Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de duurzame toeleveringsketens en fatsoenlijk werk in de internationale handel

(verkennend advies)

(2020/C 429/25)

Rapporteur: Tanja BUZEK (DE-II)

Raadpleging Duits voorzitterschap van de Raad, 18.2.2020 Rechtsgrondslag Artikel 32, lid 1, van het reglement van orde Verkennend advies Bevoegde afdeling Externe Betrekkingen Goedkeuring door de afdeling 24.7.2020 Goedkeuring door de voltallige vergadering 18.9.2020 Zitting nr. 554 Stemuitslag (voor/tegen/onthoudingen) 216/2/3

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1. Mondiale toeleveringsketens zijn van cruciaal belang voor economische activiteiten wereldwijd en voor de internationale handel met bedrijven die steeds meer over de grenzen heen actief zijn. Multinationale ondernemingen (MNO’s) vormen de drijvende kracht erachter en kleine en middelgrote ondernemingen (kmo’s) maken er een belangrijk deel van uit. Ze zijn complex, divers en gefragmenteerd en brengen dus niet alleen kansen maar ook risico’s mee. De onbetwistbare negatieve impact op de arbeidsomstandigheden en de duurzaamheid in bepaalde toeleveringsketens dreigt ook de economische groei, de werkgelegenheid en het ondernemerschap te ondermijnen ( 1 )

1.2. De COVID-19-crisis heeft de zorgwekkende kwetsbaarheid en significante risico’s in verband met sterk gefragmenteerde en niet-gediversifieerde toeleveringsketens aan het licht gebracht. Ook de kwetsbaarheid van werknemers werd duidelijk, waarbij met name schendingen van mensenrechten en nadelige gevolgen op sociaal, gezondheids- en veiligheidsgebied van bedrijfsactiviteiten in de huidige toeleveringsketens wereldwijd op de voorgrond werden gesteld.

1.3. De COVID-19-pandemie leert ons dat mondiale toeleveringsketens veerkrachtiger en meer gediversifieerd en verantwoordelijk moeten worden gemaakt. Handel zal een belangrijke rol moeten spelen bij het bevorderen van een duurzaam economisch herstel voor het opnieuw opbouwen en reorganiseren van ontregelde waardeketens door ondernemingen. Sterkere instrumenten moeten echter doeltreffender worden ingezet voor een vanuit sociaal en milieuoogpunt verantwoorde economische, handels- en investeringsagenda.

1.4. Het EESC roept de EU op meer gegevens over kwetsbare toeleveringsketens te verzamelen, met name in verband met de risico’s op verstoringen van economische activiteiten en het opsporen van mensenrechtenschendingen. Het wijst er ook op dat wereldwijd dringend moet worden nagegaan hoe de internationale arbeidsnormen kunnen helpen problemen op het gebied van fatsoenlijk werk in mondiale toeleveringsketens aan te pakken, en dat vastgestelde lacunes in de governance snel moeten worden gedicht.

1.5. Een tweede les die de crisis ons leert is te zorgen voor concrete en beleidsinvesteringen in duurzaamheid. Ambitieuze maatregelen moeten ervoor zorgen dat mondiale toeleveringsketens bijdragen aan een eerlijker economisch en sociaal model, gebaseerd op duurzaamheid en fatsoenlijk werk. Ze moeten verenigbaar zijn met internationale en Europese beginselen, met name die van de Overeenkomst van Parijs, de duurzameontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s), de basisverdragen van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO), de Europese Green Deal en de Europese pijler van sociale rechten. Ook moeten deze maatregelen centraal staan in de wereldwijde, Europese en nationale reacties op de COVID-19-crisis.

1.6. In de agenda voor 2030 van de VN wordt handel beschouwd als een motor voor inclusieve economische groei en armoedebestrijding, én als een hefboom voor duurzame ontwikkeling. Nu de COVID-crisis een rem heeft gezet op de wereldhandel en de investeringen in mondiale toeleveringsketens, en armoedebestrijding nog meer dan ook vóór de crisis al het geval was steeds moeizamer verloopt, is het meer dan ooit noodzakelijk de hervormingen te intensiveren, de investeringen te verhogen, handel en mondiale toeleveringsketens te bevorderen en de ontwikkelingslanden verder te integreren in een open wereldeconomie, met het oog op inclusieve en duurzame groei.

1.7. Mensenrechten, duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) zijn van steeds groter belang geworden voor de bedrijfswereld. Tal van bedrijven voeren de leidende beginselen inzake bedrijfsleven en mensenrechten van de VN en andere relevante door de overheid gesteunde instrumenten actief uit, met name de richtsnoeren van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) voor MNO’s en de Verklaring inzake Multinationale Ondernemingen van de IAO. Deze vrijwillige maatregelen hebben geleid tot enkele positieve gedragsveranderingen wat betreft de eerbiediging van de mensenrechten door deze bedrijven, maar er is nog steeds ruimte voor verbetering.

1.8. Het is van cruciaal belang dat de EU en haar lidstaten op coherente wijze handelen op nationaal, Europees en internationaal niveau, waarbij zij initiatieven coördineren en vastgestelde lacunes opvullen. Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) verzoekt de Europese Commissie een Europees actieplan op te stellen inzake mensenrechten, fatsoenlijk werk en duurzaamheid in mondiale toeleveringsketens, in overeenstemming met het Europees Parlement (EP) en de Raad, en voort te bouwen op sociale dialoog en een multi-stakeholderbenadering.

1.9. Het actieplan moet ambitieus, alomvattend en transversaal zijn om doeltreffend te kunnen inspelen op de realiteit van mondiale toeleveringsketens. De voornaamste doelstellingen ervan moeten als volgt luiden: het bevorderen van verantwoord zakelijk gedrag, het waarborgen van de eerbiediging van de mensenrechten en de naleving van sociale en milieudoelstellingen van de EU in bedrijfsactiviteiten en hun toeleveringsketens, het ondersteunen van bedrijven en kmo’s bij het hanteren van een benadering voor verantwoord zakelijk gedrag en het waarborgen van een gelijk speelveld voor bedrijven.

1.10. Als algemeen kader voor zowel beleids- als wetgevingsinitiatieven moet het plan de essentiële, uiteenlopende en complementaire rollen van de verschillende actoren op dit gebied erkennen, met name de Europese instellingen, de lidstaten, internationale organen, bedrijven, sociale partners en belanghebbenden.

1.11. De doelstellingen moeten worden uitgevoerd aan de hand van nationale actieplannen die vereist zijn om aan de minimale uitvoeringsnormen van de leidende beginselen van de VN te voldoen.

1.12. Om tot multilaterale vooruitgang te komen, is soms eerst ambitieus unilateraal optreden nodig. Het EESC is van mening dat de EU zich in een unieke positie bevindt om het voortouw te nemen op het gebied van zorgvuldigheid, met name met het oog op mondiaal leiderschap van Europese bedrijven. Het roept de EU en haar lidstaten op te zorgen voor doeltreffendere en meer bindende internationale instrumenten, spreekt opnieuw zijn steun uit voor een bindend VN-verdrag inzake ondernemingen en mensenrechten ( 2 ) en pleit voor een IAO-verdrag inzake fatsoenlijk werk in de voorzieningsketens ( 3 )

1.13. Het EESC prijst de Europese Commissie voor het volgen van zijn oproep om ervoor te zorgen dat EU-wetgeving inzake zorgvuldigheid ( 4 ) centraal staat in het actieplan. Om een gelijk speelveld voor Europese bedrijven te creëren, moet een bindend sectoroverschrijdend wetgevingsinitiatief voor zorgvuldigheid inzake mensenrechten en verantwoord zakelijk gedrag betrekking hebben op alle bedrijven die gevestigd of actief zijn in de EU, evenals de publieke sector, en inspelen op de specifieke behoeften van en beperkingen voor kmo’s.

1.14. Er moet op worden toegezien dat bedrijven in het kader van preventie doeltreffende zorgvuldigheidsmechanismen opzetten, maar daarnaast moet ook worden gezorgd voor doeltreffende rechtsmiddelen en toegang tot de rechter en moet worden voorzien in doeltreffende handhaving, onder meer door middel van publieke monitoring, controles en sancties. Het EESC zal een advies wijden aan de desbetreffende specifieke kenmerken, zoals aansprakelijkheid van rechtspersonen ( 5 )

1.15. Werknemers en vakbonden moeten deel uitmaken van de oplossing. Zorgvuldigheid moet uitdrukkelijk betrekking hebben op de rechten van vakbonden en werknemers, met name het recht op collectieve onderhandelingen en collectieve actie, billijke arbeidsvoorwaarden en beloning, voorlichting en raadpleging alsook gezondheid en veiligheid op het werk. Deze essentiële mensenrechten maken wezenlijk deel uit van fatsoenlijk werk.

1.16. De uitvoering ervan moet gepaard gaan met Europese sectoroverschrijdende en sectorale sociale dialoog en nationale sociale dialoog, waaronder gemeenschappelijke initiatieven en projecten, richtsnoeren, capaciteitsopbouw, overeenkomsten, steun voor bedrijven bij het aangaan van verplichtingen inzake zorgvuldigheid en voor vakbonden bij het aangaan van discussies en onderhandelingen met het bestuur.

1.17. Met het oog op de alomvattende en consistente benadering ervan moet het actieplan ook voorzien in een ambitieuze herziening van de richtlijn betreffende de openbaarmaking van niet-financiële informatie, zodat alle bedrijven daarin worden opgenomen, waarbij wordt ingespeeld op de specifieke behoeften van en beperkingen voor kmo’s, en specifieke belangrijke prestatie-indicatoren en streefdoelen. Wetgevingsmaatregelen inzake de verplichtingen van de raad van bestuur op EU-niveau zijn voorts vereist om op te treden in het belang van alle belanghebbenden en opdat bedrijfsactiviteiten bijdragen tot de verwezenlijking van sociale en milieudoelstellingen.

1.18. Het EESC stelt in het kader van het nieuwe herstelinstrument Next Generation EU en andere EU-financiering voor om specifieke voorwaarden en stimulansen te koppelen aan de eerbiediging van de mensenrechten en de vervulling van doelstellingen inzake fatsoenlijk werk en duurzaamheid in het kader van bedrijfsactiviteiten en toeleveringsketens.

1.19. De lidstaten moeten zorgen voor de volledige uitvoering en handhaving van de sociale clausule in de richtlijnen betreffende overheidsopdrachten. Nieuwe voorstellen van de Europese Commissie moeten ervoor zorgen dat procedures voor overheidsopdrachten zorgvuldigheid inzake mensenrechten en verantwoord zakelijk gedrag in bedrijfsactiviteiten en toeleveringsketens, evenals fatsoenlijk werk, effectief ondersteunen en bevorderen.

1.20. Het actieplan moet ook niet-wetgevingsmaatregelen bevatten, waaronder initiatieven ter vergroting van het bewustzijn van consumenten, investeerders en andere belanghebbenden, alsook stimulansen voor verantwoordelijke bedrijven, die verder gaan dan de wettelijke verplichtingen en specifieke steun voor kmo’s om zorgvuldigheidsbeleid in te voeren.

1.21. Handelselementen van de doelstellingen van het actieplan moeten in de herziening van de nieuwe handelsstrategie van de EU worden weerspiegeld. Handels- en internationale investeringsovereenkomsten kunnen een meer uniforme uitvoering van normen door investeerders en overheden bevorderen en waarborgen. Buitenlandse investeerders moeten verplicht aan zorgvuldigheidseisen voldoen alvorens onder een internationale investeringsovereenkomst te kunnen vallen. Vrijhandelsovereenkomsten moeten beste praktijken bevorderen ten aanzien van de opneming van milieu- en sociale criteria in overheidsopdrachten, en mogen in geen geval de toepassing ervan in de weg staan.

1.22. Het nieuwe hoofd handhaving voor de handel moet sterkere instrumenten tot zijn beschikking hebben om verbintenissen inzake handel en duurzame ontwikkeling (TSD) af te dwingen. Een vernieuwd panel van deskundigen moet een mechanisme voor geschillenbeslechting tussen staten tot stand kunnen brengen, met mogelijkheden voor boetes of sancties alsook rechtsmiddelen voor de benadeelde partij ( 6 ) . Een onafhankelijk secretariaat voor arbeidsvraagstukken en een mechanisme betreffende collectieve klachten moeten een aanvulling vormen op de handhaving van TSD-hoofdstukken ( 7 ) . De impact van de aanbevelingen van interne adviesgroepen (DAG’s) op het onderzoeken van inbreuken op bepalingen inzake handel en duurzame ontwikkeling moet aanzienlijk worden versterkt. Bij nieuwe benaderingen van arbeidsgeschillen moet rekening worden houden met rechtsmiddelen tegen bedrijven die hun verplichtingen niet nakomen alsook met een door de EU-antidumpingmaatregelen ingegeven systeem om sociale dumping aan te pakken.

1.23. Het is met name tijdens de onderhandelingen en vóór het afsluiten van overeenkomsten dat invloed moet worden uitgeoefend om ervoor te zorgen dat IAO-verdragen worden geratificeerd, zodat zij in de getekende overeenkomst kunnen worden opgenomen. De clausule over “essentiële elementen” moet worden uitgebreid opdat deze ook betrekking heeft op door alle lidstaten geratificeerde basis- en geactualiseerde verdragen van de IAO en de IAO wordt betrokken bij de uitvoeringscontrole van zijn verdragen in vrijhandelsovereenkomsten ( 8 ) . Het EESC stelt voor tariefverlagingen te koppelen aan de effectieve uitvoering van bepalingen inzake handel en duurzame ontwikkeling.

2. Achtergrond

2.1. Het Duitse EU-voorzitterschap heeft het EESC verzocht in dit advies te komen met een reeks initiatieven om duurzaamheid te bevorderen en de eerbiediging van de mensenrechten en fatsoenlijk werk in mondiale toeleveringsketens te waarborgen. Het voorzitterschap verstrekte een gedetailleerde lijst met vragen in de volgende trant: — Hoe moet worden voorzien in een kader voor en de uitvoering van een Europees actieplan ter verwezenlijking van een alomvattende en ambitieuze strategie voor fatsoenlijk werk in mondiale toeleveringsketens, met name met aandacht voor de rol van en de steun voor sociale dialoog en het maatschappelijk middenveld; — Wat moeten de belangrijkste kenmerken zijn van Europese regelgeving inzake zorgvuldigheid en hoe moet de toegang tot doeltreffende rechtsmiddelen voor mensenrechtenschendingen in mondiale toeleveringsketens worden versterkt; — Hoe kan een gelijk speelveld voor Europese bedrijven worden gecreëerd, rekening houdend met hun problemen en kansen, en hoe kan worden bijgedragen aan de veerkracht van mondiale toeleveringsketens tijdens crises zoals de COVID-19-pandemie; — Hoe kan worden bijgedragen aan de gemeenschappelijke uitvoering van de SDG’s en leidende beginselen van de VN, onder meer aan de hand van minimumnormen in nationale actieplannen van de lidstaten (NAP’s); — Hoe kan de bevordering van fatsoenlijk werk in duurzame toeleveringsketens in handelsbeleid worden versterkt, met name met aandacht voor een betere handhaving van de duurzaamheidshoofdstukken in vrijhandelsovereenkomsten.

2.2. Het EESC heeft al enkele relevante bijdragen geleverd. In 2016 riep het de Commissie op “een alomvattende en ambitieuze strategie [te] ontwikkelen om met al haar intern (toegang tot EU-overheidsopdrachten, etikettering enz.) en extern beleid (handel, ontwikkeling, nabuurschapsbeleid enz.) fatsoenlijk werk in de MVK’s te promoten”. Het adviseerde hierin “zowel wetgevende als niet-wetgevende maatregelen, best practices, financiële prikkels, toegang tot opleiding en capaciteitsopbouw voor de sociale dialoog en inbreng van de vakverenigingen” op te nemen ( 9 )

2.3. In 2018 drong het EESC er bij de Commissie op aan “ambitieuzer te zijn in haar aanpak, met name waar het gaat om het versterken van de effectieve afdwingbaarheid van de toezeggingen in TSD-hoofdstukken” ( 10 ) en wees het op de noodzaak om basisverdragen van de IAO te ratificeren alvorens een handelsovereenkomst af te sluiten. Het adviseerde om ten aanzien van het versterken van arbeidsbepalingen met name aandacht te besteden aan de oprichting van een onafhankelijk secretariaat voor arbeidsvraagstukken en een mechanisme betreffende collectieve klachten.

2.4. In 2019 riep het EESC de Europese instellingen op het bindende VN-verdragsproces “te steunen en constructief bij te dragen aan de onderhandelingen”, door overeenstemming te bereiken over de vereiste inhoud van een bindend verdrag ( 11 )

2.5. zorgvuldigheid voor bedrijven en verantwoordingsplicht van bedrijven De Commissie juridische zaken van het EP heeft het EESC onlangs gevraagd om een advies over ( 12 ) . In verschillende resoluties van het EP werd opgeroepen tot bindende zorgvuldigheidswetgeving en andere initiatieven om de eerbiediging van de mensenrechten in bedrijfsactiviteiten en in mondiale toeleveringsketens te waarborgen.

2.6. De Raad van de Europese Unie heeft in het kader van de naleving van zorgvuldigheidseisen gewezen op het belang van daadwerkelijke toegang tot de rechter voor slachtoffers van mensenrechtenschendingen; daarbij is erkend dat eerbiediging van de mensenrechten door bedrijven onmisbaar is voor duurzame ontwikkeling en voor het behalen van de SDG’s ( 13 ) . De conclusie luidde als volgt: “op zich kan verantwoordelijk zaken doen op termijn een concurrentievoordeel opleveren” ( 14 )

2.7. Naar aanleiding van de presentatie van een studie van het directoraat-generaal Justitie en Consumentenzaken (DG JUST) in april 2020 heeft eurocommissaris Didier Reynders toegezegd te komen met een bindend sectoroverschrijdend juridisch initiatief over zorgvuldigheid inzake mensenrechten en verantwoord zakelijk gedrag in het kader van de toeleveringsketens van bedrijven, waarin ook zou worden gekeken naar aansprakelijkheid en sancties; er zou worden uitgegaan van een uitgebreide definitie van mensenrechten, met inbegrip van rechten van werknemers en vakbonden ( 15 )

3. Mondiale toeleveringsketens: status quo en de impact van de COVID-19-crisis

3.1. Activiteiten in mondiale toeleveringsketens vervullen een cruciale rol in het economische leven wereldwijd en in de internationale handel. Multinationale ondernemingen en hun toeleveringsketens bieden werk aan honderden miljoenen werknemers en deze netwerken zijn goed voor 80 % van de wereldhandel ( 16 ) . Volgens gegevens van de IAO uit 2013 hielden 453 miljoen ofwel meer dan een vijfde van de banen verband met mondiale toeleveringsketens, een toename met 53 % ten opzichte van het voorafgaande decennium ( 17 ) . Digitale technologie, milieu- en sociale governance en duurzaamheidstrends zullen op diverse vlakken gevolgen hebben in het “decennium van transformatie” waaraan de internationale productie zich mag verwachten ( 18 )

3.2. Internationale handel is een motor voor inclusieve economische groei en armoedebestrijding en draagt bij tot de bevordering van duurzame ontwikkeling ( 19 ) . Nu de COVID-crisis een rem heeft gezet op de wereldhandel en de investeringen in mondiale toeleveringsketens, en armoedebestrijding nog meer dan ook vóór de crisis al het geval was steeds moeizamer verloopt, is het meer dan ooit noodzakelijk de hervormingen te intensiveren, de investeringen te verhogen en duurzame handel en mondiale toeleveringsketens te bevorderen. Internationale organisaties en agentschappen bevestigen dat een en ander een cruciale rol speelt bij armoedebestrijding. Ontwikkelingsbanken hebben onderstreept dat handel een cruciale rol vervult en dat de verdere integratie van de ontwikkelingslanden in een open wereldeconomie essentieel zal zijn voor het bereiken van de doelstelling om tegen 2030 een einde te maken aan extreme armoede. Zo kunnen bijvoorbeeld de ontwikkeling van plattelandsmarkten en hun eerlijke integratie in de wereldmarkten uitgroeien tot een steeds belangrijker bron van inkomsten voor de armen op het platteland. Voorts wordt ook steeds duidelijker dat fatsoenlijke en productieve banen, duurzame ondernemingen en economische transformatie een belangrijke rol spelen bij armoedebestrijding.

3.3. Mondiale toeleveringsketens zijn complex, divers en gefragmenteerd, waarbij sommige MNO’s meer dan 100 000 directe toeleveranciers hebben. Dit brengt zowel kansen als risico’s mee. Deze ketens hebben bijgedragen aan economische groei, werkgelegenheid en ondernemerschap en kunnen bijdragen aan een overgang van de informele naar de formele economie ( 20 ) , wat gunstig is voor ontwikkelingslanden. Aangezien de wereldwijde handel en investeringen in toenemende mate plaatsvinden via wereldwijde toeleveringsketens en toonaangevende bedrijven de wereldwijde productie uitbesteden en over de grenzen heen coördineren, hebben bedrijfsactiviteiten een grote sociale impact ( 21 )

3.4. De lengte van toeleveringsketens en de duur van de relatie met toeleveranciers zijn veelzijdige zakelijke keuzes, die worden genomen op grond van het belang van de zakenrelatie, de nabijheid van consumentenmarkten, logistiek, vaardigheden enz. Systematische uitbesteding is echter ook een nevenproduct van de concurrentie- en economische factoren in een bedrijfsmodel waarin mondiale toeleveringsketens zich maar al te vaak organiseren rondom de goedkoopste prijs. Dit streven naar meer efficiëntie op het gebied van arbeidskosten voor bedrijven laat zich bovendien niet noodzakelijkerwijs vertalen in baten voor economieën, werknemers, belanghebbenden en de bredere samenleving.

3.5. Het huidige kader voor mensenrechten in het bedrijfsleven bestaat voornamelijk uit niet-bindende instrumenten. Schendingen van mensenrechten, waaronder de rechten van werknemers en vakbonden, blijven plaatsvinden in bedrijven, waaronder multinationals, en hun toeleverings- en onderaannemingsketens. Voorts is het lastig de negatieve gevolgen ervan te traceren. Specifieke aansprakelijkheidskaders in onderaannemingsketens bestaan al in EU-wetgeving en zijn bijvoorbeeld ingevoerd in wetgeving inzake overheidsopdrachten, detachering van werknemers en migratie.

3.6. De COVID-19-crisis heeft de zorgwekkende kwetsbaarheid en significante risico’s in verband met sterk gefragmenteerde en niet-gediversifieerde toeleveringsketens aan het licht gebracht en de kwetsbaarheid van werknemers die deze draaiende houden duidelijk gemaakt. Grootschalige verstoringen toonden de noodzaak aan om de betrouwbaarheid en veerkracht van mondiale toeleveringsketens te versterken, met name in cruciale regio’s en sectoren, zowel op de interne markt van de EU als ten opzichte van de overheden van derde landen.

3.7. Het EESC stelt voor meer gegevens over kwetsbare toeleveringsketens te verzamelen en te verwerken, zowel waar het gaat om risico’s op verstoringen van economische activiteiten als om het opsporen van mensenrechtenschendingen. Het jaarverslag over de uitvoering van vrijhandelsovereenkomsten zou als platform voor regelmatige informatie kunnen dienen.

3.8. VN-secretaris-generaal António Guterres verwees naar de COVID-19-pandemie als een noodsituatie op het gebied van de volksgezondheid die uitgroeit tot een economische en sociale crisis en een menselijke crisis die snel evolueert naar een mensenrechtencrisis ( 22 ) . Volgens hem heeft het maatschappelijk middenveld aangetoond dat tal van regeringen hun burgers niet hebben beschermd en dat tal van bedrijven de mensenrechten niet volgens de leidende beginselen van de VN hebben geëerbiedigd. Bovendien wijst hij erop dat werknemers stelselmatig worden gedwongen te werken zonder adequate beschermingsmiddelen tegen de ziekte, geen betaald ziekteverlof mogen opnemen als zij ziek worden of in zelfquarantaine moeten gaan en zonder opzegtermijn of vergoeding worden ontslagen ( 23 ) . Er zijn onder meer risico’s belicht ten aanzien van gedwongen arbeid in bedrijven die actief zijn in de toeleveringsketens voor de productie van handschoenen en andere persoonlijke beschermingsmiddelen die in Europa en in de VS zijn ingekocht ( 24 )

3.9. De VN-werkgroep inzake ondernemingen en mensenrechten heeft in een belangrijke verklaring erkend dat in de strijd tegen COVID-19 een duurzame, op de mens gerichte koers moet worden gevolgd. Deze mag niet resulteren in lagere normen of als voorwendsel worden gebruikt door regeringen en het bedrijfsleven om internationale verbintenissen op het gebied van de mensenrechten te omzeilen. Volgens de werkgroep zal het boeken van echte vorderingen bij de uitvoering van de leidende beginselen van de VN ons beter voorbereiden op de volgende crisis, vooral wanneer we onze collectieve aandacht richten op de klimaatcrisis en andere uitdagingen op het gebied van de mensenrechten die het gevolg zijn van onrechtvaardigheid en toenemende ongelijkheid ( 25 )

3.10. Het EESC heeft erop gewezen dat om de handelsstromen nieuw leven in te blazen moet worden voortgebouwd op sterke verbintenissen op het gebied van sociale en arbeidsnormen en de effectieve handhaving daarvan. De verstoring van toeleverings- en productieprocessen heeft laten zien hoe belangrijk maatregelen voor gezondheid en veiligheid op het werk en de handhaving daarvan zijn, en dat moet worden toegezien op de veiligheid en gezondheid van werknemers, zodat zij de wereld van goederen en diensten kunnen voorzien. De ratificatie, uitvoering en handhaving van de basisverdragen van de IAO inzake de vrijheid van vereniging en collectieve onderhandelingen vormen een toegangspoort naar de totstandbrenging van veilige en fatsoenlijke arbeidsomstandigheden en -voorwaarden, samen met alle fundamentele en geactualiseerde IAO-verdragen ( 26 )

4. Uitgangspunt: belangrijkste bestaande internationale instrumenten en definities

4.1. Er bestaan diverse internationale instrumenten die zich bezighouden met transnationale toeleveringsketens. Zij voorzien in definities van verantwoord zakelijk gedrag, zorgvuldigheidsmechanismen en verplichtingen van bedrijven ten aanzien van hun toeleveringsketens, alsook bepalingen inzake de rol, verplichtingen en verbintenissen van staten om de eerbiediging van de mensenrechten te waarborgen, waaronder doeltreffende preventie, controles, rechtsmiddelen en sancties.

4.2. 17 duurzameontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s) vormen de kern van de Agenda 2030 voor duurzame ontwikkeling van de VN. De opzet van mondiale toeleveringsketens en de rol van de particuliere sector zijn van wezenlijk belang voor het bevorderen en behalen van de doelstellingen en streefwaarden ervan, waaronder duurzame economische groei en productief werk (doelstelling 8), opbouw van inclusieve en duurzame bedrijfstakken (doelstelling 9), ongelijkheid verminderen (doelstelling 10), duurzame productie en consumptie waarborgen (doelstelling 12) en partnerschappen voor duurzame ontwikkeling versterken (doelstelling 17). SDG’s 9 en 12 zijn specifiek gericht op toeleveringsketens, SDG 17 op het gedrag van bedrijven.

4.3. de leidende beginselen van de VN gewezen op de plicht van staten om mensenrechtenschendingen binnen hun grondgebied en/of rechtsgebied tegen te gaan en om duidelijk aan te geven dat zij verwachten dat alle ondernemingen op hun grondgebied en/of rechtsgebied de mensenrechten bij hun activiteiten eerbiedigen. Ondernemingen moeten ervoor zorgen dat de mensenrechten worden geëerbiedigd, wat inhoudt dat zij erop toezien dat hun eigen activiteiten geen nadelige effecten voor de mensenrechten hebben of daaraan bijdragen, en dat zij nadelige effecten voor de mensenrechten die rechtstreeks verband houden met activiteiten, producten of diensten van hun zakenrelaties trachten te voorkomen of te beperken, ook al hebben zij daar zelf niet aan bijgedragen. Ondernemingen moeten beleidsmaatregelen nemen en procedures invoeren, met inbegrip van een zorgvuldigheidsproces inzake mensenrechten, om hun impact op de mensenrechten te identificeren, te voorkomen en te verminderen en rekenschap af te leggen over hun aanpak ervan; daarnaast moeten zij er actief toe bijdragen dat nadelige effecten voor de mensenrechten die zij veroorzaken of waaraan zij bijdragen, kunnen worden verholpen. Volgens het commentaar bij de leidende beginselen met betrekking tot nadelige effecten die de onderneming niet heeft veroorzaakt of waaraan zij niet heeft bijgedragen, maar die rechtstreeks verband houden met activiteiten, producten of diensten van een zakenrelatie, houdt het feit dat de onderneming verantwoordelijk is voor de eerbiediging van de mensenrechten niet in dat zij een en ander zelf moet rechtzetten, hoewel zij daarbij wel een rol kan spelen In 2011 werd ingewezen op de plicht van staten om mensenrechtenschendingen binnen hun grondgebied en/of rechtsgebied tegen te gaan en om duidelijk aan te geven dat zij verwachten dat alle ondernemingen op hun grondgebied en/of rechtsgebied de mensenrechten bij hun activiteiten eerbiedigen. Ondernemingen moeten ervoor zorgen dat de mensenrechten worden geëerbiedigd, wat inhoudt dat zij erop toezien dat hun eigen activiteiten geen nadelige effecten voor de mensenrechten hebben of daaraan bijdragen, en dat zij nadelige effecten voor de mensenrechten die rechtstreeks verband houden met activiteiten, producten of diensten van hun zakenrelaties trachten te voorkomen of te beperken, ook al hebben zij daar zelf niet aan bijgedragen. Ondernemingen moeten beleidsmaatregelen nemen en procedures invoeren, met inbegrip van een zorgvuldigheidsproces inzake mensenrechten, om hun impact op de mensenrechten te identificeren, te voorkomen en te verminderen en rekenschap af te leggen over hun aanpak ervan; daarnaast moeten zij er actief toe bijdragen dat nadelige effecten voor de mensenrechten die zij veroorzaken of waaraan zij bijdragen, kunnen worden verholpen. Volgens het commentaar bij de leidende beginselen met betrekking tot nadelige effecten die de onderneming niet heeft veroorzaakt of waaraan zij niet heeft bijgedragen, maar die rechtstreeks verband houden met activiteiten, producten of diensten van een zakenrelatie, houdt het feit dat de onderneming verantwoordelijk is voor de eerbiediging van de mensenrechten niet in dat zij een en ander zelf moet rechtzetten, hoewel zij daarbij wel een rol kan spelen ( 27 ) . Voorts wordt in het commentaar vermeld dat ondernemingen die zorgvuldigheidseisen hanteren er niet vanuit dienen te gaan dat dit hen automatisch en volledig vrijstelt van aansprakelijkheid voor het veroorzaken van of bijdragen aan mensenrechtenschendingen ( 28 ) . In de leidende beginselen van de VN wordt gewezen op de rol van overheidsopdrachten in het bevorderen van de eerbiediging van de mensenrechten en de mogelijkheid van een verantwoorde terugtrekking als cruciale laatste redmiddel in het beheer van de toeleveringsketen.

4.4. Verschillende IAO-instrumenten en -initiatieven hebben betrekking op toeleveringsketens en fatsoenlijk werk, waarbij het ook kan gaan om de verantwoordelijkheid van de lidstaten en bedrijven. Het IAO-concept van fatsoenlijk werk houdt verband met vier strategische doelstellingen: — bevordering van banencreatie, ontwikkeling van vaardigheden en duurzame middelen van bestaan; — waarborging van de rechten op het werk, en dat met name voor kansarme en arme werknemers; — uitbreiding van de sociale bescherming van mannen en vrouwen om te voorzien in de nodige compensatie in geval van verloren of lagere inkomsten en toegang tot adequate gezondheidszorg; — bevordering van de sociale dialoog via de betrokkenheid van sterke en onafhankelijke werkgevers- en werknemersorganisaties.

4.5. De resolutie van de IAO over fatsoenlijk werk in mondiale toeleveringsketens van 2016 gaat over de rol van overheden, die erop moeten toezien dat bedrijven zorgvuldigheidsprocessen uitvoeren binnen hun toeleveringsketens en dat de mensenrechten geëerbiedigd worden, en die verantwoord zakelijk gedrag moeten bevorderen, onder meer via beleid inzake overheidsopdrachten.

4.6. Op grond van de leidende beginselen van de VN en het zorgvuldigheidsproces ervan wordt in de tripartiete beginselverklaring betreffende multinationale ondernemingen en sociaal beleid verduidelijkt dat bij dit proces rekening moet worden gehouden met de centrale rol van vrijheid van vereniging en collectieve onderhandelingen alsook industriële relaties en sociale dialoog als een continu proces.

4.7. OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen , die verplicht zijn voor de aangesloten landen, voorzien in gedetailleerde richtsnoeren voor verantwoord zakelijk gedrag, bevelen op risico gebaseerde zorgvuldigheid aan en verlangen van staten nationale contactpunten (NCP’s) op te zetten met als doel naleving van de richtlijnen te bevorderen, waaronder bewustmaking en ontvangst van klachten in geval van schendingen. Het EESC had de lidstaten eerder opgeroepen ervoor te zorgen dat nationale contactpunten (NCP’s) “onafhankelijk en zodanig gestructureerd moeten zijn dat de sociale partners als leden van de NCP’s of het NCP-toezichtcomité erbij worden betrokken. In dit kader moet gezorgd worden voor adequate opleiding en voor toereikende personele en financiële middelen” De, die verplicht zijn voor de aangesloten landen, voorzien in gedetailleerde richtsnoeren voor verantwoord zakelijk gedrag, bevelen op risico gebaseerde zorgvuldigheid aan en verlangen van staten nationale contactpunten (NCP’s) op te zetten met als doel naleving van de richtlijnen te bevorderen, waaronder bewustmaking en ontvangst van klachten in geval van schendingen. Het EESC had de lidstaten eerder opgeroepen ervoor te zorgen dat nationale contactpunten (NCP’s) “onafhankelijk en zodanig gestructureerd moeten zijn dat de sociale partners als leden van de NCP’s of het NCP-toezichtcomité erbij worden betrokken. In dit kader moet gezorgd worden voor adequate opleiding en voor toereikende personele en financiële middelen” ( 29 ) . In het kader van hun toeleveringsketens moeten ondernemingen nadelige effecten voor de mensenrechten die rechtstreeks verband houden met activiteiten, producten of diensten van hun zakenrelaties trachten te voorkomen of te beperken, ook al hebben zij daar zelf niet aan bijgedragen. Dit betekent niet dat een onderneming die een nadelig effect veroorzaakt de verantwoordelijkheid mag doorschuiven naar een onderneming waarmee zij een zakelijke relatie heeft ( 30 ) . Indien een onderneming in het kader van haar toeleveringsketen vaststelt dat er een risico op nadelige effecten is, dan moet zij de nodige maatregelen nemen om deze situatie recht te zetten of te voorkomen. Indien een onderneming vaststelt dat het risico bestaat dat zij bijdraagt aan dergelijke nadelige effecten, dan moet zij de nodige maatregelen nemen om hieraan een einde te maken of dit te voorkomen en haar invloed aanwenden om de aangerichte schade zoveel mogelijk te beperken ( 31 ) . In geen geval mag hiermee afbreuk worden gedaan aan de op EU- of nationaal niveau vastgelegde aansprakelijkheid van ondernemingen met betrekking tot schendingen van de mensenrechten en andere nadelige effecten in het kader van hun activiteiten en toeleverings- en onderaannemingsketens, met inbegrip van schendingen van de zorgvuldigheidsverplichtingen.

5. Een gelijk speelveld voor Europese bedrijven

5.1. 3 en Bettercoal. Europese bedrijven genieten een goede reputatie buiten Europa wat betreft hun verbintenissen en bijdragen aan duurzame ontwikkeling door hun lokale aanwezigheid. Deze vrijwillige maatregelen hebben echter niet voor de volle 100 % geleid tot de vereiste gedragsverandering Tal van bedrijven hebben zich verbonden aan en zijn betrokken bij individuele initiatieven die hebben geleid tot een verandering van gedrag ten aanzien van de eerbiediging van mensenrechten in hun eigen bedrijfsactiviteiten. Sectorale initiatieven zijn onder meer amfori, Together for Sustainability, Chemieen Bettercoal. Europese bedrijven genieten een goede reputatie buiten Europa wat betreft hun verbintenissen en bijdragen aan duurzame ontwikkeling door hun lokale aanwezigheid. Deze vrijwillige maatregelen hebben echter niet voor de volle 100 % geleid tot de vereiste gedragsverandering ( 32 )

5.2. In een recente studie ( 33 ) van DG JUST wordt een doeltreffende en uitgebreide analyse van de status quo uiteengezet waarbij slechts net iets meer dan een derde van de ondervraagde bedrijven aangaf zorgvuldigheidsmaatregelen inzake mensenrechten en milieueffecten te nemen, waarvan het merendeel alleen voor directe toeleveranciers bedoeld zijn. Er wordt gewezen op de noodzaak van een Europese sectoroverschrijdende bindende wetgeving betreffende zorgvuldigheid inzake mensenrechten en verantwoord zakelijk gedrag. Door de huidige crisis klinkt de roep om actie zelfs nog luider.

5.3. Gezien hun belangrijke ervaringen met het uitvoeren van effectief en ambitieus zorgvuldigheidsbeleid, vaak op grond van overeenkomsten met vakbonden, zouden Europese bedrijven echt profijt hebben bij een gelijk speelveld en bij eerlijke mededinging, gebaseerd op gemeenschappelijke minimumnormen die ook van toepassing zijn op bedrijven die in derde landen zijn gevestigd en in de EU actief zijn. De goede reputatie van het “EU-merk” van zakendoen is ook gestoeld op haar regelgevingsklimaat met strenge normen.

5.4. Er zijn diverse EU-wetten die betrekking hebben op het beheer van toeleveringsketens en de eerbiediging van mensenrechten en fatsoenlijk werk, met name Richtlijn 2014/95/EU van het Europees Parlement en de Raad ( 34 ) betreffende de openbaarmaking van niet-financiële informatie over de openbaarmaking door grotere ondernemingen van openbaar belang van de effecten en risico’s van hun activiteiten alsook hun eventuele beleid om deze te beperken, waaronder zorgvuldigheidsprocessen. In de houtverordening (EU) nr. 995/2010 van het Europees Parlement en de Raad ( 35 ) en Verordening (EU) 2017/821/EU van het Europees Parlement en de Raad ( 36 ) betreffende conflictmineralen werden zorgvuldigheidseisen voor toeleveringsketens van bedrijven ten aanzien van specifieke sectoren vastgesteld.

5.5. Het zorgvuldigheidsbeginsel is ook onlangs door diverse nationale wetten ingevoerd, met name de Franse wet inzake de toezichthoudende verplichting van bedrijven ( 37 ) . Deze voorziet in een ambitieus nationaal rechtskader op grond waarvan grote bedrijven een toezichthoudend plan moeten opstellen, openbaar maken en uitvoeren voor het identificeren en voorkomen van mensenrechtenschendingen en negatieve milieueffecten in hun activiteiten, in de activiteiten van de bedrijven waar zij directe of indirecte zeggenschap over hebben en in de activiteiten van onderaannemers en toeleveranciers waarmee zij een gevestigde zakelijke relatie onderhouden. De wet omvat een aansprakelijkheidskader aan de hand waarvan bedrijven aansprakelijk worden gehouden als inbreuken op hun zorgvuldigheidsverplichtingen in schade of mensenrechtenschendingen resulteren.

5.6. Dit bestaande gefragmenteerde rechtskader heeft negatieve gevolgen voor bedrijven die aan verschillende regelgevingen moeten voldoen. Zij krijgen te maken met oneerlijke mededinging, juridische onzekerheid en administratieve kosten, die vermeden zouden moeten worden. Een groeiend aantal bedrijven en investeerders vraagt dus om verplichte zorgvuldigheidsinstrumenten ( 38 )

5.7. Bovendien worden in de huidige stand van zaken verantwoordelijke bedrijven niet beloond, vanwege het gebrek aan gemeenschappelijke minimumeisen, vergelijkbare processen, adequate stimulansen van overheidsinstanties, effectieve handhaving van bestaande regels en bewustzijn bij investeerders, belanghebbenden en consumenten.

6. Een Europees actieplan inzake mensenrechten en fatsoenlijk werk in mondiale toeleveringsketens

6.1. Een doeltreffend regelgevingskader creëren

6.1.1. Fatsoenlijk werk, eerbiediging van mensenrechten en duurzaamheid in mondiale waarde- en toeleveringsketens staan hoog op de politieke agenda van internationale, Europese en nationale instellingen en zijn van toenemend belang voor de bedrijfswereld. Dit vraagt echter dringend om een doeltreffender en consistenter regelgevingskader om die doelstellingen te verwezenlijken, om sociale en milieudoelstellingen op wereldwijd en EU-niveau en eerlijke mededinging tussen marktdeelnemers te bevorderen en om Europese economische activiteiten te ondersteunen.

6.1.2. Terwijl wordt voortgebouwd op reeds door tal van Europese bedrijven genomen initiatieven die hun mondiaal leiderschap op dit vlak bevestigen, is het van cruciaal belang een ambitieuze, alomvattende en transversale strategie te ontwikkelen voor een effectieve onderlinge koppeling tussen initiatieven en de opvulling van vastgestelde lacunes. “Vrijwillige en bindende maatregelen sluiten elkaar niet uit, maar moeten elkaar juist aanvullen” ( 39 )

6.1.3. Een Europees actieplan moet als een algemeen kader voor wetgevende en niet-wetgevende initiatieven inzake mensenrechten, fatsoenlijk werk en duurzaamheid in bedrijfsactiviteiten en toeleveringsketens worden opgezet. Het moet de essentiële, uiteenlopende en complementaire rollen van de verschillende actoren op dit gebied erkennen, met name de Europese instellingen, de lidstaten, internationale organen, bedrijven, sociale partners en belanghebbenden. Om het welslagen ervan te waarborgen, moeten alle actoren volledig betrokken worden bij het behalen van de doelstellingen van het actieplan dat moet worden ontwikkeld op grond van sociale dialoog en een multi-stakeholderbenadering.

6.1.4. De voornaamste doelstellingen ervan moeten bestaan in het bevorderen van verantwoord zakelijk gedrag, het waarborgen van de eerbiediging van de mensenrechten en de naleving van sociale en milieudoelstellingen van de EU in bedrijfsactiviteiten en toeleveringsketens, het ondersteunen van bedrijven en kmo’s bij het hanteren van een benadering voor verantwoord zakelijk gedrag en het waarborgen van een gelijk speelveld voor bedrijven. Een preventieve benadering van verplichte zorgvuldigheid moet tot een afname van het aantal mensenrechtenschendingen leiden. Aangezien alle bedrijven dan dezelfde basisregelgeving moeten volgen, zouden vergelijkbare processen voor consumenten mogelijk kunnen worden gemaakt.

6.1.5. uitgebreide definitie moet mensenrechten omvatten , waaronder de rechten van werknemers en vakbonden, en voortbouwen op een reeks internationale instrumenten Een, waaronder de rechten van werknemers en vakbonden, en ( 40 ) , met name IAO-verdragen. Rechten omvatten onder meer vrijheid van vereniging en het recht op collectieve onderhandelingen en collectieve actie, recht op voorlichting, raadpleging en participatie, fatsoenlijke arbeidsomstandigheden en -voorwaarden, gezondheid en veiligheid op het werk, eerlijke lonen en socialezekerheidsdekking. In de strijd tegen kinderarbeid en gedwongen arbeid moet de nultolerantiebenadering voor kinderarbeid van de Europese Commissie vergezeld gaan van doeltreffende en ambitieuze acties. Het actieplan moet voorts betrekking hebben op breder verantwoord zakelijk gedrag, met name op het gebied van sociale en milieueffecten, ondernemingsbestuur, corruptiebestrijding, eerlijk belastingbeleid en fiscale transparantie. Voor het nemen van concrete stappen in de richting van duurzame toeleveringsketens moeten concrete maatregelen op lokaal niveau worden getroffen, waarbij bedrijven lokale wetgeving en overeenkomsten moeten evalueren als zij buiten de EU actief zijn. Om hun verantwoordelijkheden volledig te kunnen nakomen moeten nationale en lokale overheden het belang erkennen van de handhaving van de arbeidsmarktregels door de overheid, onder meer door middel van inspecties ( 41 )

6.1.6. Nationale actieplannen die in samenwerking met nationale sociale partners en het maatschappelijk middenveld moeten worden ontwikkeld , moeten nauw verband houden met de NAP’s voor de uitvoering van de leidende beginselen van de VN en de rol van de OESO-richtlijnen erkennen alsook die van NCP’s “die onafhankelijk en zodanig gestructureerd moeten zijn dat de sociale partners als leden van de NCP’s of het NCP-toezichtcomité erbij worden betrokken. In dit kader moet gezorgd worden voor adequate opleiding en voor toereikende personele en financiële middelen” Coördinatie tussen het EU- en het nationale niveau is essentieel., moeten nauw verband houden met de NAP’s voor de uitvoering van de leidende beginselen van de VN en de rol van de OESO-richtlijnen erkennen alsook die van NCP’s “die onafhankelijk en zodanig gestructureerd moeten zijn dat de sociale partners als leden van de NCP’s of het NCP-toezichtcomité erbij worden betrokken. In dit kader moet gezorgd worden voor adequate opleiding en voor toereikende personele en financiële middelen” ( 42 ) . Het Europees actieplan zou ook minimumnormen op verschillende gebieden kunnen omvatten om te zorgen voor een volledige en doeltreffende nationale uitvoering van de relevante internationale instrumenten. Op het niveau van de Europese Commissie vraagt dit om consistentie en coördinatie tussen de verschillende beleidsgebieden en verantwoordelijke directoraten-generaal, met name de DG’s Justitie, Economische en Financiële Zaken, Handel en Werkgelegenheid, en de EDEO.

6.2. Een bindende Europese zorgvuldigheidswetgeving uitwerken

6.2.1. bindend sectoroverschrijdend wetgevingsinitiatief betreffende zorgvuldigheid inzake mensenrechten en verantwoord zakelijk gedrag centraal staat, rekening houdend met de bevindingen van de studie in opdracht van DG JUST en overeenkomstig de toezegging van eurocommissaris Reynders. Het EESC is ermee ingenomen dat de Europese Commissie zijn aanbeveling ( 43 ) volgt om EU-wetgeving op dit gebied voor te stellen en verzoekt om een Europees actieplan waarin eencentraal staat, rekening houdend met de bevindingen van de studie in opdracht van DG JUST en overeenkomstig de toezegging van eurocommissaris Reynders.

6.2.2. Om oneerlijke mededinging en een ongelijk speelveld te voorkomen, moet dit plan betrekking hebben op alle in de EU gevestigde of actieve bedrijven en hun activiteiten, waaronder hun hele toeleverings- en onderaannemingsketens, alsook de publieke sector, en moet het inspelen op de specifieke behoeften van en beperkingen voor kmo’s. Dit is in overeenstemming met de leidende beginselen van de VN waarin wordt aanbevolen om alle ondernemingen ongeacht omvang, sector, operationele context, eigendom en structuur te omvatten ( 44 ) . Bedrijven moeten voldoen aan strenge normen inzake verantwoord zakelijk gedrag die betrekking hebben op mensenrechten, milieu- en sociale effecten, ondernemingsbestuur, corruptiebestrijding en eerlijk belastingbeleid.

6.2.3. Op grond van de belangrijkste stappen in zorgvuldigheidsprocessen , die door de relevante VN-, IAO- en OESO-instrumenten zijn vastgesteld, moeten bedrijven feitelijke en potentiële nadelige effecten in kaart brengen en beoordelen, handelen naar de bevindingen (activiteiten stopzetten die nadelige effecten veroorzaken), een zorgvuldigheidsplan ontwikkelen en uitvoeren om potentiële risico’s en de concretisering van negatieve effecten te voorkomen, een mechanisme voor vroegtijdige waarschuwing opzetten, op doeltreffende en transparante wijze de uitvoering van de zorgvuldigheidsplannen verifiëren en monitoren en verslag uitbrengen over de uitvoering ervan. Het zorgvuldigheidsproces aan de hand waarvan zij aan hun verantwoordelijkheden voldoen, moet evenredig zijn met de ernst van potentiële effecten en hun operationele context.

6.2.4. doeltreffende rechtsmiddelen en toegang tot de rechter voor slachtoffers en hun vertegenwoordigers, waaronder vakbonden en mensenrechtenactivisten. Publieke controle van bedrijfsverplichtingen en juridische gevolgen ingeval zij niet worden nagekomen, zijn van essentieel belang. Het EESC zal een advies wijden aan de desbetreffende specifieke kenmerken, zoals aansprakelijkheid van rechtspersonen Het rechtsinstrument moet zijn gestoeld op een preventieve benadering, maar tegelijkertijd zorgen voorvoor slachtoffers en hun vertegenwoordigers, waaronder vakbonden en mensenrechtenactivisten. Publieke controle van bedrijfsverplichtingen en juridische gevolgen ingeval zij niet worden nagekomen, zijn van essentieel belang. Het EESC zal een advies wijden aan de desbetreffende specifieke kenmerken, zoals aansprakelijkheid van rechtspersonen ( 45 ) . EU-initiatieven op dit vlak mogen echter geen afbreuk doen aan of een beperking vormen voor mechanismen van hoofdelijke aansprakelijkheid of andere aansprakelijkheidskaders op internationaal, Europees of nationaal niveau.

6.3. Sleutelrol van de sociale partners en het maatschappelijk middenveld

6.3.1. Sociale dialoog moet een sleutelrol spelen op het gebied van zorgvuldigheid en verantwoord zakelijk gedrag, waarbij de eerbiediging van mensenrechten in bedrijfsactiviteiten en toeleverings- en onderaannemingsketens wordt gewaarborgd. Elk actieplan en wetgevingsinitiatief moet zijn gebaseerd op de waarde daarvan en het recht op collectieve onderhandelingen, en de eerbiediging van de rechten van werknemers op voorlichting en raadpleging waarborgen. Deze elementen worden helaas niet vermeld in de studie van DG JUST.

6.3.2. Bedrijven en vakbonden kunnen op het relevante niveau over overeenkomsten onderhandelen om de concrete toepassing van de verplichtingen in de richtlijn vast te stellen. Dit wijst op de goede praktijken en positieve bijdrage van verschillende bestaande overeenkomsten inzake zorgvuldigheidsprocessen. Werknemersvertegenwoordigers moeten bovendien worden voorgelicht en geraadpleegd over de vaststelling van het zorgvuldigheidsplan en de uitvoering ervan.

6.3.3. De Europese sectoroverschrijdende en sectorale sociale dialoog moet bijdragen tot verbeteringen op die gebieden, door het integreren van gemeenschappelijke initiatieven en projecten, richtsnoeren, capaciteitsopbouw en overeenkomsten.

6.3.4. Eerdere ervaringen hebben aangetoond hoe door initiatieven op basis van sociale dialoog belangrijke stappen kunnen worden gezet op het gebied van fatsoenlijk werk in mondiale toeleveringsketens. Het in mei 2013 in Bangladesh getekende Akkoord inzake brandveiligheid en veiligheid van gebouwen fungeerde als een wettelijk bindende overeenkomst tussen meer dan tweehonderd overwegend Europese kledingmerken en detailhandelaren en twee internationale vakorganisaties, namelijk IndustriALL en UNI Global Union, alsook verschillende lokale vakbonden en getuige-ondertekenaars.

6.3.5. Het actieplan moet ook maatregelen omvatten met het oog op bewustmaking onder consumenten en investeerders omtrent het belang van sociale en milieueffecten van bedrijven; daarnaast moet het zich richten op het promoten van instrumenten om prestaties van bedrijven te kunnen vergelijken en op betere identificatie van bedrijven die doeltreffende strategieën inzake verantwoordelijk zakelijk gedrag toepassen. Alle initiatieven moeten zijn gebaseerd op de betrokkenheid van belanghebbenden, waaronder de sociale partners en ngo’s, die kunnen fungeren als informatiemultiplicatoren en bijdragen aan bewustmaking omtrent positief en negatief gedrag.

6.4. Maatregelen ter aanvulling op een Europees actieplan

6.4.1. Herziening van de richtlijn betreffende de openbaarmaking van niet-financiële informatie. Er moet steun worden verleend aan een ambitieuze herziening om alle bedrijven in de personele werkingssfeer op te nemen, waarmee ook wordt ingespeeld op de specifieke behoeften van en beperkingen voor kmo’s. De materiële werkingssfeer moet beter worden gedefinieerd met het oog op alomvattende, vergelijkbare en doeltreffende openbaarmaking van niet-financiële informatie. Aangezien openbaarmaking een cruciaal element in zorgvuldigheidsmechanismen is, moet de richtlijn in overeenstemming zijn met het respectieve wetgevingsinitiatief en specifieke kernprestatie-indicatoren en streefdoelen bevatten (bijv. op basis van de Overeenkomst van Parijs en van SDG’s); voorts moet zij gestoeld zijn op de leidende beginselen van de VN en andere relevante internationale instrumenten.

6.4.2. Verplichtingen van de raad van bestuur, duurzaam ondernemingsbestuur en vennootschapsrecht. Er moet steun worden verleend aan wetgevingsmaatregelen inzake de verplichtingen van de raad van bestuur op EU-niveau om op te treden in het belang van alle belanghebbenden en erop toe te zien dat bedrijfsactiviteiten bijdragen tot de verwezenlijking van sociale en milieudoelstellingen. Voorts moeten andere wetgevende en niet-wetgevende maatregelen om duurzamer, vooruitziend en op de lange termijn gericht ondernemingsbestuur en vennootschapsrecht te bevorderen, in kaart worden gebracht.

6.4.3. Overheidsfinanciering en overheidssteun. Er moeten specifieke voorwaarden en positieve stimulansen worden voorgesteld in verband met het vervullen van doelstellingen inzake mensenrechten, fatsoenlijk werk en duurzaamheid in bedrijfsactiviteiten en toeleveringsketens voor de toegang tot overheids- en EU-financiering en -steun, met name in de context van de EU- en nationale plannen voor economisch herstel naar aanleiding van de COVID-19-pandemie.

6.4.4. Overheidsopdrachten. Er moet worden toegezien op de volledige uitvoering en handhaving van de sociale clausule in de richtlijnen betreffende overheidsopdrachten door de lidstaten; daarnaast moeten voorstellen worden ingediend voor procedures voor overheidsopdrachten om zorgvuldigheid inzake mensenrechten en verantwoord zakelijk gedrag in bedrijfsactiviteiten en toeleveringsketens, evenals fatsoenlijk werk, effectief te ondersteunen en te bevorderen. Dit zou onder meer kunnen worden bereikt door een herziening van de richtlijnen betreffende overheidsopdrachten, capaciteitsopbouw voor aanbestedende diensten en uitwisseling van beste praktijken, waaronder de bevordering ervan via vrijhandelsovereenkomsten.

6.4.5. Stimulansen. Er moeten voorstellen worden gedaan voor initiatieven om steun te verlenen aan bedrijven die verder gaan dan de wettelijke verplichtingen ten aanzien van verantwoordelijk zakelijk gedrag en positieve sociale en milieu-effecten. Deze kunnen bijvoorbeeld bestaan uit steun om specifieke beleidslijnen en instrumenten te ontwikkelen, bevordering van netwerken van duurzame bedrijven en capaciteitsopbouw voor initiatieven van sociale partners.

6.4.6. Synergie met de internationale handels- en investeringsagenda. Buitenlandse investeerders moeten verplicht aan zorgvuldigheidseisen voldoen alvorens onder een internationale investeringsovereenkomst te kunnen vallen. Evenzo moeten partijen bij een vrijhandelsovereenkomst garanderen dat op hun grondgebied gevestigde bedrijven aan relevante zorgvuldigheidseisen voldoen. Canada bijvoorbeeld heeft zijn strategie voor maatschappelijk verantwoord ondernemen aangescherpt door extra aandacht te besteden aan het gedrag van Canadese bedrijven in het buitenland. Ook heeft het land een multistakeholderadviesraad opgericht. In april 2019 werd de eerste Canadese ombudsman voor verantwoord ondernemen benoemd, met een mandaat om vermeende mensenrechtenschendingen in het kader van de buitenlandse activiteiten van Canadese bedrijven in de mijnbouw, de olie- en gasindustrie en de textielsector te onderzoeken en openbaar te maken. Ook kan deze ombudsman aanbevelingen doen met betrekking tot handelsmaatregelen voor bedrijven Buitenlandse investeerders moeten verplicht aan zorgvuldigheidseisen voldoen alvorens onder een internationale investeringsovereenkomst te kunnen vallen. Evenzo moeten partijen bij een vrijhandelsovereenkomst garanderen dat op hun grondgebied gevestigde bedrijven aan relevante zorgvuldigheidseisen voldoen. Canada bijvoorbeeld heeft zijn strategie voor maatschappelijk verantwoord ondernemen aangescherpt door extra aandacht te besteden aan het gedrag van Canadese bedrijven in het buitenland. Ook heeft het land een multistakeholderadviesraad opgericht. In april 2019 werd de eerste Canadese ombudsman voor verantwoord ondernemen benoemd, met een mandaat om vermeende mensenrechtenschendingen in het kader van de buitenlandse activiteiten van Canadese bedrijven in de mijnbouw, de olie- en gasindustrie en de textielsector te onderzoeken en openbaar te maken. Ook kan deze ombudsman aanbevelingen doen met betrekking tot handelsmaatregelen voor bedrijven ( 46 )

6.4.7. Het actieplan moet rekening houden met een breder scala aan elementen, met name fiscale transparantie, waaronder openbaarmaking per land en eerlijk fiscaal gedrag, en duurzame financiën en verplichtingen voor investeerders. De verordening betreffende conflictmineralen en de houtverordening kunnen worden geëvalueerd met het oog op de noodzaak ze te herzien of te versterken.

7. Handel ter bevordering van fatsoenlijk werk en doeltreffende handhaving

7.1. Handel zorgt voor verbinding met derde landen en biedt een multilateraal perspectief, en vormt dan ook een belangrijk transversaal element in de verwezenlijking van de doelstellingen van een Europees actieplan. Dit moet dringend worden weerspiegeld in de herziening van de nieuwe handelsstrategie van de EU. De EU heeft het grootste handelsnetwerk ter wereld, waardoor bilaterale handelsovereenkomsten een bijzonder belangrijk hefboomeffect hebben dat doeltreffend moet worden toegepast vóór de afsluiting van de overeenkomsten en tijdens de uitvoering en handhaving.

7.2. De onderhandelingen tussen de EU en Vietnam toonden de vooruitgang aan die de EU kan boeken bij het verbeteren van arbeidsomstandigheden wanneer zij met een partnerland in zee gaat. Jaren na het afsluiten van vrijhandelsovereenkomsten is echter nog steeds sprake van een gebrek aan vooruitgang op het vlak van de TSD-verbintenissen in sommige partnerlanden; een voorbeeld is met name het jarenlange arbeidsrechtengeschil tussen de EU en Korea over de non-ratificatie van basis- en geactualiseerde IAO-verdragen. Dit bewijst dat met name tijdens de onderhandelingen en vóór het afsluiten van overeenkomsten invloed moet worden uitgeoefend om ervoor te zorgen dat de IAO-basisverdragen worden geratificeerd, zodat zij in de getekende overeenkomst kunnen worden opgenomen.

7.3. Handel is niet de drijfveer van klimaatbeleid, maar kan een belangrijk instrument worden. Het inzetten van de Overeenkomst van Parijs als “essentieel element” voor alle toekomstige uitgebreide handelsovereenkomsten, d.w.z. dat ze worden opgeschort in geval van niet-naleving, is een positieve stap die moet worden uitgebreid naar door alle EU-lidstaten geratificeerde basis- en geactualiseerde IAO-verdragen. Als internationaal erkend orgaan zou de IAO moeten worden betrokken bij het toezicht op de toepassing van IAO-verdragen in vrijhandelsovereenkomsten ( 47 )

7.4. Het EESC heeft eerder al aanbevolen om een specifieke clausule ter bevordering van de SDG’s op te nemen in alle toekomstige mandaten voor de hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling, en met het oog op de hervorming van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) om regels vast te stellen die ervoor zorgen dat landen de SDG’s eerbiedigen en realiseren. Met name wat betreft nieuwe thema’s als handel en fatsoenlijk werk moeten de EU en de lidstaten hun invloed aanwenden via de verschillende WTO-commissies.

7.5. TSD-hoofdstukken maken een steeds belangrijker deel uit van alle EU-vrijhandelsovereenkomsten van de nieuwe generatie, maar doeltreffende handhaving en afdwingbaarheid moeten nu van cruciaal belang worden voor het realiseren van deze verbintenissen, niet in het minst om een gelijk speelveld voor EU-bedrijven in het buitenland te waarborgen. De impact van de aanbevelingen van DAG’s op het onderzoeken van inbreuken op bepalingen inzake handel en duurzame ontwikkeling moet aanzienlijk worden versterkt.

7.6. Het EESC spoort de Europese Commissie voorts aan zich te buigen over nieuwe benaderingen voor het oplossen van arbeidsgeschillen, zodat een internationaal ad-hocpanel voor geschillenbeslechting kan worden opgericht dat sancties kan opleggen aan entiteiten in geval van niet-naleving. Er wordt al gebruikgemaakt van een snelle procedure voor EU-antidumpingmaatregelen die naar sociale dumping kan worden uitgebreid. Overeenkomstig de Frans-Nederlandse non-paper ( 48 ) stelt het EESC in het algemeen voor de doeltreffende uitvoering van bepalingen inzake handel en duurzame ontwikkeling te koppelen aan een gefaseerde invoering van tariefverlaging.

7.7. Het EESC dringt erop aan om het huidige mechanisme van het TSD-deskundigenpanel zo te veranderen dat bedrijfsjuristen, maar ook arbeids-, klimaat- en mensenrechtendeskundigen, klachten met betrekking tot de TSD-hoofdstukken kunnen onderzoeken. Indien dergelijke panels schendingen constateren, zou er een mechanisme voor geschillenbeslechting tussen staten in werking moeten treden, met eventuele geldelijke straffen of sancties, en financiële compensatie voor de benadeelde partij ( 49 ) . In dit verband had het EESC ook voorgesteld een onafhankelijk secretariaat voor arbeidsvraagstukken en een mechanisme betreffende collectieve klachten op te richten ( 50 )

7.8. Het nieuwe hoofd handhaving voor de handel moet het voortouw nemen om verbintenissen af te dwingen “met name waar het gaat om de hoofdstukken inzake handel en duurzame ontwikkeling en om sociale en milieuproblemen die ontstaan in verband met andere hoofdstukken in overeenkomsten over handel en investeringen” en moet starten met “tijdige en doeltreffend ingeleide onderzoeken waarvoor voldoende middelen moeten worden uitgetrokken en waarbij een duidelijke rol moet zijn weggelegd voor erkende belanghebbenden, die de mogelijkheid moeten hebben om klachten in te dienen en om deel te nemen aan eventueel volgende openbare hoorzittingen” ( 51 )

7.9. Bedrijven vervullen een belangrijke rol in het waarborgen van de eerbiediging van arbeids- en sociale rechten, door wetten te ondersteunen en uit te voeren die de rechten van werknemers beschermen en via fatsoenlijke normen die zijn overeengekomen met vakbonden, zowel voor hun directe activiteiten als voor hun volledige toeleveringsketens. Het EESC heeft de Europese Commissie verzocht clausules inzake maatschappelijk verantwoord ondernemen met solide verbintenissen en overeenkomstig de VN- en OESO-instrumenten te ontwikkelen ( 52 ) . Dit zou ervoor moeten zorgen dat handelsovereenkomsten goed zakelijk gedrag ondersteunen en dat sociale dumping en het terugschroeven van sociale normen worden voorkomen.

7.10. Handels- en internationale investeringsovereenkomsten hebben een belangrijk hefboomeffect voor een gelijke uitvoering van deze normen door investeerders en overheden. In een recent rapport van de OESO ( 53 ) worden tal van bestaande of opkomende initiatieven op nationaal en regionaal niveau opgesomd. Deze verscheidenheid aan regelingen vormt een uitdaging omdat sommige benaderingen horizontaal zijn terwijl andere specifiek zijn. Ze hebben uiteenlopende uitwerkingen voor bedrijven vanwege verschillende drempels en toepassingsgebieden. Zelfs OESO-landen hebben verschillende verslaggevingsnormen. Er zijn duidelijke argumenten voor een gelijk speelveld: opwaartse convergentie tussen alle toepasselijke normen zou juridische zekerheid en eerlijke mededinging voor iedereen waarborgen.

8. De lacunes in de governance dichten: het belang van mondiaal leiderschap van de EU

8.1. Een Europese zorgvuldigheidsnorm is een cruciale stap om de eerbiediging en handhaving van mensenrechten en fatsoenlijk werk in toeleveringsketens te waarborgen. Een dergelijke norm zou bijdragen tot het uitvoeren van de leidende beginselen van de VN, de tripartiete beginselverklaring van de IAO en de OESO-richtlijnen. Daarnaast zou deze een aanvulling vormen op nationale initiatieven om de SDG’s te behalen, met name wat betreft de uitbanning van kinderarbeid en gedwongen arbeid.

8.2. Hiermee zou voorts een bijdrage worden geleverd aan het creëren van betrouwbaardere, duurzame en goed beheerde toeleveringsketens, met grotere veerkracht en managementeffectiviteit in tijden van crisis tot gevolg. Dit zou met name van belang zijn voor bijvoorbeeld de gezondheid en veiligheid op het werk.

8.3. Europese acties hebben aanvullende verbeteringen van het internationale normatieve kader nodig om mondiale beleidscoherentie te bewerkstelligen. Om tot multilaterale vooruitgang te komen, is soms eerst ambitieus unilateraal optreden nodig. Het EESC is van mening dat de EU zich in een unieke positie bevindt om het voortouw te nemen op het gebied van zorgvuldigheid, met name met het oog op mondiaal leiderschap van Europese bedrijven.

8.4. bindend VN-verdrag inzake ondernemingen en mensenrechten IAO-verdrag inzake fatsoenlijk werk in de voorzieningsketens Het EESC roept de EU en haar lidstaten op om daadwerkelijk vooruitgang te boeken bij het ontwikkelen van doeltreffendere en bindende instrumenten op internationaal niveau, in combinatie met vernieuwde initiatieven om de doeltreffende uitvoering van de bestaande instrumenten en kaders te bevorderen. Zo moet steun worden verleend aan een ( 54 ) en worden opgeroepen tot de oprichting van een ( 55 ) , overeenkomstig de bespreking van de Internationale Arbeidsconferentie in 2016 en uitgaande van de fundamentele en geactualiseerde IAO-verdragen en de IAO-Verklaring betreffende de fundamentele principes en rechten op het werk. Het EESC wijst erop dat in een wereldwijd onderzoek dringend moet worden nagegaan hoe de internationale arbeidsnormen kunnen helpen problemen op het gebied van fatsoenlijk werk aan te pakken, en hoe vastgestelde lacunes zo snel mogelijk kunnen worden gedicht.

Brussel, 18 september 2020. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Luca JAHIER

(1) IAO, Decent Work in Global Supply Chains, verslag IV, 2016.

(2) PB C 97 van 24.3.2020, blz. 9.

(3) PB C 303 van 19.8.2016, blz. 17.

(4) PB C 47 van 11.2.2020, blz. 38.

(5) EESC-advies over Zorgvuldigheidseisen (Verkennend advies Raad/EP) (INT/911, september 2020), (zie blz. 136 van dit Publicatieblad).

(6) Zie voetnoot 3.

(7) PB C 227 van 28.6.2018, blz. 27.

(8) EESC-advies over Uitvoering van vrijhandelsovereenkomsten 1 januari 2018-31 december 2018 (REX/525, juli 2020) (PB C 364 van 28.10.2020, blz. 160).

(9) Zie voetnoot 3.

(10) Zie voetnoot 7.

(11) Zie voetnoot 2.

(12) Zie voetnoot 5.

(13) Conclusies van de Raad (10254/16) van 20 juni 2016 over mensenrechten in het bedrijfsleven.

(14) Conclusies van de Raad (8833/16) van 12 mei 2016 over de EU en verantwoordelijke mondiale waardeketens.

(15) Toespraak van commissaris Reynders tijdens het webinar over zorgvuldigheid, georganiseerd door de werkgroep verantwoord zakelijk gedrag van het EP op 29 april 2020.

(16) UNCTAD, World Investment Report (2013).

(17) IAO World Employment and Social Outlook (WESO) verslag in 2015.

(18) UNCTAD, World Investment Report (2020).

(19) De Agenda 2030 voor duurzame ontwikkeling, punt 68.

(20) Zie voetnoot 1.

(21) Zie voetnoot 3.

(22) António Guterres, COVID-19 and Human Rights: We are all in this together, april 2020.

(23) What are the avenues for corporate liability for COVID-19-related human rights abuses?, Business & Human Rights Resource Centre, 16 juni 2020.

(24) Malaysia: Medical glove manufacturers see surge in orders due to COVID-19, amid forced labour concerns, Business & Human Rights Resource Centre.

(25) Verklaring van de VN-werkgroep inzake ondernemingen en mensenrechten, Ensuring that business respects human rights during the COVID-19 crisis and beyond: The relevance of the UN Guiding Principles on Business and Human Rights.

(26) Zie voetnoot 8.

(27) UNGP beginsel 22, commentaar.

(28) UNGP beginsel 17, commentaar.

(29) Zie voetnoot 7.

(30) OESO-richtlijnen, deel II, punt A.12.

(31) OESO-richtlijnen, deel II, commentaren 18 en 19.

(32) Zie voetnoot 15.

(33) Study on due diligence requirements through the supply chain, 2020.

(34) PB L 330 van 15.11.2014, blz. 1.

(35) PB L 295 van 12.11.2010, blz. 23

(36) PB L 130 van 19.5.2017, blz. 1.

(37) Franse wet 2017-399 van 27 maart 2017over zorgvuldigheid van moederbedrijven en van uitbestedende bedrijven.

(38) Call of investors representing USD 1.3 trillion en List of public business statements & endorsements, beide Business & Human Rights Resource Centre, 2019.

(39) Zie voetnoot 4.

(40) Zoals het Internationaal Statuut van de Rechten van de Mens alsook het Europees Verdrag voor de rechten van de mens en het Europees Sociaal Handvest. Er moet bovendien worden voortgebouwd op de EU-Verdragen en het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie alsook op nationale instrumenten en wetgeving op het gebied van mensenrechten.

(41) Zie voetnoot 7.

(42) Zie voetnoot 7.

(43) Zie voetnoot 4.

(44) Paragraaf 14 van de leidende beginselen van de VN.

(45) Zie voetnoot 5.

(46) Zie voetnoot 4.

(47) Zie voetnoot 8.

(48) Non-paper van Nederland en Frankrijk over handel, duurzaamheid en sociaaleconomische ontwikkeling, mei 2020.

(49) EESC-advies getiteld Van urgent belang na COVID-19: een nieuwe multilaterale matrix ontwerpen (initiatiefadvies) (REX/529, juli 2020), (PB C 364 van 28.10.2020, blz. 53).

(50) Zie voetnoot 7.

(51) Zie voetnoot 7.

(52) Zie voetnoot 7.

(53) OESO-rapport, 2020.

(54) Zie voetnoot 2.

(55) Zie voetnoot 3.