Advies over het derde jaarverslag inzake de Europese Waarnemingspost voor het MKB

(96/C 82/02)

De Raad heeft op 8 mei 1995 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 198 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over het voornoemde jaarverslag.

De Afdeling voor industrie, handel, ambacht en diensten, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 29 november 1995 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Pasotti.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 20 december 1995 tijdens zijn 331e Zitting het volgende advies uitgebracht, dat met ruime meerderheid van stemmen (1 onthouding) is goedgekeurd.

1. Achtergrond

1.1. In 1991 schrijft de Europese Commissie een openbare aanbesteding uit; de opdracht is, drie jaar lang een jaarverslag over de situatie en de vooruitzichten van het MKB in de interne markt op te stellen.

1.2. Reden voor deze opdracht is dat analyses en onderzoek inzake het MKB in de Europese lid-staten zowel in kwalitatief als in kwantitatief opzicht zeer verschillend zijn.

1.3. De bedoeling is, via een netwerk van nationale instanties landelijke en communautaire analyses te bundelen en zo een gecooerdineerde wetenschappelijke basis te bieden aan beleidsmakers en instellingen. Op deze basis dient op langere termijn - vanuit diverse invalshoeken - voortgebouwd te kunnen worden, waarbij de prestaties van het MKB aan de hand van enkele specifieke criteria worden gevolgd.

1.4. Met het derde verslag wordt de eerste door het netwerk gecooerdineerde opdracht afgerond. Dit is dus een goede gelegenheid voor een globale evaluatie van de tot op heden verrichte analyses.

1.5. Voor een dergelijke evaluatie dient zowel de structuur van het netwerk - en zijn werkwijze - als de structuur van het verslag nader bekeken te worden.

2. Structuur van het netwerk

2.1. De organisatie van het netwerk verdient aandacht, omdat de kwaliteit van de analyses hierdoor verregaand beïnvloed wordt.

2.2. In de afgelopen drie jaar heeft de organisatie wijzigingen ondergaan: waar aanvankelijk vooral de hoofdcontractant verantwoordelijk was voor het eindresultaat, is er nu meer ruimte voor samenwerking tussen de betrokken instanties.

2.3. De hoofdcontractant heeft wel zijn cooerdinerende taak behouden. Verder is een uit drie nationale instellingen samengestelde stuurgroep in het leven geroepen. Elk hoofdstuk staat onder de hoofdredactie van een van deze instellingen, die informatie bijeenbrengt over de situatie in de lid-staten.

2.4. Er zijn zowel openbare als particuliere instellingen ingeschakeld. De hieruit voortvloeiende cooerdinatieproblemen vormen een van de kritieke punten van dit verslag.

3. Structuur van het verslag

3.1. De Waarnemingspost heeft in de afgelopen jaren enkele aanbevelingen van de Commissie en van het Comité, dat in zijn laatste advies veel specifieke kanttekeningen heeft geplaatst, overgenomen.

3.1.1. Aan deze derde uitgave van het verslag is, behalve door de Twaalf, ook door de vier landen meegewerkt die in 1994 nog in onderhandeling waren over hun toetreding tot de EU.

3.1.2. Terwijl het eerste jaarverslag alleen in het Engels was opgesteld, is er nu een Engelse, Franse en Duitse versie. In deze derde uitgave is de samenvatting - voorheen los onderdeel bij het verslag - nu op gekleurd papier in het verslag zelf opgenomen. Het verslag is samen met de samenvatting van betekenis voor allen die in de lid-staten bij het werk van het MKB zijn betrokken. Daarom moet het verslag worden uitgebracht in alle officiële talen van de Europese Unie.

3.2. Tot nu toe is gekozen voor een "encyclopedische" uitwerking van de gegevens; de vraag rijst of dit de hanteerbaarheid van het verslag ten goede komt.

3.3. In het begin wordt in een waarschuwing aan de lezer gewezen op de moeilijkheden bij de uitwerking van de gegevens, omdat deze niet onderling vergelijkbaar zijn. Verder wordt in het verslag zelf al benadrukt dat de gegevens niet de ontwikkelingen in het jaar van uitgave weergeven.

3.4. Het verslag is opgebouwd uit vier delen en achttien hoofdstukken:

1) Ondernemingsactiviteit

2) Ondernemingsklimaat

3) Thematische studies

4) Conclusies.

4. Algemene opmerkingen

Het Comité wil aan de hand van de gegevens uit het derde jaarverslag de balans opmaken van de sterke en de zwakke punten van het MKB. De Commissie kan deze informatie gebruiken bij het uitvoeren van een programma voor groei en ontwikkeling van het MKB in de interne markt en de internationale handel.

Allereerst drie opmerkingen over de methodiek:

4.1. De eerste opmerking betreft de huidige definitie van het MKB (), die volgens het Comité niet toereikend is, en waar de nationale wetgevingen zich naar lijken te gaan richten. De definitie van het MKB is een belangrijke kwestie. Indien wordt uitgegaan van een te grove indeling, worden ondernemingen die met totaal uiteenlopende problemen te kampen hebben, aan eenzelfde analyse onderworpen. Een meer gedetailleerde indeling van het MKB zal - in ieder geval in het beginstadium - onvermijdelijk leiden tot minder betrouwbare en minder goed vergelijkbare gegevens. De grootte van de onderneming berekend naar het aantal werknemers is een criterium dat nauwkeuriger dient te worden uitgewerkt, omdat er uiteenlopende ontwikkelingen mee gemoeid zijn. Het behoeft geen betoog dat het misleidend is in één enkele analyse micro-ondernemingen met minder dan 5 werknemers - het merendeel van het huidige MKB - en ondernemingen met meer dan 100 werknemers op te nemen. Een herstructurering van een onderneming met minder dan 30 werknemers is uiteraard een andere zaak dan wanneer er 100 werknemers in het spel zijn. Elke grootteklasse kent zo haar eigen problemen en vraagt derhalve om eigen oplossingen en beleidsinstrumenten. Daarom is het zaak het MKB nog verder onder te verdelen en van minder algemene definities uit te gaan. Daarbij moet ook met de grootte van de referentiemarkten en met de algemene bedrijfsstructuur in elke lid-staat rekening worden gehouden. Het Comité dringt er bij de Commissie op aan dit punt snel en grondig te behandelen, aangezien het van doorslaggevend belang is voor juiste economische beleidskeuzes.

4.2. Ten tweede laten de kwaliteit en homogeniteit van de beschikbare gegevens te wensen over. De inspanningen van de Commissie om het historisch archief van de Waarnemingspost betrouwbaarder te maken en beter te organiseren dan tot op heden, verdienen alle waardering. Toch wordt de analyse van het verslag bemoeilijkt door het ontbreken van bepaalde gegevens en door de onderlinge verschillen in statistieken. Het is van wezenlijk belang dat Eurostat geraadpleegd wordt over de in het jaarverslag van de Waarnemingspost gebruikte gegevens, zodat zoveel mogelijk vergelijkbare gegevens worden gebruikt en veranderingen ten gevolge van methodologische verbeteringen op de juiste wijze worden geïnterpreteerd. De Commissie moet ernaar streven de betrouwbaarheid van de statistieken zo spoedig mogelijk te verhogen.

4.3. Ten derde een opmerking over het up-to-date brengen van het verslag. De EU-markt bevindt zich in een bijzondere dynamische fase, met hevige schommelingen op de wisselmarkten, en een nog voorzichtig herstel - waarin de internationale handel een fors aandeel heeft. Bepaalde goederensectoren pieken, waar andere het veld moeten ruimen. In een dergelijke context is een razendsnelle analyse van de trends in het bedrijfsleven vereist. Het verslag dient met beknopte en heldere aanpassingen te worden bijgewerkt, hetgeen met de huidige "encyclopedische" formule onmogelijk lijkt. In dit advies wil het Comité o.m. trachten - op basis van de in 1994 verzamelde gegevens - de trends naar voren te halen die niet zo conjunctureel, maar eerder structureel van aard zijn.

Het Comité pleit ervoor de opzet van het verslag in die zin te wijzigen.

5. Bijzondere opmerkingen

5.1. Het Comité acht het essentieel na te gaan wat de invloed is van de voltooiing van de interne markt op het MKB. Het is derhalve ingenomen met het feit dat het verslag het ondernemingsklimaat in zijn geheel onder de loep neemt, evenals de factoren die bepalend zijn voor de prestaties van ondernemingen.

5.2. In het onderstaande volgt een samenvatting van enkele resultaten uit het verslag, tegen de achtergrond van de convergentie tussen de Europese gebieden.

5.2.1. In de periode 1988-1994 is het ondernemingsklimaat in het algemeen verbeterd. De tendens tot convergentie van sommige economische variabelen in de twaalf lid-staten heeft een positieve uitwerking gehad op het MKB, al geldt dat niet in dezelfde mate voor alle lid-staten. Eén voorbeeld kan dit aantonen: de toegevoegde waarde is jaarlijks gemiddeld met 2,7 % toegenomen, voornamelijk dankzij exportgroei bij het MKB, zowel direct als via toelevering aan grote internationaal georiënteerde bedrijven. Italië en het VK vormen hierop een uitzondering, waardoor de statistieken een vertekend beeld te zien geven.

5.2.2. De produktiviteitstoename in veel bedrijven heeft het effect van het MKB op de werkgelegenheid getemperd. De beperkte banengroei is mede te wijten aan de starheid van arbeidsmarkten die teveel overeenkomstig regels functioneren die bedoeld zijn voor grote ondernemingen en die het potentieel van het MKB grotendeels onbenut laten.

5.2.3. Bij een vergelijking van de prestaties van het MKB in het Europa van de Twaalf met die in de voormalige EVA-landen, wordt duidelijk dat de Twaalf beter presteren in termen van toegevoegde waarde, omzet en werkgelegenheid. Maar in beide gebieden is de groei teruggelopen. Ondanks convergentie van de algemene en van enkele specifieke MKB-indicatoren blijft het verschil tussen de twee gebieden aanzienlijk, vooral vanwege de in bepaalde opzichten afwijkende ontwikkelingen in Zuid-Europa.

5.3. Analyse van enkele kernpunten

De volgende kanttekeningen zijn gebaseerd op de gegevens in deel IV van het verslag en met name op het daarin beschreven theoretische model.

5.3.1. Markten en mededinging

Meer inspanningen zijn nodig t.b.v. een markt met open concurrentie, zonder overheersende posities zowel aan de vraag- als aan de aanbodzijde. Vrij concurrerende markten zijn een voorwaarde voor groei van ondernemingen, en bij uitstek voor het MKB. Deze kleine en middelgrote ondernemingen leven en werken in een sterk concurrerende omgeving; overleving is alleen mogelijk als leveranciers van goederen en van diensten eveneens aan concurrerentie blootgesteld zijn. Het gaat hierbij niet om de keuze tussen overheids- of particuliere monopolies, maar eerder om het feit dat in een concurrerende omgeving geen enkel bedrijf, en zeker niet het MKB, mag opdraaien voor de inefficiency die monopolies of kartels vaak kenmerkt.

5.3.1.1. Dezelfde kwestie speelt m.b.t. de afzetmarkten van het MKB: er is sprake van een toenemende concentratie ten gevolge van afspraken en fusies tussen middelgrote en grote ondernemingen, de natuurlijke opdrachtgevers van het MKB. Er bestaat nu het risico van een sterk concurrerende internationale markt voor het MKB en daarnaast een markt waar grote ondernemingen geleidelijk monopolies of kartels gaan vormen zonder concurrentie. De overlevingskansen voor het MKB worden er in een dergelijke situatie niet groter op.

5.3.2. Kapitaal en financiering

Het Comité is genoodzaakt nogmaals te wijzen op de moeilijkheden die het MKB ondervindt bij het aantrekken van kapitaal, zoals wederom uit het verslag opgemaakt kan worden. Het probleem is al breed uitgemeten, is in vele adviezen van het Comité aan de kaak gesteld en is onderwerp van vele wetenschappelijke en politieke discussies, maar wezenlijke kwantitatieve en kwalitatieve resultaten blijven uit. De toegang van het MKB tot de kapitaalmarkt wordt in sterke mate bepaald door het ondernemingsklimaat. Dit klimaat hangt op zijn beurt weer af van nationale beleidskeuzen (in de eerste plaats belastingmaatregelen) of van Europese beleidskeuzen (b.v. m.b.t. de toepassing van het subsidiariteitsbeginsel en de sturing door de Commissie). Het Comité acht de toegang tot risicokapitaal een doorslaggevend criterium voor de beoordeling van de kwaliteit van het ondernemingsklimaat. Naast voldoende concurrentie in het bankbedrijf, moet in de landen van de Unie voor een homogeen kader worden gezorgd t.b.v. financieringsinstrumenten als participatieleningen en lokale beurzen, instrumenten die momenteel nog niet in alle lid-staten in gelijke mate beschikbaar zijn. Het doel is een kredietmarkt op te bouwen waarop een groot aantal kredietgevers uit verschillende branches met uiteenlopende produkten onderling concurreren. In dit verband roept het Comité op, artikel 130 van het EG-Verdrag ten behoeve van het MKB ruim en duidelijk te interpreteren.

5.3.3. Het theoretische model

5.3.3.1. Het Comité neemt met belangstelling kennis van het in het verslag uiteengezette theoretische model van de interne markt. Als dit model op een wetenschappelijke leest geschoeid blijkt, dan kan hieruit een aantal zinvolle wenken voor het economisch beleid afgelezen worden.

5.3.3.2. De tabellen 17.6, 17.7, 17.8 en 17.9 en met name twee relevante indicatoren hierin (het scheppen van werkgelegenheid en de stijging van de toegevoegde waarde) leveren precieze gegevens over de effecten van het economisch klimaat op het MKB.

5.3.3.3. Groei en werkgelegenheid worden belemmerd door de aard van de overheidssteun evenals de steun voor O& O, arbeidskosten en arbeidsmarkt, en de gemiddelde grootte van de ondernemingen.

5.3.4. Aard en onderverdeling van de overheidsuitgaven blijken van belang te zijn voor het MKB, omdat deze sector, ondanks toenemende internationalisering, toch in belangrijke mate nationaal blijft opereren. Dit krijgt nog meer gewicht in lid-staten waar van oudsher een expansief begrotingsbeleid gevoerd wordt. Doordat de convergentiecriteria nageleefd moeten worden, zijn in veel lid-staten de voor consumptie en investeringen bestemde overheidsuitgaven teruggeschroefd. Dit heeft een aanzienlijke weerslag op de markt voor MKB-produkten gehad. Het Comité denkt dat het begrotingsbeleid vooral gericht moet zijn op een zodanige herverdeling van de overheidsuitgaven dat ook via een pragmatischer fiscaal en monetair beleid meer geld voor investeringen vrijkomt.

5.3.5. Het werkgelegenheidsbeleid en de arbeidsmarkt zijn belangrijke schakels. Het model geeft geen bemoedigend beeld van de regulering en deregulering van de arbeidsmarkt te zien. Noch het in Noord-Europa gevoerde actieve beleid, noch het meer op bijstand gebaseerde beleid in Zuid-Europa, hebben tot de verwachte resultaten geleid. Integendeel, doordat beide beleidsvormen een doorslaggevende rol hebben gespeeld bij een voor het MKB ongunstige verdeling van de overheidsuitgaven zijn de gevolgen zelfs negatief te noemen. Het debat over de sociale zekerheid en over het functioneren ervan heeft nog geen consensus opgeleverd, reden temeer voor een benadering die beter aansluit op de doelstellingen en beleidsinstrumenten van het Witboek.

5.3.5.1. Het MKB heeft zijn vermogen om arbeidsplaatsen te scheppen nog niet voldoende kunnen benutten. De grote ondernemingen hadden meer grip op het arbeidsaanbod en in tijden van crisis zijn werknemers ontslagen, is er gesaneerd of zijn bedrijven zich elders gaan vestigen. Het MKB heeft wat minder speelruimte en het werkgelegenheidspeil in de sector is vrijwel niet gedaald. De hoofdzakelijk op export gebaseerde groei leverde in de eerste plaats winst op voor de grote bedrijven. Het MKB heeft zich van zijn kant meer geconcentreerd op produktiviteitsgroei dan op het creëren van arbeidsplaatsen. Indien het aantrekken van de economie doorzet en gepaard gaat met een adequaat begrotingsbeleid en meer op het MKB toegesneden voorschriften, zou dit belangrijke impulsen kunnen geven aan de werkgelegenheid.

5.3.5.2. De aard van het huidig economisch herstel toont aan dat het MKB de sleutel heeft tot terugdringing van de werkloosheid. Het Comité dringt er bij de Commissie op aan, hierop in te spelen, met een stimuleringsprogramma voor ondernemers die willen groeien, indien de markt dat toelaat. Ondernemers moeten vrij kunnen kiezen of zij al dan niet willen groeien: zij mogen daar niet van buiten uit toe gedwongen worden door een expansief overheidsbeleid dat hun anders voor technische en culturele moeilijkheden plaatst.

5.3.6. Ook de mogelijkheid van technologische innovatie dient onder de loep genomen te worden. Overheidsgeld voor O& O leidde veelal tot verlaging van de overheidsmiddelen voor investeringen en consumptie, waardoor het MKB een kleiner deel van de welvaart kreeg. Deze vermindering zou nog te billijken zijn, indien dankzij overheidssteun voor O& O het hele bedrijfsleven een stimulans voor technologische ontwikkeling had gekregen. Helaas is dit geld hoofdzakelijk naar de grote ondernemingen gegaan, hetgeen andermaal ten koste van het MKB ging.

5.3.7. Meer dan een uitsluitend t.b.v. de industrie uitgezette uitgavenpost zou O& O, dat een sleutelelement is voor de bevordering van het concurrentievermogen, een leidraad moeten zijn bij de ontwikkeling van ondernemersactiviteit in al haar vormen. Het Comité verzoekt de Commissie derhalve de weg vrij te maken voor een herschikking van de middelen door een doelmatigere uitvoering van reeds opgestarte programma's en meer dwingende samenwerking met lid-staten en instellingen die voorop lopen bij de technologische innovatie. Nog beter zou het zijn, de technologische ontwikkeling in het MKB verder te stimuleren. Dit laatste zou, zeker gezien de toenemende internationalisering, zeer belangrijk kunnen blijken te zijn.

Brussel, 20 december 1995.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

C. FERRER

() Ondernemingen met 0-9 werknemers (micro-ondernemingen); 10-99 werknemers (kleine ondernemingen); 100-499 werknemers (middelgrote ondernemingen).