaam is en aldus het scheppen van veel werkgelegenheid mogelijk maakt, dan moet 
het macro-economische beleid vergezeld gaan van en ondersteund worden door structurele 
maatregelen op de markten voor goederen en diensten en op het gebied van de hervorming van de 
arbeidsmarkt. 
Structureel beleid is in hoofdzaak om drie redenen van fundamenteel belang voor het welslagen van 
de communautaire strategie voor groei en ontwikkeling. Ten eerste worden door structureel beleid de 
voorwaarden geschapen voor een snellere economische expansie zonder dat zich daarbij vroegtijdig 
inflatoire druk voordoet. Ten tweede dragen structurele maatregelen bij tot het versterken van de 
endogene groeifactoren, omdat de efficiëntie en het algemene concurrentievermogen van de 
economie verbeterd worden. Ten derde spelen structurele maatregelen een belangrijke rol in de 
verhoging van de werkgelegenheidsintensiteit van de groei en de vermindering van de structurele 
6.03.96 
-60-
werkloosheid. Tenslotte moet bij structureel beleid ook rekening worden gehouden met de noodzaak 
een gezond milieu in stand te houden. 
(i) Zorgen voor een proces van macro-economische groei zonder spanningen — Goed 
functionerende produkt- en dienstenmarkten dragen bij tot een hogere groei en meer 
werkgelegenheid, omdat de relatieve prijzen zich snel aan de veranderende economische 
omstandigheden kunnen aanpassen. Daarenboven houdt het economische belang van 
maatregelen ter verhoging van de flexibiliteit van de arbeidsmarkt verband met de bijdrage 
hiervan aan het voorkomen van knelpunten op de arbeidsmarkt en het weer opleven van de 
looninflatie, naarmate de werkloosheid daalt. Deze maatregelen als zodanig zijn van 
cruciaal belang om bij te dragen tot een verlaging van de NAIRU. Maatregelen die zijn 
bedoeld ter verbetering van de transparantie van de arbeidsmarkten, ter vergroting van de 
flexibiliteit op het gebied van de beroeps- en geografische mobiliteit, of voor de omscholing 
van doelgroepen die door uitsluiting of industriële herstructurering zijn getroffen, 
vergemakkelijken immers het opnieuw absorberen van werklozen, wanneer de vraag naar 
arbeid zich herstelt. Op deze gebieden zijn op nationaal niveau al enkele maatregelen 
genomen, die worden gesteund door communautaire programma's in de context van de 
Structuurfondsen. Deze maatregelen op zich leiden echter niet tot het scheppen van nieuwe 
banen. 
(ii) De endogene groeifactoren van de Gemeenschap versterken — Specifieke maatregelen die 
erop gericht zijn het concurrentievermogen en de innovatie te bevorderen, ondersteunen een 
sterke produktiviteitsverbetering en bevorderen daarmee ook de levensstandaard en de 
welvaart. Beleid waarmee wordt beoogd het potentieel van de interne markt ten volle te 
benutten, de concurrentie te versterken, investeringen in nieuwe technologieën te 
bevorderen, de totstandbrenging van transeuropese infrastructuurnetwerken te versnellen, 
het MKB te stimuleren, de kwaliteit van het menselijk kapitaal te vergroten en de 
investeringen in zwakkere regio's te bevorderen, heeft namelijk als gemeenschappelijke 
doelstelling de versterking van de endogene groeifactoren in de economie van de 
Gemeenschap door middel van een algemene produktiviteitsstijging, te versterken. Als 
geheel genomen kunnen deze maatregelen volgens de nieuwe groeitheorieën leiden tot een 
versnelling van de groei in de Gemeenschap door verhoging van de algemene produktiviteit 
van haar economische structuur. 
Het «efto-effect op de werkgelegenheid van deze maatregelen zal in laatste instantie 
afhankelijk zijn van de soepelheid van de inter-sectorale herverdeling van de 
produktiviteitstoename en ontwikkelingen op het gebied van de vraag naar arbeid (zie kader 
6). Voor een efficiënte werking van dit proces moeten de relatieve prijsaanpassingen flexibel 
kunnen verlopen, moeten de sectorale veranderingen die dit proces met zich meebrengt, in 
ruime mate economisch en sociaal aanvaardbaar zijn en moet tenslotte de groei hoog genoeg 
zijn om te zorgen voor een positief netto-resultaat op het gebied van 
werkgelegenheidsschepping in alle sectoren. Om vruchten af te werpen in de vorm van een 
603.96 
Kader 6; produktiviteit en de groei v&n de werkgelegenheid 
Zoals wordt benadrukt in het Witboek over "groei, concurrentievermogen en werkgele g enheid* 
en door de sociale partners, zijn initiatieven ter stimulering van de produktiviteitsgroei en het per 
saldo scheppen van arbeidsplaatsen niet met elkaar in strijd, mits de welvaart die wordt 
geschapen door sectoren met een hoge produktivïteitsstijging op adequate wijze binnen de 
economie wordt herverdeeld, zodat in sectoren met een lage prüduktiviteïtstöenarne nieuwe 
arbeidsplaatsen kunnen worden gecreëerd. Een belangrijk middel voor de herverdeling van 
produktiviteilsverbeteringen is verlaging van de relatieve prijzen ïn sectoren met een hogere 
produktivïteitstoename, verhoging van de koopkracht voor alle consumenten, en derhalve van de 
vraag naar produkten en diensten in het algemeen en met name '^ arbeidsintensieve sectoren 
met een lage produktiviteitstoename en stijgende relatieve prijzen- Zoals blijkt uit onderstaande 
tabel, heeft een dergelijk mechanisme in de jaren z&ètiQ en in de jaren 1986-1990 in de 
Gemeenschap goed gewerkt. 
Werkgelegenheid, produktiviteit en relatieve prijzen in de belangrijkste sectoren 
(EUR5, in %perjaar)a 
Indicator 
Toegevoegde 
waarde 
Werkgelegenheid 
Produktiviteit 
Relatieve prijzen Periode 
1961-73 
1974-85 
1986-90 
1961-73 
1974-85 
1986-90 
1961-73 
1974-85 
1986-90 
1961-73 
1974-85 
1986-90 Totaal 
4.9 
2.1 
3.1 
0.3 
0.2 
1.0 
4.6 
1.9 
2.1 
--Landbouw 
1.8 
1.7 
1.7 
-4.6 
-2.9 
-3.1 
6.5 
4.7 
4.9 
-0.4 
-2.5 
-2.0 Industrie 
5.5 
1.0 
2.4 
0.5 
-1.4 
0.3 
5.0 
2.4 
2.1 
-1.0 
-0.4 
-0.4 Markt-
diensten 
5.6 
3.5 
4.0 
1.6 
1.7 
2.4 
4.0 
1.5 
1.6 
0.7 
0.5 
0.4 Niet 
marktdiensten 
3.7 
2.3 
1.4 
2.2 
2.0 
1.0 
1.5 
0.3 
0.4 
3.4 
3.5 
2.9 
a) Vergelijkbare gegevens voor de gehele periode zijn alleen beschikbaar voor B, D, F,l en NL. 
Bron: Eurostat en diensten van de Commissie 
Wil een dergelijk proces op doeltreffende wijze functioneren, dan moet aan drie voorwaarden 
tegelijkertijd worden voldaan: 
. • de relatieve produktpwe-n tussen sectoren moeten in de juiste richting kunnen veranderen, 
zonder kunstmatige rigiditeiten. De volledige werking van de interne markt en het 
verwezenlijken van convergentie, te zamen.met de druk die uitgaat ^m de internationale 
concurrentie in een opener wereldeconomie,, zorgen ervoor dat de vereiste flexibiliteit van de 
markten overal in de Unie wordt gehandhaafd en versterkt. Er zijn statistische gegevens dïe 
erop wijzen dat dit proces heeft gefunctioneerd en dat nog steeds doet;> 
• de sectorale veranderingen moeten economisch gerechtvaardigd en sociaal aanvaardbaar 
zijn. Ook wat het proces van sectorale veranderingen betreft zijn er gegevens die er 
duidelijk op wijzen dat dit in volle gang is. De vooruitgang op de vijf hoofdgebieden die door 
de Europese Raad van Essen zijn aangewezen, met name de ombuiging van het 
arbeidsmarktbeleid van passieve inkomenssteun naar meer actieve maatregelen, zoals 
hervorming en versterking van scholing en opleiding, is momenteet gaande en zal ertoe 
bijdragen deze veranderingsprocessen te ondersteunen en terzelfder tijd de mogelijke 
negatieve sociale kosten te beperken; 
• , en, bovenal, moet het groeitempo hoog genoeg zijn om een positief saldo van 
werkgelegenhetdschepping en -vernietiging van arbeidsplaatsen over alle sectoren heen te 
behouden, Als dit het geval is, ó^n zal dit proces een belangrijke bijdrage leveren aan de 
verwezenlijking van de doelstellingen van de Unie op het gebied van de werkgelegenheid. Öp 
dit ogenblik is aan de economische groeivoorwaarde niet voldaan, hetgeen de noodzaak 
onderstreept van een krachtdadige en geloofwaardige tenuitvoerlegging van de 
beleidsmaatregelen zoals die in de Globale richtsnoeren voor het economisch beleid zijn 
vastgelegd. 
6.03.96 
62 
«£/fo-werkgelegenheidstoename moet het nieuwe concurrentie- en produktiviteitspotentieel 
worden benut via een hoge feitelijke groei. Is dit niet het geval, dan zullen de op de 
arbeidsmarkt gerichte inspanningen frustratie bij groepen hoger opgeleiden in de hand 
werken, terwijl het menselijke kapitaal door de langdurige werkloosheid verder wordt 
vernietigd. 
(iii) De werkgelegenheidsintensiteit van de groei verhogen - Verhoging van de 
werkgelegenheidsintensiteit van de groei betekent hoofdzakelijk dat er bij een bepaald 
percentage voor de groei van het BBP meer banen worden geschapen. Een dergelijk 
resultaat impliceert statistisch dat de groei van de totale zichtbare arbeidsproduktiviteit zal 
vertragen. Het spreekt voor zich dat dit resultaat niet dient te worden bereikt door de 
produktiviteit op het niveau van bedrijven of bedrijfstakken negatief te beïnvloeden. 
Theoretisch kan de werkgelegenheidsintensiteit van de groei worden vergroot door een 
macro-economische ontwikkeling van de relatieve factorprijzen, die het gebruik van arbeid 
bevordert ten opzichte van dat van kapitaal. Een dergelijke ontwikkeling van de relatieve 
factorprijzen stimuleert op de eerste plaats, door middel van hogere rendementen, het 
traditionele groeiproces, waarachter capaciteitsvergrotende en werkgelegenheidscheppende 
investeringen de stuwende kracht zijn. Het zal echter waarschijnlijk aanzienlijke tijd duren, 
voordat dit een merkbare invloed heeft op de werkgelegenheidsintensiteit van de groei. 
Afgezien van dit macro-economische substitutieproces kan de werkgelegenheidsintensiteit 
van de groei hoofdzakelijk verhoogd worden door middel van grotere loondifferentiatie en 
wijzigingen op het gebied van arbeidstijden en -organisatie. In het Europese sociale model 
kan de eerste optie slechts in beperkte mate worden verwezenlijkt door het netto-inkomen uit 
loon aan de onderkant van de loonschaal te verminderen (zie hierboven). Een aanpak die een 
beter resultaat belooft, is het verlagen van de niet-loonkosten voor deze categorie. Met de 
tweede aanpak, een grotere mate van flexibiliteit bij de werktijdafspraken - die in sommige 
gevallen met arbeidstijdverkorting kan worden gecombineerd -, zal, indien deze op de 
specifieke behoeften van ondernemingen en personen is toegesneden, een betere benutting 
van de vaste activa worden bereikt en zal zowel het scheppen van nieuwe arbeidsplaatsen 
als een hogere arbeidsparticipatie worden gestimuleerd. Naast deze twee benaderingen zou 
de bevordering van plaatselijke en regionale initiatieven, bij voorbeeld op het gebied van 
sociale dienstverlening, aanzienlijk kunnen bijdragen tot een toename van de 
werkgelegenheidsintensiteit van de groei. Hetzelfde geldt voor industrie- en dienstensectoren 
op het gebied van de milieubescherming, waar veel meer arbeidsplaatsen zijn gecreëerd dan 
elders in de economie. 
Dit betekent dat er manieren zijn om de werkgelegenheidsintensiteit van de groei te 
vergroten, zonder dat fundamentele sociale waarden in gevaar worden gebracht. Bij de 
tenuitvoerlegging van deze maatregelen moet men omzichtig te werk gaan, zodat de 
maatregelen qua kosten en overheidsbegroting neutraal zijn. Hiervan uitgaande is duidelijk 
dat de invoering van zulke maatregelen in aanleg voor veel werkgelegenheid kan zorgen. Zij 
worden in de Lid-Staten in uiteenlopende mate toegepast. Momenteel worden de 
maatregelen echter nog op te geringe schaal genomen om voor resultaten van enige 
betekenis op communautair niveau te zorgen. 
6.03.96 
Tabel B7.1 
Groei van handel en BBP 
(jaarlijkse mutatie in %) 
Wereldhandel3) 
BBP (wereld) 
BBP EG 1970-79 
7 
4 
3.4 1980-89 
41/2 
372 
2.2 1990-95 
6 
21/2 
1.7 
a) Gemiddelde van export en import van goederen -63 -
Kader 7: De Gemeenschap in de wereldeconomie 
De wereldeconomie wordt in toenemende mate "gemondiaüseerd". De integratie van het 
handelsverkeer tussen industrielanden neemt nog steeds toe en de opkomende economieën in Azië 
en in Midden- en Oost Europa worden in toenemende mate belangmke handelspartners. Daarnaast 
zijn de internationale kapitaalstromen mobieler geworden en zijn >owel de beleggingen als de 
buitenlandse directe investeringen aanzienlijk toegenomen (alhoewel de bruto investeringsstroom 
sterk ï$ toegenomen, geldt dïf niet algemeen voor de netto kapitaalstromen, die uit de saldi van de 
iopende rekening blijken!. De belangrijkste factoren achter de mondialisering y^n de markten zijn de 
vooruitgang in vervoers- en communicatietechnologie, de liberalisering van handel en investeringen, 
en veranderingen in de bedrijfsorganisatie en -strategie6 , 
Deze ontwikkelingen spelen een belangrijke rol 
in de economie van de Gemeenschap. Op dit 
ogenblik is de export van goederen en diensten 
naar landen buiten de EQ goed voof ongeveer 
tO % van de produktie in de EG f£UR 15)+ Het 
aandeel m het BBP ïs in de afgelopen twee 
decennia slechts bescheiden gestegen, maar 
aangezien de prijzen van internationaal 
verhandelde produkten minder snei zijn 
gestegen dan het algemene prijspeil,, wordt 
hierdoor het feit gemaskeerd dat de internationale handel qua volume in een aanzienlijk sneller tempo 
is gegroeid dan de totale produktiviteit 
De Gemeenschap is een belangrijke deelnemer aan de wereldhandel. Tabel B7.2 laat zien dat het 
aandeel van de Gemeenschap in de mondiale goederenexport (exclusief het intracommunautaire 
handelsverkeer) nog steeds groot is (23 %)r 
maar sedert begin jaren zeventig wel enigszins 
is afgenomen. Deze daling kan tot op zekere 
hoogte verklaard worden uit het feit dat het 
aandeel van de high-teclvsectoren in de export 
uit de Gemeenschap, waarnaar een sterke 
vraag bestaat, relatief gering is in vergelijking 
met het aandeel daarvan in de VS en Japan (26 
% van de totale export in de EG tegenover 30 
% in de VS en 36 % in Japan h Daarnaast is, 
ten dele door geografische factoren,, een relatief 
gering aandeel van de export van de 
Gemeenschap gericht op markten die een snelle 
groei hebben doorgemaakt, De uitvoer naar 
Japan, de NIC's en China, waar de groei van de import op middellange termijn bijzonder 
veelbelovend lijkt, maakt bij voorbeeld slechts 14 % uit van de export naar landen buiten de 
Gemeenschap, tegen 23 % ïn de VS en 27 % ïn Japan7. De Gemeenschap bevindt zich echter in een 
goede positie om profijt te hebben van de verwachte sterke toename van het handelsverkeer met de 
landen in Midden- en Oost Europa (LMÛE) in de komende jaren- In 1994 ging ongeveer 9 % van de 
communautaire export naar derde landen (EUR 12) naar de iMOE en de voormatige Sovjet Unie, en 
de waarde van deze export is in de periode 1994-1995 met ongeveer 15 tot 20 % per jaar 
toegenomen, Tabel B7.2 
Aandelen in de wereldhandel (goederen)3) 
(in %) 
EUR12 
VS 
Japan 
DAEb) 
Wereld 1972-74 
25.3 
19.0 
10.6 
5.6 
100.0 1982-84 
23.2 
17.6 
12.5 
10.9 
100.0 1992-94 
23.5 
18.4 
14.2 
15.1 
100.0 
a) Export wereldhandel en EG handel zijn exclusief de 
intracommunautaire handel 
b) Dynamische Aziatische economieën 
In dit verband zij opgemerkt dat de internationalisering van de economieën, gemeten naar het aandeel van 
de handel in het totale BBP, thans voor vele landen niet groter is dan vóór 1914 in de periode van 
vrijhandel en vaste wisselkoersen op basis van de gouden standaard. Evenzo is de kapitaalmobiliteit, 
gemeten naar de netto-stromen, op dit ogenblik niet groter dan destijds. 
"European competitiveness in the Triad", Notitie aan het Comité voor Economische Politick,dicnstcn van 
de Commissie 1995. 
6.03.96 
-64 
Tabel B6.3 
Buitenlandse directe investeringen 
(miljard ecu) 
binnen­
komende BDI 
-uit OESO 
- uit VS 
- uit Japan 
uitgaande BDI 
- naar OESO 
-naar VS 
- naar Japan 
- naar overige 
Aziatische 
landen 
-naar LMOE 
Netto-instroom 
Bron: Eurostat, BM i 1984 
6 2 
'S 0 
3 U 
0 4 
" "l : 
I •'• i} 
II '< 
0 3 
n ,-i 
n. d 
"-UT-1989 
27 9 
23.0 
9 8 
4 4 
]'\ 3 
20 8 
24 1 
0 7 
n ,i 
n.a 
5 4 
XLlusief cj'.tiei'nvesteefde win ,EUR12 
1993 
21.0 
16.0 
9.0 
1.7 
2 1 9 
13 4 
10.2 
-1.2 
1 8 
2.4 
0 8 
st Het toegenomen handelsverkeer gaat vergezeld 
van een toename van de buitenlandse directe 
investeringen. In de tweede helft van de jaren 
tachtig, stegen voor de Gemeenschap zowel de 
binnenkomende als de uitgaande buitenlandse 
directe investeringen sterk. De buitenlandse 
investeringen in de EG vertonen een krachtige 
stijging, doordat buitenlandse investeerders zich 
wilden voorbereiden op de interne markt, en de 
netto uitstroom van buitenlandse directe 
investeringen uit de Gemeenschap daalde 
aanmerkelijk. Van 1990 tot 1993, het laatste 
jaar waarvoor gegevens beschikbaar zijn, liepen 
zowel de binnenkomende als de uitgaande 
buitenlandse directe investeringen enigszins 
terug ten gevolge van de conjunctuurvertragtng, 
maar het niveau bleef in vergelijking met het 
verleden relatief hoog. Voor de Gemeenschap 
(EUR 12) als geheel was het saldo van 
binnenkomende en uitgaande buitenlandse 
directe investeringen in 1993 vrijwel nut. 
Tot voor kort gingen ö^ meeste uitgaande investeringsstromen naar andere industrielanden en 
speelden de investeringen m lage loonlanden een ondergeschikte rol. In de meeste sectoren worden 
uitgaande buitenlandse directe investeringen hoofdzakelijk gedaan om toegang te verwerven tot 
plaatselijke markten voo; goederen en diensten. Het aandeel in de uitgaande buitenlandse directe 
investeringen van de dienstensectoren - waar in vele gevallen de bedrijven fysiek op de plaatselijke 
markt aanwezig moeten zijn - is bijna even groot als dat van de industrie. De uitgaande buitenlandse 
directe investeringen in lage lonenlanden vertegenwoordigen slechts een marginaal, maar toenemend 
gedeelte van de binnenlandse investeringen in de EG. 
Alhoewel men het er in yiote lijnen over eens is dat de economie van de Gemeenschap, evenals die 
van haar handelspartner:.-, algemeen gezien profijt kan hebben van een toegenomen internationale 
integratie, is er bezorgdheid over het risico dat specifieke groepen binnen de Gemeenschap hierbij 
verliezen {tenzij zij op een of andere wijze compensatie kunnen krijgen). Met name wordt de 
neerwaartse druk op de ionen voor laaggeschoolde arbeid en/of de stijgende werkloosheid onder 
laaggeschoolde arbeid.;k.achten in de meeste Europese landen toegeschreven aan de toegenomen 
concurrentie uit lage lonenlanden. Het is echter zeer moeilijk het effect van het toegenomen 
internationale handelsverkeer te scheiden van het effect van de technologische veranderingen, die 
eveneens de vraag naar ongeschoolde arbeidskrachten hebben doen dalen. Recente studies hebben 
geen overtuigend bewijs omtrent de omvang van deze effecten kunnen bieden. In een recente 
analyse van de beschikbare gegevens kwam men tot de conclusie dat de concurrentie uit de lage 
lonenlanden in sommige sectoren negatieve gevolgen heeft gehad voor de werkgelegenheid in de EG, 
maar dat dit effect niet bijzonder groot is. Het is heef goed mogelijk dat het door de toenemende 
werkgelegenheid in andere sectoren wordt gecompenseerd. Het handelsverkeer met ontwikkelde 
economieën heeft in het algemeen belangrijker positieve en/of negatieve gevolgen gehad. In de EU 
heeft/ met uitzondering van het VK, de toenemende penetratie van de import van de concurrenten 
uit lage lonenlanden een daling van de werkgelegenheid voor laaggeschoolde arbeid tot gevolg 
gehad, terwijl dit in de VS en het VK tot lagere lonen voor handarbeid geleid heeft. 
Wat de Gemeenschap botieft is actieve deelneming aan het mondialiseringsproces een belangrijk 
middel om *-i;n voortgezette verbetering van de levensstandaard en betere werkgelewenheidskansen 
te bereiken. Om echter ten volle van deze internationale integratie profijt te kunnen hebben moeten 
in de Gemeenschap op grote schaal rigoureuze maatregelen worden genomen om structurele 
aanpassingen en omscholingsinspanningen te bevorderen. 
6.03.96 
65 
(iv) Zorgen voor een qua milieu duurzame economische groei - Steeds meer wordt onderkend 
dat er geen eenvoudige lineaire relatie bestaat tussen de economische groei en de aantasting 
van het milieu. Hoewel een toename van de produktie van goederen en diensten a priori 
leidt tot een toename van het gebruik van hulpbronnen en van de vervuiling, hebben 
tegengestelde krachten - zoals de technische vooruitgang, structurele veranderingen en 
steeds sterkere voorkeur voor een schoner leefmilieu - dikwijls tot gevolg dat deze stijging 
gecompenseerd wordt. Men kan daarom stellen dat, mits er een adequaat beleidskader 
aanwezig is, economische ontwikkeling en het milieu niet inherent met elkaar in strijd zijn. 
In feite is het waarschijnlijk dat de economische welvaart op de lange termijn afhankelijk is 
van een gezond leefmilieu. 
Een van de belangrijkste voorwaarden voor een harmonieuze ontwikkeling van de 
economische activiteit en het milieu is, overeenkomstig het beginsel dat de vervuiler betaalt, 
dat marktdeelnemers de juiste prijssignalen ontvangen. Pas wanneer in de marktprijzen niet 
alleen de eigen, maar ook de milieukosten worden doorberekend, zal het mogelijk zijn een 
pad van in milieu-opzicht duurzame economische groei te bereiken. 
Hoewel erop moet worden gewezen dat milieubeleid een eigen bestaansrecht heeft, kan 
dergelijk beleid een positieve bijdrage aan het scheppen van werkgelegenheid leveren. De 
belangrijkste weg waarlangs meer werkgelegenheid kan voortkomen uit milieubeleid, is dat 
de opbrengst van milieuheffingen wordt gebruikt ter compensatie van de verlagingen van de 
sociale premies voor in hoofdzaak laagbetaalde arbeid. Men moet echter omzichtig tewerk 
gaan, zowel wat de omvang betreft van deze potentiële winst aan arbeidsplaatsen dankzij 
een dergelijke belastinghervorming, als wat de specifieke voorwaarden betreft waaraan moet 
worden voldaan om dit soort voordelen te kunnen behalen. Over het algemeen genomen 
blijkt uit de meeste beschikbare gegevens dat goed opgezet milieubeleid positieve 
werkgelegenheidseffecten kan hebben, maar dat deze gevolgen waarschijnlijk zeer 
bescheiden zullen zijn en zeker geen volledige oplossing voor het huidige 
werkloosheidsprobleem in Europa bieden. De energiesector kan eveneens bijdragen aan de 
economische groei en de werkgelegenheid door concurrerender te worden. De 
verwezenlijking van de interne energiemarkt door de integratie van de gas- en 
elektriciteitssector is in dit verband een eerste vereiste. 
Actief arbeidsmarkt- en onderwijsbeleid kan de efficiëntie van de arbeidsmarkt verbeteren door de 
vraag naar en het aanbod van arbeid op elkaar af te stemmen. Bovendien worden met structurele 
hervormingen, doordat hierbij de inspanningen worden geconcentreerd op verhoging van de 
"inzetbaarheid" van werknemers, met name ten aanzien van groepen die vastzitten in de harde kern 
van de structurele werkloosheid, enkele van de belangrijkste factoren die aan de sociale uitsluiting 
bijdragen, aangepakt. Dit beleid heeft derhalve een belangrijke sociale dimensie, omdat het bijdraagt 
tot het in stand houden en verstevigen van de samenhang en de sociale consensus in de Unie. 
6.03.96 
66-
Ongeëvenaard snelle veranderingen op technologisch gebied, de opkomst van nieuwe producenten 
van traditionele produkten en een versnelling van het globaliseringsproces zorgen voor een fellere 
concurrentie, zowel op de mondiale als op de binnenlandse markten. In de economieën leidt dit weer 
tot fundamentele veranderingen in bedrijfstakken en bedrijven en veranderingen op het gebied van de 
vaardigheden. Wat de vaardigheden betreft, deze ontwikkelen zich in snel tempo naar een 
gediversifieerd, op kennis gebaseerd patroon van produktie van goederen en diensten, waarbij de 
bedrijven op minder hiërarchische en meer gedecentraliseerde wijze zijn georganiseerd; dit leidt tot 
meer mogelijkheden voor arbeidsplaatsen voor hooggeschoolde werknemers, wat verband houdt met 
de grotere complexiteit van handelingen. Hoewel uit dit proces van structurele veranderingen 
ongetwijfeld nieuwe mogelijkheden voortvloeien, is het neveneffect ervan dat niet alleen ingrijpende 
veranderingen in de organisatie van het werk, maar ook in de vereiste vaardigheden vereist zijn. 
Dit globaliseringsproces moet echter niet als een negatief fenomeen worden gezien, aangezien er 
uiteindelijk een efficiëntere, mondiale aanwending van middelen uit voortvloeit. Ook dient er op te 
worden gewezen dat de fellere concurrentie die de globalisering onvermijdelijk met zich brengt, niet 
moet leiden tot een onterechte roep om protectionistische maatregelen of drastische 
loonsverlagingen. Het antwoord moet worden gegeven door beleid waarmee wordt beoogd de 
natuurlijke comparatieve voordelen van de Gemeenschap, met name het kunnen beschikken over 
hooggeschoolde en hoogopgeleide arbeidskrachten, te versterken. Er loopt een duidelijke lijn van de 
multilaterale liberalisering van de handel via de grotere mate van toegang voor producenten uit de 
Gemeenschap tot markten in derde landen naar betere mogelijkheden voor groei en werkgelegenheid 
in de Gemeenschap. De Commissie heeft kort geleden een strategie voor betere markttoegang 
uiteengezet , waarbij de handelsvoorschriften en rechten van de WTO ten volle worden benut en 
tegelijkertijd extra inspanningen met het oog op liberalisering worden gedaan. 
Concluderend is het duidelijk dat macro-economische en structurele beleidsmaatregelen parallel aan 
elkaar moeten worden toegepast in een klimaat van meer vertrouwen en een grotere sociale 
consensus. Dit standpunt wordt door de Europese sociale partners onderschreven . Zonder groei 
zijn structurele beleidsmaatregelen moeilijker ten uitvoer te leggen en kunnen zij zelfs een 
ongewenste uitwerking hebben. In dat geval zou het beleid waarmee wordt beoogd de werking van 
de markten voor goederen en diensten te verbeteren, kunnen leiden tot een stijging van de algemene 
produktiviteit zonder dat per saldo arbeidsplaatsen worden gecreëerd. Zo ook kan 
arbeidsmarktbeleid voor het merendeel alleen zijn doelstellingen bereiken, wanneer de groei ervoor 
zorgt dat een voldoende aantal feitelijke arbeidsplaatsen wordt gecreëerd en daarvoor de nodige 
financiële middelen verschaft. Terzelfder tijd zijn verhoging van het 
"The Global Challenge of International Trade: A Market Access Strategy for the European 
Union", Mededeling van de Commissie 1996, COM(96)53. 
"De richtsnoeren van de sociale partners om het herstel tot een duurzaam en 
werkgelegenheidscheppend groeiproces te maken". Gemeenschappelijk advies, opgesteld door de 
Macro-economische groep van de Sociale Dialoog, 16 mei 1995. 
6.03.96 
-67 
concurrentievermogen en verbetering van de werking van de arbeidsmarkt noodzakelijk om op 
middellange termijn een duurzame groei in stand te houden door de risico's van inflatoire druk op de 
producentenprijzen en de lonen te beperken. 
2.5.2. Initiatieven in 1995 ter verbetering van de werking van de 
produktmarkten 
Op het belang van de tenuitvoerlegging van hervormingen waarmee versterking van de factoren die 
bijdragen aan de endogene groei, en bevordering van de dynamiek en het concurrentievermogen van 
de economieën van de Lid-Staten wordt beoogd, is door de jaren heen in communautaire 
documenten terecht steeds opnieuw gewezen. In dit verband is met name benadrukt hoe belangrijk 
het is dat de kansen die door de interne markt worden geboden, ten volle worden benut. De 
Europese Raad van Madrid van december 1995 bevestigde wederom het belang dat hij hecht aan de 
voltooiing van dit reeds zeer succesvolle initiatief, door nogmaals te wijzen op de noodzaak de 
concurrentie in talrijke sectoren te vergroten om, met het oog op het scheppen van arbeidsplaatsen, 
het concurrentievermogen te verbeteren. Wat de tenuitvoerlegging door de Lid-Staten van de 
richtlijnen inzake de interne markt op dit specifieke gebied betreft, bedroeg het totale percentage van 
de omzetting van deze richtlijnen op 21 november 1995 93,2%; het omzettingspercentage liep per 
Lid-Staat uiteen van 87,8% tot 99,1%. Problemen in verband met de omzetting (d.w.z. achterstand 
bij de omzetting, gedeeltelijke omzetting, niet-conforme omzetting) doen zich voor in de volgende 
sectoren: overheidsopdrachten, verzekeringswezen, vrije verkeer van personen, nieuwe technologieën 
en diensten/audiovisuele sector, en intellectuele en industriële eigendomsrechten. 
De inspanningen om te zorgen voor betere voorwaarden voor het effectief functioneren en het 
concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven werden in 1995 voortgezet. In juli 1995 
diende de onafhankelijke groep van deskundigen voor vereenvoudiging van de wettelijke en 
bestuursrechtelijke procedures haar eindverslag in en de Commissie zegde toe concrete 
maatregelen te zullen voorleggen om te waarborgen dat dit vereenvoudigingsproces ook 
daadwerkelijk plaatsvindt. In dit verband heeft de Europese Raad van Madrid het verslag van de 
Commissie over de studie van de onafhankelijke deskundigengroep behandeld; de Commissie werd 
verzocht nieuwe voorstellen voor de consolidatie van het Gemeenschapsrecht in te dienen en de 
Raad werd verzocht op dit gebied zo spoedig mogelijk stappen te ondernemen. Het actieprogramma 
van de Commissie ten behoeve van het concurrentievermogen van de industriesector kreeg de steun 
van de Raad en de Commissie richtte de het Adviescomité concurrentievermogen op, dat bestaat 
uit vooraanstaande deskundigen en industriëlen onder voorzitterschap van de heer Ciampi. Dit 
comité heeft haar verslag over het concurrentievermogen voorgelegd aan de Europese Raad van 
Madrid en deze heeft de Raad opdracht gegeven de aanbevelingen in het verslag te bestuderen. 
Wat de informatiemaatschappij betreft, kwam de Commissie in 1995 met belangrijke initiatieven 
op het gebied van telecommunicatie. Met deze initiatieven, die voornamelijk betrekking hadden 
6.03.96 
-68-
op infrastructuur en het verschaffen van een universele dienst, werd een grotere mate van 
liberalisering van het rechtskader beoogd. 
Ten aanzien van het cruciale gebied van het midden- en kleinbedrijf nam de Europese Raad van 
Madrid kennis van het verslag van de Commissie over de rol die het MKB vervult als bron van 
werkgelegenheid, groei en groter concurrentievermogen. In het verslag van de Commissie werd 
nadrukkelijk gewezen op de noodzaak van vereenvoudiging van administratieve formaliteiten die 
nadelige gevolgen hebben voor het MKB, van het wegnemen van hinderpalen die hun activiteiten op 
de interne markt ongunstig beïnvloeden, het verbeteren van het financiële klimaat waarin zij hun 
activiteiten verrichten, en te zorgen voor betere toegang van het MKB tot informatie, opleiding en 
onderzoek. De Europese Raad drong er bij de Commissie op aan zo spoedig mogelijk stappen naar 
aanleiding van het verslag te nemen om de erin vervatte aanbevelingen in de praktijk te brengen. In 
antwoord op dit verzoek zal de Commissie, naar zij verwacht, in maart een nieuw 
meerjarenprogramma voor het MKB goedkeuren en aan de Raad voorleggen. Daarnaast wordt thans 
het nieuwe geïntegreerde programma voor het MKB opgesteld. 
Wat de transeuropese netwerken (TEN's) betreft, werd in 1995 enige vooruitgang geboekt. Op alle 
gebieden - vervoer, telecommunicatie en energie - werd met de bestudering van de verschillende 
voorstellen vooruitgang geboekt. Voor de energiesector werd door de Raad in juni een 
gemeenschappelijk standpunt over de richtsnoeren aangenomen. Dit had een tweeledig doel: de 
ontwikkeling van de netwerken in het algemeen te bevorderen en de verwezenlijking van de door de 
Europese Raad van Essen van december 1994 aangewezen prioritaire projecten te vergemakkelijken. 
In het najaar hechtte de Raad officieel zijn goedkeuring aan het Financieel Reglement met 
betrekking tot de financiering van de TEN en uit hoofde van de bepalingen hiervan kon de 
Commissie in december een besluit nemen over de medefinanciering van een aantal 
uitvoerbaarheidsstudies op energiegebied De Europese Raad te Madrid bevestigde de fundamentele 
rol van de transeuropese netwerken bij de bevordering van het concurrentievermogen, het scheppen 
van arbeidsplaatsen en de samenhang van de Unie. De Europese Raad liet weten verheugd te zijn 
over de vorderingen die recentelijk op dit gebied zijn gemaakt en deed een beroep op de Raad en het 
Parlement om de voltooiing van het wetgevingskader te bespoedigen. Bij de Lid-Staten werd erop 
aangedrongen de hoogste prioriteit te verlenen aan de daadwerkelijke uitvoering van projecten, met 
name die welke als zijnde van bijzonder belang zijn aangemerkt. Voorts heeft de Europese Raad de 
Raad Ecofin verzocht om, op basis van een voorstel van de Commissie, de nodige besluiten te 
nemen tot aanvulling van de financiële middelen die op dit ogenblik voor deze netwerken 
beschikbaar zijn. Naar verwachting zal dit voorstel binnenkort bij de Raad worden ingediend. 
De Structuurfondsen en het Cohesiefonds leverden ook het afgelopen jaar een belangrijke bijdrage 
aan de evenwichtige ontwikkeling van de EU. In het kader van de Structuurfondsen werd een bedrag 
van 22 miljard ecu in de zwakkere regio's besteed, welk bedrag met name naar 
6.03.96 
69-
investeringen in produktiecapaciteit, materiële infrastructuur en menselijk kapitaal ging. In het kader 
van het Cohesiefonds werd meer dan 2 miljard ecu in de armere landen besteed, en wel aan 
maatregelen op vervoergebied en op milieugebied. 
Wat het milieu betreft, werd de duidelijke en doorslaggevende rol die de Gemeenschap in 
internationaal verband vervult op het gebied van de milieubescherming, door de Europese Raad van 
Madrid toegejuicht. Met het oog op de invoering van economisch doeltreffende maatregelen 
waarmee de Gemeenschap kan voldoen aan haar internationale verplichtingen om de emissie van 
broeikasgassen te stabiliseren, heeft de Commissie in mei 1995 een herziene ontwerp-richtlijn 
betreffende de C02/energieheffing ingediend. Deze ontwerp-richtlijn bevat richtsnoeren, die het de 
Lid-Staten mogelijk zullen maken nationale C02/energieheffingen in te voeren die met de 
Gemeenschapswetgeving verenigbaar zijn. Een billijke en efficiënte aanpak langs de weg van de 
prijzen is, ook op andere gebieden, noodzakelijk om de Gemeenschap op een pad van duurzame 
groei te brengen. In december 1995 heeft de Commissie een Groenboek gepubliceerd, waarmee 
wordt beoogd een brede discussie op gang te brengen over de beleidskeuzen voor het internaliseren 
van de externe kosten van vervoer. Daarnaast zullen financiële bijdragen voor proefprojecten ter 
bevordering van duurzame produktietechnieken, de ontwikkeling van het gebruik van grond en 
andere maatregelen beschikbaar worden gesteld, wanneer de verordening van de Raad voor LIFE II 
eenmaal is vastgesteld. Voorts heeft de Commissie in 1995 een proefproject aangekondigd inzake 
"groei en milieu", in het kader waarvan in de vorm van garanties op leningen, financiële steun wordt 
geboden aan kleine bedrijven die investeringen doen welke bijdragen tot de energiebesparing of 
andere milieuvoordelen bieden. Tenslotte heeft de Commissie in december 1995 een Witboek 
gepubliceerd over een Energiebeleid voor de Europese Unie, waarin marktintegratie als de 
centrale, beslissende factor in het communautaire energiebeleid wordt opgevoerd. De bijdrage die de 
energiesector kan leveren aan de bevordering van het concurrentievermogen van de Europese 
economie, is het streven naar een grotere efficiëntie in de organisatie van de energievoorziening en 
efficiëntere levering van diensten op energiegebied. In het Witboek wordt voorgesteld een 
gezamenlijke aanpak te ontwikkelen door een kader tot stand te brengen ter ondersteuning van de 
dialoog, transparantie en een gezamenlijke analyse van kwesties op het gebied van het energiebeleid, 
hetgeen moet resulteren in de vaststelling van gemeenschappelijke doelstellingen inzake het 
energiebeleid. 
2.5.3. Arbeidsmarkthervormingen: meer maatregelen zijn nodig 
Het scheppen van werkgelegenheid en de bestrijding van de werkloosheid is de belangrijkste 
economische en sociale doelstelling van de Europese Gemeenschap. In dit verband is het 
bemoedigend dat de Gemeenschap voor het eerst een gemeenschappelijke werkgelegenheidsstrategie 
heeft, die is gebaseerd op de combinatie van een op stabiliteit gericht macro-economisch beleid, 
waarmee wordt beoogd hogere economische groeipercentages te bereiken, met structurele 
aanpassingen. Bij initiatieven op het gebied van structurele aanpassingen gaat het zowel om 
voortdurende verbeteringen in de werking van de produkt- en dienstenmarkten, zoals beschreven in 
punt 2.5.2, als om een arbeidsmarktbeleid dat is gericht op de verbetering van kwalificaties en 
6.03.96 
70 
bekwaamheden, alsook de bevordering van een grotere mate van flexibiliteit die van cruciaal belang 
is voor de versterking van het groeivermogen van de economie. 
Hoewel het vaststellen van de aard van het probleem en het formuleren van de te volgen juiste 
beleidsaanpak een belangrijk element is van de totaaloplossing, doet de grootste uitdaging zich in de 
fase van de tenuitvoerlegging voor. Nadat de Europese Raad te Essen in december 1994 zijn 
goedkeuring had gehecht aan de globale werkgelegenheidsstrategie, zijn de Lid-Staten begonnen hun 
bestaande werkgelegenheidsbeleid bij te stellen en te versterken in overeenstemming met de vijf 
globale doelstellingen die op de genoemde topconferentie zijn vastgesteld en die in juni 1995 in 
Cannes nader zijn uitgewerkt. 
Sedert de start van de in Essen vastgestelde strategie is in een groot aantal Lid-Staten in 
uiteenlopende mate een hele reeks maatregelen ingevoerd, die zijn gericht op het vergroten van de 
kwalificaties van laaggeschoolde werknemers, het verminderen van de totale arbeidskosten, het 
verbeteren van de doelmatigheid van actief arbeidsmarktbeleid en het bevorderen van een grotere 
arbeidsmobiliteit. De Commissie, de Raad EcoFin, de Raad Werkgelegenheid en Sociale Zaken en 
de sociale partners hebben ter voorbereiding op de Europese Raad te Madrid in december 1995 een 
eerste evaluatie gemaakt van de reeds gedane inspanningen. In de verschillende rappporten wordt 
met nadruk erop gewezen dat de tot nu toe gedane inspanningen dienen te worden erkend en 
toegejuicht. Anderzijds wordt erop gewezen dat meer haast zou moeten worden gemaakt met 
hervormingen van de arbeidsmarkt, indien men een doorslaggevende verbetering in de 
werkgelegenheidssituatie van de Gemeenschap wil bewerkstelligen. Hiermee rekening houdend werd 
een aantal gebieden aangewezen voor hervormingen die op nationaal niveau ten uitvoer moeten 
worden gelegd en versterkt. 
Deze aanbevelingen werden onderschreven in het gezamenlijke verslag dat door de Raad (EcoFin en 
Werkgelegenheid en Sociale Zaken) en de Commissie is voorgelegd aan de Europese Raad van 
Madrid, die zijn goedkeuring hechtte aan het verslag en wederom verklaarde vastberaden te zijn de 
doelstelling van werkgelegenheidschepping de komende jaren in de Europese Unie de hoogste 
prioriteit te verlenen. De Raad gaf uiting aan zijn tevredenheid over de wijze waarop de strategie 
van Essen, die is gebaseerd op nauwe samenwerking tussen alle betrokkenen, in 1995 in de praktijk 
is toegepast en wees erop dat deze strategie ook in de toekomst het kader zal vormen voor de 
meerjarenprogramma's van de Lid-Staten en voor de ontwikkeling van hun werkgelegenheidsbeleid. 
Concreet werd de Lid-Staten met klem verzocht in hun meerjarenprogramma's voor werkgelegenheid 
aan de volgende gebieden prioriteit te verlenen, en deze programma's daarbij met name ten goede te 
laten komen aan bepaalde categorieën in achterstandssituaties, zoals personen die voor het eerst 
naar werk zoeken, langdurig werklozen en werkloze vrouwen: 
• aanvullende opleidingsprogramma's, met name voor werklozen; 
6.03.96 
-71 
bedrijfsstrategieën flexibeler maken op gebieden zoals de organisatie van het werk en van de 
arbeidstijd; 
zorgen voor een patroon van indirecte arbeidskosten, dat past in het streven naar 
vermindering van de werkloosheid; 
voortzetting van de huidige loonmatiging door deze te koppelen aan de produktiviteit, als 
essentieel element bij de bevordering van het intensieve gebruik van de produktiefactor 
arbeid; 
een zo groot mogelijke efficiëntie in sociale- zekerheidsstelsels, zodat waar mogelijk het 
bereikte wordt gehandhaafd, maar deze stelsels nooit de prikkel om werk te zoeken 
wegnemen; 
aandringen op omvorming van passief arbeidsmarktbeleid, dat de werklozen beschermt, tot 
actieve werkgelegenheidscheppende maatregelen; 
de instrumenten voor het delen van informatie tussen degenen die werkgelegenheid scheppen 
en zij die een baan zoeken aanzienlijk verbeteren; 
plaatselijke werkgelegenheidsinitiatieven bevorderen. 
Tenslotte heeft de Europese Raad van Madrid de Raad (EcoFin en Werkgelegenheid en Sociale 
Zaken) en de Commissie verzocht de door Lid-Staten geboekte vorderingen voortdurend in het oog 
te houden en te toetsen aan hun meerjarenprogramma's voor de werkgelegenheid en op de 
bijeenkomst van de Europese Raad in december 1996 een tweede gezamenlijk jaarverslag in te 
dienen. Op deze wijze bevestigde de Europese Raad andermaal vastberaden te zijn om ook in de 
toekomst te zorgen voor het welslagen van zijn strategie voor het scheppen van werkgelegenheid; 
deze is gericht op de noodzaak van een meer werkgelegenheidscheppend groeipatroon, dat wordt 
onderbouwd door structurele hervormingen waarmee de bestaande rigiditeiten moeten worden 
weggenomen en een meer efficiënte werking van de arbeidsmarkten in de Lid-Staten en de 
Gemeenschap als geheel moet worden bewerkstelligd. 
6.03.96 
72 
DEELB 
DE ECONOMISCHE TOESTAND EN BELEIDSVRAAGSTUKKEN IN 
DE AFZONDERLIJKE LIDSTATEN 
6.3.1996 
-73 
BELGIË 
Afnemende consumptieve bestedingen vertragen groei 
De economische groei zal in België voor 1995 naar schatting op 1,9% uitkomen, dat wil 
zeggen circa lA% minder dan in 1994. Nadat de economische bedrijvigheid in het laatste 
kwartaal van 1994 en het eerste kwartaal van 1995 sterk aantrok, stagneerde deze in het 
tweede en derde kwartaal van 1995. Het werkloosheidspercentage (Eurostat-definitie) gaf 
gedurende heel 1995 een stijging te zien, en nam toe van 10,0% in 1994 tot 10,2%. België 
boekte in 1995 goede resultaten met de nominale convergentie: (i) de inflatie daalde tot V/2 
en bleef daarmee een van de laagste van de Unie; (ii) het begrotingstekort van de totale 
overheid daalde in 1994 van 5,3% van het BBP tot naar schatting 4V/2%. 
In 1995 vertraagde de reële 
groei van het BBP tot 
1,9% in vergelijking met 
2,2% in 1994. De 
belangrijkste oorzaken 
hiervan waren de zwakke 
consumptieve bestedingen, 
welke in 1995 in reële 
termen slechts met 1,4% 
toenamen (bijna hetzelfde 
percentage als het Tabel 1 I 
België: Macro-economische ontwikkeling 
| | 1986-90 1991-93 1994 1995 | 
IGroeivanhetBBP 3.0 0.8 22 1.9 • 
(procentuele mutatie) 
Totale binnenlandse vraag 3.8 0.8 1.4 1_5 • 
(procentuele mutatie) 
Werkgelegenheid (procentuele mutatie) 1.1 -0.6 -0.7 0.4 * 
Werkloosheid (%) 8.7 7.6 10.0 102 
Inflatie (procentuele mutatie) 2.3 25 3.0 15 
Saldo van de lopende rekening 1.4 2.6 4.3 5.0 
(in % van het BBP) Voorde definities,zie tabel2 
Bron:Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten. November 1995 
* Volgens de meest recente gegevens 
voorgaande jaar) en naar 
schatting gelijk blijvende voorraden (die in 1994 nog met 0,3% stegen). Hoewel de 
particuliere spaarquote in zowel 1994 als 1995 een daling te zien gaf, blijft deze ongeveer 
19% van het beschikbare inkomen bedragen, hetgeen naar Europese maatstaven relatief 
hoog is. Het gebrek aan dynamiek van de particuliere consumptie wordt hoofdzakelijk 
veroorzaakt door de volgende drie factoren: (i) trage groei van het beschikbare inkomen; 
(ii) ongunstige arbeidsmarktvooruitzichten; (iii) de onzekerheid over aanvullende 
bezuinigingsmaatregelen, alsmede de gevolgen van de geplande hervorming van het sociale-
zekerheidsstelsel. 
De investeringsuitgaven speelden, met name in de verwerkende sector, een belangrijke 
stimulans voor de economische groei in 1995. De investeringen door ondernemingen stegen 
in 1995 met ongeveer 5%, hetgeen wijst op toegenomen bezettingsgraden van de 
produktiecapaciteit in de verwerkende industrie ten opzichte van 1994, evenals een 
6.3.1996 
-74-
verbeterde winstgevendheid. De particuliere woningbouw is in 1995 met naar schatting 1% 
gegroeid. Het groeicijfer van de uitvoer bleef in 1995 op ongeveer hetzelfde peil als het 
voorgaande jaar, ondanks de dalende buitenlandse vraag en een stijging van de reële 
effectieve wisselkoers van de Belgische frank. De loonmatiging als gevolg van de bevriezing 
van de reële lonen in de private sector en de met het oog op aanpassing van de 
loonindexering ingevoerde "gezondheidsindex"1 zullen naar verwachting bevorderlijk zijn 
voor het concurrentievermogen. 
Nominale convergentie vordert 
De uitstekende monetaire stabiliteit waarop België de afgelopen jaren kon bogen, bleef ook 
in 1995 intact. De inflatie (gemeten volgens de CPI) daalde van 2,4% in 1994 tot circa 
P/2% in 1995 en is daarmee één van de laagste in de Unie. Ook in 1996 zal de inflatie naar 
verwachting laag blijven. 
Tabel 2 
België: Economische beleidsind catoren 
{ 1986-90 1991-93 1994 1995 
Groei van de geldhoeveelheid 9.1 -4.8 : 
(procentuele mutatie) 
Begrotingssaldo van de overheid -7.2 -6.8 -53 -4_5 
Cm % van het BBP) 
Bruto schuld van de overheid 131.4 133.0 136.0* 133.8 * 
(in % van het BBP) 
Nominale loonsomper hoofd 3.8 5.7 4.9 2.7 
(procentuele mutatie) 
Reële loonsomper hoofd 1-5 3.1 1.8 1.1 
(procentuele mutatie) 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 
* Volgens de meest recente gegevens 
Definities 
Werkloosheid: geharmoniseerde Eurostat-definities, exclusief Oostenrijk, waarvoor OESO 
gegevens werden gebruikt 
Inflatie: deflator van de particuliere consumptie 
Groei van de geldhoeveelheid: geldhoeveelheid in ruime zin (M2/M3) 
Begrotingssaldo van de overheid: financieringstekort(-) /overschot(-f) van de totale overheid 
Nominale loonsom: vergoeding van werknemers per hoofd 
Reële loonsom: vergoeding van werknemers per hoofd, gecorrigeerd voor de deflator van d 
particuliere consumptieprijzen In 1995 werd aanzienlijke 
vooruitgang geboekt met het 
verminderen van de 
begrotingsonevenwichtigheden. 
Het begrotingstekort daalde van 
5,3% van het BBP in 1994 tot 
naar schatting 4î4%, 
hoofdzakelijk als gevolg van een 
daling van de reële primaire 
uitgaven van circa lA% en lagere 
rentelasten dank zij enerzijds 
lagere rentepercentages en 
anderzijds verbeterd 
schuldbeheer. De bruto 
schuldquote van de totale 
overheid gaf voor het tweede 
achtereenvolgende jaar 
daling te zien en komt voor 1995 uit op 133,8% van het BBP (137,9% in 1993). een 
Deze twee maatregelen werden goedgekeurd in het kader van het "Globaal plan" van november 1993. 
De "gezondheidsindex" is de officiële CPI uitgezonderd tabaksprodukten, alcoholhoudende dranken, 
benzine en diesel. Van de gezondheidsindex zijn de goederen die op de meest directe wijze worden 
beïnvloed door (verhogingen van) de accijnzen uitgesloten, waardoor in de praktijk het verband tussen 
prijsstijgingen en automatische loonindexering gedeeltelijk wordt verbroken. 
6.3.1996 
"75-
Sinds in 1992 een aanvang werd gemaakt met het convergentieprogramma heeft de regering 
verscheidene pakketten bezuinigingsmaatregelen goedgekeurd. De meest recente reeks 
maatregelen zijn die van de federale begroting voor 1996, waarmee wordt beoogd het 
overheidstekort in 1996 tot 3% van het BBP terug te dringen, waarbij in totaal een 
bezuiniging van 118 miljard BFR (1,4% van het BBP) moet worden gerealiseerd; een derde 
hiervan betreft eenmalige maatregelen. Het is de bedoeling dat het tekort van de totale 
overheid wordt teruggedrongen van 4,5% in 1995 tot bijna 3% in 1996. 
De Belgische frank behoort sinds het einde van 1993 tot de sterkste munteenheden van het 
EMS. In de loop van 1995 verkleinde het écart van de korte rente ten opzichte van de DM 
en verdween aan het einde van 1995. Ook het écart van de lange rente ten opzichte van de 
DM liep in 1995 sterk terug. De ontwikkeling van de rentevoeten weerspiegelt algemeen 
een gunstiger beoordeling van de onderliggende economische ontwikkelingen in België, 
alsmede een toegenomen geloofwaardigheid van het proces van begrotingsconsolidatie. 
Onevenwichtigheden op de arbeidsmarkt duren voort 
Sinds 1993 noteert België een aanzienlijk overschot op de lopende rekeningen van de 
betalingsbalans ten belope van 4% van het BBP. Wat de prijzen betreft, heeft België echter 
sinds 1990 aan concurrentievermogen moeten inboeten: van 1990 tot en met 1995 zijn de 
arbeidskosten per eenheid uitgedrukt in gemeenschappelijke munt met bijna 13% gestegen 
ten opzichte van een groep van 19 concurrerende landen. Vanwege de opwaartse tendens 
van de nominale effectieve wisselkoers, welke samenhangt met het op een sterke frank 
gerichte beleid, moet België ervoor zorgen dat de stijging van de produktiekosten 
gemiddeld onder die van zijn handelspartners blijft. Dit kan op twee manieren worden 
bereikt: (i) door te zorgen dat de arbeidskosten in nationale munt ten opzichte van andere 
landen minder stijgen en/of (ii) door de produktiviteit sneller te doen stijgen. 
Als gevolg van de onvoldoende loonmatiging in de eerste helft van de jaren negentig zijn de 
Belgische ondernemingen gedwongen de arbeidsproduktiviteit te verhogen om 
concurrerend te blijven. Hiertoe wordt een beroep gedaan op kapitaalintensieve 
produktietechnieken die ongunstig zijn voor de werkgelegenheidsschepping. 
Tussen 1985 en 1995 steeg de produktie met 25%, terwijl de werkgelegenheid met slechts 
VA% toenam. In 1996 is er volop aanleiding om het arbeidsmarktbeleid te herzien: begin 
1997 loopt de huidige bevriezing van de reële lonen af en er lijkt een brede sociale en 
6.3.1996 
76 
politieke consensus te bestaan over de noodzaak de wet "tot vrijwaring van het 
concurrentievermogen" te herzien2. 
Grafiek 1 - België 
Participatiegraad in België en EUR3 (D*, F, NL) 
Bcrocp-bcmIkiiignKvOTdcbcvolüngvnIJl/mMjiar Vcrichil in procenten 
Eâl B*^« Vonchil tunai HUTU ai B 
(rechter fdiul) 
irmmmmi 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 
* Herenigd Duitsland sinds 1991 
Bron: Diensten van de Commissie 1988 1990 1992 1994 De arbeidsmarktparticipatie 
is in België relatief laag en 
de gemiddelde 
werkloosheidsduur is lang. 
Dit wijst op een verband 
tussen het relatieve gemak 
waarmee men in 
aanmerking komt voor de 
verschillende 
werkloosheids- en 
loopbaanonderbrekingsregel 
ingen en de lage arbeidsmarktparticipatie. Maatregelen om de onttrekking aan het 
arbeidsproces minder aantrekkelijk te maken zouden op de middellange tot lange termijn 
aanzienlijk effect kunnen sorteren in termen van terugdringing van de onevenwichtigheden 
op de arbeidsmarkt en meer financiële armslag voor het sociale-zekerheidsstelsel. 
De begroting voor 1996 omvat een reeks maatregelen om de schepping van 
werkgelegenheid te stimuleren, met name maatregelen ter bevordering van deeltijdwerk, 
tijdelijke verlaging van de sociale-zekerheidsbij dragen voor laagbetaalde banen en 
maatregelen voor specifieke probleemgroepen (werkloze jongeren, langdurig werklozen, 
enzovoorts). 
België heeft in de afgelopen jaren aanzienlijke vooruitgang geboekt met het streven naar 
nominale convergentie. In dezelfde periode zijn echter omvangrijke 
arbeidsmarktonevenwichtigheden ontstaan, die aanvullende corrigerende maatregelen 
vereisen om de werking van de arbeidsmarkt te verbeteren ten einde de werkloosheid op 
middellange termijn sterk terug te dringen. 
2 De wet "tot vrijwaring van 's lands concurrentievermogen" (31.1.1989) bevat een aantal objectieve 
criteria voor het beoordelen van de ontwikkeling van het concurrentievermogen en voorziet in de 
mogelijkheid tot het nemen van eventuele maatregelen. 
6.3.1996 
77 
DENEMARKEN 
Sterke groei, ondersteund door een evenwichtig economisch beleid 
Het herstel in Denemarken begon al in 1993, iets eerder dan in de andere Lid-Staten van 
continentaal Europa, en zette door in het erop volgende jaar, waarin de produktie met liefst 
4,4% toenam. Qver het geheel genomen was 1995 wederom eenjaar van behoorlijke groei 
en voortgezette vermindering van de werkloosheid. In de loop van het jaar ging het 
conjunctuurbeleid echter meer lijken op dat in andere Europese landen: de groei was sterk 
in de eerste maanden van 1995, maar is sindsdien verminderd. 
Evenals in de meeste andere Lid-Staten is de onderliggende economische ontwikkeling in 
Denemarken gezond en zijn er redenen om aan te nemen dat de huidige vertraging van de 
groei tijdelijk is. De winstgevendheid is goed, de lange en korte rente zijn laag en het 
consumentenvertrouwen blijft op een hoog niveau; al deze elementen wijzen op een 
hernieuwde impuls voor de groei. 
De particuliere consumptie bleef in het tweede halfjaar van 1995 zwak. Dit moet echter 
worden gezien tegen de achtergrond van de zeer sterke groei in 1994 en van een 
betrekkelijk hoge reële lange rente, die de besparingen hebben gestimuleerd. 
Tabel 1 
Denemarken: Macro-economische ontwikkeling 
1 1986-90 1991-93 1994 1995 
Groei van hetBBP 
(procentuele mutatie) 
Totale binnenlandse vraag 
(procentuele mutatie) 
Werkgelegenheid (procentuele mutatie) 
Werkloosheid (%) 
Inflatie (procentuele mutatie) 
Saldo van de lopende rekening 
(in% van het BBP) De investeringen in 
outillage zijn in 1995 
sterk aangetrokken, met 
name dank zij de hoge 
bezettingsgraad in de 
industrie en de goede 
winstgevendheid in de 
verwerkende industrie. 
De groeiende 
bouwnijverheid 
daarentegen was slechts 
matig vanwege de hoge 
rente eerder in het jaar. Uit de indicatoren voor de bouwnijverheid in het najaar van 1995 is 
een geringe verbetering af te lezen. Aangezien eerdere investeringen de produktiecapaciteit 
hadden vergroot en omdat de binnenkomende orders kennelijk stagneerden, kan het zijn dat 
de investeringen in nieuwe outillage in het tweede halfjaar van 1995 niet verder zijn 
toegenomen. 1.4 
0.4 
0.9 
6.4 
3.7 
-2.1 12 
0.0 
-1.1 
92 
1-8 
22 4.4 
52 
-02 
82 
IJO 
2.0 3.4 
4.5 
2.1 
6.7 
2.0 
1.5 
Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 
6 3.1996 
78-
Tabel 2 
Denemarken: Economis che beleldf Indicatoren 
rGroei van de geldhoeveelheid 
(procentuele mutatie) 
Begrotingssaldo van de overheid 
(in % van uetBBP) 
Bruto schuld van de overheid ' 
(in % van het BBP) 
Nominale loonsom per hoofd 
(procentuele mutatie) 
Reële loonsom per hoofd 
(procentuele mutatie) 1986-90 1991-93 1994 1995 
63 
0.9 
60.7 
5.1 
l/t 6.8 
-3.2 
71_3 
34 
1-6 -3.8 
75.6 
3.2 
12 3_J 
13 De afzwakkende groei van 
de belangrijke exportmarkten 
heeft de Deense export 
negatief beïnvloed en de 
appreciatie van de Deense 
kroon in het eerste halfjaar 
van 1995 kan een verder 
negatief effect op de Deense 
export hebben gehad. De 
invoer groeide matig, in 
vergelijking met het 
groeicijfer van meer dan 
10% in 1994, en het 
overschot op de lopende rekening bleef aanzienlijk. Geringere rentebetalingen op de 
buitenlandse schuld, ten gevolge van een afgenomen buitenlandse schuld en de lagere rente, 
hebben hiertoe bijgedragen. De vooruitzichten voor de Deense export volgend jaar kunnen 
positief worden beïnvloed door grotere wisselkoersstabiliteit, doch anderzijds zijn de 
groeiperspectieven voor de exportmarkten recentelijk slechter geworden. Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron:Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten,November 1995 
'Deposito's vande overheid bij de centrale bank, obligaties in het bezit van de overheid 
en schuld van de overheidsbedrijven ten belope van ongeveer 2356 van hetBBP in 1994. 
Grafiek 1 - Denemarken 
Het disconto en de repo-rente in 1994 en 1995 
' ' ' i i i_ _i i i i_ Ondanks de krachtige groei 
en een sterke vermindering 
van het aantal geregistreerde 
werklozen, blijft de Deense 
inflatie gering. In 1995 zijn 
de consumptieprijzen met 2% 
gestegen. De gunstige 
resultaten op het gebied van 
de inflatie zijn gedeeltelijk te 
verklaren door de appreciatie 
van de Deense kroon. Bovendien worden de loonafspraken in Denemarken kennelijk 
aangepast aan de geringe stijging van de consumptieprijzen, waardoor het risico van 
ongunstige loon/prijs-ontwikkelingen wordt verminderd. 
Terwijl het begrotingsbeleid wordt aangescherpt, vertonen de korte en de lange rente een 
dalende tendens, zoals dit ook in de meeste andere landen het geval was (zie grafiek 1). De 
officiële rentetarieven werden in het voorjaar van 1995 verhoogd, toen de Deense kroon 
onder druk kwam te staan. Sedertdien is de kroon, samen met de andere kernvaluta's, in 
waarde gestegen ten opzichte van de meeste overige munteenheden en de monetaire 1 FMAMJ JASONDJFMAMJ JA 
1.94 1993 
Bron: Diensten van de Commissie 
6.3.1996 
-79-
autoriteiten hebben, als reactie op de internationale ontwikkelingen, het disconto en andere 
officiële rentetarieven verlaagd. Ook de lange rente is in 1995 gedaald. 
De geregistreerde werkloosheid was vanaf 1987 toegenomen. In deze situatie kwam in 
1994 verandering, toen de werkloosheid begon te dalen. De gunstige ontwikkeling van de 
werkloosheid zette in 1995 door, omdat de werkgelegenheid sneller toenam dan de 
beroepsbevolking en doordat actief arbeidsmarktbeleid (verlofregelingen, regelingen voor 
vervroegde uittreding en voor bijzondere scholing en opleiding) de geregistreerde 
werkloosheid nog verder deden dalen. De verbeterde situatie op het gebied van de 
werkgelegenheid heeft niet tot sterke stijgingen van de lonen geleid, hoewel de 
geregistreerde werkloosheid thans het niveau nadert waarop enige inflatoire druk zou 
kunnen ontstaan. 
Voortzetting van het stringente begrotingsbeleid en de structurele hervormingen 
Nadat de recessie van 1992/1993 met een tijdelijk expansief begrotingsbeleid bestreden was, 
is de Deense regering sedert 1995 weer een stringenter begrotingsbeleid gaan voeren. Dit 
vloeide onder meer voort uit de in 1993 ingevoerde belastinghervorming, die gedurende de 
periode 1994/1998 ten uitvoer wordt gelegd, waarbij de inkomstenbelasting ten dele door 
milieuheffingen wordt vervangen. Dankzij discretionaire begrotingsmaatregelen, in 
combinatie met de sterke werking van de automatische stabilisatoren, zijn de 
overheidsfinanciën aanmerkelijk verbeterd. In 1995 wordt het vorderingentekort van de 
totale overheid geraamd op ongeveer 2% van het BBP en waarschijnlijk heeft de 
neerwaartse tendens van de bruto schuldquote van de overheid zich doorgezet. De 
vooruitzichten voor de korte termijn wijzen op een verdere vermindering van het tekort en 
de staatsschuld. 
Het structurele beleid is nog steeds van groot belang, niet in de laatste plaats gelet op de 
aanhoudend hoge werkloosheid. Gedurende het hele jaar 1995 werden extra inspanningen 
gedaan om het onderwijs te verbeteren en de arbeidsmobiliteit te vergroten, ten einde 
spanning op de arbeidsmarkt te voorkomen. In de begroting voor 1996 zijn aanvullende 
structurele verbeteringen opgenomen, waarmee beoogd wordt jeugdwerkloosheid te 
voorkomen, de regels om voor werkloosheidsuitkeringen in aanmerking te komen aan te 
scherpen, de door de overheid gesteunde arbeidsplaatsen en beroepsopleiding te verbeteren, 
alsook werkgelegenheid voor ouderen en gehandicapten te scheppen. Daarnaast wordt de 
maximumperiode gedurende welke men een werkloosheidsuitkering kan ontvangen, van 7 
tot 5 jaar teruggebracht. Deze structurele maatregelen, die dringend noodzakelijk waren, 
zullen in de komende jaren hun volledige uitwerking hebben. 
Het stringentere begrotingsbeleid en de voortgezette structurele hervormingen zijn 
belangrijke beleidsmaatregelen, die in de juiste richting gaan. Er dient echter een nog 
grotere inspanning te worden geleverd om te zorgen voor een positieve macro-economische 
ontwikkeling op de middellange termijn, in het bijzonder door meer flexibiliteit op de 
arbeidsmarkt en door onderwijs. 
6.3.1996 
-80-
DUITSLAND 
Herstel in 1995 trager dan voorheen 
Op de recessie volgde in Duitsland in 1994 een betrekkelijk krachtig herstel: het BBP steeg 
met 2,9%. Een opvallende groei van de export en de investeringen, met name in de 
bouwnijverheid waren hiervan de voornaamste oorzaken. In de tweede helft van 1994 
daalde het tempo van de groei enigszins en deze trend zette zich in 1995 in versterkte mate 
voort, zodat de economische groei in 1995 uiteindelijk uitkwam op 2%, veel lager dan 
oorspronkelijk verwacht 
Een van de voornaamste oorzaken van de groeivertraging was de geleidelijke afname van 
het investeringselan: terwijl de investeringen in vaste activa in het laatste kwartaal van 1994 
nog met bijna 7% op jaarbasis toenamen, was de groei in het laatste kwartaal van 1995 tot 
onder het niveau van de voorgaande jaren gedaald. Ondanks een vrij hoge bezettingsgraad 
trad een vertraging op, niet alleen in de bouwnijverheid, maar ook in de investeringen. 
Daarnaast nam ook de export minder snel toe, onder andere omdat de exportmarkten 
minder snel groeiden dan in 1994. De binnenlandse vraag daarentegen vertoonde, zonder 
bijzonder dynamisch te zijn, na een slappe periode in 1994 weer een stijgende lijn. 
Grafiek 1 - Duitsland 
Indicatoren van het vertrouwen lopen terug en investeringen dalen 
Verwerkende nijverheid Bouwnijverheid 
Index 1985 = 100 
130 %-mutatic per jaar Index 1985 = 100 
130 %-mutatic per jaar 
1991 | 1995 
Source • Statistisches Bundcsamt. Diensten van de Commissie voortschrijdend 
driemaandsgemiddelde 
—"vertrouwensindex (schaal links) 
Oinve. teringen in bouwnijverheid (schaal rechts) 
De verminderde investeringsbereidheid werd voorafgegaan door een verslechtering van het 
vertrouwen in de economie in het begin van het jaar. Het vertrouwen van het bedrijfsleven, 
dat in de vorige herstelperiode sterk was gestegen, maakte na januari 1995 een spectaculaire 
6.3.1996 
1 
val. In de bouw bij voorbeeld was men voorbereid op een inzinking, omdat de fiscale 
stimuleringsmaatregelen ten einde liepen (grafiek 1). 
Het afnemend vertrouwen 
ging samen met een 
hernieuwde bezorgdheid over 
de concurrentiepositie van de 
Duitse industrie, die al eerder 
negatief was beïnvloed door 
de combinatie van een sterke 
DM en forse loonstijgingen 
(grafiek 2). In 1994 was een 
begin gemaakt met de 
ombuiging van deze trend i ^^— = 
Tabel 1 
Duitsland Macro-economische ontwikkeling 
1 || 1986-90 1991-93 1994 1995 
GroeivanhetBBP 2.9 1.9 * 
(procentuele mutatie) 
Totale binnenlandse vraag 2.8 1.8 * 
(procentuele mutatie) 
Werkgelegenheid (procentuele mutatie) : -0.7 -0.2 * 
Werkloosheid (%) 6.7 8.4 83 
Inflatie (procentuele mutatie) 2.7 2D * 
Saldo van de lopende rekening -1.0 -13 -0.8 • 
(in 56 van het BBP) 
Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron:Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten. November 1995 
* Volgens de meest recente gegevens 
door strakke kostenbeheersing, herstructurering, drastische vermindering van de loonkosten 
en loonmatiging; maar de situatie verslechterde vervolgens aanzienlijk door een 
koersstijging van de DM in de zomer van dat jaar, aanzienlijke loonstijgingen begin 1995 en 
nog eens een aanmerkelijke waardestijging van de DM in maart 1995. In twaalf maanden 
tijd was de effectieve wisselkoers van de DM met 8,3% gestegen. Daarnaast werden de 
binnenlandse afzetvooruitzichten negatief beïnvloed door belastingverhogingen. 
Grafiek 2 - Duitsland 
Indicatoren internationaal prijsconcurrentievermogen 
(Duitsland ten opzichte van 20 geïndustrialiseerde landen) 
Index 1987 = 100 
— nominale effectieve wisselkoers 
— rctle effectieve wisselkoers (deflator vin de totale export) 
Bron: Diensten van de Commissie Dit alles had tot 
gevolg dat de 
ondernemingen 
bijzonder voorzichtig 
waren met het 
aanwerven van 
personeel. In het 
Westen van Duitsland 
bleef de 
werkgelegenheid na 
het begin van het 
herstel nog langer dan in de voorafgaande herstelperiode achteruitgaan. De globale 
werkgelegenheidscijfers over 1995 voor heel Duitsland vertoonden geen verbetering ten 
opzichte van 1994: de stijging van de werkgelegenheid in het Oosten, die het gevolg was 
van het hoge tempo waarin de convergentie zich voltrok, kon niet opwegen tegen de 
verliezen in het Westen. In de loop van het jaar steeg de werkloosheid geleidelijk. De 
Effectieve koers ten opzichte van 18 geïndrustialiseerde landen 
6.3.1996 
-82 
Tabel 2 
Duitsland: Economische beleidsindicatoren spaarquote bleef ondanks het aangetaste vertrouwen van de consument min of meer 
ongewijzigd. 
Tegen het eind van het jaar waren er weinig tekenen die op verbetering duidden, hoewel 
zich in enkele sectoren een meer positieve trend leek aan te kondigen. Toch is niet gezegd 
dat de vertraging van de economische groei die in 1995 kon worden waargenomen, in 1996 
zal voortduren. Een aantal negatieve factoren vallen weg of boeten aan betekenis in, 
hetgeen betekent dat de groeivooruitzichten in de loop van het jaar geleidelijk beter kunnen 
worden. 
Met name de scherpe daling van de rente in de loop van 1995 zal een belangrijke stimulans 
voor de economie zijn, 
zoals de rentestijging van 
1994 de oorzaak was van 
de vertraging van de groei. 
De nominale korte rente 
daalde in de loop van 1995 
met meer dan 
200 basispunten en de reële 
korte rente ligt momenteel 
net boven de 2%, terwijl 
nog ruimte voor een 
verdere daling bestaat. Ook 
lijkt een einde te zijn 
gekomen aan de 
appreciatie van de DM, 
waardoor de druk van de concurrentie uit het buitenland enigszins zou moeten afnemen. Groeivande geldhoeveelheid 
(procentuele mi ta tie) 
Begrotingssaldo van de overheid * 
(in % van het BBP) 
Bruto schuld van de overheid 
(in % van het BBP) 
Nominale loonsomper hoofd 
(procentuele mutatie) 
Reële loonsom per hoofd 
(procentuele mutatie) 
Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten. November 1995 
* Volgens de meest recente gegevens 
1 De met de hereniging verband houdende overname van schulden door de Bondsregering 
in 1995 (Treuhandanstalten Oostduitse woningbouwcorporaties) van DM235 miljard 
(6.75% van het BBP), zijn nietmeegerekend. 
De Bondsregering erkent in haar economisch jaarverslag dat sprake is van een groeipauze 
en heeft haar groeiprognoses voor 1996 verlaagd tot 1V2%. In het verslag wordt uitgegaan 
van een opleving van de economische bedrijvigheid in de loop van 1996. Gezien de zwakke 
start wordt echter niet verwacht dat de economische groei over het gehele jaar genomen 
hoger zal uitvallen en daarom gaat de regering uit van een daling van de totale 
werkgelegenheid en een stijging van de werkloosheid in 1996 tot ongeveer 10% van de 
beroepsbevolking, i.e. bijna 4 miljoen. 
De arbeidsmarktsituatie heeft de sociale partners, ook de Bondsregering, ertoe gebracht een 
werkgelegenheidspact te sluiten met het ambitieuze doel, het aantal geregistreerde 
werklozen tegen het eind van de eeuw tot de helft terug te brengen. Om dit doel te kunnen 
6.3.1996 
-83-
bereiken moeten drastische maatregelen worden genomen om de aanbodzijde van de Duitse 
economie op middellange termijn te verbeteren. Hiertoe heeft de regering een programma 
van 50 punten gepresenteerd. 
Oost-Duitsland: vooruitgang bij de convergentie, maar diepgewortelde problemen 
blijven bestaan 
Na de hoge groeicijfers van de afgelopen jaren noteerde de Oostduitse economie in 1995 
opnieuw een groei van het BBP van 6%. De produktie en de verwerkende industrie bleven 
zelfs nog sneller stijgen, aangezien nieuwe of gemoderniseerde fabrieken begonnen te 
produceren. In de bouwnijverheid daarentegen, waar de bedrijvigheid in 1994 met maar 
liefst 21% was toegenomen, vlakte de groei enigszins af. De werkgelegenheid steeg in 1995 
voor het tweede opeenvolgende jaar en de werkloosheid nam opnieuw af. Vanaf de zomer 
ging de werkloosheid echter weer omhoog ten gevolge van de groeivertraging en het 
aflopen van positieve arbeidsmarktmaatregelen. 
De (nominale) arbeidskosten per eenheid liggen in het Oosten nog steeds een derde hoger 
dan in het Westen van Duitsland en daarmee is het concurrentievermogen in 1995 
nauwelijks verbeterd. De lonen stegen minder snel, maar hetzelfde gebeurde met de 
produktiviteitstoename. Meer dan elders bestaan grote verschillen tussen de 
ondernemingen: sommige zijn technologisch zeer geavanceerd en kunnen een westers 
loonniveau aan, vele zijn daarentegen minder produktief en kunnen zelfs met de lagere 
Oostduitse lonen nauwelijks overleven. Een manier om dit probleem op te lossen zou 
kunnen zijn, betrekkelijk lage c.a.o.-lonen overeen te komen, die daar waar de 
omstandigheden het toelaten, ruimte laten voor loondifferentiatie in de vorm van incidentele 
loonsverhogingen. 
Op allerlei punten blijkt het concurrentievermogen van de Oostduitse economie nog uiterst 
precair. Hoewel het aantal moderne fabrieken toeneemt en de Oostduitse export naar de EU 
in 1995 met ongeveer 30% is gestegen, bedraagt het aandeel in de totale Duitse export nog 
steeds niet meer dan 2% bij een aandeel van 11% in het BBP. Bij het huidige 
rentabiliteitsniveau zal het bereiken van westerse patronen in de distributie nog geruime tijd 
vergen. De winsten zijn nog gering en de ondernemingen kwetsbaar. De regio zal voorlopig 
in sterke mate afhankelijk blijven van overdrachten uit het Westen die momenteel zo'n 4,/2% 
van het Duitse BBP bedragen. 
Overheidsfinanciën: geen verdere consolidering in 1995 
Het vorderingentekort van de totale overheid daalde van 3,5% van het BBP in 1993 tot 
2,6% in 1994 en begin 1995 werd verwacht dat het nog verder zou dalen. De vooruitzichten 
6.3.1996 
-84-
zijn echter sedertdien verslechterd en voor 1995 wordt als voorlopig officieel cijfer 3,6% 
opgegeven4. 
Deze ommekeer was voornamelijk toe te schrijven aan tegenvallende inkomsten. Naast de 
gevolgen van de teleurstellende groei in 1995 waren de opbrengsten van de directe 
belastingen onverwacht laag, voornamelijk ten gevolge van een aantal specifieke, meestal 
tijdelijke factoren zoals de uitwerking van de recessie van 1993 op de definitieve 
belastingaanslagen die vorig jaar voldaan werden. Niettemin bereikte de totale belastingdruk 
een recordhoogte van 43%% van het BBP ten gevolge van de herinvoering van de 
solidariteitsheffing van 7,5% op de inkomstenbelasting. 
De totale overheidsuitgaven namen toe, met name voor de sociale zekerheid. De uitgaven 
voor de gezondheidszorg groeiden sterker dan verwacht en er werd een nieuwe 
ziektekostenverzekering ingevoerd. De uitgaven van de lagere overheden bleven 
daarentegen bij de oorspronkelijke plannen achter. De verkiezingen van oktober 1994 
hadden voor vertraging bij de uitvoering van de begroting gezorgd en toen vervolgens 
duidelijk werd dat de inkomsten zouden tegenvallen, werd op alle niveaus op ad hoc basis 
terughoudendheid bij de uitgaven betracht. Aangezien de rentelasten door schuldovername 
snel opliepen, konden de primaire uitgaven buiten de sociale zekerheid reëel nauwelijks 
stijgen. 
De staatsschuld bedroeg eind 1995 ongeveer 59% van het BBP. De overname van de 
schulden van de Treuhand en van de Oostduitse woningbouwcorporaties leidde ertoe, dat 
de schuldquote met 63A% steeg. De uitgaven in verband met de Duitse eenwording, die 
gedeeltelijk buiten de begroting waren gehouden, zijn inmiddels grotendeels door de 
Bondsregering overgenomen en zijn in belangrijke mate verantwoordelijk voor de stijging 
van de schuldquote die in 1991 nog maar 41,5% bedroeg. 
4 Begin 1996 door Duitsland opgegeven cijfer. Niet meegerekend zijn de overname van de schulden van 
de Treuhandanstalt en Oostduitse woningbouwcorporaties ter hoogte van 6,75% van het BBP. 
6.3.1996 
-85 
GRIEKENLAND 
Vooruitgang bij de macro-economische aanpassing in 1995 
De macro-economische ontwikkelingen werden in 1995 gekenmerkt door twee belangrijke 
tendenzen: er werden vorderingen gemaakt met het terugdringen van de inflatie en er 
werden aanhoudende inspanningen verricht om de budgettaire onevenwichtigheden te 
verhelpen. Tegelijkertijd vertoonde de reële rente, hoewel deze hoog bleef, een licht dalende 
tendens en was de werkelijke wisselkoersdepreciatie in grote lijnen consistent met de 
doelstelling van het monetair beleid van de Bank van Griekenland. In 1996 wordt een 
toename van de economische groei verwacht, voornamelijk geschraagd door een stijging 
van de binnenlandse vraag. 
De economische activiteit in Griekenland begon zich in 1994 te herstellen, hoofdzakelijk 
onder invloed van een verbetering van het buitenlandse economische klimaat, terwijl de 
binnenlandse vraag zwak bleef. In 1995 nam het groeitempo verder toe. De binnenlandse 
vraag, en met name de bruto-investeringen in vaste activa, namen toe, terwijl de particuliere 
consumptie flauw bleef. De overheidsinvesteringen ontwikkelden zich goed, grotendeels 
dank zij de steun uit de communautaire Structuurfondsen. Het herstel van de binnenlandse 
activiteit ging tevens gepaard met een lichte toename van het tekort op de betalingsbalans. 
De groei van de particuliere 
consumptieve bestedingen 
bleef in 1995 zwak, met een 
volume van 1,4%, 
voornamelijk als gevolg van 
de beperkte toename van de 
reële inkomens. De reële 
lonen stegen in 1995 met 
0,5%, tegen 1,3% in 1994. 
Het reële beschikbare 
inkomen bleef in 1995 echter 
vrijwel gelijk. Belangrijke factoren hierbij waren de tenuitvoerlegging van de 
belastingwetgeving van 1994, die tot een stijging van de directe belastingopbrengsten 
leidde, en de daling van de rentetarieven, die de groei van de inkomsten uit andere bronnen 
dan uit arbeid, beperkte. De particuliere consumptie werd evenwel ondersteund door een 
daling van de spaarquote van 18,9% van het bruto beschikbare inkomen in 1994 tot 17,9%» 
in 1995. Deze daling van de spaarquote vloeit waarschijnlijk voort uit een combinatie van de Tabel 1 
Griekenland: Macro-economische ontwikkeling 
| | 1986-90 1991-93 1994 1995 
Groei van hetBBP 1.7 1.0 1.5 1.7 
(procentuele mutatie) 
Totale binnenlandse vraag 2.4 1.5 13 22 
(procentuele mutatie) 
Werkgelegenheid (procentuele mutatie) 0.7 0.0 1.9 1.0 
Werkloosheid (%) 6.6 7.8 8.9 8.9 
Inflatie (procentuele mutatie) 17.0 15.8 10.8 92 
Saldo van de lopende rekening -4.8 -4.5 -2.6 -2.7 
(in % van hetBBP) 
Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 
6.3.1996 
86 
Tabel 2 
Griekenland: Economische beleickindcatoren 
1986-90 1991-93 1994 1995 
Groeivande geMhocvcchcid 21.1 13.9 8.9 10.4 
(procentuefc rrutatic) 
Begrotingssaklo van de overheid -13.0 -11.7 -11.4 -93 
(in % van hetBBP) 
Bruto schuld van de overheid 66.6 97.1 113.0 114.4 
(in % van hetBBP) 
Nommais loonsomper hoofd 16.7 10.7 12.8 9.8 
(procentuele mutatie) 
Re£le loonsomper hoofd -0.3 -4.4 1.8 0.6 
(procentuele mitatie) 
Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron:Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 volgende factoren: de daling van de reële rente en het gedeeltelijk wegnemen van de fiscale 
onzekerheid. Bovendien begint de situatie op de arbeidsmarkt enige verbetering te vertonen; 
de werkloosheid, die gedurende de recessie een hoogtepunt bereikte, heeft zich 
gestabiliseerd op 9,5% van de beroepsbevolking. 
De relatief hoge inflatie van 
Griekenland vertoont sinds 
medio 1993 een neerwaartse 
tendens, en voor het eerst 
sinds 22 jaar bleef de inflatie 
van de consumptieprijzen 
gedurende het grootste deel 
van 1995 beperkt tot een getal 
van één cijfer. Op basis van de 
deflator van de particuliere 
consumptie bedroeg de inflatie 
in 1995 gemiddeld 9,2%, 
tegen een gemiddelde van bijna 16% in de eerste drie jaar van de jaren negentig. Deze 
verbetering van de inflatieontwikkeling werd door verschillende factoren ondersteund: ten 
eerste is het begrotingsbeleid in de afgelopen twee jaar geleidelijk restrictiever geworden 
dan in voorgaande jaren; ten tweede is sinds 1991 een strak monetair en wisselkoersbeleid 
gevoerd. Bijgevolg is door steeds lagere depreciaties van de drachme de inflatieinvoer 
beperkt gebleven, en heeft de onvolledige doorwerking van het inflatieverschil ten opzichte 
van de partners van Griekenland in de Gemeenschap geleid tot een appreciatie van de reële 
wisselkoers; dit heeft weliswaar bijgedragen tot een verschuiving van de relatieve prijzen ten 
gunste van de invoer, doch heeft tevens bijgedragen tot het fixeren van de 
inflatieverwachtingen en heeft in combinatie met de vooruitgang op het vlak van de 
begrotingsconsolidatie een disciplinerend effect gehad op het binnenlandse 
prijsstellingsgedrag; en tenslotte heeft de succesvolle reductie van de feitelijke inflatie 
waarschijnlijk de inflatieverwachtingen op de produkt- en de arbeidsmarkt doen afnemen (in 
de afgelopen jaren werden de overeenkomsten over nominale lonen voor een periode van 
twee jaar gesloten hetgeen, in combinatie met clausules welke bescherming bieden tegen 
plotselinge inflatie, over het algemeen heeft bijgedragen tot een afname van de 
kosteninflatie). 
Gegeven een op terugdringing van de inflatie gerichte strategie, die grotendeels gebaseerd is 
op budgettaire aanpassing en het niet volledig in de depreciatie van de drachmekoers laten 
doorwerken van het inflatieverschil tussen Griekenland en de ecu, werd de 
wisselkoersdoelstelling gesteund door een positief oordeel over de vooruitzichten op het 
6.3.1996 
-87-
gebied van stabilisering en depreciatie. Na de succesvolle afwending van een 
wisselkoerscrisis medio 1994, die dreigde door het opheffen van de resterende beperkingen 
op het kapitaalverkeer, zijn de deviezenreserves van Griekenland tot ongekende hoogte 
gestegen en wordt de externe waarde van de drachme ondersteund door een grote 
autonome netto kapitaalinstroom. Tegen eind september 1995 bedroegen de Griekse 
reserves 16,1 miljard USD. De kapitaalinstroom is grotendeels geneutraliseerd om te 
voorkomen dat de binnenlandse geldhoeveelheid de doelstellingen van het monetair 
programma voor 1995 van de Bank van Griekenland zou overschrijden. * 
De reële rente vertoonde in 1995 een lichte daling, doch blijft hoog. De onafgebroken hoge 
inflatie evenals de onzekerheid over de duurzaamheid van zowel de ten aanzien van de 
inflatie als de op het gebied van begrotingsconsolidatie geboekte resultaten, blijven zorgen 
voor een risicopremie op de rente. 
Maatregelen om onevenwichtigheden te bestrijden en de convergentie te bevorderen 
De begrotingsonevenwichtigheden van Griekenland nemen sinds 1994, toen de 
begrotingsdoelstellingen van de centrale regering in grote lijnen werden verwezenlijkt, af. In 
1995 werd verdere vooruitgang geboekt bij het verminderen van de 
begrotingsonevenwichtigheden en het beperken van de groei van de schuldenlast. Het tekort 
van de totale overheid nam af van 12,1% van het BBP in 1993 (een record van dit 
decennium tot dusverre) tot 9,3% van het BBP in 19955. Bijgevolg vertoont het primaire 
begrotingssaldo sinds 1992 een overschot; verwacht wordt dat het tekort in 1996 verder zal 
afnemen en dat het primaire overschot in vergelijking met het afgelopen jaar verder zal 
stijgen. De beperkende factor voor de begrotingspolitiek zijn evenwel nog steeds de 
omvangrijke rentebetalingen, die in 1995 13,4% van het BBP beliepen en bijna 35% van de 
totale inkomsten van de totale overheid uitmaakten. 
De omvang van de rentelast weerspiegelt de grote schulden van Griekenland en de 
aanhoudend hoge rente op overheidsschuld. Ondanks de hardnekkig hoge inflatie bedroeg 
de schuld/BBP-quote in 1995 114,4% van het BBP, tegen 82,6% in 1990. Deze grote 
toename wordt in hoofdzaak veroorzaakt doordat de overheid schulden van buitenaf heeft 
overgenomen in haar rekeningen. Het is duidelijk dat het primaire overschot van de 
afgelopen jaren nog niet toereikend is om de schuldquote te stabiliseren, doch slechts 
bijdraagt tot een vertraging van de groei hiervan. 
5 In de zomer van 1995 namen de Griekse autoriteiten een aantal posten in de rekeningen van de totale 
overheid op die eerder waren weggelaten of niet volledig in aanmerking waren genomen; de herziene 
gegevens, die thans worden gebruikt, hebben geleid tot een verlaging van het tekort van de totale 
overheid vanaf 1992. De herziening heeft het tempo van de begrotingsaanpassing, welke wordt gemeten 
door middel van de verandering van het tekort ten opzichte van het BBP, tussen 1993 en 1995 niet 
aangetast, ook al is het niveau van dit verhoudingsgetal, uitgedrukt ten opzichte van het BBP van 1993, 
thans meer dan één procentpunt lager. 
6.3.1996 
-88 
De begrotingsaanpassing berustte op een stijging van de inkomsten, die werd bewerkstelligd 
door bestrijding van belastingontduiking, verbreding van de belastinggrondslag en 
verbetering van de efficiëntie van het belastingstelsel, en tevens op beperking van de groei 
van de primaire uitgaven. De totale lopende ontvangsten van de totale overheid zijn 
gestegen van 32% van het BBP in 1990 tot 36,4% van het BBP in 1995; een groot deel van 
deze stijging is een gevolg van de tenuitvoerlegging van de belastingwetgeving van 
april 1994. Minder vooruitgang is geboekt ten aanzien van de beperking van de toename 
van de primaire uitgaven; deze kwamen in 1995 overeen met bijna 31% van het BBP, tegen 
29,4% in 1992. 
Grafiek 1 - Griekenland 
Begrotingsaanpassing (totale overheid) 
Voor de conjunctuur gecorrigeerde variabelen ils percentage van het trendmatige BB 
1988 1989 1990 
Bron: Diensten van de Commissie In grafiek 1 wordt de 
samenstelling van de 
begrotingsaanpassing sinds 
het eind van de jaren tachtig 
weergegeven aan de hand 
van een vergelijking van 
gegevens inzake 
ontvangsten en primaire 
uitgaven, gecorrigeerd voor 
conjunctuurschommelingen 
en uitgedrukt als percentage 
van het trendmatige BBP; 
de gegevens kunnen derhalve worden beschouwd als resultaten van discretionair beleid. De 
afname van het primaire tekort is begonnen in 1992 en is voornamelijk bereikt door 
discretionaire verhogingen van de inkomsten ten opzichte van het BBP, van 32,3% van het 
trendmatige BBP in 1990 tot 38,0% in 1995;de primaire bestedingen daarentegen zijn, voor 
de conjunctuur gecorrigeerd, in grote lijnen stabiel gebleven op circa 34% van het BBP. 
Het belangrijkste beleidsprobleem is om de winst die met betrekking tot de inflatie en de 
begrotingsconsolidatie is geboekt veilig te stellen en te vergroten; dit zijn cruciale 
voorwaarden voor een verlaging van de reële rente en stimulering van duurzame 
economische groei. Hoewel in de afgelopen twee jaar vooruitgang is geboekt op het stuk 
van de convergentiecriteria van het Verdrag, maakt de afstand die nog moet worden 
overbrugd, een krachtdadige voortzetting van het aanpassingsbeleid noodzakelijk. 
6.3.1996 
89 
SPANJE 
Een gezonder economisch herstel dat evenwel nog met enige onzekerheid gepaard gaat 
Hoewel de economische bedrijvigheid sedert het voorjaar minder snel is toegenomen, steeg 
het Spaanse BBP in 1995 met 3%. De werkgelegenheid steeg in 1995 fors (met 2,7%) als 
gevolg van de economische groei, loonmatiging en een flexibeler arbeidsmarkt. Niettemin 
daalde het werkloosheidspercentage slechts vrij weinig als gevolg van een toenemende 
arbeidsparticipatiegraad. De inflatie vertoonde in mei 1995 weer een neerwaartse tendens, 
terwijl het tekort van de totale overheid in overeenstemming was met de doelstelling van het 
convergentieprogramma voor 1995. Hoewel de invoer in 1995 opnieuw sneller toenam dan 
de uitvoer, bleef de externe positie bijna in evenwicht, hetgeen ten dele te danken was aan 
de verbetering van de ruilvoet. 
De economische bedrijvigheid in Spanje, die sinds medio 1993 gestaag is gegroeid, begon in 
het tweede kwartaal van 1995 te vertragen. Desondanks wordt de stijging van het BBP 
voor 1995 geschat op 3%, tegenover 2% in 1994. 
Nadat de groei twee jaar lang werd geleid door het exportoverschot dat ten dele voortkwam 
uit de waardedaling van de peseta, was in 1995 de binnenlandse vraag de drijvende kracht 
achter de groei, terwijl de buitenlandse handel negatief bijdroeg tot de groei van het BBP. 
Het duidelijke herstel van de binnenlandse vraag in 1995 was te danken aan een sterke 
toename van de investeringen, zowel in de bouw als in outillage, terwijl de particuliere 
consumptie achterbleef. 
Tabel 1 
Spanje: Macro-economische ontwikkeling Na een daling van in totaal 14% 
over 1992 en 1993 begonnen de 
investeringen in 1994 weer aan 
te trekken als gevolg van de 
opleving van de finale vraag; 
deze werd aanvankelijk geleid 
door een forse stijging van de 
uitvoer, de verbeterde 
winstgevendheid van het 
bedrijfsleven, de lagere 
schuldenlast van de 
niet-financiële sector van het 
bedrijfsleven en een hogere bezettingsgraad. Gezien de achterblijvende particuliere 
consumptie en de enigszins vertraagde groei van de buitenlandse vraag, begonnen de 
investeringen medio 1995 minder snel toe te nemen. | H 1986-90 1991-93 1994 1995 
Groei van hetBBP 4_5 0.6 2.1 3.0 
(procentuele mutatie) 
Totale binnenlandse vraag 6.6 -0.2 1.1 33 
(procentuele mutatie) 
Werkgelegenheid (procentuele nutatie) 32 -2.1 -0.9 2.7 * 
Werkloosheid (%) 18.9 192 243 22.7 
Inflatie (procentuele mutatie) 6.6 6.1 4.9 4.9 
Saldo van de lopende rekening -1.3 -2.7 -1.2 -1.3 
Cm % van hetBBP) 
Voorde definities,zie tabel2betreffende BelgiS 
Bron:Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 
* Volgens de meest recente gegevens 
6.3.1996 
-90 
Grafiek 1 - Spanje 
Particuliere consumptie, werkgelegenheid en spaarquote 
Jaarlijkse '/.-mutatie ., 
QTotale werkgelegenheid 
—Particuliere consumptie 
—Spaarquote gezinnen (schaal rechts) De particuliere 
consumptie is in 1995 met 
naar schatting 1,6% 
gestegen, hetgeen vrij 
weinig is gezien de sterke 
toename van de 
werkgelegenheid 
(grafiek 1) en van het 
reële bruto beschikbare 
inkomen (3,1%). De 
spaarquote van 
gezinshuishoudingen is in 
1995 gestegen tot naar schatting 12,8% als gevolg van toenemende onzekerheid omtrent de 
toekomstige inkomensontwikkelingen. Een en ander zou kunnen worden verklaard door 
verminderde zekerheid omtrent de arbeidsplaats, die het gevolg is van de hervorming van de 
arbeidsmarkt in 1994, de herinnering aan de sterke recessie van 1992/1993, de strengere 
voorwaarden om in aanmerking te komen voor een werkloosheidsuitkering en onzekerheid 
omtrent de toekomst van het pensioenstelsel, hetgeen ook tot uiting komt in de sterke 
opkomst van particuliere pensioenverzekeringen. Er moet daarom een groot vraagteken 
worden geplaatst bij de ontwikkeling van de economische bedrijvigheid in Spanje, net als in 
andere Lid-Staten, in verband met de bereidheid van de gezinnen om geld uit te geven. 1986 1987 1988 
Bron: Diensten van de Commissie 1989 1990 
Tabel 2 
Spanje: Economische beleidsindicatoren 
Groei van de geldhoeveelheid 
(procentuele mutatie) 
Begrotingssaklo van de overheid 
(in % van hetBBP) 
Bruto schuld van de overheid 
(in% van hetBBP) 
Nominale loonsomper hoofd 
(procentuele mutatie) 
Reële loonsomper hoofd 
(procentuele mutatie) 1986-90 1991-93 
14.5 
44.1 
7.7 
1.0 1994 
73 7.6 
-3.8 -53 -6.6 
513 63.0 
8.2 3.1 
2.0 -1.7 
Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten. November 1995 1995 
8.8 
-5.9 
«.8 
3.9 
-0.9 De toename van de uitvoer en 
invoer is afgezwakt na de zeer 
sterke stijging in 1994. Dat dit 
vooral geldt voor de uitvoer en 
in mindere mate voor de invoer 
wordt veroorzaakt door het feit 
dat het effect van de eerdere 
waardevermindering van de 
peseta wegebt en de 
binnenlandse vraag zich 
herstelt. 
De externe positie van Spanje is de laatste paar jaar aanzienlijk verbeterd als gevolg van de 
waardevermindering van de peseta in 1992-1994 en het feit dat de recessie in Spanje dieper 
was dan in de EU als geheel. De goederen- en dienstenbalans verbeterde van een tekort van 
6.3.1996 
-91 -
3,2% van het BBP in 1991 tot evenwicht in 1994. Hoewel in 1995 de groei van de invoer in 
reële termen andermaal groter was dan de reële groei van de uitvoer, kon de goederen- en 
dienstenbalans, dank zij een verbetering van de ruilvoet, in evenwicht blijven. 
De werkgelegenheid nam in 1995 aanzienlijk toe als gevolg van de gestage economische 
groei, loonmatiging en een flexibeler arbeidsmarkt; deze laatste twee factoren hebben geleid 
tot een verlaging van de drempelwaarde van de groei waarbij werkgelegenheid geschapen 
wordt, tot een kennelijke produktiviteitsstijging. Het werkloosheidspercentage is echter vrij 
weinig gedaald en is in 1995 ruim boven de 20% gebleven als gevolg van de voortdurende 
stijging van de participatiegraad, die verband houdt met een gestage toename van het aantal 
vrouwen op de arbeidsmarkt. 
Het tekort van de totale overheid, uitgedrukt in % van het BBP, is in 1995 verder 
teruggedrongen tot naar schatting 5,9%, te vergelijken met 6,6% in 1994 en 7,5% in 1993. 
Desondanks is de schuldquote van de totale overheid toegenomen, weliswaar in mindere 
mate, en bedroeg deze eind 1995 ongeveer 64% van het BBP. 
De cpi-inflatie (op jaarbasis) is sedert mei 1995 afgenomen. Het inflatiepercentage is in 
1995 gemiddeld echter constant gebleven in vergelijking met 1994, hoofdzakelijk als gevolg 
van de verhoging van de indirecte belastingen in januari 1995, die de inflatie in de eerste 
maanden van 1995 opdreef. De neerwaartse tendens van de inflatie wordt geschraagd door 
gematigde loonsverhogingen, een stabiele munteenheid, een afnemende stijging van de 
invoerprijzen en het op inflatiebestrijding gerichte beleid van de Banco de Espana. 
Eind 1994 is de Banco de Espana een nieuwe strategie voor het monetaire beleid gaan 
volgen, die een basisdoelstelling voor de inflatie op de middellange termijn omvat; een 
stabiele wisselkoers wordt daarbij van bijzonder belang geacht voor de verwezenlijking van 
deze doelstelling. Aanwijzingen voor een sterke inflatoire druk brachten de Banco de 
Espana ertoe de rente in de eerste helft van 1995 met in totaal 190 basispunten te verhogen. 
De verbeterde vooruitzichten met betrekking tot de inflatie in de tweede helft van het jaar 
en de kracht van de peseta plaveiden de weg voor een verlaging van de rente in december 
met 25 basispunten. Het écart van de lange rente ten opzichte van Duitsland nam in de loop 
van het jaar enigszins af, maar bedroeg in december nog steeds 390 basispunten. 
Valutaonrust begin 1995 leidde tot een sterke waardevermindering van de peseta, die op 
6 maart culmineerde in een devaluatie met 7% van de spilkoers van de peseta binnen het 
wisselkoersmechanisme. De munt herstelde zich vervolgens ten opzichte van de DM en 
apprecieerde snel tot de nieuwe spilkoers. In het laatste kwartaal van het jaar werd de 
peseta geleidelijk nog sterker en bewoog zich naar boven in het pariteitenraster van het 
6.3.1996 
-92-
wisselkoersmechanisme, om aan het einde van het jaar daarin de op één na sterkste munt te 
zijn. 
De onderliggende economische ontwikkeling lijkt thans een solidere grondslag te bieden 
voor een gestagere economische groei in Spanje dan bij eerdere oplevingen van de 
economie, in het bijzonder die aan het eind van de jaren tachtig. Het herstel is vooral 
teweeggebracht door de uitvoer en de investeringen en er bestaat enige ruimte voor meer 
particuliere consumptie zonder dat dit tot grote spanningen in de externe positie leidt. De 
flexibelere arbeidsmarkt, die ook heeft bijgedragen tot loonmatiging, heeft een betere basis 
gelegd voor een evenwichtiger economische groei. 
De voornaamste onzekerheid omtrent de kracht van het herstel houdt thans voornamelijk 
verband met de ontwikkelingen op de buitenlandse markten en het gedrag van de 
consument, zoals dat tot uiting komt in de spaarquote van gezinshuishoudingen. 
Groot overheidstekort en hoge werkloosheid zijn nog steeds de twee belangrijkste 
uitdagingen 
Het economisch beleid in Spanje werd gevoerd aan de hand van het herziene 
convergentieprogramma van 1994, dat beoogde aan de EMU-criteria te voldoen door 
structurele hervormingen en een evenwichtiger beleidsmix. Essentieel daarbij is de 
begrotingssanering, die tot een tekort van de totale overheid van in verhouding tot het BBP 
moet dalen tot 3% in 1997. 
Grafiek 2 - Spanje 
Begrotingsvariabelen van de totale overheid (in % van het BBP) De Spaanse autoriteiten 
hebben meer 
geloofwaardigheid 
verkregen, doordat zij de 
doelstellingen van hun 
convergentieprogramma, 
met name inzake het 
begrotingstekort, voor 1994 
en 1995 hebben gehaald. 
Dit is hoofdzakelijk bereikt 
door een terugdringing van 
het primaire tekort (het 
tekort exclusief rentebetalingen), zoals blijkt uit grafiek 2. Voor de uitgaven exclusief 
rentebetalingen is de eerdere tendens thans gekeerd door een verlaging van 39,1% van het 1990 1991 
Diensten van de Commune 
63.1996 
-93-
BBP in 1993 tot 37,2% in 1995, waarmee de daling van de lopende inkomsten van 41,8% 
van het BBP in 1993 tot 40,7%» in 1995 ruimschoots gecompenseerd is. 
De begrotingsaanpassing werd evenwel grotendeels vooruitgeschoven naar de jaren 1996 en 
1997 overeenkomstig het convergentieprogramma. De ontwerp-begroting voor 1996 ging 
uit van de tekortquote die in het convergentieprogramma was voorzien, te weten 4,4% van 
het BBP, maar de begroting werd verworpen door het Parlement. Daarom is de begroting 
voor 1995 doorgeschoven naar 1996, met enige budgettaire aanpassingen die een 
soortgelijk effect op het tekort zouden moeten hebben als de ontwerp-begroting. Verwacht 
wordt dat de besparingen op de begroting in 1996 voor het eerst in dit decennium zullen 
leiden tot een primair overschot. Het is essentieel dat de budgettaire doelstellingen strikt 
worden nageleefd om een verdere daling van de rente te vergemakkelijken en de 
toenemende last van de rentebetalingen, die al meer dan 5% van het BBP bedragen, te 
verminderen en tegelijkertijd de economie te stimuleren. 
De werkgelegenheid heeft zich sinds begin 1994 zeer gunstig ontwikkeld. Hoewel de 
toename ervan in het vierde kwartaal van 1995 is afgezwakt, steeg de totale 
werkgelegenheid in dat kwartaal niettemin met 3,2% (op jaarbasis) en met gemiddeld 2,7% 
voor het hele jaar. Daardoor konden de traditioneel zeer lage participatiegraad en de 
werkgelegenheid stijgen. Ondanks deze verbeteringen bedroeg de werkloosheid in het 
vierde kwartaal van 1995 nog altijd 22,8%, terwijl het aandeel van tijdelijke banen in de 
totale werkgelegenheid 34,5% beliep. Ten einde de grote onevenwichtigheden op de 
Spaanse arbeidsmarkt te verhelpen, zijn verdere hervormingen op de produkten- en 
dienstenmarkten noodzakelijk, met name in de sectoren, die van concurrenten zijn 
afgeschermd; dit kan bijdragen tot een vermindering van de inflatie en een verhoging van de 
efficiëntie, de produktie en de werkgelegenheid. 
6.3.1996 
-94 
FRANKRIJK 
De economische groei vertraagt doordat de binnenlandse vraag afzwakt 
Begin 1995 begon de groei van de Franse economie te vertragen om vervolgens sterk af te 
nemen, zodat de stijging van het BBP (op jaarbasis) inzakte van meer dan 4% in het eerste 
kwartaal tot minder dan 1% in het laatste kwartaal. De zeer aanzienlijke bijdrage van de 
voorraden aan de economische groei in 1994 had de geringe dynamiek van andere 
componenten van de binnenlandse vraag enigszins verhuld, en deze zijn in 1995 niet 
voldoende aangetrokken. 
Tabel 1 
frankrijk: Macro-economische ontwikkeling 
Groeivan hetBBP 
(procentuele mutatie) 
Totale binnenlandse vraag 
(procentuele nutatie) 
Werkgelegenheid (procentuele mutatfc) 
Werkloosheid (%) 
Inflatie (procentuele mutatie) 
Saldo van de lopende rekening 
(in % van hetBBP) 1986-90 1991-93 1994 1995 
32 
3.8 
1.1 
9.8 
2.9 
-03 0.2 
-03 
-03 
10.5 
2.6 
0.2 2.7 
2.9 
0.1 
12.3 
1.8 
1.1 2.8 
2.4 
1.2 
113 
1.9 
1.4 
Voorde definities, zie tabel 2 be treffende België 
Bron:Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten. November 1995 De consumptie heeft geen 
impuls gekregen en de 
j ondersteunende maatregelen die 
in 1994 zijn genomen, zijn tot 
1995 verlengd. De duidelijke 
toename van de koopkracht van 
het beschikbare gezinsinkomen, 
die te danken is aan de grotere 
werkgelegenheid en de 
gunstigere ontwikkeling van het 
inkomen per hoofd, leidde tot 
een slechts bescheiden opleving van de consumptie in 1995, omdat de spaarquote 
aanzienlijk steeg. De verwachtingen van de gezinshuishoudingen ten aanzien van de 
werkloosheid en de inkomensontwikkeling werden na de zomer negatiever, hetgeen een 
nadelig gevolg had voor de consumptie en de algehele economische bedrijvigheid. 
De opleving van de produktieve investeringen, die in het voorjaar van 1994 begon, zal zich 
waarschijnlijk ook ha 1995 voortzetten. Hoewel de bezettingsgraad van de 
produktiecapaciteit sinds medio 1995 is afgenomen en de vooruitzichten voor de vraag 
minder gunstig zijn, is door het lage investeringspeil van de voorgaande jaren sprake van 
omvangrijke achterstallige investeringen. De winstgevendheid is de laatste twee jaar 
eveneens gestegen. De afgelopen jaren is een aanzienlijke financieringscapaciteit gecreëerd 
en de beperkingen die de hoge reële rentetarieven opleggen, zijn begin 1996 ten dele 
weggenomen. 
De uitvoer vertoonde een bijzonder sterke opleving en leverde een belangrijke bijdrage aan 
de groei in 1994 en in het eerste kwartaal van 1995, maar sedert het voorjaar is deze tot 
staan gekomen. Hoewel het bedrijfsleven het voordeel had van lagere loonkosten per 
6.3.1996 
-95-
eenheid produkt, is een stijging van de effectieve wisselkoers nadelig geweest voor het 
prijsconcurrentievermogen, waardoor de bedrijven zich genoodzaakt zagen hun marges te 
verkleinen. De lopende rekening van Frankrijk vertoont thans een gezond beeld; na een 
tekort ter hoogte van 0,5% van het BBP in 1991 werd in 1994 een overschot van 0,6% van 
het BBP genoteerd, terwijl voor 1995 een overschot van circa 1% van het BBP wordt 
verwacht. 
Inflatie stevig onder controle, maar toestand op de arbeidsmarkt verontrustend 
De stijging van de 
consumptieprijzen bleef in 
1995 onder de 2%. Ondanks 
de verhoging met 
2 procentpunten van het 
gewone BTW-tarief per 
1 augustus 1995, stegen de 
detailhandelsprijzen in 1995 in 
hetzelfde tempo als in 1994. 
De verkoopprijzen in de 
verwerkende industrie zijn 
sedert het begin van 1995 
minder snel toegenomen en 
door de terughoudendheid van de consument zullen de marges van de detailhandel 
waarschijnlijk onder druk blijven staan. ITabel 2 
Frankrijk: Economische beleidsintf cateren 
1986-90 1991-93 1994 1995 
Groei van de geldhoe vee lie id 8.9 1.4 1.9 
(procentuele nutatie) 
Begrotingssaklo van de overheid -1.8 -4.1 -6.0 -5.0 
(in % van het BBP) 
Bruto schuld van de overheid 33.7 40_2 48.4 513 
(in % van hetBBP) 
Nominale loonsom per hoofd 4.2 3.6 2.1 3.0 
I(procentuele nutatie) 
Re£le loonsomper hoofd 1.3 0.9 03 1.1 
(procentuele mutatie) Voorde definities, zie tabel 2 bc treffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 
Grafiek 1 - Frankrijk 
Toegevoegde waarde, arbeid in loondienst en produktiviteit in de marktsector 
exclusief de landbouw (voor seizoensinvloeden gecorrigeerd) 
Toegevoegde waarde en werkgelegenheid (%-mutatie per kwartaal) Produktiviteit (1988 Ql - 100) 
2.5 
IQ To.gtvo-g_ew._r-. E__ WwVg.l-t-nh.id — Pro_u_tivit.it — Traid (pfrx-JaivH.il) De loonkosten per eenheid produkt zijn in 1995 met naar schatting 1% gestegen, als gevolg 
van een geringere toename van de produktiviteit en stijgende lonen. Het onder controle 
brengen van deze kosten was een belangrijk onderdeel van de inflatiebestrijding. Uitgedrukt 
in de nationale munt daalden de loonkosten per eenheid produkt tussen 1987 en 1995 met 
ongeveer 10% ten 
opzichte van de 
andere 
geïndustrialiseerde 
landen, terwijl deze in 
de Gemeenschap als 
geheel met ongeveer 
5% zijn gestegen. 
De ontwikkeling van 
de werkgelegenheid 
was in 
overeenstemming met 
de normale -0.5 
.1 1 I I I I L l l l l l i i i l l l I I I I I I I I I I I I L 
| 1988 | 1989 | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 
Bron: Diensten van de Commissie, INSEE 
6.3.1996 
-96-
produktiviteitscyclus.De werkgelegenheid nam aan het begin van het herstel slechts beperkt 
toe, zodat de produktiviteitsstijging in de eerste helft van 1994 groot was; daarna echter 
steeg de werkgelegenheid met 0,4% per kwartaal in de marktsectoren exclusief de 
landbouw. Er werden vooral nieuwe banen gecreëerd in de commerciële dienstverlening, 
waaronder de activiteiten van uitzendbureaus vallen, en in de dienstverlening aan 
gezinshuishoudingen De werkgelegenheid bleef tot medio 1995 groeien, terwijl het BBP 
stagneerde, hetgeen een inzinking van de produktiviteit veroorzaakte. Na sedert de zomer 
van 1994 gestaag te zijn gedaald, begon de werkloosheid vanaf het najaar van 1995 echter 
opnieuw te stijgen. Net als in 1995 zou de produktiviteitsstijging in 1996 iets onder het 
trendmatige percentage kunnen liggen, aangezien het werkgelegenheidsbeleid zou moeten 
resulteren in een stijging van het aantal arbeidsplaatsen die onevenredig hoog is ten opzichte 
van de groei. 
Terugdringing van de overheidstekorten is een belangrijke voorwaarde Voor 
werkgelegenheid en groei 
Begrotingsconsolidatie is een noodzakelijke voorwaarde voor een stabiel 
macro-economisch klimaat dat bevorderlijk is voor de groei en de werkgelegenheid. 
Daardoor zou, in overeenstemming met de doelstelling van monetaire stabiliteit, het 
monetaire beleid kunnen worden verruimd, hetgeen het nadelige effect van de bezuinigingen 
op de economische bedrijvigheid zou kunnen compenseren. De regering heeft voorts 
structurele maatregelen genomen om de arbeidsmarkt beter te laten functioneren. 
Grafiek 2 - Frankrijk 
Componenten van het vorderingentekort van de totale overheid 
in V. van het BBP Het vorderingentekort van de totale overheid is na 1991 sterk gestegen en bedroeg in 1994 
6% van het BBP. Het overheidstekort zal in 1995 waarschijnlijk 5% van het BBP bedragen 
en is derhalve in overeenstemming met de doelstelling van de regering. De maatregelen om 
de overheidsfinanciën onder controle te krijgen waren in 1995 vooral gericht op het tekort 
van de centrale overheid, dat diende te worden verlaagd van 4,9% tot 4,2% van het BBP. 
Op de aanvullende 
begroting van 
augustus 1995 waren 
belastingverhogingen en 
besnoeiingen op de 
uitgaven voorzien om 
nieuwe 
werkgelegenheidsmaatre 
gelen te kunnen 
financieren met 
inachtneming van de in 
de oorspronkelijke 
begroting voorziene 
streefcijfers voor het 
tekort. Aan het einde 
van het jaar werden ... J !... J... 
1987 I9R8 19K9 1990 
Bron: Diensten van de Commissie, INSEF 
6.3.1996 
-97-
echter aanvullende maatregelen genomen om de lagere belastingopbrengsten te 
compenseren. 
In 1996 zal de consolidatie van de overheidsfinanciën worden voortgezet en zullen 
pogingen worden gedaan om een einde te maken aan het hardnekkige tekort bij de sociale 
zekerheid, dat een belangrijke belemmering wordt voor de inachtneming van de 
convergentiecriteria. Bij de huidige hervorming van het sociale-zekerheidsstelsel wordt 
ernaar gestreefd het tekort van 0,8% van het BBP in 1995 teaig te brengen tot 0,2% in 
1996 en in 1977 een overschot te realiseren. De consolidatie zou tot stand moeten worden 
gebracht door beheersing van de kosten van de gezondheidszorg en verhogingen van de 
belastingen en de sociale premies. 
Het doel van de regering is om het vorderingentekort jaarlijks te veranderen met 1% van het 
BBP, zodat het tegen 1997 tot of onder het niveau van 3% is teruggebracht. Wanneer 
echter de groei niet opnieuw aantrekt, kunnen aanvullende maatregelen noodzakelijk zijn 
ten einde de doelstellingen van het begrotingsbeleid van de regering te verwezenlijken. 
Het tweeledige doel van het monetaire beleid is de prijsstabiliteit in het binnenland te 
verzekeren en de spilkoers van de frank binnen het EMS te handhaven. Dit werd in 1995 
gerealiseerd. Wel waren de rentetarieven en het rente-écart ten opzichte van Duitsland in de 
loop van 1995 nog steeds hoog. De grote overheidstekorten en de hoge werkloosheid zijn 
twee van de factoren die de geloofwaardigheid van de frank ondermijnen, met als gevolg 
dat in de rentetarieven nog steeds een risicopremie verwerkt is. Terwijl de lange rente het 
hele jaar door een neerwaartse lijn vertoonde, steeg de korte rente in maart sterk, aangezien 
de Duitse mark terrein won ten opzichte van de andere Europese valuta. Met de geleidelijke 
verdwijning van de politieke en budgettaire onzekerheden kon de Banque de France na juni 
het monetaire beleid verruimen. 
Er zijn structurele maatregelen noodzakelijk om de werking van de arbeidsmarkt te 
verbeteren. Dit jaar bij voorbeeld nam Frankrijk naar aanleiding van het verzoek van de 
Europese Raad van Essen een meerjarig werkgelegenheidsplan aan. Onlangs zijn er 
maatregelen genomen op de gebieden die door de Raad als prioritair zijn aangemerkt. In 
1995 was het beleid gericht op een vermindering van de kosten van ongeschoolde arbeid en 
op het scheppen van werkgelegenheid voor jongeren en langdurig werklozen. De regering 
besloot verdere stappen te nemen om de sociale-zekerheidsbij dragen voor de laagst 
betaalden te verlagen, waartoe in juli 1993 de aanzet was gegeven. Het bedrag dat op de 
begroting zou moeten worden uitgetrokken ter vermindering van de kosten van 
ongeschoolde arbeid zou in 1996 in totaal 0,6% van het BBP moeten bedragen en 
neerkomen op 9% van de totale kosten van lonen onder het niveau van 1,3 keer het 
minimumloon (SMIC). 
In de loop van 1996 zou de groei een nieuwe impuls kunnen krijgen door een hernieuwd 
vertrouwen van de gezinshuishoudingen, omdat de onzekerheden omtrent het 
begrotingsbeleid zijn verminderd. Bovendien zal door de begrotingsconsolidatie en de 
geringe inflatoire druk een gunstig klimaat ontstaan voor een verdere verlaging van de 
rente. 
6.3.1996 
-98 
IERLAND 
Voortgezette groei op een brede basis in 1995 
De huidige dynamiek van de Ierse economie berust op diverse factoren die bevorderlijk zijn 
voor zowel de stabiliteit als de groei. Het vertrouwen van consumenten en ondernemingen 
is nog steeds groot na zich hersteld te hebben van de terugslag als gevolg van de tijdelijk 
hogere rentetarieven in het eerste kwartaal van 1995. De daarop volgende daling van de 
nominale rente tot een relatief laag niveau en de over het algemeen krachtige binnenlandse 
vraag bieden een gunstig klimaat voor investeringen. Deze context van nominale stabiliteit 
werd ook bevorderd door de voortzetting van een stringent begrotingsbeleid, dat tot een 
verlaging van de schuldenlast leidde. De prijsstabiliteit is ook gebaat bij het feit dat nog 
steeds de door de sociale partners overeengekomen loonovereenkomsten in acht worden 
genomen, waarin cumulatieve loonsverhogingen zijn voorzien op het niveau van de 
verwachte inflatie, maar onder de verwachte produktiviteitsstijging. De hieruit 
voortvloeiende versterking van het concurrentievermogen alsmede de gunstige ontwikkeling 
van de vooruitzichten voor de internationale handel hebben ervoor gezorgd dat het 
uitvoeroverschot andermaal een positieve bijdrage heeft geleverd tot de totale stijging van 
hetBBP. 
De Ierse economie groeide 
sterk in 1995 en zette daarmee 
de groei op brede basis die in 
1994 was ingezet, voort. 
Evenals in 1994 zal het BBP in 
1995 naar verwachting met 
meer dan 6% toenemen, maar 
in tegenstelling tot eerdere jaren 
toen de groei voornamelijk 
werd aangewakkerd door de 
netto-uitvoer, zal nu de 
binnenlandse vraag waarschijnlijk de grootste bijdrage leveren aan de groei. De krachtige 
binnenlandse vraag heeft een gunstig effect gehad op de arbeidsintensievere sectoren van de 
plaatselijke economie, hetgeen resulteerde in een sterke toename van de werkgelegenheid 
over het jaar tot medio april 1995 met 49.000 arbeidsplaatsen (+ 4,1%). Tegenover deze 
sterke stijging van werkgelegenheid staat evenwel geen overeenkomstige daling van de 
werkloosheid. De belangrijkste reden hiervoor is de stijgende tendens van de, vrij lage, 
arbeidsparticipatiegraad, hetgeen vooral veroorzaakt wordt door de toetreding tot de 
arbeidsmarkt van grote aantallen vrouwen. Verwacht wordt dat deze tendens zich op de Tabel 1 
Ierland Macro-economische ontwikkeling 
1 1986-90 1991-93 1994 1995 
Groei van hetBBP 4.6 3.1 6.7 6.7 
(procentuele nutatie) 
Totale binnenlandse vraag 33 -0.2 4.2 5.9 
(procentuele nutatie) 
Werkgelegenheid (procentuele mutatie) 1.0 0.4 2.6 3_5 
WcrklooshcidW 15 5 15.3 14.7 14.4 
1 Inflatie (procentuele mutatie) 3_2 2.4 2.7 2_5 
1 Saldo van de lopende rekenhg -1.2 3.4 5.1 6.0 
I Cm % van hetBBP) 
Voorde definities, zie tabel 2 be treffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten. November 1995 
6.3.1996 
-99-
middellange termijn zal voortzetten; in combinatie met de voorziene toename van de 
beroepsgeschikte bevolking houdt dit in dat, wanneer de emigratie niet verder toeneemt, de 
werkgelegenheidsstijging nog een aantal jaren op een hoog niveau moet blijven, voordat de 
werkloosheid beduidend afneemt. De toename van de werkgelegenheid alsmede de 
aanhoudende gematigde verhogingen van de reële lonen, droegen niettemin bij tot de groei 
van de particuliere consumptie. Bovendien is het inkomen van de gezinnen in de tweede 
helft van 1995 gestegen dank zij niet in de begroting voorziene betalingen, terwijl de 
spaarquote van de gezinnen als gevolg van een toenemend vertrouwen daalde; dit heeft een 
extra impuls gegeven aan de particuliere consumptie, die in 1995 met naar schatting meer 
dan 4% is gestegen. Dankzij de lage rente, het voortdurend vertrouwen in de industriële 
sector, de stijgende produktie en een gezonde spaarquote konden de investeringen nog meer 
toenemen dan tijdens het in 1994 ingezette herstel, toen de investeringen stegen met 7,3%. 
Voor 1995 wordt de toename van de investeringen op ongeveer 8% geraamd; deze komt 
ten dele voort uit de toegenomen activiteit in de particuliere sector, maar ook uit een üchte 
stijging van de overheidsinvesteringen. Het herstel van de overheidsinvesteringen is ten dele 
een inhaalmanoeuvre na het vrij lage peil van 1994, toen de uitvoering van het 
investeringsprogramma werd belemmerd door vertragingen in de betalingen uit de 
Structuurfondsen. Dankzij het gestaag verbeterende concurrentievermogen van de Ierse 
economie kon het volume van de uitvoer in 1995 met ongeveer 10% stijgen, waarmee het 
een aanzienlijke - weliswaar lager dan in de voorgaande jaren - bijdrage tot de groei leverde. 
De toestand van de overheidsfinanciën is nog steeds gezond en het tekort zal naar 
verwachting ruim onder de 3% van het BBP blijven, ondanks enige opwaartse druk in 1995. 
Tot dusverre is het herstel niet gepaard gegaan met noemenswaardige opwaartse druk op de 
prijzen: het consumptieprijsindexcijfer vertoonde in het laatste kwartaal van 1995 ten 
opzichte van het voorgaande jaar een stijging van slechts 2,4%. 
Tijdens het eerste kwartaal van 1995 werden de ontwikkelingen op de valutamarkten 
overheerst door de zwakkere USD, een sterkere DM en nieuwe spanningen in het 
wisselkoersmechanisme. Door deze spanningen is het Ierse pond aan het begin van het jaar 
sterk in waarde gedaald. De Ierse centrale bank reageerde hierop met interventies op de 
valutamarkt, ten einde de koers van de nationale munt te stabiliseren. Een verhoging met 
1 procentpunt van het officiële korte-rentetarief begin maart droeg ook bij tot de 
ondersteuning van de munt. In maart gaf de minister van Financiën te kennen dat hij graag 
zou zien dat de Ierse munt zich hoger in het wisselkoersmechanisme zou bewegen, zelfs 
wanneer dit een koers boven de pariteit ten opzichte van het pond sterling zou betekenen. 
Het Ierse pond doorbrak prompt de pariteit en noteerde spoedig een koers van 
1,02-1,03 UKL. Tegenover de DM nam de Ierse munt vanaf april ook in waarde toe, 
hoewel dit in perioden van zwakte van het pond sterling voor korte tijd ongedaan werd 
6.3.1996 
- 100 
gemaakt. Aangezien de inflatoire druk onder controle bleef, volgde de Ierse centrale bank in 
de tweede helft van het jaar de Bundesbank bij diens verlagingen van de officiële 
rentetarieven in augustus en december, zodat de Ierse officiële rentetarieven met in totaal 
75 basispunten verlaagd werden. Aan het einde van het jaar was de Ierse munt nog sterker 
geworden ten opzichte van het pond sterling en was tevens de kloof ten opzichte van de 
sterkste munten binnen het wisselkoersmechanisme verkleind. 
Tabel 2 
Ierland: Economische beleids indicatoren 
~] 1986-90 1991-93 1994 1995 
73 
-5-5 
108.1 
6.0 
2.7 11.8 
-23 
96.2 
5.2 
2.8 9.7 
-2.1 
91.1 
3.2 
0.4 14.0 
-2-5 * 
85.9 
2.7 
0.2 Gunstige vooruitzichten voor 
de middellange termijn 
De vooruitzichten voor 
aanhoudende niet-inflatoire 
groei blijven gunstig, 
alhoewel verwacht wordt dat 
de zeer hoge percentages van 
1994 en 1995 niet zullen 
worden gehaald. De algemene 
verwachting is dat de groei na 
de sterke opleving in 1994 en 
1995 zal afnemen tot het 
trendmatige percentage. Met 
name de groei van de 
consumptie zou moeten afnemen, na de uitzonderlijk sterke stijging in 1995. Dit wordt ten 
dele verwacht omdat de aanzienlijke begrotingsoverdrachten die in 1995 plaatsvonden, 
zullen wegvallen en ook omdat de stijging van de werkgelegenheid wellicht zal afnemen. De 
evenwichtiger groei van de economie is vooral ten goede gekomen aan de investeringen en 
het Oroeivande geldhoeveelheid 
(procentuele mutatie) 
Begrotingssaldo van de overheid ' 
fm « van hetBBP) 
Bruto schuld van de overheid 
(in % van het BBP) 
Nominale loonsom per hoofd 
(procentuele mutatie) 
Reéle loonsomper hoofd 
(procentuele mutatie) 
Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten. November 1995 
* Volgens de meest recente gegevens 
'Het cijfer voor 1995 omvat enerzijds, de achterstallige betaling van sociale 
zekerheidstoelagen, verschuldigd overeenkomstig het richtsnoer inzake de gelijke 
behandeling en, anderzijds, de meest recente informatie uit de Ierse begroting. 
Grafiek 1 - Ierland 
Bijdragen tot de groei van het BBP 
Jaarlijkse %-mutatie 
• Binnenlandse vraag 
E_ Uitvoeroverschot 
— BBP 
lWl , „ . i?92 
Bron: Diensten van de Commissie gezien net over het 
algemeen gunstige 
ondernemingsklimaat 
zal er waarschijnlijk nog 
steeds flink geïnvesteerd 
worden. De toename 
van de investeringen zal 
echter niet zo hoog zijn 
alsin 1995, maar in de 
komende twee jaar 
wellicht rond de 6 à 7% 
liggen. Van de 
6.3.1996 
- 101 -
componenten van de binnenlandse vraag zal waarschijnlijk de overheidsconsumptie de 
laagste groei vertonen, aangezien de autoriteiten proberen de overheidsuitgaven te 
beperken. Wat de externe positie betreft, zal het volume van de uitvoer dankzij een verdere 
versterking van het concurrentievermogen net als in 1995 sterk toenemen en opnieuw 
aanzienlijke handelsoverschotten opleveren. 
Door de gunstige vooruitzichten voor de groei en de renteontwikkeling, alsmede de 
striktere beheersing van de overheidsuitgaven, zou het tekort van de totale overheid 
opnieuw moeten afnemen. De gunstige conjunctuur en de noodzaak om de schuldquote 
verder te verlagen rechtvaardigen extra inspanningen om het begrotingstekort terug te 
dringen. Het is bemoedigend dat inflatoire druk is uitgebleven, vooral gezien het feit dat de 
groei niet langer dóór de export wordt geleid (waardoor de prijzen veelal door 
internationale factoren worden gematigd), maar door binnenlandse factoren. De 
loonmatiging die de sociale partners zijn overeengekomen, en de stabiliteit van de 
wisselkoers vormen de hoekstenen van de inflatiebestrijding. Wanneer dit beleid 
gehandhaafd wordt, kan de deflator van de particuliere consumptie zich rond de 2I/4% 
blijven bewegen. 
6.3.1996 
102 
ITALIE 
Een economisch herstel met een lage werkgelegenheidsintensiteit en hoge inflatie 
Tabel 1 
Balie: Macro-economische ontwikkeling 
Groei van hetBBP 
(procentuele mutatie) 
Totale binnenlandse vraag 
(procentuele mutatie) 
Werkgelegenheid (procentuele mutatie) 
Werkloosheid (%) 
Inflatie (procentuele nutatie) 
Saldo van de lopende rekening 
(in % van hetBBP) 
Voor de definities,zie tabel2betreffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten. November 1995 
•Volgens de meest recente gegevens 
de loop van het jaar, maar bereikte in november 1995 
van werkgelegenheid vertraagde. De economische 
wellicht in 1995 haar toppunt bereikt. Na de depreciatie van de 
lire profiteerde Italië eerder 
dan andere landen van een 
door de export 
aangewakkerd economisch 
herstel. De economische 
opleving zette zich in 1995 
in versneld tempo voort, 
ondanks de onrust op de 
financiële en valutamarkten 
en de onzekere politieke 
situatie. De inflatie steeg in 
een hoogtepunt, terwijl de schepping 
conjunctuur van Italië heeft echter 
Het economisch herstel dat in de laatste maanden van 1993 begon, heeft tot dusverre een 
gebruikelijk verloop gehad, waarbij de oorspronkelijke impuls uitging van een krachtige 
exportontwikkeling, gevolgd door een gestage toename van de investeringen in outillage. 
Deze toename had plaats in 1995, gevoed door een nog krachtige buitenlandse vraag, grote 
winsten en een ongekend hoog niveau van de bezettingsgraad van de produktiecapaciteit; de 
investeringen in de bouw daarentegen bleven achter door zowel de onzekerheden ten 
aanzien van openbare werken en de hoge rente. De particuliere consumptie nam, in 
tegenstelling tot voorgaande herstelperioden, elk jaar verder af. Stringent begrotingsbeleid 
en loonmatiging zetten het reële bruto beschikbare inkomen van de gezinnen onder druk. 
Bovendien vertoonde de indicator van het consumentenvertrouwen gedurende het grootste 
deel van 1995 een verslechtering, ondanks enkele positieve tendensen wat de schepping van 
werkgelegenheid betreft. Onzekerheid over het tempo van de begrotingsconsolidatie, de 
hervorming van de openbare pensioenvoorzieningen en het gebrek aan duurzaamheid van 
nieuwe banen lijken de gezinshuishoudingen voorzichtiger te hebben gemaakt. De netto 
buitenlandse handel leverde een positieve bijdrage tot de groei van het BBP en het 
overschot op zowel de handelsbalans als de lopende rekening namen toe ten opzichte van 
1994. Een bijzonder kenmerk van de huidige conjunctuurfase in vergelijking met eerdere, 
door consumptiestijging op gang gebrachte oplevingen, was dat de particuliere consumptie 
6.3.1996 
103 
eind 1995 geen leidende rol speelde en niet als de voornaamste groeifactor optrad toen dat 
de exportstijging vertraagde en de investeringen in outillage waarschijnlijk hun hoogtepunt 
naderden. 
Grafiek 1 - Italië __, _ , _ ._ 
Werkgelegenheid per sector 
(Absolute mutaties van ultimo-gegevens, voor seizoensinvloeden gecorrigeerd) x 1.000 100 
50 
-50 h 
-100 h 
-150 h 
-200 
| 1991 | 1992 | 1993 
Noot: Uitgedrukt in manjaren volgens de definities van de nationale rekeningen. 
Bron: Diensten van de Commissie, ISTAT 1994 1995 
Het scheppen van werkgelegenheid in 1995 was teleurstellend (grafiek 1) en had weinig 
invloed op het werkloosheidscijfer, dat in januari 1995 een recordniveau van 12,2% 
bereikte. Zonder een aanzienlijke inkrimping van de beroepsbevolking als gevolg van het 
ontmoedigingseffect zou dit cijfer zelfs nog hoger liggen. 
Grafiek 2 - Italië 
%-mutatie per jaar Inflatie-indicatoren 
10 
—Producentenprijzen 
-"Consumptieprijzen In 1995 was de 
stijging van de 
werkgelegenheid 
per saldo zeer 
beperkt 
(81.000 banen) en 
alleen de 
arbeidsmarktenquêt 
es van april en juli 
gaven positieve 
cijfers met 
betrekking tot de 
schepping van 
werkgelegenheid. 
De 
werkgelegenheid daalde met gemiddeld 0,5% ten opzichte van het gemiddelde niveau van 
1994. De arbeidsmarktenquête van oktober wees voor het eerst sinds oktober 1993 op een J I L J I I L J I I I L 
1994 
Bron: Diensten van de Commissie, ISTAT 1995 
6.3.1996 
- 104-
omkering van de ontwikkeling; de totale werkgelegenheid nam met 0,4% op jaarbasis toe 
(waarmee de positieve signalen die reeds in de voorgaande overzichten van april en juli 
vielen waar te nemen, werden bevestigd). Het grootste deel van de stijging betrof 
zelfstandigen. De werkgelegenheid in met name de dienstensectoren nam toe met 2% op 
jaarbasis, die in de landbouw en industrie daalde met respectievelijk 5,4% en 1,1%. In de 
eerste fasen van het herstel maakten de Italiaanse bedrijven een intensievere inzet van hun 
personeel, alvorens nieuwe werknemers aan te werven; zij gaven er de voorkeur aan 
werknemers die eerder ontslagen en tijdelijk waren afgevloeid naar het 
loonaanvullingsfonds, opnieuw in dienst te nemen en meer overwerk te laten verrichten. 
Naarmate evenwel de mogelijkheden voor een intensievere inzet van het personeel afnamen, 
begonnen ondernemingen nieuwe werknemers in dienst te nemen. Het effect van de 
economische opleving op de werkgelegenheid was kleiner dan in voorgaande groeifasen. 
Bovendien zouden de beperkte invloed van het huidige economische herstel op de 
werkgelegenheid en de dienovereenkomstig hoge werkloosheid erop kunnen wijzen dat men 
moet blijven zoeken naar oplossingen voor de nog bestaande structurele problemen op de 
arbeidsmarkt. 
De inflatie, gemeten aan de hand van de CPI, is in 1995 aanmerkelijk gestegen (5,4%) ten 
opzichte van het voorgaande jaar (3,9%). Een aantal factoren droegen bij tot de plotselinge 
stijging van de consumptieprijzen (zie grafiek 2) sinds februari 1995. Afgezien van de 
automatische stijging van het prijspeil als gevolg van de mini-begroting van februari, maakte 
de zwakte van de lire gedurende het grootste deel van het jaar een verruiming van de 
winstmarges mogelijk en dreef zij de invoerprijzen en de producentenprijzen op. Bovendien 
nam de bezettingsgraad van de produktiecapaciteit in de verwerkende industrie snel toe en 
verslechterden de verwachtingen van het bedrijfsleven en de consumenten ten aanzien van 
de prijzen. De inflatie 
heeft echter wellicht in 
november 1995 zijn 
hoogtepunt bereikt; de 
producenten- en 
groothandelsprijzen 
bereikten in juni hun 
hoogste punt, de invloed 
van de stijging van de 
indirecte belastingen van 
februari 1995 is voorbij en 
de lire onderging een 
waardestijging aan het 
einde van het jaar. 
Bovendien gaat er van de 
loonontwikkelingen geen druk uit op de inflatie, aangezien de loonvorming in 1995 niet leek 
te worden beïnvloed door de stijgende tendens. Tabel 2 
Italië: Economische beleidsindicatoren 
| 1986-90 1991-93 1994 1995 ~ 
Groeivan de geldhoeveelheid 8.7 7.3 1.9 2.1 
(procentuele nutatie) 
Begrotingssaldo van de overheid -10.8 -9.8 -9.0 -12 * 
(in % van hetBBP) 
Bruto schuld van de overheid 92.6 109.7 125.4 124.9 
(in % van hetBBP) 
Nominale loonsom per hoofd 8.8 5.9 3.4 4.7 
(procentuele nutatie) 
Reële loonsomper hoofd 2.7 0.1 -1.3 -0.9 
(procentuele nutatie) 
Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 
* Volgens de meest recente gegevens 
63.1996 
- 105 -
Het monetaire beleid speelt een belangrijke rol bij de bestrijding van de inflatie. De centrale 
bank oefent strikte controle uit op de monetaire en kredietaggregaten. De officiële 
rentevoeten werden in de eerste helft van 1995 tweemaal verhoogd en de Banca d'Italia 
deed niet mee met de verlaging van de officiële rente die later in het jaar in geheel Europa 
plaatsvond. De reële korte rente bleef voor het grootste deel van 1995 op een zeer hoog 
niveau (meer dan 5%). De lire, die in maart een dieptepunt bereikte van 1.275 LIT per DM, 
herstelde zich vanaf mei aanzienlijk. Na een korte periode van spanningen in oktober bleef 
de munt in het laatste deel van 1995 een duidelijk stijgende tendens vertonen en bereikte aan 
het eind van het jaar een waarde van iets meer dan 1.100 LIT per DM. De recente 
appreciatie van de lire biedt hoop voor een succesvolle bestrijding van de inflatie. 
De begrotingsconsolidatie heeft aanzienlijke vooruitgang geboekt, maar is nog steeds de 
belangrijkste uitdaging voor de toekomst 
In 1995 daalde het vorderingentekort van de collectieve sector tot 7,4% van het BBP, tegen 
9,5% in het voorgaande jaar. Het primaire saldo bereikte een overschot van 3,5% van het 
BBP, aanzienlijk hoger dan het overschot van 1,1% van 1994. De staatsschuld is in 
verhouding tot het BBP voor het eerste sinds 1980 waarschijnlijk, zij het minimaal, gedaald. 
De begrotingsconsolidatie werd in twee stappen uitgevoerd. In de begroting voor 1995 was 
een pakket maatregelen vastgesteld ten bedrage van 2,7% van het BBP. Deze maatregelen 
waren evenwel, door de ongunstige ontwikkeling van de rente, onvoldoende om de 
beoogde doelstellingen te bereiken. Daarom besloten de autoriteiten in maart 1995 om een 
aanvullend pakket maatregelen vast te stellen, ten bedrage van 1,2% van het BBP, dat 
voornamelijk bestond uit een verhoging van de indirecte belastingen. Deze aanvullende 
maatregelen droegen bij tot de prijsstijging, doch hadden het voordeel dat zij een 
onmiddellijke en onmiskenbare invloed op de begroting hadden. Het tekort werd - ook dank 
zij de sterke nominale groei van het BBP - uiteindelijk meer teruggedrongen dan 
oorspronkelijk in de doelstelling was voorzien. 
De economische beleidsdoelstellingen voor 1995 omvatten tevens de hervorming van het 
pensioenstelsel en voortgezette privatisering van overheidsbedrijven. In augustus werd een 
algemene pensioenhervorming goedgekeurd, waarbij het oorspronkelijke op inkomen 
gebaseerde stelsel werd vervangen door een op de bijdragen gebaseerd stelsel. Het nieuwe 
systeem is doorzichtiger en billijker, hoewel het financiële evenwicht ervan wellicht nog niet 
zeker is. De nieuwe regels zullen evenwel een oplossing van dit vraagstuk in de toekomst 
vergemakkelijken. Het privatiseringsproces heeft aanzienlijke vooruitgang geboekt: het 
rechtskader voor de verkoop van de openbare nutsbedrijven werd tot stand gebracht en de 
eerste fase van de privatisering van ENI, het energieconglomeraat, is begonnen met de 
notering aan de effectenbeurs en de plaatsing van 15% van de aandelen. In 1995 stroomde 
een bedrag van 8,3 triljoen LIT aan inkomsten uit privatiseringen naar de Schatkist, een 
resultaat dat niet al te ver verwijderd was van de doelstelling van 10 triljoen LIT. 
6.3.1996 
- 106-
Voor de toekomst heeft het Italiaanse Parlement in juli 1995 een driejarig economisch en 
financieel plan goedgekeurd, dat gericht is op een tekort van de totale overheid van 5,9% 
van het BBP in 1996, 4,4% in 1997 en 2,6% in 1998. Om deze doelstellingen te 
verwezenlijken omvat de begroting voor 1996 een pakket budgettaire maatregelen (1,7% 
van het BBP), waarmee een lager bedrag is gemoeid dan in de afgelopen vier jaar. 
De in de afgelopen jaren vastgestelde begrotingsmaatregelen hebben de ruimte voor verdere 
stappen op het gebied van de verhoging van belastingtarieven en bezuinigingen op de 
uitgaven van overheidsinstellingen beperkt. Desondanks moeten overdrachten, subsidies en 
tijdelijke belastingvrijstellingen voor particuliere ondernemingen en instellingen in de huidige 
fase van economisch herstel worden teruggeschroefd. Nog belangrijker is dat een 
hervormingsinspanning dient te worden gericht op de verhoging van de efficiëntie van de 
overheidsadministratie, de bestrijding van belastingontduiking en de verbetering van de 
begrotingsdiscipline van de lagere overheden. De maatregelen die in de begroting van dit 
jaar zijn opgenomen, lijken hierop te zijn gericht. Zij omvatten structurele veranderingen en 
hangen dikwijls af van een wijziging van het gedrag van overheidsambtenaren en/of 
belastingbetalers, wat het moeilijk maakt om het succes ervan te voorspellen en de gevolgen 
ervan voor de begroting te kwantificeren. 
6.3.1996 
107-
LUXEMBURG 
De Luxemburgse economie blijft groeien 
De Luxemburgse economie werd door de recessie van 1992/1993 nauwelijks getroffen en 
heeft zich van de mondiale staalcrisis die zich in dezelfde periode voordeed, hersteld. Vanaf 
1994 profiteerde zij van het herstel in de buurlanden en bereikte in 1995 een groei van het 
reële BBP van circa 3%. De economische activiteit werd in 1995 gestimuleerd door zowel 
de binnenlandse vraag als de export. De particuliere consumptie nam met meer dan 2% toe, 
mede dankzij zeer aanzienlijke loonstijgingen. De investeringen herstelden zich na een 
terugval in 1994. Ondanks een stijging van de effectieve wisselkoers droeg de export in 
positieve zin bij tot de groei. De stijgende tendens van de werkgelegenheid zette zich voort 
en bereikte in 1995 ruim 2,5%, waarbij het banenverlies in de verwerkende industrie 
ruimschoots werd gecompenseerd door de groei in de dienstensector. 
Tabel 1 
Luxemburg: Macro-economische ontwikkeling 
Groeivan hetBBP 
(procentuele mutatie) 
Totale binnenlandse vraag 
(procentuele nutatie) 
Werkgelegenheid (procentuele mutatie) 
Werkloosheid (%) 
Inflatie (procentuele nutatie) 
Saldo van de lopende rekening 
(in % van hetBBP) 1986-90 1991-93 1994 1995 
4.6 
5.5 
3.1 
2.1 
3.5 
28.1 1.6 
2.7 
2.8 
2.2 
3.7 
21.6 3.3 
23 
2.5 
3-5 
2.4 
15.9 3.1 
2.5 
2.5 
3.9 
1.9 
29.6 
Voorde definities,zie tabel 2 be treffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 Na een kortstondige 
inflatie-explosie in 1993 met 
prijsstijgingen van 3,6%, 
hoofdzakelijk als gevolg van 
de automatische doorwerking 
van de stijging van de 
accijnzen, vertraagde de 
stijging van de 
consumptieprijzen tot. 2,2% in 
1994; in 1995 blijft dit tempo 
waarschijnlijk min of meer 
ongewijzigd. 
Hoewel de dynamiek van de export afzwakt door de appreciatie van de Luxemburgse frank 
en de dalende conjunctuur bij de belangrijkste handelspartners van Luxemburg, zal deze 
gunstige ontwikkeling zich waarschijnlijk in 1996 voortzetten, omdat de groei nog steeds 
wordt opgestuwd door de binnenlandse vraag, in het bijzonder de particuliere consumptie 
en de investeringen. De werkgelegenheid zal derhalve waarschijnlijk gestaag blijven 
toenemen. 
De totale overheid boekte in 1995 als geheel een overschot van circa 0,4% van het BBP; 
het geringe tekort van de centrale en lagere overheden werd ruimschoots gecompenseerd 
door het overschot van de sociale zekerheid. De bruto overheidsschuld, die circa 6,3% van 
6.3.1996 
- 108 
het BBP bedraagt, is de afgelopen jaren licht toegenomen, terwijl de netto overheidsschuld 
is gedaald doordat de sociale zekerheid omvangrijke financiële activa heeft opgebouwd. 
Gezien de gunstige groeivooruitzichten is het onwaarschijnlijk dat de financiële situatie van 
de overheidsfinanciën in de nabije toekomst zal verslechteren. 
Tabel Z 
Luxemburg: Economische beleidsindcatoren 
| 1986-90 1991-93 1994 
Begrotingssaldo van de overheid 
(in % van hetBBP) 
Bruto schuld van de overheid 
(in % van hetBBP) 
Nominale loonsom per hoofd 
(procentuele nutatie) 
Reêlc bonsom per hoofd 
(procentuele nutatie) 1995 
8.8 
5.2 
1.7 1_5 
52 
5.7 
1.9 2-2 
5.9 
3.4 
1.0 0.4 
63 
3.7 
1.7 Niettemin gaan achter deze in 
grote lijnen positieve trend 
uitgesproken verschillen tussen 
de sectoren schuil. Terwijl de 
financiële sector zich verder 
uitbreidde, en zijn rol als motor 
van de Luxemburgse economie 
bevestigde, moest de 
staalindustrie verder worden 
geherstructureerd. Met bijna 
18.000 werknemers vertegenwoordigt de financiële sector momenteel circa 10% van de 
binnenlandse werkgelegenheid, doch thans wordt na de zeer snelle expansie van de 
afgelopen jaren een consolidatieperiode verwacht. Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 
De werkloosheid is weliswaar nog steeds de laagste in de Europese Unie, maar is sinds 
1990 scherp gestegen 
De werkgelegenheidsgroei in Luxemburg was tussen 1980 en 1994 zeer sterk, met een 
gemiddelde van 1,8% per jaar tegen 0,2% voor de Europese Unie als geheel. In deze 
werd Grafiek 1 - Luxemburg 
Werkgelegenheid, werkloosheid en niet-ingezeten werknemers 
x JQOO (Absolute mutatie per jaar) 
(---Totale werkgelegenheid 
•Niet-ingezeten werknemers 
03 Werkloosheid 
% Hl u È 
78 80 82 84 86 
Bron: Diensten van de Commissie en STATEC 88 90 toename 
grotendeels 
voorzien door een 
stijging van het 
aantal buitenlandse 
werknemers, zowel 
ingezetenen als, 
zoals in eerste 
instantie het geval 
was, 
grensarbeiders. In 
1994 namen 
ingezeten 
buitenlandse werknemers en grensarbeiders respectievelijk 28 en 25%» van de totale 
6.3.1996 
- 109 -
binnenlandse werkgelegenheid voor hun rekening, terwijl Luxemburgse staatsburgers 
slechts 47% vertegenwoordigden.De meest spectaculaire stijging was die van het aantal 
grensarbeiders, dat als reactie op de hoge lonen in Luxemburg tussen 1985 en 1994 meer 
dan verdrievoudigde. 
Ondanks deze zeer gunstige ontwikkeling van de arbeidsmarkt is de werkloosheid de 
afgelopen jaren sterk gestegen, van 1,7% in 1990 tot 3,8% in 1995 (volgens de definitie van 
Eurostat). Hoewel dit cijfer het laagste is van de Europese Unie en in de meeste Lid-Staten 
als zeer bevredigend zou worden beschouwd, is het ongekend hoog voor het 
Groothertogdom. Aangezien deze, zij het beperkte, toename van de werkloosheid 
nauwelijks kan worden toegeschreven aan een al te trage groei of een onvoldoende toename 
van het aantal beschikbare banen, lijkt deze ontwikkeling erop te wijzen dat het 
arbeidsaanbod niet langer beantwoordt aan de zeer specifieke structuur van de 
Luxemburgse economie. 
6.3.1996 
- 110 
NEDERLAND 
Ook in 1995 gestage groei 
Na een relatief lichte recessie tijdens welke het reële bruto binnenlands produkt nooit lager 
uitkwam dan het voorgaande jaar, kwam de opleving sneller dan verwacht, namelijk aan het 
einde van 1993. In 1994 was sprake van relatief krachtige groei, dat wil zeggen 2,5%. In 
1995 bedroeg de groei nagenoeg 3%. 
De opleving van de bedrijvigheid kwam aanvankelijk vooral tot stand dank zij de uitvoer. In 
1995 versnelde het groeitempo van de uitvoer terwijl de binnenlandse investeringen, met 
name van ondernemingen, eveneens opnieuw een opgaande lijn vertoonden. De 
binnenlandse vraag werd verder gestimuleerd door de toename van de particuliere 
bestedingen, welke bleven doorgroeien in hetzelfde gematigde tempo van 1994, namelijk 
met ongeveer 2%. Een enigszins toegenomen stijging van het reële beschikbaar inkomen en 
de verbetering van de arbeidsmarktsituatie stimuleerden de uitgaven van de 
gezinshuishoudingen en verbeterden hun verwachtingen. Tegelijkertijd met de toename van 
de binnenlandse vraag bleef de invoer sterk stijgen. In 1996 zal de bedrijvigheid naar 
verwachting licht stagneren als gevolg van de conjunctuurvertraging bij de belangrijkste 
handelspartners van Nederland. 
De werkgelegenheid, die in 1993 en 1994 nagenoeg gelijk bleef, gaf in 1995 een relatief 
sterke stijging te zien. De totale werkgelegenheid steeg met 1,2%, waarmee de weg werd 
vrijgemaakt voor een vermindering van het werkloosheidspercentage - gemeten als aandeel 
van de beroepsbevolking - van 7% in 1994 tot 6,7% in 1995. 
Tabel 1 
Nederland Macro-economische ontwikkeling 
| |[ 1986-90 1991-93 1994 1995 
Groei van het BBP 3.1 1.5 2.7 3.0 
(procentuele mutatie) 
Totale binnenlandse vraag 3.0 0.7 3.3 3.0 
(procentuele mutatie) 
Werkgelegenheid (procentuele nutatie) 2.3 15 0.1 12 
Werkloosheid (%) 7.4 6.0 7.0 6.7 
Inflatie (procentuele mutatie) 0.9 2.9 2.4 1.6 
Saldo van de lopende rekening 3.0 3.7 4.4 4.8 
(in % van het BBP) 
Voorde de unities, zie tabel 2 betreffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten. November 1995 
4,8% van het BBP in 1995, in vergelijking met 4,4% in 1994. De inflatie bleef laag dank zij 
de aanhoudende 
loonmatiging en de 
versterking van de 
wisselkoers. De 
consumptieprijzen stegen in 
1995 met slechts ongeveer 
1,9%. De overschotten op 
de buitenlandse handel en de 
lopende rekeningen gaven 
wederom een stijging te 
zien. De laatste bereikte 
Het voornaamste doel van het monetaire beleid is de handhaving van een stabiele pariteit 
tussen de gulden en de Duitse mark. Dank zij de sterke positie van de gulden binnen het 
6.3.1996 
- Ill -
wisselkoersmechanisme van de EMS kon de Nederlandse centrale bank de voorschotrente 
aan het einde van 1995 verlagen tot 2,75%. De lange rente volgde de ontwikkeling van de 
Duitse tarieven op de voet, terwijl de korte rente onafgebroken onder die van Duitsland 
bleef. Aan het einde van 1995 bedroeg het rente-écart -0,25%. 
Prioriteiten van het economisch beleid: overheidsfinanciën en werkgelegenheid 
De twee voornaamste problemen van de Nederlandse economie zijn de werkloosheid en de 
situatie van de overheidsfinanciën. Deze twee vraagstukken vormen dan ook de 
voornaamste prioriteiten van het laatste convergentieprogramma dat in december 1994 
werd goedgekeurd, alsmede van het huidige regeerakkoord. 
In tegenstelling tot de 
meeste andere Lid-Staten 
slaagde Nederland er 
tijdens de recessie van het 
begin van de jaren 
negentig in de toename 
van het tekort van de 
totale overheid beperkt te 
houden. Het hoogste 
percentage, 3,9% van het 
BBP, werd bereikt in 
1992. Het tekort daalde 
echter slechts langzaam en 
bedroeg in 1995 nog 
3,1%. Het is de bedoeling dat het in 1996 wordt teruggedrongen tot 2,8%, dus onder de in 
het Verdrag vastgelegde referentiewaarde van 3%. Gezien de verbetering van de 
economische situatie sinds begin 1994 betekent dit dat het structurele tekort slechts 
marginaal gedaald is. De vermindering van het overheidstekort was niet voldoende om de 
verhouding tussen de bruto overheidsschuld en het BBP terug te dringen; deze ratio 
schommelt sinds 1988 rond 80% en bedroeg in 1995 nog 78,4%. Het huidige 
begrotingsbeleid van Nederland is erop gericht enerzijds de schuldquote en de tekortquote 
(in verhouding tot het BBP) te verminderen en anderzijds de groei en de werkgelegenheid te 
ondersteunen door middel van verlaging van de belastingen en de sociale-
zekerheidsbijdragen. Hierbij wordt er met name naar gestreefd de niet-loonkosten terug te 
dringen. ITabel 2 
Nederland: Economische beleid.indicatoren 
i 1986-90 1991-93 1994 1995 
Groei van de geldhoeveelheid 8.1 6.4 -0.5 
(procentuele nutatie) 
Begrotingssaldo van de overheid -5.1 -33 -32 -3.1 
(in % van het BBP) 
Bruto schuld van de overheid 773 79.9 78.0 78.4 
(in % van het BBP) 
Nominale loonsomper hoofd 1.7 4.1 2.3 3.2 
(procentuele nutatie) 
Reële loonsomper hoofd 0.8 1.2 0.0 1.5 
(procentuele mutatie) 
Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 
6 3 1996 
- 112 
Grafiek 1 Nederland 
Arbeidsmarkttendenzen 
Werkgelegenheid (1970=100) 
( schaal rechts) Werkloosheidspercentage (%) 
(schaal links) 
70 72 74 76 78 80 82 
N.B.: Herenigd Duitsland vanaf 1991 
Nominale loonsom per werknemer 
ten opzichte van EUR 15 (EUR15=100), 1980=100 Nederland is er sinds de 
tweede oliecrisis in 
geslaagd de werkloosheid 
sneller en sterker te 
verlagen dan de meeste 
andere Lid-Staten, ondanks 
een stijging van de 
beroepsbevolking van 
tweemaal het 
communautaire 
gemiddelde. Evenzo gaf de 
werkloosheid gedurende de 
laatste recessie slechts een 
matige stijging te zien en 
bleef deze ver onder het 
niveau van het begin van de 
jaren tachtig, terwijl de 
werkloosheid in veel andere 
Lid-Staten recordhoogten 
bereikte. Deze goede 
prestaties van Nederland 
zijn gedeeltelijk te danken 
aan de zeer lage 
participatiegraad, die het 
gevolg is van de 
systematische toepassing 
van vervroegde 
pensionering en een 
uitzonderlijk hoog aantal 
arbeidsongeschikten De gunstige ontwikkeling van de Nederlandse werkloosheid is echter 
ook te danken aan een sterke groei van de werkgelegenheid sinds de tweede oliecrisis, 
welke leidde tot een grote toename van part-time werk, met name door vrouwen in de 
dienstverlenende sector Deze werkgelegenheidsstijging was mogelijk doordat de 
loonstijgingen in Nederland gedurende bijna 15 jaar lager waren dan in de gehele 
Gemeenschap in liet algemeen en de belangrijkste handelspartners in het bijzonder, zowel in 
nominale als in reële termen en zowel in nationale als in gemeenschappelijke munt. 
Met zijn economische resultaten van de afgelopen jaren en de succesvolle wijze waarop de 
recessie werd overwonnen, bevindt Nederland zich in vergelijking met andere landen in een 
gunstige positie en is het een van de Lid-Staten die de beste resultaten behalen met de 
nominale convergentie Verdere inspanningen zijn echter noodzakelijk om een structurele 
oplossing te vinden voor de problemen op het gebied van de werkgelegenheid en de 
overheidsfinanciën. 70 72 74 7rt 
Eur4=B DK WO F 
Bron: Diensten van de Commissie 
6.3.1996 
113 -
OOSTENRIJK 
Krachtige groei ondanks vertraging 
De kleine, open economie van Oostenrijk wordt sterk beïnvloed door de internationale 
ontwikkelingen. Dank zij een specifieke combinatie van beleidsmaatregelen slaagde het land 
er in het verleden niettemin in de negatieve externe effecten gedeeltelijk te ondervangen. Zo 
zorgde de combinatie van een op een harde munt gericht wisselkoersbeleid en een op 
produktiviteit gericht loonbeleid ervoor dat de inflatie en de werkloosheid laag bleven, 
terwijl het BBP in het algemeen sneller groeide dan het gemiddelde van de EU 
In de voorbije jaren ondervond de 
Oostenrijkse economie de 
gunstige effecten van aanzienlijke 
produktiviteitsstijgingen en de 
uitvoer naar de Europese 
automobielindustrie. Een andere 
specialisatie van de Oostenrijkse 
economie is het toerisme. Het 
overschot van deze laatste sector 
compenseerde de grote tekorten 
op de goederenbalans, in het 
bijzonder met Duitsland. De openstelling van Oost-Europa zorgde voor toegenomen 
concurrentie, maar bracht ook nieuwe kansen: in de oostelijke buurlanden van Oostenrijk 
bestond een grote vraag naar Oostenrijkse consumptie- en investeringsgoederen en het 
proces van structurele aanpassing in Oostenrijk werd in zekere mate versneld door de 
verplaatsing van arbeidsintensieve produktieprocessen naar de aangrenzende landen met 
aanzienlijk lagere loonkosten. 
In 1995 groeide het BBP met naar schatting 2!/2%, hetgeen enigszins lager is dan het jaar 
ervoor (3%). De vertraging werd hoofdzakelijk veroorzaakt door de negatieve effecten van 
de stijging van de wisselkoers van de Oostenrijkse Schilling en een in hoofdzaak cyclische 
achteruitgang van de vraag in de bouwnijverheid. De gunstige ontwikkeling van de uitvoer 
en de sterke vraag naar investeringsgoederen zorgden niettemin voor een krachtige reële 
groei van het BBP. De particuliere consumptie ontwikkelde zich in 1995 gunstig, 
hoofdzakelijk onder invloed van het reële beschikbaar inkomen, maar ook door de 
vergemakkelijking van grensoverschrijdende aankopen. De investeringen in outillage namen 
sterk toe, hetgeen voornamelijk het gevolg was van de toegenomen noodzaak tot 
herstructurering en produktiviteitsverbetering om het concurrentievermogen in de EU op 
peil te houden. De overheidsuitgaven stegen slechts licht. Tegelijkertijd daalden de Tabel 1 
Oostenrijk: Macro-economische ontwikkeling 
| 1986-90 1991-93 1994 1995~ 
Groei van het BBP 30 1.7 3fl 2.4 
(procentuele rrutatie) 
Totale binnenlandse vraag 3.4 1.6 4.5 2.7 
(procentuele mutatie) 
Werkgelegenheid (procentuele rrutatie) 1.1 1.5 03 0-2 
Werkloosheid (%) 3.4 3.8 4.4 4_5 
Inflatie (procentuele mitatie) 2.1 3.6 3.0 22 * 
Saldo van de lopende rekening 02 -0.1 -0.9 -1.8 
(in % van het BBP) 
Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 
* Volgens de meest recente gegevens 
6.3.1996 
- 114-
investeringen in de bouwnijverheid, voornamelijk als gevolg van het normale cyclische 
verloop in deze sector. In tegenstelling tot voorgaande jaren betekende het krappe 
begrotingsbeleid een beperking van de mogelijkheden in de openbare sector voor 
aanvullende investeringen in de infrastructuur. 
De buitenlandse betalingsbalans gaf een aanmerkelijke verslechtering te zien, welke 
hoofdzakelijk werd veroorzaakt door een sterke daling van het traditionele overschot in de 
sector toerisme die voor het tweede opeenvolgende jaar optrad. Ondanks de stijging van de 
effectieve wisselkoers van de Oostenrijkse Schilling ontwikkelde de uitvoer van goederen 
zich uitstekend. Dit is gedeeltelijk te danken aan de grotere toegankelijkheid van de markt 
door de aansluiting bij de EU, maar ook aan de grote internationale vraag naar 
investeringsgoederen in niet alleen de Europese Unie maar ook in Midden- en Oost-Europa. 
De uitvoer nam sterker toe dan de invoer, waardoor de handelsbalans een lichte verbetering 
te zien gaf. De stijging van de wisselkoers had echter eveneens een positief effect op de 
invoer, onder andere op buitenlandse reizen en grensoverschrijdende aankopen. Deze 
tendens werd versterkt door de lage prijzen van vliegreizen. Tegelijkertijd trad een daling 
van de vraag naar het Oostenrijkse toerisme op. In het bijzonder de Duitse toeristen, die 
ongeveer 60% van de Oostenrijkse bezoekers vertegenwoordigen, kozen voor andere 
bestemmingen. Terwijl het relatief inelastische wintersporttoerisme zich gunstig 
ontwikkelde, daalden de inkomsten uit het zomertoerisme als gevolg van met de wisselkoers 
samenhangende prijsstijgingen waardoor Oostenrijk minder concurrerend werd, alsmede 
door incidentele tekortkomingen op het gebied van de kwaliteit. De Oostenrijkse 
toeristische sector is niet alleen sterk gericht op toerisme uit Duitsland en Nederland, maar 
kampt ook met aanzienlijke overcapaciteit, terwijl lage kapitaalreserves de kwetsbaarheid 
voor fluctuaties van de vraag vergroten. De stagnatie van de inkomsten uit het toerisme 
onderstreept de noodzaak van structurele aanpassing. 
Deze ontwikkelingen hebben geleid tot een aanzienlijke verslechtering van de lopende 
rekeningen. Bovendien was Oostenrijk voor het eerst zijn bijdrage aan de EU-begroting 
verschuldigd, hetgeen leidde tot een verdere verslechtering van het saldo van de lopende 
rekeningen met circa 0,7% van het BBP. Ondanks het uiteenvallen van de coalitieregering 
tijdens de opstelling van de begroting voor 1996 bleef de geloofwaardigheid van de 
koppeling van de wisselkoers aan de DM onaangetast. 
De prijsinflatie daalde in 1995 aanmerkelijk. De prijzen van landbouwprodukten daalden als 
gevolg van ..de overschakeling op het GLB. De stijging van de wisselkoers van de 
Oostenrijkse Schilling zorgde ervoor dat de invoer goedkoper werd. Ondanks een 
toegenomen concurrentiedruk duurde het echter enige tijd voordat de prijs- en 
kostenvoordelen konden worden doorberekend aan de consument. Geraamd wordt dat de 
prijzen van consumptiegoederen onder invloed van het EU-lidmaatschap aan het einde van 
1995 met %% waren gedaald. 
6.3.1996 
- 115 -
Arbeidsmarktsituatie verslechterd en overheidstekort gegroeid 
Tabel 2 
Oostenrijk: Economische beleids indicatoren 
| 1986-90 1991-93 1994 1995 ~| 
Groeivan de geldhoeveelheid 7.2 5.4 5.3 
(procentuele nutatie) 
Begrotingssaldo van de overheid -3.2 -3.0 -4.4 -5-5 
(in % van hetBBP) 
Bruto schuld van de overheid 58.1 59.9 65.2 68.0 
(in % van hetBBP) 
Nominale loonsom per hoofd 4.4 5.6 3.1 4.0 
(procentuele nutatie) 
Reële loonsom per hoofd 2.3 2.0 0.1 1.5 
(procentuele nutatie) De recente groei van de 
produktie werd niet voldoende 
vertaald in 
werkgelegenheidsgroei. Met 
name in de verwerkende sector 
leidden de toegenomen 
investeringen in 
kapitaalgoederen daarentegen 
tot een verminderde noodzaak 
om het personeelsbestand uit 
te breiden ten einde de hogere 
produktie te kunnen realiseren. In tegenstelling tot het verleden worden de afgenomen 
kansen op werk niet gecompenseerd door nieuwe arbeidsplaatsen in de dienstensector. De 
toeristische industrie bevindt zich in een crisis, terwijl de bouwnijverheid met een dalende 
vraag kampt, met name wat de investeringen in de infrastructuur betreft. Deze ontwikkeling 
wordt gedeeltelijk gecompenseerd door een grotere afvloeiing van de beroepsbevolking, in 
het bijzonder door middel van vervroegde pensionering. Dit verergert echter de financiële 
problemen als gevolg van de sterke toename van het aantal gepensioneerden en de dalende 
participatiegraad van de beroepsbevolking in het Oostenrijkse pensioenstelsel. Voorde definities, zie tabel 2 bc treffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 
Grafiek 1 - Oostenrijk 
(in % van het BBP) Vorderingentekort van de totale overheid 
E-3EUR4 G_3EUR15 
Referentiewaarde = 3% 
* EUR4: de vier Lid-Staten met de laagste tekorten in 1993 ( 
Duitsland vmaf 1991. 
Bron: Diensten van de Commissie 85 86 87 88 89 90 
1994 (Duitsland, Ierland. Luxemburg en Nederland); herenigd 
Na gedurende lange tijd bij de EU-landen met de laagste overheidstekorten te hebben 
behoord, verslechterden de overheidsfinanciën van Oostenrijk snel vanaf 1993, hetgeen 
ertoe leidde dat het vorderingentekort van de totale overheid meer dan verdubbelde van 
2,1% van het BBP in 1992 tot 4,4% in 1994. Dit was gedeeltelijk te wijten aan de 
6.3.1996 
-116-
automatische stabilisatoren en de tweede fase van de belastinghervorming, die beide een 
dempend effect hadden op de negatieve gevolgen van de recessie van 1993. Een andere 
factor van belang was de stelselmatige onderschatting van de met het sociaal beleid 
samenhangende uitgaven. In 1995 veroorzaakte de toetreding van Oostenrijk tot de EU een 
verdere verhoging van de totale overheidsuitgaven met 2% van het BBP. Ongeveer de helft 
van deze kosten betroffen binnenlandse uitgaven ter compensatie van de 
overschakelingskosten van de landbouw en andere ernstig getroffen sectoren. Deze 
betalingen ter ondersteuning van de overschakeling zullen in de komende vier jaar 
geleidelijk tot nul dalen, waardoor deze begrotingspost uiteindelijk op minder dan 1 Vi% van 
het BBP zal uitkomen. Ten einde de overheidstekorten beheersbaar te maken en terug te 
dringen tot het niveau van vóór 1993, zullen ingrijpende consolideringsmaatregelen moeten 
worden getroffen. 
6.3.1996 
- 117 
PORTUGAL 
Binnenlandse vraag opnieuw toegenomen in het begin van het jaar 
Het economisch herstel, dat in 1994 vooral door de uitvoer op gang was gekomen, zette in 
1995 door met de groei van de investeringen en het herstel van de binnenlandse vraag. De 
particuliere consumptie bleef in het begin van het jaar nog achter, maar trok geleidelijk aan 
naarmate de reële inkomens en het vertrouwen van de consument toenamen. Dit late herstel 
van de particuliere consumptie was toe te schrijven aan het feit dat het reëel besteedbare 
inkomen twee jaar lang achteruit was gegaan en dat pessimisme bij de consument had 
overheerst. In 1995 lieten lagere inflatiecijfers en een tragere daling van de nominale lonen 
ruimte voor een stijging van de reële inkomens en daarmee voor een herstel van de 
particuliere bestedingen. Ook de investeringen namen toe, aanzienlijk gestimuleerd door 
overheidsprojecten, die medegefinancierd werden uit de EU-fondsen. Naarmate het 
vertrouwen van het bedrijfsleven en de economische bedrijvigheid toenamen, trokken 
bovendien ook de particuliere investeringen aan. In de tweede helft van het jaar zakte deze 
laatste component echter weer weg ten gevolge van het verslechterde internationale klimaat. 
Het meest dynamisch waren in 1995 de investeringen in de bouwnijverheid en in outillage, 
terwijl de investeringen in vervoersmiddelen na de uitzonderlijke stijging van eind 1994 
weer scherp terugvielen. 
De export bleef in 1995 de 
stuwende kracht achter de 
economische opleving en 
aangenomen mag worden, dat 
de marktaandelen op enkele 
buitenlandse markten zijn 
vergroot. De ontwikkeling van 
de exportprijzen en de 
geraamde produktiekosten 
doet vermoeden dat ook de 
winstmarges van de exporteurs 
zijn toegenomen. In de tweede helft van het jaar tekende zich niettemin een vertraging af, 
hoewel de groei van de export over het gehele jaar genomen hoog kon blijven dank zij de 
voltooiing van een autofabriek. Ook de import steeg in snel tempo en hield gelijke tred met 
de toename van de totale vraag. Het gevolg was dat de handelsbalans in 1995 aanzienlijk 
verslechterde. Tabel 1 
Portugal: Macro-economische ontwikkeling 
| || 1986-90 1991-93 1994 1995 
Groei van hetBBP 5.1 0.7 1.1 25 * 
(procentuele mutatie) 
Totale binnenlandse vraag 7.6 2.6 1.7 3.3 
(procentuele mutatie) 
Werkgelegenheid (procentuele nutatie) 1.8 -0.3 -0.2 -0.6 
Werkloosheid (%) 6.1 4.6 7.0 7.2 
Inflatie (procentuele mutatie) 11.7 10.2 5.5 4.1 * 
Saldo van de lopende rekening -0.5 -2.0 -1.4 -1.4 
(in % van het BBP) 
Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 
* Volgens de meest recente gegevens 
6.3.1996 
118-
Tabe!2 
Portugal: Economische beleids indicatoren 
| 1| 1986-90 1991-93 1994 1995 
Groei van de geldhoeveelheid 17.0 125 9.4 
(procentuele mutatie) 
Begrotingssaldo van de overheid -4.7 -5.6 -5.7* -52* 
(in% van hetBBP) 
Bruto schuld van de overheid 64.4 66.6 69.4 705 
(in % van hetBBP) 
Nominale loonsom per hoofd 16.4 11.0 4.8 6.0 
(procentuele mutatie) 
Reële loonsomper hoofd 42 0.7 -0.7 1.7 
(procentuele mutatie) 
Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten. November 1995 
* Volgens de meest recente gegevens Doordat de binnenlandse 
vraag zich pas met enige 
vertraging herstelde, bleef 
de arbeidsmarktsituatie ook 
in 1995 achteruitgaan. De 
totale werkgelegenheid nam 
gemiddeld met 0,6% af, 
meer dan het jaar ervoor. 
Oorzaak hiervan was, dat 
het aantal zelfstandigen 
trager toenam dan 
voorheen. Terwijl deze 
categorie het voorgaande 
jaar met meer dan 5% was gegroeid, nam het aantal zelfstandigen, dat ongeveer 30% van de 
totale beroepsbevolking bedraagt, in 1995 slechts marginaal toe (0,3%). Deze ontwikkeling 
is deels toe te schrijven aan de voorkeur van ondernemingen om arbeidscontracten voor 
onbeperkte duur te vervangen door "outsourcing" met het doel de loonkosten te 
verminderen. Het aantal loontrekkenden nam daarom in 1995 met 1% aftegen 2% in het 
jaar ervoor (-2,8% in 1993). Het totaal aantal gewerkte uren daalde met 0,3% (tegen 0,4% 
in 1994 en 2,2% in 1993) minder sterk. De werkloosheid (die een jaar op het 
conjunctuurverloop achterliep) steeg tot een gemiddelde van 7,2% tegen 6,8% in 1994 en 
5,5%) in 1993. Hiermee bleef Portugal met zijn flexibelere arbeidsmarkt niettemin duidelijk 
onder het gemiddelde van de meeste andere Lid-Staten. De langdurige werkloosheid nam 
echter sterk toe tot ongeveer 40% van de totale werkloosheid (34,2% in 1994). Ook de 
jongerenwerkloosheid groeide sneller dan het totaal, hetgeen bij elkaar aanleiding geeft tot 
de veronderstelling dat sprake is van een toename van de structurele werkloosheid. In 
overeenstemming met de arbeidsmarktontwikkelingen en de dalende tendens van de inflatie 
werd de stijging van de nominale lonen ook in 1995 afgeremd, zij het minder dan in het jaar 
ervoor. Met uitzondering van de centrale overheid stegen de lonen die in collectieve 
arbeidsovereenkomsten werden afgesloten, in 1995 met 4,8% tegen 5,1% in 1994 en 7,3% 
in 1993. 
Inflatietempo blijft afnemen 
Wisselkoersstabiliteit, loonmatiging en een aarzelend herstel van de consumptieve vraag 
zorgden er in 1995 voor dat de inflatie kon blijven dalen. Sedert het wisselkoersbeleid eind 
1990 op een stabiele escudo werd gericht, is deze trend gehandhaafd. In 1995 steeg het 
indexcijfer van de consumptieprijzen (exclusief huren) met 4,1%, na 5,2% in het 
6.3.1996 
- 119 
voorgaande jaar; daarmee werd het verschil met de inflatie in de drie landen met de beste 
prestaties van de EU verkleind van 3,6 procentpunten in 1994 tot 2,7 procentpunten in 
1995. De verhoging van de BTW in januari 1995 van 16% naar 17% had in het eerste 
kwartaal een negatieve uitwerking op de prijzen, maar de verlaging van de 
Grafiek 1 - Portugal Inflatieverloop 
(voortschrijdend twaalfmaandsgemiddelde, %-mutatie) 
^Verhandelbare goederen 
—niet verhandelbare goederen 
:w!versch_i (procentpunten) 
1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 
Bron: Diensten van de Commissie 20 
15 | —Portugal —BUR-gemiddcldc 
* Verschil ten opzichte van de 
drie beste landen (procentpunten) 
1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 
werkgeverspremies met 0,75%, de daling van de arbeidskosten en een verkleining van de 
winstmarges in de detailhandel hebben de gevolgen voor de inflatie gedeeltelijk kunnen 
opvangen. Dit geldt echter niet in dezelfde mate voor verhandelbare en niet-verhandelbare 
goederen. Voor verhandelbare goederen bleef de inflatie het gehele jaar door dalen, 
geholpen door de relatieve stabiliteit van de escudo en een gematigde stijging van de 
invoerprijzen. Bij niet-verhandelbare goederen, die in 1993 en 1994 een belangrijke bijdrage 
hadden geleverd tot het terugdringen van de inflatie, was de tendens minder uitgesproken: 
hier speelden ook de geringe resultaten op het gebied van de loonmatiging en de opleving 
van de consumptieve vraag een rol. 
De spanningen op de valutamarkten in het voorjaar van 1995 leidden ertoe, dat met name 
de wankele Spaanse peseta en in mindere mate ook de Portugese escudo onder druk 
kwamen te staan. Uiteindelijk moest de spilkoers van de peseta binnen het 
wisselkoersmechanisme op 6 maart 1995 worden aangepast; de escudo volgde met een 
verlaging van de spilkoers van 3,5%. De effectieve koers van de escudo ging echter over 
het hele jaar genomen met 2% omhoog. Toch hebben de relatieve stabiliteit van de escudo 
na deze valutaonrust en de vooruitgang op het vlak van de nominale convergentie het grote 
rente-écart ten opzichte van de DM niet kunnen doen afnemen. 
6.3.1996 
- 120-
Begrotingstekort onder streefcijfer, maar tempo moet opgevoerd 
Het financieringstekort van de totale overheid, dat het jaar ervoor nog 5,7% van het BBP 
bedroeg, werd in 1995 teruggebracht tot 5,2% . Dit was voornamelijk te danken aan het feit 
dat de opbrengst van de directe belastingen toenam ten gevolge van verdere verbeteringen 
bij de belastinginning. Het primaire saldo vertoonde een lichte verbetering en kwam zelfs op 
een krap overschot uit. De rentebetalingen daarentegen, die sedert 1992 gedaald waren, 
stegen opnieuw, zij het minder dan de andere lopende uitgaven. De overheidsinvesteringen 
namen ten gevolge van de toewijzing van middelen uit de structuurfondsen van de EU 
krachtig toe, met maar liefst 20%. De staatsschuldquote steeg licht, van 69,4% van het BBP 
in 1994 naar 70,5% in 1995. 
Het tekort van de totale overheid moet overeenkomstig de doelstellingen van het 
convergentieprogramma verder worden teruggebracht. Er moet een strak begrotingsbeleid 
worden gevoerd, vooral omdat de uitgaven voor investeringen moeten kunnen groeien 
naarmate de middelen van de structuurfondsen vrijkomen. Hierdoor zal het vertrouwen in 
het door de regering gevoerde beleid toenemen en kan de binnenlandse rente verder dalen, 
zodat het écart met de economische koplopers van de EU, dat nog steeds aanzienlijk is, 
kleiner kan worden. 
6 Dit is het meest recente cijfer van de Portugese autoriteiten, dat is opgenomen in de ontwerp-begroting 
voor 1996, welke in februari 1996 aan het Parlement is voorgelegd. Ten tijde van de najaarsramingen 
werd het begrotingstekort voor 1995 nog geraamd op 5,4% BBP. 
6.3.1996 
121 
FINLAND 
Van ernstige recessie naar duurzaam herstel 
Finland herstelt zich van de ernstige recessie van het begin van de jaren negentig, maar het 
terugdringen van de hoge werkloosheid en de schuldenlast van de collectieve sector zal nog 
enige tijd vergen. In de tweede helft van de jaren tachtig zorgden de financiële liberalisering 
en een gunstige ruilvoet voor een snelle uitbreiding van de kredietverlening, die op haar 
beurt aan het einde van de jaren tachtig leidde tot een onhoudbare stijging van de prijzen 
van de activa, oververhitting van de investeringen en een buitensporige stijging van de 
schuldenlast in de private sector. De daaropvolgende afname van de binnenlandse vraag was 
in belangrijke mate te wijten aan een sterke daling van de prijzen van de activa en de daaruit 
voortvloeiende schuldproblemen. De recessie werd verergerd door het ineenzakken van de 
exportmarkten in Oost-Europa en ruilvoetverliezen, welke tezamen leidden tot hoge rente 
bij een afnemend vertrouwen in de Finse mark. 
Grafiek 1 - Finland Van recessie naar herstel 
1990 Ql =110, gecorrigeerd voor seizoen-invloeden 
125 
100 -|>)<BBP 
—Binnenlandse vraag 
•••••••Uitvoer 
^-Invoer 
1990 | 1991 | 1992 
Bron: Diensten van de Commissie, Statistics Finland < >< >K 
Ondanks enige vertraging van de groei nam het BBP van Finland in 1995 met naar schatting 
4,4% toe. Het herstel werd in eerste instantie geleid door de snel groeiende uitvoer sinds de 
tweede helft van 1991. De opleving van de binnenlandse vraag liet echter langer op zich 
wachten en was veel zwakker (grafiek 1). Het groeitempo van de uitvoer begon in de 
tweede helft van 1995 te dalen en onder invloed van de toenemende invoer begint de 
bijdrage van de netto uitvoer aan de groei van het BBP negatief te worden. Dank zij een 
aanmerkelijke verbetering van de ruilvoet vertoonden de lopende rekeningen echter in 1995 
een recordoverschot. 
6.3.1996 
122 
De particuliere bestedingen gaven in de tweede helft van 1993 een stijging te zien naarmate 
de besparingen van de huishoudens begonnen af te nemen, maar het herstel bleef tot medio-
1994 bescheiden. Op dat moment begon de tijdens de recessiejaren uitgestelde vraag naar 
duurzame consumptiegoederen zich te transformeren in effectieve vraag. Naarmate de 
werkgelegenheid en het reële inkomen toenamen herstelde het particuliere vertrouwen en de 
schuldenlast van de gezinshuishoudingen is inmiddels reeds gedaald tot het niveau van vóór 
de kredietuitbreiding, ofschoon de gezinshuishoudingen nog voorzichtig blijven met het 
aangaan van leningen. In 1995 steeg de particuliere consumptie met bijna 5%. 
De investeringen vormden de voornaamste stimulans van de economische groei in 1995. De 
investeringen in outillage, welke tijdens de recessie met meer dan 60% daalden, begonnen in 
1994 toe te nemen en gaven in 
1995 een sterke stijging te zien. 
Met name de investeringen in 
de uitvoerende sectoren namen 
sterk toe. Deze waren 
oorspronkelijk laag, de 
benuttingsgraden waren hoog, 
de winstgevendheid van de 
onderneming goed en hun 
balansverhoudingen relatief 
gezond. De bedrijvigheid in de 
bouwnijverheid bleef daarentegen in 1995 gematigd. De overheidsinvesteringen bleven 
dalen en de bedrijvigheid in de particuliere woningbouw stagneerde als gevolg van een 
overschot van oude bedrijfspanden en woningen. 
De werkgelegenheid daalde sterk in de periode 1991-1994 (met 19%) en begon slechts in 
de tweede helft van 1994 weer toe te nemen. In de eerste helft van 1995 versnelde de groei 
tot 3% op jaarbasis, ondanks verdere verliezen aan arbeidsplaatsen in binnenlandse 
dienstensectoren. Deze werkgelegenheidsgroei vertaalde zich echter niet in een evenredige 
daling van de werkloosheid omdat de participatiegraad steeg ten opzichte van de lage 
niveaus als gevolg van de recessie. Het traditioneel lage werkloosheidspercentage van 
Finland steeg in de vroege jaren negentig sterk en bereikte 19% in het begin van 1994, 
waarna het in 1995 daalde tot 17,2%. 
De situatie van de overheidsfinanciën van Finland was in het verleden in het algemeen 
gezonder dan die van de meeste EU-landen en kenmerkte zich door een positief saldo van 
de totale overheid. De bruto schuld van de collectieve sector was laag en dank zij de grote fi = - i 
Tabel 1 
Finland Macro-economische ontwikkeling 
j [| 1986-90 1991-93 1994 1995 
Groei van hetBBP 3.4 -4.0 4.4 4.4 * 
(procentuele nutatie) 
Totale binnenlandse vraag 4.0 -7.3 3.6 4.9 * 
(procentuele imtatie) 
Werkgelegenheid (procentuele mutatie) 0.2 -6.0 -1.1 2.2 * 
Werkloosheid (%) 4.7 12.9 18.4 17.2 
Inflatie (procentuele mutatie) 4.5 4.6 1.3 1.1 * 
Saldo van de lopende rekening -3.2 -3.8 1.3 35 * 
(in % van hetBBP) 
Voorde definities, zie tabel 2 be treffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 
* Volgens de meest recente gegevens 
6.3.1996 
- 123 
Tabel 2 
Finland: Economische beleidsindkatoren 
[ | 1986-90 1991-93 1994 1995 ~ 
Groei van de geldhoeveelheid 13.5 3.5 6.1 
(procentuele mutatie) 
Begrotingssaldo van de overheid 4.0 -5.1 -6.3* -5.6 * 
(in % van hetBBP) 
Bruto schuld van de overheid 16.5 40.6 59.8 60.3 * 
(in % van hetBBP) 
Nominale loonsom per hoofd 8.8 2.8 2_5 53 * 
(procentuele mutatie) 
Reële loonsomper hoofd 4.1 -1.7 1.2 4.2 * 
(procentuele mutatie) 
Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron:Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 
* Volgens de meest recente gegevens overschotten van de pensioenfondsen was er in Finland zelfs per saldo sprake van een 
overschot. De recessie veroorzaakte echter een sterke stijging van het tekort van de totale 
overheid, te wijten aan de 
uitgaven van de centrale 
overheid, want de sociale-
zekerheidsfondsen van de lokale 
overheden bleven overschotten 
vertonen. Het herstel heeft reeds 
gezorgd voor een daling van het 
tekort, hoewel deze tendens in 
1995 werd gemaskeerd door een 
aantal tijdelijke en uitzonderlijke 
factoren die zowel de inkomsten 
als de uitgaven beïnvloedden 
(dat wil zeggen het moment van belastingteruggave, en tijdelijke effecten van de overgang 
van de omzetbelasting op de belasting over de toegevoegde waarde, alsmede de toetreding 
tot de EU). Het tekort van de totale overheid bleef echter in 1995 hoog (10% van het 
BBP). 
Tot op heden heeft de heropleving nog niet geleid tot inflatoire druk. In 1995 stegen de 
consumptieprijzen met slechts 1,1%. In december 1995 bedroeg de toename van de CPI ten 
opzichte van het voorgaande jaar slechts 0,3%. De invoerprijzen bleven in de loop van 1995 
stabiel dank zij de verbeterde positie van de Finse mark, terwijl de levensmiddelenprijzen 
met een tiende afnamen als gevolg van de toetreding van Finland tot de EU. De voor een 
duur van twee jaar op centraal niveau gesloten loonovereenkomst zorgt eveneens voor 
gematigde inflatieverwachtingen. Uit hoofde van de overeenkomst zullen de loonstijgingen 
in de twee jaren beperkt blijven tot 2%. 
Het monetair beleid blijft erop gericht de inflatie laag te houden. De ontwikkeling van de 
monetaire aggregaten bleef zeer gematigd. Om inflatoire druk tegen te gaan, verhoogde de 
Finse centrale bank de eenmaand s-rente een eerste maal in februari en een tweede maal in 
juni 1995, waarmee dit tarief op 6% uitkwam. Na september 1995 werd de eenmaands-
rente echter vier maal met in totaal l3/4% verlaagd en bereikte 4lA% aan het einde van 1995. 
De redenen voor deze renteverlagingen waren de lage inflatie, de gunstige 
inflatievooruitzichten en, later, de vertraging van de economische groei. Aan het einde van 
1995 waren de rente-écarts ten opzichte van Duitsland teruggelopen tot 1 procentpunt voor 
de lange rente en V2 procentpunt voor de korte rente. 
6.3.1996 
- 124-
Hoge werkloosheid en schuldenlast van de centrale overheid belangrijkste uitdagingen 
Terwijl het economisch herstel stevig lijkt te hebben ingezet, blijven de hoge werkloosheid 
en de zware schuldenlast van de centrale overheid de belangrijkste problemen waarvoor het 
economisch beleid een oplossing moet bieden. Het begrotingsbeleid wordt tot en met 1999 
bepaald door het convergentieprogramma van september 1995 en het meerjarige 
werkgelegenheidsprogramma van oktober 1995. De twee belangrijkste prioriteiten zijn dan 
ook de terugdringing van het vorderingentekort van de overheid en de vergroting van de 
flexibiliteit van de economie. 
De officiële doelstelling van het economisch beleid is om op tijd te voldoen aan de 
convergentiecriteria van de Economische en Monetaire Unie. De regering heeft besloten de 
in eerste instantie tijdelijke bezuinigingsmaatregelen permanent te handhaven. Het gaat om 
een bezuiniging van 6,5% van het BBP en een verdere vermindering van de uitgaven met 
3,5% van het BBP, waarvan het merendeel in 1997 ten uitvoer moet worden gelegd. Er 
wordt bezuinigd op subsidies van de centrale aan de lokale overheden, subsidies aan de 
industrie en de landbouw, de kinderbijslag, studiebeurzen, nationale pensioenen en andere 
sociale uitkeringen. 
De consolidatie van de overheidsfinanciën geschiedt zonder verhoging van de totale 
belastingdruk, maar de structuur van de belastingen worden hervormd om werk en 
werkgelegenheid te stimuleren. De inkomstenbelasting zal worden verlaagd, terwijl het 
tarief van de belasting op inkomsten uit vermogen en dat van de vennootschapsbelasting van 
25% naar 28% zijn verhoogd. Ook de milieubelastingen en indirecte belastingen zullen 
worden verhoogd. 
De werkloosheid blijft het grootste probleem van de Finse economie. Het meerjarige plan 
voor de werkgelegenheid gaat uit van de zeer ambitieuze doelstelling het 
werkloosheidspercentage in 1999 tot 8 à 9% terug te brengen. Het bereiken van deze 
doelstelling is echter moeilijk vanwege structurele problemen, die blijken uit het groeiende 
aandeel langdurig werklozen. Zelfs indien men erin slaagt de flexibiliteit van de arbeidsmarkt 
enigszins te vergroten, laat de begrotingsconsolidatie weinig ruimte voor fiscale prikkels 
zoals maatregelen om de "wig" in enige mate van betekenis te verminderen. 
6.3.1996 
- 125 
ZWEDEN 
Verbeterde economische situatie 
De Zweedse economie herstelt zich momenteel van de ernstigste recessie sinds de jaren 
dertig, waarbij het BBP met ongeveer 5% daalde. Het BBP groeide in 1994 met 2,6% en in 
de eerste helft van 1995 nam het groeitempo verder toe. Het herstel wordt geleid door de 
uitvoer, die heeft gezorgd voor een sterke stijging van de produktie en de investeringen in 
de verwerkende sector. Dit heeft geleid tot een relatieve toename van het aandeel van de 
industriële sector in de Zweedse economie, hetgeen een kentering van de relatief 
neerwaartse tendens van de afgelopen decennia betekende. In 1995 zal het BBP naar 
verwachting met 3,7% toenemen. 
Het belangrijkste 
aandachtspunt van het 
Zweedse economische beleid 
in 1995 was de situatie van de 
overheidsfinanciën. Ondanks 
de aangekondigde maatregelen 
om het begrotingstekort te 
verminderen, leidde het 
afgenomen vertrouwen in het 
begin van het jaar tot een 
verdere daling van de 
wisselkoers van de Zweedse kroon en een stijging van het rente-écart ten opzichte van 
Duitsland. In april 1995 werd een aanvullende begrotingswet met verdere maatregelen 
aangenomen, maar dit kon niet verhinderen dat de Zweedse kroon een absoluut dieptepunt 
ten opzichte van de Duitse mark bereikte en dat het écart van de lange rente ten opzichte 
van Duitsland opliep tot circa 4,5%. Dank zij de krachtige groei, een aanmerkelijke 
verbetering van de overheidsfinanciën en de vooruitzichten op lagere inflatie is de 
geloofwaardigheid van de Zweedse economie en het economisch beleid echter sindsdien 
weer toegenomen. De positie van de Zweedse kroon werd geleidelijk weer sterker en de 
rentetarieven zijn gedaald. Vanaf het dieptepunt in april steeg de wisselkoers van de 
Zweedse kroon ten opzichte van de Duitse mark en bereikte aan het einde van 1995 15%, 
terwijl tezelfdertijd het écart van de lange rente ten opzichte van Duitsland was 
teruggelopen tot circa 2,5%. 
Het economisch herstel werd geleid door de uitvoer die tot stand kwam door de sterke 
concurrentiepositie van de industrie. In volume steeg de uitvoer van goederen in 1994 met 
bijna 16% en deze zal naar verwachting in 1995 met een verdere 13% zijn toegenomen. Tabel 1 
Zweden: Macro-economische ontwikkeling 
| || 1986-90 1991-93 1994 1995 || 
Grocivan hetBBP 2.3 -1.6 2.6 3.7 
(procentuele mutatie) 
Totak bmneniandsc vraag 2.9 -2.9 1.8 1-5 
(procentuele mutatie) 
Werkgelegenheid (procentuele mutatie) 0.8 -3.9 -0.9 1.7 
Werkloosheid (%) 2.1 6.2 9.8 9.2 
Inflatie (procentuele mutatie) 6.6 6.1 3.1 2.8 
Saldo van de lopende rekening -0.9 -2.6 0.3 1.6 
(in % van het BBP) 
Voorde definities,zie tabel2betreffendc België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten. November 1995 
6.3.1996 
- 126 -
Tegelijkertijd trad in 1995 een sterke stijging op van de prijzen op de wereldmarkten voor 
belangrijke Zweedse exportprodukten zoals papier en pulp, hetgeen uiterst gunstige effecten 
had op de ruilvoet. Dit leidde tot een grote bijdrage van de netto uitvoer aan het BBP in 
zowel 1994 en 1995. De krachtige groei van de uitvoer zorgde voor een snelle toename van 
de industriële produktie. Hierdoor steeg de bezetttingsgraad van de productiecapaciteit bij 
het begin van de opleving sterk, waardoor angst voor toenemende inflatie ontstond. Een 
sterke stijging van de investeringen in met name de verwerkende industrie zorgde echter 
voor een snelle uitbreiding van de produktiecapaciteit en ondanks een ononderbroken 
stijging van de industriële produktie in 1995 bleef de bezettingsgraad van de 
productiecapaciteit gedurende het hele jaar goeddeels ongewijzigd. 
Grafiek 1 - Zweden 
Uitvoer van goederen en industriële produktie 
In volume. 1990 - 100. gecorrigeerd voor tet-oensinvtoeden In de tweede helft van 
1995 vertraagde de groei 
van de uitvoer en de 
industriële produktie als 
gevolg van de recente 
ontwikkelingen van de 
economische indicatoren. 
Dit is wellicht gedeeltelijk 
te wijten aan de zwakkere 
vraag in andere Europese 
landen. Ook kan het te 
wijten zijn aan de stijging van de wisselkoers van de Zweedse kroon die de voorheen 
uitzonderlijk sterke concurrentiepositie in zekere mate heeft ondermijnd. i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i i • i i i i i 
1985 | 1986 | 1987 | 1988 | 1989 | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 
Bron: Diensten van de Commissie 
Tabel 2 
I Zweden: Economische beleidsindicatoren 
Groei van de geldhoeveelheid 
(procentuele mutatie) 
Begrotingssaldo van de overheid 
(in % van hetBBP) 
Bruto schuld van de overheid 
(in % van hetBBP) 
Nominale loonsom pe r hoofd 
(procentuele mutatie) 
Reële loonsom per hoofd 
(procentuele mutatie) 1986-90 1991-93 
7.4 
3.2 
51.8 
8.3 
1.6 6.1 
-7.1 
65.4 
4.3 
-1.2 1994 
4.5 
-10.8 
79.3 
33 
0.2 
Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 
• Volgens de meest recente gegevens 1995 
-7.0 
81.4 
3.2 • 
0.4 • Het beschikbare inkomen 
van de gezinshuishoudingen 
werd in 1995 beperkt door 
het stringente 
begrotingsbeleid. De 
verschillende maatregelen 
die in 1995 met het oog op 
begrotingsconsolidatie 
werden doorgevoerd, 
hebben geleid tot een daling 
van het beschikbare inkomen 
met meer dan 5%. Te zamen 
met de gematigde loonstijgingen van 1995 en de toename van de werkgelegenheid leidde dit 
6.3.1996 
- 127 -
tot een daling van het beschikbare inkomen van 1,5%. De particuliere bestedingen namen 
niettemin enigszins toe en de particuliere spaarquote gaf een lichte daling te zien ten 
opzichte van 1994. 
In 1996 zal naar verwachting een groeivertraging optreden. De binnenlandse vraag zal naar 
verwachting gematigd blijven vanwege het aanhoudend stringente begrotingsbeleid voor de 
komende jaren, waardoor de groei van het beschikbare inkomen van de 
gezinshuishoudingen beperkt zal blijven. In een dergelijke situatie is een sterke groei van de 
uitvoer vereist om het groeitempo van de economie op peil te houden. In dit opzicht kan de 
vertraging van de buitenlandse vraag die optrad in de tweede helft van 1995, aanleiding zijn 
voor bezorgdheid. 
De producentenprijzen stegen in het begin van 1995 sterk, gedeeltelijk als gevolg van de 
zwakke Zweedse kroon. Een andere oorzaak vormden de prijsstijgingen van pulp en papier. 
Deze prijsstijgingen deden de angst ontstaan dat de inflatie zou toenemen, zoals in het 
verleden in Zweden reeds eerder het geval was bij een herstel onder invloed van een dalende 
wisselkoers. In het begin van 1995 deed zich verder een versnelde toename van het 
consumptieprijsindexcijfer voor en de jaarlijkse stijging overschreed de bovengrens van de 
door de Zweedse centrale bank nagestreefde marge voor de inflatie. Deze stijging was 
echter slechts tijdelijk en parallel met de stijging van de wisselkoers van de Zweedse kroon 
is het inflatiepercentage inmiddels geleidelijk gedaald. Aan het einde van 1995 viel het 
percentage weer ruimschoots binnen de nagestreefde marge. 
Voornaamste uitdagingen voor het economisch beleid in de komende jaren 
Eén van de grootste uitdagingen waarvoor de Zweedse autoriteiten momenteel staan, is het 
terugdringen van het werkloosheidspercentage. Ondanks enige werkgelegenheidsgroei in 
1995 is de werkloosheid op een historisch hoog niveau gebleven. In dit opzicht is de 
uitkomst van de loononderhandelingen van 1995, die in de komende jaren zullen leiden tot 
hogere loonstijgingen dan in de concurrerende landen, niet bemoedigend. Dit geeft in het 
bijzonder aanleiding tot bezorgdheid omdat de loonstijgingen in het afgeschermde deel van 
de economie hoger zijn dan in de industrie. Dit wijst op de noodzaak maatregelen te nemen 
om de werking van de arbeidsmarkt te verbeteren. Indien men hier niet in slaagt, zou het 
concurrentievermogen kunnen afbrokkelen en de inflatie kunnen stijgen, hetgeen negatieve 
gevolgen zou hebben voor de werkgelegenheidsvooruitzichten. 
Een andere belangrijke uitdaging is de sanering van de overheidsfinanciën na de ernstige 
verslechtering gedurende de recessie van het begin van de jaren negentig. In dit opzicht 
6.3.1996 
- 128-
heeft het economisch beleid tot op heden effect gesorteerd en is de situatie van de 
overheidsfinanciën aanmerkelijk verbeterd sinds het tekort in 1993 de piek van 13,4% van 
het BBP bereikte. Dit tekort zal in 1995 naar verwachting op circa 7% van het BBP 
uitkomen en vervolgens in de komende jaren blijven afnemen. Tegelijkertijd is de snelle 
opbouw van de schuldenlast in de collectieve sector bijna tot staan gebracht. Dit betekent 
dat Zweden voorligt op het schema dat werd vastgesteld in het in juni gepresenteerde 
convergentieprogramma, waarin voor 1995 werd uitgegaan van een aanmerkelijk hoger 
overheidstekort en stabilisering van de geconsolideerde schuld van de collectieve sector op 
een latere datum dan nu wordt verwacht. 
De verbetering van de overheidsfinanciën is het resultaat van het consolidatieprogramma 
van de regering ten belope van 118 miljard Zweedse kronen (ongeveer 7,5%» van het BBP) 
dat de belangrijkste pijler onder het convergentieprogramma vormt. De verbetering werd 
ook mogelijk gemaakt door de aantrekking van de economische bedrijvigheid. Vanwege de 
hoge inkomsten en uitgaven in de openbare sector is de Zweedse begroting zeer gevoelig 
voor conjunctuurschommelingen. De verbetering is te danken aan een toename van de 
inkomsten en een daling van de uitgaven van ongeveer dezelfde omvang. Een sterke 
vertraging van de economische ontwikkeling in de komende jaren zou daarom negatief 
kunnen uitwerken voor de vooruitzichten op het gebied van de werkgelegenheid en de 
overheidsfinanciën. 
Het monetaire beleid wordt bepaald door het officiële streefcijfer voor de inflatie dat werd 
aangekondigd nadat werd overgestapt op een zwevende wisselkoers van de Zweedse 
Kroon: een jaarlijkse stijging van het consumptieprijsindexcijfer van 2% met een marge van 
1% erboven en eronder. Vanaf augustus 1994 werd het monetaire beleid geleidelijk verkrapt 
vanwege de tekenen die wezen in de richting van hogere inflatie en inflatoire druk. De 
belangrijkste impuls voor de inflatie vormde de zwakte van de Zweedse kroon, ofschoon de 
stijging van de wisselkoers van de kroon die zich in de tweede helft van 1995 voordeed en 
de afgenomen binnenlandse vraag hielpen de inflatie binnen de nagestreefde marges te 
houden. De inflatieverwachtingen daalden ook geleidelijk in de loop van 1995. In januari 
1996 werd het officiële repo-tarief tweemaal verlaagd met in totaal 0,46%. 
6.3.1996 
12? 
VERENIGD KONINKRIJK 
Het herstel zet door ondanks de groeivertraging 
Het herstel gaat inmiddels zijn vierde jaar in en is daarmee van langere duur dan in de rest 
van de EU, waar het herstel later is ingezet. Verwacht werd dat de groei in 1995 zou 
vertragen tot een meer houdbaar percentage dan de 3,9% voor 1994, maar uiteindelijk was 
de groei zelfs nog lager. Terwijl het BBP in 1995 als geheel met 2,6%T steeg, was de 
gemiddelde groei in het tweede, derde en vierde kwartaal van het jaar iets minder dan 2% 
op jaarbasis. 
Tabel 1 
Verenigd Koninkrijk: Macro-economische ontwikkeling 
Groei van het BBP 
(procentuele nutatie) 
Totale binnenlandse vraag 
(procentuele mutatie) 
Werkgelegenheid (procentuele mutatie) 
Werkloosheid (%) 
Inflatie (procentuele mutatie) 
Saldo van de lopende rekening 
Cm % van hetBBP) 1986-90 1991-93 1994 1995 
33 
4.0 
1.9 
9.0 
5.0 
-3.8 -0.1 
-03 
-23 
9.8 
5.2 
-2.6 3.8 
0.0 
9.6 
2.5 
-2.1 2.6 
2.0 
0.8 
8.8 
3.0 
-2.1 
Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron:Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 In 1994 steeg de industriële 
produktie met 5,1%; ten dele was 
dit het gevolg van een plotselinge 
stijging van de olieproduktie, 
omdat nieuw ontwikkelde 
olievelden in produktie werden 
genomen. De produktie van de 
verwerkende industrie en de 
bouwnijverheid vertoonde ook 
een sterke groei met 
respectievelijk 4,3 en 4,0%. De 
produktie in de dienstensector steeg met 3,6%. In 1995 steeg de industriële produktie 
echter slechts gering, omdat de olieproduktie haar piek bereikte; bovendien vertrouwde de 
produktie van de verwerkende industrie over het gehele jaar een over de gehele linie vlak 
verloop en daalde de produktie in de bouwnijverheid. De dienstensector nam het grootste 
gedeelte van de stijging van het BBP in 1995 voor zijn rekening. 
De redenen voor deze trend in de produktie houden naar het schijnt verband met 
veranderingen in het groeipatroon van de effectieve vraag. Het exportoverschot droeg in 
1995 aanmerkelijk minder bij aan de groei dan in 1994. De particuliere consumptie steeg, 
ondanks zwakke verkoopcijfers in de detailhandel, in 1995 met 2,5% ten gevolge van de 
toenemende uitgaven voor diensten. De reëel beschikbare inkomens stonden in deze periode 
van het jaar onder druk ten gevolge van een matige loonstijging en de invoering van enkele 
verhogingen van de inkomstenbelasting: daardoor ging de stijging van de consumptie 
gepaard met een daling van de spaarquote. Hoewel de economie zich reeds ver in het vierde 
jaar van herstel bevindt, hebben de investeringen in vaste activa nog niet de groei vertoond 
die doorgaans in deze fase van de conjunctuur wordt waargenomen: zij stegen in 1995 met 
slechts \VA%. In grafiek 1 wordt de huidige ontwikkeling van de investeringen vergeleken 
met die tijdens de vorige herstelfase. De ontwikkeling is echter niet over de gehele linie 
teleurstellend. Alhoewel de investeringen in gebouwen en installaties laag bleven, namen de 
investeringen in de verwerkende industrie in de eerste negen maanden van het jaar met 14% 
toe (op jaarbasis). De voorraden bleven gedurende het grootste gedeelte van 1995 stijgen, 
6.3.1996 
130-
Grafiek 1 - Verenigd Koninkrijk 
De totale investeringen in vaste activa - vergelijking van verschillende 
herstelfasen (gecorrigeerd voor seizoensinvloeden) 
Dal van het BBP = 100 
145 hetgeen ten dele 
onbedoeld kan zijn en 
kan voortkomen uit de 
achterblijvende 
effectieve vraag. 
De groei van de 
goederenuitvoer 
bedroeg 10% in 1994 
en droeg in 
aanzienlijke mate bij 
aan het hogere BBP. 
In 1995 vertraagde de groei van de export echter - ten dele doordat de olie-export 
achterbleef en ten dele door de pauze in de groei in andere Lid-Staten van de EU, die goed 
zijn voor 59% van de uitvoer van goederen uit het VK. Zelfs zonder met de olie-export 
rekening te houden steeg de uitvoer tussen het laatste kwartaal van 1994 en het derde 
kwartaal van 1995 slechts met 2,5% op jaarbasis, ondanks de verbetering van het 
concurrentievermogen door de waardedaling van het pond sterling in 1995. 5 6 7 8 9 10 11 
Kwartalen na het dal van het BBP 12 13 14 IS 16 17 
Bron: Diensten van de Commissie 
. 
Tabel 2 
Verenigd Koninkrijk: Economische beleidsindicatoren 
| 1986-90 1991-93 1994 1995 
Groeivan de geldhoeveelheid 16.3 4.6 3.5 10.1 
(procentuele mutatie) 
Begrottigssaldo van de overheid -1.1 -5.6 -6.8 -5.1 
(in % van hetBBP) 
Bruto schuld van de overheid 435 42.0 503 52-5 
(in % van het BBP) 
Nominale loonsom per hoofd 8.3 6.0 35 3.2 
(procentuele mutatie) 
Reële loonsomper hoofd 3.2 0.8 1.0 0.2 
(procentuele mutatie) De meest recente indicatoren 
van de economie geven een 
uiteenlopend beeld, maar 
wijzen er niet op dat de groei 
van de activiteit op dit 
ogenblik sterk verschilt van de 
situatie gedurende het grootste 
gedeelte van 1995. De 
detailhandelsverkopen namen 
in het vierde kwartaal van 
1995, met 3/4%, sterk toe, 
nadat daarin gedurende het 
grootste gedeelte van het jaar 
geen verandering was gekomen. Het volume van de uitvoer steeg met 1% in de drie 
maanden tot november, terwijl de import met VJVo daalde. De produktie in de verwerkende 
industrie daarentegen stagneerde en zowel de korter als de langer voorlopende indicatoren 
bleven dalen, hetgeen leek te wijzen op een vertraging, die ook bevestigd werd. 
Voorspellende indicatoren voor de verwerkende industrie wijzen echter op een opleving van 
de produktie en een stijging van de orders in het eerste kwartaal van 1996. 
De onderliggende inflatie, die wordt gemeten aan de stijging van de detailhandelsprijzen, 
exclusief de rentebetalingen op hypotheken, steeg gedurende het jaar zeer geleidelijk naar Voorde definities,zie tabel2betreffende België 
Bron: Diensten van de Commissie, economische vooruitzichten, November 1995 
6.3.1996 
- 131 -
een gemiddelde van 2,9% in het laatste kwartaal van 1995, maar bleef daarmee ruimschoots 
binnen de door de regering nagestreefde doelzone van 1-4%. Het hogere inflatietempo ging 
gepaard met een stijging, gedurende dezelfde periode, van de inflatie van de 
producentenprijzen op jaarbasis. Deze vloeide op zijn beurt voort uit de reeds eerder 
opgetreden sterke stijgingen van de grondstoffenprijzen, die het gevolg waren van 
toegenomen grondstoffenprijzen op de wereldmarkt. De inflatie van de grondstoffenprijzen 
op jaarbasis is in de laatste maanden van 1995 aanzienlijk afgenomen. Bovendien bleef de 
looninflatie laag, ondanks een krappere arbeidsmarkt: de onderliggende loonstijging was 
niet meer dan 3Vi% in het derde kwartaal van 1995 - het laagste niveau in twee jaar. Deze 
ontwikkelingen worden in grafiek 2 getoond. 
Met het monetaire beleid wordt een onderliggende inflatie van 1-4% nagestreefd, waarbij 
wordt beoogd tegen het eind van de zittingsduur van het huidige parlement (uiterlijk mei 
1997) en daarna de inflatie binnen een marge van 1-2,5% te houden. Door opeenvolgende 
stijgingen van de basisrente van 5Va naar 6%% tussen september 1994 en februari 1995 
slaagde men, ondanks de waardedaling van het pond sterling met ongeveer 7% in 1995, er 
in de inflatie ruimschoots binnen de ruimere streefmarges te houden. Zoals reeds gezegd 
bleef de groei van de economische activiteit echter gedurende het hele jaar 1995 gering en 
was inflatoire druk beperkt. De basisrente werd op 13 december 1995 tot 6,5% en op 
18 januari van dit jaar tot 6XA% verlaagd. Thans moet de regering trachten binnen de 
aangegeven korte termijn de onderliggende inflatie binnen de nauwere marge te brengen en 
daar te houden, doch tegelijkertijd voor een voldoende economische groei te zorgen. 
Hoewel de economische groei vertraagde, bleef de werkgelegenheid in 1995, zij het in 
bescheiden mate, groeien. De enquête onder werkgevers gaf een groei van 0,9% op 
jaarbasis in de eerste drie kwartalen van 1995 te zien, terwijl uit de arbeidsmarktenquête 
(gezinnen) een snellere groei van de werkgelegenheid naar voren kwam. De mogelijkheid 
bestaat dat in de eerstgenoemde enquête nieuwe arbeidsplaatsen in nieuw opgerichte 
bedrijven of de 
toegenomen 
werkgelegenheid in delen 
van de bouwindustrie 
onvoldoende tot uiting 
komen. De werkloosheid 
bleef dalen en bedroeg 
eind 1995 iets meer dan 
8% van de 
beroepsbevolking: meer 
dan twee procentpunten 
onder het 
EU-gemiddelde. De 
daling in het tweede halfjaar van 1995 was echter over het algemeen minder sterk dan 
eerder in het jaar, omdat de groei aanmerkelijk was vertraagd. Grafiek 2 - Verenigd Koninkrijk 
Onderliggende inflatie van de consumptieprijzen (cpi*) en lonen 
%-mutatie t.o.v. het voorgaande jaar 
1992 | 1993 | 1994 
* Index van de detailhandelsprijzen exclusief rentebetalingen op hypotheken 
Bron: Diensten van de Commissie 
6.3.1996 
132 -
De toename van de werkgelegenheid heeft, in combinatie met de recente groei van het BBP, 
geleid tot een produktiviteitsstijging van 2,5% (op jaarbasis) in de eerste drie kwartalen van 
1995 hetgeen betrekkelijker lager is dan de 3,3% van 1994. Zoals reeds werd opgemerkt, 
was de looninflatie gering en stegen de loonkosten per eenheid in de drie eerste kwartalen 
van 1995 slechts met 2,1%» op jaarbasis. Het beeld is echter geheel anders in de 
verwerkende industrie, waar de groei in de recente periode vlak was en de onderliggende 
looninflatie in het derde kwartaal van 1995 4lA% bedroeg, ruim boven het gemiddelde van 
314% voor de economie als geheel. De produktiviteit in de verwerkende industrie in het 
derde kwartaal van 1995 bedroeg dan ook slechts 0,7% meer dan in dezelfde periode van 
het voorgaande jaar, terwijl de loonkosten per eenheid ongeveer 3,7% hoger lagen. 
De groei zal in een houdbaar tempo voortduren 
De vooruitzichten wijzen erop dat de groei in een houdbaar tempo zal voortduren. De 
economie kan in de nabije toekomst zeker groeien met een percentage dat ongeveer gelijk is 
aan de 2,5% van de potentiële produktie - iets meer dan het huidige groeiritme - aangezien 
er geen aanwijzingen zijn voor een tekort aan kapitaal of arbeid en omdat de inflatoire druk 
gering blijft. 
Een factor die naar verwachting aan de groei zal bijdragen, is het lang verwachte herstel van 
de investeringen in vaste activa, hoewel een matigend effect uitgaat van de daling van de 
totale overheidsinvesteringen. 
De vooruitzichten wijzen op een lage inflatie. Naar verwachting zal de huidige gematigde 
groei de looninflatie op de korte termijn beperken en het is niet waarschijnlijk dat de 
verwachte groei de komende twee jaar zal leiden tot een sterke stijging van de looninflatie. 
De Britse regering heeft in maart 1995 een herzien convergentieprogramma ingediend, dat 
was gebaseerd op maatregelen die in de begroting van november 1994 zijn opgenomen. Met 
name wordt bezuinigd op de uitgaven voor eerdere programma's, hetgeen door een lager 
dan verwachte inflatie mogelijk wordt gemaakt. Daarom werd een snellere verbetering van 
de overheidsfinanciën verwacht. In werkelijkheid zorgden een lagere economische groei en, 
zelfs als hiermee rekening wordt gehouden, de in 1995 onverwacht lagere inkomsten voor 
vertraging bij de begrotingsconsolidatie. Deze gevolgen zijn onderkend in de begroting voor 
1996-1997 die in november 1995 ingediend is en waarvan de effecten op de 
overheidsfinanciën in hun totaliteit beschouwd neutraal zijn. 
6.3.1996 



ISSN 0254-1513 
COM(96) 86 def. 
DOCUMENTEN 
NL 10 
Catalogusnummer : CB-CO-96-105-NL-C 
ISBN 92-78-01361-7 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg