ff ! '"Ml JliPUl' COMVIISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
COM(93)576 def. 
Brussel,16 november 1993 
if.?"! 
Éiil 
. - • /•«nsr.'iie' 
1 >lt-<£ «hflji GROENBOEK 
DE CONSUMENT EN ZUN VERHAALSIIQGEL UKHEDEN EN DE BESLECHTING VAN 
CONSUMENTENGESCHILLEN IN DE INTERNE MARKT 
(door de Cowtfssle ingediend) 
'fïMÏ 
i NHOUD 
I. PROBLEEMSTELLING 
A. DE VERHAALSMOGELIJKHEDEN blz. 4 
B. DE CONSUMENT EN ZUN VERHAALSMOGELUKHEDEN blz, 9 
1. Voorgeschiedenis van het dossier blz. 9 
- De mededelingen van de Commissie COM (84)692 en COM (87)210 
- De Resoluties van de Raad 
- De Resoluties van het Europees Parlement 
- De Proefprojecten 
2. De voltooiing van de interne markt en de nieuwe dimensie blz. 14 
van het vraagstuk 
- "Nationale" geschillen en "grensoverschrijdende" geschillen 
- De Resolutie van het Europees Parlement van 10 maart 1992 
- De Conferentie van Lissabon (21, 22 en 23 mei 1992) 
en de Resolutie van de Raad van 13 Juli 1992 
- De laatste adviezen van het Economisch en Sociaal Comité 
(26.9.1991 en 24.11.1992) 
3. Het vers lag-Sutherland en de reactie van de Commissie blz. 17 
II. DE SITUATIE IN DE LID-STATEN 
A. INLEIDING blz. 19 
De vereenvoudigde gerechtelijke procedures 
- De buitengerechtelijke procedures 
De administratieve instanties 
De algemeen-belangacties 
De proefprojecten 
B. DE HUIDIGE TOESTAND IN DE LID-STATEN blz. 20 
- België blz. 21 
- Denemarken blz. 24 
-Duitsland blz. 27 
- Griekenland blz. 30 
- Spanje blz. 32 
A «u 
- 2 -
- Frankrijk blz. 35 
-Ierland blz. 42 
- Italië blz. 45 
- Luxemburg blz. 50 
- Nederland blz. 51 
- Portugal blz. 54 
- Verenigd Koninkrijk blz. 60 
III. DE COMMUNAUTAIRE DIMENSIE VAN HET PROBLEEM 
A. DE BESCHERMING VAN DE INDIVIDUELE RECHTEN blz. 66 
1. De bestaande procedures blz. 66 
a) De gerechtelijke procedures 
b) De buitengerechtelijke procedures 
2. Grensoverschrijdende geschillen en Internationale Verdragen blz. 72 
a) De specifieke en extra barrières 
b) De Internationale Verdragen 
c) De niet-opgeloste problemen 
d) De "kleine geschillen" 
B. DE BESCHERMING VAN DE COLLECTIEVE BELANGEN blz. 80 
1. De bestaande procedures blz. 80 
- Consumer Ombudsman en andere administratieve autoriteiten 
- Collectieve belangen van de consumentenorganisaties 
- Verbodsactie 
2. Moeilijkheden bij de toepassing van bestaande procedures blz. 82 
- Grensoverschrijdende handelspraktijken 
- Artikel 24 van het Verdrag van Brussel 
- NabiJheidsbeginsel 
C. BIJSTAND VOOR JURIDISCH ADVIES EN KOSTELOZE RECHTSBIJSTAND blz. 85 
1. Bijstand voor Juridisch advies 
2. Kosteloze rechtsbijstand 
- 3 -
D. GEMEENSCHAPSRECHT EN BEROEPSMOGELIJKHEDEN blz. 87 
1. De band tussen de inhoud van het recht en beroepsmogelijkheden 
2. De beroepsmogelijkheden in de communautaire wetgeving 
IV. OPMERKINGEN MET HET OOG OP EEN DISCUSSIE b!z. 96 
A. HET VRIJE VERKEER VAN VERBODSACTIES blz. 96 
B. KOSTELOZE RECHTSBIJSTAND blz.102 
C. DE VEREENVOUDIGING VAN DE BESLECHTING VAN GRENSOVERSCHRIJDENDE 
GESCHILLEN blz.102 
D. BUITENGERECHTELIJKE INSTANTIES EN DE DIALOOG CONSUMENTEN/ 
LEVERANCIERS blz.105 
E. DE GRENSOVERSCHRIJDENDE SAMENWERKING blz.107 
V. CONCLUSIES blz.109 
- 4 -
I. PROBLEEMSTELLING 
A. DE VERHAALSMOGELIJKHEDEN 
In een "Rechtsstaat" heeft de wetgever tot taak door middel van algemene normen 
een evenwicht tussen de rechten en plichten van elkeen tot stand te brengen; 
indien de door de aldus gecreëerde rechtsorde erkende rechten worden geschaad 
door de schending van een van deze normen, dient er een (gerechtelijke of 
administratieve) procedure te bestaan om "recht te doen wedervaren" aan de 
Justitiabelen en tegelijkertijd het door de wetgever beoogde evenwicht van 
belangen te herstellen^1^. 
Indien een dergelijke procedure niet bestond, of niet "toegankelijk" was voor 
degenen die het door de rechtsorde beschermd belang hebben, zou er 
vanzelfsprekend een kloof bestaan tussen het door de wetgever ontworpen raamwerk 
en de door de burger beleefde realiteit : het probleem dat hier wordt samengevat 
als "verhaalsmogelIJkheden", Is niets anders dan het probleem van deze kloof 
tussen recht en realiteit. 
VerhaalsmogeliJkheden zijn zowel een recht van de mens*2) als een voorwaarde 
voor de doeltreffendheid van de rechtsorde : elke rechtsorde, inclusief de 
communautaire rechtsorde. 
Wat deze laatste betreft, is het probleem van de doeltreffendheid niettemin van 
bijzondere en volkomen nieuwe aard. 
De communautaire rechtsorde wordt immers gekenmerkt door de 
(1) Het verschil tussen "Juridische" norm en "morele" norm ligt precies in de 
dwingende kracht van de eerste : de procedure waarbij de schending ervan 
wordt bestraft, is slechts een (dwingende) vorm van toepassing van de 
algemene norm op het concrete geval. 
(2) Artikel 6 van het Europees Verdrag betreffende de rechten van de mens, dat 
op 4 november 1950 In Rome werd ondertekend. Het beginsel van gelijkheid 
voor de wet, dat de constitutionele tradities van alle Lid-Staten gemeen 
hebben, impliceert een "gelIjkhold van wapens" voor de rechtbanken (voor de 
strekking van het beginsel : zie de arresten van het Europees Hof voor de 
rechten van de mens in de zaken : Neumelster tegen Oostenrijk (1968), 
Bönlsch tegen Oostenrijk (1985) en Feldbrugge tegen Nederland (1986)). 
Voor de aansluiting van de Gemeenschap als zodanig bij dit Verdrag, zie : 
Gemeenschappelijke Verklaring van het Europese Parlement, de Raad en 
de Commissie van 5/4/1977 (PB C 103 van 27/4/1977, blz. 1); 
Mededeling van de Commissie van 19/11/1990 (SEC(90)2087 def.); 
Verdrag betreffende de Europese Unie, artikel F, tweede lid. 
- 5 -
totstandbrenging van een stelsel van normen waarvan de toepass ing*3) 
grotendeels niet aan een specifieke rechterlijke Instantie*4) Is toevertrouwd, 
maar wel aan de in de nationale rechtsordes bestaande rechterlijke instanties, 
die normaliter de In de Lid-Staten bestaande procedures zullen volgen*5). 
De toepassing van het Gemeenschapsrecht berust derhalve In het algemeen bij een 
veelheid van rechterlijke instanties en procedures. Deze veelheid is ook 
kenmerkend voor bepaalde nationale rechtsordes (voorbeeld : Verenigd 
Koninkrijk), naar In deze gevallen wordt zij "gecorrigeerd" door het bestaan van 
een Instantie In hoogste ressort die gemeenschappelijk is (In het Verenigd 
Koninkrijk, het House of Lords) : daarom is hier sprake van een volkomen nieuwe 
situatie. 
Artikel 7 van het Verdrag eist evenwel dat de nationale rechterlijke instanties 
ook toegankelijk zouden zijn voor alle Justitiabelen ongeacht hun 
nationaliteit*7), en dat de verschillen - als zodanig volkomen wettelijk -
tussen de bestaande nationale procedures niet van een zodanige aard zouden zijn 
dat zij een ongunstige invloed uitoefenen op de gelijkheid van behandeling van 
de burgers van de Gemeenschap die in verschillende landen vragen om de naleving 
(3) rechtstreekse, in geval van een verordening, of vla de nationale 
wetgevingen tot omzetting in geval van een richtlijn. 
(4) Het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen gaat de wettigheid na 
van de handelingen van de Raad en van de Commissie (artikel 173), alsook 
"de naleving van het recht" bij de uitlegging (artikel 177) en bij de 
toepassing (artikelen 169 en 170) van het Gemeenschapsrecht, maar biedt 
geen "hulpmiddelen" (rechtstreeks beroep) tegen de schending van de 
subjectieve rechten bij de betrekkingen tussen personen : "de nationale 
rechterlijke Instanties hebben tot taak de subjectieve rechten van 
particulieren In hun wederzijdse betrekkingen te handhaven" (TPI, Automec 
SrL versus Commissie, zaak T-24/90, Jurisprudentie 1992, II, blz. 2223, 
overweging 85; zie ook Dellmltis tegen Henninger Brüu, zaak C-234/89, 
Jurisprudentie 1991, I, blz. 935, punt 45 van de overwegingen). 
(5) De uitzonderingen op dit beginsel zullen worden behandeld In 
hoofdstuk III.D.2. 
(7) Het beginsel van niet-discriminatie betreft natuurlijke zowel als 
rechtspersonen : de verhaalsmogeliJkheden van de organisaties van 
consumenten- en leveranciers worden behandeld In het derde deel van dit 
Groenboek. 
- 6 -
van een zelfde voorschrift van de Gemeenschap*8). 
Het is immers de taak van de nationale rechterlijke Instanties, In het kader van 
hun bevoegdheden en overeenkomstig hun eigen procedures, de bepalingen van het 
Gemeenschapsrecht toe te passen : indien de toegang tot het nationale recht 
wordt belemmerd, komt bijgevolg de doeltreffendheid (en de ni et-discriminerende 
toepassing) van het Gemeenschapsrecht op de helling te staan. 
Daarom moet een begin worden gemaakt met een beraad waarbij, zonder dat afbreuk 
wordt gedaan aan de (nationale, intergouvernementele, communautaire) 
bevoegdheden, alle belanghebbende partijen de elementen voor een debat ter zake 
aangeboden kunnen krijgen. Dit is het doel van dit Groenboek, dat aansluit bij 
de methode die werd aanbevolen door de Mededeling "vergroting van de 
doorzichtigheid van de werkzaamheden van de Coiwn/ss/e"*9) alsmede door de 
resolutie van de Raad van 7/12/1992 "over de goede werking van de Interne 
markt"*1°). 
Het probleem van de rechtsmiddelen doet zich natuurlijk niet enkel voor de 
consumenten voor*11). Niettemin vloeit de keuze die erin bestaat met dit 
beraad te beginnen door aan "de consument en zijn verhaalsmogelIJkheden" een 
Groenboek te wijden*12), voort uit twee redenen die kunnen worden samengevat 
als volgt : 
I. In de eerste plaats Is er een reden die betrekking heeft op de 
"geloofwaardigheid" van het Europese opbouwwerk In de ogen van de burgers. 
(8) Deze gelijkheid van behandeling "betreft niet enkel de definitieve 
vaststelIIng van de Inbreuken, maar alle rechtsmiddelen die tot een 
doeltreffende rechtsbescherming kunnen bijdragen", zoals de mogelijkheid 
voorlopige maatregelen te nemen door middel van een versnelde procedure 
(uittreksel uit de bekendmaking betreffende de samenwerking tussen de 
Commissie en de nationale rechterlijke instanties voor de toepassing van de 
artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag : COM 93/C 39/05, PB C 39 van 
13/2/93, blz. 7, lid 11). 
(9) 93/C63/03, PB C 63 van 05/03/1993, blz. 8. 
(10) 92/C334/01, PB C 334 van 18/12/1992, blz. 1. 
(11) Zo zijn aan het bestaan van doeltreffende rechtsmiddelen die ter 
beschikking van de bedrijven staan, bij voorbeeld reeds twee richtlijnen 
gewijd waardoor specifieke procedures werden Ingevoerd op het gebied van 
het plaatsen van overheidsopdrachten (zie hoofdstuk III.D.2). 
(12) De verhaalsmogelIJkheden van de consument werden steeds behandeld op een 
wijze die autonoom was ten opzichte van het algemene vraagstuk : de 
voorgeschiedenis van het dossier, die opklimt tot de Jaren zeventig, is 
samengevat in hoofdstuk I.B.1. Dit Groenboek betreft de toegang van de 
consumenten tot de civiele rechter, alsmede de buitengerechtelijke 
beslechting van consumptleoeschlllen : de "bemiddelaars" of "Ombudsmen", 
die controle op de activiteiten van de openbare instanties uitoefenen, 
worden bij de analyse niet betrokken. 
- 7 -
Van de gebieden waarvoor communautaire wetgeving geldt, is de bescherming van de 
consument het gebied dat het leven van alledag van de Europese burger (alle 
burgers) raakt, en dat derhalve het Europese opbouwwerk in zijn ogen "dichter" 
bij brengt : de kloof tussen recht en werkelijkheid, samengevat onder de titel 
"verhaalsmogelIJkheden", zou derhalve hier de kloof tussen de grote beginselen 
van een "Europa van de burgers" en het leven van alledag van de burgers van dit 
zelfde Europa zijn. 
II. In de tweede plaats is het zo dat, indien er geschillen zijn waarvan de 
beslechting duidelijk tot de doelstellingen (en het beheer) van de eengemaakte 
markt behoort, het wel degelijk de geschillen zijn die uit deze markt kunnen 
voortkomen en derhalve in de eerste plaats de geschillen die uit 
consumptieovereenkomsten voortkomen*13). 
In alle Lld-Staten kan ni et-u ftvoer ing (of verkeerde uitvoering) van 
overeenkomsten het voorwerp uitmaken van een procedure*14) voor de beslechting 
van het geschil dat eruit voortvloeit. In economisch opzicht gaat het ook (en 
vooral) om een preventie-rol zonder doeltreffende procedures vertonen de 
gevallen van nI et-uitvoer ing de tendens toe te nemen, en op middellange termijn 
wordt de werking van de markt daardoor aangetast; daartegenover begunstigt het 
bestaan van passende procedures voor geschillenbeslechting de "spontane" 
uitvoering van de overeenkomstverpIichtingen*14b,s). 
(13) Het vrije verkeer wordt verwezenlijkt door een reeks overeenkomsten 
(producent-distributeur, distributeur-handelaar, handelaar-consument), maar 
het is bij dit laatste samenstel dat de economische functie van de "keten" 
wordt gerealiseerd (zonder eindconsument zou er op middellange termijn 
produktle noch distributie meer zijn). 
(14) In een rechtsstaat moeten de geschillen worden beslecht langs wetteli Ike 
wegen. 
(14bis) Het doel van een geschillenprocedure bestaat er In economisch opzicht 
in kosten een intern karakter te verlenen die extern zouden blijven 
wanneer de procedure niet zou bestaan. 
Deze economische aspecten zijn des te belangrijker op het gebied van 
geschillen op consumptievlak : dikwijls staat de consument machteloos 
tegenover een leverancier, niet omdat de consument op zich geen 
doorzicht heeft, of de leverancier systematisch in frauduleuze 
omstandigheden profijt zou willen trekken uit zijn positie, maar omdat 
de consumptie-overeenkomsten zeer dikwijls een geringe waarde hebben. 
Daarom rechtvaardigt het door de consument geleden verlies niet het 
inleiden van een dure procedure. 
- 8 -
Welnu, de functie van de procedures voor de geschillenbeslechting binnen een 
"communautaire" markt Is dezelfde. 
Binnen deze "ruimte zonder binnengrenzen" (artikel 8A van het Verdrag) zullen de 
gerechtelijke grenzen evenwel blijven voortbestaan : de goede werking van de 
Interne markt (en het vertrouwen tussen de partners daarvan) zal berusten op een 
veelheid van nationale procedures. 
Het onderzoek van deze procedures, die bedoeld zijn om een groeiend aantal 
grensoverschrijdende geschillen te regelen, is derhalve even nodig als het 
onderzoek van de procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten (zie 
hoofdstuk III.D.2). 
- 9 -
I.B DE CONSUMENT EN ZUN VERHAALSMOGELIJKHEDEN 
I.B.1 VOORGESCHIEDENIS VAN HET DOSSIER 
Dit Groenboek volgt op een eerste mededeling van de Commissie over de consument 
en zijn verhaalsmogelIJkheden, die aan de Raad op 4 Januari 1985 in de vorm van 
een memorandum werd voorgelegd (COM(84)692 def.), en de resolutie van het 
Europese Parlement van 13 maart 1987 (PB C 99 van 13.04.1987, blz. 203). Op de 
eerste mededeling volgde een "aanvullende" mededeling van 7 mei 1987 
(C0M(87)210 def.)*14ter). 
De Raad reageerde met de resolutie van 25 Juni 1987, die uitsluitend gewijd was 
aan de toegang van de consument tot de rechter (87/C 176/02, PB C 176 van 
04.07.1987, blz. 2), en waarin hij de Commissie verzocht de analyse aan te 
vullen rekening houdend met de uitbreiding van de Gemeenschap (Spanje, Portugal 
en Griekenland werden In de bovengenoemde mededelingen niet behandeld). 
De specifieke problemen die de consumenten bij het doen gelden van hun rechten 
ondervinden, en de communautaire dimensie van het probleem werden reeds erkend 
sedert de Resolutie van de Raad van 14 april 1975 (Eerste programma van de 
Economische Gemeenschap voor een beleid inzake bescherming en voorlichting van 
de consument)*15). 
In deze resolutie worden vijf "categorieën van fundamentele rechten" van de 
consument genoemd, waarvan de derde luidt "recht op een billijke vergoeding voor 
de schade door middel van een snelle, afdoende en goedkope procedure" (punten 3 
en 32). 
Tijd, kosten en doeltreffendheid van de procedure waren derhalve de drie 
elementen waarvan de analyse werd gesuggereerd (vanaf deze eerste resolutie) om 
de "belemmeringen" te beoordelen die de toegang van de consument tot recht en 
gerecht kunnen verhinderen. 
(I4ter) De hierboven bedoelde mededelingen kunnen worden opgevraagd biJ de 
Dienst Consumentenbeleid, team documentatie (archieven). 
(15) PB C 92 van 25.04.1975, blz. 1-16. 
- 10 -
Deze beginselen werden opnieuw bevestigd door de resolutie van de Raad van 
19 maart 1981 (tweede programma voor een beleid inzake bescherming en 
voorlichting van de consument)*16) alsmede door resoluties van de Raad van 
rspectieveliJk 23 Juni 1986 : Toekomstige koers van het beleid van de Europese 
Economische Gemeenschap inzake de bescherming en de bevordering van de belangen 
van de consument*17), en 9 november 1989 : Toekomstige prioriteiten voor de 
stimulering van het beleid inzake consumentenbescherming*18). 
In mededeling 84/692, waarin de situatie werd beschreven die in negen 
Lld-Staten*19) op 31.12.1982 bestond, bevestigde de Commissie dat : "het 
hoofddoel duidelijk blijft : ervoor zorgen dat de consumenten overal In de 
Gemeenschap een grotendeels gelijk niveau van rechtsbescherming genieten". 
Om dit doel te bereiken, en "zonder de mogelijkheid uit te sluiten dat op lange 
termijn een oplossing wordt gevonden In een ge/neenschappe I1Jke rechtsregel ing", 
verbond de Commissie zich ertoe "steun te verlenen aan proefprojecten om te 
kunnen vaststellen op welke wijze de problemen moeten worden opgelost die 
rechtzoekenden in de praktijk ondervinden, en op basis van de aldus verkregen 
informatie concrete oplossingen voor te stellen". (Hiertoe behoorden : 
"wijzigingen In het rechtssysteem zelf; Invoering van administratieve of 
buitengerechtelijke procedures, of procedures voor arbitrage of minnelijke 
schikking; regelingen ter verbetering van de verlening van advies aan en 
Informatie van de consument"). 
Op grond van de in de hierboven genoemde resoluties vastgestelde richtsnoeren 
is de Commissie dus begonnen met het ondersteunen van "proefprojecten" op 
nationaal en plaatselijk vlak, om zodoende de doeltreffendheid van nieuwe 
procedures*20) of de mogelijkheden tot verbetering van de bestaande 
procedures*21) In de praktijk te evalueren. 
In 1987 maakte de Commissie in aanvullende mededeling C0M(87)210 de inventaris 
op van de recentste ontwikkelingen (met inbegrip van de door de Raad van Europa 
op dit gebied aangenomen aanbevelingen) en trok zij daarin "enkele algemene 
conclusies, en dit alleen op voorlopige basis", (punt 1 van de bijlage) uit de 
vier proefprojecten die zij tot dan had gesteund. 
Bovendien kondigde de Commissie in deze mededeling de bedoeling aan na te 
gaan : "of het opportuun Is een kaderrlchtl IJn op te stellen waarmede voor 
consumentenorganisaties een algemeen recht wordt Ingevoerd om voor de 
col Ieet leve belangen van de consument In rechte op te treden" (voorlaatste 
alinea op blz. 3). 
(16) PB C 133 van 03.06.1981, blz. 1-12. 
(17) PB C 167 van 05.07.1986, blz. 1-2. 
(18) PB C 294 van 22.11.1989, blz. 1-3. 
(19) Spanje, Portugal en Griekenland werden in de analyse niet behandeld. 
(20) Voorbeeld : proefproject van Dundee in Schotland (Verenigd Koninkrijk). 
(21) Voorbeeld : proefproject van Deinze en Marchienne-au-Pont (België). 
- 11 -
Dit laatste punt werd ook aangeroerd in de resolutie die het Europees Parlement 
op 13 maart 1987 had goedgekeurd (resolutie over de verhaaImogeIiJkheden van de 
consument)*22), en waarin de Commissie werd verzocht "een richtlijn voor te 
stellen betreffende de harmonisatie van de wetgevingen van de Lidstaten ter 
bescherming van de col lect leve belangen van de consumenten en hierbij de 
consumentenverenigingen de mogelIJkheld te bieden zich partij te stellen In het 
belang van de categorie die zij vertegenwoordigen en van de Individuele 
consument". 
(22) PB C 99 van 13.04.1987, blz. 203-205, punt 4 
- 12 -
Ingevolge de omzetting van Richtlijn 84/450/EEG wordt momenteel In de meeste 
Lld-Staten een vorderingsrecht aan de consumentenorganisaties op het gebied van 
misleidende reclame toegekend*23). 
Dezelfde wetgevende benadering werd onlangs overgenomen door Richtlijn 93/13/EEG 
betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten*24), die uiterlijk 
op 31 december 1994 moet zijn omgezet. 
Voorts heeft de Commissie in de Jaren tachtig en tot op de huidige dag door 
middel van talrijke studies en veelvuldige proefprojecten verder gewerkt aan het 
analyseren van de bestaande procedures*2^) alsook de mogelijkheden tot 
verbetering. 
Het instrument van de "proefprojecten" was vanaf het begin geïnspireerd door het 
subsidiariteitsbeginsel : in plaats van een enkele gemeenschappelijke oplossing 
voor te stellen werden verschillende pogingen tot verbetering voorgesteld en 
"getest" op nationaal of lokaal vlak; en verder werd de keuze van de te 
ondersteunen projecten gebaseerd op drie fundamentele criteria : 
- décentraiIsatIe (de projecten werden steeds beheerd door de 
consumentenorganisaties, of de nationale of plaatselijke 
overhel ds instant ies); 
- cofinanciering en samenwerking (voor zover mogelijk : in bepaalde landen 
bestaat geen enkele financiering van overheidswege voor de bescherming van de 
consument) te zamen met de bevoegde nationale of lokale instanties; 
- aanpassing van het initiatief aan de Juridische en sociaal-economische 
realiteiten van het betrokken land. 
De resultaten van deze analyse zijn samengevat in het tweede deel van dit 
Groenboek, waarin ook een overzicht wordt gegeven van de vanaf 1987 gesteunde 
projecten (In dat Jaar werd de laatste mededeling ter zake goedgekeurd). 
(23) In sommige landen was dit reeds vóór de goedkeuring van de richtlijn het 
geval, maar in andere landen (bij voorbeeld Italië) werd het 
vorderingsrecht aan de consumentenorganisaties verleend in het kader van de 
wetgeving tot omzetting van de richtlijn. 
(24) PB L 95 van 21 april 1993, blz. 29. 
(25) procedures die aansluiten bij de gerechtelijke procedures, en procedures 
waarvoor een specifieke regeling bestaat. 
- 13 -
DE WERKZAAMHEDEN VAN DE RAAD VAN EUROPA 
Op 8 Januari 1993 keurde de Raad van Europa een Aanbeveling [R(93)1] goed 
betreffende de werkelijke toegang tot het recht en de rechter van personen die 
in grote armoede verkeren. 
Deze sluit aan bij verschillende Aanbevelingen die tussen 1978 en 1986 door de 
Raad van Europa werden gepubliceerd, en die reeds werden behandeld in de 
hierboven bedoelde Mededeling van de Commissie (C0M(87)210). 
Op het ogenblik bereidt een projectgroep voor de doeltreffendheid en de 
billijkheid van de civiele rechtspleging twee ontwerp-aanbevelIngen voor, 
waarvan een betrekking heeft op de verbetering van de gebruikmaking van de 
rechtsmiddelen op civiel vlak. 
- 14 -
I.B.2 VOLTOOIING VAN DE INTERNE MARKT EN DE NIEUWE DIMENSIE VAN HET VRAAGSTUK 
In het verleden werd de beslechting van consumentengeschillen beschouwd als een 
vraagstuk dat zich bijna uitsluitend op nationaal vlak voordeed. Elke poging om 
tot een diepgaander "communautair" beraad ter zake te komen stuitte op een 
tegenwerping, die grosso modo op het volgende neerkwam ; de "gemiddelde" 
consument zou zich niet naar het buitenland begeven om daar zijn aankopen te 
doen, en de dienstverleners zouden in het algemeen een dochteronderneming moeten 
openen in elk land waar zij hun diensten aanbieden, wat "nationale" controle 
door het gastland mogelijk maakt. 
Momenteel is deze tegenwerping zeer moeilijk houdbaar, en wel als men rekening 
houdt met het volgende : 
a. het beginsel van de controle in het gastland werd op verschillende, zeer 
belangrijke gebieden vervangen door het beginsel van de controle in het land 
van oorsprong om de vrijheid van verkeer van de diensten volledig te 
garanderen; 
b. de verspreiding van nieuwe technieken op het gebied van "verkoop en 
dienstverlening op afstand" [voor de Juridische definitie alsook voor de 
kwantitatieve dimensie van de verkoop wordt verwezen naar het gewijzigd 
voorstel voor een richtlijn dat ter zake door de Commissie werd 
lngediend*25b,s), alsook de memorie van toelichting die bij het 
oorspronkelijke voorstel was gevoegd*25ter)] maakt het voortaan mogelijk 
dat produkten elke geografische grens overschrijden zonder tussenkomst van 
een plaatselijk distributeur : bij problemen zal de consument in het land 
waar hij woont, niemand hebben tot wie hij zich kan wenden; 
c. de mobiliteit van de consumenten, met name in grensregio's, zal zich, ook 
dank zij de opheffing van de douanecontroles en de nieuwe BTW-regel ing voor 
particulieren, aanzienlijk ontwikkelen; 
d. het intracommunautair toerisme (ook dank zij de hierboven genoemde 
maatregelen) betreft een steeds groeiend aantal burgers*26), en voor het 
merendeel van hen zullen de problemen betreffende een gekocht goed of een 
verleende dienst (hotel, vervoermiddelen, eurocheques) niet kunnen worden 
(25bis) COM(93)396 def. 
(25ter) PB C 156 van 23.6.1992, blz. 14. 
(26) Besluit van de Raad 92/421/EEG van 13 Juli 1992 betreffende een 
"actieprogramma van de Gemeenschap op het gebied van toerisme" (PB L 231 
van 13.08.1992, blz. 26) wijst op het belang van het verbeteren van de 
"Informatie en bescherming van toeristen op gebieden zoals (,,,) 
"timesharing", overboeking en beroepsprocedures" (punt 4 van de bijlage). 
- 15 -
geregeld tijdens het verblijf : indien hun rechten werden geschonden, en de 
wederpartij onmiddellijke terugbetaling weigert, zal de oplossing van het 
probleem moeten worden gevonden vanuit een ander land dan dat van 
verblijf*27). 
In alle hl er bovengenoemde gevallen, bevindt zich de woonplaats van de consument 
In een ander land dan dat waar de wederpartij Is gevestigd. 
Dit is trouwens ook het doel van de Interne Markt : de totstandbrenging "van 
een ruimte zonder binnengrenzen waarin het vrije verkeer van goederen, 
personen, diensten en kapitaal Is gewaarborgd" (artikel 8A van het Verdrag). 
Maar dit vrije verkeer wordt verwezenlijkt in een ruimte waar de gerechtelijke 
grenzen wel nog bestaan : daarom zullen de geschillen die kunnen voortkomen uit 
de hierboven bedoelde overeenkomsten (gevallen a, b, c en d), 
"grensoverschrIJdende" geschilien bliJven*28). 
(27) Deze situatie geldt niet alleen voor toeristen : ambtenaren (of nationale 
deskundigen) die zich naar Brussel begeven om er een vergadering van de 
Raad (of een vergadering van deskundigen) bij te wonen, zullen met dezelfde 
moeilijkheden worden geconfronteerd indien hun koffer wordt gestolen in de 
hall van een hotel, of indien zij het slachtoffer van overboeking worden of 
een produkt met gebreken kopen. De duur van hun verblijf zal het onmogelijk 
maken het probleem vóór hun vertrek op te lossen, behalve ingeval de 
wederpartij onmiddellijke terugbetaling aanvaardt. 
(28) Overeenkomstig de hier voorgestelde definitie is van "grensoverschrijdend 
geschil" sprake wanneer de eisende partij gedomlclIleerd Is In een ander 
land dan dat waar de verwerende partij op wettige wijze Is gevestigd, (zie 
hoofdstuk III.A.2.). 
In beginsel kunnen de "specifieke" of bijkomende moei11Jkheden die eruit 
voortvloeien, de volgende zlJn : 
de tot kennisneming van de zaak bevoegde rechter Is niet de rechter 
van het land waar de consument woont (gevallen c en d); 
de onderzoeksstukken moeten worden opgevraagd (rogatolre commissie) In 
een ander land dan dat van de rechter aan wie de zaak wordt voorgelegd 
(gevallen a, b, c en d); 
de kennisgeving en betekening van de stukken moet plaatsvinden In een 
ander land dan dat waar de eisende partij zich bevindt (gevallen a, b, 
c en d); 
de uitvoering van het vonnis moet worden gevraagd In een ander land 
dan dat van de rechter die de beslissing heeft genomen (gevallen 
a en b). 
Andere bijkomende moei11Jkheden (of "belemmeringen") kunnen bijvoorbeeld 
betrekking hebben op de vertaling van de stukken, de verschijning In 
persoon van de partijen en de rechtshulp. De ter zake toepasbare 
Internationale Verdragen en Overeenkomsten worden behandeld In het derde 
deel (hoofdstuk lll.A.2) van dit Groenboek. 
- 16 -
Uitgaande van wat hierboven werd gezegd, moet worden nagegaan : 
a. welke specifieke en bijkomende (ten opzichte van een vergelijkbaar geschil 
van "nationale" aard) moeilijkheden voortkomen uit de 
"grensoverschrijdende" aard van de uitvoering van de overeenkomst; 
b. of, en in hoeverre deze moeilijkheden de consument (evenals het MKB) kunnen 
verhinderen of afschrikken om van de Interne Markt te profiteren. 
Het gaat er derhalve om in dit Groenboek naar een antwoord op deze vragen te 
zoeken. 
Voor het ogenblik is het niet onnuttig eraan te herinneren dat de nieuwe 
dimensie van het probleem reeds het voorwerp heeft uitgemaakt van verschillende 
standpuntbepalingen van de bevoegde instellingen : 
de Resolutie van het Europees Parlement van 10 maart 1992; 
de Resolutie van de Raad van 13 Juli 1992; 
de adviezen van het Economisch en Sociaal Comité van 26 september 1991 en 
24 november 1992. 
in zijn op 26 september 1991 goedgekeurd advies over "de voltooi Ing van de 
Interne Markt en consumentenbescherming" bevestigt net Economisch en Sociaal 
Comité dat : 
"het In het grote EG-gebled moei lijk zal worden toegang tot de rechter te 
krijgen; voor deze problematiek Is totaal geen oplossing gevonden. BIJ 
geschillen houdt de Interne Markt geen stand en zijn er opeens twaalf of nog 
meer rechtsstelsels die zeer aan hun onafhankelijkheid en soevereiniteit 
vasthouden. Het oplossen van geschillen waarbij partijen uit meer dan één 
Lid-Staat betrokken zijn, is een probleemgebied dat beslist door de 
verantwoordelijke Europese politici dient te worden bekeken als het althans niet 
in de bedoeling ligt, een onvolmaakt en onsamenhangend economisch bestel tot 
stand te brengen. Het Comité dringt er bij de Commissie op aan, met spoed na te 
gaan hoe geschillen tussen partijen In meer dan één Lid-Staat kunnen worden 
geregeld". 
Op 21, 22 en 23 mei 1992 bracht de "Il Ie Europese Conferentie over de toegang 
van de consument tot de rechter"*2^), die onder auspiciën van het toenmalige 
Voorzitterschap en de Commissie plaatsvond, In Lissabon zowat 300 deskundigen 
bijeen die de 12 Lid-Staten van de EEG alsook een aantal EVA-landen 
vertegenwoordigden (het probleem van de grensoverschrijdende geschillen doet 
(29) Een eerste "Conferentie over de toegang van de consument tot de rechter" 
vond in 1975 In Montpellier (Frankrijk) plaats; de tweede werd In 1982 in 
Gent (België) gehouden. Een samenvatting van de conclusies van deze 
conferenties werd reeds gegeven in de Mededelingen (84)692 en (87)210. 
- 17 -
zich ook, en a fortiori in de Europese Economische Ruimte voor, waarop de 
Overeenkomst tussen EEG en EVA betrekking had). 
De conclusies van de vier werkgroepen (toegang tot recht en gerecht; 
gerechtelijke procedures; buitengerechtelijke procedures; bescherming van 
collectieve belangen en grensoverschrijdende geschillen) bevestigen de wens die 
reeds tot uitdrukking werd gebracht door het Economisch en Sociaal Comité alsook 
door het Europees Parlement. 
I.B.3 HET VERSLAG-SUTHERLAND EN HET STRATEGISCH PROGRAMMA VOOR DE INTERNE MARKT 
In naart 1992 vertrouwde de Commissie aan een groep van onafhankelijke 
persoonlijkheden, voorgezeten door Peter Sutherland, de voorbereiding van een 
verslag over de werking van de Interne Markt toe*30). 
Het verslag ("De Interne Markt na 1992 : de uitdaging aannemen") werd op 
26 oktober 1992 aan de Commissie voorgelegd en werd door de Commissie aan de 
Raad, het Europees Parlement en het Economische en Sociaal Comité toegezonden. 
In dit verslag "worden de vraagstukken die dienen te worden opgelost om een 
eerlijk en doeltreffend beheer van de communautaire wetgeving te 
bewerkstelligen, diepgaand onderzocht", en 'wordt onderzocht hoe aan de ... 
verwachtingen ... van de marktdeelnemers - consumenten en bedrijfsleven - kan 
worden voldaan" (voorwoord, laatste en voorlaatste punt). 
Overwegende dat "de regels van de Interne Markt In de gehele Gemeenschap een 
gelijkwaardig effect moeten hebben" (blz. 3, 3e alinea), en dat "het niet 
volstaat om wetgeving vast te stellen en eenvoudig te HOPEN dat zij In alle 
Lidstaten gelijkelijk zal worden toegepast" (blz. S, eerste alinea), wordt In 
het Verslag een reeks "aanbevelingen" geformuleerd. 
Wat de verhaalsmogelIJkheden betreft (blz. 34 tot 41), wordt bevestigd dat "er 
onzekerheid bestaat over de doeltreffendheid van de bescherming van de rechten 
van de consument. Deze onzekerheid vereist een snel onderzoek door de 
Gemeenschap" (Aanbeveling 22, blz. 36 van het Verslag). 
In de Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement van 
2 december 1992 (SEC(92)2277 def. : de werking van de Interne Markt na 1992 -
follow-up van het Verslag Sutherland) werd Aanbeveling 22 overgenomen (blz. 12, 
derde streepje van punt 31). 
(30) De onafhankelijke persoonlijkheden die werden verzocht mee te werken in het 
kader van deze "Groep op hoog niveau Inzake de werking van de Interne 
Markt", waren : Peter Sutherland (Voorzitter), Ernst Albrecht, Christian 
4) Babusiaux, Brian Corby, Pauline Green en Giuseppe Tramontana. 
- 18 -
in het werkdocument "Een strategisch programma voor de interne markt" 
(COM(93)256), door de Commissie in Juni 1993 Ingediend, Is de noodzaak erkend om 
een coherent operationeel kader In het leven te roepen voor de toegang tot de 
rechter, waarbinnen een aantal maatregelen moeten worden getroffen voor de 
verspreiding van informatie over het Gemeenschapsrecht en voor de 
doorzichtigheid en de toepassing daarvan. 
Dit Groenboek vormt derhalve ook een poging om de volgende analyses te 
verrichten : analyse van de In de Lid-Staten bestaande procedures (tweede deel) 
en analyse van de moeilijkheden bij de toepassing van deze procedures in de 
gevallen van "grensoverschrijdende" geschillen (derde deel). 
in het op 28 Juli 1983 goedgekeurde tweede driejarenactiepian van de Commissie 
op het gebied van het consumentenbeleid*31) werden selectieve prioriteiten voor 
het optrekken van het niveau van bescherming van de consumenten opgenomen, 
waaronder de toegang tot recht en gerecht en de beslechting van geschillen (Ile 
deel, punten 36 tot 39). 
Daarin worden nieuwe initiatieven aangekondigd die met name betrekking zullen 
hebben op de beslechting van grensoverschrijdende geschillen. 
Het vierde deel van dit Groenboek is gewijd aan de initiatieven die, rekening 
houdend met het subsidiariteitsbeginsel, zouden kunnen worden overwogen in het 
door het driejarenactiepian aangegeven perspectief. 
Een diepgaande raadpleging van de betrokken partijen zal het mogelijk maken 
onder de beoogde opties het werkterrein van het communautaire initiatief beter 
te omschrijven. 
(31) C0M(93)378 def. 
- 19 -
II. DE TOESTAND IN DE LID-STATEN 
11.A INLEIDING 
Gezien hetgeen in de reeds door de Commissie ingediende Mededelingen (COM(84)692 
en COM(87)210) is behandeld, betreft de volgende analyse vooral de 
ontwikkelingen die sedert 1987 hebben plaatsgehad*32). 
Naar procedures die van toepassing zijn op consumentengeschillen die indertijd 
reeds bestonden is, voor zover zij nog van kracht zijn, verwezen in de vorm van 
"referenties" naar bovengenoemde mededelingen. 
Ter wille van de overzichtelijkheid zijn de nationale hoofdstukken gerangschikt 
rond vier onderwerpen, waarvan drie reeds deel uitmaakten van de structuur van 
Mededel Ing (84)692 : 
de gerechtelijke procedures die van toepassing zijn op (individuele) 
geschillen in verband met consumentenvraagstukken; 
de buitengerechtelijke procedures die in het bijzonder aan deze geschillen 
zijn gewijd (de arbitrage wordt uitsluitend in dit verband behandeld) met 
inbegrip van "de bemiddelaars" of "ombudsmen" (en soortgelijke 
voorzieningen) die in de laatste tijd in verschillende bedrijfssectoren in 
het leven zijn geroepen; 
de bescherming van collectieve belangen*33), welke hetzli de bevoegdheid 
inhoudt van consumentenorganisaties om in rechte op te treden, hetzl I de 
bevoegdheden van bepaalde administratieve instanties (bijvoorbeeld : 
Consumentenombudsman in Denemarken, Director of Fair Trading In het Verenigd 
Koninkrijk); 
de "nationale" modelprojecten, voor de landen waar deze er geweest zijn (een 
tabel waarin de door de Commissie gesteunde modelprojecten worden samengevat 
Is voorts bij het Groenboek gevoegd); de grensoverschrijdende initiatieven 
worden behandeld in hoofdstuk IV.E. 
Over de in de Lid-Staten bestaande toestand Is op 9 februari 1993 te Brussel een 
vergadering van nationale deskundigen gehouden. Naar aanleiding van deze 
vergadering is over het voorontwerp van elk van de nationale hoofdstukken 
overleg gepleegd met de nationale autoriteiten, en aan de hand van hun 
commentaar kon de tekst worden geverifieerd en aangevuld. Dank zij deze 
commentaren kon ook een overzicht worden opgesteld waarin de situatie op 30 
april 1993 werd samengevat. 
(32) Deze aanpak geldt niet voor de Lid-Staten die nog niet onder de 
bovengenoemde mededelingen vielen (Spanje, Portugal en Griekenland). 
(33) De verdediging in rechte van collectieve belangen mag niet worden verward 
met de collectieve verdediging van individuele belangen : de "class 
action" behoort dus niet tot dezelfde categorie. 
- 20 -
li.B DE HUIDIGE TOESTAND IN DE LID-STATEN 
- 21 -
BELGIË 
1. GERECHTELIJKE PROCEDURES 
De wet van 3 augustus 1992 tot wijziging van het Gerechtelijk Wetboek (Belgisch 
Staatsblad van 31/08/1992) heeft wijzigingen aangebracht in talrijke procedurele 
bepalingen ten einde de gerechtelijke achterstand te bestrijden evenals de 
ongerechtvaardigde vertraging in het in staat van wijzen brengen van zaken 
(toelichting, eerste en tweede alinea). 
Het belang van deze hervorming voor consumentengeschillen is voornamelijk gelegen 
In de wijzigingen betreffende : 
de bevoegdheid "ratlone summae" van de vrederechter, die wordt verhoogd tot 
75.000 BFR (plm. 1.871 6CU); 
het bedrag in laatste aanleg, dat wordt gebracht op 50.000 BFR (plm. 1.247 
ecu) ten aanzien van de vrederechter, en op 75.000 BFR ten aanzien van de 
rechtbank van eerste aanleg; 
invoering van de procedure met vrijwillige verschijning en van het 
verzoekschrift op tegenspraak (deze Is uniform in gevallen waarin deze 
wijze van rechtsingang bij de wet geregeld is); 
de korte debatten; 
de termijnen voor het neerleggen van conclusies en de regeling Inzake 
nietigheid; 
de sancties (geldboeten) die gelden voor "tergend of roekeloos" hoger 
beroep. 
Deze wet is in werking getreden op 1 Januari 1993. 
2. BUITENGERECHTELIJKE PROCEDURES 
Een arbitrageprocedure (Geschillencommissie) Is in het leven geroepen door de 
organisaties van consumenten en de leveranciers In drie specifieke sectoren : 
reisbureaus, wasserijen en de verkoop van meubels; de beslissing van een 
Geschillencommissie is bindend voor de partijen zoals iedere uitspraak van een 
arbitrage-instantie, en de consument die beslist de procedure in werking te 
stellen moet een bedrag betalen dat in verhouding staat tot het met het geschil 
gemoeide bedrag. De minister van Justitie en Economische Zaken heeft officieel 
het openbaar nut erkend van de Geschillencommissie voor reisagentschappen, en 
deze met name lokalen en administratief personeel ter beschikking gesteld. 
- 22 -
In de financiële sector zijn door de beroepsorganisaties een aantal procedures 
voor de behandeling van geschillen in het leven geroepen {"Ombudsman" van de 
Belgische Vereniging der Banken, "Geschillencommissie" van de Belgische 
Spaarbankenvereniging, "Ombudsman" van de verzekeringen, "Ombudsman" van de 
Beurs); deze procedures leiden niet tot een bindende uitspraak. 
Voor bepaalde openbare diensten (post, telefoon en spoorwegen) bevat de wet van 
21/03/1991 bepalingen betreffende de invoering van een bemiddelingsdienst. De 
bemiddelaars zijn aangewezen bij koninklijke besluiten van 22/12/1992 en kunnen 
op verzoek van de partijen als arbiter optreden. 
3. ADMINISTRATIEVE AUTORITEITEN 
De Economische Algemene Inspectie beschikt over uitgebreide bevoegdheden inzake 
informatie, preventie, vaststelling en vervolging van overtredingen van de 
economische wetgeving. Volgens de wet van 14 Juli 1991 betreffende de 
handelspraktijken (Belgisch Staatsblad van 29/08/1991) kunnen de ambtenaren van 
de EAI de overtreder een "waarschuwing" doen toekomen waarbij deze tot 
stopzetting van de overtreding wordt aangemaand. Indien aan deze waarschuwing 
geen gevolg wordt gegeven kan de minister : 
a) het proces-verbaal (dat bewijskracht heeft tot het tegendeel is bewezen) 
doen toekomen aan de Procureur des Konings, indien het gaat om 
strafrechtelijke inbreuken; 
b) een vordering tot staking instellen bij de rechtbank van koophandel (artikel 
95). 
De door de minister aangestelde ambtenaren kunnen de overtreders eveneens een 
som voorsteilen waarvan de betaling de strafvordering doet vervallen (artikel 
116). 
Op het gebied van de voedingsmiddelen berust de bevoegdheid om een onderzoek in 
te stellen bij de Inspectie voor de voedingsmiddelen. 
4. VORDERINGEN TER BESCHERMING VAN COLLECTIEVE BELANGEN 
De in artikel 95 van de wet op de handelspraktijken (de bovengenoemde wet van 14 
juli 1991) bedoelde vordering tot staking kan ook worden ingesteld op verzoek 
van "een vereniging ter verdediging van de consumentenbelangen die 
rechtspersoon11Jkheld bezit en voor zover zij In de Baad voor het Verbruik 
vertegenwoordIgd Is of door de Minister van Economische Zaken ... erkend Is" 
(artikel 98). Deze vordering wordt ingesteld bij en behandeld door 
- 23 -
de rechtbank van koophandel, zoals in kortgeding; het vonnis is uitvoerbaar bij 
voorraad, niettegenstaande elk rechtsmiddel en zonder borgtocht. 
De staking kan worden gelast van iedere, zelfs onder het strafrecht, vallende 
daad die een inbreuk uitmaakt op de bepalingen van genoemde wet, waarvan het 
gebied van toepassing zeer ruim is (onder andere wordt daarin de publiciteit In 
de zin van Richtlijn 84/450/EEG geregeld). Bovendien worden de "specifieke" 
bepalingen ervan aangevuld door de "algemene clausule" van artikel 94, welke 
luidt : 'verboden Is elke met de eerlijke handel sgebr ui ken strijdige daad, 
waardoor een verkoper de belangen van één of meer consumenten schaadt of kan 
schaden". 
Andere vorderingen ter verdediging van collectieve belangen kunnen worden 
ingesteld door een consumentenorganisatie op specifieke gebieden, met name : 
consumptief krediet (wet van 12 Juni 1991, Belgisch Staatsblad van 
9.7.1991); 
financiële diensten (wet van 4 december 1990, Belgisch Staatsblad van 
22.8.1990); 
bedrieglijke reclame ten aanzien van de vrije beroepen (wet van 21 oktober 
1992, Belgisch Staatsblad van 17.11.1992). 
5. MODELPROJECTEN 
Twee gelijklopende modelprojecten (Marchlenne-au-Pont en Deinze) zijn door de 
Commissie van 1984 tot 1986 gesteund, en van het verloop daarvan is reeds 
verslag uitgebracht in de "aanvullende mededeling van de Commissie over de 
consument en zijn verhaalsmogelIJkheden" (C0M(87)210 def.) In 1987. Deze 
projecten betroffen de Invoering van de functie van stafmedewerker bij 
vrederechters. 
Er is een centrum van in consumentenrecht gespecialiseerde advocaten opgericht 
door de Orde van Advocaten van de Balie van Luik, die er ten dele de kosten van 
draagt : de door het centrum gevraagde honoraria zijn vaste bedragen en lager 
dan de normale honoraria voor alle geschillen waarmee ten hoogste 75.000 BFR 
(plm. 1.871 ecu) gemoeid Is. 
Het centrum, dat zich inspireert op een In 1981 door de Par IJse Balie opgezet 
experiment (zie hoofdstuk Frankrijk) heeft daarvan ook de naam overgenomen 
(AARC : Avocat, Assistance et Recours du Consommateur). 
Een soortgelijk initiatief, genaamd ABC (Advocaat Bijstand Consument), is 
onlangs door de Balie van Gent opgezet. 
- 24 -
DENEMARKEN 
1. GERECHTELIJKE PROCEDURES 
Consumentengeschillen worden In rechte behandeld overeenkomstig de algemene 
regels van de burgerlijke rechtsvordering. 
De meeste consumentenvorderingen worden behandeld door het "Byret" 
(Kantongerecht). Wettelijke vertegenwoordiging voor deze rechtbank is niet 
verplicht (artikel 259 van de Wet op de Rechtsbedeling) en het Kantongerecht 
zelf is verplicht om een partij die niet wettelijk is vertegenwoordigd bij te 
staan (artikel 339, lid 4 van genoemde wet). Indien een consument voor het 
gerecht wordt gedaagd in een zaak die door een van de hieronder genoemde raden 
kan worden behandeld kan hij verzoeken dat het geval aan een dergelijke raad 
wordt voorgelegd (artikel 361 van de Wet op de Rechtsbedeling). Het gerecht is 
verplicht om de consument in kennis te stellen van zijn rechten. 
2- BUITENGERECHTELIJKE PROCEDURES 
Sedert 1975 behandelt de Raad voor klachten van consumenten, een administratieve 
rechtbank, consumentengeschillen. Deze Raad behandelt individuele geschillen 
betreffende een brede scala van goederen en diensten binnen bepaalde 
priJslimieten. In 1992 heeft deze Raad 2.823 gevallen In behandeling genomen. 
De voorzitter van deze Raad is een rechter; daarnaast bestaat deze Raad uit 
vertegenwoordigers van de consumenten en het bedrijfsleven. 
De uitspraken van de Raad kunnen niet gedwongen ten uitvoer worden gelegd, maar 
de meeste ervan worden opgevolgd door het bedrijfsleven. Indien aan een 
uitspraak geen gevolg wordt gegeven kan deze aanhangig worden gemaakt bij een 
rechtbank. Het secretariaat van de Raad staat de consument hierin bij. 
Consumenten met een Jaarlijks inkomen beneden een bepaalde limiet kunnen in deze 
gevallen gebruik maken van kosteloze rechtsbijstand. 
Afgezien van een klein bedrag dat de consument moet betalen worden de 
gerechtkosten in deze gevallen door de Raad betaald. 
De gemiddelde tijd die verstrijkt tussen de aanvraag en de uitspraak is ongeveer 
6 maanden. 
- 25 -
De Raad voor klachten van consumenten heeft een aantal particuliere raden erkend 
die zijn opgericht door beroepsorganisaties in samenwerking met 
consumentenorgan i sat i es. 
Een gedetailleerde beschrijving van deze Raden wordt gegeven In de eerste 
mededeling van de Commissie betreffende de consument en zijn 
verhaalsmogelIjkheden (Bulletin EG, Supplement 2/85). 
3. BESCHERMING VAN COLLECTIEVE BELANGEN 
De functie van "consumentenombudsman" Is In 1975 in het leven geroepen bij de 
Wet inzake de handelspraktijken. 
De consumentenombudsman heeft een algemeen regulerende functie ten aanzien van 
de markt en moet alle consumenten beschermen op basis van een gemiddelde norm, 
zonder rekening te houden met de situatie van Individuele consumenten of 
concrete rechtsgeschillen. Deze bepaling is vooral gericht op het verhinderen 
van toekomstige overtredingen van de wet. 
De voorschriften inzake de activiteiten van de consumentenombudsman zijn 
vastgelegd In de Deense wet inzake de handelspraktijken. De kern van deze 
bepalingen is dat geen vorm van handel in strijd mag zijn met eerlijke 
handelspraktijken en dat er geen misleidende mededelingen mogen worden gedaan. 
Indien niet aan de voorschriften wordt voldaan kunnen er sancties worden 
getroffen overeenkomstig het publiek recht in de vorm van boetes of 
verbodsbepalingen. De consumentenombudsman heeft echter niet de bevoegdheid om 
civielrechtelijke vergoeding (b.v. compensatie) door een bedrijf aan de 
individuele consumenten te gelasten. 
De consumentenombudsman dient door middel van onderhandeling de zakenwereld 
ertoe te brengen in overeenstemming met de Wet inzake de handelspraktijken te 
handelen. Deze onderhandelingen kunnen resulteren In Indicatieve richtsnoeren 
waarin de gedragslijnen op specifieke gebieden zoals reclame of 
prijsaanduidingen, de handel in alcoholhoudende dranken of garantievoorwaarden 
worden vastgelegd. 
De consumentenombudsman kan de Rechtbank voor Maritieme Zaken en Koophandel 
vragen om bij rechterlijk bevel onwettige handelspraktijken te verbieden. In 
dringende aangelegenheden kan hij een voorlopig bevel uitvaardigen, dat dan door 
de rechtbank moet worden bevestigd. 
Gewoonlijk leidt het optreden van de consumentenombudsman zelfs voor dit stadium 
bereikt is tot resultaat : in 1992 werden slechts 4 rechterlijke bevelen bij de 
(5) 
- 26 -
rechtbank aangevraagd, terwijl er 1 bevel door de ombudsman zelf werd gegeven. 
Bovendien kunnen zaken welke rechterlijke bevelen impliceren in verband met 
overtredingen van de Wet inzake de handelspraktijken in rechte aanhangig worden 
gemaakt door consumentenorganisaties mits zij een Juridisch belang bij de zaak 
hebben. 
Een gedetailleerde beschrijving van de Wet inzake de handelspraktijken en de 
consumentenombudsman is te vinden in bovengenoemde mededeling (Bulletin EG, 
Supplement 2/85). 
- 27 -
DUITSLAND 
1. QEREÇHTEUJKf PMKEPUWES 
Er is een vereenvoudigde procedure ingesteld bij het "Rechtspflege-
Verelnfachungsgesetz" van 17/12/1990 (Bundesgesetzblatt I, 2847), die op 
1 april 1991 van kracht Is geworden : overeenkomstig het nieuwe artikel 495a ZPO 
(Wetboek van burgerlijke rechtsvordering) kan "de rechtbank de procedure volgens 
eigen redelijk Inzicht voeren Indien het met het geschil gemoeide bedrag de 
1.000 DM (plm. 512 ecu) niet overschrijdt". Op 1 maart 1993 Is dit financiële 
maximum opgetrokken tot 1.200 DM (plm. 615 ecu) ingevolge het "Gesetz sur 
EntIastung der Rechtspflege" van 11/01/1991 (Bundesgesetzblatt I, blz. 50). 
De gewone procedure die geldt voor vorderingen welke onder de bevoegdheid van 
het Amtsgerlcht vallen (max. 10.000 DM ofwel plm. 5.121 ecu) Is in ieder geval 
eenvoudiger dan die welke voor andere rechtbanken gevolgd wordt : 
de klacht mag door de betrokken partij zelf worden ingediend en per post aan 
de rechtbank worden toegezonden aangezien deze alleen de feiten en het 
bewijsmateriaal behoeft te bevatten; 
theoretisch kan de klacht zelfs mondeling worden ingediend (artikel 496 ZPO) 
ten kantore van de griffier, die deze dan naar de bevoegde rechter verwijst; 
de gedaagde wordt door de rechtbank verzocht mede te delen of hij zich tegen 
de klacht wenst te verweren; indien hij niet binnen twee weken antwoordt kan 
de rechtbank bij verstek uitspraak doen; 
In elk stadium van de procedure Is de rechter ingevolge artikel 279 ZPO 
verplicht de opportuniteit van een poging om tot een vergelijk te komen voor 
ogen te houden; 
rechtsbijstand is niet vereist; 
doorgaans wordt het geval behandeld in een enkele zitting; bijgevolg duurt 
de procedure in 80 % van de gevallen minder dan 6 maanden. 
Een andere vereenvoudigde procedure, "Mahnverfahren" genaamd (artt. 688 e.e.v.v. 
ZPO) kan worden gebruikt om geldbedragen te innen; doorgaans treedt de consument 
in een "Mahnverfahren" als gedaagde op (deze procedure wordt niet door hem maar 
tegen haar hem gebruikt). 
- 28 -
Voor zover het consumentencontracten betreft geiden er specifieke regels die de 
uitsluitende Jurisdictie toekennen aan de rechtbank van de plaats waar de 
consument zijn woon- of verblijfplaats heeft (colportagewet, 
afstandsonderwijswet); in het algemeen Is de keuze van jurisdictie in 
consumentenzaken eerst toegestaan nadat het geschil is gerezen (artikel 38 ZPO). 
2. BUITENGERECHTELIJKE PROCEDURES 
Er bestaan verschillende alternatieve verhaalsregeiingen, die reeds kort zijn 
behandeld In de eerste Mededeling van de Commissie over de consument en zijn 
verhaalsmogelIJkheden (C0M(84)692); de belangrijke is die welke wordt uitgevoerd 
door de Kamers van Koophandel en Fabrieken ("SchlIchtungsstellen der Industrie-
und Handelskammern"), die ongeveer 10.000 dossiers per jaar behandelen (waarvan 
90 % door vrijwillige overeenkomsten worden opgelost). 
Ten aanzien van de voormalige DDR is in het "Einigungsvertrag" bepaald dat een 
aantal DDR-wetten van kracht blijft : daartoe behoren de Wet betreffende de 
scheidsrechter!Ijke instanties in de gemeenten (."Gesetz Ober die Schledsstel len 
In den GemeInden" : GBI DDR I, 1527), waarbij een verzoeningscommissie (een 
voorzitter en twee plaatsvervangers) in het leven Is geroepen, die moet worden 
benoemd door de gemeenteraad. 
In 1992 heeft het Federaal Verbond van Duitse Banken (Bundesverband deutscher 
Banken) een "ombudsman"-regel Ing ingevoerd : klachten van consumenten 
(individuele personen) die binnen een maand niet zijn opgelost door het 
"klachtenbureau voor consumenten-c11enten" (iedere bank dient een dergelijk 
bureau te hebben) moeten worden voorgelegd aan de ombudsman. Indien het 
betrokken bedrag niet hoger is dan 10.000 DM (plm. 5.120 ecu) is de uitspraak 
van de ombudsman bindend voor de bank (maar niet voor de consument). De regeling 
geldt ook voor professionele cliënten (cliënten die uit hoofde van hun beroep 
optreden) voor zover het gaat om klachten betreffende grensoverschrijdende 
betalingen : een grensoverschrijdende betaling is een betaling in de zin van 
EG-aanbeveIIng nr. 90/109 (doorzichtigheid van bankkosten in verband met 
grensoverschr i jdende transact les). 
3. BESCHERMING VAN COLLECTIEVE BELANGEN 
Consumentenbonden hebben het recht vorderingen In te stellen tot staking of 
intrekking van onereuze bedingen in overeenkomsten zoals opgesomd in de 
artikelen 9 tot en met 11 van de Wet inzake onereuze bedingen in overeenkomsten 
(Al Igemeine Geschaftsbedingungen-Gesetz van 9/12/1976 : Bundesgesetzblatt 8, 
3317). 
- 29 -
Voorts kunnen consumentenbonden vorderingen tot staking Instellen tegen 
misleidende reclame en verwante "oneerlijke handelspraktijken" krachtens 
artikel 13 van de Wet inzake oneerlijke mededinging (Gesetz gegen den uniauteren 
Wettbewerb), zoals gewijzigd bij de wet van 21/7/1965 (Bundesgesetzblatt I, 
675). 
Beide procedures worden Ingeleid voor zover een "Abmahnung" (waarschuwing) niet 
Is opgevolgd ; in 1991 heeft de Verbrauchersschutzverein (Vereniging ter 
bescherming van de consument) 632 "Abmahnungs"-procedures aanhangig gemaakt, 
waaraan in ca. 50 % van de gevallen gevolg werd gegeven. 
Op dezelfde wijze treden de Zontra Ie zur Bekëmpfung uniauteren Wettbewerbs e.V. 
en de Vereln zur Bekampfung der WlrtschaftskriminalItët op, commerciële 
organisaties met een groot ledental in de Duitse industrie en handel; wanneer 
consumenten- en zakelijke belangen samenvallen In gevallen van oneerlijke 
mededinging treden zij impliciet ook op ten behoeve van consumenten. 
4. MODELPROJECTEN 
Een modelproject (advies betreffende consumentenkrediet) Is uitgevoerd in 
Hamburg; dit werd reeds beschreven in de aanvullende mededeling van de Commissie 
betreffende de consument en zijn verhaalsmogelIJkheden (C0M(87) 210). 
Een tweede, in 1990-1991 uitgevoerd modelproject had betrekking op het 
ontwikkelen van software voor Juridische en technische adviezen inzake 
kredietaangelegenheden. Deze software bestaat nu in drie delen : Computer 
Assisted Loan Services - computerondersteunde leningsdiensten (CALS : advies 
betreffende kredietovereenkomsten), Computer Assisted Debt Advice System -
systeem van computerondersteund advies betreffende schulden (CADAS : advisering 
van gezinshuishoudingen met een overmatige schuldenlast) en Information System 
on Financial Services - informatiesysteem betreffende financiële diensten (FIS : 
een algemene gegevensbank waarin de betrokken wetgeving en Jurisprudentie zijn 
opgeslagen). Sedert 1992 wordt het systeem aangepast aan de situatie in andere 
Lid-Staten en gekoppeld aan parallelle systemen die daar tot stand worden 
gebracht. De software wordt thans gebruikt door alle consumentenorganisaties van 
de deelstaten (Verbraucherzentralen der Lender); 
Een derde modelproject In Halle (voormalige DDR) begint in 1993 en zal bijdragen 
tot verbetering van de adviezen aan consumenten met overmatige schulden. 
- 30 -
GR IEKENLAND 
1. GERECHTELIJKE PROCEDURES 
De artikelen 466 tot 472 van het wetboek van burgerlijke rechtsvordering 
voorzien in een vereenvoudigde procedure voor geschillen die betrekking 
hebben op minder dan 60.000 Drachmen (+/- 227 ecu) : bijstand van een 
advocaat is niet vereist, de procedure verloopt mondeling (het Vredegerecht 
zorgt voor het opstellen van het proces-verbaal) en de rechter moet proberen 
de partijen tot een minnelijke schikking te bewegen alvorens zich vervolgens 
uit te spreken... 
2. BUITENGERECHTELIJKE PROCEDURES 
Wet nr. 1961/91 van 3/9/1991 voorzag in de oprichting van plaatselijke 
commissies voor het bereiken van minnelijke schikkingen, die bestaan uit een 
vertegenwoordiger van de consumenten, een van de Kamer van Koophandel en een 
van de balie. Indien de poging om tot een minnelijke schikking te komen 
mislukt, brengen deze commissies een "advies" uit dat niet dwingend is, doch 
dat wel In aanmerking moet worden genomen door de bevoegde rechter aan wie 
de zaak zal worden voorgelegd. 
3. ALGEMEEN-BELANGACTIE 
Bij wet nr. 2000/91 van 24/12/1991 werd een stakingsvordering ingevoerd 
tegen handelspraktijken van bedrijven die exclusieve rechten hebben of 
bijzondere voorrechten genieten, en wel wanneer die praktijken de 
gezondheid, de veiligheid of de economische belangen van de consumenten in 
het gedrang brengen (zo is bijvoorbeeld in artikel 27.2 van deze wet sprake 
van het in de handel brengen van gevaarlijke produkten, misleidende reclame 
en oneerlijke bedingen). Bedoelde vordering is voorbehouden voor 
verenigingen die voldoen aan de door artikel 35 van wet 1961/91 vastgestelde 
criteria, en die door het Ministerie van Handel zijn erkend. 
4. PROEFPROJECTEN 
In mei 1992 startte een door de Commissie van de Europese Gemeenschappen 
ondersteund proefproject dat op rechtshulp aan consumenten gericht was. Het 
Initiatief was afkomstig van een consumentenorganisatie die ook voor de 
tenuitvoerlegging ervan zorg draagt. 
In het kader van dit project werden vier "bureaus voor Juridisch advies" 
voor het publiek In vier steden van Griekenland (Athene, Kavala, Drama en 
Eraklion) geopend die tot doel hebben de consument de rechtshulp 
- 31 -
te verstrekken die hij nodig heeft voor zijn bepaald geval : voorlichting, 
bemiddeling, minnelijke schikking en (in geval van algemeen belang) 
rechtsvordering. Het belang van het project houdt verband met het feit dat 
het rechtshulpsysteem in Griekenland minder ontwikkeld Is dan in de andere 
Lid-Staten : de voorwaarden om in aanmerking te komen zijn immers zodanig 
dat een grote meerderheid van de justitiabelen geen toegang tot het systeem 
zou hebben. 
Bovendien werden verschillende "gidsen" ter beschikking van het publiek 
gesteld; hiermee kan dit ook vernemen welke rechten aan de consument door de 
communautaire wetgeving worden verleend. 
- 32 -
SPANJE 
1. VEREENVOUDIGDE GERECHTELIJKE PROCEDURES 
Een mondelinge procedure {"Jul cl o verbal') bestaat voor geschillen die 
betrekking hebben op minder dan 80.000 PTA (+/- 519 ecu): deze geschillen 
worden normaal beslecht door een Vrederechter {"Juzgado de paz"), en 
bijstand van een advocaat is niet vereist. Geschillen die betrekking hebben 
op méér dan 80.000 PTA, worden behandeld door de "Juzgados de primera 
Instancla", en wel met toepassing van een van de drie volgende procedures : 
- "Julclo de cognlclón" voor geschillen gaande van 80.000 tot 800.000 PTA 
(+/- 5190 ecu); 
- "Julclo de menor cuantla" voor geschillen gaande van 800.000 tot 
160.000.000 PTA (+/- 1.038.140 ecu); 
- "Julclo de mayor cuantla" voor geschillen die betrekking hebben op méér 
dan 160.000.000 PTA. 
Een poging tot minnelijke schikking moet op verzoek van een van de partijen 
door de rechter worden ondernomen; dit verzoek kan worden ingediend bij de 
rechter van de plaats waar de eisende partij is gedomicilieerd, afgezien van 
de bevoegdheid rat lone loci van deze rechter (artikelen 460 en 463 van het 
Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering). 
2. BUITENGERECHTELIJKE PROCEDURES 
In Spanje is de bescherming van de consument opgenomen in de Grondwet zelf: 
op grond van artikel 51 "dragen de overheidsinstanties door middel van 
doeltreffende procedures zorg voor de bescherming van de veiligheid, de 
gezondheid en de wettige economische belangen van consumenten en 
gebruikers". 
Op grond van dit grondwettelijk beginsel had wet 26/1984 van 19 juli 1984 
(raamwet inzake de bescherming van consumenten en gebruikers) in artikel 31 
voorzien in de totstandbrenging van een specifiek arbitrage-stelsel voor 
consumptiegeschillen. Wet 36/1988 van 5 december 1988 betreffende arbitrage 
voorzag in haar eerste twee "additionele bepalingen" in kosteloosheid van 
deze arbitrage; aan de Regering werd de taak gedelegeerd om "door middel van 
een decreet de benaming, de aard, de manier van aanwijzing en de 
territoriale bevoegdheid" van de arbitrage-organen vast te stellen. 
Het hierboven bedoelde decreet (REAL DECRET0) werd door de Spaanse Regering 
op 30 april 1993 goedgekeurd en voorziet in de invoering van een "SISTEMA 
ARBITRAL DE CONSUMO" door middel van "JUNTAS ARBITRALES DE CONSUMO". 
Deze "JUNTAS ARBITRALES DE CONSUMO" worden samengesteld krachtens een 
- 33 -
akkoord tussen de centrale administratie (die op arbitragegebied exclusieve 
bevoegdheid heeft) en de autonome en plaatselijke administraties (waarbij de 
juntas arbitrales aansluiten). 
Het betreft een permanent orgaan met zowel administratieve als pre-
contentieuze functies : het zijn deze juntas die zorg dragen voor de werking 
van de structuur, de arbitrageverzoeken ontvangen en het compromis afronden. 
Onder auspiciën van dit orgaan zullen "COLEGIOS ARBITRALES" 
(arbitragecolleges) worden aangewezen om het geschil te beslechten. 
Deze arbrItragecol leges zullen bestaan uit een voorzitter, die de 
administratie vertegenwoordigt, een vertegenwoordiger van de organisaties 
van consumenten en gebruikers en een vertegenwoordiger van de leveranciers 
die bij het arbitragestelsel aangesloten zijn. 
De procedure verloopt kosteloos, met uitzondering van de onderzoekskosten 
(die ten laste komen van de partij die om het onderzoek verzoekt). Het 
arbitrageverzoek moet schriftelijk worden ingediend bij de JUNTA ARBITRAL, 
die de ontvankelijkheid ervan nagaat en een poging tot bemiddeling kan 
ondernemen. In het kader van de arbitrageprocedure kan een akkoord tot 
minnelijke schikking worden gesloten en worden vastgesteld door een "laudo". 
De beslissingen van het COLEGIO ARBITRAL hebben dezelfde executoriale kracht 
als een vonnis. 
Ondernemingen die bij het arbitragestelsel zijn aangesloten, ontvangen een 
"DISTINTIVO OFFICIAL" (officiële sticker) waardoor zij door de consument 
kunnen worden onderscheiden. Een register van de bedrijven met een 
"dist Int Ivo" zal worden aangelegd en bijgewerkt door elke Junta arbitral. 
Wat geschillen tussen banken en gebruikers betreft, werd een "serv/clo de 
reelamaclones" ingesteld bij de Centrale Bank (wet van 12/12/1988) : aan 
deze dienst kan elk geschil worden voorgelegd dat binnen twee maanden door 
de k(achtendienst van de betrokken bank niet werd opgelost. 
3. ADMINISTRATIEVE AUTORITEITEN 
Een "DEFENSOR DEL PUEBLO" werd door wet nr. 3/1981 van 6 april 1981 
ingesteld voor de bescherming van de rechten die in de eerste titel van de 
Grondwet zijn genoemd, tegen elk misbruik van de Administratie. 
Zijn onderzoeksbevoegdheid wordt ambtshalve uitgeoefend of op verzoek van 
een particulier of een organisatie; een door deze instantie uitgebrachte 
"SUGERENCIA" (aanbeveling) is Juridisch niet bindend. 
4. ALGEMEEN-BELANGACTIE 
Het recht om in rechte op te treden Is aan de consumentenorganisaties 
verleend door wet nr. 3/1991 van 10 Januari 1991 (wet op oneerlijke 
(6) 
- 34 -
concurrentie). Krachtens deze wet Is een vorderingsrecht aan 
consumentenorganisaties toegekend tegen 'handelIngen van oneerlijke 
concurrent Ie die de belangen van de consumenten rechtstreeks raken" 
(artikel 19). 
De "algemene' definitie van oneerlijke concurrentie (artikel 5) is zeer 
ruim: het gaat om "elke handeling d/e rechtstreeks Indruist tegen de eisen 
Inzake goede trouw". 
De rechtsvorderingen die kunnen worden ingesteld door een 
consumentenorganisatie (artikel 18), hebben tot doel : 
1* "vaststelIIng" van de handeling die oneerlijke concurrentie inhoudt 
(declaratoire actie); 
2' staking (waarschuwingsactie) of het verbod ervan (verbodsactie); 
3* "opheffen" van de gevolgen (herstel van de vorige toestand); 
4' verbetering van de misleidende, onjuiste of bedrieglijke Informatie. 
- 35 -
FRANKR I JK 
DE VEREENVOUDIGDE GERECHTELIJKE PROCEDURES EN HET PROEFPROJECT VAN DIJON-LE 
CREUSOT fmaart 1988 - december 1990) 
Medio 80 maakte de vereenvoudiging van de gerechtelijke bepalingen voor 
kleine geschillen het voorwerp uit van een beraad en een 
gedachtenwisselIng tussen de Franse regering (ministerie van Justitie, 
ministerie van Economische Zaken en met name zijn Directoraat-generaal 
Concurrentie, Consumptie en Bestraffing van fraude) en de Commissie van de 
Europese Gemeenschappen. 
Op 4 maart 1988 hechtte de Franse regering haar goedkeuring aan 
decreet nr. 88-209 tot instelling van nieuwe procedures voor het "Tribunal 
d'instance" : de aangifte bij de griffie (vereenvoudigde aanhangigmaking) 
en bevel om te handelen. 
Op hetzelfde moment besloot de Commissie van de Europese Gemeenschappen 
over te gaan tot de financiering van de oprichting van een opvangstructuur 
ter vergemakkelijking van de tenuitvoerlegging van de nieuwe procedures in 
twee "proef-steden" : Dijon en Le Creusot. 
De bij de "tribunaux d'instance" van Dijon en Le Creusot in het kader van 
het proefproject ingevoerde maatregelen kunnen als volgt worden samengevat 
-oprichting van een permanente opvangdlenst, bemand door een inzake 
consumptierechten gespecialiseerd jurist, in een daarvoor voorbehouden 
bureau en met als doel de justitiabelen wegwijs te maken (informatie 
over de verschillende bruikbare procedures, bijstand bij de 
samenstelling van het dossier, informatie over het verloop van de 
gerechtszitting en over de uitvoering van de beslissingen, 
doorverwijzing van de Justitiabelen naar andere rechtsinstellingen en 
rechtskundigen die bij de beslechting van het geschil kunnen optreden); 
- invoering van "standaardformulieren" voor eiser en verweerder; 
- instelling van speciale zittingen voor het bereiken van een minnelijke 
schikking bij geschillen op consumptie- en huisvestingsgebied; 
- instelling van een proefcomité. 
De door de proefprojecten beoogde procedures waren de volgende : 
a) mlnnellike schikking : de eiser die een poging tot minnelijke schikking 
wil ondernemen, kan zijn verzoek kosteloos richten tot de griffie van 
- 36 -
het "tribunal d'instance", en wel door middel van een mondelinge 
aangifte, of een gewoon tot de griffie gericht schrijven (art. 830, 
eerste alinea, van het Nieuwe Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering); 
de griffie stelt partijen op de hoogte van plaats, dag en uur van de 
poging om tot een minnelijke schikking te komen; partijen hebben de 
verplichting persoonlijk aanwezig te zijn (zij kunnen zich niet laten 
vertegenwoordigen door een gemachtigde); indien partijen tot een 
akkoord komen, vragen zij de rechter om dit akkoord in een proces­
verbaal vast te stellen; dit moet worden ondertekend door de partijen 
en door de rechter, en zal uitvoerbaar kunnen worden verklaard zonder 
nieuw geding. 
b) vereenvoudigde aanhangigmaking (voor geschillen waarmee een bedrag is 
gemoeid van ten hoogste 13.000 FF - + 1.973 ecu) : de dagvaarding door 
een deurwaarder<34) wordt vervangen door een rechtstreekse aangifte 
bij de griffie, die zelf de partijen zal oproepen; de aangifte 
(schriftelijk of zuiver mondeling : art. 847-1, eerste alinea, Nieuw 
Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering) bevat de identiteit van de 
partijen en maakt melding van het voorwerp van het verzoek, vergezeld 
van een korte uiteenzetting omtrent de middelen; de door de griffie tot 
de verweerder gerichte oproep staat met dagvaarding gelijk. 
c) bevel om te handelen : deze procedure stelt de crediteur van een door 
de debiteur niet-uitgevoerde contractuele verbintenis In staat om de 
rechter te verzoeken (bij gewoon schriftelijk verzoek) de uitvoering in 
natura van deze verbintenis te gelasten (het gaat er derhalve om een 
snelle uitvoering van het contract te verkrijgen in de plaats van 
schadevergoeding); indien het verzoek hem gefundeerd lijkt, geeft de 
betrokken rechter een beschikking houdende zowel bevel om te handelen, 
wat niet voor beroep vatbaar is (de verweerder zal zijn verweermiddelen 
op de zitting kunnen doen gelden), als oproep van partijen tot de 
zitting (voorwaardelijk, aangezien de zitting afhankelijk is van het 
verzet van de verweerder); in geval van volledige of gedeeltelijke 
ni et-u It voer ing van het bevel om te handelen dat zij heeft 
uitgevaardigd, beslist de rechtbank over het verzoek na te hebben 
getracht de partijen tot een minnelijke schikking te bewegen. 
De "Tribunaux d'Instance", die bij beschikking van 22 december 1958 werden 
opgericht, kunnen kennis nemen van alle persoonlijke rechtsvorderingen of 
vorderingen inzake een roerend goed waarmee een geldelijk belang is 
gemoeid dat gelijk Is aan of lager ligt dan 30.000 FF (±4.553 ecu) (in 
laatste ressort tot een bedrag van 13.000 FF, behoudens hoger beroep 
daarna) : deze bevoegdheid bestrijkt derhalve de meeste 
consumptiegeschillen van civiele aard. 
Voor de consument is de grootste bijzonderheid van het "Tribunal 
d'Instance" het ontbreken van de verplichting om een advocaat in te 
schakelen : partijen mogen zichzelf verdedigen. 
(34) In 1988 geraamde kosten : ongeveer 200 FF (+ 30 ecu) voor een geëist bedrag 
van 13.000 FF (+ 1.973 ecu). 
- 37 -
Een tweede bijzonderheid van deze rechtbank Is dat vooraf wordt gepoogd om 
te komen tot een minnelijke schikking (op verzoek van een van de 
partijen), wat, in geval van succes, uitmondt In een akkoord tussen de 
partijen (waarover wordt gediscussieerd In het bijzijn van de rechter), 
welk akkoord dezelfde kracht als een vonnis heeft. 
Het decreet van 4 maart 1988, waardoor de "Juge d'instance" wordt 
bevestigd "In zijn taak van vertegenwoordiger van een toegankelijke, 
doeltreffende, goedkope, zich dicht bij de gebruiker bevindende, 
menselijke en voldoende snelle rechtspraak", was bedoeld voor alle kleine 
geschillen en niet alleen voor consumptiegeschillen. 
Het proefproject had tot doel in twee proefsteden de tenuitvoerlegging van 
de door het decreet ingevoerde nieuwe procedures te vergemakkelijken 
(gelijklopend met de reeds vooraf geplande nieuwe start van de 
verzoeningsprocedure) en het effect ervan te meten met betrekking tot met 
name de verhaalsmogel(Jkheden van de consument. 
In het tijdvak van 10 maart 1988 tot 31 december 1990 werden 
787 verzoeningsdossiers geregistreerd (waarvan 564 in Dijon en 233 In Le 
Creusot); voor de beide door het decreet van 4 maart 1988 ingestelde 
procedures heeft de statistische verwerking betreffende de periode van 
1 Januari 1989 (datum van inwerkingtreding van deze procedures) tot 
31 december 1990 het mogelijk gemaakt 362 vereenvoudigde aanhangigmaklngen 
en 93 bevelen tot handelen te registreren. 
Wat de minnelijke schikking betreft, was het resultaat zeer opvallend : 
alleen al in Dijon waren er 170 verzoeningsdossiers in 1988, 191 in 1989 
en 203 in 1990 tegenover 51 in 1987 (d.w.z. voor de start van het 
project); de zaken werden definitief onderzocht binnen een gemiddelde 
termijn van 43 dagen na de datum van aanhangIgmaking bij de rechtbank, en 
de eisende partij diende zeer zelden (In totaal 7 gevallen) de kosten te 
dragen. 
Wat de vereenvoudigde aanhangigmakIng betreft (aangifte bij de griffie), 
werden 362 dossiers geregistreerd, waarvan 142 in 1989 en 220 in 1990; 
58 X van de zaken leidden tot een gunstig vonnis voor de eiser, tegenover 
11,8% ongunstige vonnissen, 21,5% gevallen van afstand van instantie, 
5% doorhalingen en 3,5% minnelijke schikkingen; de zitting vond 
gemiddeld plaats 56 dagen na de datum van registratie van de aangifte bij 
de griffie, en een definitieve beslissing werd gemiddeld genomen 116 dagen 
na diezelfde registratiedatum (maar wanneer de zaken niet hadden geleld 
tot verwijzing, beliep de gemiddelde termijn slechts drie maanden). 
Het bevel tot handelen werd daarentegen vrij weinig aangewend (46 gevallen 
in 1989, 47 gevallen In 1990) en de beslissingen tot afwijzing waren 
talrijk (in totaal 44); de beschikking van de rechter werd binnen 
gemiddeld elf dagen verkregen, en een definitieve beslissing werd 
gemiddeld binnen een termijn 
- 38 -
van 93 dagen genomen. De geringe gebruikmaking van het bevel tot handelen 
kan worden verklaard doordat deze procedure moet worden gebruikt bij 
"gewone" zaken die betrekking hebben op de nakoming van een ni et-betwiste 
en niet-betwistbare contractuele verbintenis. 
In 1990 hebben de "tribunaux d'instance" 506.154 zaken behandeld (voor 
alle procedures samen); de gemiddelde behandelIngsduur bedroeg 
4,3 maanden. 
2. DE BUITENGERECHTELIJKE PROCEDURES 
1) Postbus 5000 
Het betreft hier een enkel adres (In 1977 ingevoerd) waaraan de 
consumenten hun klachten of hun verzoeken om inlichtingen kunnen 
toezenden; het secretariaat, dat In elk departement wordt waargenomen 
door de DDCCRF (Direction Départementale de la Concurrence, de la 
Consommation et de la Répression des Fraudes) verdeelt de post op grond 
van de aard van het dossier, en zorgt voor de follow-up, ofwel 
rechtstreeks (bij voorbeeld Indien in de post melding wordt gemaakt van 
het bestaan van feiten die een strafrechtelijke overtreding inhouden), of 
door middel van toezending van het dossier aan de betrokken 
beroepsorganisatie of een consumentenorganisatie. Het systeem beantwoordt 
aan het doel een enkel adres te verschaffen dat door alle consumenten 
gemakkelijk kan worden onthouden. 
2) De Inzake consumentengeschillen gespecialiseerde bemiddelaars 
De bemiddelaar heeft tot taak, buiten elke gerechtelijke procedure om, de 
regeling in der minne te vergemakkelijken van geschillen betreffende 
rechten waarover de betrokkenen vrij beschikken (artikel 1, decreet van 
20 maart 1978), ongeacht de omvang of de aard ervan (buiten diens 
bevoegdheid vallen de geschillen betreffende de gesteldheid of het 
vermogen van personen, echtscheiding, en meer in het algemeen elke 
aangelegenheid waarbij de openbare orde betrokken is); zijn territoriale 
bevoegdheid komt overeen met een of meer kantons en zijn hoofdkenmerk 
bestaat in het ontbreken van elk formalisme. 
De bemiddelaar wordt aangesteld bij beschikking van de eerste voorzitter 
van het Hof van Beroep, en zijn permanent bureau bevindt zich in het 
gemeentehuis; hij kan schriftelijk, per telefoon of spontaan worden 
benaderd; indien een van de partijen weigert te verschijnen, heeft de 
bemiddelaar geen enkele dwingende bevoegdheid. 
In geval van (gehele of gedeeltelijke) verzoening stelt de bemiddelaar 
- 39 -
een proces-verbaal inzake de overeenkomst op; de verzoeningsovereenkomst 
wordt slechts uitvoerbaar wanneer beide partijen erom verzoeken : zonder 
dit verzoek is de overeenkomst een gewoon contract. 
Decreet nr. 93-254 van 25 februari 1993 (tot wijziging en aanvulling van 
het hierboven bedoelde decreet nr. 28-381) stelt "bemiddelaars In die 
uitsluitend zijn belast met het beslechten van geschillen tussen 
leveranciers en consumenten". Deze bemiddelaars moeten kunnen bewijzen 
dat zij beschikken over een ervaring van ten minste vijf Jaar op 
Juridisch vlak "die Is opgedaan op consumptiegebied of binnen een erkende 
consumentenvereniging" (artikel 1). De door decreet nr. 28-381 beoogde 
procedure werd niet gewijzigd, maar de consumenten "kunnen zich laten 
begeleiden door een persoon van hun keuze" (het kan gaan om een 
vertegenwoordiger van een consumentenorganisatie of elke andere persoon). 
3) De verzoeningscommissies 
In het kader van de departementale Consumptlecomitós (voor de helft 
bestaande uit vertegenwoordigers van de consumenten en voor de andere 
helft uit vertegenwoordigers van de leveranciers) werden verschillende 
overeenkomsten ondertekend die de invoering inhouden van een "paritaire 
verzoeningscommissie", die bestaat uit vertegenwoordigers van de 
leveranciers van de tak waarop de overeenkomst betrekking heeft, en 
vertegenwoordigers van de aangesloten consumentenorganisaties. 
Tot de verzoeningscommissies kunnen zich aangesloten verenigingen of 
aangesloten leveranciers wenden, wat de reikwijdte van dit soort 
regelingen beperkt : de consument kan zich niet rechtstreeks tot de 
commissie wenden. 
4) De commissies voor te zware schuldenlast 
De wet van 31 december 1989 betreffende de voorkoming van moeilijkheden 
in verband met te zware schuldenlast heeft een mechanisme in elk 
departement voor minnelijke schikking voor commissies ingesteld, dat 
bestaat uit vertegenwoordigers van de Staat, de kredietinstellingen en de 
consumenten- of gezinsverenigingen; het secretariaat ervan wordt 
waargenomen door de "Banque de France". 
Deze commissies hebben tot taak de staat van de te zware schuldenlast van 
de debiteur op te maken en te streven naar een verzoening tussen de 
partijen met het oog op de opstelling van een gewoon beslechtingsplan; 
wanneer de procedure mislukt, kan de debiteur of de crediteur zich tot 
het "tribunal d'instance" wenden met het oog op het Inleiden van een 
gerechtelijke herstelprocedure. 
- 40 -
3. DE HULP BU DE TOEGANG TOT HET RECHT 
De hulp bij de toegang tot het recht, die door wet nr. 91-647 van 
10 Juli 1991 werd ingevoerd, omvat de hulp bij Juridisch advies (waarbij 
de begunstigde Informatie over zijn rechten en plichten kan verkrijgen, 
naast advies over de middelen om zijn rechten te doen geiden, bijstand 
met het oog op het opstellen van een rechtshandeling) en de bijstand 
tijdens ni et-gerechte IiJke of administratieve procedures (zoals de 
hierboven bedoelde commissies voor zware schulden lasten) : deze zeer 
vernieuwende tekst voorziet in de leemten van de traditionele rechtshulp, 
die normaliter (in de meeste landen) niet voorziet in bijstand ten 
overstaan van de overheid (om een uitspraak te verkrijgen of om verplicht 
voorafgaand beroep aan te tekenen) en slechts op rechterlijke instanties 
van toepassing is. 
4. DE DIENST AARC 
De AARC (Avocat Assistance et Recours du Consommateur) is een advies- en 
hulpcentrum dat in 1981 door de Orde van Advocaten bij het Hof van Parijs 
werd opgericht om de kosten van "kleine geschlIlen" op consumptiegebied 
te verkleinen. 
Voor een permanente dienstverlening wordt gezorgd door advocaten wier 
honoraria forfaitair zijn vastgesteld (200 frank voor raadpleging over 
een dossier, 450 frank voor een minnelijke schikking of een 
"argumentaire" ter oriëntatie van de consument die zich alleen wenst te 
verdedigen ten overstaan van het "Tribunal d'Instance", 900 frank voor 
beroep op de rechter). 
Sinds zijn oprichting heeft de AARC 500 dossiers behandeld en (kosteloos) 
advies via de telefoon verstrekt in ongeveer 4.500 gevallen. 
5. ALGEMEEN-BELANGACTIE EN GR0EPSACTIE 
Wet nr. 88-14 van 5 Januari 1988 (waardoor artikel 46 van wet 73-1193 van 
27 december 1973 werd ingetrokken) heeft vastgesteld dat de "erkende" 
consumentenverenigingen tot de burgerlijke rechter of de strafrechter die 
over de burgerlijke rechtsvordering uitspraak doet, een verzoek kunnen 
richten om "de verweerder of de beklaagde, eventueel met oplegging van 
een dwangsom, te bevelen alle maatregelen te nemen die nodig zijn om 
ongeoorloofde handelingen te doen ophouden of In het contract of het aan 
de consumenten voorgestelde soort contract een ongeoorloofd beding te 
schrappen" (hetzelfde verzoek kan worden ingediend indien de vereniging 
zich tot de burgerlijke rechter wendt, wanneer het oorspronkelijke 
verzoek tot doel heeft een nadeel te herstellen dat door een of meer 
consumenten werd geleden als gevolg van feiten die geen strafrechtelijke 
overtreding vormen). 
- 41 -
Het gaat derhalve om een algemeen-belangactie die door een organisatie 
wordt ingeleid uit naam van de belangen die de particuliere belangen 
"overschrIJden". 
Het kader werd onlangs voltooid door wet nr. 92-60 van 18 Januari 1992, 
waardoor de groepsactie werd ingevoerd : wanneer verschillende 
consumenten Individuele nadelen hebben geleden die werden veroorzaakt 
door een zelfde leverancier, en die een gemeenschappelijke oorsprong 
hebben, zal elke erkende representatieve vereniging, indien zij door ten 
minste twee van de betrokken consumenten daartoe opdracht heeft gekregen, 
bij elke rechtbank namens deze consumenten tot herstel van de schade in 
rechte kunnen optreden. 
Dezelfde wet (artikel 12) stelt vast dat "een wetboek van de consumptie 
tot stand zal worden gebracht" waarin "de wette 11 Jke en 
bestuursrechte11Jke teksten zullen worden opgenomen tot vaststelIIng van 
de regels Inzake de Individuele of col lect leve betrekkingen tussen 
consumenten en leveranciers, met name die betreffende het eerlijke 
karakter van de transacties en de veiligheid van produkten en diensten". 
Daar de uitwerking ervan is afgerond, Is de betrokken tekst momenteel bij 
de Raad van State in behandeling. 
(7) 
- 42 -
IERLAND 
1. GERECHTELIJKE PROCEDURES 
In december 1991 werd officieel een specifieke procedure voor kleine vorderingen 
van consumenten in het leven geroepen (District Court - small claims procedure -
Rules, 1991). 
Deze procedure, die op het ogenblik op experimentele basis in Dublin, Cork, 
Sligo en Swords wordt toegepast, zal volgens plan geleidelijk in de gehele rest 
van het land worden ingevoerd. Een kleine vordering wordt gedefinieerd als 
iedere civielrechtelijke actie die door een consument wordt ingeleid tegen een 
verkoper in verband met gekochte goederen of diensten wanneer het gaat om een 
bedrag dat niet hoger is dan 500 IRL (plm. 625 ecu) en voor zover de vordering 
niet valt onder de Ierse Huurkoopwet en niet betrekking heeft op het verbreken 
van een pachtovereenkomst. 
Elke deelnemende arrondissementsrechtbank heeft een gerechtssecretaris voor 
kleine vorderingen die speciaal belast is met het toezien op en toepassen van de 
procedure : hij helpt de consument met het invullen van het formulier (er werden 
speciale aanvraagformulieren opgesteld) en behandelt de vordering, hetgeen 
voornamelijk inhoudt dat hij deze inschrijft en het Ingevulde formulier toezendt 
aan de tegenpartij. Indien de tegenpartij instemt met de vordering en regelingen 
wenst te treffen voor betaling volstaat het dat hij het formulier invult en aan 
de gerechtssecretaris retourneert. 
Indien de tegenpartij de vordering wenst aan te vechten of een tegeneis wenst in 
te brengen moet hij dit met gebruikmaking van het desbetreffende formulier doen, 
en wel binnen 15 dagen na ontvangst ervan. 
Indien de tegenpartij na 15 dagen niet geantwoord heeft wordt de vordering 
automatisch beschouwd als onbetwist en gelast de arrondissementsrechtbank 
betaling van het geëiste bedrag binnen een bepaalde termijn (bovendien helpt de 
gerechtssecretaris bij de executieprocedure indien betaling achterwege blijft). 
Wanneer het voornemen te kennen wordt gegeven de vordering aan te vechten poogt 
de gerechtssecretaris het geschil tussen de partijen te beslechten : hij kan 
beide partijen horen en/of belde partijen uitnodigen de vordering gezamenlijk te 
bespreken. 
Indien geen overeenkomst wordt bereikt brengt de gerechtssecretaris het geval 
ter behandeling voor de arrondissementsrechtbank. Het aanvankelijk te betalen 
bedrag (5 IRL ofwel plm. 6 ecu) dekt de kosten van deze gerechtelijke 
behandel ing, en de 
- 43 -
vordering kan worden ingesteld zonder advocaat : de gerechtssecretaris woont de 
terechtzitting bij en geeft een overzicht van de vermeende feiten. 
In het tijdvak van midden-december 1991 tot mldden-oktober 1992 werden er 646 
vorderingen ingesteld in het kader van het kleine-vorderIngen-systeem (450 in 
Dublin, 99 In Cork, 39 in Sllgo, 5 in Swords); 379 daarvan (58,7%) werden 
geregeld zonder dat een terechtzett Ing nodig was, voor 78 (12,1 %) werd een 
zitting vastgesteld en 189 (24,3 %) waren in behandeling. 
2. BUITENGERECHTELIJKE PROCEDURES 
Er zijn diverse buitengerechtelijke procedures In het leven geroepen op 
initiatief van specifieke bedrijfssectoren, onder andere de regeling betreffende 
de ombudsman in verzekerIngsaangelegenheden en die betreffende de ombudsman voor 
kredietinstellingen. Aansluiting bij regelingen is vrijwillig, maar bedrijven 
die zich hebben aangesloten zijn gebonden door de uitspraak van de ombudsman; de 
consument daarentegen kan zich nog steeds tot de rechter wenden. 
Aan het oordeel van de ombudsman voorgelegde vorderingen mogen niet meer dan 
100.000 IRL (plm. 124.965 ecu) betreffen voor verzekeringen, en 25.000 IRL (plm. 
31.240 ecu) voor kredietinstellingen. 
Een parlementaire Ombudsman (benoemd door de Ierse president) onderzoekt 
klachten van ongeacht welke natuurlijke of rechtspersoon die meent door bepaalde 
overheidslichamen onbillijk behandeld te zijn; hoewel het resultaat van de 
procedure niet bindend is zijn alle aanbevelingen van de parlementaire Ombudsman 
tot nu toe opgevolgd. 
3. BESCHERMING VAN COLLECTIEVE/OPENBARE BELANGEN 
De Director of Consumer Affairs (welke functie bij de Consumer Information Act 
van 1978 in het leven werd geroepen) Is de voornaamste functionaris die op de 
naleving van de consumentenwetgeving moet toezien. 
Hij is volgens de wet onafhankelijk en beschikt over diverse bevoegdheden om 
valse of misleidende reclame, misleidende prijsaanduidingen e.d. aan te vatten. 
- 44 -
in deze hoedanigheid kan hij een rechterlijk bevel tot staking van met de 
Consumer Information Act strijdige praktijken verkrijgen. Tevens bevordert hij 
de opstelling van particuliere gedragscodes (bijvoorbeeld de code op het gebied 
van de reclame-eth lek). 
4. MODELPROJECTEN 
Er wordt In Ierland sedert 1990 een modelproject, "Consumer Personal Service" 
(CPS) genaamd, door de Consumentenvereniging van Ierland uitgevoerd. 
Het project beoogt "consumenten die problemen ondervinden in verband met door 
hen gekochte goederen en diensten voor te lichten, te adviseren en bij te 
staan"; een vast bedrag van 19 IRL (plm. 24 ecu) wordt betaald door de consument 
die zal worden geholpen, ongeacht het stadium waartoe de procedure zal voeren. 
Allereerst wordt getracht tot een overeenkomst zonder tussenkomst van het 
gerecht te komen, maar indien nodig wordt voor volledige rechtsbijstand bij een 
gerechtelijke procedure gezorgd. 
In het tijdvak juni 1990 tot mei 1993 ontving de CPS 780 klachten; ca. 
100 gevallen werden aanhangig gemaakt bij de rechtbanken, waaronder 40 die door 
de rechtbank voor kleine vorderingen moeten worden behandeld. 
- 45 -
'TALIE 
1. DE GERECHTELIJKE PROCEDURES 
Het Wetboek van burgerlijke rechtsvordering werd onlangs hervormd door de wetten 
nr. 353 van 26/11/1990 (urgente maatregelen betreffende de burgerlijke 
rechtsvordering) en nr. 374 van 21/11/1991 (instelling van de vrederechter). 
De inwerkingtreding van de hierboven bedoelde bepalingen werd gedeeltelijk 
uitgesteld door wet nr. 477 van 4/12/1992 : hierdoor gaat de hervorming pas ten 
volle effect hebben vanaf 3 Januari 1994. 
De voornaamste gevolgen van de hervorming voor de verbrui kor/gebruiker kunnen 
als volgt worden samengevat. 
a) instelling van de vrederechter 
De procedure voor de vrederechter is geregeld door bijzondere bepalingen 
(artikel 316 en volgende van het Wetboek van Burgerlijke 
Rechtsvordering), die ten dele uitgaan van de bepalingen tot regeling van 
de procedure voor de "rechter-bemIddelaar"^5)t 
Het gaat om een vereenvoudigde procedure op grond van wat volgt : 
- de zaak kan aanhangig worden gemaakt door een gewone aangifte bij de 
rechter, die een proces-verbaal doet opstellen en de partijen 
samenroept (de comparitietermijnen zijn de helft korter dan de gewone 
termijnen); 
- tijdens de zitting hoort de vrederechter de partijen en zoekt hij naar 
een minnelijke schikking tussen hen : indien de partijen tot een 
overeenkomst komen, wordt deze opgenomen In een proces-verbaal dat 
uitvoerbaar is; 
- Indien de poging tot minnelijke schikking niet is geslaagd, verzoekt de 
rechter de partijen de betrokken feiten nader te omschrijven, de 
documenten voor te leggen en eventueel de bewijsmiddelen aan te geven; 
- een tweede zitting wordt slechts vastgelegd voor zover het onderzoek 
van de zaak dat vereist; 
- het vonnis moet worden neergelegd binnen de 15 dagen die op de 
discussie volgen. 
Het verzoek om "niet-content leuze" verzoening, waarin reeds is voorzien 
door de 
(35) De vrederechter gaat immers met een grotere bevoegdheid de oudere "rechter-
bemiddelaar" vervangen. 
- 46 -
bepalingen betreffende de rechter-bemlddeiaar, zal ook bij de 
vrederechter kunnen worden Ingediend, ongeacht het met het geschil 
samenhangend geldelijk belang; toch zal het proces-verbaal waarmee de 
overeenkomst tussen de partijen wordt vastgesteld, slechts uitvoerbaar 
zijn indien het geschil onder de bevoegdheid van de vrederechter valt. 
De bevoegdheid rat lone summae van de vrederechter is vastgesteld op 
5 miljoen LIT (± 2.790 ecu), en op 30 miljoen (+, 16.732 ecu) voor 
geschillen die betrekking hebben op de burgerlijke aansprakelijkheid die 
samenhangt met het verkeer van motorvoertuigen en schepen : deze 
bevoegdheid bestrijkt derhalve de meeste consumptiegeschillen. 
Het ontbreken van de verplichting om op een advocaat een beroep te doen, 
is evenwel beperkt tot geschillen waarvoor het betrokken geldbedrag niet 
meer beloopt dan 1 miljoen LIT (± 558 ecu), en de uitspraak "naar 
bilIIJkheld" blijft beperkt tot geschillen waarmee tot 2 miljoen LIT 
(+ 1.115 ecu) gemoeid is. 
b) De voorlopige maatregelen 
Alle organen van eerste aanleg (vrederechter, "pretore", rechtbank) 
zullen voorlopige maatregelen {"anticipatorIe") kunnen bevelen in het 
kader van de met ingang van 2/1/1993 ingeleide procedures : deze 
maatregelen zullen de vorm hebben van een bevel tot leveren {"Inglunzlone 
dl consegna") of tot betalen. 
c) Termijnen 
De nieuwe discipline voor de vervaltermijnen (en met name de wijziging 
van artikel 184 van het Wetboek van burgerlijke rechtsvordering) zou het 
mogelijk moeten maken de gemiddelde duur van de procedures, die in Italië 
zeer lang is, te verkorten*36^. 
Deze nieuwe discipline zal in 1994 van kracht worden. 
d) Voorlopige uitvoering 
De voorlopige uitvoering van de uitspraak in eerste aanleg (die tot nu 
toe uitzondering was) wordt regel voor alle geschillen die vanaf 
2 Januari 1993 ingaan; de opschorting van de voorlopige uitvoering zal 
door de appèlrechter slechts kunnen worden bevolen om reële en ernstige 
redenen (artikel 282 van het Wetboek van burgerlijke rechtsvordering). 
(36) 538 dagen voor de "Preture", 1.166 dagen voor de rechtbanken, 1.119 dagen 
voor de hoven van beroep. 
Bron : Ministerie van Justitie, Document! Giustizia 
1-2/1993, blz. 269 : de statistieken hebben betrekking op 
alle burgerlijke zaken voor het Jaar 1991. 
- 47 -
Deze wijziging van het Wetboek is gericht op het beperken van beroep dat 
uitsluitend wordt ingesteld om de duur van de procedure te rekken 
{"dl I atol re" beroepen). 
2. DE BUITENGERECHTELIJKE PROCEDURES 
Arbitrage vormt, wegens de kosten die daarmee normaliter gepaard gaan, zeiden 
een alternatief dat voor de particuliere persoon economisch draagbaar Is : In de 
meeste gevallen zijn het ondernemingen die daarvan gebruik maken. Dit 
Instrument biedt trouwens de mogelijkheid om een dwingende uitspraak te 
verkrijgen binnen een termijn die veel korter Is dan die van de gewone 
rechtspraak. 
Een specifieke arbitrageprocedure werd ingevoerd voor geschillen met betrekking 
tot de telecommunicatiedienst; zij berust op een overeenkomst die werd gesloten 
(24 juli 1989) tussen de SIP (Regie van de telecommunicatie) en twaalf 
consumentenorganisaties. 
Dit project werd als experiment in LombardiJe en op Sicilië gelanceerd, en werd 
nadien uitgebreid tot zes andere regio's; onlangs werd het uitgebreid tot het 
hele nationale grondgebied, en werden de procedureregels herzien. 
De procedure omvat twee van elkaar te onderscheiden fasen : de gebruiker zal (na 
van de interne klachtenprocedure van de SIP gebruik te hebben gemaakt) zich 
kunnen wenden tot de verzoeningscommissie, waarvan de samenstelling op regionaal 
vlak als volgt is : een vertegenwoordiger van de SIP, die door haar zelf wordt 
gekozen, en een door de consumentenorganisaties aangewezen vertegenwoordiger. 
De verzoeningsprocedure wordt afgerond met een vaststelling van verzoening of 
ni et-verzoen ing. In geval van niet-verzoen Ing kan de gebruiker vragen dat de 
kwestie wordt voorgelegd aan een arbiter (die in gezamenlijke overeenstemming 
tussen de SIP en de aangesloten verenigingen wordt gekozen), wiens bevoegdheid 
beperkt is tot geschillen waarmee een geldelijk belang is gemoeid dat niet meer 
bedraagt dan 3 miljoen LIT. De arbiter doet een uitspraak "naar blIIIJkheld", 
en de procedurekosten komen ten laste van de verliezende partij, maar een 
'MAXIMUM' werd vastgesteld voor het honorarium van de arbiter. 
In de banksector werd onlangs een 'akkoord voor de Instelling van een 
klachtenbureau en de ombudsman voor de banksector" gesloten in het kader van de 
ABI (Associazione Bancaria ItaIIana). 
Volgens dit akkoord zou een klachtenbureau uiterlijk op 15 april 1993 worden 
ingesteld bij elke bank en bij eike kredietinstelling. Met ingang van dezelfde 
datum kan een nationale "Ombudsman" voor de banksector (collegiaal orgaan dat in 
Rome zetelt en uit vijf leden bestaat) worden ingeschakeld door elke consument 
die de interne klachtenprocedure heeft beëindigd (waarvoor een termijn van 
60 dagen werd vastgesteld). 
Het beroep op de ombudsman is kosteloos en diens uitspraak is voor de bank 
bindend (zonder afbreuk te doen aan het recht van de consument om zich tot de 
rechter te wenden) binnen de door het akkoord vastgestelde bevoegdheidsgrenzen 
(5 miIJoen LIT). 
- 48 -
Wat de reclame betreft, werd in 1966 een "GIURI Dl AUTODISCIPLINA PUBBLICITARIA" 
ingesteld, die In totaal 1.076 uitspraken heeft gedaan; de Code voor 
zelfdiscipline op reclamegebied, die door de Giuri wordt toegepast, wordt 
frequent bijgewerkt : een 19e versie ervan is per 15 juni 1993 van kracht 
geworden. 
Wat de betrekkingen tussen burger en overheid betreft, bestaat in elke regio een 
"DIFENSORE CIVICO" (Ombudsman), die alle burgers (of organisaties van burgers) 
die erom verzoeken, informatie, advies en bijstand verstrekken. De bevoegdheden 
van de difensori civiel zijn geregeld door regionale wetten (Italië telt 
20 regio's), maar normaliter Is hun advies (Juridisch) niet bindend voor de 
overheid. 
3. DE VERDEDIGING VAN COLLECTIEVE BELANGEN 
In beginsel zouden de voor een collectief belang representatieve organisaties 
(volgens de overheersende interpretatie) niet "het belang om op te treden" 
hebben dat is vereist door artikel 10 van het Wetboek van burgerlijke 
rechtsvordering. 
Niettemin heeft de meer recente wetgeving hun een recht toegekend om op 
specifieke gebieden op te treden. 
Wat het collectief belang van de consumenten (dat In Italië door geen enkele 
openbare instantie, zoals de Deense ombudsman of de Director of Consumer Affairs 
in Ierland, wordt beschermd) betreft, werden goedgekeurd : 
het wetgevend decreet van 25 januari 1992, nr. 74, tot omzetting van 
Richtlijn 84/450/EEG inzake misleidende reclame; 
de wet van 10 oktober 1990, nr. 287 betreffende "de bescherming van de 
concurrentie en de markt", die het collectief belang van de consumenten 
(alsook het belang om op te treden van hun organisaties) erkent in geval 
van fusie, misbruik van overheersende positie of praktijken die de 
concurrentie beperken. 
De mogelijkheid om zich burgerlijke partij te stellen in het kader van een 
strafrechtelijke procedure, werd aan de consumentenorganisaties verleend door de 
wet van 7 augustus 1986, nr. 462, betreffende "de prevent Ie en de bestraffing 
van de vervalsing van levensmiddelen". 
4. PROEFPROJECTEN 
Een "de consument en zijn verhaalsmogelIJkheden" genoemd project, dat door een 
consumentenorganisatie werd voorgesteld en door de Commissie van de Europese 
Gemeenschappen werd gefinancierd, werd bij wijze van proef georganiseerd in de 
stad Milaan (start in Januari 1991). De dienstverlening in het kader van het 
project is volkomen kosteloos en het secretariaat beschikt over een lokaal dat 
alle namiddagen van werkdagen van 13.00 tot 19.00 uur openstaat. 
- 49 -
Deze dienstverlening bestaat er in de eerste plaats In de consument voor te 
lichten over de geldende wetgeving en de oplossing die deze voor een concreet 
geval kan bieden. Indien de klacht gegrond lijkt en de consument erom verzoekt, 
kan een poging tot buitengerechtelijke oplossing worden overwogen ten einde te 
komen tot een minnelijke schikking van het geschil. 
Indien deze poging mislukt, kan de consument in dit kader worden geholpen voor 
alle geschillen die behoren tot de bevoegdheid van de rechter-bemiddelaar (ten 
overstaan van welke, volgens de geldende wetgeving, bijstand van een advocaat 
niet vereist Is). Indien het geschil niet onder de bevoegdheid van de 
rechter-bemiddelaar valt, wordt de consument verzocht zich tot zijn advocaat of 
de orde van advocaten te wenden. 
Het voornaamste bijzondere kenmerk van dit project bestaat erin dat gebruik 
wordt gemaakt van een ni et-content leuze procedure (artikel 321 van het Wetboek 
van burgerlijke rechtsvordering), waarin ook wordt voorzien door de wet tot 
instelling van de vrederechter. Deze procedure werd in de praktijk meestal over 
het hoofd gezien. 
In het tijdvak van november 1991 tot oktober 1992 werden In het kader van deze 
dienstverlening 1.302 aanvragen om informatie en/of interventie ontvangen. De 
analyse van de verschillende gevallen leidde tot het openen van 357 geschillen. 
119 hiervan werden dank zij de buitengerechtelijke procedure door een 
overeenkomst met de tegenpartij definitief opgelost, en 18 werden opgelost via 
de procedure voor de rechter-bemiddelaar (15 werden opgelost langs 
ni et-content leuze, en 3 langs contentieuze weg). 
Op 31/10/1992 waren 220 geschillen hangende, waarvan 25 voor de 
rechter-bemIddeI aar. 
Het door dit proefproject bereikte goede resultaat leidde tot opening van een 
tweede centrum met als doel het effect van het initiatief te evalueren in een 
andere sociaaI-economische context (In de stad Forli). 
Een tweede door een consumentenorganisatie opgezet project (dat samenhing met de 
toepassing van de in punt 2 beschreven verzoenings- en arbitrageprocedure) had 
tot doel de vertegenwoordigers op te leiden die moesten worden aangewezen binnen 
de verzoeningscommissies in de telecommunicatiesector. 
(8) 
- 50 -
LUXEMBURG 
1. VEREENVOUDIGDE GERECHTELIJKE PROCEDURES 
Er bestaan twee vereenvoudigde procedures ter vergemakkelijking van de 
invordering van schuld : het bevel tot betaling (art. 48-58, wetboek van 
burgerlijke rechtsvordering) en derdenbeslag op het loon (Besluit van 
11.11.1970, Mémorial 1970, 1314). 
Gezien het voorwerp ervan worden deze procedures nooit (de tweede) of bijna 
nooit (de eerste) ingeleid door de consument, die er integendeel normaliter het 
doelwit van is. 
Er is geen enkele vereenvoudigde procedure (zoals het bevel tot handelen in 
Frankrijk) voor het geval waarin het de consument is die om de uitvoering van 
het contract vraagt. 
De procedure van het "kort geding" maakt het evenwel mogelijk ofwel voorlopige 
maatregelen In spoedgevallen ("kort geding-vrijwaring"), of een voorschot op een 
schuldvordering te verkrijgen, in afwachting van een beslissing over de zaak ten 
gronde. 
BUITENGERECHTELIJKE PROCEDURES 
Buiten de gewone arbitrage (waarvan de kosten normaliter tamelijk hoog liggen In 
verhouding tot het met de consumptiegeschillen samenhangend geldelijk belang) 
zijn er geen buitengerechtelijke procedures die kunnen uitmonden In een 
beslissing die voor de leverancier Juridisch dwingend is. 
3. ALGEMEEN-BELANGACTIES 
Wat de consumentenverenigingen betreft, bestaat de algemeen-belangactie op het 
gebied van misleidende bedingen (wet van 25.08.1983, artikel 5) en op het gebied 
van oneerlijke handelspraktijken (wet van 27.11.1986, artikel 21). Deze acties 
zijn voorbehouden voor "bij de PrlJzencommlssle vertegenwoordigde 
consumentenverenigingen" van het Groothertogdom. 
- 51 -
NEDERLAND 
1. GERECHTELIJKE PROCEDURES 
y\ 
Op 30 december 1991 werd er een nieuwe 
kantongerecht, dat bevoegd is ten aanzien van : procedure Ingevoerd bij het 
a) vorderingen betreffende ten hoogste 5.000 HFL (plm. 2.284 ecu) 
b) vorderingen betreffende won inghuur of huurkoop, ongeacht het bedrag dat 
ermee Is gemoeid. 
Volgens de nieuwe procedure kan de dagvaarding aan de gedaagde vla aangetekend 
schrijven worden verzonden (hiertoe moet de eiser een formulier Invullen) In 
plaats van te worden betekend door de deurwaarder. De gedaagde mag zich naar 
keuze zelf mondeling voor de rechtbank verdedigen of een schriftelijk antwoord 
indienen (rechtsbijstand is niet vereist); indien de gedaagde niet antwoordt 
wordt de vordering toegewezen, tenzij deze ongefundeerd is. 
De rechter kan ook pogen de partijen te verzoenen (indien daarom wordt verzocht 
ofwel op zijn eigen initiatief); daartoe kan hij een verschijning van de 
partijen in persoon gelasten {"comparitie" : artikel 19 van het Wetboek van 
Burgerlijke Rechtsvordering). 
Er is een bijzondere bepaling betreffende consumentenklachten Ingevoerd welke 
inhoudt dat een consument de procedure kan inleiden bij de rechtbank van de 
plaats waar hij woont (artikel 98, lid 3 van het Wetboek van Burgerlijke 
Rechtsvordering); een keuze van Jurisdictie is alleen toegestaan nadat het 
geschil gerezen is (artikel 100, W.v.Brv.). Een mogelijkheid om een voorlopig 
vonnis te verkrijgen (in dringende gevallen) biedt artikel 116 W.v.Brv. 
2. BUITENGERECHTELIJKE PROCEDURES 
De zogeheten "Ombudsmannen" die in sommige sectoren zijn ingesteld 
(levensverzekeringen, spaarbanken, enz.) kunnen in feite geen geschillen 
beslechten : hun "advies" is niet bindend. 
De geschillencommissies daarentegen kunnen bindende adviezen uitbrengen, die 
zoals overeenkomsten moeten worden uitgevoerd : wanneer de partijen er eenmaal 
mee instemmen een geschil aan een geschillencommissie voor te leggen wordt niet-
naleving van haar "aanbeveling" beschouwd als contractbreuk. 
- 52 -
De geschillencommissies moeten worden erkend vla een procedure waarbij de 
minister van Economische Zaken nagaat of aan bepaalde voorwaarden, zoals 
procedurele garanties en onpartijdigheid, Is voldaan. 
Nagenoeg alle zijn aangesloten bij de overkoepelende Stichting die in 
samenwerking tussen de branche-organisaties en de Consumentenbond Is opgericht. 
Een geschillencommissie bestaat uit één vertegenwoordiger van de consumenten, 
één vertegenwoordiger van de branche-organisatie en een neutrale voorzitter; de 
consument (die moet hebben getracht het geschil met de leverancier bij te leggen 
alvorens de procedure te hebben ingeleid) moet een bedrag betalen dat varieert 
van 27,50 HFL (plm. 12,55 ecu) tot 150 HFL (plm. 69 ecu); de procedure is 
voornamelijk schriftelijk, maar een zitting kan op verzoek van een van de 
partijen plaatsvinden. 
In 1991 ontvingen de onder de Stichting ressorterende geschillencommissies 
5.162 klachten (waarvan 1.867 bij die voor de sector Reizen werden ingediend); 
de gemiddelde duur van de procedure was 4,2 maanden. 
Een dergelijke bindende aanbeveling kan ook worden uitgebracht door sommige 
tuchtcolleges : hiertoe behoren de Raden van toezicht van de Nederlandse Orde 
van Advocaten, de Koninklijke Notariële Broederschap, de Medische tuchtcolleges 
(waarvoor wettelijke bepalingen gelden) en de Raad voor Arbitrage voor de 
Bouwbedrijven (waarvoor geen wettelijke regeling geldt). 
Ten aanzien van de reclame Is er in 1964 een stichting, genaamd "Stichting 
Reclame Code" opgericht, welke de belangrijkste adverteerders, 
consumentenorganisaties en media omvat (behalve de televisiereclame, die van 
tevoren wordt gekeurd door een speciaal publiekrechtelijk lichaam). Hieronder 
ressorteert de "Reclame Code Commissie", tegen de uitspraken waarvan beroep 
mogelijk is bij het College van Beroep : dit systeem van zelfregulering heeft 
dus een tweevoudige rechtspraak ontwikkeld. 
3. BESCHERMING VAN COLLECTIEVE BELANGEN 
Consumentenorganisaties hebben een algemeen recht om in rechte op te treden ter 
verdediging van consumentenbelangen. Tot nu toe was dit recht voornamelijk 
gebaseerd op jurisprudentie, maar een wetsontwerp (nr. 22.486) beoogt het 
definitief te erkennen. 
- 53 -
Bij de huidige Jurisprudentie kunnen consumentenorganisaties alleen een 
rechterlijk bevel of verbod vorderen, en zij moeten "representatief" zijn (deze 
tamelijk vage voorwaarde kan voor de rechter moeilijkheden opleveren). 
Het recht om een verbodsactie en een vordering tot rectificatie in geval van 
misleidende reclame in te stellen is de consumentenorganisaties krachtens 
Boek 6, artikel 196 van het Burgerlijk Wetboek toegekend; op misleidende reclame 
gebaseerde acties worden gesubsidieerd door de overheid. 
Een soortgelijke actie Is geregeld bij Boek 6, artikel 240 van het Burgerlijk 
Wetboek ten aanzien van "algemene voorwaarden die worden gebruikt of bestemd 
zijn te worden gebruikt In overeenkomsten met personen wier belangen door de 
rechtspersoon worden behartigd'. 
- 54 -
PORTUGAL 
1. VEREENVOUDIGDE GERECHTELIJKE PROCEDURES 
Het Portugese Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (artikelen 793c e.e.v.v.) 
voorziet in een vereenvoudigde procedure voor "kleine geschlIlen" ("processo 
sumarIssImo"). 
Deze procedure geldt niet uitsluitend voor de zogeheten "consumptlegeschlIlen" 
maar voor alle civielrechtelijke zaken waarmee een bedrag van niet meer dan 
250.000 escudo's gemoeid is (plm. 1.333 ecu) en die betrekking hebben op de 
uitvoering van geldelijke verplichtingen, schadevergoeding en de vervreemding 
van roerende goederen (artikel 462, nr. 1). 
Bijstand van een advocaat is niet voorgeschreven en de gerechtskosten komen ten 
laste van de verliezende partij (evenals de advocaatskosten van de winnende 
partij, indien deze zich heeft laten vertegenwoordigen). 
In 1990 heeft het ministerie van Justitie een programma opgezet, genaamd "De 
burgers en de justitie" ("Cltadâo e Justiça"), dat de doorzichtigheid in de 
betrekkingen met de overheid, de voorlichting, de educatie en de inspraak van de 
burger evenals de toegang tot het recht en de rechter beoogt te verbeteren; de 
bescherming van de consument Is een aspect van de toegang van de burger tot de 
justitie. 
In het kader van dit programma is bij wetsdecreet nr. 211 van 14 Juni 1991 een 
vereenvoudigde procedure in het leven geroepen bestaande uit een gezamenlijk 
verzoek van partijen, dat leidt tot een vermindering van formaliteiten, 
verkorting van de termijnen en verlaging van de procedurekosten. 
De organieke wet inzake het rechtsstelsel (wet nr. 38 van 1987, gewijzigd bij 
wet nr. 24/92 van 20 augustus 1992) voorziet in de oprichting van 
"gekwalificeerde rechtbanken van eerste aanleg", ook "rechtbanken voor kleine 
zaken" genaamd (Algemene maatregel van bestuur nr. 446 van 8 juli 1988 en 
preambule van decreet nr. 214 van 17 Juli 1986 waarbij de organieke wet 
betreffende het rechtsstelsel wordt geregeld). De regeling voor de 
totstandbrenging van deze rechtbanken is thans in voorbereiding. 
Een poging tot minnelijke schikking "kan gedurende de gehele procedure 
plaatsvinden zodra de rechtbank dit opportuun acht, maar de partijen kunnen voor 
dit bepaalde doel slechts één enkele keer worden opgeroepen" (Wetboek van 
Burgerlijke Rechtsvordering, artikel 509, lid 4). 
Deze stap Is echter niet voorgeschreven, behalve in geval van de procedure "voor 
kleine zaken", waar hij plaatsvindt aan het begin van de zitting waarop het 
- 55 -
het vonnis wordt uitgesproken (Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, 
artikel 796, lid 3) of tijdens de voorbereidende zitting bij de andere gewone 
procedures, hetgeen slechts het geval Is Indien de rechter het mogelijk acht het 
geschil te regelen zonder tot een gerechtelijke behandeling over te hoeven gaan 
(Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, artikel §08 en 787). 
Voorlopige tenuitvoerlegging van het vonnis : 
In het algemeen is voorlopige tenuitvoerlegging van een vonnis mogelijk 
aangezien beroepen geen schorsende werking hebben (Wetboek van Burgerlijke 
Rechtsvordering, artikel 47, lid 1, artikel 693, lid 2 en artikel 740). 
Conservatoire maatregelen : 
Het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering voorziet in een aantal 
conservatoire maatregelen voorafgaande aan de vordering in conventie 
(Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, artikel 381 e.e.v.v.). 
Sancties op vertragingsprocédés : 
Vertragende procédés tijdens het proces vormen een manoeuvre te kwader 
trouw en kunnen als zodanig aanleiding geven tot veroordeling door de 
rechtbank van de betrokken procespartij tot betaling van een geldboete en 
een schadevergoeding aan de tegenpartij (Wetboek van Burgerlijke 
Rechtsvordering, artikel 456, de leden 1 en 2). 
Rechtskundige bijstand en rechtshulp aan buitenlandse onderdanen : 
Rechtshulp, die zowel de vrijstelling van betaling van de kosten als 
kosteloze bijstand kan omvatten ten behoeve van personen die niet over 
voldoende financiële middelen beschikken, is geregeld in wetsdecreet 
nr. 387 - B/87 van 29 december 1987 en geldt voor buitenlandse onderdanen 
ingevolge het grondwettelijke beginsel krachtens hetwelk een leder die "in 
Portugal verblijft of woont dezelfde rechten geniet en onderworpen is aan 
dezelfde verplichtingen als de Portugese burger (Grondwet, artikel 15, 
lid 1, vgl. ook wetsdecreet nr. 39/88 van 26 oktober 1988, artikel 1). 
Ook wanneer hij niet op Portugees grondgebied woonachtig Is kan de 
communautaire onderdaan dus van deze bijstand gebruik maken, mits hij er 
verblilft. 
Deze rechtshulp is een van de aspecten van de rechtsbescherming die wordt 
geboden door de Juridische consultatiebureaus welke overal In het land 
zijn opgericht op grond van overeenkomsten tussen het Ministerie van 
Justitie en de Orde van Advocaten (wetsdecreet nr. 39/88). 
- 56 -
2. BUITENGERECHTELIJKE PROCEDURES EN MODELPROJECTEN 
Sommige grote ondernemingen en overheidsinstellingen hebben reeds eenzijdig 
gezorgd voor hun "bemiddelaars', die tot taak hebben klachten van klanten in 
ontvangst te nemen en in der minne te regelen, dan wel de dienstverlening te 
verbeteren. Dit is bijvoorbeeld het geval bij de 'Post en telecommunicatie van 
Portugal" en de gemeente Lissabon. 
De tendens in het land is instellingen voor algemene vrijwillige arbitrage In 
het leven te roepen die kennis nemen van consumentengeschillen. 
Deze Instellingen kunnen nog als experimenteel worden beschouwd, hoewel die van 
Lissabon reeds ongeveer vier jaar bestaat; zij worden dus hieronder behandeld 
onder de rubriek "modelprojecten". 
Naast deze algemene arbitrage-instel I ingen ziet men hier en daar op bescheiden 
schaal ook sector iele organisaties voor particuliere arbitrage verschijnen, 
bijvoorbeeld die op het gebied van de reparatie van auto's. 
a) Het modelprolect van Lissabon 
Het gemeentebestuur van Lissabon, het INDC (Nationaal instituut ter verdediging 
van de consument), de Unie van middenstanders van Lissabon en de DECO (Portugese 
vereniging ter verdediging van de consument) hebben op 28 oktober 1988 een 
overeenkomst gesloten met het oog op het bij wijze van proef oprichten van een 
arbitragecentrum voor consumentengeschillen. 
Het INDIC, het gemeentebestuur van Lissabon en de Commissie van de Europese 
Gemeenschappen hebben gezorgd voor de initiële financiering van dit project. 
Rondschrijven (despacho) nr. 155/90 van 23.2.1990 van het ministerie van 
Justitie machtigt tot de oprichting van het arbitragecentrum, en rondschrijven 
nr. 103/91 van 8.3.1991 van hetzelfde ministerie behelst de volledige 
vrijstelling van de gerechtskosten voor de uitvoering van de arbitrale vonnissen 
die in het kader van dit project worden gewezen. 
Dit experiment is dus mogelijk geweest dank zij een nauwe samenwerking tussen de 
verschillende partijen (regering, gemeentebestuur, middenstandsverenigingen, 
consumentenverenigingen, Europese Gemeenschappen). Het centrum (dat over een 
eigen zetel beschikt, die ter beschikking is gesteld door het gemeentebestuur 
van Lissabon) heeft de volgende structuur : 
een opvangdlenst, bemand door twee Juristen; 
een directeur van het centrum; 
een scheidsrechter, die is aangewezen door de Hoge raad voor de 
magistratuur. 
- 57 -
De opvangdlenst neemt de klachten van de consumenten in ontvangst; wanneer deze 
prima facie ontvankelijk lijken te zijn worden zij vastgelegd op speciale 
formulieren en worden er de bewijsstukken bijgevoegd. 
Vervolgens nodigt het centrum beide partijen uit voor een verzoeningspoging. De 
overeenkomst, die wordt verleden in de vorm van een akte onder leiding van een 
van de dienstdoende Juristen wordt daarna gehomologeerd door de scheidsrechter 
en heeft dan kracht van gewijsde. 
Ingeval van mislukken van de dading wordt de zaak ter beoordeling voorgelegd aan 
de scheidsrechter, vergezeld van een memorandum ter verdediging van de 
leverancier en de bewijsstukken die deze voornemens Is In te dienen. Na 
onderzoek van het bewijsmateriaal spreekt de rechter zich terstond uit, behalve 
indien er tot expertises en onderzoeken moet worden overgegaan. De getuigen 
worden doorgaans door de partijen opgeroepen. 
De door de scheidsrechter gedane uitspraak heeft, overeenkomstig wet nr. 31/86 
van 29.8.1986 (art. 26) dezelfde executoriale kracht als die van de 
arrondissementsrechtbank, en eventuele maatregelen tot tenuitvoerlegging worden 
door die instantie vastgesteld. 
De arbiter is materieel bevoegd voor consumentengeschillen waarmee een bedrag 
van niet meer dan 500.000 escudo's (plm. 2.665 ecu) gemoeid is, en territoriaal 
bevoegd voor Lissabon (waarbij de plaats waar de overeenkomst gesloten is 
beslissend is). Het centrum werkt kosteloos en snel, ongeacht de fase waarin hij 
wordt ingeschakeld. 
In het tijdvak van 20 november 1989 (openingsdatum van het centrum) tot en met 
19 november 1992 heeft het centrum 3.160 dossiers behandeld (vaak ging het om 
eenvoudige verzoeken om inlichtingen); 600 zaken zijn geregeld door bemiddeling 
en verzoening, en 390 hebben aanleiding gegeven tot een arbitraal vonnis. 
Slechts 6 % van de partijen die waren geroepen voor de fase van verzoening en 
arbitrage zijn niet verschenen. Gemiddeld verstrijken er minder dan 40 dagen 
tussen de Indiening van het verzoek en het arbitrale vonnis. 
Op grond van een nieuwe, op 15 maart 1991 afgesloten overeenkomst verliest het 
arbitragecentrum zijn experimentele karakter en wordt het erkend als vast 
arbitragecentrum voor consumentengeschillen. Onlangs is het arbitragecentrum 
omgezet In een vereniging, waardoor het rechtspersoonlijkheid geniet evenals 
administratieve en financiële zelfstandigheid. De voortgezette financiering 
ervan is verzekerd dank zij een nieuw met de ministeries afgesloten protocol. 
Op 11 maart 1992 is er een overeenkomst afgesloten tussen de gemeentebesturen 
van Lissabon en Madrid. Ingevolge deze overeenkomst zal de consument in zijn 
eigen woonplaats een klacht kunnen indienen In verband met in Madrid of Lissabon 
- 58 -
verrichte aankopen; de klacht wordt dan aan de bevoegde Instantie toegezonden 
(Junta arbitral van Madrid, arbitragecentrum van Lissabon) naar gelang van de 
plaats waar de koop heeft plaatsgevonden, en de consument kan (om reiskosten te 
vermijden) zich laten vertegenwoordigen door een consumentenorganisatie. 
b) Het proefproject van Colmbra 
De oprichting van het scheldsgerecht/arbitragecentrum van Coimbra Is gebaseerd 
op het protocol dat op 15 april 1992 werd ondertekend door het ministerie van 
Justitie, het Nationaal instituut ter verdediging van de consument, het 
gemeentebestuur van Colmbra, de Portugese vereniging voor consumentenrecht en de 
Vereniging voor handel en industrie van Coimbra. Sedertdien zijn nog andere 
consumenten- en beroepsorganisaties toegetreden tot de arbitrage-organisatie, 
die In alle opzichten functioneert. 
De statuten, de structuur en de werkwijze van deze instelling zijn gelijk aan 
die van het centrum te Lissabon, zij het met de volgende fundamentele 
verschillen : de territoriale bevoegdheid kan worden uitgebreid tot de gemeenten 
In de omgeving van Coimbra; een daarvan, Figueira da Foz, heeft reeds besloten 
zich bij het systeem aan te sluiten. Bijgevolg vindt de opvang en de 
voorlichting van de consumenten, en eventueel de verzoening van de partijen bij 
het geschil, plaats op gemeentelijk niveau bij reeds bestaande plaatselijke 
diensten (ClAC), die in zekere zin fungeren als gerecht van eerste instantie en 
ressorteren onder het gewone scheidsgerecht, dat tot taak heeft overeenkomsten 
te homologeren of geschillen te beslechten In geval van mislukking van de 
verzoening. Zoals ook in Lissabon het geval is, heeft de door de scheidsrechter 
gehomologeerde overeenkomst of diens uitspraak executoriale kracht. 
Het schei dsgerecht is bevoegd tot een maximumbedrag van 500.000 esc, welk 
bedrag Jaarlijks wordt aangepast op grond van de algemene index van de 
consumentenprijzen. 
Evenals het project van Lissabon, geniet ook dat van Coimbra financiële steun 
van de Commissie van de Europese Gemeenschappen. 
c) Het proefproject van Porto en het Dal van de Ave (Vale do Ave) 
Het Centrum voor arbitrage van consumentenconflicten van Porto is bij een 
zelfde, op 14 september 1992 ondertekend protocol opgericht en zal binnenkort 
worden geopend. 
De territoriale bevoegdheid ervan, die aanvankelijk beperkt was tot de stad 
Porto, kan worden uitgebreid tot de agglomeratie (zodat ook de aangrenzende 
gemeenten die er deel van uitmaken eronder komen te vallen). 
- 59 -
Het arbitragecentrum van Porto gaat uit van ervaringen van de beide andere 
centra : van die van Lissabon, waarvan het de gecentraliseerde opvang en de 
Juridische voorlichting van de consumenten heeft overgenomen; en van die van 
Colmbra, omdat zijn werkgebied zich over een groter gebied kan uitstrekken dan 
de stad Porto zelf. Ten slotte omvat het centrum te Porto een dienst die bestemd 
is om de consument naast Juridische informatie ook een algemene informatie 
betreffende de markt te verstrekken. 
Het centrum voor arbitrage van consumentenconflicten van het Dal van de Ave, dat 
gevestigd is te Guimaraes, is opgericht bij protocol van 15 maart 1993, dat is 
ondertekend door dezelfde centrale en plaatselijke overheidsorganen (Vereniging 
van gemeenten van het Dal van de Ave) en de representatieve plaatselijke 
verenigingen van consumenten en leveranciers. Zijn gebied van bevoegdheid Is 
intercommunaal, dat wil zeggen dat het In beginsel alle gemeenten van het Dal 
van de Ave omvat. 
3. BESCHERMING VAN COLLECTIEVE BELANGEN 
Wet nr. 29 van 22 augustus 1981 (de artt. 12 en 14) kent rechten toe aan de 
Portugese consumentenverenigingen. En hoewel tot deze rechten een optreden als 
assistenten van het openbaar ministerie behoort in civielrechtelijke acties ter 
bescherming van collectieve belangen (art. 13, sub h, Juncto art. 10, lid 3), 
schijnt de structuur van de procedure de dragers van deze belangen (ongeacht of 
zij al of niet geïdentificeerd zijn) niettemin niet "ad litem" te legitimeren. 
Het gaat hier, volgens het Nationaal instituut ter verdediging van de consument, 
'om een verzuim waarin ultdrukkelIJk zal moeten worden voorzien ten einde het 
procesrecht (met name ten aanzien van de legitimatie "ad causam") In 
overeenstemming te brengen met dit positieve recht". 
Het Portugese rechtsstelsel kent geen collectieve vordering tot staking van 
misleidende reclame. Er bestaan dus geen maatregelen zoals die bedoeld in art. 
4, sub a) van richtlijn 84/450 van de Raad van 10 september 1984. 
In een "rechtsvordering van het volk" voorziet artikel 52 van de Grondwet, en de 
parlementaire werkzaamheden om dit beginsel ten uitvoer te leggen zijn gaande. 
- 60 -
VERENIGD KONINKRIJK 
1. GERECHTELIJKE PROCEDURES 
Het Verenigd Koninkrijk is verdeeld in drie afzonderlijke rechtsgebieden : 
Engeland en Wales, Schotland en Noord-Ier land. 
In elk van deze gebieden bestaat een procedure voor kleine vorderingen, welke 
als volgt kan worden samengevat : 
a) Engeland en Wales : een kleine vordering is een vordering betreffende 
1.000 UKL (plm. 1.285 ecu) of minder, welke bij een "County Court" wordt 
i ngeleid. 
Kleine vorderingen kunnen worden ingediend zonder hulp van een advocaat : 
er zijn speciale formulieren en voorlichtingsbrochures uitgegeven door het 
"Lord Chancellor's Department" (Ministerie van Justitie) die eenvoudig en 
gebruikersvriendelijk zijn; de kosten hangen af van het gevorderde bedrag 
(37) De rechtbank zendt een exemplaar van de dagvaarding en een 
antwoordformulier toe aan de gedaagde, die 14 dagen tijd heeft om te 
antwoorden. 
Indien de gedaagde niet antwoordt, kan de rechtbank worden verzocht hem 
een betalingsbevel toe te zenden (judgment by default). Indien de 
gedaagde de vordering aanvecht, wordt de zaak automatisch verwezen naar 
de "District Judge". 
De County Court Rules 1981 schrijven voor dat de terechtzitting 
"Informeel Is en dat er geen strenge regels Inzake bewijsvoering worden 
toegepast"; vertegenwoordiging in rechte is toegestaan maar wordt niet 
aangemoedigd, aangezien de bepalingen inzake de kosten inhouden dat de 
winnende partij in het algemeen niet gerechtigd Is haar kosten van 
procesvertegenwoordiging*38* terug te vorderen. Vertegenwoordiging door 
niet-Juristen is toegestaan bij de "Lay Representatives (Right of 
Audience) Order 1992". Naar schatting werden in 1989 ongeveer 12.500 
consumentengeschillen behandeld vla de procedure voor kleine vorderingen. 
(37) 10 pence voor elk pond tot 500 UKL; een vast bedrag van 60 pond voor 
vorderingen waarmee bedragen van 500 UKL tot 1.000 UKL gemoeid zijn. 
(38) Het District Court heeft echter de discretional re bevoegdheid om deze 
kosten toe te wijzen Indien de tegenpartij zich onredelijk heeft gedragen 
- 61 -
b) Schotland : er is een procedure voor kleine vorderingen ingesteld bij de 
"Act of Sederunt (Small Claims Rules) 1988" en de "Small CI aims (Scotland) 
Order 1988", waarbij rekening werd gehouden met de resultaten van een 
modelproject van de EG in Dundee. 
Een kleine vordering Is een vordering betreffende 750 UKL (plm. 965 ecu) 
of minder die wordt ingeleid bij een "Sheriff Court" (alle 
rechtsvorderingen die onder deze definitie vallen moeten aanhangig worden 
gemaakt in het kader van de procedure voor kleine vorderingen, in 
tegenstelling tot de situatie 
in Engeland en Wales, waar een zekere keus mogelijk Is); de procedure kan 
ook worden toegepast bij hogere bedragen mits beide partijen instemmen. 
De procedure gelijkt sterk op de Engelse 
c) Noord-1er land : er werd een procedure voor kleine vorderingen ingesteld in 
1979 (Judicature NI Act 1978, art. 97). 
Een kleine vordering Is een vordering betreffende 1.000 UKL (plm. 
1.285 ecu) of minder, welke bij een "County Court" wordt ingeleid. 
In tegenstelling tot de procedure in Schotland, is er bij de Noord-Ierse 
procedure geen voorbereidende behandeling : bijgevolg wordt 98% van de 
gevallen afgehandeld binnen 12 weken na bij het Court Office aanhangig te 
zijn gemaakt. 
Een verder specifiek aspect is de mogelijkheid gebruik te maken van de 
voorzieningen die een "Enforcement of Judgments Office" (bureau voor de 
tenuitvoerlegging van vonnissen) biedt. 
2. BUITENGERECHTELIJKE PROCEDURES 
Er is een zeer brede scala van alternatieve verhaalsvoorz leningen in het leven 
geroepen, waarvan de meeste speciaal op een bepaalde sector zijn toegesneden. 
In grote lijnen kunnen deze In drie groepen worden ingedeeld : 
a) Ver zoenIngs- en ar b11 rageregeIi ngen 
BIJ de "Consumer Arbitration Agreements Act 1988" is de consumenten de 
mogelijkheid gelaten arbitrage te kiezen als alternatief voor Inschakeling 
van de rechtbank. Om vrije keuze te waarborgen bepaalt deze wet dat een 
contractuele bepaling de consumenten niet het recht kan ontnemen om zich 
tot de rechter te wenden. 
- 62 -
De meeste arbitrage in consumentenaangeiegenheden vindt plaats op grond 
van arbitrageregelingen die zijn vervat in gedragscodes welke zijn 
opgesteld door beroepsorganisaties in overleg met het "Office of Fair 
Trading" : volgens art. 124, lid 3 van de "Fair Trading Act 1973" heeft de 
"Director General of Fair Trading" tot taak "de betrokken organisaties aan 
te moed/gen om gedragscodes als leidraad bij het vrijwaren en bevorderen 
van de belangen van de consumenten In hei Verenigd Koninkrijk op te 
stellen en onder hun leden te verspreiden". 
Sedert 1974 zijn er 29 van dergelijke gedragscodes uitgewerkt In overleg 
met het "Office of Fair Trading", dat een modeIprocedure heeft vastgesteld 
voor klachtenverwerking. 
Naast de door het "Office of Fair Trading" erkende regelingen is er een 
aantal andere goedkope arbitrageregelingen in het leven geroepen. Het 
voornaamste bezwaar van deze regelingen is de onbekendheid met het bestaan 
ervan; een duidelijke uitzondering is door de "Association of British 
Travel Agents" (Vereniging van Britse reisagenten) ingevoerde regeling 
(756 gevallen van arbitrage in 1989). 
Voor het geval verzoeningspogingen door beroepsorganisaties niet tot een 
bevredigende regeling leiden bieden de meeste gedragscodes de consument de 
mogelijkheid het geschil aan een onafhankelijke arbitrage-instant Ie voor 
te leggen; in dat geval moet er een registratiegeld worden betaald, dat 
echter wordt gesubsidieerd en geringer Is dan hetgeen gebruikelijk is bij 
arbitrage; bovendien wordt het vergoed indien de consument de zaak wint. 
De uitspraak van de arbiter Is bindend voor beide partijen en is 
uitsluitend op stukken gebaseerd (geen mondelinge behandeling). 
Een aantal arbitrageregelingen is in de sector financiële diensten in het 
leven geroepen naar aanleiding van de "Financial Services Act 1986", 
waarbij ieder zelfregulerend lichaam of erkende beroepsorganisatie 
verplicht is er een "doeltreffende procedure voor de behandel Ing van 
klachten" op na te houden. 
b) 'Ombudsman"-regeIIngen In de particuliere sector 
De "ombudsman"-regel ingen in de particuliere sector verschillen in 
details, maar er kan toch een aantal gemeenschappelijke kenmerken worden 
aangegeven. In het algemeen is de "ombudsman' een onafhankelijk persoon 
die tot taak heeft een geschil tussen een onderneming en een van haar 
klanten te regelen, indien enigszins mogelijk door bemiddeling of 
verzoening, maar uiteindelijk 
- 63 -
door een beslissing te nemen. Deze beslissing Is doorgaans bindend voor de 
onderneming (zoals bij de verzekeringsombudsman en de ombudsman voor het 
bankwezen) wanneer lidmaatschap vrijwillig is; wanneer het lidmaatschap echter 
verplicht is (ombudsman voor hypotheekbanken, voor juridische dienstverlening) 
Is de uitspraak van de ombudsman niet bindend. 
In tegenstelling tot wat voor de arbitrageregelingen geldt Is een 
ombudsman-regeling nooit bindend voor de consument; indien deze niet 
tevreden is met de beslissing kan hij altijd gerechtelijke stappen 
ondernemen. Een tweede verschil is dat de consument niets hoeft te betalen 
s de enige voorwaarde is dat de voorzieningen inzake klachtenbehandeling 
van de aangesloten organisatie uitgeput zijn. 
Deze aspecten verklaren waarschijnlijk het toenemende succes van de 
regeling (in 1989 ontving de verzekeringsombudsman 10.215 aanvragen, en de 
ombudsman voor het bankwezen 3.915). Het "Office of Fair Trading" heeft 
onlangs, om mogelijk misbruik van de "titel" te voorkomen, aangedrongen op 
"minimumnormen" voor toelating tot het beroep. 
c) Regelingen voor openbare nutsbedrijven 
De meeste nutsbedrijven zijn in de laatste tijd geprivatiseerd. Om de 
belangen van de consumenten te beschermen is bij de wetten die tot 
privatisering machtigen de openbare functie van "Director General" in het 
leven geroepen, die tot taak heeft regulerend op te treden voor het 
bedrijfsleven. 
De meeste van deze functionarissen hebben echter geen bevoegdheid om hun 
beslissingen te doen uitvoeren (een uitzondering is de "Director General" 
voor de elektriciteitsvoorziening) : in het recente "citizens'charter' 
(handvest voor de burgers) is aangegeven dat er verdere wetgeving zal 
komen om de toestand te verbeteren. 
3. BESCHERMING VAN COLLECTIEVE BELANGEN 
Bij de "Fair Trading Act 1973" Is de functie van "Director General of Fair 
Trading" ingesteld; deze heeft tot taak de consumenten te beschermen door ervoor 
te zorgen dat de handelspraktijken zo eerlijk mogelijk zijn en door mededinging 
in het bedrijfsleven aan te moedigen. Zijn dienst (het OFT : Office of Fair 
Trading) is sedert 1974 actief en werkt nauw samen met het ministerie van Handel 
en Industrie, met de diensten voor handelsnormen van plaatselijke 
overheidslichamen en met zelfregulerende lichamen. 
- 64 -
Het OFT is onafhankelijk en ressorteert onder geen enkel ministerie. De Afdeling 
Consumentenzaken van het OFT heeft tot hoofddoel de belangen van de consument te 
bevorderen en te vrijwaren : in haar regulerende hoedanigheid voert zij een 
aantal bepalingen uit van de "Consumer Credit Act 1974", de "Estate Agents Act 
1979" en de "Control of Misleading Advertisements Regulations 1988"; zij stelt 
veranderingen In de wetgeving voor en bevordert deze wanneer de belangen van de 
consumenten worden geschaad; zij verstrekt informatie, voornamelijk in de vorm 
van adviesbrochures. 
Ingevolge de artt. 35 en 38 van de "Fair Trading Act" kan de "Director General 
of Fair Trading" procedures inleiden bij het "Restrictive Practices Court" tegen 
de'persoon (of rechtspersoon) die (in het kader van zijn bedrijfsuitoefening) 
heeft "volhard In een gedragslijn die (a) nadelig Is voor de belangen van 
consumenten In het Verenigd Koninkrijk, ongeacht of deze belangen economische 
belangen zijn of belangen op het gebied van gezondheid, veiligheid of andere 
aangelegenheden, en (b) dient te worden beschouwd als oneerlijk ten opzichte van 
consumenten", overeenkomstig het bepaalde van artikel 34. Alvorens gerechtelijke 
stappen te ondernemen dient de Director "er zoveel mogelijk naar te streven een 
bevredigende schriftelijke toezegging ie verkrijgen" dat de handelaar zich 
voortaan van die praktijk zal onthouden en dat hij er geen soortgelijke praktijk 
in het kader van zijn bedrijfsvoering op zal nahouden : indien de Director een 
dergelijke schriftelijke verbintenis niet kan verkrijgen of wanneer aan de 
schriftelijke toezegging geen gevolg wordt gegeven kan hij tot gerechtelijke 
stappen overgaan. "Oneerlijk gedrag" wordt omschreven als gedrag dat inbreuken 
op het strafrecht en/of op het burgerlijk recht vormt (afgezien van contractuele 
verplichtingen). Er moet met klachten van consumenten rekening worden gehouden 
wanneer wordt beslist of tot deze procedure wordt overgegaan (art. 34, lid 4 van 
de "Fair Trading Act"). 
Dergelijke klachten vormen het bewijsmateriaal op grond waarvan de Director een 
procedure kan inleiden. De aan de Director krachtens de "Fair Trading Act" 
toegekende bevoegdheden zijn niet van dien aard dat zij individuele 
schadeloosstelling van een consument kunnen bewerkstelligen. 
- 65 -
Consumentenorganisaties kunnen op het ogenblik krachtens de wetgeving In het 
Verenigd Koninkrijk zelf geen gerechtelijke stappen ondernemen ten behoeve van 
individuele consumenten. 
4. MODELPROJECTEN 
Er is een door de EG gefinancierd modelproject uitgevoerd in Dundee (Schotland), 
dat reeds is beschreven in de eerste mededeling van de Commissie betreffende de 
consument en zijn verhaaImoge 11jkheden (C0M(84)692). Dit project heeft 
aanleiding gegeven tot uitgebreide vervolgmaatregelen en Is in aanmerking 
genomen In de onder punt 1 genoemde "Small Claims Order 1988" (instelling van 
een procedure voor kleine vorderingen in Schotland). 
- 66 -
Ml. DE COMMUNAUTAIRE DIMENSIE VAN HET PROBLEEM 
I 11.A DE BESCHERMING VAN DE INDIVIDUELE RECHTEN 
111.A.1 DE BESTAANDE PROCEDURES 
Op grond van een "vergeIIJkende" analyse van de in de Lid-Staten bestaande 
procedures kan worden gesteld dat de pogingen om de beslechting van geschillen 
tussen particulieren te verbeteren twee sporen hebben gevolgd : 
enerzijds de vereenvoudiging van de gerechteI(Jke procedures voor "kleine 
geschlIlen" (in het raam van een meer algemene herziening of in de vorm van 
een "gerichte" maatregel, zoals we zo dadelijk zullen zien); 
anderzijds de invoering van buitengerechtelijke procedures (minnelijke 
schikking, bemiddeling, arbitrage) die met name bedoeld zijn voor 
consumentengeschillen (op initiatief van de overheid of, wat vaker het 
geval Is, van het bedrijfsleven). 
In een land is een derde spoor geopend door de invoering van de groepsactle : 
consumentenorganisaties kunnen optreden namens de consumenten die "Individueel 
schade hebben geleden die Is toegebracht door een zelfde persoon die handelt In 
de uitoefening van beroep of bedrijf en die een gemeenschappelijke oorsprong 
heeft" (Frankrijk : wet 92/60 van 18 Januari 1992, artikel 8). 
Deze rechtsvordering berust op een uitdrukkelijke Machtiging die door elke 
betrokken consument schriftelijk moet worden verleend : het gaat hier niet om 
een collectieve actie doch om de collectieve uitoefening van de individuele 
vorder Ingsrechten. 
De voeging van verknochte zaken die volgens de wetgeving van de meeste 
Lid-Staten mogelijk is, komt gedeeltelijk aan hetzelfde vereiste tegemoet (een 
veelheid van uitspraken vermijden die onderling onverenigbaar zouden kunnen zijn 
wanneer verschillende eisen worden ingesteld tegen dezelfde verweerster en 
betrekking hebben op hetzelfde petIturn et causa petendI). 
Niettemin is de voeging van verknochte zaken alleen maar een MOGELIJKHEID (voor 
de rechter) en heeft ex post plaats : bij de groepsactle daarentegen is het 
mogelijk een veelheid van vorderingen die ex ante gegroepeerd zijn in een enkele 
rechtsvordering tezelfder tijd te onderzoeken en te beslechten (de betekeningen 
en kennisgevingen die de volmachtgevende partijen betreffen worden vanaf het 
begin gericht tot de gemachtigde organisatie. 
- 67 -
III.A.I.a DE GERECHTELIJKE PROCEDURES 
Op het punt van de vereenvoudiging van de gerechtelijke procedures kunnen de 
geconstateerde wetswijzigingen als volgt worden ingedeeld : 
I. een herziening van het Wetboek van burgerlijke rechtsvordering, niet 
alleen bedoeld ter vereenvoudiging van de beslechting van "kleine 
geschillen", doch ook ter verbetering van de doeltreffendheid van de 
procedures in het algemeen en ter bestrijding van de achterstand bij de 
rechterlijke instanties (België : wet van 3 augustus 1992; Italië : wet 
353 van 26 november 1990 en 374 van 21 november 1991; Duitsland % wet van 
11 januari 1993); 
II. Invoering van "vereenvoudigde" procedures" (over de betekenis van dit 
begrip volgen later nadere bijzonderheden) voor burgerrechtelijke 
geschillen waarvan het belang beneden een bepaald bedrag blijft (Frankrijk 
: decreet nr. 88/209 van 4 maart 1988; Nederland : wet van 
30 december 1991; Portugal : decreet nr. 211/91 van 14 juni 1991; Verenigd 
Koninkrijk : Act of Sederunt - Small Claims Rules - 1988). 
III. invoering van een (vereenvoudigde en) speciale procedure, uitsluitend voor 
consumenten voor geschillen waarvan het belang een bepaald bedrag niet te 
boven gaat (Ierland : District Court - Small Claims Procedure - Rules, 
1991). 
Het begrip "vereenvoudigde procedure" is tot nu toe in zeer ruime zin gebruikt 
die eerder verband houdt met het door de wetgever nagestreefde doel dan met de 
technische uitvoering waarin de vereenvoudiging van de procedure gestalte 
krijgt. Weliswaar is het doel dat de wetgevers in hun vaandels schrijven bijna 
overal hetzelfde (doeltreffende procedures, betere toegang van de burgers tot de 
rechter, strijd tegen de achterstand bij de rechterlijke colleges) maar dit doel 
kan worden nagestreefd met maatregelen die verschillen naar gelang van de 
Juridische tradities van de Lid-Staten. 
Niettemin worden in alle Lid-Staten geschillen over vorderingen waarvan het 
belang beneden een bepaald bedrag ligt(39), beslecht via een specifieke 
procedure die ten minste de volgende kenmerken heeft : 
1. een vereenvoudigde wijze van dagvaarding (vereenvoudigde aanhangigmaking : 
een aangetekend schrijven of een eenvoudige verklaring die wordt opgenomen 
in een proces-verbaal door de rechter of de griffier e_n door 
2. de mogelijkheid om geen gebruik te maken van de diensten van een advocaat 
3. een voorafgaande poging tot minnelijke schikking (die in de meeste landen 
verplicht is) door de rechter bij wie de zaak aanhangig is gemaakt. 
(39) In zeven Lid-Staten komt dit bedrag overeen met de bevoegdheid van een 
rechter ratlone summae-, in de overige Lld-Staten gaat het om een "maximum" 
dat bepalend is voor de toepassing van een vereenvoudigde procedure door de 
rechter in eerste aanleg. 
- 68 -
Wat sterk uiteenloopt Is de hoogte van het bedrag beneden hetwelk de procedure 
van toepassing is. 
De punten 1, 2 en 3 komen voor bij de volgende procedures en tot aan het 
vermelde bedrag^4**) : 
België : 
Denemarken : 
Duitsland : 
Griekenland : 
Nederland : 
Portugal : 
Engeland : 
Noord-Ier land 
Schotland : 
Spanje : 
Frankrijk : 
Ierland : 
Italië* : Vredegerecht 
Byret 
Amtsgericht 
Vredegerecht 
Kantongerecht 
Processo sumarissimo 
Small claims scheme 
Smal I claims scheme 
Smal I claims scheme 
Vredegerecht 
Vereenvoudigde dagvaarding 
Smal I claims scheme 
Vredegerecht 
*(de bijstand van een advocaat Is echter verpl 
vordering meer bedraagt dan LIT 1.000.000). 75.000 BFR 1.871 ecu 
500.000 DKR 66.836 ecu 
10.000 DM 5.121 ecu 
60.000 DRA 227 ecu 
5.000 HFL 2.284 ecu 
250.000 Escudos 1.333 ecu 
1.000 Pounds 1.285 ecu 
1.000 Pounds 1.285 ecu 
750 Pounds 965 ecu 
80.000 Pesetas 519 ecu 
13.000 FF 1.973 ecu 
500 IRL 625 ecu 
5.000.000 LIT 2.789 ecu 
icht indien het bedrag van de 
De hoogte van de bedragen bij de "kleine geschlIlen" loopt dus zeer sterk 
uiteen. In de Gemeenschap schijnt echter in alle Lid-Staten het volgende 
algemeen beginsel te worden gevolgd : de kosten van een procedure 
(gerechtskosten, kosten voor een advocaat, expertisekosten) mogen NIET in 
wanverhouding staan tot het belang van de zaak. 
Op dit beginsel mogen slechts uitzonderingen worden gemaakt wanneer het 
ingewikkeld karakter van de zaak dit duidelijk rechtvaardigt : het Europees Hof 
voor de rechten van de mens heeft trouwens een volkomen soortgelijk beginsel 
ontwikkeld In verband met de uitlegging van het begrip "redelijke termijn", die 
is voorgeschreven In artikel 6 van het Europees Verdrag tot bescherming van de 
rechten van de mens. 
Het gaat om een beginsel dat niet in het voordeel werkt van een partij (eiser of 
gedaagde), noch van een bepaalde categorie Justitiabelen : de 
procedureformaliteiten zijn teruggebracht om de kosten daarvan "redelijk" te 
houden (gelet op het belang van de zaak) voor elke justitiabele (onderneming en 
consument, eiser en gedaagde) en ook voor het Justitiële apparaat. 
De gelijke behandeling wordt geëerbiedigd en aan de begrotingseisen van de Staat 
wordt voldaan. 
De bemiddelende rol die door deze procedures kan worden gespeeld is zeer 
belangrijk : in verschillende landen komt deze opdracht zelfs tot uiting in de 
(40) De omrekening In ecu is geschied op basis van de conventionele koers die 
door de Commissie in Juni 1993 wordt toegepast. 
- 69 -
naam van de bevoegde rechter (een vrederechter bestaat in België, Griekenland, 
Italië en Spanje; in Frankrijk ook, waar Tribunaux d'Instance de taak hebben 
overgenomen die vroeger toekwam aan de "vrecferecrïter"). 
De poging om een minnelijke schikking te bereiken heeft immers des te meer kans 
op succes wanneer die poging gedaan wordt door de rechter zelf die (Indien er 
geen minnelijke beschikking bestond) bevoegd Is In het geschil te beslissen; 
bovendien wordt de geloofwaardigheid van deze "bemiddelaar" gewaarborgd door 
zijn "statuut' van onafhankelijkheid en onpartijdigheid. 
Behalve deze "gemeenschappelIJke noemer" zijn de verschillen tussen de "gewone" 
procedures zeer groot : de procedures voor de dagvaarding, de berekening van de 
termijnen, de oplegging van de proceskosten, de Inning van de expertIsekosten, 
de taak van de rechter ten aanzien van de bewijsgaring, de voorwaarden voor 
toekenning van kosteloze rechtsbijstand (kortom : de "structuur" van het proces) 
zijn het resultaat van de eigen historische ontwikkeling van elk land : alle 
procesregels samen vormen een delicaat evenwicht en zij zullen slechts in fasen 
en met grote behoedzaamheid kunnen worden geharmoniseerd. 
In de Lid-Staten schijnt zich een "gemeenschappelIJke" tendens af te tekenen in 
verband met de voorlopige uitvoering van het vonnis in eerste aanleg : voor de 
landen die deze onlangs hebben aanvaard (bijvoorbeeld Italië), gaat het hier om 
een maatregel die beoogt om een "dlIatolr beroep" te ontmoedigen (een beroep dat 
uitsluitend ten doel heeft de procedure te rekken : in sommige landen, zoals 
België, kan op dergelijke beroepen zelfs een boete worden gesteld). 
De gewone procedures verschillen echter enorm Mi lengte, naargelang van de 
Lid-Staat : zo bedroeg In 1991 in een civiele zaak, waarvan het belang lag 
tussen 3.000 en 4.000 ecu, de aemIddeIde termijn tussen eis en uitspraak in 
Frankrijk 4,3 maand (Tribunaux d'instance) en in Italië (Tribunal I)(41) 
38,9 maand (1.166 dagen). 
In een rechtsgemeenschap zou het beginsel van de gelijke behandeling ook van 
toepassing moeten zijn op burgers die voor de nationale rechterlijke instanties 
de eerbiediging eisen van hetzelfde communautaire voorschrift. 
III.A.-I.b DE BUITENGERECHTELIJKE PROCEDURES 
Naast de gerechtelijke procedures is er op nationaal niveau een groot aantal 
"buitengerechtelijke procedures" ingevoerd specIaaI voor de beslechting van 
consumentengeschillen : deze procedures zijn kort samengevat in het tweede deel 
(hoofdstukken over de Lid-Staten). 
(41) Bron : officiële statistieken van de Ministeries van Justitie van Frankrijk 
en Italië 
- 70 -
In vergelijking met de gerechtelijke procedures gaat het hier soms om 
alternatieve regelingen (arbitrage voor consumentengeschiIlen)*42), maar nog 
vaker moet worden gesproken van aanvullende of voor-gerechtelijke mogelijkheden 
(bemiddeling en/of minnelijke schikking)*43). 
Inzake de vraag, welke geschillen het onderwerp kunnen vormen van deze 
"procedures", is in de meeste Lid-Staten gekozen voor een "sectorlële" 
benadering : gewoonlijk is deze het resultaat van initiatieven uit een bepaalde 
sector van het bedrijfsleven (banken, verzekeringen, telecommunicat les, enz.). 
De invoering van de structuren geschiedt soms onder auspiciën van een 
overheidsinstantie*44^, soms in de vorm van een eenzijdig initiatief, soms na 
een "onderhandelIng" met de consumentenorganisaties. 
In sommige Lid-Staten is het orgaan dat geschillen moet behandelen een 
overheidsinstantie (bijvoorbeeld : Consumer Complaints Board in Denemarken); In 
de meeste landen is het echter een privé-orgaan (al dan niet permanent, 
collegiaal of monocratIsch). 
Andere verschillen betreffende de wijze waarop het orgaan wordt aangewezen (bij 
collegiaal samengestelde organen is er meestal een vertegenwoordiger van de 
consumentenorganisaties en een vertegenwoordiger van het bedrijfsleven), alsmede 
het rechtskarakter van de toetreding door vertegenwoordigers van beroep of 
bedrijf (gewoonlijk is er sprake van een toetreding per geval, doch deze 
toetreding kan het onderwerp vormen van een voorafgaande toezegging van de 
bedrijven, die "a priori" akkoord gaan met het systeem). 
Ook hier zijn de verschillen, wat de "Juridische resultaten" van de procedure 
betreft, groot : een eenvoudige "aanbevelIng" (bij de meeste particuliere 
"Ombudsmannen"), een bindende "uitspraak" voor de leverancier maar niet voor de 
consument (bijvoorbeeld : Ombudsman van de banken in de meeste Lid-Staten), een 
bindende "uitspraak" voor beide partijen (arbitrage). 
Rebus sic stantibus lijkt de invoering van deze procedure, met het oog op de 
"buitengerechtelijke" afhandeling van grensoverschrijdende geschillen, zeer 
moei I IJk. 
(42) Juntas arbitrales in Spanje, Arbitrage-centra voor Consumenten in Portugal, 
Geschillencommissie in Nederland 
(43) Soms is er sprake van een combinatie tussen beide : partijen kunnen de 
geschillen aan arbitrage onderwerpen na eerst geprobeerd te hebben een 
minnelijke schikking te bereiken. 
(44) Voorbeeld : Verenigd Koninkrijk 
- 71 -
Deze vele Initiatieven (en het succes dat vele daarvan hebben gehad) bewijst dat 
aan de vraag naar "Recht" bij consumentengeschillen in sommige Lid-Staten niet 
wordt "voldaan" door de bestaande gerechtelijke procedures. 
Gezien vanuit het standpunt van de "gebruikers" (zowel de consumenten als het 
bedrijfsleven) staan de kosten en de lengte van een procedure voor de rechter 
vaak in een wanverhouding ten opzichte van het belang van de zaak : daarom zijn 
alternatieve of aanvullende Instrumenten ontstaan voor de oplossing van 
geschillen, naast de gerechtelijke procedures (of in een daaraan voorafgaande 
fase). 
Deze ontwikkeling zal steeds sterker worden bij gebrek aan maatregelen om de 
toegang tot de "officiële" rechter te verbeteren : economisch gezien wordt hier 
voldaan aan een "vraag". 
De vraag is echter ook in welke mate de waarborgen van onafhankelijkheid (of 
althans onpartijdigheid) die in een rechtsstaat aan de rechterlijke macht worden 
toegeschreven, ook kunnen worden geboden door de nieuwe "rechters" die steeds 
vaker worden geroepen om geschillen te beslechten buiten elke grensovergang 
0l!I(44bls). 
(44bis) Zie hoofdstuk IV D. 
- 72 -
111.A.2 DE "GRENSOVERSCHRIJDENDE" GESCHILLEN 
I I I.A.2.a DE SPECIFIEKE EN EXTRA BARRIERES 
In hoofdstuk I.B.2 Is gewezen op de gevallen waarin steeds vaker transacties 
tussen degenen die handelen In de uitoefening van een beroep of bedrijf en 
consumenten kunnen lelden tot een "grensoverschrijdend" probleem : In dit 
verband is melding gemaakt van het begrip "grensoverschrijdende geschlIlen". 
In het kader van dit Groenboek wordt, zonder vooruit te lopen op striktere 
definities, de uitdrukking "GRENSOVERSCHRIJDEND GESCHIL" gebruikt voor alle 
gevallen waarin : 
de eiser (natuurlijk persoon) woonachtig Is In een ander land dan het land 
waar de gedaagde (leverancier) wettelijk Is gevestigd g± : 
de eiser (leverancier) wettelijk is gevestigd In een ander land dan het 
land waar de gedaagde (natuurlijk persoon) woonachtig is*45). 
In vergelijking met de afhandeling van een soortgelijk geschil op nationaal 
niveau wordt de afdoening van een grensoverschrijdend geschil ingewikkelder door 
een reeks specifieke en extra moeilijkheden. 
In het algemeen hebben deze "complI cat les" de volgende oorzaken : 
1. de vraag, welk recht toepasselijk is op respectievelijk de zaak ten 
principale (/ex causae) en op de procedure (/ex fori) (voor ten minste een 
der partijen Is er in leder geval "vreemd" recht : vandaar de noodzaak 
gebruik te maken van de diensten van een advocaat, zelfs wanneer de wet 
zulks In theorie niet voorschrijft); 
(45) In de hiervoor gestelde definitie is uitgegaan van de begrippen 
("woonplaats" en "vestiging") die voorkomen in het Verdrag van Brussel. De 
terminologie in de internationale verdragen is namelijk niet homogeen : 
wat de natuurlijke personen betreft is soms van belang de 
"woonplaats" (Verdrag van Brussel, artikel 13), soms de "gewone 
verblIJfplaats" (Verdrag van Rome, artikel 5 en het Verdrag van 
Den Haag van 1973 inzake de wet welke van toepassing is op de 
aansprakelijkheid wegens produkten) of ook "werkelijk verblijf" 
(Haags rechtsvorderingsverdrag van 1954); 
ten aanzien van rechtspersonen is van belang de plaats van 
vestiging (Verdrag van Brussel, artikel 16, sub 2) of de 
voornaamste vestiging (het reeds genoemde Haags Verdrag van 1973, 
artikel 4), of ook "enige andere vestiging" (Verdrag van Brussel, 
artikelen 5 en 13). 
- 73 -
2. de bevoegde rechter (voor ten minste een der partijen is het in ieder geval 
een "buitenlandse" rechter : daarom moet gebruik worden gemaakt van de 
diensten van een tweede advocaat die staat ingeschreven bij de balie van 
het gerecht dat over de zaak moet oordelen); 
3. de kennisgeving of betekening van de stukken (die steeds een grens moeten 
"overschrijden" : daarom worden formaliteiten en termijnen toegepast die 
veel langer kunnen zijn dan de termijnen die staan voor kennisgeving van de 
stukken binnen een zelfde land); 
4. de vertaling van de stukken (stukken afkomstig van de partij die woonachtig 
is in een ander land dan het land van de bevoegde rechter : deze partij 
moet derhalve extra kosten dragen); 
5. de op het onderzoek betrekking hebbende stukken (voor zover hierom moeten 
worden gevraagd in een ander land dan het land van de rechter die over de 
zaak moet oordelen : extra termijnen in verband met de uitvoering van de 
"rogatolre commissie"); 
6. de tenuitvoerlegging van het vonnis (indien de in het ongelijk gestelde 
partij woonachtig is in een ander land dan het land van de rechter die de 
beslissing heeft gegeven, moet de tenuitvoerlegging worden voorafgegaan 
door wat genoemd wordt de "erkenning" van het vreemde vonnis). 
WIJ hebben hier dus te maken met extra en specifieke "barrières" die nog komen 
naast de "barrières" die reeds voor nationale geschillen bestaan (kosten, lengte 
van de procedure en de psychologische weerstand die daarvan het gevolg is) en 
die de toegang tot de rechter ernstig kunnen belemmeren, althans voor 
particulieren : de gemiddelde burger zal, geplaatst voor al deze barrières, er 
dikwijls van afzien om voor zijn rechten op te komen. 
III.A.2.b DE INTERNATIONALE VERDRAGEN 
Om in deze toestand verbetering te brengen hebben de Lid-Staten verschillende 
verdragen gesloten, hetzij in communautair verband (artikel 220 van het Verdrag) 
hetzij in het kader van de Haagse conferentie voor internationaal privaatrecht. 
Op dit moment is echter nog geen dezer verdragen in de gehele Gemeenschap van 
kracht : 
het Verdrag van Brussel van 27 september 1968 betreffende de rechterlijke 
bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en 
handelszaken, waarvan de uitbreiding tot Spanje en Portugal is vertraagd 
omdat vier ondertekende Lid-Staten deze uitbreiding nog niet hebben 
bekrachtigd; 
- 74 -
het Verdrag van Rome van 19 Juni 1980 inzake het recht dat van toepassing 
op verbintenissen uit overeenkomst, waarvan de uitbreiding tot Spanje en 
Portugal vertraagd is omdat alle Lid-Staten, met uitzondering van 
Nederland, deze uitbreiding nog niet hebben bekrachtigd; 
het Verdrag van Den Haag van 14 november 1965 inzake de betekening en de 
kennisgeving in het buitenland van gerechtelijke en buitengerechtelijke 
stukken in burgerlijke en in handelszaken, dat door alle Lid-Staten van de 
Gemeenschap is ondertekend, doch door geen van hen Is bekrachtigd; 
het Verdrag van Den Haag van 18 maart 1970 inzake de verkrijging van bewijs 
in het buitenland in burgerlijke en in handelszaken, dat door acht 
Lid-Staten Is bekrachtigd maar door de overige nog niet. 
Andere Verdragen (zoals het Verdrag van Den Haag van 25 oktober 1985, bedoeld om 
de internationale toegang tot de rechter te vergemakkelijken) zijn slechts door 
een minderheid van de Lid-Staten ondertekend. 
Wat de Verdragen betreft die door ALLE Lid-Staten van de Gemeenschap zijn 
ondertekend mag redelijkerwijze worden verwacht dat zij weldra in werking zullen 
treden in de gehele interne markt, wat reeds een stellige vooruitgang zou 
betekenen. 
Wanneer alle bekrachtigingen zijn geschied zullen de moeilijkheden in verband 
met een "Intracommunautair" geschil veel kleiner zijn dan die bij om het even 
welk ander grensoverschrijdend geschil, wat aan het handelsverkeer binnen de 
Gemeenschap slechts ten goede kan komen. 
Niettemin moet, terwlI Ie van de "rechtszekerheid" van het bedrijfsleven, 
aandacht worden besteed aan bepaalde problemen die in de bestaande Verdragen 
niet zijn opgelost. 
III.A.2.C DE NI ET-OPGELOSTE PROBLEMEN 
Wat de toepasselijke wet betreft, is het Verdrag van Rome slechts van toepassing 
op verbintenissen uit overeenkomst (behoudens verschillende uitzonderingen : 
artikel 1) : gevallen van buitencontractuele aansprakelijkheid worden dus 
behandeld overeenkomstig het internationaal privaatrecht van de Lid-Staten, die 
tegenstrijdige oplossingen kunnen geven. 
Zo Is bijvoorbeeld de aansprakelijkheid voor produkten met gebreken*46) 
(46) In de zaak TMCS (C-26/91, Jurispr. I-3967) betreffende een directe 
vordering van de tweede koper tegen de fabrikant heeft het Hof van Justitie 
van de Europese Gemeenschappen in verband met de kwalificatie van de 
vordering om de bevoegde rechter te kunnen aanwijzen, onlangs bevestigd dat 
de vordering een ni et-contractueel karakter draagt. 
- 75 -
gedeeltelijk geharmoniseerd (Richt Iijn 85/374/EEG) waarbij nog belangrijke 
verschillen blijven bestaan wat betreft : 
het "maximum" waaraan de aansprakelijkheid voor schade ten gevolge van dood 
of lichamelijk letsel kan worden gebonden (artikel 16); 
de uitsluiting van landbouwgrondstoffen (artikel 15, lid 1, sub a)); 
"ontwikkelIngsrIsIco's" die als verweermiddelen kunnen worden aangevoerd 
(artikel 15, I id 1, sub b)); 
de uitkering van smartgeld (9e overweging). 
De toepassing van een bepaalde wetgeving en niet van een andere zal dus tot 
aanzienlijke verschillen leiden; nu wordt noch in de richtlijn, noch in het 
Verdrag van Rome antwoord gegeven op de vraag, welk recht toepasselijk is. Op 
2 oktober 1973 is hierover een Verdrag ondertekend te Den Haag, dat echter 
slechts door vier van de twaalf Lid-Staten is bekrachtigd. 
In de tweede plaats is de ondertekening van de overeenkomst betreffende de 
Europese Economische Ruimte voorafgegaan door een Verdrag (Lugano 1988), op 
grond waarvan het Verdrag van Brussel ook van toepassing kan worden op de Lid­
staten van de EVA, doch geen enkele uitbreiding is voorzien wat betreft het 
Verdrag van Rome*46b,s). De vraag, welk recht toepasselijk is op de 
betrekkingen tussen onderdanen van de EG en onderdanen van de EVA, moet dus 
worden beantwoord op grond van 72 (12 maal 6) combinaties van bilaterale 
Verdragen en/of regels van internationaal privaatrecht. 
Daarentegen garandeert het Verdrag van Brussel wat wij zouden kunnen noemen 
"vrij verkeer van vonnissen". Toch betekenen de vijf gevallen waarin het 
exequatur wordt geweigerd, zoals vermeld in artikel 27 (inzonderheid sub 1) en 
sub 2)) een extra controle door de aangezochte rechter. Zo wordt bijvoorbeeld In 
artikel 27, sub 2) van het Verdrag geëist dat de aangezochte rechter nagaat of 
de betekening of mededeling 'tijdig' is gedaan, ook wanneer de rechter van de 
(46bis) Er is een begin gemaakt met een eerste gedachtenwisseling hierover 
het kader van de Europese politieke samenwerking. 
- 76 -
verzoekende staat reeds in een afzonderlijke procedure op tegenspraak heeft 
beslist dat de betekening en de mededeling regelmatig waren : de rechter aan wie 
om erkenning wordt verzocht Is dus niet gebonden aan het oordeel van de rechter 
van de verzoekende staat*47). 
Voorts zijn onzekerheden inzake de vraag, welk recht toepasselijk is, het gevolg 
van de verwijzing naar de nationale wetgeving inzake het begrip aanhangigheld. 
Zowel in het geval van aanhangigheid (artikel 21)*47bls) als in het geval van 
verknochtheid (artikel 22), is van belang het "gerecht b/J hetwelk de zaak het 
eerst aanhangig Is gemaakt" : aangezien het begrip "startpunt" van de procedure 
in het Verdrag niet is gedefinieerd, bestaat het gevaar van 
competentiegeschillen (In sommige landen wordt het geschil geacht "aanhangig" te 
zijn vanaf de betekening van de dagvaarding aan de gedaagde; In andere landen 
moet de zaak ter griffie op de rol zijn geplaatst; in een land is de zaak 
aanhangig wanneer de els Is toegelaten; in een ander land Is de datum 
beslissend, waarop de griffie de vordering aan de gedaagde heeft medegedeeld). 
(47) Vaste Jurisprudentie (zie o.m. het arrest van 16 Juni 1981, Klamps t. 
Michel, Jurispr. 1981, blz. 1.593). 
(47b is) HvJEG, zaak 144/86 - Guais Maschinenfabrik t. Pal umbo (1987), Jurispr 
4861 en zaak C-351/89, Overseas Union Insurance t. New Hampshire 
Insurance (1991), Jurispr. 1-3317. 
- 77 -
I I I.A.2.d DE "KLEINE GESCHILLEN" 
Gezien het voorgaande blijft een grensoverschrijdend geschil een zeer 
ingewikkeld karakter behouden, zelfs wanneer het een communautair geschil 
betreft : de barrières die in het begin zijn genoemd (punten 1-6) blijken dus 
van dien aard te zijn dat zij onoverkomelijk worden indien het belang van de 
zaak niet de extra kosten rechtvaardigt die het gevolg zijn van het 
grensoverschrijdend (of van het inter-communautalre) karakter van de zaak. 
AI s we namelijk de vereenvoudigde procedures in ogenschouw nemen die in de 
Lid-Staten zijn ingevoerd (hoofdstuk I.B), merken we dat zij zeer moeilijk 
kunnen worden toegepast wanneer de eiser woonachtig is in een andere Lid-Staat 
dan de gedaagde : 
de "verkorte" termijnen kunnen niet worden toegepast*48); 
de mogelijkheid om geen gebruik te maken van de diensten van een advocaat 
(welke mogelijkheid reeds tamelijk "theoretisch" is bij de "nationale" 
procedures) wordt gewoonweg een utopie als we letten op de ingewikkelde 
problemen (ten principale en in verband met de procedure) die zich voordoen 
in een "transnationaal" geval; 
de poging tot minnelijke schikking waarbij partijen In persoon moeten 
verschijnen, brengt (voor tenminste een van de partijen) reiskosten mee die 
dikwijls hoger zullen liggen dan het belang van de zaak. 
De pogingen die op nationaal niveau door alle Lid-Staten zijn ondernomen om de 
procedures die van toepassing zijn op "kleine geschillen" te vereenvoudigen 
kunnen dus geen gevolg hebben voorbij de grenzen van het rechtsgebied. Doordat 
echter een aan het belang van de zaak "aangepaste" procedure ontbreekt, zullen 
particulieren ervan afzien voor hun rechten op te komen : op dit moment zijn er 
waarschijnlijk geen "kleine" grensoverschrijdende geschillen in de Interne 
Markt. Maar dan zullen er op middellange termijn geen grensoverschrijdende 
consumenten meer zijn : de vergelijking "geen geschillen - geen problemen" is 
een illusie, omdat de consumenten die hebben "afgezien" van een 
grensoverschrijdend geding weld/a zullen "afzien" van elke grensoverschrijdende 
transactie. 
(48) In de Wetboeken van burgerlijk procesrecht is een langere termijn gesteld 
wanneer kennisgevingen aan het buitenland moeten worden gedaan; de 
onderzoekstukken moeten de zogenaamde procedure van "rogatolre commissie" 
volgen en de processtukken moeten worden vertaald. 
i 78 -
Gezien door de bril van de consument is het begrip "klein" geschil bedrieglijk : 
een geschil kan (betrekkelijk) klein zijn voor een bedrijf, maar niet voor 
particulieren : de koppeling aan een maximumbedrag die in de Lid-Staten wordt 
gemaakt om uit te maken of een vereenvoudigde procedure van toepassing is 
(aritmetisch gemiddelde : ongeveer 1.800 ecu) gaat vaak het maandsalaris van een 
particulier te boven. Voor de gemiddelde burger is dit geschil dus even "klein" 
als een maandomzet dat Is voor een bedrijf*49). 
Vanuit het gezichtspunt van de ondernemingen is het totaal van de "kleine" zaken 
economisch niet te verwaarlozen : omdat Immers elke transactie tot een geschil 
kan leiden (het betreft hier een fysiologisch percentage dat zelf het onderwerp 
vormt van studies met prognoses), zijn procedures voor de beslechting van 
geschillen (zelfs in "kleine" zaken) voor hen, evenals voor de consumenten, van 
het allergrootste belang : indien er geen doeltreffende procedures zijn is er 
geen rechtszekerheid en geen economische zekerheid. 
Voor het Ministerie van Justitie ligt het begrip (ratione summae) "kleine zaak" 
ten grondslag aan een "vereenvoudiging" van de procedures met als doel een 
plicht (recht doen) en een budgettaire eis (de kosten van de procedure) met 
elkaar te "verzoenen". BIJ een "grensoverschrijdende" zaak is dat compromis niet 
meer mogeli Jk*5°). 
Vanuit het oogpunt van een rechtsgemeenschap kan moeilijk worden aanvaard dat 
particulieren en leveranciers worden gediscrimineerd vanwege het 
intracommunautaire karakter van de de door hen aangeknoopte economische 
betrekkingen : en als zij die betrekkingen hebben aangeknoopt deden ze dat omdat 
zij geloofden in de belofte van een "ruimte zonder grenzen" (artikel 8A van het 
Verdrag). 
Het Ingewikkeld karakter van de afhandeling van intracommunautaire geschillen 
hangt inderdaad samen met de grenzen van het rechtsgebied en de rechterlijke 
competentie, die nog steeds bestaan. 
De versoepeling van deze grenzen kan het onderwerp vormen van andere verdragen 
maar de kosten van beslechting van intracommunautaire geschillen zullen op 
(49) Bovendien zullen de kosten van de advocaat, de gerechts- en expertisekosten 
In een grensoverschrijdende zaak veel hoger zijn dan bij een soortgelijke 
zaak die zich op nationaal niveau afspeelt. Bij ontstentenis van een 
verzekering "rechtsbijstand" moeten deze kosten door de particulier worden 
voorgeschoten, die dikwijls niet over voldoende "middelen" beschikt. 
(50) Bij de "normale" kosten van elke gerechtelijke procedure moeten nog worden 
opgeteld de kosten voor de vertaling en de toezending van de stukken, de 
eventuele rogatolre commissies en vooral de tijd die aan al deze 
activiteiten wordt besteed door griffiers, deurwaarders en soms door de 
rechter zelf. 
- 79 -
middellange termijn nog zeer hoog zijn, zowel voor het Departement van Justitie 
lis. voor de Just it label en*5*>Dls). 
De vraag Is dus of er nog andere wegen zijn en in hoeverre die kunnen worden 
toegepast op grensoverschrijdende geschillen. 
Het begrip "class action" (groepsactle die wordt aangespannen door een individu, 
een groep Individuen of een organisatie die namens de groep optreedt) is in de 
meeste landen van de "Common law" ingevoerd, doch maakt geen deel uit van de 
Juridische tradities van de meeste Lid-Staten van de Gemeenschap. 
De collectieve actie (waarbij een uitdrukkelijke en niet een stilzwijgende 
volmacht wordt verleend door diegenen die benadeeld zijn door de gedragingen van 
gedaagde) lijkt veel beter aan te sluiten bij de algemene procesbeginselen die 
de Lid-Staten gemeen hebben, doch is op dit ogenblik nog slechts In een 
Lid-Staat (Frankrijk) ingevoerd. 
Bij simpele voeging van verknochte zaken bij grensoverschrijdende geschillen 
doen zich de technische problemen voor die in dit hoofdstuk zijn genoemd (begrip 
"eerst aangezochte rechter"). 
In de hoofdstukken III.B.1 en Ili.B.2 wordt daarom een andere categorie 
procedures besproken : het betreft hier procedures om een ongeoorloofde 
handelwijze te voorkomen, of een stopzetting van deze handelwijze te 
gelasten*51), in plaats van procedures om "de schade vast te stellen"*52). 
(50bIs) De bijstand voor Juridisch advies (voorlichting en raad), alsmede de 
rechtsbijstand voor de rechter) worden in hoofdstuk 11.C behandeld. 
(51) (Algemeen-belangactie). 
(52) (Individuele of collectieve actie tot schadevergoeding). 
- 80 -
Ili.B DE BESCHERMING VAN DE COLLECTIEVE BELANGEN 
III.B.1 DE BESTAANDE PROCEDURES 
De Invoering van het begrip "collectief belang" In de nationale wetgevingen Is 
van vrij recente datum : dit begrip is in de loop van deze eeuw geleidelijk 
erkend en de rechtsbescherming van het "collectief belang" is gewaarborgd door 
maatregelen die naargelang van de Lid-Staten verschillen. 
Toch wordt In alle nationale wetgevingen voortaan erkend dat een categorie 
belangen bestaat die qua omvang : 
meer omvat dan de individuele belangen (welker verdediging in rechte 
geschiedt vla het individuele vorderingsrecht) doch 
beperkter is dan het algemeen belang (dat in rechte wordt verdedigd door 
het Openbaar Ministerie). 
Vanwege het volkomen nieuwe karakter van het door de wetgevers beschermde belang 
(substantieel recht) moesten de bestaande gerechtelijke procedures worden 
aangepast of nieuwe ingevoerd. 
Wat de collectieve belangen van de consumenten betreft, is gezocht naar 
procedurevormen die zijn aangepast aan het karakter van dit belang, wat heeft 
geleld tot wetswijzigingen (van meer of minder recente datum) waarmee voortaan 
alle Lid-Staten van de Gemeenschap te maken krijgen. 
Het belangrijkste verschil in wetgevingstechniek betreft niet het bestaan van 
een "algemeen belang-actie" (om in rechte het beschermde belang te verdedigen), 
maar de criteria die aangeven welk representatief orgaan het vorderingsrecht 
heeft : in sommige Lid-Staten is de verdediging in rechte van het collectieve 
belang opgedragen aan maatschappelijke groeperingen (consumenten- en 
ondernemingsorganisaties), terwijl deze taak in andere Lid-Staten is toebedeeld 
aan een overheidsinstantie. Na bestudering van de nationale wetgevingen kan het 
volgende worden geconcludeerd. 
In drie Lid-Staten is de bescherming van het collectieve belang opgedragen aan 
een zelfstandige of onafhankelijke administratieve instantie (Director General 
of Fair Trading in het Verenigd Koninkrijk : Fair Trading Act, 1973; de 
consumentenombudsman In Denemarken : Marketing Practices Act 1975; Director of 
Consumer Affairs in Ierland : Consumer Information Act, 1978). 
In acht Lid-Staten is een locus standi erkend voor consumentenoroan i sat i es 
(Duitsland : Gesetz gegen den uniauteren Wettbewerb 1909, gewijzigd in 1965, en 
de wet van 9.12.1976 inzake de oneerlijke clausules; Griekenland : wet nr. 2000 
van 24.12.1991; Spanje : wet nr. 3 van 10.1.1991; Frankrijk : wet nr. 14 van 
5.1.1988 en wet nr. 60 van 18.1.1992; Italië : wet nr. 287 van 10.10.1990 en 
decreet nr. 74 van 25.1.1992; Luxemburg : wetten van 21.8.1983 en van 
- 81 -
27.11.1986; Nederland : artikelen 6/196 en 6/240 van het nieuw BW; Portugal : 
wet nr. 29 van 22.8.1981). 
In een Lid-Staat is de gerechtelijke bescherming van het collectieve belang 
zowel erkend voor consumentenorganisaties als voor een overheidsinstantie 
(België : wet van 14.7.1991 betreffende de handelspraktijken, artikelen 95 en 
98, en wet van 12.6.1991 inzake het consumentenkrediet). 
Wat het voorwerp van de actie betreft (PETITUM), wordt in alle bovengenoemde 
wetgevingen aan de organisaties of de administratieve instantie de mogelijkheid 
gegeven de staking te vragen (Injunction or prohibition order) van een 
ongeoorloofde of oneerlijke handelspraktijk (het civielrechtelijk, 
strafrechtelijk of administratief karakter van de inbreuk buiten beschouwing 
gelaten). 
Wat betreft de definitie van "oneer11Jke" of "ongoorloofde" handelspraktijk 
{CAUSA PETEND\), is in sommige wetgevingen een "algemene clausule" ingevoerd 
(gewoonlijk met een Indicatieve opsomming), terwijl In andere Is gekozen voor 
een uitputtende inventaris (bijvoorbeeld : bedrieglijke reclame, oneerlijke 
clausules, misbruik van machtspositie). 
Belangrijk is dat een ACTIE TOT STAKING IS ingevoerd in ALLE Lid-Staten ten 
aanzien van bepaalde handelspraktijken die "schedelIJk" zijn voor de goede 
werking van de markt : hier is sprake van een "regulering" waardoor (zowel voor 
consumenten als voor het bedrijfsleven) de gevolgen van deze misbruiken kunnen 
worden voorkomen (in plaats van deze ongedaan te maken). 
Het preventieve karakter van de vordering tot staking wordt gewaarborgd door een 
specifiek verloop van de procedure : de vordering wordt ingesteld en behandeld 
overeenkomstig de regels van het kort geding (versnelde procedure) en het vonnis 
is gewoonlijk uitvoerbaar bij voorraad*53). 
Helaas betreft het een "regulering" die door elke Lid-Staat is opgezet in zijn 
eigen nationale context. 
In de interne markt kunnen de handelspraktijken overal vrije toegang krijgen; de 
procedureregels gaan evenwel niet verder dan de grens die (nog) samenvalt met de 
grenzen van het rechtsgebied van ELKE Staat : de lex Fori. 
(53) In sommige landen kan het bevel tot staking worden vergezeld van een 
dwangsom en/of de openbaarmaking van de uitspraak. 
- 82 -
Ili.B.2 MOEILIJKHEDEN BIJ DE TOEPASSING VAN BESTAANDE PROCEDURES IN GEVAL 
VAN GRENSOVERSCHRIJDENDE HANDELSPRAKTIJKEN 
Volgens de Fair Trading Act (sections 35 en 38) oefent de Director General of 
Fair Tra id ing zijn bevoegdheden uit ten aanzien van elke praktijk "which Is 
detrimental to the Interests of consumers In the United Kingdom". 
Indien Deense consumenten een postorderverkoop aangaan met een Engels 
bedrijf en de verkoop is "unfair", zowel volgens de Fair trading Act als 
volgens de Deense wet, kan de Director of Fair Trading zijn bevoegdheden 
(op straffe van optreden ULTRA VIRES) niet uitoefenen en voor de 
Consumentenombudsman in Denemarken is het zeer moeilijk zijn bevoegdheden 
uit te oefenen (behalve dat hij de opening van elke correspondentie uit het 
Verenigd Koninkrijk kan gelasten : dit zou wel eens niet in overeenstemming 
kunnen zijn met andere wettelijke bepalingen). 
Indien de Engelse consumenten het slachtoffer zijn van oplichting in 
verband met een timesharing in Spanje of de aankoop van alcoholhoudende 
dranken in Calais, kan de Director of Fair Trading alleen maar het adres 
opzoeken van zijn collega In Spanje of Frankrijk (indien deze bestaan) of 
kan hij zich wenden tot de consumentenorganisaties van deze landen : deze 
evenwel kunnen geen "belang" aanvoeren voor de nationale rechter. 
Indien de Franse consumenten die geld geleend hebben bij een Engelse bank 
het slachtoffer zijn geweest van een schending van de "Consumer Credit Act 
1974" kan geen enkele hulp worden geboden door de Franse organisaties en 
ook niet door de Engelse organisaties (de locus standi in het Verenigd 
Koninkrijk wordt slechts toegekend aan de Director of Fair Tra id ing). 
De collectieve acties waarvan sprake In de Luxemburgse wetgeving kunnen slechts 
worden aangespannen door een "consumentenorganisatie die vertegenwoordigd is in 
de prIJzencommissie" van het Groothertogdom (inderdaad is slechts EEN 
consumentenorganisatie in deze Commissie vertegenwoordigd). 
Indien vanuit Luxemburg een misleidende televisiereclame (uitsluitend) 
wordt gericht aan de Belgische televisiekijkers kan geen enkele organisatie 
de stopzetting van deze reclame vragen : de Belgische organisaties niet 
omdat zij niet vertegenwoordigd zijn in de "PrIJzencommissie" van het 
Groothertogdom, en de Luxemburgse organisatie niet omdat zij geen enkel 
"belang" heeft in Juridische zin. 
Indien in de algemene voorwaarden die door de Luxemburgse banken worden 
toegepast oneerlijke clausules voorkomen kunnen Duitse spaarders die een 
- 83 -
lopende rekening hebben geopend in Luxemburg slechts rekenen op het optreden van 
bovengenoemde Luxemburgse organisatie (de Duitse organisaties zijn niet 
vertegenwoordigd in de Luxemburgse prijzencommissie) en als bepaalde clausules 
niet van toepassing zijn op "buitenlandse" klanten heeft deze organisatie geen 
belang (steeds in Juridische zin) om op te treden. 
Indien Franse consumenten slachtoffer zijn van en ongeoorloofde 
handelspraktijk (zowel volgens de Luxemburgse als volgens de Franse wet) 
die zijn oorsprong vindt in Luxemburg, kunnen hun organisaties zich niet 
wenden tot de rechter in het Groothertogdom en kan de Luxemburgse 
organisatie volgens de lex fori geen belang aanvoeren. 
De collectieve acties die volgens de Franse wet mogen worden ingesteld zijn 
voorbehouden aan "regelmatig aangemelde organisaties" (...) Indien zij met het 
oog daarop zijn erkend" : die erkenning die de organisaties moeten hebben om te 
kunnen optreden is echter voorbehouden aan FRANSE organisaties (decreet 
nr. 88-586 van 6 mei 1988). 
Indien Duitse consumenten het slachtoffer zijn geworden van een (volgens de 
Franse wet) ongeoorloofde handelspraktijk die in Frankrijk heeft 
plaatsgehad, kan de Duitse consumentenorganisatie zich niet tot de Franse 
rechter wenden; indien de handelspraktijk (bijvoorbeeld postorderverkoop 
door een Frans bedrijf) in Duitsland heeft plaatsgehad en volgens de Duitse 
wet ongeoorloofd is, kan de consumentenorganisatie zich wenden tot de 
Duitse rechter en vervolgens de tenuitvoerlegging van het vonnis in 
Frankrijk vragen : van een "versnelde" procedure is dan echter geen sprake 
meer. 
Indien Italiaanse consumenten het slachtoffer zijn geweest van dezelfde 
handelspraktijken in Italië hebben zij zelfs deze mogelijkheid niet : de 
Italiaanse wet kent slechts een collectieve actie voor gevallen van 
misleidende reclame. 
Hieraan zouden nog veel voorbeelden kunnen worden toegevoegd. 
Toch is het zo dat door een vordering tot staking dikwijls een veelheid van 
(individuele) acties tot schadevergoeding kan worden voorkomen : hier is sprake 
van zowel een "preventief" instrument als van een instrument waardoor het 
ministerie van Justitie aanzienlijke "besparingen" kan doen. 
In de interne markt, met een vrij verkeer van goederen en diensten, zou het 
beginsel van het "vrije verkeer" ook van toepassing moeten kunnen zijn op de 
Juridische instrumenten waarmee de staking van ongeoorloofde handelspraktijken 
kan worden bereikt. 
- 84 -
in artikel 24 van het Verdrag van Brussel is het volgende bepaald : "In de 
wetgeving van een Verdragsluitende Staat voorziene voorlopige of bewarende 
maatregelen kunnen bij de rechterlijke autoriteiten van die Staat worden 
aangevraagd, zelfs Indien een gerecht van een andere Verdragsluitende Staat 
krachtens dit Verdrag bevoegd Is van het bodemgeschlI kennis te nemen". 
In dringende gevallen kan de eiser zich dus in beginsel wenden tot de rechter 
van de plaats waar de maatregel ten uitvoer moet worden gelegd : hier is sprake 
van een beginsel (van "nabijheid" en doeltreffendheid) dat een zeer goed 
instrument zou kunnen zijn, indien de zaak aanhangig zou kunnen worden gemaakt 
door de organisaties (of de instantie) van de plaats waar de schade is 
geleden*54) bij rechter van de plaats waar de maatregel ten uitvoer moet 
worden gelegd. 
Hier hebben we met de volgende paradox te maken : 
De organisâties/instanties van de plaats waar de schade is geleden zijn 
niet GERECHTIGD om op te treden (de locus standi is door de lex Fori 
"voorbehouden" aan de "nationale" organisaties); 
De organisaties/instanties van de plaats waar de maatregel ten uitvoer 
moet worden gelegd hebben (in de procesrechtelijke betekenis) geen BELANG 
om tenuitvoerlegging te verlangen (de belangen van de "nationale" 
consumenten worden niet geschaad door een praktijk die uitsluitend gericht 
is op "buitenlandse" consumenten). 
Rebus sic stantibus kan worden volstaan met "verplaatsing" van het punt van 
oorsprong van de ongeoorloofde handelspraktijken naar de andere zijde van de 
grens van lex Fori om in de praktijk gevrijwaard te zijn tegen elke vordering 
tot stopzetting. Het doel van het Verdrag van Brussel (artikel 24) wordt 
omzeild en het beginsel van non-discriminatIe (artikel 7 van het Verdrag) 
schijnt in het geding te zijn, aangezien volgens de lex Fori het 
vorderingsrecht uitsluitend toekomt aan de "nationale" organisaties. 
In ieder geval : deze paradox is met het oog op de goede werking van de interne 
markt moeilijk aanvaardbaar*54b's). 
(54) Bij de Commissie zijn enkele tientallen klachten (tweeënveertig) 
binnengekomen over misleidende reclame die door een Duits bedrijf werd 
verzonden naar een klantenkring die uitsluitend buiten het Duitse 
grondgebied lag (inzonderheid Frankrijk). 
In 1989 zijn door de Franse rechters verscheidene vonnissen gewezen waarbij 
dit bedrijf strafrechtelijk of civielrechtelijk werd veroordeeld, maar geen 
van deze uitspraken kon tot nu toe worden uitgevoerd : een op 29 Januari 
ingediend verzoek is afgewezen door de griffie van de bevoegde Duitse 
rechter, op grond dat de verweerder van adres was veranderd en onmogelijk 
kon worden bereikt. Intussen heeft een onderneming met de naam "Chance 
Vertrieb" (die dezelfde postbus gebruik als "Homevertrleb"), de zaak 
overgenomen en de Franse consumenten precies dezelfde reclame toegezonden 
als reeds door de Franse rechter was veroordeeld. 
(54bis) Zie hoofdstuk IV.A. 
- 85 -
C. BIJSTAND VOOR JURIDISCH ADVIES EN KOSTELOZE RECHTSBIJSTAND 
C.1. BIJSTAND VOOR JURIDISCH ADVIES 
Uit de door de Commissie gesteunde modelprojecten (zie met name de projecten die 
thans In Ierland, Italië en Griekenland lopen) blijkt dat een zeer hoog 
percentage consumentengeschillen in de voor-gerechtelijke fase kan worden 
geregeld wanneer een adviesbureau (gratis, of althans, gezien zijn inkomsten, 
"toegankelijk") ter beschikking van de consument staat. 
In het Verenigd Koninkrijk dragen de plaatselijke instanties bij in de 
financiering van bijna duizend "Citizen Advice Bureaux" (Adviesbureaus voor 
de burgers), waar advies wordt gegeven door voornamelijk vrijwilligers. 
In Frankrijk is bij wet nr. 91-67 van 10 Juli 1991, naast de kosteloze 
rechtsbijstand, de bijstand voor Juridisch advies ingevoerd, waar de mensen 
inlichtingen kunnen krijgen over hun rechten en plichten, adviezen over de 
manier om voor hun rechten op te komen en bijstand bij de opstelling van 
Juridische stukken. 
Dit zijn even zovele voorbeelden (de opsomming is uiteraard niet 
uitputtend) waaraan een nadere beschouwing zou kunnen worden gewijd die 
tevens betrekking heeft op de grenzen van de "klassieke" kosteloze 
rechtsbijstand : deze laatste wordt alleen verleend bij contentieuze 
procedures, terwijl de belanghebbende wellicht behoefte zou hebben aan een 
eenvoudig advies (wat hem in de meeste geldende stelsels onthouden 
wordt)*54b»s2) 
(54bls2) Zie in deze zin Aanbeveling nr. 5(93)1 betreffende de daadwerkelijke 
toegang tot het recht en de rechter voor zeer behoeftige personen, 
goedgekeurd door de Raad van Europa op 8 januari 1993. 
In het kader van het "Actieprogramma op middellange termijn ter 
bestrijding van uitsluiting en ter bevordering van solidariteit" 
(1994-1999) dat door de Commissie is opgesteld, wordt ook gewezen naar 
het debat over de daadwerkelijke toegang van kansarmen tot de 
rechtsgang, tot methoden voor de beslechtIglng van geschillen, 
parallel aan de officiële wegen, en tot de rechterlijke instanties. 
Hier kunnen onder meer de volgende mogelijke benaderingswijzen worden 
genoemd : 
de ontwikkeling en de financiering van centra of diensten voor 
juridisch advies die dicht bij de mensen staan; 
het gebruik maken van bemiddeling en minnelijk schikking; 
toegang tot de rechter; 
de mogelijkheid voor niet-gouvernementele organisaties en 
verenigingen zonder winstoogmerk om in rechte op te treden, ten 
einde op te komen voor de rechten van diegenen die niet voor 
zichzelf kunnen opkomen omdat zij in een toestand van 
afhankelijkheid verkeren en op drift zijn. 
- 86 -
C.2) KOSTELOZE RECHTSBIJSTAND 
De voorschriften van de Lid-Staten die handelen over de kosteloze rechtsbijstand 
lopen zeer sterk uiteen en de verschillen betreffen zowel : 
de voorwaarden om daarvoor in aanmerking te komen (hoogte van het Inkomen 
en soms van het vermogen, met in sommige landen nog een summiere 
beoordeling van de "gegrondheid" van de voorgenomen actie); 
het door deze regeling bestreken gebied (de buitengerechtelijke procedures, 
zoals arbitrage, en de administratieve procedures vallen In de meeste Lid-
Staten niet onder de regelingen); 
- de wijze van toepassing (inzonderheid de mogelijkheid om zijn advocaat te 
kiezen). 
Het belang van de kosteloze rechtsbijstand in grensoverschrijdende geschillen is 
zeer groot : de kosten van deze gedingen liggen dikwijls hoger dan de kosten van 
een soortgelijk geding op nationaal niveau (zie hoofdstuk III.A.2), en de 
noodzaak om gebruik te maken van de diensten van een advocaat omdat de te 
behandelen rechtskwestles ingewikkeld zijn, kan niet worden omzeild, zelfs niet 
wanneer de bijstand van een advocaat in theorie facultatief is {"small clalm"-
procedures, procedures voor het kantongerecht). 
In de voorwaarden om voor kosteloze rechtsbijstand in aanmerking te komen, 
inzonderheid de hoogte van het inkomen waaraan de toekenning van de 
rechtsbijstand gekoppeld Is, wordt geen rekening gehouden met deze dimensie van 
het probleem : zelfs indien de Justitiabele normaliter de kosten van de advocaat 
zou kunnen dragen (of persoonlijk in rechte zou kunnen optreden) voor een 
"gewoon" geschil, toch is het hem dikwijls onmogelijk de kosten te dragen (of 
persoonlijk in rechte op te treden) in hetzelfde soort geschil dat een 
grensoverschrijdend karakter draagt*54bis). 
Gelet op het voorgaande is de Raad van de Balies van de Europese Gemeenschappen 
door de Commissie belast met een onderzoekproject om een beter inzicht te 
krijgen in de bestaande situatie, wat heeft geleid tot : 
(54bis) In de zaak Cowan heeft het Hof van Justitie voor recht verklaard : 
"Het onder meer in artikel 7 EEG-Verdrag tot uitdrukking gebrachte 
non-discriminatiebeginsei moet aldus worden uitgelegd, dat het zich er 
tegen verzet, dat een Lid-Staat met betrekking tot personen die aan 
het Gemeenschapsrecht het recht ontlenen om zich in het bijzonder als 
ontvanger van diensten naar die Staat te begeven, de toekenning van 
staatswege van een vergoeding voor de lichamelijke schade die in die 
Staat is toegebracht aan iemand die het slachtoffer van een 
geweldmisdrijf is geworden, afhankelijk stelt van de voorwaarde dat de 
betrokkene een verblIJfskaart bezit of onderdaan is van een land 
waarmee die Lid-Staat een wederkerigheidsovereenkomst heeft gesloten 
(Overweging 20) (arrest van 2 februari 1989, Jurispr. blz. 195, citaat 
op blz. 222). 
- 87 -
A) een ontwerp voor een "Gids voor de kosteloze rechtsbijstand"; 
B) een verslag aan de Commissie met een overzicht van de voorschriften van de 
Lid-Staten voor de toekenning van kosteloze rechtsbijstand. 
Op grond van dit onderzoek kan bovendien een begin worden gemaakt met een 
gedachtenwisseling in de Gemeenschap over de kosteloze rechtsbijstand In 
grensoverschrijdende geschillen; In het kader van deze gedachtenwisseling zal 
ook de vraag ter sprake komen, of rechtspersonen zonder winstoogmerk daarvoor In 
aanmerking komen. 
D. GEMEENSCHAPSRECHT EN BEROEPSMOGELIJKHEDEN 
D.1. DE BAND TUSSEN DE INHOUD VAN HET RECHT EN BEROEPSMOGELIJKHEDEN 
In zijn arrest van 19 november 1991 (gevoegde zaken C-6/90 en C-9/90; Jurispr. 
1991, blz. 5357) heeft het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen het 
volgende overwogen : "bovendien Is het vaste rechtspraak, dat de nationale 
rechter die In het kader van zijn bevoegdheden belast Is met de toepassing van 
de Gemeenschapsrechte!IJke bepalingen, de VOLLE WERKING van die bepalingen dient 
te verzekeren en de daarin aan particulieren toegekende rechten moeten 
beschermen. AAN DE VOLLE WERKING VAN DE GEMEENSCHAPSBEPALINGEN ZOU WORDEN 
AFGEDAAN EN DE BESCHERMING VAN DE DAARIN TOEGEKENDE RECHTEN ZOU WORDEN 
AFGEZWAKT, INDIEN PARTICULIEREN NIET DE MOGELIJKHEID ZOUDEN HEBBEN OM 
SCHADEVERGOEDING TE VERKRIJGEN WANNEER HUN RECHTEN WORDEN AANGETAST ALS GEVOLG 
VAN EEN SCHENDING VAN HET GEMEENSCHAPSRECHT DIE AAN EEN LID-STAAT KAN WORDEN 
TOEGEREKEND." 
De band tussen de Inhoud van het recht en beroepsmogelijkheden ("UBI JUS, IBI 
REMEDIUM") is door dit arrest van het Hof van Justitie zeer duidelijk 
bevestigd : indien de mogelijkheid ontbreekt schadevergoeding te krijgen wanneer 
de in een communautaire norm toegekende rechten zijn geschonden, is de 
doeltreffende toepassing van het Gemeenschapsrecht zelve in het geding. 
Volgens het Hof van Justitie la de toepassing van deze beroepsmogelijkheden een 
werkelijke verplichting voor de Lid-Staten die "tevens haar grondslag [vlndtj In 
artikel S EEG-Verdrag dat de Lid-Staten verplicht alle algemene of b/Jzondere 
maatregelen te treffen welke geschikt zijn om de nakoming van de krachtens het 
Gemeenschapsrecht op hen rustende verpiIchtIngen te verzekeren. Hiertoe behoort 
ook de ver pi Icht Ing de onwettige gevolgen van een schending van het 
Gemeenschapsrecht ongedaan te maken (zie met betrekking tot de overeenkomstige 
bepalingen van artikel 86 van het EGKS-Verdrag, het arrest van 16 december 1960, 
zaak 6/60 Humblet, Jurispr. blz. 1169)". 
Komt deze verplichting neer op de eis dat er een beroepsmoge I ijkheid bestaat, 
afgezien van de inhoud ervan en van de procedureformaliteiten 7 
- 88 -
Volgens het Hof van Justitie Is dit niet het geval : zelfs indien 'bij gebreke 
van een gemeenschapsregel Ing ter zake het Immers een aangelegenheid van de 
Interne rechtsorde van elke Lid-Staat Is om de bevoegde rechter aan te wijzen en 
de procesregels te geven voor rechtsvorderingen' "[mogenJ niettemin de FORMELE 
EN MATERIËLE voorwaarden die door de onderschelden nationale wettelijke 
regelingen ter zake van schadevergoeding zijn vastgesteld, niet ongunstiger 
zijn dan die welke voor gelijksoortige nationale vorderingen gelden EN 
[mogen] niet van dien aard zijn, DAT ZIJ HET VERKRIJGEN VAN SCHADEVERGOEDING 
NAGENOEG ONMOGELIJK OF UITERST MOEILIJK MAKEN"; In ieder geval moeten deze 
procedureregels "de rechten die de Justitiabelen aan het Gemeenschapsrecht 
ontlenen TEN VOLLE beschermen". 
Bij gebreke aan een gemeenschapsregeling zijn de REGELS voor de toegang tot de 
rechter eveneens een door het Gemeenschapsrecht opgelegde verplichting. Dit 
wordt bevestigd door het arrest van het Hof van 9 november 1983, zaak 199/82 
(Jurispr. blz. 3595) In verband met een Lid-Staat waarvan de beroepsprocedures 
in verband met de terugvordering van in strijd met het Gemeenschapsrecht geheven 
belastingen zodanig waren opgezet "dat het uiterst moei lijk wordt om 
terugbet al Ing te verkrijgen'. 
De Jurisprudentie van het Hof van Justitie op dit punt (inzonderheid de arresten 
van 19.11.1991 en 9.11.1983), kan als volgt worden samengevat : 
de erkenning van een inhoudelijk recht door de rechtsorde van de Gemeenschap 
houdt steeds de erkenning In van een vorderingsrecht (anders zou de "volle 
werking" van het Gemeenschapsrecht niet zijn verzekerd) : de aanwezigheid van 
passende beroepsmogelijkheden is dus een kwestie van Gemeenschapsrecht; 
de toepassing van deze beroepsmogelijkheden door de Lid-Staten is een werkelijke 
verplichting, gebaseerd op artikel 5 van het Verdrag : het betreft hier de 
verplichting om "de onwettige gevolgen van een schending van het 
Gemeenschapsrecht ongedaan te maken"; 
de regels voor de toegang tot de rechter worden niet ter beoordeling van de 
Lid-Staten gelaten : zelfs indien een communautaire regeling ontbreekt mogen de 
materiële en formele voorwaarden die in de nationale wetgevingen zijn 
vastgesteld : 
- 89 -
niet ongunstiger zijn dan die voor gelijksoortige nationale vorderingen; 
noch van dien aard zijn dat zij de verkrijging van schadevergoeding uiterst 
moeilijk of onmogelijk maken; 
en zIJ moeten 
de volle werking verzekeren van de rechten die de Justitiabelen aan het 
Gemeenschapsrecht ontlenen. 
De Commissie moet als "hoedster" van het Gemeenschapsrecht (artikel 155 van het 
Verdrag van Rome) waken over de eerbiediging van deze voorwaarden en (in 
voorkomend geval op grond van artikel 169 van het Verdrag) eisen dat de 
Lid-Staten de nodige maatregelen treffen. 
D.2 DE BEROEPSMOGELIJKHEDEN IN DE COMMUNAUTAIRE WETGEVING 
"BIJ gebreke van een gemeenschapsregeling ter zake Is het Immers een 
aangelegenheid van de Interne rechtsorde van elke Lld-Staat om de bevoegde 
rechter aan te wijzen en de procesregels te geven voor 
recntsvorcter/ngen"*54tor). Het Hof van Justitie sluit dus niet uit dat de 
bevoegde rechter in een gemeenschapsregeling kan worden aangewezen of dat 
daarin de procesregels worden gegeven voor rechtsvorderingen voor een specifiek 
terrein, bij voorbeeld in het kader van een richtlijn. 
In deze zin zijn in de communautaire wetgeving reeds verschillende voorbeelden 
te vinden. 
1) Richtlijn 92/13/EEG van de Raad van 25.02.1992 
Juridische grondslag : artikel 100A 
Deze richtlijn (tot coördinatie van de wettelijke en bestuursrechtelijke 
bepalingen betreffende de toepassing van de communautaire voorschriften inzake 
de procedures voor het plaatsen van opdrachten door diensten die werkzaam zijn 
in de sectoren water- en energievoorziening, vervoer en telecommunicatie), Is 
bijna volledig gewijd aan de invoering van "maatregelen ...om leveranciers en 
aannemers passende beroepsmogelijkheden te geven Ingeval van schending van het 
Gemeenschapsrecht ter zake of van de nationale voorschriften waarin dit recht 
Is omgezet". 
(54ter) HvJEG, arrest van 19 november 1991 (Jurispr. 1991, blz. 5357). 
- 90 -
De communautaire wetgever heeft de Lid-Staten niet slechts de verplichting 
opgelegd een speciale beroepsprocedure in te voeren, maar hij heeft ook nadere 
regels gesteld betreffende : 
het belang om een beroep in te stellen (artikel 1, lid 3); 
voorlopige maatregelen, met inbegrip van maatregelen om de 
aanbestedingsprocedure op te schorten (artikel 2, lid 1, onder a); 
de nietigverklaring van onwettige besluiten (artikel 2, lid 1, onder b); 
"andere maatregelen", zoals een betalingsopdracht (artikel 2, onder c); 
schadevergoeding (artikel 2, lid 1, onder d); 
de bewijslast (artikel 2, lid 7); 
de "doeltreffende" tenuitvoerlegging van de beslissing (artikel 2, lid 8); 
de motivering van de beslissingen (artikel 2, lid 9); 
de beroepsregeling (artikel 2, lid 9); 
en zelfs betreffende een bemiddelingsprocedure die in de richtlijn tot in de 
kleinste details is geregeld (artikelen 9 tot en met 11). 
Het spreekt vanzelf dat een dergelijke richtlijn, ook al is het beoogde doel het 
inhoudelijke recht (doorzichtigheid van de opdrachten en waarborg voor 
non-discrIminatie) diep ingrijpt in het procesrecht van de Lid-Staten en dat het 
ook niet anders zou kunnen zijn : dit was het enige middel om de volle werking 
van de bedoelde maatregelen te verzekeren. 
In de "overwegingen" wordt trouwens het gekozen instrument duidelijk 
gerechtvaardigd op grond van het nagestreefde doel : 
"Overwegende dat Richtlijn 90/531 /EEG ... deze procedures aan regels bindt 
om te garanderen dat potentiële leveranciers en aannemers een eerlijke kans 
krijgen, maar geen specifieke bepalingen bevat op grond waarvan een 
daadwerkelijke naleving van die richtlijn kan worden gewaarborgd"; 
"Overwegende dat de zowel op nationaal als op Gemeenschapsniveau bestaande 
voorzieningen die de toepassing van deze richtlijn moeten waarborgen, niet 
altijd adequaat zijn"; 
"Overwegende dat het ontbreken van doeltreffende beroepsmogelijkheden of de 
ontoereikendheid van de bestaande mogelijkheden ondernemingen In de 
Gemeenschap ervan zou kunnen weerhouden hun kans te wagen" ; 
- 9t -
Overwegende dat het openstel len van de aanbestedingen In de betrokken 
sectoren voor mededinging uit de gehele Gemeenschap maatregelen vereist om 
leveranciers en aannnemers passende beroepsmogelijkheden te geven In geval 
van schending van het Gemeenschapsrecht ter zake of van de nationale 
voorschriften waarin dit recht Is omgezet ; 
Overwegende dat een aanzien11Jke uitbreiding van de garanties Inzake 
doorzichtigheid en non-dlscrlmlnatle vereist Is en dat, wil dit tot 
concrete resultaten lelden, er doeltreffende en snelle beroepsprocedures 
moeten bestaan; 
2) Richtlijn 89/665/EEG van de Raad van 21.12.1989 
Juridische grondslag : artikel 100A 
Overeenkomstige (hoewel minder uitvoerige) bepalingen ingevoerd bij 
RIchtIijn 89/665/EEG houdende "coördinatie van de wettelijke en 
bestuursrechte 11Jke bepalingen zijn betreffende de toepassing van de 
beroepsprocedures Inzake het plaatsen van overheidsopdrachten voor leveringen en 
voor de uitvoering van werken" (in dit geval komt de uitdrukking 
"beroepsprocedures" zelfs voor in de titel van de richtlijn). 
Ook hier heeft de Raad artikel 100A als juridische basis genomen, hoewel de 
richtlijn als (voornaamste) doel had de invoering van een beroepsprocedure. 
Het is hier geen ANDERE juridische basis dan die, welke het door het Verdrag 
beoogde doel vastlegt : wanneer het beschikken zonder meer over het inhoudelijke 
recht niet voldoende was om het doel te bereiken, waren de nodige 
"prooeabre"-voorschriften geboden, evenals in het eerste geval. 
3) De richtlijnen van de Raad 84/450/EEG van 10.09.1984 (Juridische 
grondslag artikel 100) en 92/28/EEG van 31.03.1992 (Jurdlsche grondslag : 
artikel 100A) en 93.13/EEG (Juridische grondslag : artikel 100A) van 
05.04.1993 
In Richtlijn 84/450/EEG (betreffende het nader tot elkaar brengen van de 
wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen der Lid-Staten inzake misleidende 
reclame) is een soortgelijke aanpak gevolgd wat betreft de band tussen het 
beschermde belang en de beroepsmogelijkheden. 
- 92 -
Deze richtlijn schrijft de invoering voor van "passende en doeltreffende 
middelen ter bestrijding van misleidende reclame In het belang van zowel 
consumenten als concurrenten en het publiek In het algemeen", (artikel 4, 
lid 1). 
In artikel 4, lid 2, wordt de verplichting opgelegd om aan de rechterlijke (of 
administratieve) instanties bevoegdheid te verlenen (dan wel een gerechtelijke 
procedure In te leiden tot verkrijgen van zo'n verbod) om : 
te bevelen dat de misleidende reclame wordt gestaakt; 
Indien de misleidende reclame nog niet onder het publiek is gebracht, doch 
zulks op het punt staat te gebeuren, de publikat ie te verbieden. Deze 
maatregelen moeten voorts kunnen worden genomen In het kader van een 
versnelde procedure en artikel 6 schrijft de omkering van de bewijslast 
voor inzake "de materiële Juistheid van de feitelijke gegevens In de 
reclame". 
In artikel 12 van Richt Iijn 92/28/EEG betreffende reclame voor geneesmiddelen 
voor menselijk gebruik is dezelfde regeling opgenomen. 
In RichtIijn 93/13/EEG betreffende oneerlijke bedingen in 
consumentenovereenkomsten is deze aanpak onlangs bevestigd omdat hierin een 
onderdeel "procedure" voorkomt (artikel 7) dat een vernieuwing brengt In de 
nationale wetgeving van bepaalde Lid-Staten. 
In de drie gevallen is (evenals op het terrein van de overheidsopdrachten) de 
invoering van beroepsmiddelen alsmede de definitie van bepaalde procedureregels 
op communautair niveau geregeld ten einde de volledige werking van het 
beschermde belang te waarborgen (doorzichtigheid en non-discrIminatie bij 
overheidsopdrachten; bescherming van de consument en van de concurrent tegen 
misleidende reclame of oneerlijke bedingen); 
4) Richtlijn 89/552/EEG van de Raad van 3.10.1989 
Juridische grondslag : artikel 57, lid 2, en artikel 66 
Richt Iijn 89/552/EEG beoogt de "coördinatie van bepaalde wettelijke en 
bestuursrechte!IJke bepalingen In de Lid-Staten Inzake de uitoefening van 
te levI sle-omroepactIvI tel ten". 
- 93 -
In het kader van deze coördinatie wordt in artikel 23 een "weerwoord" Ingevoerd 
voor "alle natuur11Jke en rechtspersonen, ongeacht hun nationalItelt, w/er 
wettige belangen, met name aanzien en reputatie, zijn aangetast door een onjuist 
bewewerlng tijdens een televisie-uitzending". 
Dit Is een werkelijk rechtsmiddel dat de rechtsorde van de Gemeenschap heeft 
Ingevoerd als garantie voor de bescherming van een substantieel recht. 
De verplichting voor de Lid-Staten om een daadwerkelijk recht OP weerwoord In te 
voeren Jegens de televisie-omroeporganisaties Is nader omlijnd In artikel 23, 
lid 3 van de richtlijn, dat als volgt luidt : "De Lid-Staten nemen de nodige 
maatregelen om dit recht of deze maatregelen te verwezenlijken en de procedure 
vast te stellen voor de uitoefening van dit recht. Met name zien zij erop toe 
dat de termijn voor de uitoefening van het recht op weerwoord of vergelijkbare 
maatregelen voldoende ruim is en dat een en ander zodanig Is georganiseerd dat 
natuurlijke of rechtspersonen die in andere Lid-Staten woonachtig of gevestigd 
zijn, dit recht of deze maatregelen op passende wijze kunnen uitoefenen". 
Tenslotte is een rechterlijke controle op het recht op weerwoord ingevoerd in 
artikel 23, lid 5, van de richtlijn, dat als volgt luidt : "Er dient te worden 
voorzien in procedures waarbij geschillen betreffende de uitoefening van het 
recht op weerwoord of vergelijkbare maatregelen aan het oordeel van de rechter 
worden voorgelegd". 
- 94 -
5) Richtlijn 93/7/EEG van de Raad van 15.3.1993 
Juridische grondslag : artikel 100A 
Als gevolg van de goedkeuring van Verordening (EEG) nr. 3911/92 van de Raad van 
9 december 1992 betreffende de uitvoer van cultuurgoederen Is in artikel 5 van 
Richtlijn 93/7/EEG van de Raad van 15 maart 1993 sprake van een "vordering tot 
teruggave van een op onrechtmatige wijze bulten het grondgebied van een 
Lld-Staat gebracht cultuurgoed". 
Deze vordering kan worden ingesteld door de Lid-Staat van welks grondgebied het 
góéd op onrechtmatige wijze is verdwenen (verzoekende Lid-Staat) tegen de 
bezitter (of, bij ontstentenis van de bezitter, tegen de houder) bij de bevoegde 
rechtbank van de Lid-Staat op welks grondgebied het cultuurgoed zich bevindt 
(aangezochte Lid-Staat). 
De verjaringstermijn voor deze "vordering tot teruggave" is voor alle Lid-Staten 
vastgesteld in de richtlijn zelf (artikel 7), waar tevens wordt gehandeld over 
de voorwaarden voor ontvankelijkheid (artikel 7, lid 2), de vergoeding die aan 
de bezitter wordt toegekend wanneer hij bij de verwerving "de nodige 
zorgvuldigheid heeft betracht" (artikel 9), gevallen van schenking of 
erfopvolging (artikel 9, derde alinea) en de kosten die voortvloeien uit de 
uitvoering van de beslissing (artkel 10). 
Volgens artikel 4, lid 6, van de richtlijn kunnen de bevoegde autoriteiten van 
de aangezochte Lid-Staat ook, onverminderd artikel 5, "de weg effenen voor een 
arbitrageprocedure overeenkomstig de nationale wetgeving van de aangezochte 
Lld-Staat; de verzoekende Lld-Staat en de bezitter of houder moeten 
ultdrukkelIJk met de arbitrageprocedure akkoord gaan". 
In deze richtlijn (Juridische grondslag : artikel 100A) wordt een werkelijk 
vorderingsrecht (locus standi) toegekend niet aan de eigenaar van het goed, doch 
aan de instantie die het algemeen belang vertegenwoordigt en die benadeeld Is 
door de (onrechtmatige) uitvoer van het goed. 
In dit verband is het dienstig erop te wijzen dat de verzoekende Lid-Staat, aan 
wie de richtlijn het belang en de bevoegdheid toekent om de vordering in te 
stellen voor de rechtbanken van de aangezochte Lid-Staat, niet 
noodzakelijkerwijs de eigenaar van het cultuurgoed is (het merendeel van deze 
goederen maakt deel uit van privé-verzamelingen) : het vorderingsrecht is niet 
gekoppeld aan het bezit van de titel van een recht (de eigendom van het goed), 
maar aan de vertegenwoordiging van het algemeen belang (de bescherming van het 
cultureel erfgoed). 
- 95 -
Dit voorbeeld bevestigt nogmaals de band die bestaat tussen het beschermde 
belang en de beroepsmogelijkheden (vorderingsrecht); zonder die beroepsmiddeien 
zou de door het recht verleende bescherming niet effectief zijn : dit is zeer 
goed samengevat in het beginsel van het Common Law : 'UBI REMEDIUM, IBI IUS'. 
ENKELE CONCLUSIES 
De "bijdragen" van de communautaire wetgever op het terrein van het procesrecht 
zijn ingegeven door : 
a) de noodzaak om de 'daadwerkel IJke toepassing te garanderen" van het 
Gemeenschapsrecht (RichtIijnen 92/13/EEG en 89/665/EEG, d.w.z. de 
"doeltreffendheid" daarvan (Richtlijnen 92/28/EEG en 84/450/EEG); 
b) de wenselijkheid dat 'degene die In zijn rechtmatige belangen Is geschaad 
dit recht daadwerkelijk kan uitoefenen" (Richtlijn 89/552/EEG); 
c) de koppeling tussen de vertegenwoordiging van een belang dat beschermd is 
door de rechtsorde en het gerechtigd zijn tot een vorderingsrecht, zodat 
kan worden "gereageerd" op de schending van de norm die het 
vertegenwoordigde belang beschermt (Richtlijn 93/7/EEG). 
BIJ laatstgenoemd voorbeeld moeten wij het volgende bedenken : 
1. in de rechtsorde van de Gemeenschap worden niet uitsluitend particuliere 
belangen beschermd; 
2. de koppeling tussen door de wetgever beschermd belang en 
beroepsmogelijkheden (die de doeltreffende uitoefening daarvan moeten 
waarborgen) houdt in dat een recht van beroep kan worden uitgeoefend door 
de instantie die het beschermde belang vertegenwoordigt (dit behoeft niet 
steeds een particulier te zijn). 
Gelet op het subsidiariteitsbeginsel kan het optreden van de communautaire 
wetgever ten aanzien van de beroepsmogelijkheden uiteraard slechts een 
uitzondering zijn : in beginsel houdt de erkenning van een subjectief recht (of 
collectief belang) door de communautaire rechtsorde niet in dat een andere 
beroepsmogeI ijkheid wordt geschapen (of procedurevoorschriften) dan die, welke 
In elke Lid-Staat aanwezig wordt geacht. 
- 96 -
Desondanks was in bovengenoemde gevallen de harmonisatie van bepaalde 
procedurevoorschriften (of de invoering van een specifieke beroepsmoge IiJkheld) 
geboden, aangezien de bestaande nationale procedures geen waarborgen konden 
bieden voor de daadwerkelijke (en niet-discrImlnerende) toepassing van bedoelde 
voorschriften. 
De door de Raad gekozen Juridische basis was achtereenvolgens : 
artikel 100 (Richtlijn 84/450/EEG van 10.9.1984); 
de artikelen 57 en 66 (Richtlijn 85.552/EEG van 3.10.1989); 
artikel 100A (Richtlijnen 89/665/EEG van 21.12.1989, 92/13/EEG van 
25.2.1992, 92/28/EEG van 31.3.1992, 93/7/EEG van 15.3.1993, 93/13/EEG van 
5.4.1993). 
IV OPMERKINGEN MET HET OOG OP EEN DISCUSSIE 
A) HET VRIJE VERKEER VAN VERBODSACTIES 
Het mededingingsrecht en het consumentenrecht zijn de twee pijlers waarop de 
goede werking berust van elk economisch systeem dat gebaseerd is op de 
markteconomie, die aldus zijn voornaamste doel kan bereiken : vrije toegang tot 
de markt voor de ondernemingen en vrijheid van keuze voor de consument*56). 
De inrichting van deze ruimte van vrijheden berust in alle Lid-Staten op 
voorschriften van tweeërlei niveau : 
een eerste niveau (het eigenlijke recht) om minimum "spelregels" vast te 
stellen (bij ontstentenis waarvan de speler met de minste gewetensbezwaren 
het wint, en niet de beste)*57); 
(56) De onderlinge samenhang tussen deze twee vrijheden is ook terug te vinden 
in de artikelen 85 en 86 van het Verdrag. In verscheidene Staten is de 
toezichthoudende autoriteit trouwens dezelfde : Office of Fair trading in 
het verenigd Koninkrijk; Direction Générale de la Concurrence, de la 
Consommation et de la Répression des fraudes in Frankrijk; Ministerie van 
Economische Zaken in België; Autorité Garante délia Concorrenza e del 
Mercato in Italië. 
(57) Gezien vanuit het standpunt van de ondernemingen die de spelregels naleven 
brengt een schending van het consumentenrecht ook een 
concurrentievervalsing teweeg ten voordele van de onderneming die deze 
heeft veroorzaakt : een voorbeeld hiervan Is de misleidende reclame. 
- 97 -
een tweede niveau (procedurevoorschriften) waarbij een "regelende 
instantie" wordt aangewezen en procedures waardoor de schending van 
bovengenoemde regels kan worden voorkomen en/of van een sanctie 
voorzien*58). 
Het eerste niveau heeft in de Gemeenschap het onderwerp uitgemaakt van een 
"onderIInge aanpassing" van de nationale voorschriften : er bestaan dus 
"minimumspelregels" op grond waarvan de interne markt tot stand kon worden 
gebracht, hoewei de eigenlijke toepassing (d.w.z. de werking van de markt) 
gebaseerd Is op een veelheid van procedures en "regelende" Instanties. 
In de hoofdstukken III.A.2 en I li.B.2 zijn de 'verkeersproblemen" onderzocht 
tussen de bestaande nationale procedures en de gevolgen die daaruit kunnen 
voortvloeien. 
Om dergelijke gevolgen te voorkomen op het terrein van het mededingingsrecht is 
van meet af aan in het Verdrag een "tweeledig niveau" van communautaire 
voorschriften opgenomen : spelregels zijn vastgesteld in de artikelen 85 en 86 
en In artikel 87 is bepaald dat "alle verordeningen of richtIIjnen, dienstig 
voor de toepassing" van deze beginselen moeten worden vastgesteld, op grond 
waarvan een reeks procedureregels kon worden vastgesteld*59). 
(58) In de Lid-Staten kan van deze procedures gebruik worden gemaakt door ofwel 
de consumentenorganisaties, ofwel de ondernemersorganisaties, ofwel de 
overheidsinstantie die belast Is met de zorg voor de goede werking van de 
markt. 
(59) Verordening nr. 17/62 van de raad van 6 februari 1962 - Verordening nr. 
27/62 van de Commissie van 3 mei 1962 - Verordening nr. 99/63 van de 
Commissie van 25 Juli 1963 - Verordening nr. 19/65 van de Raad van 2 maart 
1965, enz. Op dit terrein Is niet alleen de procedure communautair maar is 
de "regelende Instant Ie" ook een communautaire regelende instantie. 
Op de overige gebieden waar de inhoudelijke bepalingen onderling zijn aangepast 
zijn soms specifieke procedureregels Ingevoerd op basis van artikel 100A (de 
richtlijnen waarin deze benadering is gevolgd zijn behandeld in hoofdstuk 
III.D.2) •. artikel 100A (gekwalificeerde meerderheid in plaats van eenparigheid 
van stemmen, zoals in artikel 100)is namelijk Ingevoerd bij de Europese Akte om 
de "onderIInge aanpassing van de wettelijke en bestuursrechte11Jke bepalingen 
van de Lid-Staten d/e de InstelIIngC^O) en <ye werklng(61) van de Interne markt 
betreffen" te bevorderen. 
De goede werking van elke markt is, zoals blijkt uit de nationale wetgevingen, 
namelijk afhankelijk van de aanwezigheid van een "regelende Instantie" en van 
een "procedure" waardoor de spelregels kunnen worden opgelegd (anders zou met 
deze regels de spot worden gedreven), zowel In het belang van de consument als 
in het belang van de concurrerende ondernemingen. 
Wat de ongeoorloofde handelspraktijken betreft (bij voorbeeld : misleidende 
reclame, oneerlijke clausules), kunnen de bestaande nationale procedures hun 
werking niet hebben (en kunnen de nationale regulerende instanties hun rol niet 
vervullen) wanneer de oorsprong van de ongeoorloofde praktijk in een andere 
Staat ligt (de praktische voorbeelden van deze toestand zijn behandeld in 
hoofdstuk III.B.2); 
(60) Het inhoudelijke recht. 
(61) Aangezien de goede werking van de interne markt immers afhankelijk Is van 
een veelheid van procedures, vallen de procedurele "belemmeringen" volledig 
onder artikel 100A, lid 1; dit blijkt ook uit het tweede lid van dit 
artikel dat als volgt luidt : "lid 1 Is niet van toepassing op de fiscale 
bepalingen, op de bepalingen Inzake het vrije verkeer van personen en op de 
bepalingen Inzake de rechten en belangen van werknemers". De 
procedurevoorschriften maken geen deel uit van de "uitgesloten terreinen". 
- 99 -
bovendien Is in de bestaande situatie soms sprake van een 
discriminâtleprobleem*62). 
De goede werking van de Interne markt eist, gelet op het voorgaande, dat een 
beginsel van vrij verkeer ook van toepassing is op de rechtsvorderingen waarmee 
de stopzetting kan worden verkregen van ongeoorloofde (grensoverschrijdende) 
praktijken. 
Daarvoor zijn er slechts drie keuzemogelijkheden : 
ofwel er wordt een communautaire "regelende Instantie" geschapen, die een 
communautaire procedure toepast*63)-, 
ofwel de nationale regelende instanties krijgen de beschikking over een 
communautaire procedure (harmonisatie van de verbodsacties); 
ofwel er wordt gewoon de mogelijkheid gegeven dat de bestaande nationale 
procedures (zonder harmonisatie) de gevolgen kunnen hebben waarvoor zij 
zijn bedoeld (wederzijdse erkenning van de "/ocusstandi"). 
Deze verschillende oplossingen moeten worden onderzocht in het licht van het 
subs 1dIariteItsbeaInseI. Dit houdt in dat de Gemeenschap op gebieden die niet 
onder haar exclusieve bevoegdheid vallen, slechts optreedt "indien en voor 
zover de doelstellingen van het overwogen optreden niet voldoende door de Lid­
staten kunnen worden verwezenlIJkt en derhalve vanwege de omvang of de gevolgen 
van het overwogen optreden beter door de Gemeenschap kunnen worden 
verwezenlijkt" (artikel 3 B, tweede alinea van het Verdrag betreffende de 
Europese Unie). 
(62) Wat de collectieve acties betreft : in de nationale wetgevingen waarin dit 
instrument Is geregeld wordt dit uitsluitend voorbehouden aan de nat ionale 
organisaties (zie hoofdstukken III.B.1 en III.B.2). In artikel 7 van het 
Verdrag wordt "elke discriminatie op grond van nationaliteit" verboden 
(lid 1) en is bepaald dat (lid 2) de Raad ..., op voorstel van de Commissie 
en In samenwerking met het Europees Parlement met gekwalificeerde 
meerderheid van stemmen regelingen [kan] treffen met het oog op het verbod 
van bedoelde discriminaties. y,ö ., , 
(63) Deze oplossig is gekozen voor het mededingingsrecht, in het 
Rapport-Sutherland Is een soortgelijke oplossing gekozen met het voorstel 
een ombudsman in te stellen die tot taak krijgt door consumenten 
voorgelegde problemen te onderzoeken. 
- 100 -
Dit houdt In concreto in dat de noodzaak van elk nieuw optreden van de 
Gemeenschap moet worden aangetoond. Daarvoor moeten drie vragen worden 
beantwoord : 
Welke Europese dimensie heeft het probleem ? 
Welke oplossing Is het meest doeltreffend, bij vergelijking van de middelen 
waarover de Gemeenschap beschikt 7 
Welke meerwaarde heeft een gemeenschappelijk optreden boven een 
afzonderlijk optreden van de Lid-Staten ? 
Aan dit bewijs van de noodzaak stelt het Verdrag betreffende de Europese Unie 
bovendien nog als eis dat voor elk optreden van de Gemeenschap, of dit nu wel of 
niet onder een exclusieve bevoegdheid valt, wordt nagegaan of het evenredig is 
aan het te bereiken doel (artikel 3 B, derde alinea). De intensiteit van het 
communautaire optreden moet, op dit punt, aan de Lid-Staten een zo groot 
mogelijke speelruimte laten voor de tenuitvoerlegging. Dit wil zeggen dat het 
optreden van de communautaire wetgever krachtens het subsidiariteitsbeginsel tot 
de hoofdzaken beperkt blijft. 
Naar het oordeel van de Commissie komt in dit geval de eerste oplossing 
(invoering van een "communautaire regelende instantie") in dit stadium niet in 
aanmerking. Gezien de veelheid en rijke schakering van de Instrumenten die in de 
Lid-Staten op nationaal en plaatselijk niveau bestaan, kan de conclusie niet 
luiden dat een extra "regelende instantie" op gemeenschapsniveau als zodanig een 
concrete meerwaarde zou geven aan de bestaande toestand. De tweede en derde 
oplossing die In aanmerking komen (harmonisatie van de verbodsacties en 
wederzijdse erkenning van de "locus standi") verdienen daarentegen nader 
onderzoek; dit onderzoek zal, overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel, worden 
beperkt tot de huidige belemmeringen voor het "vrije verkeer van procedures". 
Rekening houdend met het voorgaande komen de volgende mogelijkheden in 
aanmerking : 
eerste mogelijkheid : "minimale" harmonisatie betreffende de 
- 101 _ 
voorwaarden*64) voor de verbodsacties die In elke Lld-Staat 
kunnen worden ingesteld door Instanties*65) die het belang 
vertegenwoordigen dat door een ongewone handelspraktijk is 
geschonden : deze maatregel zou vergezeld moeten gaan van de 
onderlinge erkenning van het recht op om te treden dat door de 
nationale wetgevingen is toegekend aan de organisaties*66); 
tweedemogelijkheid : wederzijdse erkenning van de bestaande verbodsacties 
d.w.z. dat aan de instanties die het geschonden belang 
vertegenwoordigen, een vorderingsrecht wordt toegekend, 
gelijk aan het recht dat reeds door de lex Fori is 
toegekend aan de "nationale" organisaties*67). 
In beide gevallen wordt, overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel, de defint ie 
van de criteria voor de "representativiteit" (bevoegdheid om een vordering in te 
stellen) aan de Lid-Staten overgelaten : naar gelang van de Juridische tradities 
van elk land kan dit een administratieve procedure zijn (goedkeuring) of kan het 
gaan om de toepassing door de rechter van de algemene criteria voor 
ver tegenwoord i g Ing. 
De instantie die in een Lid-Staat het geschonden belang vertegenwoordigt kan dus 
opkomen tegen een ongeoorloofde handelspraktijk bij de rechter van het land waar 
de beslissing ten uitvoer moet worden gelegd : het gaat hier om het criterium 
van nabijheid waarvan artikel 24 van het Verdrag van Brussel uitgaat (zie 
hoofdstuk III.B.2) zodat "dringende" maatregelen een nuttige werking kunnen 
hebben 
(64) In de meeste Lid-Staten vallen deze voorwaarden onder het begrip "belang". 
(65) Zowel consumentenorganisaties als ondernemersverenigingen. 
(66) Een Duitse organisatie (die volgens de Duitse Jurisprudentie het belang van 
de consumenten of van het bedrijfsleven vertegenwoordigt) zou een 
verbodsactie kunnen Instellen In Frankrijk indien de ongeoorloofde praktijk 
in dat land haar oorsprong heeft en een (ter zake door de Franse wet) 
erkende Franse organisatie zou een vordering kunnen instellen in Duitsland 
tegen uit dat land afkomstige praktijken. 
(67) De consumentenombudsman (of een ondernemersorganisatie) in Denemarken zou 
bijvoorbeeld in het Verenigd Koninkrijk de verbodsactie volgens de Engelse 
wet kunnen instellen tegen een ongeoorloofde handelspraktijk die bedoeld is 
voor Deense consumenten, doch uit het Verenigd Koninkrijk afkomstig is. Zo 
zou ook de Deense consumentenombudsman toegang hebben tot de Franse rechter 
(wanneer een ongeoorloofde handelspraktijk uit Frankrijk afkomstig is en 
gericht aan het adres van Deense consumenten) en zouden de "erkende" Franse 
organisaties toegang hebben tot de rechter in het Verenigd Koninkrijk 
(wanneer een ongeoorloofde handelspraktijk afkomstig is uit het Verenigd 
Koninkrijk en gericht aan de Franse consument). 
- 102 -
(de exequaturprocedure is voor dergelijke uitspraken niet bedoeld; bij gebreke 
van onmiddellijke tenuitvoerlegging heeft de Verbodsactie geen enkel nut meer). 
De preventieve functie die (reeds) aan de verbodsacties is toegekend (door de 
nationale wetgevingen) zou haar gevolgen dus kunnen hebben, ongeacht de vraag, 
uit welk land de ongeoorloofde praktijk afkomstig is, en de toepassing van het 
Verdrag van Brussel (artikel 24) zou worden vergemakkelijkt. De goede werking 
van de interne markt eist dat zo spoedig mogelijk een beslissing wordt 
genomen*68). 
B) KOSTELOZE RECHTSBIJSTAND 
Blijkens de In de Lid-Staten opgedane ervaring is het een illusie een 
vorderingsrecht in te voeren indien de rechthebbende niet de middelen heeft om 
dit recht uit te oefenen : dit geldt voor natuurlijke personen, doch ook voor 
rechtspersonen. 
Met een verbodsactie kan geen schadevergoeding worden verkregen; de organisatie 
die deze instelt moet daarentegen de kosten dragen (voor de advocaat, van de 
expertise, de gerechtskosten) en deze kosten zullen in grensoverschrijdende 
gevallen waarschijnlijk een onoverkomelJke hinderpaal vormen (hier wordt 
geen rekening gehouden met de kans dat men in de procedure in het ongelijk 
wordt gesteld). 
Dikwijls hebben de consumentenorganisaties zelfs niet de middelen die nodig 
zijn om de hun door de nationale wetgeving opgedragen taak te vervullen : des 
te sterker geldt dat zij niet de middelen zullen hebben om deze taak te 
vervullen in het geval van grensoverschrijdende ongeoorloofde praktijken. 
We staan hier voor een probleem dat tezelfdertijd moet worden aangesneden In 
het kader van de in punt 1 genoemde discussie omdat anders het vorderingsrecht 
slechts symbolisch zou zijn. 
Wat de kosteloze rechtsbijstand voor natuurlijke personen betreft, heeft de 
Commissie thans het verslag in studie dat zojuist voltooid is door de Raad van 
de balies van de Europese Gemeenschappen (zie hoofdstuk III.C.2); dit verslag 
kan het onderwerp vormen van een diepgaande discussie. 
C) DE VEREENVOUDIGING VAN DE BESLECHTING VAN GRENSOVERSCHRIJDENDE GESCHILLEN 
Gezien de preventieve functies van de verbodsacties kan het aantal 
'Individuele' zaken stellig worden verminderd, doch het is een ijdele hoop dat 
deze hierdoor zouden kunnen verdwijnen. 
(68) Ook in het Rapport-Sutherland wordt (blz. 40, aanbeveling nr. 22) 
voorgesteld, dat de L/d-Staten op nlet-dlscrlmlnerende wijze zorgen voor 
een betere toegang van consumentenorganlsatles tot de rechter. 
- 103 -
Omdat de beslechting van grensoverschrijdende geschillen een ingewikkelde zaak 
Is wordt het welslagen van de interne markt ernstig belemmerd : de specifieke en 
extra hinderpalen voor de beslechting van deze geschillen (zie hoofdstuk 
III.A.2) zouden de consumenten en het midden- en kleinbedrijf ervan kunnen 
weerhouden hun voordeel te doen met het beginsel van het vrije verkeer. 
Uit de peiling van Eurobarometer 38.1 van 23 december 1992 blijkt duidelijk wat 
de Europese burgers van de Instellingen van de Gemeenschap verwachten : op de 
vraag "Bent U van mening dat de consumentenbescherming In alle landen van de 
Europese Gemeenschap dezelfde zou moeten zijn", antwoordt 88,9 % van de 
ondervraagden met JA (tegen 5,2 X NEE en 5,9 X met "weet het niet"). De 
Instellingen van de Gemeenschap zouden met dit percentage rekening moeten 
houden : voor andere communautaire beleidsterreinen is de mening van de 
ondervraagden verdeeld en verschillend per Lid-Staat, maar de bescherming van de 
consumenten door de Gemeenschap wordt door een duidelijke meerderheid gewenst 
(84 tot 92,8 X van de ondervraagden) In alle Lid-Staten*69). 
In de eerste mededeling over de consument en zijn verhaalsmogel(Jkheden 
(C0M(84)692) schrijft de Commissie : "het hoofddoel moet volgens de Commissie 
daarbij duidelijk voorop blijven staan, namelijk dat de consumenten overal In de 
Gemeenschap een grotendeels gelijk niveau van rechtsbescherming genieten" 
(samenvatting, tweede alinea). 
In artikel 57, lid 3, van het Verdrag van Brussel*70) wordt rekening gehouden 
met het bestaan van "bepalingen die, voor bijzondere onderwerpen, de 
rechterlijke bevoegdheid, de erkenning of de tenu H voer legging van beslissingen 
regelen en die zijn vervat of zullen zijn vervat in de besluiten van de 
Instellingen van de Europese Gemeenschappen" : voor bijzondere onderwerpen zou 
een communautair besluit dus bepaalde procedurevoorschriften kunnen regelen (wat 
evenmin is uitgesloten in artikel K van het Verdrag betreffende de Europese 
Unie, waarvan de bepalingen van toepassing zuilen zijn "onverminderd de 
bevoegdheden van de Europese Gemeenschappen" : artikel KI, eerste alinea). 
(69) 88,2 X in België 85,5 X In Denemarken 84,0 X in Duitsland 
91,4 X in Griekenland 90,0 X in Spanje 88,9 X in Frankrijk 
88,1 X in Ierland 92,5 X In Italië 
85,8 X in Luxemburg 
92,8 X in Nederland 86,5 X in Portugal 
90,6 X in het Verenigd 
Koninkrijk 
(70) Toegevoegd bij artikel 25, lid 1, van het Toetredingsverdrag van 1978 
- 104 -
Voorts biedt het nieuwe Institutionele kader voor de justitiële samenwerking 
niet alleen de mogelijkheid de gewone weg te bewandelen maar het kent ook andere 
vormen van samenwerking, zoals bijvoorbeeld gemeenschappelijk optreden. Als 
gevolg van de inwerkingtreding van het Verdrag betreffende de Europese Unie is 
de Commissie voornemens zoveel mogelijk gebruik te maken van de nieuwe 
mogelijkheden op het terrein van de Justitiële samenwerking op civielrechtelijk 
gebied die Titel VI van het Verdrag biedt. 
Alvorens te spreken over de bevoegdheden (communautaire, intergouvernementele of 
nationale) is de PREALABELE vraag, welke initiatieven moeten worden ontplooid. 
Daarom moet een follow-upsysteem voor grensoverschrijdende geschillen worden 
ingesteld die eerst moet nagaan, welke problemen zich in de praktijk voordoen en 
vervolgens een lijst moet voorstellen met prioritair te behandelen kwesties : de 
keuze van de INSTRUMENTEN (de bevoegdheden) mag niet voorafgaan aan de analyse 
van de te bereiken doelstellingen (harmonisatie, wederzijdse erkenning, meer 
samenwerking tussen de Lid-Staten). 
Dit follow-upsysteem zou kunnen bestaan uit leden van de rechterlijke macht en 
onafhankelijke deskundigen (één of meer per Lid-Staat) die een verslag zouden 
moeten maken over de werking van procedures voor de beslechting van 
civielrechtelijke grensoverschrijdende geschillen; aan de hand van dit verslag 
zou de Commissie een lijst kunnen maken van bij voorrang te behandelen kwesties 
(afgezien van de bevoegdheden), welke lijst aan de Raad, het Europees Parlement 
en het Economisch en Sociaal Comité zou moeten worden voorgelegd. In het 
algemeen gesproken moeten ontmoetIngsmogeliJkheden worden geschapen voor leden 
van de rechterIJike macht uit de Lid-Staten indien we willen bevorderen dat een 
Europese "rechterlijke cultuur" ontstaat, de noodzakelijke voorwaarde voor het 
ontstaan van een Europese "rechterlijke ruimte". Tijdens deze 
contactmogeIiJkheden zou nuttige informatie kunnen worden uitgewisseld voor de 
behandeling van dergelijke praktijken en hierdoor zou aan een onontkoombare eis 
worden voldaan : de leden van de rechterlijke macht betrekken bij de 
werkzaamheden Inzake de rechterlijke samenwerking, omdat zij elke dag en in elk 
land recht spreken en dus geroepen worden om in hun werk aan de resultaten van 
deze samenwerking gestalte te geven. 
- 105 -
D) BUITENGERECHTELIJKE INSTANTIES EN DE DIALOOG CONSUMENTEN/LEVERANCIERS 
De bedragen waarom het in de meeste consumentengeschillen gaat zijn voor een 
particulier te laag om de kosten te kunnen dragen van een grensoverschrijdende 
gerechtelijke procedure; ook voor ondernemingen staan de kosten van de procedure 
vaak in wanverhouding tot het belang van de zaak. Deze toestand doet afbreuk aan 
het vertrouwen van de ondernemers in de Interne markt. 
De buitengerechtelijke procedures kunnen dus een rol van betekenis spelen bij de 
beslechting van grensoverschrijdende geschillen. 
Het vertrouwen van de consumenten In de "bultengerechtelIJke" instanties is nog 
niet gewonnen : zelfs in het land, waar de meest volledige structuur van 
"particuliere OMBUDSMANNEN" bestaat (Verenigd Koninkrijk) is de bevoegde 
overheidsinstantie van mening*71) dat "Ombudsman schemes themselves might 
benefit from having to comply with minimum standards"*72). 
Aan de invoering van een gedragscode en de definitie van "bemiddelaar/Ombudsman" 
zou een grondige discussie moeten worden gewijd : volgens een onderzoek van de 
National Consumer Council*73), was het zo dat de meeste ondervraagde 
personen*74) "sa/d that the Internal complaints procedures which they had to 
exhaust before going to the Ombudsman, were a complete waste of time". 
De opstelling van een dergelijke gedragscode is de allereerste voorwaarde 
voordat de bestaande structuren kunnen worden "Ingepast In het netwerk" met het 
oog op de buitengerechtelijke beslechting van grensoverschrijdende geschillen. 
Het Is niet absoluut noodzakelijk regelend op te treden ten aanzien van de 
minimumeisen waaraan moet worden voldaan om als 'Ombudsman" te kunnen worden 
beschouwd : deze eisen kunnen het onderwerp vormen van een dialoog tussen de 
consumentenorganisaties en de betrokken kringen uit beroep en bedrijf 
(eventueel onder auspiciën van de Commissie). 
(71) "Consumer redress mechanisms : a report by the Director General of Fair 
Trading into systems for resolving consumer complaints", november 1991. 
(72) Bladzijde 10 van voornoemd Verslag. 
(73) "Ombudsman Services : Consumers' views of the office of the Building 
Societies Ombudsman and Insurance Ombudsman", Junl 1993. 
(74) 1.637 consumenten wier klachten in 1991 en 1992 zijn behandeld. 
- 106 -
Het modelproject van Lissabon, de Deense Consumenten Klachtencommissie en de 
Geschillencommissie in Nederland bewijzen dat de consument vertrouwen kan hebben 
in andere Instanties dan de rechter indien er voor zover hun organisaties daar 
zijn vertegenwoordigd of (althans) betrokken zijn geweest bij het bepalen van de 
criteria die borg staan voor de doorzichtigheid van de procedure. 
Elke andere aanpak zou kunnen worden opgevat als een vorm van "misleidende 
reclame", die op middellange termijn het Idee zelf van een alternatieve 
rechtsgang {"alternative disputes resolution") op de helling zou kunnen zetten. 
Inzake grensoverschrijdende financiële transacties heeft de Commissie op 
14 februari 1990*75) een aanbeveling goedgekeurd waarvan het zesde principe als 
volgt luidt : 
1. Elke instelling die aan een grensoverschrijdende financiële transactie 
deelneemt, zou In staat moeten zijn klachten van de opdrachtgever of de 
begunstigde over de uitvoering of de afrekening van de transactie snel te 
behandelen. 
2. Indien de instelling weigert aan een klacht gevolg te geven of indien 
binnen een termijn van drie maanden geen antwoord is gegeven, kunnen de 
klagers een beroep doen op een van de instanties van de Lid-Staten waar 
gebruikers klachten kunnen indienen. Een lijst en de adressen van de 
nationale Instanties zouden op verzoek beschikbaar moeten zijn bij alle 
instellingen die grensoverschrijdende financiële transacties uitvoeren. 
Een soortgelijke aanpak zou kunnen worden gekozen voor andere sectoren waarvoor 
een communautair optreden rechtvaardigd Is vanwege de veelvuldige 
grensoverschrijdende transacties (met inachtneming van het 
subsidiariteitsbeginsel) : de aanbeveling is een instrument om de betrokken 
sectoren voldoende soepelheid te laten om rekening te houden met de nationale 
eigenaardigheden en door de "sectorlële" aanpak zou rekening kunnen worden 
gehouden met de specifieke problemen bij bepaalde soorten transacties 
(postorderverkopen, verkoop van auto's, pakketreizen). 
(75) Aanbeveling 90/109 van de Commissie van 14 februari 1990 inzake de 
transparantie van de bankvoorwaarden die van toepassing zijn op 
grensoverschrijdende financiële transacties (PB L 67 van 15.3.1990, 
blz. 39). 
- 107 -
E. DE GRENSOVERSCHRIJDENDE SAMENWERKING 
Het feit dat men zich bewust wordt van de communautaire dimensie van de markt 
heeft geleid tot vier initiatieven om de grensoverschrijdende samenwerking te 
bevorderen ter bestrijding van oneerlijke of ongeoorloofde handelspraktijken; in 
twee gevallen gaat het om modelprojecten die door de Commissie worden gesteund. 
ConsoliderIng van deze initiatieven lijkt gewenst zodat alle Lid-Staten erbij 
betrokken worden (wat tot op heden nog bij geen enkel initiatief het geval is). 
1- De samenwerking tussen de nationale autoriteiten op het terrein van 
grensoverschrijdende handelsoraktl iken 
Onlangs Is tussen de nationale Instanties die belast zijn met de bescherming van 
de consumenten in de 20 Lid-Staten van de OESO (Organisatie voor Economische 
Samenwerking en Ontwikkeling) een internationaal controlenetwerk voor de handel 
(International Marketing Supervision Network) opgericht. 
Volgens het protocol dat tijdens de vergadering van Londen (26 en 27 oktober 
1992) is afgesproken heeft het netwerk voornamelijk ten doel praktische 
maatregelen aan te moedigen ter voorkoming van oneerlijke grensoverschrijdende 
handelspraktijken-, het beoogt dus de economische belangen van de consument te 
beschermen. 
Daartoe belegt het netwerk regelmatig contacten (voornamelijk door middel van 
een Jaarlijkse conferentie) en werkt het samen bij het voorkomen van oneerlijke 
handelspraktijken; een voorzitterschap (bij toerbeurt vervuld) neemt de 
secretariaatsfuncties waar en belegt een jaarlijkse conferentie. Frankrijk 
bekleedt thans het voorzitterschap. 
2. De samenwerking tussen de buitengerechtelijke Instantles op het terrein van 
de grensoverschrijdende reclame 
De Europese Alliantie voor reclame-eth lek (European Advertising Standards 
Alliance), opgericht om zelfregulering van de beroepskringen in de reclame op 
Europees niveau te bevorderen,.heeft onlangs een procedure vastgesteld voor de 
behandeling van klachten over grensoverschrijdende reclame (reclame die wordt 
uitgezonden door een reclamemaker die geen verblijf houdt in het land van 
ontvangst). 
Bij deze procedure wordt ervan uitgegaan dat de in elk land geldende 
gedragscodes over en weer worden aanvaard, evenals de beslissingen die zijn 
genomen door het betrokken nationale zelfregulerende orgaan : de klachten worden 
behandeld door de instantie van het land waar de reclame is verspreid, welke 
instantie deze klachten onderzoekt op grond van haar eigen regels en haar eigen 
sancties toepast. 
Deze instanties verplichten zich al het nodige te doen om de beslissingen van 
hun collega's in het land van verspreiding te eerbiedigen; indien de reclame 
- 108 -
tegelijkertijd in verschillende landen wordt verspreid blijft elke instantie 
bevoegd voor het eigen grondgebied, terwijl vanwege de nationale culturele 
verschillen, naargelang van het land van verspreiding, uiteenlopende 
beslissingen kunnen worden gegeven. 
3. De samenwerking tussen de consumentenorganisaties In de grensgebieden 
Eind 1991 is een door de Commissie ondersteund modelproject gelanceerd ter 
bevordering van de samenwerking tussen de consumentenorganisaties bij de 
behandeling van grensoverschrijdende geschillen. 
Daartoe is een vragenlijst verspreid om de grensoverschrijdende geschillen in 
kaart te brengen die zich In de praktijk het veel vul digst voordoen. Aan de hand 
van de resultaten van dit onderzoek zijn enkele bilaterale studiebijeenkomsten 
belegd met de Juristen uit de consumentenorganisaties in elk grensgebied, ten 
einde de wetgeving en de Jurisprudentie van elk land voor de gekozen onderwerpen 
onderling te vergelijken. Na deze opleiding moeten de Juridisch adviseurs "in de 
grensgebieden" aan de consumenten uit "nun" land enigszins wegwijs kunnen maken 
in het "vreemde" recht aan gene zijde van de grens. 
Dankzij de studiebijeenkomsten kon voor elk grensgebied een reeks "Juridische 
fiches" worden opgesteld waarin de problemen aan de orde komen die zich meestal 
in de praktijk in de betrokken regio's voordoen; deze fiches zijn ter 
beschikking gesteld van alle belanghebbende organisaties, Inzonderheid de 
Europese Agentschappen voor consumentenvoorlichting. 
Tot nu toe hebben aan het project 8 consumentenorganisaties uit 5 Lid-Staten 
meegewerkt. 
4. De samenwerking tussen de instanties voor advies Inzake krediet en hoge 
schuldenlast 
Op basis van een project dat eerst In Duitsland is gelanceerd (zie het verslag 
Duitsland, punt 4) werd een computerprogramma ontwikkeld dat thans In 
verscheidene Lid-Staten wordt gebruikt (B, F, Ir en VK) ter vereenvoudiging van 
het werk van degenen die inzake krediet en te hoge schuldenlast moeten 
adviseren. 
- 109 -
Een identiek basisformaat wordt aangepast aan en gevoed door specifieke gegevens 
van de Lid-Staat (wetgeving, jurisprudentie, enz.). Met behulp van dit 
computerprogramma kan namelijk worden nagegaan of de verzoeken tot terugbetaling 
(met name het rentetarief van het krediet) die tot de consument worden gericht, 
gegrond zijn en eventueel "wettig", en kan hem een plan worden voorgelegd voor 
de aanzuivering van zijn schulden. De basisgegevens, die oorspronkelijk zijn 
voorbereid door de Lld-Staat, kunnen thans tussen de organisaties in 
verschillende landen worden uitgewisseld. 
V. CONCLUSIES 
De Commissie Is voornemens een discussie op gang te brengen tussen alle 
belanghebbenden aan de hand van de lijnen die In dit Groenboek zijn geschetst en 
die als volgt kunnen worden samengevat : 
1) onderzoek van het Juridische instrument dat geschikt is voor de 
tenuitvoerlegging van artikel 24 van het Verdrag van Brussel, inzonderheid 
wat betreft de verbodsacties die door de overheid en/of de 
consumentenorganisaties alsook door de beroepsorganisaties kunnen worden 
ingesteld tegen grensoverschrijdende onwettige handelspraktijken (zie 
hoofdstuk IV.A); 
2) de beschikbaarstelling van de financiële middelen (rechtshulp, 
communautaire of nationale subsidies, andere) zodat de bovengenoemde 
organisaties de kosten van de grensoverschrijdende procedures kunnen dragen 
(zie hoofdstuk IV.B); 
3) instelling van een follow-upsysteem voor grensoverschrijdende klachten om 
de problemen die zich in de praktijk voordoen In kaart te brengen; daartoe 
zou een steekproef onder de Europese consumenten moeten worden gehouden 
voor een beter Inzicht In het type klachten en de mate van "tevredenheid" 
inzake de mogelijkheden om deze klachten te behandelen (zie hoofdstuk 
IV.C); 
4) het stimuleren van gedragscodes op gemeenschapsniveau, waarvan de 
minimumeisen het onderwerp zouden kunnen vormen van een aanbeveling van de 
Commissie om de werkwijze en de doorzichtigheid te verbeteren van de 
systemen van "ombudsmannen" (bemiddelaar) die belast zijn met de 
behandeling van consumentengeschillen (zie hoofdstuk IV.D); 
5) intensievere contacten tussen de verschillende instanties voor 
consumentenarbitrage met het oog op een wederzijdse uitwisseling over dit 
onderwerp; in dit verband wordt aanbevolen de functie van bepaalde organen 
nader te bestuderen (bijvoorbeeld de kamers van koophandel en fabrieken) 
bij de invoering van arbitragestelsels op basis van vrijwilligheid, in een 
bepaalde sector of voor een bepaalde regio (zie de hoofdstukken betreffende 
de buitengerechtelijke procedures in Duitsland, Spanje en Portugel); 
- 110 -
6) conso11dering van de bestaande initiatieven tot grensoverschrijdende 
samenwerking ten einde alle Lid-Staten hierbij te betrekken; tevens moeten 
andere modelprojecten worden gelanceerd om de dialoog tussen consumenten en 
leveranciers ter zake van de beslechting van consumentengeschillen te 
bevorderen (zie hoofdstuk IV.E); 
Het doel van dit Groenboek is een debat op gang te brengen tussen alle 
betrokkenen : de "sporen" voor de discussie die hier zijn samengevat zijn niet 
uitputtend weergegeven en zouden trouwens niet alle aspecten van een veel 
omvattend onderwerp (de beslechting van geschillen), kunnen betreffen. 
Op grond van de commentaren, opmerkingen of bijdragen die de Commissie zal 
ontvangen kan een beter Inzicht worden verkregen in de verwachtingen van de 
betrokken partijen en in de wenselijkheid van communautair optreden, met 
inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel. 
Deze bijdragen moeten uiterlijk op 31 mei 1994 zijn ontvangen op het volgende 
adres : 
Commissie van de Europese Gemeenschappen 
Dienst Consumentenbeleid 
De directeur-generaal 
Jozef I I-straat 70 
B - 1040 BRUSSEL 
In de loop van Juni 1944 zou een bijeenkomst kunnen worden belegd voor de 
bespreking van eventuele concrete richtsnoeren. Voor die bijeenkomst kunnen 
diegenen worden uitgenodigd die hun schriftelijke opmerkingen binnen de gestelde 
termijn hebben ingezonden. 

ISSN 0254-1513 
COM (93) 576 def. 
DOCUMENTEN 
NL 06 io 
Catalogusnummer : CB-CO-93-614-NL-C 
ISBN 92-77-61515-X 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
1.-2985 Luxemburg