COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN
Brussel, 27.9.2000
COM(2000) 597 definitief
.
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES
PARLEMENT
Europa en de ruimtevaart: Begin van eennieuw hoofdstuk
2MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES
PARLEMENT
Europa en de ruimtevaart: Begin van eennieuw hoofdstuk
In 1999 hebben de Europese ministers1,2de Europese Commissie en de Executieve van het
Europees Ruimtevaartagentschap (ESA) verzocht een samenhangende Europese strategie op
te stellen voor de ruimtevaart. Het Europees Parlement3heeft dit initiatief toegejuicht en
benadrukt hoe belangrijk het is dat thans voor de eerste maal een communautaire dimensie
wordt geïntroduceerd in de Europese politieke benadering van de ruimtevaart. De Raad van
de EU en de ESA-Raad op ministerniveau hebben daarmee de basis geschapen voor
gezamenlijk overleg met alle belanghebbende partijen en het mogelijk gemaakt een uitgebreid
document op te stellen over een strategie voor de ruimtevaart die kan worden onderschreven
doorEuropesestaten,ongeachtofzijlidzijn vanESAofdeeluitmakenvandeUnie.
Delen van onze samenleving zijn afhankelijk geworden van het gebruik van satellieten en
ruimtevaarttechnologieën. Autonome, concurrerende capaciteit om ruimte-infrastructuren te
ontwikkelen en te beheren en de met deze systemen verkregen informatie te verzamelen en te
gebruiken, wordt steeds belangrijker voor een zich uitbreidende en verder integrerende
Europese Unie, die eentoenemend politiek gewicht inde schaallegt inhet wereldgebeuren.
Uit de ruimte verkregen informatie wordt een belangrijke factor voor succes in de
kenniseconomie van morgen. Het laat zich aanzien dat deze informatie in de openbare sector,
op het niveau van de Unie, een steeds belangrijker rol zal gaan spelen bij de uitvoering van
uiteenlopende onderdelen van het EU-beleid, bijvoorbeeld op het gebied van het milieu,
vervoer, telecommunicatie, cultuur, onderzoek, landbouw, visserij, regionale ontwikkeling en
internationale betrekkingen.
Door de opkomst van nieuwe markten voor satellieten en met name voor afgeleide diensten
en gebruikersapparatuur, nemen ook de mogelijkheden om inkomsten te genereren toe. Het
regelgevingsklimaat en de beschikbaarheid van de juiste ruimte-infrastructuur zijn bepalend
voor de ontwikkeling van deze markten en de positie van het Europese bedrijfsleven.
Tegenover de wereldwijde concurrentie zou het bedrijfsleven wat de ontwikkeling en
regulering van deze markten betreft, kunnen profiteren van het politieke en economische
gewicht vandeUnie.
De ruimtevaart heeft ook betekenis op het gebied van de veiligheid, iets waarmee tot dusverre
op Europees niveau alleen de WEU zich heeft beziggehouden. De op handen zijnde integratie
vande WEU inde EU en de nieuwe stappen die op de Europese top in Helsinkizijn genomen
met het oog op de ontwikkeling van een Gemeenschappelijk Europees Veiligheids- en
Defensiebeleid (GEVDB) zijn voor de Europese Unie aanleiding om de mogelijkheden in
1 ResolutievandeESA-Raadopministerniveau,Brussel,11 en12mei 1999.
2 2112ebijeenkomst vandeEU-RaadOnderzoek(Brussel, 2december 1999).
3Resolutie EP van 18 mei 2000 over de mededeling van de Commissie over het werkdocument van de Commissie "Naar een
samenhangendeEuropesebenaderingvanderuimte", (SEC(1999)789-C5-0336/1999-1999/2213(COS).
3aanmerking te nemen die de ruimtevaart in dit verband biedt, bijvoorbeeld bij de
besluitvorming over de planning en het toezicht met betrekking tot de taken in het kader van
de verklaring van Petersberg4(conflictpreventie en crisisbeheersing).
In dit licht heeft de Commissie samen met ESA een uitgebreid document opgesteld over een
Europese Strategie voor de Ruimtevaart. Deze mededeling presenteert dit gezamenlijke
document over de strategie die is uitgestippeld rond drie doelstellingen:
•Versterking van de fundamenten voor ruimtevaartactiviteiten: behoud van onafhankelijke
en betaalbare toegang tot de ruimte en ervoor zorgen dat er een brede technologische basis
is waarbij de industrie de capaciteit heeft om sate llietsystemen en de geassocieerde
grondinfrastructuurteontwerpen,tevervaardigenenteexploiteren.
•Verwerving van wetenschappelijke kennis om meer inzicht te krijgen in onze planeet en
haar atmosfeer, het zonnestelselen het heelal.
•Benutting van de voordelen voor de markten en de samenleving, door middel van een
vraaggestuurde exploitatie van de technische capaciteit van de ruimtevaartgemeenschap.
Dit betekent dat de eindgebruikers vanaf de planningfase tot aan de invoering van
operationele systemen moeten worden betrokken bij een constructieve dialoog tussen alle
betrokkenenuit de particuliere ende openbare sectoropnationaalenEuropees niveau.
Tot dusverre zijn de ruimtevaartactiviteiten in Europa grotendeels geconcentreerd geweest op
de eerste twee doelstellingen, hoeweler potentieel aanwezig is om alle drie de doelstellingen,
die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, te bereiken. De uitdaging is de verschillende
activiteiten op coherente wijze te organiseren in verschillende juridische en institutionele
verbanden. Deze uitdaging geldt met name wanneer het erom gaat een civiel wereldwijd
satellietnavigatiesysteem, GALILEO5, op te zetten en een politieke impuls te geven die
krachtig genoeg is om verschillende initiatieven en projecten op het gebied van satellieten in
Europa te stroomlijnen en in geheel Europa mogelijkheden te scheppen voor het gebruik van
satellieten ten behoeve van wereldwijde monitoring voor milieu en veiligheid (Global
Monitoring for Environment and Security- GMES).
De strategie en de rol van de Commissie
De strategie die in deze mededeling wordt uiteengezet is een nieuwe mijlpaal in het opstellen
van een samenhangende benadering voor de ruimtevaart in Europa. De strategie is niet
bedoeld als een gedetailleerde handleiding voor het programmeren van de
ruimtevaartactiviteiten in de komende jaren. Hij is meer bedoeld om de
ruimtevaartactiviteiten vande betrokkenenuit de openbare en de particuliere sector een sterke
politieke ondersteuning te verschaffen en te dienen als een referentie voor de individuele en
gezamenlijke inspanningen om een samenhangende, effectieve ruimtevaartinfrastructuur met
de bijbehorende diensten op te bouwen. Verder moet de strategie een uitgangspunt bieden om
de maatschappij in het algemeen te raadplegen over, en actief te betrekken bij de voordelen
die kunnenwordenafgeleid van via de ruimtevaart verkregen informatie enkennis.
4VerklaringvanPetersberg, WEU-RaadvanBonn, 19juni1992.
5Galileo - Een rol voor Europa bij de ontwikkeling van een nieuwe generatie van satellietnavigatiediensten, COM( 1999)54 def.,
van10.2.1999.
4De strategie kan alleen succes hebben als alle betrokkenen in Europa haar steunen en allen,
met name de lidstaten, zichertoeverbindende strategie uit tevoerenenverder uit tewerken.
De Commissie is voornemens een actieve rol te spelen bij de uitvoering van de strategie,
waarin zij:
•de juiste politieke en regelgevingsvoorwaarden voor ruimtevaartactiviteiten schept, in
overeenstemming met enterondersteuning van het beleid vande Gemeenschap;
•optreedt als animator om gezamenlijke onderzoek- en ontwikkelingsactiviteiten van alle
betrokkenen te katalyseren in overeenstemming met de doelstellingen van een Europese
onderzoekruimte;
•alle betrokkenen en deskundigheid rond gemeenschappelijke beleidsdoelstellingen
bijeenbrengt in projecten van Europees belang. Deze rol krijgt concreet vorm in
initiatieven met een communautaire dimensie, zoals GALILEO en uiteindelijk een
capaciteit voor wereldwijde monitoring voor milieu en veiligheid.
De Commissie zal het ontwikkelingsscenario voor GALILEO in samenwerking met ESA, de
lidstatenende industrie verder uitwerken. Zijzalde weg effenen voor een politiek initiatief in
verband met GMESdat moet leidentot de definitie van een informatie- en monitoringsysteem
dat gebruik maakt van observatiesatellieten en beantwoordt aan de behoeften van Europees
beleid.
Voortbouwend op zijn prestaties en zijn technische deskundigheid, zal ESA het belangrijkste
agentschap blijven voor programmering en financiering, en de lidstaten zullen via dit
agentschap gezamenlijke onderzoek- en ontwikkelingsprojecten in de ruimtevaartsector
uitvoeren.
De Commissie is bereid om met ESA een nieuwe samenwerkingsstructuur op te zetten onder
de respectievelijke bevoegdheden om samen aan de uitvoering van deze strategie te werken.
Het is dan ook de bedoeling dat de Europese Commissie en ESA voortgaan met de
gezamenlijke ontwikkeling van de strategie voor de ruimtevaart en dat zij jaarlijks
gezamenlijk verslag uitbrengenover de ruimtevaart.
Daartoe zullen de Commissie en de Executieve van ESA een gezamenlijke task force
opzetten. De task force zal zich onder andere bezinnen over een mogelijk gezamenlijk kader
waarbinnen de lidstaten de strategie en de uitvoering daarvan op regelmatige basis kunnen
evalueren, ten einde permanente regelingen voor te stellen voor het eind van het komend jaar.
Verder zal de task force voorstellen voor kaderovereenkomsten voor het beheer van
gezamenlijke projecten en een samenhangende benaderingen ten aanzien van kandidaatlanden
uitwerken.
Thans is het de taak van de besluitvormers op nationaal, communautair en ESA-niveau om
richtsnoeren te verschaffen voor de wijze waarop de strategie effectief moet worden
uitgevoerd en verder moet worden ontwikkeld. Samen met ESA ziet de Commissie de
discussies in hunrespectieve raden met belangstelling tegemoet.
5Gezamenlijkdocument van de Commissie en ESA overeen Europese strategie voorde
ruimtevaart
1. Deruimte nu.................................................................................................6
2. Europamorgen.............................................................................................73. Ruimtevaart als strategisch element van onze gemeenschappelijke toekomst 84. Eenstrategieomindebehoeftentevoorzienenkansentebenutten..............9
4.1. Versterking van de fundamenten .................................................................10
4.2. Verwerving van wetenschappelijke kennis ..................................................12
4.3. Benutting van devoordelen voor de markten en de samenleving .................13
4.3.1. Satellietcommunicatie............................................................................14
4.3.2. GALILEO..............................................................................................154.3.3. Monitoring voormilieu enveiligheid.....................................................16
5. Uitvoering..................................................................................................18
5.1. Samenwerking ............................................................................................18
5.2. Industriële aspecten ....................................................................................19
5.3. Internationale betrekkingen ........................................................................20
6EEN EUROPESE STRATEGIE VOOR DE RUIMTEVAART
1. D ER U I M T EN U
De ruimte wordt vaak beschouwd als de laatste grens voor de menselijke nieuwsgierigheid,
een gebied voor vernieuwende technologische ontwikkelingen die samenhangen met
wetenschap, exploratie, defensie en internationaal prestige. Tegenwoordig zijn
satellietcommunicatiediensten en -televisie, satellietnavigatie en -plaatsbepaling met behulp
van satellieten en wereldwijde weersvoorspellingen met behulp van wereldomvattende
satellietsystemen niet meer weg te denken uit het dagelijkse leven. Satelliettoepassingen en
-diensten voor reizen en vervoer, milieubewaking, bodemgebruik, opsporing en redding en de
verificatie van internationale verdragen zijn voorbeelden van gebieden waar nieuwe
mogelijkheden liggenvoor ruimtevaartactiviteiten.
Europa heeft wetenschappelijke en technologische deskundigheid en een concurrerende
industrie opgebouwd die verantwoorde lijk is voor een indrukwekkende reeks ruimtevluchten
en commerciële successen. De Ariane draagraket heeft 50% van de markt voor commerciële
lanceringen veroverd en is een duidelijk symbool voor Europa in de wereld. Het Europees
Ruimtevaartagentschap (ESA) heeft een essentiële rol gespeeld bij deze succesvolle
ontwikkelingen.
Er zijn markten ontstaan voor satellieten, lanceringen en satellietdiensten en nieuwe markten
beginnen vorm te krijgen. De huidige ramingen voor de omzet in 2002, met inbegrip van
afgeleide diensten in de lagere delen van de bedrijfskolom, zijn 60-100miljard euro voor
satellietcommunicatie, 5-10 miljard euro voor satellietnavigatieontvangers en
plaatsbepalingsdiensten, 2 miljard euro voor commerciële lanceringen en 0,5-2 miljard euro
voor satellietbeelden6. De wereldwijde jaaromzet op het gebied van satellieten en
draagraketten wordt geraamd op 40 miljard euro. De totale jaaromzet van de Europese
ruimtevaartindustrie ligt in de orde van 6 miljard euro en correspondeert rechtstreeks met
hoogwaardige werkgelegenheid voor 40.000 mensen inEuropa7.
De ruimtevaartindustrie besteedt eenaanzienlijk deelvanhaar inspanningen aan onderzoek en
technologische ontwikkeling als normaal onderdeel van het industriële proces. In de
toonaangevende ruimtevaartlanden in de wereld wordt het grootste deel van de omzet in
draagraketten en satellieten met overheidsgeld gefinancierd. Zo is met name de omvang van
de contracten van het Amerikaanse Department of Defence alleen al drie keer zo hoog als de
totale overheidsuitgaven in Europa en zijn de totale Amerikaanse overheidsuitgaven meer dan
vijf keer zo hoog. Zodoende beschikt de Amerikaanse industrie over aanzienlijke middelen
voor technologische ontwikkeling die een brede, met openbare middelen gefinancierde
technologische basis hebbenopgeleverd, die inEuropa zijngelijke niet kent.
Tegen deze achtergrond hebben de Europese ministers de Commissie en de Executieve van
ESA opgeroepen om samen te werken aan een nieuwe aanpak van de ruimtevaart en een
6 Cijfersuit verschillendebronnen: StateoftheSpaceIndustry,1999Report,Euroconsult, Eucosat database1999.
7 Cijfersuit verschillendebronnen: Euroconsult,Eurospace.
7Europese strategie voor de ruimtevaart op te stellen. Dit verzoek werd gesteund door het
Europees Parlement dat erkende dat het van belang was dat aan de Europese inspanning een
nieuwe dimensie werd toegevoegd door de ruimtevaart ook in de politieke context van de
Unieteplaatsen.
Het is de bedoeling dat deze strategie, die dient te worden onderschreven door de Raad van de
EU, het Europees Parlement en de ESA-Raad, een nieuw hoofdstuk in de Europese
benadering van de ruimtevaart inluidt en het referentiekader voor de Europese
ruimtevaartactiviteitenwordt.
2. E UROPAMORGEN
De EU is thans naar voren gekomen als een economische wereldmacht die zich geplaatst ziet
voor de uitdaging om zijn eigen grenzen te verleggen via een uitbreiding die uiteindelijk zal
leiden tot een Unie met meer dan een half miljard inwoners. Tegelijkertijd wordt Europa
geconfronteerd met een mondialiseringsproces en de noodzaak om zijn culturele eigenheid,
di v ersi tei tenwaardenteb eh oeden .
In verband met het mondialiseringsproces zijn de EU-leiders op de Europese Raad in
Lissabon van maart 2000 een krachtige verbintenis aangegaan. Het nieuwe strategische doel
van de EU voor het komende decennium is "de meest concurrerende en dynamische
kenniseconomie van de wereld te worden", en zodoende "opnieuw de voorwaarden te creëren
voor volledige werkgelegenheid en de regionale samenhang in de Europese Unie te
versterken".
Als gevolg van de uitbreiding van de EU zal Europa op wereldniveau aan invloed winnen en
zalhet deste nodiger zijn ominwereldzakenals eensamenhangende eenheid optetreden.
Doorde uitbreiding krijgt de EU niet alleen een grotere gemeenschappelijke markt, maar ook,
met tweemaal zoveel inwoners als de VS en viermaal zoveel als Japan, meer politiek gewicht
in het buitenlands beleid en het veiligheidsbeleid. Het besluit van de Europese Raad van
Helsinki8om het aantal kandidaat-landen voor lidmaatschap van de EU te verhogen tot 13,
betekent een belangrijke verandering vande strategische wereldsituatie. Een vergrote Unie zal
grotere verwachtingen moeten waarmaken wat betreft haar gemeenschappelijk buitenlands en
veiligheidsbeleid, in het belang vanzowelde Europeanenzelfals van hunpartners.
Op een ogenblik waarop de publieke opinie zich meer en meer rekenschap geeft van de
gevolgen van de mondialisering voor het milieu, de gezondheid, arbeidsvoorwaarden en
culturele verscheidenheid, begint de EU de politieke, economische en sociale dimensies van
de mondiale veiligheid uit te werken. Met haar model voor regionale integratie als waarborg
voorvrede is de Unie eenpositieve factor voor vredeoveralter wereld.
Omwerktemakenvandesocialeeneconomische dimensies vandeze uitdaging moet Europa
tevens kennis en technologie verwerven. Onderzoek, technologische ontwikkeling en
onderwijs zijn belangrijke peilers voor het concurrentievermogen en de werkgelegenheid. In
een kennismaatschappij zijn dit meer dan ooit de motoren van de vooruitgang en de
fundamentenvoor economischeenmaatschappelijkestabiliteit.
8 EuropeseRaadHelsinki, december 1999.
8Terwijl de Europese integratie jarenlang vooral een economisch proces is geweest, is de Unie
thans ook bezig aan een politiek gericht proces, waarbij steeds meer de noodzaak wordt
gezienomhetEuropesemaatschappijmodelmondiaaluit tedragen.
Bijgevolg kan het leveren van de noodzakelijke instrumenten voor economische
ontwikkeling, communicatie, vervoer en energie-infrastructuur, milieubescherming en
handhaving van de vrede niet aan anderen worden overgelaten. Europa moet in volledige en
open samenwerking met alle mogelijke partners betrokken zijn bij de ontwikkeling van de
inhoud van en regels voor deze instrumenten en deze aan zijn eigen inwoners en de rest van
de wereld ter beschikking stellen.
3. R UIMTEVAART ALS STRATEGISCH ELEMENT VAN ONZE GEMEENSCHAPPELIJKE
TOEKOMST
Wereldomvattende informatie- en communicatiesystemen vormen het zenuwstelsel van de
kennismaatschappij. Satellieten die vrijwel elk punt op de aardbol kunnen bestrijken en
verbinden, zijn vancruciaal belang voor degoede werking vandit neurale netwerk.
•Communicatiesatellietsystemen bieden economisch aantrekkelijke alternatieven voor
terrestrische infrastructuur voor uiteenlopende diensten inde gehele wereld en oplossingen
voor gebieden waar geen adequate terrestrische infrastructuur aanwezig is. Terwijlgrenzen
een barrière kunnen vormen voor terrestrische communicatieverbindingen, bieden
satellietsystemen de mogelijkheid om informatie over de grenzen heen over te brengen. Zij
kunnen zodoende pan-Europese en zelfs mondiale informatiediensten verzorgen, waardoor
het mogelijk wordt om doelmatig samen te werken aan de maatschappelijke ontwikkeling
binnenenbuitenEuropa.
•Satellietsystemen voor navigatie en plaatsbepaling vormen een nieuwe, naadloze
wereldwijde infrastructuur voor reizen en vervoer, bijbehorende diensten en een groot
aantal toepassingen in andere sectoren. Zij verschaffen namelijk zeer nauwkeurige en
betrouwbare tijdsignalen die zullen worden gebruikt als internationale referentie voor het
synchroniseren van netwerken voor telecommunicatie, energie, vervoer, financiële
transacties, enz. .
•Observatiesatellietsystemen leveren een continue stroom near-real-time gegevens over elk
deel van de wereld, in overeenstemming met het internationale recht. Dit is van vitaal
belang voor de meteorologie en onderzoek van de global change, de verificatie van
verdragen, identificatie van milieuproblemen op regionaal en mondiaal niveau, landbouw-
monitoring, voor vroegtijdige waarschuwing voor crisissituaties en voor wapenbeheersing.
Satellieten zijn hierbij een unieke bron van informatie en kunnen een essentiële rol spelen
in de besluitvorming van de EU in verband met het plannen en volgen van de taken van
Petersberg (conflictpreventie encrisisbeheersing).
Voorts voegt de ruimtevaart een nieuwe dimensie toe aan veel gebieden van wetenschap en
technologie, doordat beter inzicht wordt gekregen in de wereld waarin wij leven. Wetenschap
in de ruimte is een onlosmakelijk onderdeel geworden van de wetenschappelijke vooruitgang
inde moderne samenleving.
In al deze gevallen zijn op satellieten gebaseerde diensten van strategische waarde voor
Europa, waarbij economische, maatschappelijke en politieke factoren onlosmakelijk met
elkaar samenhangen:
9•Een economische factor, vanwege de krachtige hefboomwerking van het ruimtesegment.
Zelfs wanneer het om "big business" gaat, is de investering in de ruimte-hardware klein in
de totale waardeketen van communicatie- en informatiediensten, hoewel het om het vitale
deelvanhet systeemgaat.
•Een maatschappelijke factor, wanneer onderdelen van de samenleving kritisch afhankelijk
wordenvanhundiensten, zoals communicatie, navigatie en plaatsbepaling. Dit geldt zowel
voor gebieden zonder geschikte terrestrische infrastructuur als voor de dichtbevolkte
regio's vandewereld.
•Een politieke factor voor de veiligheid en als instrument voor mondiale invloed, aangezien
een onafhankelijke satellietcapaciteit controle over het gebruik van de verzamelde
informatie betekent.
Tevens is gebleken dat satellietsystemen een strategische bijdrage leveren aan de export en
promotie van in de EU ontwikkelde technologieën. Zij hebben bijvoorbeeld een essentiële rol
gespeeld in het wereldwijde succes vande DVB(DigitalVideo Broadcasting)-norm.
Dual-use-aspecten (civiel-militair) van satellietsystemen hebben tot dusverre weinig aandacht
gekregen in Europa. Via het satellietcentrum van de West-Europese Unie (WEU) heeft
Europa echter enige ervaring opgedaan met dual-use. Integratie van het satellietcentrum van
de WEU inde EU kannieuwe mogelijkhedenbieden voorgedeeld gebruik.
Het lijdt geen twijfel dat satellietcommunicatie- en -informatiesystemen in de informatie- en
kennismaatschappij een steeds belangrijker rol zullen spelen. Om vrijheid van handelen te
hebben, moet Europa deelnemenaan het definiërenen vormgevenvandergelijke systemen en
aan het vaststellen vanregels ennormenvoor detoekomst. Dit zalde mogelijkheid bieden om
mee te beslissen over de wijze waarop zij worden gebruikt en om de maatschappelijke
behoefte te stimuleren (bv. voortelegeneeskunde, tele-educatie en telewerken).
Wanneer we de ruimtevaart als geheel bezien, wordt de overeenstemming tussen de
toegepaste technologieën duidelijk, evenals de sterke band tussen de verschillende
ruimtevaartactiviteiten. Een doelmatige strategie voor de ruimtevaart moet daarom de
volgendeelementenomvatten:
•onafhankelijke enbetaalbare toegang tot deruimte
•een brede onderzoek- en technologiebasis met industriële capaciteit voor het ontwerpen,
bouwenenexploiterenvansatellietenensystemen
•eengeschikte grondinfrastructuur
•een regelgevingskader voor een harmonieuze ontwikkeling van de informatiemaatschappij,
met inbegrip vanaspecten van frequentiebeheer enomloopbanen
•georganiseerde toegang tot de markt eneenregeling voor exportcontrole
4. E EN STRATEGIE OM IN DE BEHOEFTENTE VOORZIEN EN KANSENTE BENUTTEN
Vanwege het strategische belang van de ruimtevaart op economisch, maatschappelijk en
politiek vlak en de bijdrage tot de wetenschappelijke vooruitgang investeren regeringen
voortdurend in de ruimtevaart. Deze investeringen hebben twee hoofddoelstellingen: voorzien
10in regerings- en politieke behoeften op het gebied van bijvoorbeeld defensie, wetenschap of
openbare diensten, en de ontwikkeling van de infrastructuren van een moderne maatschappij
waardoor vervolgens nieuwe marktenendienstenwordengestimuleerd.
De gestage integratie van satellietsystemen en -diensten in onze samenleving heeft
mogelijkheden geschapen om inkomsten te genereren op markten voor satellieten en
lanceerdiensten. Deze inkomsten worden gegenereerd in een complexe wisselwerking tussen
de beleidsmakers - die ruimte-instrumenten nodig hebben voor politieke doeleinden -, de
industrie - die ruimtesystemen voor haar klanten vervaardigt - en leveranciers van
gebruikersapparatuur en dienstverleners - die voor hun activiteiten afhankelijk zijn van het
bestaan van satellieten.
De hoge omzetten in de lagere delen van de bedrijfskolom lijken te suggereren dat de
publieke sector zich terughoudender zou moeten opstellen. De strategische dimensie en de
dual-use-aspecten van de ruimtevaart houden echter in dat de technologie niet op een totaal
vrije markt wordt ontwikkeld. Bijgevolg is voor de verdere ontwikkeling van de
ruimtevaartsector thans juist een sterkere inbreng van de publieke sector nodig terwijl ook de
overheid haar rol moet blijven spelen, met nationale, multinationale en intergouvernementele
bijdrageneneenpolitiek engagement vande Unie.
Gezien de toenemende mogelijkheden voor rendabele investeringen moeten
ruimtevaartactiviteiten echter waar mogelijk bijkomende investeringen aantrekken door
deelname van de industrie en de particuliere sector via publiek-private partnerschappen te
stimuleren. Bij de overgang naar een concurrerende, dynamische kenniseconomie moet
Europa de voorwaarden scheppen om de verschillende spelers in staat te stellen samen te
werken en kansen te benutten waarmee kan worden voorzien in de behoeften van de markten
ende samenleving.
Het openen van nieuwe markten impliceert een constructieve wisselwerking tussen de
partners in de publiek-private partnerschappen. Deze kan alleen op gang worden gebracht
door een dialoog tot stand te brengen en te onderhouden om de strategische aspecten van op
de ruimtevaart gebaseerde communicatie- en informatiesystemen en diensten in het kader van
de informatiemaatschappijuit te werken.
Op grond van al deze overwegingen kan worden geconcludeerd dat in een uitgebreide
strategie voor deruimtevaart devolgende drie doelstellingencentraalmoetenstaan:
(1) versterking van de fundamenten,
(2) verwerving vanwetenschappelijke kennis, en
(3) benutting vande voordelen voorde marktenende samenleving.
Deze drie doelstellingen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden en moeten samen worden
nagestreefd. De uitdaging voor Europa is dit in verschillende juridische en institutionele
verbanden, maar op coherente wijze, te organiseren.
4.1. Versterking van de fundamenten
Ruimtevaarttechnologie
Een brede technologische basis die kan steunen op programma's voor technologisch
onderzoek en demonstratie, is een voorwaarde voor de tijdige ontwikkeling van nieuwe
11diensten en de handhaving van de mondiale concurrentiepositie van de Europese
ruimtevaartindustrie. De doorlooptijd om producten op de markt te brengen en de capaciteit
omde normen te sturen zijn twee sleutelfactoren voor succes. Verschillen tussen de tijdscycli
voor technologische ontwikkeling en de snelheid van de marktontwikkeling betekenen dat
ruimtevaarttechnologie vooruitlopend op de behoeften moet worden gedefinieerd en
ontwikkeld.
Gezien de kloof tussen de investeringen in ruimtesystemen en terrestrische oplossingen van
de Europese ruimtevaartsector endie vanzijn concurrenten moet een krachtige en innovatieve
benadering vande ruimtevaarttechnologie worden aangenomen. Deze moet worden gebaseerd
op een vruchtbare dialoog tussen leveranciers en gebruikers van technologie en, bijvoorbeeld,
spelers uit de informatiemaatschappij. In sommige gevallen kunnen ruimtevaarttechnologieën
een impuls geven aan nieuwe diensten, terwijl in andere gevallen nieuwe diensten om nieuwe
technologieën vragen. Een dergelijke dialoog moet het mogelijk maken de doorlooptijd om
producten op de markt te brengen te synchroniseren met de verschillende stuwende krachten,
zodat de totale technologische keten van het ruimtesegment tot en met het grondsegment een
coherent geheel blijft.
Dankzij de programma's voor onderzoek en technologieontwikkeling van ESA, de EU en de
verschillende landen is er een gedegen technologische basis aanwezig in de Europese
industrie, onderzoekcentra en universiteiten, die via ESA, de EU en nationale programma's
over de lidstaten verspreid is. De inspanningen om deze programma's te coördineren moeten
worden aangemoedigd. Voorts dient de dialoog met de gebruikersgemeenschap te worden
geïntensiveerd om ervoor te zorgen dat er geen kansen voor nieuwe diensten worden gemist,
rekening houdend met de sterke punten van Europa, met name de internationale
leidinggevende positie op het gebied van mobiele communicatie en de invoering van nieuwe
mobieledienstenenmultimediatoepassingen.
Daarom moet de technologische ontwikkeling plaatsvinden in het kader van drie
verschillende, maar gecoördineerde activiteiten:
•ontwikkeling van basistechnologieën, voornamelijk uit te voeren met overheidssteun;
•vroegtijdige demonstratie van ontwikkelde technologieën in proefprojecten en
valideringsactiviteiten, waaraan de openbare sector en commerciële bedrijven samen
deelnemen;en
•ontwikkeling van toepassingen en diensten uitgaande van marktoverwegingen en de vraag
van de gebruikers.
Bij de ontwikkeling van de verschillende types technologische activiteiten zal rekening
worden gehouden met de verschillende mate van industriële participatie op elk niveau en met
de specifieke rolvan het MKB in het innovatieproces.
Toegangtot deruimte
Toegang tot de ruimte is van essentieel belang wil Europa in staat zijn om projecten te
ondernemen en diensten te ontwikkelen die afhankelijk zijn van ruimtevaartfaciliteiten. De
toegang tot de ruimte moet ook betaalbaar blijven. Europese draagraketten moeten een
concurrerende positie handhaven op de wereldmarkt voor lanceerdiensten die voortdurend in
snelle beweging is.
12De komst van nieuwe draagraketten op de wereldmarkt betekent dat de Europese
aanbiedingen voortdurend moeten worden aangepast. Handhaving van de concurrentiepositie
vanAriane5heeft danookprioriteit, met namedoorverbeteringenvande draagraket die erop
gericht zijn de specifieke lanceerkosten te verlagen. Op middellange termijn moet het aanbod
van lanceerdiensten worden gecompleteerd met kleine en middelgrote draagraketten van
Europese makelij. Als voorbereiding op de toekomst dient tijdig te worden begonnen met de
ontwikkeling en voorbereidende vluchtdemonstraties van nieuwe systemen die in de
concurrentiestrijd op langere termijn nodig kunnen zijn. Onlosmakelijk hiermee verbonden is
dat de Europese lanceerbasis in Kourou op een passend niveau in stand dient te worden
gehouden.
Voor de ontwikkeling van nieuwe technologieën, nieuwe ruimtevaartuigen en nieuwe
rakettrappen en de bijbehorende grondinfrastructuur zal overheidssteun nodig blijven. Om
deze ontwikkeling voor Europa betaalbaar te houden moet ook worden gezocht naar
aanvullende particuliere investeringen wanneer er mogelijkheden zijn dat deze binnen een
redelijketijdrendementopleveren.
4.2. Verwerving van wetenschappelijke kennis
Ruimtesystemen zijn een uniek middelomhet zonnestelsel en het heelal te onderzoeken, een
constante stroom van gemakkelijk te vergelijken gegevens over de aarde te verschaffen om
meer inzicht in onze planeet en zijn atmosfeer te krijgen en om toegang te krijgen tot
microzwaartekracht. Deze systemen, die deel uitmaken van het instrumentarium van de
wetenschappelijke gemeenschap, zijn ook een sterke en aantrekkelijke stimulans voor de
opleiding van studenten en onderzoekers op uiteenlopende technische gebieden. Zodoende
draagt ruimtewetenschap bijtottechnologische innovatie en industrieelconcurrentievermogen
en tot onderwijs en opleiding.
Het is daarom van belang dat Europa actief blijft in de frontlinie van de ruimtewetenschap en
door middel van ruimtevaartactiviteiten een bijdrage blijft leveren aan het inzicht in het
klimaat enonze planeet:
•het gedrag vande zonen haar invloed op de aarde;de oorsprong van het zonnestelsel en de
evolutie van zijn planeten, met inbegrip van onze eigen planeet; de oorsprong en evolutie
van sterren, planetenstelsels en aardachtige planeten - met inbegrip van de mogelijkheid
om daar leven te ontdekken; de structuur, evolutie en toekomst van het heelal en de
fundamentele natuurwetten,
•en, steeds belangrijker, onderzoek naar de verandering van het wereldklimaat en alle
belangrijke thema's van de aardwetenschappen: het inwendige van de aarde, het fysische
klimaat, de geosfeer/biosfeer, de atmosfeer en het mariene milieu en de invloeden hiervan
opde mensheid.
Europa heeft capaciteiten ontwikkeld op alle gebieden van de ruimtevaart, met inbegrip van
de bemande ruimtevaart. Europa neemt als partner deel aan het Internationale Ruimtestation,
ISS (International Space Station), als redelijk alternatief voor de eigen ontwikkeling van een
volledige ruimte- en grondinfrastructuur voor bemande ruimtevaart. Thans dient Europa
vooral werk te maken van de optimalisering van het gebruik van de ISS als een Europese
onderzoekinfrastructuur voor alle disciplines van de ruimtewetenschap - met name
biowetenschappen en fysische wetenschappen, toegepast onderzoek, ontwikkeling en
validering van technologie - als een krachtig educatief instrument en een proefstation voor de
13"volgende stap" van de verkenning van de ruimte door de mens: de verkenning van het
zonnestelsel.
De ESA-programma's - Horizons 2000 for Space Science, Living Planet for Space-based
Earth Science – en de exploitatie van het Internationale Ruimtestation, met name voor
biowetenschappen en fysische wetenschappen, worden gezien als referentiekader voor de
programmering van wetenschappelijke ruimtevaartactiviteiten in Europa. De activiteiten
worden gestuurd door wetenschappers en de lidstaten leggen prioriteiten op basis van goed
georganiseerde peer reviews. De uitstekende wetenschappelijke inspanningen van Europa
kunnen worden opgenomen in de Europese onderzoekruimte, overeenkomstig het standpunt
van het Europees Parlement dat de Europese Unie een evenwichtiger benadering van de
ruimtevaart moet volgen door zowel het wetenschappelijk als het praktisch gebruik van
ruimteonderzoekintensiefteondersteunen.
4.3. Benutting van devoordelen voor demarkten ende samenleving
Een belangrijk nieuw element van de strategie betreft het gebruik van de technische
capaciteiten van de ruimtevaartgemeenschap om marktmogelijkheden te benutten en in de
nieuwe behoeftenvanonze samenleving te voorzien.
Een optimale combinatie van ruimtesystemen en conventionele terrestrische infrastructuur en
de integratie van toekomstige op de ruimtevaart gebaseerde informatie- en
communicatiesystemen en -diensten biedt nieuwe perspectieven. Dergelijke ontwikkelingen
zijn essentiële elementen voor elke politieke eenheid in de moderne wereld die duurzame
ontwikkeling nastreeft.
Om effectieve exploitatie te bewerkstelligen moeten de eindgebruikers vanaf de planningfase
totdat het systeem in gebruik wordt genomen bij het proces betrokken zijn. Ook hier hangt het
welslagen af van een constructieve dialoog tussen alle betrokkenen uit de openbare en de
particuliere sector opnationaalenEuropees niveau.
Satellietcommunicatie, met inbegrip van de verkoop van satellieten, grondstations en
transpondertijd, communicatiediensten en de aanschaf van draagraketten - vormt de grootste
inkomstenbron inde commerciële ruimtevaartsector. Geziende duidelijke vooruitzichten voor
rendabele investeringen mag worden aangenomen dat het bedrijfsleven en particuliere
investeerders nagaan welke mogelijkheden er zijn en de strategische keuzes maken. Voor
andere satelliettoepassingen, waar investeringen weinig of pas op zeer lange termijn rendabel
zullen zijn, zijn politieke initiatieven nodig om de vraag te bundelen. Hier moet de overheid
het initiatief nemenentrachtende Europese industrie mee te krijgen.
Een concreet voorbeeld van een dergelijke benadering is de meteorologie. Satellieten zijn niet
meer weg te denken uit weersvoorspellingsdiensten. De Europese bijdrage wordt geleverd via
EUMETSAT en maakt deel uit van een wereldomvattende dienst voor het leveren van
gegevens.
GALILEO, dat zich momenteel in de definitiefase bevindt, is een voorbeeld van een concreet
project dat Europa de beschikking moet geven over een civiel wereldwijd
navigatiesatellietsysteem. Europa moet thans een coherente benadering vinden voor
observatiebehoeften en ideeën beginnen gestalte te krijgen rond een initiatief voor monitoring
van de aarde voor milieu en veiligheid, GMES (Global Monitoring for Environment andSecurity). Dit omvat aspecten van het mondiale milieu en de civiele bescherming, terwijl er
14ook mogelijkheden zijn om in te spelen op behoeften die voortvloeien uit het Europese
gemeenschappelijke buitenlandse en veiligheidsbeleid.
4.3.1. Satellietcommunicatie
Met de opkomst van krachtige en succesvolle Europese exploitanten in de telecommunicatie-
en informatietechnologiesector, die zich bezighouden met uiteenlopende vaste, mobiele en
omroeptoepassingen, heeft het bedrijfsleven zelf de verantwoordelijkheid op zich genomen
om commerciële marktmogelijkheden van de ontwikkeling van ruimte-infrastructuren te
identificeren en te definiëren.
Voortbouwende op hun positie werken de exploitanten en de industrie thans actief aan de
ontwikkeling van de systemen die nodig zijn om te concurreren op nieuwe markten die
ontstaan als gevolg van de zeer snelle groei van op internet gebaseerde toepassingen. Deze
ontwikkelingen zullen leiden tot breedband internettoegang en interactieve diensten via
verbeterdesatellietomroepsystemen.
Het succes van de sate llietsector is echter fragiel. Na de krachtige golf van consolidering die
de ruimtevaartindustrie inde gehele wereld de afgelopentien jaar heeft doorgemaakt, zijn nog
slechts enkele fabrikanten van satellieten actief en in staat om complete "sleutelklare"
systemen te leveren. De keuze van leveranciers is voor satellietexploitanten bijgevolg beperkt
en kan, wat exportvergunningsregelingen betreft, bovendien ook nog beïnvloed worden door
politieke besluiten die buiten Europa worden genomen. Om duurzame concurrentie op de
commerciële markt tot stand te brengen is dan ook een sterke Europese industrie nodig,
waarvoor een duidelijk Europees engagement van alle betrokkenen nodig is om
O&O-activiteiten op dit gebied te stroomlijnen.
Hoewel satellietcommunicatie een commerciële aangelegenheid is, moet Europa de
ontwikkeling van afgeleide toepassingen blijven stimuleren. Het sociale beleid en het
samenwerkingsbeleid van de EU (onderwijs, gezondheid, regionale ontwikkeling,
samenwerking met derde landen, e-Europe) kunnen een kader vormen waarbinnen
satellietcommunicatie actief kan bijdragen aan de gestelde doelen.
Wat commerciële toepassingen betreft, heeft satellietcommunicatie ook te maken met zware
concurrentie van terrestrische diensten. Terwijl de volledige liberalisering van de
telecommunicatiemarkten in Europa mogelijkheden heeft gecreëerd voor het invoeren van
alternatieve technologieën, zijn satellietsystemen per definitie transnationaal, zodat een sterk
geharmoniseerde Europese vergunningsregeling nodig is om door middel van de regelgeving
stimulansen te kunnen geven. Het kan daarom nodig zijn een geharmoniseerde Europese
benadering uit te werken van de rol en de plaats van satellietcommunicatiediensten ten
opzichte van diensten die via terrestrische netwerkinfrastructuren worden geleverd. Het
i n i t i a t i e fv a nd eC o m m i s s i eo mh e ts p e c t r u m b e l e i di nE u r o p at ev e r b e t e r e nm o e tw o r d e n
gezienalseenstap indezerichting9.
Voorts moet toezicht worden gehouden op de volledige toepassing van de overeenkomst van
de WTO (Wereldhandelsorganisatie) inzake de basistelecommunicatiediensten (met inbegrip
van het referentiedocument over deze diensten). Bij toekomstige onderhandelingen - zoals
GATS 2000) - zullen zich mogelijkheden voordoen om meer toezeggingen te verkrijgen over
9Voorstel voor een beschikking van het Europees Parlement en de Raad inzake een regelgevingskader voor het
radiospectrumbeleidindeEuropeseGemeenschap, COM(2000)407van12juli2000.
15satellietdiensten en om derde landen te verzoeken de clausules van meest begunstigde natie
opdezegebiedenafteschaffen.
Op communautair niveau biedt het satelliet-actieplan10, dat in nauwe samenwerking met de
satellietcommunicatie-exploitanten wordt uitgevoerd, een kader voor deze en andere
vraagstukken.
4.3.2. GALILEO
Voortbouwende op de ervaring die is opgedaan met EGNOS11, met betrekking tot de
ontwikkeling van het systeem voor de uitbreiding van GPS en GLONASS, heeft Europa
erkend dat het van belang is een wereldwijd navigatiesatellietsysteem te hebben dat als civiel
systeemis opgezet. Daaromheeft het de definitiefase vanGALILEO gestart.
GALILEO speelt eencentrale rolinde totstandbrenging van een Europees systeem met goede
prestaties en economische waarde op verschillende gebieden, waaronder vervoer,
tijdsbepaling, energie entelecommunicatie. Dit systeemzal in alle takken van vervoer worden
gebruikt voor navigatie, verkeers- en vlootmanagement, tracking, bewaking, interventie in
crisissituaties en infomobiliteit. De betere prestatie van GALILEO in vergelijking met de
huidige systemen, d.w.z. de superieure technische en operationele kenmerken, zijn een
belangrijke troef. GALILEO zal Europa een autonome positie verschaffen op het gebied van
toepassingen die kritisch zijn voor de veiligheid en op het gebied van de
telematica-infrastructuur.
In GALILEO komen de sterke politieke wil en het financiële engagement van Europa tot
uiting. GALILEO biedt een mogelijkheid om de private sector te mobiliseren via publiek-
private partnerschappen, waarbijde rol van de Commissie als beleidsvormer en regelgever en
de technische deskundigheid en ervaring met programa's van ESA worden gecombineerd met
de inzet van de ruimtevaartindustrie en de dienstverleners. Thans komt het erop aan de
economische en strategische voordelen in een internationale context waar te maken.
Een randvoorwaarde voor een succesvolle afronding van de definitiefase is dat er
overeenstemming wordt bereikt over de oprichting van één enkele publieke entiteit die
operationele verantwoordelijkheid kan dragen. Daarnaast zal het organisatorisch en
institutioneel kader van de publiek-private partnerschappen in het kader van GALILEO zo
worden opgezet dat de rol van de openbare sector en die van de particuliere sector in de loop
van de tijd kunnen evolueren, zodat de respectieve belangen gewaarborgd zijn. Verwacht
wordt dat een dergelijk kader de openbare sector, particuliere investeerders en gebruikers bij
elkaar zal brengen, om een economisch levensvatbare infrastructuur te waarborgen en
tegelijkertijd de consument een beschermde dienst televeren.
Er wordt speciale aandacht geschonken aan internationale samenwerking, met name aan de
mogelijkheden om samen te werken met de Russische Federatie die een bijdrage kan leveren
op het gebied van gedeeld gebruik van frequenties en een uitgebreide deskundigheid kan
inbrengen. Ook de VS heeft veel te bieden op het gebied van de samenwerking bij gedeeld
gebruik van frequenties, ervaring, normalisatie, maar ook wat het stimuleren van concurrentie
10 EU-actieplan: Satellietcommunicatieindeinformatiemaatschappij,COM(97)91def. van5 maart1997.
11 EGNOS: theEuropean GeostationaryNavigation Overlay System
16betreft. Verschillende andere landen hebben belangstelling getoond om deel te nemen aan
GALILEO, eenopensysteemineenEuropees kader.
Aan GALILEO, een civiele infrastructuur, zijn veiligheidsaspecten verbonden die te maken
hebben met het feit dat een wereldwijd navigatiesatellietsysteem ter beschikking van de
wereld wordt gesteld. Deze aspecten zullen aan de orde komen tijdens de definitie- en de
beoordelingsfase.
4.3.3. Monitoring voormilieu en veiligheid
De aflopen tien jaar heeft Europa voorop gelopen op het gebied van milieu en duurzame
ontwikkeling. Nu de tiende verjaardag van de Conferentie van Rio naderbij komt, heeft de
Gemeenschap zich tot taak gesteld12een strategie op te stellen die het concept duurzame
ontwikkeling in alle onderdelen van het EU-beleid integreert. Tegelijkertijd heeft het
toenemende belang van een gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU
geleid tot meer aandacht voor de wisselwerking tussen de menselijke dimensie van het
milieubeleid en de algemene vraagstukken van de Europese veiligheid, zowel in de
geopolitieke context als wat betreft het welzijn van de individuele burger.
Bij "milieu en veiligheid" gaat het om een groot aantal politieke vraagstukken en een grote
verscheidenheid aan milieueffecten, zowel op Europees als op mondiaal niveau, hetgeen
samenwerking in een geïntegreerd, coherent kader wenselijk maakt. De bijkomende
verantwoordelijkheden van een groter Europa in mondiaal verband impliceren dat er een
onafhankelijke capaciteit moet worden ontwikkeld om regionaal milieu- en veiligheidsbeleid
te ondersteunen. Europa kan daarbij voortbouwen op de ervaring die in verschillende
verbanden in opgedaan, om een gestructureerde benadering uit te werken voor het
verzamelen, analyseren en verspreiden van gegevens. Een andere kwestie is het uitstippelen
van een beleid omop coherente wijze informatie te bundelen en te beheren.
Met behulp van de ruimtevaart verkregen informatie is een krachtig platform voor het
ontwikkelen van monitoring van milieu- en veiligheidsproblemen en het ondersteunen van de
analyse van individuele vraagstukken en hun onderlinge relaties. Een aantal concurrerende en
complementaire initiatieven voor ruimtesystemen, die kunnen worden opgezet om
monitoring- en informatiedienstente leveren, bevindt zich inde definitiefase.
Een GMES-initiatief (wereldwijde monitoring voor milieu en veiligheid) moet de schakel
vormen tussen de Europese politieke behoeften enerzijds en de geavanceerde technische en
operationele mogelijkheden van observatiesatellieten anderzijds. Door in het brede kader van
GMES de Europese behoeften aan informatie op het gebied van milieu en veiligheid te
definiëren, kan wellicht een politieke impuls worden gegeven die krachtig genoeg is om
verschillende satellietinitiatieven en -projecten in Europa - ESA, nationaal, bilateraal - te
stroomlijnen. Tegelijkertijd moeten lacunes worden geïdentificeerd en middelen beschikbaar
worden gemaakt voor nieuwe initiatieven met betrekking tot de exploitatie van via de
ruimtevaart verkregen informatie en om een stap te zetten in de richting van effectieve
coördinatie eneenglobaal, coherent actieplan.
De voorbereidende activiteiten in GMES hebben vertegenwoordigers van de Commissie,
ESA, nationale ruimtevaartorganisaties, Eumetsat en de industrie bijeengebracht met het doel
12 ConclusiesvandeEuropeseRaadover milieu enduurzameontwikkeling,EuropeseRaadvanHelsinki,10 en11december1999.
17de wenselijkheid van onafhankelijke toegang tot met behulp van de ruimtevaart verkregen
informatie teonderbouwen. Dit kanalleenwordengedaanwanneer alle Europese betrokkenen
samenwerken. Hierbij moet aandacht wordengeschonkenaan:
•politieke aspecten die zijn verbonden aan het milieu-, veiligheids- en onderzoekbeleid,
maar ook aspecten van het EU-beleid inzake uitbreiding, buitenlandse betrekkingen,
humanitaire hulp enontwikkeling vanderde landen;
•technische aspecten- waarbij zal worden gezocht naar een gemeenschappelijk standpunt
inzake kwesties die betrekking hebben op de selectie van informatieproducten voor het
milieu, de verzameling van met ruimtesystemen verkregen gegevens, de verwerking en
distributie van informatie en het zorgen voor de juiste satellietinfrastructuur;
•institutionele/organisatorische aspecten waarbij de mogelijkheden worden onderzocht om
taken te verdelen tussen de spelers in Europa en daarbuiten, met inbegrip van de
economische aspectenvande mogelijkhedenvanpubliek-private partnerschappen.
Er zijn drie concrete thema's aangewezen om een begin te maken met de praktische aspecten
vande ontwikkeling vaneendergelijk initiatief:
•globalchange,
•belasting van het milieu, en
•natuurrampenendoor de mens veroorzaakterampen.
Het kader omvat de informatiebehoefte in verband met zowel horizontale thematische
problemen (bv. water) als met beleidskwesties (bv. veiligheid wat betreft het algemene
welzijn vande Europese burgers).
Gezien de complexiteit van de vraagstelling moet op basis van de voorbereidende
werkzaamheden een concreet initiatief worden opgezet om alle actoren bijeen te brengen en
ervoor te zorgen dat Europa een coherente benadering van het waarnemen vanuit de ruimte
uitwerkt. In een eerste fase moet deze gezamenlijke inspanning resulteren in een inventaris
van informatieproducten en een uitgebreid overzicht van initiatieven in verband met
ruimtesystemen. Voorts moet het vraagstuk van een gemeenschappelijk mechanisme voor het
poolen vandata en informatie wordenonderzocht.
Voor deze acties, waaraan de lidstaten actief zouden moeten deelnemen, dienen de bestaande
programma-instrumenten van de Commissie en ESA volledig beschikbaar te zijn. Zij moeten
snelleidentot concrete voorstellenals onderdeelvaneenEuropees actieplan.
4.3.4. Aspecten van het gemeenschappelijk Europees veiligheids- en defensiebeleid
De Europese Raad vanHelsinkivormt eenbelangrijke stap in de ontwikkeling van het nieuwe
gemeenschappelijke Europese veiligheids- en defensiebeleid (GEVDB). De vorming van een
snelle interventiemacht onder de politieke verantwoordelijkheid van de EU heeft geleid tot
nieuwe besluitvormingsstructuren nodig en maakt de optimalisering van het Europese
inlichtingensysteemnoodzakelijk.
Om de doelstellingen van het GEVDB te realiseren moet de EU een beroep kunnen doen op
diverse militaire (door de WEU opgezette) en civiele (door de EU opgezette) middelen voor
het verzamelen van inlichtingen en voor crisismanagement. Door benutting van dual-use-
18mogelijkheden en consolidering van de plannen van de lidstaten op het gebied van
communicatie, verzamelen van inlichtingen en observatiesatellieten, zouden aanzienlijke
voordelen kunnen worden behaald. GMES, dat een specifiek, door de politiek gestuurd kader
biedt voor het coördineren van relevante onderzoek- en ontwikkelingsactiviteiten, kan ertoe
bijdragendat Europa eencoherent systeemvoor wereldwijde observatie en monitoring krijgt.
Met de komende integratie van de WEU zal het satellietcentrum worden overgedragen aan de
Europese Unie. Dat is op zichzelf een goede zaak, op voorwaarde dat het centrum het
tweeledige karakter van zijn werkzaamheden en zijn capaciteit voor civiele diensten behoudt.
Het centrum kan ook worden belast met nieuwe taken en worden ingezet voor daadwerkelijk
inlichtingenwerk in verband met die aspecten van het GEVDB waarbij de ruimtevaart een rol
speelt, opbasis vannader vast teleggenregelingen.
5. U ITVOERING
5.1. Samenwerking
In de loop van de jaren heeft het Europese Ruimtevaartagentschap, waarop het ESA-Verdrag
vantoepassing is, gaandeweg eenrelatie met de Europese Commissie opgebouwd. Nu het met
de Commissie samenwerkt aan een Europese strategie voor de ruimtevaart, groeit het uit tot
Europa's ruimtevaartagentschap in een ruimere zin, met een sociaal-economische dimensie
die inhoudt dat het nieuwe takenzalkrijgen.
Het is dan ook noodzakelijk dat de Commissie en ESA een goede operationele regeling
uitwerken om samen te werken bij de uitvoering van deze strategie. Er is inderdaad behoefte
aan formele banden tussen de Unie en ESA om de praktische uitvoering van
gemeenschappelijke activiteiten zonder meer mogelijk te maken. Hoewel er
ad hoc-oplossingen zijn (driepartijenovereenkomst13en het gezamenlijke GALILEO
Programme Office14) die het mogelijk maken gemeenschappelijke projecten uit te voeren,
dient er een duurzamere oplossing te worden gevonden voor de uitvoering van een
gemeenschappelijke Europese strategie.
Op dit ogenblik omvat de Europese strategie voor de ruimtevaart twee projecten die anders
zijn dan de traditionele ruimtevaartprojecten: het wereldwijde navigatiesatellietsysteem
GALILEO en een infrastructuur voor het verzamelen en verwerken van informatie voor
GMES. Hoewel het van belang is dat de huidige flexibiliteit en knowhow van ESA op het
gebied van ruimtevaartactiviteiten behouden blijven en worden aangepast, betekent de
uitvoering van deze projecten dat de verantwoordelijkheden van ESA moeten worden
uitgebreid.
13 Op 18 juni 1998 is een formele overeenkomst op basis van het vroegere artikel228 van het EG-Verdrag gesloten tussen de
Europese Gemeenschap, de ESA en Eurocontrol voor de ontwikkeling van de Europese bijdrage aan een mondiaal
navigatiesatellietsysteem (GNSS) (Besluit van de Raad van 18.6.1998, PB L 10.7.1998, blz. 15). Hierdoor konden de bijdragen
vandedeelnemerswordengebundeldtot éénenkel Europeesprogramma.
14 Het GPO is een tijdelijke constructie die bedoeld is om de resultaten van de verschillende industriële activiteiten met het oog opde definitie van GALILEO te consolideren. Het GPO is op 4mei 2000 gezamenlijk opgericht door de Commissie en de leiding
van de ESA.
19Zo moet het mogelijk worden om een Europees initiatief te beheren dat uit verschillende
bronnen wordt gefinancierd en dat in verschillende kaders en institutionele verbanden wordt
uitgevoerd. Omde gemeenschappelijke doelstellingen in deze projecten na te streven moet er
een duidelijk operationeel kader komen dat ESA in staat stelt om naast zijn activiteiten als
ruimtevaartagentschap voor zijn lidstaten op te treden als uitvoerend orgaan voor het
ontwikkelen en verwerven van het ruimtesegment en de grondsegmenten die voor deze
initiatieven nodig zijn.
De Commissie en ESA zijn klaar om een nieuwe operationele relatie aan te gaan om in het
kader van hun respectieve bevoegdheden samen te werken bij de uitvoering van deze
strategie. Daartoe zouden de Commissie en ESA de strategie ten aanzien van de ruimtevaart
verder gezamenlijk kunnen ontwikkelen, de uitvoering daarvan kunnen bewaken en een
gezamenlijk jaarverslag over de ruimtevaart uitbrengen.
De Commissie en de Executieve van ESA zullen hiervoor een gezamenlijke task force
opzetten. Deze zal onder andere het beraad stimuleren over een mogelijk gezamenlijk kader
waarbinnen de lidstaten de strategie en de uitvoering daarvan op regelmatige basis kunnen
evalueren, om vóór het eind van volgend jaar permanente regelingen voor te stellen. Verder
zal de task force voorstellen uitwerken voor kaderovereenkomsten voor het beheer van
gezamenlijke projecten en de contouren aangeven van een coherente benadering ten aanzien
vande kandidaat-lidstaten.
Op technisch niveau spelen de onderzoekcentra en technische centra van ESA en de nationale
ruimtevaartagentschappen een centrale rol bij de uitvoering van de strategie. Deze centra
hebben bijgedragen tot de Europese ruimtevaartsuccessen en beschikken over ervaring en
knowhow die het mogelijk zullen maken de Europese middelen optimaal te gebruiken. Dit is
van het hoogste belang voor het vinden van mogelijkheden om samen te werken en de
werkzaamheden in het kader vande ruimtevaartprogramma's te coördinerenente verdelen.
Nauwere banden tussen de ruimtevaartagentschappen wat betreft het opstellen en uitvoeren
van ruimtevaartprogramma's zullen het uitwerken van de nieuwe rol van ESA
vergemakkelijken. Momenteel overleggen ESA en de nationale ruimtevaartagentschappen
over deze nieuwe relatie.
Het besluit van de ESA-Raad om te streven naar een "netwerk van technische centra" om de
effectiviteit vande ruimteonderzoekcentra inEuropa te verbeteren, is een belangrijke stap. De
progressieve benadering wordt geïllustreerd door de start in 2000 van twee proefnetwerken
van centra (voor vluchtoperaties en voor projectevaluaties). Het doel is dat alle functies van
de technische centra uiterlijk in2003 inrelevante netwerkenzijn geïntegreerd.
Door de activiteiten en verantwoordelijkheden op passende wijze tussen de verschillende
centra te verdelen wordt een vruchtbare en dynamische uitwisseling van knowhow en een
optimaalgebruik van Europese middelen, uitrusting en faciliteiten mogelijk. Deze benadering
is van groot belang voor de toekomstige ontwikkeling van GALILEO en GMES. De
Commissie kan in voorkomend geval in het kader van haar initiatief "naar een Europese
onderzoekruimte" een actieve rol spelen en helpen bij het opzetten en implementeren van
netwerken voor projectenen initiatievendie in het kader vande EU zijn aangenomen.
5.2. Industriële aspecten
Voor de ruimtevaartindustrie, die voor Europa van strategisch belang is, is een politieke
benadering gewenst. In de Europese industrie is een consolidering gaande waarbij grote
20ruimtevaartondernemingen worden gevormd om de uitdaging van de Amerikaanse industriële
reuzen in deze sector aan te gaan. Dit bevestigt de noodzaak de politieke benadering van de
ruimtevaart inEuropaop éénlijn te brengen.
Ter ondersteuning van de evolutie van het opbouwen van industriële capaciteit tot de
consolidering ervandie nodig is omde mondiale concurrentie met succes aan te kunnen, dient
een permanente dialoog tussen de beleidsvormers en de industrie te worden bevorderd,
uitgaande vande bestaande succesvolle fora.
Deze dialoog moet het bewustzijn van de prioriteiten en de voornaamste punten van
bezorgdheid van de industrie vergroten en zorgen voor een passend evenwicht tussen de
respectieve belangen van systeemintegreerders, exploitanten, grote leveranciers, het MKB
(midden- en kleinbedrijf) en de afgeleide industrie met toegevoegde waarde. Een groot aantal
beleidsgebieden - onder andere de mededingingsregels - is in dit verband van rechtstreeks
belang.
Het MKB verdient bijzondere aandacht, aangezien dit een belangrijke rol speelt bij het
bevorderen van innovatie. Hun structuren die weinig kosten meebrengen en hun
marktgerichte gedrag zijn nodig om snel in te spelen op marktmogelijkheden en effectief te
concurreren. Het MKB zou direct kunnen profiteren van een gecoördineerde actie tussen de
ESA-programma's voor technologieoverdracht en de innovatieprogramma's van de
Gemeenschap.
Gezien de financiering uit verschillende bronnen zullen de principes voor opdrachten moeten
worden vastgelegd omervoor te zorgen dat de regels van de bronnen worden nageleefd en de
procedures inhungeheelconsistent encoherent zijn.
Publiek-private partnerschappen als onderdeel van een industriële benadering
De toenemende mogelijkheden om investeringen in de ruimtevaart terug te verdienen leiden
tot een toenemende vraag naar meer particuliere investeringen in projecten in verband met de
ruimtevaart, vooraltijdens het opzettenende operationele fasen.
In dit verband zijn publiek-private partnerschappen een model dat kan helpen de openbare
sector en de gehele industriële keten bij een operationeel project te betrekken. GALILEO is
het baanbrekende Europese voorbeeld waarvan vergelijkbare constructies kunnen worden
afgeleid voor informatiesystemen en -diensten die zijn gebaseerd op observatiesatellieten in
het kader vanGMES.
De regelingen voor publiek-private partnerschappen in projecten voor het opzetten van grote
infrastructuren die zijn gebaseerd op satelliettoepassingen, zijn niet beperkt tot financiële
verbintenissen. Het partnerschap behelst het tot stand brengen van zowel de economische als
de politieke basis voor de projecten. Een verbintenis van overheidszijde kan een aanpassing
van de regelgevingscontext inhouden, waardoor de investeringen van investeerders en
industriële partners gemakkelijker opbrengsten kunnen genereren (zo zal de signaalencryptie
die nodig is om in de ruimte een robuust/gegarandeerd signaal te hebben de rechtvaardiging
zijn om een verrekeningsmechanisme voor het commerciële gebruik van het systeem op te
zetten).
5.3. Internationale betrekkingen
Ruimtevaartactiviteiten ontwikkelen zich gezien hun mondiale dimensie in een context waarin
talvaninternationalekwestiesspelen, bijvoorbeeld:
21•gezamenlijke wetenschappelijke ruimtevluchten,
•aspecten van de internationale handel ("eerlijke concurrentie") en toegang tot de markt op
basis van de regelgeving (WTO, exportcontrole, vergunningverlening, toewijzing van
frequenties en omloopbanen in de ITU),
•coördinatie vaneenEuropees standpunt binnende Verenigde Naties.
Europa moet ten opzichte van derde landen coherent optreden. De Europese Unie biedt een
politiek kader voor samenwerkingsactiviteiten, met name voor strategische activiteiten zoals
GALILEO en uiteindelijk ook GMES. Dit functioneert al op uiteenlopende andere Europese
werkterreinen, zoals de harmonisatie vande telecommunicatie.
De associatie van Canada met ESA, de dialoog over de ruimtevaart tussen de EU en
Rusland15en de historische samenwerking met de VSop het gebied van de ruimtewetenschap
en het Internationale Ruimtestation zijn voorbeelden van speciale betrekkingen met derde
landen waarmee rekening moet worden gehouden bij het zoeken naar de meest efficiënte
manier omde ruimtevaart op te nemen in het EU-beleid inzake internationale samenwerking.
15 In het kader van artikel 67 van de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst, met EU-steun voor Ruimtevaart-O&O in
Rusland via het ISTC (Internationaal centrum voor wetenschap en technologie), opgericht bij een op 27 november 1992 door de EU, Japan,
de Russische Federatie en de VS ondertekende overeenkomst; zie ook Verordening (EEG) nr. 3955/92 van de Raad (PB L 409 van
31.12.1992)enVerordening(Euratom, EEG) nr.2053/93(PBL 187van29.07.1993,blz.1.).
22FINANCIEEL MEMORANDUM
1. B ENAMING VANDE MAATREGEL
Mededeling van de Commissie: “Europa en de ruimtevaart: Begin van een nieuw
hoofdstuk”.
2. B EGROTINGSONDERDELEN
B6-1, B6-2 Specifiek OTO-programma GCO (personeel en specifieke EG-
kredieten).
3. R ECHTSGROND
Beschikking vande Raad van25 januari1999 (Specifiek OTO-programma GCO).
4. O MSCHRIJVINGVAN DE MAATREGEL
4.1 Algemeen doel
In de mededeling wordt de opzet van een strategie voor de ruimtevaart voorgesteld,
die is uitgestippeld rond drie doelstellingen:
1.- Versterking van de fundamenten voor ruimtevaartactiviteiten: behoud van
onafhankelijke en betaalbare toegang tot de ruimte en ervoor zorgen dat er een brede
technologische basis is.
2.- Verwerving van wetenschappelijke kennis om meer inzicht te krijgen in onze
planeet en haar atmosfeer, het zonnestelselenhet heelal.
3.- Benutting van de voordelen voor de markten en de samenleving, door middel van
een vraaggestuurde exploitatie vande capaciteit op ruimtevaartgebied.
De nationale en Europese ruimtevaartagentschappen werken met succes aan de
verwezenlijking van de eerste twee doelstellingen. Het nieuwe element in deze
strategie is de derde doelstelling, waarbij voor het eerst de EU-dimensie van de
ruimtevaart wordt geïntroduceerd, met het EU-beleid als drijvende kracht.
4.2 Looptijd, vernieuwing ofverlenging
Deze mededeling beoogt deoprichting vaneen gezamenlijke task force met ESA. De
task force moet vóór december 2001 met resultatenkomen.
235. I NDELINGVANUITGAVENEN ONTVANGSTEN
5.1 Verplichte/niet-verplichte uitgaven
5.2 Gesplitste/niet-gesplitste kredieten
5.3 Verwachte ontvangsten
6. A ARDVAN UITGAVENENONTVANGSTEN
Kredieten ter dekking van de personeelsuitgaven in verband met het personeel dat
belast is met de uitvoering van de GCO-activiteiten.
7. F INANCIËLE GEVOLGEN
7.1 Wijze van berekening van de totale kosten van de maatregel (samenhang tussen
de kosten peronderdeelen de totale kosten)
De task force zal gebruikmaken van het huidige personeel van de coördinatie-
eenheid Ruimtevaart van het GCO (1A, 1B, 1C en 3 END), en heeft geen extra
personeel nodig. De werkzaamheden van de eenheid lijken sterk op de voorgestelde
taken en houden slechts een verbreding van het werkterrein in. ESA zal zijn
deelname uit eigen middelen bekostigen.
7.2 Kostenverdeling
Vastleggingskredieten(miljoen €, lopendeprijzen)
Verdeling 2000 2001 2002 Totaal
Personeel pm pm pm pm
Dienstreizen pm 60 pm 60
Studies pm 100 pm 100
Totaal pm 160 pm 160
De jaarlijkse verdeling van de financiering is voorlopig en hangt af van de verdere
ontwikkeling van de task force. Eind december moet een aanvang worden gemaakt
met de werkzaamheden.
8. M AATREGELEN TERBESTRIJDINGVANFRAUDE
De fraudepreventiemaatregelen die zijn opgenomen in elk van de instrumenten die
voor de financiering van de verschillende activiteiten worden voorgesteld, zijn van
toepassing. Zijomvatteninspecties, rapportage, monitoring enevaluaties.
249. E LEMENTENVOORKOSTEN -BATENANALYSE
9.1 Specifieke en kwantificeerbare doelstellingen, doelgroep
De Commissie is voornemens een actieve rol te spelen bij de uitvoering van de
strategie, waarinzij:
•de juiste politieke en regelgevingsvoorwaarden voor ruimtevaartactiviteiten
schept, in overeenstemming met en ter ondersteuning van het beleid van de
Gemeenschap;
•optreedt als animator om gezamenlijke onderzoek- en ontwikkelingsactiviteiten
vanalle betrokkenente katalyseren in overeenstemming met de doelstellingen van
eenEuropeseonderzoekruimte;
•alle betrokkenenendeskundigheid rond gemeenschappelijke beleidsdoelstellingen
bijeenbrengt in projecten van Europees belang. Deze rol krijgt concreet vorm in
initiatievenmet eencommunautaire dimensie, zoals GALILEO enuiteindelijk een
capaciteit voor wereldwijde monitoring voor milieu en veiligheid.
De Commissie is bereid om met ESA een nieuwe samenwerkingsstructuur op te
zetten onder de respectievelijke bevoegdheden omsamen aan de uitvoering van deze
strategie te werken. Het is dan ook de bedoeling dat de Europese Commissie en ESA
voortgaanmet de gezamenlijke ontwikkeling van de strategie voor de ruimtevaart en
dat zijjaarlijks gezamenlijk verslag uitbrengenover de ruimtevaart.
Daartoe zullende Commissie en de Executieve van ESA een gezamenlijke task force
opzetten. De task force zal zich onder andere bezinnen over een mogelijk
gezamenlijk kader waarbinnen de lidstaten de strategie en de uitvoering daarvan op
regelmatige basis kunnen evalueren, ten einde permanente regelingen voor te stellen
voor het eind van het komend jaar. Verder zal de task force voorstellen voor
kaderovereenkomsten voor het beheer van gezamenlijke projecten en een
samenhangende benadering tenaanzien vankandidaatlandenuitwerken.
9.2 Motivering vande maatregel
In1999 hebbende Europese ministers, de Europese Commissie ende Executieve van
het Europees Ruimtevaartagentschap (ESA) verzocht een samenhangende Europese
strategie op te stellen voor de ruimtevaart. Het Europees Parlement heeft dit initiatief
toegejuicht en benadrukt hoe belangrijk het is dat thans voor de eerste maal een
communautaire dimensie wordt geïntroduceerd in de Europese politieke benadering
vande ruimtevaart.
De Raad van de EU en de ESA-Raad op ministerniveau hebben daarmee de basis
geschapen voor gezamenlijk overleg met alle belanghebbende partijen en het
mogelijk gemaakt een uitgebreid document op te stellen over een strategie voor de
ruimtevaart die kan worden onderschreven door Europese staten, ongeacht of zij lid
zijn vanESAofdeeluitmaken vande Unie.
Delen van onze samenleving zijn afhankelijk geworden van het gebruik van
satellieten en ruimtevaarttechnologieën. Autonome, concurrerende capaciteit om
ruimte-infrastructuren te ontwikkelen en te beheren en de met deze systemen
25verkregen informatie te verzamelen en te gebruiken, wordt steeds belangrijker voor
een zich uitbreidende en verder integrerende Europese Unie, die een toenemend
politiek gewicht inde schaallegt inhet wereldgebeuren.
Uit de ruimte verkregen informatie wordt een belangrijke factor voor succes in de
kenniseconomie van morgen. Het laat zich aanzien dat deze informatie in de
openbare sector, op het niveau van de Unie, een steeds belangrijker rol zal gaan
spelen bij de uitvoering van uiteenlopende onderdelen van het EU-beleid,
bijvoorbeeld op het gebied van het milieu, vervoer, telecommunicatie, cultuur,
onderzoek, landbouw, visserij, regionale ontwikkeling en internationale
betrekkingen.
Door de opkomst van nieuwe markten voor satellieten en met name voor afgeleide
diensten en gebruikersapparatuur, nemen ook de mogelijkheden om inkomsten te
genereren toe. Het regelgevingsklimaat en de beschikbaarheid van de juiste ruimte-
infrastructuur zijn bepalend voordeontwikkeling van deze markten en de positie van
het Europese bedrijfsleven. Tegenover de wereldwijde concurrentie zou het
bedrijfsleven wat de ontwikkeling en regulering van deze markten betreft, kunnen
profiteren vanhet politieke eneconomische gewicht vande Unie.
De ruimtevaart heeft ook betekenis op het gebied van de veiligheid, iets waarmee tot
dusverre op Europees niveau alleen de WEU zich heeft beziggehouden. De op
handen zijnde integratie van de WEU in de EU en de nieuwe stappen die op de
Europese top in Helsinki zijn genomen met het oog op de ontwikkeling van een
Gemeenschappelijk Europees Veiligheids- en Defensiebeleid (GEVDB) zijn voor de
Europese Unie aanleiding om de mogelijkheden in aanmerking te nemen die de
ruimtevaart in dit verband biedt, bijvoorbeeld bijde besluitvorming over de planning
en het toezicht met betrekking tot de taken in het kader van de verklaring van
Petersberg (conflictpreventie encrisisbeheersing)
9.3 Follow-up en evaluatie van de maatregel
De maatregel zal worden gemonitord en geëvalueerd op basis van de volgende
criteria:
– jaarverslag over de voortgang bij de uitvoering van de strategie in samenwerking
met ESA
– voorstel voor een permanente regeling voor een gezamenlijk kader waarbinnen de
lidstaten de strategie en de uitvoering daarvan op regelmatige basis kunnen
evalueren
De voorgestelde organisatiestructuur moet een kosteneffectief beheer van het project,
met inbegrip vandoelmatige monitoring enevaluatie, waarborgen.
– Indicatorenvoor het metenvande resultaten
*output-indicatoren(meting vande gebruikte middelen)
* effect-indicatoren(toetsing vande resultatenaan de doelstelling)
– Geplande evaluatiemethodenen-frequentie
26– Beoordeling van de bereikte resultaten (bij voortzetting of verlenging van de
maatregel).
10. H UISHOUDELIJKE UITGAVEN (AFDELING III, DEELA,VAN DE ALGEMENE
BEGROTING )
Niet vantoepassing. Erzijngeenuitgavenuit hoofde vandeelAvandebegroting.