Samenvatting De vergevorderde digitalisering van het justitiële stelsel bleek een bepalende factor om de veerkracht van het Estse justitiële stelsel te waarborgen toen het werd geconfronteerd met de uitdagingen die de COVID-19-pandemie met zich meebracht. Het e-File-systeem, een systeem voor elektronische communicatie in het justitiële stelsel, wordt verder ontwikkeld met nieuwe functies, gecombineerd met opleiding, en heeft bijgedragen tot een doeltreffende beslechting van binnenkomende zaken door de rechtbanken. De bevoegdheden van de voorzitters van de rechtbanken zijn uitgebreid: waar nodig voor een goede rechtsbedeling kunnen zij rechters in uitzonderlijke situaties en voor een beperkte periode zonder hun toestemming overplaatsen, kunnen zij zaken overdragen en kunnen zijn verzoeken om rechters met hun toestemming te detacheren. Deze bevoegdheden kunnen worden gebruikt om een mogelijke achterstand bij de rechtbanken aan te pakken alsook noodsituaties in het geval van een stijging van het aantal binnenkomende zaken op het gebied van migratie en asiel. De promotie van rechters werd transparanter gemaakt door de criteria voor de evaluatie van rechters in eerste aanleg aan te passen en een procedure op te nemen voor het vergaren van informatie over kandidaten. Het strategische kader voor corruptiebestrijding is sinds het verslag van vorig jaar verder ontwikkeld met een nieuw nationaal actieplan voor 2021-2025, dat in 2021 werd goedgekeurd door de regering. Door het actieplan wordt de betrokkenheid van de ministeries bij de coördinatie en uitvoering van maatregelen voor corruptiebestrijding versterkt, evenals de betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld bij de aanpak van vraagstukken op het gebied van corruptiebestrijding. Wat de vervolging van corruptie betreft, heeft het strafrechtelijk apparaat zijn doeltreffendheid bewezen bij het opsporen van corruptiezaken op hoog niveau. Als maatregel om de preventieve kant te versterken, zijn onder meer nieuwe niet-bindende richtsnoeren voor lobbywerk en belangenconflicten vastgesteld, al gaan die niet gepaard met duidelijke uitvoeringsbepalingen. De wetgevingsprocedure om uitgebreide regels inzake de bescherming van klokkenluiders vast te stellen loopt momenteel en zal naar verwachting tegen het einde van dit jaar worden afgerond. Het systeem van vermogensaangiften werd bijgewerkt om politieke adviseurs van ministers te verplichten een verklaring inzake hun financiële belangen in te dienen. De regering heeft bovendien het voornemen geuit om het financieringskader van politieke partijen te versterken. Wat de vrijheid en pluriformiteit van de media betreft, heeft de regering ontwerpwetgeving voorgesteld om de onafhankelijkheid van de regelgevende instantie voor de media te versterken en de transparantie van media-eigendom te verhogen. Het recht op toegang tot informatie is doorgaans wettelijk en formeel beschermd in de grondwet, maar de daadwerkelijke praktijken op het gebied van informatieverstrekking kunnen verschillen tussen overheidsinstanties. Het uitgebreide kader voor de bescherming van journalisten is stabiel gebleven sinds het verslag over de rechtsstaat 2020. De aanhoudende COVID-19-pandemie heeft een daling veroorzaakt in de reclame-inkomsten, wat de pluriformiteit van de media heeft beïnvloed en economische gevolgen heeft gehad voor journalisten, doordat de werkzekerheid in de sector afnam, met name voor freelancers. De regering heeft diverse ondersteunende maatregelen getroffen om deze zorgen weg te nemen. Estland blijft zijn goed ontwikkelde systeem van controles en waarborgen verbeteren door middel van nieuwe projecten die het wetgevingsproces inclusiever moeten maken. De kanselier van Justitie heeft zijn bevoegdheden uitgebreid en een A-status-accreditatie als nationaal mensenrechteninstituut gekregen omdat de VN-beginselen van Parijs volledig worden nageleefd. Het nieuwe programma voor het maatschappelijk middenveld werd gezamenlijk opgesteld door de regering en het maatschappelijk middenveld, en legt de nadruk op het opzetten van een strategisch partnerschap tussen organisaties uit het maatschappelijk middenveld en overheidsinstellingen. De Estse regering heeft tussen maart en mei 2020 de noodtoestand uitgeroepen. Sindsdien hebben de gezondheidsraad en de regering door wijzigingen in de wetgeving de bevoegdheden gekregen om de COVID-19-pandemie aan te pakken. Alle voorschriften van de regering die betrekking hebben op de COVID-19-pandemie bevatten informatie over hoe zij juridisch kunnen worden aangevochten.



I.Justitieel stelsel

Het Estse rechtbankstelsel bestaat uit drie niveaus: vier kantonrechtbanken (die alle civielrechtelijke zaken, strafzaken en overtredingen (kleine criminaliteit) behandelen) en twee administratieve rechtbanken van eerste aanleg, twee arrondissementsrechtbanken van tweede aanleg (die de beslissingen van de kantonrechtbanken en de administratieve rechtbanken toetsen), en het hooggerechtshof in hoogste aanleg, dat beslissingen van rechtbanken toetst door middel van een cassatieprocedure en dat ook de taken van een grondwettelijk hof uitvoert. Het hooggerechtshof beheert zijn eigen begroting en activiteiten, terwijl de rechtbanken van eerste en tweede aanleg gezamenlijk worden beheerd door de raad voor het beheer van de rechtbanken en het ministerie van Justitie. De raad voor het beheer van de rechtbanken is een niet-permanent orgaan, dat onder meer bevoegdheden heeft met betrekking tot de gerechtelijke kaart en de middelen van de rechterlijke macht en dat deelneemt aan de discussie over het beheer van de rechtbanken. De rechters van de rechtbanken van eerste en tweede aanleg worden door de president van de republiek benoemd op voorstel van het voltallige hooggerechtshof (en banc). Het Openbaar Ministerie is een overheidsinstantie onder het ministerie van Justitie en voert zijn taken onafhankelijk uit. Het wordt beheerd door de procureur-generaal, met name wat betreft de benoeming en de loopbaan van de aanklagers. De Estse orde van advocaten is een onafhankelijke beroepsvereniging met zelfbestuur. Tuchtprocedures tegen advocaten kunnen worden ingesteld voor de ererechtbank door elke belanghebbende of door het bestuur van de orde van advocaten. Estland neemt deel aan het Europees Openbaar Ministerie.

Onafhankelijkheid

Het gepercipieerde niveau van de rechterlijke onafhankelijkheid is aanzienlijk verbeterd en is nu hoog bij de bevolking en gemiddeld bij de bedrijven. Bij de bevolking vindt 66 % dat de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht redelijk tot zeer goed is, wat een aanzienlijke stijging is ten opzichte van 2020 (57 %), alsook de voortzetting van een positieve tendens. Bij bedrijven vindt 57 % dat de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht redelijk tot zeer goed is, wat een kentering is van de eerdere neerwaartse tendens (39 % in 2020) . Zowel voor het algemene publiek als voor ondernemingen is het gepercipieerde niveau van de rechterlijke onafhankelijkheid sinds 2016 verbeterd.

De bevoegdheden van de voorzitters van de rechtbanken zijn uitgebreid zodat rechters in uitzonderlijke situaties en voor beperkte tijd zonder hun toestemming kunnen worden overgeplaatst, en er kan worden verzocht om detachering van rechters met hun toestemming. Met het oog op het aanpakken van een mogelijke achterstand in de rechtbanken en een noodsituatie in het geval van een stijging van het aantal zaken op het gebied van migratie en asiel, kunnen rechters door wijzigingen van de wet inzake rechtbanken die in juni 2020 in werking zijn getreden zonder hun toestemming worden overgeplaatst. Indien dit noodzakelijk is voor de goede rechtsbedeling kan een rechter als gevolg van een beslissing van de voorzitter van de rechtbank zonder zijn of haar toestemming tijdelijk worden overgeplaatst naar een administratieve rechtbank voor de toetsing van aanvragen voor bewaring van onderdanen van derde landen. Deze overplaatsing is alleen mogelijk in een noodsituatie en is onderworpen aan rechterlijke toetsing bij het hooggerechtshof. Het feit dat de overplaatsing tijdelijk is, bedoeld is voor een welbepaalde situatie, en is onderworpen aan rechterlijke toetsing, gecombineerd met het feit dat het niet de uitvoerende macht is die beslist over de overplaatsing, vormen belangrijke waarborgen. De Raad van Europa beveelt aan dat de overplaatsing van rechters zonder hun toestemming aan dergelijke waarborgen onderworpen moet zijn. Met dezelfde wijzigingen is de mogelijkheid uitgebreid om een zaak naar een andere rechtbank over te dragen zonder het rechtsgebied te wijzigen. De voorzitters van arrondissementsrechtbanken kunnen een zaak, die bepaald kan worden op basis van algemene elementen, op verzoek van de voorzitter van een kantonrechtbank of een administratieve rechtbank bij gezamenlijk besluit naar een andere rechtbank van dezelfde aanleg overdragen voor een vonnis. Deze maatregel moet worden gebruikt als buitengewone maatregel en niet als permanente oplossing. Bij dezelfde wijzigingen werd de mogelijkheid uitgebreid om rechters met hun toestemming te detacheren. De voorzitter van een rechtbank kan een rechter, afhankelijk van zijn of haar toestemming en op verzoek van de voorzitter van een andere rechtbank, naar een andere rechtbank van dezelfde of een lagere aanleg sturen om een zaak te behandelen indien er een reëel risico bestaat dat één rechtbank de binnenkomende zaken niet binnen een redelijk tijdsbestek kan beslechten. In die situatie is de detachering ook beperkt in de tijd.

De promotie van rechters werd transparanter gemaakt. In december 2020 wijzigde het hooggerechtshof en banc de criteria voor de evaluatie van rechters in eerste aanleg die solliciteren voor een functie als rechter in tweede aanleg. De criteria, die voor het eerst openbaar werden gemaakt in 2015, zijn herzien en bevatten nu een procedure voor het vergaren van informatie over kandidaten, hetgeen het promotieproces van rechters transparanter zou moeten maken. Loopbaanontwikkeling voor rechters is gebaseerd op openbare vergelijkende onderzoeken waar rechters die een promotie wensen op voet van gelijkheid worden geplaatst met kandidaten uit andere juridische beroepen. Deze aangepaste regeling is bijzonder relevant gezien het feit dat de komende jaren een aantal rechters met pensioen zal gaan en zal moeten worden vervangen door recent benoemde of gepromoveerde rechters. Het benoemingsproces van nieuwe rechters bij rechtbanken van eerste of tweede aanleg wordt beheerd door de examencommissie voor rechters en is gebaseerd op een mondeling en schriftelijk examen en een evaluatie van de geschiktheid van de kandidaten. Nadien worden de geslaagde kandidaten voorgesteld aan het hooggerechtshof en banc, dat een voorstel doet voor hun benoeming aan de president van de republiek. Rechters bij rechtbanken van eerste aanleg worden naar hogere gerechtshoven gepromoveerd bij resolutie van het hooggerechtshof en banc, op basis van een gesprek en het advies van alle leden van het gerechtshof waarvoor de persoon heeft gesolliciteerd. Tegen beslissingen over promoties of benoemingen kan beroep worden aangetekend bij de kamer voor grondwettelijke toetsing van het hooggerechtshof. Belanghebbenden hebben bezorgdheid geuit over de structurele onpartijdigheid van de rechters die deel uitmaken van de beroepsprocedure, hoewel in de praktijk vooralsnog niemand een dergelijk beroep heeft aangetekend. Bovendien moet worden opgemerkt dat de leden van de kamer voor grondwettelijke toetsing die betrokken waren bij de beslissing inzake promotie of de beslissing inzake het voorstel tot benoeming, zich uit de beroepsprocedure kunnen terugtrekken om mogelijke twijfels over de structurele onpartijdigheid van het beroepsorgaan tegen te gaan. Nadat rechters voor het eerst benoemd zijn, worden zij gedurende de eerste drie jaar door de examencommissie voor rechters geëvalueerd, volgens bij wet vastgestelde criteria.

Kwaliteit

Door het hoge digitaliseringsniveau van justitie konden de rechtbanken tijdens de COVID-19-pandemie zonder vermeldenswaardige verstoringen blijven functioneren. Zoals aangegeven in het verslag over de rechtsstaat 2020, is Estland bij de best presterende lidstaten op het gebied van de digitalisering van justitie. Daardoor was tijdens de COVID-19-pandemie een vlotte overgang mogelijk van justitie met persoonlijke aanwezigheid naar justitie op afstand. Zelfs vóór de pandemie had Estland al de digitale aanvraag van gerechtelijke dossiers ingevoerd, alle rechtbanken uitgerust met apparatuur voor videoconferenties en rechtbanken, aanklagers en beoefenaars van juridische beroepen in staat gesteld om op afstand te werken. In 2020 werd een virtuele rechtszaal ontwikkeld om rechters, advocaten en aanklagers op afstand te laten deelnemen aan zittingen. Dit nieuwe digitale instrument maakt geen gebruik van commerciële cloudproducten. Met het instrument kunnen gebruikers inloggen zonder software te installeren en kunnen zittingen worden gestreamd en opgenomen. Elke zitting in de virtuele rechtszaal heeft een unieke naam en een uniek wachtwoord, die niet opnieuw kunnen worden gebruikt na het einde van de zitting. Het nieuwe instrument ging vergezeld van handleidingen om beroepsbeoefenaars te helpen bij het gebruik ervan. Het hooggerechtshof werkt aan aanvullend specifiek opleidingsmateriaal en cursussen om de opleiding op dit gebied verder te ontwikkelen. Bovendien wordt in 2021 een nieuwe versie voorgesteld van het e-File-systeem, een systeem voor elektronische communicatie in het justitiële stelsel, waarmee het mogelijk wordt om grote bestanden en video’s naar het onlineplatform te uploaden.

Efficiëntie

Het justitiële stelsel blijft efficiënt functioneren ondanks de uitdagingen die de COVID-19-pandemie met zich meebracht. De duur van procedures en lopende zaken behoort tot de kortste in de EU. In 2020 werden civielrechtelijke zaken voor de kantonrechtbanken even efficiënt beslecht als in 2019 (in gemiddeld 95 dagen), strafzaken werden langzamer beslecht dan in 2019 (gemiddeld 255 dagen voor algemene strafprocedures, 34 dagen voor vereenvoudigde procedures en 47 dagen voor kleine vergrijpen). Bij de rechtbanken van eerste aanleg werden bestuursrechtelijke zaken iets langzamer beslecht dan in 2019 (in gemiddeld 126 dagen) . De gemiddelde behandelingstermijn voor beroepen bedroeg 192 dagen in civielrechtelijke zaken, 51 dagen in strafrechtelijke zaken en 197 dagen in bestuursrechtelijke zaken. De duur van de gerechtelijke procedures in civielrechtelijke, handels- en bestuursrechtelijke zaken is korter dan gemiddeld in de EU (gemeten op basis van de beslissingstermijn) en het aantal hangende zaken behoort vaak tot het laagste aantal in de EU . Vergeleken met 2019 is het afwikkelingspercentage iets onder 100 % gedoken, maar in het algemeen konden de rechtbanken de binnenkomende zaken aan.

II.Corruptiebestrijding

De institutionele opzet voor corruptiebestrijding is niet veranderd vergeleken met het verslag over de rechtsstaat 2020. Het ministerie van Justitie is belast met de voorbereiding, supervisie en coördinatie van het actieplan voor corruptiebestrijding 2021-2025. Het beperkt comité voor corruptiebestrijding oefent parlementair toezicht uit op de uitvoering van de corruptiebestrijdingsmaatregelen. Het comité van toezicht voor de partijfinanciering ziet toe op de financiering van de politieke partijen. Het bureau voor corruptiemisdrijven van de nationale gerechtelijke politie is een gespecialiseerde eenheid die belast is met het onderzoek naar corruptiezaken, terwijl de binnenlandse veiligheidsdienst verantwoordelijk is voor onderzoeken naar corruptiemisdrijven die zijn gepleegd door hooggeplaatste nationale overheidsfunctionarissen en lokale ambtenaren uit zes grotere gemeenten. Het Openbaar Ministerie houdt toezicht op en leidt het vooronderzoek naar corruptiemisdrijven en is vertegenwoordigd in de rechtszaal.

Deskundigen en bedrijfsleiders hebben nog altijd de indruk dat er in de publieke sector relatief weinig sprake is van corruptie. In de corruptieperceptie-index 2020 van Transparency International scoort Estland 75/100, waarmee het op de 6e plaats komt in de Europese Unie en op de 17e plaats wereldwijd . Deze perceptie is in de afgelopen vijf jaar verbeterd .

Het strategische kader voor corruptiebestrijding is herzien. Het nieuwe uitgebreide actieplan voor corruptiebestrijding 2021-2025 , in februari 2021 goedgekeurd door de regering, bevat acht hoofdprioriteiten . Vergeleken met de eerste strategie kan het plan worden beschouwd als een belangrijke stap vooruit, die het rechtskader ter bestrijding van corruptie moet vervolledigen met de regulering van lobbywerk en wettelijke bepalingen inzake de bescherming van klokkenluiders. De uitvoering van het nieuwe actieplan zal worden gecoördineerd door het ministerie van Justitie, via het netwerk voor corruptiebestrijding .