COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 16.04.1997 
COM(97) 149 def. 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE 
ACTIVITEITEN VAN DE EU OP HET GEBIED 
VAN ONDERZOEK EN TECHNOLOGISCHE 
ONTWIKKELING 
REACTIE VAN DE COMMISSIE OP DE 
AANBEVELINGEN VAN DE 
ONAFHANKELIJKE EXTERNE EVALUATIES 
VAN DE WERKZAAMHEDEN GEDURENDE 
DE AFGELOPEN VIJF JAAR OP DE GEBIEDEN 
DIE VALLEN ONDER 
DE SPECIFIEKE PROGRAMMA'S 
EN DE GCO-INSTITUTEN 
UÏT HOOFDE VAN HET VIERDE KADERPROGRAMMA 
EN 
HET EURATOM-KADERPROGRAMMA 

INLEIDING 
De Commissie is de panels van onafhankelijke, externe deskundigen erkentelijk voor hun verslagen over 
de activiteiten van de afgelopen vijf jaar op het gebied van onderzoek en technologische ontwikkeling 
(OTO). De Commissie stelt het op prijs dat de comités zich zo hebben ingespannen om tot evenwichtige 
conclusies en waardevolle aanbevelingen te komen. 
Volgens de Beschikkingen van de Raad voor de specifieke programma's1 dienen 'onafhankelijke 
deskundigen een externe evaluatie te verrichten van de werkzaamheden die in de loop van de vijf aan deze 
evaluatie voorafgaande jaren zijn uitgevoerd op de onder het programma vallende gebieden, en van het 
beheer van deze werkzaamheden in die periode'. Bij deze evaluaties is een nieuwe, gerationaliseerde 
benadering2 gevolgd die strookt met de wettelijke eisen, de adviezen van het CREST3 en de 
aanbevelingen van het Commissie-initiatief (SEM2000) om concrete stappen te nemen om optimale 
evaluatiepraktijken bij alle diensten van de Commissie te waarborgen4. 
In de tweede helft van 1996 hebben achttien panels van deskundigen de in de vijf voorafgaande jaren in 
het kader van de specifieke programma's van de EU geleverde OTO-inspanningen beoordeeld. Bovendien 
zijn er zeven onafhankelijke visitatiecommissies opgericht die de activiteiten van het Gemeenschappelijk 
Centrum voor Onderzoek (GCO) hebben beoordeeld, (d.w.z de deelneming van het GCO aan de 
specifieke programma's (en de eigen onderzoekprogramma's terwijl ook een hooggeplaatst adviseur is 
aangesteld om een algemene evaluatie van de verslagen van de visitatiecommissies te verrichten en 
daarvan een synthese te maken. Een andere groep werd gevraagd een algemeen oordeel te geven over alle 
communautaire OTO-activiteiten van de afgelopen vijfjaar (EG- en Euratom-programma's). In totaal zijn 
er circa 170 hooggeplaatste onafhankelijke deskundigen betrokken geweest bij deze evaluatie, waarbij 
rekening is gehouden met de eindbeoordeling van de programma's van het derde kaderprogramma, 
hetgeen geresulteerd heeft in achttien verslagen over specifieke programma's, zeven verslagen over de 
GCO-instituten en één algemeen GCO-verslag, en een algemeen verslag over het kaderprogramma. 
In deze mededeling reageert de Commissie op de voornaamste aanbevelingen van de verslagen over de 
specifieke programma's. Deze aanbevelingen zijn volledigheidshalve samengevat in dit document. De 
conclusies en aanbevelingen in de samenvattingen geven de mening weer van de panels van externe 
deskundigen en komen geheel voor hun rekening. (Aan elk specifiek programma is een afzonderlijk 
hoofdstuk gewijd, dat uit drie delen bestaat: I. Samenvatting, II. Reactie van de Commissie, en III. 
Evaluatiepanel. Het hoofdstuk over het GCO bevat de algemene evaluatie en het syntheseverslag en de 
lijst van deskundigen die de evaluatie van de zeven instituten hebben uitgevoerd.) 
De Commissie heeft in het bijzonder kennis genomen van de opmerking van de panels van deskundigen 
over het beheer en de procedures van de OTO-programma's en zal, waar nodig, maatregelen voorstelen. 
De volledige evaluatieverslagen over de specifieke programma's worden afzonderlijk gepubliceerd. Over 
de resultaten van de GCO-evaluaties en het commentaar van de Raad van Beheer volgt nog een 
afzonderlijke mededeling. 
Ook de algemene evaluatie en de reactie van de Commissie daarop worden afzonderlijk medegedeeld. 
Beschikkingen van de Raad: 94/X0I/KG van 23.11.1W4; 94/572/EG van 27.7.1994; 94/X02/UG van 23.11.1W4; «M/571/lid van 
27.7.1W4; l)4/H03/EG van 23.11.1W4; 94/911/EG van 15.12.1W4; 94/X04/I-G van 23.11.1W4; 94/912/EG van I5.12.1W4; 
94/913/EG van 15.12.1W4: 94/X05/EG van 23.11.1994; 94/806/EG van 23.11.1994: 94/914/liG van 15.12.1994; 94/915/EG van 
15.12.1994; 94/807/EG van 23.11.1W4; 94/917/EG van 15.12.1W4; 94/916/EG van 15.12.1994; 94/920/Euratom van 15.12.1994; 
94/799/Euratom van 8.12.1994; e_u de door het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek ten uitvoer gelegde Beschikkingen van de 
Raad: 94/918/EG van 15.12.1W4; 94/919/Euratom van 15.12.1994. 
2COM(96)22()der.. 22.5.1996. 
CREST-advies aan de Raad en de Commissie inzake de toezicht- en beoordelingsprocedures voor communautaire 
onderzoekprogramma's. 
Mededeling van Commissarissen l.iikanen en Gradin in overleg met de Voorzitter. SliC(9ft)h59/5. 29.4. |99(». 
Voor het (K'O wordt in de desbetreffende artikelen van de beschikkingen geen reactie van tic < icineenschap op hel 
desknndigenvcrslag geëist. 

INHOUD 
1. Telematicatoepassingen 7 
2. Geavanceerde communicatietechnologieën en -diensten 21 
3. Informatietechnologie 29 
4. Industrie- en materiaaltechnologie 47 
5. Normalisatie, metingen en proeven 59 
6. Milieu en klimaat 67 
7. Mariene wetenschappen en technologieën 79 
8. Biotechnologie 89 
9. Medische biologie en gezondheid 99 
10. Landbouw en visserij, waaronder agro-industrie lil 
11. Niet-nucleaire energie 119 
12. Vervoer 127 
13. Gericht sociaal-economisch onderzoek 133 
14. Samenwerking met derde landen 143 
15. Verspreiding en exploitatie van resultaten (Innovatie) 155 
16. Stimulering van opleiding en mobiliteit van onderzoekers 165 
17. Veiligheid van kernsplijting 171 
18. Beheerste thermonucleaire fusie 179 
19. Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (GCO) 187 
Bijlagen: Opdracht van de vijfjaarlijkse evaluatie 203 
• Bijlage 1 : Specifieke programma's 
• Bijlage 2: GCO-instituten 

VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 
TELEMATICATOEPASSINGEN ï. 
7 

I. SAMENVATTING 
VOORNAAMSTE CONCLUSIES 
1. De ICT-programmastructuur. Aanbeveling om één programma voor informatie- en 
communicatietechnologieën (ICT) op te zetten met een belangrijk onderdeel 'toepassingssystemen'. 
Dit moet voortbouwen op het programma 'Telematicatoepassingen' en de succesvolle kenmerken daarvan 
overnemen, met name de grote betrokkenheid van gebruikers bij de ontwikkeling en validatie van reële 
systemen. 
2. Visie en strategisch denken. Bij de uitvoering van het programma is meer visie en strategisch 
denken vereist, opdat de beperkte middelen worden geconcentreerd op die gebieden waar 
ontwikkelingswerk het meest doeltreffend kan zijn. De banden met de beleidsorganen van de 
Commissie moeten worden versterkt. 
3. De structuur van het onderdeel Toepassingssystemen. Sinds het telematicaprogramma in juni 
1991 is gestart, is de wereld van de multimedia-telematica en van netwerken ingrijpend veranderd, en de 
evolutie zet zich op dit gebied in versneld tempo door. De overgang van het vierde naar het vijfde 
kaderprogramma biedt de gelegenheid om het onderdeel toepassingen van het programma opnieuw te 
bekijken in het licht van deze technologische, maatschappelijke en marktontwikkelingen. Wat de 
toepassingsprojecten betreft, moet de aandacht vooral gaan naar de ontluikende sectoren van nieuwe 
Telematicatoepassingen en naar die toepassingen waar de economische of maatschappelijke belangen 
uitzonderlijk groot zijn, zoals bij nieuwe ontwikkelingen of bij het onderdeel informatieleveranciers 
van de Informatiemaatschappij. 
4. De inhoud van het onderdeel Toepassingssystemen. Naast per sector georganiseerde 
uitnodigingen tot het indienen van voorstellen voor toepassingsprojecten moet er een afzonderlijke 
reeks uitnodigingen worden gepubliceerd met het specifieke doel geïntegreerde systemen tot stand 
brengen waarin twee of meer verschillende toepassingen worden gecombineerd en de grenzen tussen 
de sectoren worden geslecht. Teneinde de impact van het programma te vergroten, zou in alle sectoren 
van het programma Toepassingen veel werk moeten worden gemaakt van de opbouw van de 
materiële en intellectuele infrastructuur, met inbegrip van de vereiste normalisatie, en van de 
totstandbrenging van platforms waarop verschillende afzonderlijke toepassingsprojecten kunnen 
worden geënt. Aan dergelijke werkzaamheden moet in het gehele programma voorrang worden 
gegeven. 
5. Administratie, enz. De 'bureaucratie' die rond dit en andere kaderprogramma's is gegroeid, heeft 
allengs een dergelijke omvang gekregen dat onmisbare bedrijven en overheidsinstanties weigeren nog 
langer mee te werken en dat het onverantwoord wordt om kleine bedrijven met een groot groeipotentieel, 
alsmede de nieuwe potentiële partners die we het liefst willen aantrekken, bij het programma te betrekken. 
Er moeten meer bevoegdheden worden gedelegeerd en de nodeloze papierproductie moet worden 
teruggeschroefd. De deelnemers aan het programma zijn van mening dat het eigenlijke projectwerk wordt 
afgeremd ten gevolge van een niet aflatende stroom van secundaire opdrachten, liet komt de deelnemers 
voor dat in het vierde kaderprogramma het aantal maatregelen en projecten (op zowel sector- als 
programmaniveau) ter ondersteuning van het gehele programma nogmaals aanzienlijk is toegenomen. De 
projectteams moeten hieraan veel tijd besteden en achten het weinig waarschijnlijk dat dit door extra 
voordelen wordt gecompenseerd. In deze overhead-projecten moet worden gesnoeid en nieuwe 
projecten van die aard mogen slechts op verzoek van de deelnemers aan toepassingsprojecten 
worden opgezet. 
INLEIDING 
1. Opdracht van het Telematica-evaluatiepanel 
Het Telematica-evaluatiepanel werd begin 1996 opgericht om de OTO-activiteiten op telematicagebied (dat 
wil zeggen op het gebied van de toepassingen van informatica- en/of communicatietechnologieën) te 
evalueren voor de periode 1991 tot begin 1996. De evaluatieopdracht van het panel bestrijkt dus een 
periode van 5 jaar en omvat daarbij zowel de eindbeoordeling van het telematicaprogramma onder het 
derde kaderprogramma als de beoordeling van dat programma gedurende de tweede helft van het vierde 
kaderprogramma. Gezien de complexiteit en het zeer ruime toepassingsgebied van het programma 
Telematicatoepassingen bestaat het evaluatiepanel uit 13 leden. Het panel heeft gesproken met 
leidinggevende stafleden en anderen die bij de uitvoering van het programma betrokken waren, alsmede 
met deelnemers aan afzonderlijke projecten. De leden van het panel werkten in subgroepen die de 
werkzaamheden in de verschillende afzonderlijke sectoren hebben bekeken. Aan alle belangrijke 
deelnemers aan projecten van het derde kaderprogramma werden vragenlijsten toegestuurd (1860) alsmede 
aan de coördinatoren van op dat tijdstip reeds goedgekeurde projecten van het vierde kaderprogramma 
(370). 
2. Het programma Telematicatoepassingen - overzicht 
Het programma Telematicatoepassingen is voorafgegaan door drie verkennende activiteiten die in 1989 
zijn gestart als onderdeel van het tweede kaderprogramma. In het derde kaderprogramma werd het een 
volwaardig onderdeel, bestaande uit 7 sectoren en steunend op een begroting van 430 miljoen ecu. In het 
vierde kaderprogramma werden 4 nieuwe sectoren toegevoegd en werd de begroting tot een bedrag van 
912 miljoen ecu opgetrokken. In het kader van het derde kaderprogramma werden 312 projecten 
gefinancierd. Onder het vierde kaderprogramma werden tot dusver 422 projecten gefinancierd. 
3. Structuur van het hoofd verslag 
Het hoofdverslag van het panel bestaat uit: de hiervóór gegeven voornaamste conclusies, een samenvatting 
in de vorm van een bespreking van de bevindingen van het panel, een hoofdstuk met de belangrijkste 
conclusies en aanbevelingen van het panel en tenslotte een reeks conclusies en aanbevelingen voor elk van 
de 12 sectoren van het programma. De hoofdverslagen over de verschillende afzonderlijke sectoren zijn in 
een bijlage opgenomen. Andere bijlagen hebben betrekking op de analyse van de vragenlijsten en op de 
project- en financieringsgegevens. Dit samenvattende rapport is gebaseerd op het discussiehoofdstuk van 
het hoofdverslag. De lezer wordt ten stelligste aangeraden het hoofdverslag te lezen, teneinde de 
conclusies en de daarop gebaseerde aanbevelingen, die om redenen van plaatsgebrek niet in dit 
samenvattende rapport zijn opgenomen, goed te kunnen beoordelen. 
BESPREKING VAN DE VOORNAAMSTE BEVINDINGEN 
1. De resultaten 
Het programma Telematicatoepassingen is met name gericht op voor specifieke categorieën gebruikers 
bedoelde toepassingen van de informatie- en communicatietechnologie, waarbij voor hel vinden van 
oplossingen gebruik wordt gemaakt van systemen uit de nieuwe netwerk- en multimediawereld. Tussen hel 
derde en het vierde kaderprogramma is er een belangrijke evolutie geweest wat de betrokkenheid van de 
eindgebruiker bij het programma betreft. Echte eindgebruikers kunnen de systeemaanpak en de 
gebruikersinterfaces valideren, terwijl producenten en gebruikersverenigingen de uit het project 
voortkomende toepassingen van O&O-resultaten kunnen controleren of tenminste beïnvloeden. Het panel 
heeft kunnen constateren dat de meeste projecten van het programma goed zijn afgestemd op de 
daadwerkelijke problemen. Met name in het vierde kaderprogramma zijn de gebruikers nauw betrokken 
bij het opstellen van de werkplannen, de evaluatie van de ingezonden voorstellen en de uitvoering van 
10 
goedgekeurde projecten. Dit moet worden toegejuicht. De zogenaamde 'Tien geboden' van het 
programma blijken een uitstekend instrument te zijn om in het gehele programma gewenste trends te 
bevorderen, meer in het bijzonder de grotere betrokkenheid van gebruikers. Het is nog te vroeg om reeds 
over bewijzen te beschikken dat hierdoor de kans op succes van projecten wordt verhoogd. Er zijn echter 
goede redenen om ervan uit te gaan dat de betrokkenheid van de gebruikers bij het programma de 
ontwikkeling en verspreiding van Telematicatoepassingen zal versnellen. 
Een van de grote resultaten van vorige generaties door de Commissie opgezette programma's, zoals 
ESPRIT en RACE, is dat Europese onderzoekers uit de academische en industriële wereld hebben leren 
samenwerken door eikaars werk via deze programma's te leren kennen. Vandaag vervult het programma 
Telematicatoepassingen een pioniersrol bij het samenbrengen van de Europese gebruikers. Dit zou wel 
eens de grote bijdrage van het programma Telematicatoepassingen kunnen blijken te zijn. Grotere 
coherentie bij de gebruikers, de ICT-klanten in Europa, zal leiden tot sneller reagerende en beter 
geïnformeerde markten, iets waar alle betrokken partijen van zullen profiteren. 
2. Een gewijzigde omgeving 
Het programma Telematicatoepassingen loopt nu ongeveer 5 jaar. De explosieve groei van het Internet en 
het toenemende besef van het enorme belang van de telematicatechnologie hebben de wereld van de 
Telematicatoepassingen in deze periode ingrijpend veranderd. Multimediatoepassingen zijn nu een 
alledaagse zaak geworden. De prijzen van computerhardware en de kosten van het huren van bandbreedte 
zijn dramatisch gedaald en zullen naar verwachting blijven dalen. De penetratie van multimediatelematica 
is vanzelfsprekend nog zeer beperkt. De uitdaging is nu om zowel de efficiënte toepassing van dergelijke 
systemen te versnellen, met name daar waar zij nog niet ver op de markt zijn doorgedrongen, als het 
gebruik van nieuwe geïntegreerde toepassingen te bevorderen. 
3. Hoog tijd om de toestand opnieuw te bekijken 
In het licht van de dramatische ontwikkelingen op de telematicamarkt, oogt het programma 
Telematicatoepassingen hier en daar enigszins vermoeid. Zonder afbreuk te willen doen aan de zeer 
specifieke en positieve kenmerken van een programma dat zich toespitst op reële toepassingen met een 
grote betrokkenheid van de gebruikers, moeten de beperkte middelen op zo'n wijze worden gebruikt 
dat het positief effect wordt gemaximaliseerd en dat die gebieden worden geselecteerd waar de noden 
het hoogst zijn en waar de marktpenetratie het best kan worden versneld. In wat nu een wereldmarkt 
is geworden, kan alleen kwaliteit tot succes leiden. Bij de projecten moeten dus die Europese 
instituten/bedrijven worden betrokken die het best in staat zijn om kwaliteitswerk te leveren. Het 
programma zal hier en daar moeten worden geherstructureerd, teneinde de huidige oriëntatie van 
concentratie op toepassingsprojecten aan te vullen met nieuwe krachtlijnen, namelijk het bevorderen 
van de verspreiding en integratie van telematica en het ontwikkelen van een multimediatelematica. 
3.1 Een kans voor Europa. De opkomst van de multimédia-industrie biedt de zakenwereld de twee 
komende decennia een aantal unieke kansen. Niemand weet echter goed hoe die futuristische industrie zich 
precies zal ontwikkelen. In een dergelijke onzekere situatie zullen spelers die een duidelijke strategie 
ontwikkelen om de geboden kansen te grijpen en de risico's aan te pakken, vorm geven aan de 
toekomstige industriële evolutie. Aangezien de marktpenetratie in Europa momenteel veel kleiner is dan in 
de Verenigde Staten, hebben wij een unieke kans om hier een sterke, ontluikende markt voor nieuwe 
toepassingen te ontwikkelen op basis waarvan een wereldwijd marktsucces kan worden uitgebouwd. Het 
programma Telematicatoepassingen moet opnieuw worden bekeken om deze unieke kans te 
benutten. 
3.2 Infrastructuur, normen en platforms. Het is belangrijk dat de infrastructuur tot stand wordt 
gebracht die noodzakelijk is opdat de huidige marktexpansie zich op efficiënte en ongehinderde wijze kan 
doorzetten. Wanneer men over infrastructuur spreekt, denkt men aan normen in de breedste zin van het 
woord, zowel kwaliteits- en prestatienormen als specificaties. Om te voorkomen dat een beperkt aantal 
spelers 'de facto'--normen kunnen opleggen, moet de ontwikkeling van open normen worden 
aangemoedigd. In het gehele programma moet meer aandacht worden besteed aan de ontwikkeling 
van de fysieke en intellectuele infrastructuur. Op voorwaarde dat in de projecten een goed evenwicht 
wordt gevonden tussen normalisatie-, infrastructurele en toepassingsactiviteiten, schept de aanwezigheid 
van zoveel eindgebruikers in het programma een unieke kans om bovenbedoelde infrastructuur op 
efficiënte wijze tot stand te brengen. Er is een duidelijke trend om over te stappen van op maat gesneden 
systemen naar algemene platformsystemen die voor een hele klasse van toepassingen kunnen worden 
gebruikt. Er moeten manieren worden gevonden om de ontwikkeling en het gebruik van dergelijke 
platforms te bevorderen. Er bestaat zo'n grote behoefte aan steun voor de uitwerking en 
ontwikkeling van normen, infrastructuur en platforms, waardoor het effect van de afzonderlijke 
projecten kan worden verveelvoudigd, dat moet worden overwogen financiering voor elk project 
gedeeltelijk te laten afhangen van een bijdrage van het project aan dergelijke werkzaamheden. 
3.3 Nieuwe systemen voor de eindgebruiker. Wereldwijd werken bedrijven aan nieuwe, eenvoudige 
systemen om de toegang tot multimediatoepassingen te vergemakkelijken. Met dergelijke 
'informatie'-systemen moet het mogelijk worden de nog niet geïnformatiseerde massa's in het 
informatietijdperk binnen te loodsen. Nieuwe informatiesystemen banen de weg voor nieuwe diensten en 
ontspanningsactiviteiten. Er zullen succesvolle informatiesystemen op de markt komen in alle smaken en 
geuren, maar software zal er altijd een sleutelrol in spelen. In het nieuwe programma moeten er 
manieren worden gevonden om de ontwikkeling en het gebruik van dergelijke systemen te 
stimuleren. 
3.4 Grotere concentratie en integratie van toepassingen. De praktijk wijst uit dat in het programma 
op flexibele wijze nieuwe sectoren voor nieuwe gebruikersgroepen worden geïntegreerd. Dit heeft ertoe 
geleid dat het aantal onder het programma vallende sectoren tot 12 is aangegroeid. Deze toename van het 
aantal sectoren heeft geleid tot een proliferatie van sectorale adviescomités, werkgroepen voor het 
opstellen van werkplannen en uitnodigingen tot het indienen van voorstellen. Hoewel het passend blijft 
om het gedeelte Toepassingen van het programma grotendeels op basis van sectoren met telkens hun 
eigen doelgroep te organiseren, is de tijd aangebroken om de beperkte middelen meer te 
concentreren op: 1) toepassingen in die sectoren waar de marktpenetratie momenteel nog erg laag is, 
alsmede in die sectoren waar de economische en maatschappelijke voordelen uitzonderlijk groot zijn, 
en 2) de integratie van toepassingen voor afzonderlijke doelgroepen tot gemeenschappelijke systemen 
met een groot aantal toepassingen en gebruikers. Daartoe zullen naar alle waarschijnlijkheid speciale 
uitnodigingen tot het indienen van voorstellen moeten worden opgesteld, zoals de oorspronkelijk voor 
december 1996 geplande uitnodiging inzake 'geïntegreerde toepassingen'. Belangrijker nog dan het 
voorgaande is: 3) de ontwikkeling van normen, infrastructuur en platforms waardoor de 
marktontwikkeling zich via een gemeenschappelijke aanpak in versneld tempo kan doorzetten. 
3.5 Visie en strategisch denken. Op alle niveaus van het programma bestaat de behoefte aan een 
zich voortdurend aanpassende visie en strategisch denken. Daardoor moet worden gewaarborgd dat 
de snel evoluerende buitenwereld nooit uit het oog wordt verloren zodat de beperkte middelen naar 
die gebieden kunnen worden geleid waar ze het meest voordeel kunnen opleveren. Dit zal nauwe 
samenwerking met de beleidsorganen van de Commissie vergen. 
4. Het ICT-programma als geheel 
4.1 Eén ICT-programma. Jarenlang was er sprake van enige wrijving tussen de drie ICT-
programma's. Wanneer er een goede samenwerking is, hoeft dit geen groot probleem te zijn. De 
afgelopen jaren blijkt met name de samenwerking tussen het Telematica- en het ESPRIT-programma erop 
vooruit te zijn gegaan. De argumenten om tot één ICT-programma te komen blijven echter onverminderd 
gelden, namelijk: 1) er is noodzakelijkerwijs veel interactie tussen ontwikkelingswerk op het gebied van de 
onderliggende fundamentele technologie en het werk aan systemen en toepassingen, terwijl lacunes moeten 
worden vermeden ... Voor sommige onderdelen van een bepaald ontwerp moet vaak nog veel 
fundamenteel werk worden verricht. Een sterke onderlinge wisselwerking en een onophoudelijke 
verschuiving van de grenzen zijn dus onvermijdelijk; 2) er dient te worden vermeden dat karitüdaten, met 
12 
name nieuwe deelnemers, in verwarring raken over welk programma voor hen het meest geschikt is en 
meer nog dat zij een aantal mensen van de programmaleiding tegen een andere groep kunnen uitspelen. 
Om coherentie, duidelijkheid van visie en daadkracht te kunnen waarborgen, heeft één ICT-programma 
één dynamische, charismatische en goed geïnformeerde programmaleiding nodig. 
4.2 Eén beheerstructuur. Voor het vijfde kaderprogramma moet één beheerstructuur worden 
opgericht. De talrijke comités van overheidsambtenaren of aangewezen vertegenwoordigers spelen een 
belangrijke rol bij het informeren van de relevante diensten van de nationale regeringen. Dit is vooral op 
het gebied van toepassingen van groot belang. Dankzij een grotere coherentie tussen de deelgebieden 
kunnen de administratieve procedures worden verbeterd. De verleiding om nodeloos gestandaardiseerde 
procedures op te leggen, moet het hoofd worden geboden. Bij het vaststellen van de details van de 
structuur moet goed worden afgestemd wat de voornaamste doelgroep is die relevante toepassingen voor 
dat deel van het programma zal maken. De deelgebieden van het programma kunnen dus zijn: 
1) Onderzoek op lange termijn. Dat is in wezen de vroegere categorie 'fundamenteel onderzoek', 
maar aangevuld met een aantal gebieden die voor toepassingen belangrijk zijn. De doelgroep voor dit 
deelgebied bestaat uit vooraanstaande, op fundamenteel onderzoek gerichte ICT-onderzoekers uit de 
academische en bedrijfswereld. De behoefte aan onderzoek op lange termijn blijft onverminderd bestaan 
omdat de steun van delen van de openbare en particuliere sector in Europa terugloopt. 
2) Werk met het oog op toepasselijke basistechnologieën. Dit betreft in essentie de ESPRIT- en 
ACTS-programma's die als doelgroep in de eerste plaats de ICT-industrie hebben, maar zonder de meer 
op de eindgebruikers (doelgroepen die niet de ICT-industrie zelf zijn) gerichte werkzaamheden daarvan. 
Dit deelgebied omvat dus de activiteiten met het oog op de ontwikkeling van onderdelen en subsystemen. 
3) Ontwikkeling van toepassingssysternen. Hieronder vallen de op de eindgebruikers gerichte 
werkzaamheden, voor duidelijke doelgroepen buiten de ICT-industrie zelf; het telematicagebied samen met 
de op gebruikers afgestemde gebieden van andere programma's. De onder dit deelgebied vallende 
werkzaamheden zijn werkzaamheden met het oog op systeemintegratie en -beproeving. 
5. Structuur van het onderdeel Toepassingssystemen van het programma 
5.1 De noodzaak van een substructuur. De substructuur voor het gebied Toepassingssystemen 
moet worden gebaseerd op de natuurlijke gebruikersdoelgroepen. De ontwikkeling van 
sectoroverschrijdende en geïntegreerde systemen moet worden gestimuleerd. Aangezien openbare 
instanties kunnen worden geprivatiseerd, is het niet wenselijk een onderscheid te maken tussen 
toepassingen voor openbaar en particulier gebruik. Het verschil tussen beide is niet groter dan dat tussen 
bepaalde doelgroepen in de sector van de particuliere gebruikers. 
5.2 Vermindering van het aantal sectoren. Als er te veel sectoren zijn, schept dat verwarring bij 
nieuwe aanvragers. Een project dat de grenzen van een sector aftast, zal waarschijnlijk minder snel door 
een selectieteam worden gekozen, dan een project dat pal in het centrum van het werkplan van een sector 
ligt. Toch kunnen er redenen zijn om een project dat betrekking heeft op meer dan één toepassingsgebied 
voor steun te selecteren. Alles in aanmerking genomen is het waarschijnlijk beter de sectoren met 
gebruikers die een grote gemeenschappelijke belangstelling delen, te handhaven dan alle grenzen op te 
heffen en één groot allesomvattend continuüm in het leven te roepen. Er moeien echter ook uitnodigingen 
worden gelanceerd die bedoeld zijn om de grenzen lussen sectoren Ie overstijgen. Met comité beveel! aan 
bestaande sectoren samen te voegen wanneer dit gezien de convergentie van de desbetreffende 
doelgroepen zinvol is, maar hierbij niet te ver te gaan. Als uitgangspunt moet steeds de zclfdcfinitic 
van de doelgroepen worden genomen. Een goed afgelijnd werkplan is het beste middel om het probleem 
van het te grote aantal inschrijvingen te overwinnen, op voorwaarde dat de instantie die het werkplan 
opstelt goed geïnformeerd is over de prioriteiten van de relevante doelgroep. Dit mechanisme moet ook 
worden gehanteerd bij de strategische marktevaluatie die met het oog op het opsporen van nieuwe 
doelgroepen voor het programma wordt uitgevoerd. 
13 
5.3 Samenwerking tussen sectoren. Om sectoroverschrijdende en geïntegreerde toepassingen te 
bevorderen, moeten maatregelen zoals speciale uitnodigingen voor het indienen van voorstellen worden 
opgezet. Het subprogramma Telematicatoepassingen kan dus op een bepaald tijdstip en bij een bepaalde 
uitnodiging worden opgevat als bestaande uit een aantal afzonderlijke sectoren, en op een ander tijdstip of 
bij een andere uitnodiging als een continuüm zonder grenzen. Het grootste deel van de beschikbare 
middelen moet nog steeds voor normale toepassingsprojecten in afzonderlijke sectoren worden 
gereserveerd, maar zo'n 10 à 20% van de middelen zou voor sectoroverschrijdende projecten moeten 
worden bestemd. 
6. De uitdagingen 
De uitdagingen voor het onderdeel Telematicatoepassingen van het ICT-programma in het kader van het 
vijfde kaderprogramma zijn dezelfde welke de programmabeheerders altijd op hun weg hebben ontmoet 
(zoals het vastleggen van prioriteiten en criteria, het evaluatieproces in een multinationale omgeving, het 
opbouwende en creatieve toezicht op de projectuitvoering en het bevorderen van de exploitatie van de 
resultaten via normalisatiewerkzaamheden). Er zijn echter ook een aantal nieuwe uitdagingen. Dat zijn 
onder meer: 
6.1 De betrokkenheid van de gebruikers. Een specifiek en succesvol kenmerk van het programma 
Telematicatoepassingen is dat de gebruikers er zo nauw bij zijn betrokken. Die betrokkenheid bij projecten 
verloopt echter niet rimpelloos: 
1) gebruikers hebben vaak weinig ervaring met deelname aan O&O-projecten en met de conventies 
van het 'peer review'-proces. Sommigen zijn meer vertrouwd met politieke methoden dan met de 
wetenschappelijke aanpak. Dat kan leiden tot politieke druk om de selectie van toepassingen te 
beïnvloeden, wat problemen veroorzaakt; 
2) evenmin is het gevaar denkbeeldig dat gebruikers zelf de onderzoektaak op zich nemen, wat het 
resultaat van het project kan verzwakken; 
3) gebruikers die al te veel invloed hebben op het opstellen van het werkplan en de selectie van 
projecten kunnen zich eventueel verzeten tegen de invoering van nieuwe technologieën en 
toekomstgerichte benaderingen; 
4) in proefprojecten zijn de gebruikers doorgaans grote organisaties die soms wensen dat een 
toepassing te veel wordt toegesneden op hun specifieke behoeften, wat tot overspecificatie en 
beperkte transporteerbaarheid leidt. 
In het hoofdverslag wordt een aantal manieren aangedragen om deze problemen zo veel mogelijk terug te 
dringen. 
6.2 Administratieve belasting 
1) In het proces. Het is onvermijdelijk dat programma's die met overheidsgeld worden gefinancierd, 
worden ingebed in een reglementering ter bescherming van dat geld. Die regulering is in de afgelopen 
jaren echter zo sterk aangegroeid dat zij het programma dreigt te verstikken. Een groot aantal particuliere 
ondernemingen is niet langer bereid deel te nemen. De kosten voor het indienen van voorstellen, de lange 
termijnen voor de goedkeuring van het project en de opstelling van contracten en het vrij beperkt aantal 
projectvoorstellen dat daadwerkelijk wordt geselecteerd, doen ondernemingen verkiezen om aan de 
voordelen van deelneming voorbij te gaan. Er moet meer worden gedelegeerd. 
2) In het project. Nadat een voorstel eindelijk is goedgekeurd en de contracten zijn ondertekend zodat 
met het werk kan worden begonnen, moeten de onderzoekers een groot deel van hun tijd besteden aan 
rapportering, overleg, enz. Leidinggevende ambtenaren van de Commissie voeren aan dat deze belasting 
in het vierde kaderprogramma enigszins is verlicht, maar de onderzoekers zelf lijken veeleer een 
14 
1. 
verzwaring van de last aan te voelen, wellicht als gevolg van de proliferatie van horizontale projecten. 
Deze extra belasting vormt een zware overhead omdat zij, zoals onvermijdelijk is, op de projectleiding 
berust. Er moeten maatregelen worden getroffen om deze overhead te verlichten. 
Kleine hoogtechnologische ondernemingen en nieuwe kandidaten voor deelname aan het programma 
zullen deze overhead naar alle waarschijnlijkheid onaanvaardbaar vinden. Kleine ondernemingen kunnen 
het zich niet veroorloven hun beperkt aantal hooggekwalificeerde personeelsleden de handen te binden met 
de overheadactiviteiten die hun gezien de huidige organisatie van programmaprojecten worden 
opgedrongen. Het is onverantwoord een dergelijke onderneming tot deelname aan te sporen. In het 
hoofdverslag wordt een aantal voorstellen gedaan om deze belangrijke uitdaging, de vermindering van de 
programmabureaucratie, te beantwoorden. Overigens dient te worden opgemerkt dat dit probleem zich 
niet uitsluitend in het programma Telematicatoepassingen voordoet. 
7. Betrekkingen met de desbetreffende DG's 
Het is ten zeerste wenselijk dat de relevante DG's een actieve belangstelling aan de dag leggen voor en 
nauw worden betrokken bij de werkzaamheden van een toepassingenprogramma. Voor bepaalde sectoren 
zijn speciale mechanismen uitgewerkt. Deze maatregelen zijn ten zeerste toe te juichen en dergelijke 
mechanismen moeten worden uitgewerkt voor alle sectoren waarvan de relevante DG's de 
onderzoekwerkzaamheden volgen. 
15 
II. REACTIE VAN DE COMMISSIE 
De Commissie juicht deze onafhankelijke evaluatie van de OTO-activiteiten op het gebied van algemene 
toepassingen van de informatie- en communicatietechnologie toe. Bij de sturing van de verdere 
technologische ontwikkeling in het kader van het vierde en vijfde kaderprogramma en de daarmee verband 
houdende initiatieven op het gebied van normalisatie en verspreiding, zal de Commissie met deze 
aanbevelingen rekening houden. 
Sinds de OTO-activiteiten op het gebied van telematica met het derde kaderprogramma op Europees 
niveau van start zijn gegaan, zijn de informatie- en communicatietechnologieën razendsnel geëvolueerd 
(Internet, CD-ROM, enz.). Gezien hun groeiende convergentie zal deze ontwikkeling zich in de komende 
jaren blijven doorzetten. De overgang van het vierde naar het vijfde kaderprogramma biedt de gelegenheid 
om het onderdeel Toepassingen van elk toekomstig programma voor onderzoek in het kader van de 
informatiemaatschappij opnieuw te bekijken in het licht van deze technologische, sociaal-economische en 
juridische evolutie. In het verslag van het comité voor de vijfjaarlijkse evaluatie worden zeer nuttige en 
nader te bestuderen suggesties gegeven met als doel de toekomstige activiteiten beter toe te spitsen op de 
gebieden met de grootste Europese meerwaarde en met de grootste economische en maatschappelijke 
inzet. 
Zoals in het verslag duidelijk wordt aangegeven, was de OTO-activiteit gedurende het derde 
kaderprogramma voornamelijk toegespitst op de ontwikkeling van oplossingen voor de modernisering van 
diensten van algemeen belang in Europa. In het vierde kaderprogramma werden nieuwe belangrijke 
doelstellingen opgenomen, namelijk het scheppen van de voorwaarden voor de toekomstige ontwikkeling 
via openbare-particuliere en openbare-openbare partnerschappen, en het stimuleren van de ontwikkeling 
van nieuwe markten en de oprichting van nieuwe ondernemingen, met name innoverende MKB's. 
In het verslag wordt terecht opgemerkt dat de overgang van het derde naar het vierde kaderprogramma 
wordt gekenmerkt door drie belangrijke verschuivingen: van een lineair naar een feedback-model voor 
onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie, van gegevenstelematica naar 
multimediatelematica en van door de technologische ontwikkelingen gedreven naar een op gebruikers 
gerichte oriëntatie. Wat het laatste punt betreft, wordt in het verslag de aandacht gevestigd op de essentiële 
bijdrage van OTO-activiteiten op het gebied van telematica in de ontwikkeling van afzonderlijke, op 
bepaalde onderwerpen gerichte gebruikersdoelgroepen. Aangezien de genoemde verschuivingen hebben 
geleid tot ingrijpende wijzigingen in de werkinhoud en in het programma- en projectbeheer hadden zij in 
het verslag wellicht uitvoeriger kunnen worden belicht. Deze verschuivingen zullen zich in het vijfde 
kaderprogramma nog meer doen gevoelen, samen met andere verschuivingen zoals toenemende 
concentratie op de OTO-inspanning, grotere bijdrage tot de belangrijke communautaire 
beleidsdoelstellingen, volledige tenuitvoerlegging van het 'contextueel onderzoek'-model (interactief vs. 
lineair), meer systematische betrokkenheid van gebruikers bij projecten met het oog op permanente 
maatschappelijk-economische feedback en een vollediger bestrijken van alle belangrijke technologische 
stadia (analyse van gebruikerswensen, functionele specificatie, constructie van demonstratiemodel, 
laboratoriumverificatie, demonstratie in veldproeven, exploitatieplan met daarin kwantitatieve 
economische criteria voor de toekomstige beoordeling van het resultaat). 
De Commissie is het eens met het standpunt van het comité dat er een afzonderlijke reeks uitnodigingen 
voor het indienen van voorstellen moet komen met het oog op de ontwikkeling van geïntegreerde systemen 
waarin twee of meer verschillende toepassingen samen worden gebruikt zodat de grenzen tussen de 
verschillende sectoren wegvallen. Reeds in het kader van het vierde kaderprogramma moet na de in 
december 1996 gepubliceerde uitnodiging tot het indienen van voorstellen voor geïntegreerde toepassingen 
kunnen worden nagegaan of een dergelijke aanpak interessant, relevant en haalbaar is voor verdere 
toepassing in het volgende kaderprogramma. Naar verwachting zullen dergelijke geïntegreerde 
toepassingen een gebruiksvriendelijke toegang tot verschillende toepassingen vanuit bestaande platforms 
(PC's, netwerkcomputers, kiosken, digitale persoonlijke assistenten, enz.) mogelijk maken, een geschikte 
schaaldemonstratiefase op een 'digitale locatie' doorlopen op basis waarvan belangrijke conclusies op 
16 
maatschappelijk en economisch vlak kunnen worden geformuleerd, en een snellere vooruitgang naar de 
informatiemaatschappij mogelijk maken. De resultaten van bovengenoemde uitnodiging tot het indienen 
van voorstellen en de permanente evaluatie van de projectuitvoering zullen van groot belang zijn voor de 
voorbereiding van een grootschaliger actie voor geïntegreerde toepassingen onder het vijfde 
kaderprogramma. 
De Commissie neemt nota van de aanbeveling van het panel om de werkzaamheden in het gehele 
programma meer te richten op het tot stand brengen van de fysieke en intellectuele infrastructuur, met 
inbegrip van normalisatiewerkzaamheden waarbij de industrie wordt betrokken, en op de ontwikkeling van 
'platformsystemen' die kunnen worden toegesneden op de eisen van afzonderlijke gebruikers, maar 
tegelijk voor een hele klasse toepassingen in verschillende sectoren kunnen worden gebruikt. In 
toekomstige OTO-activiteiten zal het gebruik van dergelijke specifieke industriële platforms worden 
bevorderd, waarbij men zal kunnen voortbouwen op de ervaring die wordt opgedaan in de huidige 
sectorale en de toekomstige geïntegreerde toepassingsprojecten. Deze aanpak zal de samenwerking tussen 
verschillende sectoren zeker bevorderen zodat toekomstige programma's er meer als een continuüm van 
activiteiten zonder grenzen dan als een verzameling afzonderlijke sectorale projecten zullen uitzien. 
De aanbeveling van het panel dat de voorbereidende, begeleidende en ondersteunende maatregelen, 
alsmede de 'horizontale' OTO-activiteiten binnen projecten zoals in de telematica-engineeringsector, 
opnieuw nader moeten worden bekeken, zal door de Commissie worden gevolgd. Tot nader orde is de 
Commissie van mening dat deze maatregelen belangrijk zijn ter ondersteuning van OTO-projecten en ter 
stimulering van het normalisatie-, verspreidings- en innovatieproces. Om te vermijden dat zij, zoals in het 
verslag wordt gezegd 'overhead-projecten' worden, moet hun optimaal gewicht vanzelfsprekend 
nauwkeurig worden bepaald, onder meer via overleg met de in OTO-projecten betrokken consortia, en 
moeten zij worden geselecteerd op basis van een duidelijke strategie en een transparante indicatie van de te 
verwachten voordelen. 
De Commissie deelt de overtuiging van het panel dat een grotere coördinatie tussen de OTO-programma's, 
met name via het concept van de task forces' onderzoekindustrie', en een grotere flexibiliteit bij het 
programmabeheer een gunstig effect zou hebben. De beschreven 'bureaucratie' in zowel het beheer van 
het programma (lange termijnen voor goedkeuring van projecten en opstelling van contracten, al te groot 
aantal inschrijvingen, op de gemaakte kosten gebaseerde standaardcontracten, enz.) als in dat van de 
projecten (rapportering, coördinatie, enz.) wordt door de partners in de specifieke programma's in 
toenemende mate als een probleem beschouwd en soms zelfs als een bron van onoverkomelijke 
moeilijkheden voor het management van consortia. In de eerste oriëntaties voor het vijfde 
kaderprogramma, die door de Commissie onder de titel 'De toekomst uitvinden' zijn ingediend, worden 
een eenvoudiger structuur en ideeën voor een flexibeler management voorgesteld die in het verlengde 
liggen van de aanbevelingen van de vijfjaarlijkse evaluatie. 
17 
m. EVALUATIEPANEL 
De heer Knud Christensen 
Directeur O&O en Productie, Scandinavian Mobility International A/S. Vice-voorzitter Centrum voor 
O&O binnen Rehabilitation (1988-1990). Managementadviseur met expertise op het gebied van 
strategische planning, productiviteit en logistieke structuren (1988-1990). 
Dr. Max Herry 
Eigenaar en directeur van het bureau voor verkeersplanologie Herry in Wenen en van INVOPLAN te 
München. Twintig jaar ervaring met nationale en internationale vervoer- en telematicaprojecten. 
Beoordelaar van het vierde kaderprogramma voor het vervoer (DG VII). President van DANUBE 
(uitwisselingen tussen universiteiten en het bedrijfsleven in de EU). Projectleider dan wel consortiumlid 
van 7 voltooide en 4 nog lopende EU-projecten. 
Prof. Hannu Jaakkola 
Hoogleraar informatietechnologie aan de Universiteit van Tampere in Finland. Directeur van het 
onderzoekinstituut voor informatietechnologie (1986-1992). Auteur van zo'n 80 publicaties op het gebied 
van informatietechnologie en technologiebeheer. 
Prof.dr. Günter Krös 
Hoogleraar nationale economie aan de Faculteit voor stedelijke & regionale planologie van de Universiteit 
van Dortmund. Hoofd van het Departement voor Nationale Economie. Deskundig op het gebied van 
regionale ontwikkeling in plattelandsgebieden. Was in 1995 voorzitter van het extern comité van toezicht 
inzake het programma Telematicatoepassingen. 
Dr. Philippe Larédo 
Geassocieerd onderzoekdirecteur van het Centre de Sociologie de l'Innovation (CSI) aan de Ecole des 
Mines te Parijs (sinds 1987). Verantwoordelijk voor het onderzoek in het kader van programma's op het 
gebied van de vervoereconomie bij het Franse Ministerie van Vervoer (1979-1982). Verantwoordelijk 
voor een nationaal programma inzake mariene technologie en vervolgens hoofd van het evaluatieteam. 
Ministerie van Onderzoek en Technologie (1983-1989). Evaluatie van tal van communautaire en Eureka-
programma's. Auteur van een groot aantal publicaties over de evaluatie van O&O-programma's. 
Dr. Louis Lee 
Directeur 'Information Resource Services' aan de Universiteit van Westminster (sedert 1989) en als 
zodanig verantwoordelijk voor strategische planning, technologie en ontwikkeling van informatica- en 
audiovisuele bronnen, bibliotheken en managementinformatiediensten ten behoeve van de universiteit. 
Bestuurder van een kleinschalige onderneming die bibliotheeksystemen en -diensten levert. Deskundig 
inzake de toepassing van telematica bij universitair management. 
Dr. Jim Mountjoy 
Directeur Euristix Ltd. Lid van het Irish National Information Society Steering Committee. Voorheen lid 
van het beheercomité van ESPRIT. Lid van het Telecommunications Senior Officials Committee en van 
het Europese Ruimte-agentschap. 
Dr. Brian Oakley (medevoorzitter en secretaris van het panel) 
Gepensioneerd. Voorzitter van Logica, Cambridge (1987-1993). Directeur van het Alvey-programma 
(1983-1987). Secretaris van de 'Science & Engineering Research Council' (1979-1983). Lid van het 
beheercomité van ESPRIT (1983-1987). Lid van het adviescomité van ESPRIT (1987-1992). Voorzitter 
van de tussentijdse evaluatie (1993) van het Telematicaprogramma. 
18 
1. 
Prof. Torleif Olhede 
Directeur van het departement voor gezondheidsinformatica bij Spri, het Zweedse instituut voor de 
ontwikkeling van gezondheidsdiensten. Onderzoeker bij het departement voor computer- en 
systeemwetenschappen aan de Universiteit van Stockholm en het Koninklijk Instituut voor Technologie. 
Deskundig op het gebied van beveiligingsinformatica. Deelnemer namens Zweden aan de Werkgroep voor 
de gezondheidssector. Hoofd van een groep die verantwoordelijk is voor de strategie van de krijgsmacht 
op het gebied van IT, communicatie en computerbeveiliging (1984-1989). 
Dr. Hans-Detlef Schulz 
Directeur Media Transfer GmbH, Darmstadt, Duitsland. Lid van het tussentijds evaluatiepanel van het 
Telematicaprogramma. Rapporteur bij de oproep voor het indienen van voorstellen voor het vierde 
kaderprogramma. Deskundig op het gebied van telecommunicatie en telecommunicatienormen. Rapporteur 
voor multimedianormen binnen ITU-T, lid van ETSI, ISO en DAVIC. 
Prof. Vincenzo Tagliasco 
Hoogleraar medische informatica aan de Universiteit van Genua, Italië. Was als deskundige voor de 
Commissie betrokken bij studies naar de impact van O&O-programma's van de EU, en de tussentijdse 
evaluatie van het programmma Menselijk potentieel en mobiliteit. Publiceert over de toekomstige 
maatschappelijk-economische impact van demografische veranderingen en technologische ontwikkeling. 
Dr. Georges Wanet 
Sinds 1992 directielid van Belgacom. Hoofd Corporate Strategy and Development. Was verantwoordelijk 
voor strategische planning, gegevensverwerking en het FAST-project ter verbetering van de efficiency van 
de basisdiensten in telefonie. Tevens directeur van F.N.A., een groep van 12 telecommunicatiebedrijven 
die gereguleerde bandbreedtediensten aan de financiële wereld verstrekt. Lid van het tussentijds 
evaluatiepanel van het Telematicaprogramma. 
De heer Nils Wilhjelm (medevoorzitter van het panel) 
Sinds 1990 directeur van Industriens Realkreditfond. Minister van Industrie en Handel, Denemarken 
(1986-1989). Voorzitter van de Federatie van Deense Bedrijven (1983-1986). Vice-voorzitter van de Raad 
van Bestuur van Tele Danmark A/S. 
19 
20 
VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 
COMMUMCATIETECHMOLOGIEËN 
i?Kf i\Tï3t\îC!nri?xr 
21 2. 
22 2. 
I. SAMENVATTING 
Europa beschikt over 
uitstekende digitale com­
municatiemiddelen van de 
eerste generatie en er bestaat 
thans dringend behoefte aan 
een Europese informatie­
infrastructuur. 
Digitale videodiensten 
moeten zo snel mogelijk 
worden ingevoerd... 
met een samenhangend plan 
en agenda voor de invoering 
van een Europese infor­
matie-infrastructuur. 
Er is voldaan aan de 
hoofddoelstellingen van het 
Europese O&O, maar een 
samenhangende invoering 
van multimediadiensten 
vindt slechts langzaam 
plaats. 
Verder onderzoek en 
technologische ontwikkeling 
zijn nodig... 
maar het zwaartepunt van de 
aandacht moet nu worden Met de Euro-ISDN- en GSM-normen beschikt Europa over een 
uitstekende verzameling digitale communicatie-infrastructuren van de 
eerste generatie. Technologisch gezien behoren zij tot de beste ter 
wereld. Het is voor Europa echter van vitaal belang om door te gaan 
met het ontwikkelen van communicatietechnologieën, te normaliseren 
ten behoeve van de interoperabiliteit en een Europese informatie­
infrastructuur te introduceren, waarin telecommunicatie, data-
networking en omroepmogelijkheden zo snel mogelijk worden 
gecombineerd. 
Met name dienen digitale videodiensten zo snel mogelijk te worden 
ingevoerd. De technologie voor digitale video en televisie bestaat nu, en 
een programma om de penetratie van digitale diensten te versnellen 
zou waardevol spectrum voor andere diensten vrijmaken. 
Er dient ook op Europees niveau te worden ingegaan op specifieke 
kenmerken van een Europese informatie-infrastructuur, rekening 
houdende met het steeds grotere belang van de zich ontwikkelende 
markten in Oost-Europa en de Middellandse-Zeelanden. 
De kosten die zijn verbonden aan het leveren van breedbanddiensten in 
alle huishoudens van de EU zullen op zich al enorm zijn. Er is enige 
vooruitgang geboekt bij de installatie van het kernnetwerk, maar er 
moet nog veel werk worden verricht om dit uit te breiden tot alle 
burgers en kleine bedrijven. Europa heeft dringend behoefte aan een 
samenhangend plan en bijbehorende agenda voor de invoering van 
een Europese informatie-infrastructuur. 
Er is voldaan aan de hoofddoelstellingen van de Europese O&O-
telecommunicatieprogramma's (RACE I/II). Het programma heeft 
voldaan aan de technologische doelstellingen, maar de technologische 
ontwikkeling is verre van voltooid. Het ACTS-programma heeft geleid 
tot een bewustwording ten aanzien van het enorme potentieel van 
digitale technologie. De ontwikkeling van geavanceerde 
multimedia-telecommunicatiediensten op de Europese markt heeft echter 
nog niet het niveau bereikt dat kon worden verwacht. Het OTO in de 
EU heeft bijgedragen aan interconnectiviteit en interoperabiliteit, maar 
in sommige gevallen kan wetgeving nodig zijn om te zorgen voor een 
coherente invoering. Het is ook nodig de toegang tot kapitaal te 
bevorderen voor innovatieve high tech-bedrijven en startende bedrijven. 
Verder onderzoek en technologische ontwikkeling zijn nodig: een 
informatiemaatschappij in Europa kan niet alleen met de technologie 
van vandaag tot stand worden gebracht, en technologische ontwikkeling 
moet een sleutelpositie innemen in het toekomstig OTO van de EU. 
Daarbij moet de voorkeur worden gegeven aan projecten die leiden tot 
een verbetering van de Europese informatie-infrastructuur en/of tot 
toekomstige concrete commerciële toepassingen, met name projecten 
die grote gevolgen kunnen hebben voor de Unie en de Europese 
burgers. 
De oorspronkelijke reden voor Europese steun aan OTO op dit gebied is 
nog steeds van toepassing, maar het zwaartepunt van de aandacht moet 
23 
verlegd van technische 
normen alléén naar proeven 
en invoering op grote 
schaal. 
Het OTO-beheer in de EU 
moet worden verbeterd, met 
name wat betreft de 
contracten, ... nu worden verlegd van het definiëren van technische normen alléén 
naar het bevorderen van de invoering op grote schaal van toepassingen 
op basis van unieke en algemeen aanvaarde normen. Europese normen 
zijn een strategisch middel om het technologisch initiatief in Europa te 
houden en om een betere uitgangspositie voor het Europese 
bedrijfsleven op de wereldmarkt te bereiken. Het is ook van wezenlijk 
belang om de tijd tussen het eerste concept en de daadwerkelijke 
toepassing van nieuwe ontwikkelingen te verkorten. Er moet een 
mechanisme worden gevonden om rechtstreeks impact op de markt uit 
te oefenen. 
Wat betreft het beheer van OTO in de EU dienen de contractprocedures 
te worden verbeterd en moet worden overgegaan tot een beoordeling 
van de mogelijke voordelen van op resultaten gebaseerde contracten, 
met meer nadruk op hetgeen technisch wordt bereikt dan op 
boekhoudkundige aspecten. Het sluiten van contracten dient sneller en 
doorzichtiger te verlopen. 
de goede integratie van de Er dient verder gebruik te worden gemaakt van onafhankelijk advies 
programma's, ... inzake de integratie en het beheer van programma's, alsmede van 
videoconferenties. 
de contacten 
programma's, . tussen de 
en betere 
initiatieven. nationale 
In het vijfde kader­
programma dient te worden 
voorzien in een aandachts­
punt betreffende de 
communicatie- en infor­
matiemaatschappij, met een 
samenhangende strategie en 
meer flexibiliteit. 
De belangrijkste eisen op het 
gebied van communicatie 
zijn naadloze toegang, 
gemak van toegang, kwaliteit 
van de diens-verlening, 
universele toegang en 
aanpasbaarheid van de Er dienen ook sterkere contacten te worden gelegd met de EU-
programma's inzake opleiding en mobiliteit, informatietechnologie 
(ESPRIT) en Telematicatoepassingen. Er bestaat behoefte aan meer 
doorzichtigheid en betere samenwerking, met inbegrip van eventueel de 
gezamenlijke uitvoering van projecten, tussen deze programma's. 
Het concept van de nationale hosts, tenslotte, moet opnieuw worden 
geëvalueerd om het gebruik ervan te verbeteren. 
De werkzaamheden in het vijfde kaderprogramma dienen vooral te zijn 
gericht op OTO ten behoeve van de communicatie- en 
informatiemaatschappij. Er moet sprake zijn van een samenhangend 
overzicht van de ontwikkelingen op het hele gebied van de informatie-
en communicatietechnologie, met één samenhangende strategie van de 
EU, één strategische adviesgroep en flexibiliteit om binnen dit grote 
gebied middelen te verschuiven wanneer de omstandigheden 
veranderen. Een mogelijkheid daartoe zou kunnen bestaan in een kern­
technologieprogramma met gerichte programma's voor specifieke 
toepassingsgebieden, zoals beschreven in punt 6.3. 
De hoofddoelstellingen dienen te bestaan in het wegnemen van de 
huidige technologische en infrastructuur-beperkingen ten aanzien van de 
expliciete en verborgen behoeften van gebruikers, en om proeven te 
stimuleren waarmee de doeltreffendheid van voorgestelde oplossingen 
voor gebruikers 'in het veld' kan worden gedemonstreerd. Er wordt 
aanbevolen in alle Lid-Staten het gebruik van proef-infrastructuren te 
verbeteren. 
Om een marktontwikkeling mogelijk te maken die tegemoet komt aan 
de eisen van de gebruikers, zijn de belangrijkste eisen naadloze 
toegang, gemak van de toegang, kwaliteit van de dienstverlening, 
universele toegang en aanpasbaarheid van de dienstverlening. Van 
bijzonder belang is het verbeteren van de toegangs- en 
aansluitingsmogelijkheden en het optimaliseren van de wisselwerking 
tussen de 'toegangsintelligentie' en de 'netwerkintelligentie'. 
24 
dienst. Normalisatie - eerst voor de onderdelen en daarna voor het geheel -
dient de primaire taak te blijven: ATM-systemen moeten ook volledig 
en definitief worden genormaliseerd en de verschillende 
normalisatiegroepen moeten gezamenlijk multimedianormen 
ontwikkelen. 
Er moet zowel aandacht Andere sleutelgebieden zijn opto-elektronica/fotonica, voortplanting van 
worden besteed aan microgolven, software, interactiviteit, engineering van diensten, 
activerende technologie als intelligente netwerken, intelligente agentia, mobiele communicatie en 
aan visionaire concepten veiligheid van informatie. 
Maar er moet ook worden ingegaan op visionaire concepten, waarvan 
in paragraaf 6.5 enige voorbeelden worden gegeven. 
Aanbevelingen 
1. Europa heeft behoefte aan een samenhangende Europese informatie-infrastructuur die voldoet aan 
alle nieuwe communicatie-eisen in verband met telecommunicatie, data-networking en omroep; het 
is de verantwoordelijkheid van de Commissie om de noodzakelijke initiatieven te nemen. 
2. Om dit doel te bereiken is een versnelling nodig van het liberaliseringsproces van de 
telecommunicatie- en omroepinfrastructuren en -diensten. 
3. Tegelijkertijd moet ook de normalisatie worden versterkt en versneld. Alleen met behulp van 
unieke, Europese normen kunnen de investeringen van het bedrijfsleven en de consumenten 
worden beschermd. 
4. Er moet worden gezocht naar mogelijkheden om de invoering op grote schaal van digitale televisie 
en interactieve multimediadiensten te versnellen. Daarnaast moet worden gezocht naar 
mogelijkheden voor de benutting van wereldwijde niche-markten voor zakelijke diensten met hoge 
toegevoegde waarde. 
5. De toegang tot financiering ten behoeve van innovatie moet worden verbeterd. De Commissie 
dient initiatieven te nemen om te zorgen voor een betere financieringsomgeving; enkele opties 
worden in deel 1 van het verslag aangegeven. 
6. Er bestaat behoefte aan een flexibele en functioneel effectieve aanpak van OTO in de EU door alle 
Europese instellingen. De Commissie moet zorgen voor coördinatie, samenwerking en 
transparantie bij het beheer van de programma's. Op het gebied van geavanceerde communicatie 
dient de goede integratie van de programma's te worden gecontinueerd en de samenwerking met 
andere programma's te worden uitgebreid. 
7. Het vijfde kaderprogramma moet nu worden voorbereid, met aangepaste en flexibele bepalingen 
voor OTO ten behoeve van de informatie- en communicatietechnologie; een aantal 
sleutelonderwerpen wordt in het verslag genoemd en op deze gebieden dient men reeds met de 
voorbereidende werkzaamheden te beginnen. 
8. Het is van wezenlijk belang ook in te gaan op visionaire concepten, als een middel ter versterking 
van waardeketens en als basis voor de toekomstige concurrentiepositie van Europa. 
25 
II. REACTIE VAN DE COMMISSIE 
De Commissie juicht deze onafhankelijke evaluatie van OTO in de EU toe in het bredere perspectief van 
de ontwikkelingen inzake geavanceerde communicatie in Europa. De aanbevelingen zullen worden 
gebruikt bij het oriënteren van de technologische ontwikkeling in het vierde en vijfde kaderprogramma en 
de daarmee verband houdende initiatieven op het gebied van normalisatie en stimulering van 
investeringen. 
De Commissie aanvaardt haar verantwoordelijkheid om een katalyserende rol te spelen bij de ontwikkeling 
van een samenhangende Europese informatie-infrastructuur waarmee wordt ingegaan op alle nieuwe 
communicatie-eisen en op de specifieke kenmerken van de markten in Europese regio's, de Oost-Europese 
en Middellandse-Zeelanden. De technologische ontwikkelingen in de RACE- (1988-1994) en ACTS-
(1994-1998) programma's zijn erop gericht te zorgen voor interoperabiliteit bij het verder versmelten van 
telecommunicatie, data-networking en omroep. Daarnaast zijn coherentie en interoperabiliteit 
sleutelelementen in het nieuwe regelgevingskader voor communicatie in de informatiemaatschappij. 
Liberalisering van en concurrentie bij de levering van infrastructuren en diensten zijn in de afgelopen 
jaren sleuteldoelstellingen geweest van het telecommunicatiebeleid van de EU. De Commissie zal ervoor 
ijveren het liberaliseringsproces op telecommunicatiegebied door de Lid-Staten te laten voortzetten op 
basis van een overeengekomen agenda. 
Door de grote verscheidenheid van infrastructuren en dienstenleveranciers op een aan concurrentie 
onderworpen markt en door de nieuwe verscheidenheid van technologieën voor de levering van diensten, 
zal steeds meer behoefte bestaan aan doeltreffende normalisatie en totstandbrenging van consensus. De 
OTO-programma's van de EU, zowel RACE als ACTS, hebben belangrijke bijdragen geleverd aan 
technische normalisatie, zoals ook in de vijfjaarlijkse evaluatie wordt vermeld. Verdere steun zal tijdens de 
resterende looptijd van het ACTS-programma worden geleverd in de vorm van oriëntaties en van 
bijdragen aan door de industrie uitgevoerde normalisatiewerkzaamheden. De noodzaak dat de EU in 
aanzienlijke mate bijdraagt aan de normalisatie zal zijn weerslag vinden in het voorstel van de Commissie 
voor OTO met betrekking tot de informatiemaatschappij in het vijfde kaderprogramma. 
De massale invoering van digitale televisie en interactieve multimediadiensten is in de eerste plaats een 
verantwoordelijkheid van de particuliere sector. Het nieuwe kader voor stimulering van communautaire 
investeringen in transeuropese netwerken zal echter door de Commissie worden ingezet om een 
katalyserende rol te spelen bij de samenhangende en gecoördineerde invoering van nieuwe diensten in de 
EU. Door de nieuwe, thans tot stand komende systemen voor 'elektronische handel' zal het mogelijk 
worden zich op de wereldwijde niche-markten voor zakelijke diensten met hoge toegevoegde waarde te 
begeven. De Commissie zal in 1997 een nieuw gecoördineerd elektronisch handelsinitiatief ten uitvoer 
leggen, voortbouwend op de OTO-werkzaamheden in het ACTS-programma en het onlangs door 
hoofdrolspelers uit de industrie en verenigingen uit het MKB getekende Memorandum of Understanding. 
In 1996 publiceerde de Commissie een Groenboek over innovatie en keurde ze een actieplan goed op 
grond van de reacties van het bedrijfsleven en van de Lid-Staten. Het Groenboek ging in op de verbetering 
van de financiering van innovatie, met name voor nieuwe, op technologie gebaseerde bedrijven. De in het 
verslag over de strategische audit vermelde opties zullen zorgvuldig worden bestudeerd. 
De Commissie is er ook van overtuigd dat meer samenwerking tussen de OTO-programma's en een 
grotere flexibiliteit bij het beheer van die programma's een gunstige invloed zullen hebben. De eerste 
oriëntaties voor het vijfde kaderprogramma, door de Commissie ingediend onder de lilel 'De toekomst 
uitvinden'1 gaan in de richting van een eenvoudiger structuur en een flexibeler beheer, zoals ook 
aanbevolen in deze strategische audit. Door meer rekening te houden met visionair onderzoek op Europees 
niveau zal met een groot aantal van de nieuwe ideeën in dit verslag rekening kunnen worden gehouden. 
COM(96) 332 def. van 10.7.1996. 
26 
ill. EVALUATIEPANEL 
De heer Stelios Argyros, lid van het EP 
Als lid van het Europees Parlement heeft de heer Argyros zitting in de commissies Onderzoek, 
Technologische ontwikkeling en Energie en Economische en Monetaire zaken en Industriebeleid. Hij was 
lid van de raad van bestuur van een groot aantal Griekse bedrijven, was hoofdbestuurder en voorzitter van 
de federatie van Griekse bedrijven en is thans vice-voorzitter van UNICE. 
De heer Max Artigalas 
Algemeen directeur 'Recording Programme Administration' van THOMSON multimedia. Na een 
loopbaan als technisch directeur bij Thomson-omroep ging hij over naar Thomson-multimedia, waar hij 
ook 'recording domain manager' is voor 'Corporate Research and Advanced Development'. 
Dr. Hans Baur 
Voormalig vice-voorzitter van Siemens AG, thans optredend als adviseur voor verscheidene nationale en 
internationale instanties, alsmede voor de heer Bangemann inzake de informatiemaatschappij. Gedurende 
zijn loopbaan bij Siemens AG was dr. Baur lid van de Raad van Beheer en was hij verantwoordelijk voor 
de business groups op het gebied van telecommunicatie en elektronische componenten. Hij was ook 
voorzitter van de raad van Toezicht van Siemens Nixdorf Informatiesystemen AG. 
De heer Umberto de Julio 
De heer De Julio is vice-algemeen directeur van STET, met verantwoordelijkheid voor strategische 
planning, technologie en ontwikkeling van nieuwe diensten; voor hij in 1995 bij STET kwam, was hij 
netwerkdirecteur van Telecom Italië (1994). Zijn voorgaande loopbaan bij SIP begon in 1972, en in 1986 
werd hij benoemd tot netwerkdirecteur. Hij is lid van de raad van bestuur van Telecom Italië, Telecom 
Italia Mobile, CSELT, STREAM, STET International en is ook voorzitter van de algemene vergadering 
van EURESCOM en vice-voorzitter van AEI. De heer de Julio werd bijgestaan door de heer Giovanni 
Perucca, directeur O&O van STET. 
De heer Aimo Eloholma 
De heer Eloholma is sinds 1995 vice-voorzitter van Telecom Finland Ltd., Sales en Marketing, voorheen 
vice-voorzitter van Telecom Finland, zakelijke diensten, en bekleedde een verscheidenheid van posities 
binnen de PTT in Finland. Hij is voorzitter van de Raad van Tele Yritysviestintà Oy (leverancier van 
PBX'en) en Yritysverkot Oy (bedrijfsnetwerken) en heeft zitting in een aantal comités in Finland. Hij is 
ook lid van het forum over de informatiemaatschappij (Europese Commissie). De heer Eloholma werd 
bijgestaan door de heer Timo Rajamaki, directeur van het onderzoekcentrum van Telecom Finland. 
Dr. Francisco Pinto Balsemâo 
Voorzitter en meerderheidsaandeelhouder van IMPRESA, S.G.P.S., een houdstermaatschappij met 
belangrijke participaties in kranten, drukkerijen, reclamebureaus en een Portugees particulier 
televisiekanaal. Dr. Pinto Balsemâo is professor in de communicatiewetenschappen aan de Nieuwe 
Universiteit van Lissabon, voorzitter van het Europees Instituut voor de media, vice-voorzitter van de 
stichting 'Journalistes en Europe' en lid van de raad van de Media Business School. Hij was een van de 
oprichters (1974) van de democratische volkspartij (PPD), thans de sociaal-democratische partij (PSD), en 
van 1981 tot 1983 was hij eerste minister van Portugal. Dr. Pinto Balsemâo werd bijgestaan door de heer 
António Trigo de Sousa, technisch directeur van SIC. 
27 
Dr. George T. Waters 
Dr. Waters is sedert 1986 directeur van de technische afdeling van de Europese omroepunie (EBU) en is 
al meer dan 35 jaar bij het omroepwezen betrokken. Hij was gedurende 7 jaar algemeen directeur van 
RTE, de Ierse nationale omroep, en was directeur van de 'International Council of the Academy of 
Television Arts and Sciences' (VS) en vice-voorzitter van de EBU. In 1993 werd hij benoemd tot 
voorzitter van de International Academy of Broadcasting (IAB). 
28 
29 
30 
I. SAMENVATTING 
1.0 Draagwijdte van de evaluatie: lessen voor het vijfde kaderprogramma 
Voor deze vijfjaarlijkse evaluatie van het Europese strategisch programma voor onderzoek op het gebied 
van informatietechnologie (ESPRIT) heeft het evaluatiepanel het omvangrijke, door de Commissie 
verstrekte documentatiemateriaal bestudeerd, waaronder het in 1996 opgestelde verslag van de 
ESPRIT-beoordelingscomité onder voorzitterschap van professor Umberto Colombo. Tevens heeft het 
panel gesprekken gevoerd met hooggeplaatste Commissie-medewerkers die verantwoordelijk zijn voor het 
beleid inzake informatie- en communicatietechnologie (ICT). Bovendien heeft het panel overlegd met de 
nationale vertegenwoordigers voor ESPRIT. 
Bij de evaluatie is gekeken naar de activiteiten die zijn ontplooid tijdens het derde kaderprogramma van de 
Europese Gemeenschap, dat liep van 1991 tot 1994, en gedurende de eerste periode van het vierde 
kaderprogramma, tot begin 1996. In deze evaluatie is de eindevaluatie van het derde kaderprogramma 
opgenomen. 
Het evaluatiepanel heeft zich vooral gericht op enkele specifieke aspecten van het huidige ESPRIT-
programma alsook, in overleg met de Commissie, op enkele strategische kwesties die van belang zijn voor 
de OTO-activiteiten op ICT-gebied tijdens het vijfde kaderprogramma. Het panel heeft een uitvoerige 
reeks constructieve aanbevelingen opgesteld, die zijn visie op de cruciale rol van ICT en het belang van de 
informatiemaatschappij weergeven. Het panel hoopt dat de Commissie deze visie ondersteunt en voor het 
toekomstige ICT-programma van het vijfde kaderprogramma een begroting toewijst die tenminste gelijk is 
aan de huidige, ofwel ongeveer een derde van de totale begroting van het kaderprogramma. 
2.0 Een kort historisch overzicht van ESPRIT: steeds bredere doelstellingen 
De communautaire steun voor OTO op het gebied van informatietechnologie (IT) nam in 1984 een 
aanvang . In de eerste tien jaar was het programma er voornamelijk op gericht de kloof tussen de 
Europese IT-industrie en die van de Verenigde Staten en Japan te overbruggen. 
De strategie veranderde drastisch met de komst van het vierde kaderprogramma in 1994, toen voor het 
eerst werd onderkend dat IT van steeds crucialer belang was geworden voor het concurrentievermogen 
van de gehele industrie. Dit laatste IT-programma: 
• bevordert de verticale samenwerking tussen leveranciers en gebruikers van ICT; 
• schenkt veel meer aandacht aan de afstemming van de activiteiten op de behoeften van de markt; 
• maakt nieuwe technologie beter toegankelijk en gemakkelijker over te nemen; 
• bevordert de bewustwording van nieuwe O&O-resultaten; en 
Bij Beschikking 84/30 van de Raad (28.2.1984) werd IiSPRIT een onderdeel van het eerste kaderprogramma 
(1984-1988). met een begroting van 1,5 miljard eeu. Overeenkomstig Beschikking 88/279 van de Raad (11.4.1988) 
werd IiSPRIT tijdens hel tweede kaderprogramma voortgezet met een begroting van 3.2 miljard een, terwijl de 
liSPRIl-begroting van hel derde kaderprogramma hij Beschikking 91/2328 van de Raad (15.7.199!) werd 
vastgesteld op 2,035 miljard ecu. Overeenkomstig Besehikking 94/802 van de Raad (23.11.1994) werd bij hel 
vierde kaderprogramma in plaats van IiSPRIT een nieuw programma ingesteld, het programma voor 
Informatietechnologie, met een begroting van 1,911 miljoen ecu. 
31 
• maakt gebruik van een aantal nieuwe instrumenten voor de uitvoering van het programma, zoals 
expertise netwerken en themaclusters (activiteiten op uiteenlopende technologische gebieden met 
eenzelfde, duidelijk omschreven doel). 
3.0 De context: de overvang van Europa naar de informatiemaatschappij 
Dit evaluatieverslag is opgesteld tegen de achtergrond van snelle veranderingen in de rol, de ontwikkeling 
en de toepassing van ICT. Dit is een geschikt moment om enkele nieuwe ideeën te presenteren over de 
vraag hoe Europa zich kan aanpassen aan tenminste vier belangrijke ontwikkelingen: 
• het reeds in gang gezette proces van omschakeling naar de informatiemaatschappij, dat een 
belangrijke uitdaging vormt voor de Europese economie en samenleving; 
• de deregulering van de Europese telecommunicatiesector, een belangrijke stap in de omschakeling, 
die over ruim een jaar een feit zal zijn; 
• de snel groeiende populariteit van Internet, dat burgers en bedrijven tal van nieuwe mogelijkheden 
biedt; en 
• de opmars van multimediatechnologieën in het bedrijfsleven, de media, overheidsdiensten en het 
onderwijs. 
Het evaluatiepanel dringt aan op een zodanig ingrijpende wijziging in de organisatie en opzet van de 
ICT-programma's, dat de EU beter op deze ontwikkelingen kan inspelen. 
4.0 Prioriteiten: een geïntegreerd ICT-programma om te waarborgen dat er meer 
producten op de markt komen 
Het evaluatiepanel heeft twee prioriteiten vastgesteld en zijn aanbevelingen daarop toegespitst. 
4.1 De noodzaak tot integratie van de programma's ACTS, Telematica en ESPRIT 
Het evaluatiepanel is tot de slotsom gekomen dat de doelstellingen van deze afzonderlijke programma's 
beter te verwezenlijken zijn wanneer ze worden samengevoegd tot een geïntegreerd programma waarin 
alle voor de informatiemaatschappij relevante ICT-aspecten aan bod komen. 
Aangezien voor ESPRIT jaarlijks een nieuw werkprogramma wordt opgesteld, is hel panel van mening dat 
reeds gedurende de resterende tijd van het vierde kaderprogramma stap voor stap naar zo'n geïntegreerd 
ICT-programma toe kan worden gewerkt. Aldus zal de overgang naar het vijlde kaderprogramma, dat in 
1999 van start gaat, soepeler verlopen. 
Het vaststellen van een tijdschema voor de samenvoeging van de programma's viel buiten het bestek van 
deze evaluatie. Wij denken dat het zinvol zou zijn met het oog op een dergelijke integratie een gezamenlijk 
coördinatiecomité voor de drie programma's op te richten. Wij beseffen dat wij hier een ingrijpende 
verandering bepleiten die een zorgvuldige planning vereist, waarbij bovenal moet worden getracht de 
administratieve obstakels te vermijden die deze significante verbetering van de Europese ICT-
programma's in de weg zouden kunnen staan. 
32 
4.2 De noodzaak tot snellere commerciële toepassing van onderzoekresultaten 
Het panel heeft geconcludeerd dat de doelstellingen van het ESPRIT-programma genoegzaam zijn bereikt. 
Het programma heeft onder meer een cruciale bijdrage geleverd tot de bevordering van de 
grensoverschrijdende samenwerking tussen kleine en grote ondernemingen, universiteiten en 
onderzoekinstellingen. 
Het programma zou echter nog effectiever kunnen worden als er - naast activiteiten met betrekking tot 
bijvoorbeeld optimale praktijken, eerste gebruikers en beoordelingen - betere mechanismen konden 
worden ontwikkeld om een commerciële exploitatie van de resultaten te waarborgen. Een aantal 
activiteiten komt in aanmerking, bijvoorbeeld: 
• 
• een meer expliciete afstemming van de resultaten op de taken die voor ons liggen in verband met 
de ontwikkeling van de Europese informatiemaatschappij; 
initiatieven ter bevordering van de commerciële exploitatie van onderzoekresultaten; 
invoering van instrumenten om de ontwikkeling, toepassing en marktaandelen van ICT in Europa 
te meten en te volgen; 
aanmoediging van middelgrote en kleine bedrijven met innovatieve capaciteiten om nieuwe 
producten met meerwaarde sneller op de markt te brengen; 
• verbetering van de doelmatigheid en verantwoordingsplicht van het programmabeheer, deels door 
een meer resultaatgerichte aanpak in te voeren; en 
• ontwikkeling van een lange termijn strategie voor de Europese OTO-activiteiten op ITC-gebied. 
5.0 Bevindingen van het evaluatiepanel 
De bevindingen van het evaluatiepanel hebben betrekking op de programma-activiteiten in de afgelopen 
vijfjaar en de noden van het toekomstige ICT-programma. 
5.1 Evaluatieperiode 1991-1996 
5.1.1 Doelstellingen van het programma: uitbreiding tot de behoeften van de gehele samenleving 
Het evaluatiepanel is van mening dat de doelstellingen van ESPRIT relevant zijn geweest en stemt er 
volledig mee in dat het programma zich thans voornamelijk richt op de behoeften van het bedrijfsleven en 
de industrie teneinde het concurrentievermogen en de werkgelegenheid te stimuleren. 1 let wordt echter tijd 
om de doelstellingen te verruimen en ook te kijken naar de behoeften van de rest van de samenleving 
waarin de nieuwe infrastructuren, diensten en toepassingen van de informatiemaatschappij moeten 
voorzien. 
Gezien de programma resultaten in relatie tot haar doelstellingen willen wij de aandacht vestigen op de 
volgende punten: 
• qua dynamiek en perspectief heeft het ESPRIT-programma in het vierde kaderprogramma ten 
33 
opzichte van het derde kaderprogramma een positieve verandering ondergaan; 
• de ruime omschrijving van onderzoektaken en de voortdurende aanpassing van de 
werkprogramma's hebben ervoor gezorgd dat het programma zich steeds is blijven richten op 
relevante onderwerpen; en 
• er is onvoldoende evenwicht tussen de behoeften van gebruikers, marktgebonden prioriteiten en de 
noodzaak tot langetermijnonderzoek; wij juichen de nieuwe richting van het programma toe, maar 
vrezen dat het zo noodzakelijke langetermijnonderzoek in het gedrang komt. 
5.1.2 Doelmatigheid van het programma: relevante inspanningen, maar nog enkele tekortkomingen 
Het panel is van mening dat er met betrekking tot het programmabeheer in het algemeen grote 
inspanningen zijn geleverd om de resultaten en doelmatigheid van het programma te verbeteren. 
Bovendien zijn er belangrijke veranderingen doorgevoerd om de flexibiliteit van het programma te 
vergroten - een streven dat ook in het vijfde kaderprogramma tot uitdrukking dient te komen. 
Het streven naar flexibiliteit heeft echter ook een keerzijde. Er is getracht te voorzien in de specifieke 
behoeften van indieners van projectvoorstellen, waardoor bepaalde aspecten van het programma 
paradoxaal genoeg erg ingewikkeld zijn geworden (b.v. een veelheid van activiteiten en 
informatiepakketten, verschillende typen projectvoorstellen). 
Tevens wil het panel de aandacht vestigen op het meer algemene probleem van de administratieve 
vertragingen, die kenmerkend zijn voor het gehele kaderprogramma, met name wat de 
contractonderhandelingen en betalingen betreft. 
5.2 De toekomst van ESPRIT: vijf uitdagingen voor het vijfde kaderprogramma 
Er zijn vijf punten waar volgens het evaluatiepanel bij het vijfde kaderprogramma aandacht aan moet 
worden geschonken: 
(i) strategie en opzet van het programma; 
(ii) beheer en evaluatie van het programma; 
(iii) de informatiemaatschappij; 
(iv) concurrentievermogen en exploitatie van resultaten; en 
(v) MKB en startende ondernemingen. 
5.2.1 Strategische benadering en opzet van het programma: Drie in één kan 
Momenteel overlappen ESPRIT en het telematicaprogramma elkaar op vele gebieden, terwijl er juist 
synergie tussen de programma's tot stand gebracht moet worden. Dit kan het beste worden bereikt door 
deze drie ICT-programma's samen te voegen tot één programma. Binnen dit programma moet een 
evenwicht worden gevonden tussen de ontwikkeling van dicht bij de markt staande innovatieve 
toepassingen en onderzoek op lange termijn. 
In de gedetailleerde aanbevelingen geeft het panel aan hoe groepen van toepassingen en technologieën 
onder één ICT-programma kunnen worden ondergebracht. Dit dient een tweeledig doel: het moedigt niet 
alleen aan tot innovatieve toepassingen van nieuwe technologieën, maar biedt tevens de ruimte voor het 
34 
vereiste strategische onderzoek op lange termijn. 
5.2.2 Beheer en evaluatie van het programma: tijd voor een grondige herziening 
Uit iedere beoordeling van het kaderprogramma en de onderdelen daarvan en een door het evaluatiepanel 
verrichte peiling van nationale opinies is gebleken dat het programmabeheer doelmatiger is geworden. 
Toch ondersteunt het comité het wijdverbreide standpunt dat er nog aanmerkelijke ruimte voor verbetering 
is. 
Een bekend probleem van door de Gemeenschap ondersteunde initiatieven is dat er vaak beduidend meer 
projectvoorstellen worden ingediend dan er gehonoreerd kunnen worden, hetgeen voor de indieners van 
voorstellen grote kosten meebrengt en een zware belasting betekent. Het is van belang dat dit probleem 
wordt opgelost, omdat het tot frustraties en ontevredenheid leidt, waardoor dynamische ondernemingen 
hun belangstelling zouden kunnen verliezen. De beperkte introductie van de tweefasige selectieprocedure 
bij ESPRIT is een bijzonder geslaagde poging gebleken om aan dit probleem een einde te maken. Het 
panel raadt dan ook aan deze procedure in het gehele programma door te voeren. 
De gedetailleerde aanbevelingen van het evaluatiepanel zijn erop gericht van het toekomstige ICT-
programma een doelmatig instrument voor de Europese ICT-gemeenschap te maken, met nog maar half zo 
lange doorlooptijden en een veel strengere beoordeling van de projectresultaten. 
5.2.3 De informatiemaatschappij: ICT als instrument voor economische groei, sociale samenhang 
en persoonlijke ontwikkeling 
Naarmate de informatiemaatschappij zich verder ontwikkelt, dringen ICT-toepassingen steeds verder door 
in belangrijke onderdelen van het politieke, economische en sociale leven. Als Europa de omschakeling op 
de informatiemaatschappij tijdig weet door te voeren, dan kan het rekenen op een beduidend betere 
concurrentiepositie op de wereldmarkten, snellere economische groei, meer werkgelegenheid en een beter 
leefklimaat. 
Indien Europa zich echter langzamer blijft ontwikkelen dan een aantal van zijn concurrenten, zal het voor 
de Europese landen moeilijk worden hun concurrentievermogen op de diverse economische terreinen te 
handhaven, laat staan te versterken. 
Een ernstig obstakel voor de verwezenlijking van de informatiemaatschappij is de grote achterstand van 
Europese bedrijven en burgers ten opzichte van de Verenigde Staten en enkele andere landen, waar ICT al 
een belangrijke positie heeft verworven en de door ICT geboden kansen tot bedrijfsmatige en persoonlijke 
groei zijn aangegrepen. Het is van cruciaal belang dat ICT wordt geïntegreerd in het onderwijs en 
opleidingen, zowel als nuttig leerinstrument als om de computerkennis te verbeteren. 
Met zijn gedetailleerde aanbevelingen wil het panel bereiken dat het toekomstige ICT-programma een 
belangrijke steunpilaar voor de nieuwe informatiemaatschappij wordt. Er dient met name steun te worden 
verleend voor projecten die voorzien in openbare diensten ten behoeven van de burgers, een katalysator 
vormen voor gebruikersvriendelijke toepassingen en een groeiende markt voor de nieuwe technologieën 
bevorderen. 
5.2.4 Concurrentievermogen en exploitatie van onderzoekresultaten: het eerste verbetert als het 
laatste slaagt 
Een innovatieve ontwikkeling en toepassing van ICT vergt een vooruitziende en doelgerichte aanpak als 
35 
3. 
Europa zijn concurrentiepositie op de wereldmarkt wil behouden en verbeteren. Concurrentievermogen 
schept werkgelegenheid en beide kunnen worden gewaarborgd als Europa zich inzet om ICT van 
wereldniveau te ontwikkelen en op te pakken teneinde steeds betere toepassingen en diensten te kunnen 
bieden. 
Dit is mogelijk wanneer de resultaten van ESPRIT-projecten op grotere schaal commercieel zouden 
worden geëxploiteerd. Zo daartoe al pogingen worden ondernomen, blijven vele kansen onbenut doordat 
de aanpassing aan de snel veranderende markt vaak te traag verloopt. Het evaluatiepanel is van mening dat 
de huidige selectiecriteria er in combinatie met bepaalde praktijken toe hebben geleid dat er soms 
kunstmatige projectteams worden gevormd zonder duidelijk commercieel doel. De situatie zou 
ongetwijfeld verbeteren wanneer een aantal criteria wordt versoepeld en er meer belang wordt gehecht aan 
een gemeenschappelijk commercieel oogmerk. 
In zijn gedetailleerdeaanbevelingen pleit het panel ervoor in het toekomstige programma meer aandacht te 
besteden aan het kwantificeren van het op ICT gebaseerde concurrentievermogen, aan de maatregelen om 
de doorstroming naar de markt te versnellen, aan aanmoediging van projecten met een zakelijk einddoel 
en aan ondersteunende maatregelen om een commerciële exploitatie van resultaten te bevorderen. 
5.2.5 MKB en startende ondernemingen: inspelen op hun bijzondere behoeften 
Ongeveer 80% van de werkgelegenheid in Europa wordt verschaft door het MKB. ESPRIT is een goed 
instrument om specifieke steun te verlenen aan het MKB en startende ondernemers, doch de 
mogelijkheden ervan worden nog niet ten volle benut. 
Hoewel 30% van de projectdeelnemers al afkomstig is uit het MKB, is het toch zinvol het programma te 
vereenvoudigen zodat middelgrote en kleine ondernemingen die serieuze pogingen hebben ondernomen 
om commerciële ICT-toepassingen te ontwikkelen, tot deelname worden aangezet. Er worden nog 
onvoldoende voorstellen van middelgrote en kleine ondernemingen gehonoreerd om de MKB-sector in 
staat te stellen zijn commerciële kansen te grijpen. 
In zijn gedetailleerde aanbevelingen geeft het panel aan dat bij het toekomstige ICT-programma voor het 
MKB gebruikersvriendelijker procedures moeten worden geïntroduceerd, evenals beter ondersteunende 
structuren, flexibeler financieringsregels en speciale maatregelen om het nemen van risico's aan te 
moedigen en startende ondernemingen op weg te helpen. 
Aanbevelingen 
Onderstaande aanbevelingen hebben alle betrekking op het toekomstige geïntegreerde ICT-programma, 
behalve de aanbevelingen uit groep A, die voor het gehele kaderprogramma gelden. 
A. Verbetering van het kaderprogramma 
A.l Verkorting van doorlooptijden 
a) De Commissie dient haar administratieve werkwijze grondig te herzien en kernprocedures aan te 
passen om de doorlooptijden met de helft te reduceren. Met name de betalingsprocedures moeten 
worden gestroomlijnd om de tijd tussen indiening van een rekening en betaling daarvan te bekorten 
van 90 tot 30 dagen. 
36 
b) Teneinde de besluitvorming te bespoedigen dienen de voornaamste administratieve procedures te 
worden herzien: bevoegdheden moeten naar een passend niveau worden gedelegeerd en het aantal 
lagen in de besluitvorming moet worden verminderd. 
c) Projectdeelnemers moeten de mogelijkheid krijgen om de vanaf de datum van goedkeuring van 
hun projectvoorstel gemaakte onkosten bij de Commissie in rekening te brengen, zodat ze ook de 
tijdens de contractonderhandelingen gemaakte onkosten vergoed krijgen. Onmiddellijk na 
ondertekening van het contract dient een voorschot te worden gestort. 
d) De huidige vergoedingsregeling, waarbij betalingen plaatsvinden op grond van een overzicht van 
de gemaakte onkosten, dient te worden vervangen door een regeling op basis van het opgeleverde 
resultaat. Dit resulteert niet alleen in eenvoudiger procedures, maar bovendien in doelmatigere en 
productievere projecten. 
e) Teneinde de doelmatigheid, tijdige uitvoering en effectiviteit te verbeteren dient een deel van de 
niet-strategische beheertaken van het personeel van de Commissie geheel of ten dele worden 
uitbesteed aan een bekwame externe organisatie. 
A.2 Effectieve evaluatie na afloop van projecten 
Er dient een eenvoudige methode te worden ontwikkeld voor de evaluatie van projecten na hun voltooing. 
Een handleiding dienst aan te geven hoe en wanneer deze methode op verschillende typen projecten kan 
worden toegepast. Contractanten moeten verplicht worden de Commissie de noodzakelijke informatie te 
verstrekken om een effectieve eindevaluatie van projecten mogelijk te maken. 
B. Strategie en opzet van het programma 
B.l Bundelen van krachten 
a) De verschillende programma's Telematica, ACTS en ESPRIT dienen te verdwijnen. In plaats 
daarvan dienen groepen van toepassingen en technologieën te worden ondergebracht onder één 
geïntegreerd ICT-programma. Dat is noodzakelijk om alle voor de ontwikkeling van de 
informatiemaatschappij vereiste technologieën bijeen te brengen. 
b) Het evaluatiepanel raadt de Commissie sterk aan om bij de toewijzing van middelen voor het vijfde 
kaderprogramma voor het geïntegreerde ICT-programma een bedrag uit te trekken dat 
vergelijkbaar is met de begrotingen van alle ICT-programma's van het vierde kaderprogramma 
tezamen en dat tenminste een derde bedraagt van de totale begroting van het vijfde 
kaderprogramma. 
B.2 Stimulering van nieuwe ideeën 
a) Het nieuwe ICT-programma dient het belang van een innovatiever Europa te onderstrepen door de 
ontwikkeling van innovatieve toepassingen van opkomende ondersteunende technologieën te 
stimuleren. 
b) Uitwisselingen van onderzoekers, mensen uit het bedrijfsleven en medewerkers van ziekenhuizen, 
scholen, overheidsdiensten enz. dienen te worden aangemoedigd om meer begrip te kweken tussen 
de uitvinders, ontwikkelaars en gebruikers van technologie. Dit leidt ertoe dat nieuwe 1CT-
37 
ontwikkelingen sneller kunnen worden toegepast. 
B.3 Werken met visie 
a) Er dient voortdurend aandacht te worden besteed aan de ontwikkeling en eventuele bijstelling van 
een strategische visie op de toekomstige organisatie en werking van de Europese 
informatiemaatschappij. 
b) Er dient een 'ICT-prognosecomité' te worden opgericht om een gemeenschappelijke Europese 
langetermijnvisie te ontwikkelen op de onderzoek- en markttrends op ICT-gebied. 
c) Langetermijnonderzoek is van groot belang voor de toekomst van Europa en moet daarom zeker 
een plaats krijgen in het Europese programma voor onderzoek en technologische ontwikkeling op 
ICT-gebied. Circa 15% van de programmabegroting dient te worden gereserveerd voor 
fundamenteel onderzoek op lange termijn, strategisch onderzoek en radicale innovaties. 
d) Als het toekomstige kaderprogramma een grotere draagwijdte krijgt en zich gaat richten op de 
behoeften van de gehele samenleving, moeten het Europees Parlement en de Raad van Ministers 
actiever betrokken worden bij het formuleren van strategische doelstellingen, evaluatiecriteria en 
-methoden, het beoordelen van de resultaten van programma-evaluaties en het sturen van het 
programmaverloop. 
C. Beheer en evaluatie van het programma 
Cl Dienstbaarheid aan de cliënt 
a) Het toekomstige ICT-programma moet een efficiënter instrument worden voor Europese 
leveranciers en gebruikers van ICT. 
b) Om het overweldigende aanbod van voorstellen te verminderen dient de op een beperkt aantal 
programmagebieden reeds geïntroduceerde tweefasige selectieprocedure op alle terreinen de norm 
te worden. In de eerste fase wordt het voorgestelde project op twee tot vier pagina's in het kort 
beschreven, waarna in de tweede fase een meer gedetailleerde projectbeschrijving kan worden 
ingediend, mits het voorstel in de eerste fase is goedgekeurd. 
c) De themaclusters, bij ESPRIT voor het eerst geïntroduceerd tijdens het vierde kaderprogramma, 
dienen in het volgende ICT-programma op grotere schaal te worden toegepast, 
C.2 Zwaardere verantwoordingsplicht 
a) In het volgende kaderprogramma moeten specifieke doelstellingen worden geformuleerd met 
betrekking tot de ontwikkeling, toepassing en marktaandelen van Europese ICT en de groei van de 
werkgelegenheid. 
b) Er dienen indicatieve maatstaven te worden ontwikkeld waaraan kan worden afgemeten in 
hoeverre het programma bijdraagt tot de ontwikkeling van de informatiemaatschappij, zodat de 
effectiviteit van het programma aan de belanghebbenden (de Lid-Staten, de regio's en hun 
inwoners) kan worden aangetoond. 
38 
D. De informatiemaatschappij 
D.l Scheppen van randvoorwaarden voor de informatiemaatschappij 
a) In het toekomstige ICT-programma dient een afzonderlijke informatiemaatschappij-cluster te 
worden opgenomen om de ontwikkeling en toepassing van relevante technologie op het gebied van 
bijvoorbeeld het creëren van 'inhoud', het informatiebeheer en toepassingen voor particulieren, 
gemeenschappen en bedrijven te bevorderen. Het moet mogelijk worden om doorlopend ideeën en 
projectvoorstellen voor deze cluster in te dienen. 
b) Er moet prioriteit worden gegeven aan voorstellen waarin ICT-leveranciers en -gebruikers hun 
krachten bundelen om technologieën en diensten voor de informatiemaatschappij te ontwerpen, te 
ontwikkelen, te leveren en toe te passen. 
c) Bij de Commissie dient een centraal contactpunt voor de informatiemaatschappij te worden 
opgericht van waaruit in het bijzonder de coördinatie van de financiering voor het ICT-programma 
met de structuurfondsen kan plaatsvinden. 
D.2 Netwerken van burgers en gemeenschappen 
a) Er moeten proefprojecten worden aangewezen om het inzicht in en de acceptatie van de 
informatiemaatschappij alsmede de toepassing van ICT in het dagelijks leven te bevorderen. 
Hierbij moet speciale aandacht worden besteed aan mensen voor wie technologie doorgaans 
moeilijk toegankelijk of moeilijk toe te passen is, zoals ouderen, werklozen of gehandicapten. 
b) De voor onderwijs en opleiding verantwoordelijke autoriteiten in Europa dienen, met name op 
regionaal niveau, nauwer bij het programma te worden betrokken teneinde het inzicht in en 
gebruik van ICT te bevorderen. 
c) Nationale en regionale autoriteiten en niet-gouvernementele en beroepsorganisaties (b.v. van 
docenten en artsen) moeten worden aangemoedigd projectvoorstellen in te dienen, bij voorkeur via 
verticaal geïntegreerde teams waarin de gehele ICT-keten, van leverancier tot gebruiker, 
vertegenwoordigd is. 
D.3 Voorbereiding van de burger op de informatiemaatschappij 
a) Projecten die zich richten op met werkgelegenheid samenhangende kwesties, zoals de ontwikkeling 
van technologieën en toepassingen voor opleiding, omscholing en levenslang leren, moeten sterk 
worden aangemoedigd. Bovendien behoort het verwachte effect van een voorgesteld project op de 
werkgelegenheid een van de beoordelingscriteria te worden. 
b) Het toekomstige ICT-programma dient de ontwikkeling van technische normen te ondersteunen, 
niet alleen om de groei van het bedrijfsleven en de markt te stimuleren, maar ook met het oog op 
bescherming van de burgerrechten, met name met betrekking tot multimedia-informatie en 
elektronische handel. 
c) Het programma dient projecten aan te moedigen en te ondersteunen die specifiek ingaan op de 
vraag op welke wijze publieke informatie goedkoop toegankelijk kan worden gemaakt. 
39 
3. 
d) Het programma dient projecten aan te moedigen en te ondersteunen die erop gericht zijn de 
gebruikersinterface van ICT-toepassingen in het algemeen en van opleidingssystemen in het 
bijzonder te verbeteren. 
E. Concurrentievermogen en exploitatie van ICT 
E.l Vaststellen van mijlpalen 
a) De Commissie dient samen met de industrie een langetermijnstrategie te ontwikkelen voor 
handhaving en verbetering van de Europese concurrentiepositie door ontwikkeling en toepassing 
van ICT. In het kader hiervan moeten duidelijke doelstellingen worden vastgesteld, onder meer 
met betrekking tot de beoogde marktaandelen en de verwachte bijdrage van OTO. Er dient een 
speciale eenheid te worden opgericht om de Europese voortgang met de verwezenlijking van die 
oogmerken te volgen. 
E.2 Snellere doorstroming naar de wereldmarkten 
a) Het programma dient de industrie aan te moedigen om ICT-toepassingen sneller te ontwikkelen en 
op de markt te brengen. 
b) Het accent dient te liggen op samenwerking bij commerciële toepassingen. Het programma dient 
een marktgerichte benadering te bevorderen door een kortere duur van projecten, zodat 
toepassingen binnen een à twee jaar op de markt kunnen worden gebracht. 
E.3 Selectie van de beste deelnemers 
a) Het programma moet steun verlenen aan degenen die de resultaten van met Europese steun 
uitgevoerd OTO kunnen en willen exploiteren, terwijl potentiële projectdeelnemers die niet 
werkelijk geïnteresseerd zijn in exploitatie of de capaciteiten daarvoor ontberen, moeten worden 
ontmoedigd. 
b) Projectdeelnemers moeten worden aangemoedigd tot efficiëntere samenwerkingsvormen, d.w.z. 
kleinere partnerschappen van deelnemers met reële belangstelling voor het betreffende project. 
Iedere deelnemer moet binnen het team een duidelijke, noodzakelijke taak vervullen. De 
doelmatigheid van het team en de mogelijkheden tot commerciële exploitatie van de resultaten 
dienen bij de beoordeling van voorstellen zwaarder te gaan wegen. 
E.4 Exploitatie als hoogste prioriteit 
a) De Commissie dient een helpdesk op te zetten met een netwerk van deskundigen op het gebied van 
commerciële toepassingen, marketing, industriële regelgeving en handelsrecht, het bankwezen en 
risicokapitaal, van waaruit gecoördineerde steun kan worden verleend voor commerciële 
exploitatie en waarmee een referentiekader kan worden geboden. 
b) Er dient een aan het kaderprogramma gekoppelde helpdesk voor innovai iel inaneiering te worden 
opgericht, zoals door de Commissie is voorgesteld in haar 'Actieplan voor innovatie'. 
c) De Commissie dient een adviescomité op te richten van de voornaamste betrokkenen met een 
beslissende invloed op de ontwikkeling van een effectieve interne Europese ICT-markt (openbare 
40 
voorzieningen, PTT's, regelgevers enz.). 
d) De Commissie dient referentielocaties in te richten en te financieren waar Europese toepassingen 
kunnen worden gedemonstreerd. Het publiek moet over deze demonstraties uitvoerig worden 
ingelicht en ze dienen via het WWW toegankelijk te zijn. Op grote potentiële markten in de 
Verenigde Staten, Japan en het Verre Oosten dienen locaties te worden ingericht om de lokale 
toegang te vergemakkelijken. 
e) Er moet prioriteit worden gegeven aan een snellere penetratie van de wereldmarkten. Met het oog 
hierop moeten bedrijven worden geholpen dochterondernemingen en joint ventures op te zetten op 
ontwikkelde markten. Deze dienen voor OTO-doeleinden in het kaderprogramma te worden 
behandeld als startende ondernemingen, mits ze tot nieuwe arbeidsplaatsen leiden in Europa. 
F. MKB en startende ondernemingen 
F.l Het leven vergemakkelijken 
a) De Commissie dient een MKB-desk op te zetten die alle contacten met het MKB over het 
programma kan verzorgen. Deze desk is bedoeld om alle mogelijke steun te bieden aan bedrijven 
en ze te helpen beter hun weg te vinden in het programma. De desk kan ideeën voor voorstellen 
evalueren en alle noodzakelijke informatie verstrekken over wat er wanneer van een indiener van 
een projectvoorstel wordt verwacht. 
b) Er dient een nieuwe categorie te worden ontwikkeld van voornamelijk, doch niet uitsluitend, op 
het MKB gerichte kleine en middelgrote projecten met een looptijd van minder dan een jaar en een 
communautaire bijdrage van maximaal 500.000 ecu per project. 
c) Middels een snel traject dient er een mogelijkheid te worden gecreëerd voorstellen voor een klein 
of middelgroot project te honoreren die niet naar aanleiding van een specifieke uitnodiging zijn 
ingediend. Middelgrote en kleine ondernemingen die een klein project willen uitvoeren moeten 
gebruik kunnen maken van de diensten van de MKB-desk. 
d) Een deel van de toekomstige ICT-begroting - circa 5% - dient te worden gereserveerd voor 
speciale uitnodigingen tot het indienen van voorstellen, bedoeld om partnerschappen aan te 
moedigen waarin middelgrote of kleine ondernemingen het voortouw nemen bij de ontwikkeling 
en exploitatie van resultaten. Of dit bedrag voldoende is, dient te worden beoordeeld aan de hand 
van de vraag in hoeverre er dankzij deze regeling daadwerkelijk dergelijke, zeer wenselijke 
partnerschappen worden gevormd. 
e) Er moeten inspanningen worden geleverd om het MKB goed vertrouwd te maken met het 
toekomstige ICT-programma en de doelstellingen daarvan door middelgrote en kleine 
ondernemingen nauw te betrekken bij het overlegproces en door uitvoerig gebruik te maken van 
externe, uit het MKB afkomstige beoordelaars van projecten en projectvoorstellen. 
F.2 Ondersteuning van de belangstelling van de markt 
a) De financieringsregels van het programma moeten flexibeler worden, zodat specifieke impulsen 
kunnen worden gegeven aan middelgrote en kleine bedrijven met exploiteerbare ideeën. 
41 
3. 
b) De financiële steun dient te worden verhoogd tot 60% wanneer als blijk van vertrouwen in de 
commerciële levensvatbaarheid van een exploiteerbaar project risicokapitaal beschikbaar is gesteld 
of een groot bedrijf tenminste 10% van de projectkosten voor zijn rekening neemt zonder zelf aan 
het project deel te nemen. 
F.3 Stimulering van startende ondernemingen 
a) Voor projecten met goede exploitatievooruitzichten waarbij startende ondernemingen betrokken 
zijn (mits het niet gaat om een dochteronderneming van een ander bedrijf) dient maximaal 75% 
van de kosten voor financiering in aanmerking te komen. 
b) Voor startende ondernemingen die deelnemen aan een geslaagd project dient een subsidie 
beschikbaar te zijn ter dekking van de kosten die moeten worden gemaakt om investeringskapitaal 
aan te trekken voor een commerciële exploitatie van de resultaten. Deze zou 10% tot 15% kunnen 
belopen van de EU-bijdrage voor het projectaandeel van de startende onderneming. 
42 
II. REACTIE VAN DE COMMISSIE 
De onafhankelijke evaluatie van het programma over de afgelopen vijf jaar is verricht door een groep 
vooraanstaande deskundigen onder leiding van professor Roberto Carneiro. Zij hebben het 
documentatiemateriaal doorgenomen dat hen door de Commissie is verstrekt, waaronder het verslag van 
de onder leiding van professor Umberto Columbo uitgevoerde eindevaluatie van de activiteiten van het 
vorige kaderprogramma. De Commissie is het evaluatiepanel erkentelijk voor zijn aanbevelingen, die 
voornamelijk betrekking hebben op het toekomstige programma. 
De Commissie acht de bevindingen en aanbevelingen van het evaluatiepanel in het algemeen nuttig voor 
de resterende periode van het huidige kaderprogramma, alsmede voor de huidige discussies in verband 
met de voorbereiding van het vijfde kaderprogramma. De Commissie is blij met de aanbeveling om een 
aantal nieuwe benaderingen die in het huidige kaderprogramma voor het eerst zijn toegepast (b.v. 
doorlopend werkplan, regelmatige publicatie van uitnodigingen, tweefasige evaluatie) in het vijfde 
kaderprogramma te veralgemenen. 
De noodzaak diverse technologieën en activiteiten te combineren met het oog op de ontwikkeling van een 
'gebruikersvriendelijke informatiemaatschappij' werd onderstreept in de mededeling 'De toekomst 
uitvinden'. De Commissie stelt de mening van het evaluatiepanel hierover zeer op prijs. Ze is het met het 
panel eens dat een grotere convergentie van inspanningen noodzakelijk is en dat er een geïntegreerd 
programma voor informatie- en communicatietechnologie moet komen. Zoals het comité in zijn 
samenvatting voorstelde, zullen de mogelijkheden van het doorlopende werkprogramma worden benut om 
nog tijdens het vierde kaderprogramma een begin te maken met de veranderingen zodat de overgang naar 
het vijfde kaderprogramma soepel kan verlopen. 
De Commissie kan zich met name vinden in het standpunt dat er in het nieuwe programma meer aandacht 
moet worden geschonken aan de invoering van technologie teneinde het concurrentievermogen te 
verbeteren en werkgelegenheid te scheppen via een intensievere exploitatie van ICT. De Commissie is 
verheugd met de nadruk die het panel legt op de belangrijke rol van burgers en gemeenschappen. De 
technologische vooruitgang op ICT-gebied is in toenemende mate afhankelijk van dynamische markten 
voor nieuwe producten en diensten en dus van het vermogen en de bereidheid van burgers en werknemers 
om nieuwe ICT te gebruiken. Overeenkomstig de industriële en maatschappelijke doelstellingen van het 
nieuwe programma moet het gewenste evenwicht tussen onderzoek op lange termijn en 
invoeringsactiviteiten worden bepaald. Een strategische en vooruitziende visie op onderzoek is, zoals reeds 
beschreven werd in het 'actieplan voor innovatie', zeker een vereiste om veelbelovende technologieën en 
markten te kunnen aanwijzen. 
De Commissie is ook erkentelijk voor de aanbevelingen over de wijze waarop het programma 
toegankelijker kan worden gemaakt voor het MKB. De aanbevelingen van het evaluatiepanel ondersteunen 
het in 'De toekomst uitvinden' beschreven voorstel voor verbetering van de toegankelijkheid van het 
programma voor het MKB door mechanismen voor technologie-overdacht te ontwikkelen en de koppeling 
te maken met instrumenten voor risicokapitaal en financiële technieken. 
Tot slot is de Commissie het met het evaluatiepanel eens dat er op het niveau van het kaderprogramma 
aanvullende inspanningen moeten worden geleverd om de flexibiliteit en doelmatigheid van 
administratieve procedures te verbeteren teneinde de termijnen te bekorten, de administratiekosten terug te 
dringen en dynamische bedrijven, met name uit het MKB, verder aan te moedigen tot deelname aan het 
toekomstige programma. 
43 
lil. EVALUATIEPANEL 
Prof. Roberto Carneiro (voorzitter), President van het groepsforum van TVI, 'Televisâo Independent 
S.A.' (raad van aandeelhouders), SGP S 
Voormalig Portugees minister van Onderwijs en Sport (1987-1991), topadviseur van de Wereldbank 
(IBRD en IDA) inzake projecten in Latijns-Amerika en Afrika (1975-1987), en (sinds 1978) hoog adviseur 
van de OESO inzake het onderwijsbeleid, personeelsplanning en openbaar bestuur, en hoog adviseur van 
de UNESCO op het gebied van het beleid inzake onderwijs en opleiding. Op internationaal vlak was hij 
recentelijk onder meer werkzaam als adviserend coördinator voor SIGMA, een gezamenlijk project van de 
EEG en de OESO gericht op het doorvoeren van staatshervormingen in de landen van Midden- en 
Oost-Europa (1992-1993), als OESO-onderzoeker van het Franse onderwijsbeleid (1993), als lid van de 
internationale commissie voor onderwijs in de 21ste eeuw (UNESCO, 1993/1995), als vice-voorzitter van 
het forum voor de informatiemaatschappij en als lid van het coördinatiebureau van de Europese 
studiegroep voor onderwijs en opleiding onder auspiciën van Commissielid E. Cresson. 
De heer Andrew Boswell, directeur Enterprise Technology en technisch directeur van ICL 
Voorzitter van de Britse 'National Information Infrastructure Task Force', die met het Ministerie van 
Handel en Industrie samenwerkt op het gebied van ICT-kwesties. Benoemd tot het comité van de G-7 dat 
is belast met het bespoedigen van de normalisatie van ICT, een initiatief waartoe besloten is tijdens de top 
van de G-7 van 1995. 
De heer Jean-Michel Chassériaux, directeur van ERCIM en directeur internationale betrekkingen van het 
INRIA 
Wetenschappelijk attaché van de Franse ambassade in Londen (1973-1977) en hoog adviseur van het 
Ministerie van Buitenlandse Zaken en het Ministerie van Industrie (1977-1984). Adjunct-directeur 
opleiding, onderzoek en regionale zaken van de eenheid ICT-bedrijfstakken van het Ministerie van 
Industrie (1984-1987). Directeur internationale zaken van het Ministerie van Onderzoek en Ruimte (1988-
1993). Sedert 1983 hoogleraar aan de universiteit Paris 7. 
De heer Bernt Ericson, vice-president onderzoek en technologie, 'Telefonaktiebolaget LM Ericsson ' 
Ging in 1969 bij Ericsson werken als hoofdingenieur en lid van de bedrijfsstrategiegroep, werd vervolgens 
hoofd van de afdeling speciale projecten binnen de divisie strategische productplanning, directeur 
toegepast onderzoek en tenslotte vice-president. Benoemd tot lid van de 'Koninklijke Zweedse Academie 
van Wetenschap en Technologie en van de "European Science and Technology Association' (ESTA) van 
de Europese Commissie. 
De heer Roberto Galimberti, voorzitter en directeur van Et not earn 
Van 1968 tot 1973 hoofd van de divisie digitale computertechniek van Lanen. Directeur onderzoek en 
ontwikkeling en later hoofd van de divisie interlokale verbindingen van Italtel. Sedert 1982 voorzitter en 
directeur van Etnoteam. Sinds 1994 voorzitter en directeur van I.NET, een vooraanstaande Internet-
provider. Tevens vice-president van 'CED Borsa' (een bedrijf dat informatie verstrekt over de Italiaanse 
effectenbeurs) en van Tntercai Etnoteam'. Lid van het bestuur van Anasin (Italiaanse vereniging van 
computerdiensten). 
De heer Hartmut Raffler, directeur van de divisie bedrijfstechnologie van Siemens 
Sinds 1979 werkzaam bij Siemens AG. Verantwoordelijk voor 'Innovation Project Communications'. Van 
1993 tot 1996 hoofd van de afdeling Software en engineering. Sinds april 1996 hoofd van de afdeling 
informatie en communicatie. Hoofdonderwerpen: linformatie- en mediatechnologie, netwerken en 
videocommunicatie, veiligheid van systemen, kennisverwerking en samenwerking tussen mens en 
machine. 
44 
De heer Josep Maria Vila Solanes, algemeen directeur van de INDRA-groep, president van INDRA SSI 
en president van INDRA SCA 
Directeur van ERITEL, algemeen directeur van het organisatiecomité van de Olympische Spelen van 
Barcelona in 1992, vice-directeur van ENHER en filiaalhouder van UNISYS. Directeur van het tijdschrift 
DATAMATION (Spaanse uitgave). Hoogleraar nucleaire technologie aan de 'Universidad Politécnica' in 
Barcelona en voormalig hoogleraar aan andere universiteiten en onderzoekcentra in Barcelona. 
De heer Herbert Wotke, directeur van het Oostenrijks fonds ter bevordering van industrieel onderzoek 
(FFF) 
Is meer dan twintig jaar lang bij het FFF ('Forschungs Förderungs Fonds für die gewerbliche Wirtschaft') 
betrokken geweest bij nationale en internationale financieringsactiviteiten in het kader van onder meer het 
technologiebeleid, Eureka en het overheidsfonds voor innovatie en technologie. 
45 
46 
VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE W% 
INDUSTRIE- EN MATERIAALTECHNOLOGIE 
47 
48 
I. SAMENVATTING 
1.0 Ontwikkeling van de programma's voor industrie- en materiaaltechnologie 
Europese besluitvormers zijn het erover eens dat industrie- en materiaaltechnologieën van groot belang 
zijn voor het toekomstige succes van de Europese industrie. Het huidige programma voor industrie- en 
materiaaltechnologie, dat ook wel bekend staat als 'Brite-Euram', is voortgekomen uit twee OTO-
programma's van het eerste kaderprogramma, Brite en Euram. Het Brite-programma had betrekking op 
een breed scala van industriële productietechnologieën, terwijl Euram gewijd was aan geavanceerde 
materialen. In het tweede kaderprogramma werden Brite en Euram samengevoegd tot één programma, 
Brite-Euram, dat vanaf dat moment tevens activiteiten op het terrein van de luchtvaart ging behelzen. In 
latere kaderprogramma's bleef het programma voor industrie- en materiaaltechnologie in deze vorm 
gehandhaafd, zij het dat het tijdens het vierde kaderprogramma nog werd uitgebreid met activiteiten op het 
terrein van grondverkeer. 
Het accent ligt bij dit programma op preconcurrentieel, aspecifiek onderzoek, uitgevoerd in een 
samenwerkingsverband tussen de industrie, onderzoekinstellingen en universiteiten uit diverse landen. 
Doel van het programma is de wetenschappelijke en technologische grondslagen van de Europese industrie 
te versterken en haar internationale concurrentievermogen te verbeteren. Speciale aandacht wordt hierbij 
geschonken aan het ondersteunen en stimuleren van het MKB en het verbeteren van de economische en 
sociale samenhang in Europa. 
De achtereenvolgende programma's voor industrie- en materiaaltechnologie zijn zowel wat financiële 
middelen als wat draagwijdte betreft telkens sterk uitgebreid. Het programma voor industrie- en 
materiaaltechnologie van het vierde kaderprogramma is veel omvangrijker dan dat van het derde en streeft 
een uitgebreidere reeks doelstellingen na, waaronder een betere kwaliteit van leven en duurzame 
economische groei. Hieronder volgt een overzicht van de voor de programma's voor industrie- en 
materiaaltechnologie beschikbaar gestelde middelen: 
eerste kaderprogramma: 220 miljoen ecu (Brite + Euram) 
tweede kaderprogramma: 500 miljoen ecu (Brite-Euram) 
derde kaderprogramma: 748 miljoen ecu (Brite-Euram II) 
vierde kaderprogramma: 1617 miljoen ecu (Brite-Euram III) 
2.0 Draagwijdte van deze vijfjaarlijkse evaluatie 
Deze vijfjaarlijkse evaluatie heeft betrekking op de programma's Industrie- en materiaaltechnologie die 
zijn uitgevoerd uit hoofde van het derde kaderprogramma (1991-1994) en het eerste jaar van het vierde 
kaderprogramma ( 1994-1998). 
Overeenkomstig de opdracht is bij de evaluatie gekeken naar drie hoofdaspecten van de programma's: de 
relevantie van de doelstellingen, de doelmatigheid waarmee de programma's zijn uitgevoerd en de 
effectiviteit van de programma's. Op grond van de bevindingen zijn aanbevelingen opgesteld voor 
toekomstige programma's. 
Deze samenvatting vormt het eerste deel van 'Document 1', waarin ook de reactie van de Commissie op 
de aanbevelingen van het panel is opgenomen. Het volledige verslag van het panel is weergegeven in 
'Document 2'. 
In deze evaluatie is ook de eindevaluatie van het derde kaderprogramma opgenomen. 
49 
Het panel wil echter ook de aandacht vestigen op de twee eindevaluatieverslagen over het eerste en tweede 
gebied (EUR 17457) en het derde gebied (EUR 16948) van dit programma. Het ging hierbij om grondige 
beoordelingen, uitgevoerd door mensen met kennis en ervaring op de betreffende gebieden, die in een 
aantal opmerkenswaardige conclusies en aanbevelingen hebben geresulteerd. Met de onderhavige evaluatie 
wil het panel een nuttig, algemeen overzicht geven, zonder daarmee afbreuk te willen doen aan de 
belangrijke inhoud van de eindevaluatieverslagen. 
3.0 Opmerkingen en bevindingen van het panel 
3.1 Relevantie van de doelstellingen 
Voor de programma's Industrie- en materiaaltechnologie is een breed scala van doelstellingen vastgesteld, 
breder dan normaliter bij industriële of nationale programma's het geval is. Het panel erkent de algemene 
geldigheid en niet aflatende relevantie van deze doelstellingen, maar denkt dat ze op projectniveau 
moeilijk allemaal tegelijk te verwezenlijken zijn. Wil men in de context van de steeds snellere 
mondialisering van de handel, diensten en productie en de noodzaak tot versterking van de samenhang in 
Europa het programma Industrie- en materiaaltechnologie optimaal kunnen uitvoeren, dan moeten er met 
betrekking tot de doelstellingen en selectiecriteria prioriteiten worden gesteld om te voorkomen dat de 
beschikbare middelen te zeer verspreid worden over te veel aandachtsvelden. 
Een betere strategie voor het vijfde kaderprogramma is bij het programma Industrie- en 
materiaaltechnologie 'horizontale', algemene werkzaamheden te combineren met een beperkt aantal 
gebieden waar een doelgerichtere 'verticale' aanpak wordt gehanteerd. Men kan hierbij denken aan de 
gebieden waarmee de task forces zich bezighouden, maar ook andere onderwerpen komen in aanmerking. 
De implicaties van dit programmaconcept, waaronder de eventuele invoering van aanvullende OTO-
instrumenten, behoeven nader onderzoek. 
In het algemeen is voldaan aan de gestelde selectiecriteria, zoals wetenschappelijke en technische 
kwaliteit, economische en sociale samenhang, duurzame ontwikkeling en leefklimaat, aspecifiek en 
preconcurrentieel onderzoek, transnationale deelname, effectieve deelname van het MKB en 
exploitatiecapaciteit. 
3.2 Beoordeling van de doelmatigheid 
Als maatstaf voor de doelmatigheid waarmee de beschikbare middelen zijn aangewend om de 
doelstellingen te verwezenlijken, is gekeken naar de kosteneffectiviteit van de middelen van de 
Commissie en de middelen van de deelnemers aan het programma. 
De financiële bijdragen van de Commissie zijn in het algemeen kosteneffectief besteed. De steun vormde 
een passende stimulans voor deelname, terwijl er toch voldoende investeringen van de deelnemers werden 
verlangd om hun serieuze inzet te waarborgen. 
De kosteneffectiviteit van de middelen van de deelnemers hangt af van de vraag in hoeverre de voordelen 
van het samenwerken, met steun van de Commissie, opwegen tegen de extra beheerinspanningen die 
daarvoor nodig zijn. In het algemeen valt de balans positief uit, maar de voorbereiding van een voorstel 
vergt aanmerkelijke inspanningen, die gemiddeld 5% van de projectkosten belopen. Bovendien wordt een 
groot deel van de voorstellen niet geselecteerd, ofschoon er aanwijzingen zijn dat in ongeveer de helft van 
die gevallen het onderzoek toch wordt uitgevoerd. Om de totale kosten van de voorstellen terug te dringen 
en te voorkomen dat geschikte potentiële deelnemers ervoor terugdeinzen een voorstel in te dienen, dient 
ernaar te worden gestreefd de selectiekans te vergroten tot meer dan 50%. Er dient te worden overwogen 
50 
4. 
of er een tweefasige procedure kan worden ingevoerd, waarbij onaantrekkelijke voorstellen worden 
verworpen op grond van een minder gedetailleerd voorstel in de eerste fase. 
Wat de doelmatigheid van het programmabeheer betreft, is gekeken naar de beheeractiviteiten 
voorafgaande aan de start van het project alsmede naar het beheer van de eigenlijke 
projectwerkzaamheden. Een zorgwekkende kwestie waarop reeds in het verleden door zowel deelnemers 
als eerdere onafhankelijke panels is gewezen, is de lange tijd die verstrijkt tussen de sluitingsdatum van de 
uitnodiging tot het indienen van voorstellen en de aanvang van de werkzaamheden. Bij de programma's 
Industrie- en materiaaltechnologie van het derde en het vierde kaderprogramma varieerde deze periode 
van 9 tot 15 maanden. Dit is erg lang in vergelijking met nationale programma's, zoals die van belangrijke 
concurrerende landen als de Verenigde Staten. Deze periode dient dan ook te worden bekort tot maximaal 
zes maanden. Bovendien moet worden onderzocht of er mechanismen kunnen worden ingesteld waarbij de 
werkzaamheden reeds met een beperkt voorlopig contract kunnen worden gestart, alvorens het definitieve 
contract wordt ondertekend. 
Het beheer van en het toezicht op de projectwerkzaamheden, zowel door de Commissie als binnen de 
projectconsortia, verliepen in het algemeen bevredigend. Er werd positief bericht over de kwaliteit, 
vakbekwaamheid en toewijding van de wetenschappelijke functionarissen van de Commissie. Er zijn 
echter aanwijzingen dat de medewerkers van de Commissie steeds zwaarder worden belast nu het 
programma voor industrie- en materiaaltechnologie telkens wordt uitgebreid, het aantal Lid-Staten stijgt en 
de voorstellen almaar ingewikkelder worden. De doelmatigheid van het programma loopt hierdoor gevaar 
en het is dan ook nodig dat de organisatie en procedures worden heroverwogen. 
Het gebruik van externe deskundigen die de medewerkers van de Commissie met raad en daad kunnen 
bijstaan kan de doelmatigheid en effectiviteit van het projectbeheer ten goede komen - bijvoorbeeld omdat 
ze een onafhankelijke mening kunnen geven en een gezonde stimulans kunnen bieden bij kritische 
projectevaluaties. Het panel wil echter benadrukken dat het om redenen van doelmatigheid en continuïteit 
van essentieel belang is dat de Commissie blijft beschikken over een adequate kern van vakbekwame 
medewerkers. 
De programmacomités. die op programmaniveau de schakel vormen tussen de Commissie en de Lid-
Staten, hebben een belangrijke rol vervuld bij de planning, formulering en uitvoering van het programma. 
Als er specifieke middelen worden toegewezen aan een bepaald gebied, bijvoorbeeld luchtvaart, dan is het 
zinvol om een comité van ter zake kundige mensen samen te stellen teneinde te waarborgen dat het 
programma afgestemd blijft op de marktbehoeften. 
De invloed van de task forces op het programma voor industrie- en materiaaltechnologie is tot dusverre 
nauwelijks merkbaar geweest. Ze zijn pas in maart 1995 opgericht, toen het derde kaderprogramma zijn 
einde naderde en de eerste uitnodigingen voor het indienen van voorstellen voor het vierde 
kaderprogramma werden gepubliceerd. 
Wat het externe toezicht betreft, is gebleken dat de eindevaluatie door middel van documentatie, 
gesprekken, bezoeken en enquêtes een diepgaand inzicht verschaft in het gehele verloop van het 
programma. Dit leidt tot waardevolle opmerkingen en aanbevelingen voor de toekomst en dient te worden 
voortgezet. 
Een nuttige aanvulling op de eindevaluatie is het nieuwe systeem van jaarlijks extern toezicht op de 
voortgang van het programma, op basis waarvan beslissingen kunnen worden genomen over 
verschuivingen in de aandachtsvelden, aanpassingen van procedures enz. De waarde van dit toezicht zou 
echter toenemen als de betreffende comités van toezicht de betrokkenen om hun mening konden vragen, 
bijvoorbeeld via een eendaagse 'workshop' met nationale vertegenwoordigers en projectdeelnemers. 
51 
Met betrekking tot de wijze van uitvoering en instrumenten denkt het panel dat er zeker ook in de 
toekomst een belangrijke rol weggelegd blijft voor preconcurrentieelf aspecifiek onderzoek. Gezien de 
toenemende mondiale concurrentie, het feit dat nieuwe technologie steeds sneller de weg naar de markt 
vindt enz. dient de Commissie echter te overwegen om ter aanvulling hiervan ook steun te verlenen voor 
dichter bij de markt staand OTO. zonder direct geld te geven voor productontwikkeling. Bovendien dient 
te worden nagedacht over OTO uit hoofde van artikel 130 Kr L en M van het Verdrag en de mogelijkheid 
om in bepaalde gevallen behalve de gevestigde strategie van 'onderzoek op uitnodiging' ook een aantal 
door of namens de Commissie strategisch geselecteerde onderzoeken 'in opdracht' te laten uitvoeren. 
Fundamenteel onderzoek dat relevant is voor de industrie en dat door onderzoekinstellingen en 
universiteiten in samenwerking met industriële ondernemingen wordt uitgevoerd is een bijzonder 
waardevol onderdeel van het programma Industrie- en materiaaltechnologie gebleken; de activiteiten op dit 
vlak dienen dan ook te worden voortgezet. 
De Commissie onderkent de belangrijke rol van het MKB in de Europese industrie en het panel is het daar 
volledig mee eens. Dat ondersteuning en stimulering van het MKB in de programma's Industrie- en 
materiaaltechnologie een grote plaats inneemt, blijkt wel uit de grootschalige deelname van technologisch 
reeds bekwame kleine en middelgrote ondernemingen aan industriële OTO-projecten alsook uit de 
introductie en ontwikkeling van de CRAFT-maatregel, bedoeld ter ondersteuning van onderzoek in 
samenwerkingsverband in opdracht van groepen kleine of middelgrote bedrijven die nog niet over eigen 
OTO-capaciteit beschikken. 
De deelname van technologisch bekwame middelgrote en kleine bedrijven aan industriële OTO-projecten 
is de afgelopen jaren toegenomen. Door de samenwerking met grotere bedrijven en universiteiten in 
binnen- en buitenland hebben ze toegang gekregen tot nieuwe technologische opties en commerciële 
mogelijkheden. Anderzijds zijn er aanwijzingen dat sommige middelgrote en kleine bedrijven ervoor 
terugdeinzen mee te werken aan projectvoorstellen vanwege de lange tijd die verstrijkt voordat bekend is 
of het project doorgang kan vinden en de geringe kans op succes, of omdat ze vrezen dat hun flexibiliteit 
gedurende het project wordt beknot. Het MKB is doorgaans gevoeliger voor dynamische, snel 
veranderende omstandigheden dan grote organisaties. 
De CRAFT-maatregel is een uitstekende manier gebleken om kleine en middelgrote bedrijven met een 
betrekkelijk beperkte technologische grondslag te helpen hun technische capaciteiten uit te breiden. Het 
tweefasige evaluatieproces is erg succesvol. Het panel is van mening dat CRAFT hoge prioriteit dient te 
genieten en juicht het dan ook toe dat bij het vierde programma meer geld voor deze maatregel is 
uitgetrokken. De CRAFT-maatregel vergt echter veel beheerinspanningen van de Commissie en er dient 
goed te worden nagedacht over de personele middelen die nodig zijn voor de toekomstige ontwikkeling 
ervan. Hierbij moet worden overwogen of er een bepaalde mate van decentralisatie naar de Lid-Staten toe 
mogelijk is en of de 'bottom-up'-benadering moet worden gehandhaafd. 
Tevens wil het panel onderstrepen dat er een evenwicht moet worden gevonden tussen de belangen en 
behoeften van het MKB en die van de grotere industriële bedrijven, aangezien zowel grote als kleine en 
middelgrote bedrijven in de EU een belangrijke rol spelen. 
Wat de coördinatiemechanismen betreft, staan zowel de 'thematische netwerken' als de 'clusterconcepten' 
van het vierde kaderprogramma nog in de kinderschoenen. Om het potentieel ervan beter te kunnen 
benutten moet men verder gaan dan alleen het coördineren van afzonderlijke en zelfstandige OTO-
activiteiten op verschillende programmagebieden. Er is een pro-actiever, strategischer benadering nodig 
zodat men vooruit kan plannen en geïntegreerde multidisciplinaire projectgroepen kan vormen waarin alle 
belangrijke aspecten aan bod komen teneinde commerciële exploitatie binnen een concurrerend tijdsbestek 
mogelijk te maken. 
52 
3.3 Beoordeling van de effectiviteit 
De eindevaluatieverslagen van het programma Iindustrie- en materiaaltechnologie van het derde 
kaderprogramma geven aan dat de oorspronkelijke doelstellingen (bevordering van technisch onderzoek 
in alle Lid-Staten en ondersteuning en stimulering van het MKB en van grensoverschrijdende 
samenwerking tussen de industrie, onderzoekinstellingen en universiteiten) in hoge mate zijn bereikt. Ook 
werd positief geoordeeld over de verwezenlijking van de project- en programmadoelstellingen, waaronder 
het bevorderen van de samenhang en economische ontwikkeling van Europa. Per project werd gemiddeld 
minder dan één octrooi aangevraagd, maar een octrooi vormt geen universele maatstaf van succes. Veel 
belangrijke innovaties op het gebied van industrie- en materiaaltechnologie zijn niet octrooieerbaar, 
bijvoorbeeld ontwikkelingen in wetenschappelijke disciplines als structurele analyse, vloeistofmechanica 
enz. Het aanmerkelijk omvangrijker vierde kaderprogramma verkeert nog in de beginfase en is daarom 
nog moeilijk te beoordelen, maar tot dusverre is er op de meeste programmagebieden een grote respons. 
Met betrekking tot de wetenschappelijke en technische prestaties zijn de algemene doelstellingen van de 
programma's Industrie- en materiaaltechnologie de afgelopen vijfjaar verwezenlijkt. Of dit ook voldoende 
was om het Europese concurrentievermogen te verbeteren, blijft echter de vraag, aangezien ook 
concurrerende landen steeds meer OTO-activiteiten zijn gaan ontplooien. 
De versterking van de wetenschappelijke en technologische grondslagen is een element waarvan kleine, 
middelgrote en grote bedrijven evenals universiteiten en onderzoekinstellingen in de gehele EU hebben 
geprofiteerd. Niet alleen konden onderzoekresultaten worden samengevoegd, ook zijn er na afloop van 
projecten tal van samenwerkingsverbanden ontstaan en heeft met name het MKB het zelfvertrouwen 
ontwikkeld om met geavanceerdere technologieën te werken. In dit opzicht heeft de CRAFT-maatregel 
vooral voor middelgrote en kleine bedrijven zonder eigen OTO-capaciteit voordelen opgeleverd. 
Er kunnen verschillende relevante communautaire beleidsterreinen worden aangewezen waaraan de 
programma's Industrie- en materiaaltechnologie een positieve bijdrage hebben geleverd door de 
grensoverschrijdende samenwerking tussen het MKB, onderzoekinstellingen en universiteiten te 
bevorderen. De economische en sociale samenhang is versterkt. Er is een kleine rechtstreekse bijdrage 
geleverd tot de werkgelegenheid, in de zin dat er arbeidsplaatsen zijn geschapen voor projectmedewerkers. 
Bovendien vormen de mogelijkheden tot industriële exploitatie van de onderzoekresultaten een potentiële 
stimulans voor de werkgelegenheid op langere termijn. Ook zijn er belangrijke 
wetenschappelijke/technische resultaten geboekt op milieugebied (recycling, minder vervuilende 
productieprocessen, milieuvriendelijker materialen, afname van de geluidsoverlast en emissies van 
vliegtuigen, enz.). 
Op het gebied van de verspreiding en exploitatie van resultaten moet een evenwicht worden gevonden 
tussen een exclusieve commerciële exploitatie door de in het werk investerende projectdeelnemers en een 
grootschaliger verspreiding van resultaten in de EU. Met het oog op de verspreiding van de resultaten van 
het programma Industrie- en materiaaltechnologie van het derde kaderprogramma zijn er tal van 
informatiedagen, workshops en conferenties georganiseerd. Ondanks al deze inspanningen wordt echter 
een groot deel van de Europeanen die de vruchten van de resultaten van het programma Industrie- en 
materiaaltechnologie zouden kunnen plukken niet bereikt. De Commissie dient dan ook meer aandacht te 
schenken aan verspreiding en exploitatie. 
Volgens de in opdracht van de Commissie gemaakte kwantitatieve ramingen ligt de economische 
opbrengst van de programma-investeringen bijzonder hoog. De geraamde cijfers dienen echter te worden 
vergeleken met de feitelijk behaalde rendementen door middel van een heronderzoek van een steekproef 
van projecten, drie tot vijfjaar na voltooiing ervan. 
53 
3.4 Belang van het programma Industrie- en materiaaltechnologie 
Het programma Industrie- en materiaaltechnologie is een belangrijk en uitstekend programma. Hoewel de 
begroting voor industrie- en materiaaltechnologie bij het vierde kaderprogramma aanmerkelijk ruimer is 
dan bij het derde, vormt ze nog altijd maar een klein deel van de in totaal in Europa op dit terrein 
benodigde OTO-middelen. Het grote aantal ontvangen voorstellen voor kwalitatief hoogwaardige 
industriële onderzoekprojecten geeft aan dat in de Europese industrie en onderzoekgemeenschap een grote 
deelnamebereidheid bestaat en dat de steun voor onderzoek naar industrie- en materiaaltechnologie 
zodanig moet worden uitgebreid, dat de Commissie hier adequaat op kan inspelen om het technologische 
concurrentievermogen van de Europese industrie te verbeteren. 
* 
4.0 Aanbevelingen 
1. Het programma Industrie- en materiaaltechnologie is een belangrijk en uitstekend programma. Het 
dient binnen het kaderprogramma een grotere plaats te krijgen, waarbij met name de versterking 
van het technologische concurrentievermogen van de Europese industrie als doelstelling voorop 
dient te staan. De voor dit programma beschikbaar gestelde financiële en personele middelen zijn 
in verhouding tot de te vervullen opdracht bescheiden en moeten daarom aanmerkelijk worden 
uitgebreid. 
2. Bij toekomstige programma's voor industrie- en materiaaltechnologie dient naast de algemene, 
'horizontale' werkzaamheden ook een beperkt aantal gebieden te worden geïntroduceerd waar een 
meer doelgerichte, 'verticale' benadering wordt gevolgd. 
3. Er moeten maatregelen worden genomen om de selectiekans van voorstellen te vergroten tot meer 
dan 50%. De huidige lage selectiekans kan potentiële kandidaten ervan weerhouden voorstellen in 
te dienen die van belang kunnen zijn voor het toekomstige concurrentievermogen van Europa. 
4. Teneinde de kosten van de voorbereiding van een voorstel wat betreft tijd, energie en geld terug te 
dringen en het selectieproces te bespoedigen wordt een tweefasige selectieprocedure aanbevolen. 
5. Teneinde de doelmatigheid en effectiviteit van het programma te vergroten dient de tijd die 
verstrijkt tussen de indiening van het voorstel en de storting van de eerste financiële bijdrage voor 
de projectwerkzaamheden te worden bekort tot maximaal zes maanden. 
6. Middelgrote en kleine bedrijven die over de capaciteiten beschikken om deel te nemen aan het 
programma moeten worden gestimuleerd om voorstellen in te dienen. De informatievoorziening 
aan en communicatie met het MKB moet via uitgebreide netwerken en op andere manieren worden 
verbeterd. 
7. CRAFT is een uitstekende maatregel op het gebied van industrie- en materiaaltechnologie en dient 
dan ook een belangrijk aandachtspunt te blijven. Het aantal Commissie-medewerkers aan CRAFT 
dient te worden vergroot. Er dient te worden overwogen of de activiteiten 1er bevordering van de 
deelname aan CRAFT deels kan worden afgedragen aan de Lid-Staten. 
8. Er dienen betere maatregelen te worden genomen om de verspreiding en exploitatie van resultaten 
van projecten op het gebied van industrie- en materiaaltechnologie te bevorderen. 
54 
4. 
9. Een steekproef van projecten dient drie tot vijfjaar na voltooiing opnieuw te worden geëvalueerd 
zodat het vooraf geraamde exploitatiepotentieel kan worden vergeleken met de feitelijke 
economische opbrengst. 
10. Ter bevordering van de gunstige neveneffecten van in de eerste plaats op luchtvaarttoepassingen 
gerichte projecten voor andere industriële sectoren wordt aanbevolen een speciale informatie/ 
advieseenheid op te richten om een bredere bewustwording van dergelijke ontwikkelingen te 
bevorderen. 
11. Aanbevolen wordt de deskundigheid van universiteiten en onderzoekinstellingen te blijven 
benutten, met name op het gebied van fundamenteel onderzoek. Fundamenteel onderzoek ter 
ondersteuning van industrietechnologie wordt in de context van het programma voor industrie- en 
materiaaltechnologie bijzonder belangrijk geacht. 
12. De Commissie dient in overleg met de Lid-Staten, de industrie en de onderzoekgemeenschap te 
overwegen of er op selectieve basis een breder scala van instrumenten kan worden geïntroduceerd 
voor de uitvoering van OTO-activiteiten op het gebied van industrie- en materiaaltechnologie. 
13. Bij projecten waarbij de indieners van het projectvoorstel en de Commissie zijn overeengekomen 
dat een octrooi een relevante innovatiemaatregel is, dient het verkrijgen van een octrooi een van 
de doelstellingen te vormen. 
14. Het panel adviseert de twee eindevaluatieverslagen (EUR 17457 en EUR 16948) en het externe 
toezichtverslag van 1995 in beschouwing te nemen. 
55 
il. REACTIE VAN DE COMMUÉE 
De Commissie is het panel van de vijfjaarlijkse evaluatie erkentelijk voor zijn grondige en gedetailleerde 
beoordeling van de activiteiten die in 1991-1995 in het kader van het programma Industrie- en 
materiaaltechnologie hebben plaatsgevonden. Het is een evenwichtig en billijk evaluatieverslag geworden. 
De Commissie wil het panel met name bedanken voor zijn positieve opmerkingen over het huidige 
programma. Voortdurend wordt getracht de doelmatigheid van het programmabeheer te verbeteren door 
middel van moderne informatica, een gestroomlijnde verslaglegging, financiële controle en externe 
technische bijstand. Met deze activiteiten wordt tegemoet gekomen aan de bezorgdheid over de beperkte 
middelen voor zowel de CRAFT-activiteit als het beheer van conventionele OTO-consortiumprojecten. 
Een doelmatig programmabeheer vergt niet alleen volledige doorzichtigheid met betrekking tot procedures 
en de vastlegging van overheidsgelden, maar maakt het tevens noodzakelijk dat activiteiten binnen een 
realistisch tijdsbestek worden afgerond. Terecht heeft het panel op deze belangrijke aspecten gewezen. De 
procedures voor de evaluatie van projectvoorstellen worden voortdurend herzien. Om tijdwinst te boeken 
dienen de advies- en administratieve procedures na beoordeling en selectie van een voorstel te worden 
bespoedigd, zowel binnen de Commissie als op het niveau van de Lid-Staten via het Regelgevend Comité. 
Ook wees het panel op de noodzaak om de MKB-deelname te vergroten. Het MKB wordt voortdurend 
gestimuleerd te participeren in het programma. Iedere verdere stap in de richting van een effectiever 
gedecentraliseerd netwerk om het MKB tot deelname aan te moedigen zal een grote 'Europese dimensie' 
waarborgen. 
Naarmate de in het kader van het huidige en voorgaande programma's Industrie- en materiaaltechnologie 
uitgevoerde projecten zich verder ontwikkelen, gaan exploitatiemaatregelen een steeds belangrijker plaats 
innemen in het programma. De groeiende aandacht die via de begeleidende maatregelen (en in het kader 
van de derde activiteit van het vierde kaderprogramma) aan dit aspect wordt besteed, zorgt ervoor dat de 
exploitatie-activiteiten steeds zichtbaarder worden. 
In deze verband bevat het 'Actieplan voor innovatie in Europa' (COM(96)589) een belangrijke boodschap. 
Het is van essentieel belang dat er een overdracht van intellectuele eigendom, know-how en ervaring 
plaatsvindt tussen verschillende industriële sectoren. Octrooien en vergunningen, aanvullende financiële 
instrumenten, een effectieve bevordering van overeenkomsten inzake technologie-overdracht en 
bevordering van de deelname van het MKB in een bredere Europese context winnen aan belang naarmate 
het nieuwe millennium dichterbij komt. 
De kracht van programma's als het programma Industrie- en materiaaltechnologie is gelegen in het 
evenwicht tussen fundamenteel en toegepast onderzoek, alsmede tussen algemene technische activiteiten en 
verticale activiteiten rond een beperkt aantal strategische thema's. De groeiende ervaring met 
projectselectie en -beheer en de terugkoppeling van projectindicatoren en evaluaties zoals die van dit 
panel, moeten ervoor zorgen dat ook in de toekomst een waardevolle bijdrage wordt geleverd aan de 
industriële OTO-basis van Europa. 
56 
III. EVALUATIEPANEL 
Prof. Colin Seabrook 
Na een lange loopbaan in de techniek te hebben afgerond en een aantal prijzen te hebben ontvangen, werkt 
professor Seabrook momenteel als gasthoogleraar technische vormgeving aan de universiteit van Bath. Hij 
heeft nog altijd zitting in een aantal comités van het Institution of Mechanical Engineering en andere 
comités in het Verenigd Koninkrijk en heeft belangrijke bijdragen geleverd aan adviesraden van het Britse 
Ministerie van Handel en Industrie en elders in het Verenigd Koninkrijk. Hij is oud-directeur onderzoek & 
ontwikkeling van J.H. Fenner & Co. Ltd. Momenteel bekleedt hij een directeursfunctie bij CSMA Ltd. en 
leidt hij bovendien een ingenieursadviesbureau. 
De heer Frits Klostermann 
Als fysicus en werktuigbouwkundige werkte dhr. Klostermann het grootste deel van de laatste 32 jaar van 
zijn carrière bij Philips Research Laboratories in Eindhoven, waar hij voor zijn pensionering 
verantwoordelijk was voor het beleid van Philips International Research inzake de nieuwe Europese 
samenwerkingsprogramma's op het gebied van OTO. Momenteel leidt hij een klein adviesbureau dat zich 
heeft gespecialiseerd in de fysische aspecten van elektronische apparaten, managementonderzoek en 
onderzoeke valuaties. 
Prof. Luis Oro 
Professor Oro, momenteel werkzaam als hoogleraar chemie aan de Universiteit van Zaragoza, heeft door 
zijn recente aanstelling als secretaris-generaal van het Spaanse nationale plan voor onderzoek en 
technologische ontwikkeling te maken met een breed scala van O&O-onderwerpen. Hij heeft veel ervaring 
met het wetenschappelijk beleid van de OESO en met programma's voor en behoeften van het MKB. 
Professor Oro is vice-president van de Europese Stichting voor Wetenschappen. Op onderzoekterrein gaat 
zijn belangstelling voornamelijk uit naar organometallische chemie en homogene katalyse. Hij heeft op dit 
gebied tal van publicaties op zijn naam staan. 
Dr. Jacques Lukasik 
Als wetenschappelijk directeur van de Lafarge-groep (een grote bouwonderneming met vestigingen in 45 
landen) heeft dr. Lukasik veel ervaring opgedaan met het beoordelen van onderzoekprojecten en met 
interacties met de wetenschappelijke en technische wereld buiten zijn eigen bedrijf. Daarvoor heeft hij 
onder meer als onderzoekdirecteur gewerkt bij het CNRS, met name op de afdeling internationale en 
industriële betrekkingen. Hij is als gasthoogleraar werkzaam geweest in de Verenigde Staten, Brazilië en 
Egypte. Wat zijn onderzoekachtergrond betreft, hield hij zich oorspronkelijk bezig met fundamentele 
atoom- en molecuulfysica, quantumoptica, opto-elektronica en lasers. 
Dr. Hans Jorgen Pedersen 
Dr. Pedersen, vice-president voor bedrijfstechnologie en -research bij Danfoss in Nordborg, Denemarken, 
was reeds lid van het evaluatiepanel van het programma Brite-Euram II (1991-1994). Door zijn 
lidmaatschap van het panel voor de vijfjaarlijkse evaluatie voor het programma Industrie- en 
materiaaltechnologie werd de aansluiting met deze eerdere evaluatie gewaarborgd. Dr. Pedersen heeft in 
zijn functie van voorzitter van het nationale comité van het Deense materiaalkundeprogramma en nationaal 
vertegenwoordiger bij de 'European Organisation for Testing and Certification' (EOTC) veel ervaring 
opgedaan met het beheer van onderzoekprogramma's. Zijn belangstelling op het gebied van onderzoek 
gaat uit naar oppervlaktebehandelingstechnologie, microsystemen en integrale kwaliteitszorg. 
57 
Dr. Ing. Heinrich Bergmann 
Dr. Bergmann, oud-directeur van het 'Institute for Structural Mechanics' van DLR (de Duitse organisatie 
voor lucht- en ruimtevaartonderzoek), heeft zijn levenslange ervaring met lucht- en ruimtevaartmaterialen 
en -structuren en algemene vliegtuigbouwkunde gecombineerd met uitvoerige advieswerkzaamheden voor 
nationale en internationale O&O-programma's. Hij was een van de adviseurs van het HERMES-
veiligheidsadviescomité voor het Europees Ruimteagentschap (ESA). Dr. Bergman is hoogleraar 
mechanica aan de Universiteit van Hannover, gasthoogleraar luchtvaarttechniek aan het 'California 
Institute of Technology' en gasthoogleraar werktuigbouwkunde aan de 'Virginia Polytech', VS. 
De heer Frank Armstrong (rapporteur) 
De heer Armstrong, oud-directeur van Aerospace Vehicles RAE Farnborough en tegenwoordig werkzaam 
als adviseur, heeft hoge functies bekleed in de 'Aeronautical Research Establishments' van de Britse 
overheid en is als zodanig betrokken geweest bij het opstellen, beheren en coördineren van nationale 
onderzoek- en demonstratieprogramma's op het gebied van luchtvaartuigtechnologie. Hij was lid van het 
evaluatiepanel van het derde gebied van het programma Industrie- en materiaaltechnologie 1990-1994 
(luchtvaart) en rapporteur van dit panel voor de vijfjaarlijkse evaluatie. 
58 
VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 
NORMALISATIE, METINGEN EN PROEVEN 
59 
60 
I. SAMENVATTING 
De specifieke programma's voor normalisatie, metingen en proeven van het tweede, derde en vierde 
kaderprogramma hebben in de loop der jaren ingrijpende veranderingen ondergaan. Het BCR-programma 
van het tweede kaderprogramma was nog een gesloten programma met uitnodigingen tot inschrijving, dat 
werd voortgezet als het programma voor metingen en proeven van het derde kaderprogramma, met open 
uitnodigingen tot het indienen van voorstellen over specifieke thema's. Bij het programma Normalisatie, 
metingen en proeven van het vierde kaderprogramma worden echt open uitnodigingen tot het indienen van 
voorstellen over algemene thema's gepubliceerd, maar het kent voor een klein deel ook uitnodigingen voor 
bepaalde thema's die inspelen op dringende behoeften van de Europese normalisatie-instellingen en de 
Commissie. 
Het gemeenschappelijke doel van deze drie specifieke programma's is de werking van de Europese interne 
markt en het concurrentievermogen van de Europese industrie te versterken en in de behoeften van de 
samenleving te voorzien. De thema's van het programma zijn in de loop der tijd uitgebreid van de 
fabricage van gecertificeerde referentiematerialen en metingen ter ondersteuning van communautaire 
beleidslijnen bij het BCR-programma tot metingen voor Europese kwaliteitsproducten, onderzoek inzake 
schriftelijke normen en technische ondersteuning voor de handel en metingen ten dienste van de 
samenleving. Deze uitbreiding van de draagwijdte van het programma ging gepaard met een toename van 
de begroting, van 59,2 miljoen ecu voor het BCR-programma tot 184 miljoen ecu voor het programma 
Normalisatie, metingen en proeven. De middelen van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek 
(GCO) is bij deze bedragen niet meegerekend, aangezien de activiteiten van het GCO bij deze evaluatie 
buiten beschouwing blijven. 
Het BCR-programma, het programma Metingen en proeven en het programma Normalisatie, 
metingen en proeven hebben een grote Europese meerwaarde, aangezien ze betrekking hebben op 
gebieden die van essentieel belang zijn voor het functioneren van de EU. Het belang van de 
programma's is voortdurend toegenomen en tegenwoordig veel groter dan ten tijde van het BCR-
programma. De thans ontwikkelde richtlijnen en normen worden daadwerkelijk toegepast en moeten ook 
worden nageleefd. De noodzakelijke conformiteitsbeoordelingen kunnen alleen worden uitgevoerd indien 
geharmoniseerde en opspoorbare metingen mogelijk zijn en er een uniforme, betrouwbare infrastructuur 
voor metingen en proeven bestaat. Bovendien heeft Europa een grote achterstand wat de ontwikkeling van 
normen betreft. Op al deze gebieden bestaat grote behoefte aan steun van de specifieke programma's 
voor normalisatie, metingen en proeven. 
Het evaluatiepanel heeft zijn vijfjaarlijkse evaluatie van het BCR-programma, het programma Metingen en 
proeven en het programma Normalisatie, metingen en proeven verricht op basis van uitvoerige 
gesprekken, eerdere evaluaties van delen van de programma's en door de programmamedewerkers 
verstrekt materiaal. Een deel van de aanbevelingen van het panel kan vrijwel onmiddellijk door het 
programmabeheer ten uitvoer worden gelegd, andere dienen eerst door de Commissie te worden 
beoordeeld maar kunnen evengoed nog gedurende het huidige programma Normalisatie, metingen en 
proeven ten uitvoer worden gelegd, terwijl de resterende aanbevelingen gericht zijn op het vijfde 
kaderprogramma. 
De taak van de programmamedewerkers heeft zich gedurende de evaluatieperiode sterk ontwikkeld. De 
wetenschappelijk medewerkers, die eerst nog wetenschappelijke bijdragen tot het programma leverden, 
hebben tegenwoordig een meer administratieve, adviserende en toezichthoudende taak. De doelmatigheid 
is hierdoor toegenomen en elke wetenschappelijk medewerker behandelt tegenwoordig meer projecten dan 
ooit tevoren. Deze verandering was soms echter pijnlijk en het programmabeheer bleek niet altijd in staat 
in te spelen op de veranderde behoeften. De projectteams en leden van het Regelgevend Comité zijn van 
mening dat het programma tegenwoordig efficiënt wordt beheerd en dat de medewerkers behulpzaam zijn 
en voldoende rekening houden met de bestaande behoeften. Het evaluatiepanel beveelt aan voor het 
61 
programmabeheer een meer teamgerichte benadering te introduceren waarbij veel wordt 
gedelegeerd en betrokkenheid van alle medewerkers gewaarborgd is. 
Problematisch zijn de trage en ingewikkelde algemene procedures van het kaderprogramma voor de 
selectie van projectvoorstellen en het sluiten van contracten door de Commissie. Problemen doen zich met 
name voor bij de uitnodigingen voor bepaalde thema's, waar het nadat er een onderwerp is voorgesteld 
nog tenminste twee jaar duurt alvorens er een contract wordt gesloten. De procedures zijn bedoeld om 
onpartijdigheid en onafhankelijkheid te waarborgen, maar zouden volgens het evaluatiepanel een 
ongerechtvaardigd gevoel van veiligheid teweeg kunnen brengen. Het comité beveelt aan de tijd tussen 
de uiterste datum voor het indienen van voorstellen en de ondertekening van de contracten voor 
goedgekeurde voorstellen te bekorten tot maximaal zes maanden en voor kleine en korte projecten die 
inspelen op dringende Europese behoeften een speciale goedkeuringsprocedure te introduceren die niet 
meer dan drie maanden in beslag neemt. 
De verspreiding en exploitatie van resultaten van afzonderlijke projecten leverden bij het BCR-programma 
geen problemen op, aangezien duidelijk was welke groep gebruikers kon profiteren van de resultaten, net 
als van de ontwikkelde gecertificeerde referentiematerialen en onderlinge vergelijkingen, en omdat deze 
groep gemakkelijk te bereiken was. In de volgende programma's moest aan deze kwestie echter meer 
aandacht worden geschonken, aangezien de projectresultaten op een breder scala van gebieden betrekking 
hebben en op grotere schaal toepasbaar zijn. Hoewel slechts 36 van de 173 projecten van het programma 
Metingen en proeven zijn voltooid, zijn er reeds indrukwekkende resultaten behaald. Het evaluatiepanel 
raadt aan de activiteiten op het gebied van de verspreiding en exploitatie van de resultaten van het 
programma Metingen en proeven en de toekomstige resultaten van het programma Normalisatie, 
metingen en proeven na de bemoedigende start effectief en systematischer voort te zetten en te 
volgen zodat men optimaal de vruchten van de projectresultaten kan plukken. 
Het bij het programma Normalisatie, metingen en proeven gehanteerde concept van uitnodigingen voor 
bepaalde thema's wordt toegejuicht. Het evaluatiepanel is van mening dat dit de juiste manier is om 
oplossingen te vinden voor specifieke Europese behoeften op het terrein van normalisatie, metingen en 
proeven. Het comité raadt aan het concept van uitnodigingen voor bepaalde thema's te blijven 
toepassen en verder te ontwikkelen door meer geld voor dit doeleinde beschikbaar te stellen, het aantal 
Europese groepen dat onderwerpen voor deze uitnodigingen voorstelt uit te breiden en de procedures voor 
goedkeuring van projectvoorstellen naar aanleiding van deze uitnodigingen te bespoedigen. 
Zoals gezegd zijn het BCR-programma, het programma Metingen en proeven en het programma 
Normalisatie, metingen en proeven erg belangrijk geweest voor de uitvoering van het EU-beleid. Het 
evaluatiepanel acht het bijzonder belangrijk, zoals ook van vele andere zijden is opgemerkt, dat het 
programma Normalisatie, metingen en proeven tijdens het vijfde kaderprogramma als afzonderlijk 
programma wordt voortgezet en versterkt of dat op enigerlei andere wijze wordt gewaarborgd dat het 
een sterke eenheid blijft met een eigen identiteit en eigen financiële middelen. De algemene doelstellingen 
van het huidige programma Normalisatie, metingen en proeven kunnen worden gebruikt als uitgangspunt 
voor het volgende programma, hoewel het evaluatiepanel aanbeveelt de richting en doelstellingen van het 
programma op enige punten bij te stellen en enkele aanvullende gedetailleerde en meetbare doelstellingen 
te formuleren waaraan de voortgang van het programma kan worden afgemeten. 
Het evaluatiepanel is van mening dat het toekomstige programma Normalisatie, metingen en proeven 
zowel uitnodigingen voor bepaalde thema's en uitnodigingen over specifieke thema's als open 
uitnodigingen tot het indienen van voorstellen dient te behelzen. Aldus kan in alle soorten Europese 
behoeften op dit gebied worden voorzien. Wat de toewijzing van middelen aan de diverse uitnodigingen en 
thema's betreft, moet het mogelijk worden op grond van de ervaringen met eerdere uitnodigingen en 
nieuwe behoeften achteraf aanpassingen door te voeren, bijvoorbeeld op last van het Regelgevend Comité. 
Gezien de niet aflatende behoeften op alle programmagebieden wordt aanbevolen de totale begroting 
62 
5. 
voor het toekomstige programma Normalisatie, metingen en proeven te verhogen tot 300 miljoen 
ecu, de middelen voor het GCO buiten beschouwing gelaten. Bij het vijfde kaderprogramma dient voor dit 
programma duidelijk een groter deel van de totale kaderprogrammabegroting beschikbaar te worden 
gesteld dan thans het geval is. 
De productie van gecertificeerde referentiematerialen in het kader van de geëvalueerde programma's heeft 
een waardevolle bijdrage geleverd tot de Europese métrologie. Het evaluatiepanel is van mening dat het 
toekomstige programma deze activiteiten verder dient te ondersteunen. Deze steun dient binnen het 
voorgestelde kader dusdanig te worden georganiseerd dat in de belangrijke Europese behoeften op dit 
terrein wordt voorzien en de hoge kwaliteit van de referentiematerialen gewaarborgd blijft. 
Het evaluatiepanel heeft deze evaluatie onder grote tijdsdruk binnen drie maanden moeten verrichten. De 
hulp van de medewerkers van het programma Normalisatie, metingen en proeven was bijzonder 
waardevol. Zonder deze hulp had het panel zijn taak niet binnen het vastgestelde tijdsbestek kunnen 
vervullen. De leden van het evaluatiepanel hebben alle een actieve bijdrage geleverd tot het verslag en zijn 
eensgezind tot conclusies en aanbevelingen gekomen. 
63 
il. REACTIE VAN DE COMMISSIE 
De Commissie is het evaluatiepanel bijzonder erkentelijk voor zijn grondige en gedetailleerde beoordeling 
van de in de periode 1991-1995 in het kader van het programma Normalisatie, metingen en proeven 
ontplooide activiteiten. De Commissie stelt de constructieve aanbevelingen van het evaluatiepanel zeer op 
prijs en zal er rekening mee houden bij de uitvoering van het vierde kaderprogramma en de planning van 
de activiteiten op het gebied van normalisatie, metingen en proeven van het vijfde kaderprogramma. 
Zoals het evaluatiepanel opmerkte, zijn de draagwijdte en de wijze van uitvoering van het programma 
Normalisatie, metingen en proeven in de afgelopen vijf jaar ingrijpend gewijzigd. Dit was nodig om te 
waarborgen dat het programma op dezelfde wijze wordt beheerd als de andere specifieke industriële 
onderzoekprogramma's van het vierde kaderprogramma. Ook nu wordt het programma nog aangepast om 
meer mogelijkheden te scheppen voor delegeren en teamwerk. 
Wat de overige op korte termijn ten uitvoer te leggen aanbevelingen betreft, onderkent de Commissie dat 
het bijzonder belangrijk is overinschrijving op uitnodigingen tot het indienen van voorstellen te 
voorkomen, het proces van projectbeoordeling en -selectie te bekorten, en de verspreiding en exploitatie 
van projectresultaten te waarborgen. Hiervoor worden nu en in de toekomst gepaste maatregelen 
genomen. Een belangrijke ontwikkeling die de verspreiding en exploitatie van resultaten zal bevorderen is 
de introductie van duidelijke kwaliteitsindicatoren aan de hand waarvan de voortgang van projecten thans 
wordt gevolgd. De voorlopige oriëntaties van de Commissie voor het vijfde kaderprogramma 
(COM(96)332 en COM(96)595) stemmen volledig overeen met de aanbevelingen van het evaluatiepanel 
inzake de noodzaak om de communautaire onderzoekinspanningen meer richting te geven, de flexibiliteit 
van de communautaire onderzoekprogramma's te vergroten zodat ze direct kunnen inspelen op eventuele 
nieuwe behoeften, en minder tijd te besteden aan de beoordeling en selectie van projecten. 
Het is vooral verheugend dat het evaluatiepanel de voordelen erkent van het systeem van uitnodigingen 
voor bepaalde thema's in het programma Normalisatie, metingen en proeven. Dit systeem, dat nog 
experimenteel was toen het voor het eerst werd toegepast, heeft zich inmiddels aanmerkelijk ontwikkeld en 
dat zal ook gedurende het vierde kaderprogramma zo blijven. Het schept de mogelijkheid communautaire 
normalisatie-activiteiten precies en efficiënt af te stemmen op dringende behoeften en kan als uitgangspunt 
dienen voor de ontwikkeling van gelijkaardige systemen voor het vijfde kaderprogramma. 
De Commissie is het volledig met het evaluatiepanel eens dat normalisatie, metingen en proeven van 
essentieel belang zijn voor het toekomstige concurrentievermogen van de Europese industrie in de 
wereldeconomie alsmede voor het algemene welbevinden van de samenleving. 
64 
III. EVALUATIEPANEL 
Prof. Freddy Adams (rapporteur) 
Is momenteel als hoogleraar chemie verbonden aan de universiteit van Antwerpen, waar hij tot oktober 
1995 werkzaam was als rector en voorzitter van de universitaire onderzoekraad. Hij is lid van een aantal 
Belgische onderzoekinstellingen. Zijn belangstelling op onderzoekgebied gaat voornamelijk uit naar 
milieuchemie en materiaalkunde. 
De heer Michael Brock 
De heer Brock, opgeleid als elektro- en geluidstechnicus, is directeur van de divisie transductorproducten 
van Bruël en Kjaer. Bovendien treedt hij op als adviseur inzake het beheer en de strategische planning van 
technologisch complexe ondernemingen. 
De heer Pierre Croon 
De heer Croon is momenteel algemeen directeur van het Belgische normalisatie-instituut. Hij is actief lid 
van het Europese Comité voor Normalisatie (CEN-CENELEC). 
De heer Göran Lindholm (voorzitter) 
De heer Lindholm is thans directeur van NORDTEST, een organisatie voor proefnemingen in de 
Noord-Europese landen. Eerder heeft hij onder meer ervaring opgedaan als directeur op internationaal 
niveau op het gebied van elektronica en informatietechnologie. 
Dr. Walter Rauls 
Is momenteel werkzaam als directeur van de normalisatiecommissie voor testmaterialen van het Duitse 
instituut voor normalisatie (DIN). Tevens is hij actief lid van diverse werkgroepen van het CEN. 
De heer Michel Rousseau 
De heer Rousseau, opgeleid als werktuigbouwkundige, is werkzaam als controleur bij het Franse comité 
voor accreditatie (COFRAC). 
Dr. James Tweed 
Dr. Tweed werkt momenteel als technisch manager van programma's voor test- en ontwerpmethoden bij 
'AEA Technology Harwell' (Verenigd Koninkrijk). Wat zijn technische onderzoekachtergrond betreft, 
ging zijn belangstelling voornamelijk uit naar polymeren en metaalverbindingen. 
65 
66 
VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 
MILIEU EN KLIMAAT 
67 
68 
I. SAMENVATTING 
1.0 Inleiding 
De vijfjaarlijkse evaluatie 
Hieronder volgt de Samenvatting van de vijfjaarlijkse evaluatie 1996 van specifieke programma's voor 
onderzoek en technologische ontwikkeling (OTO) op het gebied van milieu en klimaat. Het bestrijkt alle 
onderzoekwerkzaamheden onder het kaderprogramma die de Commissie van 1991 tot medio 1996 op dit 
vlak heeft gesteund, waaronder ook de activiteiten van het derde kaderprogramma (1990-1994) en alle 
werkzaamheden die tot dusver onder het vierde kaderprogramma (1994-1998) vielen. Overeenkomstig 
COM(96)220 def. (22 mei 1996) behelst de onderhavige vijfjaarlijkse evaluatie een eindevaluatie van het 
Milieuprogramma dat onder het derde kaderprogramma is uitgevoerd. 
Het evaluatiepanel dat met de uitvoering van de vijfjaarlijkse evaluatie is belast, is verschillende malen 
bijeen gekomen voor een bespreking van het door de diensten van de Commissie aangeleverde 
achtergrondmateriaal, voor een persoonlijk onderhoud met functionarissen van de Commissie en 
vertegenwoordigers van organisaties die bij milieuonderzoek zijn betrokken, en om het evaluatieverslag op 
te stellen. De leden van het panel afzonderlijk hebben verscheidene gesprekken gevoerd met 
vooraanstaande leden van de wetenschappelijke gemeenschap uit geheel Europa. Tevens heeft Technopolis 
Ltd. alle projectcoördinatoren van het Milieuprogramma (1990-1994) en van het Programma Milieu en 
klimaat (1994-1998) een vragenlijst gezonden. Er zijn in totaal 805 vragenlijsten verstuurd, waarop bij de 
sluitingsdatum medio september door 402 coördinatoren was gereageerd (een responspercentage van 50). 
Milieu- en klimaatprogramma's 
Het specifiek programma voor OTO op het gebied van Milieu (1990-1994) was bedoeld om bij te dragen 
aan de wetenschappelijke en technische grondslag voor de uitvoering van communautair beleid. Het 
omvatte de volgende thema's 
deelname aan programma's inzake 'global change'; 
milieutechnologie en -techniek; 
onderzoek naar economische en sociale aspecten van milieuproblemen; 
technische en natuurlijke risico's. 
Er werden ongeveer 554 projecten gefinancierd gedurende de looptijd van het programma, waarvan het 
projectenbudget 300 miljoen ecu en de algehele programmabegroting 315 miljoen ecu bedroeg. 
Het specifiek programma voor OTO op het gebied van Milieu en klimaat (1994-1998) beoogt hetzelfde als 
het voorgaande programma. Het is onder meer bedoeld om 
bij te dragen aan mondiale onderzoekprogramma's inzake 'global change'; 
te voorzien in de behoefte aan subidiariteit en bij te dragen aan de samenhang door 
wetenschappelijke en technologische samenwerking en integratie van Europese universiteiten, 
onderzoekinstellingen en de industrie te bevorderen; 
te functioneren in onderlinge samenwerking met de activiteiten van de Lid-Staten; 
van hoge kwaliteit te zijn en de wetenschappelijke grondslag in Europa te versterken; 
de wetenschappelijke kennis en technische vaardigheden te helpen ontwikkelen die nodig zijn om 
aan de opdrachten van het milieubeleid te voldoen; 
69 
een aanzienlijke bijdrage te leveren aan groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid en de 
deelname van MKB's te stimuleren. 
Het programma heeft een begroting van 567 miljoen ecu en omvat vier thema's 
natuurlijk milieu, milieukwaliteit en 'global change' (47% van de begroting); 
milieutechnologie (25%); 
ruimtevaarttechnieken toegepast voor milieubewaking en -onderzoek (20,5%); 
menselijke dimensie van veranderingen in het milieu (7,5%). 
Medio 1996 waren er 313 projecten goedgekeurd, waarvoor een communautaire bijdrage van 246 miljoen 
ecu was uitgetrokken. Daarnaast waren er 22 gecoördineerde werkzaamheden (voor een communautaire 
bijdrage van 5,3 miljoen ecu) goedgekeurd. 
Instellingen voor hoger onderwijs en organisaties voor onderzoek en technologie waren het sterkst 
vertegenwoordigd in het programma. 2.125 instellingen schreven met succes in op activiteiten voor 
gezamenlijke rekening. Het betrof hier 1.040 instellingen voor hoger onderwijs, 863 organisaties voor 
onderzoek en technologie, 123 bedrijven en 99 andersoortige organisaties. De geringe industriële 
deelname is niet vermeldenswaard. 
2.0 De bevindingen van het evaluatiepanel 
De specifieke programma's voor onderzoek en technologische ontwikkeling (OTO) op het gebied van 
Milieu (1990-1994) en Milieu en klimaat (1994-1998) hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de 
ontwikkeling van de milieukunde. De programmadoelstellingen waren van zeer groot belang voor zowel 
de Europese als de mondiale agenda's op het gebied van milieukunde, en de verrichte werkzaamheden 
hadden het potentieel om bij te dragen aan de ontwikkeling van het milieubeleid. De programma­
uitvoering verliep merendeels naar wens en wat betreft de wetenschappelijke prestaties werd op de meeste 
gebieden goed, en op andere terreinen uitstekend aan de doelstellingen voldaan. De gevolgen voor 
beleidsontwikkeling waren beperkter en de geringe industriële deelname hield in dat de bijdragen aan de 
Europese concurrentiekracht onbeduidend waren. 
Relevantie 
Er is nog altijd behoefte aan een programma met OTO-activiteiten op het gebied van milieu en klimaat. 
Aangezien het accent verschuift naar duurzame ontwikkeling is men het meest gebaat bij een zeer 
zichtbaar programma dat steun verleent de Europese milieuonderzoekgemeenschap, die de vroegere en 
huidige onderzoekprogramma's mede hebben doen ontstaan. 
De spil van deze steunverlening kan bestaan uit een specifiek kaderprogramma dat de lopende 
programma's Milieu en klimaat en MAST op elkaar aansluit. Er zijn doelmatige mechanismen nodig om 
dit te koppelen aan de behoeften aan milieuonderzoek en de activiteiten van hel met milieu belaste 
directoraat-generaal van de Commissie (DG XI) en aan de onderzoekbehoeften van andere relevante 
directoraten-generaal. Ook moet het worden verbonden met de werkzaamheden van andere instanties en 
agentschappen, zoals het Europees Milieuagentschap (EMA), het Europees Ruimteagentschap (ESA) en de 
Europese Organisatie voor de exploitatie van meteorologische satellieten (EU M ETS AT). De banden met 
het Milieu-instituut van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek moeten worden aangehaald, wil 
de Europese milieukundegemeenschap meer zicht krijgen op het werk van dit CGO-instituut. 
De programmadoelstellingen zijn nog altijd van toepassing. Er bestaat nog steeds vooral behoefte aan 
versterking en instandhouding van de Europese wetenschappelijke grondslagen en het uitvoeren van 
70 
6. 
beleidsgebonden onderzoek. Tevens is het van belang dat wordt gezorgd voor deelname van de industrie 
om de verspreiding van beste praktijken op milieugebied te bevorderen, aangezien dit voor het 
concurrentievermogen een factor van steeds groter belang wordt. 
De programma's sloten wat betreft samenstelling grotendeels aan op de programmadoelstellingen. De 
milieu- en klimaatprojecten behelsden een mix van fundamenteel en toegepast onderzoek, hetgeen van 
belang was voor een beter begrip en, in mindere mate, voor beleidsontwikkeling. De deelnemers 
beschouwden de projecten als een manier om de bestaande kennis zodanig uit te breiden dat er nieuwe 
Europese netwerken ontstaan en nieuwe instrumenten en technieken worden ontwikkeld doordat 
aanvullende bronnen van deskundigheid in andere Europese organisaties toegankelijker worden. De 
meeste projecten waren echter niet gericht op het vergroten van het industriële concurrentievermogen. 
Doelmatigheid 
De werkzaamheden binnen de milieuprogramma's werden voor het grootste deel toereikend bekostigd en 
op doelmatige wijze uitgevoerd. Het programma lijkt op rendabele wijze te zijn uitgevoerd. 
Het beheer en de administratie van het programma waren grotendeels in orde. Met de aanstelling van een 
nieuwe programmadirecteur zijn vermoedelijk enkele problematische beheerkwesties uit de wereld 
geholpen, de algemene administratie verliep naar wens en op het niveau van projectfunctionarissen was de 
leiding uitstekend te noemen. De deelnemers hadden waardering voor de hulp die de projectmedewerkers 
tijdens alle fasen van de programmaduur boden. De meeste van hen vonden dat de procedures van de 
Commissie voor het indienen van aanvragen duidelijk en begrijpelijk zijn, maar volgens velen wel te 
traag. Ook over de trage betalingen werd alom in de onderzoekgemeenschap geklaagd. 
Er deden zich ernstige problemen voor bij de betrekkingen tussen de diensten van de Commissie en het 
programmabeheerscomité (COPEC). De overgang van adviesorgaan naar beheerscomité verliep stroef dan 
wel niet goed geregeld, en er zal in de toekomst moeite moeten worden gedaan om tot vruchtbare 
werkrelaties te komen. 
Ook kwam er een aantal andere administratieve problemen aan het licht. Op zich leek geen ervan 
bijzonder zwaar, maar door een passende beoordeling van de administratieve functies, procedures en 
middelen, en dan met name van het personeelsbeleid en de personeelspraktijken, kunnen problemen 
worden voorkomen en kunnen de huidige prestatieniveaus worden gehandhaafd. 
De diensten van de Commissie beschikken over een pakket werkmiddelen die weliswaar toereikend zijn 
(activiteiten voor gezamenlijke rekening, gecoördineerde werkzaamheden en begeleidende maatregelen), 
maar niet altijd geheel juist werden toegepast. Men betreurt het gebrek aan steun voor projecten waaraan 
veel instellingen meedoen. Ondanks de hoge coördinatie- en communicatiekosten ervan, zijn de voordelen 
van de deelname veelal groter dan de kosten; er wordt een flexibele aanpak inzake het opnemen ervan 
aanbevolen. Tevens was er een opmerkelijke neiging om het peil van de projectfinanciering te verlagen, 
zonder dat de doelstellingen en streefdoelen van de projecten dienovereenkomstig werden bijgesteld. Men 
moet dit zien te voorkomen. De nieuwe, doorzichtige procedures voor het beoordelen van 
projectvoorstellen werden toegejuicht. 
Effectiviteit 
Het lijdt vrijwel geen twijfel dat de deelnemers tevreden waren over de projectresultaten. Het 
verwezenlijken van de doelstellingen was rechtstreeks af te lezen uit de vorming van netwerken en 
financiële zekerheid, en het vergroten van kennis werd als middellangetermijnresultaat gezien. 
De projectcoördinatoren waren ervan overtuigd dat de projecten aan hun wetenschappelijke potentieel 
hadden voldaan en dat de Europese basis voor milieukunde dientengevolge was versterkt. De netwerken 
71 
6. 
hadden een dynamische Europese onderzoekgemeenschap helpen vormen die een wezenlijk onderdeel was 
gaan vormen van de nationale en mondiale onderzoekagenda's en aanverwante gemeenschappen. 
Enkele onderzoekresultaten hebben geleid tot beleidsdiscussies, maar de algehele politieke gevolgen ervan 
zijn beperkt gebleven. Dit vloeit grotendeels voort uit de aard van de verrichte werkzaamheden en de 
complexe, langdurige en grillige wijze waarop wetenschappelijke gegevens uitmonden in en van invloed 
zijn op beleidsomgevingen en -beslissingen. De beleidsmatige invloed is echter kleiner geworden door de 
gebrekkige relaties tussen DG XII (Wetenschappen, onderzoek en ontwikkeling), de 
onderzoekgemeenschap en beleidbepalende instanties als DG XI (Milieu) en andere DG's die bij 
milieukwesties zijn betrokken. 
De netwerkaspecten van het programma hebben sterk bijgedragen aan de cohesie-aspecten van het 
communautair beleid, hoewel de minder welvarende regio's nog altijd werden bedeeld met een 
onevenredig klein deel van de projecten. 
De geringe mate van industriële deelname aan het programma had tot gevolg dat de algehele bijdragen aan 
het concurrentievermogen klein waren. In de toekomst zijn er krachtiger pogingen nodig om industriëlen 
ertoe aan te zetten zich bij projecten en netwerken aan te sluiten en het industriële potentieel van projecten 
te benutten. 
Er zijn genoeg raakvlakken tussen de themagebieden van de specifieke programma's en nationale 
programma's om ervoor te zorgen dat de specifieke programma's voor de nationale behoeften van belang 
blijven. Ze zijn echter te beperkt om de plaats van de nationale inspanningen te kunnen innemen. 
Alles wijst op een daadwerkelijke additionaliteit en subsidiariteit, waarbij deelname in de communautaire 
specifieke programma's een internationale dimensie toevoegt door de toegang tot middelen die binnen de 
landsgrenzen niet verkrijgbaar zijn. Veel van de projecten voor mondiale en regionale vraagstukken 
zouden zonder de hulp van de Commissie niet kunnen zijn opgezet. 
De resultaten van de projectprestaties zijn onder andere deelnemers aan de programma's en in de gehele 
wetenschappelijke gemeenschap verspreid. De verspreiding onder beleidbepalende 'eindgebruikers' en het 
bedrijfsleven was minder geslaagd. Wil men een herhaling daarvan voorkomen, dan zullen er nieuwe 
mechanismen moeten worden opgezet, zoals het inschakelen van externe adviseurs op het gebied van 
verspreidingsstrategieën en het herstructureren van enkele toekomstige activiteiten tot gebruikersgerichte 
terreinen die ten dele door de betreffende gebruikersgemeenschappen worden aangegeven. 
3.0 Aanbevelingen aan het evaluatiepanel 
Voortzetting 
Het specifiek programma voor OTO op het gebied van Milieu en klimaat dient in het vijfde 
kaderprogramma te worden voortgezet. Het verspreiden van milieugebonden OTO-activiteiten naar andere 
programma's vormt geen haalbare of wenselijke optie. Er is een kritieke massa goed zichtbaar, 
milieugebonden onderzoek nodig wil duurzame ontwikkeling een centraal thema van het vijfde 
kaderprogramma kunnen zijn. Dit betekent echter niet dat alle milieugebonden OTO-activiteiten bij 
DG XII (Wetenschappen, onderzoek en ontwikkeling) moeten worden samengebracht. Andere 
Directoraten-generaal, met name DG XI (Milieu), DG VI (Landbouw), DG VII (Vervoer) en DG XVII 
(Energie) moeten ertoe worden aangezet hun milieugebonden OTO-activiteiten voort te zetten en uit te 
breiden, waarbij verbeterde mechanismen worden ingesteld die voor synergie, en niet voor doublures 
zorgen. 
72 
Integratie 
Het specifiek programma voor OTO op het gebied van Mariene wetenschap en technologie (MAST) 
moet worden geïntegreerd in een uitgebreid OTO-programma Milieu en klimaat. De argumenten die 
pleiten voor integratie wegen zwaarder dan de argumenten ten gunste van het voortgezet, afzonderlijk 
bestaan ervan. Er bestaat vooral behoefte aan versterking van de relatieve positie van milieugebonden 
OTO om ervoor te zorgen dat duurzame ontwikkeling een spilfunctie voor het vijfde kaderprogramma gaat 
vervullen. De beste manier om dit te bewerkstelligen is door te zorgen voor een kritieke massa OTO 
waarmee kan worden uitgepakt in een zeer goed zichtbaar specifiek programma. 
Netwerken 
Het accent op netwerken binnen het specifiek programma van OTO op het gebied van Milieu en klimaat 
moet worden gehandhaafd en versterkt. De voordelen van netwerken in geheel Europa werden met veel 
instemming begroet, snel behaald en zeer gewaardeerd door de milieuonderzoekgemeenschap. Deze 
voordelen is echter geen lang leven beschoren als duurzame inspanningen ter bevordering van een cultuur 
van samenwerking, medewerking en netwerken uitblijven. Het panel doet daarom de aanbeveling de 
nadruk te blijven leggen op het opbouwen en onderhouden van netwerken tussen: 
deelnemers binnen afzonderlijke projecten; 
deelnemers binnen verschillende projecten; 
alle belanghebbenden bij specifieke themagebieden, met name terreinen die een interdisciplinaire 
aanpak behoeven. 
Er moeten vooral inspanningen worden geleverd om de industrie te betrekken bij netwerken en projecten 
voor milieu en klimaat. 
Segmentatie 
De programma-opbouw dient gebruikersgericht en andere types onderzoek van elkaar te scheiden en te 
onderscheiden. Door beleidsmatige, klant- en gebruikersgerichte gebieden te introduceren worden de 
programma-activiteiten geconcentreerd en neemt de kans toe dat voor het beleid relevante werkzaamheden 
ook de juiste invloed hebben op dat beleid. Het aantal gebruikersgerichte terreinen dient beperkt te 
blijven; ze mogen niet meer dan 20% van de algemene begroting voor hun rekening nemen en moeten 
gelden voor aantoonbare gebruikergemeenschappen op het vlak van beleidsbepaling voor milieu en 
industrie en op middellange tot lange termijn van zeer groot belang zijn voor het beleid. Alle andere 
voorstellen moeten de middellange of lange termijn op het oog hebben. Eventuele gebruikersgerichte 
gebieden kunnen activiteiten behelzen die betrekking hebben op: 
mondiale vraagstukken en problemen, zoals onzekerheden betreffende de agenda voor 
klimaatverandering ; 
de behoeften aan grensoverschrijdende regionale systemen en regionale beleidmakers, bijvoorbeeld 
regionale zee-aangelegenheden; 
enkele van de specifieke behoeften van de industrie en de industriebeleidsgemeenschap, zoals 
onderzoek naar schonere productiemethoden; 
enkele van de specifieke behoeften van DG XI (Milieu) in verband met de uitvoering van de 
Raamovereenkomst van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering, afvalbehandelings- en 
verwijderingstechnieken, en de publieke opinie inzake milieukwesties. 
Selectie 
Uit de selectieprocedures moet het verschil tussen de gebruikersgerichte en de overige 
onderzoekprojecten naar voren komen, waarbij voor de gebruikersgerichte projecten aanvullende 
criteria gelden. Naast toereikende kwaliteitscriteria dienen de voorstellen op gebruikersgerichte gebieden 
73 
aan te geven in hoeverre ze van belang zijn voor het beleid, welke de potentiële gebruikers zijn en op 
welke wijzen de projectresultaten bij de beleidsontwikkeling kunnen worden toegepast. Met deze 
informatie kan bij de selectiebesluiten rekening worden gehouden. Van projectvoorstellen die niet voor 
gebruikersgerichte gebieden zijn bestemd, kan niet worden verwacht dat ze dergelijke gedetailleerde 
informatie over de eventuele toepassingsmogelijkheden bevatten. Gelet op het feit dat alle binnen het 
specifieke programma gesteunde projecten enigermate - rechtstreeks dan wel zijdelings - van belang 
moeten zijn voor het opstellen van milieubeleid, zou het echter op prijs worden gesteld als dergelijke 
informatie wordt bijgeleverd. 
Modellering 
Individuele klantengemeenschappen voor specifieke gebruikersgerichte gebieden (b.v. DG XI [Milieu], 
andere DG's, nationale beleidmakers, industrie, enz.) moeten uitvoeriger worden geraadpleegd over en 
betrokken bij het opstellen en specificeren van onderzoekagenda's en werkprogramma's. De agenda's 
worden daardoor beter afgestemd op de behoeften van de afnemers en maken deze 
gebruikersgemeenschappen meer ontvankelijk voor de aanwezigheid en mogelijke bruikbaarheid van 
onderzoekresultaten. Wat betreft de rest van het programma moeten de diensten van de Commissie de 
reikwijdte ervan vaststellen door ruime gebieden aan te geven die meerdere gebruikersgemeenschappen 
betreffen, waaronder ook de wetenschappelijke gemeenschap zelf. 
Betrekkingen 
De betrekkingen tussen DG XII (Wetenschappen, onderzoek en ontwikkeling) en DG XI (Milieu) moeten 
worden verbeterd, vooral op gebruikersgerichte gebieden die voor beleid van belang zijn. Momenteel is 
DG XI (Milieu) niet in staat de resultaten van de door DG XII (Wetenschappen, onderzoek en 
ontwikkeling) gesteunde werkzaamheden waar te nemen of het belang ervan voor zijn beleid te taxeren. 
Dit kan voor een deel worden ondervangen door de resultaten beter te bundelen en de 
communicatiekanalen en -mechanismen tussen de twee DG's te verbeteren. Het is echter van 
doorslaggevend belang dat DG XI als afnemer van onderzoekresultaten op beleidsvlak zich meer moeite 
getroost voor en een grotere rol speelt bij het vaststellen van de onderzoekagenda en van het 
werkprogramma voor een specifiek gebruikersgericht terrein dat zich bezighoudt met de behoeften op 
korte en middellange termijn. DG XI moet vooral zijn werkagenda op middellange termijn en de gevolgen 
ervan voor het onderzoek openbaar maken. Evenzo moeten andere DG's die zijn betrokken bij 
milieuvraagstukken (zoals Landbouw, Energie en Vervoer) ertoe worden aangespoord een grotere rol te 
spelen bij het opstellen van de onderzoekagenda's binnen DG XII. 
Verspreiding 
De verspreidingsactiviteiten moeten worden verbeterd door een betere bundeling en afstemming en door 
de gebruikersgemeenschappen resultaten op maat te leveren. Door de gebruikersgerichte gebieden te 
specificeren en de betreffende gebruikersgemeenschappen te betrekken bij het opstellen van de agenda's 
/al tic kans dat de onderzoekresultaten die voor hel beleid van belang zijn ingang vinden, ongetwijfeld 
toenemen. Er is echter nog altijd ruimte om de wijze van voorlichting Ie verbeteren. De 
gebruikersgemeenschappen hebben er belang bij dat de problemen worden opgelost en zijn dus ook gebaat 
bij informatie waarmee ze deze problemen kunnen verhelpen - ongeacht de oorsprong ervan. Resultaten 
op beleidsvlak van door DG XII (Wetenschappen, onderzoek en ontwikkeling) gesteund milieuonderzoek 
moeten derhalve worden gebundeld met andere gegevens die voor specifieke problemen van belang zijn. 
Dit dient vervolgens op welomschreven doelgroepen te worden overgebracht via een aantal kanalen, zoals 
publicaties, brochures, seminars, werkgroepen e.d. DG XII moet blijven onderzoeken op welke wijzen dit 
kan gebeuren, met gebruikmaking van externe adviseurs die een doelmatige verspreidingsstrategie 
uitstippelen. 
Bedrijfsleven 
Er moet een poging worden gedaan om de industriële deelname via een subprogramma gericht op de 
behoeften van bedrijven te vergroten. De ontwikkeling en uitvoering van technologie met verminderde 
74 
6. 
milieueffecten is onontbeerlijk voor de idee van duurzame ontwikkeling; niettemin is de industriële 
deelname op het moment gering. Er dient te worden bekeken hoe de barrières voor toetreding kunnen 
worden geslecht en hoe de deelname aantrekkelijker kan worden gemaakt. Men bepleit een 
gebruikersgericht terrein dat is afgestemd op enkele van de behoeften van het bedrijfsleven. Het eventueel 
doorverwijzen van industriële aanvragers naar andere specifieke programma's, bijvoorbeeld industrie- en 
materiaaltechnologie, wordt afgeraden. 
COPEC 
Er dient aandacht te worden besteed aan de betrekkingen tussen de diensten van de Commissie en het 
beheerscomité van het specifiek programma voor OTO op het gebied van Milieu en klimaat (COPEC). 
De status verandering van adviesorgaan naar beheerscomité heeft geleid tot een formeler en geforceerde 
werkrelatie met de diensten van de Commissie. Er moeten maatregelen worden getroffen om het 
wederzijds vertrouwen en de onderlinge samenwerking te herstellen. Het accent dient te liggen op het in 
evenwicht brengen van de relatieve bevoegdheden van de diensten van de Commissie en de 
vertegenwoordigers van de landsregeringen. 
Financiering 
Er moet uit alle macht weerstand worden geboden aan de druk om te bezuinigen op de individuele 
projectfinanciering en de middelen te zeer te spreiden over een groot aantal projecten. De 
projectdeelnemers ontvangen over het algemeen een lager bedrag dan in hun voorstel was aangevraagd, 
terwijl een dienovereenkomstige vermindering van het bereik of de omvang van hun projectdoelstellingen 
vrijwel uitblijft. Dit betekent voor veel aanvragers dat ze aanvullende financiering moeten zien te vinden 
en de bijdrage van de Commissie in de algehele kosten aanzienlijk moeten verlagen. De behoefte aan extra 
middelen wijst erop dat de oorspronkelijke aanvragen niet te hoog waren ingeschat, en dat de 
wetenschappelijk integriteit van de werkzaamheden ervan te lijden kan hebben als deze aanvragen niet 
geheel worden gehonoreerd. Om dit te voorkomen, moeten de diensten van de Commissie de 
aangekondigde bezuinigingen nauwkeurig bekijken en weerstand bieden aan de druk om de middelen te 
zeer te spreiden. De toegang tot adviezen van personeel dat realistische ramingen van de voor projecten 
benodigde middelen kan opstellen, dat wil zeggen personeel dat ervaring heeft met het beheer van O&O-
projecten, moet worden bestudeerd door externe 'referentiegroepen' in het leven te roepen. 
Administratieve procedures en middelen 
Er moet een evaluatie worden uitgevoerd van administratieve procedures en middelen bij de diensten van 
de Commissie de zijn belast met OTO-activiteiten op het gebied van milieu en klimaat. 
Er liggen ingewikkelde bureaucratische procedures ten grondslag aan de klachten over de trage 
aanvraagprocedures en de late betalingen. Het evaluatiepanel werd voorts medegedeeld dat de uitgebreide 
werklast geen gelijke tred hield met de bescheiden personeelsgroei bij de diensten van de Commissie 
gedurende de afgelopen vijf jaar en dat de problemen ten gevolge van overbelasting op sommige 
programmaterreinen nijpend zijn. Als dit inderdaad het geval blijkt te zijn, moeten er onmiddellijk stappen 
worden ondernomen om deze situatie recht te zetten. Het programmabeheer genoot tot dusver de 
instemming van de onderzoekgemeenschap en het is belangrijk dat personele onderbezetting daaraan geen 
afbreuk doet. 
75 
II. REACTIE VAN DE COMMISSIE 
De Commissie juicht deze onafhankelijke evaluatie van het communautaire OTO op het gebied van milieu 
en klimaat toe en zal met de aanbevelingen ervan rekening houden bij zowel het uitvoeren van het lopende 
programma uit hoofde van het vierde kaderprogramma als bij het opzetten van het vijfde kaderprogramma 
nog voor het eind van deze eeuw. 
De Commissie beseft dat onderzoek naar milieuvraagstukken op communautair niveau onmisbaar is om in 
te spelen op de maatschappelijke behoeften en wensen, en om fundamentele problemen ten aanzien van 
land, zee en lucht aan te pakken en te zorgen voor een veiligere en gezondere planeet in de context van 
duurzame ontwikkeling en groei. Daarom dient het vijfde kaderprogramma als een van de hoofdthema's 
het ontsluiten van de biologische en ecologische hulpbronnen te hebben, waarin grote problemen als onze 
toekomstige watervoorziening, milieu en gezondheid, een betere bescherming tegen rampen, milieubeheer 
en het stedelijk milieu worden aangepakt. 
Netwerken zowel binnen als buiten Europa vormden een wezenlijk onderdeel van geslaagd 
milieuonderzoek en Europese teams namen het voortouw bij de aanpak van onze mondiale uitdagingen 
door hun bijdragen aan internationale initiatieven zoals de Intergouvernementele werkgroep voor 
klimaatverandering (IPCC), het Internationale geosfeer-biosfeer-programma (IGBP), het 
Wereldprogramma voor klimaatonderzoek (WCRP) en het Programma menselijke dimensies van de 
mondiale milieuverandering (HDP). Deze verbanden blijven onmisbaar bij het zoeken naar oplossingen 
van vraagstukken en problemen die niet alleen in Europa voorkomen of geconcentreerd zijn. 
De behoefte om zo breed mogelijke belangengroepen te betrekken bij het modelleren van en richting 
geven aan het toekomstig milieuonderzoek vormt een belangrijk element bij het zekerstellen van 
doorzichtigheid en het voorzien in de behoeften van de burgers. De diensten van de Commissie blijven 
hieraan prioriteit geven bij het ontwikkelen en uitvoeren van de onderzoekwerkzaamheden. Er zijn reeds 
verbeteringen doorgevoerd om de banden tussen de Directoraten-generaal voor operationeel onderzoek en 
de beleidbepalende Directoraten-generaal aan te halen ter verbetering van de synergie en de samenhang. 
Dit proces zal verder worden ontwikkeld. 
De diensten van de Commissie onderkennen dat er verdere inspanningen moeten worden geleverd ter 
verbetering van de mogelijkheden voor deelname door de industrie - van zowel grote als middelgrote en 
kleine bedrijven - aan de onderzoekactiviteiten. Deze mogelijkheden worden geboden door specifieke 
terreinen van lopende onderzoekwerkzaamheden zoals milieutechnologie en ruimtevaart, maar er moet 
nog veel worden gedaan om te zorgen voor betere samenwerkingsverbanden tussen de openbare en de 
particuliere sector, en hoger onderwijs en bedrijfsleven, die de eventuele mogelijkheden en voordelen van 
milieuonderzoek in samenwerkingsverband ten volle benutten. Dergelijk onderzoek dient geenszins te 
worden beschouwd als het privé-domein van organisaties uit de openbare sector en mag nooit alleen via 
publieke middelen worden bekostigd. De Commissie is niettemin van mening dat het instellen van een 
industrieel subprogramma dat speciaal is gericht op de behoeften van het bedrijfsleven, zoals door het 
panel voorgesteld, niet de beste manier is om te zorgen voor een dergelijke samenwerking of industriële 
betrokkenheid. 
Er zijn al talloze stappen gezet om het door de EU gefinancierde milieuonderzoek ten volle te benutten. 
Toch zullen de diensten van de Commissie verdere activiteiten verrichten om te zorgen voor meer besef en 
een betere zichtbaarheid van de prestaties van het communautair milieuonderzoek. Er moeten oplossingen 
worden gevonden die ervoor zorgen dat de grote hoeveelheid resultaten zo spoedig mogelijk en in 
hanteerbare vorm onder de aandacht wordt gebracht van degenen die deze het beste kunnen gebruiken en 
er het meeste behoefte aan hebben. 
76 
Het panel heeft enkele beknopte conclusies getrokken aangaande de werkzaamheden die het Milieu­
instituut van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek. Hoewel het panel terecht aangeeft dat een 
evaluatie van het Milieu-instituut niet tot zijn taken behoort en is ondernomen door een afzonderlijke 
visitatiecommissie onder voorzitterschap van professor Carlos A. Borrego, worden in het hoofdverslag 
toch de uitgaven van het Milieu-instituut voor werkzaamheden op milieugebied genoemd. Deze cijfers zijn 
echter misleidend: slechts 37% van de kernfinanciering van het Instituut (die in 1995 in totaal 43,5 miljoen 
ecu bedroeg, en geen 46 miljoen ecu, zoals het verslag meldt) is bestemd voor milieuonderzoek, de 
resterende 63% wordt uitgetrokken voor wetenschappelijke en technische ondersteuning voor 
communautair beleid dat door verschillende diensten van de Commissie wordt ontwikkeld en uitgevoerd 
(d.w.z. hoofdzakelijk het opstellen en uitvoeren van communautaire richtlijnen). Het Instituut zal derhalve 
gedurende de looptijd van het vierde kaderprogramma een bedrag van 60 à 64 miljoen ecu uitgeven aan 
onderzoek en niet de helft van de begroting van het gehele programma Milieu en klimaat (566,5 miljoen 
ecu), zoals het panel stelt. 
Tot slot onderkent de Commissie in haar documenten met betrekking tot de voorlopige oriëntaties voor het 
vijfde kaderprogramma dat er, wil het beheer doelmatiger verlopen, verandering moeten worden gebracht 
in sommige van haar beheermethoden en -regelingen. 
De kwesties betreffende het beheer van onderzoekwerkzaamheden die in het evaluatieverslag worden 
aangekaart, worden in dit verband aangestipt. De diensten van de Commissie hechten echter groot belang 
aan de noodzaak tot een constructieve en open dialoog met het programmacomité, met behoud van de 
institutionele verantwoordelijkheden voor de diverse betrokkenen bij het onderzoekproces, en er zijn reeds 
stappen gezet om te zorgen voor het wederzijds vertrouwen en de onderlinge samenwerking die 
onontbeerlijk zijn voor het slagen van milieuonderzoek. 
77 
6. 
III. EVALUATIEPANEL 
Dr. Lea Kauppi (voorzitter) 
Vanaf 1995 algemeen directeur van het Finse Milieu-instituut 
Prof. Niels Busch 
Directeur van het Deens-Russische 'Energy Research Institute', Moskou 
Oud-directeur van het 'RISO National Laboratory' (Denemarken) 
Prof. Eloy Garcia Calvo (gestopt wegens ziekte) 
Hoogleraar meteorologie aan de Universiteit van Alcala, Spanje 
Beheerder van het Spaanse nationale O&O-programma op klimaatgebied 
Prof. Mike Chadwick 
Directeur (Europa) 'Leadership pour l'environnement et le développement (LEAD)', Zwitserland 
Oud-directeur van het 'Stockholm Environment Institute' en voorzitter van het comité van toezicht 1995 
voor het programma voor onderzoek en technologische ontwikkeling op het gebied van Milieu en klimaat 
Prof. Wim Harder 
Wetenschappelijk directeur van het Instituut voor Milieu, Energie en Procesinnovatie van TNO (TNO-
ME), Nederland 
Prof. André Lebeau 
Voorzitter van de programma's voor ruimtevaart en ruimtevaarttechniek, 'Conservatoire national des arts 
et métiers', Frankrijk 
Oud-president van het CNES en directeur van 'Méteo France' 
Voormalig hoofd van de ESA en wetenschappelijk directeur van CNES 
Prof. Francesco Mauro 
Directeur van de afdeling Milieu van het nationaal agentschap voor nieuwe technologie, energie en milieu 
(ENEA), Italië 
Lid van de Italiaanse delegatie bij de overeenkomsten inzake biologische diversiteit, woestijnvorming en 
droogte 
De heer Ken Guy (rapporteur) 
Directeur van 'Technopolis Limited', een adviesbureau voor innovatiebeleid, VK 
Voormalig 'senior fellow' aan de 'Science Policy Research Unit' (SPRU) van de Universiteit van Sussex 
78 
79 
80 
I. SAMENVATTING 
Achtergrond 
Artikel 4.2 van Beschikking 94/804/EG tot vaststelling van een specifiek programma voor onderzoek en 
technologische ontwikkeling op het gebied van mariene wetenschappen en technologieën, bepaalt dat de 
Commissie door onafhankelijke deskundigen een externe evaluatie laat uitvoeren van de werkzaamheden 
die in de loop van de vijf aan de evaluatie voorafgaande jaren op het rechtstreeks onder het gebied van het 
programma vallende gebied zijn uitgevoerd, en van het beheer van deze werkzaamheden in die periode. 
Bedoelde vijfjaarlijke evaluatie beslaat de betreffende werkzaamheden die onder het derde 
kaderprogramma (1991-1994) zijn uitgevoerd alsmede de activiteiten die tijdens het eerste deel van de 
uitvoering van het vierde kaderprogramma (tot begin 1996) zijn verricht. Waar mogelijk wordt ook 
verslag gelegd van belangrijke resultaten die het tweede kaderprogramma (1987-1991) heeft opgeleverd. 
Deze evaluatie behelst tevens de eindevaluatie van het specifiek programma MAST II onder het derde 
kaderprogramma. Ook omvat ze een beoordeling van de eerste fasen van MAST III, alsmede een analyse 
van de voornaamste resultaten van MAST I. 
Het evaluatiepanel bestond uit zes onafhankelijke deskundigen die zich bogen over de relevantie, 
doelmatigheid en effectiviteit wat betreft het verwezenlijken van de doelstellingen van het programma, en 
trachtten voorbeelden van belangrijke resultaten naar voren te halen. Ook besprak het panel de vereisten 
voor toekomstig communautair onderzoek op het gebied van de mariene wetenschappen en technologieën. 
Het panel had een persoonlijk onderhoud met geselecteerde projectcoördinatoren, alle nationale delegaties 
bij het MAST-comité (MAST-COM), vertegenwoordigers van de Directoraten-generaal DG III, DG XI en 
DG XIV van de Commissie, medewerkers van het MAST-programma en het secretariaat van het 
EUROMAR-programma. Tevens bestudeerde het panel de uitkomsten van een gestandaardiseerde 
vragenlijst die alle projectcoördinatoren bij MAST was toegezonden evenals zeer uiteenlopende literatuur 
over het MAST-programma en over afzonderlijke projecten. 
Het verslag van het evaluatiepanel is in tweeën gedeeld. Deel l (het voorliggende verslag) is de 
samenvatting, die de voornaamste bevindingen en aanbevelingen bevat waarin de beraadslagingen van het 
panel uitmondden. Deel 2 (het eindverslag) beschrijft de ontwikkelingen van het MAST-programma, 
bespreekt de gevolgen van het programma voor allerhande kwesties, geeft voorbeelden van belangrijke 
successen, biedt uitvoerige conclusies en aanbevelingen en bevat diverse statistieken betreffende het 
programma. 
Ontwikkeling van het MAST-programma 
Het MAST-programma heeft zich ontwikkeld van MAST I (1989-1991) tot MAST II (1991-1994) en 
MAST III (1994-1998). MAST I was oorspronkelijk opgezet als proefprogramma (begroting 50 miljoen 
ecu) voor een breed terrein, gericht op het ontwikkelen van een volgend programma. Bij MAST II werden 
bepaalde, onder MAST I gestarte activiteiten voortgezet, werden nieuwe thema's geïntroduceerd en werd 
het geografisch bereik uitgebreid. Dit werd vermeld in Bijlage I van de Beschikking van de Raad van 7 
juni 1991 (911/35l/EEG). MAST II had een eindbegroting van 118 miljoen ecu en omvatte vijf 
onderzoekgebieden: (I) fundamentele en toegepaste wetenschap van de zee; (II) wetenschap en technologie 
van kustwateren; (III) technologie van de zee; (IV) ondersteunende initiatieven; en (V) gerichte projecten. 
In een later stadium werd als werkgebied risico-evaluatie toegevoegd. 
Het MAST IH-programma werd omschreven in de Beschikking van de Raad van 23 november 1994 
7. 
(94/804/EG) en behelsde de voortzetting en verdieping van de werkzaamheden die waren uitgevoerd in het 
kader van de eerste twee MAST-programma's. De algemene doelstelling is 'het bevorderen van de 
wetenschappelijke kennis en technologische ontwikkeling die nodig zijn om de werking van mariene 
systemen op zeebekkenschaal te begrijpen, teneinde een met het behoud van de kwaliteit van het mariene 
milieu verenigbaar duurzaam gebruik van de oceanen voor te bereiden en de rol van die systemen in de 
mondiale veranderingsprocessen te bepalen'. De begroting van MAST III bedraagt 244 miljoen ecu en het 
programma omvat: (A) Mariene wetenschappen; (B) Strategisch marien onderzoek; (C) Mariene 
technologieën; en (D) Ondersteunende activiteiten. Bovendien wordt er meer moeite gedaan om MKB's 
(middelgrote en kleine bedrijven) bij het programma te betrekken en wordt het accent gelegd op parallelle 
initiatieven (zoals verspreiding, exploitatie/uitvoering). 
Conclusies 
De voornaamste conclusies die het panel uit zijn evaluatie heeft getrokken staan hieronder, onder de 
rubieken doelmatigheid, effectiviteit en relevantie van het MAST-programma. 
Doelmatigheid 
• Het MAST-programma is erin geslaagd op Europees vlak een wetenschappelijke gemeenschap op 
het gebied van mariene wetenschappen te mobiliseren door netwerken te ontwikkelen die een groot 
aantal laboratoria van verschillende soorten organisaties en uit diverse landen met elkaar in 
verbinding brengen. Het programma heeft interdisciplinaire onderzoekprojecten gestimuleerd die 
nodig zijn om de MAST-doelstellingen te verwezenlijken en heeft het vermogen van Europa om 
deel te nemen aan grote internationale oceanografische programma's uitgebreid. 
• Er zijn belangrijke doorbraken gerealiseerd bij allerlei wetenschappelijke en (in mindere mate) 
technologische kwesties. Het panel is ervan overtuigd dat de meeste van deze belangrijke 
resultaten niet zouden zijn behaald zonder het organisatorische kader en de interdisciplinaire 
aanpak die de financieringsmogelijkheden van het MAST-programma mogelijk hebben gemaakt. 
Van de verschillende Europese en internationale programma's beschikt MAST als enige over 
zowel het mandaat als de begroting om Europese samenwerking bij grote onderzoekprojecten te 
stimuleren. 
• De resultaten van het MAST-programma houden een belangrijk wetenschappelijk en technologisch 
bezit in, dat op den duur wordt gebruikt voor toekomstige technologische ontwikkelingen en voor 
beheers- en beleidsactiviteiten. De versterkte kennisgrondslag die bij MAST is ontwikkeld, heeft 
daarom op lange termijn een intrinsieke economische waarde. 
• De ontwikkeling van de code inzake gegevensbeheer heeft de toegankelijkheid en de waarde van 
de tijdens alle projecten van de programma's MAST II en MAST III verzamelde gegevens sterk 
verbeterd. 
• De doelstellingen van het MAST-programma zijn van belang voor het beleid in vele sectoren, 
zoals visserij, milieu, vervoer, industrie, enz. Het is thans nog moeilijk aan te wijzen welke directe 
voordelen het MAST-programma heeft voor het nationaal of Europees maritiem beleid - de meeste 
Lid-Staten hebben zelfs nog geen geïntegreerd beleid voor maritieme aangelegenheden. MAST 
heeft echter de basiskennis en wetenschappelijke deskundigheid die voor de ontwikkeling ervan 
nodig zijn, versterkt. Bij de Commissie lijkt een vrij goede band te zijn tussen het MAST-bureau 
en de Directoraten Visserij en Milieu, maar de banden met het Directoraat Industrie en de task 
force 'Maritieme systemen van de toekomst' dienen te worden aangehaald. 
82 
7. 
• Het MAST-programma lijkt een grote invloed te hebben gehad op de coördinatie tussen nationaal 
en Europees O&O-beleid op het gebied van mariene wetenschappen. Het nationale O&O-beleid op 
het gebied van mariene wetenschappen is veelal voor een groot deel gebaseerd op de ervaring die 
is opgedaan bij de uitvoering van het MAST-programma. Er lijkt ook vrijwel geen twijfel over te 
bestaan dat het MAST-programma de samenwerking tussen nationale groepen heeft versterkt. 
• De doelstelling om het Europese concurrentievermogen op het gebied van mariene technologie te 
versterken is slechts in beperkte mate gerealiseerd, en het panel denkt dat dit aan minstens twee 
factoren te wijten is: de industriële bedrijven zijn te weinig bij het programma betrokken, en de 
resultaten van MAST zijn niet voldoende onder het bedrijfsleven verspreid. 
• Het comité stemt in met de verschuiving binnen MAST III naar het ontwikkelen van betere 
betrekkingen tussen onderzoekers en de gebruikers van hun resultaten, ongeacht of het industriële 
bedrijven of beleidsmakers betreft. 
• Binnen het MAST-programma hebben de 'technologiestimulerende maatregelen ten behoeve van 
het MKB' maar weinig succes gekend. Het lijkt erop dat ofwel onvoldoende werd kenbaar 
gemaakt dat deze steunmaatregel van de Commissie beschikbaar was, ofwel de 
stimuleringsmaatregelen niet voldoen aan de behoeften van de MKB's wat betreft hun O&O-
activiteiten. 
Effectiviteit van het MAST-programma 
• Het was een teleurstelling voor het panel om te moeten constateren dat slechts weinig leden van 
MAST-COM een industriële achtergrond hadden, en een verrassing om vast te stellen dat enkele 
leden weinig af wisten van de MAST-projecten waarbij hun nationale laboratoria betrokken waren 
of van de voornaamste resultaten van het programma. 
• Het panel kan bevestigen dat de programmafunctionarissen van het MAST-bureau van de 
Commissie hoog worden aangeslagen door de MAST-gemeenschap. 
• De publicatie door het MAST-bureau in 1996 van de brochure 'Beoordeling van voorstellen' vond 
een warm onthaal. De projectgoedkeuringsprocedure is de meeste MAST-aanvragers echter nog 
steeds niet duidelijk. Het panel heeft tevens opgemerkt dat de contractonderhandelingen vrijwel 
altijd resulteerden in een verlaging van de financiële middelen, meestal met een overeenkomstige 
bijstelling van de projectdoelstellingen. 
• De Commissie lijkt nog altijd te onderschatten hoe zwaar het is om MAST-projecten te 
coördineren, maar het panel juicht toe dat het MAST-III-programma een realistischer financiering 
van de kosten van de projectcoördinatie mogelijk zal maken. 
• Het panel is zeer ingenomen met de extra aandacht die in MAST III wordt gehecht aan 
verspreiding en exploitatie, maar is van mening dat de steunmaatregelen op dit vlak nog niet 
krachtig genoeg zijn. Het panel wijst erop dat deskundigen of organisaties met een ruimer 
perspectief er dikwijls beter dan de projectpartners in zouden kunnen slagen de voornaamste 
resultaten van de MAST-projecten te verspreiden. 
Relevantie van de doelstellingen van het MAST-programma 
• De oorspronkelijke doelstellingen van het MAST-programma (versterking van het Europese 
83 
concurrentievermogen, ontwikkeling van methoden om de rijkdommen in de oceanen te 
exploiteren, de W&T-grondslag leggen voor beheer en bescherming van het mariene milieu) zijn 
merendeels nog altijd geldig, omdat: 
• Europa te maken heeft met een zelfs nog sterkere concurrentie op het gebied van mariene 
bedrijfstakken uit de Verenigde Staten en Aziatische landen dan tien jaar geleden; 
• men zich meer zorgen maakt over de overexploitatie van levende rijkdommen van de zee 
dan vijfjaar geleden; 
• er zich momenteel mogelijkheden aftekenen om de hulpbronnen (olie en gas) in de diepzee 
te exploiteren; 
• men in de meeste landen steeds meer beseft dat een beter beheer van de Europese kusten 
nodig is en dit als een zaak van levensbelang gaat beschouwen.. 
Aanbevelingen 
Het panel geeft als voornaamste aanbevelingen: 
• De Europese Unie moet een programma voortzetten met een stevig onderdeel mariene 
wetenschappen en technologie, wil Europa de rijkdommen van de oceanen kunnen exploiteren en 
tegelijkertijd het mariene milieu beschermen. Het programma moet alle thema's bevatten die van 
belang zijn voor het mariene milieu, zoals: kustbeheer; visserij en aquacultuur; off-shore energie; 
exploitatie van de rijkdommen van de zee; maritiem vervoer; enz. Deze thema's overlappen elkaar 
aanzienlijk wat betreft hun behoeften op het gebied van wetenschap en technologie, zoals: inzicht 
in en synthetiseren van natuurlijke processen en systemen; observatie- en bewakingssystemen; 
prognosesystemen; exploratie- en exploitatietechnologie; sociaal-economische modellering; en het 
voorspellen van klimaatveranderingen. 
• Er dienen extra inspanningen te worden geleverd om het bedrijfsleven (en dan met name het 
MKB) bij het MAST-programma te betrekken. De procedures voor het indienen, beoordelen en 
toekennen van contracten voor dergelijke industriële projecten moeten opnieuw tegen het licht 
worden gehouden met de bedoeling te komen tot een aanzienlijke vereenvoudiging en versnelling, 
en de financieringsregelingen aantrekkelijker te maken. 
• De scheidingslijnen tussen MAST en EUROMAR zouden beter moeten worden afgebakend en er 
dient een nauwere samenwerking tussen de twee programma's te worden gerealiseerd, Het panel 
stelt voor om bij projecten die door MAST zijn goedgekeurd (en projecten die zijn afgewezen 
omdat ze te dicht bij de markt zijn) te eisen dat het EUROMAR-secretariaat een korte 
projectbeschrijving wordt overgelegd ten behoeve van een eventuele deelname aan het 
EUROM AR-programma. 
• Het panel doet mede de aanbeveling om de scheidingslijnen met andere Europese instanties (zoals 
de Europese Stichting voor Wetenschappen en het Europees Ruimteagentschap) beter af te 
bakenen, dit om samenwerking en synergie te bevorderen en om tot een nauwere samenwerking 
tussen MAST en andere internationale programma's te komen. 
• Er moeten verdere specifieke initiatieven worden genomen ter bevordering van de verspreiding 
van MAST-resultaten, zoals: (1) het uitbrengen van een periodieke MAST-nieuwsbrief; (2) het 
organiseren van werkgroepen over specifieke thema's, met wetenschappers, ingenieurs en technici 
uit het bedrijfsleven; (3) het aan technische instituten of ingenieursbureaus toekennen van 
contracten om een kritische evaluatie van het belang en de mogelijke toepassingen van de 
wetenschappelijke en technische resultaten van MAST-projecten uit te voeren, en om ze in een 
passende vorm te verspreiden. 
84 
• Het MAST-programma moet een mix van grote, middelgrote en kleine projecten blijven. Om 
echter de voordelen van grote en kleine projecten te combineren, adviseert het panel dat de 
Commissie beter gebruik gaat maken van de mogelijkheid om een reeks aanverwante projecten te 
selecteren (in plaats van één groot of zeer groot project), waarvan de partners ertoe worden 
aangezet van gedachten te wisselen en resultaten uit te wisselen bij workshops die de Commissie 
belegt uit hoofde van de financieringsbepalingen van de 'begeleidende maatregelen'. 
Er worden ook enkele aanbevelingen gedaan voor verdere verbeteringen bij de procedures en het beheer 
van het programma: 
• Bij grotere projecten hoort de wetenschappelijke coördinator te worden bijgestaan door een door 
het programma aangestelde en financieel ondersteunde uitvoerend/administratief coördinator. 
• De Commissie moet de samenwerking tussen Europese partners stimuleren voor de coördinatie 
van het gebruik en de bouw van grote faciliteiten voor marien onderzoek (oceanografische 
vaartuigen, submariene systemen, computers, hydrodynamische tunnels, e.d.). 
• De selectieprocedure van te financieren projecten dient doorzichtiger te verlopen, met een 
volledige beschrijving van de gehanteerde criteria en van het relatieve gewicht ervan. 
• De Commissie moet zeer nauwgezet het precieze doel van de fase van contractonderhandeling 
beoordelen, en dient het oogmerk na de vaststelling ervan volledig duidelijk te maken aan de 
projectpartners. De fase van de contractonderhandelingen moet voorts zo kort mogelijk worden 
gehouden. 
• Er dienen procedures voor de eindevaluatie van MAST-contracten te worden opgesteld, 
uitgebracht en doorgevoerd. 
• De Commissie moet het invoeren van methodes om de deelname van 'vers bloed' aan het 
MAST-programma aan te moedigen, op haalbaarheid toetsen. 
Ook wordt geadviseerd tot een veel nauwere samenwerking te komen tussen MAST en de task force 
'Maritieme systemen van de toekomst'. 
85 
II. REACTIE VAN DE COMMISSIE 
De Commissie juicht deze onafhankelijke evaluatie van het Programma voor mariene wetenschappen en 
technologieën toe en zal met de aanbevelingen ervan rekening houden bij het uitvoeren van de tweede 
tranche OTO-projecten van het lopende programma in 1997-1998. 
De Commissie neemt met belangstelling kennis van het argument dat mariene wetenschappen en 
technologieën een sterke onderzoekcomponent moeten blijven houden 'wil Europa de rijkdommen van de 
oceanen kunnen exploiteren en tegelijkertijd het mariene milieu beschermen'. Hoewel het voorstel voor 
het vijfde kaderprogramma wellicht geen programma bevat dat speciaal voor de Europese zeeën is 
bedoeld, ligt het wel voor de hand dat de diverse thema's die in het evaluatieverslag zijn geaccentueerd 
doeltreffend worden aangepakt, met name via twee van de prioritaire thema's die aan bod komen in het 
document 'De toekomst uitvinden' van de Commissie, waarin voorlopige oriëntaties zijn opgesteld voor 
het vijfde kaderprogramma: 'Ontdekking van biologische en ecologische hulpbronnen' en 'Bevordering 
van een concurrerende en duurzame groei'. 
De diensten van de Commissie hebben zich er reeds lang voor ingespannen meer deelnemers uit het 
bedrijfsleven aan te trekken. Bij de tweede algemene uitnodiging tot het indienen van voorstellen voor 
MAST III (sluitingsdatum 15 oktober 1996) kwam een duidelijke verschuiving aan het licht naar meer 
technologische onderwerpen zodat een toename van het aantal industriële deelnemers wordt verwacht. 
Meer inspanningen op dit vlak liggen in het verschiet, in de vorm van concentratie op 
onderzoekprioriteiten, een systematischer verspreiding van de projectresultaten, het versterken van ad hoc 
regelingen ten gunste van MKB's, en voortzetting van de deelname aan de task force 'Maritieme systemen 
van de toekomst'. Men moet echter wel beseffen dat de idee achter MAST in 1989, met veel nadruk op 
studies naar processen die in zee plaatsvinden, niet bevorderlijk is voor een krachtige inbreng van het 
bedrijfsleven over het gehele bereik van het programma. Daar staat tegenover dat de Commissie goede 
mogelijkheden ziet om het sociaal-economisch belang en de zichtbaarheid van het programma te 
vergroten, vooral op gevoelige terreinen als het beheer van kustgebieden of het bewaken en operationeel 
voorspellen inzake kustwateren. 
Het MAST-programma heeft als speciaal kenmerk dat het projecten op regionale schaal kent, voor een 
EU-bijdrage van telkens tussen de 8 en 12 miljoen ecu. Door deze activiteiten heeft de Commissie 
ervaring met zowel het toezicht op grote losstaande projecten, die centraal worden gecoördineerd door een 
hoofdcontractant, als het groeperen van contracten met een gangbare omvang rond gemeenschappelijke 
doelstellingen. De Commissie onderschrijft de aanbevelingen van het panel om meer zijn heil te zoeken bij 
de laatstgenoemde regeling. 
Aansluiting op internationale programma's en organisaties is absoluut noodzakelijk. MAST heeft reeds 
bijgedragen aan de doelstellingen van onder meer kernprojecten van het Internationale 
geosfeer-biosfeer-programma, en is van plan dit verder uit te bouwen. Het MAST-bureau is ook actief in 
EUROMAR en is een vruchtbare samenwerking aangegaan met EMaPS, het secretariaat van de 'European 
Marine and Polar Boards' die onlangs onder auspiciën van de ESW zijn opgericht. 
Door een aantal ondersteunende activiteiten uit te voeren, is de Commissie begonnen Europese mariene 
wetenschappers te scharen rond gemeenschappelijke ideeën en praktijken op het gebied van 
gegevensbeheer en modellering. Men onderkent dat grote onderzoekfaciliteiten, via andere passende 
initiatieven, grootscheeps moeten worden aangepakt. 
86 
III. EVALUATIEPANEL 
Prof. Henk Postma (voorzitter) 
Achtergrond: scheikunde. Vroegere functies: hoogleraar fysische en chemische océanologie aan de 
Rijksuniversiteit Groningen (1963-1986); directeur (1965-1988) van het Nederlands Instituut voor 
Onderzoek der Zee (NIOZ); 10 jaar lang voorzitter van het Nederlands Comité voor Zeeonderzoek; 
voorzitter (1973-1975) van het 'Scientific Committee on Océanographie Research' (SCOR). Lid en oud-
voorzitter van de Nederlandse SCOPE-IGBP-commissie: lid van de Nederlandse Klimaatcommissie. 
Officier in de Orde van Oranje-Nassau. 
De heer Michael W. Owen (rapporteur) 
Achtergrond: technische wetenschap. Erkend ingenieur. Voorzitter (1991-1995) van het 
programmabeheerscomité, onderzoekprogramma voor kustwaterbouwkunde, 'Engineering and Physical 
Sciences Research Council', lid (1922- ) van het 'Coastal Engineering Advisory Committee', 'Institution 
of Civil Engineers'. Voorzitter van de stuurgroep van het 'MAFF research project on joint probabilities of 
waves, swell, surges and tides'. 
Dr. Josefina Castellvi 
Achtergrond: biowetenschappen. Onderzoekhoogleraar aan de 'Consejo Superior de Investigaciones 
Cientificas' (CSIC). Belangrijkste eerdere functies: vice-secretaris-generaal voor de nationale coördinatie 
van OTO-programma's in de 'Comision Interministerial de Ciencia y Tecnologia' (1995); directeur van 
het Tnstituto de Ciencias del Mar', CSIC (1994); Spaans vertegenwoordiger bij het Zuidpoolverdrag 
(1988); beheerder van het nationaal onderzoekprogramma op Antarctica (1989-1994). 
Dr. Kari Kveseth 
Achtergrond: milieuchemie. Sinds 1993: directeur van de afdeling Wetenschap en Technologie, 
Onderzoekraad van Noorwegen. Voorzitter van het bestuur van het Noorse Ruimtevaartcentrum. Lid van 
de raad van bestuur van de Noorse Academie voor Technische Wetenschappen. Lid van de 
krijgsmachtraad voor onderzoekbeleid. Voornaamste vroegere erefuncties: voorzitter van het bestuur van 
het Instituut voor marien onderzoek; lid van het Nationaal comité voor milieuonderzoek. 
Prof. Pierre Papon 
Achtergrond: natuurkunde, toegepaste wiskunde. Hoogleraar natuurkunde aan de 'Ecole Supérieure de 
Physique et Chimie Industrielles' (ESPCI), Parijs. Vanaf 1990 voorzitter van het bestuur van het 
'Observatoire des Sciences et Techniques' (OST). Lid van het bestuur (vanaf 1992) en van het Bureau 
(vanaf 1995) van de Europese Stichting voor Wetenschappen (ESW). Van 1989-1995: algemeen directeur 
van FREMER. Van 1982-1986: directeur-generaal van CNRS. Voormalig bestuurslid van 'Agence 
française pour la Maîtrise de l'Energie', 'Commissariat à l'Energie Atomique' en 'Compagnie Générale 
d'Electricité'. 
De heer Johannes Post 
Achtergrond: oceanografie, en tevens geofysica, meteorologie, theoretische natuurkunde, toegepaste 
wiskunde. Ervaring met off-shore- en diepzeemeting, modellen voor computersimulatie en 
computerprogrammatuur voor mariene toepassingen. Mede-oprichter en vanaf 1989 directeur van 
'Hydromod Service GmbH', Hannover. Mede-oprichter van 'OSAT GmbH', Heist (1989). Bestuurslid 
van de 'GEOMAR Enterprise Association'. 
87 
88 
89 
90 
I. SAMENVATTING 
Inleiding 
Deze evaluatie bestrijkt de periode van medio 1991 tot medio 1996. In 1990, ten tijde van het tweede 
kaderprogramma, werd voor de biotechnologie het BRIDGE-programma ingesteld, dat tot 1993 liep en 
een begroting had van 100 miljoen ecu. Biotech-I van het derde kaderprogramma, met een begroting van 
186 miljoen ecu, ging in 1992 van start en werd in 1994 voltooid. In datzelfde jaar werd Biotech-I 
opgevolgd door Biotech-II van het vierde kaderprogramma, dat in 1998 afloopt en een begroting heeft van 
588 miljoen ecu. De evaluatie had dus betrekking op de laatste periode van het BRIDGE-programma, het 
gehele Biotech-I-programma en de beginfase van Biotech-II. Het BRIDGE-programma is eerder 
afzonderlijk beoordeeld, waarover een uitvoerig evaluatieverslag is verschenen. Aan de hand van dit 
verslag is bekeken welke veranderingen Biotech-I ten opzichte van het BRIDGE-programma heeft 
ondergaan. Het is nog te vroeg om definitieve conclusies te trekken over Biotech-II. Deze evaluatie spitst 
zich dan ook toe op de in het kader van Biotech-I ontplooide activiteiten, hoewel ook de vernieuwingen in 
Biotech-II aan de orde komen. De eindevaluatie van het derde kaderprogramma is in deze evaluatie 
opgenomen. 
De voornaamste bevindingen 
1. De oorspronkelijke doelstellingen van het programma zijn nog altijd geldig, ondanks de snelle 
wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen. Ook in de toekomst dient speciale aandacht te 
worden geschonken aan de relevantie van de programma's, aangezien de moleculaire genetica en 
aanverwante disciplines tegenwoordig de basisinstrumenten verschaffen voor alle takken van de 
bio-industrie. Het is van belang dat in de doelstellingen een evenwicht wordt bereikt tussen de 
langetermijnplanning die vereist is om daadwerkelijk vruchten van de inspanningen te kunnen plukken 
en de flexibiliteit die nodig is om adequaat te kunnen inspelen op fundamenteel-wetenschappelijke of 
technologische ontwikkelingen of bijzondere omstandigheden. 
2. Het programma is trouw gebleven aan zijn oorspronkelijke doelstellingen, maar is tevens voldoende 
flexibel gebleken om in de loop der jaren te veranderen. Het evaluatiepanel juicht toe dat er ruimte is 
voor verandering, doch vindt dat nieuwe doelstellingen of accentverschuivingen binnen bestaande 
doelstellingen eerder en op ruimere schaal bekend moeten worden gemaakt, zodat voor wetenschappers 
steeds duidelijk is in hoeverre hun specifieke deskundigheid aansluit op de veranderende prioriteiten op 
de diverse programmagebieden. 
3. Het evaluatiepanel is opgevallen dat Biotech-I meer dan het voorgaande of volgende programma gericht 
was op fundamenteel onderzoek. Opmerkelijk is dat juist aan dit programma door de industrie minder 
werd deelgenomen, hoewel onduidelijk is of dit met elkaar verband houdt. 
4. De selectiecriteria zijn in het algemeen genoegzaam toegepast en dragen nog altijd bij tot de 
ontwikkeling van een Europese wetenschappelijke gemeenschap, hoewel het criterium van samenhang 
kennelijk minder strikt wordt gehanteerd. Er is onder wetenschappers weinig of geen verzet meer tegen 
transnationale samenwerking. Van een wezenlijke samenhang tussen de projecten is echter nog altijd 
geen sprake; eerder gaat het om een verzameling onafhankelijke deelprojecten. Weliswaar bevorderden 
ook deze projecten doorgaans de overdracht van capaciteiten en technologie tussen de 
projectdeelnemers, toch vreest het evaluatiepanel dat de kansen om de banden tussen Europese 
laboratoria aan te halen niet ten volle worden benut. 
5. Het programma is, met de parameters waarbinnen het wordt uitgevoerd, bijzonder kosteneffectief. De 
effecten van het programma zijn veel groter dan men op grond van de uitgaven in vergelijking met de 
totale Europese inspanningen op dit terrein zou voorspellen. Dit kon worden bereikt dankzij de 
infrastructurele en fundamenteel-wetenschappelijke steun van de nationale programma's. 
8. 
6. Nog altijd wordt positief geoordeeld over het functioneren van de wetenschappelijk medewerkers, maar 
het programmabeheer is op een aantal punten voor verbetering vatbaar; aanbevelingen hiervoor volgen 
verderop in deze samenvatting. Het is vooral van belang dat projecten sneller van start kunnen gaan 
nadat de eerste financieringsbeslissingen zijn genomen, aangezien de huidige lange wachttijd het 
concurrentievermogen van de industrie kan aantasten en bedrijven kan weerhouden van deelname. 
7. Naarmate de programma's verder werden uitgebreid, veranderde ook de rol van het programmacomité. 
De relatie tussen het programmacomité en de evaluatiepanels is minder duidelijk geworden. Het 
programmacomité geeft beleidsadviezen, maar is bij de uitvoering een passievere rol gaan spelen. 
Hoewel het niet zinvol zou zijn het programmacomité te betrekken bij de evaluatie, moet wel worden 
gewaarborgd dat het de afstemming tussen beleid en uitvoering kan bewaken. 
8. De korte-termijnresultaten van het programma in termen van aantallen publicaties lijken goed, hoewel 
misschien nog niet alle publicaties zijn verschenen. Een directe analyse van de voortgang van de 
afzonderlijke projecten aan de hand van de projectdoelstellingen zou echter een waardevolle aanvulling 
vormen op de prestatiebeoordelingen en nieuwe selectiecriteria. De effecten op het industriële 
concurrentievermogen en de markt worden pas enige tijd na afloop van het programma zichtbaar. Deze 
aspecten dienen dan ook over een langere periode te worden beoordeeld. Nu is echter al duidelijk dat 
het aantal aangevraagde octrooien bij Biotech-I bijzonder laag ligt. 
9. Het evaluatiepanel heeft gemerkt dat sommige bedrijven moeite hebben met de regels betreffende de 
eigendom van exploiteerbare projectresultaten. Misschien gaat het hier niet om een algemeen 
probleem. Er dient een nader onderzoek plaats te vinden om de mogelijke consequenties van dit 
probleem te beoordelen en na te gaan welke procedures kunnen worden ontwikkeld om het op te 
lossen. 
10.Er zijn aanwijzingen dat een breder overleg met de industrie bij de formulering van de 
programmadoelstellingen noodzakelijk is. In het bijzonder denkt het panel dat het advies van het 
IRDAC, de SAGB en de voornaamste handelsorganisaties wellicht niet volledig strookt met het 
standpunt van kleine bedrijven of het wetenschappelijk middenkader van grote bedrijven. 
11.Het evaluatiepanel heeft geconstateerd dat de behoeften en werkwijzen van kleine en grote bedrijven 
verschillen. De opzet van het huidige programma lijkt goed aan te sluiten op de behoeften van grote 
ondernemingen, die immers op langere termijn kunnen werken. Kleinere bedrijven hebben echter 
mechanismen nodig die hun dichter bij de markt staande aanpak ondersteunen. Daarom moet worden 
onderzocht of er afzonderlijke instrumenten kunnen worden geïntroduceerd die meer direct inspelen op 
hun specifieke kennisbehoeften. 
12.Het evaluatiepanel maakt zich op grond van zijn eigen ervaringen ernstig zorgen over de 
ondoelmatigheid van de procedure voor externe evaluatie. In de periode voorafgaande aan de 
benoeming van het panel ontstonden lange administratieve vertragingen, waardoor het panel amper drie 
maanden restte om zijn taak te vervullen. Dit betekent dat het panel geen onafhankelijke gegevens kon 
verzamelen en in het ergste geval dat de waarde van de gehele evaluatie in twijfel kan worden 
getrokken. 
13.Het programma heeft tot een aantal belangrijke successen geleid, bijvoorbeeld bij het 
melkzuurbacterieproject, het lipaseproject en de projecten voor sequentiebepaling en kartering van 
genomen, met name het gistgenoom. Er dient te worden opgemerkt dat sommige projecten die tot 
industriële toepassingen leiden gedurende meerdere programma's steun moeten ontvangen alvorens er 
successen kunnen worden geboekt. De regel dat men opnieuw moet meedingen naar steun als men een 
eerder goedgekeurd en succesvol gebleken project wil voortzetten, dient dan ook te worden herzien. 
Een direct toezicht op lopende projecten kan in dit opzicht van belang zijn. 
14.Het panel heeft geconstateerd dat er nauwelijks sprake is van coördinatie tussen de communautaire en 
nationale programma's op het gebied van de biotechnologie, en tussen de verschillende programma's 
92 
van de Commissie zelfs nog minder. Enige duplicatie of overlap tussen communautaire en nationale 
programma's is onvermijdelijk. Dit heeft zelfs bepaalde voordelen en kan ook noodzakelijk zijn als de 
communautaire programma's gebruik blijven maken van de dankzij de nationale programma's 
ontwikkelde infrastructurele en fundamenteel-wetenschappelijke capaciteiten. Het gebrek aan 
coördinatie tussen de biotechnologische onderdelen van de diverse communautaire programma's is 
echter inefficiënt en betekent een verspilling van middelen. De beste oplossing hiervoor is een 
samenvoeging van de biotechnologische onderdelen van de drie betrokken programma's (FAIR, 
Biomed en Biotech-II). 
15.De communautaire programma's blijven de wetenschappelijke grondslagen van de EU ondersteunen, in 
de zin dat er een reële wetenschappelijke gemeenschap is ontstaan die steeds verder wordt versterkt. 
Bovendien leveren de programma's een meerwaarde op voor de Europese onderzoekinspanningen 
doordat er projecten worden uitgevoerd die op nationaal niveau niet effectief zouden kunnen worden 
gecoördineerd. 
Voornaamste aanbevelingen 
Het evaluatiepanel heeft een reeks aanbevelingen opgesteld, onderverdeeld in vijf categorieën, die in 
hoofdstuk IV van zijn verslag staan beschreven . De tien voornaamste aanbevelingen zijn hieronder 
weergegeven. 
1. Aangezien er aanwijzingen zijn dat de spreiding van activiteiten op het gebied van de biotechnologie 
over drie programma's (Biotech-II, Landbouw en visserij, en Biomed-II) tot een verlies van synergie 
leidt, raden wij aan al deze activiteiten in het vervolg bij één programma onder te brengen, met een 
duidelijke koppeling naar de diverse gebruikssectoren. 
2. Om de speciale problemen van kleine bedrijven aan te pakken en de deelname van startende 
ondernemingen te bevorderen, raden wij aan om, analoog aan of naast de bestaande industriële 
platforms, financiële platforms te ontwikkelen om ervoor te zorgen dat de beschikbare particuliere 
middelen worden aangewend om de door de EU-programma's geboden kansen te benutten. 
3. Het evaluatiepanel is van mening dat het overleg met de industrie een onvoldoende brede basis heeft en 
op een te hoog bestuurlijk niveau plaatsvindt. Wij bevelen daarom een wijziging van de 
overlegprocedures aan, zodat ook rekening kan worden gehouden met het standpunt van het 
industrieel-wetenschappelijk middenkader, gebruikers en managers van kleine bedrijven. 
4. Het panel onderschrijft de conclusie van eerdere evaluaties dat opleiding een van de belangrijkste 
onderdelen van de programma's is Hoewel Biotech-I ten opzichte van BRIDGE wat het 
opleidingsonderdeel betreft geen verbetering betekende, voldoet Biotech-II op dit punt tot dusverre wel 
beter. Wij raden aan de in het kader van Biotech-II ontplooide opleidingsactiviteiten zorgvuldig te 
volgen om te waarborgen dat deze succesvolle lijn wordt doorgezet. 
5. Het evaluatiepanel acht het proces van projectbeoordeling en -selectie rechtvaardig en is het eens met 
het strikte beleid inzake peer review en rangschikking van projecten naar wetenschappelijke kwaliteit. 
Naar aanleiding van opmerkingen van direct betrokken wetenschappers heeft het evaluatiepanel een 
aantal aanbevelingen geformuleerd om dit proces te verbeteren. Wellicht de voornaamste aanbeveling 
is dat meer aandacht moet worden besteed aan de kwaliteit van de feedback. Het oordeel over een 
projectvoorstel vormt een van de belangrijkste momenten in het contact tussen de Commissie­
medewerkers en de wetenschappelijke gemeenschap en kan van immense waarde zijn voor de 
voorbereiding van toekomstige voorstellen. 
6. Het evaluatiepanel heeft net als eerdere panels moeten constateren dat de interne procedures van de 
Commissie voor goedkeuring van een na wetenschappelijke peer review geselecteerd project 
onaanvaardbaar lang duren en ernstig afbreuk doen aan het effect van het programma op het 
Het complete verslag van het panel is apart verkrijgbaar. 
93 
concurrentievermogen. Wij raden aan de procedures grondig te herzien om vertragingen te voorkomen 
en de administratieve belasting van de Commissie-medewerkers te verminderen. 
7. Het panel heeft gemerkt dat projecten waarmee infrastructurele activiteiten worden ondersteund, 
bijvoorbeeld op het gebied van gegevensbanken en collecties van culturen, met problemen kampen 
vanwege de strenge contractuele voorwaarden van de Commissie en de noodzaak om voor taken op 
langere termijn de kortetermijncontracten telkens weer te vernieuwen. Wij raden aan een nieuw 
mechanisme te ontwerpen waarbij langetermijncontracten kunnen worden gesloten voor infrastructurele 
diensten, met ingebouwde controleprocedures om de prestaties te volgen en te beoordelen of de 
financiële steun moet worden voortgezet. 
8. Het evaluatiepanel heeft aanwijzingen gevonden dat het programmacomité zich minder is gaan 
bezighouden met het proces van projectselectie, hetgeen kan leiden tot onbedoelde 
beleidsveranderingen ten gevolge van de spreiding van de geselecteerde projecten. Wij raden aan het 
programmacomité een kwaliteitsbewakende taak te laten vervullen bij de projectselectie, zodat het 
voldoende zicht houdt op de afstemming tussen beleid en praktijk. 
9. Vanwege zijn ervaringen met de administratieve vertragingen die deze evaluatie heeft opgelopen, 
vraagt het panel zich serieus af of de evaluatie van programma's wel de prioriteit krijgt die ze verdient. 
Wij raden aan een grondig, onafhankelijk onderzoek in te stellen naar het proces van externe evaluatie 
aan de hand van de doelstellingen van de Commissie, onder meer naar de problemen die dit 
evaluatiepanel heeft ondervonden en naar de mogelijkheden om met het oog op de evaluatie van een 
programma projecten direct te volgen. 
10. Momenteel weten evaluatiepanels, en misschien ook anderen, niet wat er met hun conclusies gebeurt. 
Wij raden de Commissie aan expliciet en publiekelijk te reageren op de aanbevelingen van externe 
evaluatiepanels en toe te lichten waarom zij deze al dan niet wil overnemen. 
94 
il. REACTIE VAN DE COMMISSIE 
De Commissie wil haar waardering uitspreken voor het verslag van het evaluatiepanel over de in het kader 
van het programma voor biotechnologie ontplooide activiteiten van de afgelopen vijfjaar (1991-1995). De 
Commissie erkent dat het panel de evaluatie onder tijdsdruk heeft moeten uitvoeren, doch acht de 
conclusies billijk, correct en evenwichtig en de aanbevelingen waardevol. Hieronder volgt een reactie van 
de Commissie op de voornaamste aanbevelingen. 
- Het evaluatiepanel stelt voor de biotechnologische onderdelen van de huidige programma's in het 
vervolg te combineren. Het toekomstige programma voor menswetenschappen en het ecosysteem kan zich 
toespitsen op de eerder gebleken mogelijkheden teneinde de vruchten te plukken van een gezamenlijke 
inspanning, waarvoor alle beschikbare middelen worden samengevoegd in één geïntegreerd programma. 
- Om de speciale problemen van het MKB aan te pakken is reeds een reeks 'stimuleringsmaatregelen ten 
behoeve van het MKB' genomen. Er lijkt algemene waardering te zijn voor deze maatregelen en de wijze 
waarop ze in het biotechnologieprogramma worden uitgevoerd. Een voortdurende evaluatie en verdere 
ontwikkeling van deze maatregelen is nodig om ze te optimaliseren. 
- Wat het overleg met de industrie betreft, wordt de Commissie geadviseerd door het adviescomité inzake 
industriële onderzoek- en ontwikkelingsactiviteiten (IRDAC), met name tijdens de voorbereiding van de 
kaderprogramma's. Behalve dit institutionele en strategische advies van het IRDAC krijgt de Commissie 
tijdens alle belangrijke stappen in de voorbereiding en uitvoering van het, programma ook specifiek advies 
van andere industriële groepen. 
- Met betrekking tot de opleidingsactiviteiten zet de Commissie zich er volledig voor in om de huidige 
successen, die te danken zijn aan de naar aanleiding van de evaluatie van BRIDGE opgestelde 
aanbevelingen, voort te zetten. Bovendien ontwikkelen wij methoden om de kwaliteit en resultaten van het 
groeiende aantal beurzen te bewaken. 
- Het evaluatiepanel acht de projectbeoordeling en -selectie rechtvaardig. Het panel hecht voorts groot 
belang aan de kwaliteit van de beknopte consensusverslagen- waarmee indieners feedback wordt gegeven 
over de ontvangen projectvoorstellen. De Commissie neemt deze opmerkingen van het panel bijzonder 
serieus. De huidige beknopte consensusverslagen zijn ten opzichte van de verslagen van eerdere 
uitnodigingen tot het indienen van voorstellen aanmerkelijk verbeterd. De externe beoordelaars van peer-
reviewcomités wordt steeds met klem gewezen op het belang van goede feedback aan de indieners van 
voorstellen. 
- Aangezien een van de belangrijkste doelstellingen van het kaderprogramma erin bestaat het 
concurrentievermogen van de Europese industrie te verhogen, worden er maatregelen genomen om de 
overdracht van succesvolle onderzoekresultaten in marktrijpe producten te bevorderen. Het betrekken van 
industriële deskundigen en deskundigen uit de industriële platforms hij de voorbereiding van het 
programma en de selectie van projecten is een middel ter bevordering van het industriële gebruik van 
onderzoekresultaten. 
- Het evaluatiepanel merkte op dat de interne procedures van de Commissie inzake de projectbeoordeling 
en -selectie tamelijk veel tijd in beslag nemen. Nadat het proces van peer review is voltooid duurt het 
ongeveer tweeëneenhalve maand voordat de Commissie een besluit neemt. De Commissie spant zich 
ervoor in deze periode verder te bekorten, zonder echter afbreuk te doen aan de kwaliteit en 
rechtvaardigheid van haar werk. 
Het panel stelde voor de coördinatie tussen EU- en nationale programma's op het gebied van de 
biotechnologie te verbeteren. De Commissie heeft al maatregelen genomen om dit te doen. met het doel de 
doelmatigheid van het programma, synergie en meerwaarde te verhogen. Een voorbeeld hiervan is de 
95 
proefstudie met betrekking tot eiwittechnologie en activiteiten op het gebied van structurele biologie in 
Europa, uitgevoerd in het kader van het biotechnologieprogramma. 
- Het evaluatiepanel heeft aanwijzingen gevonden dat het programmacomité zich minder is gaan 
bezighouden met het proces van projectselectie. De Commissie ziet geen reden om aan te nemen dat de rol 
van het programmacomité is veranderd. Artikel 7 van de beschikking van de Raad bepaalt wat de taken 
zijn van het programmacomité. Hierin zijn in de loop der tijd geen significante veranderingen 
aangebracht, behalve met betrekking tot de financiële drempel waaronder het comité niet hoeft te worden 
geraadpleegd (was 0,3 miljoen ecu, is nu 0,5 miljoen ecu). Het programmacomité wordt thans ook 
geraadpleegd over opleidingssubsidies en alle begeleidende maatregelen. 
- Het evaluatiepanel betwijfelt of de evaluatie van programma's wel voldoende prioriteit krijgt. Het baseert 
deze uitspraak op het feit dat dé administratieve vertragingen veel meer tijd in beslag namen dan het panel 
kreeg om de evaluatie uit te voeren. De Commissie erkent en betreurt dat er zoveel tijd verloren is 
alvorens het panel aan de slag kon gaan. Er mag echter worden verwacht dat het feit dat toezicht en 
beoordeling een systematisch onderdeel zijn geworden van de dagelijkse taken van de Commissie met 
betrekking tot de uitvoering van OTO-programma's een gunstig effect zal hebben op toekomstige 
beoordelingen en controles. 
- Het evaluatiepanel merkt op dat de Commissie expliciet en publiekelijk dient te reageren op hun 
aanbevelingen. Het onderhavige document is nu juist daarvoor bedoeld: het is een reactie op de 
aanbevelingen van het evaluatiepanel. De Commissie acht de aanbevelingen waardevol en relevant, 
aangezien de discussie over en bezinning op het vijfde kaderprogramma reeds van start zijn gegaan. 
96 
lil. EVALUATIEPANEL 
Prof. dr. Rudolf Casper 
Prof. Casper had zitting in het comité van toezicht 1995 voor het biotechnologieprogramma. Tot 1995 was 
hij directeur van het instituut voor biochemie en plantenvirologie van het Duitse federale biologisch 
onderzoekcentrum voor landbouw en visserij te Braunschweig. Dit instituut is verantwoordelijk voor de 
evaluatie en goedkeuring van veldexperimenten met transgene organismen in Duitsland. 
Dr. Luke Gregory Georgiou 
Dr. Georgiou is directeur van PREST en heeft ervaring op het gebied van evaluaties, wetenschappelijk 
beleid en technologische innovatie. Hij is een van de oprichters van de adviesgroep voor 
technologiebeheer van het Gemenebest en adviseur inzake het Britse technologiebeleid. 
Dr. Marti Leisola 
Dr. Leisola is als directeur procestechnologie verbonden aan het centrum voor technologie-ontwikkeling, 
dat toegepaste, technische en industriële O&O in Finland coördineert en financiert. Hij heeft ervaring met 
het evalueren van nationale en internationale O&O-programma's. 
De heer Paskal Byé 
De heer Byé, onderzoekdirecteur van het INRA (Institut National de Recherche Agronomique) was 
betrokken bij de evaluatie van het Franse programma voor biotechnologie, die een periode van tien jaar 
bestreek (1982-1992). Deze evaluatie werd georganiseerd door het CNER (Comité National d'Evaluation 
de la Recherche). 
Prof. Giampiero Ramponi 
Prof. Ramponi is directeur van het instituut voor biochemie van de Universiteit van Florence. Hij is lid 
van de groep voor voortgangsevaluatie inzake biotechnologie en bio-instrumentatie van CNR. 
Prof. Luis Navarro 
Prof. Navarro was als lid van de interministeriële commissie voor wetenschap en technologie (CICYT) 
verantwoordelijk voor het beheer van het nationale programma voor landbouwonderzoek. Hij heeft 
samengewerkt met de FAO, het Chinese Hunan-instituut voor tuinbouw en het Cubaanse Ministerie van 
Landbouw. 
Prof. Günther Kreil 
Naast zijn academische werkzaamheden heeft prof. Kreil activiteiten ontplooid als lid van het ELMB-
bestuur en het EMBO-fellowshipscomité van het Max-Planckinstituut voor biochemie (München) en voor 
experimentele geneeskunde (Göttingen). 
97 
98 
99 
100 9. 
I. SAMENVATTING 
Wij hebben het EU-programma Medische biologie en gezondheid van de afgelopen vijfjaar beoordeeld. 
Deze evaluatie heeft betrekking op de drie uitnodigingen tot het indienen van voorstellen van Biomed-1 
van het derde kaderprogramma en de eerste uitnodiging van Biomed-2 van het vierde kaderprogramma. 
Onze beoordeling van het programma en onze conclusies en aanbevelingen zijn gebaseerd op de door de 
Commissie verstrekte gegevens, diverse toezichtverslagen over Biomed-1 en Biomed-2 en de resultaten 
van een enquête waaraan 44% van de coördinatoren van Biomed-1 en 25% van de coördinatoren van 
Biomed-2 heeft meegewerkt. 
Biomed-1 behelsde activiteiten op de volgende gebieden: farmacologie; arbeidsgeneeskunde en 
milieugeneeskunde; biomedische technologie; volksgezondheid/gezondheidszorg; aids, tuberculose en 
andere infectieziekten; kankeronderzoek; hart- en vaatziekten; hersenonderzoek; chronische ziekten, ouder 
worden en zeldzame ziekten; het menselijk genoom; en biomedische ethiek. Biomed-2 bestreek dezelfde 
terreinen, met toevoeging van 'juridische aspecten en horizontale activiteiten', waaronder 
demonstratieprojecten. 
De beide programma's trokken grote belangstelling: bij Biomed-1 werden 1640 projectvoorstellen 
ingediend, waarvan er 403 (25%) konden worden gefinancierd, terwijl naar aanleiding van de eerste 
uitnodiging tot het indienen van voorstellen bij Biomed-2 1709 voorstellen werden ontvangen, waarvan er 
302 (18%) werden geselecteerd. Bij Biomed-1 hadden de meeste projectvoorstellen betrekking op 
hersenonderzoek en onderzoek naar kanker, hart- en vaatziekten, chronische en zeldzame ziekten en ouder 
worden, en het menselijk genoom. Op het gebied van hersenonderzoek, chronische en zeldzame ziekten en 
ouder worden, en volksgezondheid/gezondheidszorg werden bij Biomed-2 naar verhouding nog meer 
voorstellen ingediend dan bij Biomed-1. Bij Biomed-1 ging het voornamelijk om gecoördineerde 
werkzaamheden, behalve wat het onderzoek naar het menselijk genoom betreft, waar de Commissie ook 
projecten voor gezamenlijke rekening financierde. Bij Biomed-2 ging het hoofdzakelijk om activiteiten 
voor gezamenlijke rekening. 
Het totale bedrag van de gevraagde steun beliep bij Biomed-1 824 miljoen ecu, waarvan 134 miljoen ecu 
werd toegewezen. Bij Biomed-2 werd 146 miljoen ecu van de gevraagde 317 miljoen ecu toegewezen. Het 
toegekende percentage van het gevraagde bedrag is daarmee gestegen van 16% bij Biomed-1 tot 46% bij 
Biomed-2. De gemiddelde EG-bijdrage per contract lag bij Biomed-1 en (de eerste uitnodiging van) 
Biomed-2 op respectievelijk 304.000 en 350.000 ecu voor gecoördineerde werkzaamheden en 585.000 en 
614.000 ecu voor activiteiten voor gezamenlijke rekening. 
We concluderen dat het programma Medische biologie (Biomed-1 en de eerste uitnodiging van Biomed-2 
zijn doel heeft bereikt wat betreft het leveren van een significante bijdrage tot de Europese O&O-
activiteiten op het gebied van de geneeskunde en de gezondheid door de ontwikkeling van nieuwe 
samenwerkingsverbanden te bevorderen en/of bestaande samenwerkingsverbanden te versterken. Het 
programma heeft voldaan aan de criteria betreffende 'Europese meerwaarde', 'Europese dimensie' en 
'subsidiariteit' en wordt gekenmerkt door een zowel multidisciplinaire als multinationale aanpak die het 
onderscheidt van de medisch-biologische programma's van nationale onderzoekinstellingen en de 
industrie. 
De resultaten van de in het kader van Biomed-1 uitgevoerde projecten lijken in kwalitatief en kwantitatief 
opzicht niet onder te doen voor of zelfs beter te zijn dan die van tal van projecten die door belangrijke 
nationale financieringsinstellingen worden gesteund. Dat er een verschuiving heeft plaatsgevonden van 
gecoördineerde werkzaamheden waarbij veel partners betrokken waren bij Biomed-1 naar feitelijke 
onderzoekprojecten die werden uitgevoerd door kleinere groepen van elkaar aanvullende partners bij 
Biomed-2 is een bijzonder positieve trend waarvoor de Commissie mag worden geprezen. 
Er zijn banden ontstaan tussen het Biomed-programma en andere programma's van de Europese Unie. De 
samenwerking met PECO9 en het INCO10 heeft de deelname van niet-Lid-Staten uit Midden- en Oost-
9 
10 In deze vijfjaarlijkse evaluatie is de eindevaluatie van het programma Medische biologie en gezondheid van het 
derde kaderprogramma opgenomen. 
Pays de l'Europe centrale el orientale (landen in Midden- en Oost-Europa). 
Specifiek programma voor internationale samenwerking (van het vierde kaderprogramma). 
101 
9. 
Europa bevorderd. 
Ondanks het succes van het programma maken wij ons zorgen over het grote aantal projectvoorstellen dat 
ten gevolge van de beperkte begroting niet kan worden gehonoreerd, hetgeen een grote verspilling van 
Europees talent en deskundigheid betekent. 
De bij Biomed-2 gehanteerde selectiemethode volgens het uiterst efficiënte en effectieve systeem van peer 
review is een duidelijke verbetering ten opzichte van de bij Biomed-1 gevolgde methode. Niettemin zijn er 
verdere verbeteringen mogelijk en wij onderschrijven dan ook de aanbevelingen van het externe-
toezichtverslag van 1995 over Biomed-2: (i) uitzonderlijke omstandigheden daargelaten dienen projecten 
in strikte volgorde van rangschikking te worden gefinancierd, ongeacht de vraag of ze betrekking hebben 
op bepaalde deelgebieden, en (ii) financiering van projecten dient plaats te vinden op grond van 
wetenschappelijk advies en volgens een stapsgewijze of glijdende schaal, afhankelijk van de eindscore van 
het voorstel. 
Wij zijn ons ervan bewust dat strategische, nationale en politieke factoren soms noodgedwongen 
meespelen bij de selectie van projecten op diverse gebieden. Er zou een evenwicht kunnen worden bereikt 
tussen door de onderzoekers zelf 'gekozen' onderzoek en strategisch 'top-down'onderzoek als de 
Commissie en de Lid-Staten bij het bepalen van de hoogte van de financiële steun voor de diverse 
onderzoekgebieden enige mate van wetenschappelijk gestuurde flexibiliteit (zeg 10%) konden 
introduceren. Hoe het ook zij, om te waarborgen dat het Biomed-programma even goede resultaten blijft 
opleveren als tot dusverre het geval is geweest en er onderzoekfondsen beschikbaar blijven nu deze steeds 
schaarser zijn geworden, raden wij de Commissie aan een minimumscore vast te stellen die een voorstel 
moet behalen om, ongeacht het strategische belang van het desbetreffende onderzoekgebied, voor steun in 
aanmerking te komen. In dit opzicht verdient de Commissie alle lof voor de adequate controlesystemen die 
ze heeft ingesteld in de vorm van de raad voor projectbeoordeling en de externe comités van toezicht. 
Vijf aspecten van het programma verdienen speciale aandacht, namelijk: (i) het betrekkelijk geringe aantal 
industriële contractanten, (ii) het relatief kleine aantal voorstellen voor onderzoek naar drugs, (iii) de lange 
periode tussen de ontvangst van voorstellen en de storting van betalingen (gemiddeld 12 tot 16 maanden), 
(iv) het geringe aantal vrouwen dat als deskundige beoordelaar of lid van een comité van toezicht optreedt, 
en (v) het tekort aan Commissie-medewerkers voor het programma Medische biologie. Verderop in de 
tekst en in de paragraaf 'conclusies en aanbevelingen' worden deze kwesties nader geanalyseerd en wordt 
besproken hoe genoemde problemen kunnen worden opgelost. 
Wij zijn de EU zeer erkentelijk voor haar programma Medische biologie, dat grote gevolgen heeft gehad 
voor het Europese onderzoek op dit terrein en een belangrijk positief effect zal hebben op de preventie, 
diagnosticering en behandeling van ziekten in Europa. Dankzij dit programma heeft de EU een 
ongelooflijk krachtig netwerk en een gegevensbank ontwikkeld van ongeëvenaarde deskundigheid op 
medisch gebied, variërend van moleculen tot de mens en de samenleving, die niet alleen zeer productieve 
en geïntegreerde onderzoekinspanningen van de Lid-Staten bevorderen, maar ook een instrument vormen 
dat het mogelijk maakt op korte termijn Europese taakgroepen in te zetten om eventuele nieuwe 
strategische en/of nationale kwesties aan te pakken. Wij hopen van harte dat voor het vijfde 
kaderprogramma op basis van de programma's Medische biologie van het derde en vierde 
kaderprogramma een soortgelijk programma wordt ontwikkeld met een beduidend omvangrijkere 
begroting teneinde de verspilling tegen te gaan van vele uitstekende initiatieven die blijk geven van de 
kracht van de Lid-Staten op medisch-biologisch gebied. 
Conclusies en aanbevelingen 
(i) Wij concluderen dat het programma Medische biologie (Biomed-1 en de eerste uitnodiging van 
Biomed-2) zijn doel heeft bereikt wat betreft het bijdragen tot de Europese O&O-activiteiten op het 
gebied van de geneeskunde en de gezondheid door de ontwikkeling van nieuwe Europese 
samenwerkingsverbanden te bevorderen en/of bestaande samenwerkingsverbanden te versterken. 
Het programma heeft voldaan aan de criteria betreffende 'Europese meerwaarde', 'Europese 
dimensie' en 'subsidiariteit' en wordt gekenmerkt door een zowel multidisciplinaire als 
multinationale aanpak. 
102 
9. 
(ii) Hierdoor onderscheidt het EU-programma Medische biologie zich duidelijk van de programma's 
van nationale onderzoekinstellingen en de industrie op dit terrein. 
(iii) Niet alleen heeft het programma de vorming van nieuwe, belangrijke Europese medisch-
biologische consortia bevorderd, ook lijken de resultaten van de in het kader van Biomed-1 
uitgevoerde projecten in kwalitatief en kwantitatief opzicht niet onder te doen voor of zelfs beter te 
zijn dan die van tal van door nationale instellingen ondersteunde projecten. Deze conclusie is 
gebaseerd op: (i) de positieve nieuwe betrekkingen tussen partners, inclusief industriële partners, 
(ii) de geleverde bijdragen tot de ontwikkeling van nieuwe methoden in de gezondheidszorg, (iii) 
het relatief grote aantal aangevraagde en verleende octrooien (die bijdragen tot de welvaart), en 
(iv) de grote impact van de publicaties die naar aanleiding van door het programma Medische 
biologie ondersteunde projecten zijn verschenen. 
(iv) Ten gevolge van het beleid van de Commissie en een beduidende toename van de 
begrotingsmiddelen heeft er een belangrijke verschuiving plaatsgevonden van gecoördineerde 
werkzaamheden en gecentraliseerde faciliteiten bij Biomed-1 naar projecten voor gezamenlijke 
rekening als de voornaamste wijze van uitvoering bij Biomed-2. Deze verschuiving van 
samenwerking tussen veel partners naar de uitvoering van feitelijke onderzoekprojecten door 
kleinere groepen van elkaar aanvullende partners is een bijzonder positieve trend waarvoor de 
Commissie lof toekomt. 
(v) Ondanks deze positieve trend maken wij ons zorgen over het feit dat door de relatief beperkte (zij 
het in de loop der jaren toenemende) begroting slechts een klein deel van de projectvoorstellen bij 
Biomed-1 en zelfs nog minder bij Biomed-2 kon worden gehonoreerd. Er was een relatief hoge 
mate van over inschrijving, aangezien slechts 15% van de voorstellen (Biomed-2, eerste 
uitnodiging) op het gebied van biomedische technologie, hersenonderzoek en kankeronderzoek 
werd geselecteerd, terwijl het gemiddelde voor het gehele programma niet boven de 18% 
uitkwam. De hoogte van de steun varieerde nogal en was in sommige gevallen niet toereikend om 
de projectdoelstellingen te verwezenlijken op grond waarvan het project was geselecteerd. Het 
positieve resultaat van Biomed-1 (zie punt iii) geeft aan dat de onderhandelingen tussen de 
Commissie en de contractanten, althans wat de gecoördineerde werkzaamheden betreft, hebben 
geresulteerd in een formule waarmee de Commissie samen met nationale of andere (b.v. 
industriële) instellingen het welslagen van het voorgestelde onderzoek heeft gewaarborgd. Het 
resultaat van Biomed-2, waarbij activiteiten voor gezamenlijke rekening de voornaamste wijze van 
uitvoering vormden, moet nog worden beoordeeld. 
(vi) Er zijn banden ontstaan tussen het Biomed-programma en andere programma's van de Europese 
Unie. De samenwerking met PECO en INCO heeft de deelname van niet-Lid-Staten uit Midden-
en Oost-Europa bevorderd. 
(vii) De verantwoordelijkheid voor het toezicht op de projecten berust bij de raad voor 
projectbeoordeling (PRB), die jaarlijks de voortgang van elk project beoordeelt aan de hand van 
schriftelijke verslagen en eventuele bezoeken ter plaatse en bevoegd is veranderingen door te 
voeren of onbevredigende projecten stop te zetten. Tevens heeft de Commissie voldaan aan de EU-
eis van een gedetailleerd toezicht op het gehele programma, getuige bijvoorbeeld het onderhavige 
evaluatieverslag en het externe-toezichtverslag van 1995 over de eerste uitnodiging van Biomed-2. 
Niettemin is er ruimte voor verbetering in de zin dat het toezicht strenger, systematischer en 
toegankelijker zou kunnen zijn. Wij bevelen aan dat de PRB niet alleen de wetenschappelijke 
vorderingen van het programma blijft bewaken, maar bovendien gaat controleren welke gevolgen 
de geselecteerde programmagebieden en gefinancierde projecten hebben voor de resultaten van het 
programma. Het administratieve toezicht op de voortgang van overeengekomen activiteiten dient 
te worden uitgevoerd door toegewijde Commissie-medewerkers met behulp van geautomatiseerde 
gegevensbanken. Dit zou een meer directe en snellere evaluatie van in de loop van het programma 
doorgevoerde veranderingen mogelijk maken, de Commissie duidelijk maken welke aanvullende 
veranderingen eventueel nodig zijn en het werk van de externe toezichtcomités aanmerkelijk 
103 
vergemakkelijken. 
(viii) De bij Biomed-2 gehanteerde selectiemethode is een duidelijke verbetering ten opzichte van de bij 
Biomed-1 gevolgde methode. Wij steunen de beslissing van de Commissie om bij Biomed-2 een 
nieuwe selectiemethode in te voeren, waarbij selectie op uiterst efficiënte en effectieve wijze 
plaatsvindt door middel van peer review terwijl de contractuele vertrouwelijkheid en 
geheimhouding gewaarborgd blijft. Dit laatste is van belang voor de deelname van de industrie en 
kan, aangezien kandidaat-deelnemers verzekerd werd dat hun voorstel vertrouwelijk zou worden 
behandeld, een belangrijke rol hebben gespeeld bij het feit dat ook op de uitnodiging tot het 
indienen van voorstellen voor Biomed-2 zoveel reacties binnenkwamen. 
(ix) Wij onderschrijven de aanbevelingen van het externe-toezichtverslag van 1995 over Biomed-2: 
(i) uitzonderlijke omstandigheden daargelaten dienen projecten in strikte volgorde van 
rangschikking te worden gefinancierd, ongeacht de vraag of bepaalde deelgebieden erin aan de 
orde komen, en (ii) de financiering van projecten dient plaats te vinden op grond van 
wetenschappelijk advies en volgens een stapsgewijze of glijdende schaal, afhankelijk van de 
eindscore van het voorstel. Onduidelijk is nog of deze twee beginselen worden toegepast bij de 
tweede en derde uitnodiging tot het indienen van voorstellen voor Biomed-2. 
(x) Ondanks aanbeveling (ix) zijn wij ons ervan bewust dat strategische, nationale en politieke 
factoren soms noodgedwongen meespelen bij de selectie van projecten op diverse gebieden, 
afhankelijk van (a) de speciale behoeften van de EU, (b) het ontstaan van nieuwe ziekten (b.v. 
aids), (c) nieuwe gevallen van bekende ziekten (b.v. tuberculose), (d) het optreden of verergeren 
van bestaande ziekten ten gevolge van demografische veranderingen (b.v. dementie van het 
Alzheimer-type en andere leeftijdgebonden aandoeningen) en/of (e) nieuwe ontwikkelingen die 
bevorderlijk kunnen zijn voor de gezondheidszorg of de welvaart. Wij zijn daarom van mening dat 
bij de toewijzing van middelen aan onderzoekgebieden moet worden gewaarborgd dat waar 
mogelijk de beste wetenschappelijke activiteiten worden gefinancierd en tegelijkertijd rekening 
moet worden gehouden met strategische belangen. Er zou een evenwicht kunnen worden bereikt 
tussen door de onderzoekers zelf 'gekozen' onderzoek en strategisch 'top-down' onderzoek als de 
Commissie en de Lid-Staten bij het bepalen van de hoogte van de financiële steun voor de diverse 
onderzoekgebieden enige mate van wetenschappelijk gestuurde flexibiliteit (zeg 10%) konden 
introduceren. De hoogte van de steun zou nog altijd op grond van strategische overwegingen 
worden bepaald door de Commissie en de Lid-Staten, maar deze zou door het programmacomité 
kunnen worden aangepast wanneer de kwaliteit van de voorstellen op de diverse 
programmagebieden daar aanleiding toe geeft. Hiermee zou men enige vrijheid krijgen om 
financiële middelen van het ene programmagebied naar het andere te sluizen om 
accentverschuivingen in het Europese medisch-biologisch onderzoek te vergemakkelijken en 
tegelijkertijd te waarborgen dat de medisch-biologische gebieden met het grootste strategische 
belang voor de Lid-Staten in een bepaalde uitnodiging tot het indienen van voorstellen voldoende 
aan bod komen. 
(xi) Om te waarborgen dat het Biomed-programma even goede resultaten blijft opleveren als tot 
dusverre het geval is geweest en er onderzoekfondsen beschikbaar blijven nu deze steeds schaarser 
zijn geworden, raden wij de Commissie aan een minimumscore vast te stellen die een voorstel 
moet behalen om, ongeacht het strategische belang van het desbetreffende onderzoekgebied, voor 
steun in aanmerking te komen. Uitgaande van het momenteel bij Biomed-2 gehanteerde 
scoresysteem (van 0 tot 4, waarbij 4 uitstekend is) en de analyse van de eerste uitnodiging van 
Biomed-2 (zie het externe-toezichtverslag van 1995, figuur 12 en 13) dient de gemiddelde 
minimumscore voor projectfinanciering te worden vastgesteld op 3, hetgeen overeenkomt met de 
grens die de Commissie zelf trekt tussen 'uitstekend' en 'goed'. 
(xii) De deelname van de industrie, met name van het MKB (2,3% van de contractanten), is wellicht 
minder groot dan werd verwacht of gehoopt. De exacte reden hiervoor is niet duidelijk, maar een 
factor die mogelijk meespeelt is de lengte van de selectie- en financieringsprocedure, gemiddeld 
104 
variërend van 12 tot 16 maanden. Bovendien kan het MKB zijn afgeschrikt door het feit dat 
voorstellen weliswaar 'vertrouwelijk' worden behandeld, maar toch worden onderworpen aan 
uitvoerige peer review en succes in de selectiestrijd niet gewaarborgd is. Toch achtten alle zestien 
de bedrijven die samenwerkten met respondenten van onze enquête het project 'belangrijk' voor 
hun ondernemingsstrategie, terwijl negen (56%) het zelfs 'zeer belangrijk' noemden (de hoogst 
mogelijke score). De Commissie dient dit op te vatten als een compliment van de industrie en als 
stimulans om te onderzoeken of de deelname verder kan worden aangemoedigd. 
We willen ook opmerken dat de betrekkelijk geringe deelname van het MKB wellicht deels wordt 
gecompenseerd door het feit dat de Commissie in 1995 naast het Biomed-programma een speciale 
regeling heeft ingesteld waarbij aan het MKB verkenningspremies worden toegekend en steun 
wordt verleend voor gezamenlijke onderzoekprojecten van consortia van vier kleine of 
middelgrote bedrijven. De gevolgen van dit MKB-initiatief voor het Biomed-programma dienen op 
een later tijdstip te worden geëvalueerd. We raden de Commissie echter aan ervoor te zorgen dat 
op grote schaal wordt geadverteerd met (d.w.z. meer zichtbaarheid wordt gegeven aan) de 
voordelen van deelname aan het Biomed-programma voor het MKB. 
(xiii) De programma-activiteiten op het gebied van drugs zijn minder zichtbaar dan de EU wellicht 
wenst. Dit kan te wijten zijn aan het feit dat drugs geen afzonderlijk onderzoekgebied vormen, 
maar van diverse onderzoekgebieden een onderdeel zijn. Dat het onderwerp 'drugs' is 
ondergebracht bij onder meer farmaceutisch onderzoek, hersenonderzoek en onderzoek naar aids 
heeft echter belangrijke wetenschappelijke voordelen opgeleverd. Gezien de omvangrijke 
overinschrijving en de relatief kleine begroting van het programma Medische biologie zou het 
ongunstig kunnen zijn voor het programma in zijn totaliteit als er voor onderzoek naar drugs een 
afzonderlijk programmagebied zou worden gecreëerd, tenzij er tevens zou worden besloten tot een 
verhoging van de begroting. Wij bevelen daarom aan om de huidige aanpak te handhaven, tenzij 
er extra geld beschikbaar wordt gesteld voor specifieke werkzaamheden op het terrein van drugs. 
(xiv) Wij maken ons zorgen om het feit dat er zoveel tijd verloopt tussen de ontvangst van een voorstel 
en de eerste betalingen, zeker omdat dit een van de factoren kan zijn die de industrie van deelname 
aan het programma kunnen weerhouden. We beseffen echter dat deze tijd voornamelijk wordt 
besteed aan de onderhandelingen, die vanwege het geringe aantal Commissie-medewerkers en de 
complexiteit van de materie noodgedwongen veel tijd in beslag nemen. Deze periode kan echter 
waarschijnlijk aanmerkelijk worden bekort als het aantal Commissie-medewerkers zou worden 
verhoogd van 18 tot 28, het aantal dat oorspronkelijk ook aan het programma was toegewezen (zie 
onder). 
(xv) Er is onvoldoende sprake van positieve discriminatie in het programma in de zin dat er nauwelijks 
vrouwelijke wetenschappers worden aangetrokken als deskundige voor het selectieproces en de 
externe evaluatiepanels. We raden de Commissie aan positieve stappen te nemen om deze situatie 
recht te zetten en zich ervoor in te spannen een emancipatoire werkgever te worden. 
(xvi) Wij hebben allen deelgenomen aan evaluatie- en toezichtprocessen en daardoor met eigen ogen 
kunnen zien hoe enorm groot de werklast van de bij het programma Medische biologie betrokken 
Commissie-medewerkers is. Zij moeten niet alleen de uitnodigingen tot het indienen van 
voorstellen afhandelen en de evaluatiepanels en comités van toezicht begeleiden, maar ook nog 
eens de thans 700 en tegen het einde van 1997 zelfs 1200 contracten efficiënt en effectief beheren. 
Daarbij komen ingewikkelde wetenschappelijke en financiële kwesties aan de orde waarbij diverse, 
zo niet vele ontmoedigde Lid-Staten betrokken zijn. Ons inziens is deze overmatige werkbelasting, 
die ten dele te wijten is aan het relatief kleine aantal medewerkers, onverenigbaar met een goede 
of menselijke arbeidspraktijk of een doelmatig en effectief programmabeheer. We bevelen daarom 
sterk aan om voor het programma Medische biologie, gelet op de cruciale rol in de medisch-
biologische wetenschap in Europa en de duidelijke populariteit ervan, de 28 medewerkers aan te 
stellen die er oorspronkelijk aan waren toegewezen. 
105 
(xvii) Ondanks bovengenoemde bezorgdheid verdient de EU alle lof voor haar programma Medische 
biologie, dat reeds grote gevolgen heeft gehad voor het Europese onderzoek op dit terrein en een 
belangrijk positief effect zal hebben op de preventie, diagnosticering en behandeling van ziekten in 
Europa. Hoewel het aantal industriële deelnemers misschien minder groot is dan oorspronkelijk 
werd gehoopt, geeft het belang dat industriële contractanten duidelijk aan het programma hechten 
aan dat het programma met verdere maatregelen om de betrokkenheid van de particuliere sector te 
vergroten ook een belangrijke bijdrage kan leveren aan de welvaart. 
Uit onze onafhankelijke analyse is gebleken dat het programma Medische biologie een grote 
Europese dimensie en meerwaarde heeft en in het algemeen uitstekende resultaten heeft opgeleverd 
in de zin van nieuwe Europese initiatieven, ontwikkeling van de gezondheidszorg, potentiële 
stijging van de welvaart en kwaliteit van publicaties. Dankzij dit programma heeft de EU een 
ongelooflijk krachtig netwerk en een gegevensbank ontwikkeld van ongeëvenaarde deskundigheid 
op medisch gebied, variërend van moleculen tot de mens en de samenleving, die niet alleen zeer 
productieve en geïntegreerde onderzoekinspanningen van de Lid-Staten bevorderen, maar ook een 
instrument vormen dat het mogelijk maakt op korte termijn Europese taakgroepen in te zetten om 
strategische en/of nationale kwesties aan te pakken die zich voor kunnen doen. Het programma 
kan reeds bogen op tal van grote successen, zoals de ontdekking van een nieuwe variant van de 
ziekte van Creutzfeldt-Jacob, de verbetering van de overlevingskans van de voorheen fatale 
aandoening SCID (severe combined immunodeficiency) tot 70% en vele andere voorbeelden die in 
ons verslag aan de orde komen. De hoge standaard, efficiëntie en doeltreffendheid van het 
programma is grotendeels te danken aan de inspanningen van de Commissie-medewerkers, die 
speciale lof verdienen. We hebben vastgesteld dat op diverse terreinen technische verbeteringen 
mogelijk zijn, maar het programma vormt een goed voorbeeld voor andere onderzoekinitiatieven 
van de EU, die voor de groei en ontwikkeling van Europa van cruciaal belang zijn. 
Het programma Medische biologie vormt een belangrijk mechanisme waarmee individuele 
medisch-biologische talenten in de Lid-Staten kunnen worden ingezet ten bate van de Europese 
Unie. Wij hopen van harte dat voor het vijfde kaderprogramma op basis van de programma's 
Medische biologie van het derde en vierde kaderprogramma een soortgelijk programma wordt 
ontwikkeld met een beduidend omvangrijkere begroting teneinde de verspilling tegen te gaan van 
vele uitstekende initiatieven die blijk geven van de kracht van de Lid-Staten op medisch-biologisch 
gebied. 
106 
il. REACTIE VAN PE COMMISSIE 
De Commissie neemt nota van de opmerking van het evaluatiepanel over het feit dat het programma 
Medische biologie van zowel het derde als het vierde kaderprogramma zijn doel heeft verwezenlijkt met 
betrekking tot het bijdragen tot een verbetering van het medische en gezondheidsonderzoek in Europa en 
heeft voldaan aan de criteria betreffende Europese meerwaarde, Europese dimensie en subsidiariteit. De 
Commissie constateert dat de beoordelaars een duidelijk onderscheid maken tussen in het kader van 
Biomed en op nationaal niveau gefinancierd onderzoek, hetgeen volledig overeenstemt met het 
subsidiariteitsbeginsel. Wat de resultaten van de in het kader van dit programma uitgevoerde projecten 
betreft, merkt de Commissie op dat het evaluatiepanel van mening is dat deze in kwalitatief en kwantitatief 
opzicht even goed, zo niet beter zijn dan die van tal van door nationale instellingen ondersteunde 
projecten. 
De Commissie erkent dat er een trend is om meer voorstellen in te dienen en te selecteren waarbij het gaat 
om hoogwaardige activiteiten voor gezamenlijke rekening. Dit wordt beschouwd als een aanwijzing van de 
groeiende vraag naar financiering van onderzoek op Europees niveau. Hoewel het algemene succes van 
het programma, qua aantallen projecten, vergelijkbaar is met dat van de Amerikaanse NIH en andere 
financieringsinstellingen, deelt de Commissie de bezorgdheid van het evaluatiepanel over de 
over inschrijving. 
Wat de aanbeveling over de toewijzing van fondsen aan diverse onderzoekgebieden betreft, wil de 
Commissie opmerken dat door de Raad vastgestelde indicatieve begrotingen voor het programma 
afhankelijk van de onderzoekprioriteiten kunnen worden en zijn gewijzigd, in reactie op een uitnodiging 
tot het indienen van voorstellen en na positief advies van het programmacomité. De Commissie constateert 
dat het evaluatiepanel hoge prioriteit hecht aan onderzoek naar drugs en dit als een integraal onderdeel van 
de medisch-biologische onderzoekactiviteiten beschouwt. Dit strookt met het recente standpunt van de 
Raad over deze kwestie. 
De Commissie is verheugd dat het evaluatiepanel opmerkt dat de selectieprocedures zijn verbeterd en ze 
als efficiënt, effectief en vertrouwelijk betitelt. Zij zal zich blijven inspannen om ook de 
evaluatieprocedures te verbeteren. De aanbeveling een minimumscore vast te stellen die een project moet 
behalen om voor steun in aanmerking te komen is bij de tweede uitnodiging tot het indienen van 
voorstellen reeds ten uitvoer gelegd. Bij de analyse van deze tweede uitnodiging is gebleken dat de 
deelname van de industrie aanmerkelijk is toegenomen, hoewel zorgfinancieringsinstellingen 
(ondernemingen, ziekenhuizen) de voornaamste deelnemer van het Biomed-programma blijven. 
Met betrekking tot de stappen die kunnen worden genomen om meer vrouwelijke wetenschappers aan te 
trekken voor de selectieprocedures dient te worden opgemerkt dat 50%. van de Biomed-medewerkers 
vrouw is. De Commissie is echter beperkt in haar keuze van academische wetenschappelijke beoordelaars. 
De verhouding tussen de door de Lid-Staten voorgedragen mannen en vrouwen is 9:1. 
De raad voor projectbeoordeling (PRB) is het voornaamste instrument voor de bewaking van de 
wetenschappelijke vorderingen van het programma en de Commissie neemt nota van de aanbeveling van 
het evaluatiepanel om de taken van de raad uit te breiden. 
Het evaluatiepanel wijst tot slot op het kleine aantal wetenschappelijk medewerkers dat momenteel 
beschikbaar is voor de programma-administratie, hetgeen inderdaad een ernstig probleem is. De 
Commissie spant zich ervoor in om voor de toekomst meer goed gekwalificeerde medewerkers te vinden. 
107 
in. EVALUATIEPANEL 
Prof. S. Aymé 
Onderzoekdirecteur van INSERM. Nationaal deskundige op het gebied van de menselijk-genetische, 
epidemiologische en volksgezondheidsaspecten van erfelijke ziekten (INSERM en CNRS) en zeldzame 
ziekten (Ministerie van Volksgezondheid). Op Europees niveau als deskundige betrokken bij het project 
voor het menselijk genoom. President van de 'European Society of Human Genetics'. Lid van de 
adviesraad van de Amerikaanse 'Genome Database'. Lid van diverse redacties. Lid van de EUROCAT-
vereniging. 
Prof. U. Faust 
Voormalig hoofd van het instituut voor biomedische technologie in Stuttgart en vast lid van de raad voor 
projectbeoordeling van Biomed. Breed gespecialiseerd op het gebied van onderzoek naar biomedische 
technologie, met name op het vlak van medische beeldvormings- en beeldverwerkingstechnieken en 
sensortechnologie. Vervult diverse adviesfuncties voor industriële O&O-projecten. 
Prof. G. Fink (voorzitter en rapporteur) 
Directeur van de afdeling hersenmetabolisme van de 'Medical Research Council', in 1984 gekozen tot 
buitengewoon hoogleraar aan de universiteit van Edinburgh. Verantwoordelijk voor de wetenschappelijke 
strategie van de afdeling, de activiteiten van de afdelingsmedewerkers en het beheer van de 
afdelingsbegroting. Gespecialiseerd in de neuro-endocrinologie, neurofarmacologie en neuro-endocriene 
moleculaire biologie. Wordt ter weerszijden van de Atlantische Oceaan veelvuldig gevraagd als 
neurowetenschappelijk referent. Was van 1984 tot 1989 lid van het 'Wellcome Trust Panel for Mental 
Health and Neuroseience'. Is als deskundige betrokken geweest bij de evaluatie van diverse grote 
instellingen. Redactielid van verschillende belangrijke tijdschriften. Voorzitter van de 'European 
Neuroendocrine Association' (1991-1995). Lid van de raad van de 'European Neuroscience Association'. 
Prof. A. Gravanis 
Geregeld werkzaam als beoordelaar van onderzoekvoorstellen voor het Griekse algemeen secretariaat voor 
onderzoek en technologie, alsook voor de raad voor medisch-biologisch onderzoek van het Griekse 
Ministerie van Volksgezondheid. Erkend deskundige inzake de moleculaire farmacologie van hormoon-
afhankelijke tumoren, autocriene/paracriene interacties van neuropeptiden en steroïden in tumoren aan de 
voortplantingsorganen, moleculaire mechanismen van oncogene celgroei en -differentiatie, en de 
farmacologische evaluatie van nieuwe hormoonantagonisten voor hormoontherapie bij kanker. 
Prof. J.M. Martin-Moreno 
Tijdelijk lid van de wetenschappelijke staf van de 'Harvard School of Public Health', toegevoegd 
onderzoeker aan het Europese instituut voor oncologie in Milaan, en hoogleraar epidemiologie en 
biostatistiek alsmede directeur van de nationale school voor volksgezondheid in Madrid. Zijn ervaring 
varieert van de uitvoering en evaluatie van onderzoekprojecten op nationaal en internationaal niveau tot 
het voormalig voorzitterschap van de 'Discipline Oriented Group on Epidemiology and Clinical Trials' 
van Biomed-1 en het huidige lidmaatschap van de raad voor projectbeoordeling van het Biomed-
programma van de Europese Commissie. Heeft belangstelling voor epidemiologische methoden, meta-
analyse en met name de relatie tussen voeding en kanker, een onderwerp waarover hij in binnen- en 
buitenland veelvuldig heeft gepubliceerd. 
108 
Prof. L. Notarangelo 
Hoofd van de laboratoriumunit voor moleculaire immunologie, afdeling kindergeneeskunde, universiteit 
van Brescia. Klinisch hoofdonderzoeker, unit voor hematologie en beenmergtransplantatie, afdeling 
kindergeneeskunde, universiteit van Brescia. Vast lid van het adviescomité van de WHO inzake primaire 
immunodeficiëntie. Redactielid van diverse Italiaanse en internationale tijdschriften over 
kindergeneeskunde. Lid van het comité voor de evaluatie van onderzoeksubsidies van het Italiaanse 
nationale gezondheidsinstituut (1992). Lid van het externe comité van toezicht voor Biomed-2 (1995). Zijn 
recente activiteiten behelsden onder meer: karakterisering van de moleculaire basis van X-gebonden 
immunodeficiëntie met hyper-IgM, identificatie van het gen dat verantwoordelijk is voor de autosomaal 
recessieve ziekte SCID, karakterisering van de moleculaire basis van X-gebonden thrombocytopenic en 
het eerste Europese klinische trial op het gebied van gentherapie voor adenosine-deaminasedeficiëntie. 
Wetenschappelijk secretaris van de 'European Society for Immune Deficiencies' 
109 
IK) 9. 
10. 
VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 
LANDBOUW EN VISSERIJ, 
WAARONDER DE AGRO-INDUSTRIE 
ii 
10. 
112 
10. 
I. SAMENVATTING 
Het panel werd gevraagd de onderzoekprogramma's in de sectoren landbouw, visserij, bosbouw en de 
agro-industrie te evalueren voor de periode 1991-1996. Deze periode bestreek alle programma's van het 
derde, en delen van het tweede en vierde kaderprogramma. Het ging hierbij om meer dan 850 projecten, 
met een communautaire financiering van ongeveer 675 miljoen ecu. 
Het veranderende evenwicht van het programma laat een weloverwogen ontwikkeling zien. Er is meer 
nadruk komen te liggen bij bosbouw en visserij, alsmede bij voedsel, voeding en milieu. Deze verandering 
kan grotendeels worden toegeschreven aan beleid. Het panel had echter het gevoel dat het 
onderzoekprogramma het beleid niet alleen richting moet geven, maar tevens moet volgen. Dit betekent 
dat er binnen het programma nadrukkelijker plaats moet worden ingeruimd voor het nastreven van 
doelstellingen op langere termijn. 
Het panel ondernam een directe evaluatie van een willekeurige steekproef van 15% van de projecten 
binnen AIR. De projecten werden beoordeeld op hun voortgang met betrekking tot wetenschappelijke 
doelstellingen, potentiële impact, doeltreffendheid van verspreiding, en nieuw gevormde verbanden. Wat 
betreft deze vier criteria werd ten minste 82% van de projecten beoordeeld als 'overeenkomstig de 
verwachtingen' of beter. Op basis van de gedetailleerde resultaten van deze evaluatie, alsmede de 
informatie uit bestaande verslagen inzake andere programma's, concludeerde het panel dat het programma 
als geheel zeer hoog scoort op haar doelstellingen. 
De vervanging van de afzonderlijke sectoriële programma's van het tweede kaderprogramma door het 
geïntegreerde AIR-programma onder het derde kaderprogramma en FAIR onder het vierde 
kaderprogramma heeft goed gewerkt. De coördinatie tussen de drie betrokken DG's blijkt in orde te zijn. 
De verbanden met acht parallelprogramma's zijn belangrijk, maar er is weinig informatie beschikbaar over 
de mate van effectiviteit ervan. 
Ondanks enkele uitstekende voorbeelden (b.v. de AIR-projectcatalogus) leent het algehele 
informatiesysteem inzake EU-programma's zich er niet goed voor om de analyse en het beheer te 
vergemakkelijken. 
De informatiebasis op grond waarvan verbanden tussen EU-programma's en nationale programma's 
kunnen worden geanalyseerd en gecoördineerd laat nog meer te wensen over. 
Over het algemeen werden de programma's zeer goed beheerd. Dit oordeel wordt gesteund door de 
meningen van 378 projectcoördinatoren die meewerkten aan een onderzoek. Het panel heeft een aantal 
suggesties (zie Aanbevelingen) gedaan ter verbetering van de beheerprocedures. 
Eén gebied dat extra aandacht vraagt, is verspreiding van informatie. De bekendmaking van resultaten aan 
de wetenschappelijke gemeenschap blijkt uitstekend te werken, maar de communicatie naar intermediaire 
en eindgebruikers kan beter. Het FLAlR/FLOW-model werd als een prima voorbeeld aangemerkt. 
Aanbevelingen: 
1. Op de onderzoekagenda moet meer ruimte komen voor vraagstukken op langere termijn, dus over 
de directe beleidsdoelstellingen heen, en voor systemen en thema's die op dit moment wellicht niet 
rendabel zijn. 
2. Onderzoek in het spectrum van activiteiten dat wordt omschreven met de term 'duurzaamheid' 
moet krachtiger worden gestimuleerd. Dit kan geschieden door de afbakening van gebieden waar 
meer werk noodzakelijk wordt geacht, alsook door een duurzaamheidscriterium in de richtsnoeren 
inzake projecten op te nemen. 
113 
10. 
3. Er moet meer nadruk komen te liggen bij onderzoek dat tegemoet komt aan de groeiende vraag 
van de consument naar informatie over en vertrouwen in de integriteit van de voedselketen. 
4. De agenda moet een aantal projecten stimuleren die aansluiting vinden bij de leidende top van de 
wetenschappelijke ontwikkeling. 
5. De banden met de milieuprogramma's moeten worden aangehaald. 
6. De banden met nationale programma's behoeven verbetering, in eerste instantie door het opzetten 
van een effectieve gemeenschappelijke gegevensbank. 
7. De huidige procedure voor het indienen van projectvoorstellen kan worden verbeterd door te 
voorzien in inschrijving van ontwerpvoorstellen in een voorselectiefase. 
8. Bij afronding dient elk project te worden onderworpen aan een onafhankelijke evaluatie. 
9. Een meer effectieve verspreiding van resultaten is noodzakelijk. Dit geldt in het bijzonder op het 
niveau na wetenschappelijke publicatie, hetgeen toereikend lijkt. Het FLAIR/FLOW-model kan op 
sommige gebieden als voorbeeld dienen. Daarnaast kan verbeterde promotie van bestaande 
mechanismen (Mobiliteit, Verspreiding) in verband met het onderzoekprogramma nuttig zijn. 
10. Meer betrokkenheid van industriële partners, met name het MKB, moet worden aangemoedigd. 
11. Meer activiteiten van het type gecoördineerde werkzaamheden. 
12. Het beheer van het programma door de diensten van de Commissie vraagt versterking, op 
sommige gebieden door het aantrekken van extra personeel, maar vooral door meer middelen te 
investeren in een doelmatig beheersinformatiesysteem. 
14 
10. 
II. REACTIE VAN DE COMMISSIE 
De Commissie verwelkomt dit externe evaluatieverslag inzake communautaire onderzoekprogramma's op 
het gebied van de landbouw, visserij en agro-industrie voor de periode 1991-1996. Het verslag verschaft 
een goed inzicht in de ontwikkeling van de opeenvolgende programma's en de Commissie is ingenomen 
met de over het geheel genomen positieve waardering. De aanbevelingen van het panel worden in 
overweging genomen bij de uitvoering van het resterende deel van het vierde kaderprogramma en bij de 
voorbereiding van het vijfde kaderprogramma. 
Hoewel de doelstellingen van communautaire onderzoekprogramma's op de gebieden landbouw, visserij 
en agro-industrie weliswaar uiteenliepen, luiden de cruciale doelstellingen over de gehele linie als volgt: 
het bevorderen en harmoniseren van transeuropees onderzoek en het opbouwen van een krachtige 
wetenschappelijke basis in Europa; het versterken van het concurrentievermogen van Europese 
ondernemingen in deze sectoren, en het verlenen van steun aan communautair beleid. De laatste 
doelstelling impliceert niet noodzakelijkerwijs directe behoeften, waarvoor vaak andere 
financieringsbronnen bestaan, maar behelzen veelal beleidsdoelstellingen op lange termijn (b.v. 
plattelandsontwikkeling, duurzame exploitatie van visserijbronnen). Evenzo zijn tal van gebieden van 
fundamenteel onderzoek, zoals plant- en diergezondheid, generieke wetenschap voor voedingsmiddelen of 
de biologie van nieuwe aquacultuursoorten opgenomen in voorgaande en lopende EU-programma's. 
Bovendien zijn tal van dwarsverbanden gelegd met andere specifieke EU-programma's waarbij meerdere 
aspecten van fundamenteel onderzoek zijn betrokken in verband met biotechnologie, medische biologie, 
energie, materialen en industriële technologieën, milieu of opleiding- en mobiliteitsprogramma's. Op alle 
gebieden van de voorgaande werkprogramma's vormt wetenschappelijke en technologische innovatie het 
belangrijkste criterium voor selectie en dit aspect wordt dan ook sterk benadrukt bij uitnodigingen tot het 
indienen van voorstellen. 
Vraagstukken omtrent duurzaamheid hebben gedurende de berstreken vijf jaar steeds meer aandacht 
gekregen en komen momenteel op tal van gebieden van het FAIR-werkprogramma aan de orde. De 
duurzaamheidscriteria die in het verslag worden voorgesteld, worden onderzocht. Banden met het 
milieuprogramma bestaan momenteel door middel van raadpleging tussen diensten van de Commissie en 
bijeenkomsten voor specifieke gebieden van het werkprogramma. In de context van het vijfde 
kaderprogramma kan het onderzoek op de gebieden biowetenschappen en milieuwetenschappen meer met 
elkaar in verband worden gebracht. 
Er zijn verscheidene pogingen gedaan om de problemen en beperkingen in verband met belrekkingen met 
nationale programma's te boven te komen. Er is een gegevensbestand van onderzoekorganisaties op het 
gebied van de visserij en de aquacultuur inclusief hun onderzoekactiviteiten van de grond gekomen en 
tevens is steun verleend aan het aanleggen van een inventaris van landbouwkundige onderzoekprojecten in 
het AGREP-initiatief, een informatiesysteem voor lopende door de overheid gefinancierde 
onderzoekprojecten in 11 Lid-Staten. Volgend op de Mededeling van de Commissie 'Coördinatie door 
samenwerking', werd in 1996 een ad hoc CREST-groep samengesteld teneinde de uitwisseling van 
informatie inzake nationale OTO-activiteiten te vergemakkelijken. Gedurende het eerste jaar van haar 
bestaan, heeft de groep een grote hoeveelheid relevante nationale informatie vergaard en een waardevol 
verslag uitgebracht. Gecoördineerde werkzaamheden zijn voortdurend krachtig gestimuleerd en in de 
selectiefase is de prioriteit altijd uitgegaan naar de financiering van voorstellen voor gecoördineerde 
activiteiten. Het concept themanetwerken is bevorderd in het FAIR-programma ter versterking van deze 
gecoördineerde werkzaamheden. Er zullen verdere inspanningen worden gedaan om gecoördineerde 
werkzaamheden van hoge kwaliteit te stimuleren, met name op gebieden die voor Europa van strategisch 
belang zijn. 
Het niveau van de deelname van het bedrijfsleven aan projecten is sterk afhankelijk van de betrokken 
onderzoekgebieden. Bij agro-industriële projecten is nagenoeg altijd ten minste één industriële partner 
betrokken en in de vijtjaarsperiode is daarin een toenemende participatie van de zijde van het bedrijfsleven 
gekomen, met een huidige deelname die hoger is dan 25%-. Op gebieden van primaire productie /ijn 
1 15 
10. 
bedrijven gewoonlijk niet technologisch georiënteerd en om die reden niet al te zeer actief betrokken 
geweest bij Europese onderzoekprogramma's. De technologiestimuleringsmaatregelen ten behoeve van het 
MKB die via FAIR van de grond kwamen, hebben een toenemend aantal voorstellen aangetrokken en 
hebben bewezen een doelmatig instrument te zijn voor het vergroten van de deelname van het MKB met 
name op het gebied van de levensmiddelentechnologie. 
De verspreiding van resultaten vormt een vitaal onderdeel van de communautaire onderzoekprogramma's. 
Terwijl de verspreiding naar de wetenschappelijke gemeenschap via wetenschappelijke tijdschriften en 
conferenties zeer effectief is gebleken, vraagt de spreiding naar eindgebruikers meer zorgvuldige 
aandacht. Er zijn speciale netwerken ontwikkeld in de voedings- en niet-voedingssectoren, terwijl de 
verspreiding naar andere terreinen van het programma veeleer berust op nationale initiatieven en 
verspreidingsplannen die bij elk project ten uitvoer worden gelegd. De verspreiding van resultaten naar het 
MKB wordt thans gewaarborgd door het recent opgezette FAIR-netwerk van aandachtsgebieden. 
Consumententrends in het algemeen en de groeiende behoefte van de consument naar informatie over en 
vertrouwen in de integriteit van de voedselketen in het bijzonder, zijn in toenemende mate aangepakt in de 
opeenvolgende programma's en worden op dit moment speciaal aangewezen in de context van 
begeleidende maatregelen inzake ethische, juridische en sociale aspecten. Inderdaad wordt de rol die 
voedsel speelt voor de volksgezondheid steeds belangrijker geacht: het begon voorzichtig met FLAIR, 
kreeg vervolgens meer betekenis in AIR en vormt thans een significant aspect van FAIR. 
Er wordt voortdurend gezocht naar verbeteringen in het programmabeheer. Hoewel de informele 
voorselectie zeer actief was in het begeleiden van indieners van voorstellen naar de meest passende 
financieringsbronnen, bestaat de indruk dat een formele voorselectie nog veel grotere teleurstellingen 
onder indieners kan creëren en dat het afstemmen van uitnodigingen op specifieke gebieden een effectiever 
mechanisme kan zijn om overinschrijving tegen te gaan. Er worden verschillende manieren voor het 
versterken van het projecttoezicht en de projectbeoordeling na voltooiing overwogen, waaronder de 
bijstand van externe deskundigen. Tenslotte erkennen de diensten de behoefte aan een doelmatig 
informatiebeheersysteem. Recent zijn er al nieuwe informatiesystemen ontwikkeld (b.v. Ampere), maar 
verdere verbetering is noodzakelijk om een geharmoniseerd en actueel informatiesysteem mogelijk te 
maken. Dit vraagstuk kan ook worden opgelost door de personele middelen op Commissieniveau uit te 
breiden. 
Concluderend kan worden opgemerkt dat de meeste aanbevelingen van het panel blijken te sporen met de 
eerste oriëntaties voor het vijfde kaderprogramma, zoals voorgesteld door de Commissie in haar 
Mededeling 'De toekomst uitvinden'. De Commissie is ervan overtuigd dat deze onafhankelijke evaluatie 
van communautaire OTO-activiteiten derhalve zeer waardevol zal kunnen zijn voor de verdere uitvoering 
van het vierde kaderprogramma en voor de voorbereiding van het vijfde kaderprogramma. 
116 
10. 
III. EVALUATIEPANEL 
Prof. Stefano Cataudella, 'Université degli Studi di Tor Vergara' (Italië) 
Professor Cataudella, buitengewoon hoogleraar aan de Universiteit Tor Vergara (Rome) beschikt over een 
brede ervaring op onderzoekgebied, met name inzake relaties tussen aquacultuur en milieu en in de 
genetische karakterisering van gekweekte vispopulaties. Wat betreft academische ervaring is hij sinds 1973 
betrokken bij verschillende universitaire afdelingen en nam hij deel aan internationale programma's voor 
ontwikkeling. Hij is tevens betrokken bij de evaluatie van FAIR-projecten. 
Prof. Patrick Cunningham, 'Trinity College Dublin' (Ierland), voorzitter van het panel 
Professor Cunningham was tot 1993 directeur van de Divisie Dierproductie en -gezondheid van de FAO. 
Sindsdien hervatte hij zijn aanstelling als hoogleraar dierlijke genetica aan het Trinity College en is zeer 
actief in verscheidene internationale adviescomités. Zijn onderzoekwerk richt zich op de kwantitatieve 
genetische theorie en op de doeltreffendheid van programma's voor de verbetering van de veestapel. 
De heer Francisco Javier Pereiro Mufioz, 'Instituo Espanol de Oceanografia' (Spanje) 
De heer Pereiro Munoz heeft 20 jaar ervaring in het visserij-onderzoek, vooral op het gebied van 
demersale soorten in Europese wateren. Hij is hoofd van de IEO visserij-onderzoekprogramma's in de 
Europese wateren en was lid van het Wetenschappelijk en Technisch Comité voor de Visserij (WTCV) 
van de EG. Hij vertegenwoordigt Spanje in enkele comités van de ICES (internationale raad voor het 
onderzoek van de zee) en bij het ACFM (adviescomité voor visserijbeheer). 
Dr. Daniel Richard-Molard, 'Institut National de la Recherche Agronomique' (Frankrijk) 
Dr. Richard-Milard is momenteel hoofd van de afdeling eiwit- en koolwaterstoftechnologie alsook van de 
afdeling fruit- en groentebiotechnologie bij het INRA. Zijn onderzoekwerk richt zich op 
transformatietechnieken van granen voor voedsel- en niet-voedseldoeleinden en omvat tal van 
samenwerkingsprogramma's met de industrie. 
Prof. Jorma Sundquist, Fins onderzoekinstituut voor pulp en papier (FI) 
Professor Sundquist was onderzoekdirecteur van het Wetenschappelijk Centrum voor Papier aan het Finse 
onderzoekinstituut voor pulp en papier. Zijn onderzoekgebied strekt zich uit over polymeerwetenschap, 
hout- en pulpchemie alsmede chemische textieltechnologie. Hij nam tevens deel aan de evaluatie van 
FAIR-projecten. 
Prof. S. Athanasios Tsaftaris, Landbouwuniversiteit van Thessaloniki (Griekenland) 
Tot de onderzoekinteresses van professor Tsaftaris behoren tal van verschillende aspecten van planten, met 
name biochemie, fysiologie, genetica, kweken en biotechnologie. Professor Tsaftaris is momenteel 
werkzaam binnen de Nationale Onderzoekraad van Griekenland en is lid van verscheidene internationale 
wetenschappelijke adviesraden. 
Prof. Marcel Vanbelle, Katholieke Universiteit van Leuven (België) 
De deskundigheid van professor Vanbelle strekt zich uit over de voeding van mens en dier. Sinds 1990 is 
hij lid van de Belgische Raad voor de menselijke voeding; hij publiceerde meer dan 450 artikelen en is 
tevens lid van tal van internationale wetenschappelijke adviesraden. 
Prof. Heinrich Wohlmeyer, Landbouwuniversiteit van Wenen (Oostenrijk) 
Professor Wohlmeyer is landbouwwetenschapper met een internationale opleiding in economie en 
productovereenkomsten. Zijn huidige onderzoekfunctie aan de universiteit wordt geschraagd door een 
brede industriële ervaring in de agro-industrie. Zijn onderzoekgebied strekt zich uit over het beheer van 
natuurlijke rijkdommen en milieueconomie. 
117 

11. 
VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 
NIET-NUCLEAIRE ENERGIE 
119 
120 
I. SAMENVATTING 
1.1 Achtergrond 
Dit is een samenvatting van het verslag van het evaluatiepanel inzake OTO&D-activiteiten van de EG op 
het gebied van niet-nucleaire energie (NNE) over de periode 1991-1996. De samenvatting maakt een 
integrerend deel uit van het hoofdverslag van het panel. De evaluatie werd uitgevoerd door een panel van 
onafhankelijke deskundigen, van wie de namen en opdrachten als bijlage bij het hoofdverslag zijn 
gevoegd. Deze OTO&D-activiteiten vonden plaats in het kader van het JOULE-programma onder het 
derde kaderprogramma en het THERMIE-programma, en de opvolger daarvan: het JOULE-THERMIE-
programma onder het vierde kaderprogramma. 
Aangezien er geen eindevaluatie van deze programma's heeft plaatsgevonden onder het derde 
kaderprogramma, omvat deze evaluatie tevens de evaluatie van de activiteiten onder het derde 
kaderprogramma, overeenkomstig Mededeling COM(96) 220 (def.) van 22 mei 1996 van de Commissie 
aan de Raad. 
1.2 De OTO&D-activiteiten op het gebied van NNE 
De oliecrisis in de jaren zeventig gaf de aanzet tot de communautaire interesse in onderzoek en 
demonstratie op energiegebied, waarbij het onderzoekelement onder het beheer van DG XII en het 
demonstratie-element bij DG XVII kwam te liggen. Het energie-onderzoekprogramma werd in 1989 onder 
het tweede kaderprogramma bekend als het 'JOULE-programma', terwijl het demonstratie-onderdeel de 
naam 'THERMIE-programma' kreeg, maar geen deel uitmaakte van het kaderprogramma. De beide 
onderdelen vloeiden in 1994 onder het vierde kaderprogramma samen in het JOULE-THERMIE-
programma. De beide onderdelen staan formeel nog altijd onder het beheer van DG XII resp. DG XVII, 
en kennen als zodanig nog altijd twee afzonderlijke beheerscomités. 
De doelstellingen van de twee programma's en de opvolger ervan worden beschreven onder punt 3.1 en in 
bijlage 2 van het hoofdverslag. In het algemeen kan worden gesteld dat projectcoördinatoren van het 
JOULE-programma veelal zijn te vinden bij universiteiten en onderzoekorganisaties, terwijl de 
coördinatoren van het THERMIE-programma de industriële bedrijven of industriële onderzoekinstellingen 
zijn. Hoewel afzonderlijke projectbegrotingen bij THERMIE in veel gevallen hoger zijn dan bij JOULE, 
zijn de programmabegrotingen in grote lijnen vergelijkbaar. 
De technische activiteiten binnen de NNE-programma's bestrijken een breed terrein, waaronder duurzame 
energie, rationeel gebruik van energie en fossiele brandstoffen. In aanvulling op activiteiten op het gebied 
van onderzoek en demonstratie, omvat het terrein aanverwante maatregelen zoals ondersteunings- en 
verspreidingsactiviteiten, en strategische studies. 
1.3 Opbouw van het hoofdverslag 
Het hoofdverslag is opgebouwd overeenkomstig de indeling die het CREST voorstelde voor de evaluatie 
van alle specifieke OTO&D-programma's. 
- Deel 1 geeft een onafhankelijke samenvatting van het hoofdverslag. 
- Deel 2 is een inleiding op het verslag en de gehanteerde methodologie. 
- Deel 3 geeft gedetailleerde kritiek op de programma's. 
- De conclusies van het evaluatiepanel worden weergegeven in deel 4. 
- De aanbevelingen van het panel zijn opgenomen in deel 5. 
- Aanvullende informatie is vermeld in de bijlagen. 
12 
11. 
1.4 Methodologie van de evaluatie 
Deze evaluatie vond plaats op programmaniveau, niet op projectniveau. De beheerders van JOULE en 
THERMIE zonden een vragenlijst toe aan een willekeurig gekozen groep van 340 projectcoördinatoren. 
De vragenlijsten werden na enkele maanden rechtstreeks teruggezonden aan de rapporteur. De analyses 
van deze vragenlijsten zijn opgenomen in de bijlagen 3 en 4. Aan het begin van en tijdens de evaluatie 
verstrekten de diensten van de Commissie achtergrondinformatie aan het panel. Het evaluatiepanel stelde 
een vragenlijst op, die met toestemming van en in samenwerking met de programmadirecteuren werd 
verspreid onder de programmabeheerders en medewerkers die verantwoordelijk waren voor de JOULE-
en THERMIE-elementen van het programma. De antwoorden werden anoniem teruggezonden naar de 
rapporteur, en zijn samengevat weergegeven in bijlage 5. Het evaluatiepanel had een persoonlijk 
onderhoud met de directeuren van de JOULE- en THERMIE-programma's tezamen met enkele 
medewerkers. 
Het evaluatiepanel kwam op 2 september 1996 voor het eerst bijeen te Brussel en tot en met 20 december 
1996 vonden er nog vijf ontmoetingen plaats. 
1.5 Evaluatie van de OTO&D-activiteiten op het gebied van NNE 
Veruit het grootste deel van de energievoorziening in de EU is nog altijd afkomstig van niet-nucleaire 
bronnen en daarin zal in de nabije toekomst geen wijziging komen. De aandacht die het programma aan 
niet-nucleaire energie besteedt, is om die reden nog altijd gerechtvaardigd. Er blijven evenwel zorgen 
bestaan over de continuïteit van de energievoorziening, milieueffecten en andere vraagstukken. De 
doelstellingen van de communautaire OTO&D-activiteiten op het gebied van NNE waren: 
de continuïteit van de energievoorziening op langere termijn vergroten 
het verbruik en de invoer van energie verminderen 
milieuproblemen in verband met energieproductie en -verbruik verlichten. 
Aan deze doelstellingen diende tegemoet te worden gekomen door het uitvoeren van OTO&D inzake het 
rationeel gebruik van energie en de exploitatie van duurzame en nieuwe inheemse energiebronnen. Ze 
werden bijgesteld en verbreed om rekening te kunnen houden met communautair beleid en sociaal-
economische en politieke veranderingen. De oorspronkelijke doelstellingen van de programma's zijn nog 
altijd geldig, ondanks zich ontwikkelende wetenschappelijke, technische, industriële en sociaal-
economische omstandigheden. Naar de mening van het evaluatiepanel blijven zij ook grotendeels geldig 
voor het vijfde kaderprogramma, rekening houdend met de beschikbaarheid van energietechnologie en de 
trage marktpenetratie ervan. 
De selectiecriteria, procedures, doelstellingen en reikwijdte van de activiteiten zoals neergelegd in 
Richtlijnen van de Raad, werden door de Commissie gerespecteerd. Het is evenwel moeilijk gebleken om 
specifieke en controleerbare programmadoelstellingen te formuleren waartegen de prestaties kunnen 
worden afgemeten. Dit is een algemeen probleem bij onderzoek. 
Naar de mening van het panel werden de NNE-activiteiten kosteneffectief beheerd. De personele middelen 
die aan het beheer zijn toegewezen, zijn evenwel niet geheel toereikend, hetgeen resulteerde in 
overbelasting en vertraging. Desalniettemin is het beheer van de activiteiten in het algemeen bevredigend 
en doelmatig verlopen. De informatie aan indieners van voorstellen is de laatste jaren in kwalitatief opzicht 
sterk verbeterd en het projectselectieproces aan de JOULE-zijde is doorzichtig. Hoewel de NNE-
activiteiten binnen één programma vallen - het JOULE-TIlERMIE-programma - zijn er in feite twee 
beheerscomités en is er een juridische scheiding tussen de beide elementen. In 1995 werd extern toezicht 
geïntroduceerd, hetgeen een nuttig instrument bleek voor het panel en de diensten van de Commissie. 
Het programmabeheer staan passende actiemethoden en voldoende operationele flexibiliteit ter 
beschikking. Toch is deze vrijheid lang niet altijd ten volle benut. 
Het evaluatiepanel had moeite zich een oordeel te vormen over de effectiviteit van het programma of het 
122 
11. 
bereiken van de doelstellingen. Dit is een algemeen probleem bij alle onderzoekactiviteiten waaraan breed 
geformuleerde doelstellingen ten grondslag liggen, en wordt nog eens versterkt door het feit dat ook 
nationale regeringen en particuliere organisaties NNE-OTO&D uitvoeren, als gevolg waarvan de 
resultaten van de Commissie niet los hiervan kunnen worden beschouwd. Toch zijn er in alle drie de 
hoofdonderdelen van het programma (rationeel gebruik van energie, duurzame energie en fossiele 
brandstoffen) gebieden waar de NNE-activiteiten de Unie een leidende rol hebben bezorgd waar nationale 
inspanningen bij achter zouden zijn gebleven. Bijzondere voorbeelden van succesvolle steun kunnen 
worden gevonden in de brandstofceltechnologie, het ontwerp van windturbines en verbranding in 
automotoren. De Gemeenschap kan een bijzonder effectieve rol spelen in het ondersteunen van risicovolle 
transnationale onderzoekprojecten op langere termijn, waar individuele Lid-Staten deze steunfunctie 
wellicht niet zouden kunnen vervullen. 
Reproductie en commercialisering zijn niet altijd even succesvol als gewenst geweest, hetgeen voor een 
deel is te wijten aan de lage brandstofprijzen en de kennelijke continuïteit van de energievoorziening. De 
antwoorden van de contractanten op de vragenlijsten, hoewel in sommige opzichten teleurstellend, wezen 
op substantiële resultaten in de vorm van publicaties, proefschriften, nieuwe producten, nieuwe processen 
en testmethoden. 
De wetenschappelijke en technologische basis van de Unie is ongetwijfeld versterkt door de NNE-
activiteiten door middel van de ontwikkeling van onderzoekteams en onderzoekfaciliteiten, en de 
bevordering van internationale samenwerking. Bovendien stroken de NNE-activiteiten met het 
energiebeleid van de Gemeenschap en hebben deze steun verleend aan ander communautair beleid op het 
gebied van milieu, cohesie, de ontwikkeling van de interne markt en duurzame ontwikkeling. Er zijn in 
feite ten minste twaalf communautaire initiatieven en instrumenten gerelateerd aan NNE-activiteiten, die 
ten doel hebben onderzoekresultaten te exploiteren en te verspreiden. De banden tussen deze programma's 
en instrumenten zijn nog steeds in ontwikkeling. De coördinatie tussen de communautaire activiteiten en 
die van de Lid-Staten is niet altijd optimaal geweest, maar er zijn verbeteringen merkbaar. 
1.6 Conclusies 
De conclusies van het evaluatiepanel kunnen als volgt worden samengevat: 
De oorspronkelijke doelstellingen van de programma's zijn nog steeds geldig in het licht van zich 
ontwikkelende wetenschappelijke, technische, industriële en sociaal-economische omstandigheden. 
Deze doelstellingen blijven ook grotendeels geldig voor het vijfde kaderprogramma. 
Het communautair gefinancierde OTO&D heeft een bijdrage geleverd aan nagenoeg alle 
ontwikkelingen op het gebied van NNE en heeft tevens bijgedragen tot de versterking van de 
wetenschappelijke en technische basis van de Unie. Er is financiering verstrekt voor risicodragend 
onderzoek op lange termijn, waarvoor anders wellicht geen financiële middelen beschikbaar 
zouden zijn gesteld. 
De facto functioneren de twee onderdelen van het programma grotendeels als twee afzonderlijke 
programma's, aangezien zij oorspronkelijk bij twee verschillende Directoraten-Generaal waren 
ondergebracht. 
Het evaluatiepanel beschouwt het beheer van dit programma als kosteneffectief. De 
doorzichtigheid van het beheer is in het algemeen bevredigend. 
Zowel het THERMIE- als het JOULE-onderdeel van het JOULE-THERMIE-programma blijken 
onderbemand. Dit heeft geresulteerd in vertragingen bij contractonderhandelingen en onvoldoende 
tijd voor werkelijk projectbeheer. 
Vertragingen bij contractonderhandelingen blijven een probleem voor contractanten en blijken 
voor een deel te worden veroorzaakt door vertragingen binnen de afdeling contracten. 
123 
11. 
Er zijn geen duidelijk kwantificeerbare doelstellingen geformuleerd voor het programma, 
waardoor het moeilijk wordt de effectiviteit ervan te evalueren. Het formuleren van dergelijke 
doelstellingen kan een probleem zijn. 
De coördinatie van communautaire en nationale programma's laat te wensen over. 
Van alle beschikbare werkmiddelen blijkt onvolledig gebruik te worden gemaakt. 
De Commissie respecteerde de projectselectiecriteria en -procedures, alsmede de doelstellingen en 
reikwijdte, zoals neergelegd in de richtlijnen van de Raad. 
De beschikbare literatuur voor potentiële deelnemers in het programma is verbeterd, maar kan nog 
beter. Ook is er ruimte voor harmonisering van de procedures voor projectselectie binnen JOULE 
en THERMIE, 
Het is niet eenvoudig goede projecten te financieren, die zowel elementen van onderzoek als 
elementen van demonstratie bevatten. 
Bij projectevaluaties wordt onvoldoende gebruik gemaakt van ijkpunten als mijlpalen en resultaten. 
Tot dusver heeft er geen evaluatie van voltooide projecten binnen JOULE plaatsgevonden, maar 
dat gaat wel gebeuren. 
De invoering van jaarlijks toezicht komt het programmabeheer zeer ten goede. 
1.7 Aanbevelingen 
Het evaluatiepanel doet de volgende aanbevelingen: 
De OTO&D-activiteiten op het gebied van NNE moeten worden voortgezet. 
Het NNE-programma moet meer worden afgestemd op de behoeften van gebruikers, met de 
nadruk op toepassingen van technologieën, terwijl een deel van de bergoting naar fundamenteel 
onderzoek moet blijven gaan. Te allen tijde moeten hoge kwaliteitsnormen worden aangehouden. 
Er dienen verdere maatregelen te worden genomen om de werking van de JOULE- en 
THERMIE-onderdelen van dit programma te harmoniseren, bijvoorbeeld door de beheerstructuur 
te uniformiseren en de evaluatie van voorstellen en selectieprocedures te harmoniseren. 
Er dient een betere integratie van type-A- en type-B-activiteiten van THERMIE plaats te vinden 
teneinde het navolgingspercentage te verbeteren. 
De procedures voor toezicht en beoordeling vragen uitbreiding en verbetering met het oog op 
evaluaties op middellange termijn, duidelijk omschreven mijlpalen en jaarlijkse verslaglegging met 
projecthoogtepunten voor zowel JOULE als THERMIE. Het comité van toezicht dient continuïteit 
te hebben en een lid van het comité van toezicht dient zitting te hebben in het evaluatiepanel. 
Binnen de afdeling JOULE van het programma dient meer gebruik te worden gemaakt van de 
beschikbare actiemethoden en van de flexibiliteit waarover het programmabeheer beschikt, zoals 
gecoördineerde werkzaamheden. 
Er dienen voldoende middelen te worden toegewezen aan het programma- en projectbeheer, onder 
meer om vertragingen bij contractonderhandelingen terug te dringen. 
De coördinatie met en tussen programma's van Lid-Staten dient verbeterd. 
Er moet een procedure worden ontwikkeld voor de behandeling van goede voorstellen die de 
JOULE- en TH FR Ml E-elementen van het programma overlappen. 
124 
11. 
II. REACTIE VAN DE COMMISSIE 
De Commissie verwelkomt deze onafhankelijke evaluatie van OTO&D (onderzoek, technologische 
ontwikkeling & demonstratieactiviteiten op het gebied van niet-nucleaire energie (NNE), voorbereid door 
de groep van vooraanstaande deskundigen onder voorzitterschap van dr. Eamonn Kinsella, en dankt het 
panel voor de inspanningen die zij zich heeft getroost om de laatste vijf jaar van het programma te 
evalueren. 
Het verslag geeft commentaar bij een belangrijk aantal elementen die verband houden met de relevantie 
van de programmadoelstellingen, alsook de doelmatigheid en effectiviteit van de algemene beheer- en 
uitvoeringsmechanismen. De Commissie beschouwt de opmerkingen als een nuttige leidraad en neemt 
goede nota van de conclusies van het evaluatiepanel dat de oorspronkelijke doelstellingen van het 
programma ook in de toekomst grotendeels dezelfde moeten blijven; dat de communautair gefinancierde 
OTO&D-activiteiten hebben bijgedragen aan nagenoeg alle ontwikkelingen op het gebied van NNE en 
daarbij ook de wetenschappelijke en technische basis van de Unie hebben helpen versterken; dat de criteria 
voor projectselectie en -procedures, alsmede de doelstellingen en reikwijdte, zoals neergelegd in besluiten 
van de Raad, zijn gerespecteerd; en dat het algehele beheer als kosteneffectief wordt beschouwd. 
De Commissie is ingenomen met de aanbeveling van het panel om het NNE-programma meer af te 
stemmen op de behoeften van de gebruikers, met nadruk op de toepassing van technologieën. In feite zijn 
het aanbieden van energietechnologieën en -diensten van hoogwaardige kwaliteit - waarmee wordt 
tegemoetgekomen aan verwachtingen van de burger omtrent een beter leefklimaat - en de tijdige 
demonstratie dat deze technologieën en diensten de milieugevaren zullen inperken, essentiële elementen 
van het Europese energiebeleid. 
De Commissie steunt de mening van het panel dat de doelstellingen van de communautaire activiteiten op 
het gebied van NNE worden gediend door de uitvoering van OTO&D-werkzaamheden inzake rationeel 
gebruik van energie, exploitatie van duurzame en nieuwe inheemse energiebronnen en tevens in de 
koolwaterstoffensector. 
De Commissie is zich er tevens van bewust dat extra inspanningen - op het niveau van het 
kaderprogramma als geheel - noodzakelijk zijn om het beheer en de administratieve procedures te 
harmoniseren en tevens de coördinatie met en tussen de verschillende OTO&D-programma's van de Lid-
Staten te verbeteren. De Mededeling 'De toekomst uitvinden' en het daaropvolgende werkdocument 
inzake de structuur, instrumenten en doelstellingen van het vijfde kaderprogramma geven de hoofdlijnen 
weer voor maatregelen die in dit verband moeten worden genomen. 
Tenslotte acht de Commissie de aanbevelingen zeer opbouwend, aangezien zij zowel toekomstige 
activiteiten aansturen alsook aanpassingen op korte termijn aanwijzen, die tijdig moeten worden 
geïntroduceerd in de resterende delen van het lopende programma. 
125 
11. 
m. EVALUATIEPANEL 
Dr. Eamonn Kinsella 
De heer E. Kinsella is directeur van adviesbureau 'The Circa Group Europe'. Hij is deskundig op het 
gebied van energie en materiaaltechnologie. Hij was onderzoekmanager bij 'Moy Insulation Ltd.' en is lid 
van de 'National Board For Science and Technology' (Ierland). 
De heer Maurice Claverie 
Bij het CNRS is de heer Claverie verantwoordelijk voor de betrekkingen met de openbare 
onderzoekinstellingen en tevens coördinator van de PIR ('Programmes Interdisciplinaire de Recherche'). 
Hij is als adviseur verbonden aan het directoraat-generaal voor onderzoek en technologie (DGOT) inzake 
energie- en milieuproblemen. 
De heer Dale Laidler 
De heer D. Laidler trad als senior-onderzoeker toe tot 'ICI Corporate Laboratory'. Sinds 1991 is hij 
manager externe samenwerking. In deze functie tracht hij individuele onderzoekgroepen binnen ICI te 
betrekken bij samenwerkingsactiviteiten met universiteiten of tussen ondernemingen. 
De heer Hans Christian Sorensen 
Als directeur van 'Energi og Miljoundersogelse' is de heer Sorensen gespecialiseerd op het gebied van het 
rationeel gebruik van energie en het gebruik van duurzame stoffen in gebouwen en op het gebied van 
verbranding. 
Prof. Anastasios Karabelas 
De heer Karabelas is als hoogleraar verbonden aan de afdeling chemische techniek van de Aristoteles 
Universiteit van Thessaloniki. Hij is directeur van het 'Laboratory of Chemical Process and Plant Design'. 
Prof.Dr.Ing.Dr.Ing. E.h. Helmut Schaeffer 
De heer Schaeffer is hoogleraar aan de Technische Universiteit van München. Hij is verantwoordelijk 
voor de onderzoekeenheid voor nutsvoorzieningen. Hij heeft ervaring in toegepast onderzoek op het 
gebied van het gebruik van energie in de industrie, in huishoudens en in het vervoer (structurele analyse 
van de vraag naar energie, energieconcepten,...). 
126 
12. 
VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 
VERVOER 
127 
12. 
128 
12. 
I. SAMENVATTING 
Aanbevelingen 
1. Het is van zeer groot belang dat het vervoer onder een afzonderlijk programma blijft vallen, zij 
het echter nauw verbonden met andere gebieden van het kaderprogramma. 
2. De opeenvolgende algemene OTO-programma's op het gebied van het vervoer dienen met vervoer 
samenhangende aspecten te omvatten, zoals technologische ontwikkeling, energiebesparing, 
sociale en milieu-overwegingen, grondgebruik enz., terwijl het aan deze aspecten verbonden 
beheer binnen een samenhangend kader berust bij de betreffende DG's. 
3. Het is van belang een mix van technologisch onderzoek en beleidsonderzoek binnen één algemeen 
OTO-programma voor het vervoer in stand te houden. 
4. De taken die deel moeten gaan uitmaken van volgende programma's moeten zodanig worden 
geselecteerd dat de hoogste prioriteit uitgaat naar problemen waarvan de aanpak het meest 
effectief op Europees niveau kan plaatsvinden en dan met name naar die problemen welke van 
belang zijn voor het communautaire vervoerbeleid. 
5. Het is van belang dat het programma in zijn totaliteit een duidelijke en overdraagbare visie 
uitstraalt; er moet ruimte zijn voor selectieve risico-aanvaarding en tevens enig onderzoek voor de 
langere termijn dat zich uitstrekt over toekomstige kaderprogramma's. 
6. Het specifieke vervoerprogramma moet zodanig worden gestructureerd dat er een strategisch deel 
- een soort 'koepel' - ontstaat, waaronder problemen die de verschillende takken van vervoer 
gemeenschappelijk hebben, alsook de coördinatie en concurrentie tussen vervoerstakken worden 
aangepakt. Onder deze 'paraplu' dienen tevens de betrekkingen tussen vervoer en daarmee 
samenhangende aspecten te worden begrepen. 
7. Er bestaat een dringende behoefte aan meer personeel voor het beheer van de OTO-activiteiten op 
het gebied van het vervoer; in eerste instantie tot de overeengekomen niveaus, maar een 
beleidsgeoriënteerd programma van deze aard vraagt een hoger aantal wetenschappelijke 
functionarissen voor projecten dan bij meer technologisch georiënteerde programma's het geval is. 
De overeengekomen niveaus moeten derhalve worden opgetrokken. 
8. Er is behoefte aan meer flexibiliteit bij de programmering van de begrotingen. Binnen het 
specifieke programma moet een bepaald bedrag worden gereserveerd om te kunnen reageren op 
veranderingen in de samenleving en het beleid, nieuwe ontwikkelingen in technologie, dan wel om 
projecten uit vorige programma's voort te zetten, enz. 
9. Wij ondersteunen met kracht de maatregelen die DG VII voorstelt om de verspreiding van 
informatie te verbeteren; we benadrukken de noodzaak van toegewijd intern personeel met 
specifieke verantwoordelijkheid om de verspreiding te bevorderen en bevelen aan daarvoor 
passende middelen beschikbaar te stellen. 
10. Gecoördineerde werkzaamheden en task forces zijn zeer effectief gebleken als het gaat om 
versterking van de samenwerking en coördinatie; deze mechanismen dienen derhalve ook in 
toekomstige kaderprogramma's een passende plaats te krijgen. 
Achtergrond 
Dit evaluatieverslag is opgesteld overeenkomstig artikel 4.2 van de Beschikking van de Raad van 
15 december 1994 inzake het specifieke OTO-programma op het gebied van het vervoer. De programma's 
129 
12. 
en initiatieven die onder deze vijfjaarlijkse evaluatie worden begrepen, zijn: EURET, APAS en de 
opstartfase van het veel omvangrijker OTO-programma Vervoer in het vierde kaderprogramma. 
De doelstellingen van deze vijfjaarlijkse evaluatie zijn de relevantie, doelmatigheid en effectiviteit van de 
programma's en initiatieven te beschouwen en de bijdrage van de OTO-activiteiten aan het voldoen aan de 
vervoer- en andere beleidsdoelstellingen van de Gemeenschap te toetsen. 
Deze evaluatie werd uitgevoerd tussen juli en oktober 1996. Het comité bestudeerde de project- en 
evaluatieverslagen en overige documentatie in verband met het OTO-programma Vervoer. Bovendien 
kwamen de beoordelaars een aantal malen bijeen met projectleiders, vertegenwoordigers van verwante 
communautaire projecten, leden van het comité Vervoeronderzoek en functionarissen van DG VII, DG 
XIII en Eurocontrol. Het evaluatiepanel kwam vier keer bijeen ten burele van DG VII, en 
correspondeerde rechtstreeks op andere tijden. 
De bedoeling van het onderzoekprogramma Vervoer is het verbeteren van de doelmatigheid van de 
afzonderlijke vervoertakken en een strategie uit te stippelen voor een snellere integratie en 
interoperabiliteit. Het onderzoek dekt zowel het personen- als het vrachtvervoer. Er zijn overigens andere 
programma's die verband houden met vervoer, welke afzonderlijk worden geëvalueerd, maar wij hebben 
enkele verbanden naar deze andere programma's gelegd. 
Voornaamste resultaten 
Aangezien de OTO-werkzaamheden op het gebied van het vervoer nog in een beginstadium verkeren, 
kunnen alleen uit de EURET- en APAS-activiteiten, die over beperkte financiële middelen beschikken, 
belangrijke resultaten worden verwacht. 
Intermodaal vervoer: ontwerp van een innovatief en doelmatig systeem van snel laden en lossen van 
goederen tussen verschillende vervoerswijzen (SIMET). 
Vervoer per spoor: ontwikkeling van een geharmoniseerd Europees managementsysteem voor het 
spoorverkeer (ERTMS) dat ten doel heeft de versnippering van spoorverkeersleidingsystemen in gebruik 
bij de nationale spoorwegen tegen te gaan. 
Vervoer te water (zee): toepassing van geavanceerde technologieën en integratie daarvan met optimale 
samenstelling van bemanning, bemannings- en operationele strategieën (ATOMOS). 
Luchtvervoer: verbetering en evaluatie van scenario's voor luchtverkeersbeheer (AEGIS). 
Wegvervoer: aanwenden van kosten/baten- en multicriteria-analyses voor de aanleg van nieuwe wegen. 
Hierbij zij nog vermeld dat de onderzoekactiviteiten zeer succesvol zijn geweest in het stimuleren van 
belangrijke groepen uit het bedrijfsleven, vervoersondernemers, onderzoekers en beleidsmakers om 
nauwer samen te werken, en in het aansturen van meer samenwerking tussen organisaties in verschillende 
Lid-Staten. 
130 
12. 
II. REACTIE VAN DE COMMISSIE 
De Commissie is erkentelijk voor deze onafhankelijke evaluatie van de communautaire OTO-
werkzaamheden EU op het gebied van het vervoer. Met de aanbevelingen wordt rekening gehouden bij de 
oriëntatie van de verdere ontwikkeling van met het vervoer samenhangend onderzoek in het vierde en 
vijfde kaderprogramma en tevens zullen zij effect sorteren ten aanzien van de wijze waarop de resultaten 
van het onderzoek en de ontwikkeling worden verspreid en uitgevoerd. 
De Commissie erkent de noodzaak van een mix van 'technologisch' onderzoek en 'beleids'onderzoek. Zij 
is ingenomen met de conclusie van het panel dat 'de bijdrage van de specifieke OTO-programma's op het 
gebied van het vervoer aan de uitvoering van het vervoerbeleid van de EU aanzienlijk is'. Dit vereiste om 
het beleid te ondersteunen wordt helder uiteengezet in artikel 130 F van het Verdrag betreffende de 
Europese Unie, dat verwijst naar de noodzaak van onderzoek ter versterking van de wetenschappelijke en 
technologische grondslagen van het communautaire bedrijfsleven en ter ondersteuning van overig 
communautair beleid. Dit wordt tevens duidelijk onderkend in de Mededeling van de Commissie 'De 
toekomst uitvinden'. 
Het panel zou in het vijfde kaderprogramma graag één OTO-programma Vervoer zien opgenomen. De 
Commissie erkent de behoefte aan een zekere mate van concentratie van toekomstige 
onderzoekinspanningen. Het voorstel voor het vijfde kaderprogramma houdt waarschijnlijk een 
significante daling van het aantal specifieke programma's in. Dit zou ten goede komen aan de 
samenwerking en coördinatie van onderzoekinspanningen inzake thema's als vervoer, dat momenteel 
binnen vier verschillende specifieke programma's een plaats heeft. 
De Commissie heeft tevens goede nota genomen van het standpunt van het panel met betrekking tot de 
behoefte aan een algemene 'koepel' voor OTO-activiteiten op het gebied van het vervoer, waaronder alle 
problemen die de verschillende vervoertakken gemeenschappelijk hebben, alsook concurrentie en 
coördinatie tussen vervoertakken, duidelijk kunnen worden aangepakt. Het specifiek OTO-programma 
Vervoer heeft ongeveer 20% van haar begroting toegewezen aan strategisch onderzoek, dat voor een deel 
invulling geeft aan een dergelijke rol. 
Wat betreft flexibiliteit onderkent de Commissie de noodzaak van een flexibele programmering en beheer 
in de context van het OTO-programma Vervoer. Er is reeds gebruik gemaakt van de beperkte flexibiliteit 
waarin het specifiek programma Vervoer voorziet. Voorbeelden hiervan zijn de wijziging van de 
financieringsbasis voor een aantal taken en de nadruk op onderzoekaspecten in verband met rekeningrijden 
die werden geïntroduceerd bij de derde uitnodiging voor het indienen van voorstellen. Het aanbrengen van 
meer flexibiliteit door het reserveren van een bepaald percentage van de middelen binnen een specifiek 
programma ter dekking van onvoorziene uitgaven, zal evenwel opnieuw worden meegenomen bij de 
voorbereiding van het vijfde kaderprogramma. 
De rol van gecoördineerde werkzaamheden en task forces wordt door het panel terecht erkend als een 
middel ter versterking van de samenwerking en coördinatie. De Commissie is voornemens beide soorten 
activiteiten in toekomstige kaderprogramma's op te nemen. 
Tenslotte erkent de Commissie het belang van verspreiding en exploitatie van OTO-resultaten op het 
gebied van het vervoer. Zij staat erop dat binnen het OTO-programma Vervoer alle projecten een 
werkpakket omvatten dat is gewijd aan de verspreiding en exploitatie van OTO-resultaten. Bovendien 
werd in de derde uitnodiging tot het indienen van voorstellen op 17 december 1996 een specifieke taak op 
het niveau van het programma opgenomen die gericht is op een reeks maatregelen ter versterking van de 
verspreiding en exploitatie van alle onderzoekresultaten. 
('OM(%)332der. van 10.7.19% 
131 
12. 
III. EVALUATIEPANEL 
Professor Peter Jones 
Directeur van de 'Transport Studies Group', Universiteit van Westminster (Verenigd Koninkrijk) 
Professor Bengt Holmberg 
Hoogleraar aan het 'Department of Traffic Planning and Engineering', Universiteit van Lund (Zweden) 
De heer Ambrosius Baanders 
Adjunct-directeur Adviesdienst Verkeer en Vervoer (AVV) (Nederland) 
De heer Jorge Hernando Cogollor 
President 'Consultrans S.A.' (Spanje) 
De heer Harri Kallberg 
Directeur Centrum voor het wegverkeer (Finland) 
Dipl. Ing. Konrad Lukaschek 
Divisiehoofd Signalerings- en verkeersleidingssystemen SIEMENS AG (Oostenrijk) 
132 
13. 
VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 
GERICHT SOCIAAL-ECONOMISCH ONDERZOEK 
133 
13. 
134 
13. 
I. SAMENVATTING 
1.1 Algemene bevindingen van het evaluatiepanel inzake het programma voor gericht sociaal-
economisch onderzoek 
Voordat het vierde kaderprogramma van start ging, werd het communautaire sociaal-economische 
onderzoek gekenmerkt door twee processen. Enerzijds werd er concreet sociaal-wetenschappelijk 
onderzoek verricht in het kader van het MONITOR-programma en als integraal onderdeel van enkele 
specifieke programma's. Anderzijds kwam er eind jaren tachtig een brede discussie op gang over het 
potentiële belang van in Europees samenwerkingsverband uitgevoerd sociaal-wetenschappelijk onderzoek. 
Belangrijke institutionele betrokkenen hadden een groot aandeel in deze discussie. 
Het vierde kaderprogramma sloot slechts in zeer beperkte mate aan op de ambitieuze plannen die uit dat 
intensieve interactieve proces voortvloeiden. Niet alleen heeft het programma voor gericht sociaal-
economisch onderzoek een veel beperktere draagwijdte gekregen dan begin jaren negentig om 
verschillende redenen werd bepleit, het is ook veel versnipperder geworden dan oorspronkelijk werd 
beoogd. Het programma lijkt dan ook eerder een eerste proefactiviteit op het gebied van Europees sociaal-
economisch onderzoek dan een strategisch instrument om de diepere oorzaken van sociale uitsluiting, 
armoede, werkloosheid, verval van steden enz. in Europa te onderzoeken. 
Het evaluatiepanel heeft zich geconcentreerd op het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek 
zoals het is, niet op de vraag hoe het zou kunnen of moeten zijn. Bovendien moet worden onderstreept dat 
het oordeel van het panel is gebaseerd op inzichten en indrukken die het verkreeg toen het programma nog 
in een vroege ontwikkelingsfase verkeerde en de projecten nog maar enkele maanden liepen. Hiermee 
rekening houdend, willen we opmerken dat: 
a. het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek ondanks zijn beperkte draagwijdte moet 
worden beschouwd als een eerste belangrijke poging om meer kennis te verwerven over een aantal 
belangrijke specifieke problemen en om grootschalige samenwerking tussen Europese sociale 
wetenschappers te bevorderen teneinde bij te dragen tot het politieke debat en de ontwikkeling van 
een Europese sociaal-economische onderzoekinfrastructuur; en 
b. hoewel het programma tal van problemen heeft gekend, voornamelijk wat betreft het algemene 
leidings- en beheersniveau en de karakteristieke moeilijkheden die zich bij de start van elke nieuwe 
activiteit nu eenmaal voordoen, er reeds een aantal hoogwaardige onderzoekprojecten en 
thematische netwerken is geselecteerd, die enkele maanden geleden van start zijn gegaan. 
Het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek verschaft een nieuw platform voor in 
samenwerkingsverband uitgevoerd, multinationaal, multicultureel, beleidsgericht en beleidsgebonden 
onderzoek, hetgeen nieuw is voor het sociaal-economisch onderzoek in Europa. De doelstellingen van het 
programma gelden thans meer dan ooit tevoren. Het evaluatiepanel verwacht dat het programma relevante 
resultaten zal opleveren, bij sommige onderdelen zelfs al op korte termijn en heeft met genoegen 
geconstateerd dat sommige projecten reeds tot interessante resultaten hebben geleid. De 
programmaresultaten zullen bijdragen tot een uitbreiding van de wetenschappelijke kennis op de door het 
programma bestreken sociaal-economische gebieden en tot een verbetering van het communautair beleid 
op het gebied van onderzoek en technologische ontwikkeling, onderwijs en opleiding, sociale uitsluiting en 
maatschappelijke integratie. 
Aangezien de specifieke doelstellingen van het programma ertoe nopen op grote schaal van netwerken 
gebruik te maken, is een nauwere koppeling tussen onderzoek en beleid - op het niveau van het 
programma, de themaclusters en de individuele projecten - een voorwaarde voor het welslagen van het 
programma. De eerste resultaten zijn veelbelovend, maar gepaste mechanismen voor intensieve interactie 
en communicatie dienen ook in de toekomst te worden gewaarborgd en versterkt. 
!35 
13. 
Het programma voor gericht sociaal-economisch onderzoek heeft in de loop van zijn ontwikkeling met tal 
van organisatorische problemen te kampen gehad - in de korte tijd dat het programma bestaat, waren er 
reeds vier directeuren, personeelswijzigingen, verschuivingen in verantwoordelijkheden en verschillende 
organisatiestructuren. Kennelijk was de Commissie tot voor kort niet in staat een harmonieuze start van 
deze nieuwe activiteit te waarborgen. Voor het programmacomité waren de leidingsproblemen in de 
beginfase van de programmaontwikkeling bijzonder vervelend. 
Het evaluatiepanel erkent echter dat de Commissie-medewerkers zich gedurende de uitvoering van het 
programma verbazingwekkend goed staande hebben weten te houden onder de zeer complexe, turbulente 
en soms verwarrende omstandigheden en erin zijn geslaagd de start van het programma (uitnodiging tot 
het indienen van voorstellen, beoordeling en selectie van projecten, contractonderhandelingen) efficiënt en 
op een hoog niveau te organiseren. Het panel is verheugd dat bij de tweede uitnodiging tot het indienen 
van voorstellen de aanbevelingen van het externe-toezichtverslag van 1995 zijn opgevolgd. 
De in de Beschikking van de Raad beschreven doelstellingen van het programma Gericht sociaal-
economisch onderzoek zijn duidelijk genoeg geformuleerd. In de toekomst dienen waar nodig echter ook 
doelgroepen en prestatie-indicatoren te worden omschreven. 
Het evaluatiepanel is zich bewust van de in het externe-toezichtverslag van 1995 over het programma 
Gericht sociaal-economisch onderzoek geformuleerde kritiek over de te hoge beheerskosten van het 
programma. Het panel is, gelet op de ervaringen in het afgelopen jaar, echter een andere mening 
toegedaan. De specifieke aard van het programma en de belangrijke netwerktaken die dit met zich 
meebrengt, nopen tot een adequate personeelsbezetting, zowel wat het aantal medewerkers als wat hun 
kwalificaties betreft. Wanneer binnenkort ook de naar aanleiding van de tweede uitnodiging tot het 
indienen van voorstellen geselecteerde projecten van start gaan, zal de situatie nog verergeren. 
Het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek kent gepaste werkmiddelen: onderzoekprojecten, 
thematische netwerken, gecoördineerde werkzaamheden en begeleidende maatregelen. Het panel zou 
graag zien dat aan de thematische netwerken en gecoördineerde werkzaamheden meer ruchtbaarheid wordt 
gegeven, aangezien deze vormen van programmadeelname bijzonder geschikt zijn om 
samenwerkingsverbanden tot stand te brengen en te stimuleren in de Europese sociaal-economische 
onderzoekgemeenschap, waar voorheen van samenwerking nog nauwelijks sprake was. Bovendien geeft 
het evaluatiepanel zijn volledige steun aan de pogingen om projecten met gelijkaardige doelstellingen 
samen te voegen rond een thema en aldus een mechanisme te creëren voor reïntegratie van een 
oorspronkelijk gefragmenteerd programma. 
Gezien de kwaliteit van de geselecteerde projecten denkt het evaluatiepanel dat ze een aanzienlijke 
meerwaarde zullen opleveren. Het panel verwacht dan ook dat het programma belangrijke gevolgen zal 
hebben, zowel in economische zin dankzij de toekomstige bijdrage tot de verbetering van het 
communautaire OTO-beleid als wat betreft het aandeel in de ontwikkeling van nieuwe Europese onderwijs-
en opleidingsbenaderingen en sociale modellen. Ook de potentiële bijdrage van het programma tot de 
harmonisatie van sociale gegevens dient te worden beklemtoond. Het programma heeft op de diverse 
gebieden van sociaal-economisch onderzoek die tot dusver aan bod zijn gekomen een proces van 
europeanisering op gang gebracht. Dit kan op zich reeds als een belangrijk gevolg worden beschouwd, 
aangezien er in de toekomst behoefte zal zijn aan een goed ontwikkelde Europese sociaal­
wetenschappelijke infrastructuur. 
Zoals gezegd zal de verwezenlijking van de doelstellingen echter in hoge mate afhangen van de 
effectiviteit en doelmatigheid van de wisselwerking tussen onderzoek en beleid. 
Het evaluatiepanel heeft geconstateerd dat het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek met 
betrekking tot de communicatie, netwerken en coördinatie met andere specifieke programma's, andere 
diensten van de Commissie en de beleidsniveaus in de Gemeenschap en de Lid-Staten op enkele punten 
tekortschiet. Deze problemen hangen duidelijk samen met het tekort aan programmamedewerkers. 
136 
13. 
Het evaluatiepanel bepleit een tweeledige aanpak bij de integratie van de sociale wetenschappen in het 
vijfde kaderprogramma: 
• Het comité is sterk voorstander van een afzonderlijk specifiek programma Sociaal-economisch 
onderzoek waarin een coherente reeks zorgvuldig geselecteerde, typisch Europese thema's aan de 
orde komt. Zo'n specifiek programma zorgt voor de zichtbaarheid en integratieve stootkracht die 
nodig zijn om de ontwikkeling van het Europese sociaal-wetenschappelijke onderzoek te 
versterken en andere communautaire beleidslijnen en programma's en andere diensten van de 
Commissie te ondersteunen. 
• De Commissie dient de sociaal-wetenschappelijke onderdelen van de specifieke programma's waar 
nodig voort te zetten en te versterken. Specifieke methoden ter beoordeling van de risico's en 
effecten op de diverse technologische gebieden dienen verder te worden ontwikkeld, zodat er 
geïntegreerde planningssystemen tot stand komen waarmee nadelige sociale, economische en 
milieueffecten van meet af aan kunnen worden voorkomen. 
De geloofwaardigheid van de Europese Unie als supranationale organisatie hangt in hoge mate af van de 
vraag in hoeverre ze erin slaagt de moeilijkste problemen in verband met het proces van Europese 
integratie op de diverse beleidsterreinen op te lossen. Het evaluatiepanel is ervan overtuigd dat bij het 
toekomstige sociaal-economische programma een geïntegreerde, systeemgerichte benadering dient te 
worden gevolgd. 
1.2 Voornaamste aanbevelingen van het evaluatiepanel 
Hieronder staan de voornaamste beleidsaanbevelingen van het evaluatiepanel in het kort weergegeven. Een 
uitvoeriger beschrijving van de aanbevelingen is opgenomen aan het einde van het hoofdverslag. 
1.2.1 Inhoud van het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek 
1.2.1.1 Opzet van het programma, werkprogramma enz. 
1. Het evaluatiepanel is het ermee eens dat Europees multicultureel, multidisciplinair, beleidsgericht 
en voor het beleid relevant sociaal-economisch onderzoek is ondergebracht bij een afzonderlijk 
specifiek programma voor sociaal-economisch onderzoek. 
2. Het evaluatiepanel raadt het programmacomité aan het werkprogramma voor de derde uitnodiging 
tot het indienen van voorstellen te herzien, met name dit inhoudelijk te beperken tot enkele 
strategische thema's en maatregelen te nemen om synergie tussen de diverse programmagebieden 
te waarborgen. In het nieuwe werkprogramma dienen de doelgroepen, doelstellingen, 
onderzoektaken en prestatie-indicatoren nauwkeurig te worden omschreven. 
3. Het evaluatiepanel wil erop wijzen dat het in Europees samenwerkingsverband uitgevoerd sociaal­
wetenschappelijk onderzoek nog in de kinderschoenen staat. Derhalve dient uitgebreid 
ruchtbaarheid te worden gegeven aan de thematische netwerken en gecoördineerde 
werkzaamheden van het programma, aangezien deze een goede manier vormen om de sociaal­
wetenschappelijke onderzoekgemeenschap in Europa te mobiliseren. 
4. Het evaluatiepanel heeft geconstateerd dat het in de Lid-Staten, door de Commissie en in het kader 
van andere specifieke programma's verrichte sociaal-economisch onderzoek dringend in kaart 
moet worden gebracht. Deze kwestie dient aan de orde te worden gesteld in de ad-hoc adviesgroep 
inzake de coördinatie van het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek. 
1.2.1.2 Toekomst van de communautaire activiteiten op het gebied van sociaal-economisch onderzoek 
5. Aangezien een groot deel van de belangrijke strategische kwesties die de EU in de komende jaren 
zal moeten aanpakken sociaal-economische implicaties hebben en Europa op dit gebied van de 
sociale wetenschappen zo onderontwikkeld is, wil het evaluatiepanel onderstrepen welk een 
137 
13. 
belangrijke pioniersrol een communautair sociaal-economisch programma kan vervullen. Het 
evaluatiepanel bepleit een tweeledige aanpak: enerzijds dient voor het vijfde kaderprogramma een 
afzonderlijk, goed opgezet en coherent specifiek programma Sociaal-economisch onderzoek te 
worden opgesteld ter ondersteuning van de in het kader van andere specifieke programma's en 
door andere diensten van de Commissie ontplooide onderzoekactiviteiten, en anderzijds dienen de 
sociaal-economische onderdelen van de overige specifieke programma's waar nodig verder te 
worden ontwikkeld. 
6. Wil men tot oplossingen komen voor de meest dringende problemen in Europa, dan moet men een 
systeemgerichte benadering volgen, uitgaande van een multidimensionaal perspectief waarin met 
name de sociale dimensie een essentiële rol speelt. Dit is vooral van belang in het licht van de 
toenemende spanningen in verband met de verdieping en uitbreiding van de Europese Unie, die 
een obstakel kunnen gaan vormen voor de verdere verwezenlijking van de doelstellingen van het 
Verdrag van Maastricht. De sociale wetenschappen hebben in dit opzicht een belangrijke bijdrage 
te leveren, aangezien ze zo'n breed spectrum van speciale disciplinaire aspecten bestrijken en 
geschikte sociale processen en instrumenten kunnen helpen ontwikkelen om de toekomst vorm te 
geven. Aangezien de problemen een echt Europees karakter hebben, moeten ze ook op Europees 
niveau worden aangepakt. 
7. Bij de voorbereiding van het toekomstige programma dient niet alleen aandacht te worden 
geschonken aan een inhoudelijke beschrijving van het programma, maar moet ook een gepaste, 
evenwichtige reeks instrumenten en opties voor deelname worden ontwikkeld: thematische 
netwerken, gecoördineerde werkzaamheden, onderzoekprojecten, waarnemingsposten en 
begeleidende maatregelen, met name om een voortdurende communicatie en interactie met de 
doelgroepen te waarborgen. 
8. Het toekomstige sociaal-economische onderzoekprogramma dient in nauwe samenwerking met de 
wetenschappelijke gemeenschap en potentiële gebruikers van resultaten te worden opgesteld. 
9. Bij de voorbereiding van het vijfde kaderprogramma dient de Commissie een op integratie gerichte 
aanpak te volgen, waarbij de actieve steun en betrokkenheid van alle diensten van de Commissie 
die een bijzonder belang hebben bij sociaal-economisch onderzoek moet worden gewaarborgd. 
10. Het evaluatiepanel beveelt aan toereikende middelen beschikbaar te stellen om ook groepen uit de 
landen van Midden- en Oost-Europa die een aanvraag tot toetreding tot de Europese Unie indienen 
of hebben ingediend, de mogelijkheid te bieden deel te nemen aan de onderzoekactiviteiten. 
1.2.2 Beheer en procedures 
11. Teneinde beter om te kunnen gaan met de intellectuele aspecten van het beheer van onderzoek op 
het raakvlak tussen onderzoek en beleid en hierbij verder te kunnen gaan dan een administratief 
toezicht op projecten, projectclusiers en het programma, moeten er meer medewerkers worden 
aangesteld met praktijkervaring op hel gebied van sociaal -wetenschappelijk onderzoek en de 
vaardigheden om interactieve processen in goede banen te leiden. 
12. Gezien het tekort aan medewerkers voor het programma voor gericht sociaal-economisch 
onderzoek wil het evaluatiepanel erop wijzen dat er dringend duidelijkheid moet worden verschaft 
over de personele situatie van het programma en dat er stappen moeten worden genomen om te 
waarborgen dat er voldoende personele middelen beschikbaar zijn voor de kernactiviteiten van het 
programma, overeenkomstig de specifieke taken en doelstellingen van het programma en binnen 
de grenzen van de in de Beschikking van de Raad neergelegde indicatieve begroting. Op zeer 
korte termijn dient er een strategie te worden ontwikkeld voor de aanwerving en vorming van 
medewerkers. 
13. Het evaluatiepanel raadt aan de procedures voor beoordeling en selectie van voorstellen duidelijk 
te beschrijven in het Informatiepakket. De procedures zelf dienen doorzichtiger te worden, waarbij 
onafhankelijke deskundigen de diensten van de Commissie en het programmacomité bij de 
voorbereiding van de selectielijst dienen te ondersteunen en te adviseren. 
138 
13. 
14. Het evaluatiepanel beveelt aan de activiteiten van de diensten van de Commissie met betrekking tot 
het vormen van themaclusters van projecten op verschillende deelgebieden waarin dezelfde 
strategische kwesties aan de orde komen verder te ontwikkelen. Dit bevordert de integratie van en 
communicatie en coördinatie tussen projecten en waarborgt de toekomstige effecten van het 
programma op beleidsniveau en in de wetenschappelijke gemeenschap. 
15. Het evaluatiepanel is. verheugd dat de diensten van de Commissie geregeld (ongeveer elk half jaar) 
seminars over de projectvoortgang organiseert. Deze seminars bevorderen netwerken met 
beleidsmakers en andere diensten van de Commissie, communautaire programma's en initiatieven. 
Daarnaast dient ook bij individuele projecten de interactie met potentiële gebruikers van de 
resultaten te worden gestimuleerd, met name op beleidsgebied, door hen bij de projecten te 
betrekken of andere adequate manieren van communicatie, interactie en netwerken te ontwikkelen. 
16. Het evaluatiepanel is van mening dat het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek op 
goed georganiseerde en gecoördineerde wijze dient bij te dragen tot de ontwikkeling van 
communautaire OTO-strategieën. Overleg met de CERT, het CREST, het IRDAC en de ESTA is 
van essentieel belang. Ook dient de samenwerking met de 'Groep voor prospectief onderzoek' en 
het IPTS te worden versterkt en uitgebreid. 
17. Er moet dringend een beslissende stap worden genomen om het ET AN te activeren. Er moeten 
adequate maatregelen worden getroffen zodat niet alleen de resultaten van de projecten voor 
gericht sociaal-economisch onderzoek worden benut, maar ook die van de sociaal-economische 
onderzoekactiviteiten van de overige specifieke programma's en diensten van de Commissie, het 
IPTS en andere betrokkenen op communautair niveau en in de Lid-Staten. 
18. De informatie-uitwisseling en samenwerking tussen het programma Gericht sociaal-economisch 
onderzoek en de sociaal-economische onderzoekactiviteiten van andere specifieke programma's en 
diensten van de Commissie moeten volgens het evaluatiepanel worden versterkt. Het programma 
Gericht sociaal-economisch onderzoek dient deze processen te vergemakkelijken en in goede 
banen te leiden. 
19. De samenwerking en coördinatie met COST dienen verder te worden ontwikkeld. 
20. De betrokkenheid van jonge, veelbelovende onderzoekers en onderzoekteams bij projecten van 
gevestigde instellingen wordt toegejuicht en dient verder te worden ondersteund. 
21. Het evaluatiepanel maakt zich zorgen over een kwestie die zich zou kunnen voordoen bij de 
ontwikkeling, harmonisatie en verspreiding van gegevensbanken op sociaal-economisch terrein. In 
de hoofdsectoren van de economie zijn de nationale bureaus voor de statistiek de voornaamste 
instanties die zich hiermee bezighouden en hiervoor ook goed zijn toegerust. Op gebied II en III 
van het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek, waar de nationale bureaus minder 
actief zijn. moeten in de Lid-Staten echter nieuwe kwantitatieve en kwalitatieve gegevens worden 
verzameld en geharmoniseerd. Aan thematische netwerken en gecoördineerde werkzaamheden 
moet meer bekendheid worden gegeven ter ondersteuning van deze probleemgebieden. Voor 
gefinancierde projecten, netwerken en werkzaamheden dienen de EUROSTAT-gegevens gratis of 
tegen geringe kosten toegankelijk te worden. 
22. Aangezien de sociaal-wetenschappelijke activiteiten voornamelijk in kleine eenheden zijn 
georganiseerd, dienen efficiënte diensten voor informatievoorziening, advies bij de voorbereiding 
van voorstellen en steun bij het zoeken van partners verder te worden ontwikkeld. Het netwerk 
van nationale contactpunten in de Lid-Staten dient te worden versterkt en waar nodig te worden 
geactiveerd. Bovendien moet de samenwerking met andere bestaande netwerken worden 
bevorderd. 
23. Het evaluatiepanel stelt voor de diverse evaluatiepanels aan het einde van de eerste evaluatieronde 
in de gelegenheid te stellen feedback te geven, zodat lering kan worden getrokken uit hun 
ervaringen. 
39 
13. 
II. REACTIE VAN DE COMMISSIE 
De Commissie is het evaluatiepanel erkentelijk voor zijn verslag, dat een wezenlijke bijdrage levert tot de 
beoordeling van de communautaire sociaal-economische onderzoekactiviteiten, en voor zijn gedetailleerde 
aanbevelingen voor de toekomstige ontwikkeling van deze activiteiten binnen het vierde en vijfde 
kaderprogramma. 
De Commissie, die wil wijzen op het bijzonder dynamische karakter van onderzoek met beleidsmatige 
relevantie, constateert dat het evaluatiepanel een goede reden ziet om een specifiek programma Gericht 
sociaal-eonomisch onderzoek uit te voeren en de doelstellingen van het programma niet alleen nog altijd 
geldig, maar ook bijzonder relevant acht. 
In dit verband merkt de Commissie met genoegen op dat na de eerste uitnodiging tot het indienen van 
voorstellen van het programma Gericht sociaal-economisch onderzoek volgens het evaluatiepanel een 
aantal hoogwaardige onderzoekprojecten en thematische netwerken zijn geselecteerd die een grote 
meerwaarde kunnen opleveren, waarvan een aantal reeds tot interessante en voor het beleid relevante 
resultaten leidt. 
Met betrekking tot de voorbereiding van de derde uitnodiging tot het indienen van onderzoekvoorstellen 
beveelt het evaluatiepanel aan het werkprogramma van het programma Gericht sociaal-economisch 
onderzoek te beperken tot een aantal belangrijke strategische thema's. Ook de Commissie voorziet dat de 
activiteiten moeten worden toegespitst op de kernzaken en zal overwegen om het werkprogramma te 
herzien, daarbij rekening houdend met de resultaten van de eerste en de recentelijk gepubliceerde tweede 
uitnodiging tot het indienen van voorstellen. 
In de context van de ontwikkeling van Europees sociaal-economisch onderzoek op middellange termijn 
schaart de Commissie zich achter de aanbeveling van het evaluatiepanel om voor het vijfde 
kaderprogramma een afzonderlijk, duidelijk omlijnd programma Sociaal-wetenschappelijk onderzoek in te 
stellen waarmee een coherente reeks van maatschappelijke uitdagingen waarvoor Europa zich gesteld ziet 
vanuit een beleidsgericht oogpunt worden aangepakt en waar nodig tevens sociaal-wetenschappelijke 
activiteiten te ontplooien als onderdeel van andere specifieke programma's. 
Tot slot wil de Commissie het evaluatiepanel bedanken voor de objectiviteit en eerlijkheid van zijn overige 
aanbevelingen, met name over de operationele en beheeraspecten van het programma. De Commissie zal 
de genoemde kwesties aanpakken en haar diensten zullen verslag uitbrengen over de maatregelen die in 
het kader van het jaarlijks toezicht naar aanleiding hiervan worden genomen. 
140 
13. 
HL EVALUATIEPANEL 
Manfred Horvat (voorzitter) 
1993-nu: directeur BIT (bureau voor internationale samenwerking op het gebied van onderzoek en 
technologie); lid van de programmacomités Innovatie en Opleiding en mobiliteit van onderzoekers; lid van 
het comité van toezicht van ACTS in 1995 en 1996. 1995-nu: vice-voorzitter van SEFI (Europese 
vereniging voor technisch onderwijs). 1993-1994: tijdelijk lid van de wetenschappelijke staf van de 
universiteit van Oxford. 1985-nu: lector inzake technologiebeoordeling en milieueffectenbeoordeling 
(Weense technologische universiteit, universiteit van Linz). 1980-nu: directeur (momenteel met verlof), 
universitair voorlichtingscentrum, Weense technologische universiteit (overdracht van technologie tussen 
universiteit en bedrijfsleven, technologiebeoordeling, technische bijscholing, beheer van internationale 
onderzoek- en onderwijsprogramma's en -projecten). 
Prof. Francisco AIvira-Martin 
Hoogleraar sociologie, hoofd van de vakgroep methodologie en onderzoektechnieken, Universidad 
Complutense, Madrid. Hij specialiseerde zich in de evaluatie van programma's als gaststudent van prof. 
R. B. Boruch aan de North-Western University en heeft twee boeken en meer dan vijf artikelen 
geschreven over methoden voor evaluatie van onderzoek. Momenteel bezig met de evaluatie van het 
Madrileense plan voor drugsbestrijding. 1995: onafhankelijk deskundige van het comité dat het 
ontwerpsysteem van evaluatie-indicatoren opstelde voor het Spaanse nationale wetenschapsplan. 
Dr. John Bradley 
Econoom en onderzoekdocent, economisch en sociaal onderzoekinstituut, Dublin; gespecialiseerd in de 
economie van de arbeidsmarkt en de economische processen van samenhang in de EU-periferie. 
Prof. Pierre Desmarez 
Vrije universiteit van Brussel: doctor in de sociale wetenschappen: directeur. 'Centre de sociologie et 
d'économie régionales'; onderzoek naar werk, werkgelegenheid en werkloosheid, arbeidsverleden, 
overgang van school naar werk. 
Dr. Luigi Felici 
1986-nu: directeur ANCE, IT (strategische programma's op het gebied van stadsvernieuwing, 
economische analyse van infrastructurele investeringen, O&O-prograrnma's in de bouw); voor 1986 
vervulde L. Felici een leidende rol bij de industriële O&O-programma's van Confidustria, industriële 
ontwikkelingsstrategieën voor de Mezzogiorno, milieuproblemen in het bedrijfsleven, industriële 
beleidsopties, externe zaken en communicatie. 1979-1994: lid van het beheerscomité van 
FAST/MONITOR, aangesteld door het Italiaanse Ministerie van Onderzoek. 
141 
13. 
142 
14. 
VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 
SAMENWERKING MET DERDE LANDEN 
143 
14. 
144 
14. 
I. SAMENVATTING 
A. Korte voorgeschiedenis van het INCO-programma en bereik van de vijfjaarlijkse 
evaluatie 
De tweede activiteit van het vierde kaderprogramma wordt ten uitvoer gelegd via een specifiek 
programma voor onderzoek en technologische ontwikkeling, demonstratie daaronder begrepen, op het 
gebied van samenwerking met derde landen en internationale organisaties. Dit specifiek programma werd 
op 23 november 1994 door de Raad van Ministers goedgekeurd en staat bekend als het INCO-programma 
(INternational Cooperation). Voor het eerst werd hierin alle communautaire OTO-samenwerking met 
derde landen samengebundeld, met uitzondering van de nucleaire branche. Het INCO-programma wordt 
aangevuld door alle Europese en enkele niet-Europese deelnemers toegang te verlenen tot de specifieke 
programma's van de eerste activiteit, in overeenstemming met de grote lijnen die de Gemeenschap heeft 
uitgezet. De samenwerking die momenteel binnen het INCO-programma is ondergebracht, vond voorheen 
plaats via allerlei verschillende programma's. In ontwikkelingslanden werden drie verschillende 
instrumenten van wetenschappelijke en technologische samenwerking (W&T) vervangen door één 
programma: INCO-DC. In 1991 begon de Gemeenschap haar OTO-samenwerking met de landen van 
Midden- en Oost-Europa (LMOE) sterk uit te breiden om steun te verlenen aan het integratieproces. In 
1992 bracht ze de PECO/COPERNICUS-programma's uit, die naderhand werden uitgebreid tot de nieuwe 
onafhankelijke Staten (NOS) van de voormalige Sovjetunie. De samenwerking met geïndustrialiseerde 
derde landen buiten Europa heeft allerhande vormen aangenomen, waaruit het wederzijds voordeel binnen 
of buiten de W&T-samenwerkingsovereenkomsten blijkt. INCO is een horizontaal programma, dat 
vakgebieden overschrijdt en de communautaire betrekkingen met COST, EUREKA en internationale 
organisaties in zich verenigt. 
De voorliggende vijfjaarlijkse evaluatie heeft betrekking op de werkzaamheden en het beheer van het 
INCO-programma en de voorlopers ervan gedurende het tijdvak 1991-begin 1996 en omvat onder meer de 
eindevaluatie op grond van het derde kaderprogramma. De vier voornaamste geografische sectoren die 
onder het INCO-programma vallen en in het verslag worden behandeld, zijn: 
Gebied Al: Samenwerking met andere kaders voor W&T-samenwerking in Europa: 
COST, EUREKA, internationale organisaties en instellingen op het gebied 
van W&T 
Gebied A2: Samenwerking met de landen in Midden- en Oost-Europa en met 
de nieuwe Onafhankelijke Staten van de voormalige Sovjetunie 
Gebied B: Samenwerking met geïndustrialiseerde derde landen buiten Europa 
Gebied C: Wetenschappelijke en technologische samenwerking met de ontwikkeling­
landen 
Het evaluatiepanel heeft de resultaten en vorderingen die bij elke hoofdsector zijn geboekt uitvoerig 
bestudeerd en bekeek welke lering uit het gehele programma kan worden getrokken. Het volledige verslag 
van het panel is als afzonderlijk document in het Engels verkrijgbaar. 
B. De kanttekeningen en bevindingen van het panel 
1. De toenemende mondialisering van de economie en de uitbreiding van de informatiemaatschappij 
zorgen er op de drempel van de 21ste eeuw voor dat de internationale samenwerking op het gebied van 
wetenschap en technologie intensiever en meer algemeen verbreid is dan ooit tevoren. Er is een hoge mate 
van internationale W&T-activiteit nodig om de W&T-grondslag van het Europees bedrijfsleven te 
versterken en alle onderzoekmaatregelen te bevorderen die nodig zijn om het communautair beleid ten 
uitvoer te leggen. Het panel meent dat het samenvoegen van de verschillende programma's voor 
internationale samenwerking binnen INCO eerst en vooral heeft geresulteerd in meer samenhang en 
zichtbaarheid voor de internationale W&T-samenwerking van de EU. 
145 
14. 
2. Het panel meent dat de programma's die in de bestudeerde periode zijn uitgevoerd, over het 
algemeen redelijk voldeden aan de geformuleerde doelstellingen. Er is een aanzienlijk aantal concrete 
resultaten geboekt en verspreid, die voornamelijk mogelijkheden bieden voor nader onderzoek. Er zijn 
enkele belangrijke wetenschappelijke prestaties opgetekend (Bijlage II). Een passende evaluatie van de 
industriële exploitatie vergt een langer tijdsbestek, maar is vermoedelijk niet omvangrijk. Het beheer werd 
nog zwaarder belast door de overinschrijving, de communicatieproblemen, de plaatselijke omstandigheden 
in enkele partnerlanden en de doorslaggevende eisen tot verantwoordingsplicht en kwaliteit. De formele 
procedures die de Commissie heeft aangehouden, werkten op sommige gebieden geen verbetering van de 
doelmatigheid in de hand. 
3. Het panel was onder de indruk van de resultaten die COST heeft behaald en steunt de relatie 
tussen COST en INCO. Zo heeft het gezamenlijk initiatief op het gebied van vaccinonderzoek langdurige 
samenwerking tussen de sector wetenschappelijk onderzoek en het bedrijfsleven vergemakkelijkt. Er zijn 
onlangs opmerkelijke initiatieven ontplooid op het gebied van de chemie. COST zorgt ervoor dat de 
O&O-samenwerking tussen instanties voor wetenschappelijk onderzoek en het bedrijfsleven flexibel 
plaatsvinden, zoals aanbevolen in het document 'Coördinatie door samenwerking' van de Commissie. 
COST fungeert tevens als kweekvijver voor projecten van specifieke programma's, is een nuttig 
hulpmiddel voor deelnemers van buiten de EU en heeft onderdelen als ESPRIT en FLAIR in het 
communautair kaderprogramma helpen vormgeven. 
4. Vanwege de radicaal verschillende selectieprocedures en tijdsbestekken vereist de samenwerking 
tussen EUREKA en de communautaire programma's buitengewone inspanningen willen er resultaten 
worden behaald. Hierin zou echter verbetering kunnen komen door de procedures aan te passen (zie 
Aanbeveling 2 in deel C van deze Samenvatting). 
5. Het panel meent dat zowel het COPERNICUS- als het INTAS-programma onmisbare, passende 
antwoorden vormden op de dringende behoeften die in de landen van Midden- en Oost-Europa (LMOE) 
en in de nieuwe Onafhankelijke Staten (NOS) opkwamen. Deze programma's ondersteunden het lopende 
proces van stabilisatie van het onderzoekpotentieel in de LMOE en in de NOS en hebben veel 
wetenschappers uit LMOE/NOS voor het eerst in aanraking gebracht met moderne methoden van 
wetenschappelijk onderzoek in een concurrentiële omgeving. De economische invloed van deze 
programma's bleef in veel LMOE/NOS zeer beperkt wegens de plaatselijk gebrekkige infrastructuur en 
het gebrek aan geschikte mechanismen voor exploitatie. Er moet nu hoge prioriteit worden toegekend aan 
het opvoeren van de steunverlening via PHARE en TACIS aan ingrijpende structurele hervormingen op 
OTO-gebied en van de sociale en industriële toepassingen van OTO. Deze zware taak vergt vastberaden 
gecoördineerde werkzaamheden en een constructief partnerschap met de overheden in de LMOE/NOS 
alvorens de INCO-doelstellingen in de economische, sociale en milieusectoren kunnen worden 
verwezenlijkt. De mogelijke voordelen voor Europa in zijn totaliteit zijn aanzienlijk. 
6. De EU moet vorderingen op het vlak van de deelname op gelijke voorwaarden aan de eerste 
activiteit door onderzoekteams uit de LMOE die zich qua reputatie kunnen meten met westerse groepen 
aanmoedigen wanneer dit realistisch is. Er is een speciaal, van de kaderprogramma's losstaand 
adhesiefonds nodig om deze deelname te steunen. De overgang naar een volledig effectief partnerschap 
kan worden versneld door het COPERNICUS-programma bij de afloop van het vierde kaderprogramma 
geleidelijk stop te zetten. 
7. De NOS, die met name in Rusland en Oekraïne over een schat aan wetenschappelijke kennis 
beschikken, nopen tot een andere benadering. De nuttige ervaringen die 1NTAS heeft opgedaan met het 
doorvoeren van gecofinancierde onderzoekprogramma's biedt een basis voor permanente samenwerking 
met belangrijke onderzoekcentra, zoals deelname op projectbasis aan specifieke programma's. 
8. In weerwil van de grote inspanningen van de Commissie om in de LMOE en NOS bekendheid te 
geven aan communautaire samenwerkingsprogramma's, is de participatiegraad bij overige specifieke 
programma's nog altijd zeer gering. Bovendien zijn individuele wetenschappers over het algemeen niet 
goed op de hoogte van de beschikbare procedures en mogelijkheden. Gedurende de overgangsperiode 
146 
14. 
dienen deze inspanningen via alle beschikbare informatiekanalen sterk te worden verbeterd door middel 
van zeer duidelijke en eenduidige verklaringen van geschiktheid voor deelname aan verschillende 
programma's, met praktische gegevens over de berekenings- en betalingsprocedures. 
9. Het comité is van oordeel dat de samenwerking met geïndustrialiseerde landen en economieën in 
opkomst van buiten Europa snel aan belang wint. Het onderschrijft de in het IRDAC-rapport van 1995 
geuite mening dat alle communautaire O&O-programma's moeten openstaan voor deelname op 
projectbasis door organisaties van buiten Europa, mits het Europese bedrijfsleven in het algemeen, en het 
concurrentievermogen in het bijzonder, daarvan profijt trekken en er wederzijdse deelname en geschikte 
regelingen inzake intellectuele eigendomsrechten kunnen worden ingesteld. Ook economieën in opkomst, 
die momenteel in aanmerking komen voor deelname aan het programma voor ontwikkelingslanden, 
moeten erin worden opgenomen op dezelfde voorwaarden wat betreft terreinen waarop ze hoge W&T-
normen en -prestaties hebben bereikt. Het panel is het eens met het huidige beleid van de Commissie om 
met buitenlandse regeringen overeenkomsten voor W&T-samenwerking te sluiten wanneer er, op grond 
van breed overleg met vertegenwoordigers van wetenschap en industrie, sterke aanwijzingen zijn dat de 
beoogde partners daar wederzijds voordeel van hebben. 
10. De oorspronkelijke doelstellingen van het programma voor W&T-beurzen in Japan zijn 
grotendeels gerealiseerd en met het oog op de bestaande bilaterale regelingen meent het panel dat dit 
programma voortaan moet worden gericht op gecofinancierde en door Japan bekostigde regelingen voor 
nauwkeurig geselecteerde gegadigden en gastheer-laboratoria (universitair, nationaal en industrieel) voor 
onderzoek van topkwaliteit. 
11. Het panel is onder de indruk van de grote reputatie die het WTO/INCO-DC-programma onder 
zowel coördinatoren als deelnemers geniet vanwege de integriteit van het evaluatieproces, het tot stand 
brengen van geslaagde partnerschappen en de toepasselijkheid van de onderzoekprojecten. De huidige 
praktijk om postdoctorale opleidingen en INCO-DC-onderzoekprojecten aan elkaar te koppelen, dient te 
worden voortgezet. Het panel denkt dat de kwaliteit van een peer review een zeer waardevol onderdeel 
van INCO-DC is en dat Europa er ten zeerste van profiteert als het onpartijdigheid hoog in het vaandel 
draagt. 
12. De evaluatieprocedures van INCO vinden in de regel een goed onthaal, maar kosten de nodige 
middelen. De bijdrage van informatie- en communicatietechnologieën aan het indienen en beoordelen van 
voorstellen, moet nog worden aangetoond, maar het panel denkt dat de mogelijke voordelen voor alle door 
INCO beheerde programma's groot zijn. 
13. Het panel vindt dat mondialisering veelal wordt ingegeven door economische factoren op korte 
termijn en door het vooruitzicht op de toegang tot goedkope arbeid in ontwikkelingslanden. Een van de 
voornaamste taken van INCO is ervoor te zorgen dat men fundamentele en toegepaste wetenschappen niet 
uit het oog verliest, vooral bij vraagstukken die nauw verband houden met regionale kwesties en 
problemen. 
14. Volgens het panel ligt aan de geringe rechtstreekse deelname van de industrie aan het 
INCO-programma een combinatie van thematische en structurele oorzaken ten grondslag. Het 
IRDAC-rapport van oktober 1996 bevat aanbevelingen voor maatregelen die moeten leiden tot een grotere 
betrokkenheid van het bedrijfsleven bij het samenwerkingsprogramma en tot het aangaan van betrekkingen 
die innovatie in de hand werken. 
15. Het INCO-programma onderscheidt zich qua breedte en complexiteit van de meeste andere 
specifieke programma's en trekt wat betreft het beheer een zware wissel op het personeel van de 
Commissie. Er is voortdurende en nauwe samenwerking nodig tussen DG XII-B en ambtenaren bij andere 
directoraten van DG XII en bij andere DG's die met afzonderlijke programma-onderdelen zijn belast. In 
de ogen van het panel is het INCO-programma dermate belangrijk, dat het een versterking van de rol van 
het programmacomité van INCO en een aanzienlijk opvallender publiciteitsprofiel vereist. 
147 
14. 
16. Bij het nagaan van de samenhang tussen communautair en nationaal W&T-beleid raakte het panel 
ervan doordrongen dat er voor INCO een bijzondere bijdrage is weggelegd bij problemen met een echt 
regionale dimensie die normaliter niet worden aangepakt via bilaterale programma's en waarvoor 
wetenschappelijke netwerken van uitermate groot belang zijn. INCO-programma's kunnen de nationale 
programma's meestal aanvullen door Europese onderzoeknetwerken inzake prioritaire thema's op te 
richten en middels interdisciplinaire regionale projecten met zowel theoretisch als toegepast onderzoek die 
een evenwichtige verdeling van middelen uit de EU en uit derde landen vergen. Samenhang vraagt om 
adequate kennis aan beide kanten en om een effectieve stroom van informatie over en weer. Het panel 
onderschrijft de INCOPOL-studie die is bedoeld om informatie over nationale activiteiten op het gebied 
van externe O&O-samenwerking te vergaren en te synthetiseren. 
C. Aanbevelingen van het panel 
COST. EUREKA, internationale W&T-organisaties 
1. Gelet op het potentieel van COST voor toekomstige uitbreiding, het grote belang ervan voor het 
communautair beleid en de gunstige wisselwerking met het kaderprogramma, vallen een toename van de 
middelen voor het COST-secretariaat en maatregelen om de organisatorische en administratieve 
procedures zo veel mogelijk te vereenvoudigen, te overwegen. 
2. Er moet worden bekeken hoeveel armslag er is om de samenwerking tussen projecten van 
EUREKA en de EU uit te breiden. Hiertoe moet een proefregeling worden opgezet die een versnelde 
procedure met een beperkte financiële inbreng en duur biedt voor communautaire deelname ten behoeve 
van het onderdeel onderzoek van goedgekeurde EUREKA-projecten. Aan de hand van het resultaat van 
deze regeling kan de omvang van de verdere steun ter versterking van de samenwerking tussen de 
Gemeenschap en EUREKA worden vastgesteld. 
3. Het panel meent dat de beperkte uitwisseling tussen INCO en internationale W&T-organisaties 
zonder een blijk van een duidelijke toegevoegde waarde vooralsnog geen rechtvaardiging vormt voor een 
afzonderlijke categorie binnen het INCO-programma. 
LMOE en NOS 
4. De stappen in LMOE en NOS ter hervorming van de W&T-sector moeten via nauwe 
samenwerking tussen INCO, PHARE/TACIS en de betreffende landen langs drie hoofdlijnen worden 
versneld en versterkt. 
herstructureringsmaatregelen bestemd om W&T te richten op een klein aantal speerpuntcentra met 
geavanceerde apparatuur en wetenschappers van hoog kaliber; 
hulp bij de reorganisatie van de W&T-administratie, nadruk leggen op moderne, doorzichtige 
methoden van wetenschapsbeheer, concurrentiesubsidies en peer review, en aanvulling op datgene 
wat reeds bilateraal wordt gerealiseerd; 
aanmoediging van de toepassing van W&T in samenleving en economie door gezamenlijke 
inspanningen bij het aanpakken van sociaal-economische problemen. Het accent moet daarbij 
vooral liggen op IPR-bescherming die innovatie stimuleert. 
5. Het Copernicus-programma dient in LMOE en NOS aan het eind van het vierde kaderprogramma 
allengs te worden gestaakt. Tijdens het restant van het Copernicus-programma moet men zien te 
bewerkstelligen dat de uitnodigingen veel sterker worden geconcentreerd op prioriteiten die niet onder 
andere programma's, van met name regionale aard, vallen en in overleg met instanties die O&O 
financieren worden opgesteld en dat in geschikte gevallen de rol van wetenschappelijk coördinator aan een 
wetenschapper uit de LMOE/NOS wordt overgedragen. Na afloop van het COPERNICUS-programma 
moeten er fondsen beschikbaar worden gemaakt ten behoeve van een rijkelijker ondersteuning van 
netwerken, het bijwonen van conferenties, modernisering van apparatuur op speciaal uitgekozen centra en 
andere maatregelen, dit om de contacten op het hoge peil te houden waarnaar wetenschappers uit oost en 
west streven. 
148 
14. 
6. De werkwijze en doelstellingen van INTAS moeten dringend worden bijgesteld, wil het in het 
vijfde kaderprogramma een aangepaste rol kunnen vervullen die aansluit op de noodzaak tot het helpen 
herstructureren van de W&T-sector in de NOS, in samenwerking met TACIS en de betreffende landen, 
het opvoeren van de hoogwaardige samenwerking met NOS-wetenschappers, het bestendigen van 
financieringsregelingen en bevorderen van NOS-deelname aan de eerste activiteit. Een gezamenlijke 
analyse met de Russische autoriteiten van belangrijke concentraties civiel onderzoek buiten Moskou en St. 
Petersburg zou het potentieel voor wederzijds voordelige samenwerking helpen vermeerderen. INCO dient 
tevens, tezamen met TACIS, hervormingsgezinde financieringsbureaus in de andere NOS op te sporen met 
de bedoeling samenwerkingsverbanden op te zetten naar analogie van de betrekkingen tussen INTAS en de 
Russische stichting van fundamenteel onderzoek. 
Ontwikkelingslanden 
7. De financiering van W&T-samenwerking met ontwikkelingslanden moet weer op het 
oorspronkelijke peil worden gebracht, gezien het grote belang dat de resultaten van INCO-DC voor de 
huidige behoeften hebben, het groeiende belang van W&T voor de oplossing van regionale problemen 
(met wereldwijde gevolgen) en de noodzaak om een aanzienlijk grotere hoeveelheid 'zeer goed' 
gewaardeerde voorstellen te financieren en de reeds behaalde resultaten te handhaven. 
8. De hoofddoelstellingen van INCO-DC en de voornaamste ontwikkelingsterreinen gezondheid, 
landbouw en milieu dienen te worden gehandhaafd. Om o verinschrijving te voorkomen moet men zich 
meer toespitsen op deze terreinen. Het vierde terrein, technologievraagstukken, dat niet alleen ten goede 
komt aan industriële ontwikkeling maar alle samenwerkingsprogramma's ook een meerwaarde geeft, moet 
meer prioriteit krijgen, zodat de voordelen die voortkomen uit het combineren van technologieën en trends 
in de informatiemaatschappij in het bijzonder, ruimer toegankelijk kunnen worden gemaakt in 
ontwikkelingslanden. 
9. Ook moet er hoge prioriteit worden toegekend aan INCO-samenwerking met communautaire 
programma's die de ontwikkeling van de infrastructuur steunen, zoals ALA, MED A en Lomé, teneinde de 
voorlichting hierover te vergroten, sterkere banden tussen investeringen in infrastructuur en 
steunverlenende OTO-projecten te creëren en passende maatregelen in ontwikkelde landen aan te 
moedigen. 
10. Op verzoek van ontwikkelingslanden moet de rol van de partijen bij ontwikkelingssamenwerking 
bij het stellen van prioriteiten, het opstellen en evalueren van voorstellen, en het wetenschappelijk beheer 
van projecten worden versterkt en moet worden bekeken welke mogelijkheden er zijn voor de toetreding 
tot cofinancieringsregelingen. 
Evaluatie 
11. Om de evaluatieprocedures doorzichtiger te maken en nieuwkomers bij communautaire 
onderzoekprogramma's wegwijs te maken in de aanvraagprocedure, moeten indieners van afgewezen 
projecten daarvan aanstonds op de hoogte te worden gebracht en een redelijke uitleg te krijgen over hun 
plaats op de ranglijst. 
12. Er dient bij een toekomstige uitnodiging tot het indienen van voorstellen een proef over het 
gebruik van informatie- en communicatietechnologie bij het indienen en beoordelen van voorstellen te 
worden uitgevoerd om vast te stellen of de kwaliteit van de eerste stadia van het evaluatieproces, met 
inbegrip van de nodige geheimhouding, kan worden gewaarborgd, dit met de bedoeling het pad te effenen 
voor kortere, meer gerichte bijeenkomsten in Brussel. 
Communautair en nationaal W&T-beleid 
13. Voortdurend toezicht op OTO-maatregelen op bilaterale grondslag tussen Lid Staten en landen die 
deelnemen aan programma's van PECO/COPERNICUS en INCO-DC is wenselijk om subsidiariteit te 
bewerkstelligen en onnodige doublures te voorkomen. 
149 
14. 
Programmacomité van INCO 
14. Het mandaat van het programmacomité van INCO dient waar nodig zorgvuldig te worden getoetst 
en herzien om de rol van het comité bij de ontwikkeling van een zichtbaar en effectief INCO-programma 
te versterken en het comité tijd te kunnen laten vrijmaken om zich te buigen over strategische en 
langdurige kwesties. De Commissie moet zich er, met de hulp van leden van het programmacomité van 
INCO, volop voor inzetten om INCO beter te profileren door ruime bekendheid te geven aan de 
doelstellingen en oogmerken ervan en aan de kansen die het wetenschappers biedt om zich bezig te houden 
met internationale samenwerking bij relevante vraagstukken. 
Administratie 
15. Het panel adviseert met klem dat de Commissie zich blijft buigen over de invoering van een 
algemeen beheersinformatiesysteem voor het INCO-programma dat op elk gewenst moment een globaal 
overzicht kan geven van de voornaamste trends en indicatoren en de stand van zaken bij projecten. Dit 
instrument voor beheer en toezicht vergemakkelijkt de samenhang tussen alle DG's die daadwerkelijk bij 
het programma zijn betrokken, en stelt het programmacomité van INCO en toekomstige comités van 
toezicht en evaluatiepanels in staat zich snel te richten op cruciale zaken. Aangezien enkele terreinen van 
de samenwerkingsprogramma's effectieve procedures voor toezicht en beoordeling van lopende projecten 
lijken te ontberen, dient er aanstonds een systeem van steekproefsgewijs tussentijds toezicht te worden 
ingevoerd en bekendgemaakt. 
16. Om de administratieve processen binnen de Commissie te stroomlijnen, een kwestie die zowel 
coördinatoren als deelnemers voortdurend zorgen baart, moet de goedkeuring van projecten met een 
welbepaalde bovengrens met voorrang worden behandeld. De aandacht kan uitgaan naar het aanpassen 
van de bestaande procedures voor machtiging en ondertekening bij de Commissie, conform de behoefte 
aan het handhaven van doorzichtigheid. De Gemeenschap kan het zich niet veroorloven zelf ondoelmatig 
te lijken functioneren, terwijl ze tezelfdertijd aandringt op hervormingen bij haar partners uit 
ontwikkelingslanden en de LMOE/NOS. 
Beoordeling en toezicht 
17. Het panel meent dat het INCO-programma en de voorlopers ervan gedurende de vijfjaar die ter 
evaluatie staan, nodig waren om in te spelen op de toenmalige omstandigheden en aanzienlijke successen 
hebben geboekt. In deze snel veranderende wereld zullen er binnen het tijdsbestek van vier jaar van een 
programma telkens aanpassingen moeten plaatsvinden. Wat betreft de LMOE en NOS, de economieën in 
opkomst en de ontwikkelingslanden staan er de komende paar jaar veel nieuwe uitdagingen op stapel. In 
deze situatie adviseert het panel dat het uitvoeren van zowel toezicht als evaluatie volgens de door het 
CREST geschetste contouren, onlosmakelijk deel blijft uitmaken van het INCO-programma. 
150 
14. 
II. REACTIE VAN DE COMMISSIE 
De Commissie is ingenomen met dit onafhankelijke verslag en stelt de moeite die de leden van het panel 
hebben gedaan om zich in zo'n korte tijd zo'n ingewikkeld programma eigen te maken, op prijs. Het 
verslag onderstreept het belang van een hoge mate van internationale W&T-activiteit voor het versterken 
van de W&T-grondslag van het communautair bedrijfsleven en het bevorderen van alle 
onderzoekmaatregelen die nodig zijn om communautair beleid ten uitvoer te leggen. 
Het panel beseft dat het INCO-programma van belang is om de communautaire internationale 
W&T-samenwerking samenhang en meer zichtbaarheid te geven en wijst op de bijzondere bijdrage die 
INCO kan leveren aan de oplossing van problemen met een regionale dimensie die normaliter niet door 
bilaterale programma's of andere specifieke programma's worden aangepakt. 
De Commissie onderkent de mogelijkheden van COST voor toekomstige uitbreiding, het grote belang 
ervan voor communautair beleid en de vruchtbare wisselwerking met het kaderprogramma. Elke 
vermeerdering van middelen zal echter nauwkeurig moeten worden afgezet tegen de behoeften van andere 
delen van het kaderprogramma. Er is een reflectiegroep op hoog niveau samengesteld die zich gaat buigen 
over de toekomstige rol van COST in het Europese W&T-landschap. Alle mogelijkheden worden 
aangegrepen om de organisatorische en administratieve procedures te vereenvoudigen en te stroomlijnen, 
conform de financiële reglementen van de Gemeenschap. De gedetailleerde maatregelen die moeten 
worden uitgewerkt zullen veel putten uit de resultaten van de COST-evaluatie die thans plaatsvindt, in 
verband met de COST-conferentie van hoge ambtenaren en ministers in mei 1997. 
Wat betreft de suggestie van een proefregeling die een versnelde financiering voor communautaire 
deelname aan EUREKA-projecten biedt, lijkt elke vorm van reservering van fondsen speciaal voor 
EUREKA-projecten onrealistisch. De Commissie is echter van plan om gevolg te geven aan de suggestie 
om te onderzoeken op welke wijze dringende EUREKA-projecten, en uiteraard ook andere relevante 
projecten, toch zouden kunnen worden behandeld, zoals in het verleden reeds is gebeurd (zoals COSINE, 
JESSI). 
De Commissie meent dat er een duidelijk referentiepunt voor internationale organisaties nodig is dat zich 
gaat bezighouden met de vele W&T-kwesties op dit vlak. 
Ten aanzien van de samenwerking met landen van Midden- en Oost-Europa is de Commissie het ermee 
eens dat volledige deelname aan programma's van de eerste activiteit het allerbeste is en ter dege moet 
worden aangemoedigd, vooral bij de landen die in de pre-toetredingsfase verkeren. Men dient echter niet 
uit het oog te verliezen dat de deelname aan deze programma's via het vierde kaderprogramma tot dusver 
zeer gering is geweest. Omgekeerd geldt dat de overinschrijving op het INCO-Copernicus-programma 
rond de 10 op 1 bedraagt. Dit is voor een deel te wijten aan de diverse financieringsregelingen van 
programma's van de eerste activiteit en Copernicus, maar is ook een teken dat een speciaal programma 
nog altijd hoogst noodzakelijk is, ondanks het sterke verlangen naar samenwerking tussen weienschappers 
uit oost en west. Het panel deed de aanbeveling om Copernicus aan hel eind van hel vierde 
kaderprogramma geleidelijk stop Ie zetten en de deelname aan de eerste activiteit Ie stimuleren 'wanneer 
hiervoor een realistische grondslag is'. De meeste LMOE missen echter nog zo'n realistische grondslag en 
een volledige deelname kan slechts langzamerhand worden bereikt. De 'begeleidende maatregelen' die 
onder punt 5 worden aanbevolen, vullen de leemten die Copernicus openlaat enigszins op, maar 
vermoedelijk niet genoeg. Ook dient men niet te vergeten dat, en dat beseft het panel zelf ook, INCO als 
een van zijn voornaamste taken heeft bij te dragen aan de oplossing van problemen van regionale aard, 
problemen die niet specifiek worden aangepakt door programma's van de eerste activiteit. Tijdens de 
voorbereidselen voor het vijfde kaderprogramma wil de Commissie bij de specifieke OTO-samenwerking 
met LMOE het vizier richten op de vraagstukken die voor deze landen van bijzonder belang zijn, en meer 
de nadruk leggen op begeleidende maatregelen, zoals het panel heeft voorgesteld. 
151 
14. 
De Commissie is niet de mening toegedaan dat de rol die INCO-Copernicus vroeger in de NOS vervulde 
in zijn geheel moet worden overgenomen door INTAS, met inbegrip van de financiering van alle 
deelnamen aan de eerste activiteit. De rol die INTAS bij W&T-samenwerking met de NOS speelde was 
belangrijk, maar we zijn van oordeel dat het uitbreiden hiervan geen enkele verbetering brengt in de 
situatie op het gebied van deelnamen aan de eerste activiteit. Tot op zekere hoogte zijn INTAS en 
Copernicus elk op een ander soort activiteit gericht. INTAS is hoofdzakelijk bedoeld voor fundamenteel 
onderzoek, Copernicus is meer toegespitst op toepassingsgericht en industrieel onderzoek. Voor het 
beheer van de financiering van de deelname aan programma's van de eerste activiteit zijn geen speciale 
bureaus nodig, aangezien deze reeds bij de diensten van de Commissie van de betreffende programma's 
zijn opgericht. Het is de bedoeling dat men bij het opstellen van het vijfde kaderprogramma de 
mogelijkheden van steunverlening aan speerpuntcentra in bepaalde LMOE/NOS nauwkeurig aftast, zoals 
het panel ook adviseert. De Commissie stemt in met het belang dat het panel hecht aan de nauwe 
samenwerking die tussen PHARE/TACIS en INCO nodig is en het is de bedoeling dat er in 1997 een 
gezamenlijke mededeling (DG 1A-DG XII) wordt uitgebracht inzake W&T-samenwerking met de landen 
die in de pre-toetredingsfase verkeren. 
De Commissie neemt nota van de ondersteuning van het panel voor haar beleid bij het sluiten van de 
W&T-samenwerkingsovereenkomsten met geïndustrialiseerde derde landen buiten Europa, waaronder 
economieën in opkomst en deelt de mening van het panel dat er wederzijdse deelname en passende 
regelingen inzake intellectuele eigendomsrechten dienen te worden ingesteld en dat er via de specifieke 
programma's op projectbasis samenwerking tot stand kan worden gebracht. De algemene behoefte aan een 
herziening van de structuur en de werkwijze van het programma voor W&T-beurzen in Japan wordt 
onderkend. De voorgestelde geleidelijke stopzetting van de volledig door de EU gefinancierde beurzen 
zou echter tot gevolg hebben dat de Japanse industriële laboratoria minder toegankelijk worden, aangezien 
de andere regelingen, waarbij van Japanse financiering sprake is, zich beperken tot openbare-
onderzoekinstellingen. De Commissie is ingenomen met de suggestie om de Koreaanse regeling en alle 
nieuwe geografisch georiënteerde beurzenregelingen in een meer algemeen beurzenprogramma onder te 
brengen, dat met landen in Gebied B kan worden doorgevoerd. 
Wat betreft de samenwerking met de ontwikkelingslanden (Gebied C) benadrukte het panel het belang van 
dit onderdeel van het programma en onderkende het dat de voornaamste ontwikkelingsterreinen -
gezondheid, landbouw en milieu - moeten worden gehandhaafd. De Commissie onderschrijft het standpunt 
dat toegepast onderzoek op technologisch vlak belangrijk is en dat er aanvullende middelen nodig zijn om 
dit vraagstuk afdoende aan te pakken. In eerste instantie wil men de financiering die beschikbaar is voor 
'aanvullende sectoren van wederzijds voordeel' in het INCO-DC-programma van het vierde 
kaderprogramma optrekken van 20 miljoen ecu naar 30 miljoen ecu. Ook wordt er specifiek 
samenwerkingsbeleid ontwikkeld voor de ontwikkelingslanden die, vanwege hun economische en 
technologische groei, zijn te beschouwen als economieën in opkomst. De Commissie stelt het hoge aantal 
als zeer goed aangemerkte voorstellen dat in het kader van INCO-DC is ingediend op prijs, en is zich 
ervan bewust dat het te hoge aantal inschrijvingen moet worden teruggebracht, waarmee ook de 
wetenschappelijke wereld vergeefse moeite wordt bespaard. 
Ten aanzien van de aanbevelingen die op alle programma's betrekking hebben, is de Commissie het ermee 
eens dat er niet aflatende inspanningen moeten worden verricht ter beperking van waargenomen 
'procedurele onvolkomenheden' die ertoe leiden dat er veel tijd verstrijkt tussen het indienen van 
voorstellen en de eerste overboeking van gelden naar indieners van goedgekeurde aanvragen, en om 
ervoor te zorgen dat indieners van afgewezen aanvragen snel in kennis worden gesteld van hun situatie. Er 
worden constant pogingen gedaan om de interne administratieve procedures bij de Commissie te 
verbeteren, zonder dat dit ten koste gaat van de openbare verantwoordingsplicht van de Commissie. 
Het elektronisch indienen van voorstellen is in het verleden reeds bij enkele programma's uitgeprobeerd. 
De mogelijkheden hiervoor zouden echter opnieuw kunnen worden nagegaan gezien de inmiddels 
verbeterde elektronische procedures. De faciliteiten die in de betreffende landen aanwezig zijn moeten 
worden onderzocht en bestudeerd. 
152 
14. 
De Commissie staat geheel achter de aanbeveling dat er een geïntegreerd beheerssysteem dient te worden 
geïntroduceerd. Dit advies geldt voor alle programma's, maar vooral voor INCO, bij het beheer waarvan 
verschillende DG's betrokken zijn. Het is de bedoeling deze situatie tijdens het resterende deel van het 
vierde kaderprogramma zo veel mogelijk te verbeteren, en met name een systeem te hebben doorgevoerd 
voordat het vijfde kaderprogramma een aanvang neemt. 
Met betrekking tot de rol en het mandaat van het programmacomité van INCO: hiervoor gelden de 
beschikking inzake comitéprocedures uit 1987 en artikel 130 I van het Verdrag van Maastricht. 
.53 
14. 
III. EVALUATIEPANEL 
De heer Luis Avelar 
Directeur, Portugese Telecom 
Prof. Niels Ole Bernsen 
'Center for Cognitive Science' 
Universiteit van Roskilde 
Denemarken 
Dr. Stein W. Bie 
Directeur van de 'Research, Extension and Training Division' van het 'Sustainable Development 
Department' 
Voedsel- en Landbouworganisatie (FAO) van de Verenigde Naties 
De heer Christian Dambrine 
'Association Nationale de la Recherche Technique', Frankrijk 
Lid van het Bureau van de Adviesraad voor Europese W&T 
Prof. Dervilla Donnelly 
'University College Dublin', Ierland 
Vice-voorzitter van de Europese Adviesraad voor W&T 
Dr. Désirée Edmar 
Directeur van het 'Naturhistoriska Riksmuseet' 
Stockholm 
De heer Terence Garrett 
Voorheen werkzaam bij het 'Department of Trade and Industry' en de 'Royal Society' 
Verenigd Koninkrijk 
Dr. Werner Menden 
Voorheen werkzaam bij het 'Bundesministerium für Forschung und Technologie', Duitsland 
Lid van het comité voor toezicht op het INCO-programma van 1995 
Dr. Alberto Silvani 
'Consiglio Nazionale delle Ricerce' 
Italië 
54 
15. 
VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 
VERSPREIDING EN EXPLOITATIE VAN RESULTATEN 
(INNOVATIE) 
155 
15. 
156 
15. 
I. SAMENVATTING 
1. De Europese besluitvormers zijn het er algemeen over eens dat frequente en systematische 
innovatie een belangrijke bron van nieuwe banen, hoge productiviteit en tenslotte groeiende 
welvaart is. Innovatie vergt echter een gunstig klimaat, met managementvaardigheden, kennis die 
in landen en bedrijfstakken circuleert, flexibele productmarkten, en marktgerichte OTO. Het 
vereist echter ook normen en voorschriften die de innovatie stimuleren, een fiscaal beleid dat 
bevorderlijk is voor innovatie, omstandigheden die de ontwikkeling van kapitaalmarkten voor de 
financiering van innovatie in de hand werken, en een Europees octrooibeleid dat de toegang tot 
intellectuele-eigendomsrechten vergemakkelijkt en deze rechten wereldwijd doelmatiger 
beschermt. Tot slot moeten onderzoekinstellingen en bedrijfsleven meer dan tot dusver het geval 
was samenwerken om te voorzien in de behoeften die de gebruikers en consumenten op de markt 
kenbaar maken. 
2. Innovatie, het specifiek programma dat volledig in overeenstemming is met de derde activiteit van 
het vierde kaderprogramma, houdt zich hiermee grotendeels bezig. Innovatie ging van start 
ingevolge Beschikking van de Raad 94/917/EG van 15 december 1994. Het programma heeft een 
begroting van 312 miljoen ecu, vormt de voortzetting van de activiteiten die op grond van 
SPRINT en VALUE II zijn begonnen en kent een activiteitenlijn van THERMIE. Het heeft 
voornamelijk ten doel het innovatieve vermogen van het Europese bedrijfsleven te vergroten. Ook 
moet het programma bijdragen aan de economische en sociale samenhang en wordt bijzondere 
nadruk gelegd op het MKB en de verspreiding en circulatie van technologie. Het gehele 
programma dient volgens het subsidiariteitsbeginsel te worden uitgevoerd: het moet nationale en 
regionale activiteiten op gelijksoortige terreinen aanvullen, maar mag hier niet voor in de plaats 
komen. 
3. Het Innovatie-programma is evolutief en experimenteel. Het is daarom vooral van belang dat het 
geregeld kan worden bijgesteld door passend toezicht en evaluatie op grond van toetsbare 
doelstellingen. De tijd en de middelen die voor dit verslag beschikbaar zijn, bepalen dat het meer 
een beoordeling moet worden op basis van relevante documentatie, enkele persoonlijke 
gesprekken, en onze algemene kennis van het terrein, dan een evaluatie met krachtige empirische 
ondersteuning. De Commissie dient maatregelen te treffen om ervoor te zorgen dat de evaluaties 
in de toekomst doelmatiger verlopen. 
4. In de Opdracht voor de voorliggende evaluatie stonden vijf vragen. Ons werd verzocht de 
relevantie, effectiviteit en rendabiliteit van de in de jaren 1991 t/m 1995 binnen de werkgebieden 
van het Innovatie-programma uitgevoerde activiteiten, te beoordelen. Daarnaast moesten we, met 
het oog op de sociaal-economische omstandigheden die voor de komende vijf jaar worden 
verwacht, aanbevelingen doen omtrent het toekomstige oogmerk van oriëntatie en beheer van het 
programma. Bij de evaluatie moest rekening worden gehouden met de eindevaluaties van VALUE 
IL dat deel uitmaakte van het derde kaderprogramma, en van SPRINT, dat niet onder het 
kaderprogramma viel. 
5. Onze algehele indruk is positief. Innovatie en de voorlopers ervan, SPRINT en VALUE II, 
hebben kwesties aangepakt die van belang zijn voor de sociaal-economische behoeften van de 
Gemeenschap. Door deze programma's is het inzicht in de processen en het beleid op 
innovatiegebied bij de Commissie en onder nationale en regionale betrokkenen toegenomen. 
SPRINT en VALUE II dienden absoluut te worden samengevoegd om de voorheen gescheiden 
activiteitenlijnen te rationaliseren. Er moeten nog enkele prioriteiten opnieuw worden getoetst en 
enkele tekortkomingen worden verholpen, maar die problemen zijn van minder belang. 
157 
15. 
6. Innovatie en de voorlopers ervan hebben met name: 
infrastructuur aangebracht voor het verspreiden van informatie over communautaire 
OTO-werkzaamheden; 
lering getrokken uit de innovatieprocessen in het MKB en de kennis hierover verspreid; 
horizontale maatregelen binnen de Commissie bevorderd om het OTO-beleid en ander 
communautair beleid meer innovatiegericht te maken. Regionale maatregelen vormen het 
meest geslaagde voorbeeld hiervan; 
de kiem gelegd voor een Europees innovatiebeleid. Een groot deel van de eer daarvoor 
komt toe aan het Groenboek Innovatie; 
onderkend dat maatregelen op communautair niveau nationale en regionale activiteiten 
moeten aanvullen, maar daarvoor niet in de plaats moeten worden gesteld. 
7. We menen dat innovatiebeleid een grotere rol moet worden toegekend bij de communautaire 
werkzaamheden. We benadrukken in ons verslag dat lokale relaties en zelfs persoonlijke 
contacten van belang zijn bij het verspreiden van innovatieve ideeën. We denken echter dat er 
ruimte is voor communautaire maatregelen, mits men overmatige centralisatie weet te voorkomen. 
Het actieplan dat is gebaseerd op het Groenboek Innovatie moet uitmonden in een Europees 
innovatiebeleid dat een herkenbare en krachtige rol speelt bij het overig communautair beleid en 
bij nationaal en regionaal innovatiebeleid. Dit beleid dient te worden gesteund door nieuwe 
organisatorische regelingen bij de Commissie. 
8. In het licht hiervan zou het goed zijn Innovatie een strategische en meer invloedrijke rol toe 
te kennen. Innovatie had als struikelblok een gebrek aan middelen en gezag, maar heeft niettemin 
vorderingen geboekt bij het verwezenlijken van Europees innovatiebeleid. Uitbreiding ervan is 
daarom op zijn plaats. 
9. Innovatie moet een breed opgezet en flexibel geheel binnen het kaderprogramma worden. 
OTO en innovatie hebben een ingewikkelde verstandhouding. Ze vullen elkaar aan, maar 
innovatie kent een ruimer gedachtengoed en heeft naast zijn wortels in OTO nog een andere 
oorsprong. Al met al zijn we van mening dat Innovatie met reden in het kaderprogramma kan 
worden gehandhaafd. Het kaderprogramma moet Innovatie echter niet te zeer van zijn meer 
algemene activiteiten afhouden. Hiervoor dient een geheel van horizontale interacties te worden 
ontwikkeld en het vergt wellicht een veel meer open structuur dan de OTO-programma's toelaten. 
Zoals reeds eerder gezegd, moet het programma zich lenen voor experimenten en moet het zich 
kunnen ontwikkelen. Dit houdt weer in, dat er welomschreven procedures voor het beginnen en 
beëindigen van werkzaamheden horen te zijn, d.w.z. 'start- en stopmechanismen'. Tevens 
betekent het, dat het programma moet weten in te spelen op snel veranderende behoeften. De 
flexibiliteit dient groter te worden. 
10. We zouden graag zien dat Innovatie, inclusief de medewerkers eraan, zowel binnen als 
buiten de Commissie fungeert als een 'pressiegroep'. Onder 'pressiegroep' verstaan we een 
kleine groep mensen die zorgt voor de aanzet tot en stimulering van activiteiten, het aanmoedigen 
van nieuwe denkwijzen, en daardoor het inspireren van een grotere groep. Volgens ons is juist 
deze taak weggelegd voor degenen die bij het programma zijn betrokken. Door ideeën, nieuwe 
ervaringen en de resultaten van experimenten te verspreiden, worden innovatieve benaderingen 
uitgelokt en gestimuleerd. De medewerkers van het programma krijgen hierdoor de beschikking 
over een soort denktank ten behoeve van het verwezenlijken van de doelstellingen van het 
Groenboek. Ze dienen zich wel voortdurend goed voor ogen te houden hoe innovatie in zijn werk 
gaat, moeten in ruime mate voor bespiegeling en experimenteren zorgen, en zich voornamelijk ten 
doel stellen innovatie zowel binnen als buiten de Commissie te bevorderen. 
11. We gaven het advies de coördinatie van het programma met andere communautaire 
beleidslijnen en DG's te versterken. De raakvlakken met en bijdragen aan het beleid van andere 
DG's vormen een wezenlijk bestanddeel van de taken van de 'pressiegroep'. Het programma moet 
158 
15. 
vooral worden gekoppeld aan de beoordeling en uitvoering van activiteiten volgens het 
communautair beleid buiten OTO, zoals het industrieel, regionaal en MKB-beleid. Dit alles 
ondersteunt niet alleen innovatie, maar ook de overdracht en verspreiding van technologie. Deze 
kwesties vereisen naast een warm pleitbezorger ook de juiste administratieve regelingen. 
12. Het is vooral belangrijk om de wisselwerking tussen de derde activiteit en de 
OTO-programma's van de eerste activiteit te verbeteren. Naar onze mening maakt het mandaat 
van het Innovatie-programma onvoldoende onderscheid tussen de exploitatie van resultaten van 
specifieke OTO-projecten en meer in het algemeen het bevorderen van innovatieve ideeën en 
praktijken. We denken dat binnen het door de EU gesteunde onderzoek de aandacht meer dient uit 
te gaan naar exploitatie; dit is echter hoofdzakelijk de verantwoordelijkheid van het betreffende 
OTO-programma. Innovatie hoort echter geen louter downstream-ó'iemt te zijn die de 
OTO-programma's op verzoek kunnen krijgen, maar moet zorgen voor oriëntaties voor 
verspreiding en exploitatie en dient tijdens de gehele looptijd ervan een interactieve rol als 
controleur en mentor te vervullen. In de regel moet het deze programma's beter afstemmen op 
innovatie. Innovatie heeft een aantal specifieke maatregelen getroffen die zorgen voor een 
gecoördineerde aanpak van de verspreiding en exploitatie. Als deze initiatieven eenmaal volledig 
zijn doorgevoerd, kunnen ze flinke vorderingen boeken ten aanzien van een doeltreffende 
coördinatie. Innovatie moeten het gezag en de institutionele instrumenten worden toegekend die 
nodig zijn voor de verwezenlijking hiervan. 
13. Het programma dient zijn prioriteiten duidelijker voor ogen te hebben en de structuur ervan 
moet eenvoudiger worden. Hierdoor ontstaat een duidelijker beeld van sommige 
vraagstukken, neemt de flexibiliteit toe en verbetert de interne coördinatie. We willen de 
volgende punten onder de aandacht brengen: 
13.1 Het 'European Innovatie Monitoring System' (EIMS) moet een zeer belangrijk onderdeel gaan 
worden van het Innovatie-programma doordat het, zoals ook nu reeds het geval is, de integratie 
van communautaire activiteiten met de werkzaamheden van andere Lid-Staten en organisaties 
vergemakkelijkt. Het kan een belangrijke rol gaan spelen binnen de activiteiten van de 
'pressiegroep' ten behoeve van het programma, waarvoor we hierboven een lans hebben 
gebroken. 
13.2 Het programma moet zijn regionale maatregelen uitbreiden en intensifiëren en dient vooral, met 
gebruikmaking van bestaande initiatieven als de regionale innovatiestrategieën of nieuwe, meer 
specifieke instrumenten, geschikte regio's te helpen zo doelmatig mogelijk gebruik te maken van 
structuurfondsen op gebieden waarop technologische innovatie plaatsvindt. Ook moet het het MKB 
in deze regio's aanzetten tot deelname aan innovatieprojecten in samenwerkingsverband. 
13.3 De Innovatie-relaiscentra (IRC's) zijn het beste in staat om maatregelen op lokaal en Europees 
vlak te integreren. De IRC's dienen deze taak binnen het programma eerst en vooral te versterken. 
De IRC's moeten eerder de innovatie in hun lokale omgevingen bevorderen, dan dat ze zich 
richten op het verspreiden van informatie over communautaire OTO. Indien toepasselijk dienen ze­
eën Europese oriëntatie te geven aan de vraag naar innovatie en het door plaatselijke bedrijven 
financieren van innovatie. Ook zouden ze andere delen van het programma, zoals de regionale 
maatregelen, waardevolle diensten kunnen aanbieden. Daartoe moeten ze op de hoogte zijn van 
alle aspecten van innovatief denken en dicht bij hun lokale economieën staan, waarbij ze uitgaan 
van andere lokaal gebaseerde activiteiten, zonder deze te dupliceren. Ook dienen ze nauw 
aansluiting te hebben bij de Commissie en bij andere IRC's, zodat ze als een doeltreffend netwerk 
kunnen functioneren. 
13.4 Het realiseren van netwerken vormt ons inziens een belangrijke taak voor het innovatiebeleid op 
Europees niveau. Hierdoor doen informatie en ideeën de ronde, waardoor een kruisbestuiving van 
regionale en sectoriële ervaringen optreedt en concurrentievoordelen worden gestimuleerd. 
Dergelijke netwerken kennen nu eens een elektronische vorm, dan weer een schriftelijke 
grondslag, en werken veelal via persoonlijk contact. Ze kunnen vaste, d.w.z. infrastructurele, 
beleidsonderdelen zijn, of proefmaatregelen die zijn bedoeld om op zichzelf staand te worden 
voortgezet. Binnen het Innovatie-programma moeten andere netwerkinitiatieven dan de IRC's bij 
159 
15. 
wijze van proef plaats vinden. Ze horen zodanig te zijn opgezet, dat ze op den duur financieel 
onafhankelijk worden van de Commissie. Deze initiatieven kunnen een Europese dimensie geven 
aan reeds bestaande netwerken of kunnen de aanzet geven tot samenwerking op enkele nieuwe 
terreinen waarop de Commissie bevoegdheden heeft. 
13.5 We hechten vooral belang aan het stimuleren van een financieel klimaat dat bevorderlijk is voor de 
verspreiding van nieuwe technologie. Tot dusver heeft het Innovatie-programma echter slechts 
beperkte bijdragen geleverd aan het gedachtengoed op dit vlak. De ambities moeten echter hoger 
reiken. Europa is te traag geweest bij het ontwikkelen van systemen ter financiering van 
innovatieve activiteiten. Dergelijke systemen moeten gecoördineerd worden ontwikkeld, zodat 
maatregelen op regionaal, nationaal en communautair niveau worden geïntegreerd. 
13.6 Het programma dient zijn voorname rol als informatieverstrekker, die het via CORDIS vervult, te 
behouden (en liefst nog te vergroten). De aandacht dient daarbij meer uit te gaan naar een 
diepgaand inzicht in de behoeften van de afnemers van de diensten, zodat de innovatie-boodschap 
een gewillig oor vindt. 
13.7 We bevelen met klem extra inspanningen en een samenhangender strategie op octrooigebied aan. 
Dit betekent hoofdzakelijk versterking van de huidige steunverlening aan de OTO-programma's. 
De ontwikkeling van voorschriften voor intellectuele-eigendomsrechten vormt echter ook een 
strategisch vraagstuk voor een Europees innovatiebeleid. De huidige situatie is verre van 
bevredigend. De maatregelen op dit terrein moeten in de toekomst worden opgevoerd. 
13.8 De projecten binnen het Innovatie-programma moeten ten doel hebben innovatieve benaderingen 
en wijzen waarop de technologie innovatieve gedragingen kan bevorderen te demonstreren en 
verspreiden. Ze moeten niet alleen het exploiteren van specifieke resultaten beogen. De projecten 
moeten eerst en vooral als model dienen voor het algemeen uitdragen van innovatieve denk- en 
werkwijzen. Ze dienen zich niet zozeer op specifieke technologieën te richten, als wel op de meer 
algemene doelstellingen van een Europees innovatiebeleid, zoals een gemakkelijker toegang tot 
productmarkten voor nieuwe technologiebedrijven, een beter vermogen tot absorptie van 
technologie in traditionele sectoren, een regelmatiger overdracht van technologie tussen sectoren 
en landen (niet alleen binnen, maar ook buiten de Gemeenschap), het stimuleren van een 'cultuur 
van innovatie' in geheel Europa. 
13.9 We zijn van mening dat de overdrachts- en valideringsprojecten moeten worden samengevoegd, 
dat het OPET-netwerk moet worden overgedragen aan THERMIE, en dat twee van de huidige 
activiteitenlijnen, te weten methoden van innovatiebeheer en voorlichting over onderzoek en 
ontwikkeling, geen afzonderlijke onderdelen van een toekomstig programma horen te zijn, ook al 
kunnen hun specifieke doelen van belang zijn. De voorlichtingsactiviteiten zouden deel kunnen 
gaan uitmaken van het EIMS en als herbestemming een samenhangende promotiestrategie van de 
communautaire initiatieven op het gebied van onderzoek, technologie en innovatie kunnen krijgen. 
De activiteiten ten aanzien van innovatiebeheer zouden onderling kunnen worden verdeeld: het 
EIMS kan nieuwe methoden toetsen, de IRC's kunnen de modernste praktijken bevorderen. 
14. De bovenstaande aanbevelingen kunnen in de zes volgende punten worden samengevat: 
Innovatiebeleid dient een belangrijker rol te gaan spelen in de werkzaamheden van de EU. 
Innovatie moet worden voortgezet en sterk worden uitgebreid, en dient een breed opgezet 
en flexibel geheel binnen het kaderprogramma te worden. Het moet zorgen voor een 
'pressiegroep' die zowel binnen als buiten de Commissie innovatie stimuleert, bevordert 
en bepleit. 
Er dient meer aandacht uit te gaan naar innovatie binnen de OTO-programma's. 
Innovatie moet de verspreidings- en exploitatie-activiteiten van de afzonderlijke 
OTO-programma's steunen. Het dient in de gelegenheid te worden gesteld om in te grijpen 
als deze activiteiten ontoereikend lijken te zijn. Over het algemeen dient het de gerichtheid 
van de OTO-programma's op innovatie te vergroten. Er zijn passende administratieve 
regelingen nodig die ervoor zorgen dat dit alles gebeurt. 
160 
15. 
De coördinatie met andere communautaire beleidsmaatregelen en DG's moet worden 
versterkt. Het programma moet met name worden gekoppeld aan de evaluatie en 
uitvoering van activiteiten volgens het Gemeenschapsbeleid op andere gebieden dan OTO, 
zoals het industrieel, regionaal en MKB-beleid. Doel van dit alles is, hulp te verlenen aan 
innovatie en aan de overdracht en verspreiding van technologie. 
Er zou een dusdanig zwaarder accent moeten liggen op het groeperen van de prioriteiten 
van de afzonderlijke activiteitenlijnen van het programma, dat er een scherper beeld 
ontstaat van de in de vorige punten aangestipte kwesties. Het programma zou in de 
toekomst acht belangrijke onderdelen kunnen tellen. 
16! 
15. 
II. REACTIE VAN DE COMMISSIE 
De Commissie staat volledig achter de nadruk die in de aanbevelingen wordt gelegd op het bevorderen van 
innovatie, zowel binnen als buiten het OTO-kaderprogramma. 
De Commissie keurde op 20 november 1996 zelfs, na de door het Groenboek Innovatie gestimuleerde 
brede maatschappelijke discussie, het eerste actieplan voor innovatie in Europa goed. Dit plan meent dat 
het vermogen tot innoveren onontbeerlijk is om de concurrentiepositie te handhaven en onmisbaar is om in 
de toekomst in Europa werkgelegenheid te scheppen. 
Het plan wijst drie actiegebieden aan: het kweken van een echte innovatiecultuur, het aanbrengen van een 
juridisch, regelgevend en financieel raamwerk dat innovatie in de hand werkt, en het beter uitdragen van 
onderzoek en innovatie. Elk van deze gebieden omvat maatregelen die behoren tot het terrein van het 
wetenschaps-, onderzoek- en technologiebeleid en maatregelen die als zodanig vallen onder ander beleid, 
zoals het regionaal, industrie- en ondernemingenbeleid. 
De Commissie gaat eveneens akkoord met de aanbeveling dat er binnen de OTO-programma's meer 
aandacht moet worden besteed aan innovatie en dat het Innovatie-programma de specifieke programma's 
bij deze pogingen met raad en daad kan bijstaan. Gezien de ervaringen van de Interprogrammagroep voor 
verspreiding en exploitatie wordt een specifiek mandaat voor het Innovatie-programma overwogen, dat 
voor de grondslag en instrumenten zorgt waarmee de taak als mentor en controleur ook inderdaad kan 
worden vervuld. 
Hetzelfde geldt ten aanzien van de aanbeveling over de coördinatie met ander communautair beleid, die 
ten doel heeft innovatie, overdracht en verspreiding van technologie te bevorderen. 
Ten derde juicht de Commissie de voorgestelde herstructurering van de werkzaamheden die onder het 
programma vallen en de voorgestelde vermindering van het aantal activiteitenlijnen toe. In dit verband wil 
ze er op wijzen, dat de meest recente uitnodiging tot het indienen van voorstellen voor projecten voor 
P technologieoverdracht en technologievalidering al een eind op streek is met het integreren van beide 
soorten projecten, zoals door een van de aanbevelingen aangegeven. 
Tot slot heeft de Commissie nota genomen van de aanbeveling dat het Innovatie-programma zijn 
prioriteiten duidelijker moet stellen: exploitatie van de resultaten van specifieke OTO-projecten versus het 
meer algemeen bevorderen van innovatieve denk- en werkwijzen. Overeenkomstig de oriëntaties die in het 
Actieplan voor Innovatie zijn aangenomen, dient dit laatste zich als een van de voornaamste prioriteiten 
voor toekomstige activiteiten te profileren. 
PB nr. C22I. 17.9.96. bl/. 20. 
162 
15. 
III. EVALUATIEPANEL 
Luis A. Oro Giral (Spanje), voorzitter 
Hoogleraar aan de vakgroep Anorganische Chemie 
Universiteit van Zaragoza 
Nicos M. Christodoulakis (Griekenland) 
Hoogleraar aan de vakgroep Internationale Economie en Europese Studies 
Atheense Universiteit voor Economie en Bedrijfskunde 
Heinrich Höfer (Duitsland) 
Hoofd van de vakgroep Technologie- en Innovatiebeleid 
Bond van het Duits Bedrijfsleven (BDI, 'Bundesverband der Deutschen Industrie') 
Sean McCarthy (Ierland) 
Directeur van 'Hyperion Energy Systems Ltd' 
Erkki Ormala (Finland) 
Secretaris van de Finse Raad voor wetenschaps- en technologiebeleid 
Ministerie van Handel en Industrie 
Philip V. Hills (Verenigd Koninkrijk) 
Lid van het universiteitsbestuur, PREST ('Policy Research in Engineering, Science and Technology') 
Universiteit van Manchester 
Giorgio Tuninetti (Italië), rapporteur 
Assistent van de eerste vice-voorzitter, 'Business Development Corporate Staff', 
Finmeccanica SpA 
163 
15. 
164 
16. 
VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 
STIMULERING VAN DE OPLEIDING EN MOBILITEIT 
VAN ONDERZOEKERS 
165 
16. 
!66 
16. 
I. SAMENVATTING 
Dit is de samenvatting van de vijfjaarlijkse evaluatie van het programma Menselijk potentieel en mobiliteit 
en de opvolger daarvan, het programma Opleiding en mobiliteit van onderzoekers' . De evaluatie is 
uitgevoerd met het oog op de voorbereiding van het programma Opleiding en mobiliteit van onderzoekers 
van het vijfde kaderprogramma. De eindevaluatie van het programma Menselijk potentieel en mobiliteit is 
hierin opgenomen. 
De aanbevelingen beschreven in dit verslag zijn van essentieel belang voor de verdere ontwikkeling van 
het programma Opleiding en mobiliteit van onderzoekers en kunnen rekenen op de volledige en unanieme 
steun van het evaluatiepanel. Het is de uitdrukkelijke wens van het panel dat zijn aanbevelingen geheel 
opgevolgd worden. 
Aan de vooravond van de 21ste eeuw ziet Europa zich voor een aantal uitdagingen gesteld. Het 
concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven moet verbeterd worden en obstakels voor de 
overdracht en ontwikkeling van informatie en kennis moeten uit de weg geruimd worden. Ecologische en 
milieuproblemen moeten opgelost worden. De voornaamste sociale kwesties op het gebied van migratie en 
racisme, gezondheid en levensstijl, sociale uitsluiting en maatschappelijk bestuur moeten aangepakt 
worden. Het evaluatiepanel is tot de slotsom gekomen dat Europa beter tegen deze uitdagingen 
opgewassen zal zijn als Europese wetenschappelijk en technologisch onderzoekers bereid zijn samen te 
werken met collega's uit andere disciplines, culturen, regio's en landen. Een programma voor opleiding en 
mobiliteit kan een aanmerkelijke bijdrage leveren tot een dergelijke samenwerking. 
• Het programma Opleiding en mobiliteit van onderzoekers vormt een essentieel middel om 
bovengenoemde uitdagingen aan te gaan en dient dan ook te worden voortgezet tijdens het 
vijfde kaderprogramma. 
Ieder programma moet echter ook voorbij de zuiver Europese belangen kunnen gekeken worden, zodat het 
onderzoek ook de mondiale dimensie van industrieel concurrentievermogen en ecologisch duurzame 
ontwikkelingen omvat en met name een optimale bijdrage levert tot de ontwikkeling en stabilisering van 
Midden- en Oost-Europa. Om deze uitdagingen te kunnen aangaan dient dit volgens het evaluatiepanel 
uiterst geslaagde en goed beheerde programma op enkele punten te worden aangepast. 
• Alle onderzoekdisciplines die bij deze uitdagingen een rol spelen, dienen bij het programma 
te worden betrokken zodat de Europese en mondiale dimensie van al deze disciplines zich 
volledig kan ontwikkelen. 
Er dient ook nauw te samengewerkt worden met de Europese onderzoekgemeenschap, die veel waardering 
heeft voor het programma omdat het zoveel belang echt aan wetenschappelijke kwaliteit en een 'bottom-
up'-benadering. Dit laatste schept de mogelijkheid om steun te verlenen aan dynamische nieuwe gebieden 
die buiten de specifieke programma's van de EU vallen en om te voorkomen dat zeer gerichte 
programma's hun doel voorbij schieten. Het is in zekere zin een vangnet. 
Nadeel van deze benadering is echter dat ze leidt tot een bovenmatige overinschrijving op bepaalde 
onderdelen van het programma en tot verwarring over de doelstellingen van het programma: is het een 
vangnet voor het onderzoek dat in de specifieke programma's niet aan bod komt of is het een programma 
voor opleiding en mobiliteit? 
Het evaluatiepanel doet daarom de volgende aanbeveling: 
• Alle programma's van het vijfde kaderprogramma dienen een onderdeel te behelzen voor 
'bottom-up'-onderzoek - hun eigen vangnet. Het programma Opleiding en mobiliteit van 
Deze samenvatting wordt als afzonderlijke tekst in alle talen van de Unie gepubliceerd (document I ) en als onderdeel 
van het volledige verslag alleen in het l-lngcls (document 2). 
167 
16. 
onderzoekers dient als 'bottom-up'-programma te voortgezet worden, maar zich 
voornamelijk te richten op opleidings- en mobiliteitskwesties. 
Met betrekking tot de individuele programma-activiteiten wil het evaluatiepanel het volgende opmerken: 
• De activiteit Beurzen dient te worden uitgesplitst in drie basisactiviteiten. Het evaluatiepanel 
bevelt aan: 
1. de Marie-Curiebeurzen uitdrukkelijk te reserveren voor de beste Europese onderzoekers 
met aantoonbare onderzoekervaring; 
2. toelagen voor gastbedrijven toe te kennen voor de opleiding van onderzoekers in het 
bedrijfsleven; en 
3. structurele cohesiebeurzen toe te kennen voor de ontwikkeling van hoogwaardige 
onderzoekteams in minder welvarende regio's. 
Wat de activiteit Onderzoeknetwerken betreft, dient het aantal successen en het rendement van 
deze netwerken te vergroot worden door: 
1. de flexibiliteit van de gefinancierde netwerkstructuren te verbeteren, eventueel door af te 
stappen van de gemiddelde financiering per partner; 
2. tot 50% van de projectkosten te financieren; 
3. de kwaliteit van netwerkpartners te verbeteren door openlijke, internationale publicatie van 
posten; en 
4. interdisciplinaire voorstellen aan te moedigen en een rechtvaardige evaluatie daarvan te 
waarborgen. 
Wat de activiteit Grootschalige faciliteiten betreft: 
1. dienen de onderdelen betreffende clusterontwikkeling en coördinatie, die een grote 
Europese meerwaarde opleveren, te versterkt worden; 
2. dienen de werkzaamheden in het vervolg te verricht worden onder de titel 'grootschalige 
intellectuele speerpuntcentra' ; 
3. dient te voorgekomen worden dat dit onderdeel het platform wordt voor de planning van 
nieuwe grootschalige faciliteiten; dit kan namelijk ten koste gaan van de 
hoofddoelstellingen van deze activiteit; en 
4. dient haar plaats binnen het kaderprogramma te herzien worden. 
Met betrekking tot de activiteit Begeleidende maatregelen is er dringend behoefte aan een 
'strategie- en controle-eenheid' ter ondersteuning van de activiteiten van het programma Opleiding 
en mobiliteit van onderzoekers. Deze eenheid zou tal van taken kunnen vervullen die van 
essentieel belang zijn voor de ontwikkeling van het gehele programma, waaronder de ontwikkeling 
van: 
algemene strategische en analytische capaciteiten ter ondersteuning van het programma; 
een werkmodel van de Europese industriële en academische onderzoekgemeenschap ten 
behoeve van de planning en evaluatie van het programma; 
controlecapaciteiten met het oog op de coördinatie en effectenanalyse van het programma 
Opleiding en mobiliteit van onderzoekers; 
/i^bczcA'-mechanismen om tekortkomingen en mogelijkheden voor verbetering te 
signaleren; en 
een ondersteunend platform voor samenwerking met de Lid-Staten op het gebied van 
trends in onderzoekopleiding, mobiliteit en daarmee samenhangende kwesties. 
168 
16. 
II. REACTIE VAN DE COMMISSIE 
1. De Commissie is verheugd over de voornaamste conclusie van het evaluatiepanel, dat het 
stimuleren van de opleiding en mobiliteit van onderzoekers een essentieel onderdeel vormt van het vierde 
kaderprogramma en tijdens het vijfde kaderprogramma dient te voortgezet worden. De Commissie deelt 
het standpunt van het evaluatiepanel dat het huidige programma voor opleiding en mobiliteit van 
onderzoekers een uiterst geslaagd en goed beheerd programma is. 
2. Het evaluatiepanel heeft een aantal specifieke aanbevelingen gedaan teneinde de effecten en 
doeltreffendheid van de activiteiten op het gebied van opleiding en mobiliteit nog verder te verbeteren, 
vooral met het oog op de ontwikkeling van het vijfde kaderprogramma. Deze aanbevelingen zullen 
zorgvuldig bestudeerd worden om na te gaan hoe ze het beste ten uitvoer kunnen worden gelegd, met 
name: 
• hoe voor de Marie-Curiebeurzen de beste jonge Europese onderzoekers met aantoonbare 
onderzoekervaring kunnen geselecteerd worden; 
• hoe toelagen voor gastbedrijven kunnen geïntroduceerd worden om steun te verlenen voor 
de opleiding van onderzoekers in het bedrijfsleven, evenals toelagen voor gastregio's om 
de ontwikkeling van onderzoek en onderzoekopleidingen in de minder welvarende regio's 
van de Gemeenschap te bevorderen; 
• welke mechanismen kunnen ontwikkeld worden om het succes en het rendement van 
onderzoekopleidingsnetwerken te verbeteren; 
• hoe infrastructuurnetwerken kunnen geïntroduceerd worden om zelfcoördinatie in de 
Europese onderzoekinfrastructuur te bevorderen; en 
• hoe een strategie- en controlegroep ter strategische en analytische ondersteuning van de 
activiteiten dient te georganiseerd worden. 
3. De Commissie deelt het standpunt van het evaluatiepanel dat de 'bottom-up'-benadering bij deze 
activiteiten moet gehandhaafd worden, dat ze open moeten blijven staan voor alle wetenschappelijke 
onderzoekdisciplines en dat projecten ook in de toekomst op grond van hun wetenschappelijke kwaliteit 
moeten geselecteerd worden. 
169 
16. 
m. EVALUATIEPANEL 
Prof. Daniel Thomas (voorzitter) 
Hoogleraar aan de Technologische Universiteit van Compiègne (Frankrijk). Sedert 1970 heeft hij tal van 
functies vervuld op nationaal en Europees niveau. Hij is hoofd van het laboratorium voor 
enzymtechnologie van het CNRS. Hij heeft meer dan 300 wetenschappelijke artikelen gepubliceerd in 
internationale tijdschriften en is een aantal jaren directeur geweest van het Franse programma voor 
biotechnologie. Op Europees niveau is hij in 1978 gestart met de biotechnologische activiteiten en was hij 
voorzitter van vele EG-comités. 
Prof. Joannes (Jan) Beenakker 
Emeritus-hoogleraar natuurwetenschappen van de Rijksuniversiteit Leiden. Vóór zijn pensionering was hij 
hoofd van de vakgroep moleculaire fysica van de faculteit natuurwetenschappen van de Rijksuniversiteit 
Leiden. De afgelopen tien jaar heeft hij voornamelijk onderzoek gedaan naar niet-evenwichtig gedrag van 
gassen van roterende moleculen. Hij was gasthoogleraar moleculaire fysica aan de Katholieke Universiteit 
van Leuven. Van 1985 tot 1991 was hij rector magnificus van de Leidse universiteit. Na zijn pensionering 
fungeerde hij van 1991 tot 1994 als voorzitter van de FOM (de natuurwetenschappelijke sectie van de 
Nederlandse organisatie voor wetenschappelijk onderzoek NWO). Hij is lid van de Koninklijke 
Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) en de Academia Europa. 
De heer Tom Casey (rapporteur) 
Directeur menselijk potentieel van de 'CIRCA Group Europe Ltd.' en als lector inzake het technologie- en 
innovatiebeleid verbonden aan het 'University College Dublin'. Hij volgde zijn opleiding aan het imperial 
College', de Universiteit van Manchester en de Universiteit van Paris-Dauphine. Hij heeft gewerkt voor 
de OESO en de nationale raad voor wetenschap en technologie van het 'National Enterprise Agency' in 
Dublin. 
Prof. Peter Hackl 
Hoogleraar statistiek aan de economische en bedrijfskundige universiteit te Wenen. Zijn wetenschappelijke 
belangstelling gaat uit naar de ontwikkeling en toepassing van statistische methoden voor 
tijdreeksonderzoek en de analyse van economische gegevens, bijvoorbeeld diagnostische instrumenten 
voor economische en econometrische modellen en methoden voor procesbeheersing en 
kwaliteitsverbetering. Hij is auteur van diverse boeken en circa 70 artikelen in internationale 
wetenschappelijke tijdschriften. Sedert 1995 is prof. Hackl president van de Oostenrijkse vereniging voor 
statistiek. 
Dr. Geoff Robinson 
Directeur technologie van IBM in het Verenigd Koninkrijk. Hij is het merendeel van zijn loopbaan 
werkzaam geweest op de afdeling onderzoek en ontwikkeling van IBM. Van 1992 tot 1994 was hij 
wetenschappelijk hoofdadviseur inzake wetenschap en technologie van het Britse ministerie van Handel en 
Industrie. Hij is een fellow van de 'Royal Academy of Engineering' en was in 1995-1996 voorzitter van de 
'British Computer Society'. 
Prof. Alexandre Quintanilha 
Is doctor in de theoretische fysica en hoogleraar biofysica en decaan van het instituut voor medische 
biologie van de Universiteit van Porto. Van 1972 tot 1990 was prof. Quintanilha werkzaam als 
buitengewoon hoogleraar fysiologie aan de Universiteit van Californie in Berkeley en als directeur 
milieustudies verbonden aan het Lawrence Berkley-laboratorium. Wat het wetenschappelijk onderzoek 
betreft, heeft hij zich gespecialiseerd in moleculaire markers en menselijke aanpassingsmechanismen bij 
stress. 
170 
17. 
VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 
VEILIGHEID VAN KERNSPLIJTING 
71 
17. 
.72 
17. 
I. SAMENVATTING 
Het voornaamste effect van het programma is dat het een gemeenschappelijke wetenschappelijke basis 
heeft gelegd en blijft leggen voor: 
• de veilige exploitatie van kernreactoren; 
• de effectieve ontmanteling van kernreactoren; 
• de ontwikkeling van onomstreden, veilige methoden voor het beheer van radioactief afval; en 
• de bescherming van de Europese bevolking en het milieu tegen eventuele schadelijke gevolgen van 
straling, met name van het vroegere, huidige of toekomstige gebruik van kernenergie of van 
straling in de geneeskunde. 
Bij de evaluatie van het derde kaderprogramma hebben we ons vooral gericht op de gebieden 
reactorveiligheid en afvalbeheer, aangezien de activiteiten op het terrein van stralingsbescherming en 
ontmanteling in de afgelopen vijfjaar reeds aan een onafhankelijke evaluatie zijn onderworpen. 
Wat de reactorveiligheid betreft, is er meer inzicht verkregen in de verschijnselen die zich kunnen 
voordoen bij een ernstig ongeval. De kennis over kerndegradatie is uitgebreid, hoewel onzekerheid blijft 
bestaan over de zogenoemde 'late fase'. Ook is vooruitgang geboekt met berekeningen over de distributie 
en verbranding van waterstof en heeft men fundamentele kennis opgedaan over de interactie tussen 
gesmolten brandstof en koelvloeistof. Tevens zijn diverse interessante instrumenten voor kernretentie 
ontwikkeld. Het gedrag van splijtingsproducten is bestudeerd. Bovendien is onderzocht welke beheersteun 
kan worden verleend bij het herstel na een ernstig ongeval. 
Met betrekking tot het beheer van radioactief afval is op kosteneffectieve wijze gebruik gemaakt van 
kostbare ondergrondse laboratoria, zowel om vertrouwen op te bouwen in veiligheidsbeoordelingen met 
het oog op de selectie van geschikte plaatsen overeenkomstig nationale criteria als om inzicht te krijgen in 
de mechanismen die verantwoordelijk zijn voor de migratie van radionucliden, die vaak ook bij andere 
toxische stoffen een rol spelen. Er zijn nuttige innovaties doorgevoerd om met het oog op de opslag het 
volume van diverse afvalstoffen en van alfa-stralen afgevende materialen met een lange halfwaardetijd te 
verkleinen, alsook om afvalvormen en -containers te ontwikkelen die op lange termijn stabiel blijven. 
Dankzij een 'Europees netwerk voor kwaliteitscontrole van afvalpakketten' kon de kwaliteitsborging van 
radioactieve afvalproducten worden geharmoniseerd, wat het werk van nationale regelgevende instellingen 
en instanties die verantwoordelijk zijn voor de afgifte van vergunningen heeft vergemakkelijkt. 
Het onderzoek op het gebied van ontmanteling is afgenomen naarmate de technologie zich verder 
ontwikkelde. De publicatie van het handboek voor de ontmanteling van kerninstallaties is een uitstekende 
methode gebleken om de resultaten te verspreiden en de praktische toepassing ervan aan te moedigen. 
Het voornaamste succes op het terrein van stralingsbescherming was dat de wetenschappelijke basis is 
gelegd voor de herziening van de EG-richtlijn inzake basisveiligheidsnormen, die in mei 1996 is 
vastgesteld. Dankzij het programma is een fundamenteel inzicht verworven in het DNA-herstel na 
stralingsschade, de eerste stadia van stralingscarcinogenese en de epidemiologische aspecten daarvan. 
Tevens heeft het programma ertoe bijgedragen dat de voordelen van conventionele en nieuwe 
radiologische technieken voor de patiënt zijn beoordeeld en de richtlijn inzake blootstelling aan 
geneeskundige straling is herzien. Bovendien heeft het programma geleid tot specifieke successen op het 
gebied van retrospectieve metingen van stralingsdoses. De sociaal-economische waarde van het 
programma is gelegen in een toename van de levensverwachting en het verbeterde leefkimaat dankzij 
betere medische zorg en een daling van de geneeskundige kosten door preventie van schadelijke 
stralingseffecten. 
De analyse van de ecologische gevolgen van het ongeval in Tsjernobyl heeft duidelijk gemaakt welke 
correctieve maatregelen zinvol zijn en welke minder. Een nieuwe aanpak bij het radio-ecologisch 
onderzoek heeft geresulteerd in modellen die kunnen bijdragen tot de ontwikkeling van een brede 
173 
17. 
milieustrategie die bij eventuele toekomstige ongevallen kan worden gevolgd. 
Tot slot is veel vooruitgang geboekt met de ontwikkeling en verspreiding in de EU van 
computerprogramma's voor risicobeoordeling en ondersteuning van de besluitvorming bij een (dreigend) 
kernongeval. 
De introductie van het vierde kaderprogramma, dat in vergelijking met het derde kaderprogramma een 
kleiner aantal, maar meer gerichte onderzoekgebieden telde met meer partners per project, meer 
multinationale samenwerking en een grotere deelname van het bedrijfsleven, met name het MKB, heeft 
geleid tot een beter beheer van dit toch al effectieve en productieve Europese onderzoekprogramma. Op 
diverse gebieden van dit programma spelen Europese wetenschappelijke organisaties een leidende rol in de 
wereld en deze programma-onderdelen kunnen dan ook zeker een economische meerwaarde opleveren 
voor het Europese bedrijfsleven. 
Een belangrijk resultaat van dit onderzoek- en opleidingsprogramma op communautair vlak is dat de 
wetenschappelijke en technische capaciteiten van de EU op peil blijven, zelfs in Lid-Staten die niet als 
nevenproduct van de exploitatie van kernreactoren hun kennis op dit terrein kunnen uitbreiden. De 
veiligheid van de bevolking kan echter alleen worden gewaarborgd indien alle landen over voldoende 
kennis beschikken. Hiervoor is het wellicht nodig dat er een nieuwe generatie wetenschappers opstaat met 
de juiste kwalificaties om degenen die terugtreden op te volgen. Het stimuleren van actieve deelname aan 
toekomstige gerichte EU-onderzoekprogramma's is een uitstekende manier om zo'n nieuwe generatie 
specialisten tot stand te helpen brengen. 
De gemeenschappelijke wetenschappelijke basis van de EU, waartoe dit onderzoekprogramma een 
aanmerkelijke bijdrage heeft geleverd, geeft de afzonderlijke Lid-Staten de ruimte om hun eigen 
beleidsbeslissingen te nemen, maar waarborgt dat ze hierbij een logische lijn volgen. 
De voornaamste methode om de resultaten van dit programma kenbaar te maken is via publicaties in 
wetenschappelijke tijdschriften die werken met referees, maar ook publicaties van de Commissie hebben 
een nuttige bijdrage geleverd tot de verspreiding van informatie over het programma. Met de talrijke 
symposia, workshops en conferenties die in het kader van het programma zijn georganiseerd, is een breed 
wetenschappelijk publiek bereikt in en ook buiten Europa. Andere directoraten van de Commissie hebben 
echter minder gebruik gemaakt van de resultaten dan werd gehoopt, bijvoorbeeld bij het vaststellen van 
normen, het opbouwen van het vertrouwen van het publiek en het ondersteunen van landen in Midden- en 
Oost-Europa. 
In het vierde kaderprogramma heeft de Commissie veel uitvoeriger dan voorheen aangegeven welke 
typen onderzoek voor steun in aanmerking komen, maar bij de voorbereiding van het programma heeft 
breed overleg plaatsgevonden met individuele wetenschappers. Het is echter van belang dat er een 
evenwicht bewaard blijft zodat groepen innovatieve wetenschappers in de Lid-Staten ook EU-steun kunnen 
krijgen voor werkzaamheden op nieuwe of onorthodoxe gebieden die wellicht slechts een geringe kans op 
succes bieden, maar naar verhouding een bijzonder grote potentiële waarde hebben. 
Het vierde kaderprogramma vormt een uitstekende basis voor de ontwikkeling van het vijfde 
kaderprogramma. Het zou echter nuttig zijn de doelstellingen en tijdschema's te herzien in het licht van 
de behoeften van de eindgebruikers. Voor elk van de programma's moet worden nagegaan wie precies de 
eindgebruikers zijn, en tussen de gebruikers en de onderzoekteams dienen contacten te worden 
ontwikkeld. Een deel van de programmaresultaten kan dermate specifiek worden afgestemd op het MKU, 
dat ze door kleine en middelgrote ondernemingen kunnen worden toegepast, bijvoorbeeld op hel gebied 
van stralingsbeheersing, reactorveiligheid, afvalbeheer en rampenbestrijdingsplannen. 
Wanneer meer onderzoek wordt verricht naar de risico's van kernsplijting, zal tegen het einde van het 
vijfde kaderprogramma uitgebreide kennis over ernstige ongevallen beschikbaar zijn en op Europees 
niveau een fundamenteel wetenschappelijk inzicht zijn verkregen in alle denkbare reactorongevallen en de 
mogelijke correctieve maatregelen. Deze kennis kan worden gebruikt om gepaste 
174 
17. 
rampenbestrijdingsprocedures te ontwikkelen en het ontwerp van reactoren waar nodig aan te passen. 
Ook de kennis over afvalopslagplaatsen dient te worden uitgebreid tot het moment van opslag. De 
voornaamste taak is nu aan te tonen dat alle noodzakelijke studies en experimentele onderzoeken worden 
verricht om de vereiste veiligheid van het gehele afvalbeheersysteem - met name de geologische opslag -
te waarborgen. In dit verband vergen de taken op lange termijn verdere inspanningen, niet in het minst 
vanwege de grote verscheidenheid van mogelijke geologische formaties in de Lid-Staten van de EU. 
Ons inziens hoeft er geen verder onderzoek plaats te vinden naar de ontmanteling van reactoren, 
aangezien nog tijdens het vierde kaderprogramma in diverse kerncentrales en andere kerninstallaties een 
uitgebreide reeks succesvolle technieken zal worden gedemonstreerd. 
Wel moet het onderzoek worden voortgezet naar mogelijkheden om mensen te beschermen tegen de 
straling die vrijkomt bij het gebruik van kernenergie. Dit is van belang om het leefklimaat van de 
Europese bevolking te kunnen verbeteren en een deel van haar angsten weg te kunnen nemen. Het is een 
gebied waarop Europa wetenschappelijke kwaliteit te bieden heeft en een uitzonderlijk brede 
samenwerking kent, en waarop de activiteiten van de Commissie een leidraad kunnen bieden voor 
nationale onderzoeken om de resultaten daarvan te optimaliseren. Ook al zijn bepaalde activiteiten op het 
terrein van stralingsbescherming niet direct relevant voor de nucleaire veiligheid, ze zijn wel van groot 
belang voor de bescherming van patiënten in de geneeskunde en dienen dan ook te worden voortgezet. 
Ons inziens kan het gebied 'lering trekken uit gebeurtenissen uit het verleden' in bovengenoemde 
onderzoekterreinen worden ingebed. 
In de gedetailleerde aanbevelingen aan het einde van het hoofdverslag worden tot slot nog suggesties 
gedaan voor verdere verbetering van de administratieve procedures van de Commissie, zodat 
contractanten meer tijd kunnen besteden aan hun feitelijke onderzoek. 
175 
17. 
II. REACTIE VAN DE COMMISSIE 
De Commissie is de onafhankelijke deskundigen erkentelijk voor hun evaluatie. Zij zagen zich voor de 
taak gesteld de onderzoek- en opleidingsactiviteiten van Euratom op het gebied van de veiligheid en 
ontmanteling van kernreactoren en het beheer en de opslag van radioactief afval, alsmede het onderzoek 
naar stralingsbescherming voor het eerst te beoordelen. 
Aangezien het onderzoek naar stralingsbescherming ook bepaalde activiteiten behelst die niet voor alle 
onderzoekgebieden van het programma Veiligheid van kernsplijting relevant zijn (zoals het onderzoek 
naar de straling van natuurlijke bronnen en de medische toepassing van radionuclide!! en ioniserende 
stralen), stond het evaluatiepanel voor de moeilijke opgave de uiteenlopende onderzoekprestaties van het 
verleden in de juiste context te plaatsen en tevens toekomstige onderzoekdoelstellingen aan te wijzen. 
Het is in overeenstemming met de strategie van de Commissie voor de planning van toekomstig onderzoek 
om bij het programma Veiligheid van kernsplijting een coherentere aanpak te gaan volgen, met de 
bescherming van de bevolking en het milieu als kerndoel. Een ander belangrijk doel is het behoud van 
deskundigheid en de voortzetting van industriële activiteiten op nucleair gebied te bevorderen teneinde het 
Europese concurrentievermogen op dit terrein in stand te houden. Niet minder belangrijk is dat bij het 
vaststellen van nieuwe onderzoekdoelstellingen meer aandacht wordt geschonken aan de eindgebruiker van 
de onderzoekresultaten, alsook aan het formuleren van 'afsluitingscriteria' teneinde een duidelijker 
tijdslimiet te stellen aan onderzoekprojecten. 
De Commissie onderschrijft de specifieke conclusie dat het onderzoek naar ernstige kernongevallen dient 
te worden voortgezet en dat innovatieve Europese reactorontwerpen in de toekomst dienen te worden 
ondersteund. Bovendien neemt ze nota van de opmerking dat een veilig afvalbeheer en met name 
geologische opslag speciaal van belang zijn voor dit programma. 
De Commissie deelt de mening van het evaluatiepanel dat het EU-onderzoek naar stralingsbescherming 
dient te worden voortgezet teneinde een voor het publiek, de arbeiders en het milieu veilige toepassing van 
ioniserende stralen op uiteenlopende gebieden te waarborgen. Dit onderzoek zal een objectief kader tot 
stand helpen brengen om te voorkomen dat het publiek een verkeerde voorstelling krijgt van 
stralingsrisico's en dat de Lid-Staten daardoor de onbetwistbare voordelen mislopen van een grootschaliger 
toepassing van straling in de geneeskunde en het bedrijfsleven, en niet alleen van kernenergie. 
De Commissie beklemtoont dat het onderzoekprogramma voor veiligheid van kernsplijting onder meer ten 
doel heeft bij te dragen tot een heldere en logische lijn in de beleidsbeslissingen van de Lid-Staten van de 
EU. Het Europese programma zal de kwaliteit en het aanvullende karakter van de werkzaamheden van de 
Lid-Staten helpen waarborgen. 
De Commissie onderschrijft het standpunt van het evaluatiepanel dat er meer aandacht moet worden 
besteed aan samenwerking en beheer teneinde de doelmatigheid van de communautaire inspanningen te 
verbeteren. Dit houdt onder meer in dat wetenschappelijke kwaliteit en beheervaardigheden als maatstaf 
zullen dienen bij de toekomstige selectie van onderzoekprioriteiten. Ook wordt ernaar gestreefd voor het 
communautaire onderzoekprogramma jonge wetenschappers aan te trekken, met name op 
onderzoekgebieden waar Europa op mondiaal niveau terrein dreigt te verliezen. 
176 
17. 
III. EVALUATIEPANEE 
De heer B.G. Bennett 
UNSCEAR Wenen 
Secretaris/Comité inzake de effecten van atoomstraling 
De heer H. Eschrich 
Gepensioneerd 
Kernreactorspecialist 
De heer F. Feates 
Universiteit van Manchester 
Hoogleraar natuurlijke-stralingschemie 
De heer R. Guillaumont 
CNRS 
Hoogleraar, 'Institut de Physique Nucléaire' 
De heer F.R. Marcus 
NKS (Noord-Europees onderzoek naar nucleaire veiligheid) 
Deskundige op het gebied van onderzoek naar nucleaire veiligheid 
De heer G. Vayssier 
Adviesbureau inzake nucleaire veiligheid 
Adviseur 
De heer A. Wambersie 
Katholieke Universiteit van Leuven 
Hoogleraar, faculteit geneeskunde, radiobiologie en stralingsbescherming 
De heer R.J. Berry 
Adviseur 
Adviseur inzake nucleaire veiligheid 
177 
17. 
178 
18. 
VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 
BEHEERSTE THERMONUCLEAIRE FUSIE 
179 
ISO 18. 
18. 
I. SAMENVATTING 
AANBEVELINGEN 
1. Fusie is één van de weinige energiebronnen die vanaf het midden van de 21e eeuw in belangrijke 
mate zou kunnen bijdragen in onze steeds groeiende behoefte aan elektriciteit. Gezien de aan deze 
energievorm inherente veiligheidsaspecten, de potentiële milieuvoordelen en de in ruime mate 
beschikbare brandstof, is het in het belang van Europa deze optie open te houden. Het lange-termijn 
karakter van het fusie-ontwikkelingsproces en de grote mogelijkheden die fusie-energie te bieden 
heeft, rechtvaardigen een voortdurende rechtstreekse betrokkenheid van de Europese Unie bij de 
O&O-werkzaamheden op dit gebied en een volledige bundeling van de inspanningen van de 
Lid-Staten (en Zwitserland) in een Europees fusieprogramma, onder toepassing van het 
subsidiariteitsbeginsel. 
2. De raad bevestigt de juistheid van de O&O-strategie op langere termijn, zoals deze door eerdere 
raden is aanbevolen, en onderschreven is in het desbetreffende besluit van de Ministerraad van 
1994, waarin wordt gesteld dat er, om de demonstratiereactor (DEMO) tot stand te brengen, slechts 
één enkele installatie nodig is, te weten een experimentele tokamak-reactor (ITER). 
3. De raad is ingenomen met de krachtige pogingen die het Programma in het werk heeft gesteld om 
de meeste wetenschappelijke, technologische en industriële activiteiten op ITER te concentreren, en 
beveelt aan dat men op de ingeslagen weg voortgaat en verdere stappen neemt om het bedrijfsleven 
meer bij het Programma te betrekken. 
4. O&O op fusiegebied is nu in een stadium gekomen waarin het wetenschappelijk en technisch 
mogelijk is tot de bouw van de eerste experimentele reactor over te gaan; dit is de enige realistische 
optie. De raad ziet de constructie van ITER daarom als de eerste prioriteit van het communautaire 
fusieprogramma binnen het ruimere verband van het Vijfde Kaderprogramma. 
5. ITER moet in Europa worden gebouwd, aangezien Europa op deze manier haar rol van 
internationale koploper op dit gebied zou kunnen handhaven, en hetgeen tevens een groot voordeel 
zou opleveren voor het bedrijfsleven en laboratoria in Europa. Wel zou de communautaire 
financiering van fusie gedurende de eerste tien jaar van de volgende eeuw gemiddeld met minimaal 
50% omhoog moeten, zou het JET-project geleidelijk aan moeten worden afgebouwd, zou de 
budgettaire toewijzing van de Gemeenschap aan de Associaties geheroriënteerd moeten worden en 
zou er een aanzienlijke bijdrage van het gastland benodigd zijn. Wat het Vijfde Kaderprogramma 
betreft, zou de extra financiële inspanning tot zo'n 200 miljoen ecu beperkt blijven. 
6. Mocht het niet mogelijk blijken ITER in Europa te vestigen, dan beveelt de raad ten zeerste aan 
een actieve participatie in ITER als eerste prioriteit van het Europese fusieprogramma te handhaven. 
7. De raad doet de aanbeveling dat, wat de constructie van ITER betreft, bijzondere aandacht moet 
worden besteed aan de organisatie van de systeem-engineering en de hieruit voortvloeiende 
optimalisering van de deelneming door het bedrijfsleven; erop toe te zien dat de bijdragen van de 
partners hoofdzakelijk "in natura" worden geleverd en dat een groot aantal ITER-personeelsleden 
door de partners gedurende een met de aard van hun taken overeenstemmende periode bij het 
project worden gedetacheerd en dan naar hun eigen instellingen terugkeren om de verspreiding van 
know-how te optimaliseren. 
Ervan uitgaande dat deze hoofd-strategie wordt gevolgd en dat ITER wordt gebouwd, doet de raad de 
volgende verdere aanbevelingen: 
8. Zodra een definitief besluit over de bouw van ITER is genomen, zou het JET-programma moeten 
worden herzien en zouden eventuele verdere activiteiten, rekening houdend met de strikte financiële 
181 
18. 
beperkingen als gevolg van de bouw van ITER, op de voor ITER meest essentiële kwesties moeten 
worden geconcentreerd. Bijzondere aandacht verdient het beheer van het JET-personeel, aangezien 
de datum waarop het project wordt afgerond naderbij komt. 
9. Associatieprogrammas inzake zowel fysisch onderzoek als technologische ontwikkeling zouden 
moeten worden voortgezet met het oogmerk een bijdrage tot ITER te kunnen leveren en de database 
voor DEMO te kunnen optimaliseren. Het in associatieverband uit te voeren fysisch onderzoek met 
behulp van kleine en middelgrote installaties zou voornamelijk op plasma-fysica en 
conceptverbetering gericht moeten zijn. Bij technologie voor de langere termijn zou het om de 
ontwikkeling en karakterisering van geschikte reactor-relevante materialen moeten gaan; hiertoe is 
de bouw van een krachtige 14 MeV neutronenbron vereist. Ontwerp en ontwikkeling van de 
DEMO-mantel moeten worden voortgezet, waarbij de mogelijkheid om met mantelmodules in ITER 
ervaring op te doen ten volle moet worden benut. 
De raad staat achter de ontwikkeling van de stellarator-configuratie, waarmee moet worden bereikt 
dat toekomstige strategische beslissingen inzake DEMO natuurkundig voldoende onderbouwd zullen 
zijn. 
De raad beveelt aan geen nieuwe initiatieven te ontplooien met betrekking tot de RFP-opstelling, 
zolang dit niet door nieuwe, gunstige gegevens wordt gerechtvaardigd. 
De nodige initiatieven moeten worden ontplooid om de "groepering" van associatie-activiteiten 
rond specifieke thema's, zoals in het recente verleden reeds met succes is gedaan, te bevorderen. 
10. De raad heeft nota genomen van de, over de afgelopen jaren steeds sterker geworden interactie 
tussen het fusieprogramma en het bedrijfsleven, welke vooral is geconcentreerd op 
ITER-activiteiten. Het bedrijfsleven zal een hoofdrol dienen te hebben, wanneer de ontwikkeling 
van fusie-energie de slotfase ingaat: derhalve wordt aanbevolen het bedrijfsleven geleidelijkaan meer 
erbij te betrekken, met name op het vlak van de systeem-engineering. 
Bovendien worden met betrekking tot andere aspecten van de programma-activiteiten de volgende 
aanbevelingen gedaan: 
11. De raad was zeer onder de indruk van de werkzaamheden die zijn verricht in verband met de 
evaluatie van veiligheid en milieu-aspecten van fusie-energie en beveelt ten stelligste hernieuwde 
inspanningen in deze richting aan. 
12 Er moet veel werk worden gedaan op het vlak van sociaal-economisch onderzoek naar fusie. Dit 
onderzoek moet multidisciplinair zijn en worden gericht op zaken als: kostenfactoren van 
fusie-energie, algemene bekendheid verschaffen, democratisch beheer van complexe systemen en 
veranderende waarden. 
13. Het "observatiemandaat" voor het volgen van de ontwikkelingen rond fusie door middel van 
traagheidopsluitings zal van kracht moeten blijven en, in dit verband, is een coördinatie van de 
nationale "civiele" inspanningen in Europa aan te bevelen. 
14. De hoge graad van menselijke mobiliteit die is bereikt door middel van de "mobiliteits-regeling" is 
van wezenlijk belang voor de samenhang van het programma en zou op peil moeten blijven. Het 
bedrijfsleven zou er meer bij dienen te worden betrokken. 
15. Een gedecentraliseerd management van het Programma is efficiënt en flexibel en vindt in 
wetenschappelijke, technologische en industriële kringen veel waardering. Met de juiste 
aanpassingen lijkt het op de voor ons liggende moeilijke taken berekend te zijn. Natuurlijk zal het 
ITER-project, wanneer de constructiefase aanbreekt, wel een specifiek, centraal beheer van de 
Europese bijdragen noodzakelijk maken. 
182 
18. 
Tenslotte kunnen er zich externe gebeurtenissen voordoen waardoor de basishypothesen van dit verslag op 
losse schroeven kunnen komen te staan: 
16. Mocht de samenwerking in ITER-verband om welke reden dan ook schipbreuk leiden, dan zou het 
niet langer mogelijk zijn planning en constructie van ITER volgens de in dit verslag aangegeven algemene 
beleidslijnen te laten verlopen. In dit geval beveelt de raad aan het Europese fusieprogramma in het licht 
van de nieuw ontstane situatie volledig te heroverwegen. 
83 
II. REACTIE VAN DE COMMISSIE 
14 
1. Tijdens zijn bijeenkomst op 26 november 1996 heeft het raadgevend comité voor het 
fusieprogramma (CCFP) de voorlopige standpunten inzake de 'bevindingen en aanbevelingen' van 
het panel unaniem aangenomen. De Commissie, die formeel lid is van de CCFP, is het volledig 
met deze standpunten eens. 
2. Gelet op de aanbevelingen van het panel inzake ITER, kan worden toegevoegd dat de recent door 
een EU-Lid-Staat getoonde belangstelling om onderdak te bieden aan ITER een bevestiging vormt 
van - wat mevr. Cresson tijdens de Onderzoekraad op 7 oktober 1996 aanduidde als - de wil van 
Europa om een rol van betekenis te spelen bij deze onderneming. De reikwijdte van deze rol kan 
echter niet worden gedefinieerd voordat de financiële betrokkenheid volledig in kaart is gebracht. 
De ITER-partners zijn nog maar net begonnen met quadripartiete verkenningen, die het onder 
meer mogelijk moeten maken binnen afzienbare tijd realistische veronderstellingen te maken 
omtrent de verdeling van de financiële lasten tussen het potentiële gastland en de overige partners. 
Voorlopige standpunten van het CCFP inzake de bevindingen en aanbevelingen van het 
evaluatiepanel inzake het fusieprogramma 1996 
Het CCFP is ingenomen met de erkenning door het panel van het succes van de verrichte 
O&O-werkzaamheden en van de geldigheid van de door het Europese fusieprogramma gevolgde 
strategie. Het onderschrijft de noodzaak van meer betrokkenheid van het bedrijfsleven, het actief 
oppakken van veiligheids- en milieustudies, en het starten van studies naar sociaal-economische 
aspecten. 
Het CCFP heeft er begrip voor dat argumenten ter ondersteuning van de bevindingen en 
aanbevelingen worden opgenomen in het volledige verslag. 
Het CCFP hecht eraan de volgende punten van de bevindingen en aanbevelingen van het panel 
voor het voetlicht te brengen: 
Kernfusie is rijp voor ITER, en het programma zou vaart verliezen indien ITER niet in de 
nabije toekomst wordt gebouwd. 
Op dit moment bezet Europa een leidende positie in het fusie-onderzoek. Nu de bouw van 
de eerste fusiereactor nadert en de betrokkenheid van de industrie toeneemt, valt het 
moeilijk te verteren als Europa deze leidende rol zou opgeven: ITER moet in Europa 
worden gebouwd. 
Fusie speelt een belangrijke rol als het gaat om het voldoen aan de toenemende vraag naar 
energie van komende generaties. Het CCFP schaart zich achter de mening van het panel 
fusie te beschouwen tegen het licht van een veel bredere onderzoekinspanning op het 
gebied van energie. 
Ingevolge het subsidiariteitsbeginsel hoeven niet alle opties op energiegebied op 
communautair niveau te worden ontwikkeld. Gezien het langelermijnkarakter en de brede 
reikwijdte vraagt fusie noodzakelijkerwijs wel om een communautaire aanpak. 
Het CCFP is zich er volledig van bewust dat er als gevolg van het verslag van het panel 
belangrijke aanvullende werkzaamheden moeten worden verricht: 
14 Do 'bevindingen en aanbevelingen' van het evaluatiepanol inzake het fusieprogramma 1996 zijn gebaseerd op een 
diepte-analyse. uitgevoerd door het comité, die /al worden opgenomen in het volledige verslag dat nog moet worden 
afgerond. 
184 
18. 
Vooruitlopend op het besluit over de locatie van ITER, dient een grondige beschrijving 
van het langetermijneffect voor zowel het programma van het gastland als dat van derden 
te worden opgesteld. 
Het toekomstige programma moet opnieuw worden afgestemd en geaccentueerd nadat een 
besluit is genomen over de locatie en bouw van ITER. 
Het CCFP is het eens met het panel dat een afwijzend besluit over ITER dusdanige gevolgen met 
zich meebrengt, dat een volledige heroverweging van het Europese fusieprogramma noodzakelijk 
zal zijn. 
Het CCFP beschouwt de bevindingen en aanbevelingen van het panel als een belangrijk 
uitgangspunt voor de voorbereiding van het vijfde kaderprogramma. Zodra het volledige verslag 
van het panel beschikbaar is, zal het CCFP zijn advies hierover uitbrengen. 
85 
18. 
III. EVALUATIEPANEL 
Prof. Sergio Barabaschi 
Voormalig staatssecretaris voor Onderzoek en Technologie, Italië. Voorzitter van de 'European Industrial 
Research Management Association' (EIRMA). 
Dr. Claus Berke 
Voormalig directeur van Siemens AG en voormalig president van het Europees Nucleair Forum. 
Dr. Feliciano Fuster Jaume 
Voorzitter en hoofddirecteur van 'Empresa Nacional de Electricidad' (ENDESA) en de groep aangesloten 
bedrijven. 
Sir John Hill 
Lid van de 'Royal Society', voormalig voorzitter van de 'Atomic Energy Authority' van het Verenigd 
Koninkrijk. 
Prof. Lars Ingelstam 
Hoogleraar technologie en sociale verandering. Universiteit van Linköping. 
Prof. Francis Troyon 
Hoogleraar fysica, 'École Polytechnique Fédérale de Lausanne', voorzitter van de JET-Raad. 
Prof. Harry van der Laan 
Hoogleraar astronomie, Universiteit van Utrecht, voormalig directeur-generaal van het Zuidelijk Europees 
Observatorium. 
Prof. Jean-Paul Watteau 
Voormalig rector magnificus van de 'Académie de Grenoble'. 
86 
19. 
Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek 
GCO 
19924996 
Algemene evaluatie 
en 
samenvatting van de rapporten van de Visitatiecommissies 
Prof. J.M. Rojo 
Universidad Complutense 
Madrid 
187 
188 19. 
19. 
I. SAMENVATTING 
Ik heb ten zeerste de indruk dat het GCO sinds de bemoedigende analyse van Sir Hermann Bondi meer 
vooruitgang heeft geboekt. Deze gestadige ontwikkeling is de verdienste van het management van het 
Centrum en van de begeleiding van de Raad van Beheer. Ook dient te worden opgemerkt dat de meeste 
aanbevelingen gemaakt in de vorige evaluatie effectief zijn uitgevoerd. Ik heb er alle vertrouwen in dat 
ook de aanbevelingen uit de uitstekende rapporten van de huidige Visitatiecommissies een grote hulp 
zullen zijn voor de instituten. 
Overeenkomstig de richtlijnen van de Raad werden de doelstellingen van het GCO toegankelijker en heeft 
het Centrum zich meer opengesteld voor de buitenwereld. Het heeft in toenemende mate activiteiten ter 
ondersteuning van de diensten van de Commissie en van de beleidsmaatregelen van de Unie uitgevoerd en 
grote netwerken met onderzoeksinstellingen, autoriteiten en industrieën opgezet. Het Centrum heeft vooral 
snel gereageerd op de oproep om zich in alle opzichten concurrerend op te stellen: het heeft met succes 
werkzaamheden voor gezamenlijke rekening in het kader van het kaderprogramma van de Unie uitgevoerd 
en geraakt geleidelijk meer betrokken bij joint ventures met het bedrijfsleven. Met de vernieuwing van het 
managementteam is een nieuwe en krachtige aanzet gegeven tot projectcontrole, kwaliteitszorg en 
marketing om de zichtbaarheid van de wetenschappelijke en technische activiteiten te verhogen en de 
activiteit van het Centrum transparanter en begrijpelijker te maken. Bovendien merkt men dat de cultuur 
verandert, waardoor veel medewerkers er nu van overtuigd zijn dat het GCO profijt kan trekken uit zijn 
meer concurrerende houding. Dit succesvolle beleid moet onafgebroken steun krijgen en overeenkomstig 
het advies van een aantal Visitatiecommissies raad ik aan het nog verder aan te moedigen door geleidelijk 
voor elk instituut een adviesgroep van gebruikers op te zetten om tot meer relevante projectopdrachten te 
komen en de behoeften van de gebruikers en hun ideeën over de werking van de instituten te sturen, in het 
bijzonder wat de overdracht betreft. 
Om zijn institutionele en concurrerende onderzoeksopdracht te volbrengen, moet het GCO als partner 
bijzonder gekwalificeerd zijn. Het doet mij genoegen vast te stellen dat het GCO erin geslaagd is een 
aantal centrale expertisegebieden te behouden en streeft naar de beheersing van een aantal nieuwe. Ter 
ondersteuning van dit streven naar kwaliteit, stel ik voor een permanente wetenschappelijke adviesgroep 
op te richten die onder de Raad van Beheer ressorteert. Die groep zou de kwaliteit van het lopende 
onderzoek moeten evalueren en met name de kwalitatief hoogstaande eenheden in de instituten 
identificeren en zou ook advies moeten verstrekken over het verkennend onderzoek. De adviesgroep kan 
ook kostbare informatie verstrekken aan de Visitatiecommissies. 
Hoge kwaliteit wordt tegengewerkt door ongecontroleerde diversificatie. Het maken van een keuze is 
noodzakelijk. Het GCO is namelijk op te veel gebieden actief. Voor het GCO verdient het beslist de 
voorkeur op een beperkt aantal gebieden een eersterangsplaats in te nemen in plaats van een partner voor 
algemene toepassingen met een laag profiel te zijn. De activiteiten van het GCO moeten immers in het 
kader van de subsidiariteit worden bekeken. Het dient dan ook tot niets in de Lid-Staten bestaande 
installaties te kopiëren als daarvan geen duidelijk voordeel te verwachten is. Het GCO moet tevens 
routinewerkzaamheden vermijden, ook al wordt daarom verzocht door derden. 
Om te garanderen dat de positieve ontwikkeling van het GCO doorzet, moet bijzondere aandacht worden 
geschonken aan het personeelsbeheer. Wat de personeelswerving betreft, maak ik ernstig voorbehoud voor 
de toekomst. Zoals reeds in eerdere evaluaties werd vermeld, moet er opnieuw op worden gewezen dat het 
problemen veroorzaakt wanneer wordt getracht een duidelijk voor de werving van ambtenaren ontworpen 
systeem te gebruiken voor de werving van hooggekwalificeerde wetenschappers. Het systeem is veel te 
star en te langzaam om te voldoen aan de eisen van 1996, laat staan aan die van de volgende eeuw. Ook al 
kon enige verbetering worden geconstateerd, toch is een radicale hervorming noodzakelijk. Ik stel voor 
dringend een werkgroep samen te stellen om dit probleem aan te pakken, met inbegrip van mogelijke 
wijzigingen in de bestaande regelingen. Ik hoop ten zeerste dat de recente omvorming van het GCO tot 
een onafhankelijk directoraat-generaal ertoe kan bijdragen dat aan de specifieke eisen van een 
onderzoekscentrum in de EG-structuur wordt voldaan. De mobiliteit is een ander belangrijk aspect dat 
189 
19. 
nieuw leven moet worden ingeblazen. Door het stimuleren van de tijdelijke detachering van stagiairs­
wetenschappers van andere instellingen en de regelmatige aanwezigheid van onderzoekstudenten, vooral 
op postdoctoraal niveau, moet de constante doorstroming van ideeën naar de instituten worden 
aangemoedigd. 
Tot slot nog een woordje over energie. Ik deel volledig de bezorgdheid van mijn achtbare voorganger over 
de achteruitgang van het onderzoek inzake kernenergie. Los van de persoonlijke of politieke houding ten 
opzichte van kernenergie in de Lid-Staten, moeten wij ons blijven bezighouden met nucleaire veiligheid, 
afvalverwerking, non-proliferatie en andere vraagstukken. Deze problemen zijn grensoverschrijdend en 
verdienen onze aandacht op Europees niveau. Er dient op gewezen te worden dat het GCO op een aantal 
gebieden van de kernenergie een grote deskundigheid bezit. 
Samengevat ben ik de mening toegedaan dat het GCO momenteel op de goede weg is en dat de huidige 
beleidsmaatregelen bruikbaar en bevredigend zijn en, gesteund door een doeltreffend management, het 
Centrum reeds hebben omgevormd tot een nuttige partner van de instellingen en de industrie in Europa. 
Opdat deze bevredigende trend aanhoudt, moeten, ten minste wat personeelsbeheer, 
kwaliteitsondersteuning en keuze van onderzoeksgebieden betreft, een aantal maatregelen worden 
genomen, waarvoor aanbevelingen worden gegeven. 
1. Inleiding 
Onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie (OTO) is één van de belangrijkste 
beleidsaspecten van het huidige Unieverdrag aangezien het in economisch volume de derde plaats inneemt. 
De reden voor dit hoge profiel ligt in de overtuiging dat de basisdoelstellingen van de Europese Unie 
(EU), met name het industriële concurrentievermogen en de verbetering van de kwaliteit van het bestaan, 
alleen op de stevige grondvesten van wetenschap en technologie kunnen worden uitgebouwd. Hoewel de 
EU zich voortdurend en in toenemende mate met OTO heeft beziggehouden, is de nadruk die op de 
verschillende gebieden of zelfs op het soort activiteiten werd gelegd voortdurend gewijzigd. Ook de rol 
van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (GCO) werd herhaaldelijk aangepast. 
Als gevolg van de teruglopende belangstelling voor onderzoek op het gebied van de kernsplijting zagen de 
in kernenergie gespecialiseerde instellingen in de Lid-Staten zich genoodzaakt een moeizaam 
omschakelingsproces te ondergaan. Het GCO was daarop geen uitzondering. In feite hebben een aantal 
huidige specialisaties, zoals milieu en veiligheid, dezelfde doelstellingen als sommige omgeschakelde 
nationale nucleaire centra. Het mag dan ook geen verbazing wekken dat het GCO in het verleden vaak een 
defensieve strategie volgde of dat de Europese besluitvormende organen in de voorbije jaren een aantal 
definities hebben vastgesteld in verband met de doelstellingen van het Centrum en met de verschillende 
evaluatieprocedures voor de prestaties ervan. De laatste, in 1994, was de door de Raad, het Parlement en 
de Commissie vastgestelde 'gewijzigde rol' van het GCO. Deze nieuwe rol benadrukte onder meer dat het 
GCO sterker bij 'concurrerende activiteiten' moest worden betrokken, vaak in een partnerschap met 
bedrijven. 
Hoewel deze evaluatie betrekking heeft op de periode 1992-1996 (met volledige erkenning van de vorige 
evaluatie voor de periode 1992-1994, het Bondi-rapport), suggereert de introductie van de bovenvermelde 
gewijzigde rol van het GCO halverwege die periode dat vooral de nadruk moet worden gelegd op de 
prestaties van het Centrum in het kader van die gewijzigde rol, d.w.z. in de laatste twee jaar. Dat was ook 
de mening van de Visitatiecommissies die de afzonderlijke instituten van hel GCO bezochten en in hun 
rapporten vooral aandacht hadden voor de nieuwe, meer concurrerende activiteiten. In die rapporten 
wordt de positieve ontwikkeling van de prestaties van het GCO in de laatste twee jaar benadrukt, wat de 
eerdere verwachtingen uit de Bondi-evaluatie bevestigt. 
Het belang van de afzonderlijke rapporten van de Visitatiecommissies kan niet genoeg worden benadrukt 
aangezien de bezoeken op een zeer deskundige en professionele wijze plaatshadden. Afgezien van een 
beperkte inbreng op basis van persoonlijke ontmoetingen met de directeurs en het personeel van de 
190 
19. 
instituten, is het grootste deel van deze evaluatie op die rapporten gebaseerd. De structuur van mijn eigen 
rapport ziet er als volgt uit: in deel 2 onderstreep ik een aantal belangrijke punten uit de afzonderlijke 
rapporten en tracht ik gemeenschappelijke elementen te ontdekken. Daarna volgt een meer algemene 
bespreking van wat het GCO de laatste vijfjaar heeft bereikt (deel 3), waarbij ik rekening hou met de in 
de overeenkomstige besluiten van de Europese instellingen vastgestelde doelstellingen. Uitgaande van de 
positieve ontwikkeling van het Centrum werp ik in deel 4 een blik in de toekomst op zoek naar die O&O-
problemen die het GCO doeltreffender kan aanpakken dan de nationale laboratoria. Deel 5 tenslotte bevat 
een aantal conclusies en aanbevelingen. Aangezien die laatste eerder algemeen zijn, dienen zij te worden 
beschouwd als een aanvulling op de specifieke aanbevelingen van de Visitatiecommissies voor de 
afzonderlijke instituten (samengevat in bijlage II). 
2. Toelichting bij de individuele instituten 
De volledige rapporten van de afzonderlijke Visitatiecommissies zijn opgenomen in bijlage I. Zij omvatten 
een evaluatie van de activiteiten van de instituten met het oog op de in de besluiten van de Raad 
vastgestelde doelstellingen, alsmede een aantal specifieke aanbevelingen voor de toekomst. In dit tweede 
deel selecteer ik uit die rapporten enkele richtlijnen die ik verhelderend of representatief vind voor de 
huidige problemen. 
Het Instituut voor Referentiematerialen en -metingen (IRMM): 
* Het instituut lijkt een belangrijke plaats in te nemen in de EU-structuur van de sector. Indien het instituut 
niet bestond, zou een centrum van dit type moeten worden opgericht. 
* Het instituut heeft blijkbaar een bevredigende deskundigheid en erkenning bereikt, in het bijzonder wat 
nucleaire referentiemetingen betreft. Het beschikt ook over speciale experimentele installaties. 
* De procedures voor de boekhouding en het beheer moeten worden verbeterd en aan de speciale rol van 
het instituut worden aangepast. 
* Het originele onderzoek mag niet worden verwaarloosd. In dat opzicht lijkt het verstandig 10% van de 
middelen voor verkennend onderzoek uit te trekken. 
Het Transuraneninstituut (ITE): 
* Naar mijn mening is dit het hoogst gekwalificeerde instituut van het GCO. Alles moet in het werk 
worden gesteld om die status te behouden, in het bijzonder wat de werving betreft omdat een aantal 
mensen binnenkort met pensioen gaat. 
* Het instituut is er ook in geslaagd een aantal concurrerende activiteiten in zijn vroegere, hoofdzakelijk 
op onderzoek gerichte werkzaamheden te integreren. 
* Vermijd in gebieden te blijven die routine worden: als dat toch het geval is, draag het werk dan liever 
over aan andere instellingen. De creativiteit moet op alle gebieden worden gestimuleerd (b.v. op het 
gebied van analyses ten behoeve van de veiligheidscontrole). 
* In de twee richtingen van het verkennend onderzoek kwamen onlangs in andere Europese laboratoria 
een aantal vernieuwende ideeën tot stand (met name de energieversterker en de afvalverbrander). ITE 
moet die evalueren, aan de Commissie verslag uitbrengen en eventueel een netwerk opzetten. 
19. 
Het Instituut voor Geavanceerde Materialen (IAM): 
* Dit sterk geherstructureerd instituut geniet erkenning op het gebied van de hoge-temperatuurmaterialen, 
maar op andere gebieden is er nog ruimte voor verbetering. Er moet worden vermeden te diversificeren in 
gebieden die reeds voldoende worden onderzocht. 
* De toekomst van het tritiumlaboratorium (ETHEL) moet worden onderzocht met het oog op de 
ontwikkeling van ITER en de ermee samenhangende fusieprogramma's. Er moet worden nagegaan hoe 
relevant deze faciliteit is ten opzichte van de faciliteiten in de Lid-Staten. 
* Het feit dat er in vergelijking met vroeger minder wetenschappers worden uitgewisseld met bekende 
externe instellingen wekt bezorgdheid. Dit lijkt mij een kritiek probleem. 
* De overdracht van kennis aan anderen lijkt toe te nemen; toch is het beter dat het instituut zich blijft 
bezighouden met generiek en voorbereidend onderzoek in plaats van het eigenlijke industriële onderzoek. 
De Visitatiecommissie is van oordeel dat werkzaamheden voor gezamenlijke rekening moeten worden 
aangemoedigd. 
Het Instituut voor Systeemengineering, Informatica en Beveiliging (ISIS): 
* Dit instituut is ontstaan uit de samenvoeging van twee vroegere instituten. Er is een nieuwe directeur 
aangesteld, die uiteraard nog bezig is met het definiëren van de doelstellingen en procedures. De leiding 
toonde een goed begrip van de problemen en een grote vastberadenheid en zal daarvoor in de toekomst 
worden beloond. 
* De laatste tijd heeft het instituut veel moeite gedaan om samen te werken met externe 
onderzoeksinstellingen en met de industrie. Die concurrerende houding moet worden gestimuleerd en 
gesteund. Het voorstel om personeel uit te wisselen met de directoraten-generaal van de Commissie lijkt 
positief voor het versterken van een gebruikersgerichte benadering. 
* In het algemeen is de kwaliteit bevredigend. Misschien moet het grote aantal door het instituut 
onderzochte materies worden afgestemd op de gebieden met het hoogste niveau van deskundigheid. Op 
een aantal gebieden lijkt het wenselijk het wetenschappelijk leiderschap te verbeteren. 
* Het instituut beschikt over een aantal unieke installaties waarvan de prestaties op het hoogste niveau 
moeten worden gehandhaafd. Er wordt toegegeven dat deze installaties intensiever door externe gebruikers 
moeten worden aangewend. 
Het Instituut voor Milieuzaken (EI): 
* Het instituut lijkt op tie goede weg om zowel institutionele als concurrerende activiteiten met een 
behoorlijk kwaliteitsniveau uit ie voeren. De leiding wil er het 'leidende instituut van Europa' met een 
'grote zichtbaarheid" van maken, maar moet daarbij rekening houden met de toenemende activiteiten op 
die gebieden op nationaal niveau en moet zijn activiteiten zeker zorgvuldig uitkiezen. 
* Naast een goede managementcontrole lijkt de leiding het ontstaan van nieuwe ideeën met succes te 
stimuleren. Daarzonder zouden de institutionele en concurrerende activiteiten niet doeltreffend kunnen 
worden uitgevoerd. 
* Op dit gebied zijn de institutionele activiteiten van cruciaal belang. Zo kwam het EI tot 
verbazingwekkende resultaten bij de vergelijking van verontreinigingsmetingen die in blinde tests door 
verschillende nationale referentielaboratoria werden uitgevoerd met afwijkingen van meer dan 50%. Het 
effect van dit werk op de uitvoering van het milieubeleid kan niet genoeg worden benadrukt. 
192 
19. 
* Ik steun volledig het voorstel van de Visitatiecommissie om de activiteiten inzake wateronderzoek en 
beheer van de watervoorraden tot hun volle capaciteit uit te bouwen. Samen met de vereiste 
wetenschappelijke kwaliteit is een onafhankelijke en neutrale referentie op dit gebied onontbeerlijk. 
Het Instituut voor Ruimtevaarttoepassingen (SAI): 
* Dit instituut heeft een unieke ervaring op het gebied van teledetectie en aardobservatie. Een strengere 
controle op de wetenschappelijke kwaliteit (het stimuleren van publicaties in vooraanstaande tijdschriften) 
en de deelneming aan concurrerende projecten (een betere definitie van specifieke doelstellingen en 
mijlpalen) zouden het instituut ten goede komen. 
* Daar teledetectie algemeen van aard is en bijdraagt tot de oplossing van talrijke problemen, moet de 
neiging van het instituut om zich in te veel onderwerpen te specialiseren worden tegengegaan. Het 
verdient de voorkeur de activiteiten van het instituut te beperken tot zijn centrale expertise (teledetectie en 
toepassing van netwerken). 
* De interdisciplinaire aanpak vereist meer samenwerking met andere instellingen, met name het Instituut 
Milieuzaken. 
Het Instituut voor Technologische Prognose (IPTS): 
* Dit nog vrij nieuwe instituut bouwt gaandeweg een stevige reputatie op bij zijn klanten en begint de 
nodige infrastructuur op te zetten om aan hun toekomstige behoeften te voldoen. Wegens zijn 
vestigingsplaats moeten de communicatie en het world-wide-web maximaal worden ontwikkeld. Het 
instituut moet zijn hoge kwaliteit nog aantonen en zijn volledige erkenning bereiken. 
* De eerdere aanbevelingen inzake de personeelswerving voor Sevilla en de Europese Waarnemingspost 
voor Wetenschap en Technologie (ESTO) werden gevolgd. 
* De algemene aanbevelingen over het maken van keuzes gelden nog meer voor het IPTS. Op gebieden 
waarop de Europese industrieën en laboratoria reeds een lange traditie hebben moet het werk niet worden 
aangemoedigd. 
* Het instituut gebruikt zijn geografische ligging om inzake mediterrane en Noord-Afrikaanse problemen 
een leidende positie te bereiken. Naar mijn mening moet deze benadering nog krachtiger worden, 
misschien, zoals de Visitatiecommissie aangaf, door een programma te ontwikkelen op een ander gebied 
dan technologie, werkgelegenheid en concurrentievermogen (TEC). 
3. Algemene evaluatie van de prestaties van het GCO 
In zijn rapport over de periode 1992-1994 verklaarde Sir Hermann Bondi dat 'het GCO goed op weg is op 
veel van zijn activiteitsgeleden een centrum van uitnemendheid' te worden. Tot mijn genoegen kan ik 
twee jaar later bevestigen dat er op weg naar die doelstelling aanhoudend vooruitgang is geboekt. 
Wanneer men de vijfjarenperiode van 1992 tot nu bekijkt, kan men zonder meer zeggen dat het GCO met 
succes een specifieke plaats heeft ingenomen in het Europese OTO-systeem en dat het zijn rol met een 
almaar grotere deskundigheid vervult. 
Overeenkomstig de richtlijnen van de Raad werden de doelstellingen van het GCO toegankelijker en heeft 
het Centrum zich meer opengesteld voor de buitenwereld. Het heeft in toenemende mate activiteiten ter 
ondersteuning van de diensten van de Commissie en van de beleidsmaatregelen van de Unie uitgevoerd en 
heeft grote netwerken met onderzoeksinstellingen, autoriteiten en industrieën opgezet. Met de vernieuwing 
van het managementteam is een nieuwe en krachtige aanzet gegeven tot projectcontrole, kwaliteitszorg en 
marketing om de zichtbaarheid van de wetenschappelijke en technische activiteiten te verhogen en de 
193 
19. 
activiteit van het Centrum transparanter en begrijpelijker te maken. Bovendien merkt men dat de cultuur 
verandert, waardoor veel medewerkers er nu van overtuigd zijn dat het GCO profijt kan trekken uit zijn 
meer concurrerende houding. Misschien is het nog te vroeg om de nieuwe taakverdeling onder de 
instituten te beoordelen aangezien sommige fusies en heroriënteringen pas onlangs plaatshadden, maar het 
is duidelijk dat de coördinatie tussen de instituten nog moet worden versterkt. 
Er dient op gewezen te worden dat een commercieel gericht beheer nooit in tegenspraak kan zijn met 
wetenschappelijke en technologische kwaliteit. Er is geen sprake van overdracht als er geen significante 
ideeën of know-how zijn om te worden overgedragen. De nadruk mag niet uitsluitend op het aantonen van 
het 'nut' van een activiteit worden gelegd; om concurrerend te worden, moet aan de erkenning en de 
selectieve ondersteuning van de kwalitatief hoogstaande eenheden in de instituten de hoogste prioriteit 
worden verleend. In feite is het GCO erin geslaagd een aantal centrale expertisegebieden te behouden en 
streeft het naar de beheersing van een aantal nieuwe gebieden, hoewel veel aandacht moet worden 
geschonken aan het wervingsbeleid als men wenst dat die beloftevolle trend aanhoudt. Ook ziet het ernaar 
uit dat de beheerprocedures van het GCO minder bureaucratisch en meer transparant zijn geworden. Gelet 
op beide punten schenkt het voldoening dat het GCO onlangs een onafhankelijk directoraat-generaal is 
geworden aangezien een systeem dat duidelijk is ontworpen om administratieve diensten te leiden niet erg 
bruikbaar is in een OTO-centrum. 
Hoewel de huidige situatie van het GCO vertrouwen inboezemt, blijven een aantal zorgpunten bestaan. Ik 
verwijs naar de belangrijkste door de Visitatiecommissies geconstateerde problemen, die volledig met mijn 
eigen ervaring overeenkomen. 
1. Personeel. Deze aangelegenheid van gemeenschappelijk belang is beslist het sleutelwoord voor de 
toekomst van het GCO. Er moet op worden toegezien dat het grote aantal pensioneringen dat voor de 
komende jaren wordt verwacht, wordt gecompenseerd door zeer deskundige jongere mensen in dienst te 
nemen. De procedures voor de personeelswerving zijn nog allesbehalve efficiënt. De hele 
wervingsprocedure moet zo worden aangepast dat contracten van drie jaar kunnen worden gebruikt om de 
OTO-vaardigheden van toekomstige kandidaten voor tijdelijke (semi-permanente) banen te testen. Ik ben 
van oordeel dat alleen een algemene evaluatie tot een aanzienlijke verbetering kan leiden en raad dan ook 
aan daartoe een speciale werkgroep op te richten. Aangezien vaak wordt gezegd dat zeer noodzakelijke 
hervormingen in strijd zijn met de regelgeving van de EU, kan die werkgroep misschien adviseren een 
aantal van die regels voor OTO-centra te wijzigen. 
2. Uitwisseling van onderzoekers. Deze maatregel kende vroeger veel bijval in sommige instituten, in het 
bijzonder omdat daardoor de deskundigheid en de opleiding van jonge onderzoekers op nieuwe gebieden 
worden ondersteund. Ook wordt het werken in netwerkverband erdoor vergemakkelijkt. Toch lijkt het 
aantal uitwisselingen erop achteruit te gaan, een trend die moet worden omgebogen. 
3. Het maken van keuzes. Het Centrum is op te veel gebieden actief. Voor het GCO verdient het beslist de 
voorkeur op een beperkt aantal gebieden een eersterangsplaats in te nemen in plaats van een partner voor 
algemene toepassingen met een laag profiel te zijn. 
4. Beheer en boekhouding. Sinds het vorige rapport is er enige vooruitgang geboekt (b.v. een snelle 
oplossing voor personeelsproblemen bij projecten voor derden). Toch zijn er nog heel wat verbeteringen 
nodig. Er wordt voorgesteld de algemene boekhoudkundige procedures te evalueren. 
5. Coördinatie. Ook al is er sinds het vorige rapport verdere vooruitgang geboekt, toch is een grotere 
coördinatie tussen de instituten noodzakelijk. Het Directoraat Programma's lijkt over zeer weinig 
personeel te beschikken en moet worden onderzocht. 
6. Kernenergie. Afgezien van zijn historische oorsprong is het GCO de opslagplaats voor heel wat 
Europese kennis op dit gebied, misschien wel het enige waarop het voor een aantal deelgebieden als echte 
Europese leider wordt erkend. Dit kapitaal mag geenszins worden verwaarloosd. 
194 
19. 
4. Toekomstverwachtingen 
Het GCO heeft drie soorten activiteiten als opdracht: institutionele, concurrerende binnen het 
kaderprogramma en concurrerende daarbuiten. De positieve respons die in de onderzochte periode op 
deze uitdaging wordt gegeven wijst erop dat de tijd misschien rijp is voor een verdere stap waarbij de 
activiteiten van het GCO geleidelijk zouden worden toegespitst op die activiteiten waarin de Europese 
toegevoegde waarde volledig tot uiting komt. Met andere woorden betekent dit dat niet meer de vraag 
moet worden gesteld of met de infrastructuur en het personeel in het GCO iets nuttigs kan worden gedaan, 
maar veeleer de positiever gerichte vraag of er O&O-gebieden of -activiteiten zijn waarvoor een Europees 
onderzoekslaboratorium wenselijk of zelfs noodzakelijk is. De algemene OTO-beleidsmaatregelen van de 
Europese Unie steunen immers op het beginsel van de subsidiariteit. Zoals algemeen bekend is, 
beschikken de Europese Lid-Staten over een aantal uitstekende laboratoria, zowel in hun universiteiten of 
nationale instellingen als in hun industrieën. Men kan zich afvragen of er op Europees niveau plaats is 
voor een instelling die doelgericht onderzoek uitvoert. Als het nut van een dergelijk centrum kan worden 
aangetoond, kan verder worden nagegaan of het GCO momenteel in staat is aan die eisen te voldoen. 
Op basis van de conclusies van de Raad van 26 april 1994 kunnen drie mogelijke gebieden worden 
overwogen waarop het GCO werkelijk een Europese toegevoegde waarde kan bieden: 
Het eerste gebied zou bestaan uit specifieke en moeilijke problemen waarvan de oplossing een kritische 
massa aan wetenschappelijke en technische expertise vergt. Die expertise zou worden aangemoedigd door 
briljante wetenschappers uit de verschillende Lid-Staten te integreren in eersterangseenheden met een 
kritische massa. Hun kennis zou in het Europese OTO-systeem doordringen via adequate netwerken en 
partnerschappen. Het tweede gebied zou het ontwikkelen, in stand houden en beheren van grote 
experimentele installaties zijn, die niet zelfstandig door de Lid-Staten kunnen worden geëxploiteerd. In het 
verleden zijn in Europa in het kader van de transnationale samenwerking tussen verschillende landen een 
aantal grote experimentele installaties opgezet of gerenoveerd. Het derde gebied zou bestaan uit 
onderzoeks- en ontwikkelingsactiviteiten waarvoor onpartijdigheid en neutraliteit noodzakelijk zijn. Het 
spreekt vanzelf dat die kwaliteiten geen praktisch nut zouden hebben als ze niet gepaard gingen met 
wetenschappelijke kwaliteit en erkenning. 
Nu komt de cruciale vraag of men realistisch kan verwachten dat het GCO momenteel op die drie 
gebieden competent is: 
• In de eerste plaats wordt zijn mogelijke rol van gastheer voor expertise eenheden geanalyseerd. 
Natuurlijk gaat het zowel om wetenschappelijke als technische expertise. Het bereiken van die 
expertise is geen gemakkelijke taak: als een instituut weinig prestige heeft, zal het moeilijk de 
beste wetenschappers kunnen aantrekken en bijgevolg nog verder stagneren. Men moet toegeven 
dat het GCO in het verleden zelden een referentiepunt is geweest, maar zoals in deel 3 is uitgelegd 
verbetert de situatie voortdurend. De huidige leiding is erin geslaagd het moreel en de 
vastberadenheid van het personeel te verbeteren, dat nu in zijn eigen mogelijkheden lijkt te 
geloven. Toch merkt men nog enkele bureaucratische overblijfselen; zo benadrukken sommige 
ambtenaren bij het beschrijven van hun werk vooral hoe zij iets zullen aanpakken, maar niet wat 
zij zullen doen. Nieuwe, veelbelovende ideeën moeten in alle instituten ten volle worden gesteund. 
Aangezien alle steun selectief moet zijn, zou precieze informatie over de externe evaluatie van de 
kwaliteit van de verschillende groepen erg nuttig zijn voor de leiding van de instituten. Ik ben van 
oordeel dat de Raad van Beheer (en de Visitatiecommissies voor hun periodieke evaluatie) 
voordeel zouden hebben bij de oprichting van een wetenschappelijke adviesgroep. Die zou de 
kwaliteit van het lopende onderzoek moeten evalueren, in het bijzonder wat de identificatie van 
kwalitatief hoogstaande eenheden in de instituten betreft, en zou ook advies moeten verstrekken 
15 PBnr. C 126 van 7.5.1994. blz. I. 
195 
19. 
over het verkennend onderzoek. Men mag niet vergeten dat alleen kwalitatief hoogstaande 
eenheden een Europese toegevoegde waarde kunnen bieden aan hun concurrerende 
partnerschappen met de Europese industrieën en instellingen. 
Bij het streven naar hoge kwaliteit is op een aantal gebieden verbetering wenselijk. Om een hoog 
niveau te handhaven, moet ervoor worden gezorgd dat de beste jonge wetenschappers solliciteren 
en dat een doeltreffende selectie plaatsheeft. Zowel mijn advies over personeelshervormingen als 
mijn aanbeveling over het maken van keuzes zijn hier van cruciaal belang. Een andere suggestie in 
verband met mobiliteit lijkt eveneens relevant. Het is altijd moeilijk eersterangswetenschappers of -
technologen die goed geïntegreerd zijn in andere instellingen, op een permanente basis aan te 
trekken. Hun integratie in de GCO-groepen voor beperkte (maar niet te korte) perioden zou 
evenwel enorme voordelen kunnen bieden. Misschien kan de vroegere gewoonte van de instituten 
om externe wetenschappers te integreren verder worden uitgebouwd door de ontwikkeling van een 
speciaal programma waarbij gebruik wordt gemaakt van sabbatsverlof en van geschikte 
stimulansen om die hoog aangeschreven wetenschappers aan te trekken. 
Dan kom ik tot de tweede functie, het beheer van grote installaties, die eveneens referentiepunten 
voor netwerken met andere Europese instellingen kunnen worden. Er dient op gewezen te worden 
dat geen van de grote installaties die de laatste tijd in Europa werden opgericht, onder leiding van 
het GCO werden ontwikkeld. Zelfs de eerste Europese tokamak (JET), die door het 
kaderprogramma van de EU werd gefinancierd, werd buiten het GCO ontworpen en ontwikkeld. 
De positieve ontwikkeling van het GCO, waarop in dit rapport voortdurend wordt gewezen, kan 
de houding van de Lid-Staten in de toekomst veranderen. Er moet worden nagegaan hoe de nog 
bestaande hinderpalen te boven kunnen worden gekomen. Ook de nieuwe artikelen 130 K, L en N 
van het Unieverdrag kunnen het vervullen van deze opdracht vergemakkelijken. 
Tenslotte wens ik de functie van onpartijdigheid en neutraliteit te behandelen. Er wordt vaak 
gezegd dat het GCO de beleidsmaatregelen van de Unie moet ondersteunen, maar al te vaak denkt 
men daarbij aan routinewerk of administratief werk. Dit is beslist een verkeerde aanpak en creatief 
en origineel werk is hierbij onmisbaar. Dit is misschien de rol waarin het GCO de laatste tijd het 
duidelijkst vooruitgang heeft geboekt. Die rol moet verder worden ondersteund, maar er mag niet 
uit het oog worden verloren dat die steun zinloos wordt als de kwaliteit van het GCO-onderzoek 
tekortschiet. Een subtiel evenwicht tussen het eerste en het derde gebied is dan ook noodzakelijk. 
Tenslotte, is de ontwikkeling van een onafhankelijk kennisorgaan voor wetenschappelijke en 
technologische prospectie van cruciaal belang om de inbreng van de verschillende Lid-Staten aan 
te vullen teneinde de grondslagen van de toekomstige kaderprogramma's te formuleren. De 
vroegere kaderprogramma's hadden vaak te lijden van een gebrek aan neutrale en erkende 
wetenschappelijke en technologische prospectie. Sommige programma's waren dan ook weinig 
meer dan een lijst van de belangen van de Lid-Staten, vaak met weinig Europese toegevoegde 
waarde. Bij deze taak moet het GCO nog aan prestige en erkenning winnen, maar de voordelen 
kunnen enorm zijn. 
5. Conclusies en aanbevelingen 
Ik heb ten zeerste de indruk dat het GCO sinds de bemoedigende analyse van Sir Hermann Bondi 
aanzienlijke meer vooruitgang heeft geboekt. Deze gestadige ontwikkeling is de verdienste van het 
management van het Centrum en van de begeleiding van de Raad van Beheer. In het bijzonder dient te 
worden opgemerkt dat de meeste aanbevelingen gemaakt in de vorige evaluatie effectief zijn uitgevoerd. 
De opdracht om op concurrerende wijze te werk te gaan en de positieve reactie op die uitdaging in de 
verschillende instituten had een aantal gunstige gevolgen: 
196 
19. 
• Kwaliteitscontrole (de concurrentie met de nationale teams, de noodzaak om potentiële 
gebruikers aan te trekken, enz.) 
• Openstelling van de GCO-groepen voor de buitenwereld, bijvoorbeeld via netwerken, enz. 
• Verbetering van de beheerprocedures, zoals kwaliteitszorg, projectbeheer en actieve 
marketing. 
De eerste aanbeveling heeft dan ook betrekking op het handhaven en steunen van de huidige 
beleidsmaatregelen. Er moet evenwel op worden gewezen dat, zelfs voor het bestendigen van de huidige 
vooruitgang, een aantal verbeteringen noodzakelijk zijn, met name wat het personeelsbeheer betreft. Met 
het oog op de toekomst moet ernaar worden gestreefd van het GCO een instelling te maken die de 
Europese OTO-gemeenschap een reële Europese toegevoegde waarde biedt. Daarvoor zijn verdere 
aanpassingen noodzakelijk. Hieronder vat ik een aantal aanbevelingen samen die voortvloeien uit de 
analyse van de vorige punten: 
a) Aanbevelingen voor specifieke acties 
• Stel met spoed een speciale groep experts samen, met ook specialisten in de Europese 
wetgeving, om advies te geven op het gebied van de rechtspositie van het personeel en de 
wervingsprocedures, met inbegrip van mogelijke wijzigingen in bestaande regelingen. 
• Ga na welke mogelijkheden er zijn om een speciaal programma op te zetten voor het 
opnemen van eersterangswetenschappers in de GCO-laboratoria tijdens hun sabbatsverlof, 
waardoor de eerdere individuele acties van de instituten kracht worden bijgezet. Zorg voor 
een doorlopende doorstroming van onderzoekstudenten, met name op postdoctoraal 
niveau, naar de instituten. 
• Zet een externe wetenschappelijke adviesgroep op die onder de Raad van Beheer 
ressorteert en de kwaliteit van het lopende onderzoek evalueert, in het bijzonder om de 
kwalitatief hoogstaande eenheden in de instituten te identificeren, alsmede om advies te 
verstrekken in verband met het verkennend onderzoek. De groep zou ook hulp kunnen 
bieden bij de selectie van nieuw wetenschappelijk personeel en bij uitwisselingen. 
• Zet adviesgroepen van gebruikers op in die instituten waar zij nuttig zouden zijn 
(bijvoorbeeld ISIS) en breid die op basis van de opgedane ervaring uit tot alle instituten. 
b) Aanbevelingen voor het algemene beleid 
• Vermijd een te groot aantal onderwerpen in de instituten. Spits de aandacht eerder toe op 
die activiteiten die leiden tot een eersterangsstatus op een beperkt aantal gebieden. 
• Leg in mededelingen over de activiteiten van het GCO de nadruk op de in de instituten 
van het GCO bereikte resultaten in plaats van op organisatorische aangelegenheden. 
Publiceer en verspreid regelmatig nieuws over die resultaten. Selecteer indien mogelijk die 
gevallen waarvoor het GCO grote erkenning heeft gekregen (in tegenstelling tot 'het 
opsommen van klanten'). 
• Stimuleer een omgeving waarin originele en veelbelovende ideeën kunnen ontstaan. Steun 
die ideeën om de mogelijkheden ervan na te gaan. Moedig de publicatie ervan in 
vooraanstaande tijdschriften aan om erkenning te krijgen. Zorg ervoor dat er voldoende 
inspanningen worden geleverd voor verkennend onderzoek. 
197 
19. 
• Vermijd routinewerkzaamheden, ook al wordt daarom verzocht door derden. Stop met 
bepaalde activiteiten en draag ze over aan andere centra wanneer ze geen Europese 
toegevoegde waarde meer hebben. Wees wat dat betreft evenwel voorzichtig op gebieden 
waarop het GCO exclusieve installaties heeft. 
• Neem de nodige stappen om het GCO te steunen als kandidaat voor grote Europese 
installaties in de toekomst. Ga de mogelijkheden van de artikelen 130 K, L en N als 
'drijvende kracht' na. 
Een opmerking over het evaluatieproces zelf 
In het algemeen lijkt het evaluatieproces zelf aan zijn oorspronkelijke doel te beantwoorden. De vorige 
evaluaties hebben bijgedragen tot een aanzienlijke verbetering van verschillende aspecten van het GCO-
beheer. Toch kunnen een aantal aspecten nog worden verbeterd: 
• De taak van de Visitatiecommissies kan worden ondersteund door een externe evaluatie 
van de kwaliteit van de resultaten van de instituten en door een overzicht van de 
beoordeling van de gebruikers wat overdracht, concurrerend partnerschap en aanverwante 
vraagstukken betreft. De voorgestelde groepen kunnen die leemte opvullen. 
• Volgens het eerste punt van de taakstelling van de Visitatiecommissies moet de evaluatie 
betrekking hebben op alle doelstellingen van de beschikkingen van de Raad van 15 
december 1994(16) De rapporten van de Visitatiecommissies lijken evenwel nogal 
onevenwichtig verdeeld wat de verschillende doelstellingen betreft; zo lijkt de zesde 
doelstelling van het GCO, "bij te dragen tot een vermindering van de wetenschappelijke en 
technologische ongelijkheden tussen de Lid-Staten", geen zichtbare rol te hebben gespeeld 
in de evaluatie. 
Dankwoord 
Ik dank de Raad van Beheer en de leden van het management van het Centrum en van de 
Visitatiecommissies voor de zeer nuttige gesprekken die ik met hen voerde. De gedachtenwisseling met Sir 
Hermann Bondi over het rapport was voor mij een grote hulp. 
PB nr. L 361 van 3 1.12.94, blz. 1 14 en blz. 132. 
198 
19. 
II. EVALUATIEPANEL 
A. Institute for Reference Materials and Measurements (IRMM) - Geel 
Dr. Maria Grazia DEL MONTE (Chairwoman) 
Director 
National Centre for Reference Materials 
ITALY - ROME 
Mr. Peter J. JENKS 
Product Manager 
Biological, Elemental and 
Pharmaceutical Reference Materials 
Promochem Gmbh 
GERMANY - WESEL 
Mr. Robert KAARLS 
Director 
Nederlands Meetinstituut (NMi) 
THE NETHERLANDS - DELFT 
B. Institute for Transuranium Elements (ITE) - Karlsruhe 
Dr. Niels HANSEN(Chairman) 
Head 
Materials Department 
Riso National Laboratory 
DENMARK - ROSKILDE 
Mr. Richard HOOPER 
Director 
IAEA 
AUSTRIA - VIENNA 
Dr. Klaus JANBERG 
Geschaftsführer 
GNS 
Gesellschaft für Nuklear-Service GmbH 
GERMANY - ESSEN 
Mr. Jean van VLIET 
Manager 
MOX plant 
Belgonucléaire 
BELGIUM - DESSEL 
C. Institute for Advanced Materials (IAM) - Petten and Ispra 
Prof. Claude BATHIAS (Chairman) 
Conservatoire National des Arts 
et Métiers (CNAM) 
FRANCE - PARIS 
199 
Prof. Pier Giulio AVANZINI 
Direzione Area della Ricerca 
Consiglio Nazionale Ricerche 
ITALY - GENOA 
Mr. Staffan SÖDERBERG 
Director 
AB Sandvik Coromant 
SWEDEN - STOCKHOLM 
Prof. Dr. T. VARGA 
Le iter der Techn. Versuchsund Forschungsanstalt 
TU Wien 
AUSTRIA - WIEN 
D. Institute for Systems, Informaties and Safety (ISIS) - Ispra 
Mr. Peter BENTON (Chairman) 
Director General 
British Institute of Management 
UNITED KINGDOM - LONDON 
Prof. Jane GRIMSON 
Dean of Engineering and Systems Sciences 
Department of Computer Science 
Trinity College 
IRELAND - DUBLIN 
Mr. Theodossios P. TASSIOS 
National Technical University of Athens 
GREECE - ATHENS 
Prof. Dr. Dennis TSICHRITZIS 
Chairman of the Executive Board 
GMD-Forschungszentrum 
Informationstechnik GmbH 
GERNANY - SANKT AUGUSTIN 
Dr. F. YNDURAIN 
Director General 
CIEMAT 
SPAIN - MADRID 
E. Environment Institute (EI) - Ispra 
Prof. Carlos A. BORREGO (Chairman) 
Department of Environment and Planning 
University of Aveiro 
PORTUGAL - AVEIRO 
Prof. A.R. HARDY 
Research Director 
Central Science Laboratory 
UNITED KINGDOM - SLOUGH BERKS 
200 
19. 
Prof. Dr. A. KETTRUP 
Director 
GSF Neuherberg 
Institute of Ecological Chemistry 
GERMANY - NEUHERBERG 
F. Space Applications Institute (SAI) - Ispra 
Prof. Seppo URPO (Chairman) 
Director 
Metsâhovi Radio Research Station 
FINLAND - KYLMALA 
Prof. Dr. Herbert FISCHER 
Head 
Institut für Meteorologie und Klimaforschung 
Forschungszentrum Karlsruhe 
GERMANY - KARLSRUHE 
Mr. Roy GIBSON 
Former Director General of ESA 
FRANCE - MONTPELLIER 
G. Institute for Prospective Technological Studies (IPTS) - Seville 
Dr. Robert C. WHELAN (Chairman) 
Former Chief Executive of CEST 
UNITED KINGDOM - CAMBRIDGE 
Dr. Josef FRÖHLICH 
Head, Division of Systems Research 
Austrian Research Centre Seibersdorf 
Technology-Economy-Environment 
AUSTRIA - SEIBERSDORF 
Prof. Dr. Herbert PASCHEN 
Leiter des Instituts für Angewandte Systemanalyse 
und Technikfblgenabschatzung (ITAS) 
GERMANY - KARLSRUHE 
Prof. Walter ZEGVELD 
Chairman 
Rathenau Institute 
THE NETHERLANDS - THE HAGUE 
201 
202 
BIJLAGEN. 
VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 1996 
BIJLAGEN 
OPDRACHT 
VAN DE VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 
203 
BIJLAGEN. 
BIJLAGE 1 
OPDRACHT 
VOOR DE VIJFJAARLIJKSE EVALUATIE 
VAN DE SPECIFIEKE PROGRAMMA'S 
1. Beoordeling van de relevantie van de programmadoelstellingen: 
Zijn de oorspronkelijke doelstellingen nog steeds geldig in het licht van de 
wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen en de industriële en sociaal-
economische omstandigheden? 
Is voldaan aan de selectiecriteria zoals uiteengezet in de kaderprogrammabesluiten? 
2. Beoordeling van de doelmatigheid: 
Zijn de doelstellingen van het programma op een kosteneffectieve wijze nagestreefd dan 
wel bereikt? 
Hoe doelmatig was het algeheel programmabeheer? 
Zijn er doelstellingen geformuleerd waartegen de resultaten kunnen worden afgezet? 
Is verbetering van het externe toezicht op de toezichtprocedure noodzakelijk? 
3. Beoordeling van de effectiviteit: 
Zijn de oorspronkelijke doelstellingen van het programma gehaald, ofwel - wat betreft 
strategie en doelstellingen voor de langere termijn - wordt er voldoende voortgang geboekt 
om ze te bereiken? 
Zijn de resultaten die uit het programma voortvloeien verspreid/geëxploiteerd? 
Zijn de algemene doelstellingen van het kaderprogramma bereikt, met name: 
Waaruit bestonden de bijdragen aan de versterking van de wetenschappelijke en 
technologische basis? 
Hoe was de interactie met en/of waaruit bestonden de bijdragen aan relevant 
communautair beleid, zoals cohesie, concurrentievermogen, landbouw, 
werkgelegenheid, ontwikkelingssamenwerking, economische samenwerking, 
visserij, enz.? 
Worden de communautaire OTO-activiteiten in voldoende mate gecoördineerd met 
die van de Lid-Staten? 
Op welke wijze wordt de Europese 'meerwaarde'/küsteneffectiviteit/subsidiariteit het best 
gedemonstreerd? 
Zijn de uit het programma voortgekomen resultaten verspreid/benut? 
4. Voorbeelden van belangrijke resulaten: 
Opvallende wetenschappelijke en technologische resultaten en innovaties. 
Belangrijke resultaten met het oog op bijdragen aan andere communautaire 
beleidsterreinen. 
5. Lering uit de tenuitvoerlegging van het programma 
Welke lering kan worden getrokken uit de tenuitvoerlegging van het programma? 
Voorbeelden van geslaagde samenwerking. 
Voorbeelden van mislukte samenwerking. 
6. Aanbevelingen voor het volgende programma 
Tijdens de vijfjaarlijkse evaluatie zal speciaal aandacht worden besteed aan de samenhang tussen 
het communautair en het nationaal wetenschappelijk en technologiebeleid, met het oog op het 
vergroten van de onderlinge consistentie ervan. 
204 
BIJLAGEN. 
BIJLAGE 2 
Visitatiecommissies voor de evaluatie van de instituten van het 
Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek 
Mandaat 
1. Het evalueren van de voortgang bij de uitvoering van werkzaamheden in overeenstemming met de 
doelstellingen die uiteengezet zijn in de Beschikkingen 94/918/EEG en 94/919/Euratom van de 
Raad, tot de Raad van Beheer gerichte documenten, de jaarlijkse werkplannen en de begroting van 
het GCO, enz., rekening houdend met de resultaten van de vorige beoordeling van het GCO in 
1993-1994. 
2. Het waarborgen dat het Instituut doelmatige mechanismen heeft om zijn plaatselijke 
wetenschappelijke doelstellingen vast te stellen, om de voortgang naar deze doelstellingen te 
bewaken en om de geproduceerde resultaten te evalueren. 
3. Het inspecteren van de verschillende onderzoeksactiviteiten ter beoordeling van: 
a) de relevantie van de werkzaamheden ten opzichte van de behoeften van de Gemeenschap, 
indien van toepassing met inbegrip van de relevantie van voor externe opdrachtgevers 
uitgevoerde werkzaamheden. Hierbij moet met name worden nagegaan of de oorspronkelijke 
doelstellingen voor het Instituut in het licht van de veranderende omstandigheden op W&T, 
industrieel en sociaal-economisch gebied nog geldig zijn; 
b) de wetenschappelijke kwaliteit en productiviteit van de het Instituut; 
c) of wetenschappelijke mogelijkheden in het licht van financiële en andere beperkingen ten volle 
worden benut. 
4. Het beoordelen van de doeltreffendheid van de leiding van het wetenschappelijk beheer binnen het 
Instituut. 
5. Het aangeven of het Instituut bij de uitvoering van zijn programma's en beheersfuncties doelmatig, 
doeltreffend en economisch gebruik van middelen heeft gemaakt. Middelen bestaan uit 
menskracht, geld, diensten, voorzieningen, gegevens en apparatuur. 
6. Het bekijken van de omvang en doelmatigheid van de externe wetenschappelijke betrekkingen van 
het Instituut, met inbegrip van samenwerking met onderzoekorganisaties, het hoger onderwijs, het 
bedrijfsleven en overheidsdiensten in de Lid-Staten. 
7. Het beoordelen van de verhouding van de werkzaamheden van het Instituut in het algemeen tot de 
opdracht van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek en diens strategische planning voor 
de toekomst en tot de algemene doelstellingen van het kaderprogramma. Dit betekent een 
beoordeling van: 
- de bijdrage aan de verbetering van het concurrentievermogen van de Europese industrie en de 
reeds bereikte en nog verwachte (directe en indirecte) economische impact; 
- de bijdragen aan de versterking van de wetenschappelijke en technologische grondslagen; 
- de bijdragen aan het beleid van de Gemeenschap op gebieden als milieu, industrie, landbouw, 
vervoer, werkgelegenheid, cohesie, enz. 
Het beoordelen van de Europese toegevoegde waarde van de activiteiten van het Instituut 
uitgaande van het subsidiariteitsbeginsel. 
8. Het opstellen van aanbevelingen en het verslag uitbrengen aan de Raad van Beheer van het 
Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek. 
205 
ISSN 0254-1513 
COM(97) 149 def. 
DOCUMENTEN 
NL 12 15 16 05 
Catalogusnummer : CB-CO-97-140-NL-C 
ISBN 92-78-18080-7 
Bureau voor officiële publikatics der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
2s%3