Advies van het Comité van de Regio's over "Cultuur en culturele verschillen en hun betekenis voor de toekomst van Europa"

(98/C 180/11)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

gezien het besluit van zijn Bureau van 11 juni 1997 om, overeenkomstig artikel 198 C, vierde alinea, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, een advies op te stellen over "Cultuur en culturele verschillen en hun betekenis voor de toekomst van Europa" en commissie 7 "Europa van de burgers - Onderzoek - Cultuur - Jeugd- en Consumentenzaken" te belasten met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden;

gezien het door commissie 7 op 23 januari 1998 goedgekeurde ontwerpadvies (CDR 447/97 rev.) (rapporteurs: Peiponen en Efstathiadis),

heeft tijdens zijn 22e zitting van 12 en 13 maart 1998 (vergadering van 13 maart) met algemene stemmen het volgende advies goedgekeurd.

1. Doel van het advies

1.1. Met dit advies wil het Comité van de Regio's zijn steentje bijdragen aan de momenteel in de Europese Unie gevoerde discussie over cultuur.

1.2. Enerzijds wil het Comité aangeven waarop de Unie haar beleidsmaatregelen inzake cultuur dient te richten en wat de centrale doelstelling van deze maatregelen dient te zijn (art. 128, lid 1, 2 en 3). Anderzijds wil het Comité voortborduren op de vraag wat het eigenlijk inhoudt om op alle beleidsterreinen de culturele aspecten in aanmerking te nemen (art. 128, lid 4).

1.3. Met dit advies wordt tevens beoogd de definitie van "cultuur" uit te breiden tot datgene wat gewoonlijk onder cultuur wordt verstaan. Als men de diepere zin kent die achter de verschillende cultuurverschijningsvormen schuilgaat, kan men andermans denkwijze en gedrag misschien ook beter begrijpen. Dit kan eenieder in het leven van alledag te pas komen, is van nut voor het bedrijfsleven dat in een steeds internationaler klimaat opereert en strekt ook de lokale en regionale overheden tot voordeel bij de vervulling van hun taken. Het belangrijkst van al is echter dat inzicht in andere culturen de maatschappelijke vrede versterkt en het wederzijds begrip tussen de volkeren vergroot. In economisch opzicht is inzicht in andere culturen dus ook noodzakelijk met het oog op de uitbreiding van de Europese Unie. Het Comité moedigt de toepassing van een definitie van "cultuur" aan op basis waarvan regionale en lokale overheden de vrijheid krijgen, nieuwe strategieën te ontwikkelen om alle culturele groepen in de lokale samenleving te integreren ().

1.4. Mensen van nu worden geacht over culturele grenzen heen te stappen en in een pluralistische samenleving te leven; stapje voor stapje moeten zij zich ervan bewust worden dat met elkaar leven, werken en culturele interactie, betekent dat volkeren extra mogelijkheden en creatieve impulsen krijgen en geen beletsel is om de eigen cultuur in stand te houden, laat staan dat een taal, natie of cultuur hierdoor verloren zou kunnen gaan. De Europese cultuur dateert al van voor de opdeling van ons continent in nationale staten, en haar veelvormigheid en rijkdom zijn evenzeer te danken aan overeenkomsten als aan verschillen tussen de naast elkaar bestaande culturen.

1.5. Aan het Europees cultureel erfgoed ontleent de burger zijn Europese identiteit. Door de eeuwen heen zijn invloeden voornamelijk verspreid door handel en andere vormen van vreedzame omgang met elkaar. Overal in Europa zijn elementen terug te vinden van culturele stromingen die in een bepaalde periode toonaangevend waren. Dit geldt zowel voor de materiële als de geestelijke cultuur. Vrijheid, democratie, humanisme en mensenrechten zijn voorbeelden van cultuurelementen die zelfs in de moeilijkste tijden niet geheel verloren zijn gegaan. Ons hoogste waardegoed heeft na tijden van dictatuur en geweld altijd weer een prominente plaats ingenomen.

1.6. De door mensen gevormde gemeenschappen scheppen hun eigen cultuur in interactie met de natuur en andere gemeenschappen. Elk individu leert de gebruiken, ideeën en waarden van zijn leefomgeving evenals de middelen waarmee gecommuniceerd wordt zoals linguïstische en niet-linguïstische symbolen. Juist dat maakt dat zij deel worden van de gemeenschap. Zij zijn zogezegd een afspiegeling van hun cultuur.

1.7. Interactie tussen culturen heeft op tal van manieren plaatsgevonden. Culturele verschillen zijn in de loop der geschiedenis ook gebruikt om andere groepen en volkeren te benadelen. Het kan en mag niet worden ontkend dat onze geschiedenis ook zwarte bladzijden heeft. Onderzocht moet worden hoe het zover is kunnen komen. Tegelijkertijd moet worden bekeken met welke middelen kan worden voorkomen dat geweld en vijandbeelden weer de kop opsteken. Wij mogen de vele negatieve gebeurtenissen uit het verleden niet zomaar vergeten. Het besef dat er culturele verschillen zijn, is op zich geen garantie voor vrede en vreedzame coëxistentie. Wij moeten keuzes maken. De geschiedenis leert ons immers dat sommige kwalijke ontwikkelingen die zich nu voordoen, ook in het verleden al voorkwamen. De Europese traditie alleen is geen waarborg voor het behoud van de maatschappelijke vrede.

1.8. Belangrijk is zich te realiseren dat cultuur ook een sleutelpositie is gaan innemen bij het zoeken naar oplossingen voor mondiale problemen. Het ultimo 1997 afgelopen VN-Werelddecennium voor Culturele Ontwikkeling en het rapport "Our Creative Diversity" van de Wereldcommissie voor cultuur en ontwikkeling van de VN en Unesco zijn eerste pogingen geweest om culturele kwesties onder de internationale aandacht te brengen. De Raad van Europa heeft hierop geantwoord met een eigen rapport "In from the Margins".

1.9. In dit verband dringt het Comité erop aan dat de Europese Unie in haar bijdrage aan de discussie over cultuur de culturele verscheidenheid van Europa, in de brede zin van het woord, onderstreept en zich daartoe bekent.

1.10. De Europese Unie bestaat bij de gratie van haar volkeren en hun cultuur. Alleen zo krijgt het concept "Europese Unie" een inhoud waarmee iedereen zich kan identificeren. Cultuur is het fundament en het weefsel dat de Unie bijeenhoudt.

2. Het begrip "cultuur"

2.1. Cultuur en eerder uitgebrachte adviezen van het Comité van de Regio's

2.1.1. In zijn streven om de sociale samenhang binnen Europa te vergroten, heeft het Comité gepoogd tot een beter gestructureerde definitie van het begrip "cultuur" te komen en in zijn beleid bewust rekening te houden met alle dimensies van cultuur. In het onderstaande zullen de eerder uitgebrachte adviezen van het Comité kort worden besproken in chronologische volgorde, om de ontwikkeling die zich binnen het Comité heeft voltrokken, zichtbaar te maken.

2.1.2. In zijn advies over het programma "Kaleidoscoop 2000" () geeft het Comité blijk van zijn teleurstelling dat de definitie van het begrip "cultuur" zo weinig houvast biedt. Verder stelt het Comité vast dat ook het aandeel van gemeenten en regio's in het scheppen van, vorm geven aan en ondersteunen van culturele rijkdom op allerlei vlak onderbelicht blijft. Een ander minpunt vindt het Comité dat het programma veeleer gericht is op buitenproportionele projecten met als gevolg dat kleinschalige projecten die als doel hebben kennis op lokaal niveau te stimuleren en te presenteren, buiten de boot vallen.

2.1.3. Wat betreft het programma "Raphaël" () is het Comité van mening dat de aandacht te veel uitgaat naar cultuur met een grote C en dat vrijwel alleen cultuur in materiële vorm in aanmerking komt voor monumentenzorg. Het Comité wijst erop dat ook een materieel product altijd een symbolische of geestelijke dimensie heeft waaraan het zijn betekenis ontleent. Uitermate belangrijk is dat men een tweeledige houding ten opzichte van cultuur aanneemt: zo moet iemand niet alleen zijn eigen culturele achtergrond ontdekken en zich daartoe bekennen maar zich ook in andere culturen verdiepen.

2.1.4. In zijn advies over intercultureel onderwijs () wijst het Comité op het cruciale belang van opvoeding en onderwijs om vooroordelen te ontkrachten en discriminatie tegen te gaan. Met intercultureel onderwijs dient reeds in het peuter- en kleuteronderwijs een begin te worden gemaakt; steun dient te worden verleend aan de vervaardiging van lesmateriaal waarin Europa's rijke verscheidenheid van talen en cultuur wordt benadrukt; wat betreft de opleiding van onderwijzers en ander pedagogisch personeel dient te worden gestreefd naar een multiculturele benadering zowel wat betreft de selectie van studenten als wat betreft de leerstof; samenwerking binnen de Europese Unie en met internationale organisaties dient te worden uitgebreid; lokale en regionale overheden komt vooral de taak toe, het recht van nationale etnische minderheden op onderwijs te vrijwaren en mogelijkheden te bieden om de waarden van de eigen cultuur te leren. Het Comité heeft in dit verband onderstreept dat in het onderwijs en bij de opvoeding de culturele en taalrechten van immigranten in acht dienen te worden genomen.

2.1.5. In zijn advies over het betrekken van culturele aspecten bij de activiteiten van de Europese Unie () acht het Comité het een positief punt dat door het werkterrein van de Unie uit te breiden tot cultuur, een tegengewicht wordt geboden ten opzichte van de dominerende positie van de economie. Betreurd wordt echter dat de Commissie in haar verslag helemaal geen omschrijving geeft van "cultuurbeleid". Het Comité vindt het op zich een goede zaak dat in lokale en regionale ontwikkelingsprojecten gebruik wordt gemaakt van beeldende kunsten, op commerciële basis geproduceerde en audiovisuele kunst, maar vreest dat dit leidt tot een definitie van cultuur die beperkt blijft tot taal, bouw- en ambachtelijke tradities en audiovisuele cultuur.

2.1.6. In zijn advies over het cohesie- en cultuurbeleid () heeft het Comité naar voren willen halen dat gemeenten en regio's via vooral de culturele dimensie een beleid mogelijk maken dat niet alleen geënt is op economische waarden. Verder is het Comité van mening dat het combineren van commerciële en audiovisuele kunst met lokale waarden in economisch rendabele projecten veelbelovende perspectieven biedt vanuit het oogpunt van de werkgelegenheid. In dit advies wordt de stelling geponeerd dat de economische ontwikkeling van de maatschappij zowel een economisch als cultureel proces is.

2.2. Betekenis van cultuur in de maatschappij

2.2.1. Cultuur kan worden gezien als een aangeleerd "programmeringsproces" van de menselijke geest dat bevolkingsgroepen of -lagen van elkaar onderscheidt. Om met elkaar te kunnen communiceren, is het nodig elkaar te begrijpen en culturele verschillen te doorgronden.

2.2.2. Aan cultuur liggen door mensen als gemeenschappelijk ervaren symbolen en inzicht in hun maatschappelijke betekenis ten grondslag. Deze symbolen kunnen materieel zijn (b.v. gebouwen, vlaggen, kleding, voedsel), spiritueel (b.v. liederen, kleuren en hun combinaties), sociaal (b.v. gemeenschappelijke evenementen, gebruiken en instellingen) of abstract (b.v. saamhorigheidsgevoel, gemeenschappelijk gevoel voor humor, gemeenschappelijke taal en gemeenschappelijke ethische waarden). Voor de ontwikkeling van een cultuur en haar symbolen is het nodig dat gemeenschappelijke communicatiepatronen en regels worden opgesteld die door iedereen worden aanvaard. Dit zal uiteindelijk bijdragen tot het behoud van de maatschappelijke vrede en welvaart in de hele regio. Democratie is zo'n cultuur.

2.2.3. Om erachter te komen wat de betekenis is van deze culturele symbolen en meer inzicht te krijgen in de verschillen in gebruiken en manieren van doen, is het nodig zich te bedienen van een begrippenkader. Een van de meest bruikbare instrumenten is wel het model voor culturele dimensies () waarin cultuur aan de hand van vier dimensies wordt beschouwd:

- machtsafstand: klein - groot;

- individualisme - collectivisme;

- masculiniteit - feminiteit;

- verdraagzaamheid ten opzichte van verschillen: klein - groot.

2.2.4. Met machtsafstand wordt weergegeven, hoe burgers ten opzichte van de machthebbers staan. In landen waarin de afstand tussen overheid en burger groot is, is de samenleving politiek en economisch gezien veel verdeelder dan in landen waarin de afstand tussen overheid en burger klein is.

2.2.5. Individualisme hangt samen met maatschappijen waarin de afzonderlijke individuen nauwelijks banden met elkaar hebben. Het tegendeel hiervan, collectivisme, is kenmerkend voor maatschappijen waarin mensen van kleins af aan worden opgenomen in hen omringende krachtigere en gevestigde groepen.

2.2.6. Wat betreft de derde dimensie, masculiniteit-feminiteit, moet erop gewezen worden dat het hier om een methodologisch begrippenpaar gaat dat inhoudelijk niet overeenkomt met de betekenis van deze begrippen in het dagelijkse leven.

2.2.7. In masculiene culturen wedijvert men met elkaar en is falen uit den boze. De nadruk ligt op individuele vaardigheden, en conflicten worden opgelost door "strijd". In feminiene culturen daarentegen zoekt men naar compromissen en hoedt men zich ervoor "te veel te beloven". Masculiene culturen streven naar een prestatiegerichte maatschappij, terwijl vrouwelijke culturen gericht zijn op een welvaartsmaatschappij.

2.2.8. Ten slotte zijn er zeer opvallende verschillen tussen de manieren waarop in de diverse culturen wordt omgegaan met van de eigen cultuur afwijkende patronen. Onzekerheid is in eerste instantie altijd een subjectieve ervaring, maar kan wel een ervaring zijn die door andere leden van de gemeenschap wordt gedeeld. Extreme onzekerheid kan leiden tot angst, en gemeenschappen hebben dan ook in de loop der tijd allerlei manieren uitgevonden om deze angst te verminderen - technologie, wetten en regels en religie zijn hier voorbeelden van. In een multicultureel Europa is het van cruciaal belang dat er meer verdraagzaamheid ten opzichte van andere - van de eigen cultuur afwijkende culturen - komt. Daarnaast is het van primair belang te zorgen voor goede betrekkingen en netwerken tussen de verschillende culturen.

2.3. Milieu en cultuur

2.3.1. De grootste problemen waarmee Europa en in het bijzonder de randgebieden te kampen hebben, houden verband met het milieu. Bij het zoeken naar oplossingen voor deze problemen is ook inzicht nodig in de culturele processen. Het milieu verdient daarom speciale aandacht in dit advies.

2.3.2. Hoe in steden en op het platteland aan de natuurlijke omgeving vorm wordt gegeven en daarmee wordt omgegaan, is sterk cultureel bepaald. Cultuur wordt niet alleen bepaald door materiële en geestelijke vormen, maar ook door de manier waarop de mens economisch gezien met zijn omgeving omgaat (). Of bepaalde materiële goederen gebruikt worden of juist niet, verzameld worden of juist vernietigd, wordt niet alleen ingegeven door economische aspecten zoals het nutsprincipe, maar ook door hogere waarden, regels en symbolische gebruiken van een gemeenschap in elke periode.

2.3.3. De ecologische crisis heeft ons doen inzien dat bepaalde activiteiten die, hoewel zij schadelijk zijn voor het milieu, steeds weer herhaald worden en op langere termijn onvermijdelijk tot grote schade leiden, nauw met de cultuur samenhangen zoals het gat in de ozonlaag, verwoestijning van uitgestrekte gebieden op de aarde, kappen van bossen, enz. Bekend is dat deze economisch-culturele situaties vooral de armere delen van de wereldbevolking treffen. In de industriële samenleving hebben de mensen met de lagere inkomens en de sociaal uitgesloten groepen in voorsteden en stadscentra navenant te lijden. Dergelijke groepen ontbreekt het veelal aan culturele perspectieven om hun omgeving met andere ogen te kunnen zien.

2.3.4. Taak van de Europese Unie dient te zijn, te streven naar het behoud en de ontwikkeling van culturele modellen voor milieuvriendelijk gebruik van natuurlijke hulpbronnen en het vermijden en beperken van culturele modellen waaraan voor het milieu onnodig nadelige gevolgen en onherstelbare schade verbonden zijn.

2.4. Culturele invloedssferen in Europa

2.4.1. Factoren als geografische omstandigheden, gemeenschappelijke geschiedenis, maatschappelijk bestel, geloof en taal hebben ertoe geleid dat in Europa gebieden zijn ontstaan die tussen een Europese en nationale identiteit in zweven.

2.4.2. Europa kent drie aan zee grenzende gebieden waar van oudsher interactie is geweest tussen de verschillende culturen. Deze cultuurkringen zijn verschillend van aard. De oudste is die van de culturen rond de Middellandse Zee. De geschiedenis van het Middellandse Zeegebied leert dat deze culturen nauw met elkaar in contact stonden en via culturele netwerken met elkaar verbonden waren, en dat zodoende culturele uitwisseling en samenwerking tussen de verschillende bevolkingen in dit gebied mogelijk waren in de tijd dat het gebied zijn eigen culturele identiteit in regionaal, nationaal en religieus opzicht kreeg.

2.4.3. Langs de Atlantische Oceaan en rond de Oostzee zijn ook zulke gebieden met een levendig verkeer tussen de verschillende culturen ontstaan. Via de Atlantische Oceaan was cultureel verkeer tot ver buiten de grenzen van het Europees continent mogelijk, terwijl via de Oostzee nauwe betrekkingen tussen de aan deze Europese binnenzee gelegen landen konden ontstaan.

2.4.4. Cultuur, of beter gezegd de uitvloeisels van met elkaar wedijverende beschavingen, hebben in het recente verleden een niet onbelangrijke rol gespeeld in de politieke en militaire conflicten die ontstonden n.a.v. de fysieke grenzen van nieuwe staten in verschillende delen van Europa en op andere continenten. Ook de retoriek van authenticiteit en zuiverheid kan in deze zin worden gezien als een "tot verdediging strekkende" agressieve politiek die veelal op een gewelddadige confrontatie uitloopt. Vaak is dit soort retoriek een politiek middel om een bepaalde orde af te dwingen die geheel eenzijdig in het teken staat van de dominerende cultuur, godsdienst of bepaald staatsdoel.

2.4.5. Meer dan eens is gewezen op de scheidslijnen tussen godsdienst en de betekenis van deze opsplitsing. Doorgaans zijn godsdienst en cultuur nauw met elkaar verbonden. Het is vaak moeilijk uit te maken of een bepaalde religieuze stroming de basis heeft gelegd voor een cultuur of dat juist bepaalde cultuurkringen de voedingsbodem hebben gevormd voor de religieuze stroming.

2.4.6. Dezelfde historische achtergrond maakt dat de grenzen van het Romeinse Rijk, Byzantium en het Karolingische Rijk een stempel op bovengenoemde gebieden hebben gedrukt dat hen met elkaar verbindt. Voeg daaraan de tijdstippen toe waarop een einde kwam aan het sociaal-historisch feodalisme en de industrialisering haar intrede deed, en de sociale dimensie van cultuur wordt duidelijk. Vergelijkbare maatschappelijke ordes en ontwikkelingen van de economie verklaren de gelijkenissen tussen de culturen. Dit is het gevolg van een proces van interactie en wederzijdse beïnvloeding tussen culturen. Het is een vaststaand gegeven dat zelfs in landen die cultureel als homogeen worden beschouwd de dominerende cultuur niets anders is dan een synthese van culturele elementen die ook in andere Europese regio's veel voorkomen.

3. Multiculturele samenlevingen en een multiculturele Unie

3.1. Bronnen van culturele identiteit

3.1.1. Mensen denken, voelen en gedragen zich volgens patronen die zij in de loop van hun leven, van jongs af aan, hebben aangeleerd. Zij halen deze patronen uit de sociale omgeving waarin zij opgroeien of, eenmaal volwassen, hun leven leiden. Of het nu gezin, woonomgeving, school, vrijetijdsvereniging of werk is, overal zijn culturele waarden in het spel. Lokale cultuur kan dus op verschillende manieren tot uiting komen, maar er zijn altijd wel trekjes in terug te vinden die typisch voor dat dorp of die stad zijn. Het Comité heeft in zijn eerdere adviezen beklemtoond dat t.o.v. culturen van andere groepen niet opeens andere maatstaven mogen worden aangelegd, maar dat juist eenieders culturele identiteit gerespecteerd moet worden. Dit is op zich niet gemakkelijk, per slot van rekening is iedereen geneigd naar zijn eigen maatstaven te oordelen.

3.1.2. Cultureel relativisme betekent overigens niet dat een persoon of gemeenschap zelf geen normen kent. Voordat waardeoordelen worden uitgesproken, moet men eerst weten wat de culturele verschillen zijn, hoe zij zijn ontstaan en wat de eventuele gevolgen ervan zijn. Cultureel relativisme betekent ook niet dat alles in de eigen of in andermans cultuur zonder meer geaccepteerd moet worden.

3.1.3. Mensenrechten zijn de maatstaf waarmee zowel de eigen cultuur als andere culturen kunnen worden beoordeeld. Het menszijn en het erkennen van de mens in andere mensen gaat veel verder dan cultureel relativisme. In een multiculturele samenleving moet bewust getracht worden andermans cultuur beter te leren kennen, zodat de manier van denken en doen van die ander beter begrepen wordt. Meer weten over anderen, anderen leren kennen, is de basis voor begrip. Is er begrip, dan zijn ook verdraagzaamheid en wederzijds respect mogelijk. Echte communicatie tussen culturen is alleen maar mogelijk wanneer er wederzijds respect is. Pluralisme en cultureel relativisme kunnen niet los worden gezien van democratie.

3.1.4. De culturele identiteit heeft vele lagen. De culturele identiteit is bepalend voor iemands houding t.o.v. anderen, waarbij afhankelijk van tijdstip of situatie het dominerende element in iemands identiteit kan variëren. Daarnaast wordt iemands culturele identiteit ook bepaald door de vele sociale en culturele netwerken waarin hij kan worden geïntegreerd.

3.1.5. Taal is de basis van elke cultuur. Het is het belangrijkste instrument waarmee leden van een gemeenschap met elkaar kunnen communiceren en bijgevolg een belangrijke voorwaarde voor samenhang in die gemeenschap. Om met elkaar te kunnen communiceren en zich de cultuur van de gemeenschap in kwestie eigen te maken, zijn gemeenschappelijke linguïstische symbolen nodig. Taal is de verzameling van symbolen die in een bepaalde cultuur gebruikt worden. M.a.w. taal is de bron van informatie over een bepaalde cultuur. In spreek- en gebarentaal is datgene opgeslagen wat van wezenlijk belang is om als gemeenschap te kunnen bestaan. In geschreven vorm biedt taal de mogelijkheid om meer te weten te komen over de overdracht van cultuur en haar betekenis in een bepaald gebied of tijd.

3.1.6. In de EU heeft men de hoofdtaal van elke lid-staat de status van officiële taal willen geven. Daarnaast is ook uitdrukkelijk aandacht besteed aan de positie van minderheidstalen in deze landen; iedereen moet onderwijs in zijn eigen taal kunnen volgen. Een goede beheersing van de moedertaal is goed voor het zelfvertrouwen en helpt bij het leren van andere talen. Meertaligheid wordt als een verrijking beschouwd en als een culturele waarde waartoe m.b.v. stimulerende maatregelen en onderwijs moet worden aangespoord, aldus het Witboek over onderwijs. Taal is immers een communicatiemiddel, en in een multiculturele samenleving, een multicultureel Europa, moeten mensen van verschillende taalgroepen toch met elkaar kunnen communiceren.

3.1.7. Door de vlucht die de technologie en communicatie in het korte tijdsbestek van enkele decennia hebben genomen, zijn de grondslagen van lokale culturen wezenlijk veranderd. De kennis, vaardigheden en wereldbeschouwing die kinderen en jongeren vroeger via hun ouders, en veelal binnen het bestek en onder het oog van de lokale gemeenschap, overnamen, heeft plaatsgemaakt voor informatie die hun door de buiten de lokale cultuur staande massamedia wordt aangereikt. Het gevolg daarvan is dat de culturele banden met behulp waarvan jongeren zich een beeld konden vormen van de lokale gemeenschap en hun plaats daarin, zwakker zijn geworden.

3.1.8. Een parallel effect is dat met de informatietechnologie nieuwe mogelijkheden ontstaan voor een bredere culturele samenwerking en uitwisseling tussen lokale culturen. Bovendien biedt het de Europese burgers meer mogelijkheden om innoverende culturele stelsels en netwerken op te zetten.

3.1.9. Culturele verschillen zijn dikwijls ook sociale verschillen. Onderwijs en werk vormen een belangrijke bron van culturele kennis. Hier kunnen mensen kennis en vaardigheden opdoen met behulp waarvan zij in hun levensonderhoud kunnen voorzien en uiteindelijk hun eigen leven kunnen bepalen. Vanuit het oogpunt van sociale gelijkheid is het een eerste vereiste, ervoor te zorgen dat leden van alle etnische, religieuze en sociale groepen gelijke mogelijkheden hebben om de symbolen van de nationale cultuur te leren herkennen en gebruiken. Wil men uitsluiting tegengaan, dan moet dus ook rekening worden gehouden met culturele waarden en symbolen.

3.2. De rol van lokale en regionale overheden in een multiculturele Unie

3.2.1. Lokale en regionale overheden vervullen een centrale rol bij het kweken van wederzijds begrip, verdraagzaamheid en respect tussen de verschillende subculturen. Onophoudelijk moeten zij het contact zoeken met tot stand komende en bestaande sociale en culturele groepen in hun omgeving. Dit is tevens in het voordeel van regio's en gemeenten, omdat het naast elkaar bestaan van verschillende culturen een verrijkende invloed kan hebben op elkanders cultuur en een innoverend klimaat kan scheppen waarin ook het bedrijfsleven gedijt. Culturele uitwisselingen kunnen worden beschouwd als een soort handelsverkeer, alsof het om materiële goederen zou gaan. Door de informatietechnologie, multimedia en audiovisuele media kan dit proces worden versneld. Cultuur kan tot economische activiteit leiden en dient derhalve te worden bevorderd.

3.2.2. De Raad heeft de lid-staten aangespoord, zich in te zetten voor de nieuwe denkbeelden m.b.t. onderwijs en leerstof waarmee begrippen als vrede, democratie, eerbiediging van culturen, gelijkheid, verdraagzaamheid en samenwerking kunnen worden uitgediept. In zijn advies over intercultureel onderwijs stelt het Comité dat onderwijs één van de belangrijkste middelen is om andermans cultuur te leren begrijpen en verdraagzaamheid en respect voor elkaars cultuur te kweken. Daarbij wijst het Comité erop dat men nooit is uitgeleerd. Het "levenslang leren"-principe sluit wat dat betreft zeer goed aan bij "cultuurkunde". Niet alleen kinderen en jongeren moeten leren mensenrechten te eerbiedigen, ook voor volwassenen moeten concepten voor intercultureel onderwijs worden ontwikkeld. Ook dat wat men in zijn vrije tijd kan opsteken, neemt bij "cultuurkunde" een belangrijke plaats in. Samenwerking met andere actoren, met name de Raad van Europa, is van belang.

3.2.3. Burgers dienen zich bewust te worden van hun culturele identiteit. Onverschilligheid t.o.v. cultuur kan gemakkelijk het gevoel van eigenwaarde aantasten en ertoe leiden dat iemand ideeën gaat aanhangen die voor de maatschappelijke vrede weinig goeds betekenen. Tegelijkertijd moet het cultureel onderwijs dat de EU kan aanbieden via het Socrates-, Erasmus- en Jeugd voor Europa-programma met behulp van de Tacis- en Phare-programma's worden gekanaliseerd om cultureel begrip tussen de naties te bevorderen. Het Comité onderstreept het probleem dat er op nationaal en Europees niveau slechts een beperkt budget voor cultuur is. Het gebrek aan financiële middelen staat culturele ontwikkeling en intercultureel onderwijs in de weg.

3.2.4. Iemand heeft pas echt zijn plekje gevonden, wanneer hij het gevoel heeft mee te kunnen bepalen wat in zijn leefomgeving gebeurt. In de multiculturele Unie spelen actiegroepen, jongerenuitwisselingen, onderwijsprojecten, partnersteden enz. een belangrijke rol in het versterken van een democratisch en verdraagzaam Europa. Bij het organiseren van al die activiteiten is een belangrijke taak weggelegd voor de regionale en lokale overheden. Het is daarom van belang dat er goede randvoorwaarden worden gecreëerd voor initiatieven waarmee de interculturele samenwerking tussen lokale en regionale overheden wordt verbeterd.

3.3. Rol van de massamedia in een pluralistische samenleving

3.3.1. De media spelen in een pluralistische samenleving een belangrijke rol. De wijze waarop zij nieuws presenteren, koppen en nieuws selecteren bepaalt voor een groot deel, hoe groepen elkaar zien en wat zij van elkaar weten. De technische ontwikkelingen op communicatiegebied heeft hun positie als "vierde macht" nog eens versterkt. Regionale en lokale culturen zouden zich beter kunnen profileren en actiever deelnemen aan het culturele proces dat door de Europese Unie op gang is gebracht, als zij de mogelijkheden van de informatietechnologie zouden weten te benutten. Daarom moeten regionale overheden de bevoegdheid krijgen om de technologische en intellectuele voorwaarden te scheppen die nodig zijn om de ontwikkeling van deze informatie- en medianetwerken te bevorderen.

3.3.2. De moderne technologie - informatienetwerken, lokale radiozenders, kabeltelevisie, video, enz. - moet worden toegepast om de vele sociale en culturele groepen in de samenleving in de gelegenheid te stellen, hun stem te laten horen zowel voor hun eigen leden als voor een breder publiek. Het is geheel in de zin van democratie dat sociale en etnische groepen zelf kunnen bepalen welke informatie over hen wordt verspreid. Dit betekent uiteraard ook dat van deze groepen verwacht wordt dat zij zich aan democratische tradities houden.

3.3.3. Lokale en regionale overheden kunnen het ontstaan van zulke netwerken waardoor de cultuurkennis wordt verbeterd, stimuleren. Niet alleen in regio's, maar ook tussen regio's en over de grenzen van de EU heen zouden zulke netwerken moeten worden opgezet. Kennis van andere streken en volkeren zal de belangstelling van de burger voor Europese aangelegenheden doen toenemen en de aanzet geven tot een cultureel burgerschap op basis waarvan het nieuwe Europa kan worden gebouwd.

4. Uitdagingen

4.1. Gevraagd zijn initiatieven die de positieve en verrijkende aspecten van culturele verschillen naar voren beogen te halen. Er wordt immers ook al geponeerd dat in de toekomst botsingen tussen culturen niet zozeer met economische of ideologische achtergronden zullen samenhangen als wel met culturele factoren die tot verdeeldheid onder de mensen zouden leiden.

4.2. Het Comité is, zonder zich verder voor of tegen een bepaalde theorie uit te spreken, van oordeel dat ernstig rekening moet worden gehouden met de mogelijkheid van een conflict tussen culturen ().

4.3. De vele culturen binnen de EU en de betrekkingen van de EU met andere landen zijn twee zijden van één en dezelfde medaille. In een echte multiculturele samenleving kan men zich bij grensoverschrijdende samenwerking de deskundigheid van minderheden ten nutte maken. Vaak blijft onderbelicht hoezeer de economie kan profiteren van kennis van vreemde culturen. Verder komt deze kennis natuurlijk ook goed van pas wanneer samenwerking wordt nagestreefd, om mensenrechten en democratie te bevorderen.

4.4. Voortdurend worden wij voor de keuze gesteld: laten wij de cultuur in al haar veelvormigheid het contact met anderen in de weg staan of zien wij deze veelvormigheid liever als een bron van verrijking en inspiratie voor de samenleving? In de geschiedenis zijn van beiderlei voorbeelden te vinden. In overgangsperiodes kan onzekerheid over de toekomst oude vijandbeelden weer oproepen.

4.5. Van overheidsinstanties en instellingen die de burger vertegenwoordigen, moet kunnen worden verlangd dat zij over het nodige inzicht beschikken en objectieve kennis en waarden met elkaar kunnen verenigen. Nationale overheidsinstanties hebben als taak regionale en lokale overheidsinstanties te steunen bij het bevorderen van culturele kennis. Ook de Europese Unie dient het bevorderen daarvan en het opzetten van netwerken te ondersteunen met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel.

4.6. De uit een uitgebreidere kennis van andere culturen voortvloeiende culturele verrijking zou ertoe moeten leiden dat men zich bewust wordt van de Europese cultuur als totaliteit en draagt bij tot het ontstaan van een Europees burgerschap.

5. Conclusies: toekomst van culturele programma's

5.1. Het Comité is van oordeel dat in de EU onderzoek moet worden verricht naar het begrip "cultuur" in de brede zin van het woord. Alleen al om elkaar te begrijpen, is het nodig de waarden te kennen van de culturen die op de achtergrond meespelen. Dergelijk onderzoek is ook niet zonder belang voor het bedrijfsleven. Speciale aandacht dient te worden besteed aan cultuur in andere programma's en aan haar invloed op de ontwikkeling en het bedrijfsleven op lokaal niveau. Van het grootste belang is ook dat wordt onderzocht wat de relatie tussen cultuur en technologie is en welke rol zij speelt in de ontwikkeling en de welvaart van lokale samenlevingen. Tevens zou het nuttig zijn om de culturele dimensie in alle technologische programma's van de EU op te nemen met de bedoeling de culturele communicatie tussen Europa's regio's te ontwikkelen en tegelijkertijd ervoor te zorgen dat deze programma's een multicultureel karakter hebben (b.v. Esprit, en dgl.).

5.2. De EU dient de lid-staten aan te moedigen, in hun lokale, regionale en nationale begroting meer geld uit te trekken voor cultuur en vaker het concept "cultuur" in de brede zin van het woord te gebruiken; het financieren van culturele activiteiten kan tot een echte opbloei van lokale en regionale culturen bijdragen.

5.3. Europa is in een felle concurrentiestrijd met andere economische gebieden verwikkeld. De bedoeling is met Europese waarden, waartoe ook het respecteren van de menselijke waardigheid in het arbeidsleven behoort, voorwaarts te komen. De interactie tussen de verschillende culturen in een multiculturele samenleving maakt het noodzakelijk de definitie van "cultuur" verder uit te werken. Om het ontstaan van vijandbeelden tegen te gaan, zijn bondgenoten op culturele terreinen als wetenschap, kunst en geloofsgemeenschap, nodig. De Trans-Europese netwerken komen hierbij uitstekend van pas.

5.4. Gewezen moet ook worden op de vreedzame omgang van Europese culturen met elkaar door de eeuwen heen en de daaruit voortvloeiende verrijking van elkanders culturen. De mensheid heeft al genoeg problemen. Het bestrijden van armoede en uitsluiting en het redden van het milieu zijn er niet mee geholpen wanneer beschavingen tegenover elkaar worden gesteld. Integendeel, er is juist een grotere interactie tussen die beschavingen geboden.

5.5. De EU dient ook haar eigen culturele waarden tegen het licht te houden en de factor "cultuur" uitgebreider in al haar activiteiten te laten meespelen. Alleen wanneer het "cultureel burgerschap" meer substantie krijgt, kan de Europese Unie hechter worden en kunnen betrekkingen met derde landen op een duurzame leest worden geschoeid.

5.6. Het Comité verzoekt de Commissie met klem, om overeenkomstig het verzoek van de Raad een voorstel voor een geïntegreerd cultuurprogramma en een cultuurfonds uit te werken. Het Comité acht het van primair belang dat "cultuur" en de betekenis die aan cultuur wordt toegekend, hierbij in brede zin worden opgevat en dat dit cultuurfonds over toereikende middelen beschikt.

5.7. Het Comité is van mening dat de EU bij het verlengen en vernieuwen van haar culturele programma's dan ook bewust de nadruk dient te leggen op het belang van cultuur als basis voor integratie. Dit is uiteindelijk alleen mogelijk als tegelijkertijd veelvormigheid van cultuur, culturele kennis en begrip voor verschillende culturen hoog in het vaandel worden gedragen.

Brussel, 13 maart 1998.

De voorzitter van het Comité van de Regio's

Manfred DAMMEYER

() Zie voor een voorbeeld van een definitie van cultuur het document "In from the margins" dat de Raad van Europa in 1997 heeft gepubliceerd.

() PB C 100 van 2.4.1996, blz. 30.

() PB C 100 van 2.4.1996, blz. 119.

() PB C 215 van 16.7.1997, blz. 21.

() PB C 116 van 14.4.1997, blz. 65.

() PB C 379 van 15.12.1997, blz. 21.

() Dit model is ontwikkeld door G. Hofstede.

() Zoals socioloog E. Heidenreich heeft opgemerkt.

() Professor S.P. Huntington presenteerde in 1993 zijn stelling over de botsing van culturen.