MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD, AAN HET EUROPEES PARLEMENT, AAN HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE EN AAN HET COMITE VAN DE REGIO'S - Lokale werkgelegenheidsinitiatieven - Een lokale dimensie voor de Europese werkgelegenheidsstrategie

INHOUDSOPGAVE

0. Samenvatting

1. Inleiding - doel van de mededeling

2. Een nieuwe context

2.1. Politiek en institutioneel kader

2.2. De nieuwe, lokale dimensie

3. Een nieuwe dimensie voor het werkgelegenheidsbeleid

3.1. Mobilisering van de lokale actoren

3.1.1. Lokale overheden

3.1.1.1. De feiten

3.1.1.2. Potentiële veranderingen - thema's voor discussie

3.1.2. Ondernemingen

3.1.2.1. De feiten

3.1.2.2. Potentiële veranderingen - thema's voor discussie

3.1.3. Het 'derde systeem' / de sociale economie

3.1.3.1. De feiten

3.1.3.2. Potentiële veranderingen - thema's voor discussie

3.1.4. De lokale bureaus van de publieke arbeidsvoorzieningsorganen

3.1.4.1. De feiten

3.1.4.2. Potentiële veranderingen - thema's voor discussie

3.1.5. Sociale partners

3.1.5.1. De feiten

3.1.5.2. Potentiële veranderingen - thema's voor discussie

3.2. Steun van regionale en nationale autoriteiten

3.2.1. De feiten

3.2.2. Potentiële veranderingen - thema's voor discussie

3.3. Toepassing van de Europese werkgelegenheidsstrategie op lokaal niveau

4. Conclusies en Perspectieven

BIJLAGE

0. Samenvatting

Meer en meer wordt onderkend welke mogelijkheden er op lokaal niveau zijn voor het scheppen van werkgelegenheid. Daarom zijn de meeste lidstaten begonnen met het decentraliseren van de opzet en de uitvoering van hun werkgelegenheidsbeleid, om zo de besluitvorming dichter in de buurt van de lokale niveaus en de daar levende behoeften te laten plaatsvinden. Op dezelfde manier heeft deze bewustwording de Europese Unie ertoe aangezet steun te verlenen aan verschillende soorten proefprojecten. Daarbij werd uitgegaan van het concept van de Plaatselijke ontwikkelings- en werkgelegenheidsinitiatieven (POWI's), en geëxperimenteerd met methoden en instrumenten voor steunverlening aan lokale werkgelegenheidsprojecten, zoals de Territoriale werkgelegenheidspacten, het 'derde systeem'-proefproject en het proefproject Plaatselijk sociaal kapitaal.

Tot nu toe hebben de inspanningen in het kader van de Europese werkgelegenheidsstrategie zich hoofdzakelijk beperkt tot het nationale en, in geringere mate, regionale niveau. In de Richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid voor 2000 echter is de nadruk sterker op lokale kwesties gelegd en op grond van dezelfde overwegingen vormt de ontwikkeling van werkgelegenheid op lokaal niveau nu een horizontale prioriteit in de nieuwe ESF-Verordening, en wordt er in andere onderdelen van het structuurbeleid van de Gemeenschap met deze ontwikkeling rekening gehouden.

De vraag rijst dan ook hoe en in hoeverre deze ontwikkelingen in de richting van een groter respect voor en grotere autonomie van het lokale niveau in de Europese werkgelegenheidsstrategie moeten worden geïntegreerd en op welke wijze de strategie ze kan ondersteunen.

Het doel van deze mededeling is:

*een samenvatting geven van de ontwikkelingen die de lidstaten en de EU ertoe hebben gebracht zich bij het stimuleren van de werkgelegenheid in toenemende mate op het lokale niveau te richten;

*onderzoeken hoe de verschillende actoren op lokaal niveau - inclusief lokale overheden, ondernemingen, het 'derde systeem'/sociaal-economische organisaties of de vrijwilligerssector, sociale partners, publieke arbeidsvoorzieningsorganen - maar ook de actoren op hogere niveaus die de acties op lokaal niveau kunnen beïnvloeden - landen en regio's, zelfs de Unie op de gebieden die onder haar bevoegdheid vallen - kunnen bijdragen aan het scheppen of behouden van werkgelegenheid op lokaal niveau;

*tenslotte, een aantal discussiethema's aan de orde stellen voor bespreking in de periode van april tot oktober 2000.

Deze mededeling is gericht aan de instellingen van de Unie; de Commissie kijkt met belangstelling uit naar hun opinie. Bovendien zal de Commissie een uitgebreid overlegproces met de betrokken actoren organiseren, in de vorm van een reeks conferenties. Tijdens de eerste conferentie, die op 10 en 11 april in samenwerking met het Comité van de Regio's wordt gehouden, zal het startschot voor deze raadpleging worden gelost. Het proces wordt afgesloten met een conferentie die in samenwerking met het Franse voorzitterschap in december in Staatsburg wordt georganiseerd. Bij die gelegenheid zal de Commissie de resultaten van de raadpleging presenteren en een vooruitblik op de toekomst geven. Op bladzijde Error! Bookmark not defined. staat het adres waarnaar de reacties op deze mededeling kunnen worden gestuurd.

1. Inleiding - doel van de mededeling

De uitvoering van de Europese werkgelegenheidsstrategie heeft reeds tot positieve resultaten geleid: een betere coördinatie van de communautaire en nationale beleidsmaatregelen, en meer samenhang in het werkgelegenheidsbeleid in de afzonderlijke lidstaten en tussen de lidstaten. Er staat momenteel zoveel op het spel dat de strategie volledig rekening moet houden met iedere acteur, elk institutioneel niveau en elke potentiële groeisector die de werkgelegenheidscijfers zou kunnen beïnvloeden. In dit verband zijn de mogelijkheden voor het scheppen van werkgelegenheid op lokaal niveau niet vergeten: ze komen in verschillende Nationale actieplannen voor de werkgelegenheid (NAP's) aan bod. Al met al moet er echter nog veel meer worden gedaan.

In dit verband, maar ook in het licht van vroegere ervaringen en naar aanleiding van suggesties van het Europees Parlement, het Comité van de Regio's en het Economisch en Sociaal Comité, beoogt deze mededeling de bij de Europese strategie betrokken actoren aan te sporen meer rekening te houden met de mogelijkheden die door de lokale werkgelegenheidsinitiatieven worden geboden. In een aantal andere documenten (bijvoorbeeld met betrekking tot de Territoriale werkgelegenheidspacten of stedelijke strategieën) heeft de Commissie reeds ideeën en voorstellen ten aanzien van de lokale ontwikkeling in het algemeen naar voren gebracht. In deze mededeling ligt de nadruk op de manieren waarop arbeidsmarktmaatregelen efficiënter kunnen worden gemaakt en op de bijdrage die de actoren op lokaal niveau kunnen leveren aan de ontwikkeling en het behoud van werkgelegenheid.

Deze mededeling wil een discussie op gang te brengen tussen de betrokkenen op lokaal, nationaal en Europees niveau en uit die discussie conclusies trekken. Er zij nadrukkelijk op gewezen dat dit geenszins betekent dat de Commissie een nieuw, afzonderlijk actieprogramma voor lokale ontwikkeling zal lanceren; alle gebieden die in deze mededeling worden behandeld, komen reeds in aanmerking voor financiële steun van de Unie uit hoofde van de Structuurfondsen en, voor wat de plattelandsontwikkeling betreft, EOGFL-Garantie. Wat de Commissie hoopt te bereiken is een zo breed mogelijke raadpleging, die dan tot een nieuwe mededeling van de Commissie zal leiden waarin uiteen zal worden gezet hoe de inspanningen van de EU ten behoeve van de bevordering van de werkgelegenheid binnen het actuele institutionele kader en de financiële bepalingen kunnen worden uitgebreid.

2. Een nieuwe context

2.1. Politiek en institutioneel kader

In het Verdrag van Amsterdam wordt erkend dat werkgelegenheid een kwestie van gemeenschappelijk belang voor de hele Unie is. Deze erkenning maakt de ontwikkeling mogelijk van enerzijds een nieuwe aanpak, die berust op een gecoördineerde strategie voor de bevordering van de werkgelegenheid, en van anderzijds een proces van wederzijds multilateraal toezicht. Deze benaderingswijze onderkent de onderlinge afhankelijkheid van verschillende macro-economische en structurele elementen.

Deze benadering is vervat in artikel 127 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, zoals gewijzigd bij het Verdrag van Amsterdam, dat stelt dat bij het bepalen en uitvoeren van het beleid en de activiteiten van de Gemeenschap rekening wordt gehouden met de doelstelling van een hoog werkgelegenheidsniveau.

Op nationaal niveau stellen de lidstaten voortaan Nationale actieplannen voor de werkgelegenheid op en zetten deze om. Als leidraad voor deze plannen dienen de ieder jaar door de Raad van Ministers vastgestelde Richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid en de vier in de richtsnoeren genoemde pijlers, te weten:

-verbetering van de inzetbaarheid

-ontwikkeling van ondernemerschap

-bevordering van het aanpassingsvermogen van de ondernemingen en hun werknemers, en

-versterking van het gelijke-kansen-beleid voor mannen en vrouwen.

De Europese werkgelegenheidsstrategie berust, ten minste in zijn huidige vorm, hoofdzakelijk op nationale acties. Er is echter een groeiend bewustzijn van de mogelijkheden op lokaal niveau voor de ontwikkeling van de werkgelegenheid. In de Richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid voor 2000 wordt de specifieke maatregel waarin de rol van de lokale actoren bij het scheppen van banen uitdrukkelijk wordt erkend (richtsnoer 12) [1], versterkt. Het is nu echter zaak het potentieel in realiteit om te zetten.

[1] Richtsnoer 12, die valt onder de pijler 'ontwikkeling van ondernemerschap', stelt: 'De lidstaten moeten hiertoe maatregelen bevorderen om de mogelijkheden, geboden door het creëren van werkgelegenheid op lokaal niveau en in de sociale economie, in het bijzonder in nieuwe activiteiten die samenhangen met behoeften waarin de markt nog niet voorziet, volledig te benutten en tevens de belemmeringen onderzoeken - teneinde ze te beperken - die deze maatregelen in de weg zouden staan. In dit verband dient de speciale rol en verantwoordelijkheid van de lokale en regionale overheid, van andere partners op regionaal en lokaal niveau, alsook van de sociale partners, meer te worden erkend en ondersteund. Bovendien moet de rol van de openbare diensten voor arbeidsvoorziening bij de identificatie van de arbeidsmogelijkheden en de verbetering van de werking van de lokale arbeidsmarkten volledig worden benut.'

2.2. De nieuwe, lokale dimensie

Hoewel het scheppen van banen op lokaal niveau in vergelijking met macro-economische en structurele strategieën lang als een bijzaak werd beschouwd, wordt het belang ervan nu in toenemende mate erkend. Onder druk van de stijgende werkloosheid zag men zich genoodzaakt meer dan voorheen te experimenteren met mogelijkheden voor het scheppen van werkgelegenheid. Al snel bleek dat het actiepotentieel op lokaal niveau aanzienlijk was. Bovendien hebben de veranderingen in de Europese (en mondiale) maatschappij voor bedrijven en individuen nieuwe ontwikkelingen tot gevolg gehad.

De marktliberalisering heeft de mobiliteit van investeringen en de concentratie van kapitaal versneld. De gelijktijdige toename van het gebruik van nieuwe technologieën bij de productie, distributie en consumptie heeft tot de totstandbrenging van een globale markt en tot de opkomst van de kennismaatschappij geleid. Dit resulteerde in een duidelijke toename van de concurrentie. Om aan deze nieuwe situatie het hoofd te kunnen bieden, zien de lokale actoren zich nu gedwongen strategieën te ontwikkelen waarbij ze uitgaan van hun specifieke sterke punten. De door de technologie veroorzaakte veranderingen in productiesystemen hebben de ontwikkeling van endogeen potentieel veel gemakkelijker gemaakt. Deze trend leent zich voor ontwikkeling op micro-economisch niveau en het ontstaan van lokale productiesystemen met kleinschalige ondernemingen. Andere aspecten, zoals de demografische ontwikkeling (vergrijzing), veranderingen in levensstijl en de toenemende verstedelijking, hebben tot een veranderd consumptiepatroon geleid. Huishoudens besteden een steeds groter deel van hun budget aan zaken als gezondheidszorg, persoonlijke dienstverlening, milieubescherming, vrije tijd, opleiding, cultuur, communicatie en vervoer.

Al deze ontwikkelingen dragen er, samen met de nieuwe belangstelling van burgers voor duurzame ontwikkeling en de wens naar meer actieve betrokkenheid, toe bij dat de lokale dimensie voortdurend aan betekenis wint.

3. Een nieuwe dimensie voor het werkgelegenheidsbeleid

Geleidelijk is er op Europees en nationaal niveau meer aandacht ontstaan voor de lokale dimensie van het werkgelegenheidsbeleid. Uit onderzoek naar de ontwikkeling van werkgelegenheid op lokaal niveau is gebleken dat een aantal factoren bepalend is voor de kans op succes. Een aantal van deze factoren wordt in de bijlage samengevat. Een analyse van deze factoren en van de eerder in deze mededeling behandelde kwesties geeft aan dat hoewel er een algemene tendens bestaat om bij het werkgelegenheidsbeleid meer belang te hechten aan de lokale dimensie, er toch nog veel belemmeringen bestaan. Om deze te overwinnen, moeten de lokale actoren hun energie en middelen bundelen en moeten de regionale en nationale autoriteiten hun beleid aanpassen om hen te ondersteunen. De Europese werkgelegenheidsstrategie is hierbij voor alle partijen een bruikbaar conceptueel kader.

3.1. Mobilisering van de lokale actoren

3.1.1. Lokale overheden

3.1.1.1. De feiten

De Europese Unie [2] telt meer dan 80.000 lokale overheden. Dit zijn de kleinste eenheden die in landelijke en stedelijke gebieden gemeenschappen besturen. In de meeste lidstaten hebben ze bevoegdheden op een groot aantal gebieden, zoals sociale bijstand, onderwijs, gezondheidszorg, huisvesting, milieubescherming, lokaal openbaar vervoer, water- en energievoorziening, riolering, het ophalen en verwerken van huisvuil, onderhoud aan infrastructuur, cultuur en vrije tijd.

[2] Zie "Regional and Local Government in the European Union", Comité van de Regio's, juli 1996.

Hoewel de situatie van land tot land verschilt, blijkt het belang van de functies die de lokale overheden vervullen uit hun aandeel in de overheidsuitgaven. Dit varieert van 3,8% van het bbp in Portugal tot 33,3% van het bbp in Denemarken [3]. In Denemarken, Finland, Nederland en Zweden beheren de lokale overheden een grotere totale begroting dan de centrale overheid.

[3] Bron: OESO, nationale rekeningen 1995. De door de OESO gehanteerde definitie van overheidsuitgaven omvat geen investeringen. In dit verband zij verwezen naar het voorbeeld van Portugal, waar de investeringen van lokale autoriteiten het leeuwendeel vertegenwoordigen van alle overheidsinvesteringen.

Het brede scala aan functies dat de lokale overheden vervullen, blijkt ook uit het totaal aantal personen dat bij gemeentelijke structuren werkzaam is, zo zijn er in Frankrijk bijvoorbeeld meer dan 600.000 gemeenteambtenaren en werkt in de Scandinavische landen meer dan 20% van de beroepsbevolking voor gemeentelijke overheidsinstellingen. Bijgevolg is de lokale overheid vaak één van de belangrijkste en soms zelfs de belangrijkste werkgever in haar bevoegdheidsgebied.

Gezien het grote spectrum aan administratieve bevoegdheden zal duidelijk zijn dat de maatregelen van de lokale overheden aanzienlijke invloed uitoefenen op de lokale werkgelegenheid. Zo wordt geschat dat maatregelen van de gemeenten Berlijn, Gotenburg en Helsinki van invloed zijn op 40% van de werkgelegenheid in deze steden [4]. In steden als Manchester en Stockholm bedraagt dit percentage ca. 20% en in middelgrote Franse steden als Tours en Amiens 12-14%.

[4] Zie: "Rôle des villes dans la création d'emplois" actie-onderzoek van AICCRE in het kader van het actie-onderzoeksprogramma van het directoraat-generaal Werkgelegenheid.

Hoewel de lokale overheden niet bevoegd zijn om werkgelegenheidsmaatregelen vast te stellen, gaan de nationale regeringen er meer en meer van uit dat ze wel moeten worden betrokken bij de ontwikkeling en uitvoering van actieve arbeidsmarktmaatregelen. Dit geldt in het bijzonder voor de Scandinavische landen en Nederland.

Sommige lidstaten beginnen de lokale overheden, in het bijzonder de steden, nu ook als partners te zien; niet alleen voor het uitvoeren van actieve maatregelen, maar ook in het kader van een globale en geïntegreerde benadering van een hele reeks problemen die van invloed zijn op de lokale werkgelegenheid en de sociale samenhang.

In Nederland, waar de gemeenten verantwoordelijk zijn voor de herintreding van personen die alleen een sociale uitkering ontvangen, beoogt het grote stedenbeleid de stedelijke ontwikkeling weer in evenwicht te brengen en de betrekkingen tussen de verschillende stedelijke functies te herstellen en aldus tot een 'volledige stad' te komen. De regering heeft 100 miljoen euro ter beschikking gesteld voor projecten ter verbetering van het lokale economische klimaat. Daartoe behoren gemeentelijke projecten op het gebied van ondernemerschap en nieuwe sectoren. (Bron: Nederlands NAP)

Bovendien tonen veel lokale overheden sinds kort meer belangstelling voor werkgelegenheid en sociale samenhang. Voor de gekozen vertegenwoordigers op lokaal niveau hangt dit vaak samen met hun verantwoordelijkheid ten opzichte van de burger. Waar werkloosheid een groot probeem is geworden, is de lokale bevolking geneigd haar vertegenwoordigers mede te beoordelen aan de hand van wat deze op het gebied van werkgelegenheid hebben bereikt. Hoewel de uitdagingen in plattelandsgebieden hiervan enigszins afwijken (zo worden ze bijvoorbeeld gekenmerkt door een hoger werkloosheidspercentage in de sectoren in verval dan het Gemeenschapsgemiddelde, een grote afstand tot de gebieden met de meeste economische activiteiten en werkgelegenheid, een minder sterk ontwikkelde ondernemerschapscultuur en bereidheid tot het nemen van risico's, het onvermogen om deel te nemen aan de belangrijkste economische kanalen en netwerken, lage opleidingsniveaus), is de rol van de lokale overheden er niet minder belangrijk omdat zij de bevolking werkgelegenheidskansen en hoogwaardige dienstverlening moeten bieden om leegloop van het platteland te voorkomen. Derhalve zijn de laatste tijd, naast de maatregelen in het kader van nationale en regionale strategieën, nog veel meer onafhankelijke initiatieven genomen op zo uiteenlopende gebieden als arbeidsbemiddeling van probleemjongeren, beroepsoriëntatie en -opleiding en zelfs rechtstreekse steunverlening voor het scheppen van banen. In deze context zijn nieuwe gemeentelijke of door de gemeente gestimuleerde structuren ontstaan (drop-in-centra, lokale arbeidsbeurzen, buurtbeheer, bedrijven die kansarmen een baan bieden, alternerend leren, één-loketdiensten, enz.) [5].

[5] "Les villes et l'emploi", onderzoek in de Franse gemeenten met meer dan 10.000 inwoners (BPI, initiatives pour l'emploi, 1998).

3.1.1.2. Potentiële veranderingen - thema's voor discussie

De omvang van de verantwoordelijkheden van de lokale overheden en het feit dat zij dichtbij de behoeften van de bevolking staan, maakt hen tot sleutelpartners en van vitaal belang voor het succes van de Europese werkgelegenheidsstrategie. De hierboven beschreven ontwikkeling is echter nog geen algemene regel. Uit overleg dat de Commissie onlangs met de belangrijkste nationale verenigingen van lokale overheden voerde, kwam het bestaan van een belangrijke leemte aan het licht. Dit betreft niet alleen de kennis over de Europese werkgelegenheidsstrategie, maar ook de soorten acties die geschikt zijn voor een lokale inspanning en zelfs de manier waarop men op lokaal niveau kan optreden.

De lokale overheden behoren tot de belangrijkste actoren voor het scheppen van banen op lokaal niveau. Willen zij hun taak echter op doeltreffender wijze kunnen vervullen, moet hun rol mogelijkerwijs worden versterkt.

*De lokale overheden komt, in hun hoedanigheid van eerste niveau van democratisch gekozen regering en dus het niveau dat het dichtst in de buurt staat van de bevolking en de lokale economie, uiteraard een belangrijke rol toe bij de totstandbrenging van partnerschappen voor de bevordering van de werkgelegenheid waarin alle lokale publieke en particuliere actoren zijn verenigd. Hoe kan, met het oog op het ontwikkelen van geïntegreerde werkgelegenheidsstrategieën en duurzame partnerschappen voor werkgelegenheid, het best profijt worden getrokken van hun bundelende rol en hun vermogen synergie tot stand te brengen-

*Aangezien de lokale overheden bevoegdheden hebben op een groot aantal gebieden met werkgelegenheidsscheppend potentieel, is het waarschijnlijk dat ze in grote mate bepalend zijn voor de structuur van de lokale arbeidsmarkt. Hoe kunnen deze bevoegdheden worden gebruikt voor het stimuleren van de werkgelegenheid op lokaal niveau- Hoe kunnen de lokale overheden de werkgelegenheidsdimensie in al hun activiteiten integreren- Welke analyse-, toezichts- en besluitvormingsinstrumenten moeten de lokale overheden ter beschikking worden gesteld-

*De lokale overheden zijn vaak belangrijke werkgevers. Hoe kunnen zij in die hoedanigheid bijdragen aan de vier pijlers en welke werkgelegenheidsrichtsnoeren kunnen zij het best toepassen op lokaal niveau-

*Europa verandert in een kennismaatschappij. Dit vereist nieuwe technische en sociale vaardigheden, alsmede de toegang tot informatie- en communicatietechnologieën. Welke bijdrage kunnen de lokale overheden leveren om ervoor te zorgen dat alle burgers en lokale actoren over die vaardigheden beschikken die nodig zijn om de nieuwe werkgelegenheidskansen te kunnen benutten- Hoe kunnen zij ervoor zorgen dat het lokale niveau gemakkelijker toegang heeft tot de nieuwe instrumenten en diensten van de informatiemaatschappij-

3.1.2. Ondernemingen

3.1.2.1. De feiten

In gemengde economieën, zoals de Europese, is de particuliere sector de belangrijkste drijvende kracht voor economische activiteit. Tegenwoordig ligt het potentieel voor het scheppen van banen voornamelijk in de dienstverlening, met name diensten met een lokale inhoud of diensten die aan een lokale behoefte beantwoorden. Uit recente sectoriële groeitrends in de Europese Unie blijkt dat sectoren als de gezondheidszorg en sociale zaken, de zakelijke dienstverlening, de horeca, recreatie-activiteiten en cultuur en sport een snelle werkgelegenheidstoename kennen (1,5% stijging van het aantal werkenden in deze sector in de periode 1994-1998). In andere economische sectoren met lokaal effect, zoals de detailhandel, de bouwnijverheid en het wegvervoer, is de groei van de werkgelegenheid meer van invloed geweest op de absolute aantallen nieuwe banen dan op de groeipercentages. Veel van deze banen ontstaan in de privé-sector, hetgeen aantoont dat het werkgelegenheidsscheppend potentieel van lokale bedrijven moet worden ondersteund en gemaximaliseerd.

In de loop van de afgelopen 20 jaar is de omvang en het economisch belang van het midden- en kleinbedrijf (met inbegrip van talrijke organisaties uit het 'derde systeem') toegenomen. In 1998 behoorde naar schatting 99,8% van de privé- ondernemingen uit de niet-primaire sector tot het midden- en kleinbedrijf (MKB) en was 93,1% een micro-onderneming (met 10 of minder werknemer). Deze verandering wordt voornamelijk veroorzaakt door het feit dat de ondernemingen klantgericht en innovatief moeten zijn om zich in de gemondialiseerde concurrentiestrijd te kunnen handhaven. Het is gebleken dat kleinere productie-eenheden die flexibelere technologieën en organisatieschema's gebruiken, beter kunnen reageren op de uitdagingen van de verandering. Deze verandering blijkt ook uit de dynamiek van de werkgelegenheid: de groei van de werkgelegenheid in het bedrijfsleven is het grootst in het MKB. De sterkste toename van het aantal banen wordt op dit moment geregistreerd bij micro-ondernemingen (zij hebben het grootste aandeel in de totale werkgelegenheid).

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

* EUR-19 = EU plus EVA-landen en Zwitserland

Bron: Zesde verslag van het Europees waarnemingscentrum voor het MKB, tabellen 1.2 en 1.7, hoofdstuk 1, ontwerp-versie, september 1999, EIM/Data Warehousing. Verslag in opdracht van de Europese Commissie (directoraat-generaal Ondernemingen).

Op lokaal niveau wordt men zich meer en meer bewust van het feit dat het ondernemerschap op lokaal niveau moet worden ontwikkeld en gestimuleerd. In het bijzonder nieuwe bedrijven, microbedrijven en het MKB hebben met specifieke problemen te maken, die in veel gevallen het best op lokaal niveau aangepakt kunnen worden. Regionale en lokale overheden gebruiken een breed scala aan structuren voor ondersteuning en advies, en één-loketbenadering om een vriendelijker klimaat voor het MKB tot stand te brengen. De concurrentiepositie van de privé-sector is tot op zekere hoogte afhankelijk van het concurrentievermogen van de regio. Dit is op zijn beurt onder andere afhankelijk van de aanwezigheid van de voor de nieuwe economische omstandigheden vereiste menselijke en sociale hulpbronnen. De vraag is dan ook hoe het lokale beleid kan bijdragen aan het concurrentievermogen van lokale ondernemingen. Bij een op de behoeften van de gebruikers afgestemde benadering wordt verondersteld dat die lokale ondernemingen betrokken zijn bij het ontwerp en de tenuitvoerlegging van de lokale werkgelegenheids- en ontwikkelingsstrategieën.

Scheppen van lokale werkgelegenheid

In Duitsland worden nieuwe netwerken opgezet om de oprichting van nieuwe bedrijven te stimuleren en reeds bestaande MKB's te ondersteunen. Tot deze netwerken behoren Kamers van Koophandel, werkgeversorganisaties, kredietinstellingen, participatiemaatschappijen, starterscentra, universiteiten, onderzoeksinstellingen, ondernemingen, lokale overheden en arbeidsbureaus. De deelname van alle betrokken actoren in deze samenwerkingsstructuren, die maatregelen op het gebied van werkgelegenheid van regionale, economische of algemene aard of ten behoeve van de arbeidsparticipatie van vrouwen met elkaar verbinden, wordt bevorderd door een initiatief met de titel "Regional Economic Assistance via Citizen Participation" (regionale economische bijstand met behulp van burgerparticipatie) en gesteund door de regeringen op federaal en deelstaatniveau, alsmede de regionale overheden. (Bron: Duits NAP)

De behoefte aan een pro-actieve houding ten opzichte van het bedrijfsleven blijkt ook uit de ervaringen die zijn opgedaan met de oprichting van micro-ondernemingen door werklozen en immigranten, en het hierdoor gecreëerde aantal banen. Deze benadering is ondersteund door zowel overheidsprogramma's (activering van werkloosheidsuitkeringen, belastingverlaging, starterspremies) als initiatieven van particulieren of uit de bevolking (microkredieten). De evaluatie van en de lering die uit deze ervaringen kan worden getrokken, genieten een groeiende belangstelling en verdienen verdere aandacht.

3.1.2.2. Potentiële veranderingen - thema's voor discussie

Om het lokale werkgelegenheidspotentieel te benutten, moet terdege rekening worden gehouden met de behoeften van het lokale bedrijfsleven. De actieve deelname van lokale ondernemingen aan werkgelegenheidspartnerschappen moet dan ook gestimuleerd worden.

Willen ondernemingen concurrentieel kunnen zijn, hebben ze behoefte aan efficiënte lokale arbeidsmarkten. Hier zijn verschillende mogelijkheden denkbaar. Ondernemingen spelen een sleutelrol bij het vaststellen van de lokale behoeften en het anticiperen op arbeidsmarkttrends. Ze kunnen bijdragen aan de versterking van de ondernemingsbasis in de regio door middel van de ondersteuning en begeleiding van startende ondernemingen en het MKB. Ondernemingen kunnen ook een actieve rol spelen bij de herintreding van uitgesloten groepen door de toepassing van een op hen afgestemd positief aanstellingsbeleid.

Voor het scheppen van banen op lokaal niveau is de actieve steun van het bedrijfsleven van essentieel belang; het zijn de ondernemingen die de meeste banen scheppen en in stand houden. Ze moeten worden betrokken bij geïntegreerde strategieën voor het scheppen van banen en hun bijdrage moet zo goed mogelijk worden benut.

*Hoe kunnen lokale ondernemingen en financiële gemeenschappen actief bijdragen aan het opzetten van geïntegreerde strategieën en partnerschappen ten behoeve van de lokale werkgelegenheid- Hoe kan worden bereikt dat de deelname aan partnerschappen lonend is voor het bedrijfsleven-

*Hoe kan het potentieel van de lokale ondernemingen, in hun hoedanigheid als actoren van de tenuitvoerlegging van een actief lokaal arbeidsmarktbeleid, worden benut- Hoe kunnen zij worden aangemoedigd om, ondanks eventuele onderlinge concurrentieconflicten, mee te werken en steun te verlenen aan sociale ondernemingen-

*De versnelling van de veranderingen op technologisch en economisch vlak houdt in dat ondernemingen hun producten, technologieën en organisatie moeten aanpassen. De manier waarop herstructureringsprocessen worden beheerd, is van invloed op de lokale werkgelegenheid en de lokale gemeenschappen. Welke goede praktijken kunnen bij de economische herstructurering worden uitgewisseld om de negatieve effecten op de lokale werkgelegenheid tot een minimum te beperken-

3.1.3. Het 'derde systeem' / de sociale economie

3.1.3.1. De feiten

Sommige vormen van sociaal-economische organisaties (coöperaties, verenigingen, onderlinge maatschappijen en stichtingen), algemeen samengevat onder de term 'sociale economie', 'derde sector' of 'derde systeem', hebben een aantal gemeenschappelijke beginselen: het ontbreken van winstoogmerk, autonomie ten opzichte van de openbare en particuliere sector, streven naar een meer participatieve organisatievorm en dienstbaarheid aan de gemeenschap. Sommigen trachten te beantwoorden aan behoeften waaraan niet wordt voldaan door de openbare dienstverlening of de markt. Daartoe oefenen zij een economische activiteit uit en nemen zij personeel in dienst. Deze organisaties zijn meestal klein en goed geworteld in de lokale gemeenschap en ze zetten zich vaak in voor de ontwikkeling op lange termijn van hun regio.

Momenteel vertegenwoordigen deze organisaties in talrijke landen een belangrijke economische en sociale realiteit, hoewel zij nog nauwelijks worden erkend. In totaal wordt deze sector verondersteld verantwoordelijk te zijn voor 8.590.000 arbeidsplaatsen of 6,45% van de totale werkgelegenheid en 7,78% van de arbeid in loondienst. Wanneer men daarnaast het vrijwilligerswerk in voltijdsequivalenten zou omrekenen, komt de schatting van het aantal werkenden in het 'derde systeem' op 10% te liggen [6].

[6] "The Enterprises and Organisations of the Third System: a Strategic Challenge for Employment". Studie van het CIRIEC, december 1999.

Door de structurele veranderingen van de laatste 20 jaar zijn nieuwe organisaties van sociale aard ontstaan die beogen te beantwoorden aan de onbevredigde behoeften van burgers en lokale gemeenschappen en die de gevolgen van een toenemende werkloosheid en sociale uitsluiting trachten te ondervangen.

De toename van de werkgelegenheid bij deze organisaties in de jaren 80 was veel groter dan die van de economie in zijn geheel: 11% tegen 3,7% in Duitsland, 15,8% tegen 4,2% in Frankrijk en 39% tegen 7,4% in Italië. Het groeitempo steeg nog verder tussen 1990 en 1995 en wordt op ca. 24% geschat in Frankrijk, Duitsland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk, hetgeen neerkomt op meer dan 20% van het aantal nieuwe arbeidsplaatsen in deze landen. Driekwart van deze nieuwe banen is ontstaan in de sectoren onderwijs, gezondheidszorg en sociale dienstverlening en een aanzienlijk deel in de sectoren sport, cultuur en beroepsopleiding.

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

Deze groei kan ten dele worden verklaard door de uitbesteding van een aantal functies die tot dusverre door de overheidssector werden vervuld en ten dele door de opkomst van nieuwe soorten dienstverleningen als reactie op nieuwe behoeften. Hier kunnen twee soorten activiteiten worden onderscheiden:

-integratie van werklozen of achtergestelde personen door middel van het opdoen van werkervaring,

-vervaardigen van goederen en verlenen van diensten met sociaal of gemeenschapsnut.

Al deze activiteiten samen vormen een daadwerkelijk 'derde systeem', dat een aanvulling vormt op en in interactie is met de openbare en particuliere sector en dat sociale banden tot stand brengt die de hele maatschappij ten goede komen.

3.1.3.2. Potentiële veranderingen - thema's voor discussie

Gezien de omvang van nog onbevredigde behoeften, is het te verwachten dat deze groei zich nog zal voortzetten [7]. Dit potentieel kan evenwel niet worden benut omdat er nog een aantal belemmeringen zijn die beter zouden kunnen worden verwijderd. Een aantal daarvan liggen binnen de organisaties van het 'derde systeem' zelf, maar anderen zijn afhankelijk van factoren waarop zij geen invloed hebben, met name voor wat het wettelijk kader betreft.

[7] Bij de vergelijking van Europa met de Verenigde Staten, wordt in het verslag van de Commissie over de netto arbeidsdeelname 1998 geschat dat in Europa 10 miljoen extra banen kunnen worden gecreëerd in de gemeenschapsvoorzieningen (op sociaal en cultureel gebied en in de sectoren recreatie, onderwijs, gezondheidszorg en persoonlijke dienstverlening) en dat een groot deel daarvan voor rekening van organisaties uit het 'derde systeem' kan komen.

In Italië hebben nieuwe regelingen de groei van de sociale economie gestimuleerd. In 1994 waren er 2.300 coöperaties met 38.000 arbeidsplaatsen. In 1998 was het aantal coöperaties gestegen tot 4.800 en het aantal arbeidsplaatsen tot 108.000. Een uitbreiding van de non-profitsector wordt ook als belangrijk beschouwd voor maatregelen ten behoeve van gelijke kansen. Deze sector ontwikkelt zich in Italië in het algemeen op terreinen waar er vraag naar dienstverlening is (bijvoorbeeld verzorging van ouderen, hulpverlening aan gehandicapten en achtergestelden en kinderopvang); deze sector helpt bij het verenigen van beroeps- en gezinsleven. (Bron: Italiaans NAP)

Terwijl de kans groot is dat een aantal nieuwe diensten, bijvoorbeeld op het gebied van de milieubescherming, op korte of middellange termijn winstgevende financiële activiteiten worden, zullen andere, met name de culturele en de persoonlijke dienstverlening (hulp aan ouderen, kinderopvang, enz.) hindernissen blijven ondervinden met betrekking tot de financiering van de vraag. Het zal dus nodig blijven om een deel van de voor hun ontwikkeling vereiste financiering buiten de markt te zoeken. Een dergelijke financiering laat zich alleen rechtvaardigen wanneer rekening wordt gehouden met de voordelen van deze nieuwe diensten voor de maatschappij en de besparingen die daarmee gepaard gaan (vermindering van de uitgaven voor sociale zekerheid, grotere beschikbaarheid van mensen om tot de arbeidsmarkt toe te treden, achteruitgang van de kleine criminaliteit, enz.).

Tegenwoordig is de noodzakelijke financiering vaak afkomstig uit overheidsprogramma's, met name programma's ten behoeve van de activering van het werkgelegenheidsbeleid. Het lijkt heel natuurlijk om bedrijven te financieren die zich tot doel stellen kansarmen in het arbeidsproces in te schakelen door middel van actieve werkgelegenheidsmaatregelen. Voor zover zij echter ook duurzame werkgelegenheid creëren, zouden ze toegang moeten hebben tot de reguliere kanalen voor bedrijfsfinanciering.

Naast het bedrijfsleven spelen het 'derde systeem', of de sociale economie, een beduidende en steeds belangrijkere rol bij het scheppen van banen, in het bijzonder voor diegenen die moeite hebben om tot de arbeidsmarkt toe te treden.

*Welke openbare en/of particuliere financieringsbronnen kunnen het best aan de ontwikkelingsbehoefte voldoen- Hoe kan het 'derde systeem' worden gefinancierd op basis van de veronderstelling dat het besparingen en een toegevoegde waarde voor de maatschappij oplevert- Welke balans kan nu worden opgemaakt van de verschillende experimenten met het subsidiëren van de vraag, zoals dienstencheques en belastingverlaging-

*Het is absoluut noodzakelijk dat de organisaties van de 'derde sector' op een meer professionele manier gaan werken om de kwaliteit van de verleende diensten te kunnen verbeteren. De traditionele onderwijs- en opleidingssystemen lijken hier minder geschikt te zijn. Op welke andere manier kunnen deze professionalisering en betere dienstverlening en hogere kwaliteit van banen worden bereikt-

*Welke vormen van partnerschappen kunnen worden beoogd om de belangen en behoeften van de organisaties van het 'derde systeem' op stabiele wijze in het besluitvormingsproces te integreren-

3.1.4. De lokale bureaus van de publieke arbeidsvoorzieningsorganen

3.1.4.1. De feiten

De publieke Arbeidsvoorzieningsorganen vervullen ten aanzien van de arbeidsmarkt een dubbele rol. Enerzijds beogen zij een verbetering van de werking van de arbeidsmarkt door op nationaal en zelfs Europees niveau vraag en aanbod op elkaar af te stemmen. Vaak betekent dit het bevorderen van de geografische en beroepsmobliteit van werknemers; dat wil zeggen de bereidheid te verhuizen of naar een andere sector over te stappen waar het werkaanbod groter is. Anderzijds komt de Arbvo-organen een essentiële rol toe bij het stimuleren van een evenwichtige territoriale ontwikkeling, aangezien de ontwikkeling van het werkgelegenheidspotentieel een taak is die zij in elke regio ter hand nemen.

Het netwerk van lokale arbeidsbureaus, een wezenlijk onderdeel van de Arbvo-organen, bestaat uit ruim 5.000 lokale arbeidsbureaus met meer dan 100.000 medewerkers, die in direct contact met werkgevers en werkzoekenden staan [8].

[8] "Modernisering van de publieke arbeidsvoorzieningsorganen ter ondersteuning van de Europese werkgelegenheidsstrategie". Mededeling van de Commissie van 13 november 1998. COM(98) 641def.

De lokale Arbvo-organen bieden een breed scala aan diensten, waaronder informatievoorziening, bemiddelingsdiensten, beroepsadviesdiensten, opleidings- en arbeidsmarktprogramma's. Wat het laatste betreft, gaat het om het beheer van het leeuwendeel van de 65 miljard EUR, 1% van het bbp, dat de EU-regeringen elk jaar aan actieve werkgelegenheidsmaatregelen uitgeven. Dat is meer dan een derde van de totale uitgaven voor werkgelegenheidsmaatregelen (inkomenssteun voor werkzoekenden en actieve beleidsmaatregelen).

Behalve dienstverlening en actieve arbeidsmarktmaatregelen voor werkzoekenden en werkgevers spelen de Arbvo-organen in veel lidstaten ook een belangrijke rol bij het geven van informatie over de arbeidsmarkt en bij het inspelen op vraag en aanbod ten aanzien van werk.

In een aantal landen hebben de lokale Arbvo-organen nieuwe instrumenten ontwikkeld voor de toepassing een dynamiek op het gebied van lokale werkgelegenheid of nieuwe benaderingswijzen voor het flexibel inspelen op de behoeften van zowel het bedrijfsleven als de werknemers. Wat verder het grensoverschrijdende niveau betreft met inbegrip van de kandidaat-landen, vervullen de lokale arbeidsbureaus een sleutelrol in het EURES-netwerk; samen met de sociale partners en de lokale autoriteiten bevorderen ze in dit kader actief de totstandkoming van interregionale arbeidsmarkten waartoe zowel werkgevers als werknemers vrij toegang hebben.

De toenemende behoefte aan efficiëntie van het werkgelegenheidsbeleid heeft geleid tot de roep om decentralisatie van de Arbvo-organen en een aanpassing van hun diensten aan de lokale behoeften.

3.1.4.2. Potentiële veranderingen - thema's voor discussie

Als één van de belangrijkste actoren ten aanzien van de uitvoering van de activerings- en preventiestrategie kunnen de Arbvo-organen niet geïsoleerd van de andere lokale actoren opereren. De Arbvo-organen zouden aangespoord kunnen worden om hun expertise ter beschikking te stellen aan bijvoorbeeld de organisaties die gespecialiseerd zijn in de strijd tegen sociale uitsluiting. In een aantal gevallen is het goed de samenwerking met de sociale partners te intensiveren, teneinde de efficiënte reïntegratie van werkenden in de arbeidsmarkt te vergemakkelijken.

De vraag rijst of de lokale Arbvo-organen, naast hun traditionele taken voor het beheer van de arbeidsmarkt (zoals informatieverschaffing en bemiddelingsdiensten), ook meer betrokken moeten worden bij innovatieve lokale ontwikkelingsactiviteiten. Dit omvat bijvoorbeeld de identificatie van latente vacatures, steun voor ondernemerschapsactiviteiten of de ontwikkeling van activiteiten in de 'derde sector'.

Het voorgaande duidt erop de lokale arbeidsbureaus een bepaalde mate van autonomie nodig hebben bij het kiezen van de meest geschikte vormen van optreden, teneinde in te kunnen spelen op de lokale behoeften.

Dit doet de volgende vragen rijzen:

*De lokale Arbvo-organen verlenen steun aan de in hun respectieve gebieden gehanteerde ontwikkelingsstrategieën. De doeltreffendheid van de bijdrage van de Arbvo-organen wordt door een dialoog en samenwerking met andere lokale actoren en actoren op andere niveaus verbeterd. Hoe moeten de Arbvo-organen de samenwerking met andere actoren, zoals de sociale partners, lokale autoriteiten en 'derde systeem'-organisaties, verbeteren- Op welke gebieden zou deze samenwerking in eerste instantie versterkt moeten worden-

*De lokale Arbvo-bureaus zijn normaal gesproken belast met de uitvoering van maatregelen waartoe is besloten door nationale of regionale autoriteiten. Hoe kunnen deze autoriteiten rekening houden met de specifieke omstandigheden op het lokale niveau en daarbij tegelijkertijd mobiliteit mogelijk maken en de gelijke toegang tot de dienstverlening in het hele land garanderen-

*Beschikken de lokale bureaus van de Arbvo-organen over mogelijkheden om naast hun traditionele taken ten aanzien van de arbeidsmarkt (zoals informatieverschaffing, bemiddelingsdiensten en traditionele arbeidsmarktmaatregelen) meer aan innovatieve maatregelen te doen-

3.1.5. Sociale partners

3.1.5.1. De feiten

De manier waarop de sociale dialoog is georganiseerd, verschilt sterk van land tot land. In sommige landen vindt ze op nationaal niveau plaats, in andere landen op het niveau van de ondernemingen; soms betreft de sociale dialoog de hele industrie, in andere gevallen treffen de sociale partners elkaar per sector. Over het algemeen vinden er op lokaal niveau weinig onderhandelingen plaats, hoewel er speciale regels kunnen zijn (bijvoorbeeld de contratti d'area in Italië).

In een aantal landen (waaronder Oostenrijk, Denemarken en Nederland) nemen de sociale partners aan het gedecentraliseerde beheer van de publieke Arbvo-organen deel en maken ze naast vertegenwoordigers van de lokale autoriteiten deel uit van tripartiete structuren. De sociale partners vormen in Europa ook vaak partnerschappen teneinde op lokaal niveau de werkgelegenheid te ontwikkelen en de werkloosheid en de sociale uitsluiting te bestrijden.

3.1.5.2. Potentiële veranderingen - thema's voor discussie

Er zij op gewezen dat vaardighedenniveaus een doorslaggevend element zijn in de concurrentiestrijd tussen ondernemingen, en de aanbieders van bij- en nascholingsprogramma's kunnen wat de opleidingsbehoeften van het lokale bedrijfsleven betreft het best worden geadviseerd door de sociale partners. Bovendien kan op lokaal niveau het gemakkelijkst worden vastgesteld welke nieuwe werkgelegenheidsvormen, nieuwe beroepen en nieuwe vormen van arbeidsorganisatie binnen en tussen ondernemingen ontstaan. Dit zijn allemaal argumenten voor het toekennen van onderhandelings- en discussiespeelruimte aan het lokale niveau. De lokale sociale partners beschikken verder over gedegen kennis van de lokale situatie, hetgeen de lokale gemeenschap ten goede kan komen. Al deze ontwikkelingen pleiten, samen met de grote verscheidenheid aan lokale arbeidsmarkten, voor een betere integratie van de sociale partners in de lokale partnerschappen.

Ten aanzien van alle arbeidsmarktaspecten vervullen de sociale partners zowel een formele als een informele rol. Door middel van gezamenlijke onderhandelingen, institutionele en andere partnerschappen oefenen ze aanzienlijke invloed uit op het beheer van de arbeidsmarkt.

*Hoe kunnen de sociale partners, naast de rol die ze in bipartiete organen en instellingen vervullen, deelnemen aan netwerken en partnerschappen met een meer open karakter, in het bijzonder die waarin ook intermediaire organen en verenigingen zitting hebben- Hoe kan hun traditionele onderhandelingsrol worden uitgebreid, bijvoorbeeld met de uitvoering van bredere strategieën in hun eigen gebied en het helpen creëren van werkgelegenheid, waaronder in nieuwe groeisectoren-

*Waarover zou op lokaal niveau kunnen worden onderhandeld om innovatie en de aanpassing aan lokale omstandigheden te bevorderen, zonder de nationale en Europese samenhang en het evenwicht tussen enerzijds de behoefte van de werknemers aan zekerheid en anderzijds de behoefte van de werkgevers aan flexibiliteit in gevaar te brengen-

3.2. Steun van regionale en nationale autoriteiten

Al jarenlang streven de lidstaten bij het bepalen en uitvoeren van hun beleid ernaar, rekening te houden met de specifieke lokale omstandigheden en behoeften. Nieuw is echter de steun voor beleid dat de lokale actoren aanspoort om in hun gebied gezamenlijk aan een geïntegreerde ontwikkeling van de werkgelegenheid te werken.

3.2.1. De feiten

De onderkenning dat de structurele veranderingen te ingewikkeld zijn om er uitsluitend via centrale beleidsmaatregelen op in te spelen, heeft de in de meeste lidstaten reeds begonnen institutionele en administratieve decentralisatieprocessen versneld. Hierdoor vindt een aantal elementen van de besluitvorming nu dichter in de buurt van de lokale gemeenschappen plaats, hetgeen betekent dat er beter met hun behoeften rekening kan worden gehouden.

Voor wat de arbeidsmarktmaatregelen betreft, wordt de decentralisatie gerechtvaardigd door de verschillen tussen de sociaal-economische kenmerken van de afzonderlijke gebieden en de wens meer rekening te houden met de veranderingen waardoor deze kenmerken worden beïnvloed.

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

De verschillen tussen de sociaal-economische kenmerken zijn binnen de lidstaten zelfs groter dan tussen lidstaten. Met name bij de werkloosheidscijfers zijn ze opvallend [9]. Zo is het aantal mensen zonder werk in de regio's met de hoogste werkloosheidscijfers binnen één lidstaat vaak drie tot vier keer zo hoog als het aantal werklozen in de regio's binnen dezelfde lidstaat die het op het gebied van de werkgelegenheid beter doen. Op subregionaal niveau zijn de verschillen soms nog groter. In veel gevallen zijn de grote verschillen de weerspiegeling van ingewikkelde lokale omstandigheden. Gebleken is dat beleid dat op centraal niveau wordt uitgestippeld te weinig flexibel is om met deze verschillen rekening te houden en het is dus een absolute noodzaak te werken aan oplossingen die dat wel doen.

[9] Zie Eurostat, Statistics in Focus, Regio's, 5/99: EU unemployment still marked by regionale variations, 1999.

Bijna alle lidstaten werken op dit moment aan de decentralisatie van op nationaal niveau besloten en gefinancierde beleidsmaatregelen. Hoewel deze decentralisatie hoofdzakelijk via de lokale publieke Arbvo-organen verloopt, wordt er steeds vaker gebruik gemaakt van actieve partnerschappen bestaande uit verschillende lokale actoren. Een aantal van deze partnerschappen stoelt op de in de EU opgedane ervaring met de Territoriale werkgelegenheidspacten. Dit geldt met name voor de Scandinavische landen, waar de publieke Arbvo-organen, sociale partners en lokale autoriteiten in arbeidsraden samenwerken en zo een belangrijke rol vervullen bij de planning en uitvoering van actieve werkgelegenheidsmaatregelen.

3.2.2. Potentiële veranderingen - thema's voor discussie

Door lokale actoren genomen werkgelegenheidsinitiatieven moeten bij een breder regionaal, nationaal en zelfs Europees kader aansluiten. Teneinde het volle rendement te sorteren, moeten ze met de op elk van deze drie niveaus vastgestelde richtsnoeren rekening houden.

Zowel de nationale en regionale regeringen als de sociale partners komt een wezenlijke rol toe. Niet alleen moeten zij de lokale actoren meer bij het besluitvormingsproces betrekken; ook moeten zij een regelgevend kader en ondersteunende maatregelen ontwikkelen die de totstandkoming en uitbreiding van geïntegreerde, lokale strategieën bevorderen.

Eén van de manieren om de Europese werkgelegenheidsstrategie efficiënter te maken, is het toekennen van een grotere rol aan de lokale actoren bij het opstellen en uitvoeren van de Nationale actieplannen voor de werkgelegenheid (NAP's). De concrete invulling hiervan is een zaak voor de nationale en, eventueel, regionale regeringen. Zoals gezegd is al gebleken dat het met name de lokale actoren zijn die de op centraal niveau besloten maatregelen in de praktijk uitvoeren. Vastgesteld is echter ook dat actieve arbeidsmarktmaatregelen efficiënter zijn wanneer ze deel uitmaken van een geïntegreerde, lokale strategie die door alle lokale actoren gezamenlijk is uitgewerkt en door de andere institutionele niveaus wordt ondersteund.

De omstandigheden waarin de lokale partners werken en de mogelijkheden waarover ze beschikken voor het ontwikkelen en uitvoeren van geïntegreerde strategieën worden bepaald door regionale en nationale autoriteiten.

*Hoe kunnen de nationale en, eventueel, de regionale regeringen de lokale autoriteiten aansporen de werkgelegenheidsdimensie in al hun acties te integreren- Hoe kunnen zij geïntegreerde lokale werkgelegenheidsinitiatieven in het algemeen bevorderen- Welke gevolgen heeft meer operationele flexibiliteit op lokaal niveau- Hoe kunnen goede praktijken worden geïdentificeerd en overgedragen-

*Hoe kunnen de nationale en regionale regeringen de lokale autoriteiten betrekken bij de voorbereiding en uitvoering van de Nationale actieplannen-

*'derde systeem'-organisaties spelen een belangrijke rol bij het verbeteren van de inzetbaarheid van werknemers. Het ontstaan van dergelijke organisaties en hun overlevingskansen hangen echter af van het bestaan van regelgevende kaders en steunstructuren. Wat kunnen de nationale, regionale en lokale regeringen in dit verband doen-

3.3. Toepassing van de Europese werkgelegenheidsstrategie op lokaal niveau

De Europese werkgelegenheidsstrategie is een passend beleidskader voor lokale actoren die de werkgelegenheidsdimensie in al hun acties willen integreren.

De Europese werkgelegenheidsrichtsnoeren vormen een kader dat in de Nationale actieplannen voor de werkgelegenheid in concrete, bij de nationale context aansluitende maatregelen wordt omgezet. Op vergelijkbare wijze kunnen de Europese werkgelegenheidsrichtsnoeren een nuttige leidraad zijn bij het vaststellen van een lokale werkgelegenheidsstrategie. De richtsnoeren bieden de mogelijkheid in te spelen op de verscheidenheid aan lokale situaties in Europa en zijn daarom een geschikt kader. In dit verband zouden de lokale plannen zorgen voor samenhang op lokaal niveau en een zo groot mogelijke invloed van de nationale plannen.

Eén van de fundamentele uitgangspunten van de Europese werkgelegenheidsstrategie is dat werkgelegenheidsmaatregelen deel moeten uitmaken van alle andere beleidsterreinen, op zowel Europees als nationaal niveau. Dit beginsel moet de uitwerking mogelijk maken van geïntegreerde strategieën voor lokale werkgelegenheidsontwikkeling, die op hun beurt vergelijkbare benaderingswijzen op andere niveaus versterken.

Dergelijke strategieën ondersteunen de Europese werkgelegenheidsstrategie en kunnen er door worden ondersteund. De Europese Raad van Wenen [10] heeft zo besloten dat het Europees Sociaal Fonds wordt benut als belangrijkste instrument voor de ondersteuning van de Nationale actieplannen; na de uitbreiding van het ESF-takenpakket is lokale ontwikkeling bovendien één van zijn prioriteiten, samen met de andere Structuurfondsen [11].

[10] Zie: punt 36 van de conclusies van het voorzitterschap; EU-Bulletin 12/1998.

[11] Verordening (EG) nr.1260/99 van 21 juni 1999 houdende algemene bepalingen inzake de Structuurfondsen.

Het regionaal- en plattelandsontwikkelingsbeleid en meer in het bijzonder de nieuwe ESF-verordening maken, meer dan in het verleden het geval was, steunverlening mogelijk aan lokale ontwikkelings- en werkgelegenheidsinitiatieven, activiteiten op het gebied van de sociale economie en de Territoriale werkgelegenheidspacten. De ESF-Verordening maakt het ook mogelijk te kiezen voor nieuwe benaderingswijzen, zoals regelingen voor het toekennen van kleine subsidies aan niet-overheids organisaties en lokale partnerschappen en het gebruik van algemene subsidieregelingen om in te spelen op alle met de werkgelegenheidsontwikkeling verband houdende behoeften in een bepaald gebied. Deze benadering kan ook de mogelijkheid inhouden van steunverlening voor de ontwikkeling van lokale partnerschappen alsook voor partnerschapsactiviteiten zoals de ontwikkeling van een nieuwe financiële instrumenteringsbenadering of de ontwikkeling van een sociale ondernemerschapscultuur op lokaal niveau.

De Europese werkgelegenheidsstrategie biedt een analytisch en politiek model dat door de lidstaten wordt gebruikt voor het evalueren en vergelijken van hun eigen prestatie met die van de andere lidstaten, en stelt richtsnoeren vast die de lidstaten hanteren met het oog op het verbeteren van hun werkgelegenheidsprestatie.

*Hoe kunnen de EU en haar instellingen, instrumenten, programma's en acties meer steun verlenen en evenals aan de geïntegreerde strategieën voor lokale werkgelegenheidsontwikkeling-

*Is het mogelijk op lokaal niveau een beleid toe te passen waarbij het streven naar een hoog werkgelegenheidsniveau onderdeel is van elk ander beleidsterrein-

4. Conclusies en Perspectieven

Uit de voorgaande hoofdstukken blijkt ten eerste dat er steeds meer belangstelling komt voor lokale activiteiten ten behoeve van de werkgelegenheid en ten tweede dat er een aantal factoren zijn die ertoe kunnen bijdragen dat lokale activiteiten een rol van betekenis kunnen spelen bij de verhoging van het percentage werkenden in Europa en bij de totstandbrenging van stabiele arbeidsplaatsen van goede kwaliteit. De uitgebreide reeks overheden en organisaties die hier genoemd zijn (nationale, regionalen en lokale overheden; ondernemingen; organisaties uit het zgn. 'derde systeem'/de 'sociale economie'; de sociale partners en door de overheid in het leven geroepen instellingen, zoals de arbeidsbureaus) toont aan dat dergelijke activiteiten coördinatie behoeven en dat sluitende benaderingen in ieder land, iedere regio en iedere gemeente van essentieel belang zijn. Alle betrokkenen op alle niveaus hebben een verantwoordelijkheid en dienen een bijdrage te leveren.

Het is met andere woorden duidelijk dat er ter versterking van de lokale dimensie van de Europese werkgelegenheidsstrategie nog verdere actie moet worden ondernomen. Over de wenselijkheid dat dit gebeurt, bestaat politiek gezien in brede kring overeenstemming. In de discussie die in de komende maanden gevoerd zal moeten worden, dient onder andere gesproken te worden over de vraag hoe er verder zal moeten worden gegaan. Om dit proces mogelijk te maken, zal de Commissie de volgende werkzaamheden verrichten:

a) Op gang brengen van een discussie over de vraagstukken uit deze mededeling

Deze mededeling is in eerste instantie gericht tot de instellingen van de Europese Unie. Daarnaast is de bedoeling een breder debat uit te lokken. De Commissie doet dan ook een beroep op al degenen die te maken hebben met de ontwikkeling van de werkgelegenheid op lokaal niveau om na te denken over de vraagstukken die in deze mededeling naar voren zijn gebracht en om hun visie, of de visies van representatieve organisaties op te sturen naar het onderstaande adres. De Commissie ziet tevens met belangstelling uit naar de standpunten van de Europese instellingen over deze kwesties.

Naast deze formele consultatiemechanismen zal de Commissie steun verlenen voor een aantal grensoverschrijdende Europese seminars die een diepgaandere discussie over de verschillende vraagstukken uit deze mededeling mogelijk moeten maken. Het consultatieproces zal in april van start gaan en in oktober 2000 eindigen. Er zal naar synergie worden gestreefd met instellingen die er in geïnteresseerd zijn dat de lokale mogelijkheden op het gebied van de werkgelegenheid benut worden. De discussie over de mededeling zal afgerond worden op een conferentie, die in december 2000 onder het Franse voorzitterschap te Straatsburg georganiseerd zal worden. Op deze conferentie zal de balans van de discussie worden opgemaakt en zal de Commissie de uitkomsten van het consultatieproces presenteren en vooruitkijken naar de toekomst.

b) Modelprojecten in verband met de toepassing van de Europese werkgelegenheidsstrategie op lokaal niveau

De begrotingsautoriteit heeft de Commissie de beschikking gegeven over een begrotingslijn (B5-503) voor de ondersteuning van werkzaamheden die verband houden met de voorbereiding van lokale inspanningen op werkgelegenheidsgebied. De belangrijkste boodschap van deze mededeling is dat de Europese werkgelegenheidsstrategie een kader biedt voor de ontwikkeling van een sluitend lokaal werkgelegenheidsbeleid. De Commissie zal deze begrotingslijn dan ook gebruiken voor :

-Modelprojecten in verband met de toepassing van de Europese werkgelegenheidsrichtsnoeren als kader voor de ontwikkeling van lokale actieplannen voor de werkgelegenheid, waardoor de mogelijkheden van deze aanpak zichtbaar worden gemaakt

-Versterking van het besef dat lokale activiteiten mogelijkheden bieden voor de schepping van werkgelegenheid;

-tot stand brengen van grensoverschrijdende samenwerking;

-bevorderen dat goede benaderingen in kaart gebracht en uitgewisseld worden.

Als aanvulling op deze activiteiten kan er, in een later stadium, ook gebruik worden gemaakt van de mogelijkheden die artikel 6 van het ESF biedt om de rol van het zogenaamde 'derde systeem'/de 'sociale economie' bij de schepping van werkgelegenheid op lokaal niveau te versterken en om ervaring op te doen met de implementatie van lokale strategieën voor de bevordering van de werkgelegenheid.

Schriftelijk commentaar ten aanzien van de naar voren gebrachte vraagstukken kan tot uiterlijk 31.10.2000 worden opgestuurd naar de:

Europese Commissie

Directoraat-generaal Werkgelegenheid en Sociale Zaken

Wetstraat 200

B-1049 Brussel

Commentaar kan ook per fax worden opgestuurd naar (+32.2) 299 6778 of per e-mail naar:

empl-com-actlocally@cec.eu.int

Dit document kan in alle officiële talen van de EU worden ingezien onder:

http://europa.eu.int/comm/dg05/key_nl.htm

BIJLAGE

Voorwaarden voor een succesvolle ontwikkeling van de werkgelegenheid op lokaal niveau

Het ten uitvoer brengen van lokale activiteiten ter ontwikkeling van de werkgelegenheid is stellig niet de enige manier waarop het werkgelegenheidsprobleem tot een oplossing kan worden gebracht. Het is evenwel een 'must' voor iedere strategie die doeltreffend wil zijn. Op grond van de opgedane en door tal van onderzoeken en projectonderzoeken bevestigde ervaringen kunnen we nu een aantal voorwaarden in kaart brengen waaraan moet worden voldaan om succes te boeken.

*De lokale dimensie

Het lokale niveau is het niveau waarop lokale behoeften in kaart kunnen worden gebracht waarin nog niet voorzien is en waarop de arbeidsvoorziening plaatsvindt. Het lokale niveau is echter niet alleen het niveau waarop beslissingen ten uitvoer worden gebracht die elders genomen zijn. Op dit niveau kunnen de verschillende instrumenten voor de arbeidsmarkt met elkaar gecombineerd worden en kunnen formules worden ontwikkeld waardoor een toegevoegde waarde kan worden gegeven aan beslissingen die op centraal niveau genomen zijn. Het lokale niveau is niet gebonden aan grenzen op bestuursrechtelijk vlak. Welk gebied het meest geschikt is voor activiteiten hangt dikwijls af van de gevoelens van culturele verbondenheid van de lokale bevolking, de lokale productiesystemen en handelsstromen, en van het gebied waarbinnen mensen dagelijks heen en weer pendelen naar hun werk.

*De geïntegreerde aanpak

Om een maximaal effect te bereiken, dient al het op lokaal niveau ten uitvoer gebrachte beleid opgenomen te worden in een enkele strategie. In dit licht dienen specifieke maatregelen ter bevordering van de werkgelegenheid dan ook te worden gezien als een aanvulling op de andere instrumenten voor beleidsontwikkeling, waarin ook weer het werkgelegenheidsaspect moet worden opgenomen.

*Partnerschappen

In het verlengde van een belangrijke cultuuromslag in de aanpak van ontwikkelingsvraagstukken wordt het werkgelegenheidsbeleid niet langer als iets gezien waarmee alleen de beleidsmakers uit de politiek en de hoofdrolspelers uit het economische leven te maken hebben, maar als iets wat de hele samenleving aangaat. Dit houdt in dat er niet alleen een betere coördinatie nodig is tussen de hoofdrolspelers op lokaal niveau, maar tussen alle institutionele niveaus. Het opzetten van lokale partnerschappen waarin alle krachten uit een bepaald gebied gebundeld worden, moet als een voorwaarde worden beschouwd waaraan absoluut moet worden voldaan om succes te kunnen boeken bij lokale ontwikkelings strategieën voor de werkgelegenheid

*De bottom-up benadering

Om passende oplossingen te kunnen aandragen, moeten de lokale strategie en de lokale acties gebaseerd zijn op een analyse van de lokale behoeften en vaardigheden. Dit betekent dat lokale organisaties de eigen werkwijze en de manier waarop ze beter op lokale behoeften kunnen reageren, opnieuw moeten onderzoeken.

*Ondersteunende randvoorwaarden

De ontwikkeling van geïntegreerde lokale strategieën hangt dikwijls af van de vraag of er nationale of regionale wetgeving voorhanden is die stimulansen voor lokale initiatieven biedt. Hierbij gaat het er niet alleen om dat verantwoordelijkheden van het regionale niveau overgeheveld worden naar de lagere niveaus, maar ook dat er aanpassingen in het belastingbeleid worden aangebracht die dergelijke initiatieven ten goede komen.

*Een integraal functionerend bestuursapparaat

Het beleid van de overheid wordt hoe langer, hoe meer geformuleerd op basis van doelstellingen die bepaalde deelgebieden te boven gaan, maar dit beleid wordt nog steeds voor een groot deel ten uitvoer gebracht in het kader van programma's die op deelgebieden gericht zijn, waarbij nog komt dat het huidige bestuursapparaat zo functioneert dat eerder taakverdelingen dan holistische benaderingen in de hand worden gewerkt. Dit is een gevolg van het feit dat de verantwoordelijkheden op het gebied van de besluitvorming en de beleidsuitvoering op alle niveaus over verschillende instanties verdeeld zijn, wat ertoe leidt dat iedere instantie prioriteit geeft aan zijn eigen werkgebied. Aangezien er voor sluitende lokale ontwikkelingsstrategieën benaderingen nodig zijn die deelgebieden te boven gaan, staat deze segmentatie in het functioneren van het bestuursapparaat de ontwikkeling en implementatie van dergelijke strategieën in de weg.

*Op lokale behoeften toegesneden financiering

Voor micro-bedrijven en POWI's is het vaak moeilijk om aan een krediet te komen, wat niet in de laatste plaats toegeschreven dient te worden aan het feit dat ze moeilijk een materiële garantie kunnen vertrekken. Indien er mogelijkheden zijn voor de financiering met overheidsgelden dan dient er in het kader van het mededingingsbeleid en de plicht tot publieke verantwoording normaliter aan specifieke voorwaarden te worden voldaan. De strikte regels die op dit vlak gelden, kunnen het echter moeilijk maken om voor financiering in aanmerking te komen, met name voor micro-bedrijven en individuele ondernemers. Hierbij komt nog dat er nog andere financieringsmogelijkheden bestaan waarvan nog niet voldoende gebruik wordt gemaakt en die eigenlijk bijzondere aandacht verdienen. Hiertoe behoren minikredieten, lokaal investeringskapitaal dat met name voor sociale doeleinden bestemd is, de middelen van corporatieve verenigingen, en een aantal alternatieve financierings mogelijkheden zoals lokale solidariteitsspaarfondsen.

*Intermediaire ondersteunende voorzieningen

Plaatselijke activiteiten ten behoeve van de werkgelegenheid komen normaliter niet spontaan tot ontwikkeling. Intermediaire ondersteunende voorzieningen, zoals bureaus voor lokale ontwikkeling en lokale instanties die de ontwikkelingen op het gebied van de werkgelegenheid in kaart brengen, zijn vaak van doorslaggevend belang voor succesvolle lokale activiteiten. Het kan dan ook buitengewoon belangrijk zijn dat er steun wordt verleend voor het opzetten en functioneren van dergelijke intermediaire voorzieningen.

*Op maat gesneden scholingsvoorzieningen

Het heeft de scholingsstelsels veel moeite gekost om in te spelen op recente ontwikkelingen. Doordat mensen bijvoorbeeld hoe langer, hoe vaker verschillende rollen spelen (bijvoorbeeld een werkloze die tevens ondernemer is), is er scholing vereist die inhaakt op de bijzondere behoeften van de betrokkenen. Doordat nieuwe branches gebruik maken van de nieuwe mogelijkheden op het gebied van de werkgelegenheid, ontstaat er aan de andere kant behoefte aan nieuwe bekwaamheden (vermogen om multidisciplinair te werk te gaan, vaardigheden op sociaal vlak, het vermogen om initiatieven te nemen, enz.) of aan nieuwe formules om daar toegang tot te krijgen (telewerk, enz.). De scholingsvoorzieningen moeten in al dit soort uiteenlopende omstandigheden aan de behoeften kunnen voldoen.

*Elkaar aanvullende economische, structurele en sociale beleidsmaatregelen

De aanpak van de reeds lang bestaande hoge structurele werkloosheid vereist elkaar aanvullende economische, structurele en sociale beleidsmaatregelen. Elk van deze beleidsterreinen kan een eigen bijdragen leveren, maar op dit moment wordt er nog vaak vanuit gegaan dat ze verschillende perspectieven hanteren. De buitengewone Top van Lissabon "Werkgelegenheid, economische hervorming en sociale samenhang - naar een Europa van de innovatie en de kennis" onderstreept de invloed die van beleidscoördinatie kan uitgaan op de verwezenlijking van belangrijke doelstellingen. Hetzelfde geldt, zij het op een veel kleinere schaal, voor het lokale niveau. Hetzelfde staat ook in de Europese werkgelegenheidsstrategie, die de nationale werkgelegenheidsmaatregelen meer en meer doet opschuiven van passieve naar actieve maatregelen, in de onderkenning dat werkgelegenheid de beste manier is om sociale uitsluiting en armoede te bestrijden.