Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "De balans van en vooruitzichten voor seizoenarbeid en migratiebewegingen op het platteland"

(97/C 355/10)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 20 maart 1997 besloten, overeenkomstig artikel 23, lid 3, van het Reglement van Orde een advies op te stellen over "De balans van en vooruitzichten voor de seizoenarbeid en migratiebewegingen op het platteland".

De Afdeling voor landbouw en visserij, die met de voorbereiding van de werkzaamheden van het Comité was belast, heeft haar advies op 18 september 1997 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Wilms.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 348e Zitting van 1 en 2 oktober 1997 (vergadering van 1 oktober) het volgende advies uitgebracht, dat met 86 stemmen vóór en 1 stem tegen, bij 7 onthoudingen, werd goedgekeurd.

1. Motivering van het advies

1.1. Samenhang van factoren

1.1.1. Zowel in de Europese Unie als in andere delen van de wereld (bijvoorbeeld in Californië, Israël) zijn in de landbouw seizoenarbeiders werkzaam en begeven werknemers zich in de oogsttijd als migrerende landarbeiders naar de streken waar de verschillende gewassen en producten worden geteeld. In dit advies worden de mogelijkheden en gevaren van de agrarische seizoenarbeid in de Europese Unie onderzocht. Dat seizoenarbeid ook buiten de landbouwsector, bijvoorbeeld in het toerisme en de gastronomie, een aanzienlijke structurele bijdrage levert aan de activiteit in deze sectoren, wordt geenszins uit het oog verloren. Het initiatiefadvies blijft echter uitdrukkelijk beperkt tot de agrarische werkzaamheden.

1.1.2. Structurele veranderingen op economisch en technisch vlak, structurele verschillen en de openstelling van de grenzen voor de Maghreblanden en de Midden- en Oost-Europese landen (LMOE) hebben in de Europese Unie vérstrekkende gevolgen:

- De structurele verschillen - in het bijzonder tussen de noordelijke en zuidelijke lid-staten - brengen nog steeds enorme migratiebewegingen van landarbeiders te weeg die op zoek zijn naar werk en inkomen. Het gaat niet alleen om migratie binnen de lid-staten, maar ook om migratie vanuit de aangrenzende landen (bijvoorbeeld vanuit Marokko, Tunesië en Algerije naar de Zuid-Europese landen () en vanuit de Midden- en Oost-Europese landen naar de gehele Europese Economische Ruimte) en derde landen.

- Het feit dat de arbeidsmarkt voor seizoenarbeiders in één klap een veel groter gebied is gaan bestrijken, heeft geleid tot een toenemende differentiatie van de loonverwachtingen op de interne markt van de EU. Dit is met name toe te schrijven aan het feit dat werknemers uit landen van buiten de EU, bijvoorbeeld uit Noord-Afrika en de landen van Midden- en Oost-Europa, in de EU kunnen komen werken. Bovendien heeft de hervorming van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) geleid tot veranderingen in de door een hoge mate aan mechanisering en toenemende specialisering in alle sectoren gekenmerkte bedrijfs- en werkgelegenheidsstructuren.

- De toestroom van arbeidskrachten die de markt hierdoor te verwerken kreeg, heeft ertoe geleid dat de vanwege structurele veranderingen toch al niet geringe druk op de arbeidsmarkt nog groter is geworden voor uit de EU en haar lid-staten afkomstige landarbeiders die van oudsher ook op seizoenarbeid aangewezen zijn.

- Tegelijkertijd heeft deze druk een weerslag gehad op de positie van de vaste agrarische werknemers. In sommige gevallen zijn hun arbeidsplaatsen zelfs door seizoenarbeiders ingenomen.

1.1.3. De werkgelegenheidssituatie in de plattelandsgebieden van de EU is als gevolg hiervan nog moeilijker geworden. Dit vergt van alle maatschappelijke groepen de nodige inspanningen om bestaande, sociaal verantwoorde arbeidsplaatsen in stand te houden, de werkloosheid te verminderen en nieuwe banen te scheppen.

1.1.4. Inherent aan de huidige ontwikkeling is zonder meer het gevaar dat de door de sociale partners gesloten collectieve arbeidsovereenkomsten en vrijwillige kaderovereenkomsten niet worden nageleefd - althans in de lid-staten die dergelijke regelingen hebben. Tevens bestaat het gevaar dat in de praktijk wordt afgeweken van de grondbeginselen voor de ontwikkeling van de EU, die vooral nog door Commissievoorzitter Delors zijn verwoord in het witboek "Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid" (1993).

1.1.5. Ongeacht de groeiende problemen is seizoenarbeid in vele EU-landen een traditionele en uiterst belangrijke vorm van agrarische bedrijvigheid. Vanwege natuurlijke omstandigheden zullen tal van sectoren altijd op seizoenarbeid aangewezen zijn. De arbeid die door migrerende werknemers wordt verricht en als een speciale vorm van tijdelijk of niet-permanent werk op het platteland op te vatten is, verdient daarbij bijzondere aandacht.

- In tal van gebieden in de EU, zowel in regio's met een teveel als in die met een tekort aan arbeidskrachten, maakt de arbeid van migrerende werknemers deel uit van de economische structuur.

- In het licht van de Europese integratie zijn deze migrerende werknemers een bijzonder waardevol element voor de culturele uitwisseling, m.a.w. om "de mensen in het Europees huis te leren kennen".

1.1.6. Het Comité wil met dit advies de waardevolle economische en culturele aspecten van seizoenarbeid onder de aandacht van de Europese instellingen brengen, teneinde tot duurzame gemeenschappelijke oplossingen te komen voor de groeiende problemen waarmee de seizoen- en migratiearbeid te kampen hebben.

1.1.7. Het Comité laat zich daarbij leiden door de woorden van de voorzitter van de Commissie in het document van juni 1996 over het Vertrouwenspact: In Europa moet weer een klimaat van vertrouwen worden geschapen om de innovatie en de vraag nieuwe impulsen te geven.

1.2. Hoogste tijd om te handelen

1.2.1. Het klimaat van vertrouwen en houvast heeft te lijden van nieuwe onzekerheden t.a.v. de arbeidsmarkt, en de werkgelegenheids- en loonverwachtingen. De situatie wordt nog aanzienlijk verergerd door het feit dat exacte statistische gegevens (zie paragraaf 3) ontbreken en corrigerende maatregelen als gevolg daarvan uitblijven of worden uitgesteld (zie met name paragraaf 5).

1.2.2. Het ontbreken van statistische gegevens is een des te urgenter probleem, daar de weinige cijfers die wel bekend zijn, aangeven dat dringend maatregelen moeten worden genomen:

Zo werkten in 1995 in Italië () ± 850 000 seizoenarbeiders, in Frankrijk () ± 600 000 seizoenarbeiders en in Duitsland ongeveer 220 000 () migrerende arbeiders in de landbouwsector. In de Scandinavische lid-staten lijken minder seizoenarbeiders te werken dan gemiddeld in de EU.

1.2.3. Het gaat hierbij niet om vaste aanstellingen, maar om tijdelijke arbeidscontracten (seizoenarbeidscontracten) met in de regel een duur van enkele dagen tot maximaal 3 maanden.

1.2.4. Uiteraard gelden deze cijfers niet zonder meer voor andere lid-staten, maar als indicator van een deelsector zijn zij wel bruikbaar. Bovendien hebben de cijfers een te grote signaalwaarde om ongestraft genegeerd te worden. Het cijfermateriaal dient met nieuwe gegevens te worden aangevuld.

1.2.5. Gezien de complexe ontwikkelingsdynamiek en de steeds grotere proporties die seizoenarbeid aanneemt, is een initiatiefadvies nu meer dan nodig om nog bijtijds en op korte termijn nieuwe controle- en sturingsinstrumenten te kunnen ontwikkelen en in te voeren die op middellange termijn effect sorteren.

1.3. Definitie

1.3.1. In het onderstaande worden onder "seizoenarbeid" alle vormen van agrarische bedrijvigheid verstaan die vanwege specifieke teelteisen of de productiecyclus slechts van tijdelijke aard is. Het betreft met name typische zaai- en oogstwerkzaamheden en bepaalde werkzaamheden in de veeteelt. Bovendien is vast te stellen dat vooral in gespecialiseerde bedrijven, bijvoorbeeld in de fruit- en groententeelt, naast vaste arbeiders steeds meer seizoenarbeiders werken en vaste arbeiders steeds meer door seizoenarbeiders worden vervangen.

1.3.2. Deze werkzaamheden kunnen worden uitgeoefend door arbeiders die uit de plaats of streek zelf afkomstig zijn (seizoenarbeiders), door arbeiders van verderweg gelegen gebieden (nationale seizoenarbeiders), door arbeiders uit andere lid-staten van de EU (migrerende arbeiders van binnen de EU) of door arbeiders uit landen die geen lid van de EU zijn (migrerende arbeiders van buiten de EU).

1.3.3. Migrerende arbeiders dienen dus als een speciale categorie seizoenarbeiders te worden behandeld, waarbij in het bijzonder tussen migrerende arbeiders van binnen en van buiten de EU onderscheid moet worden gemaakt.

2. Beknopte geschiedenis en huidige situatie van de seizoenarbeid

2.1. Klimaatzones, vruchtwisseling, handelsmechanismen en in sommige regio's eenvoudigweg de economische malaise en de niet zelden juist daaruit voortvloeiende hoop elders met seizoenarbeid geld te kunnen verdienen, zijn er de oorzaak van dat deze vorm van werk een constante en nuttige factor in de landbouw is geworden.

2.2. De ontwikkeling van handels- en verkeersstructuren brengt met zich dat bepaalde regio's en ondernemingen zich meer op bepaalde producten zijn gaan toeleggen.

2.3. De natuurlijke omstandigheden maken dat altijd weer een beroep moet worden gedaan op seizoen- en migrerende arbeiders. Afgezien daarvan heeft de seizoenarbeid een impuls gekregen door het feit dat de arbeiders zich nu sneller kunnen verplaatsen. Door de openstelling van Europa's grenzen lijkt een soort stortvloed teweeg te zijn gebracht, maar het gaat hier om een ontwikkeling die anders in de loop van de laatste dertig jaar in een geleidelijker tempo dezelfde richting zou zijn opgegaan.

2.4. Bij migrerende arbeiders speelt een waaier aan belangen die doorgaans wel verband houden met economische druk - maar niet noodzakelijkerwijs met economische nood: Seizoenarbeid kon en kan onderdeel van een bepaald beroepsprofiel zijn of persoonlijke belangstelling van seizoenarbeiders weerspiegelen. "Bekwame plukkers" kunnen zichzelf ook beschouwen als agrarische specialisten voor wie het rendabeler is van het ene klimaatgebied naar het andere te trekken om hun diensten op verschillende plaatsen aan te bieden in plaats van de korte oogsttijd in hun eigen woonplaats af te wachten. Daarbij is er duidelijk een wisselwerking tussen "kunnen" en "moeten". Het zou dan ook misplaatst zijn de dynamiek van dit beroepsprofiel in een romantisch daglicht te stellen.

- Nader onderzoek en een juiste voorstelling van zaken zouden licht kunnen werpen op de vraag hoe smal de marge is tussen noodzaak en mogelijkheid bij migratiearbeid en daardoor het imago van migrerende arbeiders kunnen bijstellen.

2.5. Door de grote verschillen in het consumptiegoederenaanbod is seizoenarbeid bovendien met name voor migrerende arbeiders uit de Maghreblanden en de Midden- en Oost-Europese landen nog aantrekkelijker geworden omdat het loon gekoppeld kan worden aan de mogelijkheid om daar in te kopen (goederenaanbod) tegen voordelige prijzen.

2.6. De door migrerende arbeiders verrichte seizoenarbeid is een niet onbelangrijke vorm van organisatie van goederenverkeer tussen de economische regio's in Europa. In zoverre is seizoenarbeid sociaal gezien een belangrijke egaliserende factor.

- Derhalve dient te worden onderzocht welke regio's arbeidskrachten aanbieden of juist aantrekken, en welke sectoren of ondernemingen een specifieke bedrijfscultuur hebben, om meer inzicht te krijgen in de achtergrond van de verschillende belangen.

2.7. Economisch stoelen de belangen van regio's en ondernemingen die migrerende arbeiders aanwerven op de vanwege routine of motivatie vaak hogere arbeidsprestatie van seizoenarbeiders, maar vooral ook op de mogelijkheid om werknemers tijdelijk in dienst te nemen en op sociale premies (van oudsher met name voor de pensioenverzekering) te besparen of deze laatste helemaal niet te moeten betalen (bij contracten van korte duur). Wanneer er niet voldoende lokale seizoenarbeiders voorhanden zijn, wordt uitgeweken naar migrerende arbeiders uit andere regio's. Zijn ook hier niet voldoende arbeidskrachten beschikbaar, richten de ondernemingen zich op migrerende arbeiders van binnen en buiten de EU (). Tot op zekere hoogte spelen hierbij ook de uitwisseling van informatie en de ontsluiting van nieuwe afzetmarkten een rol. Wegens culturele verschillen, maar vaak ook omdat de kennis over de sociale positie, levensomstandigheden, enz. ontbreekt, vertoont deze informatieuitwisseling de nodige leemten. Het gevaar voor uitbuiting van seizoenarbeiders is in beginsel door de grotere mobiliteit gestegen. De vraag is wat hiertegen - met het oog op de onoverzichtelijker wordende situatie - kan worden gedaan.

2.8. In een eerste fase is gepoogd de economische sectoren waarin seizoenarbeid een belangrijke factor is, apart aan te pakken en per sector naar oplossingen te zoeken.

2.9. In deze sectoren wordt ervan uitgegaan dat het mogelijk en wenselijk is de producten en productieketens in de bedrijven zo uit te kiezen en het arbeidsproces zo te organiseren dat bedrijven onder deze kadervoorwaarden economisch stabiel kunnen draaien. Dit gaat samen met een uitbreiding van de meldingsplicht (b.v. t.a.v. de arbeidsbemiddelingsdiensten die in sommige lid-staten bestaan) om meer gegevens te krijgen o.a. over de daadwerkelijke vraag van bedrijven naar arbeidskrachten over het gehele jaar genomen.

3. Agrarische seizoenarbeid in de Europese Unie (statistische gegevens)

De gegevens zijn niet toereikend.

3.1. Het zal altijd moeilijk blijven een dermate onregelmatige en deels onvoorspelbare vorm van arbeid als de seizoenarbeid in de landbouwsector, statistisch weer te geven. Toch zou het een en ander aanzienlijk kunnen worden verbeterd. Gezien de hierboven reeds toegelichte politieke urgentie van het probleem, dienen het verzamelen en verwerken van gegevens zo snel mogelijk beter te worden georganiseerd.

3.2. Het Comité verzoekt de Commissie derhalve dringend een waarnemingspost in het leven te roepen die de agrarische seizoenarbeid in kaart brengt.

3.3. De volgende gegevens zouden in de statistieken kunnen worden opgenomen:

- land van herkomst,

- regio van herkomst,

- beroep,

- geslacht,

- leeftijd,

- met of zonder gezin,

- vaste of tijdelijke aanstelling,

- duur van het contract,

- inkomen per uur/dag/week/maand,

- heeft het bedrijf een behoefte aan arbeidskrachten meegedeeld?

- Geldt voor de betrekking een regeling overeenkomstig de voorschriften van de desbetreffende sociale of pensioenverzekering?

3.4. Dit heeft alleen kans van slagen als het voor alle betrokkenen aantrekkelijk is om mee te werken en als met het oog op de soms zeer korte tewerkstelling en ontslagtermijnen (alleen al vanwege de weersomstandigheden!) eenvoudige procedures worden gehanteerd.

- Aan welke prikkels valt te denken voor werkgevers en werknemers? Welk belang hebben de sociale-zekerheidsinstellingen, de burgerlijke stand, de douane, de grenspolitie e.a erbij hun medewerking te verlenen?

3.5. In principe geldt dat, hoe meer profijt elke seizoenarbeider van een melding en controle heeft, des te beter de statistieken worden. Hoe kan dit gekoppeld worden aan de sociale verzekering (ongevallen, ziekte, aansprakelijkheid, ouderdomsvoorziening, rechtsbescherming, korting op vervoerskosten, douanefaciliteiten, enz.)? Welke mogelijkheden zou de invoering van een "chequesysteem" naar Frans model () bieden?

- Er moeten oplossingen worden gezocht om tegenwicht te bieden aan de "voordelen" van illegale indienststelling (loontoeslag met het geld van niet-betaalde premies, verlenging van de contractduur, enz.).

- Er moeten modellen worden ontwikkeld die minder administratieve rompslomp met zich brengen.

- Werkgevers dienen gerichte voordelen te worden geboden (belastingfaciliteiten, professionele bemiddeling, rechtsbescherming, aansprakelijkheids- en ongevallenverzekering, subsidies, berekening van vaste bedragen ter vereenvoudiging van het personeelsbeheer bij migrerende werknemers).

- De over het geheel genomen schadelijke niet-naleving van bestaande regelingen dient met passende zachte en harde maatregelen te worden beboet (bemiddelingsstop, vaste minimumheffingen op bepaalde goederenomzet, boetes, enz.).

3.6. De statistische weergave mag niet beperkt blijven tot kwantitatieve gegevens, maar moet ook kwalitatieve gegevens omvatten om meer algemeen inzicht te krijgen in persoonlijke wensen en verlangens, noodsituaties en ervaringen van migrerende werknemers. Doel hiervan is geenszins individuele controle, laat staan totale controle, maar de mogelijkheid om de sociale en politieke ontwikkelingen in een economische ruimte als de EU in cijfers weer te geven.

3.7. In deze sfeer van vrijwillige, productieve samenwerking dienen procedures en regelingen te worden uitgewerkt, wil dankzij meer communicatie op dit vlak daadwerkelijk een klimaat van vertrouwen, zoals reeds eerder ter sprake gebracht, ontstaan.

3.8. Met het oog daarop zouden anonieme enquêtes onder migrerende arbeiders als hulpmiddel kunnen worden gebruikt om op korte termijn inzicht in de situatie te krijgen en op lange termijn na te gaan of de verzamelde gegevens nog kloppen.

4. Specifieke veranderingen in de agrarische seizoenarbeid als gevolg van de uitbreiding van de EU

4.1. Te verwachten is dat zowel de omvang van de agrarische seizoenarbeid als het aantal seizoenarbeiders uit niet-EU-landen toeneemt. Hierop wijst de steeds verdergaande specialisatie van bedrijven. Juist in gespecialiseerde sectoren (fruit en groenten, wijnbouw, boomkwekerijen) worden hoofdzakelijk seizoenarbeiders ingezet. Dit zal echter ook in de vorm van een stijgend aantal overtredingen van wettelijke en cao-regelingen zichtbaar worden.

4.2. Als niet fermer hiertegen wordt opgetreden, zou de geloofwaardigheid van zowel de sociale partners als de EU wel eens in het gedrang kunnen komen. De regelingen die nu moeten worden uitgewerkt, dienen derhalve de prioriteiten in het kader van de toekomstige economische en sociale cohesie te steunen die de voorzitter van de Commissie op 16 juli 1997 in het Europees Parlement als volgt heeft geformuleerd: het verkleinen van regionale verschillen, ondersteuning van regio's die zich in een economisch omschakelingsproces bevinden en verdere ontwikkeling van de menselijke hulpbronnen in de Europese Unie.

- Er moeten werkbare methodes worden ontwikkeld om ervoor te zorgen dat migrerende arbeiders worden voorgelicht over hun onvervreemdbare rechten.

4.3. Het groeiende aantal arbeiders dat uit Noord-Afrikaanse, Midden- en Oost-Europese en andere derde landen wordt aangetrokken, is reeds in paragraaf 1.2 ter sprake gekomen. Benadrukt moet worden dat er in dat opzicht tussen de lid-staten aanzienlijke horizontale en verticale verschillen bestaan.

4.4. Met elke persoon die in een ander land heeft gewerkt, neemt in het land van herkomst de kennis toe over vragen als waar en hoe men ook zonder officiële bemiddeling aan werk komt.

- Hoe maken officiële bemiddelingsinstanties, burgerlijke stand, werkgevers enz. gebruik van de gelegenheid om iemand over zijn rechten als werknemer en over ongevallen- en ziekterisico's voor te lichten als bekend is dat deze persoon voor de eerste keer in hun land verblijft?

- Hoe gaan de bevoegde overheidsinstanties om met illegale bemiddelaars (koppelbazen)?

- Welke steun kan migrerende arbeiders worden geboden om ervoor te zorgen dat de door nood in de hand gewerkte vraag naar laagbetaalde contracten niet onbeperkt groeit, maar door passende maatregelen wordt ingedamd (informatie, bij- en omscholing, steun voor levensonderhoud, voor het opzetten van een eigen bedrijf en voor reïntegratie)?

- Welke bilaterale of multilaterale overeenkomsten kunnen ertoe bijdragen dat ook in de landen van herkomst de belangstelling toeneemt om mee te werken aan het in toom houden van de situatie?

- Welke regelingen zouden voor de zogenaamde "uitgezonden" migrerende arbeiders kunnen worden uitgewerkt om effectief iets aan problemen als "schijn"-zelfstandigheid () en vergelijkbare verschijnselen te doen?

5. Illegale seizoenarbeid en "zwartwerken"

5.1. Aangenomen mag worden dat in de agrarische seizoenarbeid illegale arbeidscontracten (zwartwerk) een niet te onderschatten probleem vormen. Het gaat hier om een gebied dat gezien zijn aard buiten wettelijke regelingen, cao's en maatschappelijke invloed om tot stand komt. Afgezien van het feit dat wettelijke voorschriften bewust worden overtreden en de nationale economie schade wordt toegebracht, ontstaan zo marktvoordelen voor degenen die gebruik maken van illegale arbeid. De betrokkenen creëren ten koste van hun concurrenten een onaanvaardbaar voordeel voor zichzelf.

5.2. Cijfers over omvang van zwartwerk, beschrijvingen van het soort werk en studies over concrete nadelen zijn slechts in ontoereikende mate voorhanden. Ook schijnt het zwart werken niet overal even sterk te zijn ontwikkeld. Terwijl het in Frankrijk erop lijkt dat de cijfers te verwaarlozen zijn, spreekt de betrokken vakbond in Duitsland van een verhouding van 1 op 1: voor elke legale werknemer één illegale. In Italië schatten de vakbonden het aantal illegale migrerende werknemers uit niet-EU-landen op rond de 60 %.

5.3. Er zijn dus duidelijke aanwijzingen dat door het ontduiken van voorschriften ten minste in een aantal lid-staten illegale arbeidsverhoudingen ontstaan.

5.4. Ondernemingen nemen bijvoorbeeld zonder de bevoegde instanties in te schakelen weer hun vroegere legale werknemers in dienst door hen meteen voor het volgende seizoen te contracteren. Dit spaart kosten van officiële arbeidsbemiddeling uit. Dikwijls wordt ook het loon rechtstreeks tussen beide partijen overeengekomen - waarbij de werknemers gewoonlijk aan het kortste eind trekken.

5.5. Als gevolg van de concrete gevolgen van illegaliteit (geen ziekteverzekering, geen bijdragen aan socialezekerheidsfondsen, enz.) ontstaan wantoestanden met alom kwalijke gevolgen. Deze reiken veel verder dan de problemen voor de direct betrokkenen. Daarbij kan het, in het bijzonder in conflictsituaties, tot persoonlijke crises komen die tot een vermindering van de kwaliteit van de producten kunnen leiden.

5.6. Zo'n situatie die sociaal absoluut onaanvaardbaar is en de betrokkenen persoonlijke en economische nadelen oplevert, vraagt om speciale aandacht van de instellingen: Het kader waarin illegale arbeidsverhoudingen tot stand komen, dient te worden onderzocht en aan het licht te worden gebracht. Aan de hand van de resultaten dienen passende strategieën te worden ontwikkeld en in de praktijk te worden omgezet om een eind te maken aan de enorme schadelijke gevolgen van "zwartwerk".

6. De sociale positie van migrerende landarbeiders

6.1. In hoeverre de algemene voorwaarden van de werknemers in de landbouw en de specifieke arbeidsvoorwaarden in de verschillende sectoren - die verschillend kunnen zijn aangezien het ten dele om uiteenlopende beroepscategorieën gaat - (het betreft hier de vakantieregelingen, garanties inzake wederindienstneming, soort taken) ook geldt voor migrerende landarbeiders verschilt niet alleen per land, maar ook binnen de lid-staten zeer sterk (dat gaat van volledige tot ontoereikende en geheel ontbrekende overeenstemming).

6.2. De druk om aan werk te komen, waardoor de vraag naar seizoenarbeid ontstaat en bepaalde arbeidsvoorwaarden worden geaccepteerd, varieert in menig opzicht. Die hangt af van de regionale omstandigheden (situatie op de arbeids- en inkomensmarkt), de levensomstandigheden (opleiding van de persoon in kwestie, sociale contacten) en de persoonlijke situatie (persoonlijke plannen).

6.3. Seizoenarbeid kan in regionaal verband, maar ook grensoverschrijdend in heel Europa of buiten Europa (Noord-Afrika/Oost-Europa) worden gezocht en bemiddeld.

6.4. In afwachting van nauwkeurigere, ook kwalitatieve aspecten omvattende gegevens kunnen de werknemers op basis van ervaringen en verschillende uitgangssituaties in de volgende groepen worden onderverdeeld:

- Landbouwers/landarbeiders die hun productiecapaciteit willen aanvullen met extra inkomsten uit seizoenarbeid.

- Werknemers uit verschillende sectoren die van een periode zonder werk vanwege de lage conjunctuur of uit hoofde van het arbeidscontract (verlof...) gebruik willen, maar niet hoeven te maken om wat bij te verdienen.

- Werknemers die slechts tijdelijk of periodiek hun vaste baan kunnen uitoefenen en een aanvullend inkomen uit seizoenarbeid nodig hebben om in hun levensonderhoud te voorzien.

- Werkzoekenden, langdurig werklozen, personen die door de herstructurering de aansluiting aan de maatschappij hebben verloren, die bereid of gedwongen zijn seizoenarbeid aan te nemen als laatste werkgelegenheidskans ().

- Stagiaires en studenten die werken tijdens hun opleiding en jongeren op zoek naar een tijdelijk inkomen.

- Werknemers uit lageloonlanden die elke gelegenheid te baat willen nemen om voor een relatief hoger loon te werken en de koopkrachtvoordelen in het land van herkomst of de betere inkoopmogelijkheden in het land waar zij werken te benutten.

6.5. Volledigheidshalve en om de aantrekkelijke kant van seizoenarbeid aan te geven, dienen nog de personen te worden genoemd die om uiteenlopende reden in seizoenarbeid geïnteresseerd zijn (van "weer eens met je handen werken" in vluchtelingensituaties, bijvoorbeeld Bosniërs in Duitsland, tot "de druivenpluk in de Elzas meemaken" voor studenten en mensen die hun loopbaan tijdelijk onderbreken).

6.6. Seizoenarbeid wordt een wezenlijk probleem als er sprake is van grote economische moeilijkheden of een noodsituatie aan de vraagzijde enerzijds en een groeiend aanbod aan arbeidskrachten aan de andere kant waarbij door overheidsinstanties bemiddelde "geassisteerde migratie" en bijvoorbeeld door koppelbazen illegaal aangeboden bemiddeling naast elkaar staan. Werkgevers komen in de verleiding aan loondumping te doen en sociale verzekeringen te negeren, terwijl werknemers in de verleiding komen grondrechten op te geven om toch maar een kans te maken op de arbeidsmarkt. Dit nu komt in tal van lid-staten van de EU steeds vaker voor en mag niet verder escaleren. Het gaat er niet alleen om het individu te beschermen, maar ook om greep te krijgen op de verschuivingen op lokale en regionale arbeidsmarkten. Deze kunnen anders ertoe leiden dat werknemers van de markt verdrongen worden zonder dat hiertegen opgetreden kan worden, hetgeen uiteindelijk ten koste gaat van arbeidsplaatsen en de sociale vrede in gevaar brengt.

7. Conclusies

7.1. Sociale zekerheid voor agrarische seizoenarbeiders in het toekomstige Europa

7.1.1. In nauwkeurigere statistieken over de agrarische seizoenarbeid (zie paragraaf 3) dienen ook landen van Noord-Afrika en Midden- en Oost-Europa, en in ieder geval de kandidaat-lid-staten te worden opgenomen. Het onderzoek dient gelijke tred te houden met de daadwerkelijke toename van het verschijnsel en ervoor te zorgen dat toekomstige verschuivingen in de mate van het mogelijke te voorzien zijn. Interessant zijn niet alleen globale cijfers en oorzaken, maar ook een verdeling over de regio's, tendensen en case studies.

7.1.2. Statistisch onderzoek (vooral door EUROSTAT) is een middel dat ter voorbereiding van de inzet van verdere sturingsinstrumenten onmiddellijk op gang dient te komen.

7.1.3. Daar seizoenarbeid onvervangbaar is, zijn nu meer dan ooit inspanningen nodig om de hierboven aan de orde gestelde veranderingen op te vangen en te bewerkstelligen dat juist mensen met periodiek of tijdelijk werk in Europees verband sociale zekerheid kan worden geboden.

7.1.4. Zij zijn geen randgroep, geen economische vluchtelingen, zij zijn niet georganiseerd en hebben geen sterke lobby, en vermoedelijk zijn zij nauwelijks ingelicht over hun mogelijkheden en rechten in de EU.

7.1.5. Als geïntegreerd of integrerend onderdeel van de Europese economische structuren over de grenzen van de EU heen vormen zij een groep waarmee de Europese instellingen op lange termijn rekening dienen te houden. Hun belangen kunnen voor het wederzijdse begrip in Europa een voorbeeldfunctie hebben.

7.1.6. Uitgaande van de betere kennis omtrent de omvang en de opdeling van de productie van de seizoenarbeiders en van de door verschillende instanties (b.v. de sociale-zekerheidsfondsen) te dragen kosten, worden de belangengroepen die op het terrein van de seizoenarbeid actief zijn, opgeroepen om te pleiten voor een verdere uitwerking van de huidige regelingen.

7.2. Belangengroepen en gemeenschappelijke sturingsinstrumenten ter stabilisering van de seizoenarbeid als Europese economische en culturele factor

7.2.1. Er zijn tal van positieve voorbeelden te noemen waarbij de sociale betrekkingen en de relaties binnen het bedrijf voor alle betrokkenen gunstig zijn. Daarnaast zijn er echter altijd mensen die op onduidelijke situaties uit zijn. Zij proberen het zo aan te leggen dat zij winst maken en de kosten op anderen afwentelen. Dit gaat dan ten laste van hun handelspartners.

7.2.2. Alle anderen zullen alles doen wat in hun vermogen ligt om de probleemsituatie te ontwarren en zo hun belangen samen met die van de andere partners te behartigen. Het gaat hierbij om:

- de in seizoenarbeid geïnteresseerde werknemers, die een inkomen willen verdienen, zich persoonlijk verder ontplooien of nieuwe ervaringen opdoen;

- de werkgevers in verschillende sectoren die periodiek dan wel eenmalig of potentieel werk aanbieden (plantenteelt, veehouderij, gemengde bedrijven, dienstverlening aan producenten in de land- en tuinbouw en de veehouderij, fruit- en groentenverwerking, bosbouw, enz.);

- de regio's, die om hun structuren en economische bedrijvigheid in stand te houden buiten de regio naar arbeidsplaatsen voor hun burgers zoeken (regio's die arbeidskrachten aanbieden) of buiten de regio arbeidskrachten zoeken voor beroepsactiviteiten in de regio (regio's die arbeidskrachten vragen);

- de productieketens en de hiermee verbonden industrie- en handelsbranches, die afhankelijk zijn van goed functionerende structuren in de toeleveringssectoren;

- de sociale-zekerheidsstelsels, die uiteindelijk ook "illegaal" gewond geraakte seizoen- of migrerende arbeiders opvangen, waarvoor een financieringsregeling noodzakelijk is;

- de nationale regeringen en de EU, die uiteindelijk een uniform kader voor seizoenarbeid dienen te ontwikkelen;

- de nationale parlementen, die een dergelijk uniform kader dienen te bevorderen;

- de sociale partners, die binnen de te creëren kadervoorwaarden naar collectieve en bedrijfsgebonden oplossingen dienen te zoeken voor de indienststelling en positie van seizoen- en migrerende arbeiders.

7.2.3. Om overeenstemming te bereiken, is het tijd voor een openhartige discussie waarbij conflicten niet onbesproken mogen blijven.

7.2.4. In het kader van dit proces moeten in een gemeenschappelijk verantwoordelijkheidsbesef vooral terreinen van seizoenarbeid worden onderzocht waar mensen vanwege miserable omstandigheden en onduidelijke situaties genoodzaakt zijn onaanvaardbare arbeidsvoorwaarden te accepteren.

7.2.5. Voor de belangen- en doelgroepen dienen debatten en educatieve cursussen te worden georganiseerd om de discussie te stimuleren en mogelijke standpunten en oplossingen uit te werken en ook op beperkte schaal hun eigen visie aan te dragen: er kan actief worden bijgedragen aan de ontwikkeling van de seizoenarbeid in Europa als economische en culturele factor.

Brussel, 1 oktober 1997.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS

() In Italië werken tevens seizoenarbeiders uit Centraal-Afrika en Pakistan, maar vooral ook uit Albanië.

() Zie bijlage 1.

() Zie bijlage 2.

() Zie bijlage 3.

() In Italië zijn in een aantal gebieden met name in economisch moeilijke tijden spanningen tussen migrerende arbeiders en de lokale werknemers ontstaan. Dit is onder meer toe te schrijven aan het feit dat sommige bedrijven illegaal migrerende arbeiders uit niet-EU-landen in dienst hebben genomen in plaats van de lokale arbeiders, die hierdoor concurrentie hebben gekregen. In Oostenrijk daarentegen sorteren de maatregelen die de overheid heeft genomen ondertussen effect.

() In Frankrijk bestaat de mogelijkheid om arbeidscontracten van korte duur samen te voegen via een systeem van "checks" en op basis daarvan sociale en pensioenrechten op te bouwen.

() In sommige lid-staten werken bijvoorbeeld in de boomkwekerijen seizoenarbeiders die gespecialiseerd zijn in het enten. Zij werken in feite in "loondienst", maar worden als "zelfstandigen" behandeld.

() In Duitsland bijvoorbeeld neemt het belang van deze groep toe door de regelingen van de wet van 24 juni 1996 ter hervorming van de bijstand: In de vorm van "werknemerssteun" wordt seizoenarbeid voor werknemers aantrekkelijk gemaakt. Uit de eerste reacties blijkt echter dat de bemiddeling van deze nationale werknemers niet zonder problemen verloopt. Daarnaast zal de naar verwachting geringe motivatie ongewenste neveneffecten met zich brengen voor de werkgevers.

BIJLAGEN bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité

De volgende bijlagen geven een los overzicht van de situatie in enkele lid-staten en zijn ontoereikend om conclusies te trekken over de situatie in de EU.

Bijlage 1 Situatie in Italië

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bijlage 2 Situatie in Frankrijk

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bijlage 3 Situatie in Duitsland

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Uit de statistiek blijkt dat de toename in de hoofdzakelijk agrarische en aanverwante sectoren duidelijk boven de 10 % ligt.

Hoewel hele economische sectoren volledig uit de statistiek zijn geweerd, is het totale cijfer voor 1996 hoger dan in 1992 - het effect van de ingevoerde sturingsinstrumenten is dus verloren gegaan.