NL Publicatieblad van de Europese Unie C 129/1

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de welvaartskloof in Europa: verschillen tussen de lidstaten op het vlak van inkomen uit kapitaal/arbeid

(initiatiefadvies)

(2018/C 129/01)

Rapporteur: Plamen DIMITROV

Besluit van de voltallige vergadering 22.9.2016 Rechtsgrondslag Artikel 29, lid 2, van het reglement van orde Initiatiefadvies Bevoegde afdeling Economische en Monetaire Unie, Economische en Sociale Samenhang Goedkeuring door de afdeling 7.9.2017 Goedkeuring door de voltallige vergadering 6.12.2017 Zitting nr. 530 Stemuitslag (voor/tegen/onthoudingen) 188/30/23

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1. Het EESC is van mening dat de inkomens- en vermogensongelijkheid in de EU is uitgegroeid tot een economische en sociale uitdaging die moet worden aangepakt met passende nationale maatregelen die worden geschraagd door actie op EU-niveau. Zowel in Europa als wereldwijd wordt doorgaans meer belang gehecht aan inkomensongelijkheid. Het EESC vindt echter dat er ook aandacht moet worden besteed aan vermogensongelijkheid, die veel meer varieert en meer op de lange termijn speelt. Nagegaan moet worden wat de oorzaken en de bepalende factoren zijn van deze vormen van ongelijkheid en er moeten beleidsoplossingen worden bedacht om ze aan te pakken.

1.2. De welvaartsverdeling in de EU moet, in al haar facetten, zorgvuldig worden geanalyseerd en beoordeeld en er moeten tijdig preventieve maatregelen worden genomen ter voorkoming van negatieve gevolgen als het snelle verdwijnen van de „middenklasse” en de groeiende categorie „werkende armen” of mensen die „risico lopen op armoede en sociale uitsluiting”. De markteconomie mag niet alleen worden gezien als een middel om een sterke economische groei te bewerkstelligen, maar moet ook worden beschouwd als een van de noodzakelijke mechanismen om maatschappelijk relevante doelen te bereiken.

1.3. Het belangrijkste instrument waarover de lidstaten beschikken om een eerlijke herverdeling van toegevoegde waarde voor de samenleving als geheel te bevorderen, is het fiscaal beleid. Een centrale plaats moet ook worden ingeruimd voor een actief arbeidsmarktbeleid dat de overgang tussen onderwijs, opleiding en arbeidsleven helpt versoepelen, evenals voor beleidsmaatregelen op het gebied van belastingen en sociale overdrachten. Het EESC zou graag zien dat de lidstaten zo spoedig mogelijk maatregelen ten uitvoer leggen die ongelijkheid kunnen verminderen en ervoor zorgen dat nieuwe toegevoegde waarde eerlijk over de hele samenleving wordt herverdeeld.

1.4. Het EESC acht een goed werkend systeem van sociale overdrachten en sociale bijstand noodzakelijk. Door middel van herverdeling, als compensatiemechanisme, moeten de lacunes in het marktsysteem zo veel mogelijk worden opgevuld. Publieke goederen (sociale infrastructuur, voorzieningen voor diensten van algemeen belang enz.) moeten verder worden ontwikkeld en moeten worden ingezet als middel om ongelijkheid tegen te gaan. Wat belastingheffing betreft, moet worden overgestapt van belasting op arbeid naar een belasting die meer op vermogen is gebaseerd, met een erfbelasting en belasting op vermogenswinst.

1.5. Concentratie van rijkdom leidt ook tot concentratie van machtsoverwicht die vele vormen kan aannemen, inclusief de vorm van concurrentievervalsing. Volgens het EESC is krachtige economische groei van cruciaal belang voor de bestrijding van armoede en vermogensongelijkheid. Dit moet worden bevorderd door een beter gebruik van de structuur- en cohesiefondsen, bevordering van ondernemerschap, bescherming van eerlijke mededinging, programma’s voor steun aan kleine en middelgrote ondernemingen en het voeren van beleid ter voorkoming van discriminatie van vrouwen en mensen in een achterstandssituatie.

1.6. Het EESC maakt zich zorgen over de doeltreffendheid van het huidige EU-beleid in het kader van de Europa 2020-strategie, waarbij de aandacht vooral uitgaat naar armoede. Er is passendere politieke steun geboden om de lidstaten te helpen het hoofd te bieden aan de trend van toenemende ongelijkheid. Er moet krachtiger actie worden ondernomen ter bestrijding van armoede, die de afgelopen jaren in absolute cijfers is toegenomen (1). Daarom moet er op supranationaal Europees niveau beleid worden uitgestippeld om via een geïntegreerde aanpak meer inclusieve groei te bevorderen. De Europese pijler van sociale rechten moet nauwer worden gekoppeld aan het Europees Semester en samen moeten zij beter aansluiten bij de Europa 2020-strategie, zodat de Europese en nationale doelstellingen die daarin zijn vastgesteld effectief kunnen worden gehaald.

1.7. Daarnaast zijn er ook doelgerichte arbeidsmarktmaatregelen nodig op het gebied van sociale bescherming. Aangezien de bescherming van arbeidsplaatsen, die op zeer dynamische wijzen evolueren, niet altijd mogelijk is, moet de aandacht worden gefocust op bevordering van de werkgelegenheid en bescherming van de beroepsbevolking. Sociale minimumnormen, die een fatsoenlijk loon en fatsoenlijke arbeidsomstandigheden waarborgen, zijn heel belangrijk. De nadruk moet liggen op het vergemakkelijken van de overgang naar een nieuwe baan en het waarborgen van gemeenschappelijke arbeids- en sociale rechten, waaronder het recht om toe te treden tot een vakbond en het recht op collectieve onderhandelingen.

1.8. Het EESC is van oordeel dat moet worden voorzien in een transparant mechanisme om alle gegevens over inkomen en vermogen systematisch te monitoren; daarnaast moeten deze gegevens kunnen worden geconsolideerd. Dit zal enerzijds het beheer ten goede komen en anderzijds de compilatie van statistische informatie over de welvaartsverdeling in de lidstaten vergemakkelijken. De invoering van een Europees register van aandeelhouders in een bedrijf kan hierbij een belangrijke rol spelen.

2. Achtergrond

2.1. De ongelijke verdeling van rijkdom in Europa heeft een lange geschiedenis. Dit proces is lang geleden begonnen en is niet gestopt toen de euro werd ingevoerd. Er ontstaan immers constant interne en externe onevenwichtigheden als gevolg van verschillen in factoren van economisch concurrentievermogen. Deze factoren hebben o.a. betrekking op prijs-kostenaspecten en laten zich thans nog scherper gevoelen door de aanzienlijke politieke uitdagingen waarmee de EU wordt geconfronteerd zoals terrorisme, populisme, nationale verkiezingen enz. Voorts zijn er de problemen op economisch gebied zoals het gebrek aan investeringen, de lage groei, de hoge werkloosheid, de demografische ontwikkelingen en de positie van Europa binnen de nieuwe internationale machtsverhoudingen op het gebied van handel en digitalisering.

2.2. Er moet een duidelijk onderscheid worden gemaakt tussen inkomensongelijkheid en vermogensongelijkheid, omdat deze laatste een effect op de langere termijn heeft. Het is dan ook van cruciaal belang om deze ongelijkheid nader te onderzoeken. Rijkdom is systematisch ongelijker verdeeld dan inkomen. Marktdeelnemers hebben heel vaak een relatief vergelijkbaar inkomen, maar vanwege een aantal niet-monetaire, altruïstische, verervings- en andere redenen bestaan er enorme vermogensverschillen. Door ons te richten op de vermogensverschillen krijgen we dus een objectiever beeld van de echte monetaire verschillen tussen EU-burgers.

2.3. Volgens het EESC is er sprake van steeds dynamischere economische ontwikkelingen in Europa, waardoor de capaciteit van instellingen om veranderingen bij te houden op de proef wordt gesteld. Deze kwestie is ook bijzonder actueel gezien de discussie over de verschillen in ontwikkeling tussen de EU-lidstaten. Er zijn aanzienlijke verschillen tussen ontwikkelde en ontwikkelingslanden, tussen West- en Oost-Europa, tussen de lidstaten binnen en buiten de eurozone, en tussen de Schengenlidstaten en de niet-Schengenlidstaten.

2.4. Het EESC stelt vast dat de ongelijkheid in inkomen en vermogen in Europa sinds 1970 geleidelijk is toegenomen. Over het algemeen zou de globalisering een gunstige rol moeten spelen en de inkomens- en materiële verschillen tussen landen moeten verkleinen, maar in de afgelopen jaren is het tegendeel het geval geweest. De bovenste 10 % van de huishoudens verdient niet alleen ongeveer 31 % van het totale inkomen, maar bezit ook nog eens meer dan 50 % van de totale rijkdom in de EU-28. De groei van de rijkdom is in veel landen groter dan die van het bbp, wat leidt tot enorme verschillen (2). Dit heeft ernstige economische, sociale en politieke gevolgen. Er moeten dan ook een serieuze maatschappelijke discussie en een debat onder deskundigen en politici komen over hoe dit probleem moet worden aangepakt, en er is tevens politieke actie vereist.

2.5. Het EESC denkt dat er een reëel risico aanwezig is dat het ongelijkheidsprobleem wereldwijd erger wordt, omdat de economische ontwikkeling in Europa zich in een zeer snel tempo voltrekt en het steeds moeilijker wordt om macro-economisch beleid tijdig ten uitvoer te leggen. De groeiende ongelijkheid in inkomen en vermogen gedurende de laatste decennia is bevestigd door een verhoging van de Gini-coëfficiënt, die in de OESO-landen gemiddeld is gestegen van 0,29 in het midden van de jaren tachtig tot 0,32-0,35 in 2013-2015. Wanneer we de EU-landen afzonderlijk bekijken, zien we dat er sprake is van een vergelijkbare trend (3). In landen als Bulgarije, Litouwen en Roemenië heeft de Gini-coëfficiënt echter al kritische waarden van boven 0,37 bereikt (4). Hoewel er een overvloed aan data en studies over inkomensongelijkheid voorhanden is, is er veel minder bekend over de ongelijke vermogensverdeling van huishoudens, zowel binnen als tussen landen. Er bestaan nl. nog steeds geen internationale normen die nationale bureaus voor de statistiek of andere gegevensproducenten zouden kunnen gebruiken bij het verzamelen van gegevens over vermogensdistributie (5).

2.6. Het is zorgwekkend dat vanwege het algemene gebrek aan economisch vertrouwen in veel Europese landen, geaccumuleerde winsten niet opnieuw worden geïnvesteerd. Dit heeft de mededinging de das omgedaan en geleid tot een sterke afname van investeringen en gebrek aan nieuwe arbeidsplaatsen. Thomas Piketty levert hiervan empirisch bewijs in zijn boek (6), waarin hij met name de Europese economie onder de loep neemt. Wanneer winst gewoon wordt gecumuleerd en geherkapitaliseerd, kan er geen toegevoegde waarde mee worden gecreëerd of rendement op middelen in de reële economie mee worden behaald. Het is dan ook logisch dat de kloof tussen arm en rijk in de EU in de afgelopen decennia alleen maar is toegenomen.

2.7. Volgens het EESC bestaat het risico dat de middenklasse in de EU op de middellange termijn onder druk komt te staan. Binnen afzienbare tijd zullen meer en meer banen verdwijnen door digitalisering en robotisering. Dat geldt ook voor bepaalde soorten beroepen, hoewel uit zowel vroegere als actuele ervaringen blijkt dat deze ontwikkelingen evengoed nieuwe banen en beroepen kunnen opleveren. Als deze veranderingen niet in goede banen worden geleid, zullen ze naar verwachting toenemende ongelijkheid in de hand werken. Er moeten tijdig maatregelen worden genomen om de negatieve gevolgen tegen te gaan van wat in andere opzichten innovatieve en doorgaans maatschappelijk nuttige processen van technologische vernieuwing zijn.

2.8. Het EESC vreest dat de verhouding tussen winst en door de arbeidsfactor geproduceerde toegevoegde waarde in de lidstaten steeds meer zoek raakt. Dit leidt tot grotere ongelijkheid in Europa, zowel qua vermogen als qua inkomen.

3. Algemene opmerkingen

3.1. Vermogensongelijkheid is doorgaans veel groter dan inkomensongelijkheid (7). Het EESC beklemtoont dat het in eerste instantie de lidstaten zijn die over passende instrumenten — zoals programma’s voor investeringen, economische groei, nieuwe werkgelegenheid, belastingheffing en sociale overdrachten — beschikken om economische en sociale ongelijkheden aan te pakken. Er is echter ook ruimte voor maatregelen op Europees niveau en deze problematiek moet door de Europese instellingen dan ook serieuzer worden behandeld, omdat de gevolgen ervan voor de reële bedrijfscyclus complex kunnen zijn en zich veel meer op de lange termijn doen gevoelen. De huidige maatregelen zijn nog steeds meer gericht op inkomen dan op vermogen.

3.2. Het grootste probleem is volgens het EESC dat de groei die de Europese economie genereert vaak niet ten goede komt aan de mensen die het financieel moeilijk hebben. Het is geenszins de bedoeling om een rem te zetten op de werking van de markteconomie, die kansen biedt om vermogen te vergaren via innovatie, het starten van een bedrijf en het scheppen van banen, en aldus bijdraagt aan economische groei, werkgelegenheid en financiering van de sociale zekerheid. De mensen die zich onderaan de piramide van de welvaarts- en inkomensherverdeling bevinden, profiteren doorgaans echter niet van nieuw gecreëerde banen. Daaruit volgt dat er pas sprake zal zijn van meer financiële gelijkheid in de maatschappij als het beleid van de Europese Unie zich richt op maatregelen die ervoor zorgen dat meer en meer mensen toegang hebben tot de arbeidsmarkt en meeprofiteren van de voordelen van inclusieve economische groei. In die zin zijn vermindering van de ongelijke welvaartsverdeling en consolidering van de economische groei op lange termijn twee kanten van dezelfde medaille.

3.3. Het EESC vreest dat de groeiende accumulatie van rijkdom wellicht tot een renteniersmentaliteit in de samenleving leidt, met als gevolg dat vermogen niet wordt herbelegd. Zo wordt niet bijgedragen aan de ontwikkeling van de reële economie of het verhogen van het potentiële bbp. Dit is de kern van het probleem waar Piketty het in zijn boek over heeft — het resultaat van 15 jaar onderzoek en verzamelen van empirische gegevens over de inkomens- en vermogensongelijkheid in kapitalistische samenlevingen. De eindresultaten tonen significante verschillen binnen de EU, ook al worden sommige van zijn methoden betwist. Volgens de gegevens van Piketty bedraagt het jaarlijks rendement op kapitaal 4 % tot 5 %, terwijl de inkomensgroei op jaarbasis in Midden-Europa uitkomt op ongeveer 1 % tot 1,5 %, afhankelijk van het land, gezien de duidelijke verschillen tussen de betrokken landen.

3.4. Volgens het EESC zijn er op de juiste niveaus aanvullende maatregelen nodig met betrekking tot bijv. overmatige financialisering en verdere coördinatie en harmonisatie van het belastingbeleid, evenals maatregelen tegen belastingparadijzen, belastingfraude en -ontduiking, teneinde de langetermijntrend in de schaduweconomie tegen te gaan, waarbij het bedrijfsinkomen niet correct wordt aangegeven, werknemers niet worden geregistreerd of verborgen worden gehouden en lonen zwart worden betaald. Ook zijn er maatregelen geboden ter optimalisering van de mix van belastingen en van de hoogte ervan als aandeel in de belastinginkomsten van de lidstaten. Er moet worden overgestapt van inkomsten uit belastingen op arbeid naar inkomsten uit vermogensbelasting.

3.5. De laatste twee decennia heeft de belastingconcurrentie tussen lidstaten ervoor gezorgd dat tal van regeringen maatregelen hebben genomen die de herverdelende strekking van het belastingbeleid hebben aangetast en tot grotere ongelijkheid hebben geleid. Het EESC zou graag zien dat de lidstaten de negatieve gevolgen van hun belastingbeleid evalueren en daar zo snel mogelijk een oplossing voor zoeken.

3.6. Het EESC is van mening dat het plan-Juncker in de eerste plaats moet worden gericht op landen met de grootste ongelijkheden, van welke aard dan ook. Het is absoluut zaak binnenlandse en buitenlandse investeringen te stimuleren. Dit alles moet op uniforme wijze ten uitvoer worden gelegd, in overeenstemming met de Europese wetgeving en de specifieke nationale regels, en het gebruik van de fondsen moet nauwlettend worden gemonitord.

4. Bijzondere opmerkingen

4.1. Duitsland en Oostenrijk zijn de landen in de eurozone waar de ongelijke welvaartsverdeling het meest uitgesproken is. In Duitsland bezit de rijkste 5 % van de bevolking 45,6 % van het nationale vermogen en in Oostenrijk ligt het cijfer nog hoger, nl. op 47,6 % (8) (9). Het probleem bestaat ook — en vertoont dezelfde trend — in landen als Cyprus, Portugal, Frankrijk, Finland, Luxemburg en Nederland (10). Dit toont de duidelijke verschillen in de middelenverdeling in de afzonderlijke landen. In deze landen is de inkomensongelijkheid laag, maar de vermogensongelijkheid groot.

4.2. In 1910 bezat 10 % van de Europese bevolking 90 % van het vermogen, en was 50 % van het vermogen in handen van de rijkste 1 %. Daarna is de ongelijkheid aanzienlijk gedaald als gevolg van de twee wereldoorlogen en de Grote Depressie, die een groot deel van het financiële kapitaal vernietigde, en door verschillende vormen van overheidsbeleid die onder andere werden gekenmerkt door zeer progressieve belastingen op inkomen en erfenissen, beperkingen op financiële speculatie, verhoging van de salarissen ten koste van inkomsten uit kapitaal enz. In de jaren zeventig en tachtig was 20 % van de rijkdom in handen van de rijkste 1 %, 30 % in die van de volgende 9 %, en behoorde 40 % toe aan een middenklasse van 40 % van de bevolking. Ook de inkomensongelijkheid daalde aanzienlijk (11). Vanaf 1980 begon de ongelijkheid echter weer te groeien. Vandaag de dag bedraagt het privévermogen in ontwikkelde EU-28-landen 500 % à 600 % van het bbp, en in Italië zelfs 800 %.

4.3. Volgens het EESC vormt ook de verdeling van de welvaart naar geslacht een wezenlijk probleem. Landen als Slowakije en Frankrijk worden hierdoor het meest getroffen, gevolgd door Oostenrijk, Duitsland en Griekenland. In Slowakije en Frankrijk bezitten mannen meer dan 75 % van het vermogen en vrouwen slechts 25 %, wat in schril contrast staat met het genderevenwicht in deze landen. In Oostenrijk, Duitsland en Griekenland hebben mannen ongeveer 55 % van de rijkdom in handen (12). Het is belangrijk om de oorzaken van dergelijke trends te analyseren. De vraag is dan of dit aspect moet worden meegenomen in EU-breed beleid op het gebied van gendergelijkheid.

4.4. Het EESC hecht er groot belang aan hoe de welvaart wordt verdeeld om te voldoen aan de behoeften op het gebied van onderwijs, beroepsopleidingen, gezondheidszorg, huisvesting enz. We moeten, overeenkomstig het Europese sociale model, fundamentele beginselen respecteren: gelijke kansen en gelijke behandeling, gelijkheid van man en vrouw, non-discriminatie en solidariteit tussen generaties. Structurele hervormingen ter bevordering van het menselijk kapitaal zijn belangrijk voor het verhogen van de levensstandaard en kunnen tevens de ongelijkheid op het gebied van inkomen uit arbeid en vermogen verminderen.

4.5. Ongeveer 44 % van de mensen in de eurozone hebben op een of andere manier schulden bij banken of financiële instellingen. Europa steekt daarbij nog gunstig af in vergelijking met bijvoorbeeld de VS, waar het percentage 75 % bedraagt, maar het groeitempo van de schuldenlast in de afgelopen jaren is alarmerend (13). Het bankwezen draagt ook een zeer grote verantwoordelijkheid, omdat het preventieve maatregelen zou kunnen treffen tegen de toenemende algemene schuldenlast van de samenleving. Verantwoordelijk gedrag moet centraal worden gesteld.

4.6. De versnelde globalisering van de laatste drie decennia heeft de belastingen op arbeid doen stijgen en de verhouding van lonen en kapitaal in het bbp omgekeerd. Als gevolg hiervan is het aandeel van lonen in het bbp tussen 1980 en 2006 in de meeste OESO-landen jaarlijks gemiddeld met 0,3 % gedaald. In de EU-15 is het aandeel van winst in het bbp in dezelfde periode gestegen van ongeveer 31 tot 47 % (14). Het EESC is van mening dat de lidstaten en de Europese Unie dringend maatregelen moeten nemen om deze tendens te keren.

4.7. Het EESC is bezorgd dat in landen als Groot-Brittannië en Frankrijk meer dan 50 % van het vermogen in onroerend goed zit. Enerzijds duidt dit op een gebrek aan vermogensdiversificatie. Anderzijds betekent het dat een groot deel van de bevolking vermogen opbouwt via inkomsten uit onroerend goed. Dit vermogen wordt vervolgens niet herbelegd. Herkapitalisatie als zodanig leidt tot accumulatie van vermogen. Het gaat hier dus om de kwestie van kapitaal, dat veel sneller stijgt dan de toegevoegde waarde. Uit het laatste rapport van Oxfam (15) is gebleken dat het vermogen van de acht rijkste mensen ter wereld gelijk is aan dat van de armste 50 % — een bron van wijdverbreide maatschappelijke onrust. Kapitaal was een belangrijke factor in het industriële tijdperk, maar zodra het een doel op zich wordt, wordt het van zijn grond beroofd.

Brussel, 6 december 2017. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Georges DASSIS

(1) Een voorbeeld hiervan wordt gegeven door Salverda e.a. (2013, tabellen 2.3 en 5.2).

(2) Piketty, Th., Capital in the Twenty-First Century, Harvard University Press, 2014, ISBN 978-0674430006.

(3) Economische ongelijkheid, Europees Parlement: Economische en monetaire zaken, werkgelegenheid en sociale zaken, briefing, juli 2016.

(4) Eurostat, SILC 2015.

(5) Statistic Brief, OESO, juni 2015-nr. 21

(6) Piketty, Th., Capital in the Twenty-First Century, Harvard University Press, 2014, ISBN 978-0674430006.

(7) In kwantitatief opzicht.

(8) Eurosystem Household Finance and Consumption Survey, 2010.

(9) Vermeulen 2016 (ECB WP), ramingen gebaseerd op de rijkenlijsten van Forbes.

(10) HFCS 2010; Sierminska en Medgyesi 2013; Holzner, Jestl, Leitner 2015.

(11) Piketty, Th., Capital in the Twenty-First Century, Harvard University Press, 2014, ISBN 978-0674430006.

(12) Rehm, M., Schneebaum, A., Mader, K., Hollan, K., The Gender Gap Wealth Across European Countries, Vienna University of Economics and Business, Department of Economics, Working Paper 232, september 2016.

(13) HFCS 2010; Sierminska en Medgyesi 2013; Holzner, Jestl, Leitner 2015.

(14) OESO, In It Together: Why Less Inequality Benefits All, OECD Publishing, Parijs 2015.

(15) An Economy for the 99 % (Oxfam, 2017).