TOELICHTING

1.ACHTERGROND VAN HET VOORSTEL

•Motivering en doel van het voorstel

In 2022 verslechterde de mondiale economische situatie. De omstandigheden die ten grondslag lagen aan het eerste verzoek om macrofinanciële bijstand (MFB), dat Moldavië in 2022 indiende, zijn verder verslechterd. Moldavië wordt zowel direct als indirect geraakt door de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne, bovenop de energiecrisis die het land sinds oktober 2021 meemaakt. Bovendien zijn sinds het begin van de oorlog meer dan een half miljoen mensen de Moldavische grens overgestoken en zijn zowat 90 000 daarvan in het land gebleven. Daardoor zijn de overheidsfinanciën van Moldavië nog meer onder druk komen te staan. De algemene macro-economische situatie is in 2022 dan ook aanzienlijk verzwakt. Na een duidelijk herstel volgend op de pandemie in 2021 is de groei in de eerste negen maanden van 2022 ingestort en is het land in een diepe recessie terechtgekomen. Moldavië heeft beperkte buffers om de crisis te verzachten en heeft internationale partners om verdere bijstand verzocht. Deze voorgestelde verhoging van de MFB maakt dus deel uit van ruimere EU- en internationale bijstand aan Moldavië.

Het Moldavische verzoek met betrekking tot de lopende MFB-operatie kwam op 19 november 2021. De MFB, ten bedrage van 150 miljoen EUR (in de vorm van leningen tegen gunstige voorwaarden en subsidies), werd op 6 april 2022 door het Europees Parlement en de Raad goedgekeurd en trad op 18 juli 2022 in werking. Nadat aan de daaraan verbonden beleidsvoorwaarden was voldaan, vond de eerste uitbetaling plaats op 1 augustus 2022. In het kader van deze lopende operatie blijft 100 miljoen EUR (in de vorm van leningen tegen gunstige voorwaarden en subsidies) voor Moldavië beschikbaar tot januari 2025. De tweede uitbetaling wordt verwacht in het eerste kwartaal van 2023.

In overeenstemming met de reguliere MFB-procedures werd de operatie ter beschikking van Moldavië gesteld in combinatie met een nieuwe regeling van het Internationaal Monetair Fonds (IMF), die in december 2021 werd goedgekeurd en in mei 2022 werd uitgebreid. De uitgebreide steun van het IMF in het kader van het programma van de uitgebreide kredietfaciliteit/uitgebreide financieringsfaciliteit (ECF/EFF) bedraagt 795 miljoen USD.

Ondanks de huidige bijstand aan Moldavië blijven de aanhoudende energiecrisis en de gevolgen van de oorlog in Oekraïne zorgen voor aanzienlijke problemen. Volgens de meest recente ramingen van het IMF (december 2022) is het totale externe financieringstekort van Moldavië voor 2023 met 430 miljoen EUR (ongeveer 3 % van het bruto binnenlands product (bbp)) toegenomen ten opzichte van de eerste evaluatie van het programma van het IMF (september 2022). Dit komt neer op een totaal financieringstekort van ongeveer 803 miljoen EUR (5 % van het bbp) voor 2023. Tegen deze achtergrond en in overeenstemming met het beginsel van eerlijke lastenverdeling dient de Commissie bij het Parlement en de Raad een voorstel in om de lopende MFB aan Moldavië te verhogen met 145 miljoen EUR, waarvan 100 miljoen EUR aan leningen en 45 miljoen EUR aan subsidies.

De aanvullende MFB-bijstand zou in twee nieuwe tranches worden uitbetaald, gekoppeld aan: i) aanvullende beleidsvoorwaarden; ii) goede vooruitgang bij de uitvoering van de associatieovereenkomst en de diepe en brede vrijhandelsruimte (DCFTA); en iii) een positieve staat van dienst bij de uitvoering van het IMF-programma. De aan de twee nieuwe tranches verbonden beleidsvoorwaarden zouden voortbouwen op die welke in het memorandum van overeenstemming over de huidige MFB zijn overeengekomen. Dit zou de focus van het programma versterken en zorgen voor samenhang met de beleidsprioriteiten tussen de EU en Moldavië en de agenda van de Moldavische regering. De aanvullende steun is ook in overeenstemming met de versterkte betrekkingen tussen de EU en Moldavië in het kader van de status van kandidaat-lidstaat, die Moldavië op 23 juni 2022 is toegekend.

De uitvoering van de voorgestelde operatie zal naar verwachting gepaard gaan met extra steun van de EU in het kader van de financiering van begrotingsmaatregelen door het instrument voor nabuurschapsbeleid, ontwikkeling en internationale samenwerking (NDICI).

Zoals nader toegelicht in het werkdocument van de diensten van de Commissie dat dit voorstel vergezelt, heeft de Commissie rekening gehouden met de beoordeling van de politieke situatie door de Europese Dienst voor extern optreden en is zij van oordeel dat aan de politieke en economische randvoorwaarden voor de voorgestelde macrofinanciële bijstand is voldaan.

•Algemene context

De Russische invasie van Oekraïne had zware negatieve gevolgen voor de Moldavische economie, terwijl de mondiale situatie steeds meer problemen meebrengt. Van januari tot september 2022 kromp de Moldavische economie met 4 %, wat wijst op een diepe recessie voor het gehele jaar. De krimp was grotendeels het gevolg van een daling van de consumptie en de investeringen van de huishoudens. Wat de productie betreft, had de landbouw een sterk negatief effect op de groei, na een droogte in de zomer van 2022. De energiecrisis, die in 2022 erger is geworden, heeft de overheidsfinanciën van Moldavië nog meer onder druk gezet. De scherpe stijging van de energieprijzen heeft de hoge inflatie aangewakkerd en heeft ertoe geleid dat verdere uitgaven moeten worden gedaan voor subsidies aan de meest kwetsbare consumenten.

In 2023 blijven de vooruitzichten van Moldavië somber. Het land zal naar verwachting verder te lijden krijgen onder de toenemende aanvallen van Rusland op Oekraïne en onder de economische vertraging in de hele EU (Moldaviës belangrijkste handelspartner). Volgens een IMF-prognose (november 2022) zal de groei in 2023 slechts matig aantrekken tot 1,5 % en pas in 2024-2025 weer het niveau van vóór de crisis bereiken.

In 2023 zou de inflatie aanzienlijk dalen, maar niet onder de 10 % duiken, en een gemiddelde bereiken van 13,7 % tegenover 8,5 % in 2022. De opflakkerende energie- en voedselprijzen hebben geleid tot de hoge inflatie in 2022, die in oktober een piek van 34 % bereikte. Als reactie op de sterke inflatoire druk heeft de centrale bank vorig jaar de basisrente driemaal opgetrokken (met in totaal 9 procentpunten) tot 21,5 %. Tegen het einde van het jaar begon de inflatie af te zwakken, zij het matig (tot 31 % in november), wat heeft geleid tot een lichte neerwaartse aanpassing van de basisrente tot 20 %.

Het begrotingstekort zal in 2023 aanzienlijk blijven, namelijk 6 % van het bbp, tegenover 4,2 % van het bbp in 2022. Een groot deel van de toename zal te wijten zijn aan hogere uitgaven voor de meest kwetsbare consumenten ten gevolge van de piekende energietarieven, en gelet op de zware inflatie zijn verhogingen van de overheidssalarissen enigszins noodzakelijk gebleken. De schuldquote van Moldavië is laag in vergelijking met de meeste andere landen in de regio, maar zou in 2023 naar verwachting stijgen tot 38 %, tegenover 36 % van het bbp eind 2022. Ongeveer 95 % van Moldaviës buitenlandse overheidsschuld werd door multilaterale crediteuren verleend tegen gunstige voorwaarden. Niettemin heeft het IMF zijn rating van het risico op schuldproblemen voor Moldavië van laag naar middelhoog herzien, aangezien het land erg gevoelig is voor externe schokken,

Aan de externe zijde blijft het tekort op de lopende rekening hoog, namelijk 13,7 % van het bbp in het derde kwartaal van 2022, en zal het in 2023 op een vergelijkbaar niveau blijven, namelijk 11,8 % van het bbp. Dit is grotendeels het gevolg van een grote negatieve handelsbalans, die in het derde kwartaal van 2022 ongeveer 32 % van het bbp bedroeg. Met 14,2 % van het bbp bleven de geldovermakingen echter over het algemeen stabiel, ondanks enkele aanvankelijke prognoses dat overdrachten uit het buitenland, met name Rusland en het Gemenebest van Onafhankelijke Staten, aanzienlijk zouden dalen. De netto buitenlandse directe investeringen vertoonden in de eerste helft van 2022 enige veerkracht (grotendeels als gevolg van de hoge herbelegde winsten van ondernemingen). Ten gevolge van de onzekerheid door de oorlog zouden deze voor 2022 – zo blijkt uit een IMF-prognose van november 2022 – echter naar verwachting sterk dalen tot in totaal 0,4 % van het bbp.

Sinds het begin van de Russische invasie van Oekraïne zijn de deviezenreserves van Moldavië zeer volatiel geweest, wat aanleiding heeft gegeven tot aanzienlijke interventies van de centrale bank. Aanvankelijk daalden de deviezenreserves van Moldavië sterk van 3,9 miljard USD eind 2021 (voor 5,5 maanden invoer) tot een dieptepunt van 3,3 miljard USD (voor 4,5 maanden invoer) in april 2022. Dit werd in grote mate veroorzaakt door een snelle opvraging van bankdeposito’s. De Moldavische leu is in de eerste helft van 2022 ook ongeveer 7 % in waarde gedaald ten opzichte van de Amerikaanse dollar. Hoewel de reserves tegen het einde van 2022 waren hersteld, blijven de risico’s neerwaartsgericht, hetgeen in ruime mate te maken heeft met de aanhoudende oorlog in Oekraïne. De centrale bank verwacht begin 2023 een daling van de reserves, deels vanwege een mild economisch herstel en een grotere invoervraag, en extra schommelingen op de valutamarkt.

•Verenigbaarheid met bestaande bepalingen op het beleidsterrein