Advies van het Comité van de Regio's over de "Mededeling van de Commissie en het bijbehorende 'Voorstel voor een besluit van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van een communautair actieprogramma 1999-2003 inzake met de milieuverontreiniging samenhangende ziekten binnen het actiekader op het gebied van de volksgezondheid'"

(98/C 64/16)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

gezien de mededeling van de Commissie en het bijbehorende "Voorstel voor een besluit van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van een communautair actieprogramma 1999-2003 inzake met de milieuverontreiniging samenhangende ziekten binnen het actiekader op het gebied van de volksgezondheid" (COM(97) 266 def., COD 97/0153) ();

gezien het besluit van de Raad van 27 juni 1997 om het Comité van de Regio's, overeenkomstig de artikelen 129 en 198 C, eerste alinea van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, over dit onderwerp te raadplegen;

gezien het besluit van het Comité van 8 maart 1996 om commissie 8 "economische en sociale samenhang, sociaal beleid en volksgezondheid" met de voorbereiding van dit advies te belasten;

gezien het op 24 september 1997 door commissie 8 goedgekeurde ontwerpadvies (CDR 287/97 rev. - rapporteur: mevrouw Bolger),

heeft tijdens zijn 20e Zitting van 19 en 20 november 1997 (vergadering van 20 november) het volgende advies met algemene stemmen goedgekeurd.

1. Inleiding

Het Comité van de Regio's maakt graag gebruik van deze kans om commentaar te leveren op het door de Commissie voorgestelde actieprogramma inzake met milieuverontreiniging samenhangende ziekten, dat deel uitmaakt van het actiekader op het gebied van volksgezondheid.

Het is hoog tijd dat Commissie, Europees Parlement en Raad aandacht besteden aan milieuverontreiniging, aangezien de hiermee samenhangende ziekten snel om zich heen grijpen. Blijkens het actieprogramma zijn Commissie, Parlement en Raad van plan ingrijpende maatregelen te nemen om de door milieuverontreiniging veroorzaakte problemen aan te pakken.

Over het milieu wordt meestal gesproken als het risico's voor de volksgezondheid oplevert. Bedreigingen voor de gezondheid van met name kinderen hebben bij potentiële slachtoffers felle reacties uitgelokt. Aangezien het aantal EU-burgers dat lijdt aan met milieuverontreiniging samenhangende ziekten is toegenomen, is het een goede zaak dat er een actieprogramma komt om de bevolking, en dan met name kinderen, zo veel mogelijk voor de risico's in kwestie te vrijwaren.

2. Met milieuverontreiniging samenhangende ziekten

a) Definitie van "met milieuverontreiniging samenhangende ziekten"

In dit advies heeft het begrip "met milieuverontreiniging samenhangende ziekten" betrekking op ziekten die direct of indirect worden veroorzaakt dan wel verergerd door milieuverontreiniging. "Verontreiniging" kan worden gedefinieerd als een door de mens veroorzaakte dan wel natuurlijke verstoring van het ecologisch evenwicht met mogelijk nadelige gevolgen voor de volksgezondheid. Verontreinigende stoffen kunnen aanwezig zijn in water, lucht en bodem. Aangezien het onderwerp milieuverontreiniging een breed gebied bestrijkt, heeft de Commissie er goed aan gedaan om zich bij het opstellen van het actieprogramma 1999-2003 te concentreren op gezondheidsproblemen die samenhangen met luchtverontreiniging. Deze specifieke vorm van verontreiniging kan worden veroorzaakt door giftige stoffen, zure regen, smog in steden en rook.

b) Verspreiding van met milieuverontreiniging samenhangende ziekten

In de afgelopen decennia hebben de toenemende verstedelijking en industrialisering en de snelle bevolkingsgroei geleid tot hogere concentraties verontreinigende stoffen in de atmosfeer. Gemeenschappen hebben zich altijd ontwikkeld rond de werkplek, die in het recente verleden vaak een bron van luchtverontreiniging was. Door vervuild water en slechte hygiëne veroorzaakte ziekten zijn grotendeels teruggedrongen, maar ervoor in de plaats gekomen zijn ziekten die worden veroorzaakt door een slordige levensstijl en door blootstelling aan schadelijke stoffen in de lucht.

Dat er inmiddels van een ernstige situatie sprake is, blijkt wel uit het grote aantal ziekten en sterfgevallen die worden veroorzaakt door stoffen die de luchtwegen aantasten. Volgens sommigen is eenderde van de mondiale problemen op het gebied van de volksgezondheid het gevolg van ziekten die met behulp van milieumaatregelen zouden kunnen worden bestreden; vooral maatregelen tegen luchtverontreiniging zijn in dit verband geboden.

Er bestaat een direct verband tussen luchtverontreiniging en ziekten van de luchtwegen. Een van deze ziekten is de allergische aandoening astma. Zoals bekend kunnen de luchtwegen ontstoken raken door een aantal milieufactoren. Van deze factoren zijn allergenen, als ze in combinatie met bij menselijke activiteiten vrijkomende verontreinigende stoffen voorkomen, waarschijnlijk de belangrijkste; uit onderzoek blijkt dat er een nauw verband bestaat tussen het inademen van deze stoffen en astma. Ook andere milieufactoren zoals tabaksrook, virussen en verontreinigde stoffen in de buitenlucht blijken stuk voor stuk een schadelijke invloed te hebben op astmapatiënten.

Tussen 1974 en 1984 is het aantal astmapatiënten in de Europese Gemeenschap met ongeveer 27 % gestegen. Het aantal kinderen met astma is in dezelfde periode zelfs verdubbeld. In Ierland, een relatief "schoon" land, lijdt 14 % van de bevolking aan astma en sterven elk jaar meer dan 100 mensen aan de gevolgen van deze aandoening. Evenals in veel andere lid-staten wordt de situatie er bovendien niet beter op.

Chronische bronchusobstructie (COPD), waarvan bronchitis en emfyseem de meest voorkomende vormen zijn, en allergieën hebben in de afgelopen 20 jaar om zich heen gegrepen en vooral in stedelijke gebieden geleid tot een enorm probleem voor de volksgezondheid. Sinds de jaren zeventig is in sommige lid-staten het aantal aan allergische rhinitis lijdende volwassenen en kinderen verdubbeld. Naar schatting is 2 tot 10 % van de EU-bevolking rhinitis-patiënt.

3. De gevaren

a) Verontreiniging van de buitenlucht

De aard van de luchtverontreiniging is in de loop der jaren sterk veranderd. Was ooit de verbranding van fossiele brandstoffen de boosdoener, nu moet de oorzaak worden gezocht in allergenen en emissies van voertuigen.

Veel mensen hebben in de zomer last van natuurlijke allergenen als stuifmeel en huidschilfers en haar van dieren. Vooral stuifmeel leidt tot allergische reacties zoals conjunctivitis en rhinitis. Toch is de hoeveelheid stuifmeel in de lucht niet toegenomen. De conclusie ligt dan ook voor de hand dat het afweersysteem van de mens steeds zwakker wordt.

De emissies van voertuigen bevatten veel stikstofoxiden, die in bepaalde omstandigheden ozonvorming in de hand werken. De bevolking is goed op de hoogte van het dunner worden van de ozonlaag en van de schadelijke ontwikkelingen die aan het broeikaseffect worden toegeschreven, maar zij is grotendeels onkundig van de factoren die op een veel directere manier verantwoordelijk zijn voor allergieën en ziekten van de luchtwegen.

Om verdere schade aan de ozonlaag te voorkomen, is een wereldwijde aanpak nodig. Iedere individuele burger kan echter heel gemakkelijk zijn manier van leven aanpassen en zo de kwaliteit van de lucht binnenshuis verbeteren.

b) Luchtverontreiniging binnenshuis

Aangenomen wordt dat luchtverontreiniging een belangrijke oorzaak is van het stijgende aantal allergiepatiënten. De kwaliteit van de lucht binnenshuis is afhankelijk van tal van factoren. Radon, tabaksrook, ongeventileerde petroleumkachels en stofdeeltjes dragen allemaal bij tot de vervuiling van de lucht binnenshuis. Als ze alleen voorkomen, zijn deze stoffen al niet goed voor de gezondheid, maar gevreesd wordt dat ze vooral in combinatie schadelijke effecten hebben. Het menselijk lichaam kan zich waarschijnlijk wel verweren tegen één verontreinigende stof, maar moet het afleggen tegen een "cocktail" van deze stoffen.

Een van de schadelijkste vormen van luchtverontreiniging is sigarettenrook. Hoewel roken een zuiver persoonlijke aangelegenheid is, moet de overheid er wel voor zorgen dat rokers niet de lucht in openbare gebouwen of in het openbaar vervoer vervuilen.

Sinds enige tijd heeft de maatschappij een volwassen houding aangenomen tegenover roken. In alle lid-staten mag nu in veel openbare ruimten niet meer worden gerookt. De lid-staten en de regio's hebben zich bovendien grote moeite getroost om de bevolking voor te lichten over de schadelijke gevolgen van roken. Om hierbij nog meer vooruitgang te kunnen boeken, moet verder onderzoek worden gedaan naar het verband tussen roken, kanker en andere ziekten van de luchtwegen. Hoewel het ontmoedigen van roken volledig onder het kankerbestrijdingsprogramma valt, zou eventuele relevante informatie die wordt verkregen tijdens de uitvoering van het onderhavige actieprogramma, wel gewoon doorgegeven moeten kunnen worden.

4. Het milieu binnenshuis

Het milieu binnenshuis is in de afgelopen jaren veranderd. Een groot deel van de Europese bevolking woont tegenwoordig in goed geïsoleerde huizen met dubbele beglazing en zonder schoorstenen. Centrale verwarming is de regel en zorgt voor hoge temperaturen en een lage vochtigheidsgraad. Nieuwe "energie-efficiënte" woningen zijn ontworpen om weersinvloeden buiten de deur te houden, met als gevolg dat verontreinigende stoffen binnenshuis niet meer weg kunnen. De huisstofmijt - in het Grieks "dermatophagoides" genoemd, wat huideter betekent - plant zich in dergelijke omstandigheden in een enorm tempo voort. Ook vast tapijt, dikke stoffering en beddengoed zorgen voor een klimaat waarin de mijt goed gedijt.

In zo'n omgeving worden jonge kinderen steeds overgevoeliger. Hun immuunsysteem krijgt niet de tijd om zich te ontwikkelen, omdat het van meet af aan een spervuur van aanvallen moet afslaan. Bovendien kunnen goedbedoelde maatregelen van de ouders een averechts effect hebben; in hun streven om hun kind tegen de elementen te beschermen, gaan ze vaak zo ver dat zijn of haar immuunsysteem zijn functie verliest. Het gaat erom dat een evenwicht wordt gezocht tussen de mate waarin een kind aan zijn omgeving wordt blootgesteld en de mate waarin het tegen de elementen wordt beschermd.

Veel ernstige allergieën kunnen in belangrijke mate worden voorkomen als het publiek beter op de hoogte is van de verborgen gevaren (zoals uitwerpselen van huisstofmijten, sporen van schimmels en huidschilfers en haar van dieren). De Europese Commissie stelt terecht voor om de bevolking door middel van voorlichtingscampagnes te informeren over de schadelijke effecten van luchtverontreiniging binnens- en buitenshuis.

Eén van de meest voorkomende verontreinigende stoffen op de werkplek is asbest. Al sinds enige tijd is men het erover eens dat asbest schadelijk kan zijn voor de gezondheid. Blootstelling aan hoge concentraties van asbestdeeltjes kan asbestose, borstvliesaandoeningen, tumorvorming in de bronchiën en mesothelioom veroorzaken. Deze ziekten zijn vastgesteld bij mensen die op hun werkplek aan asbest blootgesteld zijn geweest.

Commissie, Parlement en Raad hebben in 1983 terecht voor wetgeving gezorgd (83/447) om werknemers tegen asbest te beschermen. Soortgelijke bepalingen moeten echter ook voor woningen gaan gelden. In veel in de jaren vijftig en zestig gebouwde huizen zijn asbesthoudende waterleidingen gelegd, wat veel te gevaarlijk is voor de gezondheid. Het Comité is het dan ook met de Commissie eens dat blootstelling aan asbest met behulp van de beste beschikbare technologie zoveel mogelijk moet worden voorkomen, zonder dat dit echter tot overdreven hoge kosten mag leiden.

Het voorgestelde actieprogramma heeft niet specifiek betrekking op het uitbannen van met asbest samenhangende ziekten. De Commissie zou dit onderwerp te zijner tijd daarom uitvoeriger moeten behandelen.

5. Het voorkomen van met milieuverontreiniging samenhangende ziekten

Het is aan de politiek om een besluit te nemen over de vraag in hoeverre luchtverontreiniging bestreden moet worden en welke financiële offers daarvoor nodig zijn; hierbij speelt onder meer het begrip "aanvaardbaar risico" een rol. De in het kader van het vierde actieprogramma (onderzoek en technologische ontwikkeling) uitgevoerde werkzaamheden om te onderzoeken door welke stoffen de lucht verontreinigd wordt, moeten in versterkte vorm worden voortgezet. Alleen als volledig bekend is waardoor ziekten van de luchtwegen ontstaan, kan het probleem in kwestie worden aangepakt.

Het voorstel van de Commissie, die rekening heeft gehouden met het met steun van de Gemeenschap en overeenkomstig de EU-wetgeving uitgevoerde milieu-onderzoek, bevat een drieledige strategie ter bestrijding van met verontreiniging samenhangende ziekten. Ten eerste moet het aantal verontreinigingen door middel van maatregelen aan de bron worden gereduceerd. Ten tweede dient de mate waarin het publiek hieraan wordt blootgesteld te worden beperkt. Ten derde moet het effect van de blootstelling worden verminderd.

Hoewel het noodzakelijk mag lijken om de concentraties van alle verontreinigende stoffen terug te dringen, is dit niet haalbaar en bovendien in financieel opzicht weinig effectief. In dit verband is het realistisch om een op de bevolking gerichte campagne te voeren. Wellicht is deze bereid en in staat om haar gedrag aan te passen, wat een welkome aanvulling zou zijn op de al bestaande milieuwetgeving voor de (auto-)industrie. In het bijzonder dient prioritair te worden toegewerkt naar veranderingen in vervoerswijze, brandstofgebruik en nieuwe technieken die de uitstoot van motorvoertuigen aan banden leggen, om sneller vooruitgang te boeken bij het bevorderen van de volksgezondheid onder brede lagen van de bevolking.

6. Het vergaren van informatie

In haar mededeling over het actieprogramma van de Gemeenschap inzake met verontreiniging samenhangende ziekten wijst de Commissie er al op dat voorzorgsmaatregelen alleen mogelijk zijn als de juiste statistische informatie over de oorzaken en de omvang van de problemen voorhanden is. In veel lid-staten zijn gegevens beschikbaar over het effect van verontreinigende stoffen op de gezondheid. Het precieze verband tussen deze stoffen en de toestand van de gezondheid op de lange termijn blijkt echter moeilijk vast te stellen.

Om accurate gegevens te verkrijgen, zou moeten worden bijgehouden in welke mate een jong kind vanaf zijn geboorte tot aan volwassenheid aan verontreinigende stoffen blootstaat. Bij deze analyse kan vrijwel gewichtloze, "persoonlijke" meetapparatuur worden gebruikt. De mate van blootstelling aan verontreinigende stoffen hangt af van de concentraties hiervan in de ruimten waar iemand doorheen loopt en de tijd die hij/zij zich in deze ruimten ophoudt. Om hier een goed inzicht in te krijgen, moeten continu metingen worden verricht. Alleen met behulp van een uitgebreide statistische analyse is het mogelijk een accuraat beeld te krijgen van de blootstelling van mensen aan luchtverontreiniging.

Sommige van de genoemde statistische gegevens zijn sinds de oprichting van het Europees Milieuagentschap gemakkelijker te verkrijgen. Dit agentschap moet nauw blijven samenwerken met nationale en regionale overheden bij het verzamelen van informatie over lucht- en waterverontreiniging. De grootste problemen op het gebied van luchtverontreiniging spelen vaak op nationaal en regionaal niveau. Daarom moet bij het opstellen van een actieplan ter bestrijding van met luchtverontreiniging samenhangende ziekten het subsidiariteitsbeginsel in acht worden genomen. De Commissie wijst erop dat de Gemeenschap op dit gebied slechts zal optreden als de voorgestelde maatregelen gezien hun omvang of de verwachte gevolgen beter door de Gemeenschap dan door de lid-staten kunnen worden genomen. Bovendien moet een optreden van de Gemeenschap in redelijke verhouding staan tot wat zij hiermee wil bereiken.

7. Gemeenschapsoptreden tegen met verontreiniging samenhangende ziekten

De bestrijding van ziekten van de luchtwegen en allergieën valt buiten het bestek van bestaande EU-programma's. Aangezien deze ziekten en allergieën echter een bedreiging voor de volksgezondheid vormen en sterfgevallen tot gevolg kunnen hebben, heeft de Commissie er goed aan gedaan om maatregelen ter bestrijding ervan voor te stellen.

Maatregelen om de snelle verspreiding van met verontreiniging samenhangende ziekten een halt toe te roepen, moeten volgens de Commissie op drie globale doelstellingen worden gericht. Ten eerste dient er over deze ziekten een betere voorlichting te komen. Als er eenmaal een uitvoerige lijst van statistische gegevens is samengesteld, kan er wellicht een causaal verband worden vastgesteld tussen milieuverontreinigende stoffen en ziekten.

Dankzij deze informatie zullen deskundigen en burgers een duidelijker beeld krijgen van de risico's van milieuvervuiling en kunnen zij beter over mogelijke oplossingen nadenken.

Ten tweede zal volgens de Commissie een beter inzicht in met milieuvervuiling samenhangende ziekten zowel de Gemeenschap als de lid-staten in staat stellen om de risico's met behulp van een coherente strategie beheersbaar te houden. De bevolking heeft vaak niet de juiste informatie over deze risico's en is daardoor vaak ten onrechte bezorgd. De gevaren van elektromagnetische velden, salmonella of BSE mogen haar dan zorgen baren, thuis loeren verontreinigende stoffen die in potentie veel dodelijker zijn. Het immuunsysteem van iemand die dagelijks in geringe mate blootstaat aan duizenden vervuilende stoffen, in zulke kleine concentraties dat ze nauwelijks te meten zijn, krijgt het zeer zwaar te verduren. Bovendien heeft de bevolking jarenlang onderschat hoezeer roken bijdraagt aan het ontstaan van hart- en vaatziekten en ziekten van de luchtwegen.

Er moeten informatiecampagnes worden opgezet om de bevolking voor te lichten over de verborgen gevaren in huis. Huisstofmijten en bacteriën gedijen in ongeventileerde ruimten. In de winter zijn isolatie en verwarming een noodzaak. Maar als er niemand thuis of op de werkplek is - ook al duurt dit maar even - moet er goed worden geventileerd. Zoals mensen moeten kunnen ademen, hebben ook muren, plafonds en vloeren frisse lucht nodig. Daarom moet de bevolking er door middel van informatiecampagnes toe worden aangezet om huizen en werkplekken te ventileren. De inbreng van plaatselijke en regionale bestuurslagen in voorlichtingscampagnes is van buitengewoon belang, omdat hierop een uiterst gewichtige taak rust bij het verstrekken van voorlichting aan de bevolking en het op gang brengen van veranderingsprocessen in de publieke opinie.

Als derde onderdeel van haar strategie stelt de Commissie voor om activiteiten te ontplooien waarmee de verspreiding van ziekten van de luchtwegen en allergieën onmiddellijk kan worden teruggedrongen. Zo zijn maatregelen mogelijk om informatiecampagnes kracht bij te zetten en op elkaar af te stemmen. Ook zou voor de verspreiding van goede praktijken geld kunnen worden uitgetrokken. Bij het uitwerken van een Europese strategie zou de Commissie zeker ook moeten nagaan welke lid-staten dergelijke goede praktijken al kennen en geld moeten uittrekken voor het stimuleren hiervan.

8. Het budget

Hoewel het Comité van de Regio's weet wat de financiële vooruitzichten zijn, dringt het er bij de Commissie op aan om na 1999 meer dan het voorgestelde bedrag uit te trekken voor de bestrijding van met milieuverontreiniging samenhangende ziekten. In overeenstemming met de huidige financiële vooruitzichten zijn er 1,3 miljoen ecu uitgetrokken voor de voortzetting van het programma in 1999. De Commissie stelt voor het financiële kader voor de laatste vier jaar van het programma (2000-2003) pas in detail vast te stellen als de toekomstige financiële vooruitzichten bekend zijn. Volgens het Comité zullen de met de uitvoering van dit programma gemoeide bedragen ná 1999 aanzienlijk stijgen. Om met milieuverontreiniging samenhangende ziekten goed te kunnen bestrijden zijn substantiële bedragen nodig. Informatie is van onschatbaar belang; hierop zou niet mogen worden beknibbeld alleen omdat de huidige financiële situatie relatief slecht is.

9. Conclusies

Het Comité zou de Commissie willen complimenteren met de innovatieve en enthousiasmerende manier waarop zij tot dusverre de bestrijding van milieuvervuiling ter hand heeft genomen. Raad en Parlement hebben hier hun belangstelling voor getoond en er hun steun aan verleend.

De problemen die spelen zijn aanzienlijk, maar zeker niet onoverkomelijk. Het is duidelijk dat de Commissie er vooral voor wil zorgen dat minder mensen - en dan vooral minder kinderen - van milieuvervuiling te lijden hebben. Ook de sociaal-economische voordelen hiervan zouden groot zijn. Met milieuverontreiniging samenhangende aandoeningen leiden elk jaar tot een hoog ziekteverzuim en trekken een zware wissel op de gezondheidsstelsels van de lid-staten.

Het Comité van de Regio's steunt het voorgestelde actieprogramma van de Commissie ter bestrijding van met milieuverontreiniging samenhangende ziekten. Wel moet genoeg geld worden vrijgemaakt om er voor te zorgen dat regio's, lid-staten en Gemeenschap hierbij een rol van betekenis kunnen spelen.

Brussel, 20 november 1997.

De voorzitter van het Comité van de Regio's

Pasqual MARAGALL i MIRA

() PB C 214 van 16.7.1997, blz. 7.