Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de "Vorderingen van Letland en Litouwen op de weg naar toetreding"

(2003/C 61/16)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn zitting van 16 en 17 januari 2002, overeenkomstig artikel 23, lid 3, van zijn reglement van orde, besloten een advies uit te brengen over de "Vorderingen van Letland en Litouwen op de weg naar toetreding".

De afdeling "Externe betrekkingen", die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies goedgekeurd op 5 september 2002. Rapporteur was de heer Westerlund.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 393e zitting van 18 en 19 september 2002 (vergadering van 18 september) het volgende advies uitgebracht, dat werd goedgekeurd met algemene stemmen.

A. ALGEMENE CONTEXT

1. De weg naar het EU-lidmaatschap

1.1. Van onafhankelijkheid tot volksraadpleging

Toen Letland en Litouwen in 1991 hun onafhankelijkheid herwonnen, begonnen beide landen zich al heel snel te richten op een lidmaatschap van de Europese Unie. Mijlpalen op deze weg waren:

- 1993: de Europese Raad van Kopenhagen, toen besloten werd dat landen waarmee een Europa-akkoord is gesloten, lid kunnen worden;

- 1995: ondertekening van Europa-akkoorden door beide landen;

- 1995: aanvraag door de twee landen van het EU-lidmaatschap;

- 1998: toekenning van de status "kandidaat-lidstaat" aan beide landen;

- maart 2000: begin van de eigenlijke onderhandelingen.

De onderhandelingen met Letland en Litouwen zijn pas van start gegaan toen de onderhandelingen met de eerste golf kandidaat-lidstaten reeds aan de gang waren. Sindsdien is in snel tempo voortgang geboekt bij de onderhandelingen, dankzij de grote inspanningen die door beide landen geleverd zijn, en de achterstand is inmiddels ingelopen. In december 2001 heeft de Europese Raad van Laken besloten dat Letland en Litouwen alsnog worden toegevoegd aan de groep landen (inmiddels tien) waarmee de onderhandelingen uiterlijk eind 2002 dienen te zijn afgerond, zodat zij als volwaardige lidstaten kunnen deelnemen aan de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2004.

1.2. De twee landen als onderdeel van het Oostzeegebied en de noordelijke dimensie

De ontwikkelingen sinds 1991 hebben er sterk toe bijgedragen dat Letland en Litouwen op alle niveaus steeds meer zijn gaan samenwerken met hun nabuurlanden in het Oostzeegebied. Ook onderling hebben de drie Baltische staten samenwerkingsstructuren ontwikkeld. Ze zijn actief binnen de Raad van Oostzeestaten (CBSS) en werken in het kader hiervan nauw samen met Rusland, de Noordse landen, Polen en Duitsland. Dankzij het initiatief "noordelijke dimensie van de EU", een begrip dat geografisch overeenkomt met het Oostzeegebied, hebben de problemen en ontwikkelingsmogelijkheden die in sterke mate typerend zijn voor deze twee landen, ook binnen de EU extra aandacht gekregen.

De ontwikkelingen hebben ertoe geleid dat Letland en Litouwen op dit moment deel uitmaken van steeds intensievere netwerken in het Oostzeegebied, netwerken waartoe ook Noord-West-Rusland en de regio Kaliningrad behoren. De netwerken bestaan uit politieke lichamen, steden en regio's, ondernemingen en handelsverenigingen, maatschappelijke organisaties en individuele personen. De ministers van Handel en Economie spannen zich in voor versoepeling van de economische samenwerking; doel is o.m. ervoor te zorgen dat in het geval van goederenvervoer grenscontroles in het gebied hooguit twee uur in beslag nemen(1).

Toen de CBSS op 5 maart 2002 te Kaliningrad onder voorzitterschap van Rusland bijeenkwam, is speciaal aandacht besteed aan de rol van het maatschappelijk middenveld. In een verklaring die de ministers van Buitenlandse Zaken na afloop van de top hebben doen uitgaan, heet het: "De Raad van Oostzeestaten roept op tot intensievere samenwerking tussen ngo's en andere geledingen van het maatschappelijk middenveld in het Oostzeegebied. Een dergelijk proces van netwerkvorming maakt beter zichtbaar welke prioritaire kwesties gezamenlijk moeten worden aangepakt." Ook tijdens de Top van Oostzeestaten in juni 2002 te Sint-Petersburg is benadrukt dat het maatschappelijk middenveld in de regio tot ontwikkeling moet worden gebracht.

1.3. Bijdrage van het EESC

Het EESC draagt op verschillende manieren bij aan deze ontwikkeling(2). Het hecht er met name belang aan dat de politieke, economische en sociale betrekkingen met Rusland zich ook na de uitbreiding positief blijven ontwikkelen. De gehele EU is er zeer bij gebaat dat de situatie in Rusland zich in gunstige zin blijft ontwikkelen. Zeer recentelijk nog heeft het Comité zijn standpunt over deze kwestie naar voren gebracht in het advies "Strategisch partnerschap EU/Rusland". Met het oog op de ministeriële top inzake de noordelijke dimensie (augustus 2002) heeft het Comité in samenwerking met vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties uit andere betrokken landen, een verklaring opgesteld. Als onderdeel van de voorbereiding van een nieuw actieprogramma voor de noordelijke dimensie van de EU zal het Comité in 2003 een conferentie met vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties in het Oostzeegebied beleggen. Een soortgelijke conferentie is al eerder, in februari 2001 te Umeå, gehouden. Hiermee geeft het Comité blijk van zijn voortdurende bereidheid om te komen tot een intensievere samenwerking tussen ngo's en andere geledingen van het maatschappelijk middenveld in het Oostzeegebied, en daartoe zelf het voortouw te nemen.

1.4. Kaliningrad

In dit verband is het zeer belangrijk dat aandacht wordt besteed aan de speciale situatie van de Russische enclave Kaliningrad. Al eerder heeft het EESC beklemtoond dat de ontwikkelingen in dit gebied van cruciale betekenis zijn voor de hele regio en voor de betrekkingen van de EU met Rusland. Het heeft erop gewezen dat er speciale maatregelen nodig zijn om de economische samenwerking te versoepelen en de grote verschillen op economisch, sociaal en milieugebied tussen deze toekomstige enclave en de aangrenzende regio's in Litouwen en Polen te verkleinen. Daarvoor is het nodig dat de Commissie en de Raad van Oostzeestaten nog nauwer gaan samenwerken.

Op dit moment kunnen de inwoners van de oblast (regio) Kaliningrad nog zonder visum door Litouwen en Polen reizen. Het Comité hecht eraan dat de problemen op het gebied van in- en doorreisvisa nog voor toetreding van Litouwen en Polen tot de EU worden opgelost op een wijze waarmee alle partijen vrede kunnen hebben. Het komt erop aan technische oplossingen te bedenken, die zowel soepel zijn als stroken met de bepalingen in het Verdrag van Schengen. Het Comité is dan ook verheugd dat Zweden als eerste EU-lidstaat heeft besloten een consulaat-generaal in Kaliningrad te openen, en roept de andere lidstaten op dit voorbeeld te volgen; op deze manier zullen de bewoners gemakkelijker een Schengenvisum kunnen krijgen.

2. Uitgangspunten

2.1. Randvoorwaarden

Het maatschappelijk middenveld staat centraal in de hieronder volgende analyse. Daarbij wordt uitgegaan van de verdere vooruitgang die is geboekt m.b.t. de politieke criteria van Kopenhagen. Er wordt nader ingegaan op een aantal van de criteria die bepalen of een land al dan niet toe is aan een lidmaatschap. Belangrijke bronnen van gegevens zijn de periodieke rapporten van de Commissie waarin wordt aangegeven hoe ver de kandidaat-lidstaten gevorderd zijn.

2.2. Mogelijkheden voor een maatschappelijk middenveld

Letland en Litouwen maakten tussen 1944 en 1991 deel uit van de Sovjet-Unie. Een maatschappelijk middenveld was een bedreiging voor de communistische staat. Men probeerde dan ook tegen te gaan dat burgers zich buiten de controle van de staat om aaneensloten in organisaties.

De reeks gebeurtenissen die leidde tot de onafhankelijkheid van de Baltische staten, wordt wel de "zingende revolutie" genoemd. Mensen die zich organiseerden in duizenden zangkoren, vocale gezelschappen, heemkundige verenigingen e.d., protesteerden op deze wijze tegen een almachtig onderdrukkend systeem. Aldus werden ook de fundamenten voor een toekomstig maatschappelijk middenveld gelegd. Sinds de onafhankelijkheid van deze landen heeft het maatschappelijk middenveld in Letland en Litouwen zich stormachtig ontwikkeld, mede dankzij een doelgerichte samenwerking met zusterorganisaties uit de EU-lidstaten, met name de buurlanden aan de andere kant van de Oostzee, waaronder Noorwegen. De VS hebben aanzienlijke financiële steun verleend.

De ontwikkelingen zijn in veel opzichten neergekomen op een radicale structuurverandering. Dit geldt bijv. voor de vakbeweging.

Er bestonden in de Sovjet-Unie weliswaar vakbonden, maar deze opereerden volledig binnen het politieke systeem. Ze waren vaak verlengstukken van de communistische partij en werden gebruikt om controle uit te oefenen over individuen.

De lonen werden langs administratieve weg vastgesteld. Stakingen waren verboden. Vakbondswerk hield in dat geijverd werd voor goede arbeidsomstandigheden en dat arbeiders allerlei mogelijkheden voor het invullen van hun vrije tijd werden geboden. De communistische vakbonden beschikten dan ook over een ruim scala aan faciliteiten voor vrijetijdsbesteding. Vrijwel iedereen was lid.

Het percentage georganiseerde werknemers in Letland en Litouwen is drastisch gedaald sinds de overgang naar een democratie en een markteconomie in deze landen is ingezet, en deze daling zet zich door. Een laag percentage in vakverenigingen georganiseerde werknemers in de zogenaamde overgangseconomieën geldt vaak als een teken dat er aanzienlijke vooruitgang is geboekt op weg naar een markteconomie en democratische organisatievormen. Inmiddels ligt er een stevig fundament waarop kan worden voortgebouwd. In het algemeen zijn de organisaties op dit moment ook niet meer zo afhankelijk van inkomsten uit onroerend goed en andere geldbronnen die nog stammen uit de oude tijden van het communisme.

2.3. Aanpassing aan het EU-lidmaatschap

Letland en Litouwen waren volledig ingepast in de centralistisch bestuurde Sovjet-Unie. Na het verkrijgen van hun onafhankelijkheid hebben beide landen nieuwe bestuursstructuren, een eigen rechtsstelsel en andere bij een onafhankelijke staat horende instellingen moeten opbouwen.

Herstructurering van de industrie - overgang van een centraal geplande, op de behoeften van de Sovjet-Unie afgestemde productie in grote staatsondernemingen naar de differentiëring die inherent is aan een moderne samenleving met een open economie - is een moeizaam proces dat heeft geleid tot hoge werkloosheidscijfers.

Ook de landbouw maakt een dergelijk proces van herstructurering door. Het is een juridisch zeer gecompliceerde aangelegenheid om het leeuwendeel van de grote kolchozen en sovchozen te ontbinden, de grond terug te geven aan de voormalige eigenaren en over te schakelen op een bedrijfsvoering op particuliere grondslag. Wel hebben de talloze nieuwe, op kleinschalige verbouw van voedsel gerichte privé-bedrijfjes, vooral in de eerste fase van de moeilijke overgangsperiode, veel mensen in Letland en Litouwen een zekere mate van sociale bescherming geboden.

De kandidaat-lidstaten dienen de EU-regels niet alleen in hun eigen wet- en regelgeving op te nemen, maar deze ook in praktijk te brengen. Een groot deel van deze regels heeft betrekking op de interne-marktproblematiek, met name op producten en productveiligheid, productieprocessen, arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden, enz. Het gaat hier met andere woorden om regels waarmee in de praktijk alleen bedrijven en hun personeel te maken krijgen.

De onderhandelingen over de overname en implementatie van de EU-regels zijn bijgevolg niet alleen een zaak van ambtenaren en politici, maar ook van de sociale partners en andere organisaties uit het maatschappelijk middenveld, zoals landbouworganisaties, consumentenverenigingen en milieuorganisaties.

Als een en ander al in een vroeg stadium gebeurt, kan dit het inzicht in en de toepassing van de EU-regels alleen maar ten goede komen.

B. LETLAND

1. Feiten en gegevens

1.1. Bevolking

Letland heeft een inwonertal van 2,37 miljoen. Uit de in 1998 gehouden volkstelling bleek dat de bevolking voor 56 % uit Letten en voor 32 % uit Russen bestond. Andere taalkundige minderheden zijn Witrussen (4 %), Oekraïners (3 %), Polen (2 %) en Litouwers (1 %). Het Letse deel van de bevolking woont voor het grootste deel op het platteland, terwijl de mensen van Slavische origine overwegend in de steden wonen. In de hoofdstad Riga, waar bijna de helft van de bevolking woont, is 47 % van Russische afkomst. De verschillende bevolkingsgroepen wonen door elkaar heen. Men kan geen onderscheid maken tussen "Letse regio's" en "Russische regio's". Een uitzondering is misschien de stad Daugavpils in het zuidoosten van het land, waar 80 % van de bevolking Russisch is.

De Letse taal is nauw verwant met het Litouws, maar de verschillen zijn nochtans zo groot dat Letten en Litouwers elkaar niet begrijpen als ieder zijn eigen taal spreekt. De protestantse, katholieke en Russisch-orthodoxe geloofsgemeenschappen zijn alle drie sterk vertegenwoordigd in het land.

Letland is een typische Oostzeestaat. Op grond van zijn geografische ligging tussen de andere Baltische staten is Letland wat meer geïnteresseerd in samenwerking tussen de drie landen dan Estland, dat zich meer bij Noord-Europa voelt horen, en Litouwen, dat zich historisch verbonden voelt met Polen. Vanwege zijn grote Russische minderheid voelt Letland veel sterker de "druk" van Rusland dan Litouwen.

1.2. Politieke verhoudingen

Letland heeft sinds 1999 een vrouwelijke president, Vaira Vike-Freiberga, iemand met een academische en internationale achtergrond (maar geen kennis van het Russisch), die vroeger in Canada werkzaam is geweest. De politieke situatie in het land is lange tijd instabiel geweest. De huidige regering o.l.v. Andris Berzins, de vroegere burgemeester van Riga, is aangetreden in mei 2000, toen de controversiële Andris Skele tot aftreden werd gedwongen. Zij steunt in het parlement, de Saeima, op een brede coalitie van drie conservatieve partijen en is gelieerd aan het bedrijfsleven.

In oktober 2002 worden er reguliere parlementsverkiezingen gehouden.

1.3. Economie

Letland werd in 1998 zwaar getroffen door de economische crisis in Rusland, maar maakt sinds 2000 weer een periode van sterke groei door. Voor 2002 en 2003 wordt een groei van 5 % of meer verwacht. De dienstensector, die ruim tweederde deel van de economie beslaat, groeit het hardst, terwijl het aandeel van de industrie in het BNP voortdurend daalt. Het belang van de vervoerssector (o.a. transitvervoer van Russische olieproducten) wordt steeds groter. Deze bron van inkomsten dreigt echter op te drogen, omdat Rusland om politieke redenen bezig is een nieuwe verbindingsweg naar de Finse Golf aan te leggen. Door de reële inkomensstijging nemen ook de consumptieve bestedingen toe. De keerzijde van de expansie is een toenemend tekort op de betalingsbalans met een groeiend risico voor de nationale valuta (de lat), die gekoppeld is aan een mand van het Internationaal Monetair Fonds, de SDR. De inflatie ligt sinds 1999 onder de 3 % en de verwachting is dat zij tot 2004 hoegenaamd niet zal stijgen. De werkloosheid ligt hoog - ca. 13 % - en in bepaalde regio's zelfs heel hoog. Over het algemeen neemt zij echter af.

Met de directe investeringen uit het buitenland waren gedurende de periode 1996-2000 per jaar de volgende bedragen gemoeid: 301, 460, 318, 324 en 443 miljoen ecu/EUR. Dit komt overeen met 5 à 6 % van het BNP, wat relatief gezien vrij veel is; het jaarlijks gemiddelde per hoofd van de bevolking bedraagt 156 EUR. Veel geld is in de banksector gestoken.

De zwarte economie vormt een groot probleem. De staat derft veel inkomsten doordat verdiensten niet worden opgegeven. Er is een duidelijk verband met het proces van natiebouw dat nog altijd aan de gang is: veel personen zijn nog geen officieel ingezetene en voelen zich buiten de Letse samenleving staan.

1.4. Buitenlandse politiek

Letlands buitenlandse politiek staat geheel in het teken van het streven naar lidmaatschap van de EU en de NAVO. Tegelijkertijd heeft Letland zich ingespannen om de grensoverschrijdende samenwerking met Rusland te ontwikkelen. De betrekkingen met de oosterbuur zijn van tijd tot tijd gespannen geweest. Rusland heeft nog altijd niet het grensverdrag met Letland geratificeerd. Ook is er sinds de onafhankelijkheid van Letland nog altijd geen hooggeplaatst vertegenwoordiger van de Russische regering op bezoek geweest.

2. De politieke criteria van Kopenhagen

2.1. Democratie en het beginsel van de rechtsstaat

In het besluit inzake partnerschap voor 2002 wordt benadrukt dat Letland diverse maatregelen dient te nemen om ervoor te zorgen dat er een stabiel openbaar bestuur komt dat in staat is om de Europese wet- en regelgeving in praktijk te brengen. Als men wil voldoen aan de eisen van een rechtsstaat, zal ook binnen het rechtsstelsel een reeks maatregelen moeten worden genomen. In beide gevallen zal geïnvesteerd moeten worden in opleidingen en de salariëring van ambtenaren.

Corruptie wordt een ernstig probleem genoemd. Hetzelfde negatieve beeld vinden we bijv. in een rapport van de VN-organisatie UNDP uit 2001. Er wordt o.a. op gewezen dat leden van het establishment zich persoonlijk verrijkt hebben op de golf van privatisering(3). De Raad eist van Letland dat het een juridisch raamwerk schept ter bestrijding van alle vormen van corruptie en erop toeziet dat zowel de regelgeving als de anti-corruptiestrategie in praktijk worden gebracht.

2.2. Mensenrechten en bescherming van minderheden

Na de volksraadpleging van 1998 zijn de eisen ter verkrijging van het staatsburgerschap aanzienlijk afgezwakt. Daarmee werd ook de weg gebaand voor de onderhandelingen over toetreding tot de EU. Op dit moment kan vrijwel iedereen die in Letland woont het staatsburgerschap aanvragen. Toch heeft nog altijd zo'n 22 % van de bevolking geen burgerrechten; daarbij gaat het in de eerste plaats om Russen, Witrussen en Oekraïners.

Op een aantal terreinen is vooruitgang geboekt, waardoor een en ander er gemakkelijker op geworden is: lagere kosten voor aanvraag van het burgerschap, meer voorlichting en betere toegang tot taalonderricht. Niettemin neemt het aantal genaturaliseerde personen nog niet significant toe.

De meeste personen zonder burgerrechten hebben nu speciale persoonsbewijzen ter vervanging van de paspoorten uit de tijd van de Sovjet-Unie, die tot maart 2000 geldig waren. Met een dergelijk persoonsbewijs is het gemakkelijker en goedkoper om een visum voor Rusland te bemachtigen dan met een Letse pas. Dit betekent dat Rusland het Russischtalige deel van de bevolking bevoordeelt ten koste van het Letstalige.

Ongeveer 42 % van de bevolking heeft een andere moedertaal dan het Lets. De EU heeft aangedrongen op integratie van de minderheden in de samenleving en daarbij de nadruk gelegd op programma's voor taalonderricht, waarvoor zij ook de nodige middelen heeft uitgetrokken. In 2001 is de Letse staat zelf begonnen bepaalde onderdelen van het integratieprogramma te financieren. Het tekort aan leraren is een groot probleem. Daarentegen zijn de lage salarissen voor onderwijzend personeel iets omhooggegaan, waardoor het mogelijk lijkt meer leraren aan te werven. De taalwet van 2000 bevat formeel geen discriminerende passages, maar er zijn tal van voorbeelden dat overheden toch discriminerende eisen stellen.

De Raad stelt in de partnerschapsovereenkomst als voorwaarde dat nog meer maatregelen moeten worden genomen om de integratie van personen zonder burgerrechten te bevorderen. Nadruk wordt gelegd op taalonderricht. Ook wordt gewaarschuwd tegen een discriminerende toepassing van de taalwet; dergelijke praktijken moeten worden uitgebannen.

2.3. Standpunten van het EESC

Het EESC heeft er kennis van genomen dat Letland de noodzaak heeft erkend van verbeteringen op het gebied van de efficiency, aansprakelijkheid en openheid van het openbaar bestuur. Het Comité moedigt Letland aan, in het belang van zowel de individuele burger als het maatschappelijk middenveld, verder te gaan op de ingeslagen weg. Evenals het Europees Parlement(4) zou het Comité er graag op willen wijzen dat landen met heel weinig corruptie gekenmerkt worden door een hoge mate van openheid, een duidelijke afbakening tussen bestuurlijke functies in de politiek resp. het bedrijfsleven, een politiek onpartijdig openbaar bestuur en strenge beroepseisen wat de rechterlijke macht betreft.

Het EESC is ingenomen met de maatregelen ter bevordering van de integratie van personen zonder burgerrechten. Het valt toe te juichen dat in mei 2002 besloten is kennis van het Lets niet als voorwaarde te stellen voor een zetel in het parlement. Niettemin is het op de lange duur een - politiek, economisch en sociaal - onhoudbare situatie als een groot deel van de bevolking verstoken blijft van burgerrechten.

Discriminatie van Russischtaligen door Letse overheden valt net zo min te tolereren als discriminatie van personen met een Lets paspoort door Rusland. Letland zal zich over het algemeen meer inspanningen moeten getroosten om zijn wetgeving verder te ontwikkelen en antidiscriminatiemaatregelen te nemen, teneinde het acquis te kunnen overnemen (art. 13 van het Verdrag).

3. Het maatschappelijk middenveld

3.1. Vakverenigingen

Letland kent één vakcentrale, de LBAS. De nieuwe staat heeft deze centrale en een aantal erbij aangesloten bonden bezittingen overgedragen waarvan men vond dat zij er recht op hadden. De LBAS heeft dadelijk haar onafhankelijke positie ten opzichte van de politieke partijen afgebakend. De interne tegenstellingen tussen sociaal-democraten en andere politieke gezindten, die aanvankelijk nogal groot waren, zijn naar het schijnt inmiddels overwonnen.

Het ledental van de LBAS is gedaald tot ongeveer 200000. De bond voor overheidspersoneel is het grootst.

De organisatiegraad is op dit moment een kleine 20 %. Er is veel aan gedaan om meer leden te werven, waarbij vooral het Zweedse vakverbond steun heeft verleend, maar de resultaten zijn tot nu toe niet erg bemoedigend. De hoop is nu gericht op een gecoördineerde actie om jongeren aan te trekken.

3.2. Organisaties van het bedrijfsleven

De grootste werkgeversorganisatie in Letland is de Latvian Employers' Confederation. Zij is in 1993 ontstaan uit een fusie van twee organisaties en heeft zich sindsdien zeer voorspoedig ontwikkeld. Er zijn zowel beroepsorganisaties als afzonderlijke bedrijven bij aangesloten. De bedrijven die lid zijn, vertegenwoordigen in totaal ca. eenderde van alle werknemers in Letland. Een van de prioriteiten die de organisatie zich gesteld heeft, is de grijze economie te laten opgaan in de formele economie. Op dit moment zijn elf van de twintig grootste belastingbetalers in Letland lid van deze organisatie.

Een probleem is dat het MKB er niet in vertegenwoordigd is.

The Latvian Chamber of Commerce and Industry heeft ruim 900 leden in het hele land en groeit hard. Een enquête die door enkele samenwerkende organisaties in de kandidaat-lidstaten is gehouden(5), heeft uitgewezen dat de ondernemingen slecht bekend zijn met de implicaties van een EU-lidmaatschap.

Landbouw en levensmiddelenindustrie spelen een belangrijke rol in de Letse economie en maatschappij. De Letse landbouwers behoren tot verschillende organisaties die tot nu toe slechts in beperkte mate met elkaar samenwerken. De Latvian Farmers' Federation, die al in 1990 is opgericht, is het grootst (1460 betalende leden) en vertegenwoordigt in de eerste plaats gezinsbedrijfjes. In 1999 werd het Latvian Farmers' Parliament opgericht. De leden van deze organisatie hebben gemiddeld 240 ha landbouwgrond. Ten slotte is er nog een organisatie voor voormalige kolchozen met stukken grond van meer dan 1000 hectare(6).

3.3. Andere organisaties

Sinds 1996 opereert er in Riga een Centre for Non Governmental Organisations (NGO Centre). Het krijgt externe financiële steun van het UNDP, de Soros Foundation Latvia en verschillende Amerikaanse en Europese overheden en organisaties, waaronder de Europese Commissie. De NGO's ontvangen nauwelijks subsidies van de Letse overheid en beschikken ook niet over de administratieve capaciteiten om aanvragen te doen voor EU-subsidies. Naar schatting zijn er in Letland zo'n 1000 NGO's, die voor het merendeel een lokaal karakter hebben.

Sinds Letland weer onafhankelijk is, hebben zich belangrijke veranderingen voorgedaan in de structuur van de politieke partijen. De partijen hebben echter maar weinig leden (maximaal 5000). Toch is de laatste jaren duidelijk de tendens te bespeuren dat de mensen zich meer gaan organiseren en eisen beginnen kenbaar te maken (in plaats van dat men langs de zijlijn blijft staan om vandaar kritiek te spuien).

De consumentenbeweging in Letland moet worden versterkt. Er is een onder het ministerie van Economie ressorterend Consumer Rights Protection Centre, dat o.a. tot taak heeft diensten te verlenen aan vrijwillige consumentenorganisaties.

3.4. Standpunten en aanbevelingen van het EESC

Het is indrukwekkend om te zien hoe het maatschappelijk middenveld zich in Letland heeft ontwikkeld. Continuering en intensivering van de samenwerking met zusterorganisaties in met name het Oostzeegebied, ook Rusland, is van groot belang, evenals samenwerking in EU-verband. Er zijn vooral inspanningen nodig om het ledental van organisaties op te voeren en de leden meer bij de activiteiten te betrekken. Op die manier worden de democratische structuren verstevigd en wordt vermeden dat de organisaties op de lange termijn financieel afhankelijk worden van steun van buitenaf. Betere samenwerking op nationaal niveau zou in bepaalde gevallen ook kunnen leiden tot grotere politieke slagkracht.

De regering dient verschillende maatregelen te nemen om te bevorderen dat het maatschappelijk middenveld zich verder ontwikkelt, waardoor ook de democratie in het land hechter wordt verankerd.

De sociale partners worden aangemoedigd meer inspanningen te verrichten om op adequate wijze te kunnen voldoen aan de eisen die inherent zijn aan het Europese sociale model.

De belangrijkste instrumenten waarover het EESC beschikt om de uitbreiding vlotter te laten verlopen, zijn de gemengde raadgevende comités waarin vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld in de kandidaat-lidstaten en van het EESC zitting hebben. Betreurd wordt dat de Letse organisaties naar eigen mening niet over voldoende middelen beschikken om zitting te nemen in een dergelijk comité. Hopelijk zal het niet al te lang meer duren voordat er gemeenschappelijke activiteiten ontplooid kunnen worden.

4. Specifieke beleidsterreinen

4.1. Markteconomie

De markteconomie functioneert in Letland naar behoren. Het proces van privatisering van staatsbedrijven is bijna voltooid. Er zijn nog maar enkele grote bedrijven in de sectoren energie, telecommunicatie en scheepsvaart in staatshanden. Ook grond en bossen worden geprivatiseerd en er is een markt voor landbouwbedrijfsgebouwen aan het ontstaan. Het juridische raamwerk voor ondernemingen is zo goed als klaar. De herstructurering van de banksector is al flink gevorderd en er is een goed functionerende kapitaalmarkt.

Het MKB speelt een belangrijke rol in de Letse economie. Kleine en middelgrote bedrijven zijn goed voor ruim 50 % van het BNP en meer dan 70 % van de arbeidskrachten is er tewerkgesteld. Overheidsprogramma's en nieuwe financieringsmogelijkheden hebben bijgedragen tot een positieve ontwikkeling.

De handel wordt steeds meer geïntegreerd met die van de EU. Zowel de invoer uit als de uitvoer naar de EU nemen toe. In 2000 bedroeg de uitvoer van goederen naar de EU 64,6 % van de totale uitvoer.

4.1.1. Standpunten van het EESC

Het gevaar bestaat dat het vertrouwen in de markteconomie afbrokkelt naarmate de sociale verschillen groter worden, terwijl tegelijk corruptie en belastingontduiking aan de orde van de dag blijven. Op degenen die Letland besturen, rust de zware verantwoordelijkheid erop toe te zien dat de winsten ten goede komen aan de gehele bevolking.

4.2. Sociale dialoog

Het tripartiete overleg is hecht verankerd in Letland. Reeds in 1993 is er een adviescomité op tripartiete basis opgericht, waarin maximaal twaalf vertegenwoordigers van de overheid, de werkgevers en de vakbonden zitting hebben. Dit overlegorgaan is in 1999 versterkt d.m.v. een tripartiet akkoord, waarin staat dat gestreefd moet worden naar consensus in het belang van de samenleving als geheel. De sociale partners zeggen toe zich te houden aan genomen besluiten en zorg te dragen voor de uitvoering ervan. Onder genoemd comité valt ook een tripartiet orgaan voor kwesties op het gebied van onderwijs en werkgelegenheid. Verder zijn er nog adviescomités op tripartiete grondslag belast met veiligheid op de werkplek en verzekeringskwesties.

Het tripartiete overleg is tot nu toe constructief geweest en functioneert tot tevredenheid van alle partijen. Niettemin moet een en ander tot nog effectievere adviesprocedures leiden en meer resultaat opleveren.

Daarentegen stelt de Commissie vast dat het bipartiete overleg tussen de sociale partners nog altijd weinig voorstelt, noch op nationaal noch op regionaal niveau. Wel zijn er aanwijzingen dat hier verbetering in komt. In dit verband wordt er met name aan herinnerd dat de LBAS in 2001 begonnen is met het organiseren van opleidingen voor de bij de vakcentrale aangesloten beroepsorganisaties en regio's. Collectieve loon- en arbeidsovereenkomsten zijn ook binnen een aantal bedrijfstakken gesloten (dit betreft meer dan de helft van de ondernemingen met een vakbondsvertegenwoordiging). In 2000 werden er 39 overeenkomsten per bedrijfstak en 2018 op ondernemingsniveau afgesloten. Dit betekent dat in Letland ongeveer 25 % van de werknemers onder een collectieve overeenkomst valt, wat vergeleken met 1999 een stijging van een paar procent betekent. Niettemin dient het overleg nog meer geïntensiveerd te worden, met name op sectoraal niveau.

4.2.1. Standpunten van het EESC

Het EESC acht het een goede zaak dat het bi- en tripartiete overleg tot ontwikkeling komt, maar is niettemin van mening dat er nog heel wat werk te verzetten valt voordat de werknemers in Letland naar behoren worden beschermd door collectieve overeenkomsten. De regering dient beter toe te zien op de naleving van deze overeenkomsten. Net als de Commissie wil het EESC erop wijzen dat de regering een zekere verantwoordelijkheid draagt als het erop aan komt, de sociale partners voor te bereiden op de actieve rol die ze binnen de EU te spelen krijgen; ook moet zij bijdragen tot de ontwikkeling van structuren voor collectief overleg en de sociale dialoog in het algemeen. Ten slotte heeft ook het bedrijfsleven in EU-lidstaten hier een eigen verantwoordelijkheid(7).

4.3. Arbeidsmarkt en sociaal beleid

Het percentage werklozen varieert sterk per regio. Het ernstigst is de situatie in het oosten van het land, waar het werkloosheidscijfer vier maal zo hoog is als in Riga. Zeker in de landbouw is veel verborgen werkloosheid. Het Russische deel van de bevolking is er vaak het slechtst aan toe, omdat Russische ondernemingen het zwaarst getroffen zijn door de herstructurering. De verschillen op de arbeidsmarkt tussen personen van verschillende leeftijd en met een verschillende opleiding zijn zorgwekkend. Jongeren met een moderne opleiding staan heel sterk, terwijl personen met een meer ouderwetse, zeer gespecialiseerde opleiding langdurig werkloos blijven. Uitbreiding van de middelen ten behoeve van het onderwijs is in Letland dan ook een van de prioriteiten van het begrotingsbeleid.

Begin 2001 heeft Letland zijn tweede werkgelegenheidsplan goedgekeurd, zulks in overeenstemming met de Europese werkgelegenheidsrichtsnoeren. Het systeem van arbeidsbemiddeling is goed van de grond gekomen en vooral succesvol gebleken in het geval van werkloze jongeren. Er is veel aandacht voor een actief arbeidsmarktbeleid, maar volgens de Commissie worden er niet voldoende middelen voor uitgetrokken.

Het systeem voor werkloosheidsverzekeringen is in 1999 hervormd. Voorwaarde om voor een uitkering in aanmerking te komen is dat men in de voorafgaande periode van twaalf maanden negen maanden lang premie heeft betaald. De hoogte van de uitkering hangt er tegenwoordig vanaf hoe lang men verzekerd is geweest en welk inkomen men vroeger heeft gehad. Iemand die bijvoorbeeld 20 à 29 jaar verzekerd is geweest, krijgt 60 % van het loon dat hij of zij de laatste zes maanden heeft verdiend. De uitkering wordt maximaal negen maanden toegekend, waarbij het bedrag geleidelijk aan wordt teruggebracht tot de helft. Door de hervorming is het aantal uitkeringsgerechtigen met ongeveer 20 % gedaald. Begin 2002 kreeg ongeveer de helft van het aantal werklozen een uitkering. Het percentage zal stijgen door een op 1 juli 2001 van kracht geworden wet, die bepaalt dat een werkloze recht heeft op een uitkering, ook al heeft de werkgever geen premies afgedragen.

De reële inkomens hebben zich positief ontwikkeld. Het BNP per hoofd van de bevolking is tussen 1996 en 2000 gestegen van 4700 tot 6600 Purchasing Power Standards in contante prijzen. Dat betekent dat de verschillen met de EU kleiner zijn geworden. Daarentegen zijn er grote verschillen tussen de regio's. In 1998 was het gemiddelde inkomen in Riga 32 % van het EU-gemiddelde, terwijl dat in drie van de vier andere regio's van het land minder dan 20 % was. Al met al moet eenderde van de bevolking rondkomen van een gegarandeerd minimuminkomen van 60 lat per maand, een bedrag dat de lokale overheden vaak niet kunnen uitbetalen bij gebrek aan middelen.

Het sociale-zekerheidsbeleid vertoont grote tekortkomingen. Dat blijkt o.a. uit het heel lage geboortecijfer: 1,09 per vrouw (nog een stuk lager dan het op zich al lage EU-gemiddelde van 1,45). Veel mensen leven onder het bestaansminimum, of ze nu werk hebben of niet. Het lijdt geen twijfel dat nog altijd veel mensen voor hun levensonderhoud afhankelijk zijn van de grijze economie en de verbouw van landbouwproducten voor eigen gebruik (bedreven door 172000 huishoudens, zoals blijkt uit gegevens voor 1997).

4.3.1. Standpunten van het EESC

Bestrijding van de werkloosheid dient de hoogste prioriteit te hebben. Daartoe zijn een onveranderlijk hoge groei en een betere onderlinge afstemming van economische en sociale beleidsmaatregelen nodig. Het EESC wijst op de cruciale rol die de sociale partners in de werkgelegenheidsstrategie spelen.

In de EU geniet de strijd tegen de sociale uitsluiting op dit moment een hoge prioriteit; er is een programma voor armoedebestrijding goedgekeurd. Letland zal zich zeer moeten inspannen om sociale uitsluiting tegen te gaan, vooral in bepaalde regio's.

4.4. Landbouw- en regionaal beleid

De landbouwsector had in 2000 een aandeel van 4,5 % in het Letse BNP en was goed voor 13,5 % van de werkgelegenheid (overigens twee procentpunten minder dan in 1999). Het proces van samenvoeging van landbouwpercelen gaat langzaam. Het programma SAPARD, bedoeld voor ontwikkelingsprojecten in de landbouw en de levensmiddelenindustrie alsmede op platteland, is na een moeizame start eind 2001 op gang gekomen. De meeste middelen worden uitgetrokken voor veredeling, marketing, modernisering van de landbouw, diversifiëring van de plattelandseconomie en verbetering van de infrastructuur. De EU neemt een kleine 40 % van alle voor de periode 2000-2006 beraamde kosten voor haar rekening.

Het structuurbeleid is op dit moment nog onvoldoende effectief doordat zowel de coördinatie op centraal niveau als de regionale structuren tekortschieten. Wel is enige vooruitgang geboekt op het gebied van regionaal beleid en onderlinge afstemming van de verschillende structurele instrumenten. Er is bij het beheer van de middelen nog maar weinig terechtgekomen van het zo cruciale partnerschapsbeginsel. De centrale overheid heeft echter toegezegd dit beginsel als uitgangspunt te zullen nemen bij het beheer van de structurele middelen, en in maart 2002 is er een belangrijke conferentie gehouden met deelname van de betrokken partijen. De Commissie heeft geëist dat er eind 2002 een gecombineerd programmeringsdocument wordt overgelegd.

4.4.1. Standpunten van het EESC

Wat de agrarische sector betreft wil het EESC met name wijzen op de noodzaak van een beleid voor plattelandsontwikkeling. De overheden dienen steun te verlenen aan de landbouworganisaties en ermee samen te werken, waarbij het effectief doorgeven van informatie aan het meer kansarme deel van de bevolking, dat vaak negatief staat tegenover een EU-lidmaatschap, een van de belangrijkste doelstellingen behoort te zijn.

Wat het regionale beleid betreft wijst het EESC erop hoe belangrijk het is dat het partnerschapsbeginsel in praktijk wordt gebracht. Dit is een voorwaarde voor succes bij het opstellen en doorvoeren van de regionale steunprogramma's(8).

Het EESC is van mening dat Letland in zijn plattelands- en regionale beleid optimaal aandacht dient te besteden aan investeringen in menselijk kapitaal, d.w.z. onderwijs en levenslang leren, alsmede aan bevordering van professionele en geografische mobiliteit. Een doelgericht beleid ter ontwikkeling van de kennismaatschappij zal er ook toe kunnen bijdragen dat de onderhandelingen over agrarische en regionale steun van de EU tot duurzame positieve resultaten leiden. Tegelijkertijd is er behoefte aan investeringen ter vernieuwing van de levensmiddelenindustrie en ontwikkeling van de infrastructuur.

5. Conclusies en aanbevelingen

Het EESC wenst Letland geluk met de snelle vorderingen die het heeft gemaakt op de weg naar het EU-lidmaatschap. Het twijfelt er niet aan dat de onderhandelingen over de resterende punten nog voor het eind van 2002 kunnen worden afgerond en dat het uiteindelijke onderhandelingsresultaat een goede kans van slagen maakt in de te organiseren volksraadpleging. Uit een oogpunt van democratische legitimiteit is het noodzakelijk dat het referendum wordt voorafgegaan door een brede voorlichtingscampagne en een openbaar debat. Dit zal grote inspanningen vergen van overheden, media en maatschappelijke organisaties.

Het EESC is van mening dat de uitkomst van de aanstaande volksraadpleging voor een groot deel zal worden bepaald door de mate waarin Letland er, met steun van de EU en haar lidstaten, in zal slagen oplossingen te vinden voor de politieke, economische en sociale problemen die voortvloeien uit het proces van natiebouw en de omschakeling van een plan- naar een markteconomie. Het roept alle partijen op zich in te zetten bij het aanpakken van deze problemen.

C. LITOUWEN

1. Feiten en gegevens

1.1. Bevolking

Litouwen heeft van de drie Baltische staten het hoogste inwonertal: 3,7 miljoen. Het land is daarnaast in etnisch opzicht het meest homogeen. Van de bevolking is liefst 80 % Litouwer, terwijl 11 % van Poolse origine is (vooral geconcentreerd in de hoofdstad Vilnius) en 8 % van Russische afkomst; ten slotte zijn er nog kleine Witrussische en Oekraïense minderheden.

In tegenstelling tot de twee andere Baltische staten kan Litouwen bogen op een rijk verleden, dat voor een groot deel parallel loopt met dat van Polen. Elke Litouwer kan vertellen dat het Pools-Litouwse rijk zich eens uitstrekte van zee tot zee, d.w.z. van de Oostzee tot de Zwarte Zee. Vóór de Tweede Wereldoorlog was een aanzienlijk deel van de bevolking joods en Vilnius een middelpunt van joods leven. Momenteel vormen rooms-katholieken de grootste geloofsgemeenschap.

1.2. Politieke verhoudingen

Sinds juli 2001 wordt Litouwen geregeerd door een coalitie van centrum-linkse signatuur, die in de plaats is gekomen van een conservatief ingestelde regering. De nieuwe regering wordt geleid door Algirdas Brazauskas, die verschillende sociaal-democratische groeperingen rond zich heeft verenigd en een coalitie is aangegaan met een kleine sociaal-liberale partij. De regering heeft een goede kans om de hele rit uit te zitten en tot 2004 aan te blijven.

De huidige president, Valdas Adamkus (74 jaar), heeft het grootste deel van zijn leven in de VS gewoond. Het is nog niet zeker of hij zich eind 2002 opnieuw kandidaat zal stellen bij de presidentsverkiezingen; hij zou het dan waarschijnlijk moeten opnemen tegen de populaire Brazauskas.

1.3. Economie

De economische crisis in Rusland, die zich in Litouwen iets later heeft doen gevoelen dan elders, leidde in 1999 uiteindelijk tot een negatieve groei van ongeveer 3 %. De landbouw werd zwaar getroffen door de verminderde vraag uit Oekraïne en Rusland en door afschaffing van de invoerrechten. Er was een stringent financieel beleid nodig om het vertrouwen te herstellen en de basis te leggen voor een heropleving van de economie. De conjunctuur heeft zich maar langzaam in opwaartse richting bewogen. De verwachting is echter dat het BNP in Litouwen in 2002 met 4,5 % en in 2003 met 5 % zal stijgen. Deze stijging is in de eerste plaats het gevolg van een grotere export van met name geraffineerde olieproducten (overigens zou deze ontwikkeling in de nabije toekomst wel eens in haar tegendeel kunnen omslaan). De energiesector in haar geheel bekleedt een aparte positie in de Litouwse samenleving en is sterk afhankelijk van ruwe olie en gas uit Rusland.

De particuliere consumptie stijgt slechts langzaam, maar de reële inkomens gaan erop vooruit. De betalingsbalans is beter dan in jaren het geval is geweest. De inflatie, die gedurende een aantal jaren rond de 1 % heeft geschommeld, zal naar verwachting in 2002 oplopen tot 2,5 % en in 2003 tot 3 %. Waarschijnlijk zal koppeling van de nationale valuta, de lita, aan de euro (i.p.v. aan de dollar), hier niet van invloed op zijn. De werkloosheid is hoog - 16 % - maar zal in 2003 naar verwachting iets dalen.

De directe investeringen uit het buitenland, die voor een groot deel afhangen van het privatiseringsproces, vertonen een dalende tendens. In 1999 maakten ze 5,5 % van het BNP uit en in 2000 nog maar 2,5 %. Overigens lijkt het tij te keren. Het jaarlijks gemiddelde per hoofd van de bevolking bedroeg in de periode 1996-2000 115 EUR.

1.4. Buitenlandse politiek

De buitenlandse politiek van Litouwen staat geheel in het teken van het streven naar lidmaatschap van de EU en de NAVO. In de betrekkingen met Rusland staat de kwestie Kaliningrad centraal. Litouwen speelt in deze kwestie een bemiddelende rol tussen de EU en Rusland. Dat de regering in Moskou waardering heeft voor de rol die Litouwen hier speelt, blijkt wel uit het bezoek dat de Russische minister voor Buitenlandse Zaken in maart 2002 aan Vilnius heeft gebracht. Het was het eerste Russische bezoek op zo'n hoog niveau dat een onafhankelijke Baltische staat tot nu toe ten deel is gevallen.

1.5. De kerncentrale van Ignalina

1.5.1. Situatie op dit moment

De EU eist sluiting en ontmanteling van de kerncentrale in Ignalina. Deze is van Russische makelij (type Tsjernobyl) en bevindt zich in de stad Visaginas in het uiterste noordoosten van het land. Litouwen heeft al in een vroeg stadium toegezegd dat het een van de twee reactoren in 2005 zal sluiten, terwijl er in juni 2002 een principe-overeenkomst is getekend die inhoudt dat de tweede reactor in 2009 buiten gebruik zal worden gesteld. De EU is van haar kant bereid Litouwen hiervoor economisch schadeloos te stellen. De twee reactoren van de kerncentrale in Ignalina voorzien voor meer dan driekwart in 's lands behoefte aan elektriciteit en zorgen daarnaast voor extra exportinkomsten.

De bevolking staat zeer negatief tegenover de eis van de EU dat de kerncentrale moet worden gesloten. Hier spelen niet alleen materiële en sociale factoren een rol maar ook een psychologische. De eis tot sluiting is symbool gaan staan voor een bepaald soort wilsoplegging van buitenaf, waaraan men zich als soevereine staat juist probeert te ontworstelen. Van vakbondszijde is er zeer veel kritiek op het feit dat tot nu toe nauwelijks rekening is gehouden met de situatie van de ca. 7000 personen die op dit moment op de centrale werken of er indirect afhankelijk van zijn. Een bijkomend probleem is dat de meeste werknemers Russischtalig zijn en veel moeite zullen hebben elders in Litouwen aan de slag te komen. De stad Visaginas met haar 33000 inwoners loopt het gevaar helemaal dood te bloeden en ook de regio Utena (200000 inwoners) kan zwaar worden getroffen.

1.5.2. Standpunten van het EESC

Ignalina gaat niet alleen Litouwen zelf maar de hele EU en ook naburige derde landen aan. Het EESC staat volledig achter het plan om de kerncentrale te sluiten. Een en ander dient echter op zodanige wijze te geschieden dat de bevolking van Litouwen, en in het bijzonder de bewoners van de gebieden rond Ignalina, zo snel mogelijk positieve en realistische alternatieven op het vlak van economie en werkgelegenheid worden geboden. Hiertoe zijn gemeenschappelijke inspanningen van vooral Litouwen, de afzonderlijke lidstaten en de EU geboden. Het Comité dringt erop aan dat dit hele proces zich in alle openbaarheid afspeelt en dat daarbij voortdurend overleg wordt gepleegd met alle betrokken partijen, in het bijzonder de organisaties waarin de sociale partners zijn vertegenwoordigd.

2. De politieke criteria van Kopenhagen

2.1. Democratie en het beginsel van de rechtsstaat

In het meest recente Raadsbesluit over partnerschap wordt benadrukt dat Litouwen diverse maatregelen dient te nemen om ervoor te zorgen dat er een stabiel openbaar bestuur komt dat in staat is om de Europese wet- en regelgeving in praktijk te brengen. Als men wil voldoen aan de eisen van een rechtsstaat, zal ook binnen het rechtsstelsel een reeks maatregelen dienen te worden genomen. In beide gevallen zal geïnvesteerd moeten worden in opleidingen en zal de salariëring van ambtenaren moeten worden opgetrokken.

Corruptie wordt een ernstig probleem genoemd. De Raad eist van Litouwen dat het een juridisch raamwerk schept ter bestrijding van alle vormen van corruptie, en erop toeziet dat zowel de regelgeving als de anti-corruptiestrategie in praktijk worden gebracht.

De Raad stelt Litouwen geen speciale eisen op het gebied van mensenrechten of de bescherming van minderheden.

2.2. Standpunten van het EESC

Het centrale bestuur kampt met het probleem dat er geen duidelijke grens te trekken valt tussen de politiek en het bestuurlijk apparaat. Dit leidt tot onduidelijke situaties en een gebrek aan continuïteit. Een ander probleem zijn de voortdurende personele veranderingen, die voor een groot deel te wijten zijn aan de slechte arbeidsvoorwaarden van ambtenaren. De samenwerking tussen het centrale en het regionale resp. lokale niveau laat veel te wensen over. Het is zaak dat de betrokken instellingen ernst gaan maken met het aanpakken van deze problemen en daarbij terdege rekening houden met de door de Commissie voorgestelde maatregelen. Plannen voor een regionale herindeling kunnen beter worden uitgesteld.

Het Europees Parlement is tot de conclusie gekomen dat corruptie in de politiek relatief beperkt is, maar dat de administratieve corruptie wel een groot probleem vormt(9). Van zijn kant wil het EESC de politiek verantwoordelijken in Litouwen oproepen, door te gaan met hun inspanningen om de oorzaken van het wantrouwen bij de burgers jegens het bestuur en het justitiële apparaat, incl. de politie, weg te nemen.

3. Het maatschappelijk middenveld

3.1. Drie vakcentrales

Op dit moment is de Litouwse vakbeweging opgesplitst in drie samenwerkende centrales. De grootste en meest representatieve daarvan, The Lithuanian Trade Union Confederation, is pas op 1 mei 2002 opgericht; het gaat hier om een fusie van The Lithuanian Trade Union Centre en The Lithuanian Trade Union Unification. De nieuwe organisatie telt zo'n 100000 leden. De Europese vakbeweging - met name die in de Noordse landen - heeft deze ontwikkeling in de richting van samenbundeling op verschillende manieren gesteund. Toetreding tot het EVV ligt voor de hand. De Workers' Union, die in 2002 werd omgedoopt tot Lithuanian Trade Union Solidarumas, is tot stand gekomen met steun van de VS (AFL-CIO). De organisatie werkt op basis van direct lidmaatschap en telt rond de 52000 leden. The Lithuanian Labour Federation is de nazaat van een organisatie die tussen de twee wereldoorlogen actief was. Zij is nieuw leven ingeblazen door de christen-democratische partij en telt enkele duizenden leden.

Volgens het rapport van de Commissie over 2001 is de organisatiegraad van werknemers 13 %, wat een geringe stijging betekent. Voor overheidsambtenaren die lid willen worden van een vakbond, gelden beperkingen. Onenigheid over de vraag wie recht heeft op het onroerend goed dat vroeger toebehoorde aan de communistische vakbond, heeft lange tijd de betrekkingen binnen de vakbeweging in Litouwen verziekt. Vriendjespolitiek is binnen de vakbeweging regelmatig voorgekomen. Nu ligt de bal echter bij de nieuwe organisaties, die zelf met oplossingen zullen moeten komen.

3.2. Organisaties uit het bedrijfsleven

De grootste werkgeversorganisatie is de Confederation of Lithuanian Industrialists (LPK), die in 1993 werd opgericht. Er zijn zowel beroepsorganisaties als afzonderlijke ondernemingen bij aangesloten. In totaal zijn er 2800 ondernemingen lid, de meeste klein tot middelgroot. Er wordt niet rechtstreeks campagne gevoerd om nieuwe leden te werven. De organisatie heeft een efficiënt secretariaat met o.a. een internationaal bureau. De LPK heeft de status van waarnemer in Unice en zal binnenkort volwaardig lid worden. Een van de belangrijkste doelstellingen van de organisatie is het tot stand brengen van een meer effectieve dialoog tussen de sociale partners en de regering.

De Lithuanian Chambers of Commerce, Industry and Crafts is organisatorisch opgebouwd uit vijf regionale kamers met in totaal zo'n 1600 leden. Volgens gegevens uit het begin van 2001(10) waren de ondernemingen vrij slecht op de hoogte van de implicaties van een EU-lidmaatschap. De verenigde kamers hebben het initiatief genomen tot het opstellen van een bedrijfsregister, dat continu wordt geactualiseerd.

De verschillende landbouworganisaties hebben de afgelopen jaren een bepaalde vorm van samenwerking ontwikkeld, met name op het gebied van EU-aangelegenheden. De Lithuanian Farmers Union (LFU), die 15000 betalende leden heeft, dateert al uit 1989 en behartigt de belangen van de particuliere landbouw. De LFU is hard op weg zich te ontwikkelen tot een moderne, democratische en representatieve organisatie die opkomt voor de individuele boer. De Vereniging van grondeigenaren heeft maar een beperkt aantal leden en weinig invloed. De Association of Agricultural Companies (Bendroves) vertegenwoordigt de grote landbouwbedrijven. Een aparte positie wordt ingenomen door de Lithuanian Chamber of Agriculture: deze kent een verplicht lidmaatschap en wordt gefinancierd door de staat. De organisatie werd oorspronkelijk opgericht in 1925 en via een wet uit 1997 opnieuw tot leven gewekt.

3.3. Andere organisaties

Sinds 1995 is er in Vilnius een Non-Governmental Organisation Information and Support Centre (NISC). Het ontvangt financiële steun van het UNDP, de Soros Foundation en verschillende Amerikaanse en Europese overheden en organisaties, waaronder de Europese Commissie. De NGO's krijgen ook een zekere steun van de Litouwse regering en donaties mogen van de belastingen worden afgetrokken. Het aantal actieve NGO's in Litouwen wordt geschat op ca. 5000, waarvan ongeveer de helft contacten onderhoudt met het NISC; de meeste hebben een lokaal karakter. De eerste jaren na het verkrijgen van de onafhankelijkheid was er een blok van NGO's vertegenwoordigd in het parlement; deze werden in 1991/1992 omgevormd tot politieke partijen. Op dit moment bevindt de sector zich in een fase van stabiele ontwikkeling en beschikt zij over steeds meer mogelijkheden om politiek invloed uit te oefenen. Het NICS zegt zich in de eerste plaats te richten op de volksgezondheid.

De Lithuanian Consumer Association is volgens haar statuten uit 1996 een openbare instelling met individuele leden. Zij is opgedeeld in 13 regionale afdelingen en heeft financiële steun gekregen van o.a. de Europese Commissie en de Noordse Ministerraad; ook de Litouwse regering heeft onlangs een financiële bijdrage geleverd.

3.4. Standpunten en aanbevelingen van het EESC

Het is indrukwekkend om te zien hoe het maatschappelijk middenveld zich in Litouwen heeft ontwikkeld. Continuering en intensivering van de samenwerking met zusterorganisaties in met name het Oostzeegebied, o.m. in Rusland, is van groot belang, evenals samenwerking in EU-verband. Er zijn vooral inspanningen nodig om het ledental van organisaties op te voeren en de leden meer bij de activiteiten te betrekken. Op die manier worden de democratische structuren verstevigd en wordt vermeden dat de organisaties op de lange termijn financieel afhankelijk worden van steun van buitenaf. Betere samenwerking op nationaal niveau zou in bepaalde gevallen ook kunnen leiden tot grotere politieke slagkracht. Het EESC acht het een goede zaak dat er meer samenwerking komt binnen de vakbeweging en in de landbouwsector.

De regering dient verschillende maatregelen te nemen om te bevorderen dat het maatschappelijk middenveld zich verder ontwikkelt, waardoor ook de democratie in het land hechter zal worden verankerd.

De sociale partners worden aangemoedigd meer inspanningen te verrichten om op adequate wijze te kunnen voldoen aan de eisen die inherent zijn aan het Europese sociale model.

Het is een verheugend feit dat de Litouwse organisaties bereid zijn samen met het EESC een gemengd raadgevend comité op te richten, en met verwachting wordt uitgekeken naar toekomstige gemeenschappelijke activiteiten binnen het EESC.

4. Specifieke beleidsterreinen

4.1. Markteconomie

De markteconomie functioneert in Litouwen naar behoren. Het proces van privatisering van staatsbedrijven is al ver gevorderd en er wordt hard gewerkt aan de laatste fase van dit proces. Het eigendomsrecht is inmiddels hecht verankerd. Ook grond en bossen worden geprivatiseerd en er is hier een markt aan het ontstaan die de opkomst van een rendabele landbouw begunstigt. Voorts is de herstructurering van de banksector inmiddels flink gevorderd en is er een goed functionerende kapitaalmarkt.

De handel wordt steeds meer geïntegreerd in die van de EU, al gaat een en ander langzamer dan in andere landen. De uitvoer naar de EU neemt toe. Daarentegen is de handel met het Gemenebest van Onafhankelijke Staten sterk afgenomen sinds de economische crisis van 1998 in Rusland. Litouwen is in 2001 lid geworden van de Wereldhandelsorganisatie (Letland is lid sinds 1999).

Van de ondernemingen in Litouwen wordt 96 % tot het MKB gerekend. Op de staatsbegroting is inmiddels een aparte post ingeruimd voor het bevorderen van de ontwikkeling van deze bedrijven, maar in de praktijk is er nog maar heel weinig terechtgekomen van de plannen.

4.1.1. Standpunten van het EESC

Litouwen heeft zich heel wat opofferingen moeten getroosten om een stabiele economie op te bouwen, wat tot gevolg heeft gehad dat de sociale verschillen groter zijn geworden. Het gevaar bestaat dat het vertrouwen in de markteconomie afbrokkelt naarmate deze verschillen nog groter worden. Op degenen die Litouwen besturen, rust de zware verantwoordelijkheid erop toe te zien dat de winsten ten goede komen aan de hele bevolking. De positie van de energiesector in 's lands economie mag niet nog overheersender worden.

4.2. Sociale dialoog

Tripartiet overleg op nationaal niveau vindt plaats in het kader van de nationale tripartiete raad, die in 1995 is ingesteld. Hierin hebben vijftien gelijkberechtigde leden zitting: vijf per partij. Het voorzitterschap rouleert (perioden van vier maanden). De regering wordt vertegenwoordigd door afgevaardigden van de betrokken ministers.

De huidige vorm van overleg stoelt op een akkoord van februari 1999, gericht op verbetering van de kwaliteit en efficiency. Het werd ondertekend door de toenmalige minister-president, de vier vakverenigingen en de drie werkgeversorganisaties. De regering heeft daarbij o.a. toegezegd dat zij relevante wetgevende kwesties in de raad ter discussie zal stellen en het parlement, de Seimas, zal inlichten over de resultaten. De sociale partners hebben van hun kant toegezegd dat zij geen acties zullen ondernemen tegen de regering wanneer het zaken betreft waarover in de raad overeenstemming is bereikt. Een bijzonder punt is de samenwerking en uitwisseling van informatie in het kader van de voorbereidingen op het EU-lidmaatschap.

Een van de belangrijke taken waarvoor de tripartiete raad zich gesteld ziet, betreft het voorstel voor een wettelijk minimumloon. Dit zal indirect gevolgen hebben voor de lonen in met name de openbare sector, omdat deze vaak worden uitgedrukt als een veelvoud van het minimumloon.

De Commissie stelt vast dat het tripartiete overleg nog efficiënter moet worden opgezet en dat gestreefd moet worden naar raadpleging van de sociale partners op belangrijke sociaal-economische terreinen.

Het bipartiete overleg is heel zwak ontwikkeld. Slechts in 10 % van de gevallen worden collectieve overeenkomsten afgesloten en dan nog bijna alleen in de openbare sector. Collectieve overeenkomsten per bedrijfstak of per onderneming komen nauwelijks voor. De Commissie hamert erop dat men zich sterk moet maken voor de bevordering van het bipartiete overleg, vooral op sectoraal niveau. De Litouwse regering wordt opgeroepen, de sociale partners te helpen bij hun voorbereiding op de actieve rol die ze zullen moeten spelen in EU-verband, en op hun deelname aan de sociale dialoog en onderhandelingen op alle niveaus.

De regering is van haar kant bezorgd dat het gebrek aan collectief overleg tussen de sociale partners op de diverse niveaus ertoe zal leiden dat al te veel nadruk komt te liggen op het minimumloon. De arbeidswetgeving die in de zomer van 2002 is aangenomen, biedt een gunstiger raamwerk voor collectieve onderhandelingen en voorziet o.a. in scholing van de sociale partners op het gebied van onderhandelingsvaardigheden. Ook wil men hiermee bereiken dat de werknemers op adequatere wijze worden vertegenwoordigd, voorgelicht en geraadpleegd.

4.2.1. Standpunten van het EESC

Het EESC betreurt het dat het bi- en tripartiete overleg in Litouwen nog zoveel te wensen overlaat. Slechts een heel gering deel van de werknemers wordt beschermd door collectieve arbeidsovereenkomsten en het lijkt erop dat het tripartiete overleg over politieke kwesties, ook i.v.m. met de toetreding tot de EU, eerder een formaliteit is dan een echt overleg. Net als de Commissie wil het EESC erop wijzen dat de regering een zekere verantwoordelijkheid draagt als het erop aankomt, de sociale partners voor te bereiden op de actieve rol die ze binnen de EU te spelen krijgen; ook moet zij bijdragen tot de ontwikkeling van structuren voor collectief overleg en de sociale dialoog in het algemeen. Hopelijk zal een nieuwe arbeidswetgeving de basis leggen voor een ontwikkeling ten goede.

4.3. Arbeidsmarkt en sociaal beleid

Het werkloosheidsniveau, dat volgens berekeningen van de ILO in 2000 gemiddeld 16 % bedroeg, varieert nogal van regio tot regio. Het grote aandeel langdurig werklozen is een groot probleem. De regering heeft in mei 2000 een programma voor een actief arbeidsmarktbeleid goedgekeurd; bedoeling is het aantal officieel geregistreerde werkzoekenden substantieel terug te dringen. Het programma houdt o.a. een zeer actieve arbeidsbemiddeling via een uitgebreid netwerk van arbeidsbureaus in. Voor 2004 wordt ernaar gestreefd dat iedereen die na drie maanden nog zonder werk zit, met een doelgerichte aanpak weer op weg wordt geholpen. Het programma wordt voor ruim 5 % gefinancierd door de EU(11).

Het systeem van werkloosheidsverzekeringen stelt in zijn huidige vorm niet veel voor. Wie voor een uitkering in aanmerking wil komen, moet gedurende de voorafgaande 36 maanden 24 maanden lang premie hebben betaald. Het bedrag, dat enkel wordt berekend op grond van de tijd dat men verzekerd is geweest, varieert van 19 tot 34 % van een gemiddeld maandloon. Op grond van de meest recente gegevens krijgt 15,2 % van de officieel geregistreerde werklozen een uitkering.

Het sociale-zekerheidsbeleid omvat o.a. inkomensafhankelijke steunverlening, waarvoor de gemeenten zorg dragen. Het gaat hier om sociale bijstand, bijdragen voor het verwarmen van woningen en gratis toegang tot bijv. gezondheidszorg en opvang van kleuters en kinderen in de schoolgaande leeftijd. Een groot deel van de bevolking komt rond van minder dan het minimumloon.

De regering plant een hervorming van beide takken van het sociale-zekerheidssysteem.

De reële inkomens hebben zich positief ontwikkeld. Tussen 1997 en 2000 zijn ze met 36 % gestegen, al is het de laatste twee jaar langzamer gegaan. Dit betekent dat de verschillen met de EU er kleiner op geworden zijn. Het minimumloon, dat in 1999 officieel 430 lita bedroeg, kwam in 2001 overeen met 40 % van het gemiddelde loon. In 2002 zal het bedrag niet worden verhoogd. Wel is in de tripartiete raad overeengekomen dat mensen met lage inkomens belastingverlichting zullen krijgen.

Tal van mensen leven onder het bestaansminimum, of ze nu werk hebben of niet. Velen zijn voor hun levensonderhoud goeddeels afhankelijk van voedselproductie voor eigen gebruik (gemiddeld landbouwareaal 2,2 ha) of van landbouw op basis van gezinsbedrijfjes (gemiddeld landbouwareaal 7,6 ha). (De statistieken die zeggen dat er in 1997 wel 539000 van dergelijke landbouwbedrijfjes bestonden, geven echter een vertekend beeld, want veel kleine boeren verpachten hun land aan grotere bedrijven.)

4.3.1. Standpunten van het EESC

Litouwen heeft het hoogste werkloosheidsniveau van alle kandidaat-lidstaten. Terugdringing van de werkloosheid dient dan ook de hoogste prioriteit te hebben. Daartoe zijn een onveranderlijk hoge groei en een betere onderlinge afstemming van economische en sociale beleidsmaatregelen nodig. Het EESC wijst op de cruciale rol die de sociale partners in de werkgelegenheidsstrategie spelen. Om deze rol op een effectieve wijze gestalte te kunnen geven, dienen zij hun activiteiten goed op elkaar af te stemmen. In de EU geniet de strijd tegen de sociale uitsluiting op dit moment een hoge prioriteit en er is een programma voor armoedebestrijding goedgekeurd. Het is belangrijk dat ook de actoren uit de kandidaat-lidstaten deelnemen aan dat programma. Litouwen zal zich zeer moeten inspannen om sociale uitsluiting tegen te gaan.

4.4. Landbouw- en regionaal beleid

De landbouwsector had in 2000 een aandeel van 8 % in het Litouwse BNP en was goed voor 18 % van de werkgelegenheid (twee procentpunten minder dan in 1999). Het proces van samenvoeging van landbouwpercelen gaat langzaam, wat o.a. een gevolg is van het feit dat de restitutie van gronden niet zo vlot verloopt. Inmiddels is er echter een termijn gesteld voor het indienen van claims (juli 2002). Het gemiddelde landbouwareaal is gestegen tot 12,76 ha. Litouwen biedt goede mogelijkheden voor agrarische productie en het land telt een aantal op rationele leest geschoeide landbouwbedrijven.

In het programma SAPARD ligt het accent vooral op investeringen in de landbouw. Daarnaast is er aandacht voor veredeling, marketing, diversifiëring van de plattelandseconomie en verbetering van de infrastructuur. De EU neemt bijna 40 % van alle investeringen voor haar rekening.

Het centrale beheer van het structuurbeleid is de laatste tijd aanzienlijk verbeterd. Een en ander wordt echter bemoeilijkt doordat de regionale structuren nog niet goed genoeg functioneren en de twee niveaus onvoldoende vertrouwen hebben in elkaar. Er is bij het beheer van de EU-middelen nog maar weinig terechtgekomen van het zo cruciale partnerschapsbeginsel. De Commissie heeft geëist dat eind 2002 de eerste versie van een gecombineerd programmeringsdocument wordt overgelegd.

4.4.1. Standpunten van het EESC

Wat de agrarische sector betreft wil het EESC met name wijzen op de noodzaak van een beleid voor plattelandsontwikkeling. De overheden dienen steun te verlenen aan de landbouworganisaties en ermee samen te werken, waarbij het effectief doorgeven van informatie aan het meer kansarme deel van de bevolking, dat vaak negatief staat tegenover een EU-lidmaatschap, een van de belangrijkste doelstellingen behoort te zijn.

Wat het regionale beleid betreft wijst het EESC erop hoe belangrijk het is dat het partnerschapsbeginsel in praktijk wordt gebracht.

Het EESC is van mening dat Litouwen in zijn plattelands- en regionale beleid optimaal aandacht dient te besteden aan investeringen in menselijk kapitaal, d.w.z. onderwijs en levenslang leren, alsmede aan bevordering van professionele en geografische mobiliteit. Een doelgericht beleid ter ontwikkeling van de kennismaatschappij zal er ook toe kunnen bijdragen dat de onderhandelingen over agrarische en regionale steun van de EU tot duurzame positieve resultaten leiden. Tegelijkertijd is er behoefte aan investeringen ter vernieuwing van de levensmiddelenindustrie en ontwikkeling van de infrastructuur.

5. Conclusies en aanbevelingen

Het EESC wenst Litouwen geluk met de snelle vorderingen die het heeft gemaakt op de weg naar het EU-lidmaatschap van de EU. Het Comité twijfelt er niet aan dat de onderhandelingen over de resterende punten nog voor het eind van 2002 kunnen worden afgerond en dat het uiteindelijke onderhandelingsresultaat een goede kans van slagen maakt in de te organiseren volksraadpleging. Uit een oogpunt van democratische legitimiteit is het noodzakelijk dat het referendum wordt voorafgegaan door een brede voorlichtingscampagne en een openbaar debat. Dit zal grote inspanningen vergen van overheden, media en maatschappelijke organisaties.

Het EESC is van mening dat de uitkomst van de aanstaande volksraadpleging voor een groot deel zal worden bepaald door de mate waarin Litouwen er, met steun van de EU en haar lidstaten, in zal slagen oplossingen te vinden voor de politieke, economische en sociale problemen die voortvloeien uit de omschakeling van een plan- naar een markteconomie. Het Comité roept alle partijen op zich in te zetten bij het aanpakken van deze problemen.

Brussel, 18 september 2002.

De voorzitter

van het Europees Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) Deze doelstelling uit 2000 had al in 2001 verwezenlijkt moeten zijn. Omdat dit niet is gelukt, was de kwestie een van de belangrijkste agendapunten tijdens de ministeriële top die op 20 maart 2002 te Moskou is gehouden.

(2) Zie ESC-adviezen "De betrekkingen tussen de Europese Unie en Rusland, Oekraïne en Wit-Rusland", PB C 102, 24.4.1995; "De betrekkingen tussen de Europese Unie en de oeverstaten van de Oostzee", PB C 73, 9.3.1998; "De noordelijke dimensie: Actieplan voor de noordelijke dimensie in het externe en grensoverschrijdende beleid van de EU in de periode 2000-2003", PB C 139, 11.5.2001; "Strategisch partnerschap EU/Rusland - Wat zijn de volgende stappen?", PB C 125 van 27.5.2002.

(3) Latvia. Human Development Report 2000/2001. The public policy progress in Latvia, Riga 2001.

(4) A5-0252/2001 (16 juli 2001).

(5) CAPE 2001, Summary report, Eurochambres and SBRA, Bruxelles 2001.

(6) Boseigenaren hebben een aparte organisatie.

(7) Het Europees Parlement heeft er kennis van genomen dat bepaalde ondernemingen in de lidstaten vijandig staan tegenover vakbonden en collectieve overeenkomsten, en heeft de Commissie verzocht deze situatie grondig te onderzoeken.

(8) In ESC-advies 1480/2001 wordt speciaal aandacht besteed aan de rol van de sociale partners.

(9) A5-0253/2001 (16 juni 2001).

(10) CAPE 2001, Summary report, Eurochambres and SBRA, Bruxelles 2001.

(11) Programme of the Republic of Lithuania for increasing employment for 2001-2004 (Approved by Resolution No. 529 of 8 May 2001 of the Governement of the Republic of Lithuania).