EUROPESE COMMISSIE Brussel, 17.12.2019 COM(2019) 653 final VOORSTEL VOOR EEN GEZAMENLIJK VERSLAG OVER DE WERKGELEGENHEID VAN DE COMMISSIE EN DE RAAD

bij de mededeling van de Commissie





over de jaarlijkse strategie over duurzame groei 2020



INHOUDSOPGAVE VOORWOORD BELANGRIJKSTE CONCLUSIES 1. OVERZICHT VAN DE TRENDS EN UITDAGINGEN OP DE ARBEIDSMARKT EN OP SOCIAAL GEBIED IN DE EUROPESE UNIE 1.1 Trends op de arbeidsmarkt 1.2 Sociale trends 2. MOMENTOPNAMES VAN HET SOCIAAL SCOREBORD 2.1. Toelichting bij het scorebord 2.2. Aan het sociaal scorebord ontleende gegevens 3. HERVORMINGEN OP SOCIAAL EN WERKGELEGENHEIDSGEBIED – PRESTATIES EN MAATREGELEN VAN DE LIDSTATEN 3.1. Richtsnoer 5: de vraag naar arbeid stimuleren 3.1.1 Kernindicatoren 3.1.2 Beleidsaanpak 3.2. Richtsnoer 6: het arbeidsaanbod vergroten en de toegang tot de arbeidsmarkt, vaardigheden en competenties verbeteren 3.2.1 Kernindicatoren 3.2.2 Beleidsaanpak 3.3. Richtsnoer 7: de werking van de arbeidsmarkten en de doeltreffendheid van de sociale dialoog verbeteren 3.3.1 Kernindicatoren 3.3.2 Beleidsaanpak

3.4. Richtsnoer 8: gelijke kansen voor iedereen bevorderen, sociale inclusie stimuleren en armoede bestrijden 3.4.1 Kernindicatoren 3.4.2 Beleidsaanpak



VOORWOORD Het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid van de Europese Commissie en de Raad wordt opgesteld krachtens artikel 148 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU). Het initiële voorstel voor dit verslag van de Europese Commissie maakt deel uit van het najaarspakket met onder meer de jaarlijkse strategie voor duurzame groei, die het startsein geeft voor de cyclus van het Europees Semester. Het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid biedt jaarlijks een overzicht van de belangrijkste ontwikkelingen op sociaal en werkgelegenheidsgebied in Europa en van de hervormingen in de lidstaten op basis van de richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid van de lidstaten. De rapportage over deze hervormingen is gebaseerd op de structuur van de richtsnoeren: de vraag naar arbeid stimuleren (richtsnoer 5), het arbeidsaanbod verbeteren en toegang tot de arbeidsmarkt, vaardigheden en competenties bevorderen (richtsnoer 6), de werking van de arbeidsmarkten en de doeltreffendheid van de sociale dialoog verbeteren (richtsnoer 7) en gelijke kansen voor iedereen bevorderen, sociale inclusie stimuleren en armoede bestrijden (richtsnoer 8). Daarnaast analyseert het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid de prestaties van de lidstaten met betrekking tot het sociaal scorebord bij de Europese pijler van sociale rechten. De pijler is op 17 november 2017 gezamenlijk afgekondigd door het Europees Parlement, de Raad en de Commissie en stelt beginselen en rechten op drie terreinen vast: i) gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt, ii) billijke arbeidsomstandigheden, en iii) sociale bescherming en inclusie. Bij de monitoring van de voortgang op deze gebieden wordt uitgegaan van een gedetailleerde analyse van het sociaal scorebord bij de pijler. Het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid is als volgt gestructureerd. Het inleidende hoofdstuk (hoofdstuk 1) geeft een overzicht van de belangrijkste sociale en arbeidsmarkttrends in de Europese Unie. Hoofdstuk 2 bevat de belangrijkste resultaten van de analyse van het sociaal scorebord bij de Europese pijler van sociale rechten. Hoofdstuk 3 geeft een gedetailleerde transnationale beschrijving van de belangrijkste indicatoren (met inbegrip van aan het sociaal scorebord ontleende indicatoren) en van de beleidsmaatregelen van de lidstaten om de richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid in de praktijk te brengen.



BELANGRIJKSTE CONCLUSIES Europa maakt vorderingen met betrekking tot de Europese pijler van sociale rechten. Volgens het sociaal scorebord bij de pijler blijven de arbeidsmarkt- en sociale trends in de EU voor 9 van de 14 kernindicatoren positief. De overige vijf zijn ofwel stabiel gebleven of lieten gemiddeld een licht negatieve ontwikkeling zien ten opzichte van het voorgaande jaar (nl. voortijdige schoolverlaters, het verschil in arbeidsparticipatie tussen mannen en vrouwen, de verhouding inkomenskwintielen en zelfgerapporteerde onvervulde behoeften aan medische zorg). Voor meer dan de helft van de kernindicatoren werd, in verschillende mate, convergentie tussen de lidstaten vastgesteld. Alle lidstaten met uitzondering van Nederland hebben minstens één indicator die ver onder het gemiddelde ligt (of een sterk negatieve trend vertoont). Het sociaal scorebord wijst op positieve arbeidsmarkt- en sociale trends in de EU, maar er zijn nog steeds uitdagingen 9 van de 14 kernindicatoren zijn het afgelopen jaar gemiddeld verbeterd 14 lidstaten

hebben minstens één “kritieke situatie” gehad, hetzelfde aantal als in het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid 2019 Het nettoloon van een alleenstaande werknemer met een gemiddeld loon

is de indicator die voor de meeste uitdagingen zorgt Beoordeling van de kernindicatoren van het sociaal scorebord, november 2019 Bron: Diensten van de Commissie op basis van gegevens van Eurostat en OESO De werkgelegenheid blijft stijgen, maar in een trager tempo dan de afgelopen jaren. In het derde kwartaal van 2019 hadden 241,5 miljoen mensen in de EU een baan, het hoogste niveau ooit. Oudere en hooggeschoolde werknemers blijven de belangrijkste drijvende kracht achter de groei van de werkgelegenheid. Als gevolg van de economische vertraging zal de groei van de werkgelegenheid in het overige kwartaal van 2019 en in 2020 naar verwachting gematigder zijn. De verwachting is nu dus dat de arbeidsparticipatie van mensen in de leeftijdsgroep van 20-64 jaar de doelstelling van 75 % van de Europa 2020-strategie in 2020 zal benaderen, maar er nog net onder zal blijven. De arbeidsmarkt heeft beter gepresteerd dan ooit 241,5 miljoen

mensen met een baan in het derde kwartaal van 2019 +17 miljoen

méér mensen met een baan in vergelijking met het laagste niveau medio 2013 73,9 %

arbeidsparticipatie in het tweede kwartaal van 2019 Arbeidsparticipatie en werkloosheidspercentage in de EU en de eurozone *gemiddelde van KW1 en KW2, gecorrigeerd voor seizoensinvloeden. Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. In het derde kwartaal van 2019 heeft de werkloosheid een historisch dieptepunt van 6,3 % bereikt. De convergentie in de richting van minder werkloosheid blijft doorgaan. Ook de jeugdwerkloosheid en de langdurige werkloosheid nemen af, maar zij zijn in sommige lidstaten nog steeds hoog. Tekorten aan arbeidskrachten zijn vooral zichtbaar in lidstaten met een lage werkloosheid, hoewel het percentage bedrijven met een tekort aan arbeidskrachten als gevolg van de economische vertraging begint te dalen. Tekorten aan arbeidskrachten doen zich voor waar de werkloosheid laag is 15,6 miljoen werklozen in KW3-2019 (-11 miljoen sinds de piek in 2013) 6,3 % werkloosheidspercentage in KW3-2019 2,5 % percentage langdurig werklozen (> 12 maanden) 14,4 % jeugdwerkloosheid in KW3-2019 Indicator voor het tekort aan arbeidskrachten (links) en werkloosheidspercentage (rechts) – 2018 Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête en conjunctuurenquête. De samengestelde indicator geldt voor alle sectoren (zie LMWD 2019).

Het aantal mensen dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd, is in 2018 voor het zesde opeenvolgende jaar geleidelijk blijven dalen. Alleen al in dat jaar werden circa 2,7 miljoen minder mensen met armoede of sociale uitsluiting bedreigd dan in het voorgaande jaar. Met name de ernstige materiële deprivatie bleef sterk afnemen – net als, in mindere mate, het aandeel van mensen die deel uitmaken van een huishouden met een zeer lage arbeidsintensiteit – als gevolg van de robuuste prestaties van de arbeidsmarkt. Het aandeel mensen dat met armoede wordt bedreigd (een relatieve armoede-indicator) bleef echter grotendeels stabiel in vergelijking met 2017. Als de algemene trend in het huidige tempo aanhoudt, is het mogelijk dat het aantal mensen dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd tegen 2020 een daling van ongeveer 13 miljoen ten opzichte van 2008 zal laten zien (de Europa 2020-doelstelling is 20 miljoen). Sommige groepen, met name kinderen en mensen met een handicap, lopen een aanzienlijk groter risico op armoede of sociale uitsluiting. Het Arope-percentage neemt af, dankzij een daling van de ernstige materiële deprivatie en verbeterde arbeidsmarktomstandigheden 110 miljoen mensen die met armoede of sociale uitsluiting worden bedreigd, 7 miljoen minder dan in 2008 24,3 % van de kinderen wordt bedreigd met armoede of sociale uitsluiting, hoger dan het gemiddelde 21 % is het aandeel van het totale inkomen dat de minstverdienende 40 % van de bevolking verdient Percentage van de bevolking dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd

en de deelcomponenten daarvan in de EU Bron: Eurostat, SILC. De inkomensongelijkheid is over het geheel genomen licht toegenomen en blijft hoog ten opzichte van de periode vóór de crisis, maar bleef internationaal gezien relatief gunstig. Gemiddeld over de EU gezien hebben de 20 % rijkste huishoudens een inkomen dat ongeveer vijf keer hoger is dan dat van de armste 20 %. In 2018 is deze verhouding wat gestegen na een lichte daling in het voorgaande jaar. Op enkele uitzonderingen na hebben de lidstaten met de hoogste inkomensongelijkheden in 2018 een verdere stijging laten zien. Het inkomensaandeel van de minstverdienende 40 % van de bevolking, dat zich in 2017 had hersteld, bleef in 2018 grotendeels stabiel. De aanpak van inkomensongelijkheid vereist maatregelen van de lidstaten op verschillende gebieden, waaronder de wijze waarop de belasting- en uitkeringsstelsels zijn geregeld, de vaststelling van het minimumloon, het bevorderen van gelijke kansen in onderwijs en opleiding vanaf jonge leeftijd, het waarborgen van toegang tot betaalbare en hoogwaardige diensten, het bevorderen van de gelijkheid tussen mannen en vrouwen en het aanpakken van regionale ongelijkheden. De gelijkheid tussen mannen en vrouwen blijft een uitdaging. Het verschil in arbeidsparticipatie (11,6 procentpunten in 2018) en beloning (16,2 % in 2017) tussen mannen en vrouwen is aanzienlijk en is sinds 2013 praktisch niet veranderd. Er zijn wat dit betreft nog steeds grote verschillen tussen de lidstaten. Ouderschap en zorgtaken, in combinatie met een beperkte toegang tot kinderopvang en andere (zorg)diensten, en negatieve financiële prikkels om aan de arbeidsmarkt deel te nemen zijn de belangrijkste oorzaken van de lagere arbeidsparticipatie van vrouwen. In de meeste lidstaten heeft ouderschap voor vrouwen een negatief effect op de arbeidsparticipatie, terwijl voor mannen het tegenovergestelde gebeurt. Loonverschillen doen zich ook voor als vrouwen hogere kwalificaties hebben dan mannen en leiden vaak tot pensioenverschillen op latere leeftijd. Diverse lidstaten hebben maatregelen genomen om de toegang tot betaalbare en kwalitatief hoogwaardige zorgvoorzieningen te verbeteren, maar er bestaan nog steeds uitdagingen. Slechts in een klein aantal landen zijn concrete maatregelen genomen, met name op het gebied van loontransparantie, om de loonkloof tussen mannen en vrouwen aan te pakken. Er zijn nog steeds aanzienlijke ongelijkheden tussen mannen en vrouwen op het gebied van arbeidsparticipatie en lonen 11,6 procentpunten

verschil in arbeidsparticipatie tussen mannen en vrouwen in 2018, praktisch stabiel sinds 2013

9,2 procentpunten

het effect van ouderschap op de arbeidsparticipatie (lagere arbeidsparticipatie van vrouwen met jonge kinderen dan van vrouwen zonder kinderen)

16,2 %

loonverschil tussen mannen en vrouwen (lager loon voor vrouwen dan voor mannen) in 2017

35,2 %

pensioenkloof tussen mannen en vrouwen (lagere pensioenen voor vrouwen dan voor mannen) in 2017 Arbeidsparticipatiekloof tussen mannen en vrouwen 2003-2018, op EU-niveau

en per land

(procentpunten, personen van 20-64 jaar)



Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. De loonstijging is in 2018 aangetrokken, maar blijft over het algemeen gematigd. In 2018 (en 2019) gingen de reële lonen gelijk op met de ontwikkeling van de productiviteit. De afgelopen vier jaar lag de stijging van de reële lonen in de meeste lidstaten van de eurozone iets onder de stijging van de productiviteit. De loongroei ging over het algemeen sneller (en lag boven de stijging van de productiviteit) in de landen van Midden- en Oost-Europa, hetgeen bijdroeg tot opwaartse convergentie. Momenteel ligt het nettoloon van een werknemer die het gemiddelde loon verdient (gecorrigeerd voor koopkrachtverschillen) volgens het sociaal scorebord in de meeste lidstaten van Midden- en Oost-Europa echter nog steeds behoorlijk onder het EU-gemiddelde. Evenwichtige en duurzame loongroei moet reageren op de arbeidsmarktomstandigheden en de ontwikkeling van de productiviteit op de middellange termijn, waarbij rekening moet worden gehouden met de mogelijke gevolgen voor de kostenconcurrentie en de autonomie van de sociale partners moet worden gerespecteerd. In sommige lidstaten is er nog ruimte voor een stijging van de reële lonen +1,1 % reële loongroei in de EU in 2018 (+0,7 % in de eurozone) 9,5 % werknemers die met armoede worden bedreigd in de EU 16,2 % armoede onder werknemers met een tijdelijke arbeidsovereenkomst Verschil tussen de stijging van de reële lonen en de groei van de productiviteit (2013-2018, links),

nettoloon van een alleenstaande werknemer

die het gemiddelde loon verdient (2018, rechts) * De landen worden in volgorde ingedeeld naar het verschil tussen de stijging van de reële beloning en de groei van de reële productiviteit. De gegevens voor Ierland betreffen de periode 2015-2018. Bron: Eurostat, Ameco-database van de Europese Commissie (reële beloning per werknemer, bbp-deflator; reële arbeidsproductiviteit per persoon). De armoede onder werkenden blijft in veel lidstaten hoog. Deze is aanzienlijk hoger voor huishoudens waarin personen in deeltijd of met een tijdelijke arbeidsovereenkomst werken. Adequate, al dan niet wettelijke of op sectoraal niveau collectief onderhandelde minimumlonen kunnen armoede onder werkenden helpen voorkomen en tegelijkertijd de loonongelijkheid verkleinen en de geaggregeerde vraag ondersteunen. In 2019 werden de minimumlonen verhoogd in bijna alle 22 lidstaten waar een wettelijk minimumloon bestaat. Onderwijs, opleiding en vaardigheden hebben grote invloed op de kans op een baan. Gemiddeld is de arbeidsparticipatie in de EU 56,1 % voor mensen die de bovenbouw van de middelbare school niet hebben afgemaakt, 73,4 % voor mensen met middelhoge kwalificaties en 84,5 % voor mensen met tertiaire kwalificaties. Aanpassing aan transformaties in de economie en op de arbeidsmarkt en aan de milieutransitie vereist voortdurende bij- en omscholing. Ondanks dat de uitdaging steeds meer wordt erkend en in verschillende lidstaten initiatieven worden uitgerold, is de deelname van volwassenen aan leeractiviteiten de afgelopen tien jaar maar licht gestegen, en slechts enkele lidstaten slaagden erin hiermee zichtbaarder vooruitgang te boeken. Met name voor laaggeschoolden blijft het cijfer laag (onder 5 %). Hoewel vaardigheden in alle lidstaten essentieel zijn voor de inzetbaarheid, blijft de deelname aan volwasseneneducatie laag



Arbeidsparticipatie naar opleidingsniveau in 2018 (procentpunten, personen van 20-64 jaar) 28,4 procentpunten verschil tussen de arbeidsparticipatie van laag- en hooggeschoolde werknemers





40,7 % van de bevolking in de leeftijd van 30-34 jaar met succes afgerond tertiair onderwijs (beter dan de doelstelling van Europa 2020)

11,1 % van de personen in de leeftijd van 25-64 jaar nam in 2018 deel aan volwasseneneducatie



slechts 4,3 % van de laaggeschoolde volwassenen nam in 2018 deel aan volwasseneneducatie in de EU

Aandeel van volwassenen die in 2018 deelnamen aan leren, totaal en laaggeschoold

(procentpunten, personen van 20-64 jaar) Bron: Eurostat. De tijdelijke arbeid verschilt aanzienlijk van lidstaat tot lidstaat, ondanks het feit dat deze in de afgelopen jaren relatief stabiel is gebleven, gemiddeld rond de 14 %. Het blijft een uitdaging om ervoor te zorgen dat onvrijwillige tijdelijke arbeidsovereenkomsten fungeren als een springplank naar een vaste baan en niet als een draaideur tussen werkloosheid en een onzekere baan. In sommige lidstaten vinden hervormingen plaats om te zorgen voor een evenwicht tussen flexibiliteit en zekerheid. Deze bieden in sommige gevallen strengere voorwaarden voor het gebruik van tijdelijke arbeidsovereenkomsten en meer duidelijkheid over arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden. Tijdelijke arbeidsovereenkomsten zijn vaak geen springplank 14,2 % aandeel werknemers met een tijdelijke arbeidsovereenkomst in 2018 53 % van alle tijdelijke werknemers is onvrijwillig 25,6 % van alle tijdelijke werknemers krijgt binnen een jaar een vaste baan Onvrijwillige tijdelijke werknemers als aandeel van het totaal aantal werknemers (links) en overgangspercentages naar vast werk (rechts) Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. Platformwerk is een nieuwe vorm van werk op de Europese arbeidsmarkten. Uit de analyse van het Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek van de Europese Commissie op basis van de Colleem II-enquête, waaraan meer dan de helft van de lidstaten meedoet, blijkt dat 1,4 % van de werknemers in die landen in 2018 als primaire arbeidsbetrekking arbeid via platforms heeft verricht. Naar schatting een derde van het platformwerk in de EU is grensoverschrijdend. De arbeidsomstandigheden van platformwerkers lopen sterk uiteen, afhankelijk van bijvoorbeeld hun juridische status (werknemer of zelfstandige), het soort taken dat zij uitvoeren en het bedrijfsmodel van het moederbedrijf. De opkomst van platformwerk zorgt voor nieuwe banen en stimuleert de ontwikkeling van innovatieve bedrijfsmodellen, maar vormt ook een uitdaging voor de bestaande arbeidsmarktpraktijken en rechtskaders (bv. met betrekking tot de bescherming van de arbeidsomstandigheden, de toegang tot collectieve onderhandelingen en de stelsels voor sociale bescherming), die vaak niet aan de nieuwe ontwikkelingen zijn aangepast. Daarnaast rijzen er nieuwe vragen over het gebruik van persoonsgegevens en algoritmisch beheer. De openbare diensten voor arbeidsvoorziening spelen een centrale rol bij de uitvoering van het werkgelegenheidsbeleid en het vergemakkelijken van de afstemming van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt door middel van begeleiding en actieve ondersteuning. De lidstaten hebben stappen ondernomen om het aanbod van geïndividualiseerde diensten te verbeteren en werken aan vereenvoudiging en verbetering van de coördinatie van de dienstverlening. De rol van bemiddelaar van de openbare diensten voor arbeidsvoorziening is in de lidstaten echter nog steeds verschillend. Er zijn nog uitdagingen wat betreft het bereiken van de personen die het verst van de arbeidsmarkt af staan. Tegelijkertijd worden de inspanningen voortgezet om de samenwerking en de uitwisseling van informatie en beste praktijken te intensiveren in het kader van het Europees netwerk van openbare diensten voor arbeidsvoorziening. Verschillende lidstaten hebben ruimte om de afstemming tussen vraag en aanbod via de ODA’s te verbeteren 44,3 % van de werklozen doet een beroep op de openbare diensten voor arbeidsvoorziening bij het zoeken naar een baan 21,6 % van de werklozen maakt gebruik van particuliere arbeidsbureaus Aandeel van werklozen die een beroep doen op de openbare diensten voor arbeidsvoorziening bij het zoeken naar een baan Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. De woonlasten zijn voor een groot (hoewel dalend) aandeel van de huishoudens buitensporig hoog. Eén op de tien Europeanen heeft in verhouding tot het inkomen te zware woonlasten. Het mag dan niet verbazen dat dit vooral huishoudens met het laagste inkomen en mensen die in steden wonen treft. De ernstige woningnood is gelijkgebleven en neemt in sommige lidstaten van Midden- en Oost-Europa af, waar meer problemen met de kwaliteit van de huisvesting zijn. Ondanks deze verbeteringen lijdt een aanzienlijk deel van de huishoudens in die landen onder slechte huisvestingsomstandigheden. Dakloosheid, de meest extreme vorm van uitsluiting van de woningmarkt, is de afgelopen tien jaar in de meeste lidstaten toegenomen. Om dit probleem aan te pakken, hebben veel lidstaten strategieën vastgesteld om een geïntegreerde aanpak van dakloosheid en uitsluiting van de woningmarkt te bieden. Er is meer erkenning van het belang van preventiediensten en nauwere samenwerking, zowel op beleidsniveau als op het niveau van de dienstverlening. Te zware woonlasten vormen een uitdaging in verschillende lidstaten 1 op de 10 Europeanen hebben te zware woonlasten 3,9 % van de bevolking verkeert in ernstige deprivatie op het gebied van huisvesting 1,9 % heeft geen bad of douche in hun woning Aandeel van de bevolking dat in een huishouden woont waar de woonlasten meer dan 40 % van het beschikbare inkomen van het huishouden uitmaken, 2018 Bron: Eurostat, SILC.



De socialebeschermingsstelsels worden gemoderniseerd, waarbij een aantal lidstaten hun dekking uitbreiden en hun toereikendheid vergroten. Er zijn echter nog steeds problemen met verschillende groepen (met name zelfstandigen en personen met atypisch werk) die te maken hebben met grotere economische onzekerheid en een beperkte toegang hebben tot sociale bescherming. Gemiddeld is het gemeten effect van sociale overdrachten (met uitzondering van pensioenen) op armoedevermindering in 2018 afgenomen. Het risico op armoede en de ernst van de armoede onder personen die deel uitmaken van een huishouden waar (bijna) niemand werkt zijn echter blijven toenemen. Gemiddeld komt ongeveer een derde van de kortstondig werklozen in aanmerking voor een werkloosheidsuitkering. Hoewel momenteel alle lidstaten minimuminkomensregelingen kennen, varieert de toereikendheid ervan nog steeds aanzienlijk. Verbetering van de dekking en de toereikendheid is van cruciaal belang voor de modernisering van de stelsels voor sociale bescherming Gemiddeld verminderen de sociale overdrachten (met uitzondering van pensioenen) de armoede met 33,2 % 32,9 % van de kortstondig werklozen (<12 maanden) komt in aanmerking voor een werkloosheidsuitkering In 8 lidstaten hebben zelfstandigen geen toegang tot bescherming in geval van werkloosheid In 2 lidstaten ligt het netto-inkomen van begunstigden van een minimuminkomen boven de nationale armoedegrens Dekking van de werkloosheidsuitkeringen voor kortstondig werklozen (<12 maanden) Netto-inkomen van begunstigden van een minimuminkomen (inkomensjaar 2017) Opmerking: sinds 2018 is ook in Italië een minimuminkomensregeling van kracht. De in aanmerking genomen laagverdiener verdient 50 % van het gemiddelde loon en werkt voltijds. Bron: Analyse van de Europese Commissie op basis van gegevens van Eurostat

Demografische veranderingen zorgen ervoor dat de pensioenen, de gezondheidszorg en de langdurige zorg moeten worden aangepast. De bevolking in de werkende leeftijd is in de EU gemiddeld al aan het afnemen en zal naar verwachting nog verder dalen. In elf lidstaten zal zij de komende vijf jaar met meer dan 3 % afnemen. Tegelijkertijd zal naar verwachting de afhankelijkheidsratio van ouderen sterk toenemen, waardoor de lidstaten worden gestimuleerd maatregelen te nemen om hun pensioenstelsels en de stelsels voor gezondheidszorg en langdurige zorg te moderniseren, hun toereikendheid en duurzaamheid te behouden en tegelijkertijd de toegang tot hoogwaardige diensten te waarborgen. Hoewel de vervangingsinkomen- en armoedepreventiecapaciteit van de pensioenen sterk verschilt per lidstaat, wordt de toereikendheid van de pensioenen steeds belangrijker in het beleidsdebat. Tegelijkertijd is het met name moeilijk om de toegang tot en de duurzaamheid van de stelsels voor langdurige zorg te verbeteren, omdat veel lidstaten thans sterk afhankelijk zijn van informele zorg. Daarom zijn sommige lidstaten gestart met hervormingen om de pool van zorgverleners te vergroten en de situatie van mantelzorgers (meestal vrouwen) te verbeteren. De vergrijzing vereist een modernisering van de

pensioenstelsels en de stelsels voor gezondheidszorg en langdurige zorg 1,7 % van de bevolking geeft aan onvervulde behoeften aan medische zorg te hebben 10,2 gezonde levensjaren op 65-jarige leeftijd voor vrouwen en 9,8 voor mannen Van 3 in 2018 tot 2 in 2050 werkende volwassenen die één gepensioneerde ondersteunen Afhankelijkheidsratio van ouderen (verhouding tussen het aantal personen van 65 jaar en ouder en het aantal personen tussen de 15 en 64 jaar) in de EU Opmerking: uitgedrukt per 100 personen in de werkende leeftijd (15-64 jaar). Het lichtblauwe gebied duidt de minimale en maximale geraamde waarden per jaar aan. Bron: Eurostat, basisscenarioprognoses Versterking van de sociale markteconomie gaat hand in hand met versterking van de kwaliteit van de sociale dialoog. De betrokkenheid van de sociale partners bij de opzet en uitvoering van werkgelegenheids- en sociaal beleid en hervormingen wordt in de werkgelegenheidsrichtsnoeren erkend. Over het algemeen is de kwaliteit van de betrokkenheid op nationaal en regionaal niveau in de meeste lidstaten stabiel gebleven, al blijven er verschillen tussen de landen bestaan. Hoewel de algehele betrokkenheid van de sociale partners bij het Europees Semester geleidelijk vooruitgaat, is er nog ruimte voor verdere ontwikkeling. Daarvoor zijn in sommige lidstaten meer voorspelbare en zinvolle uitwisselingen nodig bij de voorbereiding van de nationale hervormingsprogramma’s, waarvoor voldoende tijd moeten worden uitgetrokken.



1.OVERZICHT VAN DE TRENDS EN UITDAGINGEN OP DE ARBEIDSMARKT EN OP SOCIAAL GEBIED IN DE EUROPESE UNIE Dit hoofdstuk biedt een overzicht van de trends en uitdagingen op de arbeidsmarkt en op sociaal gebied in de Europese Unie en bevat een gedetailleerde analyse van belangrijke thema’s op sociaal en werkgelegenheidsgebied. Verderop in dit verslag is gedetailleerde informatie over de ontwikkelingen per lidstaat te vinden. 1.1Trends op de arbeidsmarkt Het aantal mensen met een baan nam in 2018 voor het vijfde opeenvolgende jaar toe, zij het in een trager tempo dan in 2017 (d.w.z. met 1,3 % ten opzichte van 1,6 %). De totale werkgelegenheid bleef in de eerste drie kwartalen van 2019 matig toenemen en kwam uit op 241,5 miljoen banen in het derde kwartaal van 2019, dat wil zeggen ongeveer 2,1 miljoen banen meer dan een jaar daarvoor en het hoogste aantal banen ooit in de EU. Op jaarbasis zal de totale werkgelegenheid in 2019 naar verwachting met 1 % stijgen en in 2020 met 0,5 %. In vergelijking met het laagste niveau dat in het eerste kwartaal van 2013 werd geregistreerd, hebben meer dan 17 miljoen méér mensen in de EU een baan gevonden, waarvan 11 miljoen in de eurozone. De arbeidsparticipatie in de leeftijdsgroep van 20-64 jaar bleef toenemen in de richting van de Europa 2020-doelstelling. In 2018 steeg zij met één procentpunt tot een jaargemiddelde van 73,2 % om in het tweede kwartaal van 2019 verder te stijgen tot 73,9 %, 0,8 procentpunt meer dan in hetzelfde kwartaal van het voorgaande jaar. De arbeidsparticipatie in de eurozone steeg in hetzelfde tempo, met 0,8 procentpunt per jaar tot 72,7 % in het tweede kwartaal van 2019. Zowel in de EU als in de eurozone zijn dit de hoogste niveaus ooit behaald. Als deze positieve trend in het huidige tempo doorzet, ziet het ernaar uit dat het de EU lukt haar doelstelling, een arbeidsparticipatie van 75 %, te halen. De huidige vertraging van de economische activiteit, in combinatie met de verkrapping van de arbeidsmarkten in sommige lidstaten, wijst er echter op dat de arbeidsparticipatie in de resterende kwartalen van 2019 en in 2020 mogelijk langzamer zal toenemen en uiteindelijk de doelstelling voor 2020 wellicht zal benaderen maar deze niet zal halen. De positieve trend van de arbeidsparticipatie ging gepaard met een stijging van de arbeidsmarktparticipatie. De arbeidsparticipatie voor de leeftijdsgroep van 20-64 jaar bedroeg in het eerste kwartaal van 2019 78,7 % in de EU en 78,5 % in de eurozone (ten opzichte van respectievelijk 78,4 % en 78,3 % een jaar daarvoor). Net als in voorgaande jaren was de stijging van de arbeidsmarktparticipatie grotendeels gebaseerd op oudere werknemers (55-64 jaar) en, in mindere mate, op vrouwen. Figuur 1: De arbeidsparticipatie- en werkloosheidscijfers zijn beter dan ooit in de EU Arbeidsparticipatie en werkloosheidspercentage in de EU en de eurozone *Gemiddelde van KW1 en KW2, gecorrigeerd voor seizoensinvloeden. Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. Het totale aantal gewerkte uren is langzaam maar zeker aan het toenemen en heeft nu eindelijk de piek van 2008 overschreden. Sinds in 2013 het herstel heeft ingezet, is het aantal mensen met een baan veel sneller gestegen dan het aantal gewerkte uren (tussen KW2-2013 en KW2-2019 is het eerste cijfer gestegen met 7,7 %, het tweede met 7,1 %). Dit is deels het gevolg van een structurele achteruitgang op de lange termijn, die wordt verergerd door een toename van (onvrijwillig) deeltijdwerk in de nasleep van de crisis en een verschuiving van de werkgelegenheid naar sectoren met een lagere arbeidsintensiteit. Niettemin is het aantal gewerkte uren in 2018 gestegen, waarbij de piek van 2008 voor het eerst met 0,3 % werd overschreden. De werkloosheid bleef dalen in 2018 en in de eerste drie kwartalen van 2019. Doordat een groot aantal banen werd gecreëerd, in een context van matig toenemende arbeidsparticipatie, daalde de werkloosheid verder. In het derde kwartaal van 2019 is de werkloosheid (15-74 jaar) gedaald tot 6,3 % in de EU en tot 7,5 % in de eurozone, van respectievelijk 6,7 % en 8 % een jaar daarvoor. In absolute cijfers komt dit neer op 15,6 miljoen werklozen in de EU, ongeveer 1 miljoen minder dan in hetzelfde kwartaal van het voorgaande jaar, en bijna 11 miljoen minder sinds de piek in het tweede kwartaal van 2013. Weliswaar is de werkloosheid het afgelopen jaar in alle lidstaten gedaald, maar er is nog steeds een behoorlijke mate van heterogeniteit (zie punt 3.1.1): in sommige landen is de werkloosheid zeer laag (met nog enige marge voor verbetering) maar andere zijn nog ver verwijderd van de minimumniveaus van vóór de crisis. Figuur 2: Hoewel ondernemingen melding maken van een groot tekort aan arbeidskrachten, zijn er tekenen die duiden op een betere afstemming van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt Beveridge-curve in de EU

Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête en conjunctuurenquête. Opmerking: voor seizoensinvloeden gecorrigeerde cijfers. De tekorten aan arbeidskrachten zijn weliswaar iets lager dan een jaar geleden, maar blijven hoog. Sinds het herstel begon, is het percentage bedrijven dat een tekort aan arbeidskrachten aangeeft als een productiebeperkende factor voortdurend toegenomen in de EU, van ongeveer 5 % eind 2012 tot ongeveer 20 % in 2018. De Beveridge-curve (figuur 2) laat zien dat deze stijging gepaard ging met een aanhoudende daling van de werkloosheid, hoewel de verschuiving van de curve naar buiten tussen 2010 en 2013 wijst op een minder efficiënte afstemming van vraag en aanbod in de periode na de crisis in vergelijking met de periode vóór de crisis. Met de recente economische vertraging is het aantal bedrijven dat een tekort aan arbeidskrachten meldde in 2019 licht gedaald, terwijl de werkloosheid zoals eerder vermeld bleef dalen. Hoewel het te vroeg is om te beoordelen of de Beveridge-curve een trendbreuk vertoont, wijst het gedrag van de afgelopen kwartalen erop dat er een actieve verschuiving plaatsvindt, die overeenkomt met een algemene verbetering van het proces van de afstemming van vraag en aanbod (hoewel de situatie tussen de lidstaten aanzienlijk verschilt). De langdurige werkloosheid en de jeugdwerkloosheid blijven eveneens afnemen. De voortdurende verbetering van de arbeidsmarktomstandigheden vertaalt zich in een afnemend aantal langdurig werklozen (d.w.z. personen die langer dan een jaar werkloos zijn). In het tweede kwartaal van 2019 bedroeg het aantal mensen in deze situatie 6,2 miljoen, d.w.z. 1,1 miljoen (of 15 %) minder dan in hetzelfde kwartaal van 2018. Met 2,5 % van de actieve bevolking heeft de langdurige werkloosheid het minimum van vóór de crisis van KW3-2008 bereikt (in de eurozone ligt deze nog steeds hoger, namelijk 3,3 % tegenover 2,8 %). Ook in de situatie van werkzoekende jongeren is duidelijk verbetering zichtbaar. De jeugdwerkloosheid daalde in het derde kwartaal van 2019 met 1 procentpunt voor de EU, tot 14,4 %, en met 0,9 procentpunt in de eurozone, tot 15,8 % (de percentages in Spanje, Italië en Griekenland liggen echter nog steeds boven 30 %). In totaal zijn 3,2 miljoen mensen tussen 15 en 24 jaar in de EU werkloos, en dit aantal is maar liefst 5,5 miljoen wanneer alle mensen die geen werk hebben en geen onderwijs of opleiding volgen (NEET’s), worden meegerekend. Het afgelopen jaar daalde het percentage NEET’s tot 10,2 % in de EU en 10,3 % in de eurozone in het eerste kwartaal van 2019 (van respectievelijk 10,6 % en 10,8 % een jaar daarvoor). Dit zijn de laagste waarden ooit geregistreerd. Ondanks de daling van het NEET-percentage heeft het percentage voortijdige schoolverlaters zich gestabiliseerd. Na een gestage daling tijdens het afgelopen decennium heeft het percentage voortijdige schoolverlaters (18-24 jaar) zich in 2017 en 2018 gestabiliseerd op 10,6 %. Dit percentage ligt weliswaar zeer dicht bij de Europa 2020-doelstelling van 10 %, maar kan nog verder omlaag. Het Europa 2020-streefcijfer voor het tertiaire onderwijs daarentegen (40 % in de leeftijdsgroep van 30-34 jaar) werd in 2018 bereikt, met een percentage van 40,7 % (0,8 procentpunt meer dan in 2017). Figuur 3: Oudere en hooggeschoolde werknemers zijn de belangrijkste drijvende krachten achter de groei van de werkgelegenheid Arbeidsparticipatie en werkgelegenheidsgroei voor verschillende groepen in de EU Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. Oudere werknemers blijven de belangrijkste drijvende kracht achter de groei van de werkgelegenheid. Net als in voorgaande jaren lieten in 2018 oudere werknemers (55-64 jaar) de grootste werkgelegenheidsgroei zien in vergelijking met andere leeftijdsklassen (figuur 3): het aantal mensen met een baan in deze groep steeg in 2018 met 4,1 % (een vergelijkbaar groeipercentage als in 2017: toen bedroeg het 4,3 %). De arbeidsparticipatie van oudere werknemers nam derhalve toe met 1,6 procentpunten tot 58,7 % in 2018, het hoogste niveau ooit (meer dan 13 procentpunten hoger dan in 2008). Zij groeide ook in andere leeftijdsgroepen, zij het in een trager tempo. Met name het aantal jongeren (15-24 jaar) met een baan steeg in een vergelijkbaar tempo als in 2017 (1,5 % tegenover 1,6 %), met als gevolg dat de arbeidsparticipatie van jongeren steeg met 0,8 procentpunt tot 35,4 % (dit cijfer blijft echter 1,9 procentpunten onder het niveau van 2008). De arbeidsparticipatie van volwassenen in de meest actieve leeftijd (25-54 jaar) groeide met 0,4 %, wat resulteerde in een arbeidsparticipatie van 80,4 % in 2018. De arbeidsparticipatie van niet in de EU geboren personen bleef toenemen. In de leeftijdsgroep van 20-64 jaar steeg zij in 2018 tot 64,5 % (1,5 procentpunt meer dan in 2017), oftewel in absolute termen een stijging van 17,4 miljoen tot 18,3 miljoen. De arbeidsparticipatie van de autochtone bevolking bedraagt gemiddeld 73,9 % (0,9 procentpunt meer dan in 2017) in de EU als geheel. Na een toename tijdens de crisis is de kloof, hoewel deze iets kleiner wordt, daarom nog steeds aanzienlijk (meer dan 9 procentpunten in 2018 tegenover minder dan 5 procentpunten in 2008). De arbeidsparticipatie blijft voor vrouwen iets sneller stijgen dan voor mannen, maar de arbeidsparticipatiekloof tussen mannen en vrouwen blijft groot. In 2018 was de werkgelegenheidsgroei voor vrouwen 0,2 procentpunten sneller dan voor mannen (dezelfde waarde als in 2017). Een dergelijk klein verschil was echter niet voldoende om de arbeidsparticipatiekloof tussen mannen en vrouwen (d.w.z. het verschil in arbeidsparticipatie per geslacht) terug te dringen; deze bleef stabiel op 11,5 %. Na een aanzienlijke daling van deze indicator tijdens de crisis (hij bedroeg in 2008 15 procentpunten) – het gevolg van een sterkere impact van de recessie op de arbeidsparticipatie van mannen – is deze indicator sinds 2014 vrijwel ongewijzigd gebleven. Deze kloof lijkt bijzonder hoog te zijn voor vrouwen in de leeftijd van 30-34 jaar, namelijk 14,5 procentpunten (meestal in verband met zwangerschap en moederschap), voor de leeftijdsgroep van 55-64 jaar, namelijk 13,7 procentpunten, en voor laaggeschoolde vrouwen, namelijk 21,1 procentpunten (in vergelijking met respectievelijk 10,9 en 6,8 procentpunten voor middelhoog- en hooggeschoolde vrouwen). Hooggeschoolde personen maken een stijgend percentage van de beroepsbevolking uit. Dit past in een trend op lange termijn, waarbij de werkgelegenheid voor taken waarvoor hoge vaardigheden vereist zijn groeit, terwijl de beroepsbevolking van de lidstaten steeds beter geschoold wordt, hetgeen een weerspiegeling is van de toenemende vraag naar en het aanbod van hooggeschoolde werknemers in de economie. Het aantal hoogopgeleiden met een baan (leeftijdsgroep 25-64 jaar) steeg in 2018 met 3,1 %, wat resulteert in een arbeidsparticipatie van 85,8 % binnen deze groep. Er werd slechts een lichte stijging van 0,2 % geregistreerd onder middelhooggeschoolde werknemers (d.w.z. werknemers met hoger secundair onderwijs), die een arbeidsparticipatie van 76,4 % hebben bereikt. Daarentegen bleef het aantal laaggeschoolde werknemers (met een diploma lager secundair onderwijs of lager) dalen, en wel met 0,8 % (na een daling van 0,3 % in 2017). Aangezien de totale laaggeschoolde bevolking in de leeftijd van 25-64 jaar echter blijft afnemen (deze is alleen al in 2018 met 1,7 miljoen, oftewel 2,7 %, gedaald) – dit past in de trend van de vergrijzing van de bevolking en een hoger opleidingsniveau van de jongere generaties – is de arbeidsparticipatie van deze groep zelfs gestegen van 55,6 % in 2017 tot 56,8 % in 2018. Het verschil tussen de arbeidsparticipatie van laaggekwalificeerde werknemers en die van hooggekwalificeerde werknemers blijft afnemen (van een piek van 31,4 procentpunten in 2013), maar blijft met 29 procentpunten zeer groot, wat erop wijst dat er actie moet worden ondernomen om de inzetbaarheid van mensen met een laag opleidingsniveau te vergroten, met name door bij- en omscholing. De meeste in 2018 gecreëerde arbeidsplaatsen zijn vaste en voltijdse banen, maar het aandeel tijdelijke werknemers blijft aanzienlijk. Van de 2,7 miljoen extra werknemers (15-64 jaar) die in 2018 werden geregistreerd, hadden bijna alle werknemers een vaste arbeidsovereenkomst; het aantal tijdelijke werknemers steeg in dezelfde periode met slechts 55 000 (tegenover 0,8 miljoen in het voorgaande jaar). Niettemin was de stijging van de vaste arbeidsovereenkomsten niet voldoende om het totale aandeel tijdelijke werknemers van het totale aantal werknemers omlaag te brengen: dat daalde in 2018 slechts met 0,1 procentpunt tot 14,2 %. Het aantal zelfstandigen (15-64 jaar) daalde met 160 000 – een voortzetting van de trage daling van de afgelopen jaren – wat resulteerde in een aandeel van 13,5 % van de totale werkgelegenheid (ten opzichte van 13,7 % in 2017 en 14,4 % in 2013). Ten slotte waren de meeste nieuwe banen voltijds (+2,4 miljoen), terwijl het aantal deeltijdwerkers min of meer constant bleef. Het aandeel deeltijdwerkers (15-64 jaar) daalde licht voor het derde jaar op rij (0,2 procentpunt tot 19,2 % in 2018), maar bleef bijna 2 procentpunten boven het niveau van 2008. Daar staat tegenover dat het aandeel van onvrijwillige deeltijdwerkers in het totale aantal deeltijdwerkers bleef afnemen (van een piek van 29,6 % in 2014 tot 24,6 % in 2018); het blijft echter aanzienlijk. Wat de sectorale ontwikkelingen betreft, blijft de werkgelegenheid verschuiven naar diensten. In overeenstemming met de trend van de afgelopen jaren werd het grootste aantal banen in de dienstensector gecreëerd (2,6 miljoen meer mensen met een baan in 2018, oftewel +1,5 % ten opzichte van 2017; op basis van de nationale rekeningen). Deze toename vergrootte het aandeel van de diensten in de totale werkgelegenheid, dat in het afgelopen decennium voortdurend is toegenomen van 70,1 % in 2008 tot 74 % in 2018. In absolute termen registreerde de bedrijfstak in 2018 de op één na grootste stijging (met 470 000 banen), oftewel een stijging van 1,3 % ten opzichte van het voorgaande jaar (dit stemt overeen met de prestaties die in 2017 en 2016 werden opgetekend). Voor het tweede achtereenvolgende jaar steeg het aantal werknemers in de bouw met meer dan 2 % (oftewel 337 000 werknemers), wat het in 2015 ingezette herstel consolideerde. Het aantal werknemers in deze sector is echter nog steeds bijna 13 % lager dan in 2008. Ten slotte begon de werkgelegenheid in de landbouw, na in 2017 te zijn gestabiliseerd, in 2018 weer af te nemen (met 2,5 %) in overeenstemming met de trend die zij op de lange termijn laat zien. Het aandeel van de landbouw in de totale werkgelegenheid is gedaald van 5,4 % in 2008 tot 4,3 % in 2018. 1.2Sociale trends Het aantal personen dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd , bleef gestaag dalen. Deze dalende trend zette zich in 2018 voor het zesde opeenvolgende jaar voort (figuur 4) en het aantal mensen dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd daalde tot 110 miljoen (oftewel 21,9 % van de totale bevolking), bijna 2,7 miljoen minder dan in 2017 (en 2 procentpunten minder dan in 2008). De algemene trend weerspiegelde een daling van de ernstige materiële deprivatie en, in mindere mate, van het aandeel huishoudens met een zeer lage arbeidsintensiteit, terwijl het percentage van de bevolking dat met armoede wordt bedreigd min of meer stabiel bleef. Dit is grotendeels in overeenstemming met het herstel van de werkgelegenheid en de stijging van het beschikbare inkomen. Als de positieve trend in het huidige tempo aanhoudt, ziet het ernaar uit dat het aantal mensen dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd in de EU in 2020 ongeveer 13 miljoen lager zal liggen dan in 2008 (de Europa 2020-doelstelling is 20 miljoen). Gezien de huidige vertraging van de economische activiteit zal de feitelijke daling echter wellicht minder prominent zijn. De sterke daling van het aantal personen dat in ernstige materiële deprivatie (SMD) verkeert zet door. Meer dan 3 miljoen mensen verkeerden in het jaar tot 2018 niet langer in ernstige materiële deprivatie, waardoor het totale aantal getroffen personen is teruggebracht tot 29,7 miljoen, oftewel 5,9 % van de EU-bevolking. Deze daling betekent voor het zesde jaar op rij een flinke verbetering, wat duidt op een betere materiële situatie van de huishoudens. Aangezien een daling van deze indicator het gevolg is van de goede prestaties van de lidstaten waar de ernstige materiële deprivatie het hoogst is (zie punt 3.4), wijst de algehele verbetering op een verdere opwaartse sociale convergentie. Een robuuste arbeidsmarkt heeft bijgedragen tot een verdere vermindering van het aantal mensen dat deel uitmaakt van een huishouden waar bijna niemand een baan heeft. Het aantal mensen dat deel uitmaakt van een huishouden met een zeer lage arbeidsintensiteit daalde verder met ongeveer 3 miljoen. Deze mensen vertegenwoordigen 8,8 % van de bevolking, iets minder dan vóór de crisis.

Figuur 4: Het aandeel van de bevolking dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd neemt af, maar het aandeel van de bevolking dat met armoede wordt bedreigd blijft stabiel Aandeel van de bevolking dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd (Arope) en deelcomponenten (2005-2017). Bron: Eurostat, SILC. Het percentage van de bevolking dat met armoede wordt bedreigd is ondanks het krachtige herstel nog steeds hoog. De relatieve armoede-indicator blijft over het algemeen stabiel en is marginaal gestegen tot 17,1 %, ten opzichte van 16,9 % een jaar eerder. Het aantal mensen dat deel uitmaakt van een huishouden met een gestandaardiseerd besteedbaar inkomen dat onder 60 % van het nationale mediaaninkomen ligt, bedraagt iets meer dan 86 miljoen, één miljoen meer dan in het voorgaande jaar. Hoewel uit de meest recente gegevens van de flashramingen van Eurostat blijkt dat de armoedepercentages zullen afnemen, is deze daling na een sterke verbetering in 2017 tot stilstand gekomen. Het risico van armoede onder werkenden is in 2018 min of meer stabiel gebleven op een hoog niveau. In 2018 is het percentage werkenden dat met armoede wordt bedreigd met 0,1 procentpunten toegenomen ten opzichte vanaf 2017 en het blijft dicht bij de in 2016 geregistreerde piek. 9,5 % van de mensen met een baan woont in een huishouden met een inkomen van minder dan 60 % van het mediaaninkomen (1,2 procentpunten boven het minimum dat in 2010 werd bereikt). Mensen die in deeltijd of met een tijdelijke arbeidsovereenkomst werken, lopen een groter risico, maar in sommige lidstaten is dit risico ook relatief hoog voor voltijdse werknemers en werknemers met een vaste arbeidsovereenkomst (zie ook de punten 3.1.1 en 3.4.1). De trends met betrekking tot de ernst van de armoede wijzen erop dat in sommige landen niet iedereen van de economische groei profiteert. De relatieve mediane inkomensarmoedekloof, waarmee wordt gemeten hoe ver mensen met risico op armoede van de armoedegrens verwijderd zijn (dus, hoe arm de armen zijn), steeg in 2018 met een half punt tot 24,6 %. Dit weerspiegelt de uiteenlopende trends in de lidstaten, die er in het algemeen op wijzen dat de positieve effecten van de economische groei niet altijd de allerarmsten bereiken. Het risico op armoede en de ernst van de armoede onder mensen die deel uitmaken van een huishouden waar (bijna) niemand werkt, zijn echter blijven toenemen. Het armoederisico voor mensen die deel uitmaken van een huishouden met een zeer lage arbeidsintensiteit (minder dan 20 % van hun capaciteit) is hoog (62,1 % in 2018) en is voor het vijfde jaar op rij gestaag toegenomen. Dit is volgens het Comité voor sociale bescherming een trend die in de gaten moet worden gehouden . Er zijn ook groeiende verschillen tussen het mediaaninkomen van deze mensen en de armoederisicodrempel (zie punt 3.4.1), wat wijst op mogelijke lacunes in de toereikendheid en de dekking van de uitkeringen. Ondanks voortdurende verbeteringen lopen kinderen nog steeds een groot risico op armoede of sociale uitsluiting. In 2018 is het percentage kinderen dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd in de EU-28, met 0,6 procentpunten gedaald tot 24,3 %. Dit percentage is echter nog steeds hoger dan dat voor de algehele bevolking. In alle lidstaten lopen kinderen van laaggeschoolde ouders een aanzienlijk groter risico op armoede of sociale uitsluiting, hetgeen wijst op hardnekkige ongelijkheden op het gebied van kansen. De geaggregeerde inkomens van de huishoudens blijven stijgen. Het bruto beschikbare inkomen van huishoudens (BBIH) steeg voor het vijfde jaar op rij tot 2018. De jaarlijkse stijging was in lijn met de verbetering van het reële bbp per hoofd van de bevolking (dat met ongeveer 1,8 % steeg), wat erop wijst dat de huishoudens profiteren van de recente groei. De inkomensongelijkheid blijft hoog. Gemiddeld beschikt de rijkste 20 % van de huishoudens in de lidstaten over een inkomen dat ongeveer vijf keer zo hoog is als het inkomen van de armste 20 %. In 2018 bleef deze verhouding stabiel na een aanvankelijke daling vorig jaar; in veel lidstaten bleef zij hoog (zie punt 3.4). Uit de meest recente flashramingen van Eurostat blijkt echter dat een daling wordt verwacht . Na een stijging in 2017 bleef het inkomensaandeel van de minstverdienende 40 % van de bevolking (S40) grotendeels stabiel. In veel landen was het inkomensaandeel van deze groep, die bestaat uit werknemers met een lager inkomen en mensen die een sociale uitkering ontvangen, verslechterd of gestagneerd, zelfs vóór de economische crisis. Er zullen echter verdere verbeteringen in de S40 nodig zijn om eerdere trends van het laatste decennium om te buigen. 2.MOMENTOPNAMES VAN HET SOCIAAL SCOREBORD De Europese pijler van sociale rechten is op 17 november 2017 gezamenlijk afgekondigd door het Europees Parlement, de Raad en de Commissie. Hierin wordt een aantal centrale beginselen en rechten bepaald ter ondersteuning van billijke en degelijk functionerende arbeidsmarkten en socialezekerheidsstelsels. De pijler is ontworpen als kompas voor een hernieuwd proces van convergentie tussen de lidstaten met het oog op betere sociaaleconomische omstandigheden. In de nieuwe strategische agenda van de Raad voor de EU 2019-2024 wordt benadrukt dat de Europese pijler van sociale rechten moet worden uitgevoerd op het niveau van de EU en de lidstaten, met inachtneming van de respectieve bevoegdheden. De Commissie zal begin 2020 met een mededeling komen die de aanzet geeft tot een actieplan voor de uitvoering van de Europese pijler van sociale rechten. De Europese pijler van sociale rechten gaat vergezeld van een sociaal scorebord om de prestaties te monitoren en trends in de lidstaten in het oog te houden. Het nieuwe scorebord voorziet in een aantal indicatoren (kern- en secundaire indicatoren) om de prestaties van de lidstaten op sociaal en werkgelegenheidsgebied door te lichten aan de hand van geselecteerde indicatoren ten aanzien van drie algemene in de pijler vastgestelde themagebieden: i) gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt, ii) dynamische arbeidsmarkten en billijke arbeidsomstandigheden, en iii) overheidssteun/sociale bescherming en inclusie. Sinds de editie van 2018 is het sociaal scorebord opgenomen in het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid; in dit hoofdstuk worden de resultaten daarvan samengevat wat de kernindicatoren betreft. De analyse past in de ruimere context van de hervormingen (zie hoofdstuk 3). 2.1.Toelichting bij het scorebord Het sociaal scorebord is een centraal instrument voor de monitoring van de prestaties op sociaal en werkgelegenheidsgebied, en voor convergentie naar betere levens- en arbeidsomstandigheden. Het helpt met name de situatie van de lidstaten te monitoren aan de hand van meetbare dimensies van de pijler, als aanvulling op de bestaande monitoringinstrumenten, en met name de prestatiemonitor werkgelegenheid (EPM) en de prestatiemonitor sociale bescherming (SPPM). Het scorebord omvat de volgende 14 kernindicatoren om de grote trends op sociaal en werkgelegenheidsgebied te beoordelen: -Gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt: §Percentage voortijdige schoolverlaters, leeftijdsgroep 18-24 jaar

§Arbeidsparticipatiekloof tussen mannen en vrouwen, leeftijdsgroep 20-64 jaar §Inkomensongelijkheid, gemeten als verhouding inkomenskwintielen – S80/S20 §Percentage van de bevolking dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd (AROPE) §Jongeren die niet werken en geen onderwijs of opleiding volgen (NEET-percentage), leeftijdsgroep 15-24 jaar -Dynamische arbeidsmarkten en billijke arbeidsomstandigheden: §Arbeidsparticipatie, leeftijdsgroep 20-64 jaar §Werkloosheidspercentage, leeftijdsgroep 15-74 jaar §Percentage langdurig werklozen, leeftijdsgroep 15-74 jaar §Reëel bruto beschikbaar inkomen van huishoudens per hoofd §Nettoloon van een voltijdse alleenstaande werknemer zonder kinderen met een gemiddeld loon -Overheidssteun / sociale bescherming en inclusie: §Effect van sociale overdrachten (m.u.v. pensioenen) op de armoedebestrijding §Kinderen jonger dan 3 jaar in formele kinderopvang §Zelfgerapporteerde onvervulde behoeften aan medische zorg §Percentage van de bevolking met minstens algemene digitale basisvaardigheden. De kernindicatoren worden geanalyseerd met behulp van een gemeenschappelijke methode die is overeengekomen door het Comité voor de werkgelegenheid en het Comité voor sociale bescherming (zie bijlage 3 voor details). Deze methode evalueert de situatie en de ontwikkelingen in de lidstaten door te kijken naar de niveaus en de jaarlijkse veranderingen van elk van de kernindicatoren van het sociaal scorebord. De niveaus en de veranderingen worden geclassificeerd op grond van het verschil met de respectieve (ongewogen) EU-gemiddelden. De prestaties van de lidstaten ten aanzien van de niveaus en veranderingen worden dan gecombineerd (met behulp van een vooraf gedefinieerde matrix), zodat elke lidstaat wordt ondergebracht in één van de volgende zeven categorieën: “beste presteerders”, “beter dan gemiddeld”, “goed maar moet worden gemonitord”, “gemiddeld/neutraal”, “zwak maar gaat vooruit”, “moet in de gaten worden gehouden” en “kritieke situaties”. Op basis hiervan geeft tabel 1 een samenvatting van de interpretatie van het scorebord in overeenstemming met de meest recente cijfers voor elke indicator. Een zorgvuldige en niet-mechanische lezing van de tabel is noodzakelijk. Daartoe wordt in hoofdstuk 3 een gedetailleerde analyse van de 14 indicatoren geboden, met inbegrip van trends op lange termijn en – waar relevant – extra indicatoren. Bovendien zullen de aangekondigde landenverslagen voorzien in een diepgaande analyse van alle “kritieke situaties” en in extra informatie over de sociaaleconomische achtergrond en de beleidsachtergrond om de landenspecifieke uitdagingen in het kader van het Europees Semester beter te kunnen beschrijven. Samen met de verdere analyse in de prestatiemonitor werkgelegenheid en de prestatiemonitor sociale bescherming vormt dit een analytische basis voor de eventuele latere voorstellen van de Commissie voor landenspecifieke aanbevelingen. In het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid 2020 is voor het eerst een regionale dimensie van het sociaal scorebord opgenomen. De afgelopen jaren werd het sociaal scorebord gebruikt om de prestaties van een land op nationaal niveau te analyseren. De ontwikkeling van de indicatoren op nationaal niveau kan echter belangrijke verschillen op regionaal niveau verhullen (in veel lidstaten worden bepaalde beleidsmaatregelen en financiering op dit niveau vastgesteld). De regionale dimensie van de sociale situatie en de convergentie wordt dus steeds relevanter, met name als het gaat om het Europees Semester. Tegen deze achtergrond bevat deze editie van het verslag informatie over de regionale situatie, gebaseerd op het sociaal scorebord. Zo bevat bijlage X een aantal kaarten met regionale uitsplitsingen per lidstaat voor sommige kernindicatoren van het sociaal scorebord. Verder wordt in de analyse in hoofdstuk 3, waar van toepassing, verslag gedaan van de bevindingen op regionaal niveau voor de lidstaten waar grote ongelijkheden tussen de NUTS 2-regio’s bestaan. De informatie en bevindingen maken het mogelijk beter te begrijpen hoe verschillende regio’s in een land het doen wat een aantal cruciale dimensies van de pijler betreft, en om de convergentie binnen de landen te monitoren, de impact van het regionale beleid te beoordelen en de regionale beleidsvorming vorm te geven. 2.2.Aan het sociaal scorebord ontleende gegevens Uit de analyse van het scorebord blijkt dat de positieve ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en op sociaal gebied in de EU aanhouden, hoewel niet alle indicatoren verbeteren. Wat de gemiddelde waarden voor de EU betreft, lieten 9 van de 14 kernindicatoren een verbetering zien ten opzichte van het laatste beschikbare jaar (dat was 2018 of 2017, afhankelijk van het jaar waarvoor gegevens beschikbaar waren). Naar verhouding werd voor de werkloosheidscijfers (zowel de algemene als de langdurige werkloosheid) de grootste vooruitgang opgetekend, als gevolg van de positieve ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Zoals ook al in 2017 te zien was, is het werkloosheidspercentage in 2018 in alle lidstaten gedaald. Sommige andere indicatoren zijn evenwel stabiel gebleven in vergelijking met het voorgaande jaar of zijn zelfs enigszins verslechterd (nl. voortijdige schoolverlaters, het verschil in arbeidsparticipatie tussen mannen en vrouwen, de verhouding inkomenskwintielen, het effect van sociale overdrachten op de armoedebestrijding en de zelfgerapporteerde onvervulde behoeften aan medische zorg). Zoals te zien in de spreidingsdiagrammen in hoofdstuk 3, vertoonde meer dan de helft van de kernindicatoren, in verschillende mate, convergentie tussen de lidstaten in de laatste waarnemingsperiode (opvallende uitzonderingen zijn de verhouding inkomenskwintielen, de zelfgerapporteerde onvervulde behoeften aan medische zorg en het aandeel van de bevolking met minstens algemene digitale basisvaardigheden).

Bijna alle lidstaten staan voor uitdagingen wat ten minste één kernindicator betreft. Alle lidstaten behalve Nederland zijn minstens één maal gemarkeerd met een van de drie meest problematische classificaties, namelijk “kritieke situatie”, “moet in de gaten worden gehouden” en “zwak, maar gaat vooruit”. Wanneer alleen wordt gekeken naar “kritieke situaties” (d.w.z. indicatoren waarvoor het niveau veel slechter dan gemiddeld is en die ofwel niet snel genoeg verbeteren of nog verder verslechteren), zijn 14 lidstaten gemarkeerd, net als in het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid 2019. Estland en Malta hebben zich bij deze groep landen aangesloten (of opnieuw aangesloten, na deze het voorgaande jaar te hebben verlaten); Hongarije en Portugal daarentegen zijn eruit gegaan. Het aantal problemen wijst op enige verslechtering over de hele linie. Van de 14 beoordeelde gebieden zijn in totaal 121 gevallen als “kritieke situatie”, “moet in de gaten worden gehouden” of “zwak, maar gaat vooruit” aangemerkt, d.w.z. ongeveer 31 % van het totale aantal beoordelingen (hetzelfde aantal als in het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid 2019); daarvan zijn er 40 “kritieke situaties” (oftewel 10,3 % van alle beoordelingen), vergeleken met 41 in het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid 2019 (oftewel 10,6 % van alle beoordelingen). Bij de drie algemene themagebieden van het scorebord doen zich net als in voorgaande jaren de meeste problematische gevallen voor op het gebied van “overheidssteun/sociale bescherming en inclusie”: gemiddeld 9,8 gevallen (waarvan 3,5 “kritieke situaties”) per indicator. Kinderen jonger dan 3 jaar in formele kinderopvang is de indicator die het vaakst wordt gemarkeerd, namelijk voor 13 lidstaten (waarvan 5 in de laagste categorie). Dan volgen de themagebieden “gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt” en “dynamische arbeidsmarkten en billijke arbeidsvoorwaarden” met een gemiddelde van respectievelijk ongeveer 9,6 en 6,8 problematische gevallen per indicator (waarvan respectievelijk 3 en 2,2 “kritieke situaties” per indicator). Op het eerste gebied zijn de meest gemarkeerde indicatoren voortijdige schoolverlaters, het verschil in arbeidsparticipatie tussen mannen en vrouwen en het percentage van de bevolking dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd (10 keer). Op het laatste gebied blijkt de indicator nettoloon van een alleenstaande werknemer zonder kinderen met een gemiddeld loon het meest problematisch (14 markeringen). Net als in het afgelopen jaar doen er zich grote verschillen voor tussen de lidstaten en varieert de ernst van de problemen sterk van lidstaat tot lidstaat. In Griekenland, Italië, Roemenië en Spanje is de situatie voor tien of meer indicatoren “kritiek”, “moet in de gaten worden gehouden” of “zwak, maar gaat vooruit” (zie tabel 1). Van deze landen rapporteert Italië het hoogste aantal “kritieke situaties” (8), gevolgd door Roemenië (7), Griekenland (4) en Spanje (2). Griekenland, Roemenië en Spanje rapporteren evenwel ook elk een aantal positieve beoordelingen: Griekenland behoort tot de “beste presteerders” voor voortijdig schoolverlaten en “beter dan gemiddeld” wat betreft inkomensongelijkheid en deelname aan kinderopvang; Roemenië behoort tot de “beste presteerders” voor het beschikbaar inkomen van huishoudens per hoofd en “beter dan gemiddeld” voor het werkloosheidspercentage; Spanje is een van de “beste presteerders” voor de deelname aan kinderopvang en scoort “beter dan gemiddeld” voor zelfgerapporteerde onvervulde behoeften aan medische zorg. Wat het algemene aantal markeringen betreft, volgen Bulgarije en Kroatië (8 markeringen), Estland en Letland (6 markeringen). Zweden daarentegen is een “beste presteerder” of “beter dan gemiddeld” voor elf kernindicatoren, gevolgd door Tsjechië (9 indicatoren), Duitsland, Denemarken, Malta en Nederland (elk 8 indicatoren). Wat gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt betreft, werden gemiddeld de grootste verbeteringen geregistreerd op het gebied van het percentage NEET-jongeren en het percentage van de bevolking dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd. De dalende trend op de lange termijn voor het percentage voortijdige schoolverlaters kwam echter tot stilstand en bleef slechts stabiel ten opzichte van het voorgaande jaar. De arbeidsparticipatiekloof tussen mannen en vrouwen en de verhouding inkomenskwintielen daarentegen namen marginaal toe. Wat de indicatoren afzonderlijk betreft: ·doet zich in Spanje, Italië en Malta een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator voortijdige schoolverlaters. Kroatië, Ierland, Litouwen, Polen en Slovenië scoren op dit punt het best; ·doet zich in Griekenland, Italië en Roemenië een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator arbeidsparticipatiekloof tussen mannen en vrouwen. Finland, Letland en Zweden scoren op dit punt het best; ·doet zich in Litouwen, Letland en Roemenië een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator inkomensongelijkheid. Tsjechië, Finland, Slovenië en Slowakije scoren op dit punt het best; ·is de situatie kritiek in Litouwen en Letland ten aanzien van de indicator percentage van de bevolking dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd. Tsjechië, Slovenië en Slowakije scoren op dit punt het best; ·doet zich in Bulgarije, Griekenland, Italië en Roemenië een kritieke situatie voor wat de indicator NEET-jongeren betreft. Tsjechië, Duitsland en Luxemburg scoren op dit punt het best. Bij het themagebied dynamische arbeidsmarkten en billijke arbeidsomstandigheden in de EU is de situatie het afgelopen jaar verbeterd ten aanzien van alle indicatoren, met name arbeidsparticipatie en werkloosheidspercentage (zowel algeheel als langdurig), het bruto beschikbare inkomen van huishoudens (BBIH) per hoofd en het nettoloon van een voltijdse alleenstaande werknemer zonder kinderen met een gemiddeld loon. Wat de indicatoren afzonderlijk betreft: ·doet zich in Kroatië, Griekenland, Italië en Spanje nog steeds een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator arbeidsparticipatie. Tsjechië, Estland, Duitsland en Zweden scoren op dit punt het best; ·Italië scoort “kritiek” voor het werkloosheidscijfer, terwijl Tsjechië een “beste presteerder” is; ·Italië scoort “kritiek” voor het percentage langdurig werklozen. (Er konden met behulp van de methode geen “beste presteerders” worden geïdentificeerd, maar 15 landen zijn “beter dan gemiddeld”). ·doet zich in Griekenland, Cyprus en Italië een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator groei van het bruto beschikbaar inkomen van huishoudens per hoofd. Bulgarije, Polen en Roemenië scoren op dit punt het best. ·De situatie betreffende het nettoloon van een voltijdse alleenstaande werknemer zonder kinderen met een gemiddeld loon wordt beoordeeld als kritiek voor Roemenië en Slowakije, terwijl Oostenrijk, Duitsland, Ierland, Luxemburg, Nederland en het Verenigd Koninkrijk “beste presteerders” zijn. Wat overheidssteun en sociale bescherming en inclusie betreft, is de situatie het afgelopen jaar verbeterd wat betreft de beschikbaarheid van kinderopvang en digitale vaardigheden. Deze is echter iets verslechterd als het gaat om het effect van sociale overdrachten op armoedebestrijding en de zelfgerapporteerde onvervulde behoeften aan medische zorg. Wat de indicatoren afzonderlijk betreft: ·doet zich in Spanje, Italië, Letland en Roemenië een kritieke situatie voor ten aanzien van het effect van sociale overdrachten op de armoedebestrijding. Hongarije en Ierland scoren op dit punt het best; ·doet zich in Tsjechië, Polen, Roemenië en Slowakije een kritieke situatie voor ten aanzien van de deelname van kinderen jonger dan 3 jaar aan formele kinderopvang. België, Spanje en Luxemburg scoren op dit punt het best; ·doet zich in Estland en Letland een kritieke situatie voor ten aanzien van zelfgerapporteerde onvervulde behoeften aan medische zorg. Er konden met behulp van de methode geen “beste presteerders” worden geïdentificeerd, maar 9 landen scoren “beter dan gemiddeld”;

·doet zich in Bulgarije, Kroatië en Roemenië een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator digitale vaardigheden. Finland, Luxemburg, Nederland en Zweden scoren op dit punt het best. Tabel 1: Samenvatting van de kernindicatoren van het sociaal scorebord Opmerking: bijgewerkt op 2 december 2019. groei van het bruto beschikbaar inkomen van huishoudens per hoofd niet beschikbaar voor HR en MT. Nettoloon van een voltijdse alleenstaande werknemer zonder kinderen met een gemiddeld loon niet beschikbaar voor CY. Digitale vaardigheden van de bevolking niet beschikbaar voor IT. Breuken in tijdreeksen en andere statistische markeringen worden vermeld in de bijlagen 1 en 2. Kader 1. Benchmarking - stand van zaken In de mededeling van 26 april 2017 inzake de oprichting van een Europese pijler van sociale rechten werd benchmarking aangewezen als een cruciaal hulpmiddel om structurele hervormingen te ondersteunen en opwaartse convergentie op werkgelegenheids- en sociaal gebied te bevorderen bij het Europees Semester. Sindsdien zijn er op verschillende gebieden benchmarkingkaders ontwikkeld en besproken met de lidstaten volgens de gemeenschappelijke aanpak die is afgesproken met het Comité voor de werkgelegenheid (EMCO) en het Comité voor sociale bescherming (SPC). Daarbij ligt de nadruk op het vaststellen van beleidsinstrumenten, gecombineerd met algemene beginselen voor beleidsrichtsnoeren en, indien beschikbaar, specifieke indicatoren. In dit stadium gaan de beleidsinstrumenten niet vergezeld van referentiewaarden, aangezien het de bedoeling is vergelijkingen tussen de lidstaten en wederzijds leren mogelijk te maken om de aanzet te geven tot de noodzakelijke hervormingen. In het Europees Semester 2018 werd voor het eerst gebruikgemaakt van het benchmarkingkader voor werkloosheidsuitkeringen en actief arbeidsmarktbeleid, waaronder indicatoren voor de hoogte en dekking van werkloosheidsuitkeringen en van de bijbehorende activeringsbeleidsmaatregelen. Er wordt gewerkt aan de ontwikkeling van indicatoren om het kader voor de kwaliteit van de diensten voor vroegtijdige ondersteuning van werkzoekenden af te ronden. Het benchmarkingkader voor de minimuminkomens – dat betrekking heeft op de toereikendheid, dekking en activering van minimuminkomensregelingen – werd op zijn beurt volledig geïntegreerd in het Europees Semester 2019, samen met het benchmarkingkader voor vaardigheden van volwassenen en volwassenenonderwijs, waarover in oktober 2018 overeenstemming werd bereikt met het Comité voor de werkgelegenheid. Momenteel wordt gewerkt aan nog meer benchmarkingskaders die eventueel in toekomstige semestercycli kunnen worden gebruikt, met name binnen het Comité voor de werkgelegenheid over minimumlonen en het in kaart brengen van collectieve onderhandelingen, en binnen het SPC over de toereikendheid van de pensioenen en kinderopvang en de ondersteuning van kinderen.



3. HERVORMINGEN OP SOCIAAL EN WERKGELEGENHEIDSGEBIED – PRESTATIES EN MAATREGELEN VAN DE LIDSTATEN In dit deel wordt een overzicht gegeven van de actuele kernindicatoren op sociaal en werkgelegenheidsgebied en van de maatregelen die de lidstaten recentelijk hebben getroffen op de prioritaire gebieden die worden vermeld in de door de Raad in 2019 vastgestelde EU-werkgelegenheidsrichtsnoeren. Voor elk richtsnoer worden de recente ontwikkelingen van een aantal kernindicatoren en de beleidsmaatregelen van de lidstaten vermeld. Wat de beleidsmaatregelen betreft, is dit deel gebaseerd op de nationale hervormingsprogramma’s van de lidstaten voor 2019 en bronnen van de Europese Commissie. Tenzij anders aangegeven, worden in het verslag alleen beleidsmaatregelen vermeld die na juni 2018 zijn uitgevoerd. Een diepgaande analyse van de recente ontwikkelingen op de arbeidsmarkt is te vinden in het Labour Market and Wage Developments 2019 Report (verslag van 2019 over de arbeidsmarkt- en loonontwikkelingen) en het Employment and Social Developments in Europe Review 2019 (verslag van 2019 over werkgelegenheids- en sociale ontwikkelingen in Europa). 3.1.Richtsnoer 5: de vraag naar arbeid stimuleren Dit deel gaat over de uitvoering van werkgelegenheidsrichtsnoer 5, dat de lidstaten aanbeveelt voorwaarden te creëren die de vraag naar arbeid en het scheppen van banen bevorderen. Eerst wordt – ter aanvulling van de analyse van de situatie in de EU in hoofdstuk 1 – een overzicht gegeven van het werkloosheidspercentage en de arbeidsparticipatie per lidstaat om duidelijk te maken dat het in alle landen van belang is banen te scheppen. Vervolgens wordt ingegaan op de dynamiek en de veranderende aard van zelfstandige arbeid alsmede op het tekort aan gekwalificeerde arbeidskrachten. Ten slotte worden de loonontwikkeling en de ontwikkelingen op het gebied van de minimumlonen en de belastingwig onderzocht, alsmede de impact daarvan op het inkomen en de levensstandaard, de werkgelegenheid en het concurrentievermogen. Punt 3.1.2 gaat over de door de lidstaten op deze gebieden genomen beleidsmaatregelen. 3.1.1 Kernindicatoren Hoewel de economische groei vertraagde, bleef de werkloosheid in 2018 in alle lidstaten voor het tweede opeenvolgende jaar dalen. Daardoor lag die in 2018 in 10 lidstaten onder de 5 %. In de meeste landen met een hoge werkloosheid verliep de daling sneller dan gemiddeld, wat de in de afgelopen jaren waargenomen convergentie in de richting van minder werkloosheid bevestigt. Met name in Spanje, Griekenland, Portugal, Kroatië en Cyprus was er sprake van een daling met ten minste 2 procentpunten. Gedeeltelijke uitzonderingen hierop zijn Frankrijk en Italië, waar de daling gestaag was, maar trager verliep. Hoewel er een algemene verbetering is opgetreden, is er nog steeds sprake van aanzienlijke verschillen in werkloosheidscijfers, die variëren van 2,1 % in Tsjechië (dat als “beste presteerder” scoort) tot 19,2 % in Griekenland (zie figuur 5, waarin zowel de niveaus als de veranderingen volgens de overeengekomen methode voor de beoordeling van de kernindicatoren van het sociaal scorebord te zien zijn). Ook op regionaal niveau bestaan nog steeds grote verschillen (zie bijlage 3): in bepaalde regio’s in Griekenland, Italië en Spanje bedraagt de werkloosheid nog steeds meer dan 20 %. In 2018 was de werkloosheid in de meeste lidstaten gedaald tot onder het niveau van vóór de crisis (zie figuur 6). Onder meer Frankrijk, Italië en Spanje vormen hierop een uitzondering. In 2018 was meer dan de helft van alle werklozen in de EU in deze drie landen te vinden. Figuur 5: De werkloosheid convergeert in de richting van lagere niveaus Werkloosheidspercentage (15-74 jaar) en verandering op jaarbasis (kernindicator van het sociaal scorebord) Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. Periode: 2018 en veranderingen op jaarbasis ten opzichte van 2017. Opmerking: de assen zijn gecentreerd op het ongewogen EU-gemiddelde. De legenda is opgenomen in de bijlage. Figuur 6: De afgelopen vijf jaar is de werkloosheid in alle lidstaten gedaald Werkloosheidspercentage (15-74 jaar), meerjarige vergelijking

Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. De arbeidsparticipatie is verder gestegen en bereikte in 2018 in de meeste lidstaten een nieuwe recordhoogte. Voor alle lidstaten werd een stijging met ten minste 0,5 procentpunt ten opzichte van 2017 opgetekend. In 2018 had de helft van de lidstaten reeds het Europa 2020-streefcijfer van 75 % gehaald (en hadden 13 lidstaten hun nationale arbeidsparticipatiedoelstelling bereikt). Zoals uit figuur 7 blijkt, blijft de convergentie echter zeer beperkt. In verschillende landen met een laag beginniveau, waaronder Italië en Frankrijk, groeit de werkgelegenheid minder snel dan gemiddeld. Tegelijkertijd werden in landen met relatief hoge beginniveaus (Cyprus, Slovenië, Malta, Finland, Letland) de hoogste stijgingen geregistreerd. Ook in veel landen die reeds het streefcijfer van 75 % hadden gehaald (Litouwen, Denemarken, Nederland, Tsjechië), groeide de werkgelegenheid gestaag. Als gevolg daarvan lopen de arbeidsparticipatiecijfers (in de leeftijdsgroep 20-64 jaar) nog steeds ver uiteen: van 80 % of meer in Zweden, Duitsland, Tsjechië en Estland (de “beste presteerders”) tot ongeveer 60 % in Griekenland (zie figuur 7 en figuur 8). In een aantal lidstaten is sprake van significante regionale verschillen op het vlak van arbeidsparticipatie (zie bijlage 3). Figuur 7: De werkgelegenheid is in alle lidstaten gestegen, maar de convergentie blijft beperkt Arbeidsparticipatie (20-64 jaar) en verandering op jaarbasis (kernindicator van het sociaal scorebord) Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. Periode: 2018 en veranderingen op jaarbasis ten opzichte van 2017. Opmerking: de assen zijn gecentreerd op het ongewogen EU-gemiddelde. De legenda is opgenomen in de bijlage. Figuur 8: De arbeidsparticipatie bevindt zich in bijna alle lidstaten op recordhoogte Arbeidsparticipatie (20-64 jaar), meerjarige vergelijking Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. Het aantal zelfstandigen is in 2018 vrijwel ongewijzigd gebleven, maar het aandeel van zelfstandigen in de werkgelegenheid is op middellange termijn verder gedaald. Op lange termijn is het totale aantal zelfstandigen sinds 2008 min of meer gelijk gebleven, terwijl het aandeel van zelfstandigen in de totale werkgelegenheid in een traag tempo is afgenomen van 14,3 % in 2008 tot 13,5 % in 2018. Ondanks deze relatieve stabiliteit is er echter sprake van een gestage verschuiving in de samenstelling van de zelfstandige beroepsbevolking weg van traditionele activiteiten naar sectoren met een hogere toegevoegde waarde. Deze verschuiving is bijzonder duidelijk bij zelfstandigen voor eigen rekening (zelfstandigen zonder werknemers), die meer dan 70 % van de zelfstandigen uitmaken. Sinds 2008 is het aantal zelfstandigen voor eigen rekening in de landbouw met 25 %, in de handel met 14 % en in het vervoer met 5 % gedaald. In dezelfde periode steeg dat aantal met meer dan 30 % bij de informatie- en communicatieactiviteiten, de vrije beroepen en de wetenschappelijke en technische activiteiten, en met 40 % bij de gezondheidszorg en de maatschappelijke dienstverlening. In de niet-traditionele sectoren is het aandeel zelfstandigen voor eigen rekening gestegen van 36 % in 2008 tot 45 % in 2018, met grote verschillen tussen de lidstaten. De stijging verliep sneller in snelgroeiende economieën als Estland, Letland en Litouwen, en trager in landen waar het aantal zelfstandigen in de niet-traditionele sectoren reeds aanzienlijk was (bv. Denemarken, Duitsland, Italië). Figuur 9 toont de verandering in de sectorale samenstelling van de zelfstandige beroepsbevolking op EU-niveau. De verschuiving naar sectoren met een hogere toegevoegde waarde blijkt ook uit het gemiddelde onderwijsniveau van de zelfstandigen. Het aandeel hooggekwalificeerde zelfstandigen (dat wil zeggen met tertiair onderwijs) nam toe tot 36,1 % in 2018 (tegenover 35,2 % in 2017 en 26,6 % in 2008). Dit was een snellere toename dan bij de werknemers, waar het aandeel hooggekwalificeerden in 2018 35,3 % bedroeg, tegenover 27,2 % in 2008. Deze trend was bijzonder opmerkelijk bij zelfstandig werkzame vrouwen: 44,5 % van hen beschikte in 2018 over een tertiaire opleiding, tegenover 30,8 % in 2008. Dit wijst erop dat investeringen in vaardigheden en menselijk kapitaal steeds belangrijker zullen worden tegen de achtergrond van snelle technologische ontwikkelingen en een veranderende arbeidswereld. Nadere bijzonderheden over de uitdagingen en kansen in verband met deze trends zijn te vinden in deel 3.3. Figuur 9: De zelfstandige beroepsbevolking verschuift qua samenstelling naar diensten en niet-traditionele sectoren Aandeel zelfstandigen voor eigen rekening per sector Bron: Eurostat. AGRI: landbouw, bosbouw en visserij (NACE A). INDUS: industrie (NACE C). BOUW: bouwnijverheid (NACE F). HANDEL: groot- en detailhandel; reparatie van auto’s en motorfietsen (NACE G). TRACC: vervoer en opslag, verschaffen van accommodatie en maaltijden (NACE H & I). Niet-traditionele sectoren: alle andere NACE-activiteiten, voornamelijk diensten. De krapper wordende arbeidsmarkt is in de meeste lidstaten terug te zien in een tekort aan arbeidskrachten. De afgelopen jaren wijst een steeds groter percentage werkgevers het tekort aan arbeidskrachten als een productiebeperkende factor aan. Gemiddeld is dit percentage in de EU gestegen van 7,5 % in 2013 tot 21,8 % in 2018 (zie ook hoofdstuk 1). Het tekort aan arbeidskrachten is over het algemeen nijpender in lidstaten waar het werkloosheidspercentage zich op een historisch laag niveau bevindt, zoals Hongarije, Malta en Polen (zie figuur 10). In de landen met de hoogste werkloosheidscijfers (Griekenland, Spanje, Italië) wordt het tekort aan arbeidskrachten daarentegen minder als een belemmering voor de productie beschouwd. Zo ook lijkt in landen met aanhoudende slapte op de arbeidsmarkt (bv. Griekenland, Spanje en Cyprus) een hoog percentage werknemers overgekwalificeerd voor hun baan te zijn, terwijl dit over het algemeen minder het geval is in landen met een lage werkloosheid (zie figuur 11). Dit wijst erop dat bijscholing en investeringen in vaardigheden niet alleen een aanjager van groei op langere termijn zijn, maar ook een krachtig instrument kunnen zijn om op korte termijn de werkgelegenheid te bevorderen, met name in die landen waar de arbeidsmarkt nu al krap is. Figuur 10: Het tekort aan arbeidskrachten wordt nijpender naarmate de werkloosheid lager is Samengestelde indicator voor het tekort aan arbeidskrachten (links) en werkloosheidspercentage (rechts) – 2018

Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête en conjunctuurenquête. De samengestelde indicator geldt voor alle sectoren (zie LMWD 2019). Figuur 11: De overkwalificatie is het grootst in landen met een hoge werkloosheid Overkwalificatiepercentage (links) en werkloosheidspercentage (rechts) – 2018 Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. Het overkwalificatiepercentage wordt gedefinieerd als het aandeel van de bevolking in de leeftijdsgroep van 20-64 jaar met tertiair onderwijs dat werkzaam is in beroepen van de ISCO-niveaus 4-9. De stijging van de nominale lonen is in verschillende lidstaten enigszins aangetrokken, maar blijft over het algemeen gematigd. Voor het eerst sinds 2008 is de nominale beloning per werknemer in 2018 in alle lidstaten gestegen. De stijging in 2018 liep uiteen van 0,5 % in Cyprus tot 16,3 % in Roemenië (figuur 12). De nominale lonen stegen in 2018 in de meeste Midden- en Oost-Europese lidstaten naar verhouding sneller. De lidstaten met een snelle stijging van de nominale lonen (meer dan 7 %) zijn onder meer Roemenië, Tsjechië, Estland, Letland, Litouwen en Polen. De stijging van de nominale lonen viel daarentegen in de Zuid-Europese lidstaten, waar de werkloosheid verhoudingsgewijs hoger ligt, met rond of onder de 2 % lager uit. In 2018 was de reële loonstijging in de meeste lidstaten positief. De gemiddelde stijging bleef met 1,1 % in de EU en 0,7 % in de eurozone gematigd. De reële lonen stegen bijzonder snel in Roemenië, gevolgd door Bulgarije, Polen, Estland, Letland en Tsjechië (alle meer dan 5 %), wat ertoe heeft bijgedragen dat de werknemers over meer koopkracht beschikken en wat de opwaartse convergentie van de levensomstandigheden heeft bevorderd. Aan het andere uiteinde van het spectrum was in Cyprus, Spanje, Finland en Nederland een daling van de reële lonen te zien. Ook in België, Frankrijk, Ierland en het Verenigd Koninkrijk kwam de ontwikkeling van de reële lonen nauwelijks boven nul uit. De groep landen met een geringe stijging van de reële lonen is heterogeen samengesteld: daarvan maken zowel landen met een hoge of relatief hoge werkloosheid (zoals Spanje, Frankrijk en Cyprus) als landen met een lage werkloosheid (zoals Nederland, het Verenigd Koninkrijk en Oostenrijk) deel uit. Figuur 12: De stijging van de lonen blijft gematigd, behalve in Midden- en Oost-Europa Nominale en reële loonontwikkeling – 2018 (verandering in % op jaarbasis) Bron: Europese Commissie, Ameco-database. In 2018 zijn de reële lonen in de meeste lidstaten, met name in Midden- en Oost-Europa, sneller gestegen dan de productiviteit. Een vergelijkbare trend wordt in 2019 verwacht. Op middellange termijn (2013-2018) hebben zowel de reële productiviteit als de reële lonen een trage groei gekend, waarbij de reële loonstijging is achtergebleven, met name in de eerste jaren van het herstel. Zoals blijkt uit figuur 13, nam de reële arbeidsproductiviteit per werkende in die periode in de EU met 4,4 % toe, en steeg daarmee iets meer dan de reële lonen (+ 3,1 %). Als gevolg van een aanhoudende loonmatiging lagen de lonen in 2018 in 8 lidstaten (Italië, Spanje, Cyprus, Griekenland, Finland, Kroatië, Portugal, België) nog steeds onder het niveau van 2013. In een aantal landen, namelijk de Baltische staten, Roemenië, Bulgarije en Slowakije, overtrof de stijging van de lonen ruimschoots de groei van de productiviteit. Deze ontwikkelingen stroken met de lage werkloosheidspercentages en het opkomende tekort aan arbeidskrachten en specifieke vaardigheden, en dragen bij aan het inhaalproces. Tegelijkertijd kunnen nadelige gevolgen voor het kostenconcurrentievermogen ontstaan wanneer betere afstemming met de ontwikkeling van de productiviteit achterwege blijft. Figuur 13: De stijging van de reële lonen is de afgelopen vijf jaar enigszins achtergebleven bij de stijging van de productiviteit Reële loon- en reële productiviteitsontwikkeling (procentuele verandering tussen 2013 en 2018) Bron: Eurostat, Ameco-database van de Europese Commissie (reële beloning per werknemer, bbp-deflator; reële arbeidsproductiviteit per persoon). De landen zijn gerangschikt aan de hand van de kloof tussen de groei van de reële beloning en de groei van de reële productiviteit (d.w.z. aan de linkerzijde van de grafiek is de ontwikkeling van de reële productiviteit groter dan die van de reële beloning). De gegevens voor Ierland betreffen de periode 2015-2018.

Hoewel het loonaandeel de afgelopen vijf jaar in de EU licht is geslonken, kan een algemene trend naar convergentie worden vastgesteld. In vergelijking met 2013 is het loonaandeel in de EU met 0,4 procentpunt en in de eurozone met 0,7 procentpunt teruggelopen. In de meeste Midden- en Oost-Europese lidstaten (onder meer Letland, Litouwen, Roemenië en Slowakije), waar het loonaandeel relatief gering was, is het echter toegenomen. Tegelijkertijd is het achteruitgegaan in landen als België en Slovenië, waar het relatief hoog was. Wat de grootste EU-landen betreft, nam het loonaandeel in Frankrijk, Spanje, Italië en het Verenigd Koninkrijk licht af, en in Duitsland en Polen licht toe (zie figuur 14). Figuur 14: De afgelopen vijf jaar kan een zekere mate van convergentie van het loonaandeel worden vastgesteld Verandering van het loonaandeel in de periode 2013-2018 Bron: Ameco-database van de Europese Commissie; gecorrigeerd loonaandeel; totale economie; als percentage van het bbp tegen lopende prijzen. In Ierland is het loonaandeel in 2015 ten opzichte van 2014 met 9,4 procentpunten gedaald als gevolg van statistische herzieningen. De nettolonen blijven in Midden- en Oost-Europa sneller groeien en dragen er aldus toe bij dat de inkomens uit arbeid convergeren. Deze trend strookt met de beginselen van de Europese pijler van sociale rechten, waarvan een van de belangrijkste doelstellingen de opwaartse convergentie van de levensstandaarden is. Tegelijkertijd geven de landen waar het nettoloon bovengemiddeld groeit, ook een snelle stijging van de arbeidskosten per eenheid te zien, en de gevolgen daarvan voor het concurrentievermogen moeten worden gemonitord. Tussen Zuid- en West-Europa kan een uiteenlopende trend worden waargenomen: het inkomen uit arbeid stagneerde of daalde in Spanje, Griekenland en Italië, ondanks de relatief gezien lagere beginniveaus in absolute cijfers (die evenwel stroken met de hogere werkloosheidspercentages), terwijl het zich in landen met hogere beginniveaus dynamischer ontwikkelde. Deze trend blijkt duidelijk uit de u-vormige spreiding van landen in figuur 15, waarvoor is uitgegaan van een alleenverdiener zonder kinderen met een gemiddeld loon over een periode van drie jaar (2015-2018). Hekkensluiters zijn Bulgarije, Litouwen en Hongarije, die zijn ingedeeld als “zwak maar gaat vooruit”, terwijl Letland, Roemenië en Slowakije, waar het nettoloon minder snel is gegroeid, zijn ingedeeld als “in kritieke situatie”. Wat de “beste presteerders” betreft, bedraagt het nettoloon gemeten in koopkrachtstandaarden in Luxemburg, Ierland en het Verenigd Koninkrijk meer dan 30 000 EUR. In deze lidstaten is het nettoloon sneller gegroeid dan in vergelijkbare landen. Figuur 15: De nettolonen zijn in Midden- en Oost-Europa in rap tempo gestegen en ondersteunen zo de opwaartse convergentie Nettolonen en verandering op jaarbasis – gemiddelde over drie jaar (kernindicator van het sociaal scorebord) Bron: Tax and benefits database (eigen berekeningen). Periode: 2018 (gemiddelde over 3 jaar) en gemiddelde jaarlijkse veranderingen 2015-2018. Opmerking: de assen zijn gecentreerd op het ongewogen EU-gemiddelde. De legenda is opgenomen in de bijlage. Lidstaten met een asterisk zijn die waarbij de nominale arbeidskosten per eenheid product meer bedroegen dan de drempel volgens de procedure voor macro-economische onevenwichtigheden (PMO). De indicator van het PMO-scorebord is de procentuele verandering van de nominale arbeidskosten per eenheid product over drie jaar. De drempel is 9 % voor de landen van de eurozone en 12 % voor de niet tot de eurozone behorende landen. Er zijn geen gegevens beschikbaar voor Cyprus. De loonongelijkheid is op middellange termijn min of meer stabiel gebleven. Loongroei, vooral aan de onderkant van de loonschaal, speelt een belangrijke rol bij het ondersteunen van de vraag en het verminderen van de inkomensongelijkheid en het armoederisico onder werkenden. De spreiding van het brutoloon, gemeten als de verhouding tussen het vijfde en het eerste deciel (D5/D1), liep in 2017 uiteen van 1,33 in Zweden tot 2,02 in Ierland (op basis van OESO-gegevens). Met loonvorming belaste instellingen kunnen de loonspreiding beïnvloeden. Met name sterkere collectieve onderhandelingen gaan doorgaans samen met een geringere inkomensongelijkheid (Europese Commissie, 2018). De dekkingsgraad van collectieve onderhandelingen varieert sterk in Europa en weerspiegelt verschillende nationale tradities en instellingen. In 2016 varieerde het aandeel werknemers die onder enige vorm van collectieve arbeidsovereenkomst vielen, volgens de berekeningen van de OESO van 98 % in Oostenrijk tot 7,1 % in Litouwen. De loonontwikkeling is ook van invloed op het armoederisico onder werkenden, dat zich in de meeste lidstaten nog steeds op een historisch hoog niveau bevindt. Het aandeel personen die weliswaar een baan hebben maar van wie het gestandaardiseerd beschikbaar gezinsinkomen onder de armoederisicodrempel ligt, steeg in de EU van 8,3 % in 2010 tot 9,6 % in 2016. Sindsdien is het vrijwel stabiel gebleven en in 2018 bedroeg het gemiddeld 9,5 %. Het hoogste niveau werd opgetekend in Roemenië (15,3 %), gevolgd door Luxemburg, Spanje, Italië, het Verenigd Koninkrijk en Griekenland met alle meer dan 11 %. Aan het andere uiteinde van het spectrum bedroeg het armoederisicopercentage onder werkenden in Finland en Tsjechië minder dan 4 %. De snelste daling ten opzichte van 2017 werd geregistreerd in Roemenië, Griekenland en Hongarije (ongeveer 2 procentpunten). Het armoederisico onder werkenden hangt nauw samen met het soort arbeidsovereenkomst: in 2018 dreigde 16,2 % van de werknemers met een tijdelijke arbeidsovereenkomst in armoede te vervallen, tegenover 6,1 % van de werknemers met een vaste arbeidsovereenkomst. Figuur 16: In de meeste lidstaten blijft de armoede onder werkenden boven het niveau van 2010 Armoederisicopercentage onder werkenden, meerjarige vergelijking Bron: Eurostat, SILC. In de meeste lidstaten wordt met loondrempels een ondergrens aan de loonspreiding gesteld. Hierbij gaat het doorgaans om nationale wettelijke minimumlonen (behalve in Oostenrijk, Cyprus, Denemarken, Finland, Italië en Zweden). Met toereikende wettelijke of op sectoraal niveau collectief onderhandelde minimumlonen worden verschillende doeleinden nagestreefd: zij verminderen de loonongelijkheid, zij vormen een prikkel om te werken, zij kunnen de armoede onder werkenden helpen terugdringen en zij ondersteunen de geaggregeerde vraag doordat de inkomsten van gezinnen met een laag inkomen, die meer geneigd zijn tot consumeren, worden verhoogd. Transparante en voorspelbare minimumlonen dragen ook bij aan een ondernemingsklimaat dat investeringen en het creëren van banen ondersteunt, en voorkomen oneerlijke concurrentie. Tegelijkertijd leiden minimumlonen ertoe dat de kosten voor het inhuren van laagbetaalde werknemers hoger worden, wat, afhankelijk van de structuur van de economie en de macro-economische situatie, gevolgen kan hebben voor de arbeidskansen van bepaalde groepen. Om al deze factoren in aanmerking te nemen, worden in de meeste lidstaten de sociale partners bij de vaststelling van de minimumlonen betrokken. In sommige landen zijn hierbij ook deskundigengroepen betrokken. Dit is bijvoorbeeld het geval in alle landen die in het recente verleden een wettelijk minimumloon hebben ingevoerd (Duitsland, Ierland en het Verenigd Koninkrijk). Figuur 17 toont het minimumloon als percentage van het mediane en het gemiddelde loon in de hele EU in 2018. De hoogste minimumlonen in verhouding tot de mediaan zijn te vinden in Frankrijk, Portugal, Slovenië en Roemenië, en de laagste in Spanje, Tsjechië en Estland. Omdat de potentiële gevolgen van het minimumloon voor de werkgelegenheid en de levensomstandigheden groter zijn naarmate meer werkenden dit loon betrekken, moet deze indicator eveneens in aanmerking worden genomen. In 2016 bedroeg de EU-mediaan voor het aandeel van hen die het wettelijk minimumloon of minder verdienen, 7,2 % (zie figuur 18), met grote verschillen tussen de landen (variërend van ongeveer 2 % in Tsjechië en Malta tot meer dan 12 % in Polen en het Verenigd Koninkrijk). Figuur 17: De minimumlonen in Europa liggen tussen een derde en de helft van het gemiddelde loon Minimumlonen in relatie tot de mediane en de gemiddelde lonen van voltijdse werknemers (2018)

Bron: OESO. Opmerkingen: AT, CY, DK, FI, IT en SE hebben geen nationaal wettelijk minimumloon. Voor BG, HR en MT wordt geen informatie verstrekt door de OESO. Figuur 18: Het aandeel werknemers die het minimumloon verdienen varieert sterk van lidstaat tot lidstaat Aandeel werknemers die een bepaald percentage van het nationale minimumloon verdienen Bron: Eurofound, Minimum wages in 2019: Annual review. In Midden- en Oost-Europa heeft de toenemende druk op de lonen gevolgen gehad voor alle niveaus van loonvorming, ook van de minimumlonen . In 2019 zagen de minimumloonverdieners in bijna alle EU-landen hun loon stijgen. Gemiddeld genomen werden in Midden- en Oost-Europa, waar de afgelopen jaren een tekort aan arbeidskrachten is ontstaan, grotere stijgingen opgetekend. De grootste nominale stijgingen werden echter geregistreerd in Spanje (22,3 %) en Griekenland (10,9 %), ook al ligt het minimumloon in het laatstbedoelde land nog steeds ruim onder het niveau van vóór de crisis. Vrouwen zijn in bijna alle landen van de EU – met uitzondering van Estland en Bulgarije, waar een relatief evenwicht tussen mannen en vrouwen bestaat – nog steeds duidelijk oververtegenwoordigd in de groep minimumloonverdieners. In 2017 waren vrouwen in Malta, Nederland, Tsjechië, Slowakije, Kroatië en België het meest oververtegenwoordigd onder de minimumloonverdieners. Figuur 19: De belastingwig is over het algemeen kleiner geworden, met name voor laagverdieners Belastingwig op arbeid, 2018 en verandering tussen 2013 en 2018 Bron: Tax and benefits database, Europese Commissie/OESO. Opmerking: gegevens voor alleenverdieners zonder kinderen. Gegevens bijgewerkt op 17 juni 2019. EU-28 betreft een niet-gewogen gemiddelde. De algemene geleidelijke neerwaartse trend bij de belastingdruk op arbeid houdt aan. In 2018 is de belastingwig voor alleenstaande werknemers met een gemiddeld loon vooral kleiner geworden in Roemenië (- 4,7 procentpunten), Estland (- 2,5 procentpunten) en Hongarije (- 1,1 procentpunten). De belastingwig is in meer dan de helft van de EU-lidstaten groter geworden, zij het in het algemeen in zeer beperkte mate; de grootste toenamen werden geregistreerd in Bulgarije (0,6 procentpunt) en Malta (0,4 procentpunt). Over het algemeen blijven de verschillen tussen de landen aanzienlijk (zie figuur 19). De belastingwig varieert van minder dan 30 % in Cyprus en Malta tot ongeveer 50 % in België, Duitsland, Italië, Frankrijk en Oostenrijk. Een vergelijkbare spreiding doet zich voor bij laagbetaalde werknemers (d.w.z. met een inkomen dat 67 % van het gemiddelde loon bedraagt), ook al vertonen de landen verschillende patronen als het gaat om de progressiviteit van de belastingtarieven. De trend van een op lange termijn kleiner wordende belastingwig is bijzonder duidelijk bij lage inkomens. Tussen 2013 en 2018 is de niet-gewogen gemiddelde belastingwig in de EU gemiddeld 1,7 procentpunten kleiner geworden (en 2,0 procentpunten voor laagbetaalde werknemers); in Roemenië, Hongarije, Estland en België is die voor beide inkomensgroepen fors kleiner geworden. In Italië en Frankrijk, alsook in Litouwen en Letland is de belastingwig voor werknemers met een laag inkomen substantieel kleiner geworden. Voor de laatste twee landen is dit toe te schrijven aan de invoering van een progressieve inkomstenbelasting. Op lange termijn kan een zekere mate van convergentie van de belastingtarieven worden waargenomen, ook al is de belastingwig groter geworden in sommige landen waar die relatief groot was (bv. Duitsland, Slovenië en Tsjechië) en kleiner geworden in sommige landen waar die relatief klein was (bv. Ierland en het Verenigd Koninkrijk). In september 2015 is de Eurogroep overeengekomen om voor de lidstaten van de eurozone benchmarks vast te stellen voor de belastingdruk op arbeid ten opzichte van het bbp-gewogen gemiddelde. Het doel is verdere input en ondersteuning te bieden voor hervormingen op het gebied van de belasting op arbeid. In dit kader buigt de Eurogroep zich over de belastingwig op arbeid voor een alleenstaande werknemer met gemiddeld loon en een alleenstaande werknemer met een laag loon. 3.1.2 Beleidsaanpak Nu de arbeidsmarktomstandigheden verbeteren, worden de werkgelegenheidssubsidies doorgaans teruggeschroefd. Toch kennen veel lidstaten nog steeds financiële prikkels om de integratie van specifieke groepen op de arbeidsmarkt te bevorderen. In België bijvoorbeeld kunnen werkgevers onder bepaalde omstandigheden het brutoloon van jonge werknemers (onder 21 jaar) verlagen, waarbij het verschil wordt gecompenseerd door een van overheidswege aan de werknemers betaalde premie. In Vlaanderen heeft de overheid gerichte maatregelen voor oudere werknemers, laagopgeleide jongeren en personen met een handicap aangescherpt. In Frankrijk wordt het experiment met subsidies voor bedrijven die bewoners van de meest achtergestelde stedelijke gebieden in dienst nemen geleidelijk uitgebreid, ook in de ultraperifere gebieden. In Duitsland betaalt de overheid in het kader van de regeling van het Teilhabechancengesetz in het eerste jaar 75 % en in het tweede jaar 50 % van het loon van langdurig werklozen die in dienst worden genomen. In Cyprus wordt in het kader van het stageprogramma voor pas afgestudeerden een maandelijkse opleidingstoelage van 650 EUR verstrekt aan advocaten, architecten of ingenieurs die stage lopen. De indienstneming van personen met een handicap wordt eveneens aangemoedigd. In Portugal wordt in het kader van het “Actieprogramma voor het aanpakken van precaire arbeidsomstandigheden en het bevorderen van collectieve onderhandelingen” steun verleend aan ondernemingen die tegelijkertijd een werkloze jongere (of een jongere op zoek naar zijn of haar eerste baan) en een langdurig werkloze oudere in vaste dienst nemen. De steun houdt ook gehele of gedeeltelijke vrijstelling van de betaling van socialezekerheidsbijdragen in. Er worden tevens subsidies verstrekt voor beroepsstages voor jongeren en langdurig werklozen die worden omgezet in vaste arbeidsovereenkomsten (in 2019 zijn wijzigingen ingevoerd om de aanvraagprocedure te stroomlijnen). In Roemenië ontvangen werkgevers die afgestudeerden op basis van een vaste arbeidsovereenkomst in dienst nemen, gedurende 12 maanden (18 maanden bij afgestudeerden met een handicap) voor elke werknemer maandelijks een bedrag van 2 250 RON (ongeveer 475 EUR). Hetzelfde bedrag wordt ook toegekend bij indienstneming van werkloze 45-plussers, werkloze alleenstaande ouders, langdurig werklozen of NEET-jongeren. Tot slot kan (uit de begrotingspost voor werkloosheidsverzekering) hetzelfde bedrag worden toegekend aan werkgevers die een leerling- of stagecontract sluiten. In Zweden wordt momenteel een nieuwe maatregel besproken die op nieuwkomers op de arbeidsmarkt en langdurig werklozen is gericht en waarbij de overheid voor iets meer dan de helft de loonkosten zou subsidiëren. Nadere bijzonderheden over maatregelen voor specifieke doelgroepen zijn te vinden in deel 3.2. Sommige lidstaten hebben steun voor werkgelegenheid en inkomen uit arbeid verleend door de belastingwig te verkleinen. In sommige gevallen kunnen de beleidsmaatregelen ook betrekking hebben op aanpassingen van de socialezekerheidsbijdragen. In Spanje werden in 2018 verschillende belastingverlagingen goedgekeurd, waaronder volledige belastingvrijstelling voor ouderschapstoelagen, aftrek van kosten voor opvang en onderwijs voor jonge kinderen alsmede belastingaftrek voor samenwonen met een partner ten laste. In Frankrijk werd het voormalige CICE (belastingkrediet voor werkgelegenheid en concurrentievermogen) vervangen door een rechtstreekse verlaging met 6 procentpunten van de sociale premies op lonen van maximaal 2,5 keer het minimumloon. Daarnaast zullen voor lage lonen de werkgeversbijdragen voor de sociale zekerheid met 3,9 procentpunten worden verlaagd. In Italië werd een forfaitaire heffing van 15 % ingevoerd voor kleine ondernemingen, beroepsbeoefenaren en ambachtslieden die tot 65 000 EUR aan inkomsten opgeven. In Litouwen zal in het kader van een ingrijpende hervorming waarbij een progressieve inkomstenbelasting wordt ingevoerd, de belastingwig voor mensen met lage en middeninkomens over een periode van 3 jaar worden verkleind. Tevens wordt het stelsel van belasting op arbeid vereenvoudigd, door middel van een vrijstelling van de betaling van socialezekerheidsbijdragen voor laagverdieners, waaronder die voor de basispensioenregeling, in combinatie met een verhoging van de algemene socialezekerheidsbijdrage (CSG). In Hongarije werden de werkgeversbijdragen voor de sociale zekerheid in 2019 van 19,5 % tot 17,5 % verlaagd. Bovendien hoeven over het inkomen uit arbeid van gepensioneerden geen premies te worden betaald, om op die manier hun participatie op de arbeidsmarkt aan te moedigen. Polen heeft voor jongeren onder de 26 jaar een b