VERSLAG VAN DE COMMISSIE aan de begrotingsautoriteit over de stand van de algemene-begrotingsgaranties - Op 30 juni 2003 [SEC(2004) 33]

INHOUDSOPGAVE

Deel een: Gebeurtenissen sinds het verslag van 31 december 2002, stand van de risico's en gebruik van begrotingsgaranties

1. Inleiding: aard van de operaties

1.1. Leningen met een macro-economisch doel

1.2. Leningen met een micro-economisch doel

2. Gebeurtenissen sinds het verslag van 31 december 2002

3. Stand van de risico's

3.1. Uitstaand bedrag op 30 juni 2003

3.2 Maximaal jaarlijks risico voor de Gemeenschapsbegroting: op 30 juni 2003 uitbetaalde leningen

3.3 Theoretisch maximaal jaarlijks risico voor de Gemeenschapsbegroting

4. Gebruik van begrotingsgaranties

4.1. Gebruik van kasmiddelen

4.2. Gebruik van het Garantiefonds

5. Analyse van de theoretische lening- en garantiecapaciteit van de Gemeenschap voor derde landen

6. Stand van het Garantiefonds op 30 juni 2003

7. Relatieve soliditeit

Deel twee: Beoordeling van de potentiële risico's: economische en financiële situatie van de derde landen waaraan de belangrijkste leningen zijn verstrekt

1. Inleiding

2. Kandidaat-lidstaten

2.1. Bulgarije

2.2 Roemenië

2.3 Turkije

3. Westelijke Balkan

3.1 Bosnië-Herzegovina (BiH)

3.2 Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië (VJRM)

3.3 Servië en Montenegro

4. Nieuwe Onafhankelijke Staten

4.1 Armenië

4.2 Belarus

4.3 Georgië

4.4 Moldavië

4.5 Tadzjikistan

4.6 Oekraïne

5. Andere derde landen

5.1 Algerije

5.2 Argentinië

5.3 Brazilië

5.4 Jordanië

Lijst van afkortingen

Deel een: Gebeurtenissen sinds het verslag van 31 december 2002, stand van de risico's en gebruik van begrotingsgaranties [1]

[1] WANNEER IN DIT VERSLAG NAAR DE "BIJLAGE" WORDT VERWEZEN, WORDT EEN WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE BEDOELD WAARIN EEN REEKS GEDETAILLEERDE TABELLEN EN TOELICHTINGEN BIJ DIT VERSLAG ZIJN OPGENOMEN.

1. INLEIDING: AARD VAN DE OPERATIES

De door de Gemeenschapsbegroting gedekte risico's houden verband met uiteenlopende lening- en garantieoperaties, die in twee categorieën kunnen worden ingedeeld: leningen met een macro-economisch doel en leningen met een micro-economisch doel.

1.1. Leningen met een macro-economisch doel

De leningen met een macro-economisch doel omvatten in de eerste plaats de betalingsbalansleningen voor lidstaten of derde landen. Aan deze leningen zijn doorgaans strikte economische beleidsvoorwaarden gekoppeld.

1.2. Leningen met een micro-economisch doel

De leningen met een micro-economisch doel dienen voor projectfinanciering. Doorgaans worden ze over een langere periode afgelost met de verwachte opbrengst van de projecten. Deze leningen worden meestal toegekend aan ondernemingen, financiële instellingen of derde landen en worden niet alleen door de garantie van de Gemeenschap, maar ook door de gewoonlijk door banken geëiste garanties gedekt.

Tot deze categorie behoren Euratom- en NCI-leningen [2] in de lidstaten en Euratom- en EIB-leningen buiten de Gemeenschap (in landen van het Middellandse-Zeegebied, Midden- en Oost-Europa, Latijns-Amerika en Azië, en in de Republiek Zuid-Afrika).

[2] GEEN UITBETALINGEN SINDS 1995.

2. GEBEURTENISSEN SINDS HET VERSLAG VAN 31 DECEMBER 2002

Wat de macrofinanciële bijstand aan derde landen betreft, zijn tijdens de verslagperiode geen nieuwe Raadsbesluiten aangenomen, terwijl op grond van bestaande besluiten leningen zijn uitbetaald aan Servië en Montenegro (10 miljoen EUR) en de VJRM (10 miljoen EUR). In juli 2003 zal een nieuwe lening aan Roemenië (50 miljoen EUR) worden uitbetaald.

Tijdens de verslagperiode zijn geen nieuwe Raadsbesluiten tot toekenning van Euratom-leningen aangenomen. Wel werd op grond van een bestaand besluit een tranche van een lening uitgekeerd aan Bulgarije (Kozloduy, 25 miljoen EUR).

3. STAND VAN DE RISICO'S

Er bestaan twee methoden om de risico's voor de Gemeenschapsbegroting te beoordelen:

- aan de hand van het vaak door banken gehanteerde criterium van de totale op een bepaalde datum uitstaande hoofdsom van de operaties (bijlage, tabel A1);

- meer specifiek budgettair, door voor elk begrotingsjaar het maximale bedrag te berekenen dat de Gemeenschap zou moeten uitbetalen mochten alle debiteuren in gebreke blijven.

De tweede methode is op twee verschillende manieren toegepast:

- alleen op de effectieve uitbetalingen tot en met de verslagdatum, ervan uitgaande dat er geen vervroegde aflossingen zijn (tabel A2 (bijlage) toont de ondergrens van dit maximale risico voor de Gemeenschapsbegroting);

- in prospectieve zin, op alle door de Raad goedgekeurde of door de Commissie voorgestelde operaties, om de weerslag ervan op de toekomstige begrotingen te ramen, ervan uitgaande dat de voorstellen van de Commissie worden aanvaard en dat er geen vervroegde aflossingen plaatsvinden (tabel A3 (bijlage) toont de bovengrens van dit maximale risico voor de Gemeenschapsbegroting).

In dit laatste geval wordt een beeld verkregen van het toekomstige risico dat met de voorstellen samenhangt. Wel moeten er aannamen worden gemaakt met betrekking tot de uitbetalingsdata en aflossingsvoorwaarden (voor nadere bijzonderheden, zie bijlage), alsook ten aanzien van de rentetarieven [3] en wisselkoersen [4].

[3] Voor de nieuwe operaties in tabel A3 is een jaarlijkse rentevoet van 5,49% gehanteerd.

[4] Voor leningen in andere valuta's dan de euro zijn de wisselkoersen van 30 juni 2003 toegepast.

De uitkomsten zijn weergegeven in de tabellen A1 tot en met A3 (bijlage), waarin ten aanzien van het risico onderscheid is gemaakt tussen lidstaten en derde landen.

De totalen in de tabellen betreffen risico's van uiteenlopende aard, zoals leningen aan een land in het kader van macrofinanciële bijstand en leningen voor projecten die door de leningnemers worden gegarandeerd in het geval van NCI- of EIB-leningen.

In onderstaande analyse wordt een onderscheid gemaakt tussen het totale risico, het risico van de operaties in de lidstaten en het risico van de operaties in derde landen.

3.1. Uitstaand bedrag op 30 juni 2003

Op 30 juni bedroeg het totale risico 15 067 miljoen EUR, tegen 15 216 miljoen EUR op 31 december 2002. Voor nadere bijzonderheden, zie bijlage (tabel A1).

In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de operaties die van invloed zijn geweest op de ontwikkeling van het uitstaande bedrag sinds het vorige verslag.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

* Alle gegarandeerde leningen aan lidstaten en derde landen.

De uitstaande hoofdsom van de leningen in de lidstaten bedroeg op 30 juni 2003 32 miljoen EUR, tegen 39 miljoen EUR op 31 december 2002.

De uitstaande hoofdsom van de leningen in derde landen bedroeg op 30 juni 2003 15 035 miljoen EUR, tegen 15 177 miljoen EUR op 31 december 2002.

3.2 Maximaal jaarlijks risico voor de Gemeenschapsbegroting: op 30 juni 2003 uitbetaalde leningen

- Het totale risico voor 2003 beloopt 984 miljoen EUR.

- Het risico wegens leningen in de lidstaten beloopt 8 miljoen EUR.

- Het risico wegens leningen in derde landen beloopt 976 miljoen EUR.

Het maximale jaarlijkse risico is weergegeven in tabel A2 (bijlage).

3.3 Theoretisch maximaal jaarlijks risico voor de Gemeenschapsbegroting

Voor 2003 beloopt het theoretische maximale risico 1 106 miljoen EUR. Vanaf 2004 stijgt het tot 3 709 miljoen EUR in 2011.

- De trend van het theoretische maximale risico wegens leningen in de lidstaten is dezelfde als in tabel A2.

- Voor 2003 beloopt het risico wegens leningen in derde landen 1 092 miljoen EUR. Vanaf 2004 stijgt het tot 3 709 miljoen EUR in 2011.

Het theoretische maximale jaarlijkse risico is weergegeven in tabel A3 (bijlage).

4. GEBRUIK VAN BEGROTINGSGARANTIES

4.1. Gebruik van kasmiddelen

Overeenkomstig artikel 12 van Verordening (EG, Euratom) nr. 1150/2000 van de Raad van 22 mei 2000 houdende toepassing van Besluit 94/728/EG, Euratom betreffende het stelsel van eigen middelen van de Europese Gemeenschappen verricht de Commissie betalingen uit haar kasmiddelen om in geval van wanbetaling door een debiteur vertraging bij de dienst van opgenomen leningen en de daaruit voortvloeiende kosten te voorkomen.

4.2. Gebruik van het Garantiefonds

Bij Verordening (EG, Euratom) nr. 2728/94 van de Raad van 31 oktober 1994 (gewijzigd bij Verordening (EG, Euratom) nr. 1149/99 van de Raad van 25 mei 1999) is een Garantiefonds voor externe activiteiten ingesteld. Wanneer de nemer van een door de Gemeenschap toegekende lening in gebreke blijft, wordt binnen drie maanden een beroep op het Garantiefonds gedaan. Wanneer de nemer van een door de EG-begroting gegarandeerde EIB-lening in gebreke blijft, treedt de Gemeenschap op binnen drie maanden na ontvangst van het verzoek van de EIB om honorering van de garantie. De Commissie staat de EIB dan toe de desbetreffende bedragen aan het Garantiefonds te onttrekken.

De achterstandsrente voor de periode tussen de betaling uit de kasmiddelen en de betaling uit het Garantiefonds wordt uit het Fonds in de kas teruggestort.

5. ANALYSE VAN DE THEORETISCHE LENING- EN GARANTIECAPACITEIT VAN DE GEMEENSCHAP VOOR DERDE LANDEN

Wegens het mechanisme van het Garantiefonds is de lening- en garantiecapaciteit van de Gemeenschap voor derde landen beperkt omdat de beschikbare kredieten voor de voorziening van het Fonds afhankelijk zijn van het bedrag dat in de financiële vooruitzichten als garantiereserve is opgenomen [5]. De leningcapaciteit hangt steeds samen met de resterende ruimte in de garantiereserve. Deze ruimte is gelijk aan het verschil tussen de reserve en de raming van de voorziening van het Garantiefonds op grond van de operaties die al zijn goedgekeurd of nog in voorbereiding zijn.

[5] In de financiële vooruitzichten 2000-2006 is 200 miljoen EUR (prijzen van 1999) opgenomen.

In tabel A4 (bijlage) wordt de leningcapaciteit van de Gemeenschap voor derde landen voor de periode 2003-2006 geraamd overeenkomstig het mechanisme van het Garantiefonds. De berekeningsmethode en de verwijzingen naar de regelgeving worden toegelicht in de bijlage.

Uitgaande van de besluiten die al door de Raad of de Commissie zijn goedgekeurd, of die zijn voorgesteld of in voorbereiding zijn (bijlage, tabel A4), wordt de garantiereserve in 2003 naar verwachting voor 168,48 miljoen EUR aangesproken, waardoor eind 2003 48,52 miljoen EUR overblijft.

Rekening houdend met de invloed op de garantiereserve van de voorziening van het Fonds voor al goedgekeurde leningen en voor leningen die voor 2003 worden voorgesteld of nog in voorbereiding zijn, bedraagt de leningcapaciteit per jaar:

- 539,11 miljoen EUR voor leningen met een EG-begrotingsgarantie van 100%; of

- 829,40 miljoen EUR voor leningen met een garantie van 65% (overeenkomstig Besluit 2000/24/EG van de Raad van 22 december 1999).

Op 30 juni 2003 bedroegen de uitstaande leningen en leninggaranties voor derde landen in totaal 17 542 miljoen EUR.

Tabel 2: Uitstaande leningen en leninggaranties voor derde landen op 30 juni 2003

// miljoenen euro's

1. Uitstaande hoofdsom, leningen, macro-financiële bijstand en Euratom // 1 478

2. Uitstaande hoofdsom, EIB // 13 557

3. Uitstaande hoofdsom, achterstallige betalingen // 0

4. Achterstandsrente // 2 360

Verschuldigde rente* // 147

TOTAAL // 17 542

* "Verschuldigde en niet betaalde intresten" in de zin van de verordening tot instelling van het Garantiefonds.

6. STAND VAN HET GARANTIEFONDS OP 30 JUNI 2003

Op 30 juni 2003 bedroeg het Garantiefonds 1 679,65 miljoen EUR.

De verhouding tussen de middelen van het Fonds en het uitstaande bedrag in hoofdsom, in de zin van de verordening tot instelling van het Fonds, beliep 11,1%, wat meer is dan het streefcijfer van 9% van Verordening (EG, Euratom) nr. 1149/1999 tot wijziging van Verordening (EG, Euratom) nr. 2728/94 tot instelling van het Fonds. Volgens de voorschriften wordt het surplus aan het einde van het jaar teruggeboekt naar een specifiek begrotingsonderdeel in de staat van ontvangsten van de algemene begroting van de Europese Gemeenschappen.

In de eerste helft van 2003 werden de volgende bewegingen genoteerd:

- op 22 februari 2003 werd het Fonds ingeschakeld als gevolg van een wanbetaling op een lening aan de Republiek Argentinië ten belope van 2 528 800,19 USD (2 359 615,74 EUR);

- de Commissie werd door de EIB in kennis gesteld van een betalingsachterstand op een andere lening aan de Republiek Argentinië ten bedrage van 2 529 527,79 USD, hetgeen in de tweede helft van 2003 tot een beroep op het Fonds kan leiden;

- netto-inkomsten van 32,7 miljoen EUR uit beleggingen van het Fonds;

- de eerste overdracht uit de reserve voor 2003 (145,67 miljoen EUR) en de terugboeking naar de begroting van het surplus van het Fonds op 31 december 2002 (263,33 miljoen EUR) zullen in de tweede helft van 2003 plaatsvinden. Het resterende kassaldo van 117,66 miljoen EUR zal uit het Fonds in de Gemeenschapsbegroting worden teruggestort.

7. RELATIEVE SOLIDITEIT

De verhouding tussen de stand van het Fonds op 30 juni 2003 (1 679,65 miljoen EUR) en het maximale jaarlijkse risico voor leningen aan derde landen (het totale uitstaande bedrag in hoofdsom en rente: 1 106 miljoen EUR voor 2003, zie tabel A3 (bijlage)) is 152%, hetgeen betekent dat het Fonds in het slechtste geval in staat is alle verplichtingen gedurende meer dan een jaar te dekken.

Deel twee: Beoordeling van de potentiële risico's: economische en financiële situatie van de derde landen waaraan de belangrijkste leningen zijn verstrekt

1. Inleiding

In deel een zijn de kwantitatieve aspecten van het risico voor de algemene begroting toegelicht. Er moet echter ook rekening worden gehouden met de kwalitatieve aspecten, die afhangen van de aard van de operaties en de kredietwaardigheid van de debiteuren. Hieronder worden de recente gebeurtenissen besproken die van invloed kunnen zijn op het landenrisico van de portefeuille.

Zoals in eerdere verslagen wordt in deel twee het landenrisico beoordeeld aan de hand van een tabel van risico-indicatoren (zie bijlage) voor elk derde land dat macrofinanciële bijstand van de EG heeft ontvangen en nog schulden aan de EG en Euratom heeft. Het risico wordt ook beoordeeld voor derde landen die meer dan 2% van de in totaal uitstaande EG-leningen voor hun rekening nemen (vooral wegens garanties op projectleningen van de EIB) en die volgens de criteria van de Wereldbank zeer hoge schulden hebben of waarvan de externe of schuldsituatie ernstige onevenwichtigheden vertoont.

Hierna volgt een analyse van alle onderzochte landen om bij de risicobeoordeling rekening te kunnen houden met de nieuwste gegevens.

De landenanalyse heeft betrekking op 48,6% van de totale vorderingen van de EG wegens leningen of door de begroting gedekte garanties en geeft dus een goed beeld van het risico.

2. Kandidaat-lidstaten

Dankzij solide groeicijfers en een afnemende inflatie zijn de vooruitzichten op economische stabilisatie voor alle kandidaat-lidstaten verbeterd.

2.1. Bulgarije

Ondanks de sombere mondiale economische situatie bleef Bulgarije profiteren van snelle groei en stabiliteit. De reële BBP-groei beliep 4,8% in 2002 en 4,1% in de eerste helft van 2003. De groei wordt geschraagd door een krachtige binnenlandse vraag (particuliere consumptie en investeringen) als gevolg van toenemende werkgelegenheid, netto-inkomsten en bankkredieten. De inflatie vertoont een neerwaartse trend, niet alleen dankzij lage voedselprijzen, maar ook dankzij lage invoerprijzen wegens de depreciatie van de VS-dollar. De werkloosheid is in snel tempo teruggelopen tot 13,2% van de beroepsbevolking in juli 2003, hetgeen neerkomt op een daling met meer dan 4 procentpunten in vergelijking met een jaar eerder. Deze ontwikkeling is toe te schrijven aan de schepping van arbeidsplaatsen in het kader van banenplannen van zowel de particuliere sector als de overheid. Het privatiseringsprogramma vordert langzamer dan verwacht, omdat zich grote moeilijkheden voordoen bij de verkoop van de overheidsbedrijven die het monopolie hebben op telecommunicatie en tabakswaren.

Dankzij de hoge deviezenreserves kon de currency board (1 euro = 1,95583 lev) probleemloos worden gehandhaafd. De wisselkoerskoppeling heeft de concurrentiepositie niet noemenswaardig aangetast, omdat de reële appreciatie van de valuta grotendeels werd gecompenseerd door een hogere productiviteitsgroei.

Het tekort op de lopende rekening was lager dan in voorgaande jaren, wat onder meer terug te voeren was op hogere inkomsten uit toerisme, lagere rentebetalingen en grotere lopende overdrachten. In de eerste helft van 2003 is het tekort echter wederom toegenomen als gevolg van grotere tekorten op de handels- en inkomstenrekeningen. De netto-instroom van buitenlandse directe investeringen was in 2002 ontoereikend om het tekort op de lopende rekening voor dat jaar volledig te dekken. In 2002 was de instroom van BDI immers slechts van ongeveer dezelfde orde van grootte als in het eerste halfjaar van 2003 alleen. De deviezenreserves van de centrale bank bleven toenemen en zijn thans goed voor bijna 6 maanden goederen- en diensteninvoer.

De begrotingsdiscipline is volgehouden, hetgeen tot de interne en externe stabilisatie heeft bijgedragen. De overheidssector boekte in 2002 een tekort (op kasbasis) van 0,7% van het BBP, wat vergelijkbaar is met vorige jaren. In de eerste helft van 2003 was er sprake van een begrotingsoverschot (op kasbasis) van ongeveer 1,8% van het BBP. De overheidsschuld is snel teruggelopen, namelijk van ruim 100% van het BBP in 1997 tot 56% van het BBP eind 2002. De totale buitenlandse schuld is gedaald tot ver onder de 70% van het BBP. Ter beperking van de risico's voert de overheid een actief schuldbeheer door geleidelijk over te schakelen van VS-dollars naar euro's, van kortlopende naar langlopende schuld, van obligaties met een variabele rente naar obligaties met een vaste rente en van buitenlandse naar binnenlandse financiering. Dit komt tot uiting in iets betere kredietratings voor het land.

2.2 Roemenië

In de eerste helft van 2003 bleven de macro-economische trends positief: er was sprake van een solide groei en een afnemende inflatie. De macro-economische risico's zijn evenwel toegenomen doordat het externe tekort wederom begon op te lopen ten gevolge van forse reële loonstijgingen en een krachtige groei van de kredietverlening.

Ondanks een minder gunstig internationaal klimaat bleef de economie een stevige groei vertonen. Na in 2002 met 4,9% te zijn gegroeid, nam het BBP in het eerste halfjaar van 2003 immers opnieuw met 4,3% op jaarbasis toe. Anders dan in 2002, toen de netto-uitvoer in positieve zin tot de economische expansie had bijgedragen, werd het herstel in de loop van 2003 echter steeds onevenwichtiger. Fors stijgende nettolonen en een krachtige expansie van het consumentenkrediet leidden in het tweede kwartaal tot een versnelling van de groei van het gezinsverbruik tot 7,4% op jaarbasis. Aangezien ook de investeringsuitgaven in eenzelfde snel tempo (7,9%) bleven toenemen, gaf de invoer opnieuw een krachtige groei met 12,1% te zien. De uitvoergroei is met 5,4% op jaarbasis scherp vertraagd, waardoor de groeibijdrage van de netto-uitvoer wederom negatief werd.

Dit alles had tot gevolg dat, anders dan in 2002, toen de economische groei gepaard ging met een grotere binnen- en buitenlandse stabilisatie, in 2003 de inflatie weliswaar bleef afnemen (tot 14,2% op jaarbasis in augustus), maar het tekort op de lopende rekening begon op te lopen na in 2002 scherp te zijn gedaald tot 3,4% van het BBP. Vanaf het tweede kwartaal van 2003 deden stijgende uitgaven voor de invoer van goederen en de betalingen aan het buitenland van niet-arbeidsinkomsten het tekort op de lopende rekening over de laatste twaalf maanden toenemen tot naar schatting 4,1% van het BBP.

Roemenië bleef echter met succes een beroep doen op de internationale financiële markten doordat de ratings van zijn overheidspapier herhaaldelijk werden verhoogd. Na eind 2002 te zijn toegenomen tot 14,9 miljard EUR (of 34,4% van het BBP), is de buitenlandse schuld in de eerste vijf maanden van 2003 teruggelopen tot 14,4 miljard EUR, maar dit was uitsluitend toe te schrijven aan de appreciatie van de euro. Ook is de schuld in juli 2003 toegenomen als gevolg van een nieuwe emissie waarbij voor een bedrag van 700 miljoen EUR aan obligaties met een looptijd van 7 jaar is uitgegeven. Het is vooral dankzij deze emissie dat de deviezenreserves, die in de eerste helft van 2003 enigszins waren afgenomen, tegen augustus 2003 waren toegenomen tot 6,6 miljard EUR, hetgeen neerkomt op ruim vier maanden invoer.

In een poging de verslechtering van de externe rekeningen tegen te gaan, hebben de autoriteiten er eind augustus in het kader van de laatste evaluatie van de SBO door het IMF mee ingestemd het beleid te verstrakken door de rente te verhogen en de energieprijzen op te trekken.

Hoewel het nog te vroeg is om het effect van deze maatregelen te beoordelen, mag toch worden aangenomen dat een voorzichtig begrotings- en loonbeleid en een voortgezette reductie van het tekort uit hoofde van activiteiten buiten de begroting nodig zullen zijn om op het pad naar grotere macro-economische stabiliteit te blijven.

2.3 Turkije

De reële BBP-groei is vertraagd van 8,1% in het eerste kwartaal van 2003 tot 3,9% in het tweede kwartaal. Gemiddeld is de reële productie niettemin met 5,8% toegenomen in vergelijking met dezelfde periode een jaar eerder. Uitvoer en voorraadaanvulling blijven evenwel de voornaamste drijvende krachten achter de economische groei vormen, terwijl de groeibijdrage van de particuliere consumptie beperkt blijft. Als gevolg van de invoerintensieve voorraadaanvulling is er sprake van een vrij sterke invoergroei, wat tot een snelle verslechtering van het externe evenwicht leidt. Tot dusver zijn de economische gevolgen van de crisis in het buurland Irak zeer beperkt gebleven. Vooral in het licht van de reactie van de financiële markten kan dit worden gezien als een teken van een groter marktvertrouwen en een toegenomen schokbestendigheid van de Turkse economie. Mede vanwege de stevigheid van de Turkse lira is het tekort op de lopende rekening toegenomen doordat ingevoerde grondstoffen goedkoper worden en de concurrentiepositie van de Turkse uitvoersector verslechtert. Tot dusver zijn de Turkse exporteurs er evenwel in geslaagd hun marktaandelen en winstmarges te handhaven door de productiviteit te verhogen en de loonstijging binnen de perken te houden.

De inflatoire spanningen zijn verder afgenomen: de consumentenprijsinflatie in de twaalf maanden tot en met augustus 2003 bedroeg 25%. Gezien de ontwikkelingen van de laatste maanden lijkt de CPI-doelstelling van 20% voor het einde van het jaar binnen bereik. De indrukwekkende vermindering van de inflatoire spanningen wordt in de hand gewerkt door de zwakke binnenlandse vraag (die het doorberekenen van prijsstijgingen van primaire grondstoffen aan consumenten bemoeilijkt) en de stevigheid van de Turkse valuta (die invoergoederen, zoals olieproducten, goedkoper maakt).

De overheidsfinanciën beantwoorden grotendeels aan de doelstellingen van het IMF, dat voor de periode 2003-2004 uitgaat van een primair overheidsoverschot van 6,5% van het BBP. Naar aanleiding van budgettaire ontsporingen en toegenomen kosten van het socialezekerheidsstelsel in de eerste helft van het jaar heeft de overheid in juli aanvullende maatregelen (ten belope van circa 0,75% van het BBP) aangekondigd om ervoor te zorgen dat het na te streven primaire overschot wordt gehaald. Uitgaande van aanzienlijke primaire overschotten, een krachtige groei en dalende rentetarieven wordt verwacht dat de schuldquote in de nabije toekomst een scherpe daling te zien zal geven. In april 2003 maakten de Turkse autoriteiten bekend dat het overheidstekort en de schuldquote in 2002 waren uitgekomen op respectievelijk 10% en 95% van het BBP. Voor 2003 verwachten de Turkse autoriteiten een tekort van 7,2% van het BBP en een schuldquote van 86,3% van het BBP.

3. Westelijke Balkan

De binnen- en buitenlandse schuld blijft hoog in alle landen behalve in de VJRM, waar de aanhoudende etnische spanningen op middellange termijn het belangrijkste risico blijven.

3.1 Bosnië-Herzegovina (BiH)

In het kader van het lopende IMF-programma (volledig op schema) heeft BiH de macro-economische stabiliteit en een lage inflatie weten te handhaven en verdere inspanningen geleverd op het gebied van de begrotingsconsolidatie. Onder de negatieve invloed van de externe omgeving zijn de groeivooruitzichten voor 2003 echter neerwaarts herzien: thans wordt een reële BBP-groei van 3,3% verwacht, tegen bijna 4% in 2002. In het licht van de afnemende officiële hulp staat BiH nog steeds voor de uitdaging een duurzame autonome economische groei te bewerkstelligen. Als gevolg van een strikte handhaving van de currency board is de inflatie onder controle gebleven: in de eerste drie maanden van 2003 bedroeg deze gemiddeld 0,5%.

Voorts hebben de autoriteiten in mei de leden van de nieuwe raad van bestuur van de centrale bank benoemd vóór de aanvang van hun nieuwe mandaat in augustus, en aldus de continuïteit van deze succesrijke instelling gewaarborgd.

De overheidsuitgaven blijven weliswaar hoog, maar zullen naar verwachting toch teruglopen van 56% van het BBP in 2002 tot 53% van het BBP in 2003. Na de betere belastinginning in 2002, waardoor het geraamde geconsolideerde begrotingstekort voor dat jaar neerwaarts werd herzien tot 9,6% van het BBP (4,3% na giften), streven de autoriteiten voor 2003 naar een tekort van 6,4% van het BBP (2,2% na giften). Wanneer de binnen- en buitenlandse schulden (bevroren deviezenrekeningen en binnenlandse achterstallige betalingen) worden samengeteld, bedraagt de totale schuldquote 80% van het BBP. Ook oorlogsschadeclaims vormen een potentieel risico.

In tegenstelling tot eerdere ramingen blijkt uit herziene gegevens dat het tekort op de lopende rekening er in 2002 sterk op achteruit is gegaan en 20% van het BBP (exclusief officiële overdrachten) bedroeg. Deze verslechtering is vooral toe te schrijven aan het effect van de forse stijging van de kredietverlening en van betere grenscontroles op de invoer. Positief is dat een groter deel van de kapitaalrekening werd gefinancierd door middel van BDI, die bijna een verdubbeling te zien gaven. In het eerste kwartaal van 2003 was enige verbetering merkbaar: het tekort op de lopende rekening kwam 5,5% lager uit dan in het eerste kwartaal van 2002. De verslechtering van het tekort op de lopende rekening begint door te werken in de bruto deviezenreserves, die in het eerste kwartaal van 2003 zijn afgenomen tot 3,5 maanden invoer (tegen 4,7 maanden eind 2002).

De buitenlandse schuld beliep eind 2002 47% van het BBP (neerwaarts herzien van 52%) en zal naar verwachting op middellange termijn licht blijven afnemen. De schuldendienst, die in 2002 begon toe te nemen (8,5% van de uitvoer), zal in 2003 nog verder oplopen (9,3% van de uitvoer) - vooral ten gevolge van aflossingen aan het IMF en de Wereldbank -, maar de komende jaren afnemen. BiH heeft geen kredietrating. Voor de transitie-indicatoren van de EBWO, die de voortgang van de hervormingen in Midden- en Oost-Europa weergeven, is de score van BiH aan de lage kant, al is er enige vooruitgang merkbaar.

Hoewel BiH in het eerste halfjaar van 2003 zijn verplichtingen uit hoofde van zijn buitenlandse schuldendienst bleef nakomen, bleven de betalingsbalans en de schuldpositie tegenover het buitenland algemeen genomen kwetsbaar als gevolg van grote buitenlandse tekorten, afnemende buitenlandse bijstand en hoge binnen- en buitenlandse overheidsschulden.

3.2 Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië (VJRM)

Volgens economische gegevens voor de eerste maanden van 2003 is er sprake van enige lichtpuntjes na de bescheiden groei van 0,7% op jaarbasis in 2002. Afgaande op voorlopige informele ramingen is de BBP-groei in het eerste kwartaal van 2003 uitgekomen op 2,2%. Zowel de reële BBP-groei als de gemiddelde inflatie zou aan het einde van het jaar ongeveer 3% bedragen. In april 2003 heeft het College van Bewindvoerders van het IMF zijn goedkeuring gehecht aan een nieuwe SBO van 14 maanden met de VJRM voor een bedrag van 20 miljoen SDR (circa 25 miljoen EUR). De voor 2003 met het IMF overeengekomen begroting voorziet in een overheidstekort van 2% van het BBP, hetgeen een aanzienlijke begrotingsaanpassing van meer dan 3% inhoudt ten opzichte van 2002. Tijdens de eerste vijf maanden van 2003 heeft de centrale overheid de begroting op bevredigende wijze uitgevoerd: er werd een overschot van 0,1% van het BBP geboekt, terwijl een tekort van 1,2% werd verwacht.

Het handelsverkeer met het buitenland is in de eerste vijf maanden van 2003 met 27% toegenomen ten opzichte van dezelfde periode een jaar eerder. De invoer is veel sneller gestegen dan verwacht, hetgeen bijdroeg tot een toename van het handelstekort tot bijna 400 miljoen USD in de eerste vijf maanden van 2003. Voor heel 2003 wordt een tekort op de lopende rekening van ongeveer 7% van het BBP voorspeld. Er wordt op aanzienlijke buitenlandse financiële bijstand van meer dan 130 miljoen USD gerekend om het tekort op de betalingsbalans te dekken.

In de eerste helft van het jaar werden de deviezenreserves gehandhaafd op een niveau equivalent met vier maanden invoer, wat overeenstemt met het streefcijfer dat in het IMF-programma is vastgesteld. De buitenlandse schuld bedroeg eind 2002 bijna 40% van het BBP en bleef daarmee op een vrij bescheiden peil in vergelijking met andere landen uit de regio. Verwacht wordt dat zij in de loop van 2003 met ongeveer drie procentpunten zal afnemen.

Op korte termijn lijken er geen grote risico's te bestaan, afgezien van de verwachte toename van de overheidsuitgaven in de tweede helft van het jaar waardoor de kasstromen in de economie zouden kunnen aanzwellen en er enige druk op de vaste wisselkoers zou kunnen ontstaan mochten deze kasstromen naar buitenlandse goederen worden gekanaliseerd. De grootste risico's op middellange termijn blijven samenhangen met de aanhoudende etnische spanningen in het land.

Algemeen genomen is het risicoprofiel van het land in het eerste halfjaar van 2003 verbeterd dankzij de ondertekening van de nieuwe IMF-overeenkomst, die voor een gezond macro-economisch kader op middellange termijn en de vrijmaking van bevroren buitenlandse bijstand heeft gezorgd. Dit alles komt tot uiting in de ratings die de voornaamste ratingbureaus aan het land hebben toegekend.

3.3 Servië en Montenegro

In de eerste helft van 2003 bleef het macro-economisch beleid in Servië en Montenegro gericht op de ondersteuning van de macro-economische stabiliteit, hetgeen spoort met het lopende IMF-programma, een in mei 2002 goedgekeurde uitgebreide financieringsfaciliteit voor een periode van drie jaar. De structurele hervormingen werden voortgezet, zij het in een ietwat trager tempo dan het voorgaande jaar, vooral wat de herstructurering van grote bedrijven betrof. Voor 2003 wordt een reële BBP-groei voorspeld van 4%.

Tot dusver geven de feitelijke externe ontwikkelingen in 2003 een gemengd beeld te zien. De lopende rekening lijkt vooral dankzij de geringere invoervraag enigszins te zijn verbeterd, maar de kapitaalrekening kwam in het eerste kwartaal van dit jaar onder druk te staan als gevolg van een aantal factoren, zoals onder meer de terugkoop van de aandelen in de Servische telecommunicatiemaatschappij van Telecom Italia, enige vertragingen bij het verkrijgen van buitenlandse bijstand en een algemeen tijdelijk vertrouwensverlies na de moord op de Servische premier in maart. Dit leidde tot een tijdelijke daling van de officiële deviezenreserves, die tijdens het tweede kwartaal ruimschoots werd goedgemaakt. In het eerste halfjaar van 2003 als geheel zijn de officiële reserves met circa 250 miljoen USD toegenomen. De dinar is met ongeveer 5 à 6% in waarde gedaald ten opzichte van de euro, maar de reële effectieve wisselkoers is vrijwel ongewijzigd gebleven, hetgeen spoort met de doelstelling van de autoriteiten om van het wisselkoersbeleid gebruik te maken om de inflatieverwachtingen onder controle te houden en tegelijkertijd rekening te houden met de concurrentiepositie van de exportsector.

Na de moord op premier Djinjic in maart 2003 lijken de externe vooruitzichten van het land, en dan vooral de vooruitzichten op het gebied van de instroom van particulier kapitaal, met inbegrip van BDI, minder zeker. Tegen deze achtergrond heeft het IMF zijn betalingsbalansprognoses voor het lopende jaar herzien. Deze bijstelling vond plaats in het kader van de tweede tussentijdse beoordeling van het IMF-programma, die eind juli 2003 met succes door het College van Bewindvoerders is voltooid. In de herziene prognoses wordt uitgegaan van grotere betalingsbalanstekorten, die onder meer ook te wijten zijn aan een geringer dan verwachte netto-instroom van BDI (623 miljoen USD in plaats van 731 miljoen USD).

Nadat in november 2001 met de Club van Parijs een schuldherschikkingsovereenkomst werd bereikt, wordt aanzienlijke schuldverlichting verleend door de officiële crediteuren. De onderhandelingen met de Club van Londen van particuliere crediteuren zijn daarentegen nog niet afgerond. Eind 2002 bedroeg de buitenlandse schuld 11,8 miljard USD of 76% van het BBP. Het land blijft daarmee een van de landen met de zwaarste schuldenlast in de regio, vooral in verhouding tot het niveau van de uitvoer.

Verwacht wordt dat de verplichtingen uit hoofde van de schuldendienst aanzienlijk zullen toenemen van ongeveer 183 miljoen USD in 2002 (5,7% van de goederen- en dienstenuitvoer) tot 466 miljoen USD (10,7%) in 2003 en 761 miljoen USD (14,8%) in 2004.

Dit percentage zal in de loop van het decennium verder verslechteren als gevolg van het verstrijken van aflossingsvrije perioden voor de herschikte schuld en een groter beroep op leningen met een kortere looptijd.

4. Nieuwe Onafhankelijke Staten

Voor alle landen van de regio, op Oekraïne na, blijft de houdbaarheid van de schuld een belangrijk probleem, dat verdere vooruitgang bij het doorvoeren van structurele hervormingen noodzakelijk maakt.

4.1 Armenië

De Armeense economie bleef ook in de eerste helft van 2003 sterk groeien met een reële BBP-groei van 14,8% op jaarbasis. In 2002 bedroeg de reële BBP-groei 12,9%. De economische groei wordt gedragen door de diamantsector, de bouwnijverheid, de mijnbouw en de metaalindustrie. De huidige forse groei in de bouwnijverheid wordt grotendeels gefinancierd door middel van particuliere overdrachten uit het buitenland, terwijl de mijnbouw en de metaalindustrie hebben geprofiteerd van buitenlandse directe investeringen. De centrale bank streeft ernaar de inflatie beneden de 3% te houden. Medio 2003 trok de consumentenprijsinflatie evenwel aan tot 4% op jaarbasis als gevolg van tijdelijke tekorten in de voedselvoorziening en prijsstijgingen voor nutsvoorzieningen.

De overheid is er in 2002 in geslaagd het begrotingstekort aanzienlijk te reduceren. Het tekort van de centrale overheid is in 2002 met 0,6% (tegen 3,8% in 2001, op basis van verbintenissen) lager uitgekomen dan voorspeld. De uitgaven waren minder hoog dan verwacht en de doelstellingen op het gebied van de belastinginning werden probleemloos gehaald. De stijging van de belastingontvangsten als percentage van het BBP (14,6% in 2002, tegen 14,4% in 2001) was vooral toe te schrijven aan de BTW-ontvangsten, die door zowel de sterke groei van de binnenlandse vraag als een verbetering van de belastingadministratie een toename te zien gaven. Volgens voorlopige informatie bleven de belastingontvangsten in de eerste helft van 2003 een forse nominale groei van ongeveer 12% vertonen.

Het tekort op de lopende rekening werd in 2002 verder teruggedrongen tot circa 6,5% van het BBP (9,5% in 2001). In de eerste helft van 2003 stegen de invoeruitgaven sneller dan de uitvoeropbrengsten, maar de verwachte officiële en particuliere overdrachten zouden ervoor zorgen dat het tekort slechts in geringe mate verslechtert ten opzichte van vorig jaar. In februari 2003 is Armenië officieel tot de Wereldhandelsorganisatie toegetreden.

De buitenlandse schuld van Armenië (overheidsschuld plus door de overheid gegarandeerde schuld) bedroeg eind maart 2003 1,03 miljard USD en bleef daarmee op hetzelfde nominale peil als eind 2002, toen zij 43,3% van het BBP uitmaakte. Bijna 80% van de schuld bestaat uit goedkope leningen. De contante nettowaarde ervan is afgenomen van 129% van de uitvoer in 2001 tot naar schatting 120% in 2002. De schuldendienst vertegenwoordigde ongeveer 10% van de goederen- en dienstenuitvoer. Verwacht wordt dat de contante nettowaarde van de buitenlandse schuld als gevolg van de met Rusland overeengekomen schulden/aandelenruil zal afnemen tot 91% van de uitvoer in 2003, wanneer de ruil effectief plaatsvindt. De bruto deviezenreserves van de centrale bank namen in 2002 toe tot ongeveer 4,5 maanden uitvoer, wat als ruim voldoende mag worden aangemerkt.

4.2 Belarus

De sterke vertraging van de economische groei in de afgelopen jaren (van ruim 10% op jaarbasis vijf jaar geleden tot ongeveer 3,5% in 2003) legt op markante wijze de beperkingen bloot van het Belarussische economische model. Eind jaren negentig liet Belarus nog de hoogste groeicijfers van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten optekenen, maar sinds 2001 is het land achterop geraakt bij diverse landen die tijdens het sovjettijdperk met vergelijkbare economische omstandigheden werden geconfronteerd.

Om zelfs maar een zwakke economische groei te kunnen realiseren, is Belarus aangewezen op het instandhouden van zijn nauwe banden met Rusland, aangezien Belarus een groot deel van zijn industrieproducten naar dit land uitvoert. Het feit dat Belarus al te veel op de Russische markt vertrouwt, heeft echter tot het ontstaan van een volatiel klimaat voor de Belarussische producenten geleid, zoals is gebleken na de scherpe depreciatie van de Russische roebel in augustus 1998, toen een daling van de Russische vraag naar Belarussische industrieproducten tot een sterke vertraging van de Belarussische groei leidde.

Het Belarussische economische model wordt volledig door de staat gecontroleerd en is erop gericht de sterke greep van de administratie op de politieke en economische ruimte van het land te bestendigen en sociale onrust te voorkomen. De overheid zorgt voor een hoge werkgelegenheid, een verregaande subsidiëring en stijgende reële lonen. De ineenstorting van de economie kon echter alleen worden afgewend door middel van een gestage stroom van goedkope kredieten aan de landbouw, de bouwnijverheid en een bepaald aantal verwerkende industrieën. Deze stroom werd mogelijk gemaakt door de onafhankelijkheid van de centrale bank van Belarus te beknotten en door commerciële banken ertoe te dwingen goedkope leningen toe te kennen, wat ten koste ging van een torenhoge inflatie, talrijke schaarsten en de ineenstorting van de koers van de nationale munteenheid. De hoge inflatie is een direct gevolg van het expansieve monetaire beleid dat moet worden gevoerd om verouderde en inefficiënte economische structuren te handhaven. Hoewel de overheidsambtenaren zich bewust zijn van de aan inflatie verbonden gevaren en van de gevolgen van een ontoereikende instroom van deviezen, willen zij geen afstand doen van het economische model dat hun politieke controle en hun reden van bestaan bestendigt. Het hardnekkig vasthouden aan dit standpunt heeft de hervatting van financiering door het IMF tot dusver steeds geblokkeerd.

Sinds begin 2000 heeft de regering er, zij het met tegenzin, evenwel mee ingestemd de diverse wisselkoersen van de munteenheid tot één enkele wisselkoers samen te voegen, alle niet in de begroting voorkomende transacties van de centrale bank te vervangen door in de overheidsbegroting opgenomen subsidies en de druk op de commerciële banken om krediet te verlenen aan sleutelsectoren te verminderen. Met de liberalisering van de wisselkoers door de overheid en de voorgenomen muntunie met Rusland kan een belangrijke stap in de goede richting worden gezet, mits deze initiatieven met veelomvattende structurele hervormingen gepaard gaan. Aangezien de Belarussische autoriteiten echter niet aan deze eis willen of kunnen voldoen en dringend behoefte hebben aan deviezen om de inflatie terug te dringen, wenden zij zich steeds meer tot Rusland. Dit land heeft leningen verstrekt om de Belarussische roebel te helpen stabiliseren en zal dit wellicht blijven doen in de aanloop naar de geplande muntunie tussen beide landen. Sinds eind 2001 onderhandelt de regering over de verkoop van petrochemische bedrijven aan Russische ondernemingen - in de hoop dat dit de extra financiering kan opleveren die nodig is om de economische groei en de lage werkloosheid te handhaven zonder het huidige beleid te hoeven wijzigen. De goede begrotingspositie van het land vormt het enige lichtpuntje tegen de achtergrond van een in alle andere opzichten bijzonder zwakke economische prestatie, wat verklaart waarom de kredietrating van het land enigszins is verbeterd.

4.3 Georgië

Uit voorlopige gegevens voor de eerste helft van 2003 blijkt dat de reële BBP-groei met 8,6% op jaarbasis (tegen een reële BBP-groei van 5,4% in 2002 als geheel) hoger is uitgekomen dan verwacht.

De aanleg van een nieuwe oliepijpleiding van Azerbeidzjan door Georgië naar Turkije heeft grote invloed op de Georgische economie in 2003 en 2004. Er is sprake van overloopeffecten naar andere economische sectoren, zoals de vervoersector en andere diensten. Ook de industriële productie en de landbouw zijn recentelijk vrij fors gegroeid. De productie blijft echter hinder ondervinden van onderbrekingen in de energievoorziening. Ten gevolge van een goede oogst en een vrij krap monetair beleid is de consumentenprijsinflatie in de eerste helft van 2003 enigszins vertraagd ten opzichte van 2002, toen de gemiddelde inflatie 5,6% bedroeg.

In 2002 zijn enkele maatregelen genomen om de belastinginning te verbeteren, maar de tenuitvoerlegging ervan liet in de eerste helft van 2003 nog te wensen over.

Het regeringsvoorstel voor een ingrijpender hervorming van de belastingwetgeving is door het parlement geblokkeerd. Wegens te optimistische ramingen van de niet-fiscale ontvangsten (met name van privatiseringsopbrengsten en giften) staat de overheid onder sterke druk om de uitgaven in 2003 te beperken. In maart 2003 stelde het IMF als voorwaarde voor de hervatting van de financiering dat de overheid budgettaire aanpassingsmaatregelen moest nemen ten belope van circa 1,5% van het BBP. Daar deze maatregelen niet door het parlement werden goedgekeurd, is de PRFG-overeenkomst van Georgië met het IMF in feite buiten werking getreden.

Het tekort op de lopende rekening beliep in 2002 naar schatting 7% van het BBP. Vanwege een snelle stijging van de invoer tijdens de aanleg van de oliepijpleiding Bakoe-Tbilisi-Ceyhan en van een parallelle gaspijpleiding zal het tekort op de lopende rekening in 2003-2004 naar verwachting verslechteren tot 12 à 17% van het BBP. Deze stijging van het tekort zal worden gedekt door buitenlandse directe investeringen. De bruto deviezenreserves van de centrale bank zijn in 2002 weliswaar toegenomen, maar dekken nog altijd slechts 1,7 maanden uitvoer.

De buitenlandse schuld (overheidsschuld plus door de overheid gegarandeerde schuld) van Georgië bedroeg eind 2002 circa 1,75 miljard USD (ongeveer 52% van het BBP). De contante nettowaarde ervan bedraagt meer dan 300% van de inkomsten van de centrale overheid. Wegens de verwachte stijging van de externe schuldendienst vanaf 2003 zal Georgië waarschijnlijk opnieuw trachten een herschikking van zijn bilaterale schulden te bedingen. Doordat de overeenkomst met het IMF is ontspoord, zal Georgië echter geen verzoek kunnen richten tot de Club van Parijs voor een verlenging van de consolidatieperiode om met de in 2003 vervallende schulden rekening te houden, zoals aanvankelijk in de in maart 2001 met de crediteuren van de Club van Parijs gesloten overeenkomst was afgesproken. De houdbaarheid van de schuld op korte en middellange termijn blijft daardoor nog steeds een ernstig probleem vormen.

4.4 Moldavië

Verwacht wordt dat de algemeen genomen gezonde beleidsmix zal resulteren in een vrij krachtige groei van ongeveer 4 à 5% en grote prijs- en wisselkoersinstabiliteit zal tegengaan. De hervormingen blijven echter slechts langzaam vorderen en de economie berust nog steeds op een smalle basis. Dit brengt aanzienlijke risico's met zich mee, die nog worden verergerd doordat er sprake is van een hoog structureel tekort op de lopende rekening van Moldavië. Ook al zouden de olieprijzen snel dalen tegen 2004 en zouden de uitvoerprijzen van voedingsmiddelen en dranken in 2003-2004 een cumulatieve toename van 4% te zien geven, dan nog zal Moldavië in de komende jaren naar verwachting jaarlijkse handelstekorten van grofweg 25% van het BBP en jaarlijkse lopende-rekeningtekorten tussen 7 en 8% van het BBP boeken.

De uit de smalle exportbasis van Moldavië voortvloeiende risico's worden tot op zekere hoogte getemperd doordat de overdrachten (hoofdzakelijk technische bijstand en humanitaire hulp) naar alle waarschijnlijkheid een groot overschot zullen blijven vertonen en doordat er sprake zal blijven van een grote instroom van overmakingen uit het buitenland (die als inkomsten in plaats van als overdrachten worden geboekt). Deze blijven van cruciaal belang voor Moldavië, dat moeilijkheden zal blijven ondervinden om toegang te krijgen tot externe financiering of om investeringen aan te trekken. De instroom van buitenlandse directe investeringen (BDI) zal beperkt blijven en de euro-obligatiemarkt ontoegankelijk.

De overheid zal de sinds 1999 gerealiseerde verbeteringen op budgettair gebied vermoedelijk niet terugdraaien, maar heeft weinig manoeuvreerruimte gezien de beperkte financieringsmogelijkheden. In 2003 is zij er niet in geslaagd financiering van het IMF en de Wereldbank los te weken, op een aantal kleine bedragen voor specifieke projecten na. Het streefbedrag van 685 miljoen lei (48 miljoen USD) voor de privatiseringsopbrengsten blijft onrealistisch. Daar de overheid met een financieringstekort en met omvangrijke verplichtingen uit hoofde van schuldaflossingen werd geconfronteerd, zag zij zich verplicht haar begroting voor 2003 te herzien en een overschot na te streven. Naar het zich laat aanzien zal de binnenlandse overheidsschuld wederom fors toenemen, daar het parlement de overheid reeds heeft toegestaan bijna 600 miljoen lei te lenen bij de centrale bank van Moldavië.

In 2004 zullen de problemen inzake de begrotingsplanning en -uitvoering er vermoedelijk niet op verbeteren als gevolg van een tekortschietende administratieve capaciteit, het voortdurende risico dat het parlement populistische maatregelen doordrukt, en extra vertragingen bij de instroom van multilaterale en bilaterale financiering. Met name in het eerste kwartaal van 2004 is er sprake van enorme verplichtingen uit hoofde van de schuldendienst, wat ernstige problemen kan opleveren.

4.5 Tadzjikistan

De krachtige economische groei in Tadzjikistan hield ook aan in de eerste helft van 2003, toen de reële BBP-groei volgens voorlopige gegevens ongeveer 8,5% op jaarbasis bedroeg. Voor geheel 2002 werd een groeicijfer van 9,1% opgetekend. De industriële productie wordt nog steeds gedomineerd door de aluminiumsector met een aandeel van circa 60%, maar in de eerste helft van 2003 waren er ook tekenen van herstel in de lichte industrie merkbaar. Ook in de landbouwsector houdt de vrij sterke groei aan onder invloed van de katoenproductie. De consumentenprijsinflatie bevindt zich met een jaargemiddelde van ongeveer 15% nog steeds op een hoog peil, wat niet alleen is toe te schrijven aan exogene factoren (strenge winter, energieprijzen), maar ook aan incidentele ontsporingen van het monetaire beleid.

Het algemene begrotingssaldo voor 2002 was beter dan voorspeld omdat de overheid de hoger dan verwachte ontvangsten aanwendde voor schuldvermindering in plaats van voor uitgavenverhogingen. Dit had tot gevolg dat de overheidsbegroting met een gering tekort van 0,1% (exclusief openbare investeringsprojecten ten belope van ongeveer 2,5% van het BBP) vrijwel in evenwicht was. Wegens de forse economische groei en een betere belastinginning stegen de belastingontvangsten als percentage van het BBP van 14,1% in 2001 tot 14,7% in 2002. In 2003 zijn de belastingontvangsten tot dusver hoger uitgekomen dan de prognoses. In overeenstemming met het vorig jaar goedgekeurde strategiedocument voor armoedebestrijding blijft de overheid een voorzichtig begrotingsbeleid voeren om ruimte te scheppen voor de hoognodige verhogingen van de uitgaven voor sociale zekerheid en gezondheidszorg.

Het tekort op de lopende rekening liep in 2002 terug tot ongeveer 2,8% (7,2% in 2001). Indien de overdrachten buiten beschouwing worden gelaten, bedroeg het tekort naar schatting 18% van het BBP. In 2003 zal het ten dele als gevolg van een verwachte vermindering van de humanitaire hulp en andere overdrachten vermoedelijk opnieuw toenemen. De verslechtering zal evenwel worden getemperd door een herstel van de uitvoerprijzen van katoen en aluminium in combinatie met een groei van de uitvoervolumes.

De bilaterale schuldherschikkingsovereenkomsten met Rusland en Oezbekistan droegen bij tot een daling van de buitenlandse schuld van Tadzjikistan van 1 017 miljoen USD (98% van het BBP) eind 2001 tot 976 miljoen USD (82% van het BBP) eind vorig jaar. De schuldendienst vertegenwoordigde meer dan 40% van de belastingontvangsten en ongeveer 23% van de uitvoer, waardoor hij een zware last betekende voor het land. De bruto deviezenreserves van de centrale bank beliepen eind 2002 96 miljoen USD, maar zijn nadien niet in hetzelfde tempo gestegen als de invoer. Dit had tot gevolg dat de internationale reserves begin 2003 goed waren voor slechts 1,8 maanden invoer.

4.6 Oekraïne

De BBP-groei versnelde van 4,1% in 2002 tot 7,5% in de eerste helft van 2003 (op jaarbasis) en kwam daarmee ruim hoger uit dan verwacht. Aangenomen wordt dat het BBP over geheel 2003 met 5 à 6% zal toenemen. Deze snelle economische expansie in combinatie met het effect van de tegenvallende oogst op de voedselprijzen heeft de inflatoire spanningen wederom doen toenemen (na de nooit eerder geziene deflatie van vorig jaar), al zal de inflatie in 2003 vermoedelijk toch onder de 10% blijven. Als gevolg van de sneller dan verwachte economische groei is de ontwikkeling van de belastingontvangsten in de eerste helft van het jaar veel gunstiger uitgevallen dan geraamd (de overheid boekte een geconsolideerd kasoverschot van 1% van het jaarlijkse BBP). De regering dient echter nog aanzienlijke achterstanden op BTW-terugbetalingen weg te werken (eind juni 2003 werden deze achterstanden op ongeveer 2,5 miljard USD geschat).

De autoriteiten zijn informeel met het IMF overeengekomen in 2004 een geconsolideerd begrotingstekort van 1,4% van het BBP na te streven.

De betalingsbalanspositie blijft vrij gunstig. De lopende rekening vertoont immers nog steeds een aanzienlijk overschot. Dit zou in 2003 circa 8% van het BBP bedragen, maar in de periode 2004-2006 teruglopen naarmate de binnenlandse vraag geleidelijk de plaats inneemt van de netto-uitvoer als de voornaamste drijvende kracht achter de groei. De grivna is vrij stabiel gebleven in nominale termen en de reële wisselkoers blijft op een concurrerend niveau. De officiële deviezenreserves bleven stijgen en bereikten in augustus 2003 een peil dat overeenstemde met 3,25 maanden invoer. In december 2002 kreeg Oekraïne weer toegang tot de internationale kapitaalmarkten met de emissie van een euro-obligatielening van 350 miljoen USD, die begin juni 2003 werd gevolgd door de succesvolle plaatsing van een tienjarige euro-obligatielening van 800 miljoen USD. De rendementspreads op de secundaire markten voor Oekraïense euro-obligaties zijn sinds medio 2001 aanzienlijk verkleind en de internationale ratings van Oekraïne zijn opwaarts bijgesteld.

In 2001-2002 werden aanzienlijk minder vorderingen gemaakt bij het doorvoeren van structurele hervormingen. Het boeken van vooruitgang terzake blijft dan ook de voornaamste economische uitdaging voor het land. Sinds begin 2003 zijn bemoedigende maatregelen genomen, zoals onder meer een belastinghervorming en de goedkeuring van nieuwe pensioenwetgeving. De voortgang in andere sectoren, zoals met name de energiesector, blijft echter ronduit teleurstellend.

Oekraïne onderhandelt momenteel uit voorzorg over een stand-by-overeenkomst met het IMF en is voornemens al zijn schulden jegens het IMF vervroegd af te lossen. Voorts bespreekt het land met de Europese Commissie de mogelijke beleidsvoorwaarden die zullen worden verbonden aan de uitkering van een nieuwe macrofinanciële bijstandslening van ten hoogste 110 miljoen EUR, die in juli 2002 door de Raad is goedgekeurd.

5. Andere derde landen

De economieën van de betrokken landen blijven zeer kwetsbaar voor externe schokken, al is er sprake van enige verbetering van de economische basisvoorwaarden.

5.1 Algerije

Naar het zich laat aanzien zal de aardbeving van 21 mei algemeen genomen geen al te grote onmiddellijke gevolgen hebben gehad voor de groei en de budgettaire en externe positie in 2003. Onder invloed van het voortgezette expansieve begrotingsbeleid en de vrij hoge olieprijzen zal de BBP-groei vermoedelijk aantrekken tot ongeveer 6%. Het Algerijnse parlement heeft zijn goedkeuring gehecht aan een aanvullende begroting die voorziet in een verhoging van de uitgaven met 3,5% van het BBP om de bouw van woningen voor en de verlening van bijstand aan de getroffen bevolking te financieren.

De budgettaire stimulans die van de aanvullende begroting uitgaat, zal naar verwachting leiden tot een productietoename in andere industrietakken dan de sectoren koolwaterstoffen en landbouw, waardoor de negatieve gevolgen voor de groei van de door de aardbeving vernielde kapitaalgoederen ruimschoots worden gecompenseerd. Verwacht wordt dat de begroting, die in 2002 vrijwel in evenwicht was, als gevolg van de extra overheidsuitgaven in 2003 een tekort van 0,4% van het BBP (en in 2004 een tekort van 1,2% van het BBP in 2004) zal laten zien.

In 2003 bleef Algerije zijn externe positie aanzienlijk versterken. Dankzij de hoge koolwaterstofprijzen en de voorzetting van het vrij voorzichtige macro-economische beleid zijn de officiële brutoreserves in juni 2003 opgelopen tot 27 miljard USD. Voorts wordt verwacht dat Algerije in 2003 opnieuw een aanmerkelijk overschot op de lopende rekening zal boeken (8,1% van het BBP) en zijn buitenlandse schuld tegen het einde van dit jaar zal afbouwen tot circa 21,4 miljard USD (ongeveer 35% van het BBP), terwijl de schuldendienst zal afnemen tot minder dan 20% van de totale lopende ontvangsten.

Het IMF wijst er evenwel op dat Algerije in economisch en financieel opzicht kwetsbaar blijft voor een aanhoudende daling van de olieprijzen. Deze kwetsbaarheid is nog groter geworden als gevolg van de financieringsbehoeften die voortvloeien uit de wederopbouw na de aardbeving. Momenteel vertegenwoordigen de olie-inkomsten 95% van de uitvoeropbrengsten en 60% van de begrotingsontvangsten.

Mochten de olieprijzen vanaf 2004 dalen tot 15 USD per vat, dan zouden de deviezenreserves tegen eind 2008 teruggelopen zijn tot minder dan 4 maanden invoer. Alles samen is er evenwel sprake van een verbetering van de kredietwaardigheid van het land.

5.2 Argentinië

Argentinië blijft zich herstellen van de ergste economische en financiële crisis waarmee het land ooit werd geconfronteerd. Onlangs hebben de autoriteiten en het IMF hun prognoses voor de BBP-groei in 2003 opwaarts herzien tot respectievelijk 6% en 4,75%, terwijl er vorig jaar nog sprake was van een krimp van het BBP met bijna 11%. De werkloosheid blijft met ongeveer 18% echter op een hoog peil. De inflatie is verder vertraagd: in de eerste zeven maanden van 2003 is de CPI met slechts 2,5% toegenomen.

De begroting heeft zich in de eerste helft van 2003 beter ontwikkeld dan verwacht, hetgeen toe te schrijven was aan de fors gestegen ontvangsten uit hoofde van de inkomstenbelasting, de BTW en de bedrijfsbelasting, alsook aan een volgehouden strikte beperking van de uitgaven. Daardoor was Argentinië in staat op zowel federaal als provinciaal niveau beter te doen dan de begrotingsdoelstellingen die door het IMF waren vastgesteld. Deze trends sporen met de programmadoelstelling dat voor 2003 als geheel een geconsolideerd primair overschot van meer dan 2,5% van het BBP dient te worden geboekt.

Ondanks de aankondiging in april 2003 van de opheffing van de corralón (resterende restricties op opvragingen van deposito's) blijven de particuliere bankdeposito's een licht opwaartse tendens te zien geven, terwijl de wisselkoers zich meestal binnen een vrij smalle bandbreedte heeft bewogen nadat hij zich tussen juni 2002 en juni 2003 sterk had hersteld. De lopende rekening blijft een geruststellend overschot vertonen, al loopt dit terug als gevolg van een opleving van de binnenlandse vraag. Het IMF voorspelt thans voor 2003 als geheel een overschot op de lopende rekening van 6,3% van het BBP, wat neerkomt op een daling ten opzichte van het in 2002 geboekte overschot van 9,5% van het BBP.

Sinds het IMF afgelopen januari een overgangsregeling in de vorm van een SBO heeft goedgekeurd, zijn slechts teleurstellende vorderingen gemaakt bij het doorvoeren van structurele hervormingen, wat ten dele te maken had met het feit dat de vorige regering een overgangsregering was. Hoewel er enige vooruitgang is geboekt bij de aflossing van buiten de begroting gehouden provinciale en federale leningen en de hervorming van de belastingadministratie, is op andere terreinen, zoals met name het bankstelsel, de aanpassing van de tarieven van nutsvoorzieningen en de onderhandelingen met particuliere obligatiehouders over een schuldherschikking, slechts beperkte voortgang gemaakt. Bovendien heeft de regering in juli een structurele stap achterwaarts gezet door een aantal kapitaalrestricties in te voeren.

In september 2003 zal het IMF naar verwachting zijn goedkeuring hechten aan een nieuwe driejarige SBO voor Argentinië, waarmee in feite de terugbetalingen aan het IMF gedurende de betrokken periode worden geherfinancierd. De goedkeuring van deze nieuwe overeenkomst komt na meer dan een maand van moeilijke onderhandelingen, waarbij Argentinië op een gegeven moment in gebreke bleef bij het verrichten van een terugbetaling aan het IMF van 2,9 miljard USD. Gezien het nog steeds zeer problematische profiel van de Argentijnse schuldendienst en de onzekerheden waarmee de omvang van de in de komende jaren door Argentinië te bewerkstelligen begrotingsconsolidatie is omgeven, blijft er sprake van een groot risico op wanbetaling, hetgeen tot uiting komt in verslechterde kredietratings.

5.3 Brazilië

De verbetering van de Braziliaanse financiële indicatoren, die zich aan het einde van vorig jaar begon af te tekenen na de woelige presidentsverkiezingen van oktober, hield in de eerste helft van 2003 aan. Het orthodoxe en verantwoordelijke beleid van de nieuwe regering heeft daar ongetwijfeld toe bijgedragen.

De wisselkoers bevindt zich thans op een veel hoger niveau, de rendementspreads van de Braziliaanse euro-obligaties zijn sterk verkleind en de toegang van het land tot de internationale kapitaalmarkten is verbeterd. Zo heeft de regering een aantal obligatie-emissies weten te plaatsen en is zij erin geslaagd een Brady-obligatieruil te realiseren.

De inflatie vertoont een neerwaartse tendens en zal naar het zich thans laat aanzien tegen eind 2003 teruglopen tot minder dan 10%. Dit heeft de centrale bank de afgelopen maanden in staat gesteld vrij agressieve renteverlagingen door te voeren. De in het kader van het IMF-programma afgesproken begrotingsdoelstellingen werden in de eerste helft van 2003 ruimschoots gehaald, waardoor de voor het jaar als geheel vastgelegde doelstelling van een primair overschot van 4,25% van het BBP binnen bereik ligt.

De nog steeds concurrerende wisselkoers blijft de uitvoergroei schragen. Ondanks de goede uitvoerresultaten was de BBP-groei echter wederom beperkt als gevolg van de zwak blijvende binnenlandse vraag. Thans wordt voor dit jaar een BBP-groei van 1,5% verwacht (hetzelfde percentage als vorig jaar). De lopende rekening is verder verbeterd en vertoonde in de eerste helft van het jaar een gering overschot, tegen een tekort van 4,5% van het BBP in 2001. Tegelijkertijd is de instroom van BDI evenwel sterk teruggelopen, hetgeen te wijten is aan ongunstige externe omstandigheden, alsook aan het feit dat het privatiseringsprogramma van Brazilië vrijwel is voltooid.

Hoewel de financiële positie van Brazilië derhalve is versterkt, blijft het land kwetsbaar voor financiële onrust. Als gevolg van een zware schuldendienst, zwakke economische groei, de nog steeds op de markten heersende onzekerheid omtrent het politieke vermogen van de regering om haar structurele hervormingsplannen (en met name de pensioen- en belastinghervormingen) door te drukken, en het besmettingsrisico dat uitgaat van een nog steeds herstellende Argentijnse economie, blijft het kredietrisico van Brazilië nog steeds vrij groot.

5.4 Jordanië

Tot 2003 was er sprake van een krachtige groei (5% in 2002). Hoewel de economische ontwikkeling in het eerste kwartaal van 2003 ongunstig werd beïnvloed door het effect van de oorlog in Irak, wordt toch aangenomen dat de groei voor het jaar als geheel op 3% zal uitkomen. In de eerste helft van 2003 bleef de inflatie onder controle, waarbij de CPI aan het einde van de verslagperiode naar schatting 2% beliep. Ondanks het conflict in Irak (een belangrijke handelspartner) bleef de uitvoer ook in 2003 krachtig groeien. Ook het toerisme heeft zich kennelijk vrij snel na het conflict hersteld. De lopende rekening zal een overschot blijven vertonen, met name dankzij extra donorbijstand, die ertoe leidde dat de reserves eind juli 2003 waren opgelopen tot ruim 4,5 miljard USD of meer dan 10 maanden uitvoer.

De externe positie van Jordanië is de afgelopen jaren minder kwetsbaar geworden doordat een beter beleid werd gevoerd en structurele hervormingen, zoals ondermeer privatiseringen, zijn doorgevoerd. Dit komt tot uiting in een verbetering van de economische indicatoren en hogere deviezenreserves, waardoor Jordanië beter bestand is tegen externe schokken. Hoewel de schuld nog steeds als hoog moet worden bestempeld, zullen de verwachte voortzetting van het gezonde beleid en van de hervormingen in 2003 en in de daaropvolgende jaren tot verdere verbeteringen van de externe rekeningen en de schuldpositie leiden. De buitenlandse overheidsschuld is teruggedrongen van 95% van het BBP in 1998 tot circa 80% in 2003 en de autoriteiten mikken op een reductie van de schuld tot minder dan 60% van het BBP tegen 2007 door de privatiseringsopbrengsten en de toenemende fiscale ontvangsten te gebruiken om de tekorten terug te schroeven. Belangrijk is dat ook de schuldendienstquote aanzienlijk is afgenomen (van circa 34% tien jaar geleden tot 21% in 2003), waardoor het risico dat het land in gebreke blijft bij de terugbetaling van zijn buitenlandse schuld, is verminderd.

De buitenlandse schuld van Jordanië blijft niettemin zeer hoog. Vrijwel alle externe verplichtingen luiden immers in vreemde valuta omdat externe crediteuren zich niet willen blootstellen aan het risico van een devaluatie. Deze factoren in combinatie met het problematische regionale klimaat leiden ertoe dat aan Jordanië een speculatieve kredietrating is toegekend.

Lijst van afkortingen

BBP // Bruto binnenlands product

BDI // Buitenlandse directe investeringen

BTW // Belasting over de toegevoegde waarde

CPI // Consumentenprijsindex

EBWO // Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling

EG // Europese Gemeenschap

EIB // Europese Investeringsbank

EU // Europese Unie

EUR // Euro

IMF // Internationaal Monetair Fonds

NCI // Nieuw communautair instrument

PRGF // Poverty Reduction and Growth Facility (armoedebestrijdings- en groeifaciliteit)

SBO // Stand-by-overeenkomst

SDR // Special drawing rights (bijzondere trekkingsrechten)

USD // Amerikaanse dollar