NL Publicatieblad van de Europese Unie C 245/5

Geharmoniseerd programma voor conjunctuurenquêtes van de Europese Unie

(2006/C 245/03)

1. Inleiding

In het verslag van de Raad (Ecofin) met als titel „Coördinatie van het economisch beleid” (13123/1/99 Rev 1) aan de Europese Raad, bijeen op 11 en 12 december 1999 te Helsinki, werd aangedrongen op een doeltreffend toezicht op het economisch beleid in de derde fase van de Economische en Monetaire Unie (EMU). In dit verband achtte de Raad het van essentieel belang dat een beter inzicht in de economische ontwikkelingen werd verworven.

Volgens het Verdrag speelt de Commissie een belangrijke rol bij het informeren van de EU-autoriteiten, de lidstaten en de diverse economische subjecten over de economische situatie en vooruitzichten, zowel op nationaal als op communautair niveau. Een van de instrumenten om actuele informatie over de economische ontwikkelingen te vergaren, zijn de conjunctuurenquêtes. Om die reden coördineert de Commissie via haar directoraat-generaal Economische en financiële zaken geharmoniseerde conjunctuurenquêtes, die op gezette tijden in verschillende economische sectoren in de EU-lidstaten en de kandidaat-lidstaten worden gehouden.

2. Waarom een geharmoniseerd programma van de EU nodig is

De regelmatige conjunctuurenquêtes die in het kader van het geharmoniseerd programma van de EU worden georganiseerd, zijn kwalitatieve economische enquêtes die bestemd zijn voor economische analyse op korte termijn. De enquêtes worden gewoonlijk voornamelijk gebruikt voor kwalitatieve economische analyse, maar worden thans ook steeds meer aangewend voor kwantitatief economisch onderzoek. Vooral in de loop van de laatste jaren is een veelheid van methoden voor het verrichten van economische prognoses op korte termijn ontwikkeld waarbij gebruik wordt gemaakt van informatie die van conjunctuurenquêtes afkomstig is. Deze modellen zijn veelal beter dan traditionele econometrische modellen in het voorspellen van macro-economische ontwikkelingen. Meer in het bijzonder worden gegevens van conjunctuurenquêtes steeds vaker gebruikt om conjuncturele omslagpunten te voorspellen. Naast de enquêtes die in het kader van het geharmoniseerd programma van de EU worden gehouden, bestaan er nog tal van andere enquêtes van de diensten van de Commissie, zoals die van de directoraten-generaal Ondernemingen en industrie, Werkgelegenheid en Communicatie. De bij deze enquêtes gevolgde benadering verschilt van die van het geharmoniseerd programma van de EU omdat zij bedoeld zijn voor het verrichten van economische analyses op lange termijn en dus betrekking hebben op de diverse structurele determinanten van groei en werkgelegenheid.

Enquêtegegevens zijn zo interessant voor de kwalitatieve en kwantitatieve analyse omdat zij doorgaans vroeger beschikbaar zijn dan kwantitatieve informatie uit andere bronnen, waarmee zij gecorreleerd zijn. Andere belangrijke kwaliteiten van de enquêtes zijn de hoge frequentie ervan en het feit dat zij voortdurend worden geharmoniseerd. Daarom zijn conjunctuurenquêtes uitgegroeid tot een onmisbare aanvulling op kwantitatieve statistische enquêtes, waarvan zij verschillen qua methoden en gebruik. Zoals in het recente verslag over een externe evaluatie van het geharmoniseerd programma voor conjunctuurenquêtes van de EU (1) wordt opgemerkt, mogen de enquêtes als een zeer doeltreffend instrument voor het volgen van de economische situatie in de EU, het eurogebied en de lidstaten worden aangemerkt.

3. Tenuitvoerlegging van het programma

In 1961 werd door de Commissie de eerste aanzet gegeven tot het houden van geharmoniseerde conjunctuurenquêtes in de Europese Unie. De eerste enquête was de geharmoniseerde conjunctuurenquête in de industrie in 1962. Sindsdien zijn de enquêtes een veel groter terrein en veel meer sectoren gaan bestrijken. Zo is met name de particuliere dienstensector, waarvan het aandeel in de economie als geheel alsmaar toeneemt, in het programma opgenomen. In 2006 werd een proefenquête in de financiële-dienstensector georganiseerd. Deze enquête is gescheiden gehouden van de algemene enquête in de dienstensector omdat de kwestie van de vertrouwelijkheid in de financiële-dienstensector bijzonder gevoelig ligt en omdat deze sector een karakteristiek conjunctuurgedrag vertoont.

De afgelopen jaren is de reikwijdte van de enquêtes uitgebreid tot alle (oude en nieuwe) lidstaten en tot de kandidaat-lidstaten (2). De kandidaat-lidstaten dienen in een vroeg stadium in het programma te worden opgenomen, zodat betrouwbare en vergelijkbare gegevens beschikbaar zijn om hun actuele economische ontwikkeling te kunnen volgen, alsook om correcte geaggregeerde EU-gegevens te kunnen opstellen zodra deze landen tot de EU toetreden. Dankzij een vroegtijdige integratie van de betrokken landen kon bij de recente uitbreiding van de EU in het kader van het programma vlot en snel op nieuwe geaggregeerde indicatoren worden overgeschakeld.

De enquêtes worden op nationaal niveau uitgevoerd door samenwerkende instellingen, zoals ministeries, bureaus voor de statistiek, centrale banken, economische onderzoekinstituten, bedrijfsorganisaties en particuliere ondernemingen. Deze instellingen maken daartoe gebruik van geharmoniseerde vragenlijsten die in samenwerking met de diensten van de Commissie zijn opgesteld. De enquêtes hebben tevens een aantal andere gemeenschappelijke kenmerken op het gebied van steekproefopzet, veldwerk en mededeling van de gegevens.

Het feit dat de enquêtes volgens een gemeenschappelijke methode, en met name met behulp van een geharmoniseerde vragenlijst worden gehouden, leidt tot een betere vergelijkbaarheid van de gegevens tussen de verschillende lidstaten en maakt het mogelijk zinvolle geaggregeerde conjunctuurindicatoren voor het eurogebied en de EU te construeren. Aangezien dit positieve externe effect van de harmonisatie zich vooral op het niveau van de EU en het eurogebied in plaats van op het niveau van de nationale enquêterende instellingen voordoet, heeft de Commissie van meet af aan besloten de werkzaamheden van de samenwerkende instellingen met subsidies te ondersteunen (COM(61) PV 165 definitief van 15 november 1961). Deze subsidies, die beperkt zijn tot ten hoogste 50 % van de kosten van de actie, zijn ook bedoeld ter dekking van de extra kosten die in eerste instantie voortvloeien uit de opneming van nieuwe geharmoniseerde vragen in de enquêtes, de uitbreiding van de enquêtes tot nieuwe sectoren en bedrijfstakken en/of de omvorming van bepaalde niet-geharmoniseerde vragen tot geharmoniseerde vragen. Ingeval de nationale enquêterende instellingen evenwel geen duidelijk belang hebben bij of niet meteen in aanmerking komen voor het houden van een bepaalde enquête, sluit de Commissie een dienstencontract met een geselecteerde enquêterende entiteit. In dergelijke gevallen komen de volledige kosten van de enquête voor rekening van de Commissie.

De voortdurend verdere uitbouw van het geharmoniseerd programma voor conjunctuurenquêtes heeft een krachtige impuls gegeven aan de ontwikkeling van conjunctuurenquêtes buiten de EU. Zoals in bovengenoemd evaluatieverslag wordt opgemerkt, maakt het geharmoniseerde schema van de Europese Unie steeds meer opgang als internationale norm. Zo worden niet alleen in de 25 EU-lidstaten en in alle kandidaat-lidstaten conjunctuurenquêtes gehouden volgens de geharmoniseerde methode, maar ook in een aantal andere landen, met name in Midden- en Oost-Europa (bv. Rusland en Albanië). In deze context blijven de geharmoniseerde enquêtes van de EU als referentiepunt voor toekomstige samenwerking fungeren. Zo zullen met name toekomstige kandidaat-lidstaten in het programma worden opgenomen zodra de toetredingsonderhandelingen met de Europese Unie aanvangen.

De enquêtes bij het bedrijfsleven zijn gericht tot bedrijfsleiders in de industrie, het bouwbedrijf, de detailhandel en de dienstensector. De consumentenenquêtes zijn gericht tot particuliere huishoudens. Op de investeringsenquête bij het bedrijfsleven na, worden alle enquêtes maandelijks gehouden, waarbij elk kwartaal een aantal vragen wordt toegevoegd. De investeringsenquête vindt tweemaal per jaar plaats. Het aantal vragen varieert al naargelang het gebied en loopt uiteen van 6 tot 15.

De gegevens worden doorgaans in de eerste helft van de maand verzameld en ongeveer een week voor het einde van de maand aan de diensten van de Commissie medegedeeld. Elke maand worden in de EU meer dan 100 000 ondernemingen en ruim 30 000 consumenten geënquêteerd. De enquête in de industrie bestrijkt 56 sectoren en de andere enquêtes omvatten elk 5 tot 9 verschillende sectoren. De consumenten zijn onderverdeeld in 25 sociaal-economische categorieën.

Ook de World Economic Survey, een driemaandelijkse wereldwijde enquête onder economische deskundigen die informatie verschaft over de economische ontwikkelingen op wereldschaal, is in het programma opgenomen.

Daarnaast worden ad-hocenquêtes over vraagstukken van bijzonder belang gehouden. Zo worden er ongeveer om de vijf jaar ad-hocenquêtes over de arbeidsmarkt uitgevoerd. De resultaten van de meest recente enquête van juni 2004, waarin bijzondere aandacht werd besteed aan de arbeidsmarktflexibiliteit en het effect van nieuwe technologieën op de ontwikkeling van de arbeidsmarkt in de EU, zijn in 2005 bekendgemaakt.

Alle vragenlijsten worden voortdurend bijgewerkt om aan de behoeften van de economische analisten te voldoen. De diensten van de Commissie organiseren regelmatig (een à twee keer per jaar) vergaderingen met deskundigen op het gebied van conjunctuurenquêtes om de vragenlijsten bij te werken, kwesties in verband met de harmonisatie en presentatie van gegevens te bespreken en de enquêteresultaten te evalueren. Af en toe worden workshops georganiseerd en werkgroepen opgericht waaraan een ruimere groep van belanghebbende partijen (zoals onder meer gebruikersgroepen) deelnemen. Deze workshops en werkgroepen hebben ten doel bepaalde aspecten van het programma nader uit te werken of vraagstukken van gemeenschappelijk belang tussen EU-landen en derde landen te bespreken. De workshops worden soms georganiseerd in samenwerking met andere internationale instanties, zoals de OESO.

Voor het beheer en de ontwikkeling van de databank waarover de diensten van de Commissie beschikken en waarin de gegevens van het programma voor conjunctuurenquêtes zijn opgeslagen, is gespecialiseerde software vereist, benevens het onderhoud en de ontwikkeling van passende hulpmiddelen voor het verwerken en het verrichten van statistische en econometrische analyses van grote hoeveelheden tijdreeksgegevens. Voorbeelden van dergelijke hulpmiddelen zijn onder meer procedures voor het waarborgen van de consistentie tussen de gegevens, de voorbewerking van gegevens, de correctie van gegevens voor seizoensinvloeden of de constructie en ontwikkeling van passende samengestelde indicatoren. Het merendeel van deze taken wordt uitgevoerd door personeel van de diensten van de Commissie, maar op sommige specifieke terreinen dient een beroep te worden gedaan op externe deskundigheid van gespecialiseerde ondernemingen. Op dergelijke technische bijstand wordt evenwel alleen een beroep gedaan voor zeer technische onderdelen van het proces aan het einde van de productieketen, omdat zulks bijdraagt tot een efficiënter beheer van het programma.

4. Publicatie

De enquêteresultaten worden als zodanig gebruikt of samengevat in de vorm van samengestelde indicatoren (indicatoren voor de economische verwachtingen en vertrouwensindicatoren). Doel van dergelijke samengestelde indicatoren is de in de enquêtegegevens vervatte informatie in gesynthetiseerde vorm weer te geven en de presentatie van de enquêteresultaten gemakkelijker toegankelijk te maken. Aangezien een van de belangrijkste voordelen van enquêtegegevens is dat zij vroegtijdig beschikbaar zijn, is de periode tussen de mededeling van de gegevens door de nationale bureaus voor de statistiek en de bekendmaking van de resultaten door de diensten van de Commissie de afgelopen jaren in achtereenvolgende stappen ingekort. Thans worden de resultaten gepubliceerd op de laatste werkdag van de maand waarin de gegevens zijn verzameld. De bekendmaking van de gegevens gaat vergezeld van een persmededeling. De maandelijks geactualiseerde enquêteresultaten, die de gegevens voor de gehele enquêteperiode bevatten, kunnen worden gedownload van internet op het volgende adres:

http://europa.eu.int/comm/economy_finance/indicators/businessandconsumersurveys_en.htm

Meer gedetailleerde resultaten, bijvoorbeeld uitgesplitst naar sectoren, zijn op verzoek verkrijgbaar bij de diensten van de Commissie. In het verleden diende voor dergelijke gegevens een vergoeding te worden betaald, maar conform het nieuwe beleid worden zij thans kosteloos verstrekt.

5. Gebruik van de informatie

Het feit dat de resultaten van conjunctuurenquêtes snel beschikbaar zijn en dat zij informatie over de verwachtingen van de economische subjecten bevatten, maakt dergelijke enquêtes tot een waardevol instrument voor het verrichten van prognoses.

Van de enquêteresultaten wordt intensief gebruik gemaakt door de diensten van de Commissie, waarvoor zij een onontbeerlijk instrument voor de uitoefening van het economische toezicht zijn geworden. Zo worden zij onder meer gebruikt voor de opstelling van halfjaarlijkse macro-economische prognoses en bij de analyse van conjuncturele ontwikkelingen (bv. de bepaling van omslagpunten). Ook van sommige van de in de enquêteresultaten vervatte structurele inlichtingen (bv. opvattingen over de werkgelegenheidsvooruitzichten) wordt door diverse diensten van de Commissie gebruik gemaakt.

De enquêtes zijn uitgegroeid tot een essentiële bron van informatie voor het volgen van de ontwikkeling van de EMU. Zo fungeren de enquêteresultaten bij de Europese Centrale Bank als een belangrijke input voor de beoordeling van de economische situatie in het eurogebied.

De resultaten van de conjunctuurenquêtes worden niet alleen gebruikt door de belangrijkste actoren op het gebied van het economisch beleid op Europees niveau, maar ook door diverse internationale organisaties (zoals de OESO) en nationale particuliere en overheidsinstanties voor het construeren van gelijklopende en voorlopende economische indicatoren en, meer in het algemeen, voor prognosedoeleinden.

6. Evaluatie

De indicator van de economische verwachtingen en andere sectorale indicatoren zijn pas bruikbaar indien zij een hele reeks eigenschappen bezitten, zoals consistentie, vroegtijdige beschikbaarheid, vergelijkbaarheid enz. Bovendien moet de kwaliteit van de indicatoren voortdurend worden getoetst door te kijken naar hun betrouwbaarheid bij het weergeven van het verloop van de macro-economische aggregaten die zij voorstellen. Op het meest geaggregeerde niveau moeten de indicatoren de ontwikkeling van de BBP-groei voldoende nauwkeurig kunnen weergeven. Ook vertrouwensindicatoren op sectorniveau (industrie, diensten, consumptie enz.) moeten het verloop van hun macro-economische referentievariabelen (bv. BBP, industriële productie, bruto toegevoegde waarde van de particuliere dienstensector, particuliere consumptieve bestedingen enz.) goed weergeven. De betrouwbaarheid van de indicatoren moet voortdurend worden getoetst en de resultaten van deze toetsingen moeten dienen als leidraad voor het aanbrengen van wijzigingen en verbeteringen. Er worden regelmatig diverse onderzoekprojecten en studies uitgevoerd met de bedoeling nieuwe sectorale indicatoren te ontwikkelen of de bestaande te verbeteren teneinde de economische ontwikkeling beter te kunnen volgen.

Het is onomstotelijk bewezen dat het programma van nut is voor de werkzaamheden van de diverse EU-instanties en internationale organisaties op het gebied van het economisch beleid, maar er moet tevens worden nagegaan of het ook van buitenaf bezien nuttig, efficiënt en doelmatig is. Om die reden is een beroep gedaan op een gespecialiseerd consortium om het bestaande programma in zijn geheel te evalueren. Deze evaluatie had onder meer betrekking op de volgende aspecten:

— kwaliteit van de enquêtes en doelmatigheid van het enquêteprogramma;

— efficiëntie en alternatieve contractuele regelingen;

— vermoedelijke gevolgen van de stopzetting van de medefinanciering door de EU;

— toekomstige behoeften van de gebruikers.

In het verslag (ECFIN/196/2004/385636 van 22 april 2005) wordt geconcludeerd dat er weliswaar voortdurend naar moet worden gestreefd verdere vooruitgang te boeken, maar dat zulks niet wegneemt dat het enquêteprogramma in alle opzichten grotendeels aan de kwaliteitseisen van de gebruikers voldoet, waarbij de enquêtes als een bijzonder betrouwbaar en dienstig instrument voor het volgen van de macro-economische ontwikkelingen worden aangemerkt. Het met subsidies gefinancierde enquêteprogramma mag als kosteneffectief worden bestempeld en enigerlei wijziging in de contractuele regelingen, zoals een overschakeling op dienstencontracten of op een gecentraliseerd enquêtescenario, zou het risico inhouden dat veel belangrijke economische informatie verloren gaat. Ook een stopzetting van de medefinanciering van de enquêtes door de Europese Commissie zou waarschijnlijk leiden tot het verlies van geharmoniseerde Europese gegevens. De in de toekomst aan de gebruikers te verstrekken informatie dient onder meer het volgende te omvatten: een verdere uitsplitsing van de enquête in de dienstensector, meer inlichtingen over de financiële situatie van huishoudens en ondernemingen en meer gedetailleerde gegevens over de arbeidsmarkt.

7. Verslag

De Commissie zal om de drie jaar, met ingang van 2008 (voor de periode 2006-2008), verslag uitbrengen over de tenuitvoerlegging van het programma, waarbij een overzicht zal worden gegeven van de methodologische ontwikkelingen en van de aanwending van de in het kader van het programma verzamelde informatie.

8. Conclusie

De resultaten van de geharmoniseerde conjunctuurenquêtes in de EU zijn een belangrijke bron van informatie geworden voor al degenen die met economische trends te maken hebben: overheidsinstellingen, bedrijfsleiders, onderzoekers en vooral economische besluitvormers op het niveau van zowel de lidstaten als de EU/eurozone. De enquêtegegevens zijn een onontbeerlijk instrument geworden, zowel voor de uitoefening van economisch toezicht in de EU als voor het volgen van de economische vooruitzichten van de Economische en Monetaire Unie en van de ontwikkeling van de economieën van de kandidaat-lidstaten. De Commissie zal erop toezien dat het programma ook in de toekomst deze rol blijft vervullen door het voortdurend uit te breiden en te verbeteren, zodat het de voor de economische besluitvorming in de Europese Unie van essentieel belang zijnde informatie blijft verschaffen.

(1) The European Evaluation Consortium, Evaluation of Business and Consumer Surveys, Final Report, 22 april 2005.

(2) De conjunctuurenquêtes maken deel uit van het jaarlijks werkprogramma van het directoraat-generaal Economische en financiële zaken en worden toegestaan bij een financieringsbesluit van de Commissie.