NL Publicatieblad van de Europese Unie C 318/56

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het „Voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst (Rome I)”

COM(2005) 650 final — 2005/0261 (COD)

(2006/C 318/10)

De Raad heeft op 24 februari 2006 besloten het Europees Economisch en Sociaal Comité overeenkomstig artikel 262 van het EG-Verdrag te raadplegen over bovengenoemd Voorstel.

De afdeling Interne markt, productie en consumptie, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 26 juli 2006 goedgekeurd. Rapporteur was de heer VON FÜRSTENWERTH.

Het Comité heeft tijdens zijn op 13 en 14 september 2006 gehouden 429e zitting (vergadering van 13 september) onderstaand advies uitgebracht, dat met 191 stemmen vóór en 1 tegen, bij 5 onthoudingen, werd goedgekeurd.

1. Samenvatting van conclusies en aanbevelingen

1.1 Het Comité kan zich vinden in het streven van de Commissie om het collisierecht betreffende verbintenissen uit overeenkomst in een Europese verordening te regelen. Op die manier wordt het Europese collisierecht consequent verder ontwikkeld en wordt een leemte in het huidige EG-systeem opgevuld. De verordening is nuttig en nodig voor de ontwikkeling van een uniforme Europese rechtsruimte. Momenteel wordt de materie namelijk bestreken door een uit de jaren '80 stammend verdrag inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst (1). Dit verdrag moet geactualiseerd worden. Daar het om een multilateraal akkoord gaat, is die actualisering met veel onzekerheden omgeven; als ze er al komt, zullen er waarschijnlijk tijdrovende onderhandelingen aan vooraf zijn gegaan.

1.2 Het Comité betuigt de Commissie zijn steun en verzoekt haar tevens om haar voorbereidende werkzaamheden — met oog voor de hieronder geformuleerde voorstellen tot wijziging — zo snel mogelijk af te ronden, zodat de verordening in werking kan treden.

1.3 Verder is het Comité het met de Commissie eens om het huidige gebrek aan een voor alle lidstaten geldende Europese regeling voor het collisierecht dat verbintenissen uit overeenkomst bestrijkt, middels volledige harmonisatie op te heffen. Dit zal behoorlijk wat vereenvoudigingen met zich meebrengen voor de rechtsbeoefenaars, die — omdat de verordening in alle lidstaten rechtstreeks van toepassing is — voortaan zullen kunnen werken met één pakket identieke regels. De verordening vormt een noodzakelijke aanvulling op de voorgestelde verordening „Rome II” (2), ten aanzien waarvan het wetgevingsproces al ver gevorderd is. Dankzij beide verordeningen zal de EU voor het eerst over een (in hoge mate) consistent collisierecht voor verbintenissen kunnen beschikken.

1.4 Het Comité dringt er bij de wetgevende instellingen van de Gemeenschap op aan om onderstaande wijzigingsvoorstellen over te nemen: — art. 3, lid 1, 3e zin, zou tot een interpretatieregel moeten worden omgevormd; — art. 3, lid 3, dient zodanig te worden aangevuld dat in geval van consumentencontracten pas later, dat wil zeggen na het ontstaan van een geschil, de keuze van het toepasselijke recht kan worden gemaakt; — nagegaan dient te worden of het zinvol kan zijn om in specifieke uitzonderingsgevallen aan te knopen bij een minder starre regel dan die van art. 4, lid 1; — nagegaan dient te worden of en onder welke voorwaarden in het kader van art. 5 ook vrijheid van rechtskeuze bestaat wanneer een ondernemer in het land van de consument actief is geworden of zijn activiteiten op dit land heeft gericht; — art. 22 (c) moet worden geschrapt. Het werk aan de verordening moet zo snel mogelijk worden afgerond, zodat deze van kracht kan worden.

1.5 Het Comité stelt tot zijn tevredenheid vast dat Ierland zich op vrijwillige basis bij de verordening wil aansluiten. Het betreurt dat de verordening niet van kracht zal zijn in het Verenigd Koninkrijk en Denemarken, omdat de harmoniseringseffecten hierdoor minder groot zullen zijn dan mogelijk was geweest. De Commissie zou alles moeten proberen om ervoor te zorgen dat de verordening in beide laatstgenoemde landen toch nog overgenomen c.q. van kracht wordt.

2. Algemene opmerkingen

2.1 Motivering van het initiatief

2.1.1 Middels de verordening wil de Commissie een uniform collisierecht voor verbintenissen in de EU creëren. Weliswaar bestaat een dergelijk recht tot op zekere hoogte reeds sinds 1980, toen een meerderheid van de West-Europese landen besloot om het Verdrag „Rome I” te sluiten. Sindsdien zijn meer landen tot dit verdrag toegetreden. Destijds werd gekozen voor een multilateraal akkoord, omdat het EEG-verdrag toen nog geen rechtsgrondslag voor een communautaire regeling bevatte. Nadat Rome I ruim een kwart eeuw toepassing had gevonden, is men zich er in brede kring van bewust geworden dat deze regeling daadwerkelijk een vooruitgang was en dat de daarin vervatte oplossingen in beginsel ook nu nog soelaas bieden. Bijwerking en modernisering om bepaalde zwakke punten eruit te halen wordt echter noodzakelijk geacht. Rome I is echter een multilateraal akkoord en daarom kan zulks uitsluitend via nieuwe onderhandelingen geschieden. Deze kunnen lang duren en de uitkomst ervan is onvoorspelbaar. Die onderhandelingen zijn eigenlijk al niet meer nodig omdat het EG-Verdrag een rechtsgrondslag biedt voor een EG-regeling in dit verband (art. 61, onder c, en 65, onder b, van dat Verdrag). Het is de bedoeling dat die regeling in alle staten dezelfde vorm aanneemt om de rechtstoepassing te vergemakkelijken. Het enige rechtsinstrument dat hiervoor kan zorgen, is een verordening.

2.1.2 De Commissie heeft in 2004 naar aanleiding van een Groenboek uit 2003 (3) een openbare hoorzitting gehouden. Bij die gelegenheid sprak een grote meerderheid zich voor het uitvaardigen van een verordening uit. Het EESC (4) en het Europees Parlement (5) hebben zich tevens uitgesproken voor de omvorming van Rome I in een EG-verordening en de daarmee gepaard gaande modernisering ervan.

2.2 Bestaande regelingen

2.2.1 De verordening moet worden gezien tegen de achtergrond van de activiteiten van de Commissie op het gebied van het burgerlijk recht en het burgerlijk procesrecht, waarmee zij streeft naar een uniforme Europese rechtsruimte en vergemakkelijking van de toegang van de burgers tot het recht. Het Comité heeft in de loop der jaren over een aantal desbetreffende voorstellen van de Commissie advies uitgebracht (6).

2.2.2 De werkzaamheden van de Commissie op het gebied van het materieel collisierecht onderscheiden zich vooral door haar voorstel betreffende de verordening van Rome II. Deze vormt een natuurlijke aanvulling op de verordening Rome I.

2.3 Rechtsgrondslag/proportionaliteit/subsidiariteit/rechtsvorm

2.3.1 De verordening strekt tot het nader tot elkaar brengen van de regels van het internationale privaatrecht op het gebied van verbintenissen uit overeenkomst. Rechtsgrondslag voor de harmonisering van collisienormen is artikel 61 c) en artikel 65 b) van het EG-Verdrag. De Commissie is daarvoor bevoegd wanneer dat nodig is voor het soepel functioneren van de interne markt. Voor het Comité is dat het geval, want harmonisering van die normen draagt ertoe bij dat de economische actoren in de Gemeenschap in grensoverschrijdende situaties een gelijke behandeling wordt gegarandeerd, de rechtszekerheid wordt verhoogd, de rechtstoepassing wordt vereenvoudigd, en daarmee de bereidheid om grensoverschrijdende zaken te doen, wordt bevorderd. Wederzijdse erkenning van wetgevingsteksten wordt gestimuleerd doordat de inhoudelijke juistheid ervan onmiddellijk door onderdanen van andere lidstaten kan worden gecontroleerd.

2.3.2 Deze doelstellingen kunnen niet door nationale maatregelen worden verwezenlijkt en daarom moet de Unie optreden. Het subsidiariteits- en evenredigheidsbeginsel van art. 5 van het EG-Verdrag wordt dus nageleefd.

2.4 De Commissie heeft terecht voor een verordening gekozen: in tegenstelling tot hetgeen bij een richtlijn het geval is, hebben de lidstaten geen vrijheid bij de omzetting en wordt rechtsonzekerheid vermeden.

3. Bijzondere opmerkingen

3.1 Materiële werkingssfeer, toepassing van het recht van derde landen (artt. 1 en 2)

3.1.1 De verordening strekt tot de regeling van het collisierecht betreffende verbintenissen uit overeenkomst op burgerlijk en handelsgebied (art. 1, lid 1). De wetgever kan teruggrijpen op de in art. 1 van de verordening gebezigde terminologie, die ook terug te vinden is in het voorstel voor de verordening Rome II, omdat deze vast omlijnd is. Daaruit volgt dat de regeling niet van toepassing is op fiscaal, administratief en douanegebied. Deze laatste bepaling is overvloedig maar onschadelijk.

3.1.2 De Commissie wil niet het hele internationale privaatrecht regelen en ook niet voorschrijven welk recht in individuele gevallen zou kunnen toegepast op een zaak betreffende een verbintenis uit overeenkomst. De wetgever doet er goed aan om de lat niet te hoog te leggen, ten einde de uitvoerbaarheid van het project niet in gevaar te brengen. Het Comité kan zich dan ook vinden in de uitsluiting van de werkingssfeer van het voorstel van „de staat en bevoegdheid van natuurlijke personen” (art. 1, lid 2 onder a)). Gegeven de maatschappelijke implicaties wordt deze materie van oudsher in het internationaal privaatrecht in specifieke instrumenten (tot op heden nagenoeg uitsluitend multilaterale verdragen (7)) geregeld. De uitsluiting (van de werkingssfeer) van verplichtingen die voortvloeien uit familierechtelijke betrekkingen, onderhoudsverplichtingen, huwelijksvermogensrecht, huwelijk, testamenten en erfenissen (art. 1, lid 2, onder b) en c)) is om vergelijkbare redenen aangewezen, of moet in afzonderlijke rechtsinstrumenten worden geregeld.

3.1.3 De uitsluiting van verbintenissen uit wisselbrieven, cheques en orderbriefjes (art. 1, lid 2 onder d)) vloeit voort uit het feit dat er in dit verband reeds bevredigende bijzondere akkoorden bestaan (8). Deze verdragen gelden niet alleen voor de Gemeenschap en de inhoud daarvan mag niet worden aangetast.

3.1.4 De uitsluiting van overeenkomsten tot arbitrage en tot aanwijzing van een bevoegde rechter (art. 1, lid 2 onder e)) stoelt erop dat dit onderdeel van het internationale burgerlijk procesrecht beter geregeld kan worden in, momenteel ook buiten de Gemeenschap toepasselijke, specifieke akkoorden. Hetzelfde geldt voor kwesties betreffende bewijs en rechtspleging (art. 1, lid 2 onder h)).

3.1.5 De uitsluiting van kwesties behorende tot het recht inzake vennootschappen, verenigingen en rechtspersonen (art. 1, lid 2, onder f)) is onvermijdelijk omdat de in dat verband spelende kwesties dusdanig nauw met statuten samenhangen dat een regeling daarop moet worden gebaseerd. Het Angelsaksische verschijnsel „Trust” (art. 1, lid 2 onder g)) is een speciaal geval dat reeds van het werkingsgebied van Rome I werd uitgesloten en nu ook, op goede gronden, buiten de werkingssfeer van het voorstel valt.

3.1.6 De uitsluiting van precontractuele verbintenissen (art. 1, lid 2 onder i)) is erop gebaseerd dat deze verbintenissen als voortvloeiend uit een onrechtmatige daad worden beschouwd. Systematisch gezien horen zij in de voorgestelde Rome II-verordeningen en daarom is de uitsluiting terecht.

3.1.7 Het Comité juicht toe dat Ierland zich op vrijwillige basis bij de verordening wil aansluiten. Het betreurt dat niet ook het Verenigd Koninkrijk tot een dergelijke stap heeft kunnen besluiten. In Denemarken zal de verordening niet gelden (art. 1, lid 3) zolang er terzake geen overeenkomst tussen Denemarken en de Gemeenschap wordt gesloten waarin het tegenovergestelde wordt afgesproken of zolang Denemarken de bepalingen van de verordening niet vrijwillig in zijn nationale recht opneemt. De Commissie zou alles moeten proberen om ervoor te zorgen dat de verordening in beide laatstgenoemde landen toch nog overgenomen c.q. van kracht wordt. Het met de verordening nagestreefde doel van een uniform collisierecht in heel Europa zou door afwijzing door bepaalde lidstaten worden doorkruist. Het zou jammer zijn als voor deze lidstaten nog steeds naar Rome I zou moeten worden gegrepen. Dit verdrag en de voorgestelde verordening zijn immers inhoudelijk verschillend. Afhankelijk van de plaats waar een bepaalde zaak voor de rechter komt (de keuze hiervan is ondanks de verordening, het verdrag Rome II en de verdragen van Lugano tot op zekere hoogte arbitrair), kan het gebeuren dat er in één en hetzelfde geval verschillende uitspraken volgen. Dat zou in een voor de Gemeenschap moeilijk aanvaardbare situatie resulteren.

3.1.8 In art. 2 van het voorstel wordt ongeclausuleerd geformuleerd dat het door de verordening aangewezen recht toepasselijk is ongeacht of het het recht van een lidstaat dan wel van een derde land is. Hiermee wordt de algemeen erkende regel van internationaal privaatrecht gevolgd dat er geen discriminatie van rechtsordes bestaat. Het Comité is het daarmee eens. Herbergt een zaak aanknopingspunten bij een bepaalde rechtsorde, dan mag het geen verschil maken of het om de rechtsorde van een lidstaat of van een derde land gaat.

3.2 Algemene aanknopingsregels (artt. 3 en 4)

3.2.1 Artikel 3, lid 1 bevat het beginsel dat een overeenkomst wordt beheerst door het recht dat partijen hebben gekozen. Daarmee wordt terecht rekening gehouden met het verbintenisrechtelijke grondbeginsel van contractvrijheid en ook strookt dit met de algemeen erkende vorm van internationaal privaatrecht. De bepaling komt goeddeels overeen met de algemeen als adequaat aangemerkte regeling van art. 3, lid 1, van Rome I en dat stemt tot tevredenheid. Wel bestaat het gevaar dat rechters bij de toepassing van het voorschrift op zoek zouden kunnen gaan naar een hypothetische wil van partijen zonder daarvoor evenwel voldoende aanknopingspunten te bezitten. Dat moet worden uitgesloten en het lijkt dienstig om dit duidelijk in een leidende overweging (7) op te nemen. Artikel 3, lid 3, is erg ruim geformuleerd: partijen kunnen te allen tijde overeenkomen de overeenkomst aan een ander recht te onderwerpen. Het Comité is het hiermee in beginsel eens, maar wijst er wel op dat dit een risico kan opleveren voor de consumentenbescherming omdat de consument wellicht de gevolgen van een dergelijke verandering niet volledig kan overzien. Het Comité beveelt aan om een dergelijke verandering achteraf van de rechtskeuze bij consumentenverdragen, parallel aan de regeling voor overeenkomsten betreffende de forumkeuze (art. 17, lid 1, van Verordening 44/2001), pas na het ontstaan van een geschil toe te staan. De consument zal dan gewaarschuwd zijn en voorzichtiger handelen.

3.2.2 Voor zover er niet expliciet een bepaald recht is gekozen, wordt in art. 3, lid 1, derde zin, het vermoeden geformuleerd dat wanneer partijen een bepaalde rechter gekozen hebben, zij zich ook hebben uitgesproken voor het recht van deze rechter. Bedoeling van deze regeling is dat de rechter zijn eigen recht toepast, hetgeen tevens de rechtsvinding er regelmatig gemakkelijker op zal maken. Het Comité vreest echter dat de wil van partijen met een dergelijke strikte formulering geweld aangedaan zou kunnen worden. Het is beter de bepaling af te zwakken en deze uitsluitend te formuleren als instrument voor de uitleg van de voorgaande zin, b.v. als volgt: „Daarbij dient in het bijzonder te worden gelet op de gerechtskeuze van partijen”.

3.2.3 Op één punt wil het Comité nader ingaan omdat dit voor de toekomst van de Europese rechtsruimte van bijzonder belang is. Het gaat daarbij om de mogelijke invoering van een zgn. optioneel instrument of 26 e -regeling door de Europese Gemeenschap. Dit is een Europese civiele rechtsorde die door partijen kan worden gekozen. Momenteel wordt over deze mogelijkheid gesproken en het gemeenschappelijk referentiekader waaraan momenteel wordt gewerkt zou daartoe een aanloop kunnen zijn. Artikel 3, lid 2, biedt de partijen een opening om voor een dergelijke supranationale rechtsorde te kiezen. Tot op heden is dit in het internationaal privaatrecht nog geen vanzelfsprekendheid en het Comité kan zich dan ook nadrukkelijk in dit lid 2 vinden. De partijen zouden dan voor het eerst in hoge mate Europese contractmodellen kunnen gebruiken, waarmee een grote stap zou worden gezet op weg naar de voltooiing van de interne markt. (9)

3.2.4 Artikel 4, lid 1, bevat verwijzingsregels voor een hele reeks overeenkomsten. Deze regels vormen een inhoudelijke invulling van de bepalingen van artikel 4, lid 2, van de verordening, die van het Verdrag Rome I zijn overgenomen. Bij de toepassing van Rome I konden deze regels pas door interpretatie van art. 4, lid 2, van dat Verdrag worden gevonden. Weliswaar kan men de nu door de Commissie voorgestelde regeling als dienst aan de rechtszekerheid beschouwen, maar daar staat een starre regeling tegenover die zelfs dan geen afwijkingen toestaat wanneer dat in individuele gevallen gepast zou zijn. Het Comité vreest dat deze stap achteruit ten opzichte van Rome I nadelig kan uitwerken, omdat er uitzonderlijke gevallen denkbaar zijn waarin de voorgestelde starre regels inzake het toepasselijke recht niet tot een adequate oplossing leiden. In dergelijke uitzonderingsgevallen zou de mogelijkheid voor de rechter om een passender recht toe te passen, in een bevredigendere oplossing kunnen resulteren. Aangezien er echter gestreefd wordt naar een hoge mate van rechtszekerheid en voorspelbaarheid van het toepasselijke recht, mag een dergelijke afwijking van de regels in geen geval tot gevolg hebben dat rechters naar eigen goeddunken kunnen bepalen welk recht toepasselijk is. Volgens het Comité zou moeten worden nagegaan of de regeling in het licht van deze overwegingen kan worden gewijzigd.

3.2.5 Het Comité begrijpt wat de Commissie met art. 4, lid 1, onder f), wil bereiken. Het wijst er echter op dat veel industriële eigendomsrechten, vanwege de manier waarop zij tot stand zijn gekomen, onder andere voorwaarden overdraagbaar zijn dan naar het recht van de gewone verblijfplaats van de houder. Daar in art. 4, lid 1, niet is vastgelegd dat het recht van de gewone verblijfplaats bij het ontstaan van de rechtsbetrekkingen toepasselijk is, kan een statutenverandering door latere verplaatsing van deze gewone verblijfplaats in dergelijke gevallen tot problemen met de rechtsgrondslag van deze rechten leiden. De Commissie wordt verzocht dit probleem te onderzoeken en een adequate oplossing voor te stellen.

3.3 Speciale aanknopingsregels (artikelen 5-17)

3.3.1 Artikel 5 vormt een fundamentele herziening van de regels van Rome I inzake consumentenovereenkomsten. Laatstgenoemde voorschriften werden veelal als moeilijk begrijpelijk en aan herziening toe beschouwd. De Commissie is de juiste richting ingeslagen: in de toekomst zal toepassing van twee verschillende rechtsstelsels op een en hetzelfde geval, waartoe artikel 5 van Rome I met alle complicaties van dien dwingt, worden vermeden. Het lijdt geen twijfel dat de consument die een overeenkomst met een verkoper sluit IPR-bescherming nodig heeft. Die bescherming wordt in beginsel geboden door toepassing van het recht van de lidstaat waar de consument zijn gewone verblijfplaats heeft (artikel 5, lid 1, van het voorstel). Hij is immers vertrouwd met dat rechtssysteem, kent de taal en kan zich daar het gemakkelijkst professioneel laten bijstaan. Voorwaarde voor de toepassing van artikel 5, lid 1, is echter ook dat de verkoper ondernemingsactiviteiten in dat land ontplooit of op dat land richt. Daarmee wordt, in lijn met Rome I, tegemoetgekomen aan de belangen van de verkoper, (die er over het algemeen toe zal neigen om het recht van zijn land toegepast te willen zien, daar dit voor hem gemakkelijker is); in de overige gevallen is hij immers geoorloofd om zijn nationale recht te kiezen. Het Comité vraagt zich af of het werkelijk nodig is om partijen op het gebied van consumentenovereenkomsten de vrije rechtskeuze volledig te ontnemen zoals nu via artikel 5, lid 2, gebeurt. Het lijkt waarschijnlijker dat ook de consument, mits bepaalde voorzorgsmaatregelen worden genomen waaraan hij als de meer onervaren en zwakkere partij ongetwijfeld behoefte heeft, van vrijheid van rechtskeuze kan profiteren. De Commissie wordt dan ook verzocht om het voorstel in dit licht nogmaals te bekijken.

3.3.2 De regeling betreffende arbeidsovereenkomsten (artikel 6) stoelt op de bijzondere behoefte aan bescherming voor de werknemer. Het voorschrift is uit artikel 6 van Rome I overgenomen en aangevuld met regelingen waarin rekening is gehouden met de ontwikkelingen op het gebied van arbeidsverhoudingen. De invoeging van de woorden „van waaruit” is een aanpassing aan de rechtspraak van het HvJ over artikel 18 van Verordening 44/2001. Gegeven het gebrek aan een duidelijke definitie in de ontwerpverordening zelf of in de inleidende overwegingen vraagt het Comité zich af wat „tijdelijk” in een ander land verrichte arbeid (artikel 6, lid 2, onder a) betekent. Dit behoeft opheldering want het woord „tijdelijk” vormt een doorslaggevend aanknopingspunt. In dit verband wordt ook geen duidelijkheid verschaft door te verwijzen naar artikel 2 van de Detacheringsrichtlijn (10) want ook daar ontbreekt een nauwkeurige definitie. Verder kan het Comité zich maar moeilijk voorstellen waarom een regeling nodig is voor plaatsen „die niet onder de soevereiniteit van een staat” vallen (artikel 6, lid 2, onder b). Wellicht wordt daarmee gedoeld op booreilanden die in internationale wateren liggen, maar dat moet in ieder geval in de toelichting worden aangegeven.

3.3.3 Artikel 7 heeft betrekking op door een vertegenwoordiger gesloten overeenkomsten, waarvoor Rome I slechts een gedeeltelijke regeling kent: de betrekkingen tussen de vertegenwoordiger en derden zijn daar niet geregeld. De Commissie lijkt die leemte nu te willen opvullen via artikel 7, lid 2. Het valt moeilijk te bepalen wat hier het toepasselijke recht is omdat de belangen van zowel de vertegenwoordiger als die van derden spelen. Wordt een volmacht overschreden of wordt zonder volmacht gehandeld, dan kan het vaak gebeuren dat de derde behoefte aan bescherming heeft. De Commissie probeert om de belangen van beiden voor ogen te houden, hetgeen op de instemming van het Comité kan rekenen.

3.3.4 De bepalingen van bijzonder dwingend recht vormen een moeilijke materie. Kiezen partijen namelijk voor een bepaald rechtsstelsel, dan nog kunnen zij niet uitsluiten dat de zaak eveneens onderworpen is aan andere dan de contractueel vastgelegde regels. Artikel 8 komt in wezen overeen met artikel 7, lid 2, van Rome I. Voorts bevat het ontwerp in het licht van de desbetreffende jurisprudentie van het HvJ (11) een wettelijke definitie van bepalingen van bijzonder dwingend recht en verleent het werking aan die voorschriften. De praktijkjurist zit in dit soort gevallen met het probleem dat er een uniforme beoordelingsgrondslag ontbreekt en niet-geharmoniseerde of volstrekt tegenstrijdige regels zich voor toepassing lenen. Zijn taak is het dan om dat alles met elkaar in overeenstemming te brengen. Dat kost tijd, is juridisch/technisch gecompliceerd en genereert rechtsonzekerheid. Gegeven de huidige stand van toenadering van de nationale stelsels ziet het Comité in beginsel geen mogelijkheid om dit probleem uit de weg te gaan, temeer ook omdat ook in de rechtswetenschap luid wordt geroepen om toepassing van dit soort dwingend recht in collisiegevallen.

3.3.5 De artikelen 10-17 leveren geen problemen op en behoeven dan ook geen nader commentaar, met name niet daar waar voorschriften eenvoudig uit Rome I zijn overgenomen.

3.3.6 Met het oog op de toename van contracten betreffende verkoop op afstand wordt met artikel 10 (formele geldigheid van overeenkomsten) middels bijkomende aanknopingspunten tegemoetgekomen aan de behoefte aan vereenvoudiging van de regels voor de formele geldigheid van overeenkomsten of eenzijdige rechtshandelingen.

3.3.7 Cessie van vorderingen en de uit vele rechtsstelsels bekende contractuele subrogatie (waarbij een derde die de schuldeiser betaalt in de rechten van de schuldeiser treedt), vervullen dezelfde economische functie (12). Het is dan ook terecht dat beide zaken in artikel 13 gezamenlijk worden geregeld. In lid 3 wordt een nieuwe conflictregel ingevoerd betreffende de vraag naar welk recht cessie of overdracht aan een derde kan worden tegengeworpen. Hier wordt terecht het voorbeeld gevolgd van de „UN Convention on the assignment of receivables in international trade” van 12 december 2001.

3.3.8 Artikel 14 bevat een, in de meeste rechtsstelsels reeds bekende, conflictregel voor wettelijke subrogatie. De lijn moet dus worden doorgetrokken. Deze regeling wordt aangevuld door artikel 15 (hoofdelijke schuldenaars en wettelijke overgang van een vordering). Beide voorschriften zouden in één artikel kunnen worden samengevoegd, maar dat is geen halszaak.

3.4 Andere en slotbepalingen (artikelen 18-24)

3.4.1 De in de hoofdstukken III en IV behandelde onderwerpen vormen in het algemeen een afspiegeling van de algemeen erkende technische IPR-regels en behoeven daarom geen nader betoog. Dit geldt met name voor de artikelen 19 (uitsluiting van herverwijzing — conform artikel 15 van Rome I), 21 (staten met meer dan één rechtssysteem — zie artikel 19 van Rome I), artikel 20 (openbare orde — zie artikel 16 van Rome I) en 23 (verhouding tot bestaande internationale verdragen — zie artikel 21 van Rome I).

3.4.2 In het hedendaagse IPR vormt de gewone verblijfplaats (artikel 18) een centraal aanknopingspunt. Voor natuurlijke personen is die plaats wel te bepalen, maar in het geval van rechtspersonen kan dit lastiger zijn. In het voorstel wordt dit probleem goed opgelost door de plaats van het hoofdbestuur als doorslaggevend aan te wijzen. Overname van artikel 60 van Verordening 44/2001 was niet gepast geweest, omdat hierin doorgaans niet wordt uitgegaan van de gewone verblijfplaats, maar van de woonplaats. Bovendien zou de in die verordening aangeboden oplossing met drie alternatieven minder rechtszekerheid hebben opgeleverd.

3.4.3 Artikel 22, onder c), valt nauwelijks te begrijpen. De Commissie lijkt voor te stellen dat latere EG-besluiten specifieke IPR-bepalingen kunnen bevatten, die voorrang op de ontwerpverordening hebben. Aan de huidige uniformering van het IPR mag evenwel niet worden getornd, en vermeden moet worden dat er meerdere, inhoudelijk uiteenlopende rechtsbronnen ontstaan. Dienen er toch speciale regels te komen, dan moeten die in de verordening worden opgenomen. Het Comité beveelt dan ook aan om alinea c) te schrappen.

3.5 Bijlage I

3.5.1 In deze bijlage (derde en vierde streepje) worden de „Tweede richtlijn schadeverzekering” en de „Tweede richtlijn levensverzekering” genoemd. Afgezien van het feit dat laatstgenoemde richtlijn is ingetrokken en dat waarschijnlijk de in plaats daarvan gekomen levensverzekeringsrichtlijn (13) wordt bedoeld, is de opname van deze beide streepjes problematisch. Het Comité wil niet zo ver gaan om te vragen ze allebei te schrappen, maar wijst de Commissie wel nadrukkelijk op de grote problemen die door het voorstel ontstaan. Hiermee wordt een grote kans gemist om het collisierecht te vereenvoudigen en te harmoniseren en om de moeilijkheden op dit terrein op te lossen. In combinatie met art. 22, onder a), zouden het derde en vierde streepje ertoe leiden dat de verordening niet zou kunnen worden toegepast op het collisierecht inzake overeenkomsten voor rechtstreekse verzekeringen (14) met risicodekking binnen de EU, omdat dit door genoemde richtlijnen wordt geregeld.

3.5.2 Het collisierecht inzake verzekeringscontracten met risicodekking buiten de EU, het collisierecht inzake verzekeringscontracten met risicodekking binnen de EU (maar alleen als het contract wordt gesloten met een verzekeraar van buiten de EU) en het collisierecht inzake herverzekeringsovereenkomsten vallen echter wel degelijk onder de verordening. Daarmee zou een situatie blijven bestaan die onder rechtsbeoefenaars nu al voor verwarring zorgt. (15) Sinds de goedkeuring van de verzekeringsrichtlijnen verschilt het collisierecht inzake verzekeringsovereenkomsten inhoudelijk van het algemene collisierecht inzake verbintenissen uit overeenkomst (art. 1, lid 3, van het Verdrag van Rome), hoewel verzekeringsovereenkomsten ook verbintenissen uit overeenkomst zijn. Dit onderscheid is niet om objectieve redenen gemaakt, maar vanwege het feit dat op het moment waarop het Verdrag van Rome is gesloten, de werkzaamheden aan de verzekeringsrichtlijnen van de tweede generatie nog niet begonnen waren en men, alvorens IPR-voorschriften vast te stellen, eerst wilde zien wat voor toezichtrechtskader (16) er uit de bus zou komen. Van deze situatie is thans echter geen sprake meer.

3.5.3 IPR-regels vormen in de richtlijnen, die door het toezichtsrecht zijn beïnvloed, een vreemd element. Niet-doorgewinterde rechtsbeoefenaars zouden niet verwachten ze daar aan te treffen. Door de scheiding tussen verschillende horizontale en sectorspecifieke rechtsbronnen wordt het internationale privaatrecht inzake verzekeringen alleen maar gecompliceerder. Om redenen van rechtssystematiek zou het goed zijn om bij de afschaffing van speciale regels een samenvatting te maken.

3.5.4 Het lijkt niet zinvol om de IPR-voorschriften uit de richtlijnen inhoudelijk ongewijzigd in de Rome I-verordening op te nemen. Dit zou immers betekenen dat de situatie waarin er zonder goede redenen verschillende regelingen bestaan voor verzekeringsovereenkomsten met risicodekking binnen en buiten de EU, in stand wordt gehouden. Dit kan niet gerechtvaardigd worden door naar het toezichtsrecht te verwijzen: bij het toezicht op verzekeringsbedrijven geldt in beginsel het land waar het bedrijf zijn hoofdvestiging heeft, en toepassing van dit beginsel leidt er bij grensoverschrijdende transacties doorgaans toe dat er een scheiding ontstaat tussen toezicht en risicodekking, of de verzekeringsovereenkomsten nu betrekking hebben op risico's binnen of buiten de EU. Men doet er verstandig aan om verzekeringsovereenkomsten met risicodekking binnen de EU te laten vallen onder de algemene regeling die in de verordening is opgenomen over het toepasselijke recht. Door in de verordening te bepalen dat er wordt uitgegaan van het recht dat de partijen hebben gekozen, zouden verzekeringsbedrijven en hun cliënten in het niet-consumentensegment in de toekomst ruimere rechtskeuzemogelijkheden krijgen, wat een goede zaak zou zijn. Wordt er vanuit het oogpunt van het overeenkomstenrecht een goede rechtskeuze gemaakt, dan zouden verzekeraars overal in Europa identieke producten kunnen aanbieden en hoeven zij niet allerlei verschillende producten te ontwikkelen. Vroeger moesten verzekeraars dit wel, waardoor zij nauwelijks konden profiteren van het beginsel van vrije dienstverlening waar het gaat om het dekken van kleinere risico's. Wat de rechtskeuze betreft, geldt ook op verzekeringsgebied dat alleen consumenten volledige bescherming behoeven. Vergeleken met hen worden zelfstandigen en andere ondernemers minder sterk beschermd, maar zij hebben dan ook geen volledig vrije rechtskeuze en behoeven geen bijzondere bescherming. Zij beschikken over genoeg bedrijfservaring om te beseffen waar zij aan beginnen als zij buiten het rechtsstelsel van hun eigen land activiteiten gaan ontplooien, en om in te zien op welk moment zij rechtsbijstand nodig hebben.

Brussel, 13 september 2006 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Anne-Marie SIGMUND

(1) Verdrag van Rome van 19 juni 1980 inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst: zie voor de huidige versie PB C 27 van 26 januari 1998, blz. 36.

(2) COM(2006) 83 final -2003/0168 (COD).

(3) COM(2002) 654 final.

(4) EESC-advies van 29 januari 2004 over het Groenboek over de omzetting van het Verdrag van Rome van 1980 inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst in een communautair instrument, alsmede over de modernisering ervan, INT/176.

(5) Resolutie inzake de vooruitzichten voor de onderlinge aanpassing van het burgerlijk procesrecht in de Europese Unie, (COM(2002) 654 — COM(2002) 746 — C5-0201/2003 — 2003/2087(INI)), A5-0041/2004.

(6) Er zij bij voorbeeld gewezen op:

de omvorming van het Verdrag van Brussel van 1968 tot een EG-verordening, Verordening (EG) nr. 44/2001 van de Raad van 22 december 2000 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken, PB L 12 van 16 januari 2001, blz. 1. Zie voor het EESC-advies PB C 117 van 26 april 2000, blz. 6 (rapporteur: de heer Malosse)

de verordening tot invoering van een Europese executoriale titel voor niet-betwiste schuldvorderingen, Verordening (EG) 805/2004 van het Europees Parlement en de Raad van 21 april 2004, PB L 143 van 30 april 2004, blz. 15. Zie voor het EESC-advies PB C 85 van 8 april 2003, blz. 1 (rapporteur: de heer Ravoet)

de verordening inzake de betekening en de kennisgeving in de lidstaten van gerechtelijke en buitengerechtelijke stukken in burgerlijke of in handelszaken, Verordening (EG) nr. 1348/2000 van de Raad van 29 mei 2000, PB L 160 van 30 juni 2000, blz. 37. Zie voor het EESC-advies PB C 368 van 20 december 1999, blz. 47 (rapporteur: de heer Hernández Bataller)

de verordening betreffende de samenwerking tussen de gerechten van de lidstaten op het gebied van bewijsverkrijging in burgerlijke en handelszaken, Verordening (EG) nr. 1206/2001 van de Raad van 28 mei 2001, PB L 174 van 27 juni 2001, blz. 1. Zie voor het EESC-advies PB C 139 van 11 mei 2001, blz. 10 (rapporteur: de heer Hernández Bataller)

de richtlijn inzake het consumentenkrediet (COM(2002) 443 final Van 11 september 2002). Zie voor het EESC-advies PB C 234 van 30 september 2003, blz. 1 (rapporteur: de heer Pegado Liz)

het Groenboek betreffende een Europese procedure inzake betalingsbevelen en maatregelen ter vereenvoudiging en bespoediging van de procesvoering over geringe vorderingen. Zie voor het EESC-advies PB C 220 van 16 september 2003, blz. 5 (rapporteur: de heer von Fürstenwerth)

het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot invoering van een Europese betalingsbevelprocedure. Zie voor het EESC-advies PB C 221 van 8 september 2005, blz. 77 (rapporteur: de heer Pegado Liz).

(7) zie b.v. de verschillende Haagse verdragen over o.m. de reikwijdte van wetten op het gebied van huwelijkssluiting (12 juni 1902), het recht dat van toepassing is op onderhoudsverplichtingen jegens minderjarigen (24 oktober 1956) of het op alimentatieverplichtingen toepasselijke recht (2 oktober 1973).

(8) zie de verdragen van Genève van 7 juni 1930 (wissels) en 19 maart 1931 (cheques).

(9) Mocht er ooit een optioneel instrument of 26e-regeling worden ingevoerd, dan zou dit aanspraak kunnen maken op de titel van best denkbare systeem van burgerlijk recht. Indien wordt overeengekomen om in plaats van een nationaal rechtsstelsel dit instrument toe te passen, zou logischerwijze de noodzaak wegvallen om op grond van bepalingen van bijzonder dwingend recht (of op grond van de openbare orde — art. 20) van de afzonderlijke staten, tot harmonisatie over te gaan of bepalingen van bijzonder dwingend recht toe te passen. Kiest men voor het optionele instrument, dan zou dit moeten leiden tot een volledig onbeperkt gebruik van dit pakket aan voorschriften, omdat het de norm weerspiegelt die in de EU algemeen wordt erkend. Aangezien op grond van art. 3, lid 2, in beginsel reeds voor een dergelijk instrument kan worden gekozen, zou het logisch zijn om hier ook de voorwaarden te scheppen waarbinnen de voordelen van het optionele instrument kunnen worden benut. Er zou expliciet moeten worden vastgelegd dat art. 8 niet van toepassing is als de partijen overeenkomen om een supranationaal rechtsstelsel toe te passen (hetzelfde geldt ten aanzien van de openbare orde — art. 20).

(10) Richtlijn 96/71/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 1996 betreffende de terbeschikkingstelling van werknemers met het oog op het verrichten van diensten, PB L 18 van 21 januari 1997, blz. 1.

(11) zie de zaken C-369/96 en C-374/96 van 23 november 1999.

(12) Dit blijkt o.m. uit de Franse versie van het Commissievoorstel. In de Duitse versie is dit niet vertaald, omdat een dergelijk rechtsinstrument in het Duitse recht niet bestaat. Ter wille van de volledigheid moet het echter op zijn minst geparafraseerd worden.

(13) Richtlijn 2002/83/EG van het Europees Parlement en de Raad van 5 november 2002 over levensverzekeringen, PB L 345 van 19 december 2002, blz. 1.

(14) zo genoemd om hen te onderscheiden van herverzekeringsovereenkomsten.

(15) De situatie is momenteel als volgt: overeenkomstig art. 1, lid 3, van het Verdrag van Rome is dit Verdrag niet van toepassing op overeenkomsten inzake rechtstreekse verzekeringen waarin risico's worden gedekt die binnen de EU zijn gelegen. Wanneer dit het geval is, valt niet op te maken uit het Verdrag zelf, maar uit de verzekeringsrichtlijnen. Gaat het om herverzekeringsovereenkomsten of om risico's buiten de EU, dan geldt het Verdrag wel.

(16) Giuliano/Lagarde, Verslag over het Verdrag inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst, PB C 282 van 31 oktober 1980, blz. 13.