Advies van het Economisch en Sociaal Comité over het "Voorstel voor een besluit van de Raad over het Europees Jaar van personen met een handicap 2003"

(2002/C 36/15)

De Raad van de Europese Unie heeft op 28 juni 2001 besloten, overeenkomstig art. 262 van het EG-Verdrag, het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over het voornoemde voorstel.

De afdeling "Werkgelegenheid, sociale zaken, burgerschap", die met de voorbereiding van de werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 3 oktober 2001 goedgekeurd; rapporteur was de heer Cabra de Luna.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 385e zitting (vergadering van 17 oktober 2001) het volgend advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Dagelijks stuiten de 37 miljoen gehandicapten in de Europese Unie in hun omgeving, in het sociale, economische en culturele leven op belemmeringen(1). Met de vergrijzing zal de druk om een drempelvrij Europa tot stand te brengen, nog toenemen; in 2020 zal immers meer dan een vijfde van de Europese burgers ouder zijn dan 60.

1.2. Het Europees Jaar van personen met een handicap is een unieke gelegenheid om het publiek bewust te maken van de problemen en de heterogene samenstelling van de groep gehandicapten. Voorts kan het Jaar bijdragen tot de zichtbaarheid(2) van deze mensen en de belemmeringen waarop zij stuiten en tot het algemene besef dat zij dagelijks op grote schaal met faciliteiten, procedures en attitudes worden geconfronteerd die niet aan hun behoeften zijn aangepast. Naar verhoopt zal de perceptie van gehandicapten door de maatschappij o.i.v. het Europees Jaar verbeteren en zal de politieke wereld zich sterk maken voor een concreet gelijkekansenbeleid voor deze mensen in de EU.

1.3. Voor een daadwerkelijke integratie van gehandicapten in de samenleving is de inzet van alle Europese actoren vereist. Met name de sociale partners, die de manier waarop de maatschappij tegen gehandicapten aankijkt, ingrijpend kunnen beïnvloeden, dienen het als hun taak te beschouwen de vooroordelen die op de arbeidsmarkt en in aanverwante sectoren als onderwijs en beroepsopleiding nog steeds bestaan, te bestrijden.

Onderwijs is de sleutel tot een geslaagde integratie in de samenleving en in het arbeidsproces. Doordat het gehandicapte kinderen en jongeren moeilijk wordt gemaakt school te lopen of een opleiding te volgen, is hun opleidingsniveau ondermaats. Dit probleem moet worden opgelost. Beleidsmakers en onderwijsmensen moeten meer doen om de instroom van gehandicapte kinderen en jongeren in het onderwijs te bevorderen. Gebeurt dit op een geïntegreerde manier, dan zullen ook niet-gehandicapte kinderen hiervan de vruchten plukken en zal een bres zijn geslagen in de muur van vooroordelen waarop gehandicapten in onze samenleving stuiten.

1.4. Het Europees Jaar valt samen met het tienjarig bestaan van de Standaardregels van de VN voor gelijke kansen voor gehandicapten(3), en is alleen daarom al een mijlpaal voor gehandicapten te noemen. Door de invoering van deze Standaardregels drong immers tot het politieke niveau door dat gehandicaptenrechten deel uitmaken van de mensenrechten en als zodanig moeten worden beschermd, en maakte het "medische model" - waarin gehandicapten werden afgeschilderd als mensen die hun hand moeten ophouden - plaats voor het "sociale model".

1.4.1. Dat de rechten van gehandicapten als mensenrechten moeten worden beschouwd en hun problemen als een samenspel van sociale factoren dienen te worden gezien, is in 1996 nogmaals bevestigd in de Raadsresolutie(4) en de Commissiemededeling(5) over gelijke kansen voor gehandicapten. In het verslag van november 1996(6) stemde het Comité overigens met deze vaststelling in.

1.4.2. In de Standaardregels van de VN en de daarop aansluitende standpunten van de EU wordt erop gehamerd dat vertegenwoordigers van gehandicapten en hun gezinsleden ten volle moeten worden betrokken bij de besluitvorming over alle onderwerpen die hen aangaan. Zonder inspraak en advies van gehandicapten en hun gezinnen mag geen enkele beslissing of maatregel betreffende deze mensen worden genomen. Lokale, regionale, nationale en Europese niet-gouvernementele organisaties die de belangen van deze groep behartigen, dienen hierbij, naast andere representatieve instanties, als hun spreekbuis te fungeren.

1.5. Volgens de onlangs door de Europese Commissie gepubliceerde Eurobarometer-enquête van april 2001(7) kennen 60 % van de EU-burgers in hun omgeving wel iemand met een handicap en denkt 97 % dat meer moet worden gedaan om gehandicapten in de samenleving te integreren.

1.6. Net als in de Europese strategieën inzake werkgelegenheid en sociale integratie wordt tijdens het Europees Jaar gestreefd naar een snellere, complete integratie van gehandicapten in arbeidsproces en samenleving.

1.7. Als rechtsgrondslag voor het voorstel inzake het Europees Jaar van personen met een handicap is geopteerd voor art. 13 van het EG-Verdrag (non-discriminatie). Krachtens de duidelijke bewoordingen van dit artikel "kan de Raad (...) met eenparigheid van stemmen, op voorstel van de Commissie en na raadpleging van het Europees Parlement, passende maatregelen nemen om discriminatie op grond van geslacht, ras of etnische afstamming, godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid te bestrijden".

1.7.1. Het Europees Jaar zal de toepassing van de Kaderrichtlijn voor gelijke behandeling in arbeid en beroep 2000/78/EG(8) een impuls geven en het bij Besluit 2000/750/EG(9) van de Raad ingestelde communautair programma ter ondersteuning van wetgevende maatregelen op het niveau van Gemeenschap en lidstaten aanvullen.

1.7.2. Het Europees Jaar kan de beginselen van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie(10) kracht bijzetten. Discriminatie op grond van handicap is krachtens art. 21 van het Handvest verboden. In art. 26 is het recht van gehandicapten op maatregelen om hun zelfstandigheid, hun integratie op de arbeidsmarkt en in de samenleving en hun deelname aan het gemeenschapsleven te bewerkstelligen, expliciet verankerd.

1.7.3. In de mededeling "Naar een Europa zonder drempels voor personen met een functiebeperking"(11) verplicht de Europese Commissie zichzelf tot het uitstippelen en ondersteunen van een alomvattende en geïntegreerde strategie tegen sociale, bouwkundige en ontwerptechnische belemmeringen die gehandicapten in hun sociaal-economische ontplooiing hinderen. Naar aanleiding van deze mededeling heeft het Europees Parlement in een resolutie(12) de Commissie gevraagd haar inspanningen ten behoeve van deze groep mensen op te voeren. Het Parlement denkt met name aan wetgeving inzake vrij verkeer, alsook aan toegang tot gebouwen en tot goederen en diensten. Het Europees Jaar van personen met een handicap zal voor de Commissie een belangrijke stimulans zijn om de beloften die zij in deze mededeling heeft gedaan, waar te maken.

2. Samenvatting van het voorstel van de Commissie

2.1. Met het voorstel inzake een Europees Jaar van personen met een handicap 2003 beoogt de Europese Commissie het publiek van deze problematiek te doordringen en de Europese politici ertoe te bewegen meer maatregelen ter bevordering van gelijke kansen voor gehandicapten te nemen.

2.1.1. De doelstellingen van het Europees Jaar van personen met een handicap zijn:

- gehandicapten ervan te doordringen dat zij krachtens de wet - onder meer het Handvest van de grondrechten - tegen discriminatie moeten worden beschermd en dezelfde kansen moeten krijgen als de rest van de bevolking;

- ideeën en initiatieven ter bevordering van gelijke kansen voor gehandicapten in Europa te ondersteunen;

- samenwerking tussen alle betrokkenen - openbare en particuliere sector, gemeenschappen, vrijwilligersorganisaties, gehandicapten en hun gezinnen - te versterken;

- ervaringen, goede praktijken en doeltreffende strategieën uit te wisselen die op lokaal, nationaal en Europees niveau zijn ontwikkeld met als doel deze groep dezelfde kansen op volledige maatschappelijke integratie te bieden als de rest van de bevolking;

- de positieve bijdrage van gehandicapten aan de samenleving te belichten;

- het publiek te wijzen op de heterogene samenstelling van de groep gehandicapten en op het feit dat deze mensen vaak met meerdere vormen van discriminatie hebben af te rekenen.

2.2. De lidstaten zijn verantwoordelijk voor de coördinatie en tenuitvoerlegging van de activiteiten die in het kader van het Europees Jaar zijn gepland. Voor de organisatie van de activiteiten op nationaal niveau moeten zij elk een coördinatie-orgaan aanwijzen. Dit orgaan dient representatief te zijn voor een aantal organisaties die gehandicapten en andere betrokkenen vertegenwoordigen.

2.3. Voor het beheer van het Europees Jaar zal de Europese Commissie worden bijgestaan door een raadgevend comité, bestaande uit vertegenwoordigers van de lidstaten en voorgezeten door een vertegenwoordiger van de Commissie. Dit comité zal op gezette tijden door de Commissie van het verloop van de activiteiten op de hoogte worden gebracht en zal de vooruitgang evalueren.

2.4. Het Europees Jaar van personen met een handicap staat open voor deelname door de EVA/EER-landen en de kandidaat-lidstaten, overeenkomstig de voorwaarden die zijn vastgesteld in de EER-overeenkomst en de Europa-overeenkomsten.

2.5. De activiteiten van het Europees Jaar zullen vanaf begin 2003 door externe evaluatoren worden gevolgd. De Commissie dient de resultaten van deze eindevaluatie uiterlijk op 31 december 2004 voor te leggen.

3. Algemene opmerkingen

3.1. Het voorstel om 2003 tot Europees Jaar van personen met een handicap uit te roepen markeert een belangrijk ijkpunt in de geschiedenis van het communautair gehandicaptenbeleid.

3.2. Gehandicapten en hun ouders die zichzelf niet kunnen vertegenwoordigen, moeten alle kansen krijgen om aan de evenementen van het Europees Jaar 2003 deel te nemen. Bovendien is het zaak de NGO's die de belangen van deze mensen verdedigen, bij de besluitvorming over de activiteiten van het Europees Jaar te betrekken.

3.3. Benadrukt moet worden dat gehandicapten geen homogene groep vormen en vaak op meerdere gronden worden gediscrimineerd. De samenleving maakt vaak geen onderscheid tussen verschillende handicaps en ziet niet in dat iemand met een letsel aan de zintuigen andere problemen heeft dan een persoon met een gebrek in het bewegingsapparaat of een verstandelijke handicap. Het Europees Jaar moet worden aangegrepen om het publiek op dit verschil te wijzen. Voorts dient de samenleving tijdens het Europees Jaar bewust te worden gemaakt van het probleem "meervoudige discriminatie"; dit houdt in dat personen - zoals gehandicapten die behoren tot een etnische minderheid, of vrouwen met een handicap - op verschillende gronden worden gediscrimineerd. De problematiek van deze mensen wordt vaak over het hoofd gezien.

3.4. Door integratie van gehandicapten in het arbeidsproces, zal de arbeidsmarkt in zijn geheel dynamischer worden, de druk op de sociale zekerheid verminderen en een tot dusverre onderbenut segment van de arbeidsreserve kunnen worden aangeboord. Daarenboven zal een vlottere toegang tot de arbeidsmarkt de koopkracht van gehandicapten erop doen vooruitgaan.

3.5. Gezien de nakende uitbreiding van de Europese Unie moeten de kandidaat-lidstaten en hun representatieve gehandicaptenorganisaties volledig bij de activiteiten van het Europees Jaar worden betrokken. Dit is absoluut noodzakelijk met het oog op de integratie, capaciteitsopbouw, maatschappelijke dialoog en politieke vertegenwoordiging van gehandicapten in deze landen.

3.6. De Europese Commissie benadrukt terecht dat het Europees Jaar alleen een blijvende impact zal hebben, indien de betrokkenen partnerschappen aangaan. Alle sleutelactoren van de samenleving (EU-instellingen, nationale, regionale en lokale overheden van de lidstaten, sociale partners en NGO's) moeten zich met vereende krachten voor het Europees Jaar inzetten. Met name sectoren en actoren die zich traditioneel niét met gehandicaptenbeleid bezighouden - met inbegrip van overheden - moeten tot deelname worden aangemoedigd.

Regionale en lokale netwerken kunnen er in belangrijke mate toe bijdragen dat de boodschap van het Europees Jaar tot alle burgers doordringt.

3.7. Het Europees Jaar kan alleen met succes worden bekroond en een blijvende positieve impact sorteren, als de sociale partners in het hele proces inspraak krijgen. De sociale partners hebben de belangrijke taak er mee voor te zorgen dat de houding van de samenleving t.a.v. kwetsbare groepen verbetert en de integratie van deze groepen wordt bevorderd; het staat dan ook buiten kijf dat zij in ten bate van gehandicapten georganiseerde activiteiten van die strekking, inspraak moeten krijgen.

3.8. Het Comité stelt met tevredenheid vast dat de EU bereid is om in het kader van het Europees Jaar met de Raad van Europa een ministerconferentie te organiseren en hiervoor de nodige middelen vrij te maken. Dergelijke initiatieven zijn belangrijk om niet-lidstaten ertoe te verbinden maatregelen ter bevordering van de volledige maatschappelijke integratie van gehandicapten te nemen.

3.9. De mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties heeft reeds veel gedaan om de mensenrechten van gehandicapten beter te beschermen. De EU zou er goed aan doen het idee van een VN-Verdrag inzake rechten van gehandicapten aan de orde te stellen. Een dergelijk VN-Verdrag zou immers wereldwijd - en met name in ontwikkelingslanden - een stempel kunnen drukken op het gehandicaptenbeleid en de leef- en werkomstandigheden van gehandicapten.

3.10. Het Comité is het ermee eens dat reeds in 2002 evenementen moeten worden georganiseerd om het terrein voor het Europees Jaar te effenen. Ook het voorstel dat de Europese Commissie tegen 2004 de laatste hand moet hebben gelegd aan het verslag over de resultaten en de beoordeling van het Europees Jaar, kan op de instemming van het Comité rekenen.

3.11. Het Europees Jaar is bij uitstek geschikt om overeenkomstig art. 13 van het EG-Verdrag nieuwe, concrete initiatieven voor de bestrijding van discriminatie en de bevordering van gelijke kansen voor gehandicapten op de rails te zetten. Zo zou de beleidsvorming een nieuw elan moeten krijgen. Dit impliceert niet alleen dat voor gehandicapten specifieke initiatieven worden goedgekeurd, maar ook dat de gehandicaptenproblematiek in algemene beleidssectoren wordt ingebed. Tijdens het Europees Jaar moet de situatie van gehandicapten in de EU en in de lidstaten concreet worden verbeterd en de aanzet worden gegeven tot een dynamisch proces dat nog lang na het Europees Jaar zal doorwerken. Het hoeft in dit verband dan ook geen betoog dat de in het ontwerpbesluit voorgestelde studies over vrij verkeer en de vooruitzichten voor het gehandicaptenbeleid op de instemming van het Comité kunnen rekenen. Het ESC hoopt dat dit ontwerpbesluit de basis voor belangrijke nieuwe beleidsinitiatieven zal vormen.

3.12. De problemen van gehandicapten en hun ouders die zichzelf niet kunnen vertegenwoordigen, moeten tijdens het Europees Jaar naar het politieke niveau worden getild en in alle beleidsterreinen worden geïntegreerd. Hoewel met de integratie van het gehandicaptenbeleid in een aantal beleidssectoren - bijv. inzake de informatiemaatschappij en vervoer - reeds veel vooruitgang is geboekt, komen de belangen van gehandicapten in de werkzaamheden van de EU inzake mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking nauwelijks of helemaal niet aan de orde.

3.13. De integratie van de gehandicaptenproblematiek in het beleid is bepalend voor de integratie van gehandicapten in samenleving en bedrijfsleven. De toegang tot de informatiemaatschappij is een belangrijk voorbeeld dat ter illustratie van deze stelling kan worden aangehaald. Aangezien in onze nieuwe kennis- en informatiemaatschappij iemands maatschappelijke en economische integratie steeds meer afhangt van zijn vertrouwdheid met de nieuwe informatie- en communicatietechnologie, moeten beleidsmaatregelen worden genomen om gehandicapten toegang tot de laatste technologische ontwikkelingen op dit vlak te verschaffen en zo te vermijden dat ze uit de boot vallen.

3.14. Toegang tot kwaliteitsonderwijs is van essentieel belang voor een succesvolle maatschappelijke integratie van gehandicapten. Bepalend voor een geslaagde opname van deze mensen in de samenleving is niet alleen dat een einde wordt gemaakt aan cultureel bepaalde barrières en vooroordelen, maar ook dat de toegang tot de informatiemaatschappij wordt bevorderd en de toegankelijkheid van gebouwen en vervoersmiddelen wordt verbeterd. Het Comité vraagt met klem dat gehandicapten in alle communautaire initiatieven als één van de belangrijkste doelgroepen worden opgenomen.

3.15. Gezien de lage arbeidsparticipatie van gehandicapten is het zaak tijdens het Europees Jaar aan te tonen dat deze mensen een zinvolle plaats innemen op de arbeidsmarkt, in het Europese bedrijfsleven en in de samenleving in haar geheel. Met de goedkeuring van de Kaderrichtlijn voor gelijke behandeling in arbeid en beroep(13) heeft de EU de bestrijding van discriminatie van gehandicapten op de arbeidsmarkt een belangrijke impuls gegeven. Het Comité dringt er bij de lidstaten op aan de bepalingen van de Richtlijn tegen 2003 volledig in nationaal recht om te zetten. Ter flankering van de Kaderrichtlijn bevat de Europese werkgelegenheidsstrategie een reeks maatregelen inzake de bestrijding van discriminatie van gehandicapten. Het belang van dergelijke maatregelen is tijdens de Werkgelegenheidstop van Luxemburg erkend. De ministers beklemtoonden bij die gelegenheid dat de aandacht vooral diende uit te gaan naar bestrijding van discriminatie en bevordering van maatschappelijke en arbeidsintegratie. In het zevende werkgelegenheidsrichtsnoer worden gehandicapten overigens expliciet vermeld.

3.16. Werkgevers zullen zich sneller op hun sociale verantwoordelijkheid aangesproken voelen, naarmate meer energie wordt gestoken in het slechten van belemmeringen die de toegang van gehandicapten tot de arbeidsmarkt en tot goederen en diensten in de weg staan. In het Groenboek van de Europese Commissie over de sociale verantwoordelijkheid van bedrijven(14) wordt het belang van een dergelijke aanpak voor de samenleving en het bedrijfsleven erkend. Modellen om het voor werkgevers aantrekkelijker te maken gehandicapten aan te werven, moeten in nauw overleg tussen werkgevers en nationale regeringen worden ontwikkeld en verfijnd.

3.17. Voorts moet het Europees Jaar de lidstaten ertoe aanzetten om in de nationale actieplannen die in 2003 in het kader van de strategie ter bestrijding van sociale uitsluiting moeten worden opgesteld, meer aandacht aan de gehandicaptenproblematiek te besteden.

4. Bijzondere opmerkingen

4.1. De Europese Commissie dient het Europees Jaar aan te grijpen om een voorstel voor een richtlijn inzake gelijke behandeling en non-discriminatie van gehandicapten voor te leggen, naar analogie van de recent goedgekeurde richtlijn over gelijke behandeling, ongeacht ras of etnische afstamming(15).

4.2. Met het Europees Jaar wordt in de eerste plaats beoogd de belangen van gehandicapten in alle sectoren en beleidsterreinen aan bod te laten komen. Voorts kan naar aanleiding van het Europees Jaar een begin worden gemaakt met het systematisch verzamelen van gegevens en controleren van mechanismen waarmee de belangen van gehandicapten in alle beleidslijnen en programma's worden geïntegreerd. Als onderdeel van een dergelijk proces kan tijdens het Europees Jaar aan de hand van de open-coördinatiemethode een uitwisseling van beste praktijken en navolging verdienende beleidsmaatregelen tussen de lidstaten worden opgezet. De EU zou een dergelijk initiatief middels een nog op te starten specifiek actieprogramma ten bate van gehandicapten financieel kunnen ondersteunen. Het Europees Parlement pleit in zijn resolutie "Naar een Europa zonder drempels voor mensen met een functiebeperking"(16) ervoor om, aansluitend op het Europees Jaar, een dergelijk specifiek actieprogramma ten uitvoer te leggen.

4.3. Als vertegenwoordiger van de verschillende economische en sociale geledingen van de georganiseerde civiele samenleving(17) heeft het Comité de belangrijke taak bij te dragen tot het succes van het Europees Jaar. In de lidstaten waar soortgelijke instanties bestaan, dienen deze zitting te krijgen in de nationale coördinatie-organen.

4.4. Het Comité staat positief tegenover voorstellen om de sociale partners te betrekken bij een ruim opgezet platform over bewustmakings- en andere activiteiten die tijdens het Europees Jaar kunnen worden georganiseerd. Hetzelfde geldt voor suggesties over de manier waarop de situatie van gehandicapten op nationaal niveau kan worden geëvalueerd en de samenwerking met representatieve gehandicaptenorganisaties kan worden geregeld. Wil men langetermijnstrategieën voor de gelijke behandeling van gehandicapten uitstippelen, zullen de banden met dergelijke organisaties moeten worden aangehaald.

4.5. Het Comité wenst rechtstreeks aan de werkzaamheden van het raadgevend comité voor het Europees Jaar van personen met een handicap 2003 deel te nemen.

4.6. Als blijk van de betekenis die het Comité toekent aan het Europees Jaar, zou het moeten laten nagaan of gehandicapten gemakkelijk toegang hebben tot gebouwen, informatie, werkzaamheden en banen bij het ESC en dient het, waar nodig, geleidelijk aanpassingen aan te brengen. Streefdoel moet met name zijn het gebouw waarnaar het Economisch en Sociaal Comité verhuist, drempelvrij te maken. Het Comité dringt er bij de andere EU-instellingen op aan het goede voorbeeld aan de lidstaten te geven en dezelfde verbintenis aan te gaan.

4.7. Bij wijze van bijdrage aan het Europees Jaar, is het Comité van plan om in een in 2002 voor te leggen initiatiefverslag de maatschappelijke integratie van gehandicapten in kaart te brengen en maatregelen ter bevordering van deze integratie voor te stellen. De resultaten van dit verslag moeten via een door het ESC te organiseren evenement op ruime schaal worden verspreid.

Brussel, 17 oktober 2001.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) Mededeling van de Europese Commissie "Naar een Europa zonder drempels voor mensen met een functiebeperking" COM(2000) 284 def.

(2) In een naar aanleiding van de Europese Gahandicaptendag van 1995 voorgelegd verslag worden gehandicapten in de Europese Unie onzichtbare burgers genoemd.

(3) VN-resolutie 48/96 van 20 december 1993.

(4) PB C 12 van 13.1. 1997.

(5) COM(96) 406.

(6) PB C 66 van 3.3.1997.

(7) Eurobarometerverslag 54.2 van april 2001.

(8) PB L 303 van 2.12.2000, blz. 16.

(9) PB L 303 van 2.12.2000, blz. 23.

(10) PB C 364 van 18.12.2000, blz. 1-22.

(11) COM(2000) 284 def.

(12) Resolutie "Naar een Europa zonder drempels voor mensen met een functiebeperking"(A5-0084/2001).

(13) PB L 303 van 2.12.2000, blz. 16.

(14) COM(2001) 366 def.

(15) PB L 180 van 19.7.2000, blz. 13.

(16) A5-0084/2001.

(17) Artikel 257 van het Verdrag van Nice.