NL Publicatieblad van de Europese Unie C 34/130

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het verslag van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad over oneerlijke handelspraktijken tussen ondernemingen in de voedselvoorzieningsketen

(COM(2016) 32 final)

(2017/C 034/21)

Rapporteur: Peter SCHMIDT

Raadpleging Europese Commissie, 4.3.2016 Rechtsgrondslag Artikel 43, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (COM(2016) 32 final) Bevoegde afdeling Landbouw, Plattelandsontwikkeling en Milieu Goedkeuring door de afdeling 30.9.2016 Goedkeuring door de voltallige vergadering 19.10.2016 Zitting nr. 520 Stemuitslag (voor/tegen/onthoudingen) 221/0/5

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1. Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) benadrukt dat de zwakke positie van de meest kwetsbare spelers in de voedselvoorzieningsketen moet worden verbeterd door een eind te maken aan oneerlijke handelspraktijken van ondernemingen in de levensmiddelendetailhandel (waarmee in dit document de grootschalige detailhandelssector wordt bedoeld), die risico’s en onzekerheid voor alle betrokkenen met zich brengen en bijgevolg tot onnodige kosten leiden.

1.2. Wel beseft het EESC dat het tegengaan van oneerlijke handelspraktijken op zich niet zal volstaan om de structurele marktproblemen in de voedselvoorzieningsketen, zoals tijdelijke marktonevenwichtigheden, de kwetsbare toestand van landbouwers enz., op te lossen.

1.3. Het EESC wijst nog eens op de zorgen en aanbevelingen die het heeft geformuleerd in zijn eerdere advies over de handelsrelaties tussen grootwinkelbedrijven en leveranciers van voedingsmiddelen — Huidige stand van zaken (1). Met name dringt het EESC er opnieuw bij de Commissie op aan om de Europese wetgeving aan te passen aan de specifieke kenmerken van de verschillende partijen in de voedingssector.

1.4. Het EESC vestigt er de aandacht op dat de markt tekortschiet en dat de situatie alleen maar zal verergeren als er geen adequaat regelgevend kader komt (2).

1.5. Het EESC is zeer te spreken over de resolutie van het Europees Parlement van 7 juni 2016 (3) waarin wordt gepleit voor kaderwetgeving op EU-niveau om oneerlijke handelspraktijken van de levensmiddelendetailhandel en sommige transnationale ondernemingen aan te pakken en ervoor te zorgen dat Europese landbouwers en consumenten van billijke verkoop- en aankoopvoorwaarden kunnen profiteren. Gezien de aard van oneerlijke handelspraktijken is het volgens het EESC vereist en noodzakelijk om deze door middel van EU-wetgeving te verbieden.

1.6. Het EESC verzoekt de Commissie en de lidstaten snel maatregelen te treffen om oneerlijke handelspraktijken te voorkomen door hiertoe een geharmoniseerd EU-netwerk van handhavingsautoriteiten op te zetten, zodat er binnen de interne markt een gelijk speelveld ontstaat.

1.7. Het EESC is ingenomen met de ontplooiing van het EU-initiatief voor de toeleveringsketen (Supply Chain Initiative, SCI) en andere op vrijwilligheid gebaseerde nationale regelingen, maar alleen als aanvulling op efficiënte en robuuste handhavingsmechanismen op het niveau van de lidstaten. Er moet echter wel voor gezorgd worden dat alle belanghebbenden (bijvoorbeeld landbouwers en vakbonden) kunnen participeren en dat klachten anoniem kunnen worden ingediend. Ook moeten er afschrikkende sancties worden ingevoerd. Bovendien zouden zulke platforms onafhankelijk moeten kunnen reageren. Het EESC stelt tevens voor dat er een Ombudsman komt met regelgevende bevoegdheden inzake bemiddeling voordat er een proces plaatsvindt.

1.8. Het EESC zou graag zien dat misbruikpraktijken, bijvoorbeeld die welke in punt 3.3 van dit advies worden genoemd, verboden worden.

1.9. Met name pleit het EESC ervoor dat leveranciers, zoals landbouwers, een prijs krijgen die niet onder de productiekosten ligt. Ook zou het EESC graag zien dat er een doeltreffend verbod komt op het verkopen door de levensmiddelendetailhandel van producten onder de kostprijs.

1.10. Het EESC beveelt aan om alternatieve businessmodellen die ertoe bijdragen dat de afstand in de toeleveringsketen tussen voedselproducenten en consumenten korter wordt, aan te moedigen en te ondersteunen, bijvoorbeeld via het openbareaanbestedingsbeleid van de lidstaten.

1.11. Om het machtsevenwicht te herstellen stelt het EESC voor dat coöperaties en producentenorganisaties een sterkere rol en positie krijgen. Het gaat hierbij immers om een geschikte en belangrijke ondernemingsvorm die landbouwers als eigenaars in staat stelt om — ook binnen het kader dat door de interne EU-markt wordt geschapen — hun marktpositie gezamenlijk te verbeteren en de krachtsverhoudingen in de voedselvoorzieningsketen actief weer in evenwicht te brengen.

1.12. Het EESC dringt er bij betrokkenen uit de voedselvoorzieningsketen op aan om op basis van stabiele langetermijncontracten eerlijke handelsbetrekkingen te ontwikkelen en om met elkaar samen te werken teneinde aan de behoeften en wensen van de consument te voldoen.

1.13. Het EESC zou graag zien dat klokkenluiders die oneerlijke handelspraktijken aan het licht brengen worden beschermd en dat hun anonimiteit wordt gewaarborgd.

1.14. Het EESC beveelt aan dat het recht wordt ingevoerd om collectieve procedures in te leiden.

1.15. Het EESC stelt voor dat er in Europa een voorlichtings- en bewustwordingscampagne over „de waarde van voedsel” op touw wordt gezet. Dit is nodig om op lange termijn bij consumenten een gedragswijziging teweeg te brengen.

2. Inleiding

2.1. Belangrijke en uiteenlopende sectoren van de Europese economie die essentieel zijn voor zowel het economische, sociale en ecologische welzijn als de gezondheid van de Europeanen, zijn via de agrovoedselvoorzieningsketen met elkaar verbonden. De afgelopen jaren echter heeft er een verschuiving in de machtsverhoudingen in de voedselvoorzieningsketen plaatsgevonden, meestal in het voordeel van de retailsector en van sommige transnationale ondernemingen en ten nadele van leveranciers, met name primaire producenten.

2.2. Een klein aantal bedrijven domineert nu de marketing en verkoop van voedsel. Zo worden veel levensmiddelenmarkten in een sterk stijgend aantal lidstaten grotendeels gecontroleerd door drie tot vijf retailers met een gezamenlijk marktaandeel van tussen 65 en 90 % onder moderne retailbedrijven (4), (5).

2.3. De concentratie van onderhandelingsmacht heeft ertoe geleid dat er misbruik wordt gemaakt van een dominante positie waardoor zwakkere marktdeelnemers steeds vaker te maken krijgen met oneerlijke handelspraktijken. Het economische risico komt hierdoor hogerop in de voedselvoorzieningsketen te liggen, wat vooral negatief uitpakt voor consumenten en voor bepaalde andere betrokkenen, zoals landbouwers, werknemers en middelgrote en kleine ondernemingen.

2.4. Het EESC heeft al aandacht besteed aan oneerlijke handelspraktijken in zijn van februari 2013 daterende advies over de handelsrelaties tussen grootwinkelbedrijven en leveranciers van voedingsmiddelen — Huidige stand van zaken (6). De situatie rond oneerlijke handelspraktijken is er sindsdien niet veel beter op geworden. Integendeel zelfs: de machtspositie van grote retailbedrijven is verder versterkt, waardoor bepaalde betrokkenen, zoals landbouwers, werknemers en middelgrote en kleine ondernemingen, te maken kunnen krijgen met machtsmisbruik.

3. Oneerlijke handelspraktijken en hun impact

3.1. Oneerlijke handelspraktijken kunnen ruwweg worden omschreven als praktijken die aanzienlijk afwijken van goed handelsgedrag en in strijd zijn met de goede trouw en een eerlijke behandeling (7).

3.2. Oneerlijke handelspraktijken kunnen in alle stadia van de voedselvoorzieningsketen voorkomen, tussen uiteenlopende betrokkenen. Het meest komen ze echter voor in de latere stadia van de keten, waar de macht meer geconcentreerd is bij retailers en sommige transnationale ondernemingen. Oneerlijke handelspraktijken in de eerdere stadia van de keten zijn veelal het gevolg van een risico-overdracht die te maken heeft met oneerlijke handelspraktijken in latere stadia.

3.3. Voorbeelden van zulke praktijken omvatten maar zijn absoluut niet beperkt tot: — oneerlijke overdacht van commercieel risico; — onduidelijke of ongespecificeerde contractvoorwaarden; — eenzijdige wijzigingen met terugwerkende kracht in de contractvoorwaarden, m.i.v. de prijs; — lagere productkwaliteit of consumenteninformatie zonder communicatie met en raadpleging of instemming van de kopers; — bijdragen in reclame- of marketingkosten; — te late betalingen; — tarieven voor het opnemen van producten in het assortiment of voor goede trouw; — kosten om een goede plaats in de schappen te krijgen; — vorderingen voor verspilde of onverkochte producten; — gebruik van specificaties voor de schone schijn om zendingen levensmiddelen af te wijzen of de betaalde prijs te verlagen; — druk om de prijzen te verlagen; — kosten voor fictieve diensten; — afbestellingen op het laatste moment en vermindering van de geplande hoeveelheden; — dreigementen om een product uit het assortiment te schrappen; — vaste prijzen die bedrijven aan leveranciers opleggen als voorwaarde om op een leverancierslijst te worden opgenomen („pay to stay”);

3.4. Oneerlijke handelspraktijken hebben verregaande gevolgen voor marktdeelnemers, consumenten en het milieu. Dergelijke praktijken bieden inherent echter voordelen, en daarom zijn ze op korte termijn aantrekkelijk voor degenen die ze hanteren, ten koste van andere betrokkenen in de voedselvoorzieningsketen. Uiteindelijk moeten bedrijven in de voedselvoorzieningsketen tot duurzame toeleveringsrelaties komen en ervoor ijveren dat verstoringen in de keten worden voorkomen, zodat ze kunnen concurreren en aan de voortdurend veranderende vraag van de consument kunnen blijven voldoen.

3.5. Impact van oneerlijke handelspraktijken op leveranciers

3.5.1. Oneerlijke handelspraktijken hebben voor de betrokkenen die eronder lijden allerlei verregaande gevolgen en kunnen ertoe leiden dat de inkomens van leveranciers dalen, hetzij doordat ze lagere prijzen voor hun producten krijgen, hetzij doordat ze als gevolg van deze praktijken hogere kosten moeten maken. Volgens schattingen kosten oneerlijke handelspraktijken de leveranciers 30 tot 40 miljard EUR (8). Nog afgezien van de voortdurende druk op de prijzen leiden deze praktijken ook tot onzekerheid voor de leveranciers, waardoor innovatie en investeringen in de toeleveringsketen worden belemmerd en bekwame leveranciers die verantwoord bezig zijn het onderspit dreigen te delven.

3.5.2. De druk die op boeren en voedselverwerkers wordt uitgeoefend en de aanhoudende druk om de prijzen te verlagen, leiden ook tot lagere lonen in de landbouw en de voedselverwerkende industrie. In het geval van meer permanent werk leidt de neerwaartse spiraal naar lagere prijzen ook tot lagere lonen, zodat leveranciers tenminste nog een marge behouden.

3.5.3. Het meest kwetsbaar voor oneerlijke handelspraktijken zijn kleine en middelgrote ondernemingen. In de mondiale bananenhandel is het bijvoorbeeld zo dat de opbrengst van kleinschalige telers gebruikt wordt om de productievolumes van grotere plantages aan te vullen. Deze kleinere leveranciers dreigen dan als eersten het gelag te moeten betalen als een bestelling wordt geannuleerd zonder tijdige kennisgeving (9).

3.5.4. Op sommige gebieden van de productie en verwerking van voedsel is de contractvrijheid helemaal verdwenen. Onlangs bleken retailprijzen in Duitsland eenzijdig te zijn verlaagd zonder dat er met de leveranciers was onderhandeld. In de levensmiddelenbranche in het Verenigd Koninkrijk is melk vaak een lokproduct waarop verlies wordt geleden. Britse melkveehouders moeten alsmaar lagere prijzen voor hun melk accepteren, die soms zelfs onder de productieprijs liggen. In Spanje is het voor verwerkende bedrijven toegestaan om onder de kostprijs te betalen, met ernstige consequenties voor de prijsvorming in de keten.

3.5.5. Vooral de sector verse producten is kwetsbaar voor oneerlijke handelspraktijken, omdat deze producten nogal bederfelijk zijn. Boeren moeten hun producten vrij snel verkopen, want deze dienen een redelijke houdbaarheidstermijn te hebben voor de consument als eindgebruiker. Commerciële inkopers voor retailers en tussenpersonen maken hier dikwijls misbruik van door bij de ontvangst van de goederen prijskortingen op te leggen waarover niet kan worden onderhandeld.

3.5.6. In diverse onderzoeken zijn gevallen gedocumenteerd van bepaalde marktdeelnemers die hun duidelijke afnemersmacht misbruiken door oneerlijke handelspraktijken op te leggen (10). Deze misbruikpraktijken kunnen in alle stadia van de keten voorkomen en zijn ook duidelijk zichtbaar in de betrekkingen tussen landbouwers en de voedselindustrie, want bedrijven uit deze sector beschikken als gevolg van de relatieve concentratie van macht eveneens over „afnemersmacht” (11).

3.5.7. Doordat retailers steeds meer huismerkproducten verkopen (witte producten of producten met het merk van de retailer zelf), kunnen ze vaak van leverancier veranderen als ze een goedkopere producent vinden, hetzij tijdens of nadat de contractuele betrekkingen zijn begonnen. Huismerkproducten zijn op zich echter niet „oneerlijk”. Ze kunnen kleine en middelgrote ondernemingen helpen om toegang tot de markt te krijgen en zorgen ervoor dat de consument meer te kiezen heeft.

3.5.8. Daar waar retailers zich door middel van verticale integratie ook gaan bezighouden met bevoorrading en verwerking, bestaat de kans dat ze aan prijsonderbieding gaan doen. Dit is een voorbeeld van hoe een steeds verder gaande machtsconcentratie tot een steeds sterkere onderhandelingspositie leidt.

3.5.9. In geval van verkoop onder de productieprijs en de inzet van agrarische basisproducten zoals melk, kaas, fruit en groenten als lokproducten (d.w.z. dat er verlies op wordt gemaakt) door grote retailers en sommige transnationale ondernemingen, wordt op den duur de levensvatbaarheid van de Europese landbouwproductie bedreigd.

3.6. Impact van oneerlijke handelspraktijken op consumenten

3.6.1. Oneerlijke handelspraktijken hebben aanzienlijke negatieve gevolgen voor de Europese consument. Grote marktdeelnemers kunnen de kosten van oneerlijke handelspraktijken vaak wel opvangen, maar kleinere bedrijven komen steeds meer onder druk te staan en zijn niet in staat om te investeren en te vernieuwen, waardoor hoogwaardige markten voor hen buiten bereik blijven (12). Dit leidt ertoe dat de beschikbaarheid van producten vermindert, dat consumenten minder keus hebben en uiteindelijk dat de consumentenprijzen stijgen.

3.6.2. Ook nadelig voor consumenten is het gebrek aan duidelijkheid op etiketten. Hierdoor kunnen ze geen weloverwogen aankoopkeuzes maken, terwijl door consumenten toch herhaaldelijk een voorkeur is geuit voor gezonde, milieuvriendelijke, kwalitatief hoogwaardige en streekgebonden agrovoedselproducten. Deze onduidelijkheid schaadt het consumentenvertrouwen, waardoor de crisis in de landbouwsector nog groter wordt.

3.6.3. Druk op de prijzen waardoor voedselverwerkers gedwongen worden om zo goedkoop mogelijk te produceren, kan de kwaliteit van het voor consumenten beschikbare voedsel aantasten. Om de kosten terug te dringen gebruiken bedrijven soms goedkopere grondstoffen, wat zijn weerslag kan hebben op de kwaliteit en voedingswaarde van levensmiddelen. Zo worden er in vele producten transvetten gebruikt in plaats van gezondere oliën en vetten uit Europa.

3.7. Impact van oneerlijke handelspraktijken op het milieu

3.7.1. De impact van oneerlijke handelspraktijken op het milieu moet worden erkend. Leveranciers worden door oneerlijke handelspraktijken aangezet tot overproductie om zich in te dekken tegen onzekerheid. Deze overproductie kan resulteren in voedselverspilling en in een onnodige uitputting van hulpbronnen zoals land, water, agrochemische stoffen en brandstof (13), (14).

4. Samenvatting van het Commissieverslag over oneerlijke handelspraktijken tussen ondernemingen in de voedselvoorzieningsketen

4.1. De Commissie heeft in een verslag (15) een beoordeling gemaakt van de doeltreffendheid van de bestaande nationale kaders voor de handhaving van maatregelen om oneerlijke handelspraktijken tegen te gaan, en van de rol van het vrijwillige EU-wijde Supply Chain Initiative (SCI) en de vrijwillige nationale SCI-platforms.

4.2. In het Commissieverslag uit 2016 wordt erop gewezen dat het leeuwendeel van de lidstaten al regelgevende maatregelen en openbare handhavingssystemen hebben ingevoerd om oneerlijke handelspraktijken aan te pakken. Sommige lidstaten zijn verder gegaan dan andere, maar de meeste zijn nog niet in staat om iets te doen aan het „klimaat van angst” dat slachtoffers van oneerlijke handelspraktijken ervaren. Aangezien er verschillende benaderingen mogelijk zijn om oneerlijke handelspraktijken daadwerkelijk te bestrijden, concludeert de Commissie dat specifieke EU-wetgeving in dit stadium geen meerwaarde zou opleveren.

4.3. Het Supply Chain Initiative (SCI) (16) is een gezamenlijk initiatief van acht EU-verenigingen. Zij vertegenwoordigen de voedings- en drankenindustrie, producenten van merkgoederen, de retailsector, middelgrote en kleine ondernemingen, en handelaars in landbouwproducten. Het SCI is in het kader van het High Level Forum for a Better Functioning Food Supply Chain (17) opgezet om stakeholders te helpen oneerlijke handelspraktijken aan te pakken.

4.4. In het verslag wordt geconcludeerd dat het SCI voor bewustwording inzake oneerlijke handelspraktijken heeft gezorgd en dat het in potentie een sneller en goedkoper middel is dan gerechtelijke stappen. Ook zou het kunnen helpen om grensoverschrijdende kwesties op te lossen. De Commissie benadrukt tevens dat er gebieden zijn waarop het SCI kan worden verbeterd. Zo zou de onpartijdigheid van de governancestructuur kunnen worden opgevoerd en zou het mogelijk moeten worden om individuele klachten vertrouwelijk in te dienen.

5. Algemene opmerkingen

5.1. Het standpunt van het EESC over het Commissieverslag sluit aan bij de „Resolutie van het Europees Parlement over oneerlijke handelspraktijken in de voedselvoorzieningsketen” die op 7 juni 2016 met brede steun van verschillende fracties is goedgekeurd (18). Het Parlement acht kaderwetgeving op EU-niveau noodzakelijk. Het roept de Commissie op met voorstellen te komen om oneerlijke handelspraktijken in de voedselvoorzieningsketen aan te pakken zodat landbouwers een redelijk inkomen en consumenten een ruime keuze wordt gegarandeerd. Ook vindt het Parlement dat het SCI en andere vrijwillige stelsels op nationaal en Unieniveau bevorderd moeten worden, niet als een alternatief voor, maar „als aanvulling op doeltreffende en krachtige handhavingsmechanismen op het niveau van de lidstaten, en dat hierbij moet worden gewaarborgd dat klachten anoniem kunnen worden ingediend en dat afschrikkende sancties worden ingevoerd, gepaard met coördinatie op Unieniveau” (19).

5.2. Naar de mening van de Commissie is het Supply Chain Initiative nog te jong om al te kunnen beoordelen of het succesvol is. Het EESC wijst er echter op dat het SCI er niet in geslaagd is om oneerlijke handelspraktijken en misbruik van afnemersmacht te verminderen. Dat komt zijns inziens door het volgende:

5.2.1. Daar de retailindustrie de leiding heeft in het SCI, zal iedere landbouwer zich wel twee keer bedenken om actief aan het platform mee te doen, gezien het wantrouwen tussen deze stakeholders. Het SCI biedt leveranciers dan ook niet de anonimiteit die ze nodig hebben om de „angstfactor” te overwinnen. Daarbij komt dat het SCI niet het vermogen heeft om toeleveringsketens proactief te onderzoeken, zodat het afhankelijk is van marktdeelnemers die een klacht indienen. Hierdoor komt de bewijslast bij de slachtoffers van oneerlijke handelspraktijken te liggen.

5.2.2. De Commissie gaat ervan uit dat het door het SCI mogelijk is om zelfreguleringsmaatregelen tegen oneerlijke handelspraktijken te treffen. Maar omdat financiële sancties ontbreken, worden inkopers niet afgeschrikt om oneerlijke handelspraktijken, waar zij baat bij hebben, te hanteren. Zo is onlangs vastgesteld dat Tesco PLC zich van oneerlijke handelspraktijken in de omgang met zijn leveranciers bediende, ook is het bij het SCI aangesloten. Tesco heeft van de Groceries Code Adjudicator (een toezichthouder die op grond van Britse wetgeving is ingesteld) een niet-financiële sanctie gekregen, maar is door het SCI op geen enkele wijze bestraft. Het enige afschrikmiddel waarover het SCI beschikt, is de mogelijkheid om een bedrijf dat zich aan oneerlijke handelspraktijken bezondigt te royeren. Dit is met Tesco PLC vooralsnog niet gebeurd. Dit voorbeeld toont duidelijk aan dat het SCI oneerlijke handelspraktijken niet voorkómt.

5.2.3. Het EESC constateert ook dat er onder de SCI-leden geen boeren en vakbonden zijn. Het klopt dat sommige organisaties zich nooit bij het SCI of de nationale platforms hebben aangesloten, maar er is ook het geval van het Finse Centraal Verbond van Land- en bosbouwproducenten (MTK) — stichtend lid van het nationale SCI-platform in Finland —, dat zich uit het initiatief heeft teruggetrokken met als argument dat het niet werkt, omdat het risico voor landbouwers toeneemt door een gebrek aan anonimiteit.

6. Huidige handhavingsmechanismen om oneerlijke handelspraktijken in Europa te voorkomen

6.1. In twintig lidstaten bestaan er wetgevingsbepalingen en regelgevingsinitiatieven, maar het succes hiervan is nog steeds beperkt (20). In vijftien van deze lidstaten zijn maatregelen ingevoerd in de afgelopen vijf jaar, waaruit blijkt dat oneerlijke handelspraktijken in de toeleveringsketen wijdverbreid zijn. Er bestaan echter grote verschillen tussen de diverse regelgevingsniveaus, en vele nationale handhavingsinstanties kunnen geen financiële sancties opleggen of anonieme klachten in behandeling nemen.

6.2. De in het Verenigd Koninkrijk bestaande Groceries Supply Code of Practice (21) (GSCOP) wordt beschouwd als een van de meest vooruitstrevende wetgevingsmaatregelen om oneerlijke handelspraktijken te voorkomen (22). Voordat deze code werd vastgesteld bestond er een vrijwillige praktijkcode, maar deze bleek niet efficiënt om oneerlijke handelspraktijken te voorkomen omdat regelgeving ontbrak. De GSCOP wordt gereguleerd door de Groceries Code Adjudicator (GCA), een toezichthouder die wettelijk bevoegd is om anonieme klachten over oneerlijke handelspraktijken in behandeling te nemen, ambtshalve onderzoek te doen, wanpraktijken die door deze bedrijven gehanteerd worden in de openbaarheid te brengen, en retailers die zich niet aan de GSCOP houden een boete op te leggen die kan oplopen tot 1 % van hun jaaromzet. De GCA sorteert effect, maar kan alleen de betrekkingen reguleren tussen retailers en hun (hoofdzakelijk in het VK gevestigde) directe leveranciers. Deze kwestie gaat gepaard met „morele risico’s”, in die zin dat zowel retailers als hun directe leveranciers het risico via oneerlijke handelspraktijken afwentelen op indirecte leveranciers.

6.3. Soortgelijk onderzoek is verricht in Spanje (23), Finland (24), Frankrijk (25), Italië (26) en Duitsland. In elk land bleken oneerlijke handelspraktijken in de voedselvoorzieningsketen veel voor te komen.

6.4. Veel Europese marktdeelnemers zijn in verscheidene lidstaten actief, zodat ze de gunstigste juridische omstandigheden kunnen kiezen („forumshopping”). Hierdoor wordt de wetgeving op lidstaatniveau ondermijnd. Door het gebrek aan harmonisatie in het wetgevingslandschap in de EU is er binnen de interne markt een ongelijk speelveld ontstaan. En daar waar met wetgeving alleen de relatie tussen rechtstreekse leveranciers en retailers wordt gereguleerd, zetten retailers organisaties van tussenpersonen in om voedsel in te kopen, waardoor dergelijke wetgeving aan effectiviteit verliest, zoals in het VK het geval is. Ook dit is reden om Europabrede wetgeving op te stellen.

6.5. Leveranciers van buiten de EU bevoorraden EU-retailers indirect via importeurs en andere intermediairs. Daarom zijn ze nauwelijks op de hoogte van het bestaan van dergelijke autoriteiten (27) en als ze dat wel zijn, hebben ze tot de meeste autoriteiten geen toegang om oneerlijke handelspraktijken te verhelpen.

7. Pleidooi voor een Europees netwerk van nationale handhavingsinstanties om oneerlijke handelspraktijken te voorkomen

7.1. In het licht van de bovenstaande opmerkingen pleit het EESC voor de totstandbrenging van een Europees netwerk van handhavingsautoriteiten om oneerlijke handelspraktijken te voorkomen Gezien de aard van oneerlijke handelspraktijken is het vereist en gerechtvaardigd om deze door middel van EU-wetgeving te verbieden, teneinde alle voedselleveranciers waar dan ook, inclusief in derde landen, te beschermen. Om hiervan werk te maken moeten de handhavingsautoriteiten binnen het netwerk: — garanderen dat het netwerk vrij toegankelijk is voor alle spelers en stakeholders in de EU-voedselvoorzieningsketen; — maatregelen nemen om stakeholders die een klacht over oneerlijke handelspraktijken willen indienen, daadwerkelijk anonimiteit en vertrouwelijkheid te waarborgen; — ambtshalve onderzoek kunnen doen naar bedrijven die hun afnemersmacht zouden misbruiken; — financiële en niet-financiële sancties kunnen opleggen aan bedrijven die zich niet aan de regels houden; — op EU-niveau voor coördinatie zorgen tussen handhavingsinstanties van de lidstaten; — kunnen zorgen voor internationale coördinatie met handhavingsorganen van buiten de EU om oneerlijke handelspraktijken zowel binnen als buiten de interne markt te voorkomen.

7.2. Alle lidstaten zouden ernaar moeten streven nationale handhavingsorganen op te richten om klachten over oneerlijke handelspraktijken te behandelen. Deze organen zouden zich op zijn minst met de bovenstaande taken moeten bezighouden.

7.3. Wetgevingsmaatregelen ter preventie van oneerlijke handelspraktijken kunnen en moeten kostenefficiënt zijn.

7.4. Het Europees Parlement vraagt de Commissie in zijn resolutie ook „om voor doeltreffende handhavingsmechanismen te zorgen, zoals de ontwikkeling en coördinatie van een netwerk op Unieniveau van wederzijds erkende nationale autoriteiten” (28).

7.5. Het British Institute of International and Comparative Law (BIICL) heeft de EU aanbevolen een richtlijn aan te nemen tot vaststelling van gemeenschappelijke doelstellingen voor handhavingsautoriteiten van de lidstaten om oneerlijke handelspraktijken te voorkomen. Daarin zouden ook regels voor Europese coördinatie van deze organen moeten worden opgenomen (29).

8. Huidige goede praktijken ter preventie van oneerlijke handelspraktijken

8.1. Vaste prijzen of contractueel gegarandeerde minimumprijzen die na eerlijke onderhandelingen tussen leveranciers en inkopers uit de bus zijn gekomen, bieden leveranciers meer zekerheid dan wanneer producten op de open markt worden verkocht. Bij dit soort contracten worden leveranciers vaste prijzen gewaarborgd, maar deze praktijk zou nog aan populariteit winnen als producthoeveelheden werden vastgesteld of als hiervoor minimumgaranties werden geboden. Momenteel kunnen hoeveelheden achteraf gewijzigd worden en kunnen inkopers de producten afwijzen als de marktvraag verandert, soms zelfs op het laatste moment. Dit leidt tot onvoorziene kosten omdat voedsel elders op de markt moet worden gebracht, opnieuw moet worden ingepakt of moet worden weggegooid.

8.2. Sommige EU-leveranciers doen al een beroep op diensten van derden om producten bij aankomst op de plek van bestemming te inspecteren, teneinde te verhinderen dat importeurs drogredenen inroepen om producten af te wijzen. Inkopers komen met dergelijke claims bij veranderingen in de geplande aanvoer en de geplande vraag, omdat ze door zulke veranderingen meer risico lopen in de latere stadia van de toeleveringsketen. Seizoensfactoren spelen hierbij ook mee, want als de aanvoer groot is en de prijzen derhalve laag zijn, is de kans dat leveranciers claims ontvangen groter dan wanneer het aanbod schaars is. Daar waar exporteurs gebruikmaken van de diensten van zulke derden komt het minder vaak voor dat ze klachten krijgen en dat hun producten worden afgewezen, maar deze diensten vormen voor leveranciers wel een extra kostenpost, waardoor er minder financiële armslag overblijft voor investeringen en innovatie in het bedrijf. Kleinere leveranciers kunnen zich dergelijke dienstverlening meestal helemaal niet permitteren en kunnen dus niet van deze mogelijkheid profiteren.

9. Alternatieve voedselvoorzieningsketens

9.1. Er bestaan vele voorbeelden van alternatieve toeleveringsketens waarin eerlijkere handelspraktijken voorkomen en de verdeling of herverdeling op evenwichtigere wijze plaatsvindt. Op het gebied van coöperaties zijn er een aantal veelbelovende benaderingen, maar deze worden in toenemende mate bedreigd door de groeiende macht van ondernemingsgroepen en multinationals.

9.2. De EU-voedselvoorzieningsketen kan pas eerlijker worden met een combinatie van maatregelen om enerzijds de macht van grote bedrijven in de toeleveringsketen in te perken en zodoende oneerlijke handelspraktijken te voorkomen, en anderzijds de tegenmacht te vergroten door de ontwikkeling van coöperaties en alternatieve voedselverdelingskanalen te stimuleren.

9.3. Coöperaties en boerenorganisaties in Europa en daarbuiten hebben leveranciers in staat gesteld om productievolumes samen te voegen waardoor de verkoopmacht is toegenomen, grote markten toegankelijk werden en betere prijzen konden worden bedongen. Met dergelijke bedrijfsmodellen hebben kleinere leveranciers meer controle over de productie en afzet van hun producten, zodat een alternatief wordt geboden voor grootschalige groei-operaties. Het Europees Parlement heeft de Commissie verzocht dergelijke bedrijfsmodellen aan te moedigen, teneinde hun onderhandelingsmacht en hun positie in de voedselvoorzieningsketen te versterken (30). Daarnaast is het zaak om de sectorale en regionale samenwerking tussen producenten en coöperaties verder en sterker te stimuleren (31).

9.4. Regelingen inzake door de gemeenschap gesteunde landbouw (community-supported agriculture, CSA) en andere samenwerkingsvormen tussen landbouwer en consument stellen consumenten in staat een rechtstreekse bijdrage te leveren aan de productie van het voedsel dat ze eten. Volgens recente cijfers zijn er in Europa thans 2 776 van deze CSA-regelingen van kracht, die 472 055 consumenten van voedsel voorzien (32). Dat korte toeleveringsketens voordelen opleveren is ook duidelijk bij breder opgezette systemen waarbij pakketten landbouwproducten rechtstreeks bij de consument thuis worden afgeleverd of via centrale afhaalpunten ter beschikking worden gesteld.

9.5. Bij rechtstreekse verkoop van agrovoedselproducten door landbouwers, bijvoorbeeld op boerenmarkten, snijdt het mes aan twee kanten: producenten hebben geen last van oneerlijke handelspraktijken, kunnen zelfstandiger opereren en meer verdienen, terwijl consumenten toegang krijgen tot verse, authentieke en duurzame producten waarvan de herkomst zeker is. Uit een studie (33) is gebleken dat boeren via deze bevoorradingsketens veel hogere inkomsten met hun producten genereerden dan op de traditionele markten. Dergelijke initiatieven zouden met publiek geld verder gepromoot moeten worden, bijvoorbeeld via de tweede pijler van het GLB, omdat ze voor groei en werkgelegenheid zorgen en aan de wensen van de consument tegemoetkomen.

9.6. Bij de implementatie van nieuwe richtlijnen inzake openbare aanbestedingen zouden de lidstaten niet louter moeten bekijken welk bedrijf de grootste korting verleent, maar manieren moeten ontwikkelen om de situatie van boeren en lokale voedselbedrijven te verbeteren door het sluiten van rechtstreekse contracten met overheidsinstanties.

9.7. Daarnaast moet er een Europabrede voorlichtings- en bewustwordingscampagne over de waarde van voedsel op touw worden gezet. Het is in toenemende mate noodzakelijk dat de consument zich bewuster wordt van het belang van de levensmiddelenproductie en dat er meer waarde aan levensmiddelen wordt toegekend. Dit kan ook tot eerlijkere handelspraktijken bijdragen.

Brussel, 19 oktober 2016. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Georges DASSIS

(1) PB C 133 van 9.5.2013, blz. 16.

(2) Zie voetnoot 1.

(3) Resolutie van het Europees Parlement van 7 juni 2016 inzake oneerlijke handelspraktijken in de voedselvoorzieningsketen (2015/2065(INI)).

(4) Friends of the Earth, Eating From The Farm, 2015.

(5) Consumers International, The relationship between supermarkets and suppliers: What are the implications for consumers?, 2012.

(6) Zie voetnoot 1.

(7) Europese Commissie, „Bestrijding van oneerlijke handelspraktijken tussen ondernemingen in de voedselvoorzieningsketen”, 2014 (COM(2014) 472 final).

(8) Europe Economics, Estimated costs of Unfair Trading Practices in the EU Food Supply Chain.

(9) Make Fruit Fair, Banana Value Chains in Europe and the Consequences of Unfair Trading Practices, 2015 (http://www.makefruitfair.org/wp-content/uploads/2015/11/banana_value_chain_research_FINAL_WEB.pdf).

(10) Weekly Report, Berlijn, 13/2011, blz. 4 e.v.

(11) Zie voetnoot 1.

(12) Fair Trade Advocacy Office, Who’s got the power? Tackling imbalances in agricultural supply chains, 2014, blz. 4.

(13) EP IMCO, „Report on unfair trading practices in the food supply chain”, 2016 (2015/2065(INI)).

(14) Feedback, Food Waste In Kenya: uncovering food waste in the horticultural export supply chain, 2015.

(15) COM(2016) 32 final.

(16) http://www.supplychaininitiative.eu/nl/homepage

(17) http://ec.europa.eu/growth/sectors/food/competitiveness/supply-chain-forum/index_en.htm

(18) Resolutie van het Europees Parlement van 7 juni 2016 over oneerlijke handelspraktijken in de voedselvoorzieningsketen (2015/2065(INI)).

(19) Resolutie van het Europees Parlement (2015/2065(INI)), idem.

(20) Zie voetnoot 15.

(21) UK GOV, www.gov.uk/government/publications/groceries-supply-code-of-practice, 2016.

(22) De code is opgesteld naar aanleiding van door de Britse mededingingsautoriteit (UK Competition Commission) verricht onderzoek waaruit bleek dat retailers onevenredig veel macht hebben in de toeleveringsketen, wat ertoe leidt dat risico wordt afgewenteld op spelers die zich hogerop in de toeleveringsketen bevinden.

(23) Comisión Nacional de los Mercados y la Competencia, „Informe sobre las relaciones entre fabricantes y distribuidores en el sector alimentario” (Nationale commissie voor markten en mededinging, Rapport over de betrekkingen tussen producenten en distributeurs in de voedingsmiddelensector), 2011.

(24) Finse mededingingsautoriteit (FCA): „FCA study shows that daily consumer goods trade uses its buying power in several ways that are questionable for competition”, 2012.

(25) Autorité de la Concurrence, „Avis no 12-A-01 du 11 janvier 2012 relatif à la situation concurrentielle dans le secteur de la distribution alimentaire à Paris” (Franse Mededingingsautoriteit, Verslag nr. 12-A-01 van 11 januari 2012 over de mededingingssituatie in de voedseldistributiesector in Parijs).

(26) Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato, „Indagine conoscitiva sul settore della Grande Distribuzione Organizzata” (Italiaanse autoriteit voor mededinging en markten, Onderzoek naar de grootschalige detailhandel), 2013.

(27) Feedback, 2015, idem.

(28) Resolutie van het Europees Parlement (2015/2065(INI)), idem.

(29) http://www.biicl.org/documents/872_biicl_enforcement_mechanisms_report_-_final_w_exec_sum.pdf?showdocument=1

(30) Resolutie van het Europees Parlement (2015/2065(INI)), idem.

(31) PB C 303 van 19.8.2016, blz. 64.

(32) European CSA Research Group, Overview of Community Support Agriculture in Europe, 2015 (http://urgenci.net/wp-content/uploads/2016/05/Overview-of-Community-Supported-Agriculture-in-Europe.pdf).

(33) http://www.foeeurope.org/sites/default/files/agriculture/2015/eating_from_the_farm.pdf