NL Publicatieblad van de Europese Unie C 24/1

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over Sociaal ondernemerschap en sociale ondernemingen (verkennend advies)

2012/C 24/01

Rapporteur: mevrouw RODERT

De heer ŠEFČOVIČ, vicevoorzitter van de Europese Commissie, heeft het Europees Economisch en Sociaal Comité op 6 juni 2011 per brief verzocht overeenkomstig artikel 262 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie een verkennend advies op te stellen over:

Sociaal ondernemerschap en sociale ondernemingen.

De afdeling Interne markt, productie en consumptie, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 3 oktober 2011 goedgekeurd.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn op 26 en 27 oktober 2011 gehouden 475e zitting (vergadering van 26 oktober) onderstaand advies met 106 stemmen vóór en zonder stemmen tegen, bij 1 onthouding, goedgekeurd.

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1 Bij het verkennen van initiatieven voor sociaal ondernemerschap acht het EESC het nodig om dit ondernemerschap te bezien tegen de achtergrond van het brede begrip sociaal ondernemen, aangezien acties tijdens elke fase van de levenscyclus geboden zijn.

1.2 Sociaal ondernemerschap is een centraal element van het Europese sociale model. Het hangt nauw samen met de EU 2020-strategie en levert een belangrijke bijdrage aan de samenleving. Door sociaal ondernemerschap te steunen, kunnen we het groeipotentieel en de opties om sociale waarde te scheppen, optimaal benutten. Het EESC staat achter het initiatief van de Commissie voor een beleidskader en een actieplan om sociaal ondernemen in Europa te bevorderen en benadrukt het belang van een volledige uitvoering op EU- en lidstaatniveau.

1.3 Aangezien nationale definities uiteenlopen, moet sociaal ondernemerschap omschreven worden op basis van gedeelde kenmerken, zoals sociale doelstellingen, herinvesteren van winsten, de vele rechtsvormen en inbreng van betrokkenen.

1.4 De lidstaten en EU-instellingen moeten garanderen dat sociale ondernemingen op gelijke voorwaarden als andere bedrijfsvormen geïntegreerd worden in beleidsinitiatieven van de overheid en in programma's voor ondernemingen. De promotie van grensoverschrijdende initiatieven voor sociaal ondernemerschap is het meest gebaat bij EU-subsidie voor Europese fora voor de uitwisseling van ideeën en modellen.

1.5 Prioriteiten voor sociale ondernemingen zijn toegang tot kapitaal en financiële instrumenten op maat. De Commissie zou in de lidstaten bestaande goede praktijken en initiatieven voor innovatie moeten bundelen en verspreiden, zoals hybride kapitaal en samenwerkingsvormen tussen overheids- en particulier kapitaal, en garanderen dat het huidige regelgevingskader de ontwikkeling van nieuwe instrumenten niet in de weg staat.

1.6 Het is van belang dat in de volgende programmeringsperiode van de structuurfondsen programma's voor het oprichten en ontwikkelen van sociale ondernemingen expliciet worden opgenomen. De Commissie zou richtsnoeren moeten verschaffen voor het combineren en activeren van financiële instrumenten uit diverse bronnen.

1.7 De Commissie zou een EU-breed onderzoek moeten lanceren ter vergelijking van de benaderingen met overheidsfinanciering die voor sociale ondernemingen bijzonder geschikt zijn. De Commissie zou de voorkeur voor aanbestedingen met sociale aspecten moeten bevorderen en de kwestie van het „vergulden” („gold plating”) van aanbestedingen moeten aanpakken. Bij de herziening van de regels voor staatssteun zou de Commissie moeten overwegen om sociale diensten van algemeen belang volledig te ontheffen, of ontheffing van aanmeldingsplicht te verlenen aan alle kleinschalige overheidsdiensten en bepaalde sociale diensten om de oprichting van sociale bedrijven aan te moedigen.

1.8 Gezien de diverse rechtsvormen en specifieke sociale functies bestaan in sommige lidstaten wel degelijk belastingvoordelen. Deze moeten beoordeeld en verspreid worden om de uitwerking van passende regels te bevorderen.

1.9 De Commissie en de lidstaten zouden de lancering van programma's voor specifieke steun moeten stimuleren ter ontwikkeling van sociale ondernemingen en de volgende generatie van sociale ondernemers.

1.10 Samen met de sociale ondernemingen zou de Commissie kunnen kijken naar een gemeenschappelijk Europees systeem voor het meten van sociale resultaten en de toepassing van bestaande systemen kunnen aanmoedigen. Initiatieven voor een transparanter rapportagesysteem, dat meer beleggersvertrouwen moet opleveren, verdienen eveneens nader onderzoek. Het EESC roept de Commissie op om de bestaande sociale keurmerken te onderzoeken, met het oog op de invoering van een gemeenschappelijk Europees systeem of gedragscode.

1.11 Sociale ondernemingen moeten worden opgenomen in O&O- en innovatieprogramma's. Voorts zouden er in Europees verband ook statistieken verzameld en verspreid moeten worden over sociale ondernemingen. Dit zou de taak kunnen zijn van een Europees waarnemingscentrum voor sociale ondernemingen.

1.12 Zoals alle werkgevers, dienen sociale ondernemingen fatsoenlijke arbeidsomstandigheden te bieden, te voldoen aan eventueel geldende collectieve overeenkomsten en te garanderen dat zij correct worden toegepast.

1.13 Bijzondere aandacht verdienen de nieuwe lidstaten om te bewerkstelligen dat er sociale ondernemingen worden opgericht, door het openstellen van overheidsdiensten, het goedkeuren van beleid voor sociale inclusie en het bevorderen van vormen van sociaal ondernemerschap, zoals de sociale economie.

2. Inleiding

2.1 De mededeling van de Commissie Naar een Single Market Act van 27 oktober 2010 (1) bevat maatregelen voor de totstandbrenging van een „sociale markteconomie met een groot concurrentievermogen.” Eén van de voorstellen betrof een „initiatief voor sociaal ondernemerschap”. Dit voorstel blijft een belangrijke maatregel in de definitieve versie van de mededeling Akte voor de interne markt, van april 2011 (2) en werd ook aangemerkt als prioriteit in het EESC-advies INT/548 (3), in reactie op de raadpleging over de Single Market Act.

2.2 Europa moet voor zijn problemen oplossingen zoeken die economisch en sociaal welzijn combineren. Bevordering van sociaal ondernemerschap en sociale ondernemingen, vooral in deze economisch barre tijden, zal zowel het groeipotentieel als de sociale meerwaarde versterken. Om de mogelijkheden te benutten, moet er een alomvattend beleidskader komen en ingevoerd worden, waarbij partijen uit alle sectoren van de samenleving (maatschappelijk middenveld, particulieren, overheid) op elk niveau (lokaal, regionaal, nationaal, Europees) betrokken worden.

2.3 Sociaal ondernemerschap en sociale ondernemingen betreffen tal van begrippen, alsook diverse actoren en termen op lidstaatniveau. De titel van dit verkennend advies is „Sociaal ondernemerschap en sociale ondernemingen” omdat het EESC van mening is dat in het advies het bredere begrip „sociale ondernemingen” zou moeten worden gebruikt (dat sociaal ondernemerschap omvat), aangezien acties tijdens elke fase van de levenscyclus van een sociale onderneming nodig zijn.

2.4 Dit verkennend advies beoogt prioritaire gebieden vast te stellen om een gunstig klimaat te scheppen voor sociale ondernemingen in Europa. Het EESC heeft dit onderwerp de laatste jaren in diverse adviezen (4) aangesneden en is ingenomen met de hernieuwde aandacht van de Commissie voor sociale ondernemingen. Erkenning verdient voorts het relevante werk dat diverse partijen op dit gebied de laatste jaren hebben verricht en waarmee tot op zekere hoogte in dit advies rekening is gehouden (5).

3. Opmerkingen van het EESC

3.1 Definitie van sociale onderneming

3.1.1 Diverse taal- en culturele tradities hebben verschillende betekenissen van het begrip sociale onderneming opgeleverd.

3.1.2 Het EESC beseft dat er behoefte is aan een duidelijke definitie om de inspanningen te concentreren, maar stelt in plaats van een definitie een beschrijving voor, uitgaande van gedeelde kenmerken als:

— hoofdzakelijk sociale, in plaats van winstdoelstellingen, productie van sociale voordelen voor het brede publiek of de leden daarvan;

— meestal niet op winst gericht, waarbij overschotten in de eerste plaats opnieuw worden geïnvesteerd en niet verdeeld onder particuliere aandeelhouders of eigenaars;

— verscheidenheid aan rechtsvormen en modellen, bijv. coöperaties, onderlinge waarborgmaatschappijen, vrijwilligersverenigingen, stichtingen, al dan niet op winst gerichte ondernemingen; vaak worden er diverse rechtsvormen gecombineerd, die soms aan de behoeften worden aangepast;

— economische actoren die goederen en diensten leveren (vaak van algemeen belang), vaak met een sterk accent op sociale innovatie;

— onafhankelijke organen, met een sterk accent op deelname en inspraak (personeel, gebruikers, leden), bestuur en democratie (ofwel representatief of open);

— vaak voortvloeiend uit of gelieerd aan een maatschappelijke organisatie.

3.1.3 Sociale ondernemingen leveren een relevante bijdrage aan de samenleving en zijn een belangrijk kenmerk van het Europese sociale model. Zij dragen bij aan de doelstellingen van EU-2020 door het creëren van banen, de ontwikkeling van innovatieve oplossingen voor algemene behoeften en het scheppen van sociale cohesie, inclusie en actief burgerschap. Zij zijn van belang voor de bevordering van de participatie van vrouwen, ouderen, jongeren, minderheden en migranten. Ook moet worden beseft dat veel sociale ondernemingen mkb's zijn, die vaak in de sociale economie en soms op het gebied van arbeidsintegratie actief zijn.

3.1.4 De permanente werkzaamheden van de Commissie aan de wettelijke structuren voor de sociale economie dienen met deze kenmerken rekening te houden om te garanderen dat geen enkele vorm van sociale onderneming wordt uitgesloten. De Commissie zou ook moeten overwegen onderzoek te doen naar nieuwe rechtsvormen en wetsvoorstellen voor sociale ondernemingen in sommige lidstaten (6), en deze op hun merites beoordelen.

3.2 Sociale ondernemingen integreren in overheidsbeleid voor ondernemingen

3.2.1 Overheidsbeleid voor de ontwikkeling en groei van ondernemingen is gerelateerd aan diverse beleidsgebieden: mededinging, interne markt, financiën en innovatie. Overheidsinitiatieven om het oprichten en leiden van bedrijven te vergemakkelijken, moeten ook rekening houden met sociale ondernemingen, op voet van gelijkheid met andere bedrijfsvormen, zowel op EU- als lidstaatniveau, met erkenning van hun specifieke kenmerken.

3.2.2 Sociale ondernemingen zijn vaak lokaal gericht en expansie is niet altijd een voor de hand liggend belang of prioriteit. In plaats van concurrentie of expansie van het model geven zij vaak de voorkeur aan andere manieren om te groeien. Dit is een zaak van belang bij de bestudering van grensoverschrijdende initiatieven voor sociale ondernemingen. De EU en de lidstaten zouden moeten zorgen voor steun en financiering van op te richten forums, uitwisseling van trainees, „kampen voor sociale innovatie” en sociale franchising, die wellicht geschikter zijn om nieuwe ideeën en grensoverschrijdende samenwerking te bevorderen.

3.3 Stimuleren van sociale investeringen

3.3.1 Ruimere toegang tot kapitaal, zowel voor de oprichting als voor groei, is voor sociale ondernemingen een prioriteit. Tegenwoordig schort het aan financiële instrumenten die speciaal voor sociale ondernemingen bedoeld zijn, hoewel financiële instellingen en sociale ondernemingen zeer in samenwerking geïnteresseerd zijn. Op lokaal en nationaal niveau ontstaan thans diverse innovatieve financiële instrumenten. De Commissie zou moeten beginnen om de goede praktijken achter deze innovatieve initiatieven te verzamelen en te verspreiden, alsook de bestaande expertise in de lidstaten om sociale investeringen voor sociale ondernemingen in Europa te stimuleren. Hierbij zou zij op de volgende aspecten moeten letten.

3.3.1.1 Vanwege hun specifieke kenmerken en diverse rechtsvormen hebben sociale ondernemingen, in vergelijking met andere bedrijfsvormen, bijzondere financieringsinstrumenten nodig. Een vorm van hybride kapitaal (7) op maat, met onderdelen als schenkingen, eigen en vreemd vermogen, komt voor sociale ondernemingen tijdens de gehele levenscyclus meer in aanmerking. Hybride kapitaal combineert schenkingen (overheidssteun, filantropische fondsen, donaties) met eigen kapitaal en instrumenten voor schuld- en risicodeling. Financieringsinstrumenten van hybride kapitaal omvatten opeisbare subsidies, leningen die kunnen worden kwijtgescholden, converteerbare subsidies en overeenkomsten om de inkomsten te delen. Bij hybride kapitaal zijn particulier en overheidskapitaal vaak nauw met elkaar verweven.

3.3.1.2 Er zou ook gekeken moeten worden naar tussenpersonen die specifiek op sociale ondernemingen gericht zijn. Hun rol is het samenbrengen van sociale ondernemingen en investeerders, en het verschaffen van (informatie over) kapitaal, advies en ondersteuning. Er is een aantal interessante voorbeelden dat nadere aandacht verdient (8).

3.3.1.3 De Commissie zou ook moeten kijken naar de opkomst van diverse soorten overheidsfondsen voor sociale investeringen (9) en andere initiatieven binnen de banksector (coöperatieve banken (10), sociale banken (11), commerciële banken met sociale programma's (12), alsook andere innovatieve instrumenten zoals „obligaties met sociale impact” (13). Het is van groot belang deze initiatieven juist nu te steunen in het licht van de tanende overheidssteun.

3.3.2 Het is essentieel dat de Commissie garandeert dat het EU-regelgevingskader (bijv. regels voor staatssteun) de ontwikkeling van deze nieuwe financiële instrumenten steunt in plaats van belemmert.

3.3.3 De volgende programmeringsperiode voor de structuurfondsen moet uitdrukkelijk programma's voor de oprichting en ontwikkeling van sociale ondernemingen omvatten; de programma's moeten langer duren om te garanderen dat tijdens de delicate startfase de steun wordt voortgezet. Willen de structuurfondsen sociale ondernemingen steunen, dan zou de Commissie ook richtsnoeren voor goede praktijken moeten verschaffen voor het combineren en activeren van financiële instrumenten uit diverse bronnen.

3.4 Modernisering van overheidsfinanciering

3.4.1 Sociale ondernemingen leveren vaak goederen en diensten van algemeen belang die in hoofdzaak door de overheid worden gefinancierd. De thans geldende wettelijke kaders bevoordelen vaak de particuliere partijen die over een stevige kapitaalbasis beschikken. Er zou gewerkt moeten worden aan nieuwe wetsinstrumenten, en/of bestaande moeten verder uitgewerkt worden om ze beter af te stemmen op sociale ondernemingen. De Commissie zou een EU-breed onderzoek moeten lanceren ter vergelijking van de benaderingen van overheidsfinanciering die voor sociale ondernemingen bijzonder in aanmerking komen.

3.4.2 Zoals het EESC in zijn advies INT/570 (14) stelde moet de deelname van het mkb aan overheidsaanbestedingen, inclusief sociale ondernemingen, toenemen. Belangrijk is dat alle actoren gelijkelijk toegang hebben tot overheidsopdrachten. Overheidsopdrachten moeten toegankelijker worden door vereenvoudiging van administratieve procedures. De Commissie speelt een centrale rol in het verzamelen en verspreiden van doeltreffende en eenvoudige aanbestedingsmodellen voor sociale ondernemingen.

3.4.3 In het EESC-advies over overheidsopdrachten wordt ook gewezen op het belang van innovatieve, sociale en milieu-aspecten in aanbestedingen. Het handboek van de Commissie, Buying social (15), dat laat zien hoe met sociale en milieu-aspecten bij aanbestedingen rekening kan worden gehouden, is essentieel en verdient meer aandacht. De Commissie zou ook actie moeten ondernemen om de verspreiding sociaal getinte aanbestedingen te bevorderen en te beoordelen.

3.4.4 De Commissie moet zich sterk maken voor het terugdringen van „gold plating” bij aanbestedingen, wat in sommige lidstaten voorkomt, door te wijzen op alternatieven en geschiktere en innovatieve instrumenten voor overheidsfinanciering.

3.4.5 Regels voor staatssteun leveren sociale ondernemingen vaak problemen op. In zijn advies TEN/455 (16) bepleit het EESC een meer gediversifieerde en evenrediger aanpak en de noodzaak om niet alleen rekening te houden met economische criteria, maar ook met sociale, territoriale en milieu-aspecten en om efficiënte af te meten aan kwaliteit, resultaten en duurzaamheid. De huidige pogingen ter vereenvoudiging en verduidelijking van de staatssteunregels moeten dus nagaan hoe herziening van deze regels voor sociale ondernemingen uitpakt. Van belang is ook om de vrijstellingen van de bestaande regels te benadrukken (17).

3.4.6 In haar evaluatie van de regels zou de Commissie moeten overwegen om de ontheffingen uit te breiden naar alle sociale diensten van algemeen belang, of, zoals in het EESC-advies wordt gesteld, alle kleinschalige openbare diensten en bepaalde sociale diensten van de aanmeldingsverplichting te ontheffen. De onzekerheid en extra administratieve lasten om staatssteunregels na te leven kunnen particuliere investeerders en aanbestedende diensten afschrikken om met sociale ondernemingen in zee te gaan. Ontheffingen kunnen meer innovatie en startersbedrijven stimuleren. Een dergelijk initiatief moet nog wel een mechanisme bevatten om corruptie te voorkomen.

3.4.7 Sociale ondernemingen hebben verschillende rechtsvormen en worden daarom vaak met verschillende fiscale regels en voorwaarden geconfronteerd. Vanwege hun sociale doelstellingen en beperkte of afgetopte winstverdeling genieten sociale ondernemingen in sommige lidstaten belastingvoordelen of andere fiscale concessies. Deze moeten geëvalueerd en verspreid worden om de uitwerking van adequate regels voor sociale ondernemingen te stimuleren, ongeacht hun rechtsvorm.

3.5 Starten van ontwikkelingsprogramma's voor sociale ondernemingen

3.5.1 Sociale ondernemingen hebben toegang nodig tot speciale steunprogramma's voor hun ontwikkeling. Initiatieven met „hubs”, die zorgen voor bedrijfssteun, arbeidsplaatsen en begeleiding, zijn doeltreffend gebleken tijdens de opstart, evenals opleidingsprogramma's door netwerken van sociale ondernemingen. Bijzondere aandacht verdienen programma's om de investeringsbereidheid te vergroten. De ontwikkeling en de verspreiding van dit type steunprogramma's dient te worden gestimuleerd.

3.5.2 De volgende generatie sociale ondernemers verdient ondersteuning. Sociaal ondernemerschap verdient aanmoediging in formele, informele en niet-formele leermogelijkheden. Speciale opleidingen voor sociaal ondernemerschap (18) zouden de lidstaten moeten delen.

3.5.3 De Commissie en de lidstaten dienen gevestigde sociale ondernemingen en netwerken te steunen en met hen samen te werken. Sociale ondernemingen komen vaak voort uit de vrijwilligerssector of de sociale economie. Deze actoren vormen een uitstekende verbinding met sociale ondernemers en ondernemingen.

3.6 Bouwen aan besef van en vertrouwen in sociale ondernemingen

3.6.1 Sociale ondernemingen moeten zichtbaarder worden en erkend worden als vitaal onderdeel van de samenleving. De Commissie zou een Europees „label” voor sociale ondernemingen kunnen overwegen, voor een groter besef en erkenning, dat ook het vertrouwen en de vraag zou vergroten Om te beginnen zou de Commissie, samen met sociale ondernemingen, onderzoek kunnen doen naar in veel lidstaten al bestaande labels en andere certificatiesystemen (19).

3.6.2 In onderzoek en beleidsvorming staat ondernemen vaak gelijk aan het op winst gerichte, particuliere bedrijfsleven. Daarom moet getracht worden sociale ondernemingen permanent op te nemen in O&O- en innovatieprogramma's.

3.6.3 Er is een gebrek aan geconsolideerde statistieken over sociale ondernemingen in de lidstaten en Europa. Het gebruik van satellietrekeningen (20) dient in alle lidstaten te worden bevorderd. Verder zou de oprichting van een Europese „waarnemingspost” voor sociale ondernemingen, met de actieve inbreng van het EESC en zijn nationale tegenhangers in nauwe samenwerking met de lidstaten, bijdragen aan de systematische verzameling, vergelijking en spreiding van kennis.

3.6.4 De voordelen van sociale ondernemingen dienen meer in de verf te worden gezet door het meten van andere dan zuiver economische waarden. Er zijn diverse instrumenten voor het meten van sociale resultaten (21), alsmede methoden voor sociaal boekhouden. Helaas zijn deze voor kleine actoren vaak gecompliceerd om toe te passen. De EU zou, samen met sociale ondernemingen, onderzoekers en kapitaalverschaffers, het gebruik van de bestaande systemen moeten aanmoedigen, maar ook de ontwikkeling van een eenvoudiger, gemeenschappelijk Europees systeem of gedragscode, op basis van deze bestaande systemen.

3.6.5 Toename van het vertrouwen in sociale ondernemingen staat of valt met verantwoording en transparantie. Sociale ondernemingen drijven vaak op overheidsgeld, particuliere schenkingen en lidmaatschapsgelden. De rapportage over de besteding van deze middelen moet opener worden via een open rapportagesysteem, dat een EU-standaard kan worden, om beleggers meer vertrouwen te schenken. Meer transparantie en open rapportage zou ook het risico tegengaan dat sociale ondernemingen snel winstgevender worden, met buitensporige salarissen voor directeuren en leden van de bestuursraad.

3.6.6 Het scheppen van optimale voorwaarden voor sociale ondernemingen vergt leiderschap en een permanente dialoog tussen alle maatschappelijke sectoren. Dit vereist, onder de aegide van de Commissie, samenwerking tussen alle EU-instellingen, de lidstaten en de samenleving in haar geheel, met bijzondere aandacht voor de regionale overheden, die vaak hoofdrolspelers zijn. Het EESC kan, evenals het Comité van de Regio's, een vitale rol vervullen in de volgende fasen gezien zijn samenstelling, expertise en verbondenheid met de lidstaten.

3.7 Andere opmerkingen

3.7.1 Sociale ondernemingen hebben vaak vrijwilligers in dienst. Duidelijkheid over hun rol is van belang. Het Raadsbesluit van 27 november 2009 (22) benadrukt dat vrijwilligerswerk wordt ondernomen „uit vrije wil, naar eigen keuze, om eigen redenen”. Vrijwilligerswerk is geen vervangmiddel voor betaald professioneel werk en vormt een meerwaarde voor de samenleving.

3.7.2 Zoals alle werkgevers, dienen sociale ondernemingen fatsoenlijke arbeidsomstandigheden te bieden en te voldoen aan eventueel geldende collectieve overeenkomsten. Bij de tenuitvoerlegging van de bepalingen van Europese en nationale wetgeving en/of collectieve overeenkomsten op het gebied van informatie, raadpleging en medezeggenschap van werknemers moeten sociale ondernemingen de geschiktste manier vinden om te waarborgen dat deze rechten correct worden uitgeoefend.

3.7.3 Sociale ondernemingen zijn in verschillende nationale contexten ontstaan. Het EESC dringt er bij de Commissie op aan passende steun en initiatieven uit te werken ter ontwikkeling van sociale ondernemingen in de nieuwe lidstaten. Belangrijke initiatieven zijn: aanpassing van de sociale voorzieningen, bevordering van een actief sociaal-integratiebeleid, stimulering van sociale economie/sociale ondernemingen en openstelling van de markt voor overheidsdiensten.

3.7.4 De EU zou sociaal ondernemen ook buiten haar grenzen moeten promoten. Het EU-model voor sociaal ondernemen zou verspreid moeten worden om de ontwikkeling van soortgelijke modellen in kandidaat-lidstaten en internationaal te bevorderen.

Brussel, 26 oktober 2011 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Staffan NILSSON

(1) COM(2010) 608 definitief

(2) COM(2011) 206 definitief

(3) PB C 132 van 3 mei 2011, blz. 47.

(4) Zie PB C 95, 30 maart. 1998, blz. 99; PB C 117, 26 april. 2000, blz. 52; PB C 112, 30 april 2004, blz. 105; PB C 234, 22 september 2005, blz. 1; PB C 120, 20 mei 2005, blz. 10; PB C 318, 23 december 2009, blz. 22; PB C 44, 16 februari 2008, blz. 84.

(5) EMES Network (www.emes.net), Ciriec International (www.ciriec.ulg.ac.be), Cecop (www.cecop.coop)

(6) UK Community Interest Company (CIC) 2005, Italiaanse wet 118/2005 en decreet 155/2006, Finse wet nr. 1351/2003, de Sloveense „Wet Sociaal Ondernemerschap” 2011.

(7) http://www.schwabfound.org/pdf/schwabfound/SocialInvestmentManual.pdf

(8) www.unltd.org.uk; www.commoncapital.org.uk; www.cafonline.org.

(9) De belangrijkste actoren die sociale investeringen aanbieden, zijn durfkapitaalfondsen van filantropische instellingen, sociale beleggingsfondsen, adviesbureaus en sociale beurzen. Zie voor details: Investor Perspectives on Social Enterprise Financing: http://217.154.230.218/NR/rdonlyres/1FC8B9A1-6DE2-495F-9284-C3CC1CFB706D/0/BC_RS_InvestorPerspectivesonSocialInvestment_forweb.pdf Een voorbeeld van een sociale investering in het VK is „Big Society Capital” zie: http://www.cabinetoffice.gov.uk/content/big-society-capital

(10) www.eurocoopbanks.coop.

(11) www.triodos.be.

(12) Initiatief van de bankengroep Intesa Sanpaolo voor sociale ondernemingen; Banca Prossima; www.bancaprossima.com

(13) www.socialfinance.org.uk/sib.

(14) PB C 318 van 29 oktober 2011, blz. 113.

(15) http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=331&langId=en&pubId=606&type=2&furtherPubs=yes

(16) PB C 248 van 25 augustus 2011, blz. 26.

(17) Bijv. steun voor de scholing van personeel, werkgelegenheidssteun, steun voor gehandicapten, alsook vormen van geringe steun.

(18) Zie http://www.sse.org.uk en diverse Masterprogramma's voor sociale ondernemers (universiteit van Trento of universiteit Bocconi).

(19) www.standardsmap.org/en en www.socialenterprisemark.org.uk.

(20) http://unstats.un.org/unsd/publication/SeriesF/SeriesF_91E.pdf.

(21) www.thesroinetwork.org; http://iris.thegiin.org; www.iso.org/iso/social_responsibility.

(22) PB L 17 van 22 januari 2010, blz. 43.