Samenvatting van het advies van de Europese Toezichthouder voor gegevensbescherming over het sluiten van de handelsovereenkomst tussen de EU en het VK en de overeenkomst inzake de uitwisseling van gerubriceerde gegevens tussen de EU en het VK

(De volledige tekst van dit advies is beschikbaar in het Engels, het Frans en het Duits op de EDPS-website www.edps.europa.eu)

(2021/C 168/02)

Op 26 december 2020 heeft de Europese Commissie een voorstel voor een besluit van de Raad betreffende de sluiting, namens de Unie, van de handels- en samenwerkingsovereenkomst tussen de Europese Unie en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie, enerzijds, en het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland, anderzijds, en van de overeenkomst tussen de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland (VK) inzake beveiligingsprocedures voor de uitwisseling en bescherming van gerubriceerde gegevens vastgesteld.

Met het oog op de nauwe samenwerking tussen de EU en het VK die naar verwachting wordt voortgezet, is de EDPS verheugd over de overeenkomsten die de Europese Unie en het VK hebben ondertekend met betrekking tot handel en samenwerking en inzake de beveiligingsprocedures voor de uitwisseling en bescherming van gerubriceerde gegevens. De toezichthouder is in het bijzonder erg tevreden over het feit dat het eerbiedigen en waarborgen van mensenrechten een van de essentiële onderdelen van de handels- en samenwerkingsovereenkomst is. De EDPS is ook ingenomen met de inzet van de partijen in de handels- en samenwerkingsovereenkomst om een hoog niveau van bescherming van persoonsgegevens te waarborgen.

De EDPS is zich bewust van de bijzondere omstandigheden waaronder over deze overeenkomsten is onderhandeld en over de specifieke relatie tussen het VK en de EU in het verleden en de toekomst.

Wat betreft de bepalingen op het gebied van handel betreurt de EDPS het dat de horizontale “EU-bepalingen met betrekking tot grensoverschrijdend gegevensverkeer en bescherming van persoonsgegevens en privacy in de titel digitale handel in EU-handelsovereenkomsten” die de Europese Commissie in 2018 heeft goedgekeurd niet getrouw zijn overgenomen in de handels- en samenwerkingsovereenkomst. De wijzigingen die in deze horizontale bepalingen zijn aangebracht, zorgen op het gebied van digitale handel in combinatie met andere bepalingen uit de handels- en samenwerkingsovereenkomst in feite voor twijfel over het behoud van de autonomie van de EU met betrekking tot de grondrechten op bescherming van persoonsgegevens en de persoonlijke levenssfeer.

De EDPS is al lange tijd van mening dat er in het kader van EU-handelsovereenkomsten niet onderhandeld kan worden over de bescherming van persoonsgegevens, omdat dit een grondrecht van de Europese Unie is. Alleen de EU kan bepalen hoe de grondrechtenbescherming uit het unierecht worden uitgevoerd. De EU kan en mag zich niet verbinden aan internationale handelsverplichtingen die in strijd zijn met haar wetgeving inzake gegevensbescherming. Gesprekken over gegevensbescherming en handelsbesprekingen met derde landen kunnen elkaar aanvullen, maar moeten gescheiden van elkaar worden gevoerd. Het verkeer van persoonsgegevens tussen de EU en derde landen moet mogelijk worden gemaakt via de mechanismen die in het kader van de wetgeving inzake gegevensbescherming van de EU beschikbaar zijn gesteld. Derhalve verzoekt de EDPS de Commissie om haar verbintenis aan de horizontale bepalingen als de enige basis voor toekomstige handelsovereenkomsten van de EU met derde landen nogmaals te bevestigen, evenals het feit dat er niet kan worden onderhandeld over het recht op bescherming van persoonsgegevens en het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer.

Wat betreft rechtshandhaving en justitiële samenwerking in strafzaken complimenteert de EDPS de Commissie met de waarborgen aangaande gegevensbescherming die in de handels- en samenwerkingsovereenkomst zijn opgenomen, die nog belangrijker zijn met het oog op de gevoeligheid van deze samenwerking. Tegelijkertijd betreurt de toezichthouder het dat er in de algemene bepalingen, die geen categorieën van betrokkenen bevatten zoals uiteengezet is in artikel 6 van de richtlijn wetshandhaving en ook geen gedetailleerdere en solide waarborgen met betrekking tot verdere doorgiften, en voornamelijk in het Prüm-deel bepaalde waarborgen ontbreken. Bovendien had de EDPS gewild dat de overgangsperiode voor het wissen van persoonsgegevens van passagiers (PNR-gegevens) korter zou zijn dan de mogelijke drie jaar en dat er een lijst van ernstige strafbare feiten in de overeenkomst was opgenomen. Verder beveelt de toezichthouder aan om te verzekeren dat eventuele toekomstige wijzigingen in het kader van Prüm tussen de EU-lidstaten die tot aanvullende waarborgen leiden volledig tot uiting komen in de overeenkomst en daadwerkelijk door beide partijen worden uitgevoerd.

Met betrekking tot de tijdelijke bepaling inzake de doorgifte van persoonsgegevens van de EU aan het VK benadrukt de EDPS dat dit mechanisme een uitzondering moet blijven en geen precedent moet scheppen voor toekomstige handels- en samenwerkingsovereenkomsten met andere derde landen.

De EDPS verwacht te worden geraadpleegd over eventuele voorstellen of aanbevelingen aan de Raad op grond van artikel 218 VWEU aangaande het openen van onderhandelingen voor eventuele latere aanvullende overeenkomsten wanneer er gevolgen zijn voor de bescherming van de rechten en vrijheden van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens.

Ten slotte lijkt de handels- en samenwerkingsovereenkomst te zijn opgesteld op basis van de aanname dat er uit hoofde van de AVG en de richtlijn wetshandhaving adequaatheidsbesluiten worden toegekend (en in de nabije toekomst van kracht blijven). Derhalve brengt de EDPS zijn aanbeveling uit advies 2/2020 in herinnering dat de EU maatregelen moet treffen om zich op alle mogelijke scenario’s voor te bereiden, met inbegrip van het scenario dat er geen adequaatheidsbesluit wordt genomen of dat dit alleen voor bepaalde gebieden wordt gedaan.

1. INLEIDING

1. Op 30 december 2020 hebben de Europese Unie (EU) en het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland (het VK) een handels- en samenwerkingsovereenkomst en een overeenkomst inzake beveiligingsprocedures voor de uitwisseling en bescherming van gerubriceerde gegevens ondertekend ( 1 )

2. De overeenkomsten worden sinds 1 januari 2021 voorlopig toegepast, in afwachting van de voltooiing van de voor de inwerkingtreding ervan vereiste procedures ( 2 ) . Volgens de handels- en samenwerkingsovereenkomst eindigt deze voorlopige toepassing uiterlijk op 28 februari 2021 of op een andere door de partnerschapsraad vastgestelde datum ( 3 )

3. Op 25 januari 2021 heeft de Europese Commissie de EDPS in overeenstemming met artikel 42, lid 1, van Verordening (EU) 2018/1725 geraadpleegd over haar voorstel voor een besluit van de Raad betreffende de sluiting van deze twee overeenkomsten met het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland (hierna te noemen “het voorstel”) ( 4 ) . De bijlagen bij het voorstel bevatten de twee overeenkomsten.

4. Het voorstel is gebaseerd op de procedure uit artikel 217, artikel 218, leden 6 en 7, en artikel 218, lid 8, alinea twee, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU). Derhalve is hiervoor goedkeuring van het Europees Parlement nodig.

5. De overeenkomst inzake beveiligingsprocedures voor de uitwisseling en bescherming van gerubriceerde gegevens leidt niet tot opmerkingen wat betreft de bescherming van persoonsgegevens. De volgende opmerkingen zijn derhalve gericht op de handels- en samenwerkingsovereenkomst. De handels- en samenwerkingsovereenkomst bestaat uit zeven delen (plus een aantal bijlagen en drie protocollen): Deel een aangaande algemene en institutionele bepalingen; deel twee aangaande handel (met inbegrip van digitale handel), vervoer, visserij en andere regelingen; deel drie aangaande samenwerking inzake rechtshandhaving en justitie in strafzaken; deel vier aangaande thematische samenwerking; deel vijf aangaande deelname aan programma’s van de Unie, goed financieel beheer en financiële bepalingen; deel zes aangaande geschillenbeslechting en horizontale bepalingen en deel zeven aangaande slotbepalingen.

4. CONCLUSIES

37. De EDPS is verheugd over de overeenkomsten die de Europese Unie en het VK hebben gesloten met betrekking tot handel en samenwerking en de beveiligingsprocedures voor de uitwisseling en bescherming van gerubriceerde gegevens. De toezichthouder is in het bijzonder erg tevreden over het feit dat het eerbiedigen en waarborgen van mensenrechten een van de essentiële onderdelen van de handels- en samenwerkingsovereenkomst is. De EDPS is ook ingenomen met de inzet van de partijen in de handels- en samenwerkingsovereenkomst om een hoog niveau van bescherming van persoonsgegevens te waarborgen.

38. Wat betreft handel zorgen de wijzigingen die in de horizontale bepalingen van de Europese Commissie uit 2018 zijn aangebracht op het gebied van digitale handel in combinatie met andere bepalingen uit de handels- en samenwerkingsovereenkomst echter voor twijfel over het behoud van de autonomie van de EU met betrekking tot de grondrechten op gegevensbescherming en eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer. De EDPS beveelt derhalve aan om ervoor te zorgen dat de met het VK overeengekomen formulering over gegevensbescherming en eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer een uitzondering blijft en niet de basis vormt voor toekomstige handelsovereenkomsten met andere derde landen. Om deze aanpak duidelijk te maken voor alle belanghebbenden en handelspartners, verzoekt de EDPS de Commissie derhalve om haar verbintenis aan de horizontale bepalingen als de enige basis voor toekomstige handelsovereenkomsten van de EU met andere derde landen duidelijk opnieuw te bevestigen, evenals het feit dat er niet kan worden onderhandeld over het recht op bescherming van persoonsgegevens en het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer.

39. Wat betreft rechtshandhaving en justitiële samenwerking in strafzaken complimenteert de EDPS de Commissie met de waarborgen aangaande gegevensbescherming die in de handels- en samenwerkingsovereenkomst zijn opgenomen, die nog belangrijker zijn met het oog op de gevoeligheid van deze samenwerking. De toezichthouder betreurt echter dat de overeenkomst geen categorieën van betrokkenen bevat zoals uiteengezet is in artikel 6 van de richtlijn wetshandhaving en ook geen gedetailleerdere en solide waarborgen met betrekking tot verdere doorgiften. Hoewel de EDPS verheugd is over het feit dat de PNR-bepalingen in overeenstemming zijn met advies 1/15 van het HvJ-EU, betreurt de toezichthouder het dat het niet mogelijk was om een kortere overgangsperiode voor het wissen van PNR-gegevens of een lijst van ernstige strafbare feiten overeen te komen. De EDPS beveelt verder aan om te verzekeren dat nadere wijzigingen die leiden tot aanvullende waarborgen in het kader van Prüm tussen de EU-lidstaten volledig tot uiting komen in de overeenkomst en daadwerkelijk door beide partijen worden uitgevoerd en de toezichthouder betreurt het dat de specifieke EU-bepalingen aangaande doelbinding en de juistheid, actualiteit en opslagduur van gegevens niet zijn opgenomen in de handels- en samenwerkingsovereenkomst.

40. Wat betreft het overbruggingsmechanisme benadrukt de EDPS dat dit een uitzondering moet blijven en geen precedent moet scheppen voor toekomstige handels- en samenwerkingsovereenkomsten met andere derde landen.

41. De EDPS verwacht te worden geraadpleegd over eventuele voorstellen of aanbevelingen aan de Raad op grond van artikel 218 VWEU aangaande het openen van onderhandelingen voor eventuele latere aanvullende overeenkomsten wanneer er gevolgen zijn voor de bescherming van de rechten en vrijheden van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens.

42. Verder merkt de EDPS op dat de handels- en samenwerkingsovereenkomst lijkt te zijn opgesteld op basis van de aanname dat er uit hoofde van de AVG en de richtlijn wetshandhaving adequaatheidsbesluiten worden toegekend (en in de nabije toekomst van kracht blijven). Derhalve brengt de toezichthouder zijn aanbeveling uit advies 2/2020 in herinnering dat de EU maatregelen moet treffen om zich op alle mogelijke scenario’s voor te bereiden, met inbegrip van het scenario dat er geen adequaatheidsbesluit wordt genomen of dat dit alleen voor bepaalde gebieden wordt gedaan.

Brussel, 22 februari 2021. Wojciech Rafał WIEWIÓROWSKI

(1) Zie Besluit (EU) 2020/2252 van de Raad van 29 december 2020 betreffende de ondertekening, namens de Unie, en betreffende de voorlopige toepassing van de Handels- en samenwerkingsovereenkomst tussen de Europese Unie en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie, enerzijds, en het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland, anderzijds, en van de Overeenkomst tussen de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland inzake beveiligingsprocedures voor de uitwisseling en bescherming van gerubriceerde gegevens (PB L 444 van 31.12.2020, blz. 2) en de overeenkomsten (PB L 444 van 31.12.2020, blz. 14 en PB L 444 van 31.12.2020, blz. 1463). Bovendien hebben de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (Euratom) en het VK onderhandeld over een samenwerkingsovereenkomst op het gebied van het veilige en vreedzame gebruik van kernenergie. Zie besluit (Euratom) 2020/2253 van de Raad van 29 december 2020 tot goedkeuring van de sluiting, door de Europese Commissie, van de Overeenkomst tussen de regering van het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie voor samenwerking op het gebied van het veilige en vreedzame gebruik van kernenergie, en tot goedkeuring van de sluiting, door de Europese Commissie, namens de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie, van de Handels- en samenwerkingsovereenkomst tussen de Europese Unie en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie, enerzijds, en het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland, anderzijds (PB L 444 van 31.12.2020, blz. 11).

(2) Zie het besluit van de Raad van 29 december 2020 betreffende de ondertekening, namens de Unie, en betreffende de voorlopige toepassing van de handels- en samenwerkingsovereenkomst tussen de EU en het VK en de informatiebeveiligingsovereenkomst. Zie ook de kennisgeving betreffende de voorlopige toepassing van de twee overeenkomsten (PB L 1 van 1.1.2021, blz. 1).

(3) Deze bestaat uit vertegenwoordigers van de EU en het VK en wordt gezamenlijk voorgezeten door een lid van de Europese Commissie en een vertegenwoordiger van de regering van het Verenigd Koninkrijk. De Commissie dient de Unie te vertegenwoordigen. Elke lidstaat heeft het recht een vertegenwoordiger te sturen die deel uitmaakt van de delegatie van de Unie.

(4) COM(2020) 856 final.