Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "Wereldwijde uniforme regels voor directe investeringen"

(96/C 153/16)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 6 juli 1995 besloten, overeenkomstig artikel 23, lid 3, van zijn Reglement van Orde een advies op te stellen over "Wereldwijde uniforme regels voor directe investeringen".

De Afdeling voor externe betrekkingen, handels- en ontwikkelingsbeleid, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 13 februari 1996 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Cal.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 333e Zitting (vergadering van 28 februari 1996) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd.

0. Samenvatting en conclusies

Hoewel directe buitenlandse investeringen (DBI's) een steeds grotere rol gaan spelen bij de mondialisering van de economie en in de economische betrekkingen tussen landen en/of regio's, schort het nog altijd aan een internationale regelgeving ter zake en zijn ook de verantwoordelijkheden niet duidelijk afgebakend.

Het Economisch en Sociaal Comité zou het liefst zien dat over een Multilaterale Overeenkomst inzake Investeringen (MOI) in WTO-verband wordt onderhandeld. Nu de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) echter al onderhandelingen in gang heeft gezet, is het zaak dat de Gemeenschap en de lid-staten hieraan actief meewerken. Zij mogen evenwel de noodzaak van een toekomstige WTO-overeenkomst niet uit het oog verliezen.

De definitie van investeringen in de Multilaterale Overeenkomst inzake Investeringen moet ruimer worden dan de huidige definitie van DBI's, en dus ook andere kapitaalbewegingen omvatten - binnen de Europese Unie wordt trouwens al met zo'n definitie gewerkt. De clausule inzake economische en regionale integratie moet de lid-staten in staat stellen hun economische integratie en liberalisering verder door te voeren, zonder dat zij hierbij gehinderd worden door de meestbegunstigingsclausule. Procedures voor het bijleggen van conflicten moeten sporen met soortgelijke WTO-procedures en met de instrumenten waarmee geschillen tussen een investeerder en een staat worden beslecht. Om de huidige onzekerheid weg te werken, moet de overeenkomst ook regionale en lokale organisaties van de betrokken landen omvatten. Buitenlandse bedrijven moeten, enkele duidelijk omschreven uitzonderingen daargelaten, worden behandeld als nationale ondernemingen; deze mogen op hun beurt weer niet het slachtoffer worden van omgekeerde discriminatie, zoals het geval is in "voor export bestemde vrije zones". Er moet gedisciplineerder worden omgesprongen met fiscale stimuleringsmaatregelen en rechtstreekse tegemoetkomingen om DBI's aan te trekken; dit zal ook zijn weerslag hebben op de begroting van de "ontvangende" landen.

Verder moet paal en perk worden gesteld aan pogingen om DBI's aan te lokken met lage arbeidsnormen; deze mogen overigens niet worden verward met lage lonen, die het gevolg kunnen zijn van uiteenlopende economische en sociale omstandigheden. De richtsnoeren van de OESO voor multinationale ondernemingen, die dit jaar zullen worden bijgewerkt, zijn ondanks hun niet-bindende karakter door een groot aantal bedrijven in ruime mate nageleefd, ook wat milieu- en consumentenbescherming betreft. De beginselen waarop deze richtsnoeren gestoeld zijn, moeten in de MOI worden overgenomen; op die manier krijgen de toekomstige WTO-onderhandelingen alvast een positieve impuls.

1. Inleiding

1.1. Het toenemende belang van directe buitenlandse investeringen

1.1.1. De totale kapitaaltoevoer door DBI's is groter dan vóór de recessie van 1991/1992 en bereikte in 1994 een nieuw historisch record van 225 miljard USD. De totale kapitaaluitvoer door DBI's geeft als gevolg van de verschillende definities van DBI's en de toegepaste boekingswijzen een klein verschil te zien (zie de bijgevoegde tabellen, waarin de laatste door de Raad van de Verenigde Naties voor handel en ontwikkeling (UNCTAD) in haar "World Investment Report 1995" gepubliceerde gegevens zijn opgenomen).

De toename van DBI's is zowel oorzaak als gevolg van de voortschrijdende mondialisering van de economie. In de afgelopen zes jaar bedroeg het totaal van de DBI's gemiddeld 170 miljard USD per jaar, wat bijna het dubbele is van het gemiddelde van de voorgaande zes jaar (91 miljard USD in de periode 1983-1988).

DBI's zijn sneller toegenomen dan de groei van de wereldeconomie en het internationale handelsvolume, en zijn even snel gestegen als de bankkredieten en de beleggingen.

De totale omvang van DBI's bereikte begin 1995 2 600 miljard USD. Hoewel deze investeringen voor het grootste gedeelte in de industrielanden zijn gedaan, hebben buitenlandse kapitaalstromen naar ontwikkelingslanden een snelle stijging te zien gegeven.

1.1.2. De intracommunautaire DBI's meegerekend (in de periode 1989-1994 goed voor circa 15 % van alle DBI's) is de Europese Unie verantwoordelijk voor bijna de helft en bestemming van ongeveer 40 % van de over de hele wereld gerealiseerde DBI's. Deze percentages zijn hoger geweest; sinds 1990 is de omvang van DBI's in de Unie zowel absoluut als relatief afgenomen. In de VS is het niveau van 1990 daarentegen alweer bereikt. Dit geldt niet voor uit de EU afkomstige DBI's, die bovendien zo goed als afwezig zijn in Zuidoost-Azië, terwijl de DBI's daar naar verhouding juist het meest zijn toegenomen.

1.1.3. Ondanks de groeiende internationalisering van kleine en middelgrote bedrijven, die een aanzienlijk gedeelte (naar schatting 10 à 15 %) van alle DBI's voor hun rekening nemen, worden in dit opzicht toch vooral multinationale ondernemingen steeds belangrijker. Waren er in de jaren zeventig 7 000, midden de jaren negentig was hun aantal al gestegen tot 40 000. Door de dochterondernemingen van de multinationals werd in 1992 ongeveer 5 200 miljard USD omgezet, wat meer is dan het wereldhandelsvolume. Overigens maken transacties binnen hetzelfde concern samen naar schatting 40 % van de wereldhandel uit.

Ook de ontwikkeling van de werkgelegenheid spreekt boekdelen: multinationale ondernemingen hebben nu in totaal 73 miljoen werknemers in dienst (oftewel zo'n 10 % van alle arbeidsplaatsen ter wereld buiten de landbouwsector). Daar komt nog bij dat de indirecte werkgelegenheid die multinationals genereren volgens ramingen even omvangrijk is.

1.1.4. Buiten de OESO-zone zijn buitenlandse investeerders vooral actief in China (in 1994 goed voor 40 % van dit subtotaal), Singapore, Maleisië, Mexico (inmiddels lid van de OESO), Argentinië, Indonesië, Thailand, Hongkong, Hongarije en Brazilië. Van deze investeringen komt 63 % terecht in de vijf in dit verband belangrijkste niet-OESO-landen en ruim 77 % in de tien belangrijkste niet-OESO-landen. In de 45 minst ontwikkelde landen ter wereld werd slechts 1 % van alle in ontwikkelingslanden gepleegde DBI's gerealiseerd. Overigens zijn ook de uit de Aziatische landen - en dan vooral uit Hongkong (circa 21 miljard USD in 1994) - afkomstige investeringen de afgelopen jaren toegenomen. Deze hebben in hoofdzaak andere landen uit dezelfde regio als bestemming.

1.2. De internationale regelgeving inzake DBI's

1.2.1. In internationaal verband is de Wereldhandelsorganisatie (WTO) krachtens de GATS (Algemene overeenkomst inzake handel en diensten) en TRIMs (Trade Related Investment Measures) bevoegd voor een aantal kwesties die direct of indirect te maken hebben met DBI's. De WTO heeft echter nog geen toestemming gekregen, zich met DBI-aangelegenheden bezig te houden, hoewel er in dit verband al wel voorstellen zijn gedaan.

1.2.2. De OESO, die wordt gevormd door de 26 meest ontwikkelde landen van de wereld, beschikt over drie belangrijke instrumenten om directe buitenlandse investeringen aan regels te binden: de twee liberalisatiecodes - de ene inzake kapitaalbewegingen en de andere inzake onzichtbare transacties - die tot doel hebben restricties op de in de codes genoemde lopende kapitaalverrichtingen en onzichtbare transacties op te heffen, en het zogenoemde instrument voor nationale behandeling.

De liberalisatiecode inzake kapitaalbewegingen wordt toegepast in de fase vóór vestiging en bindt de toegang van buitenlandse investeerders tot de economie van het "gastland" aan bepaalde regels. De lid-staten verbinden zich ertoe de beperkende maatregelen in de bijlagen (per land) van de code niet verder uit te breiden en te zullen streven naar geleidelijke afschaffing van voor DBI-stromen geldende beperkingen.

Hebben buitenlandse bedrijven zich eenmaal gevestigd, dan is op hen, evenals op nieuwe investeringen van reeds gevestigde ondernemingen, het instrument voor nationale behandeling van toepassing. Dit instrument legt beginselen inzake nationale behandeling vast en voorziet in de geleidelijke afschaffing van uitzonderingen op deze behandeling; het mist echter de bindende kracht die de codes wel hebben.

1.2.3. Aangezien er geen multilateraal instrument is om investeerders en investeringen goed te beschermen, zijn er tussen een groot aantal landen bilaterale overeenkomsten ter bevordering en wederzijdse bescherming van investeringen gesloten. Er bestaan thans zowat 900 van dit soort overeenkomsten tussen 150 landen over de hele wereld.

Deze overeenkomsten bevatten bindende maatregelen om investeringen door bedrijven uit het ene land in een ander land te vergemakkelijken. Zij bieden investeerders - op basis van wederkerigheid - de zekerheid dat zij de meest gunstige behandeling zullen genieten en de volle garantie dat hun al eerder gedane investeringen beschermd worden en geen enkel gevaar lopen; geen van de landen mag bijvoorbeeld overgaan tot nationaliseringen, onteigeningen of soortgelijke maatregelen, tenzij het openbaar belang ermee gediend is, er snelle, adequate en effectieve compensaties tegenover staan, en de in de nationale rechtsorde geldende procedures worden toegepast.

Verder zijn in de overeenkomsten clausules opgenomen inzake de overmaking van kapitaal en de beslechting van geschillen tussen de verdragsluitende partijen onderling en tussen investeerders en een van de verdragsluitende partijen.

1.2.4. Het Europese Energiehandvest, een door 51 landen en de EU ondertekende sectorale overeenkomst, is de eerste multilaterale overeenkomst die een reeks bepalingen over bevordering en bescherming van investeringen bevat.

Op grond van het Verdrag inzake het Europese Energiehandvest, het eerste Verdrag ter uitvoering van het Europse handvest, krijgen reeds gevestigde buitenlandse investeerders de meest gunstige van twee mogelijke behandelingen: de nationale behandeling of de "meestbegunstigingsbehandeling". De bepalingen hebben verder betrekking op het in dienst nemen van leidinggevend personeel, de overmaking van kapitaal, en de compensatie voor onteigening en door oorlogen of andere conflicten veroorzaakte verliezen.

Het Verdrag verplicht landen ook om buitenlandse investeerders "zo goed mogelijk" te behandelen, d.w.z. als deze willen investeren, dan moet voor hen de nationale behandeling gelden. De werkelijke verplichting om onverkort de nationale behandeling toe te passen op buitenlandse investeerders moet echter tijdens een volgende (vóór eind 1997 af te sluiten) fase in het Verdrag worden opgenomen.

1.2.5. In een groot aantal regio's heeft een proces van economische integratie plaatsgevonden, waarbij zowat 60 regionale akkoorden zijn gesloten. Hierin zijn niet alleen voorwaarden voor de "interne" handel in de regio's, maar ook voorwaarden voor directe buitenlandse investeringen tussen de deelnemende landen vastgelegd.

Tevens is voor de EU- en de ACS-landen (landen van Afrika, de Cariben en de Stille Oceaan) in het Verdrag van Lomé een speciaal hoofdstuk opgenomen over bevordering, bescherming, financiering, kapitaalstromen, betalingen en vestiging. Ook het meestbegunstigingsbeginsel is hierin vastgelegd.

2. Algemene opmerkingen

2.1. Een tweeledige aanpak

2.1.1. In april 1995 erkende de Raad van Ministers van de Europese Unie dat de Gemeenschap en de lid-staten zich actief moeten inzetten voor het opstellen van multilaterale regels, waaronder vergaande liberaliserings- en beschermingsnormen m.b.t. DBI's.

De Raad sprak in dit verband niet alleen de wens uit dat de Gemeenschap en de lidstaten deelnemen aan de OESO-onderhandelingen over een Multilaterale Overeenkomst inzake Investeringen, waarbij ook niet-lid-staten worden betrokken, maar hij nam zich ook voor om binnen de WTO alvast te beginnen met het uitwerken van een in een later stadium in te voeren multilateraal kader.

2.1.2. Op 20 oktober 1995 werden de voorstellen voor richtsnoeren van de Raad voor deelneming van de Gemeenschap en de lid-staten aan de OESO-onderhandelingen over een MOI gepresenteerd. Deze voorstellen werden in november 1995 door de Raad goedgekeurd.

2.1.3. De WTO heeft niet de bevoegdheid noch de middelen om een echte multilaterale overeenkomst voor te bereiden; in deze situatie kan alleen de voor eind 1996 in Singapore geplande vergadering van ministers verbetering brengen.

2.1.4. De Europese Unie heeft er alle belang bij dat de WTO haar werkzaamheden zo snel mogelijk kan afronden, en moet daarom voorstellen dat de (menselijke, technische en financiële) middelen van deze organisatie worden uitgebreid; het ESC heeft hier in zijn advies over de resultaten van de Uruguay-ronde trouwens al op aangedrongen (doc. CES 1028/94; rapporteur: de heer Giesecke).

Als de Unie bovendien in samenwerking met het WTO-secretariaat de nodige voorbereidende werkzaamheden verricht, kan zij meer te weten komen over de standpunten van niet-OESO-landen over de betrokken onderwerpen en zodoende de basis leggen voor een werkelijk multilateraal kader voor investeringen.

2.1.5. Het Economisch en Sociaal Comité had het liefst gezien dat over de multilaterale overeenkomst inzake investeringen in WTO-verband werd onderhandeld. Nu de OESO echter al onderhandelingen in gang heeft gezet, is het zaak dat de Gemeenschap en de lid-staten hieraan actief meewerken. Zij moeten ervoor zorgen dat tijdens deze onderhandelingen de noodzaak van een in de toekomst op WTO-niveau te sluiten overeenkomst voor ogen wordt gehouden; voorkomen moet worden dat de werkzaamheden van beide organisaties elkaar op dit punt overlappen. Een uitsluitend voor de OESO-zone geldende overeenkomst zou de tendens tot concentratie van DBI's in deze zone alleen maar versterken.

2.2. Reikwijdte en doelstellingen van de OESO-overeenkomst

2.2.1. De Raad van ministers van de OESO heeft in mei 1995 besloten binnen de OESO onmiddellijk onderhandelingen te starten, zodat vóór de ministervergadering van mei 1997 een multilaterale overeenkomst inzake investeringen kan worden gesloten.

2.2.2. Hoewel in de OESO-landen de meest uitgebreide multilaterale regelgeving op het gebied van investeringen ter wereld bestaat, namen de OESO-ministers bij hun besluit in overweging dat er toch nog een oplossing moet komen voor een aantal problemen waarvoor de huidige regels geen uitkomst bieden; het gaat hierbij om maatregelen die in federale staten op sub-federaal niveau worden genomen, de voorkeursbehandeling die wordt gegeven aan landen die lid zijn van regionale economische organisaties, de nationale behandeling die wordt toegepast in de aan vestiging voorafgaande fase, en de uitbreiding van de verplichting tot het liberaliseren van investeringen tot individuele investeerders.

2.2.3. Verder is het de bedoeling dat de nieuwe overeenkomst onderwerpen bestrijkt die buiten het bestek van de bestaande OESO-instrumenten vallen, namelijk het vergroten van de bewegingsvrijheid van technisch leidinggevend personeel, het optreden van overheids- en particuliere monopolies, de bescherming van de consument, de verplichte nationale behandeling bij privatiseringsmaatregelen, en investeringsstimulansen.

2.2.4. Ten slotte is het de bedoeling de in een aantal bedrijfssectoren - vervoer, communicatie, natuurlijke hulpbronnen - aan DBI's opgelegde restricties te verminderen en de procedures voor het onderzoeken van investeringsvoorstellen (screening procedures) te verkorten.

2.2.5. Bij de onderhandelingen heeft de OESO een belangrijke troef in handen, namelijk de technische know-how waarover haar secretariaat en haar twee ter zake bevoegde comités (het comité voor internationale investeringen en multinationale ondernemingen en het comité voor kapitaalbewegingen en onzichtbare transacties) dankzij hun jarenlange ervaring beschikken. Naast diverse redactiegroepen (voor investeringsbescherming, behandeling van investeerders, beslechting van geschillen) is een onderhandelingsgroep in het leven geroepen die beide comités op de hoogte moet houden.

3. Bijzondere opmerkingen

3.1. Andere onderhandelingsonderwerpen

3.1.1. Definitie van het begrip investering

3.1.1.1. Volgens de huidige OESO-instrumenten zijn DBI's investeringen in een onderneming met het oogmerk een vaste relatie aan te gaan; soms wordt hieraan toegevoegd dat pas van DBI's kan worden gesproken indien minstens 10 % van de aandelen met stemrecht wordt verworven. Beleggingen (portfolio investments) en zaken als intellectuele eigendom en concessies (immateriële activa) vallen buiten deze definities.

3.1.1.2. Aangezien in de Gemeenschap andere kapitaalbewegingen al eenzijdig zijn geliberaliseerd en de diverse aspecten van intellectuele eigendom aan belang hebben gewonnen, zou kunnen worden overwogen de definitie van DBI's uit te breiden. Dit zou de vergaande liberalisering die men voor ogen heeft echter in de weg kunnen staan en diverse problemen kunnen opwerpen i.v.m. de verplichting tot investeringsbescherming.

3.1.1.3. Uitbreiding van de definitie kan anderzijds wel de in de overeenkomst opgenomen maatregelen inzake het toezicht op de betalingsbalans en het monetair beleid een breder draagvlak geven, wat positief zou zijn bij een eventuele toekomstige uitbreiding tot niet-OESO-landen; ook de meeste ontwikkelingslanden kampen namelijk met de problemen in kwestie.

Deze veiligheidsclausules zijn opgenomen in het Verdrag van Rome. Hoewel er geen situaties worden verwacht waarin het gebruik hiervan nodig zou zijn en ze niet gelden voor de landen die deel uitmaken van fase III van de EMU, is het niettemin raadzaam ze achter de hand te houden.

3.1.2. Clausule inzake regionale economische integratie

3.1.2.1. Voor de Gemeenschap is deze clausule (die betekent dat in geval van regionale economische integratie wordt afgeweken van de meestbegunstigingsclausule) van groot belang, omdat zij de lid-staten in staat stelt hun integratie- en liberaliseringsproces voort te zetten en te verdiepen, zonder dat de hieruit voortvloeiende voordelen automatisch ook voor andere verdragspartijen (die de regionale overeenkomst niet hebben ondertekend) gelden. Deze clausule moet met overleg worden opgesteld, aangezien niet alle verplichtingen uit het MOI erin opgenomen dienen te worden.

3.1.2.2. Hoewel de Verenigde Staten verdragen met een soortgelijke clausule hebben ondertekend (zoals artikel XXIV van de GATT en artikel V van de GATS), maken ze voorbehoud t.a.v. artikel 25 van het Energiehandvest en staan ze terughoudend tegenover het opnemen van de clausule inzake regionale economische integratie in de MOI. Deze stellingname is onaanvaardbaar, ook al zou dit de ratificatie van de overeenkomst kunnen bemoeilijken. Per slot van rekening worden in Europa gevestigde Amerikaanse ondernemingen als Europese bedrijven beschouwd en genieten zij dus ook dezelfde rechten; zij behoren tot de bedrijven die het meest profijt trekken van de Europese eenwording.

3.1.3. Procedures voor geschillenbeslechting

3.1.3.1. Multilaterale overeenkomsten bevatten meestal voorschriften om conflicten tussen een onderneming en een staat of tussen staten onderling snel en efficiënt op te lossen. Gezien de aard van dit soort geschillen zou het desgewenst ook mogelijk moeten zijn vakbonden bij het beslechten ervan te betrekken, daar deze soms belanghebbende partij in het conflict zijn. Meer in het algemeen moeten, net als bij de GATT-onderhandelingen, alle partijen die hun betrokkenheid kunnen aantonen, worden gehoord, dus eventueel ook werkgevers- en zelfs consumentenorganisaties.

3.1.3.2. In het algemeen worden in dit verband de WTO en de Wereldbank als voorbeelden aangehaald. Voor de WTO werden als uitvloeisel van de GATT-onderhandelingen instrumenten in het leven geroepen die als model kunnen dienen voor de in de MOI op te nemen procedure voor het beslechten van geschillen tussen landen. De Wereldbank beschikt over een commissie voor het beslechten van conflicten tussen investeerders en staten, namelijk de in 1965 bij het Verdrag van Washington opgerichte ICSID. Samen zijn dit de bekendste instrumenten voor geschillenbeslechting; bilaterale overeenkomsten voorzien echter ook in het inschakelen van instanties als de UNCITRAL (VN-commissie voor internationaal handelsrecht) en de IKK (Internationale Kamer van Koophandel).

3.1.3.3. Het Comité is van mening dat de MOI-procedure moet sporen met de WTO-instrumenten inzake geschillen tussen staten. Wat conflicten tussen een investeerder en een staat betreft, moeten de bestaande instrumenten als uitgangspunt worden genomen om investeerders in staat te stellen hun belangen zo goed mogelijk te verdedigen, zonder dat hierbij de belangen van het "gastland" worden geschaad; een hoog beschermings- en veiligheidsniveau is van doorslaggevend belang voor het stimuleren van investeringen.

3.1.4. Uitbreiding van de MOI tot sub-federale instanties in de lid-staten

3.1.4.1. De MOI moet niet alleen uitgebreid worden tot de verschillende sectoren, maar ook tot sub-federale instanties in de aangesloten bondsstaten. Het nuttige effect van de overeenkomst zou wel eens zeer gering kunnen zijn als men zich er op sub-federale en lokale besluitvormingsniveaus in de lid-staten niet door gebonden acht.

3.1.4.2. Deze uitbreiding is vanuit communautair oogpunt van essentieel belang voor het welslagen van de onderhandelingen. De Verenigde Staten bleken er in het geval van het Europese Energiehandvest tenslotte al een heel vreemde opvatting over de uitkomst van onderhandelingen op na te houden, en hebben het Handvest nog altijd niet ondertekend.

3.1.5. Uitzonderingen op het beginsel van nationale behandeling

3.1.5.1. Uitzonderingen mogen uitsluitend worden toegestaan om redenen van openbare orde, volksgezondheid en nationale veiligheid.

3.1.5.2. De lijst met uitzonderingen en mogelijk voorbehoud dient gepubliceerd te worden, zodat economische actoren hiermee rekening kunnen houden.

3.1.5.3. De betrokken partijen zouden zich ertoe moeten verbinden geen nieuwe uitzonderingen toe te laten (standstill commitment), terwijl bij het opstellen van het tijdschema voor de afschaffing van de bestaande uitzonderingen rekening moet worden gehouden met de specifieke situatie van elke betrokken partij.

3.1.5.4. De toepassing van het beginsel van nationale behandeling bij privatiseringen en overheidsmonopolies is een van de moeilijkste punten van de onderhandelingen, vooral omdat niet alle landen dezelfde uitgangspositie hebben. Meer in het algemeen zou straks uit de onderhandelingen kunnen blijken dat een een internationaal mededingingsbeleid inzet moet worden van een brede discussie.

3.1.5.5. Ook de voor export bestemde vrije zones (export processing zones - EPZ) moeten tijdens de onderhandelingen aan bod komen, zodat het misbruik dat de betrokken partijen ervan maken aan banden kan worden gelegd. Bovendien is het zaak dat de omgekeerde discriminatie van nationale ondernemingen ten voordele van buitenlandse ondernemingen wordt verboden.

3.1.6. Meestbegunstigingsclausule

3.1.6.1. De meestbegunstigingsclausule zorgt ervoor dat de gunstigste voorwaarden die aan investeerders en investeringen uit één land worden toegekend, automatisch ook gelden voor alle andere investeerders en investeringen waarvoor de clausule geldt. In bilaterale overeenkomsten wordt buitenlandse investeerders de keus gelaten tussen deze clausule en de nationale behandeling, d.w.z. zij mogen de gunstigste behandeling kiezen uit twee mogelijkheden, namelijk de voor buitenlanders bestemde behandeling of de behandeling die voor de ingezetenen van het gastland zelf geldt.

3.1.6.2. In de MOI moeten uit de bilaterale overeenkomsten die regels worden overgenomen die voor investeerders en hun investeringen het gunstigst uitpakken, niet alleen t.a.v. dit soort clausules, maar ook wat andere aspecten betreft.

3.1.7. Fiscale en andere directe stimulansen

3.1.7.1. Veel landen gebruiken fiscale en andere directe stimulansen als middel om DBI's aan te trekken; hierdoor heeft men soms weinig zicht op de werkelijke kosten voor de economie en is het zelfs mogelijk dat de concurrentieverhoudingen op de binnenlandse of op de internationale markt worden scheefgetrokken.

Als een land te gul omspringt met stimulansen en fiscale vrijstellingen over het kapitaal, raakt het in steeds grotere financieringsproblemen en wordt de verdeling van de fiscale lasten er bovendien niet eerlijker op: de inkomsten uit de belastingheffing over lonen en consumptieve bestedingen moeten dan namelijk omhoog.

3.1.7.2. Het streven naar meer discipline op dit gebied, waarbij de bij de GATT-onderhandelingen bereikte overeenkomst over subsidies als voorbeeld kan dienen, moet gepaard gaan met een onderzoek naar alle andere factoren die een beslissing over de bestemming van DBI's beïnvloeden.

3.1.7.3. Ook wat corruptie betreft, kan men nu spijkers met koppen slaan door de in OESO-verband goedgekeurde richtsnoeren inzake onwettige praktijken in de Overeenkomst over te nemen en deze tegelijkertijd bindend te verklaren.

3.2. DBI's en werkgelegenheid

3.2.1. Tussen DBI's en werkgelegenheid bestaat een nauwe samenhang. De OESO heeft hieraan een aantal onderzoeken gewijd, vooral omdat tal van landen vrezen dat de door veel multinationale ondernemingen in gang gezette overheveling van de produktie zal leiden tot een onstuitbare en permanente daling van de werkgelegenheid in landen waaruit DBI's afkomstig zijn.

Tot op heden hebben deze onderzoeken nog niet tot duidelijke resultaten geleid.

3.2.2. Het verband tussen DBI's en arbeidsnormen heeft economische, politieke en morele aspecten. Met het opstellen van arbeidsnormen wordt tweeërlei beoogd: naleving van de mensenrechten en de grondrechten van werknemers en vakbonden en institutionalisering van "fair trade"-regels.

Aan de ene kant hebben arbeidsnormen invloed op beslissingen omtrent DBI's, zoals bij de verplaatsing van produktie-eenheden het geval is, maar aan de andere kant blijkt dat de vestigingsplaats en de werkorganisatie bij multinationale ondernemingen deze normen weer beïnvloeden en ertoe kunnen bijdragen dat de vakbekwaamheid van werknemers in het gastland verbetert. Dit valt ook op te maken uit onderzoek van de OESO naar arbeidsvormen en DBI's.

In ieder geval moet het hanteren van lage arbeidsnormen als middel om DBI's aan te trekken, worden ontmoedigd.

3.2.3. Door de mondialisering van de economie zijn de hulpbronnen mobieler geworden: ondanks de geringe geografische mobiliteit van de factor arbeid is er toch sprake van een zekere mondialisering van bepaalde segmenten van de arbeidsmarkt.

Anderzijds hebben de modernste managementtechnieken en de ethische vereisten die het imago en de naam van multinationele ondernemingen met zich brengen, deze ertoe gebracht om in het moederbedrijf toegepaste participatiemodellen ook in dochterondernemingen in te voeren.

De vraag is dus of mondialisering nu leidt tot betere dan wel slechtere arbeidsnormen.

3.2.4. Uit diverse recente onderzoeken is gebleken dat multinationale ondernemingen in het algemeen bij beslissingen over de vestigingsplaats van hun activiteiten een verlaging van de loonkosten via goedkopere arbeid niet als doorslaggevende factor beschouwen, hoewel er - in de ene sector meer dan in de andere - wel rekening mee wordt gehouden. Zij laten zich meer leiden door andere factoren (toegang tot goederen- en dienstenmarkten, toegang tot produktiefactoren, internationale organisatie van de produktie, bevoorrading, infrastructuur, vermogen om de technologische ontwikkeling bij te houden, onderwijs- en opleidingsniveau, belastingklimaat, mogelijkheden om contracten met onderaannemers te sluiten, personeel te ontslaan en vrijstelling van douanerechten te verkrijgen, enz.). Bovendien vertegenwoordigen de loonkosten een steeds kleiner deel van de produktiekosten, zelfs bij arbeidsintensieve activiteiten.

3.2.5. Een van de voordelen van onderhandelingen over de overeenkomst in OESO-verband zijn de richtsnoeren die deze organisatie voor multinationale ondernemingen heeft opgesteld. Hoewel deze geen bindend karakter hebben, zijn er veel bedrijven die zich eraan houden. Hun aantal neemt zelfs toe, omdat tal van kleinere ondernemingen vooral op handelsgebied hun activiteiten zijn gaan internationaliseren.

De beginselen waarop de richtsnoeren van de OESO voor multinationale ondernemingen gestoeld zijn, moeten in de Multilaterale Overeenkomst inzake Investeringen worden overgenomen; op die manier krijgen de toekomstige WTO-onderhandelingen alvast een positieve impuls.

Naast clausules inzake werkgelegenheid en arbeidsverhoudingen bevatten deze richtsnoeren clausules over milieu- en consumentenbescherming, die eventueel ook in de MOI kunnen worden opgenomen.

3.2.6. Tot nu toe zijn de onderhandelingen weinig doorzichtig verlopen en is de informatie erover aan de belangrijkste "doelgroepen" van de overeenkomst - werkgevers, vakbonden en consumenten - summier geweest. Ook op communautair niveau liet de informatie te wensen over, al wordt in dit initiatiefadvies wel gewezen op de vruchtbare samenwerking tussen Commissie en ESC. De Commissie blijkt open te staan voor suggesties en voorstellen van de sociale partners, en zou voortaan ook bij de door de OESO erkende TUAC (Adviescommissie van de vakbonden bij de OESO) en BIAC (Adviescommissie van handel en industrie bij de OESO) haar oor te luisteren moeten leggen.

Brussel, 28 februari 1996.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

C. FERRER