EUROPESE COMMISSIE Brussel, 26.2.2020 SWD(2020) 518 final WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE Landverslag Nederland 2020 bij MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE EUROPESE RAAD, DE RAAD, DE EUROPESE CENTRALE BANK EN DE EUROGROEP Europees semester 2020: beoordeling van de voortgang bij structurele hervormingen, de preventie en correctie van macro-economische onevenwichtigheden, en resultaten van diepgaande evaluaties in het kader van Verordening (EU) nr. 1176/2011 {COM(2020) 150 final}



INHOUD Samenvatting 1.Economische situatie en vooruitzichten 2.Voortgang bij de uitvoering van de landspecifieke aanbevelingen 3.Samenvatting van de voornaamste bevindingen van de diepgaande evaluatie in het kader van de PMO 4.Hervormingsprioriteiten 4.1.Overheidsfinanciën en belastingen 4.2.Financiële sector 4.3.Arbeidsmarkt, onderwijs en sociaal beleid 4.4. Concurrentievermogen, hervormingen en investeringen 4.5.Ecologische duurzaamheid Bijlage A: Overzichtstabel Bijlage B: Schuldhoudbaarheidsanalyse van de Commissie en begrotingsrisico's Bijlage C: Standaardtabellen Bijlage D: Investeringsrichtsnoeren voor het Fonds voor een rechtvaardige transitie 2021-2027 voor Nederland Bijlage E: Vooruitgang in de richting van de doelstellingen voor duurzame ontwikkeling (SDG’s) Referenties LIJST VAN TabElLeN

Tabel 1.1:Belangrijkste economische en financiële indicatoren Tabel 2.1:Beoordeling van de uitvoering van de LSA's van 2019 (*) Tabel 3.1:Heatmap van de uitwaartse overloopeffecten voor Nederland Tabel 3.2:PMO-beoordelingsmatrix (*) Tabel 3.3a:Gesimuleerd binnenlands effect en overloopeffecten van een verhoging van de overheidsinvesteringen met 1 % van het bbp gedurende 10 jaar. Tabel 4.2.1:Financiëlegezondheidsindicatoren Tabel C.1:Indicatoren financiële markten Tabel C.2:Kernindicatoren sociaal scorebord Tabel C.3:Arbeidsmarkt- en onderwijsindicatoren Tabel C.4:Indicatoren voor sociale inclusie en gezondheid Tabel C.5:Indicatoren voor de prestatie van productmarkten en beleidsindicatoren Tabel C.6:Groene groei Tabel E.1:Indicatoren die de vooruitgang van Nederland in de richting van de SDG's meten LIJST VAN GraFIEKEN Grafiek 1.1: Bbp-groei en -componenten Grafiek 1.2: Investeringen per sector, geselecteerde landen (2018) Grafiek 1.3: Investeringen in de bouw (2000-2018) Grafiek 1.4: Arbeidsmarktontwikkelingen 12 Grafiek 1.5: Werkelijke en voorspelde loongroei op basis van fundamentele waarden

Grafiek 1.6: Werkgelegenheidsgroei per soort contract (verandering op jaarbasis) Grafiek 1.7: Vorderingenoverschot per institutionele sector Grafiek 1.8: Regionale bbp-groei inclusief en exclusief aardgaswinning (2018) Grafiek 2.1: Uitvoering van de LSA's van 2011-2019 tot op heden, vanuit een meerjarenperspectief bezien Grafiek 4.1.1: Algemene uitgaven, ontvangsten en structureel begrotingssaldo van de overheid Grafiek 4.1.2: Tarieven personenbelasting 2015-2020 Grafiek 4.1.3: Milieubelastingen (2018) Grafiek 4.1.4: Belastingmix in Nederland en de eurozone (aandeel in de totale belastingontvangsten) Grafiek 4.2.1: Ontwikkeling particuliere schuld ten opzichte van gemiddelde van eurozone Grafiek 4.2.2: Schuld van huishoudens ten opzichte van groei bbp 40 Grafiek 4.2.3: Ontwikkeling van de huizenprijzen (eerste kwartaal 2008 = 100) (1) Grafiek 4.2.4: Indicatoren voor de waardering van de huizenprijzen Grafiek 4.2.5: Nieuwe woningen ten opzichte van geraamde behoeften Grafiek 4.2.6: Verplichteafdrachtenwig op inkomsten uit arbeid (2018) Grafiek 4.2.7: Aspecten van het saldo op de lopende rekening Grafiek 4.2.8: Spaaroverschot bij niet-financiële vennootschappen: uitsplitsing naar grootte van de onderneming (1) Grafiek 4.3.1: Arbeidsmarktindicatoren (1) Grafiek 4.3.2: Vacaturegraad per sector (%, Q2 2019) Grafiek 4.3.3: Uitsplitsing van de loonkosten per eenheid product Grafiek 4.3.4: Doorstromingspercentage van tijdelijk naar vast werk, per opleidingsniveau

Grafiek 4.3.5: Relatieve “kindboete” Grafiek 4.3.6: Arbeidsparticipatie van niet in de EU geboren personen in vergelijking met autochtonen (%) Grafiek 4.4.1: Ontwikkeling van het bbp per gewerkt uur (1), NL versus vergelijkbare landen Grafiek 4.4.2: Kwaliteitsscore voor vervoersinfrastructuur in Nederland Grafiek 4.5.1: Broeikasgasemissies uitgesplitst per sector Grafiek 4.5.2: Gebruik van hernieuwbare energie per bron LIJST VAN KADERS Kader 1.1: Gevolgen van de stikstofuitspraak Kader 2.2: EU-fondsen en -programma's pakken structurele uitdagingen aan en bevorderen groei en concurrentievermogen in Nederland Kader 3.3: Overheidsinvesteringen en mogelijke overloopeffecten Kader 4.3.1: Monitoring van de prestaties in het licht van de Europese pijler van sociale rechten Kader 4.4.1: Uitdagingen en hervormingen op het gebied van investeringen in Nederland Kader 4.5.1: Klimaatbeleid: naar koolstofneutraliteit Samenvatting Hoewel de Nederlandse economie over het algemeen veerkrachtig blijft, onderstrepen de gematigde groeivooruitzichten op middellange termijn het belang van handhaving van de hervormingsdynamiek ( ). De woningmarkt, de arbeidsmarkt en het pensioenstelsel worden gekenmerkt door langetermijnuitdagingen die nog niet volledig zijn aangepakt. Hoewel het kabinet beleidsmaatregelen heeft genomen om het woningaanbod te verbeteren en de hoge schuldenlast van huishoudens terug te dringen, blijven aanzienlijke prikkels bestaan om schulden te maken. Het expansieve begrotingsbeleid en de groei van de nominale (niet voor de inflatie gecorrigeerde) lonen en de werkgelegenheid ondersteunen de groei van het besteedbare inkomen van huishoudens en dragen bij tot de externe herbalancering. Het aanpakken van de arbeidsmarktsegmentatie blijft een uitdaging, ondanks recente maatregelen. Het kabinet en de sociale partners hebben overeenstemming bereikt over een belangrijke pensioenhervorming. Voorts zijn verdere investeringen in O&O, menselijk kapitaal en maatregelen op het gebied van klimaat en energie nodig om de groei van de productiviteit op lange termijn te stimuleren en de overgang naar een koolstofarme economie aan te pakken. Het aanpakken van deze uitdagingen zou de veerkracht van de Nederlandse economie verder versterken en de uit onevenwichtigheden voortvloeiende risico’s verminderen. De binnenlandse vraag is de enige drijvende kracht achter een afnemende economische groei. In 2019 is het bbp met 1,7 % gestegen als gevolg van de zwakkere buitenlandse vraag. In 2020 en 2021 zal de groei naar verwachting afvlakken tot 1,3 % in beide jaren. In combinatie met een lagere belastingdruk op inkomen uit arbeid en dalende inflatie zal het besteedbare inkomen van huishoudens naar verwachting de grootste verbetering in jaren te zien geven. Als gevolg hiervan zal de particuliere consumptie de economische activiteit in 2020 nog steeds ondersteunen. Het begrotingsbeleid zal de groei eveneens ondersteunen, aangezien de belastingverlaging voor huishoudens en de verhoging van de overheidsuitgaven leiden tot een lager begrotingsoverschot van ongeveer 0,5 % van het bbp in 2020. De overheidsschuld is gedaald tot minder dan 50 % van het bbp in 2019 en zal de komende jaren blijven dalen, wat erop wijst dat de overheidsfinanciën gezond zijn. Tegelijkertijd wijst de verwachte stijging van de overheidsuitgaven als gevolg van de vergrijzing op middelgrote risico’s voor de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op lange termijn. Ondanks een krappe en over het algemeen goed presterende arbeidsmarkt is de loongroei nog steeds bescheiden in vergelijking met de fundamentele waarden. De werkloosheid heeft het laagste niveau sinds 2008 bereikt en de arbeidsparticipatie is toegenomen. De werkgelegenheidsgroei zal naar verwachting positief blijven, maar in de komende jaren wel zwakker zijn. Vaste contracten maken het grootste deel van de recente werkgelegenheidsgroei uit, wat eerder een weerspiegeling lijkt te zijn van de krapte op de arbeidsmarkt dan van een vermindering van de arbeidsmarktsegmentatie. Het voortbestaan van een hoge mate van segmentatie zou de iets achterblijvende loonontwikkelingen ten dele kunnen verklaren en blijft een bron van kwetsbaarheid voor ongunstige economische schokken.

De investeringen zullen naar verwachting vertragen als gevolg van zwakker vertrouwen van het bedrijfsleven en aanzienlijke beleidsonzekerheid in verband met een uitspraak van de Raad van State over stikstofemissies. De investeringen bleven de groei in 2019 ondersteunen. De investeringsquote bedroeg 21 % van het bbp en was daarmee ruwweg in overeenstemming met het gemiddelde van de eurozone. Het aandeel overheidsinvesteringen zal naar verwachting stijgen tot 3,5 % van het bbp – ruim onder het niveau van vóór de crisis, maar duidelijk boven het gemiddelde van de eurozone. De bedrijfsinvesteringen zullen naar verwachting worden afgeremd door het zwakkere vertrouwen van het bedrijfsleven, de toegenomen handelsonzekerheid en de zwakkere buitenlandse vraag. De risico’s voor de investeringsvooruitzichten zijn betrekkelijk groot, gezien de onzekerheid over de investeringen in de bouw en de infrastructuur als gevolg van de stikstofuitspraak. De uit de uitspraak voortvloeiende beperkingen inzake de afgifte van nieuwe vergunningen rond beschermde Natura 2000-gebieden zullen zich waarschijnlijk vertalen in zwakkere bouwinvesteringen in 2020, ondanks de aanhoudende woningnood en maatregelen om de negatieve effecten ervan te beperken. Nederland heeft enige vooruitgang geboekt bij de uitvoering van de landspecifieke aanbevelingen van 2019. Er is sprake van enige vooruitgang wat betreft: ·Het nemen van maatregelen om huishoudens te stimuleren minder schulden aan te gaan en verstoringen op de woningmarkt terug te dringen, onder meer door de ontwikkeling van de particuliere huursector te bevorderen. ·Het uitvoeren van beleid om het besteedbare inkomen van huishoudens te verhogen, onder meer door de voorwaarden ter ondersteuning van loongroei te versterken. ·Het aanpakken van kenmerken van het belastingstelsel die agressieve fiscale planning in de hand kunnen werken. ·Het hervormen van de tweede pijler van het pensioenstelsel. ·Het versterken van een leven lang leren en bijscholing. ·Het steunen van een opwaartse trend van de investeringen. ·Het focussen van het investeringsgerelateerde economisch beleid op hernieuwbare energie, energie-efficiëntie en vermindering van broeikasgasemissies. ·Het focussen van het economisch beleid op het aanpakken van knelpunten in het vervoer. Er is sprake van beperkte vooruitgang wat betreft: ·Het verminderen van de prikkels voor zelfstandigen zonder personeel en het bevorderen van adequate sociale bescherming voor zelfstandigen. ·Het aanpakken van schijnzelfstandigheid. ·Het focussen van het investeringsgerelateerde economisch beleid op O&O, met name in de particuliere sector. Nederland presteert zeer goed als het gaat om de indicatoren van het sociale scorebord voor de Europese pijler van sociale rechten. Over het geheel genomen is in Nederland sprake van een goede arbeidsmarktsituatie en sociale situatie. Per hoofd van de bevolking is het reële besteedbare bruto-inkomen van huishoudens verder gestegen, terwijl de inkomensongelijkheid onder het EU-gemiddelde ligt. Nederland is een van de best presterende landen, met een laag niveau van armoede. Wat betreft de vooruitgang bij het behalen van zijn nationale doelen in het kader van de Europa 2020-strategie, heeft Nederland zijn doelen gehaald voor werkgelegenheid, het tegengaan van schooluitval en het aandeel hoger opgeleiden. Hoewel de doelstelling inzake de vermindering van broeikasgasemissies in de sectoren die buiten de regeling voor emissiehandel vallen, waarschijnlijk zal worden gehaald, zal dat voor energiebesparingen waarschijnlijk niet het geval zijn. Het streefcijfer van 14 % van het verbruik uit hernieuwbare energie in 2020 blijft naar verwachting buiten bereik. Hoewel Nederland vooroploopt bij het koolstofarm maken van zijn vervoerssector, ligt het gebruik van hernieuwbare energie in het vervoer onder het EU-gemiddelde. Hoewel Nederland maatregelen heeft genomen om de O&O-uitgaven te verhogen, is er nog een substantiële inspanning vereist om op 2,5 % van het bbp uit te komen. Als hooginkomensland is Nederland een van de best presterende EU-lidstaten bij verschillende duurzameontwikkelingsdoelstellingen (Sustainable Development Goals - SDG’s), zoals geen armoede (SDG 1) en ongelijkheid verminderen (SDG 10). Het enige gebied waarop Nederland momenteel relatief slecht scoort – al is de trend positief – is klimaatactie (SDG 13) ( ). De voornaamste bevindingen van de in elders in dit verslag opgenomen diepgaande analyse en de daaraan gerelateerde beleidsuitdagingen volgen hieronder. ·De hypotheekrenteaftrek blijft de schuldenlast van huishoudens aanjagen. De particuliere schuld ligt ruim boven de drempels voor de procedure voor macro-economische onevenwichtigheden. De bedrijfsschulden houden grotendeels verband met intraconcernschulden van multinationals en houden beperkte macro-economische risico's in. Hoge schulden van huishoudens maken huishoudens kwetsbaar voor schokken, met macro-economische repercussies. Hoewel de schuld van de huishoudens als percentage van het bbp inmiddels terugloopt, is deze nog steeds tweemaal zo hoog als het eurozonegemiddelde. De schulden van huishoudens bestaan grotendeels uit hypotheekschulden en worden aangejaagd door het genereuze belastingvoordeel voor hypotheekrentebetalingen. Ondanks de verlaging van de hypotheekrenteaftrek wordt schuldgefinancierd eigenwoningbezit nog steeds fors gesubsidieerd.

·Subsidies voor eigenwoningbezit en sociale huisvesting leiden tot een onderontwikkelde particuliere huurmarkt. De (gereguleerde) socialewoningsector is groot in vergelijking met andere lidstaten. De particuliere huurmarkt is de enige woningmarktsector die niet gesubsidieerd wordt, en blijft onderontwikkeld. Door het gebrek aan een goed functionerend middensegment op de huurmarkt worden huishoudens ertoe aangezet eerder de koopmarkt op te gaan, wat leidt tot hoge schuld/inkomen-ratio's en mogelijke problemen in verband met financiële kwetsbaarheid. ·De tweede pijler van het pensioenstelsel draagt in belangrijke mate bij tot een hoge spaarquote, met name in combinatie met een hoge hypotheekschuld. Terwijl het pensioenstelsel goed presteert qua toereikendheid van de pensioenen en budgettaire houdbaarheid, heeft het minpunten in termen van intergenerationele billijkheid, transparantie en flexibiliteit. De pensioenbijdragen van de tweede pijler zijn bovendien een belangrijke motor van verplichte besparingen voor huishoudens en kunnen de consumptie van huishoudens op procyclische wijze beïnvloeden. Huishoudens combineren een substantieel vermogen in de vorm van een eigen huis en pensioen met een hoge hypotheekschuld. Dat vermogen is echter uiterst illiquide en ongelijk verdeeld over de generaties. Daardoor zijn huishoudens kwetsbaar bij economische schokken en wordt de procyclische dynamiek van de financiën van huishoudens versterkt. Bij een doeltreffende implementatie van de geplande pensioenhervorming zouden de belangrijkste uitdagingen van het tweedepijlerstelsel kunnen worden aangepakt. ·De lopende rekening blijft een aanmerkelijk overschot vertonen. Nederland had over de laatste twee decennia een overschot op de lopende rekening van gemiddeld meer dan 7 % van het bbp. Alle institutionele sectoren blijven een overschot vertonen, waardoor het overschot op de lopende rekening toenam tot 11,2 % van het bbp in 2018. De niet-financiële vennootschappen zijn de belangrijkste structurele aanjager van het spaaroverschot. Dit hangt deels samen met de grote aanwezigheid van multinationals in Nederland, maar ook het midden- en kleinbedrijf levert een aanzienlijke bijdrage. Dit laatste lijkt deels te worden veroorzaakt door fiscale prikkels en andere structurele factoren die de verdeling van ingehouden winsten ontmoedigen. Het spaaroverschot van huishoudens is grotendeels het gevolg van hoge verplichte besparingen, onder meer via het pensioenstelsel, in combinatie met druk om de hypotheekschuld te verminderen. De overheidssector had tijdens de crisis en in de nasleep daarvan grote tekorten. Sinds 2017 is de overheid weer nettokredietverstrekker, maar dit zal gezien het huidige expansieve begrotingsbeleid geleidelijk afnemen. In de komende jaren zal het overschot op de lopende rekening naar verwachting enigszins afnemen omdat de invoer sneller zal groeien dan de uitvoer als gevolg van een verzwakking van de externe omgeving in combinatie met een relatief robuuste binnenlandse vraag. ·Verhoging van de binnenlandse investeringen zorgt voor kleine, maar positieve internationale overloopeffecten. Uit simulaties in dit verslag blijkt dat een structurele verhoging van de overheidsinvesteringen in Nederland het Nederlandse overschot op de lopende rekening zou verminderen en ook een positief effect zou hebben op de economische groei in andere landen van de eurozone. Andere belangrijke structurele kwesties die in dit verslag aan de orde komen en die bijzondere uitdagingen voor de Nederlandse economie meebrengen, volgen hieronder. ·De arbeidsmarkt heeft over de hele linie goed gepresteerd, maar er zijn nog uitdagingen op het gebied van arbeidsmarktsegmentatie en integratie van mensen met een niet-EU-achtergrond, met name vrouwen. De werkgelegenheid bereikte een recordhoogte en de werkloosheid blijft dicht bij het laagste niveau ooit. De steeds krapper wordende arbeidsmarkt heeft werkgevers recentelijk prikkels gegeven om meer contracten voor onbepaalde tijd aan te bieden. Toch blijven het aandeel flexwerk en het aantal zelfstandigen zonder personeel hoog en zijn er grote verschillen in de arbeidsvoorwaarden en de sociale bescherming in de verschillende arbeidscontracten en arbeidsregelingen. Daarbij vormen de vele in deeltijd werkende vrouwen en niet in de EU geboren migranten een grote bron van arbeidskrachten die nog niet is aangeboord. Voorts blijft de arbeidsparticipatie van mensen aan de rand van de arbeidsmarkt een uitdaging vormen. Dit hangt deels samen met de nog steeds grote prestatiekloof tussen niet-immigranten en in het buitenland geboren leerlingen en het feit dat in Nederland geboren leerlingen met een migratieachtergrond slechts een deel van hun achterstand inhalen. ·Economische gegevens wijzen erop dat de Nederlandse belastingregels worden gebruikt voor agressieve fiscale planning. Met name het ontbreken van bronbelastingen geeft reden tot bezorgdheid. Naast de uitvoering van Europese en internationaal overeengekomen initiatieven heeft Nederland enkele unilaterale maatregelen genomen, met name de invoering van een nieuwe bronbelasting op rente- en royaltybetalingen naar laagbelastende landen met ingang van 2021, maar de doeltreffendheid daarvan moet nog worden afgewacht. ·Er is een doeltreffender antiwitwaskader nodig om misbruik van grote financiële instellingen en juridische structuren voor witwasdoeleinden te bestrijden. De discrepantie tussen het geringe aantal ongewone transacties dat door aanbieders van trust- en bedrijfsdiensten en belastingadviseurs wordt gemeld, en hun hoge risicoblootstelling noopt tot strenger toezicht. Aangezien complexe juridische structuren wijdverbreid zijn, zal de snelle totstandbrenging en goede werking van het register van uiteindelijk begunstigden cruciaal zijn om misbruik van dergelijke entiteiten te voorkomen. Uit recente grote witwaszaken waarbij Nederlandse financiële instellingen betrokken waren, blijkt ook dat toezicht en handhaving moeten worden versterkt. ·Er zijn ambitieuze doelstellingen vastgesteld voor het aanpakken van de uitdagingen in verband met de klimaatverandering. De budgettaire en macro-economische gevolgen van de beleidsplannen in het kader van het klimaatakkoord zijn naar verwachting beperkt. De transitie naar het gebruik van hernieuwbare energie verloopt tot nu toe trager dan verwacht. Om de duurzaamheidsdoelstellingen op lange termijn te ondersteunen, zijn aanzienlijke investeringen nodig in op het klimaat gerichte O&O en innovatie, alsook de productie van hernieuwbare energie en bijbehorende infrastructuur. Het voorstel van de Commissie voor een mechanisme voor een rechtvaardige transitie binnen het volgende meerjarig financieel kader voor de periode 2021-2027 omvat een Fonds voor een rechtvaardige transitie, een specifieke regeling voor een rechtvaardige transitie in het kader van InvestEU en een nieuwe leningsfaciliteit voor de overheidssector met de EIB. Het moet ervoor zorgen dat de transitie naar een klimaatneutrale EU billijk is door de meest getroffen regio’s in Nederland te helpen de sociale en economische gevolgen aan te pakken. In bijlage D worden de belangrijkste prioriteiten vermeld voor steun van het Fonds voor een rechtvaardige transitie, dat is opgericht als onderdeel van het mechanisme voor een rechtvaardige transitie, op basis van de analyse van de transitie-uitdagingen die in dit verslag worden beschreven. ·Investeringen in O&O, menselijk kapitaal, klimaat- en energiemaatregelen kunnen helpen de productiviteitsgroei te ondersteunen en andere belangrijke maatschappelijke uitdagingen aan te pakken. Nederland blijft een van de meest productieve landen in de EU, maar zoals de meeste volgroeide economieën heeft het een aanzienlijke vertraging van de productiviteitsgroei doorgemaakt. Gerichte beleidsmaatregelen, waaronder investeringen in sectoren met de beste vooruitzichten om de potentiële groei in de hele economie op te trekken, kunnen helpen de uitdagingen aan te pakken die deze wereldwijde trend meebrengt. Met name investeringen in O&O en menselijk kapitaal – vooral voor opleiding, bijscholing en verbetering van digitale vaardigheden – kunnen helpen de groei van de productiviteit op lange termijn te ondersteunen en een sterke innovatiecapaciteit te handhaven. Investeringen in initiatieven om de klimaatverandering aan te pakken en de energietransitie te bevorderen kunnen een essentiële bijdrage leveren aan bredere maatschappelijke doelstellingen, zoals de noodzaak om te zorgen voor duurzame en hulpbronnenefficiënte economische groei. Voorts moet in nieuwe woningen worden geïnvesteerd om de huidige woningnood te verlichten. 1. Economische situatie en vooruitzichten Bbp-groei In 2019 is de economie haar zesde opeenvolgende jaar van expansie ingegaan, maar de groei is vertraagd als gevolg van de verzwakte buitenlandse vraag, hetgeen zich vertaalde in een getemperde uitvoer. Tegelijkertijd zorgde een sterke binnenlandse vraag voor een gezonde groei van het bbp van 1,7 %. De grootste bijdrage aan de groei was afkomstig van de investeringen, die profiteerden van lage kapitaalkosten, hoge winstgevendheid en een al met al ondersteunende binnenlandse vraag, ondanks een minder gunstig klimaat (grafiek 1.1). De particuliere consumptie werd gestimuleerd door voortdurende werkgelegenheidsgroei op een krappe arbeidsmarkt. Grafiek 1.1:Bbp-groei en -componenten Bron: Najaarsprognose 2019 van de Europese Commissie De groei zal zich naar verwachting in 2020 en 2021 op een lager niveau stabiliseren aangezien de binnenlandse vraag de enige drijvende kracht blijft van een bescheidener expansie. De particuliere consumptie en de overheidsconsumptie zullen naar verwachting de belangrijkste drijvende krachten achter de groei zijn, waarbij de particuliere consumptie zal profiteren van een verwachte verbetering van de reële lonen. De overheidsconsumptie zal ook een bijdrage leveren aan de binnenlandse vraag, aangezien zij in reële termen zou toenemen met ongeveer 2,6 % in 2020 en 2,1 % in 2021 als gevolg van een expansievere begrotingskoers. De uitvoer zal langzamer groeien dan in het verleden, en de invoer zou dit en volgend jaar sneller groeien dan de uitvoer dankzij een solide binnenlandse vraag. Het vertrouwen van het bedrijfsleven is gedaald als gevolg van de in de loop van 2019 toegenomen handelsonzekerheid, en de bedrijfsinvesteringen zullen in 2020 naar verwachting vertragen, parallel met een bescheidener groei. De investeringen in de bouw en infrastructuur, die in 2019 weliswaar solide waren, hebben te lijden onder beleidsonzekerheid als gevolg van de stikstofuitspraak van de Raad van State (zie kader 1.1). Indien geen maatregelen worden genomen, zou dit tot zwakkere bouwinvesteringen leiden. De output gap, die sinds 2017 positief is, zou positief blijven, maar zich in de komende jaren beginnen te sluiten. Inflatie De consumentenprijsinflatie zal naar verwachting na een piek in 2019 dalen. Gemeten aan de hand van het geharmoniseerd indexcijfer van de consumptieprijzen ( ) is de inflatie in 2019 gestegen tot 2,7 % als gevolg van hogere indirecte belastingen (btw en energiebelastingen). In 2020 zal de inflatie naar verwachting afzwakken tot 1,4 % wanneer deze verhogingen van de indirecte belastingen niet meer doorwerken in de inflatiecijfers en een zwakkere buitenlandse vraag zich op zijn beurt vertaalt in een vermindering van de inflatiedruk. Tegelijkertijd zou de versnelling van de loongroei opwaartse druk op de prijzen uitoefenen, vooral voor diensten. Een aanzienlijke verlaging van de energiegerelateerde belastingen voor huishoudens zal leiden tot neerwaartse druk op de energieprijsinflatie. Consumptie De particuliere consumptie zal naar verwachting in 2020 hoog blijven dankzij een robuuste groei van het besteedbare inkomen. De arbeidsmarkt zal naar verwachting krap blijven, aangezien de werkgelegenheidsgroei positief blijft hoewel de participatiegraad al op recordniveau ligt, wat zich vertaalt in een verdere versnelling van de nominale loongroei. In combinatie met een lagere belastingdruk op inkomen uit arbeid en dalende inflatie zal het besteedbare inkomen van huishoudens naar verwachting aanzienlijk verbeteren. Als gevolg hiervan zou de particuliere consumptie de economische activiteit in 2020 blijven ondersteunen. Investeringen

De investeringen hebben hun opwaartse trend in 2019 voortgezet en zijn nu ruwweg in overeenstemming met het gemiddelde van de eurozone (grafiek 1.2). In 2018 waren de overheidsinvesteringen als percentage van het bbp (3,3 %) aanzienlijk hoger dan het gemiddelde van de eurozone (2,7 %) en die van vergelijkbare landen. Volgens de najaarsprognose 2019 van de Europese Commissie zullen zij in 2021 stijgen tot 3,5 %. De investeringen van huishoudens als percentage van het bbp zijn vergelijkbaar met het gemiddelde van de eurozone. De bedrijfsinvesteringen, die van oudsher lager liggen dan in de rest van de eurozone, blijven relatief laag in vergelijking met het gemiddelde van de eurozone, hoewel ze de laatste jaren flink zijn gestegen, met name als aandeel van de bedrijfsbesparingen (zie punt 4.2.6). Dit kan wijzen op ruimte voor hogere particuliere investeringen, met name in O&O (zie punt 4.4.2). Er zijn verdere investeringsbehoeften geconstateerd op het gebied van O&O, bij- en omscholing van menselijk kapitaal en klimaat en energie om de productiviteitsgroei te steunen en een krachtig innovatievermogen te handhaven (zie punt 4.4.1). Grafiek 1.2:Investeringen per sector, geselecteerde landen (2018) Bron: Europese Commissie (Eurostat) In 2020 zullen de investeringen naar verwachting vertragen als gevolg van zwakker vertrouwen van het bedrijfsleven en beleidsonzekerheid in verband met de stikstofuitspraak. De handelsonzekerheid en de zwakkere buitenlandse vraag hebben sinds de tweede helft van 2019 geleid tot een geringer bedrijfsvertrouwen en een zwakkere investeringsdynamiek. Dit vertaalt zich op zijn beurt in een afzwakking van de groei van de bedrijfsinvesteringen in 2020 (CPB, 2019c). De investeringen in woningen van huishoudens zijn de laatste jaren gemiddeld met dubbele cijfers gestegen (grafiek 1.3), en de bouwinvesteringen bleven in 2019 de groei ondersteunen dankzij een sterke stijging van de woningprijzen van ongeveer 6 % in 2019 (zie punt 4.2.4). In de loop van de zomer van 2019 werd de stikstofuitspraak van de Raad van State echter een bron van aanzienlijke beleidsonzekerheid voor de bouw en de infrastructuur, aangezien voor dergelijke projecten geen vergunningen meer werden verleend en de milieunormen voor nieuwe bouwwerken rond beschermde Natura 2000-gebieden de facto strenger werden (ministerie van Binnenlandse Zaken, 2019). De stikstofuitspraak zou kunnen leiden tot zwakkere bouwinvesteringen in 2020 (zie kader 1.1). Grafiek 1.3:Investeringen in de bouw (2000-2018) Bron: Europese Commissie (Eurostat) Arbeidsmarkt De werkloosheid bevindt zich op het laagste niveau sinds 2001, aangezien de arbeidsmarkt krap blijft. De werkloosheid, die in 2018 3,8 % bedroeg, daalde in 2019 tot 3,4 % (grafiek 1.4). De werkgelegenheid is in 2019 met 1,7 % gestegen en zal naar verwachting dit jaar ook marginaal positief blijven. De arbeidsparticipatie (15-75 jaar) staat nu op een relatief hoge 71,4 %. De jeugdwerkloosheid en de langdurige werkloosheid zijn ten opzichte van vorig jaar ook gedaald. Er blijft echter nog een onbenut potentieel wat betreft (in deeltijd) werkende vrouwen, ouderen, mensen met een migratieachtergrond en (gedeeltelijk) mensen met een beperking (zie punt 4.3.1) Kader 1.1: Gevolgen van de stikstofuitspraak Het Nederlandse Programma Aanpak Stikstof (PAS) is een beleidskader uit 2015 met als doel de depositie van reactieve verbindingen van stikstof ( I ) in beschermde Natura 2000-gebieden te verminderen om bodemverzuring en verlies aan biodiversiteit te voorkomen. PAS werd in geval van dergelijke emissies als basis voor de verlening van bouw- en infrastructuurvergunningen gebruikt, vooruitlopend op toekomstige verminderingen van stikstofdeposities. De Raad van State heeft het PAS echter op 29 mei 2019 wegens de onverenigbaarheid ervan met artikel 6 van de habitatrichtlijn 92/43/EEG ongeldig verklaard als basis voor de verlening van zulke vergunningen, aangezien het verzuimde vooraf zekerheid te verkrijgen over dergelijke toekomstige verminderingen. Dit leidde er vervolgens toe dat geen nieuwe vergunningen werden afgegeven voor projecten rond deze beschermde gebieden, waardoor in de loop van 2019 aanzienlijke beleidsonzekerheid ontstond voor investeringen in huisvesting en infrastructuur. Deels als gevolg van de stikstofuitspraak is het aantal bouwvergunningen aanzienlijk gedaald en zullen sommige infrastructuurprojecten naar verwachting aanzienlijke vertraging oplopen (ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, 2019). Als er geen maatregelen worden genomen, kan de uitspraak ertoe leiden dat tot 2024 in totaal naar raming 36 000 woningen minder worden gebouwd. De jaarlijkse woningproductie zou in 2024 kunnen dalen tot 65 000, terwijl de basisvoorspelling uitging van ongeveer 75 000 nieuwe woningen per jaar (ministerie van Binnenlandse Zaken, 2019; Koops en Manshanden, 2019). Het kabinet heeft daarom kortetermijnmaatregelen ter vermindering van de emissies aangekondigd met als doel de kwaliteit van de natuur te verbeteren, weer vergunningen te kunnen afgeven en infrastructuur- en woningbouwprojecten te kunnen voortzetten, ook al blijft onzekerheid bestaan (ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, 2019). Momenteel gaat het om de volgende maatregelen: i) een verlaging van de maximumsnelheid overdag op autosnelwegen tot 100 km/h; ii) een vrijwillige uitkoopregeling voor varkenshouders; en iii) een andere samenstelling van veevoer. Het kabinet beraadt zich op structurele maatregelen inzake zowel vergunningafgifte als natuurbehoud. Grafiek 1.4:Arbeidsmarktontwikkelingen Bron: CBS De nominale loongroei is verder versneld, maar bleef lager dan op grond van het verband ervan met de fundamentele waarden kon worden verwacht. Met loonontwikkelingen die achterlopen op de cyclus, zorgen de aanhoudende gunstige arbeidsmarktomstandigheden voor een versnelling van de nominale loongroei: zo is de nominale beloning per werknemer in 2019 naar verwachting met ongeveer 2,5 % gestegen, vergeleken met 1,7 % in 2018. De stijging liep echter ongeveer gelijk met de inflatie, zodat de reële beloning stagneerde en de reële lonen in 2019 dus vlak bleven. Voor 2020 hebben de vakbonden evenwel ook aanzienlijke looneisen gesteld. De nominale loongroei per werknemer zal naar verwachting dan ook verder versnellen tot ongeveer 3 %. Voor 2020 wordt dus een aanzienlijke stijging van het besteedbare inkomen van huishoudens verwacht, aangezien de nominale loongroei samenvalt met verwachte lagere inflatie en een vermindering van de loonwig (ministerie van Financiën, 2019a) ( ), wat de particuliere consumptie bevordert (zie punt 4.3). De nominale loongroei lijkt echter nog steeds lager te zijn dan op grond van het historische verband met de ontwikkeling van de inflatie, de productiviteit en de werkloosheid kon worden verwacht (grafiek 1.5). Het relatief grote aantal tijdelijke werknemers en zelfstandigen kan dit verschijnsel ten dele verklaren (Europese Commissie, 2019a). Grafiek 1.5:Werkelijke en voorspelde loongroei op basis van fundamentele waarden Bron: Europese Commissie Vaste contracten maken het grootste deel van de recente werkgelegenheidsgroei uit, maar dit lijkt een weerspiegeling te zijn van de krapte op de arbeidsmarkt, aangezien arbeidsmarktsegmentatie nog steeds wijdverbreid is. Sinds 2018 bestaat de werkgelegenheidsgroei steeds meer uit vaste contracten (grafiek 1.6). Dit heeft geleid tot een lichte daling van het gecombineerde aandeel van zelfstandigen en tijdelijke werknemers in de totale werkgelegenheid van 39,0 % in het eerste kwartaal van 2018 tot 37,9 % in het derde kwartaal van 2019. Hoewel onlangs enkele maatregelen zijn genomen om de arbeidsmarktsegmentatie aan te pakken ( ), blijven de diverse institutionele factoren die aan het grote gecombineerde aantal flexwerkers en zelfstandigen zonder personeel ten grondslag liggen, grotendeels bestaan (Raad van State, 2018). De daling lijkt derhalve een weerspiegeling te zijn van de huidige krapte op de arbeidsmarkt en niet door het beleid te zijn veroorzaakt, en het aantal flexwerkers en zzp’ers zal naar verwachting hoog blijven, ook in vergelijking met andere EU-landen (zie punt 4.3.1). Het voortbestaan van een dergelijke mate van segmentatie van de arbeidsmarkt blijft een zwak punt, aangezien hierdoor schokken voor bepaalde groepen kunnen worden versterkt in geval van ongunstige economische ontwikkelingen (CPB, 2019b). Grafiek 1.6:Werkgelegenheidsgroei per soort contract (verandering op jaarbasis) Bron: CBS Overheidsfinanciën Na aanzienlijke overschotten in 2018 en 2019 is de begrotingskoers in 2020 expansief. In 2018 lag het nominale overheidsoverschot op 1,5 % van het bbp na een flinke inkomstengroei die hoger was dan de uitgavengroei. In 2019 zal het overschot naar verwachting op ongeveer dit niveau gebleven zijn, waarbij hogere uitgaven worden gecompenseerd door de groei van de inkomsten. In 2020 en 2021 zal het nominale overschot naar verwachting dalen tot ongeveer 0,5 %, wanneer de belastingverlaging voor huishoudens ingaat. In structurele termen zal het overschot naar verwachting dalen van 0,9 % in 2018 tot 0,2 % in 2020 en 2021, wat wijst op een expansieve begrotingskoers (zie punt 4.1). Het kabinet heeft ook begrotingsmaatregelen genomen om de broeikasgasemissies in 2030 met 49 % te verminderen ten opzichte van het niveau van 1990 (zie punt 4.5). Externe positie Na een record van 11,2 % van het bbp in 2018 begon het overschot op de lopende rekening terug te lopen, maar het is nog steeds hoog. Een aanhoudend goederenhandelsoverschot van gemiddeld 9,9 % van het bbp in de periode 2014-2018, waarvan ongeveer 3 procentpunt wederuitvoer, is de belangrijkste oorzaak van het overschot op de lopende rekening vanuit handelsbalansperspectief. In 2019 zal het overschot op de lopende rekening naar verwachting enigszins zijn gedaald omdat de invoer sneller is gegroeid dan de uitvoer. Voor de komende jaren zal het overschot op de lopende rekening naar verwachting hoog blijven maar verder teruglopen, aangezien een solide binnenlandse vraag samenvalt met een zwakke externe omgeving en een afnemende aardgaswinning. Netto primaire inkomensstromen hebben over een periode van meerdere jaren gemiddeld een beperkte invloed gehad op de lopende rekening, maar blijven een bron van volatiliteit op korte termijn. Een groot deel van het spaaroverschot is toe te schrijven aan de vennootschapssector, met nettobesparingen van 8,1 % van het bbp in 2018 (grafiek 1.7). Zowel grote ondernemingen als het midden- en kleinbedrijf (mkb) leveren een aanzienlijke bijdrage aan het geaggregeerde spaaroverschot. Het mkb is goed voor een relatief stabiel niveau van 2-3 % van het bbp per jaar, terwijl grote ondernemingen inclusief multinationals de rest van het spaaroverschot vertegenwoordigen en verantwoordelijk zijn voor de volatiliteit in het spaargedrag van niet-financiële vennootschappen (DNB, 2019a). Het belastingbeleid zou een rol kunnen spelen bij het verklaren van een deel van deze hoge bedrijfsbesparingen (Europese Commissie, 2019a). Tegelijkertijd is het echter zo dat ingehouden winsten van in Nederland gevestigde multinationals statistisch worden toegeschreven aan het Nederlandse overschot op de lopende rekening, ook al zijn zij grotendeels in handen van buitenlanders (IMF, 2019b). Daar staat tegenover dat Nederlandse pensioenfondsen grote portefeuillebeleggers in buitenlandse ondernemingen zijn die aanzienlijke niet-uitgekeerde winsten hebben die niet in de Nederlandse nationale rekeningen zijn opgenomen, ook al zijn de uiteindelijke begunstigden Nederlandse werknemers die deelnemen aan de kapitaalgedekte pensioenregeling van de tweede pijler. Een correctie voor deze effecten zou zorgen voor een verschuiving van het overschot van ondernemingen naar huishoudens ten belope van naar raming 2-4 % van het bbp (Rojas-Romagosa et al., 2014; punt 4.2.6). Het totale overschot op de lopende rekening zou door een dergelijke correctie echter niet veel veranderen. Grafiek 1.7:Vorderingenoverschot per institutionele sector Bron: Europese Commissie (Eurostat)

De besparingen van de huishoudens blijven een overschot vertonen aangezien zij nog steeds onder druk staan om schulden af te bouwen. Hoewel de (hypotheek)schuld van de huishoudens de afgelopen jaren in nominale termen is blijven toenemen, was de toename ondanks een sterke stijging van de huizenprijzen beperkt tot gemiddeld ongeveer 1 % per jaar in de periode 2015-2018. Dankzij een solide reële bbp-groei heeft dit geleid tot passieve schuldafbouw, waarbij de schuld van de huishoudens is afgenomen van 111 % van het bbp in 2015 tot een nog steeds aanzienlijke 102 % van het bbp in 2018. De hoge schuldenlast van de huishoudens, die voornamelijk uit hypotheekschuld bestaat, wordt grotendeels veroorzaakt door beleidsmatige verstoringen van de woningmarkt en bestaande fiscale prikkels. Hoewel de afgelopen jaren een reeks incrementele maatregelen is genomen om de toename van de hypotheekschuld te beteugelen ( ), zal de (hypotheek)schuld van de huishoudens waarschijnlijk hoog blijven omdat er aanzienlijke beleidsmatige verstoringen blijven bestaan (zie punt 4.2.4). Sociale dimensie De inkomensongelijkheid na belastingen en overdrachten is relatief laag en is in de loop der tijd stabiel gebleven. Bovendien blijkt uit het sociale scorebord dat Nederland een van de laagste percentages heeft van mensen die met armoede of sociale uitsluiting worden bedreigd (zie punt 4.3.1). Als gevolg van het sterk herverdelende belasting- en uitkeringsstelsel is het besteedbare inkomen na belastingen van de rijkste 20 % slechts ongeveer 4 keer zo hoog als dat van de armste 20 % ( ), wat duidelijk lager is dan het eurozonegemiddelde van 5,1. In het kader van duurzameontwikkelingsdoelstelling 10 (ongelijkheid verminderen) is de inkomensongelijkheid stabiel gebleven qua besteedbaar inkomen, terwijl de inkomensongelijkheid qua bruto-inkomen, vóór belastingen en uitkeringen, de laatste 20 jaar aanzienlijk is toegenomen. Dit wijst op een toenemende herverdeling, wat ook tot uiting komt in het feit dat ongeveer 75 % van het bruto-inkomen van het laagste inkomenskwintiel bestaat uit uitkeringen en toelagen (ministerie van Financiën, 2019c). Er blijven aanzienlijke inkomensverschillen bestaan tussen mensen met en zonder migratieachtergrond, en sinds 2003 zijn er geen tekenen van verbetering (zie punt 4.3.1). Intergenerationele verschillen en een laag liquide vermogen aan de onderkant van de welvaartsverdeling leiden tot een hoge nettovermogensongelijkheid. De rijkste 10 % van de huishoudens beschikt over ongeveer 61 % van het totale nettovermogen, terwijl de armste 20 % van de huishoudens een negatief nettovermogen heeft (CBS, gegevens van 2018). Hoge vermogensongelijkheid, in combinatie met een hoge hypotheekschuld van huishoudens, kan de procycliciteit in de bestedingen van huishoudens versterken, met macro-economische gevolgen, zoals gebeurde tijdens de financiële crisis en de daaropvolgende recessie (Teulings en Zhang, 2019; Europese Commissie, 2019a; zie ook punt 4.2.5). Regionale dimensie De regionale verschillen qua economische groei en besteedbaar inkomen van huishoudens zijn beperkt. Het bbp per hoofd in koopkrachtstandaard bedroeg in 2018 128 % van het EU-gemiddelde. In 2018 varieerde de groei van het bbp van 3,4 % op jaarbasis in Flevoland tot -0,8 % in Groningen. Op het eerste gezicht wijst dit op een aanzienlijk verschil in groei tussen de regio’s. Dit kan echter grotendeels worden toegeschreven aan de versnelde vermindering van de aardgaswinning in het gebied. Aangezien de aardgaswinning in Groningen geleidelijk wordt stopgezet, zal het geconstateerde verschil de komende jaren waarschijnlijk blijven bestaan. De groei in Groningen exclusief aardgaswinning bedroeg in 2018 echter 2,7 %, wat wijst op veel kleinere verschillen in economische prestaties exclusief aardgaswinning op regionaal niveau ten opzichte van de rest van de economie (grafiek 1.8). Deze kleinere variatie in regionale groeicijfers wordt ook weerspiegeld in de relatief beperkte verschillen in regionale gemiddelden van besteedbare inkomens van huishoudens. Die variëren van 110 % van het landelijk gemiddelde in Utrecht tot 87 % in Groningen. De regionale verschillen lijken groter voor andere aspecten, zoals toegang tot financiering, congestie en tekorten op specifieke delen van de arbeidsmarkt (zie de punten 4.2.2-4.2.4). Grafiek 1.8:Regionale bbp-groei inclusief en exclusief aardgaswinning (2018) Bron: CBS Prestaties op het gebied van duurzameontwikkelingsdoelstellingen Al met al presteert Nederland goed bij het verwezenlijken van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen (Sustainable Development Goals - SDG’s) Als hooginkomensland is Nederland een van de best presterende EU-lidstaten op verschillende gebieden, waaronder geen armoede (SDG 1), ongelijkheid verminderen (SDG 10), toegang tot justitie en vertrouwen in instellingen (onderdelen van SDG 16) en partnerschap om doelstellingen te bereiken (SDG 17). Het enige gebied waarop Nederland relatief slecht scoort, is klimaatactie (SDG 13), wat verband houdt met een laag aandeel hernieuwbare energie en een hoge broeikasgasintensiteit van het energieverbruik. De meeste onderliggende indicatoren voor deze SDG laten echter geleidelijke vooruitgang zien. Meer in het algemeen heeft Nederland de afgelopen 5 jaar qua trends voor de meeste SDG’s een stabiele of beter wordende prestatie laten zien. De vooruitgang was bijzonder sterk wat betreft verantwoorde consumptie en productie (SDG 12), schoon water en sanitair (SDG 6), kwaliteitsonderwijs (SDG 4) en betaalbare en duurzame energie (SDG 7). De prestaties zijn ook van een reeds hoog niveau (zie hierboven) verder verbeterd bij de SDG’s 9, 10 en 16. Tabel 1.1:Belangrijkste economische en financiële indicatoren 2. Voortgang bij de uitvoering van de landspecifieke aanbevelingen Sinds de start van het Europees Semester in 2011 is bij 89 % van alle tot Nederland gerichte landspecifieke aanbevelingen ten minste “enige vooruitgang” geboekt. Bij 11 % van deze LSA's is “beperkte” of “geen vooruitgang” geboekt (grafiek 2.1). De laatste jaren is aanzienlijke vooruitgang geboekt op het gebied van de overheidsfinanciën, inclusief hervorming van de langdurige zorg en bescherming van de uitgaven in groeivriendelijke sectoren. Ook op diverse terreinen in verband met de arbeidsmarkt en de pensioenen is sprake van aanzienlijke vooruitgang dan wel volledige uitvoering van de desbetreffende aanbeveling, zoals bij de verhoging van de aow-leeftijd en de herintegratie van oudere werknemers. De Nederlandse autoriteiten hebben sinds de eerste ronde van de landspecifieke aanbevelingen aanzienlijke structurele hervormingen doorgevoerd om de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op lange termijn te waarborgen. In overeenstemming met de landspecifieke aanbevelingen van 2011 en 2012 heeft Nederland zijn buitensporig tekort al in 2013 gecorrigeerd, terwijl de overheidsuitgaven die rechtstreeks van belang zijn voor de groei, zoals de uitgaven voor O&O, onderwijs en opleiding, werden beschermd. Naar aanleiding van aanbevelingen om de budgettaire houdbaarheid van de overheidsfinanciën te verbeteren, heeft het kabinet hervormingen inzake langdurige zorg en pensioenen doorgevoerd. Het heeft met name de aow-leeftijd verhoogd en deze gekoppeld aan de levensverwachting. Het kabinet heeft maatregelen genomen om de hoge schuldenlast van de huishoudens en de verstoringen op de woningmarkt aan te pakken, maar er blijven uitdagingen bestaan. Nederlandse huishoudens hebben hoge hypotheekschulden (zie punt 4.2.3) die in de hand gewerkt zijn door fiscale prikkels en verstoringen van de woningmarkt (zie punt 4.2.4). Sinds 2012 zijn aanbevelingen gedaan over de noodzaak van hervormingen op dit gebied, met name om de gunstige fiscale behandeling van eigenwoningbezit aan te passen, het socialehuisvestingbeleid te herprioriteren en te zorgen voor een marktgerichter prijsmechanisme op de huurwoningenmarkt. Het kabinet heeft aan deze aanbevelingen gevolg gegeven, met name door aanscherping van de regels inzake de hypotheekrenteaftrek (waaronder de verplichting om hypotheken binnen 30 jaar af te lossen om voor hypotheekrenteaftrek in aanmerking te komen) en door het toepasselijke tarief voor de aftrek geleidelijk te verminderen. Ook zijn beleidsmaatregelen genomen om de vaststelling van de huur flexibeler te maken en het aanbod van particuliere huurwoningen te ondersteunen. De fiscale prikkels voor (met een hypotheek gefinancierd) eigenwoningbezit blijven echter genereus, en de particuliere huursector is nog steeds onderontwikkeld. Grafiek 2.1:Uitvoering van de LSA's van 2011-2019 tot op heden, vanuit een meerjarenperspectief bezien Bron: Europese Commissie Nederland heeft enige vooruitgang geboekt bij de uitvoering van de landspecifieke aanbevelingen van 2019 (tabel 2.1). Er is enige vooruitgang geboekt met betrekking tot LSA 1, met name op het gebied van de woningmarkt, de pensioenhervorming, het verhogen van het besteedbare inkomen van huishoudens en het aanpakken van agressieve fiscale planning. Op al deze gebieden blijven echter uitdagingen bestaan. Er is enige vooruitgang geboekt met betrekking tot LSA 2, met name bij het versterken van een leven lang leren en bijscholing. Bovendien is ook enige vooruitgang geboekt met betrekking tot LSA 3, aangezien het kabinet de algemene investeringen ondersteunt in het kader van een bredere begrotingsexpansie en verschillende sectorspecifieke investeringsbehoeften heeft aangepakt, zij het in verschillende mate. Er is enige vooruitgang geboekt op elk van de beleidsterreinen waarop LSA 1 betrekking heeft. Om de hoge schuld van de huishoudens aan te pakken, wordt het toepasselijke tarief voor de hypotheekrenteaftrek vanaf 2020 verlaagd met 3 procentpunten per jaar tot 37 % in 2023. Hoewel deze maatregel helpt om huishoudens ervan te weerhouden zich in de schulden te steken, blijft de subsidie voor schuldgefinancierd eigenwoningbezit substantieel (zie punt 4.2.3). De Nederlandse autoriteiten hebben in september 2019 een pakket woningmarktmaatregelen aangekondigd dat vooral gericht is op het stimuleren van woningbouw, ook in de particuliere huursector; welk effect dit zal hebben, is nog onzeker (zie punt 4.2.4). Bij de hervorming van de tweede pijler van het pensioenstelsel is een principeakkoord gesloten tussen de sociale partners en het kabinet, en de verdere afronding ervan is momenteel gaande (zie punt 4.2.5). Het kabinet heeft fiscale maatregelen genomen ter ondersteuning van een hoger reëel besteedbaar inkomen van huishoudens (zie punt 4.1), en de aanhoudende gunstige arbeidsmarktomstandigheden vertalen zich in een versnelling van de nominale loongroei (zie punt 1). Inzake agressieve fiscale planning voert Nederland met ingang van 2021 een voorwaardelijke bronbelasting op royalty- en rentebetalingen in (zie punt 4.1). Hoe doeltreffend die bronbelasting is voor het aanpakken van agressieve fiscale planning, moet echter nog worden afgewacht. Bij LSA 2, die gericht is op kwesties in verband met zelfstandigen alsmede een leven lang leren en bijscholing, is beperkte vooruitgang geboekt. Er is beperkte vooruitgang geboekt bij het verminderen van de prikkels voor zelfstandigen zonder personeel en het bevorderen van adequate sociale bescherming voor zelfstandigen. Hoewel een aantal voorstellen is aangekondigd om problemen op deze gebieden aan te pakken (zie tabel 2.1 voor een overzicht en punt 4.3.1 voor meer details), zijn de meeste ervan nog niet aangenomen. Er is beperkte vooruitgang geboekt bij het aanpakken van schijnzelfstandigheid: hoewel de tenuitvoerlegging van maatregelen om schijnzelfstandigheid aan te pakken, verder is uitgesteld tot 2021, is het criterium “gezagsverhouding” in januari 2019 verduidelijkt. Voorts is een ontwerpvragenlijst opgesteld met het oog op de implementatie van een webmodule die de arbeidsrelatie van zelfstandigen zal kwalificeren. Daarnaast is enige vooruitgang geboekt op het gebied van een leven lang leren en bijscholing dankzij een nieuwe strategie die tot doel heeft een echte leercultuur tot stand te brengen en mensen meer verantwoordelijkheid te geven voor hun opleiding, onder meer via individuele opleidingsbudgetten (zie punt 4.3.2). Er is enige vooruitgang geboekt met betrekking tot LSA 3, die oproept tot ondersteuning van investeringen met bijzondere aandacht voor O&O, energie en klimaat en vervoersinfrastructuur. Wat betreft de ondersteuning van investeringen in het algemeen: de Nederlandse autoriteiten voeren een budgettaire expansie uit (zie punt 4.1), onder meer door investeringen te stimuleren, en hebben wetgeving aangenomen om Invest-NL op te richten, een nationale ontwikkelingsinstelling met als taak de ondersteuning van investeringen in de particuliere sector. Er kan echter nog meer worden gedaan, want Nederland heeft nog enige ruimte op de begroting. Op het gebied van O&O-investeringen is beperkte vooruitgang geboekt. Uit herziene O&O-cijfers blijkt trage vooruitgang inzake de particuliere O&O-intensiteit, en een lichte daling van de publieke O&O-intensiteit (zie punt 4.4.2). De totale O&O-intensiteit is gestabiliseerd op ongeveer 2,2 %, maar blijft achter bij de nationale doelstelling van 2,5 % voor 2020 en de O&O-intensiteit van andere leiders op het gebied van innovatie. Er zijn nieuwe beleidsmaatregelen aangekondigd, maar hun effecten moeten nog worden afgewacht. Op het gebied van energie en klimaatgerelateerde investeringen is enige vooruitgang geboekt. Nederland heeft een klimaatwet aangenomen, waarin doelen voor het terugdringen van broeikasgassen voor 2030 en 2050 zijn vastgesteld, en heeft een klimaatakkoord gesloten met een reeks aangenomen en voorgestelde beleidsmaatregelen om het doel van 2030 te bereiken, dat een analyse van de investeringsbehoeften omvat (zie punt 4.5). Op het gebied van investeringen om vervoerknelpunten aan te pakken, is enige vooruitgang geboekt. In het regeerakkoord is een duidelijk traject vastgelegd met maatregelen om de toenemende drukte op de weg, het spoor, het water en in de lucht te verminderen. Er is echter nog ruimte voor verdere verbetering.

Op verzoek van een lidstaat kan de Commissie via het steunprogramma voor structurele hervormingen expertise op maat verstrekken om te helpen bij het ontwerpen en uitvoeren van groeibevorderende hervormingen. Sinds 2019 wordt aan Nederland dergelijke ondersteuning verleend op drie beleidsterreinen: i) verbetering van de beleidsevaluatiesystemen; ii) verbetering van de SOLVIT-dienstverlening aan Nederlandse bedrijven; en iii) ontwikkeling van monitoringinstrumenten en een kwaliteitsborgingskader ter versterking van het volwassenenonderwijs.

Tabel 2.1:Beoordeling van de uitvoering van de LSA's van 2019 (*) (vervolg op de volgende bladzijde) Tabel (vervolg) (vervolg op de volgende bladzijde) Tabel (vervolg) Bron: Europese Commissie Kader 2.2: EU-fondsen en -programma's pakken structurele uitdagingen aan en bevorderen groei en concurrentievermogen in Nederland Nederland ontvangt EU-middelen. De financiële toewijzing van de fondsen van het cohesiebeleid van de EU( II ) voor Nederland, inclusief nationale medefinanciering, bedraagt in het huidige meerjarig financieel kader 2,4 miljard EUR, wat neerkomt op ongeveer 0,05 % van het bbp per jaar. Eind 2019 was de totale geplande toewijzing aan specifieke projecten toegekend en was 1,3 miljard EUR in het kader van de geselecteerde projecten besteed, waarmee het bestedingspercentage duidelijk boven het gemiddelde ligt( III ). Met financiering in het kader van het cohesiebeleid van de EU wordt de transitie in Nederland ondersteund door groei en werkgelegenheid te bevorderen via investeringen in innovatie, klimaattransitie, werkgelegenheid en arbeidsmobiliteit. Via investeringen die worden aangedreven door financiering uit het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) is al steun verleend aan meer dan 5 000 ondernemingen, waarvan aan ruim 2 000 ondernemingen om nieuwe producten in de handel brengen. Bijna 600 ondernemingen hebben steun ontvangen om samen te werken met onderzoeksinstellingen. Als tegenhanger van de publieke steun voor O&O- en innovatieprojecten is al voor meer dan 425 miljoen EUR aan particuliere investeringen gedaan. EFRO-financiering draagt ook bij aan de ontwikkeling van innovatieve koolstofarme technologieën. In het kader van de doelstelling van sociale inclusie heeft het Europees Sociaal Fonds meer dan 548 000 mensen op hun weg naar de arbeidsmarkt ondersteund, rekening houdend met hun individuele behoeften, en specifieke stages gefinancierd waarmee een baan kon worden aangeboden aan 62 000 deelnemers die anders zeer weinig kans hadden gehad op de arbeidsmarkt. De EU ondersteunt ook investeringen via de landbouw- en visserijfondsen, de Connecting Europe Facility en Horizon 2020. De steun uit het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling en het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij bedraagt respectievelijk 1,27 miljard EUR en 128 miljoen EUR (inclusief de nationale medefinanciering in beide gevallen). De Connecting Europe Facility heeft 508 miljoen EUR toegewezen aan 77 vervoersprojecten met een totale investeringswaarde van 1,6 miljard EUR. Horizon 2020 heeft 3,6 miljard EUR verstrekt ter bevordering van innovatie en onderzoek in Nederland, waarvan 697 miljoen EUR aan het mkb. EU-financiering draagt bij aan het mobiliseren van particuliere investeringen. Eind 2018 was door uit de Europese structuur- en investeringsfondsen( IV ) ondersteunde programma’s aanvullend kapitaal gemobiliseerd door ongeveer 158 miljoen EUR vast te leggen in de vorm van leningen, garanties en aandelen, wat neerkomt op 4,8 % van alle toewijzingen van dergelijke middelen waarover een besluit was genomen. EU-fondsen investeren al in maatregelen die stroken met de duurzameontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s). In Nederland wordt voor 98 % van de middelen uit de Europese structuur- en investeringsfondsen aangegeven dat ze dienen ter ondersteuning van 9 van de 17 SDG’s. 3. Samenvatting van de voornaamste bevindingen van de diepgaande evaluatie in het kader van de PMO In het waarschuwingsmechanismeverslag 2020 is geconcludeerd dat een nieuwe diepgaande evaluatie voor Nederland nodig is om na te gaan of de onevenwichtigheden nog steeds bestaan dan wel zijn weggewerkt (Europese Commissie, 2019f). In het voorjaar van 2019 is Nederland aangemerkt als land met macro-economische onevenwichtigheden (Europese Commissie, 2019b). De geconstateerde onevenwichtigheden hadden met name te maken met de hoge particuliere schuld alsook het omvangrijke overschot op de lopende rekening. Dit hoofdstuk bevat een overzicht van de resultaten van de analyses van de diepgaande evaluatie in het kader van de procedure bij macro-economische onevenwichtigheden (PMO) die in verschillende delen van dit verslag zijn opgenomen ( ). 3.1. ONEVENWICHTIGHEDEN EN DE ERNST ERVAN Het overschot op de lopende rekening is in 2018 verder gestegen tot een record van 11,2 % van het bbp. Dit is het hoogste overschot in de eurozone als percentage van het bbp. Vanuit handelsperspectief is een aanhoudend hoog goederenhandelsoverschot de belangrijkste oorzaak hiervan. In 2018 droeg Nederland 0,7 procentpunt bij aan het overschot op de lopende rekening van de eurozone, dat is de hoogste bijdrage na die van Duitsland (2,1 procentpunt). Alle binnenlandse sectoren vertonen een overschot, waarbij de vennootschapssector de grootste bijdrage levert aan het vorderingenoverschot. Zowel financiële vennootschappen als niet-financiële vennootschappen laten een overschot zien, waarbij de laatste meer gewicht in de schaal leggen. Het vorderingenoverschot van niet-financiële vennootschappen bedroeg in 2018 6,7 % van het bbp. In vergelijking met de rest van de eurozone zijn de winstgevendheid en het netto-inkomen uit vermogen van Nederlandse bedrijven relatief hoog, terwijl de binnenlandse investeringen lager zijn. Dit hangt deels samen met de grote aanwezigheid van multinationals in Nederland, maar ook het mkb levert een aanzienlijke bijdrage (zie punt 4.2.6). De huishoudens vertonen sinds de crisis overschotten; in 2018 bedroeg het overschot 1,5 % van het bbp. De dip op de huizenmarkt tijdens de crisis heeft geleid tot een daling van de woninginvesteringen, terwijl tegelijkertijd de persoonlijke besparingen een impuls kregen door de druk om de hoge schuldlast van huishoudens af te bouwen. Pensioenfondsen zijn ook een belangrijke motor van het vorderingenoverschot van de huishoudens als gevolg van de relatief hoge pensioenbijdragen van de tweede pijler (zie punt 4.2.5), die grotendeels in het buitenland worden geïnvesteerd. De overheidssector liet een nominaal overschot van 1,5 % van het bbp zien als gevolg van consolidatiemaatregelen uit het verleden en toenemende belastinginkomsten. De particuliere schuld bleef in 2018 dalen, maar blijft hoog. Zij bedroeg in 2018 242 % van het bbp, een jaar eerder was dat nog 252 %. De schuld van niet-financiële vennootschappen bedroeg 140 % van het bbp. Van deze schuld komt echter ongeveer 60 % voor rekening van multinationals. Aangezien de schuld van multinationals voornamelijk bestaat uit intraconcernschuld, lijken de macro-economische risico's beperkt (zie punt 4.2.3). De schuld van huishoudens bestaat hoofdzakelijk uit hypotheekschuld. De hypotheekrenteaftrek moedigt huishoudens aan om hypotheekschuld aan te gaan. De schuldquote van de huishoudens is in 2018 gedaald tot 102 % van het bbp omdat het bbp sneller is gegroeid dan de schuld van de huishoudens. Hoewel de nominale schuld van de huishoudens blijft toenemen, is de toename veel langzamer dan vóór de crisis, en wel 1-1,5 % per jaar in de afgelopen jaren. De toenemende hypotheekschuld houdt verband met sterke stijgingen van de huizenprijzen. De huizenprijzen zijn in 2018 sneller gestegen, namelijk met 7 % in reële termen, waarmee de drempelwaarde voor de procedure bij macro-economische onevenwichtigheden werd overschreden. Over het geheel genomen wijst de ontwikkeling van de huizenprijzen eerder op een vertraagde aanbodrespons dan op overwaardering op nationaal niveau (zie punt 4.2.4). De potentiële overloopeffecten naar andere EU-landen zijn betrekkelijk beperkt gezien de omvang van de Nederlandse economie. Tabel 3.1 laat zien dat uitvoer naar Nederland een relatief groot aandeel van het bbp van België vormt (13 %). Vanuit Nederlands oogpunt is Duitsland de belangrijkste uitvoerbestemming, gevolgd door het Verenigd Koninkrijk. In financieel opzicht kennen België, Cyprus, Ierland, Hongarije, Luxemburg en Malta een relatief hoge blootstelling aan Nederland. Kader 3.1 geeft een analyse van de gevolgen van een gestileerde verhoging van de overheidsinvesteringen voor het bbp. Er blijkt sprake te zijn van kleine, maar positieve overloopeffecten naar de rest van de eurozone. Tabel 3.1:Heatmap van de uitwaartse overloopeffecten voor Nederland Bron: IMF, OESO, TiVa, BIS en diensten van de Commissie 3.2. ONTWIKKELING, VOORUITZICHTEN EN BELEIDSREACTIES Het overschot op de lopende rekening zal naar verwachting geleidelijk dalen, maar blijft hoog. Volgens de najaarsprognose van de Europese Commissie zal het overschot geleidelijk afnemen van 11,2 % in 2018 tot 8,6 % in 2021, aangezien de invoer sneller zal groeien dan de uitvoer. Dit is het gevolg van een zwakker wordende externe omgeving in combinatie met een relatief robuuste binnenlandse vraag. Dit laatste houdt op zijn beurt verband met een stijging van de loongroei en een expansieve begrotingskoers (zie de punten 1 en 4.1). De afnemende aardgasuitvoer als gevolg van de geleidelijke stopzetting van de aardgasproductie in Groningen zal het overschot op de lopende rekening naar verwachting ook drukken. Verwacht wordt dat de particuliere schuld hoog blijft. Al met al zal de nog steeds relatief robuuste nominale bbp-groei, in combinatie met de aanhoudende druk om schulden af te bouwen, de trend van passieve schuldafbouw naar verwachting ondersteunen. In nominale termen zal de schuld van de huishoudens waarschijnlijk echter iets toenemen als gevolg van scherpe stijgingen van de huizenprijzen in de afgelopen jaren (zie punt 4.2.3). Het toepasselijke maximumtarief voor de hypotheekrenteaftrek wordt met 3 procentpunten per jaar verlaagd van 49 % in 2019 tot 37 % in 2023. Hoewel de begunstiging van schulden van huishoudens hierdoor vermindert, blijft sprake van een aanzienlijke subsidie voor hypotheekleningen. Het kabinet heeft ook initiatieven ontplooid om het aanbod van nieuwe woningen te stimuleren, inclusief in de particuliere huursector, die huishoudens een alternatief zou bieden voor het aangaan van een hypotheekschuld. Met een aandeel van 13 % van de totale woningvoorraad in 2018 blijft de particuliere huursector echter onderontwikkeld.

3.3. ALGEHELE BEOORDELING Nederland heeft aanhoudend grote overschotten op de lopende rekening. Het vorderingenoverschot wordt grotendeels veroorzaakt door niet-financiële vennootschappen met relatief hoge besparingen en lage binnenlandse investeringen. Zowel grote ondernemingen, waaronder multinationals, als kleine en middelgrote bedrijven hebben aanzienlijke overschotten. Ook huishoudens leveren een positieve bijdrage, onder meer als gevolg van de hoge verplichte pensioenpremies. De schuld van huishoudens als percentage van het bbp is ongeveer 50 procentpunt hoger dan het gemiddelde van de eurozone en ligt duidelijk boven de desbetreffende benchmarks (zie punt 4.2.3), omdat huishoudens door fiscale prikkels worden gestimuleerd om hypotheekschuld aan te gaan. Hoewel de schuld van huishoudens gepaard gaat met aanzienlijke activa in de vorm van woningen en pensioenvermogen, gaat het daarbij vaak om niet-liquide activa, zodat huishoudens kwetsbaar zijn voor schokken. Het externe overschot en het hoge niveau van de particuliere schuld zullen slechts geleidelijk verminderen. Het overschot op de lopende rekening zal geleidelijk afnemen dankzij een grotere binnenlandse vraag en stijgende lonen, ook ondersteund door de expansieve begrotingskoers. Het niveau zal echter ruim boven de drempelwaarde blijven. Hoewel de schuld van huishoudens daalt als percentage van het bbp, stijgt zij in nominale termen als gevolg van scherpe stijgingen van de huizenprijzen. Ondanks de genomen maatregelen blijven er sterke stimulansen bestaan om hypotheekschuld aan te gaan, mede gezien de onderontwikkelde particuliere huurmarkt.

Tabel 3.2:PMO-beoordelingsmatrix (*) (vervolg op de volgende bladzijde) Tabel (vervolg) Bron: Europese Commissie Kader 3.3: Overheidsinvesteringen en mogelijke overloopeffecten Naar aanleiding van de landspecifieke aanbevelingen van 2019 inzake het investeringsgerelateerde economisch beleid wordt het Quest-model van de Europese Commissie toegepast om het binnenlandse en grensoverschrijdende effect van een verhoging van de overheidsinvesteringen met 1 % van het bbp gedurende 10 jaar te simuleren. Nederland handhaaft een expansieve begrotingskoers, via zowel lagere belastingen op inkomen uit arbeid als verhoogde uitgaven, waaronder voor investeringen (zie punt 4.1). Deze maatregelen pakken waarschijnlijk gunstig uit voor de economische groei in Nederland. Vanwege de grote handelsopenheid van de Nederlandse economie kunnen zich belangrijke overloopeffecten voordoen naar de rest van de eurozone (REZ), waarbij wél moet worden bedacht dat de Nederlandse economie, afgezet tegen het eurozoneaggregaat, slechts een beperkte omvang heeft. Om de omvang van mogelijke overloopeffecten te illustreren, beschrijft dit kader het effect van een gestileerde schuldgefinancierde verhoging van de productieve overheidsinvesteringen met 1 % van het bbp gedurende de komende 10 jaar. Een dergelijke verhoging van de overheidsinvesteringen kan worden gemotiveerd met een gunstige ontwikkeling van de schuld, lage leenkosten en een monetair beleid dat wordt ingeperkt door de effectieve ondergrens voor de nominale rente. De Quest-simulaties laten een positief effect op het Nederlandse reële bbp zien van ongeveer 0,6 % in het eerste jaar, oplopend tot 1,2 % na tien jaar (tabel 1). ( V ) Het overschot op de lopende rekening wordt verminderd met ongeveer 0,1 % van het bbp. Het overloopeffect van de binnenlandse investeringsimpuls via het handelskanaal is positief, maar klein, waarbij het reële bbp in de REZ in de eerste jaren met 0,1 % toeneemt en vervolgens geleidelijk afneemt. Deze resultaten beschrijven de effecten van een verhoging van de overheidsinvesteringen in Nederland bij overigens gelijkblijvende omstandigheden; een gecoördineerd investeringsprogramma in meerdere lidstaten zou uiteraard een veel groter binnenlands en grensoverschrijdend effect hebben. Tabel 3.3a:Gesimuleerd binnenlands effect en overloopeffecten van een verhoging van de overheidsinvesteringen met 1 % van het bbp gedurende 10 jaar. Bron: Europese Commissie 4. Hervormingsprioriteiten 4.1.Overheidsfinanciën en belastingen 4.1.1.Ontwikkelingen van de uitgaven en ontvangsten* ( ) Na een langere periode van nulgroei nemen de nominale overheidsuitgaven weer toe (grafiek 4.1.1). Op basis van het regeerakkoord 2018-2021 stijgen de overheidsuitgaven voornamelijk op het gebied van defensie, infrastructuur en onderwijs. Recente aanvullende begrotingsmaatregelen, die in de begroting voor 2020 zijn aangekondigd, omvatten verdere uitgaven voor klimaatmaatregelen, met name een verhoging van de subsidie voor duurzaam energiegebruik ( ) en hogere uitgaven voor de AOW ( ). Het kabinet kondigde ook aanvullende begrotingsmaatregelen aan om de stikstofproblemen aan te pakken (zie de punten 1 en 4.4) en om de salarissen van leerkrachten te verhogen. Verwacht wordt dat de overheidsinvesteringen zijn gestegen van 3,3 % van het bbp in 2018 tot 3,5 % van het bbp in 2019, ruim boven het gemiddelde van de eurozone, maar onder het langetermijngemiddelde (3,8 % van het bbp). De ontvangsten groeiden sneller dan de uitgaven en dat heeft tot nominale overschotten geleid. Het algemene begrotingssaldo van de overheid wordt geraamd op 1,5 % van het bbp in 2019. Belastingvermindering (vooral voor huishoudens) en sneller groeiende uitgaven zullen naar verwachting leiden tot een daling van het overschot tot 0,5 % van het bbp in 2020, op basis van de najaarsprognoses van de Europese Commissie. In structurele termen zal het begrotingsoverschot, rekening houdend met de economische cyclus en de incidentele maatregelen, dalen van 0,9 % van het bbp in 2018 tot 0,2 % van het bbp in 2020, wat het expansieve begrotingsbeleid illustreert (grafiek 4.1.1). Grafiek 4.1.1:Algemene uitgaven, ontvangsten en structureel begrotingssaldo van de overheid Bron: najaarsprognose 2019 van de Europese Commissie Met maatregelen aan de ontvangstzijde wordt de belastingdruk op arbeid met ongeveer 0,5 % van het bbp verlaagd. In 2020 wordt het aantal inkomstenbelastingschijven tot twee teruggebracht, waarbij voor alle inkomens tot 68 507 EUR per jaar een basistarief van 37,35 % wordt vastgesteld en voor alle inkomens boven die drempel een marginaal toptarief van 49,5 % (grafiek 4.1.2). Deze maatregel wordt slechts gedeeltelijk gefinancierd door een verhoging van de indirecte belastingen en leidt tot een algemene verlaging van de belastingdruk. Verwacht wordt dat dit het arbeidsaanbod en de werkgelegenheid zal doen toenemen. De progressiviteit wordt verminderd, maar het effect van de inkomensherverdeling wordt gedeeltelijk tenietgedaan door een verhoging van de algemene en de inkomensafhankelijke heffingskortingen. Het kabinet verlaagt ook de vennootschapsbelasting, maar in mindere mate dan eerder aangekondigd. In 2020 wordt het belastingtarief voor de winsten tot 200 000 EUR verlaagd van 19 % naar 16,5 % en het tarief voor de winsten van meer dan 200 000 EUR blijft 25 %; dat is dus meer dan het tarief van 22,55 % dat in het regeerakkoord 2018-2021 is voorgesteld. Vanaf 2021 wordt het laagste belastingtarief verlaagd tot 15 % en het hoogste belastingtarief tot 21,7 %. Het verlagen van de tarieven van de vennootschapsbelasting wordt gedeeltelijk gefinancierd door een verhoging van de grondslag, onder meer naar aanleiding van de tenuitvoerlegging van de richtlijn bestrijding belastingontwijking.

Grafiek 4.1.2:Tarieven personenbelasting 2015-2020 Bron: Europese Commissie De belastingmix is vrij groen. Met 8,6 % van de totale belastingontvangsten uit milieubelastingen ( ) in 2018 is de belastingmix vrij groen naar Europese normen (grafiek 4.1.3). Het aandeel van de milieubelastingen zal bovendien nog toenemen. Voor de niet-ETS-industriële sector zal tegen 2021 een koolstofheffing worden ingevoerd en de energiebelastingen voor huishoudens zullen eveneens stijgen. Grafiek 4.1.3:Milieubelastingen (2018) Bron: Europese Commissie De belastingmix is echter niet bijzonder “groeivriendelijk”. Terwijl in 2018 ruim 50 % van de totale belastingontvangsten uit belastingen op arbeid komt, ligt de belastingdruk op arbeid rond het gemiddelde van de eurozone. De inactiviteits- en werkloosheidsvallen blijven relatief groot voor lage inkomens, zodat het financieel onaantrekkelijk wordt om op dit niveau een baan te aanvaarden ( ). Ondanks een toename in 2019 blijft het aandeel van de verbruiksbelastingen in de totale belastingmix in de buurt van het gemiddelde van de eurozone, terwijl het aandeel van de periodieke vastgoedbelastingen ruim onder het gemiddelde van de eurozone ligt. Een vergelijking met andere EU-landen suggereert dat er ruimte is om de belastingmix te verbeteren door belastingen op arbeid te verschuiven naar gebieden die minder schadelijk zijn voor de groei, zoals consumptie of inkomen uit vermogen ( ). Grafiek 4.1.4:Belastingmix in Nederland en de eurozone (aandeel in de totale belastingontvangsten) Bron: Europese Commissie 4.1.2.Agressieve fiscale planning De cijfers ( ) lijken erop te wijzen dat bedrijven de Nederlandse belastingregels gebruiken voor agressieve fiscale planning. Het internationale vennootschapsbelastingstelsel is bedoeld om de winsten van multinationals te belasten waar deze worden behaald. Deze ondernemingen buiten soms echter niet goed op elkaar afgestemde regels en mazen in het internationale fiscale kader uit om hun totale belastingdruk te verlagen. Dat brengt aanzienlijke problemen met zich mee, zoals inkomstenverliezen, oneerlijke concurrentievoordelen of een lagere belastingmoraal. Uit een studie in opdracht van het Nederlandse ministerie van Financiën blijkt dat in 2017 in Nederland ongeveer 15 000 brievenbusbedrijven waren gevestigd met een balanstotaal van bijna 4 500 miljard EUR - ongeveer zes maal het bbp van het land en 80 % van de totale buitenlandse directe investeringen in Nederland (SEO, 2018). Volgens een recente paper van het IMF is Nederland na Luxemburg de op een na grootste ontvanger van buitenlandse directe investeringen via voor een bijzonder doel opgerichte entiteiten wereldwijd, en herbergen beide landen samen bijna de helft van alle brievenbusondernemingen ter wereld (Damgaard et al., 2019). Uit verschillende studies blijkt dat Nederland wordt gebruikt als doorstroomland, waarbij bepaalde multinationals de belastingregels van het land gebruiken om hun winsten af te leiden naar een laag- of niet-belastende jurisdictie (Garcia-Bernardo et al., 2017). Uit een recente studie van het Centraal Planbureau (CPB 2019e) blijkt dat tussen 2014 en 2016 ongeveer 25 % van de dividendbetalingen en 45 % van de rentebetalingen vanuit Nederland naar laagbelastende jurisdicties of belastingparadijzen gingen. Voor royaltybetalingen bereikte deze ratio 75 % tussen 2008 en 2010 (meest recente cijfers in de studie). Het kabinet voert Europese en internationaal overeengekomen initiatieven en unilaterale maatregelen uit. Het wetsvoorstel betreffende de uitvoering van de tweede richtlijn bestrijding belastingontwijking moet (met ingang van 1 januari 2020) bepaalde hybride mismatchstructuren neutraliseren die anders tot dubbele niet-belastingheffing zouden leiden. Het kabinet heeft ook de zesde wijziging van de richtlijn inzake administratieve samenwerking in het nationale recht omgezet; deze wijziging zal op 1 juli 2020 in werking treden. Op grond hiervan zullen tussenpersonen agressieve fiscale-planningconstructies bij de fiscus moeten melden. Nederland heeft bijna alle bepalingen aangenomen van het Multilateraal Verdrag ter implementatie van aan belastingverdragen gerelateerde maatregelen ter voorkoming van grondslaguitholling en winstverschuiving, dat op 1 januari 2020 in werking is getreden. De toepassing van de bepalingen van dit multilaterale instrument zal echter afhangen van de keuzes die de betrokken verdragspartners maken. In 2019 heeft het kabinet ook een dynamische “zwarte lijst” ingevoerd, met daarop jurisdicties die op de EU-lijst staan en landen waar het wettelijk vennootschapsbelastingtarief minder dan 9 % bedraagt. De regering gebruikt deze lijst voor de recente maatregel inzake gecontroleerde buitenlandse vennootschappen, de rulingregels en de toekomstige bronbelastingen op royalty’s en rente. Het kabinet heeft ook het kader voor de toekenning van voorafgaande fiscale rulings gewijzigd, zodat een transparanter proces wordt gewaarborgd. Het kabinet heeft de invoering van een voorwaardelijke bronbelasting op uitgaande betalingen aangekondigd, maar de doeltreffendheid ervan moet nog blijken. De huidige inhoudingsvrijstelling op royalty’s en rentebetalingen kan ertoe leiden dat grensoverschrijdende betalingen tegen een zeer laag tarief, of zelfs helemaal niet worden belast als zij langs een laag- of niet-belastende jurisdictie worden geleid. Dit is aangemerkt als een essentieel element dat agressieve fiscale planning via Nederland vergemakkelijkt. Het kabinet heeft de invoering van een voorwaardelijke bronbelasting op royalty’s en rentebetalingen aangekondigd die op 1 januari 2021 in werking moet treden. Dit zou op de betalingen aan laag- of niet-belastende jurisdicties van invloed moeten zijn. De doeltreffendheid van de bronbelasting blijft echter onzeker; landen met een wettelijk vennootschapsbelastingtarief dat de drempel overschrijdt, maar die een speciale regeling aanbieden waarmee het belastingtarief in de praktijk tot onder die drempel daalt, worden er niet door getroffen. Ook landen met een wettelijk vennootschapsbelastingtarief boven de drempel maar met een territoriaal belastingregime dat winsten uitsluit die niet op hun grondgebied worden gerepatrieerd, vallen buiten het toepassingsgebied van deze maatregel. 4.1.3.BEGROTINGSKADER Nederland heeft een goed ingebed begrotingskader. Al ruim 25 jaar voert Nederland een trendvolgend begrotingsbeleid met een sterke meerjarige focus. De voornaamste kenmerken van dit begrotingskader zijn: i) het gebruik van onafhankelijk opgestelde macro-economische aannames; ii) het gebruik van voor inflatie gecorrigeerde uitgavenplafonds die de hele kabinetsperiode bestrijken; iii) het gebruik van automatische stabilisatoren aan de ontvangstenzijde; en iv) een welomlijnd begrotingsproces op het gebied van besluitvorming en een duidelijke verdeling van de verantwoordelijkheden, met inbegrip van de taken van onafhankelijke begrotingsinstanties. Het Centraal Planbureau voert onafhankelijke macro-economische en budgettaire prognoses uit, terwijl de afdeling advisering van de Raad van State als begrotingsraad belast is met het toezicht op de naleving van de cijfermatige begrotingsregels en een normatieve beoordeling van de overheidsfinanciën. Het engagement om de EU-begrotingsregels na te leven is vastgelegd in het rechtskader, met name via de Wet houdbare overheidsfinanciën. In de begroting 2020 werd een redelijk groot aantal ad-hocaanpassingen gedaan aan de plafonds voor uitgaven en ontvangsten. Het begrotingskader gebruikt strikte ( ) meerjarige uitgavenplafonds, waarbij automatische stabilisatie voornamelijk aan de inkomstenkant van de begroting plaatsvindt. In normale economische tijden zorgt het kader voor stabiliteit door ruim van tevoren budgettaire ijkpunten vast te stellen. In de begroting 2020 zijn echter betrekkelijk grote ad-hocaanpassingen gedaan aan de plafonds voor uitgaven en ontvangsten. Dit is gedaan om i) naar aanleiding van discretionaire beleidsbeslissingen hogere uitgaven voor klimaat en pensioenen mogelijk te maken; en ii) een onderbesteding ten opzichte van de uitgavenplafonds in 2018 en 2019 toe te staan, die in de jaren na de huidige regeerperiode kan worden uitgevoerd. 4.1.4.Schuldhoudbaarheidsanalyse en begrotingsrisico's De indicatoren voor de budgettaire risico’s op korte en middellange termijn geven geen aanleiding tot bezorgdheid. De vroegtijdige indicator van begrotingsdruk van de Europese Commissie, de S0-indicator ( ), signaleert geen significante budgettaire risico’s. De S1-indicator voor de middellange termijn, die de inspanningen meet die nodig zijn om in 2033 een schuldniveau van 60 % van het bbp te bereiken ( ), is negatief (-3,2 % van het bbp). Dit wijst op lage budgettaire houdbaarheidsrisico's, wat te verklaren is door een schuldniveau onder de referentiewaarde. Het lage kortetermijn- en middellangetermijnrisico strookt met de “AAA”-rating die door de drie grote ratingbureaus aan de Nederlandse overheidsschuld is toegekend, en met de kleine verschillen tussen de rente op staatsobligaties en kredietverzuimswaps. De indicator (S2) voor de budgettaire houdbaarheidskloof wijst op een middelgroot risico op lange termijn ( ). Dit vloeit vooral voort uit de verwachte stijging van de kosten van de vergrijzing. Hoewel Nederland goed scoort inzake de budgettaire houdbaarheid van het openbare pensioenstelsel en andere uitgaven in verband met de vergrijzing, zijn de overheidsuitgaven op het gebied van de langdurige zorg opvallend. In het basisreferentiescenario zullen de overheidsuitgaven voor langdurige zorg naar verwachting stijgen van 3,5 % van het bbp in 2016 tot 6 % van het BBP in 2070, wat een veel hoger beginniveau en een grotere stijging is dan in vergelijkbare landen. Terwijl de hervorming van 2015 van het systeem van de langdurige zorg tot doel heeft de efficiëntie van het systeem te verbeteren en overheidsuitgaven te beperken, gaan recentere beleidsmaatregelen zoals de aanvullende investering om aan de vereisten van het kwaliteitskader voor verpleeghuizen te voldoen, in tegengestelde richting. Het kabinet heeft ook de verhoging van de AOW-leeftijd en het verband daarvan met de levensverwachting versoepeld. 4.2. Financiële sector 4.2.1.Banksector

De banksector lijkt over het algemeen veerkrachtig. Nederlandse banken blijven goed gekapitaliseerd, met een tier 1-ratio van ongeveer 17 % (ver boven het gemiddelde van de eurozone van 14,8 %). De winstgevendheid is de laatste vijf jaar verbeterd en het rendement op de activa bedroeg 0,5 % in het tweede kwartaal van 2019 terwijl het rendement op het eigen vermogen 8,7 % bedroeg (zie tabel 4.2.1). Tabel 4.2.1:Financiëlegezondheidsindicatoren Bron: ECB Ondanks de financiële soliditeit van de banken en een laag niveau van niet-renderende leningen zijn er onderliggende risico’s in verband met hun blootstelling aan hypotheken. Het aandeel niet-renderende leningen bleef in alle sectoren dalen, tot 1,8 % medio 2019, een daling met 10 % ten opzichte van het jaar voordien. Doordat de hypotheekschulden hoog blijven en de woningprijzen blijven stijgen (zie de punten 4.2.3 en 4.2.4) in combinatie met de risicogewichten op laag niveau, nemen de risico’s toe. De jongste jaren zijn verschillende maatregelen genomen om de groei van de hypotheekschuld in toom te houden. Dit omvat macroprudentiële beleidsmaatregelen (Europese Commissie, 2018a) en het verminderen van fiscale prikkels om hypotheekschulden aan te gaan (zie punt 4.2.3 hieronder). Om de weerbaarheid van de financiële sector verder te verbeteren tegen de gevaren van de blootstelling van de banksector aan de hoge hypotheekschuld, is de Nederlandse centrale bank bovendien voornemens om een risicogewichtondergrens voor banken in te voeren die gekoppeld is aan de loan-to-value ratio van de onderliggende leningen ( ). Verwacht wordt dat deze ondergrens in het najaar van 2020 in werking zal treden. Hoewel de Nederlandse banken goed gekapitaliseerd zijn, blijven zij sterk afhankelijk van marktfinanciering en blijft de hefboom hoog. De solvabiliteitspositie en de kapitaalratio’s van de financiële sector liggen ruim boven de wettelijke vereisten. Zowel de kapitaaltoereikendheid als de tier 1-ratio’s zijn nog verbeterd, tot 22,6 % en 18,7 % in het tweede kwartaal van 2019. Gezien de kloof tussen de feitelijk verstrekte leningen en de langetermijntrend heeft de Nederlandse centrale bank de anticyclische buffer op 0 % gehandhaafd (DNB, 2019b). Tegelijkertijd blijven de extra buffers die aan de vijf systeemrelevante banken worden opgelegd, behouden, en moet de geleidelijke opbouw ervan dit jaar worden voltooid. Ondanks de relatief hoge kapitaalratio’s die aan de risicogewogen activa verbonden zijn, blijft de banksector met hoge hefboomfinanciering werken. Zijn hefboomratio (eigen vermogen en reserves als aandeel van de totale - niet-risicogewogen - activa) is enigszins gedaald, tot 5,8 % in juni 2019. Dit is een van de laagste niveaus in de eurozone. De sector blijft ook in hoge mate afhankelijk van marktfinanciering, met deposito’s als percentage van de totale passiva die verder daalden tot 48,7 % in september 2019. In overeenstemming hiermee begon de loan-to-deposit ratio weer aan te trekken, tot 118,7 % in het tweede kwartaal van 2019 - een van de hoogste niveaus in de eurozone. Nederlandse banken zullen ook moeten voldoen aan het definitieve Bazel III-kader vanaf 2022, wat een aanzienlijke verhoging van de minimumkapitaalvereisten zal betekenen. Volgens de analyse van de Europese Bankautoriteit (Europese Bankautoriteit, 2019) zou deze hervorming het vereiste tier 1-minimumkapitaal verhogen en vooral gevolgen hebben voor de grote en systeemkritische banken (Bank voor Internationale Betalingen, 2017). Hoewel de Nederlandse banken in staat moeten zijn aan de nieuwe vereisten te voldoen, kunnen de gevolgen voor hun kapitaalpositie aanzienlijk zijn ( ). Aangezien het nieuwe kader voorziet in een uitvoeringsperiode van vijf jaar, vanaf 2022, zullen eventuele aanvullende kapitaalbehoeften echter geleidelijk worden ingevoerd. Nederlandse banken handhaven een gezonde winstgevendheid, hoewel de marges onder druk komen te staan. Het rendement van het eigen vermogen van de sector is nagenoeg gelijk gebleven (8,7 % in het tweede kwartaal van 2019 tegen 8,8 % het jaar daarvoor). Met 73,8 % vertoont de nettorentemarge medio 2019 een stijgende tendens en is een van de hoogste in de EU. Doordat lage rentetarieven de marges onder druk zetten, zoeken banken echter naar manieren om hun rendement te verbeteren. Een strategie waar banken bijvoorbeeld op focussen is het vergroten van de efficiëntie door digitale oplossingen in te voeren en het aantal kantoren te verlagen (Europese Centrale Bank, 2019b; DNB, 2019c). Een andere, mogelijk onrustwekkendere, tendens is dat banken hun kredietverleningsvoorwaarden en acceptatiecriteria voor hypotheekleningen en kredietfaciliteiten voor niet-financiële vennootschappen lijken te versoepelen (Europese Centrale Bank, 2019a). Hoewel dat laatste een positief effect kan hebben doordat echte financieringsknelpunten worden aangepakt (bv. in verband met het mkb; zie punt 4.2.2), kan het ook de kwetsbaarheid van de leningenportefeuille van banken voor schokken doen toenemen. Nederland heeft diepe financiële markten die aantrekkelijk zijn voor internationale spelers. De Nederlandse markt trekt verschillende nieuwe financiële spelers aan, onder meer dankzij de technische en logistieke infrastructuur daarvan. Verder heeft Cboe Global Markets Inc., een van ’s werelds grootste beursholdings, een overeenkomst gesloten over de verwerving van de European Central Counterparty N.V. (EuroCCP), een Nederlands equity-clearingbedrijf, waardoor het potentieel voor de ontwikkeling van clearingcapaciteit voor derivaten in Nederland wordt vergroot. Het toenemende belang van elektronische handel en de komst van handelsplatformen leiden echter tot bezorgdheid over IT-risico’s, de controle over handelsalgoritmen in volatiele markten en het toezicht op marktmisbruik in snel evoluerende en wereldwijd versnipperde markten. Om de marktexploitanten te ondersteunen hebben de Nederlandse centrale bank en de Autoriteit Financiële Markten reeds verschillende initiatieven ( ) voorgesteld om informatie over relevante risico’s en kansen te verstrekken. Duurzame financiering De financiële sector speelt een sleutelrol bij het mobiliseren van financiering om de agenda voor ecologische duurzaamheid uit te voeren. Op internationaal niveau is de Nederlandse centrale bank een van de stichtende leden van het netwerk van centrale banken en toezichthouders voor de vergroening van het financiële systeem, dat grotere inspanningen van de financiële sector voor de klimaatdoelstellingen beoogt. Op nationaal niveau heeft de Nederlandse centrale bank het platform voor duurzame financiering opgezet, om de bewustwording over duurzame financiering in de financiële sector te vergroten. Gezien de risico’s die de energietransitie kan hebben voor financiële instellingen, neemt de centrale bank ook de gegevens over duurzame activa in het bezit van financiële instellingen op in haar stresstestscenario’s. Daarnaast hebben Nederlandse banken toegezegd de ecologische voetafdruk van hun balans te meten, te monitoren, te beheren en te verminderen. Bestrijding van witwassen Nederland is een van de landen met de grootste stromen van inkomende en uitgaande buitenlandse directe investeringen. In 2017 ging het om een totaalbedrag van meer dan 4,5 biljoen EUR. Een aanzienlijk deel van deze stromen (ongeveer 80 %) wordt uiteindelijk overgedragen naar een buitenlandse bestemming via special purpose entities, brievenbusfirma’s of lege vennootschappen zonder werkelijke economische activiteit in Nederland (CBS, 2018b). Tegen deze achtergrond is het van cruciaal belang dat entiteiten die betrokken zijn bij de oprichting van bedrijven en trusts (aanbieders van trust- en bedrijfsdiensten, belastingadviseurs, notarissen, advocaten) zich bewust zijn van de witwasrisico’s die aan deze bedrijfsstructuren verbonden zijn. In de nationale risicobeoordeling 2017 worden de witwasrisico’s van de aanbieders van trust- en bedrijfsdiensten en van de complexe fiscaal geïnspireerde juridische structuren als respectievelijk hoog en gemiddeld beschouwd ( ). In de nationale risicobeoordeling wordt voor de hoge risicoscore voor de aanbieders van trust- en bedrijfsdiensten als reden gegeven dat deze diensten vaak gericht zijn op fiscaal geïnspireerde structuren van juridische entiteiten, die kwetsbaar zijn voor misbruik. Onvoldoende inzicht in de risico’s van het witwassen door beroepsbeoefenaars die deze diensten verrichten, met name wanneer het om complexe regelingen gaat, belemmert hun rol als poortwachters. Aanbieders van trust- en bedrijfsdiensten, met inbegrip van rechtsbeoefenaars en belastingadviseurs, vormen de eerste verdedigingslinie tegen het witwasrisico, aangezien zij bij de oprichting van een onderneming betrokken zijn. Uit de statistieken van de Nederlandse financiële-inlichtingeneenheid over ongebruikelijke transactiemeldingen blijken een aantal punten van zorg op dit gebied. Het aantal ongebruikelijke transactiemeldingen door aanbieders van trust- en bedrijfsdiensten is laag en neemt de jongste jaren verder af ( ). Ook het aantal ongebruikelijke transactiemeldingen door belastingadviseurs is laag ( ). De Nederlandse administratie heeft een aantal maatregelen voorgesteld om misbruik van bedrijfs- en wettelijke structuren voor het witwassen van geld tegen te gaan. Het tegengaan van brievenbusfirma’s is ook een van de maatregelen die in het Nederlandse Plan van Aanpak Witwassen van medio 2019 (Ministerie van Financiën, 2019d) staan, met specifieke aandacht voor de trustsector. Strengere regels voor het toezicht op aanbieders van trust- en bedrijfsdiensten maken verder deel uit van het Plan van Aanpak Witwassen, net als de oprichting van de registers van uiteindelijke begunstigde van rechtspersonen en juridische regelingen. De wetten om deze registers op te richten, zijn echter nog niet goedgekeurd. Vanaf de goedkeuring en de invoering van de registers hebben operatoren 18 maanden de tijd om zich te registreren, lang na de in EU-wetgeving opgelegde data van 10 januari en 10 maart 2020. Het strafrechtelijk onderzoek naar de naleving van de antiwitwasregels door de Nederlandse banken ING heeft in september 2018 tot een buitengerechtelijke schikking met een recordboete geleid. In die schikking werd ING schuldig bevonden aan strafbare feiten doordat zij de regels inzake de bestrijding van het witwassen van geld en de financiering van terrorisme overtrad ( ). Een onderzoek in verband met de ABN Amro bank loopt nog. Deze zaken illustreren hoe de door de grote financiële instellingen verstrekte diensten zijn blootgesteld aan witwasrisico’s en wijzen op de systemische kwesties in verband met het toezicht op antiwitwasregels en de handhaving daarvan. 4.2.2.Toegang tot financiering De toegang tot financiering voor kleinere ondernemingen wordt belemmerd door een aantal knelpunten die deels te maken hebben met een hoge mate van marktconcentratie in de banksector. Terwijl er wel voldoende financiering beschikbaar lijkt te zijn om grotere beleggingen met een laag risico te financieren, wordt van kleinere Nederlandse bedrijven een relatief hoog percentage kredietaanvragen geweigerd. Bedrijven die kleinere leningen aangaan, moeten gemiddeld ook grotere toeslagen betalen dan in vergelijkbare landen (Europese Commissie, 2019a). Dit kan het gevolg zijn van de hoge marktconcentratie in de Nederlandse banksector (Europese Commissie, 2019a) en van het ontbreken van een nationaal kredietregister (Dubovik et al., 2019; van Solinge, 2019). De afgelopen jaren zijn er echter enkele alternatieve (niet-bancaire) verstrekkers van financiering bijgekomen. Zij stellen de dominante positie van traditionele banken als kredietverleners aan het mkb op de proef, onder meer door een breder scala van financiële instrumenten aan te bieden. Bovendien overwegen de Nederlandse autoriteiten nieuwe instrumenten in het leven te roepen en bestaande instrumenten uit te breiden ( ) om de toegang tot financiering voor het mkb te verbeteren (EZK, 2019a). 4.2.3.Particuliere schuld* De particuliere schuld blijft afnemen maar is naar internationale normen nog steeds hoog. Eind 2018 bedroeg deze 242 % van het bbp. Dit is een aanzienlijke vermindering ten opzichte van de piek van 267 % van het bbp in 2014, maar blijft ver boven het gemiddelde van de eurozone van ongeveer 135 % van het bbp (grafiek 4.2.1). Volgens berekeningen van de Commissie liggen zowel de schuld van de huishoudens (102 % van het bbp) als die van niet-financiële vennootschappen (ongeveer 140 % van het bbp), ver boven zowel de prudentiële drempel (respectievelijk 65 % en 96 % van het bbp) als de fundamentele drempel (respectievelijk 75 % en 104 % van het bbp) . Het hoge niveau van de schuldenlast van de ondernemingen is evenwel voornamelijk toe te schrijven aan de schuld van multinationals (ongeveer 60 % van de totale schuld van niet-financiële vennootschappen). Aangezien die schuld hoofdzakelijk bestaat uit intraconcernschuld, is er geen sprake van onmiddellijke problemen met de financiële stabiliteit (Europese Commissie, 2019a en 2018a). Wat de particuliere schuld betreft is de schuld van huishoudens dus de voornaamste bron van zorg. Grafiek 4.2.1:Ontwikkeling particuliere schuld ten opzichte van gemiddelde van eurozone Bron: Eurostat Hoewel de schuld van huishoudens blijft dalen als percentage van het bbp, neemt die in nominale termen nog steeds toe. Na de correctie van de woningmarkt ten gevolge van de crisis is de nominale schuld van huishoudens in de loop van de periode 2013-2014 gedaald door de actieve schuldafbouw van huishoudens. Als de huizenprijzen zich herstellen, begint ook de groei van de schuld weer te stijgen. In een tempo van ongeveer 1 tot 1,5 % op jaarbasis is de groei van de schuld gematigd gebleven, zowel in vergelijking met de ontwikkelingen van de schuld van de huishoudens vóór de crisis als in vergelijking met de nominale jaarlijkse bbp-groei van 2 % tot 5 % (grafiek 4.2.2). Dit is deels toe te schrijven aan beleidsmaatregelen om de groei van de hypotheekschuld te beteugelen, met inbegrip van beperkingen voor aflossingsvrije leningen (zie hieronder) en strengere regels voor loan-to-value en loan-to-income ratio’s. Ook vrijwillige hypotheekterugbetalingen, die financieel aantrekkelijk werden vanwege de lage rente op deposito’s, hebben een belangrijke rol gespeeld (DNB, 2018a). In de toekomst lijkt de groei van de schuld van huishoudens waarschijnlijk enigszins te zullen stijgen, aangezien de scherpe stijging van de huizenprijzen in de afgelopen jaren (zie punt 4.2.4) tot hogere hypotheekbedragen voor nieuwe kredietnemers leidt.

Grafiek 4.2.2:Schuld van huishoudens ten opzichte van groei bbp Bron: Eurostat De hypotheekrenteaftrek wordt verminderd maar blijft ruim. De hoge schuldenlast van huishoudens is grotendeels toe te schrijven aan hypotheekschuld, mede doordat de hypotheekrente voor door de eigenaar bewoonde woningen als volledig aftrekbaar voor de inkomstenbelasting geldt. De Nederlandse autoriteiten hebben een aantal maatregelen genomen om dit te beperken: nieuwe aflossingsvrije hypotheken komen sinds 2013 niet meer voor aftrek in aanmerking en het maximale toepasselijke tarief waartegen hypotheekrente aftrekbaar is, is verlaagd. Deze verlaging was in eerste instantie zeer geleidelijk (0,5 procentpunten per jaar vanaf 2014), maar zal vanaf 2020 in een versneld tempo verlopen, waarbij het maximumpercentage in drie stappen zal worden verlaagd van de huidige 49 % tot 37 % in 2023. Deze daling heeft echter alleen gevolgen voor huishoudens in de topbelastinggroep (ongeveer 10 % van de beroepsbevolking), en een percentage van 37 % betekent nog steeds dat er sprake is van een sterke impliciete subsidie voor het aangaan van hypotheekleningen, van momenteel ongeveer 10 miljard EUR (1,4 % van het bbp). De daling verschilt ook van het beleid in andere EU-landen, waar de hypotheekrenteaftrek meestal geleidelijk aan is afgeschaft of afgetopt op een relatief laag nominaal bedrag, of waar het toepasselijke tarief aanzienlijk lager is ( ). 4.2.4.Woningmarkt* De opleving van de woningmarkt zet door, zij het in een trager tempo en met aanzienlijke regionale verschillen. Op nationaal niveau is de groei van de nominale huizenprijzen vertraagd van 9 % in 2018 tot ongeveer 6 % in 2019. In grote steden, waar de prijzen zich bijzonder sterk hadden hersteld, is de markt duidelijker afgekoeld. Dat was met name het geval in Amsterdam, waar de prijzen in de loop van 2019 met ongeveer 3 % stegen - net boven de inflatie — na een prijsstijging van 10 tot 15 % per jaar sinds 2016. Landelijk liggen de huizenprijzen nu ongeveer 12 % hoger dan vlak voor de crisis, hoewel ze in reële termen iets lager blijven; maar in de grootste steden liggen de prijzen aanzienlijk boven vorige records (grafiek 4.2.3). Grafiek 4.2.3:Ontwikkeling van de huizenprijzen (eerste kwartaal 2008 = 100) (1) Bron: CBS (nominale huizenprijzen); Eurostat (gedefleerde huizenprijzenindex) Hoewel de waarderingsindicatoren op dit moment nog niet wijzen op mogelijke oververhitting, lijkt het risico te ontstaan dat de huizenprijzen de fundamentele waarden overschrijden. Op nationaal niveau steeg de prijs/inkomen-ratio (een waarderingsindicator in verband met de betaalbaarheid van woningen) tot ongeveer 9 % boven het gemiddelde voor de lange termijn in het derde kwartaal van 2019 (grafiek 4.2.4). Een op modellen gebaseerde raming wijst nog steeds op onderwaardering op basis van gegevens uit 2018 (hoewel dit deels een weerspiegeling is van de relatief zwakke investeringen in woningen in de periode na de crisis in combinatie met een lage rente). Met prijzen die sneller blijven stijgen dan de inkomens, lijkt het steeds waarschijnlijker dat de woningmarkt opnieuw overgewaardeerd wordt. Dit is met name het geval voor regio’s waar de prijzen sneller zijn gestegen dan het nationale gemiddelde en belangrijke indicatoren, waaronder de prijs/inkomen-ratio, meer opgerekt lijken te worden. Voor Amsterdam bijvoorbeeld doen de econometrische modellen inderdaad vermoeden dat de prijsontwikkelingen al een aantal jaren van de fundamentels zijn losgekoppeld (Houben et al., 2017). Risico’s in verband met de Nederlandse woningmarkt worden ook benadrukt in de aanbeveling van het Europees Comité voor systeemrisico’s aan Nederland in juni 2019 (ESRB, 2019). Grafiek 4.2.4:Indicatoren voor de waardering van de huizenprijzen Bron: Europese Commissie Aan de vraagzijde worden de huizenprijzen ondersteund door de gunstige fiscale behandeling van eigenwoningbezit. In het Nederlandse belastingstelsel zijn de meeste beleggingsactiva onderworpen aan inkomstenbelasting op basis van een veronderstelde opbrengst volgens de “box 3”-benadering, wat volgens de huidige regels neerkomt op jaarlijkse belastingbetalingen van ongeveer 0,9 tot 1,6 % van de netto financiële waarde ( ). Eigenwoningbezit is hiervan vrijgesteld en wordt in plaats daarvan belast op basis van een (doorgaans lagere) periodieke vastgoedbelasting ( ). Als het eigenwoningbezit bovendien wordt gefinancierd met een hypotheek, wordt een aanzienlijk aanvullend belastingvoordeel toegekend via de hypotheekrenteaftrek (zie punt 4.2.3). Deze belastingvoordelen vormen over het algemeen een aanzienlijke subsidie die eigenwoningbezit bevoordeelt tegenover andere investeringsmogelijkheden en huurwoningen. Möhlmann et al. (2019) schatten dat het effect ervan op de huizenprijzen (in verhouding tot een volledig neutraal fiscaal scenario ( )) ongeveer 10 % bedraagt, en op het aandeel van huurwoningen op de totale woningmarkt ongeveer 5 pr