U -' "'•iWh 
COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
C0M(93) 531 def. 
Brussel, 26.04.1994 
VERSLAG VAN DE COMMISSIE 
DE SOCIALE ZEKERHEID 
IN EUROPA 
.'*%>.•-• 1993 
Voorwoord Voorwoord 
De uitdagingen waarmee de Lid­
staten van de Gemeenschap op 
het gebied van de sociale zekerheid 
worden geconfronteerd, zijn het be­
langrijkste element van de discussies 
over het concurrentievermogen, de 
groei en de werkgelegenheid. De wij­
ze waarop die uitdagingen worden 
benaderd, is in grote mate bepalend 
voor de toekomst van de Europese 
samenleving. 
Vanzelfsprekend is iedere Lid-Staat 
zelf verantwoordelijk voor de keuze 
van de prioriteiten, de organisatie en 
de wijze van financiering van de so­
ciale zekerheid. Het is geenszins de 
bedoeling, zo heeft de Commissie 
meermalen duidelijk gemaakt, de 
stelsels van sociale zekerheid te har-
momseren, daar deze immers in de 
cultuur, institutionele structuren en 
organisatorische procedures van ie­
der land verankerd liggen. 
Desalniettemin worden alle Lid­
staten met vergelijkbare problemen 
geconfronteerd: ongunstige demo­
grafische ontwikkelingen, in het 
bijzonder de dramatische ontwikke­
lingen op de arbeidsmarkt, verande­
rende gezinsstructuren en verschijn­
selen van sociale uitsluiting en 
armoede als gevolg daarvan. Boven­
dien kunnen de verschillen op het 
vlak van de sociale zekerheid het 
vrije verkeer bemoeilijken of zelfs 
volledig belemmeren. 
Derhalve heeft de Raad in 1992 een 
nieuwe benaderingswijze voorge­
steld, namelijk de convergentie van 
de doelstellingen en het beleid op het gebied van de sociale zekerheid 
(Aanbeveling 92/442/EEG van de 
Raad van 27 juli 1992) met het oog 
op de gezamenlijke vaststelling van 
de doelstellingen die voor het beleid 
van de Lid-Staten als leidraad moe­
ten dienen zonder aan de volledige 
zeggenschap van de Lid-Staten over 
de organisatie en de financiering van 
hun stelsels afbreuk te doen. Bij deze 
gelegenheid heeft de Raad benadrukt 
dat de uitwisseling van gegevens en 
onderzoekresultaten van belang is 
voor het verrijken van de discussie en 
het bevorderen van de gedachtenwis-
seling. 
Dit verslag is een eerste bijdrage aan 
deze uitwisseling en aan de ontwik­
keling van verder onderzoek ten ein­
de de Lid-Staten en de organisaties 
op het gebied van de sociale zeker­
heid op eenvoudigere wijze toegang 
te geven tot informatie die voor het 
bepalen van de keuzes en het te voe­
ren beleid van belang is. In dit op­
zicht moet dit verslag naast en in 
nauw verband met het jaarlijkse 
"Werkgelegenheid in Europa"-ver-
slag worden gezien, daar de verhou­
ding tussen beide gebieden één van 
de belangrijkste vraagstukken in ver­
band met de economische en sociale 
ontwikkeling van de Gemeenschap 
is. Bovendien heeft de Gemeenschap 
volgens artikel 2 van het Verdrag 
betreffende de Europese Unie tot 
taak "een hoog niveau van werkgele­
genheid en van sociale bescherming" 
te waarborgen. 
Dit eerste verslag omvat drie zwaar­
tepunten. In de eerste plaats wordt een beknopte beschrijving gegeven 
van de stand van de sociale zekerheid 
in de Gemeenschap, zowel wat de 
overeenkomsten als de verschillen 
tussen de Lid-Staten betreft. Naast 
een beschrijving van de organisatie 
en de algemene filosofie van elk stel­
sel (hoofdstuk 1) omvat het verslag 
vergelijkende gegevens over de be­
dragen die in een aantal kenmerkend 
geachte gevallen worden uitgekeerd 
(hoofdstukken 4 en 5). 
Het tweede zwaartepunt van het ver­
slag is de analyse van de veranderin­
gen die de nationale stelsels sinds het 
begin van de jaren tachtig hebben 
ondergaan: de ontwikkeling van de 
kosten van de sociale zekerheid en de 
financiering ervan (hoofdstuk 3), de 
analyse van de belangrijkste wijzi­
gingen van de wetgeving teneinde 
het door de Lid-Staten in grotendeels 
vergelijkbare omstandigheden geko­
zen beleid te kunnen bepalen (hoofd­
stuk 2). 
Ten derde worden enkele van de 
grootste hedendaagse problemen van 
de stelsels van sociale zekerheid be­
sproken. Wat is de economische in­
vloed van de sociale zekerheid 
(hoofdstuk 6)? Op welk wijze kun­
nen de Lid-Staten de kostenbeheer­
sing in de gezondheidszorg verbete­
ren (hoofdstuk 7)? Hoe worden de 
sociale uitkeringen van een echtpaar 
door een tweede beroepsbezigheid 
beïnvloed en hoe kan sociale zeker­
heid beter met een beroepsactiviteit 
worden verenigd (hoofdstuk 8)? Hoe 
wordt door de verschillende stelsels 
van sociale zekerheid gereageerd op 
-2 -3-
het toenemend belang van atypische 
sociaal-demografische situaties 
(loopbaanonderbreking, echtschei­
ding enz.)(hoofdstuk 9)? 
Hiermee pretendeert dit eerste ver­
slag niet allesomvattend te zijn. In 
volgende uitgaven van het verslag zal 
aandacht moeten worden besteed aan 
aspecten die hier niet behandeld zijn 
(zoals de bescherming van zelfstan­
digen of de regelingen om personen 
met een bijstandsuitkering te helpen 
en te stimuleren bij hun inschakeling 
in het arbeidsproces) alsook aan 
aspecten die nadere bestudering be­
hoeven (de verhouding tussen socia­
le zekerheid en werkgelegenheid, de 
kostenbeheersing in de gezondheids­
zorg enz.). Daarnaast moet in de toe­
komstige uitgaven van het verslag zo 
volledig mogelijke informatie wor­
den verstrekt over de in iedere Lid­
staat toegepaste hervormingen. 
De vaststelling door de Gemeen­
schap van gemeenschappelijke doel­
stellingen als leidraad voor het beleid 
van de Lid-Staten moet in belangrij­
ke mate bijdragen tot het bevorderen 
van de uitwisseling van informatie 
over de doelmatigheid van specifieke 
nationale beleidslijnen terwijl in de 
aanbeveling van de Raad impliciet 
gemeenschappelijke evaluatiecrite­
ria zijn vastgelegd. De Lid-Staten at­
tent maken op de bestaande moge­
lijkheden om van de ervaringen van 
andere Lid-Staten te profiteren, is de 
belangrijkste bijdrage die de Ge­
meenschap op het gebied van de so­
ciale zekerheid kan leveren. 
-4 
Inhoudsopgave 
Voorwoord 
Samenvatting van de hoofdpunten 
Hoofdstuk 1 
Hoofdstuk 2 
Hoofdstuk 3 
Hoofdstuk 4 
Hoofdstuk 5 
Hoofdstuk 6 
Hoofdstuk 7 
Hoofdstuk 8 Sociale-zekerheidsstelsels in de Gemeenschap 
overeenkomsten en verschillen 
Recente hervormingen in de 
sociale-zekerheidsstelsels in de Gemeenschap 
Uitgaven voor de sociale zekerheid en de 
financiering ervan 
Omvang van de sociale zekerheid in de Lid-Staten 
Maatregelen voor maatschappelijke en 
economische integratie 
Sociale zekerheid: economische overwegingen 
Gezondheidszorgstelsels in de Gemeenschap 
Sociale zekerheid en het combineren van beroeps-
en gezinsleven 
Hoofdstuk 9 De gevolgen van sociale en economische 
veranderingen voor de sociale-zekerheidsstelsels 
Bronnen en methodologie 
6-
S&ttwitv8ttfog vttn jsfo i 
Samenvatting van de hoofdpunten 
Verschillen en 
overeenkomsten 
De verschillen tussen de Lid-
Staten aangaande het totale be­
drag dat voor de sociale zekerheid 
wordt uitgetrokken, zijn in de afgelo­
pen vijftien jaar kleiner geworden, 
als gevolg van een sterke toename 
van de uitgaven in de zuidelijke Lid-
Staten enerzijds en stabilisering van 
de uitgaven in de noordelijke Lid-
Staten (met name in België, Duits­
land, Nederland en Denemarken) an­
derzij ds. Voor 1991 (laatste jaar 
waarover gegevens beschikbaar zijn) 
blijkt uit de volgens de gemeen­
schappelijke methodologie van ES-
SOBS door EUROSTAT verzamel­
de statistieken dat de overdrachten, 
in geld of in natura, uit hoofde van de 
sociale zekerheid uiteenliepen van 
iets minder dan 20% van het BBP in 
Portugal tot iets meer dan 32% in 
Nederland. De nettoverschillen zijn 
waarschijnlijk nog kleiner, omdat de 
belastingen en sociale premies op de 
uitkeringen zelf aanzienlijk hoger 
zijn in de landen met relatief hoge 
uitkeringen. 
De vergelijking tussen Lid-Staten, 
zowel wat de aangewende financie­
ring als wat de hoogte en de toeken-
ningsvoorwaarden van de uitkerin­
gen betreft, leidt in de verschillende 
takken van de sociale zekerheid tot 
duidelijke verschillen. De verschillen in de ouderdomspen­
sioenen variëren al naar gelang wordt 
gekeken naar het effectief aan de ge­
pensioneerden uitgekeerde gemid­
delde bedrag of naar de theoretische 
berekening van de hoogte van het 
vervangend inkomen (d.w.z. uitke­
ringsniveaus in verhouding tot vroe­
gere verdiensten). De gemiddelde 
hoogte van de ouderdomspensioenen 
varieerde van iets minder dan de helft 
van het BBP per inwoner in Portugal, 
Ierland en Spanje tot ongeveer drie 
kwart in Frankrijk, Nederland, Italië 
en Griekenland. De berekeningen 
aan de hand van de op een bepaalde 
datum geldende schalen tonen desal­
niettemin aan dat de theoretische ou­
derdomspensioenen, uitgedrukt in 
percentage van het laatst genoten in­
komen, in Spanje of Portugal in feite 
niet lager zijn dan in Frankrijk, Italië 
of Nederland. De verschillen in de 
uitgekeerde ouderdomspensioenen 
zijn dus eerder te wijten aan het feit 
dat het percentage mannen of vrou­
wen met onvolledige carrières dat de 
pensioengerechtigde leeftijd bereikt, 
per Lid-Staat verschilt—vooral om­
dat sommige stelsels nog niet volle­
dig zijn uitgegroeid — dan aan de 
theoretische berekeningsformules 
van de pensioenen. 
De vergelijkingen zijn lastiger te 
trekken voor de andere belangrijke 
functie van de sociale zekerheid: de 
collectieve ziektekostenverzekering 
(25% van de totale uitgaven gemid­
deld in de Gemeenschap tegen 37% 
voor de ouderdomspensioenen); 
kwantitatieve indicatoren voor de 
toegang tot de gezondheidszorg voor verschillende delen van de bevolking 
zijn moeilijk op te stellen. Behalve 
Duitsland en Nederland, waar de 
rijksten zich niet bij een ziektekos­
tenverzekering hoeven aan te sluiten, 
kennen alle Lid-Staten stelsels van 
sociale zekerheid die de hele bevol­
king tegen het risico van ziekte dek­
ken en het grootste deel, zo niet het 
geheel, van hun ziektekosten dragen. 
De (te weinig) uitgevoerde studies 
naar de toegang tot de gezondheids­
zorg laten zien dat, ook al zijn de 
behoeften van de armeren vaak gro­
ter dan die van de rijkeren, de huidige 
stelsels in de Lid-Staten van de Ge­
meenschap ruwweg tegemoetkomen 
aan het beginsel "gelijke behande­
ling bij gelijke behoeften". 
De verschillen tussen de Lid-Staten 
op het gebied van de werkloosheids­
uitkeringen zijn opvallender. In De­
nemarken, België of Nederland ont­
vangen de werklozen een uitkering 
ter hoogte van 70 à 80% van het BBP 
per inwoner tegen ongeveer 10% in 
Italië (waar ontslagen werknemers 
overigens andere vormen van com­
pensatie kunnen ontvangen) en Grie­
kenland en nauwelijks meer dan 20% 
in Portugal en het Verenigd Konink­
rijk. Deze verschillen zijn niet alleen 
het gevolg van het percentage werk­
lozen met een uitkering, maar ook 
van het niveau van de schadeloosstel­
ling dat in Italië, het Verenigd Ko­
ninkrijk en Griekenland beduidend 
lager ligt dan elders. 
We zien ook grote verschillen in de 
uitkeringen aan zieke of invalide/ar­
beidsongeschikte werknemers: een 
-7-
SmmmwaÊüng twi de hooktfHmlm ' -v,'-" >«• •,„-'<: ~>'*r£"s-/ H'Vt't ',, „ ''j, 's?'ss y J/i ,'• 't' "•„%%: 
werknemer die ziek wordt, blijft in 
België, Duitsland, Griekenland en 
Luxemburg zijn volledige inkomen 
ontvangen; een industrie-arbeider 
met een gemiddeld inkomen ont­
vangt drie kwart in Denemarken, 
Spanje, Nederland en Portugal, bijna 
twee derde in Frankrijk, de helft in 
Italië, maar slechts een derde in 
Ierland en het Verenigd Koninkrijk. 
Dezelfde verschillen bestaan bij in-
validiteits- en arbeidsongeschikt­
heidsuitkeringen. 
De allergrootste verschillen zien wij 
echter in de gezinstoelagen. Voor ie­
dere jongere beneden 20 jaar bedroeg 
het niveau van de gezinstoelage in 
1991 minder dan 1% van het BBP per 
inwoner in Griekenland en Spanje, 
meer dan 8% in België en Frankrijk, 
9% in het Verenigd Koninkrijk, 11% 
in Luxemburg en niet minder dan 
12% in Denemarken. 
De sociale minima 
Deze verschillen bestaan eve­
neens in verschillende mate 
voor de sociale minimumtoelagen, 
dat wil zeggen de minimumuitkerin­
gen voor personen zonder inkomen 
die geen enkele aanspraak kunnen 
doen gelden op uitkeringen waarvoor 
premie is betaald. Een alleenstaande 
die de pensioengerechtigde leeftijd 
heeft bereikt en niet over eigen ver­
mogen beschikt, kan in alle Lid-
Staten een premievrij ouderdom­
spensioen ontvangen, ofschoon dit in 
Griekenland (10% van het BBP per 
inwoner), in Italië (17%) en Portugal 
(21%) weliswaar bescheiden is. In de 
andere landen liggen de niveaus, uit­
gedrukt in percentage van het BBP, 
niet ver uiteen: rond 30% van het 
BBP per inwoner in België, Duits­
land, Spanje, Frankrijk en het Ver­
enigd Koninkrijk, 35% in Denemar­ken, Luxemburg en Ierland en 40% 
in Nederland. 
Een volwassene die niet in staat is te 
werken (volledig arbeidsongeschikt) 
heeft ook in alle Lid-Staten recht op 
een premievrije uitkering. In Grie­
kenland (16% van het BBP per inwo­
ner) en Portugal (21%) is deze we­
derom lager; in Duitsland, Spanje, 
Frankrijk en het Verenigd Konink­
rijk is het ongeveer 30% van het BBP 
per inwoner, 40% in Ierland en Ne­
derland, 50% in Italië en Luxemburg, 
55% in Denemarken en 65% in 
België. 
Een volwassene die in staat is te wer­
ken, maar geen inkomen heeft, kan in 
Griekenland, Portugal, Spanje en Ita­
lië geen recht doen gelden op enige 
vorm van minimumuitkering, in de 
twee laatstgenoemde landen kan hij, 
indien woonachtig in een bepaalde 
regio, wel sociale bijstand ontvangen 
die een soort minimuminkomen ver­
tegenwoordigt. Op voorwaarde dat 
hij voor de arbeidsmarkt beschikbaar 
is, ontvangt hij in de andere Lid-Sta­
ten een soortgelijke uitkering; deze is 
tamelijk laag (iets meer dan 20% van 
het BBP per inwoner) in Frankrijk en 
het Verenigd Koninkrijk, hoger in 
België en in Duitsland (ongeveer 
30%), nog hoger in Luxemburg en 
Ierland (meer dan 35%) en het hoogst 
in Denemarken en Nederland (40%). 
Gemeenschappe­
lijke problemen 
Het beleid van de Lid-Staten in 
de afgelopen vijftien jaar is 
beïnvloed door twee belangrijke pro­
blemen: het blijven bestaan van hoge 
werkloosheidspercentages, ondanks 
de vele banen die tussen 1985 en 
1990 zijn geschapen, en de noodzaak de staatsschuld niet te vergroten en in 
sommige gevallen terug te dringen. 
Hieraan moeten voor de sociale ze­
kerheid twee specifieke uitdagingen 
worden toegevoegd: het hoofd bie­
den aan de problemen die voortvloei­
en uit het demografisch waneven-
wicht waarmee we begin volgende 
eeuw te maken krijgen en dat de fi­
nanciering van de pensioenregelin­
gen in gevaar brengt; beheersen van 
de stijging van de kosten van de ge­
zondheidszorg met behoud van de 
kwaliteit van de zorg en van de mo­
gelijkheid van toegang tot deze zorg 
voor iedereen. 
Alle Lid-Staten zijn op zoek gegaan 
naar nieuwe financieringsmiddelen 
door de premies te verhogen. Som­
mige landen (België, Frankrijk) heb­
ben de plafonnering van de premies 
afgeschaft en nieuwe soorten pre­
mies gecreëerd ten einde de financie­
ringsgrondslag van de sociale zeker­
heid te verruimen. De noodzaak de 
lasten van het bedrijfsleven niet te 
verzwaren om het concurrentiever­
mogen niet te ondermijnen en de 
werkgelegenheid te bevorderen, 
heeft sommige Lid-Staten ertoe ge­
bracht bepaalde premies te verlagen 
of zelfs af te schaffen en dit verlies 
aan inkomsten te compenseren met 
bijdragen uit de begroting (met name 
Duitsland en Nederland). 
Een andere oplossing bestond uit een 
poging de uitgaven te verminderen. 
Ondanks de moeilijkheden aan "ver­
worven rechten" te komen, zijn kor­
tingen op uitkeringen doorgevoerd, 
hetzij door een verlaging van bepaal­
de uitkeringen, hetzij indirect door de 
toekennningsvoorwaarden voor be­
paalde uitkeringen strenger te stellen. 
De indexeringsregelingen van de uit­
keringen zijn in minder gunstige zin 
gewijzigd, hetzij door de loonindex­
ering op te geven, hetzij door gedu­
rende bepaalde perioden de prijsin-
8-
** ff,& 4f£ •S&tyfr %,S* V$r*P* *%. Samenvatting van da hoofdpunten 
dexering los te laten (België, Duits­
land, Denemarken, Griekenland, 
Luxemburg, Nederland). 
Het blijven bestaan van hoge werk­
loosheidspercentages heeft sommige 
Lid-Staten ertoe gebracht hun stel­
sels ten aanzien van de werkloos­
heidsuitkeringen ingrijpend te wijzi-
gen: door de hoogte van de 
uitkeringen te verlagen, de te vervul­
len voorwaarden voor het ontvangen 
van een uitkering strenger te maken, 
met name door verlenging van de 
referteperiode (Duitsland, Verenigd 
Koninkrijk), maar ook door de perio­
de waarover premies moeten worden 
betaald, te verlengen, in het bijzonder 
voor oudere werknemers (België, 
Denemarken, Duitsland, Spanje, 
Frankrijk). De creatie van een stelsel 
van vervroegde uittreding eind jaren 
'70 en begin jaren '80, bedoeld om 
arbeidsplaatsen vrij te maken voor 
jongeren, is zeer kostbaar gebleken 
en bepaalde Lid-Staten hebben ge­
tracht de omvang ervan aan het einde 
van de jaren '80 terug te brengen 
(Denemarken bijvoorbeeld). 
Anderzijds is het genot van werk­
loosheidsuitkeringen uitgebreid tot 
jongeren die voor de eerste keer de 
arbeidsmarkt betreden; voor hen zijn 
eveneens specifieke maatregelen 
ontwikkeld (België, Denemarken, 
Frankrijk, Nederland, Portugal). 
Meer in het algemeen zijn in alle 
Lid-Staten actieve maatregelen ge­
nomen ter bestrijding van de werk­
loosheid: verplichting voor werklo­
zen, in het bijzonder de jongere, 
tijdelijke banen tot nut van het alge­
meen te accepteren (Denemarken, 
Frankrijk), deeltijdwerk (België, 
Frankrijk), geografische mobiliteit 
(Italië) en het starten van bedrijven 
(België, Denemarken, Ierland, Ita­
lië), uitkeringen die een aanvulling 
vormen op het inkomen van de 
laagstbetaalden (Verenigd Konink­rijk), regelingen voor de herintreding 
van langdurig werklozen (België, 
Frankrijk, Verenigd Koninkrijk). 
De aanhoudende werkloosheid heeft 
de aanpassing van de pensioenrege­
lingen aan de nieuwe demografische 
omstandigheden niet vergemakke­
lijkt. Naast de door de uitvoering van 
de communautaire richtlijn van 1978 
(79/7/EEG) inzake de gelijke behan­
deling van mannen en vrouwen op 
het gebied van de sociale zekerheid 
opgelegde hervormingen, is het 
voornaamste discussiepunt de pen­
sioneringsleeftijd geweest Ten aan­
zien hiervan heeft het afgelopen 
decennium een belangrijke ontwik­
keling plaatsgevonden. Om te begin­
nen werd de vervroegde uittreding 
gestimuleerd, vervolgens, toen de 
gevaren voor het financiële even­
wicht van de pensioenstelsels zich 
duidelijker aftekenden, hebben de 
meeste Lid-Staten getracht de effec­
tieve pensioneringsleeftijd te verho­
gen, hetzij door de wettelijke leeftijd 
te verhogen, hetzij door het aantal 
bijdragejaren voor de aanspraak op 
een volledig pensioen te verhogen. 
Parallel hieraan zijn in enkele Lid-
Staten wijzigingen aangebracht in de 
berekeningswijze van de pensioe­
nen, met name om formules voor 
flexibele en geleidelijke pensione­
ring mogelijk te maken (België) en 
door het uitoefenen van deeltijdwerk 
bij een gedeeltelijk pensioen vaker 
toe te staan (Denemarken, Duitsland) 
overeenkomstig de aanbeveling van 
de Raad van 10 december 1982 
(82/857/EEG) en om het mogelijk te 
maken in de pensioenberekening pe­
riodes van carrière-onderbreking 
voor de verzorging van jonge kinde­
ren mee te tellen (Duitsland, Fran­
krijk, Luxemburg). 
De bezorgheid over de verwachte 
vergrijzing van de bevolking in de Europese landen in de eerste jaren 
van de volgende eeuw hebben de 
meeste Lid-Staten evenwel niet tot 
het voeren van natalistisch beleid ge­
bracht: de gezinstoelagen worden 
nauwelijks als prioritair beschouwd 
en hun aandeel in de totale sociale 
uitkeringen is in de hele Gemeen­
schap met meer dan 30% gedaald. 
Daarentegen zijn de moederschaps­
toelagen verhoogd (Denemarken, 
Spanje, Frankrijk, Ierland, Neder­
land, Portugal) en zijn uitkeringen 
waarmee ouderschapsverlof in de 
eerste jaren na de geboorte van een 
kind kan worden opgenomen, in het 
leven geroepen (Duitsland, Fran­
krijk) om ouders met kleine kinderen 
in staat te stellen het beroeps- met het 
gezinsleven te combineren. 
De gezondheidszorg stond het afge­
lopen decennium in het teken van 
twee belangrijke verschijnselen. Om 
te beginnen zijn in de zuidelijke Lid-
Staten nationale stelsels van gezond­
heidszorg opgericht die de gezond­
heidszorg voor de hele bevolking 
gratis openstellen. Tegelijkertijd zijn 
in alle Lid-Staten echter vaak drasti­
sche kostenbeperkende maatregelen 
genomen en/of uitgebreid: aan pa­
tiënten wordt een bijdrage in de kos­
ten van de gezondheidszorg, medicij­
nen en medische verrichtingen 
gevraagd; en enkele Lid-Staten heb­
ben diepgaande hervormingen door­
gevoerd om de marktmechanismen 
meer vat te laten krijgen op het be­
heer van de gezondheidszorg (Ne­
derland, Verenigd Koninkrijk). 
Enkele Lid-Staten hebben zich bo­
vendien zorgen gemaakt over de for­
se toename van het aantal personen 
dat een invaliditeits- of arbeidsonge­
schiktheidsuitkering ontvangt en 
over het feit dat deze uitkeringen no­
gal eens gebruikt worden als middel 
zich van de arbeidsmarkt terug te 
trekken door degenen die geen recht 
op een werkloosheidsuitkering heb­
ben of niet vervroegd kunnen uittre­
den. Als gevolg van de in Nederland 
doorgevoerde hervorming om dit 
probleem op te lossen, dragen de 
werkgevers nu een groter deel van de 
kosten voor de uitkeringen en wor­
den zij gestimuleerd meer gehandi­
capten in dienst te nemen. In het Ver­
enigd Koninkrijk is een speciale 
uitkering gecreëerd waarmee gehan­
dicapten de extra kosten kunnen dra­
gen die zij maken voor het uitoefenen 
van een beroepsactiviteit. 
Als gevolg van deze maatregelen zijn 
de uitgaven voor sociale zekerheid 
onder contrloe gehouden. In tegen­
stelling tot wat vaak wordt gedacht, 
waren de uitgaven voor sociale ze­
kerheid in 1991 in de Gemeenschap 
nauwelijks verschillend van die van 
tien jaar eerder. In vijf van de Lid-
Staten België, Denemarken, Duits­
land, Ierland en Luxemburg — wa­
ren de bestedingen in verhouding tot 
het BBP in 1991 lager dan in 1981. 
In de andere noordelijke landen was 
de toename bovendien relatief klein 
en voornamelijk het gevolg van ho­
gere werkloosheidspercentages in 
1991. Alleen in het Zuiden van de 
Gemeenschap waar de sociale-zeker­
heidsstelsels nog worden uitge­
bouwd, heeft zich een aanzienlijke 
toename van de bestedingen in ver­
houding tot het BBP voorgedaan. 
Selectiviteit en 
doelgroepen van 
de uitkeringen 
In tijden van recessie, wanneer de 
middelen schaars zije en de be­
hoeften groot, is de verleidhsg groot 
de uitkeringen bij vookTang aan de 
meest behoeftigeo te verstrekken. De tendens richting verlaging van de uit­
keringen uit verzekeringen ten gun­
ste van bijstandsuitkeringen is een 
belangrijk element geweest in het be­
leid van het Verenigd Koninkrijk in 
het afgelopen decennium. Dit beleid 
wordt ook in andere Lid-Staten ge­
volgd, voornamelijk met betrekking 
tot de gezins- en huisvestingstoela­
gen. In Nederland is een speciaal stel­
sel ontwikkeld voor de betalling van 
uitkeringen aan zieken, arbeidsonge­
schikten, werklozen of bejaarden 
wier inkomsten beneden het sociaal 
minimum liggen en waarvan het be­
drag, in vergelijking tot dat in de 
andere Lid-Staten, betrekkelijk hoog 
is. 
In het algemeen is het bestemmen 
van de uitkeringen voor bepaalde 
doelgroepen, naast het feit dat de om­
vang van de bestaansmiddelen zich 
moeilijk controleren laat, in landen 
waarin de stelsels van sociale zeker­
heid in de traditie van Bismarck 
staan, moeilijk uitvoerbaar gebleken, 
omdat de band tussen betaalde pre­
mies en het recht op een uitkering 
daar diepgeworteld is. De situatie op 
de arbeidsmarkt heeft de meeste Lid-
Staten er evenwel toe gebracht uitke­
ringen te creëren die gericht zijn op 
het garanderen van een minimumin­
komen voor de meest behoeftigen, 
met name voor werklozen: in navol­
ging van Duitsland (1961), Neder­
land (1963), België (1974), Dene­
marken (1974) en Ierland (1975), die 
reeds dergelijke regelingen hadden 
getroffen, hebben Luxemburg (1986) 
en Frankrijk (1988) een gegaran­
deerd minimuminkomen ingesteld, 
lei wijl het Verenigd Koninkrijk zijn 
eigen stelsel grondig heeft herzien 
(1988). 
Gelijktijdig zijn andere premievrije 
TfiUxV'i-' ingcsieJd of verder ontwik-
k>; s i mz\ name voor bejaarden en 
etnoL-:-/» ge? urnen. Spanje, Grieken­land, Italië en Portugal die geen alge­
meen stelsel van inkomensgarantie 
kennen, hebben premievrije ouder­
domspensioenen met middelentoets 
gecreëerd voor personen die geen an­
dere bestaansmiddelen hebben. 
Spanje en Portugal hebben boven­
dien sociale bijstandsuitkeringen in­
gesteld voor werklozen die geen 
recht meer op een werkloosheidsuit­
kering hebben. Daarbij hebben 
Duitsland, Frankrijk en Luxemburg 
dergelijke uitkeringen voor eenou­
dergezinnen gecreëerd. 
Privatisering -
weinig concrete 
voorbeelden 
Het afgelopen decennium werd 
eveneens gekenmerkt door 
heftige discussies over de toekomst 
van de sociale zekerheid en vooral 
over de mogelijkheid enkele van de 
activiteiten ervan, althans gedeelte­
lijk, te privatiseren. Het Verenigd 
Koninkrijk heeft hierin de weg gewe­
zen door de stimulering van uittre­
ding uit de nationale regeling betref­
fende aanvullende pensioenen ten 
gunste van bedrijfspensioenen om te 
beginnen (1976) en van individuele 
spaarovereenkomsten op de tweede 
plaats (1986). Er zijn slecht enkele 
concrete hervormingen in de Lid-
Staten in de richting van privatisering 
geweest: in België is bijvoorbeeld de 
verzekering tegen arbeidsongevallen 
naar de privé-sector overgeheveld, 
maar deze is nog steeds streng gere­
glementeerd; zeer recentelijk lijkt 
Italië ook de weg van de privatisering 
te zijn ingeslagen, althans voor de 
gezondheidszorg. Op het gebied van 
de ouderdom kan het stimuleren van 
het individuele sparen, gepaard met 
belastingvoordelen, in enkele Lid-
10 
Samenvatting van da hoofdpunten 
Staten (België, Frankrijk) worden 
genoemd: hierbij bestaat evenwel 
geen mogelijkheid tot vrijstelling van 
premiebetaling voor de verplichte 
nationale pensioenregelingen. 
Over het geheel genomen kan dus 
niet gezegd worden dat de rol van de 
publieke sociale-zekerheidsstelsels 
aanzienlijk kleiner is geworden in de 
afgelopen jaren, zoals overigens ook 
uit de statistieken van EUROSTAT 
blijkt. Integendeel, wij zien zelfs een 
uitbreiding van de stelsels naar nieu­
we categorieën (Duitsland, Grieken­
land, Spanje, Portugal). 
Convergentie van 
doelstellingen en 
beleid 
De rol van de sociale zekerheid 
in de westerse geïndustriali­
seerde samenlevingen wordt soms 
verkeerd begrepen en overschaduwd 
door de financieringsproblemen. De 
sociale zekerheid is evenwel een 
doeltreffend middel om de noodza­
kelijke solidariteit te garanderen tus­
sen degenen die hun inkomen met 
een beroepsactiviteit verdienen en 
degenen die dit niet kunnen vanwege 
hun leeftijd, gezondheidstoestand of 
omdat zij er niet in slagen werk te 
vinden. Tegen een economische ach­
tergrond van tegelijkertijd een snelle 
technische ontwikkeling en buiten­
gewoon scherpe internationale con­
currentie die tot sociale uitsluiting en 
armoede kan leiden, vormt de sociale 
zekerheid een belangrijke factor in de 
sociale samenhang en wij weten in­
middels hoeveel de sociale samen­
hang aan het concurrentievermogen 
van een land kan bijdragen. De impact van de sociale zekerheid 
op het concurrentievermogen en het 
scheppen van banen is stof tot veel 
discussies, vooral in perioden van 
trage groei waarin het vaak nodig is 
de premies te verhogen om de tekor­
ten te beperken. Op basis van de be­
schikbare statistieken kan weliswaar 
geen duidelijk verband worden ge­
legd tussen de groei van sociale be­
steding in de Lid-Staten enerzijds, en 
hun economische prestaties, de 
werkgelegenheid en werkloosheid 
anderzijds. Erkend dient evenwel te 
worden dat het belasten van arbeid in 
het produktieproces het bereiken van 
groei in de werkgelegenheid nadelig 
kan beïnvloeden. 
De Gemeenschap heeft het belang 
van de sociale zekerheid overigens 
sinds het Verdrag van Rome expliciet 
erkend. Het Verdrag van Maastricht 
bepaalt in artikel 2 het volgende: "De 
Gemeenschap heeft tot taak, door het 
instellen van een gemeenschappelij­
ke markt en een Economische en Mo­
netaire Unie en door de tenuitvoer­
legging van het gemeenschappelijk 
beleid of de gemeenschappelijke ac­
tiviteiten, bedoeld in de artikelen 3 en 
3 A, het bevorderen van een harmoni­
sche en evenwichtige ontwikkeling 
van de economische activiteit binnen 
de gehele Gemeenschap, een duurza­
me en niet-inflatoire groei met in­
achtneming van het milieu, een hoge 
graad van convergentie van de eco­
nomische prestaties, een hoog niveau 
van werkgelegenheid en van sociale 
bescherming, een verbetering van de 
levensstandaard en van de kwaliteit 
van het bestaan, de economische en 
sociale samenhang en de solidariteit 
tussen de Lid-Staten." 
Met de goedkeuring op 27 juli 1992 
van een aanbeveling betreffende de 
convergentie van de doelstellingen 
en het beleid op het gebied van de 
sociale zekerheid (92/442/EEG) heeft de Raad van de Europese Ge­
meenschappen het communautaire 
beleid op dit gebied duidelijk uitge­
stippeld: stimuleren van de conver­
gentie van het beleid van de Lid-Sta­
ten rond gemeenschappelijke 
doelstellingen, onder strikte naleving 
van de autonomie en de verscheiden­
heid van de stelsels in de landen van 
de Gemeenschap. 
Deze gemeenschappelijke doelstel­
lingen zijn in de tekst van de aanbe­
veling geformuleerd in samenhang 
met de drie belangrijkste taken van 
de sociale zekerheid: 
iedereen die legaal op het grond­
gebied van een Lid-Staat ver­
blijft, een bestaansniveau garan­
deren dat overeenstemt met de 
menselijke waardigheid en ie­
dereen de mogelijkheid bieden 
van de in de Lid-Staten bestaan­
de stelsels van gezondheidszorg 
gebruik te maken; 
bijdragen aan de bevordering 
van de sociale integratie van alle 
legaal op het grondgebied van 
een Lid-Staat verblijvende per­
sonen en aan de integratie op de 
arbeidsmarkt van iedereen die in 
staat is een betaalde beroepsacti­
viteit uit te oefenen; 
de werknemers, wanneer zij hun 
beroepsactiviteit staken aan het 
einde van hun carrière of hiertoe 
eerder gedwongen zijn vanwege 
ziekte, ongeval, invaliditeit, 
moederschap of werkloosheid, 
een vervangend inkomen te ver­
strekken dat hun levensstandaard 
binnen de grenzen van de rede­
lijkheid in stand houdt, afhanke­
lijk van hun deelname aan de 
passende sociale zekerheidsrege­
lingen. 
11 
In deze opsomming van de vooor-
naamste taken van de sociale zeker­
heid worden in zekere zin de twee 
grote tradities verzoend rond welke 
de stelsels van de Lid-Staten van de 
Europese Gemeenschap tot stand 
zijn gekomen: 
enerzijds de traditie die zijn oor­
sprong in het bedrijfsleven vindt 
en de werknemers in ruil voor de 
betaling van premies het recht 
geeft op een vervangend inko­
men, berekend aan de hand van 
hun vorige salaris, aan het einde 
van hun actieve loopbaan of 
wanneer zij worden gedwongen 
met werken te stoppen; 
anderzijds de traditie die stoelt 
op de gedachte van de nationale 
solidariteit die aan alle ingezete­
nen van een land forfaitaire uit­
keringen betaald, warmeer zij in 
behoeftige omstandigheden ver­
keren, die hetzij door de nationa­
le stelsels van sociale zekerheid, 
hetzij rechtstreeks uit de over­
heidsbegroting worden gefinan­
cierd. 
Deze synthese van de twee traditio­
nele modellen — het Bismarck-type 
en het Beveridge-type -— schetst al­
dus de contouren van een Europees 
model van sociale zekerheid, waarin 
een bestaansminimum voor alle bur­
gers alsmede hun economische en 
maatschappelijke integratie kunnen 
worden gegarandeerd en dat hun de 
middelen verschaft om hun inkomen 
in verhouding tot hun vroegere in­
komsten op een redelijk niveau, ie 
handhaven wanneer zij niet kunnen 
werken. Sociale zekerheid 
en integratie 
Ï*%e Raad heeft tegelijkertijd met 
*# de aanbeveling over de conver­
gentie een specifieke aanbeveling 
aan de Lid-Staten goedgekeurd "in­
zake gemeenschappelijke criteria 
met betrekking tot toereikende in­
komsten en prestaties in de stelsels 
van sociale bescherming" 
(92/44l/EEG), waarin een aantal be­
ginselen betreffende de erkenning 
van dit recht en de tenuitvoerlegging 
ervan wordt opgesomd. Een van deze 
beginselen is "de opening van dit 
recht voor alle personen die zelf of in 
het huishouden waarin zij leven, niet 
over toereikende inkomsten beschik­
ken, onder voorbehoud van actieve 
beschikbaarheid voor arbeid of be­
roepsopleiding ten einde werk te vin­
den, voor personen wier leeftijd, ge­
zondheid en gezinssituatie deze 
actieve beschikbaarheid mogelijk 
maken of, in voorkomend geval, on­
der voorbehoud van maatregelen tot 
economische en sociale integratie 
voor de overige personen". 
De noodzaak van opneming van so-
ciale-zekerheidselementen in een al­
gemeen beleid gericht op de voorko­
ming van uitsluiting is op deze 
manier door alle Lid-Staten van de 
Genieenschap erkend als belangrijk, 
zo niet. prioritair onderdeel van hun 
beleid op dat gebied, Tegelijkertijd 
heeft de wijze waarop over deze op­
riep f R;- VA»rdt gedacht een wijziging 
o> ö,\ •"t-t Lange tijd heeft de na-
d» uk ct,iejiCft op de voorkoming van 
Ljçn\>zz\t deUiüHverende effecten 
V4.0 d- soei^h zekftiheid: het ging en 
gfW f 1 nep. '..tecdi om te voorkomen 
cW hc\ fc:i d.'iS wriUoosheids- of ar-
i' ,%\ '«e^eï hiktVidsuitkeringen, of 
r»u ,t n, hei tJçeme^n bijstandsuitke­
ring*' v/orden ontvangen, de inte­resse en daarmee de inspanningen 
van de begunstigden verkleinen om 
door middel van een betaalde be­
roepsactiviteit weer financieel zelf­
standig te worden. 
Men wordt zich er steeds sterker van 
bewust dat het zoeken naar werk niet 
altijd volstaat om ook daadwerkelijk 
werk te vinden en dat de sociale ze­
kerheid aan dit banentekort moet 
worden aangepast. Het verstrekken 
van uitkeringen dient daarom te wor­
den gekoppeld aan actief beleid ter 
voorkoming van uitsluiting: sociale 
uitsluiting van arbeidsongeschikten 
en gehandicapten, economische uit­
sluiting die op termijn weer tot socia­
le uitsluiting leidt, van langdurig 
werklozen en al degenen die niet in 
staat zijn een plaats op de arbeids­
markt te vinden. 
Een drievoudige 
aanpassing 
Deze aanpassing van de sociale 
zekerheid geschiedt onder 
moeilijke economische én politieke 
omstandigheden. Enerzijds, omdat er 
stemmen opgaan die de doeltreffend­
heid, en zelfs de rechtmatigheid er­
van in twijfel trekken en oordelen dat 
zij een te zware wissel op de nationa­
le economieën trekt. Anderzijds, om­
dat de slechte conjunctuur aan het 
begin van de jaren '90 en de nood­
zaak van budgettaire stabilisatie, 
gericht op het bereiken van aanvaard­
bare begrotingstekorten en schuldpo­
sities — ook vereist als onderdeel 
van de voorbereiding van de econo­
mische en monetaire unie—alle Lid-
Staten dwingen om zowel op de korte 
als op de middellange termijn een 
nieuw evenwicht te vinden tussen 
ontvangsten en uitgaven inzake de 
sociale zekerheid. 
12-
IHIIiiHiiHiBlilï 
Het is evenwel frappant te constate­
ren hoezeer de Europeanen aan hun 
nationale stelsel van sociale zeker­
heid gehecht zijn. Op de vraag uit het 
Eurobarometer-onderzoek van het 
voorjaar van 1992 of "de staat een 
breed scala van sociale-zekerheids-
voorzieningen moet blijven aanbie­
den, zelfs indien hier belasting- en 
premieverhogingen voor nodig zijn" 
antwoordt 66% van de Europeanen 
"ja" en slechts 27% "nee". Gevraagd 
om een reactie op de volgende bewe­
ring: "De sociale zekerheid kost de 
samenleving teveel geld, de uitkerin­
gen en de premies moeten worden 
verlaagd" antwoordde 55% (tegen 
36%) dat zij het niet met deze bewe­
ring eens waren. De grote meerder­
heid van de burgers in de meeste 
Lid-Staten is eveneens van mening 
dat werklozen, bejaarden, zieken of 
invaliden en arbeidsongeschikten en 
de armsten onvoldoende door de sa­
menleving worden beschermd. 
In de twee in 1992 goedgekeurde 
aanbevelingen heeft de Raad uiting 
gegeven aan het streven de sociale 
zekerheid in de Lid-Staten in stand te 
houden, aan te passen en indien 
noodzakelijk uit te breiden. Aanpas­
sing moet waarschijnlijk in de drie 
hieronder beschreven richtingen 
worden gezocht. 
De eerste uitdaging voor ieder stelsel 
is een manier te vinden om om te 
gaan met de veranderingen in de Eu­
ropese samenlevingen op de volgen­
de gebieden: 
- de leeftijdsopbouw van de be­
volking, die tot wijziging van de 
pensioenregelingen noopt; 
- de verlenging van de levensver­
wachting, die tot nieuwe behoef­
ten op het gebied van de sociale 
zekerheid leidt ten gevolge van de afhankelijkheid van bejaar­
den; 
- de onzekere arbeidsmarkt, die tot 
steeds vaker voorkomende on­
derbrekingen in carrières leidt; 
- de aanhoudend hoge werkloos­
heid, die een beter evenwicht 
tussen financiële steun aan werk­
lozen en actieve maatregelen ter 
bevordering van de integratie op 
de arbeidsmarkt noodzakelijk 
maakt; 
- de opkomst van nieuwe vormen 
van armoede en uitsluiting, die 
moet leiden tot de tenuitvoerleg­
ging van het fundamentele recht 
van een ieder op voldoende in­
komsten om een menswaardig 
bestaan te kunnen leiden; 
- veranderingen in de gezinsstruc­
turen, waardoor de gegrondheid 
van de afgeleide rechten in twij­
fel moet worden getrokken; 
- de gelijkheid van man en vrouw 
voor de sociale zekerheid. 
Tweede uitdaging: zoals in de tekst 
van de aanbeveling betreffende de 
convergentie staat vermeld dienen de 
stelsels van sociale zekerheid "zo 
doelmatig mogelijk beheerd te wor­
den, gelet op de rechten, de behoeften 
en de omstandigheden van de betrok­
kenen, alsmede zo doeltreffend mo­
gelijk georganiseerd te zijn en te 
functioneren". Aan de ene kant lijkt 
het nu meer dan ooit noodzakelijk 
alle belemmeringen voor de werkge­
legenheid weg te nemen die het ge­
volg zouden kunnen zijn van de fi­
nancieringswijze van de sociale 
zekerheid, in de wetenschap dat de 
organisatie van de financiering niet 
los kan worden gezien van die van de 
uitkeringen en dat iedere Lid-Staat 
zijn eigen evenwicht tussen uitkerin­gen met en zonder premiebetaling 
moet handhaven, ten einde te garan­
deren dat degenen die op de een of 
andere manier voor de financiering 
ervan zullen moeten zorgen, aange­
sloten blijven. Aan de andere kant 
dienen de functioneringskosten van 
de stelsels beheerst te worden, in de 
wetenschap dat gezond beheer de 
voorwaarde is voor het behoud van 
het vertrouwen van de aangeslote­
nen. 
De derde uitdaging, ten slotte, heeft 
te maken met wat wel "de paradox 
van de sociale zekerheid" wordt ge­
noemd, namelijk dat de sociale-
zekerheidsstelsels alleen de sociale 
zekerheid van de aangeslotenen niet 
kunnen verzekeren, maar dat zij 
slechts kunnen streven naar het ver­
kleinen van hun onzekerheid. Een 
land dat een groot deel van zijn Bruto 
Binnenlands Produkt aan sociale ze­
kerheid besteedt, voert daarom nog 
niet noodzakelijkerwijs een goed be­
leid op het gebied van de sociale ze­
kerheid. De grote uitgaven kunnen 
bijvoorbeeld het gevolg zijn van 
slechte regelingen betreffende werk­
loosheidsuitkeringen of uit de hand 
gelopen uitgaven voor de gezond­
heidszorg. Optimaal beleid zou dat 
zijn waarin een zo klein mogelijk 
aantal mensen van de overdrachten 
van de sociale zekerheid gebruik zou 
moeten maken en waarin degenen 
die een beroep erop moeten doen een 
vervangend inkomen van een pas­
send toereikend niveau ontvangen, 
en waar mogelijk, worden gestimu­
leerd en gesteund bij het vinden van 
werk. 
De sociale zekerheid is erop gericht 
inkomsten over te dragen aan dege­
nen van wie de samenleving het recht 
om niet te werken erkent, hetzij van­
wege hun gezondheid, hetzij vanwe­
ge hun leeftijd, maar zij is eveneens 
gericht op ondersteuning van dege-
13 
nen die wel willen werken, maar dat 
niet kunnen, omdat zij geen werk vin­
den of omdat gezinsverplichtingen 
het hun niet toestaan. Uit het boven­
staande is het idee geboren dat in de 
sociale-zekerheidsstelsels de midde­
len moeten worden opgenomen 
waarmee zij zichzelf overbodig ma­
ken, zoals preventie, bestrijding van 
uitsluiting, actief arbeidsmarktbe­
leid. 
Dit vormt waarschijnlijk de grootste 
uitdaging waarvoor de Lid-Staten in 
de komende jaren op dit gebied staan. 
Het is het streven van de Gemeen­
schap en van dit verslag over de So­
ciale zekerheid in Europa in het bij­
zonder, om de actie waarmee de 
Lid-Staten deze uitdaging aangaan, 
te ondersteunen en aan te vullen. 
14 
' 'l-'yV^^W''''" 
t&tf if.-pt.e^'çm Iselslnde Gemeenschap; overeenkomsten en verschillen. 
Hoofdstuk 1 Sociale-zekerheidsstelsels 
in de Gemeenschap: 
overeenkomsten 
en verschillen. 
Sociale zekerheid in die zin dat de 
staat de uiteindelijke verant­
woordelijkheid draagt voor de ge­
zondheid en het welzijn van zijn bur­
gers is een typisch Europese 
uitvinding. De stelsels die de Lid-
Staten nu kennen zijn in de laatste 
decennia van de negentiende eeuw in 
een aantal Europese landen tot ont­
wikkeling gekomen als antwoord op 
de nieuwe, grootschalige sociale pro­
blemen als gevolg van de snelle in­
dustrialisatie in combinatie met de 
toenemende concentratie van men­
sen in de steden. Om te beginnen in 
Duitsland in de jaren 1870 zijn de 
regeringen in Europa het beginsel en 
de noodzaak van overheidsbemoeie­
nis om deze problemen aan te pak­
ken, gaan aanvaarden en zijn zij ge­
leidelijk actie gaan ondernemen om 
de armoede en tegenspoed te ver­
zachten van de werknemers die, om­
dat zij in de landbouw overbodig wa­
ren geworden, geen werk meer 
konden vinden en geen inkomsten 
hadden. 
Het eerste aandachtspunt van sociaal 
beleid was daarom het verlenen van 
hulp bij ziekte, arbeidsongevallen, 
invaliditeit en ouderdom, in het alge­
meen door middel van wetgeving 
waarmee werkgevers en werknemers 
werden verplicht tegen deze risico's 
een verzekering af te sluiten. Hierna duurde het evenwel nog geruime tijd 
voordat het beginsel van algemene 
steun voor alle leden van de samen­
leving — onafhankelijk van het feit 
of zij wel of niet werkten of hadden 
gewerkt—werd aanvaard. Pas in het 
interbellum en in sommige landen 
vlak na de Tweede Wereldoorlog 
werden maatregelen doorgevoerd 
om gezondheidszorg en bijstand te 
verstrekken aan alle burgers en om te 
trachten iedereen tenminste een mi-
nimumlevensstandaard te garande­
ren. 
In de Noordeuropese landen is een 
dergelijk algemeen stelsel van be­
houd van inkomsten en verstrekking 
van gezondheidszorg voor de jaren 
'60 ingevoerd en daaropvolgende in­
spanningen waren gericht op rationa­
lisering en consolidering van de ver­
spreide steunmaatregelen, die vaak 
chaotisch en hapsnap tot stand waren 
gekomen. In de minder ontwikkelde 
en armere Zuideuropese landen staan 
de stelsels die een min of meer volle­
dige dekking garanderen, nog in de 
kinderschoenen. 
Ofschoon de sociale-zekerheidsstel­
sels die nu in de Lid-Staten bestaan, 
op detailpunten verschillen (de finan­
cieringswijze en de mate van ver­
strekte steun), lijken zij hoofdtrekken 
sterk op elkaar. Dit is deels het gevolg van hun gemeenschappelijke 
oorsprong. Het is evenwel ook een 
weerspiegeling van het feit dat zij 
gelijksoortige problemen trachten op 
te lossen en dat zij dezelfde economi­
sche en sociale ontwikkelingen door­
maken, hetgeen door het proces van 
verdergaande integratie is versterkt. 
Alle Lid-Staten verstrekken hun bur­
gers inkomenssteun bij ouderdom, 
ziekte, invaliditeit, moederschap en 
werkloosheid, alsmede voor het ver­
zorgen van kinderen en verlenen toe­
gang tot gratis, of sterk gesubsidieer­
de, gezondheidszorg. 
Behalve de mate van steunverlening 
hebben de voornaamste verschillen, 
die deels een weerspiegeling zijn van 
de wijze waarop de nationale stelsels 
zich hebben ontwikkeld en van ver­
schillen in de politieke en institutio­
nele structuur van de landen, betrek­
king op: 
- de mate waarin de steun inko­
mensafhankelijk dan wel uni­
form is; 
- de gangbaarheid van de midde-
lentoets om de aanspraak op een 
uitkering en de hoogte ervan te 
bepalen; 
15-
Hoofdstuk 1 ~Bociai&œtmrheldssîelmlê in da G&mGmetâmji: evsmunkometon en varsehttlen. 
- de mate waarin een recht op een 
gegarandeerd minimuminkomen 
bestaat; 
- de mate waarin uitkeringen in 
natura (b.v. gezondheidszorg) 
voor iedereen op de benodigde 
plaats en tijd beschikbaar zijn; 
de manier waarop het stelsel 
wordt gefinancierd en, in het bij­
zonder, het aandeel van werkge­
vers- en werknemerspremies ten 
opzichte van dat van de belas­
tinggelden; 
- de rol van werkgevers- en werk­
nemersvertegenwoordigers in 
het beheer van het stelsel in ver­
houding tot de rol van de over­
heid; 
- de rol van instellingen uit de par­
ticuliere sector in het verstrek­
ken van steun en voorzieningen 
in verhouding tot de rol van de 
overheid. 
In het algemeen kunnen de Lid-
Staten aangaande de basiskenmerken 
van de sociale-zekerheidsstelsels in 
vier hoofdgroepen worden onderver­
deeld: stelsels op verzekeringsgrond­
slag, waar uitkeringen nauw met be­
taalde premies verband houden; 
stelsels waar verzekeringen een min­
der grote rol spelen, waar uitkeringen 
meer op basis van behoefte worden 
verstrekt en financiering uit de belas­
tinggelden afkomstig is; stelsels die 
zich tussen deze twee uitersten be­
vinden en stelsels die nog in de kin­
derschoenen staan. 
In de praktijk is dit onderscheid even­
wel kunstmatig, aangezien verzeke­
ringsbeginselen tot op zekere hoogte 
in alle Lid-Staten gelden en een deel 
van het stelsel altijd voorziet in basis­
behoeften. De scheidingslijnen tus­
sen de verschillende stelsels zijn daarom uitermate vaag en worden 
met de tijd vager, omdat de regerin­
gen blootgesteld zijn aan dezelfde 
druk om de stelsels op vergelijkbare 
wijze te herzien. Voor de duidelijk­
heid is dit onderscheid echter wel 
nuttig. 
Tot de eerste groep behoren Duits­
land, Frankrijk, België en Luxem­
burg — en eventueel ook Nederland 
en Italië die in de derde groep zijn 
opgenomen — waar de stelsels voor­
namelijk op conventionele verzeke­
ringsbeginselen zijn gebaseerd, ge­
richt zijn op degenen met een baan en 
voornamelijk een zeker inkomensni­
veau wil handhaven wanneer iemand 
niet meer kan werken of met pensi­
oen gaat. Degenen die werken — 
zowel werknemers als zelfstandigen 
betalen een deel van hun inkomen 
aan een verzekeringsfonds en deze 
premies geven hun recht op uitkerin­
gen, zowel in geld als in natura, wan­
neer zij die nodig hebben. De bijdra­
gen van de werknemers aan het fonds 
worden aangevuld door bijdragen die 
de werkgevers ten behoeve van hun 
werknemers storten. 
In de meeste gevallen is het recht op 
een uitkering gekoppeld aan de in­
komsten uit arbeid — gezondheids­
zorg en gezinstoelagen zijn de twee 
voornaamste uitzonderingen — en 
daarmee gekoppeld aan de door hen 
of hun werkgevers betaalde premies. 
Het stelsel waarborgt dus het inko­
mensniveau van iemand die ziek, ar­
beidsongeschikt of werkloos wordt 
of met pensioen gaat en koppelt uit­
keringen aan premies. Deze stelsels 
zijn daarom voornamelijk bedoeld 
om de inkomsten van individuen 
over hun leven te spreiden zodat 
schommelingen in hun uitgaven wor­
den verminderd en eventuele perio­
des van tegenspoed worden verme­
den. Ofschoon verschillen bestaan in de 
wijze waarop de stelsels worden be­
heerd, in de rol van particuliere in­
stellingen en de sociale partners en in 
de verdeling van de premies over 
werkgevers en werknemers, zijn de 
stelsels in deze landen in grote mate 
vergelijkbaar. In alle vier de landen 
zijn de premies de belangrijkste in­
komstenbron, maar vindt een aanvul­
ling plaats uit de algemene middelen. 
In alle vier de landen wordt het ver­
zekeringsstelsel aangevuld door so­
ciale bijstand voor behoeftigen die, 
omdat zij niet of niet genoeg aan het 
verzekeringsfonds hebben bijgedra­
gen, niet in aanmerking komen voor 
een uitkering of hun recht op een 
uitkering hebben opgesoupeerd, om­
dat zij alle uitkeringen waarvoor zij 
in aanmerking kwamen, reeds heb­
ben ontvangen. In al deze landen 
neemt de staat de verantwoordelijk­
heid op zich om te garanderen dat 
niemands inkomsten beneden een 
bepaald gegarandeerd niveau zak­
ken, onafhankelijk van de positie op 
de arbeidsmarkt en de in het verleden 
betaalde bijdragen. 
Deze bijstand wordt in al deze landen 
uit de algemene middelen bekostigd 
en voor de verstrekking ervan geldt 
een middelentoets, dat wil zeggen dat 
de inkomsten van een huishouden — 
of de bestaansmiddelen — worden 
beoordeeld om het uit te keren bedrag 
te bepalen. 
De verstrekking van gezondheids­
zorg is in deze landen ook op verze­
keringsbeginselen gebaseerd waarbij 
de verrichtingen uit premies worden 
betaald, net zoals geldelijke uitkerin­
gen, maar in dit geval heeft iedereen 
toegang tot de verrichtingen, onaf­
hankelijk van de betaalde bijdragen. 
De verrichtingen worden voorname­
lijk door de particuliere sector 
•16-
'?*î*s "" 
da Gemeenschap; overeenkomsten en verschillen. 
gedaan, terwijl de staat de kosten ver­
goed. 
Tot de tweede groep behoren het 
VK, Denemarken en Ierland, waar 
de verzekeringsbeginselen minder 
verankerd zijn. Hier zijn de belas­
tinggelden een belangrijker financie­
ringsbron dan in de eerste landen­
groep en zijn de uitkeringen minder 
duidelijk aan premies gekoppeld. 
Desalniettemin lijken de stelsels in 
deze drie landen minder op elkaar 
dan in de eerste groep. 
In het VK en Ierland dragen de werk­
gevers- en werknemerspremies veel 
meer bij aan de financiering dan in 
Denemarken, waar zij slechts een 
klein deel van de financiering uitma­
ken en het meeste geld uit de algeme­
ne middelen komt, met name uit de 
inkomstenbelasting. Anderzijds zijn 
de sociale uitkeringen in Denemar­
ken sterk gekoppeld aan de inkom­
sten uit arbeid, net als in de eerste 
groep landen, terwijl het in het VK en 
Ierland voornamelijk standaardbe­
dragen zijn (hetgeen de invloed van 
Beveridge weerspiegelt, wiens 
ideeën over universele aanspraak op 
een bestaansminimum — tenminste 
voor degenen die werken of hebben 
gewerkt—aan de basis hebben gele­
gen van de onmiddellijk na de oorlog 
tot stand gekomen Britse verzor­
gingsstaat). 
In Denemarken is het stelsel erop 
gericht een bepaald inkomensniveau 
te handhaven wanneer iemand niet 
werkt en aangezien betaalde belas­
ting vaak aan het inkomen is gekop­
peld, bestaat een rechtstreeks ver­
band tussen de bijdragen aan het 
stelsel van sociale zekerheid en de 
uitkeringen waar men recht op heeft. 
In het VK en Ierland is het stelsel 
gericht op het verstrekken van een 
minimumniveau van steun. Alleen in 
het geval van de inkomensafhanke­lijke pensioenen, waarvan de meeste 
door particuliere pensioenfondsen 
worden beheerd, bestaat in het VK 
een verband tussen de betaalde pre­
mies en de uitkering die wordt ont­
vangen, terwijl in Ierland in de werk­
loosheidsuitkeringen eveneens een 
klein inkomensafhankelijk element 
is opgenomen. In beide landen hangt 
het recht op een uitkering toch nog 
steeds af van iemands bijdrageverle­
den. 
In gevallen waar geen recht op een 
uitkering bestaat, waar de uitkering 
te laag is voor de behoeften van indi­
viduen of samenlevingsverbanden of 
deze rechten zijn opgebruikt, vallen 
de mensen terug op de bijstand, 
waarvoor men in het VK en Ierland 
in aanmerking komt wanneer je om 
een geldige reden geen werk hebt — 
ziekte, handicap, ongeval, kind of de 
onmogelijkheid werk te vinden—en 
inkomsten en spaargeld zich beneden 
een vastgestelde drempel bevinden. 
In zowel het VK als in Ierland ligt de 
bijstand op een lager niveau dan de 
uitkeringen, ofschoon het verschil in 
het VK marginaal is, en het grootste 
verschil tussen de twee in de praktijk 
is dat sociale uitkeringen automat­
isch worden betaald, terwijl bijstand 
afhankelijk van inkomsten en vermo­
gen wordt betaald. 
In het VK is Family Credit beschik­
baar voor mensen met kinderen die 
een laag betaalde of deeltijdbaan 
hebben. In Denemarken tracht het 
stelsel te garanderen dat iedereen een 
minimuminkomen heeft. 
Net als in de eerste groep is de ge­
zondheidszorg in Denemarken en het 
VK onderdeel van het sociale-zeker-
heidsstelsel en voor iedereen gratis 
(behalve medicijnen) onafhankelijk 
van het bijdrageverleden. In beide 
gevallen is het echter voornamelijk 
de overheidssector die de diensten verstrekt en niet de particuliere sector 
zoals in de eerste groep landen. In 
Ierland evenwel is de gezondheids­
zorg, uitgezonderd van ziekenhuis­
behandeling die aan de meesten gra­
tis wordt verstrekt, alleen gratis 
toegankelijk voor mensen met lage 
inkomens. 
De derde groep bestaat uit landen met 
sociale-zekerheidsstelsels die zich 
tussen de twee eerder genoemde 
groepen bevinden, namelijk Neder­
land en Italië. Zoals hierboven opge­
merkt, is dit onderscheid slechts gra­
dueel en in hun hoofdkenmerken 
verschillen de Nederlandse en Itali­
aanse stelsels niet veel van die van de 
eerste twee landengroepen. 
Met name in Italië zijn de premies, 
vooral de werkgeverspremies, een 
even belangrijke inkomstenbron als 
in Frankrijk of België, en uitkerin­
gen, afgezien van gezinstoelagen, 
zijn sterk inkomengekoppeld. Het 
stelsel van werkloosheidsuitkeringen 
is echter veel minder ontwikkeld dan 
in de meeste andere Lid-Staten, en de 
uitkeringen waar op men rechtmatig 
aanspraak kan doen gelden zijn laag. 
Om deze reden is men in hoge mate 
afhankelijk van de Cassa Integrazio-
ne Guadagni (fonds voor de integra­
tie van verdiensten), in hoofdzaak 
een regeling om perioden van tijde­
lijke of gedeeltelijke werkloosheid te 
overbruggen. 
i 
Bovendien is de bijstand in Italië, in 
tegenstelling tot in de eerste twee 
landengroepen, niet bedoeld om een 
minimuminkomen voor iedereen te 
garanderen. De bijstand wordt door 
de lokale overheden beheerd, samen 
met sociale voorzieningen en de ge­
zondheidszorg, en verschilt nogal per 
streek. 
In Nederland daarentegen is het so­
ciale of "algemene" bijstandsstelsel 
17-
pj|öj#*^^ en verschillen. 
buitengewoon goed ontwikkeld en 
bedoeld voor iedereen die niet over 
voldoende inkomsten beschikt, onaf­
hankelijk van hun status, inclusief 
degenen die sociale uitkeringen ont­
vangen wanneer deze onvoldoende 
zijn om hun inkomen naar het "soci­
aal minimum" te brengen. Deze rege­
ling vult de sociale verzekeringen 
aan waar, net als in andere landen, 
premies en uitkeringen inkomensge-
koppeld zijn. 
De vierde groep bestaat uit Spanje, 
Portugal en Griekenland. Hun stel­
sels lijken op die in de andere landen, 
maar zijn minder ontwikkeld. Zij 
steunen alle drie zwaar op werkge­
verspremies voor de bekostiging van 
uitkeringen, ofschoon de gezond­
heidszorg in met name Spanje en 
Portugal grotendeels uit de algemene 
middelen wordt gefinancierd. In de 
drie landen zijn de standaarduitkerin­
gen net als de premies aan het inko­
men gekoppeld. 
Een tamelijk groot percentage van de 
bevolking komt evenwel niet in aan­
merking voor een uitkering en is aan­
gewezen op de bijstand, in de vorm 
van een minimumpensioen of een 
standaard-invaliditeitsuitkering bij­
voorbeeld, maar deze zijn betrekke­
lijk laag. In Spanje, Portugal en Grie­
kenland is bijstand niet bedoeld ter 
verzekering van een minimuminko­
men. 
Samenvattend kan gezegd worden 
dat in alle Lid-Staten een soort soci­
aal verzekeringsstelsel bestaat waar­
bij de betaalde premies en ontvangen 
uitkeringen meer of minder inko-
mensgekoppeld zijn. Alleen in het 
VK en Ierland zijn de uitkeringen 
uniform, waarin de gedachte tot uit­
drukking komt dat zij gebaseerd die­
nen te zijn op behoefte en niet op 
inkomen. In andere landen zijn alleen 
kinderbijslag of gezinstoeslagen uniform, ofschoon ook deze in som­
mige gevallen variëren naar gelang 
van het aantal en zelfs de leeftijd van 
de kinderen (in België, Frankrijk, 
Luxemburg en Nederland). 
In alle landen dragen alle werkne­
mers wier inkomen boven een be­
paald minimum ligt, en de werkge­
vers bij aan de financiering van de 
sociale uitkeringen, deels om enige 
mate van solidariteit te creëren, of­
schoon hetgeen wordt ontvangen 
vaak samenhangt met hetgeen is bij­
gedragen. Ofschoon de zelfstandigen 
in de hele Gemeennschap opgeno­
men zijn in de bijdragestelsels, ko­
men zij alleen in Denemarken en 
Luxemburg in aanmerking voor een 
werkloosheidsuitkering. 
Eveneens in alle Lid-Staten worden 
de sociale verzekeringen aangevuld 
met sociale bijstand voor degenen die 
vanwege hun arbeids- en bijdrage­
verleden niet in aanmerking komen 
voor een uitkering. Meestal is de bij­
stand bedoeld om de inkomsten naar 
een bepaald minimumniveau te tillen 
en deze is daarom onderworpen aan 
een middelentoets. In een aantal lan­
den, vooral in het zuiden van de Ge­
meenschap, is de bijstand nog zeer 
beperkt en garandeert daarom niet 
dat niemand beneden het sociale mi­
nimum terecht komt. 
In de Gemeenschap is een basisvorm 
van gezondheidszorg voor bijna ie­
dereen toegankelijk, onafhankelijk 
van inkomen of premies, en in de 
meeste landen zijn de meeste verrich­
tingen gratis of tegen een zwaar ge­
subsidieerd tarief beschikbaar. 
Meer gedetailleerde informatie over 
de sociale-zekerheidsstelsels in de 
landen van de Gemeenschap volgt 
hierna. Duitsland 
Het Duitse sociale-zekerheids-
stelsel is gebaseerd op verzeke­
ringsbeginselen voor degenen die 
werk hebben en meer dan ongeveer 
250 Ecu per maand verdienen. Daar­
bij verstrekt de bijstand minimumuit­
keringen aan mensen die in behoefti­
ge omstandigheden verkeren. 
Sociale verzekering 
Het pensioensverzekeringsstel­
sel is verplicht voor werkne­
mers in loondienst en een aantal an­
dere groepen, waaronder sommige 
groepen zelfstandigen. Iedereen die 
niet verplicht verzekerd is, kan een 
vrijwillige verzekering afsluiten. Het 
stelsel verstrekt uitkeringen in geld in 
geval van pensionering of overlijden, 
het uitkeringsbedrag hangt af van het 
aantal verzekeringsjaren en het ge­
middelde inkomen in vergelijking 
met het gemiddelde inkomen van alle 
werkenden. Het uitkeringsniveau 
wordt ieder jaar aangepast aan de 
hand van het geldende gemiddelde 
netto-inkomen. 
Bedrijfspensioenregelingen zijn eve­
neens belangrijk en gelden voor on­
geveer 65% van de werkenden; zij 
keren een gemiddeld bedrag van on­
geveer 200 Ecu per maand uit. 
Bij arbeidsongeschiktheid kunnen 
personen in aanmerking komen voor 
een inkomensafhankelijke uitkering 
die, afhankelijk van de oorzaak, 
wordt betaald uit de pensioensverze­
kering of uit de verzekering voor ar­
beidsongevallen. 
Alle werknemers met verdiensten 
beneden een bepaald bedrag (onge­
veer 30.000 Ecu per jaar) zijn 
18 
HooïoMjkt* In da Gameenschap; overeenkomsten an verschillen. 
verplicht bij de ziektekostenverzeke­
ring aangesloten, waaronder ook ge­
pensioneerden, studenten en enkele 
andere groepen die bescherming no­
dig hebben, alsmede vele zelfstandi­
gen vallen. Het stelsel verstrekt zo­
wel gezondheidszorg als geldelijke 
uitkeringen indien iemand arbeids­
ongeschikt is (80% van het inkomen 
tot een bepaald bedrag), maar de eer­
ste zes weken van arbeidsonge­
schiktheid worden door de werkge-
ver betaald. Ook worden 
moederschapszorg en geldelijke uit­
keringen voor een vastgestelde pe­
riode tijdens de zwangerschap en na 
de bevalling verstrekt. 
De organisatie van het stelsel is ge­
compliceerd. Er bestaan ongeveer 
1200 zelfstandige fondsen die alle­
maal hun eigen premies vaststellen 
(variërend tussen 8 en 15%) waarvan 
de werkgever en de werknemer alle­
bei de helft betalen. 92% van de be­
volking valt onder de publieke rege­
ling, de overige 8% valt onder 
particuliere ziektekostenverzekerin­
gen. 
Aansluiting bij de arbeidsongeval­
lenverzekering is eveneens verplicht 
voor werknemers en bepaalde zelf­
standigen. Deze wordt beheerd door 
de verenigingen voor de wettelijke 
aansprakelijkheidsverzekering van 
werkgevers — publieke onafhanke­
lijke verenigingen in iedere tak van 
industrie of handel. Via deze regeling 
worden voorzieningen in geval van 
arbeidsongevallen of beroepsziekten 
alsmede invaliditeitsuitkeringen en 
weduwenpensioenen verstrekt , 
waarvan de hoogte afhangt van de 
hoogte van het risico. 
De werkloosheidsverzekeringsrege­
ling wordt uitgevoerd door het fede­
rale arbeidsbureau en verstrekt uitke-
ringen tot 63% van het 
netto-inkomen (68% voor werkne­mers met kinderen) voor een periode 
van 6 maanden tot ongeveer 2 jaar, 
afhankelijk van de lengte van het ar­
beidsverleden en de leeftijd van de 
betrokkene. De regeling kent ook een 
aantal maatregelen ter voorkoming 
van banenverlies of om mensen weer 
aan het werk te helpen. Net als bij de 
ziektekostenverzekering betaalt de 
werkgever de helft van de premies. 
Gezinstoelagen variëren naar gelang 
van het aantal kinderen en kunnen 
worden verlaagd wanneer het inko­
men van de ouders boven een zekere 
grens uitstijgt. Ouders hebben recht 
op "opvoedingsverlof' van maxi­
maal 3 jaar voor ieder kind en op een 
uitkering van ongeveer 300 Ecu per 
maand gedurende maximaal 18 
maanden. 
Bijstand 
De bijstand garandeert een mini-
mum-inkomen voor degenen 
die niet onder een sociale verzeke­
ringsregeling vallen, of hierop geen 
recht meer kunnen doen gelden, voor 
degenen die in armoede verkeren en 
niet in staat zijn in hun levensonder­
houd te voorzien. De begunstigden 
ontvange niet alleen basisuitkerin­
gen, maar komen ook in aanmerking 
voor gezondheidszorg en andere so­
ciale voorzieningen. 
Frankrijk 
Het sociale-zekerheidsstelsel in 
Frankrijk bestaat uit een aantal 
zogenoemde "wettelijke stelsels" 
(régimes légaux) en verscheidene 
aanvullende regelingen. De wettelijke 
stelsels 
De wettelijke stelsels vormen de 
basis van het systeem. Er be­
staan er vele en zij hebben elk hun 
eigen wijze van financiering en van 
toekenning van de uitkeringen, altijd 
gekoppeld aan de inkomsten of het 
bijdrageverleden van de aangeslote­
nen; geen enkel stelsel beschermt 
overigens tegen werkloosheid. Zij 
kunnen in vier categorieën worden 
onderverdeeld: 
- het "algemene stelsel" (Ie régime 
général) voor werknemers in de 
industrie en dienstensector die 
niet onder speciale regelingen 
vallen, het verzekert tegen ou­
derdom, ziekte, moederschap, 
invaliditeit, overlijden, arbeids­
ongevallen, beroepsziekten en 
verstrekt gezinstoelagen. Het is 
ook een verzekering voor dege­
nen die niet onder een verplichte 
ziektekostenverzekering vallen. 
Werkgevers- en werknemers-
premies dragen zorg voor de 
financiering (alleen de werkge­
verspremies voor arbeidsonge­
vallen, beroepsziekten en gezin­
stoelagen); 
- het "agrarische stelsel" (Ie régi­
me agricole) geldt voor boeren 
en werknemers in de landbouw. 
Premies dekken slechts 20% van 
de uitkeringen, de overige fonde-
sen zijn afkomstig van speciale 
belastingen (op granen, tabak 
enz., en van de BTW) en over­
heidssubsidies; 
- "speciale stelsels voor werkne­
mers" voor een aantal beroepen 
(beroepsmilitairen, mijnwerkers, 
spoorwegbeambten, bijvoor­
beeld) dekken alle risico's voor 
hun aangeslotenen, maar in de 
19 
V 3;#$gdPiMpi^^ Gemeenschap; overeenkomsten en verschillen. 
meeste gevallen is de dekking 
slechts gedeeltelijk en worden de 
overige risico's door de algeme­
ne regeling gedekt (zoals voor 
ambtenaren en werknemers in 
elektriciteits- en gasbedrijven). 
Een aantal speciale regelingen 
worden direct door de werkge­
vers beheerd (b.v. SNCF of 
Electricité de France); 
"aparte stelsels voor zelfstandi­
gen" omvatten alleen pensioenen 
en uitkeringen bij ziekte en moe­
derschap; 
Aanvullende 
regelingen 
Aanvullende regelingen moeten 
de gaten opvullen die de wette­
lijke stelsels openlaten of betalen 
aanvullende uitkeringen: 
- aanvullende pensioenstelsels (les 
régimes complémentaires de re­
traite) zijn verplicht voor dege­
nen die onder het algemene en 
het agrarische stelsel vallen. Zij 
worden geregeld bij collectieve 
overeenkomsten en worden door 
werkgevers- en werknemersver­
tegenwoordigers beheerd. Iedere 
aangeslotene heeft recht op een 
pensioen dat dat van de algeme­
ne regeling aanvult. Ofschoon 
een groot aantal verschillende 
regelingen bestaat, zijn zij geor­
ganiseerd rond twee grote orga­
nisaties: de Association générale 
des institutions de retraites de 
cadres (AGIRC) en de Associa­
tion des régimes de retraites 
complémentaires (ARRCO); 
- bescherming tegen werkloosheid 
was uitgesloten van het Franse 
stelsel van sociale zekerheid en 
bleef aanvankelijk beperkt tot bijstandsuitkeringen. Het is nu 
verplicht voor alle werkgevers 
en werknemers, wordt geregeld 
bij collectieve overeenkomsten 
en betaald uit werkgevers- en 
werknemerspremies. Het heeft 
twee onderdelen, die beide geza­
menlijk worden beheerd door 
werkgevers- en werknemersver­
tegenwoordigers: de verzeke­
ringsregeling, gefinancierd uit 
premies, en een solidariteitsrege-
ling, gefinancierd door de staat, 
krachtens welke uitkeringen 
worden verstrekt aan werklozen 
die geen aanspraak op uitkerin­
gen uit verzekering kunnen ma­
ken; 
sociale steun wordt verleend 
door de staat en gefinancierd 
door de centrale en lokale over­
heid. In 1988 is het "revenu mi­
nimum d'insertion" ingesteld om 
een minimuminkomen aan de 
armsten te garanderen en hen 
weer aan werk en een plaats in 
de maatschappij te helpen; 
de onderlinge verzekeringsmaat­
schappijen (mutuelles) zijn parti­
culiere organisaties zonder 
winstoogmerk, die worden be­
heerd door hun leden en gefinan­
cierd uit premies, om aanvullen­
de uitkeringen te verstrekken in 
geval van ziekte, moederschap, 
ouderdom, invaliditeit/arbeids­
ongeschiktheid of overlijden. 
België 
De Belgische sociale zekerheid 
is in vier stelsels onderver­
deeld, een voor ambtenaren en perso­
neel in overheidsdienst, een voor 
werknemers in loondienst, een voor 
zelfstandigen en een restregeling 
voor alle economisch niet-actieven die steun nodig hebben. Het grootste 
stelsel dekt de ongeveer 2 miljoen 
werknemers in loondienst, terwijl de 
circa 800.000 ambtenaren de hoogste 
uitkeringen krijgen. 
Werknemers 
in loondienst 
Onder de aan het eind van de 
Tweede Wereldoorlog tot­
standgekomen regeling voor werk­
nemers in loondienst worden de pre­
mies berekend als percentage van het 
inkomen tot een maximumniveau en 
de hoogte van de uitkering is normaal 
gesproken 60% van het inkomen tot 
dit maximum. In 1982 is het maxi­
mum voor de premies afgeschaft, 
maar voor de uitkeringen gehand­
haafd. Tegelijkertijd werd een gega­
randeerde minimumuitkering inge­
steld. Arbeidsongevallen en 
beroepsziekten worden door particu­
liere verzekeringsmaatschappijen 
gedekt. 
Het stelsel wordt door een combina­
tie van particuliere en openbare in­
stellingen beheerd, waarbij de laatste 
voor het beheer en de premie-inning 
verantwoordelijk zijn en de andere 
voor de betaling van de uitkeringen 
(behalve pensioenen). De betrokken 
openbare instellingen zijn onafhan­
kelijk van de regering en worden 
beheerd door een commissie van 
vakbonden en werkgeversvertegen­
woordigers. 
Een onderscheidend kenmerk van 
het Belgische stelsel is dat arbeidson­
geschiktheid als verlenging van ziek­
te wordt behandeld, en niet op dezelf-
de manier als pensionering; 
uitkeringen zijn verschuldigd na een 
jaar arbeidsongeschiktheid (tegen 
60% van het daarvoor genoten inko-
20-
Sociale-zekerheidsstelsels In de Gemeenschap; overeenkomsten en verschillen. 
men), onafhankelijk van het bijdra­
geverleden. 
Een tweede kenmerk is dat het com­
pensatiesysteem voor werkloosheid 
zich halverwege bevindt tussen een 
verzekerings- en een bijstandsstelsel 
met relatief lage uitkeringen (veel la­
ger dan voor ziekte of arbeidsonge­
schiktheid) zonder beperking aan de 
duur (behalve wanneer de werkloos­
heid abnormaal lang duurt en de 
werkloze andere inkomstenbronnen 
heeft). 
Op de derde plaats worden gezinstoe­
lagen beschouwd als onderdeel van 
de sociale verzekeringen en deels uit 
werkgeverspremies bekostigd. Bel­
gië was het eerste land dat verplichte 
gezinstoelagen invoerde en heeft nog 
steeds een van de hoogste uitkerin­
gen ter wereld. 
Zelfstandigen 
Het stelsel voor zelfstandigen is 
later tot stand gekomen dan dat 
voor werknemers in loondienst, in 
1967, maar kent een gelijksoortige 
vorm van organisatie en beheer. Het 
stelsel is alleen bedoeld als een basis­
bescherming tegen ouderdom, ziekte 
en arbeidsongeschiktheid, gedeelte­
lijk omdat de premies lager zijn. 
Wat de gezondheidszorg betreft val­
len alleen ernstige ziektes (voorna­
melijk die waarvoor ziekenhuisbe­
handeling noodzakelijk is) onder het 
stelsel, een gesubsidieerde vrijwilli­
ge verzekering is echter wel beschik­
baar voor minder ernstige ziektes. De 
hoogte van de kinderbijslag voor het 
eerste kind is beduidend lager dan die 
voor kinderen van werknemers, maar 
is voor de overige kinderen gelijk. 
Uitkeringen bij ziekte en arbeidson­
geschiktheid zijn uniform en lager dan het inkomens- en vermogensaf-
hankelijke minimumbijstandsni­
veau. Voor 1984 waren de pensioe­
nen voor zelfstandigen eveneens 
uniform, maar daarna zijn zij, net als 
voor werknemers, aan het inkomen 
gekoppeld. 
De premies die zelfstandigen betalen 
zijn evenredig aan hun inkomen en 
gebaseerd op hun inkomsten in de 
voorafgaande drie jaren en niet hun 
huidige inkomsten. 
Overheidssector 
Sociale uitkeringen voor werkne­
mers in de overheidssector ko­
men rechtstreeks van de staat en al­
leen voor gezondheidszorg en 
pensioenen worden premies betaald. 
De uitkeringen zijn altijd hoger ge­
weest dan voor werknemers, of­
schoon uitkeringen uit hoofde van de 
gezondheidszorg, gezinstoelagen en 
de regels aangaande de pensioens­
aanspraken nu ongeveer gelijk zijn 
(behalve dat pensioenen op het inko­
men bij pensionering en niet op de 
hele bijdrageperiode zijn gebaseerd). 
Bijstand 
De restregeling voor econo­
misch niet-actieven is hapsnap 
tot stand gekomen en wordt door een 
verscheidenheid aan instellingen be­
heerd, inclusief zowel de lokale als 
de centrale overheid. Het begon met 
een minimumpensioen voor bejaar­
den in 1967, daarna zijn uitkeringen 
voor gehandicapten en gezinstoela­
gen gecreëerd en in 1974 is het stelsel 
voltooid met een minimumuitkering 
voor iedereen. Alle betalingen zijn 
aan een middelentoets onderworpen 
en worden uit de algemene middelen 
gefinancierd. Luxemburg 
Het sociale-zekerheidsstelsel is 
op verzekeringsgrondslag ge­
schoeid, net als in de naburige lan­
den. 
Sociale verzekering 
De pensioenen zijn net als de 
premies gekoppeld aan het in­
komen uit arbeid en in mindere mate 
aan de periode dat gewerkt is. Voor 
werknemers in de particuliere sector 
geldt voor iedereen dezelfde premie­
en uitkeringshoogte, terwijl voor 
ambtenaren een premievrije regeling 
bestaat, en die hogere uitkeringen 
verstrekt. 
De normale pensioengerechtigde 
leeftijd is 65, maar vervroegde uittre­
ding met pensioenbetaling is moge­
lijk vanaf 60 en in sommige gevallen 
vanaf 57. De pensioenen worden 
automatisch aangepast aan de inflatie 
wanneer deze de 2,5% overschrijdt 
en eveneens vindt regelmatig aan­
passing aan de lonen plaats. 
Uitkeringen bij arbeidsongeschikt­
heid bedragen 100% van het inko­
men. Wat betreft de gezondheidszorg 
worden de behandelingskosten ver­
goed door de ziekenfondsen (die al­
lemaal dezelfde uitkerings- en pre­
miepercentages hanteren) of, 
wanneer de kosten hoog zijn, rechts­
treeks betaald. 
Vrouwen hebben recht op 8 weken 
verlof voor de bevalling en 8 weken 
erna, zij hebben recht op een uitke­
ring die aan hun loon gelijk is, tot een 
maximum van 5 maal het minimum­
loon. Vrouwen die geen betaald werk 
verrichten, ontvangen een bedrag 
ineens. 
21 
Hoofdstuk t *- Soclakhmkerrmldsstelmls In de Gemeenschap; overeenkomsten an verschillen. 
Uitkeringen na arbeidsongevallen 
variëren afhankelijk van de mate van 
arbeidsongeschiktheid en het in het 
jaar voor het ongeval genoten inko­
men (tot een maximum van 86%). 
Aanspraak op een werkloosheidsuit­
kering kan alleen worden gemaakt, 
indien in het voorafgaande jaar gedu­
rende ten minste 26 weken werd ge­
werkt. De uitkering is gekoppeld aan 
het inkomen dat werd ontvangen 
(80% van het brutoloon tot een maxi­
mumbedrag, 85% voor degenen met 
een gezin) en wordt gedurende een 
jaar betaald met mogelijke verlen­
ging voor degenen die bijzondere 
moeilijkheden ondervinden bij het 
vinden van werk en oudere werkne­
mers. Er bestaan speciale regelingen 
voor steun aan zelfstandigen en jon­
geren die moeite hebben bij het vin­
den van hun eerste baan. 
Gezinstoelagen worden betaald aan 
degenen die kinderen verzorgen, het 
bedrag hangt af van het aantal kinde­
ren en van hun leeftijd. Een speciale 
vergoeding wordt ieder jaar betaald 
voor de kosten aan het begin van een 
nieuw schooljaar. Daarbij kunnen 
ouders die jonge kinderen opvoeden, 
een opvoedingsuitkering claimen. 
Bijstand 
Er bestaat een inkomens- en ver-
mogensafhankelijk stelsel van 
sociale bijstand dat erop gericht is 
ieder huishouden een minimuminko­
men te garanderen, op voorwaarde 
dat het gezinshoofd 10 jaar in 
Luxemburg heeft gewoond, ouder is 
dan 30, beschikbaar is voor werk en 
bereid is mee te doen aan program­
ma's voor sociale herintegratie. De 
voorwaarden zijn minder strak voor 
arbeidsongeschikten, mensen met 
kinderen, bejaarden en andere kan­
sarme groepen. Denemarken 
Sinds de in de jaren '70 doorge­
voerde hervormingen wordt de 
sociale zekerheid beheerd en uitge­
voerd door speciale sociale diensten 
(sociale udvalg) bij de lokale overhe­
den (Kommune). Bescherming tegen 
arbeidsongevallen wordt nog steeds 
geregeld door particuliere verzeke­
ringsmaatschappijen, terwijl werk­
loosheidsverzekeringsfondsen wor­
den beheerd door de vakbonden, 
maar hiervan onafhankelijk zijn. 
Uitkeringen 
Het Deense pensioenstelsel is ty­
pisch Scandinavisch; het wordt 
gefinancierd uit belastinggelden en 
kent uniforme basispensioenen die 
worden aangevuld met pensioenen 
waarvoor premies zijn betaald. De 
pensioengerechtigde leeftijd is 67 
jaar. Indien het inkomen van een ge­
zin beneden een bepaald niveau ligt, 
of wanneer bijzondere omstandighe­
den gelden, wordt een aanvullend be­
drag betaald. Tussen 67 en 70 wordt 
60% van het inkomen van het pensi­
oen afgetrokken, indien de pensioen­
gerechtigde nog werkt. De hoogte 
van het aanvullende pensioen hangt 
af van het aantal jaren waarin pre­
mies zijn betaald en de winsten die 
het pensioenfonds heeft gemaakt. 
Daarnaast bestaat een gedeeltelijke 
pensioenregeling, krachtens welke 
een uniform bedrag wordt betaald 
voor ieder uur dat minder wordt ge­
werkt, mits de vermindering meer 
dan 25% bedraagt. 
Invaliditeit en arbeidsongeschiktheid 
worden als vervroegde pensionering 
behandeld en een uitkering wordt 
verstrekt aan iedereen die er 50% of meer in inkomen op achteruit gaat. 
Het kan ook om sociale redenen wor­
den verstrekt, zoals aan een weduwe 
met kinderen of aan iemand die 
moeilijkheden ondervindt bij het vin­
den van werk. Het te ontvangen be­
drag wordt berekend op dezelfde wij­
ze als voor ouderdomspensioenen. 
Uitkeringen bij ziekte worden zowel 
aan werknemers als aan zelfstandi­
gen betaald, zij bedragen 90% van 
het in het voorafgaande jaar verdien­
de inkomen tot een zeker maximum, 
voor een periode van maximaal 1 
jaar. Eveneens worden bedragen uit­
gekeerd aan werknemers die een ziek 
kind moeten verzorgen, dit voor 
maximaal 5 dagen per jaar. Zes we­
ken voor en acht weken na de beval­
ling zijn moederschapsuitkeringen 
verschuldigd; het verschil tussen dit 
bedrag en het netto-inkomen wordt 
door de werkgever betaald. Wanneer 
geen aanspraak meer kan worden ge­
maakt op moederschapstoelagen, 
kunnen de begunstigden nog eens 
een daguitkering voor 16 weken aan­
vragen. 
Werknemers die voor een werkloos­
heidsuitkering in aanmerking willen 
komen, moeten zich bij een verzeke­
ringsfonds aansluiten, hetgeen vrij­
willig is. Uitkeringen van 90% van 
het laatst verdiende inkomen worden 
betaald (tot een bepaald maximum 
— het precieze bedrag en de premie­
hoogte worden door ieder fonds af­
zonderlijk vastgesteld) voor een pe-
riode van maximaal 2 jaar 
(afhankelijk van bijdrageverleden en 
leeftijd). 
Mensen die ouder zijn dan 60 kunnen 
tot de pensioengerechtigde leeftijd 
(67) een vut-uitkering krijgen die ge-
tijk is aan de normale werkloosheids­
uitkering voor de eerste 2 jaar en 80% 
daarna. Gedurende deze periode kun-
-22 
INK? : Hoofdstuk 1 » Soclah-xekerhektsstel&els In da Gemeenschap; overeenkomsten au verschillen. 
nen de begunstigden in deeltijd blij­
ven werken. 
Zelfstandigen kunnen zich op dezelf­
de voorwaarden aansluiten als werk­
nemers. 
Een groot deel van de uitgaven gaat 
op aan actief arbeidsmarktbeleid. Ie­
dere aangeslotene krijgt na 6 maan­
den werkloosheid gegarandeerd een 
aanbod voor werk. 
Gezinstoelagen zijn belastingvrij en 
worden aan de moeder betaald tegen 
een uniform tarief voor ieder kind, 
voor kinderen boven 7 jaar en alleen­
staande ouders liggen deze tarieven 
hoger. 
Gezondheidszorg 
De nationale gezondheidsdienst 
beheert de gezondheidszorg 
die grotendeels gratis is voor behan­
deling door huisartsen en in zieken­
huizen. De patiënt draagt de helft van 
de kosten voor tandheelkundige ver­
zorging, dit geldt eveneens voor me­
dicijnen. 
Financiering 
Meer dan 80% van de kosten 
van het sociale-zekerheids-
stelsel (sociale verzekeringen en bij­
stand) wordt uit de algemene midde­
len gefinancierd. Ongeveer de helft 
van de uitgaven voor de bijstand 
wordt door de centrale overheid gefi­
nancierd, de andere helft door de lo­
kale overheden. 
25% van de kosten voor de pensioen­
verzekering en kortdurende uitkerin­
gen (moederschap en ziekte) wordt 
door de lokale overheden gedragen 
en 75% is afkomstig uit een nationaal fonds, dat voor een klein deel door 
werkgeversen werknemerspremies 
wordt gevoed en voor een veel groter 
deel door de centrale overheid. 
Financiering van de werkloosheids­
verzekering is deels afkomstig van de 
aangeslotenen (die een standaardpre­
mie betalen) en deels van de werkge­
vers (wier premies op de toegevoeg­
de waarde van de onderneming zijn 
gebaseerd), maar grotendeels van de 
staat. 
Het Verenigd 
Koninkrijk 
Sociale 
verzekeringen 
Werknemers en zelfstandigen 
zijn door de Britse sociale 
verzekeringen gedekt. Werknemers 
in deeltijd die beneden een bepaald 
minimuminkomen verdienen, zijn 
uitgesloten. Premies zijn inkomens­
afhankelijk en worden door zowel de 
werkgever als de werknemer betaald, 
met een bovengrens voor werkne­
mers, maar niet voor werkgevers. 
Zelfstandigen, die voor alle uitkerin­
gen (behalve voor werkloosheidsuit­
keringen en inkomensafhankelijke 
pensioenen) in aanmerking komen, 
betalen een standaardbedrag bene­
den een bepaalde inkomensgrens en 
een inkomensafhankelijke premie 
boven deze grens. 
Degenen die vallen onder een be­
drijfspensioenregeling of een per­
soonlijke regeling hebben getroffen 
— waar normaal gesproken werkge­
vers en werknemers aan bijdragen— 
kunnen een overeenkomst sluiten 
waarna zij geen premies meer hoe­ven te betalen voor een inkomensaf­
hankelijk staatspensioen. 
Aanspraak op sociale zekerheidsuit­
keringen hangt net als elders af van 
het bijdrageverleden van de betrok­
kene. 
Kortdurende uitkeringen, voor ziekte 
en werkloosheid, zijn uniform, ter­
wijl bovenop het standaardbedrag 
van de ouderdoms-, invaliditeits- en 
weduwepensioenen een inkomensaf­
hankelijke aanvulling is verschul­
digd, indien de betrokkene geen 
overeenkomst met een andere strek­
king heeft gesloten. Toeslagen voor 
ten laste komende volwassenen wor­
den bij alle sociale zekerheidsuitke­
ringen betaald, voor ten laste komen­
de kinderen echter alleen bij 
langdurige uitkeringen. 
Premievrije 
uitkeringen 
Er zijn een aantal uitkeringen die 
niet afhangen van betaalde pre­
mies en ook niet aan een middelen-
toets zijn onderworpen. Deze zijn in 
de afgelopen jaren aanzienlijk uitge­
breid en dekken arbeidsongevallen, 
kinderbijslag, invaliditeits- en ar­
beidsongeschiktheidsuitkeringen en 
de wettelijk opgelegde ziekte- en 
moederschapsuitkeringen (de werk­
gevers zijn verantwoordelijk voor het 
beheer). 
Betalingen 
waarvoor een 
middelentoets geldt 
De belangrijkste betaling van 
deze categorie is inkomens­
steun die wordt betaald aan degenen 
wier inkomen en spaargeld beneden 
•23-
? In da Gemeenschap: &vwmnkxmwtm m mmôhllfam 
een zeker niveau ligt, behalve dege­
nen die 16 of meer uur per week 
werken of een opleiding volgen. De 
betalingen zijn uniform; voor ten las­
te komende personen en bepaalde ri­
sico's- (zoals invaliditeit, arbeidson­
geschiktheid, alleenstaande ouders 
of ouderdom) bestaan aanvullingen. 
Degenen met laag betaalde banen en 
een gezin kunnen eveneens een 
steunaanvraag doen om hun inkomen 
aan te vullen (en arbeid zo financieel 
aantrekkelijker te maken). Soortge­
lijke steun is sinds kort ook voor ge­
handicapten beschikbaar. Daarbij 
verleent het Social Fund discretion-
aire toelagen en leningen. 
Tenslotte bestaat een huisvestings­
toelage waarvoor een middelentoets 
geldt om een gedeelte van de huis­
vestingskosten te dekken. 
Financiering 
Het sociale-zekerheidsstelsel 
wordt gefinancierd uit werkge­
vers- en werknemerspremies, het 
premievrije stelsel en de uitkeringen 
op basis van een middelentoets wor­
den voornamelijk uit de algemene 
middelen bekostigd; voor de wette­
lijk geregelde ziekte- en moeder­
schapsuitkeringen betalen de werk­
gevers eveneens premies. 
Gezondheidszorg 
Iedere ingezetene van het VK heeft 
recht op gratis gezondheidszorg 
(inclusief huisarts en ziekenhuisbe­
handeling) via de nationale gezond­
heidsdienst, alhoewel voor medicij­
nen op recept een bijdrage moet 
worden betaald. Ierland 
Sociale verzekering 
Het verzekeringsstelsel dekt alle 
werknemers en zelfstandigen 
en sinds kort ook deeltijdwerkers die 
boven een bepaald minimuminko­
men zitten. 
Aanspraak op een uitkering kan wor­
den gemaakt indien voldoende pre­
mie is betaald; dit geldt niet in het 
geval van arbeidsongevallen, waar­
voor alleen de werkgever premie be­
taalt. 
De uitkeringen zijn meestal uniform 
met aanvullingen voor ten laste ko­
mende volwassenen en kinderen, of­
schoon in werkloosheidsuitkeringen 
(die in de afgelopen jaren zijn ge­
daald) en moederschapstoelagen een 
middelentoets is opgenomen. 
Bijstand 
De bijstand is erop gericht het 
inkomen van bejaarden, invali­
den en arbeidsongeschikten of werk­
lozen tot het minimumbestaansni-
veau op te schroeven (dit niveau 
wordt evenwel niet zelfstandig bere­
kend). 
Betalingen zijn onderworpen aan een 
middelentoets en zijn in de afgelopen 
jaren uitgebreid tot degenen die van­
wege de zorg voor kinderen (alleen­
staande ouders) of gehandicapte fa­
milieleden niet kunnen werken. De 
betalingen zijn uniform met aanvul­
lingen voor ten laste komende perso­
nen, zoals de uitkeringen uit verzeke­
ring, maar zij liggen meestal lager. Daarbij bestaat een aanvullende bij­
standsuitkering voor iedereen (be­
halve degenen met een voltijdbaan, 
betrokkenen bij een arbeidsconflict 
en studenten) die onvoldoende inko­
men geniet om in zijn behoeften te 
voorzien. 
Verder is er een vrij lage uniforme 
kinderbijslag voor degenen met ten 
laste komende kinderen. 
Financiering 
Het sociale verzekeringsstelsel 
wordt bekostigd uit premies 
van werkgevers (64% van het totaal 
in 1990), werknemers (26%), zelf­
standigen (4%) en de overheid (6%). 
Net als in andere landen wordt de 
verzekering voor arbeidsongevallen 
geheel gefinancierd door de werkge­
vers en de bijstand (38% van de totale 
bijstandsuitgaven) en de kinderbij­
slag (9% van de uitgaven) door de 
overheid. In totaal is in 199153% van 
de uitgaven voor de bijstand uit de 
algemene middelen bekostigd en 
32% uit werkgeverspremies. 
Gezondheidszorg 
De gezondheidszorg staat in Ier­
land los van het sociaal verze­
keringsstelsel en aan de toegang tot 
de voorzieningen is een middelen­
toets verbonden. Vrije toegang tot de 
gezondheidszorg, met uitzondering 
van ziekenhuisbehandeling, is voor­
namelijk voorbehouden aan degenen 
met een laag inkomen (35% van de 
bevolking). Ziekenhuisbehandeling 
is voor circa 85% van de bevolking 
gratis, terwijl de rest kleine bijdragen 
moet betalen. De uitgaven worden 
voor het grootste deel uit de algeme­
ne middelen bekostigd en voor een 
klein deel uit werkgeverspremies. 
24-
HöófdsiuklMSoctâJ*^^ kt de Gemeenschap; overeenkomsten an verschillen. 
Nederland 
De Nederlandse sociale zeker­
heid is in vier grote stelsels on­
derverdeeld: werknemers- en volks­
verzekeringen, een speciaal stelsel 
voor ambtenaren en aanvullende so­
ciale voorzieningen. Pensioenen en invaüditeitsuitkerin-
gen zijn aan het minimumloon ge­
koppeld (100% voor echtparen, 90% 
voor eenoudergezinnen en 70% voor 
alleenstaanden); voor ieder ten laste 
komend kind wordt kinderbijslag be­
taald, waarvan de hoogte afhankelijk 
is van het aantal en van de leeftijd van 
de kinderen. Italië 
Het Italiaanse stelsel is in drie 
aparte sectoren onderverdeeld: 
sociale verzekeringen (previdenza), 
gezondheidszorg (sanità), bijstand en 
sociale voorzieningen (assistenza e 
servizi sociali). 
Werknemers­
verzekeringen 
De werknemersverzekeringen 
dekken werkloosheid, tijdelij­
ke en permanente arbeidsongeschikt­
heid en gezondheidszorg (in het ge­
val van ernstige ziektes). Zij zijn 
verplicht voor iedereen die in loon­
dienst werkt, alleen kunnen degenen 
die boven een bepaald inkomensni­
veau zitten een vrijwillige particulie­
re ziektekostenverzekering afsluiten. 
Werkloosheid, ziekte- en arbeidson­
geschiktheidsuitkeringen bedragen 
70% van het laatst genoten inkomen. 
Werkloosheids- en ziekte-uitkerin-
gen zijn van beperkte duur, maar ar­
beidsongeschiktheidsuitkeringen lo­
pen door tot de pensioengerechtigde 
leeftijd. Tot op zekere hoogte zijn de 
premies inkomensafhankelijk. 
Volksverzekeringen 
De aan het einde van de jaren '50 
ingevoerde volksverzekerin­
gen dekken ouderdom, overlijden, 
invaliditeit, kinderbijslag en medi­
sche zorg. In beginsel omvatten zij 
alle mensen die in Nederland wonen. 
Net als bij de werknemersverzeke­
ringen zijn de premies verplicht en 
tot op zekere hoogte afhankelijk van 
het inkomen. Aanvullende sociale 
voorzieningen 
De aanvullende sociale voorzie­
ningen worden geheel uit de 
algemene middelen bekostigd; de 
verstrekking van een uitkering is af­
hankelijk gemaakt van een midde­
lentoets. De gemeenten hebben de 
verplichting om iedereen die niet in 
zijn eigen levensonderhoud kan 
voorzien, bijstand te verlenen. Onder 
bepaalde omstandigheden geldt dit 
eveneens voor buitenlandse onderda­
nen die in Nederland wonen en voor 
Nederlanders die in het buitenland 
wonen. 
Het bestaansminimum dat wordt ge­
hanteerd, is hetzelfde als voor alge­
mene uitkeringen uit verzekering en 
hangt eveneens af van de burgerlijke 
staat en persoonlijke omstandighe­
den. 
Ambtenaren-
regelingen 
Ambtenaren vallen onder aparte 
regelingen die in het algemeen 
genereuzer uitvallen dan de andere 
regelingen. Sociale 
verzekeringen 
Alle werknemers vallen onder de 
sociale verzekeringen die tegen 
de gebruikelijke risico's bescher­
men. De zelfstandigen vallen hier 
eveneens onder, ofschoon zij slechts 
een beperkte mate van bescherming 
genieten tegen moederschap en ar­
beidsongevallen en helemaal niet 
zijn verzekerd tegen werkloosheid en 
ziekte — tenminste niet wat inko­
menssteun betreft. De verzekerings­
regelingen worden door een aantal 
aparte bureaus en fondsen beheerd 
die vaak per bedrijfstak zijn georga­
niseerd. Er zijn meer dan 50 verschil­
lende pensioenfondsen, waarvan het 
INPS (Nationaal instituut voor de so­
ciale zekerheid) het grootste is; het 
wordt beheerd door vertegenwoordi­
gers van vakbonden, werkgevers en 
zelfstandigen en het ministerie van 
Werkgelegenheid en telt meer dan 17 
miljoen leden. 
De gezondheidszorg was vroeger 
even gefragmenteerd, maar wordt nu 
geregeld door de nationale gezond­
heidsdienst en centraal gecoördi­
neerd door het mimisterie van Volks­
gezondheid; de diensten worden 
evenwel regionaal en lokaal beheerd. 
De gezondheidsdienst staat ten dien­
ste van alle Italiaanse ingezetenen. 
Sinds de jaren '70 worden bijstand en 
sociale voorzieningen verstrekt door 
25 
en verschillen. 
lokale overheden die vergaand autc 
noom zijn en die sociale voorzienin 
gen in de regel met de gezondheids 
zorg coördineren via de lokale 
gezondheidsdiensten. Iedereen valt 
onder deze voorzieningen en de ver­
strekking ervan is op behoefte geba­
seerd. 
Uitkeringen en 
voorzieningen 
De uitkeringen zijn inkomensaf­
hankelijk en in het algemeen 
wordt gedurende een periode van 6 
maanden 80% van het laatst verdien­
de inkomen uitbetaald. 
Voor de pensioenberekening wordt 
ieder bijdragejaar vermenigvuldigd 
met 2% van het laatst verdiende in­
komen, dit tot een maximum van 
80%. De pensioengerchtigde leeftijd 
voor vrouwen ligt bij 55 jaar en voor 
mannen bij 60 (deze zullen geleide­
tijk tot 2002 naar respectievelijk 60 
en 65 worden verhoogd). Ambtena­
ren hebben het recht om, onafhanke­
lijk van hun leeftijd, na 20 dienstjaren 
een pensioen te claimen. Sinds 1990 
hebben de zelfstandigen ook een in­
komensafhankelijk pensioen dat op 
dezelfde basis als het werknemer­
spensioen wordt berekend. Alle uit­
keringen zijn geïndexeerd aan de 
kosten van levensonderhoud en wa­
ren tot 1992 gekoppeld aan het mini­
mumloon in de industriële sector. 
Invaliditeitsuitkeringen en wed-
uwenpensioenen worden op dezelfde 
basis berekend. 
De gezinstoelagen zijn uniform, 
maar variëren wel met de hoogte van 
het inkomen en het aantal kinderen; 
zij worden uitbetaald aan alle werk­
nemers, personen met een werkloos­heidsuitkering, gepensioneerden 
boeren. 
De standaardhoogte van de werk 
loosheidsuitkering is slechte 20% 
van het laatst verdiende inkomen en 
wordt maximaal 180 dagen per jaar 
uitgekeerd. Hogere uitkeringen 
(80%) bestaan evenwel voor speciale 
groepen werknemers (in de bouw bij­
voorbeeld) of in speciale omstandig­
heden; de tijdelijk of gedeeltelijk 
werklozen kunnen een beroep doen 
op steun uit de Cassa Integrazione 
Guadagni (fonds voor de integratie 
van verdiensten) die relatief hoog is 
(80% of meer). 
Hiervan werd in de jaren '70 en '80 
veel gebruikt gemaakt ter compense­
ring van de ontoereikendheid van de 
werkloosheidsuitkeringen. In 1991 
werd een nieuwe uitkering gescha­
pen, de mobiliteitsuitkering ge­
naamd, die is gekoppeld aan uitkerin­
gen uit de CIG maar vaak minder 
hoog is en waarvoor een maximale 
uitkeringsduur van 3 jaar geldt zon­
der de garantie van een baan aan het 
einde van deze periode. 
Uitkeringen bij ziekte worden in 
principe gedurende de eerste 6 maan­
den betaald tegen twee derde van het 
inkomen (50% voor de eerste 20 da­
gen), maar in de praktijk is in arbeids­
overeenkomsten vastgelegd dat het 
loon automatisch zonder wachttijd 
een jaar wordt doorbetaald. 
Naast de sociale zekerheidsuitkerin­
gen verstrekken de lokale overheden 
ook discretionaire toelagen. Of­
schoon er geen gegarandeerd mini­
muminkomen bestaat in Italië, is de 
bijstand in veel regio's eigenlijk uni­
verseel en is er een breed scala van 
sociale voorzieningen en vormen van 
persoonlijke bijstand beschikbaar. Via de nationale gezondheidsdienst 
wordt gratis huisartsenzorg en zie­
kenhuisbehandeling verstrekt. De 
beter betaalden zijn in 1993 evenwel 
verplicht een jaarlijks standaardbe­
drag voor de huisarts te betalen. Voor 
specialistische behandeling moet 
eveneens een tarief worden betaald, 
bepaalde groepen zijn hiervan vrijge­
steld. 
Financiering 
Premies vormen de belangrijkste 
inkomstenbron van de sociale 
zekerheid en gezondheidszorg, of­
schoon de algemene middelen voor 
de gezondheidszorg een steeds be­
langrijker plaats zijn gaan innemen. 
Sociale voorzieningen en bijstand 
worden hoofdzakelijk uit de algeme­
ne middelen gefinancierd. 
De werkgevers betalen het leeuwe-
deel van de premies, zij dragen alle 
kosten van werkloosheids-, moeder-
schaps- en arbeidsongevallenverze­
keringen en ook van de gezinstoela­
gen. De werkgevers betalen ook het 
grootste deel van de ziektekostenver­
zekering en twee derde van de pensi­
oenpremies. 
De overheid draagt ook bij aan de 
financiering van de verzekerings­
fondsen, zowel door middel van ad 
hoc interventies ter verlaging van de 
loonkosten in perioden van economi­
sche recessie als met ad hoc over­
drachten om tekorten aan te vullen. 
Deze overdrachten zijn sinds het 
midden van de jaren '70 enorm in 
omvang toegenomen, vooral ten bate 
van pensioenfondsen. 
Tegeüjkertijd heeft de overheid haar 
bijdragen aan de gezondheidszorg 
vergroot om tegemoet te komen aan 
de groeiende financiële verplichtin­
gen. Zij heeft gebruikerstarieven in-
26 
Hoofdstuk t- in da Gameenschap; overeenkomsten m verschillen. 
gevoerd en een extra belasting op 
persoonlijke inkomsten (van 4-5%) 
voor het verkrijgen van aanvullende 
financiering. 
Spanje 
De sociale zekerheid in Spanje is 
uit drie stelsels opgebouwd: 
het verzekeringsstelsel, het vrijwilli­
ge stelsel en de bijstand. De toegang 
tot de gezondheidszorg is universeel. 
Verzekeringsstelsel 
Al degenen die een economische 
activiteit uitoefenen — inclu­
sief seizoenwerkers, huispersoneel, 
studenten en zelfstandigen, en hun 
gezinnen vallen onder de sociale ver­
zekeringen. In bepaalde gevallen 
omvatten zij ook Spanjaarden die in 
het buitenland wonen en buitenlan­
ders die in Spanje wonen. 
Voor werknemers in de industrie en 
diensten bestaat een ander stelsel dan 
voor werknemers in de landbouw en 
andere groepen; de verschillen zijn 
evenwel klein en in de loop van de 
tijd nog kleiner geworden. Voor 
ambtenaren zijn de financiering en de 
uitkeringen op een andere manier ge­
organiseerd. 
Bijstand 
Een deel van het budget voor de 
sociale zekerheid wordt besteed 
aan bijstand voor degenen wier inko­
men beneden een bepaald niveau 
zakt. Er bestaat een minimumpensi-
oen voor behoeftigen, onafhankelijk 
van hun bijdrageverleden; ook voor 
werklozen die geen aanspraak meer 
op een uitkering kunnen maken, be­staat een vorm van bijstand. Daarbij 
is de gezondheidszorg gratis voor de­
genen die het niet kunnen betalen en 
bestaat er een scala van sociale voor­
zieningen op het gebied van veilig­
heid en gezondheid op het werk, op-
leiding, omscholing van 
gehandicapten en hulp voor bejaar­
den. 
Buiten het budget voor de sociale 
zekerheid bestaat een aantal toelagen 
voor bejaarden, zieken en gehandi­
capten die niet in aanmerking komen 
voor uitkeringen waarvoor premie 
moet worden betaald. Regionale au­
toriteiten hebben eveneens diverse 
regelingen gecreëerd ter garandering 
van een minimuminkomen of voor 
de reïntegratie van mensen in de sa­
menleving. 
Beheer en 
financiering 
De centrale overheid is verant­
woordelijk voor het beheer van 
de sociale verzekeringen, de lokale 
overheden dragen de verantwoorde­
lijkheid voor de sociale voorzienin­
gen en in sommige gevallen voor de 
gezondheidszorg. 
De financiering van het systeem is 
afkomstig uit werkgevers- en werk-
nemerspremies (de werkgevers dra­
gen 5 maal zoveel bij als de werkne­
mers) en uit de algemene middelen. 
De premies zijn inkomensafhanke­
lijk en er wordt een beneden- en een 
bovengrens gehanteerd. In 1990 
werd 30% van de uitgaven uit belas­
tinggelden gefinancierd (in 1976 was 
dit slechts 4%). 
Sinds 1986 is de financiering uit be­
lastinggelden voornamelijk naar de 
gezondheidszorg en minimumpensi-
oenen gegaan, die universele, pre­mievrije vormen van bijstand zijn; de 
premies financieren de uitkeringen 
uit sociale verzekeringen. 
Gezondheidszorg 
Bijna iedereen heeft gratis toe­
gang tot de gezondheidszorg; er 
is wel een bijdrage voor medicijnen 
verschuldigd, maar sommige groe­
pen — bejaarden bijvoorbeeld — 
zijn hiervan vrijgesteld. De inspan­
ning in de jaren '80 om nagenoeg 
universele dekking te bereiken heeft 
in combinatie met strenge budgetre­
stricties geleid tot het ontstaan van 
lange wachtlijsten voor bepaalde ty­
pen behandeling. 
Portugal 
De sociale zekerheid in Portugal 
bestaat uit een verzekerings­
stelsel en een premievrijstelsel met 
middelentoets. Daarnaast bestaat een 
apart stelsel voor ambtenaren en de 
hogere inkomensgroepen. 
Verzekeringsstelsel 
Het verzekeringsstelsel dekt alle 
werknemers en zelfstandigen 
tegen de gebruikelijke risico's, de 
zelfstandigen echter niet tegen werk­
loosheid en arbeidsongevallen. Ge­
zondheidszorg wordt via de nationa­
le gezondheidsdienst verstrekt De 
premies van werknemers in de indus­
trie en handel worden op basis van 
hun totale inkomen berekend (zonder 
plafonnering); werkgevers betalen 
meer dan twee keer zoveel premie. 
Aanspraak op een uitkering kan wor­
den gemaakt, indien gedurende een 
minimumperiode premie is betaald. 
•27-
y; overeenkomsten an verschillen. 
Deze periode verschilt per uitkering. 
In sommige gevallen is het te betalen 
bedrag aan het inkomen gekoppeld. 
De pensioenen zijn afhankelijk van 
betaalde premies en gekoppeld aan 
vorig inkomen, hoewel een mini­
mumbedrag wordt gegarandeerd. 
Werkloosheidsuitkeringen worden 
verstrekt tegen 65% van het laatst 
genoten inkomen (70% tot 100% van 
het minimumloon, afhankelijk van 
het aantal ten laste komende perso­
nen dat een beroep op de bijstand 
doet). 
Ziekte- en moederschapsuitkeringen 
zijn eveneens aan het laatst genoten 
inkomen gekoppeld en hiervoor 
geldt ook een minmumbedrag (een 
percentage van het gegarandeerde 
minimumloon). 
Gezinstoelagen zijn uniform; voor 
het derde kind geldt evenwel een ho­
gere uitkering; dit gaat ook op voor 
kinderen die nog daarna komen, in­
dien de inkomsten van het gezin min­
der dan 1,5 maal het gegarandeerd 
minimumloon zijn. 
Het stelsel wordt voornamelijk uit 
premies bekostigd (twee derde van 
de inkomsten), de staat draagt 7% 
van de totale inkomsten bij. 
Bijstand 
Het premievrije stelsel is van 
toepassing op alle ingezetenen 
met de Portugese nationaliteit die 
niet onder een verzekeringsregeling 
vallen en geldt ook voor vluchtelin­
gen, uitkeringen zijn onderworpen 
aan een middelentoets en uniform; 
gepensioneerden, invaliden, wezen, 
weduwen en kinderen vormen de 
personenkring. Het stelsel wordt in principe uit de 
algemene middelen bekostigd, maar 
in de praktijk wordt het ook deels uit 
premies gefinancierd, omdat de in­
komsten uit premies de uitgaven aan 
uitkeringen uit verzekering te boven 
gaan. In 1989 vormden de uitgaven 
voor premievrije uitkeringen slechts 
6% van de totale sociale zekerheids­
uitgaven; sociale voorzieningen en 
administratiekosten namen 10% 
voor hun rekening. De resterende 
84% is besteed aan uitkeringen waar­
voor premie is betaald. 
Gezondheidszorg 
De in 1979 opgerichte nationale 
gezondheidsdienst staat los 
van het sociale-zekerheidsstelsel. De 
staat is de belangrijkste financier; de 
gezondheidszorg is gratis voor ge­
pensioneerden, kinderen beneden de 
12 en werklozen. Andere groepen be­
talen een tarief voor artsenbezoek om 
een deel van de behandelingskosten 
te dekken. 
Griekenland 
Griekenland kent vier basisver­
zekeringsstelsels — of zieken­
fondsen: de IKA voor werknemers in 
loondienst in stedelijke gebieden, de 
OGA voor de plattelandsbevolking, 
een fonds voor zelfstandigen en een 
voor ambtenaren. Samen verzekeren 
zij ongeveer 90% van de bevolking. 
Daarnaast bestaan nog zo'n 90 aan­
vullende regelingen, met als resultaat 
dat de sociale zekerheid enorm ge­
fragmenteerd is. 
De financiering verschilt aanzienlijk 
per fonds. Het grootste fonds, de 
IKA, waaronder 45% van de bevol­
king valt, wordt betaald uit premies van werkgevers en werknemers. 
Deze premies dragen overigens ook 
bij aan de financiering van andere 
fondsen, zoals de OGA, een premie-
vrij fonds waaronder 33% van de be­
volking valt en het ambtenarenfonds 
(waaraan niet rechtstreeks premies 
zijn verschuldigd en dat een van de 
rijkste fondsen is). De grootste fond­
sen zijn niet zelfstandig en worden 
door regeringsvertegenwoordigers 
beheerd. 
De tekorten van de fondsen (in het 
geval van de IKA nu 25% van de 
uitgaven) worden door de overheid 
aangevuld. 
Bijstand 
Momenteel bestaat in Grieken­
land geen regeling om te 
voorkomen dat inkomens beneden 
een bepaald minimumniveau zak­
ken, ofschoon een universeel, pre-
mievrij pensioen voor iedereen ouder 
dan 65 jaar bestaat 
Soorten uitkeringen 
Er zijn verschillende regels van 
toepassing op de betaling van 
ouderdomspensioenen, zelfs binnen 
één verzekeringsfonds. In het alge­
meen gaan vrouwen met 60 en man­
nen met 65 met pensioen, maar in het 
verleden zijn veel mensen eerder met 
pensioen gegaan. Vanwege demo­
grafische trends zijn evenwel beper­
kingen gesteld aan de vervroegde uit­
treding. 
De pensioenen worden berekend op 
basis van het laatst genoten inkomen 
en in principe worden premies afge­
dragen. Aangezien de grootste fond­
sen evenwel niet zelfstandig zijn en 
gedwongen zijn bij te dragen aan de 
28-
%&&&&& f-Sociale-zekerheidsstelsels In de Gemeenschap; overeenkomsten en verschillen. 
financiering van het sociale beleid 
van de regering, weerspiegelen de 
aan de verzekerden uitgekeerde pen­
sioenen bijna nooit de door hen be­
taalde premies. 
De duur van het arbeidsverleden be­
paalt of aanspraak kan worden ge­
maakt op een uitkering bij ziekte, die 
deels door de werkgevers en deels 
door de verzekeringsfondsen wordt 
betaald. In geval van langdurige 
ziekte heeft een bij de IKA verzeker­
de werknemer recht op een uitkering 
tot 2 jaar en daarna op een invalidi­
teitspensioen, dat aan de hand van de 
mate van invaliditeit wordt berekend. 
Het Griekse systeem wordt gekarak­
teriseerd door het grote aandeel van 
de invaliditeitspensioenen (bij de 
IKA is ongeveer de helft van de uit­
gekeerde pensioenen voor invalidi­
teit), hetgeen de ontoereikendheid 
van de steun met andere middelen 
weerspiegelt Sinds 1992 is de in­
stroom echter ernstig bemoeilijkt. 
Degenen die bij een verzekerings­
fonds zijn aangesloten, hebben recht 
op een moederschapsuitkering die 
van 2 maanden voor tot 2 maanden 
na de bevalling wordt betaald. Moe­
ders hebben eveneens recht op een 
jaar moederschapsverlof en op korte­
re werktijden tegen hetzelfde salaris 
gedurende de eerste twee jaren na de 
bevalling (vier jaar voor ambtena­
ren). 
In tegenstelling tot de rest van de 
Gemeenschap zijn de gezinstoelagen 
aan het loon gekoppeld (1% van het 
maandsalaris voor iedere ten laste komende). Gezinnen met vier en 
meer kinderen ontvangen speciale 
steun in de vorm van belastingvrij­
stellingen en speciale voorrechten. 
De OAED (organisatie voor arbeids­
krachten en werkgelegenheid) is ver­
antwoordelijk voor de uitbetaling 
van uitkeringen aan degenen die zon­
der werk raken. Recht op een uitke­
ring is afhankelijk van de tijd dat is 
gewerkt; de uitkering duurt een jaar 
en is gekoppeld aan het laatste inko­
men (40-50% van het vorige inko­
men), met een aanvulling van 10% 
voor ieder ten laste komend persoon 
(tot een maximum van 70% van het 
laatste inkomen). De OAED houdt 
zich ook bezig met het vinden van 
werk voor werklozen. Er zijn drie 
jaar durende scholingsprogramma's 
voor jongeren tussen 15 en 18 jaar en 
voor oudere werknemers bestaan be­
roepsopleidingsprogramma's. 
Gezondheidszorg 
De verzekeringsfondsen hebben 
ook gezondheidszorg in hun 
pakket; zij hanteren allemaal hun ei­
gen toegangs- en uitkeringscriteria. 
De werkgevers betalen de helft van 
de premies. Tot 1992 was de behan­
deling in ziekenhuizen van de natio­
nale gezondheidsdienst en gezond­
heidscentra gratis, maar daarna zijn 
tarieven voor behandeling en medi­
cijnen ingevoerd. Degenen die niet 
verzekerd zijn — in de stedelijke ge­
bieden zijn dit er betrekkelijk weinig 
— hebben toegang tot de gezond­
heidszorg via de bijstand. 
-29-
30 ItÊÊÊÊÊÊÊÊÈÊÊÉIÊÊ 
0f||||f^ hervormingen In da sociale-zekerheidsstelsels kt da Gemeenschap 
Hoofdstuk 2 Recente hervormingen in de 
sociale-zekerheidsstelsels 
in de Gemeenschap 
De periode van 1980 tot 1992 in 
de Gemeenschap werd achter­
eenvolgens gekenmerkt door trage 
economische groei in de eerste helft 
van de jaren '80, door herstel in de 
tweede helft en in 1991 en 1992 we­
derom door het inzetten van een re­
cessieperiode. De twee belangrijkste 
economische kenmerken in de mees­
te Lid-Staten waren hoge werkloos­
heid en een voortdurende trend rich­
ting vergroting van de staatsschuld. 
Hierdoor werd het moeilijker de so­
ciale-zekerheidsstelsels te behouden 
of uit te breiden, hetgeen evenzeer 
voor rekening van twee andere ge­
meenschappelijke verschijnselen uit 
deze periode kwam: de vergrijzing 
van de bevolking en de voortdurende 
stijging van de kosten van de gezond­
heidszorg. 
Deze ontwikkeling doorliepen alle 
Lid-Staten, ofschoon de intensiteit 
ervan en de hiertegen genomen maat­
regelen van land tot land verschilden. 
Er bestond met name een duidelijk 
verschil tussen de meer ontwikkelde 
landen in het Noorden met goed uit­
gebouwde stelsels en de minder ont­
wikkelde landen in het Zuiden die 
nog bezig zijn hun sociale zeker­
heidsregelingen te ontwikkelen en 
uit te breiden. Er bestond eveneens 
een verschil in het beleid dat landen 
met basispensioenregelingen en na­
tionale gezondheidsdiensten volgden 
en dat van landen met verzekerings­stelsels. Bestrijding van de economi­
sche recessie was evenwel voor ie­
dereen een voorwerp van zorg. 
Een decennium 
crisisbeleid 
De regeringen hebben in het al­
gemeen niet goed geweten 
welk beleid te voeren tegen hoge 
werkloosheid en staatsschuld. Sinds 
1975 zijn in alle Lid-Staten een groot 
aantal maatregelen genomen ter be­
strijding van de werkloosheid en ver­
mindering van de staatsschuld. Tus­
sen 1985 en 1990 is de Gemeenschap 
erin geslaagd grote aantallen banen te 
scheppen en de staatsschuld te ver­
kleinen. Sinds 1990 hebben de in­
spanningen echter minder vrucht af­
geworpen en bij het ter perse gaan 
van dit verslag zijn zowel het werk­
loosheidspercentage als de omvang 
van de staatsschulden in bijna de hele 
Gemeenschap in de afgelopen 15 jaar 
nog nooit groter geweest. 
Waarom? Deels omdat hoge werk­
loosheid zelf de staatsschuld ver­
groot, doordat de belastinginkomsten 
kleiner zijn en de overheidsuitgaven 
groter, terwijl snoeien in de over­
heidsuitgaven een negatieve uitwer­
king op de economische activiteit op 
de korte termijn kan hebben, onge­acht de potentiële voordelen van een 
gezonde begroting voor de groei van 
de produktie en de werkgelegenheid 
op de lange termijn. 
Tegelijkertijd zijn de uitgaven voor 
de gezondheidszorg blijven stijgen, 
ondanks kostenbeheersingsmaatre-
gelen, terwijl in een aantal landen 
genomen natalistische maatregelen 
als tegenwicht tegen de vergrijzing 
van de bevolking ook gefaald heb­
ben. Hogere gezinstoelagen, ouder­
schapsverlof, betere kinderopvang­
voorzieningen enzovoorts, hebben 
vrouwen niet kunnen overhalen om 
meer kinderen te krijgen en het ge­
middelde gezin is steeds kleiner ge­
worden. Beleidsmakers stonden voor 
het dilemma of zij oudere mensen 
moesten stimuleren om langer te blij­
ven werken om zo de economische 
produktie te verhogen, of daarente­
gen vervroegde uittreding moesten 
stimuleren en zo de druk op de ar­
beidsmarkt als gevolg van het banen­
tekort te verlichten. 
Dit heeft geleid tot een overvloed aan 
hervormingen van de sociale-zeker­
heidsstelsels, alle gericht op kosten­
beheersing, terwijl tegelijkertijd 
moest worden getracht aan de groei­
ende vraag om bijstand tegemoet te 
komen. 
Dit heeft op zijn beurt weer geleid tot 
een tendens richting grotere selecti-
-31 
f mJRèùmtàa h&rvomlngm In de sociale-zekerheidsstelsels In da Gemeenschap 
Indexering van uitkeringen 
Alle landen van de Gemeenschap, behalve Ierland, hebben 
wettelijke procedures ingesteld voor de aanpassing van 
uitkeringen aan de verhoging van de kosten van levenson­
derhoud. In de Beneluxlanden en in Griekenland bestaat 
voor lonen en uitkeringen hetzelfde systeem van index­
ering. In de andere landen staat de indexering van de 
uitkeringen los van de loonindexering (als de lonen al 
geïndexeerd zijn — en voor verschillende soorten uitkerin­
gen bestaan verschillende vormen van indexering). In Ier­
land bestaat geen wettelijke verplichting uitkeringen aan de 
inflatie aan te passen, zij worden echter wel een keer per 
jaar bestudeerd en dan meestal ook verhoogd. 
In de meeste landen ligt de officiële consumptie- of klein­
handelsprijsindex aan de basis van de indexering. In Duits­
land zijn de uitkeringen waarvoor premie is betaald, zoals 
pensioenen en werkloosheidsuitkeringen, aan de netto-lo­
nen gekoppeld, terwijl de bijstand aan de prijsindex is 
gekoppeld. In Nederland is het minimumloon waaraan alle 
uitkeringen zijn gekoppeld, geïndexeerd in relatie tot het 
gemiddelde inkomen, terwijl in Portugal de waarde van de 
werkloosheidsuitkeringen aan het minimumloon en niet 
aan de prijsindex is gekoppeld. 
Dubbele indexeringsystemen, zowel aan de lonen als aan 
de prijzen, zijn in een aantal landen gedurende bepaalde 
perioden toegepast, maar nooit erg lang, dit voornamelijk 
vanwege de kosten die dit met zich bracht. Alleen in 
Luxemburg wordt de dubbele indexering nog toegepast, 
ofschoon hier een bepaling voor een vijfjaarlijkse evaluatie 
van de kosten bestaat 
In de meeste landen is de indexering voor de meeste uitke­
ringen waarvoor premie is betaald, automatisch en heeft de 
regering slechts beperkte of geen zeggenschap over de mate 
van opwaardering. In Portugal en Spanje kan de regering 
evenwel met de vakbonden over de mate van aanpassing 
onderhandelen en in Nederland kan de regering in speciale 
omstandigheden de aanpassing verlagen of weigeren toe te 
passen. In enkele landen, zoals België in 1984, 1985 en 
1987 en Denemarken in 1983 en 1984, is de indexering 
bovendien in een aantal jaren vanwege financieringspro­
blemen opgeschort. 
In landen waar de indexering op de lonen is gebaseerd, is 
de referentieperiode meestal eenjaar, maar niet noodzake­
lijkerwijs het lopende jaar. In Duitsland is de verandering 
gedurende het afgelopen jaar de basis voor de aanpassing, 
in Luxemburg is het echter de verandering over de drie of 
meer voorafgaande jaren. In Nederland aan de andere kant 
is het lopende jaar de basis en worden aan het begin van het 
jaar ramingen van de verwachte loonsverhoging gemaakt 
en worden in het midden en aan het einde van het jaar viteit, meer gebruik van de middelen­
toets en in sommige gevallen tot de 
privatisering van diensten met de be­
doeling de doelmatigheid te vergro­
ten en de kosten te verlagen. 
Inkomsten­
verhoging 
In een aantal Lid-Staten zijn in het 
afgelopen decennium pogingen in 
het werk gesteld om de voor sociale 
uitgaven beschikbare middelen te 
vergroten. In België (in 1982) en in 
Frankrijk (in 1984) werd dit bereikt 
door de inkomensafhankelijke pla­
fonnering voor premies af te schaf­
fen, terwijl in praktisch alle landen de 
premies zijn verhoogd, met name 
voor werkloosheidsuitkeringen. Te­
gelijkertijd zijn nieuwe premies en 
bestemmingsbelastingen ingevoerd 
in België, Frankrijk en Denemarken 
(bijvoorbeeld de in 1988 in Frankrijk 
geheven kapitaalpremie van 1%, de 
meer recente algemene sociale pre­
mie van 1,1% van het belastbaar in­
komen en de zogenaamde "arbeids-
marktpremie" of "sociale BTW" in 
Denemarken, eveneens uit 1988), 
terwijl in Duitsland en in een aantal 
andere landen, waaronder het VK, 
overheidssubsidies voor sociale ze­
kerheidsregelingen zijn verminderd. 
Aan de andere kant zijn van tijd tot 
tijd ook premieverlagingen doorge­
voerd in een aantal landen zoals 
Frankrijk, België en Italië, in een po­
ging de arbeidskosten te verlagen en 
de werkgelegenheid te stimuleren. 
Meestal gingen zij gepaard met een 
verhoging van de directe overheids­
bijdrage aan de sociale uitgaven en 
een verschuiving van werkgever­
spremies naar algemene belastingen. 
In Duitsland zijn pensioenaanvullin­
gen voor ten laste komende perso-
32 
nen, die voorheen uit pensioenpre­
mies werden bekostigd, in 1984 ver­
vangen door een speciale gezinsuit­
kering die uit de algemene middelen 
wordt gefinancierd. In Nederland is 
overheidsfinanciering van de kinder­
bijslag in de plaats gekomen van fi­
nanciering uit premies. In een aantal 
landen zijn de sociale werkgever­
spremies verlaagd met de invoering 
van nationale gezondheidsdiensten 
die in de plaats van ziektekostenver­
zekeringsstelsels zijn gekomen. 
Uitgaven-
vermindering 
Er zijn zo mogelijk nog grotere 
inspanningen geleverd om de 
uitgaven voor de sociale zekerheid in 
de hand te houden of te verlagen. 
Ofschoon enige weerstand bestond 
tegen het verlagen van de uitkeringen 
in plaats van het bereiken van een 
kostenbeperkend effect op een meer 
indirecte manier door bijvoorbeeld 
de instroom te bemoeilijken, zijn in 
een aantal landen toch verlagingen 
doorgevoerd. In Nederland zijn tus­
sen 1983 en 1987 flinke kortingen 
van 80 naar 70% van het laatst ver­
diende inkomen doorgevoerd op ar-
beidsongeschiktheids- en werkloos­
heidsuitkeringen. Ook in Ierland is in 
1983 aanzienlijk gekort op de werk­
loosheidsuitkeringen en in België in 
1987. In België zijn de gezinstoela­
gen verlaagd vanaf 1982 en in Spanje 
in 1985, terwijl in Ierland in 1984 de 
moederschapsuitkeringen zijn ver­
laagd. In het VK is het inkomensaf­
hankelijke staatspensioen in 1986 te­
ruggebracht van 25% tot 20% van het 
inkomen (waarvan de definitie ook 
minder gunstig is geworden) en het 
weduwen- (of weduwnaars-pensi­
oen is teruggebracht van 100 naar 
50% van het werknemerspensioen. aanpassingen gemaakt om de indexering gelijke tred te laten 
houden met de daadwerkelijke loonsverhoging. 
i 
In landen met een prijsindexering wordt normaal gesproken 
een riiaandindex gebruikt In België en Luxemburg worden 
de uitkeringen altijd opgetrokken wanneer de prijsindex een 
bepaalde waarde bereikt. In andere landen vindt de aanpas­
sing jaarlijks plaats — in januari in Spanje en (voor gezin* 
stoelagen en weridoosheidsoitlseringen) in Portugal, in april 
in het VK, in juli in Duitsland, in december voor pensioenen 
in Portugal. In Nederland vindt, zoals reeds opgemerkt, een 
voorlopige verhoging plaats in januari en indien noodzakelijk 
vindt in juli hierop een aanpassing plaats. 
In een aantal landen is de referentieperiode bet voorgaande 
jaar—meestal het jaar tot en met de laatste maand waarover 
gegevens beschikbaar zijn—en niet het lopende jaar, hetgeen 
de gevolgen van de indexering soms kan matigen. In het VK 
is de jaarlijkse verhoging in april gebaseerd op de jaarlijkse 
verandering in de prijsindex tot de voorgaande september 
ongeveer 7 maanden eerder. In België worden de uitkeringen 
alleen verhoogd wanneer het gemiddelde niveau van de prijs­
index voor de laatste vier maanden meer dan 2% boven het 
niveau van de laatste verhoging Ugt In Portugal daarentegen 
— net als in Nederland — worden de pensioenen altijd in 
december opgetrokken aan de hand van de verwachte prijs-
verandering in het erop volgende jaar. Daarbij wordt in 
Ierland de jaarlijkse bijstelling van de uitkeringen meestal 
gebaseerd op de verwachte inflatie over het komende jaar en 
niet op het inflatiepercentage van het afgelopen jaar. 
Tn^gprodenhc)geinflatkmdejaren80warenerdeoonaak 
van dat de automatische indexering ter discussie werd ge­
stekt Velen meenden dat indexering leidde tot buitensporige 
toename van de overheidsuitgaven en tot negatieve gevolgen 
voorde inflatie es het evenwicht op de overheidsbegroting. 
io Griekenland in 1982 bijvoorbeeld nebben de prijzen de 
plaats van het minimumloon ingenomen als basis voor de 
indexering, waarbij de aanpassing, die kleiner is naarmate de 
uitkeringen hoger zijn, drie maal per jaar plaatsvindt m 
Spanje is in 1985 depensioenindexering veranderd van dis-
cretionair naar automatisch en is in 1989 de mogelijkheid van 
onderhandelingen met de vakbonden ingevoerd. In het VK is 
in 1980de indexering van langdurige uitkeringen veranderd: 
deze werd niet meer op prijzen of lonen *— afhankelijk van 
welke het meest stegen — gebaseerd, maar alleen nog op de 
prijzen, en in 1983 is de referentieperiode in plaats van het 
lopende jaar het voorgaande jaar geworden. In Duitsland is 
in Î992 de indexering op basis van de brutolonen vervangen 
door een indexering op basis van de nettolonen om te voor-
komen dat de uitkeringen sneller tauten sujgen dan de net­
tolonen. 
33 
In het bijzonder in de zuidelijke Lid-
Staten is de nadruk gelegd op het 
bemoeilijken van de instroom en niet 
zozeer op het korten op de uitkerin­
gen. In Griekenland bijvoorbeeld is 
de maximumleeftijd voor het ontvan­
gen van kinderbijslag in 1983 ver­
laagd, terwijl in Portugal het aantal 
jaren dat premie moet worden be­
taald voor een ouderdomspensioen is 
verhoogd in 1982, in Spanje in 1985 
en in Griekenland in 1991. In dezelf­
dejaren is in deze landen de definitie 
van invaliditeit restictiever gewor­
den om het beroep op deze uitkering 
te verkleinen. 
Dit fenomeen is echter niet tot het 
Zuiden beperkt gebleven. In België 
bijvoorbeeld zijn de inkomsten uit 
arbeid die mogen worden gecumu­
leerd met een ouderdomspensioen 
beperkt, terwijl in Denemarken de 
periode die mensen moeten werken 
om in aanmerking te komen voor een 
ouderdomspensioen is verlengd. In 
Frankrijk en België zijn grenzen ge­
steld aan het totale inkomen dat kan 
worden ontvangen uit verschillende 
pensioenen. 
De indexering van de uitkeringen is 
ook onder druk komen te staan. Deze 
werd in de meeste landen ingevoerd 
in de jaren '60 en '70 om de reële 
waarde van de uitkeringen tegen 
geldontwaarding te beschermen, 
maar in de jaren '80 is men dit gaan 
beschouwen als een bedreiging voor 
de begroting en een factor die de 
inflatie doet voortduren (zie kader 
blz. 32-33). In België is de automat­
ische indexering losgelaten in 1984, 
1985 en 1987, in Denemarken van 
1982 tot 1985, in Griekenland in 
1983 en in Luxemburg in 1984. 
In Duitsland werd de automatische 
indexering van de pensioen die op 
1 januari 1983 zou worden inge­
voerd, uitgesteld tot juli, de referen­tiebasis voor de indexering van pen­
sioenen (en andere langdurende uit­
keringen) aan de lonen werd in 1984 
veranderd om de gevolgen ervan uit 
te stellen; in 1992 werd deze weder­
om veranderd om belastingen en pre­
mies zwaarder op de lonen dan op de 
uitkeringen te laten drukken. 
In Nederland was de automatische 
indexering van uitkeringen geduren­
de het grootste deel van de jaren '80 
helemaal losgelaten en werd deze uit­
eindelijk vervangen door een nieuw 
systeem waarbij de overheid met spe­
ciale omstandigheden rekening kan 
houden. In het VK is de indexering 
van langdurende uitkeringen aan de 
lonen of de prijzen, afhankelijk van 
welke het meeste stegen, in 1980 
door een prijsindexering vervangen. 
Desondanks heeft de automatische 
indexering van de uitkeringen in de 
meeste landen van Gemeenschap de 
druk uit het afgelopen decennium 
weerstaan en lijkt dit zich een plaats 
verworven te hebben als een van de 
basisbeginselen van de sociale zeker­
heid. In Spanje en Portugal waar het 
nog niet bestond, is het in de jaren '80 
ingevoerd en heeft zich sindsdien een 
vaste plaats verworven. 
Werkloosheids­
uitkeringen 
In perioden van grote werkloos­
heid zijn de stelsels van werkloos­
heidsverzekeringen aan twee tegen­
gestelde krachten blootgesteld: een 
beperking van de personenkring van 
de uitkering en een verlenging van de 
periode waarover uitkeringen moe­
ten worden betaald. Een aantal lan­
den heeft hierop gereageerd met een 
verlaging van de uitkeringen en tege­
lijkertijd een verlenging van de pe­riode waarin aanspraak op een uitke­
ring kan worden gemaakt. 
Dit gold in Nederland in 1987 toen de 
uitkeringen werden teruggebracht tot 
70% van het laatst verdiende inko­
men, maar in sommige gevallen werd 
het mogelijk tot 5 jaar lang een uitke­
ring te genieten. In Duitsland werd in 
1984/85 de hoogte van de uitkering 
van 68 tot 63% van het laatst verdien­
de inkomen verlaagd, maar de maxi­
mumduur werd verlengd tot 1 jaar en 
in 1987 tot 832 dagen. In Spanje werd 
de maximale uitkeringshoogte ver­
laagd van 220% van het minimum­
loon tot 170% in 1984 en de periode 
waarin beroep op een uitkering kan 
worden gedaan is van 18 maanden tot 
2 jaar verlengd (in 1992 is de uitke­
ring terugebracht van 80 naar 70% 
van het laatst verdiende inkomen en 
tot 60% na zes maanden). 
In een aantal Lid-Staten was de ver­
lenging van deze periode vooral van 
toepassing op ouderen. Dit gold 
voor: 
Frankrijk in 1981, waar later in 
1985 een speciale uitkering is 
gecreëerd voor degenen die geen 
recht meer op een uitkering heb­
ben (aangevuld in 1990/91 met 
een speciale omscholingsuitke­
ring aan het einde van de periode 
waarin aanspraak op een uitke­
ring kan worden gemaakt); 
Spanje, waar in 1984 werkne­
mers van boven de 55 jaar recht 
kregen op een uitkering tot de 
pensioengerechtigde leeftijd (dit 
is ook in Denemarken en België 
het geval); 
Griekenland, waar de uitkerings­
periode voor vijftigjarigen en 
ouder in 1990/91 werd verlengd. 
-34 
Ih0ankf de. hocfafé'^ kt da @e#taensGhap 
Ook zijn in veel Europese landen re­
gelingen voor vervroegde uittreding 
geschapen die erop zijn gericht oude­
re werknemers te stimuleren met 
werken te stoppen en banen vrij te 
maken voor jonge werklozen. Deze 
ontstonden in Frankrijk en België in 
1974/75 toen de werkloosheid voor 
het eerst begon te stijgen. Later zijn 
zij tot stand gekomen in Spanje in 
1981, Ierland in 1985 en Italië en 
Portugal in 1991 en in Duitsland, met 
name voor zelfstandigen in de nieu­
we deelstaten, in hetzelfde jaar. 
Aan het begin van de jaren '90 teken­
de zich echter in grote delen van de 
Gemeenschap een veranderende 
houding ten aanzien van dergelijke 
regelingen af. Onder druk van demo­
grafische trends die de kosten ervan 
verhoogden hebben een aantal lan­
den, zoals Denemarken, de mini­
mumleeftijd voor vervroegde uittre­
ding verhoogd. 
Het VK heeft in de periode van 1988 
tot 1990 het actiefst de toekennings-
voorwaarden voor werkloosheidsuit­
keringen verzwaard, maar het stond 
in dit beleid niet alleen. De meeste 
landen hébben het aantal van voor 
uitkering in aanmerking komende 
personen sinds 1980 verlaagd door 
de periode waarover premie moet 
worden betaald om aanspraak op een 
uitkering te maken, te verlengen (b.v. 
Duitsland in 1982) en door de contro­
le op misbruik te verscherpen (b.v. 
België in 1992). 
In de minder ontwikkelde Lid-Staten 
is evenwel meer aandacht besteed 
aan verbetering van de uitkerings­
stelsels die in het licht van de groei­
ende werkloosheid onvoldoende ble­
ken, dan aan verscherping van de 
voorwaarden. Spanje schiep in 1980 
een werkloosheidsuitkering waar­
voor premie moet worden betaald en 
vergrootte de personenkring ervan in 1984; Portugal schakelde in 1985 om 
uniforme naar uitkeringen waarvoor 
een middelentoets geldt. In sommige 
Lid-Staten — Frankrijk, België en 
Portugal bijvoorbeeld — is het recht 
op een uitkering tot schoolverlaters 
uitgebreid, die in het begin van de 
jaren '80 onevenredig hard door de 
werkloosheid werden getroffen en 
als een bijzondere probleemgroep 
werden beschouwd. 
Meer in het algemeen is in de jaren 
' 80 in de meeste landen een reeks van 
vaak door de Gemeenschap onder­
steunde, speciale maatregelen geno­
men ter bestrijding van de werkloos­
heid, speciaal gericht op jongeren en 
met aandacht voor opleiding. Deze 
maatregelen leidden niet noodzake­
lijkerwijs tot hogere uitgaven — het 
doel ervan was immers vaak het be­
roep op de sociale zekerheid te ver­
kleinen — maar verplaatsten de uit­
gaven van inkomenssteun naar het 
scheppen van banen. Denemarken is 
waarschijnlijk verder gegaan dan de 
andere landen in het stimuleren van 
de werkgelegenheid. Het heeft alle 
werklozen onder 25 jaar binnen twee 
weken na hun uitkeringsaanvraag 
een gesubsidieerde baan gegaran­
deerd en in 1992 de werklozen ver­
plicht een baan voor 30 uur in de 
overheidssector te aanvaarden tegen 
een loon dat gelijk is aan de werk­
loosheidsuitkering. 
Van de andere maatregelen kunnen 
genoemd worden: het stimuleren van 
het starten van een eigen bedrijf door 
werklozen (b.v. in Ierland in 1983, 
België in 1984, Denemarken in 1985 
en Italië in 1991); het bedrijfsleven 
overhalen deel te nemen aan oplei­
dingsprogramma's en banen aan te 
bieden aan degenen die hun oplei­
ding hebben afgerond (Frankrijk in 
1987); verbetering van de positie van 
deeltijdwerkers om dit werk voor 
werklozen aantrekkeUjker te maken (in België en Frankrijk) en de invoe­
ring van een speciale mobiliteitstoe­
slag om voor werknemers de over­
stap van het ene naar het andere 
bedrijf te vergemakkelijken (Italië in 
1991/92). 
De langdurige werkloosheid die in de 
jaren '80 dramatisch is gestegen, 
vormde een ander aandachtspunt van 
het beleid in grote delen van de Ge­
meenschap. Er zijn speciale pro­
gramma's opgezet om degenen die 
gedurende een jaar of langer werk­
loos zijn geweest, te helpen. In 1991 
zijn in het VK bijvoorbeeld alle lang­
durig werklozen verplicht "Restart"-
cursussen te volgen, en in Frankrijk 
en België zijn in 1992 speciale bege­
leidingsprogramma's gestart ten ein­
de langdurig werklozen weer een 
plaats op de arbeidsmarkt te geven. 
Gezinstoelagen 
Bezorgdheid over dalende ge­
boortecijfers in delen van de Ge­
meenschap heeft tot een reeks verbe-
teringen en verhogingen van 
gezinstoelagen geleid. Dit gold met 
name voor Frankrijk waar het beleid 
is gericht op stimulering van grotere 
gezinnen en waar de toelagen in 1981 
en wederom in 1982 zijn verhoogd, 
waarna zij voor een gezin met drie 
kinderen neerkwamen op een derde 
van het gemiddelde loon. Dit gold 
ook in België, waar tussen 1987 en 
1989 verdere verbeteringen zijn 
doorgevoerd in een stelsel dat al het 
meest genereuze was van Europa. 
Tegelijkertijd zijn verbeteringen 
aangebracht in de gezinstoelagen in 
ontwikkelde delen van de Gemeen­
schap; dit was echter veeleer om de 
problemen van grote gezinnen te ver­
zachten dan om mensen aan te moe­
digen meer kinderen te krijgen. In 
35 
Ierland is de kinderbijslag voor het 
vijfde kind in 1989 en voor het vierde 
kind in 1991 verhoogd; in Grieken­
land is in 1990/91 de kinderbijslag 
Voor het derde kind verhoogd. 
Sinds 1980 is het beleid er ook op 
gericht geweest de moederschapsuit­
keringen te verbeteren, niet alleen uit 
bezorgdheid om de demografische 
trends, maar ook om de positie van 
vrouwen te verbeteren en het makke­
lijker voor hen te maken een carrière 
met een gezin te combineren. In veel 
Lid-Staten is de duur van de moeder­
schapsuitkering verlengd (in Fran­
krijk in 1980, Denemarken in 1981 
en 1984, Ierland in 1981, Portugal in 
1984, Spanje in 1989 en Nederland 
in 1990); in België werd in 1990 een 
moederschapsuitkering voor zelf­
standig werkende vrouwen inge­
voerd. 
Een nieuwe ontwikkeling in enkele 
landen was de invoering van ouder-
schaps- of "opvoedings"-uitkerin-
gen. Deze bestonden in Duitsland al 
aan het begin van de jaren '80, maar 
zijn in 1985 gewijzigd en zijn sinds­
dien op de vader of de moeder van 
toepassing; zij zijn in 1989 verder 
verbeterd. In Frankrijk is in 1982 een 
"allocation parentale d'éducation" 
ter hoogte van 50% van het mini­
mumloon geschapen voor iedereen 
die zijn carrière onderbreekt voor de 
verzorging van een kind, deze wordt 
uitgekeerd totdat het kind 4 jaar 
wordt. Dit werd in 1985 en in 1987 
wederom verbeterd met de invoering 
van een speciale toelage waarmee 
werkende moeders kunnen betalen 
voor thuisverzorging van hun kind 
(allocation de garde d'enfant à domi­
cile). In Luxemburg is in 1989 een 
opvoedingsuitkering in het leven ge­
roepen. 
In andere landen daarentegen be­
stond een tegengestelde trend en wer­den gezinstoelagen gerationaliseerd 
en de personenkring ervan beperkt. 
In Nederland is de maximumleeftijd 
voor kinderbijslag naar 18 gedaald. 
In Spanje zijn geboortepremies en 
gezinstoelagen voor echtgenoten in 
1985 afgeschaft; de hoogte van de 
gezinstoelagen werd bevroren en be­
lastingvoordelen zijn de belangrijk­
ste vorm van steunverlening gewor­
den. 
Seniorenbeleid 
Bezorgdheid over het groter wor­
dende demografische waneven-
wicht heeft eveneens geleid tot de 
uitvoering van een groot aantal op 
ouderen gerichte maatregelen. De ja­
ren '80 werden gekenmerkt door een 
groeiende zorg over de toekomst van 
de pensioenstelsels, voornamelijk 
vanwege de aanhoudende groei van 
het aantal pensioengerechtigden in 
alle delen van de Gemeenschap. De 
stijgende uitgavenlast voor de pensi­
oenverplichtingen werd verzwaard 
door de hoge werkloosheidspercen­
tages die de regeringen ertoe brach­
ten door middel van vervroegde uit­
treding banen voor jongeren vrij te 
maken. 
In het algemeen kreeg de doelstelling 
van banenschepping in de jaren '80 
prioriteit en werden in ongeveer de 
hele Gemeenschap regelingen voor 
vervroegde uittreding gecreëerd. 
Meer recentelijk is de zorg evenwel 
meer uitgegaan naar de pensioenkos­
ten en is in een aantal landen het 
accent verlegd naar een verminde­
ring van het aantal gepensioneerden. 
In Frankrijk is zo bijvoorbeeld de 
leeftijd waarop aanspraak op een vol­
ledig pensioen kan worden gemaakt 
in 1982 van 65 tot 60 jaar verlaagd 
voor werknemers met een toereikend bijdrageverleden; in Duitsland, Bel­
gië en andere landen zijn rond dezelf­
de tijd regelingen voor vervroegde 
uittreding geschapen. De tendens 
richting verlaging van de pensioen­
gerechtigde leeftijd duurde in België 
en Luxemburg in de jaren '90 voort. 
In België hebben werknemers de 
keus op enig tijdstip tussen hun 60e 
en 65e met pensioen te gaan, terwijl 
zij in Luxemburg met 57 kunnen uit­
treden, mits zij voldoende jaren pre­
mie hebben betaald. 
In Duitsland evenwel betekent de 
hervorming van de pensioenen dat de 
pensioengerechtigde leeftijd voor 
mannen geleidelijk van 60 naar 65 
zal worden opgetrokken. In Italië zal 
dit na de hervormingen van 1992 in 
de komende jaren eveneens gebeu­
ren. In Griekenland zijn in 1990 ver­
schillende vormen van vervroegde 
uittreding zelfs afgeschaft. 
Een gedeeltelijk pensioen waardoor 
werknemers een deeltijdbaan met 
een gedeeltelijke uitkering kunnen 
combineren en daarmee tegen lagere 
kosten de druk op de arbeidsmarkt 
kunnen verlichten (en een meer ge­
leidelijke overstap van werk naar 
pensionering kunnen maken) werd in 
Denemarken in 1987 ingevoerd, in 
Frankrijk in 1988 en in Duitsland in 
1989. 
Terwijl de overheden de kosten in de 
hand trachtten te houden, stonden zij 
ook onder druk om, overeenkomstig 
de richtlijn van de Raad van decem­
ber 1978, vrouwen en mannen voor 
de sociale zekerheid gelijk te behan­
delen. Hun antwoord hierop is veelal 
een verlaging van de uitkeringen ge­
weest. In 1985 bijvoorbeeld is met de 
Duitse "Rentenreform" voor iedere 
overlevende echtgenoot het recht 
ontstaan op 60% van het pensioen 
van de overleden partner; in Neder­
land werd iedere overlevende echt-
36 
genoot, volgend op een hervorming 
van de pensioenen, gerechtigd op 
50% van het pensioen. (In Nederland 
is nu een kostenbeheersingsvoorstel 
in behandeling dat het bestaande pen­
sioen vervangt door een uitkering aan 
de overlevende die daar een vastge­
stelde behoefte aan heeft van 30% 
van het minimumloon in de eerste zes 
maanden — 50% als er kinderen zijn 
- en daarna 40% tot 65 jaar. Het 
voorstel is revolutionair in die zin dat 
het niet alleen voor echtgenoten 
geldt, maar ook voor geregistreerde 
samenwonenden van beide geslach­
ten.) 
Uitkeringen aan overlevenden zijn in 
Denemarken in 1987 volledig afge­
schaft samen met alle andere afgelei­
de rechten in het sociale-zekerheids-
stelsel. In Frankrijk is in 1982 een 
eigen pensioen voor weduwen inge­
steld en wordt het pensioen van de 
echtgenoot niet meer op hen overge­
dragen. 
Van de overige kostenbeheersings-
maatregelen kunnen de volgende 
worden genoemd: 
- de vermindering van het inko­
mensafhankelijke pensioen met 
5% in het VK in 1986 samen 
met een verandering in de inko-
mensbasis van de berekening 
van de 20 jaar waarin het hoog­
ste inkomen werd genoten naar 
het gemiddelde over de hele bij­
drageperiode en de vergemakke­
lijking van de mogehjkheid voor 
particuliere in plaats van staats­
pensioenen te kiezen; 
- de verandering in Spanje van be­
rekening van het pensioen op ba­
sis van het inkomen gedurende 
de 5 laatste jaren naar bereke­
ning over de laatste 10 jaren in 
combinatie met de invoering van 
een minimumperiode van pre­miebetaling van 15 jaar om aan­
spraak op een pensioen te kun­
nen maken; 
de verlenging van de minimum­
periode van premiebetaling voor 
aanspraak op een pensioen van 5 
naar 10 jaar in Luxemburg in 
1987. 
Gezondheidszorg 
De opwaartse druk op de kosten 
van de gezondheidszorg in alle 
Lid-Staten sinds 1980 heeft in de 
meeste gevallen geleid tot beperkin­
gen in de toegang tot de gezondheids­
zorg en de invoering of uitbreiding 
van door patiënten te betalen tarie­
ven. Voorbeelden hiervan zijn de 
herziening van de gezondheidszorg 
van 1988/89 in Duitsland waarbij de 
tarieven voor de patiënten werden 
verhoogd en getracht werd de kosten 
voor medicijnen te beheersen; de op­
legging van een begrotingsplafond 
aan ziekenhuisbehandeling in Fran­
krijk gecombineerd met een uniform 
tarief voor patiënten voor iedere dag 
in het ziekenhuis; het in rekening 
brengen aan de patiënten van zieken­
huisbehandeling dat in 1983 in 
Luxemburg werd doorgevoerd. Deze 
en andere kostenbeheersingsmaatre-
gelen in de gezondheidszorg worden 
in hoofdstuk 7 nader besproken. 
In dezelfde periode is in de zuidelijke 
Lid-Staten de toegang tot de gezond­
heidszorg verbeterd en uitgebreid. In 
Italië is in 1978 een voor iedereen 
toegankelijke nationale gezond­
heidsdienst opgericht, Griekenland 
deed hetzelfde in 1983, Spanje in 
1986 en Portugal in 1988. De hogere 
kosten die hieruit voortvloeiden heb­
ben evenwel geleid tot aanzienlijke 
patiëntentarieven in Italië, vooral in 
1989. In Portugal zijn enkele dien­sten in 1992/93 weer geprivatiseerd 
en in Griekenland zijn tussen 1991 en 
1993 tarieven voor behandelingen en 
medicijnen ingevoerd en zijn particu­
liere praktijken toegelaten in klinie­
ken van de nationale gezondheids­
dienst. 
Selectiviteit 
en minimum-
bescherming 
Wanneer de middelen schaars 
zijn en de behoeften aan bij­
stand groot, hebben overheden van 
nature de neiging selectiever beleid 
te voeren, gericht op degenen die het 
meeste behoefte aan sociale zeker­
heid hebben. De uitkeringen uit hoof­
de van de sociale zekerheid zijn ver­
laagd en de instroom is bemoeilijkt, 
maar de basisstelsels van uitkeringen 
waarvoor een middelentoets geldt, 
zijn verbeterd en uitgebreid tot prio­
ritaire doelgroepen. 
Ten gevolge hiervan is een verschui­
ving opgetreden van op verzekering 
gebaseerde en inkomensafhankelijke 
uitkeringen naar betalingen waar­
voor een middelentoets geldt, dit 
vanwege doelbewust beleid van de 
kant van de overheid en ook omdat 
een steeds grotere groep behoeftigen 
buiten de sociale verzekeringen viel. 
Dit gaat het sterkst op voor het VK 
waar betalingen met middelentoets 
een hogere vlucht hebben genomen 
dan in andere Lid-Staten. Hier is bo­
vendien de aanspraak van groepen 
met lage inkomens op uitkeringen 
geleidelijk beperkt; aanvullingen 
voor speciale behoeften zijn vervan­
gen door discretionaire leningen van 
het Social Fund dat met een kaspla-
fond opereert. 
•37-
Een gelijksoortige trend richting 
middelentoets valt ook in Italië te 
bespeuren waar sinds 1988 het inko­
men per huishouden een bepalende 
factor is geworden voor de hoogte 
van de gezinstoelage die wordt uitge­
keerd. 
Aan de andere kant zijn als gevolg 
van de economische recessie de rege­
ringen in de meeste landen ertoe 
overgegaan de uitkeringen voor de 
meest kansarmen die het hardst wor­
den getroffen, te verbeteren. In 
Duitsland bijvoorbeeld zijn de uitke­
ringen voor eenoudergezinnen en be­
jaarden omhoog gegaan. Het recht 
voor iedereen op een minimuminko­
men is in 1986 in Luxemburg inge­
voerd (naar het voorbeeld van België 
uit 1974) en in 1988 in Frankrijk. In 
Denemarken is de sociale bijstand in 
1987 gewijzigd van een stelsel waa­
rin geval voor geval werd bekeken 
naar een stelsel dat op individuele 
rechten is gebaseerd en is de hoogte 
van de uitkering vastgelegd en wordt 
niet meer per geval bepaald. 
Zelfs in de minder ontwikkelde delen 
van de Gemeenschap is bescherming 
van de zwakste groepen een hoofd­
punt van beleid geweest, zoals bij­
voorbeeld blijkt uit de verhoging van 
de mimmumpensioenen in Grieken­
land in 1982. 
Daarbij zijn in een aantal landen 
nieuwe programma's opgezet die op 
speciale behoeften zijn gericht. In 
Nederland is bijvoorbeeld in 1986 
het recht op kinderbijslag voor kinde­
ren boven 18 jaar komen te vervallen 
en vervangen door studiebeurzen en 
-leningen; in 1991 is een regeling 
ingevoerd volgens welke iedereen 
beneden 21 jaar en iedere schoolver­
later die jonger is dan 26, recht heeft 
op een tijdelijke baan tegen het mini­
mumloon. Soortgelijke maatregelen 
gericht op een betere integratie van jongeren in de samenleving en op de 
arbeidsmarkt, zijn eveneens in een 
aantal andere Lid-Staten genomen. 
Bejaarden en gehandicapten zijn in 
een aantal landen eveneens tot doel­
groep genomen met het doel de kos­
ten van de institutionele zorg te ver­
minderen. Een mogehjk antwoord op 
dit probleem is hen zo lang mogehjk 
thuis te laten wonen door gespeciali­
seerde diensten te ontwikkelen en 
hen vergoedingen of belastingvoor­
delen te geven om verzorgend perso­
neel in dienst te kunnen nemen. 
Voorbeelden zijn het "thuisverzor-
gings"-programma in Frankrijk en 
het "Pflegegeld" (verzorgingsver­
goeding) in Duitsland dat wordt ver­
strekt aan iemand die een ernstig 
gehandicapte verzorgt en dat over­
eenkomt met hetgeen arbeidsonge­
schikten ontvangen. 
Privatisering 
Ofschoon er veel over privatise­
ring van de sociale zekerheid is 
gesproken, zijn er weinig concrete 
maatregelen op dit gebied genomen. 
In het VK bijvoorbeeld zijn in 1985 
voorstellen voor herziening van de 
sociale zekerheid gepubliceerd, 
waarvan het doel was: "niet de over­
heidsbemoeienis, maar de zelfstan­
digheid van het individu vergroten; 
de keuzemogelijkheden van de men­
sen vergroten; inkomsten en bespa­
ringen niet ontmoedigen, maar sti­
muleren" ("Reform of Social 
Security", Cmnd. 7517, HMSO 
1985). In Nederland zijn in 1983 her­
vormingen doorgevoerd die ook een 
verlaging van de overheidsuitgaven 
en een aanpassing van het sociale-ze-
kerheidsstelsel aan de groeiende aan­
tallen werklozen en bejaarden ten 
doel hadden. In Frankrijk zijn her­
vormingen voorgesteld in het "Livre blanc de la protection sociale" van 
juni 1983 en in 1987 vond een uitge­
breide nationale raadpleging inzake 
sociale zekerheid plaats in de vorm 
van "les Etats Généraux de la sécurité 
sociale". In Ierland publiceerde de 
"Commission on Social Welfare" in 
1986 zijn rapport. 
Een gemeenschappelijke trek in al 
deze voorstellen is de keuze voor een 
universeel stelsel van sociale zeker­
heid in combinatie met voorstellen 
om de steunverlening te beperken. 
Aan de aanbevelingen uit deze ver­
slagen is in het algemeen geen gevolg 
gegeven. Het aandeel van de sociale 
zekerheid in het BBP is in een klein 
aantal landen gedaald, maar in de 
meeste gestegen (zie hoofdstuk 3). 
Van de weinige voorbeelden van pri­
vatisering van sociale zekerheid kun­
nen genoed worden: in het VK de 
mogehjkheid om van het overheids-
stelsel van inkomensafhankelijke 
pensioenen over te stappen naar een 
privé-pensioenregeling (en optie die 
in 1976 door een Labour-regering 
werd gecreëerd, maar onder de rege­
ring van de Conservatives in 1986 
aanzienlijk werd uitgebreid). In Ne­
derland is een vrijwillige ziektekos­
tenverzekering afgeschaft voor zelf­
standigen en bejaarden die zich nu 
voor hun ziektekosten, indien zij niet 
voor verplichte verzekering in aan­
merking komen, bij een particuliere 
verzekering moeten aansluiten. In 
België zijn enkele bij arbeidsonge­
vallen te betalen uitkeringen in 1988 
overgeheveld van het overheids-
fonds voor arbeidsongevallen naar 
particuliere verzekeraars. In Italië is 
het vanaf 1993 mogehjk geworden 
voor degenen met de hogere inko­
mens om uit het nationale gezond­
heidszorgstelsel te stappen. Dit zijn 
evenwel de enige voorbeelden. 
38 
iInde Gemeenschap 
Desalniettemin zijn in bijna alle Lid-
Staten hervormingen doorgevoerd 
die de groei van de overheidsuitga­
ven voor gezondheidszorg of werk­
loosheidsuitkeringen hebben ver­
laagd. Zoals hierboven reeds werd 
opgemerkt is in veel landen de loon-
of prijsindexering van de uitkeringen 
afgezwakt. Waar dergelijke stappen 
zijn genomen — werkgevers ver­
plichten werknemers die voor een 
langere periode ziek zijn, door te be­
talen zoals in Denemarken en Neder­
land, of het verlagen van de uitkerin­
gen in veel landen zijn zij vaak 
gevolgd door een uitbreiding van 
particuliere verzekeringsstelsels. 
Er zijn echter ook voorbeelden van 
beleidsverschuivingen in tegenover­
gestelde richting. In een aantal lan­
den is de personenkring van de socia-
le zekerheid uitgebreid (tot 
kunstenaars in Duitsland en Portugal 
bijvoorbeeld en tot andere groepen in 
Griekenland en Spanje) en sommige 
uitkeringen zijn verhoogd (gezin­
stoelagen in België, Italië en Ierland 
bijvoorbeeld en minimumpensioe-
nen in Griekenland, België, Italië, 
Spanje, Ierland en Duitsland). 
In ieder land bestaan weliswaar be­
lastingvoordelen in het geval van 
particuliere verzekeringen, maar 
deze bestonden al ver voor 1980 en 
zijn sindsdien niet meer echt uitge­
breid. Er is daarentegen eerder een 
tendens richting verlaging van de be­
lastingaftrek voor particuliere verze­
keringen geweest Een uitzondering 
hierop was de door de Belgische en 
de Franse overheid gelanceerde cam­
pagne voor "pensioensparen" in 
1988 om oudere mensen te stimule­
ren hun eigen particuliere pensioen­
voorziening op te bouwen door be­
lastingaftrek voor goedgekeurde 
plannen te verlenen. De Italiaanse re­
gering heeft dit voorbeeld in 1993 
gevolgd. De uitbreiding van particuliere ver­
zekeringen in de afgelopen jaren is 
deels het gevolg van pogingen om 
loonverhogingen door wetgeving of 
collectieve arbeidsovereenkomsten 
aan banden te leggen. Een antwoord 
van werkgevers die hun werknemers 
niet meer loon uit mogen betalen, is 
te kiezen voor indirecte vormen van 
beloning, zoals het verhogen van de 
pensioenen of het verstrekken van 
een particuliere ziektekostenverze­
kering. Dit kan eveneens leiden tot 
vermindering van de sociale premies 
en belastingen op de lonen. 
Begin van 
convergentie? 
Er bestaan geen duidelijke aanwij­
zingen voor convergentie van de 
sociale-zekerheidsstelsels in de Ge­
meenschap sinds 1980. Een aantal 
veranderingen wezen in dezelfde 
richting (zoals het verhogen van de 
bijdragen voor de gezondheidszorg 
en medicijnen en beperking van de 
uitgaven), andere waren echter te­
gengesteld (verlaging of verhoging 
van uitkeringen, beperking of uit­
breiding van de personenkring). 
Zelfs binnen hetzelfde land kunnen 
voorbeelden van tegengestelde ver­
anderingen worden aangetroffen — 
van regeringen die bijvoorbeeld pro­
beren de lasten voor het bedrijfsleven 
te verlichten, maar tegelijkertijd de 
premies verhogen of nieuwe heffin­
gen invoeren in een poging meer in­
komsten te krijgen voor de financie­
ring van de uitgaven. In sommige 
gevallen zoals de pensioengerechtig­
de leeftijd of de middelentoets heb­
ben regeringen afwisselend voor ver­
hogingen of verlagingen gekozen. 
Er bestond desalniettemin een zekere 
convergentie in de op te lossen pro­blemen, deels omdat alle landen de 
door trage economische groei en gro­
tere werkloosheid veroorzaakte so­
ciale en financiële problemen moes­
ten aanpakken, deels vanwege de 
gemeenschappelijke demografische 
trends en tenslotte vanwege soortge­
lijke kostendruk. Ofschoon de schaal 
van de problemen kan verschillen, 
gelden zij tot op zekere hoogte voor 
alle Lid-Staten en hebben een soort­
gelijke roep om verandering in de 
sociale-zekerheidsregelingen in de 
Gemeenschap doen uitgaan. 
De sociale-zekerheidsstelsels zelf 
behouden dus weliswaar hun eigen 
kenmerken die de historische ont­
wikkeling en nationale prioriteiten 
weerspiegelen, maar de sociale en 
economische omgeving waarin zij 
functioneren wordt steeds gelijkvor-
miger. Alle Lid-Staten staan voor ge­
lijksoortige uitdagingen. 
Op de eerste plaats moeten zij hun 
sociale-zekerheidsstelsels aanpassen 
aan de veranderende omstandighe­
den en de processen van uitsluiting 
als gevolg van langdurige werkloos­
heid en de toenemende moeilijkhe­
den van integratie op de arbeidsmarkt 
voor lange duur. Dit houdt in dat een 
gegarandeerd minimumniveau van 
inkomsten voor al degenen zonder 
werk dient te worden ingesteld, maar 
dat ook de sociale en economische 
integratie dient te worden bevorderd. 
Met het oog op de vergrijzing van de 
bevolking moeten de Lid-Staten eve­
neens een aanvaardbaar compromis 
tussen de belangen van de werken­
den en de gepensioneerden en een 
evenwicht tussen wettelijke en aan­
vullende regelingen vinden. Zij moe­
ten trachten hun uitgaven voor de 
gezondheidszorg beter in de hand te 
houden. Ten slotte dienen zij hun 
stelsels aan te passen aan de geleide­
lijke veranderingen in de samenstel­
ling van gezinnen en in levensstijlen. 
39 
•• - ' ^-ëpw-'sê; 
Dit betekent niet alleen dat de criteria 
voor aanspraken op uitkeringen ver­
anderd moeten worden, maar ook dat 
nieuwe behoeften aan sociale zeker­
heid kunnen ontstaan, in het bijzon­
der voor de verzorging van ten laste 
komende bejaarden. 
In de laatste 15 jaar hebben de Lid-
Staten een aantal hervormingen 
doorgevoerd om hun stelsels aan te 
passen aan de problemen die de eco­
nomische crisis veroorzaakt Ter be­
vordering van convergentie zijn in de 
anbeveling van de Raad van 27 juli 
1992 gezamenlijke doelstellingen 
geformuleerd die als leidraden voor 
nationaal beleid en voor de aanpas­
sing van de sociale zekerheid aan de 
veranderende behoeften kunnen die­
nen. Nu de Lid-Staten zich bewust 
worden van de sterke banden die tus­
sen hen bestaan en de informatie over 
de ontwikkelingen in andere landen 
beter wordt, is het redelijk om aan te 
nemen dat zij in dezelfde richting 
lange termijnoplossingen voor hun 
problemen zullen zoeken. 
-40 
rWÊtefok3 - Uitgaven voer de sociale zekerheid en 'dé financiering ervan 
Hoofdstuk 3 Uitgaven voor de sociale 
zekerheid en de financiering 
ervan 
Het aandeel van het Bruto Bin­
nenlands Produkt van de Ge­
meenschap dat in 1991 via de socia­
le-zekerheidsstelsels van de 
Lid-Staten werd uitgegeven, bedroeg 
26%. Dit houdt in dat voor iedere 
ingezetene van de Gemeenschap bij­
na 4000 ecu (om precies te zijn 3994 
ecu) is besteed aan gezondheidszorg, 
aan ziekteof invahditeitsuitkeringen, 
ouderdomspensioenen, gezinstoela­
gen, moederschapsuitkeringen, 
werkloosheidsuitkeringen en huis­
vestingstoelagen. 
Verschillen tus­
sen de Lid-Staten 
De verschillen in uitgaven tussen 
de Lid-Staten zijn evenwel 
groot. Uitgedrukt in eenheden van de 
koopkrachtstandaard (KKS) ver­
schillen de gemiddelde uitgaven uit 
hoofde van de sociale zekerheid per 
inwoner in 1991 van een geschatte 
1.500 KKS in Griekenland tot 5.800 
KKS in Luxemburg, ofwel een ver­
schil van één staat tot 4 (grafiek 1). 
Desalniettemin bevond het gemid­
delde van de uitgaven aan sociale 
zekerheid per hoofd in zes Lid-Staten 
— vijf van de zes noordelijke Lid-Staten, exclusief het VK, plus Italië 
zich tussen 4000 en 5000 KKS. 
In verhouding tot het BBP zijn de 
verschillen veel minder groot (grafie­
ken 1 en 2), wat aantoont dat de so­
ciale uitgaven variëren afhankelijk 
van het economisch ontwikkelings­
niveau. De verschillen blijven echter 
aanzienlijk; de uitgaven in verhou­
ding tot het BBP zijn in het algemeen 
hoger in landen waar het inkomen per hoofd van de bevolking ook relatief 
hoog is. Dit wijst erop dat bij een 
hogere economische ontwikkeling 
proportioneel meer aan sociale ze­
kerheid wordt uitgegeven. 
Nederland, Denemarken en, in min­
dere mate, Frankrijk zijn de Lid-
Staten waarin de sociale zekerheid 
bij een vergelijkbaar inkomensni­
veau per hoofd van de bevolking het 
meest ontwikkeld is. Italië en het 
1 Uitgaven voor sociale zekerheid par Inwoner art In % van hat 
BBP, 1991 
Sociale uitgaven per inwoner (in 1000 KKS) %BBP 
n 36 
lié! 
m[ 
20 
m. 
Ml. 
9R l> «1 E UKtU I 1 BK F D NL t Ol r H. i UKili I I DK f D H t 
41 
Tabel 1 Uitgaven voor sociale zekerheid, uitgedrukt in% van het BBP, 1970-1991 
P UK 
1970 
1075 
1980 
1983 
1986 
1991 
1970 
1975 
1980 
1983 
1988 
1991 
BtOfö 18,7 
24,2 
28,0 
30,8 
29,4 
26,7 
26,7 
18,2 
22,7 
25,6 
27,5 
26,5 
24,3 
24,6 DK 
19,6 
25,8 
28,7 
30,1 
26,7 
29,8 
29,8 
19,2 
23,6 
25,7 
26,1 
24,1 
26,7 
26,3 21,5 
29,7 
28,7 
28,8 
28,1 
27,5 
26,6 
21,3 
28,7 
27,9 
27,1 
26,8 
26,3 
25,7 GR 
n/d 
n/d 
12,2 
17,2 
19,4 
20,7 
n/d E F IRL 
Totale sociale uitgavan 
n/d 
n/d 
18,1 
19,5 
19,5 
20,1 
21,4 19,2 
22,9 
25,4 
28,3 
28,5 
27,6 
28,7 13,2 
19,7 
21,6 
24,1 
24,1 
20,2 
21,3 17,4 
22,6 
19,4 
22,9 
22,4 
23,1 
24,4 15,9 
22,4 
26,5 
27,2 
24,8 
25,2 
27,5 
Sociale uitgaven exclusief werkloosheidsuitkeringen 
n/d 
n/d 
11,9 
16,8 
19,0 
20,4 
n/d n/d 
n/d 
15,4 
16,5 
16,3 
17,1 
17,7 19,0 
22,2 
24,3 
27,0 
27,1 
26,1 
27,0 9,4 
17,8 
20,1 
21,1 
20,9 
17,7 
18,6 17,4 
22,2 
19,0 
21,2 
21,8 
23,1 
24,0 15,9 
22,4 
26,1 
27,3 
24,6 
25,1 
27,2 NL 
20,8 
26,7 
30,8 
33,2 
30,9 
31,0 
32,4 
20,2 
25,2 
28,2 
29,1 
27,7 
28,3 
29,9 n/d 
n/d 
14,7 
16,1 
16,3 
16,6 
19,4 
n/d 
n/d 
14,3 
15,9 
15,9 
16,3 
19,0 15,9 
20,1 
21,5 
23,9 
24,3 
21,9 
24,7 
12,5 
19,1 
19,9 
21,6 
22,3 
21,1 
23,6 EUR12 
n/d 
n/d 
24,4 
253 
26,0 
25,2 
26,0 
n/d 
n/d 
23,1 
24,5 
24,3 
23,8 
24,6 
Eurostat, Uitgaven en inkomsten m.b.t (te socMe bescherming 1980-1991. Luxemburg, 1993 
2 Ultgavan voor aoolala zakerhald an BBP par inwonar, 1991 Verenigd Koninkrijk laten uitgaven 
voor de sociale zekerheid zien die 
iets lager liggen dan het (ongewogen) 
gemiddelde in de Gemeenschap, dit 
geldt ook voor de vier minder ont­
wikkelde Lid-Staten — Spanje, Ier­
land, Portugal en Griekenland. 
35 
IW 
:;:2$! 
lil 
WÊ Sociale uftgavert {% BBP) 
10 •NL 
•OK 
«F 
*B «O 
«UK « 
*®M ÜÜÉ 
WÊi 
t I M ,l I 
5 10 
Qfl «chatting 15 20 
BBP per Inwoner (KKS) ^•35'. 
wm 
25 
20 
'M-: 
10 
25 Verandering 
in de uitgaven, 
1980 tot 1991 
De groei van uitgaven voor de 
sociale zekerheid in verhou­
ding tot het BBP, kenmerkend voor 
de jaren '70, heeft zich tot 1982-
1983 doorgezet. Sindsdien hebben de 
uitgaven zich enigszins gestabili­
seerd. Om preciezer te zijn, zijn de 
uitgaven voor de sociale zekerheid in 
de jaren 1986 tot en met 1989 (ta­
bel 1) waarin de economische con­
junctuur zich gunstig ontwikkelde— 
groeiende produktie en dalende 
-42 
voorde sociale zekerheid en da financiering ervan 
werkloosheid — minder snel geste­
gen dan het BBP in de meeste Lid-
Staten. Tussen 1989 en 1991 doet het 
tegenovergestelde zich evenwel voor 
in alle Lid-Staten met uitzondering 
van Duitsland — waar de uitgaven 
bhjven dalen in verhouding tot het 
BBP, hetgeen de voortgaande expan­
sie van de Duitse economie weer­
spiegelt —, België en Denemarken, 
waar de verhouding stabiel blijft. 
De verschillen in de Gemeenschap 
wat betreft de hoogte van de uitgaven 
voor de sociale zekerheid zijn sinds 
1980 kleiner geworden, de uitgaven 
stegen het snelst in die landen waar 
zij in verhouding tot het BBP relatief 
laag waren. (De coëfficiënt van de 
verhouding uitgaven voor sociale ze-
kerheid/BBP die de afwijking van het 
gemiddelde meet, was in 1980 0,25 
en nog slechts 0,15 in 1991, wat wijst 
op een aanzienlijke convergentie in 
de uitgaveniveaus.) 
In de zuidelijke Lid-Staten van de 
Gemeenschap zijn de gemiddelde so­
ciale uitkeringen per inwoner tussen 
1980 en 1991 het sterkst gestegen. 
Afgezet tegen constante prijzen zijn 
zij meer dan verdubbeld in Portugal; 
met meer dan 70% toegenomen in 
Italië, met 65% in Griekenland en 
bijna 60% in Spanje. Daartegenover 
zijn de stijgingen in België, Duits­
land, Nederland en Denemarken veel 
minder sterk geweest: slechts 15 à 
25% (grafiek 3). 
Uitgaven naar 
functie 
De verdeling van de uitgaven 
naar grote functies, volgens het 
gemeenschappelijk classificatiesys­
teem van Eurostat (ESSOBS, Euro­
pees systeem van geïntegreerde statistieken van de sociale bescher­
ming) laat een aantal nationale ver­
schillen zien (tabel 2 en kader blz 44). 
In de functie ouderdom-nabestaan-
den gaan weliswaar in alle Lid-Staten 
de grootste bedragen om, maar het 
aandeel ervan in de totale uitgaven is 
bijna twee keer zo groot in Grieken­
land (68% van het totaal van de uit­
keringen in 1991 ) en Italië (61 %) dan 
in Nederland (37%), Portugal (37%), 
Denemarken (36%) en vooral Ierland 
(31%). 
Er bestaan ook grote verschillen wat 
betreft de omvang van de uitkeringen 
bij ziekte, invaliditeit en arbeidson­
gevallen: 45% van het totaal in Por­
tugal en Nederland (met meer dan 
22% voor de functie invaliditeit al­
leen tegen 9% gemiddeld in de Ge­
meenschap), maar slechts 22% in 
Griekenland en 28% in Denemarken. 
Ook de functie moederschap-gezin 
varieert van 13% in Ierland en 12% in Denemarken tot minder dan 2% in 
Spanje en Griekenland. Het gedeelte 
van de uitgaven dat wordt besteed 
aan werkloosheidsuitkeringen en ar­
beidsbemiddeling, voorlichting bij 
beroepskeuze, beroepsverandering 
van werknemers varieert van bijna 
19% van het totaal in Spanje, 16% in 
Denemarken en Ierland tot minder 
dan 2% in Griekenland en Italië en 
minder dan 1% in Luxemburg. An­
derzijds nemen de huisvestingstoela­
gen in alle landen hetzelfde percent-
age van de uitgaven voor hun 
rekening, behalve in het VK (6% te­
gen een gemiddelde in de Gemeen­
schap van 2%). 
De ouderdom­
spensioenen 
D e verschillen tussen de Lid-Sta­
ten en de ontwikkeling in de 
Qroal In da ultgavan voor «octale zakarhald par inwonar, 
1980-1991 
7 r % groei per jaar tegen oomtante prijzen 
ill! 
43 
voor de sosUsio sskorhsld er, de Hnanotertng enmn 
.Sociale zekerheid near f y oef Is 
jn de statistieke» van Eurostat worden 11 functies onderscheiden: 
Stekte: deze ftmctie omvat de veigoedidgcn die zijn bestemd om de inkomstenderving als gevolg van het onderbreken 
vm een beroeps^tiviteit geheel of gedeeltelijk te compenseren; de bedragen die zijn bestemd om de geneeskundige 
Wm^ps^g^^b^M-W^^^^ te dekken of terug te betalen; de uitgaven van de openbare gezondheidsdiensten, voor 
^över ^JKtfnsltog-^^ ofgcsjêcskundige verzorging; overige vomie» van sociale hulpverlening 
ïm-Verl^aitó^metSSiekfte'..; ;..;;-.. ;; 
ï:|m»lMïleit-gÊlif uMdglifal; CIM is de ongeschiktheid om een beroepsbezigheid in een bepaalde mate uit te oefeoen of 
i:io|h^.e&n/nörmM'.sociaal: -fevfet te teMei^-wanneer die ongeschiktheid waarschijnlijk blijvend zal zijn of zal bhjven 
'vVoostbcstaannaeon -bepaalde pcrîodc. In é^m foocfie worden ingedeeld pensioenen aan invaliden en gebrekkigen; het 
[lpon.dat aan' gebrekkigca wordï uitlxiî&M waaseei zij in beschermde werkplaatsen aangepaste beroepsactiviteiten 
-uitoefenen; cle specifiek© gcm:e-skum%^ ven;orgmg van invalider* of gebrekkigen in verband met de bijzondere situatie 
;waarin -zij zich bevinden; de ftinctionek?, beroeps- en maatschappelijke revalidatie; overige vormen van sociale 
^hulpverlening. -
ïÂrbeldsoMgÈVâî en bwmpmiM%: in deise functie moeten worden ingedeeld de door de slachtoffers ontvangen renten, 
toelagen, vergoadfegeii 'en ander© voordelen in geld; de specifieke geneeskundige verzorging; de uitgaven voor 
^functionele beroeps-er* mRatsehapj^Mjk*1? revalidatie en overige vormen van sociale hulpverlening aan slachtoffers. 
^Ouderdûmî prestaties -toegekend aa^-persoüen'die-een bepaalde leeftijd hebben bereikt en betaüng van de kosten van 
::het verblijf in bejaardenhuizen tm rusthuizen en het vervroegd pensioen. 
.Kabestasudai; ckae evfetótïalïtó heefl belifikkiisg op het overlijden vao een echtgeiK><o)t(e) of een familielid dat bij 
::;:zijolevés -aande-vorming van het g^i^&r&omen bijdroeg. De prestaties omvatten pensioenen, rersieo en vergoedingen 
^e:a^:-:de;nabést^uKien-won»^i mtkmtmié gessten hun verwantschap met de overledene, de aanpassingsuitkeringen en 
:;-fo|eöMmcip:ïMlkeïifigeïï bij" overlijden ea voor begrafeniskosten 
-;Moeders«iio|i'r;dé^:-fecflè om.var feeï -geitel aan. prestaties dat wordt toegekend bij het verwachten» de geboorte of de 
^idopïie van eeo kind:, de vergoediageö voor s!e inkoïestenderving, bijzondere uitkeringen die tijdens de zwangerschap 
-ofïifrde.g^^ d&. geneeskundige verzorging die wordt verleend aan moeder en kind, overige 
^gevallen vatt-'sodaïe hulp vcden»*w aan toekomstige moeders of kraamvrouwen. 
söezhi: deze'functie-omvat alk -prestaties ia verband met ten laste komende kinderen en, indien dit wettelijk is 
.Voorgeschreven, van'mukA^ fiymUeledes, prestaties in natura inde vorm van ievensmiddelen, kleding, vakantieverblijf 
--of huishoudelijke hulp; de uitgavee voor ge&iüsplamüng en overige vormen van sociale hulpverlening ten behoeve van 
:;de kinderenen-het gezin, 
:; :^rMo0§iï©!clï deze fimetie .oiavei de pnssfetics bij gehele of gedeeltelijk? werkloosheid; de lonen die worden uitbetaald 
voor door de overheid gewgeraseeM los of tijdelijk werk, voor zover deze lonen in de plaats treden van een 
''werkloosheidsuitkering en overige uitgaven voor sociale hulpverlening aan werklozen, 
: .Arbeidsbeiiilddeü.ng; vo©jftk?*t***g 'by beroepskeuze, feeroepsveröïïdering: deze functie heeft betrekking op de 
huishoudelijke uitgaven van de arbeidsbureaus of de bureaus voor beroepskeuzevoorlichting; de verhuisjpremies en de 
-installatievergoedingerf voor werklozen die-in een andere regio zullen gaan wonen en werken; de betalingen om de 
inkomstenderving-&ls gsvol.g vers afwezigheid op het werk wegens een beroepsopleiding te compenseren, 
huisvesting: tot daze immm behóiui de indragen die voor bepaalde categorieën gezinshuishoudiögen :(met name 
geziashuishoiidlager» met !ag«& inkorten?;) woxden uitbetaald, ten einde de huisvestingslasten te verminderea. 
^Diversen: onder de-ze- rubriek vdlmn m prmîîâ'ms die heizij betrekking hebben op niet onder andere functies vallende 
:--gebieden, hetzij -fef^sjkëiitjd op c&cxafee fumûm betrekking hebben: bijstand aan behoeftigen, uitgave» ter bestrijding 
vivan de- an&oedc» uitgave?* tea 'behoeve vas jeugdige delinquents*? (herintegratie, enz.), prestaties ten behoeve van 
•ó^logsslachK'ffeis.öf sIscîHollîfô :vaM/n»yait^4>eiii, enz. 
44-
MeWti8Utk3~ Uitgaven voorde rnmhfa zekerhelden de financiering ervan 
Tabel 2 Verdeling van de uitkeringen naar functie, 1991 (%) 
Ziekte 
Invaliditeit, 
gebrekkigheid 
Arbeidsongeval, 
beroepsziekte 
Ouderdom 
Nabestaanden 
Moederschap 
Gezin 
Arbeidsbemiddeling» 
voorlichting bij 
beroepskeuze, 
beroepeverandering 
Werkloosheid 
Huisvesting 
Diversen 
Totaal EUR12 
25,4 
8,9 
2,1 
37,4 
8,3 
1,0 
6,4 
1,3 
5,6 
1,8 
1,8 
100 B 
23,4 
8,7 
2,1 
34,1 
11,5 
0,9 
8,0 
8,7 
0,0 
1,1 
100 DK 
18,5 
8,7 
36,4 
0,1 
1,8 
10,3 
12,0 
2,5 
4,5 
100 D 
30,0 
8,6 GR 
10,3 
11,7 E 
27,0 
7,7 F 
26,2 
5,7 IRL 
28,2 
7,0 
29,8 
12,0 
0,8 
6,0 56,9 
11,4 
0,3 
1,4 31,2 
9,7 
0,9 
0,6 37,4 
7,6 
1,7 
8,2 24,5 
6,7 
2,2 
10,6 
3,7 
0,7 
3,0 
100 1,8 
0,9 
5,2 
100 17,9 
0,7 
1,3 
100 6,1 
2,7 
1,4 
100 13,5 
2,6 
1,9 
100 
m fit* hvaüdkeit, gebnHigheUI omvat eveneens arbeidsongevallen en beroepsziekten 
Bron: zie tabel 1 I 
24,4 
6,5 
50,0 
10,9 
0,4 
3,6 
1,8 
0,0 
0,0 
100 L 
24,0 
11.8 
0,8 3,2 0,1 2,3 2,1 0,6 2,3 3,1 
32,6 
16,2 
1,5 
9,5 
1,7 4,4 2,2 0,0 0,7 0,9 2,2 0,1 0,2 
0,6 
0,2 
0,3 
100 NL 
22,3 
22,4 
0) 
31,5 
5,4 
0,4 
5,5 
0,0 
8,3 
1,1 
3,2 
100 P UK 
31,1 20,4 
11,8 11,6 
1,9 0,9 
30,1 
6,6 
0,9 
5,4 
2,3 
0,0 
7,5 
100 42,2 
1,0 
0,8 
9,6 
2,5 1,9 
4,4 
5,7 
1,5 
100 
tijd kunnen geanalyseerd worden 
door de voornaamste factoren die van 
invloed zijn op de uitgaven aan uit­
keringen te isoleren (Tabel 3). Voor 
de ouderdomspensioenen is het inte­
ressant de demografische factor (deel 
van de bejaarde bevolking in de tota­
le bevolking), de mate van ouder-
domsbescherming (percentage dat 
een ouderdomspensioen geniet) en 
het niveau van deze bescherming 
(gemiddelde hoogte van de ouder­
domspensioenen) te isoleren. In de 
praktijk is het helaas zo dat wij we­
liswaar beschikken over enige gege­
vens over het aantal uitgekeerde pen­
sioenen, maar dat wij niet op de 
hoogte zijn van het aantal personen 
dat deze pensioenen ontvangt: ge­
pensioneerden ontvangen immers in 
het algemeen verschillende soorten 
pensioenen en wij beschikken niet 
over voldoende gegevens inzake 
deze gezamelijke bedragen en hun 
ontwikkeling in de tijd. 4 Gemiddelde ouderdomspensioenen In % van het B8P per 
Inwoner, 1980 en 1990 
80 r 
ïm % BBP per inwoner 
40 
wm :&MÏ 
ISOl 
40 
!ü 
P IRL E 0 0 E12 UK L 0K F NU I GR 
OR 1»», EUR 18 ongowogtn gwnkMak* vim (•*»» tktótotó 
45-
Hoofdstuk 3 - Uitgaven voor da sociale zekerheid an da financiering arvmt 
Tabel 3 Verklarende factoren voor de uitgaven aan 
ouderdomspensioenen 
België 
Denemarken 
Duitsland 
Griekenland 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Verenigd 
Koninkrijk 1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 Ouderdoms­
pensioenen 
(% BBP) 
7,6 
8,6 
9,8 
10,6 
8,0 
7,6 
6,3 
10,6 
5,4 
6,4 
8,5 
10,2 
5,8 
5,0 
8,3 
11,5 
7,8 
8,6 
8,1 
9,8 
4,3 
5,5 
8,4 
10,0 Bevolking Gemiddeld 
65 Jaar en ouder pensioen 
(% totaal) (% van het BBP 
per inwoner) 
52,8 
57,4 
68,4 
68,0 
51,3 
51,2 
48,5 
78,0 
49,6 
47,3 
60,0 
72,8 
54,2 
43,8 
62,1 
77,6 
58,2 
65,0 
70,6 
76,4 
41,3 
42,1 14,4 
15,0 
14,4 
15,5 
15,6 
14,9 
12,9 
13,6 
10,9 
13,5 
14,1 
14,0 
10,7 
11,4 
13,3 
14,9 
13,4 
13,3 
11,4 
12,8 
10,4 
13,2 
14,8 
15,6 56,9 
63,9 
Bron: Eurostat, Uitgaven en inkomsten mbX 4e sociale bescherming 1980-1991, 
Luxemburg 1993; Demografische statistieken, Luxemburg 1992 het BBP, Denemarken met 10,6% en 
Frankrijk met 10,2% kenden in 1991 
de hoogste ouderdomspensioenen. 
De uitgaven in deze drie landen wa­
ren ongeveer twee keer zo hoog als 
in Ierland (5%), Portugal (5,5%) en 
Spanje (6,4%), waar de uitgaven het 
laagste waren. 
Demografische factoren verklaren 
slechts een klein deel van deze ver­
schillen: met uitzondering van Ier­
land, waar het percentage veel lager 
dan gemiddeld lag, bedroeg het aan­
tal personen van 65 jaar en ouder in 
1991 tussen 13% en 15,5% van de 
totale bevolking in alle Lid-Staten en 
kende een gematigde groei ten op­
zichte van het begin van de jaren '80 
(behalve in Duitsland, Frankrijk en 
Luxemburg, waar het percentage 
daalde). 
De gemiddelde hoogte van de ouder­
domspensioenen laat echter grote 
verschillen tussen de Lid-Staten zien. 
In 1991 bedroeg deze meer dan 75% 
van het BBP per inwoner in Italië, 
Nederland, Griekenland, iets minder 
dan 75% in Frankrijk tegen minder 
dan 45% in Portugal, Ierland en min­
der dan 50% in Spanje (grafiek 4). 
Wij moeten ons daarom tevreden 
stellen met de volgende uitsphtsing 
die toch verhelderend is: 
OP PB65 OP/PB65 
BBP TB X BBP/TB 
waarbij OP = totaalbedrag van de 
ouderdomspensioenen 
BBP = bruto binnenlands 
produkt tegen marktprijzen 
PB 65 = bevolking ouder 
dan 64 jaar 
TB = totale bevolking De uitgaven aan ouderdomspensioe­
nen in verhouding tot het BBP wordt 
daarom gedefinieerd als het aandeel 
bejaarden in de bevolking maal het 
gemiddelde pensioen (gedefinieerd 
als totale uitgaven aan pensioenen 
gedeeld door de pensioengerechtig­
den) in verhouding tot het BBP. 
Het aandeel van de ouderdomspensi­
oenen in het BBP is tussen 1980 en 
1991 in alle Lid-Staten van de Ge­
meenschap toegenomen, met uitzon­
dering van Ierland en Duitsland, 
waar het afnam. Italië met 11,5% van Tussen 1980 en 1991 is het gemid­
delde pensioen in verhouding tot het 
BBP per inwoner lichtelijk gedaald 
in Spanje en veel duidelijker in Ier­
land. Het is redelijk stabiel gebleven 
in Duitsland en Denemarken en is in 
de andere Lid-Staten gestegen, met 
name in Griekenland, Italië en Fran­
krijk. In de Europese Gemeenschap 
is deze gemiddeld (ongewogen) van 
56% van het BBP per inwoner in 
1980 tot 61% in 1991 gestegen. Maar 
de verschillen tussen de Lid-Staten 
zijn groter geworden: de variatie-
coëfficiënt is van 0,15 tot 0,20 geste­
gen. 
-46 
pÈp^ï^lPfi^ voor de sociale zekerheid en 
Tabel 4 Verklarende factoren voor de uitgaven aan werkloosheidsuitkeringen 
België 
Denemarken 
Duitsland 
Griekenland 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Verenigd 
Koninkrijk Werkloosheids- Bevolking 
uitkeringen 15-64 
(% van het BBP) (% totaal) 
1980 2,4 65,6 
1991 2,2 66,6 
1980 3,0 64,7 
1991 3,5 67,2 
1980 0,9 66,3 
1991 0,9 67,6 
1980 0,3 64,0 
1991 0,3 66,6 
1980 2,7 63,3 
1991 3,7 67,0 
1980 1,0 63,7 
1991 1,7 65,4 
1980 1,6 58,8 
1991 2,7 61,4 
1980 0,4 65,8 
1991 0,4 68,9 
1980 0,1 67,9 
1991 0,2 68,1 
1980 1,7 66,2 
1991 2,6 68,3 
1980 0,4 63,0 
1991 0,4 66,0 
1980 1,7 64,1 
1991 1,0 65,1 Bedrijvigheid*- Werklooshelde-
graad 
(%) 
63,0 
63,1 
80,3 
83,6 
68,5 
70,7 
55,9 
59,4 
57,1 
58,8 
68,2 
65,7 
62,3 
61,5 
60,8 
61,8 
64,1 
64,0 
57,7 
67,8 
70,5 
79,1 
74,4 
75,4 percentage 
7,9 
7,2 
6,5 
8,9 
3,2 
4,4 
2,8 
6,8 
11,1 
15,9 
6,3 
9,4 
7,3 
16,4 
7,5 
9,9 
0,6 
1,6 
6,0 
6,9 
7,7 
4,0 
5,6 
9,3 Gemiddelde 
werkloosheids 
uitkering (% BBP 
per Inxoner) 
74,7 
72,6 
89,7 
69,1 
59,8 
45,0 
30,5 
12,2 
67,9 
58,3 
38,1 
41,1 
60,7 
44,2 
13,7 
9,7 
53,8 
23,4 
76,3 
80,2 
10,6 
20,5 
63,3 
22,6 
Bron: Uitgaven en Inkomsten m.bA. fie sociale bescherming 1980-1991, Luxemburg 1993; Demografische statistieken, Luxemburg 1992; 
Ameidskrachtenenquôte: resultaten, Luxemburg 1992 
De werkloosheids­
uitkeringen 
Het aandeel van de werkloos­
heidsuitkeringen (WU) in het 
BBP kan eveneens geanalyseerd 
worden door verschillende verkla­
rende factoren te isoleren (Tabel 4): 
- de leeftijdsstructuur van de be­
volking: aandeel van de bevol­
king in de beroepsleeftijd (15-64 jaar) in de totale bevolking (PB 
15-64/TB); 
de bedrijvigheidsgraad: aandeel 
van de actieve bevolking in de 
bevolking in de beroepsleeftijd 
(ACTB/B15-65); de bedrijvig­
heidsgraad wordt zowel door 
culturele (in het bijzonder voor 
de bedrijvigheidsgraad van de 
vrouwen) als economische facto­
ren beïnvloed (de bedrijvigheids­
graad neemt toe bij verbetering 
van de economische omstandig­
heden); het werkloosheidspercentage: 
het aantal werklozen in verhou­
ding tot de actieve bevolking 
(WRKIVACTB); 
tenslotte het gemiddelde be­
schermingsniveau van werklo­
zen: hoogte van de door iedere 
werkloze gemiddeld ontvangen 
uitkering in verhouding tot het 
BBP per inwoner. 
Zo komen wij tot de volgende ver­
houding: 
47-
WËÊtÈÊÊSÊÊSÊK %mmEMmKWm0 mSÊÊÊMi^Ê^^UÊÊ^^^M 
WRKLB 
BBP B15H55 
WRKL WRKLB/WRKL 
•X' ACTB BBP/TB 
Het totaalbedrag van de werkloos­
heidsuitkeringen, uitgedrukt in per­
centage van het BBP, verschilt sterk 
van Lid-Staat tot Lid-Staat: minder 
dan 0,5% in 1991 in Luxemburg» 
Griekenland, Italië en Portugal, rond 
de 1% in het Verenigd Koninkrijk en 
Duitsland, ongeveer 1,5% in Fran­
krijk, meer dan 2% in België, Neder­
land en Ierland, ongevt 
Denemarken en Spanje, 3,5% is 
In sommige gevallen vinden de lage­
re uitgaven een verklaring in een laag 
werkloosheidspercentage (Luxem­
burg, Duitsland); terwijl in de landen 
met de hoogste uitgaven ook het 
werkloosheidspercentage hc?og (Ier­
land, Spanje) of de bedrijvigheids­
graad groot is, zoals in Denemarken, 
waar daarom in verhouding tot de bevolking veel werklozen zijn. De 
uitgaven houden echter ook nauw 
verband m&i het gemiddeld bescher-
mingspercentage van de werklozen 
dat binnen de Gemeenschap zeer ver­
schilt (grafiek 6). 
Het gemiddelde beschermingsni­
veau van werklozen valt verder onder 
te verdelen in twee factoren: het per­
centage werklozen met een uitkering 
en ds gemiddelde hoogte van de uit­
kering. Aan de hand van de beschik­
bare gegevens kunnen deze factoren 
helaas met duidelijk onderscheiden 
worden. Toch kunnen twee groepen 
landen worden onderscheiden: de 
landen die een beperkte groep werk­
loze werknemers een hoge bescher­
ming bieden (Griekenland, Spanje, 
Portugal), de landen die de meeste 
werklozen een uitkering verstrekken, 
maar in verhouding tot het laatst ver­
diende inkomen een lagere bescher­
ming bieden (België, Denemarken, 
Duitsland, Ierland), terwijl de andere 
.JGemtilctoldb; wrëridooshsIdeiftUwring InMvrn -typt BBP per 
rinwonerf'ï19ÇQ;èn199l 
;;%B8:R::f^r|fWCiö$r 
1 100 
80 
60 
40 
20 
M. DK.:.: 0. NL Lid-Staten zich tussen deze twee po­
len bevinden. 
De uitgaven aan werkloosheidsuitke­
ringen in percentage van het BBP 
zijn in de meeste Lid-Staten toegeno­
men; zij zijn evenwel ongeveer sta­
biel gebleven in Duitsland, Grieken­
land, Italië en Portugal en redelijk 
sterk afgenomen in het Verenigd Ko­
ninkrijk. De eerste oorzaak voor deze 
stijgende tendens moet gezocht wor­
den in de groei van het werkloos­
heidspercentage in alle Lid-Staten, 
behalve in België en Portugal. Tege­
lijkertijd is het gemiddeld uitkerings­
niveau voor werklozen in alle Lid-
Staten behalve in Frankrijk, 
Nederland en Portugal gedaald: in 
sommige gevallen (Verenigd Ko­
ninkrijk, Luxemburg, Ierland) was 
de daling zelfs aanzienlijk. Gemid­
deld (ongewogen) is het uitkerings­
niveau in de Gemeenschap van 53% 
van het BBP per inwoner in 1980 tot 
42% in 1991 gedaald. De verschillen 
tussen de Lid-Staten zijn aanzienlijk 
toegenomen: de variatiecoefficiënt is 
van 0,45 tot 0,57 gestegen. 
De gezinstoelagen 
De globale uitgaven aan gezinstoela­
gen kunnen uitgesplitst worden in 
een demografische factor (aandeel 
van jongeren beneden 20 jaar in de 
totale bevolking) en de gemiddelde 
hoogte van de gezinstoelagen voor 
iedere jongere beneden 20 jaar (ta­
bel 5). 
De verschillen in de uitgaven aan 
gezinstoelagen in verhouding tot het 
BBP zijn aanzienlijk in de Gemeen­
schap. Een eerste groep landen waar­
toe Spanje, Griekenland, Portugal en 
Italië behoren, besteedde minder dan 
1% van het BBP aan gezinstoelagen 
in 1991. Een tweede groep bestaande 
48-
,/ V%$éj^k'î&g' 'HooMéukS** Uitgaven voor da aoolala zekerhelden da financiering ervan 
uit Duitsland en Nederland besteed­
de hieraan tussen 1,5 en 2% van het 
BBP aan, terwijl een derde groep be­
staande uit Ierland, Frankrijk, het 
Verenigd Koninkrijk, België, 
Luxemburg en Denemarken meer 
dan 2% van het BBP aan gezinstoe­
lagen besteedde. 
Deze verhouding is tussen 1980 en 
1991 in de meeste Lid-Staten kleiner 
en alleen in Denemarken, Ierland, 
Luxemburg en Portugal groter ge­
worden. Deze dalende tendens kan 
grotendeels verklaard worden uit de 
daling van het aantal jongeren bene­
den 20 jaar in de totale bevolking, een 
daling van circa 10 à 20% tussen het 
begin en het einde van het decenni­
um. 
In ,1991 bedroeg de gemiddelde 
hoogte van de gezinstoelage per jon­
gere beneden 20 jaar meer dan 12% 
van het BBP per inwoner in Dene­
marken en minder dan 0,5% in Span­
je (grafiek 6) — een verschil van 1 
staat tot 30. Deze verhouding tussen 
gemiddelde gezinstoelagen en BBP 
per inwoner is tussen 1980 en 1991 
in zeven Lid-Staten gedaald (België, 
Duitsland, Griekenland, Frankrijk, 
Italië, Nederland en Spanje) en in de 
vijf andere gestegen, over het geheel 
genomen zijn de verschillen tussen 
de Lid-Staten toegenomen (de varia-
tiecoefficiënt is van 0,51 in 1980 tot 
0,57 in 1991 gestegen). 
Financiering: 
begin van 
convergentie 
De financieringsmiddelen van 
de sociale zekerheid vertonen 
grote verschillen tussen de Lid-Sta­
ten, in het bijzonder wat betreft het Tabel 5 Verklarende factoren voor de uitgaven aan 
gezinstoelagen 
België 
Denemarken 
Duitsland 
Griekenland 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Verenigd 
Koninkrijk 1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 
1980 
1991 Gezinstoelagen 
(% BBP) 
2,8 
2,0 
2,8 
3,0 
2,5 
1,5 
0,4 
0,3 
0,5 
0,1 
2,6 
2,2 
1,6 
2,2 
1,2 
0,8 
2,2 
2,5 
2,6 
1,7 
0,9 
1,0 
2,4 
2,3 Bevolking Gemiddelde 
jonger dan 20 toelage (% BBP 
(% totaal) per inwoner) 
28,4 
24,5 
28,7 
24,1 
26,8 
20,9 
30,3 
26,3 
34,4 
27,8 
30,2 
27,3 
40,0 
36,6 
30,6 
23,8 
26,7 
22,9 
31,3 
25,0 
36,9 
29,3 
29,4 
25,9 10,0 
8,2 
9,7 
12,4 
9,3 
7,4 
1,4 
1,0 
1,4 
0,4 
8,5 
8,2 
4,1 
5,9 
4,0 
3,5 
8,3 
11,0 
8,2 
6,8 
2,4 
3,4 
8,0 
8,8 
Bron: Eurostat; Uitgaven en Inkomsten m.b.t. de sociale bescherming 1980-1991, 
Luxemburg 1993; Demografische statistieken, Luxemburg 1992 
aandeel van de uit de belasting af­
komstige overheidsbijdragen, van de 
centrale overheid of de lokale over­
heden. Het aandeel van de laatste is 
gering in Frankrijk en Griekenland 
(20% of minder van het totaal van de 
inkomsten in 1991), in Nederland, 
België en Duitsland (25%of minder); 
daarentegen is dit aandeel in Ierland 
(60%) en vooral in Denemarken 
(81%) groot. 
Toch zien wij een zekere toenadering 
(grafiek 7). Tussen 1980 en 1991 te­
kende zich in alle Lid-Staten, met uitzondering van België, in het laat­
ste decennium een dalende tendens 
af in het aandeel van de werkgever­
spremies in de financiering van de 
sociale zekerheid. In de hele Ge­
meenschap is deze bijdrage met 4 
procentpunten gedaald van 45% tot 
41%. Deze daling wordt gecompen­
seerd door een toename, hetzij van 
het aandeel van de premies van de 
verzekerden (Duitsland, Frankrijk, 
Ierland) hetzij van de overheidsbij­
dragen (Griekenland, Spanje, Italië, 
Luxemburg) hetzij van allebei (Ne­
derland, Portugal). 
•49 
^HH^^^^^^^R^^^^^^^BHI^^HHi 
9 Gemiddeld® geiinstoefegd 1rs % v@n hst BBP per Inwoner, 
1980 en 1991 
% BBP per Inwoner 
15 r n 16 
12 
0 i ai uni mi iiriiiiHH MUI mi intm m JBIHIIIIII in mini I'IMI .I I MI II1 HMIIIIII MM PWMI •••. •••! n 
E GR P I IRL EiE NL D B F UK l DK 
Ûfi 188)>. EUR 13 <mg6*og&ï g«ïtótetó& vsn tettsia Ud"8tea5 Deze ontwikkeüngen hebben in de 
Gemeenschap tot een zekere gelijk­
schakeling geleid wat betreft de ver­
deling van de totale sociale premies 
tussen werkgeverspremies en pre­
mies van de verzekerden (werkne­
mers, zelfstandigen en anderen). Het 
aandeel van de werkgeverspremies 
schommelt tussen 57 en 67% van het 
totaal in 9 van de 12 Lid-Staten. In 
Spanje en Italië droegen de werkge­
vers evenwel 76-77% van de pre­
mies, terwijl zij in Nederland slechts 
33% betaalden; de verzekerden, in 
tegenstelling tot alle andere Lid-
Staten, droegen hier zelf het grootste 
deel bij. 
100 Structuur van d« inkomsten w@n ds sociale zekerheid, 1980 
en 1991 
M Werkgevers ü Verzekerden G Belastingen en 
overig 
FT] %totaa! 
\ ni m rn ni 
! ! fa i H 100 
Eia B DK D GR E 
Unksrttotos*) 1990, r»cfi<srt*>toi7ï IfcOl 80 
!'• 60: 
40 
20 
-50 
Hoofdstuk 3 - • Uitgaven voordo sociale zekerhold ends financiering ervan 
Bruto- of netto-uitkeringen? 
De heffingen op de uitkeringen vertekenen de vergelijkingen 
. Bij een strikte vergelijking van de uitgaven voor sociale zekerheid moet rekening worden gehouden met het feit dat in 
sommige Ud-Statcn de uitkeringen onder de inkomstenbelasting vallen en/of onderworpen zijn aan inhoudingen voor 
, sociale premies. Aangezien dit per Lid-Staat verschilt, kunnen vergelijkingen tussen landen op een gegeven datum 
ï•-?* ; hierdoor vertekend worden. Daarbij kunnen de veranderingen in afzonderlijke Lid-Staten met betrekking tot de 
\'*i 'f;belastingheffing op uitkeringen of het aftrekken van sociale premies de ontwikkeling in de tijd eveneens vertekenen, 
iy :TÓin dit lè corrigeren zou het ideaal zijn om voor ieder geval de uitkeringen netto te berekenen, na aftrek van belastingen 
; of sociale premies. Helaas is dit soort informatie momenteel in de meeste Lid-Staten niet beschikbaar. Daarom moeten 
"" wij ons met summiere informatie hierover tevreden stellen. 
Tabel 6 hieronder geeft aan hoe de sociale uitkeringen in de verschillende Lid-Staten op 1 juni 1992 fiscaal werden 
behandeld. Over het geheel genomen lijkt het dat de uitkeringen over een langere termijn (ouderdoms- of invaliditeits-
. pensioenen) meestal worden beschouwd als belastbaar inkomen, in tegenstelling tot uitkeringen over een korte termijn. 
: In de praktijk leidt het bestaan van speciale regels voor de belastingheffing (België) of fiscale vrijstellingen (Duitsland, 
; , Griekenland, Portugal, Spanje) echter tot een nuancering van deze conclusie. 
;.::i ; Tabel ^toont aan dat de premieheffing op de uitkeringen rninder verspreid is. In sommige Lid-Staten (Denemarken, 
K'~ 'v Ieriand, Italië,Portugal, het Verenigd Koninkrijk), wordt geen enkele premie op de uitkeringen ingehouden. In de andere 
'S: 'Ud-Stateoi kan van bepaalde uitkeringen een premies voor de ziektekostenverzekering worden afgetrokken; en dan 
;-<•'\\•'. betreft^heVnog meestal uitkeringen over een lange termijn (ouderdoms-,en invaliditeitspensioenen) en niet zozeer 
'y#\- kortdurend uitkeringen (aefctekostem'ergoedingen en werkloosheidsuitkeringen). 
I• * • " Wat is de'omvang van deze heffingen op de uitkeringen? Een door het Nederlandse Centraal Bureau voor de Statistiek 
<£.- . uitgevoerde studie kwam tot de conclusie dat het geheel aan directe belastingen en sociale premies meer dan 20% 
|4 ^.bedn3feg^van:de ieder jaar door de;fcùishoudens ontvangen sociale uitkeringen, dat is ongeveer 5% van het Bruto 
;-f|r?; BknedaoisProdukt Het totale netto-bedrag van de uitgaven voor sociale zekerheid in Nederland was in 1991 daarom 
"'•'>' /-geen 32%iyanhetBBP» zoals de statistieken van deESSOBS (grafiek 1) aangeven, maar 27%. 
•< Dit is waarschijnlijk een extreem geval. In Nederland is inderdaad over alle sociale uitkeringen inkomstenbelasting 
•y- verschuldigd, met uitzondering van de kinderbijslag, terwijl de ontvangers van ouderdoms-, invaliditeits- en nabestaan-
j;;\,; denpensioeneû en van bijstandsuitkeringen premies voor het nationale verzekeringsstelsel dieoen af te dragen. De 
'fy* .'ontvangers van uitkeringen uit hoofde van werknemersverzekeringen (ziekte, werkloosheid, arbeidsongeschiktheid) 
'p?ff Vorden behandeld als werknemers en moeten eveneens premies voor de volksverzekeringen en de werknemersverze-
?*; keringen afdragen. ' •'*•*"; 
f - V Het verschil tussen de bruto-uitkeringen en de netto-uitkeringen is in andere Lid-Staten waarschijnhjk minder groot 
Maar voor enkele Lid-Staten is dit verschil niet te verwaarlozen ( 1 of 2% van het BBP), met name in Belgift, Frankrijk 
en Luxemburg. Om de vergelijkbaarheid tussen de Lid-Staten te vergroten dient dit punt nader onderzocht te worden. 
. Het is interessant om op te merken dat de meeste Lid-Staten in de loop van de afgelopen 10 jaar hervormingen hebben 
. / doorgevoerd, die een toename van de heffingen op uitkeringen tot gevolg hebben gehad. Zo zijn in België in 1984 de 
werkloosheids- en invaliditeitsuitkeringen belastbaar geworden en worden sinds 1980 ziektekostenpremies op de 
- ouderdomspensioenen ingehouden. In Duitsland worden sinds 1993 premies voor de ziektekostenverzekering van de 
-• pensioenen afgedragen, tegen een percentage dat gelijk staat met dat van de door de werknemers afgedragen premies. 
Een gelijksoortige hervorming is in Frankrijk in 1980 en in Italië in 1991 doorgevoerd. In Frankrijk is in 1982 een 
ziektekostenpremie ingevoerd op de werkloosheidsuitkeringen en sinds 1991 wordt de nieuwe Veralgemeende sociale 
premie" over allo inkomsten, inclusief de sociale uitkeringen, afgedragen (met een vrijstelling voor de ouderdomspen­
sioenen en de laagste werkloosheidsuitkeringen). In het Verenigd Koninkrijk tenslotte zijn de uitkeringen voor 
werklozen in 1992 belastbaar geworden. 
-51 -
•voorde sociale zekerheid en da financiering ervan 
Tabel 6 Belasting op sociale uitkeringen in de Europese Gemeenschap (full 1992) 
B(1) DK 0 GR E F IRL I L NL P UK 
Ziekt© + + - +(3) + + - + + + - -(9) 
W«rWooah®Jdsverzekering + + ... + .. + + - + 
Basis-ouderdomspensioen + + +(2) +(3) + + + + + + +(8) + 
Aanvullend ouderdomspensioen + + + +(3) + + n.a. + + + +(8) + 
Aan mfddeientoeta onderworpen . .m 
ouderdomspensioen + na- + n* +w -
Arbeidsongeval ef beroepsziekte + + - n.a. + -(6) +/-(7) + n.a. -
Gezin - - +(3) + 
Moederschap + + - +/-(4) + - - + + + - -(10) 
Invaliditeit + + +(2) +(3) + + + + + +(8) 
Nabestaanden + n.a. +(2) +(3) + + + + + +(8) + 
Bijstand + + - - +(5) - - . - - +- -CU) 
* Uitkering behandeld als belastbaar iakuüöen - Uitkering niet behandeld als belastbaar inkomen n.v.t niet van toepassing (uitkering bestaat niet) 
(1) In België worden olie uitkeringen (behalve gezinstoelagen) als belastbaar inkomen beschouwd, maar niet op dezelfde manier als belastbaar inkomen uit andere bronnen. 
(2) In Duitland is het basis-ouderdomspensioen in theorie, maar niet in de praktijk belastbaar. Wanneer iemand op zijn 65e met pensioen gaat, zal slechts 24% van de 
uitkering als belastbaar inkomen worden beschouwd, dit is evenwel meestal te gering om belastbaar te zijn. Dit geldt ook voor nabestaanden- en 
invaliditeitspensioenen. 
(3) In Griekenland is, als onderdeel van de nieuwe belastingwet van oktober 1992, alle inkomen tot i miljoen drachme vrijgesteld, over hogere inkomens lot 2,5 
miljoen drachme per jaar hoeft slechts 5% belasting te worden betaald. Hierboven is het belastingpercentage 30. 
(4) In Griekenland hoeft over de ad-hoc-moederschapstoelage voor de ziekenhuiskosten geen belasting te worden betaald, terwijl de normale moederschapstoelagen 
belastbaar zijn. 
(5) In Spanje is de bijstand in theorie belastbaar, maar in de praktijk bevinden de ontvangers zich altijd beneden de belastingdrempel, omdat voor de bijstand een 
middelentoets geldt. 
(6) Over de voornaamste uitkering bij arbeidsongevallen hoeft in Ierland geen belasting te worden betaald, maar soms over langdurige uitkeringen wel 
(7) In Italië zijn tijdelijke uitkeringen bij arbeidsongevallen belastbaar, maar permanente uitkeringen niet. 
(8) In principe zijn uitkeringen (ouderdom, invaliditeit en nabestaanden) in Portugal belastbaar. Bedragen tot 1,25 miljoen escudo (gehuwden) ofl miljoen (alleenstaanden) 
zijn evenwel van belasting vrijgesteld. In de praktijk betekent dit dat het minimumpensioen (Algemeen Stelsel), sociale pensioen (Premievry Stelsel) en endere 
uniforme pensioenen belastingvrij zijn. Dit geldt voor alle gepensioneerden die niet over andere bronnen van inkomsten beschikken. Wanneer zij nog een ander 
inkomen hebben, wordt een speciale qftrekregeling toegepast. 
(9) Ofschoon uitkeringen bij ziekte in het VK niet belastbaar zijn, worden degenen die tijdelijk wegens ziekte niet naar hun werk gaan en Statutory Sick Pay ontvangen, belast 
(10) Over moederschapstoelagen hoeft inde VK geen belasting te worden betaald, over Statutory Maternity Pay echter wei 
(11) Geen van de aan een middelentoets onderworpen bijstanduitkeringen is in het VK belastbaar, behalve wanneer de ontvanger van Income Support werkloos of in staking 
is. In deze gevallen wordt de uitkering volledig betaald, omdat het voor de middelentoets geldende inkomstenniveau zich bijna altijd onder de wekelijkse 
belastingdrempel bevindt. Uitkeringen worden echter wel bij het jaarlijks inkomen opgeteld en kunnen belast worden, wanneer dit boven de jaarlijkse 
belastingdrempel uitkomt. Kinderbijslag is belastingvrij. „____„„ 
Tabel 7 Over uitkeringen af te dragen premies In de Gemeenschap (juli 1992) 
B(1) DK D GR E F IRL I L NL P UK 
Ziekte ... + + ... + + - -(3) 
Werkloosheidsverzekering ..... + .. + + .. 
Basis-ouderdomspensioen + - + + - + - + + +(2) -
Aanvullend ouderdomspensioen + + + - + + +(2) -
n.a. Aan middelentoets onderworpen 
ouderdomspensioen 
Arbeidsongeval of beroepsziekte + n.a. + - + n.a. 
Gezin .-. + + .-..... 
Moederschap - - + + + - -(3) 
invaliditeit + - + + --- + + + --
Nabestaanden + n.a. + + - + - + + + - -
Bijstand - - - - - . - - - ..+ .. . t 
+Uitkering behandeld als belastbaar inkomen - Uitkering niet behandeld als belastbaar inkomen n.v.t niet van toepassing (uitkering bestaat niet) 
(1) In België wordt alleen over uitkeringen boven een bepaald niveau premie afgedragen. 
(2) In Nederland zijn gepensioneerden vrijgesteld van het betalen van premies aan de volksverzekeringen inzake ouderdom, overlijden en arbeidsongeschiktheid. 
(3) In het VK worden door de ontvangers van Statutory Sick/Maternity Pay sociale premies afgedragen. 
52 
$%y£#* TA 
Hoofdstuk 4 ~ Omvang van deaoclsto zekortmld In da Lidstaten 
Hoofdstuk 4 Omvang van de sociale 
zekerheid in de Lid-Staten 
Het door alle Lid-Staten onder­
schreven communautaire be­
leid inzake sociale zekerheid is vast­
gelegd in de Aanbeveling van de 
Raad van 27 juli 1992. Hierin wordt 
duidelijk gemaakt dat de Gemeen­
schap beoogt de convergentie van het 
beleid in de Lid-Staten te bevorderen 
door gebruik te maken van een reeks 
gemeenschappelijke doelstellingen, 
zij het met inachtneming van de on­
afhankelijkheid en verscheidenheid 
van de in de verschillende landen in 
gebruik zijnde stelsels. 
Deze gemeenschappelijke doelstel­
lingen worden in de aanbeveling om­
schreven en omvatten vijf belangrij­
ke punten: 
- ervoor zorgen dat alle rechtmatig 
ingezetenen van de Gemeen­
schap een menswaardig inkomen 
hebben; 
- ervoor zorgen dat zij, ongeacht 
hun inkomen, kunnen profiteren 
van het in de betrokken Lid-
Staat bestaande stelsel voor be­
scherming van de volksgezond­
heid; 
- hen helpen bij de integratie in de 
maatschappij en ervoor zorgen 
dat iedereen die in staat is om te 
werken, redelijkerwijs toegang 
tot de arbeidsmarkt heeft; 
- ervoor zorgen dat iedereen die 
vanwege zijn leeftijd met wer­ken wenst te stoppen of die hier­
toe door een slechte gezondheid, 
invaliditeit, zwangerschap of 
werkloosheid wordt gedwongen, 
de beschikking heeft over een in­
komen waardoor de betrokke­
nen, tot op zekere hoogte, hun 
levensstandaard kunnen handha­
ven, in overeenstemming met de 
door hen aan het stelsel van so­
ciale zekerheid betaalde pre­
mies; 
de mogelijkheden onderzoeken 
voor de invoering en/of ontwik­
keling van sociale zekerheid 
voor zelfstandigen. 
Van belang is nu te bepalen in hoe­
verre deze doelstellingen momenteel 
worden verwezenlijkt, door te onder­
zoeken welke uitkeringen in iedere 
Lid-Staat worden betaald wanneer 
iemand met pensioen gaat, ziek 
wordt, werkloos wordt enz. In het 
eerste deel van het hoofdstuk wor­
den, na bestudering van de gezond­
heidszorg, ramingen gemaakt van het 
niveau van de uitkeringen waarop 
een gemiddelde werknemer volgens 
de geldende nationale regelingen 
recht heeft. Dit wordt vergeleken met 
het gemiddelde inkomen in het be­
trokken land. In het tweede deel 
wordt een poging gedaan tot evalua­
tie van het werkelijke effect van de 
stelsels voor sociale zekerheid op het 
inkomen van huishoudens die steun 
behoeven. Deze tweede taak is een zeer veel 
moeilijkere opgave aangezien de 
hoogte van de verstrekte bijstand in 
de praktijk afhankelijk is van de vaak 
complexe regelingen voor het bepa­
len van het recht op een uitkering en 
pas werkelijk kan worden beoor­
deeld op basis van een enquête naar 
het gezinsinkomen. Ook het eerste 
onderzoek zal naar alle waarschijn­
lijkheid zeer uiteenlopende antwoor­
den opleveren, aangezien uitsluitend 
standaardgevallen worden bekeken 
die wellicht niet typerend zijn voor 
de gezinnen die werkelijk van de so­
ciale zekerheid afhankelijk zijn. 
In het volgende hoofdstuk wordt in 
vier Lid-Staten het beleid om mensen 
aan werk te helpen onderzocht om te 
bepalen welke maatregelen worden 
genomen ter verwezenlijking van de 
doelstelling van maatschappelijke en 
economische integratie. 
Gezondheidszorg 
De toegang tot gezondheidszorg 
blijft in dit hoofdstuk volledig 
buiten beschouwing, aangezien deze 
uiterst moeilijk te beoordelen is. Alle 
momenteel in de Lid-Staten van 
kracht zijnde stelsels van sociale ze­
kerheid verstrekken verzorging aan 
iedereen die dit nodig heeft, ongeacht 
inkomen of staat van bijdragen, maar 
wat nader moet worden onderzocht, 
is de mate waarin de doelstellingen 
S3-
Ontysngen uitkeringen bij pensionering 
afo % van het gemiddelde netto-Inkomen 
van erbeider* in de Industrie 
Bijdragepllcrrtig 
pensioen 
Incflv. Mintmumuttkering 
Matvotw. 
tan laste Indiv. 
Danemark©** 
^^Duftaïand 
i Griekenland 
m «4-S -
fgj-X. Frankrijk 
. ladend 
£^;;iuxambu?g 
:fe^ Norland 
.* "; ;>-,î Veranigd 
. Koninkrijk 
GamfddeldeEG % van het gemiddelde netto-inkomen 
73 80 47 
60 77 52 
77 69 39 
107 114 8 
97 98 32 
88 83 46 
42 62 35 
89 89 19 
78 77 46 
49 67 49 
94 98 30 
44 59 31 
75 81 36 
met betrekking tot de kwaliteit van de 
dienstverlening en de gelijke behan­
deling, zoals geformuleerd in de 
Aanbeveling van de Raad betreffen­
de de convergentie inzake sociale ze­
kerheid, worden bereikt. 
Voorlopige schattingen duiden op 
aanzienlijke verschillen in sterftecij­
fers in de verschillende landen van de 
Gemeenschap, zowel wat de algeme­
ne ais de ooizaakspecifieke cijfers 
betreft (In Schotland bedroeg het al­
gemene sterftecijfer bij 5- tot 64-jari-
gen tussen 1980 en 1984 129% van 
het gemiddelde in de Gemeenschap, 
maar in Griekenland was dit slechts 
79% van het gemiddelde. Het périna­
tale sterftecijfer bedroeg in Dene­
marken slechts 69% van het gemid­
delde van de Gemeenschap, terwijl dit in Portugal 169% van het gemid­
delde was.) Het probleem is natuur­
lijk dat deze verschillen niet volledig, 
en zelfs niet gedeeltelijk, kunnen 
worden toegeschreven aan verschil­
len in het peil van de gezondheids­
zorg. Eet- en leefgewoonten zijn wel­
haast zeker belangrijker, vooral met 
betrekking tot het algemene sterfte­
cijfer. 
Voorlopig onderzoek inzake gelijk­
heid bij de toegang tot geneeskundi­
ge behandeling wijst in de eerste 
plaats op het bekende feit dat de ar­
men meer behoefte hebben aan ge­
zondheidszorg dan de meer welge­
stelde leden van de samenleving, 
aangezien zij vatbaarder zijn voor 
ziekte (vanwege het milieu in de 
ruimste zijn van het woord—waarin zij noodgedwongen leven). Verder 
blijkt dat de verstrekking van ge­
zondheidszorg veel meer verband 
houdt met de behoefte dan met het 
inkomen, met andere woorden, in de 
gehele Gemeenschap wordt in ver­
houding meer geld besteed aan arme­
re groepen dan aan rijkere. Daarnaast 
geeft het onderzoek aan dat tussen de 
Lid-Staten weinig verschil bestaat in 
de mate waarin de verschillende stel­
sels voor gezondheidszorg de doel­
stelling van gelijkheid nastreven. De 
verschillen tussen de methoden voor 
het verstrekken van gezondheidszorg 
of voor de financiering ervan lijken 
derhalve de toegankelijkheid van ge­
neeskundige behandeling niet te 
beïnvloeden. 
Hoogte van de 
uitkeringen 
Om een overzicht te krijgen van 
de hoogte van de verschillende 
uitkeringen in de Lid-Staten kan een 
vergelijking worden gemaakt tussen 
de bedragen die een hypothetische 
persoon met bepaalde eigenschappen 
ontvangt bij pensionering of indien 
hij om een of andere reden niet kan 
werken, bijvoorbeeld vanwege ziek­
te, invaliditeit, werkloosheid enz. 
Om de vergelijking te vereenvoudi­
gen wordt uitgegaan van een werkne­
mer met een modaal loon maar met 
wisselende gezinsomstandigheden. 
De uitkeringen in iedere Lid-Staat 
zijn steeds berekend op basis van de 
in juli 1992 geldende tarieven en 
worden uitgedrukt als een percent­
age van het gemiddelde loon van een 
handarbeider in de industrie in het 
betrokken land. Dit gemiddelde loon 
is bepaald na aftrek van belastingen 
en sociale-zekerheidsbijdragen om 
het niveau van de uitkering te kunnen 
vergelijken met het nettoloon. 
54 
H^:2: Hoofdstuk 4 r Omvang van de sociale zekerheid In da Lfd&taten 
De verschillende uitkeringen die in 
bepaalde omstandigheden worden 
uitbetaald, worden hieronder afzon­
derlijk vermeld. 
Ouderdom 
Overeenkomstig de Aanbeve­
ling van de Raad dienen de 
Lid-Staten aan ouderen het bestaans­
minimum te waarborgen en mecha­
nismen te ontwikkelen om degenen 
die aan het eind van hun loopbaan 
met pensioen gaan, te verzekeren van 
een redelijk inkomensniveau in ver­
houding tot hun vroegere loon en tot 
de gedurende hun leven betaalde bij­
dragen. 
De gemiddelde uitkering aan een al­
leenstaande die tijdens zijn loopbaan 
een modaal inkomen had en op basis 
van de betaalde bijdragen recht heeft 
op een volledig pensioen, bedraagt 
ongeveer 75% van het gemiddelde 
loon in de Lid-Staten (dit gemiddelde 
is het rekenkundige gemiddelde van 
het voor iedere Lid-Staat berekende 
percentage)(zie tabel 8). Het is wel­
licht verrassend dat het pensioen dat 
iemand in deze situatie ontvangt, in 
verhouding tot het vroegere loon in 
de zuidelijke Lid-Staten van de Ge­
meenschap — 107% van het gemid­
delde loon in Griekenland, 97% in 
Portugal en 89% in Italië — hoger is 
dan in het Noorden van de Gemeen­
schap, terwijl het in drie landen — 
het Verenigd Koninkrijk, Nederland 
en Ierland — minder dan 50% van 
het vroegere nettoloon bedraagt. 
In deze drie landen, alsook in Dene­
marken waar de uitkering van een 
alleenstaande eveneens betrekkehjk 
laag is in verhouding tot het netto­
loon, worden de ouderdomspensioe­
nen ten minste gedeeltelijk uit de al­
gemene middelen en bijdragen 
gefinancierd. Ook aanvullende pen­sioenstelsels spelen een belangrijke 
rol. Dergelijke stelsels, die in sommi­
ge gevallen — met name in het VK 
—door de particuliere sector worden 
beheerd, voorzien in een variërende 
toeslag op de vermelde percentages, 
maar bij gebrek aan gegevens is het 
moeilijk hiermee rekening te houden. 
Bovendien is het pensioen in deze 
vier landen steeds aanzienlijk hoger 
voor echtparen dan voor personen 
zonder een volwassene ten laste. In 
alle gevallen geeft een persoon ten 
laste recht op een verhoging van het 
pensioen met een bedrag dat gelijk is 
aan ten minste 15% van het gemid­
delde nettoloon. Weliswaar is ook in 
de meeste overige Lid-Staten het 
pensioen voor echtparen hoger dan 
voor alleenstaanden, maar het ver­
schil is veel geringer. In drie landen, 
Duitsland, Frankrijk en Luxemburg, 
ontvangt een echtpaar zelfs een lager 
pensioen, in verhouding tot het vroe­
gere inkomen, dan een alleenstaande. 
Dit is het gevolg van de lagere belas­
tingen voor echtparen dan voor al­
leenstaanden. Het pensioen is dus 
niet lager, maar de netto-inkomsten 
zijn hoger. 
Voor degenen die bij hun pensione­
ring geen bijdrageverleden van bete­
kenis hebben en slechts over geringe 
eigen middelen van bestaan beschik­
ken, is de situatie helemaal anders. 
Hoewel alle Lid-Staten voor deze 
personen een soort inkomenssteun 
hebben, verschillen de bedragen aan­
zienlijk. In dit geval zijn de uitkerin­
gen voor inwoners van de zuidelijke 
Lid-Staten van de Gemeenschap 
over het algemeen lager dan in de 
meer welvarende noordelijke Lid-
Staten. In Griekenland bedraagt de 
basistoelage voor een alleenstaande 
slechts 8% van het gemiddelde netto­
loon in de industrie, in Italië slechts 
19% en in Spanje en Portugal onge­
veer 30%. Behalve in Ierland en het Tabel 9 Ziekte-en 
invaliditeits* 
uitkeringen 
Kort- Invali-
durige dltelt, na 
ziekt© 1 jaar 
% van het gemiddelde 
netto-inkomen 
België 
Denemarken 
Duttslend 
Griekenland 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
hallo 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Verenigd 
Koninkrijk 
Gemiddelde 
EG 100 
73 
100 
100 
60 
53 
32 
31 
100 
70 
79 
28 
69 83-91 
73 
100 
40 
74 
67 
36 
46 
100 
74 
76 
33 
67 
VK is het minimumpensioen in het 
Noorden van de Gemeenschap ho­
ger, ofschoon het alleen in Denemar­
ken, en dan nog slechts weinig, meer 
dan 50% van het gemiddelde netto­
loon bedraagt. 
Ziekte en invaliditeit 
De Aanbeveling van de Raad 
vermeldt dat degenen die door 
ziekte worden gedwongen enige tijd 
te stoppen met werken, recht hebben 
op een al dan niet inkomensafhanke­
lijke uitkering die hen in staat stelt 
hun levensstandaard op redelijke 
wijze te handhaven. 
Bij tijdehjke ziekte gedurende ten 
hoogste een paar weken is de uitke­
ring in vier Lid-Staten — België, 
Duitsland, Griekenland en Luxem­
burg — gelijk aan het loon indien de 
betrokkene ten opzichte van het 
-55 
n&ft m aoolala mkatftefd kt da LMStaïm 
TabeMG Gehandicapten 
— Eangdurige 
arbeidson­
geschiktheid 
Indlv. Met 
volw. tan 
laste 
% van het 
gemiddelde 
netto-inkomen 
Beigië 
Otenemarken 
Duitsland 97 
83 
39 113 
84 
60 
Griekenland 36/9 36/9* 
32 32 
Frankrijk 46 46 
Ierland 35 57 
Italië 56 56 
Luxemburg 65 80 
Nadarlano *9 69 
Portugal 30 30 
Verenigd 
Koninkrijk 
Gemiddelde 
EG 32 
50 50 
60 
In sommige gevallen zijn ook door de 
plaatselijke en/af regionale overheid 
vastgestelde uitkeringen beschikbaar. 
gemiddelde loon in de industrie een 
voldoende bijdrageverleden heeft 
(zie tabel 9). In de twee eerstgenoem­
de gevallen worden de kosten van de 
uitkeringen gedragen door de werk­
gevers, terwijl de werkgever in Grie­
kenland 50% dient te betalen. In 
Luxemburg evenwel worden de kos­
ten gedekt door de sociale-verzeke­
ringsstelsels. In drie andere landen 
— Denemarken, Nederland en Por­
tugal — bedraagt de uitkering bij 
ziekte 70% of meer van het nettoloon 
van de betrokkene. In Frankrijk en 
Spanje bedraagt deze 50 à 60% hoe­
wel dit percentage in Spanje kan op­lopen tot 64% indien de ziekte meer 
dan vier weken duurt. 
De voor Frankrijk en Nederland ver­
melde cijfers zijn echter in veel ge­
vallen lager dan het ontvangen be­
drag, aangezien vaak in collectieve 
overeenkomsten tussen werkgevers 
en vakbonden is vastgelegd dat werk­
nemers bij ziekte 100% van hun 
vroegere loon ontvangen. 
Daarentegen wordt in de drie overige 
Lid-Staten (Ierland, Italië en het VK) 
voor iemand met het gemiddelde 
loon in de industrie slechts ongeveer 
30% van het loon uitgekeerd. In Italië 
is dit bedrag ook lager dan het wer­
kelijk uitbetaalde bedrag indien het 
een employé in plaats van een arbei­
der betreft. In dat geval wordt meest­
al gedurende drie maanden een be­
drag ter grootte van het volledige 
loon uitbetaald. Bovendien kan ie­
mand die in het VK is aangesloten bij 
een van de vele beroepsstelsels een 
uitkering ontvangen die aanzienlijk 
hoger is dan het door de staat betaal­
de bedrag. 
In een aantal landen, bijvoorbeeld 
Frankrijk, Ierland, Italië en Portugal, 
hebben personen die ziek worden pas 
na drie dagen recht op een uitkering, 
hoewel de werkgever in veel geval­
len het loon gedurende deze periode 
wel zal blijven betalen. 
De situatie verandert indien de ziekte 
voortduurt en de betrokkene langere 
tijd niet kan werken, maar meestal 
verandert het percentage van de uit­
keringen niet veel. In Duitsland en 
Luxemburg ontvangen personen met 
een voldoende bijdrageverleden en 
met het gemiddelde loon in de indus­
trie een bedrag dat gehjk is aan het 
loon, terwijl de uitkering in België 
slechts weinig daalt, namelijk tot 
83% van het nettoloon voor alleen­
staanden en tot 91% bij een echtge-no(o)t(e) ten laste. In Griekenland 
daalt de uitkering echter na twee we­
ken ziekte tot 50% van het nettoloon 
en na zes maanden tot 40%. 
In de overige landen is de uitkering 
na een jaar arbeidsongeschiktheid 
even hoog als de uitkering na enkele 
dagen. Zo de uitkering al verandert, 
wordt deze eerder hoger dan lager. In 
Frankrijk stijgt de uitkering bijvoor­
beeld na vier weken (van 53%) naar 
64% en na eenjaar naar 67%; in Italië 
stijgt de uitkering voor arbeiders na 
drie weken van 31% naar 53%, of­
schoon deze 40 dagen daarna weer 
tot 46% daalt; in Nederland en het 
VK wordt een tijdelijke arbeidsonge-
schiktheidstoelage uitgekeerd waar­
door de uitkering met ongeveer 5% 
van het nettoloon wordt verhoogd. 
Bovendien hebben personen die we­
gens ziekte niet kunnen werken, in 
vier landen (Griekenland, Ierland, 
Luxemburg en Nederland) recht op 
een extra toelage voor een echtge-
no(o)t(e) ten laste zodat de uitkering 
met ten minste 6% (in de twee laatst­
genoemde landen) en ten hoogste 
21% van het nettoloon (in Ierland) 
stijgt. 
Gehandicapten 
De hierboven omschreven situa­
tie is niet van toepassing op 
gehandicapten die arbeidsongeschikt 
zijn en derhalve niet voldoende bij­
dragen hebben verworven om recht 
te hebben op een uitkering. (Dit geldt 
eveneens voor personen die niet lan­
ger recht hebben op een uitkering.) 
Hoewel de sociale-zekerheidsstel­
sels in alle Lid-Staten voorzien in 
inkomenssteun voor personen uit 
deze categorie, bestaan er aanzienlij­
ke verschillen in de hoogte van dit 
bedrag. 
-56 
;SM£J $$£'£,*,. Hoofdstuk 4 -Omvang van de aoctafe zekerheid In de Lid-Staten 
Alleen in België en Denemarken 
komt de toelage voor alleenstaanden 
in de buurt van het gemiddelde loon 
in de industrie, met respectievelijk 97 
en 83% (tabel 10). In de helft van de 
Lid-Staten wordt slechts 30 à 40% 
van het gemiddelde loon uitgekeerd, 
terwijl in twee andere landen (Fran­
krijk en Nederland) de uitkering min­
der dan 50% bedraagt 
In een aantal landen worden echter 
aanvullende bedragen uitbetaald in­
dien de betrokkene een echtge-
no(o)t(e) ten laste heeft, waarbij de 
persoonlijke toelage in België en 
Luxemburg met ongeveer 15% van 
het nettoloon wordt vermeerderd en 
in Duitsland, Ierland, Nederland en 
het VK met ongeveer 20%. Dit heeft 
tot gevolg dat de uitkeringen in alle 
Lid-Staten (met uitzondering van 
Spanje, Portugal en Griekenland) tot 
50% of meer van het gemiddelde net­
toloon in de industrie worden ver­
hoogd (in België zelfs tot 113%). 
Werkloosheid 
Ten aanzien van personen die 
werkloos worden, vermeldt de 
Aanbeveüng van de Raad dat de Lid-
Staten niet alleen het inkomensni­
veau dienen te handhaven, maar de 
betrokkenen tevens opnieuw aan het 
werk moeten helpen. Deze laatste 
doelstelling wordt in hoofdstuk 5 be­
sproken. De nadruk ligt hierbij op de 
uitkeringen aan werklozen in ver­
schillende omstandigheden en op 
verschillende momenten tijdens een 
bepaalde periode van werkloosheid. 
In alle Lid-Staten is de werkloos­
heidsuitkering afhankelijk van het ar-
beidsen het bijdrageverleden. In de 
meeste landen is het niveau van de 
uitkering aanvankelijk betrekkehjk 
hoog in vergeHjking met het vroegere 
loon, maar de periode waarin dit be-Tabel 11 Werkloosheidsuitkeringen 
1* periode Duur 2* periode 
(maanden) 
België 
Denemarken 
Duitsland 
Griekenland 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Kalle 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Verenigd 
Koninkrijk 
Gemiddelde 
EG % van het 
Inkomen 
79 
73 
63 
28 
80 
80 
41 
26 
85 
74 
81 
23 
61 12 
30 
12 
12 
6 
12 
12 
6 
12 
24 
21 
12 
14 % van het 
inkomen 
55 
63 
56 
0 
70 
67-33 (a) 
32-35(b) 
0 
46 
49 
44 
23 
42 Duur 
(maanden) 
onbeperkt 
onbeperkt 
onbeperkt 
n.b. 
18 
onbeperkt 
onbeperkt 
n.b. 
onbeperkt 
onbeperkt 
21 
onbeperkt 
onbeperkt 
Opnv a) (augustus 1992) * 67% geawnde 4 maanden, 46% gedurende de tàgettà 4 nwanden, 38% 
gedurende nogmaals 4 maanden en 33% daarna; 
b) » 32% gedurende 3 maanden, daarna 35%. 
drag wordt uitbetaald, is beperkt, ten­
einde de betrokkene te stimuleren 
vóór het verstrijken van de uitke­
ringsgerechtigde periode opnieuw te 
gaan werken. Daarna wordt de uitke­
ring afhankelijk van een middelen­
toets en verandert de doelstelling van 
het handhaven van het vroegere inko­
mensniveau van de betrokkene in het 
verstrekken van een bestaansmini­
mum. Alleen in België en Denemar­
ken geldt geen tijdsbeperking voor de 
betaling van werkloosheidsuitkerin­
gen (zonder middelentoets), terwijl 
de betrokkenen in Griekenland, Ita­
lië, Spanje en Portugal na een bepaal­
de periode geen recht meer hebben 
op om het even welke uitkering, af­
gezien van op plaatselijk of regionaal 
niveau vastgestelde sociale toelagen. De verschillen tussen de Lid-Staten 
wat de hoogte en de duur van de 
uitkeringen betreft, kunnen worden 
geïllustreerd met het voorbeeld van 
een 40-jarige industrie-arbeider die 
sinds zijn twintigste jaar in regelma­
tige dienst is geweest, een modaal 
inkomen heeft gehad en daarna 
werkloos wordt. In 7 van de 12 lan­
den van de Gemeenschap bedraagt 
de aanvankelijke uitkering tussen de 
73 en 80% van het vroegere netto­
loon van de betrokkene en in Duits­
land 63% (tabel 11). In Ierland wordt 
evenwel slechts 40% van het vroege­
re nettoloon uitbetaald en in Grieken­
land, Italië en het VK minder dan 
30% — in het VK zelfs maar 23%. 
In de helft van de Lid-Staten hebben 
de betrokkenen 12 maanden recht op 
deze eerste uitkering. Alleen in 
57 
de UdStaten liü 
Tabel 12 Uitkeringen 
voor een 
18-jarige 
werkloze 
Alleen Samen­
wonend wonend 
% van het gemiddelde 
netto-inkomen 
Denemarken 
Duiteland 
Griekenland 
Frankrijk 
Ierland 
Italie 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Verenigd 
Koninkrijk 
Gemiddelde 
EG 47 
35 
39 
0 
0 
0 
32 
0 
45 
34 
44 
18 
25 0 
35 
(zie opm.) 
0 
0 
0 
16 
0 
45 
0 
44 
0 
12 
Opm. Het uit te keren bedrag is afhankelijk van 
de individuele situatie. 
Spanje en Italië is deze periode kor­
ter, namehjk zes maanden. Daarente­
gen duurt deze eerste periode in Por­
tugal 21 maanden, in Nederland 24 
maanden en in Denemarken zelfs 30 
maanden. 
Na deze eerste periode wordt de uit­
kering in alle landen verlaagd, met 
uitzondering van het VK waar de uit­
kering door inkomenssteun voor on­
bepaalde tijd op nagenoeg hetzelfde 
niveau blijft. In twee landen, Grie­
kenland en Italië, wordt het recht op 
een uitkering volledig opgeheven 
(hoewel in Italië nog wel specifieke 
plaatselijke en regionale steun be­
schikbaar is), terwijl de verminde­
ring in een aantal gevallen aanzien­lijk is: in de Benelux-landen onge­
veer 25% of meer van het vroegere 
nettoloon en in Portugal meer dan 
35%. 
Na deze eerste periode wordt de uit­
kering derhalve in de meeste geval­
len een vorm van sociale bijstand met 
het doel de betrokkenen een be­
staansminimum te verschaffen. Het 
bedrag dat op lange termijn aan 
werklozen wordt betaald wanneer zij 
geen recht meer hebben op een werk­
loosheidsuitkering is in alle landen, 
met uitzondering van België en 
Spanje, even hoog als datgene wat 
iemand zonder voldoende bijdrage-
verleden zou ontvangen zodra deze 
zijn baan zou kwijtraken en zonder 
eigen middelen van bestaan zou ra­
ken. In België wordt in deze gevallen 
een lager bedrag uitgekeerd (name­
hjk 47 van het gemiddelde netto­
loon), terwijl de betrokkene in Span­
je uitsluitend van de verschillende 
plaatselijke of regionale toelagen zou 
moeten rondkomen. 
Met andere woorden, wanneer werk­
lozen geen recht meer hebben op een 
werkloosheidsuitkering worden de 
toelagen betrekkelijk gering. In 
slechts drie Lid-Staten (Denemar­
ken, Duitsland en België) is dit be­
drag hoger dan 50% van het gemid­
delde nettoloon in de industrie en in 
de drie laatstgenoemde landen wordt 
aan personen die niet voldoende bij­
dragen hebben verworven, evenals 
elders in de Gemeenschap, minder 
dan 50% betaald. 
In een aantal landen worden echter 
bij een echtgeno(o)t(e) ten laste aan­
vullende toelagen betaald, zoals on­
der "Ziekte en invaüditeit" reeds is 
besproken. Hierdoor wordt de uitke­
ring in alle landen tot meer dan 50% 
van het gemiddelde nettoloon in de 
industrie verhoogd, met uitzondering 
van het VK, waar deze slechts 36% bedraagt, en Italië, Spanje en Grie­
kenland, waar geen formeel stelsel 
ter waarborging van een minimumin­
komen bestaat. Verder worden in 
sommige landen aanvullende toela­
gen betaald bij kinderen ten laste, met 
inbegrip van Spanje waar werklozen 
met twee kinderen een uitkering kun­
nen krijgen, gehjk aan 64% van het 
gemiddelde nettoloon. 
Niet alleen het bijdrageverleden 
speelt een grote rol bij het bepalen 
van de hoogte van de uitkering bij 
werkloosheid, maar ook de leeftijd. 
Een persoon van 18 jaar die nog niet 
heeft gewerkt, geen bron van inkom­
sten heeft en alleen woont, heeft for­
meel geen recht op inkomenssteun in 
Spanje, Griekenland, Frankrijk en 
Italië (tabel 12). In de meeste andere 
landen zijn de uitkeringen lager dan 
voor oudere personen en varieert het 
bedrag van slechts 18% in het VK tot 
44% in Portugal (al duurt dit maar 
tien maanden). Alleen in België en 
Luxemburg is de uitkering ongeveer 
op hetzelfde niveau als die voor een 
40-jarige. 
In het algemeen is het inkomen van 
de ouders van de betrokkene niet van 
invloed op het recht op een uitkering. 
In Duitsland kan de ouders echter 
worden verzocht naar vermogen 
steun te verlenen, terwijl in Luxem­
burg alleen rekening wordt gehouden 
met het inkomen van de ouders in­
dien de betrokkene, in plaats van een 
werkloosheidsuitkering, sociale bij­
stand aanvraagt. In België kan het 
aan de betrokkene uitgekeerde be­
drag van diens ouders worden terug­
gevorderd. 
Indien de betrokkene samenwoont 
met iemand die een inkomen heeft, 
wordt de uitkering in alle landen aan­
gepast, behalve in Denemarken en 
Portugal. In Denemarken, Portugal 
en Ierland verliest de betrokkene 
58 
Hoofdstuk4 -Omvang van de sociale zekerheid In da LkfStaten 
ieder recht op een uitkering, terwijl 
het bedrag in Duitsland afhankelijk is 
van de individuele situatie. In 
Luxemburg wordt uitsluitend reke­
ning gehouden met de gezinssituatie 
indien de betrokkene een beroep doet 
op sociale bijstand in plaats van een 
werkloosheidsuitkering. 
In het algemeen bestaan in de zuide­
lijke Lid-Staten geen nationale rege­
lingen voor werkloosheidsuitkerin­
gen, maar in deze landen speelt 
specifieke regionale en plaatselijke 
steun wel een belangrijke rol. In Italië 
heeft een werkloze in bepaalde om­
standigheden recht op een mobili­
teitsuitkering die tot 71% van het ge­
middelde nettoloon kan oplopen. 
Bovendien, al voorziet het Italiaanse 
stelsel na afloop van de zes maanden 
durende uitkeringsgerechtigde perio­
de niet in betalingen door de nationa­
le instanties, bestaan er verschillende 
specifieke uitkeringen, afhankelijk 
van de woonplaats van de betrokke­
ne. In Spanje en Portugal bestaat een 
gelijkaardige situatie. 
Moederschap 
De Aanbeveüng van de Raad 
pleit ervoor om vrouwen die 
voor een bevalling stoppen met wer­
ken, passende sociale bescherming te 
waarborgen en in Richtlijn 
92/85/EEG die in 1994 van kracht zal 
worden, zijn minimale vereisten 
vastgelegd. Vrouwen die langer dan 
een bepaalde periode werkzaam zijn 
geweest en een modaal inkomen heb­
ben, ontvangen in 7 Lid-Staten een 
moederschapsuitkering die groter 
dan of geüjk aan het gemiddelde net­
toloon is (tabel 13). In België, Fran­
krijk, Luxemburg en Portugal zijn 
deze uitkeringen, omdat ze niet be­
lastbaar zijn, hoger dan de verdien­
sten uit werk, en in Duitsland, Grie­
kenland en Nederland zijn deze even hoog. In de meeste overige landen 
zijn de bedragen ook betrekkehjk 
hoog, maar in het VK, met het minst 
gulle stelsel van de Gemeenschap, 
bedraagt de uitkering na de eerste zes 
weken nog slechts 25% van het vroe­
gere nettoloon. 
De periode waarin uitkeringen wor­
den betaald, varieert van 13 weken 
(formeel 90 dagen) in Portugal tot 28 
weken in Denemarken (wat het be­
trekkehjk lage uitkeringsniveau — 
73% van het vroegere nettoloon — 
gedeeltelijk compenseert). In 9 lan­
den is de gebruikelijke periode echter 
14 à 18 weken en naast Denemarken 
heeft alleen Italië (vijf maanden) een 
langere periode (in Frankrijk duurt de 
periode 16 weken voor de eerste twee 
kinderen en 26 weken voor de daar­
opvolgende). 
Aan ouders die langer vrij wensen te 
nemen, bieden de stelsels voor socia­
le zekerheid slechts zeer beperkte bij­
stand. In drie landen (Duitsland, Bel­
gië en Italië) bestaan specifieke 
toelagen voor ouders die thuis bhj­
ven, al zijn deze vrij gering en gelden 
deze slechts gedurende een korte pe­
riode (22% van het gemiddelde net­
toloon totdat het kind twee jaar oud 
is in Duitsland, 20 à 25% gedurende 
eenjaar in België en 34% gedurende 
9 maanden in Italië). In andere landen 
is deze groep afhankelijk van sociale 
bijstand met middelentoets, voorzo­
ver deze bestaat, al beschikt Fran­
krijk over een speciaal stelsel voor 
alleenstaande ouders dat voorziet in 
59% van het gemiddelde nettoloon 
tot het kind drie jaar oud wordt. 
Eenoudergezinnen 
De bescherming van alleen­
staande ouders — of om nauw­
keuriger te zijn, ouders die alleen wo­
nen — varieert aanzienlijk tussen de Tabel 13 Moederschaps­
uitkeringen 
België 
Denemarken 
Duitsland 
Griekenland 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Verenigd 
Konlnkrlik 
Gemiddelde 
EG %van 
het 
inkomen 
110/117 
73 
100 
100 
75 
113 
93 
86 
UI 
100 
124 Duur 
15 weken 
28 weken 
14 weken 
15 weken 
16 weken 
16/26 
weken 
14 weken 
5 weken 
16 weken 
16 weken 
13 weken 
25/91 18 weken 
96 
Lid-Staten, met name voor personen 
zonder voldoende bijdrageverleden 
(tabel 14). In Griekenland worden 
alleen aan alleenstaande moeders uit­
keringen betaald, en niet aan alleen­
staande vaders, terwijl alleenstaande 
ouders in Spanje en Portugal afhan­
kelijk zijn van de steun die door de 
plaatseüjke en regionale overheden 
wordt vastgesteld, hetgeen eveneens 
in Italië geldt, waar de uitkering 
slechts 16% van het gemiddelde net­
toloon bedraagt. Verder bedraagt de 
uitkering 50% of minder van het ge­
middelde loon in Frankrijk (wanneer 
het kind ouder dan drie jaar is), Ier­
land en het VK, waar het slechts 38% 
59-
^m^^ÊÊ^I^ÊÊÊÊÊÊÊÈÊÊÊi 
Tabel 14 
België 
Danemarken 
Duitsland 
Griekenland 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Verenigd 
Koninkrijk 
Gemiddelde EG Uitkeringen aan 
alleenstaande 
ouders 
sonder 
bijdrage­
verleden 
% van het 
gemiddelde netto-
inkomen 
59 
60 
55 
32 
3 
50 
44 
16 
54 
63 
0 
38 
40 
Opm, In Griekenland hebben uitsluitend 
alleenstaande moeders recht op een 
uitkering. 
bedraagt AUeen in Nederland en De­
nemarken geldt een percentage van 
60% of meer. 
Verzorging van een 
bejaard of 
gehandicapt 
familielid 
In de meeste Lid-Staten bestaan 
geen bijzondere stelsels voor bij­
stand aan diegenen die een bejaard of 
gehandicapt familielid verzorgen, 
zodat deze personen meestal van de 
sociale bijstand afhankelijk zijn. In 
Ierland en het VK bestaan echter spe­ciale uitkeringen in de vorm van een 
verzorgerstoelage die in Ierland na 
een middelentoets wordt toegekend 
en in de gunstigste omstandigheden 
33% (in Ierland) en 29% (in het VK) 
van het gemiddelde nettoloon bedra­
gen. 
Weduwen 
Tussen de uitkeringen voor vrou­
wen die na het overlijden van 
hun echtgenoot als weduwe achter­
blijven, bestaan in de verschillende 
delen van de Gemeenschap opnieuw 
grote verschillen. De persoonlijke 
omstandigheden van de betrokken 
vrouw spelen een grote rol: hoe oud 
ze is (de minimumleeftijd is in Portu­
gal 35 jaar, in Nederland 40 jaar, in 
België en het VK 45 jaar en in Fran­
krijk 55 jaar); hoe lang ze getrouwd 
is geweest (in Griekenland geldt een 
minimumperiode van zes maanden, 
in België, Luxemburg en Portugal 
eenjaar en in Frankrijk twee jaar); of 
ze kinderen ten laste heeft en hoe 
groot haar eigen inkomen is (op basis 
hiervan wordt haar uitkering in Bel­
gië, Duitsland en Frankrijk ver­
laagd). 
In het algemeen zijn de uitkeringen 
dus in zekere mate gekoppeld aan de 
behoefte, wat betekent dat het bedrag 
meestal per persoon varieert. Bijge­
volg kunnen voorbeelden de bestaan­
de verschillen slechts illustreren. 
In het geval van een vrouw met twee 
kinderen die op haar veertigste wed­
uwe wordt na sinds haar twintigste 
het gemiddelde loon in de industrie 
te hebben verdiend en die dus een 
voldoende bijdrageverleden heeft, 
variëren de uitkeringen van bijna 
90% van het gemiddelde nettoloon in 
België en meer dan 80% in Spanje tot 
minder dan 50% in Portugal en Italië 
en slechts weinig meer in Duitsland en het VK (tabel 15). In Denemarken 
wordt geen weduwenuitkering als 
zodanig uitgekeerd, maar heeft de 
betrokkene recht op sociale bijstand 
indien zij geen inkomen heeft. 
In het geval van een oudere vrouw 
die na 40 jaar te hebben gewerkt, 
weduwe wordt, zijn de verschillen 
even groot. De uitkeringen zijn in alle 
landen lager behalve in Italië en Por­
tugal, waar deze hoger zijn (vanwege 
het langere bijdrageverleden), en in 
België, waar deze even hoog zijn. 
Tabel 15 Uitkeringen vooi 
weduwen 
30-jarige 50-Jarlge 
vrouwen vrouwen 
met zonder 
twee kinderen 
kinderen 
% van het gemiddelde 
netto-inkomen 
België 
Denemarken 
Duitsland 
Griekontend 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Italië* 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Verenigd 
Koninkrijk 
Gemiddeld» 
EG (m.u.v. 
Frankrijk) 89 
67 
51 
59 
82 89 
67 
37 
54-66 
49 
(zie opm.) (zie opm.) 
58 
47 
77 
69 
48 
53 
64 36 
56 
69 
49 
64 
31 
55 
60-
» Hoofdstuk 4- Omvang van da sociale zekerheid to da Lidstaten 
Gezinstoelagen 
De Aanbeveling pleit voor de 
ontwikkeling van uitkeringen 
voor de gezinnen met de grootste uit­
gaven in verband met kinderen als­
ook voor de meest kansarme gezin­
nen. In het geval van een gezin met 
een modaal inkomen bedraagt de bij­
slag (rechtstreeks of onrechtstreeks 
via belastingverlaging) voor het eer­
ste kind in alle landen, met uitzonde­
ring van Luxemburg waar de bijslag 
22% bedraagt, veel minder dan 10% 
van het nettoloon (zie tabel 16). In 
Spanje en Ierland bedraagt de kinder­
bijslag 2% en in Frankrijk slechts 1 % 
van het nettoloon. 
In alle landen stijgt de totale kinder­
bijslag naarmate het aantal kinderen 
toeneemt, maar alleen in Ierland, Ne­
derland, Portugal en het VK stijgt de 
bijslag evenredig bij het tweede en 
derde kind. In België, Duitsland, Ita­
lië en vooral in Frankrijk stijgt de 
bijslag per kind naarmate het aantal 
kinderen stijgt. In Denemarken ver­
mindert het bedrag per kind naarmate 
het aantal kinderen stijgt. 
Belangrijkste 
kenmerken 
De mogelijke conclusies uit het 
bovenstaande zijn vanzelfspre­
kend beperkt vanwege de aard van 
het overzicht, aangezien geen reke­
ning is gehouden met de mate waarin 
de verschillende uitkeringen tege­
moet komen aan de behoeften van de 
betrokkenen en in hoeverre ervan ge­
bruik wordt gemaakt. Rekening hou­
dend met deze beperkingen luiden de 
belangrijkste algemene kenmerken 
van de sociale-zekerheids- of bijdra-
geplichtige uitkeringen als volgt: - het inkomensniveau dat door bij-
drageplichtige uitkeringen kan 
worden gehandhaafd, is in de 
meeste Lid-Staten betrekkehjk 
hoog en zo niet worden meestal 
aanvullende uitkeringen betaald 
voor personen ten laste en spelen 
particuliere aanvullende stelsels 
een belangrijke rol; 
- vooral bij werkloosheid zijn de 
uitkeringsgerechtigde perioden 
echter meestal beperkt en daalt 
het niveau van de steun na af­
loop van deze periode aanzien­
lijk. 
Ten aanzien van de minimumuitke­
ringen varieert het niveau van steun­
verlening aan de meest behoeftigen 
in de Gemeenschap aanzienlijk. In 
België, Denemarken, Luxemburg en 
Nederland geldt het hoogste mini­
muminkomen, in veruit de meeste 
gevallen ongeveer 50% van het ge­
middelde nettoloon, terwijl in Span­
je, Griekenland en Italië voor veel 
behoeften geen formele allesomvat­
tende stelsels voor steunverlening 
bestaan, en de betrokkenen van op 
plaatselijk en regionaal niveau vast­
gestelde toelagen afhankelijk zijn 
(zie tabel 17). 
Wat de convergentie betreft, verto­
nen de nationale situaties de meeste 
overeenkomsten op het gebied van 
de ouderdomspensioenen en de inva-
liditeitsuitkeringen. In alle Lid-Sta­
ten bestaan hiervoor namelijk stel­
sels en in het eerste geval bedragen 
de uitkeringen in 10 landen tussen de 
32 en 52% van het gemiddelde netto­
loon en in het tweede geval in 8 lan­
den tussen de 30 en 49%. Het gebrek 
aan convergentie is het duidelijkst op 
het gebied van de werkloosheidsuit­
keringen, met name voor jongeren en 
langdurig werklozen, waarvoor in 
verschillende landen geen specifiek 
stelsel voor steunverlening bestaat en Tabel 16 Kinderbijslag 
1 2 kin- Skin-
kind deren deren 
% van het gemiddelde 
netto-inkomen 
BekjW 
DWVMVWfcMl 
Duitsland 
Griekenland 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Verenigd 
Koninkrijk 
Gemiddelde 
EO 7 
6 
6 
4 
2 
1 
2 
3 
22 
4 
4 20 
11 
12 
8 
3 
22 
4 
6 
28 
10 
9 
9 
12 38 
15 
21 
12 
5 
50 
6 
11 
40 
16 
14 
13 
20 
de hoogte van de bijdragen zeer uit­
eenloopt. 
Het effect van 
sociale zekerheid 
voor het 
gezinsinkomen 
De beperkingen van boven­
staand overzicht kunnen alleen 
worden overwonnen door het effect 
van de sociale uitkeringen voor het 
inkomen van behoeftige gezinnen te 
bepalen. Het probleem is echter dat 
de gegevens over sociale zekerheid 
hoofdzakelijk uit administratieve 
bronnen afkomstig zijn en niet be­
doeld zijn voor het bepalen van het 
effect ervan op de levensstandaard 
61 
van tie aoolala zekerheid In da Ud-Statm 
Tabel 17 Sociale minima Quit 1992) 
Ouderdom (1 ) Invaliditeit (2) Werkloosheid (3) 
Ecus/ 
Denemarken 
Griekenland 
Frankrijk 
Ierland 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Verenigd 
Koninkrijk 442.7 
599.7 
506.7 
49.1 
272.8 
447.5 
329.3 
230.5 
607.8 
552.3 
122.8 
363.2 %BBP 
per 
hoofd 
32 
34 
29 
10 
28 
30 
38 
16 
36 
41 
21 
30 Ecus/ 
maand 
924.4 
967.4 
506.7 
79.3 
272.8 
447.5 
329.3 
695.4 
863.9 
552.3 
122.8 
376.3 %BBP 
per 
hoofd 
67 
55 
29 
16 
28 
30 
38 
49 
51 
41 
21 
31 Ecus/ 
maand 
442.7 
699.7 
506.7 
0 
0 
322.1 
329.3 
0 
607.8 
552.3 
0 
263.4 %BBP 
per 
hoofd 
32 
40 
29 
0 
0 
22 
38 
0 
36 
41 
0 
22 
(1 ) Een ailsenstaaisde die de pensioengerechtigde heeft bereikt, geen recht heeft op een 
bljdrageplichtig pensioen en geen andere bron van inkomsten heeft. 
(2) Een sileenst&artde van 40 jaar die geen recht heeft op een bijdrageplicht!g pensioen, 
geen andere bron van inkomsten heeft en arbeidsongeschikt is. 
(3) Ben alleenstaande van 40 jaar die geen recht beeft op een bijdragepiichtig pensioen, 
geen andere bron van inkomsten heeft en werkzoekend is. 
Opm. In Spanje en Italië bestaat geen formeel minimuminkomen, maar in een aantal regio 's kan door regionale 
en plaatselijke overheden sociale bijstand worden verstrekt. 
van degenen voor wie de steun is 
bedoeld. Relevante informatie over 
dit onderwerp is derhalve schaars. In 
de meeste landen wordt weliswaar 
regelmatig budgetonderzoek ver­
richt, maar hierbij wordt niet noodza­
kelijkerwijs met dit aspect rekening 
gehouden. Bovendien is dit onder­
zoek meestal nationaal georiënteerd, 
hetgeen de vergelijking van gege­
vens uit verschillende landen moei­
lijk maakt. 
Desalniettemin is de situatie enigs­
zins verbeterd sinds 1978 toen werd 
begonnen met vergelijkende studies 
als onderdeel van de opeenvolgende 
communautaire programma's ter be­
strijding van armoede. De resultaten van deze studies vormen de basis van 
dit gedeelte van het hoofdstuk. Het 
betreft vijf Lid-Staten (België, Grie­
kenland, Ierland, Luxemburg en Ne­
derland) en één regio (Catalonië in 
Spanje) van de Gemeenschap (zie 
kader). Deze gegevens zijn aange­
vuld met cijfers van het Luxemburg­
se inkomensonderzoek betreffende 
Duitsland, Frankrijk, Italië en het VK 
alsmede de VS, zodat over het groot­
ste gedeelte van de Gemeenschap 
gegevens beschikbaar zijn en het 
grootste land buiten de Gemeen­
schap als vergelijkingspunt kan die­
nen. Hoewel de cijfers voor de landen en 
de regio onvermijdelijk betrekking 
hebben op verschillende jaren tussen 
1984 en 1988 en niet steeds even 
vergelijkbaar zijn als strikt genomen 
noodzakelijk zou zijn, geven ze toch 
een beeld van de situatie halverwege 
de jaren tachtig en zijn ze in ieder 
geval beter dan niets. Hopelijk stimu­
leert deze analyse, ondanks de beper­
kingen ervan, de betrokken overhe­
den bij het beheer van de sociale 
zekerheid alsook bij de verzameling 
van statistische gegevens ter verbete­
ring van en ter aanvulling op de be­
staande informatie. Zonder betrouw­
bare informatie over het effect van de 
sociale zekerheid op degenen voor 
wie deze is bedoeld, is het immers 
moeilijk, zo niet onmogelijk, om de 
uitvoering van het beleid te verbete­
ren. 
Ten einde de doeltreffendheid van de 
stelsels van sociale zekerheid bij de 
verlichting van armoede te evalu­
eren, moet niet alleen worden be­
paald hoeveel huishoudens onder de 
armoedegrens vallen, hoe deze ook is 
gedefinieerd, maar ook in welke 
mate dit het geval is. Met andere 
woorden, voor sociale bescherming 
is van belang te bepalen welke uitke­
ringen noodzakehjk zouden zijn om 
het inkomen van alle huishoudens 
boven de armoedegrens te brengen. 
De doelmatigheid van een systeem 
kan derhalve worden beoordeeld op 
basis van het voordeel dat het stelsel 
biedt voor het inkomen van de be­
trokken huishoudens ten opzichte 
van de armoedegrens. Hiertoe moet 
het inkomen van dergelijke huishou­
dens, met inbegrip van de sociale uit­
keringen, worden vergeleken met de 
hoogte van het inkomen indien het 
stelsel voor sociale zekerheid niet 
zou bestaan. 
Indien de armoedegrens in een land 
wordt vastgesteld op 50% van het 
-62-
Hoofdstuk 4 ~ Omvang van d& sociale zekerheid in de Lid-Staten 
^^f^ae^aafts^s^aas^^Kfe-tyjBff^t^Ea; 
gemiddelde beschikbare inkomen 
per consumptie-eenheid, welke 
maatstaf het meest wordt gebruikt, 
tonen de resultaten van bovenge­
noemd onderzoek aan dat zelfs met 
de sociale uitkeringen een aanzien­
lijk deel van de huishoudens onder de 
armoedegrens leeft (zie kader voor 
uitleg over de gebruikte methode 
voor het standaardiseren van het ge­
zinsinkomen). Dit deel is in het alge­
meen groter in de armere landen dan 
in de welvarender landen. Halverwe­
ge de jaren '80 was dit percentage in 
Griekenland gestegen tot 20% en in 
Italië en Ierland tot 17 à 18%, terwijl 
het in Nederland slechts 7% bedroeg 
en in België zelfs minder dan 6% 
(grafiek 8). 
Desalniettemin was het aandeel van 
huishoudens onder de armoedegrens, 
rekening houdend met de sociale uit­
keringen, in alle armere landen van 
de Gemeenschap geringer dan in de 
VS waar in 1984 25% van de huis­
houdens een beschikbaar inkomen 
had dat minder dan 50% van het ge­
middelde bedroeg. 
Hierbij moet echter worden bena­
drukt dat de hier gebruikte definitie 
van armoede niet noodzakelijkerwijs 
de door alle bij de analyse betrokken 
landen aanvaarde definitie is, en het 
is zeker geen definitie die typerend is 
voor het beheer van de sociale zeker­
heid. Op basis van bovengenoemde 
resultaten kan derhalve niet met ze­
kerheid worden gesteld dat de stel­
sels bij de verwezenlijking van de 
nationale doelstellingen, namehjk 
voorkomen dat mensen in armoede 
moeten leven, hebben gefaald. 
Zelfs rekening houdend met de uit­
eenlopende definities van armoede 
geven deze cijfers op zich slechts een 
gedeeltelijk beeld van de doelmatig­
heid van de sociale zekerheid in de 
verschillende landen, aangezien niets Bronnen en définit ie van armoede 
Europass (Europees onderzoek inzake armoede en sociale zekerheid) is een 
door de Europese Gemeenschap gefinancierd programma voor onderzoek 
betreffende vijf landen en twee regio's (België, Griekenland, Ierland, 
Luxemburg, Nederland, Lotharingen (F) en Catatonia (E)). In ieder land is 
een onderzoekcentrum opgericht en worden de werkzaamheden centraal 
gecoördineerd ten einde een basis te vormen voor een vergelijkende bena­
dering van de armoede in de Lid-Staten van de Europese Gemeenschap. De 
centrale werkzaamheden in het kader van bet programma waren de samen­
stelling en vergelijking van araioede-indicatoren en -grenzen, alsook de 
dœltreffenheid van de verschillende stelsels van sociale zekerheid voorde 
bestrijding van armoede. 
Het LIS (Luxemburgs ihkomensonderzoek) is een gegevensbank met 
micro-economische en sociale gegevens die momenteel over 35 gegevens­
bestanden beschikt. Deze zijn verstrekt door de Lid-Staten die aan het LIS 
medewerking verlenen. De gegevens zijn beschikbaar voor alle onderzoe­
kers en analyste» en worden den à twintig keer per dag door ruim 200 
experts uit verschillende werelddelen geraadpleegd. 
Op basis van de gegevens kunnen de sociaal-economische beleidslijnen met 
elkaar worden vergeleken, bijvoorbeeld met betrekking tot de verschillende 
programma's op het gebied van armoede, inkomensaanpassing, de pensi­
oengerechtigde leeftijd en de verdeling van de economische welvaart in het 
algemeen. 
In het Europass-programma worden de gegevens voor verzameling gestan­
daardiseerd op basis van de voortdurende discussie tussen de betrokken 
onderzoekcentra. In het LïS-programma worden de gegevens na verzame­
ling geharmoniseerd 
De analyse in de tekst is gebaseerd op de meest gebruikelijke definitie van 
armoede, namelijk een gezinsinkomen van minder dan 50% van het gemid­
delde beschikbare inkomen in het betrokken land, na aanpassing met behulp 
van equivalentieschalen voor ieder type huishouden (als huishouden wordt 
beschouwd een groep personen waartussen al dan niet familiebanden 
bestaan en die in dezelfde woning wonen en in het algemeen samen eten) 
volgens de volgende regels: 
- eerste volwassene in het huishouden: 1,0 
*» per volgende volwassene: 0,7 
- per kind ten laste; 0,5. 
Het aantal volwassene-equivalenten (VB) wordt derhalve aan de hand van 
de volgende formule berekend; VE « 1 + 0,7(V-l) + 0.5K 
waarbij V gelijk is aan het aantal volwassenen en K gehjk is aan bet aantal 
kinderen onder de 17 plus het aantal oudere maar nog studerende kinderen. 
Het beschikbare inkomen wordt gedefinieerd als bet totale inkomen van net 
huishouden (inkomen uit economische activiteiten, vermogen en uitkerin­
gen) na aftrek van belastingen en sociale bijdragen en met uitzondering van 
inkomen en uitkeringen in natura (zoals gezondheidszorg, onderwijs, eigen 
woonruimte, gebruik van een bedrijfsauto enz.). Op deze wijze kan aan 
ieder individu een ickomensindicatie worden gegeven door het beschikbare 
inkomen van het huishouden waarvan de betrokkene deel uitmaakt te delen 
door het aantal volwasseoe-squivalenten waaruit bet huishouden bestaat 
63 
'§Hfaj&d&&k4 -* OmvêÊg ¥éB A wécMléMÊkéghêfd M da LkM$Mfen 
B Percentage van huishouden» m#! Inkomens onder da 
armoedegrens,, zonder en met sociale iskerheld, halverwege 
de |aren 'SO 
§0 r % huishoudens - 50 
W& 
m:. 
mm 
» 40 
30 
'urn 
it» 
B NL L UK 
CAT»C»taionSê CAT F IRL GR VB wordt gezegd over de omvang van 
het te behandelen probleem. Het is, 
met andere woorden, bij iedere eva­
luatie van belang te beoordelen hoe 
hoog het inkomen bij het ontbreken 
van sociale zekerheid zou zijn. 
Opmerkelijk genoeg verschillen 
deze resultaten aanzienlijk van de si­
tuatie waarin wel rekening wordt ge­
houden met de sociale uitkeringen. 
Om te beginnen zijn de verschillen 
tussen de Lid-Staten met betrekking 
tot het aantal mensen dat onder de 
armoedegrens leeft, veel geringer, 
variërend van 46% in Frankrijk en 
Ierland tot 38 à 39% in Griekenland 
en Luxemburg (grafiek 8). Dit lijkt 
aan te tonen dat de aanvankelijke om­
vang van het probleem dat de socia­
le-zekerheidsstelsels trachten te ver­
lichten, in alle Lid-Staten ongeveer 
gehjk is. 
9 Indicatoren voor g© doeltreffendheid van de soclale-
xekerneldssîsîssls* hatvcrasse de Jaren '80 
itöol 
Ie0;:; 
m 
40 
20 
- B NL L UK D F IRL i CAT GR VS 
tncHca&r 1 : V&fflrind&i."^ \&> : tea atn&J hub;WÏÏ."É ond^r <te ermoostesrane ab gavoig van da aoettto wfcarhaU, 
kxHcatw 8: Prewtttws* wm«Hi*f kiè van ûs rir<'<:.<.vu«•««* CAT » Catatonia Ten tweede is het aandeel van huis­
houdens met een inkomen van min­
der dan 50% van het gemiddelde in 
de VS betrekkelijk laag, namelijk 
35%, in vergelijking met het gemid­
delde van meer dan 40% in de Ge­
meenschap. 
Ten derde wordt het aandeel van 
huishoudens onder de armoedegrens 
door de sociale zekerheid in de VS 
met slechts 10% verminderd. Dit is 
veel minder dan in welk land van de 
Gemeenschap dan ook. Zelfs in Grie­
kenland, dat ogenschijnlijk het minst 
doelmatige stelsel heeft, wordt dit 
aandeel door sociale uitkeringen met 
18% verminderd, terwijl dit percent­
age in de andere Lid-Staten, met uit­
zondering van Italië waar de vermin­
dering 25% beloopt, ongeveer 30% 
of meer bedraagt. België lijkt over 
het op dit gebied doeltreffendste stel­
sel te beschikken, aangezien de ver­
mindering er 36% bedraagt. 
64-
Hoofdstuk 4 W Omimng mn da aoolaM zekerheid kt de Lid-Staten 
Op deze wijze slaagde België er door 
middel van zijn sociale-zekerheids-
stelsel halverwege de jaren '80 in, het 
aantal huishoudens onder de armoe­
degrens, volgens de hier gebruikte 
definitie, met 86% te verminderen. In 
Nederland en Luxemburg was de 
vermindering meer dan 80% en in de 
andere landen, met uitzondering van 
Griekenland, ongeveer 60% of meer 
(zie grafiek 9). In Griekenland en 
Catalonië daarentegen bleef onge­
veer 50% van de huishoudens die bij 
het ontbreken van sociale zekerheid 
onder de armoedegrens zouden val­
len, zelfs bij het bestaan van een der­
gelijk stelsel onder deze grens. 
Desalniettemin was de situatie in 
deze twee delen van de Gemeen­
schap beter dan in de VS waar het 
stelsel voor sociale zekerheid het in­
komen van slechts 29% van de arme 
huishoudens boven de armoedegrens 
wist te brengen. 
De vergelijking van de aantallen 
huishoudens met een inkomen onder 
de armoedegrens met en zonder een 
stelsel van sociale zekerheid is één 
maatstaf voor de doelmatigheid er­
van. Zoals gezegd wordt hierbij ech­
ter geen rekening gehouden met de 
mate waarin huishoudens zelfs met 
sociale uitkeringen onder de armoe­
degrens vallen. Een andere indicator 
voor doelmatigheid is derhalve de 
verhouding tussen het werkelijk in 
het stelsel van sociale zekerheid uit­
getrokken bedrag om huishoudens 
boven de armoedegrens te brengen 
en het bedrag dat nodig zou zijn om 
ervoor te zorgen dat geen enkel huis­
houden onder die grens zou blijven 
— d.w.z. de mate waarin de armoe­
dekloof is verkleind (zie kader; in 
grafiek 9 wordt indicator 2 als volgt 
berekend: B/(A+B)). 
De resultaten van deze berekening 
zijn gelijkaardig maar in geen geval BaacWkbare naSto-Wroman Indicatoren voor de doeltreffendheid 
van de sociale-zekerheidsstelsels 
Er bestaan twee belangrijke methoden om het effect van de stelsels van 
sociale zekerheid op de armoede te meten. Bij de eerste methode wordt een 
telling gemaakt van bet aantal huishoudens of personen waarvan het 
inkomen, met respectievelijk zonder uitkeringen, onder een bepaalde, van 
tevoren vastgestelde grens valt Bij de tweede methode wordt de zoge­
naamde "armoedekloof' gemeten, dat wil zeggen het verschil tussen het 
inkomen van arme huishoudens of personen, met en zonder sociale uitke­
ringen, en de van tevoren vastgestelde armoedegrens. Voor een volledige 
evaluatie moet met beide indicatoren rekening worden gehouden. Met 
andere woorden, bij een beoordeling van het welslagen van een stelsel van 
sociale zekerheid bij het verlichten van de armoede moet niet alleen 
rekening worden gehouden met het aantal huishoudens of personen waar* 
van het inkomen boven de armoedegrens wordt gebracht, maar ook met net 
percentage van de huishoudens of personen die ook met sociale uitkeringen 
onderde armoedegrens bhj­
ven. 
Het verschil tussen de uit­
eenlopende memoden kan 
worden weergegeven in een 
grafiek met op de horizon­
tale as de huishoudens naar 
inkomen, de armste links, 
en op de verticale as bet be» 
schikbare netto-inkomen. 
De grafiek biedt een overzicht van de volgende waarden: 
- B+C+D: de totale hoeveelheid sociale uitkeringen; 
- B+C: de totale hoeveelheid uitkeringen aan huishoudens waarvan het 
inkomen zonder uitkering onder de armoedegrens ligt; 
- A+B: de armoedekloof zonder sociale uitkeringeo; 
- A: de armoedekloof met sociale uitkeringen. 
De doeltreffendheid van het stelsel van sociale zekerheid bij het vermin-* 
deren van de armoede kan derhalve op de volgende wijzen worden geme­
ten: 
- B/(A+B): de mate waarin de armoedekloof wordt verminderd; 
- B/(B+C+D): het gedeelte van de sociale uitkeringen dat bijdraagt tot 
vermindering van de armoedekloof; 
- (B+C)/(B+CfD): het gedeelte van de sociale uitkeringen dat wordt 
uitbetaald aan huishoudens waarvan het inkomen zonder uitkeringen 
onder de armoedegrens valt 
65-
f a% da •** fottSti&iÉÊét''-
identiek aan de resultaten van boven­
genoemd onderzoek. Zo besteedde 
België halverwege de jaren '80 96% 
van het bedrag dat nodig zou zijn 
geweest om de armoede onder huis­
houdens, zoals hierboven omschre­
ven, te elimineren, terwijl hiervoor in 
Nederland en Luxemburg meer dan 
90% van het benodigde bedrag werd 
uitgegeven. In Duitsland beliep dit 
percentage bijna 90% en in Frankrijk 
en Ierland ruim 80%, al werd in deze 
gevallen een veel kleiner deel van de 
huishoudens boven de armoedegrens 
gebracht: 70% in Duitsland, 67% in 
Frankrijk en 63% in Ierland. Dit geeft 
aan dat de huishoudens die in deze 
landen ook met een uitkering onder 
de armoedegrens bleven gemiddeld een hoger inkomen hadden — met 
andere woorden, dat zij minder ver 
onder de armoedegrens zaten — dan 
in de Beneluxlanden. 
Volgens deze maatstaf waren de stel­
sels van alle landen van de Gemeen­
schap waarvoor gegevens beschik­
baar waren, doelmatiger dan dat in de 
VS, waar de huidige begroting voor 
sociale zekerheid slechts de helft be­
draagt van het schijnbaar benodigde 
bedrag om de armoede onder huis­
houdens volgens deze definitie te 
beëindigen. Met uitzondering van 
Griekenland, waar het percentage 
64% was, werd in alle Lid-Staten 
meer dan 75% van het vereiste be­
drag uitgegeven. 
66 
1b%M 
ff&ggj&Ifâ^X' ?r "<"?'; Hoofdstuk 5 ^Mmtmg^lm voorma Integratie 
Hoofdstuk 5 Maatregelen voor 
maatschappelijke en 
economische integratie 
Ondanks de betrekkelijk grote 
economische groei in de mees­
te delen van de Gemeenschap tijdens 
de tweede helft van de jaren '80 is de 
werkloosheid in de meeste gebieden 
onaanvaardbaar hoog gebleven en na 
het begin van de recessie in 1991 
zelfs nog gestegen. Tegelijkertijd 
zijn er, grotendeels als gevolg hier­
van, aanwijzingen voor een groeien­
de armoede. Zowel door afzonderlij­
ke Lid-Staten als door de Europese 
Commissie zijn talrijke initiatieven 
genomen om de werkloosheid en de 
armoede te bestrijden en is gepoogd 
te voorkomen dat deze tot maat­
schappelijke en economische uitslui­
ting leiden. 
In de Aanbeveling van de Raad van 
juli 1992 wordt uitdrukkelijk gesteld 
dat de Lid-Staten doeltreffende be­
leidslijnen voor integratie, zowel in 
de maatschappij als op de arbeids­
markt, moeten combineren met doel­
treffende maatregelen voor inko­
menssteun. 
Het eerste gedeelte van dit hoofdstuk 
geeft een overzicht van de uitgaven 
voor actieve werkgelegenheidsmaat-
regelen in de Lid-Staten voor de reïn­
tegratie van werklozen en inactieven 
op de arbeidsmarkt en brengt dit in 
verband met de uitgaven voor zoge­
naamde passieve maatregelen voor 
inkomenssteun. In het tweede gedeelte worden de 
ervaringen van vier Lid-Staten — 
Duitsland, Frankrijk en Denemarken 
— onderzocht ter illustratie van de 
verscheidenheid van de initiatieven 
inzake maatschappelijke en econo­
mische integratie die momenteel ten 
uitvoer worden gebracht. Deze lan­
den zijn gekozen aangezien zij in ze­
kere mate als representatief voor de 
hele Gemeenschap worden be­
schouwd. Denemarken en Portugal 
zijn beide kleine landen en vertegen­
woordigen in bepaalde opzichten te­
vens de twee uitersten van de randge­
bieden van de Gemeenschap: het 
post-industriële Noorden en het rura­
le Zuiden. Duitsland en Frankrijk 
zijn grote, centraal op het vasteland 
van Europa gelegen landen die wat 
de structuur van de arbeidsmarkt en 
het welzijnsbeleid betreft, in zekere 
mate de gemiddelde situatie in Euro­
pa vertegenwoordigen. 
Bij de analyse van het door de vier 
landen gevoerde beleid ligt de nadruk 
veeleer op de bestudering van de re­
sultaten van de verschillende pro­
gramma's dan op de gedetailleerde 
beschrijving van de getroffen maat­
regelen. Aan de hand hiervan worden 
enkele typische voorbeelden van in­
tegratie in de Gemeenschap bespro­
ken. Actief werkgele­
genheidsbeleid 
Binnen de Gemeenschap is de na­
druk bij het werkgelegenheids­
beleid de laatste jaren vooral komen 
te liggen op het verstrekken van vor­
men van inkomenssteun aan degenen 
die geen werk konden vinden. Deze 
zogenaamde passieve maatregelen in 
de vorm van werkloosheidsuitkerin­
gen en sociale bijstand hebben in de 
meeste Lid-Staten het grootste ge­
deelte van de begroting voor steun 
aan werklozen opgeëist. 
De uitgaven voor actieve werkgele-
genheidsmaatregelen, zoals oplei­
ding en het scheppen van werkgele­
genheid met het doel werklozen 
opnieuw — of voor het eerst — aan 
het werk te helpen, waren over het 
algemeen betrekkehjk gering. 
Volgens de recentste beschikbare in­
formatie is in slechts drie landen van 
de Gemeenschap — Duitsland, Por­
tugal en Italië—beduidend meer dan 
een derde van de totale uitgaven voor 
werkgelegenheid in 1991 en 1992 be­
steed aan actieve maatregelen (in het 
geval van Italië is dit cijfer bovendien 
overdreven aangezien een groot ge­
deelte van de inkomenssteun voor 
werklozen niet bij de bedragen voor 
67 
voor maatschappelijke m economische Integratie 
10 Uitgaven voor actieve en paasieve werkgeiegenheldemaatregelen 
In verhouding tot het BBP, 1992 
%BBP 
Passieve maatregelen 
Actieve maatregeien -i7 
L GR I P UK F NL D 
i 1988; B, F, 1RI_ l, NL 1891; UK 199M993 E B IRU DK werkloosheidsuitkeringen is meege­
rekend). In vijf landen—België, De­
nemarken, Spanje, Luxemburg en 
het VK — bedroeg dit aandeel 
slechts ongeveer een vierde of min­
der (grafiek 10; de gegevens van de 
in de voetnoot vermelde landen heb­
ben betrekking op 1991, aangezien 
dit de recentste beschikbare gege­
vens waren, en niet op 1992). 
Bovendien bedroegen de uitgaven 
voor actieve maatregelen in slechts 
vijf landen meer dan 1 % van het BBP 
(tabel 18). Opmerkelijk genoeg be­
horen al deze landen, met uitzonde­
ring van Ierland dat van de Gemeen­
schap aanzienlijke steun voor 
opleiding en maatregelen voor werk­
loze jongeren ontvangt, tot de meest 
welvarende landen van de Gemeen­
schap — Duitsland, Denemarken, 
België en Nederland. 
11 Uitgaven voor actieve werkgeiegenheldemaatregelen In 
verhouding tot de totale uitgaven voor werkgelegenhelds-
maatregelen en het werkloos heidscljfer, 1992 
£Q % van de totale uitgaven voor werkgetegenheidsmaatregeien ^ 
•p 
•D 
•NttOR 
•B 50 
m? 
30 
i& 
ËOl 
11968: B. F, WL. L.NL 1891; UK 1M2-19B5 
Q ".I, ,1,! I 1 , , Il ,i, 1 1 •HU 
•DK •UK 
•e: 50 
40 
30 
20 
10 
5 10 IS 
Werkloosheidscijfer (% ven de beroepsbevolking) 20 Een belangrijke reden voor de be­
trekkelijk lage uitgaven voor actieve 
maatregelen voor economische inte­
gratie vormen de hoge werkloos­
heidscijfers. Ofschoon de regeringen 
in de Gemeenschap in het algemeen 
hebben benadrukt hoe belangrijk ac­
tieve maatregelen op lange termijn 
voor doeltreffende steun aan werklo­
zen zijn, is het voor de meeste in de 
praktijk moeilijk, zo met onmogelijk, 
gebleken om het percentage van de 
uitgaven voor passieve maatregelen 
te verlagen. Naarmate de werkloos­
heid is gestegen, hebben de bedragen 
die nodig waren om de groeiende 
aantallen werklozen van een inko­
men te voorzien, de andere uitgaven 
bemoeilijkt en zijn de uitgaven voor 
actieve maatregelen in veel gevallen 
in het gedrang gekomen. 
Het is derhalve geen toeval dat in de 
landen die in 1991 (of in sommige 
gevallen in 1992) het grootste ge­
deelte van de uitgaven voor werkge­
legenheid aan actieve maatregelen 
68 
WgSfê&'Z '%'Jj%*$$i$$:êt; :^i^oo^É&Mii^MmtmtÊa^n mor 
Tabel 18 Uitgaven voor werkgelegenheictemaaf regelen als percentage van het BBP, 1992 
Actieve maatregelen 
B DK D GR E F IRL I L NL P UK 
<*££2^£nV£& °-19 °-n w °-m °-n °-13 °-14 M °-m o-09 °-09 o-» 
Beroepsopleiding 0,14 0,4 0,59 0,18 0,08 0,35 0,49 n/d 0,02 0,21 0,3 0,18 
Maatregelen voor jongeren n/d 0,26 0,06 0,03 0,06 0,23 0,44 n/d o,n 0,07 0,38 o, 18 
Gesubsidieerde werkgelegenheid 0,55 0,39 0,52 0,09 0,32 0,11 0,29 n/d 0,02 0,05 0,04 0,02 
Maatregelen voor gehandicapten 0,16 0,4 0,24 0,01 n/d 0,06 0,14 
Totale uitgaven voor actieve 
maatregelen 
Compensatie voor 
Inkomensverlies 1,04 1,56 1,65 0,38 0,57 0,88 1,5 n/d 
0,8 0,1 0,63 0,05 0,03 
0,29 1,04 0,86 0,58 
B Passieve maatregelen 
DK D GR E F IRL NL 
Uitgaven in verband met de n „ _0 
arbeidsmarkt °'75 1,2S °'49 n/d n/d 0,47 0,05 n/d 0,52 n/d 0,11 
I1988, B, Ft IRL, L, NL 1991, UK 1992-1993 
Bron: OESO overzicht van de werkgelegenheid, juli 1993 UK 
2,07 3,69 1,39 0,79 3,07 1,46 2,89 n/d 0,25 2,17 0,59 1,69 
n/d 
T^uHfl^.^00^^» J86 653 346 ,17 3M 281 444 072 106 2n U6 W7 
hebben besteed — zoals Portugal en 
Duitsland — , de werkloosheid be­
trekkehjk laag was (grafiek 11). Op 
dezelfde wijze was de werkloosheid 
in de landen die betrekkehjk weinig 
aan actieve maatregelen besteedden 
—zoals Spanje en het VK —, betrek­
kelijk hoog. Op deze algemene regel 
bestaan echter uitzonderingen zoals 
Ierland en Luxemburg — waar de 
uitgaven hoger dan wel lager zijn dan 
de omvang van de werkloosheid doet 
vermoeden. In Ierland is dit wellicht 
een weerspiegeling van de omvang 
van de steun voor actieve maatrege­
len van de Structuurfondsen van de 
Gemeenschap terwijl deze afwijking 
in Luxemburg mogehjk door het ge­
ringe aantal werklozen valt te verkla­
ren. Hoewel de vorm van actieve werkge-
legenheidsmaatregelen in de meeste 
Lid-Staten dezelfde is, bestaan er de­
salniettemin opmerkelijke verschil­
len in de betrekkelijke omvang van 
de uitgaven voor bepaalde typen van 
maatregelen. Zo wordt in de meeste 
landen een groot gedeelte van de uit­
gaven besteed aan opleiding en maat­
regelen voor jonge werklozen, die 
vaak eveneens uit opleiding bestaan 
(tabel 18). In Griekenland, Fnuikrijk, 
Ierland, Portugal en het VK verte­
genwoordigen deze twee maatrege­
len ruim de helft van de actieve uit­
gaven in 1991-92. 
In de overige landen, waar opleiding 
in verhouding — maar met absoluut 
minder belangrijk is, zijn de uitgaven 
voor subsidies ter bevordering van de werkgelegenheid aanzienlijk. In Bel­
gië en Duitsland bedroegen deze uit­
gaven in 1991-1992 ongeveer 0,5% 
van het BBP en in Denemarken 
slechts weinig minder, terwijl in de 
meeste andere landen, met uitzonde­
ring van Spanje en Ierland, deze sub­
sidies verwaarloosbaar waren. 
In deze landen werd, evenals in Ne­
derland, ook een relatief groot ge­
deelte van de uitgaven besteed aan 
maatregelen voor de integratie van 
gehandicapten in het beroepsleven. 
Dit gold in het bijzonder voor Neder­
land, waar 0,6% van het BBP werd 
besteed aan dergelijke acties, met uit­
zondering van Denemarken meer 
dan het dubbele van de uitgaven van 
welke Lid-Staat dan ook. In Grieken­
land, het VK, Portugal en Frankrijk 
-69 
en 
werd daarentegen minder dan 0,1% 
van het BBP voor dergehjke maatre­
gelen uitgetrokken. 
Tenslotte waren de uitgaven voor 
diensten die werklozen aan een baan 
moeten helpen en voor de admini­
stratie daarvan in alle Lid-Staten, met 
uitzondering van Luxemburg, Portu­
gal en Griekenland waar deze uitga­
ven betrekkehjk laag waren, nage­
noeg gehjk, variërend van 0,1% tot 
0,24% van het BBP in 1991-1992. In 
de landen waar deze uitgaven betrek­
kehjk hoog waren, zoals Duitsland, 
zijn de particuliere arbeidsbureaus 
relatief onderontwikkeld zodat een 
groter gedeelte van de vacatures door 
de openbare diensten wordt behan­
deld. 
Resultaten van 
actieve werk-
gelegenheids-
maatregelen 
In een poging de resultaten van ac­
tieve werkgelegenheidsmaatrege-
len in de landen van de Gemeenschap 
te evalueren is een aantal onderzoe­
ken verricht. Dergelijke pogingen 
zijn geenszins eenvoudig aangezien 
hiervoor niet alleen het aantal werk­
lozen dat door de betrokken maatre­
gelen wordt geholpen, moet worden 
bepaald, maar vooral het aantal per­
sonen die een baan hebben gekregen 
en die zonder de betrokken maatregel 
werkloos zouden zijn gebleven. Dit 
geeft echter slechts een gedeeltelijk 
beeld van het welslagen van dergelij­
ke maatregelen, aangezien geen re­
kening wordt gehouden met het aan­
tal personen dat ten koste van reeds 
actieve personen aan een baan wordt geholpen. Met andere woorden, hulp 
aan een bepaalde groep — in dit ge­
val werklozen—kan ertoe leiden dat 
anderen worden benadeeld, waar­
door het uiteindelijke voordeel, zo 
niet nul, dan toch aanzienlijk kleiner 
is dan aanvankelijk werd veronder­
steld. 
De meeste systematische onderzoe­
ken hebben uitgewezen dat deze ge­
volgen aanzienlijk zijn, namelijk dat 
een groot aantal van de geholpen per­
sonen ook zonder hulp een baan zou 
hebben gevonden en dat velen zelfs 
daadwerkelijk werkenden hun baan 
hebben ontnomen. In het algemeen 
waren de meest succesrijke maatre­
gelen gericht op specifieke doelgroe­
pen en problemen, terwijl meer alge­
mene maatregelen het minste effect 
hebben gesorteerd bij het vergroten 
van de beroepsmogelijkheden en de 
mogelijkheden voor de toekomstige 
inkomsten van werklozen. 
Dit lijkt vooral van toepassing op 
opleidingsprogramma's, waarvoor 
bijvoorbeeld uit in Nederland en 
Duitsland verrichte onderzoeken 
blijkt dat het effect op de werkloos­
heidscijfers nihil is, ofschoon de re­
sultaten voor het VK gunstiger lijken 
te zijn. Daarentegen blijkt uit onder­
zoek naar regelingen voor bepaalde 
kansarme groepen werklozenzoals 
etnische minderheden, mensen met 
een geringe opleiding of ongeschool­
den, dat deze de betrokken groepen 
aanzienlijk kunnen helpen bij het 
vinden van werk, terwijl het risico 
van toekomstige werkloosheid wordt 
beperkt en de negatieve gevolgen 
voor anderen op de arbeidsmarkt be­
trekkelijk klein zijn. 
Onderzoek lijkt ook aan te tonen dat 
intensievere pogingen om werklozen 
aan het werk te helpen, bijvoorbeeld 
door uitgebreider advies (zoals het 
Restart-programma in het VK of de heroriënteringsgesprekken in Neder­
land voor personen die al langer dan 
driejaar werkloos zijn), betrekkehjk 
weinig hoeven te kosten maar voor 
de reïntegratie van mensen in het be­
roepsleven uiterst doeltreffend kun­
nen zijn. 
Tenslotte wordt met name in de Be-
nelux-landen een beleid gevoerd dat 
is gericht op het rechtstreeks schep­
pen van banen in de overheidssector 
of in ondernemingen zonder winst­
oogmerk als middel om degenen die 
elders geen werk kunnen vinden, 
werk te verschaffen. In deze landen 
zijn dergehjke banen in de praktijk 
voor veel personen eerder definitief 
dan tijdelijk. 
Hieronder worden de resultaten van 
de beleidslijnen in vier landen van de 
Gemeenschap nader besproken. 
Het integratie­
beleid in vier 
Lid-Staten 
Het Deense stelsel 
Kenmerkend voor Europese wel­
vaartsstaten is het onderscheid 
dat, ten aanzien van werklozen en 
met uitsluiting van de arbeidsmarkt 
bedreigde personen, tussen het 
"werkgelegenheids-" en het "socia­
le" beleid wordt gemaakt. Ook het 
stelsel voor sociale zekerheid in De­
nemarken wordt door dit onder­
scheid gekenmerkt (zie tabel 19). 
Beide vormen van beleid kennen drie 
verschillende benaderingswijzen 
voor de met sociale uitsluiting be­
dreigde bevolkingsgroepen. De eer-
70 
i s%£ £&/ffif&fèwifify% W0^^àSAi^M& Hoofdmik S ^Maatregelen voor maatschappelijke en economische Integratie 
ste omvat permanente steun buiten de 
arbeidsmarkt in de vorm van pensi­
oenen voor vervroegde uittreding; de 
tweede omvat tijdelijke steun in de 
vorm van werkloosheidsuitkeringen 
en de derde omvat actieve maatrege­
len ter bevordering van maatschap­
pelijke en economische integratie. 
In Denemarken zijn de actieve maat­
regelen hoofdzakelijk gecombineerd 
in de "werkaanbiedingen"-regeling. 
De bijstand in het kader hiervan be­
staat uit vier programma's (zie tabel 
20) voor werkaanbiedingen, oplei­
ding, toelagen voor de oprichting van 
een eigen bedrijf en studiebeurzen. 
De analyse van de resultaten van het 
Deense beleid leidt tot de volgende 
algemene conclusies: 
- hoe langer de opleiding of het 
onderricht, hoe groter de kans 
dat langdurig werklozen op­
nieuw op de arbeidsmarkt wor­
den geïntegreerd; 
- hoe minder middelen voor de 
doelgroep beschikbaar zijn, hoe 
kleiner de kans op een succes­
volle reïntegratie; 
- arbeidsbemiddeling leidt in de 
particuliere sector tot betere re­
sultaten dan in de openbare sec­
tor; 
- ofschoon het beleid is gericht op 
integratie op de arbeidsmarkt, 
helpen de maatregelen eveneens 
om de sociale bijstand doelge­
richter te maken. 
Het Franse stelsel 
De analyse van het Franse stelsel 
is gebaseerd op de ervaringen 
met het "revenu minimum d'inser­
tion" (RMI), dat één van de belang-Tabel 19 Welzijnsbeleid voor door uitsluiting getroffen 
personen in Denemarken 
Steun een door uitsluiting 
getroffen personen Werkgelegenheide» 
beleid 
Stelsel voor vrijwillige 
vervroegde uittreding 
Tijdelijke Inkomens- Werkloosheids- en ziekte-
eteun uitkeringen 
Integratie en activering Werkaanbiedingen en 
opleidingsmogelijkheden Sociaal beleid 
Vut-pensioen 
Sociale bijstands­
uitkeringen 
Activering door sociale 
bijstand 
Tabel 20 Onderdelen van het Deense stelsel voor 
werkaanbiedingen 
Activiteiten in verband Werkaanbiedingen voor een 
met de werkgelegenheid periode van 7 à 9 maanden 
Onderwijs en opleiding Opleidingsmogelijkheden 
gedurende gemiddeld 
22 weken Ondernemingspremies 
gedurende twee jaar 
voorpersonen die een eigen 
bedrijf oprichten 
Studiebeurzen gedurende 
gemiddeld 2 jaar 
rijkste regelingen van het Franse so­
ciale beleid is gebleken. Gedurende 
de eerste drie jaar dat de regeling 
werd toegepast, is in het kader hier­
van bijstand verleend aan bijna 1 mil­
joen mensen en derhalve is de rege­
ling, rekening houdend met de 
personen ten laste, op het leven van 
naar schatting twee miljoen mensen 
van invloed geweest. Alles bij elkaar 
is bijstand verleend aan ongeveer 2% 
van de Franse bevolking, hoofdzake­
lijk personen onder de vijfendertig en 
alleenstaanden. Het stelsel is geba­
seerd op overeenkomsten tussen par­
ticulieren en de regionale overheden 
("départements"). 
De belangrijkste conclusies van de 
analyse van de toepassing van de re­
geling luiden als volgt: 
- slechts 60% van de doelgroep 
heeft daadwerkelijk aan een inte­
gratieprogramma kunnen deelne­
men en slechts 40% heeft een overeenkomst kunnen sluiten, 
waarmee lijkt te worden aange­
toond dat de financiering, met 
name door de regionale overhe­
den, niet voldoende is geweest 
om aan de vraag te voldoen; 
44% van de deelnemers kon 
door de regeling niet worden ge­
holpen en in het algemeen had­
den de minder kansarmen meer 
succes bij het vinden van een 
baan (hoewel een lager oplei­
dingsniveau niet op de resultaten 
van invloed lijkt te zijn); 
het aantal personen dat een vas­
te, langdurige betrekking vindt, 
is gering; de meeste deelnemers 
stappen over naar een ander so­
ciaal programma of ontvangen 
na afloop van de regeling op­
nieuw het RMI; 
71-
economische Integratie 
er wordt teveel aandacht ge­
schonken aan de opleiding vóór, 
in plaats van tijdens het werk; 
ter bevordering van de reïntegra­
tie van deelnemers lijken plaat­
selijke acties doeltreffender dan 
gecentraliseerde; 
de stijgende werkloosheid be­
moeilijkt de doeltreffende wer­
king van het programma. 
Het Duitse stelsel 
Door de Duitse eenwording heeft 
het vraagstuk plotseling een 
belangrijke plaats op de politieke 
agenda ingenomen vanwege het gro­
te verlies aan werkgelegenheid in het 
voormalige Oost-Duitsland. De oors­
pronkelijk in het voormalige West-
Duitsland ontwikkelde maatregelen 
voor beroepsinpassing moesten wor­
den toegepast in de uitermate ver­
schillende economische en sociale 
omstandigheden in de nieuwe Duitse 
deelstaten. De belangrijkste punten 
van het onderzoek naar het Duitse 
beleid zijn: 
- opleidings- en bijscholingspro-
gramma's vergroten de kansen 
op werk, zij het slechts in be­
perkte mate; 
- de opleidings- en bijscholings­
programma's hebben niet aan 
de, als gevolg van de eenwor­
ding toegenomen, vraag kunnen 
voldoen; 
- de maatregelen voor het schep­
pen van werkgelegenheid heb­
ben het gemiddelde werkloos­
heidscijfer in het voormalige 
Oost-Duitsland van 38% tot naar 
schatting 13% verlaagd; op de "secundaire" arbeidsmarkt 
zal naar verwachting ongeveer 
20% van degenen met een bij­
standsuitkering een definitieve 
baan vinden, terwijl ongeveer 
50% in de toekomst ook een of 
andere betrekking zal vinden; 
ofschoon de maatregelen niet ui­
terst succesrijk zijn geweest om 
de deelnemers aan het werk te 
helpen, hebben ze ertoe bijgedra­
gen volledige sociale en econo­
mische uitsluiting voor dezen te 
voorkomen; 
regelingen voor het scheppen 
van werkgelegenheid ondervin­
den, vaak oneerlijke, concurren­
tie van de "primaire" arbeids­
markt; 
sommige deelnemers aan 
"kunstmatige" werkgelegen­
heidsprogramma's zijn door an­
dere werknemers lastig gevallen 
omdat zij voor minder dan het 
volledige loon werken. 
Het Portugese 
stelsel 
Portugal is een van de Lid-Staten 
van de Gemeenschap met een 
opmerkelijk laag werkloosheidscij­
fer — minder dan 5% — maar ander­
zijds is de armoede er zeer groot. Het 
land ondergaat een snelle modernise­
ring hetgeen op zich tot een vermin­
dering van de werkgelegenheid en 
een vergroting van het risico op mar­
ginalisering zou kunnen leiden. Het 
Portugese werkgelegenheidsbeleid 
omvat overwegend actieve maatre­
gelen, ten dele vanwege de betrekke­
lijk geringe behoefte aan werkloos­
heidsuitkeringen, en is gericht op de 
integratie op de arbeidsmarkt. De belangrijkste kenmerken van het 
beleid in de afgelopen jaren zijn: 
- het sociale beleid is gericht op 
zowel de kwetsbaarste bevol­
kingsgroepen als de meest kan­
sarme gebieden; 
- het beleid tot integratie op de ar­
beidsmarkt is het minst succes­
rijk geweest in de sectoren waar 
de grootste herstructureringen 
plaatsvinden, bijvoorbeeld de 
textielindustrie, en heeft vooral 
de meest kansarme bevolkings­
groepen weinig kunnen steunen; 
- in de periode van 1990 tot en 
met 1992 zijn ongeveer één mil­
joen mensen bij een of ander op­
leidings- of reïntegratieprogram­
ma betrokken geweest, met 
andere woorden, een aanzienlijk 
deel van de beroepsbevolking en 
een nog groter gedeelte van de­
genen die bijstand behoeven; 
- werkzoekenden worden om zeer 
uiteenlopende redenen van deel­
name aan het beroepsleven uit­
gesloten, hetgeen wijst op de 
noodzaak van een gelijksoortige 
multidimensionele aanpak van 
de reïntegratie op de arbeids­
markt. 
Een vergelijking 
van de stelsels 
De door deze vier Lid-Staten ge­
troffen maatregelen vertonen 
in bepaalde opzichten aanzienhjke 
verschillen. 
- De keuze van de doelstellingen 
tussen de Lid-Staten verschilt 
opmerkelijk. Alle programma's 
zijn in zekere mate doelgericht, 
72 
* '''*'**/'**' *',4 S**'" * •"** *'s/s^zfi oneconomische êntagmtSa 
maar sommige zijn alleen op de 
armen en langdurig werklozen 
gericht zonder verdere selecties 
te maken. Dit geldt voor de 
Franse en Deense regelingen. 
Daarentegen zijn de Duitse en 
Portugese programma's wel op 
specifieke groepen en/of regio's 
gericht. 
- Ook de administratie en uitvoe­
ring van de regelingen verschilt 
van land tot land. Sommige stel­
sels worden nationaal beheerd en 
andere regionaal of plaatselijk, 
en de uitvoering van de regelin­
gen is evenzeer gevarieerd. 
- Er kan een onderscheid worden 
gemaakt tussen programma's die 
bijdragen tot een verbetering van 
de toegang tot de "normale" ar­
beidsmarkt, zoals in Frankrijk en 
Portugal, en programma's die 
"kunstmatige" werkgelegenheid 
scheppen op een "alternatieve" 
arbeidsmarkt, zoals in Denemar­
ken en Duitsland. 
Wat de ervaringen tot dusver betreft, 
hebben de programma's in de vier 
landen echter ook een aantal kenmer­
ken gemeen. 
- Maatregelen voor het scheppen 
van werkgelegenheid hebben 
veelal niet kunnen zorgen voor 
een algemene groei van de werk­
gelegenheid in de betrokken eco­
nomieën. De permanente betrek­
kingen die bepaalde werklozen 
hebben gekregen, lijken in veel 
gevallen ten koste van de banen 
van anderen te zijn gegaan. Der­
halve lijken deze maatregelen 
niet zozeer tot een algemene 
groei van de werkgelegenheid te 
hebben geleid, maar veeleer tot 
een herverdeling van banen on­
der een bepaald aantal personen. De verschuiving van kansarmen 
naar en van de arbeidsmarkt 
door deze werkgelegenheid 
scheppende maatregelen is ech­
ter wel van nut om deze groep 
voor volledige maatschappelijke 
uitsluiting te behoeden. 
Sommige maatregelen zijn niet 
goed doelgericht: zo hebben 
sommige programma's tot ge­
volg dat wel aan de meest kan­
sarmen bijstand wordt verleend, 
maar niet aan de meest hulpbe­
hoevenden. 
De algemene doelstelling van de 
programma's is weliswaar om 
door uitsluiting getroffen groe­
pen op de arbeidsmarkt te inte­
greren, maar toch leiden de ge­
troffen maatregelen in veel 
gevallen tot een segregatie van 
de meest kansarmen in de maat­
schappij in specifieke sociale 
programma's of banen. 
In het algemeen geldt: hoe groter 
de investeringen, des te beter de 
resultaten. Vele van de met be­
trekking tot de werking van de 
programma's geconstateerde 
problemen zijn eenvoudigweg te 
wijten aan een gebrek aan mid­
delen of passende vaardigheden 
bij de voor het beheer en de uit­
voering ervan verantwoordelijke 
personen. 
Aangezien de arbeidsmarkt, wat 
de omvang en de werking aan­
gaat, voornamelijk plaatselijk 
georiënteerd is, hebben maatre­
gelen die hiermee rekening hou­
den meer kans van slagen dan 
maatregelen die op uniforme 
wijze en zonder aanpassingen 
aan de gevarieerde plaatselijke 
omstandigheden worden toege­
past. Programma's moeten op flexibe­
le wijze worden toegepast en 
niet alleen aandacht schenken 
aan het verwerven van vaardig­
heden, tewerkstelling of alge­
meen onderricht, maar een bena­
deringswijze volgen waardoor 
deze en andere doelstellingen 
gelijktijdig kunnen worden ver­
wezenlijkt. 
Programma's moeten in samen­
werkingsverbanden met de so­
ciale partners en met de openba­
re en particuliere sectoren 
worden uitgevoerd en beheerd. 
Ongeacht de hoeveelheid en 
kwaliteit van de maatregelen is 
het succes ervan in grote mate 
afhankelijk van de op dat mo­
ment heersende economische 
omstandigheden: onder dezelfde 
voorwaarden hebben program­
ma's ten tijde van economische 
groei meer kans van slagen dan 
tijdens een periode van recessie. 
De doeltreffende integratie van 
kansarme bevolkingsgroepen in 
de maatschappij en op de ar­
beidsmarkt vereist een nauwe 
coördinatie van het economische 
en het sociale beleid. 
Kenmerkende 
gevallen van 
integratie in de 
Gemeenschap 
In de meeste delen van de Gemeen­
schap zijn maatregelen van kracht 
ter bestrijding van de meest verbreide 
oorzaken van uitsluiting van de ar­
beidsmarkt, al verschilt de vorm van 
-73-
ivoormastmheppeiljke m economische Integratie i>A?«oÜr£'"j%"'< 
pSttffy, 4>#XA6Mw4c 
deze maatregelen vaak van land tot 
land. 
Ziekte 
Alle Lid-Staten voorzien in een 
of andere vorm van steun voor 
degenen die door ziekte of letsel niet 
kunnen werken. Hiervoor zorgen met 
name de sociale zekerheid — in het 
bijzonder de gezondheidszorg — en 
programma's voor sociale bijstand. 
De meeste Lid-Staten voorzien eve­
neens in bijstand door middel van 
omvangrijke reïntegratieprogram­
ma's, al zijn deze in Ierland, Italië en 
het VK niet in de wet vastgelegd. 
Geestelijk 
of lichamelijk 
gehandicapten 
Alle Lid-Staten voorzien in mid­
delen van bestaan voor gehan­
dicapten, al is deze steun in Duitsland 
in sommige gevallen van de financi­
ële positie van hun familie afhanke­
lijk. Denemarken, Frankrijk en Ne­
derland bieden gehandicapten 
beschutte werkgelegenheid terwijl 
verscheidene Lid-Staten een of ander 
integratieprogramma kennen, bij­
voorbeeld in de vorm van om- of 
bijscholing. Uitzonderingen hierop 
vormen Frankrijk, Griekenland, Ier­
land, Italië, Luxemburg en het VK, 
waar de wet niet in dergehjke rege­
lingen voorziet. 
Langdurig 
werklozen 
In Griekenland en delen van Spanje 
en Italië worden langdurig werk­
lozen noch door werkloosheidsver­zekeringen, noch door andere rege­
lingen voor sociale bijstand be­
schermd. Beroepsopleiding en ande­
re maatregelen voor integratie 
bestaan wel in bijna alle Lid-Staten. 
Loonsubsidie om bedrijven aan te 
moedigen langdurig werklozen in 
dienst te nemen wordt in meer dan de 
helft van de Lid-Staten toegepast en 
enkele landen — Denemarken, Grie­
kenland, Ierland en Portugal—voor­
zien in een financiële stimulans in­
dien langdurig werklozen een eigen 
bedrijf wensen op te richten. 
Arbeids­
ongeschikten 
Alle Lid-Staten verlenen financi­
ële steun aan arbeidsonge­
schikten. In België, Luxemburg en 
Frankrijk ontvangen gedeeltelijk ar­
beidsongeschikten een, zij het ver­
minderde, uitkering indien zij wer­
ken. Andere landen zoals 
Denemarken, Duitsland, Grieken­
land, Spanje, Portugal en het VK 
voorzien in opleidings- en onderwijs­
programma's. In de Gemeenschap 
bestaan alleen in Ierland en Italië 
geen wettelijke maatregelen voor in­
tegratie. 
Pensioengerechtigde 
werknemers 
Met uitzondering van Spanje 
staan alle Lid-Staten werkne­
mers die de pensioengerechtigde 
leeftijd hebben bereikt, toe om met 
behoud van hun pensioen te bhjven 
werken, al wordt het pensioen in deze 
omstandigheden in sommige landen 
verlaagd. Dit is het geval in Dene­
marken, Frankrijk, Ierland, Italië en 
Portugal. Elders wordt het recht op 
pensioen door het uitoefenen van een 
74 
beroep niet aangetast, maar in som­
mige landen geldt wel een beperking 
van de verdiensten voor personen die 
een volledig pensioen ontvangen. 
Vrouwen die 
na een bevalling 
weer gaan werken 
Of vrouwen na een bevalling al 
dan niet weer kunnen gaan 
werken, wordt hoofdzakelijk bepaald 
door de beschikbaarheid van betaal­
bare kinderopvang. Ten aanzien van 
de voorzieningen voor kinderopvang 
bestaan aanzienlijke verschillen tus­
sen de Lid-Staten. De voorzieningen 
zijn het best in Denemarken, terwijl 
deze in de meeste andere landen zeer 
beperkt zijn. Overigens wordt de be­
schikbaarheid van kinderopvang in 
de Gemeenschap algemeen onvol­
doende geacht. 
In Denemarken, Ierland, Italië en het 
VK hebben vrouwen die weer willen gaan werken niet automatisch recht 
op bijstand en wordt uitsluitend steun 
verleend aan alleenstaande moeders, 
die ook voor een verscheidenheid 
van andere vormen van sociale bij­
stand in aanmerking komen. Andere 
landen van de Gemeenschap voor­
zien in diverse opleidings- en bij-
scholingsprogramma' s. 
Zelfstandigen 
In België, Griekenland, Italië, 
Luxemburg en Portugal hebben 
zelfstandigen, indien zij failliet gaan, 
geen recht op welke uitkering dan 
ook. In andere Lid-Staten komen zij 
in aanmerking voor financiële bij­
stand, kunnen zij deelnemen aan op­
leidingscursussen en kunnen ze, op 
voorwaarde dat ze zich bereid tonen 
een baan als employé te aanvaarden, 
onder dezelfde voorwaarden als an­
dere werklozen bij het zoeken naar 
een baan worden geholpen. 
75 
-76 
Hoofdstuk6"Sedatezekerheid: economische overwegingen 
Hoofdstuk 6 Sociale zekerheid: 
economische overwegingen 
Aard en 
grondslag van de 
sociale zekerheid 
De sociale zekerheid is erop ge­
richt de huishoudens te be­
schermen tegen het risico van de 
beschikbaarheid van onvoldoende 
geld om zich de noodzakelijke goe­
deren en diensten te verschaffen om 
een leefbaar bestaan te leiden, om 
zich toegang tot de gezondheidszorg 
te verschaffen, om hun levensstan­
daard te handhaven bij verlies van 
hun gebruikelijke bron van inkom­
sten. Een dergehjke inkomensverlies 
kan zich voordoen bij het intreden 
van de "sociale risico's" waarvoor de 
verschillende takken van de sociale 
zekerheid zijn gecreëerd: ouderdom, 
invaüditeit, ziekte, werkloosheid, ge-
zinslasten. 
Het doel van de sociale zekerheid is 
daarom, in de beroemde woorden 
van Sir W. Beveridge, "de mens te 
vrijwaren van gebrek" wanneer deze 
risico's zich voordoen. De sociale ze­
kerheid kent uitkeringen in geld en in 
natura. De geldelijke uitkeringen 
hebben drie verschillende functies— 
het verstrekken van: 
- vervangende inkomsten, wan­
neer zij zijn bedoeld om het ver­
lies aan inkomsten uit arbeid te 
compenseren in de vorm van ziekte-uitkeringen, ouderdoms-
en invaliditeitspensioenen, werk­
loosheidsuitkeringen; 
- aanvullende inkomsten, wanneer 
zij zijn bedoeld om te helpen bij 
het dragen van bijzondere lasten, 
met name woonlasten of uitga­
ven voor of de kosten van de 
verzorging van kinderen; 
- bijstand, wanneer zij middelen 
van bestaan garanderen voor de­
genen die in armoede verkeren. 
De uitkeringen in natura omvatten 
het dragen van medische kosten en 
kosten voor medicijnen, de uitdeling 
van voedsel en de verschillende vor­
men van steun bij het zoeken naar 
werk. 
Door deze uitkeringen te verstrek­
ken, speelt de sociale zekerheid een 
complexe rol in de samenleving die 
overeenstemt met drie basisfuncties: 
een klassieke verzekeringsfitnc-
tie, wetende dat niet alle sociale 
risico's op een vrije verzeke-
ringsmarkt kunnen worden ver­
zekerd; 
een spaarfunctie waarmee de 
ontwikkeling van de consump-
tiemogelijkheden over de duur 
van een leven kan worden ver­
deeld. - een interpersoonlijke herverde­
lingsfunctie waarmee een deel 
van de inkomsten van de gegoe­
dere huishoudens naar de armste 
huishoudens wordt overgehe­
veld, wanneer deze uitkeringen 
genieten zonder daarvoor de pre­
mies of belastingen die dit finan­
cieren, te hebben betaald. 
Deze drie functies zijn in de praktijk 
moeilijker te onderscheiden dan in 
theorie. Geen enkel stelsel van socia­
le zekerheid beperkt zich dan ook tot 
de risico's die de privé-verzekerings­
sector niet kan dekken. Deze functies 
overlappen elkaar in de landen echter 
niet op dezelfde wijze, hetgeen de 
verschillende historische ontwikke­
ling van de stelsels weerspiegelt. 
Door de vermenging van deze drie 
functies lijkt het vaak of de sociale 
zekerheidsstelsels in concurrentie of 
zelfs in conflict verkeren met de par­
ticuliere inspanningen op het gebied 
van de bescherming tegen sociale ri­
sico' s. Het zijn echter juist de beper­
kingen en ontoereikendheid van de 
andere dekkingsmogelijkheden 
(zelfbescherming met eigen spaar­
geld, terugvallen op het gezin en par­
ticuliere verzekering) die aan de ba­
sis van de sociale zekerheid liggen. 
77-
Hoofdstuk â^ Sociale zekerheid; economische overwegingen 
Ontoereikendheid 
van de 
zelfbescherming 
Zelfbescherming komt overeen 
met zelf sparen uit voorzorg. Ie­
mand spaart een deel van zijn inko­
men om zijn eigen economische 
zekerheid te garanderen en de gelde­
lijke gevolgen van ziekte, invalidi­
teit, werkloosheid, pensionering of 
het stichten en onderhouden van een 
gezin te kunnen dragen. Dit lijkt a 
priori de meest natuurlijke en gemak­
kelijke beschermingswijze; zij berust 
op individuele verantwoordelijk­
heid, iedereen handelt naar eigen in­
zicht en beoordeling van de risico's 
waaraan hij is blootgesteld. Er zijn 
evenwel enkele grote nadelen aan 
verbonden die het bestaan van de so­
ciale zekerheid rechtvaardigen. 
Op de eerste plaats kan deze zelfbe­
scherming alleen gelden voor perso­
nen en huishoudens die over vol­
doende middelen beschikken om te 
kunnen sparen; zij kunnen zichzelf 
doeltreffender beschermen naarmate 
hun inkomen toeneemt. Een huishou­
den met een laag inkomen heeft een 
kleine, of zelfs geen, mogelijkheid 
om te sparen, terwijl de verwerkelij­
king van bepaalde eventualiteiten 
waarschijnlijk op de levensstandaard 
van dergehjke huishoudens de groot­
ste invloed zal hebben. De belang­
rijkste rechtvaardiging van de sociale 
zekerheid is dan ook dat nooit een 
strikte overeenstemming tussen be­
hoeftes en inkomsten bestaat. 
Zelfs aan degenen die hiertoe de mid­
delen zouden hebben, kan de verant­
woordelijkheid om zich voldoende te 
beschermen niet worden overgela­
ten. Zij kunnen vantevoren niet pre­
cies weten aan welke risico's zij in 
de, soms verre, toekomst zijn bloot­
gesteld en onderschatten vaak de waarschijnlijkheid en de gevolgen 
ervan: frequentie en ernst van ziek­
ten, risico en gevolgen van arbeids­
ongeschiktheid, risico een gehandi­
capt kind te krijgen, duur van een 
periode van werkloosheid, enz.... Ve­
len hebben de neiging hun levensver­
wachting en daarmee de vermoede­
lijke duur van hun pensionering te 
kort in te schatten. Daarbij bekom­
meren sommigen zich alleen om de 
zeer nabije toekomst en nemen geen 
voorzorgsmaatregelen met het oog 
op eventuele tegenslagen en toekom­
stige behoeftes. 
Grenzen aan de 
gezinssteun 
Ook al is de gezinskern steeds 
kleiner geworden, toch bhjven 
de gezinsleden elkaar een niet ver­
waarloosbare steun verlenen. Buiten 
het feit dat deze steun niet geldt voor 
mensen die alleenstaan, vormt het 
gezin een te kleine gemeenschap om 
aan grote of langdurende risico's het 
hoofd te bieden (zoals ernstige of 
chronische ziekten, langdurige werk­
loosheid) of aan risico's die het hele 
gezin treffen (werkloosheid van bei­
de echtgenoten, ongelukken, stopzet­
ten van het familiebedrijf, enz....). 
Daarbij maakt de economische voor­
uitgang het lastiger van de traditione­
le, plaatselijke of gezinssteun te pro­
fiteren. Aangezien de economische 
ontwikkeling is gebaseerd op een 
grotere mobiliteit van de werkne­
mers, noodzakehjk voor een betere 
allocatie van de hulpbronnen, maakt 
deze ontwikkeling andere vormen 
van steun noodzakelijk: gezinsban­
den worden door de grotere afstand 
losser en relaties met buren moeilijk 
opgebouwd, omdat mensen meerde­
re keren in hun leven verhuizen, vol­
wassen zonen en dochters kunnen hun bejaarde ouders niet meer ver­
zorgen, buren kunnen een invalide of 
een werkloze niet meer bijstaan. Ver­
anderingen in gezinsstructuren en de 
toenemende arbeidsparticipatie van 
vrouwen hebben gelijksoortige ge­
volgen. 
Onvol komen heden 
van de pariculiere 
verzekeringsmarkt 
Vergeleken met de hierboven be­
schreven beschermingswijzen, 
biedt verzekering het voordeel op een 
bredere basis te zijn geschoeid, waar­
door de kosten die sommigen veroor­
zaken, door alle verzekerden kunnen 
worden gedragen. Maar ook de ver­
zekering kent grenzen. 
De verzekeringsinstanties hebben 
om te beginnen te kampen met het 
probleem van de asymmetrie van de 
informatie. Dit wil zeggen dat, wille­
keurige of toevallige gebeurtenissen 
daar gelaten, zij minder goed dan hun 
cliënten op de hoogte zijn van de 
waarschijnlijkheid waarmee deze 
laatsten komen te verkeren in de si­
tuaties waartegen zij zijn verzekerd, 
voor zover deze niet louter van het 
toeval afhangen. De betrokkenen 
kunnen voor hun verzekeraar immers 
verbergen welke risico's zij inhou­
den of hoe zij zich na hun verzeke­
ringsafsluiting gaan gedragen. Dit 
geldt in het bijzonder voor het risico 
van werkloosheid of voor gezinslas-
ten. De verzekeringsmechanismen 
lenen zich slecht voor de dekking van 
dergehjke gebeurtenissen, wanneer 
de verzekering immers vrijwillig is, 
zal zij vooral degenen aantrekken die 
een groot werkloosheidsrisico lopen 
of juist van plan zijn kinderen te krij­
gen. Degenen met een vaste baan of 
die niet van plan zijn kinderen te 
krijgen daarentegen, zullen nauwe-
-78 
Hoofdstuk é ~ Sociale zekerheid; economische overwegingen 
lijks de behoefte voelen zich te ver­
zekeren. De verzekeringsmaatschap­
pijen zullen dan geen tarief kunnen 
vaststellen, omdat zij vantevoren niet 
op de hoogte zijn van de intensiteit 
van het risico dat hun cliënten lopen. 
Een verplichte verzekering maakt 
dergelijke berekeningen van indivi­
duen onnodig en stelt de verzeke­
ringsmaatschappijen, over het geheel 
genomen, in staat in te schatten welk 
uitkeringsbedrag zij zullen moeten 
betalen. Zij zullen echter allemaal 
proberen cliënten aan te trekken die 
de kleinste risico's lopen. Voor de 
ziekteverzekering zullen zij bijvoor­
beeld jonge mensen in goede ge­
zondheid (die voor hen "goede risi­
co's" betekenen) proberen aant te 
trekken, en niet zozeer ouderen of 
mensen met een medisch verleden 
(die een "slecht risico" vormen). 
De wet zou de maatschappijen na­
tuurlijk kunnen verplichten iedereen 
die hiertoe de wens te kennen geeft, 
te verzekeren. In dat geval zouden zij 
hun tarieven aanpassen aan de per­
soonlijke kenmerken van de verze­
kerden, niet alleen om de kosten die 
zij verwachten, te compenseren, 
maar eveneens om een afstotingsef­
fect te bewerkstelligen. Aangezien 
zij niet kunnen voorspellen welk risi­
co een verzekeringskandidaat voor 
hen vormt, zijn zij geneigd met ont­
moedigende tarieven die cliënten op 
een afstand te houden, waarvan zij 
vermoeden dat zij een slecht risico 
vormen. De werking van de markt 
kan op deze manier leiden tot sociaal 
onaanvaardbare situaties, waarin 
personen in de praktische onmoge­
lijkheid verkeren een verzekering af 
te sluiten tegen de risico's waaraan 
zij in het bijzonder zijn blootgesteld. 
De voor iedereen geldende verplich­
ting een verzekering af te sluiten, ver­
bod voor de verzekeraar een verzeke-ringsaanvraag te weigeren en niet-
aanpassing van de tarieven aan het 
risico dat deze of gene vormt, vormen 
de drie kenmerken die een sociale-
zekerheidsstelsel onderscheiden van 
de vrije verzekeringsmarkt. Deze 
kenmerken zijn onlosmakelijk met 
elkaar verbonden: indien men de ta­
rieven niet wil aanpassen aan het in­
dividuele risico, dient de verzekering 
voor iedereen verplicht te zijn; indien 
dit niet het geval zou zijn, zouden de 
"goede risico's" de neiging hebben 
zich niet te verzekeren, waarmee het 
evenwicht in het stelsel wordt ver­
stoord. 
Externe effecten 
Er is nog een andere theoretische 
rechtvaardiging voor het bestaan 
van sociale zekerheidsstelsels, en 
wel het bestaan van externe effecten. 
Zij bevinden zich namehjk buiten de 
werking van de markt, zijn het gevolg 
van de onderlinge afhankelijkheid 
van economische actoren die niet tot 
de betaling van een prijs leiden. De 
overdracht van besmettelijke ziekten 
of de met werkloosheid en armoede 
samenhangende criminaliteit vor­
men "negatieve externe effecten". 
Sociale uitkeringen daarentegen lei­
den tot positieve externe effecten, dat 
wil zeggen voordelen die niet alleen 
voor de directe begunstigden ervan 
gelden, in de mate waarin zij bijdra­
gen aan de verbetering van de ge­
zondheidstoestand van de gehele 
bevolking (door gratis gezondheids­
zorg), aan de bevordering van de so­
ciale rust en samenhang en indirect 
aan de voorkoming van criminaliteit 
(door bijstands- en werkloosheids­
uitkeringen), aan de stimulering van 
de mobiliteit van de werknemers 
(door werkloosheidsuitkeringen en 
actieve maatregelen ter bevordering 
van de werkgelegenheid) of aan de groei van de bevolking (door gezin­
stoelagen). 
De sociale zekerheid is daarom een 
mechanisme dat diensten produceert 
die niet alleen individueel van aard 
zijn, maar de hele bevolking van nut 
zijn. Dit vormt een rechtvaardiging 
voor het opleggen van een verzeke­
ringsplicht door de overheid en voor 
de financiering van de sociale zeker­
heid door middel van sociale premies 
en belastingen. 
Voordelen 
van collectief 
risicobeheer 
Aan de hierboven genoemde re­
denen dient het voordeel van 
het bestaan van een collectief beheer 
van de sociale risico's te worden toe­
gevoegd, dat leidt tot schaalvoorde­
len en vermindering van de kosten 
voor de voorlichting van de verzeker­
den. Enerzijds leidt het relatief kleine 
aantal betrokken verzekeringsinstel­
lingen tot een goedkoper beheer van 
de sociale-zekerheidsstelsels, dank­
zij de mogehjkheid de administratie­
ve diensten te rationaliseren en de 
afwezigheid van uitgaven voor mar­
keting. In 1991 maakten de functio-
neringskosten minder dan 4% uit van 
het totaalbedrag aan in de Gemeen­
schap betaalde uitkeringen (zie gra­
fiek 12). 
Anderzijds heeft de sociale zeker­
heid voor de verzekerden het voor­
deel eenvoudig te zijn. Het beheer 
van spaargeld op de lange termijn en 
de keuze van een aan de behoeften 
van een bepaald huishouden aange­
past verzekeringsprodukt geeft aan­
leiding tot beslissingen die veel inge­
wikkelder zijn dan die welke de 
huishoudens gewoon zijn te maken. 
Het verkrijgen van inlichtingen van 
•79 
idtac&mmi 
speciahsten op dit gebied zou in het 
algemeen te duur zijn en het voor 
verzekering beschikbare bedrag ver­
minderen. 
De economische 
gevolgen van de 
sociale zekerheid 
Deze aan de nationale stelsels 
intrinsieke doeltreffendheid 
wordt zelden naar voren gebracht in 
de discussies over de sociale zeker­
heid. Zij beperken zich tot de gevol­
gen van deze stelsels voor de rest van 
de economie. 
De grotere plaats die de inkomsten en 
uitgaven voor de sociale zekerheid in 
de economie van de landen van de 
Gemeenschap is gaan innemen, is 
ongetwijfeld een van de belangrijk­ste kenmerken van hun economische 
ontwikkeling in de 20e eeuw. De om­
vang van de bedragen die met de 
sociale zekerheid zijn gemoeid, geeft 
stof tot bespiegelingen, kritiek en 
hervormingsvoorstellen die, afhan­
kelijk van de maatschappelijke hoek 
of politieke partij waaruit zij afkom­
stig zijn, sterk verschillen. Dit stelt de 
overheden voor lastige keuzeproble­
men met betrekking tot de manier 
waarop de spontane ontwikkeling 
(d.w.z. bij ongewijzigde wetgeving) 
van de uitgaven die geen gelijke tred 
houden met de inkomsten, een halt 
kan worden toegeroepen. Deze pro­
blemen zullen waarschijnlijk alleen 
maar groter worden nu de werkloos­
heid hoog blijft, de vraag, het aanbod 
en de kosten van de gezondheidszorg 
toenemen, en de bevolking verou­
dert, hetgeen grote gevolgen heeft 
voor de uitgaven voor de gezond­
heidszorg en de pensioenen. Om 
deze redenen wordt aan de economi­
sche gevolgen van de financiering 
12 Functionerlngsfcesten van sodalc £®kerSi©!dsst©!s?©!s In % 
van de totale uitkeringen, 1980 en 1991 
% totaal 
12 1 12 
1960 
1S91 
E DK D L B E12 GR NL F I UK IRL P van de uitkeringen veel belang ge­
hecht. 
De economische 
gevolgen van de 
financiering van de 
sociale zekerheid 
De uitgaven voor de sociale ze­
kerheid worden hoofdzakelijk 
uit de directe belastingen en premies 
gefinancierd, en de vergroting van 
hun omvang is een van de belangrijk­
ste redenen voor de verzwaring van 
de lastendruk. De financiering door 
middel van sociale premies — het 
grootste deel van de inkomsten in de 
meeste landen — is aanleiding tot 
een reeks van controverses en kritiek. 
Verhoging van 
belastingen en 
premies 
Van de problemen die met de ver­
hoging van belasting en pre­
mies samenhangen, worden de 
potentiële gevolgen zoals afzwak­
king van de produktieve inspannin­
gen en de aanzet tot fraude en 
belastingontduiking het vaakst ge­
noemd. 
Uit de economische analyse komt 
naar voren dat een verhoging van de 
verplichte inhoudingen voor de prik­
kels ter bevordering van de arbeids­
participatie twee soorten tegenover­
gestelde effecten kan hebben: een 
effect van vervanging van werk door 
vrije tijd, indien een vermindering 
van het inkomen na belasting en af­
dracht van sociale premies leidt tot 
verkorting van de werktijd, daarte­
genover, een inkomenseffect, indien 
deze vermindering zich vertaalt in 
80 
^ Hoofdstuk 6 « Sociale zekerheid; economische overwegingen 
Nettoloon en arbeidskosten In de Lid-Staten 
De tabellen 21 en 22 geven de uitsplitsing weer van de totale kosten voor de onderne­
ming van het werk van een arbeider in de verwerkende industrie in elk van de 
Ud-Staten; deze uitsphtsing is verkregen door twee statistieken van EUROSTAT naast 
elkaar te leggen: 
- de Enquête naar de arbeidskosten uit 1988 waaruit de structuur van de loonkosten 
en In het bijzonder het aandeel van de ten laste van de werkgever komende sociale 
premies en de brutolonen naar voren komen; 
- de Statistieken van de nettolonen die het resultaat zijn van theoretische berekenin­
gen door de nationale bureaus voor statistiek om de gevolgen aan te tonen van de 
belastingheffing op de lonen van handarbeiders afhankelijk van hun salarisniveau 
en hun gezinssituatie. 
De combinatie van deze twee bronnen maakt de volledige uitsplitsing van de loonkos­
ten van een handarbeider mogelijk, waarbij met name kunnen worden onderscheiden: 
- de door de werkgever gedragen lasten voor de sociale zekerheid, die voortvloeien 
uiteen wettelijke bepaling enerzijds, een cao, een bedrijfsovereenkomst of vrijwil­
lige bijdragen anderzijds; 
- de sociale premies van werknemers; 
- de inkomstenbelasting, betekend op basis van de hypothese dat het salaris de enige 
bron van inkomsten is en dat er geen bijzondere omstandigheden zijn die een 
belastingverlichting rechtvaardigen, met uitzondering van de gezinssituatie. Indien 
de werknemer kinderen heeft, dienen van deze belasting de gezinstoelagen die hij 
ontvangt, te worden afgetrokken. 
- de andere aan arbeid verbonden kosten: voordelen in natura, leiskostenvergoeding, 
uitgaven van het bedrijf voor medische en sociale zorg, uitgaven voor de beroeps­
opleiding, evenals eventuele belastingen op de lonen na aftrek van ontvangen 
- het beschikbare nettoloon van de werknemer. 
De situaties in de Lid-Staten vertonen veel verschillen. Van 100 aan totale kosten voor 
een onderneming ontvangt de Belgische, Duitse of Nederlandse handarbeider wanneer 
hij vrijgezel is, slechts 45 schoon In de hand. De Deense, Franse, Ierse of Italiaanse 
handarbeider ontvangt iets meer dan SO, de Griekse, Luxemburgse en de Portugese 
handarbeider ongeveer 60 en de Spanjaard en de Brit 62, 
Het nettoloon van een gehuwd handarbeider met twee kinderen, wiens vrouw geen 
betaald werk verricht, is hoger vanwege de aftrek voor gezinslasten bij de berekening 
van de inkomstenbelasting en de ontvangst van gezinstoelagen. Het aandeel van het 
nettoloon is het kleinst in Nederland (53%), in België, Duitsland en Italië (56-58%), 
het bedraagt nissen 61 en 65% in Frankrijk, Ierland, Portugal en Denemarken, en is het 
grootstin Spanje (67%), het Verenigd Koninkrijk (70%) en vooral in Luxemburg (bijna 
80%). 
Het aandeel van de bijdragen op grond van cao's, rjedrijfsovereenkomsten en vrijwil­
lige bijdragen is vooral groot in Ierland, Nederland, het Verenigd Koninkrijk en 
Duitsland. Frankrijk vormt een geval apart de bijdragen die officieel uit een cao 
voortvloeien, zijn in feite voor alle werknemers verplicht, hetzij in hun geheel (werk­
loosheidsverzekering), betzij deels (minimumpercentages voor de aanvullende pensi­
oenregelingen). 
-81-
hg&momi&ehe overwegingen 
Tabel 21 Fiscale en sociale lasten In % van de totale loonkosten, 1988 (gemiddeld loon van 
een handarbeider In de verwerkende industrie, vrijgezel) 
B DK D GR E F<1) IRL(1) I 
Werkgever­
spremies: 
wettelijk 26,7 
cao, vrijwillig 
bedrljfs- 0,8 
overeenkomst 
Werknemers-
premies 
Inkomsten­
belasting 
Andere kosten* DK 
2,8 
0,2 18,4 
3,1 GR 
19,0 
1,0 L NL(1) P UK<1) EUR12 
23,6 
1,6 19,2 
8,5 8,7 
6,2 
9,3 1,7 13,7 11,9 4,6 11,6 6,3 
nettoloon 
Totale 
loonkosten 17,9 42,8 
0,9 0,8 
44,4 51,7 
100 100 17,6 
2,3 
44,9 
100 6,3 
1,0 
60,8 
100 7,6 
0,1 
62,5 
100 4,2 
4,0 
52,5 
100 25,0 
3,1 
50,7 
100 32,3 
1,2 
5,9 
12,0 
-2,9 
51,5 
100 13,8 
0,3 15,8 
7,1 19,1 
2,0 7,3 
4,2 18,5 
3,8 
10,3 20,0 8,4 7,7 10,2 
13,6 
1,2 
60,8 
100 10,6 
3,5 
43,0 
100 5,7 
5,5 
59,3 
100 16,4 13,2 
2,6 2,0 
61,8 52,3 
100 100 
* De andere kasten omvmm de voordelen in natura, de kosten voor beroepsopleiding, andere uitgaven van sociale aarden de belasting op kmmnaaflrek van de subsidies 
i schatting door de diensten van de Commhsk 
it) Loonkosten voor hand- en overige arbeiders - beschikbaar nettoloon voor handarbeiders 
Bron: Communautaire enquête naar de arbeidskosten 1988, vol. 1: belangrijkste resultaten, EUROSTAT, reeks 3C, 1992 
Nettolonen van handarbeiders In de verwerkende Industrie In de Gemeenschap, 1991, EUROSTAT, reeks 3C, 1992 
een toename van de kwantiteit van 
het werk om het verlies aan netto­
inkomsten door de verhoging van de 
verplichte inhoudingen te compense­
ren. 
Op de vraag naar het relatieve belang 
van deze twee effecten is, ondanks de 
vele theoretische en empirische stu­
dies, geen duidelijk antwoord geko­
men. De reacties zijn per individu erg 
verschillend. De meest geaccepteer­
de hypothese is dat voor huishoudens 
met hoge inkomens het vervangings­
effect het belangrijkste is, vooral 
voor vrouwen bij een gezamenlijke 
belastingaanslag voor echtparen. 
Daarentegen zal voor mensen met 
lage inkomens afname van hun koop­
kracht als gevolg van belasting- of 
premieverhogingen waarschijnlijk 
eerder een reden zijn om meer te gaan 
werken. 
Fraude en belastingontduiking wor­
den in de praktijk aanlokkelijker en meer aangemoedigd naarmate de te 
ontduiken inhoudingen hoger zijn. 
Belasting- en premieverhogingen 
zullen dit gedrag dan ook versterken. 
Zwart werken is een wijd verbreide 
praktijk en heeft directe consequen­
ties voor de sociale zekerheid en 
geeft de zwartwerker de mogehjk­
heid (hoofd- of aanvullende) inkom­
sten te verwerven die niet worden 
aangegeven. Wanneer het zwart 
werk in loondienst wordt verricht, 
ontsnapt de werkgever aan de beta­
ling van sociale premies. Hoe groter 
het nettoverschil tussen het netto ont­
vangen inkomen en de totale kosten 
van de werknemer voor de onderne­
ming, hoe meer belang de twee par­
tijen hebben bij het verbergen van de 
inkomsten en hoe sneller zij hun toe­
vlucht zullen nemen tot zwart werk. 
De ontduiking van belastingen en so­
ciale premies is evenwel niet zonder 
gevolgen voor de betrokkenen die 
geen aanspraak op een uitkering kun­nen maken, wanneer zij ophouden 
met werken (in geval van ziekte, in­
validiteit of pensionering). De vrees 
deze rechten op uitkeringen waar­
voor een bijdrageplicht geldt — uit­
keringen waarvan de hoogte afhangt 
van de door de werknemer of werk­
gever bij wie hij in dienst is, betaalde 
bijdragen — te zien verminderen, 
vormt een rem op dit gedrag. Deze 
ontmoediging alleen is echter geen 
garantie voor doeltreffendheid, om­
dat in alle sociale-zekerheidsstelsels 
uitkeringen bestaan waarvoor geen 
bijdrageplicht geldt (die uit de alge­
mene middelen worden gefinan­
cierd) en die een minimumbescher-
ming verlenen aan degenen die deze 
nodig hebben (in de vorm van de 
garantie van een bestaansminimum 
en toegang tot medische zorg). In dit 
kader is een goed evenwicht tussen 
uitkeringen waarvoor wel en waar­
voor geen bijdrageplicht geldt, van 
groot belang. 
82 
Hoofdstuk $ - Sociale zekerheid: economische overwegingen 
Tabel 22 Fiscale en sociale lasten In % van de totale loonkosten, 1988 
(gemiddeld loon van een handarbeider In de verwerkende Industrie, gehuwd, 
2 kinderen, vrouw zonder betaald werk) 
Werkgevers­
premies: 
wettelijk 26,7 
cao, vrijwillig, 
bedrijfs­
overeenkomst 
Werknemers-
premies 
Inkomsten­
belasting 
Gezinstoelagen -8,0 
Andere kosten * o,9 0,8 
9,3 DK 
2,S 
0,2 
1,7 
-5,3 
0,8 
Beschikbaar 
nettoloon 
Totale 
loonkosten 
Noot Abron; tie tabel 21 18,4 
3,1 GR E 
19,0 23,6 
1,0 1,6 19,2 
8,5 IRL 
8,7 
6,2 32,3 
1,2 13,8 
0,3 NL 
15,8 
7,1 19,1 
2,0 
13,9 34,7 9,0 6,3 
-3,0 
2,3 -6,0 
1,0 3,7 
-0,6 
0,1 0,0 
-5,3 
4,0 -2,3 
3,1 -4,1 
-2,9 -7,2 
1,2 -4,5 
3,5 -3,2 
5,5 UK EUR12 
7,3 
4,2 18,5 
3,8 
13,7 11,9 4,6 11,6 6,3 5,9 10,3 20,0 8,4 7,7 10,2 
16,6 10,0 1,7 5,5 4,4 13,6 8,1 
-5,8 
2,6 -4,1 
2,0 
56,4 65,1 56,5 66,8 67,0 62,0 61,4 57,6 79,9 52,6 63,8 70,4 61,5 
100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 
Sociale zekerheid 
en staatsschuld 
De sociale zekerheid wordt vaak 
aangewezen als medeschuldig 
aan de vergroting van de staatsschuld 
die in veel Lid-Staten sinds het einde 
van de jaren '70 is opgetreden. Ter­
wijl de financiering van de sociale 
zekerheid rechtstreeks van invloed is 
op de situatie van de overheidsfinan­
ciën in de landen waar deze is opge­
nomen in de begroting van de 
centrale of lokale overheden, heeft 
deze ook indirecte gevolgen in lan­
den waar de sociale zekerheid door 
onafhankelijke organen wordt be­
heerd. Enerzijds, omdat de overheid 
wellicht bepaalde regelingen heeft 
gesubsidieerd om de tekorten te ver­
minderen; anderzijds, omdat in de 
landen waar de toename van de uit­
gaven voor de sociale zekerheid heeft 
geleid tot een verhoging van de bij­
dragen aan van de overheid onafhan­
kelijke organen, de overheid zijn 
toevlucht heeft kunnen nemen tot 13 Loonkosten en sociale premies van handarbeiders in de 
verwerkende industrie, 1988 
2400 
2000 
1600 
1200 
800 
400 Ecu por maand 
O Werkgeverspremie* 
• Werknemersprerrtes 
• Brutoloon «i 2400 
2000 
1600 
1200 
•83 
14 Gemiddelde loonkosten per uur In de verwerkende Industrie 
en uitgaven aan sociale zekerheid per Inwoner in de Lid-
Staten, 1990 
25 r Loonkosten (ecu per werknemer) 05 
WÊ-
mm 
II! 
lil» •o H 20 
.,•612 •6 ^•NL «V 
::JRL:::^': •UK 
mm 
0 •<» II* «I •» » * '«' ' « ! ' "l'„l ' 'l' , t , t 1 I.M» W.lu'l .tuntuMH,,.,*,.,,.!.,,..',,...f,.„»..,.«...,-!., .»,-•-.-^ •••) A 15 
10 
1000 2000 3000 4000 5000 
Uitgaven aan sociale zekerheid (ecu per inwoner) 6000 leningen om zijn eigen uitgaven te 
dekken om te voorkomen dat naast 
verhoging van de premies ook verho­
ging van de belastingen zou plaats­
vinden. 
Een dergelijke bewering dient even­
wel genuanceerd te worden. We kun­
nen constateren dat enkele van de 
landen waarin de staatsschuld in de 
jaren '80 is opgelopen, erin zijn ge­
slaagd de groei van de uitgaven voor 
de sociale zekerheid te beheersen: in 
België, bijvoorbeeld, is de groei van 
de gemiddelde uitkeringen per inwo­
ner tegen constante prijzen tussen 
1980 en 1991 het geringst geweest 
van de Lid-Staten van de Gemeen­
schap (zie hoofdstuk 3, grafiek 3), de 
staatsschuld is hier echter wel aan­
zienlijk gestegen. De tekorten van de 
overheidsfinanciën hebben even­
veel, zo niet meer te maken met de 
vertraging van de economische groei 
en de hoge stand van de reële rente. 
1S Verandering in de uitgaven aan sociale zekerheid exclusief 
werkloosheidsuitkeringen en exportgroel, 1980-1991 
% verandering in exporten 1080-1901 160 
140 
120 
100 
80 
60 
40 
20 ::•* 
imm. 
•;m 
•DK 
i<m*:; •Ni. 
•F « 
•UK «QR 
GR 1980-1990 
•202468 
Verandering in de uitgaven aan sociale zekerheid (% BBP) -1 160 
140 
120 
100 
60 
60 
40 
20 
O 
10 Meer in het algemeen kan worden 
opgemerkt dat de herverdelende ei­
genschappen van de sociale zeker­
heid steeds duidelijker naar voren ko­
men en dat de werknemers zich 
steeds beter realiseren dat hun eigen 
inkomsten voor de financiering er­
van zorgen. Dit is lange tijd niet dui­
delijk geweest, omdat de sociale pre-
mies door de werkgever de 
voornaamste bron voor de financie­
ring van de sociale zekerheid vorm­
den. Ook al kan van dergehjke pre-
mies worden gezegd dat zij 
loonsverhogingen teniet doen, heb­
ben de werknemers deze vorm van 
herverdeling in het algemeen ge­
steund en hebben zij daarmee de be­
lastingen premieheffing op lonen ter 
financiering van de sociale zekerheid 
geaccepteerd. Door de noodzaak van 
verbetering van het concurrentiever­
mogen wordt momenteel naar aan­
vullende financieringsmiddelen ge­
zocht in de vorm van een verhoging 
-84-
Verband tussen uitgaven aan sociale zekerheid, 
werkgelegenheiden werkloosheid 
85-
^^^Ê^^^^^^^^^^^^^^^^^Ê 
Sociale zekerheid, concurrentievermogen» werkgelegenheid en werkloosheid 
De gevolgen van de sociale zekerheid voor het concurrentievermogen en het creëren van werkgelegenheid geven aanleiding tot 
discussies tussen zowel wetenschappers als politici. Deze discussies laaien met name hoog op 'm tijden van recessie of trage 
economische groei, wanneer de terugval in het aantal banen de overheidsinkomsten verlaagt en tot grotere uitgaven leidt (b.v. aan 
werkloosheidawtkeringsa of vut-regelingen). Niet alleen hebben we te maken met de politieke moeilijkheid om werkgevers en/of 
werknemers een verhoging van belastingen of sociale premies te doen accepteren, het is ook van belang te garanderen dat de kosten 
van de financiering van de sociale zekerheid de produktiekosten niet bovenmatig verhogen, omdat dit het concurrentievermogen in 
gevaar zou brengen. In het bijzonder kan worden volgehouden dat, omdat sociale-zekerheidsregelingen meeste! uit heffingen op 
arbeid worden gefinancierd, zij kunnen leiden tot een verhoging van de relatieve prijs van deze factor in de produktie wat, ceteris 
paribus, de werkgelegenheidscomponent van de economische groei zal verkleinen. 
Theoretische analyses zijn lastig uit te voeren vanwege de moeilijkheid om alternatieven voor sociale overdrachten ten behoeve van 
zieken, gehandicapten, werklozen en gepensioneerden alsmede voor de oveitoddsfinanciering van uitgaven voor de gezondheidszorg 
te bedenken en te fotmuieren, maar vergelijkingen tussen de Lid-Staten kunnen wel getrokken worden. 
Aangetoond kan worden dat een coherente en evenwichtige ontwikkeling van de economische bedrijvigheid en de sociale zekerheid 
nóch het concuneitlkvermogen van een land noch de werkgelegenheid in gevaar brengt. Grafiek 15 laat het verband rossen sociale 
zekerheid en concurrentievermogen zien, dit laatste gemeten aan de hand van de handelsprestaties in de vorm van exportgroeL 
Vergeüjkmgea zijn opgenomen voor de periode van 1980 tot 1991, het laatste jaar waarvoor gegevens over de sociale zekerheid 
bekend zijn (met uitzondering van Griekenland waarvoor de gegevens tot 1990 gaan). Hieruit blijkt dat er weinig bewijs bestaat voor 
een correlatie tusssn de twee variabelen en zeker geen aanwijzing dat de landen met een laag sociale-zekerheidsmveau of die de 
uitgaven voor sociale zekerheid hebben verlaagd, een grotere exportgroei dan de andere hebben gekend. Exportgroei blijkt al evenmin 
verband te houden met het gemiddelde uitgavenpeil in de jaren '80. 
Het concurrentie vexmogen van een land houdt enigermate verband met zijn vermogen werkgelegenheid te creëren. In grafiek 16 zien 
wij het verband tussen het niveau van de werkgelegenheidsgroei tussen 1980 en 1991 en het peil van de sociale zekerheid over deze 
periode. Het is duidelijk dat er nauwelijks aanwijzingen zijn voor de veronderstelling dat sociale zekerheid een nadelige invloed heeft 
op de creatie van werkgelegenheid. De grafiek toont een grote verscheidenheid aan combinaties tussen werkgelegenheidsgroei en 
het niveau van sociale zekerheid in de Gemeenschap en, in bet bijzonder, een relatief grotere groei van de werkgelegenheid in landen 
als Portugal en Nederland waar de sociale zekerheid zich op zeer verschillende niveaus bevindt Het ontbreken van enig verband is 
ook duidelijk warmeer naar de verandering in uitgaven voor sociale zekerheid en niet naar het niveau ervan wordt gegeken (grafiek 
Evenmin bestaat een duidelijk verband tussen het peil van de sociale zekerheid en het werkloosheidspercentage. ïn grafiek 18 worden 
de gemiddelde uitgaven aan sociale zekerheid nissen 1983 en 1991 en de gemiddelde werkloosheid over deze periode vergeleken. 
Ben negatief verband tussen sociale zekerheid en werkloosheid en daarmee bewijs dat een laag socMe-zeksriwddsnlveau en hoge 
werkloosheid hand in hand gaan, kan niet worden aangetroffen, maar het is niettemin opvallend te constateren dat er geen landen 
zjjn die een hoog weridcK>sheidspercentage met een hoog sotiale-zekerheidsmveau combineren. 
Deze indicatoren geven evenwel niet aan of een verband bestaat russen de kosten van de sociale premies voor bedrijven en hun 
economische resultaten. Dit verband kent verscheidene aspecten die alie directe of indirecte gevolgeü voor het concurrentievermogen 
van bedrijven kunnen hebben. Het concurrentievermogen kan beïnvloed worden door verschillende factoren zoals produktiviteit, 
afzonderlijke elementen van de structuur van de kosten, de uiteindelijke prijsstelling, relaties tussen werknemers en management, 
enz. Het bestaan vais een sociale-zekerheidsstelsel waaraan bedrijven premies moeten afdragen kan een vergroting van het aandeel 
van de niet-salariêle arbeidskosten tot gevolg hebben, maar kan evenzeer leiden tot een produktiviteitsstijging door "verzekerde** 
werknemers en kan de relatie? tussen werknemers en management tijdens strategische of andere noodzakelijke herstructureringsope­
raties verbeteren. 
Ofschoon uit deze korte vergelijking geen harde conclusies aangaande het verband tussen sociale zekerheid, concurrentievermogen, 
werkgelegenheid en werkloosheid kunnen worden getrokken, kan wel gezegd worden dat een hoog peil van sociale zekerheid geen 
belemmering voor economische groei betekent Indien zich evenwel veranderingen voordoen die het evenwicht tussen sociale 
zekerheid en economische flexibiliteit verstoren en het concurrentievermogen van een land verkleinen* vereist het behoud van 
werkgelegenheid en hemel van de economische resultaten een overeenkomstige verlaging in de produktiekosten per eenheid en in 
de kosten van de benodigde arbeid. Indien dit kan worden bereikt door tragere loonstijgingen, zoals zou moeten, hoeft het 
sociale-zekerheidssielsel niet te worden ontmanteld. In sommige gevallen kan een alternatieve financieringswijze van de sociale 
zekerheid ook de relatieve prijs van arbeid verlagen en de werkgelegenheidscomponent van de economische groei vergroten. 
De Commissie is vooroemens eventuele verbanden tussen bestaan en financiering van sociale zekerheid (in de meest brede betekenis) 
en concurrentievermogen van het bedrijfsleven verder te bestuderen om de elementen die voor concurrentievoordeel bepalend zijn, 
te isoleren. 
86-
Hoofdstuk 6 "Sookâe zekerheid: 
van de werknemerspremies en over­
heidssubsidies om de groei van de 
loonkosten te matigen (zie hoofd­
stuk 3, grafiek 7). De werknemers en 
de inwoners van een land in het alge­
meen worden zodoende steeds meer 
aangemoedigd een deel van het inko­
men aan hun eigen sociale zekerheid 
te besteden. 
In dit kader is het ontstaan van tekor­
ten in enkele stelsels niet alleen het 
gevolg van conjuncturele verschijn­
selen, zoals vertraging van de econo­
mische groei, maar ook de uitdruk­
king van politieke problemen op 
zichzelf voor de betrokken landen. 
Wanneer een land met behulp van 
zijn sociale zekerheidsstelsel een 
mechanisme van inkomensherverde-
ling instelt, dient er algemene over­
eenstemming te bestaan over de ma­
nier waarop dit kan worden bereikt. 
Sociale premies 
en arbeidskosten 
In de discussies en controverses 
over de economische gevolgen 
van de financieringswijzen van de 
sociale zekerheid staan de sociale 
premies centraal. In dit kader zijn de 
werknemerspremies in de landen 
waar zij een belangrijke plaats inne­
men (België, Duitsland, Spanje, 
Frankrijk, Italië of Nederland) het be­
langrijkste voorwerp van kritiek. 
Twee belangrijke vragen worden in 
dit verband vaak opgeworpen: die 
van de impact van de sociale lasten 
op de loonkosten en de vraag of zij 
alleen op de lonen gebaseerd moeten 
worden. 
De sociale premies worden vaak ge­
zien als niet-salariële arbeidskosten, 
die bedrijven een internationaal con­
currentienadeel kunnen opleveren. 
De in de Gemeenschap uitgevoerde vergelijkingen geven echter slechts 
een zeer zwak verband te zien tussen 
het totale bedrag van de loonkosten 
in een land en de omvang van de 
sociale premies, of dit nu alleen de 
werkgeverspremies of die van werk­
gevers en werknemers samen zijn 
(grafiek 13). In de Lid-Staten met 
hoge sociale lasten zijn de nettolonen 
relatief laag (Spanje en Frankrijk). 
Wanneer de bedrijven daarentegen 
weinig aan sociale premies afdragen, 
keren zij hogere lonen uit waarover 
de werknemers in het algemeen ho­
gere belastingen betalen (Denemar­
ken). 
Aangezien werkgeverspremies een 
onderdeel van de loonkosten vor­
men, kan verlaging hiervan de loon­
kosten in eerste instantie verlagen, 
maar het hangt af van de vervanging 
van de door de premieverlaging ver­
loren gegane financiering en de reac­
tie van werknemers en bedrijven op 
de verlaging of de loonkosten ook op 
de langere termijn lager zullen uitval­
len. Er bestaat met andere woorden 
geen eenvoudig, causaal verband tus­
sen het premieniveau en de totale 
loonkosten. 
Er bestaat evenwel een nauwe relatie 
tussen de loonkosten en de omvang 
van de sociale zekerheid, gemeten in 
gemiddelde uitgaven per inwoner 
(grafiek 14). Het is nu de vraag wat 
het causale verband tussen deze twee 
grootheden is. Zijn de loonkosten 
hoog vanwege de uitgaven voor de 
sociale zekerheid, gefinancierd uit 
sociale premies of belastingen? Of 
zijn de uitgaven voor sociale zeker­
heid zo groot vanwege het hoge peil 
van de economische ontwikkeling, 
dat zich vertaalt in een hoog salaris­
niveau en grotere behoeften aan so­
ciale zekerheid? De correlatie tussen 
de omvang van de sociale zekerheid 
en de loonkosten zou, in dat geval, 
slechts de manifestatie van een ande­re, meer fundamentele correlatie tus­
sen economische ontwikkeling en 
sociale zekerheid zijn (zie hoofd­
stuk 3, grafiek 2). 
Indien de ontwikkeling van de socia­
le zekerheid de economische kracht 
van een land weerspiegelt, zal het 
zijn concurrentievermogen niet in 
gevaar brengen. Indien de ontwikke­
ling van de sociale zekerheid de oor­
zaak zou zijn van de verhoging van 
de loonkosten, zou geconstateerd 
moeten worden dat de landen met een 
hoog niveau van sociale zekerheid 
een klein concurrentievermogen en 
een hoog werkloosheidspercentage 
hebben. Dit is in de Gemeenschap 
echter niet het geval: er bestaat geen 
duidelijke relatie tussen de ratio so­
ciale zekerheid/BBP en de handels­
prestatie, gemeten in termen van 
groei van de export van een land en 
al evenmin tussen dezelfde ratio en 
het aantal geschapen banen of het 
werkloosheidspercentage (grafieken 
15-19 enkader). Indien echter veran­
deringen in de economische omstan­
digheden optreden die het concurren-
tievermogen van een land 
verkleinen, is voor het behoud van 
werkgelegenheid en het herstel van 
de economische resultaten eveneens 
een evenredige verlaging van de pro-
duktiekosten per eenheid vereist. 
Ontmanteling van het sociale-zeker-
heidsstelsel zal niet nodig zijn wan­
neer de nodige verlaging door middel 
van tragere loonstijgingen kan wor­
den bereikt. 
De handelsprestaties zijn desalniette­
min van doorslaggevend belang voor 
het niveau van de economische groei 
dat een land kan volhouden en, daar­
mee, voor het inkomen dat het voor 
de financiering van sociale uitkerin­
gen genereert Er hoeft dus geen te­
genstelling tussen sociale zekerheid 
en economische ontwikkeling te be­
staan — sociale zekerheid kan de 
87-
Niveau van sociale premies 
en salarisniveau in de Lid-Staten 
-88 
if^4^:ï^^^^^oofi*»«*iilc^ ^36toc*tl» «9lnstffH9l<3& economische overwegingen 
economische vooruitgang zelfs ver­
gemakkelijken, omdat zij de aanpas­
sing aan de uit de economische ont­
wikkeling voortvloeiende sociale 
veranderingen mogelijk maakt: 
groeiende verstedelijking, verklei­
ning van de gezinsgrootte, grotere 
beroepsmobiliteit, noodzaak van per­
manente educatie. Het is evenwel in 
het belang van de landen van de Ge­
meenschap om de kosten die op het 
bedrijfsleven drukken en de eventu­
ele gevolgen voor de concurrentie, te 
blijven bestuderen. 
Financiering van de 
sociale zekerheid 
en werkgelegenheid 
Aangaande de invloed van de fi­
nancieringswijze van de socia­
le zekerheid op de werkgelegenheid 
door middel van zogenaamde "rela­
tieve prijseffecten" worden met 
name twee vraagstukken aangeroerd. 
Het eerste heeft betrekking op de om­
vang van de sociale en fiscale heffin­
gen op de lonen in vergelijking met 
de heffingen op de andere produktie-
factoren. Lange tijd is het idee geop­
perd dat "ook de machines moeten 
bijdragen" aan de financiering van de 
sociale zekerheid door heffingen in te 
voeren op investeringen of op de ac­
tiva van ondernemingen, of door 
deze indirect te belasten via de toege­
voegde waarde die zij creëren. 
In verscheidene Lid-Staten (België, 
Duitsland, Frankrijk, Italië en Neder­
land met name) is de uitvoering van 
dit voorstel bestudeerd, maar nooit in 
de praktijk gebracht uit vrees de in­
vesteringen en daarmee de moderni­
sering van het bedrijfsleven af te 
remmen. Vervanging van arbeid 
door kapitaal hangt, ceteris paribus, 
af van de relatieve prijs van arbeid en 
iedere verlaging van de prijs ervan zorgt ervoor dat de werkgelegen­
heidscomponent van de economi­
sche groei toeneemt. De vervanging 
van arbeid door kapitaal hangt echter 
evenzeer af van de technische ont­
wikkeling en de maatregelen ter sti­
mulering van de investeringen (fisca­
le aftrekposten en rentesubsidie, 
bijvoorbeeld). Tegen een achter­
grond van scherpe internationale 
concurrentie lijken investeringen en 
arbeid elkaar eerder aan te vullen dan 
te vervangen. Zelfs indien investerin­
gen in sommige gevallen gepaard 
gaan met personeelsinkrimping, zijn 
zij niet minder onmisbaar voor het 
behoud van werkgelegenheid, omdat 
het bedrijfsleven zich op deze manier 
kan moderniseren, de kosten van het 
arbeidsloon per geproduceerde een­
heid kan verlagen en beter kan con­
curreren. Belastingheffing op inves­
teringen kan daarom ook nadelig zijn 
voor de werkgelegenheid. 
Wat voor kapitaal geldt, hoeft echter 
niet op te gaan voor een andere pro-
duktiefactor, energie, en, meer in het 
algemeen, alle natuurlijke hulpbron­
nen. Om deze reden wordt de discus­
sie nu meer gevoerd over de oppor­
tuniteit van het hanteren van een 
eventuele belasting op het energie­
verbruik om de loonkosten in de Ge­
meenschap te verlichten, door mid­
del van een verlaging van de sociale 
lasten of van de belastingen op de 
lage lonen. Het lijkt namelijk incon­
sequent de prijzen van de schaarse 
natuurlijke hulpbronnen laag te hou­
den, terwijl de meest voor handen 
zijnde hulpbron, de laag of weinig 
gekwalificeerde arbeid, steeds duur­
der wordt ten gevolge van de sociale 
en fiscale lasten. 
Het andere vraagstuk heeft betrek­
king op de aanpassing van de hoogte 
van de sociale premies aan het sala­
risniveau. De grafieken 20 t/m 31 
laten de hoogte van de verplichte so­ciale premies voor de werkgevers en 
de werknemers in alle Lid-Staten 
zien. Alleen in België en Portugal 
variëren de sociale premies met met 
de hoogte van het inkomen. In Fran­
krijk zijn de tarieven slechts licht de­
gressief indien wij rekening houden 
met de bijdragen aan de verplichte 
pensioensregeling van het kaderper­
soneel. In de andere Lid-Staten zijn 
de premies aan een maximum gebon­
den: in alle landen, behalve het VK, 
is geen premie over inkomsten van 1 
tot 2 keer het gemiddelde loon ver­
schuldigd. In het VK zijn de sociale 
premies voor werknemers aan een 
maximum van ongeveer 1,5 keer het 
gemiddelde loon gebonden, voor 
werkgeverspremies geldt echter geen 
maximum. Ook hier zijn de premies 
voor werkgevers en werknemers tot 
het maximum progressief: er is geen 
premie veschuldigd over inkomsten 
die beneden 20% van het gemiddelde 
loon liggen, het marginale tarief stijgt 
geleidelijk en bereikt bij ongeveer 
70% van het gemiddelde loon zijn 
maximum. 
In de Lid-Staten waarin de premies 
aan een maximum zijn gebonden en 
dus de lage en gemiddelde inkomens 
zwaarder zijn belast, kunnen de pre­
mies een negatief effect op de werk­
gelegenheid van ongeschoolde werk­
nemers hebben. Om deze reden 
kiezen enkele landen, Frankrijk met 
name, er nu voor om het aandeel van 
de premies in de financiering van de 
sociale zekerheid te verkleinen en het 
aandeel van de belastinggelden in de 
financiering te vergroten. Het lijkt 
niet onlogisch om er de voorkeur aan 
te geven uitkeringen die niet samen­
hangen met een verlies aan inkomen 
(gezinsbijslag, medische zorg, pensi­
oenen voor bejaarden die niet afhan­
gen van de duur van en het inkomen 
tijdens hun beroepsleven) uit de alge­
mene middelen te financieren en de 
premies te reserveren voor de finan-
•89-
Niveau van sociale premies 
en salarisniveau in de Lid-Staten 
-90 
Hoofdstuk 6 «* Sodate zekerheid: economische overwegingen 
ciering van uitkeringen met verzeke-
ringskenmerken die berekend wor­
den aan de hand van het daarvoor 
genoten inkomen (ouderdomspensi­
oenen, uitkeringen bij ziekte of inva­
liditeit, werkloosheidsuitkeringen 
voor werknemers die hun baan heb­
ben verloren). Doeltreffenheid van Sociale uitkeringen 
sociale uitkeringen en arbeidsprikkels 
Economische 
gevolgen van 
uitkeringen 
In de huidige economische analyse 
gaat de aandacht vooral uit naar de 
negatieve gevolgen die sociale uitke­
ringen kunnen hebben, in het bijzon­
der op de arbeids- of spaarprikkels, 
zonder dat evenwel harde conclusies 
worden geformuleerd. Aan de posi­
tieve gevolgen wordt minder vaak 
aandacht besteed, hetzij omdat som­
mige auteurs deze niet willen onder­
kennen en in de sociale zekerheid 
slechts een te ver doorgeschoten 
overheidsbemoeienis zien die in de 
plaats treedt van de persoonlijke ver­
antwoordelijkheid, hetzij omdat zij 
ervan uitgaan dat de doelstellingen 
van de sociale zekerheid op de eerste 
plaats sociaal van aard zijn en dat de 
doelmatigheid ervan daarom moet 
worden beoordeeld aan de hand van 
de vermindering van de inkomenson-
gelijkheden, de bestrijding van de ar­
moede, de levensstandaard van de 
ouderen of de gezondheidstoestand 
van de bevolking. 
Wij zullen hier toch eerst enige aan­
dacht besteden aan de doeltreffend­
heid van de sociale uitkeringen, alvo­
rens te kijken naar de gevolgen die zij 
voor de arbeids- en spaarprikkels 
hebben. Wij weten wat de uitkeringen in 
financiële termen kosten. Wij 
weten eveneens dat zij erop zijn ge­
richt bij te dragen aan de oplossing 
van sociale problemen als armoede 
en onzekerheid. De doeltreffendheid 
ervan is echter moeilijk te meten, om­
dat hiervoor een strikte vergelijking 
plaats zou moeten vinden tussen de 
huidige situatie in een land en de 
hypothetische situatie zonder sociale 
zekerheid. Het is evenwel bijna on­
mogelijk om, zelfs bij benadering, te 
beoordelen wat in een dergelijk geval 
het gedrag zou zijn van de verschil­
lende bevolkingsgroepen en de ma­
nier waarop zij zich zouden trachten 
te beschermen tegen de gevolgen van 
bepaalde risico's in het leven en hoe 
zij hierin zouden slagen. Wel is zeker 
dat de sociale zekerheid een grote 
bijdrage heeft geleverd aan de verbe­
tering van de gezondheidstoestand 
van de bevolking, aan de verlenging 
van de studieduur (gezinstoelagen), 
aan de vermindering van sociale on­
gelijkheden en de verhoging van de 
levensstandaard van ouderen. Tegen 
een economische achtergrond waarin 
de snelle technologische ontwikke­
lingen en een zeer scherpe internatio­
nale concurrentie tot uitsluiting en 
armoede leiden, vormt de sociale ze­
kerheid een belangrijke factor van 
sociale samenhang. Daarbij dragen 
de steun bij het zoeken naar werk en 
de verschillende uitkeringen ter sti­
mulering van opleiding en omscho-
ling of van geografische en 
beroepsmobiliteit actief bij tot de 
strijd tegen de werkloosheid. Het thema van de invloed van de 
sociale uitkeringen op de ar­
beidsprikkels heeft tot vele theoreti­
sche en empirische studies geleid, 
vooral op het gebied van de ouder­
domspensioenen en de werkloos­
heidsuitkeringen. 
Ouderdomspensioenen 
De bedrijvigheidsgraad van per­
sonen van 65 jaar en ouder is in 
de geïndustrialiseerde westerse lan­
den in de afgelopen 30 jaar fors ge­
daald, in het bijzonder in de jaren '70. 
Dit hangt nauw samen met de uitbrei­
ding van de pensioenregelingen, de 
verhoging van het uitkeringsniveau 
en de overheidsmaatregelen ter be­
vordering van vervroegde uittreding 
in een aantal landen (België, Dene­
marken, Duitsland, Spanje, Frankrijk 
en Italië met name) ter bestrijding 
van de werkloosheid en stimulering 
van de werkgelegenheid van jonge­
ren. 
Ofschoon het logisch is dat de ouder­
domspensioenen ouderen stimuleren 
een punt te zetten achter hun beroeps­
leven, omdat zij juist zijn geschapen 
om dit mogehjk te maken, bestaat er 
toch een tegenstrijdigheid tussen de 
verlenging van de levensverwach­
ting en de tendens tot vermindering 
van de gemiddelde duur van het be­
roepsleven. Hiermee wordt niet al­
leen de verhouding tussen actieven 
en niet-actieven verslechterd, maar 
worden ook personen aan het be­
roepsleven onttrokken die nog zeer 
wel in staat zijn om te werken. 
Met het oog op de veroudering van 
de bevolking zou het raadzaam zijn 
de werkenden aan te moedigen hun 
-91 
Niveau van sociale premies 
en salarisniveau in de Lid-Staten 
92 
JHK*Sfeli^i^ÉÉi^t#ÉMÖS#^<^A^*^ * ~*,$oùtMt mkmkoldi ecmomioche 
pensionering uit te stellen door hen 
beter aan hun bekwaamheden aange­
paste taken toe te vertrouwen of door 
aan de verschillende landen aange­
paste formules voor geleidelijke pen­
sionering op te stellen, of in sommige 
gevallen te ontwikkelen. Overigens 
staan de beginselen van flexibele en 
geleidelijke pensionering centraal in 
Aanbeveling 82/857/EEG van de 
Raad van 10 december 1982 betref­
fende de beginselen van een commu­
nautair beleid inzake de pensioen­
leeftijd. 
Werkloosheids­
uitkeringen 
De vraag of werkloosheidsuitke­
ringen een oorzaak van werk-
loosheid zijn ("geïnduceerde 
werkloosheid") geeft aanleiding tot 
vele discussies die niet nieuw zijn, 
maar sinds het midden van de jaren 
'70 opnieuw volop in de belangstel­
ling staan vanwege de toename van 
de werkloosheid en de omvang van 
de bedragen die met de uitkeringen 
gemoeid zijn. (Zie "Werkgelegen­
heid in Europa", 1992, hoofdstuk 7 
voor een volledige uiteenzetting over 
de gevolgen van de werkloosheids­
uitkeringen voor de arbeidsmarkt.) 
De voornaamste argumenten voor 
het bestaan van geïnduceerde werk­
loosheid steunen op de theorie van 
het drempelloon of het begrip moreel 
risico. 
a) De uitdrukking drempelloon 
wordt gebruikt ter aanduiding 
van het loon beneden welk een 
werknemer niet zal willen wer­
ken, gezien zijn daarvoor geno­
ten loon, zijn bekwaamheden en 
vaardigheden, de overige gezins­
inkomsten en vooral de hoogte 
van het vervangende inkomen 
dat zijn werkloosheidsuitkering Sociale uitkeringen en de armoedeval" 
De term "val" wordt gebruikt om de situaties te beschrijven waarin de 
werkloosheids- en bijstandsuitkeringen bijdragen aan het voortduren van 
de armoede. Indien een beroepsactiviteit immers niet veel oplevert vanwege 
de te betalen belasting en sociale premies en het wegvallen of vertoinderen 
van sociale voordelen bij toenemende verdiensten, lijkt het uitoefenen 
ervan soms nauwelijks lucratiever dan de werkloosheids- of bijstandsuit­
keringen die bij volledige inactiviteit worden ontvangen. 
Gemeten in verhouding tot de inkomsten uit andere bronnen dan sociale 
uitkeringen, omvat het impliciete marginale belastingspercentage de som 
van de belastingen en sociale premies en van het verlies aan sociale 
voordelen wanneer iemand na een periode van werkloosheid weer een 
beroepsactiviteit gaat uitoefenen. Indien dit percentage hoog is, wil dit 
zeggen dat de betrokkene slechts een gering voordeel heeft van zijn inspan­
ningen om uit een situatie van afhankelijkheid van werkloosheids- of 
bijstandsuitkeringen te komen. Deze hoge percentages scheppen een ar­
moedeval en moedigen degenen met lage inkomsten aan afhankelijk van 
de sociale regelingen te blijven; zij kunnen zelfs degenen met lage inkom­
sten uit arbeid aanzetten tot het neerleggen van hun beroepsactiviteit, omdat 
hun beschikbaar inkomen er nauwelijks van te lijden zal hebben» Dit leidt 
weer tot verzwaring van de last van de werkloosheids- en bijstandsuitke­
ringen, tot vermindering van de opbrengsten uit sociale premies en inkom­
stenbelasting en daarmee tot financieringsproblemen voor de sociale 
zekerheid 
Ten einde dergelijke situaties te voorkomen, staan de stelsels van gegaran­
deerd minimuminkomen in enkele landen van de Gemeenschap (België, 
Frankrijk, Luxemburg of Nederland) een zekere, zij het geringe, cumulatie 
toe van minimumuitkering en inkomsten uit beroep. In landen als België, 
Denemarken of Spanje kan een volledig werkloze met een uitkering die een 
deeltijdbaan accepteert om niet meer werkloos te hoeven zijn, zijn inkomen 
cumuleren met een gedeeltelijke werkloosheidsuitkering. Een dergehjke 
regeling bestaat in het Verenigd Koninklijk (inde vorm van Family Credit) 
voor degenen die een baan accepteren die hun niet voldoende inkomen 
oplevert. 
De armoedeval kan worden opgeheven door radicale oplossingen die nu en 
dan worden geopperd. Dit geldt met name voor een universeel basisinko­
men (of sociaal dividend) dat aan iedereen, onafhankelijk van hun midde­
len, wordt uitgekeerd. Dit zou alle bestaande uitkeringen vervangen en in 
zijn geheel met een inkomen uit beroep kunnen worden gecumuleerd 
Het bedrag dat gemoeid is met de financiering van deze nieuwe uitkering, 
die hoog genoeg moet zijn om iedereen die geen andere bron van inkomsten 
heeft, een redelijke levensstandaard te garanderen, is echter aanzienlijk. De 
instelling ervan zou met zonder een nieuwe, aanzienhjke heffing op de 
inkomens mogelijk zijn, hetgeen de mensen met de hogere inkomens 
waarschijnlijk moeilijk zouden accepteren. Zoals wij hierboven al hebben 
opgemerkt, zien alle sociale zekerheidsstelsels zich in laatste instantie voor 
het volgende vraagstuk gesteld; welke mate van herverdeling van de 
inkomens is een samenleving bereid te accepteren? 
93-
vormt. Volgens de aanhangers 
van deze theorie hebben de door 
werklozen ontvangen uitkerin­
gen een verhoging van het drem­
pelloon en van de lonen in het 
algemeen tot gevolg, omdat een 
werkloze geen baan zal accepte­
ren dan wanneer dit hem na beta­
ling van belastingen en andere 
kosten meer zal opleveren dan 
zijn werkloosheidsuitkering, an­
ders zou hij het gevoel hebben 
voor niets te werken. De lonen 
kunnen dus niet onder het niveau 
van de werkloosheidsuitkeringen 
dalen, zelfs niet voor de minst 
gekwalificeerde werknemers. 
Het niveau van de werkloos­
heidsuitkeringen dient op deze 
manier als drempel die van in­
vloed is op de hele salarispirami­
de. Hieruit volgt dat wijzigingen 
in de economische omstandighe­
den, die tot een verlaging van het 
salarisniveau zouden leiden in­
dien de markt vrij spel zou heb­
ben, slechts geringe gevolgen 
voor de lonen hebben en eerder 
tot werkloosheid leiden. De door 
werklozen ontvangen uitkerin­
gen vormen dus een obstakel 
voor de flexibiliteit van de lonen. 
Met andere woorden: hoe hoger 
de uitkeringen, hoe hoger het 
drempelloon en de lonen in het 
algemeen. De verhoging van het 
drempelloon beperkt voor een 
werknemer weer het aantal aan­
vaardbare banen en verlengt de 
periode waarin hij op zoek is naar 
werk. 
b) In de analyses op basis van de 
theorie van het morele risico 
wordt de nadruk gelegd op twee 
gevolgen van de werkloosheids­
uitkering die gelijkgericht zijn: 
het genot van een uitkering zou 
iemand ertoe brengen minder 
hard naar werk te zoeken, omdat 
in de bestaansmiddelen wordt voorzien (inkomenseffect); het 
verlaagt de relatieve kosten van 
de vrije tijd in verhouding tot ar­
beid, omdat de vrije tijd betaald 
is en aldus de vervanging van 
arbeid door vrije tijd zou bevor­
deren (substitutie-effect). Deze 
effecten zouden zich des te ster­
ker doen gevoelen naarmate het 
uitkeringsniveau hoger ligt, ofte­
wel het verschil tussen uitkerin­
gen en lonen kleiner is. Nauw­
keuriger uitgedrukt zouden 
werkloosheidsuitkeringen tot ge­
volg hebben dat: 
- werknemers worden gesti­
muleerd vrijwillig hun baan 
op te zeggen, met name om 
een aantrekkelijker, beter be­
taalde baan te zoeken en 
werkgevers eerder mensen 
zullen ontslaan om de gevol­
gen van een produktiedaling 
op te vangen; 
- de periode waarin naar werk 
wordt gezocht, wordt ver­
lengd; door de kosten van 
het zoeken naar werk te ver­
lagen, zouden werklozen 
minder haast hebben en vee­
leisender zijn ten aanzien 
van de arbeidsvoorwaarden 
die zij bereid zijn te aanvaar­
den; 
- mensen ertoe worden ge­
bracht de arbeidsmarkt te be­
treden alleen om de voor­
waarden voor het verkrijgen 
van een uitkering te vervul­
len wanneer zij ophouden 
met werken; of zich niet van 
de arbeidsmarkt terugtrekken 
zolang zij hun rechten op 
deze uitkeringen niet hebben 
opgebouwd. 
Deze argumenten bevatten ongetwij­
feld een kern van waarheid, maar deze laat zich moeilijk inschatten en 
de vele econometrische studies ge­
richt op meting van de invloed van de 
uitkeringen op de duur of het percent­
age van de werkloosheid geven 
slechts zeer onzekere resultaten te 
zien. Zij trachten een verschijnsel te 
belichten waarvan de impact op de 
werkloosheid zich slecht laat meten. 
Ondanks de onderzoeken en daaraan 
gewijde commentaren, blijft het 
moeilijk te bepalen welke invloed 
werkloosheidsuitkeringen op het 
werkloosheidspercentage hebben en 
of deze uiteindelijk positief of nega­
tief is. Dit kan aan de hand van de 
volgende opmerkingen enigzins 
worden uitgelegd: 
- Indien wij aannemen dat het 
hierboven beschreven gedrag in 
de werkelijkheid wordt aange­
troffen, dan nog moet niet wor­
den vergeten dat het ontvangen 
van een werkloosheidsuitkering 
beschikbaarheid voor de arbeids­
markt inhoudt, dat wil zeggen 
het actief zoeken naar werk en 
de verplichting werk te aanvaar­
den dat het arbeidsbureau aan­
biedt, indien het overeenstemt 
met de kwalificaties van de 
werkloze. 
- Arbeid is niet alleen een bron 
van inkomsten maar ook een 
manier om sociaal te integreren, 
een middel om sociale contacten 
op te doen en de persoonlijkheid 
te bevestigen. Het kan dus ratio­
neler zijn om arbeid boven niet-
activiteit, zelfs met een uitke­
ring, te verkiezen; dit zowel met 
het oog op de sociale normen als 
op het onderhouden van de kwa­
lificaties die tijdens perioden van 
niet-activiteit minder waard kun­
nen worden. 
- Werkloosheidsuitkeringen kun­
nen langer zoeken naar werk in 
94 
Hoofdstuk 0 - Sociale zekerheid: economische overwegingen 
de hand werken, maar dit dient 
niet alleen negatief te worden 
uitgelegd. Door werklozen meer 
tijd te gunnen te zoeken naar 
werk dat beter op hun bekwaam­
heden of aspiraties aansluit, kun­
nen de uitkeringen een betere 
aanpassing mogehjk maken tus­
sen de kwalificaties en het werk. 
Een zekere verlenging van de 
periode van werk zoeken kan 
dus voor de betrokkene en voor 
de economie positief uitpakken, 
indien het leidt tot beter werk. 
Werkloosheidsuitkeringen kun­
nen zo een positief effect op de 
flexibiliteit van de arbeidsmarkt 
hebben, omdat zij, door het fi­
nanciële risico van de werkloos­
heid te verkleinen, de werkne­
mers ertoe aanzetten minder 
zekere banen, in het bijzonder in 
kleine bedrijven, te aanvaarden. 
Door uitkeringen geïnduceerde 
werkloosheid lijkt geen belang­
rijke rol te hebben gespeeld in de 
toename van de werkloosheid 
die in de meeste ontwikkelde 
westerse landen vanaf het mid­
den van de jaren '70 heeft 
plaatsgevonden. De duurzame 
vertraging van de economische 
groei in de wereld, de snelle 
groei van de beroepsbevolking 
en de gevolgen voor de werkge­
legenheid van de technologische 
veranderingen en herstructure­
ringen in de industrie zijn hier­
voor meer en rechtstreekser ver­
antwoordelijk. Het aantal 
langdurig werklozen die weinig 
of geen uitkering genieten, is de 
laatste vijftien jaar snel gestegen 
en vormt een van de belangrijk­
ste oorzaken van de toename van 
de armoede in veel landen. 
Desalniettemin zouden hoogte 
en duur van de werkloosheids­
uitkeringen onder sommige om­standigheden een negatieve in­
vloed op de arbeidsprikkel kun­
nen hebben en er dient daarom 
een evenwicht te worden gevon­
den tussen het behoud van ar-
beidsprikkels en het garanderen 
van een toereikend niveau van 
sociale zekerheid. 
Ouderdoms­
pensioenen 
en sparen 
Het vraagstuk van het verband 
tussen pensioenen en spaargel­
den is bijzonder controversieel en 
heeft in de jaren '70 tot een grote 
hoeveelheid literatuur geleid. Er is 
met name naar voren gebracht dat 
pensioenregelingen op basis van om­
slagstelsels (waar de premies van de 
werkenden de gepensioneerden fi­
nancieren) het individuele sparen 
waarschijnlijk vermindert, omdat de 
individuen in de zekerheid verkeren 
dat zij vanaf de pensioengerechtigde 
leeftijd een pensioen zullen gemeten 
dat uit inhoudingen op de inkomens 
van de werkenden wordt betaald, en 
daarom zullen zij minder geneigd 
zijn te sparen voor hun oudedags­
voorziening. Deze veronderstelling 
verliest evenwel aan geldigheid in­
dien met andere overwegingen reke­
ning wordt gehouden. 
Zo dient in beschouwing te worden 
genomen dat het bestaan van pensi­
oenregelingen mensen aanzet eerder 
met werken te stoppen. Zij zullen 
misschien geneigd zijn meer te spa­
ren om gedurende hun langere pensi­
oen een hogere levensstandaard te 
hebben. 
Bovendien, voorzover de werkende 
kinderen die, bij afwezigheid van een 
pensioemegehng, hun pensioenge­
rechtigde ouders, ten minste gedeel­telijk, zouden onderhouden, kan van 
deze regelingen worden gezegd dat 
zij grotendeels in de plaats van over­
drachten tussen de generaties binnen 
een gezin komen. Door deze regelin­
gen zouden sociale overdrachten de 
plaats van privé-overdrachten inne­
men en nauwelijks invloed op de be­
sparingen hebben. 
De theoretische argumenten spreken 
elkaar dus tegen en geven geen dui­
delijk aanwijzingen dat de omslag­
stelsels invloed op de besparingen 
van de huishoudens uitoefenen. De 
econometrische studies zijn al even­
min overtuigend. Zij zijn talrijk en 
gebaseerd op tijdreeksanalyses per 
land, op internationale dwarsdoor­
snede-analyses of dwarsdoorsnede­
analyses per land en leiden tot tegen-
gestelde uitkomsten. Déze 
verschillen aanzienlijk en spreken el­
kaar vaak tegen afhankelijk van de 
gebruikte gegevens, de onderzochte 
periodes, de verklarende variabelen 
in de vergelijkingen, enz. Hoogstens 
kan geconcludeerd worden dat een 
negatieve invloed van de omslagstel­
sels op de besparingen niet is aange­
toond. 
Het is bekend dat er in de komende 
jaren minder actieven zullen zijn om 
de pensioenen van een toenemend 
aantal gepensioneerden te betalen. In 
dit kader worden vaak de omslagstel­
sels tegenover de kapitaliserende 
stelsels (waar de nu betaalde premies 
de toekomstige pensioenen van de 
contribuanten moeten financieren) 
gezet, waarvan wordt gedacht dat zij 
beter tegen deze ongunstige demo­
grafische situatie zijn opgewassen. 
Ofschoon ook de Commissie dit in 
haar mededeling van 22 juli 1991 
inzake de aanvullende stelsels van 
sociale zekerheid (SEC (91), 1332 
def.) onderstreepte, is het wellicht 
illusoir te geloven dat deze laatste 
stelsels niet door de demografische 
95 
\O¥arwtgkngajf^0^^ J^^^^ •>, i:j~**v«iisKSia* 
veranderingen zouden worden ge­
troffen. 
Het impüciete doel van iedere finan­
cieringsmethode van de pensioenen 
is de voor consumptie beschikbare 
middelen tussen actieven en gepen­
sioneerden te verdelen. Kapitalisatie 
kan dit probleem slechts oplossen in­
dien men erin slaagt in de jaren na de 
aanbreng van het kapitaal het volume 
te vergroten dat een gegeven niveau 
van financiering in de toekomst zal 
voortbrengen. Dit kan slechts ge­
schieden indien de reservefondsen 
voor de toekomstige gepensioneer­
den in het buitenland worden belegd 
of indien de kapitalisatie een verster­
king van het produktieapparaat mee­
brengt waarmee toekomstige pensi­
oenuitgaven gemakkelijker kunnen 
worden bekostigd. De vraag of kapi­
talisatie inderdaad dit effect op de 
beschikbare middelen heeft is voor­
werp van controverse. Kapitalisatie 
kan de gepensioneerden op een zeke­
re manier in een machtspositie bren­
gen, omdat zij beschikken over acti­
va die hun rechten op de beschikbare 
middelen versterken. De reële waar­
de van deze activa kan echter vermin­
derd worden door het spel van vraag 
en aanbod dat in het algemeen een 
weerspiegeling van het demogra­
fisch wanevenwicht is. 
Daarbij is de insteUing van kapitali­
satiestelsels of de ophoping van grote reserves in het kader van de huidige 
omslagstelsels bijna zeker niet zon­
der gevolgen voor de werking van de 
economie. Een grotere toevlucht tot 
kapitalisatie als methode van finan­
ciering van de pensioenen kan be­
schouwd worden als een bron van 
kapitaal op de lange termijn en, dien­
tengevolge, als bijdrage aan een snel­
lere groei. 
Hiermee wordt echter maar een kant 
van de zaak belicht en wordt voorbij 
gegaan aan de gevolgen van sparen 
voor de vraag. In de praktijk zal een 
toename van de contractuele bespa­
ringen een vermindering van de be­
drijfswinsten tot gevolg hebben. Als 
gevolg hiervan zullen bedrijven, bij 
een afname van de privé-consumptie, 
meer moeten lenen om de investerin­
gen en daarmee de economische 
groei op peil te houden. Met andere 
woorden zal een verschuiving van de 
omslagstelsels naar kapitaliserende 
stelsels een verandering in het gedrag 
van bedrijven noodzakehjk maken. 
Om de te investeren fondsen efficiënt 
opnieuw te kunnen gebruiken dient 
dit gelijkmatig te gebeuren. In het 
algemeen is er echter weinig reden 
om hogere groeipercentages te ver­
wachten, tenzij een groter beroep op 
de kapitaalmarkt tot efficiëntere allo­
catie van de investeringsfondsen 
leidt. 
96 
Hoofdstuk 7 ~<jrezom0tâ m de Gemeenschap 
Hoofdstuk 7 Gezondheidszorgstelsels 
in de Gemeenschap 
In de aanbevehng betreffende de 
convergentie van de doelstellin­
gen en het beleid op het gebied van 
de sociale bescherming beveelt de 
Raad van de Europese Gemeen­
schappen de Lid-Staten aan "...de bij­
drage van de sociale bescherming 
aan de preventie van ziekten en de 
behandeling en revalidatie van de be­
trokken personen zodanig te organi­
seren dat de volgende doelstellingen 
worden bereikt: 
a) onder de door iedere Lid-Staat 
vastgestelde voorwaarden er­
voor zorgen dat personen die le­
gaal op het grondgebied van de 
Lid-Staat woonachtig zijn, toe­
gang hebben tot de nodige ge­
zondheidszorg, alsmede tot de 
maatregelen ter preventie van 
ziekten; 
b) toezien op de handhaving en zo 
nodig de ontwikkeling van een 
gezondheidszorg van hoge kwa­
liteit, aangepast aan de verande­
rende behoeften van de bevol­
king, en met name die welke 
voortvloeien uit de zorgbehoefte 
van ouderen, aan de ontwikke­
lingen in de ziekteleer en de be­
handelingstechnieken en aan de 
vereiste intensivering van de 
preventie...". 
Zoals in Hoofdstuk 4 is vermeld, be­
staan er problemen bij de beoorde­
ling van de mate waarin deze doel­
stellingen momenteel worden bereikt 
vanwege moeilijkheden bij de me­ting van de kwaliteit van de diensten 
op dit gebied. 
In de aanbeveling wordt evenwel ook 
benadrukt dat "de sociale bescher­
mingsstelsels zo doelmatig mogehjk 
dienen te worden beheerd, gelet op 
de rechten, de behoeften en de om­
standigheden van de betrokkenen, 
alsmede zo doeltreffend mogehjk ge­
organiseerd te zijn en te functione­
ren". In dit hoofdstuk worden de 
maatregelen beoordeeld die de Lid-
Staten in de afgelopen jaren hebben 
genomen met het oog op de beheer­
sing van de groei in de kosten van de gezondheidszorg, hetgeen in de hele 
Gemeenschap een zeer belangrijk 
doel is geweest. Deze maatregelen 
kunnen weliswaar gevolgen hebben 
voor de kwaliteit van de zorg, maar 
hier is geen poging gedaan tot behan­
deling van dit potentiële probleem 
dat in de komende jaren urgenter kan 
worden vanwege de groeiende druk 
op de diensten. 
Alle Lid-Staten hebben moeite de 
kosten van de gezondheidszorg in 
toom te houden. In ieder land vormen 
de overheids- en de particuliere uit­
gaven voor de gezondheidszorg een 
$2 Totaio en overheidsbestedingen aan gezondheidszorg In 
verhouding tot de nationale bestedingen In de Gemeenschap, 
1970,1980 en 1991 
10 f % nationale bestedingen (BBP min uitvoer phm invoer} 
• Totale bestedingen M Overheidsbestedtogen 
iff 
mm %0 
OR P S L UK OK IRL B !ü 
97 
istalsete m da Gemeenschap 
inm*mmtm6MtwmtwwmNjtmMmtmmmmk 
aanzienlijk deel van de Nationale Be­
stedingen (NB) (grafiek 32 — geba­
seerd op OESO Eco-Santé-gege-
vens). 
Bovendien zijn de kosten in de loop 
van de tijd gestegen. Gedurende de 
jaren '70 en '80 zijn de gezondheids­
zorguitgaven in verhouding tot de 
NB sterk gestegen, hetgeen deels de 
vertraging van de economische groei 
weerspiegelt. Er waren evenwel eni­
ge uitzonderingen. Terwijl in de ja­
ren '70 de uitgaven voor de gezond­
heidszorg in verhouding tot de NB in 
alle Lid-Staten stegen, daalden zij in 
Luxemburg en Ierland en stegen zij 
in Denemarken slechts marginaal. 
De toename in de uitgaven voor de 
gezondheidszorg, met name in de ja­
ren '80, vormt deels een weerspiege­
ling van de vergrijzing van de bevol­
king. Aangezien de vraag naar 
gezondheidszorg van ouderen aan­
zienlijk groter is dan die van de rest 
van de bevolking — in alle landen gaat het grootste deel van de uitgaven 
voor de gezondheidszorg naar het be­
handelen en verzorgen van de hoog­
bejaarden — zal iedere groei in het 
percentage ouderen onvermijdelijk 
leiden tot hogere uitgaven. Tussen 
1980 en 1991 is het aantal personen 
van 75 jaar en ouder — die een bij­
zonder zware claim op de gezond­
heidszorg leggen in alle Lid-Staten in 
verhouding tot de totale bevolking 
sterk gestegen (grafiek 33). Dit gold 
met name voor de zuidelijke landen 
van de Gemeenschap waar hun aan­
deel met 30% of meer is gestegen. Dit 
veroorzaakte een zware opwaartse 
druk op de uitgaven in een tijd waarin 
de diensten tot de hele bevolking zijn 
uitgebreid. 
Bij het herstel van de economische 
groei in de tweede helft van de jaren 
'80 stabiliseerden de uitgaven voor 
de gezondheidszorg zich of daalden 
zij zelfs in verhouding tot de NB in 
de meeste landen. De recente discus­
sies over het beleid en de in een aantal 
3$ Bevolking van 75 Jaar en ouder In de Lid-Staten, 1980 en 
1991 
% totale bevolking 
lil 
III! 
iRL Hl P GR I B DK mê Lid-Staten doorgevoerde hervormin­
gen tonen evenwel aan dat kostenbe­
heersing een belangrijk aandachts­
punt blijft voor de jaren '90, in het 
bijzonder met het oog op de huidige 
recessie en de beperking van de groei 
van de overheidsuitgaven. Het voor­
uitzicht van aanhoudende vergrijzing 
van de bevolking in de Gemeenschap 
versterkt deze bezorgdheid. 
In alle Lid-Staten vertegenwoordi­
gen de overheidsuitgaven het groot­
ste deel van de uitgaven voor de ge­
zondheidszorg — ongeveer 75% van 
het totaal in de Gemeenschap (ta­
bel 23). In de meeste Lid-Staten daal­
de het aandeel van de overheidsuit­
gaven in de jaren '80 echter en het 
relatieve aandeel ervan in de NB is 
slechts licht toegenomen of zelfs ge­
daald. Desalniettemin moet bij de be­
oordeling van de gezondheidszorg­
stelsels rekening worden gehouden 
met de grote verschillen die in de 
Gemeenschap tussen deze stelsels 
bestaan. 
Sommige maatregelen ter beheersing 
van de kosten zijn specifiek voor een 
bepaald stelsel, terwijl andere maat­
regelen voor alle stelsels gelden. In­
dien wij nuttige conclusies willen 
trekken, dienen deze te worden on­
derscheiden. 
Basisbeginselen 
van de gezond­
heidszorg 
Financiering 
De gezondheidszorg wordt in 
een aantal Lid-Staten uit de al­
gemene middelen bekostigd, in ande-
•98 
Hoofdstuk 7 "Gtez^ da Gemeenschap 
re Lid-Staten is het stelsel op verze­
keringsgrondslag geschoeid. Dene­
marken, Ierland, Portugal en het VK 
horen tot de eerste groep landen. Ita­
lië, Griekenland en Spanje hebben 
een mengvorm waarin een deel van 
de uitgaven uit verzekeringspremies 
en de rest uit belastinggelden wordt 
bekostigd. In België, Frankrijk, 
Duitsland, Nederland en Luxemburg 
wordt de gezondheidszorg geheel uit 
verzekeringspremies bekostigd. 
In deze derde groep zijn de uitgaven 
voor gezondheidszorg groter dan el­
ders, omdat een stelsel op verzeke­
ringsgrondslag de kosten verhoogt of 
omdat het peil van de dienstverlening 
in deze landen hoger is. Bovendien 
kunnen in de landen waar de gezond­
heidszorg geheel of gedeeltelijk uit 
belastinggelden wordt bekostigd, de 
kosten worden beheerst door minder 
geld voor de gezondheidszorg vrij te 
maken op de begroting; deze optie 
bestaat niet voor landen met verzeke­
ringsstelsels. Tabel 23 Overheidsbestedingen aan gezondheidszorg 
als % van de totale bestedingen aan 
gezondheidszorg 
1970 
87,0 
86,3 
69,6 
53,4 
65,4 
74,7 
82,2 
86,4 
n.a. 
84,3 
59,0 
87,0 
37,2 
69,8 
c'^ers over 1990 
Bron: OESO Eco-Santé database B 
DK 
0 
GR 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
P 
VK 
VS 1980 
83,4 
85,2 
75,0 
82,2 
79,9 
78,8 
82,2 
81,1 
92,8 
74,7 
72,4 
89,6 
42,0 
70,8 1991 
88,9 
81,5 
71,8 
77,0* 
82,2 
73,9 
75,8 
77,5 
91,4* 
73,1 
61,7* 
83,3 
43,9 
72,0 
Kring van 
verzekerden 
De gezondheidszorg is in alle 
Lid-Staten toegankelijk voor 
alle ingezetenen. In de landen waar 
de gezondheidszorg uit de algemene 
begroting wordt bekostigd, is dit een 
beginselkwestie. 
Van de landen met gemengde stelsels 
is in Italië de hele bevolking gedekt. 
Hoewel in Italië premies zijn ver­
schuldigd, hoeven personen zonder 
inkomsten niet te bij te dragen. Of­
schoon de gezondheidszorg in Span­
je voornamelijk uit belastingop­
brengsten wordt bekostigd, 
functioneert het stelsel op verzeke­
ringsbasis en is 99% van de bevol­
king verzekerd. De dekking van de gezondheidszorg 
in België, Frankrijk, Duitsland, 
Luxemburg en Nederland varieert 
van 100% in Nederland (aleen voor 
ernstige ziekten) en Luxemburg tot 
92% in Duitsland, omdat veel ambte­
naren en de meeste zelfstandigen die 
onder particuliere verzekeringen — 
een belangrijk deel van de verzeke­
ringen — vallen, zijn uitgezonderd. 
In al deze landen kunnnen degenen 
die niet onder een overheids- of par­
ticuliere verzekering vallen, een be­
roep doen op sociale bijstand, waar­
onder ook gezondheidszorg valt 
In Griekenland is sprake van een bij­
zondere situatie. Iedereen valt hetzij 
onder de uit belastinggelden bekos­
tigde OGA, indien zij in plattelands­
gebieden wonen, onder de uit verze­
keringspremies bekostigde IKA, of onder één van de meer dan 200 klei­
nere verzekeringen. 
Aan de doelstelling van de aanbeve­
ling van de Raad met betrekking tot 
de universele toegang tot de gezond­
heidszorg is in alle Lid-Staten vol­
daan en er bestaan geen aanwijzin­
gen voor dat, uit oogpunt van 
kostenbeheersing, wordt getracht 
mensen die een groot risico vormen, 
uit te sluiten. 
Uitkeringen 
en diensten 
In de Lid-Staten met ziektekosten­
stelsels op verzekeringsgrondslag 
worden medische diensten indirect 
verstrekt, omdat dit geschiedt op ba­
sis van contracten tussen de verzeke-
99-
M^ÉM^^mm^^?l'^^fi', -? 
raars en de verstrekkers. Hulpverle­
ners worden per verrichting betaald, 
behalve in Nederland waar zij per 
patiënt worden betaald. 
In de andere Lid-Staten zijn de hulp­
verleners, althans ten dele, in dienst 
van de volksgezondheidsdienst zelf. 
In Denemarken en het VK geldt dit 
voor ziekenhuispersoneel, terwijl de 
andere hulpverleners op contractba­
sis werken. In Ierland en Italië wor­
den openbare ziekenhuizen betaald 
door de nationale gezondheidsdienst 
en is een deel van de speciahsten 
hierbij in dienst. In Spanje en Portu­
gal zijn huisartsen en in Griekenland 
ook de tandartsen in dienst van de 
nationale gezondheidsdienst. Dien­
tengevolge zijn de artsen in Grieken­
land en Portugal werknemers in loon­
dienst; in Spanje, Ierland, Italië en 
het VK worden zij per patiënt be­
taald, terwijl zij in Denemarken en 
het VK deels afhankelijk van het aan­
tal behandelde patiënten, deels af­
hankelijk van het aantal verrichtin­
gen worden betaald (b.v. bepaalde 
activiteiten in het VK op het gebied 
van de preventie van ziekten). 
Deze verschillende wijzen van orga­
nisatie van de dienstverlening, heb­
ben verschillende gevolgen voor de 
gezondheidszorguitgaven en zijn van 
invloed op de maatregelen die ter 
beheersing van de kosten kunnen 
worden genomen. 
Wijzen van 
kostenbeheersing 
Er bestaan verschillende manieren 
om de kosten te beheersen. Het 
verminderen van de vraag is er één 
van, hetzij door een deel van de kos­
ten van de dienstverlening door de 
patiënt te laten betalen, hetzij door 
bepaalde behandelingen of medicij­nen niet meer te vergoeden. De beste 
manier om de vraag te verminderen 
uit volkgezondheidsoogpunt is door 
middel van gezondheidsbevorde­
ring, maar maatregelen op dit gebied 
en hun invloed op de uitgaven laten 
zich moeilijk kwantificeren. 
Een andere manier is het verminde­
ren van het aanbod, in het bijzonder 
door budgetrestricties, voornamelijk 
in landen met een uit belastinggelden 
betaalde gezondheidszorg, ofschoon 
dit ook kan gebeuren in landen met 
een stelsel op verzekeringsgrond­
slag. Hieronder kunnen maatregelen 
vallen tot vermindering van het per­
soneel, door een personeelsstop voor 
de openbare gezondheidsdiensten of 
het toetreden van artsen tot praktij­
ken in het verzekeringsstelsel te be­
perken en het voorschrijven van dure 
medicijnen te verbieden. 
De derde manier is vergroting van de 
doelmatigheid van het stelsel door 
alternatieven voor verzorging in het 
ziekenhuis te stimuleren, de opname­
duur in de ziekenhuizen te verkorten 
en dure medische apparatuur effi­
ciënter te gebruiken. Dit kan door 
bezuinigingen of prikkels. 
Een belangrijk twistpunt is of markt­
mechanismen in het stelsel moeten 
worden ingevoerd of dat men zich 
moet concentreren op plannings-
maatregelen zoals het beheersen van 
prijzen voor goederen en diensten. 
Een hieraan verwante kwestie is of 
bepaalde groepen gestimuleerd moe­
ten worden zich particulier tegen 
ziektekosten te verzekeren, waarmee 
de overheidsuitgaven, maar niet 
noodzakelijkerwijs de totale uitga­
ven voor de gezondheidszorg, kun­
nen worden teruggebacht. 
In de Lid-Staten treffen wij voorbeel­
den van al deze benaderingen aan. 
Aangezien zij allemaal met verge­lijkbare problemen kampen, is het 
niet verwonderlijk dat zij gelijksoor­
tige manieren hebben gekozen om de 
kosten te beheersen. De algemene 
doelstelling is het zodanig organise­
ren van de gezondheidszorg dat de 
dienstverlening kan worden gegaran­
deerd zonder al te grote uitgavenver­
hogingen. 
Kosten­
beheersing in met 
belastinggelden 
gefinancierde 
gezondheids­
zorgstelsels 
In landen waar de gezondheidszorg 
wordt bekostigd uit de algemene 
middelen, trekken de overheden 
meestal een specifiek budget uit, het­
geen het makkelijker zou moeten ma­
ken om de kosten te beheersen. 
Denemarken 
In Denemarken stelt de centrale 
overheid vast welk bedrag de lo­
kale overheden (districten) aan ge­
zondheidszorg kunnen besteden. 
Hierdoor worden werkgelegenheid 
en de beschikbaarheid van diensten 
bepaald. Aangezien de lokale over­
heden sterk worden gestimuleerd om 
de begroting niet te overschrijden, is 
er een grote druk aanwezig om de 
doelmatigheid te vergroten, bijvoor­
beeld door degenen die niet in een 
ziekenhuis hoeven te worden behan­
deld, in verzorgingstehuizen te ver­
plegen. 
100-
Strak begrotingsbeleid heeft eve­
neens geleid tot intensiever gebruik 
van de ziekenhuizen, de gemiddelde 
opnameduur is van 11,5 dagen in 
1983 gedaald tot 8,6 dagen in 1988, 
terwijl het aantal opnamen van 
984.000 tot 1.074.000 is gestegen. 
Hiertegenover staat een aanzienlijke 
toename van de poliklinische behan­
delingen. Om de kosten van medicij­
nen te drukken is daarbij in 1991 met 
de verstrekking van loco-preparaten 
in plaats van merkpreparaten begon­
nen. 
Wanneer met vastgestelde budgetten 
wordt gewerkt, worden de patiënten 
niet noodzakelijkerwijs gestimuleerd 
om kosten te besparen. Ten einde het 
gedrag te beïnvloeden wordt daarom 
een vorm van kostendeling gehan­
teerd. De patiënten wordt een deel 
van de kosten van de recepten in re­
kening gebacht. Brillen worden voor 
10% gesubsidieerd, tandheelkundige 
verzorging is gratis voor kinderen en 
wordt voor mensen tussen 18 en 30 
jaar deels terugbetaald, alle anderen 
betalen de volledige behandelings-
kosten. Aangezien patiënten in het 
algemeen een percentage van de me­
dische behandelingskosten in reke­
ning wordt gebracht en zij geen vast 
bedrag betalen, zijn zij zich bewuster 
van de kosten. 
Ierland 
Het Ierse stelsel lijkt op het 
Deense. Het grootste verschil 
is dat er twee, voornamelijk op inko­
men gebaseerde, categorieën worden 
onderscheiden. Voor de groep met de 
laagste inkomens (categorie I), die 
35% van de bevolking uitmaakt, zijn 
alle standaard verrichtingen gratis. 
Degenen die onder categorie II val­
len, moeten bepaalde kosten zelf dra­
gen. Net als in Denemarken wordt het 
budget voor de gezondheidszorg 
streng bewaakt hetgeen heeft geleid 
tot vermindering van de uitgaven 
voor de gezondheidszorg van 6,7% 
van de NB in 1980 tot 6% in 1991. 
Hiervoor is op de ziekenhuizen be­
zuinigd, zijn er enkele gesloten en is 
de gemiddelde opnameduur van 9 
dagen in 1984 teruggebracht tot 8 
dagen in 1988; de wachtlijsten zijn 
evenwel langer geworden. 
Budgetrestricties hebben eveneens 
geleid tot nieuwe alternatieven voor 
ziekenhuisbehandelingen. Dagver-
zorging en poliklinische chirurgische 
ingrepen worden gestimuleerd, geri­
atrische diensten verbeterd en de in­
voering van dure, nieuwe medische 
technieken en apparatuur beperkt. In 
1989 is het betalingssysteem van 
huisartsen veranderd van honorari­
um per verrichting, hetgeen de aan­
beveling van vervolgconsulten aan­
moedigde, naar betaling op basis van 
het aantal bij de huisartsen ingeschre­
ven patiënten. 
Voor mensen met een laag inkomen 
is de gezondheidszorg gratis. Ande­
ren hebben toegang tot de voorzie­
ningen van de nationale gezond­
heidsdienst, maar betalen een 
standaardtarief (van 15 Ierse ponden 
per nacht) voor ziekenhuisbehande­
ling en dienen de kosten te dragen 
van specialisten en aanvullende op­
namekosten, indien zij kiezen voor 
privé-klinieken. 
Ten einde de kosten van medicijnen 
in de hand te houden, worden som­
mige medicijnen niet gratis verstrekt. 
Een lijst van aanbevolen medicijnen 
wordt ingevoerd en er is overeen­
stemming bereikt met de farmaceuti­
sche industrie om de prijzen in Ier­
land te koppelen aan die in het VK. Ierland is erin geslaagd de overheids­
uitgaven voor gezondheidszorg aan­
zienlijk te verminderen door strenge 
budgetcontrole en door de zorg te 
concentreren op de groepen met lage 
inkomens. Door de zorg voor hun 
gezondheid deels over te laten aan 
het eigen initiatief van de groepen 
met hogere inkomens, bestaat er een 
stimulans voor kostenbeheersing. 
Het Verenigd 
Koninkrijk 
In tegenstelling tot Ierland heeft ie­
dere ingezetene van het VK toe­
gang tot de nationale gezondheids­
dienst (NHS), die hoofdzakelijk uit 
belastinggelden wordt betaald. 
Net als in Denemarken en Ierland 
bestaat er een strenge bewaking van 
het budget, dat wordt vastgesteld 
door de centrale overheid, die ook 
controleert hoeveel medisch perso­
neel in dienst wordt genomen. De 
huisartsen worden gecontroleerd 
door middel van het vastleggen van 
het honorarium van huisartsen die als 
zelfstandige werkzaam zijn. 
In de loop der jaren heeft de regering 
getracht de uitgaven te beperken door 
druk uit te oefenen op de gezond­
heidsdiensten om de doelmatigheid 
te vergroten. Dit heeft tot aanzienlij­
ke besparingen geleid, met name 
door de rationalisatie van de zieken­
huisbehandeling, maar sommigen 
hebben aangevoerd dat dit deels ten 
koste van het peil van de gezond­
heidszorg is gegaan. Budgetbeper­
kingen hebben gezondheidsdiensten 
ertoe gedwongen het aantal zieken­
huizen en beschikbare bedden te ver­
kleinen; het aantal beschikbare bed­
den is gedaald van 458.000 in 1980 
tot 365.000 in 1989. 
101 
^ÊêfawÊk^t^L^tc^Ê^ {StoêÊ&tidfhtr^^ Jkt cftp ffotttü/MfÊtuhttó * * ' "%s** "* ' 
De prijzen van medicijnen worden 
niet rechtstreeks gecontroleerd, maar 
de winsten van de industrie worden 
onderzocht en beperkt. In 1985 is een 
lijst verschenen van door de NHS 
vergoede medicijnen, deze konden 
overigens bijna allemaal zonder re­
cept worden gekocht 
Er bestaan nauwelijks maatregelen 
op het gebied van kostendeling in het 
VK. Voor medicijnen is een eigen 
bijdrage verschuldigd, maar dit is een 
standaardbedrag en vanwege vrij­
stellingen (voornamelijk voor be­
jaarden en kinderen) geldt dit slechts 
voor ongeveer 16% van de medicij­
nen. De patiënten dienen bij te dragen 
aan de kosten van tandheelkundige 
verzorging, 30% van de patiënten is 
hiervan vrijgesteld en voor de ande­
ren wordt ongeveer 25% van de kos­
ten terugbetaald. 
Voor bepaalde operaties bestaan bin­
nen de NHS lange wachtlijsten en in 
een aantal gevallen is de invoering 
van nieuwe technologieën en betere 
behandelingstechnieken uit kosten­
overwegingen vertraagd. De rege­
ring staat onder druk om het systeem 
te verbeteren, maar het principe van 
voor iedereen toegankelijke, gratis 
gezondheidszorg wordt niet be­
dreigd. Hierdoor wordt de nadruk 
steeds sterker gelegd op verbetering 
van de doelmatigheid, maar het is 
twijfelachtig of verbeteringen kun­
nen worden aangebracht zonder de 
uitgaven te verhogen. 
Het doel van de in 1991 door de 
regering doorgevoerde hervorming 
was de invoering van marktmecha­
nismen in de nationale gezondheids­
dienst. De verantwoordelijkheid 
voor de inkoop werd losgekoppeld 
van de verantwoordelijkheid voor 
het verrichten van diensten om de 
confrontatie van de vraag met de kos­
ten te stimuleren en het accent van genezen naar preventie te verleggen. 
Er bestaat evenwel twijfel over de 
vraag of dit systeem de verwachte 
uitwerking heeft, omdat de prikkels 
wellicht niet sterk genoeg zijn en de 
gecreëerde quasi-markt niet dezelfde 
werking als een echte markt heeft. 
Vanwege de strenge controle op de 
uitgaven, bestaan in het VK geen 
grote kostenbeheersingsproblemen. 
Desalniettemin stijgen net als in de 
andere Lid-Staten ook in het VK de 
kosten van de gezondheidszorg. 
Deze hebben evenwel niet geleid tot 
stijgende overheidsuitgaven, deze 
zijn sinds 1980 in verhouding tot het 
BBP ongeveer dezelfde gebleven, 
maar wel tot tekorten en een grotere 
stimulans om een particuliere ziekte­
kostenverzekering af te sluiten. 
Portugal 
Aan het Portugese stelsel van ge­
zondheidszorg (de nationale 
gezondheidsdienst) liggen dezelfde 
beginselen ten grondslag als aan de 
hierboven beschreven stelsels. De 
gezondheidsdienst heeft ziekenhui­
zen in beheer en heeft voltijd huisart­
sen in dienst voor het verlenen van 
zorg. Particuliere apotheken ver­
strekken medicijnen en particuliere 
laboratoria worden gebruikt voor 
diagnosedoeleinden. 
Beheersing van de overheidsuitga­
ven voor gezondheidszorg wordt 
vergemakkelijkt door de tewerkstel­
ling van medisch personeel in de 
overheidssector. Voor diensten van 
de particuliere sector is dit moeilij­
ker. Desalniettemin wordt een kas-
plafond voor de totale uitgaven van 
de nationale gezondheidsdienst ge­
hanteerd: indien de uitgaven voor 
medicijnen of diagnoses stijgen, leidt 
dit tot vermindering van de uitgaven 
voor de ziekenhuizen gedurende het financiële jaar, wat de ziekenhuizen 
dwingt tot bezuinigingen. 
De regering tracht de medicijnenprij-
zen in de hand te houden en Portugal 
kent nu de laagste prijzen voor medi­
cijnen in de Gemeenschap door te 
verbieden dat de prijzen die van me­
dicijnen in vijf andere met name ge­
noemde landen te boven gaan. 
De overheidsuitgaven voor de ge­
zondheidszorg zijn in de jaren '80 
relatief stabiel gebleven, maar in de 
grote steden zijn de wachttijden lan­
ger geworden. 
In de loop der jaren zijn in Portugal 
verschillende manieren van kosten­
deling ingevoerd. Het begon in 1981 
met de invoering van een standaard­
tarief voor consulten en thuisbezoe-
ken, met uitzonderingen voor groe­
pen zoals bejaarden, chronisch 
zieken, zwangere vrouwen en kinde­
ren beneden één jaar. In 1982 kwa­
men daar tarieven bij voor ambulante 
en poliklinische behandeling. Patiën­
ten, behalve die met erg lage inko­
mens, moesten afhankelijk van hun 
inkomen 10 tot 50% van de zieken­
huisrekening betalen, 25% van de 
prijs van in Portugal vervaardigde 
medicijnen en 40% van de in het 
buitenland vervaardigde medicijnen 
plus een standaardbedrag. 
Als gevolg hiervan is de vraag naar 
diensten aanzienlijk gedaald. Aange­
zien deze bijdragen impopulair wa­
ren, heeft de aantredende regering de 
meeste in 1983 afgeschaft en on­
danks wetswijzigingen uit 1986 om 
deze bijdragen weer mogelijk te ma­
ken, zijn zij sindsdien niet meer inge­
voerd. 
Ongeveer 10% van door de particu­
liere sector verstrekte medicijnen 
zijn gratis, voor de overige moet de 
patiënt 20% of 50% betalen, hetgeen 
102 
Hoofdstuk 7- Gezondheidszorgstelseis m da Gemeenschap 
naar verluidt de chronisch zieken en 
bejaarden treft. De patiënten betalen 
een groot deel van de kosten van 
tandheelkundige verzorging. 
Italië 
Het Italiaanse stelsel wordt zo­
wel uit belastinggelden (47%) 
als uit sociale-zekerheidspremies 
(53%) betaald. Het vertoont echter 
wel overeenkomsten met de hierbo­
ven besproken stelsels, omdat het 
ook de hele bevolking dekt. De uit­
gaven voor de gezondheidszorg zijn 
het laatste decennium steeds toege­
nomen. 
Het ministerie van Volksgezondheid 
stelt de begroting van iedere regio en 
provincie vast en de regering kan de 
prijzen van medicijnen en het aantal 
werknemers in loondienst — of op 
contractbasis — in de medische sec­
tor en hun loon bepalen. De planning 
van de gezondheidszorg op regionaal 
niveau wordt door de centrale over­
heid gecontroleerd. Kostenbeheer­
sing is toch een groot probleem, 
voornamelijk omdat de budgetten 
aanzienlijk kleiner zijn dan de regio' s 
en provincies noodzakelijk achten. 
Dit heeft niet geresulteerd in snoeien 
in de dienstverlening, maar in begro­
tingsoverschrijdingen die wettelijk 
toegestaan zijn. Op deze manier kun­
nen de provincies en regio's zich ont­
trekken aan de bedoelde kostenver­
mindering. Een personeelsstop leek 
een efficiëntere benadering, maar dit 
leidde al snel tot een tekort aan ver­
pleegkundigen. In de ziekenhuissec­
tor is ter beheersing van de kosten 
vooral getracht het beddenoverschot 
terug te dringen en er wordt weinig 
moeite gedaan om alternatieven voor 
ziekenhuisbehandeling te stimule­
ren. Er bestaat weliswaar een lijst met 
medicijnen die door de nationale ge­zondheidsdienst worden vergoed, 
maar deze draagt niet veel bij tot 
beheersing van de kosten, omdat veel 
nieuwe en dure medicijnen op deze 
lijst staan wanneer zij op de markt 
verschijnen. 
Voor bijna alle onder het regime van 
de nationale gezondheidsdienst 
voorgeschreven medicijnen — be­
halve de zogenaamde levensredden­
de medicijnen betalen de patiënten 
40% en een standaardbedrag. Onge­
veer 25% van de patiënten, goed voor 
ongeveer 65% van de voorgeschre­
ven medicijnen, zijn van betaling 
vrijgesteld. In 1989 werd voor be­
paalde diagnostische procedures zo­
als röntgenfoto's een prijs van 30% 
(tot een maximum van 30.000 lire) 
van de kosten ingevoerd en rond de­
zelfde tijd werden ook prijzen inge­
voerd voor bezoeken aan speciahsten 
en verblijf in kuuroorden. (Het voor­
stel een dagtarief in te voeren voor 
verblijf in het ziekenhuis stuitte 
evenwel op verzet en werd ingetrok­
ken.) 
Voor tandheelkundige verzorging 
moet een bedrag worden betaald, 
maar dit is slechts 10% van hetgeen 
een particuliere behandeling kost, 
voor brillen hoeft slechts een klein 
nominaal bedrag te worden betaald. 
Vanaf januari 1993 moeten de men­
sen met hogere inkomens een vast 
aanvullend bedrag per jaar (van 
85.000 Ure) voor de huisarts en de 
volledige kosten van medicijnen (tot 
40.000 lire) en van diagnoses (tot 
100.000 lire) betalen. 
Alhoewel interessante ideeën over 
kostenbeheersing binnen het Itali­
aanse stelsel bestaan, sorteren de 
maatregelen vanwege een gebrek aan 
controle op de budgetten geen effect. 
Bovendien leert de ervaring dat het 
politiek zeer moeilijk is tarieven aan 
grote groepen op te leggen. Er is evenwel een diepgaande hervorming 
gaande die erop is gericht de gezond­
heidsdiensten te decentraliseren en 
zo de regio's meer bevoegdheden te 
verlenen om de doelmatigheid van de 
lokale gezondheidsdiensten te ver­
groten. Het is de bedoeling de regio' s 
een vast budget te geven voor het 
verstrekken van medische hulp; 
overschrijding van dit budget bete­
kent verhoging van de tarieven of van 
de lokale belastingen. 
Eind 1992 is overeengekomen in 
1995 een proef te beginnen met de 
introductie van marktmechanismen 
in het stelsel: om te beginnen zullen 
de patiënten de volledige kosten van 
behandeling betalen en een vast be­
drag terugbetaald krijgen door de ge­
zondheidsdienst, op de tweede plaats 
zullen particuliere fondsen voor het 
betrekken van diensten van de natio­
nale gezondheidsdienst of de privé-
sector worden gecreëerd. De bedoe­
ling is dat deze deels door bijdragen 
van de NGD zullen worden gefinan­
cierd en dat zij met elkaar zullen con­
curreren om inschrijvers. 
Spanje 
De gezondheidszorg in Spanje is 
op vergelijkbare wijze als in 
Italië georganiseerd, het is een stelsel 
op verzekeringsgrondslag, bestrijkt 
de gehele bevolking en wordt voor­
namelijk uit belastinggelden gefi­
nancierd (70% in 1989). Het is op 
regionale basis georganiseerd met af­
zonderlijke regelingen voor Catalo-
nië, Valencia, Andalusië en Basken-
land en een vijfde regeling 
INS ALUD voor de rest van het land. 
Huisartsen en specialisten zijn in 
dienst van de regionale gezondheids­
diensten en werken over het alge­
meen in ziekenhuizen, tenminste in 
de steden en grotere gemeenten. 
Twee derde van de ziekenhuizen is 
tmmmmtmmmmmmmmmimHÊMmnmm* 
103-
openbaar; tandartsen, apotheken en 
privé-ziekenhuizen werken op con­
tractbasis. 
De overheid contoleert de uitgaven in 
principe, deze zijn echter in de loop 
der jaren gestadig gestegen, vooral 
sinds het stelsel in 1986 tot iedereen 
is uitgebreid. In de ziekenhuizen is 
het aantal beschikbare bedden niet 
significant gestegen, de gemiddelde 
opnameduur is echter verkort, waar­
door meer patiënten kunnen worden 
ondergebracht, maar dit heeft met 
kunnen voorkomen dat de wachtlijs­
ten langer zijn geworden. 
Budgetrestricties beperken het ge­
bruik van nieuwe apparatuur en de 
invoering van nieuwe behandelingen 
in de overheidssector. Indien nodig, 
kunnen deze evenwel van privé-zie­
kenhuizen worden betrokken waar­
mee de doelstelling van kostenbe­
heersing onderuit wordt gehaald. De 
medicijnenprijzen worden in de hand 
gehouden door deze aan de grond-
stoffenprijzen te koppelen; hierdoor 
zijn de prijzen voor medicijnen in 
Spanje de laagste in de Gemeen­
schap, met uitzondering van Portu­
gal. 
Alle vormen van medische behande­
ling — behalve medicijnen, waar­
voor door mensen die een baan heb­
ben, 40% moet worden betaald — 
zijn gratis. 
Het Spaanse stelsel vertoont de typi­
sche nadelen van gecentraliseerd be-
grotingsbeheer: er bestaat nauwelijks 
een stimulans om de kosten te be­
heersen. Dit heeft geleid tot gelijks­
oortige hervormingsvoorstellen als 
in het VK, namelijk om marktmecha­
nismen in te voeren. Er zijn eveneens 
voorstellen gedaan om meer medi­
sche diensten aan particulieren uit te 
besteden, de alternatieven voor zie­
kenhuisbehandeling te verbeteren en de ouderen voor medicijnen te laten 
betalen (hetgeen door een verhoging 
van de pensioenen zou worden ge­
compenseerd). 
Griekenland 
Het Griekse stelsel is ook deels 
op verzekeringsgrondslag ge­
schoeid, de medische diensten voor 
de plattelandsbevolking worden ech­
ter bijna helemaal uit belastingop­
brengsten bekostigd, terwijl die voor 
de stedelijke bevolking in principe 
uit premies, maar in werkelijkheid 
ook uit de algemene middelen wor­
den betaald. 
Er lijkt geen effectieve begrotings­
controle te bestaan, ofschoon de cen­
trale overheid de prijs van medicij­
nen controleert, de hoogte van de 
premies vaststelt en de honoraria 
voor behandelingen bepaalt. Een be­
perkte lijst van beschikbare medicij­
nen bestaat weliswaar, maar in de 
praktijk krijgen de apotheken alles 
vergoed wat zij voorschrijven. 
De regering die in 1981 aan de macht 
kwam, presenteerde een ambitieus 
programma ter verbetering van de 
gezondheidszorg in Griekenland, 
hetgeen resulteerde in een groot aan­
tal nieuwe ziekenhuizen en medische 
centra op het platteland. Tussen 1981 
en 1988 nam het aantal artsen in zie­
kenhuizen met 60% toe en het aantal 
verpleegkundigen met 88%, en wer­
den de lonen verhoogd om het wer­
ken in de overheidssector aantrekke­
lijker te maken. Aangezien het doel 
gratis gezondheidszorg voor ieder­
een was, werd meer dan een derde 
van het aantal bedden in privé-zie­
kenhuizen naar de overheidssector 
overgeheveld in 1988, het vergoe­
dingssysteem werd minder genereus 
en er is getracht het werken in de 
privé-sector voor artsen minder aan­trekkelijk te maken. De hervormin­
gen waren evenwel slechts deels suc­
cesvol. 
Voor medicijnen wordt 25% van de 
kosten in rekening gebracht; voor 
medicijnen voor chronische ziekten, 
geestesziekten en AIDS hoeft echter 
niet te worden betaald. Er bestaat 
eveneens een laag standaardtarief 
voor ambulante gezondheidszorg en 
opnamekosten. 
Evenals Spanje heeft Griekenland de 
overheidsuitgaven verhoogd om de 
gezondheidszorg te verbeteren, maar 
het is er nog niet in geslaagd mecha­
nismen te introduceren waarmee de 
kosten kunnen worden beheerst. 
Kosten­
beheersing in de 
ziektekostenver­
zekeringsstelsels 
In vijf Lid-Staten — België, Fran­
krijk, Duitsland, Luxemburg en 
Nederland is de gezondheidszorg op 
verzekeringsbeginselen gebaseerd, 
zowel in de praktijk als in theorie. In 
deze landen zijn verzekeraars en 
hulpverleners gescheiden, dit leidt 
tot een andere aanpak van de kosten­
beheersing. Er dient een manier te 
worden gevonden om te garanderen 
dat de premies de uitgaven kunnen 
dekken, zelfs wanneer velen niet 
werken. 
België 
Ongeveer 99% van de Belgische 
bevolking valt onder de ziekte­
kostenverzekering. Alle diensten 
•104 
Hoofdstuk 7*Ge2ondhetdszorgstetsef&m da Gemeenschap 
worden op contractbasis verstrekt en 
over de honoraria wordt door verze­
keraars en verstrekkers van de dien­
sten onderhandeld. Patiënten betalen 
voor behandeling en krijgen de kos­
ten daarna vergoed. Aangezien de 
bijdragen de kosten niet kunnen dek­
ken, subsidieert de staat circa 40% 
van de kosten. 
De centrale overheid heeft zowel 
veel invloed op de uitgaven voor ge­
zondheidszorg als de bevoegdheid de 
verzekeringspremies vast te stellen. 
Toestemming is noodzakehjk voor 
uitgaven voor grote apparatuur, zie­
kenhuiskosten en artsen- en tandart-
senhonoraria. De overheid beslist 
ook welke ziekenhuizen in aanmer­
king komen en welke diensten voor 
het geld worden verstrekt. 
Ter beheersing van de kosten is in 
1983 een quota voor nachten in een 
ziekenhuis ingevoerd en sinds 1990 
wordt dit berekend op basis van vol­
ledige bezetting per specialisme. Ten 
gevolge hiervan is het aantal zieken­
huisbedden aanzienlijk gedaald, 
worden ziekenhuizen gestimuleerd 
hun diensten te rationaliseren en bed­
den naar de lange-termijn-zorg over 
te hevelen. Dit heeft niet tot verlen­
ging van de wachtlijsten geleid, maar 
wel tot verhezen voor de meeste zie­
kenhuizen. Voor medicijnen bestaat 
een lijst van aanbevolen produkten 
en het voorschrijven van loco-prepa­
raten wordt aangemoedigd. 
België kent een ingewikkeld systeem 
van kostendeling, dat voornamelijk 
bestaat uit het niet volledig vergoe­
den van de behandelingskosten aan 
patiënten. Patiënten met een laag in­
komen hoeven niet te betalen, of be­
talen een lager tarief, zelfstandigen 
betalen het volle tarief en krijgen 
geen vergoeding—behalve in speci­
fieke gevallen (hoog risico) waar­
voor zij onder de algemene verzeke­ring vallen. De meesten betalen een 
vast bedrag in het geval van zieken­
huisbehandeling en voor consulten 
bij de huisarts; dit bedrag wordt jaar­
lijks bijgesteld aan de hand van de 
kosten van levensonderhoud. Patiën­
ten betalen 25% van de kosten van 
tandheelkundige verzorging. Voor 
medicijnen bestaan 6 tarieven, varië­
rend van 25 tot 100% van de kosten, 
en er bestaat een standaardtarief voor 
door apothekers zelf vervaardigde 
medicijnen. 
Het controlesysteem in België heeft 
er echter niet toe geleid dat de uitga­
ven voor gezondheidszorg in verhou­
ding tot de NB in het afgelopen de­
cennium constant zijn gebleven. 
Frankrijk 
Evenals in België is in Frankrijk 
ongeveer 99% van de bevolking 
tegen ziektekosten verzekerd. Er be­
staan drie belangrijke ziektekosten­
verzekeringsfondsen; het grootste 
(het algemene stelsel) dekt ongeveer 
75% van de bevolking en staat voor­
namelijk open voor werknemers, de 
andere twee zijn voor werknemers in 
de landbouw en zelfstandigen. De 
resterende 10% van de bevolking valt 
onder ongeveer 15 kleinere fondsen. 
Aangezien Frankrijk in verhouding 
tot de NB meer aan gezondheidszorg 
uitgeeft dan de andere Lid-Staten, 
wordt grote druk op de regering en de 
verzekeringsfondsen uitgeoefend om 
de kosten te beheersen. Alle hulpver­
leners in de gezondheidszorg werken 
op contractbasis, artsen, tandartsen 
en privé-ziekenhuizen (35% van de 
bedden in 1989) krijgen voor hun 
verrichtingen honoraria betaald 
waarover met de verzekeraars wordt 
onderhandeld. Ofschoon privé-zie­
kenhuizen door de verzekerings­
fondsen worden gefinancierd, moe­ten hun begrotingen door het minis­
terie van Volksgezondheid worden 
goedgekeurd. 
De centrale overheid heeft veel in­
vloed op de gezondheidszorguitga­
ven door de controle die zij uitoefent 
op de ziekenhuizen met een vorm van 
planning, genaamd de "atlas van de 
gezondheidszorg" waarin het aantal 
op regionaal niveau benodigde bed­
den en de benodigde apparatuur 
wordt vastgesteld. De prijzen voor 
ziekenhuisbehandelingen, de marges 
voor apothekers en de medicijnen-
prijzen worden eveneens gecontro­
leerd, overeenkomsten tussen verze-
keringsfondsen en medisch 
hulpverleners moeten door de rege­
ring worden bekrachtigd. 
De voor openbare ziekenhuizen be­
schikbare financiering wordt beperkt 
door een in 1983 ingevoerd stelsel 
van globale budgetten waarin ter ver­
groting van de doelmatigheid doelen 
voor de totale uitgaven aan zieken­
huizen in Frankrijk zijn vastgesteld. 
Ten gevolge hiervan is de gemiddel­
de opnameduur aanzienlijk bekort. 
De wachtijsten zijn evenwel niet lan­
ger geworden, omdat de privé-zie­
kenhuizen in het gat zijn gesprongen. 
Aangezien deze hun prijs vaststellen 
op basis van de verstrekte diensten en 
het aantal in het ziekenhuis doorge­
brachte dagen, konden de kosten niet 
noemenswaardig worden beperkt 
Sinds 1991 bepaalt de regering aan 
het begin van ieder jaar met welk 
percentage de uitgaven aan privé-
ziekenhuizen kunnen stijgen. De ver­
richtingen worden in het Franse stel­
sel echter niet gecontroleerd en de 
uitbreiding ervan heeft geleid tot toe­
name van de uitgaven in verhouding 
tot de NB. 
Het staat de artsen in het hele land vrij 
voor een privé-praktijk te gaan wer-
-10S-
•A.^'SJ '^^^^%^\i '. (/ >•> '52/ 
ken, de enige beperking die wordt 
toegepast is op het aantal studenten 
dat voor een medisch beroep wil le­
ren, dat tassen 1975 en 1989 is gehal­
veerd. Er bestaan geen beperkingen 
aangaande de medicijnen en behan­
delingen die huisartsen mogen voor­
schrijven en patiënten kunnen hun 
arts vrijelijk kiezen. In bepaalde om­
standigheden mogen artsen hun pa­
tiënten een extra bedrag bovenop het 
met de verzekeraars overeengeko­
men honorarium in rekening bren­
gen; dit heeft de prijzen met circa 
20-30% verhoogd. 
Evenals in België krijgen de patiën­
ten in Frankrijk de door hen betaalde 
prijs vergoed. Voor medicijnen wor­
den patiënten volledig vergoed (30% 
van de medicijnen), of zij betalen 
30% van de kosten (45% van de me­
dicijnen) of 60% (25%). Voor zie­
kenhuisbehandeling bestaat een laag 
standaard-dagtarief, voor tandheel­
kundige verzorging is de prijs 20-
25% van de behandelingskosten. 
Duitsland 
In Duitsland wordt circa 92% van 
de bevolking door de ziektekos­
tenverzekeringen gedekt; er bestaan 
meer dan 1200 afzonderlijke verze­
keringsfondsen. Sommige daarvan 
zijn regionaal, andere bedrijfs- of gil-
degebonden en weer andere speciaal 
rond bepaalde groepen georgani­
seerd. Slechts enkele uitzonderingen 
daargelaten, verstrekken zij allemaal 
dezelfde uitkeringen en diensten. 
Alle diensten worden op contractba­
sis verstrekt, de fondsen hebben dan 
ook geen eigen artsen of ziekenhui­
zen. Over de honoraria van artsen en 
tandartsen wordt door de verzeke­
ringsfondsen met regionale artsen-
verenigingen onderhandeld. Onge­
veer de helft van de ziekenhuizen is 
openbaar en de meeste andere maken geen winst. Patiënten zijn nagenoeg 
vrij in hun artskeuze en de artsen zijn 
verantwoordelijk voor het verwijzen 
van patiënten naar ziekenhuizen — 
er bestaan geen faciliteiten voor am­
bulante gezondheidszorg. 
De uitgaven voor de gezondheids­
zorg zijn relatief hoog en kostenbe­
heersing staat hoog op de agenda en 
heeft in de afgelopen jaren tot een 
aantal hervormingen geleid in een 
poging de uitgaven te verminderen. 
De verzekeringsfondsen zijn onaf­
hankelijk van de overheid, die geen 
formele controle over de uitgaven 
voor de gezondheidszorg uitoefent. 
Kostenbeheersing is daarom een 
zaak van de verzekeringsfondsen, of­
schoon van de medische hulpverle­
ners ook een bijdrage wordt ver­
wacht. De bondsregering kan de 
kosten alleen door middel van wetge­
ving beïnvloeden of met morele 
overtuigingkracht, hetgeen de zaak 
er niet eenvoudiger op maakt 
Een financieringswet stelt bepaalde 
voorschriften ten aanzien van de fe­
derale subsidiëring van ziekenhuizen 
vast, maar beperkt het aantal zieken­
huizen of bedden niet en laat de plan­
ning over aan de deelstaten, die zel­
den bereid zijn een ziekenhuis te 
sluiten. Het aantal bedden is in de 
jaren '80 slechts hcht gedaald. De 
verzekeringsfondsen betalen de zie­
kenhuizen een vast bedrag per dag en 
de gegeven behandeling wordt eve­
neens in rekening gebracht. Dit heeft 
tot gevolg dat het verblijf in een zie­
kenhuis langer duurt. Omdat zieken­
huizen normaal gesproken geen am­
bulante gezondheidszorg mogen 
verstrekken, vinden niet echt nood­
zakelijke opnamen bovendien vaak 
slechts plaats om betaling van de ver­
zekeringsfondsen te ontvangen. Eve­
neens ontbreekt de stimulans om 
alternatieven voor ziekenhuisbehan­deling te gebruiken, waardoor velen 
in een ziekenhuis verblijven terwijl 
een verzorgingstehuis geschikter en 
goedkoper zou zijn. De uitgaven 
voor ziekenhuizen zijn daarom aan­
zienlijk toegenomen — met 8% in 
1991 en 10% in het eerste halfjaar 
van 1992. 
Ter beheersing van de kosten voor 
huisartsen is een speciaal tarief inge­
voerd waarbij de uitgavengroei aan 
de inkomensgroei wordt gekoppeld. 
Honoraria worden in punten uitge­
drukt, die de waarde van een dienst 
ten opzichte van andere aangeven. 
Het aan de arstenverenigingen uitge­
keerde totaalbedrag wordt aan de 
hand van deze punten verdeeld. (De 
relatieve waarde van de punten is 
bijvoorbeeld in 1987 veranderd om 
de betalingen voor diagnoses te ver­
minderen en medische behandeling 
te stimuleren.) 
Er bestaat weinig controle op het aan­
tal artsen — degenen die hun vakbe­
kwaamheid kunnen bewijzen, moe­
ten door de artsenverenigingen 
worden toegelaten. Artsen kan 
slechts de toegang tot bepaalde spe­
cialismen worden ontzegd als er 
sprake is van duidelijk overaanbod 
(een algemene beperking om artsen 
alleen toe te laten wanneer van een 
tekort sprake is, werd in 1960 door 
het Bundesverfassungsgericht on­
grondwettelijk geoordeeld). De uit­
gaven voor huisartsen zijn in 1991 
met 7% toegenomen en met 10% in 
de eerste zes maanden van 1992 — 
aanzienlijk meer dan de inkomsten 
van de verzekeringsfondsen — het­
geen deels te wijten is aan een toena­
me van het aantal artsen. De tand­
heelkundige verzorging wordt op een 
gelijksoortige wijze georganiseerd, 
de uitgaven hiervoor namen in 1991 
met 10,5% en in het eerste halfjaar 
van 1992 met 14,5% toe. 
•106 
mofdstukT^ In da Gemeenschap 
Er bestaat geen directe controle op de 
medicijnenprijzen, die tot de hoogste 
in de Gemeenschap behoren. Met de 
hervorming van 1988/89 is een sys­
teem van referentieprijzen inge­
voerd. De patiënt hoeft niet voor de 
medicijnen te betalen indien de prijs 
beneden of op de referentieprijs ligt, 
en moet het verschil naar boven bij­
passen. Dit dwingt de industrie ertoe 
de prijzen te verlagen. Het idee was 
voor 80% van de medicijnen referen­
tieprijzen vast te stellen, maar zij zijn 
tot nu toe slechts op 35% van de 
medicijnen van toepassing. In 1991 
namen de uitgaven voor medicijnen 
met 10% toe en met 9% in de eerste 
zes maanden van 1992. 
Duitsland kent net als andere Lid-
Staten een systeem van kostendeling. 
Er bestaat een vast te betalen bedrag 
voor medicijnen waarvoor nog geen 
referentieprijs geldt. Voor tandheel­
kundige verzorging betalen patiënten 
50% van de kosten — sommigen 
meer, sommigen minder — maar zij 
kunnen dit met 15% verminderen in­
dien zij regelmatig voor controle naar 
de tandarts gaan. Er bestaat een stan­
daardbedrag dat de patiënten betalen 
voor de eerste 14 dagen in het zieken­
huis. 
Voor de periode 1993 tot 1995 zal 
een systeem van begrotingscontrole 
worden ingevoerd, waarbij de toena­
me van de uitgaven de toename van 
de inkomsten van de verzekerings­
fondsen niet zal mogen overschrij­
den. Voor de ziekenhuizen zullen de 
prijzen worden gedifferentieerd naar 
het type behandeling en de federale 
financiering moet worden aangepast 
om het aantal bedden te verminderen. 
De begrotingscontrole zal ook op art­
sen en tandartsen worden toegepast. 
Vanaf 1999 zullen nieuwe artsen en 
tandartsen alleen worden toegelaten 
wanneer een tekort bestaat, ofschoon twijfels blijven bestaan over de 
grondwettelijkheid hiervan. De me­
dicijnenprijzen zullen tot eind 1993 
worden bevroren en voor de komen­
de twee jaren zullen alle medicijnen 
zonder referentieprijs met 5% wor­
den teruggebracht Aan de prijs aan­
gepaste bijdragen zijn in 1993 inge­
voerd en in 1994 zal worden gewerkt 
met prikkels ter bevordering van de 
verkoop van kleinere verpakkingen. 
Het per dag te betalen bedrag voor de 
eerste 14 dagen in het ziekenhuis zal 
eveneens worden verhoogd. 
Luxemburg 
In Luxemburg valt bijna iedereen 
onder de algemene ziektekosten­
verzekering. Het systeem wordt be­
heerd door een verbond van negen 
ziekenfondsen; alle diensten worden 
op contractbasis vergoed. De honora­
ria voor huisartsen en speciahsten 
worden in overleg tussen de zieken­
fondsen en de artsenvereniging vast­
gesteld. De meeste ziekenhuizen zijn 
in particuliere handen. Zij krijgen 
een overeengekomen tarief per dag 
betaald, artsen en tandartsen krijgen 
een honorarium per verstrekking. De 
ziekenfondsen ontvangen subsidie 
van de overheid voor bepaalde geval­
len zoals tuberculose, transplantaties 
en neurochirurgie. De overheid dekt 
ook de tekorten van de ziekenfond­
sen voor gepensioneerden. 
Begin jaren '80 waren de uitgaven 
voor de gezondheidszorg betrekke­
hjk groot (6,3% van de NB); zij daal­
den als gevolg van een aantal kosten-
beheersingsmaatregelen tot 1986 en 
namen eindjaren '80 weer toe (6,4% 
van de NB). 
De hoogte van de ziektekostenpre­
mies wordt in een groothertogelijke 
verordening. Verstrekkingen die 
worden vergoed of betaald door de verzekering staan opgesomd in rege­
lingen van het verbond van zieken­
fondsen, die de overheid moet goed­
keuren. De overheid regelt de bouw 
van ziekenhuizen en de installatie 
van grote apparatuur en draagt tussen 
50 en 80% van de kosten. De prijzen 
van medicijnen worden niet gere­
geld. 
Er bestaat een tekort aan bedden voor 
langdurig verblijf en een overschot 
aan bedden voor kort verblijf — net 
als in Duitsland stimuleert het sys­
teem van dagtarieven de langdurige 
verbijven. Ter beheersing van de 
kosten worden de ziekenhuizen ver­
plicht langdurige patiënten naar ver­
zorgingstehuizen over te brengen, 
maar dit sorteert weinig effect van­
wege een tekort aan bedden daar al 
verhoogt de overheid het aantal bed­
den in bejaardenhuizen. De verho­
ging van de honoraria van artsen en 
tandartsen houdt gelijke tred met de 
verhoging van de kosten van levens­
onderhoud. 
Om de uitgaven aan medicijnen te 
beïnvloeden, krijgen de artsen prijs­
lijsten toegestuurd met details aan­
gaande de vergoeding. Patiënten be­
talen 20% van de prijs, behalve voor 
medicijnen voor speciale ziektes, In 
het ziekenhuis verstrekte medicijnen 
zijn eveneens gratis. Patiënten beta­
len 5% van de kosten van het consult 
en de huisbezoeken, van de huisarts 
en ziekenhuispatiënten betalen per 
dag een standaardbedrag net als in 
Duitsland. Voor tandheelkundige 
verzorging moet 20% zelf betaald 
worden, tenzij de betrokkene de twee 
voorafgaande jaren regelmatig ter 
controle naar de tandarts is geweest 
Luxemburg worstelt met hetzelfde 
soort problemen als de andere landen 
met een verzekeringsstelsel. Alge­
meen wordt erkend dat het stelsel 
dient te worden aangepast aan nieu-
-107-
&£&&(&%>%?^ 4<%'j&?,> $&& 
we uitdagingen zoals de vergrijzing 
van de bevolking, de noodzaak ver­
plegend personeel aan te trekken en 
het behoud van een hoog peil van de 
gezondheidszorg, wat alleen zonder 
al te veel extra kosten kan worden 
bereikt door een grotere doelmatig­
heid van het stelsel. In 1992 doorge­
voerde maatregelen zijn gericht op de 
rationalisering van de onderhande­
lingsprocedures tussen de zieken­
fondsen en de medische hulpverle­
ners, centraliseren de organisatie van 
de fondsen en reorganiseren de finan­
ciering. 
Nederland 
Begin 1992 zijn vergaande her­
vormingen doorgevoerd, die het 
beste kunnen worden besproken aan 
de hand van de problemen van het 
oude stelsel. 
Onder het oude stelsel was de hele 
bevolking krachtens de Algemene 
Wet Bijzondere Ziektekosten 
(AWBZ) verplicht verzekerd voor 
ernstige en langdurige arbeidsonge­
schiktheid en ziekte. Daarbij was cir­
ca 60% van de bevolking — de men­
sen met een lager inkomen — 
verplicht verzekerd (Ziekenfonds­
wet). Voor deze patiënten werden de 
huisartsen per patiënt betaald, spe­
ciahsten en tandartsen kregen een ho-
norariom per behandeling, over de 
hoogte hiervan werd tussen de zie­
kenfondsen en de artsenvereniging 
onderhandeld. De totale uitgaven 
voor de gezondheidszorg zijn groot 
en bedragen meer dan 8,5% van de 
NB. 
In de jaren '80 zijn een aantal kosten-
beheersingsmaatregelen ingevoerd. 
De begroting voor de ziekenhuizen is 
een aantal jaren achter elkaar ge­
krompen en daarna in reële termen 
constant gehouden. Hierdoor werden de uitgaven in de hand gehouden 
zonder dat de wachtlijsten langer 
werden. Alternatieven voor zieken­
huisbehandeling zoals verzorgings­
tehuizen, werden eveneens gestimu­
leerd. Met succes werd gedurende 
een aantal jaren het aantal tandartsen 
en fysiotherapeuten beperkt, maar 
deze beperking is later weggevallen. 
Beheersing van de kosten voor ver­
strekkingen van specialisten was 
evenmin eenvoudig; in 1989 werden 
de honoraria evenwel verlaagd en 
vervolgens constant gehouden. 
Er zijn een aantal weinig succesvolle 
pogingen gedaan om de uitgaven 
voor medicijnen te stabiliseren; zij 
bhjven de snelst stijgende kosten­
post Kort geleden is een regeling 
ingevoerd waarbij de vergoeding 
voor medicijnen wordt beperkt tot de 
kosten van het goedkoopst beschik­
bare medicijn voor de betrokken be­
handeling. 
Vóór 1992 hoefden patiënten alleen 
een bijdrage te leveren in de kosten 
van tandheelkundige verzorging en 
brillen. 
Met de herziening van het Neder­
landse stelsel in 1992 hebben markt­
mechanismen hun intrede gedaan in 
de vorm van concurrentie tussen 
hulpverleners en tussen verzekeraars 
en van decentralisering van de orga­
nisatie van het stelsel. De verplichte 
verzekering is voor de basisgezond­
heidszorg tot de hele bevolking uit­
gebreid door middel van de integratie 
van de verstrekkingen onder de ZFW 
in de AWBZ. Het is de bedoeling dat 
hieronder 95% van de medische ver­
strekkingen komt te vallen. Iedereen 
mag kiezen bij welk fonds hij zich 
aansluit, de verzekeraars op hun 
beurt mogen niemand weigeren en 
mogen mensen die een hoger risico 
vormen geen hogere premie in reke­
ning brengen. Alle premies zijn inkomensafhanke­
lijk, worden centraal geïnd en daarna 
verdeeld over de ziekenfondsen, af­
hankelijk van het aantal aangeslote­
nen per fonds en hun risicostatus 
(leeftijd, geslacht, regio en gezond­
heidstoestand). De premies moeten 
82% van de kosten dekken, de reste­
rende 18% wordt rechtstreeks door 
de verzekeraar in rekening gebracht. 
De premie zal lager uitvallen naar­
mate de verzekeraar er beter in slaagt 
de kosten te beheersen, waarmee een 
element van concurrentie zijn intrede 
doet. 
Over de prijzen en voorwaarden voor 
de medische verstrekkingen wordt 
met de hulpverleners onderhandeld, 
de overheid stelt alleen maximum­
prijzen vast. Tegen betaling van een 
extra premie kan de verzekerde aan­
vullende verstrekkingen verkrijgen. 
Dit stelsel laat het individu een be­
perkte mate van vrije keus en stimu­
leert de concurrentie. 
Het is nog te vroeg om de effecten 
van deze herziening te bepalen, maar 
de volledige uitvoering ervan is in­
middels al tot januari 1994 uitge­
steld, als gevolg van verzet tegen de 
verstrekking van 95% van de medi­
sche diensten onder de verplichte 
verzekering. Ook wordt aangevoerd 
dat, ter beheersing van de kosten, 
patiënten een groter deel van de be-
handelingskosten moeten dragen, in­
dividuen meer verantwoordelijkheid 
voor hun mate van verzekering moe­
ten krijgen en inkomensafhankelijke 
premies moeten worden verlaagd en 
nominale premies verhoogd. 
Conclusies 
In alle Lid-Staten zijn de uitgaven 
voor de gezondheidszorg sinds 
1988 in reële termen aanzienlijk toe-
108 
'de Gamaawtàtiap, 
genomen (ofschoon zij in Luxem­
burg en Ierland in verhouding tot de 
NB zijn gedaald). In de meeste lan­
den staat kostenbeheersing bovenaan 
de politieke agenda. De oplossing 
verschilt enigermate per land, wat 
deels te verklaren valt uit de wijze 
waarop de gezondheidszorg in de di­
verse landen wordt gefinancierd en 
georganiseerd. 
In enkele Lid-Staten wordt de kring 
van verzekerden nog uitgebreid, met 
name in Spanje, Griekenland en Por­
tugal, ofschoon in alle landen nu bij­
na iedereen is verzekerd. 
De natuurlijke wijze van kostenbe­
heersing in stelsels die uit belasting­
gelden worden gefinancierd, is 
strikte begrotingscontrole en rechts­
treekse beperking van het aantal 
hulpverleners en faciliteiten. Dit kan 
weliswaar tot groter doelmatigheid 
leiden, maar kan ook tekorten en lan­
gere wachtlijsten tot gevolg hebben, 
zoals in het VK bijvoorbeeld. Aan de 
andere kant bewijst Denemarken dat 
lokale overheden met een zekere au­
tonomie grotere doelmatigheid kun­
nen bereiken, ondanks bezuinigin­
gen, en langere wachtlijsten kunnen 
voorkomen. In het algemeen kan 
strikte controle de ontwikkeling van 
alternatieven voor ziekenhuiszorg 
stimuleren, zoals in Denemarken en Ierland, maar het kan eveneens lei­
den tot begrotingsoverschrijdingen 
zoals in Italië, of tot manieren om 
onder de beoogde gevolgen uit te ko­
men zoals in Griekenland. 
In principe hebben de landen met een 
op verzekeringen gebaseerd stelsel 
niet de keuze de kosten te beheersen 
door de uitgaven rechtstreeks te be­
perken. Zij hebben daarentegen ge­
tracht de uitgaven te beïnvloeden met 
behulp van planning, zoals in Fran­
krijk en België. In deze landen is het 
ook moeilijk gebleken het aantal me­
disch hulpverleners te beperken, van­
wege de politieke gevoelige aard van 
dit onderwerp, en in Duitsland van­
wege grondwettelijke beperkingen. 
Kostenbeheersing van medicijnen 
speelt in alle Lid-Staten. In sommige 
Lid-Staten circuleren lijsten met 
goedgekeurde (Italië en België) of 
niet-goedgekeurde (VK en Ierland) 
medicijnen. In andere worden admi­
nistratieve prijsregelingen opgelegd, 
terwijl Nederland en Duitsland wer­
ken met maximumof referentieprij­
zen. Deze pogingen sorteerden in het 
algemeen weinig effect, deels van­
wege ontduiking door de farmaceuti­
sche industrie (die nieuwe, maar 
soortgelijke produkten op de markt 
brengt), deels vanwege administra­
tieve moelijkheden. Aan belang wint de vraag of al dan 
niet marktmechanismen in de stelsels 
moeten worden ingevoerd. Dit geldt 
met name voor het VK en Nederland, 
landen waar de financiering op zeer 
verschillende mameren is georgani­
seerd. In bijna alle Lid-Staten dragen 
de patiënten verplicht een deel van de 
behandelingskosten, voornamelijk 
voor medicijnen, maar in sommige 
landen ook voor verrichtingen. Er is 
een duidelijke trend richting bijdra­
gen op procentuele basis, hetgeen de 
prijsconcurrentie tussen hulpverle­
ners kan stimuleren indien de patiënt 
vrij is in zijn keuze (en over voldoen­
de informatie beschikt om de doel­
matigheid van produkten en behan­
delingen te vergelijken). Anderzijds 
kan dit ook leiden tot moeilijkheden 
voor mensen met een laag inkomen 
of ernstige ziektes. In de meeste ge­
vallen bestaan vnjstelhngen om dit te 
voorkomen. 
Samenvattend kan gezegd worden 
dat een zekere mate van gelijkvor­
migheid bestaat in de problemen van 
de Lid-Staten en eveneens zekere 
overeenkomsten in de door hun ge­
kozen beleidsoplossingen. Het is 
evenwel nog te vroeg om de doelma­
tigheid te bepalen van radicaal nieu­
we maatregelen die landen als het 
VK en Nederland in de afgelopen 
jaren hebben ingevoerd. 
-109 
110 
vm beroeps- on gezinsleven 
Hoofdstuk 8 Sociale zekerheid en het 
combineren van beroeps- en 
gezinsleven 
In de aanbeveling betreffende de 
convergentie van de doelstellin­
gen en het beleid op het gebied van 
sociale zekerheid is een aantal ge­
meenschappelijke doelstellingen 
vastgesteld die de Lid-Staten tot 
richtsnoeren voor hun beleid moeten 
dienen. Op het gebied van het gezin 
beveelt de communautaire tekst de 
Lid-Staten aan hun stelsels van socia­
le zekerheid aan te passen en zo no­
dig te ontwikkelen teneinde "door 
middel van maatregelen die het com­
bineren van gezins- en beroepsver-
antwoordelijkheden mogehjk ma­
ken, de belemmeringen voor het 
uitoefenen van een beroepsbezigheid 
door ouders weg te nemen". 
Gezinsbijslag die wordt verleend op 
uitdrukkelijke voorwaarde dat de 
moeder van het gezin geen beroeps­
bezigheid uitoefent, zal geleidelijk 
verdwijnen aangezien een dergelijke 
voorwaarde duidelijk strijdig is met 
de eis dat sociale zekerheid met van 
een eventuele tweede betaalde be­
roepsbezigheid in het gezin afhanke­
lijk mag zijn. Deze vorm van bijslag 
zal worden vervangen door doelge­
richter uitkeringen die beide ouders 
de mogehjkheid moeten bieden het werk voor enige tijd te onderbreken 
om jonge kinderen op te voeden. 
Minder rechtstreeks kunnen echter 
andere ontmoedigende effecten blij­
ven bestaan wanneer de toekenning 
van sociale uitkeringen van het inko­
men afhankelijk is. Indien de inko­
mensgrens voor toekenning van een 
volledige uitkering zo laag wordt 
vastgesteld dat dit bedrag wordt 
overschreden zodra beide ouders 
gaan werken, kan het netto-inkomen 
uit een tweede beroepsbezigheid zeer 
gering zijn, vooral indien rekening 
wordt gehouden met de kosten voor 
de opvang van jonge kinderen en de 
verhoogde belasting als gevolg van 
deze tweede bezigheid. 
Ten einde het mogelijke belang hier­
van te onderzoeken heeft de Com­
missie een aantal academici verzocht 
enkele stelsels voor sociale zeker­
heid systematisch met elkaar te ver­
gelijken. Dit vergelijkend onderzoek 
betrof zes landen van de Gemeen­
schap (België, Duitsland, Spanje, 
Frankrijk, Nederland en het Ver­
enigd Koninkrijk) alsmede Zweden 
en Zwitserland (dankzij de medewer­
king van de Internationale Vereni­ging voor Sociale Zekerheid). De 
eerste resultaten van dit onderzoek 
worden in dit hoofdstuk uiteengezet. 
Uitkeringen aan 
personen die 
jonge kinderen 
opvoeden 
In alle landen van Europa is een 
uitkering bij moederschap vastge­
steld. Ten aanzien van de periode na 
het moederschapsverlof zijn de ver­
schillen tassen de regelingen echter 
groot. 
België 
In België hebben werkneemsters 
bij zwangerschap recht op betaald 
verlof gedurende ten hoogste 15 we­
ken. Om in aanmerking te komen 
voor die vergoeding moet de vrouw 
tijdens de voorafgaande 6 maanden 
111-
i vm beroeps-m gezinsleven 
ten minste 120 dagen (of 400 uur in 
het geval van deeltijdarbeid) hebben 
gewerkt. De door de sociale zeker­
heid betaalde uitkering bedraagt 82% 
van het laatstverdiende brutoloon, 
zonder maximum, tijdens de eerste 
30 dagen en vervolgens 75% van het­
zelfde salaris vanaf de 31e dag tot het 
einde van de vijftiende week (het 
loon mag niet hoger zijn dan een 
bedrag dat ongeveer overeenkomt 
met anderhalf maal het gemiddelde 
loon van industriearbeiders). Werk­
neemsters zijn gedurende het gehele 
moederschapsverlof tegen ontslag 
beschermd. 
Op het gebied van ouderschapsverlof 
zijn in België in 1985 twee nieuwe 
bepalingen van kracht geworden. De 
eerste betreft de onderbreking van de 
loopbaan, dat wil zeggen betaald 
verlof dat de werknemer om verschil­
lende redenen kan nemen, onder an­
dere voor de opvoeding van een kind, 
op voorwaarde dat de arbeidsplaats 
door een werkloze wordt ingenomen. 
In dat geval ontvangen de werkne­
mers of werkneemsters 
tijdens hun verlof voor een periode 
van één à vijfjaar een vaste uitkering 
van de sociale zekerheid ten bedrage 
van 20 à 25% van het gemiddelde 
loon van een industriearbeider, af­
hankelijk van het aantal kinderen in 
het gezin. Tevens kunnen zij voor 
een periode van ten hoogste vijfjaar 
hun arbeidsprestaties verminderen: 
in dat geval hebben zij recht op een 
gehalveerde uitkering indien zij nog 
geen 50 jaar oud zijn, of een volledi­
ge uitkering indien zij 50 jaar of ou­
der zijn bij aanvang van de vermin­
dering van de arbeidsprestaties. 
Werknemers die hun loopbaan on­
derbreken behouden het recht op so­
ciale zekerheid (gezondheidszorg, 
werkloosheiduitkeringen). Geduren­
de het eerste jaar (of de eerste drie jaren indien de loopbaan wordt on­
derbroken voor het opvoeden van een 
kind jonger dan 6) komen de pensi-
oenbijdragen voor rekening van de 
sociale zekerheid; na die periode die­
nen vrijwillige bijdragen te worden 
afgestaan om nog langer recht te 
hebben op deze uitkeringen. In 1991 
hebben 51.000 personen van deze 
mogelijkheid tot betaalde loopbaan­
onderbreking gebruik gemaakt, 
waarvan 86% vrouwen, dat wil zeg­
gen 3,5% van de vrouwelijke werk­
nemers in België. 
De tweede bepaling heeft betrekking 
op werklozen. Een werkloze kan om 
sociale of familiale redenen worden 
vrijgesteld van de plicht zich als 
werkzoekende te laten inschrijven 
gedurende een periode van 6 maan­
den tot eenjaar (deze periodelcan één 
maal worden verlengd). In dat geval 
ontvangt zij een vaste vergoeding 
van ongeveer 18% van het gemiddel­
de salaris van een industriearbeider. 
Deze vrijstelling van de plicht om 
zich als werkzoekende te laten in­
schrijven terwijl men een werkloos­
heidsuitkering blijft ontvangen en de 
gebruikelijk aan werklozen verleen­
de sociale zekerheid blijft genieten, 
biedt ook werklozen de mogelijkheid 
tot betaalde loopbaanonderbreking. 
Hiervan hebben in 1991 41.000 per­
sonen gebruik gemaakt, waarvan 
99% vrouwen. 
Duitsland 
De duur van het moederschaps­
verlof bedraagt in Duitsland 14 
weken. Vrouwen die tassen de tiende 
en de vierde maand voor de bevalling 
ten minste 12 weken bij een wettelijk 
stelsel voor ziektekostenverzekering 
aangesloten zijn geweest hebben 
recht op een moederschapsuitkering. 
Deze bestaat uit twee delen: het zie­
kenfonds keert een bedrag van ten hoogste 25 DM per dag uit en indien 
het loon hoger is geweest, is de werk­
gever (of indien nodig de Staat) ver­
plicht het verschil te betalen. De ver­
goeding bedraagt dus 100% van het 
vroegere loon. De arbeidsovereen­
komst wordt gehandhaafd en de 
werkneemster moet haar werk na af­
loop van het verlof kunnen voortzet­
ten. 
Op 1 januari 1986 is een wet betref­
fende ouderschapsverlof en een ou­
derlijke opvoedingsbijslag (Erzie-
hungsgeld) van kracht geworden. 
Deze omvatte de invoering van een 
uitkering van de staatsbegroting aan 
een van beide ouders indien deze zijn 
of haar beroepsbezigheid beëindigt, 
onderbreekt of beperkt (tot minder 
dan 19 uur per week) met het oog op 
de verzorging van een jong kind. Met 
ingang van 1 januari 1993 wordt deze 
uitkering toegekend totdat het kind 
de leeftijd van 2 jaar heeft bereikt. 
Tijdens de eerste zes levensmaanden 
van het kind wordt de ouderlijke op­
voedingsbijslag onafhankelijk van 
het inkomen van de ouders uitge­
keerd. Vanaf de zevende maand 
wordt de bijslag uitsluitend volledig 
uitgekeerd indien het inkomen van 
het echtpaar (of de alleenstaande ou­
der) niet hoger is dan een bepaald 
bedrag, naargelang van het aantal 
kinderen (90% van het gemiddelde 
loon van een arbeider bij 1 kind, 
120% bij 3 kinderen). De volledige 
bijslag bedraagt 600 DM per maand, 
belastingvrij en niet onderworpen 
aan sociale premies, oftewel onge­
veer 22% van het gemiddelde netto­
loon van een industriearbeider. De 
uitkering wordt geleidelijk verlaagd 
naarmate het gezinsinkomen het 
maximumbedrag overschrijdt, en 
stopgezet wanneer dit bij echtparen 
met 1 kind ongeveer 145% van het 
gemiddelde inkomen bedraagt. 
•112-
\MSocMe zekerheid m het combineren van beroeps-en gezinsleven 
In bepaalde deelstaten kan deze uit­
kering met zes maanden tot een jaar 
worden verlengd, waarbij in het alge­
meen dezelfde voorwaarden voor 
toekenning gelden (namelijk de 
hoogte van het inkomen). Degene die 
een dergehjke uitkering ontvangt kan 
tegeüjkertijd een aanvraag voor op­
voedingsverlof indienen, na afloop 
waarvan hij of zij wordt geacht zijn 
of haar betrekking terug te krijgen. 
De begunstigde behoudt zijn of haar 
rechten op het gebied van ziekten-
kostenverzekering en hem of haar 
worden, wat de berekening van de 
pensioenrechten betreft, voor ieder 
kind gratis premies over een periode 
van drie jaar toegekend op basis van 
een vast inkomen van 75% van het 
gemiddelde loon van alle werkne­
mers, zodat het opvoedingsverlof 
niet tot een verhes van rechten leidt 
In 1990 werd een ouderlijke opvoe­
dingsbijslag uitgekeerd aan 790.000 
personen, wat overeenkomt met 95% 
van de geboorten in Duitsland gedu­
rende hetzelfde jaar. In 99% van de 
gevallen is de moeder de begunstigde 
en de totale kosten voor de federale 
staatsbegroting beliepen bijna 6 mil­
jard mark. 
Spanje 
In Spanje hebben werkneemsters 
recht op een zwangerschapsverlof 
van 16 weken op voorwaarde dat zij 
tijdens het voorgaande jaar geduren­
de ten minste 180 dagen hun sociale-
zekerheidsbijdrage hebben betaald. 
Wanneer beide ouders werken mo­
gen de laatste vier weken van het 
zwangerschapsverlof door de vader 
worden opgenomen. De uitkering be­
draagt 75% van het laatstverdiende 
loon binnen de grenzen van een 
maximumbedrag dat overeenkomt 
met meer dan het dubbele van het gemiddelde loon van een industriear­
beider. Tijdens het verlof wordt de 
arbeidsovereenkomst gehandhaafd. 
Werknemers met een arbeidsover­
eenkomst voor onbepaalde duur mo­
gen gedurende ten hoogste 3 jaar on­
betaald ouderschapsverlof nemen. 
Evenwel geldt uitsluitend het eerste 
jaar als werkelijke bijdrageperiode 
voor de sociale zekerheid in verband 
met de uitkeringen bij ouderdoms- of 
invaliditeitspensioen en werkloos­
heidsuitkeringen. Dit verlof kan zo­
wel door de vader als door de moeder 
worden opgenomen en zij genieten 
de zekerheid na afloop hun betrek­
king terug te krijgen. In de praktijk 
wordt alleen door vrouwen van deze 
mogelijkheid gebruik gemaakt en 
vooralsnog door slechts zeer weini­
gen: in 1991 minder dan 20.000. 
Frankrijk 
In Frankrijk bedraagt de duur van 
het moederschaps verlof 16 weken 
voor het eerste en het tweede kind en 
26 weken vanaf het derde kind. Om 
hiervoor in aanmerking te komen, 
moet de vrouw vóór de geboorte van 
het kind ten minste 10 maanden haar 
sociale-zekerheidsbijdrage hebben 
betaald en gedurende een periode van 
12 maanden vóór de geboorte ten 
minste 1200 uur hebben gewerkt. 
Tijdens het verlof ontvangt de moe­
der van de sociale zekerheid een uit­
kering die gehjk is aan 84% van het 
laatstverdiende loon tot een maxi­
mum dat ongeveer 20% hoger is dan 
het gemiddelde loon van industriear­
beiders. Tijdens het moederschaps­
verlof wordt de arbeidsovereen­
komst gehandhaafd. 
In Frankrijk bestaat sinds 1985 een 
betaald ouderschapsverlof, de zoge­
naamde ouderlijke opvoedingsbij­
slag (allocation parentale d'éduca­tion), maar uitsluitend voor vaders of 
moeders die ten minste drie kinderen 
te hunnen laste hebben, waarvan ten 
minste één jonger dan driejaar. Deze 
uitkering kan worden toegekend aan 
personen die tijdens een periode van 
10 jaar vóór de geboorte ten minste 2 
jaar hebben gewerkt en sociale-ze-
kerheidsbijdragen hebben betaald; 
bovendien moet men zijn beroepsbe­
zigheden beëindigen of reeds hebben 
beëindigd. 
Deze ouderlijke opvoedingsbijslag 
kan worden uitgekeerd totdat het 
kind driejaar wordt; het uitgekeerde 
bedrag komt ongeveer overeen met 
35 à 40% van het gemiddelde netto­
loon van industriearbeiders in Fran­
krijk. Hierbij zij opgemerkt dat tij­
dens het derde jaar van het verlof de 
begunstigde weer deeltijds kan gaan 
werken met behoud van de helft van 
de uitkering. In 1991 hebben bijna 
175.000 personen deze uitkering ont­
vangen, waarvan 97% vrouwen. 
Indien de begunstigden ten tijde van 
de geboorte arbeid in loondienst ver­
richten, kunnen zij bovendien bij hun 
bedrijf een verzoek om ouderschaps­
verlof gedurende eenzelfde periode 
indienen. Bedrijven met minder dan 
100 werknemers kunnen een derge­
lijk verlof echter weigeren wanneer 
dit nadelig voor de werking van het 
bedrijf wordt geacht. Dit ouder­
schapsverlof kan vanaf het eerste 
kind aan de moeder of aan de vader 
worden toegestaan, op voorwaarde 
dat de betrokkene voor de geboorte 
reeds een anciënniteit bij het bedrijf 
van ten minste eenjaar had. Personen 
die met verlof gaan wordt gewaar­
borgd dat zij na afloop van het verlof 
hun betrekking terugkrijgen. In 1991 
hebben bijna 100.000 personen (99% 
vrouwen) een dergelijk verlof geno­
men. 
•113-
Nederland 
In Nederland hebben zwangere 
vrouwen recht op 16 weken moe­
derschapsverlof. Hiervoor gelden 
geen voorwaarden ten aanzien van de 
anciënniteit bij het bedrijf. De enige 
voorwaarde waaronder de sociale ze­
kerheid de uitkering toekent, is dat de 
vrouw op het moment van aanslui­
ting nog niet zwanger is. Is dit wel het 
geval, dan is de werkgever verplicht 
de vergoeding zelf te betalen. 
De uitkering waarborgt het behoud 
van het volledige loon, met een maxi­
mum van meer dan twee keer het 
gemiddelde loon van industriearbei­
ders in Nederland. De arbeidsover­
eenkomst wordt niet opgeschort en 
het recht op uitkeringen (werkloos­
heid, arbeidsongeschiktheid, pensi­
oen) wordt door het verlof niet aan­
getast 
Er bestaat in Nederland daarentegen 
geen betaald ouderschapsverlof in 
het kader van het stelsel voor sociale 
zekerheid, ook al kan een dergelijk 
verlof wel door bepaalde bedrijven of 
overheden worden toegestaan. Het 
voor iedereen door de sociale zeker­
heid gegarandeerde minimuminko­
men (sociale bijstand) kan aan moe­
ders waarvan het inkomen onder het 
bijstandsniveau hgt, worden uitge­
keerd zonder dat zij in de praktijk 
worden verplicht om werk te zoeken, 
indien zij zijn belast met de opvoe­
ding van een kind onder de twaalf. 
Deze bepaling, waardoor vrouwen 
worden vrijgesteld van de plicht om 
werk te zoeken, raakt echter steeds 
meer omstreden en ten tijde van de 
samenstelling van dit verslag is door 
het parlement een ontwerp-herzie-
ning voor de beperking of zelfs de 
opheffing van die vrijstelling in be­
handeling genomen. Vaders en moeders met een voltijdse 
betrekking en met een anciënniteit 
van ten minste eenjaar in hun huidige 
functie hebben recht op een gedeel­
telijk, niet-betaald verlof, dat wil 
zeggen, het recht om slechts 20 uur 
per week te werken wanneer zij een 
kind onder de vier opvoeden. Gedu­
rende een periode van zes maanden 
is de werkgever verplicht een derge­
lijke arbeidstijdverkorting toe te 
staan. 
Verenigd Koninkrijk 
De regelingen met betrekking tot 
moederschapsverlof zijn in het 
Verenigd Koninkrijk ingewikkelder 
dan in andere Lid-Staten. Zwangere 
vrouwen die meer dan twee jaar (ten 
minste 16 uur per week) of meer dan 
vijfjaar (ten minste 8 uur per week) 
hebben gewerkt, kunnen aanspraak 
maken op een wettelijke moeder­
schapsuitkering ("Statutory Materni­
ty Pay"), welke hen het recht geeft de 
beroepsbezigheid gedurende 11 we­
ken vóór de bevalling en ten hoogste 
29 weken daarna te onderbreken. Zij 
ontvangen echter slechts gedurende 
18 weken (van de werkgever die 
daarna een vergoeding ontvangt) een 
uitkering: tijdens de eerste 6 weken 
bedraagt deze uitkering 90% van het 
laatstverdiende loon en tijdens de 
overige 12 weken bestaat deze uit een 
vast bedrag (ongeveer 20% van het 
gemiddelde loon van een industriear­
beider). 
Indien de aanstaande moeder niet 
voldoet aan de voorwaarden om voor 
de reglementaire moederschapsver­
goeding in aanmerking te komen, 
kan zij aanspraak maken op een moe­
derschapstoelage ("Maternity Allo­
wance") gedurende 18 weken, op 
voorwaarde dat zij 6 weken heeft ge­
werkt in een periode van eenjaar die 
14 weken voor de bevalling eindigt. Deze vaste vergoeding bedraagt iets 
minder dan 20% van het gemiddelde 
arbeidersloon. In dat geval wordt de 
betrokkene echter niet gewaarborgd 
dat zij haar werk na afloop van het 
moederschaps verlof terugkrijgt. 
In het Verenigd Koninkrijk bestaat 
geen enkele regeling betreffende al 
dan niet betaald ouderschapsverlof. 
Er bestaan wel contractuele bepalin­
gen in bepaalde bedrijven, maar deze 
zijn tamelijk zeldzaam. Volgens een 
in 1989 onder 1800 industriële en 
handelsondernemingen gehouden 
enquête, biedt slechts 11% een moe­
derschapsverlof dat langer is dan het 
wettelijke minimum. 
Zweden 
De organisatie van het moeder­
en ouderschapsverlof in Zwe­
den is uiterst vernieuwend en het is 
interessant deze met de stelsels in de 
Lid-Staten van de Gemeenschap te 
vergelijken. 
Tussen moeder- en ouderschapsver­
lof wordt geen onderscheid gemaakt. 
De ouders van de pasgeborene heb­
ben recht op 15 maanden betaald ver­
lof, dat hetzij voltijds (volledige 
onderbreking van de beroepsbezig­
heid), hetzij deeltijds (arbeidstijdver­
korting) kan worden genomen totdat 
het kind de leeftijd van 8 jaar heeft 
bereikt. Het verlof kan door beide 
ouders worden gedeeld. Tijdens de 
twee maanden vóór de bevalling kan 
alleen de aanstaande moeder dit ver­
lof opnemen. 
Bovendien kunnen de ouders onbe­
taald verlof opnemen en wordt hen 
gewaarborgd dat zij hun wérk terug­
krijgen totdat het kind 18 maanden 
oud is. Zo kunnen de ouders indien 
gewenst eerst onbetaald verlof ne­
men en vervolgens, deeltijds of 
114 
van beroeps-en gezinsleven 
voltijds, de 15 maanden betaald ver­
lof opnemen. 
Tijdens de eerste 12 maanden van het 
betaald ouderschapsverlof bedraagt 
de uitkering 90% van het laatstver­
diende loon. Tijdens de drie overige 
maanden bestaat de uitkering uit een 
vast bedrag (ongeveer 15% van het 
gemiddelde loon van een industriear­
beider). Deze uitkeringen worden 
volledig door de sociale zekerheid 
betaald. In 1991 hebben 437.000 ou­
ders ten minste één dag betaald ou­
derschapsverlof gehad (terwijl in 
Zweden in hetzelfde jaar 123.400 
kinderen zijn geboren), waarvan 
74% vrouwen. In Zweden wordt dus 
veel vaker door vaders gebruik ge­
maakt van ouderschapsverlof dan in 
de Gemeenschap. 
Gezinsbijslag en 
gezinsinkomen 
Bepaalde financiële steun aan ge­
zinnen is afhankelijk van het ge­
zinsinkomen. De steun wordt alleen 
uitbetaald indien dit inkomen niet ho­
ger is dan een bepaald bedrag en/of 
het bedrag van de steun wordt aan het 
gezinsinkomen aangepast. Het is van 
belang te onderzoeken in welke mate 
deze inkomensgrenzen al dan niet 
verschillen, afhankehjk van het feit 
of het gezin één dan wel twee inko­
mens heeft 
België 
In België is de hoogte van de ge­
zinsbijslag alleen afhankelijk van 
het aantal kinderen en niet van het 
inkomen. De vervangende uitkerin­
gen (werkloosheidsuitkering, invali-
diteitsuitkering, ouderdomspensi­oen) worden echter aangepast aan de 
familiale status en de gezinssamen­
stelling van de rechthebbende. De 
persoonlijk rechthebbenden genieten 
een toeslag indien zij een volwassene 
te hunnen laste hebben. Zo bedraagt 
het ouderdomspensioen voor een al­
leenstaande 60% van het basisloon, 
maar 75% indien deze een volwasse­
ne te zijnen laste heeft 
Bij het invaliditeitspensioen is het 
verschil nog groter: 65% bij een per­
soon ten laste, 45% voor alleenstaan­
den en slechts 40% indien de echtge-
no(o)t(e) waarmee de betrokkene 
samenwoont, zelf een inkomen heeft 
Wat de werkloosheidsuitkeringen 
betreft, geniet een "gezinshoofd" 
voor onbepaalde duur de gunstigste 
vergoeding (60% van het laatstver­
diende loon), terwijl een alleenstaan­
de na verloop van een jaar slechts 
42% ontvangt. Wanneer in het gezin 
iemand een andere betaalde bezig­
heid uitoefent, ontvangt de werkloze 
tijdens het eerste jaar slechts 55%, de 
volgende zes maanden 35% en daar­
na een vast bedrag. Een tweede be­
taalde bezigheid in een gezin leidt 
dus tot een verlaging van de uitkerin­
gen. 
Duitsland 
In Duitsland wordt de gezinsbij­
slag, die stijgt naarmate het gezin 
meer kinderen telt (70 DM voor het 
eerste kind, 130 DM voor het tweede, 
220 DM voor het derde en 240 voor 
elk van de volgende kinderen), terug­
gebracht (tot een minimumbedrag 
van 70 DM voor het tweede kind en 
140 DM voor elk van de volgende 
kinderen) indien het netto jaarinko­
men van de rechthebbende en zijn of 
haar echtgeno(o)t(e) meer dan het 
vastgestelde bedrag van 35.800 DM 
voor een gezin met twee kinderen bedraagt, oftewel ongeveer 10% 
meer dan het gemiddelde netto-inko­
men van een industriearbeider in 
Duitsland. Een tweede betaalde be­
zigheid in het gezin leidt dus in het 
algemeen tot een verlaging van de 
gezinsbijlage. 
Bovendien wordt bij de berekening 
van de inkomstenbelasting op het 
bruto inkomen een aftrek toegepast 
wanneer men kinderen te zijnen laste 
heeft (3024 DM per kind in 1991, 
4104 DM in 1993). Indien het inko­
men te laag is om een dergehjke af­
trek in rekening te brengen, ontvangt 
het gezin per kind ten laste een toe­
slag ten bedrage van maximaal 
575 DM, hetgeen een vorm van ne­
gatieve belasting is. 
Tenslotte wordt behalve sociale bij­
stand, waarvan de hoogte rechts­
treeks van de hoogte van het gezins-
inkomen afhankelijk is, een 
huisvestingstoelage uitgekeerd, eve­
neens afhankehjk van het inkomen. 
Hierbij moet echter worden vermeld 
dat in het geval van dubbele beroeps­
bezigheden twee keer een behoorlijk 
groot bedrag aan beroepslasten 
(2004 DM) van het gezinsinkomen 
kan worden afgetrokken, hetgeen in 
veel gevallen het negatieve effect van 
het tweede inkomen op de hoogte van 
de uitkeringen aanzienlijk vermin­
dert 
Spanje 
De betaling van alle niet-bijdra-
geplichtige uitkeringen, met 
inbegrip van de gezinsbijslag, is in 
Spanje afhankehjk van het inkomen. 
Het maximuminkomen om voor ge­
zinsbijslag in aanmerking te komen 
is echter betrekkelijk laag: ongeveer 
63% van het gemiddelde inkomen 
van industriearbeiders bij het eerste 
kind, 75% bij het tweede kind en 86% 
115-
van 
- yll.llJl.l.ll^lw^ww^w-|lnTlw^lfll^•^^ï1^rlnrrfffr^^^r'r""*^'*^^^^^***^^^^^* 
bij het derde kind. Bij een gezin met 
twee kinderen waarvan beide ouders 
werken en ieder het mimmumloon 
verdienen, wordt de voor de toeken­
ning van gezinsbijslag geldende in­
komensgrens reeds overschreden. 
Frankrijk 
In Frankrijk is meer dan de helft 
van de aan gezinnen betaalde uit­
keringen afhankehjk van het inko­
men. De eigenlijke gezinsbijlage is 
uitsluitend afhankehjk van het aantal 
en de leeftijd van de kinderen ten 
laste, maar alle overige uitkeringen 
(zoals de toelage voor jonge kinde­
ren, die van de derde maand tot de 
derde verjaardag van het kind wordt 
uitgekeerd, de gezinstoelage voor ge­
zinnen met drie of meer kinderen, 
allen ouder dan twee jaar, en de huis­
vestingstoelage) worden progressief 
verminderd indien het inkomen ho­
ger is dan een bepaald bedrag. 
De hoogte van dit maximumbedrag 
is afhankehjk van het aantal kinde­
ren. Voor gezinnen met één inkomen 
bedraagt dit ongeveer 115% van het 
gemiddelde loon van een industriear­
beider in Frankrijk wanneer het gezin 
één kind telt, 135% bij twee kinde­
ren, 165% bij drie kinderen enz. Het 
is echter vermeldenswaardig dat 
deze inkomensgrens hoger hgt wan­
neer het gezin twee inkomens uit be­
roepsbezigheden heeft: bij één kind 
is deze vastgesteld op ongeveer 
150% van het gemiddelde arbeiders­
loon, bij twee kinderen op ongeveer 
175% en bij drie kinderen op onge­
veer 215%. Zo heeft een "gemid­
deld" gezin waarvan beide partners 
een betaalde beroepsbezigheid uitoe­
fenen, recht op gezinsbijslag waar­
van de betahng afhankelijk is van het 
inkomen, zodra het gezin ten minste 
twee kinderen telt. Nederland 
In Nederland wordt, ongeacht de 
hoogte van het inkomen van de 
ouders, gezinsbijslag uitgekeerd. De 
bijstandsuitkeringen (Bijstandswet 
en Toeslagenwet) zijn daarentegen 
rechtstreeks afhankehjk van het ge­
zinsinkomen. De Toeslagenwet 
voorziet in aanvullende uitkeringen 
aan personen die sociale uitkeringen 
(in verband met werkloosheid, ziekte 
of arbeidsongeschiktheid) ontvangen 
wanneer het gezinsinkomen lager is 
dan het bestaansminimum dat wordt 
vastgesteld aan de hand van het mi­
nimumloon (70% van het minimum­
loon voor alleenstaanden, 100% voor 
echtparen). Dit bedrag is niet afhan­
kelijk van de vraag of het echtpaar 
één dan wel twee inkomens uit be­
roepsbezigheden heeft. Ook de toe­
kenning van een huisvestingstoelage 
is afhankehjk van het inkomen (het 
maximumbedrag komt ongeveer 
overeen met het gemiddelde inko­
men van een industriearbeider), on­
geacht het aantal inkomens uit be­
roepsbezigheden in het gezin. 
Verenigd Koninkrijk 
Evenals in Nederland wordt in het 
Verenigd Koninkrijk bij de toe­
kenning van steun geen rekening ge­
houden met een eventuele tweede be­
taalde beroepsbezigheid in het gezin. 
De gezinsbijslag is alleen afhankehjk 
van het aantal kinderen. Het gewaar­
borgde minimuminkomen voor 
werklozen of personen die minder 
dan 16 uur per week werken ("Inco­
me Support") wordt toegekend na 
een onderzoek naar het gezinsinko­
men waarbij alleen met de hoogte 
van het inkomen rekening wordt ge­
houden. Dit geldt eveneens voor de 
uitkeringen in verband met huisves­ting ("Housing Benefit" en "Com­
munity Charge Benefit"). 
Een ander regeling geldt echter voor 
het "Family Credit", dat wordt toege­
kend aan gezinnen met ten minste 
één kind ten laste en een inkomen dat 
lager is dan een bepaalde grens die 
varieert naargelang van het aantal 
kinderen en hun leeftijd. In deze ge­
zinnen dient ten minste één van de 
ouders ten minste 16 uur per week te 
werken (tot 1992 bedroeg deze mini­
male arbeidsduur 24 uur per week). 
De inkomensgrens waaronder een 
gezin recht heeft op deze uitkering 
bedraagt bijvoorbeeld voor een gezin 
met twee kinderen van 8 en 12 jaar 
(netto-inkomen na aftrek van belas­
tingen en sociale premies) ongeveer 
90% van het gemiddelde loon van 
een industriearbeider; in 1993 ont­
vingen naar schatting 495.000 gezin­
nen deze uitkering. 
Om te voorkomen dat deze gezinnen 
in een "armoedeval" terechtkomen, 
wordt de in de vorm van het "Family 
Credit" betaalde uitkering, zodra het 
inkomen de voor uitkeringen vastge­
stelde bovengrens overschrijdt, met 
slechts 70% van het verschil terugge­
bracht Zo wordt bij een inkomens­
stijging van 10 pond de uitkering met 
7 pond teruggebracht en leidt de in­
komensstijging van 10 pond dus tot 
een stijging van het gezinsinkomen 
met 3 pond. Bij een tweede inkomen 
in het gezin wordt de inkomensgrens 
echter niet aangepast 
Zweden 
In Zweden worden alleen de ge-
zins- en de huisvestingstoelage in 
contanten aan de gezinnen uitbe­
taald. De eerste uitkering is alleen 
afhankehjk van het aantal kinderen. 
De tweede wordt berekend op basis 
van het totale gezinsinkomen, de 
116-
van beroeps- am gezinsleven 
Tabel 24 Flexibiliteit van het beschikbare netto-Inkomen ten opzichte van het brutoloon (1 ) 
Belg» 
Duitsland 
Spanje 
Frankrijk 
Nederland 
Verenigd 
Koninkrijk 
Zweden Echtpaar zonder 
kinderen 
laag 
loon 
1,07 
1,07 
1,19 
1,41 
1,10 
1,31 
0,91 gemiddeld 
loon 
0,99 
0,99 
1,03 
1,56 
1,05 
1,23 
1,40 Gezin met twee kinderen Gezin met één kind van Gezin met drie kinderen 
van 6 en 8 jaar 18 maanden tueeen de 1 en 8 Jaar 
laag 
loon 
0,99 
0,78 
2,12 
0,98 
0,99 
0,60 
0,67 gemiddeld 
loon 
0,93 
0,93 
1,40 
1,01 
0,96 
0,69 
0,88 laag 
loon 
0,73 
0,52 
0,50 
0,81 
0,56 
0,54 
0,80 gemiddeld 
loon 
0,71 
0,58 
0,93 
0,93 
0,52 
0,64 
1,01 laag 
loon 
0,61 
0,49 
0,11 
0,12 
0,53 
-0,14 
0,46 gemiddeld 
loon 
0,57 
0,72 
0,64 
0,25 
0,48 
-0,11 
1,58 
[!{/) ProcentmU staging van het beschikbare neno-inkomengedeeU 
geen betaalde bezigheid uitoefent met ten echtpaar waarvan de vrouw een voltijdse betaald* beroepsbezigheid tütoeftrit. 
kosten voor huisvesting en het aantal 
kinderen. De uitkering wordt in haar 
geheel betaald aan gezinnen waarvan 
het inkomen niet hoger is dan onge­
veer 50% van het gemiddelde loon 
van industriearbeiders en wordt ver­
minderd naarmate het gezinsinko­
men stijgt Ze wordt echter niet ge­
wijzigd op basis van het aantal 
inkomens uit beroepsbezigheden in 
het gezin. 
De netto inko­
mensstijging bij 
een tweede loon 
Bij het onderzoek betreffende zes 
Lid-Staten van de Gemeenschap 
en Zweden is getracht het effect te 
meten van een tweede loon voor het 
beschikbare netto-inkomen van een 
echtpaar, indien rekening wordt ge­
houden met de als gevolg van dit 
tweede inkomen veranderde inkom­
stenbelasting, de eventueel gewijzig­
de sociale uitkeringen (gezins- en huisvestingstoelagen) alsmede de 
eventuele kosten voor de opvang van 
jonge kinderen. 
De berekeningen zijn gebaseerd op 
gegevens over 1991 en hadden be­
trekking op verschillende gezinssa­
menstellingen. Bij het onderzoek is 
uitgegaan van twee modellen: ener­
zijds een gezin waarvan de man een 
inkomen heeft dat gehjk is aan het 
gemiddelde loon van een industriear­
beider in het betrokken land en waar­
van de vrouw hetzij geen betaalde 
bezigheid uitoefent, hetzij een vol­
tijdse betrekking heeft en daarvoor 
het gemiddelde loon van vrouwelijke 
werknemers in de industrie verdient; 
anderzijds een gezin waarvan de man 
een inkomen heeft dat gehjk is aan 
drie vierde van het gemiddelde loon 
van een industriearbeider, en de 
vrouw voltijds werkt en een inkomen 
heeft dat overeenkomt met het ver­
schil tassen de lonen van het eerste 
kwartiel van de loonsverdeling bij 
mannen en vrouwen. 
De resultaten kunnen worden weer­
gegeven als een bepaalde flexibiliteit 
van het beschikbare inkomen ten op­zichte van het loon: indien het totale 
bruto-inkomen van een gezin met 
100% toeneemt hoeveel stijgt dan 
het beschikbare netto-inkomen? In­
dien dit laatste slechts 50% stijgt, 
bedraagt de flexibiliteit van het inko­
men ten opzichte van het loon 0,5; 
stijgt het 150%, dan is de flexibiliteit 
1,5. 
Van het voor elk geval berekende 
beschikbare inkomen zijn de kosten 
voor huisvesting reeds afgetrokken, 
zodat eventuele huisvestingstoela­
gen bij het gezinsinkomen konden 
worden gerekend. De modelgezin­
nen huurden in een grote stad gelegen 
woonruimte die in omvang aan de 
grootte van het gezin was aangepast. 
Het feit dat de kosten voor huisves­
ting ongewijzigd bhjven, ongeacht of 
de vrouw een betaalde beroepsbezig­
heid uitoefent, verklaart waarom de 
flexibiliteit van het beschikbare inko­
men ten opzichte van het loon bij 
echtparen zonder kinderen groter dan 
of gehjk aan 1 is (zie tabel 24). Deze 
flexibiliteit wordt groter naarmate 
het aandeel van de belastingen (in­
komsten- en plaatselijke belasting) 
117-
fêÓntÈiÈriaran van boroeoÉ" an oezËUÊtevan.^ 44^4 
geringer is of indien deze slechts wei­
nig toenemen. 
Wanneer het gezin twee kinderen in 
de schoolgaande leeftijd telt (6 en 8 
jaar) telt en geen kosten voor opvang 
hoeft te betalen, blijft de flexibihteit 
ongeveer gehjk aan 1. In sommige 
gevallen is de flexibihteit nog hoger 
als gevolg van het grotere aandeel 
van de kosten voor huisvesting. De 
belangrijkste vaststelling is echter 
dat wanneer de kinderen de school­
gaande leeftijd bereiken, de stijging 
van het loon bij een tweede beroeps­
bezigheid in het gezin leidt tot een 
nagenoeg proportionele stijging van 
het beschikbare inkomen na aftrek 
van de sociale premies en belastingen 
en na ontvangst van de sociale uitke­
ringen. 
De netto inkomensstijging is daaren­
tegen geringer wanneer het gezin een 
jong kind heeft: enerzijds omdat een 
tweede bezigheid leidt tot kosten 
voor de opvang (die weliswaar ge­
deeltelijk voor rekening van de socia­
le zekerheid kunnen komen of van 
het belastbaar inkomen kunnen wor­
den afgetrokken) en anderzijds om­
dat een dergehjke situatie in sommi­
ge gevallen aanleiding geeft tot de 
intrekking van bepaalde uitkeringen 
(met name steun voor huisvesting). 
Dit zelfde verschijnsel is nog duide­
lijker waarneembaar bij gezinnen 
met drie jonge kinderen (tabel 24), 
maar dit is wellicht niet erg verras­
send, ten minste met in de landen 
waar wordt getracht het ouder­
schapsverlof in gezinnen met jonge 
kinderen te bevorderen. Bij de toekenning van sociale uitke­
ringen moet worden getracht twee 
doelstellingen te verenigen: ener­
zijds steunverlening aan de minstbe-
deelde gezinnen en/of aan degenen 
voor wie de gezinslast het zwaarst is, 
en anderzijds het wegnemen van be­
lemmeringen voor de uitoefening 
van beroepsbezigheden door beide 
ouders. Teneinde deze tweede doel­
stelling te verwezenlijken moet voor­
al worden voorkomen dat gezinnen 
waarin slechts één van beide ouders 
een betaalde beroepsbezigheid wenst 
uit te oefenen, duurzaam worden ge­
steund. 
Derhalve worden gezinstoelagen 
steeds meer beperkt tot een compen­
satie voor de onderbreking van de 
beroepsactiviteit van één van de ou­
ders gedurende het eerste of de eerste 
twee of drie levensjaren van het kind, 
dat wil zeggen gedurende de periode 
waarin de kosten voor de opvang van 
het kind het hoogst zijn en de kinde­
ren hun ouders het meeste nodig heb­
ben. Het betaald ouderschapsverlof 
voor vaders en moeders van jonge 
kinderen, zoals dit bestaat in Duits­
land, Zweden en Frankrijk (uitslui­
tend voor gezinnen met ten minste 
drie kinderen) lijkt vanuit dit oogpunt 
te beantwoorden aan een reële be­
hoefte, te oordelen naar het succes 
van deze regehngen. De zekerheid 
dat men na afloop van het verlof de 
betrekking terug zal krijgen, is echter 
eveneens van doorslaggevende bete­
kenis. Veel moeders geven er name­
lijk de voorkeur aan hun beroepsbe­
zigheid niet te onderbreken, zelfs 
indien dit gedurende enige tijd 
slechts een geringe stijging van het inkomen betekent, uit vrees na een 
onderbreking van enkele jaren geen 
werk meer te kunnen vinden. 
Het tweede probleem waarmee de 
stelsels voor sociale zekerheid op dit 
gebied worden geconfronteerd, 
houdt verband met de vaststelling 
van de inkomensgrenzen om voor 
uitkeringen in aanmerking te komen. 
In alle Lid-Staten van de Gemeen­
schap, met uitzondering van Spanje, 
wordt de gezinsbijslag aan alle gezin­
nen uitgekeerd, ook al wordt deze in 
Duitsland en Griekenland verlaagd 
indien het inkomen een bepaalde 
grens overschrijdt Voor eventuele 
overige vormen van gezinsbijslag is 
de toekenning echter in het algemeen 
afhankehjk van de hoogte van het 
inkomen. Voorkomen moet worden 
dat gezinnen in de "armoedeval" te­
rechtkomen, doordat de inkomens­
stijging als gevolg van een tweede 
beroepsbezigheid teniet wordt ge­
daan door een even grote verminde­
ring van de ontvangen uitkeringen. 
Dit risico kan op twee verschillende 
wijzen worden vermeden: hetzij door 
de ontvangen uitkeringen bij een stij­
ging van het inkomen slechts gedeel­
telijk te verlagen (uitkeringen zoals 
het "Family Credit" in het Verenigd 
Koninkrijk), hetzij door uitdrukke­
lijk een hogere inkomensgrens vast te 
stellen voor gezinnen met twee inko­
mens (van het inkomen afhankelijke 
uitkeringen zoals in Frankrijk). In de 
meeste Lid-Staten lijkt echter geen 
enkele maatregel te zijn getroffen om 
dit probleem op te lossen. 
118 
N$i$4KM>if09ij^^ voorde soclate'izeJ(ortM&kilsslÊfà& 
Hoofdstuk 9 De gevolgen van sociale 
en economische 
veranderingen voor de 
sociale-zekerheidsstelsels 
Veranderingen 
in de bevolkings­
opbouw en de 
werkgelegenheid 
Demografische, sociale en eco­
nomische veranderingen stel­
len de sociale-zekerheidsstelsels van 
de Lid-Staten voor grote uitdagingen 
en maken een proces van permanente 
institutionele aanpassing noodzake­
hjk. Deze veranderingen ondermij­
nen de vier grondslagen van de tradi­
tionele welvaartsstaat: 
- een goede balans tassen de gene­
raties; 
- stabiele huwehjken en eenheid 
van het gezin; 
- permanente, voltijdbanen; 
- een beperkte mate van conflict 
tussen het beroeps- en gezinsle­
ven. 
Deze vier factoren worden hierna om 
de beurt behandeld. (De grafieken 34-
41 illustreren de sociale en economi­
sche veranderingen die plaatsvinden.) Balans tussen 
de generaties 
Aan de eerste grondslag wordt 
geknaagd nu de gemiddelde 
leeftijd van de bevolking stijgt ten 
gevolge van de afnemende vrucht­
baarheid en de langere levensver­
wachting. Dit proces heeft al grote 
gevolgen voor de uitgaven voor de 
gezondheidszorg en de pensioenen in 
alle Lid-Staten en zal in de komende 
decennia nog grotere gevolgen heb­
ben voor de sociale uitgaven. Het zal 
een zware economische last beteke­
nen voor de economisch actieve le­
den van de samenleving die voor ex­
tra middelen zullen moeten zorgen 
om de groeiende uitgaven te bekosti­
gen. Een dergelijk vooruitzicht zal 
voor nieuwe vraagstukken aangaan­
de de gelijkheid tassen de generaties 
zorgen en niet alleen tot financiële 
problemen, maar ook tot mogelijke 
sociale en politieke conflicten leiden. 
In de aanbeveüng van de Gemeen­
schap worden deze problemen on­
derkend en wordt de Lid-Staten ver­
zocht hun sociale-zekerheidsstelsels, 
met name de pensioenvoorzienin­
gen, aan te passen aan de demografi­
sche veranderingen en een redehjk 
evenwicht te behouden tassen de be­langen van de werkenden en de ge­
pensioneerden. In alle landen worden 
serieuze discussies gevoerd over de 
eventuele noodzaak de basis van een 
aantal uitkeringen en de leeftijds­
drempel voor toegang hiertoe—met 
name pensioenen — te herzien en in 
enkele landen zijn zelfs al verande­
ringen in die richting doorgevoerd. 
Behalve financiële zorgen en be­
zorgdheid over een evenwichtige 
leeftijdsopbouw, roept de veroude­
ring van de bevolking ook traditione­
ler vragen op van adequaatheid en 
doelmatigheid. Ouderen, vooral 
vrouwen, lopen een groot risico soci­
aal uitgesloten te worden vanwege, 
bijvoorbeeld, een ontoereikend inko­
men, isolatie, lichamelijke gebreken 
en chronische ziekten. De bestaande 
stelsels kunnen vaak geen bescher­
ming tegen deze eventualiteiten bie­
den, terwijl steeds minder vrouwen 
tijd hebben om vrijwillige, particu­
liere zorg te verlenen. Er dient een 
evenwicht te worden gevonden tas­
sen enerzijds de noodzaak van kos­
tenbesparing en financiële gelijkheid 
tassen de generaties en anderzijds de 
noodzaak de levensstandaard en so­
ciale integratie van een groeiend aan­
tal bejaarden te garanderen. 
119-
Indicatoren van sociale en economische veranderingen 
120 
jpîjÉMirtitiirtBnoffl^^ 
Gezinsstabiliteit 
De explosieve toename van het 
aantal scheidingen, scheidingen 
van tafel en bed, samenwonenden en 
buitenechtelijke kinderen tast de twee­
de grondslag van de traditionele wel­
vaartsstaat aan, namehjk dat huwehj­
ken in het algemeen stabiel zijn en 
gezinnen onder één dak wonen. Voor 
de sociale-zekerheidsstelsels heeft dit 
twee belangrijke consequenties. Ver­
zwakking van de positie van het gezin 
betekent op de eerste plaats een groter 
risico van sociale uitsluiting, vooral 
voor groepen zoals bejaarden, alleen­
staande moeders en hun kinderen en 
jonge werklozen. Het aantal eenouder­
gezinnen is sterk toegenomen in de 
Gemeenschap. 
De tweede consequentie heeft betrek­
king op het netelige vraagstuk van het 
"persoonhjke" tegenover het "afgelei­
de" recht op sociale zekerheid. Zoals 
bekend, zijn in de traditionele sociale-
zekerheidsstelsels tal van "afgeleide" 
rechten opgenomen, die samenhangen 
met het bijdrageverleden en de ar-
beidspositie van de echtgeno(o)t(e) 
(normaal gesproken de echtgenoot) of 
een andere persoon van wie wordt aan­
genomen dat de aanvrager afhankehjk 
is. De afbrokkeling van het traditionele 
gezin ondergraaft deze veronderstel­
ling geleidelijk. Samenwonen, schei­
ding en scheiding van tafel en bed, 
hertrouwen, buitenechtelijke geboor­
tes, enzovoorts veroorzaken grote pro­
blemen voor het begrip "afgeleide 
rechten", omdat het bij "atypische" 
verhoudingen, het verbreken van lang­
durige verhoudingen en het aangaan 
van nieuwe, niet langer duidelijk is wie 
waaropen op welke basis recht heeft. 
Met het oog op deze problemen 
wordt in de aanbeveüng de noodzaak 
benadrukt "te streven naar aanpas­
sing van de sociale beschermings­stelsels aan de ontwikkelingen in de 
leefwijzen en de gezinsstructuren, 
wanneer deze nieuwe behoeften aan 
sociale bescherming doen ontstaan, 
met name als gevolg van veranderin­
gen op de arbeidsmarkt en van demo­
grafische ontwikkelingen." 
Enkele Lid-Staten hebben al eerste 
stappen in deze richting gezet door de 
regels die van toepassing zijn op een 
aantal uitkeringen (bijvoorbeeld 
weduwenuitkeringen en kinderbij­
slag), te veranderen, of door het recht 
op uitkeringen na een scheiding te 
splitsen. Een grondiger herziening 
van het hele scala van afgeleide rech­
ten lijkt echter noodzakehjk om met 
de nieuwe vormen van sociale ver­
houdingen rekening te houden. De­
sondanks dient dit proces niet al te 
snel te worden uitgevoerd om te 
voorkomen dat de positie van vrou­
wen verslechtert. In de praktijk blijft 
een ongelijke verdeling bestaan van 
enerzijds beschermd, betaald werk 
en anderzijds onbeschermd, onbe­
taald werk. Dit laatste werk wordt 
nog steeds hoofdzakelijk door vrou­
wen verricht voor wie het derhalve 
moeilijk is om persoonhjke rechten 
op goede uitkeringen te verwerven. 
Stabiele 
werkgelegenheid 
De derde grondslag van de tradi­
tionele welvaartsstaat is een 
stabiel werkgelegenheidspatroon dat 
kenmerkend is voor een groeiende 
industriële economie. De vertraging 
van de economische groei en de op­
komst van een post-industriële ar­
beidsmarkt hebben het aantal stabie­
le banen, gekarakteriseerd door een 
relatieve continuïteit van werkgele­
genheid, aanzienlijk doen afnemen 
en hebben geleid tot de ontwikkeling van ongeordender werkgelegen-
heidspatronen waarbij vaak van baan 
veranderd wordt, perioden van werk 
en werkloosheid (soms tamelijk 
langdurig) elkaar opvolgen en "aty­
pisch" (b.v. deeltijd- of tijdelijk 
werk) tegenover "normaal" werk 
komt te staan. 
Bestaande sociale-zekerheidsstel­
sels, waarin carrière-onderbrekingen 
en, meer in het algemeen, degenen 
die atypische banen vervullen meest­
al bestraft worden, hebben grote 
moeite zich aan deze veranderingen 
aan te passen. Een groot aantal men­
sen dat in nieuwe arbiedsvormen 
werkzaam is of werkloos is, loopt het 
risico niet voldoende beschermd te 
zijn, of zelfs in het leger van "nieuwe 
armen" te worden opgenomen. 
Dit is dan ook een andere belangrijke 
reden voor institutionele aanpas-
sing.In de aanbeveling wordt alle 
Lid-Staten verzocht hun stelsels aan 
te passen in het hcht van de verande­
ringen in de werkgelegenheid en 
wordt met name de doelstelling ge­
noemd van aanpassing van de metho­
de voor het verwerven van pensioen­
rechten om "ervoor te zorgen dat 
werknemers met een onvolledige 
loopbaan vanwege perioden van 
ziekte, invaliditeit of langdurige 
werkloosheid, alsook werknemers 
die hun activiteit gedurende korte 
hebben onderbroken om hun kinde­
ren groot te brengen, minder bena­
deeld worden...". Speciale verban­
den dienen te worden aangebracht 
tassen de sociale-zekerheidsstelsels 
en de nieuwe arbeidsvormen en de 
grotere kans op werkloosheid, waa­
rin de moeilijkheden worden onder­
kend van de Europese arbeidsmark­
ten om stabiele en ononderbroken 
werkgelegenheidskansen te bieden 
aan vooral de zwakkere leden van 
een groeiend arbeidspotentieel. 
-121 
Indicatoren van sociale en economische veranderingen 
•122 
^^^Ê^^^^Ê^^^^^Ê^Ks^^^^^^^^K^^^^^K 
Combineren van 
werk en gezins-
verantwoordelijk-
heden 
Veel meer vrouwen dan mannen 
doorlopen een atypische be­
roepscarrière. De vierde grondslag van 
de traditionele welvaartsstaat was 
evenwel dat vrouwen economisch 
voornamelijk inactief waren en zich 
onbetaald met de gezinstaken bezig­
hielden. Hierdoor kon een harmonieus 
evenwicht bestaan tussen produktie, 
voortplanting en sociale zekerheid, 
waarbij mannen betaald werk verricht­
ten en rechten op sociale zekerheid 
verwierven en vrouwen thuis werkten 
en afgeleide rechten op sociale zeker­
heid hadden. De groeiende toetreding 
van vrouwen tot de arbeidsmarkt heeft 
dit evenwicht verstoord en leidt tot 
toenemende spanningen tassen be­
roep, gezin en welzijn. Indien in dit 
opzicht geen institutionele aanpassin­
gen plaatsvinden, kan dit grote gevol­
gen hebben: het legt niet alleen de 
vrouwen een zware last op (waarvan 
verwacht wordt dat zij zowel buitens­
huis als thuis werken) en beperkt tege­
lijkertijd hun aanspraken op sociale 
uitkeringen, maar kan eveneens hun 
bereidheid kinderen te krijgen verklei­
nen, waardoor de afname van de 
vruchtbaarheid en de veroudering van 
de bevolking doorzetten, hetgeen tot 
de bovengenoemde problemen leidt. 
Onbeschermd en onbetaald thuis­
werk is een nieuw sociaal risico ge­
worden in de huidige Europese sa­
menlevingen, met name voor 
gezinnen met één inkomen, en leidt 
vaak tot een toestand van chronisch 
gebrek. De aanbeveling is rechts­
treeks op het aanpakken van deze 
problemen gericht en verzoekt de Lid-Staten "belemmeringen voor het 
uitoefenen van een beroep door ou­
ders uit de weg te ruimen met behulp 
van maatregelen gericht op de ver­
zoening van gezinsen beroepsverant-
woordelijkheden". Ook hier lijkt de 
aanpassing van de sociale-zeker­
heidsstelsels uitermate dringend. 
Ofschoon hun welzijnsstelsels op de­
zelfde grondslagen zijn geschoeid en 
de uitdagingen waarvoor zij staan, 
veelal dezelfde zijn, pakken de Lid-
Staten de problemen op verschillende 
manieren aan, hetgeen de verschillen 
in institutionele regels weerspiegelt. 
De noodzaak van institutionele veran­
deringen biedt een unieke gelegenheid 
voor hei vorming van de sociale-zeker­
heidsstelsels opdat zij zich, in de for­
mulering van de aanbeveling, "in har-
monie met elkaar en in 
overeenstemming met de algemene 
doelstellingen van de Gemeenschap" 
ontwikkelen. De erkenning van de be­
staande verschillen en het zoeken naar 
de oorzaken hiervan dienen als uit­
gangspunt van het streven naar nieuw 
beleid te worden genomen. 
Institutionele 
verschillen in 
atypische 
gevallen: 
pensioen­
aanspraken 
De mate waarin de nationale stel­
sels in de aanpak van nieuwe 
problemen verschillen, kan worden 
geïllustreerd aan de hand van een 
aantal geselecteerde gevallen die, 
uitgaande van de traditionele grond-Details van de 
berekening van 
uitkeringen in 
atypische gevallen 
De in dit hoofdstuk behandelde 
gevallen trachten een afspiege­
ling it zijn van de situaties die 
voortvloeien uit nieuwe sociale 
en demografische ontwikkelin­
gen en veranderingen in de werk­
gelegenheid. Deze situaties zijn 
"atypisch" in vergelijking melde 
standaardpatronen van sociale 
zekerheid en zullen waarschijn­
lijk tekorten en onvolkomenhe­
den in de huidige institutionele 
regelingen in de verschillende 
landen blootleggen. Ieder geval 
wodt gekarakteriseerd door b^-
HHidetedemografis^werkge-
merken. 
De aanspraken op uitkeringen 
van ieder "atypisch" persoon 
worden berekend voor de perio­
de juli-december 1992 in netto-
bedragen (4wx na aftrek van 
sociate-zckerteidspreinies, waar 
toepasseHyk, en Jbkofnstenbetas-
ting min aftrekposten). 
De uitkeringen die zo ontstaan, 
waden uitgedrukt als percentage 
van de volledige netto-uilkering-
waarop een industrieel handar­
beider recht heeft die steeds wat 
en een gemiddeld fafopyn heeft 
gehad over de jaren die in de 
nïflftnflflfc wetgeving vereist zyn 
om aanspraak te kunnen maken 
op een volledige uitkering. 
hi sommige gevallen is meer dan 
üjk van de keuzes die cfo betrok­
kene maakt (d.wx betaling van 
vrijwillige bijdragen en dergelij­
ke). Voor deze gevallen wordt 
een "gunstigste" en "ongunstig­
ste" uitkomst 1 
•123 
» veranderfagenvooraesodahizekB^ 
slagen van de sociale-zekerheidsstel­
sels, atypisch zijn, maar steeds vaker 
voorkomen. Hieronder vallen een be­
perkt, maar representatief aantal 
nieuwe problemen, met name: ar­
moede onder oudere vrouwen; car­
rière-onderbrekingen als gevolg van 
langdurige ziekte, werkloosheid en 
de zorg voor kinderen; scheidingen 
en eenoudergezinnen; en deeltijd­
werk. De impact van deze omstan­
digheden wordt bestudeerd aan de 
hand van de gevolgen in iedere Lid-
Staat voor de pensioen-aanspraken. 
Het pensioen is in de huidige stelsels 
de belangrijkste uitkering. In elk af­
zonderlijk geval wordt het pensioen­
recht uitgedrukt in een netto maande­
lijks geldbedrag (het in juli 1992 
hypothetisch ontvangen bedrag) als 
een percentage van het volledige net­
to-pensioen om het verhes te bepalen 
dat het gevolg is van het feit dat per­
soonlijke omstandigheden van de 
norm afwijken (zie voor precieze de­
finities het kader op blz. 123). 
42 Geval 1 Geval 1 : Armoede 
onder oudere 
vrouwen 
£]en alleenstaande vrouw van 70 
jaar die nooit getrouwd is ge­
weest en geen personen ten laste 
heeft, zonder belangrijk bijdragever­
leden, zonder afgeleid recht op een 
weduwenpensioen en met verwaar­
loosbare eigen middelen van bestaan 
(d.w.z. beneden enige inkomens-
drempel voor uitkeringen waarvoor 
een middelentoets geldt). 
Ofschoon in alle Lid-Staten een ze­
kere mate van bescherming voor dit 
geval bestaat, hetzij door de nationa­
le pensioenverzekering of door ver-
mogensafhankelijke bijstand, ver­
schilt de mate van bescherming 
aanzienlijk. In Denemarken is de be­
schermingsgraad hoog in termen van 
het volledig pensioen (93%). In het 
VK en met name in Ierland is de 
bescherming, afgezet tegen het vol­
ui 
wm 
Wï 
Mi 
GR 1 P E B L NL F D UK IRL DK ledig pensioen (respectievelijk 67 en 
86%), ook relatief groot, maar als 
percentage van het gemiddelde inko­
men (respectievelijk 31 en 35%) is 
deze weer bescheiden, hetgeen het 
lage peil van het basispensioen in 
verhouding tot de inkomens weer­
geeft. In de andere landen in het 
Noorden is de beschermingsgraad 
beduidend lager dan het volledig 
pensioen (minder dan 60%, behalve 
in Duitsland), maar in termen van de 
gemiddelde inkomens weer redehjk 
hoog (variërend van 39% in Duits­
land tot 49% in Nederland). In de 
zuidelijke Lid-Staten is de bescher­
mingsgraad zeer laag (33% van het 
volledig pensioen in Spanje, 28% in 
Portugal, 23% in Italië en 11% in 
Griekenland) (grafiek 42). 
Geval 2: Carrière­
onderbreking als 
gevolg van ziekte 
Een alleenstaand industriearbei­
der met een gemiddeld inkomen die 
de voor de verwerving van het recht 
op een volledig pensioen verplichte 
periode in loondienst heeft gewerkt, 
afgezien van een periode van ziekte 
van 5 jaar halverwege zijn/haar car­
rière. 
Langdurige ziekte heeft slechts in 
een beperkt aantal gevallen negatie­
ve gevolgen voor de aanspraak op 
een volledig pensioen. In de meeste 
landen is er geen verlies van pensi­
oen. De enige landen waarin van een 
aanzienlijk verlies sprake is, maar 
niet in alle gevallen, zijn Portugal, 
Italië, Spanje en Griekenland. In Por­
tugal ontvangt een aantal personen 
dat in deze categorie valt, slechts 
70% van het volledige pensioen, ter­
wijl zij in Italië, Spanje en Grieken­
land in de ongunstigste gevallen nog 
meer dan 90% van het volledige pen-
124 
sioen ontvangen (91% in Italië, 94% 
in Spanje en Griekenland om precies 
te zijn). 
Geval 3: Carrière­
onderbreking 
als gevolg van 
werkloosheid 
A/5 in het voorgaande geval, 
maar met een periode van werk­
loosheid van 5 jaar halverwege de 
carrière. 
Langdurige werkloosheid heeft gro­
tere gevolgen dan langdurige ziekte 
in een aantal landen, waar de betrok­
kenen als minder gerechtigd op een 
aanspraak op een volledig pensioen 
worden beschouwd. In Luxmburg en 
Nederland bedraagt het verhes onge­
veer 10% van het volledige pensioen. 
Dit verhes is groter in Griekenland, 
Spanje en Portugal, maar doet zich 
alleen in bepaalde gevallen voor 
("ongunstigste" of uitzonderlijke ge­
vallen). In Portugal, Griekenland, 
Spanje en Italië is het verlies onge­
veer gehjk aan het verlies als gevolg 
van langdurige ziekte. In de andere 
landen ondervindt iemands pensi­
oenaanspraak geen nadelige gevol­
gen van een periode van werkloos­
heid (grafiek 43). 
Geval 4: Carrière­
onderbreking voor 
de verzorging 
van kinderen 
Een industriearbeider met een 
voltijdbaan en een gemiddeld in­
komen, getrouwd met een industrie­
arbeider met eveneens een gemid­
deld inkomen en regelmatig werk, die WB:':Gev*\ 3 
Qunstigate geval Ongunstigste geval 
% volledig pensioen 
100 r 
00 h 
i» 
mmm 
»! n 100 
IÖÖI 
mm 
'mm 
NL L I DK P B GR E F IRL P UK 
44 Geval 4 
120 r 
100 h 
80 h % volledig pensioen 
ü 
5ÉÉ$ 
11 -1 120 
100 
«0 
60 
40 
20 
NL DK I B L F GR E IRL P UK D 
125 
varandaHngan vooroaaociale-zrimrtieklsstetsala 
van zijn/haar 16e tot 26e gewerkt 
heeft, twee kinderen heeft verzorgd 
van zijn/haar 26e tot en met 35e en 
daarna tot aan de pensioengerech­
tigde leeftijd weer voltijd werkt. 
In veel Lid-Staten hebben carrière­
onderbrekingen voor de verzorging 
van kinderen nadelige gevolgen voor 
de aanspraken op een volledig pensi­
oen. Het verlies is het grootste in 
Nederland (24%), op de voet gevolgd 
door Denemarken en Italië (20-
21 %). In België is het verhes net iets 
meer dan 10%, terwijl het in Grieken­
land (onder bepaalde omstandighe­
den), Luxemburg, Frankrijk en Ier­
land (zonder vrijwillige bijdragen) 
tussen 2 en 6% bedraagt. 
Het verhes is in alle gevallen het ge­
volg van een combinatie van jaren 
waarin voor kinderen is gezorgd die 
niet meetellen voor de pensioenop­
bouw en/of het niet voldoen aan lange 
bijdrage verplichtingen om het recht op 
een volledig pensioen te verwerven. In de meeste Lid-Staten is het mogehjk 
vrijwilhg bijdragen te betalen wan­
neer men niet werkt, maar deze bij­
dragen zijn vaak relatief groot en die­
nen betaald te worden in een periode 
waarin de gezinsinkomsten vanwege 
de kinderen toch al zwaar belast zijn. 
In het VK, Portugal, Spanje, Grie­
kenland en Ierland (met vrijwillige 
bijdragen) hebben perioden zonder 
economische activiteit om kinderen 
groot te brengen evenwel geen nade­
lige gevolgen voor de pensioenaan­
spraken (grafiek 44). 
Geval 5: Carrière­
onderbreking voor 
de verzorging van 
een ten laste komen­
de gehandicapte 
'en industriearbeider met een ge-
'middeld inkomen die van zijn 16e tot zijn 41e heeft gewerkt, van 
zijn 41e tot 46e thuis blijft om voor 
een gehandicapt familielid te zorgen 
en daarna weer tot de pensioenge­
rechtigde leeftijd werkt. 
Het uitkeringsverlies is aanzienlijk in 
een aantal landen, vooral in Dene­
marken (22%), maar ook in Grieken­
land (in bepaalde omstandigheden), 
Nederland, Italië (in bepaalde om­
standigheden) en Duitsland (tot ja­
nuari 1992, vanaf die datum worden 
perioden waarin ten laste komende 
personen worden verzorgd voor de 
pensioenaanspraak meegeteld), waar 
het verhes meer dan 10% bedraagt en 
België waar het verlies niet veel klei­
ner is. In het VK, Ierland en Frankrijk 
is het verhes verwaarloosbaar, ter­
wijl in Portugal, Spanje en Luxem­
burg zelfs helemaal niets wordt inge­
leverd. In deze drie landen is dit 
evenwel eerder gelegen in de lange 
perioden waarin degene uit het voor­
beeld bijdragen heeft betaald, dan in 
het meetellen van de perioden van 
verzorging (grafiek 45). 
45 Geval S 
%voBedlg pensioen 
120 r 
üüü 
6Ù K 
Ü: 
lm ÜÜÉ 
mm 
H 
ÉÜ 
wm. 
Mi 
OK NL D B UK F GR E IRL I P L Geval 6: Scheiding 
Een vrouw in de pensioengerech­
tigde leeftijd die tussen haar 20e 
en 45e met een industriearbeider ge­
trouwd was en geen betaald werk 
verrichtte, op haar 45e is gescheiden 
en daarna tot haar pensionering een 
voltijdbaan met een gemiddeld inko­
men heeft in de industriesector. 
Behalve in Ierland waar het verlies 
nihil is, en Denemarken waar het ver­
lies 2% bedraagt, is het verlies aan 
uitkering in alle andere landen aan­
zienlijk. Het verlies is te wijten aan 
het feit dat in de periode waarin de 
vrouw getrouwd was en geen betaald 
werk verrichtte, geen bijdragen zijn 
betaald of meegeteld. Het uitkerings­
verlies is het grootst in Portugal 
•126-
(meer dan 60%) en Italië (45%) en 
het kleinst in België (8%) waar vrou­
wen een nominaal pensioenrecht ver­
werven tijdens de jaren van hun hu­
welijk (grafiek 46). 
Geval 7: Een alleen­
staande ouder 
E]en alleenstaande ouder in de 
pensioengerechtigde leeftijd 
zonder ten laste komende kinderen 
die van zijn/haar 18e tot 29e een 
voltijdbaan als handarbeider heeft 
tegen 75% van het gemiddelde inko­
men, tussen zijn/haar 29e en 33e 
thuis een kind verzorgt en daarna tot 
de pensionering een voltijdbaan 
heeft en 75% van het gemiddelde in­
komen verdient. 46 Geval 6 
% volledig pensioen 
100 r 
80 
HM* 
IB 
I2Ö; Gunstigste geval 
Ongunstigste geval &$$ 
180?; 
1ÜI 
M: 
P I F L D GR NL E UK B DK IRL 
Alleen in Denemarken en Ierland be­
staat voor deze categorie het recht op 
een volledig pensioen — ofschoon 
het geval uit het voorbeeld voor Ier­
land zeer atypisch is, daar vrouwen 
na een bevalhng vaak veel langer 
thuis bhjven (vaak 10 tot 15 jaar) en 
dikwijls helemaal met voor een pen­
sioen in aanmerking komen. Het uit-
keringsverlies is betrekkehjk gering 
(minder dan 20%) in het VK, Duits­
land en Luxemburg (omdat perioden 
van kinderverzorging worden mee­
geteld voor de pensioenopbouw). In 
de andere landen is het verlies aan 
uitkering aanzienlijker, vooral in Ne­
derland en Portugal (40-50%). (Op­
gemerkt dient te worden dat een 
groot deel van het pensioenverlies in 
landen met inkomensafhankelijke 
stelsels voortvloeit uit het feit dat de 
persoon uit het voorbeeld op 75% 
van het gemiddelde inkomen zit.) 
(grafiek 47) 47 Geval 7 
127-
^"«^w""Wiiiwwfa^K •Jww'WBffme^mfiWMWI-f* wlnW^ ÏW^^'^PÏ^I^WWIW^TIBHSJWIWWWJHIPÏPWPWNPW 
40 Geval 8 
% voflödig penstoen 
49 Geval 9 
H Gunstigste geval 
% voHedig peneioen 0 Ongunstigste geval 
lil 
lil;: 1100:= 
lm 
80 
K 
::io:.: 
NL I D L B UK F DK GR E IRL P Geval 8: Scheiding 
en een gehandicapt 
kind 
£en vrouwelijke handarbeider die 
op haar 20e is getrouwd met een 
handarbeider wiens inkomen gemid­
deld is. Van haar 16e tot haar 33e 
werkt zij en verdient 75% van het 
gemiddelde inkomen, zij is op haar 
33e gescheiden en heeft daarna de 
zorg over een pasgeboren gehandi­
capt kind. 
Het uitkeringsverlies in Ierland en 
Denemarken is wederom verwaar­
loosbaar. In het VK, Frankrijk en 
Griekenland ligt het verhes tussen de 
30 en 40%, terwijl het in de andere 
landen rond 50% of meer is. Of­
schoon Duitsland het enige land is 
waarin de bijdragen van voor de 
scheiding kunnen worden gesplitst, 
lijkt dit de vrouw uit het voorbeeld 
niet te begunstigen ten opzichte van 
vrouwen uit andere landen, voorna­
melijk omdat zij gedurende een te 
korte periode betaald werk verricht 
(grafiek 48). 
Geval 9: 
Deeltijdwerk 
£en handarbeider met een gemid­
deld inkomen die tussen zijn 16e 
en 28e een voltijdbaan heeft, tussen 
zijn 29e en 43e een halftijdbaan met 
de helft van het gemiddeld inkomen 
en daarna tot de pensioengerechtig­
de leeftijd weer een voltijdbaan. 
In de meeste landen lijkt een periode 
van deeltijdwerk halverwege de car­
rière geen, of slechts marginaal, na­
delige gevolgen voor het recht op 
pensioen te hebben. Een aanzienlijk 
verhes aan pensioenrechten — 10% 
of meer — zien wij evenwel in 
128 
België, Duitsland, Italië, Luxemburg 
en Nederland. Dit ligt aan het feit dat 
in deze landen het recht op pensioen 
inkomensafhankelijk is en daarom 
gereduceerd wordt door een periode 
van deeltijdwerk (grafiek 49). 
Recht op gezond­
heidszorg 
De gevolgen van atypische om­
standigheden voor iemands 
recht op gezondheidszorg in de ver­
schillende Lid-Staten dienen eve­
neens in kaart te worden gebracht. In 
bijna alle hierboven omschreven ge­
vallen hebben de individuele om­
standigheden geen gevolgen voor het 
recht op gezondheidszorg. In alle 
landen zijn de middelen beschikbaar 
om deze gevallen te dekken, hetzij 
door de stelsels van ziektekostenver­
zekering, overheidsbijstand of door 
een nationale gezondheidsdienst die 
voor iedereen openstaat. Het enige 
geval waarvoor dit wellicht niet op­
gaat, is wanneer iemand in de "zwar­
te" of "grijze" economie werkt en 
daarom geen sociale-zekerheidsbij-
dragen betaalt. Zelfs in dit geval is 
echter in alle landen meestal over­
heidsbijstand beschikbaar voor ie­
mand die een beroep op de gezond­
heidszorg moet doen. 
Afsluitende 
opmerkingen 
D e volgende belangrijke punten 
komen uit deze analyse naar 
voren: 
- carrière-onderbrekingen als ge­
volg van ziekte hebben slechts marginale gevolgen voor de pen­
sioenrechten; 
- langdurige werkloosheid heeft in 
de meeste landen ook beschei­
den gevolgen, maar in sommige 
landen zijn de gevolgen nadeli­
ger dan die van langdurige ziek­
te; 
- in de meeste Lid-Staten heeft 
een periode van kinderverzor­
ging thuis nadelige gevolgen 
voor de pensioenrechten; 
- de meeste sociale-zekerheids­
stelsels houden niet genoeg reke­
ning met scheidingen, vooral 
wanneer er bijkomende proble­
men zijn (zoals een gehandicapt 
kind), de zwakkere partner ge­
niet vaak onvoldoende pensioen­
bescherming; 
- slechts in enkele landen leiden 
perioden van deeltijdwerk tot 
verhes van pensioenrechten; 
- er bestaan geen grote gaten in de 
dekking wat betreft de toegang 
tot de gezondheidszorg. 
Tussen de Lid-Staten bestaan even­
wel verschillen, zowel met betrek­
king tot de algemene regehng van de 
pensioenen (in sommige landen be­
staat slechts een vorm van volledig 
pensioen, in andere een basispensi­
oen en aanvullende bedragen; in en­
kele landen zijn de pensioenen inko­
mensafhankelijk, in andere wordt 
een vast bedrag gehanteerd; in som­
mige landen duurt het langer om 
recht op een volledig pensioen te ver­
werven dan in andere, enzovoorts) 
als met betrekking tot de mogelijk­
heid het recht tussen echtgenoten te 
splitsen, het meetellen van perioden 
van inactiviteit en dergehjke. Wat 
betreft de impact van carrière-onder­
brekingen en scheiding op pensioen­rechten kunnen de landen in vier 
groepen worden onderverdeeld: 
- de Angelsaksische groep, be­
staande uit het Verenigd Ko-
ninkrijd en Ierland, waar atypi­
sche omstandigheden slechts 
geringe gevolgen voor het uit­
eindelijke pensioen hebben, 
maar waar de beschermings­
graad in verhouding tot het ge­
middeld inkomen betrekkehjk 
laag is (ofschoon het Ierse stelsel 
iets guller is dan het Britse); 
- de Scandinavische groep, die 
momenteel alleen uit Denemar­
ken bestaat, waar atypische om­
standigheden eveneens betrekke­
hjk weinig gevolgen hebben 
voor het pensioen (in het bijzon­
der in het geval van scheiding of 
deeltijdwerk), maar waar de be­
schermingsgraad in verhouding 
tot het gemiddelde inkomen be­
trekkehjk hoog is; 
- de Noordeuropese groep, be­
staande uit Frankrijk, Duitsland 
en de Benelux-landen, waaraan 
Italië zou kunnen worden toege­
voegd, waar atypische omstan­
digheden gevolgen hebben voor 
het pensioenrecht, omdat de so­
ciale uitkeringen inkomensaf­
hankelijk zijn, maar waar de be­
schermingsgraad in verhouding 
tot het gemiddelde inkomen be­
trekkehjk hoog blijft; 
- de Iberische groep, Spanje en 
Portugal, waar atypische om­
standigheden geen grote gevol­
gen voor het uiteindelijke pensi­
oen hebben en waar de 
beschermingsgraad in verhou­
ding tot het gemiddelde inkomen 
ook betrekkehjk hoog is. Deze 
groep lijkt de beste elementen 
van de verschillende stelsels te 
combineren, carrière-onderbre-
•129-
•"""'•""•••^^ 
kingen worden niet bestraft en er 
bestaat een gulle pensioenvoor­
ziening. Hierbij dient echter op­
gemerkt te worden dat het per­
centage van de werkende 
bevolking dat in deze twee lan­
den toegang heeft tot gegaran­
deerde, vaste banen betrekkehjk 
klein is; de hierboven genoemde 
waarden van de pensioenrechten 
zijn daarom theoretische bedra­
gen, die in de praktijk moeilijk 
worden gehaald vanwege de ge­
ringe afmetingen van de officiële 
arbeidsmarkt. 
Ten slotte bevindt Griekenland zich 
tussen de tweede en de derde groep 
wat de kenmerken van zijn stelsel 
betreft. 
Er wordt evenwel op gewezen dat 
deze analyse zich heeft beperkt tot de 
bestudering van de gevolgen op de 
pensioenrechten en de toegang tot de 
gezondheidszorg en niet in ogen­
schouw heeft genomen hoe goed de 
sociale-zekerheidsstelsels in de Ge­
meenschap met perioden van inacti­
viteit of met scheidingen rekening 
houden. Desalniettemin kan gecon­
cludeerd worden dat deze omstan­
digheden bestraft worden, maar wel­
licht minder dan verwacht. Daarom 
lijken enige institutionele verande­
ringen op hun plaats, mogelijkerwijs 
om een grotere convergentie in de 
beschermingsgraad tussen de vier 
groepen landen tot stand te brengen. 
mm^nmmmmixiKfmm 
130-
-' , &%h"; '"• 's" +"l-xs- ~~ - "\'v»^*f*fâ* ir: 
Dankwoord 
Dit verslag is samengesteld met medewerking van: 
- Eurostat: Bureau voor de Statistiek der Europese Gemeenschappen, 
- een door de Commissie samengesteld netwerk van deskundigen, bestaande uit Peter Abrahamson, Manuela 
Arcanjo, Jos Berghman, Ignacio Cruz Roche, Alain Euzeby, Maurizio Ferrera, Mariana Fotaki, Pierre Hausman, 
Carol Propper, Heinz-Dietrich Steinmeyer, Jef Van Langendonck en Gerry Whyte, 
- Applicasprl, 
- Alphametrics Ltd. 
Noten 
Tenzij anders vermeld, hebben de in dit verslag voor Duitsland vermelde gegevens betrekking op het voormalige 
West-Duitsland. 
KKS: koopkrachtstandaarden (PPS, Purchasing Power Standards) zijn een maatstaf voor het BBP, waarmee de 
werkelijke koopkracht van valuta op het nationale grondgebied wordt weergegeven. Zij pogen een betrouwbare 
indicatie te geven van het volume en de samenstelling van de goederen en diensten die voor finaal gebruik bestemd 
zijn, en zij maken een reële vergehjking mogehjk van het BBP en zijn componenten tussen de landen van de 
Gemeenschap. Zie "Koopkrachtpariteiten en BBP in reële termen". Resultaten 1985. Eurostat 1985 en nationale 
rekeningen ESER. Totalen, Eurostat (jaarlijks). 
Hoofdstuk 4: De gegevens over de sterftecijfers zijn overgenomen uit "European Community Atlas of Avoidable 
Deaths", Oxford, OUP, 1991. 
De resultaten in verband met de toegang tot gezondheidszorg zijn gebaseerd op "Equity in the delivery of health care: 
methods and findings of the COM AC HRS project" door A. Wagstaff en E. Van Doorslaer in "International comparisons 
of equity in the finance and the delivery of healthcare", F. Rutten, E. Van Doorslaer en A. Wagstaff (red.), Oxford, 
OUP, 1993. 
Het gedeelte over het effect van de sociale zekerheid op het gezinsinkomen is gebaseerd op "Poverty and adequacy of 
social security in the EC", H. Deleeck, K. Van Den Bosch en L. De Lathouwer (red.), Avebury, 1992. 
Hoofdstuk 7: Het gedeelte over de stelsels van sociale zekerheid in de Lid-Staten is gebaseerd op "Cost containment 
and new priorities in health care", B. Abel-Smith, Avebury, 1992; 'The reform of health care: a comparative analysis 
of seven OECD Countries", OECD, Parijs, 1992, en "Dépenses de santé: un regard international, Rapport au Premier 
Ministre", samengesteld door Y. Moreau, Parijs, 1992. Alle gegevens zijn overgenomen uit "Health care systems in 
OECD Countries, facts and trends, 1960-1991", Parijs, 1993. 
Hoofdstuk 8: Dit hoofdstuk is gebaseerd op een onderzoek dat wordt uitgevoerd door een netwerk, gecoördineerd door 
het CERC (Centre d'Etude des Revenus et des Coûts (F)) en bestaande uit B. Cantillon (B), W. Friedrich, D. Engels 
en U. Kremer-PreiB (D), T. Lopez Lopez (E), M. van den Brink, Y. Grift en J. Siegers (NL), J. Ditch (VK), M. Sundström 
(Zweden) en P. Vieille (Zwitserland). 
131 
Grafieken 
1 Uitgaven voor sociale zekerheid per inwoner en in % van het BBP, 1991 41 
2 Uitgaven voor sociale zekerheid en BBP per inwoner, 1991 42 
3 Groei in de uitgaven voor sociale zekerheid per inwoner, 1980-1991 43 
4 Gemiddelde ouderdomspensioen in % van het BBP per inwoner, 1980 en 1990 45 
5 Gemiddelde werkloosheidsuitkering in % van het BBP per inwoner, 1980 en 1991 48 
6 Gemiddelde gezinstoelage in % van het BBP per inwoner, 1980 en 1991 50 
7 Structuur van de inkomsten van de sociale zekerheid, 1980 en 1991 50 
8 Percentage van huishoudens met inkomens onder de armoedegrens zonder en met sociale zekerheid, 
halverwege de jaren '80 64 
9 Indicatoren voor de doelmatigheid van de sociale-zekerheidsstelsels, halverwege de jaren '80 64 
10 Uitgaven voor actieve en passieve werkgelegenheidsmaatregelen in verhouding tot het BBP, 1992 68 
11 Uitgaven voor actieve werkgelegenheidsmaatregelen in verhouding tot de totale uitgaven voor 
werkgelegenheidsmaatregelen en het werkloosheidscijfer, 1992 68 
12 Functioneringskosten van sociale-zekerheidsstelsels in % van de totale uitkeringen, 1980 en 1991 80 
13 Loonkosten en sociale premies van handarbeiders in de verwerkende industrie, 1988 83 
14 Gemiddelde loonkosten per uur in de verwerkende industrie en uitgaven aan sociale zekerheid per 
inwoner in de Lid-Staten, 1990 84 
15 Verandering in de uitgaven aan sociale zekerheid exclusief werkloosheidsuitkeringen en 
exportgroei, 1980-1991 84 
16 Verandering in de werkgelegenheid en uitgaven aan sociale zekerheid exclusief 
werkloosheidsuitkeringen, 1980-1991 85 
17 Verandering in de werkgelegenheid en verandering in de uitgaven aan sociale zekerheid exclusief 
werkloosheidsuitkeringen, 1980-1991 85 
18 Werkloosheid en uitgaven aan sociale zekerheid exclusief werkloosheidsuitkeringen, 1983-1991 85 
19 Verandering in de werkloosheid en verandering in de uitgaven aan sociale zekerheid exclusief 
werkloosheidsuitkeringen, 1983-1991 85 
20 Niveau van sociale premies en salarisniveau in de Lid-Staten — België 88 
21 Niveau van sociale premies en salarisniveau in de Lid-Staten — Denemarken 88 
22 Niveau van sociale premies en salarisniveau in de Lid-Staten — Duitsland 88 
23 Niveau van sociale premies en salarisniveau in de Lid-Staten Griekenland 88 
24 Niveau van sociale premies en salarisniveau in de Lid-Staten — Spanje 90 
25 Niveau van sociale premies en salarisniveau in de Lid-Staten — Frankrijk 90 
26 Niveau van sociale premies en salarisniveau in de Lid-Staten — Ierland 90 
27 Niveau van sociale premies en salarisniveau in de Lid-Staten — Italië 90 
28 Niveau van sociale premies en salarisniveau in de Lid-Staten — Luxemburg 92 
29 Niveau van sociale premies en salarisniveau in de Lid-Staten — Nederland 92 
132-
ls< -/y.Biiwfe^W^tV*. -/ - ••-. • 
30 Niveau van sociale premies en salarisniveau in de Lid-Staten — Portugal 92 
31 Niveau van sociale premies en salarisniveau in de Lid-Staten — Verenigd Koninkrijk 92 
32 Totale en overheidsbestedingen aan gezondheidszorg in verhouding tot de nationale bestedingen in 
de Gemeenschap, 1970,1980 en 1991 97 
33 Bevolking van 75 jaar en ouder in de Lid-Staten, 1980 en 1991 98 
34 Bevolking en bevolkingsprognose voor de Gemeenschap, 1960 en 2020 120 
35 Geboorten, huwehjken, scheidingen per duizend inwoners in de Gemeenschap, 1960,1970,1980 en 
1991 120 
36 Participatie van vrouwen van 25-49 jaar in de Lid-Staten, 1983 en 1991 120 
37 Werkende, werkloze en niet-actieve alleenstaande moeders in de Lid-Staten, 1987 en 1991 120 
38 Werkloosheidspercentage van mannen en vrouwen jonger en ouder dan 25 jaar in de Lid-Staten, 
1985 en augustus 1993 122 
39 Langdurige en zeer langdurige werkloosheid (1 jaar, 2 jaar) in de Lid-Staten, 1985 en 1991 122 
40 Deeltijdarbeid van mannen en vrouwen in de Lid-Staten, 1983 en 1991 122 
41 Participatie van ouderen (55+) in de Lid-Staten, 1983 en 1991 122 
42 Geval 1: Armoede onder ouderen 124 
43 Geval 3: Carrière-onderbreking als gevolg van werkloosheid 125 
44 Geval 4: Carrière-onderbreking voor de verzorging van kinderen 125 
45 Geval 5: Carrière-onderbreking voor de verzorging van een ten laste komende gehandicapte 126 
46 Geval 6: Scheiding 127 
47 Geval 7: Een alleenstaande ouder 127 
48 Geval 8: Scheiding en een gehandicapt kind 128 
49 Geval 9: Deeltijdwerk 128 
Tabellen 
1 Lopende uitgaven voor sociale zekerheid, uitgedrukt in % van het BBP, 1970-1991 42 
2 Verdeling van de uitkeringen naar functie, 1991 45 
3 Verklarende factoren voor de uitgaven aan ouderdomspensioenen 46 
4 Verklarende factoren voor de uitgaven aan werkloosheidsuitkeringen 47 
5 Verklarende factoren voor de uitgaven aan gezinstoelagen 49 
6 Belasting op uitkeringen in de Europese Gemeenschap (juli 1992) 52 
7 Over uitkeringen af te dragen premies in de Gemeenschap (juli 1992) 52 
8 Ontvangen uitkeringen bij pensionering als % van het gemiddelde netto-inkomen van arbeiders in de 
industrie 54 
9 Ziekte-en invaliditeitsuitkeringen ....55 
10 Gehandicapten — langdurige arbeidsongeschiktheid 56 
133 
/£» ',' " ' , " ,s, i ' \ *, 
11 Werkloosheidsuitkeringen 57 
12 Uitkeringen voor een 18-jarige werkloze 58 
13 Moederschapsuitkeringen 59 
14 Uitkeringen aan alleenstaande ouders zonder bijdrageverleden 60 
15 Uitkeringen aan weduwen 60 
16 Kinderbijslag 61 
17 Sociale minima (juli 1992) 62 
18 Uitgaven voor werkgelegenheidsmaatregelen als % van het BBP, 1992 69 
19 Welzijnsbeleid voor door uitsluiting getroffen personen in Denemarken 71 
20 Onderdelen van het Deense stelsel voor werkaanbiedingen 71 
21 Fiscale en sociale lasten in % van de totale loonkosten, 1988 (gemiddeld loon van een handarbeider 
in de verwerkende industrie, vrijgezel) 82 
22 Fiscale en sociale lasten in % van de totale loonkosten, 1988 (gemiddeld loon van een handarbeider 
in de verwerkende industrie, gehuwd, 2 kinderen, vrouw zonder betaald werk 83 
23 Overheidsbestedingen aan gezondheidszorg als % van de totale bestedingen aan gezondheidszorg 99 
24 Flexibihteit van het beschikbare netto-inkomen ten opzichte van het brutoloon 117 
-134-
KSN 0254-1513 
COM(93) 531 def. 
DOCUMENTEN 
NL os 
Catalogusnummer : CB-CO-93-570-NL-C 
ISBN 92-77-60263-5 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gremeenschappen 
L-2985 Luxemburg