NL Publicatieblad van de Europese Unie C 44/10

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over „De gevolgen van de vergrijzing voor de gezondheidszorg en socialezekerheidsstelsels” (verkennend advies)

2011/C 44/02

Rapporteur: mevrouw HEINISCH

Bij schrijven van 18 september 2009 heeft mevrouw WALLSTRÖM, vicevoorzitster van de Europese Commissie, het Europees Economisch en Sociaal Comité verzocht, om overeenkomstig artikel 262 van het EG-Verdrag, een verkennend advies op te stellen over:

„De gevolgen van de vergrijzing voor de gezondheidszorg en socialezekerheidsstelsels”

De gespecialiseerde afdeling Werkgelegenheid, sociale zaken, burgerschap, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 16 juni 2010 goedgekeurd.

Het Comité heeft tijdens zijn 464e zitting van 14 en 15 juli 2010 (vergadering van 15 juli) met 89 stemmen vóór, bij 5 onthoudingen, het volgende advies goedgekeurd:

1. Aanbevelingen

1.1 Om „de gevolgen van de vergrijzing voor de gezondheidszorg en socialezekerheidsstelsels” het hoofd te bieden, zijn volgens het EESC de volgende maatregelen geboden:

1.1.1 Op nationaal niveau: — verankering van „gezond ouder worden” als horizontaal thema; — uitbreiding van preventie en van gezondheidsbevordering en -educatie in alle leeftijdsgroepen; — verbetering van de kwaliteit van de gezondheidszorg voor ouderen en hun verpleging; — integratie van palliatieve zorg in het zorgaanbod; — ontwikkeling en aanpassing van op bepaalde leeftijdscategorieën afgestemde therapieën, met deelname van ouderen aan klinisch onderzoek en onderzoek naar comorbiditeit; — ontwikkeling van op ouderen afgestemde zorginstellingen en alternatieve leefvormen; — evaluatie via health technology assessment (HTA) van verzorging op afstand (telecare) en van technologische oplossingen, inclusief door de omgeving gesteund wonen (Ambient Assisted Living, AAL), en andere gezondheidstechnologieën (verpleegomgeving) die gericht zijn op zelfstandig leven, alsmede op efficiëntie en kwaliteit van de ouderenzorg; — aanleg van algemene, decentrale en dicht bij de woonplaats aanwezige infrastructuur voor een direct contact tussen ouderen en medici en verplegenden („deïnstitutionalisering”); — ondersteuning van regionale en lokale netwerken van alle betrokkenen ter verwezenlijking van de doelstelling „gezondheid en ouderdom”; — opname van een verplichte verzekering voor verzorging op oudere leeftijd (bijv. zorgverzekering) in de nationale wetgeving; — openstelling van nationale gezondheids- en socialezekerheidsstelsels voor experimenten met nieuwe modellen, met aansluitende evaluatie, met het oog op een dynamisch systeem; — flexibilisering van systemen voor extra betalingen en extra verzekeringen; — uitwerking en uitvoering van nationale strategieën en beleid voor levenslang leren (LLL) op nationaal, regionaal en lokaal niveau; — garanderen dat gezin, beroep en verzorging kunnen worden gecombineerd; — uitbreiding van onbetaalde arbeid; — erkenning van het waardevolle werk en de behoeften van verpleegkundigen.

1.1.2 Europees niveau: — onder verwijzing naar de conclusies van de EPSCO-Raad van 30 november 2009: uitwerking van een actieplan voor gezond en waardig ouder worden; — het thema „Actief, gezond en waardig ouder worden” tot een prioriteit maken in de Europa 2020-strategie; — noodzakelijke harmonisatie van terminologie, definities, evaluatie-instrumenten, vademecums, criteria, procedures, enz. Deze kwestie speelt al 20 jaar, maar tot nu toe is er niet veel vooruitgang geboekt; — ruime aandacht voor actief, gezond en waardig ouder worden in de „Europese” jaren 2010 (Jaar van armoedebestrijding en sociale uitsluiting), 2011 (Jaar van het vrijwilligerswerk) en 2012 (Jaar van actief en gezond ouder worden en solidariteit tussen de generaties), alsook tijdens de in die periode plaatsvindende voorzitterschappen van de Raad; — integratie van vergrijzing in de planning van het gemeenschappelijk onderzoeksprogramma van de Commissie (Joint Programming); — uitwerking van een Europees Handvest van de rechten van hulp- en verplegingsbehoevende mensen; — oprichting van een speciale interdisciplinaire werkgroep in de Commissie voor „Ouderdom en gezondheid” (inclusief gezondheidszorg, verpleging, pensioenen en financiële houdbaarheid); — oprichting binnen het EESC van een „rondetafel”, een „categorie” of een „permanente studiegroep” voor „actief, gezond en waardig ouder worden in een dialoog tussen de generaties”, voor de uitwerking van een overkoepelende strategie op deze gebieden; — opname van gerontologie en demografisch onderzoek als prioriteit in het 8e kaderprogramma; — opzet van een project „Ouderen en kennisoverdracht” binnen de actie „Wetenschap en samenleving”; — verzameling en vergelijking van gezondheidsdoelstellingen van de lidstaten en het bindende karakter daarvan; — ondersteuning van de lidstaten bij de uitvoering van bovengenoemde maatregelen aan de hand van de Structuur- en Cohesiefondsen en de opencoördinatiemethode; — steun bij de uitwisseling van goede praktijken voor individuele ICT-oplossingen, bijv. in het kader van het INTERREG-programma, met steun via de Structuurfondsen; — ondersteuning van grensoverschrijdende Health Technology Assessments (HTA) voor de evaluatie van nieuwe ICT-oplossingen, die de verzorgingsbehoeften van ouderen betreffen; — permanente voorlichting over levenslang leren (LLL) en de uitwisseling en coördinatie van Europese opleidings- en bijscholingsprogramma's waarin de nadruk ligt op „Ouderdom en gezondheid”; van LLL naar „Leren om lang te leven” (Learning for a long life); — uitwerking van een nieuwe visie op ouderdom, ook in de media; — opstellen van Europese richtsnoeren om gezin, beroep en verzorging te kunnen combineren.

2. Algemene opmerkingen

2.1 Inleiding

2.1.1 De samenlevingen in de EU vergrijzen door een hogere levensverwachting van de burgers. Volgens schattingen van Eurostat zal het aandeel mensen die 65 jaar of ouder zijn, stijgen van 17,1 % in 2008 tot 30 % in 2060. De gemiddelde verhouding tussen de beroepsbevolking (15-64 jaar) en 65-plussers zal verschuiven van 4:1 tegenwoordig naar 2:1 in 2050.

2.1.2 Daardoor zal, bij afnemende geboortecijfers, het aantal niet-actieven op de arbeidsmarkt stijgen in verhouding tot het aantal actieven.

2.1.3 Een recente mededeling van de Commissie (1) stelt dat de regeringen maar weinig tijd hebben om maatregelen uit te voeren ter oplossing van de vergrijzingsproblemen, d.w.z. voordat de meeste mensen van de babyboomgeneratie met pensioen gaan. Daarom heeft de Commissie het EESC op 18 september 2009 verzocht een verkennend advies uit te werken om na te gaan hoe de inspanningen van de lidstaten t.a.v. de aanpak van dit vraagstuk gesteund kunnen worden met gemeenschappelijke initiatieven op het gebied van gezondheid. Dit advies is gebaseerd op diverse eerdere EESC-adviezen (2).

2.1.4 De Raadsvoorzitterschappen van de Tsjechische Republiek (1e halfjaar 2009), Zweden (2e halfjaar 2009) en Spanje (1e halfjaar 2010) hebben van gezond, waardig en actief ouder worden een agendapunt gemaakt.

2.1.5 De samenleving en degenen die met gezondheidsbeleid belast zijn, moeten een nieuwe visie op ouderdom ontwikkelen, die recht doet aan de demografische veranderingen en ouderen in hun waarde laat.

2.1.6 Niet een verouderende bevolking, maar ongezond ouder worden leidt tot hogere uitgaven. Daarom worden in dit advies vooral maatregelen voor gezond ouder worden aanbevolen.

2.2 Verdere ontwikkeling en innovatie van gezondheids- en socialezekerheidsstelsels en de gezondheidszorg

2.2.1 De vergrijzing vereist dat de organisatie en capaciteit van gezondheids- en socialezekerheidsstelsels, de gezondheidszorg en andere ondersteunende diensten verder uitgebreid worden om i) tegemoet te komen aan de behoeften van ouderen, ii) te garanderen dat hulpbehoevenden de hulp krijgen om een menswaardig en zelfstandig leven te kunnen blijven leiden, en iii) alle bevolkingsgroepen, ongeacht leeftijd, geslacht, financiële status en woonplaats, gelijke toegang te bieden tot hoogwaardige gezondheidszorg (inclusief gezondheidsbevordering, preventie, behandeling, revalidatie en palliatieve zorg).

2.2.2 Daarbij moet niet alleen gekeken worden naar het beroep dat ouderen op gezondheids- en socialezekerheidsstelsels zullen doen, maar ook naar de eigen verantwoordelijkheid die de mensen tijdig en preventief kunnen nemen voor hun oude dag, en dus naar de eisen die de samenleving aan oudere mensen stelt.

2.2.3 Om de gezondheidszorg voor alle ouderen en hun behoefte aan langdurige verpleging met behulp van communautair beleid te steunen, zou de EU de gezondheidsdoelstellingen (3) van de lidstaten en het bindende karakter daarvan moeten verzamelen en vergelijken. Voorts moet in kaart gebracht worden in hoeverre preventie en gezondheidsbevordering op dit moment al deel uitmaken van de gezondheidsstelsels.

3. Specifieke opmerkingen

3.1 Gebieden die bijzondere aandacht verdienen

3.1.1 Preventie

3.1.1.1 Reeds bij de geboorte van de mens begint het proces van gestage veroudering. Daarom is het van belang dat het gehele leven, binnen de grenzen van het mogelijke, onder goede omstandigheden verloopt. Waar het op aankomt, is een goed begin en een goed einde van het leven. Gezond ouder worden begint ruim voor de pensioenleeftijd en wordt onder andere beïnvloed door de levens- en arbeidsomstandigheden en de aanwezigheid van hulpbronnen. Voor wie dit beseft, klinkt de eis van verantwoord ouder worden alleen maar logisch (4). Op een verantwoorde wijze ouder worden vergt levenslang leren. Daartoe moeten nieuwe gezondheidsstrategieën en beleidsvormen voor levenslang leren (LLL) worden uitgewerkt op nationaal, regionaal en lokaal niveau die alle soorten onderwijs omvatten (formeel, niet formeel en informeel). Dit betreft alle leerfasen, van de kleuterschool tot bij- en nascholing. Behoud van gezondheid in eigen verantwoordelijkheid door actieve deelname aan preventieve maatregelen (voeding, sport, gezond leven, vermijding van risicofactoren enz.), gezondheidsbevordering en -educatie helpt ouderen om zo lang mogelijk thuis en in de vertrouwde sociale omgeving te blijven wonen. Verder moet de rol van technologie in dit verband permanent ontwikkeld en geëvalueerd worden.

3.1.1.2 Preventie in gezondheidsstelsels moet meer bevorderd worden. Zij kan ervoor zorgen dat mensen langer actief blijven op de arbeidsmarkt en dat zij zich beter hieraan kunnen aanpassen. Hoogwaardige arbeidsbescherming en verbetering van de ergonomie op de arbeidsplaats kunnen wezenlijk bijdragen aan een gezond en langer arbeidzaam leven en zijn tegelijk een antwoord op de demografische uitdaging.

3.1.1.3 Aan de hand van met de leeftijd veranderende en aan de vaardigheden en behoeften aangepaste activiteiten (bijv. van uitvoerende naar voorbereidende, of ook adviserende en begeleidende tot en met managementsactiviteiten) kan de arbeidstijd verlengd worden. Dit betekent ook dat ouderen langer geïntegreerd zijn in sociale en sociaal-economische contexten en dat zo stimulerende prestatieprikkels aanwezig blijven. Zo kunnen de bijkomende, gezonde levensjaren omgezet worden in extra gevulde en productieve jaren. Dit veronderstelt natuurlijk de aanwezigheid van passende begeleidende en kwalificatiemaatregelen om het beoogde proces op gang te brengen en voort te zetten (levenslang leren, beroepskwalificaties inclusief de certificatie van tijdens de carrière verworven vaardigheden enz.). Ten behoeve van gezonde arbeidsvoorwaarden moeten op de werkvloer gezondheidsbevordering, ziekte- en ongevallenpreventie aangeboden worden.

3.1.1.4 Na het afsluiten van een carrière is sociale integratie in de samenleving en de socioculturele omgeving heel belangrijk. Sociale isolatie voorkomen betekent depressies voorkomen. Juist ouderen kunnen hun sociale vaardigheden en ervaring doorgeven, bijv. via onbetaald werk. Maar ook de jeugd moet op deze mogelijkheid gewezen worden.

3.1.2 Dienstverlening in de gezondheidszorg

3.1.2.1 Er wordt steeds meer waarde gehecht aan op de patiënt toegesneden medische dienstverlening en aan de betrokkenheid van patiënten bij de ontwikkeling en mede-uitvoering van die diensten.

3.1.2.2 Chronische ziekten (diabetes, rheuma, hartaandoeningen) en degeneratieve ziekten van het zenuwstelsel (dementie en Alzheimer), van het bewegingsapparaat en de ogen, maar ook gevallen van kanker, nemen op hogere leeftijd toe. Dit stelt bijzondere eisen aan medische beroepen, de diagnostiek, de behandelwijze en aan de zorgsector als geheel.

3.1.2.3 Er moeten medische diensten komen voor geïntegreerde en gepersonaliseerde verpleging, waarbij de patiënt centraal staat.

3.1.2.4 Betere en meer toegespitste opleidingen in de gezondheidszorg zijn geboden. Zorgpersoneel (artsen, apothekers, verpleegkundigen) en onderzoekers moeten meer vertrouwd worden gemaakt met de kenmerken van geriatrische geneeskunde en in die zin ook meer opgeleid en bijgeschoold worden. Wie een medisch beroep uitoefent, moet ook een specifieke opleiding krijgen over het belang van maatregelen voor gezondheidsbevordering en preventieve maatregelen op hoge leeftijd (bijv. voorkomen van vallen, gezonde voeding, enz.).

3.1.2.5 Ontwikkeling en aanpassing van op de leeftijd afgestemde therapieën: multimorbiditeit, veranderde stofwisseling op latere leeftijd en vaak ook multitherapieën vergen exacte kennis van de interferentie tussen organen en systemen in het lichaam van ouderen. Een en ander verlangt bijzonder medicatiebeheer en de selectie en aanpassing van medicatie en dosering aan de stofwisseling van oudere mensen. Gepersonaliseerde verzorging in openbare apotheken met interactietests, alsook goede ICT in openbare apotheken, die informatie over geneesmiddelen en hun onderlinge reacties bieden, kunnen helpen om ongewenste bijwerkingen van geneesmiddelen tot een minimum te beperken en de behandeling succesvol af te sluiten.

3.1.2.6 Een meer direct en permanent contact tussen senioren en medewerkers in de medische zorg en verpleging is geboden. Dit is des te belangrijker naarmate ouderen meer behoefte aan verpleging hebben: zo kan er beter voor worden gezorgd dat behandelingen aanslaan en isolatie en depressie worden verhinderd.

3.1.3 Verpleegdiensten

3.1.3.1 De kwaliteit van verpleegdiensten moet door het stellen van normen gewaarborgd, gecontroleerd en geëvalueerd worden. Er dient een Europees handvest te komen voor de rechten van hulp- en verplegingbehoevende mensen, om hen onder andere te beschermen tegen geweld in de verpleging. Nieuwe technologieën (bijv. AAL) die het zelfstandig leven mogelijk maken, kunnen hieraan bijdragen. Maar potentieel nieuwe technologieën moeten goed beoordeeld worden en mogen in geen geval leiden tot nieuwe nationale ongelijkheden in de zorgsector en in de verpleging.

3.1.3.2 Voor ouderen dient het uitgangspunt „rehabilitatie ter voorkoming van verpleging” te zijn. De traditionele verpleging mag geen éénrichtingsverkeer zijn: men moet uit het ziekenhuis ook weer terug naar huis kunnen gaan. De bestaande medische en verpleeginstellingen komen nog te weinig aan deze eis tegemoet.

3.1.3.3 Er moeten op ouderen gerichte ziekenhuizen en verpleeginstellingen en alternatieve woonmogelijkheden worden ontwikkeld: vereist is een soepele en omkeerbare overgang tussen gezondheid/ziekte/verpleging/sociaal leven, die indien nodig goede genees- en verpleegkundige zorg biedt en ouderen zo lang mogelijk een verblijf in een „normale”, dat wil zeggen generatie-overschrijdende omgeving biedt. Dit vergt een goede coördinatie van medische zorg en verpleging. Tegelijk dienen er naast instellingen voor langdurige verpleging ook meer stationaire en ambulante tehuizen en instellingen te komen voor palliatieve geneeskunde en moet er aan een „verzorghuiscultuur” gewerkt worden.

3.1.3.4 Daartoe dient er een dekkende, decentrale en bij de woonplaats gelegen infrastructuur te komen voor verzorging aan huis („deinstitutionalisering”). Niet-institutionele verpleeginfrastructuur die over alle noodzakelijke diensten beschikt (ambulante zorg, bezoekende verpleging, beperkte hulpverlening) moet gestimuleerd worden. Dit moet uitmonden in een organisatie op regionaal niveau en een verbeterde structurele financiering om te waarborgen dat er niet alleen in de steden maar ook overal op het platteland adequate instellingen en structuren aanwezig zijn.

3.1.3.5 Graadmeter voor een samenleving is de manier waarop ze met ouderen omgaat. Vrijwilligerswerk heeft in de omgang met ouderen en hun verzorging een bijzondere betekenis gekregen. Voortaan moet elke burger, gelet op zijn mogelijkheden jegens zieken, gehandicapten en ouderen, zijn verantwoordelijkheid nemen, maar ook voor deze inzet beloond worden.

3.1.4 Onderzoek op de genoemde terreinen

De vergrijzing dient in de planning van het gemeenschappelijk onderzoeksprogramma van de Commissie (Joint Programming) te worden geïntegreerd. Aansluitend op de projecten „WhyWeAge” en „Futurage” van het 7e kaderprogramma dienen in het 8e kaderprogramma gerontologie (onderzoek naar ouderdom en het ouder worden) en demografisch onderzoek prioriteiten te zijn. Het zou ook zinvol zijn om een thema als „Ouderen en kennisoverdracht” in de actie „Wetenschap en samenleving” van DG „Onderzoek” onder te brengen. In dit verband zijn de volgende onderzoeksgebieden van belang:

3.1.4.1 Preventieonderzoek

— Welke preventiemogelijkheden zijn voor het behoud van de gezondheid op de werkplaats van belang met het oog op de toekomst?

— Welke lange-termijngevolgen hebben bepaalde levensstijlen voor de gezondheidstoestand in het algemeen en voor sommige ziekten?

— Wat zijn de gevolgen van verschillende, door geslacht, cultuur en migratie bepaalde levensstijlen voor gezond ouder worden?

— Hoe kan men vallen en botbreuken vermijden?

— Welke preventieve maatregelen komen de fysieke, zintuigelijke, cognitieve en sociale vaardigheden ten goede?

— Hoe kan men mensen motiveren om hun gezondheid en het verouderingsproces verantwoord onder ogen te zien (bevordering van gezond gedrag, prikkels aan ouderen om maatregelen te nemen met het oog op de eigen gezondheid)?

— Hoe kan aangezet worden tot een gedragswijziging om beter te integreren in de sociale omgeving?

3.1.4.2 Onderzoek naar ziekten en therapieën

— m.b.t. epidemiologie en etiologie van ouderdomsziekten, ter verbetering van de preventiemogelijkheden;

— m.b.t. het biologische verouderingsproces, van de wieg tot het graf;

— m.b.t. multimorbiditeit, chronische ziekten, kanker, hartziekten, rheuma en aandoeningen aan het bewegingsapparaat, achteruitgang van het zicht (bijv. grijze staar), neurodegeneratieve ziekten als Alzheimer, enz. In dat verband moet ook gekeken worden naar verbetering van de diagnosemogelijkheden om sneller diagnoses te stellen en dus eerder met therapie te kunnen beginnen;

— m.b.t. behandelingen van ouderen voor specifieke ouderdomsziekten; de biochemische processen met gevolgen voor de resorptie, de stofwisseling en de werkzaamheid van geneesmiddelen, alsook voor medicatie en dosering moeten beter begrepen worden en in de behandeling aan bod komen; vaak ontbreekt daartoe de therapeutische basis, omdat klinische experimenten en tests van geneesmiddelen hoofdzakelijk onder jonge volwassenen plaatsvinden.

3.1.4.3 Onderzoek naar verpleegmethoden

— Hoe kunnen nieuwe technologieën ontwikkeld worden die aan de behoeften van ouderen tegemoetkomen?

— Wat is de optimale verpleegomgeving en de bijbehorende optimale vorm van dienstverlening?

— Hoe kunnen de kwalificaties en arbeidsomstandigheden verbeterd worden, mede gelet op de nieuwe technologieën voor verplegend personeel?

— Hoe kunnen technische oplossingen (bijv. robotica) helpen om de taak van verzorgende familieleden te verlichten en om de arbeidsomstandigheden van professionele verzorgers te verbeteren, waarbij de integriteit en waardigheid van de patiënt intact blijven?

— Hoe kan het zorgaanbod aangepast worden aan de behoeften en eisen van ouderen die verpleging nodig hebben?

— Welke nieuwe concepten kunnen bijdragen aan de ontwikkeling en ondersteuning van thuiszorg? Hiertoe behoren ook de economische ondersteuning en erkenning door de samenleving van verzorgende familieleden (bijv. de mogelijkheid tot een tussen werkgever en werknemer overeengekomen tijdelijk kortere werktijd in verband met verzorging, erkenning in het pensioenstelsel, verpleeggeld, enz.).

— Hoe kunnen verpleging, pijntherapie en stervensbegeleiding voor een menswaardig levenseinde anders vorm gegeven worden?

3.1.4.4 Onderzoek naar het gezondheidsstelsel

— Het onderzoek in de openbare gezondheidszorg moet zich richten op gezondheidsstelsels en langdurige verpleging, alsmede op de integratie van diensten en de ontwikkeling van een „routekaart” voor geriatrisch onderzoek. Er moet bekeken worden of de gezondheids- en socialezekerheidsstelsels in de lidstaten toegerust zijn voor de uitdagingen van de vergrijzing. Welke betekenis heeft bijv. preventie? Welk aandeel heeft preventie in de uitgaven in de volksgezondheid? Hoeveel mensen worden thuis of in instellingen verpleegd?

— Hoeveel wordt er bespaard dankzij vrijwiligerswerk en vrijwillige verpleging; hoeveel onbetaald werk verrichten met name vrouwen thuis?

— Onderzoek naar gezondheidsresultaten en evaluatie van gezondheidstechnologie (HTA) zijn met name nodig voordat nieuwe technologieën en eHealth bij de behandeling en verpleging van ouderen toegepast worden. Maken deze technologieën in de praktijk waar wat ze beloven? Hebben de kwetsbaarste groepen profijt van deze technologieën?

— Samen met de lidstaten moet klinisch en sociaaleconomisch onderzoek verricht worden naar de doeltreffendheid en doelmatigheid van investeringen ter verbetering van de gezondheid en de verpleging van ouderen.

— Hoe kunnen de raakvlakken tussen gezondheidszorg en sociale voorzieningen verbeterd worden?

3.1.5 Ontwikkeling van nieuwe technologieën

3.1.5.1 Tegenover de moeilijkheden die de vergrijzing veroorzaakt, staan grote mogelijkheden. Het gaat dan met name om nieuwe producten en diensten voor een verouderende samenleving. De „economische factor ouderdom” kan zich ontwikkelen tot economische motor met meer groei en werkgelegenheid in de dienstverlening voor gezondheid, nieuwe technologieën, geneesmiddelen, medische producten, geneeskundige technieken, en verder op het gebied van toerisme en „wellness”. Volgens schattingen van de Commissie kunnen de gevolgen van de vergrijzing op de uitgaven voor de gezondheid aanzienlijk zijn: de overheidsuitgaven op dit gebied zullen volgens de ramingen tot 2060 stijgen met 1,5 procentpunt van het BBP. Nieuwe producten en diensten moeten ontwikkeld en op de markt gebracht worden. In dat verband wordt de waardeschepping bepaald door het marktvolume, de prijs en de mate van de meerwaarde.

3.1.5.2 Terwijl voor de „primaire gezondheidsmarkt” de mogelijke kostenbesparing op de eerste plaats komt en dus zal bepalen of Ambient Assisted Living (AAL) in het pakket van de zieken- en verzorgingsfondsen wordt opgenomen, kan de „secundaire gezondheidsmarkt” hier veel vrijer en flexibeler op reageren. Hiertoe dienen belast- en betaalbare bedrijfsmodellen te worden ontwikkeld die zichzelf via verkoop, verhuur of leasing kunnen bedruipen. Tegelijk moet gewaarborgd zijn dat de „secundaire gezondheidsmarkt” geen ongelijkheden in de hand werkt.

3.1.5.3 De uitwerking en uitwisseling van sociaal-economische gegevens over de gevolgen van de invoering van verpleegtechnologieën moeten bevorderd worden, bijv. op basis van de huidige proefprojecten in het kader van het programma voor concurrentievermogen en innovatie. Tegelijk verdient ook de uitwisseling van goede ICT-praktijken in verband met oplossingen voor meer levenskwaliteit op hogere leeftijd ondersteuning, bijv. in het kader van het programma INTERREG en door gebruik te maken van de Structuurfondsen. Dit onderzoek dient de standpunten te beoordelen van gebruikers van de technologie, met name ten aanzien van de gebruiksvriendelijkheid en de voordelen van de technologie.

3.1.5.4 De technologische vooruitgang en nieuw ontwikkelde methoden voor vroege herkenning en behandeling zijn weliswaar de belangrijkste oorzaak van de gestegen kosten in de zorg, toch kunnen zij op den duur, mits doeltreffend toegepast, zeker ook kosten besparen. De evaluatie van voor de gezondheid relevante procedures (Health Technology Assessment, HTA) moet een grotere rol gaan spelen om de omvang en kostenstijging van diensten in de gezondheidszorg en de verpleging te bepalen. Doeltreffende invoering en doeltreffend beheer van nieuwe technologieën zijn daarom doorslaggevend voor het toekomstige verloop van de kosten. Nieuwe technologieën kunnen en mogen echter het directe contact tussen ouderen en het medisch en verplegend personeel niet vervangen en dienen betaalbaar te zijn.

3.1.6 Financiële haalbaarheid

3.1.6.1 In bijna alle lidstaten komen de kosten van ouderenzorg en verpleeghulp voor ouderen ten laste van de socialezekerheidsstelsels, wat een duurzame en gewaarborgde financiering van de desbetreffende systemen veronderstelt.

3.1.6.2 Afhankelijkheid van verpleging houdt nog steeds een armoederisico in, zeker voor gepensioneerden met een klein pensioen of geringe inkomsten. Veel Europeanen op leeftijd kunnen zich geen passende verpleging veroorloven. Daarom moeten er in de komende decennia in alle EU-landen, overeenkomstig de nationale sociale voorzieningen (socialeverzekeringsstelsels of met belastinggeld gefinancierde systemen), verpleegkostenverzekeringen komen en dienen reeds bestaande verzekeringen aan de vergrijzing aangepast te worden om te garanderen dat elke burger, met inachtneming van het communautair recht, de nationale wettelijke voorschriften en gewoontes en de individuele behoeftes, toegang heeft tot verpleegdiensten. Zulke verzekeringen moeten niet alleen betrekking hebben op instellingen maar ook op ambulante zorg.

3.1.6.3 Het onderbrengen van een deel van de langdurige verpleging bij de particuliere verzekeringen moet weloverwogen gebeuren en in samenspraak met de betrokken partijen om te voorkomen dat deze trend de toegang tot deze diensten bemoeilijkt. De lidstaten moeten ook voor de toekomst garanderen dat ouderen algemene toegang hebben tot eerstelijnszorg en preventie. Dit ambitieuze streven vereist de inzet van alle beschikbare financieringsinstrumenten: de wettelijke socialezekerheidsstelsels alsook de aanvullende mechanismen.

3.1.6.4 Op grond van nieuwe vergoedingsstructuren moeten ook verre verwanten voor de verzorging van behoeftige familieleden een zorgtoelage kunnen ontvangen. Ook dan moet natuurlijk de kwaliteit van de verpleging gegarandeerd zijn! Voorts moet er, naar analogie van het moederschapsverlof, ook een zorgverlof ingevoerd worden. Voorts moeten er, in overleg met de sociale partners, in het kader van de sociale dialoog (zoals in het geval van ouderschapsverlof), mogelijkheden uitgewerkt worden voor het combineren van gezin, beroep en verpleging.

3.1.6.5 De financiële druk op de socialezekerheidsstelsels kan door een reeks nationale maatregelen verminderd worden. Te denken valt aan het ruimer voorschrijven van generieke geneesmiddelen, een lagere btw op geneesmiddelen en onderhandelingen met de farmaceutische industrie over de prijsvorming.

3.2 Lokale netwerken – „De kleinste eenheid is de meest doeltreffende en staat dicht bij de burger”

3.2.1 Al naar gelang hun gezondheid kunnen ouderen veel voor een samenleving betekenen. Door persoonlijke of arbeidsomstandigheden komen tegenwoordig steeds minder huishoudens voor met leden van diverse generaties. In deze lacune kunnen particuliere of gemeentelijke actoren met lokale netwerkstructuren voorzien, want de structuren voor basisvoorzieningen moeten op regionaal en lokaal niveau worden aangepast om een behoorlijke mate van steun en hulp te waarborgen.

3.2.2 Lokale netwerken zijn bijvoorbeeld platformen van gemeentelijke actoren, sociale partners, ngo's en bestuurders uit de gezondheidszorg, gericht op samenwerking en de coördinatie van de dienstverlening. Zulke initiatieven bieden goede mogelijkheden voor steun uit het Cohesiefonds en de Structuurfondsen. Europa dient te werken aan modellen voor goede praktijken, zoals initiatieven voor meer mogelijkheden t.a.v. „actief burgerschap” en zelfhulp op het gebied van „verzorging en verpleging aan huis”.

3.2.3 Kangoeroewoningen zijn ook een nieuwe vorm van generatie-overschrijdende uitwisseling buiten het gezin: het werk van kleuterscholen, jeugd- en seniorenclubs wordt onder één dak samengebracht (5).

3.2.4 Andere diensten, zoals 24-uursverzorging (vooral van dementen), moeten hieraan worden toegevoegd.

3.3 Europees gezondheidsbeleid

3.3.1 De gezondheidsstelsels van de lidstaten moeten antwoorden vinden voor de problemen van de vergrijzing en in die zin uitgebreid worden. Niet vergeten mag worden dat organisatie en inrichting van de gezondheidsstelsels ook volgens het Verdrag van Lissabon taak en verantwoordelijkheid van de lidstaten zijn en dat de instellingen van de EU de lidstaten bij deze opgave slechts ondersteunen. De gezondheidsstelsels van de lidstaten lopen erg uiteen op grond van hun organisatie (behalve overheidssystemen volgens het Beveridge- of Bismarckmodel en mengvormen zijn er ook privé verzekeringen), hun ontwikkeling, hun economische veerkracht en de eisen en verwachtingen die eraan gesteld worden. Overeenkomstig het Handvest van de Grondrechten moet het recht op toegang tot medische zorg echter gewaarborgd blijven.

3.3.2 De opencoördinatiemethode (OCM) kan ertoe bijdragen dat het gezondheidsbeleid efficiënter vorm krijgt en uitgevoerd wordt. De samenwerking dient zich toe te spitsen op de uitwisseling van ervaringen en het leveren van praktijkvoorbeelden met betrekking tot de drie hoofdthema's: toegang, kwaliteit en financiële haalbaarheid op de lange termijn.

3.3.3 Volgens het subsidiariteitsbeginsel is ook de vormgeving van het sociaal beleid in eerste instantie een bevoegdheid van de lidstaten. De EU kan de nationale overheden echter via steunmaatregelen de helpende hand bieden, bijv. door aanvulling of bevordering van de samenwerking tussen de lidstaten. Op sociaal gebied blijkt de OCM een nuttig instrument om de sociale bescherming volgens de principes toegang, aanpassing en duurzaamheid te verbeteren.

3.3.4 Het thema „actief, gezond en waardig ouder worden” moet een prioriteit worden van de Europa 2020-strategie, in de vorm van een actieplan. Dit vergt een intensievere en permanente samenwerking tussen de DG's van de Commissie. Daartoe is een specifieke interdisciplinaire werkgroep „Ouderdom en gezondheid” nodig die zich buigt over „gezondheidszorg, verpleging, pensioenen en financiële haalbaarheid”. Er moet gewerkt worden aan uitbreiding van preventie en van de gezondheidsbevordering en -educatie en aan de integratie van deze uitgangspunten in alle beleidsterreinen, die voor de lidstaten richtinggevend moeten zijn.

3.3.5 Het EESC moet het thema „actief, gezond en waardig ouder worden” in een permanente dialoog tussen de generaties verder uitdiepen, in de vorm van een „rondetafel”, een „categorie” of een „permanente studiegroep”, zodat er een multidisciplinaire demografiestrategie kan worden uitgewerkt.

3.3.6 De EU dient de lidstaten met middelen uit de Structuurfondsen en het Cohesiefonds te steunen bij de uitvoering van nationale maatregelen.

3.3.7 Voorts pleit het EESC voor permanente steun aan het levenslang leren op het gebied van „ouderdom en gezondheid” op Europees niveau en voor de ontwikkeling van eigen strategieën om dit beginsel op nationaal, regionaal en lokaal niveau gestalte te geven.

Brussel, 15 juli 2010 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Mario SEPI

(1) COM(2009) 180 final.

(2) Zie de lijst met EESC-adviezen op: http://www.eesc.europa.eu/sections/soc/index_en.asp.

(3) Zie: European Observatory on Health Systems and Policies http://www.euro.who.int/en/home/projects/observatory/activities/research-studies-and-projects

(4) „Leer ons alzo onze dagen tellen, dat wij een wijs hart bekomen”. (Psalm 90,12).

(5) http://www.mehrgenerationenhaeuser.de.