COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 16.06.1995 
COM(95) 219 def. 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE 
Steun van dç Europese Gemeenschap voor de pogingen van ontwikkelingslanden tot regionale 
economische integratie 

Lijst van afkortingen 
Samenvatting 
Inleiding en toelichting 
I. Conceptueel kader INHOUD 
II. EG-steun voor integratiepogingen in de derde wereld ib 
Il 
1 
2 
7 
111. Bevindingen tot dusverre 9 
1. Voorafgaande voorwaarden voor geslaagde regionale integratie 10 
2. Opzet van regionale integratie . 11 
3. Tenuitvoerlegging van regionale integratie 12 
IV. Aanbevelingen inzake externe steun voor regionale integratie 13 
1. Handelsbeleid 14 
2. Beleid voor ontwikkelingssamenwerking 15 
3. Coördinatie tussen donors 17 
Bijlage A 
Bijlage B Overzicht van de EG-steun voor regionale integratie 
tussen ontwikkelingslanden 
Lijst van de grote groeperingen voor economische 
samenwerking en integratie en van de leden daarvan 21 
AOB 
AEG 
ALADI 
APEC 
ASEAN 
BEAC 
CARICOM 
CBI 
CEAO 
CEMAC 
CEPGL 
CMA 
COMESA 
EAC 
EG 
ECA 
ECCAS 
ECO 
ECOWAS 
EU 
GCA 
GCC 
IOC 
JUNAC 
MCCA 
MERCOSUR 
NAFfA 
OAE 
OECD=OESO 
OECS 
PTA 
SAARC 
SACU 
SADC 
SADCC 
SICA 
UDEAC 
UEMOA 
UMA 
UMOA d, 
LIJST VAN AFKORTINGEN 
Afrikaanse Ontwikkelingsbank 
Afrikaanse Economische Gemeenschap 
Latijns Amerikaanse Associatie voor integratie 
Asia Pacific Economie Cooperation 
Association of South East Asian N ations 
Banque des Etats d' Afrique Centrale (Bank van de Centraal-Afrikaanse Staten) 
Caribische Gemeenschappelijke markt 
Cross-Border Initiative (Oost-en Zuidelijk Afrika) 
Communauté Economique de I' A frique de l'Ouest 
(Economische Gemeenschap van West-Afrika) 
Communauté Economiquc et Monétairc de I' Afriquc Centrale 
(Economische en Monetaire Gemeenschap van Centraal Afrika) 
Communauté Economique des Pays des Grands Lacs 
(Economische Gemeenschap van de Landen van de Grote Meren) 
Common Monetary Area (zone van de Rand) 
Common Market for Eastern and Southern Africa 
(Gemeenschappelijke Markt voor Oost-en Zuidelijk Afrika) 
East African Community (Oostafrikaanse Gemeenschap) 
Europese Gemeenschap 
Economische Commissie voor Afrika 
Economie Community of Central African States 
(Economische Gemeenschap van de Centraal-Afrikaanse Staten) 
Economie Cooperation Organisation 
(Organisatie voor Economische Samenwerking) 
Economie Community of West African States 
(Economische Gemeenschap van Westafrikaanse Staten) 
Europese Unie · 
Global Coalition for Africa (Globale Coalitie voor Afrika) 
Gulf Cooperation Council (Samenwerkingsraad van de Golfstaten) 
Indian Ocean Comrnission (Commissie van de Indische Oceaan) 
Junta del Açuerdo de Cartagena 
Mercado Comun Centroamericano (Midden-Amerikaanse Gemeenschappelijke markt) 
Mercado Comun del Sur (Gemeenschappelijke Markt van het Zuiden) . 
North American Free Trade Area (Noordamerikaanse Vrijhandelszone) 
Organisatie van Afrikaanse Eenheid 
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling 
Organisation of East Caribbean States (Organisatie van Oost-Caribische Staten) 
Preferential Trade Area for Eastern and Southern Africa 
, (Preferentiële Handelszone voor Oost-en Zuidelijk Afrika) 
, South Asian Association for Regional Cooperation 
(Associatie voor regionale samenwerking in Zuid-Azië) 
Southem African Customs Union (Douane-unie van Zuidelijk Afrika) 
Southem African Development Community 
(Ontwikkelingsgemeenschap van Zuidelijk Afrika) 
Southern African Development Coordination Conference 
(Conferentie voor Ontwikkelingscoördinati~ in Zuidelijk Afrika) 
Sistema de Integración Centroamericano (Midden Amerikaans integratiesysteem) 
Union Douanière et Economique de l' Afrique Centrale 
(Douane- en Economische Unie van Centraal Afrika) 
Union Economique et Monétaire Ouest Africaine 
(Economische en Monetaire Unie van West-Afrika) 
Union du Maghreb Arabe (Unie van de Arabische Maghreblanden) 
Union Monétaire Ouest Africaine (West Afrikaanse Monetaire Unie) 
Il 
SAMENVATTING 
Het begin van de jaren negentig werd gekenmerkt door voortschrijdende globalisering van de 
economische bedrijvigheid en toenemende interdependentie tussen de economieën in de verschillende 
delen van de wereld. Als symptoom van deze ontwikkelingen en tegelijkertijd als reactie daarop 
kwam regionale integratie weer sterker in de aandacht. 
In Europa werd de integratie beklonken met de voltooiing van het Euromarktprogramma en de 
oprichting van de Europese Gemeenschap (EG). Op het Noordamerikaanse. continent werd een 
vrijhandelszone opgericht waarin geïndustrialiseerde markteconomieën zich voor het eerst verbonden 
met de economie van een ontwikkelingsland. Ook in de Derde Wereld nam bijna overal de 
belangstelling voor regionale groepering hand over hand toe, tot op zekere hoogte gestimuleerd door 
de veranderingen in Europa en Noord-Amerika, de rol van intrar~gionale liberalisering als weg naar 
grotere afzetmarkten, meer efficiency en schaalbezuinigingen, en de aantrekkingskracht van regionale 
integratie als springplank naar een volwaardige plaats in de wereldeconomie. 
Zonder de potentiële bijdrage van regionale politieke samenwerking te willen ontkennen, heeft deze 
mededeling hoofdzakelijk regionale economische integratie tot onderwerp, binnen het rnirnere 
verband van regionale samenwerking. Regionale samenwerking kan betrekking hebben op alle 
inspanningen van een groep landen om kwesties van gemeenschappelijk belang aan te pakken, maar 
regionale economische integratie, of kortweg regionale integratie, doelt hoofdzakelijk op de atbraak 
van beleidsmatige belemmeringen voor het goederen-, diensten-, kapitaal- en personenverkeer. 
Regionale integratie streeft naar de uitschakeling van tarief-en andere belemmeringen voor de 
handel, het wegnemen van obstakels voor investeringen van partners uit de regio, en 
vergemakkelijking van het betalingsverkeer. Bij regionale samenwerking in de ruimere zin kunnen 
ook andere kwesties worden aangepakt, zoals de vervoer- en telecommunicatie-infrastructuur, het 
onderwijs en het beheer van gemeenschappelijke hulpbronnen zoals het milieu. 
Regionale economische integratie is geen doel op zichzelf, maar hoort veeleer bij een strategie om 
de economische beleidsvormen te coördineren en betere vooruitzichten te scheppen voor duurzame 
ontwikkeling. Ook al is in elk land het binnenlands beleid de voornaamste factor voor economische 
groei, toch is voor de meeste ontwikkelingslanden en vooral de kleinste daarvan reg!onale integratie 
een belangrijke stap naar betere integratie in de wereldeconomie. 
De opleving van het regionalisme moet worden gezien tegen een internationale achtergrond van 
algemene liberalisering van de handel en het kapitaalverkeer. Daarom wordt dit regionalisme 
"extravert" of "open" genoemd. In tegenstelling tot de soms geuite vrees heeft de Acte van 
Marrakesh (ap~il 1994) bevestigd dat regionale integratie en multilaterale politiek heel goed kunnen 
samengaan. Tegelijkertijd verduidelijkte en versterkte deze acte de voorwaarden waarop een 
regionale groepering met recht kan beweren zich aan de multilaterale beginselen te hebben gehouden. 
Ondanks het toenemend aantal initiatieven voor regionale integratie blijkt bij inschatting van de tot 
nog toe opgedane ervaring dat succes in veel gevallen is uitgebleven. Zowel van de successen als 
van .de mislukkingen kunnen wij veel leren. 
ll l 
Om te beginnen : regionale integratie gaat in sommige regio's gemakkelijker dan in andere. Dit is 
toe te schrijven aan een aantal factoren, zoals met name de mate van complementariteit tussen de 
economieën, de geografische omstandigheden, inclusief geografische nabijheid, en de verwantschap 
in culturele en historische achtergrond. Ten tweede zijn er belangrijke voorafgaande voorwaarden 
en andere .factoren die het succes van regionale integratie beïnvloeden. Sommige• daarvan zijn 
politieke inzet, vrede en veiligheid, rechtszekerheid, democratie, een goed bestuur en macr~­
economisèhe stabiliteit. Naast deze voorafgaande voorwaarden vereist geslaagde regionale integratie 
een marktvriendelijke economische omgeving, een open opstelling tegenover derde landen, 
voldoende sterke instellingen met een duidelijk mandaat, voldoende hulpbronnen en politieke steun. 
Een soepel institutioneeel kader dat vorderingen in uiteenlopend tempo mogelijk maakt, ruime 
deelneming door de particuliere sector· en de burgersamenleving en een opzet waarbij de 
verantwoordelijkheid voor het aanpakken van een kwestie zo dicht moge! ijk bij de betrokken 
bevolking wordt gehouden ("subsidiariteit") kunnen ook worden gezien als essentiële elementen voor 
succes, zoals de EG-ervaring bewijst. 
In haar betrekkingen met (groeperingen van) ontwikkelingslanden neemt de EG deze lessen ter harte. 
Steun voor regionale integratie moet komen in antwoord op een desbetreffend verzoek van haar 
partners. Voorts moet deze steun gericht zijn op het aanmoedigen van realistische en werkbare 
integratieplannen. Tenslotte zou zij moeten worden opgezet als een strategie met verscheidene 
onderling samenhangende elementen, aangezien integratie zowel via het beleid voor 
ontwikkelingssamenwerking als via handelsbeleidsmaatregelen rechtstreeks kan worden ondersteund. 
Het handelsbeleid kan op verschillende manieren worden gebruikt voor het bevorderen van 
doeltreffende regionale integratie tussen ontwikkelingslanden. In het bijzonder kan de toepassing van 
cumulatie in de regels van oorsprong, die tegenwoordig aan verscheidene regionale groeperingen 
wordt toegekend, de produktie en handel binnen een regio stimuleren. Voorts zou de EG aan naar 
integratie strevende groeperingen handelsregelingen kunnen voorstellen, op voorwaarde dat deze 
groeperingen een daadwerkelijke integratiestructuur bezitten. . 
Om werkzame regionale integratie te bevorderen zou een beleid voor ontwikkelingssa1rienwerking 
anderzijds ondermeer de volgende onderdelen moeten bevatten : 
l. opbouw van capaciteit (met inbegrip van scholing en onderzoek) en technische bijstand (voor 
bijv. het opzetten van sectorale beleidsvormen, harmonisering van normen, enz.) om de nationale 
en regionale overheden te helpen bij de uitvoering van de maatregelen voor regionale integratie: 
2. bijstand voor aanpassing van de particuliere sector, om deze te adviseren hoe zij kan profiteren 
van de nieuwe kansen die zich bij regionale integratie voordoen; 
3. in sommig~ regio's, in het bijzonder in Subsahara Afrika, steun voor regeringen die zich inzetten 
voor de uitvoering van regionale integratiemaatregelen. 
INLEIDING EN TOELICHTING 
De laatste vijf jaren ziet men een aanmerkelijke vooruitgang in regionale integratie en 
samenwerking, in het kader van een strategie om de vooruitzichten voor economische groei te 
verbeteren. In Europa toonde deze tendens zich bijzonder sterk met de voltooiing van het 
Euromarktprogramma e·n de oprichting van de Europese Gemeenschap (EG). In een minder strakke 
vorm uitte zij zich in Noord-Amerika met de oprichting van NAFTA, de eerste regionale 
overeenkomst die zowel geïndustrialiseerde markteconomieën als een economie in ontwikkeling 
omvat. Ook in de Derde Wereld, maar vooral in Latijns-Amerika, Afrika en Azië, zijn bijna overal 
pogingen gewaagd om een regionale overeenkomst van de grond te krijgen. 
Regionale integratie kan deel uitmaken van een algemene strategie om duurzame economische groei 
aan te moedigen; want zij kan vele belangrijke voordelen opleveren waarop wij in deze mededeling 
echter niet nader kunnen ingaan. De belangrijkste economische voor9elen zijn onder meer : 
efficiëntere produktie door specialisering, lagere kosten per eenheid door schaalb~zuinigingen, 
standaardisering en vermindering van format iteiten, betere onderhandelingspositie tegenover de rest 
van de wereld en consolidering van macro-economische beleidshervormingen. Bovendien is gebleken 
dat naar buiten gerichte regionale integratie heel goed kan samengaan met multilateralisme. 
De EG heeft, deels door haar voorbeeld, deels door rechtstreekse steun, veel van de nieuwe 
regionale groeperingen in de Derde Wereld aangemoedigd. De EG-steun werd doorgaans voor elk 
geval afzonderlijk verstrekt, gezien de uiteenlopende vormen die het regionale streven in 
verschillende zones en werelddelen aanneemt. De bedoeling van deze mededeling is een discussie 
op gang te brengen, om de doelmatigheid van de toekomstige EG-steun voor realistische regionale 
integratieplannen te verhogen. 
Deze mededeling 'is als volgt ingedeeld : het eerste hoofdstuk bevat een beschrijving van het 
conceptuele kader voor de analyse en definities van enkele basisbegrippen. Het tweede hoofdstuk 
behandelt de tot dusverre door de EG verstrekte steun voor regionale integratie tussen 
ontwikkelingslanden. Om de mededeling niet te lang te maken zijn de bijzonderheden over deze 
steun vermeld in bijlage A. Het derde hoofdstuk geeft een samenvatting van de lessen die uit de 
vroegere ervaring kunnen worden getrokken. Deze lessen vormen de grondslag voor de 
aanbevelingen die in het slothoofdstuk worden gedaan. Deze aanbevelingen zijn bedoeld als 
elementen voor een strategie van de EG en haar Lid-Staten ter ondersteuning van regional~ integratie 
in de Derde Wereld. In bijlage B vindt men een lijst van de belangrijkste regionale groeperingen en 
de daartoe behorende landen. 
2 
I. CONCEPTUEEL KADER 
Het regionalisme is in opmars, zij het in uiteenlopende situaties 
Een van de essentiële kenmerken van de ontwikkeling van Europa in het afgelopen decennium is, 
naast de instorting van de autoritaire regimes van de Centraal geplande economieën, de versterking 
van de integratie in West-Europa. Deze versterking betrof zowel de verruiming van de geografische 
grenzen van de Europese Gemeenschap als de verdieping van de interdependentie tussen haar Lid­
Staten via de uitvoering van het Euromarkt-programma, de oprichting van de Europese Unie en de 
vestiging van de Europese Economische zone. 
Toch zijn de ontwikkelingen in deze regio geen op zichzelf staande verschijnselen. Onder invloed 
van de technologische veranderingen en de toenemende interdependentie kwamen in verscheidene 
delen van de wereld regionale initiatieven op of werden weer aangezwengeld. Nu de communicaties 
verbeteren, worden de banden tussen Oost en West en tussen Noord en Zuid daardoor even 
belangrijk als te betrekkingen tussen de geïndustrialiseerde markteconomieën. Kwesties als 
bevolkingsgroei en migraties, milieubederf, het broeikasteffect, veiligheidsproblemen en 
drugssmokkel kunnen niet in nationaal verband worden opgelost en kunnen alleen door internationale 
samenwerking op de juiste wijze worden aangepakt. 
Aan de institutionele kant hebben de oprichting van de Wereldhandelsorganisatie (WHO) en de 
voltooiing van de Uruguay-Ronde de belangstelling voor regionalisme opnieuw aangewakkerd. 
Tegelijkertijd werd open regionalisme vergemakkelijkt door de herziene en meer precieze 
handelsregels. 
Nochtans verschilt het opkomende regionalisme, sterk van dat in Europa : ook al streeft de EG naar 
versterking van haar economische banden met haar oostelijke en zuidelijke buren, toch blijft zij 
vooralsnog het enige voorbeeld van een goed ontwikkeld systeem voor regionale integratie tussen 
geïndustrialiseerde landen. Dit feit, samen met zeer specifieke historische fa"ctoren en de 
eeuwenlange gemeenschappelijke erfenis ondersteunt de unieke aard van het Europese experiment 
in integratie. 
Anders dan het Europese regionalisme betreffen de thans opkomende of weer oplévende regionale 
initiatieven in de rest van de wereld geïndustrialiseerde plus ontwikkelingslanden, of alleen 
ontwikkelingslanden. Hierbij heeft men met heel andere problemen te maken, zoals uit het 
onderstaande blijkt. 
Afbakening van het onderwerp 
Regionale integratie kan betrekking hebben op zaken van zeer uiteenlopende aard. Regionale 
groeperingen belichamen vaak een mengeling van politieke en economische elementen. De 
motivering van vele groeperingen is politiek, ook al zijn de concrete oogmerken misschien 
overwegend economisch. Daarbij is thans evident dat vele politieke kwesties, bij voorbeeld 
conflictpreventie of drugsmokkel het meest doeltreffend in regionaal verband kunnen worden 
aangepakt. Het Verdrag van Maastricht heeft de EG nieuwe bevoegdheden verleend in de politieke 
sfeer. Sommige ontwikkelingslanden vragen de EG hen ook op het politieke gebied van de regionale 
integratie te ondersteunen. Een voorbeeld is de verklaring van Berlijn van september 1994, waarbij 
de SADC-landen en de EG overeenkwamen op verscheidene gebieden samen te werken, zoals 
verbetering van de regionale veiligheid en reductie van de misdaad en de handel in drugs. 
Aan het belang van het politieke aspect van regionale integratie kan men niet voorbijgaan. Het is 
echter een nieuw actiegebied waarmee de EG nog niet veel ervaring heeft. Om geen afbreuk te doen 
aan de praktische strekking van deze mededeling en van het debat dat moet volgen, blijft de 'inhoud 
beperkt tot de analyse van kwesties inzake regionale economische integratie en aanbevelingen 
3 
Ook al bestaat er geen exacte definitie van regionale samenwerking en regionale integratie, over de 
praktische betekenis van deze termen is men het in grote lijnen eens. Regionale samenwerking is 
een algemeen begrip dat betrekking heeft op alle inspanningen van (in de meeste gevallen) 
buurlanden om kwesties van gemeenschappelijk belang aan te pakken. Deze strevingen of 
initiatieven kunnen· worden verdeeld in twee categorieën·· : die welke beogen door het beleid 
· geschapen belemmeringen voor het verkeer van goederen, diensten en produktiefäctoren binnen de 
groep uit te schakelen (gewoonlijk betiteld als regionale integratie) en die welke gericht zijn op het 
reduceren van andere belemmeringen voor het handelsverkeer binnen de groep (zoals verbetering 
van de infrastructuur voor vervoer en communicatie), alsmede alle andere · activiteiten die 
bevorderlijk zijn voor· grotere interdependentie. tussen de economieën en een beter _beheer van 
gemeenschappelijke hulpbronnen (gewoonlijk betiteld als "regionale samenwerking"). 
De mededeling gaat in de eerste plaats over de activiteiten van de eerste categorie. Het moge echter 
duidelijk zijn dat dit niet betekent dat alleen de handelsaspecten worden besproken. Pogingen tot 
regionale integratie omvatten alle activiteiten die bijdragen tot ~e vestiging van een verenigde markt 
voor goederen en diensten. De coördinatie van macro-economische of sectorale beleidslijnen bij 
voorbeeld is van zeer grote invloed op de totstandkoming van een verenigde markt en is dus een 
onderdeel van regionale integratie volgens bovenstaande definitie. De vestiging van een verenigde 
markt heeft uiteraard ook juridische implicaties, bij voorbeeld op het . gebied van het 
vennootschapsrecht en. het overeenkomen van normen. 
· Reiionale overeenkomsten tussen geïndustrialiseerde en 9ntwikkelingslanden 
De· meest opmerkelijke initiatieven van deze aard zijn NAFTA, ASEAN en APEC. In Noord- -­
Amerika kwam het tot de oprichting van NAFTA als vrijhandelszone. Voorts kwam in de Stille 
Oceaanregio van Azië de APEC tot stand tussen de VS, Japan en enkele geavanceerde 
ontwikkelingslanden van de regio. Deze vrij losse, maar geleidelijk sterker wordende organisatie van 
een groot de~l.-van de Stille Oceaanlanden en enkele Latijns Amerikaanse landen, is van plan de 
handels-en investeringsbarrières tussen haar leden binnen de eerste twee decennia van de volgende 
eeuw op te heffen. 
4 
In Zuid-Oost Azië heeft de ASEAN, die onder haar leden een pas geïndustrialiseerd land zoals 
Singapore telt evenals minder geavanceerde landen als Indonesië en de Filip'pijnen, vooral sinds 1992 
vaart gezet achter zijn pogingen om zijn intraregionale handel verder te ontwikkelen door de 
vestiging van een ASEAN-vrijhandelszone (AFTA). Bovendien zullen naar verwachting in de 
komende jaren nieuwe leden tot deze groepering toetreden. 
De ongelijkheid tussen de leden van deze groeperingen schept bijzondere problemen die tot op 
zekere hoogte ook verklaren waarom zij niet bereid zijn verder te gaan dan een vrijhandelszone. Een 
eerste probleem is iets wat bij de Europese Integratie bekend staat als "cohesie", namelijk de 
bereidheid en het vermogen om andere instrumenten dan de markt te gebruiken voor een 
rechtvaardige verdeling van de vruchten van integratie. Naarmate de ongelijkheid tussen de leden 
toeneemt worden de kosten van cohesie steeds hoger. Daarom is het bij initiatieven van dit soort 
minder waarschijnlijk dat men veel verder komt dan handelsbeleidsmaatregelen, dan bij 
overeenkomsten tussen partners van gelijk niveau. Een tweede probleem is dat de geavanceerde 
landen binnen de groepering bang zijn om opgescheept te worden met de sociale en milieuproblemen 
van de minder geavanceerde leden. 
Hoewel deze twee problemen de mate van integratie plegen te beperken, werkt het betrekkelijk hoge 
institutionele peil van zelfs de minst geavanceerde leden van deze groeperingen een geslaagde 
integratie in de hand. Met andere woorden, de institutionele capaciteit van landen met ee1i 
middelhoog of hoog inkomen verzekert hen tot op zekere hoogte van resultaten en succes bij .hun 
integratiepogingen, wanneer ze eenmaal een verbintenis in die richting hebben aangegaan. 
Het regionale streven bij ontwikkelingslanden 
Tegelijk met de versterkte drang naar regionale economische integratie in de geïndustrialiseerde 
landen, of tussen de laatstgenoemde en sommige ontwikkelingslanden. is er de laatste tijd een 
opleving van regionale initiatieven onder andere ontwikkelingslanden en een versterking van de 
handel binnen hun regionale groeperingen. Tijdens de afgelopen 25 jaar is de mondiale export met 
ongeveer het twaalfvoudige toegenomen, terwijl de handel binnen regionale groeperingen van 
ontwikkelingslanden bijna 17 maal zo groot is geworden. Deze groei is opmerkelijk, omdat deze 
groeperingen pas sinds het eind van de jaren 80 hun grote institutionele en handel~crises te boven 
begonnen te komen. 
Het streven naar uitbreiding en versterking van regionale m1t1at1even was het sterkst in Latijns 
Amerika. Nieuwe regelingen zoals Mercosur zijn zeer snel gevorderd met de wederkerige verlaging 
van handelsbarrières. Tegelijkertijd zijn oudere overeenkomsten zoals het Andespakt einde! ijk 
begonnen met,de uitvoering van beleidsmaatregelen waartoe zij al jaren geleden hadden besloten. 
In beide gevallen waren de resultaten opmerkelijk voor wat betreft de groei van de intraregionale 
handel. Ook de vrijhandelszone tussen de meest op integratie beluste leden van de Midden­
Amerikaanse Gemeenschappelijke Markt begint thans resultaten op te leveren. In de CARICOM lag 
het aandeel van de intraregionale handel in de totale handel de laatste jaren b~j circa 10%, na een 
lange periode van stagnatie op een veel lager peil. 
[n Afrika ziet met de laatste jaren een sterke intensivering yan regionale strevingen, 
5 
die echter nog niet hebben geleid tot een groei in de geregistreerde regionale handel. Landen in 
Oost-en Zuidelijk Afrika en de Indische Oceaan hebben een verdrag gesloten betreffende de 
Gemeenschappelijke markt voor Oost-en Zuidelijk Afrika (COMESA). In Zuidelijk Afrika heeft de 
SADC een nieuw, duidelijk tijdschema voor integratie goedgekeurd. Met de toetreding van Zuid­
Afrika is de SADC thans in Afrika de regionale groepering waar het aandeel van de intraregionale · 
handel het grootst is. In West-en Centraal Afrika streven de diverse monetaire unies (respectievelijk 
UEMOA en CEMAC) ernaar uit te groeien tot volwaardige economische unies. 
In Azie koesteren de SAARC en de ECO weer plannen om hun integratiepogingen te versterken; de 
laatstgenoemde groep omvat thans ook landen die vroeger tot de Sovjet-Unie behoorden. Andere 
regionale initiatieven die zich beginnen af te tekenen in de regio van de voormalige Sovjet-Unie 
omvatten de landen van de Caspische en de Zwarte Zee. 
Last but not least wordt regionale samenwerking en integratie (die daar thans nog in de 
kinderschoenen -staat) gezien als een hoeksteen van het vredesproces in het Midden-Oosten en van 
de economische ontwikkeling van het Middellandse-Zeebekken en West-Azië. De Gulf Cooperation 
Council en de Union du Maghreb Arabe, eveneens in deze regio, zijn voorbeelden van regionale 
systemen in de eerste fasen van hun ontwikkeling. 
Zelfs binnen de groep van ontwikkelingslanden zijn de integratieproblemen overal verschillend. Ook 
al moeten wij ons hoeden voor generalisatie, toch kunnen wij zeggen dat sommige van deze 
groeperingen, zoals die in Subsahara Afrika, met bijzondere moeilijkheden worden geconfronteerd. 
Ten eerste zijn sommige van hun (potentiële of huidige) lidstaten zelf maar ten dele geïntegreerd, 
zowel economisch als politiek, en zijn hun institutionele structuren zwak. Ten tweede zijn sommige 
van hun leden voor hun overheidsinkomsten sterk op de invoerrechten aangewezen : de bij het 
integratieproces behorende liberalisering kan dan problem~n opleveren voor de financiering van de 
overheidssector. Ten derde maken de slecht functionerende financiële sector en het feit dat 
verscheidene valuta niet converteerbaar zijn export naar de geïndustrialiseerde landen (waarmee 
harde valuta kunnen worden verdiend) aantrekkelijker dan export naar de regionale partners. 
De internatio~ale steun voor regionale initiatieven van ontwikkelingslanden 
De oplevende belangstelling voor regionale integratie bij ontwikkelingslanden wordt door 
verscheidene organisaties voor ontwikkelingssamenwerking actief ondersteund. Dit is zeer 
opmerkelijk, want sommige van deze organisaties hadden in het verleden geen oog voor de waarde 
van regionale integratie-initiatieven voor de ontwikkeling en daarom hielden zij bij hun steun voor 
nationale structurele aanpassingsprogramma's vaak niet genoeg rekening met de regionale en 
subregionale , verplichtingen van de betrokken landen. Bovendien werd in de structurele 
aanpassingsprogramma's de regionale dimensie van de hervormingen meestal over het hoofd gezien. 
Door te onderstrepen dat regionalisme niet strijdig hoeft te zijn met integratie in de wereldeconomie 
heeft de Europese Commissie haar invloed aangewend om zowel het IMF als de Wereldbank 
gunstiger te stemmen ten aanzien van regionale initiatieven. Bij haar steun voor het nieuwe regionale 
streven gaat de Commissie namelijk uit van de zienswijze dat naar buiten gerichte of open regionale 
integratie de multilaterale handelsliberalisering aanvult en vergemakkelijkt. De grote bijdrage van 
de EU is al vaak erkend door talrijke regionale groeperingen en internationale organisaties, · 
6 
alsmede door donorconferenties en begunstigden, met name de Globale Coalitie voor Afrika (GCA). 
Ook de OESO volgt de laatste tijd met belangstelling de regionaliseringsbcwegingen in de Derde 
Wereld. In de allereerste vergadering die zijn comité voor ontwikkelingshulp over deze kwestie heeft 
gehouden (in 1992) moedigden zijn leden de donorgemeenschappen aan deze inspanningen meer te 
ondersteunen. Daarnaast begint UNCTAD, de internationale organisatie die het meest expliciet is 
in zijn steun voor deze initiatieven, aan te dringen op de invoering van een soort overlegstructuur 
waar donors en regionale instellingen de steun voor regionale integratie-initiatieven van 
ontwikkelingslanden kunnen analyseren en stimuleren. 
Regionale integratie en multilaterale handelsliberalisering 
Tot voor kort gaapte in de geschiedenis van regionale integratie tussen ontwikkelingslanden bijna 
voortdurend een grote kloof tussen de rhetoriek van de verklaarde intenties en de harde feiten, 
name! ijk de onwil of het onvermogen om deze intenties uit te voeren. De kracht en bepaalde 
kenmerken van sommige van de huidige pogingen lijken te suggereren dat men in enkele 
veelbelovende gevallen bezig is de mocili_jkhcdcn van het verleden te overwinnen; andere pogingen 
daarentegen zijn nog steeds lütlfslachtig. 1 kt geslaagde regionalisme heeft zijn succes voor een groot 
deel te danken aan de context van algemene handelsliberalisering en de multilateralisering van 
concessies. Sommige van deze liberaliseringsinitiatieven kwamen van één kant, ook al werden zij 
ondernomen op advies (en zelfs onder druk of op de voorwaarden) van de Bretton Woods­
instell ingen. Andere initiatieven werden genomen in het kader van de GATT-onderhandelingen. Het 
lag voor de hand dat deze nieuwe aanpak van regionale strevingen werd aangeduid als "open 
regionalisme". Een ander kenmerk van de succesrijke systemen was de ingebouwde automatische 
werking en de strikt bepaalde termijnen voor de afbraak van handelsbarrières. 
Deze kenmerken kunnen mogelijke tekortkomingen zoals verplaatsing van de handelsstromen en 
andere ongewenste bijwerkingen afzwakken en pogingen tot vertraging van het liberaliseringsproces 
verijdelen. Tegelijkertijd kunnen zij bevorderlijk zijn voor het verenigen van regionale integratie met 
multilateralisme, mits zij voldoen aan de minimumeisen van artikel XXIV van de GATT­
Overeenkomst. 
Zoals de Commissie reeds meldde in haar recente mededeling : "Vrijhandelszones : een inschatting" 
heeft de Akte van Marrakesh waarmee de Uruguay-Ronde werd afgesloten bevestigd dat regionale 
integratie te verenigen is met multilateralisme en versterkte zij tegelijk de voorwaarden waarop een 
regionale groepering mag verklaren volgens de regels van het multilateralisme te hebben gehandeld 
bij haar oprichting of geografische uitbreiding. De akte heeft duidelijk doen uitkomen dat regionale 
integratie-initiatieven eigenlijk de gehele handel moeten omvatten. Voorts werd bepaald dat de 
afbraak van de wederzijdse handelsbarrières niet langer mag duren dan I O jaren, behalve in 
uitzonderlijke omstandigheden. Bovendien moet een nieuwe regeling, wanneer zij eenmaal votlcdig 
wordt toegepast, resulteren in wederkerige en symmetrische liberalisering van de handel. Binnen het 
kader van de Wereldhandelsorganisatie (WHO) moeten initiatieven voor regionale integratie 
onverwijld worden gemeld om aldaar te worden onderzocht, en de betrokken partijen moeten 
periodieke verslagen indienen over de werking van de overeenkomst. Geschillen tussen WHO-leden 
over regionale integratie kunnen aan de WHO-geschillendienst worden voorgelegd. 
7 
II. EG-STEUN VOOR INTEGRA TIEPOGINGEN IN DE DERDE WERELD 
De Europese Unie is een "natuurlijke supporter" van regionale initiatieven. Bovendien heeft haar 
succes als regionale groepering de ontwikkel ingslandcn op hun beurt aangespoord om politieke en 
financiële steun voor hun regionale initiatieven te vragen. 
Het zal dus geen verbazing wekken dat steun voor regionale integratie en regionale samenwerking 
vaak opduikt in documenten over het ontwikkelingsbeleid van de EG en de EU. 
Deze steun gaat op zijn minst terug tot 1969, toen de tweede Overeenkomst van Yaoende bepaalde 
dat regionale organisaties van de landen die de Overeenkomst hadden ondertekend in aanmerking 
konden komen voor Gemeenschapshulp, dat speciale preferenties konden worden toegekend aan 
Afrikaanse regionale ondernemingen die inschrijven voor door de EG gefinancierde 'contracten, en 
dat bovendien de preferentiële douanetarieven konden worden uitgebreid tot importen uit regionale 
groeperingen van de leden van de Overeenkomst. Vijf jaar daarna nam de Raad Ontwikkeling tijdens 
zijn vergadering van April 1974 een "resolutie over regionale integratie tussen ontwikkelingslanden" 1 
aan, waarin de Gemeenschap zich bereid verklaarde verzoeken om ontwikkelingshulp van landen die 
bezig waren met initiatieven voor regionale integratie en samenwerking positief te beantwoorden. 
Meer onlangs gaf de Europese Top van Lissabon in 1992 het regionalisme een nieuwe impuls. Op 
deze Top bevestigden de staats-en regeringshoofden het belang van beleidsmaatregelen ter 
ondersteuning van de integratiepogingen in Latijns Amerika, kozen zij steun voor stappen in de 
richting van regionale integratie als één van de vijf prioriteiten van de Unie in de Maghreb, en 
verklaarden zij zich bereid bij te dragen tot regionale samenwerking en integratie in Midden- en 
Oost-Europa. Sindsdien is op verscheidene toppen de regionale integratie ter sprake gekomen in het 
kader van de externe betrekkingen van de EG. Zo werd op de laatste Europese Top van december 
1994 in Essen gewezen op de noodzaak om de integratiepogingen van Mercosur te ondersteunen en 
oogstte de Commissie bijval voor haar voorstel om een vrijhandelszone voor het gehele 
Middellandse- Zeegebied op te zetten. 
Steun voor regionale samenwerking en integratie is dus altijd een hoeksteen van het EG­
ontwikkelingsbeleid geweest, in het bijzonder in landen en regio's die erop gesteld' waren een deel 
van hun bijstand in de vorm van steun voor pogingen tot regionale samenwerking en integratie te 
ontvangen. 
De dialoog tussen regio's (Groep van Rio-EG, San José, ASEAN-EG, SADC-EG) heeft ook sterk 
bijgedragen tot de verbetering van de politieke status en de economische onderhandelingspositie van 
de regionale µartners van de EG, en versterkte deze· in hun voornemen om hun eigen integratie­
overeenkomsten (Mercosur, ASEAN, SADC) te verdiepen en verder te institutionaliseren. 
Artikel 130u van het Verdrag van Maastricht zegt dat het beleid van de Gemeenschap op het gebied 
van ontwikkelingssamenwerking gericht is op bevordering van "de harmonische en geleide! ijke 
integratie van de ontwikkelingslanden in de wereldeconomie". 
"De Gcnu:enschap 1.al positief antwmm.kn op verzoeken om steun die afkomstig zijn van 
omwikkelingslanden of groepen van ontwikkelingslanden die bezig zijn met het opzetten of consolideren 
van economische samenwerking of regionale integratie, in gevallen waarbij ze naar verwachting een 
doeltreffende bijdrage kan leveren." 
8 
Een van de manieren om dit te bereiken is een proces van regionale integratie, dat de weg kan 
banen voor multilaterale integratie. Door te concurreren op de regionale markten kunnen cle 
ontwikkel ingslandcn geleidelijk en stapsgewijs hun concurrentievermogen opvoeren zodat zi_j een 
duurzame plaats in de wereldeconomie kunnen gaan innemen. 
Tegenwoordig wordt in alle belangrijke beleidsstukken en maatregelen van de Europese Commissie 
waarin de problemen van de ontwikkelingslanden en de betrekkingen van de EG met deze landen 
aan bod komen, hoge prioriteit verleend aan het ondersteunen van regionale initiatieven. Dit gold 
al voor de Vierde Overeenkomst van Lomé : bij de lopende tussentijdse herziening daarvan is, 
opnieuw gebleken hoe belangrijk regionale integratie is om de ontwikkelingsproblemen van de ACS­
landen aan te pakken. Het gold ook voor de richtsnoeren van 1992 voor de samenwerking met 
Latijns- Amerika en Azië. De stukken over de strategie ten opzichte van het M iddcl land se 
Zeebekken en Azië die de Europese Commissie in de tweede helft van 1994 publiceerde berusten 
op soortgelijke overwegingen. 
In het bovenstaande hebben wij een volledig beeld geschetst van de sterke verbintenis die de EG 
heeft aangegaan om regionale initiatieven van ontwikkelingslanden te ondersteunen. Welke 
instrumenten ook werden gekozen (handelsbeleid, financieel en technische samenwerking. politieke 
dialoog), het hoofddoel van de steun was tot dusverre het ontwikkelingsproces van deze landen te 
vergemakkelijken. Maar, zoals blijkt uit de meer recente regionale initiatieven waarbij de EG 
betrokken is, de rol van de Unie is veranderd : zi_j wil thans niet langer alleen maar een syrnrathiekc 
en belangstellende maar in wezen passieve buitenstaander zijn, maar een actieve partner worden in 
het integratieproces. Dit geldt voor de nieuwe regionale inititatieven inzake de EU en Mercosur, 
alsook voor de nieuwe Middellandse-Zee strategie. 
Deze ontwikkeling heeft twee belangrijke implicaties, die deze recente inspanningen onderscheiden 
van de vroegere EG-steun voor regionale initiatieven van ontwikkelingslanden. Ten eerste : deze 
initiatieven berusten op de gedachte van partnership en beantwoorden dus aan belangen d 1c rnwcl 
voor de EG als voor de groep van ontwikkelingslanden bijzonder zwaar wegen. Ten tweede 
veronderstellen zij een onderhandelingsproces en een beleidswijziging, niet alleen bi_i de 
ontwikkelingslanden maar ook bij de EG. Ook al is dit nieuwe proces nog te kort aan de gang om 
daaraan nuttige lessen of aanbevelingen voor de toekomst te kunnen ontlenen, toch fs het belangrijk 
in gedachten te houden dat de probleemstelling bij deze initiatieven anders is dan bij de vroegere 
aanpak. Bovendien is het niet zo dat de ene aanpak de andere zal moeten vervangen, maar bij cle 
keuze van een aanpak zal men zich veeleer moeten laten leiden door de specifieke situatie van de 
betrokken ontwikkelingslanden en door het belang van de EG. 
De inspanning1van de EG om regionale integratie tussen ontwikkelingslanden te bevorderen en te 
ondersteunen rhag absoluut niet worden uitgelegd als een poging om het Europese Integratiemodel 
te "exporteren". Er zijn natuurlijk veel verschillende benaderingen van integratie en economische 
ontwikkeling mogelijk. Men dient te erkennen dat het Europese model, dat met de geschiedenis van 
het continent is verweven, niet gemakkelijk overdraagbaar en ook niet per definitie geschikt is voor 
andere regio's. Aan de andere kant zou de EG, het Europese integratiemodel het onontkoombare 
referentiemodel is geworden voor praktisch alle regionale initiatieven, met andere belangstc ! lende 
partijen haar ervaring moeten delen over manieren om <le werking van de regionale instell i ngcn te 
verbeteren, de uit de verlaging van de barrières voortvloeiende aanpassingskosten op te vangen en 
de baten van de integratie te verdelen. 
Bijzonderheden over de EG-steun ter bevordering van regionale integratie tussen ontwikkelingslanden 
zijn te vinden in bijlage A. 
9 
111. Wat men van het verleden heeft geleerd 
Uit de ervaring met regionale integratie in allerlei delen van de wereld kunnen wij een aantal lessen 
leren. Men zou kunnen betogen dat de belangrijkste lessen waarschijnlijk kunnen worden omleend 
aan de Europese ervaring. niet alleen vanwege haar betrekkelijk lange geschiedenis, maar ook omdat 
zij tot op zekere hoogte kan worden beschouwd als het enige voorbeeld van geslaagde regionale 
integratie tot dusverre. Een beoordeling van de Europese ervaring mag echter niet beperkt blijven 
tot de zeer geavanceerde structuur van de Europese Unie na het Verdrag van Maastricht. Het meest 
relevant is hoe de Europese integratie zich in de loop der tijd heeft ontwikkeld en de manier waarop 
verscheidene obstakels t i_idcns dat proces zijn overwonnen, en niet de specifieke institutionele opzet. 
Behalve uit de Europese ervaring kan men ook heel wat Ieren uit sommige gedeeltelijk geslaagde 
initiatieven voor regionale integratie en uit de vele andere, in allerlei delen van de Derde Wereld, 
die tot dusverre zijn mislukt. Het geleerde kan worden verdeeld in drie thema's : de voorwaarden 
vooraf, de opzet en de uitvoering van regionale integratieplannen. 
10 
l. Voorafgaande voorwaarden voor een geslaagde· regionale integratie 
Regionale integratie is niet de enige strategie die ontwikkelingslanden kunnen volgen-; om hun 
regionale streven te doen slagen, moeten de landen zowel bereid als in staat zijn om zich voor 
de baten van integratie in te spannen en de daaraan verbonden kosten voor I ief nemen. Dit 
betekent dat de kansen op succes overal verschillen en voor elk geval afzonderlijk moeten 
worden ingeschat. In sommige landen kan regionalisme heel goed werken, maar het is mogelijk 
dat andere landen de voorkeur geven of behoefte hebben aan andere regelingen of routes voor 
hun inlijving bij de wereldeconomie. 
Om te beginnen kunnen geografische knelpunten een sleutelrol spelen bij het beperken van 
mogelijkheden tot integratie. Natuurlijke barrières zoals de Andes-Cordillera of de Himalaya 's 
zijn enorme belemmeringen voor het handelsverkeer : de kosten om deze te overwinnen 1.i_jn zo 
hoog dat buurlanden liever naar ander partners uitzien. 
Voorts kan men de voorafgaande voorwaarden en de andere voor succes belangrijke factoren in 
twee categorieën verdelen : 
a) Voorwaarden ten aanzien van de feite! ijke en de potentiële re lat ie tussen de partners 
Het bestaan van echt gemeenschappelijke belangen. Deze kunnen berusten op zeer 
uiteenlopende factoren : een gemeenschappelijke grens, een gemeenschappelijk rivierbekken 
of een gedeelde natuurlijke hulpbron. Vaak vloeit het gemeenschappelijke belang voort uit 
nabijheid en daarom begint regionale integratie vaak bij buurlanden. Een gemeenschappelijk 
belang kan ook ontstaan als reactie op een gemeenschappelijke ·bedreiging, of deze nu 
economisch is of politiek. De bescherming van het Amazonebekken die de aanleiding was 
voor het Amazonepakt is een goed voorbeeld van een gemeenschappelijk belang dat berust 
op een gedeelde natuur! ijkc hulpbron. Hetzelfde kan worden gezegd van het regionale 
gebruik van water als tTn bouwsteen voor vrede en samenwerking in het Midden-Oosten. 111 
dezelfde geest zou strl_jd tegen de woestijnvorming een aansporing kunnen zijn voor illlegratie 
tussen verscheidene Afrikaanse landen in de Sahelzone. Net zoals de dreiging van een 
uitbreiding van de Sovjet-hegemonie een belangrijke prikkel was voor econotjlische integratie 
in West-Europa, kwam de SADC tot stand om zich beter te verweren tegen de 
destabiliserende werking van het apartheidsregime. Ook de GCC en ASEAN werden 
opgericht met het doel de cohesie te versterken vanwege een bedreiging voor de veiligheid. 
De historische, culturele en politieke patronen moeten bii elkaar passen. Gemeenschappelijke 
bel_ang6n of zelfs geografische nabijheid zijn geen waarborg dat het werkelijk tot integrat ic 
zal kornen of dat dit dt· lwstt· oplossinf. is voo1 l'lk laud. '/.oals dl' ht·t1r~k111gl'II 111ssr11 li111r11. 
bijv. de landen van /,utd J\mer ika, of India en Pakistan, of Israël en Palesuna of Iran <.'.Il Irak 
aantonen, kunnen cultuur en geschiedenis zowel in het voor-als in het nadeel van regionale 
integratie werken. De wederopstanding van ECO op basis van de lslamietische solidariteit 
en het uiteenvallen van Joegoslavië zijn contrasterende voorbeelden over de rol die een 
culturele factor als godsdienst kan spelen, als cement of juist als breekijzer voor regionale 
initiatieven. 
11 
b) Voorafgaande voorwaarden met betrekking tot de interne politieke en economische situatie 
in de partnerlanden 
Vrede en veiligheid : De vorderingen met de regionale integratie en vrede, veiligheid en 
stabiliteit bij de leden van de groepering zijn onderling nauw verbonden. Landen die 
geteisterd worden door burgeronlusten of -conflicten zullen niet in staat zijn op doeltreffende 
wijze aan integratie-initiatieven deel te nemen, want zowel de middelen als de motivering 
voor het uitvoeren van de vereiste beleidshervormingen ontbreken. Volgens dezelfde 
redenering zullen politieke en economische migraties sommige van de problemen van die 
landen naar hun buurlanden overhevelen. 
Politieke inzet : Voor integratie is een sterke politieke wil nodig. Bovendien moet deze 
politieke wil duurzaam zijn om voor het bedrijfsleven geloofwaardig te zijn en bij de 
samenleving als geheel verwachtingen te wekken die in vervulling gaan. Politieke inzet· 
impliceert tevens de bereidheid bepaalde soevereiniteitsaspecten te delen. 
c) Factoren die bevorderlijk zijn voor het slagen van regionale integratie 
Rechtsorde, democratie en goed bestuur zijn noodzakelijk voor een zinnige politieke dialoog 
tussen partners die een onomkeerbaar proces op gang willen brengen, en ook voor het 
scheppen van het nodige vertrouwen ten aanzien van de voorspelbaarheid van de beleidslijnen 
en de economische omgeving. De rechtsorde en goed bestuur zijn essentieel voor de 
behoorlijke werking van de fundamentele economische instellingen, terwijl de democratische 
legitimering de vereiste politieke steun verschaft. Zonder vertrouwen in de regering komen 
er geen lange termijninvesteringen, maar bestaat er veeleer kans op kapitaalvlucht en diefstal. 
Macro-economische stabiliteit : De integratie moet begeleid worden door adequate 
economische beleidskaders. Hiertoe behoren redelijk stabiele wissel-en inflatiekoersen en 
een juist beheer van de overheidsfinanciën en de betalingsbalans. 
Vaak is geconstateerd dat een eenmaal geslaagde integratie krachtig meewerkt om de 
bovengenoemde voorwaarden te consolideren. Met andere woorden : wanneer de integratie 
eenmaal werkt wordt het voor de landen gemakkelijker om veiligheid en macro-economische 
stabiliteit te handhaven. In Europa kon de integratie alleen maar beginnen omdat vrede en 
veiligheid, alsook democratie, in redelijke mate waren verzekerd. Maar tegelijkertijd werden 
deze vrede en veiligheid door de Europese integratie verder geconsolideerd omdat een ernstig 
conflict tussen EG-Lid-Staten voortaan ondenkbaar was geworden. , 
In veel ontwikkelingslanden lijken de bovenstaande voorwaarden niet aanwezig te zijn. Het 
is daarom niet verwonderlijk dat in deze gevallen de resultaten van integratiepogingen tot 
dusverre teleurstellend zijn geweest. · 
2. De opzet van regionale integratie 
Bij het opzetten van een institutioneel kader voor regionale integratie zijn er twee 
mogelijkheden : een intergouvernementele of een supranationale aanpak. Het eerste betekent dat 
de regeringen hun volle soevereiniteit blijven uitoefenen, zodat de nieuwe instellingen die worden 
opgezet alleen fungeren als secretariaat voor de voorbereiding en uitvoering van 
beleidsmaatregelen voor integratie. Men spreekt van supranationalisme wanneer regeringen 
besluiten om sommige specifieke soevereiniteitsaspecten via een instelling samen te delen. Bij 
supranationalisme gaan de wetsbepalingen voor integratie voor op de nationale wetten en kan de 
12 
toepassing van deze bepalingen zonodig via de rechtbank worden afgedwongen. 1 n dat geval 
wordt de begroting voor de uitvoering van de integratiemaatregelen vastgesteld, uitgevoerd en 
gecontroleerd door gemeenschappelijke instellingen. Bij de intergouvernementele aanpak. bereik.en 
de Staten overeenstemming over bepaalde zaken en nemen deze op in hun nationale wetgeving, 
maar er is geen gezamenlijk wetscorpus. 
De Europese Integratie is een mix van de supranationale en de intergouvernementele aanpak. 
Vrijwel alle andere integratiebewegingen, ook die van ontwikkelingslanden, bezigen bijna 
uitsluitend de intergouvernementele aanpak, ook al zijn er een paar uitzonderii1gen in de 
monetaire sfeer (bijvoorbeeld de CFA-zone en de CMA). 
Wat hiervan te leren valt met betrekking tot de opzet van regionale integratie is niet dat 
organisaties-supranationaal of intergouvernementeel moeten zijn maar dat de instellingen, los van 
de aanpak die wordt gekozen, een realistisch mandaat moet hebben. Tevens moeten zij over 
passende middelen beschikken om zich van dat mandaat te kwijten. Indien de eigen middelen 
automatisch worden bijgedragen, bi_jvoorbccld uit de opbrengsten van een gemeenschappel i_jk 
extern tarief dan is dat gunstiger dan indien zij uit de nationale begrotingen worden betaald. l let 
lijkt waarschijnlijk dat de meeste integratie-initiatieven van ontwikkelingslanden hoofdzak.eli_jk 
van het intergouvernementele type zullen zijn. Maar ook dan nog vereist het complexe 
integratieproces instellingen die regionale beleidsvormen kunnen uitwerken en uitvoeren. De 
menselijke en financiële middelen moeten in overeenstemming zijn met de oogmerken. Tenslotte 
mogen de taken van de verschillende instellingen niet met elkaar in strijd zijn of elkaar 
overlappen, zoals momenteel het geval is in bijvoorbeeld Subsahara Afrika, want dit leidt tot 
ondoelmatigheid en verspilling. 
Uit de ervaring van het verleden hebben wij ook iets geleeerd over de beginselen van 
subsidiariteit en verschil in tempo. Het subsidiariteitsbeginsel houdt in dat de 
verantwoordelijkheid voor het aanpakken van een kwestie zo dicht mogelijk hij de betrokken 
bevolking moet worden gehouden. Dit is nogal logisch, want het is voor een burgcrmaatschappi_i 
moeilijk te accepteren dat juist beslissingen die het doeltreffendst op een laag peil kunnen worden 
genomen, aan een intergouvernementeel of supranationaal lichaam moeten worden overgelaten. 
Dit beginsel zou tot op zekere hoogte ook als leidraad kunnen dienen bij het uitstippelen van een 
realistisch en passend mandaat voor verschillende regionale organisaties. 
Voorts zou het kader voor regionale integratie genoeg ruimte moeten bieden voor vorderingen 
in verschillend tempo. Indien alle Lid-Staten van een regionale groepering in hetzelfde tempo 
moeten voortschrijden, wordt de vooruitgang bepaald door het tempo van de traagste Lid-Staat. 
Daarentegtrn houdt het beginsel van variabel tempo in dat sommige subgroepen van landen 
binnen een groepering de weg naar de integratiedoelstellingen sneller kunnen afleggen dan 
andere. Op die manier kan een groepering met een groot_ aantal Lid-Staten één of meer 
subgroepen bevatten met een meer ambitieus programma, terwijl het kernprogramma voor alle 
leden geldt. Maar bij groeperingen die elkaar overlappen gaat dit beginsel niet op, want dan 
schept het alleen maar verwarring in de beleidsvormen die men wil uitvoeren. 
3. De uitvoering van regionale ___ intc_g_ratie 
Een van de belangrijkste conclusies naar aanleiding van het geringe succes van vroegere 
integratiepogingen van ontwikkelingslanden is, dat men voldoende openheid moet betrachten 
jegens derde landèn. Ook al gaat regionale integratie per definitie gepaard met een 
voorkeursbehandeling voor de partnerlanden, de regionale markten moeten open blijven. Er moet 
een evenwicht worden gevonden tussen openstelling en regionale preferenties. 
13 
De ervaring leert dat men geen succes kan verwachten van zeer hoge regionale protectie die 
verplaatsing van de handelsstromen aanmoedigt, met alle kosten van dien. 
Voorts mag integratie niet hoofdzakelijk of alleen een zaak van de overheid zijn. De particuliere 
sector en de burgersamenleving moeten bij ten volle bij het proces betrokken worden. 1 ndien de 
integratie niet beantwoordt aan de aspiraties van de particuliere sector en de burgermaatschappij, 
dan zijn de kansen op slagen gering. 
Een ander aspect van de uitvoering dat veel aandacht heeft gekregen is de verdeling van de 
kosten en baten van de integratie over de deelnemende landen. Evenals bij economische 
liberalisering in het algemeen, plegen de kosten in de ruimte en de tijd geconcentreerd te zijn, 
terwijl de baten meestal meer diffuus zijn en langer op zich laten wachten. In Europa is het 
belang van regionale en sociale beleidsvormen om de aanpassing te vergemakkelijken en de 
overgangskosten te reduceren geleidelijk toegenomen. Deze beleidsvormen komen neer op een 
herverdeling van de middelen, waarbij de rijkere delen en groepen van de Unie, die normaal 
gezien profijt trekken van de grote Europese markt, iets moeten afstaan aan de minder 
welvarende delen en groepen die zich eerst moeten aanpassen voordat zij kunnen profiteren van 
de kansen die integratie biedt. Sommige integratiegroeperingen van ontwikkelingslanden hebben 
een beleid voor herverdeling uitgestippeld (bijvoorbeeld de CEAO in West-Afrika). Meestal 
bleek deze herverdelingspolitiek geen succes. Anderzijds zou de overgang kunnen wörden 
vergemakkelijkt door landen die hoge aanpassingskosten moeten dragen langere 
overgangsperioden te gunnen. Steun van buitenaf zou ook een belangrijke rol kunnen spelen. 
[V. AANBEVELINGEN BETREFFENDE EXTERNE STEUN VOOR REGIONALE 
INTEGRATIE 
Ondanks de bewezen voordelen van regionale aaneensluting en ondanks de omvangrijke buitenlandse 
steun beantwoordden veel van de vroege initiatieven van ontwikkelingslanden voor regionale 
integratie niet aan de verwachtingen. De hierboven vermelde bevindingen maken duidelijk waarom. 
De vraag waar het thans om gaat is hoe de externe steun van de EG voor regionale integratie 
doeltreffender kan worden gemaakt. Een belangrijk aspect hierbij is na te gaan wat buitenlandse 
steun kan doen aan de hierboven beschreven voorafgaande voorwaarden. Hierbij d.ient men wel te 
bedenken dat de bevordering van vrede en veiligheid, goed bestuur en macro-economische stabiliteit 
buiten het bestek van deze mededeling liggen. 
Onderstaande aanbevelingen hebben betrekking op de opzet en uitvoering van integratieregelingen. 
Essentiële elementen van deze aanbevelingen zijn ontleend aan de recente initiatieven voor de 
bevordering van meer doeltreffende regionale integratie tussen ontwikkelingslanden, waarhi_j de Ui 
was hetrokken1en die zijn opge1iomcn in het overzicht in bijlage A. 
Bij de opstelling van deze aanbevelingen is rekening gehouden met het bestaan van drie grote 
categorieën van integratiegroeperingen van ontwikkelingslanden. Ten eerste naburige regio's waar 
de regionale integratie nauw verbonden is met de integratie van de Europese Unie, bijvoorbeeld de 
Middellandse-Zeeregio. Ten tweede de ontwikkelingslanden met een middelhoog inkomen, 
voornamelijk in Latijns Amerika, die reeds betrekkelijk ver zijn voortgeschreden op het 
integratiepad. Ten derde de andere ontwikkelingslanden, in het bijzonder in Afrika, waar regionale 
integratie hard nodig is, maar om economische; institutionele en politieke redenen grote 
moeilijkheden oplevert. 
14 
1. Het EG-handelsbeleid als middel om regionale integratie met en tussen ontwikl<clingslanden te 
bevorderen 
Aangezien regionale integratie hoofdzakelijk neerkomt op het verlagen of uitschakelen van tarief 
en andere handelsbarrières, is het van essentieel belang dat de regio de juiste commerciële 
behandeling krijgt van de kant van de Europese Gemeenschap, haar voornaamste mondiale 
handelspartner. Twee dimensies van het handelsbeleid kunnen in dit verband een bijzonder grote 
rol spelen. 
a) Sluiting van vrijhandelsovereenkomsten met ontwikkelingslanden van een bepaalde regio 
Er zijn belangrijke argumenten die pleiten voor een geleidelijke overgang naar minder 
eenzijdige preferenties en meer wederkerigheid in de handelsregelingen tussen 
geïndustrialiseerde en ontwikkelingslanden. Een wederkerige regeling geeft meer 
doorzichtigheid en· vergemakkelijkt regionale integratie en de integratie van de 
ontwikkelingslanden in de wereldeconomie. Een wederkerige regeling verhoogt ook de 
geloofwaardigheid van economische beleidshervormingen, die een noodzakelijke voorwaarde 
zijn voor het aantrekken van duurzame investeringen. 
Het vooruitzicht op een vrijhandelszone zoals die welke reeds is voorgesteld voor het 
Middellandse-Zeebekken, waarvoor om te beginnen bilaterale overeenkomsten worden 
gesloten met Marokko, Tunesië en andere landen, zou voor de partnerlanden een grote_ 
stimulans kunnen zijn om de intraregionalc handelsbarrières te verlagen, om daarna met de 
EG een liberaliseringsakkoord tussen regio's te kunnen sluiten. Naarmate het vredesproces 
voortschrijdt zal een soortgelijke regeling gelden voor het Midden-Oosten, en er zijn ook 
dergelijke plannen voor de EG-Mercosur-Overeenkomst als laatste stap in de bilaterale 
samenwerking. Uiteraard moet het aanbod voor een dergelijke overeenkomst worden 
aangevuld met een reeks maatregelen die beogen de wetten op elkaar af te stemmen, de 
normen te harmoniseren en de herstructurering van de partnereconomicën te 
vergemakkelijken om een al te onevenwichtige verdeling te vermijden·. Het beleidspakket dat 
voor de Middellandse-Zeeregio en voor Mercosur wordt voorgesteld omvat dan ook 
bevordering van Europese investeringen in de regio, technologische ~samenwerking, 
aanmoediging van kleine en middelgrote ondernemingen, alsook bijstand voor de verlichting 
van de sociale effecten van de liberaliseringsmaatregelingen en voor verbetering van de 
regionale infrastructuren. 
b) Cumulatie in de regels van oorsprong en ander concessies in het kader van het Stelsl van 
Algemene Preferenties 
' 
Noch aan de Lomé--Overccnkomsl noch aan hel algemene prcferentiestelstel zijn voor de 
ontvangende landen voorwaarden verbonden op het gebied van regionale integratie. Wel 
voorziet het APS in de cumulatie van regels van oorsprong voor regionale groeperingen die 
daarom verzoeken. In de Lomé-Overeenkomst geldt de cumulatie van oorsprongregels 
automatisch voor de gehele ACS-groep. Deze cumulatie is een indirecte, maar substantiële 
steun voor de intraregionale handel en investeringen. Daarom moet men blijven streven naar 
een ruimere en betere benutting ervan. Bovendien blijken sommige speciale ASP-regelingen 
zoals het drugsprogramma voor de Midden-Amerikaanse en ·Andeslanden ook bevorderlijk 
voor het integratiestreven in deze regio's. 
15 
2. Beleid voor ontwikkelingsamenwerking 
De externe steun voor regionale integratie in het kader van het samenwerkingsbeleid zou kunnen 
worden verdeeld in de volgende grote categorieën, die hieronder worden beschreven : a) steun 
voor de opbouw van capaciteit en versterking van de instellingen; b) hulp voor de particuliere 
sector om beter te kunnen concurreren; en c) bijstand aan regeringen om beleidshervormingen 
te vergemakkelijken. 
a) Capaciteitsopbouw en institutionele versterking 
Het opzetten en uitvoeren van regionale intcgratieplanner\ gaat niet van een leien dakje. Men 
kan niet er zonder meer van uitgaan dat de daartpé vereistè,yaardigheden aanwezig zijn, want 
deze moeten eerst worden ontwikkeld. De EG is de aangewezen instantie om steun en 
adviezen te verlenen op basis van haar eigen ervaring. Dit blijkt duidelijk uit de verzoeken 
om technische steun die de EG heeft ontvangen van onder meer Mercosur, ASEAN, 
UEMOA, SADC en de Andespaktlandcn. 
Technische bijstand en scholing voor zowel nationale als regionale overheidsinstanties moet 
n,og steeds veel aandacht krijgen, met het oog op de versterking van de plaatselijke capaciteit 
voor het opstellen en uitvoeren van het regionale integratiebeleid. De uitwisseling van 
personeel tussen instellingen in Europa en de ontwikkelingslanden voor het aanpakken van 
specifieke technische kwesties zou een goede zaak kunnen zijn voor het versterken van 
integratieplannen. 
Het uiteindelijke succes van initiatieven voor regionale integratie zal afuangen van goede 
internalisering van de maatregelen. Dit is bijzonder actueel in Afrika, waar absoluut hulp 
moet worden geboden bij de opbouw van plaatselijke capaciteit om de agenda van 
hervormingen op te stellen en uit te voeren. Bij de UEMOA is de steun voor het opzetten 
van een multilaterale toezichtregeling een voorbeeld van de manier waarop dit zou kunnen 
worden aangepakt. Op een ander, meer basaal niveau is de steun voor de nationale technische 
werkgroepen in de landen die deelnemen aan het Grensoverschrijdend Initiatief een bruikbaar 
model voor het opbouwen van plaatselijke capaciteit en een aanhang voor de hervormingen. 
Een ander aspect van capaciteitsopbouw houdt verband met onderzoek. Endogeen onderzoek 
over regionale integratie, dat de EG al jarenlang ondersteund, vooral in Latijns-Amerika 
(bijv. SELA -Sistema Económico Latinoamcricano-, ALADI) zou ook in andere regio ·s 
moeten worden bevorderd. Dit zou bij voorkeur moeten geschieden in het kader van een 
onderweksprogramma, in plaats van met allerlei los van elkaar staande initiatieven. Tevens 
zouden' programma's moeten worden opgezet om de particuliere sector en de 
burgermaatschappij (met inbegrip van de vakbonden) vertrouwd te maken met en te betrekken 
bii het thema regionale integratie. Over de regionale voorschriften en procedures moeten 
gemakkelijk toegankelijke databases worden ontwikkeld ten behoeve van het particuliere 
bedrijfsleven. 
b) Rechtstreekse steun voor de particuliere sector om bedriiven te helpen profiteren van de 
kansen die regionale integratie biedt 
Zoals elk liberaliseringsproces zal regionale integratie onvermijdelijk leiden tot wijzigingen 
in de particuliere sector. Sommige firma's zullen in staat blijken zich uit te breiden en te 
16 
profiteren van nieuwe kansen, en er zullen nieuwe bedrijven ontstaan. Andere bedrijven 
daarentegen zullen van de sterkere concurrentie te lijden hebben en misschien moeten sluiten. 
De manoeuvres van hen die zich bedreigd voelen zouden de politieke wil om de integratie 
door te zetten kunnen ondermijnen. Om het integratiestreven te ondersteunen is het daarom 
van essentieel belang de particuliere sector één of andere vorm van aanpassingssteun te 
bieden. Gezien de druk op de begroting is buitenlandse steun extra belangrijk, want in de 
ontwikkelingslanden zullen de meeste regeringen niet in staat zijn veel hulp te bieden. Dit 
geldt in het bijzonder voor de armste landen van Suhsahara Afrika en de Middellandse­
Zcelandcn, die voor de ontzaglijke uitdaging staan om met de EG een vrijhandelszone op te 
richten. 
Dergelijke steun kan allerlei vormen aannemen, bijvoorbeeld het financieren van 
ondernemersbijeenkomsten voor het aanmoedigen van joint ventures, het opzetten van advies­
en informatiecentra over de marktkansen, het verstrekken van scholing voor het aanleren van 
nieuwe vaardigheden en het vergemakkelijken van activiteiten op het gebied van 
risicodragend en startkapitaal. Bij de EG bestaan reeds programma's van dit soort voor 
Latijns-Amerika en het Middellandse-Zeegebied (AL-fNVEST, MED-INVEST, en ECIP). 
r n de Indische Oceaanregio wordt momenteel, als aanvulling op de reeds lopende 
beleidshervormingen in het kader van een meer algemeen proces van regionale integratie, een 
experimenteel steunproject voor de particuliere sector opgezet. Het project bestaat uit een 
combinatie van kleine leningen en giften, voor het financieren van diensten die bedrijven 
wellicht nodig zullen hebben voor het reorganiseren van hun activiteiten. Een soortgcl i_jk 
experimenteel programma voor Zuidelijk Afrika is thans in onderzoek. Dergelijke projecten 
zouden een essentieel bestanddeel moeten worden van een EG-strategie om pogingen tot 
regionale integratie te ondersteunen in landen waar de particuliere sector zwak is. 
Bij gebrek aan compensatieregelingen zijn de aanpassingskosten voor sommige landen of 
sectoren onevenredig hoog. Steun van donors zou de intraregionale solidariteit kunnen 
aanvullen en de cohesie binnen een integratiegroepering sterk verbeteren. 
Een ander belangrijk middel om de particuliere sector in het integratieproces bij te staan is 
te zorgen voor beter toegankelijke en doeltreffendere financiële diensten. De exporten van 
het Noorden naar het Zuiden zijn meestal naar behoren gedekt met kredietgaranties. Het 
verkrijgen van financieringen voor exporten van het Zuiden naar het Noorden is echter 
doorgaans moeilijk en zeer duur, en dat is nog erger wanneer het om intraregionale Zuid­
Zuid handel en -investeringen gaat. Daarom staat het te verwachten dat vanwege de zwakke 
financierings- en betalingssystemen in veel landen de particuliere sector tegel ijk geen kans 
zal zien meer economische activiteit over de grens te ontplooien. Vooral met het oog op de 
noodzaak van open integratiesystemen, zonder overdreven hoge regionale preferenties, is liet 
van belang de financieringsinstrumenten voor exporteurs van het Zuiden te verbeteren. 
Gebeurt dit niet dan blijven de firma's in het Zuiden kampen met een zware handicap in de 
concurrentie. Sommige in kader van het CBI ondernomen werkzaamheden zouden van nut 
kunnen zijn bij het ontwikkelen van projecten voor andere integratiepogingen. 
c) Betalingsbalans/begrotingssteun als bijdrage in de netto kosten van de overgang 
Intraregionale economische liberalisering gaat gepaard met beleidshervormingen waaraan 
kosten zijn verbonden voor de openbare sector en de betalingsbalans van de landen die de 
integratie aangaan. Een van de voornaamste effecten op de overheidsbegroting is de daling 
van de douane-inkomsten. De kosten zijn voornamelijk van korte duur en zullen 
waarschijnlijk worden gecompenseerd door de winst die de reactie van het aanbod naar 
17 
verwachting zal opleveren. Desondanks zal het misschien nodig zijn hel verlies aan 
douaneinkomsten te compenseren door hogere indirecte belastingen van een ander soort 
(bijvoorbeeld de invoering van een belasting op de toegevoegde waarde). Toch zi_jn _juist deze 
overgangskosten één van de redenen waarom in vele ontwikkelingslanden de politieke wil 
voor het uitvoeren van de bij vorige pogingen tot integratie overeengekomen besluiten tot 
dusverre ontbreekt. 
Buitenlandse bijstand kan een doorslaggevende rol spelen om het proces op gang te brengen. 
Dit geldt vooral in het geval van de kleinere en armere ontwikkelingslanden, hoofdzakelijk 
binnen de ACS-groep, wie het moeilijk zal vallen regionale integratie uit te voeren zonder 
externe steun voor de overgangsfase. Bij het Grensoverschrijdend Initiatief (in Oost-en 
Zuidelijk Afrika en de Indische Oceaan) is een regeling opgezet waarbij aan de landen die 
aan regionale liberalisering werken betalingsbalans/begrotingssteun wordt verstrekt als 
aanvulling op hun eigen aanpassingspogingen. Deze aanpak zou in andere delen van de derde 
wereld te pas kunnen komen. 
3. Donorcoördinatie 
Regionale samenwerking in het algemeen en regionale integratie in het bijzonder zi_111 domeinen 
waar het optreden van de donors vaak ongecoördineerd en soms, zelfs tegenstrijdig is. In 
sommige gevallen steunen donors een bepaalde organisatie zonder de ruimere context in 
aanmerking te nemen. Hierdoor voelen die organisaties minder de noodzaak om zelf hun 
programma's te harmoniseren en stroomlijnen en worden zij juist aangemoedigd om links en 
rechts verzoeken in te dienen op zoveel mogelijk gebieden, teneinde zoveel mogelijk buitenlandse 
financiering binnen te halen. Sommige critici schrijven de proliferatie va~1 regionale instellingen 
in de ontwikkelingslanden (en speciaal in Afrika) zelfs toe aan de invloed van de donors, die 
hebben meegewerkt aan de oprichting van deze organisaties en ze daarna op de been houden. 
De coördinatie tussen donors ~nzake bevordering van regionale integratie zou doeltreffender 
moeten worden geregeld. Met het oog op het Verdrag van Maastricht zou de Commissie het 
initiatief moeten nemen om reeds nu de coördinatie binnen de EG te verbeter~n. Tevens zou zij 
moeten blijven aandringen op coördinatie bij andere instanties, zoals· het speciale 
steunprogramma voor Afrika (SPA) van de Wereldbank, de Globale Coalitie voor Afrika (GCA), 
het DAC en UNCTAD. 
In opdracht van de Globale Coalitie voor Afrika zette de Commissie zich aan de taak 
aanbevelingen uit te brengen voor de stroomlijning en versterkihg van Afrikaanse instellingen 
voor integratie. Het zou wellicht nuttig zijn een dergelijke studie ook voor andere delen van de 
derde wereld te verrichten. 
Bij de coördinatie tussen donors heeft de EG een leidende .rol gespeeld voor de ontwikkeling van 
een nieuwe benadering ten opzichte van Afrika. De EG Lid-Staten die nauw betrokken zijn bij 
dit onderwerp en de multilaterale organisaties hebben samen met de Commissie stuurcomités 
opgezet (bijvoorbeeld in de UEMOA). Dit is een manier om de in het Verdrag van Maastricht 
beoogde beleidscoördinatie te verwezenlijken. Immers, de EG heeft thans tot taak toe te zien op 
de coördinatie van het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid van de Lid-Staten en de Unie en op 
de coherentie van alle EG-beleidsvormen met de oogmerken van de ontwikkelingssamenwerking. 
Dit geldt voor alle aspecten van de ontwikkelingssamenwerking, inclusief steunmaatregelen voor 
regionale integratie en samenwerking. 
Ook is het de moeite waard een regeling op te zetten om de EG-Lid-Staten gezamenlijk op de 
hoogte te houden via een jaarlijks verslag dat door de Commissie wordt opgesteld: Een 
bijkomend voordeel van een dergelijk verslag zou zijn dat het publiek aldus op de hoogte blijft 
van de ontwikkelingen, en van de resultaten van de EG-steun voor integratiepogingen in 
18 
ontwikkelingslanden. 
19 
Bijlage AOVERZICHT VAN DE EG-STEUN VOOR REGIONALE INTEGRATIE 
TUSSEN ONTWIKKELINGSLANDEN 
De Europese Gemeenschap heeft allerlei soorten regionale initiatieven en projecten ondersteund, 
zonder daarbij onderscheid te maken tussen regionale samenwerking of regionale integratie. Gezien 
het onderwerp van deze mededeling hebben wij het in deze bijlage echter alleen over de EG-steun 
voor regionale integratie en niet voor regionale samenwerking in de ruimere zin. Centraal staan 
daarbij recente initiatieven die relevant zijn voor het uitwerken van aanhevelingen over de manieren 
waarop regionale integratie doeltreffender van buitenaf kan worden ondersteund. 
a) Latijns-Amerika 
Latijns-Amerika is de ontwikkelingsregio die van oudsher het grootste deel van de EG­
ontwikkelingshulp in de vorm van technische en financiële bijstand voor regionale initiatieven 
heeft ontvangen. De voornaamste redenen hiervoor zijn tweeërlei : ten eerste heeft in Latijns­
Amerika het idee van regionale integratie sterke economische en politieke annotaties; ten tweede 
was men in deze regio gebrand op steun voor regionale initiatieven, in plaats van voor nationale 
projecten. De steun was hoofdzakelijk gericht op drie regionale groeperingen : het Midden­
Amerikaanse integratiesysteem (SICA), het Andespakt en Mercosur. 
Onder de buitenlandse donors speelde de EG een sleutelrol bij de pogingen om de Midden­
Amerikaanse Gemeenschappelijke Markt (CARICOM), het meest zichtbare onderdeel van SICA, 
weer tot leven te wekken nadat deze bijna was ingestort als gevolg van de oorlog en de 
schuldencrisis in de regio. De steun werd grotendeels verstrekt als politieke en economische 
dialoog met de regio (de "dialoog van San José") in de vorm van 1aar\ijksc vergaderingen op 
mi111stcrnivcau en meer frequente bi_jeenkomsten op technisch niveau. Een 
samenwerkingsovereenkomst tussen de EG en de Middenamerikaanse landen heeft eveneens de 
Europese samenwerking met de regio vergemakkelijkt en bijgedragen tot versterking van de 
regionale inspanningen. Behalve politieke steun is vanaf het begin van de _jaren negentig ook 
financiële bijstand verstrekt om de clearing-faciliteit weer van de grond te krijgen; deze bijstand 
werd afüankelijk gesteld van de opheffing van de intraregionale handelsbarrières. Toen deze 
faciliteit overbodig was geworden werden de resterende gelden opnieuw toegewezen en wel voor 
een exportbevorderingsprogramma (export binnen en buiten de regio) ten behoeve van de 
zwakste leden. Door SICA-instellingen met het beheer van een aantal regionale projecten te 
belasten en door haar steun voor het Middenamerikaanse parlement heeft de EG ook bijgedragen 
tot de institUtionele versterking van deze groepering. 
Op handelsgebied geniet de Middenamerikaanse Gemeenschappelijke Markt sinds het midden van 
de tachtigèr jaren de mogelijkheid tot regionale cumulatie van de regels van oorsprong. Op die 
manier moedigt de EG de intraregionale produktie en handel aan. Ook het feit dat alle SICA­
leden in het kader van het AS P dezelfde speciale voorkcursbchandel ing genieten is hcvorderl ijk 
voor integratie. 
Al jarenlang is de EG een vooraanstaande donor van het Andespakt. Zij verstrekte vooral 
institutionele bijstand, voornamelijk voor de JlJNAC (Junta del Acuerdo de Cartagena), de 
uitvoerende instantie van de groepering : 85 % van diens externe financiering komt van de EG, 
in de vorm van technische bijstand en financiering van door deze instelling beheerde regionale 
projecten. 
20 
Bij sommige van deze projecten lag de nadruk op regionale samenwerking in algemene zin nf 
versterking van de algemene economische structuren in de regio. maar andere waren 
uitdrukkelijk gericht op verhoging van de produktie en het handelsverkeer binnen de regio. De 
projecten die thans in voorbereiding zijn betreffen harmonisering van de normen in de 
Andesregio en steun voor de toepassing van het gemeenschappelijke buitentarief van de 
Andeslanden. 
Het feit dat de EG zowel met de Middenamerikaanse regio als met het Andespakt 
samenwerkingsovereenkomsten heeft gesloten, en niet met elk land afzonder! ijk, draagt ook bij 
tot versterking van de regionale identiteit en de regionale instellingen. Ook het Andespakt kan 
profiteren van regionale cumulatie bij de regels van oorsprong. Op verzoek van de regio, die 
ongunstige effecten op de integratiepogingen wenst te vermijden, heeft de EG de speciale 
voorkeursbehandeling die de andere Andespaktlanden in het kader van het ASP toekomt 
uitgebreid tot Venezuela, ondanks diens betrekkelijk hoge inkomen per inwoner. 
De steun voor Mercosur is de meest recente regionale actie van de EG in Latijns-Amerika. Tot 
voor kort was de steun voor deze groepering hoofdzakeli_jk politiek en op hoog niveau, volgens 
de wens van 1.owel Mcrcosur als de Europese ( icmccnschap. Zo vond de ollïcièqe intree van 
Mcrcosur op de internationale scène plaats te Brussel en wel in april 1991. toen de Ministers van 
Buitenlandse Zaken van de vier Lid-Staten een bezoek brachten aan de Europese Commissie en 
Raad en verzochten om technische bijstand van de EG om hun prille regionale initiatief te 
versterken. Sindsdien is de EG een toegewijd supporter van dit integratie-initiatief, dat in 
weerwil van vele hindernissen crin is geslaagd bijna alle barrières voor de rntraregionalc handel 
in rekordtcmpo uit te schakelen. 
Ofschoon de EG met elk van de Lid-Staten van Mercosur samenwerkingsovereenkomsten heeft 
lopen, sloten de Commissie en Mercosur op verzoek van deze laatste een afzonderlijke 
interinstitutionele overeenkomst om de weg te banen voor de EG-financiering van scholing en 
technische bijstand in prioriteitsdomeinen van regionale integratie, de coördinatie van enkele 
belangrijke aspecten van het landbouwbeleid, het beheer van de douane en de harmonisering van 
technische normen. De EG heeft ook financiële steun verstrekt voor de versterking van sommige 
ins teil ingen van Mercosur in de vorm van technische bijstand voor het uitstippelen van 
beleidsvormen, beheer van arbeidskrachten en inschatting van de behoeften aan administratieve 
steun. 
Thans is de EG bezig haar betrekkingen met Mercosur nog te versterken door de sluiting van 
een interregionale overeenkomst voor handels- en economische samenwerking die voorziet in 
verdieping, van de huidige politieke dialoog, uitbreiding van de EG-samenwerking met de regio 
tot strategische gebieden van gemeenschappelijk belang, een regeling voor overleg over 
handelskwesties en de voorbereiding van wederkerige liberalisering van de handel. De lange 
termijnstrategie ten aanzien van Mercosur, die reeds door de Europese Commissie is 
goedgekeurd en momenteel bij de Raad in bespreking is, behelst voor de (verre) toekomst de 
mogelijkheid een vrijhandelszone op te zetten tussen de EG en Mercosur. 
b) Middellandse-Zeebekken (inclusief het Midden-Oosten} 
Het Middellandse-Zeebekken, dat in verband met talrijke historische en culturele factoren als een 
samenhangende regio kan worden beschouwd, wordt desondanks gekenmerkt door een geringe 
graad van economische interdependentie tussen de afzonderlijke landen. Uiteraard zijn er wel wat 
initiatieven opgekomen, zowel politieke als economische, om deze situatie recht te 1.cttcn. De 
landen van Noord-West Afrika met <lc Union du Maghreb Arabe (UMA), de Golfregio met de 
Gulf Cooperation Council (GCC) en meer onlangs een aantal niet-Arabische Islamitische Staten 
21 
in West/Centraal-Azië hebben pogingen gedaan om regionale groeperingen op te zetten. 
22 
In een recente mededeling, waarin gepleit werd voor een Euro-Mediterraans partnerschap, kende 
de Commissie hoge prioriteit toe aan de bevordering van regionale integratie en samenwerking 
in dit gebied als geheel. In de ogen van de Commissie moet hier een zone van vrede rn stabiliteit 
komen op basis van economische regelingen, waaronder een vrijhandelszone en ,nregaandc 
economische samenwerking tussen de EG en haar Middellandse-Zeepartners. 
De vrijhandelszone, die tegen het jaar 20 l O afgerond ·zou moeten zijn, zou voorzien in vrij 
verkeer van industrieprodukten, geleidelijke liberalisering van de handel in landbouwprodukten 
die voor beide partijen van belang zijn, vrijheid van vestiging· voor bedrijven, verlening van 
grensoverschrijdende diensten en vrij kapitaalverkeer. Voorts zou de overeenkomst voorzien in 
vrijwel gelijke regels van oorsprong voor alle partijen, wederzijdse erkenning van normen, 
strenge bescherming van intellectuele eigendomsrechten en regels inzake concurrentie. 
De eerste stappen in dit proces zijn reeds gezet : met verscheidene landen zijn de 
onderhandelingen bijna voltooid, en met andere landen zullen zij binnenkort beginnen. De EU 
hoopt dat wanneer deze onderhandelingen eenmaal zijn voltooid, soortgeli_jke 
vrijhandelsovereenkomsten tot stand zullen komen tussen de Middellandse-Zeelanden zelf en 
tussen de laatstgenoemde en de Europese landen die geen lid zijn van de EG. 
Het is de bedoeling dat de EG de overgang naar vrije handel ondersteunt met substantiële 
samenwerking ten gunste van deze landen, zoals steun voor de modernisering van de particuliere 
sector en voor de verlichting van de sociale effecten die de overgang naar meer open economieën 
zal teweegbrengen, alsook voor verbetering van de regionale infrastructuren. 
Regionale integratie en samenwerking neemt een belangrijke plaats in in de bijdrage van de EG 
aan het vredesproces in het Midden-Oosten. De EG ondersteunt een toekomstige vrijhandelszone 
tussen Israël, Jordanië, Egypte en de Palestijnse gebieden om -te profiteren van de 
complementariteiten in de regio en deze te gebniiken als een voertuig voor stabiliteit en groei. 
Ook bij de Samenwerkingsraad voor de Golf (GCC) heeft de EG het proces van regionale 
integratie altijd krachtig ondersteund. Deze steun weerspiegelt het economisch belang en de 
strategische betekenis van de Golfrcgio. Een sterkere en beter geïntegreerde GCÇ zou bijdragen 
tot stabilisering van de Golfregio en zou een economisch kader bieden voor een partnerschap op 
economisch, energie-en veiligheidsgebied met de EG. De EG heeft haar steun voor de regionale 
integratie van de GCC geconcretiseerd door de sluiting van een samenwerkingsovereenkomst 
tussen beide regio's in 1989 en het lanceren van een aantal samenwerkingsactiviteiten voor 
versterking van de regionale integratie van de GCC, met onder meer technische bi_jstand voor 
het opzette\1 van een GCC-douane-unie. Bovendien lopen momenteel onderhandelingen voor een 
vrijhandelsbvereenkomst tussen beide regio's. 
De relatie van de EG met de Organisatie voor Economische Samenwerking (ECO), een groep 
die tot voor kort vrijwel alleen op papier bestond, staat nog in de kinderschoenen. Toch volgt 
de EG met grote belangstelling de ontwikkeling van deze groepering die zou kunnen bijdragen 
tot de stabilisering van deze geopolitiek ontvlambare regio, en zij heeft zich bereid verklaard te 
helpen met het opzetten van de ECO's instellingen en technische bijstand te verlenen om zijn 
economische integratie te bevorderen. 
23 
Van alle ontwikkelingsregio's heeft Azië tot dusverre de minste belangstelling voor re!!ionale 
integratie aan de dag gelegd. De bestaande groeperingen, zoals SAARC en ASEAN. 1ijn over 
het geheel genomen losse samenwerkingsregelingen en hebben met integratie weinig van doen. 
f n sommige gevallen komt dit door het betrekkelijk grote economische gewicht van sommige 
landen in deze regio, die geen regionale integratie nodig hebben om schaalbezuinig111gen te 
kunnen verwezenlijken. Nu de afzonderlijke landen zich steeds voorspoediger ontwikkelen, in 
het bijzonder in de ASEAN-rcgio, en meer de behoefte voelen hun eigen markten uit te hrl'.1dc11, 
is regionale integratie de laatste tijd aantrekkelijker geworden. Men ziet thans tendensen om de 
integratiebanden nauwer aan te halen. In haar recente mededeling over de strategie ten opzichte 
van Azië verklaart de Commissie nadrukkelijk dat zij bereid is deze initiatieven desgevraagd te 
ondersteunen. 
De Zuid-Aziatische Associatie voor Regionale Samenwerking (SAARC) heeft onlangs het 
voornemen geuit zich tot een preferentiële handelszone te ontwikkelen. Ofschoon, een aantal 
belangrijke operationele kwesties nog moeten worden opgelost hebben zijn lidstaten in 1993 
alvast hun handtekeningen gezet onder een daartoe strekkende overeenkomst met de naam 
SAPTA (South Asia Preferential Trade Arrangement). De eerste formele contacten met de EG 
dateren pas van l 994. Als resultaat van deze contacten uitte de Europese Commissie het 
voornemen de SAARC te helpen met de versterking van zijn instellingen door middel van 
technische bijstand en scholing van· ambtenaren. 
De Associatie van_Z11id-Onst-A1.iat_ischc Naties (ASEAN) is in l 967 opgericht mm het 
aanmoedigen van ero110111ischc sa1m:11wcrki11g lussen haar lidstaten en de bevordering vaI1 ,·~ede 
en stabiliteit in de regio. ASEAN heeft niet alleen de onderlinge politieke, sociale, culturele en 
algemene economische banden versterkt, maar bovendien een preferentiële handelszone opgezet. 
In 1992 werd overeengekomen deze handelsovereenkomst uit te bouwen tot een ASEAN­
vrijhandelszone (AFTA). De oorspronkelijke streefdatum voor een voltooiing van AFTA was 
2008, maar na de afsluiting van de Uruguay-Ronde werd deze vervroegd tot het jaar 2003. 
De formele grondslag voor de betrekking van ASEAN met de· EG 1s een 
samenwerkingsovereenkomst tussen de EG en de ASEAN-landen als groep. De algemene 
politieke en economische betrekkingen worden om de twee jaar besproken door de Ministers ,·an 
Buitenlandse Zaken. Tevens neemt de EG, samen met ander vooraanstaande "overlegpartners" 
deel aan de Post-Ministerconferentie en aan het pas opgezette regionale ASEAN-forum dat zich 
bezighoudt met veiligheidskwesties. Dankzij deze periodieke bijeenkomsten en de 
werkzaamheden van de gezamenlijk subcomités in het kader van de samenwerkingsovereenkomst 
kon ASEAlN zijn interne coördinatie op sommige van deze gebieden versterken. Bovendien 
ontvangt het ASEAN-secrctariaat tegenwoordig financiële bijstand voor institutionele stc1111. urn 
zijn structuur te versterken en handen aan te knopen met de EG en verscheidene andere 
vooraanstaande internationale organisaties. Voorts heeft de EG reeds bijstand aangeboden en is 
bij haar momenteel een voorstel in behandeling voor een project ter .ondersteuning· van het 
AFT A-integratieplan. Tenslotte genieten ook de ASEAN-landen op handelsgebied de regionale 
cumulatie bij de toepassing van de regels van oorsprong in het kader van het ASP. 
d) Subsahara Afrika (SSA} 
Subsahara Afrika heeft al een lange traditie van regionale integratie en samenwerking. Sinds 
1960 heeft een groot aantal daarop gerichte regionale organisaties het licht gezien. 
24 
Er is ook een Panafrikaanse tendens, blijkens het in 1991 ondertekende Verdrag van Abuja 
inzake· een Panafrikaanse Economische Gemeenschap. Die Panafrikaanse Gemeenschap kan men 
beschouwen als een doel voor de verre toekomst, maar daarvóór moet eerst vaart gezet worden 
achter de integratie in subregionaal verband. Bij de EG bestaat reeds een lange traditie van 
steunverlening voor regionale initiatieven in SSA in het kader van de bepalingen voor regionale 
samenwerking in de Lomé-Overeenkomst. De samenwerkingsprojecten zijn vooral gericht op 
grensoverschrijdende infrastructuur, onderwijs en de bestrijding van endemische ziekten bij 
rundvee. 
Ondanks de aandacht voor regionale integratie in SSA zijn de vorderingen tot dusver gering en 
teleurstellend. De Globale Coalitie voor Afrika (GCA) hamert sinds zijn oprichting in l 991 op 
de noodzaak van daadwerkelijke regionale integratie als essentieel onderdeel van een strategie 
voor het overwinnen van de problemen die de Afrikaanse economieën beknellen. Tijdens cle 
afgelopen jaren heeft de Commissie met de GCA samengewerkt voor het uitstippelen van 
methoden om in Afrika tot meer doeltreffende regionale integratie te komen. Het hiernavolgende 
beknopte overzicht geeft een beeld van die samenwerking. 
De pogingen tot regionale integratie in Oost-en Zuidelijk Afrika en de Indische Oceaan z1j11 
hoofdzakelijk opgezet in het kader van vier organisaties : de Preferentiële Handclszonc_yoor 
Oost-en Zuidelijk Afrika (PTA), de Ontwikkelingsgemeenschap voor Zuidelijk Afrika (SADC). 
de Douane-unie voor Zuidelijk Afrika (SACU), en de Commissie voor de Indische Oceaan 
(IOC). Bovendien zijn stappen ondernomen om de voormalige Oostafrikaanse Gemeenschap 
(EAC) weer tot leven te wekken. De PTA is onlangs omgezet in de Gemeenschappelijke Markt 
van Oost-en Zuidelijk Afrika (COMESA). 
De EG heeft op allerlei manieren steun verstrekt voor de integratiepogingen in deze subregio. 
Van de hierboven genoemde instellingen kwam de COMESA als eerste met een uitgesproken 
agenda voor integratie. De EG steunde met studies en technische bijstand de werkzaamheden 
over punten zoals handelspreferenties, non-tarifaire barrières, vervoer- en 
verzekeringsdocumenten en een, regionaal betalingssysteem. 
Tot 1992 bestond de EG-steun voor de SADC vooral uit samenwerking in bepa~lde sectoren en 
wel hoofdzakelijk de vervoerinfrastructuur. De huidige koers van de SADC beoogt het 
ontwikkelen en uitvoeren van een agenda voor marktintegratie. Tot n-og toe heeft de EU de 
SADC niet veel steun verleend voor zijn integratie, maar het is· de bedoeling dat dit in de 
toekomst een belangrijke prioriteit wordt (overeenkomstig de verklaring van Berlijn die de SADC 
en de EG in september 1994 hebben ondertekend). Ook zou steun voor integratie kunnen worden 
verstrekt om de herstructurering van de SACU te vergemakkelijken. 
De leden van de IOC hebben de bevordering van handel in het kader van regionale integratie tot 
een van hun hoofdprioriteiten voor de jaren 90 verklaard. Er is een belangrijk project in 
voorbereiding (PRIDE), dat de particuliere sector in staat moet stellen zijn positie te versterken 
en daardoor beter te concurreren op de regionale en internationale markt. 
Daarnaast heeft de EG haar steun voor regionale integratie in deze subregio sinds 1992 
geconcentreerd op een breed initiatief voor het vergemakkelijken van de regionale handel, 
investeringen en betalingen in Oost-en Zuidelijk Afrika en de Indische Oceaan, dat de naam 
draagt van Cross-Border lnitiatieve (CBI). Dit initiatief is gericht op de leden van COMESA, 
SADC en/of IOC. Het wil regionale integratie op een nieuwe en pragmatische manier bevorderen 
en de aanpassing vanuit de regionale dimensie benaderen. Het CBI wordt gecofinancicrd door 
de Afrikaanse Ontwikkèl ingsba11k, het I ntcrnat innaai Monetair Fonds en de Wereldbank. 
Verscheidene regionale en subregionale organisaties in Afrika zijn betrokken geweest bij de 
25 
planning van de opzet. 
Aan de deelnemende landen werd gevraagd technische werkgroepen samen te stellen met 
vertegenwoordigers van de openbare en de particuliere sector. Deze werkgroepen stelden een I ijst 
op van de belangrijkste hind_ernissen voor zaken doen over de grens. Tevens deden zij 
aanbevelingen hoe men deze hindernissen uit de weg kan ruimen. Hierbij werd vooral gelet op 
lastige voorschriften die kostenverhogend werken voor grensoverschrijdende transacties van het 
particuliere bedrijfsleven, bijvoorbeeld : invoervergunningen en -heffingen, ingewikkelde 
procedures voor de toewijzing van deviezen en tijdrovende regelingen voor de goedkeuring van 
investeringen. De aanbevelingen van de verschillende landen werden vervolgens verwerkt in een 
gemeenschappelijk actieprogramma· dat in augustus 1993 tijdens een ministervergadering in 
Kampala, Oeganda, werd goedgekeurd. 
Veel van de kwesties die in de aanbevelingen over het wegnemen van belemmeringen voor 
grensoverschrijdende . transacties voorkwamen stonden al lang op de agenda van de 
bovengenoemde organisaties. De praktische uitvoering liet echter op zich wachten. Het CBI 
ondersteunt deze organisaties daarom bij de uitvoering van hun werkprogramma. Maar de nadruk 
op de afschaffing van hinderlijke voorschriften mag er niet toe leiden dat men het belang van het 
reduceren van materiële obstakels (hij voorbeeld in de vervoer- en communicatie-infrastructuur) 
over het hoofd ziet. Op beide gebieden moet naar vooruitgang worden gestreefd. De afschaffing 
van lastige procedures kan echter zeer snel en zonder veel kosten voor de begroting resultaat 
opleveren en mag daarom niet worden uitgesteld. De Commissie wil de prioriteit voor het 
verwijderen van fysieke belemmeringen voor grensoverschrijdende economische bedrijvigheid 
handhaven door middel van haar programma's voor regionale samenwerking. 
De co-sponsors van het CDI, waaronder dl' Ui, hebben zich ben:id verklaard het init ial il'f lt.' 
ondersteunen door hij Ic dragen tot het dekken van de tijdcl ijke overgangskosten in verband mei 
de toepassing ervan in de afzonderlijke landen. Zij zullen hun bijdrage hoofdzakelijk verstrekken 
in de vorm van steun voor de betalingsbalans. Bovendien is men thans bezig aanvullende 
steunprojecten op te zetten met de regionale organisaties. Sommige van deze projecten zijn 
bedoeld ,om de herstructurering van de part ic ui icrc sector te vergemakkelijken met het oog op 
de grotere regionale en wereldmarkten. Andere projecten beogen het betalingsverkeer te 
vergemakkelijken door middel van een garantiesysteem voor exportkredieten. Tenslotte zijn er 
nog projecten om vooral bij de regionale organisaties de capaciteit voor het· aanpakken van 
kwesties van regionale integratie op te bouwen of te versterken .. 
Het in West-Afrika sterke bewustzijn dat diepgaande regionale integratie nodig is, spoorde de 
zeven lidstaten van de Westafrikaanse Monetarie Unie (UMOA) aan hun monetarie unie in l 990 
uit te bouw~n tot een Economische en Monetaire Unie (UEMOA). De hoofddoelstellingen zijn : 
aansturen op convergentie in het macro-economisch beleid, opzetten van een macro-economisch 
toezichtorgaan, harmonisering van de wet-en regelgeving, oprichting van één regionale markt 
en invoering van gemeenschappelijke vormen van sectorbeleid. Externe steun voor het initiatid 
komt van de EG, Frankrijk, het IMl; en de Wcrcldhank. 
Het initiatief voorziet in de geleidelijke uitvoering van dit integratieprogramma op basis van de 
bestaande kern van een monetaire unie. Het staat open voor andere landen van de regio en sluit 
aan bij het integratiestreven van de Economische Gemeenschap van Westafrikaanse Staten 
(ECOWAS). 
Naast het integratie-effect dat ontstaat door onderlinge openstel! ing van de econom icën is het 
nieuwe aan deze hervormingen voornamelijk het regionale multilaterale toezichtorgaan, waardoor 
het mogelijk wordt het economisch beleid te coördineren en harmot1iseren. Het is te hopen dat 
de begin 1995 opgerichte UEMOA-Commissie snel besluit tot uitvoering van de geplande 
hervormingen, met name op het gebied van multilateraal toezicht en de vestiging van een 
douane-unie. 
1 n het kader van het indicatieve regionale programma van Lomé IV besloot de Centraal­
Afrikaanse regio het proces van economische integratie ter hand te nemen door voort te bouwen 
op een bestaand regionaal initiatief, namelijk de Centraal-Afrikaanse Douane- en Economische 
Unie (UDEAC). De UDEAC bestaat al sinds 1964 en heeft vanaf het begin geprofiteerd van het 
bestaan van ééh enkele valuta (de CFA-frank). Door het nationale beleid van haar lidstaten werd 
de inhoud van de Unie echter steeds meer uitgehold, zodat de regionale markt verbrokkelde. De 
gevolgen hiervan waren ongunstig voor het bedrijfsleven en werkten door in de 
overheidsfinanciën, de werkgelegenheid en het peil van de investeringen, en in de formele 
economie in het algemeen. Ciczicn deze toestand hechtten de zes staatshoofden van dt: lJDEAC 
in 1990 hun goedkeuring aan een regionaal programma van hervormingen (RPR), met 
gezamenlijke steun van de EG, Frankrijk, de Wereldbank en het IMF. Het doel van deze 
hervormingen was met name de douane-unie met gemeenschappelijk buitentarief weer in ere te 
herstellen en de interne indirecte belastingen te harmoniseren. Een ander gebied waarin de EG 
rechtstreeks steun verleent voor hervormingen is het transitoverkeer tussen staten. 
Na de devaluatie van de CFA-frank aan het begin van 1994 spraken de UDEAC-leden de wens 
uit een meer omvattend kader voor economische integratie op te zetten, en zo kwam het tot de 
ondertekening van een verdrag voor de oprichting van de Centraal-Afrikaanse Economische en 
Monetaire gemeenschap (CEMAC) . CEMAC is nog niet meer dan een ongeboren kind, maar 
het uiteindelijke doel is de oprichting van een volledige economische en monetaire unie in de 
regio. 
e) Het Caribische Gebied 
De Caribische regio wordt gekenmerkt door grote verscheidenheid in de historische achtergrond 
en etnische samenstelling van zijn bevolking. Verscheidene initiatieven voor regionale integratie 
hebben er het licht gezien. De Organisatie van Oost-Caribische Staen (OECS) verenigt de kleine 
en minst ontwikkelde Engelssprekende Caribische Staten, die alle een gemeenschappelijke 
muntsoort bezitten. Bijna alle OECS-leden zijn ook lid van de Caribische Gemeenschappeliike 
Markt (CARICOM), die het merendeel van de andere Engelssprekende Caribische Staten omvat. 
De Associatie van Caribische Staten (ACS) is pas opger.icht (in 1994), en verenigt alle landen 
van het Caribische eilandenrijk en van de Midden-Amerikaanse en Zuid-Amerikaanse kust van 
de Caribische Zee. 
CARIFORUM is een groepering van de Caribische ACS-staten, namelijk CARICOM plus de 
Dominikaanse Republiek en Haïti. Het fungeert voornamelijk als een coördinatie-orgaan voor 
de regionale samenwerking in het kader van de Overeenkomst van Lomé. Sinds 1992 is regionale 
integratie een belangrijk bestanddeel van de EG-samenwerking met de Caribische ACS-Staten. 
De concrete programma's zijn gericht op de regionale handel en ontwikkeling van het toerisme. 
De mogelijkheden voor regionale integratie binnen CARICOM worden beperkt door de kleine 
omvang van de markt, met een bevolking van ongeveer vijf miljoen zielen. Toch zijn er enkele 
belangrijke resultat_en geboekt, zoals de versterking van de Caribische stem op internationale 
bijeenkomsten, gezamenlijke exportbevordering met steun van de EG en het aantrekken van 
investeringen via de Caribische Ontwikkelingsbank. Bij de EG zijn momenteel nog meer 
27 
werkzaamheden in voorbereiding voor de ontwikkeling van de handel in het ruimere verband van 
CARIFORUM. 
f) De Stille Oceaanregio 
Deze regio blinkt uit door zijn grote verscheidenheid en zijn enorme afstanden, groter dan in 
praktisch elke andere regio. Waarschijnlijk verklaart dit het ontbreken van een integratiekader. 
Wel zijn er enkele los-vaste regionale groeperingen die hoofdzakelijk op samenwerking uit zijn. 
Het South Pacific Forum (SPF) verenigt het merendeel van de staten in de regio en heeft een 
belangrijke functie in de uitvoering van de regionale samenwerking van Lomé. Een andere 
groepering is de Melanesische Speerpuntgroep. Of regionale economische integratie in de Stille 
Oceaanregio ooit-mogelijk wordt, zal vooral afhangen van de actie van Australië en Nieuw­
Zeeland. 
Appendix B 
LIST OF MAJOR ECONOMIC INTEGRATION GROUPINGS 
INVOLVING DEVELOPING COUNTRIES AND THEIR MEMBERSHIP 
A. AFRICA 
Arab Maghreb Union (UMA) 
Algeria, Libyan Arab Jamahiriya, Mauritania, Morocco, Tunisia 
Economie Community of West African states (ECOW AS) 
Benin, Burkina Faso, Cape Verde, Cöte d'Ivoire, Gambia, Ghana, Guinea, Guinea-Bissau, 
Liberia, Mali, Mauritania, Niger, Nigeria, Senegal, Sierra Leone, Togo 
West African Economie Community (CEAO) 
Benin, Burkina Faso, Cöte d'Ivoire, Mali, Mauritania, Niger, Senegal 
Preferential Trade Area for Eastern and Southern African States (PT A) 
Angola, Burundi, Comoros, Djibouti, Eritrea, Ethiopia, Kenya, Lesotho, Madagascar: Malawi, 
Mauritius, Mozambique, Namibia, Rwanda, Seychelles, Somalia, Sudan, Swaziland, Uganda, -­
Tanzania, Zambia, Zimbabwe 
Southern African Development Community (SADC) 
Angola, Botswana, Lesotho, Malawi, Mozambique, Namibia, South . Africa, Swaziland, 
Tanzania: Zambia, Zimbabwe , 
Southern African Customs Union (SACU) 
Botswana, Lesotho, Namibia, Swaziland, South Africa 
Indian Ocean Commission (IOC) 
Comoros, Madagascar, Mauritius, Réunion, Seychelles 
B. ASIA AND THE PACIFIC 
Cooperation Council for the Arab States of the Gulf (GCC) 
Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia, United Arab Emirates 
Economie Cooperation Organization (ECO) 
Afghanistan, Azerbaijan, Islamic Republic of Iran, Kazakhastan, Kyrgystan, Pakistan, 
Tajikistan, Turkmenistan, Turkey, Uzbekistan 
South Asian Association of Regional Cooperation (SAARC) 
Banghladesh, Bhutan, India, Maldives, Nepal, Pakistan, Sri Lanka 
Association of South East Asian Nations (ASEAN) 
Brunei Darussalam, Indonesia, Ma1aysia, Philippines, Singapore, Thailand 
Melanesian Spearhead Group (MSG) 
Papua New Guinea, Salomon Islands, Vanuatu 
C. LATIN AMERICA AND THE CARIBBEAN 
Latin American Integration Association (ALADI) 
Argentina, Bolivia, Brazil, Chile, Colombia, Ecuador, Mexico, Paraguay, Peru, Uruguay, 
Venezuela 
Central American Integration System (SICA) 
Costa Rica, El Salvador, Guatemala, Honduras, Nicaragua, Panama 
Central American Common Market (CACM) 
Costa Rica, El Salvador, Guatemala, Honduras, Nicaragua 
Andean Group 
Bolivia, Colombia, Ecuador, Peru, Venezuela 
Southern Cone Common Market (MERCOSUR) 
Argentina, Brazil, Paraguay, Uruguay 
Caribbean Community (CARICOM) 
Antigua and Barbuda, Bahamas, Barbados, Belize, Dominica, Grenada, Guyana, Jamaica, 
Montserr~t, St. Kitts and Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent and the Grenadines, Trinidad and 
Tobago·--
Organization of Eastern Caribbean States (OECS) 
Antigua and Barbuda, Dominica, Grenada, Montserrat, Saint. Kitts and Nevis, Saint Lucia, . 
Saint Vincent and the Grenadines 
D. OTI-IER GROUPINGS 
Asia Pacific Economie Cooperation (APEC) 
Australia, Brunei Darussalam, Canada, China, Hong Kong, Indonesia, Republic of Korea, 
Japan, Malaysia, Mexico, New Zealand, Papua New Guinea, Philippines, Singapore, Taiwan, 
Province of China, Thailand, United States of America 
North American Free Trade Area (NAFTA) 
Canada, Mexico, United States of America 
South Pacific Forum (SPF) 
Australia, Cook Islands, Federated States of Micronesia, Fiji, Kiribati, Marshall Islands, 
Nauru, New Zealand, Niue Island, Papua New Guinea, Western Samoa, Salomon Islands, 
Tonga, Tuvalu, Vanuatu 
ISSN 0254-1513 
-COM(95) 219 def. 
DOCUMENTEN 
NL 11 
Catalogusnummer : CB-C0-95-246-NL-C 
ISBN 92-77-89333-8 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg