Advies van het Economisch en Sociaal Comité over het "Groenboek over innovatie"

(96/C 212/12)

Op 12 januari 1996 heeft de Commissie besloten, het Economisch en Sociaal Comité, overeenkomstig artikel 198 van het Verdrag betreffende de Europese Unie, te raadplegen over het "Groenboek over innovatie".

De Afdeling voor energie, nucleaire vraagstukken en onderzoek, die was belast met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden, heeft haar advies goedgekeurd op 14 mei 1996. Rapporteur was mevrouw Sirkeinen en co-rapporteur mevrouw Konitzer.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 336e Zitting d.d. 29 en 30 mei 1996 (vergadering van 30 mei 1996) het volgende advies uitgebracht, dat met 127 stemmen vóór en 5 stemmen tegen, bij 3 onthoudingen, is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Innovaties vormen de basis voor duurzame economische groei, maatschappelijk ecologische ontwikkeling en welvaartsgroei. Door middel van nieuwe en betere produkten, procédés en diensten die aan innovatie te danken zijn, kunnen de individuele en maatschappelijke behoeften van de mensen beter dan vroeger bevredigd worden. Behalve voor nieuwe produkten scheppen innovaties ook de voorwaarden voor o.a. een betere maatschappelijke dienstverlening, betere arbeidsomstandigheden, een beter concurrentievermogen in de traditionele produktiesectoren, een effectievere bescherming van het milieu en een veelzijdigere vrijetijdsbesteding.

1.2. Innovaties en werkgelegenheid staan in een vaste en positieve correlatie tot elkaar. Als gevolg van de veranderingen kunnen er op de korte termijn sociale problemen ontstaan, waaraan niet zomaar voorbij gegaan mag worden en die men o.a. moet proberen op te lossen m.b.v. participatie- en overlegmechanismen. Maar in hun totaliteit zijn de effecten positief en, uit een oogpunt van maatschappelijke ontwikkeling, onvermijdelijk.

1.3. Innovatie is een zeer gecompliceerd proces. Behalve onderzoeksactiviteiten en technologische ontwikkeling zijn er nog allerlei andere factoren en gunstige omstandigheden nodig die, pas als ze allemaal aanwezig zijn, tot resultaat leiden. Innovatie is in wezen een maatschappelijk proces, aangedreven door een drang naar ontwikkeling, concurrentie en een positieve instelling ten opzichte van verandering en het nemen van risico's. Uiteindelijk leidt dit tot een versterking van het concurrentievermogen en een toename van de economische en sociale welvaart en cohesie.

1.4. Europa blijft op het gebied van innovaties, hoe men het ook bekijkt, achter bij andere hoogontwikkelde economische centra.

1.5. In artikel 130, lid 1, tweede alinea, vierde gedachtenstreepje staat dat de Gemeenschap en haar lid-staten, teneinde het concurrentievermogen van de industrie van de Gemeenschap te bevorderen, zich erop richten om "een betere benutting van het industrieel potentieel van het beleid inzake innovatie, onderzoek en technische ontwikkeling te stimuleren".

1.6. De Commissie heeft er in haar "Witboek over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid" op gewezen dat het innovatievermogen van ondernemingen een centrale rol speelt bij de verbetering van het concurrentievermogen en de werkgelegenheid. Innovatievermogen staat ook centraal in de mededeling uit 1994 over het beleid inzake het concurrentievermogen op industriegebied in de EU, evenals in de rapporten van het Raadgevend Comité voor concurrentievermogen.

1.7. Het Economisch en Sociaal Comité heeft zich in tal van adviezen uitgesproken over een breed scala van aspecten die met innovatie samenhangen. Speciale vermelding hierbij verdienen de adviezen over de programma's ter verwezenlijking van het Vierde kaderprogramma op het gebied van onderzoek, technische ontwikkeling en demonstratie () en over de cooerdinatie van het onderzoeks- en ontwikkelingsbeleid (). Het hier gepresenteerde advies bouwt in principe voort op eerdere adviezen van het Comité, doch om praktische redenen en ter wille van de leesbaarheid wordt hier in de tekst over het algemeen niet naar verwezen.

1.8. Het niveau van het onderzoek in de EU-lid-staten is, naar academische maatstaven althans, goed. Het doorstaat de vergelijking met de belangrijkste concurrent, de Verenigde Staten, en ligt hoger dan Japan. Daarentegen worden in de EU, zoals bekend, onderzoek en ontwikkeling aanzienlijk minder gesubsidieerd dan in de twee genoemde landen. Het kernprobleem en voornaamste verschil met de VS en Japan is evenwel dat de EU een onmiskenbare achterstand heeft als het erom gaat de onderzoeksresultaten om te zetten in succesvolle innovaties op de markt en, daardoor, in economische groei en arbeidsplaatsen.

1.9. Het MKB, waar de meeste nieuwe arbeidsplaatsen ontstaan, maakt in Europa te weinig gebruik van eigen ideeën en innovaties. Daarom komen er te weinig nieuwe ondernemingen in die sector bij en groeien ze onvoldoende, vandaar dat er ook te weinig nieuwe arbeidsplaatsen ontstaan. In veel rapporten wordt erop gewezen dat de problemen vooral in de sfeer van marketing en produktontwikkeling liggen.

1.10. Veruit de meeste innovaties ontstaan op de vrije markt. Het bedrijfsleven speelt hierbij een sleutelrol. Ook wezenlijke onderdelen van innovaties in overheidsdiensten, of de impulsen daartoe, zijn dikwijls terug te voeren op een produkt- of diensteninnovatie in de particuliere sector. Het is de taak van de overheid om een gunstig klimaat voor innovaties te scheppen. Ook bij de overheid zelf bestaat behoefte aan innovaties, omdat zij o.m. verantwoordelijk is voor de modernisering van openbare diensten.

1.11. Van de overheid wordt verwacht dat zij vooral in politieke kringen interesse wekt voor innovaties en op alle niveaus de innovatie bevorderende activiteiten van deze kringen cooerdineert. De overheid dient in nauwe interactie te staan met bedrijfsleven en onderzoekscentra, een open maatschappelijke discussie over de toekomst van de samenleving aan te zwengelen en de tegenstrijdige standpunten die dit oplevert, met elkaar te verzoenen.

1.12. De overheid is alleen gerechtigd in te grijpen op de vrije markt als deze duidelijke tekortkomingen vertoont. Voorbeelden van dergelijke ernstige tekortkomingen op de markt, vanuit het oogpunt van innovatie, zijn de situatie dat ondernemingen te weinig worden aangespoord de risico's te accepteren die inherent zijn aan investeringen in de toepassing van O& TO-resultaten, vooral als de aanloopkosten gedurende enkele jaren niet worden terugverdiend, en de situatie dat er op bepaalde belangrijke terreinen van openbare dienstverlening, zoals milieu, gezondheidszorg en openbaar vervoer, vaak te weinig vraagimpulsen te bespeuren zijn.

2. De belangrijkste voorstellen van de Commissie

2.1. De Commissie tracht in haar Groenboek de verschillende - zowel negatieve als positieve - factoren te beschrijven die het van de grond komen van innovaties in Europa beïnvloeden, en voorstellen voor maatregelen te formuleren die het innovatieklimaat in de Unie moeten verbeteren. Onder innovatie wordt verstaan: het met succes toepassen en exploiteren van nieuwe vindingen in de economie en andere sectoren van de samenleving.

2.2. In het Groenboek wordt bij de behandeling van dit uitgebreide complex factoren de volgende indeling gehanteerd:

2.2.1. In het inleidende hoofdstuk worden de betekenis van innovaties en de rol van de verschillende maatschappelijke sectoren, met name die van het bedrijfsleven en de overheid, bij de totstandkoming en exploitatie van innovaties beschreven.

2.2.2. In hoofdstuk II wordt een meer gedetailleerde analyse gegeven van de factoren en condities die van invloed zijn op de totstandkoming van innovaties, alsmede van de effecten van innovaties op de economie en de welvaart. Ten slotte wordt nader ingegaan op de spelregels die nodig zijn om innovaties te stimuleren: een daadwerkelijke en innoveren teweegbrengende mededinging plus een doeltreffende rechtsbescherming.

2.2.3. In hoofdstuk III wordt onderzocht hoe de situatie in Europa er uitziet met betrekking tot de innovaties. Vastgesteld wordt dat de verschillen per land, regio, onderneming en bedrijfssector aanzienlijk zijn. Er wordt verslag gedaan van de maatregelen die de Unie genomen heeft om innovatie te bevorderen en de convergentie te doen toenemen.

2.2.4. In hoofdstuk IV wordt beschreven wat de belangrijkste factoren zijn die innovatie in de weg staan: financieringsproblemen, een regelgevingskader dat innovatieremmend werkt en in positieve zin bijgesteld dient te worden, een onvoldoende gebruik van menselijk potentieel en moeilijkheden bij het kanaliseren van onderzoeksactiviteiten in de richting van innovaties.

2.2.5. In hoofdstuk V worden een aantal actielijnen aanbevolen. De belangrijkste doelstellingen hierbij zijn:

2.2.5.1. Een in vergelijking met vroeger beter gericht zijn van onderzoek op innovatie. Om dit te verwezenlijken, is het tegelijkertijd nodig om:

- te komen tot capaciteitsuitbreiding om de ontwikkelingen op het gebied van de technologie, de markt en de mededinging beter te anticiperen ofte wel meer technologische observatie en prospectief onderzoek (doelstelling 1), en tot meer acties op het gebied van "economic intelligence" (actielijn 11);

- met name de onderzoeksinspanningen van ondernemingen te stimuleren en te cooerdineren (onderzoeksindustrie naar analogie van de task forces). Projecten en programma's zouden beoordeeld moeten worden aan de hand van criteria die primair op innovatie gericht zijn (actielijn 2);

- ervoor te zorgen dat de sociale acceptatie van nieuwe technologieën en veranderingen toeneemt (actielijn 5).

2.2.5.2. Versterking van het menselijk potentieel ten bate van innovaties. Hierbij zijn met name de volgende maatregelen vereist:

- Ontwikkelen van initiatiecursussen en voortgezette opleiding. Permanente opleiding in ondernemingen, vooral in het MKB, een methode voor erkenning van basisvaardigheden, nauwere banden tussen ondernemingen en opleiding (actielijn 3).

- Bevorderen van de mobiliteit van studenten en onderzoekers in de Gemeenschap, maar ook die tussen universiteiten, onderzoeksinstellingen en ondernemingen binnen de afzonderlijke lid-staten (actielijn 4).

2.2.5.3. Ter verbetering van de financieringscondities voor innovatie verdient het aanbeveling om:

- particulier kapitaal te mobiliseren ten behoeve van innovatie, in het bijzonder ten gunste van nieuwe technologiegerichte ondernemingen (actielijn 6);

- de mogelijkheden te analyseren die de lid-staten ter beschikking staan om een voor innovaties gunstige fiscale regeling in te voeren (actielijn 7).

2.2.5.4. Het verdient aanbeveling om ervoor te zorgen dat er een gunstig juridisch en wettelijk klimaat voor innovaties is. In bepaalde gevallen zal dit neerkomen op een aanpassing van de huidige regels (vereenvoudiging van administratieve formaliteiten, juridische vormen van samenwerking). In andere gevallen gaat het alleen om een goede kennis van de bestaande regels en van de mogelijkheden die ze bieden (normen, intellectueel en industrieel eigendom, mededinging), en om een betere benutting hiervan (actielijnen 8, 9 en 10).

2.2.5.5. De ontwikkeling van de positie van de overheid en de door haar gebruikte actiemodellen ter bevordering van innovaties vergt:

- een krachtdadig optreden ter aanmoediging van de introductie van innovatie en nieuwe technologieën in het MKB. De regionale dimensie van innovatie zou versterkt moeten worden (actielijn 12);

- gerichte inspanningen om de administratieve procedures te vereenvoudigen en de formaliteiten te verminderen (actielijn 9);

- meer samenhang en cooerdinatie tussen de maatregelen van de overheid en de particuliere sector en stimuleren van dialoog, consensusvorming en verspreiding van werkwijzen die hun nut in de praktijk bewezen hebben (actielijn 13).

2.3. Aan het Groenboek zijn vier bijlagen toegevoegd. In bijlage I worden de zeven task forces van de Commissie beschreven. Bijlage 2 bestaat uit een lijst van Relay Centra voor innovatie. Bijlage 3 is een vereenvoudigd model voor een onderzoekscontract voor het vierde kaderprogramma O& TO. Bijlage 4 bevat tabellen en statistische gegevens over het onderwerp.

2.4. Doel van het Groenboek is om een brede discussie over het onderwerp op gang te brengen onder particuliere en openbare organisaties en diverse actoren op regionaal en nationaal niveau. Het is de bedoeling om de stand van zaken te bepalen, prioriteiten vast te stellen en een keuze te maken uit de voorgestelde werkwijzen en deze te verfijnen. Na afloop van de discussieronde zal de Commissie eventueel een actieplan opstellen, dat zij ter beoordeling aan de andere EU-instellingen zal voorleggen. De Commissie gaat ervan uit dat het actieplan geen extra financieringsbehoeften met zich zal brengen.

3. Algemene opmerkingen

3.1. De breed opgezette benaderingswijze van de Commissie, waarbij getracht wordt rekening te houden met alle factoren die van invloed zijn op de invoering van innovaties, dus met het hele innovatiestelsel, is terecht en lovenswaardig, zij het zeer ambitieus. Wegens de problemen die zich in Europa voordoen met betrekking tot het concurrentievermogen, de werkgelegenheid, het milieu en andere belangrijke maatschappelijke vraagstukken, is het hoog tijd dat er iets gedaan wordt.

3.2. Het Groenboek bevat heel wat standpunten en voorstellen die de Commissie al bij eerdere gelegenheden naar voren heeft gebracht. Het nadeel van deze standpunten en voorstellen en van de hierover gevoerde discussies is dikwijls geweest dat er te eenzijdig nadruk werd gelegd op de belangen van direct betrokkenen. De brede benaderingswijze van het Groenboek maakt het echter mogelijk om de zaken vanuit een ruimer perspectief te bezien en dat maakt het juist zo ambitieus. Een horizontaal gerichte, geïntegreerde benadering is voorwaarde voor een succesvol innovatiebeleid. De verantwoordelijke beslissers dienen innovatiebevordering tot hun voornaamste doelstelling te maken, omdat daar de sleutel ligt voor de verbetering van het concurrentievermogen en voor groei van de werkgelegenheid en de welvaart. Alle politieke beslissingen die invloed hebben op de condities waaronder innovaties ontstaan, moeten vanuit dit prioriteitenperspectief bezien worden. Bij elke beslissing die genomen wordt, dient men zich in ieder geval ook af te vragen wat de mogelijk negatieve gevolgen voor innovaties zijn. Als er bijvoorbeeld een verandering wordt aangebracht in het belastingstelsel, moet bestudeerd worden of dit leidt tot meer of juist minder mogelijkheden tot het nemen van risico's en risicobereidheid bij ondernemingen.

3.3. Om een stijging van het aantal innovaties te bewerkstelligen, moet er een eigen Europees model ontwikkeld worden. Teneinde succesvol te kunnen concurreren op mondiaal niveau, zullen de Europeanen, ondanks de heterogeniteit van hun continent, in staat moeten zijn om gemeenschappelijk op te treden en paneuropese netwerken op te zetten. Taakverdeling en samenwerking tussen regionale, nationale en communautaire niveaus ofte wel subsidiariteit is uitzonderlijk belangrijk, omdat innovatie per definitie een gedecentraliseerd proces is. Innovaties spelen ook een sleutelrol als het aankomt op economische en sociale samenhang. In Europa kunnen niet zomaar rechtstreeks actiemodellen van elders overgeplant worden, maar uit de ervaringen van anderen dient wel lering getrokken te worden: het is belangrijk om reeds in de praktijk getoetste instrumenten en de effecten ervan te analyseren.

3.4. De belangrijkste componenten van het innovatiesysteem kunnen als volgt gegroepeerd worden:

3.4.1. Het hele onderzoekssysteem en de middelen die ervoor uitgetrokken worden, dienen gericht te zijn op het belang en de noodzaak van de betreffende projecten. Een bepaalde mate van onderzoek dat enkel voortspruit uit nieuwsgierigheid (curiosity oriented research), is onontbeerlijk als bron van werkelijk nieuwe ideeën en om de menselijke fantasie te ontwikkelen. Voor het overige is het echter van het grootste belang te weten hoe de onderzoeksactiviteiten van het begin af aan gericht kunnen worden op die sectoren en projecten die uit maatschappelijk oogpunt relevant zijn en de potentie hebben om op ruimere schaal benut te worden.

3.4.1.1. Prospectief technologisch onderzoek (Technology Foresight) en prospectief marktonderzoek nemen hierbij een centrale plaats in.

3.4.1.2. Er moet overgegaan worden tot een bottom-up benadering (van de basis naar de top) en er moet bij de verdeling van de middelen die aan onderzoek besteed worden, rekening gehouden worden met het gezichtspunt van de potentiële gebruikers. Dit betekent ook een sterkere oriëntering van het kaderprogramma van de EU op onderzoeksgebieden waar concurrentie heerst (competitive research). Deze kwesties heeft het Comité behandeld in zijn advies over de cooerdinatie van onderzoeksactiviteiten, waarin het ook grootschalige industriële associatieprojecten als model heeft voorgesteld.

3.4.1.3. De Commissie besteedt veel aandacht aan de overdracht van onderzoeksresultaten naar het bedrijfsleven en andere gebruikers. Dit zal veel minder problemen opleveren als er een antwoord gegeven kan worden op de vraag waar het onderzoek op gericht moet worden.

3.4.2. De wisselwerking tussen onderzoekers en gebruikers. Er zijn allerlei barrières, zowel formele als psychologische hindernissen en cultuurverschillen, die uit de weg geruimd moeten worden. Het vermogen van de ontvangende partij, in de eerste plaats van het bedrijfsleven, om van de onderzoeksresultaten te profiteren moet groot zijn, wat vrijwel alleen via eigen O& TO bewerkstelligd kan worden. Scholing speelt hierbij ook een heel belangrijke rol.

3.4.3. Commerciële randvoorwaarden. Hiertoe behoren het gemak waarmee ondernemingen opgericht kunnen worden, de beschikbaarheid van risicokapitaal, bescherming van industriële eigendomsrechten, openheid van de markt en vrije mededinging.

3.5. In de lid-staten van de EU worden in totaal minder middelen besteed aan O& TO dan in de belangrijkste geïndustrialiseerde landen die met de EU concurreren. Concurrentie op wereldschaal verhoogt ook de druk om als eerste nieuwe produkten op de markt te brengen, wat toenemende inspanningen op het gebied van ontwikkelingsactiviteiten met zich brengt.

3.6. Belangrijker echter dan de kwestie van de hoeveelheid hulpmiddelen die beschikbaar wordt gesteld, is het efficiënte gebruik ervan. De positie van Europa is ook in dit opzicht zwak. Het rendement van de voor "preconcurrentieel" onderzoek bestemde middelen is, vanuit het oogpunt van innovaties, slecht als deze te vaak op sectoren en projecten gericht worden die niet goed in staat zijn om hiervan te profiteren. En dit schijnt, naar de resultaten te oordelen, in Europa het geval te zijn.

3.7. De hulpmiddelen dienen geconcentreerd te worden op sectoren en projecten die uit een oogpunt van Europese ontwikkeling van wezenlijk belang zijn. Door een grotere wisselwerking tussen verschillende organisaties uit te breiden, kan de efficiency verbeterd worden. In dit opzicht zijn de activiteiten van de door de Commissie ingestelde Task Forces een welkom experiment. Maar zowel bij de selectie van de doelterreinen als bij de uitvoering van de projecten valt nog wel het een en ander te verbeteren. De doelgebieden dienen echt Europees van karakter te zijn en mogen geen "privé-projecten" van afzonderlijke lid-staten zijn.

3.8. Gunstige condities voor het ontstaan van innovaties worden geschapen door een integratie van ondernemingen, onderzoeksinstellingen en andere actoren op lokaal niveau. Deze moet zo breed zijn dat er een zgn. kritische massa kan ontstaan. De grote successen van verschillende technologie- en wetenschapsparken zijn voorbeelden van dergelijke innovatienetwerken. Dit is duidelijk een terrein waarop de activiteiten van de EU en haar structuurfondsen gericht moeten zijn. Van de actiemodellen en ervaringen van succesvolle terreinen dient profijt getrokken te worden.

3.9. In kleine en middelgrote ondernemingen schuilt een groot innovatiepotentieel, maar hun hoeveelheid middelen laat veel te wensen over en de know-how is beperkt tot een te klein gebied. Innovatiebeleid heeft tot taak de mogelijkheden van zwakker uitgeruste ondernemingen te vergroten door ze aan te sluiten op innovatienetwerken.

3.10. Ongeacht de grootte van een onderneming of andere zelfstandig functionerende eenheid is het nodig dat alle daar werkende personen deelnemen aan het innovatieproces. Doorslaggevend zijn permanente scholing, een op samenwerking gerichte open sfeer, flexibiliteit en stimulerende prikkels.

3.11. De Commissie geeft in haar Groenboek een bijzonder veelomvattende beschrijving van de factoren die van invloed zijn op innovaties. Toch zou het Comité nog de aandacht willen vestigen op de volgende drie kwesties:

3.11.1. De systematische beoordeling van het regelgevingskader. Zeer uiteenlopende wetten en regels, vooral met een normatief karakter, beïnvloeden het ontstaan van innovaties. Elk nieuw regelgevend ontwerp zou dan ook vooral vanuit het oogpunt van deze invloed bekeken moeten worden.

3.11.2. Het actief creëren van een vraag op maatschappelijk belangrijke terreinen, waar de markt dat uit zichzelf niet zonder meer doet. Voorbeelden zijn het milieu, het openbaar vervoer en de gezondheidszorg. Hieraan wordt voorbijgegaan, al verdient het de grootst mogelijke aandacht. Naar de mening van het Comité zou er op deze terreinen gestreefd moeten worden naar een gemeenschappelijke Europese strategie en zou hier het task force-model van het Vierde Kaderprogramma toegepast moet worden.

3.11.3. Een rigide produktenmarkt. Een dynamische invoering van nieuwe produkten en diensten wordt nog altijd ernstig belemmerd door o.a. het ontbreken van concurrentie in bepaalde sectoren en door andere concurrentiebeperkingen en tekortkomingen op de markt. Het Comité heeft de kwestie van de interne markt uitvoerig behandeld in verscheidene adviezen en zal ook in het vervolg de situatie blijven volgen.

3.12. Het is belangrijk dat het totale innovatiesysteem met al zijn verschillende facetten als referentiekader blijft fungeren. Bij het vormgeven van het actieprogramma is het in de praktijk echter onvermijdelijk dat een aantal actiedoelen meer aandacht krijgt en dat er prioriteiten worden gesteld. Het selectiecriterium zou dan naar de mening van het Comité het belang en de urgentie van het project in kwestie moeten zijn. Tegelijkertijd zou het programma van de EU zich in de eerste plaats moeten richten op zaken die onder de competentie van de overheid vallen en waar acties op communautair niveau het meeste effect sorteren.

3.13. Een van de belangrijkste actieterreinen is volgens het Comité het richten van onderzoeksactiviteiten op innovatie, met in aansluiting hierop: prospectief technologisch onderzoek, opleiding, financiering, belasting, openheid van de markt en doorgeven van innovaties ook aan het MKB.

3.14. Het Comité is het eens met het standpunt van de Commissie dat er voor het actieprogramma op basis van het Groenboek niet per se extra financiële middelen ter beschikking behoeven te worden gesteld. Zowel op nationaal als op communautair niveau gaat het enkel om het bijsturen van bestaande actiemodellen, om het bepalen van prioriteiten en om cooerdinatie en niet om nieuwe op zichzelf staande actieprogramma's of maatregelen. Daarentegen acht het Comité het zaak dat er binnen het raam van het Vierde Kaderprogramma extra middelen uitgetrokken worden voor de verspreiding en benutting van de resultaten van O& TO.

3.15. Het Comité acht het noodzakelijk dat de Commissie zelf via passende organisatorische oplossingen de synergie tussen verschillende sectoren, zoals onderzoek, industrie en politiek waarborgt, opdat er een beleid uitgestippeld kan worden en innovatie bevorderende maatregelen genomen kunnen worden.

3.16. Het Comité is van mening dat in het Groenboek veel nadruk wordt gelegd op de samenwerking tussen onderzoeksinstellingen en ondernemingen. Dat is niet ten onrechte. Maar het laat enkele belangrijke zaken buiten beschouwing.

3.16.1. Zo is de samenwerking tussen de verschillende afdelingen binnen een onderneming van groot belang voor het innovatief vermogen van een onderneming. Cruciaal is bijvoorbeeld de samenwerking tussen de produktontwikkelingsafdeling en de commerciële afdeling.

3.16.2. Het innovatief vermogen van een onderneming wordt vergroot naarmate meer aandacht wordt geschonken aan verhoging van de kwaliteit van de arbeid voor de werknemers. Permanente educatie en voldoende regelingsbevoegdheden voor de werknemers op basis van een c.a.o. zijn belangrijke randvoorwaarden, die bijdragen tot verhoging van het innovatief vermogen.

3.16.2.1. Het personeelsbeleid van de onderneming, dat planning, verbetering van de kwalificaties en verbetering van de carrièremogelijkheden moet omvatten, is met het oog op het innovatief vermogen van de onderneming in de toekomst van grotere betekenis dan voorheen.

3.16.3. In het Groenboek wordt gesteld dat mobiliteit bijdraagt tot innovatie. In dat kader wil het Comité opmerken dat hierbij een onderscheid moet worden gemaakt tussen interne en externe mobiliteit. Binnen de EU is de externe mobiliteit relatief hoog in vergelijking met bijvoorbeeld Japan en de VS. De interne mobiliteit is daarentegen erg laag. Een te grote externe mobiliteit remt de investeringen in personeel en daarmee het innovatief vermogen van een onderneming. Daarom is het van groot belang dat veel aandacht wordt besteed aan de verbetering van kwaliteit van de arbeid, zodat de noodzaak voor werknemers om buiten de onderneming emplooi te zoeken dan zal afnemen.

4. Bijzondere opmerkingen

4.1. Het Comité is het in grote lijnen eens met de beschrijving van de stand van zaken en analyse, zoals de Commissie die in hoofdstuk I-IV van het Groenboek geeft. Zoals hierboven reeds vermeld, staat het Comité achter de breed opgezette benadering van de Commissie en heeft het lof voor de wijze waarop in het Groenboek de zaken gepresenteerd worden. Ondanks de compacte vorm is het Groenboek een samenhangend geheel dat een goed beeld geeft van innovatie in haar vele vormen en facetten. De opgenomen voorbeelden zijn zeer verhelderend.

4.2. Het Comité concentreert zich in zijn bijzondere opmerkingen op hoofdstuk V, getiteld "Actielijnen", voornamelijk om herhalingen te voorkomen. De opmerkingen hieronder gelden mutatis mutandis ook voor overeenkomstige passages in andere hoofdstukken.

4.3. Actielijn 1 (Prospectief technologisch onderzoek)

- Het Comité heeft de hier te berde gebrachte zaken behandeld in zijn initiatiefadvies over de cooerdinatie van O& TO-beleid ().

- Wat het prospectief technologisch onderzoek betreft, dient er met nadruk op gewezen te worden dat behalve het Instituut voor prospectief technologisch onderzoek van Sevilla (IPTS) ook de in verschillende lid-staten opererende, hooggekwalificeerde instellingen, die werkzaam zijn op het gebied van prospectief technologisch onderzoek, de steun van de Unie verdienen. Ook de samenwerking tussen die instellingen moet bevorderd worden. De taak van de Commissie hierbij zou neerkomen op het ontwikkelen van structuren voor uitwisseling van kennis tussen de instellingen en op het organiseren van samenwerkingsfora.

4.4. Actielijn 2 (Het oriënteren van onderzoek op innovatie)

- Het Comité wenst nogmaals met klem te wijzen op zijn reeds onder paragrafen 3.4.1, 3.5 en 3.6 naar voren gebrachte standpunt dat deze oriëntering van het onderzoek op innovatie één van de fundamentele aspecten van het hele innovatiestelsel is. De voorstellen van de Commissie voor acties op zowel nationaal als EU-niveau verdienen steun.

- De oriëntering van het onderzoek dient te geschieden via samenwerking tussen de verschillende actoren. Het Comité verwacht dat zijn voorstel betreffende grootschalige industriële associatieprojecten, dat het in zijn advies over de cooerdinatie van onderzoeksactiviteiten heeft gedaan, door de Commissie als uitgangspunt zal worden overgenomen wanneer er nieuwe modellen ontwikkeld worden, waarbij ernaar gestreefd wordt om het gezichtspunt van de gebruikers te betrekken bij de oriëntatie en realisatie van het onderzoek.

- Het Comité herhaalt het reeds onder paragraaf 3.11.2 naar voren gebrachte standpunt dat de overheid het recht en de plicht heeft om de richting van het onderzoek bij te sturen, vooral op maatschappelijk belangrijke terreinen waar het marktmechanisme zelf geen vraag creëert. Deze terreinen zijn bijvoorbeeld het milieu, het openbaar vervoer en de gezondheidszorg. Het zou het overwegen waard zijn om activiteiten zoals task forces in de eerste plaats op deze terreinen te laten plaatsvinden.

- Om het kaderprogramma O& TO van de EU efficiënter te kunnen voorbereiden en richten en om er voldoende flexibiliteit in te brengen, dient overwogen te worden of de besluitvormingsprocedures niet vernieuwd moeten worden. Om de deelname aan de programma's vooral voor kleine en middelgrote ondernemingen te gemakkelijker te maken en om beter te kunnen profiteren van de onderzoeksresultaten dienen de procedures doelbewust vereenvoudigd en versneld te worden. Het Comité verwijst hierbij ook naar de ideeën die het geformuleerd heeft in zijn advies over de programma's van het Vierde Kaderprogramma O& TO ().

4.5. Actielijn 3 (Ontwikkeling van basis- en voortgezette opleiding)

- Het Comité herhaalt, wat het reeds onder paragraaf 1.3 geconstateerd heeft, nl. dat innovatie in wezen een maatschappelijk proces is. Het beklemtoont dat innovatie niet alleen maar een kwestie van technologie en organisatie is, maar op menselijke hulpbronnen stoelt. Ter ontwikkeling van deze hulpbronnen dient ook in het onderwijs innovatie bevorderd te worden. Het accent dient hierbij te liggen op de ontwikkeling van een creatieve, op innovatie gericht instelling en het aankweken van begrip voor de strategische betekenis van innovatie. Er moet meer aandacht komen voor het onderricht in de exacte vakken.

- De belangrijkste uitdaging waarvoor men zich bij de opleiding gesteld ziet, is de vraag hoe een toenemend aantal mensen zich zo snel mogelijk de nieuwste kennis en bekwaamheden die de veranderde werktaken met zich mee brengen, eigen kan maken, in een situatie dat het moeilijk is om op lange termijn voorspellingen te doen omtrent wat er precies van hen verwacht wordt.

- De opbouw en inhoud van beroepen veranderen snel, wat om een grotere bereidheid tot veranderingen vraagt. Steeds meer mensen zullen bereid en in staat moeten zijn om na de basisopleiding ook nog een voortgezette opleiding te volgen.

- Innovatie vereist actieve deelname van de werknemers op alle niveaus. Van centraal belang hierbij zijn op innovatie gerichte, actief participerende arbeidsorganisaties en de ontwikkeling van het creatieve potentieel van de werknemers. Het streven dient gericht te zijn op een cultuur van continue verbeteringen.

- De leersituaties zullen veelvoudiger worden, zodat het nodig zal zijn om stelsels voor beroepskwalificaties in het leven te roepen die onafhankelijk van de officiële onderwijsinstellingen zijn. De Commissie zal hierbij als taak hebben om ervoor te zorgen dat de opleidingssystemen in de verschillende lid-staten onderling vergelijkbaar zijn, en om een samenwerkingsforum te bieden voor degenen die op nationaal niveau aan de ontwikkeling hiervan bijdragen.

- Het Comité steunt de uitvoering van het door het Raadgevend comité voor concurrentievermogen voorgestelde experiment van Knowledge Resource Centres, dat beoogt een verbindende schakel tot stand te brengen tussen vraag naar en aanbod van kennis op het gebied van opleidingen. De Commissie zou het project in de experimentele fase financieel kunnen ondersteunen.

- Bij de ontwikkeling en verwezenlijking van vooral op het MKB gerichte opleidingsprogramma's moeten de hierboven genoemde, uit de gewijzigde werktaken voortvloeiende nieuwe eisen als uitgangspunt genomen worden. De opleiding heeft ook als taak, de mogelijkheden van de werknemers om binnen de onderneming over te schakelen op ander werk te verbeteren. Zij mag de werknemers niet in hun mobiliteit beperken.

4.6. Actielijn 4 (Bevordering van de mobiliteit van studenten en onderzoekers)

- Vooral tussen de verschillende sectoren - b.v. tussen universiteiten en het bedrijfsleven, alsmede tussen verschillende commerciële sectoren onderling - bestaat te weinig mobiliteit, ook binnen de afzonderlijke lid-staten. Dit probleem is voornamelijk terug te voeren op de interne structuren en tradities van de lid-staten, maar de Commissie zou hier in ieder geval bij het opstellen van haar eigen programma's rekening mee dienen te houden.

- Er is behoefte aan een ander systeem voor erkenning van bekwaamheden en kennis, die niet zozeer het resultaat is van het doorlopen van een vorm van onderwijs.

- Het Comité is er niet van overtuigd dat het toekennen van onderscheidingen als "Europees onderzoeker van het jaar" echt in staat zal zijn mensen van deze tijd nog te prikkelen. Misschien kunnen ze echter wel het prestige en de status van onderzoek opvijzelen.

4.7. Actielijn 5 (Bevordering van het bewustzijn omtrent de positieve effecten van innovatie)

- Het Comité steunt over het algemeen genomen de voorstellen van de Commissie. Wat dit betreft, zijn er tussen de lid-staten onderling verschillen in cultuur en tradities, en daarom zullen ook de uitgangspunten verschillend zijn. In sommige landen en regio's is nieuwe technologie per traditie altijd zonder veel problemen geaccepteerd en zijn innovaties snel verwezenlijkt en in praktijk gebracht, in tegenstelling tot elders. Eventuele campagnes zouden zich moeten baseren op een fundamenteel begrip van de factoren die hier in het geding zijn.

4.8. Actielijn 6 (Verbetering van de financiering van innovaties)

- De financiering speelt naar de mening van het Comité een centrale rol bij het stimuleren van innovaties. Hoe dichter de ontwikkelingsfase van de innovatie bij het kant en klare produkt of proces staat, des te duidelijker zal het moeten zijn dat de financiering tot stand komt op de vrije markt en dat de particuliere sector de voorwaarden bepaalt waaronder dit geschiedt, omdat er anders concurrentievervalsing optreedt. In dit geval zal de overheid, hierbij inbegrepen de Commissie, het algemene kader moeten opstellen waarbinnen een gunstig klimaat geschapen wordt voor de financiering van innovaties. In de eerdere fases van de innovatie is er daarentegen tot op zekere hoogte wel directe en indirecte overheidssteun nodig, omdat het marktmechanisme daar niet op een wijze functioneert die het belang van de samenleving in haar geheel ten goede komt. Omdat met name de kleinere ondernemingen in Europa geconfronteerd worden met allerlei financieringsproblemen, dient er op verschillende manieren op aangestuurd te worden dat de positie van het MKB op de financiële markt gelijkwaardig wordt aan die van de grotere ondernemingen. Het Comité is het vanuit deze optiek eens met de voorstellen van de Commissie.

- De fundamentele vereisten voor verbetering van de financieringsmogelijkheden van innoverende ondernemingen zijn de ontwikkeling van risico-evaluerende systemen voor immateriële investeringen en de ontwikkeling in kringen van financierders van mechanismen voor het nemen en delen van risico's die ten goede komen aan innovaties.

- Wat de voorstellen betreft, dient in het oog gehouden te worden dat alle niveaus nodig zijn: voor een pas beginnende kleine onderneming is financieringssteun op lokaal niveau, met inachtneming van de EU-regelgeving vaak het meest geschikt. Het met elkaar in verbinding brengen van de verschillende niveaus en kringen en het oprichten van netwerken dient vergemakkelijkt te worden.

4.9. Actielijn 7 (Invoering van een gunstige belastingregeling voor innovatie)

- Het Comité sluit zich aan bij het standpunt van de Commissie dat er een gedetailleerde studie vereist is om te zien welke maatregelen er genomen kunnen worden. Bovendien wil het Comité hierbij nog eens, in aansluiting op de onder paragraaf 3.2 naar voren gebrachte opvatting, met klem wijzen op de noodzaak om bij elke politieke besluitvorming, bijvoorbeeld wanneer het gaat om veranderingen van het belastingsysteem, in ieder geval goed de mogelijk negatieve gevolgen van elke beslissing voor innovaties af te wegen.

- Het eerste waarnaar gestreefd dient te worden, is een hechte kapitaalstructuur en een toereikende interne financiering, omdat een onderneming die veel schulden heeft, niet in staat is geld te steken in langdurige, risico dragende, naar innovatie strevende projecten. Een van de voordeligste maatregelen voor zowel fiscus als ondernemer zou de verruiming van de flexibele mogelijkheden voor reserveringen zijn, wat niet zou neerkomen op een verlaging van de belasting, maar slechts op een verschuiving van het tijdstip waarop zij geheven wordt.

4.10. Actielijn 8 (Bevordering van het intellectuele en industriële eigendom)

- Er is behoefte aan een echt Gemeenschapsoctrooi, omdat op het ogenblik de octrooikosten in Europa hoger zijn dan in de concurrerende landen. Daarvan mag worden verwacht dat het voor degenen die er gebruik van maken, economisch voordeel biedt, onder meer i.v.m. de vertaling. Dit kan bijvoorbeeld bereikt worden door modellen toe te passen die gebruikt worden bij overheidsopdrachten. Ook de aanvraagprocedure dient doorzichtig te zijn en geen ruimte voor twijfel te laten.

- Vanuit het oogpunt van benutting van de onderzoeksresultaten bestaat er een klaarblijkelijke behoefte om duidelijkheid te scheppen omtrent de vraag hoe op harmonische wijze de overdracht van rechten veilig gesteld kan worden.

4.11. Actielijn 9 (Vereenvoudiging van de administratieve formaliteiten)

- Hier is veel om te doen geweest, en er zijn talloze programma's opgesteld en politieke beloften gedaan. Het is hoog tijd om, zowel op nationaal als op EU-niveau, over te gaan tot concrete daden.

- De vereenvoudiging van de administratieve formaliteiten van het kaderprogramma O& TO is door het Comité behandeld onder paragraaf 4.4.

4.12. Actielijn 10 (Een wet- en regelgevend kader dat bevorderlijk is voor innovatie)

- Het Comité verzoekt de Commissie, bij het EU-concurrentiebeleid meer rekening te houden met de belangen van innovatie. De prioriteit vanuit het oogpunt van innovaties ligt echter bij het functioneren van de concurrentie en de interne markt, en bij de eisen van de wereldmarkt.

- Het Comité steunt de voorstellen van de Commissie inzake het aanwenden van overheidsopdrachten ter stimulering van innovaties.

- Met betrekking tot de gezondheidszorg, de veiligheid en het milieu dienen er in de EU hoge en bindende eisen gesteld te worden. Wat de doorvoering ervan betreft, sluit het Comité zich aan bij het standpunt van de Commissie dat de voorgestelde beleidslijn, met als onderdelen een "nieuwe aanpak" en de mogelijkheid om te komen tot vrijwillige normering, vrijwillige overeenkomsten en een vrijwillig kwaliteitsbeleid, beter geschikt is om innovatie te bevorderen dan gedetailleerde regelgeving en controle.

4.13. Actielijn 11 (Ontwikkeling van acties op het gebied van "economic intelligence")

- Hier komt het in de eerste plaats aan op de professionele bekwaamheid van de leiding van ondernemingen en van de werknemers in sleutelposities, zodat de taak van de overheid in deze zich naar de mening van het Comité hoofdzakelijk zou kunnen beperken tot het zorgen voor meer en betere voorlichting.

4.14. Actielijn 12 (Aanmoediging van de innovatie in de ondernemingen, met name in het MKB, en versterking van de regionale dimensie van innovatie)

- Dit complex vormt de kern van het functioneren van het hele innovatiesysteem, en hierop heeft het Comité al enkele malen in zijn algemene opmerkingen gewezen. Hierbij zullen economische en sociale cohesie als de centrale doelstelling van de Unie en subsidiariteit als haar leidende beginsel, verwezenlijkt dienen te worden.

- Het Comité ondersteunt de voorgestelde maatregelen van de Commissie.

- Het Comité wil nog eens onderstrepen dat de kernproblemen in het MKB een tekortschietende marketing en onvoldoende mogelijkheden voor produktontwikkeling zijn. De overdracht van technologie, d.w.z. het benutten van elders ontwikkelde technologie, is voor de meeste middelgrote en kleine ondernemingen de voordeligste en handigste oplossing. Het is dan ook de taak van de overheid om de overdracht van technologie te bevorderen door bijvoorbeeld op plaatselijk niveau ondernemingen haar diensten aan te bieden bij het analyseren van datgene waaraan zij behoefte hebben en bij het zoeken naar oplossingen.

- De samenwerking van kleinere ondernemingen met grotere houdt niet alleen risico's in, maar schept ook mogelijkheden om deze tekortkomingen te compenseren, vooral op het gebied van de marketing.

4.15. Actielijn 13 (Modernisering van de overheidsmaatregelen ten gunste van modernisering)

- Hier herhaalt de Commissie voor een groot deel de voorstellen voor acties die het elders gedaan heeft, zodat het Comité verwijst naar de opmerkingen die het eerder hierover gemaakt heeft.

- In het algemeen dient vastgesteld te worden dat de rol van de overheden in het Europa van vandaag de dag niet verdwenen is, maar anders is geworden, zodat ook hun activiteiten dienovereenkomstig aan het veranderen zijn. In plaats van normen op te leggen en te controleren houden zij zich in toenemende mate meer bezig met de samenwerking tussen de verschillende maatschappelijke sectoren.

5. Conclusies

5.1. Het Comité beschouwt de publikatie van het "Groenboek over innovatie" als een belangrijke gebeurtenis, omdat

- innovaties de basis vormen voor concurrentievermogen en werkgelegenheid alsmede voor economische en maatschappelijke ontwikkeling en welvaart;

- innovaties de basis leggen voor verdergaande cohesie, en

- innovatie per definitie een breed en gedecentraliseerd, uit velerlei deelfactoren opgebouwd proces is, dat vanuit het subsidiariteitsbeginsel benaderd maar tegelijk gecooerdineerd dient te worden.

5.2. Innovatie in feite een maatschappelijk proces is, dat gebaseerd is op menselijke creativiteit, know-how en op concurrentie en dat de deelname van alle betrokkenen impliceert. Centraal staan een op innoveren gerichte opleiding en arbeidsorganisatie.

5.3. Innovaties worden voor het grootste deel in het bedrijfsleven gerealiseerd. Het ontstaan van innovaties wordt beïnvloed door veel factoren, die tot verschillende deelgebieden van de politiek behoren. De voornaamste taak van de overheid is het scheppen van een gunstig klimaat voor innovaties en zo nodig het stimuleren van het ontstaan ervan in een situatie dat het marktmechanisme daar onvoldoende voor zorgt. Om een gunstig klimaat voor innovaties te kunnen scheppen, dienen de regeringen van de lid-staten en de Commissie innovaties tot kernpunt van hun beleid te maken. Dit moet het leidende beginsel zijn wanneer zij hun besluiten afwegen, richten en cooerdineren. Doel is dat er hierdoor meer kansen komen voor innovaties en niet minder.

5.4. Volgens het Comité zijn de belangrijkste punten in verband met het innovatiesysteem de volgende:

- het richten van onderzoek op sectoren en projecten met goede mogelijkheden ter realisering van innovaties;

- het dusdanig verbeteren van de positie van middelgrote en kleine ondernemingen dat zij in volledige mate kunnen deelnemen aan de innovatie- en commerciële netwerken en de onderzoeksresultaten kunnen toepassen, wat van centraal belang is voor de toename van de cohesie;

- de systematische beoordeling van het regelgevingskader op de invloed die het heeft op innovaties;

- het functioneren van de interne markt;

- het onderwijs dat op het bovenstaande gericht is, alsmede financiering en belastingstelsel.

5.5. Het Comité spoort de Commissie aan, onverwijld het door haar voorgestelde actieprogramma in praktijk te brengen. Aan de activiteiten en de hulpmiddelen dient een zodanig nieuwe richting gegeven te worden dat het Europese innovatiesysteem en -netwerk erdoor bevorderd worden. Van de vele aanbevolen maatregelen dient voorrang te worden geschonken aan die maatregelen welke het meest urgent zijn en waarbij de overheid en de Commissie de meeste invloed kunnen uitoefenen. De synergie tussen de verschillende politieke sectoren binnen de Commissie is onontbeerlijk voor het bereiken van resultaat.

Brussel, 30 mei 1996.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

C. FERRER

BIJLAGE bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité

Het onderstaande wijzigingsvoorstel dat op basis van het Afdelingsadvies is geformuleerd, werd tijdens de beraadslaging verworpen.

Bladzijde 7, paragraaf 3.4.1.2

De eerste zin schrappen en vervangen door de volgende tekst:

"Bij de verdeling van de middelen die aan onderzoek worden besteed, moet als hoofddoel worden gehanteerd dat de opbrengsten ten goede komen aan potentiële gebruikers of consumenten. Tevens moet worden erkend dat het concurrentievermogen van producenten of dienstverleners erop vooruit kan gaan."

Motivering

Op deze manier wordt benadrukt het draait om de consumenten, maar wordt tegelijkertijd toegegeven dat producenten of dienstverleners er ook wel bij varen.

Uitslag van de stemming

Vóór: 23, tegen: 48, onthoudingen: 10.

() PB nr. C 393 van 31. 12. 1994, blz. 117; PB nr. C 388 van 31. 12. 1994, blz. 29; PB nr. C 295 van 22. 10. 1994, blz. 74, 77 en 80.

() PB nr. C 18 van 22. 1. 1996, blz. 54.

() PB nr. C 393 van 31. 12. 1996, blz. 117; PB nr. C 388 van 31. 12. 1994, blz. 29; PB nr. C 295 van 22. 10. 1994, blz. 71, 74 en 80.