1.Een fragiele situatie

2020 is bijna voorbij, maar de wereld wordt nog steeds geconfronteerd met een groeiende pandemie. Er is ondertussen veel bekend over het SARS-CoV-2-virus en de zorgsector is in heel Europa beter voorbereid, maar een snelle stijging van het aantal gevallen kan zelfs het best voorbereide ziekenhuis overweldigen en de meest verfijnde scenario's overtreffen.

Om de 17 seconden sterft er iemand in de EU aan de gevolgen van COVID-19. Het is van cruciaal belang dat we de verspreiding van het virus blijven tegengaan en voorkomen dat er nog meer mensen ernstig ziek worden of overlijden. De laatste maand van het jaar levert in deze fragiele omstandigheden bijzondere risico's op omdat het kouder wordt en we verlangen naar elkaars gezelschap. Maar de feestdagen zullen er dit jaar anders uitzien: het wordt een periode waarin onze individuele en collectieve verantwoordelijkheidszin levens zal redden. In deze mededeling doet de Commissie aanbevelingen aan de lidstaten om het aantal gevallen van COVID-19 terug te dringen en te voorkomen dat de geboekte vooruitgang verloren gaat, wat ernstige gevolgen zou hebben. Begin volgend jaar zal zij nog meer aanbevelingen doen om te komen tot een compleet kader voor de bestrijding van COVID-19, gebaseerd op de tot dusver opgedane kennis en ervaring en de meest recente wetenschappelijke adviezen.

Dankzij de strenge maatregelen die de EU-landen sinds maart dit jaar naar aanleiding van de eerste golf hebben toegepast, kon de verspreiding van het virus met succes worden afgeremd en daalde het aantal besmettingen en ziekenhuisopnames sterk, waardoor er op ons continent veel levens zijn gered.

In de zomer zijn de cijfers gestabiliseerd. De versoepeling van de beperkingen – mede mogelijk dankzij het goede weer in de zomer – zorgde voor een broodnodige boost van het welzijn van de Europeanen en van de zwaar getroffen economieën. Maar de tweede golf in het najaar laat zien dat het gevaarlijk is om niet tijdig in te spelen om de epidemiologische ontwikkeling, en dat maatregelen pas versoepeld mogen worden als de cijfers dat toestaan en er voldoende capaciteit is voor tests, contactopsporing en behandeling. De zorg kwam opnieuw enorm onder druk te staan. Veel Europese landen kondigden daarom weer een lockdown af en voerden in oktober strenge sociale beperkingen in.

Uit de recentste epidemiologische cijfers blijkt dat de sinds oktober opnieuw ingevoerde beperkingen de verspreiding van het virus lijken af te remmen. Bovendien hebben farmaceutische bedrijven al enkele veelbelovende resultaten wat betreft de doeltreffendheid van hun COVID-19-vaccins gepubliceerd. De afgelopen weken hebben Pfizer/BioNTech en Moderna in de pers aangekondigd dat de eerste resultaten een efficiëntie van ongeveer 95% hebben opgeleverd met minimale bijwerkingen, en later kondigde AstraZeneca aan dat hun kandidaat-vaccin gemiddeld voor 70% doeltreffend is. Deze en andere vaccins worden onderworpen aan een strenge beoordeling door het Europees Geneesmiddelenbureau om te garanderen dat ze doeltreffend en veilig zijn voor de mens. Binnen enkele weken kunnen we, als het onafhankelijk wetenschappelijk advies gunstig uitvalt, een eerste vergunning verwachten voor een veilig en doeltreffend vaccin tegen COVID-19 in de EU, en dankzij de vroegtijdige contracten van de EU zullen de EU-landen en de Europeanen op termijn beschikken over voldoende vaccins.

Sommige groepen zullen voorrang krijgen, maar het zal even duren voordat iedereen een vaccin kan krijgen. De EU en haar lidstaten hebben daarom een strategie nodig om die periode te overbruggen en de situatie onder controle te houden tot er een voldoende aantal mensen ingeënt is en de beschermende werking merkbaar wordt.

Deze mededeling sluit aan bij de richtsnoeren en aanbevelingen over COVID-19-maatregelen die de Commissie in april, juli en oktober heeft gepubliceerd. Ze noemt tal van maatregelen die lidstaten moeten overwegen, natuurlijk zonder voorbij te gaan aan hun bevoegdheid, met name op het gebied van volksgezondheid, om hun eigen nationale aanpak te kiezen voor een duurzamer beheer van de pandemie in de komende maanden, dus ook voor de feestdagen aan het eind van het jaar. Het gaat zowel om beperkingen op het sociale en economische leven, als om maatregelen ter versterking van de zorg in zijn strijd tegen de pandemie. Alle maatregelen samen kunnen, in combinatie met een nauwe samenwerking op Europees niveau, bijdragen tot een gecoördineerde aanpak van de inperkingsmaatregelen deze winter en nieuwe uitbraken in Europa indammen.

Zoals altijd moet elk besluit op een gecoördineerde en gerichte wijze worden genomen. Losstaande maatregelen verzwakken de algehele respons op de pandemie, doen geboekte vooruitgang teniet en leiden tot een langere periode met een hogere incidentie, met alle bekende negatieve gevolgen. Coördinatie op EU-niveau en met naburige regio’s is van essentieel belang in de strijd tegen grensoverschrijdende problemen, een stijging van het aantal gevallen en blijvende economische en sociale schade. Daarom nodigt de Commissie de buurlanden van de EU, met name de landen die als waarnemers deelnemen aan het Gezondheidsbeveiligingscomité, uit om gelijklopende maatregelen vast te stellen.

2.Afstand houden en contacten beperken blijft essentieel

De huidige maatregelen die overal in de EU zijn getroffen, blijven het belangrijkste middel om de uitbraak van COVID-19 onder controle te houden. Het gaat dan om afstand houden, het beperken van sociale contacten, het dragen van een mondkapje, zoveel mogelijk telewerken, het sluiten van openbare gelegenheden en het beperken van het aantal aanwezigen tijdens bijeenkomsten binnen en buiten, dit alles in combinatie met meer testen en contactopsporing. Die ingrepen zijn buitengewoon belangrijk, omdat ze een essentiële en doorslaggevende rol hebben gespeeld in het afremmen van de pandemie en het redden van levens.

Maar hoe doeltreffend ze ook zijn, sommige maatregelen hebben een aanzienlijk negatief effect op het algemeen welzijn van mensen, het functioneren van de samenleving en de economie. Sommige culturele tradities, zoals familiefeesten aan het einde van het jaar en diverse bijeenkomsten of plechtigheden, dragen bij tot een snellere verspreiding van het virus en dus tot grotere risico's. Als mensen dan net als gewoonlijk bij elkaar komen, kan een besmet persoon als "superverspreider" het virus in sneltempo doorgeven, waardoor het zich ook buiten de eigen kleine kring verspreidt. Als het kouder is, vinden die bijeenkomsten ook vaker binnen plaats, waar het risico op besmetting groter is.

Het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC) heeft daarom benadrukt dat het gebruik van "niet-farmaceutische interventies”, zoals de huidige maatregelen, gebaseerd moeten worden op data over de plaatselijke epidemiologische situatie, rekening houdend met het besmettingsniveau in de omgeving. Naast de epidemiologische situatie moet bij elk besluit over de optimale strategie voor zulke maatregelen rekening worden gehouden met de kenmerken van de doelgroep. De maatregelen moeten zo doeltreffend en doelgericht mogelijk zijn, met een zo gering mogelijke persoonlijke, sociale en economische impact. Omdat het resultaat blijkt op te leveren, moeten we nog meer dan voorheen drie dingen vermijden: gesloten ruimtes, drukke plaatsen en nauw contact.

Een maatregel kan pas slagen als de burger en de gemeenschap ervan overtuigd zijn. Dan helpt het dat de maatregelen duidelijk en proportioneel zijn, dat ze helder worden gecommuniceerd en dat ze niet te vaak veranderen. Daarom zou het handig zijn als de lidstaten gekwantificeerde doelstellingen en epidemiologische doelen zouden vaststellen en communiceren die rekening houden met de lokale en nationale capaciteit van de zorg. Idealiter moeten ook inzichten in mobiliteitspatronen en de rol daarvan in zowel de verspreiding als de inperking van het virus bij zulke maatregelen worden meegenomen. De Commissie heeft geanonimiseerde en geaggregeerde data van telecombedrijven gebruikt om mobiliteitspatronen te bestuderen en te gebruiken voor beter gerichte maatregelen; dat heeft een platform voor mobiliteitsvisualisering opgeleverd dat alle lidstaten mogen gebruiken. Mobiliteitsdata zijn ook nuttig om te monitoren of getroffen maatregelen wel het gewenste resultaat opleveren.

Het ECDC heeft benadrukt dat beleidsmakers er altijd rekening mee moeten houden dat er tussen de invoering van maatregelen en een waargenomen effect op de besmettingscijfers wel 40 dagen kunnen verstrijken, veel meer dan de incubatietijd van de infectie. Mogelijke redenen zijn dat het even duurt voordat het gedrag verandert, besmettingsketens korter worden en resultaten worden gerapporteerd. Het leert ons hoe belangrijk het is om het effect grondig te bestuderen voordat we maatregelen intrekken.

Hoewel de besmettingscijfers zich in sommige EU-landen langzaam stabiliseren, zijn ze nog hoog en moet iedere versoepeling van de huidige beperkingen zeer zorgvuldig gebeuren om nieuwe uitbraken tot een minimum te beperken en onder controle te houden. Uit een recente publicatie van het ECDC blijkt, op basis van wiskundige modellen en de huidige epidemiologische situatie, dat als de landen alle maatregelen op 7 december zouden intrekken, het aantal ziekenhuisopnames rond 24 december zou stijgen. Zouden ze de maatregelen op 21 december versoepelen, dan zou zo'n stijging al in de eerste week van 2021 zichtbaar zijn. Deze simulaties laten zien dat in de huidige epidemiologische context in de EU een versoepeling van de inperkingsmaatregelen moeilijk te rechtvaardigen valt. De lidstaten worden aangemoedigd om voor hun besluiten gebruik te maken van op scenario’s gebaseerde modellen.

Figuur 1: Potentiële stijging van de besmettingen bij een intrekking van de maatregelen voor de feestdagen (bron: ECDC)

Hieronder volgen aanbevelingen voor niet-farmaceutische maatregelen die van bijzonder belang zijn voor de komende feestdagen en die sommige lidstaten wellicht al overwegen. De Commissie moedigt de lidstaten ten zeerste aan om deze aanbevelingen te volgen.