over de stand van de omzetting en uitvoering van Richtlijn (EU) 2019/633 van het Europees Parlement en de Raad van 17 april 2019 inzake oneerlijke handelspraktijken in de relaties tussen ondernemingen in de landbouw- en voedselvoorzieningsketen

15 van de 27 lidstaten hebben de Commissie vóór 31 juli 2021 in kennis gesteld van hun nationale uitvoeringsmaatregelen, waarmee de richtlijn volledig was omgezet (BG, DK, EL, FI, IE, LV, NL, HR, HU, LU, DE, LT, MT, SE en SK). Hoewel FR de Commissie liet weten dat de richtlijn op die datum slechts gedeeltelijk was omgezet, is dit land ook opgenomen in de analyse van dit verslag. Omdat dit verslag is gericht op de omzetting door deze 16 lidstaten, hebben verwijzingen naar “lidstaten” hierin betrekking op deze 16 lidstaten.

In de twee jaar tussen de vaststelling van de richtlijn in april 2019 en het verstrijken van de omzettingstermijn in mei 2021, heeft de Commissie de lidstaten intensief begeleid bij hun respectieve omzettingsprocessen. De Commissie heeft vier specifieke vergaderingen georganiseerd voor het bespreken van vragen van lidstaten over de uitvoering, ongeveer vijftig afzonderlijke schriftelijke vragen over de uitvoering beantwoord en deze via een speciale website gedeeld met de andere lidstaten. Bovendien heeft er een aantal bilaterale vergaderingen en informatie-uitwisselingen plaatsgevonden en was er kort na het verstrijken van de omzettingstermijn nog een vergadering met de lidstaten om de balans van de omzetting en de stand van zaken op te maken.

In artikel 13 van de richtlijn is bepaald dat de lidstaten uiterlijk op 1 mei 2021 de nodige wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen moeten vaststellen om aan deze richtlijn te voldoen en deze moeten bekendmaken. Zij moeten de Commissie die bepalingen onmiddellijk meedelen en ze uiterlijk op 1 november 2021 toepassen.

De richtlijn is bindend voor alle 27 lidstaten. Hierin is een minimaal harmonisatieniveau bepaald door een lijst vast te stellen met verboden oneerlijke handelspraktijken tussen afnemers en leveranciers in de landbouw- en voedselvoorzieningsketen. De richtlijn bevat ook minimumregels voor het toepassingsgebied en de belangrijkste definities en de handhaving van die verbodsbepalingen en de coördinatie tussen de handhavingsautoriteiten van de verschillende lidstaten. De lidstaten hebben het recht om nationale regels vast te stellen of te handhaven die verder gaan dan de in de richtlijn vermelde oneerlijke handelspraktijken, mits dergelijke nationale regels verenigbaar zijn met de regels inzake de werking van de interne markt.

In de richtlijn wordt rekening gehouden met de negatieve gevolgen van oneerlijke handelspraktijken voor landbouwers als directe slachtoffers van deze praktijken en als indirecte slachtoffers van het cascade-effect van deze praktijken als deze in de downstreamstadia van de keten plaatsvinden. Hoewel de meeste lidstaten al lang vóór de richtlijn nationale wetgeving hadden aangenomen of verschillende vormen van regels voor de particuliere sector hadden bevorderd, werd het mogelijke voordeel van het vaststellen van regels op EU-niveau benadrukt door de versnippering van dit juridische kader.

Na lange onderhandelingen hebben het Europees Parlement en de Raad op 17 april 2019 Richtlijn (EU) 2019/633 inzake oneerlijke handelspraktijken in de relaties tussen ondernemingen in de landbouw- en voedselvoorzieningsketen (hierna “de richtlijn” genoemd) vastgesteld. De richtlijn is ingevoerd uit hoofde van artikel 43 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie om een lijst van oneerlijke handelspraktijken die sterk afwijken van goed handelsgedrag te verbieden, voornamelijk in verband met aanzienlijke onevenwichtigheden in de onderhandelingspositie tussen leveranciers en afnemers.

Acht lidstaten hebben de richtlijn omgezet door de invoering van nieuwe, afzonderlijke wetgeving. Deze lidstaten hadden, met uitzondering van IE, eerder geen nationale regels over oneerlijke handelspraktijken. De andere acht lidstaten hebben de richtlijn omgezet door bestaande wetgeving te gebruiken, te wijzigen of op te nemen in een breder wetgevingsinstrument.

12 van de 16 lidstaten hebben de omzetting formeel gekwalificeerd als wetgeving over oneerlijke handelspraktijken, zonder (binnen deze formele kwalificatie) te verwijzen naar het recht inzake markten of mededinging. FI heeft het wettelijke instrument officieel gekwalificeerd als een Marktwet (met daarin aanvullende regels over marktwerking, zoals die over overeenkomsten uit hoofde van Verordening (EU) nr. 1308/2013). BG heeft een nieuw hoofdstuk (over oneerlijke handelspraktijken in de landbouw- en voedselvoorzieningsketen) opgenomen in de Wet inzake mededingingsbescherming. FR heeft bepalingen toegevoegd aan het Wetboek van Koophandel, terwijl DE een nieuw artikel heeft toegevoegd aan Wet op de landbouwmarktstructuur (nu bekend als de “Wet voor het versterken van landbouworganisaties en toeleveringsketens”). Met uitzondering van LV, waarvan de bepalingen ook verbodsbepalingen omvatten die van toepassing zijn op handelaren van non-foodproducten, en FR, waarvan de omzetting gedeeltelijk is gebaseerd op bestaande bepalingen die algemeen van toepassing zijn (en niet alleen op de landbouw- en voedingsmiddelensector), hebben alle andere lidstaten sectorspecifieke wetgeving vastgesteld die uitsluitend van toepassing is op de landbouw- en voedingsmiddelensector.

3.Specifieke analysepunten

3.1.Toepassingsgebied en belangrijkste definities (artikelen 1 en 2)

Bij de beoordeling van het toepassingsgebied zijn drie aspecten in het bijzonder relevant:

·het soort marktdeelnemers in de desbetreffende landbouw- en voedselvoorzieningsketen en het soort relaties waarop de wetgevingsmaatregelen betrekking hebben;

·het belang van de omvang van de onderneming voor het toepassingsgebied;

·het territoriale toepassingsgebied voor de toepassing van de uitvoeringsmaatregelen.

3.1.1.Relaties tussen marktdeelnemers uit de keten en leveranciers

14 lidstaten hebben het toepassingsgebied van de uitvoeringsmaatregel vastgesteld met inachtneming van de relatie tussen leveranciers en afnemers van landbouw- en voedingsproducten, zoals is gedefinieerd in de richtlijn. Dergelijke relaties kunnen zich in elk stadium van de toeleveringsketen voordoen en hebben betrekking op alle soorten afnemers van landbouw- en voedingsproducten, of zij nu verwerkers of handelaren zijn.

In één geval (HU) wordt het toepassingsgebied van de meegedeelde wetgeving ogenschijnlijk beperkt tot handelaren “die optreden als wederverkoper van landbouw- en voedingsproducten die in het kader van winstgevende zakelijke activiteiten direct of indirect ongewijzigd en zonder verwerking zijn gekocht van leveranciers” (nadruk toegevoegd). Om die reden worden afnemers van landbouwproducten die de producten verwerken voordat ze deze doorverkopen uitgesloten van het toepassingsgebied.

LV heeft het toepassingsgebied uitgebreid met relaties tussen leveranciers en handelaren van (uitsluitend) non-foodproducten; voor handelaren geldt een afzonderlijke lijst oneerlijke praktijken.

Geen van de lidstaten heeft het toepassingsgebied uitdrukkelijk uitgebreid met andere soorten toeleveringsrelaties, zoals relaties die voornamelijk betrekking hebben op de levering van fysieke productiemiddelen die geen landbouw- en voedingsproducten zijn uit hoofde van de richtlijn (bv. meststoffen) of diensten die niet door de richtlijn worden bestreken (bv. digitale diensten).

3.1.2.Toepassingsgebied en omvang van de onderneming

Met uitzondering van FR en SK verwijzen alle lidstaten in enige mate naar de omvang van ondernemingen als criterium voor het beperken van het toepassingsgebied van de vastgestelde wetgeving of delen ervan. Vijf van deze lidstaten (BG, IE, LU, MT en NL) hebben echter de aanpak uit de richtlijn overgenomen, die is gericht op relaties tussen leveranciers met een jaarlijkse omzet die lager is dan een bepaalde drempel en afnemers met een jaarlijkse omzet die hoger is dan dezelfde drempel. De andere negen lidstaten hebben het toepassingsgebied in verschillende mate uitgebreid.

EL heeft de eerste drempel verlaagd van 2 miljoen EUR naar 500 000 EUR. HR, LV en SE nemen uitsluitend de omvang van de afnemer in overweging en passen de wetgeving toe op alle afnemers met een omzet van meer dan 2 miljoen EUR. De aanpak van FI is hetzelfde; de Finse wetgeving geldt echter niet als de omzet van de leverancier hoger is dan die van de afnemer of meer dan 350 miljoen EUR bedraagt. In DE gelden de drempels uit de richtlijn, maar de toepassing voor de verkoop van bepaalde landbouw- en voedingsproducten is tijdelijk ruimer. In LT heeft de uitbreiding uitsluitend betrekking op de bepalingen inzake laattijdige betaling, die gelden voor alle afnemers en ten goede komen aan leveranciers met een omzet van ten hoogste 350 000 EUR. In DK en HU heeft de omvang van ondernemingen juist alleen gevolgen voor bepaalde verbodsbepalingen aangaande oneerlijke handelspraktijken, terwijl alle andere regels gelden ongeacht de omvang.

3.1.3.Territoriaal toepassingsgebied

De meeste lidstaten hebben de aanpak uit artikel 1, lid 2, van de richtlijn gevolgd, waarin is bepaald dat de regels van toepassing zijn op verkopen waarbij de leverancier of de afnemer (of beiden) in de EU zijn gevestigd. In vier lidstaten moeten de regels van toepassing zijn op verkopen waarbij de leverancier of de afnemer (of beiden) in de desbetreffende lidstaat zelf zijn gevestigd (LU, LV, MT en SE) in plaats van in de hele EU.

Alle lidstaten, met uitzondering van DE en HU, hebben de definitie van “leverancier” en “afnemer” vastgesteld ongeacht hun plaats van vestiging, zoals is bepaald in artikel 2, punt 2, van de richtlijn. In artikel 2, punt 2, is ook bepaald dat de omzettingsmaatregelen van de lidstaten gelden voor afnemers die overheidsinstanties zijn, voor zover deze in de EU zijn gevestigd. De omzettingswetgeving van FR, HU en NL bevat geen verwijzingen naar de plaats van vestiging van de marktdeelnemers.

3.2.Verbod op oneerlijke handelspraktijken (artikel 3)