NL Publicatieblad van de Europese Unie C 44/1

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het „Groenboek — De Europese Onderzoeksruimte: Nieuwe perspectieven”

COM(2007) 161 final

(2008/C 44/01)

De Europese Commissie heeft op 4 april 2007 besloten het Europees Economisch en Sociaal Comité overeenkomstig artikel 262 van het EG-Verdrag te raadplegen over het „Groenboek — De Europese Onderzoeksruimte: Nieuwe perspectieven”.

De gespecialiseerde afdeling „Interne markt, productie en consumptie”, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 4 oktober 2007 goedgekeurd. Rapporteur was de heer WOLF.

Het Comité heeft tijdens zijn op 24 en 25 oktober 2007 gehouden 439e zitting (vergadering van 24 oktober) het volgende advies uitgebracht, dat met 107 stemmen voor, bij 2 onthoudingen, is goedgekeurd.

1. Samenvatting en aanbevelingen

1.1 Het is hoog tijd om de huidige O&O-maatregelen aanzienlijk te versterken, het daarvoor vereiste kader te verbeteren en de juiste financiële voorwaarden te scheppen. Naast krachtige EU-, nationale en industriële O&O-programma's is er ook een Europese interne markt voor onderzoek en ontwikkeling nodig om het in de EU aanwezige potentieel beter te kunnen benutten — dit is de Europese onderzoeksruimte.

1.2 De Commissie is dan ook terecht van plan om deze onderzoeksruimte verder uit te bouwen. Haar doelstellingen en voorstellen verdienen in grote lijnen bijval, al moeten deze wel aangevuld en hier en daar verduidelijkt of gecorrigeerd worden.

1.3 Het EESC is het eens met de doelstelling om een aantrekkelijke arbeidsmarkt voor wetenschappers en ingenieurs te creëren waarop mobiliteit mogelijk en lonend is. Het gaat in dit verband met name om goede contracten, aantrekkelijke salarissen, een voor heel Europa geldende regeling inzake sociale zekerheid en gezinsregelingen. Wat dit betreft is er vooral in de lidstaten heel wat mis. Daarom roept het EESC juist de lidstaten en hun sociale partners op om dit recht te zetten en met name jonge wetenschappers carrièreperspectieven te bieden die qua aantrekkelijkheid kunnen concurreren met andere carrièreperspectieven voor hoogbegaafde academici. Dan zullen weer meer begaafde jongeren bereid zijn om tijd en energie te steken in een zware, veeleisende studie en kan het hachelijke gebrek aan goed opgeleide technisch-wetenschappelijke arbeidskrachten en afgestudeerden werden weggewerkt.

1.4 Het EESC staat achter de Barcelona-doelstelling van de Europese Raad. Zoals de zaken er nu voor staan, zal de EU echter slechts 2 % (dus slechts een vijftigste deel!) van de met deze doelstelling nagestreefde investeringen in onderzoek en ontwikkeling voor haar rekening nemen. De grootste politieke verantwoordelijkheid voor het verwezenlijken van de Barcelona-doelstelling ligt zodoende bij de lidstaten, en de economische verantwoordelijkheid bij het bedrijfsleven. Met zijn aanbevelingen dringt het EESC er dan ook met name bij de Raad, het Parlement en de lidstaten op aan om ervoor te zorgen dat hun O&O-activiteiten weer tot de wereldtop te gaan behoren en om hiervoor alle andere benodigde maatregelen te nemen.

1.5 Het EESC dringt er daarom nogmaals bij de EU op aan om haar bijdrage aan de nagestreefde O&O-uitgaven tot minstens 3 % te verhogen en zo de hefboomwerking van EU-subsidies voor onderzoek op de noodzakelijke onderzoekinvesteringen door de lidstaten en het bedrijfsleven te versterken. Het is bovendien zaak om een groot gedeelte van de structuurfondsmiddelen voor infrastructurele maatregelen op O&O-gebied te gebruiken en ervoor te zorgen dat de EIB meer mogelijkheden tot het verstrekken van subsidies krijgt. Een en ander is nog dringender geworden door het ernstige en lang onderschatte energie- en klimaatprobleem.

1.6 Het EESC staat achter het streven om voor technisch-wetenschappelijke onderzoeksinfrastructuren van wereldklasse te zorgen; dit vergt echter wel een betrouwbare langetermijnfinanciering. Een en ander heeft alleen zin en kan alleen effect sorteren als de instellingen en universitaire centra van de lidstaten hierbij worden betrokken én als het bedrijfsleven technische projecten van de grond helpt te krijgen. Pas als deze netwerken een feit zijn, kan van een Europese meerwaarde worden gesproken.

1.7 Het EESC staat achter de doelstelling om onderzoeksinstellingen (maar ook de overkoepelende organisaties), die aan de basis liggen van onderzoek en ontwikkeling, sterker te maken. Deze moeten de mogelijkheid hebben om plannen voor de langere termijn te maken en hebben daarnaast vooral behoefte aan een goede uitrusting en voldoende keuzevrijheid. Dit betekent meer eigen verantwoordelijkheid bij de besteding van financiële middelen, een voldoende hoog aandeel van institutionele zijde in de basisfinanciering, financiering van projecten (in hun totaliteit), het overdraagbaar maken van de jaarlijkse begrotingsmiddelen, het wegnemen van de enorme administratieve rompslomp die talenten in onderzoeks- en onderwijsinstellingen belet vooruitgang te boeken, stimulerende maatregelen en bevordering van excellente prestaties door toekenning van extra middelen de best presterende instellingen.

1.8 De gemeenschappelijke technologie-initiatieven en de technologieplatforms zijn belangrijke instrumenten om technische innovaties tot stand te brengen op uit strategisch oogpunt belangrijke onderzoeksterreinen. Speciale aandacht moet uitgaan naar de participatie van het MKB in de samenwerkingsverbanden van overheid en bedrijfsleven die in dit verband nodig zijn. De nog te creëren kennis- en innovatiegemeenschappen (KIC) van het Europese Technologie Instituut (ETI) zouden gebruik moeten maken van de ervaringen die daarbij worden opgedaan. Ook de ervaringen opgedaan met het ERA-netwerk, CORNET-projecten en EUREKA-clusters kunnen in dit verband waardevol blijken te zijn.

1.9 Het EESC staat achter het streven om de Europese onderzoeksruimte open te stellen voor de rest van de wereld, waarbij de aantrekkelijkheid van deze ruimte echter van doorslaggevend belang is: pas als de brain drain in kwantitatief en kwalitatief opzicht tot staan is gebracht, dus als met name de meest productieve en succesvolle onderzoekers ter wereld Europa niet meer in grote aantallen verlaten, kan van een aantrekkelijke onderzoeksruimte worden gesproken. Om dat te bereiken moet echter wel alles kloppen: niveau, outillage, arbeidsvoorwaarden, politieke randvoorwaarden, ontplooiingsmogelijkheden, inkomen en maatschappelijke erkenning.

1.10 Het EESC staat achter de open-coördinatiemethode, waarbij de doelstellingen en beleidsmaatregelen van de lidstaten geëvalueerd worden en de hiermee opgedane ervaringen uitgewisseld worden om het Europese onderzoeksbeleid beter en coherent te maken. Coördinatie van bovenaf om tot een geheel en al uniforme aanpak te komen, waarbij het door instellingen en bedrijven verrichte onderzoek tot in detail wordt geregeld, is echter uit den boze. Daarom moet worden voorkomen dat het beeld ontstaat als zou de Commissie uit zijn op een centrale aansturing van Europese onderzoeksactiviteiten. Het streven is een evenwicht tot stand te brengen tussen het EU-kader, de autonomie van de lidstaten alsmede de initiatieven van instellingen en individuen en hun vermogen om iets tot stand te brengen. Alleen een grote verscheidenheid aan methoden, benaderingen en onderwerpen kan tot de beste resultaten, procedures en innovaties leiden.

1.11 Verder blijft het EESC zich hard maken voor minder bureaucratie. Daarom zou de vermindering van bureaucratie als een belangrijke beleidsdoelstelling in de agenda van de Europese ontwikkelingsruimte moeten worden opgenomen. Samen met de lidstaten en de onderzoeksinstellingen moeten daarom de alle perken te buiten gaande overregulering van en wildgroei aan Europese, nationale, regionale en institutionele verslagleggingsvereisten, aanvraag-, advies-, evaluatie- en vergunningsprocedures worden aangepakt; deze moeten vereenvoudigd en tot het absoluut noodzakelijke beperkt worden. Zelfs bijvoorbeeld de concurrentie tussen onderzoekers zal er in eerste instantie toe leiden dat dezen meer geld kwijt zijn aan allerlei bureaucratische procedures. Des te belangrijker is het dan ook om door flink te snoeien in al deze procedures tot een praktische oplossing te komen. De angst dat een enkeling onjuist zal handelen mag geen overregulering tot gevolg hebben, wat een verlammende invloed zou hebben op alle andere onderzoekers.

1.12 Het is een absolute noodzaak dat in de steunverlenende organisaties, met name de Commissie, in wetenschappelijk opzicht zeer deskundige ambtenaren werkzaam zijn die tot in detail vertrouwd zijn en blijven (regelmatige job rotation is in dit verband contraproductief!) met de verschillende vakgebieden en de bijbehorende communities.

1.13 De Europese onderzoeksruimte zou moeten worden aangevuld met een Europese kennisruimte om zo een Europese kennismaatschappij tot stand te brengen. Hiervoor zijn goede, brede opleidingen voor alle burgers nodig, en daarbovenop nog eens hoogwaardige vervolgopleidingen voor wetenschappers en ingenieurs. In het verlengde hiervan is een goed „kennisbeheer” nodig. Bij O&O-activiteiten gaan onderzoekers uit van bestaande inzichten om tot nieuwe inzichten te komen.

1.14 Er zouden duidelijke en begrijpelijke regelingen moeten worden ontwikkeld voor alle verschillende EU-instrumenten ter ondersteuning en coördinatie van O&O-activiteiten. De Commissie zou er in dit verband goed aan doen om een duidelijk overzicht (en gebruiksaanwijzing) te maken van alle instrumenten waarmee en manieren waarop zij O&O-activiteiten steunt en coördineert. Dan zou ook blijken of nog wel duidelijk genoeg is waar de onverminderd in aantal toenemende instrumenten precies toe dienen en of ze goed van elkaar te onderscheiden zijn, alsmede of ze voor zowel gebruikers als de ambtenaren van de Commissie nog steeds overzichtelijk en hanteerbaar zijn dan wel of er een herschikking nodig is.

1.15 Veel van de in het Groenboek behandelde onderwerpen vergen een aparte benaderingswijze. Daarop, en op andere aspecten, wordt hieronder ingegaan.

2. De mededeling van de Commissie

2.1 De mededeling van de Commissie moet gezien worden tegen de achtergrond van de inmiddels afgeronde discussie over en de goedkeuring van het 7e O&O-kaderprogramma, van de hiervoor geselecteerde onderzoeksthema's (de zogenoemde specifieke programma's), van de hiervoor ter beschikking staande instrumenten en van de participatieregels. In de mededeling van de Commissie gaat het dan ook niet meer om de inhoud van het onderzoek, maar om de strategische doelen van de Europese ontwikkelingsruimte.

2.2 Met het oog hierop worden na een kort historisch overzicht de taken en doelstellingen van de Europese ontwikkelingsruimte samengevat, in het licht van de huidige stand van zaken bekeken, geëvalueerd en aan de nieuwe ontwikkelingen aangepast. Ten grondslag aan de mededeling ligt het belang van de Europese O&O voor de Lissabon-strategie en de vraag in hoeverre Europa in dit opzicht met de rest van wereld kan concurreren.

2.3 De volgende taken en doelstellingen krijgen van de Commissie extra nadruk: — Een adequate stroom van bekwame onderzoekers met een hoge mate van mobiliteit tussen instellingen, disciplines, sectoren en landen onderling; — Onderzoeksinfrastructuren van wereldklasse. In een netwerk geïntegreerde infrastructuren die toegankelijk zijn voor onderzoeksteams uit alle delen van Europa en de rest van de wereld, met name dankzij nieuwe generaties infrastructuur voor elektronische communicatie; — Excellente onderzoeksinstellingen die zich bezighouden met effectieve samenwerking en partnerschappen tussen de publieke en particuliere sector. Deze moeten de kern gaan vormen van onderzoeks- en innovatie-„clusters”, met inbegrip van „virtuele onderzoeksgemeenschappen”, die vooral gespecialiseerd zijn in interdisciplinaire gebieden en een kritische massa aan personele en financiële middelen weten aan te trekken; — Effectieve kennisuitwisseling, met name tussen publiek onderzoek en het bedrijfsleven, maar ook met de bevolking in het algemeen; — Goed gecoördineerde onderzoeksprogramma's en -prioriteiten, met belangrijke, gezamenlijk geprogrammeerde onderzoeksinvesteringen op Europees niveau. Het betreft hier gezamenlijke prioriteiten, gecoördineerde implementatie en gezamenlijke evaluatie; en — De EOR breed openstellen voor de rest van de wereld, met een sterk accent op nabuurschaplanden en een vaste verbintenis tot het oplossen van mondiale uitdagingen, in samenwerking met de internationale partners van Europa.

2.4 De Commissie vat samen wat tot dusverre is bereikt en gebruikt dat als uitgangspunt voor de maatregelen die nodig zijn voor de consolidatie en verdere uitbreiding van het O&O-kaderprogramma. Dit programma is door haar zo opgezet dat deze maatregelen ondersteund worden; het kreeg een veel ruimer budget, zij het niet zo ruim als de Commissie oorspronkelijk had voorgesteld (en het EESC had aanbevolen!). Nieuwe initiatieven als de Europese onderzoeksraad, die naar aanleiding van het 7e kaderprogramma (2007-2013) in het leven zijn geroepen, zullen eveneens doorwerken in het Europese onderzoeksklimaat. Ook het geplande Europese Technologie-instituut zou kunnen meehelpen bij het tot stand brengen van kennis- en innovatiegemeenschappen van wereldklasse.

2.5 Tegelijkertijd vraagt de Commissie ook aandacht voor zwakke punten die aangepakt moeten worden, zoals (in beknopte vorm): — onderzoekers wordt nog steeds beperkt in hun carrièremogelijkheden — bedrijven hebben er vaak moeite mee om te komen tot samenwerking met onderzoeksinstellingen — er is nauwelijks sprake van coördinatie tussen landelijke en regionale onderzoeksfinancieringen — bij hervormingen op landelijk niveau is vaak geen sprake van een zuiver Europees perspectief of een grensoverschrijdende coherentie.

2.6 Hieronder komen andere elementen van het Groenboek aan de orde.

2.7 Om met het Groenboek een brede discussie aan te zwengelen heeft de Commissie er 35 concrete vragen in opgenomen. De reacties van Parlement, Raad EESC, Comité van de Regio's, lidstaten, onderzoekers en onderzoeksinstellingen zullen naar verwachting in 2008 bij de Commissie binnenkomen en worden dan tot voorstellen voor maatregelen omgewerkt. Veel van deze vragen worden impliciet al in hoofdstuk 3 beantwoord. In hoofdstuk 4 neemt het EESC stelling ten opzichte van een aantal specifieke vragen.

3. Algemene opmerkingen van het EESC

3.1 Belang van wetenschappelijke excellentie. Al vaker (1) heeft het EESC erop gewezen dat wetenschappelijke en technische topprestaties en de vertaling ervan in een sterke economie dé voorwaarden zijn om onze toekomst in het internationale krachtenveld veilig te stellen en om het Europese sociale model niet in gevaar te laten komen. Daarom moeten de huidige O&O-maatregelen zo snel mogelijk duidelijk worden versterkt, dienen de hiervoor noodzakelijke beleidsprioriteiten te worden vastgesteld en is het nodig om de randvoorwaarden te verbeteren en de financiële voorwaarden te scheppen. Belangrijk is de toepassing van het concurrentiebeginsel aan de hand van excellentiecriteria. Over de regels voor de noodzakelijke subsidies (TRANS: state aid) heeft het EESC zich al diverse malen uitgesproken (2).

3.2 Interne markt voor onderzoek en ontwikkeling. Naast krachtige EU-, nationale en industriële O&O-programma's is er ook een Europese interne markt voor onderzoek en ontwikkeling nodig om het in de EU aanwezige potentieel beter te kunnen benutten — dit is de Europese onderzoeksruimte.

3.3 In principe akkoord. De Commissie is dan ook terecht van plan om een alleszins positieve ontwikkeling door te trekken en deze onderzoeksruimte te versterken en verder uit te bouwen. Het ziet in dit voornemen ook belangrijke aspecten van zijn eerder gedane aanbevelingen terug (3). De Commissie heeft de juiste doelen voor ogen, en ook haar voorstellen in dit kader verdienen in grote lijnen bijval, al moeten deze wel aangevuld en hier en daar verduidelijkt of gecorrigeerd worden.

3.4 Huidige situatie

3.4.1 De scientific community . Het is alweer meer dan 50 jaar geleden dat de Europese organisatie voor kernonderzoek CERN (4) werd opgericht. Dit was mogelijk dankzij de inzet van de scientific community, bestaande uit internationaal toonaangevende wetenschappers (5), en de onmisbare steun die zij hierbij kregen van vooraanstaande Europese politici. Op deze manier kwam een uitstekend Europees laboratorium tot stand dat elk van de aangesloten landen nooit alleen had kunnen of willen financieren en gebruiken. Om dezelfde redenen werd later nog een aantal andere Europese organisaties opgericht, zoals ECMWF, EMBO ESRF, ESO, ESA en ILL (6).

3.4.2 De Europese Gemeenschap. Het op 25 maart 1957 in Rome ondertekende verdrag ter oprichting van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (EGA- of EURATOM-verdrag) is een van de drie verdragen ter oprichting van de Europese Gemeenschappen en markeert ook het begin van de activiteiten van de Gemeenschap op het gebied van onderzoek en ontwikkeling (7). In 1986 werd met de inwerkingtreding van het eerste O&O-kaderprogramma de basis gelegd voor een algemeen onderzoeksbeleid van de Gemeenschap dat verder reikt dan de doelstellingen van EURATOM. Uit het besluit dat de EU in 2000 bij het uitwerken van de Lissabonstrategie nam om een Europese ontwikkelingsruimte tot stand te brengen, bleek dat zij serieus van plan was om een formeel kader voor Europees onderzoek te creëren. De Europese ontwikkelingsruimte moet qua doelstellingen uitgaan van de Lissabonstrategie en een begrip worden.

3.4.3 De Barcelonadoelstelling. Het EESC heeft er al vaker op gewezen dat het achter de Barcelona-doelstelling staat die de Europese Raad vijf jaar geleden naar aanleiding van de Lissabon-strategie heeft geformuleerd. Conform deze doelstelling moet de EU de O&O-uitgaven in 2010 tot 3 % van het BBP hebben opgetrokken. Tweederde deel van de hiervoor benodigde investeringen zou van het bedrijfsleven afkomstig moeten zijn. Maar zoals de zaken er nu voor staan, zal de EU slechts 2 % (dus slechts een vijftigste deel!) van de met de Barcelona-doelstelling nagestreefde investeringen in onderzoek en ontwikkeling voor haar rekening nemen.

3.5 Politieke verantwoordelijkheid van de lidstaten. De grootste politieke verantwoordelijkheid voor het verwezenlijken van de Barcelona-doelstelling ligt zodoende bij de lidstaten, en de economische verantwoordelijkheid bij de industrie en het bedrijfsleven. Met de volgende aanbevelingen en oproepen dringt het EESC er dan ook met name bij de Raad, het Parlement en de lidstaten op aan om de in het Groenboek genoemde doelstellingen met alle nodige maatregelen te ondersteunen, om met hun O&O-activiteiten weer tot de wereldtop te gaan behoren (met als eerste stap verwezenlijking van de Barcelona-doelstelling) en om hiervoor alle andere benodigde maatregelen te nemen.

3.6 Hefboomwerking van EU-onderzoekssubsidies beter gebruiken. Niettemin zijn ook de EU-subsidies voor onderzoek van groot belang. Niet alleen gaat hier een integrerende en coördinerende kracht van uit, ook fungeren deze subsidies als een hefboom voor investeringen door de lidstaten en het bedrijfsleven. Deze hefboomwerking moet versterkt worden, zodat de lidstaten en het bedrijfsleven eindelijk de bijdrage gaan leveren die nodig is om de nog steeds niet gehaalde Barcelona-doelstelling te verwezenlijken. Europa moet zich er weer bewust van worden dat het wat onderzoek en innovaties betreft altijd toonaangevend is geweest en deze traditie nieuw leven inblazen.

3.6.1 EU-bijdrage opvoeren. Het EESC heeft al eerder (8) vastgesteld dat het momenteel overeengekomen EU-budget voor O&O niet hoog genoeg is om als hefboom te kunnen dienen. Het dringt er daarom nogmaals bij de EU op aan om haar bijdrage aan de O&O-uitgaven, die momenteel duidelijk minder dan 2 % bedraagt, bij de herziening van de begroting in 2008 tot minstens 3 % te verhogen, een groot gedeelte van de structuurfondsmiddelen voor infrastructurele maatregelen op O&O-gebied (9) te gebruiken (10) en ervoor te zorgen dat de EIB meer mogelijkheden tot het verstrekken van subsidies krijgt.

3.6.2 Snel politiek optreden. Uit een onlangs door de Commissie gepubliceerde analyse over de stand van zaken van het Europese O&O en de financiering hiervan in vergelijking met de internationale concurrentie (11), blijkt dat bovenstaande aanbeveling van het EESC zo snel mogelijk tot politieke besluiten moet leiden. Een en ander is nog dringender geworden door het ernstige en lang onderschatte energie- en klimaatprobleem.

3.7 Kritische massa, bundeling van middelen en expertise, Europese meerwaarde. De EU moet vooral die O&O-activiteiten en -projecten financieel steunen waarvan de uitvoering door de lidstaten apart weinig zinvol is, die hun mogelijkheden en economische slagvaardigheid te boven gaan of die dankzij EU-maatregelen en een breed Europees netwerk veel meer effect sorteren. Dat leidt tot een veel grotere meerwaarde.

3.8 Infrastructuur en onderzoeksinfrastructuren van wereldklasse. Op tal van relevante gebieden zijn dure infrastructuur en apparatuur nodig om fundamenteel onderzoek te kunnen doen en technische vooruitgang te kunnen boeken. In de precompetitieve fase van de technische ontwikkeling maken zij nieuwe soorten verbeteringen en innovaties mogelijk. De in het Groenboek genoemde doelstelling Onderzoeksinfrastructuren van wereldklasse ontwikkelen is volgens het EESC dan ook van eminent belang. Deze fungeren als katalysators van toponderzoek. Ze oefenen een grote aantrekkingskracht uit op de beste wetenschappers en ingenieurs ter wereld en spelen op die manier ook een grote rol bij de verwezenlijking van een andere belangrijke doelstelling, namelijk het creëren van excellente onderzoeksinstellingen die de termen Europees onderzoek en Europese ontwikkelingsruimte het nodige cachet geven.

3.8.1 ESFRI-lijsten (12). De mede door de lidstaten en de Commissie opgestelde en door de Raad (13) gewaardeerde en ondersteunde ESFRI-lijsten zijn dan ook een goede zaak. Naast de primaire inzet van de lidstaten is hiervoor in de toekomst een grotere en duurzame inzet van de Commissie nodig. Want hier wordt de politieke wil om technisch-wetenschappelijk pionierswerk van hoog niveau te verrichten wel heel duidelijk. Het EESC is dan ook voor het consequent volgen van de „routekaart” en voor een substantiële financiële EU-bijdrage aan de bouw en het duurzaam in bedrijf houden van deze installaties. Belangrijk zijn goede contractuele regelingen om deze installaties voor partners of gebruikers uit de hele Europese ontwikkelingsruimte open te stellen en aantrekkelijk te maken. Ook de pogingen om in dit verband internationale samenwerkingsverbanden aan te gaan kunnen op instemming van het EESC rekenen (14).

3.8.2 Ononderbroken subsidiëring. Omdat er juist voor grootschalige langetermijnprojecten grote investeringen nodig zijn, moet de subsidiëring hiervan absoluut een continu karakter hebben en houden zolang de nagestreefde resultaten nog niet bereikt zijn en zolang de projecten voldoen aan het criterium van wetenschappelijke excellentie. Sterke schommelingen, onzekerheden of onderbrekingen van de financiering leiden juist hier niet alleen tot verspilling van omvangrijke investeringen en technisch-wetenschappelijke ontwikkelingsactiviteiten, maar zijn ook funest voor opgebouwde netwerken, internationale samenwerking en het vertrouwen in nieuwe toezeggingen. Ook de Europese arbeidsmarkt voor wetenschappers en ingenieurs loopt hierdoor schade op.

3.8.3 Inbreng van universiteiten en instituten. Deze grote investeringen in infrastructuurprojecten, en ook de hiervoor noodzakelijke uitbreiding van de onderzoekscentra in kwestie, hebben alleen zin en kunnen alleen effect sorteren als (universitaire) centra, instituten en onderzoeksorganisaties in de lidstaten worden betrokken bij de ontwikkeling en het gebruik van proefinstallaties. Pas met deze netwerken kan van een Europese meerwaarde sprake zijn. Het is daarom evenzeer zaak om deze netwerken de juiste ondersteuning te bieden en de programma-onderdelen Samenwerking en Ideeën van genoeg middelen te voorzien, met name voor het betalen van reis- en verblijfskosten en ook voor communicatiesystemen en apparatuur. Het stimuleren van mobiliteit is van groot belang.

3.8.4 Ongehinderde mobiliteit. Het EESC staat achter de doelstelling om binnen de Europese ontwikkelingsruimte te zorgen voor een ongehinderde mobiliteit tussen lidstaten, tussen organisaties en tussen bedrijfsleven en overheid. Mobiliteit is niet alleen goed om je als werknemer te ontplooien en om kennis uit te wisselen en ervaring op te doen, maar verbreedt ook je horizon, versterkt het oordeelsvermogen en vergroot het begrip tussen verschillende culturen. Daarom moeten alle tekortkomingen en verkeerde maatregelen die een ongehinderde mobiliteit in de weg staan worden aangepakt. Hierbij valt te denken aan hindernissen tussen twee landen, diploma's die in onvoldoende mate worden erkend of overdraagbaar zijn en belastingnadelen voor gezinnen die moeten verhuizen.

3.8.5 Situatie in de nieuwe lidstaten. Er moet echter wel voor worden gewaakt dat de op zichzelf toe te juichen intra-Europese mobiliteit van onderzoekers uit de nieuwe lidstaten op de lange termijn tot een brain-drain uit die landen leidt. In een eerder advies heeft het EESC er al op gewezen dat het opzetten van aantrekkelijke onderzoeksinstituten in de nieuwe lidstaten in dit verband van groot belang is.

3.9 Waardering voor de Europese ontwikkelingsruimte. Als er sprake is van goede en efficiënte internationale samenwerking bij met name grote EU-projecten, ontstaat bij de betrokkenen een gevoel van saamhorigheid, dat de waardering voor de Europese ontwikkelingsruimte en de symboolwerking van Europa ten goede komt. Sterker nog: het concept „Europa” en het gevoel van eigenwaarde van Europa worden erdoor versterkt.

3.10 Eigen initiatieven en conferenties. Uit het voorbeeld van de CERN, maar ook uit de ontwikkeling van de Europese centra voor kernfusie-onderzoek, blijkt dat de scientific community bereid en in staat is om op eigen initiatief internationale samenwerkingsverbanden aan te gaan en regeringen van derde landen tot medefinanciering over te halen. Dan moet wel worden gezorgd voor middelen om in Europa belangrijke technisch-wetenschappelijke conferenties te kunnen houden en voor de deelname hieraan — ook als het om internationale conferenties gaat — van met name jonge Europese wetenschappers.

3.10.1 Technisch-wetenschappelijke genootschappen — maatschappelijk middenveld.. Conferenties zijn hét forum voor de verspreiding en evaluatie van resultaten, de uitwisseling van kennis en ideeën, het aangaan van samenwerkingsverbanden en het ontwikkelen van nieuwe of betere concepten. Meestal worden zulke conferenties door technisch-wetenschappelijke genootschappen — typische organisaties van het maatschappelijk middenveld — georganiseerd (15). De prestaties van deze genootschappen moeten daarom meer aandacht krijgen en beter onderkend worden, en hun bijdragen aan de verspreiding van kennis, de evaluatie van resultaten en de coördinatie van onderzoek moeten worden benut en gestimuleerd.

3.11 Kaderprogramma. Volgens het EESC zijn het O&O-kaderprogramma en het kaderprogramma van EURATOM de belangrijkste EU-instrumenten om de Europese ontwikkelingsruimte tot stand te brengen. De specifieke programma's met betrekking tot infrastructuur en ideeën worden aangevuld door de programma's Samenwerking en Mensen, die samen met de bijbehorende financiële maatregelen een grote stimulans voor gecoördineerde samenwerking vormen (zie paragraaf 3.13). De juiste uitvoering van deze programma-onderdelen draagt dan ook in wezenlijke mate bij aan het creëren van een landsgrenzen overstijgende, synergetische identiteit voor het Europese onderzoek en de Europese ontwikkelingsruimte.

3.11.1 Fundamenteel onderzoek en toepassingen. Er wordt expliciet gewag gemaakt van fundamenteel onderzoek en er wordt op gewezen dat dit van cruciaal belang is voor innovatie en vooruitgang. Dit betekent ook dat er evenwichtig te werk moet worden gegaan bij de geplande subsidiëring van fundamenteel onderzoek enerzijds en toegepast alsmede product- en procesgericht onderzoek anderzijds. Al vaker is erop gewezen (16) dat er geen scherpe scheidslijnen bestaan tussen beide onderzoeksgebieden; ze beïnvloeden elkaar en zijn van elkaar afhankelijk.

3.11.2 Gemeenschappelijke technologie-initiatieven, technologieplatforms en ETI. Voor gemeenschappelijke technologie-initiatieven en technologieplatforms is een speciale rol weggelegd: zij zijn bedoeld om op strategische onderzoeksgebieden samenwerkingsverbanden tussen overheid en bedrijfsleven tot stand te brengen en gemeenschappelijke onderzoeksprogramma's uit te voeren. De nog te creëren kennis- en innovatiegemeenschappen (Knowledge and Innovation Communities — KIC's) van het Europese Technologie Instituut (ETI) zouden gebruik moeten maken van de ervaringen die daarbij worden opgedaan. Ook de ervaringen opgedaan met het ERA-netwerk, CORNET-projecten en EUREKA-clusters kunnen waardevol blijken te zijn.

3.11.3 MKB. Voor de samenwerking tussen bedrijfsleven en overheid en ook tussen bedrijven onderling is de inbreng van kleine en middelgrote ondernemingen van groot belang. Het is een goede zaak dat de Commissie wat dit betreft speciale maatregelen neemt en dat wil blijven doen. Bovendien kan het in het kader van ERA-netwerk gestarte CORNET-project (17) (COllective Research NETworking) in dit verband een rol spelen.

3.11.4 Verspreiding en geheimhouding van informatie. De verspreiding van nieuwe kennis was en is een van de succesfactoren van de moderne wetenschap (zie ook paragraaf 4.4.2 over open access). Beperkingen in dit verband leveren problemen op en houden verband met intellectuele-eigendomskwesties en vooral met de vraag vanaf welke ontwikkelingsfase van een nieuwe technologie geheimhouding uit concurrentieoverwegingen (18) de noodzakelijke uitwisseling van kennis en de verdere samenwerking tussen industriële partners bemoeilijkt. De Commissie zou een antwoord op deze vraag moeten formuleren, want daarvan hangt het succes van de samenwerking tussen met name overheid en bedrijfsleven af.

3.12 Versterking van onderzoekscentra. Het EESC staat achter de belangrijke doelstelling om onderzoeksinstellingen (maar ook de overkoepelende organisaties), die aan de basis liggen van onderzoek en ontwikkeling, sterker te maken. Daar worden plannen gemaakt en vindt onderzoek plaats, en de reputatie en het succes van elke instelling hangen af van het werkklimaat dat er heerst, de armslag die men er heeft en de stijl die men hanteert. Deze moeten daarom de mogelijkheid hebben om plannen voor de langere termijn te maken en hebben daarnaast vooral behoefte aan een goede uitrusting en voldoende keuzevrijheid. Dit betekent meer eigen verantwoordelijkheid bij de besteding van financiële middelen, een voldoende hoog aandeel van institutionele zijde in de basisfinanciering (minstens 75 à 80 %), financiering van projecten in hun totaliteit, het overdraagbaar maken van de jaarlijkse begrotingsmiddelen, het verminderen van de enorme administratieve rompslomp waaronder goed presterende instellingen gebukt gaan, stimulerende maatregelen en bevordering van excellente prestaties door middel van extra middelen die worden toegekend aan de best presterende instellingen en in voldoende mate op de lange termijn zijn gericht.

3.13 Open coördinatie. Van wezenlijk belang voor het bevorderen van de wederzijdse open coördinatie en evaluatie van het onderzoeksbeleid en de strategische doelstellingen van de lidstaten is de EU-besluitvorming over O&O-beleidsinitiatieven, die inmiddels haar waarde bewezen heeft, en de raadplegingsronde die hieraan voorafgaat. Maar ook aanvullende maatregelen om de lidstaten en regio's over bepaalde prioriteiten of infrastructuurprojecten op één lijn te krijgen zijn belangrijk om de samenhang te vergroten en het Europese onderzoeksbeleid te verbeteren. Daarom is coördinatie eveneens belangrijk bij de oprichting van intergouvernementele onderzoeksorganisaties voor grootschalige gemeenschappelijke projecten en infrastructurele werken (zie paragraaf 3.8) Bovendien coördineert de Commissie via de steunmaatregelen van het 7e kaderprogramma (zie paragraaf 3.11).

3.14 Niet te veel coördinatie. Coördinatie van bovenaf als doel op zichzelf of om tot een geheel en al uniforme aanpak te komen, waarbij het door instellingen en bedrijven verrichte onderzoek tot in detail wordt geregeld, is echter uit den boze. Ondanks bijvoorbeeld de duidelijke bedoeling om dubbel onderzoek (19) en versnippering te voorkomen, zou dat gevolgen hebben voor de noodzakelijke diversiteit van onderzoeksinitiatieven en methoden (zie met name ook paragraaf 4.7.1) en er bovendien toe leiden dat onderzoekers, onderzoeksinstellingen en de betrokken bedrijven zich afwijzend opstellen; te veel coördinatie werkt averechts. Koste wat kost moet worden voorkomen dat het beeld ontstaat als zou de Commissie uit zijn op een centrale aansturing van Europese onderzoeksactiviteiten. Dat zou de Europese burgers alleen maar bezorgder maken over de in hun ogen te grote invloed van Brussel (20). Het streven is juist een evenwicht tot stand te brengen tussen het EU-kader, de autonomie en keuzevrijheid van de lidstaten alsmede de initiatieven van instellingen en individuen en hun vermogen om iets tot stand te brengen.

3.14.1 Veel verschillende methoden, benaderingen en onderwerpen. Alleen een grote verscheidenheid aan methoden, benaderingen en onderwerpen kan tot de beste resultaten, procedures en innovaties leiden. Diversiteit is geen verspilling, maar een noodzakelijk middel om de zoektocht naar nieuwe kennis en kunde te optimaliseren. Met name de Europese onderzoeksraad zou in dit verband om advies moeten worden gevraagd.

3.15 Andere doelstelling: „minder bureaucratie”. Verder dringt het EESC er eens te meer bij de Commissie op aan om de vermindering van de bureaucratie tot extra doelstelling van de beleidsagenda van de Europese ontwikkelingsruimte te maken. Samen met de lidstaten en de onderzoeksinstellingen moeten daarom de alle perken te buiten gaande overregulering van en wildgroei aan Europese, nationale, regionale en institutionele verslagleggingsvereisten, aanvraag-, advies-, evaluatie- en vergunningsprocedures worden aangepakt; deze moeten vereenvoudigd, eventueel samengevat en tot het absoluut noodzakelijke beperkt worden. Zelfs bijvoorbeeld de door de Commissie bepleite concurrentie tussen onderzoeksinstellingen om als „excellent” te worden aangemerkt en om subsidies in de wacht te slepen zal er in eerste instantie toe leiden dat deze meer geld kwijt zijn aan allerlei bureaucratische procedures. Des te belangrijker is het dan ook om door flink te snoeien in al deze procedures tot een praktische oplossing te komen. Al eerder (21) heeft het EESC erop gewezen dat de angst voor fouten of foute gedragingen van een enkeling niet mogen leiden tot een overdaad aan verlammende regels voor iedereen. Dit geldt ook voor de manier waarop steunorganisaties en onderzoekers functioneren.

3.16 Aantrekkelijke arbeidsmarkt en betere carrièrekansen. Het EESC staat achter de belangrijke doelstelling om een aantrekkelijke arbeidsmarkt voor onderzoekers te creëren. Het gaat in dit verband met name om contracten, salarissen, sociale zekerheid en gezinsbeleid. Het mag niet zo zijn dat wetenschappers vanwege bijvoorbeeld onderbetaling, slechte contracten of grote onzekerheid met betrekking tot hun carrièreperspectieven het gevoel krijgen dat ze met hun investering in een veeleisende opleiding worden uitgebuit en dat een dergelijke investering in Europa niet kan leiden tot een succesvolle, goed betaalde baan.

3.16.1 Tekortkomingen in de lidstaten. Wat dit betreft is er vooral in de lidstaten heel wat mis en zijn er nog altijd verkeerde ontwikkelingen waar te nemen (22). Daarom roept het EESC juist de lidstaten en hun sociale partners op om dit recht te zetten en met name jonge wetenschappers carrièreperspectieven te bieden die qua aantrekkelijkheid kunnen concurreren met andere carrièreperspectieven voor hoogbegaafde academici. Alleen op die manier zullen meer begaafde jongeren bereid zijn om tijd en energie te steken in een zware, veeleisende studie en kan het hachelijke gebrek aan goed opgeleide technisch-wetenschappelijke arbeidskrachten — en aan afgestudeerden van hogescholen — worden weggewerkt.

3.16.2 Gender equality. Het EESC maakt zich eens te meer sterk voor gelijke kansen voor en een gelijke behandeling van beide seksen. We hebben de grootste talenten van beide seksen nodig — wat telt is wat zij kunnen en wat zij presteren. (De termen „wetenschappers”, „onderzoekers” en „ingenieurs” hebben hier uitdrukkelijk betrekking op zowel mannen als vrouwen.)

3.16.3 Mobiliteit tussen instellingen, studierichtingen, sectoren en lidstaten. Het EESC staat ook achter het streven om de mobiliteit tussen instellingen, studierichtingen, sectoren en vooral de lidstaten te verbeteren, waarbij het verwijst naar de hierboven gedane aanbevelingen en naar zijn eerdere aanbeveling inzake een aantrekkelijk beurzenstelsel (sabbatical), bedoeld om uitwisselingen van personeel tussen universiteit en bedrijfsleven mogelijk te maken.

3.16.4 Gezinsregelingen. Al vaker heeft het EESC erop gewezen dat speciale regelingen voor gezinnen de mobiliteit van onderzoekers ten goede komen. Hierbij gaat het vooral om de beroepsbeoefening van de partner („dual career couples”), goede scholen voor de kinderen en hulp bij het verhuizen (onkostenvergoedingen, belastingcompensatie).

3.17 De Europese ontwikkelingsruimte openstellen voor de rest van de wereld. Een belangrijke doelstelling van het Groenboek is terecht om de Europese ontwikkelingsruimte open te stellen voor de rest van de wereld. De verwezenlijking van deze doelstelling zal een toetssteen zijn voor het succes van de Lissabonstrategie.

3.17.1 Aantrekkelijkheid als doorslaggevend criterium. Maar belangrijker dan deze openstelling — een meer formele doelstelling die in tal van opzichten al is verwezenlijkt — is de aantrekkelijkheid van de Europese ontwikkelingsruimte: dit is het doorslaggevende criterium. Een eerste stap is natuurlijk het uitnodigen van internationale toponderzoekers, maar daarna moet ervoor gezorgd worden dat ze ook werkelijk komen. Wat Europese wetenschappers die buiten Europa een baan hebben gevonden betreft moet ervoor gezorgd worden dat ze op den duur weer naar Europa terugkeren.

3.17.2 De brain drain een halt toeroepen. Pas als de brain drain in kwantitatief en kwalitatief opzicht tot staan is gebracht, dus als met name de meest productieve en succesvolle wetenschappers en ingenieurs ter wereld Europa niet meer in groten getale verlaten, is deze missie geslaagd. Om dat te bereiken moeten echter wel alle essentiële zaken kloppen: niveau, outillage, arbeidsvoorwaarden, betrouwbare randvoorwaarden, ontplooiingsmogelijkheden, salaris (inclusief sociale uitkeringen), mogelijkheid om gezin mee te nemen, en maatschappelijke erkenning.

3.18 Voortborduren op eerste successen. Ondanks de nog bestaande tekortkomingen en alles wat er nog te doen staat, heeft de EU bij de totstandbrenging van de Europese ontwikkelingsruimte al een aantal successen geboekt die in de juiste richting wijzen. Deze ontwikkeling moet worden doorgetrokken door middel van een op concurrentie gericht subsidiebeleid, een snel toenemend Europees O&O-potentieel, dat in een netwerk moet worden ondergebracht, en door aantrekkelijke en betrouwbare randvoorwaarden en carrièreperspectieven (zonder overregulering en centralisering!). De Europese ontwikkelingsruimte moet in de hele wereld een begrip worden.

3.19 Europese kennisruimte. Het EESC heeft al vaak benadrukt dat de Europese ontwikkelingsruimte met een „Europese kennisruimte” moet worden aangevuld (23). Dit om een Europese kennismaatschappij tot stand te brengen, waarvoor goed onderwijs voor alle burgers en goede vervolgopleidingen voor wetenschappers en ingenieurs een vereiste zijn. In dit verband is levenslang leren, eventueel via zelfscholing, van groot belang. In dit advies, dat over de Europese ontwikkelingsruimte gaat, moet ook worden gewezen op de noodzaak van een adequaat „kennisbeheer” om ervoor te zorgen dat eenmaal verworven kennis wordt gedocumenteerd, georganiseerd, verspreid, bewaard en toegankelijk wordt gemaakt. Om nieuwe kennis te creëren wordt bij O&O-activiteiten bestaande kennis als uitgangspunt genomen.

3.19.1 Kennisbeheer en techniek. Kennisbeheer is ook belangrijk voor een veilige toepassing van technische procedures (24), zodat een optimaal en veilig gebruik mogelijk is, risico's worden geminimaliseerd en de bevolking geen gevaar loopt. Wat dit betreft moet de Commissie samen met de relevante internationale organisaties ook in de toekomst initiatieven ontplooien en de nodige onderzoeksprogramma's ondersteunen.

3.19.2 Leerboeken en overzichtswerken. Goede leerboeken, overzichtswerken en handboeken zijn belangrijk voor behoud, uitleg en organisatie van kennis en vooral voor goed onderwijs. Om deze te vervaardigen is ervaring, inspanning en tijd nodig. Deze moeizame activiteit zou daarom in de lijst van te subsidiëren taken moeten worden opgenomen, temeer omdat de auteurs er financieel meestal niet beter van worden.

4. Specifieke opmerkingen over het Groenboek

Hieronder volgen in enkele specifieke opmerkingen over een aantal van de 35 in het Groenboek gestelde vragen, voor zover deze onderwerpen nog niet in hoofdstuk 3 zijn aangesneden. Omwille van de beknoptheid wordt het merendeel van deze vragen hier niet herhaald. In plaats daarvan wordt naar het Groenboek verwezen.

4.1 Vraag 1, 2 en 3. De visie van de Europese ontwikkelingsruimte. Basisvoorwaarde is een open maatschappelijk klimaat tegenover onderzoek en ontwikkeling, met begrip en respect voor het belang van O&O voor welvaart, concurrentievermogen, vooruitgang en cultuur. Ook belangrijk zijn een goede communicatie tussen de verschillende takken van wetenschap, met name tussen de natuur- en geesteswetenschappen, en pogingen om overeenstemming over methodologische principes te bereiken. Alleen op die manier kan ook op alle beleidsterreinen het noodzakelijke kader worden gecreëerd en kunnen de vereiste prioriteiten worden vastgesteld. Bovendien kunnen de Commissie en de lidstaten door middel van symposia en conferenties nog meer als voorheen de uitwisseling van ervaringen tussen de wetenschappelijke gemeenschap en het maatschappelijk middenveld bevorderen en reclame maken voor de Europese ontwikkelingsruimte. Voor de media is in dit verband een belangrijke rol weggelegd, waarbij het accent op informatie en niet op meningen moet komen te liggen. Het EESC kan zich vinden in de wensen van de Commissie voor een publieke discussie en verdere stappen.

4.2 Vraag 8 en 10. Promovendi. De maatregelen dienen zich allereerst te richten op jonge wetenschappers en ingenieurs die hun universitaire studie hebben afgerond en willen promoveren. Het gaat hierbij niet om studenten of leerlingen (25), maar om echte talenten op het gebied van onderzoek en onderwijs. Om zich verder te ontwikkelen zijn onderzoek en onderwijs, conferenties, seminars en summer schools ideaal, en er moet dan ook voor gezorgd worden dat promovendi van deze mogelijkheden gebruik kunnen maken. Een initiatiefrijke, zelfstandige houding moet worden aangemoedigd en beloond; zo'n houding wordt niet aangekweekt door middel van schoolse begeleiding.

4.3 Met ETI en zijn „kennis- en innovatiegemeenschappen” beginnen en daarvan leren.

4.3.1 Vraag 18. Eerst ervaring met afzonderlijke gevallen opdoen. Risico- en aansprakelijkheidskwesties (bijvoorbeeld: wat te doen als een partner zich terugtrekt?) ophelderen.

4.3.2 Vraag 19. Eerst gebruikmaken van de ervaringen van onderzoeksorganisaties in de lidstaten met al bestaande „virtuele instellingen”. Voor het overige: bottom-up!

4.3.3 Vraag 20, punt i). Hierop betrekking hebbende voorstellen van de desbetreffende instellingen moeten worden ingezameld.

4.3.4 Vraag 20, punt ii) Geen objectief meetbare criteria. Het EESC heeft ernstige bedenkingen op dit punt. Het valt namelijk te vrezen dat het accent komt te liggen op kwantitatieve en „objectief meetbare” criteria, die vrijwel nooit gehanteerd worden als het om echt onderzoek gaat (26). Bij productontwikkeling kunnen deze misschien bruikbaar zijn, maar bij onderzoek leiden zij alleen maar tot kortademigheid en oppervlakkigheid (acquisitiemarketing). Zelfs industriële onderzoeksinstellingen hebben de nodige armslag voor langetermijn- en fundamenteel onderzoek. Juist de meest succesvolle instellingen tonen het belang hiervan aan (27), maar met evaluaties aan de hand van al van tevoren vastgelegde, „objectief meetbare” criteria is er weinig basis voor zulk onderzoek. Verder verwijst het EESC in dit verband naar eerdere adviezen (28).

4.4 Vraag 21. Kennis uitwisselen: ruwe gegevens. Dit is een moeilijke en delicate kwestie. Bij ruwe gegevens (Op welk punt van de onderzoeksketen ontstaan ruwe gegevens? De juistheid hiervan moet door de oorspronkelijke onderzoeker vaak nog gecontroleerd of geëvalueerd worden) speelt het vertrouwen tussen de onderzoekers namelijk een rol (29). De Commissie besteedt hier geen aandacht aan de precieze uitvoering van experimenten door onderzoekers of aan hun groepsdynamiek (teamgeest, concurrentie, prioriteit); stimulansen voor een directe uitwisseling van kennis zouden welkom zijn. Het gaat om de reproduceerbaarheid van resultaten. Een van bovenaf opgelegde regeling is uit den boze, vooral als zo'n regeling door de EU wordt opgelegd. Met betrekking tot de vraag hoe lang ruwe gegevens minstens opgeslagen moeten worden en wie daarvoor verantwoordelijk is, zouden aanbevelingen eventueel goede diensten kunnen bewijzen. Daarnaast is kennisbeheer noodzakelijk om te voorkomen dat kennis verloren gaat (zie paragraaf 3.19.1). De Europese onderzoeksraad zou zich eventueel ook hiermee kunnen gaan bezighouden.

4.4.1 Nogmaals vraag 21. Moeilijke toegang tot en uitwisseling van informatie. Hier wordt nog een ander probleem aangesneden, namelijk de vrije en snelle toegang tot al in vaktijdschriften van wetenschappelijke uitgevers gepubliceerde informatie. Door de huidige interpretatie van het „copyright” zijn er geen vrij toegankelijke on-line-bibliotheken en mogen elektronische kopieën niet meer verstuurd worden. Hierdoor is de toegankelijkheid van belangrijke wetenschappelijke/technische literatuur danig aan banden gelegd, met als betreurenswaardig gevolg dat de uitwisseling van wetenschappelijke kennis moeizaam verloopt en de wetenschappelijke vooruitgang wordt afgeremd.

4.4.2 Open access. Het EESC dringt er dan ook met des te meer klem bij de Commissie op aan om zich hierover te buigen en naar nieuwe en betere oplossingen te zoeken, zoals vrij toegankelijke informatiesystemen (30) in bijvoorbeeld erkende vrij toegankelijke vakbladen met peer review (zie hieronder).

4.4.3 Vraag 23. Wachttijd. Het EESC heeft zich al diverse malen sterk gemaakt voor de invoering van een wachttijd, omdat op die manier de spanning wordt verminderd tussen de optie zo snel mogelijk publiceren — onderzoekers worden op hun publicaties beoordeeld — en de optie allereerst octrooi aanvragen.

4.5 Vraag 25 t/m 29. Onderzoeksprogramma's en prioriteiten optimaliseren. Hier moet gebruik worden gemaakt van de ervaringen die zijn opgedaan met het ERA-netwerk.

4.5.1 Vraag 25. Beoordelingsbeginselen. De gemeenschappelijke — bedoeld wordt waarschijnlijk „uniforme” — beginselen voor collegiale toetsing, kwaliteitsgarantie en beoordeling zijn een lastig onderwerp. Er bestaan namelijk geen perfecte evaluatieprocedures, alleen goede en minder goede. Daar komt nog bij dat onderzoeksorganisaties in ieder geval op detailniveau niet allemaal op dezelfde manier te werk gaan, reden waarom het (relatieve) succes van de ene of de andere procedure ook in aanmerking moet worden genomen. Daarom maakt het EESC ook hier principieel bezwaar tegen de nagestreefde uniformisering. Dat peer review het beste is lijdt weliswaar geen twijfel (31), maar de werkelijke kwaliteit en efficiency van deze aanpak hangen in sterke mate van details (32) af. Koste wat kost moet de oppervlakkigheid worden vermeden die maar al te vaak de kop opsteekt bij de continue of herhaalde evaluaties die vandaag de dag veelal verplicht zijn. Het principe is daarom: minder vaak, maar wel grondiger evalueren.

4.5.2 Nogmaals met betrekking tot vraag 25 en aanverwante kwesties. Deskundige ambtenaren. Het is zeer belangrijk dat bij de steunverlenende organisaties, dus ook bij de Commissie, in wetenschappelijk opzicht uiterst deskundige ambtenaren werkzaam zijn die mede dankzij eigen onderzoeksactiviteiten vertrouwd zijn en blijven met (de bijzonderheden, de peers en de community van) het vakgebied in kwestie (regelmatige job rotation is in dit verband contraproductief!). Ook hier geldt: de angst dat een enkeling onjuist zal handelen mag geen overregulering tot gevolg hebben, wat een verlammende invloed zou hebben op alle andere onderzoekers. Ook hierbij zou men succesvolle onderzoeksinstellingen uit de lidstaten als voorbeeld moeten nemen.

4.5.3 Vraag 26. Vereenvoudiging. Er wordt vaak op gewezen dat de regels en procedures vereenvoudigd moeten worden om onderzoekers te bevrijden van de overdreven hoeveelheid administratieve rompslomp. Het EESC beseft echter wel dat zijn pleidooi voor diversiteit en een bottom-up-aanpak enigszins in tegenspraak kan lijken met de oproep om procedures te vereenvoudigen en de bureaucratische rompslomp te verminderen. Daarom voelt het veel voor een gecoördineerde aanpak (zie ook paragraaf 3.15) met gemeenschappelijke evaluatie voor alle maatregelen waarbij de EU met haar steunverlenende programma's sterk betrokken is of zou moeten worden. Over de keuze van evaluatieprocedures zou de Europese onderzoeksraad om advies moeten worden gevraagd.

4.5.4 Vraag 29. Aansluiting bij intergouvernementele onderzoeksorganisaties. Het begrip „aansluiten” moet nader omschreven worden. Voor een lidmaatschap van adviesorganen valt iets te zeggen, en ook van toezichtsorganen als er sprake is van medefinanciering door de EU. Maar een lidmaatschap van uitvoerende organen moet zeker worden afgeraden.

4.6 Vraag 30 en 31. De EOR openstellen voor de rest van de wereld: internationale samenwerking op het gebied van TW. De doelstelling van het onderzoeksbeleid kan rekenen op de volle instemming van het EESC. Wat de instrumenten betreft moet onderscheid worden gemaakt tussen programma's waarvoor grote apparaten als deeltjesversnellers, kernfusie-installaties, satellieten en windtunnels nodig zijn en programma's die verdeeld over tal van centra en met allerlei verschillende apparaten worden uitgevoerd. Er moet in ruime mate gebruik worden gemaakt van de ervaringen die in dit verband al zijn opgedaan, al ligt het gevaar op de loer dat er te veel gegeneraliseerd wordt en het uiteenlopende karakter van de verschillende gevallen ondergesneeuwd raakt. In het algemeen kan worden gesteld dat er al goed werkende mechanismen zijn, zodat geen extra instrumenten nodig zijn.

4.7 Algemene opmerking over de vragen. De vragen van de Commissie wekken de indruk dat zij voortdurend uit is op algemene regelingen, die dan voor alle afzonderlijke gevallen moeten gaan gelden. Tegen een dergelijk streven is het EESC ten zeerste gekant (zie ook paragraaf 3.14.1).

4.7.1 Geen uniforme regelingen, maar keuzevrijheid en bottom-up . Daarom is het EESC tegen pogingen in de richting van een al te vergaande uniformisering. Met uniforme regelingen is er namelijk geen sprake van — bij een bottom-up-aanpak in principe mogelijke — concurrentie tussen verschillende procedures en (cultureel bepaalde) methoden en dus ook niet van empirisch in kaart te brengen best practices en van een geleidelijke ontwikkeling waar men zijn voordeel mee kan doen. Alleen met een dergelijke concurrentie blijkt welke methode succesvol is, verdere steun verdient en als voorbeeld kan dienen.

4.7.2 Huidige maatregelen volstaan. De bestaande mechanismen op zowel beleidsniveau als programma- en projectniveau bieden hiervoor al genoeg speelruimte. Mocht er behoefte aan bestaan, dan kan te zijner tijd altijd nog voor aanvullende maatregelen en regelingen worden gezorgd.

4.8 Huidige instrumenten voor steunverlening en coördinatie door EU. Er zouden aan de andere kant wel algemene, duidelijke en begrijpelijke regelingen moeten worden ontwikkeld voor alle verschillende EU-instrumenten ter ondersteuning en coördinatie van O&O-activiteiten. De Commissie zou er in dit verband goed aan doen om een overzicht (en gebruiksaanwijzing) te maken en een beschrijving te geven — met andere woorden: een duidelijke gebruiksaanwijzing op te stellen — van alle instrumenten waarmee en manieren waarop zij O&O-activiteiten steunt en coördineert. Dan zou ook blijken of nog wel duidelijk genoeg is waar de onverminderd in aantal toenemende instrumenten precies toe dienen en of ze goed van elkaar te onderscheiden zijn, alsmede of ze voor zowel gebruikers als de ambtenaren van de Commissie nog steeds overzichtelijk en hanteerbaar zijn dan wel of er een herschikking nodig is.

Brussel, 24 oktober 2007. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Dimitris DIMITRIADIS

(1) PB C 256 van 27.10.2007.

PB C 325/16 van 30.12.2006.

(2) PB C 325/16 van 30.12.2006.

(3) PB C 110/3 van 30.4.2004.

PB C 110/98 van 30.4.2004.

PB C 157 van 28.6.2005.

PB C 65 van 17.3.2006.

PB C 185 van 8.8.2006.

PB C 309 van 16.12.2006.

PB C 325 van 30.12.2006

(4) CERN: Organisation Européenne pour la Recherche Nucléaire. Aangezien deze naam gezien de huidige werkzaamheden van de CERN misleidend is, wordt tegenwoordig de naam „Europees laboratorium voor deeltjesfysica” („European laboratory for particle physics” — „Laboratoire européen pour la physique des particules”) gebruikt, die de lading beter dekt.

(5) De termen „wetenschappers” en „ingenieurs” hebben hier uitdrukkelijk betrekking op zowel mannen als vrouwen. Hiermee breekt het EESC eens te meer een lans voor volledige gender equality, ook op het gebied van onderzoek en ontwikkeling. Zie ook paragraaf 3.16.2

(6) zie ook: http://www.eiroforum.org

ILL : Institut Laue-Langevin ECMWF : European Centre for Medium-Range Weather Forecasts ESRF : European Synchrotron Radiation Facility ESO : European Southern Observatory EMBO : European Molecular Biology Organization ESA : European Space Agency

(7) Zie voor uitvoeriger informatie de CORDIS focus Newsletter nr. 279 van juni 2007.

(8) PB C 325 van 30.12.2006

(9) Het EESC is in dit verband ingenomen met de gelijkluidende oproep van de EURAB-commissie voor Europees onderzoek; zie

http://ec.europa.eu/research/eurab/index_en.html.

(10) Ook hier roept het EESC de lidstaten op om dienovereenkomstig politieke besluiten te nemen.

(11) European Commission: Key Figures 2007 On Science, Technology and Innovation, Towards a European knowledge area, Monday 11 June 2007.

(12) ESFRI: European Strategy Forum on Research Infrastructures;

http://cordis.europa.eu/esfri/.

(13) Raad Concurrentievermogen (interne markt, industrie en ondrzoek) van 21/22 mei 2007.

(14) Zoals bij het ITER-project.

(15) Bijvoorbeeld de European Physical Society, de European Federation of National Engineering Associations, de European Federation of Chemical Engineering en Europese academies (EASAC, ALEA, IAP). Veel van deze verenigingen maken ook deel uit van overkoepelende organisaties zoals het Initiative for Science in Europe.

(16) PB C 325 van 30.12.2006, hoofdstuk 4.6.

(17) Zie: http://www.cornet-era.net en CORDIS focus, bijlage nr. 24 van juni 2007.

(18) En zolang geen patentrechtelijke „wachttijd” (grace period) in acht wordt genomen, ook om eventuele latere octrooiaanvragen niet onmogelijk te maken.

(19) In paragraaf 4.7.5 van het advies „Wetenschap, samenleving en burgers in Europa” (CES 724/2001) wees het EESC al op het volgende: „Gezien de noodzaak van reproduceerbaarheid van onderzoeksresultaten vormen de vaak als „dubbel” bestempelde en door andere onderzoeksteams — doorgaans met behulp van aangepaste technieken of procédés — uitgevoerde parallelle of herhaalde proefnemingen een wezenlijk onderdeel van de wetenschappelijke methodiek en een voorwaarde voor wetenschappelijke vooruitgang. Deze vorm van onderzoek biedt een waarborg tegen fouten, vergissingen en falsificaties”.

(20) Lüder Gerken and Roman Herzog, „Europe's World”, summer 2007 issue.

(21) PB C 256 van 27.10.2007.

(22) Zo zet de nieuwe cao voor het Duitse overheidspersoneel duidelijk een rem op mobiliteit.

(23) Zie met name het advies „Investeren in kennis en innovatie” INT/325 (PB C 256 van 27.10.2007).

(24) Zie bijvoorbeeld de IAEA Proceedings of the International Conference on Knowledge Management in Nuclear Facilities, juni 2007.

(25) Met hun proefschrift laten promovendi juist zien dat zij tot zelfstandige wetenschappelijke arbeid in staat zijn.

(26) Zie bijvoorbeeld „Erwägen, Wissen, Ethik” (EWE) Jg. 18/2007 Heft 1, Seite 12, Kapitel 3.4 — ISSN 1610-3696.

(27) Bijvoorbeeld BELL met de kosmische achtergrondstraling en IBM met supergeleiding bij hoge temperaturen.

(28) Zie bijvoorbeeld paragraaf 7.5 van PB C 256 van 27.10.2007.

(29) Bij fundamenteel onderzoek gaat het hierbij vooral om de vraag op wiens naam een ontdekking of idee komt te staan, bij toepassingen gaat het ook om octrooikwesties.

(30) Zie bijvoorbeeld

http://www.open-access.net/RMK.

(31) Aan de andere kant: hoe innovatiever (meer van de norm afwijkend) procedures, ideeën, maatstaven of modellen zijn, des te geringer is zelfs met peer review de kans op een accurate beoordeling. Vandaar ook het belang van een groot aantal verschillende, onderling concurrerende procedures en methoden (zie paragraaf 3.14.1).

(32) Zie in dit verband diverse artikelen in „Forschung und Lehre” (Deutscher Hochschulverband), 6/07, ISSN 0945-5604:

www.forschung-und-lehre.de.