Advies van het Europees Comité van de Regio’s „Nadenken over Europa: de inbreng van regionale en lokale overheden bij het herstellen van het vertrouwen in de Europese Unie”

(2018/C 461/02)

Corapporteurs: Karl-Heinz LAMBERTZ (BE/PSE), voorzitter van het Europees Comité van de Regio’s, lid van het Parlement van de Duitstalige Gemeenschap van België en senator Markku MARKKULA, eerste vicevoorzitter van het Europees Comité van de Regio’s en lid van de gemeenteraad van Espoo Referentiedocument: Verzoek van Donald TUSK, voorzitter van de Europese Raad, van 8 november 2016 aan het Europees Comité van de Regio’s (CvdR) om een advies op te stellen met als thema: „Nadenken over Europa: de inbreng van regionale en lokale overheden bij het herstellen van het vertrouwen in de Europese Unie”

BELEIDSAANBEVELINGEN

HET EUROPEES COMITÉ VAN DE REGIO’S,

Preambule: context van de bijdrage van lokale en regionale vertegenwoordigers aan het herstel van het vertrouwen

1. gelet op de volgende passages uit het op 21 april 2009 in Brussel goedgekeurde mission statement van het Europees Comité van de Regio’s (CvdR): „Wij zijn een politieke vergadering, bestaande uit regionale en lokale verkozenen die zich inzetten ter bevordering van de Europese integratie. Dankzij onze politieke legitimiteit vertegenwoordigen wij binnen het institutionele bestel van de Europese Unie alle regio’s, steden en gemeenten van de Unie. Het is onze taak om de regionale en lokale overheden bij het Europese besluitvormingsproces te betrekken, en daardoor een betere participatie van onze medeburgers te garanderen […] Wij zien erop toe dat het subsidiariteits- en het evenredigheidsbeginsel in acht worden genomen, zodat het Europese beleid zo dicht mogelijk bij de burgers en op het juiste niveau wordt ontwikkeld en uitgevoerd […] We voeren een directe dialoog met onze medeburgers over de verworvenheden en de toekomstige uitdagingen van Europa, en dragen bij aan een duidelijker beeld van de territoriale impact van het Europese beleid en de concrete gevolgen van de uitwerking ervan”;

2. gelet op de vijf beleidsprioriteiten van het CvdR voor 2015-2020 („Een nieuwe start voor de Europese economie”, „De territoriale dimensie van EU-wetgeving is relevant”, „Een eenvoudiger, meer verbonden Europa”, „Stabiliteit en samenwerking binnen en buiten de Europese Unie” en „Het Europa van de burgers is het Europa van de toekomst”);

3. gelet op het verzoek van de voorzitter van de Europese Raad van 8 november 2016 aan het CvdR om een advies op te stellen over de ideeën en voorstellen van lokale en regionale overheden ten aanzien van de toekomst van Europa om te helpen het vertrouwen in de Europese Unie te herstellen ( 1 )

4. gelet op het witboek van de Europese Commissie over de toekomst van Europa, „Beschouwingen en scenario’s voor de EU-27 tegen 2025” van 1 maart 2017 en de bijbehorende vijf discussienota’s;

5. gelet op de volgende passages uit de Verklaring van Rome, die op 25 maart 2017 is ondertekend: „Wij [de ondertekenaars] beloven naar de door onze burgers geuite zorgen te luisteren […] Wij zullen, in overeenstemming met het subsidiariteitsbeginsel, samenwerken op het niveau dat een echt verschil maakt, ongeacht of dat het niveau van de Europese Unie, het nationale, het regionale of het lokale niveau is, en in een geest van vertrouwen en loyale samenwerking, zowel tussen de lidstaten onderling als tussen de lidstaten en de EU-instellingen. Wij zullen op de verschillende niveaus de nodige speelruimte laten voor het versterken van het innovatie- en groeipotentieel van Europa. Wij willen een grote Unie voor grote vraagstukken en een kleine Unie voor kleine. Wij zullen een democratische, doeltreffende en transparante besluitvorming en een betere uitvoering stimuleren”;

6. gelet op de intentieverklaring van de voorzitter van de Europese Commissie ( 2 ) , waarmee hij beoogt het debat over het witboek over de toekomst van Europa voort te zetten tot aan de Europese verkiezingen van juni 2019 via debatten, burgerdialogen en samenwerking met nationale parlementen en regio’s;

7. gelet op de volgende passage uit het rapport „De banden aanhalen met de EU-burger — Een nieuwe kans” ( 3 ) : „ook regio’s [spelen] een steeds belangrijker rol bij het ontwikkelen van een nieuwe visie op bestuur in de Unie en haar lidstaten. Met hun solide sociaaleconomische en gemeenschappelijke culturele identiteit staan zij op veel beleidsgebieden garant voor de passende uitvoering van beleid en de juiste resultaten, aangezien zij belangrijke actoren en tussenpersonen zijn waar het om het leggen van contact met burgers gaat”, alsook gelet op het „Verslag over het EU-burgerschap 2017” ( 4 ) , waarin wordt erkend dat het versterken van het gevoel van verbondenheid van de burgers met en hun betrokkenheid bij het integratieproject van cruciaal belang is;

8. gelet op de drie resoluties van het Europees Parlement over de toekomst van Europa ( 5 )

9. gelet op de in april 2018 gestarte burgerraadplegingen in de lidstaten;

De ideeën en verwachtingen van de burgers en lokale en regionale vertegenwoordigers over hun EU begrijpen en overbrengen

a) Lokale en regionale vertegenwoordigers spannen zich in om de stem van de burger te laten horen

10. wijst erop dat het CvdR in het kader van zijn in maart 2016 gelanceerde initiatief „Nadenken over Europa” zich inzet om vertrouwen op te bouwen tussen de Europese Unie en haar bevolking door middel van het houden van burgerdialogen, gemeentehuisdebatten en bijeenkomsten met verenigingen en assemblees van lokale en regionale politici, grassrootsbewegingen ( 6 ) en nationale en Europese territoriale organisaties, teneinde de standpunten, ideeën en zorgen van mensen over het Europese project te horen en daarover verslag uit te brengen.

11. Tot nu toe hebben ruim 176 politieke vertegenwoordigers van het CvdR zich geëngageerd en in het kader van het initiatief „Nadenken over Europa” burgerdialogen opgezet en daaraan meegedaan. Aan voornoemde evenementen, die in 110 regio’s in alle lidstaten plaatsvonden, werd deelgenomen door meer dan 40 000 mensen. Die waren daarbij persoonlijk of „digitaal” aanwezig. Meer dan 22 000 burgers namen aan het initiatief deel via een online-enquête en mobiele applicatie, die fungeerden als feedbackinstrumenten en hun en de dialoogdeelnemers de kans gaven ook van op afstand mee te discussiëren.

12. Verkozen vertegenwoordigers van alle CvdR-fracties nemen aan de activiteiten in dit verband deel en wisselen waar mogelijk op platforms informatie uit met vertegenwoordigers van de Europese Raad, de Europese Commissie en het Europees Economisch en Sociaal Comité en leden van nationale parlementen en het Europees Parlement. Er is meer coördinatie nodig om de zichtbaarheid en impact van de voorlichtingsactiviteiten van de EU-instellingen en lidstaten te vergroten.

13. Het CvdR vestigt de aandacht op de uitkomsten van de in zijn opdracht gehouden enquête onder lokale en regionale overheden, waaronder CvdR-leden en -plaatsvervangers, en hun verenigingen ( 7 )

14. Tijdens de meeste dialogen bleken de meningen van de burgers te worden beïnvloed door de ontwikkelingen in hun regio, gemeente of stad. De EU-politici uit regio’s en steden zijn dan ook het beste op de hoogte van de zorgen en verwachtingen van hun burgers.

b) Wat de burgers het CvdR vertelden: ze willen een Europees project op basis van solidariteit, cohesie en nabijheid

15. De belangrijkste tijdens de door het CvdR georganiseerde burgerdialogen ( 8 ) geuite zorgen betroffen de trage uitvoering van beleidsmaatregelen, met name ten aanzien van migratie, de bestrijding van werkloosheid en de algemene sociaaleconomische situatie.

16. In dit verband lieten veel burgers weten graag meer solidariteit te zien in de EU. Dat is dus een dringende oproep om actie te ondernemen ter verkleining van de bestaande en vaak toenemende ongelijkheden op uiteenlopende terreinen, wat vooral kan door de cohesie en solidariteit tussen en binnen de lidstaten en regio’s te versterken. Om aan deze algemene verwachting tegemoet te komen, is het wellicht nodig een aantal EU-beleidsgebieden te heroriënteren en opnieuw in evenwicht te brengen.

17. Het CvdR heeft een wijdverbreide frustratie over de EU gesignaleerd, doordat de EU vaak als een onbetrouwbare ver-van-mijn-bedshow wordt gezien. Tegelijkertijd hebben veel mensen nog steeds het gevoel niet te weten wat de EU is en wat ze doet. Dat leidt tot een grote kloof tussen wat de mensen van de EU verwachten en wat zij in staat is te realiseren. Mensen hebben de indruk dat de EU weinig doet om lokale problemen op te lossen, hetgeen ook te wijten is aan slechte communicatie, misleidende verhalen en bewoordingen in contacten met burgers en hun geringe betrokkenheid bij de besluitvorming.

18. Volgens Eurobarometer-peilingen is meer dan twee derde van de respondenten ervan overtuigd dat hun land heeft geprofiteerd van het EU-lidmaatschap ( 9 )

19. Het CvdR herinnert er in dit verband aan dat de lidstaten enerzijds medeverantwoordelijk zijn voor het vinden van oplossingen op Europees niveau, zodat de EU adequaat kan optreden met betrekking tot belangrijke agenda’s waar zij een echte meerwaarde kan creëren, en anderzijds de nodige hervormingen op nationaal niveau moeten doorvoeren, en in passende financiering moeten voorzien, om een goed functionerend lokaal en regionaal bestuur te garanderen, zodat burgers merken dat de problemen worden aangepakt.

20. Uit veel lokale debatten en ook de uitkomsten van de enquête blijkt dat de generatie onder de dertig het meest enthousiast is over de EU en grote waarde hecht aan het vrije verkeer en de door de EU geboden mogelijkheden op het gebied van opleiding. Deze generatie is echter ook in veel landen het hardst getroffen door de langdurige gevolgen van de economische crisis en jeugdwerkloosheid en staat erg kritisch tegenover de rol die de EU in dit verband speelt. Daarom zou het EU-beleid veel toekomstgerichter moeten worden en deze toekomstgerichtheid zou in de EU-besluitvorming moeten worden ingebouwd met concrete maatregelen en speciale middelen om de specifieke problemen van jongeren aan te pakken.

21. Het gevoel van burgers onvoldoende te worden betrokken bij de besluitvorming leidt vaak tot uiteenlopende vormen van wantrouwen jegens democratische instanties, waaronder de EU-instellingen.

22. Het vertrouwen in de lokale en regionale bestuursniveaus is gemiddeld hoger dan dat in de nationale overheid en in de meeste lidstaten ook hoger dan dat in de EU.

23. Om het vertrouwen in de EU te herstellen is het belangrijk om voor de burgers helderheid te scheppen over wie uiteindelijk verantwoordelijk is voor besluiten op EU-niveau. Daarom pleit het CvdR voor een grotere democratische verantwoordingsplicht.

24. De Europese integratie is een project om politiek uitdrukking te geven aan een reeks universele waarden en rechten, maar veel burgers zijn teleurgesteld over wat zij beschouwen als het onvermogen van de EU om haar eigen waarden in acht te nemen en in stand te houden. Het is van cruciaal belang om de gemeenschappelijke waarden van de EU-burgers steeds opnieuw te bekrachtigen. Die waarden vormen de onmisbare basis voor wederzijds vertrouwen en compromissen.

25. Het CvdR vindt dat er aanzienlijk potentieel is om bij de inwoners van de EU een „Europese burgeridentiteit” te ontwikkelen, met belangrijke rechten en plichten die hun dagelijks leven betreffen. Zo’n identiteit, die is gebaseerd op het gezamenlijk Europees historisch en cultureel erfgoed, is belangrijk om individuele burgers meer het gevoel te geven bij het Europese project te horen, en zou de nationale, regionale en lokale identiteiten die samen de identiteit van een individu bepalen, moeten aanvullen en verrijken. Identiteitsgevoelens kunnen en moeten niet worden opgelegd, maar kunnen wel worden ondersteund en gestimuleerd via burgerparticipatie, culturele activiteiten en onderwijs. Daarvoor moeten dan ook voldoende acties en middelen worden ingezet.

26. Burgers die deel uitmaken van kennis- en toekomstgerichte samenlevingen zijn beter in staat om te zien waaraan hun lokale gemeenschappen behoefte hebben, en zijn daarom bij uitstek geschikt om te experimenteren met en modellen te ontwikkelen voor evoluerende innovatieve oplossingen om aan lokale behoeften tegemoet te komen.

27. Het CvdR steunt de roep van burgers om meer mogelijkheden voor democratische participatie en om betere communicatie met de Europese instellingen via permanente en gestructureerde overlegkanalen. Daarom dringt het erop aan dat de communicatiestrategie van de Europese Commissie via haar informatienetwerken wordt versterkt, door de regionale overheden de Europe Direct-informatiecentra op hun grondgebied te laten coördineren, wat het effect van hun activiteiten zou vergroten.

c) Het vurige pleidooi van lokale en regionale vertegenwoordigers om volledig te worden betrokken bij de vormgeving en uitvoering van het Europese project (10)

28. De vertegenwoordigers van het lokale en regionale niveau stellen terecht dat de prioriteiten waarop de EU zich zou moeten richten vooral verband moeten houden met cohesiebeleid, sociaal beleid (m.i.v. onderwijs en mobiliteit), economisch beleid (werkgelegenheid en groei), migratie en integratie, milieuvraagstukken (waaronder klimaatverandering) en veiligheid.

29. Uit de burgerdialogen en de enquête onder de lokale en regionale overheden komt een grote aandacht voor jongeren naar voren, met name voor de vraag hoe hun de juiste kansen kunnen worden geboden en aan hun verwachtingen kan worden beantwoord.

30. Net als bij de burgers is solidariteit ook een sleutelwoord bij de vertegenwoordigers van de lokale en regionale overheden. Voor hen is dat een van de kernwaarden van de EU.

31. De meeste lokale en regionale overheden beschouwen meer decentralisatie en een betere bevoegdheidsverdeling als essentiële elementen van goed bestuur, omdat daardoor directe betrokkenheid en deelname van de burgers en plaatsgerichte oplossingen mogelijk worden, wat de transparantie, verantwoordingsplicht en kwaliteit van de beleidsvorming ten goede komt. Deelname van de lokale en regionale overheden aan de EU-besluitvorming levert meerwaarde op voor het nagestreefde beleid.

32. De lokale en regionale overheden zijn zich zeer bewust van de groeiende noodzaak van samenwerking over nationale grenzen heen om de grootste uitdagingen van deze tijd het hoofd te kunnen bieden, zoals de klimaatverandering en natuurrampen, de globalisering in al haar vormen, de digitalisering en de sociale consequenties daarvan, de instabiliteit wereldwijd, de demografische verandering, armoede en sociale uitsluiting enz. Deze overheden spelen ook een cruciale rol bij de uitvoering van het cohesiebeleid, waaronder grensoverschrijdende samenwerkingsinitiatieven zoals de talrijke kleinschalige en people-to-people-projecten, die heel belangrijk zijn als alledaags, concreet voorbeeld van solidariteit.

33. De lokale en regionale overheden zouden verder graag willen dat de EU zich meer richt op de Europese burgerrechten, zoals het recht om overal te kunnen wonen, werken en studeren. In dit verband zijn de werkzaamheden van belang die de regionale en lokale overheden in samenwerking met de Europese instellingen kunnen verrichten zodat de burgers weten welke reële kansen het vrije verkeer hen biedt om in een andere lidstaat te kunnen studeren of te werken.

EU-beleid lokaal verankeren om een verschil te maken in het leven van de burgers

a) Maatschappelijke uitdagingen lokaal aanpakken

34. Het EU-beleid moet de mensen in staat stellen de kwesties aan te pakken die van belang zijn voor hun leven en waarop alle bestuursniveaus, van het Europese tot het lokale, een antwoord moeten geven.

35. De maatschappelijke uitdagingen waar de EU voor staat, moeten globaal worden aangepakt, maar er moet lokaal actie worden ondernomen.

36. De steden en regio’s vormen de schakel tussen de duurzameontwikkelingsdoelstellingen van de VN (SDG’s) en de burgers doordat ze met behulp van de door de EU verschafte instrumenten beantwoorden aan hun roep om actie. De 17 SDG’s zullen zonder engagement van en coördinatie met de lokale en regionale overheden niet worden gehaald. In dit verband moeten alle instrumenten voor de ondersteuning van decentrale samenwerking, beleidssamenhang en de territoriale benadering ten volle worden benut, aangezien zij de mogelijkheden van de lokale en regionale overheden en het maatschappelijk middenveld vergroten om partnerschappen en synergieën tussen alle bestuursniveaus te bevorderen.

b) Economische, sociale en territoriale cohesie voor de burgers bevorderen

37. Het aanpakken van de nog altijd bestaande economische, sociale en territoriale ongelijkheden blijft een grote uitdaging voor de EU.

38. Sociale, economische en territoriale cohesie zijn doelstellingen uit het EU-Verdrag. Het realiseren ervan vereist het oplossen van oude en nieuwe problemen, de bevordering van veerkrachtige samenlevingen en economieën en het tot stand brengen van een kader om de mondialisering in goede banen te leiden.

39. Het CvdR vestigt de aandacht op het zevende verslag van de Europese Commissie inzake economische, sociale en territoriale cohesie getiteld „Mijn regio, mijn Europa, onze toekomst”, dat duidelijk maakt „dat het cohesiebeleid van wezenlijk belang is voor Europa, zijn burgers, zijn economie en zijn steden en regio’s en dat het belangrijker is dan ooit om duurzame economische groei in overeenstemming te brengen met sociale vooruitgang, een thema waar het cohesiebeleid zich hard voor maakt” ( 11 )

40. Het CvdR wil een krachtig cohesiebeleid voor na 2020 voor alle regio’s dat is gebaseerd op het beginsel van Europese partnerschappen, gedeeld beheer en multilevel governance, zoals bepleit in de verklaring van de Cohesiealliantie (#CohesionAlliance).

41. Het CvdR betreurt dat slechts een minderheid van de burgers zich bewust is van de positieve impact van het cohesiebeleid. Alle bestuursniveaus zouden daarom de handen ineen moeten slaan om de effecten van de verschillende onderdelen van het EU-beleid en de EU-fondsen meer onder de aandacht te brengen.

42. De stedelijke agenda van de EU helpt bij de aanpak van kwesties op gebieden variërend van stedelijke mobiliteit en luchtkwaliteit tot de circulaire economie en de integratie van migranten en vluchtelingen. In die agenda wordt bovendien het belang onderstreept van partnerschappen tussen steden en het platteland om deze problemen op een meer doeltreffende wijze aan te pakken. Deze agenda biedt steden en regio’s ook ondersteuning bij de ontwikkeling van plaatsgerichte innovatie-ecosystemen en bij de implementatie van slimme-specialisatiestrategieën.

43. Diensten van algemeen belang (DAB) en diensten van algemeen economisch belang (DAEB) vormen een integraal onderdeel van het Europese sociale model en de sociale markteconomie en waarborgen dat iedereen het recht en de mogelijkheid heeft om gebruik te maken van essentiële goederen en hoogwaardige openbare diensten. Het CvdR pleit voor een uitbreiding van het begrip DAEB met nieuwe vormen van maatschappelijke dienstverlening, zoals de eerste opvang en integratie van vluchtelingen en migranten, sociale huisvesting een gegarandeerd minimuminkomen of digitale infrastructuur.

44. Het CvdR dringt erop aan dat meer Europese partnerschappen tussen gemeenten, steden en regio’s, waaronder jumelages, mondiaal een voortrekkersrol gaan spelen bij de toepassing van goede praktijkvoorbeelden van de bestrijding van maatschappelijke problemen en de benutting van de meest recente wetenschappelijke kennis.

c) Een antwoord bieden op migratie en zorgen voor integratie

45. In de ogen van de Europese burgers is de migratieproblematiek een belangrijke toetssteen om te zien hoe het begrip „solidariteit” in praktijk wordt gebracht. Er dient echter nog overeenstemming te worden bereikt over wat in dit verband onder solidariteit moet worden verstaan. Voor de lokale en regionale overheden is een sleutelrol weggelegd bij het vlot laten verlopen van de opvang en integratie van migranten en bij het organiseren van een open, rationeel en menselijk debat over deze gevoelige problematiek.

46. Gemeenten, steden en regio’s moeten hulp krijgen bij zowel crisisbeheer als integratie op de lange termijn. De EU dient een coherent beleidskader voor migratie te verschaffen en voldoende en gerichte financiële en technische steun te geven, in aanvulling op die van de lidstaten, om de integratie van migranten op lokaal niveau te vergemakkelijken.

47. Integratiebeleid voor migranten moet in samenwerking tussen alle bestuursniveaus worden ontwikkeld en ook door de EU met passende financiële instrumenten worden ondersteund als onderdeel van een alomvattend Europees migratiebeleid. Om ervoor te zorgen dat de kansen op een succesvolle integratie zo groot mogelijk zijn, wat zowel in het belang van de migranten als de samenleving van het gastland is, moet met diverse factoren rekening worden gehouden, zoals de professionele en taalvaardigheden van migranten, bestaande familiebanden, hun voorkeuren en eventuele al voor aankomst bestaande contacten met het gastland.

48. Een doeltreffend en humaan beheer van de EU-buitengrenzen en de ontwikkeling van een alomvattend migratiebeleid en een gemeenschappelijk Europees asielstelsel met gemeenschappelijke hoge normen zijn essentieel voor alle gemeenten, steden en regio’s, met name als ze vluchtelingen opvangen of als ze langs grenzen liggen en te maken krijgen met grote stromen migranten. Dergelijk beleid moet ook een gezamenlijke benadering van humanitaire bescherming omvatten alsmede nieuwe manieren voor reguliere migratie waaronder regelingen voor circulaire migratie, en inspanningen om de oorzaken van migratie aan te pakken en alle vormen van mensenhandel te bestrijden, met name handel in vrouwen en kinderen voor seksuele doeleinden. Dit vraagt om nieuw politiek engagement op alle niveaus en adequate middelen.

d) Sociale rechten en toegang tot onderwijs waarborgen en cultureel erfgoed bevorderen

49. De burgers hebben er grote behoefte aan dat de sociale dimensie van de EU in alle EU-beleidsmaatregelen en -programma’s wordt ontwikkeld, in aanvulling op de bestaande nationale of regionale stelsels voor gendergelijkheid en sociale bescherming. De artikelen 8 en 9 VWEU bieden daarvoor de grondslag en zou dan ook naar behoren moeten worden nageleefd. Het CvdR staat achter de implementatie van de pijler van sociale rechten, waarbij de lokale en regionale overheden een hoofdrol moeten spelen. Het pleit voor de opname van een protocol inzake sociale vooruitgang in de EU-Verdragen om sociale rechten op voet van gelijkheid met economische rechten te brengen. Het is tevreden dat de pijler van sociale rechten een onderdeel van het Europees semester is geworden. Het steunt het plan voor een sociaal scorebord in het Europees Semester en vindt ook dat in de primaire EU-wetgeving bindende sociale doelstellingen moeten worden vastgelegd.

50. Sociale investeringen mogen niet louter worden gezien als kosten ten laste van de overheidsbegroting. De financiering van sociale beleidsmaatregelen en de bescherming van sociale rechten heeft een duidelijke Europese meerwaarde en die is fundamenteel voor het herstellen van het vertrouwen van de burgers in het integratieproces, zoals werd geconstateerd tijdens de top van Gotenburg in november 2017.

51. Het is van groot belang dat burgers worden geholpen toegang te krijgen tot lokale en billijke arbeidsmarkten om de werkloosheid uit te bannen, waarbij speciale maatregelen moeten worden genomen voor de groepen die daar het hardst door worden getroffen. Het CvdR streeft ernaar om een plan met sociale doelstellingen op te stellen, dat deel moet gaan uitmaken van een vooruitstrevend sociaal actieprogramma met specifieke maatregelen en concrete follow-upwetgeving om te investeren in mensen, vaardigheden, kennis, sociale bescherming en integratie.

52. De EU moet zich ten volle inzetten voor de gelijkheid van vrouwen en mannen en met name voor de preventie en uitbanning van geweld tegen vrouwen, wat een universeel, structureel en multidimensionaal probleem is dat niet te meten persoonlijke, sociale en economische kosten teweegbrengt.

53. Investeren in jongeren is cruciaal. De EU zou de lokale en regionale overheden moeten ondersteunen om aan de behoeften op het vlak van onderwijs en vaardigheden tegemoet te komen. Het CvdR pleit voor een nieuwe „alliantie voor onderwijs en vaardigheden” om de publieke investeringen in onderwijs te stimuleren, mobiliteit te bevorderen (Erasmus+), interregionale samenwerking (vooral grensoverschrijdende) aan te moedigen en people-to-people-uitwisselingen te faciliteren in zowel professioneel als cultureel verband.

54. Het CvdR vindt dat, in overeenstemming met het subsidiariteits- en evenredigheidsbeginsel, de regionale overheden moeten worden betrokken bij het beheer van instrumenten zoals het Europees Sociaal Fonds en de fondsen ter ondersteuning van de uitvoering van de jongerengarantie, aangezien een actief werkgelegenheidsbeleid, met inbegrip van sociale innovatie en beleid inzake gelijke behandeling, vaak op regionaal niveau ten uitvoer wordt gelegd.

55. Wat onderwijs betreft, is het een goed idee om de verschillende elementen die de Europeanen gemeenschappelijk hebben op diverse terreinen zoals geschiedenis, cultuur, erfgoed of het project van de Europese integratie op te nemen in de lesprogramma’s. Bovendien is het in elk geval belangrijk om het Europese project bekend te maken onder scholieren, wat gewoonlijk door de regionale en lokale overheden wordt gedaan.

56. Het rijkgeschakeerde cultureel erfgoed is van grote waarde voor Europa: het kan in de EU een aanzienlijk hefboomeffect hebben voor duurzamere regio’s met een grotere cohesie en bijdragen tot een sterkere identiteit in een regio en in heel Europa. Als zodanig is het exemplarisch voor het motto van de EU: „In verscheidenheid verenigd”.

57. Het toerisme en de creatieve sectoren kunnen het cultureel erfgoed van de regio’s omvormen tot een potentieel voor banenschepping en economische overloopeffecten, onder meer met behulp van innovatie en slimme-specialisatiestrategieën.

58. De EU moet de culturele en taalverscheidenheid bevorderen en bijdragen tot het prestige ervan, de kennis ervan stimuleren, innovatie en interregionale samenwerking op alle culturele gebieden stimuleren en nieuwe bedrijfsmodellen voor de culturele en creatieve industrieën bevorderen.

e) Onderzoek, innovatie en digitale transformatie stimuleren

59. Europese financieringsprogramma’s waarin onderzoek, innovatie, uitwisseling, partnerschap en mobiliteit centraal staan en die in slimme steden worden aangeboden, kunnen zorgen voor betere dienstverlening aan de burgers en dus hun levenskwaliteit verbeteren. Ook het cohesie- en gemeenschappelijk landbouwbeleid kunnen door onderzoek en innovatie dynamisch en toekomstgericht worden.

60. In de publieke sector en het bedrijfsleven zou er sprake moeten zijn van grootschaligere innovatie. Dat kan onder meer worden bewerkstelligd met initiatieven als „Science meets regions”, in het kader waarvan politici en wetenschappers discussiëren over empirisch onderbouwde besluitvorming. Zo kunnen Europeanen samen hun toekomst creëren.

61. Lokale overheidsdiensten hebben baat bij de digitale transformatie en e-governance. Burgers en bedrijfsleven waarderen de Europese meerwaarde van daarmee samenhangende investeringen (vaak in het kader van grensoverschrijdende of interregionale samenwerkingsinitiatieven, zoals „breedband voor iedereen”), omdat daardoor lokale economieën veerkrachtiger worden en de levenskwaliteit op lokaal en regionaal niveau verbetert.

62. Steden zijn zowel fysiek als digitaal plaatsen waar mensen elkaar ontmoeten, nieuwe ideeën opdoen, nieuwe mogelijkheden onderzoeken, op innovatieve wijze vorm geven aan de toekomst, leren over maatschappelijke veranderingen en zien wat de gevolgen daarvan zijn voor de burgers. Steden kunnen daarom de totstandkoming van digitale verbindingen tussen lokale gemeenschappen in heel Europa versnellen.

63. De digitale transformatie is om die reden een nieuw cohesie-instrument en een doeltreffend instrument om demografische uitdagingen aan te gaan: afgelegen, landelijke en ultraperifere gebieden moeten verbonden blijven en hun natuurlijke handicaps transformeren in voordelen overeenkomstig het beginsel van territoriale samenhang Door de EU en lokale spelers ondersteunde innovatiecentra, levende laboratoria, fab-lab’s, ontwerpstudio’s, bibliotheken, starterscentra en innovatiekampen stimuleren de plaatselijke economie en geven stakeholders gemakkelijker toegang tot digitale technologieën.

f) Plattelandsontwikkeling ondersteunen, het gemeenschappelijk landbouwbeleid veiligstellen en lokale productie bevorderen

64. Plattelandsgebieden en intermediaire regio’s beslaan 91 % van het grondgebied van de EU en herbergen 60 % van haar bevolking. Er gaapt een grote ontwikkelingskloof tussen steden en het platteland. De inwoners van landelijke gebieden voelen zich in de steek gelaten en worden daardoor eurosceptischer. Het CvdR vindt derhalve dat zowel het gemeenschappelijk landbouwbeleid als het Cohesiebeleid moeten blijven fungeren als solidariteitsinstrumenten en duurzame en innovatieve landbouw en plattelandsontwikkeling moeten bevorderen. Het onderstreept dat in al het EU-beleid met plattelandsgebieden rekening moet worden gehouden.

65. Interregionale samenwerking kan een sleutelelement zijn voor de optimalisering van slimme-specialisatiestrategieën, door synergieën te stimuleren en het rendement van de wereldwijde inspanning op het gebied van innovatie te maximaliseren.

66. De manier waarop in de EU wordt geproduceerd en geconsumeerd heeft een enorme lokale en mondiale impact, niet alleen op het welzijn van de burgers, het milieu, de biodiversiteit en het klimaat, maar ook op de volksgezondheid en de economie. Het CvdR dringt er daarom op aan om lokale markten, korte voedselketens en specifiek lokale voedselsystemen te ontwikkelen en te stimuleren en pleit voor de bevordering van Europese kwaliteitsproducten.

67. Het CvdR vindt de bezuinigingen in de tweede pijler van het GLB disproportioneel en vreest dat die ten koste kunnen gaan van plattelandsgebieden, van de door de Europese Commissie beoogde versterking van milieu- en natuurbescherming en van de verwezenlijking van de EU-doelstellingen voor klimaatbescherming en duurzaam gebruik van hulpbronnen.

g) Duurzaamheid, milieubescherming en de strijd tegen de klimaatverandering

68. De burgers verwachten mondiale en lokale maatregelen om de klimaatverandering een halt toe te roepen en de energie-efficiëntie te bevorderen. Het aspect duurzaamheid moet daarom systematisch in al het EU-beleid worden opgenomen, met bijzondere aandacht voor vermindering van de broeikasgasuitstoot, energie-efficiëntie, schonere mobiliteit, opwekking van hernieuwbare energie, benutting van koolstofputten en duurzame productie en consumptie. Het CvdR roept de EU op om met een solide wetgevings- en beleidskader te komen waarbinnen regio’s en steden hun eigen initiatieven kunnen uitwerken om de doelstellingen van Parijs te realiseren.

69. Het wereldwijde Burgemeestersconvenant voor klimaat en energie en bottom-upinitiatieven voor de implementatie van beleidsmaatregelen spelen een cruciale rol bij de verwezenlijking van de doelen uit het klimaatakkoord van Parijs. De EU moet dan ook steun verlenen voor de vaststelling van lokaal bepaalde bijdragen om de CO 2 -uitstoot te verminderen, en de aspecten duurzaamheid en milieubescherming moeten in lijn met de duurzameontwikkelingsdoelstellingen van de VN en andere internationale verbintenissen van de EU systematisch in al het EU-beleid worden opgenomen.

70. Er dient meer synergie te komen tussen netwerken, projecten en overeenkomsten voor de aanpak van klimaatverandering en die welke betrekking hebben op rampenbestendigheid, zoals het Sendai-kader.

h) Samenwerking buiten de EU ter ondersteuning van stabiliteit en ontwikkeling

71. De activiteiten van lokale en regionale overheden op het gebied van grensoverschrijdende samenwerking en stedendiplomatie buiten de EU, in het bijzonder met de buurlanden van de EU en in het kader van het uitbreidingsproces, zijn essentieel om lokale democratie, duurzame ontwikkeling en stabiliteit te bevorderen.

72. Lokale overheden zetten zich ervoor in om gewelddadige radicalisering te voorkomen en publieke ruimten te beschermen en spelen aldus een belangrijke rol bij het waarborgen van de veiligheid van de burgers. Aangezien criminaliteit en terrorisme zich niets aantrekken van (lands)grenzen, dienen burgers en lokale en regionale overheden samen te werken en zullen ze profiteren van de meerwaarde van Europese maatregelen en gezamenlijke projecten.

73. Het CvdR verwijst naar zijn eerdere standpunt dat alle voorstellen voor overeenkomsten inzake liberalisering van de handel voorafgegaan moeten worden door territoriale effectbeoordelingen. Ook herhaalt het dat op nationaal en lokaal niveau mechanismen moeten worden ingevoerd om toegang te krijgen tot relevante informatie over het handelsbeleid. Bovendien zouden handelsbesprekingen gepaard moeten gaan met een formele en participatieve dialoog tussen de bevoegde nationale en lokale en regionale overheden. Dat is met name van cruciaal belang als die besprekingen ook gaan over gebieden waarop bevoegdheden met de lidstaten worden gedeeld, omdat er in die gevallen heel vaak gevolgen zijn voor het lokale en regionale niveau.

Steden en regio’s de nodige speelruimte geven: een EU-begroting voor na 2020 die aan de ambities beantwoordt en flexibiliteit biedt om te handelen en te investeren

74. Het meerjarig financieel kader (MFK) moet een afspiegeling vormen van de ambities en prioriteiten van de EU om aan de verplichtingen uit het Verdrag en de verwachtingen van de burgers tegemoet te komen. Het CvdR maakt zich sterk voor een MFK dat overeenstemt met 1,3 % van het bruto nationaal inkomen van de EU-27.

75. De EU-begroting moet niet worden gezien als een uitruil tussen nettobetalers en netto-ontvangers, maar als een gezamenlijk instrument dat overal in Europa meerwaarde genereert en zo helpt de gemeenschappelijke doelstellingen te verwezenlijken. Het CvdR onderschrijft dan ook de conclusies van de Europese Commissie dat alle lidstaten van het MFK profiteren omdat de positieve effecten van de interne markt en het veiligheids- en cohesiebeleid opwegen tegen elke nationale bijdrage aan de EU.

76. De toekomst van de EU hangt af van een ambitieuze en efficiënte begroting in lijn met het uitgangspunt dat meer taken voor de EU gepaard moeten gaan met meer middelen en met de geleidelijke afschaffing van de kortingen op nationale bijdragen.

77. Recentralisatie van de EU-begroting, met name door programma’s in gedeeld beheer en plaatsgebonden benaderingen te verzwakken, kan de cohesie in de Unie in gevaar brengen en moet dan ook worden vermeden.

78. De kwaliteit van openbare dienstverlening is doorslaggevend voor het vertrouwen in publieke instanties, aangezien burgers overheden beoordelen op basis van hun ervaringen met openbare diensten. Daarbij moet er rekening mee worden gehouden dat meer dan een derde van alle overheidsuitgaven en meer dan de helft van alle overheidsinvesteringen op subnationaal niveau worden gedaan, maar dat er in de EU onvoldoende door overheden wordt geïnvesteerd om adequate infrastructuur en openbare diensten te kunnen leveren. Het is daarom van cruciaal belang dat de overheidsinvesteringskloof wordt gedicht.

79. Tien jaar na de financiële crisis, die grote consequenties heeft gehad voor de door de lokale en regionale overheden gedane investeringen, moet hun investeringsvermogen worden vergroot door hun de nodige budgettaire speelruimte te geven om te investeren en lokale oplossingen te bevorderen. Daartoe moeten de beginselen van op partnerschap gebaseerd gedeeld beheer en multilevel governance worden versterkt en zou de medefinanciering van EU-programma’s door overheden niet mogen meetellen in de schuldberekeningen in het kader van het stabiliteits- en groeipact.

De Unie van onderaf opbouwen: meer democratie op Europees niveau kan worden bereikt via lokaal engagement

a) EU-beleid meer impact geven: de juiste maatregelen moeten op het juiste niveau worden genomen

80. Het CvdR is er stellig van overtuigd dat de correcte toepassing van de beginselen van subsidiariteit en evenredigheid cruciaal is om de afstand tussen de EU en haar burgers te verkleinen. Besluiten dienen zo dicht mogelijk bij de burgers te worden genomen. De EU-besluitvorming moet volledig transparant worden en daarin moeten de betrokkenen volledige verantwoording afleggen zodat de burgers duidelijk kunnen zien wie er politiek verantwoordelijk en aansprakelijk is voor de genomen besluiten ( 12 )

81. Gedeelde verantwoordelijkheid en een nauw verband tussen de beginselen van multilevel governance en subsidiariteit vormen essentiële elementen van een echt democratische EU.

82. De toekomstige leidraad voor de EU moet de consequente toepassing van het subsidiariteitsbeginsel zijn. Dit betekent „meer EU waar er meer EU nodig is” en „minder Europa waar er minder EU nodig is”, wat een efficiëntere en beter presterende EU zal opleveren. De simpele logica in de discussie over de toekomst van Europa dat nationale belangen moeten worden beschermd tegen EU-inmenging, is contraproductief. Het CvdR is zich bewust van zijn rol als een van de hoeders van het subsidiariteitsbeginsel en vindt dat dit beginsel moet worden beschouwd als dynamisch politiek en juridisch concept voor beleidsvorming en beleidsuitvoering. Doel ervan is te waarborgen dat de meest geschikte niveaus op het juiste moment de juiste maatregelen nemen in het belang van de burgers. Het CvdR voelt zich daarin gesterkt door het eindverslag van de taskforce Subsidiariteit en Evenredigheid, waarin wordt gepleit voor een nieuw soort „actieve subsidiariteit”. Het streeft ernaar uitvoering te geven aan de aanbevelingen van deze taskforce in nauwe samenwerking met de andere EU-instellingen, nationale parlementen en lokale en regionale overheden uit de hele EU.

83. Het CvdR herhaalt zijn oproep om de beginselen van multilevel governance en partnerschap in een interinstitutionele gedragscode vast te leggen, ze ten uitvoer te leggen en in het Interinstitutioneel Akkoord over beter wetgeven op te nemen. Het beginsel van multilevel governance moet niet alleen in het cohesiebeleid maar in alle wet- en regelgeving voor beleidsterreinen met een regionale impact worden geïntegreerd ( 13 )

84. Het is van groot belang om centralistische tendensen tegen te gaan en de ontwikkeling van geschikte, lokale en adequate praktische oplossingen te ondersteunen, met name in het kader van het toekomstige cohesiebeleid, dat als model dient voor de governance op andere beleidsgebieden.

85. De huidige territoriale effectbeoordelingen zouden verder moeten worden ontwikkeld om doeltreffende feedbackprocessen te creëren waarin rekening wordt gehouden met de regionale diversiteit in de EU en de zeer uiteenlopende gevolgen van EU-beleid voor verschillende lokale en regionale overheden.

b) Regio’s en steden bij de besluitvorming betrekken: meer democratie op Europees niveau via ownership en efficiëntie

86. Het EU-beleid moet de mensen een proactieve rol geven bij het aanpakken van de kwesties die van belang zijn voor hun leven. Mensen zoeken naar lokale oplossingen, willen meer betrokken worden bij de afbakening van problemen en rekenen op ondersteuning bij de aanpak ervan. Met een hierop gebaseerde mensgerichte, door de burgers aangestuurde benadering kan veel lokale uitdagingen het hoofd worden geboden en kan de EU laten zien dat ze relevant is. Dit betekent ook dat het EU-beleid zich moet richten op versterking van de rol van steden en regio’s, waarbij de burgers via publiek-private partnerschappen bij de beleidsvorming moeten worden betrokken.

87. Lokale en regionale overheden geven het EU-beleid meerwaarde doordat ze fungeren als proeftuinen voor de ontwikkeling en toepassing van nieuwe soorten maatschappelijke innovaties, nieuwe vormen van solidariteit en nieuwe integratiemaatregelen die de burgers van de EU verwachten.

88. Dit betekent ook dat niet alle problemen van burgers door middel van gedetailleerde EU-voorschriften opgelost kunnen worden. Het subsidiariteitsbeginsel gaat niet alleen om de vraag in hoeverre de EU over juridische mogelijkheden beschikt om wetgevend op te treden, maar ook om de vraag in hoeverre de oplossingen zinvol zijn voor de burgers. Indien burgers ondervinden dat de EU met oplossingen komt die in de dagelijkse praktijk nutteloos zijn, zal dat de weerstand tegen de EU vergroten.

89. Het CvdR is ervan overtuigd dat het institutionele bestel van de EU moet blijven evolueren en aangepast moet blijven worden aan nieuwe uitdagingen met het oog op een inclusieve, transparante, democratische en doeltreffende besluitvorming. De rol die de, door het CvdR vertegenwoordigde, lokale en regionale overheden spelen, moet volledige erkenning krijgen, zowel in het dagelijks bestuur van de EU als bij toekomstige veranderingen van de EU-Verdragen, in het kader waarvan het CvdR volwaardig lid moet zijn van toekomstige conventies.

90. Het CvdR vindt dat het Europese semester absoluut een lokale en regionale dimensie moet krijgen. Daarom moeten de lokale en regionale overheden van begin af aan worden betrokken bij de voorbereiding van de jaarlijkse groeianalyse en bij het opstellen van de landenverslagen en de nationale hervormingsprogramma’s. In dit verband moet de procedure voor macro-economische onevenwichtigheden worden uitgebreid met regionale indicatoren om de regionale dimensie van het Europese semester te bevorderen en te consolideren.

91. De democratische legitimiteit van de EU en met name van de economische en monetaire unie moet worden verstevigd door de beginselen van sociale vooruitgang en gelijke kansen centraal te stellen in de EU-besluitvorming, zodat werkgelegenheid en sociale normen niet worden behandeld als marginale aspecten van het macro-economische aanpassingsproces.

92. Door de regio’s en regionale parlementen meer bij de EU-besluitvorming te betrekken kan het democratisch toezicht daarop worden verbeterd en kan ervoor worden gezorgd dat meer verantwoording wordt afgelegd.

c) Deelname van burgers aan de EU-beleidsvorming vereenvoudigen en na 2019 permanent met de mensen de dialoog aangaan

93. Het vertrouwen in en de geloofwaardigheid van de EU zullen alleen toenemen als en wanneer zij resultaten boekt en als de meerwaarde van de EU en de redenen voor en de noodzakelijke compromissen achter EU-besluiten duidelijker aan de burgers worden uitgelegd. Het CvdR dringt er in dit verband op aan om veel meer inspanningen te leveren voor de ondersteuning van meertalige, Europese media en informatievormen waaronder eenvoudig te begrijpen beschouwingen, voor de ontwikkeling en invoering van programma’s voor Europese burgerschapsvorming op verschillende onderwijsniveaus en voor een substantiële verhoging van de steun voor grensoverschrijdende ontmoetingsprogramma’s in Europa (uitwisselingen voor scholen en beroepsopleidingen, jumelages enz.).

94. Participatieve instrumenten zoals het Europees burgerinitiatief (EBI) ( 14 ) moeten worden verstevigd. Europese burgerinitiatieven vormen een aanvulling op de bestaande representatief-democratische structuren op EU-niveau en zijn innovatieve instrumenten voor participatieve besluitvorming en permanente dialoog. Ze kunnen helpen om burgers voor een gemeenschappelijke zaak te mobiliseren, de Europese dimensie van grote politieke vraagstukken te belichten en pan-Europese debatten en publieke meningsvorming te bevorderen.

95. Het CvdR roept zijn leden op om contacten te blijven onderhouden met de burgers en naar hen te luisteren tijdens lokale evenementen, inspraakbijeenkomsten en burgerdialogen in elke regio van de EU-27 en verzoekt de andere instellingen hun krachten in dit verband te bundelen. Het streven is om in aanloop naar de Europese verkiezingen van 2019 in alle EU-regio’s burgerdialogen te houden. Het CvdR moedigt zijn leden aan om samen met burgers en lokale verenigingen speciale bijeenkomsten van hun lokale en regionale vergaderingen te organiseren, teneinde input te verzamelen over de voor de toekomst van Europa belangrijke vraagstukken die in zowel de enquêtes van het CvdR als de Europese Commissie in kaart zijn gebracht. Cruciaal in dit verband is decentrale communicatie over de EU-beleidsmaatregelen en de daaraan ten grondslag liggende politieke keuzes alsmede steun van de EU-instellingen voor lokale en regionale inspanningen en initiatieven.

96. Bij burgerraadplegingen moeten ook die mensen worden betrokken die vaak worden genegeerd of die niet geïnteresseerd zijn in raadplegingsprocessen. Het is van belang te zorgen voor een echte inclusieve en representatieve dialoog met de burgers om te vermijden dat debatten worden gemonopoliseerd door de al actiefste voor- of tegenstanders van de EU of een specifieke politieke kwestie.

97. Communicatie en een permanente dialoog met de burgers zijn essentieel in elk politiek systeem en zijn daarom cruciaal om de democratische legitimiteit van de EU te vergroten en Europa dichter bij de burgers te brengen.

98. Het aanknopen van contacten met de burgers mag in dit verband niet beperkt blijven tot de perioden voorafgaand aan Europese verkiezingen.

99. Het CvdR verbindt zich ertoe om in aanloop naar de Europese verkiezingen van 2019 een methode voor te stellen voor een permanent en gestructureerd systeem van dialoog tussen de burgers en EU-politici en -instellingen, waaraan de lokale en regionale overheden via het CvdR deelnemen, op basis van een transparant proces waarin de meningen van de burgers worden verzameld en zij de ruimte en informatie krijgen om de voor hen meest prangende kwesties in kaart te brengen en te bespreken, waarin de uitkomsten van de dialogen worden meegenomen in de EU-beleidsvorming en de burgers behoorlijke feedback krijgen over welke impact hun bijdragen hebben gehad.

100. Het CvdR is ervan overtuigd dat als de burgers feedback krijgen, zijn leden via hun politieke werkzaamheden de banden met de mensen in het veld kunnen verstevigen en hun vertrouwen in het beleid van de EU kunnen vergroten.

Brussel, 9 oktober 2018. De voorzitter van het Europees Comité van de Regio's Karl-Heinz LAMBERTZ

(1) Brief van de voorzitter van de Europese Raad aan de voorzitter van het Comité van de Regio’s van 8 november 2016 (http://www.cor.europa.eu/en/events/Documents/Letter%20Tusk%20Markkula_Reflecting%20on%20the%20EU_081116.pdf)

(2) Intentieverklaring aan voorzitter Antonio Tajani en premier Jüri Ratas van 13 september 2017 (https://ec.europa.eu/commission/sites/beta-political/files/state-union-2017-brochure_nl.pdf).

(3) De banden aanhalen met de EU-burger — Een nieuwe kans, Luc Van den Brande, speciaal adviseur van de voorzitter van de Europese Commissie Jean-Claude Juncker, oktober 2017.

(4) CvdR-advies over het verslag over het EU-burgerschap 2017, COR-2017-01319, rapporteur Guillermo Martínez Suárez.

(5) Europees Parlement (2017) — Verbetering van de werking van de Europese Unie, voortbouwend op het potentieel van het Verdrag van Lissabon, P8_TA (2017)0049; (2017) — Mogelijke ontwikkelingen en aanpassingen van het huidige institutionele bestel van de Europese Unie, P8_TA (2017)0048; (2017) — Begrotingscapaciteit voor de eurozone, P8_TA(2017)0050.

(6) Zoals Why Europe, Pulse of Europe, Stand up for Europe, Committee for the Defence of Democracy en 1989 Generation Initiative.

(7) London School of Economics, Reflecting on the future of the European Union (Nadenken over de toekomst van de Europese Unie), maart 2018 (https://cor.europa.eu/en/engage/studies/Documents/Future-EU.pdf).

(8) CvdR, Reflecting on Europe: how Europe is perceived by people in regions and cities (Nadenken over Europa: hoe mensen in regio’s en steden tegen Europa aankijken), april 2018 (https://cor.europa.eu/en/events/Documents/COR-17-070_report_EN-web.pdf).

(9) Eurobarometer — Public opinion in the European Union (Publieke opinie in de Europese Unie), bijlage, nr. 88, november 2017 (http://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/ResultDoc/download/DocumentKy/81142); Eurobarometer — Future of Europe (Toekomst van Europa), nr. 467, september-oktober 2017 (http://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/survey/getsurveydetail/instruments/special/surveyky/2179); Eurobarometer-enquête in opdracht van het Europees Parlement, Democracy on the move one year ahead of European election (Democratie in beweging één jaar voor de Europese verkiezingen), nr. 89.2, mei 2018 (http://www.europarl.europa.eu/pdf/eurobarometre/2018/oneyearbefore2019/eb89_one_year_before_2019_eurobarometer_en_opt.pdf).

(10) London School of Economics, Reflecting on the future of the European Union (Nadenken over de toekomst van de Europese Unie), maart 2018.

(11) Europese Commissie, directoraat-generaal Regionaal Beleid en Stadsontwikkeling, zevende verslag inzake economische, sociale en territoriale cohesie „Mijn regio, mijn Europa, onze toekomst”, september 2017.

(12) Resolutie van het CvdR over het witboek van de Europese Commissie over de toekomst van Europa — Beschouwingen en scenario’s voor de EU-27 tegen 2025 (2017/C 306/01).

(13) CvdR-advies over de discussienota over de toekomst van de EU-financiën, COR-2017-03718, rapporteur Marek Woźniak.

(14) CvdR-advies over de verordening inzake het Europees burgerinitiatief, COR-2017-04989, rapporteur Luc Van den Brande.