NL Publicatieblad van de Europese Unie C 317/37

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over jongerengeweld in steden

(initiatiefadvies)

(2009/C 317/06)

Rapporteur: de heer ZUFIAUR NARVAIZA

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft op 10 juli 2008 besloten om overeenkomstig artikel 29, lid 2, van zijn reglement van orde een initiatiefadvies op te stellen over:

Jongerengeweld in steden.

De gespecialiseerde afdeling Werkgelegenheid, sociale zaken, burgerschap, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 25 juni 2009 goedgekeurd. Rapporteur was de heer ZUFIAUR NARVAIZA.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn op 15 en 16 juli 2009 gehouden 455e zitting (vergadering van 15 juli 2009) onderstaand advies met 174 stemmen vóór en 3 tegen, bij 7 onthoudingen, goedgekeurd.

1. Samenvatting en aanbevelingen

1.1. In de Europese samenleving heerst verontrustheid over minderjarigen en jonge volwassenen die zich overgeven aan geweld en criminaliteit. Toch wordt getracht jongeren alle mogelijke ontwikkelingskansen te bieden en hun integratie in de maatschappij en op de arbeidsmarkt te bevorderen. Hoewel de nationale media geweld door jongeren maar al te graag belichten, mag niet worden vergeten dat de statistieken (1) over het algemeen geen noemenswaardige stijging van jeugddelinquentie in Europa aangeven; de situatie lijkt zelfs vrij stabiel te zijn. Bedoeling van dit initiatiefadvies is het jongerengeweld in kaart te brengen en een aantal aanbevelingen te formuleren, zonder de jeugd de zwartepiet toe te spelen of het hele probleem tot afwijkend gedrag terug te brengen.

1.2. In de loop der tijd hebben de verschillende Europese landen elk hun eigen vorm van jeugdrechtspraak ontwikkeld, wat de verschillen op het vlak van regelgeving en aanpak van geweld door minderjarigen en jongeren verklaart. M.n. de volgende aspecten van de jeugdrechtspraak verschillen sterk van lidstaat tot lidstaat: het beleid inzake sociale bescherming, preventie, de leeftijd waarop de strafrechtelijke aansprakelijkheid is vastgesteld, de gebruikte procedures, de toepasselijke maatregelen en sancties, de beschikbare middelen, enz. Wel zij opgemerkt dat het hier gaat om verschillen tussen landen die stuk voor stuk de Europese gedachte aanhangen, maar ook zwaar getroffen zijn door de crisis, zodat zij minder middelen kunnen uittrekken voor hun beleid inzake de integratie van jongeren.

1.3. De aanbevelingen in dit advies zijn samen te vatten in twee hoofdregels. De eerste komt neer op preventie. De oorzaak van gewelddadig of antisociaal gedrag ligt immers vaak in de stedelijke structuur en opbouw en in problemen als verarming en uitsluiting van bepaalde bevolkingsgroepen. Het is bovendien een feit dat jongeren in dergelijke situaties vaak zelf dader zijn, maar net zo goed kunnen worden beschouwd als het slachtoffer van hun omgeving. Repressie en bestraffing van gepleegde feiten mogen dan ook nooit het enige antwoord zijn op de vraag hoe groepsgeweld door minderjarigen en jongeren moet worden aangepakt en voorkomen. Tweede regel is dat deze problematiek niet uitsluitend vanuit een nationale invalshoek mag worden bekeken: zowel op economisch vlak als wat hun waardenstelsels, sociale gedragingen en communicatie aangaat vormen de Europese landen immers een hecht geheel.

1.4. Het is een feit dat de Europese landen al jarenlang herhaaldelijk te maken krijgen met geweld en criminaliteit bij minderjarigen. Doorgaans werden deze problemen beschouwd als een maatschappelijke kwaal, tegenwoordig echter heeft men het liever over onveiligheid. Dit wordt ook duidelijk gemaakt in het verslag Peyrefitte (2), waarin het verschil wordt uitgelegd tussen misdaad en de vrees voor misdaad.

1.5. Ook op Europees niveau wordt veel belang gehecht aan deze problematiek. Zo heeft het Comité op 15 maart 2006 een advies uitgebracht over „De preventie en aanpak van jeugdcriminaliteit en de rol van jeugdrechters in de Europese Unie” (3). Dit pleidooi voor een preventieve aanpak is overgenomen door de Europese instellingen (4) en geldt zowel op Europees als op internationaal niveau als leidraad bij discussies over de wettelijke, strafrechtelijke en maatschappelijke aspecten van jeugdcriminaliteit.

1.6. In bovenvermeld advies werd opgeroepen tot een diepgravende analyse van jeugdcriminaliteit. In dit verband zij opgemerkt dat de Europese samenleving in toenemende mate aandacht heeft voor de problematiek van geweld onder minderjarigen en jongeren (dat wil zeggen adolescenten van 13 tot 18 en jonge volwassenen van 18 tot 21 of ouder: in sommige landen vallen zelfs 25-jarigen nog onder het jeugdstrafrecht). Het geweld waar we het hier over hebben kan echter verschillende vormen aannemen. Het kan gaan om geweld in een stedelijke omgeving, op school (pesten) of binnen het gezin, maar het kan ook gaan om bendevorming, geweld tijdens sportmanifestaties of vormen van geweld waarbij gebruik wordt gemaakt van nieuwe communicatietechnologieën zoals het internet, enz. Al deze fenomenen verdienen het te worden uitgespit, maar we hebben ervoor gekozen ons in dit initiatiefadvies te beperken tot groepsgeweld door jongeren in steden.

1.7. Groepsgeweld staat sinds een twintigtal jaar in de schijnwerpers en onderzoekers (sociologen, etnologen, geografen, juristen, politologen, enz.) buigen zich over de problemen in de meest marginale wijken. Hoewel bekend is dat factoren als werkloosheid, onzekerheid, ontwrichting van het gezin, schooluitval, falen op school, discriminatie e.d. de oorzaak zijn van misstanden in de steden, is de situatie er de laatste jaren nog op achteruit gegaan en wordt steeds vaker gekozen voor een repressieve aanpak. Door de crisis gaan de economische en sociale problemen nog zwaarder wegen; de jonge generaties staan lager op de maatschappelijke ladder dan hun ouders, de „maatschappelijke lift” staat stil en het individualisme steekt steeds sterker de kop op. Dit leidt ertoe dat jongeren zich onrechtvaardig behandeld voelen en zich gaan afsluiten. In groepsverband vertaalt deze houding zich dan weer het vaakst in verzet tegen de autoriteiten.

1.8. Hoewel er geen officiële of wettelijke definitie bestaat wordt de term groepsgeweld vaak gebruikt voor allerhande gewelddadige gebeurtenissen die zich afspelen op openbare plaatsen. Het kan dan gaan om door discriminatie ingegeven geweld tussen etnische of raciale gemeenschappen, dat op zijn beurt tot conflicten tussen rivaliserende bendes kan leiden, maar het kan ook gaan om verzet van de bevolking tegen de instellingen; m.n. verzet van jongeren tegen de politie is hiervan een sprekend voorbeeld.

1.9. Dergelijke problemen hebben zich de laatste jaren overal in Europa voorgedaan, o.m. in Frankrijk, Groot-Brittannië, Spanje, Nederland, Denemarken, België en Griekenland. Toch lijkt het niet bij de nationale regeringen of de Europese instellingen op te komen een en ander in een ruimere context te plaatsen maar blijven zij deze problemen zien als geïsoleerde, plaatselijke randverschijnselen.

1.10. Vandaar dat wij ervoor pleiten alle acties op lokaal, nationaal en Europees niveau op elkaar af te stemmen. Dit houdt in dat specifieke Europese programma's worden opgesteld in het kader van beleidsmaatregelen voor het gezin, jongeren, onderwijs en opleiding, werkgelegenheid, preventie van criminaliteit en judiciële coördinatie. Daarbij moet ernaar worden gestreefd deze concrete maatregelen op te nemen in strategieën voor stedelijke renovatie, aanpassing van de openbare diensten, bestrijding van alle vormen van discriminatie en de verbetering van de relatie tussen burger en staat, en m.n. via de politie, het onderwijzen van burgerzin en ethische en sociale waarden, de media en opvoedingsondersteuning voor ouders.

2. Kenmerken en oorzaken van groepsgeweld door jongeren in steden

2.1. Voorstel voor een definitie: Er bestaat geen consensus over een definitie van groepsgeweld door minderjarigen en jonge volwassenen in steden. In de Belgische wetgeving wordt gewerkt met het begrip „oproer” in steden, voor anderen is groepsgeweld terug te brengen tot een reeks misdrijven die worden begaan door misdadigers waarvan de identiteit vaststaat. In de rest van dit advies zullen we uitgaan van een voorlopige algemene basisdefinitie van dit soort geweld, nl. een concentratie van gewelddadig gedrag in steden waarmee bepaalde bevolkingsgroepen uiting willen geven aan hun gevoelens. Dit gedrag wordt ingegeven door verschillende factoren, waaronder maatschappelijke discriminatie, conflicten met de politie, rassenhaat, religieuze conflicten enz. Hieruit zou kunnen worden geconcludeerd dat de sociale diensten, die verantwoordelijk zijn voor sociale bescherming en dit soort geweld zouden moeten voorkomen, ergens toch tekortschieten. Met onze definitie willen we verwijzen naar groepsgeweld dat zich afspeelt in een publieke ruimte. Het kan gaan om aanvallen tegen leden van een bepaalde etnische groep of tegen de politie, alsook om vernietiging en plundering, bv. brandstichting in openbare gebouwen of het in brand steken van voertuigen.

2.2. Opgemerkt zij dat niet alleen jeugdige daders verantwoordelijk zijn voor de toename van geweld (vernieling en vandalisme, slagen en overvallen, diefstal met geweldpleging, verkrachting enz.), het is nu eenmaal een feit dat onze tijd steeds meer in het teken staat van geweld. Om meer inzicht te krijgen in dit fenomeen en tot oplossingen te komen is het wel van belang dat wordt gekeken naar de leeftijd van geweldplegers in steden en het aandeel van minderjarigen en jonge volwassenen. Zo blijkt uit cijfers van de politie dat van de 640 personen die werden opgesloten naar aanleiding van de gebeurtenissen in Frankrijk in 2005, er 100 minderjarig waren. In het licht van preventie is het van bijzonder belang dat wordt gezocht naar blijvende oplossingen die gericht zijn op de jongste generaties; zij zijn immers de drijvende kracht achter verandering en ontwikkeling.

2.3. Stand van het onderzoek en pogingen tot definitie: elk land heeft zijn eigen methode uitgewerkt om de problematiek van groepsgeweld in steden in kaart te brengen en te beschrijven. Om een duidelijker beeld te krijgen van het fenomeen zijn een aantal complexe systemen uitgewerkt, zoals de schaal van Bui-Trong (5), waarmee aan de hand van het aantal betrokkenen, de organisatie, de doelstellingen, e.d., wordt aangegeven hoe ernstig een bepaalde vorm van groepsgeweld is. Frankrijk werkt al jaren – en m.n. sinds de gebeurtenissen van 2005 – aan een reeks indicatoren van geweld in steden (INVU), waarbij wordt uitgegaan van analyses van de mate waarin kwetsbare wijken te maken hebben met geweld, van kwantitatieve en kwalitatieve enquêtes en van slachtofferstudies. Deze indicatoren zijn nog te recent om al een nauwkeurig beeld te kunnen geven van de ernst van het geweld in steden. Bovendien zijn er de steeds terugkerende struikelblokken die samenhangen met de bronnen en de inzameling van de gegevens.

2.4. Zoals ook al werd vermeld in de definitie wijzen we er nogmaals op dat groepsgeweld moet worden gezien in de specifieke nationale context, maar dat er wel een aantal gemeenschappelijke Europese kenmerken zijn. Zo kan aan de hand van de feiten die zich de afgelopen jaren in verschillende Europese landen hebben voorgedaan worden aangegeven hoe het geweld over het algemeen verloopt.

— Sociale en politieke rellen: deze vorm van groepsgeweld ontstaat als reactie op discriminatie en sociale, economische en geografische uitsluiting; het geweld is gericht tegen de politie of andere vertegenwoordigers van de staat die verantwoordelijk worden geacht voor de maatschappelijke problemen. De behoefte om te protesteren tegen het systeem en vermeend onrecht leidt tot conflicten met veiligheidsdiensten, overheidsinstellingen en een als repressief gebrandmerkte maatschappij. Met name Frankrijk kreeg tijdens de zogenaamde crisis van de voorsteden af te rekenen met sociale rellen. Het gebrek aan sociale verscheidenheid en decennia van inefficiënt stedelijk beleid hebben hun stempel gedrukt op deze wijken. Dit soort politieke rellen (6) kent drie fases: een vaak tragische en onrechtvaardige gebeurtenis waardoor de lont in het kruitvat wordt gestoken, de euforie en het groepseffect, en ten slotte de uitputting (7).

— Manifestaties die uit de hand lopen: bedoeld worden politieke, sportieve of culturele massa-evenementen die ontaarden en volledig uit de hand lopen, zonder dat de organisatoren of de ordehandhavers erin slagen de gemoederen te bedaren. Voorbeelden hiervan zijn geweld tijdens voetbalmatches of rave party's, of evenementen voor het grote publiek die uitmonden in chaos. Dit soort situaties kan nog verder ontsporen door de aanwezigheid van „oproerkraaiers”, groepjes van individuen die zich ten doel stellen zoveel mogelijk materiële schade aan te richten. De Unie mag niet vergeten dat het anarchistische geweld in bepaalde lidstaten er de oorzaak van is dat georganiseerd geweld, zoals van fascistisch geïnspireerde milities, de kop opsteekt, wat nog veel bedreigender is voor de democratie.

— Conflicten tussen gewelddadige bendes: bendes zijn niet per definitie gewelddadig. Zij vervangen voor veel jongeren het gezin en de leefomgeving, geven hun het gevoel deel uit te maken van een groep, en bieden in zekere zin houvast in een periode van onzekerheid als de puberteit. In het geval van gewelddadige bendes gaat het om groepen van adolescenten of jonge volwassenen die machtsvertoon en intimidatie hoog in hun vaandel hebben staan en geregeld conflicten uitlokken of overgaan tot geweldsmisdrijven. In de stedelijke gebieden gaan deze bendes op straat of in winkelcentra de confrontatie aan om een bepaald grondgebied in handen te krijgen, het monopolie te verwerven op een bepaalde vorm van illegale handel, of de vertegenwoordigers van de autoriteiten, te weten agenten, wachten of bewakers, onder druk te zetten, zoals in het noorden van Parijs of het zuiden van Londen, waar rivaliserende bendes regelmatig slaags raken. In Spanje zijn Latijns-Amerikaanse bendes opgedoken (die „maras” of „pandillas” worden genoemd; voorbeelden zijn de Latin Kings en de Ñetas). Door bendes te vormen trachten jongeren elkaar te steunen in een vijandige wereld en zich af te zetten tegen andere straatbendes uit naburige wijken. Tegenwoordig bestaat dit soort bendes vooral uit kansloze jongeren uit bepaalde buitenwijken, en hun gewelddadige optreden kan niet los worden gezien van problemen als maatschappelijk falen, armoede, enz. Om te voorkomen dat deze jongeren in handen vallen van de georganiseerde misdaad is het van cruciaal belang dat het bendeprobleem op de juiste manier wordt aangepakt.

— Botsingen tussen etnische of religieuze gemeenschappen: dit soort geweld wordt op de eerste plaats gekenmerkt door zijn etnische aard: de daders of voornaamste slachtoffers van het geweld zijn leden van een bepaalde religieuze, etnische of daarmee vergelijkbare gemeenschap. Tal van Europese landen, zoals het Verenigd Koninkrijk, Spanje (rellen in Alcorcón in oktober 2007 tussen jonge Spanjaarden en Latijns-Amerikanen), Italië, Nederland (Amsterdam, oktober 2007), Denemarken (februari 2008), België (Anderlecht, mei 2008), enz., hebben al te maken gekregen met dit soort conflicten, waarin de migrantenproblematiek, het religieuze aspect en een complex netwerk van andere factoren een belangrijke rol spelen.

2.5. Aan geweld in steden liggen diverse factoren ten grondslag, die afhankelijk van de situatie al dan niet in combinatie met elkaar voorkomen:

— Armoede, onzekerheid, werkloosheid. Groepsgeweld in Europa komt m.n. voor in de meest achtergestelde wijken en is toe te schrijven aan marginalisatie en sociale uitsluiting. Factoren als ontwrichting van het gezin, jeugdwerkloosheid, een onzekere arbeidssituatie en een laag opleidingsniveau, waardoor de integratie in het maatschappelijke leven en op de arbeidsmarkt bemoeilijkt wordt, maken dat deze wijken extra gevoelig zijn voor de economische ontwikkelingen, vooral als er zoals op dit moment sprake is van een financiële crisis.

— De toegang tot wapens en illegale verdovende middelen. In het merendeel van de nationale en regionale hoofdsteden in Europa leidt de handel in harddrugs (over het algemeen het werk van volwassenen en niet van minderjarigen) tot geweld, dat niet los te denken is van de illegale handel in verdovende middelen en de verspreiding van vuurwapens. Kinderen en adolescenten die niet opgewassen zijn tegen de wereld worden maar al te gemakkelijk het slachtoffer van dealers die deze jongeren naar hun hand zetten.

— Stadsplanning. De zogenaamde probleemwijken in Europese steden hebben allemaal een aantal kenmerken gemeen; zij beantwoorden niet langer aan de criteria van sociale verscheidenheid en modern urbanisme en worden vaak beschouwd als stadsgetto's. Het gaat om wijken en woningen in het centrum (Verenigd Koninkrijk, België) of in de voorsteden (Frankrijk, Duitsland, …) die zozeer zijn verwaarloosd dat het uiteindelijk ongezonde en gevaarlijke plekken zijn geworden.

— De betrekkingen met de politie. Groepsgeweld wordt vaak aangewakkerd door rancuneuze gevoelens; jongeren hebben de indruk dat de politie het gemunt heeft op wie zichtbaar tot een minderheid behoort of dat zij misbruik maakt van haar macht (8). Zo verklaart het Centrum voor strategische analyse dat de vijandige houding van buurtbewoners tegenover de politie het tastbare gevolg is van het gebrek aan vertrouwen in de staat en de overheidsinstellingen (9).

— De media. De media zijn vaak geneigd tot een negatieve beeldvorming en overbelichting van de problemen, waardoor de inwoners van de zogenaamde probleemwijken nog meer worden gestigmatiseerd en worden aangezet tot geweld. In 2005 werden de problemen in Frankrijk dagelijks door de media besproken, terwijl de overheid in België en Duitsland juist heeft getracht de openbare berichtgeving te beperken om te voorkomen dat de gebeurtenissen aanleiding zouden geven tot nieuw geweld.

3. De verschillende antwoorden op een grensoverschrijdend probleem

3.1. Geweld in Europese steden, of het nu sporadisch of voortdurend voorkomt, is een zeer ernstig probleem, zowel politiek gezien, omdat het immers niet langer zeker is dat de overheid het sociaal pact kan doen naleven en de burger kan beschermen, als vanuit sociaal oogpunt, omdat het wijst op sociale versnippering en gebrekkige integratie. Het is dan ook aan de staat om duidelijke oplossingen aan te reiken voor het probleem van groepsgeweld in steden. Daarbij mag echter niet worden vergeten dat mogelijke oplossingen van land tot land aanzienlijk kunnen verschillen; in bepaalde gevallen zal een repressieve aanpak geboden zijn, in andere ligt preventie misschien meer voor de hand. Het beleid inzake groepsgeweld zal daarom op Europees niveau voortdurend onder de loep moeten worden genomen, zodat de doeltreffendheid van de maatregelen kan worden verbeterd en de statistieken kunnen worden vergeleken (gegevens inzake criminaliteit mogen niet alleen worden beoordeeld aan de hand van het aantal ingediende klachten; er moet ook worden gekeken naar het percentage klachten die op bevredigende wijze zijn afgehandeld). In dit verband moeten gemeenschappelijke indicatoren worden vastgelegd, zodat gegevens uit de nationale politie- en strafregisters ter beschikking kunnen worden gesteld en geen gebruik meer hoeft te worden gemaakt van slachtofferstudies, die toch altijd tot op zekere hoogte subjectief zijn.

3.2. Over het algemeen worden op nationaal niveau de volgende maatregelen genomen:

— In bepaalde probleemwijken zijn initiatieven voor positieve discriminatie opgestart. Voorbeelden zijn de Franse „prioritaire onderwijszones” en de maatregelen om jongeren voor te bereiden op de arbeidsmarkt, en de projecten in Berlijn, waar jonge vrijwilligers en politie geregeld samen patrouilleren om conflicthaarden te voorkomen. Sinds de oprichting van dit soort gemengde politiepatrouilles (waarbij voormalige bendeleiders ertoe werden bewogen mee te werken) is de criminaliteit in de zones waar zij samen optreden met 20 % gedaald (10).

— Andere maatregelen, zoals versterking van de politiemacht en meer camerabewaking in kwetsbare zones, zoals scholen of recreatiegebieden, zijn op zich niet toereikend om de problemen uit te bannen. Dergelijke maatregelen hebben er in sommige gevallen zelfs toe geleid dat de bewaakte ruimtes een stempel meekregen en dat jongeren het gevoel kregen dat zij voortdurend werden gecontroleerd en onderdrukt.

— Voorts zijn er de maatregelen voor stadsvernieuwing, waaraan in het ene land meer aandacht wordt besteed dan in het andere. In Frankrijk wordt hierbij een beroep gedaan op het bureau voor stadsvernieuwing (11), in Duitsland werd de hereniging van het land aangegrepen om bepaalde stedelijke gebieden te renoveren.

3.3. Anderzijds kan met een efficiënt beleid inzake territoriale samenhang worden vermeden dat steden kweekplaatsen worden van jongerengeweld. Vandaar de inspanningen om van steden weer echte woongebieden te maken. Renovatie kan echter pas vruchten afwerpen als strategische langetermijnplannen voor ruimtelijke ordening worden opgesteld, in overleg met alle betrokken partijen, inclusief de jongeren. Daarbij is het de bedoeling ook de voorsteden op te knappen en weer bij het stadscentrum te betrekken, zodat de ontwikkelingskansen van de lokale bevolking stijgen en de buurten in kwestie een grotere sociale, economische en culturele rol gaan spelen. Het weer leefbaar maken van woonwijken (résidentialisation) is een gerichte methode voor stadsvernieuwing die bedoeld is om de specifieke problemen van bepaalde woonwijken aan te pakken door de stad om te vormen tot een ruimte waar integratie en preventie centraal staan, zodat een eind wordt gemaakt aan de huidige problemen die onze steden teisteren, m.n. de handel in verdovende middelen, krakersbewegingen, geweld en verloedering. Voornaamste streefdoel is ervoor te zorgen dat de bewoners van probleemwijken niet worden afgesneden van de rest van de maatschappij; er moet aansluiting zijn tussen deze wijken en de rest van de stad, zodat de zichtbaarheid en de integratie van alle stadsbewoners worden bevorderd. Als dergelijke renovatieplannen evenwel niet hand in hand gaan met doeltreffende strategieën op het gebied van onderwijs, beroepsopleiding en toegang tot de arbeidsmarkt, zal duurzame verbetering uitblijven.

3.4. Jongerengeweld heeft zijn wortels in een gebrek aan sociale samenhang, dat op zijn beurt te maken heeft met een burgerschapscrisis in de steden. Het voornaamste kenmerk van de openbare ruimte is dat zij burgers met sterk verschillende achtergronden samenbrengt. Om de individuele vrijheden te beschermen dient iedereen zich dan ook te houden aan de gemeenschappelijke regels. In grote steden echter moeten bevolkingsgroepen met uiteenlopende gedragscodes en culturen trachten samen te leven; onwetendheid kan er dan toe leiden dat de sociale banden en het solidariteitsgevoel afbrokkelen (12). Een interinstitutionele en veelzijdige benadering is dan ook noodzakelijk om efficiënte preventiemaatregelen te kunnen nemen waar alle rechtstreeks en onrechtstreeks betrokkenen – politie, gerecht, sociale diensten en diensten die zich bezig houden met huisvesting, werkgelegenheid en opleiding - bij gebaat zijn. Toch is in dit verband ook voor de lokale overheid een bijzonder belangrijke rol weggelegd: zij zijn immers bevoegd voor ruimtelijke ordening en dienstverlening aan de burger.

3.5. De achtergrond en de ernst van het fenomeen van jongerengeweld in Europa verschillen vanzelfsprekend van stad tot stad; toch moeten de analyse van de problematiek en de zoektocht naar antwoorden in een ruimere juridische en wettelijke Europese context worden geplaatst. Onderzoek naar preventie van jeugdcriminaliteit vereist multidisciplinaire en interinstitutionele samenwerking tussen overheidsinstanties, en - in de praktijk - tussen al wie beroepsmatig direct bij deze problematiek betrokken is (welzijnswerkers, politie, juristen, enz.). In de Europese landen, regio's of steden die te maken hebben gekregen met groepsgeweld blijkt het moeilijk te zijn weer over te gaan tot de orde van de dag. Alle lagen van de bevolking moeten weer vreedzaam gaan samenleven en de instellingen moeten worden gerespecteerd, wat niet vanzelfsprekend is. Bovendien liggen de kosten van geweld in steden niet alleen op materieel maar ook en vooral op sociaal en politiek vlak schrikbarend hoog (13).

3.6. Hoewel de cijfers inzake jeugdcriminaliteit in Europa min of meer gelijk blijven, is het wel zo dat de intensiteit van het geweld toeneemt. Een aantal lokale programma's in verschillende EU-lidstaten toont het belang aan van preventie en strategieën voor de maatschappelijke integratie van jongeren in steden (14). Het programma voor veilige wijken van Birmingham (Europese prijs voor de preventie van criminaliteit 2004) was er m.n. op gericht de verschillende vormen van geweld en criminaliteit terug te dringen, de kwaliteit van het bestaan van de burgers te verbeteren en de gemeenschappen ertoe aan te zetten actief bij te dragen aan hun eigen maatschappelijke integratie (15).

3.7. Met haar steun aan innovatieve projecten voor sociale integratie draagt de EU bij aan de versterking van een goed georganiseerde en solidaire Europese samenleving, waar veiligheid en duurzame stedelijke ontwikkeling centraal staan. Een voorbeeld zijn de Urban-programma's, die in het kader van het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling (EFRO) zijn opgezet met het oog op de duurzame ontwikkeling van probleemsteden en –wijken. Daartoe wordt gewerkt aan de preventie van geweld door jongeren en criminaliteit in het algemeen.

3.8. Het betrekken van de burgers bij de lokale besluitvorming en de uitwisseling van goede praktijkervaringen zijn belangrijke voorwaarden voor de ontwikkeling van „stedelijke governance”. Dit begrip houdt o.m. in dat onderzoek wordt verricht naar de reorganisatie en de verbetering van de openbare dienstverlening, een nieuwe opzet voor stadsbeheer wordt uitgewerkt en uitgevoerd, stabiele indicatoren voor de beoordeling van het lokale bestuur worden uitgewerkt, informatiecampagnes worden opgezet en de burgers vlotter toegang krijgen tot informatie, zonder te vervallen in stigmatisering of de situatie zwarter af te schilderen dan zij is.

3.9. Daarnaast zijn er andere initiatieven, zoals het Europees Pact voor de jeugd, dat is gericht op verbetering van de opleiding, mobiliteit, integratie op de arbeidsmarkt en maatschappelijke integratie van jonge Europeanen, en het daarnaast ook gemakkelijker maakt werk en gezinsleven met elkaar te combineren.

3.10. De talloze organisaties die zich dag na dag inzetten op het veld zorgen ervoor dat meer jongeren actief gaan deelnemen aan het maatschappelijke leven; de activiteiten van deze organisaties liggen dan ook in de lijn van de Europese, nationale en lokale strategieën voor ontwikkeling en ter bestrijding van sociale uitsluiting.

4. Voorstellen voor een Europees beleid op het gebied van jongerengeweld in steden

4.1. In het licht van het bovenstaande zou het Comité de volgende richtsnoeren willen formuleren:

— problemen als groepsgeweld, criminaliteit, asociaal gedrag en andere vormen van onbetamelijk gedrag door jongeren vereisen een veelzijdige aanpak. Eventuele maatregelen moeten voortdurend worden geëvalueerd en aangescherpt, waarbij de nadruk zoveel mogelijk moet komen te liggen op onderwijs, opleiding en de bereidheid van jongeren om zelf aan hun eigen ontwikkeling en toekomst te werken.

— De verschillende preventieve en alternatieve strategieën moeten worden ondersteund door een duidelijk en duurzaam Europees beleid. Dit houdt in dat op EU-niveau wordt vastgelegd welke punten prioritair zijn bij de aanpak van jongerengeweld in steden. Ingrijpen door de rechter dient in de mate van het mogelijke te worden vermeden.

— Jongerenorganisaties verdienen zowel op Europees als op nationaal niveau bijzondere erkenning. Veel van die verenigingen en overheidsinstellingen spelen een bijzonder belangrijke rol in het leven van jongeren, m.n. omdat zij activiteiten organiseren zodat de jongeren bezig blijven en zich minder snel zullen overgeven aan criminele activiteiten. De rol van scholen en verenigingen moet m.a.w. de nodige aandacht krijgen en de overheid moet hun de nodige middelen ter beschikking stellen.

— In de nationale wetgevingen moeten minimumnormen worden vastgelegd om zo de Europese en internationale beginselen inzake jongerengeweld en jeugdcriminaliteit op elkaar af te stemmen, zodat deze beginselen kunnen fungeren als indicatoren voor de naleving van de rechten van jongeren. Gezien de multidisciplinaire aard van de overheidsdepartementen en –organen die zich bezighouden met stedelijke ontwikkeling, lijkt het nuttig een aantal initiatieven te nemen en normen vast te leggen op het gebied van goede praktijken, die bv. door een Europese waarnemingspost voor jeugdrecht zouden kunnen worden beoordeeld. Op die manier kunnen betrouwbare en vergelijkbare statistische gegevens over geweld door jongeren in steden worden verzameld.

— Door de nationale rechterlijke instanties opgelegde sancties en maatregelen moeten worden afgestemd op de leeftijd, de mentale rijpheid, de fysieke conditie en de ontwikkeling en mogelijkheden van de adolescent, zodat zijn belangen maximaal worden beschermd (16). Ook moet steeds rekening worden gehouden met de persoonlijke omstandigheden (het beginsel van het persoonlijke karakter van straffen).

— De Europese instellingen moeten erop toezien dat strategieën voor stedelijke renovatie hand in hand gaan met een duurzaam sociaal beleid en steeds gericht zijn op een betere verdeling en indeling van het grondgebied, zodat uitsluiting wordt vermeden en de meest kwetsbare groepen zich beter kunnen integreren in de stad.

— De autoriteiten moeten de instellingen de nodige financiële en personele middelen ter beschikking stellen voor de bescherming en de integratie van minderjarigen, zodat zij het leven van jongeren daadwerkelijk een andere wending kunnen geven.

— Sociaal werkers, juristen en politiebeambten moeten worden onderworpen aan degelijke selectiecriteria en gerichte – en permanente – opleiding krijgen, indien mogelijk overeenkomstig de Europese referentienormen; daartoe zijn multidisciplinaire interinstitutionele samenwerking en internationale uitwisseling vereist. Een en ander is m.n. bedoeld om de dialoog tussen politie en jongeren op gang te brengen.

— 2010 is uitgeroepen tot het Europees jaar voor de bestrijding van armoede en sociale uitsluiting. De Europese instellingen en de lidstaten moeten deze gelegenheid aangrijpen om hun inzet te tonen en thema's als de bescherming van de rechten van jongeren die in aanraking zijn gekomen met het gerecht en de preventie van geweld in steden, bovenaan de agenda voor de strijd tegen sociale uitsluiting te plaatsen.

— De Europese instellingen zouden een specifieke begrotingslijn moeten instellen om minderjarigen in de meest marginale wijken te beschermen tegen sociale uitsluiting. Met die middelen kan dan steun worden verleend aan innoverende projecten in het kader van de versterking van de sociale samenhang van het maatschappelijk middenveld, zodat jongeren meer zin voor initiatief en ondernemingsgeest aan de dag gaan leggen.

— De toepassing van gemeenschappelijke criteria en de navolging van goede praktijkvoorbeelden moeten gericht zijn op preventie alsook op de behandeling en re-integratie van jongeren die een overtreding hebben begaan.

Brussel, 15 juli 2009 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Mario SEPI

(1) Zo toont het rapport van het Spaanse College van procureurs-generaal bv. aan dat de criminaliteit in 2007 met bijna 2 % is gedaald ten opzichte van 2006.

(2) „Rapport du Comite d’études sur la violence, la criminalité et la délinquance. Réponses a la violence”, Parijs, Presse Pocket 1977, blz. 41.

(3) EESC-advies van 15 maart 2006 over „De preventie en aanpak van jeugdcriminaliteit en de rol van jeugdrechters in de Europese Unie” (rapporteur: de heer ZUFIAUR NARVAIZA, PB C 110 van 9.5.2006).

(4) Resolutie van het Europees Parlement van 21 juni 2007 over jeugddelinquentie: de rol van de vrouw, het gezin en de samenleving;

http://www.europarl.europa.eu/oeil/DownloadSP.do?id=13705&num_rep=6729&language=nl.

(5) „Résurgence de la violence en France”, BUI-TRONG Lucienne, Futuribles februari 1996 blz. 17-18.

(6) Le Goaziou(V.), Mucchielli (L.) 2006, „Quand les banlieues brulent. Retour sur les émeutes de 2005”, Paris, La Découverte.

(7) Bachmann(C.), Le guennec (N.), 1997, „Autopsie d’une émeute. Histoire exemplaire du soulèvement d’un quartier”, Paris, Albin Michel.

(8) „The Politics of Protest. Extra-Parliamentary Politics in Britain since 1970”. Peter JOYCE. Palgrave MACMILLAN, 2002.

(9) Centre d’analyse stratégique. „Les violences urbaines: une exception française? Enseignements d’une comparaison internationale”, note de veille no 31, 23 oktober 2006. (http://www.strategie.gouv.fr/IMG/pdf/NoteExterneDeVeille31.pdf)

(10) Jongeren en politie slaan de handen ineen in Berlijn http://www.oijj.org/news_ficha.php?cod=54117&home=SI&idioma=es.

(11) ANRU.fr.

(12) „La dynamique de la disqualification sociale” in Sciences humaines no 28 mei 1993.

(13) In Clichy-sous-Bois in Frankrijk bedroeg de materiële schade in 2005 150 miljoen euro.

(14) „Prévenir la délinquance en milieu urbain et auprès des jeunes. Recueil international de pratiques inspirantes”. Centre international pour la prévention de la criminalité, 2005 (www.crime-prevention-intl.org/publications/pub_113_1.pdf).

(15) Het programma had tot resultaat dat het aantal misdrijven door jongeren gemiddeld met 29 % werd teruggebracht (tegen 12 % op andere, vergelijkbare gebieden).

(16) Zie de gemeenschappelijke verklaring van Valencia van de Internationale Waarnemingspost voor jeugdrecht.