Met betrekking tot de kwaliteit van justitie lopen er nog verschillende andere hervormingen. Er is een begin gemaakt met een hervorming van de procedure voor het indienen van een klacht over de werking van justitie, met als doel deze procedure efficiënter en toegankelijker te maken voor de burger, de procedure te moderniseren en een beter overzicht te krijgen van de hoeveelheid klachten en de aard ervan. Voorts loopt er een initiatief ter bevordering van helder taalgebruik in gerechtelijke beslissingen. Als gevolg van een hervorming van de wetgeving inzake de gerechtskosten zijn de leges om een zaak voor de rechter te brengen, verhoogd en zijn de betalingsmodaliteiten gewijzigd. De gerechtskosten moeten nu aan het einde van de procedure door de verliezende partij worden voldaan. De hervorming moet het minder omslachtig maken een zaak voor de rechter te brengen, maar het verhogen van de leges zou dat doel kunnen doorkruisen. De inkomensdrempels voor volledige en gedeeltelijke rechtsbijstand zijn nog steeds laag, wat negatieve gevolgen kan hebben voor de toegang van de burger tot de rechter. De recente verhoging van de inkomensdrempels is een positieve ontwikkeling. Voor de komende jaren zijn verdere geleidelijke verhogingen gepland.

In 2014 is een proces op gang gebracht voor de verzelfstandiging van het beheer van de rechterlijke organisatie. Dit proces is gestagneerd, onder meer omdat er vooralsnog geen betrouwbaar instrument voor het meten van de werklast beschikbaar is aan de hand waarvan de middelen optimaal over de rechtbanken kunnen worden verdeeld. De belanghebbenden benadrukken hoe belangrijk het is dat de overheveling van het middelenbeheer naar de rechterlijke macht definitief haar beslag krijgt. Bovendien kampt justitie met een gebrek aan middelen, zoals wordt benadrukt in een gezamenlijk memorandum van de drie hoogste rechtbanken. In een recent vonnis wordt de staat veroordeeld omdat hij justitie niet voorziet van het wettelijk voorgeschreven aantal personele middelen. Zoals de Adviesraad van Europese rechters opmerkt, is het mogelijk dat het tekort aan personeel een negatief effect heeft op de efficiëntie van justitie. Mogelijk levert het lopende initiatief van de Hoge Raad voor de Justitie om een loopbaan bij justitie aantrekkelijker te maken, een groter aantal kandidaat-rechters op.

Onlangs zijn in het licht van de COVID-19-pandemie nieuwe maatregelen met betrekking tot justitie goedgekeurd. De wetgeving die het parlement recent heeft vastgesteld, maakt het mogelijk om in gerechtelijke procedures ruimer gebruik te maken van schriftelijke procedures en videoconferenties. Bij deze wet worden naast tijdelijke bepalingen in verband met de COVID-19-pandemie ook permanente wijzigingen op het gebied van de werking van de gerechtelijke procedures ingevoerd. Deze nieuwe wetgeving is bekritiseerd vanwege de mogelijke gevolgen ervan voor het recht op een eerlijk proces. De Raad van State en de Hoge Raad voor de Justitie hebben bovendien kritiek geuit in verband met de spoedeisendheid waarmee de voorstellen zijn ingediend en wijzen erop dat deze spoedeisendheid niet verenigbaar is met het grondige onderzoek waartoe de betrokken bepalingen nopen.

Er wordt voortgewerkt aan de informatisering van justitie. Justitie is nog steeds onvoldoende geïnformatiseerd, met name wat betreft de online toegang tot rechterlijke beslissingen en de mogelijkheden om een zaak aanhangig te maken, dagvaardingen te betekenen en de fasen van een procedure online te volgen. Wat de online toegang tot rechterlijke beslissingen betreft, bepaalt een wet van mei 2019 dat alle arresten vanaf september 2021 online moeten worden gepubliceerd. De werkzaamheden voor het creëren van een daarvoor bestemde databank zijn begonnen, maar hebben vertraging opgelopen als gevolg van de COVID-19-pandemie. Wat de informatisering van bedrijfsprocessen bij justitie betreft, wordt sinds 2007 gewerkt aan de invoering van een gemeenschappelijk dossierbeheersysteem voor rechtbanken. Het systeem (MaCH) wordt momenteel voor een groot aantal rechtbanken uitgerold. Bij onder meer de voor algemene zaken bevoegde rechtbanken van eerste aanleg en de hoven van beroep is dit echter nog niet het geval. Een oplossing voor de gebrekkige informatisering van justitie zou bevorderlijk zijn voor de kwaliteit van de rechtsbedeling en voor de efficiënte verzameling van consistente en betrouwbare justitiële gegevens.

De bevoegdheid van de minister van Justitie om het openbaar ministerie te gelasten vervolging in te stellen in een specifieke zaak, gaat vergezeld van waarborgen en wordt in de praktijk niet gebruikt. De minister van Justitie kan algemene richtsnoeren voor het openbaar ministerie vaststellen en het openbaar ministerie gelasten om in een individuele zaak vervolging in te stellen, maar mag geen instructie geven om af te zien van vervolging. Indien de minister in een specifieke zaak vervolging gelast, moet deze instructie worden toegevoegd aan het dossier. De Belgische autoriteiten hebben te kennen gegeven dat in de praktijk geen gebruik wordt gemaakt van de bevoegdheid om specifieke instructies te geven. Deze manier van werken, in combinatie met de bestaande wettelijke waarborgen, lijkt het gevaar voor de autonomie van het openbaar ministerie te beperken.

De perceptie van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht ligt boven het gemiddelde en de inspanningen om de onafhankelijkheid verder te bevorderen, worden voortgezet. 63 % van de algemene bevolking en 59 % van de bedrijven vindt de rechtbanken en rechters redelijk tot zeer onafhankelijk. Deze cijfers liggen boven het EU-gemiddelde. Een recente hervorming kan de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht verder versterken door de kwaliteit van het selectieproces en het integriteitskader voor plaatsvervangende rechters te verbeteren. Het rechtssysteem biedt de mogelijkheid om met het oog op een volledige samenstelling van een rechtbank plaatsvervangende rechters te benoemen. De voorwaarden voor hun benoeming zijn herzien naar aanleiding van bezwaren van de Raad van Europa over de benoemingsprocedure en het integriteitskader voor plaatsvervangende rechters, en de mogelijke gevolgen voor het imago en de integriteit van het justitieel stelsel. Terwijl kandidaat-plaatsvervangers in het verleden slechts moesten voldoen aan voorwaarden op het gebied van opleiding en ervaring, moeten ze op grond van een wet van maart 2019 nu ook nog voor een examen slagen om plaatsvervangend rechter te worden. De wet voorziet in verplichte opleiding voor plaatsvervangende rechters, onder meer over deontologie, en schaft de mogelijkheid af om plaatsvervangende openbare aanklagers te benoemen. De wet lijkt de bezwaren over de plaatsvervangende rechters voor een groot deel weg te nemen, onder meer door de selectieprocedure objectiever te maken en het integriteitskader te verstevigen. Bovendien versterkt de wet de onderzoeksbevoegdheden van de Hoge Raad voor de Justitie voor de Justitie. Deze Hoge Raad speelt een actieve rol. Op 3 september 2020 heeft hij bijvoorbeeld een speciaal onderzoek ingesteld naar het (lopende) gerechtelijk onderzoek naar de omstandigheden rond de dood van Jozef Chovanec, een Slowaaks staatsburger, na een politieoptreden op de luchthaven van Charleroi in februari 2018. Op grond van de wet moeten de gerechtelijke overheden de Hoge Raad, op diens verzoek, te allen tijde alle documenten en inlichtingen verstrekken die de Hoge Raad nodig acht om zijn opdrachten te vervullen. Het uitvoeren van een rechtbankaudit valt hier ook onder.

Het justitieel stelsel bestaat uit 13 rechtbanken van eerste aanleg met algemene bevoegdheden, een aantal gespecialiseerde rechtbanken van eerste aanleg, vijf hoven van beroep en een Hof van Cassatie. De afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State treedt op als hoogste bestuursrechter. Het Grondwettelijk Hof is bevoegd om de grondwettigheid van de wetgeving te toetsen. De meeste bevoegdheden op het gebied van justitie berusten op het federale niveau. De onafhankelijkheid van de rechterlijke macht en het openbaar ministerie is vastgelegd in de grondwet. Een onafhankelijke Hoge Raad voor de Justitie is belast met de aanwerving van magistraten en moet de kwaliteit van justitie bevorderen aan de hand van controlemechanismen, zoals audits, en adviezen. Kandidaat-magistraten worden door de Hoge Raad geselecteerd en door de regering voor het leven benoemd op voorstel van de minister van Justitie. Het College van de hoven en rechtbanken bestaat uit voorzitters van rechtbanken die rechtstreeks door hun gelijken verkozen zijn, en is verantwoordelijk voor de algemene werking van de rechtbanken. De Orde van Vlaamse Balies en de Orde van Franstalige en Duitstalige balies vertegenwoordigen de advocaten uit de verschillende landsgedeelten.

De vaststelling van wetgeving gaat steeds gepaard met effectbeoordelingen en overleg met belanghebbenden op meerdere overheidsniveaus. Het Grondwettelijk Hof en andere onafhankelijke instanties, waaronder de ombudsdiensten op verschillende overheidsniveaus, spelen een belangrijke rol bij het handhaven van de grondrechten. Verwacht wordt dat het federale mensenrechteninstituut, dat zich momenteel in de oprichtingsfase bevindt, de bescherming van de grondrechten nog verder zal versterken. De Raad van State draagt bij tot het waarborgen van de kwaliteit van de wetgeving – maar heeft af te rekenen met een aantal werkingsproblemen. Sinds de vaststelling van een wet in 2019 hebben maatschappelijke organisaties meer mogelijkheden om geschillen over de belangen die zij verdedigen, te beslechten.

België heeft een sterk juridisch en institutioneel kader voor pluriformiteit in de media. De onafhankelijke regulatoren voor de audiovisuele media spelen een belangrijke rol bij het waarborgen van de transparantie van media-eigendom, en de mediaraden zijn zeer actief in hun respectieve Gemeenschappen. De onafhankelijkheid van de media wordt geëerbiedigd en het beroep van journalist wordt adequaat beschermd, met name door de wet tot bescherming van de journalistieke bronnen. Het komt relatief zelden voor dat journalisten worden geïntimideerd, bedreigd of aangevallen. Wat betreft de toegang tot informatie in handen van de overheid, is er ruimte voor verbetering. Ook de toereikendheid van de middelen waarover de regulatoren van de Franse en de Duitstalige Gemeenschap beschikken, is een bron van zorg.

Het wettelijk en institutioneel kader voor corruptiebestrijding is grotendeels voorhanden in België. Het land beschikt weliswaar niet over een strategie of instelling om de strijd tegen corruptie op alle overheidsniveaus te coördineren, maar wel over een specifieke dienst voor corruptiebestrijding die toezicht houdt op corruptieonderzoeken, en over een Federale Deontologische Commissie die ambtenaren adviseert over integriteitskwesties. Voorts heeft België een reeks wetgevingsmaatregelen ter voorkoming van corruptie ingevoerd, met inbegrip van aangiftesystemen en gedragscodes voor ambtenaren, maar deze hebben geleid tot een versnipperde aanpak op de verschillende overheidsniveaus. Hoewel er bepaalde regels gelden voor de leden van het parlement en de topfuncties bij de overheid, zijn er nog steeds lacunes. Er bestaat momenteel geen algemene regeling voor de bescherming van klokkenluiders in België.

De hervormingen van het Belgisch justitieel stelsel op het gebied van informatisering en middelenbeheer bij het gerechtelijk apparaat lopen al een aantal jaren, maar zijn nog niet volledig uitgevoerd. Er zijn verschillende initiatieven genomen om de kwaliteit en de onafhankelijkheid van justitie te bevorderen, met name wat betreft de gerechtskosten, het systeem van plaatsvervangende rechters en de onderzoeksbevoegdheden van de Hoge Raad voor de Justitie. De klachtenprocedure met betrekking tot de werking van justitie wordt hervormd en er loopt een initiatief voor helder taalgebruik in rechterlijke beslissingen. Het gerechtelijk apparaat kampt met een tekort aan personele en financiële middelen en is nog steeds onvoldoende gedigitaliseerd. Het gebrek aan betrouwbare en consistente gegevens over efficiëntie is een oud zeer in dit verband.

Door het gebrek aan gegevens is er geen volledig beeld van de efficiëntie van justitie. Hoewel bepaalde gegevens beschikbaar zijn, kan de efficiëntie van justitie vanwege lacunes in de dataset niet volledig in kaart worden gebracht. Het afhandelingspercentage voor burgerrechtelijke en handelsrechtelijke zaken is de afgelopen paar jaar toegenomen, maar de gegevens over de duur van de rechtsgang zijn onvolledig. België staat onder verscherpt toezicht van het Comité van Ministers van de Raad van Europa vanwege de buitensporig lange rechtsgang in burgerrechtelijke zaken in eerste aanleg. Wat de bestuursrechtspraak betreft, lag het afhandelingspercentage de afgelopen jaren boven de 100 %, hoewel de procedures gemiddeld nog steeds geruime tijd in beslag nemen. Het verzamelen en beschikbaar maken van betrouwbare gegevens is van cruciaal belang om de efficiëntie van justitie te bevorderen. Afronding van de informatiseringsprocessen kan hiertoe bijdragen.

II.Corruptiebestrijding

In België zijn wetgevingsmaatregelen ter voorkoming van corruptie van kracht, onder meer in de vorm van aangiftesystemen en gedragscodes voor ambtenaren en bepaalde deontologische regels voor de leden van het parlement en topfuncties bij de overheid. De Centrale Dienst voor de Bestrijding van Corruptie (CDBC) is als gespecialiseerde dienst binnen de federale politie bevoegd voor de opsporing en de verlening van ondersteuning bij de opsporing van corruptie. Verschillende nationale overheidsinstanties spelen een belangrijke rol bij het bestrijden van corruptie en het bevorderen van ethisch en integer gedrag. Het Rekenhof oefent externe controle uit op de budgettaire, boekhoudkundige en financiële verrichtingen van de federale overheid. Het interfederaal Korps van de Inspectie van Financiën is een overheidsdienst die controletaken uitvoert in verband met de wettelijkheid, de regelmatigheid, de budgettaire haalbaarheid en de opportuniteit van de overheidsuitgaven. De Cel voor Financiële Informatieverwerking onderzoekt verdachte financiële transacties die verband houden met het witwassen van geld en ernstige criminaliteit. Het Bureau voor Ambtelijke Ethiek en Deontologie ontwikkelt regels inzake integriteit en ondersteunt de federale overheid bij de invoering van integriteitsmaatregelen.

België scoort 75/100 op de corruptieperceptie-index 2019 van Transparency International en staat daarmee op plaats 7 in de EU en 17 wereldwijd. Uit de speciale Eurobarometer over corruptie uit 2020 blijkt dat 68 % van de respondenten corruptie als een wijdverbreid fenomeen in hun land beschouwt (EU-gemiddelde: 71 %) en dat 19 % van de respondenten zich in het dagelijkse leven persoonlijk getroffen voelt door corruptie (EU-gemiddelde: 26 %). Wat de bedrijven betreft, beschouwt 48 % corruptie als een wijdverbreid fenomeen (EU-gemiddelde: 63 %) en is 26 % van mening dat corruptie een probleem is bij het zakendoen (EU-gemiddelde: 37 %). Voorts vindt 40 % van de respondenten dat het aantal met succes vervolgde zaken volstaat om corrupte praktijken te ontmoedigen (EU-gemiddelde: 36 %) en vindt 40 % van de ondernemingen dat burgers en bedrijven die betrapt worden op het omkopen van een hoge ambtenaar, adequaat worden gestraft (EU-gemiddelde: 31 %).

Het strafrechtelijk kader voor de bestrijding van corruptie is grotendeels aanwezig. Het wetboek van strafrecht stelt openbare en private omkoping, passieve en actieve omkoping en omkoping van nationale en buitenlandse ambtenaren strafbaar . Ambtenaren die bij de uitoefening van hun functie kennis krijgen van een strafbaar feit (met name corruptie), moeten de openbare aanklager hiervan op de hoogte brengen en alle desbetreffende informatie doorgeven. De rechtbanken hebben ruime rechtsmacht in corruptiezaken, onder meer inzake strafbare feiten die in het buitenland door Belgische onderdanen of ondernemingen zijn gepleegd. De OESO heeft benadrukt dat prioriteit moet worden gegeven aan de strijd tegen buitenlandse omkoping, en dat zowel het niveau van de sancties voor natuurlijke personen als het bedrag van de boetes voor rechtspersonen moet worden verhoogd. Om de opsporing van buitenlandse omkoping te vergemakkelijken, beschikt België over een speciaal mechanisme aan de hand waarvan ambtenaren en particuliere ondernemingen vermeende zaken van buitenlandse omkoping kunnen melden. Deze informatie wordt vervolgens doorgegeven aan het federaal parket, dat op basis van het beginsel van de doelmatigheid van vervolging beslist al dan niet een onderzoek in te stellen.

De Centrale Dienst voor de Bestrijding van Corruptie (CDBC) is als gespecialiseerde dienst binnen de federale politie bevoegd voor de opsporing en de verlening van ondersteuning bij de opsporing van strafbare feiten ten nadele van de belangen van de staat en van corruptiedelicten die vallen onder de wet van 10 februari 1999 betreffende de bestraffing van corruptie. De CDBC, die onder het toezicht van het federaal parket staat, coördineert de activiteiten op nationaal niveau, ondersteunt andere politiediensten met begeleiding of advies en ziet toe op het beheer van de in het nationale veiligheidsplan bepaalde prioriteiten. De CDBC bestaat uit twee secties: de sectie overheidsopdrachten, bevoegd voor het onderzoeken van fraude in verband met overheidsopdrachten, en de sectie financiële fraudes, bevoegd voor het onderzoeken van fraude in verband met subsidies en omkoping van ambtenaren en politici. Binnen de CDBC zijn er daarnaast nog twee bijzondere entiteiten: de cel voetbalfraude en de verbindingsofficieren bij de kansspelcommissie, die zorgen voor de coördinatie van onderzoeken die door de kansspelcommissie en de CDBC samen gevoerd worden. Niettegenstaande de eerdere forse besparingen in de federale begrotings- en personele middelen voor rechtshandhaving, die met name de diensten voor corruptiepreventie en -bestrijding erg hebben geraakt, zijn recent stappen ondernomen om de CDBC te versterken.

Binnen de politie is een specifiek meldingssysteem opgezet. De politie heeft haar eigen regels en voorschriften op het gebied van ethiek en integriteit, een deontologische code en commissie en haar eigen inspectiediensten zoals het Comité P (extern toezicht) en de Algemene Inspectie (intern toezicht). De belanghebbenden zijn echter van mening dat voor actieve corruptiebestrijding een verdere verhoging van de middelen van de rechtshandhavingsinstanties vereist is. Zie ook de recente GRECO-evaluatie van de Belgische rechtshandhaving, waarin werd aanbevolen de personeelsbezetting uit te breiden, de interne controledienst meer middelen voor actieve corruptiebestrijding te geven en de autoriteiten te laten beoordelen of een vermogens-/belangenaangifte verplicht moet worden gesteld voor functies in het topmanagement en functies met een hoog risico. De federale politie heeft echter een goede reputatie bij het grote publiek en de CDBC wordt beschouwd als een instantie die daadwerkelijk onafhankelijk is van de politieke instanties. Als het aankomt op de behandeling van corruptiezaken, hebben de Belgische burgers nog steeds het meeste vertrouwen in de politie (56 %) – vóór het justitieel stelsel (26 %) en de media (18 %). Uit officiële cijfers blijkt dat in 2019 435 corruptiezaken werden geregistreerd (435 in 2018 en 492 in 2017). Voor 2019 ging het in 126 gevallen om publieke corruptie, in 119 gevallen om verduistering door een ambtenaar en in 91 gevallen om vervalsing door een ambtenaar.

Verschillende nationale overheidsinstanties spelen een belangrijke rol bij het bestrijden van corruptie en het bevorderen van ethisch en integer gedrag. Het Rekenhof houdt extern toezicht op de begrotings-, boekhoudkundige en financiële verrichtingen van de federale staat, terwijl de Cel voor Financiële Informatieverwerking verdachte financiële transacties in verband met witwassen en ernstige criminaliteit onderzoekt. Het Bureau voor Ambtelijke Ethiek en Deontologie (BAED – in juni 2006 opgericht op federaal niveau) ontwikkelt regels inzake integriteit en ondersteunt de federale overheid bij de invoering van integriteitsmaatregelen. Het bureau heeft een preventieve rol bij het toezicht op de integriteit binnen het federaal administratief openbaar ambt en organiseert opleidingen voor ambtenaren. In zijn adviserende functie stelt het voor de ministers adviezen en voorstellen over het federale integriteitsbeleid op en staat het in voor de implementatie van het federaal integriteitsbeleid en de regeling van belangenconflicten in het federaal administratief openbaar ambt. De in 2014 opgerichte Federale Deontologische Commissie vervult eveneens een preventieve rol en dient in de eerste plaats om ambtenaren te adviseren over ethische kwesties of belangenconflicten. Ze brengt algemene adviezen uit op verzoek van een volksvertegenwoordiger, de Kamer, de Senaat of de regering.

België beschikt weliswaar niet over een specifiek nationaal beleid ter voorkoming van corruptie, maar de federale autoriteiten hebben diverse integriteitsmaatregelen getroffen. Het Deontologisch kader voor de ambtenaren van het federaal administratief openbaar ambt bevat een deontologische code voor ambtenaren. De Deontologische Code voor de openbare mandatarissen van 15 juli 2018 is van toepassing op hoofden en adjunct-hoofden van strategische organen van federale overheidsdiensten, alsook op directeuren, maar niet op andere leden van strategische organen. Het ontbreken van een deontologische code voor ministers en leden van strategische eenheden is door belanghebbenden als een tekortkoming aan de orde gesteld. Dit werd ook benadrukt door GRECO, die heeft aanbevolen dat een breder opgezette deontologische code met een ruimer toepassingsgebied wordt vastgesteld en dat leden van strategische organen verplicht worden zich te houden aan een duidelijk en geharmoniseerd deontologisch kader en aan passende toezichts- en sanctieregelingen.

De leden van het federale parlement verbinden zich ertoe een specifieke, bij het Reglement gevoegde gedragscode na te leven. Zoals wordt onderstreept door GRECO, is er echter behoefte aan consistente en doeltreffende regelgeving en controle op het gebied van giften, beloningen en andere voordelen voor parlementsleden, alsook aan passende sancties, waarover het publiek wordt geïnformeerd. De sanctiebevoegdheid van het Rekenhof met betrekking tot mandaten is in 2019 weliswaar uitgebreid, maar er zijn geen sancties voor de belangrijkste inbreuken op de deontologische regels voor parlementsleden.

Belangenconflicten worden geregeld door verschillende rechtshandelingen, elk met specifieke mechanismen. Zo heeft het Koninklijk besluit van 2 oktober 1937 houdende het statuut van het rijkspersoneel betrekking op het vermijden van belangenconflicten, terwijl de wet van 17 juni 2016 van toepassing is op overheidsopdrachten. Wat belangenconflicten betreft, bevatten de gedragscodes regels die van toepassing zijn op leden van het parlement, maar duidelijke regels voor de benoeming van leden van de strategische eenheden ontbreken. Er zijn geen procedures om de integriteit van de leden van de strategische eenheden te controleren en geen regelingen om mogelijke belangenconflicten die voortvloeien uit hun andere activiteiten te vermijden, afgezien van het bepaalde in de Deontologische Code voor de openbare mandatarissen. Bovendien is er een gebrek aan transparantie wat de samenstelling van de strategische eenheden en de beloning van hun leden betreft, en worden de benoemingen van de leden van deze eenheden niet openbaar gemaakt. In dit verband heeft GRECO aanbevolen regels voor het bepalen van de voorwaarden voor de directe aanwerving en benoeming van leden van strategische eenheden vast te stellen, rekening houdend met de risico’s uit het oogpunt van integriteit en belangenconflicten. Bovendien moeten de namen en taken van alle leden van de strategische eenheden online worden bekendgemaakt. Ook is gewezen op de potentiële voordelen van een regeling waarbij personen in topfuncties bij de overheid ad hoc melding moeten doen indien er zich een conflict tussen hun privébelangen en hun officiële taken voordoet.

Ambtenaren en strategische adviseurs zijn verplicht een vermogensaangifte en een lijst van mandaten, ambten en beroepen in te dienen. Krachtens de wet van 2 mei 1995 moeten ambtenaren hun aangifte indienen bij de griffie van het Rekenhof. Bij wet van 14 oktober 2018 is de reikwijdte van de verplichting om een lijst van mandaten, ambten, beroepen, alsmede een vermogensaangifte in te dienen, aanzienlijk uitgebreid. Sinds januari 2019 moeten personen die lid zijn van een raad van bestuur, adviesraad of directiecomité waarop de overheid invloed uitoefent, en die daarvoor een vergoeding ontvangen, ook hun mandaten opgeven. Regeringscommissarissen en sommige kabinetsmedewerkers vallen ook onder de nieuwe verplichtingen, net als het personeel van de federale overheid dat verantwoordelijk is voor beleidsadvies en regeringsvertegenwoordigers in de raden van bestuur van ondernemingen. Het Rekenhof publiceert de lijsten van mandaten in het staatsblad en op zijn website en is verantwoordelijk voor sancties in gevallen waarin schendingen van de regels kunnen resulteren in een administratieve boete of een strafrechtelijke sanctie. De vermogensaangifte wordt in een verzegelde enveloppe bij het Rekenhof ingediend en wordt door het Rekenhof niet bekendgemaakt noch geverifieerd. GRECO heeft derhalve aanbevolen de aan te geven informatie uit te breiden, openbaar bekend te maken en toegankelijker te maken via een officiële website.

In juli 2018 werden nieuwe lobbybepalingen voor de Kamer van Volksvertegenwoordigers ingevoerd. Personen die bepaalde organisaties vertegenwoordigen en activiteiten uitoefenen die erop gericht zijn de beleidsvorming, de uitvoering van de beleidslijnen of de besluitvorming van de Kamer direct of indirect te beïnvloeden, zijn verplicht een lobbyregister te ondertekenen, waarmee ze zich ertoe verbinden bepaalde gedragsregels na te leven. De maatregel moet zorgen voor meer transparantie en minder belangenvermenging. Het lobbyregister wordt gepubliceerd op de website van de Kamer. De regels voor contacten tussen parlementsleden en lobbyisten zijn echter nog niet aangenomen en er zijn geen regels voor de relatie tussen personen in topfuncties bij de overheid en lobbyisten en andere derden. GRECO heeft daarom aanbevolen regels en richtsnoeren in te voeren over de wijze waarop personen in topfuncties bij de overheid dergelijke contacten moeten beheren. GRECO beveelt tevens aan maatregelen te nemen om het doel van dergelijke contacten transparanter te maken door op te geven met wie of namens wie het contact heeft plaatsgevonden en wat precies is besproken. De regels voor ambtenaren en leden van het parlement bevatten een adequate regeling voor “draaideurgevallen”. De regels die in de gedragscode voor personen in topfuncties bij de overheid zijn vastgelegd, werden echter als ontoereikend beschouwd, aangezien er bijna geen regels van toepassing zijn op de ministers en helemaal geen op de gewone leden van de strategische eenheden.

Er bestaat geen algemene regeling voor de bescherming van klokkenluiders in België. Hoewel er op federaal en Vlaams niveau regelgeving bestaat, moeten de andere bestuursniveaus nog steeds adequate systemen invoeren om klokkenluiders te beschermen. Wat de particuliere sector betreft, is de bescherming beperkt tot de financiële sector.

III.Mediapluriformiteit

België heeft drie taal- en cultuurgemeenschappen, elk met bevoegdheden die relevant zijn voor de mediapluriformiteit. Het rechtskader betreffende de mediapluriformiteit is gebaseerd op een reeks constitutionele waarborgen, onder meer inzake de pers en de vrijheid van meningsuiting, alsmede op wetgeving. De onafhankelijke regulatoren voor de audiovisuele media bewaken de transparantie van de eigendomsstructuren in het medialandschap.

Er zijn drie regulatoren voor de audiovisuele media. Deze zijn bevoegd voor de media die onder de bevoegdheid van de respectieve taalgemeenschappen vallen (Nederlands, Frans en Duits). Voor de Vlaamse Gemeenschap is de regelgevende instantie de Vlaamse Regulator voor de Media (VRM), een onafhankelijke instantie met publiekrechtelijke rechtspersoonlijkheid. De VRM heeft als opdracht toezicht te houden op de handhaving van de mediaregelgeving binnen de Vlaamse Gemeenschap, geschillen in verband met de mediaregelgeving te beslechten, media-erkenningen en -vergunningen voor de exploitatie van terrestrische omroepplatforms af te geven en dienstverleners toestemming te geven om programma’s uit te zenden overeenkomstig deze voorschriften. De evenknie in de Franse Gemeenschap is de Conseil supérieur de l’Audiovisuel (CSA), ook een onafhankelijke instantie met rechtspersoonlijkheid, en in de Duitstalige Gemeenschap de Medienrat. Volgens de Monitor voor de pluriformiteit van de media (MPM 2020) is het gevaar voor de onafhankelijkheid van de media-instanties zeer klein, neemt België de waarborgen van onafhankelijkheid in acht en is het lidmaatschap van de mediaregulatoren in het algemeen onverenigbaar met het bekleden van een functie in de regering of met het hebben van belangen in een media- of reclamebedrijf. Wat de Vlaamse Gemeenschap betreft, worden de leden van de kamers van de VRM benoemd en vervangen door de Vlaamse regering. Hun ambtstermijn van vijf jaar kan worden verlengd. De Medienrat van de Duitstalige Gemeenschap bestaat uit een besluitvormende kamer en een adviserende kamer. In de Franse Gemeenschap worden de leden van de CSA benoemd door de regering van de Federatie Wallonië-Brussel (ook de Franse Gemeenschap genoemd). Zij hebben een ambtstermijn van vier jaar, die eveneens kan worden verlengd. Wat dit laatste punt betreft, geven de Belgische autoriteiten aan dat de benoemings- en ontslagprocedures zullen worden herzien in het kader van de omzetting van de richtlijn audiovisuele mediadiensten. Deze richtlijn versterkt de in het EU-recht opgenomen waarborgen voor de onafhankelijkheid van mediaregulatoren door te eisen dat deze juridisch gescheiden en functioneel onafhankelijk zijn van hun regering en van andere publieke of particuliere entiteiten. Tijdens het landenbezoek werd enige bezorgdheid geuit over de toereikendheid van de middelen van de regulatoren van de Franse en de Duitstalige Gemeenschap.

Er zijn twee zeer actieve persraden. De in 2009 opgerichte Conseil de déontologie journalistique (CdJ) is de zelfregulerende instantie voor de Frans- en Duitstalige media. De CdJ bestaat uit vertegenwoordigers van de uitgevers, journalisten en hoofdredacteuren en leden van het maatschappelijk middenveld. De Raad voor de Journalistiek is de zelfregulerende instantie voor de Nederlandstalige media. Bijna alle media zijn vertegenwoordigd in deze raad, hetzij direct, hetzij via overkoepelende verenigingen van kranten en tijdschriften. Beide entiteiten zijn onafhankelijk en behandelen klachten van het publiek. Via het uitvaardigen van richtsnoeren helpen zij bij het vaststellen van deontologische normen voor journalisten. Belanghebbenden geven aan dat de CSA en het CdJ het oneens zijn over hun respectieve jurisdictie met betrekking tot de naleving van deontologische normen in het kader van audiovisuele mediadiensten.

De Nederlandstalige en de Franstalige mediaregulatoren stellen informatie over media-eigendom ter beschikking van het grote publiek. De VRM publiceert jaarlijks een mediaconcentratierapport en de CSA houdt een website bij met het media-aanbod in de Federatie Wallonië-Brussel. Beide publicaties hebben tot doel de transparantie op het gebied van media-eigendom te waarborgen en worden als goede praktijk beschouwd, met name in het licht van de herziene richtlijn audiovisuele mediadiensten.

België voorziet in grondwettelijke bescherming voor de pers en de vrijheid van meningsuiting en in bescherming van het beroep van journalist. De Wet tot bescherming van de journalistieke bronnen is van kracht sinds 7 mei 2005. In 2019 is echter een wetsontwerp ingediend dat het bekendmaken van geclassificeerde informatie strafbaar zou maken. Na kritiek van de Raad van State op grond van de bescherming van de vrijheid van informatie heeft de regering beloofd het wetsontwerp te wijzigen. Gevangenisstraf is een mogelijke straf voor laster. In de Monitor voor de pluriformiteit van de media 2020 wordt melding gemaakt van bezorgdheid over toenemende onzekerheid op het gebied van werkgelegenheid voor journalisten in België. Het komt relatief zelden voor dat journalisten worden geïntimideerd, bedreigd of aangevallen. In 2020 publiceerde het platform van de Raad van Europa ter bevordering van de bescherming van de journalistiek en de veiligheid van journalisten vijf waarschuwingen betreffende met name online-intimidatie van journalisten door privédetectives. Als voorbeeld van een goede praktijk heeft de Vlaamse Vereniging van Journalisten in 2019 een speciaal meldpunt ingesteld voor fysieke of verbale agressie tegen journalisten.