Advies van het Economisch en Sociaal Comité over het onderwerp "Evaluatie van de vorderingen bij de voorbereiding op de komst van de euro/Belangrijkste hiaten en vereiste maatregelen"

(2001/C 311/11)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 31 mei 2001 besloten, overeenkomstig artikel 23, lid 2, van het reglement van orde, een advies op te stellen over het voornoemde onderwerp.

De afdeling "Economische en monetaire unie - economische en sociale samenhang", die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 24 juli 2001 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Burani.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 384e zitting op 12 en 13 september 2001 (vergadering van 12 september 2001) het volgende advies uitgebracht, dat met 74 stemmen voor en geen stemmen tegen, bij 2 onthoudingen is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Het Economisch en Sociaal Comité heeft in zijn advies van 29 maart 2001(1) opmerkingen gemaakt en suggesties gedaan m.b.t. de Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Economisch en Sociaal Comité, het Comité van de Regio's en de Europese Centrale Bank over "Praktische aspecten van de euro: stand van zaken en wat er nog moet gebeuren"(2). Nu de invoering van de euro niet lang meer op zich laat wachten, bestaat de indruk dat bij de lopende en geplande activiteiten van een groot aantal openbare en particuliere instanties onvoldoende rekening wordt gehouden met alle problemen die zijn gesignaleerd. Het is hoe dan ook zaak dat alle initiatieven zeer goed met elkaar worden gecoördineerd, iets dat ondanks de goede wil van alle betrokkenen niet vanzelfsprekend is.

1.2. Tegen deze achtergrond heeft het Comité op 14 mei 2001 een hoorzitting georganiseerd voor de betrokken sociale partners, waaraan tevens een waardevolle bijdrage is geleverd door vertegenwoordigers van de Commissie en de Europese Centrale Bank. De opmerkingen van de deelnemers geven een duidelijk beeld van de situatie; onderstaande samenvatting vormt een extra bijdrage tot de discussie over de maatregelen die nog moeten worden genomen. Het Comité wijst erop dat de opmerkingen en voorstellen van zijn eerdere, in paragraaf 1.1 genoemde advies nog niet aan geldigheid en actualiteit hebben ingeboet.

1.3. Het Comité wil niet in de plaats treden van de verantwoordelijke autoriteiten, maar wenst slechts te wijzen op een aantal ogenschijnlijk minder belangrijke aspecten die praktische of psychologische problemen kunnen veroorzaken waardoor de overgang van elf nationale munten op één gemeenschappelijke munt kan worden bemoeilijkt. Een operatie als deze is nog nooit eerder voorgekomen: van sommige ervaringen uit het verleden kunnen wij iets leren, maar verder moeten wij ons baseren op de feiten van vandaag, naast een flinke dosis verbeeldingskracht en gezond verstand.

2. Voorlichting

2.1. De vertegenwoordigers van de burgers (consumenten, gezinnen, "zwakkere" bevolkingsgroepen en inwoners van perifere plattelands- en berggebieden) hebben bevestigd waar het Comité in zijn vorige advies(3) al op heeft gewezen: in het najaar van 2000 waren maar weinig burgers in de eurozone goed op de hoogte van de gang van zaken bij de omschakeling op de euro. Volgens de in de Mededeling(4) genoemde Eurobarometer FLASH-enquête was de situatie in januari 2001 wel iets verbeterd, maar nog verre van bevredigend. Ondanks de personele en financiële middelen die door Europese en nationale autoriteiten, brancheorganisaties en particuliere ondernemingen zijn geïnvesteerd, moet worden ingezien dat de in de periode 1996-2000 gevoerde voorlichtingscampagne bij lange na niet de verwachte resultaten heeft opgeleverd. De "kosten per contact" (afgezet tegen het aantal personen dat zich de strekking van de boodschap nog weet te herinneren) ten laste van de gemeenschap en particuliere organisaties zijn enorm geweest, en lagen aanzienlijk hoger dan de door de Commissie geraamde 2 EUR per burger.

2.2. Nu de datum waarop de euro in omloop wordt gebracht steeds dichterbij komt, verandert de situatie in positieve zin. De oorzaken hiervan zijn inmiddels duidelijk, hoewel "onafhankelijke" deskundigen op het gebied van de massapsychologie het hadden kunnen voorspellen: een boodschap die te lang van tevoren wordt gegeven en die niet "dringend" is of niet direct in de praktijk wordt gebracht, wordt gewoonlijk niet opgepikt of het nut ervan wordt niet ingezien. De doelgroep heeft dus de neiging nauwelijks aandacht te besteden aan de boodschap, zodat deze ook weer snel wordt vergeten. En zo is het inderdaad gegaan. Vergeten werd dat schriftelijke voorlichting nauwelijks wordt gelezen, vooral als deze gratis is, en dat alleen personen die deze informatie als "nuttig" en "dringend" ervaren, hiervan kennis zullen nemen.

2.3. Schuldigen aanwijzen heeft weinig zin; maar er moet lering worden getrokken uit de ervaringen en fouten uit het verleden: voorlichtingscampagnes dienen uitsluitend onmiddellijk voorafgaand aan de overgang te worden gevoerd (en de laatste drie maanden van het jaar te worden geïntensifieerd), waarbij gebruik moet worden gemaakt van het meest verspreide en goedkoopste communicatiemiddel: de televisie. De boodschap moet simpel zijn; alle mogelijk praktische problemen moeten aan bod komen en er moeten oplossingen worden aangedragen die binnen ieders bereik liggen. Alleen met een goede basiskennis die zonder veel moeite is opgepikt, kan het publiek ertoe worden aangezet om daarna ook de schriftelijke informatiefolders te lezen, die een nuttig instrument zijn om zaken te onthouden, maar niet om nieuwe informatie op te nemen.

2.4. Dan blijft er nog het probleem van de "zwakkere" groepen burgers (armen, blinden, analfabeten enz.); voor hen moeten alle mogelijke inspanningen worden gedaan, zonder overigens te veel te verwachten van de resultaten. De concrete moeilijkheden van sociale uitgeslotenen en bepaalde categorieën gehandicapten kunnen niet of nauwelijks worden opgelost d.m.v. voorlichting, waarmee er hoogstens voor kan worden gezorgd dat deze personen zich minder "eenzaam" voelen. Er zouden heel andere maatregelen nodig zijn, die echter niets te maken hebben met de voorlichtingscampagne over de euro.

3. Beschikbaarheid van bankbiljetten en munten

3.1. Het grootste probleem waarmee de detailhandel lijkt te kampen is om vanaf de eerste dag over voldoende cash in euro te beschikken om de klanten wisselgeld te kunnen geven, of zij nu met euro betalen of met nationale valuta. De bevoorrading vooraf met euromunten en -biljetten kan op deze behoefte inspelen, maar er zullen zeker tekorten zijn en er zullen zich rekenproblemen voordoen, die slechts ten dele kunnen worden opgelost met behulp van rekenmachines en de aanwezige kassa's. De grootste problemen zullen worden ondervonden door kleine en middelgrote detailhandelaars, om de evidente reden dat zij minder beheerscapaciteiten hebben om dit soort problemen aan te kunnen. Voor het grootwinkelbedrijf ligt de situatie anders en lijkt deze minder zorgwekkend, vooral in landen waar nu al veel gebruik wordt gemaakt van betaal- en kredietkaarten en oplaadbare kaarten.

3.2. De Europese Centrale Bank verzet zich om juridische en veiligheidsredenen tegen een vervroegde distributie van bankbiljetten. De commerciële sector heeft negatief gereageerd op de houding van de ECB. Het Comité is van mening dat deze kwestie op nationaal niveau moet worden opgelost: de centrale banken zijn - na overleg met de detailhandel en banken - beter in staat de lokale situatie en de betalingsgewoonten van de burgers te beoordelen. Er moet een evenwicht worden gezocht tussen tegenstrijdige belangen: enerzijds van de ECB, die wil voorkómen dat vanaf de eerste dag op grote schaal vals geld in omloop wordt gebracht, en anderzijds van de detailhandel, die het personeel vóór E-day alvast wil laten wennen aan de nieuwe bankbiljetten.

3.3. Het wisselgeldprobleem dient op flexibele wijze te worden aangepakt: tijdens de overgangsperiode is de nationale valuta immers nog steeds wettig betaalmiddel. Bij een uitzonderlijk tekort aan euromunten en -biljetten kan de detailhandelaar de nationale munt als wisselgeld gebruiken, en is de klant normaliter verplicht de nationale munt te aanvaarden. Deze handelwijze wordt niet toegejuicht door de detailhandel (vanwege moeilijkheden met de boekhouding) noch door de Commissie (die vreest voor een vertraging van het omschakelingsproces); het Comité ziet echter geen andere oplossing voor het - hopelijk sporadische - probleem van een tekort aan euro's als wisselgeld. Het Comité herhaalt het nog maar eens: betaalkaarten zijn in de meeste gevallen de beste oplossing.

3.4. Een ander aspect waar aandacht aan moet worden geschonken is de beschikbaarheid van de euro voor het publiek: voorkómen moet worden dat iedere burger naar de bank of pinautomaat rent om nationale valuta om te wisselen of nieuwe bankbiljetten uit de muur te trekken. Een gevoel van haast en noodzaak levert lange rijen en nerveuze toestanden op: hier is geen enkele reden toe, omdat de nationale valuta nog gedurende een tamelijk lange periode (45-60 dagen) kan worden gebruikt. Een "big bang"-scenario kan wenselijk zijn, maar is niet erg realistisch en zou hoe dan ook meer problemen creëren dan dat het zou oplossen. Ook in dit geval dient in de voorlichting aan het publiek te worden benadrukt dat het wisselen van geld niet dringend is. Met andere woorden: geen paniek als we niet meteen vanaf de eerste dag van 2002 met euro's kunnen betalen.

4. Het afronden van prijzen

4.1. Het Comité heeft in zijn advies uit 1995 over het "Groenboek betreffende de praktische aspecten van de invoering van de gemeenschappelijke munt"(5) reeds gewaarschuwd voor het gevaar dat kleeft aan het afronden van prijzen: bij het omzetten van nationale valuta's, die vaak niet in honderdsten ("centen") zijn onderverdeeld, in een andere muntsoort met een hogere waarde per eenheid en die dus wel in honderdsten is onderverdeeld, zal de neiging om naar 5 of 0 af te ronden (bijv. van 32 naar 35, of van 77 naar 80), sterk zijn. Dit gaat vooral op voor relatief goedkope producten. De waakzaamheid van consumentenorganisaties moet zeer groot zijn, en zij moeten de burgers bewust maken van het afrondingsprobleem, door een gezonde concurrentie tussen detailhandelaren te stimuleren. Nationale en lokale overheden zouden hetzelfde moeten doen, mits zij voor ogen houden dat in een stelsel van vrije prijzen dwangmaatregelen uit den boze zijn.

4.2. Het afronden van prijzen in de detailhandel moet worden voorkómen, maar vooralsnog is dit alleen maar een hypothese. Ook moet rekening worden gehouden met eventuele afspraken binnen sectoren en/of op nationaal niveau. Bovendien zijn er signalen die erop wijzen dat in sommige landen openbaar-vervoersexploitanten zich beroepen op problemen met kasbeheer om het naar boven toe afronden van prijzen te rechtvaardigen. Hetzelfde geldt voor de telecomsector en - in sommige gevallen - de sectoren gas, elektriciteit en water. Aangezien in de meeste landen de prijs van een buskaartje en van openbare voorzieningen deel uitmaken van het "mandje" voor berekening van de inflatie, laten de gevolgen van het afronden in deze sectoren zich gemakkelijk raden.

4.3. Een andere kwestie is het omrekenen van bedragen: af en toe een foutje is begrijpelijk, maar er mag in geen geval sprake zijn van fraude ten koste van de consumenten, vooral zwakkere of minder goed geïnformeerde bevolkingsgroepen - en tot deze laatste groep behoren ook buitenlandse toeristen. In bovengenoemd advies over het Groenboek heeft het Comité er reeds op gewezen dat de lidstaten voorschriften kunnen vaststellen die opzettelijke en stelselmatige fouten (fraude) als delict in het strafrecht opnemen; het Comité herhaalt dit voorstel.

4.4. Ten behoeve van het omrekenen lijkt het nuttig dat iedere burger over een eenvoudige rekenmachine beschikt, zowel voor controle als voor zijn of haar eigen gemoedsrust. Veel bedrijven delen deze apparaatjes gratis uit; zij kosten niet veel en zijn gemakkelijk in het gebruik; dit zou een algemene praktijk moeten zijn. Ook boodschappen die aanzetten tot hoofdrekenen zijn een goede zaak: hierbij wordt een idee gegeven van wat de euro ongeveer waard is, zonder dat de exacte omrekenkoers wordt gegeven. Een dergelijk ezelsbruggetje kan vooral acceptabel zijn om voorafgaand aan een grote aanschaf (bijvoorbeeld een duur kledingstuk) een idee van de waarde te krijgen. Op het moment van aankoop echter kan een rekeninstrument om de prijs te controleren handig zijn.

5. Banken en andere financiële instellingen

5.1. De financiële sector - met name banken - lijkt geen grote problemen te hebben met de omzetting van rekeningen, deposito's en andere activa in euro. In sommige landen zal deze omzetting zelfs al in de zomermaanden of het najaar van 2001 gebeuren, tenzij de cliënt zich hiertegen uitdrukkelijk verzet. Ook lijken er geen technische problemen te zijn met de omschakeling van nationale en internationale betaalsystemen voor kleine bedragen. Wel vraagt het kostenaspect om een oplossing. Hierover bereidt het Comité een specifiek advies voor.

5.2. Ingewikkelder en kostbaarder zijn de problemen rond de distributie van de euromunten en -biljetten en de inzameling van de nationale muntsoort, evenals de omzetting en bevoorrading van pinautomaten, de omzetting van kaartterminals zodat zij met twee muntsoorten functioneren, alsmede geldvervoer en -opslag. Hoewel de voorbereidingen serieus worden aangepakt, is het niet uitgesloten dat zich problemen en vertragingen voordoen, ten koste van zowel de consumenten als de banken zelf. Dit is reden te meer om erop te vertrouwen dat de banken zich zullen inzetten om deze problemen zo snel mogelijk te verhelpen.

5.3. Over de kwestie van betaalkaarten - het enige systeem dat een probleemloze overschakeling op de euro garandeert en dat dus zoveel mogelijk moet worden aangemoedigd, zoals het Comité al meermalen heeft bevestigd - zijn de uitgevers van deze kaarten en de detailhandel het nog niet eens, met mogelijke gevolgen voor de consument. Zonder al te diep op de kwestie - die momenteel voorligt bij de mededingingsautoriteit - in te gaan, wijst het Comité erop dat deze bij puur toeval op een wel heel ongelegen moment komt: het veroorzaakt onzekerheid in een systeem dat juist nu moet worden versterkt en als ideale oplossing moet worden voorgesteld.

6. Bedrijfsleven

6.1. Zoals in het eerdere advies(6) reeds is opgemerkt, lijkt een deel van het MKB - met name zeer kleine en eenmansbedrijven - niet in staat om de eigen administratie en boekhouding op 31 december 2001 om te zetten in euro. De vraag is niet of deze bedrijven "buiten de wet" zullen staan: voor wie zich niet aanpast zal dat zonder meer het geval zijn. De vraag is eerder wat de nationale autoriteiten zullen doen - met name de belastingdienst - indien een aanzienlijk deel van de actoren niet volgens de regels werkt. De verleiding om dergelijke situaties te bestraffen kan groot zijn, maar het valt te hopen dat iedere regering hulp- en steunplannen heeft opgezet voor bedrijven die met moeilijkheden kampen vanwege gebrek aan middelen of capaciteit.

6.2. Ook de regeringen moeten blijk geven van hun goede wil, door ervoor te zorgen dat de nationale wet- en regelgeving de overgang op de euro vergemakkelijkt. In Italië moet de omzetting van de boekhouding in een andere muntsoort (de euro) worden goedgekeurd door een specifiek besluit van de vergadering van aandeelhouders. Aangezien de overgang op de euro een wettelijke verplichting is, ziet het Comité niet in waarom een dergelijk besluit noodzakelijk zou zijn.

7. Logistieke problemen en fraude

7.1. Ofschoon zij wel waren uitgenodigd voor de hoorzitting van het Comité, waren vertegenwoordigers van geldtransporteurs daarbij niet aanwezig. Hun aanwezigheid zou van essentieel belang zijn geweest om inzicht te krijgen in de ingewikkelde logistieke problemen rond het vervoer van geld van de opslagplaatsen van de centrale banken naar de banken, van de banken naar hun filialen en van de filialen naar de cliënten, en omgekeerd. De geweldige omvang van deze geldstromen is de betrokkenen niet ontgaan, en trekt uiteraard ook de aandacht van de georganiseerde en ongeorganiseerde misdaad.

7.2. Het Comité heeft de bevoegdheid noch de deskundigheid om te oordelen over logistieke kwesties, maar kijkt met enige huiver naar de veiligheidsproblemen, zowel vanwege sociale en materiële gevaren van overvallen als vanwege de veiligheid van de personen die de opslag en het transport van geld moeten beschermen.

7.3. In een "normale" situatie vinden al gewapende overvallen plaats, waarbij vaak slachtoffers vallen. Er mag van worden uitgegaan dat een uitzonderlijk en macroscopisch evenement als de invoering van de euro, zowel vanwege de grote aantallen geldauto's die zullen rondrijden als vanwege de waarde van het geld dat wordt vervoerd, zal leiden tot meer en gewelddadiger overvallen. Politie en particuliere beveiligingsbedrijven alléén zullen hiertegen moeilijk kunnen optreden. In sommige landen kan het noodzakelijk zijn het leger in te zetten. Het Comité maakt zich hierover ernstig zorgen en het hoopt dat de nationale overheden dit ook doen. Deze laatste zijn in ieder geval verantwoordelijk voor eventuele gebeurtenissen die het gevolg zijn van een onderschatting van het gevaar.

7.4. Een ander niet te verwaarlozen aspect is de mogelijkheid van fraude en namaak. Vertrouwen in de munt is van wezenlijk belang voor het bestaan ervan: te hopen valt dat de garanties van de ECB en de nationale banken inzake de "onvervalsbaarheid" van de euro overeenstemmen met de werkelijkheid. Het ESC vertrouwt erop dat alle mogelijke maatregelen reeds zijn genomen om het in omloop brengen van vals geld zowel binnen als buiten de EU te voorkómen.

7.5. Behalve de opmerkingen die het Comité in zijn eerdere advies(7) heeft gemaakt en die hun geldigheid nog niet hebben verloren, wijst het Comité erop dat de euromunten materieel gezien geen "gemeenschappelijke munt" zijn: het feit dat er van iedere munt elf verschillende nationale zijden zijn, bemoeilijkt de herkenning ervan. Bovendien kan dit ertoe leiden dat valse munten zullen circuleren, niet in het land waarvan de munt is nagemaakt maar wel in de andere landen, waar deze munten niet of nauwelijks zullen worden herkend.

7.6. Aangezien de euromunten en biljetten van ieder land onmiddellijk zullen circuleren in de andere landen - meegenomen door toeristen - valt te vrezen dat berichten over massale namaak van een bepaalde nationale euromunt zullen leiden tot een algemeen wantrouwen van deze munt, een beetje zoals nu het geval is voor Luxemburgse franken in België of het Schotse pond in andere delen van het Verenigd Koninkrijk (hoewel de problemen in deze landen niets te maken hebben met angst voor namaak).

7.7. Het Comité legt bovenstaande opmerkingen voor aan de bevoegde autoriteiten - Commissie, Europese Centrale Bank en regeringen van de eurozone - niet omdat het denkt dat een ramp staat te gebeuren, maar omdat ieder strategisch plan een "worst-case scenario" en de bijbehorende preventieve maatregelen zou moeten bevatten. Terwijl een pessimistische houding alle initiatieven in de kiem smoort, is een realistische en weloverwogen beoordeling van alle eventualiteiten een zaak die het openbaar bestuur rechtstreeks aangaat.

Brussel, 12 september 2001.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) PB C 155 van 29.5.2001, blz. 57.

(2) COM(2000) 443 def.

(3) PB C 155 van 29.5.2001, blz. 57.

(4) COM(2001) 190 def. van 3.4.2001.

(5) PB C 18 van 22.1.1996, blz. 112.

(6) PB C 155 van 29.5.2001, blz. 57.

(7) PB C 155 van 29.5.2001, blz. 57.