NL Publicatieblad van de Europese Unie C 48/33

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het onderwerp „Financieringsstructuren voor het MKB in de huidige financiële context” (initiatiefadvies)

2011/C 48/07

Rapporteur: mevrouw DARMANIN

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft op 26 februari 2009 besloten overeenkomstig artikel 29, lid 2, van zijn reglement van orde een initiatiefadvies op te stellen over

Financieringsstructuren voor het MKB in de huidige financiële context.

De afdeling „Interne markt, productie en consumptie”, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 8 juli 2010 goedgekeurd.

Tijdens zijn op 15 en 16 september 2010 gehouden 465e zitting (vergadering van 16 september) heeft het Europees Economisch en Sociaal Comité het volgende advies uitgebracht, dat met 121 stemmen vóór en 1 stem tegen, bij 3 onthoudingen, werd goedgekeurd:

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1 Het EESC roept de Commissie op om de financieringsinstrumenten voor het MKB te versterken door ervoor te zorgen dat de CIP-garantieregeling ook na de huidige financieringsperiode blijft bestaan, het MKB gemakkelijk in aanmerking kan komen voor structuurfondssteun en de financieringsprioriteiten duidelijk worden aangegeven. Nu de eigen middelen zijn afgenomen, zorgen waarborgfondsen er dankzij Basel II voor dat banken de klappen beter kunnen opvangen. In dit verband zouden wederzijdse waarborgfondsen gepromoot moeten worden.

1.2 Er zouden handelsplatforms moeten komen voor micro-ondernemingen en het MKB. De meeste erkende beurzen stellen zoveel rapportage-eisen en werken met zulke lange procedures dat een kleine of middelgrote onderneming onmogelijk een beursnotering kan krijgen. Bovendien rijzen de kosten, ook die van alternatieve en/of secundaire noteringen, meestal de pan uit. De door een Europees netwerk te coördineren regionale platforms zouden een nieuw instrument opleveren dat gebruikt kan worden om kapitaal voor het kleinbedrijf te genereren. Dat zou meer risicokapitaal en meer financiering door business angels genereren. Ook zou het voor kleine aanbieders van risicokapitaal een steun in de rug zijn om kleine bedrijven te helpen.

1.3 Kleine en middelgrote bedrijven (met name micro-ondernemingen) komen steeds moeilijker aan kredieten. De samenleving heeft geen flauw idee waar al het geld om de banken overeind te houden is gebleven. Het is wellicht niet opportuun om banken te dwingen openheid van zaken te geven over de desbetreffende cijfers, maar het zou wel beter zijn als banken een bepaald percentage van de noodfondsen (in die landen waar deze zijn gebruikt) reserveren voor de kredietverlening aan het MKB, vooral als er innovatieve projecten gefinancierd moeten worden.

1.4 Er zou een kader moeten worden ontwikkeld waarbinnen gemakkelijker participatieve en ethisch opererende instellingen voor microfinanciering kunnen worden opgericht. Deze financieringsmethode stoelt op risico- en winstdeling, is stabiel en gaat speculatie uit de weg, reden waarom kleine en middelgrote bedrijven er baat bij zouden kunnen hebben. De Commissie zou een verschijnsel als rentevrij bankieren serieus moeten nemen. Zij zou er dan ook goed aan doen een groenboek op te stellen waarmee de aanzet kan worden gegeven voor een Europese discussie over rentevrij bankieren. Initiatieven die landen als het VK, Frankrijk, Duitsland, Italië, Luxemburg en Malta los van elkaar hebben genomen verdienen bijval, maar zouden de verdere integratie van de financiële dienstverlening in de EU in de weg kunnen staan. Bovendien is wat dit soort financiering betreft de kans groot dat ongecoördineerde initiatieven niet de beste, sociaal aanvaardbare resultaten opleveren, zoals risicodeling en winstdeling. Wordt islamitische microfinanciering gestimuleerd, dan ontstaan er ook nieuwe ondernemersactiviteiten en wordt tegelijkertijd in bepaalde regio's de armoede bestreden. Wat dit aangaat zou er een richtlijn met betrekking tot en ter stimulering van alternatieve financieringsmethoden moeten worden uitgewerkt om ervoor te zorgen dat hiervoor dezelfde spelregels gelden als voor andere methoden, bijvoorbeeld conventionele vormen van financiering.

1.5 De lidstaten zouden het MKB rechtstreeks van kredieten moeten voorzien of anders volledige dan wel partiële garanties moeten geven aan financiële instellingen om deze aldus aan te zetten tot het verstrekken van kredieten aan het MKB. Tijdens de financiële crisis is in een aantal lidstaten gebleken dat deze aanpak enig soelaas kan bieden

1.6 Het EIF zou rechtstreeks in het midden- en kleinbedrijf moeten investeren of anders via een subfonds met een speciaal oogmerk, zoals het fonds voor jonge ondernemers; dat zou bovendien de ondernemersgeest aanwakkeren. Verder zouden EIB-gelden moeten worden toegewezen aan intermediaire instellingen die het MKB alle steun bieden. Om intermediaire banken te stimuleren EIB-gelden in te zetten voor het MKB, zou de EIB de risico's hiervan moeten delen met deze banken.

1.7 Banken zouden met diverse vormen van financiering moeten werken, waaronder participatieve, innovatieve en ethisch verantwoorde financiering. Financieringen van het type dat door de Grameen Bank in Bangladesh wordt verstrekt, zouden door de Basel II-overeenkomst wel eens zeer beperkt mogelijk kunnen zijn. Financiële instellingen hebben niet de mogelijkheid om eerst het probleem aan te pakken in plaats van eerst een oplossing te zoeken: een kredietstelsel moet worden gebaseerd op een doorlichting van de sociale achtergrond en niet op een kant-en-klare bancaire procedure. Daarom is een snelle herziening van Basel II geboden of anders een overeenkomst inzake financieringsvormen die afwijken van de norm.

1.8 Netwerken van business angels zijn in opkomst in de EU. Helaas zijn die netwerken schijnbaar niet gereguleerd. De kans op grootschalig misbruik is dan ook niet denkbeeldig, hetgeen ondernemers ervan zou kunnen weerhouden om gebruik te maken van zo'n belangrijke manier om aan kredieten te komen. Om een impuls te geven aan dergelijke netwerken of aan soortgelijke activiteiten zou daarom een rechtskader moeten worden opgesteld.

1.9 Het EESC ziet veel in nationale belastingprikkels voor business angels en hun netwerken, met inbegrip van investeerders uit het eigen gezin, zoals de ouders. Veel jonge ondernemers zijn afhankelijk van familiegeld omdat ze niet aan andere financiële middelen kunnen komen. Deze investeerders zouden fiscaal beloond en aangemoedigd moeten worden.

2. Inleiding en achtergrond

2.1 De lidstaten hebben een belangrijke taak: het stimuleren van ondernemerschap. Tijdens de Europese Raad die in maart 2000 in Lissabon plaatsvond, werd dit als doel gesteld omdat het de werkgelegenheidssituatie zou verbeteren, de economische hervormingen ten goede zou komen en de sociale cohesie zou versterken. Op 21 januari 2003 publiceerde de Europese Commissie het groenboek over ondernemerschap in Europa, waarin zij erop wees dat te weinig Europeanen zelf een bedrijf beginnen en dat al bestaande bedrijven niet gestaag genoeg doorgroeien.

2.2 Meer ondernemersschap heeft in zowel economisch als sociaal opzicht grote voordelen. Het is niet alleen een motor achter werkgelegenheid, innovatie, concurrentievermogen en groei, maar biedt ook persoonlijke voldoening en helpt om sociale doelstellingen te verwezenlijken (1).

2.3 Dankzij ondernemerschap houden bedrijven het hoofd boven water, wordt er geïnnoveerd, ontstaan er banen, gaat de technologie vooruit en nemen de productiviteit en de export toe. Wat dat betreft is er een verband tussen ondernemerschap en de economische prestaties van een lidstaat. Ondernemerschap is dus niet alleen goed voor afzonderlijke individuen, maar ook voor de samenleving als geheel.

2.4 Uit onderzoek van het Centre for Enterprise and Economic Development Research blijkt dat het voor jonge ondernemers vooral moeilijk is om aan startkapitaal te komen (en om aan administratieve regels te voldoen). Maar volgens slechts 40 % van de specialistische steunorganisaties die aan het onderzoek meededen, waren deze financiële problemen groter dan die van andere kleine bedrijven. Veel startende bedrijven kunnen maar moeilijk een onderpand voor startfinanciering verschaffen, al is het mogelijk dat dit voor jonge ondernemers een extra groot obstakel vormt omdat zij hiervoor minder gemakkelijk de nodige activa bijeen kunnen brengen. In hoeverre een en ander in de praktijk een probleem is, hangt duidelijk af van de sector en de bedrijfsactiviteiten.

2.5 De huidige economische crisis dooft de ondernemersgeest, vooral gezien de gevolgen ervan voor het MKB. Het EESC heeft zich uitgebreid beziggehouden met het ontstaan en de gevolgen van de financiële crisis en met de doorslaggevende rol die het bankenstelsel hierin heeft gespeeld. Het MKB ondervindt nog steeds de zware gevolgen van de crisis en kan nog altijd moeilijk aan kredieten komen.

2.6 Deze blijven momenteel echter (ondanks de sterk gedaalde rentetarieven) uiterst schaars door de volgende oorzaken:

— de verliezen als gevolg van boekhoudpraktijken op basis van marktprijzen (waarbij banken effecten op hun eigen balans afwaarderen omdat voor deze effecten in de nabije toekomst geen markt bestaat);

— door dezelfde recessie neemt het aantal dubieuze en oninbare vorderingen toe;

— de interbancaire financiering van de markt valt tegen; ondanks maatregelen van diverse regeringen blijft dit een probleem;

— er is sprake van een constante angst: bankiers die bang zijn hun baan te verliezen verstrekken niet zo snel een ogenschijnlijk riskante lening.

2.7 Kortom, bankkapitaal is gerantsoeneerd, zowel voor klanten die de banken niet graag kwijtraken als voor vastrentende instrumenten als staatsobligaties. Met de toenemende behoefte van regeringen aan kredieten om hun economie een financiële injectie te geven, zijn er meer overheidsobligaties in omloop gekomen, en daardoor is er weer minder geld beschikbaar voor leningen aan bedrijven en consumenten.

3. Kleine en middelgrote bedrijven: een kort overzicht zonder officiële statistieken

3.1 Kleine en middelgrote bedrijven vormen in een aantal opzichten een speciale categorie. Een opsomming van al hun kenmerken zou geen recht doen aan hun dynamiek, maar een paar ervan verdienen zeker even te worden aangestipt.

3.2 Het gaat meestal om bedrijven die al generaties lang familiebezit zijn; de familie is ook een belangrijke investeerder, al is er wel vaak extra kapitaal van derden nodig. De bedrijven zijn in de regel sterk aan een bepaalde plaats gebonden, wat doorwerkt in de manier waarop zij werk uitbesteden en mensen in dienst nemen (doorgaans zeer spaarzaam). De managers van de bedrijven zijn meestal ook de eigenaars, en er is vaak een hechte band tussen het personeel en de eigenaars (wat de onderlinge loyaliteit versterkt). Kleine en middelgrote bedrijven zijn flexibel en dynamisch en pikken snel innovaties op. De bedrijven gaan bij het beheer van hun kasstromen risico's uit de weg en grijpen eerder naar hun eigen reserves dan bij een kredietinstelling aan te kloppen, omdat het aanvragen en krijgen van een lening voor hen met veel bureaucratische rompslomp gepaard gaat.

3.3 Dat leningen aan kleine en middelgrote bedrijven als relatief riskant te boek staan, komt mede doordat het vaak gaat om jonge bedrijven die weinig voelen voor omslachtige financieringsmethoden, niet genoeg activa ter dekking van een lening hebben en doorgaans vanwege hun omvang niet over de instrumenten voor risicobeheer beschikken.

3.4 De problemen van het MKB worden des te sterker gevoeld door micro-ondernemingen.

4. Financieringsinstrumenten

4.1 Notering aan erkende beurs. Beursintroducties worden doorgaans geassocieerd met gevestigde ondernemingen die langetermijnkapitaal bijeen proberen te brengen in de vorm van kapitaal (aandelen) of vreemd vermogen (obligaties) via officiële noteringen. Meestal vindt dit plaats voorafgaand aan uitbreiding, als de eigenaren en/of verschaffers van risicokapitaal naar een ontsnappingsroute zoeken. Er zijn verder parallelmarkten, die over het algemeen niet geschikt zijn voor kleine ondernemingen; „deze route komt slechts in aanmerking voor ondernemingen uit heel grote of heel kleine sectoren”. Hoewel alternatieve ondernemingen meestal kleiner zijn dan die op de primaire lijst gelden voor hen dezelfde publicatieverplichtingen. De kosten van een notering bedragen ongeveer 500 000 euro of meer.

4.2 Nieuwe financieringsbronnen, rentevrij bankieren – Een nieuw verschijnsel is in geheel Europa in opkomst; deze vorm wordt aangeduid met participerend en ethisch bankieren, ook wel islamitisch bankieren genoemd. De werkwijze is interessant en waarschijnlijk geschikt voor het MKB en zijn behoeften, in de huidige context. Het biedt diverse instrumenten, waarvan vele niet onbekend zijn in Europese landen. Maar sommige wetgeving, met name fiscale, staat de ontwikkeling van dit type financiering in de weg. Helaas nemen diverse EU-landen (bijv. het VK, Frankrijk, Luxemburg, Duitsland, Malta en Italië) afzonderlijk maatregelen die wellicht tot paspoortkwesties in de interne markt leiden. Misschien zullen participerende financiële instellingen alternatieve wetsinstrumenten vinden om de EU-markt te penetreren (2).

4.2.1 Deze wijze van financiering kan zeker voordelig uitpakken voor het MKB, aangezien ze gebaseerd is op risico- en winstdeling, stabiele financiering, het vermijden van speculatie en bepaalde soorten investeringen

4.2.2 Een gloednieuw gebied, volop in ontwikkeling, is wat bekendstaat als islamitische microfinanciering. Deze financiering omvat tal van financiële diensten voor mensen die gewoonlijk niet interessant zijn voor de bank, voornamelijk omdat zij geen garanties kunnen bieden die een financiële instelling beschermen tegen het risico op verlies.

4.2.3 De ware revolutie bij microfinanciering is dat mensen een kans krijgen die geen toegang tot de financiële markt hadden. Zij biedt nieuwe perspectieven en stelt mensen in staat om eindelijk hun project of idee uit te voeren: onafhankelijk, met eigen middelen, zonder assistentie of subsidie. De ervaring met microfinanciering overal ter wereld toont onomstotelijk aan dat armen behoefte hebben aan een breed spectrum van financiële diensten, bereid zijn om de betreffende uitgaven aan te gaan en dat zij voor banken zeker interessant zijn. De doelgroep voor microfinanciering zijn de armen die op de rand van de zgn. armoedegrens leven, die zonder al te veel problemen een hogere levenskwaliteit kunnen bereiken en die ideeën voor ondernemen hebben, maar geen toegang tot officiële financiering hebben.

4.2.4 Er zijn diverse onderzoeken verricht naar dit onderwerp en de praktische ervaring is nog betrekkelijk beperkt, maar er schuilen grote mogelijkheden in voor armoedebestrijding, financiële en sociale uitsluiting en voor de verbreding en verrijking van het aantal cliënten van financiële instellingen in ontwikkelingslanden met een islamitisch cultureel substraat. Rentevrij bankieren blijkt dus niet alleen gericht te zijn op financieel succes, maar heeft ook als doel om in sociaal opzicht zoveel mogelijk voordeel te behalen, en wel door gezondere financiële instellingen op te richten die – ook voor de gewone man en vrouw – garant kunnen staan voor een efficiënte financiële dienstverlening.

4.3 Financieringsregelingen van de overheid en van de EU – Overheden hebben via hun tussenpersonen het ondernemerschap gestimuleerd aan de hand van diverse maatregelen, zoals fiscale prikkels en subsidieregelingen, bijv. subsidies uit het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling en het Europees Investeringsfonds.

4.3.1 Bepaalde initiatieven voor starters en de startkapitaalsfase hebben waarschijnlijk nog niet het gewenste niveau bereikt.

4.4 Business angels, ook bekend als particuliere beleggers of officieuze durfkapitaalverschaffers vallen in de categorie van niet-traditionele financieringsbronnen. Zij verstrekken meestal kapitaal voor de startende onderneming tot de vroege groeifase.

5. Wellicht is er een actiekader nodig om investeringen aan te wakkeren, financiële problemen te vermijden en het MKB beter toegang tot krediet te verschaffen

5.1 De snelle uitvoering van de Small Business Act (SBA) is in het huidige economische klimaat essentieel. Het EESC was ingenomen met de door de Commissie geschetste SBA, maar herhaalt dat uitvoering van de geschetste initiatieven van het hoogste belang is.

5.1.1 In een tijd dat liquiditeit voor het MKB een luxe is, is het raadzaam de richtlijn inzake betalingsachterstanden te wijzigen om te garanderen dat mkb's tijdig worden betaald voor alle commerciële transacties en dat een krediettermijn van 30 dagen wordt nageleefd. Het dient wel een daadwerkelijk praktische uitvoering te zijn waarmee zowel particuliere als publieke leveranciers kunnen instemmen.

5.1.2 Een andere richtlijn die spoedig zou moeten worden uitgevoerd betreft een gereduceerd BTW-tarief voor lokale, meestal door mkb's verleende arbeidsintensieve diensten. Hoewel zij al tot verdeeldheid heeft geleid, zou zo'n richtlijn commerciële praktijken van het MKB aanmoedigen doordat het aantrekkelijker wordt voor de consument.

5.2 Volgens gegevens van de Europese kamers van koophandel heeft 30 % van het MKB liquiditeitsproblemen; een kwart daarvan zijn het gevolg van door banken geweigerd krediet. Het zal de economie schaden dat de banken nu scherp in de gaten worden gehouden en zeer terughoudend zijn met het verstrekken van financiering, waarvan het MKB het slachtoffer is.

5.2.1 De banken beschikken over meer geld voor het MKB doordat de EU de fondsen bij het EIB heeft verhoogd overeenkomstig het herstelplan. De ervaring van mkb's leert echter dat de toegang tot krediet via de banken nog steeds erg lastig is. Terwijl het dus lijkt alsof er geld is bestemd voor leningen aan het MKB, bereikt het geld in de praktijk de ondernemingen niet. Het is daarom van belang dat intermediaire banken die zijn geselecteerd om het EIB-geld te beheren, het MKB volledig steunen. Mocht blijken dat zulke banken structureel verzuimen om het MKB kredieten te verlenen, dan zou de EIB ze moeten vervangen door andere banken Om intermediaire banken aan te zetten om het EIB-geld daadwerkelijk aan het MKB te lenen, zou tot slot het uitleenrisico gedeeld moeten worden door het EIB en de intermediairs, en niet alleen ten laste moeten komen van laatstgenoemde.

5.3 Een belangrijk aspect, met name voor starters, is toegang tot durfkapitaal. De markt voor durfkapitaal in Europa omvat niet meer dan circa 2 miljard euro per jaar, hetgeen slechts ongeveer een kwart van de omvang in de VS blijkt te zijn. Slechts één op de 50 mkb's wendt zich tot een verstrekker van durfkapitaal voor de financiering. Informatie over durfkapitaal is goed verkrijgbaar, maar vaak beseffen traditionele mkb's niet dat dit kapitaal ook daadwerkelijk verstrekt wordt. Dit houdt verband met de conservatieve risicobenadering van Europese ondernemers, die meer gebruik lijken te maken van bancaire diensten dan durfkapitaal.

5.4 Overheidsopdrachten zijn een belangrijke optie voor het MKB, hoewel het momenteel minder concurrerend is op dit niveau vanwege de ervaring van de „grote jongens” en vanwege de strenge regels inzake bankgaranties en omzetverklaringen. Overheidsopdrachten zouden meer op het MKB gerichte initiatieven moeten introduceren, zoals lagere bankgaranties (waardoor meer ondernemingen zouden inschrijven) en het steunen van groepen mkb's.

5.5 Minder papieren rompslomp is de topprioriteit voor het MKB, dat in vergelijking met grotere ondernemingen een onevenredig zware administratieve en regelgevingslast torst. Het is aangetoond dat een grote onderneming gemiddeld 1 euro per werknemer aan de naleving van regels besteedt, terwijl een klein bedrijf maximaal 10 euro moet besteden. De Commissie is op de goede weg met de terugdringing van bureaucratie maar de situatie die het MKB echt zou helpen, is nog verre van werkelijkheid.

5.6 Duurzame concurrentie is de toekomst voor de economie. Mkb's die duurzaamheidsprincipes naleven en actief zijn in de groene economie moeten dus geholpen worden bij de financiering.

5.7 Er is een omvangrijk en uiteenlopend aanbod van EU-subsidies die mkb's die met nieuwe technologieën werken, ten goede komen. De meer traditionele producent of dienstverlener in het MKB heeft echter aanmoediging nodig om te innoveren, zelfs op zijn eigen werkterrein. De financieringsinstrumenten dienen verder te worden geconsolideerd om ook deze wijdverbreide MKB-activiteiten te steunen.

5.8 Het EESC beseft dat verenigingen zoals de AECM (Europese Vereniging van onderlinge-waarborgmaatschappijen) tijdens de crisis goede diensten bewezen hebben. Het EESC moedigt de Commissie aan om te blijven werken aan een gunstig klimaat voor zulke organisaties en om het MKB te blijven steunen met financieringsgaranties.

5.9 Het CIP was een belangrijk instrument voor het MKB; derhalve zou het EESC graag zien dat de Commissie dit middel voor MKB-garanties in haar programma voor na 2013 behoudt.

Brussel, 16 september 2010 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Mario SEPI

(1) Flash-Eurobarometer 192, Entrepreneurship Survey of the EU (25 Member States), United States, Iceland and Norway:

(2) Zie „Islamic Finance in a European Union Jurisdiction Workshops Report”, gepubliceerd door het Maltees Managementinstituut, de Maltese werkgeversvereniging en de Maltese Unie van bankpersoneel.