Advies van het Comité van de Regio's over het "Voorstel voor een aanbeveling van de Raad betreffende Europese samenwerking ter waarborging van de kwaliteit in het hoger onderwijs"

(98/C 64/13)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

gelet op het door de Europese Commissie ingediende "Voorstel voor een aanbeveling van de Raad betreffende Europese samenwerking ter waarborging van de kwaliteit in het hoger onderwijs" [COM(97) 159 def. - 97/0121 (SYN)];

gelet op het besluit van de Raad van 5 juni 1997 om, overeenkomstig de artikelen 126 en 198 C, lid 1, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Comité van de Regio's hierover te raadplegen;

gelet op zijn besluit van 11 juni 1997 om commissie 6 "Onderwijs - Opleiding" met de voorbereiding van dit advies te belasten;

gelet op het door commissie 6 op 29 september 1997 goedgekeurde ontwerpadvies (CDR 285/97 rev.) (rapporteur: mevrouw Freehill);

gelet op het advies van het Comité van de Regio's over het "Groenboek van de Europese Commissie over onderwijs - opleiding - onderzoek: de belemmeringen voor transnationale mobiliteit" (); zijn advies over "Onderwijs en opleiding en de technologische, industriële en sociale uitdagingen: eerste opmerkingen" (); zijn advies over het "Witboek over onderwijs en opleiding: Onderwijzen en leren - Naar een cognitieve samenleving" () en zijn ontwerp-advies over een voorstel tot wijziging van Besluit nr. 819/95/EG tot instelling van het communautaire actieprogramma Socrates ();

gelet op het verslag van de Europese Commissie over de "Europese proefprojecten voor de kwaliteitsbeoordeling in het hoger onderwijs",

heeft tijdens zijn 20e Zitting van 19 en 20 november 1997 (vergadering van 19 november) het volgende advies met algemene stemmen goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. In hun reacties op het memorandum van de Commissie over het hoger onderwijs () hebben de lid-staten onderstreept dat de kwaliteitsbeoordeling in het kader van een steeds meer gediversifieerd hoger onderwijs van groot belang is. Deze reacties waren evenals jaren van samenwerking in het kader van het Erasmus-programma, reden om over te gaan tot communautaire actie op het gebied van kwaliteitsbeoordeling en kwaliteitsbewaking in het hoger onderwijs. Tijdens zijn vergadering van 21 november 1991 drong de Raad er bij de Commissie op aan de volgende stappen te nemen:

- financiering van een vergelijkende studie van de in de lid-staten gebruikte evaluatiemethoden;

- ontwikkeling van een beperkt aantal proefprojecten voor samenwerking op dit gebied;

- uitvoering van mechanismen voor het versterken van de Europese samenwerking, in het licht van de opgedane ervaringen.

1.2. Naar aanleiding van dit verzoek en aan de hand van de door de Commissie verrichte studie naar in de lid-staten gebruikte methoden van kwaliteitsbeoordeling (gepubliceerd in oktober 1993), lanceerde de Commissie twee Europese proefprojecten voor het testen van een gemeenschappelijke methodologie voor kwaliteitsbeoordeling, die aan de nationale context kan worden aangepast. Deze proefprojecten, waaraan door 42 onderwijsinstellingen werd deelgenomen, zijn in samenwerking met de bevoegde instanties van de lid-staten uitgevoerd.

1.3. De betrokken partijen waren uiterst tevreden over de lancering en uitvoering van deze proefprojecten en waren zich steeds meer bewust van de noodzaak, de kwaliteit van het hoger onderwijs te waarborgen. De Commissie heeft dan ook voorgesteld, een aanbeveling van de Raad op te stellen om aan de hand van de resultaten van de proefprojecten, kwaliteitsbeoordelingssystemen in te voeren.

2. Algemene opmerkingen

2.1. De Commissie stelt de lid-staten voor om, binnen hun verantwoordelijkheid voor de werking van hun hoger-onderwijsstelsels, transparante systemen voor kwaliteitsbeoordeling en kwaliteitsbewaking te ontwikkelen, met de volgende doelstellingen:

- bewaren van de kwaliteit van het hoger onderwijs in de economische, sociale en culturele context van hun landen, met inachtneming van de Europese dimensie en internationale eisen;

- hoger-onderwijsinstellingen helpen gebruik te maken van kwaliteitsbewakingstechnieken om de organisatorische flexibiliteit te garanderen en verbeteringen te kunnen doorvoeren;

- functioneren als steunpunten voor Europese en internationale samenwerking op het gebied van kwaliteitsbeoordeling.

2.2. Voorgesteld wordt deze systemen op de volgende beginselen te baseren:

- autonomie en onafhankelijkheid van de instanties die met kwaliteitsbeoordeling en -bewaking belast zijn;

- aanpassing van de beoordelingsprocedures aan het profiel van de instellingen;

- een combinatie van interne en externe beoordelingen;

- deelname van alle relevante actoren;

- publicatie van evaluatieverslagen.

2.3. Bovendien zullen de systemen ervoor zorgen dat op het geschikte niveau follow-up maatregelen worden genomen, teneinde de hoger-onderwijsinstellingen in staat te stellen hun plannen te verwezenlijken voor een verbetering van de kwaliteit van het onderwijs en voor een doeltreffender integratie van afgestudeerden in de arbeidsmarkt. Daarnaast wordt voorgesteld dat zowel door de overheid als door het bestuur van hoger-onderwijsinstellingen prioriteit wordt gegeven aan een voortdurende uitwisseling van ervaringen en samenwerking inzake kwaliteitsbeoordeling en kwaliteitsbewaking met andere lid-staten en met internationale organisaties die actief zijn op het gebied van hoger onderwijs.

2.4. Om dit mogelijk te maken wordt voorgesteld een Europees Kwaliteitsbewakingsnetwerk op te richten, dat de volgende taken zou moeten vervullen:

- uitwisseling van informatie en ervaringen;

- technische bijstand aan de bevoegde autoriteiten van de lid-staten voor de uitvoering van projecten;

- hulp aan groepen van instellingen uit verschillende lid-staten die willen samenwerken bij het kwaliteitsbeoordelings- of kwaliteitsbewakingsproces, met name door middel van "thematische netwerken" in het kader van het Socrates-programma;

- hulp aan instellingen door het verstrekken van informatie over methodologische ontwikkelingen, door middel van het stimuleren van contacten met deskundigen en het ontwerpen van instrumenten voor het verkrijgen van de nodige informatie;

- het leggen van een verband tussen kwaliteitsbeoordeling en andere communautaire activiteiten in het kader van de programma's Socrates en Leonardo, of door het erkennen van kwalificaties op Europees niveau;

- uitwerking van methodologieën om afgestudeerden gemakkelijker toegang te verschaffen tot de Europese arbeidsmarkt.

2.5. Dit netwerk zou in aanmerking kunnen komen voor financiële steun in het kader van de programma's Socrates en Leonardo.

2.6. Voorgesteld wordt, om de twee jaar verslag uit te brengen over de ontwikkeling van systemen voor kwaliteitsbeoordeling en kwaliteitsbewaking in de verschillende lid-staten en over de samenwerking op Europees niveau op dit terrein, en voorstellen in te dienen om deze systemen te verbeteren.

3. Specifieke opmerkingen

3.1. Kwaliteitsbeoordeling en kwaliteitsbewaking

3.1.1. Het Comité van de Regio's staat in principe achter het voorstel van de Europese Commissie ter ondersteuning van de Europese samenwerking op het gebied van kwaliteitsbewaking in het hoger onderwijs en de ontwikkeling van kwaliteitsbeoordelingssystemen in de verschillende hoger-onderwijsinstellingen in de lid-staten.

3.1.2. Het wijst erop dat de verbetering van de kwaliteit van hoger-onderwijsinstellingen een kwestie is die de lokale en regionale overheden rechtstreeks aangaat, aangezien deze instellingen een belangrijke rol spelen in het economische, sociale en culturele leven van de regio's en gemeenten waarin zij gevestigd zijn. Zo is hoger onderwijs van goede kwaliteit bijvoorbeeld een belangrijke voorwaarde voor de vestiging en groei van bedrijven in een regio.

3.1.3. Daarnaast hamert het CvdR nogmaals op het belang van de communautaire dimensie, om ervoor te zorgen dat hoger-onderwijsinstellingen en relevante organisaties de kwaliteitsbeoordeling daadwerkelijk uitvoeren en om de samenwerking en uitwisseling van ervaringen, die onmisbaar zijn in de veranderende context van het Europese onderwijs, te ondersteunen.

3.1.4. Desalniettemin onderstreept het CvdR dat de kwaliteitsbeoordeling van waarde is voor het versterken van het wederzijds vertrouwen, en dat deze noch op Europees noch op nationaal niveau verplicht mag worden gesteld. De kwaliteitsbeoordeling moet respect tonen voor de culturele verscheidenheid, bestaande academische normen en waarden beschermen en waken tegen de harmonisatie van het onderwijs in Europa. In dit opzicht is het CvdR van mening dat het streven van de aanbeveling goed onderbouwd is.

3.1.5. Het CvdR benadrukt dat het doel van iedere evaluatie, de verbetering van de kwaliteit van het onderwijs en de hoger-onderwijsinstellingen moet zijn. Bijgevolg dient de kwaliteitsbeoordeling van afzonderlijke studierichtingen te worden gecombineerd met de evaluatie van de structuur van de instellingen en de door hen gehanteerde kwaliteitsbewakingssystemen. De evaluatie mag echter niet worden gebruikt om de prestaties van onderwijsinstellingen te rangschikken, maar als een instrument waarmee instellingen hun middelen optimaal efficiënt kunnen benutten, op toekomstige ontwikkelingen kunnen anticiperen en strategieën kunnen helpen ontwikkelen om instellingen voortdurend aan te passen aan de snel veranderende omstandigheden.

3.1.6. Het Comité van de Regio's wijst erop dat een Europees systeem voor kwaliteitsbeoordeling alleen realiseerbaar is indien de lid-staten geschikte nationale raamwerken opzetten en zich ertoe verbinden systemen voor kwaliteitsbewaking te ontwikkelen en te zorgen voor samenwerking op Europees niveau. Dit betekent dat ermee rekening moet worden gehouden dat de hoger-onderwijsinstellingen en de afzonderlijke lid-staten en regio's verantwoordelijk zijn voor de invoering en organisatie van de interne of externe evaluatie. Deze nationale raamwerken moeten de onderwijsinstellingen volledig onafhankelijk laten en zorgen voor synergie tussen het nationaal beleid en de ervaringen met Europese kwaliteitsbeoordelingssystemen.

3.1.7. Het Comité van de Regio's denkt echter wel dat er gevaren schuilen in het verzelfstandigen van de kwaliteitsbeoordeling, aangezien het systeem mogelijk kan worden misbruikt om de prestige van een academische instelling te verhogen en meer begrotingsmiddelen aan te trekken. Het CvdR benadrukt dan ook dat kwaliteitsbeoordeling in het hoger onderwijs niet direct aan deze zaken gekoppeld mag worden.

3.1.8. Daarnaast waarschuwt het CvdR tegen het gevaar dat al de energie en middelen van instellingen worden opgeslokt door de evaluatiesystemen. De kwaliteitsbeoordeling mag de primaire doelstelling van deze instellingen, namelijk het onderwijs, niet uit het oog doen verliezen en mag niet tot gevolg hebben dat meer aandacht wordt geschonken aan kwantiteit dan aan kwaliteit. Hoge kosten als gevolg van grootscheepse bestuurlijke activiteiten die in geen verhouding tot de bereikte resultaten staan, moeten vermeden worden.

3.2. Beginselen van de kwaliteitsbeoordeling

3.2.1. Het CvdR stemt in met de beginselen die aan het voorstel ten grondslag liggen en steunt de volledige toepassing van de beginselen subsidiariteit en doorzichtigheid op de beoordelingssystemen die door onderwijsinstellingen worden toegepast.

3.2.2. Desalniettemin vraagt kwaliteitsbeoordeling om een uniforme en universeel aanvaardbare methodologie. Het CvdR stelt dan ook voor, een reeks kwalitatieve criteria te gebruiken als basis voor de kwaliteitsbeoordelingstechnieken, en deze aan te vullen met andere criteria die rekening houden met de specifieke omstandigheden van een instelling of nationaal onderwijssysteem. Deze kwalitatieve criteria, die als richtsnoer gelden, moeten aanvaardbaar zijn voor de onderwijsinstellingen en dienen te zijn gebaseerd op de ervaringen met de proefprojecten die de Commissie in de jaren '90 heeft gestart en die in het algemeen goed werden ontvangen door de onderwijsinstellingen van alle lid-staten. Zo zullen de onderwijsinstellingen kunnen instaan voor een doeltreffend systeem tot beoordeling van de eigen kwaliteit met de noodzakelijke steun van de ter zake in iedere lid-staat bevoegde overheidsinstantie.

3.2.3. De resultaten van deze methodologie zouden moeten fungeren als maatstaf voor actie, als een middel om verbeteringen door te voeren aan de hand van de ervaringen van andere instellingen, en als leidraad voor de wederzijdse erkenning van kwalificaties. Hiermee zou de kwaliteit van het onderwijs een communautaire dimensie krijgen.

3.2.4. Het Comité van de Regio's is het ermee eens dat alle kwaliteitsbeoordelingssystemen dienen te zijn gebaseerd op de autonomie van de onderwijsinstelling, die de methodologie op de nodige punten moet kunnen aanpassen. Tevens moeten de onderwijsinstellingen de mogelijkheid hebben passende maatregelen te nemen in het licht van de resultaten van de beoordeling, en dienen zij voor dat doel de uitkomst van de uitwisseling van ervaringen te benutten, wat volgens het CvdR een van de grondslagen van de methodologie moet zijn. Het voorgestelde Europees Kwaliteitsbewakingsnetwerk moet dit vergemakkelijken, met steun van de lid-staten.

3.2.5. Bovendien wijst het CvdR erop hoe belangrijk het is dat alle relevante actoren bij het beoordelingsproces worden betrokken. Met name vertegenwoordigers van studenten moeten officieel aan het besluitvormingsproces kunnen deelnemen. De student is onmisbaar voor de kwaliteitsbeoordeling; in zijn dubbelrol van consument en eindproduct van het hoger onderwijs, vormt hij een essentiële bron van informatie voor het verbeteren van de kwaliteit.

3.2.6. Door kringen van buiten de onderwijssector bij de kwaliteitsbeoordeling te betrekken, zoals het lokaal bestuur, het bedrijfsleven en andere sociale partners, kan een zo breed mogelijk concept van kwaliteit, waarin de interactie tussen hogescholen en de omringende samenleving is verwerkt, worden toegepast. De deelname van lokale en regionale overheden garandeert dat bij de kwaliteitsbeoordeling daadwerkelijk rekening wordt gehouden met de specifieke economische, sociale en culturele behoeften van de gemeente of regio waar de instelling is gevestigd, en dat de resultaten van de evaluatie bijdragen aan lokale en regionale ontwikkeling. De inschakeling van werkgevers, beroepskrachten en pas in de laatste 5 jaar afgestudeerden heeft het voordeel dat rekening kan worden gehouden met hun eigen ervaringen, maar ook met hetgeen zij van hoger-onderwijsinstellingen verwachten. Het CvdR is van mening dat de deelname van deze kringen moet worden aangemoedigd en mogelijk gemaakt, niet alleen in het beoordelingsproces, maar ook in het Europees Kwaliteitsbewakingsnetwerk en de nationale ondersteunende structuren.

3.3. Het Europees Kwaliteitsbewakingsnetwerk

3.3.1. Het CvdR is verheugd over de oprichting van een Europees Kwaliteitsbewakingsnetwerk, op voorwaarde dat het niet geïnstitutionaliseerd wordt. Het dient te worden beschouwd als een noodzakelijk mechanisme om een cultuur van kwaliteitsbeoordeling in Europese onderwijsinstellingen te promoten en de coördinatie van de verschillende nationale beoordelingssystemen te begeleiden.

3.3.2. Desalniettemin is het CvdR van mening dat de structuur van het netwerk en diens juridische en financiële bepalingen duidelijker moeten worden omschreven en dat de waaier van functies moet worden uitgebreid tot:

- een belangrijke rol bij het evalueren en combineren van beoordelingstechnieken van de verschillende hoger-onderwijsinstellingen, inclusief de herziening van de evaluatiemethoden en de ontwikkeling van een instrument voor het vergelijken van instellingen. Zo zou een referentiesysteem kunnen worden ontwikkeld dat op alle studierichtingen van alle hoger-onderwijsinstellingen kan worden toegepast, waardoor de vergelijking op Europees niveau gemakkelijker wordt;

- rechtstreeks assistentie bieden aan hoger-onderwijsinstellingen bij het combineren van kwaliteitsbeoordelingssystemen met maatregelen van strategische planning, de ontwikkeling van cursussen, de wederzijdse erkenning van academische kwalificaties en het bereiken van overeenstemming, over wat wordt verstaan onder kwaliteitsonderwijs en hoger onderwijs. De beroepsorganisaties en vergelijkbare instellingen houden zich hier nu reeds mee bezig, maar het voorgestelde netwerk zal deze activiteiten een Europese dimensie verlenen;

- fungeren als agentschap om de uitwisseling van zowel academisch als leidinggevend personeel tussen instellingen te begeleiden, het met de beoordeling belaste personeel op te leiden en in de hoger-onderwijsinstellingen het werk in teamverband bevorderen. Dit is met name van belang in de beginfase van het systeem.

3.3.3. Het CvdR beklemtoont dat dit netwerk onafhankelijk moet zijn; in dit verband wenst het een verduidelijking van de positie van het netwerk t.o.v. bestaande academische of professionele niet-gouvernementele netwerken die reeds actief zijn op het gebied van kwaliteitsbeoordeling van het hoger onderwijs, en van de voorgestelde samenstelling van het netwerk.

3.3.4. Daarnaast wenst het CvdR een meer gedetailleerde omschrijving van het voorgestelde werkschema voor het uitvoeren van de beoordelingen en voor het Kwaliteitsbewakingsnetwerk.

3.3.5. In de aanbeveling wordt voorgesteld dat het netwerk onder meer methoden moet ontwikkelen voor een betere integratie van afgestudeerden in de Europese arbeidsmarkt. Volgens het CvdR is dit een van de doelstellingen van de kwaliteitsbeoordeling. Door meer samen te werken op het gebied van kwaliteitsbeoordeling kunnen hoger-onderwijsinstellingen flexibeler inspelen op de vraag van de lokale en regionale arbeidsmarkt, en met name op de uitdaging van de nieuwe werkorganisatie en nieuwe werkmethoden die het gevolg zijn van de opkomst van de Informatiemaatschappij en de mondialisering van de economie. Het verwijst in dit verband naar zijn advies over het Groenboek van de Europese Commissie "Onderwijs - opleiding - onderzoek: De belemmeringen voor transnationale mobiliteit", waarin het er bij de Commissie op aandrong de nadruk te leggen op de ontwikkeling van kwaliteitswaarborgen. Volgens het Comité is dit van wezenlijk belang voor het bevorderen van transnationale mobiliteit, die het beschouwt als noodzakelijke voorwaarde voor het creëren van nieuwe kansen op de arbeidsmarkt.

3.3.6. De aanbeveling van de Raad zou de problemen rond de integratie van afgestudeerden in de Europese arbeidsmarkt, zoals samengevat in het Groenboek (), dan ook moeten laten meetellen bij de kwaliteitsbeoordeling. Bovendien moet de rol van het netwerk duidelijker worden omschreven.

3.3.7. In de aanbeveling wordt tevens voorgesteld dit Europees Kwaliteitsbewakingsnetwerk financieel te steunen met middelen uit de programma's Socrates en Leonardo. Toch heeft de Commissie in een recent voorstel () aangegeven dat het huidige budget voor Socrates ontoereikend was. Zo was de vraag in 1996 vier keer hoger dan het beschikbare budget, zodat de Commissie een verhoging van het budget had voorgesteld om de huidige programmaperiode te dekken.

3.3.8. Het CvdR vreest dat het netwerk noch met middelen uit Socrates-programma, noch met middelen uit het Leonardo-programma kan worden gefinancierd als deze extra uitgaven niet in het verhoogde budget zijn voorzien. Als dit het geval is, zoals het Comité verwacht, dan zouden het netwerk en diens activiteiten in een herzien Socrates-programma moeten worden opgenomen. Het CvdR is van mening dat de uitwisseling van ervaringen voor een aanzienlijk deel gefinancierd zou moeten worden en plaats dient te vinden in het kader van de reguliere uitwisselingen die onderdeel uitmaken van de onderwijsprogramma's.

3.3.9. Het Comité van de Regio's zou tevens graag een meer gedetailleerd verslag zien van de financiële behoeften van het Europees Kwaliteitsbewakingsnetwerk. Het CvdR acht het juist dat het netwerk specifieke financiële middelen krijgt toegewezen, maar is bang dat als de kosten van het netwerk door de lid-staten moeten worden gedragen, dit sommige lid-staten ervan weerhoudt actief aan het netwerk deel te nemen.

3.3.10. Indien het netwerk geen specifieke financiële middelen krijgt toegewezen, dan stelt het CvdR voor het Europees Kwaliteitsbewakingsnetwerk te baseren op een reeds bestaand Europees netwerk. Dit vergroot de doeltreffendheid en helpt de kosten laag te houden.

4. Conclusies

4.1. Het Comité van de Regio's onderstreept dat de kwaliteitsbeoordeling ons leert dat, waar nodig, corrigerend kan worden opgetreden als men goed inzicht in de situatie heeft, niet op grond van veronderstellingen, en dat men de situatie onder controle moet hebben om naar verbetering en innovatie te kunnen streven. Bij kwaliteitsbeoordeling moet dan ook meer de nadruk op ontwikkeling dan op verbetering van de prestaties worden gelegd.

4.2. Het CvdR stemt in met het voorstel van de Commissie, dat het beschouwt als een initiatief waardoor het ontstaan van een cultuur van kwaliteitsbeoordeling in Europese hoger-onderwijsinstellingen kan worden bevorderd, aan de hand van de beschreven algemene beginselen. Het CvdR dringt erop aan, alle relevante actoren, inclusief de lokale en regionale overheden bij het beoordelingsproces te betrekken ten einde de kwaliteitsbeoordeling te koppelen aan de doelstellingen van lokale en regionale ontwikkeling. Alvorens een standpunt te bepalen ten aanzien van een kwaliteitsbewakingsnetwerk, dient de methodologie van de beoordeling beter te worden uitgewerkt en dienen de functies, de financiering en de operatieve structuren van het voorgestelde Europees Kwaliteitsbewakingsnetwerk nader te worden toegelicht.

Brussel, 19 november 1997.

De voorzitter van het Comité van de Regio's

Pasqual MARAGALL i MIRA

() PB C 215 van 16.7.1997, blz. 1.

() PB C 100 van 2.4.1996, blz. 106.

() PB C 182 van 24.6.1996, blz. 15.

() PB C 379 van 15.12.1997, blz. 17.

() COM(91) 349 def.

() COM(96) 478 def.

() COM(97) 99 def. - 97/0103 COD