COMVIISSIE VAN DE EUBOPESE GEMEENSCHAPPEN 
C0M(93) 123 def. 
Brussel, 24 maart 1993 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT 
OF NAAR HET JAAR 2000 : DE PRIORITEITSGEBIEDEN BIJ DE COÖRDINATIE 
VAN DE BELEIDSVORMEN VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKING 
TUSSEN DE GEMEENSCHAP EN DE LID-STATEN. 
aangewezen op basis van eon heronderzoek van de teksten die de Raad van 
Ministers voor Ontwikkelingssamenwerking 
sinds 1981 heeft aangenomen 
, jMÉU.ij *-*•*!' 
COMMISSIE 
VAN DE EUROPESE 
GEMEENSCHAPPEN 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET PARLEMENT 
OP NAAR HET JAAR 2000 : DE PRIORITEITSGEBIEDEN BIJ DE COÖRDINATIE 
VAN DE BELEIDSVORMEN VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKING 
TUSSEN DE GEMEENSCHAP EN DE LID-STATEN, 
aangewezen op basis van een heronderzoek van de teksten die de Raad van 
Ministers voor Ontwikkelingssamenwerking 
sinds 1981 heeft aangenomen 
Inleiding 
In hun Verklaring van 18 november 1992 over het beleid voor 
ontwikkelingssamenwerking tot het jaar 2000 leggen de Raad en de 
vertegenwoordigers van de regeringen van de Lid-Staten de nadruk op de reeds in 
het Verdrag over de Europese Unie genoemde eis dat de 
ontwikkelingssamenwerkingsmaatregelen van de Gemeenschap en haar Lid-Staten 
elkaar moeten aanvullen. Zo zullen de oogmerken van de ontwikkelingssamenwerking 
doeltreffender kunnen worden verwezenlijkt door versterkte coördinatie bij de 
uitwerking van de beleidsvormen, de uitvoering van de maatregelen en bij de 
besprekingen op internationale bijeenkomsten, alsook eventueel door gezamenlijke 
act ies. 
De Raad wekt de Commissie dus op om ten eerste voorstellen te doen met het oog op 
verbetering van de coördinatieprocedures en ten tweede zijn eerdere resoluties en 
conclusies nog eens te bezien om na te gaan in welke gebieden versterking van de 
toekomstige beleidscoördinatie de doelmatigheid van de ontwikkelingshulp 
allereerst zou kunnen verbeteren. Bij de keuze van de voorranggebieden zal de 
Commissie zowel rekening moeten houden met de inhoud van haar mededeling van mei 
1992 over het beleid voor ontwikkelingssamenwerking tot het jaar 2000, als met de 
kwesties die reeds in de bestaande teksten van de Raad zijn behandeld, alsook met 
het bestaan van andere instanties voor coördinatie tussen alle donorlanden (ten 
einde dubbel werk te vermijden). 
Een hoofdzakelijk operationele coördinatie bestaat al vrij lang in verscheidene 
vormen tussen de Gemeenschap en haar Lid-Staten, hoofdzakelijk op basis van de 
pragmatische, vrijwillige aanpak "à la carte" die de Raad in zijn Resolutie van 
juni 1984 had aanbevolen. Daarentegen is een meer systematische en wederkerige 
coördinatie op de drie hierboven vermelde niveaus pas de laatste tijd op gang 
gekomen, en slechts op twee gebieden democratie en mensenrechten, en 
structurele aanpassing en beheer van de tegenwaardefondsen. 
Dit betrekkelijk recente streven naar versterking van de coördinatie, met name op 
beleidsniveau, is waarschijnlijk ten dele toe te schrijven aan de inhoudelijke 
evolutie in de ontwikkelingssamenwerking, die zich voor wat de Gemeenschap 
betreft vooral heeft voltrokken in het kader van de Lomé-overeenkomsten. Om het 
eenvoudig uit te drukken -. van een aanpak die gebaseerd was op de programmering 
van een lijst projecten (Lomé II) is men overgeschakeld op samenwerking ter 
ondersteuning van beleidslijnen in bepaalde sectoren (Lomé III) en vervolgens op 
de dialoog over algemeen economisch herstel (Lomé IV). Met dit alles werd 
coherentie in het beleid, en dus coördinatie bij het uitstippelen daarvan, een 
steeds grotere noodzaak. 
- 3 -
Wil men de politieke en operationele coördinatie versterken en uitbreiden tot 
andere voorranggebieden dan moet men eerst werken aan een meer systematische 
benadering van de coördinatie, die echter flexibel genoeg moet zijn om aan de 
verschillende beoogde gebieden te kunnen worden aangepast. In een andere 
mededeling doet de Commissie voorstellen in die richting die berusten op het 
onderzoek van de bestaande of eventueel te scheppen coördinatieprocedures en 
-regelingen, met inachtneming van de verworven ervaring en het nieuwe juridische 
kader. 
Aan de andere kant moet men bedenken dat coördinatie geen doel op zichzelf mag 
zijn, vooral ten aanzien van de ui tst ippel I ing van de beleidsvormen, en dat zij 
ongetwijfeld kosten met zich brengt. Daarom lijkt het noodzakelijk vast te 
stellen welke de prioriteitsgebieden zijn waarin een gedifferentieerde 
versterking van de coördinatie "comparâtieve voordelen" zou kunnen opleveren. 
Vervolgens kunnen deze gebieden aan de beurt komen in resoluties van de Raad 
waarin de grondslagen worden gelegd voor een versterkte coördinatie volgens een 
systematische aanpak naar het model van die welke reeds bestaat op het gebied van 
democratische instellingen of structurele aanpassing. 
In deze mededeling worden drie soorten criteria aangelegd voor het aanwijzen van 
de gebieden die voorrang verdienen bij de coördinatie en meer in het bijzonder de 
coördinatie van de beleidsvormen, waarvan de algemene koers voor elk gebied zou 
moeten worden vastgesteld in resoluties van de Raad : 
- het gebied geniet prioriteit in het kader van de algemene oogmerken van de 
ontwikkelingssamenwerking van de Gemeenschap en haar Lid-Staten-, 
- versterkte coördinatie op het bewuste gebied kan een hoge winst aan 
doeltreffendheid opleveren ten opzichte van gespreide of nauwelijks 
gecoördineerde acties, alsmede eventueel ten opzichte van een mogelijke 
coördinatie buiten de Gemeenschap; 
- het gebied krijgt veel te weinig aandacht of in ieder geval minder dan in de 
bestaande teksten van de Raad: anders bestaat de politieke basis voor versterkte 
coördinatie reeds en hoeft men deze alleen maar praktisch uit te werken. 
Wij wijzen er dus op dat de vanuit het oogpunt van de doelstellingen van de 
ontwikkelingssamenwerking prioritaire gebieden (eerste voorwaarde hierboven) niet 
per sé allemaal prioritair zijn voor de coördinatie van de beleidsvormen in de 
komende jaren, hetzij omdat afzonderlijk gevoerde acties redelijk doeltreffend 
kunnen zijn, hetzij omdat deze coördinatie reeds expliciet wordt vooropgesteld in 
de teksten die de Raad betrekkelijk kort geleden heeft aangenomen (en dan is het 
meer een kwestie van maatregelen voor de tenuitvoerlegging daarvan). 
De Verklaring van de Raad neemt in lid 18 de vier hoofddoelstellingen van de 
ontwikkelingssamenwerking over die zijn vermeld in het Verdrag betreffende de 
Europese Unie (artikel 130 U) en nader uitgewerkt in de mededeling van de 
Commissie van mei 1992. Elk van deze vier doelstellingen heeft betrekking op 
verscheidene samenwerkingsdomeinen, -sectoren en 
-instrumenten (zie alinea 34 tot 38, alsmede de bijlage, hoofdstuk 3, met name 
3.2.2 en 3.3, van bovengenoemde mededeling) die voorrang krijgen in de 
ontwikkelingssamenwerking van de Gemeenschap en haar Lid-Staten voor de komende 
jaren. 
Consolidering van de democratie betekent op het pol itieke vlak het waarborgen van 
bepaalde fundamentele vrijheden, versterking van de rechtsstaat, 
verantwoordelijkheid van de bewindslieden tegenover de. samenleving en 
inzichtelijkheid van het regeringsoptreden; dit alles vereist vaak hervormingen 
van de staat en het politieke en bestuurlijke stelsel. Op het economische vlak 
- 4 -
betekent democratisering met name participerende ontwikkeling, gedecentraliseerde 
samenwerking en steun voor particuliere initiatieven. 
Duurzame economische en sociale ontwikkeling omvat uiteraard talrijke en zeer 
uiteenlopende aspecten, die alle verbonden zijn met drie centrale elementen : ten 
eerste, het herstel van de grote macro-economische evenwichten, zowel intern 
(begroting, valuta) als extern (betalingsbalans, schuldenlast, wisselkoers), 
daarbij rekening houdende met de mogelijke verslechtering van de sociale of 
politieke situatie; vervolgens wijziging van de economische structuren om de 
voorwaarden te scheppen voor een duurzame groei, meestal door middel van 
maatregelen voor geleidelijke interne en externe liberalisering, steun voor 
produktieve investeringen, een rechtvaardig inkomensbeleid en specifieke, op de 
situatie afgestemde beleidsvormen (plattelandsontwikkeling, beheersing van de 
verstedelijking, bevordering of ondersteuning van bepaalde industrieën); ten 
slotte planning op langere termijn, met name voor het bevolkings- en milieubeleid 
en de ontwikkeling van het menselijk potentieel (in het bijzonder gezondheidszorg 
en onderwi js). 
De harmonische inschakeling van de ontwikkelingslanden in de wereldeconomie 
vereist ongetwijfeld van de kant van de ontwikkelingslanden concurrerende 
economische, institutionele en technische structuren, een aangepast handels- en 
wisselkoersbeleid en vaak een streven naar regionale samenwerking of zelfs 
integratie. Maar zij vraagt ook om bepaalde acties van de kant van de ontwikkelde 
landen : niet alleen hulp, maar ook maatregelen die gericht zijn op verbetering 
van de internationale economische situatie van de ontwikkelingslanden, op het 
gebied van de handelsbetrekkingen, waarop de Commissie in haar mededeling 
aandringt, en op het gebied van de financiële betrekkingen en meer in het 
bijzonder de problemen van de buitenlandse schuld van talrijke 
ontwikkelingslanden. Er zij hier aan herinnerd dat het beleid voor 
ontwikkelingssamenwerking deel uitmaakt van het beleid voor buitenlandse 
betrekkingen van de Gemeenschap en men dient er zich dus van te vergewissen dat 
de verschillende onderdelen van laatstgenoemd beleid naar behoren rekening houden 
met de ontwikkelingsdoelstellingen. 
De strijd tegen armoede is uiteraard grotendeels verbonden met het streven naar 
duurzame economische en sociale ontwikkeling. Zij hangt met name af van het 
herstel van de groei en van de invoering van levensvatbare economische 
structuren; de vermindering van de ongelijkheden is een derde factor, specifiek 
voor het probleem van de armoede. Bovendien, zo betoogt de Commissie in dit 
verband in haar mededeling, moet prioriteit worden verleend aan de oogmerken voor 
menselijke ontwikkeling, in het bijzonder gezondheidszorg en onderwijs, en niet 
te vergeten voedselveiligheid en werkgelegenheid. Deze beleidsvormen voor de 
middellange en lange termijn moeten worden aangevuld met doelgerichte acties om 
de ellende te verlichten, dringende noden te lenigen of eventuele sociale kosten 
die worden veroorzaakt door andere beleidsvormen of door het economisch 
ontwikkelingsproces zelf te compenseren. 
Dit zijn de grote, prioritaire doelstellingen van de ontwikkelingssamenwerking 
die de Gemeenschap en haar Lid-Staten voor de komende jaren hebben bepaald. Thans 
moet men nagaan of elk van de betreffende gebieden in de bestaande teksten van de 
Raad zijn behandeld en of een versterking van de coördinatie wenselijk is. 
Alle teksten die de Raad sinds 1989 heeft aangenomen en die in deze mededeling 
worden bestudeerd vormen vandaag de voornaamste fundering, voor zowel de Lid-
Staten als de Gemeenschap, van de beginselen en doelstellingen van de 
ontwikkelingssamenwerking en de mogelijke coördinatie van hun beleid. De oudste 
teksten zijn moeilijk nog als pertinent te beschouwen (temeer omdat de Raad 
Ontwikkeling destijds niet zo geregeld bijeenkwam als tegenwoordig). Toch moet 
- 5 -
men opmerken dat de tien eerste resoluties die dateren van 1974 een vrij 
bijzonder karakter dragen. Daarom zullen wij daarop terugkomen wanneer de 
betreffende onderwerpen (met name handelsbetrekkingen en financiële betrekkingen) 
aan de orde komen. 
Een van de voornaamste bevindingen van dit onderzoek van de teksten van de Raad 
is dat deze voorranggebieden in feite in zeer ongelijke mate aan de orde komen in 
de 24 resoluties, 30 conclusies en 4 andere teksten (met inbegrip van de 
verklaring van november 1992) die de Raad tussen 1981 en 1992 heeft aangenomen in 
zijn samenstelMng met de ministers van ontwikkelingssamenwerking. 
Ten aanzien van het oogmerk van consolidering van de democratie komt het 
merendeel van de politieke aspecten in de recente resoluties van de Raad aan bod, 
met inbegrip van de coördinatievraagstukken hoewel het geheel nogal vaag blijft 
over de praktische uitvoering bij voorbeeld, wat op dit gebied overigens 
begrijpelijk is. Op de economische aspecten wordt niet er diep ingegaan, ook al 
kan men verwijzingen daarnaar vinden via andere teksten, maar deze zijn vaak vaag 
of weinig expl i ciet. 
In het kader van de duurzame economische en sociale ontwikkeling komen sommige 
economische aspecten, inclusief de kwesties van coördinatie, behoorlijk uit de 
verf in de resoluties over de structurele aanpassing (ofschoon daarin de 
vraagstukken in verband met de internationale commerciële en financiële 
betrekkingen, alsmede de respectieve rol van de staat en de particuliere sector 
te summier worden behandeld). Hetzelfde geldt doorgaans voor het bevolkings- en 
het milieubeleid, terwijl daarentegen de sociale vraagstukken en de ontwikkeling 
van het menselijk potentieel tot dusverre vrijwel geheel ontbreken in de teksten 
van de Raad over ontwikkelingssamenwerking (afgezien van de talrijke conclusies 
over de rol en de positie van vrouwen). 
Aan de verschillende onderwerpen die samenhangen met het oogmerk van inschakel ing 
in de we r e I de conom i e en die grotendeels bepalend zijn voor de resultaten op alle 
andere gebieden van de ontwikkelingssamenwerking wijden de teksten van de Raad 
over het geheel genomen veel te weinig (met name handelsbetrekkingen) of zelfs 
helemaal geen aandacht (financiële betrekkingen en schuldenproblematiek). Men 
merke echter op dat in 1974 (dat wil zeggen vóór de hier besproken periode) een 
reeks resoluties is aangenomen waarin al deze problemen rechtstreeks worden 
behandeld (algemene preferenties, grondstof fenovereenkomsten, omvang, voorwaarden 
en geografische verdeling van de hulp, schuldproblemen). 
Over armoedebestri iding in het algemeen bereidt de Commissie thans een roededeling 
voor die zij in de loop van dit jaar bij de Raad zal indienen. Maar zoals reeds 
gezegd zijn de bestaande teksten van de Raad over specifieke sociale 
beleidsvormen zeer ontoereikend : de teksten over gezondheidszorg gaan in feite 
alleen over de AlDS-pandemie, en over het onderwijs- of werkgelegenheidsbeleid is 
er helemaal niets. 
In zijn structuur volgt deze mededeling in eerste instantie de onderwerpen van de 
sinds 1981 door de Raad aangenomen teksten, ingedeeld naar gebied (hoofdzakelijk 
volgens de indeling van de door de Raad gepubliceerde "Tekstenverzamelingen"; zie 
lijst in de bijlage), waaraan een aantal onderwerpen zijn toegevoegd die tot 
dusver niet in de teksten van de Raad Ontwikkeling aan bod zijn gekomen maar die 
volgens de eerder vermelde doelstellingen van de ontwikkelingssamenwerking wel 
tot de prioriteiten behoren onderwijs en scholing, werkgelegenheid, strijd 
tegen armoede, hulp en schuldenlast. Ook al kan men zich niet beroepen op 
bestaande teksten, toch moet men zich afvragen wat de mogelijkheden en voordelen 
zijn van versterking van de coördinatie op deze gebieden. 
- 6 -
De zeven eerste hoofdstukken zijn gewijd aan "sectorale" en "trans-sectorale" 
gebieden : Iandbouw-voedseIproblemen, gezondheidszorg, milieu, bevolking, rol en 
status van de vrouwen, onderwijs en scholing, werkgelegenheid. 
De hoofdstukken 8 tot 13 behandelen onderwerpen die raken aan het 
ontwikkelingsbeleid in het algemeen structurele aanpassing en 
tegenwaardefondsen, democratie en mensenrechten, investeringen en particuliere 
sector, handelsbetrekkingen, strijd tegen armoede, hulp en schuld. 
Ten slotte bevat hoofdstuk 14 een meer beknopt commentaar op de teksten over 
andere kwesties : spoedhulp, samenwerking met NGO's, publieke opinie in Europa, 
programmering en evaluatie, coördinatie. 
Ten aanzien van elk gebied waarover de Raad sinds 1981 minstens één tekst heeft 
uitgevaardigd zullen wij onderzoeken of de bestaande tekst(en) goed en actueel 
zijn, zowel vanuit het oogpunt van de doelstellingen van de 
ontwikkelingssamenwerking als meer in het bijzonder met het oog op de 
vaststelling van de priori te Uien voor de beleidscoördinatie in de toekomst. 
Met betrekking tot elk besproken gebied bevat dit stuk (behalve de twee laatste 
hoofdstukken) : 
- een korte samenvatting van de voornaamste conclusies van de bestaande teksten; 
- een kritische beoordeling van hun inhoud; 
- een beoordeling van hun bijdragen op coördinatiegebied; 
- een beoordeling van de mate waarin zij nog actueel en prioritair zijn; 
- conclusies en aanbevelingen voor de komende jaren, met name betreffende de mate 
van prioriteit vanuit het gezichtspunt van beleidscoördinatie. 
De beknopte beschrijving van de inhoud van de bestaande teksten bestaat uit een 
samenvatting van hun voornaamste bepalingen en richtlijnen, zodat men een 
algemeen beeld krijgt van de oogmerken en andere essentiële aspecten van elk 
gebied en eventueel de wijze waarop deze zich tijdens de besproken periode hebben 
ontwikkeld. 
Bi i de beoordeling van de inhoud van de bestaande teksten wordt met name voor elk 
gebied van de ontwikkelingssamenwerking nagegaan of de doelstellingen nauwkeurig 
en pertinent zijn aangegeven en of de voorgestelde middelen voor hun doel 
geschikt en praktisch bruikbaar zijn, met vermelding van de eventuele 
tekortkomingen. 
De beoordeling OP coördinatiegebied levert kritisch commentaar op de bepalingen 
van de teksten van de Raad betreffende de specifieke oogmerken van en de 
procedures voor coördinatie, met name tussen de Gemeenschap en haar Lid-Staten. 
Waar het om gaat is de middelen die de bestaande teksten bieden om 
gemeenschappelijke beginselen voor actie uit te werken (beleidscoördinatie) en 
deze in de praktijk te brengen door in overleg of gezamenlijk maatregelen uit te 
voeren (operationele coördinatie). 
Om te beoordelen of de bestaande teksten nog actueel zi in gaat men na of zij een 
volledig en juist beeld geven van de voornaamste gebieden die het voorwerp vormen 
van de hierboven genoemde grote doelstellingen van de ontwikkelingssamenwerking 
die uitvoerig zijn besproken in de Mededeling van de Commissie van mei 1992. 
- 7 -
ùé conclusies en aanbevelinaen die in de algemene conclusie van deze mededeling 
beknopt worden vermeld zijn uiteraard bedoeld als antwoord op het verzoek van de 
Raad om de voorranggebieden aan te wijzen waarin versterking van de 
beleidscoördinatie het noodzakelijkst blijkt om de doelmatigheid van het 
ontwikkelingssamenwerkingsbeIe id van de Gemeenschap en haar Lid-Staten in de 
komende jaren te verhogen. 
Alvorens over te gaan tôt het onderzoek van de teksten van de Raad voor elk 
gebied afzonderlijk, achten wij het nuttig sommige beperkingen van deze 
mëdedé'l i ng* aan te geven. 
Naast de resoluties en conclusies van de> Raad Ontwikkeling zijn er nog, andere 
basisteksten voor de coördinatie, zelfs op beleidsniveau. Dit geldt in het 
bijzonder voor wat betreft de ACS-landen de Overeenkomst van Lomé en zijn 
toepassingsteksten, aan de evaluaties ontleende sectorale basisbeginselen (die 
zijn goedgekeurd door de ACS/EEG-Raad van Ministers). Maar ook ten aanzien van de 
PVD-ALA bijvoorbeeld heeft de Raad van Ministers van Buitenlandse Zaken in 1991 
vrij precieze richtsnoeren goedgekeurd. Deze, en andere teksten van dezelfde 
strekking, worden hier niet besproken omdat deze mededeling meer gericht is op 
het beleid voor ontwikkelingssamenwerking dan op de instrumenten daarvan. 
Dit stuk bevat geen voorstellen over passende coördinatieprocedures en 
-regelingen voor elk afzonderlijk geval; deze worden in een andere mededeling 
behandeId. 
Aangezien deze mededeling ten doel heeft de voorranggebieden aan te wijzen voor 
beleidscoördinatie, bevat ze geen nauwkeurige voorstel Ien betreffende de inhoud 
van elk van deze gebieden. Dat zal moeten gebeuren in specifieke documenten die 
later zullen volgen. 
In dit opzicht lijkt het duidelijk, gezien de ervaring van het verleden, dat het 
aanwijzen van voorranggebieden en het aannemen van de desbetreffende resoluties 
niet genoeg is. Vanuit het oogpunt van de beleidscoördinatie is dat misschien 
zelfs niet eens het belangrijkste. Wil men dat de resoluties geen dode letter 
blijven, dat zij niet direct na hun goedkeuring in vergetelheid raken zoals dat 
in het verleden wel is voorgekomen, dan moet men regelingen treffen voor 
controle, toezicht en evaluatie inzake de toepassing van de resoluties van de 
Raad, die van nu af aan zowel de Commissie als haar Lid-Staten aangaan. 
Tot slot is het van belang te wijzen op het nut van deze exercitie in de 
ontwikkelingssamenwerking evolueert de praktijk voortdurend, zodat het voor een 
donor steeds moeilijker wordt om een actie op grote schaal uit te voeren zonder 
zich tevoren ervan te vergewissen dat deze actie goed past in de sectorale of 
algemene beleidsvormen van het ontvangende land. Ook al lijkt een groot aantal 
algemene beginselen inzake beleidsvormen tegenwoordig een gemeenschappelijk 
erfgoed te zijn, toch moet er nog heel wat gebeuren voordat deze beginselen een 
echte gemeenschappelijke grondslag worden voor concreet op elkaar afgestemde 
acties. De beslissingen die de Raad van ontwikkelingsministers zal moeten nemen 
bij de conceptuele uitdieping van elke beleidsvorm kunnen de Gemeenschap en haar 
Lid-Staten tot deze essentiële stap aanzetten. 
- 8 -
1 - VoedselveiI ighei d 
De kwesties van landbouw en voedselvoorziening zijn het gebied waarover de Raad 
ontwikkeling tijdens de periode 1981-1992 het grootste aantal teksten heeft doen 
verschijnen (6 van de 24 resoluties, en 7 conclusies, dat is bij elkaar 22 % van 
de 58 goedgekeurde teksten). Men merke echter op dat deze aandacht in de laatste 
jaren enigszins is verslapt (10 teksten tijdens de eerste zes jaren van de 
periode tegenover slechts 3 teksten sinds 1987, waarvan de laatste dateert van 
mei 1990) en dat verscheidene teksten feitelijk slechts betrekking hebben op één 
instrument : voedselhulp. 
1.1- Voornaamste bepalingen en richtlijnen 
De meeste teksten van de Raad over hulp en voedselveiligheid verwijzen 
uitdrukkelijk naar één enkele ontwikkelingsregio (Sub-Sahara Afrika) en soms 
specifiek naar enkele landen in die regio. Hiervoor zijn natuurlijk twee redenen 
de voedsel problemen zijn daar bijzonder ernstig en de Gemeenschap (zowel de 
Commissie als het merendeel van de Lid-Staten) concentreert relatief gezien haar 
hulp op deze regio. Beide factoren hebben zich in de loop van de jaren tachtig 
nog toegescherpt. 
In de teksten betreffende de voedselvoorziening kan men drie hoofdthema's 
onderscheiden : de problemen van voedselveiligheid op middellange en lange 
termijn en hun verband met landbouwpolitiek en plattelandsontwikkeling; 
voedselhulp in als uitzonderlijk beschouwde situaties (die zich echter geregeld 
kunnen herhalen); het verband tussen landbouw- en voedselkwesties en andere 
aspecten van de ontwikkelingssamenwerking. 
Hoewel deze drie thema's soms in elkaar overgaan, kan men vaststellen dat de 
nadruk tijdens de besproken periode aanzienlijk is verlegd : het eerste thema, 
dat in de oudste teksten centraal staat, moet langzamerhand het veld ruimen voor 
voedselhulp en het opvangen van noodsituaties, terwijl de koppelingen met andere 
beleidsvormen, met name via de structurele aanpassingsprogramma's, meer 
recentelijk op de voorgrond komen. 
Volgens de Resolutie van november 1981 die onderstreept dat de landbouw- en 
voedingsmiddelensector bij de Gemeenschap prioriteit krijgt "is het 
sleutelelement van de conclusies dat het zaak is de ontwikkelingslanden te helpen 
beleidslijnen in te voeren die gericht ziin OP het bevorderen van de ontwikkeling 
van de landbouw" en de Raad gaat zelfs zover aan te bevelen de hulp in zekere 
mate afhankelijk te stellen van de invoering van een gepast beleid in deze 
sector. Deze prioritaire doelstelling van landbouw-voedselstrategieën die 
coherent zijn op middellange en lange termijn en het bereiken van 
voedse I ze If voor zien ing. moge l'i jk maken wordt nog eens bevestigd in verscheidene 
andere teksten van de Raad, met name de Resoluties van november 1983 en november 
1988, hoewel deze laatste reeds de nadruk legt op de omstandigheden van de 
algemene economische omgeving en op de samenhang met de structurele 
aanpassingsprogramma's. In alle teksten worden de voornaamste aspecten van dit 
beleid op zijn minst vermeld en soms tot in details uitgewerkt 
Iandbouwproduktiebeleid (met name voedselgewassen), prijsbeleid, 
distributieproblemen, meerjarenprogramma's voor landbouw- en 
plattelandsontwikkeling, keuze en invloed van de door het buitenland geleverde 
produkten, rol van de plaatselijke organisaties, van de NGO's, van de vrouwen, 
effecten op het milieu, enz. 
De noodzaak van voedselhulp, met name in noodsituaties, wordt uiteraard 
aangestipt in het merendeel van de teksten van de Raad op dit gebied, en sommige 
- 9 -
teksten zijn speciaal daaraan gewijd. In de Resolutie van november 1989 wordt de 
"hoogste prioriteit" toegekend aan noodsituaties, terwijl het thema van de 
voedselveiligheid op middellange en lange termijn naar de achtergrond verdwijnt 
en met geen woord wordt gerept over het beleid voor landbouwontwikkeling. 
Enkele voorwaarden t.a.v. de algemene economische omaeving van de voedsel hu>p 
komen expliciet naar voren in de conclusies van april 1986 over vrer landen van 
Afrika (het herstel van de betalingsbalans was in de Resolutie van november 1983 
slechts een tweederangsdoeIstel I ing). De coherentie met de structurele 
aanpassingsprogramma's doet zijn intrede in de Resolutie van november 1988 en 
wordt een centraal element in de twee meest recente teksten (november 1989 en mei 
1990), met name in het kader van de regels voor de besteding van 
tegenwaardefondsen, die niet langer per sé moeten dienen ter ondersteuning van 
het landbouwbeleid (zie ook de Resolutie van mei 1991 over dit laatste 
onderwerp). 
1.2- Beoordeling van de inhoud 
Zoals reeds gezegd komen de belangrijke kwesties betreffende de hulp en de 
voedselveiligheid en het verband daarvan met andere gebieden van de 
ontwikkelingssamenwerking voor het merendeel ter sprake in één van de 
desbetreffende teksten van de Raad, en vaak vrij uitvoerig (en onvermijdelijk met 
talrijke herhalingen), waarbij zowel de doelstellingen als de middelen en de 
procedures aan de orde komen. Beschouwt men deze teksten als een samenhangend 
geheel, dan lijken zij dus qua inhoud vrij volledig en nauwkeurig. De inhoud of 
de vorm van deze teksten roept dus minder vragen op dan de daadwerkelijke 
toepassing ervan in de praktijk. 
Beschouwt men echter de teksten van de Raad volgens hun ontwikkeling dan moet men 
erop wijzen dat het essentiële punt van de beleidslijnen voor landbouw- en 
plattelandsontwikkeling, de enige duurzame oplossing voor de voedsel problemen van 
talrijke ontwikkelingslanden alleen in de oudste teksten van de bestudeerde 
periode de aandacht krijgt die het verdient en daarna enigszins verwaarloosd, ja 
zelfs vergeten lijkt te worden, en het veld moet ruimen voor ten eerste dringende 
voedselvoorzieningsoogmerken en ten tweede macro-economische doelstellingen in 
verband met het structurele aanpassingsproces. Bovendien worden sommige kwesties 
die essentieel zijn voor de samenwerking op dit gebied, zoals de criteria voor de 
keuze tussen voedsel- en exportcultures (en de invloed van bepaalde 
hulpinstrumenten op die keuze) of ook het Iandbouwprijzenbeleid, slechts hier en 
daar en passant vermeld, zonder enige praktische consequentie voor de talrijke en 
omvangrijke maatregelen van de Commissie en de Lid-Staten op dit gebied. 
1.3- Beoordeling met betrekking tot coördinatie 
De noodzaak van een hechtere coördinatie tussen de Gemeenschap en haar Lid-Staten 
(alsook met andere donors, met name de internationale organisaties) wordt 
bevestigd in verscheidene teksten van de Raad, maar in zeer algemene en zelfs 
oppervlakkige bewoordingen zonder enige praktische aanwijzing, vooral in de 
recente teksten (zoals de Resolutie van november 1988 die verwijst naar de 
structurele aanpassingsprogramma's). De op dit punt meest nauwkeurige algemene 
tekst is nog steeds de Resolutie van november 1981, waarin de coördinatie in 
verscheidene niveaus wordt uitgesplitst : politiek (Raad), bestuurlijk (diensten 
van de Commissie en de Lid-Staten), plaatselijk (vertegenwoordigers ter plaatse). 
Maar er wordt niets gezegd over de specifieke oogmerken van de coördinatie, noch 
over de wederzijdse verplichtingen, noch over de procedures... 
- 10 -
Dit is zeer zeker een enorme lacune, op een gebied waar nauwe, voortdurende 
coördinatie in het beleid en te velde heel erg noodzakelijk blijkt gezien de 
omvang van de problemen, de kansen op synergie en de rampzalige effecten van 
versplinterde actie. 
Wij moeten hier echter aan toevoegen dat er wel een tekst bestaat die bijna 
geheel gewijd is aan de coördinatieproblemen tussen de Gemeenschap en haar Lid-
Staten : in de conclusies van november 1984 over de strijd tegen de effecten van 
een uitzonderlijke droogte in de Sahel worden de praktische aspecten van de 
coördinatie nauwkeurig uiteengezet. Uitgaande van de stelling dat de 
tekortkomingen in het overleg het voornaamste obstakel zijn voor de 
doeltreffendheid van de hulp bevat deze tekst een gedetailleerd jaarplan voor de 
coördinatie van de dringende voedselhulpacties in deze regio, compleet met 
tijdschema, specifieke oogmerken en beslissingsniveau van de geplande 
vergaderingen. Men moet niet denken dat dit plan voor één enkel geval is bedoeld 
: de tekst maakt gewag van de mogelijkheid om deze methode na aanpassing uit te 
breiden tot andere regio's dan de Sahel en tot "normale" situaties, maar dit is 
nooit gebeurd. 
Deze conclusies van november 1984 zijn de enige tekst van de Raad (met de 
Resolutie van mei 1989 over de coördinatie inzake structurele aanpassing) die 
betrekkelijk nauwkeurige en stringente voorschriften bevat betreffende de 
coördinatie tussen de Gemeenschap en haar Lid-Staten. Deze gelden voor de EG-
samenwerking als zodanig, maar ook voor de bilaterale samenwerking. 
1.4 - Beoordeling van de mate van actualiteit en prioriteit 
Ook al bevat de Mededeling van de Commissie over het beleid voor 
ontwikkelingssamenwerking tot het jaar 2000 geen gedetailleerde analyses van de 
voedselveiligheid en de strategieën voor landbouw- en plattelandsontwikkeling, 
toch wordt de "voorrang voor de agrarische wereld" daarin tot prioriteit 
uitgeroepen (bijlage, 3.2.2.B.2), voor de landen waar de plattelandsbevolking en 
de landbouwproduktie de overhand hebben, dikwijls ook de armste landen. Men doelt 
hiermee natuurlijk hoofdzakelijk op Sub-Sahara Afrika en Zuid-Azië, maar ook op 
talrijke landen in andere regio's. Men merke trouwens op dat de richtsnoeren van 
de Raad van februari 1991 over de samenwerking met de PVD ALA steun voor de 
plattelandssector voorstellen als de eerste prioriteit van de Gemeenschap. 
Voor veel landen mag de prioriteit van voedselveiligheid en landbouw- en 
plattelandsontwikkeling dus evident worden geacht in het licht van de vier 
hoofddoelstellingen van de ontwikkelingssamenwerking, en meer in he bijzonder in 
de strijd tegen armoede. Ook is het duidelijk dat een duurzame oplossing alleen 
kan komen van de ontwikkeling van landbouw en platteland met het oog op 
voedselveiligheid (wat uiteraard niet betekent dat men ophoudt met het importeren 
van voedsel). Afgezien van noodsituaties zou de samenwerking op dit gebied zich 
dus moeten richten op de ondersteuning van consequente voedselstrategieën in 
nationaal en regionaal verband. 
Bij deze strategieën moet steeds meer rekening worden gehouden met de problemen 
van de snelle verstedelijking, die in talrijke ontwikkelingslanden steeds erger 
lijken te worden, ook voor wat betreft de voedselvoorziening. 
Men moet wel erkennen dat de teksten die de Raad op dit gebied ongeveer tien jaar 
geleden heeft aangenomen nog steeds het meest volledig, nauwkeurig en pertinent 
zijn en dus paradoxaal genoeg "actueler" dan de meer recente teksten (november 
1989 en mei 1990), waarin deze essentiële aspecten enigszins worden verwaarloosd. 
- 11 -
1.5 - Conclusies en aanbevelingen 
Dit domein, waaraan de Raad gemiddeld ruim één tekst per jaar heeft gewijd, kan 
nog steeds worden beschouwd als één van de voornaamste prioriteiten voor de 
komende jaren voor wat betreft de voordelen die men kan verwachten van een 
resolutie met duidelijke en nauwkeurige regels voor coördinatie tussen de 
Gemeenschap en haar Lid-Staten op het niveau van de politieke beslissingen en van 
de praktische uitvoering. De argumenten voor deze prioriteit zijn zowel het grote 
aantal maatregelen van de Gemeenschap en haar Lid-Staten op dit gebied en de 
wisselwerking daarvan met talrijke andere samenwerkingsgebieden, als de ernst van 
de problemen zelf vanuit het gezichtspunt van de hoofddoelstellingen van de 
ontwikkelingssamenwerking (armoedebestrijding, duurzame economische en sociale 
ontwikkeling). Overigens zijn deze problemen vaak één van de voornaamste aspecten 
van de pogingen tot regionale integratie, met name in Afrika bezuiden de Sahara. 
Bovendien is dit ontegenzeggelijk een van de gebieden waar de noodzaak van 
complementariteit of ten minste coherentie tussen de maatregelen van de diverse 
donors, en met name de EG-landen, het duidelijkst naar buiten treedt. Daar op dit 
gebied reeds enige ervaring bestaat met coördinatie, kan men sneller vorderen in 
de richting van gezamenlijk of in overleg uitgevoerde acties, waar mogelijk met 
gebruik van de bestaande instrumenten. 
Men moet toegeven dat voedselveiligheid als thema niet meer "in de mode" is. Dit 
is iets wat sommige beleidsvormen op het gebied van ontwikkelingssamenwerking op 
gezette tijden overkomt : nadat zij een paar jaar zeer in trek zijn geweest raken 
zij bij de donors min of meer in het vergeetboek, ten minste in hun openbare 
uitlatingen. Toch blijft de voedselveiligheid helaas in sommige regio's van de 
wereld een onopgelost vraagstuk, waarvan de theorie nog verder moeten worden 
uitgewerkt, met duidelijke prioriteiten en doelstellingen. 
In deze sector en nog veel andere lijkt het ten slotte onontbeerlijk tamelijk 
bindende evaluatieregelingen in te voeren om na te gaan of de resoluties van de 
Raad door alle betrokken partijen daadwerkelijk worden toegepast. 
- 12 -
2 - Gezondheidszorg 
Over de samenwerking op dit gebied bestaan slechts twee conclusies van de Raad, 
van mei 1987 en november 1989, en deze gaan allebei uitsluitend over de strijd 
tegen AIDS. 
2.1- Voornaamste bepalingen en richtsnoeren 
In zijn conclusies van mei 1987 hecht de Raad zijn goedkeuring aan het door de 
Commissie voorgestelde Gemeenschapsprogramma voor strijd tegen AIDS in de 
ontwikkelingslanden. Dit programma is hoofdzakelijk preventief (reductie van de 
diverse vormen van overdracht) en moet bijdragen tot de versterking van de 
gezondheidszorgsystemen in de ontvangende landen, met name door middel van 
samenwerking tussen Europese NGO's, ziekenhuizen en onderzoekscentra en hun 
zusterinstellingen in de ontwikkelingslanden. De conclusies van november 1989 
komen terug op dezelfde punten, maar wijzen bovendien op de regionale dimensie 
van het probleem. 
22 - Beoordeling van de inhoud 
Met betrekking tot het onderwerp van de conclusies van de Raad, namelijk het 
Gemeenschapsprogramma voor AIDS-bestrijding, lijkt de beschrijving van de 
doelstellingen en actieeriter ia voldoende nauwkeurig voor een politieke tekst, 
vooral indien men bedenkt dat flexibiliteit geboden is in verband met de 
uiteenlopende en bovendien veranderlijke situaties. 
Maar het is duidelijk dat deze twee teksten alleen betrekking hebben op één van 
de talrijke problemen van de volksgezondheid in de ontwikkelingslanden, dat 
trouwens niet overal even ernstig is. Afgezien van een vluchtige opmerking over 
de systemen voor gezondheidszorg schieten de conclusies van de Raad dus 
schromelijk tekort t.o.v. de noodzaak van een algemeen beleid op dit gebied en de 
verscheidenheid van de desbetreffende samenwerkingsacties. 
2.3 - BeoordeIino aua coördinatie 
De noodzaak van een hechte coördinatie, zowel politiek als operationeel, van de 
maatregelen van alle donors springt op dit gebied bijzonder sterk in het oog, 
vooral in ontvangende landen die nog niet beschikken over een samenhangend en 
goed ingeburgerd gezondheidszorgbeleid en een goed opgebouwd systeem voor 
gezondheidszorg. Bij de strijd tegen AIDS wordt deze noodzaak duidelijk bevestigd 
door de Raad in zijn conclusies, die zowel ingaan op de coördinatie tussen de 
Commissie en de Lid-Staten als op de rol van de WGO. 
Er zij aan herinnerd dat voor de AIDS-bestrijding op internationaal niveau (WGO, 
internationale en regionale congressen) en op EG-niveau een goed werkend systeem 
bestaat voor operationele en beleidscoördinatie, met frequente bijeenkomsten van 
deskundigen. Maar het blijft noodzakelijk deze coördinatie uit te breiden tot 
heel wat meer gebieden van de gezondheidszorg dan alleen de strijd tegen de AIDS-
pandemie, hoe ernstig deze ook moge zijn. 
2-4 - Beoordeling van de mate van actualiteit en prioriteit 
De versterking en ontwikkeling van de sociale basisvoorzieningen, met name voor 
gezondheidszorg en onderwijs, worden in de Mededeling van de Commissie over het 
ontwikkelingssamenwerkingsbeleid tot het jaar 2000 duidelijk als prioriteit 
aangewezen in het kader van de menselijke ontwikkeling en de strijd tegen 
armoede. 
- 13 -
Men merke op dat de strijd tegen AIDS in dit document ook wordt genoemd, maar 
tegen de enigszins andere achtergrond van de "nieuwe interdependenties". 
Men kan hieraan toevoegen dat het prioriteitskarakter van dit samenwerkingsgebied 
in de afgelopen periode in feite is versterkt door de bepalingen van de Raad dat 
de tegenwaardefondsen uit invoerprogramma's in verband met de structurele 
aanpassing of andere hulpinstrumenten bij voorkeur in de sociale sectoren moeten 
worden besteed. 
Er blijkt dus duidelijk dat de bestaande teksten van de Raad slecht aansluiten 
bij de prioriteiten van de ontwikkelingssamenwerking op dit gebied. Zonder iets 
af te doen aan de noodzaak om te blijven bijdragen tot de strijd tegen AIDS in de 
ontwikkelingslanden moet men zeggen dat de strijd tegen een pandémie niet kan 
doorgaan voor een beleid voor gezondheidszorg of voor samenwerking op 
gezondheidsgebied met landen die op dit gebied heel wat andere problemen kennen, 
die vaak minstens even ernstig zijn en waarvoor de oplossingen beter bekend zijn 
en technische, financiële en organisatorische middelen vereisen die slechts 
zelden beschikbaar zijn. 
2.5 - Conclusies en aanbevelingen 
Wanneer men de teksten van de Raad over gezondheidszorg bestudeert treft men een 
paradoxale situatie aan : er zijn wel teksten over een specifieke kwestie, maar 
geen resolutie waarin de algemene oogmerken van de samenwerking op dit gebied en 
de mogelijkheden en procedures voor coördinatie binnen de Gemeenschap en met 
externe instanties, bij voorbeeld de WGO of andere internationale organisaties, 
duidelijk op een rijtje worden gezet. 
In dit verband dient te worden opgemerkt dat het Verdrag over de Europese Unie in 
artikel 129 bepaalt dat de Gemeenschap en de Lid-Staten samenwerking met derde 
landen en de bevoegde internationale organisaties op het gebied van de 
volksgezondheid moeten bevorderen. De Commissie zal onderzoeken in het kader van 
welke procedures deze samenwerking met derde landen zou moeten worden opgezet. 
Aangezien wij hier bovendien te maken hebben met een uitdrukkelijke prioriteit 
van het samenwerkingsbeleid van de Gemeenschap in het kader van het streven naar 
duurzame ontwikkeling en strijd tegen armoede en met een gebied waar de 
doeltreffendheid aanmerkelijk zou kunnen worden verbeterd door een coherent kader 
met expliciete en duidelijke prioriteiten en gemeenschappelijke oogmerken voor de 
maatregelen van de Gemeenschap en haar Lid-Staten, kan men concluderen dat het 
wenselijk zou zijn de gezondheidszorg te beschouwen als één van de prioritaire 
thema's voor de komende jaren. 
- 14 -
3 - Mi Iieu 
Qua aantal teksten dat sinds 1981 door de Raad ontwi kkel ing is aangenomen neemt 
ecologie de tweede plaats in 
en drie andere teksten, dat zes resoluties (evenveel als over voedselkwesties) 
s 16 % van de 58 teksten van de periode. Voor het 
merendeel zijn deze teksten vrij recent (7/9 in de tweede helft van de periode, 
en daarmee is milieu veruit het voornaamste aandachtsgebied van de Raad sinds 
1987). 
3.1- Voornaamste bepalingen en richtsnoeren 
De teksten van de Raad over het thema "milieu en ontwikkeling" gaan zowel over de 
algemene doelstellingen en criteria van het samenwerkingsbeleid op dit gebied als 
over bepaalde milieuproblemen waardoor de ontwikkelingslanden meer rechtstreeks 
worden getroffen. Zo zijn er naast de drie algemene resoluties (11/1984, 11/1987 
en 5/1990) een verklaring over de UNCED (11/1991), twee resoluties over tropische 
bossen (11/1989 en 5/1990), conclusies over energie (11/1992) en twee teksten 
over de woestijnvorming in Afrika (04/1986 en 11/1989). 
Al deze teksten hebben gemeen dat zij aandringen op integratie van de 
milieudimensie in alle ontwikkelingsmaatregelen en niet zozeer op het scheppen 
van specifieke instrumenten die rechtstreeks de milieuproblemen te lijf gaan. Wel 
wordt in het merendeel van de teksten de noodzaak erkend om de financiële 
middelen voor deze sector te verhogen (maar zonder ze in een ander gebied te 
verlagen); in een resolutie over de tropische bossen wordt zelfs gevraagd om een 
verdubbeling van de hulp, maar over het geheel worden er geen cijfers genoemd. 
De Raad kent dit gebied prioriteit toe en onderstreept het belang van continu 
ingrijpen volgens Iange-termijnplannen die eensgezind zijn aangenomen door de 
ontvangende landen en alle donors, inclusief de Gemeenschap en haar Lid-Staten. 
De deelneming van de plaatselijke bevolking, organisaties en overheidsinstanties 
wordt beschouwd als een noodzakelijke voorwaarde voor succes, en de regionale 
dimensie van de problemen en eventueel ook van de acties wordt vermeld (maar 
zonder veel nadruk, wat vreemd aandoet bij dit soort problemen die zelden halt 
maken voor nationale grenzen). 
3.2 - BeoordeI ing van de inhoud 
Men kan zeggen dat de milieuproblematiek vrij goed behandeld wordt in de teksten 
van de Raad ontwikkeling het belang van de problemen wordt voldoende 
onderstreept, de voornaamste doelstellingen zijn duidelijk uiteengezet, enige 
criteria en actievormen worden redelijk uitvoerig beschreven, de rol van elk van 
de verschillende deelnemers wordt toegelicht en sommige wisselwerkingen met 
andere gebieden (bijvoorbeeld de sociale sector) worden in elk geval vermeld. Van 
groot belang is de Resolutie van mei 1990 die de algemene omlijsting schept voor 
het inlassen van milieu-overwegingen in alle maatregelen voor 
ontwikkelingssamenwerking en vraagt om de invoering van een systeem voor toezicht 
en evaluatie. Thans is het echter noodzakelijk geworden deze verzameling teksten 
aan te vullen in het licht van de UNCED-resultaten van juni 1992. 
Evenals bij andere gebieden waarover talrijke teksten van de Raad bestaan, hangt 
het min of meer concrete effect van de bepalingen van deze teksten meer af van de 
praktische wijze van toepassing daarvan dan van de bewoordingen van de 
resoluties. Maar de teksten over specifieke actiegebieden (tropische bossen, 
woestijnvorming) behoren tot de meest concrete die de Raad ontwikkeling heeft 
aangenomen. 
- 15 -
De motivering van de in de resoluties van de Raad gevraagde inspanningen op 
milieugebied berust hoofdzakelijk op het grote belang van deze kwesties voor de 
eigenlijke lange-termijndoelstelIingen van de ontwikkelingssamenwerking, d.w.z. 
in verband met het begrip "duurzame" (of "sustainable") ontwikkeling. Het 
argument van de "wederzijdse belangen" of de interdependentie tussen noord en 
zuid komt in de resoluties van de Raad bijna nooit uitdrukkelijk te voorschijn 
(maar wel spreekt de Resolutie van mei 1990 over "wereldwijde gevaren"), hoewel 
men mag veronderstellen dat dit soort overwegingen ten minste voor een deel debet 
zijn aan de be langste II ing voor milieukwesties in het kader van de 
on tw i kkeIi ngssamenwe r k i ng. 
3.3 - Beoordeling van het coördinatie^aspect 
De kwesties van coördinatie tussen de Gemeenschap en de Lid-Staten (alsook met de 
ontvangende landen en met andere donors, met name regionale en internationale 
organisaties) komen ter sprake in het merendeel van de resoluties. Wel krijgt men 
de indruk dat de eerste op dit punt duidelijker waren en dat de coördinatie zoals 
die in de meest recente teksten wordt bepleit beperkt blijft tot periodieke 
bijeenkomsten tussen deskundigen van de Commissie en de Lid-Staten. Mits zij een 
precieze taakomschrijving krijgen zijn deze vergaderingen zeker een onmisbaar 
instrument voor coördinatie door middel van uitwisseling van informatie en 
analyses, voor het uitstippelen van gemeenschappelijke benaderingen van 
specifieke sectoren en voor de controle en evaluatie van de toepassing van de 
beleidslijnen, maar als instrument voor operationele doeleinden schieten zij 
hopeloos tekort. 
Bovendien kan de coördinatie op dit gebied van zeer algemeen belang vaak via 
externe kanalen lopen, want er bestaan allerlei organisaties en actieplannen 
waarvan de Lid-Staten deel uitmaken. Naast de coördinatie op het veld lijkt het 
hier bijzonder belangrijk de communautaire standpunten binnen externe 
organisaties te coördineren. Deze kwestie wordt aangestipt in sommige teksten van 
de Raad, maar in te vage bewoordingen. Ten slotte vereist de tenuitvoerlegging 
van de UNCED van juni 1992 een gecoördineerd optreden van de Gemeenschap en de 
Lid-Staten. 
3.4 - Beoordeling van de mate van actualiteit en prioriteit 
Het belang van milieukwesties voor de ontwikkelingssamenwerking wordt 
tegenwoordig door de Gemeenschap ruim erkend, evenals trouwens door de andere 
betrokken nationale of internationale organisaties, bijvoorbeeld de Verenigde 
Naties of de Wereldbank (die overigens zijn laatste rapport over de ontwikkeling 
in de wereld (1992) heeft gewijd aan de verenigbaarheid van ontwikkelingsbeleid 
met mil ieubeleid). 
In de Mededeling van de Commissie over de ontwikkelingssamenwerking tot het jaar 
2000 verschijnt deze kwestie uiteraard als een van de lange termijnvoorwaarden 
voor duurzame economische en sociale ontwikkeling en wordt zij bovendien 
verscheidene malen genoemd in verband met de "nieuwe interdependenties" en de 
behartiging van de wederzijdse belangen van de Gemeenschap en de 
ontwikkelingslanden. Wanneer men deze tekst aandachtig leest ziet men echter dat 
het milieubeleid op zichzelf niet zozeer als prioriteit of zelfs centrale 
doelstelling van de ontwikkelingssamenwerking wordt gezien, maar als een 
voorwaarde waarmee men altijd rekening zou moeten houden. Men vindt er trouwens 
geen enkel hoofdstuk of paragraaf waarin de samenwerking op milieugebied apart 
wordt beschreven of geanalyseerd. 
- 16 -
Dat de Mededeling van de Commissie voor het milieu een zo bescheiden plaats 
inruimt komt waarschijnlijk omdat zij is opgesteld vóór de UNCED van juni 1992 en 
omdat men enigszins aarzelt om een kwestie die meer verband houdt met mondiale 
problemen dan met specifieke ontwikkelingsproblemen of 
-doelstellingen centraal te stellen in het beleid voor ontwikkelingssamenwerking. 
Men merke echter op dat de Raad in zijn resoluties over dit onderwerp soms veel 
verder gaat dan deze vrij gematigde opstelling en de milieukwesties tot één van 
de voorranggebieden van de ontwikkelingshulp maakt (zie in het bijzonder de 
Resolutie van 5/1990, paragraaf 3). Dit blijkt trouwens ook uit de frequentie van 
de teksten van de Raad over dit onderwerp, terwijl andere onderwerpen van 
wereldwijd belang waarvan de gevolgen voor de ontwikkeling minstens even 
duidelijk blijken vast te staan (bijvoorbeeld de handelsbetrekkingen, of de 
financiële betrekkingen en het schuldenvraagstuk) veel minder aandacht krijgen. 
3.5 - Conclusies en aanbevelingen 
De voornaamste voordelen die men kan verwachten indien men aan dit gebied 
prioriteit verleent in de werkzaamheden van de Raad voor de komende jaren zijn de 
mogelijkheden tot coördinatie tussen de Gemeenschap en haar Lid-Staten, alsook 
met andere instanties. De "comparâtieve voordelen" van coördinatie springen op 
milieugebied namelijk bijzonder duidelijk in het oog, want naast de gebruikelijke 
argumenten zoals samenhang en doeltreffendheid van de maatregelen voor 
ontwikkelingssamenwerking zijn er nog vele andere de mondiale of ten minste 
regionale schaal van de problemen, de noodzaak om de UNCED-Resoluties van juni 
1992 ten uitvoer te leggen en het bestaan van een milieubeleid in de Europese 
Gemeenschap. Een ander, wellicht niet te onderschatten voordeel is dat de Lid-
Staten op dit gebied misschien vrij gemakkelijk een betrekkelijk ruime 
overeenstemming zouden kunnen bereiken. 
Aan de andere kant moet men wel toegeven dat dit onderwerp reeds uitvoerig (in 
feite het uitvoerigst van allemaal) is behandeld in de bestaande resoluties van 
de Raad ontwikkel ing. Deze teksten zijn zo talrijk, recent, volledig en precies 
dat een algehele bijwerking onmogelijk als een dringende taak kan worden gezien. 
Maar uit het voorgaande blijkt dat deze teksten op drie punten tekortschieten : 
- uiteraard kunnen zij niet rekening houden met de UNCED-resultaten van juni 
1992, voor de uitvoering waarvan de coördinatie tussen de Gemeenschap en de Lid-
Staten moet worden versterkt; 
- de noodzakelijke coördinatie tussen de Gemeenschap en de Lid-Staten (en met 
andere organisaties) wordt slechts vrij oppervlakkig vermeld. Het zou dus nuttig 
zijn de coördinatie-oogmerken en modaliteiten voor elk betrokken probleem of 
sector nader uit te werken; 
- 17 -
- vooral zouden specifieke procedures moeten bestaan voor de controle en 
evaluatie van de praktische toepassing van de resoluties van de Raad door de 
Commissie ën de Lid-Statën in een domein waar vrij ruime overeenstemming lijkt te 
heersen over de ui tst ippe II i,ng Van de bèleidsvormery. > , 
Kortom, ook al lijkt een ni'eUwe resolutie van algemene aard niet noodzakelijk, 
evenmin als nieuwe tekétèh over dé rèèds behandelde Onderwerpen (woestijnvorming, 
'tropische bossen) toch kan dit gebied als prioriteit worden beschouwd voor de 
werkzaamheden van de Raad in de komende jaren, óp voorwaarde dat die gericht zijn 
op de drie bovënVèrmerdë kwesties : tenuitvoerlegging van de conclusies van de 
UNCED; versterking vân de coördinatie; concrete toepassing van de politieke 
beslissingen. 
- 18 -
4 - Bevolking 
De bevolkingskwesties zijn sinds 1981 in slechts twee teksten van de Raad 
ontwikkeling aan de orde gesteld : een resolutie van zeer algemene strekking in 
november 1986 en één over gezinsplanning in november 1992. 
4.1- Voornaamste bepalingen en richtsnoeren 
De twee resoluties beginnen met het constateren van de problemen van 
ongebreidelde bevolkingsaanwas en de sociale, economische en ecologische effecten 
daarvan, die in talrijke landen en regio's een beslissende hindernis vormen voor 
duurzame ontwikkeling. Bovendien worden grondbeginselen aangegeven voor elk 
beleid op dit gebied, met name het uitsluiten van elke dwang of discriminatie, 
het recht van elke persoon om zelf het aantal kinderen en het tempo van de 
geboorten te bepalen, afstemming van de maatregelen op de plaatselijke ethiek en 
cultuur, noodzaak van evenwicht tussen de bevolking en de andere hulpbronnen. 
Op deze grondslagen bevestig de Resolutie van 1986 de noodzaak het 
bevolkingsbeleid op te nemen in het algemene beleid voor economische en sociale 
ontwikkeling, en noemt zij een aantal acties die van de Gemeenschap en de Lid-
Staten steun zouden kunnen ontvangen, met name inzameling en analyse van 
gegevens, scholing en voorlichting, uitvoering van programma's voor 
gezinsplanning en gezondheid van moeder en kind, verbetering van de status van 
vrouwen. 
De Resolutie van 1992 verschaft duidelijkheid over de oogmerken en criteria van 
de steunmaatregelen voor gezinsplanning, die tegelijk wordt gezien als een 
sociale voorziening in dienst van de menselijke ontwikkeling en als een van de 
instrumenten van een demografisch beleid dat te verenigen valt met duurzame 
ontwikkeling. Na een opsomming van de voornaamste middelen voor actie op dit 
gebied, waarbij erop wordt aangedrongen dat men zich van de bestaande structuren 
voor gezondheidszorg en onderwijs kan bedienen, wordt erkend dat het mogelijk is 
de doelmatigheid van de beschikbare middelen te verbeteren maar ook dat het 
noodzakelijk is de menselijke en financiële middelen voor deze sector te 
verhogen; in dit verband neemt de Raad nota van de financiële voorstellen van de 
Commi ssie. 
4.2 - Beoordeling van de inhoud 
De Resolutie van 1986, een soort principe- en intentieverklaring, was te algemeen 
om te kunnen worden omgezet in concrete acties, maar zij zou de weg banen voor 
meer concrete teksten over meer specifieke thema's. Wij denken hierbij aan de 
Resolutie van 1992 over gezinsplanning, waarin het voornaamste interventiedomein 
met betrekking tot bevolkingsbeleid veel nauwkeuriger wordt behandeld en waar 
expliciet wordt overwogen daaraan meer middelen te besteden. 
Men kan zich afvragen of de andere aspecten van het bevolkingsbeleid op dezelfde 
manier moeten worden behandeld : uittocht uit het platteland, ontwikkeling van de 
steden, werkgelegenheid, sociale voorzieningen, migraties van het ene 
ontwikkelingsland naar het andere en naar de ontwikkelde landen... Net zoals 
gezinsplanning worden deze onderwerpen in de Resolutie van 1986 zonder meer 
opgesomd, en worden ze vaak beschouwd als sectoren die van de Gemeenschap en haar 
Lid-Staten steun zouden kunnen ontvangen. 
- 19 -
a ! i. .' •• ! 
'! ":••': 
4.3 r-. Beoordg I i no OP het punt van coord i nat i e I ! 
De Resolutie van 1986 beperkte zich tot een vrij vage opmerking over het belang 
van een "goede coördinatie met de Lid-Staten en andere donors" en bijeenkomsten 
van deskundigen die "nuttig zouden kunnen zijn". De Resolutie van 1992 gaat veel 
verder, want ni§t alleen onderstreept zij "het belang van zowel politieke als 
praktische coördinatie (met duidelijk onderscheid tussen de twee niveaus) tussen 
de Commissie en de Lid-Staten", maar zij verschaft tevens nadere uitleg over de 
prioriteiten en de gemeenschappelijke doelstellingen alsook over de middelen. Dit 
alles krijgt pas zijn volle betekenis door de verbintenis om de doeltreffendheid 
en het bedrag van de aan deze sector toegekende middelen te verhogen. Overigens 
valt op dat de paragrafen over coördinatie uitdrukkelijk verwijzen naar het 
bevolkingsbeleid in zijn geheel, en niet alleen gezinsplanning. 
4.4 - Beoordeling van de mate van actualiteit en prioriteit 
De Mededeling van de Commissie van mei 1992 over de ontwikkelingssamenwerking tot 
het jaar 2000 rekent de demografische problemen tot de voornaamste knelpunten 
voor de ontwikkeling, schrijft hun een hoofdrol toe in de ontwikkeling van de 
"nieuwe (?) interdependenties" en stelt het bevolkingsbeleid voor als één van de 
basisvoorwaarden voor "duurzame economische en sociale ontwikkeling". Aangezien 
het belang van deze problemen al heel lang bekend was en zelden in twijfel is 
getrokken, kan men zich verbazen over de geringe aandacht die de Raad in zijn 
teksten aan bevolkingskwesties besteedt. Waarschijnlijk is dit toe te schrijven 
aan de kwantitatief geringe samenwerkingsactiviteiten van de Commissie en de Lid-
Staten op dit gebied. 
De Resolutie van 1992 over gezinsplanning heeft dit verzuim ten dele goed 
gemaakt : zij legt het accent op het voornaamste specifieke actiegebied, 
onderstreept de behoefte aan bijkomende middelen en voorziet in procedures voor 
politieke en praktische coördinatie tussen de Gemeenschap en de Lid-Staten. 
4.5 - Conclusies en aanbevelingen 
De Resolutie van 1986 is beslist goed in zijn opvattingen en het lijkt niet nodig 
het werk nog eens over te doen. Maar zij blijft vrij algemeen en betrekkelijk 
weinig concreet bij de behandeling van een specifiek thema, namelijk 
gezinsplanning, is gebleken hoe ingewikkeld de overgang van het algemene naar 
meer specifieke beleidslijnen kan zijn. 
De analyse die men voor gezinsplanning heeft gemaakt zou zeker ook mogelijk zijn 
voor andere specifieke onderdelen van de bevolkingspolitiek (bij voorbeeld het 
beleid voor werkgelegenheid). Maar dit soort exercitie lijkt voorbarig : eerst 
moet men de bevolkingsproblemen nader onderzoeken, misschien voor elke regio 
afzonderlijk, ten einde actiestrategieën uit te werken. Daarvan uitgaande kan men 
bepaalde thema's uitdiepen volgens de reële rangorde van prioriteiten. 
- 20 -
Rol en positie van vrouwen 
Tussen 1982 en 1990 heeft de Raad ontwikkeling zes conclusies (maar geen enkele 
resolutie) aangenomen over het onderwerp "vrouwen en ontwikkeling", dat daarmee 
op de derde plaats komt (na milieu) voor wat betreft het aantal teksten dat 
daaraan sinds 1981 is gewijd. 
5.1- Voornaamste bepalingen en richtsnoeren 
De conclusies van november 1982 geven enige uitleg over de noodzaak om de 
situatie van vrouwen in aanmerking te nemen in de ontwikkelingssamenwerking. 
Ondanks hun essentiële economische functie in de ontwikkelingslanden worden de 
vrouwen in de regel achtergesteld en merken zij weinig van de effecten van de 
ontwikkeling en de hulp, die soms zelfs nadelig voor hen kunnen uitvallen. Het is 
dus wenselijk hun deelneming en integratie in het ontwikkelingsproces en alle 
hulpprojecten en -programma's te verhogen, ten einde de maatregelen beter te 
kunnen definiëren en uitkiezen of eventuele negatieve effecten voor de vrouwen te 
kunnen compenseren. 
Dit streven houdt met name in een grotere deelneming van de bevolking, inclusief 
de vrouwen, aan de projecten in alle fasen, ondersteuning van de plaatselijke 
vrouwenorganisaties en invoering van gepaste procedures, met name voor het 
uitwerken van projecten en voor de evaluatie. Van de gebieden die zich het best 
lenen voor dit soort actie ten gunste van de vrouwen noemt de Raad het scheppen 
van werkgelegenheid en inkomsten, gezondheidszorg, onderwijs, dat wil zeggen de 
"sociale" sectoren, vooral in het kader van projecten voor 
pi attelandsontwikkeling. 
De vijf conclusies die daarna tussen 1985 en 1990 zijn aangenomen voegen weinig 
toe aan die van 1982 : enkele nadere bijzonderheden over de bestuurlijke aspecten 
en een zekere nadruk op landbouw- en voedselprojecten in de conclusies van april 
1986, herinnering aan het feit dat de niet-agrar ische sectoren ook van belang 
zijn in die van mei 1989. Nadat de Raad in november 1989 de Commissie had 
verzocht een concreet actieplan uit te werken diende deze een actieprogramma in 
voor de ACS-landen, waarop de Raad in mei 1990 verzocht dit te verruimen tot de 
andere ontwikkelingslanden. 
52 - Beoordeling van de inhoud 
Zoals men ziet zijn de conclusies van 1982 verreweg de meest volledige en 
nauwkeurige tekst over dit onderwerp; de daarna volgende conclusies doen niet 
veel meer dan deze tekst herhalen, daarbij de nadruk leggend op een bepaald 
aspect, en soms met toevoeging van enkele nadere verklaringen of ondergeschikte 
opmerkingen. In de eerste tekst lijkt het gebied dus redelijk uitputtend te zijn 
behandeld, aangezien men niet veel heeft weten toe te voegen aan dat wat de Raad 
meer dan tien jaar geleden over dit onderwerp heeft gezegd. 
Deze teksten hebben als grondslag gediend voor de Gemeenschapsactie, die is 
vastgelegd in politieke documenten zoals de iVde Overeenkomst van Lomé en de 
richtsnoeren van de Raad voor de samenwerking met de landen van Latijns-Amerika 
en Azië. Ook al wordt er zeer weinig gezegd over de operationele aspecten, en ook 
al is het door de uiteenlopende situaties (die afhangen van de regio, het 
sociaal-culturele milieu en het soort project waar het om gaat) moeilijk 
doelstellingen en exacte criteria uit te werken die in alle gevallen toepasbaar 
zijn, toch zijn de politieke richtsnoeren van de Raad door de Commissie in 
praktische termen vertaald als handboeken voor de integratie van vrouwen in de 
projecten van het EOF, met name voor plattelandsontwikkeling, en voor de landen 
van Latijns-Amerika en Azië. 
- 21 -
Ten slotte kan men constateren dat sinds enkele jaren de discriminatie tegen 
vrouwen in talrijke landen aan de toenemende hand is, in verband met de 
economische crisis, de groeiende verstedelijking, de uitbreiding van AIDS en de 
migraties van de mannen. Aangezien men pas de laatste tijd oog heeft gekregen 
voor , sommige politieke, juridische, sociale en culturele effecten van deze 
ontwikkelingen komen deze in de hoofdzakelijk op dé economische aspecten gerichte 
teksten van de Raad niet goed uit de verf. 
5.3 - Bepordeling ten aanzien van coördinatie 
Over de coördinatie tussen de Gemeenschap en haar Lid-Staten blijven de 
conclusies van de Raad zeer onvolledig, want zij beperken zich ertoe telkens weer 
te wijzen op het nut van geregelde bijeenkomsten van deskundigen, die bedoeld 
zijn om informatie uit te wisselen over de ervaringen en de tenuitvoerlegging van 
de conclusies van de Raad. Alleen in de tekst van 1987 wordt aan deze 
vergaderingen een wat ambitieuzere functie toebedacht bij de evaluatie, maar daar 
bli jft het bi j. 
Ook al lopen de situaties, de knelpunten en de sectoren waarin gewerkt wordt zo 
sterk uiteen dat men de procedures vrij soepel moet houden, toch zouden vormen 
van nauwere operationele coördinatie tussen de Commissie en de overheden van de 
Lid-Staten kunnen bijdragen tot een doeltreffendere uitvoering van de 
richtsnoeren van de Raad. 
5.4 - Beoordeling van de mate van actualiteit en prioriteit 
De situatie van de vrouwen is één van de weinige thema's die in de Mededeling van 
de Commissie over de ontwikkelingssamenwerking tot het jaar 2000 niet 
uitdrukkelijk als voorranggebied worden genoemd. Dat betekent uiteraard niet dat 
dit onderwerp van belang ontbloot is. 
Het domein "vrouwen en ontwikkeling" is tegenwoordig zo belangrijk omdat het 
implicaties heeft voor talrijke sectoren van de ontwikkelingssamenwerking en 
omdat het voortdurend evolueert. Op dit punt moet de sinds lang erkende sociaal-
economische dimensie worden verrijkt met een hoofdstuk "rechten van de vrouw", 
dat bij het jaarlijkse onderzoek van de tenuitvoerlegging van de Resolutie van 
november 1991 over democratie en mensenrechten uitdrukkelijk in aanmerking zou 
dienen te worden genomen. Meer algemeen gaat het er bij dit domein evenals bij de 
milieukwesties hoofdzakelijk om een reeks criteria en overwegingen te hanteren 
die moeten worden ingepast in alle ontwikkelingsprojecten in andere sectoren en 
dus met andere doelstellingen. 
5.5 - Conclusies en aanbevelingen 
In plaats van bijzondere voorrang toe te kennen aan het thema "vrouwen en 
ontwikkeling" kan men er beter op toezien dat daarmee stelselmatig rekening wordt 
gehouden bij de vaststelling van de doelstellingen en middelen op de gebieden die 
wel als prioriteit voor de ontwikkelingssamenwerking zijn gekozen, bijvoorbeeld 
voedselveiligheid, gezondheidszorg, mensenrechten, en daarbij specifieke 
oogmerken te bepalen voor het effect op de vrouwen. 
Daarnaast is het evenals voor de andere gebieden noodzakelijk geregeld de balans 
op te maken over de vorderingen met de tenuitvoerlegging door de Commissie en de 
Lid-Staten van de conclusies van de Raad over vrouwen en ontwikkeling. Dit 
vereist een versterking van de coördinatie, zowel bij de praktische uitvoering 
als bij de evaluat ie. 
- 22 -
6 - Onderwi is en schol ing 
Er bestaat tot dusverre geen enkele tekst van de Raad Ontwikkeling over de 
problemen van onderwijs en scholing in de ontwikkelingslanden of over de 
mogelijke acties van de Gemeenschap en de Lid-Staten op dit gebied. 
In de uiteenzetting over de doelstellingen van de ontwikkelingssamenwerking in de 
Mededeling van de Commissie van mei 1992 komt het prioriteitskarakter van 
onderwijsmaatregelen expliciet naar voren in het kader van de strijd tegen 
armoede (paragraaf 38) en impliciet als een van de lange-termijnvoorwaarden voor 
duurzame economische en sociale ontwikkeling (ontplooiing van het menselijk 
potentieel, paragraaf 36). Met deze twee essentiële, complementaire aspecten is 
het onderwerp echter nog niet uitgeput : 
- de toegang van allen, en met name de meest kansarmen, tot een sociale dienst is 
ook en vooral een fundamenteel recht van elk mens-, 
- ten tweede gaat het om de blijvende beschikbaarheid van de belangrijkste 
"produktiefactor" (en vooral ontwikkelingsfactor), dat wil zeggen de menselijke 
factor, en wel op alle gebieden en op alle passende scholingsniveaus; 
- onderwijs en scholing komt een misschien indirecte, maar minstens even 
belangrijke, functie toe op gebieden die verder gaan dan de sociale en 
economische aspecten en die alle in verband staan met het democratiseringsproces. 
Dit nieuwe "politieke" aspect van het onderwijsstreven wordt trouwens 
onderstreept in de bijlage bij de Mededeling van de Commissie van mei 1992 
(1.5.2). 
Op basis van deze complexe oogmerken moeten omvattende, coherente en duurzame 
beleidsvormen voor onderwijs en scholing in de ontwikkelingslanden worden 
uitgestippeld en/of ondersteund, want op middellange en lange termijn is dit 
misschien de belangrijkste ontwikkelingsprioriteit. De specifieke inhoud van deze 
beleidsvormen en de middelen voor de uitvoering daarvan kunnen uiteraard van land 
tot land enorm verschillen en elk land moet daarover volledig zelf beslissen, 
maar het zou goed zijn indien de algemene beginselen en de criteria voor de 
vaststel ling van de doelstel Iingen en prioriteiten duidelijk worden uiteengezet 
in een resolutie van de Raad, die voor de Gemeenschap en haar Lid-Staten bij hun 
samenwerking op dit gebied als leidraad kan dienen. 
Met betrekking tot meer in het bijzonder de coördinatie binnen de Gemeenschap van 
het samenwerkingsbeleid op dit gebied lijkt momenteel de samenhang tussen de 
maatregelen van de Gemeenschap en haar Lid-Staten allesbehalve verzekerd, zelfs 
voor de prioriteiten en algemene doelstellingen. Daarom is de hoop gewettigd dat 
een betere coördinatie gemakkelijk meer coherentie en complementariteit in de 
maatregelen van alle partijen zou kunnen brengen, met een aanzienlijke 
vooruitgang in de doeltreffendheid. 
Tevens zou men wellicht de mogelijkheid moeten overwegen om hetzelfde te doen 
voor de samenwerking op onderzoeksgebied, nog een beslissende voorwaarde voor 
duurzame ontwikkeling en ook weer een gebied waarin men vaak zonder planning of 
over leg optreedt. 
Men kan dus concluderen dat het beleid op het gebied van onderwijs en scholing 
(en onderzoek) een van de prioriteiten zou moeten vormen voor de toekomstige 
werkzaamheden van de Raad over de coördinatie van het beleid van de Gemeenschap 
en de Lid-Staten. 
- 23 -
7 - Werkgelegenheid 
Tot nog toe bestaat er geen tekst van de Raad Ontwikkeling over de 
werkgelegenheidsproblemen in de ontwikkelingsianden of over de mogel ijke . act ie 
van de Gemeenschap en de Lid-Staten op dit gebied. 
Ofschoon in de Mededeling van de Commissie van mei 1992 aan de 
werkgelegenheidsproblemen geen afzonderlijke bespreking wordt gewijd mag er geen 
enkele twijfel bestaan over het belang van deze kwestie in het kader van de grote 
doelstel I ingén van de ontwikkelingssamenwerking. Dit blijkt bijzonder duidelijk 
bij de strijd tegen armoede want alleen indien iedereen over een inkomen uit 
arbeid beschikt kunnen de ongelijkheden worden verminderd. In dit verband zal men 
opmerken dat werkgelegenheidskwesties sinds enige tijd erkend worden als een van 
de vier hoofdbestanddelen van de "sociale dimensie van de structurele aanpassing" 
(met voedselveiligheid, gezondheidszorg en onderwijs /scholing). 
Het verband tussen werkgelegenheid en duurzame economische en sociale 
ontwikkeling is zeker even belangrijk, vooral in het kader van de noodzakelijke 
herstructurering van het bedrijfsleven die onder andere het scheppen van 
produktieve werkgelegenheid vereist, bij voorbeeld door de ontwikkeling van 
arbeidsintensieve sectoren en technologieën, door steun voor kleine en 
microbedrijven, met name in de informele sector, of ook door versoepeling van de 
krediet verleningsvoorwaarden. 
Ten slotte vormt het werkloosheidsprobleem vaak een bedreiging voor de 
consolidering van de democratie. 
Ondanks het belang van dit onderwerp voor de ontwikkeling hangt het antwoord op 
de vraag of een tekst van de Raad over de coördinatie van het samenwerkingsbeleid 
van de Gemeenschap en de Lid-Staten op dit gebied wenselijk is, hoofdzakelijk af 
van de "comparâtieve voordelen" qua doeltreffendheid die een versterking van de 
coördinatie zou kunnen opleveren. Deze voordelen zijn niet gemakkelijk 
aantoonbaar, want het betreft hier een "horizontaal" thema dat bij het merendeel 
van de Lid-Staten nog geen speciale aandacht heeft gekregen, zij het dan soms in 
de vorm van steunprogramma's voor kleine en middelgrote ondernemingen. 
Op dit gebied zou de voorlopige conclusie ook weer hetzelfde kunnen luiden als 
voor het thema "vrouwen en ontwikkeling", ook al is de situatie hier heel anders. 
Het lijkt niet uitermate urgent om een resolutie aan te nemen voor de versterking 
van de beleidscoördinatie ten aanzien van de werkgelegenheid, maar men zou om te 
beginnen in de toekomstige teksten over andere gebieden de 
werkgelegenheidsprobIematiek tenminste uitdrukkelijk moeten vermelden. Van de 
gebieden die in deze Mededeling als prioriteit worden voorgesteld verdienen drie 
hier kort genoemd te worden : 
- voedselveiligheid en beleid voor landbouw- en' piattelandsontwikkel ing, waarbij 
men wel moet bedenken dat de potentiële en vaak noodzakelijke nieuwe 
arbeidsplaatsen niet gezocht moeten worden in de Iandbouwproduktie in de 
eigenlijke zin maar in de activiteiten daaromheen; 
- onderwijs en scholing, want (zoals in het vorige hoofdstuk reeds is gezegd), 
dit is niet alleen een prioriteit vanwege zijn "sociale" betekenis, maar ook door 
zijn belang voor de economische ontwikkeling; 
- bestrijding van armoede, een gebied waarvan het scheppen van produktieve en 
inkomsten genererende arbeidsplaatsen een essentieel onderdeel is indien men niet 
op het peil van "liefdadigheid" wil blijven. 
- 24 -
8 - Structurele aanpassing en tegenwaardefondsen 
Met vier resoluties en een "gemeenschappelijk standpunt" is de structurele 
aanpassing een van de gebieden die bij de Raad Ontwikkeling sinds 1987 het meest 
in de aandacht heeft gestaan. Het desbetreffende hoofdstuk in dit stuk is echter 
minder uitvoerig dan de vorige en bevat geen kritische analyse van de inhoud van 
bovengenoemde teksten. In het kader van dit stuk, dat bedoeld is om "de 
voorranggebieden voor de toekomstige beleidscoördinatie aan te wijzen", is dat 
namelijk niet nodig want anders dan op de andere tot nu toe besproken gebieden, 
is bij de structurele aanpassing de coördinatie reeds grotendeels uitgewerkt, ten 
minste in de teksten van de Raad, het voornaamste instrument voor coördinatie bij 
het uitstippelen van de beleidsvormen. 
In de twee eerste teksten die de Raad op dit gebied heeft aangenomen (in november 
1987 en mei 1988) zijn de voornaamste doelstellingen en act iemi dde I en van de 
Gemeenschap vastgesteld ten aanzien van de structurele aanpassingsprocessen in de 
landen van Afrika ten zuiden van de Sahara, alsmede de grondslagen van de 
communautaire aanpak. De Resolutie van mei 1991 bepaalt de algemene beginselen en 
de modaliteiten voor het gebruik van de uit allerlei 
ontwikkeI ingshuIpinstrumenten afkomstige tegenwaardefondsen, in aansluiting op de 
structurele aanpassingsprogramma's. De Resolutie van mei 1992 is hoofdzakelijk 
een samenvatting van de conclusies en bepalingen van de voorafgaande teksten 
waarbij enkele punten nader zijn uitgewerkt, met name over de flexibiliteit van 
de EG-aanpak. 
De Resolutie van mei 1989 over "de versterking van de coördinatie op het gebied 
van steun voor de structurele aanpassing" is de tot dusver volledigste en meest 
precieze tekst van de Raad ontwikkeI ing over de coördinatie tussen de Gemeenschap 
en haar Lid-Staten, alsmede over de op dit gebied bijzonder belangrijke 
coördinatie met andere landen en organisaties. De oogmerken en de praktische 
modaliteiten (die trouwens weinig stringent zijn) zijn tamelijk nauwkeurig 
beschreven. Men ziet dan ook niet wat een nieuwe resolutie nog aan substantiële 
punten zou kunnen toevoegen, behalve uiteraard op het vlak van toezicht, 
evaluatie en controle van de tenuitvoerlegging van de bepalingen. 
Dat de structurele aanpassingsprocessen in het beleid voor 
ontwikkelingssamenwerking prioriteit genieten staat buiten kijf. Dit komt 
duidelijk uit in de Mededeling van de Commissie van mei 1992, aangezien de 
aanpassing rechtstreeks gericht is op twee van de drie aspecten van het streven 
naar duurzame economische en sociale ontwikkeling (macro-economische evenwichten 
en wederopbouw van het bedrijfsleven) en tevens min of meer rechtstreeks 
bijdraagt tot alle andere doelstellingen, in het bijzonder de inlijving bij de 
wereldeconomie. Dus, indien op dit gebied verdere beslissingen van de Raad niet 
dringend lijken, komt dat alleen omdat het meeste werk reeds is verzet. 
Dat sluit echter niet uit dat teksten van de Raad nodig kunnen zijn over meer 
specifieke kwesties, die met de structurele aanpassingsprocessen verband houden 
of daarvan zelfs deel uitmaken hierbij kan men denken aan het handelsbeleid 
(zie hoofdstuk 11 verderop) of de schuldproblemen en meer algemeen de externe 
financiële betrekkingen (zie hoofdstuk 13) of de kwesties in verband met de 
wederzijdse rol van de openbare en de particuliere sector, alsmede de vorm en het 
tempo van het proces voor economische liberalisering (zie hoofdstuk 10). 
- 25 -
9 - B,ftffi0.craMe en mensenrechten 
Evenals voor de structurele aanpassing, kan in dit stuk een gedetailleerde 
analyse van de resoluties van de Raad over democratie en mensenrechten achterwege 
blijven, in zijn verklaring van november 1992 wijst de Raad er trouwens 
uitdrukkelijk op (paragraaf 21) dat de Gemeenschap en haar Lid-Staten op dit 
gebied "reeds dergelijke maatregelen" (d.w.z. voor beleidscoördinatie) hebben 
ingevoerd. 
De Raad heeft twee resoluties aangenomen over democratie en mensenrechten, in 
november 1991 en november 1992, maar de laatstgenoemde gaat alleen over de 
toepassing van de eerste resolutie, welke trouwens elk jaar door de Raad zou 
moeten worden besproken. Het standpunt van de Raad over de beginselen, 
doei steilingen en ingrepen op dit gebied is dus hoofdzakelijk te vinden in de 
Résolut ie van 1991. 
Ongetwijfeld kan men de vinger leggen op bepaalde tekortkomingen of vaagheden in 
de tekst van de Resolutie van 1991, die zich nogal op de vlakte houdt ten aanzien 
van de praktische modatitel ten of de tenuitvoerlegging van de coördinatie tussen 
de Gemeenschap en haar Lid-Staten, vooral indien men denkt aan de 
verantwoordeiijkheden van sommige EG-tanden in de politieke evolutie in de 
ontwikkelingslanden, met name in Afrika. Deze laatste opmerking geldt 
bijvoorbeeld ook voor de militaire kwesties, die in deze teksten uitvoerig worden 
besproken met de bedoeling de uitgaven te beperken, maar zonder een woord te 
wijden aan de "aanbodzijde" van de wapenmarkten. 
Maar over het geheel genomen gaat de Resolutie van november 1991 zo ver als 
mogelijk is ten aanzien van de communautaire aanpak op dit gebied en de invoering 
van een meer stringente of uitdrukkelijke tekst lijkt hoogst onwaarschijnlijk. 
Het voordeel van deze tekst is ook dat hij voldoende flexibel blijft, bij 
voorbeeld over de vormen en wegen van "democratisering" (ook al wordt niet 
uitdrukkelijk erkend dat deze uiteen kunnen lopen) of over de vormen van 
interventie (ook ai ligt het accent duidelijk op "positieve" vormen). De 
conclusie luidt dat deze resolutie ondanks enkele tekortkomingen vrij goed 
beantwoordt aan de doelstellingen die onder meer worden vermeld in de Mededeling 
van de Commissie over het beleid voor ontwikkelingssamenwerking tot het jaar 
2000. 
- 26 -
10 - Rol van de particuliere sector 
Over deze kwestie, die voor het ontwikkelingsbeleid en de samenwerking van 
essentieel belang is, bestaat maar één tekst van de Raad, namelijk Conclusies met 
een vrij algemene strekking van mei 1987. Volledigheidshalve noemen wij nog de 
teksten betreffende de ACS-landen, met name het gemeenschappelijke Standpunt van 
november 1992 over de bescherming van investeringen, die de aanzet zou kunnen 
geven tot een meer actief, in overleg tussen de Lid-Staten en de Commissie te 
voeren beleid om de ACS-Staten ertoe te bewegen concrete maatregelen te nemen om 
Europese investeringen in hun landen te bevorderen. Er zijn besprekingen aan de 
gang met het oog op de mogelijke uitbreiding van deze aanpak tot andere 
ontwikkelingslanden. Ook bij projecten voor kleine en middelgrote ondernemingen 
en steun voor privatisering worden momenteel pogingen tot coördinatie ondernomen. 
De kwesties in verband met de ontwikkeling van de particuliere sector en het 
marktstelsel en met de herdefinitie van de rol van de Staat worden uitdrukkelijk 
als één van de prioritaire doelstellingen vermeld in de Mededeling van de 
Commissie van 1992 over het ontwikkel i ngssamenwerk i ngsbe lei d tot het jaar 2000, 
met name in het kader van het streven naar duurzame ontwikkeling (alsook in 
verband met het concurrentievraagstuk, in de bijlage). Wij voegen hieraan toe dat 
de tekst van de Raad van mei 1987 "de Commissie opwekt om later de resultaten van 
dit onderzoek en eventueel meer specifieke voorstellen in te dienen"... 
In dit zeer controversiële gebied met belangrijke economische, sociale en 
politieke implicaties, lijkt een duidelijke en expliciete (maar niet dogmatische 
zie de raadselachtige toespeling op "de lopende ontwikkeling van het denken 
over dit onderwerp" in de bestaande tekst, paragraaf 2) tekst van de Raad over de 
beginselen, doelstellingen en instrumenten even noodzakelijk als ...moeilijk. 
Noodzakelijk omdat zonder een dergelijke tekst het gevaar bestaat dat men zich 
zonder meer aansluit bij de veel meer uitgesproken standpunten van sommige andere 
donors (met name de instellingen van Bretton Woods). Moeilijk, omdat door het 
omstreden en uiterst politieke karakter van de betreffende kwesties en door de 
verschillen in de reële situaties en de voorkeuren van de ontwikkelingslanden 
zelf de opportunity cost onmogelijk hoog dreigt te worden, terwijl de winst aan 
doeltreffendheid door sterkere coördinatie op zijn minst onzeker blijft. Wat de 
beginselen betreft moet de communautaire benadering zeer soepel blijven en 
aangepast kunnen worden aan nationale of regionale situaties en aan de voorkeuren 
van de betrokken landen. 
Bij wijze van compromis lijkt het beter om in een volgende resolutie over het 
structurele aanpassingsbeleid (het voornaamste instrument van de actie op dit 
gebied) een meer gedetailleerde en expliciete uiteenzetting op te nemen over de 
criteria voor de afbakening van de rol van de particuliere en de openbare sector. 
Daarnaast kunnen zoals tot nu toe voor meer specifieke problemen zoals de 
bescherming en bevordering van investeringen, de steunregelingen voor kleine 
bedrijven, de voorwaarden voor de invoering van doelmatige kredietsystemen en de 
vormen van steun voor experimenten met privatisering, allerlei vormen van 
praktische coördinatie tussen de Gemeenschap en de Lid-Staten worden opgezet, op 
nationaal of regionaal niveau. 
- 27 -
11 - Harvde t sbe t r ekk i noen 
De twee Conclusies die de Raad over dit onderwerp heeft aangenomen, in juni 1984 
en apriï 1986* gaan beide meer in het bijzonder over de bevordering van de handel 
van de ontwikkelingsianden. Bovendien bevinden zich onder de eerste teksten die 
«te Raad Ontwikkeling in 1974 heeft aangenomen drie resoluties over 
respectieve Hjk exportbevordering, verbetering van de algemene preferenties en 
grondstof fenovereenkomsten. De inhoud van deze resoluties is natuurlijk 
gr otendeeIs ach ter haaId. 
i it - Voornaamste freoa i j msu ta r » çht snoer en 
Het aigemene oogmerk van de handelsbevordering is "de ontwikkel ing van de handel 
in goederen en diensten'4 van de ontwikkelingslanden. De gedachte die in de twee 
conclusies van de Raad centraal staat is te bevorderen dat 
handelsbe vorderingsacties voor de ontwikkelingslanden worden opgenomen in ruimere 
strategieën en programma's. 
Zo wordt voorgesteld voorrang te verlenen aan maatregelen die deel uitmaken van 
een algemeen beleid» te heipen met het uitstippelen van dit algemeen beleid en in 
het bijzonder "een coherent handelsbeleid", regionale programma's voor de 
bevordering van het handelsverkeer tussen ontwikkelingslanden te ondersteunen, de 
aspecten afzet en distributie systematisch in de produktieprojecten te verwerken 
(net name in de sectoren landbouw, voedselproduktie, platteland). Daarnaast wordt 
uiteraard melding gemaakt van allerlei soorten meer op zichzelf staande acties, 
zoals steun voor plaatselijke handelsbevorderingsorganisaties, voor 
scholingsprogramma's, voor de toepassing van normal iseringssteisels, voor de 
dee i mm i ng aan hande i sbeur zen en t en t oons t e I I i ngen. 
112 - geoorde Mng van de inhoud 
Met de nodige flexibiliteit gezien de zeer uiteenlopende situaties (de conclusies 
van 1986 hebben betrekking op de samenwerking met zowei de ACS-landen als het 
Middellandse Zeegebied en de ALA) bespreken de twee conclusies van de Raad de 
belangrijkste kwesties betreffende handelsbevordering gekoppeld aan projecten en 
programma's voor ontw i kke I i ngssamenwer k i ng. 
in weerwil van de ogenschijnlijk zeer ruime algemene doelstelling van deze twee 
teksten behandelen zij dus eigenlijk maar een vrij beperkt gebied : het gaat 
alleen om "handelsbevordering", en niet om handelsbetrekkingen of handelsbeleid. 
11-3 - Beoordeling OP het punt van coördinatie 
In de twee conclusies over handelsbevordering gaat de Raad uitvoeriger dan elders 
in op de kwesties van coördinatie. Evenals voor alle andere gebieden is 
natuurlijk voorzien in vergaderingen van deskundigen voor de uitwisseling van 
mformatie, maar de tekst van 1986 voegt daaraan toe dat deze informatie op basis 
van wederkerigheid en "vanaf de eerste fasen" van de projecten en programma's 
moet worden uitgewisseld. Tevens wordt aanbevolen een "gepaste instantie" op te 
richten die geregeld bijeenkomt om "de programma's te coördineren, de maatregelen 
op de voet te volgen (...) en de algemene koers aan te geven", zaken die verder 
lijken te gaan dan de gebruikelijke rol van de gewone informatiebijeenkomsten en 
meer weg hebben van een procedure voor beleidscoördinatie. 
- 28 -
Naast deze geregelde bijeenkomsten wordt aanbevolen over meer praktische zaken 
stelselmatig contact op te nemen met de instanties ter plaatse (ambassades, 
delegaties). Buiten de Gemeenschap zou de coördinatie met bepaalde internationale 
organisaties moeten worden versterkt. 
De voornaamste tekortkoming van deze conclusies voor wat betreft de coördinatie 
is dus niet dat zij, zoals in de meeste andere gevallen, te vaag blijven over de 
oogmerken en procedures, maar veeleer dat zij in de praktijk moeilijk toe te 
passen zijn. 
11.4- Beoordeling van de mate van actualiteit en prioriteit 
In de Mededeling van de Commissie over de ontwikkelingssamenwerking tot het jaar 
2000 nemen de handelsbetrekkingen in het algemeen een vooraanstaande plaats in, 
wat afsteekt bij hun vrij bescheiden positie in de teksten van de Raad 
ontwikkeling. Niet alleen zijn zij het enige middel dat wordt genoemd in verband 
met de inschakeling van de ontwikkelingslanden in de wereldeconomie, één van de 
vier grote doelstellingen van de ontwikkelingssamenwerking (paragraaf 37), maar 
bovendien wordt hun rol onderstreept in de algemene conclusies van dit stuk, waar 
zij worden genoemd als een voorwaarde voor de geloofwaardigheid van de dialoog 
met de ontwikkelingslanden. Bovendien worden de handelsbetrekkingen uitvoerig 
besproken in de bijlage bij dit stuk (met name de paragrafen 1.1.3, 2.2.2, 
3.2.2.C en D, waarvan de twee laatste behoren tot de "hoofdlijnen van een 
strategie voor ontwikkelingssamenwerking"). 
De kwesties in verband met het handelsbeleid met name dat van de Europese 
Gemeenschap) ten opzichte van de ontwikkelingslanden en de coherentie daarvan met 
de algemene doelstellingen van de ontwikkelingssamenwerking zijn op zichzelf als 
een ingewikkelde zaak, waarover de Raad ontwikkeling tot dusverre helaas geen 
duidelijke uitspraken heeft gedaan, met name sinds het begin (in 1986) van de 
Uruguay-ronde waarvan het slagen essentieel is voor de ontwikkelingslanden, met 
name voor de kleinste landen voor wie buitenlandse afzetmarkten een 
levensbehoefte zijn. 
Dit gebied en de daaraan gekoppelde kwestie van het handelsbeleid van de 
ontwikkelingslanden zelf zal worden behandeld in een komende mededeling van de 
Commissie over de coherentie tussen het beleid voor ontwikkelingssamenwerking en 
andere communautaire beleidsvormen, alsmede over het effect van de laatstgenoemde 
op de ontwikkelingslanden. Om dit onderzoek naar de samenhang met andere 
beleidsvormen van de Gemeenschap heeft de Raad gevraagd in zijn verklaring van 
november 1992. 
Een andere kwestie die hier aandacht verdient is de mondiale grondstof fenmarkt, 
nog steeds de voornaamste bron van deviezen voor talrijke ontwikkelingslanden, 
met name de armste. Gezien de omvang van de handel en de samenwerkingsacties van 
de Gemeenschap in deze sector (vooral in haar betrekkingen met de ACS-landen) kan 
het vreemd lijken dat de Raad ontwikkeling geen tekst over deze problemen heeft 
aangenomen, met name over de toekomst van de grondstof fenovereenkomsten. 
Ten slotte kan men nog zeggen dat dit gebied wellicht in verband moet worden 
gebracht met de vooruitzichten voor samenwerking, ja zelfs regionale integratie 
van bepaalde groepen van ontwikkelingslanden, een kwestie die in de Resoluties 
vaak wordt genoemd maar waaraan geen speciale tekst is gewijd. Wij hebben hier 
duidelijk te maken met een gebied waarop de Gemeenschap een belangrijke rol zou 
kunnen spelen. 
- 29 -
De conclusies die de Raad ontwikkeling sinds 1981 heeft aangenomen raken slechts 
aan één van de aspecten van de handelsbetrekkingen met de ontwikkelingslanden, 
namelijk afzetbevordering, en er is dus geen redelijk recente tekst waarin een 
gemeenschappelijk standpunt van de Gemeenschap en haar Lid-Staten over de 
handeIsproblemen in hun geheet en het verband daarvan met het ontwikkelingsbeleid 
hei der wordt uiteengezet. 
Zijn prioriteit heeft dit gebied uiteraard te danken aan het feit dat het een 
doorslaggevende factor is voor de verwezenlijking van ten minste één van de grote 
doelstellingen van de ontwikkelingssamenwerking» te weten de harmonische 
integratie van de ontwikkelingslanden in de wereldeconomie. Maar daarnaast zijn 
er ook duidelijke voordelen verbonden aan een hechte coördinatie van de 
beleidsvormen op dit gebied welk niet alleen nauw verbonden is met het 
handelsbeleid van de Gemeenschap, maar ook met de maatregelen in het kader van de 
structurele aanpassingsprogramma's, waarbij zoals men weet nauwe coördinatie een 
onmisbare voorwaarde is voor doeltreffendheid. 
Evenals voor andere onderwerpen (bij voorbeeld de schuldprobtemen die hierna 
worden besproken) is het duidelijk dat een desbetreffende Resolutie van de Raad 
een veel ruimer gebied zat moeten bestrijken dan alleen maar het beleid voor 
ontwikkelingssamenwerking. Nauwkeuriger gezegd : het is noodzakelijk duidelijk de 
verbanden aan te geven tussen de ontwikkelingssamenwerking en andere vormen van 
ES-beieid» met name op handelsgebied. 
- 30 -
12 - Stri id tegen armoede 
In zijn Verklaring van 18 november 1992 heeft de Raad, na eraan te hebben 
herinnerd dat de strijd tegen armoede overeenkomstig artikel 130U van het Verdrag 
over de Europese Unie één van de vier grote doelstellingen van de 
ontwikkelingssamenwerking is, de Commissie verzocht voorstel I en dienaangaande uit 
te werken en deze aan de Raad voor te leggen op zijn volgende zitting. De aldus 
uitgestippelde Gemeenschapsstrategie zal als raamwerk kunnen dienen om samenhang 
te brengen in de specifieke beleidsvormen van de Gemeenschap en haar Lid-Staten 
in de talrijke sectoren die met dit gebied samenhangen. 
De Commissie heeft dus een vergadering georganiseerd met deskundigen uit de Lid-
Staten en een werkdocument opgesteld, getiteld "voor een gecoördineerde actie van 
de Gemeenschap en haar Lid-Staten in de strijd tegen armoede", om de Raad in 
staat te stellen in de loop van het jaar 1993 een resolutie over dit onderwerp 
aan te nemen. In deze mededeling wordt dit onderwerp daarom niet behandeld, maar 
het is uiteraard één van de prioriteitsgebieden voor de komende jaren op het punt 
van beleidscoördinatie. 
- 31 -
13 - Ontwikkelingshulp en buitenlandse schuld 
De enige teksten die de Raad van de Ministers van ontwikkeling tot dusverre heeft 
aangenomen over de kwesties van buitenlandse ontwikkelingsfinanciering zijn drie 
resoluties van 1974 over de omvang van de hulp, de voorwaarden van de hulp en de 
problemen van de buitenlandse schulden en een aanbeveling van hetzelfde jaar 
betreffende de geografische verdeling van de hulp. In de bijna twintig jaren die 
sindsdien zijn verlopen hebben deze onderwerpen zich dusdanig ontwikkeld dat er 
alle reden is voor een diepgaand onderzoek om tot gemeenschappelijke standpunten 
te komen. 
In haar Mededeling van mei 1992 over het beleid voor ontwikkelingssamenwerking 
tot het jaar 2000 wijst de Commissie erop dat "het gebrek van deviezen de 
grootste factor is geworden die de groei beperkt" met name in Latijns-Amerika en 
Azië. De openbare ontwikkelingshulp is één van de meest geregelde en soms ook één 
van de meest belangrijke bronnen van deviezen voor talrijke ontwikkelingslanden, 
terwijl de last van de schuld in sommige gevallen een even hoog of zelfs hoger 
bedrag bereikt. 
De belangrijke functie van de hulp voor talrijke ontwikkelingslanden en de ernst 
van de buitenlandse schuldproblemen en de langdurige gevolgen daarvan voor de 
ontwikkelingsvooruitzichten worden tegenwoordig zeer ruim erkend en deze 
onderwerpen worden vrij uitvoerig behandeld in de bijlage bij de Mededeling van 
de Commissie van mei 1992 (zie met name paragraaf 1.1.4, 1.1.5, 1.3, 1.4.1.2, 
1.4.2.2, 2.2.3). 
De problemen van de hulp en de schuldenlast worden echter niet vermeld in het 
deel van deze Mededeling dat de grote doelstellingen van de 
ontwikkelingssamenwerking beschrijft, zelfs niet in het kader van het streven 
naar de inschakeling van de ontwikkelingslanden in de wereldeconomie. Dat is 
gemakkelijk te verklaren op zichzelf kunnen deze problemen niet als een 
ontwikkelingsdoel worden beschouwd. Dit neemt niet weg dat de oplossing ervan wel 
een voorafgaande voorwaarde is voor de verwezenlijking van alle 
ontwikkelingsdoelstellingen en vooral van de "harmonische integratie in de 
wereldeconomie". Alleen al daarom zou het van belang zijn dat de Raad 
ontwikkeling zich uitspreekt over deze onderwerpen van fundamenteel belang, 
fundamenteel omdat alle andere specifieke gebieden, sectoraal of horizontaal, 
daarvan afhankelijk zijn, zij het in uiteenlopende mate. Kwesties zoals de omvang 
van de ontwikkelingshulp, de criteria voor de geografische verdeling, de kanalen 
voor de verstrekking ervan, het gebruik van gebonden hulp, het verband van de 
hulp met de schuldproblemen overkoepelen namelijk de beleidsvormen voor de 
samenwerking op specifieke gebieden. 
- 32 -
14 - Andere gebieden die in teksten van de Raad voorkomen 
De hierna volgende gebieden zijn door de Raad ontwikkeling slechts in teksten van 
secundair belang behandeld (14.1 tot 14.3) en/of kunnen niet in aanmerking worden 
genomen bij de vaststelling van de prioriteitsgebieden voor de versterking van de 
coördinatie. 
14.1 - Sooedhulp 
De Raad ontwikkeling heeft verscheidene Resoluties aangenomen over spoedhulp (de 
Resolutie van november 1991 is een bijwerking van die van maart 1977). Over dit 
zeer specifieke gebied zijn reeds besprekingen gaande tussen de Raad en de 
bevoegde diensten van de Commissie. 
14.2 - Samenwerking met ni et-gouvernementele organisaties 
De Raad heeft niet lang geleden twee teksten aangenomen over de samenwerking met 
de NGO's (Resolutie van mei 1991 en conclusies van november 1992). Hierin wordt 
gewezen op de belangrijke rol van de NGO's, zowel bij het Europese publiek dat 
daardoor wordt aangemoedigd de ontwikkelingssamenwerking te ondersteunen, en bij 
de bevolking van de ontwikkelingslanden met wie zij betrekkingen onderhouden aan 
de basis. Dit laatste aspect lijkt bijzonder belangrijk voor bepaalde onderdelen 
van de samenwerking zoals spoedhulp, milieubescherming, versterking van de 
positie van vrouwen en ondersteuning van de democratie en de mensenrechten. 
In deze teksten wordt niets gezegd over de coördinatie tussen de Gemeenschap en 
haar Lid-Staten, die op dit gebied inderdaad geen grote problemen oplevert. 
14.3 - Voorlichting van de Europese publieke opinie 
In haar conclusies van mei 1987 over de bewustmaking van het Europese publiek ten 
aanzien van de ontwikkelingsproblematiek maakt de Raad gewag van mogelijkheden 
voor gezamenlijke acties van de Commissie en de Lid-Staten, op niet verplichte 
maar systematische basis. Om deze acties nader te bepalen zullen bijeenkomsten 
worden gehouden tussen nationale en communautaire deskundigen. 
- 33 -
14.4 - programmering en evaluatie 
Drie conclusies van de Raad gaan over de programmering in het kader van de 
Overeenkomsten, namelijk Lomé III (april en november 1986) en Lomé IV (mei 1992). 
Hierin worden de voornaamste prioriteiten van de overeenkomsten in herinnering 
gebracht en de noodzaak van een sterkere coördinatie tussen de Commissie en de 
L i d-S t a t en onde r s t reep t. 
eens drie conclusies van de Raad ontwikkeling zijn gewijd aan de evaluatie 
van de ontwikkelingssamenwerking (in mei 1989, mei 1990 en mei 1992), na de 
"richtsnoeren4' van november 1987. Al deze teksten leggen de nadruk op het belang 
van geregelde toezicht- en evaluatieprocedures in alle stadia van de programma's 
en projecten. De noodzaak van procedures voor een hechte coördinatie tussen de 
diensten van de Commissie en de Lid-Staten wordt ook onderstreept, voor de 
uitwisseling van informatie over de methoden en resultaten, voor de 
tenuitvoerlegging van de evaluatie, voor de bespreking van de evaluatieverslagen 
van de Commissie en de Lid-Staten en zelfs voor het verrichten van gezamenlijke 
evaluaties. 
Men kan hieraan toevoegen dat sinds enkele jaren evaluaties van projecten en 
programma's in het kader van de Lomé-over eenkomsten zijn afgeleid van de 
sectorale "basisbeginselen" die geregeld door de ACS-EEG-Raad van Ministers 
worden goedgekeurd. 
Ook hier lijkt het, evenals voor het merendeel van de andere specifieke gebieden, 
nuttig dat de Raad regelingen invoert om de praktische toepassing van zijn eigen 
resoluties door de diverse betrokkenen geregeld te controleren. 
14.5 - Beleidscoördinatie en samenwerkingsmaatregelen 
Over de coördinatie op samenwerkingsgebied in het algemeen heeft de Raad 
ontwikkeling een Resolutie aangenomen (juni 1984) en conclusies (november 1985). 
Deze teksten betreffen de samenwerking met alle ontwikkelingslanden (ACS-landen 
en de rest), en meer in het bijzonder de als prioriteit beschouwde praktische 
coördinatie (dus niet de beleidscoördinatie), vooral bij de tenuitvoerlegging van 
de vormen van sectorbete id. 
De voorgenomen coördinatieprocedures "op basis van vrijwilligheid en à la carte" 
op verschillende niveaus zijn vooral bedoeld om de informatie beter te laten 
circuleren tussen de Commissie en de diensten van Lid-Staten (in principe in 
beide richtingen, maar met een zekere nadruk op de voorlichting van de Lid-Staten 
door de Commissie) en voor weer geregelde contacten tussen de 
vertegenwoordigingen ter plaatse. De mogelijkheid van "actieve" coördinatie van 
de steun voor een sectorbeleid wordt in de Resolutie van 1984 slechts terloops 
genoemd. Ten slotte merke men op dat de Raad had afgesproken op deze kwestie 
terug te komen "wanneer de programmer ing voor de Lomé-overeenkomst eenmaal zal 
zijn vo11ooi d, in 1986 
Ten slotte herinneren wij eraan dat de Raad ontwikkeling in 1974 een Resolutie 
had aangenomen over "harmonisering en coördinatie van het ontwikkelingsbeleid van 
de Lid-Staten" waarin hij er reeds op wijst hoe belangrijk het is de diverse 
be I e i dsvorinen voor ontwikkelingssamenwerking te coördineren en zelfs "nader tot 
elkaar te brengen", om de doeltreffendheid ervan te verhogen. 
- 34 -
Algemene conclusie 
Bij het kritisch onderzoek van de resoluties en conclusies van de Raad 
ontwikkeling sinds 1981 in het licht van de Mededeling van de Commissie over het 
beleid voor ontwikkelingssamenwerking tot het jaar 2000 zijn een aantal gebieden 
naar voren gekomen die in hun geheel prioriteit verdienen gezien de voordelen van 
een toekomstige beleidscoördinatie tussen de Gemeenschap en haar Lid-Staten, en 
verscheidene gebieden die aanspraak kunnen maken op gedeeltelijke of 
"horizontale" prioriteit, wat betekent 'dat zij met profijt kunnen worden 
ingelijfd bij beleidsbeslissingen op andere gebieden. 
Drie sectorgebieden en twee elementen van het algemene ontwikkelingsbeleid worden 
voorgesteld als prioriteiten voor de beleidscoördinatie. Voor vier van deze 
gebieden bestaat nog geen adequate tekst van de Raad en die voor het vijfde 
gebied (voedselveiligheid) moet worden bijgewerkt. De voorgestelde gebieden zijn 
- het beleid voor gezondheidszorg, een allerwegen erkende prioriteit waarvoor de 
bestaande teksten uiterst ontoereikend zijn, en waarin beleids- en praktische 
coördinatie zeer grote voordelen kunnen brengen; 
- het beleid voor onderwijs en scholing, een absolute prioriteit voor de duurzame 
ontwikkeling waarover tot nu toe geen enkele tekst van de Raad bestaat en waarin 
coördinatie noodzakelijk is, op zijn minst ten aanzien van de algemene oogmerken 
en basiscriteria voor het uitstippelen van coherente en duurzame algemene 
beleidsvormen en de daarop gebaseerde keuze van programma's en projecten; 
- het beleid voor voedselveiligheid, waarvoor men ten eerste de coördinatie 
doelstellingen en -modaliteiten en ten tweede de specifieke prioriteiten en 
oogmerken duidelijk zou moeten vaststellen en misschien nader uitwerken per 
regio. Ongetwijfeld moet de voedselhulp daarbij beter in de lange-termijn 
voedsel strategieën worden opgenomen; 
- de striid tegen armoede, op zichzelf al één van de grote doelstellingen van de 
ontwikkelingssamenwerking die uiteraard bestaat uit verscheidene meer specifieke 
gebieden, met name de hierboven genoemde, maar ongetwijfeld ook dat van de 
werkgeIegenhei d; 
- de kwesties van buitenlandse financiering en schuldenlast, die in zekere zin 
bepalend zijn voor de maatregelen op alle andere gebieden, ook al vormen zij op 
zichzelf niet een ontwikkelingsdoel. 
De reeds bestaande resoluties of conclusies van de Raad betreffende verscheidene 
andere gebieden behouden hun geldigheid, maar zouden moeten worden aangevuld met 
nieuwe teksten over aspecten die tot dusverre onvoldoende zijn belicht. Dit is 
vooral waar voor het milieubeleid, waarvan de coördinatie opnieuw zou moeten 
worden doorgenomen in het licht van de UNCED-resuItaten van juni 1992, met nadruk 
op de daadwerkelijke toepassing van politieke beslissingen. Deze opmerking is 
ook, zij het misschien met iets minder urgentie, van toepassing op de gebieden 
bevolkingsbeleid en positie van de vrouwen. 
Daarnaast hebben minstens twee "horizontale" gebieden die van aanzienlijk belang 
/i jn vooi de verwezenlijking van de qiote ontwikkeI ingsdoeIsteI I ingen, te weten 
de werkgelegenheid en de rol van de particuliere sector, in de teksten van de 
Raad tot dusverre niet de aandacht ontvangen die zij verdienen. 
- 35 -
Als eerste stap zouden zij ten minste kunnen worden ondergebracht in een ruimer 
beleidskader : de werkgelegenheid kan misschien worden ingelijfd bij de strijd 
tegen armoede en de rol van de particuliere sector bij de structurele aanpassing. 
De handelsbetrekkingen en -beleidsvormen zijn een ander prioriteitsgebied voor de 
ontwikkeling, met name met het oog op het streven naar integratie in de 
wereldeconomie, waarvan de Raad in de bestaande teksten slechts een vrij 
ondergeschikt aspect behandelt. Het lijkt ons echter juister dit gebied te 
behandelen in een komende mededeling over de samenhangen tussen de verschillende 
vormen van Gemeenschapsbeleid, dan in de huidige mededeling over coördinatie van 
het beleid. 
Ten slotte herinneren wij eraan dat in de twee grote algemene beleidsdomeinen, 
namelijk structurele aanpassing en democratie en mensenrechten de politieke 
grondslagen voor een versterkte coördinatie reeds bestaan, zodat het er nu in de 
eerste plaats om gaat de praktische tenuitvoerlegging voort te zetten en te 
verbeteren. 
Deze laatste opmerking geldt voor alle gebieden waarvoor teksten van de Raad 
ontwikkeling bestaan of zullen bestaan, ongeacht de mate van prioriteit : het is 
absoluut noodzakelijk procedures voor toezicht, controle en evaluatie in te 
voeren om er zeker van te zijn dat de politieke beslissingen van de Raad ook 
praktisch worden toegepast. 
In de huidige mededeling hebben wij getracht de prioriteitsgebieden voor de 
coördinatie van het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid aan te wijzen, hoofdzakelijk 
door de resoluties en conclusies die de Raad ontwikkeling in het verleden heeft 
aangenomen opnieuw te bestuderen. Dit werk mag niet als voltooid mogen worden 
beschouwd, ten eerste omdat het moet worden opgevat als een uitgangspunt voor 
werkzaamheden over specifieke gebieden en ten tweede omdat de conclusies van dit 
werk die hierboven zijn samengevat sterk afhankelijk zijn van de van tevoren 
vastgestelde ontwikkelingsoogmerken en -behoeften. Voor deze laatste zijn wij 
hier hoofdzakelijk uitgegaan van de Mededeling van de Commissie van mei 1992 over 
het beleid voor ontwikkelingssamenwerking tot het jaar 2000; dit is uiteraard 
niet meer dan een zeer algemeen stuk, en daarom dienen de precieze inhoud van 
talrijke gebieden en de schaal van de ontwikkelingsprioriteiten te worden 
ui tgediept. 
Zonder voorbij te gaan aan de noodzakelijke voortdurende reflectie over de 
algemene doelstellingen van ons beleid voor ontwikkel ingssamenwerking toont deze 
mededeling dat het van belang is spoedig de politieke en praktische grondslagen 
te leggen voor een meer samenhangend en doeltreffend optreden van de Gemeenschap 
en haar Lid-Staten in de vermelde sectoren en gebieden, met name door daarin de 
coördinatie te versterken tussen het beleid van de Gemeenschap en haar Lid-
Staten, zoals wordt voorgeschreven in het Verdrag over de Europese Unie (artikel 
130X). 
- 1 -
BIJLAGE 
LIJST VAN DE TEKSTEN DIE DE RAAD VAN MINISTERS VAN 
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING HEEFT AANGENOMEN 
TUSSEN 1.1.1981 EN 31.12.1992 
1 - Voedselvei I ioheid 
Resolutie van 04/1981 over honger in de wereld 
Resolutie van 11/1981 over steun voor Iandbouwproduktie en voedselhulp 
Resolutie van 11/1983 over het voedsel hulpbeleid 
Resolutie van 11/1984 over de hongersnood in Afrika 
Conclusies van 11/1984 over voedseIstrategieën 
Conclusies van 11/1984 over een plan ter bestrijding van de effecten van een 
uitzonderlijke droogte in de Sahel 
Conclusies van 05/1985 over de hongersnood in Afrika 
Conclusies van 05/1985 betreffende de vergelijkende studie over de 
kosten/batenverhouding bij de verschillende als voedselhulp geleverde produkten. 
Conclusies van 04/1986 over de evaluatie van de steun voor voedsel strategieën 
Conclusies van 11/1986 over een herstel- en wederopbouwplan voor Afrika 
Resolutie van 11/1988 over het beleid voor voedselveiligheid in Afrika ten Zuiden 
van de Sahara 
Resolutie van 11/1989 over de koers m.b.t. voedselhulp 
Conclusies van 05/1990 over het voedseI hu IpbeIeid 
2 - Gezondheidszorg 
Conclusies van 05/1987 over de strijd tegen AIDS in de ontwikkelingslanden 
Conclusies van 11/1987 over de strijd tegen AIDS in de ontwikkelingslanden 
3 - M i I i eu 
Resolutie van 11/1984 over de inachtneming van de "milieudimensie" in het 
communautaire ontwikkel ingsbeleid 
Resolutie van 04/1986 over bescherming van de natuurlijke hulpbronnen en strijd 
tegen woestijnvorming in Afrika 
Resolutie van 11/1987 over "milieu en ontwikkeling" 
-> & 
- 2 -
Conclusies mn 11/1989, getiteld "ontwikkeling en milieu - strijd tegen 
woestijnvorming" 
Resolutie van 11/1989 over de andere aspecten van "ontwikkeling en milieu", 
inclusief toeheer en behoud van tropische bossen 
Resolutie van 05/1990 over milieu en ontwikkeling 
Resolutie van -05/1990 over tropische bossen -. ontwikkel ingsaspecten 
Verklaring van 11/1991 over de Conferentie van de Verenigde Naties over milieu en 
ontwikkeIi ng (UNCED) 
Conclusies van 11/1992 over de follow-up van UNCED - schone en doelmatige energie 
voor ontw i kkel ing 
4 - Bevolking 
Resolutie van 11/1986 over bevolking en ontwikkeling 
Resolutie van 11/1992 over gezinsplanning in het bevolkingsbeleid van de 
ontw i kkelingsianden 
5 - Rol en positie van de vrouwen 
Conclusies van 11/1982 over ontwikkelingshulp in verband met de situatie van 
vrouwen in de ontwikkelingslanden 
Conclusies van 11/1985 over ontwikkelingshulp en de situatie van vrouwen in de 
ontwikkelingsianden 
Conclusies van 04/1986 over de rol van de vrouw in de ontwikkeling 
Conclusies van 11/1987 over "vrouwen in de ontwikkeling" 
Conclusies van 05/1989 over vrouwen en ontwikkel ing 
Conclusies van 05/1990 over vrouwen en ontwikkel ing 
8 - Structurele aanpassing en tegenwaardefondsen 
Gemeenschappelijk standpunt van 11/1987 over het speciale Gemeenschapsprogramma 
ten gunste van sommige arme landen met hoge schulden van Subsahara-Afrika 
Resolutie van 05/1988 over de economische situatie en het aanpassingsproces in 
Afrika ten Zuiden van de Sahara 
Resolutie van 05/1989 over versterking van de coördinatie bij de steun voor 
structurele aanpassing 
il 
- 3 -
Resolutie van 05/1991 over de besteding van de door de verschillende 
ontwikkelingshulpinstrumenten opgebrachte tegenwaardefondsen 
Resolutie van 05/1992 over structurele aanpassing 
9 - Mensenrechten en democratie 
Resolutie van 11/1991 over mensenrechten, democratie en ontwikkeling 
Resolutie van 11/1992 over mensenrechten, democratie en ontwikkeling 
10 - Investeringen en particuliere sector 
Conclusies van 05/1987 over de rol van de particuliere sector in het 
ontwikkel ingsproces 
11 - HandeIsbetrekk i noen 
Conclusies van 06/1984 over bevordering van de handel van de ontwikkelingslanden 
Conclusies van 04/1986 over bevordering van de handel van de ontwikkelingslanden 
14.1 - Spoedhulp 
Resolutie van 11/1991 over spoedhuI pacties 
14.2 - Samenwerking met ni et-gouvernementele organisaties 
Resolutie van 05/1991 over de samenwerking met niet gouvernementele organisaties 
Resolutie van 11/1992 over de samenwerking met niet gouvernementele organisaties 
14.3 - Bewustmaking van de Europese publieke opinie 
Conclusies van 05/1987 over de voorlichting van het publiek in de Gemeenschap 
over ontwikkelingskwesties 
14.4 - Programmering en evaluatie 
T* 
_ 4 -
Conclusies van 04/1986 betreffende de programmering van de Gemeenschapshulp in de 
ACS-Staten in het kader van Lomé I I I 
Conclusies van 1171986 over de programmering van de Gemeenschapshulp in de ACS-
Staten in het kader van Lomé III 
Richtlijnen van 11/1987 over de evaluatie van de ontwikkelingssamenwerking 
Conclusies van 05/1989 over de evaluatie van de samenwerking 
Conclusies van 05/199Q over de evaluatie van de ontwikkelingssamenwerking 
Conclusies van 05/1992 betreffende de balans van de programmering 
Conclusies vam 05/1992 betreffende de evaluatie van de communautaire 
ontw i kke t i ngshuIp 
14.5 - Coördinatie van het beleid en de maatregelen voor samenwerking 
Resolutie van 06/1984 betreffende coördinatie van de samenwerkingspolitiek en 
-maatregelen binnen de Gemeenschap 
Conclusies van 11/1985 over coördinatie van het samenwerkingsbeleid en de 
samenwerk i ngsact i es 
Samenwerking met de ontwikkelingslanden in Azië en Lati ins-Amerika 
Conclusies van 05/1989 over de balans van de financiële en technische 
samenwerking met de PVD-ALA 
Conclusies van 11/1989 over de balans en de evaluatie van de samenwerking met de 
PVD-ALA 
(Richtsnoeren van 12/1990 en 02/1991 voor de samenwerking met de 
ontwikkelingslanden van Latijns-Amerika en Azië) 
Beleid voor ontwikkelingssamenwerking 
Verklaring van 11/1992 over het beleid voor ontwikkelingssamenwerking tot het 
jaar 2000 
7 i 

ISSN 0254-1513 
COM(93)123def. 
DOCUMENTEN 
NL 11 
Catalogusnummer : CB-CO-93-169-NL-C 
ISBN 92-77-54441-4 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
1,-2985 Luxemburg