COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 28.02.1996 
COM(96) 54 def. 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE 
AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT 
INZAKE HANDEL EN MILIEU 

MEDEDELING AAN DE RAAD EN HET PARLEMENT 
INZAKE HANDEL EN MILIEU 
Samenvatting 
Inleiding 
1. Het startpunt : de Conferentie van Rio 
2. Interactie tussen handel en milieu 
2.1. De milieu-effecten van liberalisatie van de handel 
2.2. Milieubescherming en internationaal concurrentievermogen 
2.3. Internationale handelsbetrekkingen en verschillen in nationaal milieubeleid: de 
noodzaak van multilaterale samenwerking 
3. Ontwikkelingslanden en landen met een economie in een overgangsfase in het 
debat over handel en milieu 
4. Het multilaterale handelssysteem en milieubescherming 
4.1. GATT/WTO-regels en multilaterale milieu-overeenkomsten (MEA's) 
4.2. Produkgerelateerde maatregelen en PPM (Produktieprocessen en 
-methoden)-gerelateerde maatregelen 
4.3. Nieuwe instrumenten van het milieubeleid, met inbegrip van 
milieukeurprogramma' s 
4.4. Economische instrumenten 
4.5. Geschillenbeslechting bij milieugerelateerde handelsmaatregelen 
4.6. Handel in gevaarlijke stoffen en de kwestie van op de binnenlandse markt 
verboden goederen 
4.7. Handel in diensten en het milieu 
4.8. Intellectuele-eigendomsrechten en het milieu 
1*. 
5. De internationale handel en het milieudebat 
5.1. Commissie Handel en Milieu (CTE) van de WTO 
5.2. Andere organisaties 
Conclusies 
àk 
MEDEDELING AAN DE RAAD EN 
HET PARLEMENT 
INZAKE HANDEL EN MILIEU 
Samenvatting 
Handel en milieu krijgen steeds meer aandacht van de internationale gemeenschap. In een 
wereld waarin de bezorgdheid over het milieu groter is dan ooit en er niettemin grote voortgang 
is geboekt met de liberalisatie van de wereldhandel is nauwere bestudering van de relatie tussen 
handel en milieu onvermijdelijk. 
Hieraan werd een extra impuls gegeven door de oprichting van een commissie voor handel en 
milieu in het kader van de WTO. Die commissie zal haar eerste rapport uitbrengen aan de 
eerste Ministeriële Conferentie van de WTO, die in december 1996 in Singapore zal worden 
gehouden. 
Gezien het belang van de combinatie handel en milieu is het essentieel dat de EU ten volle 
bijdraagt aan het debat en de daaruit voortvloeiende conclusies. Deze mededeling aan de Raad 
en het Parlement heeft ten doel de standpunten van de Commissie over de belangrijkste punten 
die in het kader van handel en milieu aan de orde zullen komen, uiteen te zetten. 
De Gemeenschap streeft naar een hoog niveau van milieubescherming en een open, eerlijk en 
niet-discriminerend handelsstelsel. Wat dit document vooral probeert aan te tonen, is dat 
milieubescherming en handelsliberalisatie niet met elkaar in strijd behoeven te zijn. Het 
handels- en het milieubeleid kunnen elkaar ondersteunen bij het verwezenlijken van duurzame 
ontwikkeling. 
Goede economische resultaten en milieu-efficiëntie zijn niet noodzakelijkerwijs onverenigbaar. 
Hoewel milieuvoordelen soms extra kosten op korte termijn kunnen meebrengen, bestaat er een 
hele reeks "win-win"-mogelijkheden bij het ontwerpen en ten uitvoer leggen van milieubeleid 
die een efficiënt gebruik van de middelen, het concurrentievermogen en de werkgelegenheid 
kunnen verbeteren. Hoge milieunormen kunnen ni. de voorwaarden scheppen waaronder 
bedrijven die in schonere, efficiëntere technologieën investeren hun concurrentievermogen 
kunnen verbeteren. Landen hebben het soevereine recht hun eigen milieubeleid te concipiëren 
en uit te voeren via de maatregelen die zij geschikt achten om hun binnenlands milieu te 
beschermen. Verschillen in milieubeleid mogen niet leiden tot de invoering van compenserende 
rechten of exportrestituties (de zogenaamde "eco-duties") als middel ter compensering van de 
kosten van het stellen van strengere milieu-eisen aan binnenlandse industrieën dan er worden 
gesteld aan hun buitenlandse concurrenten. 
Niettemin hebben alle landen de verantwoordelijkheid bij te dragen aan de oplossing van de 
internationale milieuproblemen. De efficiëntste wijze om aan deze problemen het hoofd te 
bieden is via internationale en multilaterale overeenkomsten en niet via unilaterale 
handelsmaatregelen. 
^ 
Overeenkomstig de tijdens de Conferentie van de Verenigde Naties inzake milieu en 
ontwikkeling vastgestelde beginselen dient op het punt van handel en milieu in het bijzonder 
rekening te worden gehouden met de speciale situatie en behoeften van de 
ontwikkelingslanden. Mechanismen voor het oplossen van milieuproblemen mogen niet de 
ontwikkelingsvooruitzichten in gevaar brengen of afbreuk doen aan de exportresultaten van de 
ontwikkelingslanden of landen wier economieën een hervormingsproces doormaken. Er staan 
vele mechanismen ter beschikking die ontwikkelingslanden en landen wier economieën een 
hervormingsproces doormaken, kunnen helpen duurzame ontwikkeling te verwezenlijken. 
Om ervoor te zorgen dat handels- en milieuproblemen op doelmatige wijze op internationaal 
niveau kunnen worden aangepakt, moeten het internationale handels- en het internationale 
milieubeleid niet alleen met elkaar verenigbaar zijn, maar elkaar ook ondersteunen. Dit geldt 
met name wanneer handelspolitieke instrumenten als middel ter ondersteuning van de 
internationale milieunormen worden gebruikt. 
Vaststelling van de relatie die er moet bestaan tussen handels- en milieumaatregelen om 
duurzame ontwikkeling in de hand te werken, zal ook de voorspelbaarheid helpen verzekeren 
die zowel voor de nationale en de internationale milieubeleidsmakers als voor de industrie die 
aan milieu-eisen moet voldoen noodzakelijk is. De voornaamste taak van de Commissie voor 
Handel en Milieu van de WTO zal zijn te bezien of er wijzigingen moeten worden aangebracht 
op de voorschriften van het multilaterale handelsstelsel, zoals bij voorbeeld de WTO-regels en 
multilaterale milieu-overeenkomsten, nieuwe milieubeleidsinstrumenten, zoals milieukeuren en 
de handel in gevaarlijke stoffen. Ook andere ter zake bevoegde internationale organen, zoals de 
CDO, het UNEP, de UNCTAD en de OESO moeten een belangrijke rol bij deze besprekingen 
spelen. 
Bescherming van het milieu en de instandhouding van een open, niet discriminerend en 
rechtvaardig multilateraal handelsstelsel zijn eveneens belangrijke doelstellingen die elkaar niet 
behoeven uit te sluiten, mits het juiste kader op internationaal niveau bestaat. Verbetering van 
de voorwaarden voor de daadwerkelijke verwezenlijking van beide doelstellingen zal het 
voornaamste oogmerk van de Commissie bij de besprekingen in de komende maanden zijn. 
MEDEDELING AAN DE RAAD 
EN 
HET PARLEMENT 
INZAKE HANDEL EN MILIEU 
Inleiding 
De internationale gemeenschap besteedt steeds meer aandacht aan het probleem handel en 
milieu. In een wereld waarin de bezorgdheid over het milieu groter is dan ooit tevoren en 
waarin er niettemin belangrijke vooruitgang werd geboekt met de liberalisatie van de 
wereldhandel is nadere bestudering van de relatie tussen handel en milieu onvermijdelijk. 
In dit verband werden er enkele belangrijke vragen gesteld : 
in hoeverre is liberalisatie van de handel verenigbaar met milieubescherming ? 
welk effect heeft het milieubeschermingsbeleid op het concurrentievermogen ? 
wat zijn de beste mechanismen voor bescherming van het milieu en gelijktijdige 
instandhouding van een open handelsstelsel ? 
in hoeverre moet rekening worden gehouden met de belangen van de 
ontwikkelingslanden ? 
Dit zijn enkele van de vraagstukken met de bespreking waarvan een begin werd gemaakt in 
internationale fora. Zo kwam men tijdens de Conferentie van de Verenigde Naties over milieu 
en ontwikkeling (UNCED) van 1992 tot de slotsom dat grotere samenhang tussen de 
internationale handel en het milieubeleid nodig is om duurzame ontwikkeling te bevorderen en 
dat op internationaal niveau het nodige moet worden ondernomen om het verband tussen de 
twee soorten beleid te verduidelijken. 
Bij de oprichting van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) erkenden de partijen bij het 
multilaterale handelsstelsel expliciet dat hun handels- en economische betrekkingen in het 
kader van de nieuwe organisatie in overeenstemming moeten zijn met het oogmerk duurzame 
ontwikkeling. Zij besloten dan ook in de in april 1994 in Marrakesh gehouden Ministeriële 
Conferentie ter afsluiting van de Uruguay-Ronde tot de oprichting in het kader van de WTO 
van een commissie voor handel en milieu (CTE). De CTE, die haar werkzaamheden begin 1995 
startte, kreeg de taak "vast te stellen welke de relatie tussen handels- en milieumaatregelen moet 
zijn, wil duurzame ontwikkeling worden bevorderd" en "passende aanbevelingen te doen voor 
eventuele wijzigingen van de voorschriften van het multilaterale handelsstelsel". 
Na de UNCED werden ook in andere internationale fora, met name in de VN-Commissie voor 
duurzame ontwikkeling (CSD), het UNEP, de UNCTAD en de OESO, initiatieven ontwikkeld 
om het raakvlak tussen handels- en milieubeleid te bestuderen. Het bij de discussie betrekken 
van deze verschillende internationale organisaties getuigt niet alleen van het belang dat de 
internationale gemeenschap aan deze kwestie hecht, maar weerspiegelt ook de noodzaak van 
uiteenlopende en elkaar aanvullende deskundigheid voor een goed inzicht in het gehele gamma 
van handels- en milieuaangelegenheden. 
Het resultaat van al deze ontwikkelingen is een groeiend bewustzijn in de laatste jaren dat er op 
het gebied van handel en milieu sprake is van een complexe nieuwe beleidsvervlechting die 
zonder verder uitstel vraagt om de aandacht van alle leden van de internationale gemeenschap 
en het multilaterale handelsstelsel. 
Tegen deze achtergrond dient de Commissie deze mededeling bij de Raad en het Europese 
Parlement in. De mededeling wil het standpunt van de Commissie geven over de voornaamste 
punten van het handels- en milieudebat en over de doelstellingen voor verdere besprekingen op 
internationaal niveau. 
De dit jaar in de CTE te verrichten werkzaamheden ter voorbereiding op de eerste Ministeriële 
Conferentie van de WTO-leden, die in december 1996 in Singapore zal worden gehouden, zijn 
met name van belang. Eén van de voornaamste punten op de agenda zijn de beraadslagingen 
over de relatie tussen milieubeschermingsinstrumenten en de voorschriften van het multilaterale 
handelsstelsel. 
Dit document is onderverdeeld in vijf delen : 
Deel 1 schetst de achtergrond van het begrip duurzame ontwikkeling zoals dit in de UNCED 
aan de orde is gekomen. 
Deel 2 analyseert enkele van de hoofdpunten van het debat over handel en milieu, de 
verenigbaarheid van liberalisatie van de handel met milieubescherming, het effect van 
milieubeschermingsbeleid op het concurrentievermogen en de mechanismen die zich het best 
lenen voor milieubescherming en het gelijktijdig behoud van een open handelsstelsel. 
Deel 3 houdt zich bezig met de belangen van de ontwikkelingslanden in deze. 
Deel 4 houdt zich bezig met details die aan de orde komen in het kader van milieubescherming 
en de regels van het multinationale handelsstelsel. Er wordt ingegaan op de relatie tussen de 
nationale milieuwetgeving en het multilaterale handelsstelsel alvorens enkele van de 
vraagstukken die zich op internationaal niveau voordoen te behandelen : zoals bijvoorbeeld de 
WTO-regels en multilaterale milieu-overeenkomsten, het vraagstuk van de produktieprocessen 
en -methoden, nieuwe milieubeleidsinstrumenten, zoals milieukeurprogramma's, de handel in 
gevaarlijke stoffen en geschillenbeslechtingsmechanismen voor met het milieu 
verbandhoudende handelsmaatregelen. 
Deel 5 analyseert de wijze waarop het debat op internationaal niveau zal worden gevoerd en 
geeft enkele criteria voor de aanpak van de werkzaamheden van de commissie voor handel en 
milieu van de WTO. 
Aan het einde van het document wordt door de Commissie de overtuiging uitgesproken dat er 
geen beleidstegenstelling mag of behoeft te bestaan tussen de instandhouding van het huidige 
open, niet-discriminerende en eerlijke multilaterale handelsstelsel enerzijds en actieve 
bescherming van het milieu en bevordering van duurzame ontwikkeling anderzijds. In die 
overtuiging dient de Commissie deze mededeling bij de Raad en het Europese Parlement in. 
1. Het startpunt : de Conferentie van Rio. 
Toen regeringen en de internationale gemeenschap in de tweede helft van de jaren tachtig 
werden geconfronteerd met de aanhoudende en ernstige verslechtering van het milieu in de 
wereld en het rijzen van een nieuw soort milieuproblemen raakten zij ervan doordrongen dat er 
dringend behoefte bestaat aan actie op internationaal niveau om deze situatie te keren. Dit 
bracht de Verenigde Naties er 20 jaar na de Conferentie van de VN inzake het menselijk 
leefmilieu, die in 1972 in Stockholm werd gehouden, toe om in 1992 in Rio de Conferentie 
over milieu en ontwikkeling (UNCED) te organiseren. 
De UNCED was van doorslaggevend belang en zal een nieuwe impuls geven aan de 
internationale dialoog en samenwerking en maakte het mogelijk de grondslagen te leggen die 
nodig zijn om op de verschillende relevante niveaus geleidelijk de milieu- en 
ontwikkelingsuitdagingen op te nemen waarvoor de wereld zich thans gesteld ziet. De 
resultaten van Rio zijn gebaseerd op de algemene erkenning dat de vooruitzichten voor 
economische ontwikkeling op lange termijn onvermijdelijkerwijs afhangen van het behoud van 
het milieu in de wereld en dat het op nationaal en internationaal niveau na te streven doel de 
verwezenlijking van duurzame ontwikkeling in alle landen moet zijn. 
Door het idee van "duurzame ontwikkeling" te lanceren, gaf de UNCED de aanzet tot een 
ingrijpende verandering van aanpak. In tegenstelling tot de "grenzen aan de groei" - aanpak van 
de jaren 70 gaat het idee van duurzame ontwikkeling, hoewel het om de invoering van een 
gezond economisch beleid en beheer vraagt, er niet van uit dat economische groei 
noodzakelijkerwijs negatieve gevolgen heeft voor het milieu, maar houdt het eveneens rekening 
met de middelen die als gevolg van de liberalisatie van de handel en economische ontwikkeling 
voor de landen ter beschikking komen om de kosten van milieubescherming te dragen. Bedoeld 
idee komt neer op een algemene en geïntegreerde aanpak waaraan de drie volgende eisen ten 
grondslag liggen : i) bij al het sectorieel beleid op nationaal en internationaal niveau moet 
rekening worden gehouden met milieu- en ontwikkelingsaspecten, ii) bij economische 
ontwikkeling moet zowel rekening worden gehouden met de behoeften van de huidige generatie 
als van toekomstige generaties, iii) er moet een waarde worden toegekend aan 
milieurijkdommen teneinde de milieu-effecten van de economische bedrijvigheid vast te 
kunnen stellen en te kunnen beoordelen. 
Een belangrijke conclusie van de UNCED is dat de doelstellingen van milieubeleid, 
economisch en sociaal beleid niet langer afzonderlijk kunnen worden beschouwd, wil duurzame 
ontwikkeling worden verwezenlijkt. Daarom besloten de regeringen om, naast het aannemen 
van een aantal beginselen en instrumenten, een actieprogramma, agenda 21, uit te voeren dat 
De UNCED nam drie wettelijk niet-bindende teksten aan : de Verklaring van Rio inzake milieu en ontwikkeling, een 
uiteenzetting van zevenentwintig beginselen, Agenda 21, een document van 800 blz. , waarin de doelstellingen en 
activiteiten op 40 terreinen worden uiteengezet en de wettelijk niet-bindende Verklaring ter bescherming van de bossen. 
De UNCED opende eveneens twee milieu-overeenkomsten voor ondertekening die wettelijk bindend zijn voor de 
partijen : het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering en het Verdrag inzake biologische 
diversiteit. Hoofdstuk 2 van Agenda 21 is het belangrijkst voor de discussie over handel en milieu. 
een uitgebreide reeks milieu- en ontwikkelingsuitdagingen bestrijkt en een doeltreffend kader 
biedt voor de bevordering van duurzame ontwikkeling en de totstandbrenging van een 
wereldwijd partnerschap tussen naties. Dit wereldwijde partnerschap moet onder meer worden 
gebaseerd op het beginsel van gemeenschappelijke, maar uiteenlopende verantwoordelijkheid 
van landen die zich op verschillende ontwikkelingsniveaus bevinden. Zoals in de preambule 
van Agenda 21 werd verklaard, moet de bijstand aan ontwikkelingslanden worden opgevoerd 
ter dekking van de toenemende kosten van de acties die de ontwikkelingslanden moeten 
ondernemen om het hoofd te bieden aan algemene milieuproblemen en om duurzame 
ontwikkeling te versnellen. 
Zoals in Hoofdstuk 2 van Agenda 21 wordt bevestigd, is een algemeen door regeringen na te 
streven oogmerk in dit verband "de wederzijdse ondersteuning van het internationale handels-
en milieubeleid". Met name verbonden de regeringen er zich toe een dialoog tussen de handels-, 
ontwikkelings- en milieugemeenschappen te bevorderen en de werkzaamheden in de relevante 
internationale instellingen aan te moedigen teneinde een beter inzicht te verkrijgen in het 
raakvlak tussen handels- en milieubeleid. Gezien de hoge aanpassingskosten die 
verwezenlijking van duurzame ontwikkeling vereist, werd in Agenda 21 eveneens de noodzaak 
van het rekening houden met de specifieke situatie van ontwikkelingslanden die dit proces 
doormaken en het verzekeren van de volledige deelneming van deze landen aan de 
internationale handel onderstreept. 
In haar vijfde actieprogramma inzake het milieu ("Op weg naar duurzame ontwikkeling") 
verkondigde de Commissie de mening dat integratie van het internationale handels- en het 
internationale milieubeleid één van de belangrijkste prioriteiten op de agenda na de Uruguay-
Ronde moet zijn en dat het voor de Gemeenschap met het oog op het nakomen van de in Rio 
aangegane verbintenissen van groot belang is actief deel te nemen aan de discussie op dit 
gebied. Volgens de Commissie is dit eveneens in overeenstemming met de doelstellingen van 
het externe en het milieubeleid van de Gemeenschap die beide onder andere expliciet de 
bevordering van.duurzame economische patronen en de integratie van milieu-eisen in al het 
EG-beleid omvatten, inclusief het handels- en het samenwerkingsbeleid van de Gemeenschap. 
2. Interactie tussen handel en milieu 
2.1. De milieu-effecten van liberalisatie van de handel. 
In Agenda 21 wordt geopperd dat het handels- en het milieubeleid elkaar kunnen ondersteunen 
bij het verwezenlijken van duurzame ontwikkeling. Dit standpunt is gebaseerd op de 
overtuiging dat een open multilateraal handelsstelsel een efficiëntere toepassing van de 
natuurlijke rijkdommen zowel in economisch als in milieu-opzicht mogelijk maakt en ertoe 
bijdraagt dat er in mindere mate roofbouw wordt gepleegd op het milieu. 
Het wegnemen van belemmeringen en verstoringen van de handel verhoogt de algehele 
efficiëntie van het internationale economisch stelsel doordat het landen in staat stelt zich te 
specialiseren in sectoren waarin zij een concurrentievoordeel hebben, waarin mede begrepen 
zijn voordelen op milieugebied. Ander positieve milieu-effecten van liberalisatie van de handel 
zijn vergemakkelijking van de internationale spreiding van in milieu-opzicht gezonde 
technologieën, diensten en goederen en het feit dat zowel afzonderlijke bedrijven als regeringen 
meer middelen voor milieubescherming tot hun beschikking krijgen. Voorts kan de handel via 
verhoging van de inkomens en de levensstandaard de bewustwording van en waardering voor 
milieu waarden bevorderen. 
Anderzijds kan de verhoogde economische bedrijvigheid als gevolg van liberalisatie van de 
handel , wanneer er geen doeltreffende maatregelen worden genomen ter bestrijding van 
potentiële negatieve effecten, de druk op het milieu en de natuurlijke rijkdommen bijv. de 
voorraad water, bouwland, hout, vis, verhogen. Sterker nog, negatieve milieu-effecten kunnen 
bij het ontbreken van een nationaal beleid voor duurzame ontwikkeling als kader voor de 
integratie van milieubeschermingseisen in alle relevante beleidssectoren en voor de 
internalisering van milieukosten, worden verergerd door beleidsmaatregelen die zijn gericht op 
economische voordelen op korte termijn (bijvoorbeeld het opzetten van op de export gerichte in 
hoge mate verontreinigende industrieën). 
De conclusie is dus dat het milieu-effect dat handel heeft voornamelijk afhangt van het op 
nationaal en internationaal niveau gevoerde milieubeleid en duurzaam 
ontwikkelingsbeleid. Liberalisatie van de handel kan beleidsfouten verergeren, maar 
dergelijke fouten zouden duurzame ontwikkeling ook in een gesloten economie 
ondermijnen. Omgekeerd zal door de handel teweeggebrachte groei duurzaam zijn, 
indien er een beleid ter bescherming van het milieu en een beleid ter bevordering van 
duurzame groei voorhanden zijn. 
Dit strookt met de door de Commissie in haar mededeling inzake economische groei en het 
milieu vervatte analyse (COM(94)465 def.). Een voorname conclusie van deze mededeling is 
dat er geen simpele rechtlijnige relatie tussen economische groei en druk op het milieu is en dat 
het daarentegen wel zo is dat in milieu-opzicht duurzame ontwikkeling waarschijnlijk op 
langere termijn niet kan worden verwezenlijkt zonder economische groei. In deze mededeling 
wordt evenwel eveneens gezegd dat de ontwikkeling naar in milieu-opzicht duurzame 
ontwikkeling geenszins automatisch verloopt. Hoewel het een feit is dat economische groei op 
zich zorgt voor aanvullende middelen die kunnen worden gewijd aan de terugdringing van 
verontreiniging en aan milieubescherming zullen veel van deze zaken slechts worden 
geconcretiseerd indien er is gezorgd voor een passend beleidskader. 
Er is evenwel meer analytisch werk nodig, zoals case studies per land en per sector, om een 
beter inzicht in de potentiële effecten van liberalisatie van de handel te verkrijgen. Dit moet een 
belangrijke prioriteit voor alle betrokken internationale instellingen blijven, met name het 
UNEP, de UNCTAD en de OESO, en ook voor de EG. Ook moeten milieu-onderzoeken over 
handelsinstrumenten en -overeenkomsten worden gedaan met het oog op het vaststellen van 
hun potentiële milieu-effecten en het uitwerken van passende beleidsantwoorden hierop. 
Volgens ramingen van het secretariaat van de GATT zal de tenuitvoerlegging van de Overeenkomsten in het kader van de 
Uruguay-Ronde resulteren in een verhoging van de inkomsten wereldwijd van $510 miljard in het jaar 2005. 
Er werden door de gezamenlijke bijeenkomst van handels- en milieudeskundigen van de OESO methodologieën 
uitgewerkt voor milieu-onderzoeken van handelsbeleid en handelsovereenkomsten (zie document OESO/GD(94)M)3). 
2.2. Milieubescherming en internationaal concurrentievermogen . 
Er wordt beweerd dat de vaststelling van striktere milieu-eisen op nationaal niveau de 
concurrentiepositie van binnenlandse industrieën zal schaden en zal leiden tot de verplaatsing 
van verontreinigende activiteiten. Dit is wellicht één van de redenen van de vertraging waarmee 
de nieuwe milieuwetgeving in de OESO-landen op gang komt, waarvan in enkele recente 
rapporten sprake is. Uit de lopende discussies over de totstandbrenging van een 
C02/energieheffing in de Europese Unie blijkt dat deze bezorgdheid de invoering van nieuwe 
milieumaatregelen ter bevordering van de internalisering van de milieukosten zou kunnen 
belemmeren. Zoals evenwel door de gezamenlijke bijeenkomst van handels- en 
milieudeskundigen in hun verslag aan de ministeriële Raad van de OESO in mei 1995 werd 
vastgesteld, is er geen systematische relatie gevonden tussen het bestaande milieubeleid en 
effecten voor het concurrentievermogen. Evenmin kon worden vastgesteld dat er landen zijn 
die met opzet hun toevlucht nemen tot lage milieunormen om concurrentievoordelen te 
verwerven of investeringen aan te trekken of kon er industriële migratie van enige betekenis 
worden vastgesteld naar landen met lagere milieunormen . 
Deze bevinding strookt met het feit dat de kosten verbonden aan het voldoen aan 
milieuvoorschriften geen belangrijke rol spelen in de kostenstructuur van de meeste industrieën. 
Zij plegen slechts tussen 1 en 2% van de totale produktiekosten te bedragen. Milieukosten zijn 
bijgevolg geen parameter van doorslaggevend belang voor de meeste bedrijven. Milieubeleid 
kan een negatief effect hebben op het concurrentievermogen in specifieke sectoren, maar dit is 
vooral het geval wanneer de winstmarges klein zijn of er structurele problemen op lange 
termijn bestaan of wanneer de produktieprocessen een bijzonder groot milieu-effect hebben. 
Derhalve zijn andere factoren, zoals de toegang tot markten, de beschikbaarheid van 
grondstoffen, de vervoer- en communicatie-infrastructuur, de arbeidskosten en beschikbaarheid 
van geschoolde werknemers politieke stabiliteit, enz. meestal van meer invloed op besluiten 
omtrent de plaats van vestiging en hebben zij een groter effect op het industriële 
concurrentievermogen dan milieunormen. 
Ook zij erop gewezen dat milieubeleid, in plaats van een last te zijn, een stimulans kan 
betekenen voor technologische vernieuwing, de economische efficiëntie kan bevorderen en de 
produktiviteit in het algemeen kan verbeteren. De ervaring in de afgelopen decennia met de 
voormalige socialistische landen in Midden- en Oost-Europa opgedaan, leert ons dat een slap 
milieubeleid en economische inefficiëntie vaak hand in hand gaan. 
In de tweede plaats brengt het streven naar hogere milieunormen een globale markt voor de 
milieuindustrie op gang waarvan de waarde nu ongeveer $250 miljard per jaar bedraagt en die 
een hoog jaarlijks groeipercentage (8%) heeft. Derhalve kunnen milieustrategieën in de huidige 
context van snelle groei van de handel in milieudiensten, milieu-apparatuur en -technologie een 
positieve uitwerking hebben op het internationale concurrentievermogen omdat zij voor 
bedrijven die zich bijtijds verplaatsen, zorgen voor een concurrentievoordeel. 
Ook de markten voor ecologisch gezonde produkten groeien. Zo blijkt bij voorbeeld uit een in 
1995 in de Europese Unie verricht onderzoek dat 67 % van de mensen reeds milieuvriendelijke 
Zie OESO-Verslag aan de Ministers over handel en milieu. 
produkten hebben gekocht of bereid zijn te kopen zelfs als de prijs daarvan hoger is5. De van 
consumenten uitgaande vraag naar meer milieuvriendelijke produkten is een belangrijk element 
waarmee rekening moet worden gehouden bij het beschouwen van de relatie tussen milieubleid, 
concurrentievermogen en economische resultaten. 
Deze factoren brachten de Commissie tot de conclusie, dat goede economische resultaten 
en milieu-efficiëntie niet noodzakelijkerwijs onverenigbaar zijn. Hoewel milieuvoordelen 
kunnen leiden tot extra kosten op korte termijn bestaat er een hele reeks "win-win"-
mogelijkheden bij het ontwerpen en ten uitvoer leggen van milieubeleid die een efficiënt 
gebruik van de middelen, het concurrentievermogen en de werkgelegenheid kunnen 
verbeteren. 
Landen hebben het soevereine recht hun eigen milieubeleid te concipiëren en uit te voeren via 
de maatregelen die zij geschikt achten om hun binnenlands milieu te beschermen. Verschillen 
in milieunormen kunnen uiteenlopende redenen hebben, zoals verschillen in het 
opnemingsvermogen van ecosystemen, hetgeen een volkomen legitieme bron van 
concurrentievoordelen is. Derhalve mogen verschillen in milieubeleid niet resulteren in de 
invoering van compenserende heffingen of exportrestituties of maatregelen van gelijke 
werking (de zogenaamde "eco-duties") als middel ter compensering van de kosten 
verbonden aan het stellen van strengere milieu-eisen aan binnenlandse industrieën dan 
voor hun buitenlandse concurrenten gelden. 
Internationale harmonisatie of coördinatie van milieubeleid kan vaak een doelmatige oplossing 
bieden wanneer er bezorgdheid bestaat over concurrentievermogen. Hoewel wordt ingezien dat 
volledige uniformisering van het milieubeleid in verband met de uiteenlopende voorwaarden, 
waarden en prioriteiten in elk land niet mogelijk en zelfs niet wenselijk is, maakte het 
internationale milieurecht in de afgelopen twintig jaar wel een belangrijke ontwikkeling door, 
hetgeen zou moeten resulteren in een geleidelijke convergentie van milieubeleid en 
milieuvoorschriften op regionaal en internationaal niveau. 
2.3. Internationale handelsbetrekkingen en verschillen in nationaal milieubeleid : de noodzaak 
van multilaterale samenwerking 
Niet alleen kunnen verschillen in nationaal milieubeleid gevolgen hebben voor het 
internationale concurrentievermogen, maar zij kunnen ook resulteren in handelsgeschillen als 
gevolg van de toepassing van handelsmaatregelen voor milieudoeleinden of de toepassing van 
milieumaatregelen die belangrijke gevolgen hebben voor het handelsverkeer. 
In de eerste plaats kunnen er spanningen rijzen, ook wanneer milieuproblemen zuiver van 
binnenlandse aard zijn, indien een binnenlandse regeling discriminatie van de invoer betekent 
of daarop een belastende uitwerking heeft. Met andere woorden er dient bij de uitwerking en 
tenuitvoerlegging van milieumaatregelen zorg te worden gedragen voor eerbiediging van de 
handelsbeginselen en -bepalingen, wanneer dergelijke maatregelen belangrijke gevolgen voor 
het handelsverkeer kunnen hebben. 
De Europeanen en het milieu : Eurobarometer 43.1 bis, door 1NRA (Europe)-ECO in november 1995 voor de Europese 
Commissie opgesteld verslag. 
De manoeuvreerruimte die landen hebben wordt in het algemeen nogal groot geacht. WTO-
leden mogen de maatregelen nemen die nodig zijn om het milieu binnen hun grondgebied te 
beschermen, mits dergelijke maatregelen niet discriminerend of willekeurig zijn en niet 
resulteren in een verkapte beperking van de internationale handel. 
Een tweede soort spanningen kan rijzen, wanneer milieubeleid betrekking heeft op wereldwijde 
of grensoverschrijdende milieuproblemen. In deze gevallen kunnen landen een beroep doen op 
handelsbeperkingen om milieuproblemen aan te pakken waarvan de gevolgen zich gedeeltelijk 
of geheel buiten hun rechtsgebied voordoen. Wanneer zulks buiten het kader van een 
multilaterale milieuovereenkomst (MEA) plaatsvindt, kan dit resulteren in een poging het 
milieubeleid en de milieupraktijken van een ander land unilateraal te beïnvloeden. 
De Commissie is van mening dat de EU moet blijven streven naar een multilaterale 
aanpak als de meest doeltreffende wijze om wereldwijde en grensoverschrijdende 
milieuproblemen op te lossen. Zoals in beginsel 12 van de Verklaring van Rio gezegd, 
moeten unilaterale acties om milieuproblemen buiten het rechtsgebied van het invoerende 
land aan te pakken, worden voorkomen en moeten milieumaatregelen die een oplossing 
voor grensoverschrijdende of wereldwijde milieuproblemen nastreven, voor zover 
mogelijk, worden gebaseerd op internationale consensus. 
Voorts mag de toepassing van handelsbeperkingen in het kader van MEA's niet verder gaan dan 
hetgeen noodzakelijk is om de doeltreffendheid van dergelijke overeenkomsten te verzekeren 
en de daarin vervatte milieudoelstellingen te bereiken. Indien van een ander principe zou 
worden uitgegaan, zouden de mogelijkheden voor het toepassen van handelsmaatregelen in het% 
kader van een milieu-overeenkomst praktisch onbeperkt zijn. 
Uit bestaande MEA's, zoals het Protocol van Montreal betreffende stoffen die de ozonlaag 
afbreken, het Verdrag van Bazel inzake de beheersing van de grensoverschrijdende 
overbrenging van gevaarlijke afvalstoffen en verwijdering ervan en de CITES (Overeenkomst 
inzake de internationale handel in bedreigde in het wild levende dier- en plantesoorten), blijkt 
dat handelsmaatregelen onder de juiste voorwaarden een nuttig instrument kunnen zijn om 
internationaal overeengekomen normen of MEA's te doen nakomen. De Commissie is van 
mening dat de totstandbrenging van een duidelijk en overzichtelijk kader dat binnen het 
multilaterale handelsstelsel voorziet in de toepassing van handelsmaatregelen in het kader van 
MEA's hoge prioriteit moet.hebben voor de pas opgerichte commissie voor handel en milieu 
van de WTO, wil rechtsonzekerheid worden voorkomen. 
3. Ontwikkelingslanden en landen met een economie in een overgangsfase in het 
debat over handel en milieu 
Ontwikkelingslanden en landen met een economie in een overgangsfase nemen in de discussie 
over handel en milieu een speciale plaats in. Weliswaar heeft de UN-Conferentie over Milieu 
en Ontwikkeling geleid tot een beter beeld van de raakvlakken tussen handel, milieu en 
ontwikkeling, maar vele ontwikkelingslanden en landen met een economie in een 
10 
overgangsfase zijn toch bevreesd over het toenemende streven naar strengere milieunormen in 
de geïndustrialiseerde landen. Zij verwachten dat het produktie- en consumptiepatroon in de 
ontwikkelde landen zal veranderen, maar vrezen ook dat de strenge milieunormen en 
milieuregelgeving hun toegang tot die markten zou kunnen belemmeren. Bovendien kunnen 
lagere milieunormen in ontwikkelingslanden ertoe leiden dat deze ervan worden beschuldigd 
'oneerlijke' handelsvoordelen te genieten, omdat zij de milieukosten onvoldoende zouden 
doorberekenen. De ontwikkelingslanden verzetten zich uiteraard tegen zo'n benadering, die zou 
kunnen leiden tot een "eco-duty" op hun export. 
De Commissie is zich volledig bewust van deze overwegingen: handel- en milieukwesties 
moeten zo worden aangepakt dat de mogelijkheden voor duurzame ontwikkeling, en de 
uitvoer in het algemeen, van ontwikkelingslanden en landen met een economie in een 
overgangsfase niet in gevaar komen. Het concept van duurzame ontwikkeling impliceert 
naleving van de beginselen van Rio, in het bijzonder die welke de noodzaak benadrukken om 
bijzondere aandacht te schenken aan de speciale situatie en de speciale behoeften van 
ontwikkelingslanden, met name de minst ontwikkelde en de wat het milieu betreft meest 
kwetsbare, en die welke erkennen dat de normen van geïndustrialiseerde landen voor 
ontwikkelingslanden ongeschikt kunnen zijn, en voor die landen tot ongerechtvaardigde 
economische en maatschappelijke kosten kunnen leiden. 
Dit leidt tot het inzicht dat milieukwesties van gemeenschappelijk belang discussie en 
onderhandelingen vereisen tussen landen over prioriteiten en verplichtingen alsmede een 
billijke verdeling van de lasten zodat rekening wordt gehouden met de gemeenschappelijke, 
maar toch gedifferentieerde verantwoordelijkheden van landen met een verschillend 
ontwikkelingsniveau. Voor een optimaal milieubeleid zou het nodig kunnen zijn dat per land 
gedifferentieerde milieunormen worden gehanteerd. Deze verschillende normen of 
doelstellingen moeten dan worden beschouwd als een aanvaardbare oorzaak van een relatief 
voordeel. De Commissie is derhalve zeer sterk gekant tegen de zogenaamde "eco-dumping". 
De volgende twee voorbeelden, die reeds te vinden zijn in WTO-Overeenkomsten , tonen aan 
hoe een speciale en gedifferentieerde behandeling van ontwikkelinglanden het beginsel van 
"gemeenschappelijke, maar gedifferentieerde verantwoordelijkheden" tot uitdrukking brengt: 
verschillende lijsten met betrekking tot de naleving (tijdgebonden vrijstelling, termijnen 
voor invoering en afschaffing) of vrijstelling van bepaalde disciplines voor 
milieudoeleinden onder welomschreven voorwaarden, mits de nagestreefde milieu­
doelstelling hierbij geen gevaar loopt; 
toepassing van een de minimis clausule indien slechts een gering deel van de 
milieuschade is toe te schrijven aan het marktaandeel van de ontwikkelingslanden. 
Wat de toegang tot de markt betreft vormen MOL's een rijke, potentiële bron van 
milieuvriendelijke produkten en technologieën. Exportprodukten van MOL's worden in 
bepaalde gevallen vervaardigd op een milieuvriendelijke manier, met gebruikmaking van 
Zie de Overeenkomst inzake technische handelsbelemmeringen (art. 12) en de Overeenkomst inzake sanitaire en 
fytosanitaire maatregelen (art. 10) voor speciale en gedifferentieerde behandeling en de Overeenkomst inzake 
vrijwaringsmaatregelen (art. 9) voorde "de minimis"- clausule. 
11 
bijvoorbeeld organische grondstoffen in plaats van synthetische. Wanneer produkten van 
oorsprong uit MOL's duidelijk milieuvriendelijker zijn dan andere produkten, zouden 
ontwikkelingslanden in aanmerking moeten kunnen komen voor de "marktpremies" die 
voortvloeien uit de steeds meer milieubewuste consumptiepatronen in ontwikkelde landen. Een 
aantal UR-overeenkomsten vormt de basis voor een speciale behandeling van 
ontwikkelingslanden, met name de minst ontwikkelde, zowel wat betreft de verbetering van de 
toegang tot de markt als voortzetting van preferentiële toegang. 
Tevens moet worden opgemerkt dat er in de in Rio uiteengezette strategie, en met name Agenda 
21, de nadruk op wordt gelegd dat de integratie van milieufasen in alle relevante 
beleidsgebieden een absolute voorwaarde is om duurzame ontwikkeling te kunnen bereiken en 
van cruciaal belang is voor betere ontwikkelingsvooruitzichten op langere termijn voor 
ontwikkelingslanden en landen met een economie in een overgangsfase. 
Naar aanleiding van de Uruguay-Ronde, maar tevens binnen de bestaande MEA's, bijvoorbeeld 
het Protocol van Montreal , zijn nieuwe aanpakken ontwikkeld om ontwikkelingslanden ertoe 
aan te zetten over te gaan op alternatieve technologieën. Deze impulsen, die de 
gedifferentieerde verantwoordelijkheid van ontwikkelingslanden erkennen, zouden de 
aanpassing in deze landen in belangrijke mate kunnen vergemakkelijken. Technische en 
financiële steun zou, in overeenstemming met de in Rio aangegane verbintenissen, hierbij de 
voornaamste rol spelen. Mogelijkheden zijn ondermeer: 
zorgen voor een regelmatige informatiestroom over milieuwetgeving; 
opleidingsprogramma's om ontwikkelingslanden en landen met een economie in een 
overgangsfase te helpen informatie op het gebied van de handel en het milieu te 
interpreteren zodat zij gerichte beleidsmaatregelen kunnen nemen; 
verbetering van de capaciteit van ontwikkelingslanden en landen met een economie in 
een overgangsfase op het gebied van produktverificatie, certificatie en andere 
kwaliteitscontroles voor milieudoeleinden; 
verbetering van de institutionele en technische capaciteit om het verkeer van gevaarlijke 
stoffen, zoals gevaarlijke afval- en chemische stoffen, te controleren; 
benutting van marktmogel ij kneden en het bevorderen van milieuvriendelijke produkten; 
technologisch onderzoek en ontwikkelingssamenwerking 
technische bijstand om belangrijke vervuilende sectoren (bijv. de mijnbouw) schoner te 
laten produceren. 
Op al deze gebieden zijn er veel mogelijkheden voor regionale samenwerking zowel binnen als 
tussen de verschillende regionale handelsregelingen tussen ontwikkelingslanden (bijv. 
MERCOSUR en ASEAN). Regionale overeenkomsten die zijn gesloten in overeenstemming 
met de WTO en de liberalisering van de handel tussen partijen beogen, kunnen aanvullende 
middelen genereren die nodig zijn voor investeringen in ontwikkelingslanden, met inbegrip van 
investeringen op het gebied van milieubescherming en duurzame ontwikkeling. De Associatie-
Het Protocol van Montreal betreffende stoffen die de ozonlaag afbreken bevat specifieke uitvoeringsbepalingen voor 
ontwikkelingslanden waar het verbruik van stoffen die onder dit Protocol vallen onder een bepaald niveau liggen. Het 
Protocol verplicht de ondertekenaars er bovendien toe de toegang van ontwikkelingslanden tot milieuveilige alternatieve 
stoffen en technologie te vergemakkelijken, terwijl de partijen bij het Protocol zich er tevens toe verbinden het verlenen 
van subsidies, hulpkredieten enz.voor het gebruik van alternatieve technologie en vervangende produkten, bilateraal of 
multilateraal te vergemakkelijken. Handelssancties zijn ingesteld voor degenen die zich niet aan de bepalingen van dit 
Protocol houden. 
12 
overeenkomsten met landen in Midden- en Oost-Europa verschaffen de basis voor 
milieusamenwerking en leggen de grondslag voor de voorbereiding van de geassocieerde 
landen op het lidmaatschap van de EU aan de hand van een pre-toetredingsstrategie die 
opleiding, onderzoek, de uitwisseling van informatie over milieubeleid en vormen van 
samenwerking omvat. 
Het aanpassingsproces voor duurzame ontwikkeling gaat tevens verder dan de taakomschrijving 
van de WTO en de dialoog inzake handel en milieu. De programma's van de Gemeenschap 
voor ontwikkeling en economische samenwerking, alsmede die van andere bilaterale donors, 
verschaffen de middelen om ontwikkelingslanden en landen met een economie in een 
overgangsfase te steunen en aan te moedigen om over te stappen op duurzame 
produktiemethoden en consumptiepatronen. Hetzelfde geldt voor de multilaterale donors (dat 
wil zeggen de Wereldbank) die ervoor zullen moeten zorgen dat duurzame ontwikkeling een 
centrale doelstelling wordt van hun beleid en programma's, hetgeen tevens inhoudt dat milieu­
overwegingen een belangrijkere rol moeten krijgen en meer moeten worden geïntegreerd in alle 
aspecten van hun programma's. (Communiqué van de G 7 Top in Halifax , juni 1995, punt 26). 
Normalisatie-instanties,zoals de ISO (Internationale Organisatie voor Normalisatie), die 
momenteel nieuwe milieunormen ontwikkelen, zouden moeten worden aangemoedigd 
ontwikkelingslanden en landen met een economie in een overgangsfase te helpen bij de 
toepassing van deze nieuwe normen. Positieve maatregelen zoals de nieuwe S AP-verordening 
voor industrieprodukten zullen met ingang van 1998 aanzetten tot een milieuvriendelijke 
produktie; de toepassing van een dergelijke aanpak kan wellicht worden uitgebreid. De in het 
kader van de nieuwe verordening vastgestelde stimuleringsmaatregel zal aanvankelijk van 
toepassing zijn op houtprodukten die voldoen aan de normen van de ITTO (Internationale 
Organisatie voor de Handel in Hout) en kan uitgebreid worden met andere produkten die zijn 
vervaardigd in overeenstemming met de relevante internationale milieunormen. 
De afschaffing van handelsbelemmeringen en het uit de weg ruimen van handelsdistorsies is ten 
slotte bijzonder belangrijk voor ontwikkelingslanden en landen met een economie in een 
overgangsfase als een middel om hun effectieve integratie in de wereldeconomie te bevorderen, 
hetgeen een fundamentele voorwaarde is om duurzame ontwikkeling te bereiken. Vanuit dit 
oogpunt gezien vormt de geslaagde afronding van de onderhandelingen in het kader van de 
Uruguay-Ronde een belangrijke prestatie. 
4. Het multilaterale handelssysteem en milieubescherming 
De spanning tussen handelsvoorschriften en milieubeleid kan ondermeer een gevolg zijn van 
het feit dat de internationale handelsregeling een belangrijke vermindering van tarieven en 
obstakels voor de handel beoogt, terwijl controle van de handel in bepaalde categorieën 
produkten juist voorop staat bij het streven naar milieubescherming. Hieruit zou echter niet 
geconcludeerd mogen worden dat handelsvoorschriften een obstakel vormen voor de 
tenuitvoerlegging van een doeltreffend milieubeleid op nationaal niveau. 
De voornaamste doelstelling van de ITTO is te bereiken dat tegen het jaar 2000 alleen handel plaatsvindt in produkten 
afkomstig van duurzaam bosbeheer. Dit wordt "Target 2000" genoemd. 
13 
Aan de handel gerelateerde milieumaatregelen zijn niet onverenigbaar met de bepalingen van 
het multilaterale handelsstelsel wanneer zij voldoen aan een aantal elementaire 
handelsvereisten, met name de beginselen van non-discriminatie tussen landen die exporteren 
(GATT artikel I) en tussen binnenlandse en ingevoerde produkten (GATT artikel III). Hoewel 
milieubescherming bij de opstelling van de Overeenkomst in 1947 geen belangrijke rol speelde, 
zijn handelsbeperkingen die "noodzakelijk (zijn) ter bescherming van het leven of de 
gezondheid van mens, dier of planf'of "tot het behoud van uitputbare natuurlijke 
hulpbronncn"op grond van GATT artikel XX evenwel mogelijk. Deze uitzonderingen 
bestrijken vrijwel alle doelstellingen van milieubeleid. Wel zou meer duidelijkheid kunnen 
worden gebracht in de status van een aantal milieumaatregelen die nodig zijn om het milieu te 
beschermen in het kader van artikel XX van de GATT. 
In het verslag inzake handel en milieu dat in 1992 werd uitgegeven door het GATT-Secretariaat 
werd opgemerkt dat GATT-voorschriften landen in wezen geen beperking opleggen om gebruik 
te maken van passende beleidsmaatregelen om hun milieu te beschermen tegen schade die het 
gevolg is van binnenlandse produktiewerkzaamheden of van het verbruik van in het binnenland 
geproduceerde of ingevoerde produkten. Uit de analyses die tot op heden zijn uitgevoerd 
(hoofdzakelijk door de GATT-groep inzake milieumaatregelen en internationale handel, de 
zogenaamde EMIT-groep, en door de gezamenlijke vergadering van handel en 
milieudeskundigen van de OESO) kan op dezelfde manier de conclusie worden getrokken dat 
handel s voorschriften landen in staat stellen binnen hun eigen grondgebied alle nodige 
maatregelen te nemen voor de bescherming van het milieu mits deze geen discriminerende of 
willekeurige werking hebben en niet leiden tot een verkapte beperking voor het internationale 
handelsverkeer. 
Voorts omvat het multilaterale handelssysteem reeds uitgebreide bepalingen inzake 
milieukwesties. In de onderhandelingen in het kader van de Uruguay-Ronde werd 
overeenstemming bereikt over positieve stappen die beogen milieu-overwegingen op te nemen 
in het multilaterale handelsstelsel. In de eerste plaats bepaalt de Overeenkomt tot oprichting van 
de Wereldhandelsorganisatie in de preambule dat de betrekkingen tussen de leden van de WTO 
op het gebied van handel en economie "gericht (dienen) te zijn op verhoging van de 
levensstandaard, en op uitbreiding van de produktie van en handel in goederen en diensten, met 
optimaal gebruik van de mondiale hulpbronnen in overeenstemming met het doel van 
duurzame ontwikkeling, waarbij ernaar wordt gestreefd zowel het milieu te beschermen 
en te behouden, als de middelen hiertoe uit te breiden ". Op de tweede plaats wordt in 
verschillende Overeenkomsten in het kader van de Uruguay-Ronde expliciet rekening gehouden 
met milieu-overwegingen". Ten slotte werd op de Ministeriële Conferentie in Marrakesh ter 
afronding van de Uruguay-Ronde besloten een Commissie Handel en Milieu (CTE) op te 
richten met een zeer uitgebreid mandaat binnen de WTO. 
Het milieu wordt vermeld in de Overeenkomst inzake technische handelsbelemmeringen, inzake sanitaire en 
fytosanitaire maatregelen, inzake landbouw, inzake de handelsaspecten van de intellectuele eigendom en inzake 
subsidies en compenserende rechten. In het kader van de laatstgenoemde overeenkomst kan "steun ter verbetering van 
de aanpassing van de bestaande uitrusting aan nieuwe milieu-eisen die bij de wet zijn ingesteld" onder bepaalde 
omstandigheden worden beschouwd als een subsidie waartegen geen actie kan worden ingesteld (de zogenaamde 
"groene lijst"). Hieruit blijkt dat de WTO bijzondere aandacht heeft besteed aan maatregelen die bestemd zijn om de 
milieubescherming te verbeteren. 
14 
De CTE dient zich te wijden aan een aantal specifieke vraagstukken in het debat over handel en 
milieu. Dit hoofdstuk verschaft een beknopt overzicht van de belangrijkste. De termijn 
waarbinnen deze kwesties aan de orde moeten worden gesteld, zal variëren. Een aantal (de 
GATTAVTO-regels en Multilaterale Milieu-overeenkomsten, nieuwe instrumenten van 
milieubeleid, de handel in gevaarlijke stoffen, het beslechten van geschillen inzake 
handelsmaatregelen in samenhang met het milieu) kunnen reeds uitvoerig worden onderzocht 
tijdens de Ministeriële Conferentie van de WTO in Singapore in december 1996. Voor andere -
bijvoorbeeld produktgerelateerde maatregelen en PPM's, economische instrumenten, de handel 
in diensten en het milieu en intellectuele-eigendomsrechten en het milieu - zal meer tijd nodig 
zijn. 
4.1 GATTAVTO-regels en multilaterale milieu-overeenkomsten (MEA's) 
De internationale samenwerking op het gebied van de milieubescherming heeft tot op heden 
geleid tot 180 verdragen of overeenkomsten inzake de bescherming van het milieu wereldwijd 
en het behoud van de natuurlijke hulpbronnen. Niet al deze overeenkomsten hebben gevolgen 
voor het handelsverkeer en sommige vallen derhalve buiten het kader van de discussie over 
handel en milieu. Slechts 18 van deze multilaterale milieu-overeenkomsten (MEA's) bevatten 
handelsgerelateerde bepalingen die het mogelijk maken het handelsverkeer in de een of andere 
vorm te beperken om een bepaalde milieudoelstelling te bereiken. 
De drie belangrijkste MEA's die handelsbeperkende bepalingen bevatten, zijn de Overeenkomst 
inzake de internationale handel in bedreigde in het wild levende dier- en plantesoorten (CITES) 
(1973), het Protocol van Montreal betreffende stoffen die de ozonlaag afbreken (1987), en het 
Verdrag van Bazel inzake de beheersing van de grensoverschrijdende overbrenging van 
gevaarlijke afvalstoffen en de verwijdering ervan (1989). 
De CITES-overeenkomst, die in 1975 in werking is getreden, werd door 130 landen 
geratificeerd. CITES regelt de handel in bedreigde soorten door aan te geven onder welke 
voorwaarden in- en uitvoervergunningen mogen worden afgegeven. 
Het Protocol van Montreal is in 1989 in werking getreden en werd door 149 partijen 
geratificeerd. Het bevat gedetailleerde bepalingen betreffende de produktie en het verbruik van 
chemische stoffen die de ozonlaag afbreken. Indien de handel in stoffen die de ozonlaag 
afbreken niet aan voorschriften gebonden zou zijn, dan zou dit er vermoedelijk toe leiden dat de 
produktie van deze stoffen wordt verplaatst naar landen die geen partij zijn bij het Protocol en 
dat de uit deze stoffen vervaardigde chemicaliën of produkten opnieuw worden uitgevoerd naar 
landen die wel partij zijn bij het Protocol. Om dit te voorkomen, zijn in het Protocol van 
Montreal diverse bepalingen opgenomen die de internationale handel in deze stoffen regelen. 
Het Verdrag van Bazel, dat in mei 1992 in werking is getreden, werd door 92 landen 
geratificeerd. Elke partij bij dit Verdrag heeft het recht de invoer van gevaarlijke afvalstoffen te 
verbieden. De uitvoer is enkel toegestaan indien het invoerende land daartoe schriftelijk 
toestemming heeft gegeven. De handel in deze stoffen met landen die geen partij zijn over het 
algemeen bij het Verdrag is verboden. 
15 
Het verband tussen de bepalingen betreffende het multilaterale handelssysteem en de krachtens 
de multilaterale milieu-overeenkomsten (MEA's) genomen handelsmaatregelen vormt de kern 
van de gedachtenwisseling over de handel en het milieu en is een zeer belangrijk punt op de 
internationale agenda. In elk besluit en elke aanbeveling op dit gebied dient rekening te worden 
houden met eventuele toekomstige MEA's. 
Er is een algemene consensus dat in het multilaterale handelssysteem ruimte dient te zijn voor 
handelsbeperkende maatregelen die in het kader van de MEA's worden genomen. In de 
beginselen 7 en 12 van de Verklaring van Rio wordt er wat dit betreft op gewezen dat 
internationale samenwerking (in tegenstelling tot unilaterale maatregelen) het beste middel is 
om het mondiale erfgoed te beschermen en grensoverschrijdende milieuproblemen op te lossen. 
Voor het oplossen van milieuproblemen is internationale samenwerking het meest doeltreffend 
omdat grensoverschrijdende en mondiale milieuproblemen enkel door een gezamenlijke 
inspanning van alle betrokken landen kunnen worden opgelost. Bovendien is dit het beste 
middel is om unilaterale handelsbeperkende maatregelen - een reëel gevaar indien geen 
multilaterale initiatieven worden genomen- te voorkomen. 
De Commissie is derhalve van mening dat het multilaterale handelssysteem, volgens 
duidelijke en voorspelbare regels, het gebruik van krachtens MEA's genomen 
handelsmaatregelen mogelijk zou moeten maken. Dergelijke maatregelen kunnen nodig 
zijn om de doelstellingen van een MEA te bereiken en het feit dat het door multilaterale 
onderhandelingen tot stand gekomen maatregelen betreft, vormt de beste garantie tegen 
misbruik van maatregelen voor protectionistische doeleinden. 
Met dit doel voor ogen zal de Commissie een belangrijke rol blijven spelen bij de discussies in 
de WTO om overeenstemming te bereiken over een systeem dat erop gericht is in de 
regelgeving van de WTO ruimte te scheppen voor handelsmaatregelen die krachtens een MEA 
worden genomen. Iedere overeengekomen oplossing dient de nodige ruimte te creëren bij 
milieu-onderhandelingen om de rechtmatigheid van milieudoelstellingen en daartoe strekkende 
handelsmaatregelen te beoordelen.De relatie tussen handelsbepalingen in MEA's en WTO-
Overeenkomsten zou zodanig geformuleerd moeten worden dat niet de indruk wordt gewekt dat 
laatstgenoemde overeenkomsten prevaleren boven eerstgenoemde. Getracht moet dan ook 
worden een systeem te ontwerpen dat het WTO-systeem in feite in staat stelt rekening te 
houden met handelsmaatregelen die zijn genomen overeenkomstig de bepalingen van een 
MEA, terwijl tegelijkertijd voorzorgsmaatregelen worden genomen om te voorkomen dat 
onnodige beperkingen worden toegepast op WTO-leden, met name leden die geen partij zijn bij 
de MEA. Zo blijven zij hun recht behouden om misbruik voor protectionistische doeleinden te 
belemmeren door middel van het WTO-systeem voor het beslechten van geschillen. 
Anderszijds zouden WTO-leden die partij zijn bij de MEA geen beroep mogen doen op het 
WTO-mechanisme voor het beslechten van geschillen, om de verplichtingen die zij op zich 
hebben genomen door partij te worden bij de MEA, te omzeilen of af te zwakken. 
16 
4.2 Produktgerelateerde maatregelen en PPM (Produktieprocessen en -methoden) -
gerelateerde maatregelen 
In de regels van het multilaterale handelssysteem wordt een fundamenteel onderscheid gemaakt 
tussen produktgerelateerde en niet-produktgerelateerde maatregelen. Produktgerelateerde 
maatregelen zijn handelsmaatregelen die verband houden met de aard of de kwaliteit van het 
produkt zelf, bijvoorbeeld een verbod op de invoer van remmen die asbest bevatten. Niet-
produktgerelateeerde maatregelen zijn handelsmaatregelen die verband houden met de wijze 
waarop het produkt is vervaardigd of verwerkt, met andere woorden de produktieprocessen en -
methoden (PPM's). Een voorbeeld hiervan is het invoerverbod op papier dat met behulp van 
chloor is gebleekt. 
Opgemerkt zij evenwel dat het onderscheid tussen produktgerelateerde en PPM-gerelateerde 
maatregelen steeds onduidelijker wordt. Zo kunnen PPM's bijvoorbeeld de kenmerken van het 
produkt zelf beïnvloeden (de in bepaalde landbouwprodukten aanwezige pesticiden kunnen 
schadelijk zijn voor de gezondheid). Dit betekent derhalve dat het begrip produktgerelateerde 
maatregelen ook de maatregelen omvat die verband houden met PPM's die gevolgen hebben 
voor de eindkenmerken van het betrokken produkt. Tenslotte zijn sommige nieuwe 
instrumenten van de milieupolitiek (bijvoorbeeld de regeling inzake milieukeuren) gebaseerd 
op het zogenaamde levenscyclussysteem, waarbij het milieu-effect van een produkt van "de 
wieg tot het graf" wordt beoordeeld. Zij omvatten derhalve criteria die zowel verband houden 
met de milieukenmerken van het produkt als met de gebruikte PPM's. 
Wat de produktgerelateerde maatregelen betreft, leggen de GATTAVTO-regels de leden zeer 
weinig beperkingen op waar het gaat om de bescherming van hun eigen milieu tegen schade 
van in het binnenland vervaardigde produkten en het verbruik van in het binnenland 
vervaardigde en ingevoerde produkten.Produktgerelateerde milieuvoorschriften, die de vorm 
kunnen hebben van technische voorschriften en normen, zijn één van de traditionele 
instrumenten van het milieubeleid. Artikel III van de GATT biedt elk land de mogelijkheid om 
voor ingevoerde produkten dezelfde eisen te stellen als aan binnenlandse "soortgelijke 
produkten", voorzover de ingevoerde produkten hierdoor geen minder gunstige behandeling 
krijgen. Tevens werd een allesomvattende regeling ontwikkeld die grotendeels in de 
Overeenkomst inzake technische handelsbelemmeringen(TBT) en in de Overeenkomt inzake 
sanitaire en fytosanitaire maatregelen(SPS) is vervat. Deze regeling is vooral gericht op 
transparantie bij de voorbereiding, de goedkeuring en de toepassing van technische 
voorschriften en normen en procedures voor de beoordeling van de conformiteit, hoewel zij, 
ook een aantal inhoudelijke bepalingen inzake het beginsel van non-discriminatie en het begrip 
minst handelsbeperkend, omvat. 
Het bevorderen van internationale harmonisatie van de normen en technische voorschriften is 
één van de voornaamste doelstellingen van de TBT en SPS-regelingen. Harmonisatie op het 
hoogste niveau van milieubescherming is echter zeer moeilijk te verwezenlijken omdat landen 
verschillende omstandigheden, prioriteiten en niveaus van economische ontwikkeling kennen. 
Een zekere flexibiliteit dient dan ook te worden toegestaan om landen in staat te stellen 
produktgerelateerde milieu-eisen vast te stellen die strenger zijn dan internationaal 
overeengekomen is, met dien verstande dat er terzelfder tijd voor moet worden gezorgd dat een 
17 
en ander niet voor protectionistische doeleinden wordt misbruikt.In de TBT- en de SPS-
Overeenkomst werden dan ook bepalingen opgenomen die de partijen de mogelijkheid bieden 
bepaalde internationale normen niet toe te passen indien deze ongeschikt of ontoereikend 
zouden zijn om een milieudoelstelling te verwezenlijken. 
Produktieprocessen en -methoden brengen meer complexe vraagstukken met zich mee. 
Bepaalde PPM's kunnen vervuiling van de lucht, het water of de bodem in een buurland of een 
gemeenschappelijke regio ten gevolge hebben. Industriële produktie kan een bron van 
luchtvervuiling zijn in de buurt van bij een grens of een gemeenschappelijke rivier of 
gemeenschappelijk meer. Een PPM kan tot het uitsterven van migrerende soorten en 
gemeenschappelijke levende rijkdommen leiden als gevolg van ontoereikende 
instandhoudingsmaatregelen(bijvoorbeeld het leegvissen van internationale visbestanden of het 
bedreigen of in gevaar brengen van migrerende zeezoogdieren). Een PPM kan door de schade 
die zij toebrengt aan het milieu het mondiale erfgoed, met andere woorden de rijkdommen of 
hulpbronnen die gemeenschappelijk bezit zijn van alle landen (bijvoorbeeld de afbraak van de 
ozonlaag, klimaatverandering, verschraling van de biodiversiteit), in gevaar brengen. 
Hoewel niet wordt betwist dat landen het soevereine recht heben hun eigen milieubeleid vast te 
stellen, blijft toch de vraag in hoeverre een land zijn milieumaatregelen ten aanzien van 
grensoverschrijdende en mondiale problemen, op grond van WTO-voorschriften, ten uitvoer 
kan leggen wanneer dergelijke maatregelen gevolgen hebben voor de internationale handel. 
Kwantitatieve verboden of beperkingen op in- en uitvoer die verband houden met 
produktieprocessen en -methoden (PPM's) en die worden opgelegd ten aanzien van produkten 
die als zodanig niet schadelijk zijn voor het milieu, zijn volgens recente (nog niet 
goedgekeurde) jurisprudentie overenigbaar met de GATTAVTO-regels.De belangrijkste 
consequentie van deze interpretatie is dat een WTO-lid de invoer van produkten niet unilateraal 
kan verbieden of beperken omdat de in het exporterende (producerende) land toegepaste 
produktieprocessen en -methoden (PPM's) gevolgen hebben voor het milieu. 
Het voornaamste argument tegen het gebruik van unilaterale handelsmaatregelen is dat deze 
indruisen tegen de soevereiniteit op het gebied van binnenlandse produktieprocessen. Wanneer 
een buurland echter milieuschade wordt berokkend, zou het tegenargument kunnen worden 
aangevoerd dat landen volgens beginsel 2 van de Verklaring van Rio ook de verplichting 
hebben ervoor te zorgen dat "activiteiten binnen hun rechtsgebied geen schade toebrengen aan 
het milieu in andere landen of gebieden buiten de nationale jurisdictie". 
De noodzaak ervoor te zorgen dat maatregelen ter bescherming van het milieu kunnen 
worden genomen wanneer het gevaar van onherstelbare schade aan het milieu van een 
andere Staat of het mondiale erfgoed aanwezig is,zonder dat deze voor protectionistische 
doeleinden worden misbruikt, is de grootste uitdaging voor de internationale 
gemeenschap in het debat over handel en milieu. De Commissie is van oordeel dat er 
specifieke , buitengewone, omstandigheden kunnen zijn waarin de de voorschriften van 
het multilaterale handelssysteem het mogelijk dienen te maken dat handelsmaatregelen 
worden getroffen tegen een land dat zich niet houdt aan bepaalde fundamentele 
verplichtingen op grond van de internationale milieuwetgeving, zoals de verplichting 
ervoor te zorgen dat activiteiten binnen zijn jurisdictie geen schade berokkenen aan het 
milieu in andere Staten en de verplichting met andere landen samen te werken voor het 
behoud, de bescherming en het herstel van de gezondheid en integriteit van het 
ecosysteem van de aarde (beginsel 2 en 7 van de Verklaring van Rio). 
Handelsmaatregelen dienen uit te gaan van degelijk wetenschappelijk bewijsmateriaal en 
moeten in verhouding zijn tot de nagestreefde doelstellingen en uitgevoerd worden op een 
doorzichtige wijze: ze moeten beschouwd worden als laatste redmiddel, wanneer andere 
bilaterale en multilaterale oplossingen zijn uitgeput. 
4.3 Nieuwe instrumenten van het milieubeleid, met inbegrip van milieukeurprogramma's 
Men beseft steeds meer dat een doeltreffend milieubeleid moet steunen op een verscheidenheid 
aan innoverende maatregelen, instrumenten en aanpakken en niet uitsluitend moet afhangen van 
de traditionele regelgevende maatregelen. Eén van de nieuwe instrumenten van milieubeleid die 
sterk de aandacht hebben getrokken zijn vrijwillige programma's voor milieukeuren gebaseerd 
op een levenscyclusaanpak. Er zijn nog verschillende andere nieuwe instrumenten en 
maatregelen, met name op het gebied van verpakking en recycling (vrijwillige overeenkomsten, 
verplichte terugwinningprojecten en statiegeldsystemen) die in principe niet gelijkgesteld 
kunnen worden met de traditionele categorieën maatregelen in verband met produkten en PPM. 
Vanuit een handelsoogpunt is de ontwikkeling naar een grotere diversificatie van milieu­
instrumenten over het algemeen positief. De nieuwe milieu-instrumenten zijn in zeer veel 
gevallen vrijwillig en hangen in feite af van marktmechanismen. Zij leiden dan ook niet tot de 
oprichting van rechtstreekse beperkingen op de handel aan de grenzen. Dergelijke instrumenten 
kunnen echter onrechtstreekse gevolgen hebben voor de handel. De potentiële handelsimpact 
van instrumenten die gebaseerd zijn op een "levenscyclusaanpak" hebben aanleiding gegeven 
tot bijzondere vraagstukken, met name wat betreft de toepasing van PPM- criteria op 
ingevoerde produkten. 
Men is reeds gestart met de analyse van de relatie tussen de nieuwe instrumenten van het 
milieubeleid en de WTO-Overeenkomsten en met werkzaamheden om de mogelijke gevolgen 
hiervan op de handel te bepalen. Hoewel meer analytisch werk is vereist, blijkt uit de 
voorlopige bevindingen dat een aantal instrumenten vanwege hun innoverende aard niet 
volledig gedekt worden door de huidige bepalingen van het multilaterale handelssysteem. Er 
zou dan ook onderzocht moeten worden of het toepassingsgebied van de bestaande 
voorschriften en mechanismen zou moeten worden uitgebreid of dat nieuwe voorschriften 
en mechanismen zouden moeten worden ontwikkeld,met name om te zorgen voor 
transparantie en non-discriminatie bij de toepassing van dergelijke instrumenten en 
tegelijkertijd te vermijden dat buitensporige beperkingen of logge mechanismen in het 
leven worden geroepen. 
De analyse van de Commissie was in hoofdzaak gericht op programma's inzake vrijwillige 
milieukeuren gebaseerd op een levenscyclusaanpak. Uit deze analyse kwam naar voren dat een 
WTO-regeling die gericht is op een verhoogde transparantie bij de uitvoering van programma's 
inzake milieukeuren weliswaar wenselijk is, maar dat dergelijke programma's momenteel niet 
volledig gedekt lijken te zijn door WTO-Overeenkomsten. 
19 
De Commissie is tevens van oordeel dat een mogelijke WTO-regeling inzake doorzichtigheid 
een aantal materiële bepalingen dient te omvatten om discriminatie en handelsdistorsie in het 
volledige proces van de milieukeurprogramma's te vermijden. Ook zou het noodzakelijk zijn 
ervoor te zorgen dat dezelfde vereisten van toepassing zijn op programma's van de overheid en 
van de particuliere sector en dat de levenscyclusaanpak intact wordt gehouden. 
Internationale harmonisatie kan een doeltreffende oplossing zijn om eventuele gevolgen van de 
nieuwe instrumenten van milieubeleid voor de handel te minimaliseren, met name programma's 
voor milieukeuren. Met het oog op de problemen (bijvoorbeeld gebrek aan toereikende ervaring 
op nationaal niveau, uiteenlopende nationale kenmerken en prioriteiten) zou een stapsgewijze 
aanpak de voorkeur verdienen, waarbij men zich concentreert op het transparantie-aspect, en in 
een later stadium op de vraag of verdere maatregelen nodig zijn, vooral met betrekking tot de 
harmonisatie van de levenscyclus-analyse. 
4.4 Economische instrumenten 
Het hanteren van economische instrumenten voor milieudoeleinden, met inbegrip van 
milieuheffingen en -belastingen, wint, als aanvulling op de traditionele maatregelen voor 
"regulering en controle", aan populariteit aangezien dergelijke instrumenten, indien goed 
ontworpen en toegepast, doeltreffender en transparanter zijn dan regelgevende instrumenten. 
De gevolgen voor het handelsverkeer van economische instrumenten zoals verhandelbare 
rechten, deposito-teruggaveregelingen en milieuheffingen, zijn echter nog onvoldoende bekend 
omdat dergelijke instrumenten tot nog toe slechts een bescheiden rol hebben gespeeld in het 
milieubeleid. 
De kwestie die, der Tax Adjustments - belastingaanpassingen aan de grens (BTA's). Deze 
maken het mogelijk bij invoer binnenlandse belasting te heffen en bij de uitvoer een 
binnenlandse belasting terug te geven. De BTA-bepalingen hebben ten doel ervoor te zorgen 
dat de belastingheffing op binnenlandse en buitenlandse produkten dezelfde is en tegelijkertijd 
te vermijden dat de binnenlandse produktie wordt beschermd door middel van belastingheffing; 
het zou niet mogen voorkomen dat een heffing, enkel door deze als milieuheffing te 
bestempelen, voor discriminatoire of protectionistische doeleinden wordt misbruikt. 
Er zijn twee aspecten van de BTA-bepalingen die in het bijzonder in de discussie over handel 
en milieu behandeld moeten worden. In de eerste plaats wordt betoogd dat de huidige GATT-
regels inzake BTA's wellicht de keuze zouden bepalen van fiscale milieu-instrumenten 
aangezien belastingen op produkten in aanmerking komen voor BTA's, terwijl dit niet geldt 
voor produktieprocessen (bijvoorbeeld emissieheffingen ). Landen zouden dan ook geneigd 
kunnen zijn de voorkeur te geven aan produktheffingen voor milieudoeleinden boven 
produktieheffingen, die in sommige gevallen een doeltreffender instrument zouden kunnen zijn. 
Een ander probleem dat moet worden aangepakt, heeft betrekking op de vraag of de "verholen 
belastingen" (zoals belastingen op kapitaaluitrusting, hulpstoffen en diensten die bij de 
produktie van belastbare goederen worden gebruikt, met inbegrip van de belasting op energie) 
in aanmerking komen voor BTA. Dit probleem doet zich voor omdat de WTO-regels inzake 
20 
BTA's wat de uitvoer betreft verder uitgewerkt lijken te zijn dan voor de invoer en beoordeeld 
moet dan ook worden of het systeem symmetrisch zou moeten zijn. De Overeenkomst inzake 
subsidies en compenserende rechten van de Uruguay-Ronde voorziet bijvoorbeeld met name in 
de mogelijkheid tot teruggave van bepaalde indirecte heffingen op energie, brandstoffen en olie 
die bij de produktie van geëxporteerde goederen werden gebruikt en verbruikt, terwijl deze 
mogelijkheid voor de invoer ontbreekt. 
De Commissie is van oordeel dat een duidelijk antwoord dient te worden gegeven op deze 
vragen, met name op de vraag of de huidige BTA-voorschriften leiden tot de meest 
doeltreffende keuze van fiscaal instrument (dat wil zeggen, belastingen op produkten en 
belastingen op produktieprocessen) en of "verholen belastingen", met inbegrip van 
energieheffingen, in aanmerking komen voor BTA's. 
4.5 Geschillenbeslechting bij milieugerelateerde handelsmaatregelen 
Een belangrijk aspect van de relatie tussen handel en milieu is de noodzaak ervoor te zorgen dat 
in geval van een geschil met betrekking tot milieugerelateerde handelsmaatregelen rekening 
wordt gehouden met de belangen en specifieke doelstellingen van beide disciplines en dat de 
ene het bereiken van de legitieme doelstellingen van de andere niet in gevaar brengt. 
In dit verband zijn er twee kwesties die aandacht verdienen: 
de noodzaak goede en doeltreffende mechanismen voor het beslechten van geschillen 
voor Multilaterale Milieu-Overeenkomsten(MEA's) tot stand te brengen; 
Hoewel MEA's bepalingen omvatten inzake het voorkomen van geschillen, overleg, 
bemiddeling, verzoening, arbitrage en gerechtelijke schikking, worden de bepalingen in MEA's 
inzake het beslechten van geschillen over het algemeen niet als zeer doeltreffend beschouwd. 
De Commissie is er een voorstander van om goede en doeltreffende mechanismen voor het 
beslechten van geschillen voor bestaande en toekomstige MEA's te ontwikkelen, met 
inbegrip van de passende mechanismen voor het toezicht op de naleving ervan, met name 
voor MEA's die handelsbepalingen omvatten. 
de noodzaak de meest geschikte manier te bepalen om de nodige milieu-expertise op te 
nemen in procedures voor geschillenbeslechting. 
De Commissie is van mening dat milieu-expertise van fundamenteel belang zal zijn om na te 
gaan of milieugerelateerde handelsmaatregelen noodzakelijk zijn en voor de beoordeling van 
wetenschappelijk bewijsmateriaal dat is vereist ter schraging van bepaalde handelsmaatregelen 
die genomen worden om milieuredenen. De Commissie is dan ook van mening dat de 
huidige bepalingen van de Uruguay-Ronde inzake geschillenbeslechting zodanig dienen te 
worden toegepast dat gebruik wordt gemaakt van de relevante juridische en technische 
milieu-expertise in milieugerelateerde geschillen. 
21 
4.6 Handel in gevaarlijke stoffen en de kwestie van op de binnenlandse markt verboden 
goederen 
Deze kwestie is van bijzonder belang voor ontwikkelingslanden. Zij hebben hun bezorgdheid 
geuit over het feit dat goederen waarvoor de verkoop en het verbruik in de geïndustrialiseerde 
landen verboden of ernstig beperkt is, ongecontroleerd naar ontwikkelingslanden zouden kunen 
worden uitgevoerd. 
Voor veel van de op de binnenlandse markt verboden goederen gelden reeds internationale 
instrumenten zoals het Protocol van Montreal betreffende stoffen die de ozonlaag afbreken en 
het Verdrag van Bazel inzake de de beheersing van de grensoverschrijdende overbrenging van 
gevaarlijke afvalstoffen en de verwijdering ervan. Voorts is door de richtsnoeren van Londen 
inzake de uitwisseling van informatie over chemische stoffen in de internationale handel en de 
Internationale gedragscode van de FAO met betrekking tot de distributie en het gebruik van 
pesticiden reeds een systeem van voorafgaande toestemming (PIC) ingesteld. De EU heeft bij 
Verordening 2455/92 het principe van voorafgaande toestemming reeds verplicht gesteld en 
neemt actief deel aan de werkzaamheden die onder auspiciën van het UNEP en de FAO worden 
ondernomen om te onderhandelen over een wettelijk bindende PIC-Overeenkomst. 
De Commissie is van oordeel dat de WTO aanvullende actie zou kunnen nemen op dit 
gebied door een aanmeldingssysteem in te stellen dat als een vangnet zou kunnen 
fungeren. Om onnodig dubbel werk alsmede verwarring op het vlak van de regelgeving te 
vermijden, zou dit aanmeldingssysteem echter alleen gelden voor de op de binnenlandse markt 
verboden goederen die niet vallen onder bestaande internationale overeenkomsten en/of voor de 
uitvoer van WTO-leden die geen partij zijn bij deze overeenkomsten.Het is echter van belang 
ervoor te zorgen dat de invoering van een aanmeldingssysteem in de WTO de leden niet 
weerhoudt van deelneming aan de relevante bestaande en toekomstige milieu-overeenkomsten. 
4.7 Handel in diensten en het milieu 
Aan de relatie tussen de handel in diensten en het milieu werd tot voor kort vrijwel geen 
aandacht besteed, hetgeen in hoofdzaak te wijten is aan een relatief gebrek aan belangstelling en 
inzicht bij de overheid, het bedrijfsleven en in academische kringen alsmede, en dit is 
belangrijker, het ontbreken van gemeenschappelijke multilaterale regels en disciplines voor de 
handel in diensten. 
De inwerkingtreding van de Algemene overeenkomst betreffende de handel in diensten (GATS) 
en het Besluit betreffende de Handel in Diensten en het Milieu zullen hierin verandering 
brengen. Omdat dit een proces is waarbij van nul dient te worden begonnen, zal een 
werkprogramma moeten worden opgesteld. Als eerste belangrijke stap zal een onderzoek 
moeten worden ingesteld naar de mogelijke gevolgen voor het milieu van alle dienstensectoren 
waarop de GATS van toepassing is. Hoewel uiteindelijk een diepgaand onderzoek zal moeten 
worden ingesteld naar deze mogelijke gevolgen zou in een eerste stadium een beperkt aantal 
sectoren kunnen worden bestudeerd waarvan het voor de hand ligt dat zij een bepaalde 
betekenis hebben voor het milieu. 
22 
Het meest voor de hand liggende voorbeeld is de vervoersector waar in dit opzicht reeds 
belangrijke vooruitgang werd geboekt bij het opnemen van milieu-overwegingen in het 
vervoerbeleid en het uitwerken van wezenlijke programma's en projecten. Bij de 
werkzaamheden in de CTE van de WTO zal de relatie tussen de bestaande internationale 
samenwerking en de WTO moeten worden onderzodcht. 
Andere belangrijke sectoren van de dienstverlening die onvermijdelijk hetzij rechtstreeks, hetzij 
onrechtstreeks gevolgen hebben voor het milieu zijn de sectoren van het toerisme en het reizen, 
de bouwsector en een aantal vrije beroepen zoals architectuur, constructie en stedebouwkundige 
diensten. 
Naast een sectoriële analyse dient een onderzoek te worden ingesteld naar het verband tussen de 
bepalingen van het nieuwe multilaterale kader voor dienstverlening en de overeenkomsten, 
beleidsmaatregelen en programma's voor het milieu. Hoewel er duidelijk verschillen zijn tussen 
de handel in diensten en de handel in goederen is veel van de bestaande kennis betreffende het 
verband tussen de GATT en het milieu ook voor dit onderwerp van toepassing. 
4.8. Intellectuele-eigendomsrechten en het milieu 
De sluiting van de Overeenkomst inzake de handelsaspecten van de intellectuele eigendom 
(TRBPs) vormde voor de geïndustrialiseerde landen een belangrijk succes in hun streven naar 
een wereldwijde bescherming, met name in de ontwikkelingslanden (met bepaalde 
overgangsperioden), van de intellectuele-eigendomsrechten. Dit zal zeer bevorderlijk zijn voor 
de investeringen in nieuwe technologieën, met inbegrip van de technologieën die een positieve 
uitwerking hebben op het milieu, en zal de basis vormen voor een overdracht van technische 
kennis. De TRIPs-Overeenkomst biedt bovendien de mogelijkheid onder bepaalde voorwaarden 
maatregelen te nemen tegen het gebruik van technologie die schadelijk is voor het milieu. 
Behalve in de in het kader van de WTO gesloten Overeenkomst inzake de handelsaspecten van 
de intellectuele eigendom komt het onderwerp van de intellectuele-eigendomsrechten aan de 
orde in een aantal andere overeenkomsten waarvan de belangrijkste het Verdrag inzake de 
biologische diversiteit is. De toegang tot en de overdracht van technologische kennis zijn 
belangrijke aspecten die in artikel 16 van het Verdrag worden behandeld. In artikel 16, lid 5, is 
bepaald dat de verdragsluitende partijen, die erkennen dat octrooien en andere intellectuele­
eigendomsrechten van invloed kunnen zijn op de toepassing van dit Verdrag, wat dit betreft 
dienen samen te werken, met inachtneming van de nationale wetgeving en het internationale 
recht, om ervoor te zorgen dat dergelijke rechten het bereiken van de doelstellingen van het 
Verdrag bevorderen en niet strijdig zijn met deze doelstellingen. Hiermee worden volgens de 
Commissie onder meer bedoeld de WTO-Overeenkomst en de bepalingen van de 
Overeenkomst inzake de handelsaspecten van de intellectuele eigendom. Artikel 16, lid 2, van 
het Verdrag schrijft bovendien voor dat de overdracht en de beschikbaarstelling van 
technologische kennis dienen plaats te vinden op een wijze die verenigbaar is met een 
doeltreffende bescherming van de intellectuele-eigendomsrechten. 
De Gemeenschap en haar Lid-Staten hebben in een aan dit Verdrag gehechte 
ratificatieverklaring duidelijk gemaakt dat, wat de uitvoering van het Verdrag betreft, naleving 
23 
van de intellectuele-eigendomsrechten een fundamenteel element vormt voor de 
tenuivoerlegging van beleid voor de technologie-overdracht en gezamenlijke investeringen. 
Volgens deze verklaring zal de Europese Unie het gebruik aanmoedigen van het bij het Verdrag 
ingestelde financiële mechanisme om de vrijwillige overdracht van intellectuele­
eigendomsrechten van Europese marktdeelnemers te bevorderen, met name met betrekking tot 
het verlenen van licenties,door middel van gewone commerciële mechanismen en besluiten 
terwijl zij tegelijkertijd zal zorgen voor een toereikende en doeltreffende bescherming van deze 
rechten. 
De Commissie is van oordeel dat het van zeer groot belang is dat de Gemeenschap dit 
standpunt inneemt ten aanzien van milieuvraagstukken en de intellectuele­
eigendomsrechten als bedoeld in dat Verdrag, alsmede in andere relevante fora. 
Hoewel de verplichtingen die uit het Verdrag inzake biologische diversiteit voortvloeien door 
de regeringen werden aangegaan, is het grootste deel van de desbetreffende technologische 
kennis en de daaraan verbonden intellectuele-eigendomsrechten die aan de ontwikkelingslanden 
kunnen worden overgedragen ten einde deze te helpen bij het vinden van een oplossing voor de 
problemen waarop het vorengenoemde Verdrag betrekking heeft, in handen van de particuliere 
sector. Er dient derhalve te worden nagegaan op welke wijze de particuliere sector kan worden 
ingeschakeld bij het oplossen van de problemen die zich voordoen, tevens rekening houdend 
met de ondersteunende rol die de regeringen van geïndustrialiseerde landen moeten spelen, met 
name in het kader van hun programma's inzake ontwikkelingssamenwerking. 
5. De internationale handel en het milieudebat 
Zoals reeds werd opgemerkt in deel I van deze mededeling, waren handel en milieu een 
belangrijk thema op de Conferentie van de Verenigde Naties over Milieu en Ontwikkeling 
(UNCED) in Rio de Janeiro. Sindsdien zijn op internationaal vlak belangrijke stappen gezet ter 
bestudering van het raakvlak tussen handel en milieubescherming en om de integratie van de 
milieu vereisten in het multilaterale handelsstelsel te bevorderen, ten einde de interactie tussen 
handelspolitiek en milieubeleid te verbeteren met het oog op duurzame ontwikkeling. 
De obstakels die dit doel op internationaal vlak in de weg staan, zijn in bepaalde opzichten 
vergelijkbaar met de obstakels waarmee de Europese Unie wordt geconfronteerd bij de 
integratie van de milieuvereisten in andere beleidsvormen, zoals de voltooiing en de werking 
van de interne markt. Op internationaal vlak bestaat echter geen geïntegreerd institutioneel 
kader, zoals in EU-verband, maar een massa instanties en organen met gespecialiseerde taken, 
van verschillende samenstelling en uiteenlopende structuur. 
Om de complementariteit en wederzijdse ondersteuning van handelspolitiek en milieubeleid te 
verbeteren met het oog op duurzame ontwikkeling, moeten de activiteiten van de verschillende 
internationale fora worden gebundeld. Dit zijn onder andere de Commissie Handel en Milieu 
(CTE) van de WTO, de CSD, het UNEP, de werkgroep Handel, Milieu en Ontwikkeling van de 
UNCTAD en de zogenaamde Joint Session of Trade and Environment Experts (JSTE) van de 
OESO. 
24 
5. / Commissie Handel en Milieu (CTE) van de WTO 
Gezien haar taken en werkprogramma is de CTE het belangrijkste forum voor de bestudering 
van de relatie tussen handel en milieu. De CTE heeft zowel analytische als prescriptieve 
functies: onderzoek verrichten naar de koppeling van handel en milieu die noodzakelijk is voor 
de bevordering van duurzame ontwikkeling en aanbevelingen formuleren voor eventuele 
wijzigingen van de bepalingen van het multilaterale handelsstelsel. 
Om deze taken goed uit te voeren en haar rol harmonieus af te stemmen op andere belangrijke 
fora, moet de CTE voldoen aan bepaalde fundamentele parameters en voorwaarden: 
(i) De werkzaamheden van de CTE moeten resultaatgericht zijn. 
EMIT, de werkgroep Milieumaatregelen en Internationale Handel, voert sinds 1991 
besprekingen over handel en milieu in het kader van de GATT. De analytische 
werkzaamheden met betrekking tot bepaalde punten van het werkprogramma van de 
CTE zijn inmiddels flink opgeschoten. 
Handel en milieu staan op de agenda van de eerste Ministersconferentie van de WTO 
(Singapore, december 1996). Om de geloofwaardigheid van de CTE te bevorderen moet 
het verslag van de CTE aan de conferentie specifieke aanbevelingen bevatten. 
(ii) De benadering van de CTE moet evenwichtig zijn. 
Overeenkomstig de in Marrakesh overeengekomen taakomschrijving zijn de 
aanbevelingen van de CTE gericht op drie fundamentele aspecten: (a) de behoefte aan 
voorschriften ter stimulering van de positieve interactie tussen handel en 
milieumaatregelen met het oog op de bevordering van duurzame ontwikkeling; (b) het 
vermijden van protectionistische handelsmaatregelen; en (c) de uitoefening van toezicht 
op handelsmaatregelen die gebruikt worden voor milieudoeleinden. 
Deze drie aspecten moeten geïntegreerd worden in de werkzaamheden van de CTE en 
dezelfde prioriteit krijgen. De CTE is niet alleen een 'watchdog' die de potentiële 
handelsgevolgen van de milieumaatregelen beoordeelt, maar moet ook positieve stappen 
zetten om de integratie van de milieuvereisten in het multilaterale handelsstelsel te 
bevorderen. 
(iii) De CTE is gebaat bij de input van milieudeskundigen en andere internationale 
organisaties. 
Om haar taken optimaal te verrichten dient de CTE de beschikking te hebben over 
milieu-expertise en wetenschappelijk en technisch advies. Daartoe moet de 
samenwerking met de internationale organisaties die op dit gebied actief zijn, zoals het 
UNEP en de secretariaten van multilaterale milieuovereenkomsten, worden verbeterd. 
25 
(iv) Meer transparantie bij de werkzaamheden van de CTE. 
Niet-gouvemementele instanties, waaronder NGO's op milieugebied, bedrijfsleven, 
consumenten enz., kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan de werkzaamheden van 
de CTE. Er moet worden voorzien in efficiënte mechanismen om ervoor te zorgen dat 
de NGO's over bruikbare informatie beschikken over de activiteiten van de CTE, zodat 
zij hun reacties, standpunten en suggesties tijdig kunnen indienen. Dit kan zonder dat er 
afbreuk wordt gedaan aan de intergouvernementele dialoog, namelijk door documenten 
in een vroeg stadium openbaar te maken en regelmatig informele vergaderingen te 
beleggen, waaraan wordt deelgenomen door het secretariaat van de WTO, delegaties en 
NGO's. Ook moeten er voorzieningen worden getroffen om de NGO's de mogelijkheid 
te bieden hun eigen voorstellen in te dienen. 
Transparantie binnen de CTE mag echter niet in de plaats treden van transparantie op 
het niveau van de afzonderlijke leden van de WTO. De verantwoordelijkheid voor de 
dialoog met niet-gouvemementele instanties ligt in de eerste plaats op nationaal niveau. 
Overeenkomstig het in Marrakesh genomen ministeriële besluit over handel en milieu worden 
het initiële werkprogramma en de taakomschrijving van de CTE op de eerste 
Ministersconferentie van de WTO onder de loep genomen. Momenteel is nog niet duidelijk of 
er iets moet worden veranderd. De tenuitvoerlegging van het werkprogramma is immers pas 
kort geleden van start gegaan. Op de Ministersconferentie van Singapore kunnen bepaalde 
zwakke punten van het in Marrakesh genomen ministeriële besluit over handel en milieu 
worden bijgeschaafd. Zo bestudeert de CTE in het kader van punt 6 van dit werkprogramma 'de 
milieuvoordelen van de opheffing van handelsbelemmeringen en -verstoringen', terwijl het 
misschien meer resultaat oplevert wanneer zowel de negatieve als de positieve milieu-effecten 
van de opheffing van deze handelsbelemmeringen en -verstoringen onder de loep worden 
genomen. Ook kan de versterking van de samenwerking met belangrijke internationale 
organisaties op dit gebied expliciet worden vermeld. 
5.2 Andere organisaties 
De Commissie Duurzame Ontwikkeling (CSD), die belast is met het toezicht op de 
tenuitvoerlegging van Agenda 21 en andere resultaten van de Conferentie van Rio, zal in de 
aanloop naar de speciale zitting van de Algemene Vergadering van de VN over UNCED in 
1997 steeds belangrijker worden. De CSD bestudeert ieder jaar de ontwikkelingen op het 
gebied van handel en milieu om lacunes op te sporen en de coördinatie te bevorderen. De 
besluiten van de CSD vormen een belangrijke bijdrage tot de agenda voor handel en milieu. 
Op haar tweede zitting in mei 1994 nam de CSD bijvoorbeeld een resolutie aan, waarin onder 
andere werd gewezen op de behoefte om de milieu-effecten van de handel te evalueren en om 
de integratie van bepaalde milieubeginselen en -concepten (bijvoorbeeld het beginsel dat 'de 
vervuiler betaalt' en de preventieve aanpak) in het handelsstelsel te bevorderen. Op de derde 
zitting werd een EU-voorstel goedgekeurd voor een onderzoek naar de wisselwerking tussen 
milieubescherming, concurrentie, werkgelegenheid en ontwikkeling. 
26 
In april 1995 wees de Raad er in zijn conclusies ter voorbereiding van de derde zitting van de 
CSD op dat het UNEP/UNCTAD-initiatief voor handel, milieu en duurzame ontwikkeling en 
de werkzaamheden van de UNCTAD-werkgroep een belangrijke aanvulling vormen op de 
activiteiten van de CTE. Het UNEP en de UNCTAD moeten materiaal blijven leveren voor de 
werkzaamheden van de CSD en bepaalde zaken onder hun hoede nemen die niet onder het 
werkprogramma van de CTE vallen, zoals de milieu-effecten van het handelsbeleid, de 
doorberekening van de milieukosten en de tenuitvoerlegging van het beginsel dat 'de vervuiler 
betaalt'. 
Ook nam de Raad er nota van dat het UNEP een grotere rol moest spelen. Het UNEP moet op 
milieugebied de tegenhanger worden van de WTO, die de handelsbelangen behartigt, de 
samenwerking bevorderen tussen de secretariaten van de verschillende milieuovereenkomsten 
en een model tot stand brengen voor multilaterale milieuovereenkomsten (MEA's). De 
Commissie is trouwens verheugd over de resultaten van de 18e zitting van de Beheerraad van 
het NEP (Nairobi, mei 1995) en vooral over de totstandkoming van het nieuwe programma­
onderdeel voor handel en milieu in het werkprogramma voor 1996/1997. Het is echter niet 
zeker of de financiële middelen die voor dit nieuwe programma-onderdeel zijn uitgetrokken, 
voldoende zijn om UNEP een grotere rol te laten spelen in de internationale discussie over 
handel en milieu. 
Ook de Joint Session of Trade and Environment Experts (JSTE) van de OESO heeft 
verschillende vraagstukken op het gebied van handel en milieu geanalyseerd. Overeenkomstig 
de aanbevelingen in het verslag dat door de ministerraad van de OESO in mei 1995 is 
goedgekeurd, zal de JSTE de multidisciplinaire werkzaamheden op het gebied van handel en 
milieu voortzetten en analytisch materiaal en input blijven leveren voor besprekingen in andere 
internationale fora, zoals de CTE. 
Conclusies 
Bij de werkzaamheden in de internationale fora op het gebied van handel en milieu baseert de 
Commissie zich op bepaalde fundamentele richtsnoeren. 
De Commissie is enerzijds gehecht aan hoge eisen op het gebied van milieubescherming en 
anderzijds aan een open, rechtvaardig en op non-discriminatie gebaseerd multilateraal 
handelsstelsel. Handelspolitiek en milieubeleid kunnen elkaar wederzijds ondersteunen ter 
bevordering van duurzame ontwikkeling. 
Economische resultaten en milieuefficiëntie zijn niet noodzakelijkerwijs onverenigbaar. 
Hoewel het streven naar milieuvoordelen in bepaalde gevallen neerkomt op extra kosten 
op de korte termijn, zijn er tal van "win-win"-mogelijkheden bij het ontwerpen en ten 
uitvoer leggen van milieubeleid, die het efficiënt gebruik van de middelen, de 
concurrentiepositie en de werkgelegenheid kunnen verbeteren. Verschillen in het 
milieubeleid mogen niet resulteren in de invoering van compenserende heffingen of exportsteun 
(i.e. zogeheten "eco-duties") wanneer voor de binnenlandse industrie strengere milieuvereisten 
gelden dan die waarmee buitenlandse concurrenten te maken hebben. 
27 
De meest efficiënte manier om internationale milieuproblemen aan te pakken is via 
internationale en multilaterale overeenkomsten, niet met unilaterale handelsmaatregelen. 
Volgens de Commissie moet rekening worden gehouden met de bijzondere situatie en 
behoeften van ontwikkelingslanden op het gebied van handel en milieu. De milieuvraagstukken 
moeten zo worden aangepakt dat de vooruitzichten op duurzame ontwikkeling of de 
exportpositie van ontwikkelingslanden of landen waarvan de economie zich in een 
overgangsfase bevindt, niet in gevaar worden gebracht. Ontwikkelingslanden en landen 
waarvan de economie zich in een overgangsfase bevindt, kunnen op tal van manieren worden 
geholpen op het gebied van duurzame ontwikkeling. 
Wanneer meer licht wordt geworpen op de interactie tussen handelsmaatregelen en 
milieumaatregelen ter bevordering van duurzame ontwikkeling resulteert dit in een zekere 
voorspelbaarheid die van essentieel belang is voor de opstellers van het milieubeleid op 
nationaal en internationaal vlak, maar ook voor het bedrijfsleven dat aan de milieunormen moet 
voldoen. De belangrijkste taak [...] van de WTO-Commissie Handel en Milieu is te bezien of de 
bepalingen van het multilaterale handelsstelsel moeten worden gewijzigd, bijvoorbeeld de 
WTO-regels, de MEA's, de nieuwe instrumenten van het milieubeleid, zoals 
milieu-etikettering, en de handel in gevaarlijke stoffen. Andere op dit gebied bevoegde 
internationale organen, zoals de CSD, UNEP, UNCTAD en de OESO, moeten bij dit overleg 
worden betrokken. De agenda van de WTO-CTE is zwaar belast. De belangrijkste onderwerpen 
met het oog op de Ministersconferentie van de WTO in Singapore in december 1996 zijn: 
- Multilaterale milieuovereenkomsten (MEA's). In bepaalde situaties zijn 
handelsrestricties onvermijdelijk om de milieudoelstelling van de MEA's te bereiken. In 
deze gevallen mogen de multilaterale handelsvoorschriften geen belemmering vormen 
voor het gebruik van verantwoorde handelsrestricties op basis van MEA's en op grond 
van duidelijke en voorspelbare bepalingen, voor zover deze verenigbaar zijn met het 
multilaterale handelsstelsel. 
Nieuwe instrumenten van het milieubeleid. De interactie tussen de handelsregels en 
de nieuwe milieubeleidsinstrumenten moet verder worden verduidelijkt, zodat ook 
instrumenten als milieu-etikettering eronder vallen. 
- Beslechting van geschillen. Er moet worden gezocht naar geschikte methoden voor 
samenwerking en uitwisseling van know-how bij de beslechting van geschillen op het 
gebied van handel en milieu. 
- Handel in gevaarlijke stoffen. In WTO-verband moet de aanmelding van gevaarlijke 
stoffen gesystematiseerd worden als aanvulling op bestaande internationale 
instrumenten voor de handel in gevaarlijke stoffen. 
Andere punten die aan de orde moeten komen, maar waarvoor meer tijd nodig is, zijn: 
28 
Processen en produktiemethoden. De huidige GATT-regels moeten voorkomen dat 
een bepaald land een ander land normen oplegt door voor bepaalde produkten 
handelsrestricties af te kondigen die gekoppeld zijn aan bepaalde processen en 
produktiemethoden. Onderzocht moet worden op welke wijze deze regels moeten 
worden toegepast wanneer er sprake is van reële en rechtstreekse schade voor het milieu 
van een bepaald land of van meerdere landen als gevolg van het gebruik van specifieke 
processen en produktiemethoden in een ander land. 
Economische instrumenten en handelsregels. Hierop moet meer licht worden 
geworpen, vooral om te bezien of de huidige regels met betrekking tot de aanpassing 
van de belastingen aan de grenzen (Border Tax Adjustments, BTA's) bevorderlijk zijn 
voor de meest efficiënte keuze van een fiscaal instrument (i.e. belastingen op produkten 
en belastingen op produktieprocessen) en of zogeheten verborgen belastingen, 
waaronder energieheffingen, in aanmerking komen voor BTA's. 
Hoewel deze en andere punten internationaal moeten worden aangepakt, vindt de Commissie 
dat de landen ondanks de multilaterale handelsvoorschriften het recht moeten hebben om 
maatregelen te nemen ter bescherming van hun milieu. De WTO-regels mogen de landen niet 
beletten om nationale maatregelen goed te keuren ter bescherming van het milieu tegen 
vervuiling door binnenlandse produktie-activiteiten of door de consumptie van binnenlandse of 
geïmporteerde produkten. De enige voorwaarde is dat de maatregelen die van invloed zijn op de 
handel niet discriminerend zijn en niet verder gaan dan hetgeen noodzakelijk is om de 
milieudoelstelling te bereiken. 
De bescherming van het milieu en de instandhouding van een open, niet-discriminerend en 
rechtvaardig multilateraal handelsstelsel zijn twee belangrijke doelstellingen. Wanneer op 
internationaal niveau het juiste kader wordt geschapen, kunnen zij elkaar wederzijds 
ondersteunen. De stimulering van de voorwaarden voor de verwezenlijking van beide 
doelstellingen is het belangrijkste streven van de Commissie bij de besprekingen in de komende 
maanden. Dit streven ligt ten grondslag aan de in deze mededeling beschreven aanpak. 
29 
ISSN 0254-1513 
COM(96) 54 def. 
DOCUMENTEN 
NL 02 14 
Catalogusnummer : CB-CO-96-092-NL-C 
ISBN 92-78-01185-1 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg