Inleiding

De ongerechtvaardigde militaire agressie van Rusland tegen Oekraïne en de inzet van energie als wapen hebben geleid tot een nooit eerder geziene energiecrisis. Dit heeft een scherpe stijging van de energieprijzen veroorzaakt en onze energievoorzieningszekerheid in het gedrang gebracht. Het besluit van Rusland om de aanvoer via Nord Stream1 stop te zetten, heeft deze crisis in een nieuwe fase gebracht.

De Europese Unie heeft eensgezind opgetreden. Het plan en de regelgeving om de vraag naar gas te verminderen en de noodmaatregelen om in te grijpen op de energiemarkten, zoals voorgesteld door de Commissie, zullen deze winter effect sorteren. Sinds het begin van de Russische agressie vermindert de Unie haar gasverbruik. De uitfasering van Russische brandstoffen is versneld: in september 2022 was 9 % van ons leidinggas afkomstig uit Rusland, met lng erbij 14 %, tegenover respectievelijk 41 % en 45 % in 2021. De sterke daling van de Russische gasinvoer werd gecompenseerd door intensievere samenwerking met betrouwbare leveringspartners. Half oktober zijn onze gasvoorraden voor meer dan 91 % gevuld. We bevinden ons nu in een sterkere positie dan enkele maanden geleden.

Ondanks deze maatregelen blijft de situatie uiterst moeilijk, nu de winter voor de deur staat. Europese consumenten en bedrijven worden nog steeds blootgesteld aan te hoge en volatiele prijzen. Onvoorspelbare gebeurtenissen, zoals de sabotage van pijpleidingen, kunnen onze voorzieningszekerheid nog verder verstoren. De spanningen op de gasmarkten zullen waarschijnlijk blijven bestaan, ook na deze winter.

De Europese Raad, tijdens zijn informele bijeenkomst van 6 oktober in Praag en de informele bijeenkomst van de ministers van Energie van 12 oktober, en het Europees Parlement, in zijn resolutie over de reactie van de EU op de stijging van de energieprijzen in Europa, hebben de Commissie verzocht maatregelen voor te stellen om de solidariteitsinspanningen te coördineren, de energievoorziening veilig te stellen, het prijsniveau te stabiliseren en steun te verlenen aan huishoudens en bedrijven die met hoge energieprijzen worden geconfronteerd.

In haar brief aan de staatshoofden en regeringsleiders heeft voorzitter Von der Leyen een stappenplan voor de toekomst gepresenteerd, op basis van vier reeksen maatregelen: de prijs die we betalen voor onze gasinvoer temperen zonder onze voorzieningszekerheid in gevaar te brengen, samenwerken met de lidstaten om de prijzen op de aardgasmarkt te beperken, de invloed van de gasprijzen op de elektriciteitsprijzen beperken en tegelijkertijd een gelijk speelveld op de interne markt in stand houden, en onze transitie naar energieonafhankelijkheid versnellen. Er is ook dringend actie nodig om de EU beter in staat te stellen het hoofd te bieden aan mogelijke aanvallen op kritieke infrastructuur. Daarom presenteert de Commissie, naast dit pakket energiegerelateerde maatregelen, een voorstel voor een aanbeveling van de Raad over het versterken van de veerkracht van kritieke infrastructuur.

De Commissie presenteert vandaag een versterkt actiekader om dit stappenplan uit te voeren, teneinde de uitdagingen op energiegebied deze winter het hoofd te bieden en voorbereidingen te treffen voor de volgende winter.

Europa kan voortbouwen op zijn sterke punten door de interne markt te gebruiken als hefboom voor gezamenlijke aankopen en zo de marktprijzen onder controle te houden, onder meer door buitensporige prijspieken te beperken en door optimaal gebruik te maken van de bestaande infrastructuur om ervoor te zorgen dat het gas stroomt naar waar het het hardst nodig is.

Dit is het moment om op te treden, voor deze winter en daarna. De vandaag voorgestelde nieuwe maatregelen op het gebied van energie zijn uitzonderlijk en tijdelijk. Ze bieden niet alleen onmiddellijke verlichting in de huidige crisis, maar leggen ook de basis voor meer structurele maatregelen die de veerkracht en de efficiëntie van de energie-unie verder zullen versterken.

Voortbouwend op de vandaag voorgestelde maatregelen zal de Commissie gewone wetgevingsvoorstellen indienen bij de medewetgevers, die van cruciaal belang zijn om ervoor te zorgen dat Europa ook na de huidige crisis kan profiteren van veiligere, goedkopere en schonere energie. Een daarvan zal betrekking hebben op de hervorming van de opzet van de elektriciteitsmarkt.

In de tussentijd zal de Commissie nauw samenwerken met het Europees Parlement door een contactgroep op te richten voor realtime-overleg over de onmiddellijke reactie op de energiecrisis.

1.Samen gas kopen en onze voorzieningszekerheid veiligstellen

Hoewel de EU deze winter kan doorstaan, moeten we ons voorbereiden op mogelijke verdere verstoringen en een solide basis leggen voor de volgende winter. Uit de huidige prognoses blijkt dat een te laag opslagniveau in maart 2023 kan leiden tot een precaire situatie in de winter van 2023-2024. Hoewel grotere gasbesparingen de Unie in staat zullen stellen haar blootstelling aan hoge invoerprijzen te verminderen, moet zij ook haar markthefboom gebruiken om gas tegen wereldwijd concurrerende prijzen te kopen.

De Commissie heeft haar banden met betrouwbare gas- en lng-leveranciers versterkt. Zij heeft overeenkomsten gesloten met de VS, Canada, Noorwegen, Azerbeidzjan, Egypte en Israël. De EU en Noorwegen hebben in oktober een taskforce opgericht om de energiemarkten te stabiliseren. De energiedialoog tussen de EU en Algerije werd in oktober hervat. De Commissie zal de samenwerking met betrouwbare partners blijven coördineren en intensiveren.

De EU zal met haar partners blijven samenwerken in overeenstemming met de gezamenlijke mededeling “De externe energiebetrokkenheid van de EU in een veranderende wereld”. Voorts versterken wij onze betrokkenheid en solidariteit met de landen van de Westelijke Balkan en het Oostelijk Partnerschap, onze naaste buren. Het EU-Energieplatform staat open voor onze partners van de Energiegemeenschap. Eerder dit jaar werden de elektriciteitsnetten van Oekraïne en Moldavië gesynchroniseerd met het continentale net. En eerder deze maand werd een nieuwe gasinterconnector geopend tussen Bulgarije en Griekenland, die ook Noord-Macedonië en Servië zal bedienen. Aangezien de hele regio een moeilijke winter te wachten staat als gevolg van de Russische energieoorlog, moeten deze inspanningen worden opgevoerd om de regio verder in onze energie-unie te integreren.

Met de steun van het in april 2022 opgerichte EU-Energieplatform zal de Commissie haar langetermijnsamenwerking met en ondersteuning van alle betrouwbare leveranciers blijven verdiepen om de wereldwijde productie van gas uit bestaande en nieuwe velden te verhogen, Russisch gas te vervangen en ervoor te zorgen dat er gas, met name lng, naar de EU blijft stromen. Zij legt ook de basis voor partnerschappen op het gebied van waterstof om de REPowerEU-doelstelling voor 2030, namelijk 10 miljoen ton geïmporteerde groene waterstof, te halen. De besprekingen met internationale partners hebben ook betrekking op de prijs van het gas dat zij aan Europa leveren in het kader van wederzijds voordelige overeenkomsten.

Vandaag stellen wij voor om de EU de juridische instrumenten te verschaffen om gezamenlijk gas aan te kopen. Het platform moet in de eerste plaats het vullen van gasopslaginstallaties coördineren, in overeenstemming met onze vuldoelen. Voor de volgende winters tot 2025, met inbegrip van de winter van 2023-2024, wordt de niet-gecontracteerde vraag op maximaal 100 miljard m³ per jaar geraamd als de Russische leveringen volledig worden stopgezet. Als de voorraden aan het eind van deze winter zijn uitgeput, kan het moeilijker zijn om ze tegen november 2023 opnieuw tot 90 % te vullen, zoals vereist door de EU-verordening inzake gasopslag.