COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 07.01.1998 
COM(97) 731 def. 
VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD OVER DE 
TOEPASSING VAN RICHTLIJN 93/109/EG 
Kiesrechten bij de verkiezingen voor het Europees Parlement ten behoeve van de 
burgers van de Unie die verblijven in een lidstaat waarvan zij geen onderdaan zijn 

SAMENVATTING 
Alle lidstaten hebben Richtlijn 93/109/EG van de Raad bij de verkiezingen voor het 
Europees Parlement van juni 1994 toegepast. Ook Zweden, Oostenrijk en Finland hebben 
bij hun eerste verkiezingen voor het Europees Parlement in 1995 en 1996 de richtlijn 
toegepast. Aldus konden 4,471.647 kiesgerechtigde burgers van de Unie die in een 
lidstaat verbleven waarvan zij niet de nationaliteit bezaten, indien zij dat wilden, aan de 
verkiezingen deelnemen. 
Lage opkomst 
Bij het bezien van de uitslagen van de verkiezingen van juni 1994 dringen zich echter, 
wat de deelneming van burgers van de Unie/niet-onderdanen betreft, twee negatieve 
constateringen op. Eerst en vooral liet de informering over de nieuwe rechten te wensen 
over. In de tweede plaats was het aantal verkozen niet-nationale kandidaten ongemeen 
laag. De deelneming van niet-nationale kiezers in hun lidstaat van verblijf schommelde 
tussen 44,11% in Ierland, waar zij reeds sinds 1979 kiesrecht hadden, en 1,55% in 
Griekenland. Voor de 15 lidstaten tezamen bedroeg de opkomst van burgers van de 
Unie/niet-onderdanen 5,87%. Slechts één niet-nationale kandidaat werd in haar lidstaat 
van verblijf verkozen. Deze cijfers moeten worden bezien tegen de achtergrond van de 
gestage achteruitgang van de deelneming van het nationale electoraat aan de verkiezingen 
voor het Europees Parlement, van 63% in 1979 tot 56,5% in 1994. 
Toepassing van de richtlijn 
De Commissie heeft haar onderzoek van de omzettingswetten afgerond en is op grond 
hiervan van oordeel dat de lidstaten zich over het algemeen op bevredigende wijze aan de 
richtlijn hebben geconformeerd. Op verzoek van de Commissie hebben de lidstaten hun 
omzettingswetten op detailpunten aangepast. Gelet op de recentste bevolkingscijfers, 
moet de aan Luxemburg toegekende afwijking inzake een minimumverblijfsduur bij de 
volgende verkiezingen voor het Europees Parlement worden gehandhaafd. 
De Commissie is op grond van haar onderzoek van oordeel dat in dit stadium de richtlijn 
zelf niet behoeft te worden gewijzigd. Wel moeten de lidstaten de toepassing ervan 
verbeteren, inzonderheid wat de artikelen 12 en 13 betreft: de deelneming van 
niet-nationale kiezers en kandidaten aan de verkiezingen moet worden verhoogd en de 
uitwisseling tussen de lidstaten van informatie over burgers van de Unie die in hun 
lidstaat van verblijf wensen te stemmen, moet beter worden geregeld. 
Informatiecampagne 
De lidstaten moeten hun inspanningen op het stuk van de informering van de in hun land 
verblijvende burgers van de Unie, zoals door artikel 12 van de richtlijn vereist, 
aanzienlijk opvoeren. Dit geldt met name voor de lidstaten die deze burgers niet 
individueel contacteren en zich tot de aanplakking van mededelingen van de overheid 
beperken. 
De Commissie zal harerzijds tezamen met het Europees Parlement gedetailleerde 
informatie over de wijze van uitoefening van het kiesrecht blijven verstrekken, op basis 
van het initiatief "Burgers van Europa/Europa binnen bereik" en de toekomstige 
"Dialoog met de burger". 
~ Si -
Uitwisseling van informatie 
Om dubbel stemmen te vermijden, bepaalt artikel 13 dat de lidstaten informatie moeten 
uitwisselen over hun onderdanen die in hun lidstaat van verblijf stemmen. De Commissie 
is van oordeel dat de toepassing van de huidige regeling aanzienlijk moet worden 
verbeterd. 
Om dit te bereiken, zijn de diensten van de Commissie en de lidstaten tezamen bezig aan 
een verbetering van de administratieve samenwerking te werken. Onderzocht moet 
worden hoe de lidstaten op een betrouwbare, flexibele en efficiënte wijze, en tijdig 
genoeg om de kiezerslijsten te kunnen aanpassen, informatie kunnen uitwisselen over 
hun onderdanen die in hun lidstaat van verblijf stemmen, en dit met eerbiediging van de 
regels betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de 
verwerking van persoonsgegevens. 
Toegang tot de actieve politiek vóór de verkiezingen 
Ofschoon de richtlijn geen bepaling terzake bevat, is het, om burgers van de 
Unie/niet-onderdanen de mogelijkheid te bieden op ruimere schaal gebruik te maken van 
het recht om zich verkiesbaar te stellen, noodzakelijk voor hen de deelneming aan het 
politieke leven in hun lidstaat van verblijf te vergemakkelijken. 
Het behoeft geen betoog dat de rol van de politieke partijen, zowel op nationaal als op 
Europees niveau, in het bereiken van dit doel van cruciale betekenis is. Er moeten echter 
op nationaal niveau ook inspanningen worden geleverd om mogelijke belemmeringen 
voor de politieke activiteit van burgers van de Unie weg te nemen. 
De Commissie zal harerzijds haar rol van hoedster van het Verdrag vervullen en alles in 
het werk stellen om discriminatie op grond van de nationaliteit, waardoor het burgers van 
de Unie zou worden belet zich verkiesbaar te stellen, uit te sluiten. 
- •) eu -
INHOUDSOPGAVE 
Inleiding 
1. Situatie vóór de inwerkingtreding van de richtlijn 
2. Draagwijdte van artikel 8 B, lid 2, van het EG-Verdrag en doelstellingen van 
Richtlijn 93/109 
Hoofdstuk I: VERKIEZINGEN VAN JUNI 1994 
3. Informatiecampagne 
3.1. Informeringsplicht 
3.2. Nakoming van de informeringsplicht 
3.3. Rol van de Europese instellingen 
4. Wie mag aan de verkiezingen deelnemen en onder welke voorwaarden? 
4.1. Eerste verzoek om inschrijving op een kiezerslijst 
4.2. Behoud van de inschrijving op de kiezerslijst 
4.3. Verlies van het kiesrecht 
Hoofdstuk II: BEOORDELING VAN DE TOEPASSING VAN DE RICHTLIJN 
5. Deelneming van niet-nationale kiezers en kandidaten aan de verkiezingen 
6. Oorzaken van lage opkomst 
7. Uitwisseling van informatie tussen de lidstaten 
8. Afwijkingen en overgangsbepalingen 
Hoofdstuk III: CONCLUSIES 
9. Voorstellen ter verbetering van de toepassing van de richtlijn 
2-
INLEIDING 
Het actief en passief kiesrecht bij de verkiezingen voor het Europees Parlement en 
de gemeenteraadsverkiezingen in de lidstaat van verblijf behoren tot de belangrijkste 
nieuwe rechten die het Verdrag van Maastricht aan alle onderdanen van de lidstaten heeft 
toegekend. De deelneming aan het democratisch proces in de gastlidstaat, op voet van 
gelijkheid met de onderdanen van die lidstaat, belichaamt niet alleen de gedachte van het 
burgerschap van de Unie als een geheel van gemeenschappelijke waarden, maar bevordert 
ook de individuele integratie van de burger van de Unie in de gastlidstaat'. 
De eerste keer dat deze nieuwe rechten toepassing vonden, bij de verkiezingen 
voor het Europees Parlement van juni 1994, konden hierdoor 4.471.647 burgers van de 
Unie die in een andere lidstaat dan hun eigen lidstaat verbleven, indien zij dat wilden, aan 
die verkiezingen deelnemen. Korte tijd later waren degenen die in de drie nieuwe lidstaten 
verbleven aan de beurt, toen op 17 september 1995 in Zweden en op 13 en 20 oktober 
1996 in Oostenrijk en Finland de eerste verkiezingen voor het Europees Parlement werden 
gehouden. 
In dit verslag wordt de toepassing beoordeeld van Richtlijn 93/109/EG van de 
Raad van 6 december 1993 tot vaststelling van de wijze van uitoefening van het actief en 
passief kiesrecht bij de verkiezingen voor het Europees Parlement ten behoeve van de 
burgers van de Unie die verblijven in een lidstaat waarvan zij geen onderdaan zijn2. 
In het verslag worden in het kort de belangrijkste beginselen uiteengezet die aan 
de richtlijn ten grondslag liggen, en worden de procedures beschreven die in de vijftien 
lidstaten werden toegepast om in het land verblijvende niet-onderdanen in staat te stellen 
aan de verkiezingen deel te nemen. Voorts wordt de wisselwerking tussen de 
omzettingswetten en de overige nationale wetgeving met betrekking tot de eerbiediging 
van het beginsel van non-discriminatie onderzocht. Tenslotte wordt nagegaan hoe het 
electoraat heeft gereageerd en hoe de toepassing van de richtlijn kan worden verbeterd. 
De Commissie wil van deze gelegenheid gebruik maken om de lidstaten te 
bedanken dat zij haar de nodige informatie voor het opstellen van dit verslag hebben 
verschaft. In 1995 werden onder de auspiciën van de Commissie twee vergaderingen met 
deskundigen van de lidstaten belegd, en in 1996 werden de bilaterale contacten 
voortgezet. De zes aan dit verslag gehechte tabellen zijn eerst aan de lidstaten 
voorgelegd. 
Zie het Tweede verslag van de Commissie over het burgerschap van de Unie, COM (97) 230 van 
27 mei 1997 
PB nr. L 329 van 30.12.1993, blz. 34. Volgens artikel 16 van de richtlijn moest de Commissie 
tegen 31 december 1995 enkel over de verkiezingen voor het Europees Parlement van juni 1994 
verslag uitbrengen. Met het oog op een algemene beoordeling van de toepassing van de richtlijn, 
ook in de drie nieuwe lidstaten, werd de indiening van het verslag echter uitgesteld. 
ƒ. Situatie vóór de inwerkingtreding van de richtlijn 
Vóór de inwerkingtreding van de richtlijn stonden de lidstaten hun in het 
buitenland verblijvende onderdanen toe door stemmen bij volmacht of in een consulaat of 
ambassade aan de verkiezingen voor het Europees Parlement deel te nemen. In slechts 
vier lidstaten hadden burgers van de Unie/niet-onderdanen het actief kiesrecht. 
In Ierland hadden onderdanen van andere lidstaten het actief kiesrecht sedert de 
eerste rechtstreekse algemene verkiezingen van 1979. Nederland kende het actief 
kiesrecht toe aan burgers van de Unie/niet-onderdanen die door hun verblijf in het 
buitenland dit recht hadden verloren. In België mochten onderdanen van andere lidstaten 
stemmen, indien zij ten minste drie jaar in het bevolkingsregister waren ingeschreven en 
door hun verblijf in België het kiesrecht in hun lidstaat van herkomst hadden verloren. In 
het Verenigd Koninkrijk tenslotte mochten alle Ierse onderdanen en alle onderdanen van 
het Commonwealth stemmen. 
Wat het passief kiesrecht betreft, stonden vóór de inwerkingtreding van de richtlijn 
slechts twee lidstaten niet-onderdanen toe zich op hun grondgebied kandidaat te stellen. 
In Italië mochten sinds 1979 onderdanen van alle lidstaten zich verkiesbaar stellen, 
ongeacht hun verblijfplaats, en het Verenigd Koninkrijk kende dit recht aan de onderdanen 
van Ierland toe. 
2. Draagwijdte van artikel 8 B, lid 2, van het EG-Verdrag en doelstellingen 
van Richtlijn 93/109 
Artikel 8 B van het EG-Verdrag, dat het actief en passief kiesrecht toekent aan 
burgers van de Unie die in een andere lidstaat verblijven, strekt er niet toe de kieswetten 
van de lidstaten te harmoniseren, maar slechts de nationaliteitsvoorwaarde op te heffen, 
waardoor de burgers van de Unie in de meeste gevallen buiten hun lidstaat geen kiesrecht 
hadden. 
Artikel 8 B van het EG-Verdrag en de toepassing hiervan laten artikel 138, lid 3, 
van het EG-Verdrag, dat betrekking heeft op de vaststelling van een eenvormige 
verkiezingsprocedure, onverlet Artikel 8 B, lid 2, heeft uitsluitend tot doel het kiesrecht 
ook toe te kennen aan burgers van de Unie die in een andere lidstaat verblijven, onder 
dezelfde voorwaarden als voor de onderdanen van die lidstaat gelden, terwijl artikel 138, 
lid 3, tot doel heeft in de gehele Unie gemeenschappelijke regels voor het houden van de 
verkiezingen voor het Europees Parlement in te voeren. Deze regels hebben betrekking 
op de wijze van stemmen, het onderzoek van de geloofsbrieven van de leden, de 
onverenigbaarheden, de zetelverdeling, enz. 
Artikel 8 B, lid 2, laat het bestaande kiesrecht onverlet. De lidstaten blijven 
bevoegd het kiesrecht voor onderdanen van derde landen die op hun grondgebied 
verblijven, in stand te houden of in te voeren. Ook de regels volgens welke in het 
buitenland verblijvende burgers van de Unie bij volmacht of in een ambassade of consulaat 
op hun eigen nationale kandidaten kunnen stemmen, zijn uitdrukkelijk van het 
toepassingsgebied van de richtlijn uitgezonderd. 
In Richtlijn 93/109 zijn ter verwezenlijking van de doelstellingen van artikel 8 B, lid 2, de 
beginselen vastgelegd volgens welke burgers van de Unie die in een andere lidstaat 
verblijven, hun kiesrecht in de lidstaat van verblijf kunnen uitoefenen, mits zij aan de 
voorwaarden voldoen welke krachtens de kieswet van die lidstaat voor zijn eigen 
onderdanen gelden. Deze beginselen zijn de volgende: 
• Keuzevrijheid - De burgers van de Unie mogen zelf beslissen waar zij hun kiesrecht 
uitoefenen, in hun lidstaat van herkomst of in hun lidstaat van verblijf. 
• Eén stem, één kandidaatstelling - Niemand mag bij dezelfde verkiezingen voor het 
Europees Parlement in meer dan één lidstaat zijn stem uitbrengen of kandidaat zijn. De 
burger van de Unie die beslist in de ene lidstaat zijn actief of passief kiesrecht uit te 
oefenen, verliest dit recht automatisch in de andere lidstaat. Om te vermijden dat iemand 
twee keer stemt of zich twee keer verkiesbaar stelt, wisselen de lidstaten informatie uit 
over burgers die hun kiesrecht in het buitenland uitoefenen. 
• Eerste inschrijving op een kiezers/ijs/ in de lidstaat van verblijf uitsluitend op 
verzoek - Burgers van de Unie die hun kiesrecht in hun lidstaat van verblijf willen 
uitoefenen, moeten verzoeken op een kiezerslijst te worden ingeschreven. 
• Gelijkheid ten aanzien van het kiesrecht - Op grond van het beginsel van 
non-discriminatie moeten burgers van de Unie in hun lidstaat van verblijf kiesrecht hebben 
onder dezelfde voorwaarden als de onderdanen van die lidstaat. Dit houdt onder meer in 
dat zij dezelfde beroepsprocedures moeten kunnen instellen in geval van niet-inschrijving 
of foutieve inschrijving op een kiezerslijst of kandidatenlijst en dat zij eventueel ook onder 
de stemplicht vallen. Ook blijft de burger van de Unie die op een kiezerslijst is 
ingeschreven, daarop ingeschreven totdat hij verzoekt daarvan te worden geschrapt, onder 
dezelfde voorwaarden als een onderdaan. 
• Extraterritoriale werking van het verlies van het passief kiesrecht - Degene die in 
zijn lidstaat van herkomst zijn passief kiesrecht heeft verloren, kan in zijn lidstaat van 
verblijf niet voor het Europees Parlement worden verkozen. 
• Informeringsplicht - Om ervoor te zorgen dat burgers van de Unie die in een 
andere lidstaat dan hun eigen lidstaat verblijven, zich van hun nieuwe rechten bewust zijn, 
legt de richtlijn de lidstaat van verblijf de verplichting op deze burgers "tijdig en op 
passende wijze " te informeren over de wijze waarop zij die rechten kunnen uitoefenen. 
• Afwijkingen uitsluitend voorzover door een bijzondere situatie in een lidstaat 
gerechtvaardigd - Artikel 8 B van het EG-Verdrag staat bij wijze van uitzondering toe in 
afwijkingen van het beginsel van gelijke behandeling te voorzien, wanneer zulks door een 
bijzondere situatie in een lidstaat wordt gerechtvaardigd. De richtlijn voorziet in twee 
afwijkingen. De eerste betreft het vereiste van een minimumverblijfsduur dat aan burgers 
van de Unie/niet-onderdanen kan worden opgelegd in die lidstaten waar hun aantal meer 
dan 20% van het totale aantal kiesgerechtigde burgers van de Unie bedraagt. De tweede 
betreft die lidstaten waar de in het land verblijvende burgers van de Unie reeds aan de 
nationale verkiezingen hebben deelgenomen en daartoe onder precies dezelfde 
voorwaarden als de onderdanen op een kiezerslijst zijn ingeschreven. Het is deze lidstaten 
toegestaan sommige bepalingen van de richtlijn niet op die niet-onderdanen toe te passen. 
• Overgangsbepalingen slechts van toepassing op de verkiezingen van juni 1994 -
De vier overgangsbepalingen betreffen de formaliteiten voor de inschrijving op 
kiezerslijsten en de indiening van kandidaatstellingen die in sommige lidstaten op het 
ogenblik van de vaststelling van de richtlijn reeds aan de gang waren. Deze bepalingen 
moesten worden opgenomen, omdat de vierde rechtstreekse verkiezingen voor het 
Europees Parlement kort op de vaststelling van de richtlijn volgden. 
HOOFDSTUK I: VERKIEZINGEN VAN JUNI 1994 
Nationale regels van toepassing 
In afwachting van de vaststelling van een eenvormige verkiezingsprocedure 
worden de verkiezingen voor het Europees Parlement beheerst door de nationale 
wetgeving, de Akte van 1976 betreffende de verkiezing van de vertegenwoordigers in het 
Europees Parlement door middel van rechtstreekse algemene verkiezingen3 en tenslotte 
artikel 8 B, lid 2, van het EG-Verdrag en Richtlijn 93/109, vastgesteld ter uitvoering van 
deze laatste bepaling. 
De verkiezingen voor het Europees Parlement van 1994 vonden plaats op 9 juni 
in Denemarken, Ierland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk en op 12 juni in België, 
Griekenland, Duitsland, Spanje, Frankrijk, Italië, Luxemburg en Portugal. 
De Toetredingsakte bepaalde dat de nieuwe lidstaten binnen twee jaar na de 
toetreding hun eerste verkiezingen voor het Europees Parlement door middel van 
rechtstreekse algemene verkiezingen moesten houden4. Zweden verkoos zijn 
vertegenwoordigers op 17 september 1995, en Oostenrijk en Finland hielden hun eerste 
verkiezingen voor het Europees Parlement in 1996, namelijk op 13 en 20 oktober. 
Alle twaalf lidstaten hadden Richtlijn 93/109 binnen de gestelde termijn en tijdig 
vóór de verkiezingen van juni 1994 in nationaal recht omgezet. De drie nieuwe lidstaten 
hadden tegen 1996 de nodige bepalingen vastgesteld en pasten deze bij hun eerste 
verkiezingen voor het Europees Parlement toe. Voor de precieze referenties van alle 
omzettingswetten, zie tabel 6. 
3. Informatiecampagne 
3.1. Informeringsplicht 
De lidstaten zijn ingevolge artikel 12 van de richtlijn verplicht de burgers van de 
Unie tijdig en op passende wijze te informeren, maar zij mogen zelf beslissen hoe zij 
deze informatiecampagne voeren. Het doel is vanzelfsprekend degenen die in het 
buitenland verblijven, voldoende op voorhand te mobiliseren, zodat zij zich op een 
kiezerslijst kunnen laten inschrijven of, in het geval van kandidaten, het nodige kunnen 
doen om zich verkiesbaar te stellen. 
3 PB nr.L 278 van 8.10.1976 
4 Artikel 31, leden 1 en 2, van de Akte van toetreding, PB nr. C 241 van 29.8.1994, blz. 27 
De noodzaak van een doeltreffende informatiecampagne werd van meet af aan 
beklemtoond door het Europees Parlement, waarvan de leden resoluties aannamen waarin 
tot een dergelijke campagne werd opgeroepen en waarin werd verlangd "dat de ... burgers 
van de Unie op dezelfde wijze worden geïnformeerd ... als de onderdanen van de 
[lidstaten], in het bijzonder dat zij met een persoonlijk schrijven op de hoogte worden 
gebracht..."5. Gedurende de gehele termijn voor de omzetting van de richtlijn werden 
verzoekschriften ingediend en werden door leden van het Europees Parlement 
schriftelijke en mondelinge vragen gesteld, waarin de toegang van niet-onderdanen tot 
hun nieuwe rechten, en met name hun recht om hierover te worden geïnformeerd, 
centraal stonden. 
3.2. Nakoming van de informeringsplicht 
Met het oog op de verkiezingen voor het Europees Parlement van 1994 kozen de 
lidstaten in grote lijnen voor een van de twee volgende benaderingen: ofwel werd een op 
het grote publiek gerichte informatiecampagne gevoerd, ofwel werden de in het 
bevolkingsregister ingeschreven burgers van de Unie individueel aangeschreven. 
Tot de eerste categorie behoorden België, Frankrijk, Spanje, Duitsland, 
Griekenland, Ierland, Italië, Portugal, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk. In deze 
lidstaten ging het initiatief tot de informatiecampagne van de centrale overheid uit, maar 
stonden de lokale overheden in voor het overbrengen van de informatie aan het grote 
publiek. In sommige van deze lidstaten schreven de lokale overheden de kiezers 
persoonlijk aan. Dit was onder meer het geval in sommige gemeenten in België en in 
sommige Duitse Lander. 
Tabel 1 laat voor elke lidstaat zien welke maatregelen werden genomen om het 
publiek te informeren. Deze waren van zeer uiteenlopende aard en omvatten onder meer 
de publikatie van berichten in de pers, de verspreiding van brochures in verschillende 
talen en de verplichte aanplakking van mededelingen van de overheid. De televisie 
schijnt in de gehele Unie slechts een ondergeschikte rol bij het verspreiden van de 
informatie te hebben gespeeld. 
In andere lidstaten werd voor de tweede benadering gekozen en werden de in het 
bevolkingsregister ingeschreven communautaire kiezers persoonlijk aangeschreven om 
hen over hun rechten te informeren. Dit was het geval in Luxemburg, waar een brochure 
in vijf talen aan alle verblijfhouders werd toegezonden. In Denemarken, Zweden en 
Finland ontvingen alle kiesgerechtigde verblijfhouders uit de Unie drie tot zes maanden 
vóór de verkiezingsdag een brief met een korte uiteenzetting van hun nieuwe rechten en 
een formulier om aan de verkiezingen deel te nemen. In Noord-Ierland werd aan alle 
huishoudens een informatiebrochure bezorgd. In Nederland tenslotte werd 
overeenkomstig artikel 15, onder c), van de richtlijn aan alle in het bevolkingsregister 
ingeschreven burgers van de Unie een brief toegezonden waarin hun werd meegedeeld 
Resolutie B3-0064/94 van 20 januari 1994 over het kiesrecht van de burgers van de Unie bij de 
Europese verkiezingen, PB nr. C44 van 14.2.1994, blz. 159; resolutie B3-0433/94 over de 
belemmering en discriminatie van burgers van de Unie bij de Europese verkiezingen 
PB nr. C 128 van 9.5.1994, blz. 316 
dat zij in Nederland op de kiezerslijst zouden worden ingeschreven, tenzij zij er 
uitdrukkelijk voor opteerden in hun lidstaat van herkomst hun stem uit te brengen. 
Ook particuliere verenigingen en bedrijven hielpen vrijwillig mee aan de 
verspreiding van de informatie onder het publiek. Dergelijke campagnes vonden plaats 
in België, Spanje, Frankrijk, Duitsland en Luxemburg, waar migrantenorganisaties een 
bijzonder actieve rol speelden. 
Tijdens de evaluatievergaderingen van deskundigen van de Commissie en van de 
lidstaten bleek dat men zich van de voordelen van een directe informering van de burgers 
van de Unie bewust was. Met name twee lidstaten, Portugal en Spanje, gaven het 
voornemen te kennen bij de volgende verkiezingen voor het Europees Parlement voor 
meer directe contacten te zorgen. Het Verenigd Koninkrijk en Ierland daarentegen 
konden vanwege het ontbreken van een centraal bevolkingsregister geen dergelijk 
systeem invoeren. 
Bij het beoordelen van de betekenis van de informatiecampagne mag niet uit het 
oog worden verloren dat het in juni 1994 in de meeste lidstaten de eerste keer was dat 
niet-onderdanen kiesrecht hadden. De burgers van de Unie wisten niet steeds op welke 
wijze zij hun nieuwe rechten konden uitoefenen, gezien de onvermijdelijke verschillen met 
de situatie in hun lidstaat van herkomst. Bovendien maakte het feit dat de verkiezingen 
(op 9 en 12 juni 1994) kort op de uiterste datum voor de omzetting van de richtlijn (6 
februari 1994) volgden, een adequate informering over de nieuwe rechten moeilijk. 
Op grond van het bovenstaande kan worden geconcludeerd dat het doorschuiven 
van de taak om de burgers te informeren naar het lokale niveau wel mogelijkheden biedt 
om de campagne zodanig op te zetten dat beter met bepaalde bijzondere situaties 
rekening wordt gehouden, maar dat dit niet steeds waarborgt dat de informatie in het 
gehele land in dezelfde mate beschikbaar is. Het persoonlijk aanschrijven van de 
betrokkenen daarentegen zorgt voor een gelijkere behandeling en biedt het voordeel dat 
de in het land verblijvende niet-onderdaan tijdig bewust wordt gemaakt, niet alleen van 
het bestaan van een recht maar ook van de voorwaarden waaronder het kan worden 
uitgeoefend. Deze methode moet bijgevolg worden aangemoedigd. 
Ook niet-gouvernementele organisaties dragen ertoe bij het electoraat in de Unie 
te mobiliseren, en hun deelneming aan de informatiecampagne moet financieel worden 
ondersteund. In Duitsland bijvoorbeeld kon worden vastgesteld dat het 
inschrijvingsniveau hoger was in die regio's waar het persoonlijk aanschrijven van de 
betrokkenen met een doeltreffende campagne van particuliere organisaties gepaard ging. 
3.3. Rol van de Europese instellingen 
Bij de verkiezingen voor het Europees Parlement van 1994 waren het in de eerste 
plaats de lidstaten die campagne voerden om de burgers van de Unie over hun nieuwe 
rechten te informeren6. 
De. Commissie, die voortdurend wenst na te gaan welke impact de uit het 
burgerschap van de Unie voortvloeiende rechten hebben, hield in juni 1995 via 
Eurobarometer een opiniepeiling waarbij een aantal vragen werd gesteld over de 
bewustheid van en de emotionele gehechtheid aan het burgerschap van de Unie en over 
de daaraan verbonden rechten7. 
Wat het actief kiesrecht bij de verkiezingen voor het Europees Parlement in de 
lidstaat van verblijf betreft, was 82% van de respondenten zich van dit recht bewust. De 
score was het hoogst in Duitsland en Nederland (89%), het laagst in Griekenland (64%). 
Het passief kiesrecht in de lidstaat van verblijf was aan 76% van de respondenten 
bekend. Hier was de score het hoogst in Luxemburg (82%) en andermaal het laagst in 
Griekenland (56%). 12% van de respondenten meende dat niet in de lidstaat van verblijf 
mocht worden gestemd, terwijl 16% ervan overtuigd was dat burgers van de Unie zich 
niet buiten hun eigen lidstaat verkiesbaar konden stellen. 
Hoewel louter indicatief, tonen deze enquêteresultaten aan dat nog inspanningen 
moeten worden geleverd om de Europese kiezers ten volle bewust te maken van een van 
de fundamentele rechten die uit het burgerschap van de Unie voortvloeien. 
4. Wie mag aan de verkiezingen deelnemen en onder welke voorwaarden? 
Mogen in hun lidstaat van verblijf hun stem uitbrengen en zich kandidaat stellen, 
mits zij blijk geven van de wil daartoe: 
• burgers van de Unie die niet de nationaliteit van hun lidstaat van verblijf bezitten; 
• die aan de voorwaarden voldoen waaraan de wetgeving van deze lidstaat het actief 
en passief kiesrecht van zijn onderdanen onderwerpt; en 
• die hun kiesrecht niet hebben verloren in hun lidstaat van herkomst. 
4.1. Eerste verzoek om inschrijving op een kiezerslijst 
"Een communautair kiezer oefent het actief kiesrecht in de lidstaat van verblijf uit 
indien hij blijk heeft gegeven van de wil daartoe." Deze voorwaarde komt er in de 
praktijk op neer dat de burger van de Unie moet verzoeken in zijn lidstaat van verblijf op 
een kiezerslijst te worden ingeschreven. 
6 Het Europees Parlement publiceerde een brochure over het kiesrecht in de lidstaat van verblijf, 
met een overzicht van de kieswetten in de verschillende lidstaten, die door de persbureaus van het 
Parlement in de lidstaten werd verspreid (speciale Infomemo over de verkiezingen, 18 mei 1994). 
7 De opiniepeiling was gebaseerd op 500 telefoongesprekken in elke lidstaat. 
9-
Deze verplichting kan discriminerend lijken in die lidstaten waar de eigen 
onderdanen automatisch op de kiezerslijst worden ingeschreven, bijvoorbeeld op basis 
van het bevolkingsregister8. Bedacht moet echter worden dat dit verzoek, dat slechts 
voor de eerste inschrijving vereist is, in feite de vrijheid van de burger van de Unie 
waarborgt om zelf te beslissen of hij al dan niet in zijn lidstaat van verblijf aan de 
verkiezingen deelneemt. 
Bij de verkiezingen van 1994 werden in alle lidstaten behalve Ierland, Nederland 
en het Verenigd Koninkrijk verblijfhouders uit de Unie op hun verzoek op een kiezerslijst 
ingeschreven. 
Voor Ierland gold de overgangsbepaling van artikel 15, onder a), omdat de in dit 
land verblijvende burgers van de Unie reeds vóór de vaststelling van de richtlijn op de 
kiezerslijsten stonden. Nederland mocht ingevolge artikel 15, onder c), bij de 
verkiezingen van 1994 zijn systeem van automatische inschrijving op basis van het 
bevolkingsregister handhaven9, terwijl het Verenigd Koninkrijk en andermaal Ierland op 
grond van de afwijking van artikel 14, lid 2, ten aanzien van eikaars onderdanen van de 
inschrijvingsformaliteiten waren vrijgesteld, omdat dezen reeds aan de nationale 
verkiezingen mochten deelnemen. 
Het verzoek om inschrijving op een kiezerslijst moet zijn gebaseerd op een 
formele verklaring waarin de kiezer zijn nationaliteit en adres vermeldt en in 
voorkomend geval aangeeft in welke kieskring in zijn lidstaat van herkomst hij de laatste 
maal was ingeschreven. De kiezer uit de Unie moet ook verklaren dat hij zijn kiesrecht 
alleen in zijn lidstaat van verblijf zal uitoefenen. Het afleggen van een valse verklaring is 
in alle lidstaten strafbaar met een geldboete of gevangenisstraf. De mogelijke sancties 
verschillen echter aanzienlijk van lidstaat tot lidstaat: de gevangenisstraf gaat van 8 
dagen tot 8 jaar en de boetes variëren dienovereenkomstig (zie tabel 1 voor kiezers en 
tabel 3 voor kandidaten). Indien in de lidstaat van verblijf stemplicht bestaat, geldt deze 
ook voor communautaire kiezers die blijk hebben gegeven van de wil tot uitoefening van 
het actief kiesrecht. Dit is het geval in België, Luxemburg en Griekenland. 
Beziet men de toepassing van de verschillende criteria waaraan de burgers van de 
Unie moeten voldoen, dan blijkt het volgende: 
Nationaliteitscriterium : In drie lidstaten wordt, naast de vermelding van de 
nationaliteit van de kiezer, van kandidaten geëist dat zij aangeven sedert wanneer zij 
onderdaan van een lidstaat zijn. Evenwel is slechts in één geval de uitoefening van het 
passief kiesrecht aan dit criterium gebonden, namelijk in Duitsland. Hier moeten 
onderdanen op de verkiezingsdag sedert ten minste een jaar de Duitse nationaliteit 
bezitten, terwijl andere burgers van de Unie overeenkomstig artikel 3, tweede alinea, van 
de richtlijn worden geacht aan deze voorwaarde te voldoen, indien zij sedert dezelfde tijd 
Automatische inschrijving is in feite de regel in alle lidstaten behalve Griekenland, Frankrijk en 
Portugal. 
Zie paragraaf 9. 
10-
de nationaliteit van een lidstaat bezitten10. Het beginsel van non-discriminatie wordt dus 
geëerbiedigd. 
Identiteitsbewijs: Volgens artikel 9, lid 3, en artikel 10, lid 3, van de richtlijn 
mogen de lidstaten voor de inschrijving op een kiezerslijst en voor de aanvaarding van 
een kandidaatstelling de voorlegging van een geldig identiteitsbewijs eisen. Slechts zes 
lidstaten hebben van deze mogelijkheid gebruik gemaakt. De overige lidstaten geven er 
de voorkeur aan op de verklaring van de burger te vertrouwen (zie tabel 5). 
Het was de diensten van de Commissie er in dit verband vooral om te doen ervoor 
te zorgen dat het voor burgers van de Unie, om op een kiezerslijst te worden 
ingeschreven, volstaat een door hun eigen nationale autoriteiten afgegeven geldig 
identiteitsbewijs voor te leggen. Zo werd in Spanje bij koninklijk besluit 157/1996 voor 
burgers van de Unie de verplichting opgeheven om, teneinde op een kiezerslijst te 
worden ingeschreven, een Spaanse verblijfsvergunning voor te leggen. 
Verblijfschterium: Bij gebreke van een definitie van "verblijf in het Verdrag en 
in de richtlijn staat het aan de lidstaten het in hun nationale wetgeving gehanteerde 
verblijfsbegrip zonder discriminatie zowel op hun eigen onderdanen als op andere 
burgers van de Unie toe te passen. 
De richtlijn bevat wel een bepaling terzake. Om te vermijden dat de lidstaten aan 
alle kiezers een voorwaarde inzake een minimumverblijfsduur opleggen waaraan 
onderdanen gemakkelijk maar niet-onderdanen slechts moeilijk kunnen voldoen, bepaalt 
artikel 5 dat ten aanzien van niet-onderdanen een dergelijke voorwaarde wordt geacht te 
zijn vervuld, indien zij gedurende een even lange tijd in een andere lidstaat hebben 
verbleven. Deze bepaling laat eventuele bijzondere voorwaarden in verband met de duur 
van het verblijf in een bepaalde kieskring onverlet, mits deze voorwaarden zonder 
discriminatie worden toegepast. 
Zo worden in Duitsland, waar zowel van onderdanen als van niet-onderdanen een 
verblijf van drie maanden wordt vereist, niet-onderdanen geacht aan deze voorwaarde te 
voldoen, indien zij even lang in een andere lidstaat van de Unie hebben verbleven11. In 
Frankrijk echter wordt zowel van nationale als van communautaire kiezers een verblijf 
van zes maanden vereist wanneer zij zich in de gemeente van hun gekozen verblijfplaats 
laten inschrijven, terwijl geen verblijf van een bepaalde duur wordt vereist wanneer zij 
zich in de gemeente van hun woonplaats laten inschrijven12. In Noord-Ierland mogen 
zowel onderdanen als niet-onderdanen eerst stemmen na een verblijf van drie maanden in 
de kieskring. 
10 Artikel 6 b, par. 1 (1) en par. 2 (1), EuWG. Niet-Duitse kandidaten moeten bijgevolg aan de 
bevoegde ambtenaar tezamen met hun kandidaatstelling een verklaring overhandigen waaruit 
blijkt sedert hoe lang zij de nationaliteit van een van de andere lidstaten van de Europese Unie 
bezitten (vgl. artikel 11 (2) EuWG). 
1 ' Artikel 6, par. 1 (2) en par. 3 (2), EuWG 
12 Artikel L 11 van het Franse kieswetboek 
11 
De toepassing van het beginsel van gelijke behandeling met betrekking tot het 
verblijfsvereiste houdt ook in dat communautaire kiezers op dezelfde wijze moeten 
worden behandeld als onderdanen, wanneer deze laatsten bijvoorbeeld hun kiesrecht 
mogen uitoefenen in de plaats waar zij hun tweede verblijf hebben. Een voorbeeld 
hiervan is te vinden in de Franse wetgeving, volgens welke zowel onderdanen als niet-
onderdanen zich onder bepaalde voorwaarden in de gemeente van hun tweede verblijf 
mogen laten inschrijven, wat niet-onderdanen betreft natuurlijk voorzover zij elders op 
het Franse grondgebied een vaste woonplaats hebben13. 
4.2. Behoud van de inschrijving op de kiezerslijst 
Burgers van de Unie die in hun lidstaat van verblijf op een kiezerslijst zijn 
ingeschreven, blijven onder dezelfde voorwaarden als de onderdanen van die lidstaat 
daarop ingeschreven totdat zij verzoeken daarvan te worden geschrapt, of totdat zij 
ambtshalve daarvan worden geschrapt omdat zij niet langer aan de noodzakelijke 
verblijfsvoorwaarde voldoen. Dit is een bijzonder belangrijke bepaling van de richtlijn, 
omdat ze burgers van de Unie die in een andere lidstaat wonen, de gelegenheid geeft zich 
geleidelijk in het electorale proces in de gastlidstaat te integreren. 
Voor de volgende verkiezingen voor het Europees Parlement zullen nieuwkomers 
en niet-onderdanen die in 1994 niet aan de verkiezingen voor het Europees Parlement in 
hun lidstaat van verblijf hebben deelgenomen en dit in 1999 wel wensen te doen, hun 
eerste verzoek om inschrijving op een kiezerslijst moeten indienen, binnen de in elke 
lidstaat vastgestelde termijn (zie tabel 7). Verblijfhouders uit de Unie die zich in 1994 
reeds hebben laten inschrijven, behoeven daarentegen niet opnieuw een verzoek in te 
dienen14. Wegens het bestaan van deze twee groepen binnen de gemeenschap van in het 
buitenland wonende burgers van de Unie zal in die lidstaten waar de kiezerslijsten op 
basis van het bevolkingsregister worden opgesteld, bijzonder nauwlettend op de 
toepassing van de regels moeten worden toegezien. 
In Duitsland echter moeten burgers van de Unie, omdat in dit land geen 
permanente kiezerslijsten bestaan, telkens wanneer verkiezingen voor het Europees 
Parlement worden gehouden, opnieuw een verzoek om inschrijving indienen, ook al 
hebben zij aan de vorige verkiezingen deelgenomen en hadden zij zich daartoe in 
Duitsland op een kiezerslijst laten inschrijven. Gelet op het feit dat Duitse onderdanen 
op basis van het bevolkingsregister automatisch op een kiezerslijst worden ingeschreven 
en bijgevolg geen verzoek om inschrijving behoeven in te dienen, wordt deze praktijk 
door vele burgers als discriminerend voor hen beschouwd. De Commissie is bezig met 
een onderzoek naar de situatie in deze lidstaat. 
4.3. Verlies van het kiesrecht 
Een burger van de Unie die in zijn eigen lidstaat ingevolge een individuele 
strafrechtelijke of civielrechtelijke beslissing zijn actief of passief kiesrecht verliest, 
13 Wet nr. 94-104 van 5 februari 1994; artikel L 11, lid 2, van het kieswetboek 
14 Behalve in Griekenland, Portugal en Frankrijk, waar zowel onderdanen als niet-onderdanen 
slechts op verzoek op een kiezerslijst worden ingeschreven. 
12 
herkrijgt dit recht niet door gewoon in een andere lidstaat te gaan wonen. Burgers van de 
Unie zijn niet alleen onderworpen aan de regels inzake het verlies van het kiesrecht die in 
hun eigen lidstaat gelden, maar ook aan de regels die terzake in hun lidstaat van verblijf 
gelden en die op de onderdanen van deze laatste lidstaat van toepassing zijn. 
Om ervoor te zorgen dat het verlies van het kiesrecht in beide betrokken lidstaten 
uitwerking heeft, voorziet de richtlijn in een optionele uitwisseling van informatie over 
kiezers tussen de lidstaten en, wat kandidaten betreft, in de mogelijkheid voor de lidstaat 
van verblijf om van de lidstaat van herkomst van de kandidaat een verklaring te 
verlangen dat deze daar het passief kiesrecht bezit. 
Alle lidstaten behalve Ierland15, Zweden en het Verenigd Koninkrijk maakten 
gebruik van de optie van artikel 9, lid 3, onder a), en eisten dat de kiezers in hun formele 
verklaring aangaven dat zij in hun lidstaat van herkomst hun actief kiesrecht niet hadden 
verloren. Slechts in vier lidstaten werd dit echter ook daadwerkelijk geverifieerd, zodat 
van alle opties van Richtlijn 93/109 die van artikel 7, lid 1, de minst gebruikte is (zie 
tabel 5). In Italië wordt nog aan een verduidelijking van de omzettingswet gewerkt16. 
Wat kandidaten betreft, wilde de Commissie er in de eerste plaats voor zorgen dat 
ook in die lidstaten waar het nationale parlement bevoegd is om na de verkiezingen over 
de ontvankelijkheid van de kandidaatstellingen te beslissen, de in artikel 10, lid 3, 
bedoelde verklaring van de lidstaat van herkomst bij de indiening van de 
kandidaatstelling wordt verlangd. De Nederlandse autoriteiten hebben onlangs de 
Commissie laten weten dat zij voornemens zijn een dergelijk systeem in te voeren17. 
Slechts enkele lidstaten hebben in het kader van het toezicht op de toepassing van 
de richtlijn gevallen gesignaleerd van burgers van de Unie die hun kiesrecht hadden 
verloren en toch probeerden in hun lidstaat van verblijf te stemmen. Indien verzoeken 
om inschrijving op een kiezerslijst werden afgewezen, dan was dit meestal omdat de 
termijn was verstreken, en niet omdat de betrokkene zijn kiesrecht had verloren. 
Vermeldenswaard is dat het Verenigd Koninkrijk de enige lidstaat is die zijn 
eigen onderdanen het actief en passief kiesrecht ontneemt, wanneer zij sedert meer dan 
20 jaar in het buitenland verblijven. Verblijven deze Britse onderdanen in een andere 
lidstaat, dan mogen zij daar als kiezer of kandidaat aan de verkiezingen deelnemen, 
omdat zij hun kiesrecht slechts door hun verblijf in het buitenland hebben verloren. Om 
deze in het buitenland verblijvende burgers van de Unie aan de verkiezingen te laten 
deelnemen, heeft Luxemburg, waar overeenkomstig artikel 14, lid 1, niet-onderdanen 
eerst na een verblijf van vijfjaar het actief kiesrecht verkrijgen, een bijzondere bepaling 
15 Volgens het Ierse recht is het niet mogelijk dat iemand ingevolge een rechterlijke beslissing zijn 
actief kiesrecht verliest. 
16 Artikel 14. Wetsontwerp 95/97 tot wijziging van wet nr. 483 wordt op het ogenblik door de 
kamer van volksvertegenwoordigers behandeld. 
17 Door de Nederlandse regering op 19 september 1997 aangenomen wetsontwerp 
13 
in de wet opgenomen waarbij deze voorwaarde wordt opgeheven voor niet-onderdanen 
die door hun verblijf in het buitenland hun kiesrecht hebben verloren18. 
HOOFDSTUK II: BEOORDELING VAN DE TOEPASSING VAN DE RICHTLIJN 
5. Deelneming van niet-nationale kiezers en kandidaten aan de 
verkiezingen 
Kiezers 
Uit de beschikbare informatie blijkt dat de deelneming van niet-nationale kiezers 
aan de verkiezingen van juni 1994 in hun lidstaat van verblijf zeer laag was. In de twaalf 
lidstaten bedroeg de totale opkomst van niet-nationale kiezers 5,11%. Bij de eerste 
verkiezingen voor het Europees Parlement in de nieuwe lidstaten in 1995 en 1996 was de 
opkomst aanzienlijk hoger, namelijk 18,19%. Voor de vijftien lidstaten tezamen bedroeg 
de opkomst 5,87%. 
Deze cijfers hebben uitsluitend betrekking op ingeschreven kiezers. Behalve in 
Griekenland, Luxemburg en België, waar stemplicht bestaat, kan onmogelijk worden 
uitgemaakt hoeveel niet-onderdanen daadwerkelijk hun stem hebben uitgebracht. Dit is 
te wijten aan het feit dat niet-onderdanen en onderdanen op dezelfde lijsten staan en dat, 
omdat de stemming geheim is, het in de meeste lidstaten ongrondwettelijk is te weten of 
en hoe een burger heeft gestemd. 
Tabel 1 bevat voor elke lidstaat de volgende gegevens: het algemene 
deelnemingspercentage, het totale aantal kiesgerechtigden, het aantal potentiële niet-
nationale kiezers en het aantal van degenen die zich daadwerkelijk in hun lidstaat van 
verblijf hebben laten inschrijven. Het percentage ingeschreven niet-nationale kiezers was 
het hoogst (44,11%) in Ierland, waar het recht om aan de verkiezingen voor het Europees 
Parlement deel te nemen reeds sedert 1979 bestaat, en het laagst (1,55%) in Griekenland. 
Voor Nederland is geen cijfer beschikbaar, omdat in dit land de overgangsbepaling 
betreffende de automatische inschrijving van kiezers op basis van het bevolkingsregister 
van toepassing was. Er zijn ook geen cijfers beschikbaar over het aantal Ierse 
onderdanen die in het Verenigd Koninkrijk hebben gestemd en het aantal Britse 
onderdanen die in Ierland hebben gestemd, omdat overeenkomstig de afwijking van 
artikel 14, lid 2, deze burgers onder precies dezelfde voorwaarden als de eigen 
onderdanen op de kiezerslijsten werden ingeschreven. 
In bovenstaande cijfers zijn vanzelfsprekend niet de burgers van de Unie 
opgenomen die wel in hun lidstaat van verblijf hebben gestemd, maar op kandidaten in 
hun eigen lidstaat, hetzij bij volmacht, hetzij in een ambassade of consulaat (zie tabel 2). 
Kandidaten 
In de gehele Unie waren er 53 niet-nationale kandidaten, waarvan er één in haar 
lidstaat van verblijf werd verkozen19 (zie tabel 3). 
Artikel 1, lid 4, van de wet van 28 januari 1994 
14 
6. Oorzaken van de lage opkomst 
Nog jonge rechten: Het Verdrag van Maastricht heeft in november 1992 burgers van 
de Unie/niet-onderdanen het kiesrecht toegekend. Voordien hadden in slechts 
vier lidstaten onderdanen van andere lidstaten kiesrecht. 
Korte inschrijvingstermijnen : Richtlijn 93/109 werd op 6 december 1993 vastgesteld. 
De lidstaten moesten tegen 1 februari 1994 hun omzettingswetten vaststellen en deze 
bij de verkiezingen voor het Europees Parlement van juni 1994 toepassen. In de 
meeste lidstaten werden de gewone inschrijvingstermijnen verlengd om 
niet-onderdanen de mogelijkheid te bieden zich op een kiezerslijst te laten inschrijven. 
Artikel 9, lid 1, van de richtlijn vereiste dit uitdrukkelijk, en in het Europees Parlement 
werd ook een resolutie in die zin aangenomen20. Desondanks beschikten in sommige 
lidstaten niet-onderdanen nauwelijks over 15 dagen om zich te laten inschrijven. De 
korte termijnen hadden onvermijdelijk ook een weerslag op de deelneming van 
niet-onderdanen als kandidaat aan de verkiezingen, omdat zij het moeilijk hadden om 
een electorale basis te creëren en zich te profileren (zie tabel 1 voor kiezers en tabel 3 
voor kandidaten). 
Ontoereikende informatiecampagne : Zoals in paragraaf 3.2 uiteengezet, werden de 
beste resultaten daar behaald waar het niet-nationale electoraat per brief werd 
gemobiliseerd en niet-gouvernementele organisaties aan de campagne deelnamen. Dit 
was echter de uitzondering; de regel - in tien lidstaten - was de aanplakking van 
mededelingen van de overheid. 
Mogelijkheid om op kandidaten in de lidstaat van herkomst Ie stemmen: Een van de 
belangrijkste beginselen van de richtlijn is dat de burger zelf kan beslissen waar hij 
zijn kiesrecht uitoefent. Alle lidstaten behalve Ierland staan hun in het buitenland 
verblijvende onderdanen toe bij de verkiezingen voor het Europees Parlement op hun 
eigen nationale kandidaten te stemmen, bij volmacht, per brief of in een ambassade of 
consulaat. Uit onvolledige gegevens blijkt dat rond 6,57% van de in een andere 
lidstaat wonende burgers van de Unie van deze mogelijk gebruik hebben gemaakt (zie 
tabel 2). 
Toegang tot de actieve politiek vóór de verkiezingen, weerslag hiervan op het aantal 
niet-nationale kandidaten: Hoewel de huidige bepalingen van het EG-Verdrag slechts 
het kiesrecht toekennen, zonder dat daarbij sprake is van andere politieke rechten zoals 
het recht van vereniging en de vrijheid van meningsuiting, blijkt uit de door de 
lidstaten verstrekte informatie dat in theorie alle burgers van de Unie actief aan 
politiek kunnen doen. 
Sommige lidstaten onderwerpen de politieke activiteit van niet-onderdanen echter aan 
bepaalde voorwaarden, en de politieke partijen beslissen naar eigen goeddunken of zij 
19 Mevrouw Wilmia Zimmermann, Nederlands onderdaan, verblijvend in Duitsland (PES/D) 
In Resolutie B3-0433 van het Europees Parlement van 21 april 1994 werd gevraagd de 
mschnjvingstermijn in de gehele Unie tot 31 mei 1994 te verlengen (PB nr C 128 van 9 5 1994 
blz. 316). 
- 15-
niet-onderdanen toelaten (zie tabel 2). Het verband tussen het kiesrecht en de 
deelneming aan het politieke leven is des te duidelijker, wanneer we bedenken dat in 
sommige lidstaten uitsluitend de politieke partijen kandidaten voor de verkiezingen 
voor het Europees Parlement mogen voordragen. 
• Meer nationale dgn Europese verkiezingsthema 's: In bijna alle lidstaten stonden bij de 
verkiezingen voor het Europees Parlement nationale thema's op de voorgrond. 
Het is dan ook aannemelijk dat in het buitenland wonende burgers van de Unie soms 
liever op kandidaten in hun eigen lidstaat stemden, met wie zij een band hadden 
binnen een vertrouwde politieke context21. 
In één lidstaat (Luxemburg) bleek de opkomst het hoogst te zijn bij de immigranten 
van de tweede en derde generatie. Dit zou erop kunnen wijzen dat degenen die 
belangstelling hadden voor nationale thema's en voldoende in hun gastlidstaat waren 
geïntegreerd, meer geneigd waren daar aan de verkiezingen deel te nemen. 
• Algemene achteruitgang van de opkomst: Naast bovenvermelde oorzaken, die 
specifiek voor niet-nationale kiezers en kandidaten gelden, moet ook de gestage 
achteruitgang van de deelneming van het nationale electoraat aan de verkiezingen voor 
het Europees Parlement, die in juni 1994 met 56,5% een absoluut dieptepunt bereikte, 
als een medebepalende factor worden beschouwd. 
7. Uitwisseling van informatie tussen de lidstaten 
Regeling van de richtlijn 
De uitwisseling van informatie waarin artikel 13 voorziet, heeft in de eerste plaats 
tot doel dubbel stemmen en dubbele kandidaatstellingen te vermijden, zonder te raken 
aan de vrijheid van de burger om zelf te beslissen in welke lidstaat hij zijn stem uitbrengt. 
In de tweede plaats wordt hiermee beoogd te voorkomen dat burgers die in hun lidstaat 
van herkomst hun actief of passief kiesrecht hebben verloren, dit recht herkrijgen door 
gewoon in een andere lidstaat te gaan wonen - maar dit aspect van de uitwisseling van 
informatie werd reeds behandeld in paragraaf 4.3. 
De regeling houdt in dat de lidstaat van verblijf op basis van de formele 
verklaringen de lidstaat van herkomst de namen meedeelt van al zijn onderdanen die op 
een kiezerslijst zijn ingeschreven of zich kandidaat hebben gesteld. Hierop doet de 
lidstaat van herkomst het nodige om te beletten dat zijn onderdanen meer dan één keer 
stemmen of zich meer dan één keer kandidaat stellen - gewoonlijk door hen van zijn 
eigen kiezerslijsten te schrappen. 
21 Een spontane enquête onder de ambtenaren van de Europese instellingen, waarop ongeveer 2% heeft 
geantwoord, heeft aan het licht gebracht dat de belangrijkste reden waarom zij niet in de lidstaat van 
verblijf stemden, het feit was dat in de verkiezingscampagne uitsluitend nationale thema's centraal 
stonden. Zie ook het onderzoek van Eurobarometer naar factoren die het kiesgedrag kunnen 
beïnvloeden, en Blondel, Sinnott, Svensson, Participation and the legitimacy of European integration: 
The nature, sources and implications of low turnout in EP elections, European University Institute, 
Florence, april 1997. 
- li 
Toepassing van de regeling 
Tijdens de vergadering van deskundigen in juli 1995 waren de delegaties het 
erover eens dat bij de verkiezingen van juni 1994 de uitwisseling van informatie niet op 
bevredigende wijze heeft gewerkt. Eén probleem was tijdsgebrek, andere problemen 
waren van praktische aard en hadden tot gevolg dat de informatie niet altijd even 
betrouwbaar was. Bijvoorbeeld: 
a) de informatie arriveerde te laat om nog te worden verwerkt; 
b) de informatie was ontoereikend en niet tot de juiste autoriteiten gericht; 
c) de gebruikte informatiedrager was incompatibel. 
Bij de verkiezingen in de drie nieuwe lidstaten in 1995 en 1996 werd het 
probleem van het vermijden van dubbel stemmen vooral aangepakt op basis van een 
verklaring van de burger dat hij niet had deelgenomen aan de verkiezingen voor het 
Europees Parlement van juni 1994 in zijn lidstaat van herkomst. De reden was dat, ook al 
kan de twaalf lidstaten geen gebrek aan medewerking worden verweten, de kiezerslijsten 
welke op die verkiezingen betrekking hadden, niet altijd beschikbaar waren. 
Naast deze problemen, die zich in alle lidstaten voordeden, rijzen in sommige 
lidstaten specifieke moeilijkheden. Zo kunnen in het Verenigd Koninkrijk en Ierland 
kiezers, als zij eenmaal op de jaarlijkse kiezerslijst zijn ingeschreven, niet meer daarvan 
worden geschrapt. Deze lidstaten kunnen in de praktijk de hun juist vóór de verkiezingen 
toegezonden informatie betreffende hun onderdanen die in andere lidstaten als kiezer zijn 
ingeschreven, niet gebruiken, omdat de kiezerslijst elk jaar in februari wordt afgesloten 
en de uitwisseling van informatie met de andere lidstaten in juni plaatsvindt. Dit wordt 
evenwel ten dele verholpen door het feit dat de kiezerslijst jaarlijks wordt bijgewerkt op 
basis van een huis-aan-huis-onderzoek. Onderdanen en niet-onderdanen die Ierland of het 
Verenigd Koninkrijk verlaten, behoeven niet te verzoeken van de kiezerslijst te worden 
geschrapt, omdat dit bij de jaarlijkse herziening automatisch gebeurt. In het geval van 
Ierland is een andere mitigerende factor dat, met uitzondering van diplomaten en hun 
echtgenoten, Ierse onderdanen die in het buitenland verblijven, zich niet mogen laten 
inschrijven voor en niet mogen stemmen bij de verkiezingen voor het Europees 
Parlement. 
In een andere lidstaat bevatte de omzettingswet geen bepaling betreffende de 
mededeling van de namen van bij vorige verkiezingen op een kiezerslijst ingeschreven 
communautaire kiezers aan hun lidstaat van herkomst. Hierin is nu door een wijziging 
van de omzettingswet verandering gebracht22. 
Een gelijkaardig probleem doet zich in Ierland voor. De in Ierland wonende 
burgers van de Unie die aan de verkiezingen van juni 1994 hebben deelgenomen, hebben 
nooit blijk gegeven van de wil om in dit land te stemmen, aangezien zij overeenkomstig 
artikel 15, onder c), van de richtlijn onder precies dezelfde voorwaarden als Ierse 
onderdanen op de kiezerslijst werden ingeschreven. Indien zij in Ierland blijven wonen, 
zullen deze burgers van de Unie overeenkomstig artikel 8, lid 4, van de richtlijn onder 
22 Wet tot wijziging van de wet betreffende de verkiezing van de Deense vertegenwoordigers in het 
Europees Parlement van 13 januari 1997 
- 17-
dezelfde voorwaarden als Ierse onderdanen op de kiezerslijst ingeschreven blijven. Maar 
omdat deze burgers in 1994 niet de formele verklaring hebben overgelegd die bij een 
verzoek om inschrijving wordt vereist, beschikken de Ierse autoriteiten momenteel niet 
over de informatie die zij in 1999 aan de lidstaten van herkomst van de betrokkenen 
zullen moeten meedelen, zodat zij daar van de kiezerslijsten kunnen worden geschrapt23. 
Mogelijke verbeteringen 
Bij een verbetering van de regeling inzake de uitwisseling van informatie moet er 
steeds rekening mee worden gehouden dat Richtlijn 93/109, die op artikel 8 B van het 
EG-Verdrag berust24, niet mag vooruitlopen op de invoering van een eenvormige 
verkiezingsprocedure. Dit betekent dat, aan welke oplossing ook wordt gedacht, ze in 
geen geval kan zijn gebaseerd op de vaststelling van een dwingende termijn voor de 
uitwisseling van informatie. Dit zou namelijk een wijziging van de inschrijvingsdatums 
impliceren, hetgeen op zijn beurt een harmonisatie van de nationale kieswetten zou 
vereisen. 
Een ander punt van overweging is de omvang van het probleem dat de 
uitwisseling van informatie tot doel heeft te verhelpen. De lidstaten hebben in het kader 
van het toezicht op de toepassing van de richtlijn nauwelijks gevallen van dubbel 
stemmen gesignaleerd, en in de enkele gesignaleerde gevallen bleek het dan nog meestal 
om vergissingen te gaan, die minstens ten dele aan een gebrek aan vertrouwdheid met de 
nieuwe rechtssituatie waren toe te schrijven. Een verbetering van de regeling inzake de 
uitwisseling van informatie mag bijgevolg niet onevenredig zijn aan het probleem dat 
hier rijst. 
Dit zou bijvoorbeeld niet het geval zijn, indien dit probleem zou worden 
aangepakt door middel van een strengere controle op dubbel stemmen na de 
verkiezingen. Dit zou kunnen worden bereikt door zwaardere sancties te stellen op het 
afleggen van valse verklaringen. Het voordeel hiervan is dat de controle vrij van tijdsdruk 
zou kunnen worden uitgeoefend. Het nadeel is dat het strafbare feit de dubbele 
inschrijving zou zijn, en niet het dubbel stemmen als zodanig, omdat niet bekend is of 
iemand al dan niet daadwerkelijk heeft gestemd. Bovendien zouden de sancties, om 
doeltreffend te zijn, in de gehele Unie afschrikkend moeten zijn, en dit zou 
onvermijdelijk aanpassingen vergen, omdat de sancties aanzienlijk verschillen van 
lidstaat tot lidstaat (zie tabel 3). Tenslotte zou, zoals in sommige bij de Commissie 
ingediende klachten werd opgemerkt, een bedreiging met zwaardere sancties er een 
aantal burgers van kunnen weerhouden gebruik te maken van de mogelijkheid om in hun 
lidstaat van verblijf te stemmen. 
23 Voor nieuwkomers in Ierland rijst dit probleem niet, omdat zij overeenkomstig artikel 9 op de 
kiezerslijst zullen worden ingeschreven, op basis van een formele verklaring, waarvan de inhoud aan 
hun lidstaat van herkomst zal worden meegedeeld. Zie artikel 6, leden 1 en 2, van de Ierse wet van 
1997 betreffende de verkiezingen voor het Europees Parlement. Zie ook paragraaf 8.2. 
24 Artikel 8 B, lid 2, bepaalt uitdrukkelijk dat de toekenning van het kiesrecht bij de verkiezingen voor 
het Europees Parlement geldt "onverminderd artikel 138, lid 3, en de bepalingen ter uitvoering 
daarvan". 
- 18 
Bij gebreke van een eenvormige verkiezingsprocedure moet het antwoord 
derhalve binnen het huidige stelsel worden gevonden25. 
8. Afwijkingen en overgangsbepalingen 
8.1. Afwijkingen 
Richtlijn 93/109 voorziet in twee afwijkingen van het algemene beginsel van 
non-discriminatie. Deze afwijkingen, die hun rechtvaardiging vinden in een bijzondere 
situatie in een lidstaat, liggen vervat in artikel 14 en zijn vatbaar voor herziening. In de 
richtlijn zelf is bepaald dat de Commissie uiterlijk op 31 december 1997 en vervolgens 
telkens 18 maanden vóór de verkiezingen voor het Europees Parlement bij de Raad en het 
Parlement een verslag moet indienen waarin zij nagaat of de aan een lidstaat toegekende 
afwijking nog steeds door een bijzondere situatie in die lidstaat wordt gerechtvaardigd. 
De Commissie kan in voorkomend geval wijzigingen voorstellen. 
De eerste afwijking, in artikel 14, lid 1, staat lidstaten waar op 1 januari 1993 het 
aantal burgers van de Unie/niet-onderdanen meer dan 20% van het totale aantal op hun 
grondgebied verblijvende kiesgerechtigde burgers van de Unie bedraagt, toe het actief en 
passief kiesrecht uitsluitend toe te kennen aan diegenen van deze niet-onderdanen die 
sedert ten minste vijf respectievelijk tien jaar op hun grondgebied verblijven. 
Op de referentiedag was Luxemburg de enige lidstaat die om toekenning van deze 
afwijking verzocht, en het kwam hiervoor ten volle in aanmerking, aangezien in 
januari 1994 het aantal in het Groothertogdom verblijvende onderdanen van andere 
lidstaten 29,4% van het totale electoraat uitmaakte. 
Het actief kiesrecht wordt toegekend aan burgers van de Unie/niet-onderdanen die 
in de laatste zes jaar, voorafgaande aan hun verzoek om inschrijving op de kiezerslijst, 
gedurende ten minste vijfjaar in het Groothertogdom hebben verbleven. Het passief 
kiesrecht wordt toegekend na een verblijf van ten minste tien jaar in de laatste twaalf 
jaar26. Op grond van deze bepalingen kunnen burgers van de Unie die in Luxemburg 
wonen, het land gedurende eenjaar verlaten zonder hun kiesrecht in het Groothertogdom 
te verliezen. Het vereiste van een minimumverblijfsduur geldt niet voor burgers van de 
Unie die door hun verblijf in het buitenland hun kiesrecht in hun lidstaat van herkomst 
hebben verloren. 
Om op de kiezerslijst te kunnen worden ingeschreven, moet de niet-onderdaan ten 
bewijze van de duur van zijn verblijf in Luxemburg een door een overheidsinstantie 
afgegeven verklaring overleggen. Omdat in de richtlijn van een dergelijk vereiste geen 
sprake is, hebben de diensten van de Commissie dit punt tezamen met de Luxemburgse 
autoriteiten onderzocht. De conclusie was dat een dergelijk vereiste gerechtvaardigd en 
evenredig is, in zoverre het het enige middel vormt om na te gaan of aan de 
verblijfsvoorwaarde is voldaan. De verklaring wordt slechts één keer vereist - bij de 
25 Zie hoofdstuk III, paragraaf 9. 
26 Artikel 1, lid 4, en artikel 98, lid 4, van de wet van 28 januari 1994 
- 19-
eerste inschrijving op de kiezerslijst - en kan gemakkelijk en tegen zeer geringe kosten in 
de gemeente van de woonplaats worden verkregen. 
Voorts mogen in Luxemburg kandidatenlijsten niet uitsluitend uit niet-
onderdanen zijn samengesteld27. Deze bepaling werd aan artikel 14, lid l,28 getoetst en 
werd verenigbaar met de richtlijn bevonden. Aangezien aan Luxemburg een afwijking is 
toegekend omdat een groot deel van zijn bevolking bestaat uit burgers van de Unie die 
niet de Luxemburgse nationaliteit bezitten, lijkt dit een passende maatregel om de 
opneming van niet-onderdanen en onderdanen op dezelfde kandidatenlijsten aan te 
moedigen en aldus een polarisatie tussen lijsten van onderdanen en lijsten van niet-
onderdanen te voorkomen29. 
De Luxemburgse autoriteiten hebben de Commissie meegedeeld dat op het 
ogenblik in Luxemburg 109.613 burgers van de Unie uit andere lidstaten verblijven die 
de kiesgerechtigde leeftijd hebben bereikt, en dat zij 33,4% van het totale aantal in het 
Groothertogdom verblijvende kiesgerechtigde burgers van de Unie uitmaken. Deze 
cijfers zijn misschien iets te hoog, en er moet rekening worden gehouden met een 
foutmarge van 7 tot 8 procentpunten30. 
Overwegende dat deze cijfers duidelijk binnen de in artikel 14, lid 1, vastgestelde 
grenzen vallen, stelt de Commissie op basis van het bovenstaande voor dat de aan 
Luxemburg toegekende afwijking op dezelfde grondslag wordt verlengd, zodat ze ook bij 
de volgende verkiezingen voor het Europees Parlement van toepassing is. 
De tweede afwijking betreft de lidstaten waar op 1 februari 1994 de onderdanen 
van andere lidstaten bij de nationale verkiezingen kiesrecht hadden en daartoe onder 
precies dezelfde voorwaarden als de eigen onderdanen op de kiezerslijsten werden 
ingeschreven. Deze lidstaten zijn vrijgesteld van de toepassing van de artikelen 6 tot en 
met 13, die hoofdzakelijk betrekking hebben op de inschrijvingsformaliteiten. 
De lidstaten die voor deze afwijking in aanmerking komen, zijn Ierland en het 
Verenigd Koninkrijk met betrekking tot eikaars onderdanen. Overwegende dat deze 
kiezers bij alle andere verkiezingen hun kiesrecht onder precies dezelfde voorwaarden als 
onderdanen uitoefenen, aanvaardt de Commissie dat dit stelsel bij de toekomstige 
verkiezingen voor het Europees Parlement gehandhaafd wordt. 
27 Artikel 106, lid 2, van de wet van 28 januari 1994 
28 "Deze bepalingen [nl. die betreffende de minimumverblijfsduur] laten de maatregelen onverlet die die 
lidstaat ten aanzien van de samenstelling van de kandidatenlijsten kan treffen, met name om de 
integratie van de burgers van de Unie die geen onderdaan van die lidstaat zijn, te vergemakkelijken." 
29 Zie de voorlaatste overweging van de richtlijn. 
30 Repertoire Général des Personnes Physiques - referentieperiode oktober 1997. 
20 
8.2. Overgangsbepalingen 
De richtlijn voorziet in vier overgangsbepalingen die uitsluitend op de 
verkiezingen van 1994 van toepassing waren. 
De eerste overgangsbepaling, in artikel 15, onder a), betreft de lidstaten waar 
burgers van de Unie op 15 februari 1994 reeds kiesrecht hadden. Indien zij op die datum 
op een kiezerslijst stonden, behoefden zij niet om inschrijving te verzoeken. Dit was het 
geval in Ierland, waar burgers van de Unie reeds sedert 1979 kiesrecht bij de 
verkiezingen voor het Europees Parlement hadden. 
Bijgevolg verschilde bij de verkiezingen van 1994 de inschrijvingsprocedure voor 
burgers van de Unie/niet-onderdanen niet van die bij eerdere verkiezingen en was ze 
gelijk aan die voor Ierse onderdanen, omdat de bevoegde autoriteiten verplicht waren alle 
kiesgerechtigden in te schrijven. 
Dit zal bij de volgende verkiezingen voor het Europees Parlement anders zijn. 
Met uitzondering van Britse onderdanen zullen burgers van de Unie/niet-onderdanen die 
bij de verkiezingen voor het Europees Parlement van 1994 niet op de kiezerslijst stonden, 
schriftelijk om inschrijving als kiezer in Ierland moeten verzoeken. Het verzoek kan het 
gehele jaar door worden ingediend, tot uiterlijk 15 werkdagen vóór de verkiezingsdag31. 
De tweede en vierde overgangsbepaling waren hoofdzakelijk bedoeld om ervoor 
te zorgen dat, ondanks de korte termijn voor de omzetting van de richtlijn, de toentertijd 
vigerende nationale wetgeving burgers van de Unie/niet-onderdanen daadwerkelijk de 
mogelijkheid bood om zich voor de in juni te houden verkiezingen voor het Europees 
Parlement tijdig als kiezer te laten inschrijven of zich verkiesbaar te stellen. In de meeste 
lidstaten werden te dien einde de gewone inschrijvingstermijnen verlengd (zie tabellen 1 
en 3). 
De derde overgangsbepaling, in artikel 15, onder c), stond de lidstaten die geen 
specifieke kiezerslijst opstellen maar zich op het bevolkingsregister baseren, toe hetzelfde 
systeem op de in hun land verblijvende burgers van de Unie uit andere lidstaten toe te 
passen, met terzijdestelling van artikel 8 (uiting van de wil om in de lidstaat van verblijf 
te stemmen) en artikel 9 (verzoek om inschrijving op de kiezerslijst). 
Nederland kwam in aanmerking voor, en maakte toepassing van, deze bepaling. 
Aldus werden in mei 1994 alle kiesgerechtigden, ongeacht hun nationaliteit, op basis van 
het bevolkingsregister automatisch op de kiezerslijst ingeschreven. Burgers van de 
Unie/niet-onderdanen werden evenwel persoonlijk hiervan op de hoogte gebracht en 
ontvingen op hun thuisadres een standaardformulier waarop zij moesten aangeven of zij 
in hun lidstaat van herkomst dan wel in Nederland wensten te stemmen32. Het formulier 
moest uiterlijk drie weken vóór de verkiezingsdag worden teruggezonden, zo niet werd 
de communautaire kiezer automatisch in Nederland als kiezer ingeschreven. De lidstaat 
31 Artikel 6, leden 1 en 2, van de wet van 1997 betreffende de verkiezingen voor het Europees Parlement 
32 Artikel Y 3, b 4, en artikel Y 33 van de wet van 26 januari 1994 tot wijziging van de kieswet 
21 
van herkomst van de kiezer werd hiervan in kennis gesteld, en de burger van de Unie 
verloor automatisch zijn kiesrecht in zijn lidstaat van herkomst. 
Een situatie waarbij een burger van de Unie automatisch zijn kiesrecht in zijn 
lidstaat van herkomst verliest door het enkele feit dat hij niet tijdig op een brief heeft 
gereageerd, lijkt echter de vrijheid van de burger om te beslissen in welke lidstaat hij zijn 
stem uitbrengt, niet voldoende te waarborgen. 
Zoals door de Nederlandse regering bij de omzetting van de richtlijn in het 
vooruitzicht werd gesteld, zal het huidige stelsel waarschijnlijk worden gewijzigd. Te 
dien einde werd op 19 september 1997 door de regering een wetsontwerp ingediend. 
Hierin wordt voorgesteld dat niet-onderdanen die in het bevolkingsregister van de 
gemeente van hun woonplaats zijn ingeschreven, nog steeds vóór de verkiezingen een 
standaardformulier zullen ontvangen waarin hun wordt gevraagd in welke lidstaat zij 
wensen te stemmen. Wordt het formulier niet tijdig teruggezonden, dan zal de burger 
van de Unie worden geacht ervoor te hebben geopteerd in zijn lidstaat van herkomst te 
stemmen. Op deze wijze zullen twee verplichtingen van de richtlijn worden nagekomen, 
ten eerste de verplichting om de burger tijdig en op passende wijze over zijn kiesrecht te 
informeren, en ten tweede de verplichting om de vrijheid van de burger te eerbiedigen om 
te beslissen of hij al dan niet in zijn lidstaat van verblijf aan de verkiezingen deelneemt. 
HOOFDSTUK III: CONCL USIES 
Richtlijn 93/109/EG van de Raad werd bij de laatste verkiezingen voor het 
Europees Parlement in alle lidstaten toegepast, zodat in het buitenland wonende burgers 
van de Unie in hun lidstaat van verblijf aan die verkiezingen konden deelnemen. 
Het onderzoek van de omzettingswetten is nu afgerond, en de Commissie is op 
grond hiervan van oordeel dat de lidstaten zich over het algemeen op bevredigende wijze 
aan de richtlijn hebben geconformeerd. Intussen hebben de lidstaten die wetten op 
detailpunten aangepast. 
Bij het bezien van de uitslagen van de verkiezingen van juni 1994 dringen zich, 
wat de deelneming van burgers van de Unie/niet-onderdanen betreft, echter ook twee 
negatieve constateringen op. Eerst en vooral liet de informering over de nieuwe rechten te 
wensen over. In de tweede plaats was het aantal verkozen niet-nationale kandidaten 
ongemeen laag. 
De Commissie is in dit stadium van oordeel dat de richtlijn zelf niet behoeft te 
worden gewijzigd. Wel moeten de lidstaten de toepassing ervan verbeteren, inzonderheid 
wat de artikelen 12 en 13 betreft, en de uitwisseling van informatie tussen de lidstaten 
moet beter worden geregeld. 
Tenslotte moet, gelet op de recentste bevolkingscijfers, de aan Luxemburg 
toegekende afwijking inzake een minimumverblijfsduur bij de volgende verkiezingen 
voor het Europees Parlement worden gehandhaafd. 
22 
9. Voorstellen ter verbetering van de toepassing van de richtlijn 
Informatiecampagne 
De lidstaten moeten hun inspanningen op het stuk van de informering van de in 
hun land verblijvende burgers van de Unie uit andere lidstaten, zoals door artikel 12 van 
de richtlijn vereist, aanzienlijk opvoeren. Dit geldt met name voor de lidstaten die deze 
burgers niet individueel contacteren en zich tot de aanplakking van mededelingen van de 
overheid beperken. 
Er moet een bijzondere inspanning worden geleverd om de burgers van de Unie 
over de inschrijvingstermijnen te informeren. Degenen die reeds bij de verkiezingen van 
1994 in hun lidstaat van verblijf op een kiezerslijst zijn ingeschreven, zullen daarop 
ingeschreven blijven totdat zij verzoeken daarvan te worden geschrapt, maar het is 
mogelijk dat nieuwkomers de inschrijvingstermijn in de gastlidstaat niet eens kennen. In 
de meeste lidstaten ligt de uiterste inschrijvingsdatum gemiddeld acht weken vóór de 
verkiezingsdag, maar in sommige lidstaten moeten de burgers zich meer dan een jaar 
vóór de verkiezingen later inschrijven (zie tabel 7). 
Om het gebrek aan informatie te verhelpen, heeft de Commissie in 1996 tezamen 
met het Europees Parlement de omvangrijke informatiecampagne "Burgers van 
Europa/Europa binnen bereik" gelanceerd, die tot doel heeft de burgers beter over hun 
rechten uit hoofde van het Gemeenschapsrecht te informeren. De Commissie heeft naast 
andere gidsen onder meer ook de gids "Wonen in een ander land van de Europese Unie" 
gepubliceerd, met algemene informatie over de rechten en verplichtingen bij het gaan 
wonen in een andere lidstaat en informatie over de wijze van uitoefening van het 
kiesrecht in de lidstaat van verblijf. 
Bij de gids "Wonen in een ander land van de Europese Unie" horen vijftien 
informatiebladen over de wijze van uitoefening van het actief en passief kiesrecht bij de 
verkiezingen voor het Europees Parlement. Deze informatiebladen, één voor elke lidstaat, 
kunnen in alle officiële talen van de Unie op het Internet worden geraadpleegd en kunnen 
net zoals de gidsen ook kosteloos per telefoon worden besteld33. Ze werden door de 
Commissie opgesteld en door de nationale autoriteiten goedgekeurd. Ze bevatten 
gedetailleerde, praktische informatie over de wetgeving van elke lidstaat, de documenten 
die moeten worden overgelegd om op een kiezerslijst te worden ingeschreven, de 
inschrijvingstermijnen, de beroepsmogelijkheden die ter beschikking van de burger staan, 
en de contactpunten in de lidstaten waar de burger voor verdere hulp en bijstand 
terechtkan. 
Als onderdeel van het op de Top van Amsterdam door de lidstaten goedgekeurde 
actieplan voor de interne markt zal ten vervolge op "Burgers van Europa/Europa binnen 
33 Internet-adres: http://europa.eu.int/citizens. Telefoonnummers in de verschillende lidstaten: Oostenrijk 
(0660-6811), Nederland (0800-8051), Italië (167-876166), België (0800-92038 in het Nederlands en 
0800-92039 in het Frans), Zweden (020-794949), Luxemburg (0800-2550), Frankrijk (0800 90-9700), 
Griekenland (00800-3212254), Portugal (0800-222001), Spanje (900-983198), Duitsland (0130-
850400), Verenigd Koninkrijk (0800-581591), Ierland (1-800-553188), Finland (08001-13191), 
Denemarken (8001 -0201 ). 
-23-
bereik" een permanente "Dialoog met de burger" worden ingesteld. Bij de volgende 
verkiezingen voor het Europees Parlement zal de Commissie aldus tezamen met het 
Parlement in staat zijn om in alle officiële talen van de Unie duidelijke, gedetailleerde 
informatie te verschaffen over hoe in alle lidstaten het kiesrecht kan worden uitgeoefend. 
Voorts zullen mensen die niet precies weten hoe zij hun rechten kunnen 
uitoefenen, terechtkunnen bij de in het kader van "Burgers van Europa/Europa binnen 
bereik" opgerichte Weg wij zerdienst, waar zij in de regel zullen worden verwezen naar de 
juiste contactpunten op Europees, nationaal of lokaal niveau. De Wegwij zerdienst is 
sinds 1996 operationeel, en er kunnen gewoon per telefoon of langs het Internet vragen 
worden gesteld. Deze vragen van de burgers zijn belangrijk, omdat ze de Commissie een 
directe feed-back bezorgen over de problemen waarmee mensen in de praktijk worden 
geconfronteerd wanneer zij van hun rechten als burger van de Unie gebruik maken. 
Uitwisseling van informatie tussen de lidstaten 
Om dubbel stemmen te vermijden, bepaalt artikel 13 dat de lidstaten informatie 
moeten uitwisselen over hun onderdanen die in hun lidstaat van verblijf stemmen. De 
Commissie is van oordeel dat de toepassing van de huidige regeling aanzienlijk moet 
worden verbeterd. 
Onderzocht moet worden hoe de lidstaten op een betrouwbare, flexibele en 
efficiënte wijze, en tijdig genoeg om de kiezerslijsten te kunnen aanpassen, informatie 
kunnen uitwisselen over hun onderdanen die in een andere lidstaat stemmen. Bovendien 
moeten bij de uitwisseling van informatie de regels betreffende de bescherming van 
natuurlijke personen in verband met de verwerking en het vrije verkeer van 
persoonsgegevens worden geëerbiedigd34. De diensten van de Commissie en de lidstaten 
zijn momenteel tezamen bezig hieraan te werken, teneinde: 
• nauwkeurig te bepalen tot welke nationale autoriteiten de lidstaat van verblijf de 
mededeling moet richten; 
• nauwkeurig te bepalen over welke informatie de lidstaten moeten beschikken om de 
betrokken kiezers van hun eigen kiezerslijsten te schrappen; 
• overeenstemming te bereiken over een gemeenschappelijk formaat of een 
standaardformulier voor de uitwisseling van informatie; 
• mogelijkheden te onderzoeken om de informatie langs elektronische weg uit te 
wisselen, teneinde de procedure te bespoedigen. 
Wordt voor deze punten een oplossing gevonden, dan moeten de belangrijkste 
problemen worden aangepakt die bij het toezicht op de toepassing van de richtlijn aan het 
licht zijn gekomen, namelijk de betrouwbaarheid van de informatie en de tijdsdruk. 
Zou deze poging echter mislukken en zou het huidige systeem vanwege de zeer 
uiteenlopende inschrijvingstermijnen in de lidstaten (zie tabel 7) onwerkzaam blijken te 
zijn, dan zou het enige alternatief erin bestaan de richtlijn te wijzigen. Maar in dat geval 
zou ofwel de burger de vrijheid moeten worden ontnomen om te kiezen in welke lidstaat 
34 Richtlijn 95/46/EG van de Raad van 24 juli 1995 betreffende de bescherming van persoonsgegevens. 
PB nr. L 281 van 23.11.1995, blz. 31. 
24 
hij zijn stem uitbrengt, ofwel zou aan de uitoefening van die keuze een tijdslimiet moeten 
worden gesteld, zodat dubbele inschrijvingen op de kiezerslijsten kunnen worden 
gecorrigeerd. 
Wat kandidaten betreft, stelt de Commissie, om de taak van de functionarissen die 
de kandidaatstellingen van burgers van de Unie/niet-onderdanen moeten behandelen, te 
vergemakkelijken, voor dat de lidstaten vóór de volgende verkiezingen voor het Europees 
Parlement elkaar meedelen welke nationale autoriteiten bevoegd zijn om de door 
artikel 10, lid 2, vereiste verklaring betreffende het bezit van het passief kiesrecht af te 
geven, en elkaar zo mogelijk een model van die verklaring bezorgen. 
Toegang tot de actieve politiek vóór de verkiezingen 
Ofschoon de richtlijn geen bepaling terzake bevat, wenst de Commissie de 
aandacht te vestigen op de noodzaak de deelneming van burgers van de 
Unie/niet-onderdanen aan het politieke leven in hun lidstaat van verblijf te 
vergemakkelijken en hun aldus de mogelijkheid te bieden op ruimere schaal gebruik te 
maken van het recht om zich verkiesbaar te stellen. 
Het Europees Parlement heeft er reeds op aangedrongen dat de Europese politieke 
partijen een actievere rol zouden spelen35, en het werkt op het ogenblik aan een voorstel 
voor een op gemeenschappelijke beginselen gebaseerde procedure voor de verkiezing van 
de leden van het Europees Parlement overeenkomstig artikel 138, lid 3, van het 
EG-Verdrag, zoals gewijzigd bij het Verdrag van Amsterdam36. Hierbij moet bijzondere 
aandacht worden besteed aan de bijdrage die burgers van de Unie die in een lidstaat 
verblijven waarvan zij niet de nationaliteit bezitten, aan het democratische proces in de 
Unie kunnen leveren. 
Uit de door de lidstaten verstrekte informatie blijkt dat in theorie alle burgers van 
de Unie actief aan politiek kunnen doen (zie tabel 2). Niettemin moeten op nationaal 
niveau inspanningen worden geleverd om mogelijke belemmeringen voor de politieke 
activiteit van burgers van de Unie/niet-onderdanen weg te nemen. Het behoeft geen 
betoog dat de rol van de politieke partijen in het bereiken van dit doel van cruciale 
betekenis is, niet alleen vanwege hun belang als democratisch participatiemiddel, maar 
ook en vooral omdat zij ertoe kunnen bijdragen dat burgers van de Unie/niet-onderdanen 
zich verkiesbaar stellen. In sommige lidstaten beslissen de politieke partijen echter naar 
eigen goeddunken of zij niet-onderdanen toelaten. Het verband tussen het kiesrecht en de 
deelneming aan het politieke leven is des te duidelijker, wanneer we bedenken dat in 
sommige lidstaten uitsluitend de politieke partijen kandidaten voor de verkiezingen voor 
het Europees Parlement mogen voordragen. 
De Commissie zal harerzijds haar rol van hoedster van het Verdrag vervullen en 
alles in het werk stellen om discriminatie op grond van de nationaliteit, waardoor het 
burgers van de Unie zou worden belet zich verkiesbaar te stellen, uit te sluiten. 
35 Zie ook de Resolutie van het Europees Parlement van 10 december 1996 betreffende de 
grondwettelijke status van de Europese politieke partijen - document EP 254.448. 
36 Werkdocument van 22 oktober 1997 - Commissie institutionele zaken - document EP 224.331 
-25-
TABELl* TOEPASSING VAN RICHTLIJN 93/109/EG VAN DE RAAD 
DEELNAME VAN EU-KIEZERS WELKE GEEN ONDERDAAN ZIJN VAN DE LID-STAAT VAN VERBLIJF 
- VERKIEZINGEN VOOR HET EUROPEES PARLEMENT VAN 1994 
6^ Lid-Staat 
België 
(stemplicht) 
Denemarken 
Duitsland Uiterste datum 
voor 
inschrijving ais 
kiezer 
7.2.94 
-31.3.94 
9.3.94 
- 28.4.94 
eind maart-
9 mei 1994 Algemene graad van 
deelneming aan de 
verkiezingen 
90.7% 
(totaal electoraat: 
7 096 273) 
52.9% 
(totaal electoraat: 
3 994 200) 
60% 
(totaal electoraat: 
60 473 927) Potentiële 
EU-kiezers die 
geen onderdaan 
zijn van de Lid-
Staat van 
verblijf 
471 277 
27 042 
1 200 000 Ingeschreven 
EU-kiezers onder 
de niet-onderdanen 
en percentage van 
het totaal aantal 
kiezers/niet-
onderdanen 
24 000 
(5.1%) 
6 719 
(24.85%) 
80 000 
(6,66%) Sancties voor het tweemaal 
stemmen of voor valse 
verklaringen 
Gevangenisstraf van 8-15 dagen, 
en/of een geldboete van 
26-200 BFR. (art. 1 van de 
gewijzigde wet van 23 maart 1989). 
Tweemaal stemmen: een geldboete. 
Valse verklaring, een geldboete of 
een gevangenisstraf tot 4 maanden. 
Een geldboete of een 
gevangenisstraf tot driejaar. Informatiecampagne 
Persconferentie door het Ministerie 
van Binnenlandse Zakea kennisgeving 
in het Belgisch Staatsblad, 
informatiebrochures. 
Gemeentebesturen dragen zorg voor 
een gedecentraliseerde 
informatiecampagne. 
Brief aan elk van'de onderdanen van 
een andere Lid-Staat van de EU. ouder 
dan 18. 
Gemeentebesturen dragen zorg voor de 
gedecentraliseerde 
informatiecampagne. De initiatieven 
variëren van folders in 9 talen tot 
individuele informatie in verschillende 
talen. Radio- en televisieprogramma's. 
Griekenland 
(stemplicht) 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Italië 8.1.94 
-31.3.94 
3.1.94 
-15.2.94 
en 
25.4. 94 
-2.5.1994 
14.3.94 
- 15.4.94 
- 24.5.94 
26.2.94 -24.3.94 71.2% 
(totaal electoraat: 
8 485 495) 
59.1% 
(totaal electoraat. 
18 664 053) 
52.7% 
(totaal electoraat: 
39 044 441) 
44% 
(totaal electoraat: 
2 639 000. inclusief 
Britse burgers) 
73.7% 
(totaal electoraat: 
48 372 726) 40 000 
192 074 
(inclusief de 
minderjarigen op 
31 december 
1993) 
1427 315 
ca. 13 600 
(zonder de Britse 
burgers) 
152 139 622 
(1.55%) 
24 227 
(12.61%) 
47 508 
(3.38%) 
6 000 
(zonder de Britse 
burgers) 
(44.11%) 
2 809 
(3,52%) Gevangenisstraf van 3 maanden - 5 Eén televisiespot betaald door de 
jaar en uitsluiting van o\ erheidsambt regering. 
zoals bepaald in art. 63 van het In januari 1994 werd informatie van 
Strafwetboek. het Ministerie van Binnenlandse Zaken 
1-5 jaar art. 104 en 108 van de door de gemeentebesturen verspreid. 
Kieswet. 
6 maanden gevangenisstraf, 
ontzetting uit burgerrechten en een 
geldboete van 30 000-300 000 PTA 
(Art 142 LOREG). 
Valse verklaring: 1 jaar 
gev angenisstraf en een geldboete 
van 100 000 FF. 
Tweemaal stemmen: 2 jaar 
gev angenisstraf en een geldboete 
van 100 000 FF. 
Tweemaal stemmen: een geldboete 
tot 1 000 IRL en/of een 
gevangenisstraf tot 2 jaar. 
Valse verklaringen: een geldboete 
tot 50 IRL en/of gevangenisstraf tot 
3 maanden. 
Tweemaal stemmen: 1-3 jaar 
gevangenisstraf en een geldboete 
van 100 000-500 000 LIT. De Regering betaalde spotjes op radio, 
aankondigingen in de pers en affiches. 
Verplichte administratieve 
bekendmaking in iedere gemeente. In 
elk departement voerde de 
politieprefect een informatiecampagne, 
welke uit perscommuniques en 
aankondigingen op de radio bestond, 
afgestemd op het aantal onderdanen 
van een andere Lid-Staat van de EU. 
Particuliere verenigingen namen 
ev eneens aan deze campagne deel. 
Perscommuniqué, een verplichte 
bekendmaking en informatiebrochures 
voor de EU-ambassades in Dublin 
Toezending aan de burgemeesters v an 
een bericht dat in de gemeenten 
verplicht moest worden aangeplakt. 
Luxemburg 
(stemplicht) h 1.3.94 88.5% 
(totaal electoraat. 
198 370) 105 000 6 907 
(6.58%) 10 (XX)-100 000 LFR geldboete. Informatiefolder in 5 talen welke aan 
alle ingezetenen, zowel onderdanen als 
niet-onderdanen is bezorgd. 
(Nederland uiterste datum 
voor intrekking: 
19 mei 1994 36% 
(totaal electoraat: 
11618 677) fca. 160 000 geen gegevens 
beschikbaar Tweemaal stemmen: gev angenisstraf|Brief 
tot 1 maanden of een geldboete tot 5 
000 HFL. 
Valse verklaring: gevangenisstraf tot 
6 jaar of een geldboete tot 100 000 
HFL. aan elk van de onderdanen van 
een andere Lid-Staat van de EU. 
oostenrijk* 30.8.1996 
(referentie 
datum) tot 
10.10.1996 67.73% 
(totaal electoraat: 
5 800 377) P1385 7 261 
(7.94%) Valse verklaringen, een geldboete 
tot 3 000 ÖS of gevangenisstraf tot 
weken. 
Stemmen door onv erkiesbaar 
personen: gevangenisstraf tot 6 
maanden of een geldboete tot 360 
dagelijks eenheden. Informatieve brochures van het 
2 Ministerie van Binnenlandse Zaken in 
het Duits. In grote gemeenten worden 
EU-onderdanen schriftelijk over hun 
rechten geinformeèrd. Aanvullende 
informatie op radio, TV en in de 
kranten. 
Portugal 1.3.94 
1-15.3.94 35.5% 
(totaal electoraat: 
8 555 733) 30 519 
(inclusief 
personen jonger 
dan 18) ÏÏ15 
K2,34%) Tweemaal stemmen en valse 
verklaringen: max. 1 jaar 
gev angenisstraf en 50 dagen 
geldboete (art. 14 Lei 14/87 en art. 
53B Lei 69/78). Aankondigingen in de pers en op radio 
en televisie. Een informatiev e 
brochure en affiche die door de 
Regering worden betaald en v erdeeld 
onder de lokale besturen en 
ambassades. 
Finland** huni tot 15.8.96 60.3% 
(totaal electoraat: 
4 108 703) 11296 2 515 
(22%) Tweemaal stemmen, gev an; 
tot max. 1 jaar. 
Valse verklaringen: geldboete of 
gevangenisstraf tot max. 2 jaar genisstrafjBrieven worden gestuurd aan alle 
ingeschreven EU-onderdanen in het 
Fins. Zweeds, Engels, Duits en Frans, 
met informatie over hun rechten en een 
inschrivings formulier. 
(9 Zweden** 
Verenigd 
Koninkrijk 
EU Totaal 1.5.1995 
-3.7.1995 41.64% 
(totaal electoraat 
6 551781) 
17.2. - 29.3 (te 36.4% 
laat ingediende 
aanvragen tot (totaal electoraat: 
inschrijving 43 770 000. inclusief 
werden aanvaard Ierse burgers) 
tot 22 april 
1994) ca. 150 000 
ca. 400 000 
(zonder de Ierse 
burgers) 36 191 
(24%) 
7 845 
(zonder de Ierse 
burgers) 
(1.96%) 
ca. 4 471647 ca. 253 319 
(-NL4 311647) (behalve. NL) Tweemaal stemmen: geen sanctie 
Valse verklaringen: geldboete of 
gevangenisstraf tot max. 6 maanden. 
Een geldboete tot 1 000 UKL voor 
elk van beide misdrijven. 
• Brieven worden op 6 april gestuurd 
aan alle ingeschreven EU-onderdanen 
met een inschrivings formulier. 
Nieuwe inwoners hebben een 
inschrijvings formulier gekregen bij 
inschrijving in het bev olkinsregister. 
Perscommuniqué en TV uitzending 
alleen in het Zweeds. 
Perscommuniqué, officiële v erklaring 
en informatie aan ambassades en 
consulaten, particuliere verenigingen, 
ambtenaren belast met de 
kiezersregistratie en Citizens Advice 
Bureaux (informatiebureaus v oor 
burgers). In Noord Ierland wordt een 
informatieve brochure naar elke 
huishouden gestuurd. 
* Informatie medegedeeld door de Lid-Staten 
** De eerste EP verkiezingen werden gehouden: in Zweden op 17 september 1995; in Oostenrijk en in Finland op 13 oktober en 20 oktober 1996. 
TOEPASSING VAN RICHTLIJN 93/109/EG VAN DE RAAD 
TABEL 2* 
DEELNEMINGSMOGELIJKHEDEN VOOR IN HET BUITENLAND VERBLIJVENDE ONDERDANEN - VERKIEZINGEN VOOR HET EUROPEES 
PARLEMENT VAN 1994 
v>3 
0 Lid-Staat 
België 
(stemplicht) 
Denemarken 
Duitsland 
Griekenland 
(stemplicht) 
Spanje 
Frankrijk In een andere Lid-Staat van de 
EU verblijvende burgers 
130 000 
40 000 
290 000 
360 000 
470 000 
(van wie er 199 439 op de 
Spaanse kiezerslijst zijn 
ingeschreven) 
343 828 In een andere Lid-Staat verblijvende burgers die per brief, bij volmacht of op 
plaatselijke ambassades en consulaten kiezen voor kandidaten uit de Lid-Staat 
van herkomst 
Ja. per brief, op consulaten, op uitdrukkelijk verzoek. Art 1 (2) (1). 1 162 Belgische 
burgers maakten van deze mogelijkheid gebruik bij de EP-verkiezingen van 1994 . 
Ja. op ambassades en consulaten. Insclirijvingen op de kiezerslijst op verzoek. 
Ja. per brief. 
Ja. op ambassades en consulaten. 47 947 Griekse burgers maakten bij de 
EP-verkiezingen van 1994 v an deze mogelijkheid gebruik. 
Ja. Ongeveer 50 000 Spaanse burgers maakte bij de EP-verkiezingen van 1994 van 
deze mogelijkheid gebruik. 
Ja. op consulaten. 17 139 Franse burgers maakten bij de EP-verkiezingen van 1994 
van deze mogelijkheid gebruik. In een andere Lid-Staat 
verblijvende burgers die in hun 
Lid-Staat van verblijf stemden 
voor kandidaten uit hun 
Lid-Staat van verblijf 
naar schatting tussen 5 000 en 
6 000 
3 850 
24 708 
10 510 
4 571 
16 300 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
(stemplicht) 
Nederland 
Oostenrijk** 
Portugal 
Finland** 
Zweden** 
Verenigd Koninkrijk ca. 38 000 
(zonder de 592 000 in het VK 
verblijvende Ierse burgers) 
1 200 000 
11 000 
240 000 
220 000 
Bijna 840 000 
(inclusief 87 307 geregistreerde 
kiezers) 
150 000 
57 000 
ca. 600 000 
(zonder de in de Ierse Republiek 
verblijvende burgers) Neen, behalve stemming per brief voor diplomaten die in het buitenland 
gestationeerd zijn. en hun echtgenotes. 
Ja. op ambassades en consulaten. 
Ja. per brief. Art 1 (1)(4) 
Ja. Y 6 1 
Ja. 
Ja. per brief. DL 95-C/76. Inschrijving op de kiezerslijst is niet verplicht, maar wel 
vereist om te mogen stemmen. 20 844 Portugese burgers maakten van deze 
mogelijkheid gebruik bij de EP-verkiezingen van 1994. 
Ja. op ambassades en consulaten. 
Ja. op ambassades en consulaten, en per brief voor in Duitsland levende Zweedse 
burgers. 
Ja, per volmacht, mits niet langer dan 20 jaar afwezig uit het VK. 1 899 (zonder de in het VK 
levende Ierse burgers) 
54 000 
geen gegevens beschikbaar 
geen gegevens beschikbaar 
niet van toepassing** 
16 219 
niet van toepassing** 
niet van toepassing** 
geen gegevens beschikbaar 
* Informatie medegedeeld door de Lid-Staten 
** Oostenrijk, Finland en Zweden zijn op 1 januari 1995 tot de EU toeegetreden, en namen niet deel aan de verkiezingen voor het EP van 1994. 
TOEPASSING VAN RICHTLIJN 93/109/EG VAN DE RAAD 
TABEL3* 
KANDIDAATSTELLING VAN ONDERDANEN VAN EEN ANDERE LID-STAAT VAN DE EU - VERKIEZINGEN VOOR HET EUROPEES PARLEMENT VAN 1994 
Lid-Staat 
België 
Denemarken 
Duitsland Uiterste datum 
voor inschrijving 
als kandidaat 
1 april 94 
4 weken vóór de 
verkiezingen 
66 dagen vóór de 
Lànderver-kiezingen 
en 68 dagen vóór de 
Bondsdagverkie­
zingen. Voorwaarden voor kandidaatstelling 
21 jaar oud zijn 
Lijsten ingediend door 5 verkozen 
vertegenwoordigers of gesteund door 
5 000 kiezers. 
18 jaar oud zijn 
De ingediende lijsten moeten partijen uit 
het nationale Parlement of het EP 
vertegenwoordigen, ofwel de steun 
krijgen van een kiezersequivalent van 
2% van de bij voorgaande algemene 
verkiezingen geldig uitgebrachte 
stemmen. 
18 jaar oud zijn. 
Lijsten mogen worden ingediend door 
politieke partijen of verenigingen. 
Lijsten van partijen of politieke 
verenigingen die minder dan 5 verkozen 
leden van het EP, de Bondsdag of de 
Landtag hebben, moeten voor de 
Bondsdagverkiezingen 4 000 
bandtekeningen voorleggen en voor 
Landtagverkiezingen de handtekeningen 
van 1/1000ste van de ingeschreven 
üezers van de Lander, met een 
maximum van 2 000 stemgerechtigde 
dezers. Financiering 
Particulier. 
Particulier. 
Gedeeltelijke financiering van de 
politieke partijen en verenigingen 
door de overheid. Vergoeding van 
een deel van de onkosten als meer 
dan 0,5% van het totaal aantal 
stemmen is behaald ( 1 DM per 
stem). Sancties voor dubbele 
kandidaatstelling 
8-15 dagen gevangenisstraf en 
een geldboete van 26-200 BFR 
(art. 1 van de gewijzigde wet 
van 23 maart 1989). 
Geldboete. 
De verkiezing van een ieder die 
tweemaal kandidaat is, wordt 
geannuleerd. 
Gevangenisstraf tot 3 jaar of een 
geldboete. E U-kandidaten 
18 
(van 534) 
1 
12 Verkozen 
EU-
kandidaten 
Geen. 
Geen. 
1 
Ui Griekenland 
Espanje 
Frankrijk 
Ierland 
Italië 
Luxemburg Uiterlijk 10 dagen na 
het uitschrijven van 
de verkiezingen. 
4-9 mei 1994 
27 mei 1994 
7-14 mei 1994. 
39 dagen vóór de 
verkiezingen. 
50 dagen vóór de 
verkiezingen. 25 jaar oud zijn. 
18 jaar oud zijn 
Lijst ingediend door een partij, coalitie 
of federatie, gesteund door 15 000 
kiezers of 50 verkozen 
vertegenwoordigers (art. 220 (4)). 
23 jaar oud zijn. 
Borgsom van 100 000 FF (terugbetaald 
als de lijst meer dan 5% van de stemmen 
behaalt) 
21 jaar oud zijn. 
Een borgsom van 1 000 IRL 
(terugbetaalbaar als de kandidaat 1/3 
van de voor een overv\ inning 
noodzakelijke stemmen behaalt). 
25 jaar oud zijn. 
Lijsten ingediend door politieke groepen 
of partijen vertegenwoordigd in één van 
beide Kamers, of gesteund door 30 000 
kiezers uit hun kiesdistrict. Sinds 1979 
kunnen alle EU-burgers als kandidaat 
opkomen bij de verkiezingen. 
21 oud zijn 
Lijst ingediend door 250 kiezers, of een 
lid van het EP of het nationale 
Parlement. 
Op de lijst mogen ten hoogste 50% 
niet-onderdanen voorkomen. Particulier. 
Deels door de overheid: 3 000 000 
PT A per zetel, 100 PT A per stem 
indien verkozen (art. 227 Ley 2). 
Verkiezingspost wordt eveneens 
door de overheid betaald. 
Deels door de overheid. 
Particulier. 
Deels door de overheid. 
Deels door de overheid, op 
voorwaarde dat de partij meer dan 
5% van de stemmen behaalt Gevangenisstraf van 6 maanden Geen gegevens 
tot 5 jaar en uitsluiting van een beschikbaar. 
overheidsambt voor een periode 
van 2 tot 5 jaar. zoals bepaald in 
art. 63 van het Strafwetboek en 
art. 32 van het l*residentieel 
Decreet 92/1994. 
Bestraffing voor valsheid in een 
officieel document: 
gevangenisstraf van 6 tot 8 jaar 
en een geldboete van 100 000 
tot 1 000 000 PTA. 
De verkiezing van een ieder die 
tweemaal kandidaat is, wordt 
geannuleerd. 
Geldboete van max. 500 IRL 
voor een valse verklaring op een 
kandidaatstellingsdocument 
en/of een gevangenisstraf tot 
6 maanden. 
Gevangenisstraf tot 3 jaar voor 
een valse verklaring. 
Geldboete van 25 000 tot 
750 000 LFR 1 
5 Geen. 
Geen. 
Geen 
Geen Geen 
(Britse burgers niet (Britse burgers 
meegerekend). niet meegere­
kend). 
2 
8 
(van 120) Geen. 
Geen. 
Ui Nederland 
Oostenrijk** 
Portugal 
Finland** 27 april 1994 
6.9.1996 
4-18 april 1994 
31 dagen vóór de 
verkiezingen- 19 
september 1996 18 jaar oud zijn 
Handtekeningen van 10 kiezers en een 
borgsom van 25 000 HFL. Maximum 
30 kandidaten per lijst. 
19 jaar oud zijn voor 1 januari van de 
verkiezingsjaar. 
Kandidaten mogen worden ingediend 
door politieke partijen, door 3 leden van 
het Federaal Parlament, door 1 
Oostenrijks lid van de EP of gesteund 
door 2 600 kiezers. 
18 jaar oud zijn. 
Uitsluitend lijsten welke door een 
politieke partij of door een coalitie van 
politieke partijen worden ingediend. 
18 jaar oud zijn vóór de verkiezingsdag. 
Politieke partijen (max. 16 kandidaten), 
politieke verenigingen van min. 1 000 
kiezers (max. 1 kandidaat), verbonden 
tussen partijen en politieke 
vereinigingen (lijsten van max. 16 
kandidaten) Particulier. 
Na de stemming, en op aanvTaag. 
elke politieke partij 
vertegenwoordigd in het EP zullen 
een deel van onkosten gekregen (§ 
2B van de Partij enw et) 
Particulier of uit de fondsen van een 
politieke partij (Lei 72/93). 
Deels door de overheid door partijen 
die in het Parlament 
vertegenw oordigd zijn en zekere 
burgers vereinigingen. 
Particulier ook. Tweemaal kandidaat zijn: een 
gevangenisstraf tot 1 maand, 
een geldboete tot 5 000 HFL. 
Valse verklaring: een geldboete 
tot 3 000 ÖS of gevangenisstraf 
tot 2 weken 
(§ 31 (6) van EuWO) 
100 dagen financiële straf en 
gevangenisstraf van 2 jaar. 
Aanvullende straf: verlies van 
het passief kiesrecht voor de 
volgende verkiezingen (art. 14 
A Lei 14/87). 
Dubbele kandidaatstelling: 
geldboete of gevangenisstraf tot 
max. 2 jaar 
Valse verklaring: 
Stemmen door de kandidaat zijn 
geannuleerd, maar de partij of 
lijst die hebben zijn 
kandidaatstelling ingediend 
kunnen deze stemmen 
gekregen. 2 
(van 246) 
Geen. 
Geen. 
Geen 
(van 207) Geen. 
Geen. 
Geen. 
Geen. 
föweden** 16.6.1996-
door geregistreerde 
partijen, anderwij s 
namen van 
kandidaten kunnen 
ingeschreven worden 
ver zo lang als de 
stembrieven kunnen 
afgedrukt worden Geen bijzondere voorwaarden voor 
kandidaatstelling 18 jaar oud zijn vóór de verkiezingsdag. poor de overheid: Bedrag van SKR 
30 miljoen tussen partijen die in het 
Zweeds Riksdag vertegenwoordigd 
zijn. Valse verklaring: geldboete of 
gevangenisstraf tot max. 6 |(van 577) 
maanden 
Dubbele kandidaatstelling: geen 
sanctie. Oeen. 
[Verenigd 
[Koninkrijk 17 februari -
29 maart 1994 
(verlengd tot 22 april 
1994). 21 jaar oud zijn. 
Borgsom van 1 000 UKL. 
Steun van 30 kiezers. Particulier. Valse verklaring: een geldboete 
tot 1 000 UKL. |(van 545) 
Ernstige inbreuk. Tweemaal 
kandidaat zijn: een geldboete tot 
5 000 UKL en een 
gevangenisstraf tot 6 maanden Oeen. 
* Informatie medegedeeld door de Lid-Staten 
<-7 '* De eerste EP verkiezingen werden gehouden: in Zweden op 1? september 1995; in Oostenrijk en in Finland op 13 oktober en 20 oktober 1996. 
POLITIEKE PARTICIPATIE DOOR ONDERDANEN VAN EEN ANDERE LID-STAAT VAN DE EU IN DE PERIODE VÓÓR DE VERKIEZINGEN 
Tabel 4* 
er Lid-Staat 
België 
Denemarken 
Duitsland 
Griekenland 
Espanje 
Frankrijk 
Ierland 
Italië Kunnen niet-onderdanen een 
politieke partij oprichten? 
Ja. 
Ja. 
Ja, niet-onderdanen mogen 
medeoprichter zijn van een partij. Zij 
zal haar status van partij verliezen, als 
de meerderheid van de leden of van het 
partijbestuur buitenlanders zijn. 
Neen. 
Ja. Alhoewel, de wet van 1978 
betreffende de politieke partijen, dit 
recht slechts voor Spaanse onderdanen 
wordt voorbehoudt te worden, dient 
deze wet als ongrondwettig beschouwd. 
Ja. 
Ja. 
Ja. Kunnen niet-onderdanen lid worden 
van een politieke partij? 
Ja. 
Ja. 
Ja, indien dat volgens de statuten van de 
partijen is toegelaten. 
Dit wordt vrij bepaald door elke partij. 
Ja. 
Ja. 
Ja. 
Ja. Is er een maximum aantal 
buitenlanders bepaald? 
Neen. 
Neen. 
Ja. Politieke partijen en hun bestuur 
mogen niet meer dan 50% 
niet-onderdanen tellen. Art. 2 (3) van de 
Wet op de politieke partijen. Voor de 
Europese verkiezingen worden andere 
politieke verenigingen beschouwd als 
politieke partijen, voor hen bestaat er 
geen maximumaantal. 
Geen gegevens beschikbaar. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. Andere beperkingen? 
Geen. 
Geen. 
Ja. De politieke activiteit van 
buitenlanders kan, onder bepaalde 
voorwaarden, aan beperkingen zijn 
onderworpen. Artikelen 6 en 37 van de 
Vreemdelingenwet. 
Geen gegevens beschikbaar. 
De interne struktuur en werking van 
politieke partijen moeten democratisch 
zijn. (Artikel 6 van de Grondwet) 
Geen. 
Geen. 
Geen. 
Luxemburg De Grondwet kent het verenigingsrecht 
enkel aan onderdanen toe. maar in de 
praktijk kunnen ook niet-onderdanen 
hier aanspraak op maken tfa. Neen. Zoals in de Richtlijn wordt toegestaan, 
mag een lijst niet bestaan uit een 
meerderheid van niet-onderdanen (art. 
106 (5) van de wet van 25 februari 
1979). 
[Nederland tfa. tfa. Neen. Niet-onderdanen mogen enkel kandidaat 
zijn voor verkiezingen voor het EP en 
voor de lokale besturen. 
K)osten rijk Pa. tfa. Neen. Meen. 
Portugal Artikel 15 van de Grondwet kent enkel 
politieke rechten enkel aan eigen 
onderdanen. Alhoewel deze rechten ook 
aan EU-burgers (voor de EP 
verkiezingen en gemeente verkiezingen 
op basis van wederkerigheid)v\ orden 
toegekend. Oprichting van een politieke 
partij door niet-onderdanen is in het wet 
(DL 595/74) niet voorzien. De 
hervorming van deze regels is voorzien 
in het wetgevend programa van de 
Regering. Ja, volgens discretionaire beslissing van 
de politieke partijen. Grote partijen 
hebben leden die niet-onderdanen zijn. Neen. Verkiezingskantoren mogen niet 
uitsluitend uit niet-onderdanen 
samengesteld zijn. Art. 9 B Lei 14/87 
(om polarizatie te vermijden). 
[Finland Ja, als zij in Finland verblijven en ouder 
dan 15 zijn. Ua, als ze in Finland verblijven. Neen. Meen. 
(Zweden tfa. tfa. Neen. Meen. 
(Verenigd Koninkrijk tfa. tfa. Neen. Geen. 
Informatie medegedeeld door de Lid-Staten 
Tabel 5* TOEPASSING VAN RICHTLIJN 93/109/EG VAN DE RAAD 
TOEPASSING DOOR DE LID-STATEN VAN DE KEUZEMOGELIJKHEDEN UIT DE RICHTLIJN 
Lid-Staat 
België 
Denemarken 
Duitsland 
Griekenland 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Italië art. 7, lid 1:De Lid-Staat van verblijf kan 
zich ervan vergewissen dat niet-onderdanen 
die blijk hebben gegeven van hun wil hun 
actief kiesrecht uit te oefenen dat recht in 
de I.id-Staat van herkomst niet ingevolge 
een individuele strafrechtelijke of 
civielrechtelijke beslissing hebben verloren. 
Ja. Art. 3 bis L (ambtshalve) 
Neen. 
Ja. Art. 6a §2 Nr. 2 EUWG in 
verband met Art. 17 a §5 EuWO 
(indien nodig, in geval van 
twijfel). 
Ja. na uitwisseling van de nodige 
informatie met de andere 
Lid-Staat (Art. 6 Wet 2196/94). 
Ja. Art. 3 d) RD (indien nodig). 
Ja. 
Neen. 
Neen. art. 9. Ud 3: De Lid-Staat van verblijf kan 
bovendien eisen dat de communautaire 
kiezer a) aangeeft dat hij in de Lid-Staat van 
herkomst zijn actief kiesrecht niet verloren 
heeft, hï een nog geldig identiteitsbewijs 
voorlegt, c) aangeeft sedert wanneer hij in 
die Staat of in een andere Lid-Staat verblijft. 
a) Ja. Art. 1 §3. 2. 2° wet van 23 
maart 
b) Neen 
c) Neen. 
Neen. 
a) Ja. Art. 6 §2 Nr. 2 EUWG in 
verband met 17a(4) EuWO 
b)Ja. 
c)Ja. 
a) Ja. .An. 4 §3 a) 
b) Ja. Art. 4 §3 b) 
c) Ja. Art. 4 §3 c) 
a)Ja. Art. 3§ld)RD. 
b) Ja. Art. 3 §2 RD. 
c) Neen. 
a) Ja. Art. 2 §4 
b)Ja. 
c) Neen. 
Neen. 
a) Ja. Art. 2 §2 - bij voorkeur 
door het verstrekken van een 
getuigschrift. 
b) Neen. 
c) Neen. art. 10, Ud 3: De Lid-Staat van verblijf kan 
eisen dat een communautair verkiesbaar 
persoon a) een door de Lid-Staat van 
herkomst afgegeven en nog geldig 
identieitsbewijs voorlegt, b) aangeeft sedert 
wanneer hij onderdaan van een Lid-Staat is. 
Neen. 
Neen. 
a)Ja. 11 §2 Nr lb-ld EuWG. 
b)Ja. 11 §2 Nr lb-ld EuWG. 
a) Ja. Art. 5 §2. 
b) Ja. Art. 5 §2. 
a) Ja. Art. 220 bis §2 LO 
b) Ja. Art. 220 bis §2 LO. 
Neen. 
Neen. 
Neen. art. 14, lid 1: Indien het aantal 
kiesgrechtigde niet-onderdanen meer 
bedraagt dan 20° o van de kiesgerechtige 
burgers, is er een afwijking mogelijk inzake 
het actief en het passief kiesrecht. 
art. 14. Ud 2: Indien bij de wetgeving van 
een Lid-Staat aan niet-onderdanen bij de 
nationale Parlementsverkiezingen stemrecht 
wordt toegekend, dan hoeven de artikelen 6 
tot en niet 13 niet op die onderdanen te 
worden toegepast. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
§2. Ja. enkel voor in Ierland 
verblijvende Britse burgers. 
Neen. 
Neen. 
I/O 
IQ Luxemburg 
Nederland 
Oostenrijk 
Portugal 
Finland 
Zweden 
Verenigd Koninkrijk Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Ja. indien nodig. 
Neen. 
Neen. a)Ja. Art. 1.(2) l°d). 
b)Ja. Art. 1.(2)2°. 
c)Ja. Art. 1.(2)3°. 
a)Ja. Y33 1. 
b) Neen. 
c) Neen. 
a)Ja. §5(1) WEG 
b) Ja. 
c) Neen. 
a) Ja. Art. 20 (9 -d) 
Lei 69/78 (RE). 
b) Ja. Art. 20 (3) (RE). 
c) Neen. 
a) Ja. indien nodig 
b) Neen. 
c) Neen. 
Neen. 
Neen. a)Ja. Art.'98 (2°). 
b) Neen 
Neen. 
a) Neen. 
b) Neen. 
a) Ja. Art. 24. Lei 14/79. 
b) Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. Ja. Art. 106(5) $1 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
Neen. 
§2 Ja, enkel voor Ierse burgers. 
Informatie medegedeeld door de Lid-Staten 
TABEL6* TOEPASSING VAN RICHTLIJN 93/109/EG VAN DE RAAD 
OMZETTINGSMAATREGELEN VAN DE LID-STATEN 
Lid-Staat Toepassing van de Richtlijn door 
België Wet van 11 april 1994 tot wijziging van de wet van 23 maart 1989 betreffende de verkiezing 
van het Europese Parlement en tot uitvoering van Richtlijn nr. 93/109/EG d.d. 6 december 
1993 van de Raad van de Europese Gemeenschappen, Belgisch Staatsblad van 16 april 1994, 
blz. 10288. 
Denemarken Lov nr. 1086 af 22.12.93 om aendring aflov nr.746 af 7.12.1988 om valg af danske 
repraesentanter til Europa-Parlamentet (L); Indenrigsministeriets bekendtgorelse nr. 79 af 
31.1.1994 om slettelse af den danske valgliste af personer, der er optaget pâ valglisten i en 
anden medlemsstat (N79); Indenrigsministeriets bekendtgorelse nr. 80 af 31.1.1994 om EU-
borgeres optagelse pâ valglisten til valg til Europa-Parlamentet (N80); 1 ,ov af 13.1.1997 om 
aendring aflov om valg af danske repraisentanter til Europa-Parlamentet. 
Duitsland Drittes Gesety. zur Anderung des Europawahlgesetzes van 8 maart 1994 in BGBI 1994,1, blz. 
419 f van 12 maart 1994, Zwcite Verordnung zur Anderung der Europawahlordnung van 15 
maart 1994 in BGBI 1994,1, blz. 544 van 19 maart 1994. 
Griekenland Nóuoc apiO. 2196 xnç 22 Mapxiou 1994, E7tiar)ur) Ecprjur.piou xr)ç r.ÀXr)vua]ç K\>|V;pvi]rrj]ç, 
TOUX»; 1 ocipâ 41 rr\q 22 Mapxiou 1994 Kai KpocôpuaS oiâxayua apiü. 60/1994 (49 A) 
Spanje Ley Organica 13/94 de 30.3.94, BOE n°77,102259 de 31.3.94 (LO); Real Decrelo 2118/93 
de 3.12.93, BOE n°290, 34662 de 4.12.94 (RD); Orden del Ministcrio de Economia y 
I Iacienda 30393 de 20.12.1993, B( )E n° 305 de 22.12.1993 (O.30) e Orden del Ministcrio de 
Economia y I Iacienda de 28.1.94, B()E N° 25 de 29.1.94 (( ).20). Real Decreto 157/1996 de 
2.2 1996 por el que se dispone la actualizacion mcnsual del censo electoral y se regulan los 
datos necesarios par la inscripeion en cl mismo modilîcado con Ley Organica 1/1997 de 
30.5.1997, B( )!• n° 130 de 31.5.97 
Frankrijk Loi n° 94-104 du 5 février 1994 relative à l'exercice par les citoyens de l'Union Européenne 
résidant en France du droit de vote et de l'éligibilité au Parlement Européen (L); Décret n°94-
206 du 10 mars 1994 pris pour l'application de la loi 94-104 du 5 février 1994 (D). 
Ierland European Parliament Elections (Voting and Candidature) Regulations 1994 of 31.12.1994; 
European Parliament Elections Act 1993, Electoral Act 1992; European Assembly Elections 
Acts 1977 and 1984, Statutory Declarations Act 1938; European Parliament Elections Act 
1997 
Italie Decreto Legge n° 128 del 21.2.1994 in GU n°47 del 26.2.1994 reiterato dal DL n° 408 del 
24.6.94 convertito dalla Legge n°483 del 3.8.1994 in OU n°183 del 6.8.1994. 
Luxemburg Loi du 28 janvier 1994 fixant les modalités de l'élection des représentants du Grand-Duché 
de Luxembourg au Parlement Européen. 
Nederland Wet van 26 januari 1994, houdende wijziging van de Kieswet ter uitvoering van Richtlijn nr. 
93/109/EG van de Raad van de Europese (îemeenschappen van 6 december 1993, tot 
vaststelling van de wijze van uitoefening in de Lidstaat van verblijf van het actieve en 
passieve kiesrecht bij de verkiezingen voor het Europese Parlement, Staatsblad 1994, nr. 58. 
Oostenrijk Bundesgesetz über die Wahl der von Österreich zu entsendenden Abgeordneten zum 
Europöischen Parlament (Europawahlordnung - EuWO, BGB1. Nr 117/1996) 
Bundesgesetz über die Führung stândiger Evidenz der Wahl - und Stimmberechtigten bei 
Wahlen zum Europâischen Parlament (Europa- Wâhlerevidenzgesetz - Eu WEG, BGBI. Nr 
118/1996) 
Portugal Lei 3/94 de 28.2.94 (RE); Lei 4/94 de 9.3.94 (PE), Diario da Republica Serie A n°57 de 
9.3.94 
Finland Laki Suomesta Euroopan parlamenttiin valittavien edustajien vaaleista (272/95) 3.3.1995. 
Lag om val till pAiropaparlamentet utfardad den 20 april 1995, SES 1995:374 (repealed) 
kap. 4, 8 och 13 §, 5 kap. 16 och 18 §, 7 kap.5 och 12 § vallagen (SFS 1997.157) Zweden 
European Parliamentary Elections (Changes to the Franchise and Qualification ol 
Representatives) Regulations 1994 of 17.2.1994 Verenigd 
Koninkrijk 
* Informatie medegedeeld door de Lid-Staten 
V. \o 
TABKL7* 
TERMIJNEN VOOR HET INDIENEN VAN AANVRA<;KN TOT INSCIIKIJVINC; OP DE KIEZERSLIJST 
Krachtens artikel 9, lid 4. van Richtlijn 93/109 blijven EU-burgcrs die in ccn andere lidstaat verblijven en 
die voor de EP-verkiezingen van juni 1994 in hun lidstaat van verblijf als kiezers waren ingeschreven, 
onder dezelfde voorwaarden als de nationale kiezers op de kiezerslijst ingeschreven totdat zij verzoeken 
daanan te worden geschrapt, of totdat zij ambtshalve daarvan worden geschrapt omdat zij niet langer aan 
de voorwaarden voor uitoefening van het actief kiesrecht voldoen. 
Andere EU-burgcrs die bij de volgende EP-vcrkiczingcn in hun lidstaat van verblijf willen stemmen, 
moeten een aanvraag indienen om op de kiezerslijst te worden ingeschreven. 
In de onderstaande tabel wordt aangegeven waar en wanneer de aanvraag moet worden ingediend. 
Lidstaat Aanvraag tot inschrijving in Termijn 
te dienen bij: 
België woonplaats (gemeente) Te allen tijde, behalve tussen 1 april en de 
verkiezingsdag in het verkiezingsjaar. 
Uiterste datum voor de volgende EP-verkiezingen: 
31 maart 1999. 
Denemarken district van de officiële Uiterlijk 6 weken vóór de verkiezingsdag. 
woonplaats 
Duitsland woonplaats (gemeente) Uiterlijk .34 dagen vóór de verkiezingsdag. 
Griekenland woonplaats (gemeente) Elk jaar 1-10 april. Uiterste datum voor de volgende 
EP-verkiezingen: 10 april 1999. 
Spanje woonplaats (gemeente) Uiterlijk 41 dagen vóór de verkiezingsdag. 
Frankrijk woonplaats (gemeente) Laatste werkdag in december voor definitieve 
inschrijving op 1 maart van het volgende jaar. 
Uiterste datum voor de volgende EP-verkiezingen: 
30 december 1998. 
Ierland woonplaats (gemeente of Aanvragen kunnen het gehele jaar door worden 
district) ingediend. Uiterste datum voor de volgende EP-
verkiezingen: 13 werkdagen vóór de verkiezingsdag. 
Italië woonplaats (gemeente) Uiterlijk 90 dagen vóór de verkiezingsdag. 
Luxemburg woonplaats (gemeente) Elk jaar tot 1 april. Uiterste datum voor de volgende 
EP-verkiezingen: 31 maart 1998. 
Nederland woonplaats (gemeente) Inschrijving in het bevolkingsregister uiterlijk 
42 dagen vóór de verkiezingsdag. Voor de volgende 
EP-verkiezingen: uiterlijk drie weken vóór de 
verkiezingsdag formulier terugsturen aan het 
gemeentebestuur van de woonplaats 
Oostenrijk woonplaats (gemeente) Uiterlijk 65 dagen vóór de verkiezingsdag. 
Portugal kiesraad van de woonplaats Elk jaar van 2 tot 31 mei. Uiterste datum voor de 
volgende EP-verkiezingen: 31 mei 1998. 
Finland bevolkingsbureau Uiterlijk 66 dagen vóór de verkiezingsdag. 
Zweden lokaal belastingkantoor Uiterlijk 30 dagen vóór de verkiezingsdag. 
Verenigd Koninkrijk lokaal inschrijvingskantoor Woonachtig zijn in het VK op de teldag, dwz. 
(ERO) 10 oktober van elk jaar, of 1 september voor Nord-
Ierland. Voor de volgende EP-verkiezingen 
formulier uiterlijk op 16 december 1998 bij het 
I lokale ERO indienen. 
Informatie medegedeeld door de lidstaten 
VI 

ISSN 0254-1513 
COM(97) ,731 def. 
DOCUMENTEN 
NL 06 01 05 
Catalogusnummer : CB-CO-97-752-NL-C 
ISBN 92-78-29913-8 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
^d