m-B3CR/MISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
*W9 C0M(93) 3 75 de f 
KMI Brussel, 8 september 1993 
MEDEDELING VAN DE COMMI 
f't 
i-
IP* 
il 
Âsà TOEKOMSTIGE BETREKKINGEN EN SAMENWERKING 
TUSSEN DE GEMEENSCHAP EN HET MIDDEN-OOSTEN 
11 
INHOUDSOPGAVE 
PAGINA 
INLEIDING 1 
I. VOORWAARDEN VOOR DE SAMENWERKING 
1. Vrede als voorwaarde voor samenwerking 2 
2. Partnerschap vereist een evenwichtige economische 
ontwikkeling 2 
II. HET BEVORDEREN VAN DUURZAME SAMENWERKING IN HET MIDDEN-OOSTEN 
1. Geleidelijke totstandkoming van regionale samenwerking 3 
2. Een gemeenschappelijke regionale visie 3 
3. Het proces dient door de buitenstaanders te worden 
begeleid 4 
III. TOEKOMSTIGE BETREKKINGEN MET HET MIDDEN-OOSTEN 
1. Een evenwichtige driehoeksconfiguratie 4 
2. Europa en de Machrak 5 
3. Europa en Israël 5 
4. Israël en de Machrak 6 
IV. CONCLUSIE 6 
.4* 
- 1 -
Inleiding 
1. Tijdens het gehele Arabisch-Israëlische conflict hebben de Gemeenschap en 
haar Lid-Staten er zich volledig voor ingezet in het Midden-Oosten een 
rechtvaardige, duurzame en algemene vrede tot stand te brengen en zij hebben 
de partijen geluk gewenst met de historische stap die bij de onderhandelingen 
tussen Israël en de Palestijnen werd gemaakt. Hierdoor zouden de andere 
bilaterale besprekingen en de multilaterale onderhandelingen over de 
toekomstige samenwerking moeten worden gestimuleerd. 
2. Het doel van de onderhavige mededeling is te onderzoeken welke de 
vooruitzichten op de langere termijn zijn wanneer Egypte, Israël, Jordanië, 
Libanon, de Bezette Gebieden en Syrië worden betrokken bij een proces van 
regionale samenwerking, gesteund door de Gemeenschap, waardoor de zich 
aandienende vredesregeling zou worden geconsolideerd 
3. De ervaringen die de Gemeenschap op het gebied van regionale samenwerking 
heeft opgedaan en haar betrokkenheid bij het vredesproces, vooral bij 
multilaterale besprekingen, hebben haar tot de conclusie geleid dat thans een 
aanpak voor de langere termijn van de vraagstukken op het gebied van 
regionale samenwerking en veiligheid vereist is. De partijen bij het conflict 
hebben de Gemeenschap overigens verzocht hen hierbij te helpen. 
4. Daarom is thans voor de Gemeenschap en haar Lid-Staten het moment gekomen de 
partijen een algemeen beeld te schetsen van de voordelen die de regio als 
geheel in het kader van een politieke oplossing van de conflicten kan 
verwachten. De Gemeenschap is zeer goed voor deze taak berekend. Zij heeft 
nauwe bindingen met alle rechtstreeks betrokken partijen en zeer veel belang 
bij veiligheid en stabiliteit in het gebied. Bij haar betrekkingen met het 
Midden-Oosten zal de Gemeenschap ook voortaan democratie en pluralisme 
bevorderen, alsook de eerbiediging van de rechten van de mens, de tolerantie 
voor minderheden en de vreedzame coëxistentie van verschillende culturen en 
godsdiensten 
5. In deze mededeling wordt bijgevolg getracht een antwoord te geven op drie 
fundamentele vragen : 
i) Welke zijn de voorwaarden voor samenwerking in de regio ? 
ii) Welke rol dienen de Gemeenschap en haar Lid-Staten te vervullen om de 
regionale samenwerking onomkeerbaar te maken ? 
iii) Op welke wijze dient de driehoeksconfiguratie van de betrekkingen tussen 
de Gemeenschap, Israël en de Machrak-landen te worden ontwikkeld opdat 
deze samenwerking voor alle partijen een optimaal voordeel oplevert en 
in de toekomst een nauwere samenwerking tot stand kan worden gebracht ? 
A\> 
I. VOORWAARDEN VOOR DE SAMENWERKING 
1. Vrede als voorwaarde voor samenwerking 
Vrede is een absolute voorwaarde voor een vruchtbare regionale samenwerking. 
De totstandkoming van de Europese Gemeenschap zelf toont aan dat economische 
integratie oorlog tussen oude vijanden ondenkbaar kan maken. Hoewel het 
Europese model niet zonder meer naar het Midden-Oosten kan worden 
getransponeerd, bewijst het toch dat de ontwikkeling van regionale 
economische samenwerking een krachtig instrument kan zijn waarmee de spanning 
van bepaalde conflicten kan worden verminderd, een definitieve vrede tot 
stand kan worden gebracht en de bevolkingen van het gebied ertoe worden 
aangezet in vrede met elkaar te leven. In dit verband zou de Gemeenschap 
steun moeten verlenen aan de inspanningen van de regionale partijen om 
systematische vormen van samenwerking tot stand te brengen op gebieden die 
van cruciaal belang zijn voor hun economische vooruitgang en voorspoed, zoals 
water- en energievoorziening. 
Het vredesproces dient derhalve te worden gevolgd door een proces van 
samenwerking tussen de partijen van het gebied. 
2. Partnerschap vereist een evenwichtige economische ontwikkeling 
Voor een vruchtbare samenwerking is het noodzakelijk dat buitensporige 
verschillen in levensstandaard tussen de betrokken partijen in het gebied 
worden verminderd. Niettegenstaande de inspanningen welke zij zich getroosten 
is nog geen enkel Machrak-land zelfvoorzienend. Israël van zijn kant geniet 
een levensstandaard die vergelijkbaar is met die van West-Europa, hoewel het 
toch vrij veel steun ontvangt. Deze levensstandaard is meer dan tienmaal 
hoger dan die van zijn buurlanden. Volgens de Wereldbank zullen 7 miljoen 
Israëli's in het jaar 2000 beschikken over een bruto binnenlands produkt dat 
bijna even groot is als dat van de 130 miljoen Arabieren in de naburige 
landen. Deze kloof is vergelijkbaar met die tussen Europa en de Arabische 
wereld aan de zuidelijke Middellandse-Zeekusten. 
Op lange termijn is de handhaving van de vrede in het Midden-Oosten nauw 
verbonden met de economische ontwikkeling van dit gebied. Dit vergt vooral 
van de Arabische landen zelf een zeer grote inspanning. Het betekent echter 
ook dat Europa, Israël, de Golfstaten en de hele internationale Gemeenschap 
bereid dienen te zijn hen daarbij te helpen. 
- 3 -
TI. I1KT IIKVOHDKHKN VAN DIJIJKKAMK HAMKNWKHK I Nti IN II KT MtlMMCN (MK'ITKN 
1. Geleidelijke totstandkoming van regionale samenwerking 
Opdat de vrede in het Midden-Oosten van duurzame aard zal zijn, is het 
noodzakelijk dat de sluiting van de vredesovereenkomsten wordt gevolgd door 
een proces van samenwerking op lange termijn tussen de diverse partijen in de 
regio. Het hiervoor noodzakelijke wederzijdse vertrouwen kan het best worden 
opgebouwd door middel van een aantal opeenvolgende kleine stappen, veeleer 
dan door ambitieuze projecten. Dit zal de regionale partijen ertoe bewegen 
samen na te denken over de problemen, de nodige samenwerkingsmechanismen tot 
stand te brengen en geleidelijk de nodige institutionele regelingen uit te 
werken. 
In een eerste stadium heeft de samenwerking meer kans op succes in de 
particuliere sector en tussen bedrijfsverenigingen, universiteiten, 
gemeentelijke diensten en technische instellingen. Het proces kan op gang 
worden gebracht door om het even welke groep van potentiële partners die 
bereid zijn met elkaar samen te werken op enig gebied, zowel economisch als 
cultureel. 
De in de Gemeenschap opgedane ervaring heeft geleerd hoe moeilijk het is 
regionale samenwerking in stand te houden zonder instellingen. De betrokken 
landen dienen in het kader van dit proces derhalve geleidelijk een zekere 
institutionalisering tot stand te brengen, zoals dit in Europa het geval was 
toen een aanvang werd gemaakt met de Gemeenschap voor Kolen en Staal. 
2. Een gemeenschappelijke regionale visie 
Deze vorm van samenwerking werd op gang gebracht in de multilaterale 
werkgroepen die in het kader van het vredesproces werden opgericht, met doel 
bij te dragen aan een gemeenschappelijke regionale visie voor de ontwikkeling 
van het Midden-Oosten. Te dien einde is het noodzakelijk dat de samenwerking 
op twee niveaus wordt ontwikkeld, namelijk het samenbrengen van beschikbare 
middelen en de aanpak van gemeenschappelijke problemen. 
Een van de obstakels die een daadwerkelijke economisch en sociale 
ontwikkeling in de weg staan houdt verband met het feit dat de betrokken 
landen te klein zijn om grote schaalvoordelen mogelijk te maken. De partijen 
zouden derhalve moeten nagaan hoe hun economische vooruitzichten kunnen 
worden verbeterd door : 
- het leggen van de grondslagen voor een toekomstige economische ruimte in 
het Midden-Oosten, met inbegrip van, in een bepaald stadium, vrij verkeer 
van goederen, diensten, kapitaal en werknemers; 
- het tot stand brengen van een regionale infrastructuur voor het vervoer, de 
communicatie, de energievoorziening, het waterbeheer enz.; 
- beter gebruik te maken van de beschikbare middelen op het gebied van het 
toerisme, het onderwijs, het onderzoek, de landbouw en de industrie. 
De water- en energievoorziening, de gezondheidszorg, het milieu en de 
vluchtelingenkwestie behoren tot de gemeenschappelijke grensoverschrijdende 
problemen waarvoor een oplossing moet worden gevonden om de levensstandaard 
van de bevolking te verhogen en, zodoende, de politieke stabiliteit en de 
regionale veiligheid te verbeteren. 
Een regionale aanpak van de economische ontwikkeling zou in het bijzonder van 
voordeel kunnen zijn voor de Bezette Gebieden en Libanon waar economische 
heractivering het sleutelvraagstuk is. 
- 4 -
3. Het proces dient door buitenstaanders te worden begeleid 
De met het vredesproces opgedane ervaring heeft het nut aangetoond van een 
niet tot de regio behorende partner die de rol van katalisator vervult. Aan 
de actieve medewerking van derden zal ongetwijfeld nog lange tijd behoefte 
bestaan. Het lijkt derhalve wenselijk het multilaterale institutionele 
basisnetwerk dat op de Conferentie van Madrid tot stand werd gebracht te 
handhaven. Dit netwerk zou kunnen evolueren tot een soort van regionale 
organisatie, vergelijkbaar met de OESO, waarin de regionale partijen en 
Europa een steeds belangrijkere functie vervullen. 
III. TOEKOMSTIGE BETREKKINGEN MET HET Midden-Oosten 
1. Een evenwichtige driehoeksconfiguratie 
Europa dient bereid te zijn deze regio te blijven steunen ten einde de vrede 
te consolideren en de regionale integratie te bevorderen. Een 
driehoeksverhouding tussen Europa, de Machrak-landen en Israël dient 
zorgvuldig in evenwicht te zijn ten einde alle betrokken partijen in staat te 
stellen naar eigen vermogen aan de samenwerking deel te nemen en dient 
nauwere betrekkingen tussen Israël en de Machrak-landen in de hand te werken. 
Met het oog hierop : 
1) dienen de Machrak-landen en Israël te worden aangemoedigd economische 
hervormingen door te voeren en regionale samenwerking tot stand te 
brengen, 
2) dient de Europese Gemeenschap de Machrak-landen een nauwere samenwerking 
aan te bieden, vergelijkbaar met die welke Europa de Maghreb-landen heeft 
aangeboden, met inachtneming van de specifieke kenmerken van elk betrokken 
land; 
3) dient de Gemeenschap Israël een vergelijkbare, aan zijn situatie 
aangepaste vorm van samenwerking aan te bieden en dit land nauw bij de 
Europese ontwikkelingen te betrekken, vooral op gebieden van 
gemeenschappelijk belang; 
4) dient aan de betrekkingen met alle landen van de regio het beginsel van 
eerbiediging van de mensenrechten en versterking van de democratie ten 
grondslag te liggen; in alle overeenkomsten met de Gemeenschap zal de 
specifieke clausule worden opgenomen dat eerbiediging van de mensenrechten 
en versterking van de democratie hoofdbestanddelen van de overeenkomst 
zijn. 
Deze regio is thans dermate sterk gefragmenteerd dat hervormingen op 
nationaal niveau als zodanig onvoldoende economisch effect zullen sorteren. 
Regionale samenwerking zou belangrijke schaalvoordelen en mogelijkheden tot 
economische specialisatie bieden. Het bevorderen van de regionale 
samenwerking en de totstandbrenging van de noodzakelijke instellingen 
(bijvoorbeeld voor het beheer van water en energie) dient derhalve één van de 
doelstellingen van de tussen de Europese Gemeenschap en landen van het 
Midden-Oosten te sluiten overeenkomsten te zijn. 
Hoewel de Gemeenschap aan het einde van de jaren zeventig 
samenwerkingsovereenkomsten heeft gesloten met de vijf betrokken landen, zijn 
de betrekkingen (handel, investeringen, wetenschap en technologie, cultuur, 
politieke dialoog) gua intensiteit niet in verhouding tot het strategische 
belang van dit gebied voor de Gemeenschap, noch tot zijn geografische 
nabijheid. Zij hebben de Gemeenschap verzocht bijzondere aandacht te besteden 
aan de ontwikkeling van de onderlinge betrekkingen in het licht van de 
voltooiing van de interne markt en de Europese Unie en van haar betrokkenheid 
bij de landen van Midden- en Oost-Europa, de Golflanden en de Magreb-landen. 
- 5 -
Bij deze nieuwe aanpak dient de Gemeenschap zich ervan bewust te zijn dat de 
tijd gekomen is om af te stappen van de traditionele 
ontwikkelingssamenwerking en over te gaan naar een partnerschap met nieuwe 
vormen van samenwerking op talrijke gebieden, zowel politiek, sociaal als 
economisch. 
2. Europa en de Machrak 
De Gemeenschap zal zich bereid moeten tonen de economieën van de Machrak-
landen te ondersteunen ten einde, zodoende, uitdrukking te geven aan haar 
vertrouwen in de toekomst van deze regio. De Machrak-landen van hun kant 
zullen aan deze samenwerking moeten bijdragen door zich ertoe te verbinden 
het hervormingsproces voort te zetten en concrete maatregelen te nemen om de 
regionale integratie te bevorderen. 
Deze samenwerking dient gebaseerd te zijn op de volgende elementen : 
- politieke dialoog, 
- vooruitgang op de weg naar een vrij handelsverkeer, 
- aanmoediging van hervormingen, 
- steun voor regionale samenwerking, 
- financiële samenwerking. 
Aan deze samenwerking dient, gezien het strategische belang van de regio, een 
regelmatige politieke dialoog ten grondslag te liggen. De handel dient een 
belangrijk element te zijn van de nieuwe overeenkomsten. De geleidelijke 
afbraak van de tariefmuren door beide partijen zou tegen het begin van de 21e 
eeuw een regionale vrijhandelszone kunnen doen ontstaan. Dit zou een positief 
effect hebben op de inter-Arabische en Israëlisch-Arabische betrekkingen. De 
partijen zouden hierdoor kunnen samenwerken op een groot aantal gebieden in 
een klimaat van toenemende economische vrijheid, in samenwerking met Europa 
en een groot gedeelte van de Arabische wereld. 
Het is van essentieel belang dat de Machrak-landen worden gesteund in hun 
streven naar hervorming van hun politieke en economische systemen, de 
overgang naar een markteconomie en het in evenwicht brengen van de 
bevolkingsgroei. 
Alle mogelijke gebieden van regionale samenwerking die de Machrak-landen 
kunnen aanmoedigen hun economie te moderniseren komen hiervoor in 
aanmerking : macro-economische onderwerpen, dialoog in alle sectoren van de 
economie, investeringen, werkgelegenheid, normen, douane, milieu, wetenschap, 
technologie, onderwijs, infrastructuur, cultuur, demografie, drugsbestrijding 
enz. 
Er zullen passende vormen van financiële samenwerking worden ontwikkeld. Voor 
het nieuwe partnerschap tussen de EG en de Machrak-landen zullen de nodige 
financiële middelen moeten worden gevonden, zowel bij de overheid als, en dit 
in toenemende mate, in de vorm van directe particuliere investeringen. 
3. Europa en Israël 
Bij de toekomstige betrekkingen tussen de EG en Israël en de regionale 
samenwerking in driehoeksconfiguratie dient rekening te worden gehouden met 
het bijzondere profiel van Israël. 
- 6 -
Met zijn bruto binnenlands produkt per hoofd van de bovolkinq van moor dan 
12.000 USD, dat nog steeds toeneemt, en goedyeachuolde dibeidükiduia au ia hei 
streven van Israël erop gericht producent en exporteur te worden van 
geavanceerde goederen en diensten, in nauwe samenwerking met de Europese 
Economische Ruimte en instellingen. Het is de wens van Israël te kunnen 
deelnemen aan het netwerk van samenwerkingsprogramma's tussen de Gemeenschap 
en andere Europese landen, dat in principe niet toegankelijk is voor niet-
Europese derde landen. 
Hoewel de betrekkingen tussen de Europese Gemeenschap en Israël gebaseerd 
zouden moeten zijn op hetzelfde basisprincipe van partnerschap dat de 
Gemeenschap voornemens is in haar toekomstige betrekkingen met de Maghreb- en 
de Machrak-landen toe te passen, dient hierbij toch terdege rekening te 
worden gehouden met het ontwikkelingsniveau van Israël. 
Politieke dialoog, vrijheid van goederenverkeer, kapitaalverkeer en 
dienstverlening en aanmoediging van de regionale samenwerking dienen aan bod 
te komen in de betrekkingen van de Gemeenschap met Israël, naast intensieve 
samenwerking op alle mogelijke gebieden, zoals bankverrichtingen, 
technologie, energie, landbouw, industriële eigendom enz. 
4. Israël en de Machrak 
Ongeacht het karakter van de toekomstige betrekkingen tussen Europa, Israël 
en de Machrak-landen, dient de Gemeenschap alles in het werk te stellen om 
Israël en de Arabische partners ertoe te bewegen een samenwerkingsverband op 
lange termijn aan te gaan en gezamenlijk een evenwichte regionale economische 
ontwikkeling na te streven. 
Het is derhalve van essentieel belang dat een eventuele vredesregeling wordt 
versterkt door bilaterale en multilaterale Arabisch-Israëlische 
samenwerkingsovereenkomsten en, eventueel, gemeenschappelijke instellingen. 
Israël dient te worden aangemoedigd aan de ontwikkeling van het gehele gebied 
deel te nemen en dient hierbij te worden gesteund. De nieuwe op 
overeenkomsten berustende betrekkingen tussen de Gemeenschap en alle landen 
van de regio zullen hiertoe bijdragen. 
IV. CONCLUSIE 
Regionale samenwerking kan uitsluitend met steun van derde landen tot stand 
worden gebracht. De Gemeenschap dient hierbij, gezien haar geopolitieke 
situatie en de ervaring welke zij met regionale samenwerking heeft opgedaan, 
een belangrijke rol te vervullen. Bovendien zou zij de toenadering tussen de 
partijen in het Arabisch-Israëlische conflict kunnen evgemakkelijken door 
haar eigen banden met elk van de betrokken landen te versterken. 
Dit document heeft ten doel een bijdrage te leveren aan het beleid van de 
Gemeenschap ten aanzien van het Midden-Oosten en de totstandkoming van de 
vrede. De eruit voortvloeiende richtsnoeren zouden kunnen worden vertaald in 
werkprogramma's die ten uitvoer worden gelegd terwijl in dit gebied de vrede 
tot stand wordt gebracht en de veiligheid wordt versterkt. 
In het licht van de ontwikkeling van het vredesproces zullen, voor zover 
nodig, binnenkort door de Commissie andere aanvullende initiatieven met het 
oog op de aanpak van vraagstukken op korte en middellange termijn worden 
voorgesteld. 
Bijlage 1 
SAMENWERKINGSPROCES TUSSEN DE MACHRAK EN ISRAEL 
VOORGESTELDE RICHTSNOEREN 
I. BUNDELING VAN GEMEENSCHAPPELIJKE ONTWIKKELINGSCAPACITEIT Bladzij 
1. DE GRONDSLAG LEGGEN VOOR EEN ECONOMISCHE RUIMTE 1 
IN HET MIDDEN-OOSTEN 
1.1. Goederen en diensten 1 
1.2. Arbeid 1 
1.3. Kapitaal 2 
2. OPZET VAN GEMEENSCHAPPELIJKE INFRASTRUCTUURVOORZIENINGEN 2 
2.1. Vervoer 2 
2.2. Elektriciteit 3 
2.3. Gas 4 
3. BENUTTING VAN GEMEENSCHAPPELIJKE HULPMIDDELEN 4 
3.1. Toeristische pluspunten 4 
3.2. Professionele expertise 5 
II. AANPAK VAN GEMEENSCHAPPELIJKE PROBLEMEN 
1. WATER 6 
2. MILIEUBESCHERMING 7 
1-
Bijlage 1/1 
I. BUNDELING VAN GEMEENSCHAPPELIJKE ONTWIKKELINGSCAPACITEIT 
1. DE GRONDSLAG LEGGEN VOOR EEN ECONOMISCHE RUIMTE IN HET MIDDEN-OOSTEN 
1.1. Goederen en diensten 
Eén van de meest dringende prioriteiten voor praktisch alle landen in het Midden-Oosten en in het bijzonder 
voor de Machrak-landen en Israël, is de bevordering van de handel en, daardoor, van een optimale 
arbeidsverdeling tussen deze landen. 
Het huidige peil van de handel in goederen en diensten tussen de Mashrak-landen onderling en tussen deze 
landen en Israël is minimaal (minder dan twee miljard dollar per jaar, waarvan ongeveer 80 V wordt 
opgebracht door de Israëlisch-Palestijnse handel). Dit is hoofdzakelijk te wijten aan politieke 
belemmeringen, ver doorgevoerd protectionisme en ongeschikte transportverbindingen. 
Met centra als Beiroet, Amman en Tel Aviv, die zich op niet meer dan 150 km afstand van elkaar bevinden, is 
het lage handelspeil tussen deze steden een kostbare economische absurditeit. Weliswaar zou vrede tot 
veranderingen kunnen leiden, maar zoals het Egyptisch/Israëlische experiment sinds 1981 uitwijst, is vrede 
op zichzelf geen voldoende prikkel voor de handel binnen de betrokken regio. 
Het vooruitzicht van een "vrijhandelszone", die tegen 2020 ongeveer 120 miljoen mensen zou kunnen omvatten, 
zou deze regio veel aantrekkelijker maken voor particuliere investeerders. 
Een vrijhandelszone tussen de Machrak-landen en Israël schijnt potentiële partners meer angst dan hoop in 
te boezemen, vooral de minst ontwikkelde onder hen. Om bestaande aarzelingen te overwinnen, schijnen er 
tegelijkertijd twee andere initiatieven te moeten worden genomen : 
- de vrijhandelszone dient asymmetrisch te worden opgezet, dat wil zeggen dat Israël zijn beschermende 
douanerechten onmiddellijk of in een veel kortere overgangsperiode (bij voorbeeld 3-5 jaar) terug moet 
schroeven dan de minder ontwikkelde partners (10-12 jaar) 
- de Gemeenschap (die sinds 1989 een volledige vorm van vrijhandel in industrieprodukten drijft met Israël) 
zou de Machrak-landen die bereid zijn deze uitdaging aan te nemen, wellicht wederzijdse vrijhandel in 
industrieprodukten moeten aanbieden. 
Zo zouden de Machrak-landen zich niet geïsoleerd voelen in een "club" met Israël, maar deel uitmaken van 
een grote groep die geheel Europa en Israël zou omvatten. Ook zou dit hen verplichten om zich, van het 
begin af aan, toe te spitsen op deelname aan de concurrentie in Europa, en niet alleen in de beperkte regio 
van het Midden-Oosten. 
Door hun markten onderling en ten opzichte van Europa open te stellen komen de kleine economieën van het 
Midden-Oosten in een betere positie om efficiënter te functioneren en daardoor Europese investeringen en 
technische kennis en vaardigheid aan te trekken, waarmee het verschil in welvaart tussen Europa en het 
Midden-Oosten kan worden verkleind. 
1.2. Arbeid 
Het verkeer van arbeidskrachten is en blijft één van de sleutelfactoren van de economische en sociale 
ontwikkeling in deze regio. Enerzijds heeft dit verlichting gebracht in de chronische werkloosheid in de 
armere gebieden van deze regio (Gaza, Egypte en Jordanië) en, anderzijds, heeft dit de schaarste aan 
ongeschoolde werknemers in landen met een hoog inkomen, zoals Israël en de Golfstaten, helpen compenseren 
Bijlage 1/2 
Het verkeer van arbeidskrachten is echter ook een factor van politieke spanning geweest in deze regio. 
Miljoenen werknemers zijn namelijk op korte termijn naar huis gestuurd, zonder behoorlijke compensatie, 
zonder enige sociale zekerheidsrechten te hebben opgebouwd en dikwijls zelfs met verlies van veel van hun 
spaargeld. 
Volgens westerse maatstaven waren de materiële en juridische omstandigheden van de migrerende 
bevolkingsgroepen in vele gevallen onmenselijk en vielen deze niet onder passende internationale 
overeenkomsten. 
In de toekomst zal de migratie weliswaar aanhouden, maar minder intensief : "joint ventures", 
onderaannemingen en intraregionale handel in bewerkte produkten en onderdelen zullen naar verwachting het 
gastarbeidersverkeer althans gedeeltelijk vervangen. 
Deze regio zal de problemen in verband met de rechten en verplichtingen van migrerende werknemers meer naar 
behoren moeten aanpakken. In het ideale geval zou er een beroep moeten worden gedaan op alle betrokken 
landen om via onderhandelingen tot een soortgelijk multilateraal verdrag of handvest voor de bescherming 
van migrerende werknemers te komen, als die welke in Europa van kracht zijn. 
Daarbij dient voorrang te worden gegeven aan de aanpak van deze problemen in relatie tot Israël en de 
Palestijnse gebieden, ten behoeve van ongeveer 100.000 Palestijnse arbeidskrachten, die eventueel als 
grensarbeiders zouden kunnen blijven werken. 
1.3. Kapitaal 
In ruimere zin wordt het Midden-Oosten gekenmerkt door een zeldzaamheid, namelijk het naast elkaar bestaan 
van een klein aantal grote kapitaalexporteurs (hoofdzakelijk Saoedi-Arabie, Koeweit en de Verenigde 
Arabische Emiraten - VAE), terwijl alle andere landen in deze regio kapitaal moeten invoeren, althans in de 
eerstkomende tijd. 
In het verleden werd evenwel slechts een klein gedeelte van het totale kapitaaloverschot (niet meer 
dan 10 %) in de armere landen van deze regio geïnvesteerd, hetgeen hoofdzakelijk was te wijten aan de 
politieke onbestendigheid en spanningen (het Israëlisch-Arabische conflict) en aan het slechte economische 
beheer en de povere economische prestaties van veel landen in deze regio. 
De combinatie van vrede en economische hervormingen zou van positieve invloed moeten zijn op toekomstige 
kapitaalstromen en meer van dat kapitaaloverschot binnen deze regio moeten vasthouden. 
In grote trekken zouden dergelijke regels moeten helpen bij de opheffing van nationale beperkingen op 
buitenlands kapitaal met rechtstreekse investeringen, "joint ventures", enz.. Bureaucratische procedures 
dienen tot een minimum te worden teruggebracht. 
OPZET VAN GEMEENSCHAPPELIJKE INFRASTRUCTUURVOORZIENINGEN 
2.1. Vervoer 
Meer intensieve samenwerking binnen deze regio vereist een aanzienlijke verbetering van de bestaande 
vervoersinfrastructuur, om een snel en efficiënt verkeer van een veel grotere hoeveelheid goederen en 
personen (waaronder ook steeds meer toeristen) tussen de verschillende landen van deze regio mogelijk te 
maken. 
Beziet men de wegverbindingen tussen de Machrak-landen, Israël en de Golfstaten, dan lijken deze vooralsnog 
toereikend te zijn, zodat deze verbindingen, mits zij worden gerepareerd, a priori geen bijzonder grote 
investeringen schijnen te vergen. 
Evenmin zou het economisch zijn te overwegen spoorwegen aan te leggen tussen de Golfstaten en de Machrak-
landen, laat staan daar hoge-snelheidstreinen in te voeren. 
Binnen het Machrak-gebied zelf en tussen de Machrak-landen en Israël moet veel meer tot stand worden 
gebracht. Daar valt in de komende 10-12 jaar een aanzienlijke toename van het goederen- en personenverkeer 
te verwachten. 
1 
Bijlage 1/3 
Tot de taken die bij voorrang moeten worden aangepakt behoren : 
- onderhandelingen over doelgerichte doorvoerregelingen tussen alle zes betrokken landen; 
- voltooiing, tegen circa 2010, van een wegennet waarmee deze regio via Turkije met Europa kan worden 
verbonden; 
- voltooiing van wegverbindingen tussen de stedelijke centra in deze regio onderling, voor zover deze nog 
niet reeds bestaan. 
Dit alles zal een minimum aan planning en coördinatie tussen de betrokken partijen vereisen (zoals bij 
voorbeeld grensposten, vrachtwagenafmetingen, technische specificaties van internationale 
hoofdverkeerswegen, het in kaart brengen van verbindingswegen, de financiering van het wegennet, 
verbruikerstarieven, enz.). 
Bij de vervoersverbindingen tussen Israël, Jordanië en de Palestijnse gebieden dient iets te worden gedaan 
aan twee specifieke punten in verband met haven- en luchthavenfaciliteiten, waarbij rekening moet worden 
gehouden met de uitstekende internationale infrastructuurvoorzieningen op dit gebied in Israël een 
Jordanië, en het gebrek daaraan in het Palestijnse gebied. 
Wil men de Palestijnen van internationale haven- en luchthavenfaciliteiten voorzien, dan zou dat 
miljarden ecu aan investeringen inhouden, in het nadeel van de vele andere prioriteiten voor hun eigen 
ontwikkeling. Daarom zou het, in het belang van de Palestijnen, nuttig zijn zorgvuldig alle 
keuzemogelijkheden en de daarmee samenhangende koeten en baten te bestuderen, waaronder ook vrije toegang, 
zonder enige discriminatie, tot de Jordaanse en Israëlische havens en vliegvelden. 
Wat voor de Palestijnen geldt, zou ook voor de Israëli's en de Jordaniërs kunnen gelden, zij het in mindere 
mate. De Jordaniërs zouden er belang bij kunnen hebben om van de dichtstbijzijnde havens aan de 
Middellandse-Zeekust of in Israël gebruik te maken, terwijl de Israëli's er belang bij zouden kunnen hebben 
zowel de haven als de luchthaven van Agaba te gebruiken voor bepaalde werkzaamheden. 
Het schijnt van vitaal belang te zijn, een algehele studie van de vervoers- (en communicatie-) 
infrastructuur voor de gehele regio te verrichten. 
2.2. Elektriciteit 
Behalve wat betreft de koppeling tussen Israël en Palestina enerzijds en bepaalde koppelingen tussen Syrië 
en Libanon anderzijds, bestaan er momenteel geen elektrische koppelnetten in het gebied dat de Machrak-
landen en Israël omvat. 
Gezien de korte afstanden tussen de belangrijkste stedelijke centra en in het bijzonder tussen Jordanië, de 
Palestijnse gebieden en Israël, en mede gezien de verschillen in verbruikspatronen tussen de diverse landen 
(op dag-, week- en jaarbasis), is het van onmiddellijk economisch belang voor alle betrokkenen om hun 
nationale elektriciteitsnetten op elkander aan te sluiten. Daardoor zou elk land een betrekkelijk kleinere 
stroomopwekkingscapaciteit kunnen handhaven en derhalve ook lagere elektriciteitstarieven kunnen toepassen. 
Koppelingen tussen de elektriciteitsnetten van de Machrak-landen en Israël zouden geen hoge investeringen 
vergen. Dit zou één van de eerste praktische maatregelen van economische samenwerking kunnen zijn, die na 
het herstel van de vrede kunnen worden getroffen. 
Door de totstandbrenging van elektrische koppelingen kunnen de elektriciteitsdiensten van de betrokken 
landen regelmatig overleg op gang brengen over praktische onderwerpen in verband met stroomproduktie en 
-verbruik, elektriciteitstarieven, technische normen, energie-opwekkingspatronen, enz.. 
De kans op vrede in deze regio opent nieuwe vooruitzichten voor de uitvoering van een ambitieus 
waterkrachtproject (± 800 mgW), waarbij een verbinding tot stand wordt gebracht tussen Israël, Jordanië en 
de Palestijnse gebieden. Met dit project zou gebruik worden gemaakt van het hoogteverschil van 400 meter 
tussen de Middellandse Zee en de Dode Zee. Er zou dan ook een eerste uitvoerbaarheidsstudie moeten worden 
verricht om na te gaan of een dergelijk project technisch, economisch en politiek haalbaar is. 
Bijlage 1/4 
2.3. Gas 
Over het geheel genomen beschikt deze regio over aanzienlijke aardgasvoorraden, vooral in sommige van de 
Golfstaten en, in veel mindere mate, in Egypte en Syrië. Geen van deze gasvelden is met de stedelijke 
centra van buurlanden verbonden. 
Het lijkt veelbelovend het regionale netwerk van gaspijpleidingsverbindingen in kaart te brengen. Dit zcu 
in twee stadia kunnen worden gedaan : 
- in de eerste plaats zou het Egyptische gaspijpleidingsstelsel tot Israël, de Palestijnse gebieden en 
mogelijkerwijs ook tot Jordanië (Aqaba) en Libanon kunnen worden doorgetrokken; 
- in de tweede plaats - maar dan op veel langere termijn - zouden de rijke aardgasvoorraden van de Golfzone 
met het Middellandse-Zeegebied kunnen worden verbonden, ten einde de Machrak-landen van alternatieve 
energie voor hun krachtcentrales of van petrochemische grondstoffen te voorzien. 
3. BENUTTING VAN GEMEENSCHAPPELIJKE HULPBRONNEN 
3.1. Toeristische pluspunten 
De zes landen bezitten belangrijke aantrekkingspunten voor het toerisme (zee, woestijn, bergen, historische 
monumenten en godsdienstige plaatsen of bezienswaardigheden). Zij hopen alle dat, met het einde van de 
onderlinge conflicten en spanningen, het toerisme aanzienlijk kan worden bevorderd, voor elk land 
afzonderlijk en voor alle landen te zamen. 
Zij hebben er gemeenschappelijk belang bij deze regio internationaal aantrekkelijk te houden, ten einde een 
zo groot mogelijk aantal toeristen aan te trekken (dit aantal zou snel tot meer dan 10 miljoen per jaar 
kunnen oplopen, indien en wanneer de toestand zowel ten opzichte van het binnenland als van het buitenland 
bestendig blijft). 
Derhalve wordt toerisme door de landen in deze regio als een belangrijk potentieel beschouwd, met de 
volgende overwegingen : 
- het toeristenverkeer binnen de regio : wanneer Israëli's, Egyptenaren, Libanezen, Palestijnen, Syriërs en 
Jordaniërs zonder belangrijke beperkingen van het ene land naar het andere kunnen reizen, dan zal dat de 
wederzijdse vooroordelen verminderen en daardoor conflicten minder waarschijnlijk maken; 
- de regeringen zullen gecoördineerd of zelfs gezamenlijk moeten optreden om het toerisme te bevorderen. 
De regeringen moeten een aantal problemen gezamenlijk aanpakken om het toerisme in deze regio te 
vergemakkeli j ken. 
Deze problemen hebben betrekking op de verbetering van de vervoers- en communicatie-infrastructuur, de 
vergemakkelijking van de grensoverschrijding, de vereenvoudiging of afschaffing van visumvereisten, het 
behoud van historische plaatsen, gemeenschappelijke advertentiecampagnes, aanpassing van schoolvakanties, 
veiligheidsmaatregelen, milieubescherming, enz.. 
Met het oog hierop zou het zeker voor de hand liggen dat er een comité voor de bevordering van het toerisme 
in het Midden-Oosten wordt opgericht, op het niveau van de hoofden van de nationale toeristenbureaus, om 
informatie uit te wisselen en, waar nodig, overeenstemming te bereiken over gezamenlijke acties. 
1* 
Bijlage 1/5 
3.2. Professionele expertise 
De Europese Gemeenschap heeft met succes een steeds groter aantal grensoverschrijdende 
samenwerkingsprogramma's op gang gebracht op alle terreinen : plaatselijke overheden, universiteiten, 
midden- en kleinbedrijf, onderzoeksinstituten, media, cultuur, enz.,... 
Het met deze programma's nagestreefde doel is eenvoudig : samenwerkingsverbanden tot stand brengen tussen 
mensen die over dezelfde deskundigheid beschikken. De wisselwerking tussen mensen is de sleutelfactor 
achter het veranderingsproces. 
Voor het Midden-Oosten zou deze benadering allerlei voordelen bieden : 
- een vergemakkelijking van de overdracht van kennis en ervaring en een samenloop en onderlinge versterking 
van energieën op voorrangsgebieden; 
- een bijdrage tot de opbouw van een klimaat van vertrouwen in deze regio. 
Daarbij dient de nadruk te worden gelegd op twee sectoren : "wetenschap" en "cultuur". 
Wetenschap 
Behalve Israël, dat nagenoeg 3 % van zijn BBP aan onderzoek en ontwikkeling uitgeeft, spelen wetenschap en 
technologie nog geen zeer grote rol in het Midden-Oosten, en wel hoofdzakelijk om drie redenen : 
- het vrij 3?age economische en sociale ontwikkelingspeil ; 
- het vrij kleine aantal wetenschapsmensen; 
- de lage voorrang die daaraan (in begrotingstermen) wordt gegeven. 
Een meer intensieve regionale samenwerking op het gebied van wetenschappelijk onderzoek zou ongetwijfeld in 
het belang van alle betrokken zijn : 
- hierdoor zouden de Arabische landen in deze regio kunnen profiteren van de resultaten die de Israëlische 
wetenschapsmensen hebben weten te bereiken op zulke vitale terreinen als landbouw, hernieuwbare energie, 
water en geneeskunde; 
- hierdoor zouden alle betrokken partijen hun schaarse menselijke en financiële hulpbronnen kunnen 
bundelen; 
- hierdoor zou, via gezamenlijke wetenschappelijke projecten, een belangrijk hulpmiddel voor beter begrip 
kunnen ontstaan. 
Voor wetenschappelijke samenwerking is om te beginnen geen hoog ontwikkelde administratieve of 
institutionele structuur nodig. Zij kan op tal van niveaus worden georganiseerd, met uiteenlopende 
aantallen partners en een minimum aan financiële middelen. 
Wordt er wetenschappelijke arbeid verricht in regionaal verband, dan zal men daarvoor ongetwijfeld op hulp 
van buiten kunnen rekenen, zowel in de vorm van wetenschapsmensen als in die van enige financiering. Naar 
aanleiding hiervan zou Europa een uiterst belangrijke katalysatorrol kunnen spelen, daar het over de 
grootste en meest benijdenswaardige ervaring met wetenschappelijke samenwerking op regionale schaal 
beschikt. 
n. 
Bijlage 1/6 
Cultuur 
Culturele samenwerking zou een doorslaggevend element kunnen zijn om het vredesstreven in het Midden-Oosten 
te ondersteunen, vooral wanneer dat jonge mensen van verschillende culturele achtergronden zou 
samenbrengen. 
Er bestaan vrijwel oneindige mogelijkheden om een culturele wisselwerking in het Midden-Oosten te 
bevorderen. Daarbij verdienen speciale vermelding twee regionale culturele uitwisselingsprogramma's, welke 
beide met succes in verschillende Europese kaders zijn getest : 
- ten eerste een programma voor onderlinge uitwisseling tussen universiteiten, in de geest van de Erasmus -
of Tempus-programma's, voor de uitwisseling van reeds afgestudeerde studenten en onderzoekers tussen de 
landen in het Midden-Oosten; 
- ten tweede een programma dat speciaal is opgezet om de uitwisseling van jonge mensen tussen 16 en 25 jaar 
te bevorderen, in het bijzonder Israëli's en Palestijnen. 
Te dien einde zou er een fonds voor de uitwisseling van studenten in het Midden-Oosten kunnen worden 
opgezet, dat beide soorten maatregelen zou kunnen cofinancieren. 
II. AANPAK VAN GEMEENSCHAPPELIJKE PROBLEMEN 
1. WATER 
De watervoorziening blijkt het meest dringende, maar ook het meest gevoelige en, mogelijkerwijs, omstreden 
terrein van samenwerking te zijn. 
Met uitzondering van Turkije, Irak en Egypte, hebben alle landen in deze regio over het geheel genomen 
gebrek aan water. Door de sterke bevolkingsaanwas in deze regio zal er nog minder water beschikbaar komen 
per hoofd van de bevolking, zodat de situatie in verband met de vraag en aanbod van water gedurende de 
komende eeuw zelfs nog ernstiger zal worden. Derhalve is water een bron van mogelijke conflicten tussen de 
verschillende partijen, tenzij er tijdig geschikte maatregelen worden genomen. 
In theorie bestaan er drie mogelijkheden om het waterprobleem in deze regio aan te pakken : 
- de vraag naar water verminderen (in het bijzonder voor gebruik in de landbouw); 
- technologische methodes als het systematisch hergebruik van water en de ontzilting van brak water of 
zeewater; 
- uitwisseling van water tussen de landen met een huidig wateroverschot en die met een watertekort. 
Ondanks de waterschaarste maken vrijwel alle landen in deze regio zich schuldig aan waterverspilling. De 
reële kosten (investeringen in bevloeiingsinfrastructuur en bestrijding van de waterschaarste) komen niet 
tot uiting in de waterprijzen, in het bijzonder die voor het watergebruik in de landbouw (80 % van de 
watervoorziening). Een verhoging van de waterprijzen volgens een, in het ideale geval, regionaal 
gecoördineerde aanpak, zou tot een vermindering van de vraag en tot de toepassing van waterbesparende 
technologieën kunnen leiden. 
Eventueel met uitzondering van Turkije, is geen enkel land in deze regio bereid zijn tijdelijke 
wateroverschotten naar buurlanden te exporteren met het oog op de in de toekomst steeds grotere watervraag. 
Ontzilting schijnt dan ook de enige levensvatbare mogelijkheid te zijn om op lange termijn de 
watervoorziening te vergroten, althans in de kuststreken. Dit blijft echter een zeer kostbare bron van 
watervoorziening, ook al worden er technologische vernieuwingen overwogen. Daarenboven vereist de 
ontzilting elektrische energie en moet deze techniek derhalve als een laatste uitweg worden beschouwd. 
De betrokken landen zouden er echter goed aan doen gemeenschappelijke onderzoeksactiviteiten op te zetten, 
ten einde meer efficiënte waterontziltingstechnologieën te ontwikkelen. De Golfstaten hebben ervaring op 
grote schaal met de ontzouting van water (tot dusver hebben zij geen ernstige energiebelemmeringen). 
n 
Bijlage 1/7 
Israël heeft een aanzienlijke hoeveelheid geavanceerd onderzoek op gang gebracht om nieuwe, meer efficiënte 
technologieën uit te werken. Het zou nuttig zijn, al deze ervaring te bundelen. 
Het is dringend noodzakelijk dat Syrië, Jordanië, Israël en de Palestijnse gebieden het vraagstuk van een 
gezamenlijk beheer van het Jordaanbekken aanpakken en, tegelijkertijd, dat van de waterhoudende grondlagen 
in het Palestijnse gebergte, die naar de Israëlische kustvlakten stromen. 
Momenteel zijn deze watervoorraden zeer ongelijk over de verschillende partijen verdeeld : Israël 
absorbeert meer dan 23 \ van de totale onder deze regio door lopende watervoorraden. 
Ten einde tot een duurzame verhouding van wederzijds vertrouwen te komen, die gebaseerd is op een gelijke 
behandeling van Israëlische burgers en die van Israels naaste buurlanden, dient er tussen de betrokken 
partijen een soort gemeenschappelijk beheersstelsel te worden opgezet. 
Eén van de oplossingen voor dit probleem zou kunnen bestaan in de oprichting van een gemeenschappelijke 
watermaatschappij, die op commerciële basis zou moeten worden beheerd en ten minste Israël en de 
Palestijnse gebieden van water zou moeten voorzien. In de praktijk zou dit inhouden dat de Palestijnen een 
kapitaalaandeel verwerven in de Israëlische nationale watervoorzieningsmaatschappij, die dus tot Gaza en de 
Westelijke Jordaanoever dient te worden uitgestrekt. Dan zou er op niet-discriminerende basis water 
beschikbaar kunnen worden gesteld aan zowel Israëlische als Palestijnse gebruikers, dat wil zeggen voor de 
landbouw, de industrie en voor huishoudelijk gebruik. 
Dit zou er ongetwijfeld toe leiden dat er allengs afstand wordt gedaan van zeer waterintensieve 
landbouwproduktiemethodes. In een veel later stadium zouden de bouw en het gezamenlijke beheer van 
ontziltingsinstallaties langs de Middellandse-Zeekust kunnen helpen de groeiende waterschaarste te 
bestrijden. 
2. MILIEUBESCHERMING 
Deze regio is nog niet door ernstige milieuproblemen aangetast. Als gevolg van de bevolkingsaanwas en de 
verstedelijking zal de transnationale milieuvervuiling in de komende tientallen jaren echter vast en zeker 
een probleem worden. 
Daarom moeten de landen tot samenwerking komen via milieuministeries of -agentschappen. Een dergelijke 
samenwerking zou een groot aantal uiteenlopende onderwerpen kunnen bestrijken, gaande van de meting van 
vervuilingsniveaus tot afvallozing (vooral giftig afval), of zuivere lucht- of watermaatstaven, riolering 
en hergebruik van water, enz.. 
Dit zou ook de opleiding van arbeidskrachten kunnen omvatten, een gedeelte waarvan in regionaal verband zou 
kunnen worden georganiseerd. Men zou zelfs kunnen overwegen een regionaal centrum op te richten voor de 
opleiding van milieubeschermingspersoneel. 
De Gemeenschap, met haar ruime ervaring in milieubeschermingsbeleid, zou technische bijstand kunnen 
verlenen om verschillende vormen van milieusamenwerking te helpen opzetten. 
/•;/, 
Bijlag*» 2 
ECONOMISCHE DIAGNOSE 
VAN 
DE MACHRAK-LANDEN EN ISRAËL 
I. ANALYSE 
1. DOOR DE VERBROKKELING VEROORZAAKTE KOSTEN 
2. SLECHTE PRESTATIES 
II. VOORUITZICHTEN 
1. INKOMENSVERSCHILLEN EN BUITENLANDSE BIJSTAND 
2. VREDESDIVIDENDEN EN ECONOMISCHE HERVORMINGEN 
3. TOEKOMSTSCENARIO,'S EN DE BE VOLKINGS FACTOR 
III. TABELLEN 
1. HET MIDDEN-OOSTEN EN NOORD-AFRIKA : TOEKOMSTSCENARIO 
2. ECONOMISCHE GEGEVENS 
- Bevolking 
- Economie 
- Handel in landbouwprodukten 
- Netto rechtstreekse investeringen (% BBP) 
- Hulpstromen (totaal en EG-aandeel) 
/< 
Bijlage 2/2 
ANALYSE 
1. DOOR DE VERBROKKELING VEROORZAAKTE KOSTEN 
90 miljoen mensen wonen in zes verschillende landen. Ziet men af van Egypte, met zijn 55 miljoen inwoners, 
dan komt duidelijker het beeld naar voren van een regio waar de gemiddelde staat op zijn best 
ongeveer 7 miljoen inwoners zal tellen. 
Het Midden-Oosten is economisch en politiek verbrokkeld. De daarvoor te betalen prijs is zeer hoog. 
Ook de militaire uitgaven zijn erg hoog. Gemiddeld maakten deze in 1979-1989 13 % van het BBP in de 
Arabische Machrak-landen uit en 19 % in Israël (in Europa 3 %). Dergelijke, niet-produktieve uitgaven zijn 
één van de belangrijkste oorzaken van de achtergebleven economische ontwikkeling. Zij onttrekken middelen 
aan investeringen die een produktiegroei kunnen mogelijk maken. Zonder deze uitgaven zouden de bruto-
investeringen jaarlijks gemiddeld met 20 % van het BNP tot meer dan 30 % moeten stijgen, hetgeen een 
verklaring is van het succes van snelgroeiende regio's als Zuidoost-Azië. 
Politiek centralisme, als reactie op interne verbrokkeling, vindt zijn tegenhanger in economisch beleid. 
Behalve in Libanon, wordt elk van de economieën in deze regio door produktie in de openbare sector en door 
controle op de economische bedrijvigheid beheerst. 
Ook in de autarkie - één van de typische uitingen van de economische gerichtheid in deze regio - komt de 
wens tot uiting om politieke controle in controle op de economische bedrijvigheid om te zetten. Dit heeft 
allerlei uiteenlopende gevolgen. Ten eerste is de kapitaalproduktiviteit zeer laag. Ten tweede is de 
schaal van de produktie niet optimaal. De combinatie van deze twee factoren leidt tot de produktie van een 
kleine hoeveelheid goederen tegen hoge kosten en uiterst onconcurrerende prijzen. Op zijn beurt leidt dit 
verschijnsel weer tot een voortzetting van de subsidiëring en bescherming, die snel oplopen. Als verder 
gevolg wordt de interregionale handel hierdoor afgeremd, hetzij direct om tekortschietende produktieve 
sectoren te ondersteunen, hetzij indirect, daar de goederen niet meer aantrekkelijk zijn voor buitenlandse 
markten. De regionale handel bedraagt slechts 7 % van de totale handel. 
SLECHTE PRESTATIES 
Deze regio schiet in economisch opzicht tekort. Syrië en Jordanië vertoonden in de tien jaar na 1980 een 
jaarlijkse negatieve groei van het per capita-inkomen met respectievelijk 2,1 % en 3,9 %. In Libanon was 
de toestand nog rampzaliger. In Egypte was de groei van 2,1 % van het inkomen per hoofd van de bevolking 
nog steeds aan de lage kant. En zelfs Israël slaagde er slechts in om 1,5 V per hoofd van de bevolking te 
bereiken. Overal in deze regio bedroeg de inkomensgroei nauwelijks 0,3 % meer dan het 
bevolkingsaanwaspercentage. 
De inkomensniveaus bedragen thans meer dan 10.000 dollar per hoofd van de bevolking in Israël, maar de 
Arabieren in de Machrak-landen beschikken over niet meer dan 800 dollar. Dit inkomensverschil vormt een 
gevaar voor de vrede, tenzij er op den duur een beter evenwicht wordt gevonden. 
Tegelijk met het gebrek aan inkomensgroei viel de gewone trits van andere ongunstige indicatoren te 
constateren. In 1990 bedroeg de werkloosheid 20 % in de Mashrak-landen en 10 % in Israël en sindsdien is 
zij nog gestegen. De tekorten op de lopende rekening bedroegen 7,1 % van het BNP en de 
begrotingstekorten 15 % in de Arabische staten. De schuld bedroeg 115 % van het BNP voor de Arabieren 
en 44 V voor Israël. 
Het menselijk potentieel is slecht ontwikkeld. Het analfabetisme in de Machrak-landen is dubbel zo groot 
als dat in de landen met een lager middelbaar inkomen (LMI) over het geheel genomen. De kindersterfte is 
hier hoger en de levensverwachting lager. 
Ook al klinkt dit alles ontmoedigend, dan dient men toch te bedenken dat de kern van de zaak bij twee 
economieën ligt : de bezette gebieden en Libanon, waar de omstandigheden - ook al kunnen die niet 
betrouwbaar worden gemeten - aanzienlijk ernstiger zijn. 
Men kan moeilijk aan de conclusie ontkomen dat deze regio een economisch fiasco is. 
Bijlage 2/3 
II. VOORUITZICHTEN 
1. INKOMENSVERSCHILLEN EN BUITENLANDSE BIJSTAND 
Israël is beduidend rijker dan zijn buurlanden. In 1990 leverde dit land 44 % van de regionale produktie 
en 6 % van de bevolking op. Het inkomen per hoofd van de bevolking is 12,5 : 1 ten voordele van Israël. 
Israël beschikt over militaire en andere technologie, die zo modern is dat zij slechts door sommige 
ontwikkelde landen wordt geëvenaard. 
De Arabische landen in het Machrak-gebied geven zeer hoge bevolkingsaanwaspercentages te zien. In 
Jordanië, Syrië en de bezette gebieden worden cijfers van meer dan 3 % geregistreerd. Houdt het huidige, 
regionale gemiddelde van 2,5 % de komende twintig jaar aan, dan zal de bevolking daar met 50 % toenemen. 
Behalve wat de bezette gebieden betreft, is deze regio reeds de meest actief gesteunde regio in de wereld. 
Steun per hoofd van de bevolking 1988 US Dollar 
Israël 310,0 
Jordanië 119,0 
Libanon 56,2 
Syrië 19,1 
Egypte 29,5 
Bezette gebieden 4,4 
Sinds 1988 hebben Egypte, Israël, Jordanië en, tot op zekere hoogte, Libanon een aanzienlijke hoeveelheid 
bijstand voor economische hervormingen aangeboden gekregen en geaccepteerd. Tot dusver heeft dit niet veel 
meer dan economische stabilisering ten gevolge gehad. 
2 . VREDESDIVIDENDEN EN ECONOMISCHE HERVORMINGEN 
De totstandbrenging van een duurzame vrede in de Machrak-landen zou van invloed kunnen zijn op het 
economische hervormingsproces, dat bij wijze van proefneming is ingezet. Vrede zou de hervormingen kunnen 
vergemakkelijken. Er zou zich een verschuiving van prioriteiten kunnen voordoen. Overheidsdiensten die 
zich vrijwel uitsluitend toespitsten op nationale veiligheid zouden meer energie en aandacht aan economisch 
en sociaal welzijn kunnen schenken. Er zouden steeds meer hervormingen op de agenda kunnen worden gezet, 
terwijl de met structurele aanpassing geassocieerde politieke en sociale spanningen beter beheersbaar 
zouden kunnen worden. 
Vrede zou ook het vrijmaken van voor veiligheid bestemde middelen kunnen vergemakkelijken. Bijgevolg 
zouden de bespaarde middelen beschikbaar kunnen worden gesteld voor meer investeringen. 
Ook al zijn investeringsstijgingen alleen nog geen oplossing voor economische groei, dan nog zijn zij een 
sleutelfactor daarvan. Over het geheel genomen dient deze regio haar investeringsniveaus van het 
historische, van oudsher bereikte aandeel van 20 % van het BBP op te voeren tot een hoger gemiddelde 
dan 25 V en in sommige gevallen, zoals bij voorbeeld in Egypte, Syrië en Jordanië, tot 30 % van het BBP. 
Het potentieel voor deze verschuiving van investeringsmiddelen bestaat. 
Vrede zou de regimes die de economie thans via de openbare sector overheersen ertoe kunnen aanmoedigen de 
teugels te laten vieren en ook de particuliere sector een leidende rol te geven. Het effect daarvan zou 
zijn dat er binnenlandse spaartegoeden beschikbaar komen voor investeringsdoeleinden; dat de repatriëring 
van overzeese spaargelden wordt bevorderd; en dat overzeese investeerders daardoor wat worden aangemoedigd. 
Ook zou dit de regimes ertoe moeten aanmoedigen om van een zelfredzaamheidsfilosofie over te gaan op een 
stelsel van meer integratie in de wereldeconomie. Daarvoor zou een gedegen economisch beheer nodig 
blijven. 
Krijgt de particuliere sector een leidende rol te spelen in de economieën van deze regio, dan zou dat op 
korte termijn tot een overschot aan arbeidskrachten en tot verstoringen met aanzienlijke sociale en 
economische kosten leiden. Maar daardoor zou er wel een einde komen aan het chronische gebrek aan 
opbrengst van de in deze regio bestaande kapitaalbasis. Op den duur zou dit een geschikter 
produktiepatroon, lagere produktiekosten, een meer levensvatbare economie en een hogere levensstandaard 
kunnen garanderen. 
Bijlage 2/4 
TOEKOMSTSCENARIO'S EN DE BEVOLKINGSFACTOR 
De Wereldbank heeft een raming gemaakt van het effect van het programma van nationale economische 
hervormingen, zoals die door de vrede kunnen worden gestimuleerd; deze raming bestrijkt de komende vijf 
jaar en de periode tot het jaar 2010. 
De Bank gelooft dat het effect van de hervormingen over vijf tot zeven jaar eventueel het volgende beeld 
zou kunnen vertonen : 
Land BBP per hoofd van de bevolking 
met hervormingen zonder hervormingen 
Egypte 
Israël 
Jordanië 
Libanon 
Syrië 2,1 
3,4 
1,5 
4,5 
0,8 0 
1, 2 
•0, 5 
0 
1,6 
Volgens de Bank zal het groeipatroon voor deze regio in het begin nul of praktisch nul bedragen. Als 
uiteindelijk streefcijfer is 5 % echter haalbaar; het is overigens in het verleden voorgekomen dat dit 
cijfer werd behaald. Vrijwel alle naties in deze regio bereikten in de periode 1965-1980 6 %. Over de 
twintig jaar 1990-2010 zou dit gemiddelde tot ongeveer het dubbele van het BBP in totaal kunnen leiden, 
hetgeen zou neerkomen op een gemiddeld groeipercentage van 3,5 %. 
De gevolgen van de prognoses van de Wereldbank zijn weergegeven in de onderstaande tabel (1) 
Land BBP per hoofd Bevolking 
van de bevolking 
1990 1990 
(USD) (miljoenen) BBP per hoofd 
van de bevolking 
2010 
(USD) Bevolking 
2010 
(miljoenen) 
Machrak 
Israël 820 
10.600 83 
5 940 
16 .860 134 
7 
Tegen 2010 zal Israël vermoedelijk de levensstandaard van de gemiddelde EG-burger hebben bereikt. Voor de 
Machrak-landen zal het resultaat van 20 jaar hervormingen waarschijnlijk zeer gering zijn. De enige troost 
die in de Machrak-gegevens valt te vinden, is dat de werkloosheid dan niet zal blijven stijgen. 
De kern van het Machrak-probleem is de voorziene bevolkingsaanwas met 60 V. Dat zal het geval zijn, indien 
de bevolking in deze regio, zoals verondersteld wordt, met 2,5 V blijft stijgen. De gemiddelde 
bevolkingsaanwas voor de Machrak-landen in 1985-1990 bedroeg 2,6 %. Vijf jaar later was het 2,8 %. Met 
een combinatie van vrede en economische hervormingen zal geen aanzienlijke vooruitgang worden geboekt, 
tenzij dit gepaard gaat met doortastende en doeltreffende bevolkingsbeleidsmaatregelen. Mocht het 
bevolkingsaanwascijfer uiteindelijk tot een jaarlijks gemiddelde van 2 % kunnen worden teruggebracht, dan 
zou het inkomen per hoofd van de bevolking 1.024 dollar bedragen. Op zichzelf zijn dit geen resultaten die 
bij de burgers van deze regio veel bijval zullen vinden. En ook al zou dat wel het geval zijn, dan zijn 
zij toch niet te behalen zonder dat er een bevolkingsbeleid van betekenis wordt gevoerd. 
Een meer bevredigende doelstelling voor de Arabische Machrak-landen zou een beperking van de 
bevolkingsaanwas tot 1,5 % en een groei van het inkomen per hoofd van de bevolking met 5 V zijn. Op deze 
basis zou de bevolking slechts tot 112 miljoen stijgen, terwijl het inkomen per hoofd van de bevolking 
tegen 2010 zou kunnen verdubbelen. Ongeacht de scenario's, zullen er steeds grotere inkomensverschillen 
blijven bestaan. 
(1) Zie in bijlage 2/5 een meer volledige tabel, waarin ook de Maghreb-landen 
zijn opgenomen. 
•1% 
Bijlage 2/5 
III. TABELLEN 
1. HET MIDDEN-OOSTEN EN NOORD-AFRIKA : TOEKOMSTSCENARIO (2) 
Regio 
Maghreb 
Machrak 
Israël 
Totaal 1990 
58 
83 
5 
146 Bevolking (miljoenen) 
2010 
90 
134 
7 
231 Groei 
32 
51 
2 
85 55 % 
61 % 
40 % 
58 % 
Regio 
Maghreb 
Machrak 
Israël 
Totaal 1990 
82 
68 
53 
203 BBP (USD) 
2010 
158 
126 
118 
402 Groei 
76 
58 
65 
199 93 % 
85 % 
123 % 
98 % 
Regio 
Maghreb 
Machrak 
Israël 
Europa 1990 BBP/hoofd van de bevolking (USD) 
% 2010 Groei 
1410 
810 
10600 
16000 1750 
940 
16860 
24000 340 
130 
6260 
8000 24 % 
16 % 
59 % 
50 * 
Berekeningsgrondslag (behalve voor Europa) 
Kwantitatief : toename BBP in de negentiger jaren : 3 %, tussen 2000 en 2 010 : 5 * 
Kwalitatief : 
- vrede (vermindering van militaire uitgaven) 
- grootschalige hervormingen van het economisch beleid 
- regionale samenwerking 
- financieel draagvlak : 
op korte termijn : 
op middellange termijn internationale openbare steun ter compensatie van de negatieve gevolgen van 
de met de economische hervormingen gemoeide kosten om redenen van sociale en 
politieke haalbaarheid; 
binnenlandse spaartegoeden, overmakingen van gastarbeiders, rechtstreekse 
buitenlandse investeringen en commerciële leningen. 
(2) Uitgewerkt op basis van : "Economie and Social Development in the Middle 
East and North Africa", door Ishac Diwan en Lyn Squire - Discussiestuk nr. 3 
van de Wereldbank - oktober 1992. 
•7f 
ECONOMISCHE GEGEVENS Bijlage 2/6 
BEVOLKING Egypte 
Totaal (1990 miljoen) 52,1 
Bevolkingsaanwas (89-90) % 2,47 
Actieve beroepsbevolking 31,6 
waarvan : landbouw % 38 
niet in de landbouw % 62 Israël 
4,7 
1,84 
38,9 
5 
95 Jordanië 
3,2 
3,77 
23,1 
10 
90 Libanon 
2,7 
0,04 
30,1 
14 
86 Syrië 
12,4 
3,56 
23,9 
43 
57 Bezette Gebieden 
2, 0 
2,46 
37,7 
47 
53 
ECONOMIE Egypte Israël 
BNP per hoofd van de 
bevolking (1990 USD) 
BBP totaal miljard USD 
Groe ipercent age 
(BBP 85/90) % 
Lopende rekening 
(overschot/tekort 
zoals % BBP 1990) 
Begrotingstekort (% BBP 
Buitenlandse schuld 
(miljard USD) 
Invoer door handel 
miljard dollar 1990 
Uitvoer miljard dollar 
Handelsbalans 
EG-handel miljard dollar 
EG-invoer 
EG-uitvoer 
invoer 
uitvoer 90 
90) 
90 27,47 
2,55 
-105 
-18,5 
39,9 
14, 
8, 
-6, 
3,818 
5, 280 
26, 3 
62,2 
* Jaar 1986, vóór de intifada 10920 
53,20 
3,62 
1,3 
4,2 
20,1 
20,3 
16,9 
-3,4 
4,414 
6,669 
21,7 
39,5 Jordanië 
1240 
3,81 
1,69 
-29, 0 
-18,7 
7,7 
3,6 
2,6 
-1,0 
0,117 
1, 056 
3,2 
40,6 Libanon 
3,79 
1,9 
0,16 
0,960 
HANDEL IN LANDBOUW­
PRODUKTEN 1988 1989 1990 Syrië 
20,20 
3,39 
12,4 
-0,6 
16,5 
4,1 
4,0 
-0,1 
1,570 
1, 070 
38, 3 
26, 7 
1991 Bezette Gebieden 
1,47 
2,28 
0,7 
0,4 
-0, 3 
Egypte 
Israël 
Jordanië 
Libanon 
Syrië 
Bezette Gebieden 5,3 
20,5 
1,9 
8,1 
2,8 18,6 3,3 
3,8 19,1 
12,4 5,2 
16,1 9,0 
23,6 2,1 17,3 
4,3 
14,9 
18,0 
27,4 4,2 
19,8 
4,1 
9,0 
1, 3 14,3 
4,1 
20,6 
16,3 
30,4 5,9 
18,5 
4,6 
11, 9 
1,4 8,3 
3,6 
19,6 
12, 3 
14, 3 
Handel in landbouwprodukten - procentueel aandeel van de landbouw in de totale handel met de EG. 
1. EG-invoer 
2. EG-uitvoer 
Bijlage 2/7 
NETTO RECHTSTREEKSE INVESTERINGEN 
% BBP 1988 1989 1990 
Egypte 
Israël 
Jordanië 
Libanon 
Syrië 
Bezette Gebieden 3,4 
0 
1,1 2,3 
0,2 
0,1 0,4 
0,3 
0 
HULPSTROMEN (miljoen USD) 1988 1989 1990 
Egypte 
Israël 
Jordanië 
Libanon 
Syrië 
Bezette Gebieden 1537 
1241 
416 
141 
191 
9,3 1568 
1192 
273 
119 
127 
13,3 5604 
1374 
891 
134 
650 
45,4 
Bron OESO : "Financial Flows to Developing Countries". 
NB: De cijfers met betrekking tot van uit niet tot de OESO behorende DAC-leden verzonden hoeveelheden hulp 
zijn wellicht veel te laag. 
HULPSTROMEN : EG-aandeel in totaal % 1988 1989 1990 
Egypte 
Israël 
Jordanië 
Libanon 
Syrië 
Bezette Gebieden 4 
0,1 
< 2 
48 5 
0,1 
< 2 
16 
56 4 
0,3 
< 2 
9 
42 
l' 
Bijlage 3 
Toekomstige betrekkingen tussen de Gemeenschap 
en de Maghreb-landen 
Samenvatting van de Mededeling van de Commissie 
SEC(92)401 van 30.04.92 
22 
Bijlage 3/1 
EEN NIEUW CONCEPT : HET EUROPEES-MAGHREBIJNSE PARTNERSCHAP 
De Gemeenschap dient voor haar betrekkingen met de Maghreb-landen een nieuw 
concept te ontwikkelen met doelstellingen die zowel realistisch als ambitieus 
zijn en zij dient deze nieuwe aanpak geloofwaardig te maken door ervoor te 
zorgen dat de nodige instrumenten beschikbaar zijn om daaraan uitvoering te 
geven. 
1. PARTNERSCHAP 
Aan deze nieuwe communautaire aanpak ligt de overtuiging ten grondslag dat de 
tijd thans is aangebroken om af te stappen van de traditionele vormen van 
ontwikkelingssamenwerking zoals wij deze de voorbije decennia hebben gekend en 
over te schakelen naar een concept van partnerschap met nieuwe vormen van 
samenwerking op elk gebied, zowel politiek, sociaal als economisch. 
De Gemeenschap zal zich op duidelijke en overtuigende wijze ertoe verbinden het 
economisch herstel in de Maghreb-landen te bevorderen. 
De Maghreb landen van hun kant zullen zich verplichten het hervormingsproces 
voort te zetten en concrete maatregelen te nemen om de regionale integratie te 
bevorderen. 
2. EEN CONCEPT MET TALRIJKE FACETTEN 
Deze aanpak vertoont drie belangrijke aspecten : 
2.1. Bij de economische samenwerking dient de nadruk te worden gelegd op 
instrumenten die dit concept van een Europees-Maghrebijns partnerschap 
het best tot uitdrukking brengen. 
2.2. Naast de zuiver economische aspekten van de samenwerking zal het nieuwe 
beleid ook nieuwe gebieden van samenwerking moeten omvatten die de 
betrekkingen tussen Europa en de Maghreb-landen een bredere basis 
verschaffen. Deze nieuwe, in onderling overleg vast te stellen gebieden 
zullen de meest uiteenlopende onderwerpen omvatten, zoals cultuur en 
sociale zaken, met inbegrip van migratie, personenverkeer, plaatselijke 
gemeenschappen en onderwijs. 
2.3. Deze nieuwe aanpak zou tot de sluiting van nieuwe overeenkomsten met 
Marokko, Algerije en Tunesië moeten leiden. 
3. DE MAGHREB-LANDEN 
De drie afzonderlijke landen blijven de belangrijkste onderhandelingspartners 
van de Gemeenschap in het Maghrebgebied. Het nieuwe beleid zal concrete vorm 
krijgen in overeenkomsten met elk van de drie afzonderlijke landen. Deze zullen 
inhoudelijk grotendeels hetzelfde zijn, doch met tijdschema's en 
uitvoeringsprocedures die aan de behoeften van elk land zijn aangepast. 
Op lange termijn is het streven erop gericht de integratie van Algerije, Marokko 
en Tunesië te bevorderen en een economische ruimte tussen de Gemeenschap en de 
Maghreb-landen tot stand te brengen. 
Z"? 
Bijlage 3/2 
NIEUWE INSTRUMENTEN 
1. TECHNISCHE BIJSTAND 
De technische bijstand, een steeds belangrijker wordend instrument van het 
samenwerkingsbeleid van de Gemeenschap, dient voor de hervorming van de 
economische systemen te worden aangewend, bijvoorbeeld voor de oprichting van 
effectenbeurzen, het uitwerken van een doeltreffend en eerlijk belastingsysteem, 
de herstructurering van de overheidssector, privatiseringen, het beheer van 
ondernemingen enz. 
2. STEUN AAN DE BETALINGSBALANS 
Van een snelle economische ontwikkeling in de Maghreb-landen kan geen sprake 
zijn zolang de buitensporige schuldendienst een onevenredig groot gedeelte van 
de deviezenopbrengst in beslag neemt, ten koste van de levensnoodzakelijke 
invoer. 
De internationale Gemeenschap zou onder leiding van het IMF hulp kunnen bieden. 
Dergelijke hulp zou evenwel het karakter van een uitzonderingsmaatregel moeten 
hebben en afhankelijk worden gesteld van een gezond financieel beleid van het 
begunstigde land. 
3. FINANCIERING VAN INVESTERINGEN 
3.1. De Maghreb-landen zullen de komende twintig jaar aanzienlijke bedragen 
moeten besteden aan de modernisering en de uitbreiding van hun produktie-
apparaat en economische infrastructuur (telecommunicaties, wegen, havens, 
spoorwegen, watervoorziening, irrigatie, energie enz.) 
De infrastructuurprojecten zullen grotendeels door de internationale 
kapitaalmarkt en, in mindere mate, de plaatselijke kapitaalmarkt moeten 
worden gefinancierd. De Gemeenschap zou via de EIB de nodige middelen ter 
beschikking kunnen stellen. 
4. NIEUWE GEBIEDEN VAN SAMENWERKING 
(a) Sociale sector 
De sociale sector komt, gezien zijn concrete belang en humanitaire en 
politieke implicaties, bij uitstek in aanmerking voor samenwerking. 
(b) Cultuur en communicatie 
Het is van belang dat de Gemeenschap, naast de in dit document 
uiteengezette beleidskeuzen, programma's ten uitvoer legt die het 
wederzijdse begrip tussen de landen aan beide zijden van de Middellandse 
Zee bevorderen. 
Deze programma's kunnen zeer uiteenlopende maatregelen omvatten, zoals 
een communicatiebeleid, initiatieven die meer specifiek op jongeren en de 
media zijn gericht, enz. 
(c) Mensenrechten 
De mensenrechten en de democratie zijn een essentieel element geworden 
van het buitenlands beleid van de Gemeenschap. Dit werd geconcretiseerd 
in politieke toezeggingen, specifieke clausules in nieuwe overeenkomsten 
en de uitvoering van speciale programma's voor bepaalde gebieden in de 
wereld. 
V. ,)', 
Bijlage 3/3 
(d) Overige terreinen 
In het kader van het Euro-Maghrebijnse partnerschap dient een dialoog op 
gang te worden gebracht over alle onderwerpen van gemeenschappelijk 
belang. 
NIEUW CONTRACTUEEL KADER 
Derhalve moet worden nagegaan of met de drie Maghreb-landen nieuwe 
overeenkomsten kunnen worden gesloten, Euro-Maghrebijnse overeenkomsten te 
noemen, die de grondslag, het kader en het symbool van de nieuwe communautaire 
aanpak zouden vormen. 
Uit de eerste contacten, in het bijzonder met Marokko, is gebleken dat deze 
overeenkomsten op vier hoofdcomponenten zouden kunnen gebaseerd zijn : 
politieke dialoog 
economische samenwerking 
- vrijhandel 
- financiële samenwerking 
1. POLITIEKE DIALOOG 
Zoals in toenemende mate het geval is in de door de Gemeenschap gesloten 
overeenkomsten zou de politieke dialoog ook een belangrijk element zijn van de 
Europees-Maghrebijnse overeenkomsten. 
2. ECONOMISCHE, TECHNISCHE EN CULTURELE SAMENWERKING 
Geen enkel terrein van samenwerking of dialoog mag van tevoren worden 
uitgesloten. De nadruk zou moeten worden gelegd op elementen die de ontwikkeling 
bevorderen, zoals : 
- macro-economische vraagstukken 
- op gang brengen of voortzetting van overleg en samenwerking op sociaal gebied 
- sectorieel overleg 
- investeringen 
- samenwerking op het gebied van de statistiek, de normen, de douane, de 
harmonisatie van de wetgeving enz. 
- milieu 
- samenwerking op gebied van wetenschap, technologie, onderwijs enz. 
3. HANDELSVERKEER 
De Europees-Maghrebijnse overeenkomsten zullen derhalve in hoofdzaak erop 
gericht zijn een open economische ruimte tot stand te brengen en het 
handelsverkeer en de stabiliteit in het gebied te bevorderen. 
4. FINANCIËLE SAMENWERKING 
Hoewel de grote lijnen voor de komende jaren zijn vastgelegd in het vierde 
financiële protocol en in het kader van de horizontale financiële samenwerking, 
kunnen de instrumenten en doelstellingen van de financiële samenwerking indien 
nodig aan de nieuwe behoeften van de partners worden aangepast. De financiële 
protocollen zijn tot 1996 van toepassing, op welk moment de balans van deze vorm 
van samenwerking zal moeten worden opgemaakt en de voordelen en beperkingen 
ervan aan een nader onderzoek zullen moeten worden onderworpen. 
?s 
Bijlage 4/1 
BETREKKINGEN TUSSEN DE GEMEENSCHAP EN DERDE LANDEN 
IN HET MIDDELLANDSE ZEEGEBIED 
ACHTERGRONDINFORMATIE 
1. Sedert het midden van de jaren zeventig is de Gemeenschap door middel van 
samenwerkingsovereenkomsten verbonden met de meeste Middellandse-Zeelanden 
die geen lid zijn van de Gemeenschap(^). Deze overeenkomsten voorzien in 
vrije toegang tot de markt van de Gemeenschap voor industrieprodukten en in 
preferentiële toegang voor landbouwprodukten. De ingevoerde 
landbouwprodukten verschillen van het ene land tot het andere. De 
overeenkomst met Israël voorziet sedert 1989 in vrijheid van handelsverkeer 
voor industrieprodukten op basis van wederkerigheid. De andere 
overeenkomsten bevatten geen wederkerigheidsclausule. 
2. Voorts bevatten deze overeenkomsten bepalingen betreffende de economische, 
technische en financiële samenwerking. Deze laatste wordt ten uitvoer gelegd 
door middel van vijfjaarlijkse financiële protocollen in het kader waarvan 
de nodige financiële middelen ter beschikking worden gesteld voor de 
financiering van ontwikkelingsprojecten en voor economische samenwerking op 
diverse gebieden, zoals milieu, wetenschap en industrie, opleiding en 
technische bijstand. 
3. De overeenkomsten met de Maghreb-landen bevatten bovendien bepalingen 
betreffende de werknemers, doch deze sorteren in de praktijk weinig effect. 
4. In 1987/1988, na de toetreding van Spanje en Portugal, werden in aanvullende 
protocollen bij de overeenkomst aanvullende concessies voor de uitvoer van 
landbouwprodukten uit niet tot de Gemeenschap behorende Middellandse-
Zeelanden opgenomen. Naast een verhoging van de tariefcontingenten voorzien 
deze concessies in een geleidelijke verlaging (tot nul) van de aan de 
contingenten verbonden douanerechten. De ingevoerde hoeveelheden welke de 
contingenten overschrijden, blijven aan het preferentiële tarief 
onderworpen. 
5. Ter versterking van het algemene beleid van de Gemeenschap ten aanzien van 
dit gebied heeft de Raad in 1990 zijn goedkeuring gehecht aan de door de 
Commissie voorgestelde algemene richtsnoeren voor een nieuw Middellandse-
Zeebeleid. 
6. Dit nieuwe Middellandse Zeebeleid voorziet in 
(i) beperkte aanvullende concessies voor onder de overeenkomsten vallende 
landbouwprodukten (geleidelijke afschaffing van de aan de 
tariefcontingenten verbonden douanerechten tegen 1993, in plaats 
van 1995; verhoging van de tariefcontingenten met 3 tot 5 % in de 
periode 1992-1995); 
(1) De Gemeenschap heeft overeenkomsten gesloten met Marokko, Algerije, Tunesië, 
Egypte, Jordanië, Libanon, Syrië, Israël, Turkije, Cyprus en Malta. Met 
Libië werd geen overeenkomst ondertekend. Voor de betrekkingen met de 
bezette gebieden werden autonome regelingen vastgesteld. 
ïi 
(ii) verlenging van de financiële protocollen met de landen van het 
zuidelijke en het oostelijke Middellandse-Zeegebied(2)f waarmee een 
bedrag van ongeveer 2 miljard ECU aan subsidies uit de begroting van 
de Gemeenschap en leningen van de EIB voor de periode 1962-1996 
gemoeid is (het jongste financiële protocol met Israël voorziet 
uitsluitend in leningen van de EIB; over het jongste financiële 
protocol met Syrië heeft het Europese Parlement nog geen gunstig 
advies uitgebracht); 
(iii) een speciaal financieel arrangement ter ondersteuning van de 
herstructurering in deze landen (300 miljoen ECU) voor de periode 
1992-1996; en 
(iv) speciale fondsen ten behoeve van samenwerkingsactiviteiten die voor 
alle niet tot de Gemeenschap behorende Middellandse-Zeelanden van 
belang zijn (1.800 miljoen ECU aan leningen van de EIB, waarvan 
500 miljoen ECU met een rentesubsidie van 3% voor milieuprojecten, 
evenals substantiële begrotingsfondsen : 64 miljoen ECU in 1992, 
63,5 miljoen ECU in 1993 en mogelijk 300-350 miljoen ECU voor de 
periode 1992-1996). 
De fondsen die deze landen voor de periode 1992-1996 ter beschikking worden 
gesteld, met inbegrip van subsidies uit de begroting van de EG en leningen van 
de EIB, belopen derhalve in totaal ongeveer 4.500 miljoen ECU. Dit is circa 
driemaal het bedrag van de financiële steun die in de periode 1987-1991 aan deze 
regio werd verleend. 
(2) Marokko, Algerije, Tunesië, Egypte, Jordanië, Libanon, Syrië, Israël 
'?7 

ISSN 0254-1513 
COM(93) 375 def. 
DOCUMENTEN 
NL il 
Catalogusnummer : CB-CO-93-415-NL-C 
ISBN 92-77-58387-8 
Bureau voor officiële püblikaties der Europese Gemeenschappen 
Lr2985 Luxemburg 
P