De Commissie bevestigt dat prijsregulering en verrekeningsmechanismen mogelijk zijn om de consumenten en onze economie te beschermen. Het rechtskader van de elektriciteitsmarkt, en met name artikel 5 van de elektriciteitsrichtlijn, biedt de lidstaten de mogelijkheid om in de huidige uitzonderlijke omstandigheden detailhandelsprijzen voor huishoudens en micro-ondernemingen vast te stellen.

De Commissie zal ook nagaan hoe de opzet van de elektriciteitsmarkt kan worden geoptimaliseerd om de vruchten van goedkope energie te plukken. Daarbij zal rekening worden gehouden met het eindverslag van het Agentschap van de Europese Unie voor de samenwerking tussen energieregulators (ACER) en andere bijdragen over de werking van de elektriciteitsmarkt en over de voor- en nadelen van alternatieve prijsstellingsmechanismen voor elektriciteit. Zij zal waar nodig ingrijpen om elektriciteit betaalbaar te houden zonder de bevoorrading en verdere investeringen in de groene transitie te verstoren.

Om de huidige noodsituatie aan te pakken, zal de Commissie alle mogelijke opties voor noodmaatregelen onderzoeken om het besmettingseffect van de gasprijzen in de elektriciteitsprijzen te beperken, zoals tijdelijke prijslimieten. Zij zal met spoed alle betrokken actoren raadplegen en in de komende weken opties voorstellen.

De zeer hoge energieprijzen schaden de economie. Vóór de invasie heeft de Europese Centrale Bank geschat dat door schokken in de energieprijzen de groei van het bbp in 2022 ongeveer 0,5 procentpunt lager zal zijn. De aanhoudend hoge energieprijzen zullen naar verwachting de armoede doen toenemen en het concurrentievermogen van het bedrijfsleven aantasten. Met name de energie-intensieve bedrijfstakken werden geconfronteerd met hogere productiekosten. Hoge energieprijzen betekenen ook hogere prijzen voor andere grondstoffen, met name voedingsmiddelen. Een combinatie van hogere energie-, transport- en voedselprijzen zou de druk op huishoudens met een laag inkomen nog doen toenemen, waardoor het risico op armoede stijgt.

Een snellere groene transitie zal de emissies verminderen, de afhankelijkheid van ingevoerde fossiele brandstoffen verkleinen en bescherming bieden tegen prijsstijgingen. De stijging van de prijzen van fossiele brandstoffen zijn vooral een zware klap voor energiearme of kwetsbare huishoudens, die een groot deel van hun totale inkomsten besteden aan energie, waardoor de verschillen en de ongelijkheid in de EU worden geaccentueerd. Bedrijven, met name energie-intensieve industrieën, en de agrovoedingssector worden geconfronteerd met hogere productiekosten.

De EU moet op alles voorbereid zijn. Zij kan ruim voor het einde van het decennium onafhankelijk worden van Russisch gas. Hoe sneller en kordater wij onze leveringsbronnen diversifiëren, de uitrol van groene energietechnologieën versnellen en onze vraag naar energie verminderen, des te eerder wij Russisch gas kunnen vervangen. In deze mededeling worden nieuwe maatregelen voorgesteld om de productie van groene energie op te voeren, de leveringsbronnen te diversifiëren en de vraag terug te dringen, waarbij de nadruk vooral ligt op gas, dat een aanzienlijke invloed heeft op de elektriciteitsmarkt en waarvan de wereldmarkt minder liquide is. De nadruk kan ook worden gelegd op het geleidelijk afbouwen van de afhankelijkheid van Russische olie en steenkool, waarvoor de EU meer potentiële leveranciers heeft.

Aandeel in de invoer van aardgas in de EU, 2021

De richtsnoeren voor staatssteun in het kader van het EU-systeem voor de handel in emissierechten stellen de lidstaten in staat om specifiek steun te verlenen aan sectoren die wegens indirecte emissiekosten het grootste risico lopen op koolstoflekkage. In de landbouwsector staan de staatssteunregels investeringssteun voor duurzame energie toe. In het kader van de lopende herziening van die regels worden in het voorstel van de Commissie, waarover een openbare raadpleging aan de gang is, de mogelijkheden voor steunverlening aan landbouwers uitgebreid.

De Commissie is bereid gebruik te maken van de volledige flexibiliteit van haar staatssteuninstrumentarium om de lidstaten in staat te stellen steun te verlenen aan ondernemingen en sectoren die door de huidige geopolitieke ontwikkelingen zwaar worden getroffen. Om de lidstaten in staat te stellen de ernstige verstoringen van de economie als gevolg van de militaire agressie van Rusland tegen Oekraïne te verhelpen, zal de Commissie binnenkort met de lidstaten overleg plegen over de behoefte aan en de reikwijdte van een nieuw, op zichzelf staand tijdelijk crisiskader. Dat kader zou bijvoorbeeld liquiditeitssteun mogelijk kunnen maken voor alle ondernemingen die direct of indirect door de crisis zijn getroffen en steun aan ondernemingen, met name energie-intensieve verbruikers, ter compensatie van een deel van de stijging van hun energiekosten als gevolg van de prijsschok sinds de Russische invasie. De Commissie heeft de lidstaten ook geraadpleegd over gerichte wijzigingen van de richtsnoeren inzake staatssteun in het kader van het emissiehandelssysteem, met name om de lijst van in aanmerking komende sectoren uit te breiden, en er tegelijkertijd voor te zorgen dat deze sectoren sterker worden gestimuleerd om de energie-efficiëntie te verbeteren en/of hun productie koolstofvrij te maken en concurrentieverstoringen tussen de lidstaten te beperken.

Voor de financiering van dergelijke noodmaatregelen kunnen de lidstaten tijdelijke belastingmaatregelen ten aanzien van uitzonderlijke winsten overwegen. Volgens het Internationaal Energieagentschap zou door dergelijke fiscale maatregelen ten aanzien van hoge meeropbrengsten in 2022 tot 200 miljard EUR beschikbaar kunnen komen om de hogere energierekeningen gedeeltelijk te compenseren. Dergelijke maatregelen mogen geen terugwerkende kracht hebben, maar moeten technologisch neutraal zijn en de elektriciteitsproducenten in staat stellen hun kosten te dekken en de markt- en koolstofprijssignalen op lange termijn te beschermen. Bijlage 2 bevat de voorwaarden waaraan die instrumenten moeten voldoen. De lidstaten kunnen ook de hoger dan verwachte ETS-inkomsten gebruiken. Van 1 januari 2021 tot en met 28 februari 2022 bedroegen de inkomsten uit de veiling van EU-ETS-emissierechten ongeveer 30 miljard EUR.

De Commissie heeft er in haar mededeling over begrotingsrichtsnoeren voor 2023 aan herinnerd dat de zogenoemde “algemene ontsnappingsclausule” van het stabiliteits- en groeipact (SGP) ook in 2022 van toepassing blijft, waardoor de lidstaten in de huidige uitzonderlijke omstandigheden uitzonderlijke maatregelen kunnen nemen.

1.2.Voorbereiding op de volgende winter door te zorgen voor voldoende gasvoorraden

De gasvoorraden volstaan tot het einde van deze winter, zelfs in geval van volledige stopzetting van de leveringen uit Rusland.

Om goed voorbereid te zijn op de volgende winter, moet nu worden begonnen met het aanvullen van de gasvoorraden in de hele EU. Tijdens het verwarmingsseizoen verminderen voorraden de noodzaak om extra hoeveelheden in te voeren. Voorraden dragen bij tot het opvangen van schokken in de leveringen. De gasvoorraden dekken 25-30 % van het verbruik in de winter. De gasvoorraden zijn bijzonder laag gebleken op locaties die eigendom zijn van entiteiten uit derde landen (d.w.z. Gazprom). Tegelijkertijd moeten transmissiesysteembeheerders ook maatregelen coördineren om de beschikbare capaciteit in het netwerk te actualiseren en te optimaliseren voor het geval van verminderde of geen aanvoer en van druk uit het oosten.

De Commissie zal tegen april een wetgevingsvoorstel indienen om jaarlijks een passend niveau van voorraden te garanderen. Dat voorstel zal vereisen dat de bestaande opslagtanks op het grondgebied van de EU op 1 oktober van elk jaar voor ten minste 90 % zijn gevuld. Om opslag voor marktdeelnemers aantrekkelijker te maken, zal de Commissie voorstellen het kortingspercentage tot 100 % te verhogen als stimulans voor het bijvullen van de opslagtanks.

Een EU-beleid voor gasopslag zal zorgen voor billijkheid en maakt slim gebruik van bestaande infrastructuur mogelijk, waardoor de behoefte aan nieuwe infrastructuur wordt beperkt, aangezien niet alle lidstaten op hun grondgebied over ondergrondse opslagfaciliteiten beschikken. Het wetgevingsvoorstel zal voorzien in een mechanisme om een eerlijke verdeling van de kosten voor de leveringszekerheid te waarborgen. De voordelen van een gegarandeerd hoog opslagniveau, in termen van de waarde van een verzekering tegen de risico’s inzake leveringszekerheid en van prijsmatigende effecten in de winter, zijn immers niet beperkt tot het land waar de opslag plaatsvindt. Interconnectoren zijn essentieel voor een ononderbroken energiestroom in de hele EU. Als nieuwe infrastructuur nodig is, moet die geschikt zijn voor waterstof.

In de huidige geopolitieke context voorziet de Commissie in dat wetgevingsvoorstel dat gasopslagtanks als kritieke infrastructuur worden aangemerkt en bepalingen worden ingevoerd om eigendomsrisico’s met betrekking tot de gasinfrastructuur aan te pakken. De lidstaten zullen van de regulerende instantie of een andere door de lidstaat aangewezen bevoegde instantie moeten verlangen dat zij certificeren dat de eigendom van een persoon of personen uit een derde land de leveringszekerheid niet in gevaar brengt. Een dergelijke beoordeling zal moeten worden verricht voor alle bestaande en toekomstige opslagexploitanten. Op korte termijn en tijdens het wetgevingsproces zouden de lidstaten moeten handelen alsof de wetgeving reeds van kracht was en maatregelen nemen om ervoor te zorgen dat de opslagtanks op tijd voor de volgende winter worden bijgevuld. Bovendien moeten zij, zoals bepaald in de bestaande verordening betreffende de veiligstelling van de gasleveringszekerheid, solidariteitsregelingen overeenkomen. Gezien de huidige context moet dit onverwijld gebeuren.

Om het navullen te stimuleren, kunnen de lidstaten de leveranciers steun verlenen op grond van artikel 107, lid 3, punt c), VWEU, bijvoorbeeld in de vorm van garanties (“tweerichtingscontract ter verrekening van verschillen”).

Van haar kant kan de Commissie navuloperaties coördineren, bijvoorbeeld door gezamenlijke aanbestedingen, het verzamelen van bestellingen en het op elkaar afstemmen van leveringen. Een gezamenlijk Europees platform voor het sluiten van contracten voor de levering van gas op basis van bilaterale onderhandelingen met grote gasproducenten zou bijdragen tot diversificatie en slim risicobeheer, waardoor de leveringszekerheid onder gunstige voorwaarden voor alle afnemers in de hele EU wordt gewaarborgd.

De Commissie zet ook haar onderzoek naar de gasmarkt voort dat is geopend naar aanleiding van bezorgdheid over mogelijke concurrentieverstoringen door ondernemingen die actief zijn op de Europese gasmarkten, met name door de Russische gasleverancier Gazprom. Het bedrijf vertoont een ongebruikelijk zakelijk gedrag, en de door Gazprom in de EU geëxploiteerde opslagtanks zijn gemiddeld voor ongeveer 16 % gevuld, terwijl dat voor anderen dan Gazprom 44 % is. De Commissie onderzoekt momenteel met voorrang alle aantijgingen van mogelijk concurrentieverstorend commercieel gedrag van Gazprom en verzamelt aanvullende informatie van marktdeelnemers.

De Commissie blijft samenwerken met buurlanden en partners in de Westelijke Balkan en in de Energiegemeenschap, die net als de EU afhankelijk zijn van fossiele brandstoffen en zijn blootgesteld aan prijsstijgingen, en zich ook hebben verbonden tot dezelfde klimaatdoelstellingen op lange termijn. Voor Oekraïne, Moldavië en Georgië is de EU bereid steun te verlenen om waar nodig te zorgen voor betrouwbare en duurzame energie. De voortdurende inspanningen om de Oekraïense en Moldavische elektriciteitsnetten dringend te synchroniseren met het continentale Europese net zijn een duidelijk teken van deze toezegging.

II.REPowerEU: een einde maken aan onze afhankelijkheid van Russische fossiele BRANDSTOFFEN

Onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen uit Rusland kan al ruim vóór 2030 worden afgebouwd. Daartoe stelt de Commissie een REPowerEU-plan voor dat de veerkracht van het EU-brede energiesysteem zal vergroten op basis van twee pijlers:

·diversifiëring van de gasvoorziening door meer invoer van LNG en de invoer van gas van niet-Russische leveranciers via pijpleidingen, en meer biomethaan en waterstof.

·een snellere vermindering van onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen op het niveau van woningen, gebouwen en de industrie en op het niveau van het elektriciteitssysteem, door het verbeteren van de energie-efficiëntie, het vergroten van het aandeel hernieuwbare energie en het aanpakken van knelpunten in de infrastructuur.

De volledige uitvoering van onze “Fit for 55”-voorstellen zou ons gasverbruik tegen 2030 met 30 % verlagen, wat overeenkomt met 100 miljard m³. In combinatie met aanvullende gasdiversificatie en meer hernieuwbare gassen hebben snellere energiebesparing en elektrificatie het potentieel om gezamenlijk ten minste het equivalent van de invoer van 155 miljard m³ Russisch gas op te leveren.