NL Publicatieblad van de Europese Unie C 318/26

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het onderwerp Dienstverlening en industrie in Europa: interacties en gevolgen voor werkgelegenheid, concurrentiekracht en productiviteit

(2006/C 318/04)

Het Europees Economisch en Sociaal Comité besloot op 19 januari 2006, overeenkomstig artikel 29, lid 2, van zijn rvo, een op te stellen over het onderwerp: „Dienstverlening en industrie in Europa: interacties en gevolgen voor werkgelegenheid, concurrentiekracht en productiviteit”.

De adviescommissie Industriële reconversie, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden werd belast, heeft haar advies op 31 augustus 2006 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Calleja en co-rapporteur de heer Rohde.

Het Comité heeft tijdens zijn op 13 en 14 september 2006 gehouden 429e zitting (vergadering van 13 september) het volgende advies uitgebracht, dat met 183 stemmen vóór, 3 tegen, bij 4 onthoudingen, is goedgekeurd.

Conclusies en aanbevelingen

In het advies wordt het volgende bepleit:

Algemeen uitgangspunt

Het belang van zakelijke diensten voor het niveau van groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid van de Europese industriële en dienstensector dient te worden erkend. Middels samenhangende beleidsmaatregelen op Europees niveau dient het gebruik van competitieve zakelijke diensten te worden bevorderd. Het in 2005 opgestelde ontwerpactieplan van het BRSF (Business Related Services Forum) biedt in dit verband een goed uitgangspunt voor verdere discussie.

Beleidsaanbevelingen en follow up

De positieve rol van zakelijke diensten bij de ontwikkeling van zowel de publieke als de particuliere industriële en dienstensector verdient ondersteuning en dat kan gestalte krijgen middels allerlei maatregelen. Het Comité beveelt daarbij op EU-niveau vooral de volgende maatregelen aan:

— directe en aanvullende maatregelen om de interne markt voor zakelijke diensten te vervolmaken, met name door het verwijderen van belemmeringen voor het soepel functioneren van de sector (obstakels voor marktintegratie, arbeidsmobiliteit en economische groei);

— zakelijke diensten dienen zo snel mogelijk erkend te worden als integraal onderdeel van welk industriebeleid dan ook; daarom zal de Commissie deze diensten in het Europees industriebeleid moeten opnemen;

— oprichting van een Europese waarnemingspost voor zakelijke diensten die belast wordt met het vergaren van informatie, stimuleren van onderzoek, bevorderen van discussie en het doen van beleidsvoorstellen en toezien op de uitvoering ervan;

— verdieping van de sociale dialoog ten behoeve van follow-up en evaluatie van veranderingen op gebied van arbeidsvoorwaarden en mogelijkheden voor nieuwe banen die voortvloeien uit de structurele veranderingen die aan de basis liggen van de nieuwe zakelijke–dienstverleningseconomie.

Meer in het algemeen moeten er op marktniveau nog andere maatregelen worden genomen, hetgeen door de overheden dient te worden aangemoedigd. Daarbij denkt het Comité aan:

— bevordering van zakelijke dienstverlening om de prestaties van het bedrijfsleven en de industrie te verbeteren en concurrentievoordelen te verwezenlijken ten opzichte van lage-kostenlanden en andere landen die op de wereldmarkt concurreren;

— aanmoediging van uitgebreider en efficiënter gebruik van zakelijke diensten door het MKB;

— stimulering van de werkgelegenheid en verbetering van de arbeidsomstandigheden in de zakelijke dienstverleningssector ten einde productiviteit, de kwaliteit van de diensten en de levensstandaard te verhogen;

— gerichte opleidings- en bijscholingsprogramma's om het aanpassingsvermogen en de inzetbaarheid van werknemers die door structurele veranderingen worden getroffen, te verbeteren;

O&O, innovatie en digitale levering

— Bij op nationaal en Europees niveau gefinancierde O&O-programma's moet met name aandacht worden besteed aan maatregelen en projecten die erop zijn gericht om het verrichten en het gebruik van innovatieve zakelijke diensten fors te ruggesteunen.

— Ook zal de aandacht moeten uitgaan naar specifieke projecten op het gebied van kennisintensieve diensten in de industriële sector die resulteren in innovatie en hoge productiviteits- en groeiperspectieven (bijv. ICT- en O&O-diensten).

— Zakelijke diensten vormen een bron van innovatie voor de kenniseconomie. Onderzocht zou moeten worden hoe de verdere ontwikkeling van de „dienstenwetenschap” nog meer kan worden gestimuleerd. Daarbij dient met name te worden gedacht aan methodologische kennis die in het zakenleven kan worden ingezet.

— Ten einde bedrijven aan te moedigen om meer in O&O en innovatie te investeren, dienen intellectuele eigendomsrechten en andere beschermingsmechanismen te worden versterkt door goedkeuring van de huidige octrooiwetgevingsvoorstellen.

— De rol van ICT bij de innovatie van de dienstverlening dient te worden versterkt en bevorderd met het oog op met name het zekerstellen van de dienstverlening aan vooral het MKB, via hogesnelheidsbreedbandtoegang tot het internet in heel Europa. Tegelijkertijd moet worden gewerkt aan oplossingen voor veiligheids- en privacy-vraagstukken in verband met digitale zakelijke netwerken: in dit verband is een belangrijke rol weggelegd voor het „i2010”-initiatief van de Commissie.

Service engineering en bijbehorende normen

— Service engineering is een nieuwe nuttige discipline die als basis dient om de kwaliteit van zakelijke diensten te verhogen middels verbetering van systematische planning. Deze innovatieve aanpak verdient het om als specialiteit te worden ontwikkeld voor onderzoek en opleiding aan universiteiten, business schools en andere opleidingsinstellingen.

— Normen zouden wel eens een nuttige rol kunnen spelen ten behoeve van kwalitatief hoogwaardige dienstverlening en meer geïntegreerde Europese markten. Daarom moet een vrijwillige normalisatie van diensten in het algemeen en zakelijke diensten in het bijzonder worden gestimuleerd.

Verhoging van kennis en meer arbeidsplaatsen in de Europese zakelijke dienstverlening

— Er moeten manieren worden gevonden om de vaardigheden van de arbeidskrachten in de EU op te voeren en de toenemende brain drain vanuit onderzoeksactiviteiten in de EU om te keren.

— Er dienen verder nieuwe prikkels te komen om de particuliere sector aan te moedigen, overeenkomstig de strategie van Lissabon, zijn aandeel in O&O-activiteiten uit te breiden.

— De informatie over zakelijke diensten en door industriële bedrijven verleende diensten moet worden verbeterd.

— De transparantie aan de aanbodzijde op zakelijke-dienstenmarkten moet worden verhoogd.

— Ten slotte dienen er meer middelen ter beschikking te worden gesteld voor de verbetering van onderwijs, opleiding, e-learning, en talenkennis ten behoeve van de ontwikkeling van grensoverschrijdende zakelijke diensten.

Redenen voor het opstellen van het initiatiefadvies

1. Inleiding

1.1 Dit advies behelst een onderzoek naar de impact van zakelijke diensten op werkgelegenheid in en concurrentievermogen en productiviteit van de Europese industrie, en naar manieren om deze sector, overeenkomstig het programma van Lissabon, verder te ontwikkelen. Er wordt aandacht besteed aan ontwikkelingen binnen een nieuwe discipline die „service engineering” wordt genoemd en aan de gevolgen van externalisering/uitbesteding van zakelijke diensten.

1.2 Er is bezorgdheid over de vooruitzichten van de Europese economie: hoe zal deze het hoofd bieden aan de opkomst van felle mededinging van de zijde van lagekosteneconomieën? In Europa zijn in zowel de industriële als de dienstensector veel banen verdwenen naar andere landen die comparatieve voordelen genieten in termen van kosten en vaardigheden, bijv. China wat industrie en India wat zakelijke diensten betreft. Desondanks blijft de industrie een sleutelrol in de Europese economie spelen. Volgens de meest recente statistieken met betrekking tot 2004 is de EU de grootste exporteur van goederen: de export bedraagt meer dan 1 200 miljard US $ (1).

1.3 De industrie wordt nog altijd beschouwd als de belangrijkste bron van technologische veranderingen en innovatie in de EU, maar tevens valt op te merken dat de sector het laatste decennium er niet in is geslaagd zijn activiteiten op het gebied van hoogwaardige technologie en op terreinen die meer toegevoegde waarde opleveren op te voeren. Aan zakelijke diensten gekoppelde groei, met name middels het gebruik van kennisintensieve diensten, is een bijkomende weg voor de ontwikkeling van nieuwe technologieën, nieuwe mogelijkheden voor werkgelegenheid en het verkrijgen van nieuwe concurrentiële voordelen. Zakelijke diensten houden ook mogelijkheden voor innovatie van niet-techologische (bijv. organisatorische) aard in waarmee immateriële bedrijfsmiddelen en de kennis van de arbeidskrachten kunnen worden verbeterd.

1.4 In tegenstelling tot hetgeen soms wordt aangenomen, wijst de opmerkelijke toename van de vraag naar diensten in hoogontwikkelde economieën niet op een trend in de richting van deïndustrialisering. De toename kan daarentegen worden beschouwd als een statistische weergave van de intensivering van de arbeidsverdeling in ontwikkelde economieën en een desintegratie van voorheen geïntegreerde verticale productiekolommen. Specialisten bieden nu diensten aan die vroeger door industriële bedrijven zelf werden verricht. Er zijn nieuwe dienstverleners opgekomen en deze ondersteunen de inspanning van de Europese industrie om de efficiëntie te verhogen en nieuwe technologieën te absorberen waarmee nieuwe en door een hogere meerwaarde gekenmerkte producten kunnen worden voortgebracht.

1.5 Uit recent onderzoek is gebleken dat er zich een economie ontwikkelt waarin dienstverlening en industrie zijn geïntegreerd en elkaar aanvullen. De vraag naar diensten bestaat en breidt zich uit overal waar sprake is van een sterk op industrie gebaseerde economie. Diensten vormen dus geen exclusief alternatief (2).

1.6 Dit advies vormt geen specifiek pleidooi voor diensten ten koste van de industrie maar benadrukt de onderlinge afhankelijkheid die tussen de industriële en de dienstensector bestaat (3). De aandacht wordt gevestigd op de positieve mogelijkheden voor verbetering en uitbreiding van zakelijke diensten. Het Comité benadrukt de positieve bijdrage die zakelijke diensten kunnen leveren om de productiviteit en de concurrentiekracht van de Europese economie te verhogen. Tegelijkertijd verhoogt de zakelijke-dienstensector haar eigen productiviteit door innovatie, inclusief de snelle integratie van nieuwe technologieën, het aantrekken van meer hooggekwalificeerde arbeidskrachten en het verbeteren van de arbeidsomstandigheden (4).

1.7 Externalisering/uitbesteding van diensten aan gespecialiseerde dienstverleners die kunnen profiteren van schaalvoordelen en continue procesinnovatie heeft een positieve impact op kosten en productiviteit. Het MKB lijkt evenwel nog onvoldoende kennis en innovatieve zakelijke diensten te absorberen. Verder moeten de mogelijkheden voor werknemers om van de industrie naar de zakelijke dienstverlening over te stappen, worden vergemakkelijkt door adequate omscholingsprogramma's.

1.8 Momenteel worden de meeste zakelijke diensten door binnenlandse bedrijven verleend, maar het staat niet vast dat het zo zal blijven. Afhankelijk van kosten en mogelijkheden kan een reeks zakelijke diensten worden betrokken uit oude, nieuwe en kandidaat-lidstaten of zelfs uit derde landen (near-shoring and offshore outsourcing). Uit de laatste cijfers blijkt dat de EU-25 een positief saldo van 42,8 miljard euro op de handel in diensten vertoonde (een stijging van 5,8 miljoen euro in vergelijking met 2003) (5).

1.9 Er moet permanent een grondige analyse worden gemaakt van bedrijfsstructuren en –processen ten einde de taken in kaart te brengen die kunnen worden uitgevoerd door gespecialiseerde zakelijke dienstverleners of netwerken van dienstverleners (gezamenlijke dienstverlening). Dezen kunnen die taken efficiënter uitvoeren omdat zij op grotere schaal opereren en hun deskundigheid bundelen. Weliswaar zou dit een negatieve impact op de werkgelegenheid in de industrie kunnen hebben, maar soms kan dit ook helpen om eventuele negatieve effecten van „offshore outsourcing” tegen te gaan, de industrie in Europa te behouden en de vraag naar personeel in de zakelijke dienstverlening te verhogen. Toename van gekwalificeerde dienstverleningsbanen in bedrijven biedt nieuwe concurrentievoordelen.

2. Uitdagingen voor de Europese industrie: eveneens een uitdaging voor de zakelijke dienstverlening

2.1 Alle sectoren van de Europese economie ondervinden de gevolgen van mondialisering en zijn genoodzaakt zich aan de nieuwe omstandigheden aan te passen. In dit verband kan industriebeleid een positieve bijdrage leveren. In haar mededeling over „De structurele veranderingen begeleiden: een industriebeleid voor het uitgebreide Europa” (6) kondigde de Commissie aan, een adequaat beleid te willen ontwerpen om industriële veranderingen te begeleiden. Daarbij merkte zij het volgende op: — de Europese industrie moet het hoofd bieden aan structurele veranderingen die per saldo positief zijn en moeten worden gestimuleerd door beleid dat de ontwikkeling en het gebruik van kennis vergemakkelijkt; — economische internationalisering biedt de Europese industrie mogelijkheden zolang het industriebeleid de noodzakelijke ontwikkelingen ondersteunt en actief arbeidsmarkt- en sociaal beleid negatieve consequenties voor de werknemers voorkomt; — de uitbreiding resulteerde niet uitsluitend in een vergroting van de interne markt maar ook in de mogelijkheid om productieketens in heel Europa te reorganiseren en daarmee optimaal van de concurrentievoordelen van de nieuwe lidstaten te profiteren; — de omschakeling naar een kenniseconomie zal cruciaal zijn en een bepaalde mate van zorgvuldigheid bij de regelgeving zal geboden zijn om te voorkomen dat het industrieel concurrentievermogen van de nieuwe lidstaten onder druk komt te staan.

Het Comité roept ertoe op om meer concrete vooruitgang te boeken met het industriebeleid van de EU en zakelijke diensten daarbij te betrekken.

2.2 Nog recentelijker bracht de Commissie de volgende mededeling uit: „Uitvoering van het communautair Lissabonprogramma: een beleidskader ter versterking van de EU-industrie — Naar een beter geïntegreerde aanpak van het industriebeleid” (7). Zij noemde in dit document zeven horizontale aangelegenheden voor industriebeleid: — een initiatief op het gebied van intellectuele-eigendomsrechten en de bestrijding van namaak; — een groep op hoog niveau voor concurrentievermogen, energie en milieu; — externe aspecten van het concurrentievermogen en de markttoegang; — een nieuw programma voor de vereenvoudiging van de wetgeving; — verbetering van vaardigheden in de bedrijfstakken door het in kaart brengen van behoeften en tekorten; — aansturing van de structurele verandering in de industrie; — een geïntegreerde Europese aanpak van onderzoek en innovatie in de industrie. De mededeling schiet ernstig tekort omdat er wordt gezwegen over diensten in het algemeen en zakelijke diensten in het bijzonder. Laatstgenoemde diensten vormen volgens het Comité een integraal onderdeel van welk industriebeleid dan ook en de Commissie wordt daarom verzocht om deze diensten in het toekomstige industriebeleid op te nemen. Het voeren van efficiënt industriebeleid betekent tevens dat ook de gevolgen van industriële veranderingen op sociaal en werkgelegenheidsgebied moeten worden meegenomen. Dit betekent meer nadruk op permanente educatie en ondersteuning van de mobiliteit van arbeidskrachten.

2.3 In Europa moet op veel grotere schaal en intensiever gebruik worden gemaakt van informatie- en communicatietechnologie (ICT). Het is net zo belangrijk om ICT in de industrie te intensiveren en te integreren als in de zakelijke dienstverlening. Europa past minder IT toe dan de belangrijkste concurrenten doen. In 2004 werd in West-Europa per capita 732 euro aan IT uitgegeven tegen 1.161 euro in de VS en 1.012 euro in Japan. Uitgedrukt in percentages van het BNP bedroegen de IT-uitgaven voor West-Europa 3,08 %, 4,55 % voor de VS en 3,59 % voor Japan (8). De task-force van de Commissie voor het ICT-concurrentievermogen speelt in dit verband een belangrijke rol.

2.4 De productiviteitsachterstand van de Europese industrie wordt vaak toegeschreven aan onvoldoende toepassing van technologie en onvoldoende gebruik van de mogelijkheden van ICT door met name het MKB. Het probleem lijkt niet te worden veroorzaakt door de kosten van hardware, maar wordt gevormd door het gebrek aan ICT-kennis en deskundigheid in mkb's, waardoor deze bedrijven moeilijkheden ondervinden om het hoofd te bieden aan de snelle veranderingen en de toenemende ingewikkeldheid van ICT. Er bestaat een digitale kloof tussen kleine en middelgrote ondernemingen, met als gevolg dat nog niet volledig kan worden geprofiteerd van de mogelijkheden van ICT en „e-business”-modellen (9). Zakelijke diensten zijn belangrijk om de ICT-sector efficiënt te maken en daarmee duurzame productiviteitsstijging te realiseren.

2.5 De interne markt voor diensten in het algemeen en zakelijke diensten in het bijzonder is nog niet voltooid en er bestaan nog veel belemmeringen voor efficiëntie, concurrentiekracht en het creëren van nieuwe banen. Een groot aantal van deze belemmeringen werden genoemd in het verslag over „De toestand van de interne markt voor diensten” (10). Bij de tenuitvoerlegging van de strategie van Lissabon is evenwel enige vooruitgang geboekt. Naast de regelgevingsaspecten voor de zakelijke-dienstenmarkten is het in dit document aangeduid aanvullend beleid nodig om te zorgen voor het nodige concurrentievermogen van de EU op de wereldmarkt en voor vooruitgang op sociaal en economisch gebied.

3. Het belang van zakelijke diensten en de interactie tussen deze diensten en de industrie

3.1 Definitie van zakelijke diensten

Zakelijke diensten worden doorgaans gedefinieerd als een subgroep (NACE 70-74) van de bedrijfsgerelateerde diensten (bijv. zakelijke diensten plus vervoerdiensten, communicatie, distributie en financiële diensten) (11). De afnemers van de diensten vormen het criterium voor de definiëring van beide concepten. Het grootste gedeelte van de diensten is niet voor de eindconsument maar voor bedrijven bestemd. Het gaat om materiële activiteiten die in de eerste plaats het concurrentievermogen van bedrijven beïnvloeden (en niet onverenigbaar zijn met dienstverlening aan consumenten). Zij worden namelijk gebruikt als intermediaire input in de productieketen en ook werken zij kwaliteits- en innovatieverhogend als gevolg van de interactie tussen leverancier, klant en dienst. Speciaal kenmerk van zakelijke diensten is dat de meeste ervan binnenshuis kunnen worden verricht of kunnen worden uitbesteed (outsourced) aan een extern gespecialiseerd bedrijf.

3.2 Zakelijke diensten vormen een groep van erg heterogene activiteiten die variëren van professionele diensten (bijv. technische diensten, boekhouding of juridische diensten) tot diensten die door veel meerwaarde worden gekenmerkt (bijv. ICT-diensten, management consultancy), personeelsdiensten (bijv. personeelsselectie, detachering of tijdelijk werk) en bedrijfsondersteunende diensten, ook die met weinig meerwaarde (bijv. reiniging, veiligheid of catering) of die juist aan meerwaarde winnen (energiebeheer, levering en behandeling van water en andere vloeistoffen, behandeling van lucht en afval). Wat deze laatste groepen betreft, dient speciale aandacht uit te gaan naar arbeids- en sociale voorwaarden. Kader 1. Belangrijkste diensten die bepalend zijn voor de prestaties van ondernemingen (functionele benadering) (12) FUNCTIE IN HET PRODUCTIEPROCES VOORNAAMSTE BEDRIJFSGERELATEERDE DIENSTEN FUNCTIE IN HET PRODUCTIEPROCES VOORNAAMSTE BEDRIJFSGERELATEERDE DIENSTEN Administratie Beheersadviezen Rechtskundige dienstverlening Accountants Informatiebeheer Computer- en IT-diensten Telecommunicatie Personeel Uitzendbureaus Aanwerving van personeel Beroepsopleiding Marketing en verkoop Reclamediensten Handel Public relations Beurzen en tentoonstellingen Klantenservice Financiële intermediairs Banken Verzekeringen Verhuur en leasing Vervoer en logistiek Logistiek Vervoer Expresdiensten Productie en technische taken Ingenieurs en technische dienstverlening Testen en kwaliteitscontrole O&O Industriële ontwerpen Onderhoud en reparatie van apparatuur Faciliteitenbeheer Beveiligingsdiensten Reiniging Catering Milieudiensten/ afvalverwijdering Energie en water Onroerend goed (magazijnen)

3.3 De plaats van zakelijke diensten in de economie

Zakelijke diensten vormen een belangrijk element van de Europese markteconomie. Het belangrijkste kenmerk van deze diensten is dat zij aanwezig zijn in ieder onderdeel van de productieketen. De groei van de zakelijke- dienstverlening wordt meestal verklaard door te wijzen op het wegtrekken van mensen uit de industrie naar de dienstensector als gevolg van het uitbesteden van diensten. Maar er zijn veel meer redenen. Daartoe behoren veranderingen in productiesystemen, meer flexibiliteit, fellere mededinging op internationale markten, de groeiende rol van ICT en kennis en het opkomen van nieuwe soorten diensten. „Volgens de structurele bedrijfsstatistieken waren de bedrijfsgerelateerde diensten (exclusief financiële diensten) in 2001 goed voor 53 % van de totale werkgelegenheid in de marktgestuurde economie van de EU, terwijl de industrie een aandeel van 29 % had, wat neerkomt op circa 29 miljoen banen … Het aandeel van bedrijfsgerelateerde diensten in de totale toegevoegde waarde bedroeg in 2001 gemiddeld 54 % in vergelijking met 34 % voor de industrie” (13).

3.4 Momenteel gaan steeds meer industriële bedrijven zelf diensten verlenen. Het gaat daarbij niet alleen om service na verkoop, maar zij ontdekken ook steeds meer de meerwaarde die zij kunnen genereren door hun deskundigheid op het gebied van techniek, ontwerp of procesinnovatie aan andere ondernemingen te verkopen. Er is zodoende een nieuw hybride bedrijfsmodel aan het ontstaan dat bedrijven omvat die activiteiten op het gebied van productie en dienstverlening combineren. Klanten zoeken steeds vaker naar „oplossingen” in plaats van eenvoudigweg naar producten en vaak wordt het concurrentievoordeel van een industriële onderneming gevormd door het vermogen om aanvullende diensten te verlenen.

3.5 Het gebrek aan specifieke statistische gegevens over zakelijke diensten (14). Er bestaat een gebrek aan statistische informatie over de vraag naar diensten. Ook zijn de onderlinge verhoudingen tussen de verschillende sectoren onvoldoende gedocumenteerd. Hopelijk wordt de informatievoorziening over diensten en hun bijdrage tot de economieën van de lidstaten verbeterd door een herziening van het NACE-classificatiesysteem, die voor 2007 is gepland. Het Comité gaat ervan uit dat middels deze herziening meer inzicht kan worden verkregen in structuur en ontwikkeling van de dienstensector (15). Ook ontbreekt het aan informatie over de mate waarin industriële ondernemingen diensten verlenen.

3.6 Versnipperde en gebrekkige informatie en analyse met betrekking tot zakelijke diensten. Het Comité is van mening dat er behoefte bestaat aan een Europese waarnemingspost voor zakelijke diensten die informatie vergaart, onderzoek stimuleert, discussie aanmoedigt en suggesties doet voor de tenuitvoerlegging van beleidsaanbevelingen en daarop toeziet. Een dergelijke waarnemingspost of gelijksoortige instantie zou bijdragen tot beter begrip van de nieuwe, zich snel voltrekkende ontwikkelingen in de sector en tevens kunnen dienen als contactpunt tussen beleidsmakers en stakeholders.

3.7 Normalisatie van diensten. Het versnellen van het vrijwillige normalisatieproces betreffende diensten, gebaseerd op marktbehoeften en onmiskenbare feiten, omvat het verhogen van minimumnormen voor veiligheid, kwaliteit, prestaties en het bevorderen van mededinging en innovatie in de dienstverlening. Deze taak moet worden vervuld door CEN, ISO en nationale normalisatie-instellingen. Ontwikkeling van normen binnen de dienstensector op vrijwillige basis zal zeker de grensoverschrijdende handel in diensten stimuleren en bijdragen tot de ontwikkeling van de interne dienstenmarkt.

4. De manier waarop zakelijke diensten het industrieel concurrentievermogen kunnen verhogen (16)

4.1 Zakelijke diensten zijn van groot belang om het MKB te helpen zijn bijdrage tot innovatie en groei te leveren. Uit gegevens blijkt dat de meest dynamische mkb's intensief gebruik maken van zakelijke diensten. Gegeven de uit internationalisering voortvloeiende druk, moet worden gestimuleerd dat meer mkb's van deze diensten gebruik gaan maken.

4.2 Nationaal innovatievermogen. Het vermogen van een land om nieuwe ideeën te ontwikkelen en op lange termijn een reeks innovatieve technologieën aan de man te brengen, hangt van een aantal factoren af (17): — de algemene innovatie-infrastructuur; — essentiële randvoorwaarden/flankerend beleid; — onderlinge verbinding van het algehele innovatiesysteem; — algemene onderwijsstelsels.

4.3 In de EU is 85 % van de research gericht op de industrie (in de VS 66 %) en er bestaan geen betrouwbare cijfers betreffende het teruglopen van O&O-activiteiten met betrekking tot de dienstensector. Van de totale O&O-activiteiten in de industrie wordt 87,5 % verricht op acht specifieke gebieden (chemie, machinebouw, kantoorapparatuur, elektrische apparaten, (half)geleiders-communicatie, instrumenten, motorvoertuigen en lucht- en ruimtevaart).

4.4 In absolute cijfers is de EU er niet in geslaagd om de kloof betreffende O&O-uitgaven met de VS te dichten. Integendeel. De laatste tien jaar is deze kloof zelfs verbreed.

4.5 Het is voor het concurrentievermogen van de Europese industrie van het grootste belang dat er meer O&O-geld gaat naar technologisch hoogwaardige en kennisintensieve diensten met grote marges. De „3 %-doelstelling” (18) zou gemakkelijker kunnen worden verwezenlijkt wanneer de overheden hun financiële inspanningen zouden verhogen en de particuliere sector zou worden aangemoedigd en ondersteund om in dit verband meer te investeren, inclusief in zakelijke diensten.

4.6 De door de Commissie in een recente mededeling (19) voorgestelde oprichting van een Europees technologie-instituut is nuttig, maar technologie moet vergezeld gaan van efficiënt zakendoen en organisatorische strategieën.

4.7 De impact van de innovatieve functies van zakelijke diensten wordt in onderstaand kader weergegeven: Kader 2. Innovatieve functies van zakelijke diensten (20) Innovatieve functies Belangrijkste innovatieve elementen Zakelijke diensten (een aantal representatieve sectoren) Technologische innovatie — Meer integratie van technologie — Gebruik van bestaande technologie — Aanpassing van technologie aan de behoeften van het bedrijfsleven — Efficiëntie in geavanceerde ITC-processen — Automatisering van routineprocessen — Flexibilisering van productiestructuren — Kwaliteitsverbetering — IT-diensten — Technische dienstverlening — Ontwerpdiensten — Telecommunicatiediensten — Online-diensten betreffende elektronische communicatie — Kwaliteitscontrolediensten Organisatorische innovatie — Efficiëntie van de interne organisatie — Nadruk op controle- en coördinatieprocessen — Verbetering van personeelsselectie, opleiding en plaatsing — Verbetering van verschillende functionele specialisaties — Management consulting en management — Audits en juridische diensten — Uitzendwezen (selectie, opleiding en tijdelijke banen) Strategische innovatie — Flexibiliteit voor dynamische omgevingen — Positionering op ingewikkelde markten — Strategische informatie over allianties — Informatie over aanpassing van producten — Informatie over vestiging en markten — Juridische bijstand in geval van conflicten — Managementdiensten — Online-diensten — Auditdiensten — Juridische diensten — Beurzen en exposities — Marketingdiensten Commerciële innovatie — Competitief productontwerp — Innovatieve wijze van in de markt zetten — Profiteren van mogelijkheden — Zoeken naar en relaties met klanten — Innovatieve marketing — Bedrijfsimago — Ontwerpdiensten — Beurzen en exposities — Reclame — Direct marketing — Public relations — Diensten na verkoop Operationele innovatie — Functionele arbeidsverdeling — Concentratie op cruciale taken — Operationele bedrijfscapaciteit — Bedrijfsimago — Taalkundige diensten — Koeriersdiensten — Beveiligingsdiensten — Operationele diensten Bron: Rubalcaba (1999) Business services in European Industry; Europese Commissie, Brussel.

4.8 In Europa kunnen sommige van de meest innovatieve bedrijven in de zakelijke- dienstverlening worden gevonden, maar over het algemeen is het O&O-niveau in de dienstensector te laag en te ongestructureerd. Nieuwe diensten en bedrijfsmodellen komen vaak voort uit kostbare en tijdrovende pogingen (en mislukkingen) van individuele ondernemingen. De EU moet op geselecteerde gebieden onderzoek ondersteunen ten einde de knowhow van bedrijven op het terrein van mondiale spitstechnologieën bij te stellen.

4.9 Het is belangrijk om manieren te vinden om de toegang van het MKB tot onderzoeksresultaten te verbeteren en de sector te ondersteunen bij de productontwikkeling op korte termijn.

4.10 Wil men dat bedrijven meer in innovatie en O&O investeren, dan dient de Commissie te zorgen voor toereikende bescherming van intellectuele-eigendomsrechten. Er dienen dan ook maatregelen te worden genomen om het huidige voorstel voor octrooiëring van softwaregerelateerde uitvindingen ten uitvoer te leggen.

4.11 Er bestaat behoefte aan betere wet- en regelgeving.

5. Het EU-systeem voor het genereren van kennis

5.1 Het EU-systeem voor het genereren van kennis moet grondig worden herzien. Dit impliceert: — heroriëntatie van O&O-activiteiten in de richting van bedrijven die hoogwaardige technologie en ICT produceren; — een einde maken aan de braindrain vanuit de EU naar de VS (er werken twee keer meer EU-onderzoekers in de VS als VS-onderzoekers in Europa; (40 % van O&O in de VS wordt uitgevoerd door onderzoekers die in de EU zijn opgeleid); — de totale onderzoeksuitgaven verhogen om de doelstelling van Lissabon (3 % van het BBP) te verwezenlijken; — ICT-vaardigheden, digitale geletterdheid en e-business-vaardigheden dienen te worden beschouwd als cruciaal. ICT-vaardigheden moeten reeds in een vroegtijdig stadium in onderwijsprogramma's worden geïntegreerd; — in deze eeuw zal geavanceerde vaste en mobiele breedband de infrastructuur vormen van de op kennis gebaseerde economie. In dit verband is een belangrijke rol weggelegd voor het door het DG Informatiemaatschappij in 2005 gelanceerde initiatief i2010.

6. De rol van service engineering

6.1 Diensteninnovatie vormt vooral in Duitsland sinds het midden van de jaren '90 een onderwerp van intensieve discussie en van onderzoek. De intensiteit van zowel academisch als praktisch werk op dit gebied werd vooral door service engineering bepaald. Service engineering heeft zich ontwikkeld tot een technische discipline waarin wordt gewerkt aan systematische ontwikkeling en ontwerp van diensten met behulp van passende modellen, methodes en instrumenten. Weliswaar omvat service engineering ook aspecten van operationeel dienstenbeheer, maar de ontwikkeling van nieuwe diensten staat centraal. Daarnaast is service engineering gericht op het ontwerpen van ontwikkelingssystemen, m.a.w. dienstengerelateerde kwesties betreffende algemeen O&O- en innovatiemanagement.

6.2 Fundamenteel onderzoek naar nieuwe zakelijke modellen, methoden en instrumenten zal een forse stimulans voor service engineering opleveren. Geïntegreerde benaderingen voor het gelijktijdig voortbrengen van goederen, software en diensten zullen vaste praktijk worden. Ten slotte zullen specificatie en efficiënte ontwikkeling van nieuwe diensten door de toenemende harmonisatie van dienstennormen worden bevorderd (21).

6.3 Service engineering vormt een van de weinige gebieden in de dienstensector die hoofdzakelijk door Europees onderzoek is ontgonnen. Nauwe integratie in internationale netwerken en de systematische ontwikkeling van een onafhankelijke service engineering-gemeenschap zijn cruciaal om op dit gebied een leidersrol te blijven vervullen (22).

7. Het belang van digitale levering van diensten

7.1 Een verschuiving naar intensivering van online-levering. Er bestaat toenemende belangstelling voor de groei en impact van het door ICT mogelijk gemaakt internationaal verlenen van IT-diensten en diensten met betrekking tot zakelijke processen. Verder vindt er een heroriëntatie van de zakelijke-dienstverlening plaats door het toepassen van ICT en de verschuiving naar meer online-levering. Met betrekking tot softwarediensten, O&O- en technische testdiensten, advisering, personeelsbeleidsontwikkeling en diensten betreffende het aanbieden van arbeidskrachten komt de nadruk steeds meer op digitale levering te liggen. Deze ontwikkeling wordt voornamelijk door de markt ingegeven op grond van: — nieuwe behoeften en verwachtingen van klanten; — pogingen om de markt beter te bereiken en markten te vergroten; — kwalitatieve verbeteringen en verdiepingen van de relaties met klanten; — efficiënter opereren en meer schaalvergroting; — kostenverlaging door verbetering en uitbreiding van goedkope productie- en leveringsopties.

7.2 De potentiële voordelen van export voor de EU-economie verkennen. In de continue trend naar uitbesteding van diensten naar welke plaats dan ook ter wereld bieden zich talloze nieuwe mondiale uitdagingen aan. Daarom moet Europa ervoor klaar zijn om kwalitatief hoogwaardige diensten te leveren en naar derde landen te exporteren. Digitale levering en gerelateerde e-business-ondersteuning zal toenemen. Betrekking uit het buitenland van bedrijfsgerelateerde diensten is momenteel gericht op ondersteunende kantoorfuncties (bijv. IT-diensten, financiële en boekhoudkundige diensten, call-centers). Wat diensten met hogere meerwaarde betreft, zoals IT-engineering, onderzoek en analyse, handhaaft de EU haar positie. Technologische ontwikkeling, beschikbaarheid van vaardigheden en daarmee gepaard gaande kosten op de wereldmarkt zullen in de toekomst evenwel een grotere invloed hebben op besluiten van Europese ondernemingen. Hier ligt een uitdaging voor de Europese arbeidsmarkt om meer kwalitatief hoogwaardige werkgelegenheid te bieden en werkloosheid te vermijden (23).

7.3 Belemmeringen voor algemene digitale dienstverlening. Er bestaan belemmeringen voor de ontwikkeling van digitale levering die grondig moeten worden onderzocht en waarbij er oplossingen moeten worden gevonden, zodat de Europese dienstverleners agressiever buiten Europa kunnen optreden en hun positie kunnen versterken. Tot die belemmeringen behoren ondermeer het gebrek aan normen en interoperabiliteit, vertrouwen in en veiligheid van elektronische handel, het gebrek aan investeringen in vaste en mobiele breedbandinfrastructuur en de nog altijd te geringe toepassing van ICT door het MKB.

8. Werkgelegenheidsmogelijkheden in de zakelijke dienstverlening

8.1 De laatste paar decennia is de werkgelegenheid in de zakelijke dienstverlening op indrukwekkende wijze toegenomen. Tussen 1979 en 2002 bedroeg de jaarlijkse groei ongeveer 4,5 % en dat cijfer lag veel hoger dan dat voor welke andere economische sector ook. De werkgelegenheid in deze sector was goed voor 9 % van de totale werkgelegenheid in 2003 in de EU-15 en voor 8,6 % in de EU-25. De dienstensectoren in het algemeen en de zakelijke-dienstensector in het bijzonder zullen in de toekomst cruciaal zijn voor nieuwe werkgelegenheid en om de teruglopende werkgelegenheid in de industrie te compenseren.

8.2 Uit tabel 3 blijkt hoe de werkgelegenheid in de zakelijke-dienstensector in vergelijking met de totale economie tot 2002 toenam. Tabel 3. Jaarlijkse groeipercentages van de werkgelegenheid in de zakelijke-dienstverlening, 1979-2002 (24) Land Totale economie Zakelijke dienstverlening Onroerend goed Huur Professionele diensten Contract O&O IT diensten Operationele diensten LU 2,6 7,6 5,2 4,4 7,5 6,5 12,4 7,4 PT 0,4 6,9 6,5 5,5 6,7 7,7 8,1 7,0 IE 2,0 6,4 5,3 4,6 6,0 0,8 10,5 6,5 IT 0,5 6,4 4,4 8,0 6,1 4,1 6,5 6,7 DE 0,6 5,3 4,2 3,4 4,5 2,9 6,5 5,8 FI 0,1 5,4 1,0 1,6 4,3 3,3 8,5 6,0 ES 1,1 5,4 3,7 6,0 4,9 3,2 7,4 5,8 NL 1,6 4,7 3,7 5,3 4,1 3,4 8,1 4,7 AT 0,3 4,8 1,4 2,6 4,3 4,0 9,6 4,8 SE 0,2 4,7 1,2 2,7 4,3 4,2 6,1 4,7 EL 0,8 4,6 5,9 3,4 4,2 4,0 8,1 4,8 UK 0,4 3,3 4,8 2,2 2,8 -0,4 6,9 3,5 FR 0,5 3,2 1,3 4,1 2,5 1,7 4,7 3,8 DK 0,3 3,1 1,5 2,8 1,8 -0,8 5,8 4,3 BE 0,3 3,6 3,9 0,9 3,2 -1,7 5,0 4,0 EU15 0,6 4,4 3,3 3,3 3,9 1,7 6,4 4,7 US 1,4 4,7 1,6 3,5 3,5 2,9 8,8 5,3

8.3 Groei van de werkgelegenheid in de dienstensector en de kennisintensieve zakelijke- dienstverlening in het bijzonder is een essentieel kenmerk van moderne economieën. Alhoewel de werkgelegenheidsniveau's in de zakelijke-dienstverlening en de groeipercentages in Europa van land tot land variëren, kan worden gesteld dat er geen arm land bestaat waar veel zakelijke diensten worden verleend en geen rijk land waar slechts weinig banen in de zakelijke-dienstverlening zijn te vinden (25).

8.4 Het valt te verwachten dat de werkgelegenheid in de dienstensector en in met name de kennisintensieve zakelijke-dienstverlening zal blijven groeien, ook al zal deze groei iets lager uitvallen dan tot op heden het geval was. Toch (zie tabel 4) zal de groei hoger zijn dan voor andere economische sectoren wordt voorspeld. Verwacht wordt dat de groeicijfers voornamelijk hoger zullen zijn in de nieuwe lidstaten waar de ontwikkeling van de diensten, absoluut gezien, op substantieel lagere niveaus aanvangt. Tabel 4. Werkgelegenheidstrends in West-Europese sectoren Opmerking: West-Europa wordt gedefinieerd als EU-15 + Noorwegen + Zwitserland Bron: Cambridge Econometrics Press Release, What has happened to the Lisbon Agenda?; november 2005

8.5 Een speciaal kenmerk van werkgelegenheid in de zakelijke dienstverlening is het hoge scholingsniveau. Onderzoek naar de arbeidskrachten in de EU leert dat in 2003 banen voor hoogopgeleiden goed waren voor 41 % van de werkgelegenheid (in 1998 was dat slechts 38 %). Het aandeel van banen voor laagopgeleiden daalde van 25 % in 1998 tot 17 %. Het feit dat de meeste banen in de zakelijke-dienstverlening hoge en gemiddelde vaardigheden vereisen betekent tevens een uitdaging voor de onderwijsstelsels in Europa (en met name voor het beleid ten behoeve van levenslang leren). De structuurveranderingen binnen de Europese industrie zal er namelijk in resulteren dat meer mensen naar de zakelijke-dienstverlening zullen trekken. Rigoureuze tenuitvoerlegging van de onderwijsagenda van Lissabon voor 2010 zal in dit verband van het grootste belang zijn. In tabel 5 wordt het onderwijsniveau in een aantal sectoren getoond. Tabel 5. Onderwijsniveau per grote economische sectoren en zakelijke diensten EU-15, 2003 (26)

Brussel, 13 september 2006 De voorzitster van het Europees Economisch en Sociaal Comité Anne-Marie SIGMUND

(1) WTO Trade Statistics, 2004.

(2) Business Services in European Industry, Luis Rubalcaba-Bermejo — Commissie, 1999.

(3) Samenvatting van het eindrapport „The significance of competitive manufacturing industries for the development of the services sectors”, Kalmbach e.a., Universiteit van Bremen, december 2003.

(4) Zie het EESC-advies over „Het concurrentievermogen van de Europese ondernemingen” waarin erop wordt gewezen hoe belangrijk het is om voor de juiste sociale voorwaarden te zorgen bij het zoeken naar hogere productiviteit en meer concurrentievermogen. Zie met name de par. 2.5 t/m 2.5.3. In par. 2.5.2 wordt bijv. het volgende opgemerkt: „Ook moet het concurrentievermogen van Europa dringend verbeterd worden … in omstandigheden die de economische en sociale ontwikkeling, de cohesie, werkgelegenheid en het milieu niet aantasten”.

(5) Zie Eurostat News Release 17/2006, 13.2.2006.

(6) COM(2004) 274 final. Het desbetreffende EESC-advies werd op 15 december 2004 goedgekeurd (rapporteur was de heer van Iersel en co-rapporteur de heer Legelius), PB C 157 van 28 juni 2005, blz. 75 e.v.

(7) COM(2005) 474 final. Het desbetreffende EESC-advies werd op 20 april 2006 goedgekeurd (rapporteur was de heer Ehnmark), PB C 185 van 8 augustus 2006, blz. 80 e.v. Zie ook het aanvullend advies van de CCMI (rapporteur: de heer Pezzini).

(8) EITO 2005, blz. 263.

(9) E-Business Report, 2005.

(10) COM(2002) 441 final van 30 juli 2002.

(11) Zie de mededeling van de Commissie over „De concurrentiepositie van bedrijfsgerelateerde diensten en hun bijdrage aan de prestaties van het Europese bedrijfsleven” (COM(2003) 747 final van 4 december 2003) die kan worden geraadpleegd op site

http://europa.eu.int/eur-lex/nl/com/cnc/2003/com2003_0747nl01.pdf (zie met name par. 1.2 en kader I).

(12) Bron: „De concurrentiepositie van bedrijfsgerelateerde diensten en hun bijdrage aan de prestaties van het Europese bedrijfsleven”, (COM(2003) 747 final); bijlage I („Classificaties van diensten en aanvullende cijfers”), die kan worden geraadpleegd op de website

http://europa.eu.int/eur-lex/nl/com/cnc/2003/com2003_0747nl01.pdf.

(13) COM(2003) 747 def, par. II.2, blz. 14.

(14) Zie de door de CCMI uitbesteede studie „A sectoral survey of relocation: a factual background” (met name de blz. 107 en 177-179). Het informatief rapport „Een sectorgewijs overzicht van bedrijfsverplaatsingen is daarop gebaseerd” (rapporteur de heer van Iersel en co-rapporteur de heer Calvet Chambon).

(15) Verslag van het EU-BRSF (Business Related-Service Forum), juni 2005.

(16) Zie COM(1998) 534 final en COM(2003) 747 final.

(17) Stern, Furman, Porter, 2002.

(18) Zie het EESC-advies over het zevende kaderprogramma, par. 2.5: ter wille van de uitvoering van de strategie van Lissabon (zijn) „tijdens de Europese Raad in Barcelona (voorjaar 2002) … de doelstellingen voor de bevordering van het onderzoek in cijfers vastgelegd: de totale uitgave in de EU dienen tot 2010 te stijgen tot 3 % van het BBP, waarvan tweederde uit de particuliere sector moet komen (3 %-doelstelling). Het Comité wijst er overigens op dat deze doelstelling gezien de wereldwijde investeringswedloop geen wet van Meden en Perzen is, maar wie de boot mist, raakt steeds verder achterop”.

(19) COM(2006) 77 final.

(20) Ontleend aan The Contribution of Business Services to European Employment, Innovation and Productivity; L. Rubalcaba en H Kox, te verschijnen bij Palgrave-Macmillan.

(21) Service engineering — methodical development of new service products; Hans-Jorg Bullinger, Klaus-Peter Fahnrich, Thomas Meiren.

(22) Thomas Meiren, Fraunhofer Institute for Industrial Engineering, Stuttgart, Duitsland.

(23) European Forum on Business Related Services, 2005 Report.

(24) „The Contribution of Business Services to European Employment, Innovation and Productivity” L. Rubalcaba and H. Kox (het is de bedoeling dat dit werk in 2006 door Palgrave-Macmillan zal worden gepubliceerd).

(25) Rubalcaba, Kox, 2006, p. 42.

(26) Bron: Rubalcaba en Kox (2006) gebaseerd op data van Eurostat, Labour force Survey, 2004.