1. INLEIDING

De diversiteit van de Europese samenleving neemt toe en dat zal ook in de toekomst zo blijven. Op dit moment wonen er in de EU 20 miljoen mensen die van buiten de EU afkomstig zijn. Dat is 4 % van de totale bevolking. Om verschillende redenen en op uiteenlopende schaal zal de mobiliteit van personen zowel op Europees als op wereldvlak een inherent kenmerk zijn van de 21ste eeuw. Naast een beter beheer van de migratiestromen moet de EU daarom ook intensiever werk maken van een sterker beleid voor de integratie van onderdanen van derde landen.

De EU ondersteunt de lidstaten al verschillende jaren bij hun integratiebeleid. In 2014 heeft de Raad Justitie en Binnenlandse Zaken de Gemeenschappelijke basisbeginselen voor het beleid inzake de integratie van immigranten in de EU van 2004 opnieuw bevestigd. Daarin werd een gemeenschappelijke aanpak voor de integratie van onderdanen van derde landen in de EU uiteengezet . In 2011 heeft de Europese Commissie een Europese agenda voor de integratie van onderdanen van derde landen gepresenteerd. Daarin riep zij op tot een sterkere en meer coherente benadering van integratie op verschillende beleidsterreinen en beleidsniveaus. De afgelopen jaren hebben veel lidstaten een eigen integratiebeleid ontwikkeld dat is afgestemd op hun nationale context. De EU heeft aanzienlijke steun verleend bij een aantal activiteiten op dit gebied.

Ondanks de geleverde inspanningen is de situatie van onderdanen van derde landen in de EU nog steeds veel minder rooskleurig dan die van EU-burgers wat betreft werk, onderwijs en sociale inclusie . Op dit moment wordt de EU geconfronteerd met een groot aantal personen die bescherming nodig hebben en zoeken in de EU. De recente maatregelen die de EU in dat verband heeft genomen, waaronder inzake herplaatsing en hervestiging, hebben duidelijk gemaakt dat de lidstaten die over minder ervaring beschikken op het gebied van integratie, doeltreffende integratiestrategieën zouden moeten ontwikkelen.

Om welzijn, voorspoed en cohesie in de Europese samenlevingen te garanderen, moet ervoor worden gezorgd dat iedereen die rechtmatig en legitiem in de EU verblijft, ongeacht de duur van zijn of haar verblijf, kan deelnemen en bijdragen aan de maatschappij. Discriminatie, vooroordelen, racisme en vreemdelingenhaat komen steeds vaker voor. Daarom is het nu vanuit wettelijk, moreel en economisch oogpunt belangrijk de grondrechten, waarden en vrijheden van de EU hoog te houden en verder te streven naar een volledig coherente samenleving. De geslaagde integratie van onderdanen van derde landen is in het belang van alle lidstaten.

Door nu middelen en energie te steken in het integratiebeleid zal de Europese samenleving in de toekomst welvarender, coherenter en inclusiever zijn. In de Europese migratieagenda is benadrukt dat er een doeltreffend beleid nodig is voor de integratie van onderdanen van derde landen. In het licht van de huidige uitdagingen op migratiegebied, en zoals aangekondigd in de mededeling van 6 april 2016, is het nu raadzaam de gemeenschappelijke aanpak te herzien en te versterken voor alle verschillende beleidsgebieden en met medewerking van alle relevante actoren, waaronder de EU, de lidstaten, regionale en lokale autoriteiten, sociale partners en maatschappelijke organisaties. Het Europees Parlement heeft zich voorstander getoond van deze handelswijze in zijn resolutie van 12 april 2016, waarin onder meer wordt opgeroepen tot volledige deelname en snelle integratie van alle onderdanen van derde landen, met inbegrip van vluchtelingen.

Zoals bepaald in artikel 79, lid 4, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie kan de EU, hoewel de bevoegdheid inzake integratie in de eerste plaats bij de lidstaten berust, maatregelen vaststellen om het optreden van de lidstaten ter bevordering van de integratie van onderdanen van derde landen die legaal op hun grondgebied verblijven, aan te moedigen en te ondersteunen. De EU speelt ook een belangrijke rol voor het ondersteunen, bevorderen en coördineren van de werkzaamheden en beleidsmaatregelen van de lidstaten op dit gebied. In de huidige context worden veel EU-lidstaten met gelijkaardige problemen geconfronteerd. Structurele ondersteuning op EU-niveau kan in dit geval een toegevoegde waarde bieden. Met dit actieplan wordt een gemeenschappelijk beleidskader gecreëerd aan de hand waarvan de lidstaten hun nationaal beleid voor de integratie van migranten uit derde landen verder kunnen ontwikkelen en versterken. In het plan wordt uiteengezet met welke beleids-, operationele en financiële maatregelen de Commissie de inspanningen van de lidstaten zal ondersteunen.

2. UITDAGINGEN EN KANSEN IN VERBAND MET INTEGRATIE

Uit onderzoek blijkt dat onderdanen van derde landen nog steeds moeilijkheden ondervinden om toegang te krijgen tot het onderwijssysteem, de arbeidsmarkt en degelijke huisvesting. Ook onderdanen van derde landen die werk hebben, lopen nog steeds meer risico op armoede of sociale uitsluiting dan de eigen onderdanen van het gastland. Vooral bij kinderen is het risico op armoede hoog.

Zoals de Commissie in haar mededeling van 7 april 2016 heeft benadrukt, zal het nationale economische en sociale beleid moeten inspelen op de recente instroom van migranten en vluchtelingen uit derde landen, met name om te voorzien in hun onmiddellijke behoeften en integratie in de arbeidsmarkt en de maatschappij. Voor veel lidstaten zal dit een moeilijke opdracht zijn. Als zij echter de juiste omstandigheden scheppen om snelle en succesvolle integratie mogelijk te maken, kan dit ook een opportuniteit zijn, met name voor de landen die te maken hebben met demografische veranderingen. Ook voor de economie kunnen de gevolgen positief zijn. Uit de ervaring blijkt dat onderdanen van derde landen die snel en goed integreren, in de eerste plaats via onderwijs en op de arbeidsmarkt, een positieve fiscale nettobijdrage opleveren.

Als de EU het potentieel van de onderdanen van derde landen niet benut, is dat een enorm verlies, zowel voor de betrokken personen als meer algemeen voor de economie en de maatschappij. De kans is reëel dat de kosten van niet-integratie uiteindelijk hoger zullen zijn dan de investeringen die nodig zijn voor integratie.

Wat iemand nodig heeft om te kunnen integreren, is sterk afhankelijk van zijn reden om naar de EU te komen, de verwachte duur van zijn verblijf, en zijn vaardigheden, opleidingsniveau en werkervaring. Hoogopgeleide onderdanen van derde landen die verhuizen om economische redenen, worden bij hun integratie vaak ondersteund door hun werkgever, bijvoorbeeld via taalcursussen, en kunnen gebruikmaken van de contacten die zij in hun werkomgeving leggen. Voor andere onderdanen van derde landen is de situatie soms helemaal anders. Met name recent gearriveerde vluchtelingen worden met specifieke problemen geconfronteerd. Zij zijn door trauma's getekend, beschikken niet over de nodige documenten met betrekking tot bijvoorbeeld hun kwalificaties en hebben voorafgaand aan en tijdens de asielprocedure niet gewerkt. Ook kunnen zij met culturele en taalbarrières worden geconfronteerd en worden zij gestigmatiseerd in het onderwijs, op de arbeidsmarkt en op de huizenmarkt. Niet alleen vluchtelingen worden echter met dergelijke problemen geconfronteerd.

De maatregelen ten behoeve van de integratie van onderdanen van derde landen mogen niet ten koste gaan van de maatregelen die worden genomen ten behoeve van andere kwetsbare of achtergestelde groepen of minderheden. De integratie van onderdanen van derde landen is een essentieel onderdeel van de inspanningen voor de modernisering en ontwikkeling van het sociaal beleid en het beleid inzake onderwijs, de arbeidsmarkt, gezondheid en gelijkheid, en moet dat ook blijven, zodat iedereen een redelijke kans krijgt om aan de maatschappij en de economie deel te nemen. De nieuwe agenda voor vaardigheden voor Europa moet het menselijk kapitaal en de inzetbaarheid van mensen in Europa bevorderen om de algemene concurrentiepositie van de EU te verbeteren. Tegelijkertijd kan met specifieke maatregelen worden voldaan aan de integratiebehoeften van specifieke groepen migranten uit derde landen die recentelijk zijn aangekomen en al verblijfsrecht hebben of die al enkele jaren in de EU verblijven.

3. EEN SAMENHANGENDE MAATSCHAPPIJ CREËREN

Een doeltreffend beleid ontwikkelen voor de integratie van zowel onderdanen van derde landen die recentelijk zijn aangekomen en al verblijfsrecht genieten, als onderdanen van derde landen die al langer in de EU verblijven, is een investering in de toekomst. Om doeltreffende en billijke integratiemaatregelen te ontwikkelen, moet op politiek, sociaal en financieel vlak voldoende worden geïnvesteerd. Deze investeringen zullen op de lange termijn alle maatschappijen ten goede komen.

Uit ervaring blijkt dat een integratiebeleid het meeste oplevert wanneer het gericht is op het tot stand brengen van coherente systemen die de deelname en empowerment bevorderen van zowel onderdanen van derde landen als leden van de gastgemeenschap. Dit betekent dat integratie verder moet gaan dan deelname aan de arbeidsmarkt en kennis van de taal van het gastland. Integratie is het meest doeltreffend wanneer die verankerd is in de levenswijze van de verschillende samenlevingen in Europa.

De Europese Unie is gestoeld op fundamentele waarden zoals democratie, de rechtsstaat en de eerbiediging van grondrechten. In het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie zijn tal van rechten vastgelegd die van cruciaal belang zijn voor het integratieproces, waaronder de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van godsdienst, gelijkheid en non-discriminatie. Het begrijpen en onderkennen van deze fundamentele waarden is essentieel voor het leven in en deelnemen aan de gastgemeenschap. Tezelfdertijd beschermen deze rechten de onderdanen van derde landen en bevorderen deze rechten hun integratie in de maatschappij. In die geest heeft de Raad de integratie van onderdanen van derde landen besproken in het kader van de jaarlijkse dialoog over de rechtsstaat van 2016. Daarbij is herhaald dat het belangrijk is dat de fundamentele waarden een leidende rol hebben en dat het beginsel dat integratie een tweerichtingsproces moet zijn, centraal moet staan.

Dit dynamische tweerichtingsproces inzake integratie houdt in dat van de onderdanen van derde landen wordt verwacht dat zij de fundamentele waarden van de EU aanvaarden en de taal van hun gastland leren, maar ook dat hun doeltreffende mogelijkheden worden geboden om deel te nemen aan de economie en de maatschappij van de lidstaat waarin zij zich vestigen.

Het is belangrijk dat onderdanen van derde landen actief kunnen bijdragen aan het politieke, culturele en sociale leven, en dat zij dat ook doen, zodat zij zich volledig thuis voelen in de gastgemeenschap, en zodat wordt toegewerkt naar een vanuit sociaal-economisch oogpunt welvarende maatschappij. Om te komen tot een open, diverse en inclusieve maatschappij is engagement nodig van zowel de onderdanen van derde landen als de gastgemeenschap. Het is van uitermate groot belang de interculturele dialoog, met inbegrip van de interreligieuze dialoog, te bevorderen en de mensenrechten en Europese waarden uit te dragen.