TOELICHTING

1.ACHTERGROND VAN HET VOORSTEL

•Motivering en doel van het voorstel

Eurojust, het agentschap van de Europese Unie voor justitiële samenwerking in strafzaken, coördineert het onderzoek naar en de vervolging van ernstige grensoverschrijdende criminaliteit in Europa en daarbuiten. Eurojust vervult in de Europese Unie een spilfunctie op het gebied van de justitiële samenwerking in strafzaken en ondersteunt de nationale onderzoeks- en vervolgingsautoriteiten op het gebied van ernstige criminaliteit waarvoor Eurojust overeenkomstig Verordening (EU) 2018/1727 (hierna “Eurojust-verordening” genoemd) bevoegd is. Onder meer genocide, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden (gezamenlijk ook “ernstige internationale misdrijven” genoemd) zijn strafbare feiten waarvoor Eurojust bevoegd is.

Op 24 februari 2022 is Rusland begonnen met een militaire agressie tegen Oekraïne. Er zijn gegronde redenen om aan te nemen dat er in Oekraïne oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid werden en worden gepleegd. Op 2 maart 2022 kondigde de aanklager van het Internationaal Strafhof aan dat hij een onderzoek had ingesteld naar de situatie in Oekraïne. In verscheidene lidstaten en in Oekraïne hebben openbare aanklagers een onderzoek naar ernstige internationale misdrijven ingesteld. Deze onderzoeken worden door Eurojust ondersteund en gecoördineerd. Eurojust beschikt over de deskundigheid en ervaring om het onderzoek naar en de vervolging van ernstige internationale misdrijven te ondersteunen, onder meer door het faciliteren van de activiteiten van gemeenschappelijke onderzoeksteams, zoals sommige lidstaten en Oekraïne er een hebben opgezet in het kader van de huidige vijandelijkheden. Eurojust werkt ook samen met de aanklager van het Internationaal Strafhof.

De nationale autoriteiten verzamelen bewijsmateriaal over internationale misdrijven die mogelijk in Oekraïne zijn gepleegd. Als gevolg van de aanhoudende vijandelijkheden kan bewijsmateriaal niet veilig in Oekraïne worden opgeslagen, waardoor de Unie dringend moet zorgen voor een back-up/opslagplaats. Met het oog op de coördinatie van de inspanningen die momenteel door de lidstaten worden geleverd om bewijsmateriaal te verzamelen, is het derhalve noodzakelijk snel te voorzien in een centrale opslagplaats, waar bewijsmateriaal kan worden opgeslagen dat is verzameld door agentschappen en organen van de Unie en door nationale en internationale autoriteiten of derden, zoals maatschappelijke organisaties. De Eurojust-verordening bepaalt weliswaar dat Eurojust het optreden van de lidstaten bij het onderzoeken en vervolgen van ernstige misdrijven ondersteunt, maar biedt Eurojust niet uitdrukkelijk de mogelijkheid om dergelijk bewijsmateriaal in verband met dit doel te verzamelen, te bewaren en te analyseren.

Voor de uitvoering van zijn taken heeft Eurojust een casemanagementsysteem opgezet dat de in bijlage II bij de Eurojust-verordening genoemde persoonsgegevens en niet-persoonsgebonden gegevens bevat. Het casemanagementsysteem is voornamelijk bedoeld ter ondersteuning van het beheer en de coördinatie van onderzoeken en vervolgingen waaraan Eurojust bijstand verleent. Door de Eurojust-verordening wordt de opzet van het casemanagementsysteem beperkt tot tijdelijke werkbestanden, die de follow-up van lopende zaken moeten ondersteunen, en een register. Verwerking van persoonsgegevens buiten het casemanagementsysteem is verboden. Bij het coördineren en ondersteunen van onderzoeken en vervolgingen kan Eurojust bewijsmateriaal tijdelijk opslaan en uitwisselen overeenkomstig de regels van de verordening.

De Commissie heeft reeds voorgesteld de huidige opzet van het casemanagementsysteem van Eurojust te verbeteren met betrekking tot de activiteiten van Eurojust op het gebied van onderzoek en vervolging van strafbare feiten van terroristische aard. Op 1 december 2021 heeft de Commissie een voorstel aangenomen ter verbetering van de werking van het Europees gerechtelijk register voor terrorismebestrijding bij Eurojust. In het kader van dat voorstel wordt overwogen het casemanagementsysteem te moderniseren en de informatie-uitwisseling tussen de nationale bevoegde autoriteiten en Eurojust te digitaliseren.

De recente gebeurtenissen in verband met de Russische agressie tegen Oekraïne hebben verder aangetoond dat het dringend noodzakelijk is verder te gaan dan het bestaande casemanagementsysteem van Eurojust. Met zijn huidige architectuur voor gegevensverwerking is Eurojust niet in staat bewijsmateriaal te verzamelen, te bewaren en te analyseren met betrekking tot ernstige internationale misdrijven, waaronder misdrijven die waarschijnlijk in Oekraïne worden gepleegd, vanwege de omvang van de gebeurtenissen en de enorme hoeveelheid bewijsmateriaal die moet worden opgeslagen wanneer dergelijke misdrijven worden gepleegd.

Tegen deze achtergrond beoogt dit voorstel Eurojust in staat te stellen bewijsmateriaal in verband met genocide, misdaden tegen de menselijkheid, oorlogsmisdaden en daarmee verband houdende strafbare feiten te verzamelen, te bewaren en te analyseren en, waar nodig en passend, de uitwisseling ervan mogelijk te maken of dat bewijsmateriaal anderszins ter beschikking te stellen van de nationale of internationale bevoegde justitiële autoriteiten. Het verzamelen van bewijsmateriaal betekent niet dat Eurojust een uitvoerende rol krijgt toebedeeld als onderzoeksautoriteit, wat niet onder het mandaat van Eurojust zou vallen, maar is bedoeld om ervoor te zorgen dat Eurojust bewijsmateriaal uit verschillende bronnen kan ontvangen en centraal kan opslaan. Op die manier kan Eurojust in het kader van nationale en internationale onderzoeken op doeltreffender wijze steun verlenen aan het onderbouwen van zaken en aanvullende ondersteuning bieden aan de bevoegde openbare aanklagers. Daartoe voorziet dit voorstel in de oprichting van een faciliteit voor geautomatiseerd gegevensbeheer en geautomatiseerde gegevensopslag buiten het casemanagementsysteem. Gezien het gevoelige karakter van de betrokken persoonsgegevens moet de verwerking ervan, met inbegrip van de verzameling, bewaring, analyse en uitwisseling, voldoen aan de hoogste normen op het gebied van gegevensbescherming en cyberveiligheid.

Cruciaal bewijsmateriaal over ernstige internationale misdrijven is gewoonlijk beschikbaar in de vorm van onder meer geluidsopnamen, video’s en foto’s. Ook satellietbeelden kunnen nuttig zijn om aan te tonen dat deze misdrijven zijn gepleegd. Daarom beoogt dit voorstel ook de categorieën gegevens die Eurojust wettelijk kan verwerken, uit te breiden tot video’s en geluidsopnamen, satellietbeelden en alle relevante foto’s. Om de nationale en internationale justitiële autoriteiten in staat te stellen te profiteren van de volwaardige steun die Eurojust kan verlenen bij de lopende onderzoeken naar ernstige internationale misdrijven in het kader van de agressie tegen Oekraïne, moeten de met dit voorstel beoogde wijzigingen van de Eurojust-verordening dringend worden vastgesteld.