Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "Werkgelegenheid, economische hervorming en sociale samenhang - Naar een Europa van innovatie en kennis"

(2000/C 117/13)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 23 september 1999 besloten om, in overeenstemming met art. 11 (lid 4), art. 19 (lid 1) en art. 23 (lid 3) van zijn reglement van orde, een advies op te stellen over "Werkgelegenheid, economische hervorming en sociale samenhang - Naar een Europa van innovatie en kennis"

Het subcomité "Werkgelegenheid, economische hervorming en sociale samenhang", dat belast was met de voorbereidende werkzaamheden, heeft zijn advies goedgekeurd op 9 februari 2000. Rapporteur was de heer Morgan en co-rapporteur mevrouw Engelen-Kefer.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 370e zitting (vergadering van 1 en 2 maart 2000) het volgende advies uitgebracht, dat werd goedgekeurd met 114 stemmen vóór, bij 5 onthoudingen.

1. Inleiding

1.1. Op 16 oktober 1999 hebben het Finse en het Portugese voorzitterschap gevraagd om discussiebijdragen voor de buitengewone Europese Raad van Lissabon op 23 en 24 maart 2000 over het onderwerp "Werkgelegenheid, economische hervorming en sociale samenhang - Naar een Europa van innovatie en kennis". Het ESC is buitengewoon verheugd dat het verzocht is, een eigen bijdrage te leveren aan deze Top en vooral over het feit dat het samen met het Parlement, de Commissie, de Europese Centrale Bank en de sociale partners is uitgenodigd voor het als follow-up bedoelde "High Level Forum", dat begin juni in Portugal zal worden gehouden.

1.2. Op 17 januari 2000 heeft de Portugese premier in een schrijven aan de leden van de Europese Raad opnieuw de belangrijkste punten geformuleerd. Enkele passages hieruit:

Er is een nieuwe fase aangebroken in de opbouw van Europa.

Ondanks het economische herstel zijn er nog altijd ernstige sociale problemen, zoals werkloosheid, sociale uitsluiting en het toekomstige gevaar van scheefgroeiende sociale-zekerheidsstelsels - problemen waaruit tevens dieper liggende structurele moeilijkheden blijken, die vragen om gedurfde hervormingen. Deze problemen worden nog vergroot door andere uitdagingen waarmee wij onvermijdelijk te maken krijgen: globalisering, technologische veranderingen en vergrijzing. Het Europees sociaal model kan alleen maar in stand worden gehouden als er qua concurrentie een nieuwe uitgangspositie wordt gecreëerd en het sociale model zelf wordt vernieuwd.

Het Portugese voorzitterschap van de Europese Raad valt in 2000: een geschikt moment voor toekomstgerichte reflectie en besluiten. Hierop is ook de buitengewone Europese Raad van Lissabon op 23 en 24 maart gericht. Gegeven de nieuwe situatie willen wij een actualisering van de Europese strategie voor groei, mededinging en werkgelegenheid en een aanscherping van de inhoud van het Europese Werkgelegenheidspact.

Ik wil uw aandacht vragen voor een essentieel punt waar wij van uit dienen te gaan. Er ontstaat een nieuw paradigma, dat van de innovatie- en kenniseconomie, die de belangrijkste bron van welvaart van staten, regio's, ondernemingen en mensen aan het worden is. Europa loopt hier duidelijk achter en zou zich moeten afvragen welke eigen weg het kan bewandelen om zijn concurrentievermogen op te voeren, waarbij tegelijk de nieuwe risico's van sociale uitsluiting worden tegengegaan.

Ik geloof dat een nieuwe strategische doelstelling voor de komende tien jaar tot de mogelijkheden behoort. Deze houdt in dat de Europese Unie uitgroeit tot 's werelds meest dynamische en concurrerende economische ruimte, gebaseerd op innovatie en kennis, dank zij welke economische groei kan worden bevorderd, meer en betere banen worden geschapen en de sociale samenhang groter wordt.

In een economische en sociale strategie ter vernieuwing van het fundament van de groei in Europa, dienen macro-economisch beleid en modernisering van de sociale bescherming samen te gaan.

1.3. Vervolgens is het Portugese voorzitterschap gekomen met zijn document (d.d. 12 januari 2000), getiteld "Werkgelegenheid, economische hervorming en sociale samenhang - Naar een Europa van innovatie en kennis".

1.4. Het Comité is ingenomen met het document en de algemene strekking van de voorstellen.

1.5. Het Comité staat achter het idee van een "positieve strategie". Ook dit advies is positief van toon. Wij stemmen in met het streefdoel van minimaal 3 % groei voor de EU. Dit percentage zou nog hoger mogen zijn als wij werkloosheid en sociale uitsluiting werkelijk uit de wereld willen helpen. We zijn het erover eens dat het nu zaak is, een cultuur van dynamisme en ondernemerschap en een cultuur van sterkere sociale samenhang aan te moedigen. Ook het Comité is van mening dat in een economische en sociale strategie ter vernieuwing van het fundament van de groei in Europa macro-economisch beleid, economische hervorming, structuurbeleid, actief werkgelegenheidsbeleid en modernisering van de sociale bescherming dienen samen te gaan.

1.6. Bij het bepalen van zijn standpunt gaat het Comité ervan uit dat de burgers van de Europese Unie beschikken over voldoende capaciteiten op het gebied van innovatie en ondernemerschap om alle nieuwe en duurzame arbeidsplaatsen te genereren die nodig zijn.

1.7. Wat staat het scheppen van werkgelegenheid in Europa in de weg? Er zijn te weinig ondernemingen en andere organisaties die met succes innovaties doorvoeren en gebruik maken van het voorhanden kennispotentieel. Creativiteit is een menselijke gave die enorme mogelijkheden biedt. Waarom wordt deze niet volledig uitgebuit in Europa? Wat is het nieuwe paradigma?

2. Het nieuwe paradigma

2.1. Normaliter wordt onder het begrip "nieuw paradigma" groei zonder inflatie verstaan; in die zin wordt het gebruikt als het gaat om het monetaire beleid van de VS. In de praktijk betekent dit ook groei van de werkgelegenheid zonder groei van de inflatie, zoals blijkt uit de lagere werkloosheidscijfers in de VS. Maar om sociale redenen is het Amerikaanse model niet geschikt voor Europa. Toegepast op Europa zouden we het paradigma liever als volgt omschrijven:

- zoveel mogelijk economische ontwikkeling, gekoppeld aan zo weinig mogelijk sociale uitsluiting en conflicten;

- zorgen voor een concurrerende economie met behoud van een concurrerend sociaal model;

- optimale benutting van nieuwe technologieën in het kader van een strategie die ook het sociale en natuurlijke milieu en de sociale en natuurlijke hulpbronnen op duurzame wijze ten goede komt, en

- in stand houden van duurzaamheid door ontwikkeling van een participatiecultuur en een adequate ondernemingscultuur, gebaseerd op een creatieve benadering van levenslang leren en onderlinge solidariteit.

2.2. Een dergelijk nieuw paradigma - economische groei, gepaard aan sociale samenhang, die tot meer werkgelegenheid maar niet tot inflatie leidt - is in huidige Europese context de beste optie.

2.2.1. Een bruisend en optimistisch economisch klimaat is gunstig voor structurele veranderingen. Het is gemakkelijker om oude banen die niet langer rendabel zijn te schrappen, als elders nieuwe duurzame arbeidsplaatsen worden geschapen en er vooruitzichten zijn op betere arbeidsomstandigheden bij verandering van baan.

2.2.2. Daarom is er behoefte aan een economisch beleid dat gericht is op een gestage vermeerdering van de globale vraag en meer is dan een streven naar productiviteitsverhoging. De huidige problemen kunnen niet worden opgelost door af te zien van economische groei. De doelstelling van 3% groei, zoals aangegeven in het document van het voorzitterschap, is het minste wat we moeten zien te bereiken.

2.2.3. Geldt het nieuwe paradigma als "resultaat", dan kan men zich de vraag stellen welke factoren daar dan aan ten grondslag hebben gelegen en welke factoren een soortgelijk resultaat in Europa tot stand zouden kunnen brengen? Al is hierop geen exact antwoord mogelijk, toch kunnen er wel een aantal oorzaken worden aangegeven. Het gaat hier zowel om economische en industriële als om culturele, sociale en ecologische factoren en om de behoefte aan duurzame ontwikkeling.

2.3. Welke factoren zijn de drijvende krachten achter het nieuwe paradigma, wat zijn de kenmerken? Hoe komt groei zonder inflatie tot stand? Enkele factoren die onmiskenbaar een rol spelen, zijn:

- globale concurrentie, waardoor de prijzen van goederen en diensten in bepaalde sectoren omlaag gaan;

- productiviteit, die na jaren van investeringen in de IT- en telecommunicatiesector eindelijk een nieuwe dimensie lijkt te krijgen;

- menselijke vaardigheden, in een situatie waarin een veranderende vraag ertoe heeft geleid dat een minderheid van goed geschoolde arbeidskrachten hoog en een meerderheid van minder goed en ongeschoolde arbeidskrachten laag aangeschreven staat op de arbeidsmarkt;

- herstructurering, met de IT als motor, en als gevolg daarvan een openbreken van hiërarchische structuren en uitbesteding van werk, die allebei tot deflatie kunnen leiden;

- ontwikkeling van de dienstensector en overheveling van werkgelegenheid naar deze sector, en

- toename van flexibele, aan het persoonlijke "levensritme" aangepaste werkverbanden, zowel wat betreft de plaats waar gewerkt wordt, als de werkuren.

2.4. Terwijl bovengenoemde factoren kunnen verklaren waarom de inflatoire druk afneemt, zouden de volgende factoren groei teweeg kunnen brengen:

- de dynamische sector van de informatietechnologie (IT), of juister gezegd de sector van informatiemaatschappij-technologieën (IST), incl. hardware, software en diensten;

- snelle toename van bedrijven die in informatie handelen (zoals media en financiële ondernemingen), in het kielzog van de ontwikkeling van IST;

- de door toedoen van IST voortschrijdende gefaseerde omvorming van traditionele, op het bezit van activa gebaseerde ondernemingen;

- het toenemend gebruik van risicodragend kapitaal en de opkomst van nieuwe ondernemingen, waarvan een groot deel gebruikt maakt van nieuwe technologieën, en

- de sterker wordende effecten van het beleid voor duurzame ontwikkeling, waardoor oude ondernemingen gedwongen worden zich aan te passen en nieuwe ondernemingen zich ontwikkelen.

2.5. De factoren, zoals opgesomd onder 2.3 en 2.4, hebben alleen maar kunnen bijdragen tot het nieuwe paradigma dank zij een gunstig fiscaal en monetair beleid, waardoor ook weer grootschalige investeringen in informatietechnologie zijn bevorderd en mogelijk zijn geworden.

2.6. De kapitaalmarkten hebben er in zeer belangrijke mate toe bijgedragen dat het nieuwe paradigma in de VS is verwezenlijkt. De enorm toegenomen marktwaarde van de technologiesector is tot stand gekomen dank zij een grootschalige ombuiging van investeringen. Een en ander blijkt ook uit de aanzienlijke uitbreiding van het aantal fondsen voor risicodragend kapitaal. In de EU is er nog geen sprake van een dergelijke kapitaalmarkt. Al is invoering van de euro een cruciale stap vooruit, toch blijft de markt voor aandelen en risicodragend kapitaal onderontwikkeld. Recente grensoverschrijdende transacties geven aan welke kant het op moet, maar regeringen, banken, ondernemingen en wetgevende instanties zullen blijk moeten geven van meer ambitie en visie op Europees niveau om het nieuwe paradigma in de EU te ondersteunen. Als grensoverschrijdende financiële transacties in Europa vergemakkelijkt worden, dient men er zich overigens wel rekenschap van te geven dat grensoverschrijdend sociaal verkeer hier niet zo eenvoudig is als tussen de verschillende staten van de VS. Daarom vraagt de sociale dimensie om een Europese oplossing.

2.7. De genoemde groei- en productiviteitsfactoren zijn op hun beurt weer van invloed op de sociale, culturele en organisatorische kanten van commerciële activiteiten.

2.8. Tabel 1 geeft het effect van Japanse productiemethoden weer(1). Erkend wordt dat klanten banen scheppen, mensen het belangrijkste potentieel vormen en werknemers verantwoordelijkheid dienen te dragen, wil men het maximale rendement behalen.

Tabel 1: De oude en de nieuwe geest van ondernemingen

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

2.9. Tabel 2 illustreert de nieuwe ideeën over organisatie, die zijn gebaseerd op inzetbare vaardigheden, snelle omschakelingen en ver ontwikkelde stelsels van samenwerking en beloning.

Tabel 2: Twee soorten management

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

2.10. In Tabel 3 staat de invloed van informatiesystemen op de organisatiecultuur centraal. Dit is het nieuwe paradigma in organisatorische zin.

Tabel 3: Overgang van het industriële tijdperk naar het informatietijdperk

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

2.10.1. Het voorhanden zijn van een creatief potentieel is in toenemende mate de sleutel tot succes in de concurrentieslag aan het worden. Traditioneel zijn het altijd enkele uitverkoren geweest aan wie het bedenken van nieuwe oplossingen voorbehouden was. Maar om de almaar snellere ontwikkelingen te kunnen bijhouden, zou dit creatieve potentieel vele malen groter moeten worden. Daarbij is het zaak dat niet alleen basiskennis en de nieuwste technologieën worden bevorderd; het is even zo belangrijk dat er op alle actieterreinen meer vakkennis komt. Daarom is het van vitale betekenis dat de inzetbaarheid wordt bevorderd en de vaardigheden van werknemers voortdurend worden aangepast en up to date worden gemaakt, zodat de Europese economie qua innovatie een grotere capaciteit krijgt.

2.10.2. Innovatie is een proces met een zeer sterke sociale kant, waarbij in de eerste plaats mensen in het geding zijn, compleet met al hun kennis, vaardigheden en creativiteit. Deze vaardigheden moeten de kans krijgen zich te ontwikkelen in een op samenwerking en participatie gerichte werkomgeving, zonder dat traditionele hiërarchische structuren hierbij in de weg staan. Het gaat niet zozeer om het opvolgen van regels, maar om een zo goed mogelijke organisatie van het productieproces. Om dit te bereiken moeten de werknemers een stem in het kapittel krijgen. Nieuwe vormen van arbeidsorganisatie, zoals groeps- en teamwork, maken het mogelijk om kennis en vaardigheden van het personeel ten volle te benutten en hun meer speelruimte geven bij hun activiteiten en besluiten. Aldus kunnen verhoging van de productiviteit en verbetering van het concurrentievermogen worden gecombineerd met betere arbeidsomstandigheden voor werknemers. Om de werknemers een stem in het kapittel te geven is het tevens noodzakelijk dat voorlichting, overleg en participatie in het bedrijfsleven en de dienstensector worden verbeterd.

2.10.3. Wanneer innovatie niet louter wordt gezien als een technisch proces, maar ook als een sociaal proces, bestaat er behoefte aan radicaal andere arbeidsstructuren en bijgevolg een bezinning op de traditionele werktijden. Er moeten nieuwe oplossingen komen om de doelstellingen van bedrijven, de behoeften van werknemers en de belangen van consumenten met elkaar te verzoenen. Ondernemingen hebben baat bij de hogere productiviteit die dit met zich meebrengt, terwijl werknemers meer zekerheid hebben omtrent hun baan als deze concurrerend is, en ook beter in staat zullen zijn om werk en gezin te combineren. Het streven moet erop gericht zijn om alle belangen recht te doen en een nieuw evenwicht te vinden tussen enerzijds de behoefte die bedrijven hebben aan flexibiliteit, en anderzijds de behoefte van werknemers om autonomer hun tijd in te delen en te profiteren van sociale bescherming. Naarmate de structurele veranderingen doorgaan, zal ook anders over arbeidsvoorwaarden gedacht gaan worden. Als het tot een nieuwe definitie van "normale werktijden" komt, zijn collectieve overeenkomsten (en soms ook wettelijke bepalingen) nodig om het recht van werknemers op sociale bescherming veilig te stellen, al mogen hierdoor geen nieuwe obstakels voor werkgelegenheid en concurrentievermogen worden opgeworpen.

2.11. De veranderingen die blijken uit de drie tabellen, zijn radicaal. Grote bedrijven met een lange traditie zullen de nodige moeite hebben om dergelijke veranderingen tot stand te brengen. Ze kunnen veel gemakkelijker worden doorgevoerd in nieuwe ondernemingen zonder sociale en organisatorische ballast uit het verleden. Dit verklaart gedeeltelijk waarom een aantal nieuwe ondernemingen zo snel groeit en succes heeft. Wij staan voor de uitdaging om deze veranderingen in álle ondernemingen doorgevoerd te krijgen.

2.12. Het snelle tempo van de structurele veranderingen draagt zowel gevaren als nieuwe kansen in zich.

- Arbeidsintensieve activiteiten met verhoudingsgewijs ongeschoolde werknemers zullen plaats maken voor kapitaalintensieve bedrijven met beter geschoolde werknemers en een persoons- en bedrijfsgerichte dienstverlening.

- Zowel van nieuwe als van reeds in dienst zijnde werknemers zullen meer vaardigheden worden geëist. Tegelijkertijd zal verworven kennis sneller verouderen, er zal steeds sneller gereageerd en aangepast moeten worden. Dit brengt op zijn beurt weer met zich mee dat de opleidingen van personen die anderen scholen, ingrijpend anders opgezet zullen moeten worden.

- Nieuwe vormen van arbeidsorganisatie dienen in te houden dat werknemers meer verantwoordelijkheid krijgen alsmede meer speelruimte om hun eigen mogelijkheden te benutten. Er zal meer behoefte zijn aan mensen die problemen kunnen oplossen en over sociale vaardigheden beschikken, ook in de onderste regionen van organisatiestructuren.

- Het zal vaker voorkomen dat van baan wordt gewisseld, zowel binnen organisaties als van de ene organisatie naar de andere. Voor velen zal deze ontwikkeling minder zekerheid bieden wat betreft vast werk. Daarnaast zullen nieuwe werkverbanden, die vaak minder bescherming bieden, algemeen worden, zoals werk op contractbasis, tijdelijk werk, éénmansbedrijfjes met semi-officiële werknemersstatus e.d., waardoor behoefte ontstaat aan daarop afgestemde strategieën en investeringen die werknemers in staat stellen zich hierop in te stellen en die een adequate sociale bescherming bieden. Een van de belangrijkste voorwaarden om het proces van stucturele veranderingen op het gebied van arbeid goed te laten verlopen, is dat de sociale zekerheid in dit verband een zeer belangrijke rol te vervullen heeft.

- Het ziet er naar uit dat de mogelijkheden van minder goed geschoolde werknemers op de arbeidsmarkt nog kleiner zullen worden. Dit heeft hogere werkloosheidscijfers, dalende inkomensniveaus en toenemende inkomensverschillen ten gevolge. De problemen worden nog verergerd door het grote aantal langdurig werklozen. Daarom bestaat er behoefte aan een adequaat beleid op het gebied van onderwijs, scholing, herscholing en integratie van langdurig werklozen in het beroepsleven. De bestrijding van werkloosheid zal verder bemoeilijkt worden doordat er werknemers zullen zijn die het moeilijk of zelfs onmogelijk vinden om zich aan te passen.

- Het gevaar bestaat dat armoede en sociale uitsluiting zullen toenemen; het snelle tempo van de structurele veranderingen zal nieuwe vormen van marginalisering in de hand werken. Sociale uitsluiting zal ook een gevaarlijke stijging van kosten, zowel directe als indirecte, met zich mee brengen. Teneinde deze tendens te keren, worden zowel van de particuliere en als van de openbare sector (ook van het bedrijfsleven) adequate maatregelen verwacht om een beleid ter integratie van langdurig werklozen op de arbeidsmarkt tot prioriteit op alle terreinen te maken.

2.13. Duurzame verbetering van de werkgelegenheidssituatie zal daarom mede afhankelijk zijn van de mate waarin men erin slaagt, de economische herstructurering in Europa, vooral m.b.t. informatietechnologie, op een sociaal aanvaardbare wijze te bevorderen en op te zetten, en van de mate waarin het innovatievermogen van ondernemingen kan worden vergroot.

2.14. Het Portugese voorzitterschap is duidelijk van plan om de buitengewone Top van Lissabon aan te grijpen om de activiteiten op het gebied van innovatie en kennis, zoals deze reeds plaatsvinden in het kader van de processen van Keulen, Cardiff en Luxemburg, te versnellen en daarin nieuwe accenten te leggen.

2.15. De belangrijkste opdracht van de Top van Lissabon is om te komen tot een strategisch overzicht van de situatie in Europa in de context van het nieuwe paradigma. Het huidige cyclische economisch herstel mag niet dienen als voorwendsel om geen fundamentele actie te ondernemen, die nodig om ervoor te zorgen dat het cyclische herstel overgaat in een structurele opleving, die leidt tot een aanhoudende groei van de werkgelegenheid.

2.16. Het Comité is ervan overtuigd dat er in Europa genoeg innovatief vermogen, creativiteit, kennis en ondernemingszin voorhanden is om tot een voortreffelijk nieuw paradigma te komen. Maar deze capaciteiten moeten wel de kans krijgen om aan het licht te treden. In plaats van beletsels moeten er kansen worden geschapen. Stimulansen moeten in de plaats van boetes komen. De afgelopen tien jaar is een tijd geweest van liberalisering van economische bedrijvigheid in Europa, nu is het tijd voor vrijmaking van de energie waarover Europese burgers beschikken.

3. Op weg naar het nieuwe paradigma - een maatschappij van innovatie en kennis

3.1. Het streven tijdens de Top van Lissabon is erop gericht om de komst van het nieuwe paradigma te versnellen. Tot op zekere hoogte brengen de reeds in gang gezette "processen" het paradigma al naderbij. Het Europa van de kennis heeft tal van dimensies, en bevordering van de ontwikkeling ervan valt onder diverse beleidsterreinen van de EU. Kennis is in eerste instantie de vrucht van wetenschappelijk en technologisch onderzoek, maar dient adequaat vorm te worden gegeven, zodat kennis kan worden verbreid en binnen het bereik komt van gewone mensen. De informatietechnologie - op zich een product van de snel toenemende kennis - is een krachtig instrument voor de verspreiding ervan. Daarom is beheersing van deze technologie noodzakelijk voor de ontwikkeling van een Europa van de kennis. In Lissabon moeten afspraken worden gemaakt over een beperkt aantal duidelijk zichtbare activiteiten, die een gunstig klimaat scheppen voor het nieuwe paradigma en dit naderbij brengen. Er zullen voorstellen worden gedaan voor het aanmoedigen van innovatie. Wat de kennismaatschappij betreft, wordt voorgesteld om zich vooral te concentreren op het verwerven van kennis via het gebruik van IT.

3.2. Het ESC stelt de volgende agendapunten voor de Top van Lissabon voor:

3.2.1. Aanpassing van het sociale model resp. de sociale modellen aan het nieuwe paradigma

Zonder dat afbreuk wordt gedaan aan de sociale bescherming, moet het sociale model in al zijn verschillende verschijningsvormen toch worden aangepast om obstakels voor het scheppen van werkgelegenheid uit de weg te ruimen, sociale uitsluiting in alle leeftijdsgroepen te voorkomen en de gelijkheid van kansen, vooral voor vrouwen, te bevorderen.

3.2.2. Scholing van het grote publiek op het gebied van IST

Om de inzetbaarheid en vermijding van sociale uitsluiting te waarborgen, verdienen alle leeftijdscategorieën, mannen en vrouwen, speciale aandacht.

3.2.3. Popularisering en bevordering van het ondernemen

Dit houdt o.a. in: vaardigheden en inzetbaarheid voor iedereen; stimulansen voor ondernemers en werknemers, en erkenning van de sociale en economische waarde van ondernemerschap. Onder ondernemers wordt hier verstaan: oprichters en leiding van middelgrote en kleine bedrijven - met inbegrip van ondernemingen uit de sociale economie - die nieuwe technologieën aanwenden en zich op nieuwe markten richten.

3.2.4. Steun voor gevestigde ondernemingen bij omschakeling op het nieuwe paradigma

De tabellen en het bijbehorende commentaar uit paragraaf 2 tonen aan in welke mate er het een en ander moet veranderen.

3.2.5. Afstemming van onderwijs en opleiding op het nieuwe paradigma

Hoewel onderwijs en opleidingen van centraal belang zijn voor het hele concept van het nieuwe paradigma, met name voor de inzetbaarheid, mag het opmerkelijk heten dat dit paradigma zich in de VS ontwikkelt op een fundament, gekenmerkt door een over het algemeen laag onderwijsniveau. Gegeven de steun van overheid en bedrijfsleven in de EU, moet het mogelijk zijn om hier dank zij grotere onderwijsprestaties, de werkgelegenheid kwalitatief en kwantitatief te verbeteren. Investeringen in menselijk kapitaal vormen de basis voor een maatschappij van innovatie en kennis.

3.2.6. Gebruikmaking van duurzame ontwikkeling om innovatie en groei tot stand te brengen

Als de economie en cultuur van de EU volledig worden afgestemd op de beginselen en richtsnoeren van duurzame ontwikkeling, betekent dit een radicale ommekeer, fundamentele discontinuïteit, nieuwe technologieën en een nieuw soort gedrag. Dit soort ontwikkelingen stroken met het nieuwe paradigma.

3.3. Het Comité gaat ervan uit dat de sociale partners en andere sociaal-economische organisaties door de Europese instellingen en lidstaten volledig zullen worden betrokken bij de uitvoering van de besluiten, zoals die worden genomen op de Top van Lissabon. Een dergelijke betrokkenheid is een voorwaarde voor succes.

4. Aanpassing van de sociale modellen

4.1. Het gaat hier met name om dat onderdeel van het sociale en culturele model dat betrekking heeft op het vinden van een baan, bescherming van werkgelegenheid, werkloosheid en uittreding. Op grond van een recente analyse zouden in de EU vier verschillende modellen kunnen worden onderkend: het "Rijnmodel", het "Noordse model", het "Mediterrane model" en het "Angelsaksische model". Deze modellen verschillen qua reikwijdte, wijze van functioneren en financiering. In het kader van dit advies is het belangrijk dat wordt erkend dat deze verschillen op tal van gebieden ook verschillende consequenties hebben, bijv. wat betreft:

- het aandeel werkende mannen in de diverse leeftijdscategorieën;

- het aandeel werkende vrouwen in de diverse leeftijdscategorieën;

- het percentage jongeren dat nog geen werk heeft, en

- het aantal permanent van de arbeidsmarkt uitgesloten ouderen als percentage van de beroepsbevolking.

4.2. Op de afzonderlijke modellen wordt hier niet nader ingegaan. Wel kunnen er enkele vragen over het functioneren van deze modellen in het algemeen worden gesteld, zoals:

- Waarom zitten in bepaalde landen zoveel jongeren zonder werk? Door welke obstakels vinden zij geen baan?

- Waarom wordt in bepaalde modellen de intreding van jongeren op de arbeidsmarkt bijna tien jaar lang uitgesteld, hoewel men toch zou kunnen zeggen dat deze tien jaar juist de tijd zijn dat mensen de meeste energie en inspiratie hebben?

- Waarom leiden sommige modellen ertoe dat alleenstaande vrouwen meer werk hebben dan alleenstaande mannen, terwijl daar in andere modellen geen sprake van is?

- Hoe wordt in het geval van ouders het hebben van een baan beïnvloed (positief of negatief) door verschillende zwangerschaps- en ouderschapsregelingen en verschillende wijzen waarop werk en gezinsleven zijn georganiseerd?

- Hoe verhouden pensioenfondsregelingen en voortijdige uittredingen zich in bepaalde lidstaten tot elkaar?

- Als er een verband bestaat, kan daar dan iets aan worden gedaan door uitgetreden personen opnieuw in dienst te nemen zonder dat dit ten koste gaat van hun pensioenaanspraken?

- Wat zijn de belangrijkste oorzaken van armoede en sociale uitsluiting en wat is het doelmatigste beleid om te bevorderen dat de meest kwetsbare groepen integreren op de arbeidsmarkt?

Om oplossingen en antwoorden op deze vragen te vinden, zou tijdens de Top het systeem van benchmarking en uitwisseling van navolgenswaardige voorbeelden opnieuw onder de loep moeten worden genomen.

4.3. De werkgelegenheid zou binnen het kader van een gunstig begrotings- en monetair beleid verder kunnen worden opgevoerd, mits er een goed evenwicht bestaat tussen bescherming van werkgelegenheid en sociale verandering.

4.3.1. Invoering van flexibele werktijden en andere bij c.a.o. overeengekomen werktijdregelingen mag niet alleen maar in het belang zijn van ondernemingen die meer winst willen maken en tijd willen uitsparen, maar dient er ook toe bij te dragen dat werknemers en werkneemsters meer inspraak krijgen bij het indelen van hun tijd. Flexibelere werktijden geven ondernemingen meer vrijheid van handelen, maar moeten ook werknemers meer speelruimte geven om werk en privé-leven te coördineren. Als werknemers meer keuzevrijheid op het gebied van werktijden krijgen, opent dit weer nieuwe perspectieven voor het werkgelegenheidsbeleid.

4.3.2. Wat de kosten van arbeidsplaatsen betreft, kennen die modellen waarin de kosten van sociale voorzieningen worden gedekt door belasting op arbeid, de grootste problemen. Deze wijze van financiering zou voorzichtig binnen de Europese context hervormd moeten worden.

4.4. Pensioenen nemen in de sociale modellen van veel lidstaten een bijzondere plaats in. De verhouding tussen grootte van de beroepsbevolking en aantal pensioengerechtigden groeit steeds meer scheef. Bovendien daalt de pensioengerechtigde leeftijd nog altijd, blijven jongeren werkloos en leveren pensioenverplichtingen in het kader van het omslagstelsel steeds meer problemen op, die tot hogere sociale lasten kunnen leiden. Voor dit alles moeten oplossingen komen, die gevonden kunnen worden door:

op de korte termijn

- de mogelijkheid van vroegtijdige uittreding te gebruiken om de werkloosheidscijfers omlaag te brengen en jongeren aan banen te helpen;

op de lange termijn

- jongeren te laten intreden op de arbeidsmarkt;

- de ontwikkeling in de richting van vroegtijdig uittreden om te buigen,

- pensioenstelsels op een nieuwe wijze te organiseren en financieren.

4.5. Een gevoel van verantwoordelijkheid jegens komende generaties is essentieel voor een toekomstig sociaal model. We moeten aan onze kinderen denken. Bij het opstellen van een beleid om misbruik van kinderen tegen te gaan, zal rekening moeten worden gehouden met de holistische, preventieve en proactieve benadering, zoals geformuleerd in het ESC-advies over dit onderwerp (CES 976/98). In dit verband zou het Comité zijn voldoening willen uitspreken over het streven van het Portugese voorzitterschap om armoede onder kinderen tegen 2010 uit de wereld te helpen. Het Comité ondersteunt deze doelstelling ten volle.

4.6. Zoals blijkt uit vergelijkende studies naar het werkgelegenheidsbeleid in de diverse lidstaten, bestaat er behoefte aan een geïntegreerde aanpak waarin economisch, begrotings-, structureel en arbeidsmarktbeleid samengaan, wil men duurzame resultaten kunnen boeken bij de bestrijding van werkloosheid. Een dergelijke policy-mix zou ook de toekomst van bedrijven en arbeidsplaatsen veilig moeten stellen via sociale, organisatorische en structurele innovaties in de particuliere en openbare sector. In het bedrijfsleven is economische en sociale innovatie nodig, geen fantasieloos schrappen van arbeidsplaatsen of vestiging elders, daar waar arbeid goedkoop is.

4.7. Het is duidelijk dat het sociale model bestanddeel moet zijn van het nieuwe paradigma. De EU dient vast te houden aan haar verworvenheden. Wel moet iets worden gedaan aan de wijze waarop de diverse modellen functioneren. Uitgangspunt moet de overtuiging zijn dat er significante mogelijkheden komen voor het scheppen van duurzame arbeidsplaatsen, als wij er werkelijk binnen het nieuwe paradigma in zouden slagen een maatschappij van innovatie en kennis op te bouwen. Het sociale model zou in de eerste plaats moeten zorgen voor een adequaat raamwerk met de nodige bescherming, waarbinnen alle werknemers optimaal hun vaardigheden kunnen ontwikkelen en toepassen. Het sociale model in het nieuwe paradigma zou niet defensief van aard mogen zijn. Het zou optimisme moeten uitstralen en de overtuiging dat men zich kan verlaten op de ondernemingslust van de mensen. Zo niet, dan baat geen enkel model.

4.8. Terwijl wordt nagedacht over de wijze waarop de bestaande sociale modellen in de EU kunnen worden aangepast aan het nieuwe paradigma, zou in het verlengde daarvan ook moeten worden overwogen hoe de kandidaat-lidstaten uit Oost-Europa snel aansluiting kunnen vinden bij het paradigma. Het is duidelijk dat dit niet kan zonder hervorming van bedrijfsstructuren en zonder een adequaat, stimulerend sociaal raamwerk.

4.9. Het Comité stemt in met hoofdstuk 4 van het document van het voorzitterschap, waar staat: "Om profijt te kunnen trekken van dit werkgelegenheidspotentieel dient voorts het Europees sociaal model te worden geëvalueerd. Het Europees sociaal model is een van de sterke punten van het Europese project. Er zijn echter twee vereisten om dit model binnen de context van globalisering te kunnen continueren: de economische grondslag ervan dient te worden vernieuwd door nieuwe mededingingsfactoren te scheppen en daarnaast moet de opzet van het Europees sociaal model zelf worden gemoderniseerd. Aldus kan een nieuwe synthese, gekenmerkt door een grotere werkgelegenheid en een sterkere sociale samenhang, worden bereikt."

5. Scholing van het grote publiek op het gebied van IST

5.1. Individuele beheersing en benutting van IST is niet iets dat beperkt blijft tot onderwijs en werk. Vaardigheid op dit gebied zal in de 21e eeuw even gewoon zijn als auto rijden in de 20e eeuw.

5.2. De geleidelijke wijze waarop gemotoriseerde wijzen van vervoer zich in de 20e eeuw hebben ontwikkeld, betekende dat elke generatie naar eigen behoefte de kans kreeg zich rijvaardigheid eigen te maken. De volledige ontwikkeling van een op Internet gebaseerde informatiemaatschappij zal daarentegen minder dan een generatie in beslag nemen. Daarom moet het grote publiek er sneller vertrouwd mee worden gemaakt. Hiertoe zijn initiatieven nodig van overheid en bedrijfsleven.

5.3. Wanneer het grote publiek vertrouwd raakt met Internet en email, levert dit in sociaal opzicht aanzienlijke voordelen op. Ouderen, gehandicapten en zieken krijgen op die manier enorm veel nieuwe mogelijkheden. Het ziet er ook naar uit dat de individuele consument in de nabije toekomst een betere service wordt geboden via elektronische handel dan via conventionele distributiekanalen. Dit betekent dat personen die niet vertrouwd zijn met Internet, waarschijnlijk benadeeld zullen worden, zodat mensen die toch al een achterstand hebben, nog verder achterop kunnen raken.

5.4. De georganiseerde samenleving heeft in het algemeen behoefte aan een evaluatie van de risico's en mogelijkheden van IST, opdat deze technologieën ontwikkeld kunnen worden in overeenstemming met de sociale behoeften. Daarom moet onderricht en aangeleerd worden wat de mogelijkheden en beperkingen van IST zijn. Een virtuele maatschappij is geen vervangmiddel voor een echte maatschappij.

5.5. Hoe kan worden bereikt dat het grote publiek vertrouwd raakt met IST?

5.5.1. Om de burger vertrouwd te maken met IST volstaat het niet dat hij een opleiding krijgt en de nodige vaardigheden verwerft; vóór alles is een mentaliteitsverandering nodig, m.n. wat de volgende aspecten betreft:

- toegang tot kennis en informatie (overvloed aan informatie - snelheid toegang);

- het gebruik van de informatie en de conclusies die daaraan worden verbonden.

- Ten slotte is een mentaliteitsverandering noodzakelijk omdat alle informatie en kennis objectief moet worden bekeken, en vooral ook omdat het vandaag de dag noodzakelijk is alle informatie te filteren en na te gaan of zij correct is.

Kortom, opleiding alleen is niet voldoende om de burger vertrouwd te maken met IST. Ook het onderwijs moet worden ingeschakeld, en wel op permanente basis.

5.5.2. De jongste generatie (onder de twintig) moet in het reguliere onderwijs leren omgaan met IST. Daar waar de kennis van onderwijskrachten, hun scholing en de apparatuur op scholen tekort schieten, moeten spoedcursussen worden gegeven om de achterstand in te halen. Daarbij zou erkend moeten worden dat de leerlingen zelf al over aanzienlijke vaardigheden beschikken, waarvan geprofiteerd kan worden.

5.5.3. De anderen moeten bijscholings- en omscholingscursussen volgen. De organisatie en tenuitvoerlegging daarvan moet worden overgelaten aan de scholen. Ook moet een en ander plaatsvinden in het kader van de levenslange opleiding. Dit alles vereist dat zo snel mogelijk de nodige aanpassingen worden doorgevoerd.

5.5.4. Veel werknemers worden bijgeschoold op het werk. In een aantal lidstaten wordt gebruik gemaakt van speciale programma's. Schoolgaande kinderen spelen hier mede een rol. Scholen kunnen in potentie ook ouders die op hun werk niet in aanraking komen met IST, les geven.

5.5.5. Daarentegen krijgt een groot deel van de beroepsbevolking (vijftigplussers) op het werk minder te maken met IST en staat daar ook minder open voor. Vroegtijdige uittreding kan betekenen dat IST volledig voorbij zal gaan aan een deel van deze generatie. Hier komt het er in het bijzonder op aan dat deze generatie opnieuw actief wordt ingeschakeld.

5.5.6. Zestigplussers zullen voor een groot deel niet meer in aanraking komen IST. Zonder toegang hiertoe zal deze generatie evenwel sociaal kwetsbaar zijn.

5.6. De volgende overheidsmaatregelen worden aanbevolen:

5.6.1. waarborgen scheppen voor een hoge kwaliteit van IST-onderricht, met als streefdoel dat de vaardigheden voor iedereen gemeengoed worden; hiervoor dienen extra middelen uitgetrokken te worden, zodat o.m. een specifieke opleiding voor het onderwijzend personeel kan worden ingericht;

5.6.2. wat het actieve deel van de beroepsbevolking betreft, bevorderen dat er programma's voor onderwijs en opleiding op het gebied van IST komen, ook al is de behoefte nog niet zo groot; alle werknemers moeten de kans krijgen om zich deze vaardigheden aan te leren; overheden en bedrijven dienen blijk te geven van doortastendheid om te zorgen dat dit van de grond komt;

5.6.3. zorgen voor op het vinden van een baan gerichte IST-onderwijs- en opleidingsprogramma's voor werklozen, ook voor personen die uitgetreden zijn maar opnieuw in het arbeidsleven kunnen worden ingeschakeld; in dit verband is het tevens noodzakelijk om ervoor te zorgen dat er alternatieven beschikbaar komen voor de minderheid die niet in staat is zich deze vaardigheden eigen te maken;

5.6.4. zorgen voor maatschappelijk gerichte IST-onderwijs- en opleidingsprogramma's voor personen die uitgesloten zijn van het beroepsleven en voor ouderen, gehandicapten en zieken;

5.6.5. om het grote publiek te bereiken, zou ook behoefte kunnen bestaan aan goedkope of kosteloze levering van hardware; vakbonden en ondernemingen zouden op gunstige voorwaarden apparatuur kunnen inkopen voor leden c.q. werknemers; voor personen als genoemd onder 5.6.4 zou een beroep kunnen worden gedaan op overheid en derden; de nieuwe tendens om draagbare kleine PC's te ontwikkelen zou het gebruik van Internet goedkoper kunnen maken.

5.6.6. Tijdens de Top van Lissabon zouden van de lidstaten toezeggingen kunnen worden verlangd om deze maatregelen door te voeren.

6. De ondernemerscultuur

6.1. In de conclusies van de Top zou de sociale en economische rol van ondernemingen en ondernemers erkend moeten worden. Zij zijn een belangrijke drijvende kracht achter het gebruik van technologie, innovatie en kennis.

6.2. In Lissabon zou een begin moeten worden gemaakt met het uit de weg ruimen van obstakels voor ondernemingen en met de opwaardering van hun sociale en economische rol.

Maatregelen om ondernemerschap te bevorderen:

6.2.1. Op alle scholen zouden op alle niveaus initiatieven inzake ondernemerschap moeten worden gelanceerd. Beroepsadviseurs moeten getraind worden om de uitdagingen en boeiende kanten van een loopbaan in het bedrijfsleven enthousiast over te brengen. Jonge schoolverlaters, zouden de gelegenheid moeten krijgen om reeds als twintiger zelfstandig ondernemer te zijn, op een leeftijd als hun creatieve vermogens op hun hoogtepunt zijn.

6.2.2. Belastingstelsels moeten aangepast worden om te zorgen dat er stimulansen komen voor ondernemers en hun werknemers. Er moet een aantrekkelijk fiscaal klimaat komen zodat in de behoefte aan risicokapitaal kan worden voorzien. Al deze maatregelen dienen te zijn gericht op het MKB en het oprichten van nieuwe ondernemingen.

6.2.3. Er moet een begin worden gemaakt met een omwenteling op het gebied van regelgeving, teneinde de belemmeringen voor het oprichten en uitbreiden van bedrijven uit de weg te ruimen. Tegen het eind van 2000 moet het aantal officiële papieren, nodig om een bedrijf te starten, in alle lidstaten tot een absoluut minimum zijn teruggebracht.

6.2.4. Ondernemingen zijn niet tot in het oneindige bij machte de met de naleving van de regels verbonden administratieve rompslomp af te handelen. Ze kunnen niet doorgaan jaar op jaar alle nieuwe regels te verwerken. Zelfs grotere bedrijven hebben moeite de hand over hand toenemende bureaucratische formaliteiten bij te houden, hoewel er voor deze bedrijven relatief minder kosten aan verbonden zijn. Het aantal regels voor vooral kleinere bedrijven moet kleiner worden, zodat deze meer armslag krijgen.

6.2.5. Van politici worden drastische maatregelen verwacht om de vloedgolf van regels die het bedrijfsleven en de maatschappij overspoelt, in te dammen en het tij te keren. Omdat overheidsorganen opgedeeld zijn in kleinere eenheden, is daar geen overzicht over het totaal aantal regels van alle eenheden tezamen waarmee het bedrijfsleven te maken heeft. Er is al jaren door de Commissie en de meeste lidstaten nagedacht over dit probleem, maar dat heeft nog maar nauwelijks iets opgeleverd. Alleen draconische politieke maatregelen kunnen effect sorteren. De lidstaten zouden in dezen nieuwe toezeggingen moeten doen in Lissabon en zich moeten binden aan een efficiënt monitoringproces en een tijdschema. Een handvest voor kleine ondernemingen, waarop onlangs door verschillende partijen is aangedrongen, zou een zichtbaar en doeltreffend middel kunnen zijn om dit probleem aan te pakken en de meeste onderdelen van regelgeving te bundelen.

6.2.6. Het is vooral zaak dat de opkomst van elektronische handel niet in de kiem gesmoord wordt. De explosieve groei van "com"-bedrijven is een zeer belangrijke bron van innovatie. Deze bedrijven dienen te worden gestimuleerd. De vastberadenheid waarmee de Commissie de wetgeving op het gebied van elektronische handel verder ontwikkelt, vindt een zeer goed onthaal in de desbetreffende sector. Het Comité is ingenomen met het initiatief "eEurope"(2) en de Mededeling over strategieën voor arbeidsplaatsen in de informatiemaatschappij(3), die de Commissie onlangs heeft gepubliceerd met het oog op de Top van Lissabon.

7. Gevestigde ondernemingen en het nieuwe paradigma

7.1. Verandering is onlosmakelijk verbonden met commerciële activiteiten. Elk bedrijf loopt het risico om failliet te gaan. Onder invloed van de markt veranderen voortdurend de regels. Bedrijven moeten innoveren om te kunnen overleven.

7.2. Innovatie kan betrekking hebben op alle gebieden van commerciële activiteit: onderzoek en ontwikkeling, producten en productie, markt en marketing en dienstverlening. Als de arbeidsorganisatie in het geding is, is er vooral innovatie nodig op technisch, structureel en sociaal vlak.

7.3. Innovatie betekent verandering. In het nieuwe paradigma is verandering een constante grootheid. Bedrijfsleven en overheid hebben dit te accepteren. Ondernemingen moeten flexibeler worden en hun aanpassingsvermogen opvoeren; ze moeten minder star en hiërarchisch worden.

7.4. Voorbeelden van maatregelen zijn:

7.4.1. Er dient te worden nagedacht of het nog wel zin heeft vast te houden aan het oude onderscheid tussen witteboordenwerknemers en handarbeiders, omdat in flexibele ondernemingen geen plaats is voor een dergelijk onderscheid.

Overeenkomstig artikel 13 van het Verdrag van Amsterdam moet discriminatie op grond van geslacht, ras of etnische afstamming, godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid worden bestreden.

7.4.2. Ondernemingen moeten qua concurrentievermogen optimaal profijt kunnen trekken van informatiemaatschappijtechnologieën. Dit kan met zich meebrengen dat hiërarchische structuren verdwijnen, werknemers meer verantwoordelijkheid krijgen, nieuwe werkgelegenheid ontstaat en oude banen worden vervangen. Dergelijke veranderingen dienen omzichtig te worden doorgevoerd. Om de negatieve gevolgen te verzachten en veranderingen acceptabeler te maken, zou werknemers bij herscholing en omschakeling naar ander werk steun moeten worden geboden door overheid, vakbonden en bedrijfsleiding.

7.4.3. Geschoolde en flexibele werknemers zijn onontbeerlijk voor het nieuwe innoverende werkklimaat. Op dit moment is het nog maar een minderheid van de werknemers die kan omgaan met de nieuwe technologieën, en deze werknemers worden daarvoor navenant beter beloond. De meerderheid verricht ongeschoold of halfgeschoold werk en heeft een lager loon. In de toekomst zal er minder vraag zijn naar ongeschoolde en halfgeschoolde arbeidskrachten, zodat alle werknemers zich via scholing en herscholing volledig moeten kunnen ontwikkelen.

7.4.4. Het Comité herhaalt zijn standpunt(4) dat alle in de EU gevestigde ondernemingen met meer dan 1000 werknemers moeten worden aangespoord om vrijwillig een "Omgaan met verandering"-verslag op te stellen. Daarin zou moeten worden aangegeven welke structurele veranderingen worden verwacht en hoe proactief op die veranderingen kan worden ingespeeld. Werknemers en hun vertegenwoordigers zouden moeten worden betrokken bij het opstellen en uitvoeren van dit verslag.

7.4.5. Om de economische ontwikkelingen per sector en per regio beter te kunnen voorzien en daarop in te spelen, zou het Comité de Commissie willen verzoeken een haalbaarheidsstudie uit te voeren naar de oprichting van een Europese waarnemingspost voor veranderingen in het bedrijfsleven(5).

8. Afstemming van onderwijs en opleiding op het nieuwe paradigma

8.1. Onderwijs en opleiding zouden de volgende doelstellingen moeten hebben:

(a) op individueel niveau:

- volledige ontplooiing van mogelijkheden die in het individu schuilen

- waarborgen voor inzetbaarheid

(b) op nationaal niveau:

- volledige ontplooiing van mogelijkheden die in de bevolking schuilen

- ontwikkeling van de vaardigheden die nodig zijn voor de economie en de maatschappij met het nieuwe paradigma.

8.2. Als we willen dat de mensen zich volledig ontplooien, is het in de eerste plaats zaak dat het onderwijsstelsel het individu zo goed toerust dat deze met succes zijn eigen leven kan inrichten, zich staande kan houden in de maatschappij en op zijn werk, en sociale vaardigheden en verantwoordelijkheidszin kan ontwikkelen. Om zoveel mogelijk profijt te kunnen trekken van de mogelijkheden die de nieuwe technologieën bieden, is het voor alles van vitaal belang dat basisvaardigheden als spreken, lezen, schrijven en rekenen worden aangeleerd. Het ontbreken van deze vaardigheden is de belangrijkste oorzaak van sociale marginalisering. De uitdagingen van het moderne beroepsleven zijn zodanig dat we het ons niet meer kunnen permitteren menselijke vaardigheden onbenut te laten. In de kennismaatschappij dient een grootschalig actieprogramma ter bevordering van taal- en rekenkundige vaardigheden de hoogste prioriteit te hebben. Immigranten en etnische minderheden hebben speciale aandacht nodig.

8.3. Het onderwijs zou de leerlingen grondiger moeten voorbereiden op het beroepsleven, zodat zij zich beter kunnen concentreren op hun persoonlijke inzetbaarheid, en er moet meer aandacht zijn voor de mogelijkheden van jongeren om te gaan werken als zelfstandige en als ondernemer. Tegelijkertijd kan hun worden geleerd wat de economisch en sociale rol van ondernemingen is en welke verplichtingen deze jegens de maatschappij hebben.

8.4. Ter bevordering van de gelijkheid van kansen in een maatschappij waarin leren centraal staat, is het van cruciaal belang dat vrouwen betere toegang tot de nieuwe technologieën krijgen. In een aantal lidstaten hebben vrouwen nog altijd weinig of geen toegang hiertoe, doordat zij thuis of op school niet gestimuleerd worden. Hier zal iets aan gedaan moeten worden, teneinde te waarborgen dat mannen en vrouwen gelijke kansen krijgen en om te voorkomen dat vrouwen worden buitengesloten van de arbeidsmarkt. Terwijl vooral vrouwen in het verleden hebben geprofiteerd van de groei van de dienstensector, lijkt het er nu op dat er relatief meer mannen in deze sector gaan werken. Een van de oorzaken hiervan is dat in veel gevallen typisch vrouwelijke, dienstverlenende beroepen verder worden gerationaliseerd, waardoor er meer banen bij komen voor mannen in nieuwe dienstverlenende sectoren die nauw aan de productie gelieerd zijn. In deze situatie is het voor vrouwen belangrijk om vaardigheden aan te leren die het hun mogelijk maakt, hun positie in deze in de toekomst snel groeiende marktsegmenten veilig te stellen.

8.5. Het zou verkeerd zijn als de nadruk op vaardigheden die toegespitst zijn op inzetbaarheid en werk, ertoe zou leiden dat academische opleidingen in aanzien zouden dalen. Personen met grote intellectuele capaciteiten zouden bij voorkeur zo ver mogelijk moeten komen met hun academische opleiding, alvorens een beroep te gaan uitoefenen. Veel topmensen uit het bedrijfsleven hebben eerst hun sporen verdiend in de academische wereld, voordat zij het bedrijfsleven instapten. Goed opgeleide academici kunnen een bijdrage leveren aan alle sectoren van de samenleving en dienen een vooraanstaande rol te spelen in de kennismaatschappij.

8.6. Een economie die probeert profijt te trekken van innovatie en kennis, dient te steunen op wetenschap en technologie. Er moet voor gezorgd worden dat geavanceerde knowhow op wetenschappelijk, technisch en leidinggevend vlak op adequate wijze doorstroomt naar het bedrijfsleven en op grote schaal verbreid wordt onder de werknemers. Wetenschappelijke en technologiecursussen worden niet attractief genoeg opgezet. Er is op alle niveaus van het onderwijs- en opleidingenstelsel dringend behoefte aan een nieuwe aanpak van wetenschappelijk en technologisch onderricht en het aanleren daarvan, en er moet worden gestreefd naar een betere onderlinge aansluiting van theoretische studie en praktische toepassing ervan in het bedrijfsleven.

8.7. Het ESC bereidt op het ogenblik een advies voor over de "Europese dimensie van het onderwijs: aard, inhoud en vooruitzichten"(6), waarin het zijn eigen voorstellen presenteert. In Lissabon zouden afspraken moeten worden gemaakt over de verbetering van de vaardigheden van de huidige generatie werknemers m.b.v. initiatieven vanuit de lidstaten en het bedrijfsleven, en over bevordering van het begrip en de steun voor de cultuur van het ondernemen.

9. Duurzame ontwikkeling

9.1. Een nieuw paradigma zonder duurzame ontwikkeling is moeilijk denkbaar. Het paradigma dient zelf "duurzaam" te zijn en daarom te stoelen op innovatie en kennis. Enkele van de belangrijkste aandachtspunten zijn:

9.1.1. Beheersing en terugdringing van de hoeveelheden afval en vervuiling op het land, in het water en in de atmosfeer.

9.1.2. Duurzaam gebruik van land en water, bijv. in land-, bos- en tuinbouw, bij verstedelijking en industrialisering en in vervoer, toerisme en sport.

9.1.3. Ontwikkeling van duurzame brandstoffen en beperking van het gebruik van organische brandstoffen en andere schaars voorhanden natuurlijke hulpbronnen.

9.1.4. Een beter evenwicht van vraag en duurzaamheid op het gebied van de voedselproductie te land en ter zee, met meer aandacht voor de kwaliteit van de voedselketen.

9.1.5. Een beter evenwicht tussen openbaar en particulier vervoer, bevorderd door een rationelere opzet van ruimtelijke ordening en landinrichting.

9.2. Ontwikkeling van het vereiste kennisfundament maakt een beter beleid ter bevordering van duurzaamheid mogelijk. Dit schept mogelijkheden voor onderzoek in zowel de openbare als de particuliere sector, maar overheidsinitiatieven blijven hier toch nummer één.

9.3. Benutting van nieuwe technologieën voor de bescherming van het milieu en voor duurzame ontwikkeling biedt enorme mogelijkheden om arbeidsplaatsen te scheppen.

9.4. Om de onder 9.1 genoemde aandachtspunten te verwezenlijken, is innovatie nodig op het gebied van techniek, industrie, gedrag én cultuur. Geslaagde innovatie moet leiden tot een heropleving van bestaande ondernemingen en oprichting van nieuwe succesvolle midden- en kleinbedrijven. Om een dergelijke innovatie te bevorderen, moeten de lidstaten overgaan tot een adequaat beleid van stimulering en afschrikking.

9.5. Opbouw en ontwikkeling van een brede kennisbasis op technologisch en organisatorisch vlak zou de vooruitzichten op een duurzame toekomst voor economie, milieu en sociale stabiliteit verbeteren. Dit vereist o.a. een goed functionerend en doelmatig innovatiemodel, met een veelzijdige wisselwerking tussen onderzoek en onderwijs, tussen scholing, productie en organisatie en tussen technologie-overdracht en innovatiebeleid van de overheid.

9.5.1. Daarnaast is het vereist dat in Europa onderzoek en ontwikkeling als voedingsbodem en basis voor toekomstige innovaties zowel in de breedte als in de diepte worden gestimuleerd(7). Tevens dienen de carrièreperspectieven op deze terreinen zo aantrekkelijk te worden gemaakt dat degenen die hiervoor de meeste aanleg hebben, deze richting kiezen en in Europa blijven. Reeds in het onderwijs dient een uitgebreid, kwalitatief hoogstaand pakket aan bèta- (en eventueel ook technische) vakken te worden aangeboden.

9.6. Tijdens de Top van Lissabon dient de Commissie te worden belast met het bestuderen van de onder 9.1 genoemde aandachtspunten in de context van de huidige programma's en verbintenissen van de EU, waarna de Raad zich kan buigen over verdere maatregelen ter waarborging van de duurzaamheid van het nieuwe paradigma.

9.7. Het duurzaamheidsaspect zal voor de nieuwe lidstaten een van de centrale kwesties bij hun toetreding worden.

10. De overheid en het nieuwe paradigma

10.1. Gegeven de hele in dit advies beschreven problematiek en het enorme aantal maatregelen dat van de overheid wordt gevraagd, dringt de cruciale vraag zich op of er niet ook een nieuw paradigma voor de overheid zelf moet komen.

10.2. De traditionele opvatting van de overheid die zelf bepaalt welke voorzieningen zij biedt moet plaatsmaken voor het denkbeeld van een op samenwerking stoelende relatie tussen overheid en samenleving. De mensen verwachten van de overheid niet alleen dat deze de naleving van regels en voorschriften afdwingt, maar ook dat adequate en efficiënte voorzieningen worden geboden.

10.3. Een moderniseringsbeleid van de overheid dient:

- meer gericht te zijn op gedecentraliseerde samenwerkingsverbanden, en

- economische doelmatigheid en functionaliteit meer in het middelpunt te plaatsen.

Dit impliceert dat administratieve procedures efficiënter worden en economisch rendement een rol gaat spelen als verschillende toepassingsmogelijkheden tegen elkaar worden afgewogen.

10.4. Aan de hervorming van het administratieve apparaat van de overheid en de openbare sector zitten alles bij elkaar nogal wat haken en ogen en een en ander zal veel tijd in beslag nemen. Het ESC zal hierover eventueel een apart advies uitbrengen met eigen voorstellen.

Brussel, 2 maart 2000.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

B. Rangoni Machiavelli

(1) Zie Womack, James P. et al., The machine that Changed the World, 1990.

(2) "Europe - Een informatiemaatschappij voor iedereen", COM(1999) 687 def.

(3) COM(2000) 48 def.

(4) Zie ESC-advies over het Eindrapport van de Groep op hoog niveau inzake de economische en sociale gevolgen van industriële verandering: "Omgaan met verandering", PB C 258 van 10.9.1999.

(5) Zie ESC-advies over het Eindrapport van de Groep op hoog niveau inzake de economische en sociale gevolgen van industriële verandering: "Omgaan met verandering", PB C 258 van 10.9.1999.

(6) R/CES 1113/99 rev.

(7) Zie ook de mededeling van de Commissie "Naar een Europese onderzoekruimte", COM(2000) 6.