NL    NL 
 
 
 EUROPESE  
COMMISSIE   
Brussel, 18.3.2015  
SWD(2015) 21 final/2  
  
CORRIGENDUM  
This document corrects document SWD(2015) 21 final of 26.02.2015  
Addition of missing footnotes from page 24 on  
The text shall read as follows:  
WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE  
 
 
Landverslag België 2015  
met een diepgaande evaluatie betreffende de preventie en correctie van macro -
economische onevenwichtigheden  
 
{COM(2015) 85 final}  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Dit is een werkdocument van de diensten van d e Europese Commissie. Het is geen 
weergave van het officiële standpunt van de Commissie en loopt daar evenmin op 
vooruit.   
INHOUDSOPGAVE  
 Samenvatting  1 
1. Context: economische situatie en vooruitzichten  1 
2. Onevenwichtigheden, risico's en aanpassing  8 
2.1. Kostenconcurrentievermogen  9 
2.2. Niet-kostenconcurrentievermogen  21 
2.3. Overheidsschuld  29 
2.4. Schuldenlast van de huishoudens en woningmarkt  37 
3. Andere structurele problemen  51 
3.1. Arbeidsmarkt en onderwijs  52 
3.2. Belasting en begrotingskader  62 
3.3. Diensten - en productmarkten  69 
3.4. Groener maken van de economie  75 
AA. Overzichtstabel  78 
AB. Standaardtabellen  91 
 
LIJST VAN TABELLEN  
1.1. Procedure bij macro -economische onevenwichtigheden: scorebord  6 
2.1.1.  Aandeel van totale eindverbruik gas  17 
2.1.2.  Aandeel van totale eindverbruik elektriciteit  17 
2.2.1.  Uitvoer van industriële producten volgens type (%)  22 
2.4.1 Indicatoren voor financiële lasten — mediane ratio's (in %)  44 
3.1.1.  Belastingwig  53 
AB.1.  Macro -economische indicatoren  91 
AB.2.  Indicatoren voor de financiële markten  92 
AB.3.  Fiscale indicatoren  93 
AB.4. Arbeidsmarktindicatoren en sociale indicatoren  94 
AB.5.  Uitgaven voor socialezekerheidsuitkeringen (% van het bbp)  95 
AB.6.  Indicatoren voor de prestatie van productmarkten en beleidsindicatoren  96 
AB.7.  Groene groei  97 
 
 
 
 LIJST VAN GRAFIEKEN  
1.1. Groei van het reële bbp en bijdragen  1 
1.2. Inflatie (verandering in % op jaarbasis)  2 
1.3. Arbeidsmarktindicatoren  3 
1.4. Saldo van de lopende rekening (% bbp)  3 
1.5. Exportmarktaandeel: ontwikkeling en uitsplitsing  4 
1.6. Internationale investeringspositie (netto, % bbp)  4 
1.7. Financieringsoverschot/ -tekort per sector (% bbp)  4 
2.1.1.  Reële effectieve wisselkoers (100 = EA18  2005)  9 
2.1.2.  Ontwikkeling van de uurloonkosten bij de ondernemingen  9 
2.1.3.  Uurloonkostenniveaus (2013; EUR)  10 
2.1.4.  Ontwikkeling van loonkosten per eenheid product (2000 = 100, totale economie)  11 
2.1.5.  Productiviteits - en loonontwikkeling (200 9 = 100)  12 
2.1.6.  HICP (% -verandering t.o.v. vorig jaar)  15 
2.1.7.  Totale elektriciteitsprijzen voor een basislaadprofiel van 500 GWh  18 
2.1.8.  Uitsplitsing van bruto verwerkte export per toegevoegde waarde (% van het totaal, 2009)  19 
2.2.1.  Uitsplitsing van de potentiële groei  21 
2.2.2.  Index van de participatie in de mondiale waardeketens (%)  22 
2.2.3.  Kwaliteitsranking van exportproducten  23 
2.2.4.  O&O -intensiteit (% van het bbp)  24 
2.2.5.  Startende ondernemingen (%, gemiddelde 2008 -2012)  26 
2.3.1.  Overheidsschuld (% van het bbp) – Vergelijking tussen de jaargang 2014 en 2015 van de 
winterprognoses van de EC  29 
2.3.2.  Bijdragen aan de wijziging van de brutoschuldquote (pps. van het bbp)  29 
2.3.3.  Rente -uitgaven en impliciete rente  30 
2.3.4.  Vervallende schuld van de federale overheid (% van de totale uitstaande schuld van de 
federale overheid)  30 
2.3.5.  Recente ontwikkeling van de jaarlijkse opbrengsten van Belgische schuldinstrumenten (%)  31 
2.3.6.  Spread voor bepaalde overheidsobligaties ten opzichte van Duitse bunds  31 
2.3.7.  Aandeel Belgische obligaties in de totale door Belgische banken aangehouden obligaties 
van eurozonelanden (%)  32 
2.3.8.  Brutoschuldprognoses (% van het bbp)  33 
2.3.9.  Geconsolideerde brutoschuld – uitsplitsing naar subsectoren van de overheid (% van het 
bbp)  33 
2.3.10.  Netto financiële activa / passiva per sector (ESA2010)  34 
2.3.11.  Schuld van niet -financiële vennootschappen (% van het bbp): BE versus EA, ESA95 
versus ESA2010  35 
2.4.1 Ontwikkeling van het indexcijfer van de huizenprijzen en van de leningen voor de aanschaf 
van een woning  37 
2.4.2 Index van de reële huizenprijzen - selectie van landen  38 
2.4.3 Prijsresponsiviteit van het woningaanbod  38 
 
 
 2.4.4 Ontwikkelingen in het gemiddelde bedrag van nieuwe hypotheekleningen en in de 
gezamenlijke loan -to-value -ratio (x 1  000 EUR)  40 
2.4.5 Schuldenlast van de huishoudens  41 
2.4.6 Oninbare leningen  41 
2.4.7 Indicatoren voor de schuldenlast van de huishoudens  42 
2.4.8 Percentage huishoudens met schulden per inkomenscategorie  44 
2.4.9.  Verhouding aankoopprijs/huurprijs en verhouding prijs/inkomen  45 
2.4.2010.  Toename van de huurprijzen en percentage huurders  46 
2.4.11  Overwaarderingskloof, uitgaande van de voornaamste determinanten van vraag en 
aanbod  47 
2.4.2012  Kredietbeperkingen (2010)  48 
2.4.2013  Gemiddelde prijs per m² voor een appartement van 120  m² in de hoofdstad (in EUR, 
eind 2012)  48 
2.4.2014  Demografisc he ontwikkeling per leeftijdsgroep 2000 -2060 (x duizend personen)  49 
3.1.1.  Werkgelegenheid en participatiegraad (%, 20 -64 jaar))  52 
3.1.2.  De regionale werkgelegenheid en werkloosheid (% actieve bevolking)  52 
3.1.3.  Werkloosheidsval (voor een baan met hetzelfde inkomen als voorheen, 2013)  54 
3.2.1.  Uitsplitsing van het impliciete belastingtari ef voor arbeid (2012)  62 
3.2.2.  Uitsplitsing van het impliciete belastingtarief voor consumptie (2012)  62 
3.2.3.  Milieubelasting (2012, % van het bbp)  64 
3.3.1.  Opzeggingspercentage: professionele, wetenschappelijke en technische activiteiten 
(gemiddelde 2008 -2011)  69 
3.3.2.  Opzeggingspercentage: detailhandel (gemiddelde 2008 -2011)  70 
3.3.3.  Elektriciteitsprijzen voor particulieren (alle belastingen en heffingen inbegrepen)  73 
3.4.1.  Resterend verschil met de 2020 -reductiedoelstelling voor niet -ETS-broeikasgasemissies  75 
 
LIJST VAN KADERS  
1.1. Procedure van economisch toezicht  5 
2.1.1.  Prestaties van verwerkende activiteiten  14 
2.2.1.  Adequaatheid van de openbare infrastructuur  27 
3.1.1.  Nettotoename van het beschikbare inko men voor wie aan het werk gaat  56 
3.3.1.  Gegarandeerde energievoorziening  72 
 
 
 
 
SAMENVATTING  
 
1 De Belgische economie is aangetrokken in 2014 
maar jaren van stagnerende activiteit hebben 
hun sporen achtergelaten.  België is een fase van 
langzaam herstel ingetreden met een bbp -groei die 
naar verwachting zal versnellen van 1  % in 2014 
tot 1,4  % in 2016 dankzij bedrijfsinvesteringen en 
buitenlandse handel. Het wer kloosheidspercentage 
zal volgens de prognoses dalen van 8,5  % 
afgelopen jaar, het hoogste cijfer sinds tien jaar, 
naar 8,1  % in 2016, nu de creatie van banen in de 
privé -sector opleeft. De stijgende trend in de 
overheidsschuld zal naar verwachting tot stil stand 
komen met een schuldniveau dat in 2016 
stabiliseert rond 107  % van het bbp, hoewel de 
schuldvermindering gehinderd wordt door lage 
groei en inflatie. Deze is teruggevallen tot 
nagenoeg nul en zal naar verwachting geleidelijk 
stijgen vanaf de tweede h elft van 2015.  
In dit landverslag wordt de Belgische economie 
beoordeeld tegen de achtergrond van de 
jaarlijkse groeianalyse van de Commissie.  
Hierin worden drie belangrijke pijlers aanbevolen 
voor het economisch en sociaal beleid van de EU 
in 2015: invest eringen, structurele hervormingen 
en begrotingsverantwoordelijkheid. In 
overeenstemming met het investeringsplan voor 
Europa worden ook wegen onderzocht om de 
impact van overheidsmiddelen te maximaliseren 
en particuliere investeringen aan te trekken. Ten 
slotte wordt België beoordeeld in het licht van de 
bevindingen van het 
waarschuwingsmechanismeverslag 2015, waarin 
de Commissie het nuttig achtte het voortbestaan 
van onevenwichtigheden of het verdwijnen ervan 
verder te onderzoeken. Dit zijn de voornaamste 
bevindingen van de diepgaande evaluatie die in dit 
landverslag aan bod komen:  
 Hoewel het opgelopen verlies aan extern 
concurrentievermogen voor de Belgische 
economie nog steeds macro -economische 
risico's inhoudt, is de omvang van deze 
risico's teruggelopen.  Wat kostenparameters 
betreft, is een aanvang gemaakt met 
corrigerende maatregelen om de kloof van de 
arbeidskosten te verkleinen. Om deze volledig 
te dichten zullen aanvullende maatregelen 
noodzakelijk zijn en moet worden voorkomen 
dat er nie uwe kloven ontstaan ten gevolge van 
mechanismen die de hervorming van het stelsel 
van loonvorming zouden vergrendelen. Door 
de energiekosten blijken industriële grootverbruikers ook opgescheept te zitten met 
een concurrentienadeel. Er is nog zeer veel 
ruim te om de niet op kosten gebaseerde 
aspecten van de externe concurrentiepositie te 
verbeteren en België scoort niet bijzonder hoog 
wat de output van innovatie betreft.  
 De overheidsschuld blijft hoog maar er zijn 
een aantal factoren die de hieraan 
verbonden macro -economische risico's 
matigen.  De kwetsbaarheid is niet alleen te 
wijten aan een beperkte bewegingsruimte om 
toekomstige schokken op te vangen. 
Omvangrijke maar afnemende voorwaardelijke 
verplichtingen in verband met aan de financiële 
sector verstrekt e garanties en hoge 
binnenlandse schulden houden aanzienlijke 
terugkoppelingseffecten in. Voorts blijken 
risico's inzake houdbaarheid op middellange 
termijn beter beheersbaar te zijn gelet op de 
lage financieringskosten, de terugkeer van 
primaire overschot ten en de relatief lange 
gemiddelde looptijd van de uitstaande schuld. 
De sterke financiële positie van de Belgische 
huishoudens is een bijzonder belangrijke 
factor. Ondanks de hoge overheidsschuld blijft 
de Belgische economie een zeer positieve 
nettovermo genspositie behouden zodat de 
korte - tot middellangetermijnrisico's in het 
algemeen onder controle blijven. Dit sluit ook 
aan bij de geboekte resultaten in het recente en 
verdere verleden.  
 De macro -economische risico's die 
voortspruiten uit de wisselwerkin g tussen 
schulden van huishoudens, de financiële 
sector en een mogelijke correctie van de 
woningprijzen, blijken matig te zijn en 
blijven naar verwachting beheersbaar.  De 
stevige financiële positie van de huishoudens, 
de hoge graad van woningbezit, de 
woni ngtekorten, de redelijke haalbaarheid van 
de prijzen en de demografische prognoses 
zullen waarschijnlijk een abrupte daling van de 
woningprijzen voorkomen. De invloed op de 
banken van potentiële neerwaartse 
prijsaanpassingen of ongunstige 
inkomensschokken zou beperkt moeten blijven 
dankzij gezonde kredietverleningspraktijken.  
Executive summary  
 
 
2 Het landverslag, dat ook andere macro -
economische en structurele kwesties behandelt, 
leidt tot de volgende belangrijkste bevindingen:  
 Structurele problemen die eigen zijn aan de 
Belgis che arbeidsmarkt, resulteren in een 
chronische onderbenutting van de arbeid 
met een lage totale werkgelegenheidsgraad.  
De tekortkomingen houden verband met de 
belasting op arbeid en negatieve financiële 
stimuli, onderwijsresultaten en verkeerde 
afstemming van opleidingen, het 
loonvormingsstelsel, tekorten op de 
arbeidsmarkt en de socialezekerheidsstelsels 
voor ouderen. Zowel jonge als oudere 
werknemers krijgen te maken met hoge 
toetredingsdrempels. Personen met een 
migratieachtergrond bevinden zich in een 
bijzonder precaire positie.  
 Het Belgische belastingstelsel wordt 
gekenmerkt door een hoge totale last en 
door relatief hoge tarieven met smalle 
belastinggrondslagen.  De fiscale lasten wegen 
bijzonder zwaar op arbeid. Dit resulteert in 
hoge arbeidskosten, he tgeen jobcreatie in de 
weg staat, en grote belastingwiggen, waardoor 
overblijvende werkloosheidsvallen in stand 
gehouden worden. Een aantal kenmerken van 
het belastingstelsel zijn nadelig voor het milieu.  
 De concurrentie in een aantal belangrijke 
diensten sectoren blijft laag.  Dit heeft invloed 
op de ruimere economie aangezien deze 
sectoren belangrijke inputs leveren. Voorts kan 
de onzekere energiebevoorrading aanhouden 
ten gevolge van een gebrekkige binnenlandse 
opwekkingscapaciteit, de kernuitstap, het 
toenemende aandeel van periodieke 
opwekkingscapaciteit en de beperkte 
reservecapaciteit uit de invoer. Er blijkt nog 
veel ruimte te zijn om de openbare 
infrastructuur te verbeteren door middel van 
hogere investeringen.  
In een brief van november 2014 aan de 
Commissie hebben de Belgische autoriteiten 
zich verbonden tot een aantal structurele 
hervormingen om de landenspecifieke 
aanbevelingen van de Raad van juli 2014 uit te 
voeren.  Deze structurele hervormingen werden nader toegelicht in twee verslagen van 30 ja nuari 
2015 en 13 februari 2015.  
Over het algemeen heeft België enige 
vooruitgang geboekt om gevolg te geven aan de 
landspecifieke aanbevelingen van 2014.  Grote 
vooruitgang werd geboekt op het gebied van de 
pensioenhervormingen, met maatregelen om de 
kloof tussen de daadwerkelijke en de wettelijke 
pensioenleeftijd te dichten alsook met het plan om 
deze leeftijd op langere termijn te verhogen. Er 
werd enige vooruitgang geboekt om het 
concurrentievermogen te herstellen met 
corrigerende maatregelen om de relati eve kloof op 
het gebied van de arbeidskosten te verkleinen, en 
er zijn eerste stappen ondernomen om het stelsel 
van loonvorming te hervormen. Wat de 
werkgelegenheid betreft, werd enige vooruitgang 
geboekt maar beleidsmaatregelen waren het minst 
afgestemd o p de groeiende arbeidsmarkttoegang 
en -participatie van achtergestelde groepen. 
Tegelijkertijd is beperkte vooruitgang geboekt in 
de zin van een allesomvattende 
belastinghervorming waarbij in het bijzonder een 
duidelijke verschuiving moet plaatsvinden van 
belasting op arbeid naar belastinggrondslagen die 
de groei minder verstoren. Ook is er wat betreft de 
werking van de consumentenmarkten en de 
deregulering van de zakelijke diensten beperkte 
vooruitgang geboekt. Met betrekking tot de 
aanbeveling dat de doel stellingen inzake 
vermindering van koolstofuitstoot moeten worden 
bereikt, kan de vooruitgang beperkt worden 
genoemd omdat de deelregeringen onderling geen 
overeenkomst hebben gesloten over de verdeling 
van de inspanningen en de opbrengsten van de 
veilinge n. Ten slotte er weinig vooruitgang 
gemaakt om de bijdrage van het vervoer af te 
stemmen op de doelstelling van vermindering van 
de verkeerscongestie.  
Op basis van de analyse worden in het landverslag 
beleidsvraagstukken geformuleerd.  
 Volgehouden consolid atie-inspanningen zijn 
noodzakelijk om de risico's te verminderen 
die voortspruiten uit de schuldpositie van de 
overheid.  Om de invloed van de vergrijzing 
van de bevolking op de begroting te 
compenseren is een succesvolle 
consolidatiestrategie afhankelijk van een snelle 
uitvoering van de geplande 
pensioenhervormingen en van andere 
Executive summary  
 
 
3 hervormingen ter bevordering van de 
economische groei.  
 Hervormingen die onder meer moeten leiden 
tot een evenwichtiger belastingstelsel met 
andere belastinggrondslagen dan arbeid,  
dragen ertoe bij onevenwichtigheden in de 
concurrentiepositie verder terug te dringen.  
Tot de belastinggrondslagen die mogelijk 
kunnen worden verbreed, behoren onder meer 
milieu - en verbruiksbelastingen, een aantal 
soorten financiële inkomsten en recurren te 
belasting op onroerend goed. Daarnaast kunnen 
inspanningen om de loonvorming beter op de 
conjunctuur en de ontwikkelingen in de 
productiviteit af te stemmen een positieve 
weerslag hebben op de creatie van banen.  
 Hogere prestaties op het gebied van 
innov atie en valorisatie van O&O kunnen 
verbetering brengen in niet de op kosten 
gebaseerde aspecten van het 
concurrentievermogen.  Hetzelfde geldt door 
rompslomp en administratieve obstakels te 
verminderen en verstarde situaties op de 
producten -, diensten - en a rbeidsmarkt aan te 
pakken. Dit zou ook het investeringsklimaat 
versterken.  
 Inspanningen om het werkgelegenheidspeil 
te verhogen worden ondersteund door 
vroegtijdig schoolverlaten te voorkomen en 
ongelijkheid op het gebied van 
schoolresultaten te vermindere n. Gelet op de 
lage arbeidsmarktparticipatie van jongeren en 
personen met een migratieachtergrond blijft het 
uiterst belangrijk tijdig te zorgen voor een 
aangepast activeringstraject. 
Beleidsmaatregelen om het actief ouder worden 
te bevorderen en om de vra ag naar oudere 
werknemers te verhogen zijn noodzakelijk ter 
aanvulling van maatregelen om vervroegde 
uittreding te beperken.  
 Door knelpunten in de infrastructuur weg te 
werken en de kwaliteit en de geschiktheid 
van de kapitaalgoederen te verbeteren wordt 
het algemene prestatievermogen van de 
economie versterkt.  Bijzondere aandacht kan 
worden besteed aan het vervoer en aan het 
voorkomen van onderbrekingen van de 
energielevering door versterking van de interconnectiviteit tussen netwerken en de 
binnenlandse opwekkingscapaciteit.  
1. CONTEXT: ECONOMISCHE  TOESTAND EN 
VOORUITZICHTEN  
 
1 Economische  groei: herstel maar het niveau 
van vóór de crisis wordt niet opnieuw bereikt  
De Belgische economie is in 2014 de goede 
richting ingeslagen maar een aantal jaren van 
stagnerende activiteit heeft zijn sporen 
nagelaten.  De groei bereikte 1  % in 2014, 
getrokken door bedrijfsinvesteringen en netto 
buitenlandse handel. Ondanks een aantal gunstige 
factoren, zoals de dynamiek van de energieprijzen 
en de externe vraag, zal de groei volgens de 
verwachtingen slechts matig toenem en tot 1,1  % in 
2015 en 1,4  % in 2016. België is een fase 
ingetreden van langzaam herstel waarbij de groei 
ver onder het niveau van vóór de crisis blijkt te 
liggen. Hetzelfde geldt voor de potentiële groei; 
hier is de capaciteit voor structurele groei van de 
Belgische economie klaarblijkelijk aangetast door 
de recente crisis. Het aandeel van de productiviteit 
in het bijzonder is teruggelopen, waardoor de 
impact duidelijk wordt van een aantal knelpunten 
die verder in dit document worden besproken.  
Grafiek 1. 1 Groei van het reële bbp en bijdragen  
 
Bron:  Europese Commissie  
Naar verwachting zullen de Belgische 
ondernemingen aanzienlijk bijdragen tot de 
totale groei in 2016.  Dit weerspiegelt 
voorn amelijk de initiële effecten van de in deel 2.1 
besproken maatregelen om de concurrentie inzake 
kosten te herstellen. Het effect daarvan moet 
worden gecombineerd met de verdere bevordering 
van reeds gunstige financieringsvoorwaarden, relatief lage energiep rijzen en het aantrekken van 
de buitenlandse vraag. Parallel hiermee zouden 
ook de uitvoerprestaties verbeteren.  
De bedrijfsinvesteringen en de netto 
buitenlandse handel zouden de vertragende 
particuliere consumptie compenseren.  Deze 
heeft traditioneel een  grote bijdrage geleverd aan 
de groei van het bbp en weerspiegelt het hoge 
inkomensniveau dat het land bereikt heeft. 
Onafgebroken sterke groei van de lonen in het licht 
van de hoge inflatie heeft de particuliere 
consumptie ondersteund gedurende de hele cr isis. 
Dit heeft echter ook geleid tot een verdere 
afkalving van de buitenlandse concurrentiepositie, 
hetgeen de Belgische autoriteiten heeft aangezet 
tot het voeren van een beleid van loonmatiging. 
Deze matiging is door de nieuwe regering 
bevestigd en bren gt een langdurige periode van 
lage groei van de lonen mee. Hoewel de huidige 
lage inflatie de effecten van de lage inkomensgroei 
compenseert, wordt verwacht dat de groei van de 
particuliere consumptie vanaf volgend jaar zal 
vertragen.  
Voorts wordt verwacht  dat de investeringen van 
de huishoudens in de toekomst bescheiden 
groeicijfers te zien zullen geven.  Vóór 2008 
vertoonde de particuliere huizenmarkt gedurende 
verschillen jaren sterke prestaties, deels ten 
gevolge van ondersteunende fiscale maatregelen. 
De investeringen in woningen zijn in de periode 
2008 -2013 gemiddeld gekrompen. In het totaal 
zijn de huizenprijzen in 2000 -2008 in reële termen 
met ongeveer 50  % gestegen maar er heeft zich 
geen opvallende prijscorrectie voorgedaan want de 
prijzen zijn ruim schoots stabiel gebleven. De 
huizenmarkt worden nader geanalyseerd in 
deel 2.4. 
-4-3-2-101234
00 02 04 06 08 10 12 14 16 gem
96-07
netto-uitvoer voorraden
investeringen overheidsconsumptie
particuliere consumptie bbp
 
 
2 Grafiek 1.2  Inflatie (verandering in % op jaarbasis)  
 
Bron:  Europese Commissie  
Inflatie: wakkert in de loop van 2015 geleidelijk 
aan na een terugval tot negatieve inflatie  
De druk op de prijzen is sinds 2012 aan het 
afnemen.  Scherpere concurrentie op de 
binnenlandse energiemarkten en ook de 
loonmatiging waren de initiële drijvende krachten. 
Voorts hebben ee n btw -vermindering en de daling 
van de internationale energieprijzen het afgelopen 
jaar bijgedragen tot deze neerwaartse druk. Het 
gevolg hiervan is dat de algemene inflatie aan het 
einde van 2014 tot nul is teruggevallen terwijl de 
kerninflatie nog steeds  boven 1  % lag.  
Deze neerwaartse trend zal zich naar 
verwachting doorzetten met een inflatie die 
negatief wordt voor de eerste helft van 2015.  
Aangezien de sterke neerwaartse druk vanuit de 
energieprijzen afzwakt, wordt voor de tweede helft 
van 2015 een la ngzame toename verwacht. In het 
totaal zal het algemene prijsniveau in 2015 naar 
verwachting met juist 0,1  % stijgen. Met een 
percentage van 1,1  % wordt aangenomen dat de 
druk op de prijzen in 2016 gedempt zal blijven: 
voor de meeste onderdelen zullen de p rijzen naar 
verwachting een lange inzinking doormaken die te 
wijten is aan bescheiden economische activiteit, 
stagnerende loongroei en internationale 
prijsontwikkelingen.  Arbeidsmarkt: conjuncturele opleving maar 
aanslepende structurele problemen  
Het langz aam aantrekkende herstel en de 
erfenis van een langdurige crisis sturen aan op 
een getemperde ommekeer op de arbeidsmarkt.  
Vóór 2008 stak het Belgische 
werkloosheidspercentage gunstig af ten opzichte 
van het gemiddelde van de eurozone en de 
percentages in de meeste buurlanden. Sinds de 
uitbraak van de crisis is de werkloosheid de hoogte 
ingegaan en het afgelopen jaar is met 8,5  % het 
hoogste cijfer in tien jaar opgetekend. Aangezien 
de creatie van banen in de particuliere sector 
opveert, zal de werkloosheid  in 2016 naar 
verwachting dalen tot 8,1  %. In de tussentijd zijn 
de aantallen vacatures in vergelijking hoog 
gebleven, hetgeen wijst op mogelijke problemen in 
afstemming. Daarnaast heeft een groot deel van de 
bevolking in de beroepsgeschikte leeftijd de 
arbeidsmarkt volledig de rug toegekeerd zoals 
blijkt uit de lage arbeidsparticipatie, vooral van 
oudere werknemers. De verschillende knelpunten 
op de Belgische arbeidsmarkt behoren wellicht tot 
de meest diepgewortelde problemen van het land. 
Deze worden nade r geanalyseerd in deel 3.1.  
Hoge belasting op arbeid is een van de 
hangende kwesties.  Zoals er ook nadelige effecten 
zijn voor de buitenlandse concurrentiepositie en de 
werkgelegenheid, weerhouden hoge marginale 
aanslagvoeten mensen ervan om te werken of o m 
meer te werken. Het belastingstelsel in het 
algemeen wordt behandeld in deel 3.2. Het 
verlichten van de belastingdruk op arbeid – zoals 
sinds jaren door de Raad wordt aanbevolen – is in 
België de laatste tijd een belangrijk politiek 
discussiepunt geworde n. 
2011
2012
2013
20142015
-1,0-0,50,00,51,01,52,02,53,03,54,0
Q1 Q2 Q3 Q4
2011 2012 2013 2014 2015
 
 
3 Grafiek 1.3  Arbeidsmarktindicatoren  
 
Bron:  Europese Commissie  
Lopende rekening: terugkeer naar een 
overschot ondanks een voortdurend tekort op 
de goederenbalans  
Tot 2007 zag België het langjarige overschot op 
zijn lopende rekening gestaag krimpen.  De 
belangrijkste aandrijver was de handelsbalans met 
een versmallende goederenbalans die slechts 
gedeeltelijk gecompenseerd werd door een 
groeiend dienstenoverschot. Dit is de jongste jaren 
vrij stabiel g ebleven op ongeveer 2  % van het bbp. 
De gestage achteruitgang op de goederenbalans is 
te verklaren door de verslechtering van de ruilvoet 
ten gevolge van stijgende grondstoffenprijzen en 
doordat de groei van het uitvoervolume ingehaald 
werd door de groei v an de invoer. Sinds de 
achteruitgang in 2008 versnelde, vertoont de 
goederenbalans een tekort.  
Recente ontwikkelingen zijn bemoedigend 
gebleken met een lopende rekening in evenwicht 
in 2013 en naar verwachting een overschot in 
2014.  Deze verschuiving vindt  voornamelijk haar 
oorzaak in de kapitaalontvangstenbalans, die in 
2013 haar hoogste overschot sinds 2000 noteerde 
(1) en die sindsdien nog sterker blijkt te zijn 
geworden. In bepaalde mate weerspiegelt dit een 
conjunctureel feit ten gevolge van hoge winst en op 
financiële markten. De goederenmarkt heeft de 
                                                           
(1) De vergelijking wordt bemoeilijkt door de verandering van 
methodologie sinds 2008 . De trend tekent zich echter ook 
af voor de jaren 2008 -2014 . laatste jaren toch nog een verbetering 
doorgemaakt: komende van een tekort van 
nagenoeg 3  % van het bbp in 2011 -2012 tot een 
tekort van 1,5  % in 2014. Of dit een trend in de 
omgekeerde richting inluidt, m oet nog worden 
bevestigd aangezien prijsveranderingen ook een 
belangrijke bijdrage leveren.  
Grafiek 1.4  Saldo van de lopende rekening (% bbp)  
 
- BPM5 -methodologie tot 2007, BPM6 daarna  
- 2014: 4Q -2013/3Q -2014  
Bron:  Europese Commissie  
De voorlopige verbetering in de buitenlandse 
prestaties is ook zichtbaar in de marktaandelen 
op de uitvoermarkten.  Op de langere termijn 
hebben de diensten gemiddeld een kleine positieve 
bijdrage geleverd ter wijl de goederen over het 
algemeen niet in staat waren het groeitempo van de 
mondiale uitvoer te volgen. Na aanzienlijke 
verliezen in exportmarktaandeel in 2010 -12 volgde 
een winst in 2013. Dit was de eerste winst sinds 
2009 en de grootste in vele jaren. N iettemin is het 
Belgische marktaandeel in de exportmarkten in de 
loop van de tijd sterk teruggevallen. Deze 
tweevoudige trend van slinkende marktaandelen in 
de uitvoer en een verzwakkend saldo op de 
lopende rekening wijst op een verslappende 
concurrentieca paciteit. De buitenlandse 
concurrentiepositie van België wordt omstandig 
besproken in de delen 2.1 en 2.2. Hierin wordt 
voortgebouwd op de bevindingen van vroegere 
diepgaande analyses en wordt nagegaan of de 
recente zichtbare verbeteringen in de externe 
prestaties gelinkt kunnen worden aan 
62636465666768
0510152025
01020304050607080910111213
%%
Participatiegraad (rhs)
Werkloosheidspercentage
Jeugdwerkloosheid
NEET-percentage
Langdurige werkloosheid
-6,0-4,0-2,00,02,04,06,08,0
95
96
97
98
99
00
01
02
03
04
05
06
07
08
09
10
11
12
13
14*
goederen diensten
arbeidsinkomen kapitaalopbrengsten
secundair inkomen saldo lopende rekening
 
 
4 kostengebaseerde en niet -kostengebaseerde 
aspecten van het concurrentievermogen.  
Grafiek 1.5  Exportmarktaandeel: ontwikkeling en 
uitsplitsing  
 
Bron:  Europese Commissie  
 
Grafiek 1.6  Internationale investeringspositie (netto, % 
bbp)  
 
Bron:  Europese Commissie  
Algemene externe positie: nog zeer sterk  
De externe houdbaarheid van de Belgische 
economie wordt robuust geacht gelet op haar 
zeer positieve netto internationale 
investeringspositie (NIIP)  De NIIP geeft de 
verhouding weer tussen de schuldvorderingen op 
en de schulden aan het buitenland. Deze is stabiel gebleven rond 45 -50 % van het bbp. Daar waar het 
saldo van de lopende rekening stromen weergeeft, 
is de NIIP een indicator voor de externe positie 
van een land wat de stock betreft. Gelet op de 
gecumuleerde nettovorderingen op het buitenland 
kan België een bes cheiden tekort op de lopende 
rekening aan zonder dat de algemene externe 
houdbaarheid in het gedrang komt.  
De externe houdbaarheid lijkt geen risico op te 
leveren, maar bij nadere analyse van de netto 
internationale investeringspositie blijkt dat de 
intern e evenwichtsverhoudingen toch onder 
druk staan.  De sterk positieve NIIP is een 
weerspiegeling van de crediteurstatus van de 
privésector, die de structurele debiteurstatus van de 
overheid ruim compenseert. Doorheen de 
crisisjaren is de externe crediteurposi tie van de 
algemene economie veranderd van een 
doorlopende overschotsituatie in een ruimer 
evenwichtige positie. Dit stemt overeen met de 
bevindingen met betrekking tot het saldo van de 
lopende rekening.  
Grafiek 1.7  Financieringsoverschot/ -tekort per secto r 
(% bbp)  
 
Bron:  Europese Commissie (ESR 2010)  
Overheidsfinanciën: een stijging die moet 
worden gestopt na dichting van het 
begrotingstekort  
De hoge overheidsschuld is de laatste decennia 
een vast kenmerk van de Belgische economie 
geweest.  De langlopende inspanning om de schuld 
te verminderen werd afgebroken in 2008 toen de 
-10-8-6-4-2024
01020304050607080910111213Percentage van verandering op jaarbasis
Bijdrage aan exportmarktaandeel: goederen
Bijdrage aan exportmarktaandeel: diensten
Groei van exportmarktaandeel op jaarbasis
-100-50050100150
06Q4 07Q4 08Q4 09Q4 10Q4 11Q4 12Q4 13Q4
Particuliere sector
MFI's (excl. centrale bank)
Overheid
Centrale bank (incl. reserves)
Internationale investeringspositie (netto)
-8-6-4-202468
990001020304050607080910111213141516
Huishoudens en NPISH Vennootschappen
Overheid Totale economie
 
 
5 autoriteiten zich verplicht zagen verschillende 
noodlijdende financiële instellingen te 
ondersteunen.  Door de economische crisis doken 
de overheidsfinanciën in het rood. Het tekort steeg 
tot een hoogte van 5,5  % van het bbp in 2009. Het 
viel terug tot 2,9  % in 2013 maar volgens 
ramingen zou het in 2014 opnieuw toegenomen 
zijn tot 3,2  % ten gevolge van een  losser 
begrotingsbeleid en de tegenvallende groei van de 
inkomsten. In 2015 en 2016 zal het 
begrotingstekort naar verwachting opnieuw 
krimpen en, volgens de laatste prognoses van de 
Commissie, terugvallen tot respectievelijk 2,6  % 
en 2,4  % van het bbp. Hi erin is rekening gehouden 
met recente consolidatiemaatregelen op alle 
overheidsniveaus.  
Het schuldniveau is gestegen van 86,9  % van 
het bbp in 2007 tot ongeveer 106  % in 2014.  Met 
een nog steeds zwakke nominale groei in 2015, die 
waarschijnlijk niet voldoe nde is om de effecten 
van verdere accumulatie van tekorten en stock -
flow adjustment te compenseren, zal de Belgische 
schuld volgens de prognoses bijna 107  % van het 
bbp bereiken alvorens te stabiliseren in 2016. 
Daarnaast bestaan er nog steeds niet onbelan grijke 
voorwaardelijke verplichtingen in verband met aan de financiële sector verstrekte garanties. Deze zijn 
gestaag afgenomen maar de risico's zijn 
geconcentreerd in een enkele entiteit, en beliepen 
9,4 % van het bbp aan het einde van 2014. De 
overheidss chuld en de gevolgen daarvan voor de 
algemene macro -economische stabiliteit van de 
Belgische economie zullen in deel 2.3 worden 
geanalyseerd.  
 
  
 
Kader 1.1: Procedure van economisch toezicht  
De jaarlijkse groeianalyse die de Commissie in november 2014 heeft goedgekeurd, vormde de start van het 
Europees semester 2015, met het voorstel dat de EU een geïntegreerde aanpak van het economisch beleid nastreeft 
op basis van drie belangrijke pijlers: stim ulering van investeringen, versnelling van structurele hervormingen en 
doorvoering van verantwoordelijke groeivriendelijke begrotingsconsolidatie. In de jaarlijkse groeianalyse werd ook 
voorgesteld het Europees semester te stroomlijnen ter versterking van de economische beleidscoördinatie op EU -
niveau door het invoeren van een grotere verantwoordingsplicht en het stimuleren van een grotere betrokkenheid 
van alle actoren.  
In overeenstemming met dit streven naar stroomlijning bevat dit landverslag een diepgaa nde evaluatie op grond van 
artikel 5 van Verordening (EU) nr. 1176/2011, om te beoordelen of er nog steeds sprake is van macro -economische 
onevenwichtigheden, zoals aangekondigd in het waarschuwingsmechanismeverslag van de Commissie van 
november 2014.  
Op b asis van de diepgaande evaluatie van België van maart 2014 concludeerde de Commissie dat het land macro -
economische onevenwichtigheden ondervond die monitoring en beleidsactie vereisen. Met name de ontwikkelingen 
in verband met het externe concurrentieverm ogen van goederen bleven aandacht verdienen omdat een voortdurende 
afkalving de macro -economische stabiliteit zou bedreigen.  
Dit landverslag bevat een beoordeling van de vooruitgang in de tenuitvoerlegging van de landenspecifieke 
aanbevelingen van 2014, di e de Raad in juli 2014 heeft aangenomen. De landenspecifieke aanbevelingen voor 
België hadden betrekking op de correctie van de overheidsfinanciën, belastinghervormingen, de 
langetermijngevolgen van de kosten van de vergrijzing, hervormingen van de arbeids markt, maatregelen voor het 
concurrentievermogen en uitstoot van broeikasgassen.  
 
 
 
 
6   
Tabel  1.1: Procedure bij macro -economische onevenwichtigheden: scorebord  
 
Noten: (1) De vermelde cijfers zijn de cijfers die buiten de in het waarschuwingsmechanismeverslag van de Europese 
Commissie vastgestelde drempels vallen. Voor de REER en de LEP is de eerste drempel van toepassing op de lidstaten van 
de eurozone.  
(2) De ci jfers in cursief zijn berekend volgens de oude normen (ESR95/BPM5).  
(3) Gegevens van het exportmarktaandeel: de totale mondiale export is gebaseerd op de vijfde uitgave van het Balance 
of Payments Manual (BPM5).  
Bron:  Europese Commissie  
 
Drempels 2008 2009 2010 2011 2012 2013
gemiddelde over 3 jaar -4%/6% 0,8 0,0 -0,7 -0,7 -1,1 -1,6
p.m.: niveau jaar - -1,4 -2,3 1,5 -1,3 -3,5 0,1
-35% 39,7 54,2 50,9 48,1 47,6 45,8
verandering in %  (3 jaar) ±5% & ±11% 3,4 3,9 0,5 -1,6 -4,3 -0,3
p.m.: verandering in % - 2,7 0,5 -2,6 0,6 -2,3 1,5
verandering in % (5 jaar) -6% -14,0 -10,3 -14,2 -10,3 -15,1 -9,1
p.m.: verandering in % - -2,1 1,6 -6,9 -2,0 -5,3 3,6
verandering in % (3 jaar) 9% & 12% 9,1 10,7 7,8 6,1 6,0 8,6
p.m.: verandering in % - 4,5 3,7 -0,5 2,8 3,6 2,0
6% 1,1 0,0 1,4 0,9 0,0 0,0
14% 18,0 4,6 2,9 19,3 1,8 1,1
133% 157,9 161,5 155,6 165,0 161,1 163,0
60% 92,2 99,3 99,6 102,1 104,0 104,5
gemiddelde over 3 jaar 10% 7,6 7,5 7,7 7,8 7,7 7,7
p.m.: niveau jaar - 7,0 7,9 8,3 7,2 7,6 8,4
16.5% -1,7 -2,0 -0,7 8,1 -5,7 -2,4Interne 
onevenwichtighede
nGedefleerde huizenprijzen (verandering in %)
Kredietstroom particuliere sector als % van bbp, 
geconsolideeerd)
Schuld particuliere sector als % van bbp, 
geconsolideeerd
Overheidsschuld als % van bbp
Werkloosheidscijfer
Totale verplichtingen van financiële sector (verandering 
in %)Externe 
onevenwichtighede
n en 
concurrentievermo
genSaldo lopende rekening 
(% van bbp)
Netto internationale investeringspositie (% van bbp)
Reële effectieve 
wisselkoers (REER) 
(42 industrielanden - 
HICP-deflator)
Exportmarktaandelen
Nominale loonkosten per 
eenheid product (ULC)
 
 
7 Tabel  1.2: Economische, financiële en sociale kernindicatoren - België  
 
(1) Binnenlandse bankengroepen en op zichzelf staande banken.  
(2) Binnenlandse bankengroepen en op zichzelf staande banken, dochterondernemingen en bijkantoren die onder 
buitenlandse controle (EU en niet -EU) staan.  
(3) Reële effectieve wisselkoers.  
(*) BPM5 en/of ESR95.  
Bron:  Najaarsprognose 2015 van de Commissie; ECB.  
2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016
Reëel bbp (verandering in %) 1,0 -2,6 2,5 1,6 0,1 0,3 1,0 1,1 1,4
Particuliere consumptie ver. in %) 1,8 0,2 2,8 0,6 0,8 0,3 0,9 1,0 0,7
Overheidsconsumptie (ver. in %) 2,9 1,5 1,2 0,8 1,4 1,1 1,0 0,1 0,5
Bruto-investeringen in vaste activa ver. in %) 2,9 -7,3 -0,1 4,0 0,0 -2,2 3,6 1,7 2,8
Uitvoer van goederen en diensten (ver. in %) 1,6 -9,5 10,0 6,6 1,9 2,9 3,4 3,5 4,8
Invoer van goederen en diensten (ver. in %) 3,5 -9,2 9,6 7,2 1,9 1,8 2,8 3,4 4,5
Outputgap 2,0 -1,8 -0,5 -0,2 -1,0 -1,5 -1,3 -1,0 -0,6
Bijdrage tot bbp-groei:
Binnenlandse vraag (ver. in %) 2,2 -1,3 1,7 1,4 0,8 -0,1 1,5 0,9 1,1
Voorraden (ver. in %) 0,1 -1,0 0,3 0,6 -0,7 -0,5 -0,9 0,0 0,0
Netto-uitvoer (ver. in %) -1,3 -0,3 0,5 -0,3 0,1 0,8 0,5 0,2 0,3
Saldo lopende rekening (% van bbp), betalingsbalans -1,4 -1,2 1,5 -1,3 -3,5 0,1 . . .
Handelsbalans (% van bbp), betalingsbalans -1,3 1,0 1,2 -0,8 -0,9 -0,2 . . .
Ruilvoet van goederen en diensten (ver. in %) -2,6 3,4 -1,6 -1,0 -0,3 0,1 0,1 0,1 0,0
Netto internationale investeringspositie (% van bbp) 46,7 54,8 59,8 56,5 48,4 48,8 . . .
Netto buitenlandse schuld (% van bbp) -73.1* -105.5* -109.5* -108.0* -93.7* -86.8* . . .
Bruto buitenlandse schuld (% van bbp) 334.5* 301.9* 283.0* 285,1 269,8 235,7 . . .
Uitvoerprestaties vs ontwikkelde landen (ver. in % over 5 jaar) -2.7* -2.0* -6.3* -1.7* -6.2* -2,6 .. .
Exportmarktaandeel, goederen en diensten (%) 2,1 2,1 2,0 1,9 1,8 1,9 . . .
Spaarquote van huishoudens (nettospaartegoed als percentage van 
netto beschikbare inkomen)11,2 12,8 10,1 8,5 7,5 6,9 .. .
Particuliere kredietstromen, geconsolideerd (% van bbp) 18,6 8,7 4,3 24,8 3,8 -2,0 . . .
Schuldenlast van particuliere sector, geconsolideerd (% van bbp) 151,7 161,2 154,3 163,6 162,0 162,1 . . .
Gedefleerde huizenprijzenindex (ver. in %) 1,1 0,3 1,2 0,9 -0,2 0,0 . . .
            
Wooninvesteringen (% van bbp) 6,5 6,1 6,2 6,1 6,1 5,9 . . .
Totale verplichtingen van financiële sector, niet geconsolideerd (ver. -4,5 -1,0 1,1 6,3 -3,0 -1,2 . . .
Tier 1-ratio1. . . . . . . . .
Totale solvabiliteitsratio2. . . . . . . . .
Bruto totaal dubieuze en oninbare kredieten (% van totaal 
schuldinstrumenten en totaal leningen en voorschotten)2 . . . . . . . . .
Verandering in werkgelegenheid (aantal personen, ver. in %) 1,8 -0,2 0,7 1,4 0,3 -0,3 0,3 0,5 0,6
Werkloosheidspercentage 7,0 7,9 8,3 7,2 7,6 8,4 8,5 8,3 8,1
Aantal langdurige werklozen (% van beroepsbevolking) 3,3 3,5 4,1 3,5 3,4 3,9 . . .
Jongerenwerkloosheid (% van beroepsbevolking in zelfde 
leeftijdsgroep)18,0 21,9 22,4 18,7 19,8 23,7 22,6 . .
Participatiegraad (15-64-jarigen) 67,1 66,9 67,7 66,7 66,9 67,5 . . .
Jongeren zonder baan, onderwijs of opleiding (%) 10,1 11,1 10,9 11,8 12,3 12,7 . . .
Mensen voor wie armoede of sociale uitsluiting dreigt (% van totale 
bevolking)20,8 20,2 20,8 21,0 21,6 20,8 . . .
Armoederisicopercentage (% van totale bevolking) 14,7 14,6 14,6 15,3 15,3 15,1 . . .
Personen in ernstige materiële deprivatie (% van totale bevolking) 5,6 5,2 5,9 5,7 6,3 5,1 . . .
Aantal personen die deel uitmaken van huishoudens met zeer geringe 
arbeidsintensiteit (% van totale bevolking onder 60 jaar)11,7 12,3 12,7 13,8 13,9 14,0 . . .
Bbp-deflator (ver. in %) 1,9 1,1 2,0 2,2 2,1 1,5 0,7 0,8 1,2
Geharmoniseerd indexcijfer van consumptieprijzen  (HICP) (ver. %) 4,5 0,0 2,3 3,4 2,6 1,2 0,5 0,1 1,1
Nominale beloning per werknemer (ver. in %)) 3,6 1,2 1,3 3,0 3,4 2,6 0,7 0,4 0,1
Arbeidsproductiviteit (reëel, werknemer, ver. in %) -0,8 -2,4 1,8 0,2 -0,2 0,6 . . .
Loonkosten per eenheid product (ULC) (totale economie, ver. in %) 4,5 3,7 -0,5 2,8 3,6 2,0 -0,1 -0,3 -0,7
Reële loonkosten per eenheid product (ver. in %) 2,5 2,5 -2,5 0,6 1,5 0,5 -0,7 -1,1 -1,8
Reële effectieve wisselkoers - REER3) (ULC, ver. in %) 2,9 0,7 -2,6 2,3 -0,7 3,0 -0,9 -3,1 -1,6
Reële effectieve wisselkoers - REER3) (HICP, ver. in %) 1,3 -0,1 -2,8 0,5 -1,9 1,2 1,1 -1,6 -0,7
Overheidssaldo (% van bbp) -1,1 -5,5 -4,0 -3,9 -4,1 -2,9 -3,2 -2,6 -2,4
Structureel begrotingssaldo (% van bbp) . . -3,7 -3,6 -3,0 -2,6 -2,8 -2,1 -2,0
Bruto overheidsschuld (% van bbp) 92,2 99,3 99,6 102,1 104,0 104,5 106,4 106,8 106,6Prognose
2. ONEVENWICHTIGHEDEN, RISICO'S EN AANPASSI NG 
  
2.1. KOSTENCONCURREN TIEVERMOGEN  
 
9 De reële effectieve wisselkoers ("REER") van 
België is het voorbije decennium gestegen (zie 
grafiek 2.1.1 ). Die tendens wijst op een ver lies aan 
kostenconcurrentievermogen ten opzichte van de 
andere lidstaten van de eurozone. De met de 
loonkosten per eenheid product gedefleerde REER 
is het meest gestegen, wat aangeeft dat het verlies 
ten minste ten dele op een ongunstige 
loonkostendynamiek  kan worden teruggebracht. 
De metingen op basis van bredere prijsdeflatoren 
zijn echter ook met de jaren gestegen. Op basis van 
de REER -ontwikkelingen lijkt het verlies aan 
kostenconcurrentievermogen ten opzichte van 
vergelijkbare landen van de eurozone to t 5 % het 
voorbije decennium nog beperkt. In de context van 
een munteenheid is het echter van cruciaal belang 
dat structurele ondermaatse prestaties ten opzichte 
van de andere leden worden voorkomen. De 
opbouw van een kostennadeel doet arbeidsplaatsen 
verloren gaan en zal uiteindelijk tot een correctie 
leiden als er niets aan wordt gedaan. In de 
volgende punten worden de ontwikkelingen in de 
belangrijkste kostenfactoren voor de meeste 
ondernemingen onder de loep genomen: 
loonkosten, energiekosten en de kost  van de input 
van intermediaire diensten. Ook de 
beleidsmaatregelen om de onderliggende 
problemen aan te pakken, worden besproken.  
Grafiek  2.1.1:  Reële effectieve wisselkoers (100 = 
EA18 2005)  
   
 
Bron:  Europese Commissie  Loonkosten  
De Belgische loonkosten hebben gemiddeld die 
in de buurlanden voorbijgestoken (zie grafiek 
2.1.2 ). Dit is gebeurd ondanks het gecoördineerde 
top-downloonvormingsmechanisme, dat hieronder 
wordt besproken. De lonen stegen vooral snel 
tussen  2009 en  2011 , toen het inflatieverschil met 
de buurlanden bijzonder hoog was.  
Grafiek  2.1.2:  Ontwikkeling van de uurloonkosten bij de 
ondernemingen  
 
Bron:  Europese Commissie  
De snelle groei droeg bij aan het reeds hoge 
loonkostenniveau van het land.  In 2013 waren de 
uurloonkosten van België de derde hoogste van de 
EU-lidstaten voor de totale economie en de tweede 
hoogste voor de industrie (zie grafiek 2.1.3 ). Het 
verschil wordt grotendeels verklaard door de hoge 
sociale lasten op arbeid in België, die bijdragen tot 
de grote belastingwig, die in punt  3.1 wordt 
besproken. Dit laat ook zien hoe belangrijk het is 
dat er een brede fiscale verschuiving naar andere 
belastinggrondslagen dan arbeid komt, zoals in 
punt 3.2 wordt besproken.  
Hoewel bij de analyse van een loonkostenniveau 
met de productiviteit en de samenstelling van de 
economische activiteit rekening moet worden 
gehouden, hebben absolute niveaus voor 
internationale investeerders een belangrijke 
signaalfunctie.  Multinationale verwerkende 
bedrijven vergelijken de loonkosten van 
(potentiële) fabrieken i n landen met vergelijkbare 
productiviteitsniveaus. Dit komt tot uiting in de 
9095100105110
00 02 04 06 08 10 12 14
Prijsdeflator, export van goederen en diensten
Prijsdeflator bbp, marktprijzen
Gedefleerd met nominale loonkosten per eenheid product
(totale economie)
0123456
80,090,0100,0110,0120,0130,0140,0150,0
01Q1
01Q4
02Q3
03Q2
04Q1
04Q4
05Q3
06Q2
07Q1
07Q4
08Q3
09Q2
10Q1
10Q4
11Q3
12Q2
13Q1
13Q4
14Q3
j/j groeipercentage van uurloonkosten (BE, rechterkant)
BE (2000=100)
gem. DE/FR/NL (2000=100)
 
 
10 ontwikkelingen in de Belgische 
automobielindustrie, waarin de voorbije jaren heel 
wat arbeidsplaatsen verloren zijn gegaan, vaak aan 
andere Europese fabrieken in landen die niet a ls 
goedkope producenten kunnen worden beschouwd. 
Dit wijst op het algemene probleem van hoge 
loonkosten voor de Belgische economie, waarbij 
ook uiterst productieve arbeidsplaatsen voor 
hogergeschoolden in gevaar komen.  
Grafiek  2.1.3:  Uurloonkostenniveaus ( 2013; EUR)  
 
* Gegevens 2012 voor de NL industrie; met inbegrip van via 
de bedrijfsvoorheffing verleende loonsubsidies, zoals voor 
ploegenarbeid, onderzoekers en de algemene 
vermindering.  
Bron:  Europese Commissie  
Het loonvormingskader  
Een belangrijk deel van de totale loongroei valt 
toe te schrijven aan de praktijk van 
automatische loonindexering.  Het is gebruikelijk 
dat de lonen in België op mechanische wijze voor 
inflatie worden aangepast op grond van 
indexeringsclausules in sectorale collectieve 
arbeidsovereenkomsten. De bijna universele 
toepasselijkheid van een vorm van indexering 
zorgt voor een  mate van solidariteit tussen de 
sterkere en de zwakkere sectoren en helpt de 
sociale stabiliteit te garanderen. Tegelijkertijd 
vermindert hierdoor de signaalfunctie van relatieve 
lonen, waardoor arbeidsplaatsen verloren kunnen 
gaan terwijl dit kan worden vermeden. In de 
landen waar de praktijk van automatische 
loonindexering minder gebruikelijk is, worden de 
lonen ook aan de stijgende prijzen aangepast, doch op minder mechanische wijze zodat in de 
loononderhandelingen met cyclische elementen op 
de arbeidsm arkt en bij de ondernemingen rekening 
kan worden gehouden. Tijdelijke schokken kunnen 
daardoor ten dele door reële loonsverlagingen 
worden opgevangen in plaats door permanent 
verlies van arbeidsplaatsen.  
Omdat de lonen van bijna alle werknemers 
automatisch  voor inflatie worden aangepast, 
heeft de hogere prijsdruk tot snelle loongroei 
geleid.  Dit heeft door de creatie van tweederonde -
effecten dan weer opwaartse druk uitgeoefend, niet 
in het minst door de wijdverspreide praktijk van 
prijsindexering, vooral in  minder concurrerende 
sectoren. Voorts zijn de projecties voor loongroei 
ten gevolge van loonindexering bij de vaststelling 
van de marge voor reële loongroei doorgaans 
onderschat. Reële loonsverhogingen komen in 
België tot stand volgens een stapsgewijs pro ces, 
dat om de twee jaar op nationaal niveau van start 
gaat met onderhandelingen over een 
interprofessioneel akkoord tussen de sociale 
partners. Eén onderdeel van het intersectorale 
interprofessioneel akkoord is de loonnorm, de 
maximale stijging van de uur lonen die tijdens 
daaropvolgende collectieve onderhandelingen op 
lager niveau, in het bijzonder op sectoraal niveau, 
kan worden toegestaan.  
De nationale loonnorm zorgt voor een hoge 
mate van coördinatie tussen de sectoren, die 
verder wordt versterkt door a ndere nationale 
normen, bv. inzake het minimumloon, waarmee 
de krijtlijnen voor de onderhandelingen tussen 
de sociale partners op lagere niveaus worden 
uitgezet.  Dit macro -economische loonbeleid is 
gebaseerd op de wet van  1996 (), die werd 
ingevoerd om het  kostenconcurrentievermogen van 
de Belgische economie te vrijwaren. Daartoe 
wordt vooraf een marge voor loongroei vastgesteld 
op basis van de voorspelde ontwikkeling van de 
uurloonkosten in Duitsland, Frankrijk en 
Nederland. De aanpassingen voor inflatie e n de 
automatische loonschaalverhogingen vallen buiten 
het toepassingsgebied van de wet, en worden 
gegarandeerd op basis van wat in de toepasselijke 
collectieve arbeidsovereenkomsten was besloten.  
Ingeval de sociale partners niet tot een volledig 
akkoord komen, kan de federale regering 
besluiten tussen te komen, wat zij bij recente 
interprofessionele akkoorden heeft gedaan.  Om 
05101520253035404550
SE
DK
BE
LU
FR
NL*
AT
DE
FI
IE
IT
EU28
ES
UK
loon niet-loon totale kosten voor industrie (uitgez. bouw)
 
 
11 een overeenkomst te vergemakkelijken, hebben de 
autoriteiten vaak de precieze verdeling van 
verlagingen in de socialezekerheidsbijd ragen en 
verhogingen in de loonsubsidies en sociale 
uitkeringen het voorwerp van onderhandelingen 
tussen de sociale partners gemaakt. Omdat de 
budgettaire manoeuvreerruimte steeds kleiner is 
geworden, is het voor de federale regering steeds 
moeilijker gewo rden om in de onderhandelingen 
tussen de sociale partners die rol van facilitator te 
spelen. De besprekingen op nationaal niveau zijn 
minder succesvol geworden: de onderhandelingen 
over de interprofessionele akkoorden voor  2011 -
2012 en  2013 -2014 mislukten.  De regering is 
daarom directer gaan tussenkomen, waardoor de 
loononderhandeling gecentraliseerder verloopt dan 
vroeger.  
Achteraf bekeken zijn de opeenvolgende 
loonnormen grotendeels nageleefd, maar waren 
ze te hoog vastgesteld.  De onderliggende 
aannames resulteerden in te optimistische marges 
voor reële loonsverhogingen, waarvoor achteraf 
geen correcties werden verricht. De groei in de 
uurloonkosten in de drie referentielanden werd 
herhaaldelijk overschat. Het daardoor ontstane 
loonkostenverschil heeft zi ch geworteld, doordat 
achteraf niet werd gecontroleerd of de vooraf 
vastgestelde loonnorm follow -up had gekregen en 
geschikt was. De correctiemechanismen waarin de 
wet van  1996 voorziet, waarbij 
loonoverschrijdingen onder de vorige loonnorm 
onder de volgen de loonnorm worden 
gecompenseerd, zijn in de praktijk immers nooit 
toegepast. Dit viel toe te schrijven aan een gebrek 
aan consensus tussen de sociale partners en binnen 
de regering, en aan het feit dat de gegarandeerde 
loonsverhogingen (indexering en loon schalen) de 
ruimte voor de correctie van buitensporige 
vroegere loongroei grotendeels opsoupeerden. Om 
het gebruik van een macro -economische loonnorm 
te handhaven, moet de norm dus op werkelijke 
loonsveranderingen in de buurlanden worden 
gebaseerd of moete n achteraf doeltreffendere 
correctiemechanismen worden toegepast om het 
verschil tussen de voorspelde en de werkelijke 
uurloonkostenontwikkelingen in de 
referentielanden te compenseren.  
Een andere tekortkoming van het 
loonvormingssysteem is dat het losstaa t van de 
binnenlandse productiviteitsontwikkelingen, die 
bij de vaststelling van de loonnorm niet in aanmerking worden genomen (2). Een snellere 
stijging van de uurloonkosten kan in beginsel 
gerechtvaardigd zijn als ook de 
productiviteitsgroei groter is da n in de 
concurrerende landen. De productiviteitswinsten in 
België zijn echter bescheiden geweest. Dit blijkt 
duidelijk uit de ontwikkeling van de loonkosten 
per eenheid product ("ULC"). Die weerspiegelen 
de kost van de input van arbeid in 
productiviteitson twikkelingen.  
Grafiek  2.1.4:  Ontwikkeling van de loonkosten per eenheid 
product (2000 = 100, totale economie)  
  
 
Bron:  Europese Commissie, OESO  
Zoals uit de grafieken 2.1.4  en 2.1.5  blijkt, is het 
verschil tu ssen de Belgische loonkosten per 
eenheid product en het gewogen gemiddelde 
van de loonkosten per eenheid product in de 
buurlanden het voorbije decennium 
voortdurend groter geworden . Zoals getoond, 
valt dit toe te schrijven aan een vertraging in de 
relatiev e productiviteitswinsten (in vergelijking 
met de referentielanden) en aan snellere stijgingen 
in de uurloonkosten. Dit heeft uiteraard effect op 
de exportprestaties van de Belgische economie, 
                                                           
(2) Hetzelfde kan worden gezegd over de zogenaamde 
loonsubsidies, die in Belg ië gebruikelijker zijn dan in 
andere lidstaten. De mate waarin met al die subsidies 
rekening moet worden gehouden om tot de meest geschikte 
graadmeter voor het loonkostenconcurrentievermogen te 
komen, is echter het onderwerp van een verhit debat tussen 
de belanghebbenden (zie in dit verband de diepgaande 
evaluatie  2014 ; EGCW  2013 ). De nieuwe federale regering 
heeft aangekondigd dat zij het debat over de vraag welke 
loonsubsidies voor de berekening van de loonwig relevant 
moeten worden geacht, wil beslechten . 
9095100105110115120125130135140
0001020304050607080910111213
uurproductiviteit Δ uurloonkosten Δ
ULC BE ULC DE/FR/NL
 
 
12 omdat de loonkosten per eenheid product samen 
met niet -kostenele menten zoals kwaliteit bepalen 
in welke mate de Belgische ondernemingen 
internationaal kunnen concurreren. In de grafiek 
worden samengevoegde gegevens voor de hele 
Belgische economie getoond, maar volgens een 
verslag van  2013 (3) is de stijging in de loonk osten 
per eenheid product vooral steil voor de 
verwerkende industrieën (4). De factoren die de 
globale productiviteit aansturen, worden in 
punt 2.2 onder de loep genomen. Er kan echter 
reeds op worden gewezen dat voor het antwoord 
op de vraag hoe de situat ie kan worden verbeterd, 
zowel naar de stagnerende productiviteit als naar 
de stijgende loonkosten zal moeten worden 
gekeken.  
Grafiek  2.1.5:  Productiviteits - en loonontwikkeling (2009 = 
100) 
  
 
Bron:  Europese Commissie  
Omdat de loonnorm op de uurloonkosten in de 
buurlanden gebaseerd is, zijn de Belgische 
loonkosten indirect gekoppeld aan de 
productiviteitsontwikkelingen in die landen.  Als 
de loonkosten aan de binnenlandse 
productiviteitstendensen zouden worden 
gekoppeld, zouden ze beter worden afgestemd op 
                                                           
(3) Op basis van de nationale rekeningen volgens de ESA 95-
methode. De nieuwe ESA 2010 -methode lijkt een gunstiger 
beeld op te leveren, hoewel belangrijke gegevensreeksen 
nog moeten worden bevestigd.  
(4) Expertengroep Concurrentievermogen en Werkgelegenhei d 
(EGCW), Arbeidskosten, loonsubsidies, 
arbeidsproductiviteit en opleidingsinspanningen van 
ondernemingen, Verslag aan de regering, 2013 . het doel van behoud van de werkgelegenheid. De 
productiviteitsniveaus in België zijn algemeen 
hoog en compenseren dus tot op zekere  hoogte de 
hoge loonkosten. Dit positieve totaalbeeld 
maskeert echter belangrijke prestatieverschillen 
tussen sectoren en asymmetrieën tussen 
ondernemingen binnen dezelfde sector (5). 
Voorts lijken de hoge loonkosten tot een snelle 
kapitaalverdieping in de  verwerkende industrie 
te hebben geleid, wat tot het hoge 
productiviteitsniveau bijdraagt.  Ondernemingen 
worden door sterke stijgingen in de loonkosten 
gestimuleerd om kapitaalintensievere 
productiemethoden in te voeren, die het effect op 
de loonkosten per  eenheid product verzachten 
maar de vraag naar arbeid verminderen. Hierdoor 
gaan arbeidsplaatsen voor laag - en 
middelgeschoolden verloren, waardoor de 
duurzaamheid van het sociale model dan weer 
onder druk komt te staan. Dit proces van 
kapitaalintensiverin g heeft echter zijn grenzen, 
omdat het van het tempo van de technologische 
vooruitgang afhangt en al een hoog niveau heeft 
bereikt. Daarnaast is het zo dat als andere landen 
een sterk loonmatigingsbeleid volgen, zoals 
sommige vóór en in de nasleep van de c risis deden, 
dit tot een snelle verslechtering van het externe 
concurrentievermogen leidt.  
Loongroei op basis van anciënniteit draagt ook 
bij tot het algemene probleem dat de 
productiviteits - en de loonontwikkeling niet aan 
elkaar gekoppeld zijn . De meeste  collectieve 
arbeidsovereenkomsten voor bedienden omvatten 
loonschalen op basis van anciënniteit, waarbij 
anciënniteit als een ontoereikende maatstaf voor 
individuele productiviteitsontwikkelingen wordt 
gebruikt. De productiviteit vertraagt echter 
doorgaan s op een bepaald punt in de loopbaan, 
omdat het marginale rendement op opgedane 
ervaring afneemt (6). Daarnaast draagt beloning op 
basis van anciënniteit, naast andere factoren, bij 
aan het lage tewerkstellingspercentage bij 
werknemers ouder dan 55  jaar (z ie punt  3.1), 
omdat het reserveringsloon wordt omhooggeduwd 
waardoor mobiliteit en tijdige verandering van 
                                                           
(5) Ibidem; NBB, Jaarverslag 2013 , 2014 ; Abraham, F., 
Konings, J., Loonkosten, productiviteit en werkgelegenheid 
in ee n concurrentiële internationale omgeving: een analyse 
met Belgische bedrijfsgegevens, 2010 . 
(6) Hoge Raad voor de Werkgelegenheid, Advies over het 
verband tussen loon en anciënniteit, 2014 . 
95100105
95 100 105 110Productiviteit
Loonsom per uur
BE DE NL FR EU15
 
 
13 werk worden belemmerd, wat dan weer niet goed 
is voor de kansen op de arbeidsmarkt. De federale 
regering heeft aangekondigd dat zij initiatieven zal 
nemen om in het kader van de geplande 
rationalisering van de paritaire comités het gewicht 
van anciënniteit in de loongroei te verminderen. 
De Hoge Raad voor de werkgelegenheid heeft in 
dit verband verschillende opties naar voren 
geschoven.  
Recente tendens en en beleidsmaatregelen  
Zoals uit grafiek 2.1.2  blijkt, is de groei van de 
uurloonkosten in België de voorbije kwartalen 
duidelijk vertr aagd (7). Hoewel een vertraging 
duidelijk is in het licht van de afnemende 
inflatiedruk sinds  2013, is het belangrijk erop te 
wijzen dat het groeitempo van de loonkosten ook 
geconvergeerd is met het tempo dat in de 
buurlanden is vastgesteld. In de eerste n egen 
maanden van  2014 stegen ze met 0,8  % voor de 
totale economie, tegenover gemiddeld 2,8  % in de 
periode  2001 -2013. Tot dusver is de vertraging 
meer uitgesproken in de dienstensectoren dan in de 
verwerkende industrie, hoewel de loonkosten met 
1,2 % in de  eerste negen maanden van  2014 ook in 
de verwerkende industrieën trager zijn gegroeid.  
 
                                                           
(7) Volgens het laatste technische verslag van de Centrale 
Raad voor het bedrijfsleven (december  2014 ) is het 
uurloonkostenverschil volgens de ramingen eind  2014  tot 
2,9 % gedaald. Het verschil is gedefinieerd op basis van de 
wet van  1996 , d.w.z. in verhouding tot het gewogen 
gemiddelde van de drie buurlanden en met  1996 als 
basisjaar.  
 
 
14  
 
Kader 2.1.1: Prestaties van de verwerkende activiteiten  
België is geen uitzondering op de langetermijntendens 
van deïndustrialisering in gevorderde economieën. Die  
tendens is intrinsiek positief, aangezien daaruit blijkt hoe 
meer diensten worden verbruikt naarmate landen rijker 
worden. De keerzijde van de medaille is dat de 
verwerkende industrie (1) in geavanceerde economieën 
niet langer een belangrijke bron van wer kgelegenheid is. 
Ondanks een daling van haar relatieve economische 
gewicht blijft zij niettemin een belangrijke drijvende 
kracht achter toegevoegde waarde en - doorgaans goed 
betaalde - arbeidsplaatsen. Zij blijft ook de belangrijkste 
bijdrager aan product iviteitsgroei, innovatie en handel 
(2). Naast die directe effecten zijn er belangrijke 
overloopeffecten waarmee rekening moet worden 
gehouden, omdat industriële activiteit vraag naar 
diensten met een hoge toegevoegde waarde, zoals O&O 
en logistiek, doet on tstaan. Hoewel het om een 
wisselwerking in twee richtingen gaat, is het 
intermediaire gebruik van diensten door de industrie 
hoger dan het intermediaire gebruik van industriële 
output door de dienstensectoren (3); slechts 26  % van de 
Belgische economie bes taat uit alleenstaande diensten 
(4). Om deze redenen is een snelle afname van de 
verwerkende activiteiten niet zonder gevaar voor de 
prestaties van de totale economie, niet in het minst 
omdat de sector veel arbeidsplaatsen voor werknemers 
uit de middenklas se creëert.  
 
Tabel  1: Aandeel van de verwerkende industrie in de 
totale werkgelegenheid  
 
Bron:  Europese Commissie  
 
De achteruitgang van de verwerkende industrie in België 
lijkt niettemin groter dan in andere landen (5). Wanneer 
naar de werkgelegenheid wordt gekeken, is het aandeel 
van de arbeidsplaatsen in de verwerkende industrie over 
de hele lijn gedaald. Dit is het gevolg van de stijgende 
productiviteit door optimalisatie, innovatie en 
automatisering van productieprocessen, en van de 
outsourcing van bepaalde activiteiten die  
_________________________________  
(1) Industrie met uitzondering van delfstoffenwinning.  
(2) McKinsey Global Institute, Manufacturing the future: the next 
era of global growth and innovation, 2012.  
(3) Avonds, L., De gecumuleerde kosten 1995 -2005, Working Paper 
9-13, FPB, 2013.  
(4) Roland Berger, Reindustrializing Flanders - the burning platform, 
Voka management report, 2014.  
(5) In 2013 had België het laagste aandeel van de EU27 van 
traditioneel als verhandelbaar beschouwde activiteiten (Nace 
rev.2 A, B -E, G-I, J) in de totale werkgelegenheid en één van de 
laagste aandelen in de totale toegevoegde waarde.  
(6) Zie de diepgaande evaluatie 2014.  
(7)   Roland Berger, 2014.  eerst in huis werden verricht. Voor België is de daling 
echter steiler geweest dan in de andere EU15 -lidstaten (zie 
tabel 1). Wanneer naar de evolutie van de werkgelegenheid 
in absolute niveaus wordt gekeken, is de verwerkende sector 
in België sinds  1970 met meer dan de helft gekrompen. Dit 
is niet alleen het gevolg van de hierboven beschreven 
factoren, maar ook van de hoge  mate van kapitaalverdieping 
in de Belgische industrie als reactie op de hoge loonkosten. 
Dit verslechterende kostenconcurrentievermogen komt ook 
tot uiting in de neerwaartse evolutie van de winstmarge (6). 
Ook wat het aandeel in de totale toegevoegde waar de 
betreft, is het verlies voor de Belgische verwerkende 
sectoren meer uitgesproken (zie grafiek 1). Dit weerspiegelt 
voornamelijk een prijse ffect met toegevoegde waarde in 
constante prijzen, wat een stabieler beeld schetst. Dit houdt 
verband met het feit dat België in tussenproducten 
gespecialiseerd is (zie punt  2.2), waardoor het moeilijk is 
om de stijgende inputkosten in de eindprijzen door te 
berekenen. De ervaring in andere landen laat zien dat de 
tendensen in de verwerkende sector kunnen worden 
omgebogen, als het zwaartepunt bij innoverende activiteiten 
blijft liggen. Landen die het voorbije decennium beter 
presteerden (DE, AT en SE), blek en een in vergelijking 
grote machinesector met gerichte O&O -uitgaven te hebben, 
wat tot een groter aandeel hoogwaardige producten leidt. 
Andere belangrijke randvoorwaarden zijn toegang tot 
geschoolde werknemers, een solide 
ondernemingsdienstensector en een  algemeen gunstig 
ondernemingsklimaat (7). 
Grafiek  1: Aandeel van de verwerkende industrie in de  
totale toegevoegde waarde  
 
Bron:  Europese Commissie  
 
 
 
 
1970-79 1980-89 1990-99 2000-09 2010-13Δ aandeel 
(pp.)Δ absolute 
werkgelegenhe
id
BE 27% 21% 18% 14% 12% -0,18 -52%
DE 33% 29% 23% 19% 18% -0,18 -22%
FR 23% 19% 15% 12% 10% -0,13 -44%
IT 26% 24% 21% 19% 17% -0,09 -21%
NL 20% 16% 13% 10% 9% -0,14 -38%2013/1970
0%5%10%15%20%25%30%35%40%
70 74 78 82 86 90 94 98 02 06 10BE DE FR IT NL
(-16pp.)          ( -14pp.)        (-11pp.)         ( -11pp.)         ( -12%)
 
 
15  
Grafiek  2.1.6:  HICP (% -verandering t.o.v. vorig jaar)  
  
 
Bron:  Europese Commissie  
Naast de lage inflatie is de vertraging in de 
relatieve loonkostengroei het gevolg van een 
aantal overheidsmaatregelen die zowel op de 
loonindexering als de reële loonstijgingen effect 
hebben.  De vorige regering nam het besluit de 
lonen in reële termen in  2013 -2014 te bevriezen en 
bepaalde werkgeversbijdragen voor de sociale 
zekerheid te bevriezen en ondernam succesvolle 
pogingen om de prijsdruk in te dijken. De vroegere 
inflatie was gemiddeld hoger dan in de eurozone 
en de buurlanden (zie grafiek 2.1.6 ), wat een 
probleem kan zijn omdat het monetair beleid in 
een monetaire unie op het geheel gericht is.  
Om de vicieuze inflatie -looncyclus te 
verzachten, hebben de Belgische autoriteiten 
hun inspanningen op het temperen van de 
inflatiedruk gericht.  Daartoe werd de werking 
van de binnenlandse energie - en 
telecommunicatiemarkten verbe terd. Voor energie 
werd het daaruit voortvloeiende prijseffect nog 
vergroot door de vermindering van het btw -tarief 
voor elektriciteit sinds april  2014, hoewel dit effect 
in de loop van  2015 zal wegebben. Ten slotte zijn 
er verschillende wijzigingen doorge voerd in de 
wijze waarop de gezondheidsindex, waaraan lonen 
en uitkeringen gekoppeld zijn, wordt berekend. 
Deze maatregelen hebben allemaal samen de 
inflatie op het peil van de buurlanden gebracht (zie 
grafiek 2.1.6 ). De kerninflatie bleef in  2014 echter 
gemiddeld 0,5  procentpunt hoger, voornamelijk 
door de hogere prijsinflatie voor diensten en verwerkte voedingsmidde len. Dit laat zien hoe 
voortdurende waakzaamheid met betrekking tot de 
marktwerking geboden blijft, omdat verschillende 
product - en dienstenmarkten grote tekortkomingen 
vertonen, terwijl het risico bestaat dat de resultaten 
die de voorbije jaren met de ene rgieprijzen zijn 
bereikt, door de historische kosten worden 
tenietgedaan (zie punt  3.3). 
De eerder besloten verminderingen in de 
socialezekerheidsbijdragen zijn door de nieuwe 
regering gehandhaafd.  De timing van de 
verminderingen (oorspronkelijk 450  miljoe n EUR 
per jaar in  2015, 2017 en  2019) is gewijzigd door 
de ronden van  2015 en  2017 in  2016 te 
combineren voor een totaal bedrag van 
960 miljoen  EUR (0,2  % van het bbp). Dit omvat 
(1) lineaire verminderingen (300  miljoen  EUR), 
(2) lage lonen (300  miljoen  EUR), en (3) 
loonsubsidies voor sectoren die aan internationale 
concurrentie blootgesteld zijn en waarvan het 
groeipotentieel in gevaar is ten gevolge van de 
ontwikkeling van de loonkosten in vergelijking 
met de productiviteit (360  miljoen  EUR). 
Daarnaast he eft de federale regering aangekondigd 
dat zij tegen het einde van het huidige legislatuur 
het standaardtarief van de werkgeversbijdragen 
voor de sociale zekerheid van 33  % op 25  % wil 
brengen. Dit zou worden gerealiseerd door 
afschaffing van sommige van de  bestaande 
verminderingen en loonsubsidies, die ten dele 
waren ingevoerd om de hoge en stijgende 
loonkosten te compenseren maar tot een complex 
systeem hebben geleid en buitenlandse 
investeringen kunnen dwarsbomen omdat ze naast 
de hoge nominale tarieven b estaan. Een 
allesomvattende oplossing vraagt uiteindelijk nog 
altijd om een brede belastinghervorming (zie 
punt 3.2). Dit zou ruimte voor 
loonkostenverminderingen creëren.  
De nieuwe federale regering heeft ook besloten 
de strategie van loonmatiging voort t e zetten, 
zodat de trage loongroei naar verwachting de 
komende jaren zal blijven duren.  De voorbije 
jaren waren de Belgische lonen in reële termen 
bevroren, omdat de regering geen verhogingen 
bovenop de correcties voor inflatie toestond en er 
in 2013 -2014 een zero -loonnorm werd toegepast. 
Voor  2015 -2016 zijn de sociale partners een 
nationale loonnorm van 0,8  % overeengekomen, 
-15,0-10,0-5,00,05,010,015,020,025,030,035,0
-3,0-2,0-1,00,01,02,03,04,05,06,07,0
Jan-04 Jan-06 Jan-08 Jan-10 Jan-12 Jan-14
Δ energieprijsgroei (BE vs. DE/FR/NL; rechterkant)
BE
DE/FR/NL (gewogen gem.)
 
 
16 die pas in  2016 kan worden gebruikt (8). De 
regering heeft besloten alle 
loonindexeringsregelingen te schorsen. Die 
schorsing zal bli jven duren totdat de 
gezondheidsindex met 2 % is gestegen. Op basis 
van de huidige inflatievooruitzichten zal de erosie 
van 2  % in de reële lonen zich slechts traag 
realiseren, wat tot een langere periode van zeer 
trage loongroei leidt. Volgens de simulati es van de 
Nationale Bank van België brengt de schorsing 
van de loonindexering, wanneer alle andere 
factoren gelijk blijven, een positieve schok voor de 
Belgische ondernemingen teweeg. Over een 
periode van vijf jaar zou de maatregel 33  300 extra 
arbeidsplaa tsen opleveren, het globale bbp met 
0,5 procentpunt doen stijgen en de inflatie met 
1,1 procentpunt verlagen, wat tot een verder 
beperking van de loongroei leidt zodra de 
indexering wordt geheractiveerd (9). 
Al met al lijkt het dat het historische 
loonkost enverschil van België dankzij de 
corrigerende maatregelen van de voorbije jaren 
op middellange termijn geleidelijk zal 
verkleinen.  Om het historische loonkostenverschil 
volledig te corrigeren, zijn wellicht extra 
maatregelen nodig, omdat de resultaten van België 
door de in vergelijking lage inflatie bij de 
handelspartners worden beperkt. Daarbij zou 
kunnen worden gedacht aan voortzetting van de 
loonmatiging tegen de achtergrond van gematigde 
inflatie of verdere verlichting van de belastingdruk 
op arbeid.  
Om te voorkomen dat problemen uit het 
verleden zich opnieuw voordoen, is een 
herziening van de wet van  1996 gepland.  
Vooruitgang op dit punt is minder concreet dan 
voor de corrigerende maatregelen. In de loonnorm 
zou met projecties rekening moeten worden 
gehouden, maar ook met de werkelijke 
loonontwikkelingen in de referentielanden in de 
voorbije twee jaar. Er zou ook een automatisch 
correctiemechanisme voor vroegere stijgingen 
boven de norm moeten worden ingevoerd. Voorts 
zou de norm in een algemeen bindende  collectieve 
                                                           
(8) 0,3 % van de 0,8 % is gereserveerd voor vormen van 
beloning waarop geen socialezekerheidsbijdragen hoeven 
te worden betaald.  
(9) In de simulaties wordt uitgegaan van een volgehouden nul 
loongroei in reële termen zodra de indexering wo rdt 
geheractiveerd. Zie NBB, Economische projecties voor 
België - Najaar  2014 , Economic Review, 2014 . arbeidsovereenkomst moeten worden vastgelegd, 
of in een koninklijk besluit als er tussen de sociale 
partners geen overeenkomst werd bereikt. Ten 
slotte zou de wet beter worden gehandhaafd, als 
het sanctiemechanisme voor sectoren of 
onderneming en die loonstijgingen boven de norm 
toestaan, zou worden verstrengd. Als dergelijke 
hervormingen zouden worden doorgevoerd en de 
preventieve en de corrigerende onderdelen zouden 
worden versterkt, zou het intersectorale loonbeleid 
van België worden verbeter d. 
Evaluatie van de vooruitgang inzake 
loonkosten  
Ondanks de hierboven besproken maatregelen 
zijn belangrijke tekortkomingen in het 
loonvormingskader nog niet opgelost.  Het is 
onduidelijk hoe afwijkingen van de nationale norm 
in onderhandelingen tussen de sociale partners op 
lager niveaus mogelijk zouden worden gemaakt. 
Evenmin zijn er maatregelen genomen om de loon - 
en de productiviteitsontwikkelingen nauwer op 
elkaar af te stemmen, onder meer op industrie - of 
ondernemingsniveau. Ten slotte zouden 
looninde xering en loonschalen op basis van 
anciënniteit buiten het toepassingsgebied van de 
loonnorm blijven vallen. Hierdoor dreigen 
bepaalde geplande verbeteringen van die norm te 
worden tenietgedaan, als de inflatieverschillen met 
de buurlanden opnieuw beginnen  te stijgen.  
Daarom zouden initiatieven ter verzachting van 
de negatieve effecten van de wijze waarop 
loonindexering wordt toegepast, geen taboe 
mogen zijn.  De focus op de vrijwaring van de 
indexering in haar huidige vorm heeft immers 
geleid tot verschille nde maatregelen om de 
inflatiedruk te verminderen, die weliswaar enig 
succes hadden maar een hoge budgettaire kost 
hadden en onbedoelde gevolgen zouden kunnen 
hebben, zoals het geval is voor het besluit de btw 
op elektriciteitsverbruik door huishoudens te 
verlagen. De regering moest nog altijd het 
drastische besluit nemen de loonindexering 
volledig te blokkeren om het verleden te 
corrigeren. Tegelijkertijd zijn enkele van de 
problematische intrinsieke kenmerken van het 
systeem niet aangepakt.  
Het gebruik va n all -in loonovereenkomsten zou 
het effect van niet -geanticipeerde indexering 
kunnen compenseren.  Dergelijke 
 
 
17 overeenkomsten begrenzen de nominale in plaats 
van de reële loongroei, zoals de loonnorm doet. 
Hun gebruik werd in het interprofessioneel 
akkoord v an 2007 -2008 bevorderd en ongeveer 
een kwart van alle werkgevers uit de particuliere 
sector viel op dat tijdstip onder de sectorale all -in 
overeenkomsten. Ze hielpen de binnenlandse 
economie te beschermen tegen exogene 
grondstoffenschokken en de prijsvolat iliteit in het 
geval van vraagschokken te beperken (waardoor er 
minder correcties achteraf nodig waren) en 
maakten differentiatie tussen sectoren en 
ondernemingen op basis van 
productiviteitsverschillen mogelijk (10). Vooral 
voor sectoren of ondernemingen d ie met slinkende 
marges te kampen hebben en zwaar aan 
internationaal kostenconcurrentievermogen zijn 
blootgesteld, zou de bevordering van all -in 
overeenkomsten een levensvatbare strategie 
kunnen zijn om loonkostengroei en behoud van de 
werkgelegenheid, ene rzijds, en de precieze timing 
van correcties voor inflatie, anderzijds, beter met 
elkaar in balans te brengen.  
Energiekost  
De Belgische economie heeft een hogere energie -
intensiteit dan de buurlanden en de eurozone.  
Die verschillen vallen voornamelijk toe  te 
schrijven aan een verschillende economische 
samenstelling van de eindvraag. De export heeft 
een bijzonder hoge energie -intensiteit. Dit 
weerspiegelt het feit dat België een hoog niveau 
van energie -intensieve industriële activiteiten 
heeft, zoals de (pe tro)chemische industrie, die 
doorgaans aan de export van het land bijdragen en 
een hoge toegevoegde waarde genereren. Die 
intensiteit is ook duidelijk in het aandeel van de 
industrie in het totale elektriciteits - en gasverbruik 
(zie de tabellen 2.1.1  en 2.1.2 ). Gelet op de hoge 
energie -intensiteit van de Belgische export is het 
belangrijk dat er voor concurrerende energie - en 
gasprijzen wordt gezorgd, vooral voor grote 
professionele gebruikers.  
 
                                                           
(10) NBB, Indexering in België: omvang, aard en gevolgen 
voor de economie en mogelijke alternatieven, 2012 . Tabel  2.1.1:  Aandeel van totale eindverbruik gas  
 
Bron:  Europese Commissie  
 
 
 
Tabel  2.1.2:  Aandeel van totale eindverbruik elektriciteit  
 
Bron:  Europese Commissie  
 
Voor aardgas bleken de drie Belgische gewesten 
goedkopere prijzen voor industriële verbruikers 
te hebben dan Duitsland, Frankrijk, Nederland 
en het Verenigd Koninkrijk in  2010 (11). Het 
positieve verschil viel toe te schrijven aan 
belastingheffing en netwerklasten: veel  grote 
industriële gebruikers vermijden distributiekosten 
door rechtstreeks aan het Belgische 
vervoersnetwerk te zijn gekoppeld. Die gunstige 
situatie is sindsdien niet significant gewijzigd (12). 
De gemiddelde elektriciteitsprijzen voor 
ondernemingen zijn geconvergeerd met die in 
de buurlanden, maar dit gemiddelde schetst 
waarschijnlijk een te rooskleurig beeld van de 
situatie waarin de grootste industriële 
gebruikers zich bevinden (13). Voor middelgrote 
industriële gebruikers (25Gwh/jaar) hadden de 
Belgisch e gewesten algemeen de hoogste prijzen 
in 2010 door hogere belastingen en heffingen. 
Voor grote industriële gebruikers (250GWh/jaar) 
was het prijsverschil met de andere landen kleiner 
- hoewel de aangekochte volumes duidelijk groter 
zijn - maar de prijzen waren nog altijd aan de hoge 
                                                           
(11) Frontier Economics, International compariso n of electricity 
and gas prices for commerce and industry, 2011 . 
(12) van der Linden, J., De prijs van elektriciteit en aardgas 
voor ondernemingen in België, Working Paper 10-14, FPB, 
2014 ; CCERB, Sociaal -economische nieuwsbrief 199, 
2014 . 
(13) De gas - en de  elektriciteitsprijzen voor de meeste kmo's 
vallen onder het energiebeleid voor residentiële gebruikers 
(zie punt  3.3). Voor die gebruikers heeft de regering 
besloten de specifieke monitoring van de 
prijsontwikkelingen voort te zetten. Die monitoring is 
gebaseerd op het vangnet, waarbij wordt nagegaan of de 
prijzen van de grondstoffencomponent voor aanpasbare 
contracten in grote lijnen vergelijkbaar zijn met die in de 
buurlanden.  
Industrie Huishoudens Diensten Primaire sector Overige
EA18 38% 39% 19% 2% 2%
BE 51% 24% 15% 2% 8%
DE 41% 41% 17% 0% 1%
FR 31% 43% 23% 1% 2%
NL 27% 38% 24% 11% 0%
Industrie Huishoudens Diensten Primaire sector Overige
EA18 37% 29% 30% 2% 3%
BE 47% 24% 26% 0% 2%
DE 43% 26% 29% 0% 2%
FR 26% 36% 32% 2% 3%
NL 33% 24% 35% 7% 2%
 
 
18 kant, met hogere belastingen en heffingen. De 
federale autoriteiten hebben sindsdien 
verschillende maatregelen genomen om de situatie 
aan te pakken. De federale bijdrage aan de 
financiering van openbaredienstverplichtingen en 
wettelijke kosten werd aanzienlijk verlaagd. 
Daarnaast werd de bijdrage degressief gemaakt bij 
stijgend gebruik, en werd het absolute jaarlijkse 
kostenplafond tot middelgrote industriële 
gebruikers uitgebreid. Een soortgelijke formule 
voor de verlaging van de bijdrage werd ingevoerd 
voor de bijdrage ter ondersteuning van 
offshorewindparken. De stijgende lasten op 
gewestelijk niveau hebben echter de lagere 
federale lasten gedeeltelijk gecompenseerd (14). 
De prijzen voor grote industriële 
elektriciteitsgebruike rs zijn dan ook nog altijd 
relatief hoog in vergelijking met de buurlanden, 
hoewel het verschil sinds  2013 kleiner is 
geworden (15). Dit verschil daalt als het verbruik 
stijgt, hoewel de prijzen in Vlaanderen en 
Wallonië voor de grootste verbruikers (16) in 2014 
nog altijd ongeveer 10  % hoger waren dan het 
gemiddelde voor de drie benchmarklanden (zie 
grafiek 2.1.7  voor een vergelijking voor 5 00GWh). 
Dit verschil is in de eerste plaats het gevolg van de 
hogere belastingen en de opname van de kosten 
voor de ondersteuning van hernieuwbare energie in 
de netwerklasten. Frankrijk en Nederland passen 
voor grote elektriciteitsvolumes lage belastingen 
toe, terwijl zowel Duitsland als Nederland grote 
kortingen op de netwerklasten geeft, een beleid dat 
sinds kort ook door Frankrijk wordt gevoerd.  
De grootste lasten voor industriële gebruikers 
zijn de gewestelijke lasten.  Na de scherpe daling 
in de (feder ale) lasten voor offshorewindparken 
zijn de (gewestelijke) heffingen in verband met de 
aankoop van groenestroomcertificaten en 
gecombineerde verwarming goed voor ongeveer 
80 % van de totale lasten voor de grootste 
industriële gebruikers in Vlaanderen in  2014. De 
                                                           
(14) van der Linden ( 2014 ). 
(15) Deloitte, Benchmarking study of electricity prices between 
Belgium and neighbouring countries, 2014 . 
(16) In de simulaties in de studie wordt een vergelijking 
gemaakt van profielen met jaarlijks verbruik gaande van 
100GWh tot 1 000GWh, d.w.z. direct gekoppe ld aan het 
hoogspanningsnet. De cijfers waarnaar wordt verwezen, 
zijn voor basislaadprofielen. van der Linden ( 2014 ) levert 
commentaar op de toegepaste methode, die voor gebruikers 
in Wallonië met een jaarlijks profiel tot  200GWh tot 
hogere prijzen zou lei den. gewestelijke bijdragen aan de aankoop van 
groenestroomcertificaten waren gelijk aan 75  % 
van de totale niet -grondstoffenkosten voor 
hetzelfde gebruikersprofiel in Wallonië. Dit laat 
zien welke rol de gewestelijke autoriteiten kunnen 
spelen om het gl obale 
kostenconcurrentievermogen van hun grote 
industriële ondernemingen te garanderen. De 
uitdaging voor de beleidsmakers wordt nog 
vergroot door de historische kosten van niet -
gedekte certificaten, de kosten van aanvullende 
hernieuwbare capaciteit en de precaire 
leveringszekerheid. De kosten in verband met de 
oprichting van een strategische reserve in het licht 
van de recente leveringsproblemen dreigen 
opnieuw een grote weerslag op de grote gebruikers 
te hebben (zie punt  3.3). 
Grafiek  2.1.7:  Totale elektr iciteitsprijzen voor een 
basislaadprofiel van 500 GWh  
  
 
Bron:  Deloitte/Febeliec (2014)  
Op federaal niveau lanceerde de nieuwe 
regering het plan voor een energienorm zoals de 
nationale loonnorm.  In de praktijk zouden voor 
de verschillende gebruikersprofielen normen 
worden ingevoerd. Het doel is ervoor te zorgen dat 
de verschillende prijscomponenten worden 
afgestemd op die in de buurlanden. Omdat 
bepaalde pr ijscomponenten op gewestelijk niveau 
worden bepaald, terwijl andere een federale 
bevoegdheid zijn, zouden bij de monitoring beide 
niveaus nauw moeten samenwerken. Federale 
pogingen om de energieprijzen te doen dalen van 
de voorbije jaren zijn ten dele door  hogere 
010203040506070
12VL
1314 12WA
1314 12FR
1314 12DE
1314 12NL
1314EUR/MWh
netwerk belastingen marktprijs
 
 
19 gewestelijke lasten tenietgedaan, wat duidelijk 
maakt welke problemen een gebrek aan solidariteit 
kan teweegbrengen. Voorts bestaat het risico dat 
de bemoeienissen op de energiemarkten 
buitensporig zijn en dat investeringen in de reeds 
verminderde binnenlandse capaciteit verder 
worden ontmoedigd. Versterking van de 
interconnectiviteit van het net om ervoor te zorgen 
dat de marktprijzen voor de 
grondstoffencomponent nauw op elkaar worden 
afgestemd, zou dus een betere benadering lijken, 
waarbij de ver schillende bevoegde beleidsniveaus 
zich daarenboven op de andere prijscomponenten 
zouden kunnen richten. In dit verband zal het ook 
belangrijk zijn om ervoor te zorgen dat een fiscale 
verschuiving (zie punt  3.2) het 
concurrentievermogen van de industriële sectoren 
vrijwaart.  
Grafiek  2.1.8:  Uitsplitsing van bruto verwerkte export per 
toegevoegde waarde (% van het totaal, 
2009)  
 
Bron:  OECD/W HO TiVA  
 
Kosten van diensteninput  
Diensten zijn steeds meer onderling verweven 
geraakt met de rest van de economie, omdat ze 
zorgen voor belangrijke input voor het 
productieproces van andere sectoren.  In 2011 
kochten de Belgische exporterende ondernemingen 
voor ten minste 10  000 EUR intermediaire input 
van gemiddeld acht binnenlandse ondernemingen 
die niet zelf exporteren omdat ze doorgaans kleiner en minder productief zijn (17). Veel van die 
binnenland se leveranciers zijn dienstverrichters, 
wier activiteiten dankzij technologische 
ontwikkelingen meer verhandelbaar zijn 
geworden. Diensten als O&O, design, marketing 
en distributie vormen meer dan een derde van de 
toegevoegde waarde van de totale verwerkte  
export (zie grafiek 2.1.8 ). 
                                                           
(17) NBB, Jaarverslag 2013, 2014.  
37,7
1,9
18,517,315,29,4
Binnenland: verwerking Binnenland: overige
Binnenland: diensten Buitenland: diensten
Buitenland: verwerking Buitenland: overige (incl. grondstoffen)
 
 
20 De binnenlandse diensten vormen dus een 
integrerend onderdeel van het externe 
concurrentievermogen, ook al nemen ze niet 
direct aan externe handel deel.  Diensten hebben 
grote en toenemende vorwaartse effecten, 
waardoor hun positieve overloopeffecten worden 
vergroot. De toegenomen productiviteitsgroei in 
diensten zou dus tot uiting moeten komen in 
toegenomen concurrentievermogen  op 
industrieniveau. Zoals in grafiek 2.1.9  getoond, 
kunnen ondernemingsdiensten als bijzonder 
belangrijk worden beschouwd, omdat ze de 
grootste voorwaartse effecten hebben op de rest 
van de Belgische economie. Ze laten echter ook 
een negatieve productiviteitsgroei zien.  
Dit laat zien hoe belangrijk het is ervoor te 
zorgen dat die sectoren goed werken.  In de mate 
waarin ondernemingsdiensten nog altijd relatief 
sterk gereguleerd en van concurrentie afgeschermd 
zijn, is er een onaangeboord poten tieel voor 
productiviteitswinsten in de sector en in de bredere 
economie. Omdat ongeveer de helft van de 
toegevoegde waarde van diensten in de totale 
export, ingevoerd is (zie grafiek 2.1.8 ), zou dit niet 
louter de kostenparameters voor 
goederenexporteurs kunnen verbeteren, maar ook 
direct de activiteit in de dienstensectoren kunnen 
bevorderen. Volgens ramingen zou een 
ambitieuzere tenuitv oerlegging van de 
dienstenrichtlijn België op middellange termijn aanvullende winsten tot 1,7  % van het bbp 
opleveren.Grafiek  2.1.9:  Voorwaartse effecten en productiviteitsgroei van de Belgische dienstensectoren  
        
 
Bron:   Europese Commissie  
Bouw
Diensten voor 
motorvoertuigenGroothandelKleinhandel
Hotels en restaurantsVervoer over land
Vervoer over waterLuchtvervoerOndersteunende 
vervoersactiviteitenPost en telecommunicatieFinanciële diensten
Onroerend goedOndernemingsdiensten
-4,0%-3,0%-2,0%-1,0%0,0%1,0%2,0%3,0%
0 1 2 3 4 5 6Jaarlijkse arbeidsproductiviteitsgroei 
(gem. 2007 -11)
Voorwaartse effecten (2011)
2.2. NIET-KOSTENGEBASEERD CONC URRENTIEVERMOGEN  
 
21 Het vermogen van een land om hoge 
inkomensniveaus en een hoge 
werkgelegenheidsgraad  te behouden en zelfs te 
doen stijgen, kan in grote mate worden beïnvloed 
door kostenfactoren. Op de langere termijn hangen 
de prestaties van een land echter in ruime mate af 
van een aantal structurele factoren die zijn 
bestandheid tegen blootstelling aan internationale 
concurrentie bepalen. In vorige diepgaande 
evaluaties is erop gewezen dat het verzwakte 
externe concurrentievermogen van België ook een 
weerspiegeling is van zijn prestaties op het gebied 
van niet -kostenparameters. In dit punt worden de 
structurele componenten van 
concurrentievermogen behandeld en worden 
beleidsmaatregelen besproken.  
Totale factorproductiviteit  
Deze structurele factoren en hun belang voor de 
algemene economische prestaties van een land 
worden in het algemeen aangeduid met de term 
"totale factorproductiviteit" (TFP).  De TFP 
drukt hoe efficiënt een economie is in het alloceren 
van arbeids - en kapitaalinputs voor productieve 
doeleinden. De wisselwerking met deze inputs 
bepaalt de potentiële groei (zie grafiek 2.2.1 ). De 
positieve bijdrage van arbeidsinputs (het totale 
aantal gewerkte uren) in de laatste decennia 
reflecteert in de eerste plaats de aanwas van de 
beroepsbevolking door demografische trends, 
terwijl het aantal gewerkte uren per werknemer 
veel constanter is gebleven. De lage 
participatiegraad in België laat echter nog steeds 
veel ruimte voor het verbeteren van de potentiële 
groei (18). Dit wordt besproke n in punt 3.1.  
De totale groei van de arbeidsproductiviteit is 
de som van de TFP en de kapitaalverdieping.  
Zoals is uiteengezet in punt 2.1 en 
veraanschouwelijkt in grafiek 2.2.1 , was de 
kapitaalverdieping in België dankzij 
ontwikkelingen in de verwerkende industrie in het 
verleden solide. Dit leidde tot een hoog 
productiviteitsniveau, maar heeft ook het 
potentieel voor toekomstige producti viteitswinst 
beperkt. Dergelijke winst zou daarom van een 
stijging van de TFP moeten komen, die op lange 
termijn vaak wordt beschouwd als de ultieme 
motor voor groei in hoogontwikkelde landen. 
                                                           
(18) Tezelfdertijd kan worden verwacht dat de vergrijzing 
resulteert in een trager groeiende beroepsbevolking en een 
stijging van het aantal niet -actieve ten opzichte van het 
aantal actieve personen.  Stijgende productiviteit dankzij een verbetering 
van de TFP zou  ook gunstiger zijn voor de 
werkgelegenheid dan kapitaalverdieping onder 
impuls van de arbeidskosten.  
De bijdragen van de TFP aan de potentiële 
groei zijn echter tot een zeer laag niveau 
gedaald.  Dat is de belangrijkste oorzaak van de 
algemene verminderin g van de 
productiviteitsgroei, terwijl de kapitaalverdieping 
weliswaar geringer, maar nog steeds aanzienlijk is. 
Zelfs vóór de crisis werden de bijdragen van de 
TFP lager ingeschat dan in de buurlanden. De 
divergentie in het afgelopen decennium kan ten 
dele worden toegeschreven aan de schepping van – 
doorgaans minder productieve – banen voor 
laaggeschoolden door middel van gesubsidieerde 
regelingen. Het verschil in prestaties ten opzichte 
van de buurlanden dateert echter al van voor deze 
maatregelen. Een mo gelijke verklaring is de 
sectorale samenstelling van de Belgische 
economie. Zoals in punt 2.1 is besproken, heeft 
België een sterke verschuiving naar 
dienstverlenende activiteiten gekend. Deze kennen 
doorgaans een lagere productiviteitsgroei.  
Grafiek  2.2.1 : Uitsplitsing van de potentiële groei  
  
Bron:  Europese Commissie  
De teleurstellende TFP -ontwikkelingen wijzen 
op problemen van niet -
kostenconcurrentievermogen en bepaalde 
misallocaties.  Omdat de totale factorproductiviteit 
niet waarneembaar is en als een residu (19) wordt 
                                                           
(19) Ook bekend als het Solowresidu. Voor een bespreking van 
de methode van de Europese Commissie, zie, D'Auria et 
al., The production function methodology for calculating 
-1,5-1,0-0,50,00,51,01,52,02,53,0
81 84 87 90 93 96 99 02 05 08 11 14
Totale gewerkte uren Kapitaalverdieping
TFP Totale productiviteit
 
 
22 berekend zijn de precieze determinanten ervan 
doorgaans moeilijk te vatten. Enkele elementen 
worden algemeen echter als cruciale factoren 
beschouwd. Het gaat dan onder m eer om de 
kwaliteit van een bepaald aantal inputs van 
menselijk en fysiek kapitaal, het algemene 
ondernemingsklimaat, het vermogen van de 
economie om via de arbeidsmarkt en de 
productenmarkt middelen te alloceren, en 
innovatie in haar vele aspecten. Een aa ntal van 
deze factoren wordt hierna besproken; andere, die 
verband houden met de algemene werking van de 
economie, worden behandeld in punt 3, dat aan 
andere structurele kwesties is gewijd. Alvorens op 
de prestaties op het gebied van innovatie en het 
onder nemingsklimaat in te gaan, wordt de positie 
van België in waardeketens  
besproken om tot een beter begrip van de niet -
kostenfactoren van 's landen exportprestaties te 
komen.  
Positie in waardeketens  
De gerichtheid van België op de exportmarkt 
weerspiegelt de sterke integratie van het land in 
regionale en internationale waardeketens door 
de dichte dwarsverbindingen met de Franse en 
                                                                                   
potential growth rates and output gaps, EC -DG ECFIN, 
Economic Papers 420, 2010 . Deze methode is gebaseer d op 
(gecorrigeerde) trendberekeningen van de TFP.  Duitse economie en de aanwezigheid van grote 
havens.  Gezien de over het algemeen trage groei 
van de invoer bij de handelspartners van België, is 
deze traditionele gerichtheid op handel een van de 
achterliggende oorzaken van de zwakke 
exportpre staties en de algemene trend van een 
daling van het marktaandeel van de 
goederenuitvoer. De hechte integratie in 
waardeketens (zie grafiek 2.2.2) impliceert echter 
ook dat de uitvoer van België een rol speelt in de 
uitvoer van derde landen, zodat de snelgroeiende 
markten voor de Belgische producenten 
uiteindelijk belangrijker zijn dan ze op het eerste 
gezicht lijken.  
 Grafiek  2.2.2:  Index van de participatie in de mondiale waardeketens (%)  
  
 
- achterwaartse integratie buitenlands aandeel toegevoegde waarde van totale bruto export  
- voorwaartse integratie: aandeel toegevoegde waarde van totale bruto export van an dere landen  
Bron:    Europese Commissie, gebaseerd op WIOD.  
01020304050607080
LUCZSKBEHU NL FISIAT IEPLMT EEDK SEBG LTESUK FRDE PTRO ITLVCY ELAchterwaartse integratie Voorwaartse integratie
 
 
23 Tabel  2.2.1:  Uitvoer van industriële producten volgens 
type (%)  
 
Bron:  Europese Commissie  
 
De algemene positie en specialisatie van België 
binnen deze waardeketens is echter ongunstig 
wegens zijn hoge arbeidskosten.  België bevindt 
zich globaal genomen in de middenmoot aangezien 
de Belgische uitvoer hoofdzakelijk dienstdoet als 
inputs voor eindproducten (zie tabel 2.2.1 ). 
Belgische ondernemingen voeren dan weer weinig 
kapitaalgoederen uit: hun aandeel in de uitvoer van 
industriële producten is minder dan de helft van 
het gemiddelde land van de eurozone en de 
buurlanden. Bovendie n is hun aandeel in de loop 
van de tijd gestaag gedaald. Marges voor 
tussenproducten zijn doorgaans lager aangezien 
hun productdifferentiatie ook lager is, wat 
resulteert in sterke prijsconcurrentie. Dit maakt het 
moeilijk om de kosten van geïmporteerde 
grondstoffen en inputs van binnenlandse arbeid in 
de uiteindelijke prijzen te verrekenen zonder het 
risico te lopen marktaandeel te verliezen.  
Dit sluit aan bij de vaststellingen inzake de 
gemiddelde kwaliteit van de producten die 
België uitvoert, een ander e indicator die 
relevant is voor specialisatie.  Het typische 
Belgische vervaardigde product is van gemiddelde 
tot lage kwaliteit, d.w.z. linksscheef in grafiek 
2.2.3 . Bovendien zag België de kwaliteit tussen 
2005 en 2011 achteruitgaan, aangezien het aandeel 
producten dat tot de topkwaliteit werd gerekend, 
fors daalde. Wat de gemiddelde productkwaliteit 
betreft, presteren de landen waarmee België 
doorgaans wordt vergeleken en de meeste EU -15-
landen beter. Dit geldt met name voor Frankrijk en 
Duitsland.  De graad van productspecialisatie van België 
lijkt niet in overeenstemming te zijn met zijn 
hoge arbeidskosten.  Om deze te compenseren en 
in de toekomst meer groei mogelijk te maken, zou 
een algemene opwaardering van het 
productassortiment nuttig zijn. Dit benadrukt het 
belang van het bevorderen van brede innovatie.  
Innovatie  
Innovatie is van groot belang voor het 
bespoedigen van de transitie naar een meer 
kennisintensieve economie omdat het 
specialisatie in nieuwe of betere producten en 
diensten met hogere toegevoegde waarde en 
lagere prijsgevoeligheid mogelijk maakt.  
Innovatie kan verschillende vormen aannemen, die 
tot verschillende uitkomsten leiden. Daar waar 
procesinnovatie de efficiëntie verhoogt en de 
kosten verlaagt, laat productinnovatie de 
vervaardiging of verbetering van producten toe die 
tegen een meerprijs kunnen worden verkocht of 
kunnen worden gebruikt om nieuwe markten aan 
te boren. Het gunstige effect van deze laatste op 
het externe concurrentievermogen en de 
binnenlandse economie houdt duidelijk langer aan.  
2003 2008 2013
kapitaalgoederen 10,0 9,6 8,2
intermediaire goederen 54,2 58,9 60,9
consumptiegoederen 35,7 31,3 30,6
overige 0,1 0,2 0,2
kapitaalgoederen 18,7 18,3 17,6
intermediaire goederen 49,8 52,8 53,0
consumptiegoederen 30,8 28,3 28,9
overige 0,7 0,6 0,5
kapitaalgoederen 22,2 22,1 21,5
intermediaire goederen 49,8 50,8 50,7
consumption 27,2 25,9 26,8
overige 0,9 1,2 1,0
kapitaalgoederen 21,8 19,0 19,4
intermediaire goederen 45,6 51,0 49,7
consumptiegoederen 31,5 29,8 30,7
overige 1,1 0,2 0,2
kapitaalgoederen 18,2 19,2 19,8
intermediaire goederen 53,2 55,7 56,2
consumptiegoederen 28,3 24,8 23,7
overige 0,2 0,3 0,3NLBE
EZ17
DE
FR
 
 
24 Grafiek  2.2.3:  Kwaliteitsranking van exportpro ducten  
 
Bron:  Vandenbussche, H., Quality in exports, EC -DG ECFIN, 
Economic Papers 528, 2014.  
Het Belgische onderzoekssysteem staat hoog 
aangeschreven, met bijzonder sterke openbare onderzoeksinstellingen en universiteiten.  
Bedrijven hebben veel kansen om met beide samen 
te werken en hebben hun O&O -uitgaven 
opgevoerd. De totale uitgaven van alle actoren 
samen stegen van een dieptepunt van 1,8  % van 
het bbp in 2005 tot 2,3  % in 2013 (z ie grafiek 
2.2.4 ). De stijging was voor het grootste deel te 
danken aan bedrijfsuitgaven: deze klommen van 
1,2 % van het bbp in 2005 tot 1,6 % in 2013. Als 
deze trend zich doorzet, komt de Belgische 2020 -
doelstelling van 3  % binnen bereik. De kloof ten 
opzichte van de vijf best presterende EU -landen is 
in de beoordelingsperiode verkleind, maar bedroeg 
in 2013 nog steeds 0,8 pp. van het bbp.  
Grafiek  2.2.4:  O&O -intensiteit (% van het bbp)  
 
Opmerking: 5 best presterende landen in 2013: FI, SE, DK, 
DE & AT  
Bron:  Europese Commissie  
De totale stijging in O&O -intensiteit van de 
afgelopen jaren is hoofdzakelijk te danken aan 
de bijzonder goede prestaties in de 
biofarmaceutische sector.  In deze sector 
versterken hoge wetenschappelijke kwaliteit, 
bedrijfsinvesteringen, productinnovatie en 
handelsprestaties elkaar. Het intensiveren v an de 
kennis en het verbreden van de innovatiebasis 
buiten deze sector is verbeterd, maar er is 
potentieel voor verdere vooruitgang.  
De stijgende totale O&O -intensiteit 
weerspiegelt ook het feit dat de overheidssteun 
voor bedrijfsuitgaven is toegenomen doo rdat de 
verschillende bevoegde niveaus in de loop van 
de jaren gedetailleerde beleidsplannen hebben 
opgesteld.  Het federale niveau heeft zich 
geconcentreerd op fiscale stimuli met een 
.4 .6 .8
11.2 1.4Density
0 .2 .4 .6 .8 1
Quality Rank of Export Products
quality 2005
quality 20111=highestBelgium 2005-11
0.5
11.5Density
0 .2 .4 .6 .8 1
Quality Rank of Export Products
quality 2005
quality 20111=highestFrance 2005-11
.4 .6 .8
11.2 1.4Density
0 .2 .4 .6 .8 1
Quality Rank of Export Products
quality 2005
quality 20111=highestNetherlands 2005-11
0.5
11.5Density
0 .2 .4 .6 .8 1
Quality Rank of Export Products
quality 2005
quality 20111=highestGermany 2005-11
1.0pp.0.8pp.
 
 
25 vrijstelling van de ingehouden bedrijfsvoorheffing 
voor onderzoekers van  80 % en even hoge 
belastingaftrek voor octrooi -inkomsten (20) De 
gewesten verlenen rechtstreekse steun via 
subsidieregelingen en indirecte steun via 
faciliterend beleid, met bijvoorbeeld een focus op 
clusters in Wallonië – een beleid waarop ook 
Vlaanderen heeft aangekondigd meer nadruk te 
zullen leggen.  
De toegang tot overheidssteun wordt echter als 
complex en tijdrovend beschouwd en de 
beschikbare steun is versnipperd.  Dit 
ontmoedigt de absorptie ervan, met name door 
kleinere ondernemingen. Een wildgroei a an 
initiatieven en instellingen verzwakt ook de 
gerichtheid van de beleidsmaatregelen. Bijgevolg 
heeft België de aanbeveling gekregen de 
stimuleringsregelingen te stroomlijnen en de 
administratieve belemmeringen weg te nemen.  
De nieuwe Vlaamse en Waalse regeringen 
hebben aangekondigd de suboptimale efficiëntie 
van de innovatiesteun te zullen aanpakken.  
Vlaanderen plant bijvoorbeeld een rationalisering 
van het huidige landschap van intermediaire 
structuren en heeft een begin gemaakt met het 
samenvoegen van  bepaalde entiteiten. Wallonië is 
voornemens alle soorten financiële bijstand aan 
bedrijven te evalueren teneinde het volledige 
systeem te vereenvoudigen. De algemene 
coördinatie van de beleidsmix verdient extra 
aandacht. Hoewel de financiering van bedrijf s-
O&O is opgesplitst tussen de federale regering en 
de gewesten, is er geen georganiseerde coördinatie 
om te waarborgen dat de steun optimaal over de 
verschillende instrumenten wordt verdeeld en dat 
de transregionale synergieën ten volle worden 
benut.  
Onda nks de betrekkelijk solide prestaties van 
België op het gebied van O&O -uitgaven en 
andere inputparameters, leveren de prestatie -
indicatoren voor innovatie -output een minder 
eenduidig beeld op.  De sterke punten van het 
onderzoeks - en innovatiesysteem worden  
onvoldoende vertaald in economische prestaties; 
zo heeft België over het algemeen te weinig 
snelgroeiende bedrijven in innovatieve sectoren. 
Dit blijkt ook uit het relatief lage aandeel van de 
totale verkoopcijfers van ondernemingen dat het 
                                                           
(20) Daardoor bedragen de gederfde inkomsten vanwege het 
fiscaal stimuleren van O&O nu ongeveer twee keer zo veel 
als de rechtstreekse overheidssteun voor bedrijfs -O&O.  gevolg is van innovaties. Met het oog op de 
bevordering van de omzetting van 
onderzoeksresultaten in commerciële producten, is 
in het Waalse regeerakkoord de intentie 
uitgesproken het Marshallplan te versterken door 
in te zetten op innovatiebeleidsmaatregelen met de 
hoogste toegevoegde waarde in termen van 
banenschepping en commerciële valorisatie. 
Vlaanderen wil de innovatie versterken door 
middel van een clusterbeleid.  
Knelpunten die in andere punten over 
belastingen en de arbeidsmarkt aan de orde 
komen, dragen bij tot  de algemene innovatie -
uitdaging.  De keuze voor een locatie voor O&O -
activiteiten wordt in de eerste plaats gemaakt op 
basis van de beschikbaarheid van gekwalificeerd 
personeel, universiteiten, O&O -steun en 
leveranciers. Voor beslissingen over de locatie v an 
de eigenlijke arbeidsintensieve 
productieactiviteiten op basis van het verrichte 
onderzoek zijn arbeidskosten een belangrijkere 
factor. Dit onderstreept het belang van een 
herschikking van de totale belastingdruk, zoals 
wordt besproken in punt 3.2.  
Om e rvoor te zorgen dat technologie wordt 
omgezet in nieuwe ideeën en producten, is het 
van groot belang dat er ruim voldoende 
werknemers met gespecialiseerde vaardigheden 
ter beschikking staan.  België beschikt over goed 
gekwalificeerde arbeidskrachten met een  hoge 
participatiegraad in het tertiair onderwijs, maar het 
aandeel afgestudeerden in de natuurwetenschappen 
en techniek blijft laag. Tekorten op deze gebieden 
zouden een ernstige belemmering voor innovatie 
kunnen vormen; voor bepaalde functies is er nu al  
sprake van tekorten. Dat geldt bijvoorbeeld voor 
professionele digitale vaardigheden. België heeft 
een goede breedbandinfrastructuur en presteert 
bovengemiddeld op het gebied van computer - en 
internetvaardigheden, maar heeft een tekort aan 
gekwalificeerde  ICT-deskundigen zoals 
applicatieontwikkelaars. In 2014 gaf 37,7  % van 
de ondernemingen met openstaande betrekkingen 
die gespecialiseerde ICT -vaardigheden vereisen 
aan moeilijkheden te hebben ondervonden bij het 
invullen van die vacatures. Alleen al voor I CT-
werknemers zal het tekort naar verwachting stijgen 
van ongeveer 8  000 in 2012 tot 30  000 in 2020  (21). 
Over de afstemming van onderwijsstelsels op de 
arbeidsmarkt, zie punt 3.1.  
                                                           
(21) Empirica, e -skills in Europe, rapport over België, studie in 
opdracht van de Europese Commissie, 2014 . 
 
 
26 Voorts zouden ondernemingen meer aandacht 
kunnen besteden aan permanente edu catie 
tijdens de loopbaan van hun werknemers.  
Belgische ondernemingen scoren veeleer zwak op 
het gebied van participatie in permanente educatie 
(22). Bedrijfsopleiding levert echter zowel een 
loons - als een productiviteitsverbetering op, 
waarbij de laatste de eerste overtreft. 
Productiviteitsbaten door opleiding zijn iets hoger 
in de niet -verwerkende dan in de verwerkende 
sector (23). Een andere belangrijke factor voor 
innovatie is ondernemerschap, dat op zijn beurt in 
hoge mate wordt beïnvloed door het algem ene 
ondernemingsklimaat en de kwaliteit van de 
openbare diensten.  
Ondernemingsklimaat  
Naast een ongunstige productmix is er ook het 
feit dat er relatief weinig nieuwe Belgische 
ondernemingen worden opgericht. België 
presteert globaal genomen zwak op het ge bied van 
ondernemerschap. Het heeft een zeer laag 
starterspercentage (zie grafiek 2.2.5 ), wat wijst op 
een ondernemingsklimaat dat ongun stig is voor de 
ontwikkeling van nieuwe activiteiten en 
natuurlijke expansie. Dit verlaagt op zijn beurt de 
druk op bestaande bedrijven om efficiënter te 
worden. Aangezien jonge veeleer dan louter kleine 
bedrijven (24) de voornaamste bron van nieuwe 
banen z ijn, is het van groot belang de natuurlijke 
expansie van nieuwe ondernemingen te faciliteren.  
Het lage starterspercentage kan verband 
houden met verscheidene factoren die 
bedrijfsuitbreiding ontmoedigen, waaronder, 
alweer, hoge arbeidskosten.  Om de lasten  voor 
startende ondernemingen te verlagen, zijn de 
socialezekerheidsbijdragen voor het aanwerven 
van de eerste drie werknemers verlaagd. De 
federale reductie is onlangs opgetrokken en 
uitgebreid tot de eerste vijf werknemers. 
Bedrijfsuitbreiding boven dit niveau blijft echter 
hinder ondervinden, hetgeen verdere maatregelen 
zou kunnen noodzaken en eens te meer wijst op de 
algemene behoefte om de belastingen weg te 
                                                           
(22) 6,7 % in de leeftijdscategorie 25-64 in 2013 , ten opzichte 
van een EZ -19-gemiddelde van 10,4 % en meer dan 17 % 
in FR en NL en 7,8 % in DE.  
(23) Konings, J., Vanormelingen, S., The impact of training on 
productivity & wages: firm level evidence, 2014 . 
(24) Criscuolo et al., The dynamics of employment growth: new 
evidence from 18 countries, OECD Science, Technology 
and Industry Policy Papers, No 14, 2014 ; Geurts, K., Van 
Biesebroeck, J., Job creation, firm creation, and de novo 
entry, K.U.Leuven CES, 2014 . schuiven van arbeid. Bepaalde niet -
arbeidsbelastingen lijken ook zeer contraproductief 
te werke n ten aanzien van ondernemerschap. Dit is 
het geval voor een aantal kleinere belastingen op 
kapitaalgoederen die op lokaal niveau worden 
geheven, bijvoorbeeld op drijfkracht.  
Grafiek  2.2.5:  Startende ondernemingen (%, gemiddelde 
2008 -2012)  
 
 
* Starterspercentage: verhouding tussen het aantal nieuwe 
ondernemingen dat de markt betreedt en het totale 
aantal ondernemingen  
Bron:  Europese Commissie  
Behalve voor gereglementeerde beroepen is het 
opstarten van een onderneming in België in het 
algemeen eenvoudig wat procedures betreft, 
hoewel de daarmee gepaard gaande kosten 
aanzienlijk zijn.  In het Doing Business -verslag 
van de Wereldbank wordt België als veertiende 
van 189 landen g erangschikt wat betreft het gemak 
waarmee een onderneming kan worden opgericht, 
vanwege het geringe aantal procedures dat moet 
worden doorlopen en het aantal dagen dat deze in 
beslag nemen. De minimumkapitaalvereisten 
waaraan bedrijven moeten voldoen zijn echter 
relatief hoog; daarvoor komt België pas op de 167e 
plaats. Bovendien is een certificaat bedrijfsbeheer 
vereist om een commerciële activiteit te mogen 
starten. De doelstellingen van overleving van de 
ondernemingen en vlotte markttoegang lijken 
daarom  niet goed in evenwicht, zoals blijkt uit het 
lage starterspercentage. De starterspercentages 
blijken zeer positief te hebben gereageerd op 
wijzigingen van de kosten voor het opstarten van 
een zaak en van de exportkosten, zelfs tijdens de 
crisis.  
0510152025
LT
LV
BG
SK
PL
PT
EE
RO
UK
FR
DK
NL
SL
FI
LU
HU
CZ
DE
ES
SE
IT
IE
AT
MT
BE
CY
 
 
27 Volgens d e indicator voor 'door 
overheidsregulering veroorzaakte lasten' van 
het World Economic Forum komt België pas op 
de 130e plaats van 144 landen.  Zoals het geval is 
met steun voor innovatie, wordt de toegang tot 
regelingen ter ondersteuning van de 
werkgelegen heid en regelingen voor bedrijfssteun 
ernstig bemoeilijkt door het grote aantal daarvan. 
In totaal bedroegen de administratieve kosten voor 
ondernemingen in 2012 1,7  % van het bbp, 
waarvan het merendeel werd gedragen door 
kleinere ondernemingen en zelfstan digen (25). De 
totale lasten zijn sinds 2000 met de helft gedaald. 
Er zou wellicht extra winst kunnen worden 
geboekt door het gebruik van ICT -oplossingen bij 
overheidsdiensten uit te breiden. Dit zou met name 
gunstig zijn voor fiscale administratieve 
proced ures, waarvan de kosten de afgelopen jaren 
zijn gestegen terwijl die voor werkgelegenheids - 
en milieuprocedures zijn gedaald. Bestaande e -
overheidsdiensten zijn volgens het 
innovatiescorebord voor de publieke sector van 
2013 niet altijd efficiënt. Het mode rniseren en 
vereenvoudigen van administratieve voorschriften 
zou met andere woorden belangrijke baten in 
termen van ondernemerschap en bedrijfsdynamiek 
kunnen opleveren.  
Zoals blijkt uit het EU -scorebord voor justitie 
van 2015 hindert de lage penetratiegr aad van 
ICT ook het rechtsbestel.  De instandhouding van 
reeds aangevatte initiatieven ter verbetering van 
het gebruik van ICT -oplossingen zal van bijzonder 
belang zijn om de implementatie van recente 
justitiële hervormingen te ondersteunen en 
rechtbanken t e helpen het hoge aantal 
binnenkomende zaken te behandelen. Bepaalde 
maatregelen die de kwaliteit van het rechtsstelsel 
zouden kunnen ondersteunen, ontbreken evenwel 
nog steeds. Met name verstrekt België geen 
gegevens inzake efficiëntie -indicatoren voor de  
internationale exercitie voor de beoordeling van 
rechtsstelsels. Deze comparatieve benadering 
ondersteunt inspanningen om het rechtsstelsel in 
de lidstaten te moderniseren. Het College van 
hoven en rechtbanken heeft ook zijn bezorgdheid 
geuit met betrekki ng tot de vraag of de 
hervormingen van justitie kunnen worden 
doorgevoerd in de context van verlaagde 
budgetten.  
                                                           
(25) Kegels, C., Administratieve lasten in België voor het jaar 
2012 , Planning paper 114, Federaal Planbureau, 2014 . 
 
 
28  
 
Kader  2.2.1: Adequaatheid van de openbare infrastructuur  
De beschikbaarheid van en de vlotte toegang tot 
openbare infrastructuur vervullen een belangrijke 
faciliterende rol voor de productiviteit. Gebleken is 
dat hogere uitgaven voor vervoers - en 
elektriciteitsinfrastructuur een gunstig effect op de 
economische groei hebben, op voorwaarde dat er 
geen overtollige capaciteit wordt gec reëerd (1). 
Investeringen dienen om de kwaliteit en de omvang 
van de bestaande infrastructuur te behouden of uit te 
breiden. Bijgevolg kunnen aanhoudende verlagingen 
van de investeringsbudgetten of een voortdurend 
uitstel van onderhoudswerkzaamheden na verloop 
van tijd resulteren in een aanzienlijke verslechtering 
van de kapitaalgoederen van een land.  
België heeft grote investeringsnoden, waarvan de 
leniging een impuls aan de productiviteitsgroei en de 
algemene economische prestaties zou geven. De 
vervoe rsinfrastructuur is het duidelijkste voorbeeld 
(cf. infra), maar de infrastructuurkloof beperkt zich 
niet tot netwerkstructuren: ondanks te voorziene 
demografische trends heeft ze ook betrekking op de 
onderwijsinfrastructuur en de sociale infrastructuur. 
De gemeenschappen hebben plannen uitgewerkt om 
de capaciteit en kwaliteit van de 
onderwijsinfrastructuur te verbeteren.  
Grafiek 1:  Investeringen in vaste activa overheid  
 
Bron:  Europese Commissie  
Het brede toereikendheidsprobleem van de Belgische 
openbare infrastructuur weerspiegelt het aanhoudend 
lage niveau van de openbare investeringen. Dit is in 
2013 gedaald tot 2,2  % van het bbp en is daarmee 
bijna het laagst van alle EU -landen. Voor het 
conso lideren van de begroting is de afgelopen 
decennia vooral naar de investeringen gekeken en die 
beleidskeuze is nooit helemaal teruggedraaid. In dit 
opzicht waren de prioriteiten op het gebied van de 
overheidsuitgaven niet altijd optimaal, ondanks de 
hoge to tale overheidsbestedingen. Sinds het einde van 
de jaren 1980 zijn de netto -investeringen – d.w.z. 
gecorrigeerd voor afschrijvingen – gemiddeld negatief 
(zie grafiek 1), wat impliceert dat de omvang van de 
overheidsinvesteringen is gekrompen.  De totale uitgaven voor (niet -residentiële) 
bouwprojecten (2) laten een iets positiever beeld zien (zie 
grafiek 2), hoewel de prestaties onder het niveau van de 
meeste andere landen blijven (3). In de af gelopen jaren 
lijkt een inhaalbeweging te hebben plaatsgevonden.  
Grafiek 2:  Bruto -investeringen in vaste activa in de 
utiliteitsbouw en de weg - en waterbouw: voor de 
hele economie (% van het bbp)  
 
Bron:  Europese Commissie  
De meest prangende kwestie met betrekking tot het 
algemene ondernemingsklimaat en de aantrekkelijkheid 
van de Belgische economie is wellicht de kwaliteit van 
het vervoersnetwerk. Deze laatste is van het grootste 
belang om ten volle te profiteren van de geo grafische 
ligging van het land, waardoor het over een natuurlijk 
voordeel beschikt voor de vestiging van een logistieke 
basis, een hoofdkwartier of een distributiecentrum. Dit 
wordt bevestigd door de "Logistics Performance Index" 
van de Wereldbank. In 2014  kwam België op de derde 
plaats in de mondiale ranglijst, terwijl het in 2007 nog 
twaalfde was.  
De tevredenheid over de kwaliteit van de 
vervoersinfrastructuur is een van de elementen die 
worden beoordeeld in het kader van de "Global 
Competitiveness Index " (GCI) van het World Economic 
Forum. Volgens de meest recente GCI komt België 
wereldwijd op de twintigste plaats wat zijn algemene 
vervoersinfrastructuur betreft. Vooral de tevredenheid 
over de haveninfrastructuur is groot: België is zesde op 
de wereldran glijst. Voor luchthaveninfrastructuur 
bekleedt België de vijftiende positie. Zowel voor 
haven - als voor luchthaveninfrastructuur is de ranking 
vrij stabiel in de periode 2006 -2015.  
Wat de tevredenheid over de weg - en 
spoorweginfrastructuur betreft, is de situatie echter 
anders. In 2006 -2007 was België nog tiende op de 
wereldranglijst, maar sindsdien is het weggezakt naar de 
zevenentwintigste plaats. Voor spoorweginfrastructuur 
ging het van de elfde plaats in 2010 -2011 naar de 
veertiende plaats in 2014 -2015 . Deze gestage 
achteruitgang van de tevredenheid over het Belgische 
weg- en spoorwegnetwerk  
  
 (Vervolg op de volgende bladzijde)  
-1,5-1-0,500,511,522,53
141108050299969390878481787572
mld. EUR
0,01,02,03,04,05,06,07,0
FR NL EU27 EZ18 BE DE
gem. 2009-13 gem. 2004-08
 
 
29  
Over het algemeen heeft België aanzienlijke 
ruimte om de niet -kostendimensie van zijn 
concurrentievermogen uit te breiden.  Dit zou 
helpen de totale macro -economische risico's te 
ondervangen. Loonmatiging is op korte termijn 
onontbeerlijk, maar vormt geen duurzame strategie 
voor een hooginkomensland. Om het bereikte 
welvaartspeil te vrijwaren en te verbeteren, moet 
meer de nad ruk worden gelegd op 
productiviteitsverbeteringen, met name die welke 
voortvloeien uit andere bronnen dan een continue 
verhoging van de kapitaalintensiteit van 
productieprocessen. Hiertoe moet blijvend worden 
ingezet op producten en bijbehorende diensten m et 
een hogere toegevoegde waarde, hetgeen betere 
prestaties op het gebied van innovatie 
veronderstelt, aangezien de innovatieresultaten van 
België middelmatig zijn.  
Met deze doelstelling voor ogen is het raadzaam 
dat de Belgische autoriteiten ingrijpende 
beleidsmaatregelen nemen om deze omslag te 
bevorderen.  Zo kan de openbare innovatiesteun 
verder worden gestroomlijnd en doelgerichter 
worden gemaakt. De povere prestaties van België 
als het gaat om de optimale benutting van de 
voordelen van O&O zouden gebaa t zijn bij een 
vermindering van de administratieve 
belemmeringen en, meer algemeen, bij maatregelen om het ondernemerschap te 
dereguleren en het bedrijfsleven te dynamiseren. 
Een tijdige en resolute benadering om knelpunten 
in de infrastructuur weg te werk en zou ook 's lands 
totale productiviteit ten goede komen. Hetzelfde 
geldt voor het waarborgen van de goede werking 
van de arbeids - en productmarkten, wat later wordt 
besproken.  Kader (vervolg)  
 
laat zien dat er verdere verbeteringen nodig zijn als 
België zijn positie als Europese en internationale 
logistieke draaischijf wil behouden.   
De ruimte voor het opwaarderen of uitbreiden van de 
basisvervoersinfrastructuur lijkt groot, met name gezien 
de hoge concentratie economische activiteit rond de 
hoofdstad en de verschillende havens. Congestie en 
ontbrekende schakels zijn belangrijke punten van zorg 
voor de ringwegen van Brussel en Antwerpen. Met 
name maatregelen ten aanzien van de Antwerpse 
knelpunt en zijn herhaaldelijk uitgesteld.  Met 
betrekking tot spoorweginfrastructuur is de 
verwezenlijking van het Gewestelijk ExpresNet (GEN) 
van Brussel de belangrijkste opdracht. Door herhaalde 
vertragingen wegens vergunningsproblemen wordt de 
voltooiing van he t netwerk momenteel verwacht in 
2025. Er is echter ongeveer 500  miljoen EUR te kort 
om de resterende financieringsbehoeften te dekken (4). 
Zowel voor de weg - als voor de spoorweginfrastructuur 
zal coördinatie tussen de federale en de gewestelijke 
autoriteit en cruciaal zijn om voor een doeltreffende 
planning en selectie van projecten en een snelle 
uitvoering te zorgen.   
 _____________________________________________________________________________________________________________________________ _______________ _____________________________________________________________________  
(1) Europese Commissie, Infrastructure in the EU: 
Developments and impact on growth, DG ECFIN, 
Occasional Papers 203, 2014.  
(2) In België zijn bepaalde infrastructuurinvesteringen in 
toenemende mate gefinancierd door constructies buiten de 
balanstelling zoals publiek -private partnerschappen of 
kapitaalsubsidies.  
(3) Er zij op gewezen dat DE, waarvan de prestaties 
vergelijkbaar zijn met die van BE, een aanbeveling heeft 
ontvangen met be trekking tot het niveau van de (openbare) 
investeringen in infrastructuur, onderwijs en onderzoek.  
(4) Antwoord van minister van Mobiliteit J. Galant op een 
vraag gesteld door kamerlid O. Maingain, Belgische Kamer 
van Volksvertegenwoordigers, 22.12.2014.  
 
 
2.3. OVERHEIDSSCHULD  
 
30 De hoge overheidsschuld in België is een oud 
structureel probleem. Volgens de 
winterprognoses van de Europese Commissie 
van 2015 bedroeg de geconsolideerde 
overheidsschuld eind 2014 106,4  % van het bbp.  
Dat is aanzienlijk meer dan de drempel van 60  % 
van de procedure voor macro -economische 
onevenwichtigheden en ook meer dan het 
gemiddelde van de eurozone (94,3  % van het bbp 
in 2014). In dit deel worden de recente 
ontwikkeling van de overheidsschuld en de 
daarmee gepaard gaande macro -economische 
risico's besproken.  
Overheidsschuld – recente ontwikkelingen  
Sinds het begin van de financiële en economische 
crisis in 20 07 is de Belgische overheidsschuld 
weer aan het stijgen. Ondanks grootschalige 
interventies in de financiële sector en een tekort 
van meer dan of circa 3  % van het bbp sinds 2009, 
is de recente stijging van de schuld echter minder 
uitgesproken in België (B E: 20 pps. van het bbp 
tussen 2007 en 2014) dan in veel andere lidstaten 
en de eurozone als geheel (29 pps. van het bbp in 
de eurozone als geheel).  
Grafiek  2.3.1:  Overheidsschuld (% van het bbp) – 
Vergelijking tussen de jaargang 2014 en 2015 
van de winter prognoses van de EC  
 
Bron:  Europese Commissie  
Het niveau van de overheidsschuld is 
aanzienlijk naar boven bijgesteld sinds de 
diepgaande evaluatie van vorig jaar, toen werd 
verwacht dat deze zich in 2014 zou stabiliseren rond 100  % van het bbp (zie grafiek 2.3.1 ). Deze 
bijstelling is grotendeels het gevolg van de 
herindeling van bepaalde vennootschappen bij de 
overheidssector, waardoor de brutoschuld steeg 
met bijna 7 pps. Dit wordt te n dele gecompenseerd 
doordat de bbp -niveaus (de noemer) naar boven 
zijn bijgesteld door de invoering van het nieuwe 
boekhoudsysteem ESR2010. De heringedeelde 
entiteiten waren hoofdzakelijk 
investeringsvehikels van regionale autoriteiten, en 
dus ging de sti jging van de schuld gepaard met een 
stijging van de vaste activa van de overheid.  
In 2013 werd het primaire overheidssaldo voor 
het eerst sinds 2008 weer positief, maar 
aangenomen wordt dat het in 2014 weer licht 
negatief is geworden.  Een negatief 
sneeuwba leffect zette zich voort, met rente -
uitgaven die – hoewel deze historisch laag waren – 
meer bedroegen dan de nominale bbp -groei (zie 
grafiek 2.3.2 ). 
Grafiek  2.3.2:  Bijdragen aan de wijziging van de 
brutoschuldquote (pps. van het bbp)  
 
Bron:  Europese Commissie  
Voorspeld wordt dat de brutosch uldquote bij 
ongewijzigd beleid in 2015 verder stijgt, tot 
106,8  % van het bbp, en zich in 2016 
stabiliseert.  Dit zou betekenen dat de kloof met de 
eurozone als geheel weer aan het verbreden is. 
Indien de huidige verbintenissen inzake 
begrotingsconsolidati e worden uitgevoerd, zouden 
zij de komende jaren een gestage daling van de 
Belgische overheidsschuld moeten 
bewerkstelligen. De reductie van de schuldquote 
80859095100105110
0102030405060708091011121314e15f16f
WP 2015 (ESR2010) WP 2014 (ESR95)
-10-50510
0102030405060708091011121314e15f16f
Primair saldo Rente-uitgaven
Effect reële groei bbp Inflatie-effect
Stock flow adjustment Verandering in de schuldquote
 
 
31 wordt echter nog steeds belemmerd door een lage 
inflatie, een zwakke bbp -groei en, op langere 
termij n, de gevolgen van de vergrijzing (zie 
hieronder). Een nieuwe economische neergang of 
financiële schokken (bijvoorbeeld het honoreren 
van garanties aan de financiële sector, zie 
hieronder) zouden de schuld tot minder houdbare 
niveaus kunnen doen stijgen. I n de volgende 
punten wordt de hoge overheidsschuld van België 
in perspectief geplaatst.  
Risico van druk op de begroting op korte 
termijn  
Ondanks de hoge overheidsschuld lijkt België 
snel opnieuw het marktvertrouwen te hebben 
gewonnen na de plotselinge stij ging van de 
risicopremies op Belgische overheidsobligaties 
eind 2011.  Het land geniet momenteel relatief lage 
financieringskosten (zie grafiek 2.3.3 ). Door de 
herfinanciering van zijn schuld tegen lage 
rentevoeten heeft de Belgische staat zijn 
rentelasten drastisch kunnen verlagen, zelfs nadat 
de overheidsschuld weer begon te stijgen.  
Grafiek  2.3.3:  Rente -uitgaven en impliciete rente  
 
(1) EZ -12 tot en met 2010, EZ19 vanaf 2011  
Bron:  Europese Commissie  
Er lijkt momenteel geen gevaar te zijn dat de 
Belgische begroting op korte termijn onder 
druk zal komen te staan.  De gemiddelde looptijd 
van de federale schuldportefeuille (die 84  % van 
de totale schuld van België vertegenwoordigt) is in 
oktober 2014 met 7,8 jaar relatief lang. De 
Belgische regering heeft van de huidige lagerenteomgeving gebruik gemaakt om de 
uitstaa nde schuld tegen lage rentevoeten te 
herfinancieren en heeft een deel van de 
financieringsbehoeften voor 2015 
voorgefinancierd. Het herzettingsrisico  (26) op 12 
maanden en op 60 maanden van de federale 
overheidsschuld daalde van 20,3 % en 56,8  % eind 
2012 t ot 16,1 % en 46,4  % eind 2014.  
Grafiek  2.3.4:  Vervallende schuld van de federale overheid 
(% van de totale uitstaande schuld van de 
federale overheid)  
 
Bron:  Bloomberg en Europese Commissie  
In overeenstemming met de ontwikkelingen in 
de eurozone als geheel, zijn de Belgische 
rentevoeten en de risicopremie op Belgische 
schuldinstrumenten verder gedaald in 2014 (zie 
grafiek 2.3.5 ). De spread tussen Belgische en 
Duitse obligaties bedroeg gemiddeld 55 
basispunten in 2014, tegenover 84 basispunten in 
2013 en be reikte op 25 november 2011 een 
hoogterecord van 366 basispunten. Eind 2014 
beliep de spread 28 basispunten (zie grafiek 2.3.6 ). 
Hoewel het risico klein lijkt dat de begroting op 
korte termijn onder druk zal komen te staan, 
zou een langere periode van hogere rente op de 
overheidsschuld aanzienlijke gevolgen hebben 
voor de Belgische overheidsfinanciën.  De 
huidige jaarlijkse herfinancierings behoeften 
                                                           
(26) Het aandeel van de uitstaan de schuld dat binnen een 
bepaalde periode vervalt of wijzigingen in de rentetarieven 
zal kennen (wegens een variabele rentevoet). Cijfers van 
het Belgisch Agentschap van de Schuld, "Review 2014 , 
Outlook 2015 ", december 2014 . 
2,03,04,05,06,07,0
2,03,04,05,06,07,0
0102030405060708091011121314e15f16f
BE rente-uitgaven (% van het bbp) (L)
EZ rente-uitgaven (% van het bbp) (L)
BE impliciete rente (R)
EZ impliciete rente (R)
0%2%4%6%8%10%12%14%16%18%
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
>2030> 1j < 1j
 
 
32 worden geraamd op meer dan 15  % van het bbp op 
federaal niveau alleen. Bijgevolg zou nieuwe 
onrust op de financiële markten die met een hogere 
risicopremie gepaard gaat, de rente -uitgaven snel 
doen stijgen. Momenteel gaat de 
consolideringsstrateg ie voor een deel uit van de 
veronderstelling dat de rente -uitgaven zullen dalen. 
Hogere rente -uitgaven zouden moeten worden 
gecompenseerd door een hogere belastingdruk of 
bezuinigingen elders, die op hun beurt weer 
invloed kunnen hebben op de economische 
activiteit. Bovendien zouden rentebetalingen aan 
niet-ingezetenen het saldo van het primair inkomen 
doen verslechteren en dus bijdragen aan de 
verslechtering van de externe positie van het land.  
Grafiek  2.3.5:  Recente ontwikkeling van de jaarlijkse 
opbrengs ten van Belgische 
schuldinstrumenten (%)  
 
Bron:  IHS Global Insight  
 Grafiek  2.3.6:  Spread voor bepaalde overheidsobligaties 
ten opzichte  van Duitse bunds  
 
Bron:  IHS Global Insight  
Hogere financieringskosten voor de overheid 
zouden ook overslaan op de particuliere sector 
en de financieringskosten de hoogte instuwen 
voor binnenlandse financiële instellingen en 
uiteindelijk ook voor niet -financiële 
ondernemingen en huishoudens.  Dit zou 
nadelige gevolgen voor de investeringen en de 
innovatie hebben. De kosten van hypothecaire 
lenin gen met een variabele rente is bijvoorbeeld bij 
wet gekoppeld aan de marktrente van Belgische 
obligaties. De hoge overheidsschuld vermindert 
ook het vermogen van de overheidsfinanciën om 
het hoofd te bieden aan eventuele ongunstige 
economische schokken, wa ardoor de 
kwetsbaarheid van de economie als geheel 
toeneemt.  
Verbanden met de financiële sector  
België heeft nog steeds omvangrijke latente 
verplichtingen als gevolg van de waarborgen 
die het aan de financiële sector heeft verstrekt, 
hoewel deze sinds de d iepgaande evaluatie van 
vorig jaar aanzienlijk zijn verminderd en nu 
enkel de waarborgregeling voor Dexia 
betreffen, dat gedeeltelijk eigendom is van de 
Belgische staat.  In december 2014 bedroegen de 
uitstaande waarborgen 9,4  % van het bbp, 
tegenover 15,3  % eind 2012. Belfius, een van de 
vier grote banken op de Belgische markt, is in 
handen van de federale overheid en de 
verzekeringsmaatschappij Ethias is eigendom van 
-0,50,00,51,01,52,02,53,03,54,04,55,05,56,06,5
Jan-
07Jan-
08Jan-
09Jan-
10Jan-
11Jan-
12Jan-
13Jan-
14Jan-
15
Rendementen op overheidsobligaties 10 jaar
Referentierentes schatkistpapier 3 maanden
0,00,51,01,52,02,53,03,54,04,55,05,56,06,5
Jan-
07Jan-
08Jan-
09Jan-
10Jan-
11Jan-
12Jan-
13Jan-
14Jan-
15
FR BE NL IT ES
 
 
33 federale en regionale overheden. Nieuwe 
kapitaalbehoeften van deze vennootschappen 
kunnen een negatieve impact hebben op de bruto -
overheidsschuld.  
De interactie tussen de overheidsschuld en de 
financiële sector speelt ook in de 
tegenovergestelde richting, met name door de 
omvangrijke staatsschuldportefeuille op de 
balans van de financiële secto r. Tussen 2008 en 
2012 was er een sterke toename van de 
portefeuilles Belgische obligaties van de 
binnenlandse financiële sector, ten koste van 
buitenlandse obligaties. Hoewel deze grotere 
concentratie op de binnenlandse markt op het 
hoogtepunt van de staa tsschuldencrisis als buffer 
kan hebben gefungeerd, heeft deze ook de 
mogelijke overloopeffecten versterkt tussen de 
overheidsschuld en de financiële sector in geval 
van een daling van de marktwaarde van de 
overheidsobligaties.  
De trend van een steeds grot ere blootstelling 
aan de binnenlandse overheidssector werd in 
2013 omgebogen.  Aan het einde van het derde 
kwartaal van 2014 was 50  % van de 
overheidsobligaties in binnenlandse handen, ten 
opzichte van een piek van 57  % aan het einde van 
2012. Evenzo was va n de door Belgische banken 
aangehouden overheidsobligaties van landen uit de 
eurozone in december 2014 64,6  % Belgisch, 
terwijl dit percentage in november 2012 nog een 
piek van 72,8  % kende (zie grafiek 2.3.7 ). De 
negatieve terugkoppelingseffecten blijven echter 
een bron van kwetsbaarheid wanneer de financiële 
spanningen opnieuw toenemen.  Grafiek  2.3.7:  Aandeel  Belgische obligaties in de totale 
door Belgische banken aangehouden 
obligaties van landen van de eurozone (%)  
 
Bron:  Europese Centrale Bank  
Houdbaarheid van de overheidsfinanciën op 
middellange en lange termijn  
Naast de hoge overheidsschuld hebben de 
overheidsfinanciën van België ook te kampen 
met bovengemiddelde te verwachten gevolgen 
van de vergrijzing.  Bij onge wijzigd beleid zullen 
de kosten van de vergrijzing de schuld in 2025 
doen oplopen tot 111  % van het bbp (zie grafiek 
2.3.8 ) (27) Een stijg ing van 1  procentpunt van het 
veronderstelde rentepercentage of een bbp -groei 
van 0,5  procentpunt minder zou de 
overheidsschuld in 2025 op 117  % van het bbp 
brengen. Anderzijds zou voldoende vooruitgang in 
de richting van de middellangetermijndoelstelling 
(MTD – vastgesteld op een structureel overschot 
                                                           
(27) Deze prognoses vertrekken v an de winterprognoses van de 
Europese Commissie van 2015 , waarbij de veronderstelling 
dat het beleid ongewijzigd blijft, wordt omgezet in een 
structureel primair saldo dat constant wordt gehouden 
(exclusief de kosten van de vergrijzing) op het niveau van 
het laatste prognosejaar ( 2016 ). In het basisscenario wordt 
van de volgende macro -economische 
langetermijnveronderstellingen uitgegaan: er wordt 
aangenomen dat de potentiële bbp -groei tot 1,6 % zal 
toenemen,  dat de inflatie en de wijziging van de bbp -
defla tor zich op middellange termijn op 2 % zullen 
stabiliseren, en dat de langetermijnrente op nieuwe en 
geprolongeerde schuld uiterlijk in 2015  convergeren in de 
richting van 3 % in reële termen en de kortetermijnrente in 
de richting van een waarde die consis tent is met de 
langetermijnrente en de historische rendementscurve van 
de eurozone (van vóór de crisis) (zie ook Europese 
Commissie, 2012 ).  
0%10%20%30%40%50%60%70%80%90%100%
Jan-98
Jan-99
Jan-00
Jan-01
Jan-02
Jan-03
Jan-04
Jan-05
Jan-06
Jan-07
Jan-08
Jan-09
Jan-10
Jan-11
Jan-12
Jan-13
Jan-14
 
 
34 op de overheidsbegroting van 0,75  % van het bbp) 
van België, zoals voorgeschreven door het 
stabiliteits - en groeipact, de schuld standvastig 
omlaag kunnen brengen, zodat deze in 2025 op 
ongeveer 80  % zou uitk omen. Opgemerkt moet 
worden dat België reeds een relatief hoge 
belastingdruk kent en er is dus weinig 
begrotingsruimte is om door middel van 
inkomstenverhogende maatregelen de 
verplichtingen uit een grotere schuldenlast na te 
komen of de schuldenlast te ve rlichten. Er is echter 
ruimte om het belastingstelsel minder 
groeiverstorend te maken, met name door een 
verschuiving weg van belastingen op arbeid (zie 
punt 3.2).  
Grafiek  2.3.8:  Brutoschuldprognoses (% van het bbp)  
 
Bron:  Berekening van de Europese Commissie  
De federale overheid is verantwoordelijk voor 
84 % van de totale Belgische overheidsschuld.  
De stijging van de vergrijzingskosten zal zich ook 
hoofdzakelijk op federaal niveau voordoe n, met 
name voor uitgaven voor pensioenen en 
gezondheidszorg. Dit staat in contrast met het 
aandeel van de federale overheid in de totale 
inkomsten en de definitieve uitgaven, dat naar 
verwachting vanaf 2015 minder dan 60  % zal 
bedragen. De smaller wordend e belastingbasis op 
federaal niveau kan een uitdaging vormen voor 
verdere begrotingsconsolidatie en schuldafbouw. De recente staatshervorming en de hervorming van 
de financiering van de gemeenschappen en de 
gewesten pakken deze uitdaging gedeeltelijk aan, 
onder meer door de financiële transfers van het 
federale naar het subfederale niveau in te perken, 
en bijgevolg begrotingsruimte voor het federale 
niveau te scheppen ten koste van de 
gemeenschappen en gewesten. Anderzijds legt 
deze hervorming een extra con solidatie -inspanning 
bij de gewesten en gemeenschappen, terwijl deze 
niveaus bevoegd zijn voor de meest 
groeibevorderende uitgaven, zoals investeringen in 
infrastructuur en onderwijs.  
Grafiek  2.3.9:  Geconsolideerde brutoschuld – uitsplitsing 
naar subsector en van de overheid (% van 
het bbp)  
 
Bron:  Belgostat en Europese Commissie  
Tot slot wordt de houdbaarheid van de 
overheidsschuld ook bepaald door het 
groeipotentieel van de economie.  In punt  3.2 is 
gewezen op de huidige lage potentiële groei van de 
Belgische economie, met name door een 
geleidelijke uitholling van de bijdrage van de 
totale factorproductiviteit sinds het begin van de 
jaren 1990. Ook het verlies aan 
concurrentievermogen en de inefficiënties op de 
arbeidsmarkt die in andere punten worden 
besproken, maken de hoge schuldenlast nog 
problematischer doordat zij de groeivooruitzichten 
temperen, waardoor het nog lastiger wordt om d e 
schuldquote op een neerwaarts traject te brengen.  
De begrotingsimpact van de vergrijzing wordt 
met name veroorzaakt door de stijgende 
70,075,080,085,090,095,0100,0105,0110,0115,0120,0
111213141516171819202122232425
Ongewijzigd beleid
Institutioneel scenario stabiliteits- en groeipact (SGP)
Permanente positieve schok (+1 pp.) op rentetarieven
Permanente negatieve schok (-1 pp.) op rentetarieven
-10,0%10,0%30,0%50,0%70,0%90,0%110,0%130,0%
000102030405060708091011121314(e)% van het bbp
Federale overheid Sociale zekerheid
Gemeenschappen en gewesten Lokale overheden
 
 
35 pensioenuitgaven  (28) . Volgens de meest recente 
nationale prognoses zal de beroepsbevolking vanaf 
2019 beginnen te krimp en. Dit doet grote 
economische en maatschappelijke uitdagingen 
rijzen, waaronder met betrekking tot de 
houdbaarheid van de openbare financiën. Zoals 
wordt uiteengezet in punt 3.1 heeft België 
aanzienlijke ruimte om de daadwerkelijke 
pensioenleeftijd (die h eel wat lager is dan de 
wettelijke pensioenleeftijd) op te trekken en de 
arbeidsparticipatie van ouderen (55 -64) te 
verhogen. In het kader van het Europees Semester 
van 2014 werd België aanbevolen meer 
inspanningen te leveren om de kloof tussen de 
wettelij ke en de werkelijke pensioenleeftijd te 
verkleinen, de mogelijkheden om vroeger met 
pensioen te gaan vervroegd af te bouwen, actief 
ouder worden te bevorderen en de pensioenleeftijd 
aan te passen aan de ontwikkeling van de 
levensverwachting. Recent zijn ma atregelen 
genomen om de kloof tussen de wettelijke en de 
werkelijke pensioenleeftijd te verkleinen (zie 
tabellen in de bijlage). De federale regering heeft 
ook het voornemen kenbaar gemaakt de wettelijke 
pensioenleeftijd te verhogen van 65 nu tot 66 in 
2025 en 67 in 2030.   
De vergrijzing van de Belgische samenleving 
vormt ook een uitdaging voor de houdbaarheid 
van de Belgische overheidsfinanciën vanwege de 
uitgaven voor langdurige zorg.  Het 2012 Ageing 
Report voorspelt meer dan een verdubbeling van 
de over heidsuitgaven voor langdurige zorg als 
aandeel van het bbp. De toegenomen overheveling 
van bevoegdheden naar de gemeenschappen en 
gewesten moet nog kosteneffectiviteitsbaten 
opleveren. België heeft de afgelopen jaren de 
beschikbaarheid van thuiszorgdienste n en andere 
vormen van gemeenschapszorg uitgebreid. Toch 
heeft het nog een relatief hoge capaciteit aan 
bedden voor langdurige zorg.  
Samenwerking blijft een uitdaging, met name 
door de versnippering van 
verantwoordelijkheden over de verschillende 
overheid sniveaus.  Het gebruik van het Belgische 
Resident Assessment Instrument voor het meten en 
monitoren van de kwaliteit is een stap in de goede 
                                                           
(28) 2012  Ageing Report. Deze prognoses zullen worden 
bijgewerkt in de komende editie van het Ageing Report 
voor 2015, die in de eerste helft van 2015  wordt 
gepubliceerd.  richting. Om de kostenefficiëntie te verhogen en de 
toekomstige behoeften en de daarmee gepaard 
gaande kosten te bep erken, zouden een sterkere 
focus op preventie - en revalidatiebeleid, betere 
voorwaarden voor zelfstandig wonen, een verdere 
verschuiving weg van de institutionele zorg en een 
sterkere coördinatie van zorg tussen de 
verschillende actoren nuttig kunnen zijn.  
Vlaanderen heeft een hervorming aangekondigd 
om diensten en uitkeringen beter te integreren.  
Overheidsschuld en algemene financiële 
situatie van de Belgische economie  
De financiële nettovermogenspositie van de 
Belgische economie is zeer positief (+ 42,5  % 
van het bbp in 2013), en steekt af tegen een 
nettoschuldpositie van 10  % van het bbp voor 
de eurozone als geheel.  Deze gezonde algemene 
positie is voornamelijk te danken aan de zeer hoge 
netto -activa van de Belgische huishoudens (224  % 
van het bbp, tegeno ver 139  % in de eurozone), die 
de nettopassiva van de overheidssector en de niet -
financiële vennootschappen ruimschoots 
compenseren (zie grafiek 2.3.10 ). De financiële 
situatie van de huishoudens wordt in het volgende 
punt besproken.  
Grafiek  2.3.10:  Netto financiële activa / passiva per 
sector (ESA2010)  
 
Bron:  Europese Commissie  
De nettopassiva van niet -financiële 
vennootschappen (80  % van het bbp) bedragen 
minder dan het gemiddelde van de eurozone 
(95 % van het bbp).  Achter dit cijfer gaat een 
-300-200-1000100200300
979899000102030405060708091011121314*% van het bbp
Financiële vennootschappen
Huishoudens
Niet-financiële vennootschappen
Overheid
Particuliere sector EZ18
Particuliere sector
 
 
36 relatief zware schuldenlast van niet -financiële 
vennootschappen schuil, die echter ten dele wordt 
gecompenseerd door aanzienlijke financiële activa. 
In eerdere edities van de diepgaande evaluatie van 
België is de hoge schuldenla st van de Belgische 
vennootschappen verklaard door een groot aantal 
groepsinterne leningen tussen financieringscentra 
binnen een concern (niet -financiële 
vennootschappen) en dochterondernemingen van 
hetzelfde concern. Dit element ontstaat door het 
vrij uni eke systeem van notionele interestaftrek 
(aftrek voor het eigen vermogen van een 
onderneming) in het Belgische 
vennootschapsbelastingstelsel. Bijgevolg was het 
schuldcijfer substantieel lager na 
sectorconsolidatie. Zoals is opgemerkt in de 
diepgaande evalu atie van België (editie 2014) 
omvat het geconsolideerde schuldcijfer ook 
aanzienlijke groepsinterne leningen, met name 
grensoverschrijdende leningen, die geen macro -
economisch risico inhouden.  
Grafiek  2.3.11:  Schuld van niet -financiële 
vennootschappen (% v an het bbp): BE versus 
EZ, ESA95 versus ESA2010  
 
Bron:  Europese Commissie  
De overschakeling van de statistische regels van 
het E SR95 naar die van het ESR2010 heeft de 
schuldquote van de niet -financiële 
vennootschappen substantieel gewijzigd (zie 
grafiek 2.3.11 ). Voortaan worden niet -financiële 
holdings en concernfinancieringsmaatschappijen, 
die een groot aandeel van de groepsinterne 
leningen vertegenwoordigden, ingedeeld bij de 
financiële sector in plaats van bij de niet -financiële 
vennootschappen. Bijgevolg ligt  de niet -geconsolideerde schuldquote van deze laatste 
substantieel lager volgens het ESR2010 (139 % 
van het bbp in 2012, tegenover 193  % in het kader 
van ESR95) en dichter bij het gemiddelde van de 
eurozone (97  % van het bbp volgens zowel ESR95 
als ESR2010 ). Anderzijds is de geconsolideerde 
schuldquote van niet -financiële vennootschappen 
nu hoger, omdat verstrekte en opgenomen leningen 
tussen dochtermaatschappijen en groepsinterne 
financieringscentra bij de consolidatie niet langer 
worden gesaldeerd. Deze s tatistische wijzigingen 
bevestigen de vorige beoordeling dat de schijnbaar 
hoge schuldenlast van de niet -financiële 
vennootschappen kan worden uitgelegd door de 
aanwezigheid van groepsinterne 
financieringscentra en niet op 
houdbaarheidsrisico's wijst.  
050100150200
BE (ESR95) BE (ESR10) EZ (ESR95) EZ (ESR10)
Aan andere niet-financiële
vennootschappen
 
 
37 Hoewel de overheidsschuld in België hoog blijft 
en blijft stijgen, zijn er al bij al tal van factoren 
die de daarmee gepaard gaande macro -
economische risico's matigen, in het bijzonder 
de relatief gezonde toestand van de particuliere 
sector.  Het risico dat d e begroting op korte termijn 
onder druk zal komen te staan, lijkt klein en de 
verbanden met de financiële sector zijn aan het 
verminderen. Bovendien bevindt de economie als 
geheel zich in een zeer positieve netto -
activapositie, hetgeen een buffer vormt in geval 
van schokken.  
Dit gezegd zijnde, vormt de hoge 
overheidsschuld van België een bijzonder grote 
uitdaging vanuit het oogpunt van de 
overheidsfinanciën.  De lopende inspanningen om 
de schuldquote te verminderen worden bemoeilijkt 
door een lage inflatie e n een zwakke bbp -groei. 
Hoewel de rente -uitgaven historisch laag zijn, 
blijven ze een aanzienlijke last voor de begroting, 
met name op federaal niveau. Er zijn verdere 
consolidatie -inspanningen nodig, vooral in het 
licht van de als gevolg van de vergrijzin g stijgende 
sociale uitgaven Een succesvolle 
consolidatiestrategie vergt daarom een snelle 
invoering van de aangekondigde 
pensioenshervormingen, alsook groeibevorderende 
structurele hervormingen.  In een in november 2014 aan de Commissie 
toegezonden schri jven hebben de Belgische 
autoriteiten zich verbonden tot een aantal 
structurele hervormingen ter uitvoering van de 
in juli 2014 door de Raad gedane 
landenspecifieke aanbevelingen.  In twee 
verslagen, die op 30 januari en 5 februari 2015 
(bijgewerkt op 13 ja nuari) zijn toegezonden, zijn 
nadere bijzonderheden over deze structurele 
hervormingen verstrekt. De aangekondigde 
hervormingen zijn substantieel en zullen naar 
verwachting bijdragen tot het stimuleren van het 
groeipotentieel van de economie en tot het 
reduceren van de risico's van macro -economische 
onevenwichtigheden, en aldus een positief effect 
op de houdbaarheid van de schuldenlast hebben. In 
dit verband is een snelle uitvoering van de lopende 
agenda voor structurele hervormingen een 
essentieel onderdee l van een geloofwaardige 
strategie ter vermindering van de schuldenlast.  
 
 
2.4. SCHULDENLAST VA N DE HUISHOUDENS EN WONINGMARKT  
 
 
 
 
 
38 Zoals in vele andere Europese landen zijn de 
vastgoedprijzen in België in de jaren die aan de 
crisis voorafgingen, merkbaar gestegen. Als 
gevolg daarvan hebben de banken hun 
portefeuilles woninghypotheken uitgebreid in een 
tempo  dat veel hoger lag dan de nominale bbp -
groei. Deze toename van de hypotheekschulden 
ging gepaard met een toename van de 
kwetsbaarheid van de sector van de huishoudens. 
Om te kunnen nagaan of zich op de woningmarkt 
en in de schuldenlast van de huishoudens 
onhoudbare ontwikkelingen voordoen, wordt in de 
hierna volgende delen een overzicht gegeven van 
de indicatoren die veranderingen in het verleden 
weergeven, en wordt informatie verstrekt over de 
schuldenlast van de huishoudens en de over - en 
onderwaardering  van de woningprijzen.  
Ontwikkeling van de vastgoedprijzen en 
verklarende factoren  
Sinds 2000 zijn de vastgoedprijzen in reële 
termen met 110  % gestegen.  De toename was vrij 
algemeen en deed zich zowel in de verschillende 
regio's als bij de verschillende woningcategorieën 
voor. In een lange cyclus die in 1985 is gestart, 
hebben de huizenprijzen een cumulatieve groei van 
209 % gekend vanaf het laagste punt tot de piek 
van 2010, met een versnelling vanaf 2005. Sinds 
de crisis hebben de huizenprijzen de ontwi kkeling 
van de economie gevolgd. In de jaren waarin de 
economie beter presteerde, stegen de nominale 
huizenprijzen. Wanneer de economie afzwakte, 
stagneerden zij. Toch zijn de reële woningprijzen 
de voorbije jaren min of meer gestabiliseerd (zie 
grafiek 2.4.1 ). Grafiek  2.4.1:  Ontwikkeling van het indexcijfer van de 
huizenprijzen en van de leningen voor de 
aanschaf van een woning  
 
Bron:  ECB, Europese Commissie  
In tegenstelling tot in vele andere Europese 
landen, waar na de toename van de 
huizenprijzen ee n flinke correctie volgde, heeft 
de woningmarkt in België tijdens de financiële 
crisis goed stand gehouden.  Alleen Frankrijk 
kende een vergelijkbaar verloop, zoals blijkt uit 
grafiek 2.4.2 . 
020406080100120
-12-10-8-6-4-20246
2010=100% verandering, jaar -op-jaar
MFI-leningen voor de aanschaf van een woning (% van het bbp,
verandering op jaarbasis)
Index reële huizenprijzen (2010=100), rechteras
Index nominale huizenprijzen (2010=100), rechteras
 
 
 
 
 
 
39 Grafiek  2.4.2:  Index van de reële huizenprijzen - selectie 
van landen  
 
 
Bron:  OESO, BIB, berekeningen van de Europese Commissie  
In België was de prijsresponsiviteit van het 
nieuwe woningaanbod zeer laag (29) (zie grafiek 
2.4.3 ). Op de lange termijn is het woningaanbod 
structureel beperkt door de grondschaarste en de 
hoge bevolkingsdichtheid. Dit is vooral het geval 
in Vlaanderen, waar de gemiddelde oppervlakte 
van de bouwpercelen duidelijk is afgenomen om 
gelijke t red te kunnen houden met de groei van de 
vraag en de forse stijging van de prijzen van de 
bouwgronden.  Andere oorzaken van de rigiditeit 
van het aanbod zijn wellicht de strikte ruimtelijke 
ordening en de regelgeving voor het landgebruik. 
Meer recentelijk heeft de woningbouw ook te 
lijden gehad onder de algemene groeivertraging. 
Bijgevolg zijn de hogere woningprijzen niet 
gepaard gegaan met een toename van de 
investeringen in de woningbouw, die tot 2003 
stabiel zijn gebleven. Terwijl de reële 
woningprijzen sinds 1995 met 92 % zijn gestegen, 
zijn de investeringen in nieuwe woningbouw in 
dezelfde periode met slechts 18  % toegenomen. Nu 
is er in de woningbouw evenwel opnieuw groei, na 
een krimp in 2012 -2013. Volgens de jongste cijfers 
                                                           
(29) Ramingen van de prijselasticiteit op lange termijn van het 
nieuwe woningaanbod, waarbij dat nieuwe aanbod wordt 
gemeten aan de hand van de investeringen in de 
woningbouw (OESO, Economic Outlook 2/2010 ). van de Nationale Bank nam het totale aantal 
bouwvergunningen dat in januari 2014 werd 
afgegeven, toe met 32,7  % ten opzichte van het 
jaar daarvoor, om uit te komen op 5  000. 
Grafiek  2.4.3:  Prijsresponsiviteit van het woningaanbod  
 
Bron:  Ramingen van de OESO  
België heeft een bevolkingsgroei gekend, en een 
zelfs nog snellere stijging van het aantal nieuwe 
huishoudens, wat de vraag naar woningen heeft 
doen toenemen.  Ongeveer drie vierde van de 
bevolkingsgroei is to e te schrijven aan de 
opmerkelijke stijging van het nettosaldo van de 
externe migratie, die piekte in 2010.  Het aantal 
huishoudens is gestegen door de daling van de 
gezinsgrootte als gevolg van de toename van het 
aantal eenoudergezinnen, de vergrijzing en  een 
daling van het aantal kinderen per huishouden.  
Naast de fundamentele veranderingen die van 
invloed waren op vraag en aanbod, waren er 
nog tal van andere factoren die de woningmarkt 
hebben beïnvloed, met als voornaamste het 
woonbeleid, de kredietverlen ingspraktijken en 
de beter toegankelijke financiering.  Deze wet - 
en regelgevende factoren hebben het in de voorbije 
tien jaar ook gemakkelijker gemaakt om vastgoed 
te verwerven en te renoveren, wat het aantal 
transacties en de prijzen heeft doen stijgen. M et 
name hebben de fiscaal gunstige behandeling van 
406080100120140160 2010=100
DE EL ES FR IE
IT PT SI BE
00,20,40,60,811,21,4
NLAT ITBEFRUKDEESNO IEFIDKSE
 
 
 
 
 
 
40 eigenwoningbezit, subsidies en, atypisch, een 
tendens om met hogere aanbetalingen te werken, in 
de tien jaar vóór de economische crisis bijgedragen 
tot de stijging van de huizenprijzen.  
In 2005 werd het sy steem van 
belastingvoordelen om de aanschaf van 
vastgoed voor eigen gebruik aan te moedigen, 
grondig herzien.  De belastingaftrek voor 
kapitaalaflossingen en rentebetalingen bij 
hypotheekleningen werd afgeschaft en vervangen 
door de woonbonus, een verlaging  van het 
marginale belastingtarief, waardoor de voordelen 
per woning nog groter waren dan van tevoren. 
Voorts hebben de gewesten ten volle 
gebruikgemaakt van hun fiscale bevoegdheden. Zij 
hebben niet alleen tal van verminderingen op de 
federale onroerendgo edbelasting ingevoerd, maar 
ook de registratierechten (overdrachtsbelasting) 
verlaagd (in Vlaanderen in 2002, in Brussel in 
2003 en in Wallonië in 2009). In Vlaanderen 
kwam daar ook de overdraagbaarheid van vroeger 
betaalde registratierechten bij, waardoor  (jonge) 
huishoudens worden aangemoedigd om vrij vroeg 
in een eerste woning te investeren en later, 
wanneer hun inkomen toeneemt, een grotere 
woning te kopen.  
Een zeer specifieke maatregel van de federale 
regering was de fiscale amnestie van 2005, de 
zogenoemde "eenmalige bevrijdende aangifte", 
die de Belgische huishoudens ertoe heeft 
aangezet geld uit het buitenland te repatriëren.  
Een deel van dit geld is ongetwijfeld opnieuw 
geïnvesteerd in woningen, zoals blijkt uit de 
duidelijke verhoging, vanaf 2 005, van de 
aanbetalingen voor de aanschaf van onroerend 
goed en uit de daling van de verhouding tussen het 
geleende bedrag en de waarde van het goed (de 
loan-to-value -ratio) (zie hieronder). De fiscale 
amnestie liep eind 2013 af. Daarnaast was er een 
hele waaier aan subsidies voor energiebesparende 
maatregelen, zoals "groene leningen", die tot 
aankoop en renovatie aanzetten, en konden er 
hypotheekleningen voor renovatie worden 
aangegaan. Vanaf begin 2012 zijn deze 
maatregelen evenwel aanzienlijk teruggesch roefd.  De daling van de rentetarieven de voorbije 
jaren heeft eigendom minder duur gemaakt 
waardoor de aankoop van een woning 
betaalbaarder wordt, en heeft de prijsstijgingen 
dus in de hand gewerkt.  Door het zeer 
inschikkelijke monetaire beleid en de 
spaaroverschotten in de opkomende Aziatische 
economieën en de olie -uitvoerende landen zijn de 
rentetarieven gezakt. Andere factoren die de vraag 
ondersteunen en bepalend zijn voor de 
huizenprijzen, zijn onder meer een lagere en 
minder volatiele inflatie, een daling van de 
vermogensopbrengst en een gestage toename van 
het beschikbare inkomen.  
De ontwikkelingen op de hypotheekmarkten 
tijdens het afgelopen decennium hebben onder 
meer, en in tegenstelling tot  wat zich in vele 
andere landen heeft afgespeeld, geleid tot een 
daling van de loan -to-value -ratio.  Tot 2005 
leidden de stijgende vastgoedprijzen ook tot een 
forse toename van het gemiddelde bedrag van de 
nieuwe hypotheekleningen en van de daarmee 
gepaard gaande lasten voor de kredietnemers (zie 
grafiek 2.4.4 ). Vanaf 2005 is het gebruik van eigen 
middelen om woonprojecten te financieren 
toegenomen en is de gezamenlijke loan -to-value -
ratio voor nieuwe hypotheekleningen afgenomen 
(van 77  % in 2005 naar 61  % in 2013). Met andere 
woorden, de persoonlijke bijdrage in de aankoop 
van een woning is gestegen van 23  % halverwege 
de jaren 2000 tot 39  % in de afgelopen jaren. Zoals 
reeds aangegeven is een van de redenen voor deze 
tendens de repatriëring van fondsen in het kader 
van de fiscale amnestie van 2005. Deze fondsen 
werden gedeeltelijk opnieuw geïnvesteerd in 
woningen, meer bepaald in het hogere segment van 
de vastgoedmarkt. Een andere factor is de in 2005 
ingevoerde woonbonus, die wellicht huishoudens 
ertoe heeft aangezet om een hypotheeklening aan 
te gaan om fiscale redenen, en niet zozeer wegens 
een tekort aan eigen financieringsmogelijkheden 
(hierbij wordt het geleende bedrag beperkt tot het 
niveau dat in de belastingaangifte in aanmerking 
wordt genomen). Tot slot hebben een grotere 
flexibiliteit en een lager belastingtarief voor giften 
en schenkingen er wellicht toe aangezet meer geld 
van de e ne generatie op de andere over te dragen 
voor de aankoop van een woning. Maar aangezien 
 
 
 
 
 
 
41 de factoren die verantwoordelijk zijn voor de 
daling van de gemiddelde loan -to-value -ratio, ook 
die zijn welke de vastgoedprijzen de hoogte in 
jagen, moeten kopers met een krapper eigen 
budget, nog steeds grote bedragen lenen. In 2013 
had ongeveer een derde van de nieuw aangegane 
leningen nog steeds een loan -to-value -ratio van 
meer dan 90  %. Eind 2013 had ongeveer een zesde 
van het uitstaande bedrag aan leningen een 
geïndexeerde loan -to-value -ratio van meer dan 
90 % (30). 
Er is een trend naar leningen met een langere 
looptijd . In België ging men traditioneel uit van 
een gemiddelde looptijd voor leningen van 20 jaar, 
maar gegevens van de Centrale voor kredieten aan 
particul ieren laten uitschijnen dat het aandeel 
leningen waarvan de looptijd bij de toekenning 
meer dan 20 jaar bedraagt, is opgelopen van 
33,5 % van het uitstaande bedrag in 2007 tot 
44,2 % in 2014. Kortom, de toename van het 
leenvermogen als gevolg van de lagere  
rentetarieven was voor sommige kredietnemers 
niet voldoende om de stijging van de 
vastgoedprijzen te compenseren. Een andere 
mogelijkheid is dat sommige kredietnemers de 
looptijden met opzet hebben verlengd om de 
afschrijving fiscaal te optimaliseren. Sin ds 2012 
zijn de banken evenwel selectiever geworden bij 
de toekenning van kredieten en sinds 2011 is 
duidelijk te zien hoe langere looptijden (vooral 25 
jaar en langer) bij de productie van nieuwe 
hypotheekleningen minder vaak voorkomen. Vele 
hypotheekneme rs herfinancieren hun lening om 
van de uiterst lage rentetarieven te profiteren.  
                                                           
(30) NBB, Financial Stability Review, 2014 . Geïndexeerde 
LTV -ratio's worden berekend als de verhouding tussen het 
bedrag van de hypotheeklening dat uitstaat op de 
verslagdatum (rekening houdend met de 
kapitaalaflossingen), en de geraamde marktwaarde van het 
onroerend goed.  
 Grafiek  2.4.4:  Ontwikkelingen in het gemiddelde bedrag 
van nieuwe hypotheekleningen en in de 
gezamenlijke loan -to-value -ratio (x 1  000 
EUR)  
 
Bron:  NBB 
Tot slot kunnen de financiële crisis en de 
bijbehorende zware verliezen op financiële 
investeringen de huishoudens er vanaf  2008 toe 
hebben aangezet om financiële activa om te 
zetten in vastgoed en vastgoedfondsen . Dit helpt 
te verklaren waarom, in tegenstelling tot in de 
meeste andere Europese landen, de inzinking die in 
2008 begon, paradoxaal genoeg ook de 
vastgoedprijzen in  België heeft ondersteund, 
ondanks de problematische omstandigheden 
tijdens de staatschuldencrisis in de eurozone.  
Ontwikkeling van de schuldenlast van de 
huishoudens  
De aanzienlijke stijging van de vastgoedprijzen 
heeft ervoor gezorgd dat steeds meer 
woningtransacties met leningen werden 
gefinancierd.  Daardoor is de schuldenlast van de 
Belgische huishoudens, net zoals in de eurozone, 
vanaf 2000 gestegen, zowel in absolute cijfers als 
in verhouding tot het bbp. Nominaal zijn de 
schulden van de Belgische  huishoudens de 
voorbije tien jaar verdubbeld en waren zij 
halverwege 2014 opgelopen tot 241 miljard EUR. 
De schuldquote van de huishoudens is van 40  % 
50556065707580859095100
050100150200250
95969798990001020304050607080910111213
Gemiddeld bedrag van een hypotheeklening voor de
aankoop van een bestaand huis
Gemiddelde huizenprijs voor transacties op de secundaire
markt
Gemiddelde loan-to-value-ratio (in %, rechterschaal)
 
 
 
 
 
 
42 van het bbp gestegen tot 60  % eind 2014 (zie 
grafiek 2.4.5 ). Ondanks deze opwaartse trend zijn 
het niveau en de toename van de schulden evenwel 
vrij bescheiden in vergelijking met het gemiddelde 
in de eurozone, waar de schuldquote 63,7  % van  
het bbp bedraagt.  
Grafiek  2.4.5:  Schuldenlast van de huishoudens  
 
Bron:  NBB 
Een onhoudbaar stijgende schuldquote kan op 
geaggregeerd niveau een grote impact op de 
economie hebben, niet alleen voor de reële 
groei, maar ook voor de financiële stabiliteit , 
aangezien grote aantallen huishouden in gebreke 
zouden kunnen blijven. De door de Belgische 
banken berekende gemiddelde risicogewichten zijn 
erg laag (10  %), ook in vergelijking met het EU -
gemid delde (16  %). Een verklaring hiervoor is dat 
zich op de woningmarkt geen grote crisis heeft 
voorgedaan en dat de wanbetalingsgraad zeer laag 
is, hoewel die sinds 2008 aan het toenemen is (31) 
(zie grafiek 2.4.6 ). Meer dan 90  % van alle door 
banken verstrekte woninghypotheken wordt 
                                                           
(31) De oorzaak van de toename lijkt evenwel niet de slechtere   
kwaliteit van  de recentere leningen te zijn.  De 
wanbetalingsgraad voor de leningen  die na 2009  zijn 
afgesloten,  is lager dan die voor de leningen die vóór de 
crisis  zijn verstrekt.  De betalingsmoeilijkheden  die de 
consumenten  vandaag ondervinden,  hebben dus betrekking 
op oudere  leningen.  aangegaan bij onder Belgisch recht vallende 
banken die werken met een op interne ratings 
gebaseerd model. Die b anken zijn evenwel zeer 
heterogeen en het gedeelte van hun totale activa 
dat naar kredietverlening voor woningaankopen 
gaat, varieert van 12  % tot 50  % (32). Bovendien 
zou het kunnen dat de risicogewichten die met de 
op interne ratings gebaseerde modellen w orden 
berekend, te laag zijn voor verliezen die in minder 
gunstige marktomstandigheden kunnen optreden. 
Daarom heeft de Nationale Bank van België eind 
2013 macro - en microprudentiële 
voorzorgsmaatregelen genomen om de banken 
weerbaarder te maken tegen even tuele ongunstige 
macro -economische schokken. De belangrijkste 
maatregel is dat de risicogewichten die worden 
berekend voor banken die gebruikmaken van een 
op interne ratings gebaseerd model, met vijf 
procentpunten moeten worden verhoogd.  
Grafiek  2.4.6:  Oninbare leningen  
 
Bron:  Europese Commissie  
Bij de indicatoren die een weergave zijn van het 
vermogen van de huishoudens om hun 
uitstaande schuld terug te betalen, wordt het 
schuldniveau gelinkt aan de middelen waarover 
de kredietnemers kunnen beschikken, namelijk 
activa en beschikbaar inkomen.  
                                                           
(32) European Systemic Risk Board Report 2014 . 
10203040506070
050100150200250300
9596979899000102030405060708091011121314
% van het bbpmiljard EUR
Andere verplichtingen
Hypotheekleningen
Totale schuldenlast van de huishoudens BE (rechterschaal)
Totale schuldenlast van de huishoudens - eurozone, gem.
(rechterschaal)
0123456789% van de totale leningen
EU België
 
 
 
 
 
 
43 De verhouding schuld / financiële activa (33), die 
weliswaar is gestegen, geeft aan dat er 
gemiddeld voldoende activa zijn om de 
verplichtingen te dekken.  De verho uding steeg 
van 12,5  % in 2001 tot 20  % in 2014 (zie grafiek 
2.4.7), maar is nog steeds laag in vergelijking met 
de eurozone. Dit is te danken aan de lagere 
schuldquote van de Belgische huishoudens, maar 
vooral aan hun uiterst gunstige vermogenspositie 
(zowel financiële als niet -financiële activa). Aan 
het einde van het derde kwartaal van 2014 
beschikten de Belgische huishoudens over 
financiële activa ter waarde van 1 146,6 miljard 
EUR, wat overeenkomt met 292  % van het bbp 
(tegenover 218  % in de eurozone),  het hoogste 
percentage in de eurozone en een nooit geëvenaard 
Belgisch record volgens de cijfers van de 
Nationale Bank. De financiële activa groeiden niet 
alleen door de aanzienlijke instroom van nieuwe 
spaartegoeden, maar ook door de sterke prestatie 
van de investeringsfondsen. Als rekening wordt 
gehouden met andere activa, vooral het 
vastgoedvermogen (waarvan de Nationale Bank de 
waarde op meer dan 1 000 miljard EUR raamt), is 
het totale vermogen veel groter, namelijk meer dan 
vijfmaal het bbp.  
De verhou ding schuld/inkomen lag begin 2014 
op 90  %, wat nog altijd lager is dan in de 
eurozone.  In de voorbije tien jaar zijn de schulden 
van de huishoudens beduidend meer toegenomen 
dan hun bruto beschikbaar inkomen, waardoor de 
verhouding tussen die twee cijfers  is gestegen van 
59 % in 2001 naar 90  % in 2012 (zie grafiek 
2.4.7).  
                                                           
(33) De verhouding tussen de schuld en de (financiële) activa 
geeft aan of de aangegane sc huld kan worden terugbetaald 
door de onmiddellijke tegeldemaking van (financiële) 
activa, in de veronderstelling dat zulks mogelijk is.  Grafiek  2.4.7:  Indicatoren voor de schuldenlast van de 
huishoudens  
 
Bron:  ECB, Europese Commissie  
Uit de  analyse van de houdbaarheid blijkt dat 
de sector van de Belgische huishoudens niet 
onmiddellijk in de problemen komt en dat er 
geen schuldafbouw nodig is.  Een solide 
financiële positie van de huishoudens, relatief lage 
loan-to-value -ratio's en een overwic ht van leningen 
met lange looptijden en rentevaste hypotheken 
zullen wellicht de impact van rente - of 
werkloosheidsschokken op de kwaliteit van de 
hypotheekportefeuille beperken. Deze indicatoren 
worden evenwel voor de sector van de 
huishoudens in zijn geh eel berekend, en niet 
uitsluitend voor huishoudens met schulden. Verder 
zeggen zij niets over de verdeling van de schulden 
in verhouding tot de activa of het inkomen bij de 
bevolking. Daarom moet de houdbaarheid van de 
schuldenlast van de huishoudens ook m icro-
economisch worden beoordeeld.  
Het hier geschetste macro -economische beeld 
wordt bevestigd door de micro -economische 
analyse op basis van de "enquête over financiën 
en consumptie van huishoudens" van de ECB.  
Uit een internationale vergelijking op basis  van de 
enquêtegegevens (zie tabel 2.4.1 ) (34) blijkt dat de 
                                                           
(34) De verhouding schulden/activa wordt berekend als de 
verhouding tussen de totale schulden en de totale bruto -
0102030405060708090100
0102030405060
97 99 01 03 05 07 09 11 13
% van het bbi% van het bbp en activa 
Schulden/bbp, huishoudens
Schulden/financiële activa, huishoudens
Schulden/bruto beschikbaar inkomen, huishoudens (rechteras)
 
 
 
 
 
 
44 verhouding schulden/activa voor een huishouden 
met mediaan inkomen in België vrij laag is (18  %) 
in verhouding tot de eurozone (22  %). De toestand 
is wat minder rooskleurig voor de verhouding 
schulden/inkomen, aangezien het mediane 
schuldpl ichtige huishouden een verhouding 
schulden/inkomen heeft van 80  %, tegen een  
conditionele mediane waarde van 62  % in de 
eurozone. Ook blijkt dat het mediane 
schuldplichtige Belgische huishouden, na een 
gestage toename in de voorbije tien jaar, een iets 
hogere schuldendienst in verhouding tot het 
inkomen heeft dan het overeenkomstige 
huishouden in de eurozone (14  % tegen 11  %). 
Deze toename wijst niet noodzakelijk op financiële 
moeilijkheden, aangezien de lagere 
hypotheekrenten en de langere looptijden van de 
leningen de schuldaflossingslasten hebben beperkt. 
Een uitsplitsing van de kosten laat namelijk zien 
dat de toename vooral toe te schrijven is aan de 
hogere kapitaalaflossingen.  
Niet verwonderlijk blijkt uit deze gegevens ook 
dat van de huishoudens met  een uitstaande 
hypotheekschuld, het de jongste cohorte (jonger 
dan 35 jaar) en/of de huishoudens met een laag 
inkomen zijn die de grootste liquiditeits - en/of 
solvabiliteitsrisico's lopen.  De verhouding 
schulden/activa ligt in België voor alle 
inkomensgro epen lager, gezien de hoge waarde 
van de activa van de Belgische huishoudens en de 
meer gelijkmatige verdeling van die activa (vooral 
onroerend goed) over de bevolking. Wat de 
                                                                                   
activa v an de huishoudens met schulden. De verhouding 
schulden/inkomen is de verhouding tussen de totale 
schulden en het bruto -inkomen van de huishoudens. De 
verhouding schuldendienst/inkomen wordt berekend als de 
verhouding tussen de totale maandelijkse schuldafl ossingen 
en het maandelijks bruto -inkomen van de huishoudens. De 
verhouding hypotheekschuldendienst/inkomen is de 
verhouding tussen de maandelijkse 
hypotheekschuldaflossingen en het bruto -inkomen van de 
huishoudens  (een twaalfde van het jaartotaal), berek end 
voor huishoudens met hypotheekschulden. De loan -to-
value -ratio van het hoofdverblijf is de verhouding tussen de 
hypotheken van de huishoudens waarvoor het hoofdverblijf 
van de huishoudens als onderpand is gegeven, en de 
gerapporteerde actuele waarde va n het hoofdverblijf van de 
huishoudens, berekend voor huishoudens met een 
hypotheekschuld waarvoor het hoofdverblijf als onderpand 
is gegeven.  leeftijdscohorten betreft, heeft slechts ongeveer 
20 % van de huishoudens met sc hulden in de 
jongste leeftijdsgroep in België een verhouding 
schulden/activa van meer dan 0,75, ten opzichte 
van slechts 31,9  % in de eurozone. In België is 
immers 46,4  % van de jonge huishoudens eigenaar 
van onroerend goed. Daarmee moet rekening 
worden ge houden bij de beoordeling van de 
houdbaarheid van hun schuld. Als evenwel de 
verhouding schulden/inkomen wordt genomen, 
lopen er in België meer huishoudens een hoger 
risico dan in de eurozone. Toch maakt slechts een 
kwart van de (jonge) groep huishoudens m et de 
laagste inkomens gebruik van de kredietmarkt (zie 
grafiek 2.4.8) en vaak gaat het daarbij om kleine 
leningen, waardoor de betrokken totaalbedragen 
geen ernstig macro -economisch risico lijken te 
vormen. Omgekeerd zijn de jongste huishoudens 
in de hoog ste inkomenskwintielen veel meer 
geneigd om te lenen. Zij zijn typisch degenen die 
de grootste uitstaande schulden torsen, maar het 
risico op wanbetaling is bij hen inherent lager. 
Deze jonge huishoudens hebben wellicht gunstiger 
toekomstige inkomensvoorui tzichten of toegang 
tot andere middelen om hun schuld af te lossen 
(zoals hulp van hun familie), zodat zij zich een 
hogere schuld ten opzichte van hun huidige 
inkomen kunnen veroorloven.  
 
 
 
 
 
 
45  
Grafiek  2.4.8:  Percentage huishoudens met schulden per 
inkomenscategorie  
 
Bron:  Eurosystem Household Finance and Consumption 
Survey  
Buitensporige schulden impliceren meestal dat 
zowel de liquiditeit als de solvabiliteit van de 
huishoudens aangetast zijn.  Met andere woorden, 
de huishoudens die worden geacht in 
moeilijkheden te zijn, zijn die waarvan de schulden 
niet volledig door activa worden gedekt en die, 
nadat zij h un activa te gelde hebben gemaakt, hun 
schuld nog steeds niet kunnen terugbetalen. Het is 
dus goed mogelijk dat een huishouden met een 
zwakke solvabiliteit nooit problemen ondervindt 
als het op voldoende grote, permanente en vaste 
inkomensstromen kan reken en. Omgekeerd is het 
mogelijk dat een huishouden met een hoge schuld -
inkomensquote niet in staat is om met zijn huidige 
inkomen zijn verplichtingen na te komen, maar 
geen schuldprobleem heeft als het semi -liquide 
activa kan vrijmaken of activa kan verkopen  om de 
schuld terug te betalen.  In de eerste plaats zouden rente - en/of 
werkloosheidsschokken voornamelijk gevolgen 
hebben voor de verhouding 
schuldendienst/inkomen.  De 
hypotheekportefeuilles bestaan grotendeels uit 
leningen waarvan de rente voor de hele looptijd 
van het contract vast ligt (35), waardoor de 
gevoeligheid van de termijnen voor 
rentefluctuaties minder groot is dan bij variabele 
rentetarieven. Een stijging van de werkloosheid 
zou voor de kwaliteit van de Belgische 
hypothecaire leningen een groter risico zijn. Het is 
immers mogelijk dat sommige kredietnemers de 
afgelopen jaren de looptijd van hun hypothecaire 
lening, de geleende bedragen of de 
schuldendienstquote hebben opgedreven tot 
niveaus die voor de banken een hoger risico van 
toekomstig e kredietverliezen kunnen inhouden dan 
in het verleden. Huishoudens met een inkomen met 
een relatief hoge volatiliteit en/of ontoereikende 
reserves aan liquide activa zijn het meest gevoelig 
voor recessies of andere situaties die met 
inkomensverlies gepaar d gaan.  
De algemene economische vooruitzichten en 
daarmee ook de vooruitzichten op het gebied 
van werkloosheid en beschikbaar inkomen van 
de huishoudens zijn verbeterd.  Toch zal de 
economie de komende jaren slechts matig 
aantrekken, met een groei van 1,1  % in 2015 en 
1,4 % in 2016. De groei van het beschikbare 
                                                           
(35) Eind 2013  maakten zij 60 % uit van de totale uitstaande 
leningen. Het relatieve gewicht van hypothecaire leningen 
met vaste of variabele rentetarieven kan evenwel van jaar 
tot jaar aanzienlijk variëren.  
0102030405060708090100
BEDEGR ES FR ITCY LUMT NL AT PT SISK FI(%)
Laagste 20% 20-40% 40-60% 60-80% 80-90% 90-100% 
Tabel  2.4.1:  Indicatoren voor financiële lasten — mediane ratio's (in %)  
 
(1) De standaardafwijkingen zijn in het grijs aangegeven onder het overeenkomstige cijfer.  
Bron:  Eurosystem Household Finance and Consumption Survey  
 
EZ BE DE GR ES FR IT CY LU MT NL AT PT SI SK FI
Verhouding schulden/activa bij huishoudens met schulden 21,8 18,2 28,4 14,8 17,9 18,9 11,7 17,0 18,2 6,2 41,3 16,7 25,7 3,9 6,6 34,6
0,6 1,5 2,4 1,8 1,2 0,8 1,0 1,4 2,1 0,9 2,5 3,6 1,6 1,0 1,1 1,0
Verhouding schulden/inkomen bij huishoudens met schulden 62,0 79,8 37,3 47,2 113,5 50,4 50,3 157,0 86,9 52,0 194,1 35,6 134,0 26,6 22,7 64,3
2,2 6,3 3,7 5,2 9,4 2,8 3,8 15,1 11,2 8,3 15,4 7,5 11,6 6,1 3,0 2,2
Verhouding schuldendienst/inkomen, alle huishoudens met 
schulden11,1 13,8 6,7 9,4 19,2 13,1 10,6 22,5 15,7 8,4 12,6 2,9 16,0 11,0 9,0 M
0,2 0,7 0,6 0,8 0,6 0,4 0,5 1,3 0,9 1,0 0,9 0,8 0,6 2,1 0,7
Verhouding schuldendienst/inkomen, huishoudens 13,9 15,1 10,9 14,7 19,9 14,7 13,2 25,0 16,6 11,5 14,5 5,6 17,3 15,8 12,5 M
met andere schulden dan kredietlijnen, overdisposities of 
kredietkaartschulden0,3 0,6 0,5 0,8 0,7 0,3 0,6 1,1 0,7 1,0 0,8 0,9 0,8 2,9 0,9
Verhouding hypotheekschuldendienst/inkomen van 15,9 14,8 12,8 16,4 20,5 17,4 15,5 25,3 16,3 12,8 14,2 4,6 16,7 11,7 20,4 M
huishoudens met hypotheekschulden 0,2 0,5 0,6 0,9 0,9 0,3 0,8 1,1 0,7 1,3 0,6 1,4 0,7 5,0 1,5
Loan-to-value-ratio van het hoofdverblijf 37,3 28,8 41,9 31,6 31,0 32,4 30,0 31,9 27,5 19,9 52,5 18,7 41,4 5,4 37,3 48,6
1,0 1,7 2,2 3,6 1,8 1,6 2,2 2,4 2,6 2,2 3,1 7,4 2,8 5,0 3,1 1,4
Netto liquide activa als deel van het jaarlijks bruto-inkomen 18,6 33,5 22,3 4,9 12,3 18,5 21,9 5,1 20,5 75,7 16,4 32,9 15,9 2,2 12,1 9,4
0,5 3,3 1,7 0,9 1,0 0,7 0,8 1,3 2,9 7,2 2,3 2,3 1,0 0,8 1,2 0,4
 
 
 
 
 
 
46 inkomen van de huishoudens zal naar verwachting 
beperkt blijven (zie deel 1).  
In de tweede plaats zou een daling van de 
vastgoedprijzen vooral de verhouding 
schulden/activa aantasten en de 
solvabilit eitsbuffer onder druk zetten.  Hoewel 
lagere woningprijzen op zichzelf het vermogen van 
de mensen om hun hypotheek af te lossen niet 
zouden aantasten, zou een omslag op de 
huizenmarkt dus nadelig kunnen zijn voor de 
vermogenspositie van de huishoudens, met name 
als die omslag gepaard gaat met een 
inkomensschok bij de groep met het grootste risico 
op schuldproblemen. In dit geval zouden de 
riskantere leningssegmenten binnen het totaal aan 
uitstaande hypotheken tot hoger dan verwachte 
kredietverliezen voor de banken kunnen leiden.  
Beoordeling van de huizenprijzen  
Om na te gaan hoe het staat met de 
houdbaarheid van de Belgische woningmarkt, 
wordt in dit deel ingegaan op de indicatoren die 
een adequate weergave zijn van de dynamiek in 
het verleden en informatie o ver over - of 
onderwaardering verstrekken.  Grote onder - of 
overwaarderingen kunnen worden geïnterpreteerd 
als een signaal van potentiële opwaartse of 
neerwaartse druk op de huizenprijzen.  Grafiek  2.4.9:  Verhouding aankoopprijs/huurprijs en 
verhouding prijs/ inkomen  
 
Bron:  Europese Commissie, OESO, ECB en BIB  
De waarderamingen die zijn gebaseerd op de 
verhouding prijs/inkomen 
(betaalbaarheidskloof) en de verhouding 
aankoopprijs/huurprijs (dividendkloof), wijzen 
op een zeer grote overwaardering in België ten 
opzichte van het langjarig gemiddelde . Deze 
overwaardering schommelt gemiddeld rond 30  % 
(zie grafiek 2.4.9). Op het eerste gezicht zou dit 
een reden kunnen zijn om aan te nemen dat zich in 
de toekomst een prijscorrectie zal voordoen, 
aangezien deze verhoudingen in theorie doorgaans 
hun langetermijngemiddelde opzoeken. In tal van 
landen wordt dit typische fenomeen van de 
terugkeer naar het gemiddelde evenwel niet 
bevestigd door empirische gegevens. Gewoonlijk 
wordt aangenomen dat de evenwichtswaarde op 
het langetermijngemiddelde van de indicatoren 
ligt. Die gemiddelde waarde is evenwel 
afhankelijk van de betrokken periode (die vaak te 
kort is door een gebrek aan his torische gegevens) 
en er is geen garantie dat de evenwichtswaarde in 
de loop van de tijd gelijk zal blijven, aangezien 
factoren als de onroerendgoedbelasting en de 
werking van de hypotheekmarkt aan veranderingen 
onderhevig zijn. Voorts is het mogelijk dat deze 
cijfers geen volledige weergave zijn van 
veranderingen bij andere fundamentele parameters. 
Tot deze parameters behoren onder meer de 
-10-50510152025303540% afwijking van het gemiddelde
Aankoopprijs/huurprijs vs langetermijngemiddelde
Prijs/inkomen vs langetermijngemiddelde
 
 
 
 
 
 
47 demografie, de voorkeur van de marktdeelnemers, 
de kenmerken van het onroerend goed, de 
geldende belastingvoorschrifte n (bijvoorbeeld 
aftrekbaarheid van leenkosten, waardoor 
huisvesting betaalbaarder wordt), de kenmerken 
van de hypotheekovereenkomst (loan --to--value -
ratio en looptijd), die in België vrij goed scoren, de 
huurprijzen (36) en fluctuaties in de 
hypotheekrente.   Alleen al door de verhouding 
huizenprijzen/beschikbaar inkomen aan te passen 
voor wat rentetarieven en bevolkingsgroei betreft, 
daalt de overwaardering van de huizenprijzen tot 
15 %, zoals blijkt uit de interest -adjusted 
affordability ratio  van de Nation ale Bank (37). 
Voorts is het de vraag of deze metingen van de 
waardering van de huizenprijzen niet veeleer de 
gematigde huurprijzen in België weerspiegelen 
dan een buitensporige stijging van de 
huizenprijzen.  Duitsland buiten beschouwing 
gelaten is België h et land in de eurozone waar de 
huurprijzen sinds 1997 het minst zijn gestegen (zie 
grafiek 2.4.10 ). De ongelijke verdeling van de 
subsidies (voornamelijk gericht op 
eigenwoningbezit), de lage winstgevendheid en de 
grote risico's die verbonden zijn aan het plaatsen 
van een onroerend goed op de huurmarkt hebben 
ervoor gezorgd dat de particuliere huursector zich 
op een historische laagt e voor België bevindt, 
namelijk ongeveer 30  % van het woningbestand 
(23 % in de particuliere sector, 7  % in de sector 
van de sociale woningen), tegenover 38  % in 1980 
en 33  % in 1990. De relatief kleine omvang van de 
huurmarkt, gekoppeld aan de duale aard ervan 
(met verschillen in de huurprijzen tussen de 
particuliere en de sociale huurmarkt) beperkt ook 
                                                           
(36) Er is een belangrijk begripsmatig verschil in die zin dat de 
huizenprijzen (in de teller) gebaseerd zijn op nieuwe 
transacties op de secundaire markt, waa rdoor zij de 
marktvoorwaarden weerspiegelen, terwijl de huurprijzen 
(in de noemer) doorgaans een afspiegeling zijn van de 
huurprijs die is vastgesteld in het kader van lopende, eerder 
dan van nieuwe huurcontracten. Bovendien zijn in België 
verschillende we ttelijke voorschriften op de huurprijzen 
van toepassing die verhogingen na verloop van tijd 
afremmen, zoals de (niet verplichte) jaarlijkse indexering 
op basis van de gezondheidsindex, die ervoor zorgt dat de 
indexbewegingen enigszins afgevlakt en met een zeker 
tijdsverschil in de verkregen resultaten te zien zijn .  
(37) NBB, End of the crisis in the housing markets? An 
international survey, 2011 . de relevantie van de verhouding 
aankoopprijs/huurprijs voor België.  
Grafiek  2.4.10:  Toename van de huurprijzen en 
percentage huurders  
 
Bron:  Europese Commissie  
Voorts heeft, bij de bepaling van de 
huizenprijzen in de afgelopen jaren, de omvang 
van de financiële activa van de huishoudens 
waarschijnlijk een belangrijker rol gesp eeld 
dan het inkomen.  De omzetting van financiële 
activa in vastgoed werd in de hand gewerkt door 
de overdracht van de ene generatie op de andere: 
de opeenvolgende prijsstijgingen vanaf 2005 
hebben de huishoudens gestimuleerd om voor de 
financiering van hu n aankopen meer gebruik te 
maken van hun eigen middelen en zo te 
voorkomen dat zij een te grote schuld moeten 
aangaan. Vanaf 2009 hebben de tegenvallende 
prestaties van sommige financiële investeringen en 
de vrees voor een verergering van de crisis ook een  
verschuiving van financiële activa naar vastgoed in 
de hand gewerkt.  
In feite wijzen diepgaandere beoordelingen op 
een gematigder resultaat dat, afhankelijk van 
de specificaties, schommelt tussen een lichte 
overwaardering en een lichte onderwaardering.  
Op econometrische technieken gebaseerde 
indicatoren wijzen op een gematigd resultaat dat, 
afhankelijk van de specificaties, schommelt tussen 
België DuitslandIerlandSpanje
FrankrijkItaliëNederland
PortugalFinland
0102030405060708090
15 20 25 30 35 40 45 50% stijging van de huurprijzen (1996 -14)
Aantal huurders in % van de totale bevolking 
(gemiddelde 2007 -13)
 
 
 
 
 
 
48 een lichte overwaardering en een lichte 
onderwaardering. De ramingen van de Europese 
Commissie wijzen op een lichte overwaardering 
van 0,5  % in 2014 (zie grafiek 2.4.11 ). Die geeft 
de afwijking van de huizenprijzen weer ten 
opzichte van de evenwichtswa arde die 
gerechtvaardigd is op grond van de vraag naar 
huizen (inkomen, demografische druk, 
hypotheekrente, enz.) en/of de determinanten van 
het aanbod (bestaand woningbestand, 
bouwvergunningen, onverkochte huizen, 
beschikbaarheid van grond of bouwkosten, enz.) 
(38). 
Grafiek 2.4.11:  Overwaarderingskloof, uitgaande van 
de voornaamste determinanten van vraag 
en aanbod  
 
 
* 2014 voorlopige raming.  
Bron:  Europese Commissie  
Ook de voorwaarden op de kredietmarkt 
moeten in aanmerking worden genomen.  De 
                                                           
(38) Voor een groep van 21 EU-landen is een vectormodel met 
foutcorrectie opgesteld waarbij wordt gewerkt met een  
systeem van vijf fundamentele variabelen: de relatieve 
huizenprijzen, de totale bevolking, de werkelijke 
investeringen in woningen, het reële beschikbare inkomen 
per hoofd van de bevolking en de reële langetermijnrente. 
Naast de groepsraming wordt telkens  wanneer de 
tijdreeksen een degelijke econometrische analyse mogelijk 
maken, een landenspecifieke raming uitgevoerd, waardoor 
de waarderingskloof wordt berekend als het gewone 
gemiddelde van de individuele ramingen en de 
groepsraming.  prijsveranderingen op korte termijn worden in 
hoge mate bepaald door de mogelijkheid van de 
huishoudens om activa te financieren via externe 
fondsen, on afhankelijk van het niveau waarop de 
huizen worden gewaardeerd. Grafiek 2.4.12 laat 
het percentage zien van de huishoudens die in de 
periode 2007 -2010 krediet hebben aangevraagd, 
waaraan krediet is geweigerd of een lager dan het 
gevraagde bedrag is toegest aan, en die geen krediet 
hebben aangevraagd wegens gepercipieerde 
kredietbeperkingen. De kredietbeperkingen zijn, in 
vergelijking met andere Europese landen, beperkt 
gebleven. Volgens de gegevens van de ECB is het 
rentetarief van de nationale monetaire fin anciële 
instellingen voor de aankoop van een woning 
(krediet met een variabele rente of met een 
rentevaste periode van hoogstens één jaar) gedaald 
van 6,02  % in oktober 2008 tot 2,63  % in 
december 2014.  
Verder blijven de prijsniveaus gematigd in 
vergelijki ng met andere lidstaten en is de 
betaalbaarheid nog steeds redelijk , rekening 
houdend met andere fundamentele parameters 
naast inkomen en huurprijzen, zoals het rentetarief, 
de looptijd van de hypotheken en de loan -to-value -
ratio. De Belgen betalen geen ab normaal hoge 
prijzen voor woningen in vergelijking met 
personen in andere Europese landen, vooral niet 
als rekening wordt gehouden met de verschillen in 
de kwaliteit van de huisvesting. Volgens de 
gegevens van Eurostat doet België het namelijk 
zeer goed wa t betreft de fysieke kwaliteit en het 
comfort (bijv. de leefruimte) van de huizen. 
Grafiek 2.4.13 geeft de relatieve prijsverschillen 
weer voor een appartement van 120  m² in de 
hoofdstad.  
-20-15-10-5051015202530
76
78
80
82
84
86
88
90
92
94
96
98
00
02
04
06
08
10
12
14*d
 
 
 
 
 
 
49 Grafiek 2.4.12:  Kredietbeperkingen (2010)  
 
Bron:  Eurosystem Household Finance and Consumption 
Survey.  
 
Grafiek 2.4.13:  Gemiddelde prijs per m² voor een 
appartement van 120  m²  in de hoofdstad (in 
EUR, eind 2012)  
 
Bron:  Global Property Guide  
Kortom, de huizenprijzen in België lijken niet 
wezenlijk te worden over - of 
ondergewaardeerd.  Dit neemt niet weg dat de 
Belgische huizenmarkt li jkt te worden gekenmerkt 
door een groeiende kloof tussen, enerzijds, 
personen die het zich kunnen veroorloven 
onroerend goed te kopen omdat zij daartoe over 
eigen vermogen beschikken, en, anderzijds, 
degenen voor wie een woning minder betaalbaar is geworde n. Deze laatsten hebben steeds grotere 
hypotheekleningen nodig om huiseigenaar te 
worden (wat een opwaartse druk creëert voor hun 
schuldendienst), of zullen steeds meer hun weg 
naar de huurmarkt vinden.  
Een aantal factoren pleit tegen een daling van 
de huizenprijzen en zal naar verwachting op 
middellange termijn de prijzen blijven 
ondersteunen.  
Rente is een van de belangrijkste factoren die 
van invloed zijn op de woningmarkt.  Zodra de 
extreme versoepeling van de monetaire 
voorwaarden ophoudt, is een teru gkeer naar een 
normaler monetair beleid en normalere reële 
rentetarieven waarschijnlijk. Dit zal uiteraard een 
temperend effect hebben op de mate waarin een 
beroep op hypotheken wordt gedaan, en zou, in 
vergelijking met de periode vóór de crisis, een rem 
kunnen zetten op de investeringen. Dat effect zou 
nog kunnen worden versterkt als de banken 
overwegen hun criteria voor de toekenning van een 
lening aan te scherpen (duur van de lening, loan -
to-value -ratio, vereist onderpand), waardoor zij het 
kredietaanbod  beperken.  
De brutoschuld van de huishoudens is matig en 
ligt onder het gemiddelde van de eurozone.  
Daarom zal zij waarschijnlijk geen al te grote druk 
op de woningprijzen uitoefenen, aangezien de 
Belgische huishoudens (nog) geen schulden aan 
het afbouwen zijn. Bovendien wordt de opbouw 
van de schuld van de huishoudens ook grotendeels 
tenietgedaan door de accumulatie van financiële 
activa; de netto financiële inkomsten zullen 
wellicht blijven verbeteren, ook al bevinden zij 
zich nu reeds op een recordhoogte . 
Het beleid van de overheid is er doorgaans op 
gericht een daling van de vastgoedprijzen te 
voorkomen.  Hoewel het effect van tijdelijke 
factoren, zoals de subsidies voor renovatie en 
bouw, is weggedeemsterd, zijn de huizenprijzen tot 
nu toe niet onder nee rwaartse druk komen te staan. 
Het is evenwel mogelijk dat kopers en eigenaars 
van huizen gevoeliger blijken te zijn voor het 
belastingbeleid. Wijzigingen in de 
belastingregeling voor hypothecaire leningen 
01020304050
GR SI LU AT FR PT SK DE ES NL MT CY BE% van de huishoudens
Krediet geweigerd of slechts beperkt bedrag toegestaan (bij wie in de voorbije drie jaar een aanvraag deed)
Deed geen aanvraag wegens gepercipieerde kredietbeperkingen
Vroeg in de voorbije drie jaar een krediet aan
050001000015000200002500030000
UK
FR
CH
SE
FI
IT
LU
AT
NL
DK
IE
DE
ES
EL
BE
PT
 
 
 
 
 
 
50 (zoals onlangs in Vlaanderen), waarvoor in het 
kade r van de zesde staatshervorming wetgevende 
bevoegdheden zijn overgedragen van de federale 
overheid naar de regionale overheden, kunnen 
leiden tot veranderingen in de prikkels voor 
huishoudens om onroerendgoedtransacties met 
hypothecaire leningen te financi eren. Tegelijk kan, 
met name in de context van een 
begrotingsconsolidatie op lange termijn, worden 
overwogen de belastingen op niet -zakelijk 
onroerend goed te verhogen of te harmoniseren 
door een actualisering van de kadastrale inkomens. 
Als de kadastrale waarden een betere afspiegeling 
worden van de onderliggende waarde van de 
onroerende goederen, zou dit duidelijk als 
voordeel hebben dat hiermee de negatieve prikkels 
voor renovatie worden aangepakt (renovaties 
leiden namelijk automatisch tot een actualise ring 
van het kadastraal inkomen) en dat de 
belastinginkomsten veeleer periodieke belastingen 
worden (waardoor zij eerlijker worden). Toch zou 
een actualisering van de kadastrale inkomens ook 
de belastbare inkomsten uit verhuur van niet door 
de eigenaar bew oonde woningen kunnen doen 
stijgen, waardoor de opbrengst van de 
huurwoningen zou dalen. Dit kan leiden tot een 
nog beperkter  huuraanbod en/of doorrekening in 
de huurprijzen. Daarom moet elke hervorming 
voor fiscale doeleinden zorgvuldig worden 
afgewogen tegen de achtergrond van het 
(huur)woningmarktbeleid.  Grafiek 2.4.14:  Demografische ontwikkeling per 
leeftijdsgroep 2000 -2060 (x duizend 
personen)  
 
Bron:  Federaal Planbureau  
Tot slot zal de gemiddelde groei van de totale 
bevolking in de komende tien jaar, volgens de 
demografische vooruitzichten van het Federaal 
Planbureau, hoger zijn  (0,64  % per jaar) dan in 
de afgelopen vijftien jaar (0,45  % per jaa r). De 
bevolkingsgroep tussen 25 en 44 jaar, die het 
meest representatief is voor potentiële kopers van 
onroerend goed, is de voorbije tien jaar 
gekrompen, maar zal vanaf 2014 min of meer 
constant blijven (zie grafiek 2.4.14 ). Ook zal, in 
het licht van de structurele trend naar een 
vermindering van de omvang van de huishoudens, 
het aantal huishoudens sneller blijven groeien dan 
de bevolk ing in het algemeen.  
Al bij al blijft het risico van een scherpe 
correctie van de reële vastgoedprijzen beperkt.  
Naar verwachting zullen de prijsaanpassingen zich 
geleidelijk doorzetten. De zeer bemoedigende 
voorwaarden op de Belgische woningmarkt 
hebben n iet geleid tot een forse stijging van de 
woningbouw. Bovendien ziet het ernaar uit dat de 
solide financiële positie van de huishoudens en het 
hoge percentage eigenaars, in combinatie met een 
aanhoudend woningtekort, een snelle prijsdaling 
zullen voorkomen.  Als de huizenprijzen dalen, 
1700190021002300250027002900310033003500
000408121620242832364044485256600-24 25-44 45-64 64-99
 
 
 
 
 
 
51 zullen de deugdelijke kredietverleningsnormen de 
impact op de banken beperken.  
 
3. ANDERE STRUCTURELE P ROBLEMEN  
  
3.1. ARBEIDSMARKT EN  ONDERWIJS  
 
53 Arbeidsmarkt  
De Belgische arbeidsmarkt kampt met een 
aantal structurele problemen waardoor het 
arbeidspotentieel chronisch onderbenut blijft.  
Zoals blijkt uit grafiek 3.1.1 , zijn de Belgische 
totale werkgelegenheid en de participatiegraden 
sinds het begin van deze eeuw grotendeels stabiel 
gebleven, maar blijven ze lager dan het 
gemiddelde van de eurozone.  
Grafiek  3.1.1:  Werkgelegenheid en participatiegraad (%, 
20-64 jaar)  
  
Opmerking: De EZ - en EU -gemiddelden zijn vergelijkbaar  
Bron:  Europese Commissie  
Eind 2014 lag het werkloosheidspercentage (8,4 
%) onder het EU -gemiddelde , maar het 
percentage langdurige werklozen ten opzichte van 
de actieve bevolking is sinds de aanvang van de 
crisis licht toegenomen, van 3,5 % in 2008 tot 4,1 
% in 2013 (EU: stijging van 3,0 % tot 5,1 %). Van 
alle werklozen blijft een grote groep langdurig 
werkloos (50 % voor z owel België als het EU -
gemiddelde in het derde kwartaal van 2014, ten 
opzichte van respectievelijk 49 % en 39 % in 
2008). Dat geldt met name voor oudere 
werknemers van 55 tot 64 jaar (70 % in 2014 ten 
opzichte van 63 % in de EU).  
Uit grafiek 3.1.2 blijkt d at de Belgische 
arbeidsmarkt grote verschillen tussen de 
gewesten vertoont. Vlaanderen doet het zowel op 
het gebied van werkgelegenheid als 
werkloosheidspercentage beter dan Wallonië en 
Brussel. De situatie in Brussel is bijzonder zorgwekkend. De Brusselse  werkloosheidsgraad 
bedroeg in 2013 19,2 % en ligt ongeveer dubbel zo 
hoog als in Wallonië (11,3 %) en vier keer zo hoog 
als in Vlaanderen (5 %). In Wallonië en Brussel 
blijft het percentage langdurig werklozen hoog, 
namelijk 56,6  % en 51,5  % van het total e aantal 
werklozen in 2013. In Vlaanderen bedroeg dat 
percentage 32,5 %.  
Grafiek  3.1.2:  Regionale werkgelegenheid en werkloosheid 
(% actieve bevolking)  
  
Bron : Europese Commissie  
De chronische onderbenutting van het 
arbeidspotentieel in België is verankerd in een 
aantal structurele factoren die van invloed zijn 
op zowel de vraag - als de aanbodzijde van de 
arbeidsmarkt, en op de afstemming tussen 
vraag en aanbod.  In de volgende rubrieken wordt 
daarom ingezoomd op (1) de belasting op arbeid 
en het scheppen van banen, (2) de wisselwerking 
tussen de belasting - en uitkeringsstelsels en de 
impact daarvan op financiële prikkels om een baan 
te zoeken, en (3) discr epanties die de efficiënte 
toewijzing van middelen op de arbeidsmarkt in de 
weg staan. Het effect van deze structurele factoren 
op specifieke groepen op de arbeidsmarkt, zoals 
jonge en oudere werklozen en mensen met een 
migratieachtergrond wordt geïllustre erd in het 
laatste deel.  
Er moet bovendien rekening worden gehouden 
met andere factoren die niet uitvoering in de 
onderstaande analyse worden behandeld.  Zo 
voorziet de Belgische wetgeving bij collectief 
5860626466687072747678
0001020304050607080910111213
EZ18 - werkgelegenheid BE - werkgelegenheid
EZ18 - participatie BE - participatie
01020304050607080
0001020304050607080910111213
BE BRU VL WAL
 
 
54 ontslag in vergelijking met andere OESO -landen in 
een groot aantal aanvullende verplichtingen inzake 
informatie en overleg en liggen de 
ontslagvergoedingen naar verhouding vrij hoog 
(39), hoewel de kosten voor de werkgever bij 
collectief ontslag aanzienlijk zouden worden 
gedrukt door een recente hervorming wa arbij de 
ontslagprocedure voor arbeiders en bedienden is 
geharmoniseerd. Samen met de genereuze 
regelingen voor werktijdverkorting, staat dit een 
efficiënte herverdeling van de arbeidsvraag (40) in 
de weg. Tegelijk kunnen de steile op anciënniteit 
gebaseerd e loonschalen, de vertrekvergoedingen 
en een loonvorming die weinig ruimte laat voor 
differentiatie tussen sectoren, ervoor zorgen dat 
arbeidsmobiliteit minder aantrekkelijk wordt (zie 
deel 2.1 inzake loonvorming).  
Belasting op arbeid en het scheppen van 
werkgelegenheid  
Voor bijna alle gangbare gezinstypes en 
inkomensniveaus behoren de belastingen op 
arbeid in België tot de hoogste van de EU.  Het 
verschil tussen de totale loonkosten (met inbegrip 
van socialezekerheidsbijdragen) en het nettoloon 
wordt groter naarmate het inkomen stijgt (zie tabel 
3.1.1). Voor alleenstaanden zonder kinderen, ligt 
het verschil tussen de totale loonkosten en het 
nettoloon, afhankelijk van het inkomensniveau, 
tussen 7,9 en 14,7 procentpunten boven het EU -
gemiddelde. Voor een - of tweeverdieners met twee 
kinderen en een gemiddeld loon, is het verschil 
tussen de Belgische en de gemiddelde belastingwig 
in de EU ongeveer  even groot.  
 
Tabel  3.1.1  Belastingwig  
 
Bron:  Europese Commissie, Belastings - en uitkeringsmodel 
van de OESO  
 
                                                           
(39) OESO "Employment Outlook 2013 ". 
(40) België scoort opvallend hoog voor zowel het structureel 
gebruik van regelingen voor werktijdverkorting vó όr de 
crisisperiode als voor de schaal waarop dergelijke 
regelingen de jongste jaren zijn aangewend om het hoofd te 
bieden aan de cr isis. Ook nu het hoogtepunt van de crisis 
voorbij is, worden dergelijke regelingen nog courant 
gebruikt.  De grote belastingwig drijft de arbeidskosten op 
en draagt op die manier bij tot de lage 
jobcreatie in periodes van trage groei . In 
sectoren waar de nominale lonen de jongste jaren 
sneller zijn gestegen dan de productiviteit (zie punt 
2.1) bestaat zelfs het risico dat dit mechanisme 
banen vernietigt. Recente Belgische gegevens 
wijzen inderdaad  op een vertraging van de bruto 
werkgelegenheidscreatie in het hele land in de 
periode 2008 -13. Vooral de industrie en de 
bouwsector worden zwaar getroffen (41). 
Traditioneel verleent België diverse vormen van 
loonsubsidie om de belastingdruk op arbeid 
voor  specifieke sectoren of types bedrijven te 
verlichten.  Die subsidies zijn zeer divers, gaande 
van een structurele vermindering van de 
werkgeversbijdragen voor sociale zekerheid en 
sectorspecifieke vrijstellingen van (een deel van) 
de bronbelasting tot subs idies om de aanwerving 
van specifieke doelgroepen te stimuleren. Zoals 
reeds vermeld in deel 2.1 handhaaft de nieuwe 
federale regering de geplande verminderingen, 
maar heeft zij het tijdsschema aangepast. 
Inmiddels is de bevoegdheid voor de toekenning 
van gerichte verlagingen van de 
socialezekerheidsbijdragen om de aanwerving van 
mensen uit specifieke groepen te stimuleren in het 
kader van de zesde staatshervorming overgedragen 
naar de gewesten. De drie gewestregeringen 
hebben zich ertoe verbonden om de hui dige 
federale regelingen naar aanleiding van deze 
bevoegdheidsoverdracht te evalueren en te 
stroomlijnen om ze doelgerichter en efficiënter te 
maken (zie hieronder).  
Het feit dat over de laagste lonen nagenoeg geen 
bijdragen moeten worden betaald, wijst op  de 
limieten van de strategie om de belastingwig 
door middel van ad hoc maatregelen te 
verkleinen.  Hoewel de geplande structurele en 
gerichte verlagingen van de loonkosten de totale 
belastingdruk op arbeid een beetje moeten 
verlichten, blijven de verschill ende regelingen 
voor loonsubsidie en de verlaging van de 
socialezekerheidsbijdragen bestaan naast de hoge 
nominale tarieven. Hierdoor ontstaat de perceptie 
dat de belastingdruk in België hoog ligt en wordt 
                                                           
(41) Op geaggregeerd niveau zijn zowel de bruto banengroei als 
de vernietiging van banen gedaald tot het laagste niveau 
sinds 2008 , hetgeen resulteert i n een negatieve netto 
werkgelegenheidsgroei met -0,7 % tussen KW 2-2012  en 
KW 2-2013 . 
Inkomens (%vanhetgemiddelde
loon)50% 67% 100%
BE belastingwig 41,9% 50,1% 55,8%
EU belastingwig (gemiddelde) 34,0% 37,7% 41,1%
 
 
55 het systeem zeer complex voor investeerders. In 
die context verdient een fundamentele herziening 
van het bestaande belastingstelsel, met inbegrip 
van een begrotingsneutrale verschuiving van 
belastingen op arbeid naar minder 
werkgelegenheids - en groeiverstorende 
belastingen, de voorkeur.  
Negatieve financië le prikkels om te werken  
In combinatie met het uitkeringsstelsel heeft de 
hoge belastingdruk op arbeid ook een negatieve 
impact op de aanbodzijde  omdat ze de financiële 
prikkels om vanuit de werkloosheid of inactiviteit 
over te stappen naar een baan kan ve rkleinen. De 
OESO heeft een standaardmethode ontwikkeld 
voor de beoordeling van de financiële prikkels om 
een baan te zoeken (42). 
In vergelijking met het EU -gemiddelde zijn de 
werkloosheidsvallen in België (berekend bij het 
begin van een werkloosheidsperio de) relatief 
groot voor alleenstaanden en alleenstaande 
ouders die twee derden van het gemiddelde loon 
verdienen  (zie grafiek 3.1.3). Ook voor de tweede 
verdiener in tweeverdienersgezinnen is de 
werkloosheidsval groter dan het gemiddelde, 
behalve voor gezi nnen zonder kinderen met een 
zeer laag inkomen. Voor gezinnen met slechts één 
inkomen dat ver onder het gemiddelde ligt, zijn de 
werkloosheidsvallen in België doorgaans kleiner 
dan het EU -gemiddelde.  
                                                           
(42) Door te berekenen hoe groot het netto -inkomen is na aftrek 
van de hogere belastingen en het intrekken van uitkeringen 
(werkloosheid, gezin, huisvesting en sociale bij stand) krijgt 
men een indicatie van de zogenaamde werkloosheidsvallen 
voor de verschillende gezinstypes en inkomenssituaties na 
een periode van werkloosheid.  Grafiek  3.1.3:  Werkloosheidsval (voor een baan met 
hetze lfde inkomen als voorheen, 2013)  
 
Bron:  OESO "Tax and Benefits" databank.  
De verticale balken geven weer welk deel van het extra 
bruto -inkomen wegvalt door hogere belastingen en het 
intrekken van uitkeringen.  
Deze conclusies inzake werkloosheidsvallen 
sporen met de resultaten van eerdere studies 
van de Centrale Raad voor het bedrijfsleven 
(CRB) . (43) In deze studies is bepaald hoe groot de 
financiële prikkels zijn om opnieuw aan de slag te 
gaan tegen het vroegere loon, uitgedrukt in totale 
extra inkomen na een bepaalde periode van 
werkloosheid. Op basis van de in 2010 geldende 
wetgeving bedroeg het extra beschikbare inkomen 
tussen 30 % tot meer dan 100  % van het inkomen 
tijdens de werkloosheidsperiode, behalve voor 
alleenstaande ouders en alleenstaanden met een 
maximumuitkering die tegen een laag loon aan de 
slag gingen. Voor alleenstaande ouders bedroeg 
het extra beschikbare inkomen bij een terugkeer 
naar de arbeidsmarkt tegen een gemiddeld loon 
(tussen 150 % en 180 % van het minimumloon) na 
een lange periode van werkloosheid veel minder 
dan 30 %. Dit wordt grotendeels verklaard door 
hun minder gunstige fiscale situatie ten opzichte 
van samenwonende of gehuwde koppels en door 
een verschillende fiscale behandeling van personen 
ten laste.  
                                                           
(43) CRB, Financiële werkloosheidvallen in België in 2010 , 
CRB 2011  – 0189 . 
020406080100
Alleenstaande
Alleenstaande ouder (2 kinderen)
Koppel met kinderen en 1 inkomen
Koppel zonder kinderen met 2 inkomens
Alleenstaande
Alleenstaande ouder (2 kinderen)
Koppel met kinderen en 1 inkomen
Koppel zonder kinderen met 2 inkomens
Alleenstaande
Alleenstaande ouder (2 kinderen)
Koppel met kinderen en 1 inkomen
Koppel zonder kinderen met 2 inkomens
50% van het gemiddelde
inkomen67% van het gemiddelde
inkomen100% van het gemiddelde
inkomen
BE DE FR NL EU28
 
 
56 In 2012 heeft België de 
werkloosheidsuitkeringen hervormd om de 
financiële prikkels om aan de slag te gaan te 
versterken . De degressiviteit van de 
werkloosheidsuitkering in de tijd werd uitgebreid 
naar nieuwe gezinstypes en de uitkeringen dalen 
voortaan sterker. Er gelden uitzonderingen voor 
werklozen met een handicap, werklozen ouder dan 
50 en mensen die meer dan 20 jaar sociale 
bijdragen hebben betaald. Die termijn wordt  
geleidelijk opgetrokken tot 25 jaar in 2017. België 
heeft reeds maatregelen genomen om de 
werkloosheidsvallen verder te verkleinen: gerichte 
maatregelen om het nettoloon voor de laagste 
inkomens te verhogen (door opeenvolgende 
verhogingen van de zogenaamd e "werkbonus"), 
een lineaire reductie van de inkomstenbelasting 
(verhoging van het plafond voor de aftrek van 
beroepskosten) en wijzigingen van de parameters 
voor de berekening van uitkeringen, met name 
voor ouderen en deeltijds werklozen. Tegelijk 
gelden voor werklozen strengere verplichtingen 
om een baan te zoeken en wordt de regelgeving 
beter gehandhaafd.  
 
 
57  
 
Kader  3.1.1: Nettotoename van het beschikbare inkomen voor wie aan het werk gaat  
 
Opmerking: 2K: twee kinderen; ML mediane loon; 67% van het mediane loon; 100: 100  % van het mediane loon;  
Bron:  Europese Commissie op basis van inkomens -uitkeringsmodellen van de OESO  
Bovenstaande grafieken geven weer hoeveel  het netto -inkomen toeneemt wanneer men een baan vindt tegen 
hetzelfde loon als voor de werkloosheidsperiode en naargelang de duur van de werkloosheidsperiode (van 1 
tot 60 maanden).  De gekozen gezinstypes (eenverdiener, alleenstaande ouder met twee kinder en en tweede 
verdiener of "samenwonend" in een koppel) illustreren drie mogelijke situaties waarvoor verschillende regels 
gelden. De bijdragenhistorieken van 2, 10 en 20 jaar (die laatste zowel in geval een vrijstelling geldt als bij 
toepassing van de nieu we regels) zijn gekozen om te illustreren hoe de werkloosheidsval beïnvloed wordt door de 
snellere daling van de uitkeringen na verloop van tijd. De gehanteerde inkomensniveaus gelden voor een voltijdse 
werknemers met respectievelijk het minimumloon, het g emiddelde loon en twee derde van het gemiddelde loon. De 
gekozen gezins - en inkomenssituaties zijn statistisch gesproken niet representatief voor de totale bevolking. Het is 
echter zinvoller om te focussen op de lagere inkomenscategorieën aangezien de bele mmeringen om aan het werk te 
gaan bij een laag loon groter zijn en de meerderheid van de werklozen tot deze inkomensgroep behoort.  
 
(vervolg op de volgende bladzijde)  
0%20%40%60%80%100%120%140%160%
1 12 24 36 48 60Grafiek 1a: Alleenstaande -2 jaar bijdragen 
betaald
Alleenstaande_ML Alleenstaande_67
Alleenstaande_1000%20%40%60%80%100%120%140%160%
1 12 24 36 48 60Grafiek 1c: Samenwonend -2 jaar bijdragen 
betaald
Koppel 2 inkomens met kinderen_ML
Koppel 2 inkomens met kinderen_67
Koppel 2 inkomens met kinderen_1000%20%40%60%80%100%120%140%160%
1 12 24 36 48 60Grafiek 1b: Alleenstaande ouder -2 jaar 
bijdragen betaald
Alleenstaande2K_ML Alleenstaande2K_67
Alleenstaande2K_100
0%20%40%60%80%100%120%140%160%
1 12 24 36 48 60Grafiek 1d: Alleenstaande -10 jaar bijdragen 
betaald
Alleenstaande_ML Alleenstaande_67
Alleenstaande_1000%20%40%60%80%100%120%140%160%
1 12 24 36 48 60Grafiek 1f: Samenwonend -10 jaar bijdragen 
betaald
Koppel 2 inkomens met kinderen_ML
Koppel 2 inkomens met kinderen_67
Koppel 2 inkomens met kinderen_1000%20%40%60%80%100%120%140%160%
1 12 24 36 48 60Grafiek 1e: Alleenstaande ouder -10 jaar 
bijdragen betaald
Alleenstaande 2K_ML Alleenstaande2K_67
Alleenstaande 2K_100
0,0%20,0%40,0%60,0%80,0%100,0%120,0%140,0%160,0%
1 12 24 36 48 60Grafiek 1g: Alleenstaand -20 jaar bijdragen 
betaald
Alleenstaande_ML Alleenstaande_67
Alleenstaande_1000,0%20,0%40,0%60,0%80,0%100,0%120,0%140,0%160,0%
1 12 24 36 48 60Graph 1i: Samenwonend -20 jaar bijdragen 
betaald
Koppel 2 inkomens met kinderen_ML
Koppel 2 inkomens met kinderen_67
Koppel 2 inkomens met kinderen_1000,0%20,0%40,0%60,0%80,0%100,0%120,0%140,0%160,0%
1 12 24 36 48 60Grafiek 1h: Alleenstaande ouder -20  jaar 
bijdrage betaald
Alleenstaande 2K_ML Alleenstaande 2K_67
Alleenstaande 2K_100
0%20%40%60%80%100%120%140%160%
1 12 24 36 48 60Grafiek 1k: Alleenstaande -20 jaar bijdragen 
betaald (hervorming 2012 niet van toepassing)
Alleenstaande_ML Alleenstaande_67
Alleenstaande_1000%20%40%60%80%100%120%140%160%
1 12 24 36 48 60Grafiek 1j: Alleenstaande ouder -20 jaar 
bijdragen betaald (hervorming 2012 niet van 
toepassing)
Alleenstaande 2K_ML Alleenstaande 2K_67
Alleenstaande 2K_1000%20%40%60%80%100%120%140%160%
1 12 24 36 48 60Grafiek 1l: Samenwonend -20 jaar bijdragen 
betaald (hervorming 2012 niet van toepassing)
Koppel 2 inkomens met kinderen_ML
Koppel 2 inkomens met kinderen_67
Koppel 2 inkomens met kinderen_100
 
 
58  
Niettemin blijft het Belgische belasting - en 
uitkeringsstelsel relatief grote 
werkloosheidsvallen creëren, afhankelijk van 
enerzijds de in het verleden betaalde bijdragen 
en het voormalige inkomen van de betrokkene 
en anderzijds het gezinstype en het 
inkomensniveau van een nieuwe baan (zie vak 
3.1.1) . Hoewel niet alle hervormingen reeds tot 
uiting komen in de recentste beschikbare gegevens 
(2013), kunnen enkele interessante bemerkingen 
worden gemaakt met betrekking tot de effecten 
daarvan op de financiële prikkels om aan het werk 
te gaan. Uit vak 3.1. 1 blijkt dat de stijging van het 
netto beschikbaar inkomen bij een terugkeer naar 
de arbeidsmarkt aanzienlijk varieert. De relatief 
kleine proportionele toename van het netto -
inkomen voor tweede verdieners wijst erop dat het 
huwelijksquotiënt (44) wordt gen eutraliseerd zodra 
de partner meer dan 30 % van het totale inkomen 
van het koppel verdient. In die zin draagt het 
belastingvoordeel voor samenwonende of gehuwde 
koppels bij tot de werkloosheidsval.  
Ook de algemene complexiteit van het systeem 
ondermijnt de  inspanningen om mensen aan het 
werk te krijgen.  Door de sterk aan persoonlijke 
tijdsprofielen gekoppelde uitkeringen bestaat het 
risico dat uitkeringsgerechtigden onvoldoende 
inzicht hebben in de ontwikkeling van hun hun 
situatie doorheen de tijd.  
                                                           
(44) In principe worden echtgenoten afzonderlijk belast. Dankzij 
het huwelijksquotiënt mogen samenwonende of gehuwde 
partners hun inkomsten samentellen, waardoor zij in totaal 
minder belasting verschuldigd zijn. Wanneer één 
echtgenoot geen inkomen heeft, of een inkomen dat minder  
dan 30 % van het totale inkomen van het koppel 
vertegenwoordigt, mag maximum 30 % van het totale 
belastbare bruto -inkomen, verminderd met forfaitaire 
aftrekken, naar die echtgenoot worden overgedragen.  Tekort aan arbeidskrachten en 
vaardighedenkloof  
België kampt ook met een tekort aan 
arbeidskrachten.  Hoewel de werkloosheid sinds 
het begin van de crisis is gestegen, behoort het 
aantal vacatures tot de hoogste van de EU en duurt 
het langer dan gemiddeld om vacat ures voor 
kritieke functies in te vullen. Werkgevers vinden 
moeilijk kandidaten voor deze jobs vanwege de 
schaarste aan sollicitanten, kwalitatieve eisen 
(kwalificaties, ervaring, talenkennis) of moeilijke 
arbeidsomstandigheden.  
Hoewel er ook horizontale discrepanties 
bestaan, is de vaardighedenkloof doorgaans van 
verticale aard  (45). De vaardighedenkloof is 
vooral het gevolg van een overaanbod aan 
laaggeschoolde werkzoekenden en een 
ondervertegenwoordiging van hoogopgeleide 
werkzoekenden. Meer dan 80  % van  de actieve 
bevolking met een diploma hoger onderwijs heeft 
een baan, tegenover slechts 65  % van de 
middelhooggeschoolden en minder dan 40  % van 
de laaggeschoolden. Deze cijfers liggen voor de 
drie groepen onder het EU -gemiddelde, maar 
vooral de laaggescho olden hinken sterk achterop. 
Horizontale mismatches hebben meestal 
betrekking op tekorten aan vaardigheden voor 
technische en toekomstgerichte beroepen op alle 
onderwijsniveaus. Het aantal afgestudeerden in 
wiskunde, exacte wetenschappen, techniek en 
techn ologie, blijft laag. De overgang van school 
naar werk verloopt bijzonder moeizaam voor jonge 
                                                           
(45) Een verticale vaardighedenkloof betekent dat de werknemer 
hoger of lager is opgeleid dan voor een job is vereist. Een 
horizontale mismatch doet zich voor wanneer werknemers 
het vereiste kwalificatieniveau hebben, maar andere 
vaardigheden bezitten dan die  welke voor hun job vereist 
zijn (Cedefop, 2009 ). Kader (vervolg)  
 
In het algemeen zien de hogere inkomenscategorieën hun beschikbaar  inkomen verhoudingsgewijs sterker 
stijgen.  Een opvallende uitzondering zijn eenverdieners met een inkomen dat twee derde van het gemiddelde loon 
bedraagt. Door de progressiviteit van het belastingsysteem neemt hun inkomen tijdens het eerste werkloosheidsj aar 
verhoudingsgewijs minder toe dan voor alleenstaanden met een minimumloon. De toename na verloop van tijd gaat 
zeer langzaam voor mensen met een lange loopbaangeschiedenis (>20 jaar) waarop de hervorming van 2012 niet van 
toepassing is. Voor eenoudergez innen is de daling van het extra beschikbare inkomen na verloop van tijd in bepaalde 
gevallen het gevolg van aanvullende gezinstoelagen die na zes maanden werkloosheid worden toegekend. De lage 
proportionele toename van het netto -inkomen voor tweede verdie ners tijdens het eerste werkloosheidsjaar geeft aan 
dat ook rekening is gehouden met het inkomen (in dit geval het gemiddelde inkomen) van de hoofdverdiener (en de 
daarover betaalde belastingen).  
 
 
 
 
59 schoolverlaters met een laag opleidingsniveau (zie 
hierna).  
De wanverhouding tussen vraag en aanbod op 
de arbeidsmarkt is bijzonder acuut in het 
Brussels Hoofdsted elijk Gewest en heeft met 
name te maken met het lage opleidingsniveau 
van de beroepsbevolking, die geconfronteerd 
wordt met de zeer hoge kwalificatie -eisen voor 
banen in de stad.  De meeste arbeidsplaatsen 
vergen hooggeschoolde profielen – 55 % in 2010 –
, terwijl slechts 17 % van de banen laaggeschoolde 
arbeidskrachten vereist (46). Bijna de helft van de 
Brusselse werkzoekenden heeft het secundair 
onderwijs niet afgemaakt en, zoals reeds vermeld, 
het aantal voortijdige schoolverlaters ligt bijzonder 
hoog. Ook  schoolachterstand is een probleem: 
meer dan 50 % van de leerlingen moet één of meer 
jaren overdoen.  
Gevolgen voor kansarme groepen  
Bepaalde groepen worden bijzonder hard getroffen 
door de voornoemde structurele factoren, met 
name laaggeschoolde jongeren,  mensen met een 
migratieachtergrond en oudere werknemers.  
De werkloosheid onder laaggeschoolde jongeren 
is uiterst zorgwekkend.  In 2014 was de Belgische 
jeugdwerkloosheid (22,6 %) vergelijkbaar met het 
EU-gemiddeld (22,1 %). De verhouding tussen het 
percen tage jonge werklozen en de werkloosheid bij 
mensen boven de 25 behoort tot de hoogste in de 
EU (3,1 ten opzichte van een EU -gemiddelde van 
2,5). Bovendien vertoont de jeugdwerkloosheid 
grote verschillen tussen de gewesten, gaande van 
bijna 45  % voor mannen  in het Brussels Gewest tot 
slechts 13  % in de Provincie West -Vlaanderen. 
Vooral het werkloosheidspercentage bij 
laaggeschoolde jongeren (d.w.z. basisonderwijs of 
lager secundair onderwijs) ligt in België veel hoger 
dan in de buurlanden (47), en het percent age 
langdurig werklozen onder laag - of 
middelhooggeschoolden bedraagt meer dan de 
helft van hun aandeel van de actieve bevolking. In 
de groep laaggeschoolde werkloze zijn de mensen 
met een migratieachtergrond 
oververtegenwoordigd.  
                                                           
(46) Zimmer, H., Mismatches op de arbeidsmarkt, Economisch 
tijdschrift, Sep -2012 , NBB.  
(47) 39,8% vs. 11,3% (DE), 14,9% (NL), 37,6% (FR) in 2013 . De werkgelegenheidsgraad onder migranten 
van buiten de Unie behoort tot de laagste in de 
EU (48). Deze kloof kan onder meer worden 
verklaard door verschillen in opleidingsniveau en 
het ontbreken van de voor de vacatures vereiste 
talenkennis. Andere factoren die de verschillen 
tusse n autochtonen en migranten van buiten de EU 
kunnen verklaren, is het grote aandeel niet -
arbeidsgerelateerde migratie, zoals 
gezinshereniging en asiel, de negatieve effecten 
van hoge minimumlonen op de werkgelegenheid 
en de zwakkere prikkels om aan het werk  te gaan 
tegen een laag loon (zie hierboven). Door hun 
lager opleidingsniveau, geringer sociaal kapitaal en 
arbeidsmarktbelemmeringen, waaronder 
discriminatie, werken personen met een 
migratieachtergrond vaak in sectoren met een 
groot verloop, met deeltijd se contracten en tegen 
een lager loon. In alle groepen met een migratie -
achtergrond (nieuwkomers maar ook de in België 
geboren tweede en derde generatie), verdient de 
situatie van de vrouw bijzondere aandacht. De 
participatiegraad onder vrouwen van buiten de 
Unie behoort in België tot de laagste van de 
lidstaten.  
De participatie - en werkgelegenheidsgraad van 
oudere werknemers blijft laag.  In KW 2 -2014 
bedroeg de arbeidsparticipatie in de leeftijdsgroep 
van 55 tot 64 jaar 43,7  % tegenover een EU -
gemiddelde van 51,7  %. Sterke op anciënniteit 
gebaseerde loonschalen en relatief goedkope 
vervroegde -uittredingsregelingen (met name de 
combinatie van een werkloosheidsuitkering met 
een bedrijfstoeslag in geval van herstructurering) 
stimuleert werkgevers om bij collectief ontslag in 
de eerste plaats oudere werknemers te ontslaan. 
Aan de aanbodzijde worden mensen ouder dan 50 
of met een lange staat va n dienst door de vrij hoge 
negatieve financiële prikkels die in het belasting - 
en uitkeringsstelsel zijn ingebakken, ontmoedigd 
om na een ontslag op zoek te gaan naar een nieuwe 
baan.  
De gewestregeringen hebben aangekondigd dat 
zij de door de federale over heid overgedragen 
bevoegdheden willen gebruiken om een 
doelgroepenbeleid te ontwikkelen.  Vlaanderen 
wil vooral inzetten op een verlaging van de 
                                                           
(48) 55,2% (20-64 jaar) ten opzichte van een EU -gemiddelde 
van 63,7%. Alleen Spanje ( 54,1 %) en Griekenland ( 49,5 
%) scoren nog lager.  
 
 
60 arbeidskosten voor jongeren, ouderen en personen 
met een handicap. Voorts wil het een aantal 
werkgelegenheidssub sidies stroomlijnen. Wallonië 
heeft plannen voor een hervorming, toegespitst op 
groeisectoren en zelfstandigen, van de maatregelen 
om de arbeidskosten te verlagen voor jongeren en 
kwetsbare groepen. Brussel zal focussen op 
jongeren, laaggeschoolden en lang durig 
werklozen.  
In de regeerakkoorden van de gewest - en 
gemeenschapsregeringen wordt bijzondere 
aandacht besteed aan het faciliteren van de 
overgang van onderwijs naar werk via de in de 
plannen voor de uitvoering van de 
jongerengarantie aangekondigde maat regelen.  
De jongerengarantie blijft evenwel onvolledig en 
wordt op fragmentarische wijze ten uitvoer gelegd. 
Het ontbreekt nog steeds aan doeltreffende 
partnerschappen tussen overheidsdiensten voor 
arbeidsbemiddeling en bredere strategieën om ook 
mensen te  bereiken die geen onderwijs of 
opleiding volgen of aan het werk zijn. Jongeren 
moeten bovendien sneller een beroep kunnen doen 
op begeleiding op maat. Er zijn eveneens 
gecoördineerde hervormingen nodig om een aantal 
structurele belemmeringen voor de toega ng tot de 
arbeidsmarkt weg te nemen en de vaardigheden te 
versterken en beter af te stemmen op de behoeften 
van de arbeidsmarkt. Daartoe moeten het 
beroepsonderwijs en de beroepsopleiding worden 
verbeterd en moeten maatregelen worden genomen 
om schooluitva l bij jongeren te voorkomen. De 
verschillende initiatieven moeten beter op elkaar 
worden afgestemd en de communicatie en 
informatie over de jongerengarantie moet beter.  
Tegelijk blijken andere recente maatregelen 
ongunstig voor de 
werkgelegenheidsperspecti even voor jongeren.  
Sinds januari 2014 zijn de proefperiodes 
opgeheven. Bovendien hebben jongeren, ongeacht 
hun leeftijd, sinds januari 2015 recht op het 
volledige minimumloon, terwijl ze vroeger een 
met de leeftijd oplopend percentage van dat loon 
kregen tot ze op 21 jaar de 100 % bereikten. De 
stapsgewijze loonopbouw verhoogde de 
werkgelegenheidskansen voor jongeren en was een 
compensatie voor hun aanvankelijk lagere 
productiviteit en de behoefte aan opleiding door de 
werkgever.  
Hoewel de overheid reeds v erschillende initiatieven heeft genomen om de 
arbeidsparticipatie van kansarme groepen te 
verbeteren, blijven deze groepen bij de 
zoektocht naar een baan kampen met 
structurele obstakels.  De maatregelen voor 
mensen met een migratieachtergrond komen 
vooral nieuwkomers ten goede. In België geboren 
migranten van de tweede of de derde generatie 
komen niet aan bod. Een geslaagde integratie van 
mensen met een migratieachtergrond op de 
arbeidsmarkt vergt een volwaardige participatie in 
onderwijs en opleiding, begi nnend bij taalkundige 
integratie, opvoeding en zorg vanaf de vroege 
kinderjaren (zie verder).  
Voor oudere werknemers moeten een aantal 
hervormingen van het socialezekerheidsstelsel 
misbruik van vervroegde -uittredingsregelingen 
tegengaan en de reële pensioe nleeftijd doen 
stijgen.  Hierdoor is het totale aantal begunstigden 
van vervroegde uittredingsregelingen de jongste 
jaren met 5 % gedaald. Om deze trend nog te 
versnellen, worden de vereisten inzake leeftijd en 
loopbaanduur voor vervroegde uittreding 
geleid elijk aangescherpt en is de door de 
werkgever te betalen socialezekerheidsbijdragen 
over het brugpensioen verhoogd. In het kader van 
de hervorming van het vervroegd pensioen en 
brugpensioen (werkloosheidsuitkeringen met een 
bedrijfstoeslag) worden de verei ste leeftijd en 
loopbaanduur geleidelijk opgetrokken, terwijl de 
pensioenrechten werden teruggeschroefd en de 
band tussen loopbaan en pensioen is versterkt. 
Sinds kort zijn de eisen om in aanmerking te 
komen voor een werkloosheidsuitkering met 
bedrijfstoes lag verscherpt en gelden de eisen 
inzake beschikbaarheid en het zoeken naar werk 
voortaan voor alle werklozen die eind 2014 jonger 
waren dan 60 en de pensioenleeftijd nog niet 
hebben bereikt.  
Het federale regeerakkoord voorziet in een 
ingrijpende pensioenh ervorming om de kloof 
tussen de werkelijke en de wettelijke 
pensioenleeftijd te verkleinen en de 
pensioenleeftijd te koppelen aan de 
levensverwachting.  De leeftijd voor vervroegde 
uittreding wordt vanaf 2016 verder opgetrokken tot 
63 jaar in 2019, gekoppel d aan een vereiste 
loopbaanduur van minstens 42 jaar. Op langere 
termijn wordt de wettelijke pensioenleeftijd 
opgetrokken van 65 tot 66 jaar in 2025 en tot 67 
jaar in 2030. Bovendien zal geleidelijk worden 
 
 
61 overgeschakeld op een puntensysteem met 
mechanisme n om in te spelen op demografische of 
economische ontwikkelingen, zoals een verhoging 
van de levensverwachting of veranderingen in de 
economische afhankelijkheidsratio. De 
stimulansen om werkgelegenheidskansen van 
oudere werknemers te ondersteunen blijven echter 
bescheiden. De tot dusver genomen maatregelen 
hebben enkel betrekking op de aanbodzijde.  
Opleiding en vaardigheden  
Hoewel het Belgische onderwijssysteem 
doorgaans goed presteert, lopen de 
onderwijsresultaten en prestaties van scholen 
sterk uiteen. De verwerving van 
basisvaardigheden scoort gemiddeld goed, hoewel 
er verschillen bestaan tussen de gemeenschappen. 
Het PISA -onderzoek (Programme for International 
Student Assessment) bevestigt de grote verschillen 
op het gebied van basisvaardigheden, die de els de 
sociaal -economische of migratie -achtergrond 
weerspiegelen. De prestatieverschillen worden 
deels verklaard door migratiespecifieke factoren, 
zoals een andere moedertaal dan de onderwijstaal. 
Hoewel de onderwijsparticipatie vanaf de jonge 
kinderjaren tot de hoogste in de EU behoort, 
ontstaat de onderwijskloof reeds vanaf de jonge 
kinderjaren (49). Leerlingen uit kansarme milieus 
lopen een groter risico om terecht te komen in het 
bijzonder onderwijs of beroepsopleidingen, die 
minder perspectieven bieden om hogerop te 
geraken. Ook de kans op vroegtijdige schooluitval 
is bij deze groep groter.  
De gemeenschappen willen het aantal 
zittenblijvers terugdringen en de algemene 
basisvaardigheden versterken.  In de 
verschillende regeerakkoorden wordt ook 
verwezen na ar de lopende (Vlaanderen) of nieuwe 
(Franse Gemeenschap) structurele hervormingen 
van het lager secundair onderwijs. Vlaanderen 
heeft maatregelen genomen om de vaardigheden in 
de onderwijstaal te verbeteren. De Franse 
Gemeenschap heeft een hervorming van de eerste 
graad van het secundair onderwijs voorgesteld, 
met onder meer actieplannen per school, en 
eventueel per leerling, om zwakke resultaten aan te 
pakken. Daarbij wordt voorzien in vroegtijdige 
corrigerende maatregelen. In het licht van de 
                                                           
(49) Europese Commissie, EAC/ 17/2012  "Study on the effective 
use of early childhood education and care in preventing 
early school" leaving, 2014 . dringende u itdagingen op het gebied van onderwijs 
heeft de Franse Gemeenschap in januari 2015 het 
startschot gegeven voor een ingrijpende 
hervorming van het leerplichtig onderwijs in de 
loop van de volgende tien jaar („Pacte pour un 
enseignement d’excellence”). In he t kleuter - en 
basisonderwijs zijn daarentegen slechts kleine 
ingrepen gepland.  
De reeds lang bestaande voorrangsmaatregelen 
in het onderwijs hebben geen tastbare 
resultaten opgeleverd en de meest 
achtergestelde scholen kampen met een gebrek 
aan ervaren lee rkrachten en schoolhoofden.  
Volgens het Talis -onderzoek 2013 (50) behaalt 
Vlaanderen een van de slechtste scores op het 
gebied van inzet van ervaren leerkrachten in 
"probleemscholen". De lerarenopleiding moet 
worden aangepast aan de diversiteit van de 
schoo lbevolking. Gezamenlijk teamwerk is nog 
niet echt ingeburgerd. Vooral het Brussels Gewest 
kampt met een groot verloop van leerkrachten met 
relatief weinig ervaring. Andere bronnen wijzen op 
soortgelijke problemen in de Franse Gemeenschap 
(51).  
De gemeensch appen willen het beleid inzake 
onderwijsvoorrang efficiënter maken en de 
leerkracht een grotere rol toebedelen bij het 
aanpakken van deze uitdagingen.  In afwachting 
van de resultaten van de lopende (Vlaanderen) of 
geplande (Franse Gemeenschap) evaluaties v an het 
huidige beleid zijn de beslissingen over een 
eventuele verlaging van de aanvullende 
financiering van "kansarme" scholen uitgesteld. De 
uitgaven voor kansarme leerlingen werden reeds 
verlaagd maar het is moeilijk om de gevolgen 
daarvan te beoordelen.  Alle gemeenschappen 
willen maatregelen nemen om een carrière als 
leerkracht aantrekkelijker te maken, de 
lerarenopleiding hervormen en ondersteuning 
bieden aan schoolteams en nieuwe 
onderwijsmethoden.  
Op Belgisch niveau is de schooluitval 
afgenomen, maar de uitval blijft zeer groot in 
Wallonië en Brussel (52). Bij gebrek aan 
                                                           
(50) OESO, resultaten Talis 2013 , "An International Perspective 
on Teaching and learning", hoofdstuk 2  
(51) Fourny, L., 2014 -2018 : (Re)motivons les enseignants et les 
élèves!, Itinera Institute, 2014 . 
(52) 17,7 % in Brussel, 14,7 % in Wallonië, 7,5 % in 
Vlaanderen.  
 
 
62 gegevens, evaluaties en een doelmatige 
coördinatie, is er is nog steeds geen omvattend 
beleid om dit probleem in de zwaarst getroffen 
regio's aan te pakken. De Brusselse regering heeft 
de Franse en Vlaamse Gemeenschap opgenomen 
in het bestaande Brussels Economisch en Sociaal 
Overlegcomité en wil met de twee 
gemeenschappen een overeenkomst sluiten om 
nauwer samen te werken met het oog op de 
ontwikkeling van vroegtijdige interventieplannen  
en remediërende maatregelen. Het doel is met 
name de ontoereikende talenkennis aan te pakken. 
De Franse Gemeenschap wil de schooluitval in 
samenwerking met Wallonië en Brussel aanpakken 
in het kader van het "uitvoeringsplan voor de 
jongerengarantie". De V laamse regering werkt aan 
een versterking van haar actieplan 2013 tegen 
spijbelen en andere vormen van 
grensoverschrijdend gedrag. Tegen april 2015 
moet een ontwerpvoorstel klaar zijn.  
Het versterken van de banden tussen de actoren 
op het gebied van onderw ijs, opleiding en 
werkgelegenheid en de opwaardering van de 
beroepsopleiding verlopen moeizaam.  In de 
verschillende regeerakkoorden wordt gepleit voor 
een nauwere samenwerking om de 
vaardighedenkloof te overbruggen en een betere 
beroepsopleiding, beroepson derwijs en 
talenonderricht voor leerlingen en werklozen te 
ontwikkelen. In Vlaanderen zijn de meest 
fundamentele beslissingen over de algemene 
structuur van het secundair onderwijs uitgesteld tot 
2016. De Franse Gemeenschap en de gewesten zijn 
gestart met de reorganisatie van de 
beroepsopleiding en het beroepsonderwijs in tien 
(geografische) zones. Om de horizontale 
vaardighedenkloof aan te pakken werkt 
Vlaanderen verder aan de uitvoering van zijn 
actieplan voor wiskunde, exacte wetenschappen, 
techniek en t echnologie en aan de ontwikkeling 
van kennisinstellingen.  
Sociale integratie  
In het algemeen ligt het risico op armoede of 
sociale uitsluiting in België onder het EU -
gemiddelde, maar hoger dan in de buurlanden.  
Het toenemende risico op de overdracht van 
armoede van generatie op generatie is het gevolg 
van diverse elkaar versterkende factoren zoals een 
lage arbeidsintensiteit, de moeilijke toegang tot 
zorg en een laag opleidingsniveau. Mensen met een migratie -achtergrond lopen verhoudingsgewijs 
een groter ri sico op armoede en sociale uitsluiting. 
Het aandeel van ouderen met een armoederisico is 
gedaald, maar steekt ten opzichte van de 
buurlanden nog steeds veel sterker uit boven het 
EU-gemiddelde: 18,4% ten opzichte van een EU -
gemiddelde van 13,8% in 2013.  
In België heeft een geringe arbeidsintensiteit 
een aanzienlijke impact op kinderarmoede.  Het 
aandeel mensen dat in een gezin met een zeer lage 
arbeidsintensiteit (14,0  % in 2013) leeft, is sinds 
2008 voortdurend gestegen en ligt boven het EU -
gemiddelde (10,7  %), terwijl ongeveer driekwart 
van de jongeren die in een gezin met een lage 
arbeidsintensiteit leven het risico lopen in armoede 
terecht te komen.  
De sociale gradiënt in opvang van jonge 
kinderen is de op twee na hoogste in de EU.  
Naarmate een gezin meer  achtergesteld is, is de 
kans kleiner dan een kind gebruik maakt van deze 
diensten. Bovendien zijn er aanwijzingen dat 
kinderen uit kansarme milieus vaker afwezig zijn 
in de kleuterschool. Deze trends zijn zorgwekkend 
omdat de voorschoolse kinderopvang en het 
kleuteronderwijs helpen om latere schooluitval te 
voorkomen en de onderwijsresultaten op lange 
termijn ten goede komen. Voorts is er voor de 
ouders (voornamelijk de moeders) een direct 
verband tussen de beschikbaarheid van 
kinderopvang en de mogelijkhe id om te gaan 
werken. Dit kan gevolgen hebben op de 
mogelijkheden tot activering van mensen die 
verder van de arbeidsmarkt staan en derhalve voor 
de arbeidsparticipatie (van vrouwen).  
Naast de sterkere nadruk op een actief 
arbeidsmarktbeleid, wil de federa le regering 
een aantal uitkeringen optrekken om de strijd 
met armoede aan te binden en in te zetten op 
sociale integratie.  Het minimumpensioen na een 
volledige loopbaan wordt opgetrokken tot 10  % 
boven de armoedegrens en ook de 
minimumuitkeringen en -bijstand worden 
geleidelijk op dat niveau gebracht. In het kader van 
de zesde staatshervorming zijn een aantal nieuwe 
beleidsinstrumenten overgeheveld naar de 
gewesten en gemeenschappen, onder meer de 
kinderbijslag. Alle nieuwe regeringen hebben 
sociale integra tie en armoedebestrijding in hun 
beleidsverklaring opgenomen, maar de exacte 
draagwijdte van de maatregelen ligt nog niet vast.  
3.2. BELASTING EN BE GROTINGSKADER  
 
63 Belasting  
In 2012 bedroeg de totale belastingdruk in 
België 45,4  % van het bbp, op Denemarken na 
de hoogste in Europa.  Kenmerkend voor het 
stelsel is een vrij groot aandeel d irecte belastingen, 
wat het grote belang van de personen - en 
vennootschapsbelasting weerspiegelt, en van 
sociale bijdragen. Het percentage van het bbp aan 
indirecte belastingen ligt daarentegen net onder het 
EU-gemiddelde.  
België heft vrij hoge belastingen op arbeid. Het 
impliciet belastingtarief voor arbeid van 42,8  % 
(2012) is het op één na hoogste in de EU (zie 
grafiek 3.2.1 ). Belastingen die de groei minder 
verstoren, zoals milieu - en verbruiksbelastingen, 
vormen een kleiner deel van de totale 
belastinginkomsten en een kleiner percentage van 
het bbp dan gemiddeld in de EU. In 2012 waren de 
inkomsten uit verbruiksbelastingen goed voor 
10,8 % van het bbp, tegenover gemiddeld 11,2  % 
in de EU. Anderzijds blijkt uit grafiek 3.2.2 dat het 
impliciet belastingtarief voor consumptie (21,1  %) 
net boven het EU -gemiddelde (19,9  %) ligt, wat 
wijst op een lager aandeel  van consumptie in het 
bbp. Sinds 2005 zijn de inkomsten uit 
milieubelasting gedaald. In 2012 bedroegen die 
2,2 % van het bbp (zie grafiek  3.2.3), wat onder 
het EU -gemiddelde van 2,4  % van het bbp ligt. 
Met name de inkomsten uit energiebelasting zijn de op één na laagste in de EU (1,3  % van het bbp 
tegenover gemiddeld 1,8  % in de EU), wat in 
contrast staat met de doorgaans hoge verhouding 
tussen belastinginkomsten en het bbp.  
 
Grafiek  3.2.2:  Uitsplitsing van het impliciet belastingtarief 
voor consumptie (2012)  
  
Bron:  Taxation Trends in the European Union, Europese 
Commissie, 2014.  
Kenmerkend voor het Belgische belastingstelsel 
zijn de vrij hoge belastingtarieven en smalle 
belastinggrondslagen.  Hoge tarieven voor 
personenbelasting gaan gepaard met vele 
belastingfaciliteiten (bijv. voor een hypotheek of 
pensioen) en de vennootschapsbelasting kan 
worden omschreven als een 'nichesysteem' met 
doelgerichte specifieke elementen en hoge 
wettelijke tari even. Voor veel goederen en 
diensten gelden verlaagde btw -tarieven. In het 
algemeen worden doelgerichte verlagingen en 
belastingfaciliteiten vaak beschouwd als geschikte 
instrumenten om aan de gevestigde belangen 
tegemoet te komen. Hoewel bijzondere regeli ngen 
in bepaalde gevallen gerechtvaardigd kunnen zijn 
(bijv. als stimulans voor O&O), zorgen ze in het 
algemeen voor efficiëntieverliezen en verstoringen 
tussen belastingbetalers.  
De talrijke bijzondere regelingen maken het 
Belgische belastingstelsel vatba ar voor 
belastingontwijking of agressieve fiscale 
planning en verhogen de toepassings - en 
nalevingskosten.  Dat geldt, bijvoorbeeld, voor de 
notionele interestaftrek, die fungeert als stimulans 
voor multinationals om groepsinterne leningen aan 
te gaan en te  verstrekken, louter om fiscale 
redenen (zie deel 2.3).  
0%5%10%15%20%25%30%35%
DK
HR
LU
HU
SE
FI
EE
NL
SI
CZ
IE
BG
AT
BE
RO
DE
FR
PL
UK
MT
PT
IT
CY
LV
LT
SK
EL
ES
EU-28
EA-18
Btw-component Energiecomponent
Tabak en alcohol RestGrafiek  3.2.1:  Uitsplitsing van h et impliciet belastingtarief 
voor arbeid (2012)  
   
Bron:  Taxation Trends in the European Union, Europese 
Commissie, 2014.  
0%5%10%15%20%25%30%35%40%45%
IT
BE
AT
FI
HU
FR
CZ
SE
NL
EL
DE
SI
EE
DK
PL
ES
LV
LU
SK
LT
RO
HR
CY
IE
PT
UK
BG
MT
EU-28
EA-18
Sociale bijdragen werkgevers +
loonbelastingSociale bijdragen werknemers
Personenbelasting
 
 
64 Gezien deze zwakke punten heeft België 
herhaaldelijk de aanbeveling gekregen om zijn 
belastingstelsel te vereenvoudigen en 
hertekenen, zodat de belastingdruk weer in 
evenwicht wordt gebracht, de fisca le 
achterpoortjes worden gesloten en de soms 
schadelijke, door belastingniches gecreëerde 
differentiatie wordt beperkt.  
Hoge belastingdruk op arbeid  
Wat de indicatoren voor het meten van de 
belastingdruk op arbeid betreft, neemt België 
binnen de EU bijna o veral de koppositie in.  In 
2012 bedroeg het totale impliciete belastingtarief 
voor arbeid 42,8  %, tegenover gemiddeld 36,1  % 
in de EU (53). Dat heeft belangrijke gevolgen voor 
de arbeidskosten en de kostencompetitiviteit (zie 
deel 2.1), en bepaalde groepen krijgen ook geen 
financiële stimulansen meer om te werken (zie 
deel 3.1).  
Doorgaans remmen budgettaire beperkingen de 
inspanningen af om de hoge belasting op arbeid 
te verlagen.  Nochtans is er behoorlijk wat ruimte 
om het belastingstelsel opnieuw in evenwi cht te 
brengen. Hoewel het algemene belastingniveau 
hoog is, liggen de inkomsten uit sommige andere 
bronnen dan arbeid dichter bij of onder het EU -
gemiddelde (54). Uit economisch bewijs blijkt dat 
de belastingdruk op arbeid kan worden verlicht 
door een vers chuiving naar minder verstorende 
                                                           
(53) Het impliciet belastingtarief voor arbeid houdt echter geen 
rekening met loonsubsidies, die de voorbije tien jaar meer 
en meer zijn verstrekt. Als dat wel het geval zou zijn, zou 
het impliciete belastingtarief verder verlaagd zijn: met 3 
procentpunten in d e periode 2002 –2009  en met 3,2 
procentpunten in 2011  (Valenduc, C., 'Imposition des 
revenus du travail, du capital et de la consommation: 
évolutions récentes', FOD Financiën, Documentatieblad 
71/3, 2011 ). 
(54) Het aandeel in het bbp van inkomsten uit verbru iks- en 
milieubelastingen ligt lichtjes onder het EU -gemiddelde: 
milieubelastingen niet meegeteld, zijn de inkomsten uit 
verbruiksbelastingen gelijk aan 8,8 % van het Belgische 
bbp (EU -gemiddelde: 8,9 %), terwijl milieubelastingen 
2,2 % van het bbp vertege nwoordigen (EU -gemiddelde: 
2,4 %). Btw en accijnzen bedragen respectievelijk 7,2 % en 
2,1 % van het bbp, waarbij dat laatste percentage het 
laagste in de EU is (EU -gemiddelde: 7,1 % en 2,7 %). De 
brede categorie 'vermogensbelasting' geeft een wisselend 
beeld: belastingen op kapitaal en bedrijfsinkomen 
vertegenwoordigen 5,9 % van het bbp (tegenover een EU -
gemiddelde van 5,4 %), waarbij het gezinsinkomen uit 
kapitaal onder het gemiddelde ligt  (0,4 % van het bbp 
tegenover 0,9 % gemiddeld), terwijl inkomsten uit 
belastingen op het gehele vermogen in België vrij hoog zijn 
(4,1 % van het bbp tegenover gemiddeld 2,8 % in de EU).  belastingsoorten, zoals verbruiks - en 
milieubelastingen en mogelijk periodieke 
belastingen op onroerend goed (55). Tegelijkertijd 
kan ook een verbreding van de grondslag bijdragen 
tot een verlaging van de hoge belasting op a rbeid 
(zie hierna).  
De federale regering heeft een aantal 
maatregelen vastgesteld om de belastingdruk op 
arbeid te verlichten, met name door een 
verhoging van het nettoloon en een geplande 
verlaging van de sociale bijdragen.  Het 
inkomstenverlies werd gecom penseerd door een 
verhoging van de meeste accijnzen, enkele kleine 
aanpassingen van de btw -wetgeving, de niet -
indexering van een aantal belastingfaciliteiten en 
enkele belastingen op financiële inkomsten. Tot nu 
toe is het belastingstelsel echter nog niet uitgebreid 
hervormd.  
In het kader van de onlangs uitgebreide 
belastingautonomie hebben ook de 
gewestregeringen enkele belastingmaatregelen 
aangekondigd.  Op het vlak van personenbelasting 
heeft de Vlaamse regering de aftrek van 
hypotheekaflossingen beperkt.  Zij heeft 
aangekondigd dat ze de beoogde verlaging van de 
werkgeversbijdragen zal stroomlijnen (zie deel 
2.1), de overdrachtsbelastingen zal vereenvoudigen 
en kilometerheffingen of op tijd gebaseerde 
gebruiksheffingen voor personenauto's zal 
overwegen als  alternatief voor de huidige 
registratiebelasting. Het Waalse Gewest heeft 
aangekondigd dat het zijn belastingautonomie zal 
toepassen in het kader van een toekomstig 
                                                           
(55) Na het VK en Frankrijk zijn in België de totale inkomsten 
uit vast goedbelastingen nochtans de hoogste in de EU, 
zowel wat betreft bbp ( 3,4 % tegenover 2,3 % in de EU) als 
aandeel van de totale inkomsten ( 7,5 % tegenover 5,7 % in 
de EU). Dat is vooral te wijten aan de hoge inkomsten uit 
belastingen op vastgoedtransacties en belastingen op 
erfenissen en giften (die alle door de gewesten worden 
geheven). Anderzijds bedragen de inkomsten uit periodieke 
belastingen op onroerend goed 2,9 % van de totale 
inkomsten ( 1,3 % van het bbp) tegenover gemiddeld 3,8 % 
in de EU ( 1,5 % van  het bbp). Transactiebelastingen 
zouden de economie meer verstoren dan periodieke 
vastgoedbelastingen. Een verschuiving binnen de 
vastgoedbelastingen zou dus ook goed voor de economie 
kunnen zijn. Daarom moet de Belgische grondslag voor 
periodieke belastin gen op onroerend goed misschien 
geactualiseerd worden, aangezien de huidige kadastrale 
waarden (huurwaardeschattingen — de netto jaarlijkse 
huurinkomsten uit een gebouw of een perceel grond) vaak 
van 1975  dateren en sinds 1990  alleen aan de hand van 
consum ptieprijzen zijn bijgewerkt.  
 
 
65 werkgelegenheids - en opleidingspact. De meeste 
kortingen op de personenbelasting zijn verl aagd of 
worden herzien en sommige milieubelastingen zijn 
verhoogd of krijgen een sterkere milieucomponent 
in belastinggrondslag. Het Brussels Hoofdstedelijk 
Gewest heeft een groep deskundigen samengesteld 
die tegen 2017 werk moet maken van een 
verschuiving  van de personenbelasting naar 
belasting op onroerend goed en van een verbreding 
van de belastinggrondslagen. Dat weerspiegelt de 
specifieke situatie in Brussel, waar 
verhoudingsgewijs veel vastgoed is maar waar het 
gemiddelde persoonlijke inkomen relatief  laag ligt. 
Daardoor zou het belastingstelsel globaal gezien 
minder groeiverstorend werken.  
Lage milieubelastingen  
De Belgische inkomsten uit milieubelastingen 
behoren tot de laagste in de EU  (zie grafiek 
3.2.3 ). Milieubelastingen zijn niet alleen een 
middel om inkomsten te genereren maar ook om 
de externe milieukosten te internaliseren die de 
productie en consumptie van goederen en dienste n 
met zich meebrengen, zoals water -, bodem - en 
luchtvervuiling, afvalproductie en de uitstoot van 
broeikasgassen. Milieubelastingen kunnen ook het 
efficiënte gebruik van bronnen aanmoedigen, 
innovatie stimuleren en de marktwerking 
verbeteren door marktfale n te verhelpen. In 2012 
bedroegen de inkomsten uit milieubelastingen 
2,2 % van het bbp, tegenover een gewogen EU -
gemiddelde van 2,4  % (d.w.z. 4,8  % van de totale 
belastinginkomsten, tegenover een gewogen EU -
gemiddelde van 6,1  %, waardoor België op de 27e 
plaats van alle lidstaten staat). Het impliciete 
belastingtarief voor energie (131,5 EUR per ton 
aardolie -equivalent) ligt ver onder het EU -
gemiddelde van 222,8 EUR, waardoor België als 
20e van de 28 lidstaten gerangschikt staat.  
Bovendien bevat het Belgisc he belastingstelsel 
(belasting)subsidies die schadelijk zijn voor het 
milieu en die verkeerde prijssignalen uitzenden 
over de gevolgen van activiteiten en gedrag op 
het milieu  (56). Een voorbeeld is de gunstige 
fiscale behandeling van bedrijfswagens in de 
personenbelasting  (57). Deze voordelen in natura 
                                                           
(56) Zie bijvoorbeeld Eunomia en Aarhus University, 'Study on 
environmental fiscal reform potential in 12 EU Member 
States', 2014 . 
(57) Het jaarlijks effectief belastingvoordeel dat een 
bedrijfswagen in België oplevert ( 2 763 EUR), is het worden vaak in de salarispakketten van 
werknemers opgenomen als compensatie voor de 
hoge belasting op arbeid, vooral door sociale 
bijdragen. Op macroniveau heeft dit systeem 
echter een aanzienlijke budgettaire  kost. Omdat 
zowel het professionele als privégebruik van de 
auto wordt aangemoedigd, heeft het schadelijke 
ecologische en economische gevolgen door 
vervuiling en congestiekosten. Omdat de 
bestuurder niet langer een prijssignaal krijgt, remt 
dit ook enkele  aanmoedigingseffecten van een 
efficiënte milieubelasting (bijv. kilometerheffing) 
af. 
Grafiek  3.2.3:  Milieubelasting (2012, % van het bbp)  
  
Bron:  Taxation Trends in the European Union, Europese 
Commissie, 2014.  
Aangezien er bijkomende maatregelen nodig 
zijn om de nationale 
broeikasgasemissiedoelstellingen te halen, zou 
België voordeel kunnen halen uit een 
vergroening van zijn belastingstelsel.  Vooral de 
huidige lage brandstofprijzen bieden een kans om 
de lage belasting op een aantal energieproducten, 
zoals diesel en stookolie, te herbekijken. Hogere 
inkomsten uit milieubelasting zouden genoeg 
budgettaire ruimte creëren om de belasting op 
lonen te k unnen verlagen.  
                                                                                   
hoogste van de 27 OESO -landen die zijn onderzocht door 
M. Harding in 'Personal Tax Treatment of Company Cars 
and Commuting Expenses: Estimating the Fiscal and 
Environmental Costs', OECD Taxation Working Papers, 
nr. 20, 2014 . 
0,00,51,01,52,02,53,03,54,0
DK
SI
NL
HR
FI
IT
MT
EL
BG
EE
CY
UK
HU
PL
SE
IE
AT
LU
LV
EU-27
CZ
PT
DE
BE
RO
FR
SK
LT
ES
Energie Vervoer Vervuiling/bronnen
 
 
66 Smalle belastinggrondslagen  
Het totale bedrag aan belastingfaciliteiten 
(d.w.z. belastingverlagingen) is in België vrij 
groot en het aandeel in het bbp stijgt.  Voor het 
inkomensjaar 2012 bedroegen de misgelopen 
ontvangsten 25,6 miljard EUR of 6,8  % van het 
bbp, vooral door verlaagde btw -tarieven en 
verlagingen op de personenbelasting (58). 
Doorgaans is een brede belastinggrondslag met 
een lager tarief economisch minder verstorend 
dan een smalle grondslag met een hoger tarief.  
Een verbreding v an de belastinggrondslag door het 
schrappen van enkele belastingfaciliteiten zou 
tegelijkertijd het belastingstelsel eenvoudiger, 
billijker en efficiënter maken. Bovendien zouden 
extra inkomsten worden gegenereerd, waardoor de 
belastingtarieven voor arbeid  omlaag kunnen. 
Hoewel een aantal goed ontworpen 
belastingfaciliteiten positieve overloopeffecten 
kunnen versterken en de welvaart verhogen, is het 
belangrijk ervoor te zorgen dat zij geen schadelijke 
economische verstoringen veroorzaken en dat zij 
de doel treffendste en kostenefficiëntste middelen 
zijn om de economische en maatschappelijke 
beleidsdoelstellingen te realiseren. Het besluit om 
belastingfaciliteiten in te voeren of te handhaven 
moet geval per geval worden gebaseerd op een 
kosten -batenanalyse.  
Btw 
De btw kan efficiënter worden geheven door 
een brede belastinggrondslag, waarbij 
uitzonderingen en de reikwijdte van een 
gediversifieerde tariefstructuur worden 
beperkt  (59). Dat zou bijdragen tot een 
eenvoudiger belastingstelsel en zou in het kader 
van een verschuiving de belasting op arbeid 
kunnen verlagen. De mogelijke gevolgen van een 
                                                           
(58) Kamer van Vol ksvertegenwoordigers, 'Inventaris 2013  van 
de vrijstellingen, aftrekken en verminderingen die de 
ontvangsten van de staat bëinvloeden'. Bijlage bij de 
begroting 2015 , doc. 54 0495 /006, december 2014 . Voor 
een recente bespreking, zie Haulotte S., Valenduc C ., 
'Réduire les dépenses fiscales: une voie de réforme ?', 
Reflets et perspectives de la vie économique Vol. 2014 -1, 
2014 . 
(59) Er zijn vier btw -tarieven. Het normale tarief bedraagt sinds 
1996  onveranderd 21 %. Er zijn twee verlaagde tarieven 
(6 % en 12 %) en een nultarief voor dag - en weekbladen. 
Zie daarvoor: Kalyva, A., Princen S., Van Noten, H., ‘The 
Belgian VAT rate structure in need of reform’, ECFIN 
Country Focus Vol. 11-13, Europese Commissie, 2014 . herverdeling kunnen worden gecompenseerd door 
begeleidende maatregelen buiten het btw -stelsel. 
Andere beleidsinstrumenten dan btw zijn voor 
specifieke groepen mogelijk b eter geschikt en 
kunnen ervoor zorgen dat de beoogde 
doelstellingen worden bereikt tegen een lagere 
begrotingskost en met minder economische 
verstoringen. Er is dus meer behoefte aan een 
uitgebreide belastinghervorming dan aan 
individuele aanpassingen (60). 
De federale regering heeft een beperkte 
uitbreiding van het normale btw -tarief 
aangekondigd  door btw te heffen op plastische 
chirurgie om niet -medische redenen en striktere 
voorwaarden te stellen voor een verlaagd btw -
tarief voor de renovatie van privéwon ingen. Er zijn 
echter geen maatregelen aangekondigd die een 
algemene herziening van de huidige verlaagde 
tarieven inhouden.  
Personenbelasting en socialezekerheidsbijdragen  
De belangrijkste belastingfaciliteiten  zijn sociaal 
van aard (bijv. belastingverlagi ngen voor een 
aantal sociale voordelen), bevorderen woningbezit 
(bijv. belastingverlagingen voor 
hypotheekaflossingen) of stimuleren bepaalde 
vormen van financiële investeringen (bijv. 
pensioensparen). Werkgerelateerde 
belastingfaciliteiten zijn erop geric ht werk lonend 
te maken. Het gaat onder meer om 
belastingkredieten, tariefverlagingen en 
uitzonderingen voor specifieke personen. Doel is 
het werkaanbod te bevorderen en het inkomen te 
herverdelen. De belastingkortingen voor 
dienstencheques en overuren zij n sinds hun 
invoering constant gestegen. Overuren worden ook 
aan de kant van de werkgevers gestimuleerd door 
vrijstelling van bronbelasting. Deze loonsubsidie 
voor specifieke werknemers en/of sectoren is 
ingevoerd in 2005 en daarna uitgebreid 
(ploegenarbei d, nachtwerk, onderzoekers en 
wetenschappers). Bovendien bevatten de meeste 
salarispakketten voordelen in natura om de hoge 
belasting op arbeid te ontwijken. Collectieve 
pensioenplannen en bedrijfswagens zijn de meest 
                                                           
(60) Andere btw -tarieven zullen ook een effect op de  inflatie en 
bijgevolg op de loonontwikkeling hebben omdat de lonen 
automatisch aan de inflatie worden geïndexeerd. Er kunnen 
begeleidende loonkostmaatregelen nodig zijn om de 
negatieve gevolgen voor de concurrentiekracht te 
compenseren.  
 
 
67 voorkomende extralegale voordelen. Ten  slotte 
veroorzaakt een belastingvrijstelling op de rente 
van spaardeposito's (tot een bepaalde drempel) 
efficiëntie - en billijkheidsproblemen.  
Vennootschapsbelasting  
Aangezien het stelsel wordt gekenmerkt door 
een hoog tarief en een smalle grondslag, is e r op 
het vlak van vennootschapsbelasting flink wat 
ruimte voor een herziening van de huidige 
belastingfaciliteiten.  Het wettelijk tarief bedraagt 
in België bijna 34  % en behoort bij de hoogste in 
de EU. Andere indicatoren, zoals ramingen van het 
gemiddeld effectief belastingtarief, scoren lager en 
leunen dichter aan bij het niveau in vergelijkbare 
EU-economieën  (61). Het grote verschil tussen het 
wettelijk en effectief tarief is te wijten aan 
verschillende elementen van het belastingstelsel, 
onder meer de af trek voor risicokapitaal (de 
notionele interestaftrek), die erop gericht is de 
verschillen in belasting van schuld - en 
vermogensfinanciering te verminderen door de 
notionele interestaftrek voor het gehele vermogen 
toe te staan. Andere belastingfaciliteiten , zoals 
verlaagde tarieven voor kleine en middelgrote 
ondernemingen en versnelde 
afschrijvingsregelingen, zorgen ook voor minder 
inkomsten uit vennootschapsbelasting.  
Bij de toepassing van het concept 
belastingfaciliteiten op de 
vennootschapsbelasting moet  rekening worden 
gehouden met de internationale dimensie, 
vooral het EU -kader.  Sommige elementen van de 
Belgische vennootschapsbelasting kunnen door 
grensoverschrijdende structuren worden gebruikt 
voor fiscale planningsdoeleinden. Bepalingen 
zoals de 'rege ling voor overwinst'  (62) worden 
                                                           
(61) Volgens de Dev ereux -Griffith -methode (waarbij de 
belastingdruk op de gemiddelde binnenlandse investering 
wordt gemeten) bedraagt het gemiddeld effectief 
belastingtarief 27 %, hoewel het marginaal effectief 
belastingtarief veel lager ligt, zelfs al wordt het effect van 
de notionele interestaftrek in de methode te laag geschat. 
Uit een analyse van microgegevens blijkt dat het 
gemiddeld effectief belastingtarief ongeveer 30 % 
bedraagt, maar de resultaten liggen ver uiteen. De 
resultaten verschillen niet significant volgens de grootte 
van de bedrijven (Hoge Raad van Financiën, 'Een tax 
shifting ten voordele van arbeid en bredere 
belastinggrondslagen — Scenario's voor een globale en 
significante belastinghervorming', FOD Financiën, 2014 ). 
(62) Volgens de Belgische belastingwetg eving kan de 
verschuldigde vennootschapsbelasting worden verlaagd momenteel door de Europese Commissie in detail 
onderzocht. Sommige bepalingen van de aftrek 
voor risicokapitaal zijn vatbaar voor misbruik, met 
begrotingskosten als gevolg  (63). Hoewel er ruimte 
is om deze achterpoortjes te s luiten, heeft de 
federale regering opnieuw beloofd de aftrek voor 
risicokapitaal te handhaven en gezegd dat 
stabiliteit en vertrouwen nodig zijn om het 
ondernemerschap te bevorderen. Door de dalende 
referentievoet voor staatsobligaties en de 
maatregelen om  het in aanmerking komende 
vermogen in de financiële sector te beperken, 
zullen de budgettaire gevolgen van het stelsel 
worden verkleind.  
Hervorming van het belastingstelsel  
Sinds het laatste Europees semester heeft België 
enkele maatregelen genomen om de 
belastingdruk op arbeid te verlagen en lijken de 
meeste belastingverhogingen de voornaamste 
groeiverstorende belastinggrondslagen te 
vermijden.  De maatregelen die tot nu toe zijn 
vastgesteld, zijn gezien de grootte van het 
probleem echter vrij beperkt en h ouden, in 
tegenstelling tot wat België in het Europees 
semester van 2014 werd aanbevolen, geen 
uitgebreide herziening van het belastingstelsel in.  
Er is hoe dan ook een uitgesproken politiek 
engagement om de belastingen verder te 
hervormen.  De federale regering beloofde in het 
regeerakkoord om het belastingstelsel te 
hervormen, vereenvoudigen en moderniseren en 
om de belastingdruk te verschuiven. Er is al enig 
voorbereidend werk verricht in parlementaire 
hoorzittingen. In augustus 2014 publi ceerde de 
Hoge Raad van Financiën ook een gedetailleerd 
analytisch verslag, onder meer met kwantitatieve 
ramingen (64). De voorstellen voor een 
                                                                                   
met de bijkomende winst ('overwinst') die het gevolg is van 
integratie in een multinationale groep en die niet zou zijn 
gemaakt als individuele onderneming (bijvoorbeeld door 
synergieën en s chaalvoordelen). Dit moet echter vooraf 
door ruling worden goedgekeurd. De Europese Commissie 
opende in februari 2015  een diepgaand onderzoek naar het 
systeem.  
(63) Zie: Zangari, 'Addressing the debt bias: A comparison 
between the Belgian and Italian ACE Sy stems', Taxation 
Papers WP nr. 2014 -44, Europese Commissie, 2014 . 
(64) Zie Kamer van Volksvertegenwoordigers en Senaat, 2014 , 
'De fiscale hervorming: verslag namens de gemengde 
parlementaire commissie belast met de fiscale hervorming', 
doc. 533343 /001 (Kamer) en 5-2272 /1 (Senaat), februari 
2014 ; en Hoge Raad van Financiën, 'Een tax shifting ten 
 
 
68 belastinghervorming lokten felle discussies uit, 
voornamelijk als onderdeel van een gepolariseerd 
debat over het juiste evenwicht tussen de 
belastingen op arbeid en kapitaal. In tegenstelling 
tot deze enge interpretatie moet een echte 
belastinghervorming ruim worden geïnterpreteerd, 
d.w.z. door een verschuiving naar allerlei 
belastingen die de groei minder verstoren en een 
beperking van het aantal belastingfaciliteiten (door 
een herziening van de huidige fiscale bepalingen, 
subsidies, uitzonderingen en verlagingen). Een 
algemene belastinghervorming moet zorgvuldig 
worden voorbereid, waarbij rekening wordt 
gehouden met  budgettaire, economische, 
maatschappelijke en ecologische doelstellingen en 
tegelijk wordt opgetreden tegen 
belastingontwijking en agressieve fiscale planning.  
Begrotingskader  
Door de zesde staatshervorming van eind 2013 
hebben de Belgische gewesten en 
gemeenschappen vanaf medio 2014 extra 
bevoegdheden gekregen.  Hun aandeel in de 
overheidsuitgaven, dat vóór de hervorming 26  % 
bedroeg, zal stijgen tot 32  %. De gewesten hebben 
ook extra belastingautonomie gekregen door 
'hogere regionale opcentiemen' op de fe derale 
personenbelasting, wat wordt gecompenseerd door 
een belastingverlaging op federaal niveau. 
Tegenover de overgehevelde bevoegdheden staan 
echter geen even grote extra financiële middelen. 
Door de zesde staatshervorming worden dus niet 
alleen bevoegdh eden aan de gewesten en 
gemeenschappen overgedragen maar ook een deel 
van de consolidatielast.  
De decentrale structuur van België en de 
afwezigheid van een 'normenhiërarchie' voor de 
verschillende bestuursniveaus vereisen een 
effectieve begrotingscoördinat ie met het oog op 
het halen van de algemene 
begrotingsdoelstellingen van de regering en het 
                                                                                   
voordele van arbeid en bredere belastinggrondslagen — 
Scenario's voor een globale en significante 
belastinghervorming', FOD Financiën, 2014 . Dit laatste 
bevat e en gedetailleerde bespreking en beoordeling van de 
haalbaarheid en gevolgen van verschillende scenario's: een 
belastingverschuiving naar consumptie (btw, uitbreiding 
van de btw, milieubelastingen), een verschuiving naar een 
belasting op spaargelden en verm ogens (verbreding van de 
grondslag voor personenbelasting) en mogelijke 
hervormingen van de vennootschapsbelasting.  naleven van de Europese begrotingsregels.  
Volgens de aanbevelingen van het Europees 
semester 2014 moest België ervoor zorgen dat alle 
bestuursniveaus op een evenwic htige manier 
bijdroegen aan het nakomen van de 
begrotingsregels, met inbegrip van de regel inzake 
structureel begrotingsevenwicht, door middel van 
een bindend instrument waarvan de doelstellingen 
op middellange termijn duidelijk zijn uitgesplitst. 
Een ad h oc lastenverdelende regeling voor 2014, 
die in juli 2013 werd overeengekomen, lijkt niet te 
zijn gerespecteerd, wat resulteerde in een 
aanzienlijke achterstand voor het behalen van de 
algemene doelstelling van de regering voor 2014. 
De tenuitvoerlegging va n de regelingen en het 
behalen van de overeengekomen doelstellingen 
zijn bemoeilijkt door de omschakeling naar de 
statistische voorschriften van ESR2010 en de 
herclassificatie van een aantal investeringen in de 
overheidssector, vooral op gewestelijk niveau . 
Eind 2013 hebben de federale regering en de 
gewest - en gemeenschapsregeringen een 
samenwerkingsakkoord inzake 
begrotingscoördinatie gesloten dat de uitvoering 
van het begrotingsverdrag tot doel heeft.  
Volgens dit akkoord moet de begroting op het 
niveau v an de overheid als geheel, structureel in 
evenwicht zijn (conform de doelstelling op 
middellangetermijn). Voorts wordt de in de 
praktijk tot stand gekomen coördinatie 
geformaliseerd door het intergouvernementeel 
overlegcomité een officiële rol in het proce s te 
geven en de adviserende rol van de Hoge Raad van 
Financiën (afdeling Financieringsbehoeften van de 
Overheid) explicieter te maken. Daarnaast wil het 
akkoord de toezichthoudende rol van de Hoge 
Raad versterken door uitdrukkelijk te voorzien in 
een corr ectiemechanisme wanneer significant van 
de overeengekomen doelstellingen wordt 
afgeweken. Tot nu toe lijkt dit akkoord echter niet 
volledig te zijn uitgevoerd. De nieuwe federale, 
gemeenschaps - en gewestregeringen hebben alle 
hun eigen begrotingstraject vo or 2015 en daarna 
vastgelegd, maar zonder formeel met elkaar af te 
stemmen.  
Gezien de grotere verantwoordelijkheden die in 
het kader van het samenwerkingsverdrag zijn 
verleend, is het ten slotte belangrijk concrete 
regelingen te treffen die de onafhankelij kheid 
van de Hoge Raad van Financiën (afdeling 
Financieringsbehoeften van de Overheid) 
 
 
69 waarborgen wat betreft zijn samenstelling, 
besluitvorming, communicatie en toegang tot 
informatie.  Een andere instelling, het Federaal 
Planbureau, heeft een lange tradit ie in het opstellen 
van macro -economische vooruitzichten die op alle 
bestuursniveaus de basis vormen van de 
begrotingsplanning.  
3.3. DIENSTEN - EN PRODUCTMARKTEN  
 
70 Goed functionerende binnenlandse 
productmarkten dragen bij tot de 
concurrentiekracht in het buitenland.  Dat 
gebeurt rechtstreeks door belangrijke input te 
leveren aan andere o ndernemingen (zie deel 2.1). 
Er is echter ook een onrechtstreeks effect, 
aangezien hun kosten, zelfs voor niet -
verhandelbare zaken, het algemene prijsniveau 
beïnvloeden. Gezien de Belgische algemene 
praktijk van automatische loonindexatie zijn zij 
dus een belangrijke aanjager van de loongroei.  
In 2013 werd een nieuwe geïntegreerde 
mededingingsautoriteit opgericht.  Die zet het 
handhavingswerk van haar voorganger verder en 
verzekert zo de continuïteit. Zij is ook een aantal 
nieuwe antitrustonderzoeken begonne n en heeft 
een nieuw beleid inzake boetes en informele 
adviezen aangenomen. Het personeelsbestand is 
sinds de oprichting echter verder gedaald, 
waardoor het vermogen om meer toezicht te 
houden op de naleving van de mededingingsregels 
wordt beperkt.  
Dienste nmarkten  
De soepele werking van dienstenmarkten wordt 
belemmerd door de geringe beschikbaarheid en 
grensoverschrijdende toegankelijkheid van e -
procedures.  Dit weerspiegelt de algemene 
onderbenutting van ICT -oplossingen in openbare 
diensten. De professionel e dienstensector en de 
detailhandel vertonen een aantal kenmerkende 
problemen.  
Professionele dienstverlening  
Professionele dienstverlening behoort tot de 
zakelijke diensten die zijn besproken in deel 2.1 
en waarvan het belang voor de bredere 
economie werd beklemtoond.  Bepaalde beroepen 
blijken echter hoge toegangs - en 
uitoefeningsdrempels te vertonen. Vooral 
juridische en boekhoudkundige beroepsactiviteiten 
hebben volgens de indicator voor de regulering 
van de productmarkten van de OESO strenge 
toegangs - en gedragsregels (65). Ook voor 
architecten werden de gedragsregels als streng 
                                                           
(65) Deze OESO -indicator wordt vaak gebruikt als referentie 
voor het regelgevingskader van een land. Hij zet 
beleidsmaatregelen om in een kwa ntitatieve indicator. De 
onderzochte professionele diensten zijn de juridische 
sector, boekhouding, architectuur en engineering. De 
update van 2013  beschrijft de situatie eind 2012 . beschouwd, terwijl er voor ingenieurs helemaal 
geen beperkingen werden vastgesteld. De regels 
omvatten de verplichte vereisten inzake 
rechtsvorm en aandeelhouderschap, 
ingangsproev en, verplicht lidmaatschap van een 
kamer en vergunningsregelingen. Dergelijke 
regelgeving beperkt de bedrijfsdynamiek door 
percentages voor het opstarten en beëindigen van 
ondernemingen op te leggen en zorgt voor zowel 
inefficiënties als buitensporige prij zen (66). 
Omgekeerd bevordert de verlaging of afschaffing 
ervan de allocatieve efficiëntie van de economie.  
Grafiek  3.3.1:  Opzeggingspercentage: professionele, 
wetenschappelijke en technische 
beroepsactiviteiten (gemiddelde 2008 -2011)  
  
Noot: Opzeggingspercentage = opgerichte 
ondernemingen ('geboortecijfer') + insolventies 
('sterftecijfer')  
Bron:  Europese Commissie  
Het Belgische opzeggingspercentage — de som 
van opgerichte ondernemingen en insolventies, 
die een indicator is voor de dynamiek en het 
vermogen tot vernieuwing van een sector — 
behoort voor de vier genoemde 
beroepscategorieën tot de laagste van de EU.  
Voor zakelijke diensten in het algemeen zijn in 
België zowel de oprichtings - als 
insolventiepercentages bijzonder laag (zie grafiek 
3.3.1 ) (67). Bovendien heeft België vrij weinig 
                                                           
(66) Canton et al., The economic impact of professional 
services liberalisa tion, EC -DG ECFIN, Economic Papers 
533, 2014 . 
(67) Die lage opzeggingspercentages zijn kenmerkend voor de 
Belgische economie in het algemeen; ze gelden ook voor 
andere sectoren en geven aan dat wellicht nog andere 
0510152025303540
LT
LV
DK
RO
UK
SK
PT
BG
NL
FR
EE
SL
FI
PL
DE
LU
MT
IE
HU
CZ
ES
AT
SE
IT
CY
BE
geboortecijfer sterftecijfer
 
 
71 ondernomen om de gereglementeerde beroepen te 
hervormen, in tegenstelling tot verscheidene 
andere lidstaten, waaronder buurland Frankrijk.  
Bij de zesde staatshervorming is de bevoegdheid 
over de toegang tot een aantal  gereglementeerde 
beroepen overgeheveld naar de gewesten.  
Hoewel dit vooral gevolgen heeft voor technische 
beroepen (commerciële en ambachtelijke beroepen 
zoals bakkers, begrafenisondernemers en 
opticiens), is het onduidelijk hoe de wederzijdse 
erkenning v an beroepskwalificaties zal worden 
georganiseerd als de gewesten verschillende 
beroepskwalificatievereisten opstellen. Tot nu toe 
hebben de aanpassingen maar weinig impact gehad 
op de beperkingen voor professionele diensten.  
Grafiek  3.3.2:  Opzeggingspercen tage: detailhandel 
(gemiddelde 2008 -2011)  
   
Noot: Opzeggingspercentage = opgerichte 
ondernemingen ('geboortecijfer') + insolventies 
('sterftecijfer')  
Bron:  Europese Commissie  
Retaildiensten  
De detailhandel blijft onderworpen aan een 
aantal regels die zijn ontwikkeling belemmeren.  
De prijzen en groeipercentages van zowel 
levensmiddelen als non -foodartikelen liggen in 
België wezenlijk hoger dan in de buurland en. 
Hoewel dit verschil kan worden verklaard door 
                                                                                   
factoren dan marktregeling belangrijk zijn,  zoals de manier 
waarop de arbeidsmarkt functioneert.  bepaalde factoren die eigen zijn aan het land  (68), 
vertoont de Belgische detailhandel volgens de 
indicator voor de regulering van de 
productmarkten van de OESO ook een van de 
hoogste niveaus van wettelijke en operationele 
beperking. Dat remt de ontwikkeling van de sector 
af en kan de prijzen beïnvloeden. De prijs -
/kostenmarge van de Belgische detailhandel is naar 
schatting de op één na hoogste van alle 
lidstaten  (69). 
Nadat vorig jaar de bevoegdheid over 
detailhandelszaken aan de gewesten was 
overgedragen, zijn nieuwe regelgevingskaders 
ingevoerd, die echter nog niet worden toegepast.  
Brussel heeft nieuwe wetgeving vastgesteld, in 
Wallonië loopt de vaststellingsprocedure en 
Vlaanderen heeft een ontwerp voorges teld. De drie 
gewesten willen het regelgevingsklimaat 
versoepelen door de invoering van één enkel 
vergunningssysteem. Of de hervorming een 
positief effect op marktbelemmeringen heeft 
doordat de vergunningsprocedures voor 
detailhandelszaken korter en eenvou diger worden, 
zal blijken uit de tenuitvoerlegging van deze 
nieuwe kaders.  
Vervoer  
De vervoerssector heeft nog altijd te kampen 
met een inefficiënte marktwerking.  Er zijn geen 
stappen genomen om de binnenlandse markt voor 
passagiersvervoer per spoor open t e stellen voor 
concurrentie. Hoewel de stiptheid van het spoor er 
in 2014 op vooruit ging, blijkt uit binnenlandse 
indicatoren dat die nog altijd veel te wensen over 
laat. Het geplande Gewestelijk ExpresNet van 
Brussel liep geregeld vertraging op en zal pa s in 
2025 in gebruik worden genomen.  
De wetgeving inzake havenarbeid belet 
leveranciers van havendiensten hun 
arbeidskrachten vrij te kiezen en schrijft voor 
dat arbeiders zich moeten laten registreren in 
een arbeidspool.  Deze beperkingen op de vrijheid 
van vestiging worden bovendien op een 
discriminerende manier toegepast. Gezien het 
belang van de havens voor de Belgische economie, 
kan een modernisering van de wetgeving inzake 
                                                           
(68) Van der Linden, J., Consumptieprijzen in België en de 
buurlanden, Working Paper 13-12, Federaal Planbureau, 
2012 . 
(69) Thum -Thysen & Canton (verwacht).  
05101520253035404550
LT
EE
PL
BG
LV
RO
SK
FI
HU
PT
UK
DK
FR
NL
SL
DE
CZ
ES
LU
SE
IE
IT
AT
MT
CY
BE
geboortecijfer sterftecijfer
 
 
72 havenarbeid een katalysator zijn voor de verdere 
ontwikkeling van de sector en d e internationale 
positie versterken. De Belgische overheid herziet 
momenteel de wetgeving om deze problemen op te 
lossen.  
Energiemarkten  
Detailmarkten voor gas en elektriciteit zijn de 
afgelopen jaren aanzienlijk dynamischer 
geworden, wat blijkt uit lager e marktaandelen 
en hogere overstap - en oprichtingspercentages.  
Dat is het gevolg van verscheidene 
overheidsmaatregelen om de klanten prijsbewuster 
te maken en ze gemakkelijker naar een andere 
leverancier te laten overstappen, wat de 
concurrentie op de mark t heeft gestimuleerd. Via 
het 'vangnetmechanisme' ging de federale regulator 
doorlopend toezicht uitoefenen op de 
grondstoffencomponent van de energieprijzen in  
 
 
73  
 
Kader 3.3.1: Gegarandeerde energievoorziening  
In de loop van 2014 werd duidelijk dat door binnenlandse productieproblemen de maximale invoercapaciteit 
tijdens de winter van 2015 zou worden bereikt, met mogelijk tijdelijke stroomtekorten in geval van streng 
winterweer.  De voorbije jaren  zijn verscheidene elektriciteitscentrales (op aardgas) buiten gebruik gesteld omdat 
hun rendement laag is ten opzichte van steenkoolcentrales en hernieuwbare eenheden. Bijgevolg groeide het aandeel 
van de buitenlandse invoer. De capaciteit van aardgascent rales is echter nodig om in de winter vraagpieken van 
14 000 MW te kunnen opvangen, vooral omdat de binnenlandse capaciteit nog aanzienlijk is verminderd door de 
verlengde buitendienststelling van drie kernreactoren met een gezamenlijke capaciteit van 3  000 MW, ongeveer een 
kwart van de binnenlandse productiecapaciteit.  
Om ernstige problemen te voorkomen nam de Belgische overheid een aantal maatregelen, waaronder de 
aanleg van een strategische reserve.  Deze reserve bedraagt 850 MW en bestaat vooral uit prod uctie -eenheden die 
onlangs tijdelijk of definitief buiten dienst werden gesteld. De kosten worden gedekt door een toeslag op de 
transporttarieven. Bovendien werd een bewustmakingscampagne voor het publiek gevoerd. Als de productie 
niettemin niet zou kunnen  voldoen aan de vraag, werden in uiterste nood gecontroleerde stroomonderbrekingen van 
3 000 MW gepland. Door de relatief milde winter was er in de eerste twee maanden van 2015 geen tekort.  
Voor de komende winters blijven de capaciteitsvoorspellingen onzek er, omdat wellicht nog meer 
aardgascentrales buiten dienst zullen worden gesteld.  Op korte termijn wordt de capaciteit vooral geleverd door 
kerncentrales, aangezien er maar weinig hernieuwbare energie op het net zal komen. Daarom wil de nieuwe regering 
de strategische reserve optrekken tot 3  500 MW (minder als de kernreactoren slechts tijdelijk opnieuw in dienst 
worden gesteld). Het blijft afwachten of deze reservecapaciteit daadwerkelijk wordt gehaald  (1). Tegelijk maakte de 
regering bekend dat zij het beg in van de kernuitstap verder wil uitstellen, hoewel het einde nog altijd in 2025 is 
gepland  (2). Daardoor zou de binnenlandse productie met ongeveer 6  000 MW worden verlaagd, ongeveer de helft 
van het totaal.  
Om een chronisch capaciteitstekort te voorkomen  en hernieuwbare energie aan het net te kunnen toevoegen, 
moet de interconnectiviteit van het Belgische elektriciteitsnet worden verbeterd . Ook tijdens normale winters 
hangt België in grote mate af van invoer uit Frankrijk en Nederland. Of de ingevoerde 3  500 MW elektriciteit kan 
worden gebruikt, hangt uiteraard af van de overcapaciteit van deze landen. Gezien de binnenlandse ontwikkelingen 
moet de interconnectiviteit zowel worden versterkt als uitgebreid. In het kader van het Nemo -project wordt een 
eerste aansluiting met het VK gemaakt; ALEGrO wordt de eerste rechtstreekse koppeling met het Duitse net. Deze 
projecten hebben een gezamenlijke capaciteit van 2  000 MW en moeten in 2019 operationeel worden. Via andere 
projecten moet de capaciteit voor in Frankri jk en Nederland geproduceerde stroom verhoogd worden.  
De algemene voorzieningszekerheid hangt echter in grote mate af van een vernieuwde binnenlandse 
productiecapaciteit  (3). In een recente studie wordt de klemtoon gelegd op de zware investeringen die Belg ië op 
lange termijn moet doen ten gevolge van de kernuitstap en het groeiende aandeel van intermittente capaciteit  (4). 
Vooral in de periode 2020 -2025 is heel wat vervangingscapaciteit nodig. Er moet op korte termijn actie worden 
ondernomen. Om een beter investeringsklimaat te creëren, wil de federale regering een ‘energiepact’ met de 
gewesten sluiten dat steunt op een gemeenschappelijke visie op energie. De overkoepelende doelstelling van het pact 
is de gegarandeerde voorziening van schone en betaalbare e nergie in de komende 20 tot 25 jaar. Op korte termijn 
wordt een aanbesteding voor nieuwe klassieke centrales met een totale capaciteit van 800 MW gepland. Om 
kosteneffectiviteit te garanderen, wordt hieraan een staatssteunmechanisme gekoppeld dat ongunstig e 
marktvoorwaarden achteraf compenseert.  
 
_____________________________________________________  
(1) De begindoelstelling van de strategische reserve voor deze winter was 1  200 MW, 350 MW meer dan uiteindelijk werd 
gevonden.  
(2) De twee kleinste kernreactoren zouden dit jaar worden gesloten. Volgens de nieuwe plannen zal de eerste reactor in 2022 buiten 
dienst worden gesteld.  
(3) CREG, de federale regulator, waarschuwt in een verslag uit 2007 al voor een gebrekkige energiezekerheid, omdat niet gen oeg 
wordt geïnvesteerd.  
(4)  FPB, Het Belgische energiesysteem in 2050: Waar naartoe?, 2014.  
 
 
 
 
74 België en de buurlanden. Bijgevolg moeten 
energieleveranciers hun prijsaanpassingen kunnen 
rechtvaardigen. Prijsformules en aanpassingen zijn 
daardoor transparanter geworden en zijn niet 
langer gekoppeld aan de olieprijzen. De federale 
overheid heeft beslo ten dit mechanisme met 
maximaal drie jaar te verlengen, d.w.z. tot en met 
december 2017. In het algemeen sluiten de 
gemiddelde energieprijzen nu dichter aan bij die 
van de buurlanden. Dit is vooral het geval voor 
aardgas; de elektriciteitsprijzen voor part iculiere 
gebruikers zijn doorgaans nog altijd hoger dan in 
de meeste buurlanden (zie grafiek 3.3.3 ). De 
verstoorde binnenlandse productie  van kernenergie 
(zie kader 3.3.1 ) heeft in het derde kwartaal van 
2014 ook tot een piek in de groothandelsprijzen 
geleid, waardoor nog ee ns werd onderstreept dat 
het net verder moet worden gekoppeld. Omdat de 
Duitse marktprijzen (zonder belastingen en 
heffingen) aanzienlijk lager zijn dan de Belgische, 
lijkt een koppeling met Duitsland prioritair.  
Grafiek  3.3.3:  Elektriciteitsprijzen voor particulieren (alle 
belastingen en heffingen inbegrepen)  
  
Jaarlijks consumentenprofiel: van 2  500 tot 5  000 KWh  
Bron:  Europese Commissie  
Het aanhoudende prijsverschil voor elektriciteit 
is vooral te wijten aan belastingen en heffingen.  
Vooral de Belgische distributienettarieven zijn 
hoog. Die worden geheven door de 
distributienetexploitanten. In de tarieven zijn 
behalve de werkelijke distri butiekosten die 
voortvloeien uit het beheer van het netwerk, ook 
de kosten van openbaredienstverplichtingen 
inbegrepen, onder meer doordat de verdeler 
verplicht is groene certificaten te kopen. De distributienettarieven voor de periode 2008 -2012 
werden ver lengd tot eind 2014. De bevoegdheid 
om de tarieven te bepalen werd in juli 2014 
overgeheveld naar de regionale regulatoren.  
De bevroren tarieven waren te laag om alle 
kosten van de netwerkverdelers te dekken, 
waardoor de verliezen de jongste jaren 
aanzienl ijk opliepen.  Vooral in Vlaanderen 
werden de verdelers door de snel oplopende kosten 
van hernieuwbare energie en de steunregelingen 
voor verwarming en elektriciteit opgescheept met 
een groeiend aantal groene certificaten, die door de 
bevriezing van de tari even niet in de eindprijs 
konden worden doorberekend. Als het beleid niet 
wordt gewijzigd, zullen de verdelers tegen eind 
2015 voor 1,8 miljard EUR aan certificaten 
voorschieten (70). 
Eind 2014 stelde Vlaanderen een nieuwe 
tariefmethode vast.  Daarbij werd o vergestapt op 
een 'inkomstenplafond' om 
distributienetexploitanten aan te moedigen om op 
zoek te gaan naar efficiëntiebesparingen en te 
vermijden dat de verliezen opnieuw snel opliepen. 
In de twee andere gewesten besloten de 
regulatoren om de federale meth ode te blijven 
gebruiken.  
Het nieuwe Vlaamse elektriciteitstarief geldt 
voor de periode 2015 -2016 en brengt een eerste 
prijsstijging met zich mee om de kosten uit 
2008 -2009 terug te verdienen.  Aangezien het 
aantal niet -gedekte certificaten in 2010 -2014 sne l 
opliep, zullen nog meer prijsstijgingen nodig zijn 
om de kosten van royale en langdurige subsidies 
uit het verleden terug te verdienen. Dit zal 
waarschijnlijk leiden tot aanzienlijke 
prijsstijgingen voor particuliere gebruikers en de 
meeste kmo's. Als de  verliezen tegen 2019 
volledig worden doorberekend, samen met de 
bijkomende kosten van federale en Vlaamse 
certificaatstelsels (van respectievelijk 
windmolenparken op zee en biomassacentrales), 
kunnen volgens ramingen van de SERV de prijzen 
voor een gemidd elde Vlaamse kmo met 20  % 
stijgen.  
                                                           
(70) SERV, Nieuwe riemen voor het energiebeleid 2014 -2019 , 
2014 . 
0,000,050,100,150,200,250,300,35
BE DE FR NL UK
 
 
75 Ook de binnenlandse elektriciteitsproductie en de 
voorzieningszekerheid in het algemeen vormen 
belangrijke uitdagingen (zie kader 3.3.1 ). 
 
3.4. GROENER MAKEN V AN DE ECONOMIE  
 
76 Broeikasgasemissies  
Zonder aanvullende maatregelen of flexibele 
mechanismen zal België volgens zijn eigen 
prognoses(71) 11 pp tekortkomen om zijn 2020 -
doelstelling voor het terugdringen van 
broeikasgasemissies te halen.  Dit is een van de 
grootste resterende inspanningen van alle lids taten 
(zie grafiek  3.4.1 ). Het gebrek aan politieke 
overeenstemming tussen het federale en 
gewestelijke niveau inzake de verdeling van de  
nodige inspanningen en de opbrengsten uit het 
veilen van emissierechten in het kader van de EU 
ETS verhindert dat meer positieve maatregelen 
worden genomen. Het blijft onduidelijk in welke 
mate het samenwerkingsakkoord waarover 
momenteel wordt onderhandel d een bevredigend 
antwoord zal geven op de behoefte aan een 
duidelijke verdeling van de inspanningen.  
Er zijn verscheidene beleidslijnen en 
maatregelen aangekondigd om de emissies te 
verminderen, maar de uitvoering ervan blijft 
onzeker.  In de gewestelijke regeringsverklaringen 
wordt energie -efficiëntie als de belangrijkste 
                                                           
(71) In het kader van de Europa 2020 -strategie heeft België 
toegezegd de broeikasgasemissies van de sectoren die niet 
onder de Europese regeling voor de emissiehandel (ETS) 
vallen tegen 2020  met 15 % te verminderen ten opzichte 
van 2005 . prioriteit naar voren gebracht. Zonder 
overeenkomst over de verdeling van de 
inspanningen kunnen de veilingopbrengsten echter 
niet worden ingezet ter ondersteuning van deze 
maatregelen. V oorts zal in Vlaanderen 
waarschijnlijk een groot deel van deze middelen 
worden bestemd om energie -intensieve sectoren 
voor de stijging van de elektriciteitsprijzen te 
compenseren. Het is daarom onduidelijk hoeveel 
daadwerkelijk voor klimaatbescherming 
beschikbaar zal zijn en wanneer. De 
veilingopbrengsten bedroegen in 2013 bijna 
115 miljoen  EUR, maar het is niet duidelijk welk 
aandeel daarvan werd (zal worden) besteed aan 
klimaat - en energiedoelstellingen. Er is evenmin 
duidelijkheid over de mate waarin fle xibele 
mechanismen zullen worden gebruikt om de 
doelstellingen te verwezenlijken. In het bijzonder 
in de woonsector en het wegvervoer zou hier 
dringend iets aan moeten worden gedaan; deze 
sectoren waren in 2012 verantwoordelijk voor 
respectievelijk 14,6  % en 21,4  % van de totale 
broeikasgasemissies, terwijl het EU -gemiddelde 
respectievelijk 9,4  % en 19,7  % bedroeg. Op grond 
hiervan blijft het onduidelijk of de geplande 
maatregelen volledig zullen worden uitgevoerd en 
of deze zullen volstaan om de 2020 -doels telling te 
behalen.  Grafiek  3.4.1:  Resterend verschil met de 2020 -reductiedoelstelling voor niet -ETS-broeikasgasemissies  
 
- verschillen (+/ - voor onderprestatie/overprestatie ) worden uitgedrukt als procent van het basisjaar (2005)  
- niet-ETS-emissies: emissies die niet onder de Europese regeling voor de emissiehandel (EU ETS) vallen  
Bron:  Europese Commissie, op basis van prognoses van de lidstaten  
23%
17%
11%
8%7%
4%3%3% 2% 1% 1% 1% 0%-1%-1%-2% -2% -2% -3%
-5%
-10%-12%
-16%-17%
-26%
-32%
-37%
-46%-50%-40%-30%-20%-10%0%10%20%30%
LU IEBE ES AT FI ITBG LT LV NL DE SI EL MT DK FR SE UK EE PL RO CZ HR HU PT SK CY
3.4. Greening the econom y 
 
77 Hernieuwbare energie  
België heeft goede vorderingen gemaakt in de 
ontwikkeling van hernieuwbare 
energiebronnen.  De 2020 -doelstelling van het 
land is 13  % van het finale energieverbruik. Dit 
doel vormt een sterke stimulans om in de 
snelg roeiende sector van hernieuwbare 
energietechnologie te investeren. In 2012 bereikte 
het aandeel hernieuwbare energie 6,8  % en uit de 
voorlopige gegevens voor 2013 blijkt dat dit tot 
7,5 % is gestegen. Er blijft echter een grote kloof 
met de 2020 -doelstelli ng. 
De opwekking van hernieuwbare elektriciteit is 
bijzonder snel toegenomen en wordt 
ondersteund met groenestroomcertificaten, 
gewaarborgde prijzen en een programma voor 
de bouw van windturbines op zee.  Het aandeel 
van hernieuwbare energiebronnen is in 20 13 tot 
25 % van de totale elektriciteitsopwekking 
gestegen. De kosten daarvan worden echter 
doorgerekend in hoge distributietarieven. Zoals 
gezegd in punt 3.3, zullen deze tarieven nog verder 
stijgen. De steunniveaus werden in 2013 en 2014 
al verlaagd en d e distributietarieven worden 
gaandeweg voor alle producenten toegepast, ook 
zij die elektriciteit produceren voor eigen verbruik. 
De komende jaren zal op het federale niveau 
verder worden gewerkt aan de ontwikkeling van 
windturbines op zee en zal de steun voor 
hernieuwbare energiebronnen verdere 
herzieningen ondergaan in overeenstemming met 
de nieuwe EU -bepalingen inzake staatssteun. Er 
lijken echter geen plannen te zijn om de synergie 
tussen de verschillende regelingen voor 
groenestroomcertificaten in de g ewesten te 
verbeteren en te profiteren van de mogelijke 
efficiëntiewinsten.  
Efficiënt gebruik van hulpbronnen  
Bij gebrek aan natuurlijke hulpbronnen en als 
centrum van energie -intensieve industrie is 
België een structurele netto -importeur van 
energie.  Ook in de vervoers - en woonsector is de 
energie -intensiteit relatief hoog. Maatregelen om 
investeringen in energie -efficiëntie te stimuleren 
zouden de algemene economische efficiëntie van 
België daarom verbeteren, de afhankelijkheid van 
de invoer verminderen, de betalingsbalanspositie 
versterken, de gevoeligheid van de economie voor 
externe prijsschokken verlagen en de 
broeikasgasemissies terugdringen. Hoewel zowel het primaire als het finale energieverbruik in de 
periode 2005 -2013 is gedaald, zit België niet o p 
koers om zijn nationale doelstellingen inzake 
energie -efficiëntie te halen.  
Een aantal maatregelen is aangekondigd om de 
energie -efficiëntie te verbeteren, vooral in de 
gebouwensector.  Er zijn echter geen garanties dat 
deze maatregelen zullen worden uitg evoerd, 
aangezien de opbrengsten uit het veilen van 
emissierechten, zoals eerder gezegd, niet 
beschikbaar zijn voor gebruik en in het federale 
regeerakkoord is opgenomen dat pas eind 2015 een 
energievisie en -pact zullen worden goedgekeurd. 
Het is daarom o nduidelijk welke effecten zij zullen 
hebben op de vraag naar energie en op de 
emissiereducties.  
In de jaarlijkse groeianalyse 2015 van de 
Commissie wordt de behoefte aan betere 
installaties voor afvalbeheer, recyclage en 
waterzuivering benadrukt.  Het voorkomen en 
verminderen van afvalproductie, in combinatie met 
een uitgebreider hergebruik, recyclage en 
innovatief productontwerp, kan de 
hulpbronnenefficiëntie verbeteren. België heeft al 
enige vooruitgang geboekt met deze 
veelomvattende uitdaging. Er kunnen meer 
vorderingen worden gemaakt door nieuwe 
economische instrumenten in te voeren om 
afvalpreventie te bevorderen, om te vermijden dat 
herbruikbaar of recycleerbaar afval wordt 
verbrand, en om het hergebruik en de recyclage 
van afval economisch a antrekkelijker te maken. 
Tegelijkertijd kan het laten uitdoven van subsidies 
voor verbranding bijdragen tot de verschuiving van 
de belastingheffing naar milieubelastingen (zie 
punt 3.2). 
Congestie  
Vergeleken met de meeste andere landen heeft 
België een gro ot en toenemend(72) probleem 
inzake filezwaarte tijdens de spits, zowel in de 
stedelijke gebieden als op belangrijke 
verbindingswegen tussen de steden.  De jaarlijkse 
kosten voor vertragingen door files bedragen in 
België naar schatting ongeveer 1  % van het 
                                                           
(72) Volgens een recente enquête van Agoria duurt het pendelen 
naar Brussel bij negen op de tien werknemers nu 25 % 
langer dan in 2012 . 
3.4. Greening the econom y 
 
78 bbp(73). Verkeerscongestie leidt tot een hoger 
brandstofverbruik en draagt bij tot luchtvervuiling. 
Naar schatting is luchtverontreiniging in België 
jaarlijks verantwoordelijk voor bijna 10  000 
voortijdige sterfgevallen en 2,5  miljoen verloren 
werkdagen doo r ziekte(74).   
In meerdere gevallen moet het in de federale en 
gewestelijke regeerakkoorden aangekondigde 
voornemen om de fileproblemen aan te pakken 
nog steeds in tastbare maatregelen worden 
omgezet.  De timing van sommige aangekondigde 
maatregelen is ondu idelijk, en de vraag blijft of zij 
kunnen worden gerealiseerd. Ondanks het feit dat 
het probleem steeds ernstiger wordt, worden 
meerdere aspecten nog steeds gedeeltelijk niet 
aangepakt, waaronder (1) het potentieel van 
congestieheffingen op de drukste mome nten om 
een beter gebruik van de infrastructuur door 
personenwagens aan te moedigen, (2) de fiscaal 
gunstige behandeling van het privégebruik van 
bedrijfswagens en brandstofkaarten en (3) de 
tekortkomingen in het openbaar vervoer.  
                                                           
(73) Christidis, P., Ibáñez Rivas, J.N., Measuring road 
congestion, JRC technical notes, EC JRC -IPTS, 2012 . 
(74) De berekenin gen zijn gebaseerd op de effectbeoordeling bij 
het geïntegreerde pakket schone lucht van de Commissie 
(2013 ). 
BIJLAGE A  
Overzichtstabel  
 
79 Vastleggingen  Samenvattende beoordeling  (75) 
Landenspecifieke aanbevelingen (LSA's) van 2014  
LSA 1  
Na het corrigeren van het buitensporige tekort, 
krachtigere begrotingsmaatregelen voor 2014 te 
nemen gelet op het zich aftekenende verschil 
van 0,5  % van het bbp op basis van de 
voorjaarsprognose 2014 van de diensten v an de 
Commissie die wijst op het gevaar van 
aanzienlijke afwijking ten opzichte van de 
vereisten van het preventieve deel van het 
stabiliteits - en groeipact. In 2015 de 
begrotingsstrategie die de vereiste aanpassing 
van 0,6% van het bbp in de richting van de 
middellangetermijndoelstelling moet 
waarborgen, waarmee ook aan de schuldregel 
zou worden voldaan, aanzienlijk te versterken. 
Daarna, totdat de 
middellangetermijndoelstelling is verwezenlijkt, 
de voorgenomen jaarlijkse structurele 
aanpassing in de richt ing van de 
middellangetermijndoelstelling voort te zetten, 
overeenkomstig het vereiste van een jaarlijkse 
structurele aanpassing van ten minste 0,5  % van 
het bbp, en een grotere aanpassing te realiseren 
als de economische omstandigheden meezitten 
of zulks nodig is om aan de schuldregel te 
voldoen, teneinde de hoge schuldquote van de 
overheid op een duurzaam neerwaarts traject te 
brengen. Te zorgen voor een evenwichtige 
bijdrage van alle bestuursniveaus aan het 
nakomen van de begrotingsregels, met inbegrip 
van de regel inzake structureel 
begrotingsevenwicht, door middel van een 
bindend instrument waarvan een uitdrukkelijke 
uitsplitsing van de doelstellingen in een 
planningperspectief op middellange termijn deel 
uitmaakt.  België heeft beperkte vooruitgang  gebo ekt om 
gevolg te geven aan LSA 1 (deze algemene 
beoordeling van LSA  1 omvat geen beoordeling van 
de naleving van het stabiliteits - en groeipact):  
België heeft beperkte vooruitgang geboekt om te 
zorgen voor een evenwichtige bijdrage van alle 
bestuursniveaus aan het nakomen van de 
begrotingsregels:  
 Een samenwerkingsakkoord dat op 13 december 
2013 tussen de federale regering en de gewest -
/gemeenschaps regeringen werd gesloten, voert 
een regel inzake structureel begrotingsevenwicht 
voor de overheid als geheel in en formaliseert de 
onderlinge afstemming van het begrotingsbeleid 
tussen de verschillende bestuursniveaus. Het is tot 
dusver niet in de praktijk  gebracht. De nieuwe 
regeringen die op federaal niveau en op het 
niveau van de gemeenschappen en de gewesten 
zijn aangetreden, hebben elk een begrotingstraject 
voor 2015 en daarna vastgesteld, tot op heden 
zonder formele coördinatie.  
  
LSA 2  België heeft beperkte vooruitgang  geboekt om 
                                                           
(75) De volgende categorieën worden gebruikt om de vooruitgang in de uitvoering van de LSA's van 2014  te beoordelen. Geen 
vooruitgang: de lidstaat heeft geen maatregelen aangekondigd of goedgekeurd om gevolg te geven aan de LSA. Deze categorie 
wordt ook gebruikt als de lidstaat een studiegroep heeft aangesteld om mogelijke maatregelen te onderzoeken. Beperkte 
vooruitgang: de lidstaat heeft een aantal  maatregelen aangekondigd om gevolg te geven aan de LSA maar deze blijken 
ontoereikend en/of de goedkeuring/uitvoering ervan is in gevaar. Enige vooruitgang: de lidstaat heeft maatregelen 
aangekondigd of goedgekeurd om gevolg te geven aan de LSA. Deze maat regelen zijn veelbelovend maar zijn nog niet allemaal 
uitgevoerd en de uitvoering ervan is niet zeker in alle gevallen. Aanzienlijke vooruitgang: de lidstaat heeft maatregelen 
goedgekeurd en de meeste daarvan zijn uitgevoerd. Deze maatregelen zullen zeker bijdragen om te voldoen aan de LSA. 
Volledige uitvoering: de lidstaat heeft maatregelen goedgekeurd en uitgevoerd die op passende wijze gevolg geven aan de LSA.  
 
 
80 Het belasting systeem in zijn geheel 
evenwichtiger en billijker te maken en in te 
zetten op een grootschalige fiscale hervorming 
die gericht is op het verlichten van de 
belastingdruk op arbeid, het vereenvoudigen 
van het belastingsysteem, het efficiënter maken 
van de bt w, het verruimen van de 
belastinggrondslagen, het verminderen van het 
aantal aftrekmogelijkheden, het dichten van 
achterpoortjes en het laten uitdoven van 
subsidies met schadelijke milieugevolgen.  
 gevolg te gev en aan LSA 2:  
 Verlichten van de belastingdruk op arbeid:  
Verhoging van het maximale forfait voor 
beroepskosten (met 14  EUR/maand in 2015, 
nogmaals in 2016). De belasting op gewone 
aandelen werd verhoogd van 2,5  % naar 2,7  %, op 
kapitalisatieaandelen van 1  % naar 1,3  %.  
 Alle accijnzen worden vanaf 2015 jaarlijks 
geïndexeerd. Aanvullende accijnsverhogingen 
zijn gepland voor tabak (2015) en diesel (2016). 
Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest heeft een 
taskforce opgericht om het belastingstelsel te 
vereenvoudige n en een verschuiving naar 
vastgoedbelastingen te realiseren.  
 Vereenvoudigen van het belastingsysteem:  
Aangekondigde verlaging van de 
socialezekerheidsbijdragen van werkgevers van 
33 % naar 25  % door middel van de absorptie van 
bestaande verlagingen.  
 Verminderen van het aantal aftrekmogelijkheden:  
Een aantal belastingaftrekken zal van 2015 tot en 
met 2018 niet worden geïndexeerd. Het Vlaamse 
Gewest heeft de aftrek van de personenbelasting 
voor de eigen woning verminderd.  
 Laten uitdoven van subsidies me t schadelijke 
milieugevolgen:  Door de automatische jaarlijkse 
aanpassing van de referentiecijfers voor de CO2 -
uitstoot voor het jaar 2015 wordt het privégebruik 
van bedrijfswagens iets zwaarder belast. De 
gewestregeringen hebben aangekondigd dat vanaf 
2016  een kilometerheffing voor vrachtwagens 
wordt ingevoerd. Het Vlaamse Gewest wil de 
belastinggrondslag voor voertuigen wijzigen 
volgens het principe dat de vervuiler betaalt.  
 Efficiënter maken van de btw:  Aangekondigde 
btw-verhoging naar het standaardtarief  van 21  % 
voor plastische chirurgie (om niet -medische 
redenen) en voor renovaties van woningen van 
minder dan 10 jaar oud (in plaats van 5 jaar).  
LSA 3  
De toekomstige stijging van de 
overheidsuitgaven in verband met de 
vergrijzing, met name voor pensioenen en 
langdurige zorg, te beheersen door meer België heeft aanzienlijke vooruitgang  geboekt om 
gevolg te geven aan LSA 3:  
Aanzienlijke v ooruitgang om de kloof tussen de 
werkelijke en de wettelijke pensioenleeftijd te 
 
 
81 inspanningen te leveren om de kloof tussen de 
werkelijke en de wettelijke pensioenleeftijd te 
verkleinen, de mogelijkheden om vroeger met 
pensioen te gaan vervroegd af te bouwen, actief 
ouder worden te bevorderen, de pensioenleeftijd 
aan te passen aan de ontwikkeling van de 
levensverwachting, en de overheidsuitgaven 
voor langdurige zorg kostenefficiënter te 
maken.  
 verkleinen:  
 De voorwaarden wat betreft minimumleeftijd en 
duur van de loopbaan voor vervroegde uittreding 
via het Stelsel van werkloosheid met 
bedrijfstoeslag worden geleideli jk strenger, 
waarbij de minimumleeftijd sinds januari 2015 is 
verhoogd tot 62 jaar. Er gelden 
overgangsmaatregelen en afwijkingen voor zware 
beroepen, lange loopbanen en collectief ontslag.  
 De verplichting om beschikbaar te zijn voor de 
arbeidsmarkt en wer k te zoeken, is uitgebreid naar 
alle werklozen die de pensioenleeftijd nog niet 
hebben bereikt (vroeger 60 jaar), met 
uitzondering van de werklozen die eind 2014 
60 jaar waren.  
 Verdere verhogingen van de minimumleeftijd en 
de minimale duur van de loopbaan  voor 
vervroegde uittreding zijn aangekondigd vanaf 
2016 (van 62 naar 63 jaar en loopbaan van 40 
naar 42 jaar tussen 2016 en 2019).  
 Een geleidelijke hervorming van het 
pensioenstelsel voor ambtenaren is gepland voor 
2016, waarbij de regels voor pensioenopb ouw 
worden gewijzigd om de gemiddelde loopbaan te 
verlengen.  
Beperkte vooruitgang om actief ouder worden te 
bevorderen:  
 De pensioenbonus voor wie na de leeftijd van 62 
blijft werken is afgeschaft, waardoor de financiële 
stimulans om de loopbaan te verleng en is 
verminderd . 
 Het stelsel van tijdskrediet, waardoor werknemers 
hun loopbaan kunnen onderbreken en een 
uitkering krijgen, werd hervormd. Het 
"tijdskrediet zonder motief" werd afgeschaft, 
maar de mogelijkheid om "tijdskrediet met 
motief" te nemen werd u itgebreid van 36 naar 48 
maanden om te zorgen voor een kind, om 
palliatieve zorgen te verstrekken of om te zorgen 
voor een ernstig ziek gezinslid.  
 Het tijdskrediet "eindeloopbaan" voor oudere 
werknemers met een loopbaan van ten minste 25 
jaar, wordt vanaf de leeftijd van 60 jaar 
toegekend. Het blijft mogelijk om vanaf 55 jaar 
 
 
82 tijdskrediet te nemen voor zware beroepen, 
nachtarbeid, de bouwsector en (vervroegd) 
collectief ontslag.  
 Vlaanderen: de focus van activeringsmaatregelen 
voor oudere werknemers is verle gd naar 55 -
plussers: de subsidie is niet meer van toepassing 
op werknemers tussen 50 en 55 die minder dan 
een jaar werkloos zijn.  
Enige vooruitgang om de pensioenleeftijd aan te 
passen aan de ontwikkeling van de 
levensverwachting:  
 Een verhoging van de wettelijke pensioenleeftijd 
is aangekondigd, naar 66 jaar in 2025 en naar 67 
jaar in 2030.  
 In de geplande hervorming zou een 
puntensysteem worden ingevoerd waarbij 
automatische aanpassingsmechanismen in 
werking treden in samenhang met de 
demografische en e conomische ontwikkelingen.  
LSA 4  
De arbeidsmarktparticipatie te verhogen, in het 
bijzonder door de financiële prikkels die werken 
onaantrekkelijk maken te beperken, de 
arbeidsmarkt toegankelijker te maken voor 
outsiders zoals jongeren en personen met een 
migratieachtergrond, de beroepsmobiliteit te 
vergroten, en discrepanties tussen aangeboden 
en gevraagde vaardigheden en het probleem van 
vroegtijdig schoolverlaten aan te pakken. Overal 
in het land de partnerschappen tussen de 
overheid, openbare 
arbeidsbem iddelingsdiensten en 
onderwijsinstellingen te versterken om in een 
vroeg stadium gepersonaliseerde bijstand aan 
jongeren te verlenen.  
 België heeft enige vooruitgang  geboekt om gevolg 
te geven aan LSA 4:  
Enige vooruitgang om de financiële prikkels die 
werk en onaantrekkelijk maken te beperken:  
 Verhoging van het maximale forfait voor 
beroepskosten (met 14  EUR/maand in 2015, 
nogmaals in 2016).  
 Tijdelijke werkloosheidsuitkeringen worden 
berekend op basis van 65  % van het 
referentieloon (vroeger 70  %). 
 De voorwa arden voor de toeslag voor deeltijdse 
werkloosheid worden verstrengd en de toeslag 
wordt verlaagd. Er is voorzien in een termijn van 
2 jaar, waarna een evaluatie is gepland.  
 De anciënniteitstoeslag voor oudere werklozen 
wordt afgeschaft, op enkele uitzonde ringen na.  
 De voorwaarden voor de inschakelingsuitkering 
worden strenger (maximale leeftijd voor nieuwe 
instromers verlaagd van 30 naar 25 jaar). De 
uitkering voor jonge werklozen jonger dan 21 jaar 
wordt gekoppeld aan de vereiste om een diploma 
hoger secu ndair onderwijs te hebben of een 
 
 
83 gelijkwaardige alternerende opleiding afgerond te 
hebben.   
 Het referentieloon voor de berekening van de 
werkloosheidsuitkeringen wordt gewijzigd, 
waardoor de gemiddelde uitkering licht daalt.  
 De belastingvermindering voor 
werkloosheidsuitkeringen wordt in de periode 
2015 -2019 niet geïndexeerd.  
 De fiscale "werkbonus" wordt in januari 2016 
versterkt, waardoor werknemers met een laag 
loon een hoger netto -inkomen zullen hebben. Een 
tweede verhoging is gepland in 2019.  
 In het fe derale regeerakkoord is het voornemen 
opgenomen om werkloosheidsuitkeringen voor 
langdurig werklozen te koppelen aan de 
voorwaarde om twee halve dagen per week 
"gemeenschapsdienst" te verrichten. Dit zal in een 
samenwerkingsakkoord met de gewesten worden 
uitgevoerd.  
Beperkte vooruitgang om de arbeidsmarkt 
toegankelijker te maken voor outsiders:  
 De structurele vermindering van de sociale 
bijdragen (RSZ -bijdragen) van de werkgevers 
voor lage lonen werd in januari 2015 met 14  EUR 
opgetrokken (tot 476,6  EUR/kwartaal) om de 
vraag naar lager betaalde arbeid te bevorderen. 
Voor 2017 en 2019 zijn bijkomende verhogingen 
met hetzelfde bedrag gepland. De loongrens om 
voor deze verminderingen in aanmerking te 
komen, wordt geïndexeerd en verhoogd, 
waardoor d e doelgroep groter wordt.  
 Gewesten: door de zesde staatshervorming werd 
de bevoegdheid voor het toekennen van RSZ -
verminderingen voor bepaalde doelgroepen 
overgeheveld, waardoor de gewesten de 
activeringsmaatregelen beter kunnen afstemmen 
op de specifieke behoeften van de arbeidsmarkt 
van elk gewest.  
 Vlaanderen: er is een vereenvoudiging 
aangekondigd van het bestaande stelsel, waarbij 
de focus van de stimulerende maatregelen wordt 
verlegd naar jonge werklozen, werklozen ouder 
dan 55 en personen met een bepe rking.  
 
 
84  Vlaanderen:  er werd een voorstel ingediend voor 
de hervorming van de gesubsidieerde 
dienstencheques voor huishoudelijke en/of 
persoonlijke hulp. De verplichting dat ten minste 
60 % van de aangeworven werknemers 
werkzoekenden of leefloners moeten z ijn, zou 
afgeschaft worden, waardoor voor de meest 
kwetsbaren de drempel om tot dit arbeidscircuit 
toe te treden wordt verhoogd.  
 Wallonië: het regeerakkoord voorziet in een beter 
gericht beleid om laaggeschoolde jongeren op de 
arbeidsmarkt te krijgen.  
Enig e vooruitgang om de discrepanties tussen 
aangeboden en gevraagde vaardigheden en het 
probleem van vroegtijdig schoolverlaten aan te 
pakken (zie LSA  5). 
Beperkte vooruitgang om de partnerschappen tussen 
de overheid, openbare arbeidsbemiddelingsdiensten 
en onderwijsinstellingen te versterken:  
 Brussel: er zijn plannen om de partnerschappen 
tussen openbare arbeidsbemiddelingsdiensten en 
onderwijs -/opleidingsaanbieders en -actoren te 
versterken.  
 Vlaanderen: het uitvoeringsplan voor de 
jongerengarantie wordt geac tualiseerd om 
onderwijs - en werkgelegenheidsmaatregelen beter 
te integreren.  
 Wallonië: het regeerakkoord voorziet in het 
sluiten van een pact voor werkgelegenheid en 
opleiding met de sociale partners ("Pacte pour 
l'emploi et la formation"). De inwerkingtre ding 
ervan is in 2016 gepland.  
LSA 5  
Het concurrentievermogen te herstellen door de 
hervorming van het loonvormingsmechanisme, 
met inbegrip van de loonindexering, voort te 
zetten in overleg met de sociale partners en 
conform de nationale praktijken, om ervoor te 
zorgen dat de loonevolutie aansluit bij de 
productiviteitsontwikkelingen op sectoraal en/of 
bedrijfsniveau en bij de economische toestand, 
en voorziet in daadwerkelijke automatische 
correcties waar zulks nodig is; door de 
mededinging te versterke n in de sectoren van de België heeft enige vooruitgang  geboekt om gevolg 
te geven aan LSA 5:  
Enige vooruitgang om het loonvormingsmechanisme 
te hervormen:  
 Tijdelijke opschorting van alle 
loonindexeringsakkoorden tot de inflatie de reële 
lonen met 2  % heeft verminderd.  
 Aankondiging van een geplande hervorming van 
de wet van 1996 om de nationale "loonnorm" te 
operationaliseren, om tegen 2019 de sinds 1996 
 
 
85 detailhandel, excessieve beperkingen 
betreffende diensten, met inbegrip van diensten 
van deskundigen, te elimineren en het gevaar 
van verdere stijgingen van de 
energiedistributiekosten in te dijken; door 
innovatie te stimuleren via geharmoniseerde 
steunregelingen en minder administratieve 
barrières; en door een gecoördineerd onderwijs - 
en opleidingsbeleid te voeren dat de 
hardnekkige discrepanties tussen aangeboden en 
gevraagde vaardigheden en de regionale 
verschillen inzake vroegtij dig schoolverlaten 
aanpakt.  
 opgebouwde loonkloof met de buurlanden te 
dichten. Bij het vaststellen van de loonnorm zal 
rekening  worden gehouden met de werkelijke 
relatieve loonontwikkelingen van de voorbije 
twee jaar. Dit wordt verankerd in een algemeen 
verbindend verklaarde collectieve overeenkomst 
of een Koninklijk Besluit, en sancties voor 
overschrijdingen worden geautomatiseer d. 
 Reeds geplande loonlastenverlagingen worden 
behouden, maar met een gewijzigde timing: de 
voor 2015 en 2017 geplande ronden worden 
tegelijk in 2016 uitgevoerd, de derde ronde blijft 
voor 2019 gepland.  
Beperkte vooruitgang om de mededinging in de 
diensten sector te versterken en het probleem van de 
distributiekosten aan te pakken:  
 Detailhandel: de gewesten hebben nieuwe 
wetsontwerpen voorgesteld 
(Wallonië/Vlaanderen) of aangenomen (Brussel), 
maar de voorgestelde maatregelen zijn 
onvoldoende om te garanderen  dat de 
voorwaarden voor de detailhandel in de praktijk 
vereenvoudigd en verlicht zullen worden.   
 Professionele diensten: er zijn wijzigingen 
doorgevoerd voor landmeter -experten 
(rechtspersoon), octrooigemachtigden 
(groepsvertegenwoordiging) en accountant s 
(bescherming van de titel ook voor werknemers). 
Deze wijzigingen hebben echter weinig invloed 
op de beperkingen die voor professionele diensten 
gelden. Daarenboven werden tegelijkertijd andere 
beperkingen (aandeelhoudersvereisten) 
ingevoerd.  
 Distributie kosten: de gewestelijke regulatoren 
hebben voor de periode 2015 -2016 
tariefmethodologieën vastgesteld. Voor 
Vlaanderen biedt de nieuwe methodologie geen 
oplossing voor de kosten van de 
groenestroomcertificaten die van 2008 -2014 
werden opgestapeld, toen de tarieven bevroren 
waren. Zij voorkomt wel dat snel nieuwe 
verliezen worden opgebouwd.  
Enige vooruitgang om innovatie te stimuleren via 
geharmoniseerde steunregelingen en minder 
administratieve barrières:  
 
 
86  Federaal: geplande evaluatie van de nood om de 
vrijstelling van de bedrijfsvoorheffing voor 
onderzoekers te verhogen.  
 Vlaanderen: innovatie -ondersteuning wordt 
gestroomlijnd en de efficiëntie wordt verhoogd 
door begin 2016 het Agentschap Ondernemen en 
het Agentschap voor Innovatie door Wetenschap 
en Technol ogie samen te voegen en de 
Herculesstichting (voor investeringen in 
onderzoeksinfrastructuur) in het ruimere Fonds 
voor Wetenschappelijk Onderzoek te integreren.  
 Wallonië: het Marshallplan focust op maatregelen 
met de grootste toegevoegde waarde, om het 
commerciële voordeel van onderzoek, het 
scheppen van banen en de exportmogelijkheden te 
maximaliseren.  
Enige vooruitgang om de discrepanties tussen 
aangeboden en gevraagde vaardigheden en het 
probleem van vroegtijdig schoolverlaten aan te 
pakken:  
 De uitkeri ng voor jonge werklozen jonger dan 21 
jaar wordt gekoppeld aan de vereiste om een 
diploma hoger secundair onderwijs te hebben of 
een gelijkwaardige alternerende opleiding 
afgerond te hebben.   
 Franse Gemeenschap: inwerkingtreding 
(september 2014) van (1) d ecreten om vroegtijdig 
schoolverlaten tegen te gaan en de coördinatie 
van onderwijs - en jeugdbeleid te verbeteren, (2) 
een hervorming van het lager secundair onderwijs 
met actieplannen op het niveau van de school en 
eventueel de leerling om zwakke prestati es aan te 
pakken en leerlingen met moeilijkheden te 
ondersteunen.  
 Wallonië: het regeerakkoord voorziet in het 
sluiten van een pact voor werkgelegenheid en 
opleiding met de sociale partners ("Pacte pour 
l'emploi et la formation"). De inwerkingtreding 
ervan is in januari 2016 gepland.  
 Vlaanderen: uitrol en actualisering van het 
"Actieplan Vroegtijdig Schoolverlaten" uit 2013, 
waarbij preventie, interventie en compensatie 
worden gecombineerd. Er moeten gegevens op 
schoolniveau over vroegtijdig schoolverlaten 
beschikbaar worden gesteld en het gebruik van 
 
 
87 flexibele leerwegen in het secundair onderwijs 
moet actief worden gepromoot. Kwalificerende 
beroepsonderwijstrajecten moeten verder worden 
ontwikkeld via samenwerkingsprogramma's 
tussen de gewestelijke 
arbeidsbe middelingsdiensten, het gewestelijke 
Agentschap voor Ondernemersvorming en 
specifieke sectoren en bedrijven.  
 Vlaanderen: er zijn aanvullende maatregelen 
aangekondigd tegen vroegtijdig schoolverlaten en 
de discrepanties tussen aangeboden en gevraagde 
vaardi gheden: (1) de versteviging van 
werkplekleren en de integratie ervan in alle 
relevante studierichtingen, (2) voortgezette 
STEM -acties, (3) het promoten van 
ondernemerschap en (4) de invoering van een 
nieuw "duaal" stelsel van leren en werken.  
 Vlaanderen: h et uitvoeringsplan voor de 
jongerengarantie wordt geactualiseerd om 
onderwijs - en werkgelegenheidsmaatregelen beter 
te integreren.  
 Brussel: er zijn plannen om de partnerschappen 
tussen openbare arbeidsbemiddelingsdiensten en 
onderwijs -/opleidingsaanbieders  en -actoren te 
versterken in het kader van de gewestelijke 
"alliantie voor werkgelegenheid en opleiding".  
LSA 6  
Er voor te zorgen dat de 2020 -doelstellingen 
voor het terugdringen van de emissies van 
broeikasgassen van niet -ETS-activiteiten, in het 
bijzonder van gebouwen en van het vervoer, 
worden gehaald. Erop toe te zien dat de bijdrage 
die van het vervoer moet komen, aansluit bij de 
doelstelling om de verkeerscongestie te 
verminderen. Duidelijke afspraken te maken 
over de verdeling van de inspanni ngen en lasten 
tussen het federale niveau en de regionale 
entiteiten.  
 België heeft beperkte vooruitgang  geboekt om 
gevolg te geven aan LSA 6:  
 De drie gewesten en de federale regering hebben 
geen verdere vooruitgang geboekt bij de 
besprekingen over hoe zij  de inspanning die in de 
periode 2013 -2020 nodig zal zijn, kunnen 
verdelen door middel van een overeenkomst over 
de verdeling van de inspanningen. Die zou 
betrekking moeten hebben op de verdeling van de 
doelstelling inzake niet -ETS-emissies, de 
doelstellin g inzake hernieuwbare energie en de 
opbrengsten uit het veilen van emissierechten (die 
op een rekening geblokkeerd zijn).  
 Voor 2015 is een mechanisme opgestart om 
gewestelijke instanties beter bewust te maken van 
hun verantwoordelijkheid op het gebied van 
klimaatbescherming. Dit houdt in dat voor elk 
gewest een meerjarig referentietraject wordt 
vastgesteld voor het verminderen van de 
broeikasgasemissies in de residentiële en tertiaire 
 
 
88 bouwsector. Als een gewest de opgelegde 
doelstelling behaalt/niet behaalt , krijgt het een 
financiële bonus/sanctie, die in verhouding staat 
tot het verschil met het traject. Dit mechanisme 
zou gefinancierd worden met de (geblokkeerde) 
opbrengsten uit het veilen van emissierechten.  
 Het voornemen bestaat om een nationaal stelsel 
uit te werken voor beleid, maatregelen en 
prognoses inzake broeikasgasreductie, zoals het 
reeds bestaande stelsel voor 
broeikasgasinventarissen.  
 Belangrijke elementen van het "Vlaams 
Klimaatbeleidsplan 2013 -2020", zoals het 
Mobiliteitsplan Vlaanderen, moet en nog worden 
afgewerkt. Het Vlaams Klimaatfonds vormt het 
financiële kader voor bijkomend klimaatbeleid, 
maar zal een beroep doen op de (geblokkeerde) 
veilingopbrengsten.  
 Aan het eerste vijfjarenplan van het Waalse 
Gewest, "Plan Air -Climat -Energie", waari n 
concrete maatregelen worden voorgesteld, wordt 
nog gewerkt (de openbare raadpleging werd in 
september 2014 afgesloten).  
 Inzake het Brussels "Wetboek van Lucht, Klimaat 
en Energiebeheersing" met maatregelen en acties 
wordt momenteel een milieueffectbeoord eling 
uitgevoerd voordat dit aan een openbaar 
onderzoek wordt onderworpen.  
 De respectievelijke regeerakkoorden voor de 
periode 2014 -2019 bevatten beleidsintenties om 
de files te verminderen. De goedkeuring van een 
aantal van deze maatregelen is echter onze ker. De 
verschillende gewesten lijken tegenstrijdige 
voornemens te hebben wat betreft het invoeren 
van wegenheffingen voor personenwagens. 
Anderzijds zal in 2016 in alle gewesten de 
kilometerheffing voor zware voertuigen worden 
ingevoerd. Meerdere andere b eleidsvoornemens 
moeten nog in concrete maatregelen worden 
omgezet, bijvoorbeeld de infrastructuurwerken 
rond Brussel en Antwerpen en het aanmoedigen 
van een modal shift door investeringen in de 
binnenwateren.  
Europa 2020 (nationale doelen en vooruitgang)  

 
 
89 Doelstelling arbeidsparticipatie gesteld in het 
NHP 2014: 73,2  %. De participatiegraad bedroeg:  
 67,3 % in 2011;  
 67,2 % in 2012;  
 67,2 % in 2013.  
Gelet op de prestaties in het verleden blijkt een 
participatiegraad van 73,2  % als Europa 2020 -
doelstelling een ambitieuze doelstelling te zijn. Om 
deze te bereiken zouden jaarlijks meer dan 50  000 
banen moeten worden geschapen, veel meer dan het 
gemiddelde sinds 2008 en zelfs meer dan het cijfer 
van vóór de crisis van 2008.  
O&O -doel gesteld in het NHP 2014: 3 % van 
het bbp (inclusief budgettaire kosten van 
federale belastingmaatregelen ten gunste van 
O&O -werknemers, die voor 2020 door België 
op 0,18  % van het bbp worden geraamd).  Binnenlandse bruto -uitgaven aan O&O (in % van het 
bbp):  
 2,15 % in 2011;  
 2,24 % in 2012;  
 2,28 % in 2013.  
Op basis van de recente tendensen zou de 2020 -
doelstelling voor België binnen bereik liggen.  
Broeikasgasemissies, nationale doelstelling:  
-15 % in 2020 in vergelijking met 2005 (in niet -
ETS-sectoren).  Volgens de jongste nationale  prognoses die aan de 
Commissie zijn voorgelegd, en rekening houdend 
met bestaande maatregelen zal de doelstelling naar 
verwachting niet worden gehaald: -4 % in 2020 in 
vergelijking met 2005 (dit is een verwacht tekort van 
11 pp). 
De evolutie in niet -ETS-broeikasgasemissies tussen 
2005 en 2013 bedroeg -8 %. 
2020 -doelstelling hernieuwbare energie: 13  %. Aandeel hernieuwbare energie in het bruto -
eindverbruik van energie:  
 5,2 % in 2011;  
 6,8 % in 2012;  
 7,5 % in 2013 (voorlopig, EurObserv'ER).  
België heeft goed e vorderingen gemaakt in de 
ontwikkeling van hernieuwbare energiebronnen, 
waarbij de tussentijdse streefdoelen voor 2011/2012 
en 2013/2014 ruimschoots werden behaald. Er blijft 

 
 
90 echter een aanzienlijke kloof met de doelstelling.  
Energie -efficiëntie, 2020 -doelstelling 
energieverbruik:  
 43,7 Mtoe (primair energieverbruik);  
 32,5 Mtoe (finaal energieverbruik).  Bruto binnenlands verbruik van energie:  
 50,0 Mtoe in 2011 (finaal verbruik: 36,1  Mtoe);  
 46,2 Mtoe in 2012 (finaal verbruik: 33,8  Mtoe);  
 47,4 Mtoe in 2013 (finaal verbruik: 34,8  Mtoe).  
België zit niet op koers om zijn nationale 
doelstellingen inzake energie -efficiëntie te halen, 
noch voor finaal, noch voor primair energieverbruik.  
Doelstelling vroegtijdige schoolverlaters: 9,5  %. Jongeren die het onderwijs of hun opleiding 
voortijdig verlaten (aandeel van de bevolking van 18 -
24 jaar met ten hoogste lager secundair onderwijs dat 
geen onderwijs of opleiding volgt):  
 12,3 % in 2011;  
 12,0 % in 2012;  
 11,0 % in 2013.  
Het schooluitvalpercentage blijft onder het Euro pese 
gemiddelde van de EU28 -lidstaten (11,0  % 
vergeleken met 12,0  %), maar boven de 2020 -
doelstelling van 9,5  %.  
Achter dit gemiddelde gaan grote verschillen tussen 
bevolkingsgroepen en gewesten schuil. Het 
percentage is bij jongeren met een 
migratieachte rgrond dubbel zo hoog als het algemene 
percentage. De percentages liggen in Wallonië 
(14,7  %) en Brussel (17,7  %) beduidend hoger dan in 
Vlaanderen (7,5  %). 
Doelstelling tertiair opleidingsniveau: 47  %. Het percentage afgestudeerden in het tertiair 
onderwijs bedroeg:  
 42,6 % in 2011;  
 43,9 % in 2012;  
 42,7 % in 2013.  
Het Belgische percentage is aanzienlijk hoger dan het 
EU-gemiddelde (36,9  % in 2013). De kloof met de 
nationale doelstelling is echter groter geworden.  
Doelstelling verkleining van het be volkingsdeel Het aantal personen met risico op armoede en sociale 

 
 
91 met risico op armoede en sociale uitsluiting, in 
aantal personen: 380  000 (in vergelijking met 
2010).  uitsluiting bedroeg (in 1  000 personen):  
 2 271 in 2011;  
 2 353 in 2012;  
 2 286 in 2013.  
Hoewel de toename die tot 2012 werd vastgesteld, is 
stilgevallen, zal België de 2020 -doelstelling 
waarschijnlijk niet behalen. Er zij op gewezen dat 
bepaalde bevolkingsgroepen een overmatig hoog 
risico lopen.  

 
 1  
 
 
 
 
 
  
Tabel  AB.1:  Macro -economische indicatoren  
 
1 De output gap is het verschil tussen het feitelijk en het potentieel bruto binnenlands product tegen marktprijzen van 2010.           
2 In de indicator voor de binnenlandse vraag zijn de voorraden begrepen.          
3 Werklozen zijn alle personen die geen  werk hebben, actief naar werk zoeken en bereid zijn onmiddellijk of binnen een 
termijn van twee weken aan het werk te gaan. De beroepsbevolking is het totale aantal werkenden en werklozen. Het 
werkloosheidscijfer heeft betrekking op de leeftijdsgroep van 15-74-jarigen.  
Bron:  Winterprognoses 2015 van de Europese Commissie (COM); berekeningen van de Europese Commissie.  
  
Tabel  AB.2:  Indicatoren voor de financiële markten  
1996-
20002001-
20052006-
20102011 2012 2013 2014 2015 2016
Kernindicatoren
Bbp-groei 2,9 1,7 1,3 1,6 0,1 0,3 1,0 1,1 1,4
Output gap10,4 0,4 0,8 -0,2 -1,0 -1,5 -1,3 -1,0 -0,6
HICP (jaarlijkse verandering in %) 1,6 2,0 2,2 3,4 2,6 1,2 0,5 0,1 1,1
Binnenlandse vraag (jaarlijkse verandering in %)22,6 1,4 1,5 2,0 0,0 -0,6 0,6 1,0 1,1
Werkloosheidscijfer (% van de beroepsbevolking)38,7 7,8 7,8 7,2 7,6 8,4 8,5 8,3 8,1
Bruto-investeringen in vaste activa (in % van het bbp) 22,1 21,5 23,1 23,0 23,0 22,3 22,8 23,0 23,5
Bruto nationale besparingen (in % van het bbp) 26,9 26,7 26,2 24,5 24,1 21,2 22,2 22,6 23,3
Overheid (in % van het bbp)
Vorderingenoverschot (+) of -tekort (-) -1,6 -0,9 -2,0 -3,9 -4,1 -2,9 -3,2 -2,6 -2,4
Brutoschuld 119,0 101,1 93,8 102,1 104,0 104,5 106,4 106,8 106,6
Netto financiële activa -104,9 -86,8 -74,4 -79,2 -79,8 -81,1 n.b. n.b. n.b.
Totale ontvangsten 48,8 48,6 48,0 49,3 50,7 51,5 51,2 50,9 50,7
Totale uitgaven 50,4 49,4 50,0 53,2 54,8 54,4 54,4 53,5 53,0
waarvan: rente 7,3 5,2 3,7 3,4 3,4 3,2 3,0 2,8 2,7
Vennootschappen (in % van het bbp)
Vorderingenoverschot (+) of -tekort (-) 0,8 1,0 0,7 1,7 3,5 -0,3 1,6 1,2 1,5
Netto financiële activa, niet-financiële 
vennootschappen-88,8 -99,1 -98,8 -72,7 -90,3 -90,8 n.b. n.b. n.b.
Netto financiële activa, financiële instellingen -6,9 -5,5 1,9 4,7 3,0 0,3 n.b. n.b. n.b.
Investeringen (bruto) 14,3 14,6 15,4 15,6 14,9 14,4 14,1 14,3 14,8
Exploitatieoverschot (bruto) 21,4 22,7 24,5 25,1 24,1 23,9 24,2 24,7 25,5
Huishoudens en IZW's t.b.v. huishoudens (in % 
van het bbp)
Vorderingenoverschot (+) of -tekort (-) 4,9 4,4 3,4 2,5 1,9 1,7 1,5 1,7 1,4
Netto financiële activa 249,0 227,5 205,5 200,6 213,2 220,0 n.b. n.b. n.b.
Brutolonen 37,9 38,3 37,7 37,7 38,1 38,1 37,8 37,2 36,5
Netto-inkomen uit vermogen 11,7 9,8 8,9 8,2 7,6 7,2 6,8 6,6 6,4
Ontvangen lopende overdrachten 21,3 21,1 21,1 21,8 22,3 22,8 23,1 23,2 23,1
Besparingen (bruto) 11,1 10,1 10,2 8,9 8,4 8,0 8,0 8,0 7,8
Buitenland (in % van het bbp)
Vorderingenoverschot (+) of -tekort (-) 4,1 4,5 2,0 0,2 1,3 -1,5 -0,1 0,3 0,5
Netto financiële activa -46,3 -34,2 -31,9 -49,0 -41,6 -44,9 n.b. n.b. n.b.
Netto-uitvoer van goederen en diensten 3,2 4,6 2,5 0,6 0,5 1,3 1,8 2,1 2,4
Netto primair inkomen, ontvangen van het buitenland 2,4 1,5 1,0 1,1 1,8 -1,0 -0,1 -0,3 -0,3
Kapitaaltransacties (netto) 0,0 -0,1 -0,2 -0,1 0,7 -0,1 0,0 0,3 0,3
Verhandelbare sector 42,6 41,9 39,9 38,0 37,6 37,2 n.b. n.b. n.b.
Niet-verhandelbare sector 46,9 47,7 49,5 51,6 51,9 52,3 n.b. n.b. n.b.
waarvan: bouwnijverheid 4,5 4,4 4,9 5,1 5,1 5,0 n.b. n.b. n.b.
 
 2  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
1) Laatste gegevens november 2014.   
2) Laatste gegevens tweede kwartaal 2014.      
3) Laatste gegevens september 2014.      
4) Laatste gegevens juni 2014. Exclusief monetaire autoriteiten en monetaire en financiële instellingen.     
* Uitgedrukt in basisp unten.   
Bron:  IMF (indicatoren financiële gezondheid); Europese Commissie (rentetarieven op lange termijn); Wereldbank 
(brutoschuld t.o.v. buitenland); ECB (alle andere indicatoren).  
 
 
Tabel  AB.3:  Fiscale indicatoren  
 
2009 2010 2011 2012 2013 2014
Totale activa van de banksector (in % van het bbp)1)339,8 318,9 325,2 288,8 266,9 280,2
Aandeel van de activa van de vijf grootste banken (in % van de totale activa) 77,1 74,9 70,8 66,3 64,0 n.b.
Buitenlandse participatie in het bankwezen (in % van de totale activa) 60,6 59,4 64,3 64,1 65,4 n.b.
Indicatoren voor de financiële soliditeit:
              - dubieuze leningen  (% van de totale leningen)2)3,1 2,8 3,3 3,8 4,3 4,1
              - solvabiliteitsratio (%) 2)17,3 19,3 18,5 18,2 18,7 17,7
              - winstgevendheid - rendement eigen vermogen (%)2)-2,5 10,6 1,2 3,4 16,0 4,0
Particuliere kredietverlening (jaarlijkse verandering in %)1)-5,1 -2,4 -1,4 -1,2 6,2 6,2
Woningkredieten (jaarlijkse verandering in %)1)-8,1 6,6 -1,9 6,0 10,1 16,3
Verhouding uitstaande leningen/deposito's1)65,2 62,4 60,1 56,6 58,2 60,1
CB-liquiditeit als % van passiva3)4,6 0,9 6,1 4,8 2,0 1,8
Particuliere schuld (% van het bbp) 161,5 155,6 165,0 161,1 163,0 n.b.
Brutoschuld t.o.v. het buitenland (% van het bbp)4) - Overheid 61,2 57,1 51,4 57,1 57,8 65,4
    - Particuliere sector 91,7 92,5 106,4 115,5 100,1 98,2
Langerenteverschil t.o.v. Duitse bunds (basispunten)* 67,9 71,9 162,5 150,5 84,0 55,0
Kredietverzuimswapspreads voor overheidspapier (5 jaar)* 66,0 94,9 173,2 124,8 36,3 31,0
2002 2006 2008 2010 2011 2012
Totale belastinginkomsten (incl. verplichte sociale bijdragen, % van het bbp) 45,2 44,4 44,2 43,8 44,2 45,4
Opsplitsing naar economische functie (% van het bbp)1
Consumptie 10,9 11,1 10,7 10,8 10,7 10,8
waarvan:
              - btw 6,9 7,1 7,0 7,1 7,0 7,2
              - accijnzen op tabak en alcohol 0,8 0,7 0,7 0,7 0,6 0,7
             - energie 1,4 1,4 1,2 1,3 1,3 1,3
             - overige (restpost) 1,9 1,9 1,8 1,7 1,7 1,7
Arbeidskrachten, werkend 22,7 21,3 21,7 21,9 22,2 22,4
Arbeidskrachten, niet-werkend 2,1 1,7 1,9 2,0 2,0 2,0
Inkomen uit vermogen en onderneming 5,9 6,3 6,2 5,2 5,5 5,9
Voorraden kapitaal/vermogen 3,4 3,8 3,7 3,7 3,7 4,1
     p.m.  Milieubelastingen22,4 2,3 2,1 2,2 2,3 2,2
Btw-efficiëntie3
Feitelijke btw-inkomsten als % van de theoretische inkomsten tegen 
standaardtarief48,3 50,6 48,7 48,2 47,9 48,2
 
 3  
 
 
 
 
 
 
 1 Belastinginkomsten worden opgesplitst naar economische functie, al naar gelang het belastingen op consumptie, arbeid 
of kapitaal betreft. Zie Europese Commissie (2014), Taxation trends in the European Union, voor een meer gedetailleerde 
toelichting.       
2 Deze categorie omvat belastingen op energie, vervoer en vervuiling en middelen begrepen in belastingen op 
consumptie en kapitaal.       
3 De btw -efficiëntie wordt gemeten via de btw -inkomstenratio. Dit is de verhouding tussen de feitelijk geïnde btw en  het 
bedrag dat theoretisch geïnd zou worden als op alle finale consumptie btw geheven zou worden volgens het 
standaardtarief en alle (nationale) finale consumptieve uitgaven, hetgeen een imperfecte maatstaf is van de theoretische 
zuivere btw -grondslag. Ee n lage ratio kan duiden op een beperkte grondslag als gevolg van ruime vrijstellingen of de 
toepassing van gereduceerde tarieven op een groot aantal goederen en diensten ('policy gap') of op gebrekkige inning 
van de belasting, bv. door fraude ('collection gap'). Er zij opgemerkt dat de relatieve omvang van grensoverschrijdend 
winkelen (met inbegrip van financiële diensten) ten opzichte van de binnenlandse consumptie ook invloed heeft op de 
waarde van de ratio, met name voor kleinere economieën. Zie Europese  Commissie (2012), Tax Reforms in EU Member 
States, en OESO (2014), Consumption tax trends, voor een meer gedetailleerde toelichting.       
 
Bron:  Europese Commissie.  
 
 
Tabel  AB.4:  Arbeidsmarktindicatoren en sociale indicatoren  
 
 4  
 
1 Werklozen zijn alle personen die geen werk hebben, actief naar werk zoeken en bereid zijn onmiddellijk of binnen een 
termijn van twee weken aan het werk te gaan. De beroepsbevolking is het  totale aantal werkenden en werklozen. De 
werkloosheidscijfers van 2014 zijn gebaseerd op de meest recente publicatie van Eurostat van begin februari 2015.       
2 Langdurig werklozen zijn personen die gedurende ten minste 12 maanden werkloos zijn.        
 
Bron:  Europese Commissie (EU -arbeidskrachtenenquête en Europese nationale rekeningen).  
  
Tabel  AB.5:  Uitgaven voor socialezekerheidsuitkeringen (% van het bbp)  
2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014
Arbeidsparticipatie
 (% van de bevolking van 20-64 jaar)68,0 67,1 67,6 67,3 67,2 67,2 67,2
Toename van de werkgelegenheid
(verandering in % t.o.v. het voorafgaande jaar)1,8 -0,2 0,7 1,4 0,3 -0,3 0,4
Arbeidsparticipatie van vrouwen
(% van de vrouwelijke bevolking van 20-64 jaar)61,3 61,0 61,6 61,5 61,7 62,1 62,9
Arbeidsparticipatie van mannen
(% van de mannelijke bevolking van 20-64 jaar)74,7 73,2 73,5 73,0 72,7 72,3 71,4
Arbeidsparticipatie van ouderen
(% van de bevolking van 55-64 jaar)34,5 35,3 37,3 38,7 39,5 41,7 42,4
Deeltijdarbeid
(in % van de totale werkgelegenheid, 15 jaar en ouder)22,6 23,4 24,0 25,1 25,1 24,7 24,0
Deeltijdarbeid onder vrouwen
(% van werkende vrouwen, 15 jaar en ouder)40,9 41,5 42,3 43,4 43,6 42,7 41,3
Deeltijdarbeid onder mannen
(% van werkende mannen, 15 jaar en ouder)7,9 8,6 9,0 9,8 9,7 9,4 8,9
Arbeid voor bepaalde tijd
(% werknemers met een contract voor bepaalde tijd, 15 jaar en 
ouder)8,3 8,2 8,1 9,0 8,1 8,2 8,6
Overgang van tijdelijk naar vast werk 40,6 36,1 36,1 32,5 43,2 n.b. n.b.
Werkloosheidscijfer1 (% van de beroepsbevolking, 
leeftijdsgroep 15-74 jaar)7,0 7,9 8,3 7,2 7,6 8,4 8,5
Langdurige werkloosheid2 (% van de beroepsbevolking) 3,3 3,5 4,1 3,5 3,4 3,9 4,2
Jeugdwerkloosheid
(% van jonge arbeidskrachten (15-24 jaar))18,0 21,9 22,4 18,7 19,8 23,7 22,6
NEET-percentage onder jongeren
(% van de bevolking van 15-24 jaar)10,1 11,1 10,9 11,8 12,3 12,7 n.b.
School- en opleidingsuitval (% van de bev. van 18-24 jaar die 
lager sec. onderwijs als hoogste opleidingsniveau hebben en 
geen verder onderwijs of verdere opleiding volgen)12,0 11,1 11,9 12,3 12,0 11,0 n.b.
Tertiair opleidingsniveau (% van de bevolking van 30-34 jaar 
dat hoger onderwijs met succes heeft doorlopen)42,9 42,0 44,4 42,6 43,9 42,7 n.b.
Officiële opvangregelingen (van 1 tot 29 uur; % van de 
bevolking van minder dan 3 jaar)20,0 17,0 17,0 19,0 21,0 n.b. n.b.
Officiële opvangregelingen (30 uur en meer; % van de bevolking 
van minder dan 3 jaar)23,0 16,0 19,0 20,0 27,0 n.b. n.b.
Arbeidsproductiviteit per werknemer (jaarlijkse verandering in 
%)-0,8 -2,4 1,8 0,2 -0,2 0,6 0,8
Aantal gewerkte uren per werknemer (jaarlijkse verandering in 
%)-0,4 -1,2 0,4 0,7 0,1 0,2 -0,1
Arbeidsproductiviteit per gewerkt uur (jaarlijkse verandering in 
%; constante prijzen)-0,4 -1,3 1,4 -0,5 -0,3 0,3 0,9
Beloning per werknemer (jaarlijkse verandering in %; constante 
prijzen)1,6 0,0 -0,7 0,8 1,3 1,0 0,0
Nominale stijging van de loonkosten per eenheid product 
(jaarlijkse verandering in %)4,4 3,9 -0,3 2,7 4,1 1,9 n.b.
Reële stijging van de loonkosten per eenheid product (jaarlijkse 
verandering in %)2,2 2,7 -2,3 0,7 2,1 0,3 n.b.
 
 5  
 
1 Personen die een armoede - of uitsluitingsrisico lopen (AROPE): personen die een armoederisico lopen en/of die met 
ernstige materiële deprivatie kampen en/of die deel uitmaken van een huishouden met een werkintensiteit die nul of 
bijzonder laag is.       
2 Armoederisicopercentage: percentage van de bevolking met een gestandaardiseerd beschikbaar inkomen dat minder 
bedraagt dan 60  % van het nationale gestandaardiseerde mediaan inkomen.        
3 Percentage van de bevolking dat kampt met ten minste 4 van de v olgende 9 deprivaties: ze kunnen het zich niet 
veroorloven i) de huur - of energierekeningen te betalen; ii) hun woning voldoende te verwarmen; iii) onverwachte uitgaven 
te doen; iv) om de twee dagen vlees, vis of even proteïnerijk voedsel te eten; v) één k eer per jaar een week met vakantie 
te gaan; of zich vi) een auto; vii) een wasmachine; viii) een kleurentelevisie, ix) een telefoon aan te schaffen.       
4 Personen in huishoudens met zeer lage werkintensiteit: percentage van de 0 -59-jarigen dat deel uitm aakt van de 
huishoudens waar de volwassenen (exclusief kinderen ten laste) de voorbije 12 maanden minder dan 20  % van hun totale 
potentiële arbeidstijd hebben gewerkt.       
5 Voor EE, CY, MT, SI en SK: drempels in nominale waarde in euro; HICP -index = 100  in 2006 (onderzoek van 2007 heeft 
betrekking op inkomens van 2006).       
6 De gegevens van 2014 zijn gebaseerd op het gemiddelde van de eerste drie kwartalen.  
Bron:  ESSPROS voor de uitgaven voor socialezekerheidsuitkeringen; EU -SILC voor sociale insluiting/integratie.  
  
Tabel  AB.6:  Indicatoren voor de prestatie van productmarkten en beleidsindicatoren  
2007 2008 2009 2010 2011 2012
Ziekte/gezondheidszorg 7,2 7,6 8,3 8,2 8,3 8,5
Invaliditeit 1,8 1,9 2,1 2,1 2,2 2,3
Ouderdom en nabestaanden 10,2 10,8 11,6 11,3 11,6 11,7
Gezin/kinderen 2,1 2,1 2,2 2,2 2,2 2,1
Werkloosheid 3,2 3,3 3,8 3,7 3,7 3,7
Huisvesting en sociale uitsluiting, n.e.g. 0,1 0,2 0,2 0,2 0,2 0,3
Totaal 25,5 26,7 29,1 28,6 29,0 29,4
waarvan: inkomensafhankelijke uitkeringen 1,2 1,4 1,5 1,5 1,4 1,5
Indicatoren voor sociale integratie 2008 2009 2010 2011 2012 2013
Armoede- of uitsluitingsrisico's1 (% van de totale bevolking) 20,8 20,2 20,8 21,0 21,6 20,8
Armoede- of uitsluitingsrisico voor kinderen (% van de 
personen van 0-17 jaar)21,3 20,5 23,2 23,3 22,8 21,9
Armoede- of uitsluitingsrisico's voor ouderen (% van de 
personen van ouder dan 65 jaar)22,9 23,1 21,0 21,6 21,2 19,5
Armoederisico2 (% van de totale bevolking) 14,7 14,6 14,6 15,3 15,3 15,1
Ernstige materiële deprivatie3 (% van de totale bevolking) 5,6 5,2 5,9 5,7 6,3 5,1
Percentage personen in huishoudens met lage werkintensiteit4 
(% van de personen van 0-59 jaar)11,7 12,3 12,7 13,8 13,9 14,0
Percentage werkenden dat een armoederisico loopt (in % van 
de werkenden)4,8 4,6 4,5 4,2 4,5 4,4
Effect van sociale overdrachten (exclusief pensioenen) op de 
vermindering van de armoede45,6 45,3 45,3 45,0 44,8 42,6
Armoededrempels, uitgedrukt in nationale valuta tegen 
constante prijzen5 10598,4 10891,9 10977,5 11027,6 10814,2 11163,1
Bruto beschikbaar inkomen (huishoudens) 213171,0 217208,0 218884,0 223600,0 231779,0 n.a.
Relatieve mediane armoederisicokloof (60% van het equivalent 
mediaan inkomen, leeftijd: totaal) 17,2 18,1 18,0 18,6 18,7 19,2
Ongelijkheid van inkomensverdeling (S80/S20-verhouding 
inkomenskwintielen)4,1 3,9 3,9 3,9 4,0 3,8
 
 6  
 
 
 
 
 
 
1 De arbeidsproductiviteit is gelijk aan de bruto toegevoegde waarde (tegen constante prijzen) gedeeld door het aantal 
werknemers.        
2 De octrooigegevens hebben betrekking op aanvragen bij het Europees Octrooibureau (EOB). Zij worden meegeteld 
volgens het jaar waarin zij bij het EOB zijn ingediend. Zij worden uitgesplitst volgens de woonplaats van de uitvinder, waarb ij 
met breuken wordt  gewerkt als er meerdere uitvinders of IPC -klassen zijn om dubbeltellingen te vermijden.         
3 De methodologie, met inbegrip van de aannames, voor de opstelling van deze indicator wordt in detail beschreven op 
de website http://www.doingbusiness.org/me thodology         
4 Index: 0 = niet gereguleerd; 6 = sterkst gereguleerd. De methodologieën voor de OESO -indicatoren voor de 
productmarktregulering worden in detail beschreven op de website 
http://www.oecd.org/competition/reform/indicatorsofproductmarketre gulationhomepage.htm        
5 Geaggregeerde OESO -indicatoren voor de regulering van energie, vervoer en communicatie (ETCR).        
 
Bron:  Europese Commissie; Wereldbank — Doing Business (voor afdwinging van contracten en benodigde tijd om een 
bedrijf te s tarten); OESO (voor de indicatoren voor de productmarktregulering).   
  
Tabel  AB.7:  Groene groei  
2004-08 2009 2010 2011 2012 2013 2014
Arbeidsproductiviteit1 totale economie (jaarlijkse groei in %) 1,0 -2,5 1,6 0,5 -0,2 0,7 n.b.
Arbeidsproductiviteit1in be- en verwerkende industrie (jaarlijkse groei 
in %)3,4 -7,3 9,1 -0,4 3,8 2,4 n.b.
Arbeidsproductiviteit1 in de elektriciteits-, gassector (jaarlijkse groei 
in %)-0,1 17,1 0,1 -5,0 -19,3 -2,5 n.b.
Arbeidsproductiviteit1 in de bouwnijverheid (jaarlijkse groei in %) 2,4 -2,2 0,0 5,4 1,3 0,1 n.b.
Arbeidsproductiviteit1 in de groothandels- en detailhandelssector 
(jaarlijkse groei in %)0,9 -2,6 2,1 -0,1 -2,7 1,0 n.b.
Arbeidsproductiviteit1 in de informatie- en communicatiesector 
(jaarlijkse groei in %)0,4 0,4 -0,5 2,5 -0,5 0,5 n.b.
Totaal aantal octrooiaanvragen2 (EOB-octrooien gedeeld door de 
bruto toegevoegde waarde van de sector)0,0 0,0 0,0 0,0 n.b. n.b. n.b.
Beleidsindicatoren 2004-08 2009 2010 2011 2012 2013 2014
Afdwingen van contracten3 (dagen) 505 505 505 505 505 505 505
Benodigde tijd om een bedrijf te starten3 (dagen) 20,6 4 4 4 4 4 4
O&O-uitgaven (in % van het bbp) 1,8 2,0 2,1 2,2 2,2 2,3 n.b.
Totale overheidsuitgaven voor onderwijs (in % van het bbp) 6,1 6,6 6,6 6,6 n.b. n.b. n.b.
(Index; 0=niet gereguleerd; 6=sterkst gereguleerd) 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014
Productmarktregulering4, algemeen 1,52 n.b. n.b. n.b. n.b. 1,39 n.b.
Productmarktregulering4, detailhandel 4,56 n.b. n.b. n.b. n.b. 4,06 n.b.
Productmarktregulering4, professionele diensten 2,47 n.b. n.b. n.b. n.b. 2,47 n.b.
Productmarktregulering4, netwerksectoren52,08 2,01 1,96 1,86 1,86 1,84 n.b.
 
 7  
 
Landspecifieke noten: Bij gebrek aan gegevens is het jaar 2013 niet in de tabel opgenomen.         
Algemene uitleg van de items:         
Alle macro -intensiteitsindicatoren zijn uitgedrukt als een verhouding van een fysieke hoeveelheid tot het bbp (in prijzen van 
2000).         
          Energie -intensiteit: bruto binnenlands energieverbruik (in kgoe) ge deeld door het bbp (in EUR)         
          Koolstofintensiteit: broeikasgasemissies (in kg CO2 -equivalenten) gedeeld door het bbp (in EUR)         
          Hulpbronnenintensiteit: binnenlands verbruik van grondstoffen (in kg) gedeeld door het bbp (in E UR)         
          Afvalintensiteit: afval (in kg) gedeeld door het bbp (in EUR)         
Energiehandelsbalans: de verhouding tussen export en import van energie, uitgedrukt als % van het bbp.           
Gewicht energie in HICP: het aandeel van de "energi e"-items in het consumptiemandje gebruikt voor de berekening van 
het HICP.         
Verschil tussen verandering energieprijs en inflatie: energiecomponent van de HICP, en totale HICP -inflatie (jaarlijkse 
verandering in %).  
Milieubelasting in verhouding tot belasting op arbeid en totale belastingen: uit de database van DG TAXUD "Taxation trends 
in the European Union".         
Energie -intensiteit industrie: finale energieconsumptie van de industrie (in kgoe) gedeeld door de bruto toegevoegde 
waarde van de indu strie (in 2005 EUR).          
Aandeel van energie -intensieve industrieën in de economie: aandeel van de bruto toegevoegde waarde van de energie -
intensieve industrieën in het bbp.         
Elektriciteits - en gasprijzen voor middelgrote industriële gebruikers : verbruikscategorie 500 –2000MWh en 10000 –100000 GJ; 
cijfers excl. btw.         
Recyclingpercentage van gemeentelijk afval: verhouding gerecycled afval - totaal afval.         
Overheidsuitgaven O&O voor energie of voor het milieu: overheidsuitgaven voor O& O (GBAORD) voor deze categorieën 
als % van het bbp.         
Aandeel broeikasgasemissies dat onder ETS valt: gebaseerd op door de lidstaten aan de EEA gemelde broeikasgasemissies 
(excl. LULUCF).       
Energie -intensiteit vervoer: finaal energieverbruik van vervoer (in kgoe) gedeeld door de bruto toegevoegde waarde van 
de industrie (in 2005 EUR).         
Koolstofintensiteit vervoer: broeikasgasemissies in het vervoer gedeeld door de bruto toegevoegde waarde van de sector 
vervoer.         
Afhankelijkheid van i nvoer van energie: netto -invoer van energie gedeeld door bruto binnenlands energieverbruik incl. door 
internationale bunkers.         
Diversificatie van invoer van aardolie: Herfindahl -index (HHI), berekend als de som van de gekwadrateerde marktaandelen 
van de landen van oorsprong.         
Diversificatie van de energiemix: Herfindahl -index voor aardgas, totaal petroleumproducten, nucleaire energie, 
hernieuwbare energie en vaste brandstoffen.         
Aandeel hernieuwbare energie in de energiemix: percentage bruto binnenlands energieverbruik, uitgedrukt in equivalenten 
van tonnen aardolie.    
* Diensten van de Commissie en Europees Milieuagentschap.         
** Voor 2007 gemiddelde van S1 & S2 voor DE, HR, LU, NL, FI, SE & UK. Andere landen hebben alleen S2.         
*** Voor 2007 gemiddelde van S1 & S2 voor HR, IT, NL, FI, SE & UK. Andere landen hebben alleen S2.    
      
Bron:  Europese Commissie tenzij anders aangegeven.  
Prestaties groene groei 2003-2007 2008 2009 2010 2011 2012
Macro-economisch
Energie-intensiteit kgoe / € 0,19 0,18 0,18 0,19 0,18 0,17
Koolstofintensiteit kg / € 0,46 0,42 0,39 0,41 0,37 0,36
Hulpbronnenintensiteit (tegenpool van 
hulpbronnenproductiviteit)kg / € 0,52 0,56 0,52 0,51 0,54 n.b.
Afvalintensiteit kg / € n.b. 0,15 n.b. 0,19 n.b. 0,20
Energiehandelsbalans % bbp -3,5 -5,4 -3,3 -3,8 -4,8 -5,2
Gewicht energie in HICP % 10,0 10,9 10,9 11,2 11,0 11,7
Verschil tussen verandering energieprijzen en inflatie % 2,8 21,7 -12,9 4,7 14,6 3,3
Milieubelasting in verhouding tot belasting op arbeid ratio 10,2% 9,0% 9,1% 9,3% 9,3% 8,8%
Milieubelasting in verhouding tot totale belastingen ratio 5,4% 4,8% 5,0% 5,1% 5,1% 4,8%
Sectoraal 
Energie-intensiteit industrie kgoe / € 0,24 0,22 0,20 0,23 0,27 0,27
Aandeel van energie-intensieve industrieën in de 
economie% bbp 11,5 11,4 10,6 11,3 11,0 11,2
Elektriciteitsprijzen voor middelgrote industriële 
gebruikers**€ / kWh n.b. 0,10 0,11 0,11 0,11 0,11
Gasprijzen voor middelgrote industriële gebruikers*** € / kWh n.b. 0,04 0,03 0,03 0,03 0,03
Overheidsuitgaven O&O voor energie % bbp n.b. 0,01 0,01 0,01 0,01 0,01
Overheidsuitgaven O&O voor het milieu % bbp n.b. 0,01 0,02 0,02 0,01 0,02
Recyclingpercentage van gemeentelijk afval ratio 87,6% 93,3% 95,8% 97,4% 96,8% 97,3%
Aandeel broeikasgasemissies dat onder ETS valt* % n.b. 40,8 37,5 38,4 38,4 37,0
Energie-intensiteit vervoer kgoe / € 0,60 0,64 0,66 0,63 0,60 0,56
Koolstofintensiteit vervoer kg / € 1,58 1,57 1,62 1,58 1,51 1,40
Veiligstelling van de energievoorziening
Afhankelijkheid van invoer van energie % 79,1 81,1 75,9 78,2 73,9 74,0
Diversificatie van invoer van aardolie HHI 0,17 0,15 0,15 0,16 0,18 0,14
Diversificatie van de energiemix HHI n.b. 0,29 0,30 0,29 0,26 0,26
Aandeel hernieuwbare energie in de energiemix % 2,0 3,1 3,8 4,2 4,8 5,9