VERSLAG VAN DE COMMISSIE - XXXe Verslag over het mededingingsbeleid 2000

INHOUDSOPGAVE

Inleiding

Statistieken met betrekking tot de rol van de Commissie bij de toepassing van communautaire mededingingsregels in 2000

Kader 1: De Europese dag van de mededinging in Lissabon en Parijs

I - Antitrust: artikelen 81 en 82; Staatsmonopolies en monopolierechten: artikelen 31 en

A - Modernisering van de wettelijke en interpretatieve regels

1. Nieuwe mededingingsregels van de Commissie op het gebied van verticale beperkingen

2. Nieuwe mededingingsregels van de Commissie op het gebied van horizontale samenwerkingsovereenkomsten

2.1. Inleiding

2.2. De groepsvrijstellingsverordeningen

2.3. De richtsnoeren

3. Voorstel voor een nieuwe verordening betreffende de uitvoering van de artikelen 81 en 82 van het EG-Verdrag

3.1. Efficiënter handhavingssysteem

3.2. Het regelen van de verhouding tussen de artikelen 81 en 82 en het nationale mededingingsrecht

3.3. Samenwerking binnen het netwerk tussen de Commissie en de nationale mededingingsautoriteiten

3.4. Verbeterde samenwerking met nationale rechterlijke instanties

3.5. Zorgen voor een passend niveau van rechtszekerheid voor bedrijven

3.6. Stand van zaken met betrekking tot de wetgevingsprocedure

B - Handhaving van de artikelen 81, 82 en

1. Artikel

1.1. Kartels

1.2. Andere soorten overeenkomsten

1.2.1. Luchtvaartallianties

1.2.2. Distributieovereenkomsten

1.2.3. Milieuovereenkomsten

2. Artikelen 82 en

Kader 2: De gevolgen van het mededingingsbeleid voor de consumenten

C - Sectoraal overzicht

1. Basale bedrijfstakken, consumenten- en investeringsgoederen

1.1. Motorvoertuigen

1.1.1. Toepassing van de vrijstellingsverordening in 2000: inbreuken

1.1.2. Algemene evaluatie van de toepassing van de verordening

1.1.3. Structurele ontwikkeling van de sector

1.2. Motorbrandstoffen

2. Netwerkindustrieën

2.1. Gas

2.2. Elektriciteit

2.3. Telecommunicatie

2.3.1. Consolidering van de liberaliseringsrichtlijnen

2.3.2. Zesde verslag over de tenuitvoerlegging van de richtlijnen

2.3.3. Mededeling over de internettelefonie

2.3.4. Controle van de tenuitvoerlegging van de richtlijnen

2.3.5. Mededeling en bedrijfstakonderzoek betreffende ontbundeling van het aansluitnet

2.3.6. Eerste resultaten van het bedrijfstakonderzoek naar de huurlijnen

2.3.7. Bedrijfstakonderzoek naar roaming

2.3.8. Individuele gevallen waarop de artikelen 81 en 82 van toepassing zijn

2.3.9. Zaken waarop de fusiewetgeving van toepassing is

2.4. Postdiensten

2.4.1. Voorstel van de Commissie voor verdere openstelling van de markt

2.4.2. Toezicht op de uitvoering van de REIMS II-overeenkomst

2.4.3. Onderschepping en overtarifering van grensoverschrijdende post

2.4.4. Postorderpakketten

2.4.5. Nieuwe postdiensten

2.5. Luchtvervoer

2.5.1. Allianties

2.5.2. Luchthavens

2.5.3. Reserveringssystemen

2.6. Zeevervoer

2.6.1. Groepsvrijstelling voor lijnvaartondernemingen (consortia)

2.6.2. Grand Alliance Consortium

2.6.3. FETTCSA

2.7. Spoorwegen

Kader 3: diensten van algemeen belang in Europa en mededinging

3. Dienstverlening

3.1. Financiële dienstverlening

3.2. Informatiemaatschappij en het internet

Kader 4: Elektronisch handelsverkeer onder bedrijven (B2B-handel) en elektronische marktplaatsen voor bedrijven (B2B-marktplaatsen)

3.3. Media

3.4. Vrije beroepen

3.5. Sport

D - statistieken

II - Concentratiecontrole

A - Inleiding

Inzet 5: De vereenvoudigde procedure

B - Toepassing van het criterium van de machtspositie

1. Individuele machtspositie

Inzet 6: MCI WorldCom/Sprint

2. Collectieve machtspositie

3. Potentiële concurrentie

C - Corrigerende maatregelen

D - Samenwerking

1. Samenwerking met de lidstaten

2. Internationale dimensie van de concentratiecontrole

2.1. Samenwerking met de VS en Canada

2.2. Samenwerking met de EVA-landen en met de kandidaat-lidstaten

E - Overige procedures

1. Geldboeten; artikelen 14 en 15 van de concentratieverordening

2. Voorkoming van de belemmering van grensoverschrijdende concentraties; artikel 21 van de concentratieverordening

F - Statistisch overzicht

III - Staatssteun

A - Algemeen beleid

1. Modernisering van de controle op de staatssteun

2. Verbetering van de doorzichtigheid

3. Steun ten behoeve van het milieu

B - Begrip staatssteun

1. Herkomst van de middelen

2. Het voordeel voor de onderneming

3. Het specifieke karakter van de maatregel

4. Beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten

C - Onderzoek naar de verenigbaarheid van steun met de gemeenschappelijke markt

1. Horizontale steun

1.1. Kleine en middelgrote ondernemingen

1.2. Onderzoek en ontwikkeling

1.3. Werkgelegenheid en opleiding

1.4. Milieu

1.5. Reddings- en herstructureringssteun

2. Regionale steun

3. Sectorale steun

3.1. Sectoren waarop speciale regels van toepassing zijn

3.1.1. Scheepsbouw

3.1.2. Staalindustrie

3.1.3. Kolenindustrie

3.1.4. Automobielindustrie

3.1.5 Synthetische vezels

3.1.6. Vervoer

3.1.6.1. Binnenvaart

3.1.6.2. Luchtvervoer

3.1.6.3. Wegvervoer

3.1.6.4. Gecombineerd vervoer en spoorwegvervoer

3.1.6.5. Zeevervoer

3.1.7. Landbouw

3.1.8. Visserij

3.2. Specifieke sectoren waarop geen bijzondere regels van toepassing zijn

3.2.1. Volksgezondheid

3.2.2. Financiële sector

3.2.3. Buitengewone gebeurtenissen

D - Procedures

1. Rechten van derden

2. Terugvordering van steun

Kader 7: Staatssteun voor de Magefesa-groep - terugvordering van steun

3. Bescherming van legitieme verwachtingen

4. Niet-uitvoering van een eerdere beschikking van de Commissie

5. Verplichting van de Commissie om de procedure in te leiden

6. Verplichting tot vooraanmelding

7. Overige Verdragsbepalingen

E - Statistieken

IV - Internationale activiteiten

A - Uitbreiding

1. Toetredingsonderhandelingen

2. Voortgang in overeenstemming met de mededingingsregels

3. Uitvoeringsbepalingen in het kader van de Europa-overeenkomsten

4. Uitbreiding van de status van artikel 87, lid 3, onder a) in het kader van de Europa-overeenkomsten

5. Technische bijstand aan de kandidaat-landen

6. Turkije

B - Bilaterale samenwerking

1. Verenigde Staten

2. Canada

3. Japan

4. Overige OESO-landen en de EER

5. Middellandse-Zeelanden

6. Latijns-Amerika

7. Rusland, de Oekraïne, Moldavië en de andere nieuwe onafhankelijke staten (NOS)

C - Multilaterale samenwerking

1. WTO: Handels- en mededingingsbeleid

2. OESO

3. UNCTAD

4. Internationaal forum inzake mededinging

V - Vooruitzichten voor 2001

1. Wet- en regelgevende activiteiten

2. Toezicht

3. Concentraties

4. Staatssteun

5. Internationale activiteiten

Bijlage - In het verslag onderzochte zaken

Inleiding

1. Het mededingingsbeleid vormt een van de pijlers van de actie van de Europese Commissie op economisch gebied. Deze actie is gebaseerd op het in het Verdrag onderschreven beginsel van "een open markteconomie met vrije mededinging". Dit onderkent de fundamentele rol van de markt en van mededinging bij het garanderen van het welzijn van de consument, het stimuleren van een optimale toewijzing van middelen, en bij het toekennen van de juiste stimulansen aan economische subjecten om een productieve doelmatigheid, kwaliteit en innovatie na te streven. Het beginsel van een open markteconomie impliceert echter geen houding van onvoorwaardelijk vertrouwen in, of wellicht onverschilligheid ten opzichte van, de werking van de marktmechanismen; integendeel, het vereist een voortdurende waakzaamheid om deze mechanismen te behouden. Dit is met name het geval in de huidige situatie waarin markten zich in een snel tempo ontwikkelen en steeds meer geïntegreerd raken op mondiaal niveau. Bovendien gaf de Evaluatie van de strategie voor de interne markt 2000 die op 3 mei werd goedgekeurd, op Europees niveau een nieuwe aanzet tot het scheppen van een regelgevend en institutioneel kader ter stimulering van innovatie, investeringen en economische efficiëntie [1]. Als een van de doelstellingen is in de Strategie ook het bevorderen van concurrentie door verbetering van het ondernemingsklimaat vastgelegd.

[1] COM (2000) 257 def. van 3.5.2000.

2. Zowel technologische ontwikkelingen als beleidsinitiatieven geven opnieuw vorm aan het economische milieu. Economieën zijn in toenemende mate gebaseerd op kennis, zoals blijkt uit de groei van de dienstensector. Door informatiesystemen worden bedrijven gedwongen hun commerciële relaties met klanten en leveranciers opnieuw te evalueren en aan te passen, en beschikken ze over de mogelijkheid om hun zakelijke praktijken strakker te beheren en doelmatiger te maken. We zien thans handelsverkeer tussen bedrijven (B2B, business-to-business) ontstaan dat een radicale verandering teweegbrengt in het beheer van toevoerketens. Institutionele wijzigingen hebben bijgedragen aan de technologische ontwikkelingen. Het programma van de interne markt heeft zijn hoogtepunt bereikt in de aanvaarding van één enkele munteenheid, een verdere integratie van de markten en een versterkte concurrentie tussen ondernemingen. Het liberaliseringsproces van de netwerkindustrieën heeft een groot aantal cruciale sectoren geopend die voorheen voor mededinging gesloten waren. Dergelijke ontwikkelingen beïnvloeden alle aspecten van het mededingingsbeleid.

3. Het jaar 2000 werd gekenmerkt door een intense activiteit die zich richtte op het aanpassen van de regels en de praktijk van het mededingingsbeleid aan het nieuwe klimaat. Deze activiteit heeft geleid tot de goedkeuring van een nieuwe groepsvrijstellingsverordening op het gebied van horizontale overeenkomsten, aangevuld door een reeks richtsnoeren, terwijl verdere vooruitgang is geboekt op het gebied van de modernisering van de uitvoeringsbepalingen bij de artikelen 81 en 82. Er zijn nieuwe richtsnoeren inzake verticale beperkingen vastgesteld ter aanvulling bij de in december 1999 goedgekeurde groepsvrijstellingsverordening. Meer in het bijzonder is op het gebied van de distributie van motorvoertuigen een evaluatieverslag uitgebracht inzake de huidige verordening [2], dat als basis zal dienen voor een herziening van het stelsel voor de distributie van motorvoertuigen in de nabije toekomst. Op het gebied van fusies heeft de Commissie een vereenvoudigde procedure goedgekeurd voor bepaalde groepen gevallen die geen aanleiding geven tot bezwaren uit mededingingsoogpunt, evenals een mededeling over corrigerende maatregelen. De Commissie heeft ook drie verordeningen ingevoerd over de toepassing van de de minimis-regel op staatssteun, steun aan kleine en middelgrote ondernemingen en steun voor opleiding. Tot slot is aanzienlijke vooruitgang geboekt bij de voorbereiding van een samenwerkingsovereenkomst met Japan op het gebied van mededinging. Deze overeenkomst zal naar verwachting in 2001 worden gesloten.

[2] Verordening van de Commissie EEG Nr. 1475/95 van 28.06.1995.

4. De handhaving van de mededingingsregels weerspiegelde de realiteit van nieuwe markten en zakelijke praktijken. De totstandbrenging van elektronische markten en de toepassing door bepaalde bedrijfstakken van vrijwillige overeenkomsten met milieudoeleinden, vormen twee voorbeelden van opkomende praktijken die tot besluiten van de Commissie hebben geleid. Een groot deel van de handhavingsactiviteiten van de Commissie in het jaar 2000 was gericht op pas geliberaliseerde markten, waar een op concurrentie gebaseerd klimaat nog niet volledig tot zijn recht is kunnen komen.

5. Het logische gevolg van mededinging is dat middelen voortdurend opnieuw worden toegewezen van kwijnende bedrijven of sectoren naar de opkomende en snel groeiende. In de wereld van de "nieuwe economie" - gekenmerkt door haar in hoge mate vluchtige aard en doordat zij is gebaseerd op kennis en technologie - is dit een uitermate snel verlopend proces geworden. Het is van het allergrootste belang deze hertoewijzing niet te hinderen en de omschakeling en herstructurering soepel te laten verlopen, via fusies, jointventures en overnames van bedrijven. Dit proces is echter niet geheel en al zonder gevaar. Fusies kunnen resulteren in een te geconcentreerde marktstructuur, met minder keus voor de consument en meer ruimte voor samenspanning tussen een paar resterende producenten.

6. In een situatie waarin veel markten steeds omvangrijker worden en waarin bedrijven steeds meer in huis moeten hebben om een actieve deelnemer te kunnen worden, zijn de fusies en allianties die onder het toezicht van de Commissie vallen de laatste jaren voortdurend in aantal en complexiteit toegenomen. In 2000 heeft de Commissie 345 besluiten genomen, 18% meer dan in 1999. In een aantal van deze gevallen betrof het belangrijke kwesties, die leidden tot ontwikkelingen in de analytische instrumenten van de Commissie, in het bijzonder in de praktische toepassing van de economische theorie.

7. In een steeds concurrerender en geïntegreerd klimaat wordt het des te belangrijker dat staatssteun de werking van de markten niet op onrechtmatige wijze verstoort. Naast de reeds genoemde initiatieven om het regelgevend kader te actualiseren en doelmatig te maken, is de Commissie overtuigd van de noodzaak de transparantie op dit terrein te vergroten en wil zij om die reden een openbaar register van staatssteun en een scorebord introduceren. Behalve op de nieuwe initiatieven heeft de Commissie zich gericht op de juiste uitvoering van haar besluiten, met name wat betreft de terugbetaling van onrechtmatige steun.

8. Twee overwegingen betreffende de internationale dimensie van mededingingsbeleid. Het feit dat het geografische bereik van mededingingszaken steeds groter wordt betekent in de eerste plaats dat steeds meer handelstransacties binnen de jurisdictie vallen van het groeiende aantal landen dat mededingingsregels heeft goedgekeurd. Om deze zaken op de juiste manier te analyseren en conflicten te vermijden, moet de Commissie vaak nauw contact onderhouden en informatie uitwisselen met andere mededingingsautoriteiten. In de tweede plaats moet de Commissie veel aandacht besteden aan de mededingingsaspecten van de ophanden zijnde uitbreiding. Uitbreiding mag het evenwicht in termen van staatssteun of concurrentievermogen niet ernstig verstoren. Het is daarom van belang samen te werken met de kandidaat-landen om ervoor te zorgen dat dezelfde regels met eenzelfde doeltreffendheid zullen worden toegepast in alle landen van een uitgebreide Unie.

Statistieken met betrekking tot de rol van de Commissie bij de toepassing van communautaire mededingingsregels in 2000

9. In 2000 lag het totale aantal nieuwe zaken op 1206, waarvan 297 antitrustzaken (die vallen onder de artikelen 81, 82 en 86), 345 fusiezaken, en 564 staatssteunzaken. Ter vergelijking: in 1999 bedroeg het totale aantal nieuwe zaken 1249, waarvan 388 antitrustzaken, 292 fusiezaken, en 569 staatssteunzaken. De lichte afname van het aantal zaken was derhalve te danken aan de daling op antitrustgebied, het aantal staatssteunzaken bleef gelijk en het aantal fusiezaken bleef stijgen en heeft de afgelopen drie jaar zelfs een verdubbeling doorgemaakt.

10. De opmerkelijke vermindering in het aantal nieuwe antitrustzaken is mogelijk toe te schrijven aan de recente beleidsontwikkelingen. De nieuwe groepsvrijstelling voor verticale beperkingen heeft de noodzaak om dit soort overeenkomsten aan te melden, drastisch teruggebracht. Evenzo hebben de nieuwe richtsnoeren inzake verticale overeenkomsten en de voorstellen inzake de nieuwe regels voor horizontale overeenkomsten, die het voorwerp waren van een publiek debat, het kader vooreen beoordeling op grond van de mededingingsregels verduidelijkt. Daarmee is mogelijk de noodzaak om zaken onder de aandacht van de Commissie te brengen, teruggedrongen.

11. Een tweede factor in de vermindering van nieuwe zaken is de daling van het aantal klachten. Hierbij kan echter worden aangetekend dat het aantal klachten in de loop der jaren flink heeft geschommeld (112 in 2000, 149 in 1999, 192 in 1998, 177 in 1997, 159 in 1996, 114 in 1995, 170 in 1994, en 110 in 1993), zodat daar moeilijk enige conclusie aan kan worden verbonden.

12. Het is interessant op te merken dat bijna 30% van de nieuwe zaken ex officio werd ingeleid. Ook absoluut gezien zijn ex officio-procedures in het afgelopen jaar toegenomen (van 77 tot 84). In samenhang met de vermindering in het aantal aanmeldingen is deze ontwikkeling in overeenstemming met het beleidsdoel om standaardovereenkomsten af te handelen via regelgeving, terwijl de beschikbare middelen worden ingezet om een meer pro-actief beleid na te streven en om de aandacht te richten op de meest gevaarlijke mededingingsverstorende praktijken.

13. Het totale aantal gesloten zaken bedroeg 1209, waarvan 379 antitrustzaken, 355 fusiezaken, en 475 staatssteunzaken [3]. De vergelijkbare cijfers voor 1999 bedroegen 1321 gesloten zaken, waarvan 582 antitrustzaken, 279 fusiezaken en 460 staatssteunzaken [4]. De veeleisende wetgevende activiteiten en een aantal kartelzaken die veel middelen vergden, zorgden voor een vertraging in de behandeling van antitrustzaken; niettemin lag het aantal gesloten zaken (379) aanzienlijk hoger dan het aantal nieuwe zaken (297), waarmee de achterstand verder werd teruggedrongen.

[3] Het cijfer voor staatssteun is gebaseerd op het aantal beschikkingen dat de Commissie heeft gegeven. Gezien het feit dat sommige beschikkingen betrekking hebben op meer dan een zaak, geeft het cijfer een enigszins lage schatting weer van het aantal staatssteunzaken dat bij beschikking van de Commissie is afgerond.

[4] Het cijfer voor staatsteun in 1999 is bijgesteld na het uitbrengen van het XXIXe Verslag over het mededingingsbeleid 1999.

14. Zoals reeds in 1999 is waargenomen, blijft er, onder invloed van de mondialisering van de markten, de introductie van de euro, de voltooiing van de interne markt en de naderende uitbreiding, sprake van een groot aantal nieuwe fusies in Europa. In totaal zijn er in 2000 345 nieuwe zaken aangemeld (+18%) en zijn er 345 formele beschikkingen tot stand gekomen, 28% meer dan in 1999.

15. Op het terrein van staatssteun is het aantal aanmeldingen opmerkelijk stabiel gebleven in vergelijking met 1999 (469 in 1999 én 2000) en dat geldt ook voor het aantal ingeleide procedures (67 tegen 68 in 1999) en negatieve eindbeschikkingen (26 tegen 33 in 1999). Daarentegen is het aantal hangende zaken aanzienlijk toegenomen (564 tegen 428 in 1999), hetgeen gedeeltelijk kan worden verklaard uit het grote aantal procedures dat sinds 1997 is ingeleid en waarvoor veel middelen moeten worden ingezet.

Kader 1: De Europese dag van de mededinging in Lissabon en Parijs

Commissaris Monti heeft aan het begin van zijn mandaat een reeks initiatieven aangekondigd aan het Europees Parlement om de voorlichting van de burgers over het mededingingsbeleid te verbeteren, en om de activiteiten van de Commissie transparanter en toegankelijker te maken voor consumenten, spaarders, gebruikers van openbare diensten en werknemers in de Gemeenschap. De burgers zouden beter geïnformeerd moeten zijn over de voordelen die het mededingingsbeleid hen biedt in de zin van de verscheidenheid van het aanbod, een verbeterde kwaliteit van producten en diensten en lagere prijzen. In dat kader is het idee van een Europese dag van de mededinging aangenomen. Die dag van de mededinging moet om het half jaar worden georganiseerd in het land dat het voorzitterschap van de Raad heeft.

De Europese dag van de mededinging in Lissabon ( 9 juni 2000)

De eerste Europese dag van de mededinging, die in juni 2000 in Lissabon heeft plaatsgevonden, is door de organisatoren als een succes bestempeld.

De Europese dag in Portugal maakte deel uit van een veel grotere manifestatie over het mededingingsbeleid, die zich over twee dagen uitstrekte en waarvan de eerste dag in zijn geheel was gewijd aan de nationale aspecten.

De eerste rondetafelbijeenkomst sloot aan op de openingsrede van commissaris Monti die ging over het positieve effect van het mededingingsbeleid op het dagelijks leven van de inwoners van de Unie. De voorstellen van de commissaris vonden een sterke weerklank in het betoog van mevrouw Randzio-Plath, voorzitter van de Economische en monetaire commissie van het Europees Parlement. Zij herinnerde met name aan de rol van leveranciers van diensten van algemeen belang in het kader van een markteconomie, waarin mededingingsregels worden toegepast.

Tijdens deze Europese dag werden ook meer specifieke thema's aangeroerd; enerzijds ging het daarbij om de distributie van motorvoertuigen in Europa en anderzijds om de toepassing van de mededingingsregels op de vrije beroepen.

Er namen ongeveer 250 mensen aan deel. Deze deelnemers waren afkomstig uit groepen die doorgaans belangstelling hebben voor het mededingingsbeleid, zoals advocaten, juristen, vertegenwoordigers van bedrijven, mededingingsautoriteiten, leden van ambassades. Vertegenwoordigers van consumentenorganisaties waren in mindere mate aanwezig.

Deze eerste manifestatie werd aangegrepen om het publiek in contact te brengen met een bepaald aantal informatiemiddelen, namelijk een video over het mededingingsbeleid, posters en toelichtingsborden, een nieuwe informatiefolder voor het grote publiek, getiteld "Het concurrentiebeleid in Europa en de burger".

De Europese dag van de mededinging in Parijs (17 oktober 2000)

De tweede dag van de mededinging vond plaats op de ochtend van 17 oktober 2000 in Parijs.

Commissaris Monti opende de manifestatie met de oproep aan consumenten en hun organisaties om verantwoordelijke marktspelers te zijn. Met een parafrase van Pierre Mendès France, zei hij "Consumeren is kiezen. In alle vrijheid en op een verantwoordelijke manier".

De eerste rondetafel die was gewijd aan de liberalisering van het telefoonverkeer heeft het mogelijk gemaakt de positieve effecten vast te stellen van de openstelling van deze sector voor concurrentie, onder voorbehoud van het omstreden effect van de verhoging van het telefoonabonnement. Een grote meerderheid was het ermee eens dat concurrentie en solidariteit niet onverenigbaar zijn en dat een gereguleerde mededinging de meeste zekerheid biedt voor de burger van de Unie. Tot slot is duidelijk geworden dat er een zekere ongerustheid bestaat onder de consumenten over de convergentie telecom/media/Internet.

De tweede rondetafelbijeenkomst was gewijd aan producten die door supermarktketens worden verkocht. Een van de dingen die het sterkst uit de discussie naar voren kwamen betrof de negatieve effecten voor de individuele consument van de toenemende afnemersmacht van de detailhandel en de distributiesector: schraling van het aanbod, standaardisering van de producten, enz.

Er waren bij deze bijeenkomst meer dan 300 mensen aanwezig. Ruim de helft van het publiek bestond uit vertegenwoordigers van de consumentenverenigingen. De Belgische, Zweedse, Britse en Duitse overheden namen ook aan de discussie deel, evenals een vertegenwoordiger van het BEUC, het Bureau Européen des Unions des Consommateurs (Europees bureau van consumentenorganisaties).

De vertegenwoordigers van de consumentenorganisaties hebben actief aan de discussies deelgenomen. Ze mengden zich in het opstellen van verklaringen en stelden talrijke vragen. De omvang en de felheid van deze interventies gaven een duidelijke "consumenten"toon aan de interactie met de zaal, ook al hadden de vragen niet altijd betrekking op de "mededingings"aspecten, maar ook op de aspecten van "de bescherming van de consument".

I - Antitrust: artikelen 81 en 82; Staatsmonopolies en monopolierechten: artikelen 31 en 86

A - Modernisering van de wettelijke en interpretatieve regels

16. Op 27 september 2000 heeft de Commissie een voorstel goedgekeurd voor een verordening inzake een modernisering van de procedurele regels die de artikelen 81 en 82 van het Verdrag ten uitvoer leggen, waarin de mededingingsregels van de Gemeenschap worden uiteengezet op het gebied van beperkende praktijken onder ondernemingen en misbruik van een machtspositie. Dit is het belangrijkste wetgevingsinitiatief in Europa op het mededingingsgebied sinds de goedkeuring van de concentratieverordening in 1989. Deze verordening zal de versterking van de gemeenschappelijke mededingingscultuur in de EU vergemakkelijken.

17. Verduidelijking en herziening van de materiële regels vormt een belangrijk onderdeel van het algemene hervormingsproces. De herziening richt zich op het vereenvoudigen van de regels en het terugdringen van de enorme hoeveelheid regels voor bedrijven, vooral voor bedrijven die geen marktmacht hebben, terwijl overeenkomsten die ten uitvoer worden gelegd door bedrijven met aanzienlijke marktmacht, intensiever worden gecontroleerd. De Commissie heeft kort geleden haar werkzaamheden op het terrein van verticale overeenkomsten afgerond met de goedkeuring van een nieuwe groepsvrijstellingsverordening en richtsnoeren inzake distributie. Deze zijn van toepassing op alle sectoren, behalve op de distributie van motorvoertuigen.

18. Op het gebied van horizontale overeenkomsten heeft de Commissie herziene groepsvrijstellings verordeningen voor overeenkomsten inzake onderzoek en ontwikkeling en specialisatieovereenkomsten goedgekeurd. Deze verordeningen worden aangevuld door richtsnoeren inzake de toepasbaarheid van artikel 81 op horizontale samenwerkingsovereenkomsten. De horizontale richtsnoeren onderkennen dat bedrijven moeten reageren op de toenemende concurrentiedruk en een veranderende markt onder invloed van mondialisering, het tempo van de technologische vooruitgang en het over het algemeen dynamischer karakter van de markten. Samenwerking kan in veel gevallen een manier zijn om de risico's te delen, kosten te besparen, kennis samen te voegen en innovatie sneller op de markt te brengen.

1. Nieuwe mededingingsregels van de Commissie op het gebied van verticale beperkingen

19. Op 22 december 1999 heeft de Commissie haar goedkeuring verleend aan Verordening (EG) nr. 2790/1999 betreffende de toepassing van artikel 81, lid 3, van het Verdrag op groepen verticale overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen [5]. In totaal heeft de nieuwe groepsvrijstellingsverordening een brede werkingssfeer en verleent zij een groepsvrijstelling, tot een marktaandeeldrempel van 30% en afhankelijk van een beperkt aantal "hard-core"-restricties en voorwaarden, voor alle verticale overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen waarbij twee of meer ondernemingen partij zijn [6]. Boven de drempel van 30% zullen overeenkomsten niet op voorhand als onwettig worden beschouwd, maar zullen ze eventueel afzonderlijk moeten worden onderzocht. Om ondernemingen bij te staan bij het uitvoeren van een dergelijk onderzoek, heeft de Commissie op 24 mei 2000 een reeks richtsnoeren goedgekeurd inzake verticale beperkingen [7].

[5] PB L 336 van 29.12.1999, blz. 21.

[6] Zie de punten 8-19 van het XXIXe Verslag over het mededingingsbeleid 1999.

[7] Bekendmaking van de Commissie - Richtsnoeren inzake verticale beperkingen, PB C 291 van 13.10.2000, blz. 1.

20. In de richtsnoeren wordt uiteengezet:

- welke verticale overeenkomsten in het algemeen de concurrentie niet vervalsen en om die reden buiten het toepassingsgebied van artikel 81, lid 1, vallen. Het gaat daarbij met name om overeenkomsten tussen KMO's, eigenlijke agentuurovereenkomsten en overeenkomsten waarbij noch de leverancier noch de afnemer aanzienlijke marktmacht bezit;

- welke verticale overeenkomsten profiteren van de door de groepsvrijstellingsverordening gecreëerde "veilige zone". Dit wordt gedaan door de voorwaarden voor toepassing van de groepsvrijstellingsverordening te beschrijven;

- in welke omstandigheden de Commissie of autoriteiten van de lidstaten het voordeel van de groepsvrijstellingsverordening kunnen intrekken. Intrekking kan met name nodig zijn wanneer de toegang tot de relevante markt aanmerkelijk wordt beperkt door de cumulatieve werking van naast elkaar bestaande netwerken van soortgelijke, door concurrerende leveranciers of afnemers toegepaste verticale overeenkomsten. Het kan eveneens nodig zijn wanneer de afnemer, in verband met exclusieve levering of exclusieve distributie, aanzienlijke marktmacht bezit op de stroomafwaartse markt waarop hij de goederen doorverkoopt of diensten verricht;

- welke aspecten inzake de marktafbakening en de berekening van het marktaandeel zich kunnen voordoen wanneer ondernemingen de marktaandeeldrempel van 30% toepassen om te bekijken of de groepsvrijstellingsverordening van toepassing is;

- wat het handhavingsbeleid van de Commissie inhoudt in gevallen waarin de marktaandeeldrempel van 30% wordt overschreden en deze dus niet onder de groepsvrijstellingsverordening vallen. Er wordt een algemeen kader voor de analyse gegeven, dat wordt toegepast op de belangrijkste specifieke verticale beperkingen, zoals merkexclusiviteit, alleenverkoop en selectieve distributie.

2. Nieuwe mededingingsregels van de Commissie op het gebied van horizontale samenwerkingsovereenkomsten

2.1. Inleiding

21. Op 29 november 2000 heeft de Commissie Verordening (EG) nr. 2658/2000 betreffende de toepassing van artikel 81, lid 3, van het Verdrag op groepen specialisatieovereenkomsten [8], Verordening (EG) nr. 2659/2000 betreffende de toepassing van artikel 81, lid 3, van het Verdrag op groepen onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten [9], en Richtsnoeren inzake de toepasselijkheid van artikel 81 van het EG-Verdrag op horizontale samenwerkingsovereenkomsten [10], [11] goedgekeurd. De nieuwe verordeningen komen in de plaats van de twee bestaande 'groepsvrijstellings'-verordeningen betreffende specialisatieovereenkomsten [12] en betreffende onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten [13] (O&O) die op 31 december 2000 verstrijken. De richtsnoeren, die in de plaats komen van twee bestaande bekendmakingen (deze boden houvast met betrekking tot bepaalde typen samenwerkingsovereenkomsten die buiten de werking van artikel 81 [14] vielen en de beoordeling van gemeenschappelijke ondernemingen met het karakter van een samenwerkingsverband [15]), bestrijken een breder gebied van de meest gangbare horizontale overeenkomsten, en vormen een aanvulling op de groepsvrijstellingsverordeningen betreffende O&O en specialisatie.

[8] PB L 304 van 05.12.2000, blz. 3.

[9] PB L 304 van 05.12.2000, blz. 7.

[10] PB C 3 van 06.01.2001, blz. 2.

[11] De twee groepsvrijstellingsverordeningen en de richtsnoeren zijn te vinden op de website van het Directoraat-generaal Concurrentie op: http://europa.eu.int/comm/competition/antitrust/legislation/.

[12] Verordening (EEG) nr. 417/85 van de Commissie van 19.12.1984 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen specialisatieovereenkomsten (PB L 53 van 22.02.1985, blz. 1), zoals gewijzigd door Verordening (EG) nr. 2236/97 (PB L 306 van 11.11.1997, blz. 12).

[13] Verordening (EEG) nr. 418/85 van 19.12.1984 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten (PB L 53 van 22.02.1985, blz. 5), zoals gewijzigd door Verordening (EG) nr. 2236/97 (PB L 306 van 11.11.1997, blz. 12).

[14] Bekendmaking van de Commissie inzake overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen betreffende samenwerking tussen ondernemingen (PB C 75 van 29.7.1968, blz. 3).

[15] Bekendmaking betreffende de beoordeling van gemeenschappelijke ondernemingen met het karakter van een samenwerkingsverband op grond van artikel 85 van het EEG-Verdrag (PB C 43 van 16.2.1993, blz. 2).

22. Bedrijven moeten reageren op de toenemende concurrentiedruk en een veranderende markt onder invloed van mondialisering, het tempo van de technologische vooruitgang en het over het algemeen dynamischer karakter van markten. Samenwerking kan een manier zijn om de risico's te delen, kosten te besparen, kennis samen te voegen en innovatie sneller op de markt te brengen. Met name voor kleine en middelgrote bedrijven is samenwerking een belangrijk middel tot aanpassing aan de veranderende markt. De consumenten zullen hier gezamenlijk van profiteren, mits effectieve concurrentie op de markt wordt gehandhaafd. Deze herziening was niet alleen nodig om de regels aan de nieuwe marktontwikkelingen en het economisch denken aan te passen, maar ook, in de context van modernisering, om een heldere leidraad te geven aan rechterlijke instanties en nationale autoriteiten. Het gemeenschappelijke doel is het vereenvoudigen van de regels en verminderen van de enorme hoeveelheid regels voor ondernemingen, met name voor ondernemingen zonder marktmacht.

23. De nieuwe regels omvatten een verschuiving van de formalistische benadering van de regelgeving die ten grondslag ligt aan de huidige wetgeving, naar een meer economische aanpak in de beoordeling van horizontale samenwerkingsovereenkomsten. Het hoofddoel van deze nieuwe aanpak is samenwerking tussen concurrenten mogelijk te maken, wanneer dat bijdraagt tot economische welvaart zonder het risico van concurrentie te creëren.

2.2. De groepsvrijstellingsverordeningen

24. In vergelijking met de bestaande Verordeningen zijn de nieuwe Verordeningen gebruiksvriendelijker, helderder, en hebben ze een grotere werkingssfeer. De oude groepsvrijstellingen betreffende O&O en specialisatie gaven niet alleen een omschrijving van de groepen overeenkomsten waarop ze betrekking hadden, maar ook een overzicht van de vrijgestelde bepalingen. Deze zogenaamde "witte lijsten" zijn verwijderd uit de nieuwe groepsvrijstellingen. In plaats daarvan worden alle O&O- en specialisatieovereenkomsten vrijgesteld, afhankelijk van bepaalde voorwaarden en met uitsluiting van "hard-core"-restricties. De nieuwe teksten nemen daarmee afstand van een op bepalingen gebaseerde aanpak en geven de partijen van dergelijke overeenkomsten meer contractuele vrijheden.

25. Behalve deze toename in flexibiliteit zijn de volgende wijzigingen opgenomen in de nieuwe O&O-groepsvrijstellingsverordening:

(1) Afschaffing van de eis een kaderprogramma op te stellen voordat O&O-overeenkomsten worden aangegaan.

(2) Verhoging van de marktaandeeldrempel voor vrijstelling van 20% naar 25%. Met deze verhoging wordt onderkend dat samenwerking inzake O&O in hoge mate bijdraagt tot de totstandbrenging van efficiëntieverbeteringen, terwijl anderzijds beperkende gevolgen minder waarschijnlijk zijn dan bij andere typen samenwerking.

(3) Als de overeenkomst voorziet in gemeenschappelijke distributie van de producten die gezamenlijk zijn ontwikkeld, zal de marktaandeeldrempel worden verhoogd van de huidige 10% naar 25%.

(4) Verhoging van de veiligheidsmarge voor marktaandeelschommelingen van 2% naar 5%.

(5) Verlenging van de periode gedurende welke de gemeenschappelijke exploitatie van gemeenschappelijk ontwikkelde producten is vrijgesteld, ongeacht het marktaandeel. Deze periode is verlengd van vijf tot zeven jaar met het oog op het feit dat er een aantal bedrijfstakken is waar O&O-investeringen waarschijnlijk niet binnen vijf jaar zullen zijn terugverdiend. Eenzelfde periode van zeven jaar is toegestaan voor bepaalde beperkingen die met gemeenschappelijke exploitatie gepaard gaan.

(6) Afschaffing van de geen-bezwaarprocedure. Deze procedure is niet meer nodig omdat alle beperkingen die niet tot de "hard-core"-restricties horen, zijn vrijgesteld, afhankelijk van bepaalde voorwaarden.

(7) Er is een bepaling toegevoegd die intrekking van de groepsvrijstelling mogelijk maakt in gevallen waarin een overeenkomst daadwerkelijke mededinging inzake O&O op een bepaalde markt zou uitsluiten. Dit is noodzakelijk om de mededinging inzake innovatie te beschermen, omdat het niet haalbaar zou zijn de normale marktaandeeldrempels van de Verordening toe te passen op volledig nieuwe producten.

26. In de nieuwe specialisatie-groepsvrijstellingsverordening zijn de belangrijkste veranderingen:

(1) Uitbreiding van het toepassingsgebied van de verordening naar eenzijdige specialisatie tussen concurrenten. Dit is een vorm van uitbesteding, waarbij twee partijen overeenkomen dat één partij afziet van de productie van bepaalde producten en dat hij deze afneemt van een andere partij, die volgens de afspraak de productie en levering van deze producten op zich neemt. Eenzijdige specialisatie tussen concurrenten is in de verordening opgenomen omdat dit een steeds belangrijker plaats inneemt in veel bedrijfstakken en omdat het tot efficiëntieverbeteringen kan leiden. Eenzijdige specialisatie tussen niet-concurrenten is, afhankelijk van bepaalde voorwaarden, geregeld in de Verticale groepsvrijstellingsverordening [16].

[16] Verordening (EG) nr. 2790/1999 van de Commissie van 22.12.1999 betreffende de toepassing van artikel 81, lid 3, van het Verdrag op groepen verticale overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen (PB L 336 van 29.12.1999, blz. 21).

(2) In het geval van wederkerige specialisatie moet levering over en weer verplicht als eis in de overeenkomst worden opgenomen, zodat geen van beide partijen de stroomafwaarts van de productie gelegen markt verlaat. Dit is noodzakelijk om te voorkomen dat partijen de markten verdelen onder het mom van een wederkerige specialisatieovereenkomst.

(3) Afschaffing van de omzetdrempel.

(4) Verhoging van de veiligheidsmarge voor marktaandeelschommelingen van 2% naar 5%, zoals ook het geval is in de O&O-groepsvrijstellingsverordening.

(5) Mogelijkheid tot exclusieve leverings- of exclusieve afnameverplichtingen.

27. Beide verordeningen voorzien in een overgangsperiode van 18 maanden, tijdens welke periode overeenkomsten die niet aan de voorwaarden van de nieuwe verordeningen, maar wel aan de vrijstellingsvoorwaarden van de oude verordeningen voldoen, toch onder de verordeningen blijven vallen.

2.3. De richtsnoeren

28. De richtsnoeren vormen een aanvulling op de groepsvrijstellingsverordeningen. Ze beschrijven de algemene aanpak die gehanteerd zou moeten worden bij het beoordelen van horizontale samenwerkingsovereenkomsten. Ze zijn dan ook van toepassing op O&O- en productieovereenkomsten die niet onder de groepsvrijstellingen vallen, evenals op alle andere veel voorkomende typen samenwerking tussen concurrenten. Het gaat daarbij om overeenkomsten inzake O&O, productie, aankoop, commercialisering, standaardisering, en milieuaspecten. Behalve een beschrijving van de algemene aanpak bieden de richtsnoeren een gemeenschappelijk analytisch kader. Aan de hand hiervan kunnen ondernemingen met meer zekerheid bepalen of een overeenkomst concurrentiebeperkend is en, zo ja, of deze voor een vrijstelling in aanmerking komt.

29. Alle typen horizontale samenwerkingsovereenkomsten waarop de richtsnoeren betrekking hebben, worden geanalyseerd volgens een gemeenschappelijk analytisch kader. Dit kader kan als volgt worden samengevat: een horizontale samenwerkingsovereenkomst kan de mededinging alleen beperken als kan worden aangenomen dat deze de concurrentie op de markt zodanig beperkt dat ongunstige markteffecten kunnen worden verwacht met betrekking tot prijzen, productie, innovatie of de diversiteit en kwaliteit van goederen en diensten. Om de mededinging te beperken hebben de partijen normaal gesproken de juiste instrumenten nodig om hun gedrag te coördineren, evenals een zekere mate van marktmacht. Een samenwerkingsovereenkomst moet dientengevolge worden beoordeeld in zijn economische context, waarbij zowel rekening moet worden gehouden met de aard van de overeenkomst als met de gezamenlijke marktmacht van beide partijen, die - samen met andere structurele factoren - bepalen of de samenwerking de mededinging in haar geheel in een zo betekenisvolle mate zal kunnen beperken.

30. Deze twee criteria moeten normaal gesproken gezamenlijk worden beoordeeld. In sommige gevallen wijst de aard van de samenwerking er van meet af aan op, dat artikel 81, lid 1, van toepassing is. Het gaat daarbij hoofdzakelijk om overeenkomsten die ten doel hebben de mededinging te beperken door het vaststellen van prijzen, of productiequota of door het verdelen van markten, klanten of leveringsbronnen. Deze zogenaamde "hard core"-restricties worden beschouwd als de meest schadelijke, omdat zij de uitkomst van het concurrentieproces rechtstreeks beïnvloeden. Er kan derhalve worden aangenomen dat deze beperkingen negatieve marktgevolgen hebben en niet tot een grotere efficiëntie of voordelen voor klanten leiden. Ze zijn derhalve vrijwel altijd verboden.

31. Anderzijds zijn er ook horizontale overeenkomsten waarvan al van meet af aan kan worden gezegd dat ze niet onder de toepassing van artikel 81, lid 1, vallen. Daartoe behoren overeenkomsten tussen niet-concurrenten, overeenkomsten tussen concurrerende ondernemingen die het project of de activiteit waarop de samenwerking betrekking heeft niet zelfstandig kunnen uitvoeren, of samenwerking met betrekking tot een activiteit die de relevante mededingingsparameters niet beïnvloedt. Dergelijke samenwerkingsovereenkomsten zouden slechts onder artikel 81, lid 1, vallen, indien er ondernemingen met een aanzienlijke marktmacht bij betrokken zijn, en zij waarschijnlijk tot uitsluitingsproblemen ten aanzien van derden zouden leiden.

32. Alle andere overeenkomsten moeten nader onderzocht worden aan de hand van de twee criteria (aard van de overeenkomst, en marktmacht en marktstructuur) om uit te maken of zij onder artikel 81, lid 1, vallen.

33. De bespreking per soort overeenkomst maakt het gemakkelijker aandacht te besteden aan specifieke mededingingsproblemen die gerelateerd zijn aan de verschillende samenwerkingsvormen. Ook wordt daarbij aandacht besteed aan de meest voorkomende soorten combinaties, bijvoorbeeld gemeenschappelijke O&O met vervolgens gezamenlijke productie.

34. Wanneer er geen sprake is van "hard-core"-restricties en partijen onder een bepaald niveau van marktmacht, uitgedrukt in marktaandeelpercentages, blijven, bieden de richtsnoeren zogenaamde "veilige zones" voor koop- en commercialiseringsovereenkomsten. Net als bij overeenkomsten die onder een groepsvrijstellingsverordening vallen, hoeven bedrijven die zich eenmaal binnen deze veilige zones bevinden, normaal gesproken niet te beoordelen wat het effect van hun overeenkomsten op de markt is.

35. In het geval van koopovereenkomsten wordt enerzijds erkend dat er geen absolute drempelwaarde is die aantoont dat samenwerking bij de inkoop een bepaalde mate van marktmacht creëert en derhalve onder de toepassing van artikel 81, lid 1, valt, maar benadrukken de richtsnoeren anderzijds dat het in de meeste gevallen onwaarschijnlijk is dat er sprake is van een dergelijke marktmacht wanneer het gezamenlijke marktaandeel van de partijen bij de overeenkomsten minder dan 15% bedraagt, op zowel de inkoopmarkt(en) als de afzetmarkt(en). Wanneer overeenkomsten onder deze marktaandeeldrempel onder de toepassing van artikel 81, lid 1, vallen, bepalen de richtsnoeren dat het bij marktaandelen onder een dergelijk niveau waarschijnlijk is dat de betrokken overeenkomst voldoet aan de voorwaarden van artikel 81, lid 3 [17].

[17] Zie paragraaf 130 van de Richtsnoeren.

36. In het geval van commercialiseringsovereenkomsten die geen vaststelling van prijzen omvatten, benadrukken de richtsnoeren dat het in de meeste gevallen onwaarschijnlijk is dat een voldoende niveau van marktmacht bestaat als de partijen bij de overeenkomst een gecombineerd marktaandeel hebben van minder dan 15%. Wanneer overeenkomsten onder dit marktaandeelniveau onder toepassing van artikel 81, lid 1, vallen, stellen de richtsnoeren vast dat het bij marktaandelen van een dergelijke omvang waarschijnlijk is dat de betrokken overeenkomst aan de voorwaarden van artikel 81, lid 3, voldoet [18].

[18] Zie paragraaf 149 van de Richtsnoeren.

3. Voorstel voor een nieuwe verordening betreffende de uitvoering van de artikelen 81 en 82 van het EG-Verdrag

37. Op 27 september 2000 heeft de Commissie een voorstel goedgekeurd voor een nieuwe verordening betreffende de uitvoering van de artikelen 81 en 82 van het EG-Verdrag [19]. Het is de bedoeling dat de nieuwe verordening in de plaats komt van Verordening nr. 17 van 1962 evenals van de procedurele regels die vervat zijn in de Verordeningen (EEG) nr. 1017/68, (EEG) nr. 4056/86 en (EEG) 3975/87 inzake vervoer. De tenuitvoerlegging van de mededingingsregels in de landbouwsector blijft geregeld in Verordening nr. 26 van 1962.

[19] COM (2000) 582 - nog niet gepubliceerd.

38. Het voorstel voor een nieuwe uitvoeringsverordening volgt op het witboek van de Commissie van 28 april 1999 betreffende de modernisering van de regels inzake de toepassing van de artikelen 85 en 86 (nieuwe artikelen 81 en 82) van het EG-Verdrag [20], dat een grootschalige openbare en academische discussie op gang heeft gebracht. Tijdens de voorbereiding van het voorstel heeft de Commissie een groot aantal belanghebbende partijen geraadpleegd. De Commissie heeft met name diepgaande besprekingen gevoerd over een reeks onderwerpen die verband hielden met de tenuitvoerlegging van de voorstellen uit het witboek met een werkgroep bestaande uit deskundigen van de nationale mededingingsautoriteiten. Ook deskundigen van ESA en van de mededingingsautoriteiten van de EVA-lidstaten waren bij de besprekingen betrokken. Bij het opstellen van het voorstel heeft de Commissie ook rekening gehouden met de resultaten van een publieksraadpleging na publicatie van het witboek en met name met de opvattingen over het witboek die tot uiting kwamen in de resoluties van het Europees Parlement van 18 januari 2000 en van het Sociaal en Economisch Comité van 8 december 1999. Beide instellingen steunden de benadering van de Commissie in het witboek; zij beklemtoonden evenwel de noodzaak van een coherente toepassing van het communautaire mededingingsrecht in het kader van een systeem van parallelle bevoegdheden en de noodzaak van het behoud van een toereikende mate van rechtszekerheid.

[20] COM (1999) 101 (PB C 132 van 12.5.1999).

39. Het algemene streven van het voorstel voor een nieuwe uitvoeringsverordening is gebaseerd op het witboek. Het voorstel van de Commissie richt zich met name op het realiseren van de overgang van het aanmeldings- en goedkeuringssysteem van Verordening nr. 17, dat niet meer voldoet voor de bescherming van de mededinging in de Gemeenschap, naar een uitvoerend systeem dat is gebaseerd op de directe toepasbaarheid van artikel 81 als geheel. De overgang naar het nieuwe systeem is voorzien in de artikelen 1 en 6 van het voorstel: Artikel 1 zet het beginsel van rechtstreekse toepasselijkheid van artikel 81 als geheel uiteen, en artikel 6 geeft nationale rechterlijke instanties de bevoegdheid om artikel 81, lid 3, toe te passen als artikel 81, lid 1, wordt toegepast.

40. In het licht van een grootschalig debat en rekening houdend met zorgen over het risico dat het mededingingsrecht opnieuw nationale trekjes gaat vertonen (die met name zijn geuit door het Europese Parlement), evenals met zorgen over de rechtszekerheid voor bedrijven in het nieuwe systeem, heeft de Commissie haar voorstellen over een reeks aspecten bijgeschaafd. Dientengevolge richt de voorgestelde nieuwe verordening zich op drie belangrijke doelstellingen:

- een efficiënter handhavingssysteem;

- een verdergaande gelijkheid van behandeling in de interne markt;

- een toereikende mate van rechtszekerheid voor bedrijven.

3.1. Efficiënter handhavingssysteem

41. Het voorgestelde systeem zal een betere handhaving van de communautaire mededingingsregels tot gevolg hebben. Een groter aantal tot rechtshandhaving bevoegde organen zal de regels toepassen, aangezien - ten gevolge van de intrekking van de exclusieve bevoegdheid van de Commissie om een vrijstellingsbesluit te nemen in het kader van artikel 81, lid 3, - niet alleen de Commissie, maar ook de nationale mededingingsautoriteiten en nationale rechterlijke instanties de artikelen 81 en 82 ten volle zullen kunnen toepassen. Daarnaast kan de Commissie zich dankzij de afschaffing van het aanmeldings- en goedkeuringssysteem richten op het opsporen en bestraffen van de ernstigste inbreuken.

42. Specifieke onderdelen van het voorstel zijn erop gericht het algemene effect van de overgang naar een stelsel met wettelijke uitzonderingen te versterken. Zo voorziet het voorstel van de Commissie bijvoorbeeld in een efficiëntere handhaving door de nationale autoriteiten door middel van horizontale samenwerking. Artikel 12 van het voorstel schept een rechtsgrond voor de uitwisseling van informatie tussen de Commissie en de mededingingsautoriteiten van de lidstaten, en het gebruik ervan als bewijsmateriaal in procedures waarin het communautaire mededingingsrecht wordt toegepast.

43. Om een doeltreffende bescherming van de vrije concurrentie te waarborgen, moet er ook voor worden gezorgd dat de opsporingsbevoegdheden van de Commissie toereikend en effectief zijn. Naar aanleiding van de verschijning van het Witboek en de reacties daarop heeft de denkwijze van de Commissie op dit terrein op verschillende punten een ontwikkeling doorgemaakt. Het voorstel omvat drie belangrijke verbeteringen om een doelmatiger toepassing van de artikelen 81 en 82 te garanderen.

44. Allereerst wordt voorgesteld de bevoegdheden van de ambtenaren van de Commissie bij het uitvoeren van inspecties aan te passen. Uit de door de nationale mededingingsautoriteiten en de Commissie opgedane ervaring blijkt dat steeds vaker bezwarende documenten in privé-woningen worden bewaard en ontdekt. In het kader van de voorgestelde verordening zullen inspecteurs van de Commissie dan ook de bevoegdheid krijgen om, met toestemming van de verantwoordelijke nationale rechterlijke instantie, privé-woningen van werknemers van een onderneming te onderzoeken, als het vermoeden bestaat dat zich daar zakelijke documenten bevinden. Er is verder voorgesteld dat de inspecteurs van de Commissie ook de bevoegdheid zouden moeten krijgen om kasten of kantoren te verzegelen, zodat geen documenten kunnen worden weggehaald en vernietigd tijdens inspecties. Tenslotte zouden de inspecteurs van de Commissie het recht moeten krijgen om mondelinge vragen te stellen in verband met het onderwerp van de inspectie.

45. Ten tweede heeft de Commissie het in het Witboek uiteengezette idee van gecentraliseerde rechterlijke controle door het Gerecht van eerste aanleg achter zich gelaten en stelt zij nu voor om de regels inzake het verkrijgen van een bevel van een nationale rechter te codificeren. Dit zal van toepassing zijn op ondernemingen die weigeren de Commissie toestemming te verlenen een inspectie uit te voeren, en zal de rol van de nationale rechter verduidelijken binnen de door het Hof van Justitie reeds getrokken grenzen.

46. Ten derde stelt de Commissie, zoals aangekondigd in het Witboek, aanpassing voor van de geldboeten wegens schending van procedureregels en de dwangsommen, die in de jaren zestig in absolute cijfers werden vastgesteld. Een op omzetcijfers gebaseerd systeem wordt als een geschikte oplossing beschouwd.

3.2. Het regelen van de verhouding tussen de artikelen 81 en 82 en het nationale mededingingsrecht

47. Uit het overlegproces, de resolutie van het Europees Parlement en het standpunt van het Economisch en Sociaal Comité kwam duidelijk naar voren dat het noodzakelijk is in de hele interne markt gelijkheid van behandeling te garanderen, wat gezien moet worden als een belangrijke uitdaging van de hervorming.

48. Gezien deze zorgen en rekening houdend met de mogelijke voordelen wat betreft een meer efficiënte handhaving, heeft de Commissie een nieuw artikel voorgesteld op basis van artikel 83, lid 2, onder e), van het EG-Verdrag, om de verhouding te regelen tussen de artikelen 81 en 82 en de nationale mededingingswetten (artikel 3 van het voorstel). Dit artikel bepaalt dat, wanneer een overeenkomst of gedraging de handel tussen lidstaten ongunstig kan beïnvloeden, uitsluitend het communautaire mededingingsrecht van toepassing is.

49. Dit artikel werd voorgesteld om volgende redenen. In het huidige systeem kunnen op eenzelfde overeenkomst of gedraging zowel het communautaire mededingingsrecht als verschillende nationale mededingingsrechtelijke stelsels van toepassing zijn. Op grond van het beginsel van de voorrang van het communautaire mededingingsrecht, zoals door het Hof van Justitie in de zaak Walt Wilhelm [21] gesteld, kan het nationale recht slechts toepasselijk zijn voor zover dit geen afbreuk doet aan de eenvormige toepassing van de communautaire mededingingsregels in de gehele interne markt. Het voorrangsbeginsel lost duidelijke conflicten in het voordeel van het Gemeenschapsrecht op. Het kan echter incoherentie en ongelijke behandeling krachtens verschillende nationale wetten niet voorkomen met betrekking tot bepaalde overeenkomsten of gedragingen die de handel tussen de lidstaten beïnvloeden.

[21] Zaak 14/68 Walt Wilhelm [1969] Jurispr. 1.

50. Artikel 3 zorgt ervoor dat overeenkomsten en gedragingen die de grensoverschrijdende handel kunnen beïnvloeden, aan één geheel van regels worden getoetst, wat bevorderlijk is voor de gelijkheid van behandeling in de gehele Gemeenschap en voor mededingingsautoriteiten en ondernemingen de kosten wegneemt die zijn verbonden aan de parallelle toepassing van Gemeenschapsrecht en nationaal recht. Het beperkt niet de armslag van de nationale mededingingsautoriteiten, die het Gemeenschapsrecht zullen kunnen toepassen. Ervaring opgedaan op nationaal niveau kan bijdragen aan de ontwikkeling van het communautaire mededingingsbeleid binnen het netwerk van mededingingsautoriteiten.

51. Het artikel zorgt er ook voor dat alle zaken betreffende overeenkomsten en gedragingen die de handel tussen lidstaten beïnvloeden onder toepassing van de samenwerkingsmechanismen binnen het netwerk komen te vallen en sluit het risico uit dat de goede werking van het netwerk wordt aangetast door de gelijktijdige toepassing van het communautaire en het nationale mededingingsrecht.

3.3. Samenwerking binnen het netwerk tussen de Commissie en de nationale mededingingsautoriteiten

52. Wat de nationale mededingingsautoriteiten betreft, zal het in het leven roepen van een netwerk van organen die alle hetzelfde recht en hetzelfde beleid toepassen, de doelmatigheid, de coherentie en de gelijkheid van behandeling in de gehele interne markt in aanzienlijke mate bevorderen. De formele grondslag voor het oprichten van dit netwerk wordt gevormd door artikel 11 van de voorgestelde verordening.

53. De Commissie vertrouwt erop dat nauwe samenwerking in het netwerk de ontwikkeling van een gemeenschappelijk concurrentieklimaat in de hele Gemeenschap zal bevorderen. Gezien het cruciale belang van een coherente toepassing is bovendien een aantal formele mechanismen voorgesteld. Volgens artikel 11, lid 4, van de voorgestelde verordening zijn de nationale mededingingsautoriteiten verplicht het advies van de Commissie in te winnen voordat zij een verbodsbeschikking, een beschikking tot aanvaarding van verbintenissen of een beschikking tot intrekking van het voordeel van een groepsvrijstelling geven. Al deze beschikkingen hebben directe gevolgen voor degenen tot wie ze zijn gericht. Er moet bijgevolg op worden toegezien dat ze met de algemene praktijk van het netwerk in overeenstemming zijn. Voor het geval er binnen het netwerk grondige onenigheid bestaat, behoudt de Commissie het recht een nationale mededingingsautoriteit een zaak uit handen te nemen door zelf een procedure in te leiden.

54. De Commissie is geenszins van plan de mechanismen van het voorgestelde artikel 11 te gebruiken om systematisch tot in detail betrokken te raken bij de beschikkingen van de mededingingsautoriteiten van de lidstaten. Deze mechanismen zijn bedoeld als vangnet om ernstige problemen door incoherente toepassing op te sporen en op te lossen.

55. Om de grondslag voor samenwerking in het netwerk verder toe te lichten, is de Commissie bezig met het opstellen van een ontwerpmededeling inzake samenwerking in het netwerk, met vooral duidelijke, maar ook flexibele regelingen voor de verdeling van zaken, op basis van het principe van de meest geschikte autoriteit. Deze mededeling zal in de plaats komen van de mededeling die momenteel van kracht is. Vervolgens zou een diepgaande discussie met de mededingingsautoriteiten van de lidstaten moeten uitmonden in de goedkeuring van een gezamenlijke overeenkomst op grond waarvan het netwerk van start zal kunnen gaan.

3.4. Verbeterde samenwerking met nationale rechterlijke instanties

56. Het voorstel van de Commissie heeft ook ten doel voor een nauwere samenwerking tussen de Commissie en de nationale rechterlijke instanties te zorgen en aldus een coherente toepassing van de artikelen 81 en 82 te bevorderen.

57. Artikel 15 van de voorgestelde verordening kent de nationale rechterlijke instanties het recht toe om met het oog op de toepassing van de artikelen 81 en 82 van de Commissie informatie te verkrijgen die deze in haar bezit heeft. Zij kunnen de Commissie ook om advies vragen betreffende de toepassing van de communautaire mededingingsregels. De Commissie zal een en ander nader regelen in een mededeling, die in de plaats komt van de bestaande mededeling betreffende de samenwerking tussen de nationale rechterlijke instanties en de Commissie. In die mededeling zal onder meer worden bepaald binnen welke termijn de Commissie moet antwoorden op verzoeken van nationale rechterlijke instanties.

58. Hetzelfde artikel kent de Commissie en de nationale mededingingsautoriteiten de bevoegdheid toe om voor de nationale rechterlijke instanties schriftelijke en mondelinge opmerkingen te maken. In het geval van de nationale mededingingsautoriteiten houdt deze bevoegdheid slechts het recht in om in het eigen land in rechtszaken te interveniëren. De Commissie mag slechts van deze mogelijkheid gebruik maken in het algemeen belang van de Gemeenschap (als amicus curiae) en dus niet in het belang van een van de partijen. Deze bepaling wil met name de Commissie en de nationale mededingingsautoriteiten de mogelijkheid bieden de aandacht van de nationale rechterlijke instanties te vestigen op punten die van groot belang zijn voor een coherente toepassing van het communautaire mededingingsrecht. Via dit mechanisme zou de Commissie bijvoorbeeld zaken van andere lidstaten onder de aandacht van de rechterlijke instanties kunnen brengen waarin identieke of soortgelijke problemen aan de orde zijn gekomen. De nationale rechter is niet verplicht het advies van de Commissie of van een nationale mededingingsautoriteit op te volgen. De informatie van de Commissie kan echter nuttig zijn voor rechterlijke instanties die overwegen te verwijzen naar het Europees Hof van Justitie.

3.5. Zorgen voor een passend niveau van rechtszekerheid voor bedrijven

59. Op grond van de bestaande Verordening nr. 17 worden overeenkomsten of besluiten die onder toepassing van artikel 81, lid 1, vallen, eerst rechtsgeldig, dat wil zeggen voor de civiele rechter afdwingbaar, nadat ze bij de Commissie zijn aangemeld en de Commissie daarvoor bij beschikking een vrijstelling heeft verleend. In de praktijk worden de meeste zaken waarin een aanmelding wordt verricht, afgesloten met een niet-verbindende administratieve brief van de diensten van de Commissie (een zogeheten "comfort letter").

60. De voorgestelde verordening ruimt de bureaucratische obstakels van de aanmeldings- en goedkeuringsprocedure uit de weg en houdt tegelijkertijd een toereikende mate van rechtszekerheid in stand. Met name zijn krachtens het voorgestelde nieuwe systeem overeenkomsten en besluiten die aan de voorwaarden van artikel 81, lid 3, voldoen, ab initio rechtsgeldig en afdwingbaar, zonder dat daartoe een administratieve beschikking vereist is. De ondernemingen kunnen er bijgevolg van uitgaan dat hun overeenkomsten en besluiten civielrechtelijk afdwingbaar zijn zonder dat een administratie tussenbeide behoeft te komen; dit verhoogt de rechtszekerheid.

61. De voorgestelde verordening ontslaat ondernemingen niet van de verplichting te beoordelen of hun zakelijke transacties met de mededingingsregels verenigbaar zijn. Op grond van de huidige Verordening nr. 17 verrichten de ondernemingen deze analyse wanneer zij hun aanmelding voorbereiden. De voorgestelde verordening stelt de toepassing van de communautaire mededingingsregels gelijk met de toepassing van het recht op andere gebieden waarop van de ondernemingen wordt verlangd dat zij zelf nagaan of hun gedrag wettig is.

62. Op het gebied van het communautaire mededingingsrecht wordt de van de ondernemingen geëiste beoordeling van hun eigen gedrag vergemakkelijkt door groepsvrijstellingsverordeningen, mededelingen van de Commissie en richtsnoeren die de toepassing van de geldende regels toelichten. In het verlengde van de huidige herziening verbindt de Commissie zich ertoe in dit opzicht een nog grotere inspanning te leveren. In dit kader kent artikel 28 van de voorgestelde verordening de Commissie een algemene bevoegdheid tot vaststelling van groepsvrijstellingsverordeningen toe. Dit zal haar in staat stellen voldoende snel te reageren op nieuwe ontwikkelingen en veranderende marktsituaties.

63. Bovendien zal in het nieuwe systeem artikel 81, lid 3, door een groter aantal organen worden toegepast, hetgeen snel aanleiding zal geven tot het ontstaan van een geheel van rechterlijke en administratieve precedenten over de uitlegging van bepaalde aspecten van deze bepaling die tot nog toe vaag zijn gebleven, en dus tot het ontstaan van een solider referentiekader voor de beoordeling van het gedrag van ondernemingen. De Commissie zal tot deze ontwikkeling bijdragen door beleidsbepalende beschikkingen te blijven geven in individuele zaken. In de voorgestelde verordening is bepaald dat de Commissie niet alleen verbodsbeschikkingen kan geven, maar dat zij in zaken waarin het algemeen belang van de Gemeenschap dit vereist, ook op eigen initiatief bij beschikking kan vaststellen dat er van een inbreuk geen sprake is. De Commissie zal aldus, door in een richtinggevende zaak haar standpunt te bepalen, het recht kunnen verduidelijken ten behoeve van alle ondernemingen die in een gelijksoortige situatie verkeren.

64. In de zeldzame situaties waarin zich een echt probleem van voorspelbaarheid voordoet, blijft de Commissie zich beschikbaar stellen om zo nodig specifieke zaken met ondernemingen te bespreken. In zaken die zich daartoe lenen is de Commissie verder van plan begeleiding te bieden aan bedrijven in de vorm van adviezen. De Commissie oordeelt zelf of zij van deze mogelijkheid gebruikmaakt, zodat de geplande heroriëntering van de handhavingsactiviteiten van de Commissie niet op het spel wordt gezet. De Commissie is bezig met de voorbereiding van een mededeling betreffende het mechanisme voor aanvullend advies, waarin de criteria zullen worden uiteengezet op grond waarvan de Commissie verzoeken om adviezen, evenals de praktische regelingen voor dergelijke verzoeken, zal onderzoeken.

3.6. Stand van zaken met betrekking tot de wetgevingsprocedure

65. Het voorstel van de Commissie is voorgelegd aan de Raad, het Europees Parlement en het Economisch en Sociaal Comité.

66. De Werkgroep van de Raad heeft sinds begin oktober 2000 aan het voorstel gewerkt. Op 5 december 2000 heeft de Industrieraad kennis genomen van de voortgang die de werkgroep heeft gemaakt. Het werk zal worden voortgezet onder het Zweedse voorzitterschap in 2001.

67. Het Europees Parlement heeft het voorstel doorverwezen naar de Commissie economische en monetaire zaken als het verantwoordelijke orgaan. De heer Evans (PPE/UK) is benoemd tot rapporteur. De Commissie economische en monetaire zaken heeft op 21 november 2000 een eerste gedachtewisseling gehouden. Op 27 februari 2001 vond een openbare hoorzitting plaats. Het Europees Parlement verwacht de verordening in juni 2001 te zullen goedkeuren.

B - Handhaving van de artikelen 81, 82 en 86

1. Artikel 81

1.1. Kartels

68. Kartels zijn heimelijke horizontale overeenkomsten die worden gesloten door de belangrijkste bedrijven van een bepaalde markt om onderlinge mededinging te verhinderen, de prijzen kunstmatig hoog te houden en de productie beperkt te houden. Dergelijke pogingen om een concurrerende omgeving - de drijvende kracht achter een markteconomie - te vervangen door een gecoördineerde en centraal gecontroleerde ordening van de markt vormen verreweg de meest schadelijke schendingen van het mededingingsrecht.

69. Deelnemers aan een kartel zweren samen om een illusie van concurrentie te laten voortbestaan, terwijl klanten in werkelijkheid geen feitelijke keuze hebben en hogere prijzen moeten betalen. Dit heeft een direct effect op de hele toevoerketen en heeft uiteindelijk gevolgen voor de eindgebruiker. Internationale kartels onttrekken op die manier naar schatting honderden miljoenen euro's aan de Europese economie. Bovendien is het zo dat, vanwege het feit dat kartelprijzen gewoonlijk zodanig worden vastgesteld dat zij op een lijn liggen met de kosten van de minst concurrerende producent, kartels belemmerend werken op efficiëntere ondernemingen wat betreft het verbeteren van de productkwaliteit en de technologie, en het doelmatiger inrichten van hun productie- en verkoopmethoden.

70. In het licht van een economische mondialisering waarin kartels steeds meer schade kunnen aanrichten, is de Commissie zich steeds met de grootste vastberadenheid blijven inspannen om ze op te sporen en te bestraffen. In dit opzicht is, na de oprichting van een gespecialiseerde Karteleenheid in december 1998, de grondige herziening van Verordening nr. 17, die momenteel in behandeling is, een belangrijke stap in de intensivering van de strijd van de Europese Unie tegen kartels. De Commissie stelt dan ook een aanzienlijke versterking van haar onderzoeksbevoegdheid voor, zodat zij beter is toegerust om de uitdaging van in toenemende mate actieve en geraffineerde kartels aan te gaan.

71. Sinds 1998 is het aantal door de Commissie onderzochte gevallen van kartelvorming drastisch gestegen. De meeste van deze onderzoeken liepen nog steeds in 2000 en zullen waarschijnlijk in de loop van 2001 resulteren in verbodsbeschikkingen. Deze aanzienlijke toename in het aantal zaken is grotendeels te wijten aan de positieve effecten van de in 1996 goedgekeurde Mededeling van de Commissie betreffende het niet opleggen of verminderen van geldboeten in zaken betreffende mededingingsregelingen [22]. Steeds meer bedrijven die betrokken zijn (geweest) bij "hard-core"-mededingingsverstorende activiteiten overwegen nu gebruik te maken van de voordelen van het clementieprogramma en verlenen hun medewerking aan de Commissie.

[22] PB C 207 van 18.7.1996.

72. Hoewel kartelonderzoeken in beginsel vertrouwelijk blijven totdat een eindbeschikking is gegeven, kunnen in specifieke omstandigheden, indien van toepassing, persmededelingen worden uitgegeven. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer een onderzoek is ingesteld naar aanleiding van klachten, en/of wanneer de Commissie de zaak onder de aandacht van derde partijen wil brengen. In dit verband bevestigde de Commissie in juli het bestaan van een lopend kartelonderzoek in de vitaminesector. Zij kondigde in dezelfde maand aan dat er procedures waren ingeleid tegen bijna 120 banken en verenigingen van banken inzake hun mogelijke deelname aan prijsafspraken met betrekking tot de kosten voor het wisselen van valuta's in de eurozone.

73. In het jaar 2000 zijn drie formele verbodsbeschikkingen genomen met betrekking tot kartels, namelijk in de maritieme sector, de dierenvoedings- en chemische industrie.

FETTCSA

74. Op 16 mei 2000 heeft de Commissie boeten opgelegd met een totaal van bijna 7 miljoen euro aan vijftien scheepvaartbedrijven voor de afspraak geen kortingen te bieden op hun gepubliceerde tarieven. De bedrijven waren lid van de thans opgeheven Far East Trade Tariff Charges and Surcharges Agreement (FETTCSA) en omvatten de leden van de lijnvaartconference Far Eastern Freight Conference (FEFC) evenals diens belangrijkste concurrenten. Daartoe behoorden Hapag-Lloyd (Duitsland), Maersk Sealand (Denemarken) en P&O Nedlloyd (VK). De bedrijven waarop de beschikking van toepassing was, bespraken mogelijke manieren om hun handelspraktijken op het gebied van kosten en toeslagen op een lijn te brengen. Dit leidde tot de afspraak geen korting te geven op gepubliceerde tarieven [23].

[23] PB L 268 van 20.10.2000.

75. De Commissie was van oordeel dat de overeenkomst inbreuk maakte op het verbod op kartelvorming dat is vervat in artikel 81 van het EG-Verdrag en verwierp de bewering van de bedrijven dat de FETTCSA louter een "technische regeling" was die was toegestaan krachtens de op scheepvaartdiensten van toepassing zijnde mededingingsregels.

76. De Commissie heeft de geldboeten bepaald onder verwijzing naar haar gepubliceerde richtsnoeren. Terwijl echter normaal gesproken een horizontale prijsafspraak tussen concurrenten met hoge marktaandelen als een "zeer zware" inbreuk zou moeten worden beschouwd, waaraan geldboeten zouden worden verbonden van ten minste 20 miljoen euro per bedrijf, werd het in deze zaak als passend beschouwd om de inbreuk eenvoudig als "zwaar" aan te merken. Een overeenkomst om geen kortingen te verlenen werd uiteindelijk minder schadelijk geacht dan daadwerkelijke prijsafspraken. Ook is rekening gehouden met het feit dat eventuele schadelijke effecten waarschijnlijk van korte duur zouden zijn geweest.

77. De Commissie hield ook rekening met het feit dat de FETTCSA-overeenkomst direct is beëindigd nadat de bedrijven in 1994 een mededeling van punten van bezwaar hadden ontvangen en dat er geen bijeenkomsten meer waren geweest nadat de Commissie in 1992 een waarschuwingsschrijven aan de bedrijven had gericht. Bij het vaststellen van de geldboeten heeft de Commissie ook rekening gehouden met het feit dat zij beperkte medewerking heeft gekregen van de partijen, evenals met de lengte van de procedures, hetgeen grotendeels het gevolg was van het bestaan van andere, belangrijker, zaken in deze sector.

Het Lysine-kartel

78. Op 7 juni legde de Commissie aan vijf bedrijven geldboeten op voor in totaal 110 miljoen euro voor het vormen van een wereldwijd prijskartel voor lysine, het belangrijkste aminozuur dat in dierenvoeding wordt gebruikt (aminozuren zijn de bouwblokken van eiwitten). Uit het onderzoek van de Commissie bleek dat Archer Daniels Midland Co (VS), Ajinomoto Co (Japan), Cheil Jedang (Korea), Kyowa Akko (Japan) en Sewon (Korea) wereldwijd prijsafspraken hadden gemaakt voor lysine, onder meer in de Europese Economische Ruimte. Om de prijsafspraken te handhaven maakten de vijf bedrijven ook afspraken over verkoopquota en wisselden ze gevoelige informatie uit van ten minste juli 1990 tot en met juni 1995 [24].

[24] Persmededeling van de Commissie IP/00/589 van 07.06.2000.

79. Het belang van de beschikking is vooral gelegen in de methode die de Commissie heeft gebruikt voor het vaststellen van de geldboeten op de bovengenoemde niveaus. Dit wordt bevestigd door het feit dat het grootste deel van de juridische beoordeling van de beschikking over de kwestie van de geldboeten gaat en de argumenten die de partijen daarover naar voren hebben gebracht. In de beschikking heeft de Commissie niet alleen de beginselen toegepast die zij heeft uiteengezet in haar richtsnoeren van 1998 voor de berekening van geldboeten [25]. Zij heeft ook voor het eerst haar mededeling uit 1996 toegepast betreffende het niet opleggen of verminderen van geldboeten in zaken betreffende mededingingsregelingen (hierna de mededeling betreffende "clementie" genoemd), om rekening te houden met medewerking van twee karteldeelnemers vanaf het prille begin van het onderzoek, en met een mindere mate van medewerking die de andere deelnemers in een later stadium hebben verleend [26].

[25] PB C 9 van 14.01.98.

[26] PB C 207 van 18.07.96.

80. De samenzwering die bij beschikking van de Commissie is verboden betreft een onverbloemd, "hard-core" prijs- en verkoopquotakartel dat in zichzelf onwettig is. Geen van de bedrijven heeft de feiten betwist. Ze hebben aan het kartel deelgenomen van ten minste juli 1990 tot en met juni 1995. Twee deelnemers voegden zich pas half juni 1992 bij het kartel (ADM en Cheil Jedang). De Commissie begon haar onderzoek in juli 1996, kort nadat de Amerikaanse antitrust-autoriteiten een aanklacht hadden ingediend tegen verscheidene deelnemers aan het kartel wegens betrokkenheid bij onwettige samenzwering. De aanleiding voor het onderzoek was het feit dat een van de twee leiders van het kartel (dat wil zeggen Ajinomoto - de andere leider was ADM) besloot de Commissie op de hoogte te stellen van het bestaan van het kartel tussen juni 1992 (toen ADM de lysinemarkt van de EER betrad) en juni 1995.

81. Om het basisbedrag van de geldboeten vast te stellen, beoordeelde de Commissie in haar beschikking allereerst de zwaarte van de inbreuk. In dit opzicht wordt het kartel als een zeer zware inbreuk gekwalificeerd met een reële invloed op de relevante EER-markt, in die zin dat het tot hogere prijsniveaus heeft geleid dan het geval zou zijn geweest onder normale concurrentieomstandigheden. De Commissie verklaart echter dat er redenen zijn voor een verschil in behandeling tussen de vijf karteldeelnemers. Zij houdt zeker rekening met het aanzienlijke verschil in omvang tussen de bedrijven en daarmee met het verschil tussen hun vermogen om belangrijke schade toe te brengen aan de klanten binnen de EER. De wereldwijde omzet is als basis genomen voor de vergelijking van hun relatieve omvang, omdat de Commissie aan de hand van deze omzet kan beoordelen wat de werkelijke middelen en het belang van de betrokken bedrijven zijn. Op grond hiervan plaatst de Commissie aan de ene kant ADM en Ajinomoto, en aan de andere kant de drie overige, veel kleinere bedrijven. In verband met de zwaarte zet de Commissie ook uiteen dat zij geen rekening houdt met de geldboeten die de antitrustautoriteiten van de VS en Canada hebben opgelegd, omdat - volgens de door deze autoriteiten geleverde informatie - bij de vaststelling van deze geldboeten alleen rekening is gehouden met de mededingingsverstorende effecten die het wereldwijde kartel in hun eigen rechtsgebied teweeg had gebracht. Volgens de richtsnoeren van 1998 vormt, behalve de zwaarte, de duur een bepalende factor voor het vaststellen van het basisbedrag van de geldboete. In het onderhavige geval is sprake van een gemiddelde duur (drie tot vijf jaar), waarbij ieder extra jaar - volgens de richtsnoeren van 1998 - de geldboete met 10% verhoogt.

82. Wat betreft bezwarende en verzachtende omstandigheden, heeft de Commissie het volgende overwogen. Zij neemt het standpunt in dat zowel ADM als Ajinomoto kartelleiders zijn geweest. Deze bezwarende factor leidt tot een verhoging van hun geldboete met 50%. De Commissie stelt slechts weinig verzachtende omstandigheden vast in haar beschikking. De passieve rol van Cheil Jedang in het eindstadium van het kartel levert dat bedrijf een geringe verlaging van de geldboete op en voor alle karteldeelnemers wordt de boete met 10% verlaagd omdat zij de inbreuk hebben beëindigd zodra een overheidslichaam (in casu de Amerikaanse antitrustautoriteiten en de FBI) tussenbeide kwam.

83. Ingevolge de clementiemededeling kan de Commissie het besluit nemen geldboeten niet op te leggen of te verminderen voor partijen die gedurende de procedure met haar hebben samengewerkt. In het onderhavige geval hebben de bedrijven in verschillende stadia van het onderzoek en over de verschillende perioden waarop het onderzoek naar de inbreuk betrekking heeft, met de Commissie samengewerkt. Om redenen die uitvoerig worden toegelicht in de beschikking voldoet geen van de bedrijven aan de voorwaarden voor vrijstelling van geldboeten, voor een "zeer aanzienlijke" vermindering van de geldboete (dat wil zeggen ten minste 75%) of zelfs een "aanzienlijke" vermindering (dat wil zeggen tussen de 50% en 75%). Alle bedrijven komen echter in aanmerking voor een "belangrijke" vermindering van hun geldboete (dat wil zeggen tussen de 10% en 50%) voor hun samenwerking.

84. Ajinomoto en Sewon zijn de twee bedrijven die het meest met de Commissie hebben samengewerkt. Kartelleider Ajinomoto heeft de Commissie doorslaggevende (maar geen complete) informatie over het kartel overhandigd voordat de Commissie met haar onderzoek was gestart. Sewon voegde zich daar later bij met volledig doorslaggevend bewijsmateriaal, voornamelijk omdat de Commissie een formeel verzoek om informatie had ingediend. Om deze redenen verleent de Commissie beide bedrijven de hoogst mogelijke vermindering van de geldboete, namelijk 50%.

85. Kyowa Hakko Kogyo en Cheil Jedang hebben eveneens enig, weliswaar niet doorslaggevend, bewijsmateriaal van het bestaan van het kartel aangeleverd. Zij komen daarom in aanmerking voor een vermindering van de geldboete van 30%.

86. ADM, tenslotte, heeft niet met de Commissie samengewerkt tijdens de onderzoeksfase van de procedure. Na ontvangst van de mededeling van de punten van bezwaar van de Commissie heeft dit bedrijf echter de Commissie laten weten dat het de feiten die in het document naar voren worden gebracht, niet fundamenteel betwist. De Commissie is van mening dat ADM in aanmerking komt voor een vermindering van het bedrag van de geldboete van 10%.

87. Na de goedkeuring van de beschikking, hebben alle betrokken bedrijven, met uitzondering van Ajinomoto, een vordering tot nietigverklaring ingediend voor het Gerecht van eerste aanleg [27].

[27] Zaken T-224/00 (ADM), T-220/00 (Cheil), T-223/00 (Kyowa), T-230/00 (Sewon).

Hernieuwde goedkeuring van de op procedurele gronden nietigverklaarde beschikking

88. Op 13 december 2000 keurde de Commissie opnieuw een beschikking goed die een geldboete van 3 miljoen euro oplegde aan het Belgische bedrijf Solvay S.A., voor zijn deelname aan het natriumcarbonaatkartel eind jaren tachtig. Natriumcarbonaat is een chemisch product dat wordt gebruikt voor de productie van glas. Tijdens de in aanmerking genomen periode had Solvay een overeenkomst gesloten met een Duits bedrijf, inhoudende dat Solvay dit bedrijf een minimum verkoopvolume garandeerde, waarbij Solvay zelf eventuele tekorten zou opkopen, teneinde de prijs van natriumcarbonaat in Duitsland kunstmatig hoog te houden. Hiermee werd inbreuk gemaakt op artikel 85 (thans 81) van het EG-Verdrag [28].

[28] Persmededeling van de Commissie IP/00/1449 van 13.12.2000.

89. De oorspronkelijke beschikking die een geldboete oplegde aan Solvay en het Duitse bedrijf was op 19 december 1990 goedgekeurd, maar werd uiteindelijk door het Hof van Justitie afgewezen op zuiver procedurele gronden: de beschikking was pas rechtsgeldig gemaakt door de handtekeningen van de voorzitter en de secretaris-generaal van de Commissie nadat de betreffende personen ervan in kennis waren gesteld. Als een beschikking door het Hof op zuiver procedurele gronden nietig is verklaard, is de Commissie gerechtigd de beschikking opnieuw goed te keuren voor zover deze materieel ongewijzigd blijft. De Commissie heeft de beschikking die Solvay een geldboete oplegde dan ook opnieuw goedgekeurd. Het Duitse bedrijf is niet tegen de beschikking in beroep gegaan en heeft zijn geldboete van 1 miljoen euro betaald.

1.2. Andere soorten overeenkomsten

90. Artikel 81 gaat niet alleen over kartels, maar ook over andere soorten overeenkomsten tussen ondernemingen die de mededinging beperken of vervalsen. Dit kan het geval zijn bij samenwerkingsovereenkomsten tussen concurrenten of bij distributieovereenkomsten tussen producenten en handelaars. Hoewel dergelijke overeenkomsten zouden kunnen worden vrijgesteld van het verbod dat door artikel 81 wordt opgelegd - namelijk wanneer aan de in artikel 81, lid 3, omschreven voorwaarden wordt voldaan - zijn er toch gevallen waarin de voordelen van dergelijke overeenkomsten voor de gebruikers een onvoldoende rechtvaardiging vormen om het concurrentieverlies dat ze met zich meebrengen te rechtvaardigen. In die gevallen zal de Commissie de partijen vragen hun afspraken te wijzigen of in te trekken. Ten slotte kan de Commissie eisen dat afspraken ongedaan worden gemaakt als ze reeds zijn uitgevoerd, en geldboeten opleggen.

1.2.1. Luchtvaartallianties

91. De luchtvaartsector wordt gekenmerkt door een aantal alliantieovereenkomsten. Dit valt te verklaren uit de hinderpalen op regelgevend gebied die het de luchtvaartmaatschappijen van de verschillende lidstaten momenteel moeilijk maken hun activiteiten anderszins te combineren. De Commissie heeft een aantal onderzoeken gedaan naar overeenkomsten tussen Europese luchtvaartmaatschappijen die in het jaar 2000 tot formele stappen hebben geleid in het geval van de Qualiflyer- alliantie en van de samenwerking van Lufthansa en SAS met Austrian Airlines. Deze gevallen worden gedetailleerder behandeld in de paragraaf over luchtvervoer in dit verslag [29]. Er loopt nog een aantal onderzoeken van de Commissie naar bepaalde andere luchtvaartallianties, waaronder enkele transatlantische luchtvaartallianties.

[29] Deel I.C, paragraaf 2.5.1 over luchtvervoer.

1.2.2. Distributieovereenkomsten

92. In het geval van distributieovereenkomsten houdt de Commissie zich met name bezig met het risico dat deze kunnen leiden tot een verdeling van de EU-markt die de doelstelling van de interne markt in gevaar zou brengen.

Opel

93. Het recht van consumenten om producten in andere lidstaten voor minder geld te kopen, vormt een van de belangrijkste voordelen van de interne markt. De vastbeslotenheid van de Commissie om dit recht te waarborgen, kwam tot uiting in de beschikking die Opel Nederland B.V een geldboete oplegde van 43 miljoen euro [30]. De Nederlandse Opel-importeur belemmerde tussen september 1996 en januari 1998 de export van nieuwe auto's naar eindgebruikers uit andere lidstaten. Dit is de tweede belangrijke beschikking van de Commissie, na die welke in januari 1998 tegen Volkswagen AG is genomen, waarbij de Commissie naar aanleiding van klachten van gebruikers besloot een onderzoek in te stellen naar de praktijken van autofabrikanten en hun auto-importeurs, en om hoge boeten op te leggen [31]. Daarmee werd nog eens bevestigd dat maatregelen van ondernemingen die de goede werking van de interne markt ondermijnen, een zeer zware inbreuk vormen op de Europese mededingingsregels waartegen streng wordt opgetreden.

[30] Beschikking van 20.09.2000 (PB L 59 van 28.02.2001); persmededeling IP/00/1028 van 20 september 2000. Op 1 december 2000 heeft Opel beroep aangetekend bij het Gerecht van eerste aanleg van de Europese Gemeenschap tegen de beschikking van de Commissie (zaak T-368/00).

[31] Zie ook deel I.C, paragraaf 1.1.1. over motorvoertuigen.

JCB

94. Op 21 december 2000 heeft de Commissie een beschikking goedgekeurd waarin werd vastgesteld dat het bedrijf JCB Service, de moedermaatschappij van het Britse concern JC Bamford, inbreuk heeft gemaakt op artikel 81 van het EG-Verdrag [32]. De Commissie is van mening dat de distributieovereenkomsten voor JCB-bouwmachines die tussen het concern JCB en zijn netwerk van exclusieve distributeurs zijn gesloten, ten doel hebben de Franse, Britse, Ierse en Italiaanse nationale markten af te schermen binnen de Gemeenschap. De overeenkomsten omvatten verscheidene maatregelen die ten doel hebben de verkoop van de distributeurs buiten hun exclusieve gebied in te perken. De beschikking van de Commissie gelast JCB Service de inbreuk te beëindigen en legt dit bedrijf een geldboete op van 39,6 miljoen euro.

[32] Persmededeling van de Commissie IP/00/1526 van 21.12.2000.

1.2.3. Milieuovereenkomsten

CECED

95. Artikel 6 van het EG-Verdrag bepaalt dat het milieubeleid moet worden geïntegreerd in de andere beleidsgebieden van de Gemeenschap. De aandacht voor het milieu is namelijk in geen enkel opzicht in tegenspraak met het mededingingsbeleid, mits de beperkingen van de mededingingproportioneel zijn aan en noodzakelijk zijn voor het bereiken van de beoogde milieudoelen.

96. Dit beginsel wordt duidelijk geïllustreerd aan de hand van de beschikking inzake CECED [33] waarin de Commissie voor het eerst een overeenkomst goedkeurt waarin de productie wordt gestaakt teneinde de milieuprestaties van de producten te verbeteren. De deelnemers aan de overeenkomst, bijna alle Europese fabrikanten en importeurs van huishoudelijke wasmachines, staken de productie en de invoer in de EU van apparaten met de laagste energie-efficiëntie om het energieverbruik en daarmee de vervuilende uitstoot bij elektriciteitsopwekking terug te dringen.

[33] F-1/36.718; PB L 187 van 26.7.2000; Persmededeling van de Commissie IP/00/148 van 11.2.2000.

97. Hoewel de deelnemers hun vrijheid om bepaalde typen wasmachines te produceren en verhandelen beperken, en zo de mededinging beperken in de zin van artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag, voldoet de overeenkomst aan de voorwaarden voor een ontheffing overeenkomstig artikel 81, lid 3: zij levert consumenten voordelen en aanzienlijke besparingen op, namelijk door de vervuilende uitstoot die de elektriciteitsopwekking met zich meebrengt, terug te dringen. Bij haar gunstige beschikking houdt Commissie, in het belang van de huidige en toekomstige generaties, rekening met deze positieve bijdrage aan de milieudoelstellingen van de Europese Unie.

2. Artikelen 82 en 86

98. Artikel 82 verbiedt ondernemingen die op een bepaalde markt een machtspositie hebben, misbruik te maken van deze situatie ten nadele van derde partijen. Dit misbruik kan onder meer bestaan in het beperken van de productie, het in rekening brengen van excessieve, discriminerende of "predatory" prijzen, koppelverkoop, het opleggen van aanvullende verplichtingen die geen verband houden met het verkochte product of de verkochte dienst. De Commissie hanteert het standpunt dat ondernemingen die niet door concurrentie worden geremd, van hun positie ernstig misbruik maken wanneer zij - door middel van oneerlijke praktijken - de toegang van concurrenten tot de markt blokkeren of vertragen. De Commissie is daarom met name alert op de effecten van machtsposities in pas geliberaliseerde markten, waar het gevaar bestaat dat het gedrag van het gevestigde bedrijf de verwachte voordelen van deze processen, zoals bijvoorbeeld herstructurering, innovatie of het scheppen van werkgelegenheid tegengaat.

99. Artikel 86 specificeert dat de mededingingsregels ook van toepassing zijn op openbare bedrijven en ondernemingen waaraan lidstaten bijzondere of uitsluitende rechten verlenen, voor zover de toepassing van dergelijke regels de vervulling van de hun toevertrouwde bijzondere taken niet verhindert.

100. Precieze gegevens van de onder toepassing van artikel 82 en van artikel 86, in samenhang met artikel 82, goedgekeurde besluiten, of van ingeleide formele procedures worden verstrekt in het gedeelte van dit verslag over postdiensten [34] en luchtvervoer [35].

[34] Deel I.C, paragrafen 2.4.3,2.4.4 en 2.4.5.

[35] Deel I.C, paragraaf 2.5.2.

Selectieve kortingen in de chemische industrie: hernieuwde goedkeuring van beschikking

101. Op 13 december 2000 heeft de Commissie twee beschikkingen opnieuw goedgekeurd, namelijk de beschikking die een geldboete van 20 miljoen euro oplegt aan het Belgische bedrijf Solvay S.A. en die welke een boete van 10 miljoen euro oplegt aan het Britse bedrijf Imperial Chemicals Industries (ICI) plc, met betrekking tot het misbruik van hun machtspositie op de natriumcarbonaat-markt in de loop van de jaren tachtig. Natriumcarbonaat is een chemisch product dat wordt gebruikt voor de productie van glas. Gedurende de bewuste periode hebben Solvay en ICI een kortingensysteem in het leven geroepen dat ten doel had ieder risico van echte concurrentie op hun respectievelijke "thuismarkten" te vermijden, te weten continentaal West-Europa in het geval van Solvay en het Verenigd Koninkrijk en Ierland in het geval van ICI.

102. ICI en Solvay hadden beide een systeem opgezet van zogenaamde "top-slice rebates" (kortingen voor marginale hoeveelheden), dit om concurrenten buiten de markt te houden. De meeste glasfabrikanten, de grootste afnemers van natriumcarbonaat, hebben een hoofdleverancier voor hun kernbehoeften, maar willen graag een tweede leverancier om niet volledig afhankelijk te zijn van de eerste. Om het concurrentie-effect van dergelijke tweede leveranciers zo klein mogelijk te houden, hebben Solvay en ICI een prijssysteem met twee lagen ontwikkeld. Het kerntonnage werd verkocht tegen de normale prijs, maar de extra hoeveelheden, die de klant anders misschien van een andere leverancier had gekocht - de "top slice" - werden tegen een aanzienlijke (en geheime) korting aangeboden.

103. In sommige gevallen betekende dit dat Solvay en ICI het bijkomstige tonnage tegen zo goed als de helft van de prijs aanboden. De klanten werd duidelijk gemaakt dat de speciale prijs voor de "top slice" alleen gold als ze het grootste deel, zo niet alles wat ze nodig hadden, afnamen van de dominante producent. Het gevolg was dat andere producenten niet echt konden concurreren met Solvay en ICI. Om concurrerend te kunnen zijn hadden zij zeer grote kortingen op hun hele verkoopvolume moeten geven, terwijl Solvay en ICI dit alleen op de "top slice" deden. De Commissie heeft dit als zeer zware inbreuken op artikel 86 (thans artikel 82) beschouwd en keurde op 19 december 1990 twee beschikkingen goed die, destijds als zwaar beschouwde, geldboeten oplegden. Het Hof van Justitie verklaarde deze beschikkingen nietig op zuiver procedurele gronden: in dit geval is de Commissie gerechtigd de beschikking opnieuw goed te keuren voor zover die materieel ongewijzigd blijft [36].

[36] Zie ook punt 88.

Kader 2: De gevolgen van het mededingingsbeleid voor de consumenten

Consumenten zijn niet de enige, maar wel belangrijke begunstigden van het mededingingsbeleid. Als aan de concurrentievoorwaarden is voldaan, proberen producenten klanten aan te trekken door hen een lagere prijs, een hogere kwaliteit of een betere dienst te bieden dan hun concurrenten. Consumenten profiteren ook op de lange termijn, als inspanningen van bedrijven om hun concurrenten te overtreffen uiteindelijk leiden tot meer innovatie en efficiëntie bij de productie van bepaalde goederen of diensten. Het is echter niet altijd gemakkelijk, of zelfs mogelijk, om de gevolgen van besluiten inzake het mededingingsbeleid voor de consument te meten. Zoals gezegd beconcurreren bedrijven elkaar niet alleen op prijzen en zijn er veel andere manieren waarop gebruikers van bepaalde beleidsmaatregelen zouden kunnen profiteren, bijvoorbeeld door een grotere variëteit aan producten of betere contractvoorwaarden. In andere gevallen kan het zo zijn dat beschikkingen op het gebied van concurrentiebeleid betrekking hebben op een tussenfase van de productie, zodat de eindgebruiker er niet direct bij betrokken is. Als dat het geval is kunnen antitrustbeschikkingen de concurrentie op de toevoermarkten vergroten, en daarmee de voorwaarden creëren voor lagere prijzen van het eindproduct; het is echter moeilijk te meten hoeveel voordeel dit waarschijnlijk zal opleveren voor de eindgebruiker.

In het onderhavige verslag zijn verwijzingen opgenomen naar veel antitrust- en fusiebeschikkingen. Hieronder willen we er een paar uitvoeriger beschrijven, die naar onze mening het soort voordelen dat consumenten van het mededingingsbeleid kunnen verwachten, illustreren.

De beschikking tegen Opel Nederland B.V. [37], is de tweede grote zaak betreffende belemmeringen voor parallelle handel in auto's, na die tegen Volkswagen in 1998 [38]. De beschikking verplicht de Nederlandse importeur van Opel-auto's om de maatregelen op te heffen die het consumenten uit andere lidstaten onmogelijk maken nieuwe auto's van het merk Opel te kopen voor onmiddellijke wederuitvoer, of hen daarin beperken. Deze beschikking is erop gericht het recht van consumenten te waarborgen om ongehinderd een auto te kunnen kopen in de lidstaat waar de prijzen laag zijn. Mocht parallelle invoer een hoge vlucht gaan nemen, dan zou deze een bepaalde druk kunnen uitoefenen op autofabrikanten om in die lidstaten waar de autoprijzen hoger liggen een prijsverlaging door te voeren. Parallelle invoer zou autodealers ook kunnen stimuleren hun dienstverlening te verbeteren en andere voordelen te bieden.

[37] Zie ook punt 106.

[38] PB L 124 van 23.04.1998.

In de zaak Telefonica/Sogecable/Audiovisual Sport [39], die handelt over de markt van voetbalrechten voor betaal-tv in Spanje, is door tussenkomst van de Commissie een eind gemaakt aan de overeenkomst om de prijs vast te stellen voor het kijken naar voetbalwedstrijden via kiestelevisie (pay-per-view) in Spanje. Begin september 2000, toen het nieuwe voetbalseizoen begon, bleek er een zeer sterke concurrentie te bestaan tussen de omroepstations in de vorm van op het voetbalaanbod gebaseerde aanbiedingen. Hoewel deze aanbiedingen zich richtten op nieuwe abonnees, waren er ook bewijzen dat sommige kabelexploitanten hun prijzen voor alle categorieën klanten aanzienlijk verlaagden. Later verlaagde de Spaanse exploitant Digital Terrestrial de prijzen voor kiestelevisie op het gebied van voetbalwedstrijden tot maar liefst 50%. Dankzij de tussenkomst van de Commissie genieten de consumenten ook een veel grotere keuze: voetbalrechten die voorheen alleen beschikbaar waren voor digitale-satellietexploitanten zullen voortaan ook toegankelijk zijn voor andere omroepstations, wat een omvangrijk voetbalaanbod op alle drie de digitale leveringssystemen tot gevolg heeft (satelliet, ether en kabel).

[39] Zie ook punt 220.

In het geval van de fusie tussen de Duitse elektriciteitsmaatschappijen Veba en Viag [40] is de operatie afhankelijk gemaakt van de volledige tenuitvoerlegging van een aantal afstotingen door de partijen. Dit om te garanderen dat de concurrentie in de pas geliberaliseerde Duitse elektriciteitsmarkt niet zou worden belemmerd door een dominant duopolie tussen Veba/Viag en hun grootste concurrent RWE. Bij de afhandeling van de zaak heeft de Commissie nauw samengewerkt met het Duitse Bundeskartellamt, dat de parallelle fusie tussen RWE en VEW moest onderzoeken, en deze goedkeurde onder soortgelijke voorwaarden. Als gevolg hiervan zullen de Duitse elektriciteitsgebruikers blijven profiteren van concurrentie in de levering van elektriciteit, wat reeds heeft geleid tot aanzienlijke prijsverlagingen voor zowel zakelijke als particuliere gebruikers, sinds de regionale monopolieposities van nutsbedrijven twee jaar geleden wettelijk zijn afgeschaft. Zonder de verreikende voorwaarden die de Commissie en het Bundeskartellamt hebben gesteld, zouden de twee fusies tot een situatie hebben geleid waarin, bij afwezigheid van een effectieve concurrentie, de prijzen in Duitsland waarschijnlijk weer naar het oude niveau zouden zijn gestegen, en de voordelen van de liberalisering teniet zouden zijn gedaan. Een sterkere concurrentie in de elektriciteitsvoorziening als gevolg van liberalisering kan ook leiden tot een verbeterde dienstverlening door de nutsbedrijven (bijvoorbeeld meervoudige nutsdiensten, een grotere keuze voor de consument wat de leveringsbronnen aangaat - "groene" stroom, enz.).

[40] Zie ook punt 261.

De Commissie heeft ook voorwaarden gesteld aan de fusie tussen TotalFina en Elf Acquitaine [41], die het risico met zich mee zou hebben gebracht van een belemmering van de effectieve concurrentie op verscheidene productmarkten in Frankrijk. Daartoe behoorden zeer belangrijke markten voor de consument als de groothandelmarkt voor stookolie voor verwarmingsdoeleinden, de detailhandelmarkt van vloeibare petroleumgassen (LPG) en de verkoop van motorbrandstof op Franse autosnelwegen. Dankzij de vereiste afstoting van een groot deel van de investeringen die het gefuseerde concern in vervoers- en opslaglogistiek had gedaan, kunnen niet-geïntegreerde producenten concurrerend blijven in de detailhandelmarkt voor stookolie en voor LPG en zodoende een neerwaartse druk op de prijzen uitoefenen. Op de markt voor motorbrandstof op autosnelwegen zullen door de vereiste overdracht van 70 benzinestations de voorwaarden voor daadwerkelijke mededinging behouden blijven en kan een grote detailhandelexploitant (Carrefour) toetreden tot een sector die van oudsher in handen is van energieconcerns. Dit laatste aspect zou niet alleen de concurrentie op het gebied van de prijzen moeten ontwikkelen, maar ook op het gebied van aanvullende diensten voor consumenten.

[41] Zie ook punt 257.

C - Sectoraal overzicht

1. Basale bedrijfstakken, consumenten- en investeringsgoederen

1.1. Motorvoertuigen

104. Bij Verordening (EG) nr. 1475/95 [42] wordt het verbod van artikel 81 buiten toepassing verklaard voor bepaalde groepen afzet- en klantenserviceovereenkomsten inzake motorvoertuigen tussen fabrikanten en hun dealers. Deze distributiewijze wordt gekenmerkt door de combinatie van een exclusieve en een selectieve distributie, dat wil zeggen dat de distributie uitsluitend plaatsvindt via erkende dealers aan wie een exclusief verkoopgebied wordt toegewezen (of een gebied met een beperkt aantal andere dealers van hetzelfde distributienet) en dat verkopen aan door de fabrikant niet-erkende tussenpersonen niet zijn toegestaan. De groepsvrijstelling is verleend in de veronderstelling dat de automobielsector een daadwerkelijke mededinging tussen en binnen de merken kent, dat de commerciële onafhankelijkheid van de dealers zou worden vergroot en dat de consument van dit systeem zou profiteren. De bij de verordening vastgestelde vrijstelling geldt tot en met 30 september 2002.

[42] Verordening (EG) nr. 1475/95 van de Commissie van 28 juni 1995 betreffende de toepassing van artikel 81, lid 3, van het Verdrag op groepen afzet- en klantenserviceovereenkomsten inzake motorvoertuigen.

105. De verordening omvat een groot aantal bepalingen die ten doel hebben de mededinging te bevorderen op het gebied van de distributie van motorvoertuigen en de reserveonderdelen ervan, opdat de consument alle mogelijke voordelen van de interne markt kan benutten, in het bijzonder doordat deze in staat wordt gesteld grensoverschrijdende aankopen te doen.

1.1.1. Toepassing van de vrijstellingsverordening in 2000: inbreuken

106. Niettegenstaande deze bepalingen heeft de Commissie in de zaak Opel [43] geconstateerd dat het bovenstaande niet altijd opging. De Opel-importeur in Nederland - Opel Nederland B.V., een dochteronderneming van General Motors Nederland B.V. - heeft tussen september 1996 en januari 1998 namelijk maatregelen genomen ter beperking of belemmering van de voor uitvoer bestemde verkoop door zijn dealers aan eindgebruikers of tussenpersonen. Het betreft hier een bijzonder ernstige ondermijning van de goede werking van de interne markt, een van de fundamentele doelstellingen van de Gemeenschap. Gezien de zwaarte en de duur van de inbreuk heeft de Commissie Opel Nederland B.V. een boete van 43 miljoen euro opgelegd. Na de beschikking inzake Volkswagen van 1998 [44] is die inzake Opel de tweede belangrijke beslissing in het nadeel van een automobielfabrikant in de periode waarin Verordening nr. 1475/95 van toepassing is.

[43] Beschikking van 20.09.2000 (PB L 59 van 28.02.2001); persmededeling IP/00/1028 van 20 september 2000. Op 1 december 2000 is Opel bij het Gerecht van eerste aanleg van de Europese Gemeenschappen in beroep gegaan tegen de beschikking van de Commissie (zaak T-368/00).

[44] Beschikking van 28.01.1998, gepubliceerd in het PB L 124 van 25 april 1998 (zie persmededeling IP/98/94 van 28 januari 1998).

107. Met zijn arrest van 6 juli 2000 [45] in de zaak Volkswagen heeft het Gerecht van eerste aanleg overigens de zwaarte van dergelijke inbreuken bevestigd, die de consument verhinderen de voordelen van de interne markt volledig te benutten. Het Gerecht van eerste aanleg heeft de beschikking van de Commissie in hoofdzaak bevestigd,