1.Inleiding

Hybride activiteiten door overheids- en niet-overheidsactoren blijven een ernstige en acute bedreiging voor de EU en haar lidstaten. Pogingen om landen te destabiliseren door het publieke vertrouwen in overheidsinstellingen te ondermijnen en maatschappelijke kernwaarden in vraag te stellen, komen steeds vaker voor. Onze maatschappij wordt zwaar op de proef gesteld door actoren die de EU en haar lidstaten schade willen toebrengen, van cyberaanvallen die de economie en openbare diensten ontwrichten over gerichte desinformatiecampagnes tot vijandelijke militaire acties.

Hybride campagnes zijn multidimensioneel: ze bestaan uit een combinatie van dwang en subversie, waarbij gebruik wordt gemaakt van conventionele en niet-conventionele methodes en tactieken (diplomatiek, militair, economisch, technologisch) om de tegenstander te destabiliseren. Ze zijn zodanig ontworpen dat ze moeilijk kunnen worden gedetecteerd of toegeschreven, en kunnen door zowel overheids- als niet-overheidsactoren worden gebruikt. De aanslag met zenuwgas in Salisbury in maart jongstleden benadrukt de verscheidenheid van hybride bedreigingen en de vele tactieken die nu beschikbaar zijn. In reactie hierop heeft de Europese Raad beklemtoond dat de capaciteit van de EU en haar lidstaten om hybride bedreigingen op cybergebied en op het gebied van strategische communicatie en contra-inlichtingen op te sporen, te voorkomen en te bestrijden, moet worden opgedreven. Daarbij werd bijzondere nadruk gelegd op de behoefte aan weerbaarheid tegen chemische, biologische, radiologische en nucleaire bedreigingen.

Bedreigingen met non-conventionele wapens vallen in een aparte categorie wegens de schaal waarop ze schade kunnen veroorzaken. Ze zijn niet alleen moeilijk te detecteren en toe te schrijven, maar het is ook complex om ertegen op te treden. Ook de internationale gemeenschap maakt zich in het algemeen zorgen over chemische, biologische, radiologische en nucleaire bedreigingen die verder reiken dan hybride bedreigingen en ook terroristische bedreigingen omvatten, en met name over het evoluerende risico op proliferatie, zowel geografisch als onder niet-overheidsactoren.

Het versterken van de weerbaarheid tegen deze bedreigingen en het opvoeren van de capaciteit zijn hoofdzakelijk de verantwoordelijkheid van de lidstaten. De EU-instellingen hebben echter al een aantal maatregelen genomen om de nationale inspanningen te helpen versterken. Zij werken bijvoorbeeld nauw samen met andere internationale actoren, zoals de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO), en deze werkzaamheden kunnen verder worden verdiept om steun te verlenen aan lidstaten op gebieden als snelle reactie.

Met deze gezamenlijke verklaring wordt tegemoetgekomen aan het verzoek van de Raad om hier verder werk van te maken. Ze maakt deel uit van een breder pakket dat ook het laatste voortgangsverslag over de Veiligheidsunie omvat, waarin een stand van zaken wordt opgemaakt en een overzicht wordt gegeven van de volgende stappen in de tenuitvoerlegging van het Actieplan voor chemisch, biologisch, radiologisch en nucleair materiaal van oktober 2017 , alsook het tweede voortgangsverslag over de tenuitvoerlegging van de 22 acties van het Gezamenlijk kader voor de bestrijding van hybride bedreigingen - een reactie van de Europese Unie.

2.De reactie van de EU

De Commissie en de Hoge Vertegenwoordiger hebben niet-aflatende inspanningen geleverd om de capaciteit van de EU op te bouwen en hebben effectieve steun verleend aan de lidstaten om hybride en chemische, biologische, radiologische en nucleaire bedreigingen te bestrijden. Er zijn al tastbare resultaten bereikt op gebieden als strategische communicatie, situationeel bewustzijn, versterking van de paraatheid, weerbaarheid en crisisresponscapaciteiten.

De East StratCom Task Force, die na de Europese Raad van maart 2015 is opgericht, leidde de werkzaamheden met betrekking tot het voorspellen, opsporen en bestrijden van desinformatie uit buitenlandse bronnen. De deskundigenanalyses en publieke producten van deze taskforce hebben het bewustzijn omtrent de gevolgen van Russische desinformatie aanzienlijk doen toenemen. In de voorbije twee jaar heeft de taskforce meer dan 4 000 afzonderlijke gevallen van desinformatie aan het licht gebracht, waarvan vele doelbewust tegen Europa waren gericht. De focus van de werkzaamheden van de East Stratcom Task Force lag ook op een verbetering van de positieve berichtgeving, vooral in de oostelijke nabuurschapslanden. Dit succes heeft geleid tot de oprichting van twee andere taskforces, met een verschillende geografische focus - een taskforce voor de Westelijke Balkan en een specifieke Task Force South voor de Arabisch sprekende landen.

Er zijn belangrijke stappen gezet om de structuur op te bouwen die nodig is om het situationeel bewustzijn te verbeteren en de besluitvorming te ondersteunen. Binnen het Centrum van de Europese Unie voor de analyse van inlichtingen, dat deel uitmaakt van de Europese Dienst voor extern optreden, is in 2016 een EU-Fusiecel voor analyse van hybride bedreigingen opgericht. De Fusiecel ontvangt en analyseert gerubriceerde en publiek beschikbare informatie over hybride bedreigingen, die afkomstig is van diverse belanghebbenden. Tot dusver zijn meer dan 100 evaluaties en briefings opgesteld, die binnen de EU onder de lidstaten zijn verspreid om te worden meegenomen in de besluitvorming in de EU. De Fusiecel werkt nauw samen met het Europees Kenniscentrum voor de bestrijding van hybride dreigingen in Helsinki. Dit Kenniscentrum, dat in april 2017 is opgericht en tot taak heeft strategisch overleg aan te moedigen en hybride bedreigingen te onderzoeken en te analyseren, telt nu 16 landen als lid en krijgt voortdurend steun van de EU.

Er zijn ook belangrijke stappen gezet in de versterking van de paraatheid en weerbaarheid, met name tegen chemische, biologische, radiologische en nucleaire bedreigingen. De voorbije zes maanden is grote vooruitgang geboekt bij het identificeren van hiaten in de paraatheid voor chemische, biologische, radiologische en nucleaire incidenten, met name wat betreft de capaciteit om chemische, biologische, radiologische en nucleaire aanvallen te helpen voorkomen. Op initiatief van de Commissie heeft een consortium van nationale deskundigen een analyse uitgevoerd van de tekortkomingen van de detectieapparatuur in verschillende chemische, biologische, radiologische en nucleaire scenario's. Het verslag met de gapanalyse is verspreid onder de lidstaten, zodat ze geïnformeerde beslissingen kunnen nemen over detectiestrategieën en operationele maatregelen kunnen treffen om de vastgestelde tekortkomingen te verhelpen.

Dit werd gevolgd door metingen van de vooruitgang. De responscapaciteit van de EU op een grootschalige hybride crisis werd in detail getest tijdens de parallelle en gecoördineerde oefening van 2017 (PACE17) met de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie. Deze oefening ging verder dan ooit tevoren: niet alleen werd het "EU Hybrid Playbook", de verschillende EU-responsmechanismen en de efficiëntie van hun onderlinge wisselwerking getest, maar ook de wijze waarop de EU-respons op hybride bedreigingen in wisselwerking staat met de acties van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie. Momenteel wordt de oefening voor 2018 voorbereid. Het is niet alleen de ambitie om dergelijke oefeningen jaarlijks te laten plaatsvinden, maar ook om de lidstaten te helpen bij het versterken van hun responscapaciteit op hybride crisissen.

Uit deze concrete stappen blijkt dat de door de EU opgezette beleidskaders vruchten afwerpen: de voorbije twee jaar zijn een aantal kaders opgezet om de werkzaakheden van de EU te helpen aansturen en focussen.

In het Gezamenlijk kader voor de bestrijding van hybride bedreigingen - een reactie van de Europese Unie uit april 2016 wordt een overheidsbrede aanpak aangemoedigd, met 22 actiedomeinen, om hybride bedreigingen te bestrijden en de weerbaarheid van de EU, haar lidstaten en internationale partners te verbeteren. De meeste acties van dat gezamenlijk kader hebben tot doel het situationeel bewustzijn te verbeteren, weerbaarheid op te bouwen en de reactiecapaciteit aan te scherpen. Ze hebben onder meer betrekking op het versterken van de capaciteit van de EU om inlichtingen te analyseren, betere bescherming van kritieke infrastructuur en cyberbeveiliging om radicalisering en gewelddadig extremisme te bestrijden. Ook de bestrijding van cyberbedreigingen en cyberaanvallen behoren tot de kerntaken van het gezamenlijk kader. Het tweede voortgangsverslag over de tenuitvoerlegging van het gezamenlijk kader, dat samen met deze gezamenlijke mededeling wordt vastgesteld, toont aan dat tastbare vooruitgang is geboekt met deze acties en bevestigt dat de inspanningen van de EU om hybride bedreigingen te bestrijden, zijn versterkt en verdiept .

9 mei 2018 was een belangrijke datum wat cyberbeveiliging betreft: het was de uiterste termijn voor de omzetting van de richtlijn inzake de beveiliging van netwerk- en informatiesystemen, de eerste juridisch bindende en voor de hele EU geldende reeks maatregelen op het gebied van cyberbeveiliging. Dit is een belangrijk onderdeel van de bredere aanpak die is uiteengezet in de Gezamenlijke mededeling inzake weerbaarheid, afschrikking en defensie: bouwen aan sterke cyberbeveiliging voor de EU van september 2017, die een breed gamma aan concrete maatregelen bevat om een krachtige impuls te geven aan de cyberbeveiligingsstructuren en -capaciteiten van de EU. Centraal in deze mededeling stond de opbouw van de weerbaarheid van de EU tegen cyberaanvallen en de versterking van de cyberbeveiligingscapaciteit van de EU, de totstandbrenging van een doeltreffende strafrechtelijke respons, en de verbetering van de wereldwijde stabiliteit door internationale samenwerking. Deze mededeling ging vergezeld van een voorstel voor een cyberbeveiligingsverordening, teneinde de steun op EU-niveau te versterken, en werd gevolgd door een reeks voorstellen die nu verder ten uitvoer moeten worden gelegd (zie hieronder).

Desinformatie is schadelijk voor onze democratieën omdat het de burgers belemmert om geïnformeerde beslissingen te nemen en deel te nemen aan het democratische proces. Het internet heeft de hoeveelheid en de diversiteit aan berichtgeving die beschikbaar is voor de burgers enorm doen toenemen. Nieuwe technologieën kunnen echter worden gebruikt om op een nooit eerder geziene schaal en met een nooit eerder geziene snelheid desinformatie te verspreiden, die doelbewust gericht is op het zaaien van wantrouwen en het creëren van maatschappelijke spanningen. In de mededeling van de Commissie "Bestrijding van online-desinformatie: een Europese benadering" wordt een Europese aanpak van dit probleem uiteengezet, waarbij diverse belanghebbenden, met name online-platforms maar ook mediabedrijven, worden opgeroepen om actie te ondernemen. Deze acties hebben betrekking op een breed spectrum aan relevante domeinen, zoals grotere transparantie, betrouwbaarheid en verantwoordingsplicht van online-platforms, beter beveiligde en schokbestendige verkiezingsprocessen, het stimuleren van onderwijs en mediageletterdheid, steun voor journalistiek van goede kwaliteit, en bestrijding van desinformatie via strategische communicatie. De eerste concrete stappen zijn een praktijkcode betreffende desinformatie, die moet worden opgesteld door een Multi-stakeholderforum inzake desinformatie en een netwerk van factcheckers; deze code moet voor de zomer klaar zijn. De eerste vergadering van het Multi-stakeholderforum inzake desinformatie vond plaats op 29 mei 2018; tijdens deze vergadering werd overeenstemming bereikt over de stappen die moeten worden gezet om de code in juli 2018 te kunnen goedkeuren. De Commissie zal eind 2018 de voortgang bij de bestrijding van dit probleem evalueren en beslissen of extra ingrepen nodig zijn op dit gebied. De geplande activiteiten zullen samenhangend en complementair zijn met die van de East Stratcom Task Force.

Wat chemische, biologische, radiologische en nucleaire risico's betreft, zijn in het Actieplan van de Commissie van oktober 2017 23 praktische acties en maatregelen voorgesteld om de burgers en de infrastructuur beter te beveiligen tegen dergelijke bedreigingen, onder meer via nauwere samenwerking tussen de EU en haar lidstaten en met de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie. Dit actieplan, dat deel uitmaakt van de maatregelen van de Veiligheidsunie om de bescherming en weerbaarheid tegen terrorisme te verbeteren, volgt een preventieve aanpak die gebaseerd is op de redenering dat de waarschijnlijkheid van chemische, biologische, radiologische en nucleaire risico's laag is, maar de gevolgen in het geval van een aanval groot en langdurig zullen zijn. De aanval in Salisbury en de toenemende bezorgdheid omtrent de belangstelling van terroristen in chemische, biologische, radiologische en nucleaire materialen en hun vermogen om deze zowel binnen als buiten de EU te gebruiken, tonen aan dat chemische, biologische, radiologische en nucleaire stoffen een reële bedreiging vormen. Dit toont nogmaals aan dat het Actieplan zo snel mogelijk volledig ten uitvoer moet worden gelegd. Het volgt een benadering voor alle mogelijke risico's en focust op vier doelstellingen: de toegankelijkheid van CBRN-materiaal beperken; een betere paraatheid bij en respons op veiligheidsincidenten met CBRN-materiaal garanderen; op intern en extern niveau zorgen voor sterkere banden op het gebied van CBRN-beveiliging met belangrijke regionale en internationale EU-partners; en de kennis van CBRN-risico’s vergroten. In het laatste voortgangsverslag over de Veiligheidsunie, dat samen met deze gezamenlijke mededeling wordt vastgesteld, wordt in detail verslag uitgebracht over de tastbare vooruitgang bij de tenuitvoerlegging van het Actieplan.

Om de effectiviteit van de inspanningen ter bestrijding van hybride bedreigingen te vergroten en de boodschap van eenheid tussen de EU-lidstaten en de bondgenoten van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) te versterken, is in de Gezamenlijke Verklaring van Warschau van juli 2016 vastgesteld dat samenwerking bij het bestrijden van hybride bedreigingen een kerngebied is van de samenwerking tussen de EU en de NAVO. Op dit ogenblik heeft bijna één derde van alle gezamenlijke voorstellen voor samenwerking betrekking op hybride bedreigingen. De hierboven beschreven oefeningen en het "EU Playbook " worden dit jaar uitgebouwd, waarbij de samenwerking verder wordt verdiept.

3.Krachtiger reageren op de evoluerende bedreigingen