Advies van het Comité van de Regio's over het "Memorandum over 'Levenslang leren'"

(2001/C 357/10)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

gezien het werkdocument van de diensten van de Commissie: Een memorandum over "Levenslang leren" (SEC(2000) 1832);

gezien het besluit van de Europese Commissie van januari 2001 om overeenkomstig artikel 265, eerste alinea, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap het Comité te raadplegen over het onderwerp in kwestie;

gezien het besluit van het bureau van het Comité (13 juni 2000) om over dit onderwerp advies uit te brengen en commissie 7 "Onderwijs, beroepsopleiding, cultuur, jongeren, sport, burgerrechten" met de voorbereidende werkzaamheden te belasten;

gezien het op 23 april 2001 door commissie 7 goedgekeurde ontwerpadvies (CDR 19/2001 rev. 2) (rapporteur: mevrouw Tallberg (S/PSE);

gezien de conclusies van de Europese Raad van Lissabon (23 en 24 maart 2000), van de Europese Raad van Feira (19 en 20 juni 2000) en van de Europese Raad van Stockholm (23 en 24 maart 2001);

gezien het Witboek van de Commissie van 1995 over onderwijs en opleiding - Onderwijzen en leren: naar een cognitieve samenleving (COM(1995) 590 def.) en de Mededeling van de Commissie "Voor een Europa van de kennis" (COM(1997) 563 def.);

gezien de mededeling van de Commissie over e-Learning - Het onderwijs van morgen uitdenken (COM(2000) 318 def.) en het Verslag van de Commissie over de toegang tot voortgezette beroepsopleiding in de Unie (COM(97) 180 def.);

gezien het CvdR-advies van 16 november 1994 om 1996 uit te roepen tot het Europees jaar voor onderwijs en opleiding tijdens de gehele loop van het leven (CDR 244/94 fin(1) - COM(94) 264 def.) en het CvdR-advies van 15 juli 1998 inzake het Verslag van de Commissie over de toegang tot voortgezette beroepsopleiding in de Unie (CDR 424/97 fin(2) - COM(97) 180 def.);

gezien het CvdR-advies van 14 december 2000 over e-Learning - Het onderwijs van morgen uitdenken (CDR 314/2000 fin(3) - COM(2000) 318 def.),

heeft tijdens zijn 39e zitting van 13 en 14 juni 2001 (vergadering van 14 juni) het volgende advies uitgebracht, dat werd goedgekeurd met eenparigheid van stemmen.

1. Standpunten van het Comité van de Regio's

1.1. Het memorandum van de Commissie is een goed middel om alle betrokken partijen te mobiliseren en zo vaart te zetten achter de ontwikkelingen in het hele onderwijsstelsel. De bedoeling hiervan is een actief burgerschap te bevorderen en aan de eisen van de nieuwe kenniseconomie te voldoen.

1.2. Een zeer belangrijk aspect van het memorandum is verder dat de Commissie ook aandacht besteedt aan de uitgebreide mogelijkheden om buiten de officiële onderwijsinstellingen kennis op te doen - één van de kanten van het zogenaamde "levensbreed leren" en van het levenslang leren.

1.3. Terecht is de Commissie van mening dat alle ideeën over levenslang leren nu in daden moeten worden omgezet; de EU, de lidstaten en de lokale en regionale overheden dienen strategieën uit te werken. Hierbij dient uiteraard het subsidiariteitsbeginsel als uitgangspunt te worden aangehouden.

1.4. Het debat dat de Commissie zo dicht mogelijk bij de bevolking zelf wil voeren, is een nieuwe interessante aanpak waar het Comité vertrouwd mee is en mee instemt.

1.5. Het Comité is het met de Commissie eens dat levenslang leren iedereen ten goede moet komen, ongeacht leeftijd of achtergrond en de situatie waarin men verkeert. Op lokaal en regionaal niveau staan bestuurders dagelijks in contact met de burgers, of dit nu kinderen, volwassenen of ouderen zijn.

1.6. De verschillende onderwijsmilieus herbergen enorme mogelijkheden die via een systematische mobilisering van de diverse lokale en regionale partijen benut kunnen worden.

1.7. Het CvdR staat achter het plan van de Commissie om op basis van het memorandum

- de bevolking te raadplegen over hun opleidingsbehoeften en de belangrijkste actoren op alle niveaus hier nauw bij te betrekken;

- een debat te lanceren over een allesomvattende strategie voor levenslang leren op alle gebieden van het openbare en het privéleven;

- bij een en ander de partijen - van welk niveau dan ook - die de hoofdverantwoordelijkheid hebben voor het beleid in kwestie te betrekken, dus ook de EU-instellingen en de sociale partners, en op grond van de resultaten van deze brede raadpleging een strategie uitwerken.

1.8. Deze aanpak verdient bijval; bij een discussie over levenslang leren moeten uiteraard ook de burgers zelf en eventuele andere betrokken partijen worden ingeschakeld.

1.9. Het CvdR acht het van belang om aan deze discussie deel te nemen en daarbij als gangmaker te fungeren. Het vertegenwoordigt de lokale en regionale bestuurslagen die ervoor moeten zorgen dat de bevolking in haar levensonderhoud kan voorzien, zich kan ontwikkelen en actief deel kan nemen aan het maatschappelijk leven, ook wat democratische processen betreft.

1.10. Lokale en regionale overheden zijn ook verantwoordelijk voor:

- het onderwijs, in veel gevallen zowel het algemene onderwijs als beroepsopleidingen;

- het welzijn van de hele bevolking: kinderen, volwassenen en ouderen, en de maatschappelijke integratie van kansarme bevolkingsgroepen, met name personen met een lichamelijke en/of geestelijke handicap;

- de plaatselijke ontwikkeling en economische groei; het is in hun belang dat arbeidskrachten zich verder ontwikkelen;

- hun eigen ambtenaren; het is in hun eigen belang dat dezen zich verder ontwikkelen;

- een goede samenwerking met de sociaal-economische actoren om de deelname van de bevolking aan democratische processen te bevorderen.

Levenslang en levensbreed leren

1.11. Het CvdR is het ermee eens dat iedereen - ongeacht leeftijd, achtergrond en omstandigheden - van het levenslang leren-beleid moet kunnen profiteren. Levenslang leren is van groot belang voor het concurrentievermogen en de ontwikkelingskansen van regio's en gemeenten en vormt bovendien voor de EU een essentiële voorwaarde om in de wereldwijde kenniseconomie een voorsprong te kunnen nemen.

1.12. Het is bovendien een goede zaak dat de Commissie aandacht besteedt aan "levensbreed leren" en levenslang leren, en wijst op de mogelijkheden die burgers hebben om zich vooral buiten de officiële onderwijskanalen om verder te ontwikkelen, namelijk via:

- niet-officieel leren binnen het verenigingsleven via vrijwillige cursussen op volkshogescholen, aan open universiteiten enz.; en

- informeel leren op het werk en in het dagelijks leven (omvang en betekenis ervan dienen diepgaander te worden geanalyseerd).

1.13. De verruiming van het begrip "levenslang leren" betekent ook dat het perspectief verschuift. Het begrip "leren" is niet langer uitsluitend van toepassing op de kennis die men opdoet in officiële onderwijsinstellingen of op specifieke onderwerpen. In plaats daarvan krijgen ieders leer- en ontwikkelingsmogelijkheden meer aandacht.

1.14. Dit heeft gevolgen voor de rol van het officiële onderwijsstelsel. Er zou een discussie op gang moeten worden gebracht over de manier waarop op scholen meer informatie kan worden gegeven over diverse leervormen; de bevolking moet ertoe worden aangezet om ook buiten het schoolcircuit om en in alle levensfasen nieuwe kennis op te doen.

1.15. De misschien wel belangrijkste taak van de lagere en middelbare school - hét platform voor levenslang en levensbreed leren - is om culturele en methodologische grondbeginselen aan te reiken, teneinde voortdurend de nieuwsgierigheid en leergierigheid van kinderen aan te wakkeren.

Het memorandum bevat zes speerpunten, die te beschouwen zijn als raamwerk voor de voortzetting van de discussie.

(1) Nieuwe basisvaardigheden voor iedereen

1.16. Het CvdR juicht een discussie over basisvaardigheden voor iedereen toe en is het met de Commissie eens dat bij deze discussie eerder van brede kennisgebieden dan van de traditionele schoolonderwerpen moet worden uitgegaan. Het zou graag aan zo'n discussie deelnemen.

1.17. Kunnen lezen, schrijven en rekenen blijft van groot belang, mede als middel om nieuwe kennis op te doen, met anderen te communiceren en problemen op te lossen. Ook kennis op ICT-gebied en de beheersing van vreemde talen kunnen hierbij van pas komen. Andere vaardigheden die in het memorandum worden genoemd zijn "autonomie", "weten hoe te leren" en "vaardigheden inzake ondernemerschap".

1.18. De verschillende leervormen moeten onder meer bijdragen aan begrip, respect en empathie in de omgang met onze medemens - ongeacht diens etnische achtergrond, taal of religie. Het inzicht dat de Europese verscheidenheid aan b.v. talen, culturen, en natuurgebieden de Europese identiteit kan versterken is in dit verband ook van belang.

1.19. Hetzelfde geldt voor lokale en regionale verschillen; een goed inzicht hierin kan leiden tot een meer dynamische kennismaatschappij.

1.20. Ook aan gelijke behandeling en milieu moet aandacht worden geschonken.

(2) Meer investeren in menselijke hulpbronnen

1.21. Het CvdR is het met de Commissie eens dat meer moet worden geïnvesteerd in menselijke hulpbronnen, maar de hamvraag blijft hoe het rendement van deze investeringen kan worden geoptimaliseerd. Voor de lokale en regionale overheden is een belangrijke rol weggelegd als schakel tussen het bedrijfs-/beroepsleven en lokale onderwijs- en opleidingsinstellingen. Juist lokale en regionale overheden zijn in staat om sociale partners en onderwijs- en opleidingsinstellingen constructief te laten samenwerken en zodoende het onderwijs nauwkeurig af te stemmen op de lokale behoeften.

1.22. In dergelijke systemen mag echter geen kloof ontstaan tussen werkenden en werklozen (resp. degenen die niet deelnemen aan de arbeidsmarkt) of tussen hoog-opgeleiden en laag-opgeleiden.

1.23. De financiering van levenslang leren is dus niet een onderwerp dat de sociale partners onderling mogen regelen; de nieuwe kijk op leren en persoonlijke ontwikkeling in het verslag van de Commissie moet hierbij als leidraad dienst doen.

1.24. Voorts mag niet de fout worden gemaakt om levenslang leren uitsluitend als een economisch belang te zien: bij leren gaat het in eerste instantie om de vorming van het individu, en pas in de tweede plaats om het aanleren van beroepsvaardigheden.

(3) Onderwijs- en leermethoden innoveren

1.25. De Commissie wijst er terecht op dat op ICT gebaseerde leertechnologieën veel mogelijkheden bieden voor innoverende onderwijs- en leermethoden. Hier is echter wel enige voorzichtigheid geboden. Laag-opgeleiden raken moeilijker vertrouwd met ICT- en leren op afstand en hebben meer behoefte aan begeleiding. Ook over de mogelijkheid om op lokaal niveau samen met anderen onderwijs te krijgen zou een discussie moeten worden gevoerd.

(4) Leeractiviteiten naar waarde schatten

1.26. Het CvdR begrijpt dat er een groeiende behoefte bestaat aan de (wederzijdse) erkenning van de kennis die men opdoet en de opleidingen die men volgt. Dit kan echter wel leiden tot ingewikkelde technische systemen voor de waardering van kennis of systemen waarbij mensen als object worden gezien en niet worden geholpen om hun kennis erkend en gedocumenteerd te krijgen.

1.27. Dergelijke systemen kunnen de mensen afschrikken, waardoor zij een averechts effect zouden hebben. Het is dan ook belangrijk dat de mens zelf als "informatiedrager" wordt gezien en als iemand die bepaalde vaardigheden beheerst. Een interessant voorbeeld is de Europese talenportefeuille.

(5) Begeleiding en advies herdenken

1.28. Het CvdR is het met de Commissie eens dat diensten op het gebied van begeleiding en advies op lokaal niveau toegankelijk moeten zijn en in netwerken moeten worden ondergebracht. Moderne informatietechnieken dienen op lokaal niveau beschikbaar te zijn. Er moet niet alleen informatie over studiemogelijkheden of begeleiding bij de beroepskeuze worden gegeven. Ook voor het maken van individuele en carrièreplannen is ondersteuning nodig. Daarnaast moeten mensen met relatief slechte schoolervaringen worden gemotiveerd.

(6) Leeractiviteiten dichter bij huis brengen

1.29. De Commissie wijst er terecht op dat op lokaal niveau meer middelen moeten worden vrijgemaakt voor levenslang leren. Ook dienen in regio's en gemeenten discussies op gang te worden gebracht.

1.30. Volgens het memorandum doen mensen gedurende hun hele leven per definitie op lokaal niveau nieuwe kennis op. De Commissie wijst er verder op dat het lokale en regionale autoriteiten zijn die de infrastructuur voor de toegang tot levenslang leren ter beschikking stellen, met inbegrip van kinderopvang, verlichting voor familieleden met zorgtaken en welzijnszorg. Daarom is het essentieel dat de middelen ter ondersteuning van levenslang leren lokaal en regionaal worden ingezet.

1.31. Het CvdR is het ermee eens dat opleidingen en mogelijkheden voor levenslang leren zo dicht mogelijk bij cursisten moeten worden aangeboden. Dit is van groot belang willen de verschillende EU-regio's zich staande kunnen houden in de kenniseconomie.

1.32. Daarnaast moet de toegankelijkheid wat de vorm en de plaats van het onderwijs betreft worden verbeterd:

- overdag/'s avonds en in het weekend;

- in de zomer en tijdens traditionele vakanties;

- veel voorkomende data waarop cursussen beginnen;

- studeren op afstand;

- flexibel leren onder begeleiding.

1.33. De lokale infrastructuur voor levenslang leren hoeft niet apart te worden aangelegd. Er moet zoveel mogelijk worden uitgegaan van al bestaande faciliteiten, en deze moeten worden aangevuld met essentiële onderdelen die nog ontbreken. Het CvdR streeft dus niet naar een standaarduitvoering van lokale onderwijscentra.

1.34. Het CvdR is het er volledig mee eens dat levenslang leren iedereen ten goede moet komen, ongeacht leeftijd, achtergrond of omstandigheden. Anders worden het concurrentievermogen en de ontwikkelingskansen van regio's en gemeenten aangetast.

2. Aanbevelingen van het Comité van de Regio's

2.1. Voor een succesvolle strategie op het gebied van levenslang leren zijn lokale en regionale doelstellingen en een adequate follow-up nodig. Op die manier is het mogelijk de tendensen te beschrijven, na te gaan in hoeverre de doelstellingen zijn verwezenlijkt en vergelijkende analyses te maken.

2.2. Daarnaast is voor een strategie op het gebied van levenslang leren een verdere ontwikkeling van statistieken en indicatoren nodig. Volgens het document van de Commissie ligt bij de bestaande onderwijsstatistieken het accent meer op onderwijs- en opleidingsstelsels dan op personen en bedrijven.

2.3. Waarschijnlijk moeten de middelen anders verdeeld worden, zodat ook niet-officiële onderwijsvormen financiële ondersteuning krijgen.

2.4. Terecht ziet de Commissie de actieprogramma's Socrates, Leonardo da Vinci, Jeugd, e-Learning en Cultuur 2000 als hulpmiddelen voor het ontwikkelen van een op Europese leest geschoeide vorm van levenslang leren.

2.5. De diverse lokale en regionale partijen moeten systematisch gemobiliseerd worden.

2.6. Om de ambitieuze doelstellingen van de Commissie te kunnen verwezenlijken zijn er wat coördinatie, infrastructuur, institutionele randvoorwaarden en samenwerking betreft grote inspanningen nodig. Maar levenslang en levensbreed leren voor mensen van alle leeftijden en kennisniveaus in de hele EU is niet iets wat zomaar van bovenaf kan worden ontwikkeld en ingevoerd. Er moet juist worden uitgegaan van de behoeften en omstandigheden van de - lokale en regionale - bevolking.

2.7. Alleen de lokale en regionale overheden zijn werkelijk in staat om de in paragraaf 2.18 genoemde taak op zich te nemen. Voor het nationale niveau (of eventueel dat van deelstaat e.d.) rest de belangrijke taak, burgers, bedrijven en decentrale overheden in staat te stellen en ertoe aan te zetten om in onderwijs en opleiding te investeren.

2.8. Wel moeten navolgenswaardige voorbeelden van infrastructuur voor levenslang leren worden verspreid. Zo zouden via een web-conferentie uit alle delen van Europa voorbeelden van zo'n infrastructuur kunnen worden gevonden; bovendien biedt dit medium de mogelijkheid om met elkaar in contact te komen. Het CvdR is van mening dat er ook een Europese gegevensbank zou moeten komen.

2.9. De Commissie en het Comité van de Regio's zouden samen een comité voor levenslang leren moeten oprichten; dit onderwerp is namelijk vooral een zaak van lokale en regionale overheden. Zo'n comité kan ook een belangrijke rol spelen als de Unie eenmaal is uitgebreid.

Brussel, 14 juni 2001.

De voorzitter

van het Comité van de Regio's

Jos Chabert

(1) PB C 210 van 14.8.1995, blz. 74.

(2) PB C 315 van 13.10.1998, blz. 9.

(3) PB C 144 van 16.5.2001, blz. 34.