MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT - Toegang van het midden- en kleinbedrijf tot financiering

INHOUDSOPGAVE

1. Samenvatting

2. Verzoek van de Raad

3. Financiële instrumenten ten behoeve van het MKB

3.1. Financiële instrumenten van de EU

3.2. Lidstaten

3.3. Toetredende landen en kandidaat-lidstaten

3.4. Beleidskader

4. Bankkredieten

4.1. Gedragscode

4.2. Microkredieten

4.3. Het meten van de toegang van het MKB tot financiering

4.4. Rating van MKB-bedrijven

4.5. Garantie-instrumenten

4.6. Activiteiten van het EIF

4.7. Globale leningen van de EIB

5. Aandelenfinanciering

5.1. Tekortkomingen van de risicokapitaalmarkt

5.2. Goede opleidingsprogramma's

5.3. Verbetering van de liquiditeit van de kapitaalmarkten

6. Conclusies

6.1. Verbetering van de randvoorwaarden

6.2. Nadruk op aanloopfinanciering, met name garanties en microkredieten

6.3. Vergroting van het eigen vermogen

BIJLAGE Overzicht van recente nationale MKB-financieringsmaatregelen

1. SAMENVATTING

Verbetering van de toegang tot financiering is een belangrijk aspect van een stimuleringsbeleid voor het ondernemerschap in Europa. Daarbij moet de overheid zich primair richten op het verbeteren van de algemene randvoorwaarden voor financiering, en alleen beperkte directe maatregelen treffen als de markt duidelijk tekortschiet. De ervaring leert dat de beste resultaten op het gebied van MKB-financiering worden geboekt wanneer de overheid samenwerkt met de financiële markten en zij als katalysator fungeert om de ontwikkeling van die markten te bevorderen.

Financiële instrumenten. De financieringsproblemen waarmee startende ondernemingen kampen, vereisen langetermijnoplossingen waarin een rol is weggelegd voor de overheid. De meeste lidstaten hebben regelingen en instellingen in het leven geroepen om iets te doen aan het tekort aan aanloopfinanciering, dat is te wijten aan de grote risico's en de hoge overheadkosten die hieraan kleven. Goede ondersteuningsmaatregelen van de overheid moeten zijn afgestemd op de plaatselijke omstandigheden en moeten eenvoudig en toegankelijk zijn. Dat is alleen te verwezenlijken door lokale banken en durfkapitaalfondsen als intermediairs te laten fungeren - zoals bij de communautaire financiële instrumenten reeds gebeurt.

Bankkredieten. Uit de ervaringen met de financiële instrumenten van de EU blijkt dat leninggaranties een zeer efficiënte manier zijn om beperkte overheidsmiddelen optimaal te benutten en om een rechtstreekse oplossing te bieden voor het gebrek aan onderpand en immateriële activa. Om de voorwaarden voor de verstrekking van bankkredieten te verbeteren, heeft de Commissie besprekingen georganiseerd over een gedragscode voor kredietinstellingen en het MKB. Ook heeft het een rapport opgesteld over de beste praktijken op het gebied van microkredietverlening. De financieringsinstellingen van de Gemeenschap, de Europese Investeringsbank (EIB) en het Europees Investeringsfonds (EIF), dragen in belangrijke mate bij tot betere toegang van het MKB tot financiering.

Vanwege hun toenemende risicobewustzijn zijn banken steeds meer gebruik gaan maken van interne rating van MKB-bedrijven. Hierdoor zal er geleidelijk een ratingcultuur ontstaan, waarbij de bedrijven hun banken inzicht moeten geven in hun kredietwaardigheid, regelmatig hun kredietpositie moeten bespreken en tijdig informatie moeten verstrekken.

Aandelenfinanciering. Hoewel veel MKB-bedrijven behoefte hebben aan een sterkere balans, is formeel durfkapitaal alleen een optie voor snelgroeiende ondernemingen. Daarom moet de aandacht op regionaal, nationaal en Europees niveau niet alleen blijven uitgaan naar het ontwikkelen van de Europese durfkapitaalmarkten maar ook naar het bevorderen van de mogelijkheden die worden geboden door business angels en hun netwerken.

De voorgestelde nieuwe kapitaalvereisten voor banken met ingang van 2007 zullen de stabiliteit en de concurrentie op de Europese financiële dienstenmarkten doen toenemen en zouden ook voor het MKB voordelen moeten opleveren. De gevolgen van de nieuwe regels voor de Europese economie en met name voor het MKB zijn het onderwerp van een studie die momenteel in opdracht van de Commissie wordt verricht.

Conclusies. Om het ondernemerschap in Europa doeltreffend te bevorderen, moeten verdere Europese, nationale en regionale overheidsmaatregelen zich toespitsen op drie aspecten van de MKB-financiering: (1) verbetering van de randvoorwaarden; (2) nadruk op aanloopfinanciering, met name garanties en microkredieten; en (3) vergroting van het eigen vermogen op de balans van de bedrijven.

* Verbetering van de randvoorwaarden. Naast het voltooien van de interne markt en het opheffen van groeibelemmeringen, zal vooral ook het ontwikkelen van de financiële markten in de toetredende landen een uitdaging zijn, omdat deze te kampen hebben met een gering aanbod van aandeleninvesteringen en bankkredieten. Deze landen verdienen speciale aandacht, omdat anders de achterblijvende financiële markten een beletsel zullen vormen voor ondernemerschap en groei.

* Nadruk op aanloopfinanciering, met name garanties en microkredieten. Het nog altijd aanwezige gebrek aan aanloopfinanciering maakt het noodzakelijk dat de publieke sector blijft samenwerken met de particuliere sector om dit tekort weg te werken. Eenvoudig en breed beschikbare garantie-instrumenten die het risico verdelen tussen de particuliere sector en de overheid vormen een effectieve aanpak van de problemen die het MKB heeft om bankleningen te krijgen. Microkredieten kunnen voor starters een cruciale ondersteuning betekenen; ze moeten worden bevorderd door efficiënt gebruik te maken van leninggaranties. Door te werken met nationale financiële intermediairs en nationale programma's kunnen de financiële instrumenten worden afgestemd op de verschillende nationale financieringstradities en kunnen ze een extra hefboomwerking opleveren voor allerlei aanloopfinancieringsregelingen voor het MKB.

* Vergroting van het eigen vermogen. Hoewel snelgroeiende ondernemingen en gewone Europese bedrijven verschillende behoeften hebben, hebben beide behoefte aan sterkere balansen met voldoende eigen vermogen. Winstreserves zijn de beste manier om groei en investeringen te financieren. De lidstaten moeten nagaan of hun belastingwetgeving remmend werkt op de groei van bedrijven doordat ingehouden winsten hoger worden belast dan uitgekeerde winsten. Voor snelgroeiende ondernemingen zijn liquide en goed functionerende durfkapitaalmarkten essentieel.

2. VERZOEK VAN DE RAAD

Tijdens zijn vergadering van 4 en 5 december 2001 nam de Raad Energie/Industrie conclusies aan over de toegang van het MKB tot financiering en verzocht hij de Commissie om in 2003 met een eerste evaluatie van de gemaakte vorderingen te komen. De conclusies waren gedeeltelijk gericht tot het Europees Investeringsfonds (EIF), de Europese Investeringsbank (EIB) en de landen die deelnemen aan het meerjarenprogramma voor ondernemingen en ondernemerschap (2001-2005).

De Raad verzocht de Commissie om:

* de beroepsbekwaamheid van de diverse actoren op het gebied van aandelenfinanciering te stimuleren en de beste openbare en particuliere opleidingspraktijken te inventariseren;

* contacten tussen banken, andere financiers en het MKB te vergemakkelijken, teneinde een Europese gedragscode voor banken en het MKB op te stellen en zo het wederzijds begrip te vergroten, en om te bepalen wat de beste methoden zijn om de administratieve procedures in verband met financiering of overheidswaarborgen minder complex te maken;

* regelmatig metingen te verrichten met betrekking tot de toegang van het MKB tot financiering;

* te onderzoeken welke opties er zijn om de informatieasymmetrie tussen vraag naar en aanbod van kapitaal te verkleinen, waarbij met name moest worden gekeken naar risicoanalysemethoden die toegankelijk en transparant zijn en die zijn afgestemd op de behoeften van het MKB;

* na te gaan hoe de liquiditeit van de kapitaalmarkten kan worden vergroot;

* in 2003 een eerste evaluatie van de gemaakte vorderingen in te dienen.

In het bijzonder verzocht de Raad de Europese Investeringsbank (EIB) haar globale leningen meer toe te spitsen op marktsegmenten met grote tekortkomingen, en ervoor te zorgen dat haar financieringsinspanningen ook het MKB bereiken.

De Raad verzocht de Commissie en het Europees Investeringsfonds (EIF) om:

* een analyse uit te voeren op het gebied van regelingen om het risico tussen de particuliere sector en de overheid te verdelen, met name in verband met de waarborgstelsels en de verschillende vormen van securitisatie;

* zich te beraden over de invoering van een waarborgsysteem dat het mobiliseren van kapitaal vergemakkelijkt en een aanzienlijk multiplicatoreffect op particuliere financieringsbronnen (banken, risicokapitaal, business angels) heeft, een en ander conform de voorschriften inzake staatssteun;

* de acties op het gebied van risicokapitaal toe te spitsen op de marktsegmenten met de grootste tekortkomingen.

De Raad verzocht de lidstaten om prioriteit te verlenen aan initiatieven met betrekking tot de toegang tot financiering, zoals acties ter bevordering van het ondernemerschap, goede praktijken op het gebied van financieel beheer en degelijke financiële informatie met betrekking tot het MKB; en om contacten tussen banken, andere financiers en het MKB te stimuleren, teneinde het wederzijdse begrip te bevorderen.

3. FINANCIËLE INSTRUMENTEN TEN BEHOEVE VAN HET MKB

3.1. Financiële instrumenten van de EU

De financiële instrumenten van het Meerjarenprogramma voor ondernemingen en ondernemerschap (2001-2005) bieden Europese steun voor MKB-financiering. Deze instrumenten worden beheerd door het Europees Investeringsfonds (EIF), de tak van de Europese Investeringsbank (EIB) die zich bezighoudt met risicofinanciering. Verder heeft het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling voor de periode 2000-2006 1,5 miljard euro uitgetrokken voor de ontwikkeling van het MKB in de lidstaten.

De MKB-garantiefaciliteit biedt garanties voor garantieregelingen en financiële instellingen in de publieke en de particuliere sector die kredietverlening aan het MKB ondersteunen. De faciliteit omvat microkredietgaranties, aandelenkapitaalgaranties, en leninggaranties voor apparatuur, software en scholing in de IT-sector. De MKB-garantiefaciliteit is een zeer doeltreffend instrument gebleken, dat sinds 1998 aan meer dan 125.000 bedrijven in allerlei sectoren ten goede is gekomen. Ruim 90% van de ondernemingen die van leninggaranties profiteren, zijn micro-ondernemingen met minder dan 10 werknemers, die goed zijn voor een aanzienlijke banengroei [1]. Ongeveer 45% van de begunstigden zijn starters.

[1] Zie het verslag "Maatregelen voor financiële bijstand aan innoverende en werkgelegenheidscheppende kleine en middelgrote ondernemingen", COM(2003) 480 definitief van 5.8.2003.

Uit het jongste jaarverslag over de financiële instrumenten komt naar voren dat dankzij de garantiefaciliteit kredieten aan het MKB konden worden verschaft voor een bedrag dat 58 maal zo groot is als de begrotingsuitgaven. Het gaat dus om een uitzonderlijk efficiënt gebruik van EU-middelen [2].

[2] Met 155,7 miljoen euro aan begrotingsmiddelen konden voor 9,02 miljard euro leninggaranties worden verstrekt.

De ETF-startersregeling ondersteunt de financiering van bedrijven in de startfase door investeringen in durfkapitaalfondsen en starterscentra. Het gaat met name om zaaikapitaalfondsen, kleinere fondsen, regionaal werkende fondsen, fondsen die zich op specifieke bedrijfstakken of technologieën concentreren, of durfkapitaalfondsen die de exploitatie van O&O-resultaten financieren. In principe draagt het EIF ongeveer 15% bij aan het kapitaal van een nieuw durfkapitaalfonds en moet de rest uit andere bronnen worden gefinancierd, maar onder de huidige ongunstige marktomstandigheden zijn er zeer weinig succesvolle nieuwe fondsen zijn opgezet. De ETF-startersregeling komt vooral ten goede aan snelgroeiende ondernemingen op het gebied van innovatieve technologie of dienstverlening.

De ETF-startersregeling is een doeltreffend instrument dat het aanbod van durfkapitaal voor het MKB heeft vergroot, met name in de eerste ontwikkelingsfase van bedrijven en in de hightechsectoren, waar de markt duidelijk tekortschiet. Tot nu toe hebben meer dan 200 ondernemingen met een hoog groeipotentieel ervan geprofiteerd. De ETF-startersregeling heeft steeds een aanzienlijk effect gehad op de groei en de werkgelegenheid. Voor de komende jaren wordt een verdere positieve invloed op de banengroei verwacht, vooral in de informatietechnologie, de biotechnologie en de biowetenschappen. De opzet van de regeling, waarbij het EIF mede-investeert in durfkapitaalfondsen, geldt als een efficiënte manier om grotere bedragen beschikbaar te krijgen voor de uiteindelijke begunstigden en is een efficiënte vorm van gebruik van communautaire middelen. Door te werken met nationale financiële intermediairs en met nationale programma's kunnen de communautaire instrumenten worden afgestemd op de verschillende financieringstradities en marktomstandigheden in de deelnemende landen.

De startkapitaalactie biedt ondersteuning om nieuwe, vaste investeringsbeheerders te werven ter versterking van de capaciteit van zaaikapitaalfondsen. De subsidies zijn bedoeld om een deel van de beheerskosten te dekken die zijn gemoeid met het inschakelen van nieuwe fondsen of starterscentra die ook zaaikapitaal in hun investeringsprogramma hebben. Aangezien er echter weinig nieuwe fondsen voor zaaikapitaal zijn opgezet, is er weinig belangstelling geweest voor dit instrument.

Het nog altijd heersende tekort aan aanloopfinanciering en de goede ervaringen met de financiële instrumenten, en met name met de MKB-garantiefaciliteit, pleiten ervoor om ook in de toekomst dergelijke instrumenten te blijven aanbieden. Met betrekking tot de ETF-startersregeling geldt dat juist ondernemingen met groeipotentieel in de toekomst voor werkgelegenheid en groei zullen zorgen en dat de katalyserende rol van de publieke sector in de verstrekking van risicokapitaal voor startende ondernemingen van wezenlijk belang blijft.

3.2. Lidstaten

De meeste lidstaten hebben regelingen om de toegang van het MKB tot financiering te verbeteren [3]. Evaluaties van dit soort steunregelingen bieden belangrijke informatie om te kunnen vaststellen wat de beste aanpak is en hoe de beperkte overheidsmiddelen zo efficiënt mogelijk kunnen worden benut. Uit de evaluatie van de durfkapitaalregelingen van Finnish Industry Investment [4] blijkt bijvoorbeeld dat deze zich meer moeten richten op markttekortkomingen, dat men zich meer moet concentreren op het gebruik van financiële intermediairs, en dat het beleid beter moet worden afgestemd met andere instanties. Vergelijkbare pogingen om de financiële instrumenten te consolideren en te vereenvoudigen zijn bijvoorbeeld te zien in Duitsland, waar de KfW-Mittelstandsbank momenteel MKB-gerichte instrumenten overneemt en stroomlijnt.

[3] Zie de bijlage bij dit verslag.

[4] M. Maula en G. Murray. Finnish Industry Investment Ltd: An International Evaluation. Kauppa- ja teollisuusministeriö, 2003.

Een manier om de toegang van het MKB tot durfkapitaal te bevorderen, is het opzetten van een 'small business investment company'-regeling naar Amerikaans model. Deze regeling houdt in dat investeringsmaatschappijen door middel van overheidsgaranties in staat worden gesteld om goedkoop geld te lenen op de kapitaalmarkten. Dit geld wordt dan samen met particulier kapitaal in bedrijven geïnvesteerd. Hoewel de investeringsmaatschappijen die van deze overheidsgaranties hebben geprofiteerd, in 2002 maar 11% van het totale bedrag aan durfkapitaalinvesteringen in startende ondernemingen in de VS verstrekten, was dat bijna 60% van het totale aantal transacties. Sommige bestaande MKB-stimuleringsbanken in de lidstaten werken op vergelijkbare wijze als de Amerikaanse regeling, waaronder KfW in Duitsland, Finnvera in Finland en BDPME in Frankrijk. Verder is zowel het Verenigd Koninkrijk als België de mogelijkheden voor een soortgelijke regeling aan het onderzoeken. Bij de Britse regeling zouden fondsen gunstige overheidsleningen kunnen krijgen als aanvulling op hun particuliere kapitaal. De aflossing van deze leningen zou kunnen worden uitgesteld totdat de investeringen daadwerkelijk geld beginnen op te leveren, waarbij de overheid dan een bepaald percentage van de winst krijgt [5].

[5] Bridging the finance gap: a consultation on improving access to growth capital for small businesses. HM Treasury (Brits Ministerie van Financiën), april 2003.

De flexibiliteit van de financiële instrumenten van de Europese Unie kan een extra hefboomwerking opleveren voor allerlei nationale MKB-financieringsregelingen, waaronder de hierboven genoemde initiatieven

3.3. Toetredende landen en kandidaat-lidstaten

In het financiële systeem van de toetredende landen en de kandidaat-lidstaten zijn aandeleninvesteringen en bankkredieten minder gangbaar dan in de huidige lidstaten. In de toetredende landen is de verhouding tussen binnenlandse bankkredieten en het BBP gemiddeld ongeveer 40%, tegen gemiddeld 140% in de eurozone [6]. Kleine bedrijven hebben het meest te lijden van de onderontwikkelde financiële systemen en rechtssystemen, met onder meer een onduidelijke faillissementswetgeving. Vooral als ondernemingsprestaties ondoorzichtig zijn en de rechten van crediteuren slecht zijn geregeld, is kredietverlening op onderpand voor banken niet aantrekkelijk. Een slechte wettelijke bescherming ontmoedigt ook het gebruik van handelskredieten en langlopende leningen. In de toetredende landen en de kandidaat-lidstaten wordt hiervan inderdaad weinig gebruik gemaakt [7].

[6] Financial Sectors in EU Accession Countries. ECB, 2002.

[7] L. Klapper, V. Sarria-Allende en V. Sulla. Small and Medium-Size Enterprise Financing in Eastern Europe. Wereldbank, 2002.

In de meeste toetredende landen en de kandidaat-lidstaten vormen kredietproblemen een beperkende factor voor de groei van het MKB, maar er zijn verschillen. In landen met een ondernemingsklimaat dat positief tegenover financiering staat, zijn ook MKB-bedrijven. Verder heeft de komst van buitenlandse banken de financieringsmogelijkheden voor alle ondernemingen, inclusief het MKB, verbeterd.

De durfkapitaalmarkten in de toetredende landen en de kandidaat-lidstaten hebben last van de zwakke en illiquide effectenmarkten, die de uitstapmogelijkheden voor investeerders beperken. De favoriete exitmogelijkheid voor durfkapitaalfondsen in deze landen is het vinden van buitenlandse strategische investeerders. De durfkapitaalinvesteringen concentreren zich op de latere ontwikkelingsfasen, op volgroeide ondernemingen en op laagtechnologische bedrijven [8]. De landen beschikken over weinig hightechondernemers, hoewel het ook kan zijn dat er geen potentiële ondernemers worden gevonden omdat de jonge, door het buitenland gedomineerde durfkapitaalsector de middelen daarvoor - zoals lokale kennis en informele netwerken - mist. Verder werpen universiteiten en onderzoeksinstellingen administratieve en culturele belemmeringen op voor het ondernemerschap. De betrekkingen tussen deze instellingen en het bedrijfsleven zijn slecht ontwikkeld.

[8] I. Iliev. Barriers to Venture Capital Investment in Innovative SMEs in CEEs - Causes and Policy Implications. Annual Anglo-Polish SSEES Colloquium, Londen, 2003.

Over het algemeen geldt dat de toetredende landen en de kandidaat-lidstaten aandacht moeten besteden aan de verdere ontwikkeling van hun financiële systeem. Daarbij hoort ook capaciteitsopbouw in de hele financiële sector, waardoor banken gemakkelijker inzicht kunnen krijgen in de bedrijven en eerder bereid zullen zijn om middellange of langlopende kredieten te verstrekken. Daarnaast zal de geleidelijke opkomst van een aandelencultuur de weg vrijmaken voor een meer ontwikkelde durfkapitaalsector.

Sinds 1999 geeft de Europese Commissie steun voor capaciteitsopbouw in de financiële markten in de toetredende landen en de kandidaat-lidstaten via de MKB-financieringsfaciliteit, die wordt bekostigd via het Phare- en het Meda-programma. Deze faciliteit wordt beheerd door de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling, de Ontwikkelingsbank van de Raad van Europa in samenwerking met de KfW, en de EIB, die lokale banken kredietlijnen hebben aangeboden voor kredietverlening aan het MKB. Deze banken hebben ook financiële prikkels gekregen om hun personeel bij te scholen en leningen te verstrekken aan het MKB.

De overname van de EU-wetgeving en de uitvoering van het Actieplan voor financiële diensten zullen de toetredende landen en de kandidaat-lidstaten helpen om hun juridische kader te verstevigen, wat bevorderlijk zal zijn voor de ontwikkeling van de financiële markten.

3.4. Beleidskader

De financieringsproblemen waarmee startende ondernemingen kampen, zijn grotendeels structureel en vereisen langetermijnoplossingen waarin een rol is weggelegd voor de overheid. Uit de Amerikaanse ervaringen blijkt dat durfkapitaalinvesteringen in startende ondernemingen zelfs onder zeer gunstige omstandigheden afhankelijk blijven van de deelname van de publieke sector. De rol van de overheid moet hier echter worden gezien als die van aanjager en katalysator en niet als die van leverancier van kant-en-klare oplossingen. Veel lidstaten hebben de ervaring dat risicodeling tussen de overheid en de particuliere sector in een samenwerkingsverband tussen banken en MKB-ontwikkelingsinstanties een efficiënte manier is om iets te doen aan de financieringsproblemen van de bedrijven.

Eenvoud en toegankelijkheid van de ondersteuningsmechanismen moeten tot de hoofddoelstellingen van het MKB-beleid behoren. De boodschap die ondernemers consequent overbrengen, is dat zij de taak hebben om een bedrijf te runnen en niet om zich bezig te houden met bureaucratische rompslomp. Ze hebben geen tijd voor specifieke gerichte programma's met omslachtige procedures en lange afhandelingstermijnen. Voor de begunstigden is het waardevol dat zij gewoon met hun eigen bank (of durfkapitaalfonds) te maken hebben, maar toch kunnen profiteren van lokale, regionale, nationale of Europese overheidsdeelname.

De noodzaak om het ondernemerschap over de gehele linie te stimuleren, waarbij zowel snelgroeiende als gewone bedrijven in aanmerking worden genomen, vereist financiële instrumenten die breed genoeg zijn gedefinieerd om te kunnen inspelen op de veranderende behoeften van de markt en die bijvoorbeeld ook kunnen worden gebruikt voor de financiering van herstarten of bedrijfsoverdrachten.

De beperkte overheidsmiddelen die beschikbaar zijn om het MKB een betere toegang tot financiering te bieden, moeten zowel in de lidstaten als in de toetredende landen zo efficiënt mogelijk worden ingezet. Het gaat erom de markten te ontwikkelen en met de particuliere sector samen te werken teneinde een zo groot mogelijke hefboomwerking tot stand te brengen. Europese acties moeten een aanvulling en een ondersteuning vormen voor nationale en regionale inspanningen ter bevordering van aanloopfinanciering. De toetredende landen bieden een speciale uitdaging, omdat dergelijke nationale en regionale inspanningen daar nog maar net op gang zijn gekomen.

4. BANKKREDIETEN

4.1. Gedragscode

De Raad heeft de Commissie verzocht om de contacten tussen banken, andere financiers en het MKB te vergemakkelijken met het oog op de opstelling van een Europese gedragscode voor banken en het MKB. Het doel ervan is om het wederzijdse begrip te vergroten en te bepalen wat de beste methoden zijn om de administratieve procedures voor het aanvragen van een lening of een garantie minder ingewikkeld te maken.

In september 2002 heeft de Commissie een groep deskundigen op hoog niveau van de banksector en van MKB-organisaties gevraagd om te onderzoeken wat de mogelijkheden waren voor het opstellen van een dergelijke code. De groep heeft een compromistekst opgesteld, die inmiddels voor commentaar aan de nationale banken- en MKB-organisaties is voorgelegd. Eind oktober 2003 hadden vier organisaties zich bereid verklaard de daaruit voortvloeiende Europese gedragscode voor kredietinstellingen en het MKB te onderschrijven, namelijk Eurochambres, UEAPME, UNICE en de European Savings Banks Group, een van de grootste kredietverleners aan het MKB. De European Association of Co-operative Banks en de Banking Federation of the European Union hadden wat meer tijd gevraagd om hun nationale leden te kunnen raadplegen. De Commissie wil de besprekingen met de Europese banken- en MKB-organisaties over de code spoedig afronden.

4.2. Microkredieten

Het gebruik en de betekenis van microleningen (tot 25.000 euro) en microkredietregelingen is toegenomen in Europa, en de Commissie heeft op basis van het werk van een deskundigengroep een rapport opgesteld over de beste praktijken op dit gebied [9]. De werkgroep heeft microkredietregelingen in Europa onderzocht en een inventarisatie gemaakt van goede praktijken die bevorderlijk zijn voor de oprichting van nieuwe ondernemingen. Daarnaast is gezocht naar voorbeelden van nationale regelingen ter verbetering van de samenwerking tussen MKB- financieringsinstellingen en lokale banken, is gekeken naar de rol die garantieregelingen bij de microkredietverlening spelen, en is nagegaan wat het hefboomeffect is van partnerschappen met bedrijfsondersteunende diensten.

[9] Best practices in microlending. Directoraat-generaal Ondernemingen, 2003.

Geconcludeerd werd dat met name werklozen, vrouwen en personen uit etnische minderheden die ondernemer willen worden, problemen ondervinden als gevolg van het gebrek aan microleningen. Steun voor het krijgen van een microlening is daarom niet alleen een kwestie van ondernemerschap en economische groei, maar ook van sociale integratie.

Banken zien microkredietverlening vaak als een riskante en weinig winstgevende activiteit vanwege het hoge mislukkingspercentage en de hoge overheadkosten. Hoewel de situatie per lidstaat verschilt, zijn banken over het algemeen niet actief genoeg op het gebied van microkredieten. In de meeste toetrededende landen en de kandidaat-lidstaten vormt dit een belemmerende factor voor de oprichting van nieuwe en de groei van bestaande bedrijven.

De meeste landen erkennen de noodzaak van overheidssteun voor microkredieten en bieden die dan ook. Er zijn echter verdere maatregelen nodig om deze markttekortkoming te verhelpen. Dergelijke maatregelen moeten zich onder meer toespitsen op het scheppen van een gunstig regelgevings- en belastingklimaat voor investeerders die middelen verschaffen aan microkredietinstellingen. Ook zou steun gegeven kunnen worden voor leningsprogramma's ten behoeve van microfinancieringsinstellingen, voor risicodeling met waarborgmaatschappijen en voor de bevordering van bedrijfsondersteunende diensten.

Garantieregelingen maken het voor banken aantrekkelijker om microkredieten te verlenen omdat op die manier zowel de risico's als de vermogenseisen worden verlaagd. Publiekrechtelijke MKB-stimuleringsbanken vormen een efficiënte manier om leningen en leninggaranties te verstrekken, want zij kunnen lokale banken gebruiken om geld door te lenen aan kredietnemers in het MKB. Overheidsinstrumenten kunnen zowel krediet- als garantiecomponenten omvatten, terwijl microleningen kunnen worden verstrekt zonder onderpand. Op Europees niveau omvat het meerjarenprogramma een speciale voorziening voor microkredietgaranties, die heeft bijgedragen tot de totstandkoming van diverse garantieregelingen in de lidstaten.

Hoewel de voornaamste barrière voor startende en kleine ondernemingen wordt gevormd door de toegang tot financiering, en niet door de rente, verstrekken sommige landen nog altijd microleningen met een gesubsidieerd rentetarief. In een klimaat waarin de rente uitermate laag is, zijn gesubsidieerde rentetarieven niet relevant. Een meer marktgestuurde benadering zou het mogelijk maken om de kosten van de leningen te dekken, zodat het in ieder geval mogelijk is dat particuliere microkredietverleners zich kunnen handhaven. Overigens moet worden opgemerkt dat de gewoonte om een wettelijke maximumrente vast te stellen, voor financiële instellingen betekent dat ze eigenlijk geen financiering kunnen verschaffen aan risicodragende starters. Ook kan deze praktijk een belemmering vormen voor de ondernemingszin en voor het vermogen van de particuliere microkredietverleningssector om zichzelf in stand te houden.

Om Europese en nationale samenwerkingverbanden op het gebied van microfinanciering te versterken werd in het rapport de aanbeveling gedaan om het budget van de MKB-garantiefaciliteit van het meerjarenprogramma voor ondernemingen en ondernemerschap (MPOO) te verhogen, en met name de voorziening voor microkredieten. Verder moeten ook het Europese Fonds voor Regionale Ontwikkeling en het Europees Sociaal Fonds worden ingezet om microkredietactiviteiten te bevorderen op basis van bestaande goede praktijken, in het bijzonder in de toetredende landen en de kandidaat-lidstaten.

Het rapport adviseerde de lidstaten om hun wetgeving en hun financiële klimaat zodanig te verbeteren dat het voor microkredietinstellingen eenvoudiger zou worden om middelen bijeen te brengen en microleningen te verstrekken aan startende en kleine ondernemingen. Omdat de microkredietverleningssector ernaar moet streven om zichzelf in stand te kunnen houden, moet de overheidssteun geleidelijk worden afgebouwd en zorgvuldig op de uiteindelijke doelgroep worden afgestemd. Verder moeten de lidstaten samenwerking tussen microfinancieringsinstellingen en bedrijfsondersteunende diensten aanmoedigen.

Microkredietinstellingen werden in het rapport aangemoedigd om hun prestaties te evalueren en aan duidelijke doelstellingen te toetsen, teneinde zowel in zakelijk als in bestuurlijk opzicht zo goed mogelijk te kunnen functioneren. Verder zouden ze moeten dialogeren over de kwaliteit van hun kredietbeslissingen en de juistheid van hun beleid ten aanzien van reserves. Ook heeft de sector behoefte aan duidelijke procedures voor risicobeheer.

4.3. Het meten van de toegang van het MKB tot financiering

De Raad heeft de Commissie verzocht om regelmatig metingen te verrichten met betrekking tot de toegang tot financiering voor het MKB. Wegens onvoldoende vergelijkbare nationale statistieken was het namelijk niet mogelijk een samenhangend beeld te krijgen van de ontwikkelingen in de MKB-financiering op Europees niveau. Dit probleem is inmiddels voor een deel opgelost door de Europese Centrale Bank, die in april 2003 is begonnen met een kwartaalonderzoek naar de bancaire kredietverlening aan de particuliere sector. Dat onderzoek tracht antwoord te geven op een aantal vragen over de verstrekking van bankkredieten aan ondernemingen, inclusief MKB-bedrijven. Ook de Europese Waarnemingspost voor het MKB rapporteert regelmatig over bepaalde aspecten van de MKB-financiering.

De Europese Commissie heeft onlangs haar aanbeveling betreffende de definitie van het MKB [10] aangepast. Deze zal in 2005 in werking treden en zal ertoe bijdragen dat cijfers over het MKB duidelijker en beter vergelijkbaar worden. De Commissie zal zich blijven buigen over de beschikbaarheid van gegevens over financieringsvoorwaarden voor het MKB.

[10] Aanbeveling nr. 2003/361/EG, PB L 124 van 20.5.2003.

4.4. Rating van MKB-bedrijven

De Raad heeft de Commissie verzocht te onderzoeken welke opties er bestaan om de informatieasymmetrie tussen vraag naar en aanbod van kapitaal te verkleinen, en om daarbij met name te kijken naar risicoanalysemethoden die toegankelijk en transparant zijn en die zijn afgestemd op de behoeften van het MKB.

Dit verzoek had onder meer te maken met de veranderingen die momenteel gaande zijn in het Europese bankstelsel, en met name de voorgestelde introductie van nieuwe kapitaaltoereikendheidsregels voor banken (het Bazel-II-proces) [11].

[11] Review of capital requirements for banks and investment firms. Discussienota van de Commissie, 22 november 1999, 5 februari 2001, 1 juli 2003.

De nieuwe regels inzake kapitaalvereisten zijn bedoeld om de betrouwbaarheid van het Europese banksysteem te vergroten. Zij zullen de berekening van de wettelijke kapitaalkosten beter afstemmen op de economische processen en risicobeoordelingen van de banken zelf, zij zullen de Europese financiële dienstenmarkten stabieler en concurrerender maken en zouden derhalve ook een positieve uitwerking moeten hebben op het MKB en de hele Europese industrie.

Tijdens het onderhandelingsproces is er veel aandacht besteed aan de directe gevolgen die het voorstel zou hebben voor bankleningen aan het MKB. In het discussiestuk van juli 2003 zijn parameters voorgesteld die moeten garanderen dat MKB-bedrijven niet worden gedupeerd ten opzichte van andere klanten. Uit een door het comité van Basel en de Europese Commissie verrichte studie van de potentiële gevolgen van de nieuwe regels is gebleken dat de wettelijke kapitaalvereisten voor kredietverlening aan het MKB lager zullen zijn dan volgens de huidige regels.

De voorgestelde regels hebben echter nog andere gevolgen voor de financiering voor het MKB. Drie daarvan zijn met name van belang: de opkomende ratingcultuur voor het MKB, de durfkapitaalinvesteringen van banken, en de securitisatie van MKB-kredieten door banken.

Ook al wordt van banken over het algemeen verwacht dat zij over een degelijk risicobeheersysteem beschikken en het risico van hun klanten naar behoren beoordelen, zullen zij dankzij de nieuwe regels inzake kapitaalvereisten hun risicobeheer, -analyse en -beheersing kunnen verbeteren. Het groeiende risicobewustzijn van banken kan tot gevolg hebben dat ze steeds meer gebruik gaan maken van hun interne ratingsystemen, wat op zijn beurt van invloed kan zijn op de informatie-eisen met betrekking tot hun MKB-klanten.

Een doel van interne ratingsystemen is de kosten van leningen beter af te stemmen op het risiconiveau van een onderneming: stabiele en winstgevende ondernemingen betalen minder, meer risicovolle ondernemingen betalen meer. Om een degelijke risicobeoordeling te kunnen maken, moeten MKB-bedrijven informatie over hun huidige situatie en hun toekomstverwachtingen verstrekken, zodat de banken op grond daarvan een rating kunnen maken. Op termijn zullen deze informatie-eisen leiden tot een ratingcultuur waarin MKB-bedrijven gestructureerde bedrijfsanalyses moeten maken en zij de banken moeten voorzien van opbrengst- en productieprognoses, branchevooruitzichten, opvolgingsplannen en andere informatie. De banken zullen bepalen hoe geavanceerd hun ratingsystemen moeten zijn, waarbij de complexiteit, de toepasbaarheid en de kosten tegen elkaar zullen worden afgewogen. De informatie-eisen zouden echter evenredig moeten zijn aan de blootstellingsgraad en het risiconiveau van de kredietnemer.

Een dergelijke ratingcultuur zou op gestructureerde analyse, openheid en communicatie moeten berusten. De bedrijven moeten inzicht geven in hun kredietwaardigheid, moeten hun economische situatie toelichten, hun planningsconcepten en balansen presenteren, regelmatig hun kredietpositie bespreken en tijdig informatie verstrekken aan de banken. In het geval van technologie-intensieve ondernemingen zou het ratingsysteem een beoordeling van de technologische risico's (technology rating [12]) moeten omvatten om potentiële investeerders te helpen de risico's en de baten van investeringen in technologieprojecten af te wegen. Technology rating kan het vertrouwen in de levensvatbaarheid van dergelijke ondernemingen vergroten. Samen met MKB-bedrijven en financiële instellingen zal de Commissie nagaan hoe het gebruik van instrumenten voor technology rating kan worden bevorderd.

[12] Zie de mededeling 'Investeren in onderzoek', COM(2003)226 van 30.4.2003.

De Commissie heeft een aantal bijeenkomsten van deskundigen georganiseerd over de rating van bedrijven om na te gaan welke invloed het veranderende gedrag van banken heeft op de bancaire kredietverlening aan het MKB. De banken anticiperen nu op de veranderingen die de voorgestelde nieuwe kapitaalvereisten vermoedelijk zullen teweegbrengen, zoals bijvoorbeeld de verschillende kosten van MKB-leningen al naar gelang het risico. De vermogenseisen voor banken vormen hierin slechts één factor en de deskundigengroep heeft ook gekeken naar andere veranderingen in het financieringsklimaat, zoals nieuwe technologieën, globalisering en de convergentie van alle financiële diensten. Er is steeds meer internationale concurrentie tussen banken, en alleen banken met een solide winstbasis zullen het op de lange termijn kunnen volhouden.

Vanuit het oogpunt van het MKB is er steeds minder verschil tussen de informatie-eisen van banken en die van durfkapitaalverschaffers. Alle ondernemingen moeten steeds meer aandacht besteden aan hun betrekkingen met financiers. Zij moeten hun doelstellingen, strategische plannen en toekomstverwachtingen helder en overzichtelijk aan investeerders presenteren om een duurzaam vertrouwen in het bedrijf en de bedrijfsleiding op te bouwen. Het MKB moet nog de gereedschappen en de vaardigheden verwerven om goede plannen te maken en met de banken om te gaan.

De Commissie is bezig met het opstellen van kaders en het verspreiden van goede praktijken waar ondernemingen in het nieuwe financiële klimaat hun voordeel mee kunnen doen. Om beter vergelijkbare en betrouwbare informatie te kunnen presenteren, moeten vanaf 2005 alle beursgenoteerde bedrijven gebruik maken van internationale standaarden voor jaarrekeningen of internationale standaarden voor financiële verslaglegging [13]. Naarmate deze standaarden ook door het MKB worden overgenomen, zal de transparantie toenemen en zal het in alle landen voor banken en investeerders gemakkelijker worden om de gepresenteerde informatie te begrijpen en te vergelijken. De mededeling van de Commissie over verbetering van de corporate governance [14] schetst het kader voor verdere maatregelen op dit terrein.

[13] Verordening (EG) 1606/2002, PB L 243 van 11.9.2002.

[14] COM(2003)284 van 21.5.2003.

Om praktisch advies te geven over de omgang met banken, werkt de Commissie aan twee activiteiten die in 2004 zullen plaatsvinden in de landen die deelnemen aan het meerjarenprogramma. De eerste is het opstellen van een gids voor bedrijven die duidelijk maakt hoe zij met banken moeten omgaan en hoe zij de informatie moeten verstrekken die de banken nodig hebben voor hun ratings. De tweede activiteit omvat een reeks seminars voor het MKB en MKB-organisaties over hetzelfde onderwerp.

Door de continue verbetering van ratingsystemen bestaat dus de kans dat de relatie tussen het MKB en de banken verandert. Enerzijds zullen ratingsystemen leiden tot meer prijsdifferentiatie op basis van klantrisico. Anderzijds zullen banken leningaanvragen snel kunnen verwerken en er op een meer gestructureerde wijze over kunnen beslissen. Banken zouden dan ook in staat zijn om hun klanten te informeren over de resultaten van hun risicoanalyse, en klanten zouden die dan als uitgangspunt voor de bijstelling van hun bedrijfsstrategie kunnen gebruiken.

4.5. Garantie-instrumenten

De Raad heeft het EIF verzocht om een analyse van regelingen voor risicodeling uit te voeren en zich te beraden over de invoering van een waarborgsysteem dat het mobiliseren van kapitaal vergemakkelijkt. Leninggaranties maken het voor een bank mogelijk om het kredietrisico van de leningnemer te delen met de borgsteller.

Ten behoeve van dit verslag is aan alle landen die aan het meerjarenprogramma deelnemen, om informatie over nieuwe risicodelingsregelingen gevraagd. De resultaten, die zijn opgenomen in de bijlage, laten zien dat de lidstaten op dit gebied zeer actief zijn en dat sommige lidstaten nieuwe innovatieve methoden ontwikkelen om hun regelingen uit te breiden. Er bestaat dus brede overeenstemming over de voordelen van leninggaranties, die financiële instellingen kunnen stimuleren om leningen te verstrekken aan risicovolle bedrijven. Garantie-instrumenten vormen ook een zeer efficiënte manier om met beperkte overheidsmiddelen een groot hefboomeffect te bewerkstelligen. De toepassing van garantie-instrumenten kan worden verbreed door er op nationaal en regionaal niveau vaker op te wijzen.

In het najaar van 2003 heeft de Commissie een benchmarkingproject op het gebied van garanties gelanceerd om de zichtbaarheid hiervan te vergroten en de beste praktijken te inventariseren. In het kader van dit project zal een onderzoek onder nationale regeringen en garantie-instellingen worden uitgevoerd om na te gaan in hoeverre op dit moment garantieregelingen worden gebruikt. De resultaten van dit onderzoek zullen worden gebruikt als uitgangspunt voor besprekingen in een deskundigengroep. De uitkomsten van zowel het onderzoek als de besprekingen zullen worden gepresenteerd in een eindverslag waarin de voor- en nadelen van garantieregelingen zullen worden uiteengezet.

Alle door de overheid ondersteunde garantieregelingen moeten verenigbaar zijn met de voorschriften inzake staatssteun in het EG-Verdrag [15] en in het bijzonder met de mededeling van de Commissie betreffende staatssteun voor garantieregelingen [16]. Op grond van deze mededeling moeten garanties gekoppeld zijn aan een specifieke financiële transactie van een MKB-bedrijf, mogen ze niet meer dan 80% van het bedrag van iedere uitstaande lening dekken en mogen ze niet worden verleend aan bedrijven die in financiële moeilijkheden verkeren. De voorwaarden van een garantieregeling moeten zijn gebaseerd op een risicobeoordeling voor de toekenning van de garantie, en de premies moeten zowel dergelijke risico's als de administratieve kosten van de regeling dekken. Op grond van de staatssteunregels is de Commissie bevoegd om garantieregelingen te onderzoeken en moet zij hieraan eerst haar goedkeuring geven voordat ze mogen worden toegepast. MKB-gerichte regelingen waarbij het om geringe steunbedragen gaat (minder dan 100.000 euro over drie jaar) zijn hiervan echter vrijgesteld [17].

[15] Artikelen 87 t/m 89.

[16] Mededeling van de Commissie betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op staatssteun in de vorm van garanties, PB C 71 van 11.03.2000, blz. 14.

[17] Verordening (EG) nr. 69/2001 van de Commissie betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op de minimis-steun, PB L 10 van 13.1.2001, blz. 30.

4.6. Activiteiten van het EIF

De garantieproducten van het EIF zijn bedoeld om het MKB effectieve steun te bieden door het volume aan bankkredieten voor het MKB te vergroten. In dit opzicht zijn garanties vooral aantrekkelijk voor de publieke sector. Ze hebben immers een sterke hefboomwerking voor overheidsmiddelen, aangezien met relatief kleine garantiebedragen de kredietverlening aanzienlijk kan worden vergroot. De banken die de leningen verstrekken, profiteren ook van lagere vermogenseisen.

De status van het EIF als multilaterale instelling met een AAA-rating heeft voor zijn financiële intermediairs de volgende voordelen:

* een lager toetsingsvermogen voor door het EIF gegarandeerde activa;

* een grotere kredietverleningscapaciteit en een beter rendement op eigen vermogen bij hun MKB-activiteiten;

* een eenvoudiger overdracht van risico aan derde investeerders;

* een eenvoudiger overdracht van kredietrisico naar de kapitaalmarkten via door het EIF gegarandeerde obligatie-emissies.

Het EIF richt zich op tekortkomingen van de markt en ondersteunt de kredietverlening aan het MKB via de uitvoering van programma's van de Europese Commissie. Dit worden de trustactiviteiten van het EIF genoemd. Activiteiten waarbij eigen middelen en risico's van het EIF zijn betrokken, worden daarentegen altijd op commerciële basis verricht en zijn gericht op een voldoende risicogewogen rendement op eigen vermogen voor het fonds.

Het EIF wil de activiteiten in het kader van de MKB-garantiefaciliteit concentreren op nieuwe markten en intermediairs, met name in de toetredende landen, en tegelijkertijd de samenwerking met de huidige intermediairs in de Europese Unie uitbreiden.

De voornaamste factor voor het succes van de MKB-garantiefaciliteit is dat er gewerkt kan worden met goed functionerende bestaande regelingen: de eisen van de faciliteit worden aan de specifieke marktkenmerken aangepast en er hoeft niet aan de hele Unie één vaste structuur te worden opgelegd.

Bovendien zal het EIF samenwerking zoeken met allerlei financiële instellingen in de toetredende landen, waaronder algemene banken, garantieregelingen, stimuleringsbanken en microkredietinstellingen. De mogelijkheid om samen te werken met ontwikkelingsbanken en de aandeelhouders van het EIF wordt momenteel onderzocht.

Tegelijkertijd is het EIF in nauwe samenwerking met de diensten van de Commissie bezig met het ontwikkelen van nieuwe programma's om de continuïteit in de beschikbaarheid van de communautaire garantiefaciliteiten te waarborgen. In dat kader zou, naast de bestaande garantieproducten van het meerjarenprogramma, een breder gebruik van producten ter bevordering van leningsecuritisatie kunnen worden onderzocht, omdat deze producten veel toegevoegde waarde opleveren en een sterke hefboomwerking hebben voor de beschikbare middelen.

De EIF-garanties hebben zich ontwikkeld van eenvoudige portefeuillegaranties naar meer geavanceerde producten zoals credit default swaps en financiële garanties voor asset-backed securities. Deze ontwikkeling zal vermoedelijk doorzetten, met een verdere verschuiving naar gestructureerde financieringstransacties, die goed passen bij de beperkte "emmissiegarantie"-capaciteit van het EIF. Zulke transacties maken het mogelijk om kredietrisico's over te brengen op grote portefeuilles met beperkte garantieverplichtingen voor het EIF. Daardoor kan het EIF risicoprofielen aanvaarden die vergelijkbaar of beter zijn dan die welke door kredietverzekeringen worden gedekt. Daarnaast kan het EIF zorgen voor een veel betere diversificatie van zijn totale portefeuille. Verbetering van de zekerheden voor kredieten ('credit enhancement') door middel van securitisatie is nu het voornaamste instrument waarbij eigen risico van het EIF is betrokken, namelijk 74% van de in 2002 verleende garanties.

Financiële instellingen zullen vermoedelijk meer securitisatietechnieken gaan toepassen om hun portefeuilles te beheren, om financieringsbronnen te diversifiëren tegen aantrekkelijke voorwaarden en om betere financiële diensten aan hun klanten te kunnen leveren. Het EIF heeft een studie naar securitisatie uitgevoerd en ziet zijn voornaamste rol ten aanzien van securitisatietransacties in het ondersteunen van de toegang van het MKB tot schuldfinanciering, namelijk door de overdracht van kredietrisico van de banken naar de kapitaalmarkten te vergemakkelijken. Dit is met name van belang omdat de MKB-securitisatiemarkt zich in Europa nog in een pril stadium bevindt, aangezien deze is gebaseerd op verschillende soorten activa met een relatief lange looptijd. Het EIF streeft er ook naar om onder betrokken partijen de belangstelling voor asset-backed financiering te stimuleren.

De voorgestelde nieuwe regels inzake kapitaalvereisten creëren een regelgevingskader voor de kapitaalaanpak in verband met de securitisatierisico's van banken. Banken zullen een beroep kunnen doen op ratingkantoren om te berekenen over hoeveel kapitaal zij moeten beschikken om dergelijke risico's te dekken. Dit zou een positieve bijdrage kunnen leveren tot de ontwikkeling van de securitisatiemarkten in de EU.

4.7. Globale leningen van de EIB

De Raad heeft de Europese Investeringsbank verzocht om haar globale leningen meer toe te spitsen op marktsegmenten met grote tekortkomingen en om ervoor te zorgen dat haar financieringsinspanningen zich ook doen voelen op het niveau van het MKB.

Op grond van haar statuten streeft de EIB naar verbetering van de kredietverlening aan het MKB in minder ontwikkelde delen van de Unie, waarbij zij globale leningen beschouwt als essentieel instrument om te zorgen dat middelen bij het MKB terechtkomen. De EIB fungeert als groothandel in kapitaalmarktmiddelen, maar bereikt het MKB via een netwerk van algemene banken.

Het grote voordeel van de EIB-financiering is het middellange en langlopende karakter van de vorderingen, waardoor het mogelijk is om bepaalde zwakten in de kapitaalmarkt te verhelpen. De EIB-financiering is ook gunstig vanwege de aantrekkelijke rentetarieven, die grotendeels te danken zijn aan de AAA-rating van de EIB. Het positieve effect van de globale leningen van de EIB zou in de toekomst nog belangrijker kunnen worden naarmate de algemene banken zich gaan aanpassen aan de veranderende omstandigheden en zich gaan concentreren op hun meest winstgevende bedrijfsactiviteiten. Op sommige markten zou dit een vermindering van de kredietverlening aan het MKB kunnen betekenen. In de nieuwe lidstaten blijven MKB-kredieten met een vaste looptijd wellicht schaars. Daarom is het van belang dat de EIB haar rol op dit gebied behoudt.

Een goede evaluatie van de economische effectiviteit van globale leningen is niet mogelijk als daarbij uitsluitend een micro-economische aanpak wordt gevolgd, gebaseerd op analyses van de begunstigde bedrijven. Het meest relevante, structurele effect van globale leningen is dat de aanbodkant systemische invloed heeft op zowel de beschikbaarheid als de kosten van MKB-leningen met een vaste looptijd. In dit verband is het van belang dat de EIB samenwerkt met allerlei tussengeschakelde banken, waaronder ook kleinere en regionale financiële instellingen. De diversificatie van intermediairs zorgt voor meer concurrentie, want dit bevordert de doorgifte van de gunstige leningsvoorwaarden aan de uiteindelijke begunstigden en draagt er ook toe bij dat de begunstigden beter bereikt worden, met name op regionaal niveau.

De globale leningen van de EIB zijn ook gericht op specifieke beleidsdoelstellingen van de EU, zoals de ontwikkeling van het MKB in achtergebleven gebieden, verbetering van het milieu en energiebesparing - terreinen waarvoor de beschikbare schuldfinanciering op de markt vaak beperkt is. Dergelijke speciale globale leningen worden vaak verstrekt als aanvulling op of als ondersteuning voor nationale of regionale programma's die zijn bedoeld om zwakke plekken in de markt te verhelpen. De innovatie-initiatieven van de EIB [18] dragen bij tot de doelstelling om 3% van het Europese BBP in onderzoek te investeren, namelijk door te investeren in innovatieve en O&O-gerichte bedrijven in de reguliere en de hightech-sector. Uit de verbreding van het instrumentarium en de verruiming van het budget dat voor deze investeringen beschikbaar is (50 miljard euro voor 2003-2013), blijkt het belang dat de EIB aan innovatiefinanciering hecht. Het netwerk van partnerbanken die gebruik maken van de globale leningen, kan een doeltreffend middel zijn om het EU-beleid onder de aandacht te brengen en te helpen implementeren.

[18] Initiatief Innovatie 2000 en Initiatief Innovatie 2010.

Bij het beheer van haar globale leningen blijft de EIB streven naar meer en beter gespreide financiële intermediairs. Een andere speerpunt in haar beleid is het toenemende gebruik van speciale of gespecialiseerde globale leningen voor communautaire beleidsdoelstellingen en nationale en regionale initiatieven. Behalve dat dit ertoe bijdraagt dat globale leningen meer worden toegespitst op marktsegmenten met ernstige tekortkomingen of zwakke plekken, zal het ook de zichtbaarheid en de transparantie van de globale leningen verbeteren.

De EIB erkent het belang van transparantie en wijst de intermediairs erop dat ze ervoor moeten zorgen dat begunstigde bedrijven zich bewust zijn van de herkomst van de middelen. Die bewustwording stimuleert de concurrentie tussen intermediairs en zorgt ervoor dat de gunstige financiële voorwaarden van de EIB beter doorwerken op het niveau van het MKB. Op haar website geeft de EIB volledige openheid over haar partnerbanken en andere intermediairs.

5. AANDELENFINANCIERING

5.1. Tekortkomingen van de risicokapitaalmarkt

De Raad heeft het EIF verzocht om de acties op het gebied van risicokapitaal toe te spitsen op de marktsegmenten met de grootste tekortkomingen.

Het EIF werkt mee aan de totstandkoming van een echte Europese durfkapitaalmarkt door passende financiering te bieden voor snelgroeiende ondernemingen bij de start en in hun eerste groeifasen. Daartoe investeert het in starters-, hightech-, regionale en pan-Europese fondsen, van oudsher de minder ontwikkelde segmenten in Europa. Ongeveer 45% van de portefeuille van het EIF bestaat uit aanloopinvesteringen, vergeleken met slechts 10% van de totale Europese durfkapitaalinvesteringen. De EIF-investeringen dragen bij tot de ontwikkeling van sectoren als biotechnologie, convergerende technologieën, nieuwe materialen, ICT en nanotechnologie. Het EIF tracht flexibel in te spelen op de marktbehoeften en streeft ernaar innovatieve financiële instrumenten te ontwikkelen om de communautaire doelstellingen te kunnen verwezenlijken.

De durfkapitaalportefeuille van het EIF is, ondanks de dalende markt, verder gegroeid van 2 miljard euro in 2001 naar 2,45 miljard euro in 2002. Het EIF heeft bijgedragen tot de financiering van ongeveer 15% van het totale aantal MKB-bedrijven in Europa dat sinds 1997 heeft geprofiteerd van aanloopinvesteringen [19]. De EIB-groep is behulpzaam bij het dichten van de technologie- en de concurrentiekloof in Europa.

[19] EVCA Yearbook 2003.

Per 1 september 2003 zag de totale portefeuille van het EIF (inclusief eigen middelen en mandaten van de EIB en de Commissie) er als volgt uit:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Uit de steeds evenwichtiger geografische spreiding van de investeringen blijkt dat het EIF zijn best doet om investeringen te stimuleren in Zuid-Europa en in de toetredende landen en de kandidaat-lidstaten, waar de risicokapitaalmarkten minder goed ontwikkeld zijn.

Om beter in de marktbehoeften te voorzien, heeft het EIF zijn activiteiten uitgebreid naar tweede-rondefinanciering en financiering van latere ontwikkelingsfasen. Hierdoor heeft het EIF zijn aanwezigheid in de MKB-financieringscyclus versterkt, overeenkomstig de doelstelling van de Raad Concurrentievermogen van november 2002, die de rol van de EIB-groep bij de financiering van innovatie onder moeilijke marktomstandigheden benadrukte. Ter compensatie van het hogere risico van zijn durfkapitaalactiviteiten zal het EIF een meer evenwichtige portefeuille nastreven via investeringen in particuliere risicokapitaalfondsen die zich richten op bedrijven in de middelste en latere ontwikkelingsfasen.

Eind 2002 is een op zichzelf staande advieseenheid opgericht, onafhankelijk van de investeringsactiviteiten van het EIF, om advies te geven op het gebied van financiële instrumentering, vooral met betrekking tot het MKB. Volgens de contracten van deze adviesdienst mag deze dienstverlening niet leiden tot betrokkenheid van het EIF als investeerder of borgsteller. De eerste twee contracten zijn afgesloten met het Instituto de Fomento de Andalucia (IFA) en met de Waalse regering (Ministerie van Economische Zaken). Het eerste had betrekking op de technische structurering van zaaikapitaalfondsen en microkredietactiviteiten en het tweede op het algemene beleidskader voor het MKB.

Hoewel investeringen in innovatie- en O&O-gerichte bedrijven misschien meer participatie van de publieke sector vereisen dan momenteel het geval is, is het van belang erop te wijzen dat iedere door de overheid gesteunde maatregel om markttekortkomingen aan te pakken, verenigbaar moet zijn met de Verdragsvoorschriften inzake staatssteun en in het bijzonder met de mededeling van de Commissie betreffende staatssteun en risicokapitaal [20]. Volgens deze mededeling mogen de lidstaten maatregelen treffen ter bevordering van de verstrekking van risicokapitaal of aandelenfinanciering aan bedrijven die zich in een start- of ontwikkelingsfase bevinden. Dit mag echter alleen op voorwaarde dat dergelijke financiering te rechtvaardigen is, bijvoorbeeld als het gebrek aan aandelenkapitaal is toe te schrijven aan risicomijdend gedrag van investeerders, informatieasymmetrie, risicobeoordelingsproblemen of hoge transactiekosten. Tegelijkertijd beoogt de mededeling concurrentieverstoringen in de interne markt tot een minimum te beperken. Er moet daarom sprake zijn van proportionaliteit tussen overheidsgelden en de geconstateerde markttekortkoming; het gedrag van de overheid moet vergelijkbaar zijn met dat van een particuliere investeerder, in die zin dat investeringsbeslissingen op winst gericht moeten zijn; particuliere investeerders moeten onder dezelfde voorwaarden bij de verstrekking van risicokapitaal worden betrokken; en er moet een onafhankelijk management worden aangesteld.

[20] Mededeling van de Commissie 'Staatssteun en risicokapitaal', PB C 235 van 21.08.2001, blz. 3.

5.2. Goede opleidingsprogramma's

De Raad heeft de Commissie verzocht om de beroepsbekwaamheid van de diverse actoren op het gebied van aandelenfinanciering te stimuleren en om de beste openbare en particuliere opleidingspraktijken te inventariseren. Dit is van belang omdat durfkapitaalfondsen niet alleen kapitaal verstrekken maar ook managementvaardigheden, die doorslaggevend zijn voor het welslagen van hightech- en kennisgebaseerde starters. Deze combinatie van financiële en managementgebonden kennis stelt hoge eisen aan de medewerkers van durfkapitaalfondsen.

De achtergrond voor het verzoek van de Raad was de hausse van 1999-2000 op de effectenbeurzen, toen het vooruitzicht van hoge winsten in de durfkapitaalsector fondsmanagers aantrok die niet altijd over voldoende ervaring beschikten. De investeringen waren vaak kortetermijngericht en de investeerders bezaten onvoldoende kennis van de technologieën en het marktpotentieel van de startende ondernemingen die zij financierden. Na het uiteenspatten van de beursbel ontstond een veel realistischer klimaat. Er heeft al een aanzienlijke consolidatie van de sector plaatsgevonden en deze zal vermoedelijk doorzetten.

Hoewel Europese financiële instellingen beslist over voldoende gekwalificeerde financiële medewerkers beschikken, is het moeilijk om mensen te vinden die niet alleen op financieel gebied deskundig zijn maar ook zakelijke en specifieke sectorgebonden en technische kennis bezitten. De kracht van Silicon Valley had voor een deel te maken met het gemak waarmee mensen de overstap maken tussen startende hightechondernemingen en durfkapitaalfondsen. Een dergelijke uitwisseling van ervaring komt in Europa zelden voor, maar toch is de combinatie van financiële en technologische expertise eigenlijk nodig om gefundeerde en efficiënte durfkapitaalactiviteiten te kunnen ontplooien. In Europa moet de aandacht zich daarom toespitsen op samenwerking tussen durfkapitaalfondsen en universiteiten en onderzoeksinstellingen die expertise kunnen leveren op specifieke terreinen.

Opleidingsprogramma's zijn een andere manier om de deskundigheid op het gebied van financiën en technische en ondernemersvaardigheden te verbeteren. In dergelijke opleidingsprogramma's moet zowel de reeds opgebouwde kennis als het dynamische en veranderlijke karakter van de sector ten aanzien van portefeuillebeheer, activawaardering, derivaten en kwantitatieve analyse zijn verwerkt. De cursussen van de EVCA, de European Venture Capital and Private Equity Association, voorzien in deze behoefte.

De voornaamste bron van informatie over de opleidingsbehoeften is de durfkapitaalsector zelf. Naar aanleiding van het verzoek van de Raad wilde de Commissie een aanbesteding lanceren om duidelijk inzicht te krijgen in de bestaande opleidingsstructuren en om de behoeften van de sector te inventariseren. Aangezien er geen enkele inschrijving binnenkwam, heeft de markt echter kennelijk weinig belangstelling voor dit onderwerp.

5.3. Verbetering van de liquiditeit van de kapitaalmarkten

De Raad heeft de Commissie verzocht na te gaan hoe de liquiditeit van de kapitaalmarkten kan worden vergroot. De voornaamste taak op Europees niveau daarbij is om te zorgen voor een stabiel en geharmoniseerd wet- en regelgevingskader dat een volledige ontwikkeling van de markten mogelijk maakt. Het Actieplan voor risicokapitaal en het Actieplan voor financiële diensten zijn de instrumenten waarmee een klimaat kan worden geschapen dat gunstig is voor de liquiditeit in de Europese financiële markten.

Liquide kapitaalmarkten zijn essentieel met het oog op MKB-financiering. Bij durfkapitaal hebben investeerders behoefte aan uitstapmogelijkheden voor hun investeringen. Banken die kredieten aan het MKB verstrekken, moeten hun kredietverlening kunnen uitbreiden en hun risico kunnen verminderen door middel van garanties of securitisatie. De liquiditeit zou ook baat hebben bij het opheffen van de resterende belemmeringen voor durfkapitaalfondsen om grensoverschrijdend te opereren, bijvoorbeeld door een Europese fondsstructuur te creëren, zoals bepleit in de mededeling van de Commissie 'Investeren in onderzoek: een actieplan voor Europa' [21].

[21] COM(2003)226 van 30.4.2003.

Om de groei en de investeringen te bevorderen, zal de Europese Unie blijven werken aan een interne financiële markt. De Commissie kan, naast het invoeren van kaderwetgeving, het inventariseren van goede praktijken en het toepassen van de open samenwerkingsmethode, ook een katalyserende rol hebben bij het aanvullen van de geconstateerde leemten in de markten voor MKB-financiering.

Omdat de beperkte overheidsmiddelen zo efficiënt mogelijk moeten worden ingezet en het noodzakelijk is om met de markten samen te werken, is het gebruik van subsidies ter ondersteuning van het MKB uitgesloten. De ervaring leert dat de beschikbare financiering voor het MKB kan worden vergroot zonder dat de begunstigden met meer bureaucratie worden geconfronteerd, namelijk door te werken met lokale financiële intermediairs die de implementatie van durfkapitaalinvesteringen en leninggaranties voor hun rekening nemen. Deze instrumenten moeten gericht zijn op de geconstateerde markttekortkoming ten aanzien van aanloopfinanciering, en hebben alleen zin als ze voldoende volume krijgen. Omdat er nieuwe goed lopende ondernemingen kunnen verschijnen op onverwachte terreinen, moeten de instrumenten aan bedrijven in alle bedrijfstakken ten goede komen. Verder zullen duidelijke doelen en mechanismen helpen om de zichtbaarheid van Europese acties te verbeteren.

Om na te gaan hoe de toegang van het MKB tot financiering verder kan worden verbeterd, zal de Commissie een onderzoek laten uitvoeren naar het gebruik van door activa gedekte waardepapieren om de kredietverlening aan het MKB te stimuleren. Dergelijke securitisatietransacties bieden banken de mogelijkheid om leningen op hun balans aan andere investeerders te verkopen om zo hun leencapaciteit te vergroten. In het onderzoek zullen de Europese markten worden geanalyseerd en worden vergeleken met andere economieën. Ook zal worden onderzocht of de bestaande wetgeving toereikend is en welke invloed overheidsmaatregelen hebben op het gebruik van securitisatie ten behoeve van MKB-financiering.

De Commissie streeft naar een duurzame ontwikkeling van de Europese markten voor durfkapitaal, en met name van risicofinanciering voor startende ondernemingen. De nieuwe kapitaalvereistenregels voor risicokapitaal zijn bedoeld om de financiële stabiliteit te vergroten en de klanten van banken, waaronder MKB-bedrijven, te beschermen. In 2002 verstrekten bankgebonden durfkapitaalfondsen ongeveer 26% van het totale durfkapitaal in Europa, terwijl de securitisatie van de MKB-kredietverlening een belangrijk middel wordt om de liquiditeit in die markt te vergroten. Aan het effect van de nieuwe kapitaalvereistenregels wordt momenteel in opdracht van de Commissie een studie gewijd.

6. CONCLUSIES

6.1. Verbetering van de randvoorwaarden

Om het ondernemerschap in Europa doeltreffend te bevorderen, zijn er drie aspecten van de MKB-financiering waarop verdere Europese, nationale en regionale overheidsmaatregelen zich moeten toespitsen:

(1) verbetering van de randvoorwaarden;

(2) nadruk op aanloopfinanciering, met name garanties en microkredieten;

(3) vergroting van het eigen vermogen op de balans van MKB-bedrijven.

Voor een cultuur van ondernemerschap zijn gunstige randvoorwaarden nodig. De interne Europese financiële markt zorgt dat ondernemers beter toegang krijgen tot financiering. De uitvoering van het Actieplan voor risicokapitaal is een flinke stap in de goede richting en de uitvoering van het Actieplan voor financiële diensten zal leiden tot een betere beschikbaarheid van zowel bankkredieten als aandelenfinanciering. Deze maatregelen scheppen ook een beter klimaat voor ondernemers en verzachten de conjuncturele effecten doordat ze zorgen voor herstel van het vertrouwen in de toekomst.

Bankkredieten zullen voor verreweg de meeste MKB-bedrijven de voornaamste bron van externe financiering blijven en moeten daarom worden bevorderd, met name door gebruik te maken van leninggaranties. Een specifiek punt van zorg is de geringe kredietverlening aan de particuliere sector in de nieuwe lidstaten uit vrees voor hoge risico's. In dit verband is capaciteitsopbouw in de banksector essentieel om de korte geschiedenis van beschikbare gegevens en ervaringen te kunnen ondervangen. Verder kan de kredietverleningscapaciteit van banken in het algemeen worden vergroot door het ontwikkelen van securitisatie, waarbij banken MKB-leningen verkopen en buiten hun balans plaatsen.

De lidstaten en de toetredende landen zien in dat de toegang van het MKB tot financiering van belang is en hebben maatregelen getroffen om de verstrekking van garanties voor bankkredieten en risicokapitaalinvesteringen ten behoeve van het MKB te verbeteren. Veel landen hebben ook extra belastingvoordelen ingevoerd voor ondernemingen en investeerders.

Bij het ontwikkelen van meer gerichte overheidsmaatregelen ten aanzien van MKB-financiering is het noodzakelijk dat de beperkte publieke middelen zo efficiënt mogelijk worden benut en dat aan de Verdragsvoorschriften inzake staatssteun wordt voldaan. Dit brengt drie voorwaarden met zich mee. Ten eerste moeten overheidsregelingen zich beperken tot terreinen waar de markt duidelijk tekortschiet; ten tweede moet het marktmechanisme zijn werk doen om de tekortkomingen te verhelpen; en ten derde moeten de overheidsregelingen worden uitgevoerd door marktprofessionals.

Op twee terreinen is gericht beleid nodig: aanloopfinanciering en de vermogensbasis van bedrijven. Ten eerste is het nog altijd bestaande tekort aan aanloopfinanciering reden voor direct ingrijpen van de overheid, en de meeste lidstaten hebben speciale financieringsinstellingen voor het MKB om hierin te voorzien. Ten tweede moeten de publieke en de particuliere sector samenwerken om te zorgen voor een sterkere vermogensbasis voor Europese MKB-bedrijven.

6.2. Nadruk op aanloopfinanciering, met name garanties en microkredieten

Met het oog op de doelstellingen van Lissabon moet de publieke sector blijven samenwerken met de particuliere sector om het nog altijd aanwezige tekort aan aanloopfinanciering weg te werken en de kenniseconomie te ondersteunen. Om de voorwaarden voor een groei op brede basis te kunnen scheppen en om O&O en innovatie te laten gedijen, hebben zowel reguliere gewone bedrijven als snelgroeiende ondernemingen behoefte aan nationale en Europese financiële instrumenten die het aanbod van bankkredieten en aandeleninvesteringen vergroten.

Eenvoudig en op ruime schaal beschikbare nationale en Europese garantie-instrumenten die het risico verdelen tussen de particuliere sector en de overheid, vormen een effectieve aanpak van de problemen die het MKB heeft om bankleningen te krijgen. Vanuit het oogpunt van het MKB is eenvoud en toegankelijkheid een voorwaarde voor een doeltreffend garantiemechanisme, en dit is alleen te bereiken door nationale en lokale banken in te zetten als intermediairs. Bovendien moet het gebruik van efficiënte en goedkope technologieën om toegang te krijgen tot garanties en bankkredieten, worden gestimuleerd.

Microkredieten kunnen een cruciale ondersteuning betekenen voor ondernemers, gewone bedrijven en snelgroeiende ondernemingen. Ze kunnen effectief worden bevorderd door middel van garanties en door het wetgevingskader zodanig te verbeteren dat het voor microkredietinstellingen gemakkelijk wordt om kapitaal te mobiliseren en kredieten te verlenen. Microkredietregelingen moeten erop gericht zijn zichzelf in stand te houden, zodat de overheidssteun geleidelijk kan worden afgebouwd. Samenwerking tussen microfinancieringsinstellingen en bedrijfsondersteunende diensten moet worden aangemoedigd.

De nieuwe regels inzake kapitaalvereisten zijn bedoeld om de betrouwbaarheid van het Europese banksysteem te vergroten en de berekening van de wettelijke kapitaalkosten beter op de economische processen en risicobeoordelingen van de banken zelf af te stemmen. Aangezien zij de Europese financiële dienstenmarkten stabieler en concurrerender zullen maken, zouden ze ook een positieve uitwerking moeten hebben op het MKB en de hele Europese industrie.

De banken zijn hun interne ratingsystemen voor hun klanten, waaronder MKB-bedrijven, verder blijven ontwikkelen, wat verenigbaar is met de nieuwe kapitaalvereistenregeling. Ratingsystemen vereisen gestructureerde informatie over ondernemingen en hun vooruitzichten, waarbij de bedrijven zelf worden verplicht om analyses te maken en voor transparantie te zorgen. De toegang tot bankkredieten kan worden vergemakkelijkt door het MKB te helpen om zich aan de ruimere toepassing van ratings aan te passen.

Ondernemers hebben informatie nodig over financieringsalternatieven en over de manier waarop ze verschillende financiers, zoals banken, durfkapitaalverschaffers of business angels, het best kunnen benaderen.

Door te werken met nationale financiële intermediairs en nationale programma's kunnen de communautaire financiële instrumenten flexibel worden ingezet en worden afgestemd op de verschillende financieringstradities. Zo kunnen ze een extra hefboomwerking opleveren voor allerlei aanloopfinancieringsregelingen voor het MKB. Om resultaat te boeken en herkenbaar te zijn, moeten de Europese financiële instrumenten duidelijk zijn toegespitst op aanloopfinanciering, moeten ze voldoende volume hebben om in een groter Europa van betekenis te zijn, en moeten ze niet sectorspecifiek zijn maar ten goede komen aan het gehele MKB. Ook moet worden onderzocht hoe de publieke sector kan helpen om de kredietverleningscapaciteit van banken te verbeteren door meer securitisatie van hun MKB-kredietportefeuilles.

Op nationaal niveau moeten zowel de lidstaten als de MKB-financieringsinstellingen regelmatig de doeltreffendheid en toereikendheid van hun financiële instrumenten evalueren en eventueel aanpassen aan de marktvraag.

6.3. Vergroting van het eigen vermogen

Hoewel snelgroeiende ondernemingen en gewone bedrijven in Europa verschillende behoeften hebben, hebben beide behoefte aan sterkere balansen met voldoende eigen vermogen. Een sterkere vermogensbasis zal ook de kansen van bedrijven vergroten doordat ze een betere risicorating krijgen. Extra eigen vermogen kan afkomstig zijn uit winstreserves, van informele risicokapitaalverschaffers, van durfkapitaalfondsen en van instellingen die quasi-aandelenkapitaal verstrekken in de vorm van bijvoorbeeld achtergestelde leningen.

Snelgroeiende ondernemingen zullen het grootste deel van de groei en de werkgelegenheid in Europa voor hun rekening nemen. Deze ondernemingen hebben behoefte aan aandeleninvesteringen van business angels en durfkapitaalfondsen in diverse financieringsronden. Daarom is de voortdurende ontwikkeling van de durfkapitaalmarkten essentieel voor de concurrentiekracht van de Europese economie op de lange termijn. Alle obstakels die het functioneren van de interne financiële markt in de weg staan, moeten dus worden weggenomen. Voor durfkapitaalfondsen die zich op aanloopinvesteringen richten, betekent Europese participatie door risicodeling dat ze aan geloofwaardigheid winnen en meer mogelijkheden krijgen om particuliere middelen aan te trekken.

Omdat business angels fungeren als belangrijke raadgevers en financiers voor innovatieve ondernemingen die nog geen toegang hebben tot de formele durfkapitaalmarkt, moet op regionaal, nationaal en Europees niveau de aandacht blijven uitgaan naar het bevorderen van de mogelijkheden die worden geboden door business angels en hun netwerken.

Voor gewone bedrijven zijn winstreserves de beste manier om groei en investeringen te financieren. Ingehouden winsten worden echter vaak fiscaal benadeeld. Daarom moeten de lidstaten hun fiscale regelingen onder de loep nemen en daarbij de behoefte van het bedrijfsleven aan groei in aanmerking nemen. Verder leert de ervaring dat investeringen door informele risicokapitaalverschaffers zoals vrienden, familieleden en business angels effectief kunnen worden bevorderd via belastingvoordelen. Met het oog op meer vertrouwen en goed bestuur moeten de lidstaten en de toetredende landen bovendien de financiële transparantie van de bedrijven stimuleren.

BIJLAGE Overzicht van recente nationale MKB-financieringsmaatregelen [22]

[22] Lidstaten en andere deelnemende landen aan het meerjarenprogramma die hebben gereageerd op het Commissieverzoek om informatie in mei 2003.

België //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // Het federale Participatiefonds is zijn producten aan het vernieuwen en verbreden. De nieuwe microkredietregeling Solidaire Lening is bedoeld voor de financiering voor personen die zelfstandig ondernemer willen worden, maar niet aan startkapitaal kunnen komen. Er is 1,24 miljoen euro gereserveerd voor leningen tot maximaal 12.000 euro.

Diverse fiscale stimuleringsregelingen, zowel voor ondernemingen als voor particulieren, zijn al ingevoerd of zijn nog in behandeling.

Op regionaal niveau heeft het Waalse gewest zijn financiële steunregelingen voor het MKB ondergebracht in de nieuwe organisatie Sowalfin, die tot taak heeft om allerlei instrumenten zoals leningen, garanties en durfkapitaal te verstrekken. Verder geven de 'Bourses de préactivité' subsidies tot maximaal 15.500 euro voor pre-zaai- en zaaikapitaaldoeleinden.

Het Waalse gewest ondersteunt ook netwerken van business angels. Het gewest overweegt een soort investeringsmaatschappij voor het kleinbedrijf ("SBIC") in te voeren en onderzoekt mogelijkheden om de verstrekking van financiering beter te coördineren om te denken over nabije financiering en microleningen.

Het Brusselse gewest heeft het sociale fonds Brusoc ingesteld, dat mensen moet stimuleren om zelfstandig ondernemer te worden.

In het Vlaamse gewest is de Participatiemaatschappij Vlaanderen bezig met het opzetten van een gecentraliseerde financieringsinstelling, het KMO-Financieringsagentschap FIGARO. Dit agentschap gaat garanties verstrekken voor bankleningen (75% publiek, 25% particulier risico) en moet tevens trachten de financieringskloof te dichten door te zorgen voor een actievere risicokapitaalverstrekking via het ARKimedes-Fonds. Deze lenen aan of participeren in durfkapitaalfondsen met aantrekkelijke marktgerichte voorwaarden.

Dialoog tussen banken en MKB // Op federaal niveau heeft een werkgroep van vertegenwoordigers van verschillende belangengroepen zich gebogen over de toegang van het MKB tot financiering. Zij heeft in februari 2003 haar aanbevelingen in een eindrapport neergelegd. In Brussel zijn vertegenwoordigers van de sociale partners verenigd in het Brussels Economisch en Sociaal Overlegcomité. In Vlaanderen heeft een onderzoek naar MKB-financiering een lijst met concrete voorstellen voor verschillende betrokkenen opgeleverd.

Denemarken //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // De overheid is bezig met het opzetten van een ondernemerschapsfonds met 67,3 miljoen euro om in samenwerking met particuliere investeerders, die minimaal 50% moeten investeren, de financieringskloof te dichten.

Het bestaande 'Deense Investeringsfonds' maakt gebruik van eigen vermogen, converteerbare leningen en leningen met een winstcomponent. Het kan rechtstreeks in ondernemingen investeren of gebruik maken van durfkapitaalfondsen. In 2002 investeerde het 39,7 miljoen euro rechtstreeks en wees het 37,7 miljoen euro toe aan durfkapitaalfondsen. De leninggarantieregeling voor bankkredieten voor het MKB zal worden aangepast, waarbij de deelnameregels worden versoepeld. De regeling heeft garanties gegeven voor in totaal 135 miljoen euro aan leningen.

Er zijn belastingvoordelen ingevoerd voor investeringsfondsen en voor personeelsaandelenopties.

De overheid continueert haar ondersteuning voor leningen en risicokapitaal voor activiteiten op het gebied van pre-zaaikapitaal.

Dialoog tussen banken en MKB // Via publiek-private samenwerking zijn er diverse handleidingen tot stand gekomen over manieren om toegang te krijgen tot financiering. Verder bevordert de regionale bedrijfsondersteunende dienst contacten tussen banken en het MKB.

Duitsland //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // De fusie van KfW en DtA en het onderbrengen van alle MKB-regelingen bij de KfW Mittelstandsbank zal leiden tot eenvoudiger regelingen, zal de kredietverlening verbeteren en zal het belang van achtergestelde leningen doen toenemen. Ook garantieregelingen zullen belangrijker worden. Garantieregelingen waarvan de kosten worden gedekt door risicopremies zullen een belangrijk instrument blijven vormen.

Wat durfkapitaal betreft, ontwikkelt Duitsland momenteel nieuwe MKB-regelingen om rechtstreekse investeringen te stimuleren. De KfW voert proefprojecten op dit terrein uit . Het BTU-financieringsprogramma verstrekt risicokapitaal voor innovatieve startende ondernemingen.

Het 'Pro mittelstand'-initiatief van de regering behelst de verlaging van allerlei belastingen en andere heffingen voor starters en micro-ondernemingen.

Dialoog tussen banken en MKB // Er is een dialoog op gang gebracht tussen het ministerie van Economische Zaken en Arbeid en de bankenorganisaties om de MKB-financiering te waarborgen.

Spanje //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // Een securitisatieprogramma voor MKB-leningen geeft overheidsgaranties voor effecten die worden uitgegeven door investeringsinstellingen. Ten minste 80% van de gesecuritiseerde kredieten moet zijn bestemd voor het MKB en minimaal 80% van de verworven middelen moet voor dat doel worden gebruikt. In drie jaar tijd hebben in totaal 12 investeringsinstellingen gebruik gemaakt van het programma voor een totaal van 4,9 miljard euro aan effecten.

Er is een nieuw instrument ingevoerd ten behoeve van technologiegerichte bedrijven. In 2002 had het ministerie van Wetenschappen en Technologie 24 miljoen euro beschikbaar voor niet-rentedragende leningen zonder garanties met een looptijd van 7 jaar voor technologiegerichte risicokapitaalfondsen. Het ministerie deelt in de winst op de investeringen.

De participatieleningen van de Empresa Nacional de Innovación zijn uitgebreid met een soortgelijke regeling voor achtergestelde leningen voor technologiegerichte bedrijven (24 miljoen euro voor 2003). De rente op deze leningen tussen 150.000 en 900.000 euro is afhankelijk van de winstgevendheid van de onderneming.

AXIS is een publieke risicokapitaalinvesteerder die zijn kapitaal krijgt van het Instituto de Crédito Oficial (ICO) en het EIF. Het ICO biedt ook MKB-kredietprogramma's aan, waaronder innovatiekredieten en microkredieten (opgezet met de microkredietgaranties van het MPOO), die toegankelijk zijn via financiële intermediairs.

Andere ondersteuningsprogramma's voor het MKB zijn gericht op informatietechnologie, innovatie, onderzoek en industriële technologieën.

Dialoog tussen banken en MKB // --

Frankrijk //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // De 'fonds d'investissement de proximité' zijn opgericht om de regionale ontwikkeling te stimuleren via investeringen in het MKB. De fondsen hebben zowel winst- als ontwikkelingsgerichte doelstellingen. Particulieren die in deze fonsden investeren, genieten belastingvoordelen. Deze fondsen kunnen ook garantiefondsen en onderlinge-waarborgmaatschappijen financieren.

Voor particulieren die in niet-beursgenoteerde ondernemingen investeren, is het belastingvoordeel vergroot, evenals de fiscale aftrekbaarheid van verliezen. Er zijn ook fiscale voordelen ingevoerd voor business angels.

De toepassing van de wettelijke maximumrente is opgeheven voor leningen ten behoeve van commerciële of professionele activiteiten.

De risicodelingsactiviteiten van SOFARIS worden sterker gericht op kleine ondernemingen met minder dan 10 werknemers, waarbij speciale aandacht wordt besteed aan eenvoudige en snelle aanvraagprocedures via lokale banken. SOFARIS garandeert gewoonlijk 50% van een lening, maar voor starters is dit 70%.

Het project 'Jeunes entreprises innovantes' biedt kleine ondernemingen met investeringsplannen voordelen op het gebied van belastingen en sociale premies.

Dialoog tussen banken en MKB // Er wordt gewoonlijk overleg gevoerd tussen kredietinstellingen en het MKB, maar besprekingen over bijv. de voorgestelde nieuwe kapitaaltoereikendheidsregels vonden plaats in een ruimere context.

Ierland //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // Het Business Expansion Scheme biedt al sinds 1984 belastingvoordelen voor particulieren die langlopende investeringen doen in kleine en nieuwe ondernemingen in bepaalde sectoren. In de periode 1984-2003 is in totaal 1041 miljoen euro geïnvesteerd. Het Seed Capital Scheme zorgt voor belastingteruggaaf aan mensen die een eigen bedrijf opzetten.

Enterprise Ireland heeft in 2002 besloten om 95 miljoen euro te investeren in 12 nieuwe durfkapitaalfondsen die zich richten op specifieke regio's en specifieke sectoren. Enterprise Ireland heeft ook 9 miljoen euro geïnvesteerd in een regionaal fonds dat zich toelegt op exportmogelijkheden en 25 miljoen euro in een hightechfonds. Verder heeft het een databank van business angels opgezet.

Dialoog tussen banken en MKB // Het ministerie van Ondernemingen organiseert sinds 2001 een ronde tafel, die zes maal bijeen is geweest.

Luxemburg //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // De regering en de Societé Nationale de Crédit et d'Investissement hebben een nieuwe kredietregeling ingevoerd voor startende ondernemers en bestaande bedrijven in de traditionele sectoren, die aan bepaalde voorwaarden voldoen. De lening, waarvoor geen onderpand nodig is, mag maximaal 40% van de investeringsbehoefte dekken.

Dialoog tussen banken en MKB // -

Nederland //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // De garantieregeling is aangepast en toegankelijker gemaakt voor starters, onder meer door de definitie van 'starter' op te rekken tot vijf jaar.

Dialoog tussen banken en MKB // -

Oostenrijk //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // De Austria Wirtschaftsservice (AWS) heeft een 'Gewinnwertpapier' geïntroduceerd, een langlopend (ten minste 10 jaar) kredietinstrument voor MKB-bedrijven. Het geeft de leninggever recht op een aandeel in de winst van de onderneming; het kapitaal wordt door de AWS gegarandeerd. Tot nu toe zijn er 14 van dergelijke effecten uitgegeven.

De AWS ontwikkelt momenteel een 'Double-Equity-Fonds', dat het eigen kapitaal van een nieuwe onderneming kan verdubbelen door participatie in een gegarandeerde lening of in durfkapitaal (ondersteund door de MKB-garantiefaciliteit van de MPOO).

De AWS heeft ook de 'Gründungbonus'-regeling heringevoerd, waarbij de AWS een bonus van 14% geeft op bijeengespaard kapitaal voor het oprichten van een bedrijf.

Op regionaal niveau heeft Stiermarken een actieprogramma voor durfkapitaal opgezet, dat subsidie verstrekt voor advies en voorbereiding en maximaal 750.000 euro aan risicokapitaal. Neder-Oostenrijk heeft het TecNet-fonds opgezet, dat investeert in minderheidsaandelen in technologiegerichte ondernemingen in de start- of aanloopfase. Burgenland heeft een durfkapitaalfonds opgezet in het kader van de fondsen voor doelstelling-1-regio's.

Dialoog tussen banken en MKB // De AWS informeert financiële instellingen regelmatig over ontwikkelingen in het MKB. Op federaal niveau brengen de 'Gründer'-rondetafels de partijen bijeen die relevant zijn voor het opzetten van bedrijven. Soortgelijke initiatieven bestaan ook op regionaal niveau (bijv. in Neder-Oostenrijk).

Finland //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // Finnish Industry Investment Ltd heeft het zwaartepunt van zijn activiteiten verlegd naar risicokapitaalfinanciering voor de zaai- en startfase. Daarnaast heeft de speciale financieringsinstelling van de overheid, FINNVERA, het recht gekregen om aandeleninvesteringen te doen.

Het Finse nationale fonds voor onderzoek en ontwikkeling (SITRA) heeft de taak om instrumenten te ontwikkelen ter bevordering van de oprichting van nieuwe ondernemingen en de investeringsbereidheid.

De regering overweegt fiscale en wettelijke stimuleringsmaatregelen voor particuliere investeringen in durfkapitaal.

Dialoog tussen banken en MKB // --

Zweden //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // Met het oog op meer eenvoud en duidelijkheid heeft ALMI Business Partners zijn drie microkredietproducten samengevoegd. Leningen kunnen oplopen tot 27.000 euro met een looptijd van maximaal 6 jaar, met of zonder onderpand. Om de particuliere kredietverlening niet te verdringen, ligt de rente boven de normale rentetarieven van de banken. Alle verliezen wegens wanbetaling moet ALMI dekken uit zijn renteopbrengsten.

Er is een nieuw programma dat onderlinge-waarborgregelingen ondersteunt via regionale waarborgmaatschappijen. Er wordt steun gegeven om onderlinge-waarborgmaatschappijen op te zetten en informatie te geven. Tot nu toe is ongeveer 325.000 euro voor dit doel gebruikt.

Het Zweedse instituut voor de ontwikkeling van het bedrijfsleven, NUTEK, ondersteunt het opzetten van regionale netwerken van business angels. Van de circa 30 netwerken die worden opgezet, hebben er 17 subsidie ontvangen. NUTEK fungeert zelf als overkoepelend netwerk en ondersteunt de netwerken onder meer met handboeken en onderzoek. Er is ook een project dat zich specifiek richt op het activeren van vrouwelijke business angels.

De SIC ('Stichting Innovatiecentrum') stimuleert met name jonge en vrouwelijke uitvinders en heeft een regionale innovatiestructuur opgebouwd waarin iedere gemeente een eigen innovatiecentrum moet krijgen.

Dialoog tussen banken en MKB // --

Verenigd Koninkrijk //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // De Britse overheid is minderheidspartner in acht regionale durfkapitaalfondsen die zijn opgezet om te voorzien in het tekort aan durfkapitaalinvesteringen tot 725.000 euro.

De overheid participeert ook voor 50% in het Community Development Venture Fund (Bridges Fund), dat werkzaam is in de meest achtergestelde gebieden in Engeland en investeert in bedrijven met een goed groeipotentieel.

Er wordt gewerkt aan het 'Early Growth Funding'-programma, dat zich richt op starters met een gemiddelde risicokapitaalinvestering van 72.000 euro.

Dialoog tussen banken en MKB // De Small Business Investment Taskforce adviseert de Small Business Service op financieel gebied. Deze bestaat uit verschaffers en gebruikers van financiering. Verder worden de belangen van etnische minderheden behartigd door het Ethnic Minority Business Forum, dat toegang heeft tot een financieringssubgroep.

Cyprus //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // Het ministerie van Handel, Industrie en Toerisme heeft een leninggarantieregeling ingesteld voor industriebedrijven die willen reorganiseren of uitbreiden. Op grond van deze regeling kunnen algemene banken MKB-leningen verstrekken tot 169.000 euro met een overheidsgarantie tot 100%. Als de rente hoger is dan 5%, wordt deze met maximaal 2 procentpunten gesubsidieerd.

Dialoog tussen banken en MKB // --

Tsjechië //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // Het ministerie van Industrie en Handel beheert een onlangs bijgesteld garantieprogramma voor leningen aan en aandeleninvesteringen in KMO's.

Dialoog tussen banken en MKB // Alle betrokken partijen zijn vertegenwoordigd in de nationale MKB-overleggroep, die betrokken is bij het opstellen van MKB-beleid.

Estland //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // Het Estlandse fonds voor krediet- en exportgarantie, KredEx, verschaft lening-, leasing- en exportgaranties via financiële instellingen. De KredEx-garanties worden afgedekt door contragaranties van de overheid. De KredEx-garanties hebben bankkredieten mogelijk gemaakt voor een bedrag van 47,3 miljoen euro.

Enterprise Estonia is belast met de uitvoering van het MKB-ondersteuningsbeleid van de overheid. Starters kunnen er terecht voor subsidies en advies. Subsidies bedragen maximaal 6400 euro.

Dialoog tussen banken en MKB // KredEx heeft diverse regionale rondetafelbijeenkomsten georganiseerd, die hebben geleid tot meer begrip en tot de introductie van nieuwe bankproducten.

Letland //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // De MKB-kredieten van de Letse Hypotheek- en Landbank worden gegarandeerd door de staat. De bank heeft 39 miljoen euro geleend aan het MKB, voor een deel met subsidies. De bank gaat speciale aandacht besteden aan starters en micro-ondernemingen.

De KfW en een aantal Letse banken werken samen aan kredietverlening in het kader van het Phare-programma en de MKB-financieringsfaciliteit, en hebben in totaal 71 miljoen euro aan leningen en 11 miljoen euro aan subsidies verstrekt.

Het ministerie van Economische Zaken wil een durfkapitaalfonds opzetten voor de verstrekking van risicokapitaal voor het MKB. De 'Letse Ontwikkelingsmaatschappij' beschikt al over het Norway Latvia Business Development Fund, dat zijn kapitaal van 2,4 miljoen euro volledig in het MKB heeft geïnvesteerd.

De Letse Garantie-instelling wordt omgevormd tot een naamloze vennootschap en biedt garanties tot maximaal 70% voor starterskredieten.

Dialoog tussen banken en MKB // De Letse Hypotheek- en Landbank en het ministerie van Economische Zaken organiseren samen het nationale MKB-forum om de dialoog tussen de overheid en het MKB te versterken.

Litouwen //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // De overheid heeft een garantie-instelling INVEGA opgericht, die garanties tot 80% biedt voor investeringskredieten aan het MKB en tot 50% voor bedrijfskapitaalleningen. Deze INVEGA verstrekt ook rentesubsidies tot maximaal de helft van de betaalde rente. Voor 2003 is er 8,7 miljoen euro gereserveerd voor garanties.

Diverse banken zijn, in samenwerking met de EBRO en de KfW, betrokken bij door Phare gefinancierde programma's in het kader van de MKB-financieringsfaciliteit. Een van deze banken heeft een programma voor microkredietverlening. Drie banken zijn ook betrokken bij andere door Phare gefinancierde ontwikkelingsprojecten. Er is een afzonderlijk programma voor vrouwelijke ondernemers, dat wordt ondersteund door de Ontwikkelingsbank van de Raad van Europa en de Noordse Investeringsbank.

Dialoog tussen banken en MKB // In aansluiting op de ronde tafel van de EU zal er in de tweede helft van 2003 ook een nationale ronde tafel van banken en het MKB worden georganiseerd. Verder is er onlangs een seminar gewijd aan garantieproducten voor het MKB.

Malta //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // Het IPSE biedt steun voor de herstructurering van de industrie, inclusief gedeeltelijke leninggaranties en deels gesubsidieerde rentetarieven.

Dialoog tussen banken en MKB // -

Polen //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // Het lening- en kredietgarantieprogramma Kapitaal voor ondernemerschap (Capital for the Entrepreneurial) beoogt een systeem van lokale en regionale financiële instellingen tot stand te brengen (ongeveer 100 in totaal) om bedrijven aan financiering te helpen. De overheid wil 9 miljoen euro uittrekken voor dit programma. De lokale en regionale fondsen worden momenteel opgezet en gaan leningen tot 25.000 euro en garanties aan bedrijven en ondernemers verstrekken. Het doel is om te zorgen voor eenvoudig beschikbare kredieten, niet om preferentiële voorwaarden te bieden. De deelnemende instellingen worden geselecteerd via een concours.

Dialoog tussen banken en MKB // -

Slovenië //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // Speerpunt is de herziening van het Sloveense Ondernemingsfonds om het MKB beter toegang te geven tot allerlei financiële instrumenten, zoals leningen met gesubsidieerde rentetarieven, leninggaranties en durfkapitaal. Het fonds verstrekte tussen 1996 en 2002 voor 87 miljoen euro aan gesubsidieerde leningen en het investeerde 174 miljoen euro in het MKB. Het werkt nu aan de introductie van leningen met een aflossingsvrije periode en leninggaranties. Op lokaal en regionaal niveau bestaan diverse steunregelingen voor het MKB.

Dialoog tussen banken en MKB // Het ministerie van Economische Zaken heeft een onderzoek uitgevoerd naar de bancaire dienstverlening aan het MKB en heeft besprekingen georganiseerd over verbetering daarvan. Al vier jaar worden er nationale rondetafelbijeenkomsten gehouden. Ook de Kamer van Koophandel en Industrie heeft bijeenkomsten tussen banken en het MKB georganiseerd.

Noorwegen //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // Hoewel er een breed aanbod van financiële instrumenten voor het MKB bestaat (subsidies, leningen, garanties, aandeleninvesteringen), zijn deze allemaal al meerdere jaren operationeel.

Dialoog tussen banken en MKB // --

Bulgarije //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // ASME (Agency for Small en Medium-size Enterprises) en de Encouragement Bank hebben een plan opgesteld voor het opzetten van een algemene kredietgarantieregeling voor het MKB. In het kader van een bestaande microkredietgarantieregeling zijn garanties verleend voor 7,5 miljoen euro aan kredieten.

Diverse banken hebben op het MKB gerichte kredietprogramma's, waaronder een samenwerkingsprogramma met de KfW.

Dialoog tussen banken en MKB // --

Turkije //

Nieuwe initiatieven voor risicodeling // De ontwikkelingsorganisatie voor het midden- en kleinbedrijf, KOSGEB, participeert in het Turkse kredietgarantiefonds, dat voor 36 miljoen euro aan leningen heeft gegarandeerd. De KOSGEB participeert ook in een partnerschap voor MKB-investeringen, dat kapitaal en advies verstrekt voor MKB-investeringen. Verder is de KOSGEB betrokken bij de verstrekking van laagrentende leningen aan het MKB.

Het kredietgarantiefonds biedt garanties tot 50% voor bankkredieten voor het MKB. Verder heeft de Eximbank een specifieke op het MKB gerichte exportkredietlijn. Deze bank is verplicht om 30% van zijn exportgaranties te bestemmen voor het MKB en verstrekt rentesubsidies voor bedrijven in achterstandsgebieden.

Er is een kapitaalinvesteringspartnerschap opgezet ter bevordering van de verstrekking van durfkapitaal.

Dialoog tussen banken en MKB // De Kamer van Koophandel organiseert regelmatig bijeenkomsten over MKB-thema's. Ook is er contact tussen de banksector en durfkapitaalfondsen over MKB-financiering.