Samenvatting Letland heeft maatregelen genomen om de onafhankelijkheid, kwaliteit en efficiëntie van het rechtsstelsel verder te verbeteren. De nieuwe procedure voor het selecteren van kandidaat-rechters, die is vastgesteld om de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht te versterken, wordt inmiddels uitgevoerd. De raad voor de rechtspraak heeft een nieuwe strategie voor 2021-2025 goedgekeurd waarmee de rechterlijke onafhankelijkheid moet worden vergroot. De raad blijft echter met beperkte middelen werken, vooral wat zijn personeel betreft — een probleem dat reeds in het verslag over de rechtsstaat 2020 ter sprake is gebracht. Er is een nieuwe gedragscode voor rechters aangenomen om de richtsnoeren inzake ethiek, die sinds 1995 niet meer waren gewijzigd, te moderniseren. De rechtbanken en vervolgingsinstanties zijn in hoge mate gedigitaliseerd en er worden inspanningen verricht om dat niveau nog verder te verhogen. De regering is voornemens een nieuw opleidingscentrum op te zetten waarin alle opleidingen binnen het gerechtelijk apparaat worden gecentraliseerd. Het is belangrijk dat de rechterlijke macht naar behoren wordt betrokken bij het beheer van en het toezicht op dit centrum. De nieuw opgerichte economische rechtbank wordt operationeel en zal met betrekking tot personeel en opleiding toereikende middelen nodig hebben om complexe economische en financiële zaken op efficiënte wijze te kunnen behandelen. De wetgevingshervormingen die Letland heeft vastgesteld om het kader voor corruptiebestrijding doeltreffender te maken zijn nog niet volledig uitgevoerd. Met wetgeving worden de strafbare feiten van ambtsmisbruik, binnenlandse en buitenlandse omkoping en ongeoorloofde beïnvloeding strafbaar gesteld. Er wordt momenteel een nieuw actieplan ter voorkoming van corruptie voorbereid. Het onderzoek en de vervolging van met corruptie verband houdende strafbare feiten worden nog steeds door verschillende autoriteiten uitgevoerd. Er zijn maatregelen genomen om de capaciteit van het bureau voor corruptiepreventie en -bestrijding (KNAB) voor het onderzoeken van corruptiezaken te vergroten. Er is verder gewerkt aan het integriteitskader voor het voorkomen van belangenconflicten, maar de bepalingen betreffende “draaideurconstructies” en beperkingen na uitdiensttreding blijven beperkt. Lobbywerk is nog altijd niet gereguleerd, terwijl het wetsontwerp nog steeds door het parlement wordt besproken. De rekenkamer heeft meer dan 90 % van de financiële middelen die in 2020 aan met COVID-19 verband houdende steunmaatregelen werden besteed gecontroleerd. Met betrekking tot de mediavrijheid en -pluriformiteit is er nieuwe wetgeving tot omzetting van de richtlijn audiovisuele mediadiensten aangenomen, die erop gericht is de onafhankelijkheid van de regulerende instantie voor de media, de nationale raad voor elektronische massamedia, te versterken, terwijl de taken van deze raad zijn beperkt doordat het operationele toezicht op de publieke media ervan is uitgesloten. Hoewel er een allesomvattend kader voor de bescherming van journalisten en het recht op toegang tot informatie voorhanden is, lijkt het erop dat journalisten online nog steeds persoonlijk worden aangevallen, vaak door politici. Er zijn stappen ondernomen om de economische gevolgen van de COVID-19-pandemie voor de media te verzachten. Bovendien is er enige bezorgdheid geuit over de beperkte toegang van journalisten tot informatie gedurende de COVID-19-pandemie. Er zijn maatregelen om de COVID-19-pandemie aan te pakken genomen in het kader van de noodtoestand, die in april 2021 werd beëindigd. Het parlement is op afstand blijven werken en heeft de met de pandemie verband houdende maatregelen herzien. Het parlement kon de maatregelen van de regering, die al grotendeels van kracht waren geworden in het kader van de noodtoestand, echter alleen achteraf goedkeuren of verwerpen en ze niet wijzigen. De ombudsdienst is opnieuw geaccrediteerd met de A-status en is toezicht blijven houden op de maatregelen in verband met de pandemie. Er zijn nieuwe richtsnoeren voor de ontwikkeling van een hechter maatschappelijk middenveld voor de periode 2021-2027 aangenomen door de regering, die ook financiële steun aan ngo’s heeft toegekend om het effect van de COVID-19-pandemie te verzachten.

I.Justitieel stelsel

Het Letse justitiële stelsel bestaat uit drie lagen. In eerste aanleg zijn er negen gemeentelijke en districtsrechtbanken die civielrechtelijke en strafrechtelijke zaken behandelen, en één districts-administratieve rechtbank. Een nieuwe gespecialiseerde economische rechtbank behandelt bepaalde economische en financiële misdrijven. In tweede aanleg behandelen vijf regionale rechtbanken civielrechtelijke en handelszaken en is er één regionale administratieve rechtbank. Het hooggerechtshof behandelt in derde aanleg strafrechtelijke, civielrechtelijke en bestuursrechtelijke zaken. Het grondwettelijk hof voert grondwettelijke toetsing uit. Een onafhankelijke raad voor de rechtspraak heeft als taak om deel te nemen aan de ontwikkeling van beleid en strategieën voor het justitiële stelsel en de organisatie ervan te verbeteren. Voorts houdt deze raad zich bezig met het selecteren van kandidaat-rechters, het benoemen en ontslaan van de voorzitters van de rechtbanken, het uittekenen van de gerechtelijke kaart en het goedkeuren van de opleidingsinhoud. Kandidaat-rechters worden geselecteerd via een algemeen vergelijkend onderzoek dat door de raad voor de rechtspraak wordt georganiseerd. Zij worden vervolgens gerangschikt op een lijst, waaruit de minister van Justitie de kandidaat met het hoogste aantal punten ter benoeming voordraagt aan het parlement (Saeima). Na drie jaar en een evaluatie door een gerechtelijk orgaan worden de rechters, op voordracht van de minister van Justitie, door het parlement voor onbepaalde tijd benoemd. Het Openbaar Ministerie is een onafhankelijke gerechtelijke instantie onder het gezag van de procureur-generaal. Letland neemt deel aan het Europees Openbaar Ministerie (EPPO). De Letse orde van advocaten is een onafhankelijke, autonome beroepsorganisatie die verantwoordelijk is voor tuchtprocedures met betrekking tot advocaten.

Onafhankelijkheid

De perceptie van de rechterlijke onafhankelijkheid is zowel bij de bedrijven als de bevolking sinds 2016 gestegen en blijft gemiddeld. Bij respondenten uit het algemene publiek is 57 % van mening dat de onafhankelijkheid van rechtbanken “redelijk goed of zeer goed” is; 53 % van de respondenten uit het bedrijfsleven deelt die mening. De perceptie van de rechterlijke onafhankelijkheid is zowel bij de bevolking als de bedrijven verbeterd sinds 2016 en is in 2021 voor de bevolking met 12 % en voor de bedrijven met 6 % gestegen.

De nieuwe procedure voor het selecteren van kandidaat-rechters en het versterken van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht wordt inmiddels uitgevoerd. Zoals werd beschreven in het verslag over de rechtsstaat 2020, heeft de raad voor de rechtspraak de nieuwe procedure voor de selectie van kandidaat-rechters vastgesteld, een bevoegdheid die bij een wet van 2018 van de uitvoerende macht aan de raad is overgedragen. De door de raad voor de rechtspraak ingestelde commissie voor de selectie van kandidaten voor het rechtersambt voor districts- en regionale rechtbanken ving op 22 oktober 2020 haar werkzaamheden aan en oefende deze bevoegdheid voor het eerst uit om de rechters van de nieuw opgerichte economische rechtbank te selecteren. Voortbouwend op de ervaring die tijdens deze selectieprocedure werd opgedaan, heeft de raad voor de rechtspraak in april 2021 de procedure voor het selecteren van kandidaten voor de rechters van districts- en regionale rechtbanken enigszins aangepast ter verbetering van zowel de inhoud van examens en evaluatiecriteria als de organisatie van het proces, vooral met betrekking tot de schriftelijke test. De raad achtte de algemene uitvoering van de procedure succesvol. De gewijzigde regels zullen gelden voor de selectieprocedure voor vacatures bij civielrechtelijke en strafrechtelijke regionale rechtbanken die in mei 2021 van start gaat.

De raad voor de rechtspraak heeft een nieuwe strategie voor 2021-2025 aangenomen waarmee de rechterlijke onafhankelijkheid moet worden vergroot. De nieuwe strategie, die in maart 2021 werd goedgekeurd, heeft als overkoepelend doel het niveau van onafhankelijkheid en de kwaliteit van het justitieel apparaat te verhogen en de verantwoordingsplicht te vergroten door gelijke vertegenwoordiging van de rechterlijke macht in de dialoog tussen de verschillende machten te bereiken. Hiertoe wordt met de strategie voorgesteld om gerechtelijke opleidingen aan de raad voor de rechtspraak toe te vertrouwen in plaats van aan de uitvoerende macht. Met de strategie wordt onder meer ook beoogd de werking en de rol van de raad voor de rechtspraak alsook de capaciteit voor zelforganisatie van de rechterlijke macht te versterken. Dit is belangrijk om de operationele autonomie van de rechtbanken te versterken, aangezien de raad voor de rechtspraak uitsluitend adviezen in verband met de financiering van het gerechtelijk apparaat afgeeft, en het hooggerechtshof de enige nationale rechtbank is die zijn begroting onafhankelijk plant en aanvraagt.

Er is een nieuwe gedragscode voor rechters aangenomen. In februari 2021 werd een nieuwe ethische code aangenomen door de gerechtelijke ethische commissie. Deze code kwam in de plaats van de code die sinds 1995 bestond en die op meerdere punten was verouderd. De nieuwe code is met name opgezet als een reeks beginselen in plaats van gedetailleerde gedragsregels en heeft niet langer betrekking op situaties die nu onder wet- of regelgeving vallen. De commissie behandelt gemiddeld tien tot twintig gevallen van een vermeende inbreuk op de ethiek per jaar. Hoewel de commissie eenvoudige zaken behandelt, worden ernstigere schendingen ter beslissing en voor tuchtmaatregelen doorverwezen naar de gerechtelijke tuchtraad. In 2020 werd een lid van de rechterlijke macht bestraft voor schending van de beperkingen in verband met de COVID-19-pandemie.

Kwaliteit

De rechtbanken en vervolgingsinstanties zijn in hoge mate gedigitaliseerd en er worden inspanningen verricht om dat niveau nog verder te verhogen. Zoals vorig jaar werd gemeld, behoort de uitrol van ICT door het Letse rechtsstelsel tot de meest geavanceerde in de EU, met name voor zaakbeheer en statistieken over de rechtsgang, de communicatie met de partijen in rechtszaken en de onlinepublicatie van vonnissen, waarvan de meeste machineleesbaar zijn. Er wordt vooruitgang geboekt met het project voor de invoering van een elektronisch zaakbeheersysteem om de registratie van procedurele handelingen en de digitalisering van het register te moderniseren. In de eerste fase richt de regering zich op de onderzoeks- en gerechtsprocedure en de volledige uitvoering is gepland voor 2023. In 2020 werden, in het kader van het proefproject, elf rechtszalen uitgerust met schermen voor het online onderzoeken van zaken, en het plan is om de meeste rechtszalen hiermee uit te rusten tegen eind 2021. Na een prestatieaudit concludeerde de rekenkamer echter dat het programmabeheer van het project voor elektronisch zaakbeheer moet worden verbeterd. De beschikbaarheid van veilige elektronische communicatiemiddelen voor de vervolgingsinstanties moet nog verder worden ontwikkeld, vooral wat betreft de communicatie van die instanties met de advocaten van de verdediging, inrichtingen voor bewaring, onderzoeksinstanties en rechtbanken. Dergelijke veilige elektronische communicatiekanalen zouden een passendere en efficiëntere voorbereiding van de procedures voor de rechter ten goede komen.

De regering is voornemens tegen 2024 een nieuw opleidingscentrum op te zetten waarin alle opleidingen binnen het gerechtelijk apparaat worden gecentraliseerd. Opleidingen voor rechters en rechtbankmedewerkers worden momenteel aangeboden door het Letse centrum voor gerechtelijke opleidingen, dat in 1995 als stichting werd opgericht en op een meerjarige overeenkomstig is gebaseerd. Dit institutionele model is niet stabiel genoeg wat betreft de langetermijnplanning van de opleiding in het rechtsstelsel, aangezien het contract regelmatig aan een openbare aanbestedingsprocedure wordt onderworpen. Bovendien worden de middelen die aan gerechtelijke opleidingen worden toegewezen momenteel beheerd door het bureau van de rechtbanken, een instelling die onder het ministerie van Justitie ressorteert, met beperkte inbreng van de rechterlijke macht. De raad voor de rechtspraak keurt de inhoud van de opleidingsprogramma’s voor rechters en rechtbankmedewerkers goed, terwijl het Openbaar Ministerie verantwoordelijk is voor de initiële en voortgezette interne opleiding van openbaar aanklagers. Het nieuwe opleidingscentrum zou één uniek opleidingsinstituut worden voor rechters en openbaar aanklagers, alsook gespecialiseerde onderzoekers, gerechtelijk personeel en assistent-aanklagers. De raad voor de rechtspraak heeft in zijn strategie voor 2021-2025 zijn doelstelling om de opleiding van rechters over te nemen van de uitvoerende macht aangekondigd, en zijn betrokkenheid bij de opzet en het beheer van het opleidingscentrum zou een mogelijkheid bieden om deze doelstelling te verwezenlijken. De oprichting van het opleidingscentrum zou voor meer institutionele en financiële stabiliteit voor de opleiding zorgen en de kwaliteit van het Letse rechtsstelsel verder verhogen. Het is de bedoeling dat in het nieuwe opleidingscentrum een interdisciplinaire opleidingsmethode wordt toegepast en dat alle professionals die betrokken zijn bij de rechtsbedeling hier terechtkunnen, in overeenstemming met de strategie voor de Europese justitiële opleiding voor 2021-2024 van de Europese Commissie en de conclusies van de Raad van de Europese Unie over het bevorderen van de opleiding van juridische professionals. Het is belangrijk dat de rechterlijke macht (rechters en openbaar aanklagers) zelf betrokken zou zijn bij het beheer van, het toezicht op en de vaststelling van de prioriteiten van het nieuwe opleidingscentrum, in overeenstemming met de Europese normen.

De nieuw opgerichte economische rechtbank wordt operationeel. De rechtbank is bevoegd voor bepaalde soorten civielrechtelijke zaken alsook corruptiezaken en economische en financiële misdrijven. Het is de bedoeling dat de rechtbank tien rechters en 21 administratieve medewerkers krijgt. De economische rechtbank ving haar werkzaamheden aan op 31 maart 2021 en tot dusver zijn negen van de tien rechters, met uiteenlopende professionele (waaronder financiële) achtergronden, hoewel geen van hen eerder rechter is geweest, aangesteld na de bovengenoemde nieuwe selectieprocedure. Om de nieuwe rechters van de economische rechtbank professionele ondersteuning te bieden, heeft de raad voor de rechtspraak voor raadgevende steun gezorgd. Zij hebben ieder een mentor toegewezen gekregen en er is hun gespecialiseerde opleiding betreffende wetgeving in verband met witwassen, alsook handelsrecht, mededingingsrecht en financieel recht aangeboden. Opleiding in verband met verzekeringszaken staat voor de tweede helft van 2021 op de planning. De economische rechtbank zal naar verwachting 250 tot 500 zaken per jaar behandelen, waarvoor met betrekking tot zowel personeel als opleiding voldoende middelen nodig zijn, zodat ingewikkelde economische en financiële zaken op efficiënte wijze kunnen worden afgehandeld. Het ministerie van Justitie houdt nauwlettend toezicht op de ontwikkeling van de activiteit van de rechtbank en is voornemens na het eerste operationele jaar de balans op te maken.

De raad voor de rechtspraak werkt met een tekort aan middelen. Uit het verslag over de rechtsstaat 2020 bleek dat de raad voor de rechtspraak, ondanks nieuwe bevoegdheden te hebben gekregen, met een tekort aan personele middelen heeft te kampen, wat de uitoefening van zijn nieuwe bevoegdheden zou kunnen belemmeren. Sindsdien zijn er geen ontwikkelingen geweest met betrekking tot de financiële en personele middelen. Een van de begrotingsprioriteiten van het hooggerechtshof voor 2022-2024 is het opbouwen van de capaciteit van de raad voor de rechtspraak door extra functies voor een adviseur en een consultant te creëren.

Efficiëntie

Het rechtsstelsel is efficiënt blijven werken, ondanks de uitdagingen in verband met de COVID-19-pandemie. De duur van de gerechtelijke procedures in civielrechtelijke, handels- en bestuursrechtelijke zaken is, gemeten op basis van de beslissingstermijn, over het algemeen gemiddeld of korter dan gemiddeld gebleven vergeleken met de rest van de EU. Het aantal aanhangige zaken, dat al tot het laagste in de EU behoort, vertoont een licht dalende trend. Het afhandelingspercentage blijft boven de 100 %, wat betekent dat de rechtbanken voldoende capaciteit hebben voor alle binnenkomende zaken. Meer vooruitgang is te zien bij de gemiddelde duur van procedures in zaken over witwassen, die in 2019 verder is afgenomen tot 212 dagen (303 in 2018). De gemiddelde duur van de procedures is in 2020 stabiel gebleven, met een lichte afname in civielrechtelijke, bestuursrechtelijke en strafzaken in rechtbanken van eerste aanleg en een lichte toename in civielrechtelijke en strafzaken in tweede aanleg. In februari 2020 riep de raad voor de rechtspraak het hooggerechtshof op om een werkgroep op te zetten om de oorzaken van langdurige procedures in civielrechtelijke, bestuursrechtelijke en strafzaken te onderzoeken. De werkgroep heeft drie verslagen over de procedureregels ingediend bij de raad voor de rechtspraak, met als conclusie dat hoewel elk soort procedure met specifieke uitdagingen gepaard gaat, rechters de actoren zijn die alle procedures faciliteren en dat de nadruk derhalve op hun opleiding moet komen te liggen.