NL Publicatieblad van de Europese Unie C 54/20

Advies van het Euopees Economisch en Sociaal Comité over „Veiligstelling van de bevoorrading in de landbouw- en levensmiddelensector in de EU”

(initiatiefadvies)

(2011/C 54/04)

Rapporteur: Armands KRAUZE

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft op 18 februari 2010 besloten om overeenkomstig artikel 29, lid 2, van zijn reglement van orde een initiatiefadvies op te stellen over

Veiligstelling van de bevoorrading in de landbouw- en levensmiddelensector in de EU

(initiatiefadvies).

De afdeling Landbouw, plattelandsontwikkeling, milieu, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 17 november 2010 goedgekeurd.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn op 8 en 9 december 2010 gehouden 467e zitting (vergadering van 9 december) onderstaand advies uitgebracht, dat met 133 stemmen vóór en 3 tegen, bij 7 onthoudingen, werd goedgekeurd.

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1 Het veiligstellen van de voedselvoorziening zou een van de fundamentele doelstellingen van het EU-landbouwbeleid moeten blijven. Gezien de uitdagingen en onzekerheden in verband met de wereldwijde voedselvoorziening zal het Gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) na 2013 moeten blijven zorgen voor de veiligstelling van de bevoorrading in de landbouw- en levensmiddelensector.

1.2 Een duurzame landbouwproductie en goed werkende landbouwmarkten vormen de basis voor de veiligstelling van de voedselvoorziening in de EU. Het toekomstige GLB moet worden uitgerust met krachtige beheerssystemen om de werking van de landbouwmarkten en de prijsstabiliteit te waarborgen. De regels voor de handel in agrarische producten zouden de bevoorradingszekerheid in de landbouwsector in alle landen en onder alle omstandigheden moeten garanderen.

1.3 De EU heeft een krachtig GLB nodig om het hoofd te kunnen bieden aan de toekomstige uitdagingen en om de bevoorrading in de landbouw- en levensmiddelensector in alle lidstaten veilig te stellen. Het GLB moet ook in de toekomst tot de topprioriteiten van de EU blijven behoren. Hiervoor moeten voldoende middelen worden uitgetrokken.

1.4 Een duurzame, lokale voedselproductie is de sleutel tot wereldwijde voedselzekerheid. In de hele EU zou een gediversifieerde landbouwproductie in stand gehouden en gepromoot moeten worden. Bijzondere aandacht dient uit te gaan naar afgelegen regio's en gebieden met specifieke handicaps.

1.5 De EU moet meer ijveren voor een systematische planning van de veiligstelling van de bevoorrading, om de levensvatbaarheid van de landbouwproductie en de levensmiddelensector in zijn geheel te waarborgen, zelfs in tijden van crisis en noodsituaties. Voor de praktische maatregelen (voorraden, landbouwinfrastructuur, opleiding, enz.) zouden echter de lidstaten verantwoordelijk moeten blijven. Vooralsnog hoeft er voor de veiligstelling van de bevoorrading in de landbouw- en levensmiddelensector geen nieuwe EU-wetgeving te worden vastgesteld.

1.6 De lidstaten kunnen het EU-plattelandsontwikkelingsbeleid gebruiken voor maatregelen om de veiligstelling van de bevoorrading in de landbouw- en levensmiddelensector te ondersteunen en te verbeteren. De lidstaten zouden van deze mogelijkheid gebruik moeten maken in hun plattelandsontwikkelingsprogramma's.

1.7 De landbouwsector zou een belangrijke rol kunnen spelen om een veilige en duurzame energievoorziening in de EU te stimuleren en om de EU minder afhankelijk te maken van geïmporteerde fossiele brandstoffen. Op het niveau van de landbouwbedrijven zou het zelf opwekken van energie in hoge mate kunnen bijdragen tot de voorzieningszekerheid. Om het gebruik van bio-energie in landbouwbedrijven te stimuleren zouden bio-energietechnologieën verder moeten worden ontwikkeld. Bio-energie zou op duurzame wijze moeten worden geproduceerd, en het gebruik van bijproducten van de landbouw- en levensmiddelensector dient te worden gepromoot, om de vervuiling en de CO2-emissies terug te dringen.

2. Inleiding

2.1 Er is sprake van voorzieningszekerheid in de landbouw- en levensmiddelensector wanneer voldoende voedsel beschikbaar en voor alle mensen financieel toegankelijk is, zodat zij geen honger hoeven te lijden. In veel Europese landbouwsectoren is de productie toereikend om de EU-bevolking te voeden. Dit is te danken aan het GLB. Voedselzekerheid als een publiek goed dat niet door de markt wordt gehonoreerd maar dat door de landbouw- en levensmiddelensector wordt geleverd voor het welzijn van de samenleving, zal een belangrijke doelstelling van het GLB na 2013 zijn (1).

2.2 De komende decennia zal de voedselzekerheid de belangrijkste uitdaging voor de mondiale landbouw- en levensmiddelensectoren zijn. Als gevolg van de voedsel- en economische crisis lijden er wereldwijd meer dan een miljard mensen honger.

2.3 Voedselzekerheid betekent dat er voldoende voedsel beschikbaar is om een gezond leven te leiden, maar ook dat het voedsel veilig en niet besmet is. Het is een complexe materie die verband houdt met andere sectoren zoals de olieproductie, logistiek, enz. Problemen met de logistiek of productie in de belangrijkste productieregio's als gevolg van onverwachte crises, kunnen van invloed zijn op de beschikbaarheid van voedsel voor miljoenen mensen, vooral in stedelijke gebieden. Een duurzame, lokale voedselproductie (2) is de sleutel tot wereldwijde voedselzekerheid.

3. De uitdagingen voor de mondiale voedselproductie

3.1 Volgens voorspellingen van de FAO, de landbouworganisatie van de VN, zal de wereldbevolking tegen 2050 zijn gestegen tot bijna 9,5 miljard mensen. Om al deze mensen te voeden zal de mondiale voedselproductie moeten worden verdubbeld ten opzichte van het huidige niveau. Vooral de bevolking in steden in de ontwikkelde wereld zal snel groeien. Er zal veel worden verwacht van de boeren, en zij zullen steeds meer onder druk worden gezet om over te schakelen op een meer intensieve landbouw en veehouderij. De landbouwproductie zal moeten stijgen om de groeiende wereldbevolking van voedsel te kunnen voorzien. De mogelijkheden voor uitbreiding van landbouwgebieden zijn beperkt doordat het land voor andere dan landbouwdoeleinden wordt gebruikt, en door het gebrek aan beschikbare en geschikte landbouwgrond.

3.2 De investeringen in landbouw zullen overal moeten stijgen, maar vooral in ontwikkelingslanden, waar er nog een aanzienlijk potentieel voor uitbreiding van de productie is. Hiervoor is het tevens zaak dat de plattelandsinfrastructuur, de toegang tot moderne productiemiddelen, een duurzaam bodembeheer en in het bijzonder de toegang tot water, evenals de onderwijssystemen en de werking van de landbouwmarkten in ontwikkelingslanden worden verbeterd. Op langere termijn zal de voedselzekerheid voornamelijk zijn terug te voeren op de beschikbaarheid van en toegang tot voedsel. De meest doeltreffende wijze om de voedselzekerheid te garanderen verloopt via de algemene ontwikkeling en een verhoging van het inkomensniveau in de armste landen. Landbouw speelt een bijzonder belangrijke rol bij het garanderen van de voedselzekerheid, maar het is moeilijk om de voedselzekerheid uitsluitend via de landbouw te garanderen (3).

3.3 In de slotverklaring van de Wereldvoedseltop van de FAO van 2009 wordt aanbevolen om de verantwoordelijkheid voor de voedselproductie bij de individuele landen te leggen.

3.4 Dankzij de voedsel- en economische crisis en de veranderende situatie in de wereld wordt steeds beter ingezien dat alle landen en regio's, inclusief de minder begunstigde landen, het recht en zelfs de plicht hebben om hun eigen voedsel te produceren. Het moet mogelijk zijn om op duurzamere wijze meer voedsel te produceren.

3.5 Naast de bevolkingsgroei zijn ook de klimaatverandering en de daarmee samenhangende druk op de natuurlijke hulpbronnen een enorme uitdaging voor de wereldwijde voedselvoorziening. De klimaatverandering kan een grote impact op de voedselproductie hebben, vooral in ontwikkelingslanden, waarvan sommige ook het minst goed in staat zijn zich hieraan aan te passen. De landbouwsector moet proberen de broeikasgassenuitstoot terug te dringen, maar kan tegelijkertijd een deel van de oplossing bieden in de vorm van koolstofvastlegging in de bodem. De landbouw moet efficiënter gaan produceren, met minder emissies. De landbouw moet bijdragen tot een betere waterkwaliteit, behoud van de biodiversiteit en het voorkomen van erosie. Ervoor zorgen dat voldoende landbouwgrond en zoet water beschikbaar zijn, is ook een kritieke uitdaging voor de wereldwijde voedselzekerheid.

3.6 Innovatie in de landbouw is van cruciaal belang om de uitdagingen op het gebied van voedselzekerheid en klimaatverandering aan te gaan. De belangrijkste innovaties op deze gebieden hebben vaak betrekking op kweek- en fokmethoden, irrigatietechnieken, hoogwaterbeheersing, bescherming tegen warmte en koude, diversifiëring van traditionele landbouwmethoden, enz. Een oplossing voor toekomstige problemen kan zijn om de efficiëntie van plantenteeltmethoden te verbeteren, waarmee de landbouwproductiviteit potentieel aanzienlijk kan toenemen.

4. Veiligstelling van de bevoorrading

4.1 Voedselzekerheid is van strategisch belang voor de hele wereldbevolking. De toegang tot voedsel is slechts één aspect van het bredere zekerheidsconcept. Problemen met de toegang tot voedsel zullen zeer binnenkort tot meer sociale instabiliteit en onrust leiden. Het garanderen van de toegang tot voedsel is, zelfs in crisis- en noodsituaties, de verantwoordelijkheid van de samenleving.

4.2 In een moderne netwerkeconomie hangt de voedselzekerheid af van veel aspecten. Voedselzekerheid vraagt om een stabiele energievoorziening (olie en elektriciteit), IT, doeltreffende logistieke voorzieningen, een goede hygiëne en een goed werkend systeem voor snelle waarschuwing tegen schadelijk voedsel. De lidstaten worden geacht essentiële infrastructuurvoorzieningen in de landbouw- en levensmiddelensector te beschermen, en hiervoor concrete maatregelen te nemen.

4.3 De samenlevingen moeten maatregelen treffen voor noodsituaties in verband met de voedselvoorziening. Dit wordt ook wel „veiligstelling van de bevoorrading” genoemd. Hiermee wordt over het algemeen bedoeld dat de materiaalstroom wordt veiliggesteld (bijvoorbeeld door noodvoorraden aan te leggen), maar hiermee wordt tevens het vermogen bedoeld om die economische basisactiviteiten in stand te houden die van essentieel belang zijn voor de levensomstandigheden van de bevolking, en voor de werking en beveiliging van de samenleving. In de context van de beschikbaarheid van voedsel wordt met veiligstelling van de bevoorrading dus gedoeld op het vermogen om de voedselproductie en de werking van de hele levensmiddelensector te garanderen, zelfs in tijden van crisis en noodsituaties.

5. Het EU-landbouwbeleid en de veiligstelling van de bevoorrading

5.1 De Europese Unie bereidt zich momenteel voor op de komende herziening van het GLB, oftewel het landbouwbeleid na 2013. De Commissie publiceerde in november 2010 een mededeling over het toekomstige beleid. Wetgevingsvoorstellen ter zake zullen waarschijnlijk eind 2011 volgen, en het besluit van de Raad en het EP kan worden verwacht in 2012. In de EU zal de voedselproductie ook in de toekomst worden veiliggesteld via het GLB.

5.2 De doelstellingen van het EU-landbouwbeleid, zoals verwoord in het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en die ongewijzigd zijn overgenomen in het vorig jaar geratificeerde Verdrag van Lissabon, zijn:

— een stijging van de productiviteit van de landbouw

— landbouwers een redelijke levensstandaard verzekeren

— de markten stabiliseren

— de voedselvoorziening veiligstellen

— redelijke levensmiddelenprijzen garanderen voor de consument.

5.3 Het spreekt voor zich dat de wereldwijde veranderingen en de nieuwe uitdagingen het EU-landbouwbeleid zullen nopen tot andere doelstellingen, maar bovengenoemde primaire doelstellingen zullen nog altijd noodzakelijk en relevant zijn. In de loop der jaren is er veel kritiek geweest op het EU-landbouwbeleid, ook tijdens de handelsbesprekingen. In werkelijkheid heeft het GLB de doelstellingen meer dan naar tevredenheid bereikt. Het heeft de voedselvoorziening in de hele Unie veiliggesteld, ondanks prijsschommelingen en ook tijdens perioden van crisis. Het GLB heeft de bevoorradingszekerheid in de EU weten te waarborgen, hoewel de EU voor sommige landbouwproducten en –grondstoffen niet volledig zelfvoorzienend is. Hierbij moet de EU wel rekening houden met het feit dat de perifeer gelegen landen van de EU vaak moeite hebben om hun bevoorrading te veilig te stellen tijdens perioden van sterke prijsschommelingen.

5.4 In de toekomst zullen de wereldmarkten een meer open karakter hebben. Toekomstige handelsovereenkomsten kunnen ervoor zorgen dat landbouwproducten van landen buiten de EU gemakkelijker de EU kunnen binnenkomen (mits aan bepaalde voedselveiligheidscriteria wordt voldaan), maar tegelijkertijd zullen er meer mogelijkheden voor EU-landbouwproducten komen om op andere markten te worden verhandeld. De mondiale demografische ontwikkelingen en de wereldmarkten doen de prioriteiten van de landbouwproductie en de vraag naar voedsel in de hele wereld verschuiven. De onderlinge afhankelijkheid van samenlevingen en economische zones neemt hand over hand toe. De klimaatverandering leidt tot steeds extremere weersverschijnselen. Aangezien meer internationale handel alléén niet genoeg is om de voedselvoorziening veilig te stellen, zullen de fluctuaties in de landbouwprijzen en de marktinstabiliteit verder toenemen. Het toekomstige landbouwbeleid van de EU moet instrumenten bieden om de markten te stabiliseren. De EU moet geen instabiliteit op de wereldwijde levensmiddelenmarkt veroorzaken, maar juist actief helpen er een eind aan maken.

5.5 De Europese Unie is een belangrijke wereldwijde producent en exporteur van levensmiddelen. De beste manier voor de EU om de stabiliteit van de wereldwijde voedselmarkten in stand te helpen houden is ervoor te zorgen dat haar eigen landbouwmarkt in evenwicht blijft en efficiënt functioneert. De EU zou bovendien een belangrijke rol moeten spelen bij de instandhouding van de wereldwijde voedselzekerheid.

5.6 Europese consumenten willen voedzaam en veilig voedsel van goede kwaliteit blijven eten. Het toekomstige landbouwbeleid moet ervoor zorgen dat het milieu (lucht, bodem, water) en het dierenwelzijn gedurende het hele productieproces worden beschermd. Het feit dat de normen in de EU hoger liggen dan in de rest van de wereld drijft de kosten voor Europese producenten op; het EU-landbouwbeleid moet dan ook instrumenten bieden om gelijke concurrentievoorwaarden te scheppen voor landbouwers en ondernemers in de EU en daarbuiten. De uitdaging voor de EU bestaat erin om de bestaande instrumenten (zoals handelsovereenkomsten) te gebruiken en nieuwe instrumenten te ontwikkelen waarmee ervoor kan worden gezorgd dat andere voedselproducerende landen de Europese normen voor voedselproductie gaan naleven.

5.7 Het plattelandsontwikkelingsbeleid (de tweede pijler van het GLB) zal ook in de toekomst van grote betekenis zijn voor de evenwichtige ontwikkeling van landelijke gebieden, die een essentieel onderdeel van Europa vormen. Meer dan 60 % van de bevolking van de huidige EU-27 leeft in deze gebieden, die goed zijn voor 90 % van het totale grondgebied van de Unie. Een plattelandsontwikkelingsbeleid dat meer rekening houdt met de verschillende omstandigheden in de lidstaten, zou in de toekomst wel eens nog belangrijker kunnen worden. Het plattelandsontwikkelingsbeleid zal een steeds grotere rol spelen voor de werkgelegenheid in plattelandsgebieden en de diversifiëring van business opportunities. Het plattelandsontwikkelingsbeleid kan worden gebruikt als EU-instrument om de bevoorradingszekerheid in de landbouw- en levensmiddelensector te bevorderen.

5.8 Gezien de uitdagingen en onzekerheden in verband met de wereldwijde voedselvoorziening zal het toekomstige EU-landbouwbeleid aandacht moeten blijven schenken aan de veiligstelling van de bevoorrading. Veiligstelling van de voedselvoorziening is een fundamentele doelstelling van het EU-landbouwbeleid. De EU moet een grotere inspanning leveren voor een systematische planning om de levensvatbaarheid van de landbouwproductie en de levensmiddelensector in zijn geheel te waarborgen, zelfs in tijden van crisis en noodsituaties. Hiervoor moeten de nodige mechanismen beschikbaar zijn. Een centrale doelstelling van het EU-landbouwbeleid moet zijn om een gediversifieerde landbouwproductie in stand te houden en deze in de hele EU te bevorderen. Instandhouding van de grote diversiteit aan levensmiddelen van hoge kwaliteit uit verschillende plattelandsgebieden in de hele EU en voor alle EU-burgers, zal de juiste strategie zijn voor het EU-voedselbeleid. Dit zal ook helpen om de voorzieningszekerheid te waarborgen.

5.9 Om op lange termijn de bevoorrading in de landbouw- en levensmiddelensector te kunnen garanderen moet de landbouwproductie een duurzaam karakter hebben. Naast de ecologische duurzaamheid zijn ook de economische en sociale dimensies van belang. Er moet meer nadruk worden gelegd op de rol van de landbouw om de gevolgen van de klimaatverandering te verzachten en zich hieraan aan te passen. De landbouw- en levensmiddelensector spelen ook een rol bij de productie van bio-energie. De doelstellingen van de EU-2020-strategie zouden een vaste plaats in het landbouwbeleid moeten krijgen.

5.10 Dankzij de productie van bio-energie levert de EU-landbouw een belangrijke bijdrage aan de invoering van hernieuwbare energietechnologieën. Een duurzame landbouw- en levensmiddelensector kan er flink toe bijdragen om de EU minder afhankelijk te maken van ingevoerde fossiele brandstoffen en de energievoorziening aan de EU-burgers veilig te stellen. Verwerking van landbouwafval en bijproducten (mest, afval van de voedselindustrie, enz.) tot bio-energie zal helpen om de vervuiling en de CO2-uitstoot terug te dringen.

Brussel, 9 december 2010 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité, Staffan NILSSON

(1) In het kader van de opstelling van dit advies is op 31 mei 2010 in Helsinki een seminar gehouden over „Veiligstelling van de bevoorrading in de landbouw- en levensmiddelensector in de Europese Unie”.

(2) Zoals gedefinieerd door de Wereldvoedseltop van de FAO.

(3) PB C 100, 30.4.2009, blz. 44.