Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van de Richtlijnen 2005/29/EG en 2011/83/EU wat betreft het versterken van de positie van de consument voor de groene transitie door middel van betere informatie en bescherming tegen oneerlijke praktijken

(COM(2022) 143 final — 2022/0092 (COD))

(2022/C 443/10)

Rapporteur: Thierry LIBAERT Corapporteur: Gonçalo LOBO XAVIER

Raad van de Europese Unie: 12.4.2022 Europees Parlement, 7.4.2022 Rechtsgrond Artikel 114 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie Bevoegde afdeling Interne Markt, Productie en Consumptie Goedkeuring door de afdeling 27.6.2022 Stemuitslag (voor/tegen/onthoudingen) 82/0/3 Goedkeuring door de voltallige vergadering 14.7.2022 Zitting nr. 571 Stemuitslag (voor/tegen/onthoudingen) 209/0/1

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1. Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) steunt de voorstellen van de Europese Commissie om de consumentencapaciteit voor de groene transitie te versterken. Het dringt er bij de Commissie op aan het hoge ambitieniveau te handhaven, aangezien dit een project is met positieve economische, sociale en milieueffecten.

1.2. Alles moet in het werk worden gesteld om ervoor te zorgen dat consumenten systematisch informatie krijgen, met name over reserveonderdelen en reparatiehandleidingen, alsook over geplande software-updates.

1.3. Het EESC dringt er bij de Commissie op aan ambitieus te zijn en het beginsel van een herstelbaarheidsindex voor bruin- en witgoed goed te keuren. Deze index moet voldoen aan de verwachtingen van de consument, zowel wat de diversiteit van de bestreken producten als wat de gehanteerde criteria betreft.

1.4. De Commissie zou de komende jaren, naast de repareerbaarheid van deze producten, werk moeten maken van het beginsel van eenvoudige en onderling afgestemde weergave van de duurzaamheid van producten.

1.5. Het gaat er ook om de opleiding van nieuwe herstellers en de bijscholing van de huidige actoren te stimuleren, hetgeen een essentiële voorwaarde is voor de ontwikkeling van de reparatiesector, die voor Europa een belangrijke bron van werkgelegenheid vormt. Het EESC roept Europa ook op om minder afhankelijk te worden van grondstoffen, zodat het beter in staat is om te repareren en reserveonderdelen te kopen. Voorts heeft Europa behoefte aan een serieus en doeltreffend herindustrialiseringsbeleid. Recente crises hebben zwakke punten aan het licht gebracht die moeten worden beschouwd als mogelijkheden tot herstel.

1.6. Niet alleen moet de vermelding van de wettelijke garantieperiode worden afgedwongen; de consument moet ook beter worden beschermd tegen verwarring tussen juridische en commerciële garanties. In het kader van de garantie moet bovendien reparatie voorrang krijgen boven vervanging worden bevorderd, maar zonder de vrije keuze van de consument voor een oplossing te beperken.

1.7. Om een langere levensduur van producten te bevorderen, is het een goede zaak dat nieuwe handelspraktijken worden toegevoegd aan de lijst van acties die als misleidend worden beschouwd. Op drie punten verzoekt het EESC de Commissie echter om verder te gaan dan de verplichting om informatie te verstrekken: — de technieken die worden gebruikt om de levensduur van een product te verkorten: volgens het EESC moeten deze praktijken tot de misleidende handelspraktijken worden gerekend, net als het eenvoudigweg ontbreken van informatie; — de onherstelbaarheid van bepaalde apparaten: ook hier kunnen opzettelijke reparatiebelemmeringen, en niet alleen ontbreken van informatie daarover, als misleidende handelspraktijken worden beschouwd; — updates die storingen kunnen veroorzaken: in dit verband gaat het erom een omkeerbaarheid van de update op te leggen.

1.8. De versterking van het vermogen van de consument om te beslissen, moet gepaard gaan met een betere bescherming tegen misleidende reclame. In dat opzicht moet het wettelijk kader voor reclame de doelstellingen van duurzame ontwikkeling beter integreren.

1.9. Zo moet reclame alle ongerechtvaardigde beweringen verbieden, zoals vaak het geval is met koolstofneutraliteit, evenals alle verwijzingen naar of voorstellingen van gedrag dat strijdig is met milieubescherming en het behoud van natuurlijke hulpbronnen. Er is ook meer capaciteit nodig om milieuclaims te toetsen.

1.10. Om verwarring te voorkomen en gezien de wildgroei aan vaak zelf ingevoerde milieukeuren moet de Europese Commissie meer bekendheid geven aan de Europese milieukeur en de noodzaak van certificeringsprocedures voor etikettering.

1.11. Om misleidende handelspraktijken aan de kaak te stellen, roept het EESC de EU op om klokkenluiders beter te beschermen als het gaat om de milieukenmerken van producten.

1.12. Ten slotte spoort het EESC de Commissie aan om de consumenten bewuster te maken van verantwoorde consumptie.

2. Samenvatting van het voorstel van de Commissie

2.1. Dit voorstel voor een richtlijn heeft tot doel de consumentenrechten te versterken door twee richtlijnen te wijzigen die de consumentenbelangen op EU-niveau beschermen: Richtlijn 2005/29/EG van het Europees Parlement en de Raad ( 1 ) inzake oneerlijke handelspraktijken en Richtlijn 2011/83/EU van het Europees Parlement en de Raad ( 2 ) betreffende consumentenrechten. Het voorstel wil bijdragen tot een Europese circulaire, schone en groene economie door consumenten in staat te stellen weloverwogen aankoopbeslissingen te nemen en zo bij te dragen tot duurzamere consumptie. Het voorstel is ook gericht tegen oneerlijke handelspraktijken die de consument misleiden en hem weerhouden van duurzame consumptie.

2.3. Het voorstel omvat een reeks maatregelen om de bestaande wetgeving inzake consumentenbescherming te actualiseren en ervoor te zorgen dat consumenten worden beschermd en actief kunnen bijdragen aan de groene transitie. De richtlijn consumentenrechten verplicht handelaren momenteel om consumenten informatie te verstrekken over de belangrijkste kenmerken van goederen of diensten.

2.4. Aangezien het echter niet verplicht is om informatie te verstrekken over het ontbreken van commerciële duurzaamheidsgaranties biedt de richtlijn de producenten onvoldoende prikkels om dergelijke garanties aan de consumenten te verstrekken. Uit studies blijkt dat wanneer consumentenproducten met een commerciële garantie worden aangeboden, de informatie over deze garanties en de wijze waarop deze aan de consument in rekening worden gebracht vaak onduidelijk, onnauwkeurig of onvolledig is, waardoor het voor de consument moeilijk is producten te vergelijken en een onderscheid te maken tussen de commerciële garantie en de wettelijke (verplichte) garantie ( 6 )

2.5. Bovendien bevat de richtlijn geen specifieke voorschriften voor het verstrekken van informatie aan consumenten over de repareerbaarheid van goederen. Dergelijke informatie, die zou aanzetten tot reparatie van goederen en bijzonder nuttig zou zijn om de consument te helpen bij te dragen tot een circulaire economie, ontbreekt grotendeels op verkooppunten. Uit recente studies komt naar voren dat tot 80 % van de consumenten in de EU het moeilijk vindt om informatie te vinden over hoe gemakkelijk een product te repareren is ( 7 )

3. Algemene opmerkingen

3.1. Tegenwoordig klagen de meeste Europese consumenten over het gebrek aan informatie over de milieueffecten van consumptie. De door de Europese Commissie georganiseerde openbare raadpleging heeft deze vaststelling bevestigd. In 2012 bleek uit de Eurobarometer over “Het gedrag en de houding van Europese consumenten ten aanzien van groene producten” dat 92 % van de Europese respondenten voorstander was van het verstrekken van informatie over de levensduur van producten.

3.2. Dit gebrek aan informatie is schadelijk, aangezien duidelijke en leesbare informatie waarschijnlijk zal leiden tot een gedragsverandering. Dit effect is bevestigd door het EESC, dat een onderzoek heeft uitgevoerd onder 3 000 Europese consumenten, waarbij de weergave van de levensduur van alledaagse consumptiegoederen op een shoppingwebsite werd gesimuleerd. Volgens de studie leidt het tonen van de houdbaarheid tot 56 % meer verkoop voor lang houdbare producten.

3.3. Het gebrek aan consumentenvoorlichting is van groot maatschappelijk belang. Koopkrachtproblemen vereisen nog meer dat de sociale midden- en achtergestelde categorieën worden begeleid in de richting van reparatie en een meer verantwoorde consumptie. Verbetering van de consumentenvoorlichting op eenvoudige wijze is één manier om verantwoord consumeren toegankelijker te maken voor de meest kwetsbaren.

3.4. Betere informatie voor consumenten draagt bij tot de versterking van het bedrijfsmodel van Europese bedrijven. Geconfronteerd met de kans op dumping als gevolg van de invoer van goedkope producten zullen de micro-, kleine en middelgrote ondernemingen en hun opdrachtgevers waarschijnlijk zichtbaarder worden voor de consument; zo zullen zij de kwaliteit van in Europa ontworpen producten kunnen promoten.

3.5. Europese detailhandelaren en fysieke winkels kunnen ook hun voordeel doen met deze komende wetgevingsontwikkelingen, aangezien zij hun comparatieve voordeel ten opzichte van onlinewinkels kunnen vergroten. De adviserende rol van de fysieke verkoper wordt immers versterkt door de nieuwe informatie die aan de consument wordt verstrekt. Dergelijke ontwikkelingen zijn bevorderlijk voor de werkgelegenheid in de EU. Daartoe moet Europa over de juiste menselijke hulpbronnen beschikken: het EESC verzoekt de Commissie om de opleidingsinspanningen van ondernemingen, met name de kmo’s, te ondersteunen.

3.6. Hoewel passende milieu-informatie moet worden verstrekt, is het van belang ervoor te zorgen dat rekening wordt gehouden met alle milieu-effecten. De klimaatimpact, gemeten in de vorm van broeikasgasemissies, staat centraal in het publieke debat, maar vormt slechts een deel van de milieueffecten. Zo blijkt uit levenscyclusanalyses van producten dat het milieueffect van de meeste consumptiegoederen hoofdzakelijk voortkomt uit de winning van hulpbronnen en de fabricage van producten; vandaar de prioriteit voor het milieu om de levensduur van producten te verlengen.

3.7. In al deze opzichten is de gemiddelde consumptie van de Europeanen, wat het milieu aangaat, niet duurzaam. Volgens de berekening van de ecologische voetafdruk zou de levensstijl van een Europeaan bijvoorbeeld het equivalent van 2,8 planeten vergen.

3.8. In veel gevallen leidt het productontwerp tot een kortere levensduur, hetzij door technische processen, belemmeringen voor reparatie of softwaretechnieken. De hieruit voortvloeiende voortijdige veroudering is een van de belangrijkste punten van ontevredenheid bij de consumenten, die het slachtoffer zijn van een flinke informatie-asymmetrie.

3.9. Tot slot merkt het EESC op dat de oorlog in Oekraïne het des te noodzakelijker maakt om de Europese strategische autonomie te versterken. Vanuit dit oogpunt moeten initiatieven die bijdragen tot een langere levensduur van producten, met name in verband met strategische metalen, worden aangemoedigd.

4. Specifieke opmerkingen

4.1. Verstrekken van aanvullende informatie aan consumenten over de duurzaamheid van goederen

4.1.1. Gezien het belang van wat er op het spel staat in verband met de levensduur van producten moet de voorlichting van de consument worden verbeterd. In die zin is het voorstel van de Commissie een goede zaak, omdat het erop gericht is de informatieverstrekking over de beschikbaarheid van reserveonderdelen, gebruikershandleidingen of de periode van software-updates te systematiseren.

4.1.2. Hoewel ontbrekende informatie schadelijk is, is een overdaad aan informatie of te technische informatie bijna even schadelijk.

4.1.3. Het EESC wijst de Commissie op de mogelijke nadelen van nieuwe informatie die wordt aangeboden door middel van een elektronisch etiket of een QR-code. Naast de extra digitale milieu-impact van deze technieken mag niet uit het oog worden verloren dat elke extra handeling (je smartphone pakken, code scannen, klikken …) een extra hinderpaal vormt voor een verantwoorde consumptie.

4.1.4. Het voorstel van de Commissie is een stap in de goede richting, omdat het de communicatieproblematiek koppelt aan die van de voortijdige veroudering van producten. De eerste stap naar een betere voorlichting van de consument moet de invoering zijn van een reparatie-index op zo veel mogelijk producten, zoals in Frankrijk sinds 2021 het geval is. Repareerbaarheid is immers een van de best meetbare aspecten van de duurzaamheid van producten.

4.1.5. Om de uitdagingen aan te gaan, moet de reparatie-index in ten minste twee opzichten ambitieus worden opgezet. Enerzijds moet de index zoveel mogelijk elektrische, elektronische en elektrische huishoudelijke producten omvatten. Anderzijds moet de repareerbaarheid in al haar aspecten worden bezien, met inbegrip van de reparatiekosten (prijs van reserveonderdelen), de beschikbaarheid van reserveonderdelen en de voorwaarden voor softwareondersteuning.

4.1.6. Voor het EESC gaat een ambitieus consumentenvoorlichtingsbeleid verder dan herstelbaarheid. De verwachtingen van de consument hebben vooral betrekking op de levensduur van producten, en niet op de repareerbaarheid ervan. Het EESC heeft zich hierover al eerder uitgesproken ( 8 ) . De EU moet een eenvoudige indicator ontwikkelen die informatie geeft over de duurzaamheid van een product, met inbegrip van de repareerbaarheid, maar ook de robuustheid en de mogelijkheid tot upgraden van producten. Dit zal indirect de herindustrialisering in Europa ten goede komen. Dit beginsel, dat uiteraard met de belanghebbenden moet worden besproken wat de toepassing ervan betreft en dat progressief moet zijn, moet in de voorstellen van de Commissie worden opgenomen; zo niet, dan kan een belangrijke verwachting van de consument worden veronachtzaamd.

4.1.7. Er moet meer werk worden gemaakt van garanties om de voorlichting aan de consument te verbeteren. In de eerste plaats moet de Europese Commissie een eenvoudig beginsel bekrachtigen: het bestaan en de duur van de conformiteitsgarantie (Richtlijn (EU) 2019/771 van het Europees Parlement en de Raad ( 9 ) ) moeten overal worden aangegeven, in fysieke winkels of online, voor alle betrokken goederen. De prioriteit moet immers liggen bij de handhaving van de bestaande wetgeving alvorens nieuwe rechten toe te voegen.

4.1.8. Het verheugt het EESC dat rekening is gehouden met de moeilijkheden die consumenten kunnen ondervinden bij het onderscheiden van commerciële en wettelijke garanties. Het is dan ook een goede zaak dat de Commissie ervoor zorgt dat deze commerciële garanties geen verwarring scheppen.

4.1.9. Om de positieve gevolgen voor de bescherming van het milieu te vergroten, zou de garantie reparatie van beschadigde goederen kunnen promoten en niet de vervanging ervan door nieuwe. De EU kan bevorderen dat reparatie voorrang heeft op vervanging in geval van een defect, door reparatie voor de consument gemakkelijker, sneller en meer voor de hand liggend te maken.

4.1.10. In samenhang met deze bepalingen kan de bewustmaking van de burgers in nog sterkere mate bijdragen tot deze verschuiving in de consumptie. Daarom moeten campagnes over de juiste reflexen voor een verantwoorde consumptie (informatie, tweedehands, reparatie, onderhoud van producten) worden bevorderd, of zelfs geïnitieerd door de EU, met name met de steun van maatschappelijke organisaties, die in dit voorstel een essentiële rol kunnen spelen.

4.2. Aanscherping van de bepalingen door verder te gaan dan de verplichting om informatie te verstrekken

4.2.1. Door alleen het ontbreken van informatie te bestraffen, zou de Europese Unie de weg vrijmaken voor legalisering van deze praktijken, die niettemin onverenigbaar zijn met de bescherming van consument en milieu. De EU kan niet alleen het ontbreken van informatie over een techniek om de levensduur van een product te beperken, verbieden; zij moet de praktijk als zodanig verbieden. Met andere woorden: het zou onbegrijpelijk zijn als de EU het signaal geeft dat geplande veroudering is toegestaan, zolang deze gepaard gaat met consumentenvoorlichting. De bepaling moet van dien aard zijn dat zij een duidelijk signaal aan de fabrikanten geeft dat producten in Europa niet zo ontworpen mogen zijn dat zij voortijdig defect raken.

4.2.2. Evenzo houden de andere formuleringen van de richtlijn het risico in dat de consument onvoldoende wordt beschermd. Het volstaat niet om de fabrikant te verplichten de consument ervan in kennis te stellen dat een product niet kan worden gerepareerd. De opzettelijke onherstelbaarheid van het product moet als zodanig worden verboden.

4.2.3. Zoals het EESC en de Europese Commissie weten, zijn software-updates vaak afkomstig van geheugen- en stroomverslindende software die de levensduur van aangesloten apparaten verkort. De wetgeving moet de fabrikant niet alleen verplichten de consument te informeren over de nadelige gevolgen van een update. Ook hier is het gemakkelijk voor te stellen hoe deze informatie kan worden verborgen te midden van een stortvloed aan positieve informatie over deze update, waardoor de consument ze aanvaardt.

4.3. Het reguleren en bestraffen van praktijken die de mondigheid van de consument beperken

4.3.1. Zoals de Commissie terecht opmerkt, vormt greenwashing een van de belangrijkste hinderpalen voor het informeren van de consument over de groene transitie. In de ontwerprichtlijn wordt terecht opgemerkt dat algemene milieuclaims die niet meetbaar en aantoonbaar zijn, moeten worden bestraft.

4.3.2. Het EESC is tevreden over het verbod op het aanbrengen van duurzaamheidskeurmerken die niet onder een officiële certificeringsregeling vallen. De geleidelijke en gecoördineerde ontwikkeling van een Europese index, die in dit advies wordt voorgesteld, kan aan deze behoefte tegemoetkomen.

4.3.3. Andere milieuclaims ondermijnen vaak goede consumentenvoorlichting. Het is legitiem om het gebruik van beweringen over milieuprestaties te verbieden wanneer deze slechts betrekking hebben op een productkenmerk of louter de toepassing van wettelijke verplichtingen of gangbare praktijken zijn.

4.3.4. Verantwoorde consumptie bevorderen betekent ook: de keurmerken versterken die serieuze milieumaatregelen certificeren. In die zin wordt, ondanks de vooruitgang die is geboekt, de Europese milieukeur nog steeds te weinig gebruikt. Er moet steun worden overwogen om de toegankelijkheid van dit label te vergroten en er moet een passende communicatiecampagne worden opgezet.

4.3.5. Een logisch gevolg van deze elementen is dat de beginselen van duurzame ontwikkeling beter in het wettelijke kader voor reclame moeten worden geïntegreerd, met inbegrip van een solide kader voor reclame voor de meest vervuilende producten, hetgeen strookt met het recente EESC-advies over dit onderwerp ( 10 )

4.3.6. In dezelfde geest moet reclame niet alleen afzien van milieuclaims over een product in zijn geheel wanneer het slechts bepaalde elementen ervan betreft. Evenzo moet worden voorkomen dat ongegronde beweringen worden gedaan, zoals maar al te vaak gebeurt in verband met koolstofneutraliteit, en dat wordt verwezen naar gedrag dat strijdig is met de bescherming van het milieu en het behoud van de natuurlijke hulpbronnen. Bovendien moet in reclame elke voorstelling worden vermeden die praktijken of ideeën bagatelliseert of bevordert die in strijd zijn met de doelstellingen van duurzame ontwikkeling.

4.3.7. Om vroegtijdig te kunnen waarschuwen voor misleidende handelspraktijken is het vaak nodig te beschikken over informatie van de fabrikanten zelf. Vandaag de dag zijn er maar weinig klokkenluiders op dit gebied, vanwege de angst voor represailles. De in Richtlijn (EU) 2019/1937 van het Europees Parlement en de Raad ( 11 ) vermelde klokkenluidersprocedure moet op zulke personen van toepassing zijn.

Al deze bepalingen zullen slechts ten volle effect sorteren indien zij worden gecoördineerd met de economische actoren, die zowel de grote als de kleine en middelgrote ondernemingen vertegenwoordigen, alsook met de sociale partners, de consumentenverenigingen en, meer in het algemeen, het maatschappelijk middenveld. Het EESC beschouwt dit als een cruciaal beleidsterrein, omdat het een concurrerend marktmodel bevestigt dat is aangepast aan de milieu-uitdagingen, gericht is op de consumenten en het concurrentievermogen van de Europese economische actoren en dat verenigbaar is met de uitdagingen van Europese strategische autonomie.

Brussel, 14 juli 2022. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Christa SCHWENG

(1) Richtlijn 2005/29/EG van het Europees Parlement en de Raad van 11 mei 2005 betreffende oneerlijke handelspraktijken van ondernemingen jegens consumenten op de interne markt en tot wijziging van Richtlijn 84/450/EEG van de Raad, Richtlijnen 97/7/EG, 98/27/EG en 2002/65/EG van het Europees Parlement en de Raad en van Verordening (EG) nr. 2006/2004 van het Europees Parlement en de Raad (“Richtlijn oneerlijke handelspraktijken”) (PB L 149 van 11.6.2005, blz. 22).

(2) Richtlijn 2011/83/EU van het Europees Parlement en de Raad van 25 oktober 2011 betreffende consumentenrechten, tot wijziging van Richtlijn 93/13/EEG van de Raad en van Richtlijn 1999/44/EG van het Europees Parlement en de Raad en tot intrekking van Richtlijn 85/577/EEG en van Richtlijn 97/7/EG van het Europees Parlement en de Raad (PB L 304 van 22.11.2011, blz. 64).

(3) COM(2020) 696 final van 13 november 2020.

(4) COM(2020) 98 final van 11 maart 2020.

(5) COM(2019) 640 final van 11 december 2019.

(6) Europese Commissie, Consumer market study on the functioning of legal and commercial guarantees for consumers in the EU (marktstudie consumenten over de werking van wettelijke en commerciële garanties voor consumenten in de EU), 2015. Studie ter ondersteuning van de effectbeoordeling van de Europese Commissie: Study on Empowering Consumers Towards the Green Transition, juli 2021. Commercial warranties: are they worth the money? ECC-Net, april 2019.

(7) Europese Commissie, Behavioural Study on Consumers’ engagement in the circular economy, 2018, blz. 81.

(8) PB C 67 van 6.3.2014, blz. 23.

(9) Richtlijn (EU) 2019/771 van het Europees Parlement en de Raad van 20 mei 2019 betreffende bepaalde aspecten van overeenkomsten voor de verkoop van goederen, tot wijziging van Verordening (EU) 2017/2394 en Richtlijn 2009/22/EG, en tot intrekking van Richtlijn 1999/44/EG (PB L 136 van 22.5.2019, blz. 28).

(10) PB C 105 van 4.3.2022, blz. 6.

(11) Richtlijn (EU) 2019/1937 van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2019 inzake de bescherming van personen die inbreuken op het Unierecht melden (PB L 305 van 26.11.2019, blz. 17).