EUROPESE COMMISSIE Brussel, 26.10.2021 COM(2021) 960 final VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S Vaart zetten achter Europese klimaatactie voor een groene, rechtvaardige en welvarende toekomst





























Voortgangsverslag 2021 over klimaatactie in de EU {COM(2021) 950 final} - {SWD(2021) 298 final}



“Dit decennium is doorslaggevend in de strijd tegen de klimaat- en biodiversiteitscrises. Negen op de tien Europeanen zijn het erover eens dat er maatregelen moeten worden getroffen om de uitstoot terug te dringen en de Europese Unie tegen 2050 klimaatneutraal te maken. De EU heeft ambitieuze doelstellingen vastgesteld en in de voorstellen van de Commissie is aangegeven hoe we deze kunnen realiseren. Om een groene en gezonde toekomst te verzekeren voor iedereen zijn er aanzienlijke inspanningen nodig in elke sector en elke lidstaat. De Europese transitie wordt eerlijk, groen en concurrerend.” Frans Timmermans, uitvoerend vicevoorzitter voor de Europese Green Deal



1.NALEVING VAN DE INTERNATIONALE VERBINTENISSEN VAN DE EU De EU heeft haar reductiestreefcijfer voor broeikasgasemissies voor 2020 overtroffen en er was sprake van een recorddaling in 2020 als gevolg van de COVID-19-pandemie. In 2020 lagen de eigen emissies van broeikasgassen van de EU-27, met inbegrip van internationale luchtvaart, 31 % lager dan in 1990 en bereikten zij het laagste niveau in 30 jaar. Indien hierbij de emissies en verwijderingen door landgebruik, verandering in landgebruik en bosbouw (LULUCF) worden meegerekend, komt dit neer op een netto-emissiereductie van 34 %. De EU heeft haar doelstelling in het kader van het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering (UNFCCC) om de broeikasgasemissies tegen 2020 met 20 % te reduceren ten opzichte van 1990 dus ruimschoots overtroffen. Dankzij de niet-aflatende decarbonisatie-inspanningen van het voorbije decennium was dit al het geval voordat de COVID-19-pandemie begon. Sinds de invoering van het EU-emissiehandelssysteem (EU-ETS) in 2005 zijn de emissies in de daaronder vallende sectoren (elektriciteitsopwekking, het overgrote deel van de industriële productie en vluchten binnen de Europese Economische Ruimte (EER)) met ongeveer 43 % teruggedrongen. Dit heeft aanzienlijk bijgedragen tot het behalen van het algemene EU-streefcijfer voor 2020. In sectoren die niet onder het ETS vallen (zoals niet onder het ETS vallende industrie, vervoer, gebouwen, landbouw en afval) lagen de emissies 16 % lager dan in 2005, wat betekent dat ook de doelstelling inzake de inspanningsverdeling voor 2020 (10 % reductie) werd overtroffen. Volgens de voorlopige boekhoudkundige simulatie in het kader van het Kyotoprotocol namen de jaarlijkse geboekte nettokredieten van LULUCF tussen 2013 en 2019 af. Sinds 1990 is het gezamenlijke bbp van de EU met meer dan 50 % toegenomen terwijl de broeikasgasemissie-intensiteit van de economie, gedefinieerd als de verhouding tussen de emissies en het bbp, in 2020 daalde naar 271 g CO2-eq/EUR2015, dat wil zeggen minder dan de helft van het niveau van 1990. Dit toont aan dat decarbonisatie en economische groei kunnen samengaan, zoals wordt benadrukt in de nieuwe groeistrategie van de EU: de Europese Green Deal. In vergelijking met 2019 daalden de broeikasgasemissies in 2020 met bijna 10 %, een ongeziene tijdelijke daling van de emissies als gevolg van de pandemie. Emissies van vaste installaties die onder het EU-ETS vallen, daalden sterk met 11,4 %, en de niet-ETS-emissies daalden met 5,6 %. De internationale luchtvaartsector kende een recorddaling van emissies van vluchten binnen de EER (van 63,5 %) en wereldwijd (54 %). Uit een recente studie blijkt echter dat de niet-CO2-emissies van de luchtvaart meer dan de helft (66 %) van de daadwerkelijke stralingsforcering van de luchtvaart (in 2018) veroorzaken. Daarom moet worden nagedacht over manieren waarop niet-CO2-effecten het best kunnen worden aangepakt om bij te dragen aan de klimaatdoelstellingen van de EU en van de Overeenkomst van Parijs, als aanvulling op de klimaatmaatregelen die al worden genomen. Hoewel het om een van de meest energiezuinige vervoerswijzen gaat, stootte de zeevervoersector in 2018-2019 3 % tot 4 % van alle CO2-emissies in de EU uit. Ongeveer 60 % daarvan was afkomstig was van reizen van of naar een haven buiten de EER. In 2020 werd ook deze sector zwaar getroffen door de pandemie (15 % minder van CO2 -emissies dan in het voorgaande jaar). Ondanks de verwezenlijkingen tot dusver moet er met klem op worden gewezen dat een snel economisch herstel kan leiden tot een snelle en sterke toename van de emissies, tenzij stimulerende maatregelen op de groene transitie zijn gericht. We moeten ten slotte, gezien de ongeziene gevolgen van de klimaatverandering, sneller dan ooit optreden om een groene, rechtvaardige en welvarende toekomst zeker te stellen. Figuur 1: Totale broeikasgasemissies (BKG’s) in de EU-27 (inclusief internationale luchtvaart) en -verwijderingen in 1990-2020, en doelstellingen, op basis van modellen verwachte emissies en verwijderingen voor 2020-2050 Aanzienlijke opvoering van Europese klimaatactie

Overeenkomstig de Overeenkomst van Parijs heeft de EU in december 2019 de doelstelling van klimaatneutraliteit tegen 2050 vastgesteld. De EU heeft ook de Europese Green Deal goedgekeurd, een sectoroverschrijdende routekaart voor een groene en rechtvaardige transitie, waarin digitale technologieën een steeds belangrijkere rol spelen om de klimaatverandering te mitigeren en ons daaraan aan te passen. In december 2020 heeft de Europese Raad zijn goedkeuring gehecht aan een ambitieuzere doelstelling voor 2030 van ten minste 55 % reductie van de netto-emissies (daarvoor ging het om 40 % broeikasgasemissiereductie), naar aanleiding van de bekendmaking van het klimaatdoelstellingenplan van de Commissie voor 2030, waarin een evenwichtiger traject naar klimaatneutraliteit wordt voorgesteld. Dit heeft de EU en de lidstaten ertoe gebracht om in december 2020 geactualiseerde nationaal bepaalde bijdragen (NDC’s) bij het UNFCCC in te dienen. Tegen oktober 2021 hadden 20 lidstaten hun langetermijnstrategie bij de EU ingediend. De lidstaten worden echter aangemoedigd te overwegen waar mogelijk hun ambitie bij te werken en te verhogen. Met de vaststelling en inwerkingtreding van de Europese klimaatwet in juni 2021 werden de streefcijfers voor zowel 2030 als 2050 juridisch bindend in de EU. Met die wet wordt ook de bijdrage die door koolstofverwijdering kan worden geleverd aan de emissiereducties tegen 2030 beperkt, om ervoor te zorgen dat er voldoende inspanningen op het gebied van mitigatie worden geleverd. In de wet worden sectoren verzocht om routekaarten op te stellen om de doelstelling van klimaatneutraliteit te verwezenlijken, en wordt een Europese wetenschappelijke adviesraad inzake klimaatverandering opgericht. Om te waarborgen dat het EU-beleidskader is afgestemd op het nieuwe streefdoel voor 2030, heeft de Commissie in juli 2021 het meest uitgebreide pakket klimaat- energiewetgeving ooit voorgesteld. Met het wordt beoogd geleidelijk wijzigingen in te voeren en een aantal instrumenten in te voeren om een sociaal aanvaardbare transitie te ondersteunen. Wat de broeikasgasemissies betreft, wordt in het pakket voorgesteld om het bestaande EU-ETS strikter te maken en het systeem voor koolstofbeprijzing uit te breiden naar de zeevervoersector. Er wordt ook voorgesteld om het gebruik van duurzame alternatieve brandstoffen in de lucht- en zeevervoersector te stimuleren. Daarnaast wordt voorgesteld om gratis emissierechten in de luchtvaartsector uit te faseren en in voorkomend geval de mondiale regeling voor koolstofcompensatie en -reductie voor de internationale luchtvaart (Corsia) in te voeren voor vluchten buiten de EER. Bovendien worden met het pakket een afzonderlijk emissiehandelssysteem voor brandstoffen die bij wegvervoer en in gebouwen worden gebruikt, een hoger reductiestreefcijfer voor CO2-emissies van nieuwe auto’s en bestelwagens, en een snellere uitrol van de infrastructuur voor alternatieve brandstoffen voorgesteld. Voor sectoren die momenteel niet onder het EU-ETS vallen (gebouwen, binnenlands weg- en zeevervoer, landbouw, afval en kleine industrieën), zorgt het pakket voor een aanscherping van de bindende streefcijfers voor de vermindering van broeikasgasemissies voor elke lidstaat. Er worden ook specifieke streefcijfers vastgesteld om natuurlijke koolstofputten in stand te houden en te vergroten. In het pakket zijn hogere streefcijfers opgenomen voor het gebruik van hernieuwbare energie, en maatregelen om de uitrol ervan in alle eindgebruiksectoren te versnellen en de integratie ervan in het energiesysteem te bevorderen. Ook worden de energie-efficiëntiestreefcijfers verhoogd en zijn ruimere maatregelen voor energiebesparing vereist, met inbegrip van een hoger renovatietempo voor openbare gebouwen, wordt voorgesteld om belasting op energiebronnen te heffen overeenkomstig de klimaatdoelstellingen, en worden maatregelen geformuleerd om koolstoflekkage te voorkomen. In juli 2021 heeft de Commissie ook een nieuwe EU-bosstrategie voor 2030 aangenomen. Hierin wordt de centrale rol van bossen en de hele bosgebaseerde waardeketen bij de verwezenlijking van de EU-biodiversiteitsdoelstellingen en aan de nieuwe doelstelling voor de reductie van broekgasemissies en klimaatneutraliteit tegen 2050 erkend. Aangezien de uitgangssituaties van de lidstaten verschillen en zij op verschillende manieren door de groene transitie zullen worden beïnvloed, is het essentieel dat de transitie rechtvaardig is. De verscherpte emissiereductiedoelstellingen voor elke lidstaat zijn gebaseerd op het bbp per inwoner, waarbij aanpassingen worden doorgevoerd om kostenefficiëntie en specifieke nationale omstandigheden in aanmerking te nemen. Om de herverdelings- en sociale effecten van de transitie tussen en binnen lidstaten aan te pakken, wordt in het pakket ook voorgesteld om de omvang van het moderniseringsfonds uit te breiden en om een deel van de inkomsten uit het nieuwe ETS voor wegvervoer en gebouwen via het nieuwe sociale klimaatfonds te bestemmen voor kwetsbare huishoudens, micro-ondernemingen en vervoergebruikers. Om zich aan te passen aan de onvermijdelijke gevolgen van de klimaatverandering en tegen 2050 een klimaatbestendige samenleving te worden, heeft de Commissie in 2021 haar nieuwe strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering vastgesteld. Hierin wordt aangedrongen op een slimmere, snellere en systematischere aanpassing om het aanpassingsvermogen te versterken en de kwetsbaarheid van de lidstaten en de gehele EU voor de klimaateffecten tot een minimum te beperken, en om de samenwerking met partnerlanden in de hele wereld op te voeren. In oktober 2021 heeft de EU haar adaptatiemededeling ingediend bij het UNFCCC met een uiteenzetting van haar ambities zoals vastgesteld in de aanpassingsstrategie van de EU, alsook via voorbeelden van goede praktijken van de lidstaten. De groene transitie financieren De groene transitie zal de komende jaren ongeëvenaarde investeringen in innoverende technologieën vergen. De EU zal naar schatting 390 miljard EUR per jaar, aan bijkomende investeringen nodig hebben in vergelijking met de periode 2011-2020 om aan de emissiereductiedoelstellingen voor 2030 te kunnen voldoen, naast de 130 miljard EUR per jaar voor andere milieudoelen. Om dit te verwezenlijken moeten alle financieringsbronnen (publieke en particuliere, nationale en multilaterale) op elkaar worden afgestemd. In het nieuwe meerjarige financieel kader (MFK), het programma “NextGenerationEU”, regelgevings- en publiek-private initiatieven, en het pakket van juli 2021 wordt telkens een aanzienlijke toename van de klimaatfinanciering voorgesteld. Om particuliere investeringen te helpen vrijmaken werd in 2021 de vernieuwde strategie voor duurzame financiering goedgekeurd. Om particulier kapitaal te heroriënteren heeft de Commissie de taxonomieverordening duurzame financieringvastgesteld, waarin een kader wordt geboden voor de EU-taxonomie: een classificatie van ecologisch duurzame economische activiteiten voor ondernemingen, investeerders en beleidsmakers. Het eerste deel ervan is toegespitst op mitigatie van en aanpassing aan de klimaatverandering in bepaalde sectoren. Andere ecologische en sociale dimensies worden in 2022 aangevuld. Tegen eind 2021 zal de Commissie een verslag publiceren met een beschrijving van de voorschriften die nodig zijn voor de aanpak van economische activiteiten die geen significant effect op ecologische duurzaamheid hebben en van economische activiteiten die ernstige afbreuk doen aan de ecologische duurzaamheid. De EU blijft met haar belangrijkste partners samenwerken in het internationaal platform inzake duurzame financiering met betrekking tot manieren om grensoverschrijdende duurzame investeringen te bevorderen, met name via een mogelijke gemeenschappelijke taxonomie. Verder heeft de Commissie een richtlijn duurzaamheidsrapportage door bedrijven voorgesteld die zou leiden tot de wijziging van de bestaande niet-financiële rapportageverplichtingen, tot de uitbreiding van de reikwijdte van de rapportage tot alle grote ondernemingen en alle op gereglementeerde markten genoteerde ondernemingen, met uitzondering van genoteerde micro-ondernemingen, en die voorziet in de controle van de gerapporteerde informatie. Dit zou de transparantie aanzienlijk ten goede komen. In de EU behoren industriële allianties tot de beleidsinstrumenten om investeringen in sleutelsectoren te mobiliseren. Dit zijn onder meer de Europese alliantie voor batterijen, de alliantie voor schone waterstof en de Europese alliantie voor grondstoffen. Naar een groen en rechtvaardig herstel Sinds de uitbraak van de pandemie in 2020 staat de Europese Green Deal centraal bij de inspanningen van de EU om een herstelpakket en de langetermijnbegroting van de EU (2021-2027) op te stellen. Overeenkomstig het akkoord in de Europese Raad vorig jaar zal ten minste 30 % van de 1,8 biljoen EUR van zowel het tijdelijke herstelinstrument “NextGenerationEU” als van de begroting voor de periode 2021-2027 worden ingezet voor klimaatgerelateerde beleidsmaatregelen en programma’s, met een totaalbedrag van 540 miljard EUR. De Commissie zal 30 % van NextGenerationEU financieren via de uitgifte van groene obligaties, voortbouwend op de klimaatuitgaven in het kader van de herstel- en veerkrachtfaciliteit. Om steun te ontvangen vanuit de herstel- en veerkrachtfaciliteit , een hoeksteen van NextGenerationEU, moesten de lidstaten in 2021 herstel- en veerkrachtplannen opstellen over de manier waarop zij van plan zijn hun nationale toewijzingen te besteden. Deze plannen moeten in overeenstemming zijn met de nationale energie- en klimaatplannen, in overeenstemming zijn met een specifiek streefcijfer van 37 % voor klimaatuitgaven en voldoen aan het beginsel “geen ernstige afbreuk doen”, teneinde alle negatieve effecten op de klimaat- en milieudoelstellingen te voorkomen . De lidstaten waarvan de herstel- en veerkrachtplannen door de Commissie zijn geëvalueerd, hebben de bovengenoemde doelstelling overtroffen door ongeveer 40 % aan klimaat toe te wijzen. Het mechanisme voor een rechtvaardige transitie werd in het leven geroepen om de transitie naar een klimaatneutrale economie rechtvaardig te laten verlopen, zodat niemand aan zijn lot wordt overgelaten. Dit nieuwe instrument zal naar verwachting ongeveer 55 miljard EUR mobiliseren om de sociaaleconomische gevolgen van de klimaattransitie in de zwaarst getroffen regio’s en sectoren te verlichten. De lidstaten stellen momenteel territoriale plannen voor een rechtvaardige transitie op om de gebieden te identificeren die de meest negatieve gevolgen ondervinden en hun transitieproces te schetsen. Om de energie- en klimaatdoelstellingen te halen is het essentieel dat de investeringen steun bieden voor de bijscholing en omscholing van werknemers in sectoren die negatieve gevolgen van de transitie ondervinden, en transities op de arbeidsmarkt bevorderen .Daarnaast is een platform voor een rechtvaardige transitie opgezet om regio’s die afhankelijk zijn van vaste fossiele brandstoffen en koolstofintensieve industrieën bij te staan, en een ruimte te creëren voor open dialoog en uitwisseling. Toegenomen klimaatactie van steden en burgers De strijd tegen de klimaatverandering is een collectieve verantwoordelijkheid. Mensen en steden in de gehele EU ondernemen steeds vaker actie. In december 2020 heeft de Commissie het Europese klimaatpact gelanceerd om burgers een grotere rol te geven bij het ontwikkelen van zowel mitigatie- als aanpassingsmaatregelen, en om hen hiervoor een doeltreffend platform te bieden. Tegen juli 2021 waren meer dan 1 000 aanvragen ontvangen om zich bij het pact aan te sluiten, en meer dan 500 burgers zijn al volledig actief als ambassadeur. Tegen het einde van 2020 hadden ongeveer 9 900 Europese steden zich aangesloten bij het EU-burgemeestersconvenant, met een collectieve verbintenis om de broeikasgasemissies tegen 2020 met 30 % en tegen 2030 met 47 % te reduceren ten opzichte van 2005. In het kader van het Horizon Europa-programma voor onderzoek en innovatie lanceert de Commissie ook de missie “klimaatneutrale en slimme steden”, waarmee ten minste 100 steden tegen 2030 klimaatneutraal moeten worden en om experimenten en innovatie te bevorderen, terwijl andere missies (inzake aanpassing aan de klimaatverandering, oceanen en binnenwateren, en gezondheid van de bodem) klimaatactie bevorderen via de brede betrokkenheid van burgers.



2.HET EU-EMISSIEHANDELSSYSTEEM Het EU-emissiehandelssysteem (EU-ETS) omvat momenteel ongeveer 36 % van de totale broeikasgasemissies van bijna 9 500 energiecentrales en fabrieken (d.w.z. vaste installaties) en vluchten binnen de EER. In totaal waren de EU-ETS-emissies door vaste installaties in 2020 al met 43 % afgenomen sinds 2005. Deze afname is voornamelijk toe te schrijven aan de elektriciteits- en warmte-opwekkingssectoren (15 % reductie), die beiden eerder vastgestelde decarbonisatietrends weerspiegelen (zoals de omschakeling van kolen- naar aardgasgestookte elektriciteitsopwekking, en de vervanging van fossiele brandstoffen door hernieuwbare energiebronnen, gestimuleerd door het beleid inzake hernieuwbare energie van de EU en van de lidstaten), en in 2020 als gevolg van de pandemie minder energie verbruikten. In 2020 zijn de emissies door vaste installaties als gevolg van de pandemie naar schatting met 11,4 % gedaald, terwijl de emissies van de industrie de grootste daling (van 7 %) lieten zien sinds het begin van fase 3 van het EU-ETS in 2013, en de luchtvaart een recorddaling (van 63,5 %) liet optekenen.

De laatste jaren van fase 3 worden gekenmerkt door een sterker koolstofprijssignaal. Dit was ook het geval in 2020 en 2021 toen de koolstofprijs, ondanks de moeilijke economische situatie in de industrie en de luchtvaart als gevolg van de pandemie, hoog bleef vanwege de hoge gasprijzen en de anticipatie van de markt op de aangescherpte klimaatambitie voor 2030. De koolstofprijzen zijn in de loop van 2021 gestegen, wat heeft bijgedragen tot de stijging van de elektriciteitsprijs, maar in veel mindere mate dan de stijging van de gasprijzen. Elk jaar maakt de Commissie het overschot aan emissierechten voor het voorgaande jaar bekend. In mei 2021 bedroeg het overschot voor 2020 ongeveer 1,58 miljard , wat iets hoger ligt dan in 2019 (1,39 miljard), aangezien de emissies bleven dalen als gevolg van de pandemie. Gezien het huidige overschot zullen de veilingvolumes tussen september 2021 en augustus 2022 met 378 miljoen emissierechten afnemen. Uit de eerste evaluatie van de marktstabiliteitsreserve, die sinds 2019 operationeel is, bleek dat deze haar doelstelling om het historische overschot te doen dalen en de markt te stabiliseren, had verwezenlijkt, zelfs met de afgenomen emissies als gevolg van de COVID-19-uitbraak. Dit heeft tot dusver namelijk geleid tot de opname (verminderde veilingvolumes) van bijna 1,1 miljard emissierechten, en dit zal zich naar verwachting de komende jaren doorzetten. Met betrekking tot internationale kredieten schatten marktanalisten bij aanvang van fase 3 in dat de in de fasen 2 en 3 (2008-2020) gebruikte hoeveelheid internationale kredietrechten ongeveer 1,6 miljard aan kredieten bedroeg. Vanaf mei 2021 bedroeg het totale gebruikte of ingeruilde aantal ongeveer 1,565 miljard, goed voor ongeveer 98 % van het geraamde totaal. Alleen al in fase 3 (2013-2020) werden 506,3 miljoen internationale kredieten ingeruild. Volgens de EU-ETS-richtlijn mogen in de vierde handelsperiode (2021-2030) internationale kredieten niet langer worden gebruikt voor de naleving van het EU-ETS. Opbrengsten uit de veiling van emissierechten op de Europese koolstofmarkt bleven in 2020 toenemen door de gestegen koolstofprijs. De totale opbrengsten van de lidstaten, het VK en de EER-landen uit de veilingen tussen 2012 en 30 juni 2021 bedroegen ongeveer 83,5 miljard EUR. Alleen al in 2020 bedroegen de gegenereerde opbrengsten in totaal 16,5 miljard EUR (EU-27 plus EER) of 19 miljard EUR wanneer het VK ook wordt meegerekend. In de eerste zes maanden van 2021 bedroegen de opbrengsten (EU-27 plus EER) bijna 14 miljard EUR. Maatregelen in de luchtvaart en het zeevervoer Voor de emissies van vluchten buiten Europa, d.w.z. afkomstig van aankomende vluchten naar de EER en van vluchten die naar andere landen vertrekken, met uitzondering van vluchten die naar het VK en Zwitserland vertrekken, worden momenteel geen prijzen vastgesteld in het kader van het EU-ETS, overeenkomstig de “stop de klok”-bepaling in de EU-ETS-richtlijn. In 2021 is de EU de uitvoering van de initiële strategie van de Internationale Maritieme Organisatie voor het verminderen van broeikasgasemissies blijven steunen, met bijzondere aandacht voor kortetermijnmaatregelen. De Commissie heeft ook een memorandum van overeenstemming ondertekend voor een nieuw Horizon Europa-partnerschap, in het kader waarvan tot 3,8 miljard EUR zal worden geïnvesteerd in onderzoek en innovatie om tegen 2030 inzetbare emissievrije oplossingen te ontwikkelen en te demonstreren voor alle belangrijke scheepstypen en diensten. In juli 2021 heeft de Commissie voorgesteld om het EU-ETS uit te breiden teneinde de emissies door zeevervoer op te nemen en het gebruik van duurzame alternatieve brandstoffen in de sector te stimuleren.



3.EMISSIES IN HET KADER VAN DE VERDELING VAN DE INSPANNINGEN De emissies van sectoren die niet zijn opgenomen in het ETS, zoals vervoer, niet onder het ETS vallende industrie, gebouwen, landbouw en afvalstoffen, vallen onder de wetgeving van de EU inzake de verdeling van de inspanningen. In de beschikking inzake de verdeling van de inspanningen (Effort Sharing Decision, ESD) zijn nationale emissiedoelstellingen voor 2020 vastgesteld, uitgedrukt als procentuele veranderingen ten opzichte van het niveau van 2005. Daarin zijn ook jaarlijkse emissieruimten vastgesteld die de lidstaten moeten naleven. Evenzo worden in de verordening inzake de verdeling van de inspanningen (Effort Sharing Regulation, ESR), die de opvolger is van die beschikking, nationale emissiedoelstellingen vastgesteld voor 2030, en jaarlijkse emissieruimten voor de periode 2021-2030, ook voor IJsland en Noorwegen. IJsland en Noorwegen hebben verdere stappen gezet om de ESR uit te voeren, en inmiddels hebben beide landen hun nationale plannen bij de Commissie ingediend,. Sinds de lancering van het systeem voor de verdeling van de inspanningen in 2013, zijn de emissies elk jaar onder de algemene bovengrens gebleven. De onder de beschikking inzake de ESD vallende emissies in de EU-27 lagen in 2019 bijna 11 % lager dan in 2005. Bijgevolg was de doelstelling voor 2020 (een reductie van 10 %) al overtroffen vóór het begin van de COVID-19-crisis (figuur 3). Figuur 3: Emissies in sectoren die onder de wetgeving inzake de verdeling van de inspanningen vallen (2005-2030) en jaarlijkse emissieruimten, EU-27 en IJsland en Noorwegen (Mt CO2-eq) Naleving door de lidstaten van de verplichtingen inzake de verdeling van de inspanningen voor 2013-2020 Alle lidstaten hebben in de periode 2013-2018 aan hun verplichtingen met betrekking tot de verdeling van de inspanningen voldaan. Malta heeft zijn jaarlijkse emissieruimte weliswaar elk jaar overschreden, maar het heeft deze tekortkoming gecompenseerd door emissieruimten van Bulgarije te kopen. In 2018 hebben België, Bulgarije, Cyprus, Duitsland, Estland, Finland, Ierland, Luxemburg, Oostenrijk en Polen hun jaarlijkse emissieruimte eveneens overschreden, maar zij konden gebruikmaken van overschotten van vorige jaren. Zweden en het VK hebben de overtollige jaarlijkse emissieruimte in 2018 geschrapt om de milieu-integriteit van het systeem te verbeteren. Alle andere lidstaten hebben hun overtollige emissieruimte in reserve gehouden voor eventueel later gebruik. Er werd geen beroep gedaan op internationale projectkredieten uit hoofde van het mechanisme voor schone ontwikkeling of projecten in het kader van de gemeenschappelijke uitvoering om aan de verplichtingen inzake de verdeling van de inspanningen te voldoen. De nalevingscyclus voor 2019 is nog niet voltooid. Op basis van de jaarlijkse inventarisbeoordeling in het kader van de ESD, overschreden de emissies van Malta de jaarlijkse emissieruimte met 22 %, en bijgevolg moet het deze opnieuw aankopen. In negen andere lidstaten lagen de emissies tot 18 % hoger dan de jaarlijkse emissieruimte voor 2019, met uitzondering van Ierland en Duitsland, aangezien deze landen voldoende gereserveerde overtollige emissieruimte uit voorgaande jaren hebben. Uit proxy-inventarisgegevens voor 2020 blijkt dat Bulgarije, Cyprus, Duitsland, Finland, Ierland en Malta hun jaarlijkse emissieruimte met 0,4 % (Finland) tot 14 % (Ierland) hebben overschreden. De lidstaten die niet over gereserveerde overtollige emissieruimte beschikken (Duitsland, Ierland en Malta) kunnen gebruikmaken van het flexibiliteitsmechanisme uit hoofde van de ESD (naast het reserveren en lenen van jaarlijkse emissieruimte). Figuur 4: Geaccumuleerd overschot aan jaarlijkse emissieruimte, uitgedrukt als percentage van de emissies van het referentiejaar 2005 (2013-2019) voor de EU-27 en het VK Voortgang ten aanzien van de doelstellingen voor de verdeling van de inspanningen voor 2030 De lidstaten zijn bezig met het plannen, vaststellen en uitvoeren van beleidslijnen en maatregelen om hun huidige streefcijfers voor de verdeling van de inspanningen voor 2030 in het kader van de ESR te halen. Indien de momenteel ingevoerde beleidsmaatregelen worden samengevoegd, zouden de emissies in het kader van de verdeling van de inspanningen in de EU-27 tegen 2030 met 22 % kunnen worden gereduceerd ten opzicht van 2005. Dit ligt aanzienlijk onder de huidige totale emissiereductiedoelstelling van 30 % en de in juli 2021 voorgestelde ambitieuzere doelstelling van 40 %. Zelfs indien alle door de lidstaten gerapporteerde aanvullende maatregelen zouden worden ingevoerd, zou de 30 % net worden gehaald. Dit wijst erop dat het duidelijk en dringend nodig is dat de lidstaten aanvullende klimaatmaatregelen plannen en uitvoeren in de sectoren die onder de verdeling van de inspanningen vallen.

Beleidsmaatregelen in sleutelsectoren In de wegvervoersector, de op één na grootste bron van emissies in de EU, bereikten de emissies in 2019, na een daling als gevolg van de financiële crisis, opnieuw hun niveau van 2005. Naar verwachting zullen die emissies weer oplopen na de pandemie, en het is niet waarschijnlijk dat zij zonder aanvullende maatregelen zullen dalen. De CO2-emissienormen voor nieuwe auto’s, bestelwagens en zware bedrijfsvoertuigen zijn de voornaamste factoren om de emissies van het wegvervoer terug te dringen. De gemiddelde emissies door nieuwe auto’s namen af van 122,3 g CO2/km in 2019 tot 107,8 g CO2/km in 2020. Dit is veruit de grootste jaarlijkse daling sinds de CO2 -normen in 2010 werden ingevoerd, dankzij de geleidelijke invoering van een strenger CO2-streefcijfer voor het gehele wagenpark van de EU in 2020. Daarnaast geeft dit het effect weer van de door de lidstaten ingevoerde gerichte herstelmaatregelen, die het gebruik van emissiearme en emissievrije voertuigen en investeringen in oplaadinfrastructuur hebben gestimuleerd. In 2020 zijn de registraties van elektrische auto’s verdrievoudigd in vergelijking met 2019 (van 3,5 % tot meer dan 11 %, waarvan 6 % volledige elektrische voertuigen zijn en 5 % plug-inhybridevoertuigen). In 2020 namen de gemiddelde emissies voor nieuwe bestelwagens dankzij striktere normen eveneens af tot 155,7 g CO2/km (figuur 6). Zware bedrijfsvoertuigen, zoals vrachtwagens, zware bestelwagens, bussen en touringcars zijn verantwoordelijk voor ongeveer 30 % van de totale CO2-emissies van het wegvervoer. Krachtens de bestaande wetgeving moeten de gemiddelde CO2-emissies van het wagenpark van nieuwe zware vrachtwagens vanaf 2025 respectievelijk 2030 met 15 % respectievelijk 30 % worden gereduceerd ten opzichte van het uitgangsniveau van 2019. Een ander in de vervoerssector gebruikt instrument om emissies te doen dalen is de richtlijn brandstofkwaliteit, die voorschrijft dat de intensiteit van broeikasgasemissies van brandstoffen gedurende de levenscyclus tegen 2020 met 6 % moet worden verminderd ten opzichte van 2010. De gemiddelde intensiteit van broeikasgasemissies van de in 2019 geleverde brandstoffen was 4,3 % lager dan in 2010 (figuur 7). De geboekte vooruitgang varieert sterk tussen rapporterende landen, en bijna alle lidstaten moeten snel verdere actie ondernemen om ervoor te zorgen dat het streefdoel voor 2020 wordt gehaald. In juli werd in de herziening van de richtlijn hernieuwbare energie een reductiedoelstelling voor broeikasgasintensiteit van 13 % vastgesteld voor alle vervoersbrandstoffen tegen 2030. Daarnaast moeten de lidstaten voldoen aan subdoelstellingen voor hernieuwbare brandstoffen van niet-biologische oorsprong (2,6 %) en geavanceerde biobrandstoffen (2,2 %). Figuur 7: Reducties in broeikasgasintensiteit van brandstoffen bereikt door EU-brandstofleveranciers in de 27 lidstaten en het VK (2010-2019) Gefluoreerde gassen (F-gassen) zijn zeer krachtige broeikasgassen en de emissies ervan worden aangerekend in het kader van de ESD. Sinds 2019 moet de EU op grond van het Protocol van Montreal betreffende stoffen die de ozonlaag afbreken ook voldoen aan de limieten voor het verbruik van fluorkoolwaterstoffen (HFK’s). De huidige verordening betreffende F-gassen beoogt emissies terug te dringen door een verschuiving te bevorderen van F-gassen met een hoog aardopwarmingsvermogen naar gassen met een lager aardopwarmingsvermogen. In 2020 was de hoeveelheid F-gassen die op de EU-markt werden gebracht al met 40 % gedaald ten opzichte van 2015, gemeten in functie van het potentiële klimaateffect ervan. De EU bleef ook ruimschoots onder de verbruikslimiet van HFK’s voor 2020 overeenkomstig het protocol. In 2021 is de Commissie haar realtimecontrolesysteem (de éénloketomgeving van de EU voor de douane) blijven uitbreiden om de bevoegde autoriteiten van de lidstaten te helpen om de illegale invoer van HFK’s die niet onder het quotasysteem vallen te voorkomen. Vaak vervangen F-gassen ozonaantastende stoffen, die vaak ook zeer krachtige broeikasgassen zijn. Inmiddels heeft de EU ozonaantastende stoffen uitgefaseerd en is zij haar verplichtingen uit hoofde van het Protocol van Montreal met succes nagekomen. Aangezien ozonaantastende stoffen echter nog steeds mogen worden gebruikt voor bepaalde vrijgestelde activiteiten, is het essentieel om ermee verband houdende beleidsmaatregelen te blijven handhaven.



4.LANDGEBRUIK, VERANDERING IN LANDGEBRUIK EN BOSBOUW (LULUCF) Landgebruik, verandering in landgebruik en bosbouw (land use, land use change and forestry, LULUCF) kan broeikasgassen in de atmosfeer uitstoten, maar kan ook CO2 uit de atmosfeer verwijderen. De lidstaten hebben zich ertoe verplicht te waarborgen dat de broeikasgasemissies en CO2-verwijderingen van aanvullende maatregelen worden meegeteld voor de reductiedoelstelling uit hoofde van het Kyotoprotocol voor de periode 2013-2020. In het klimaat- en energiekader 2030 van de EU worden emissies en verwijderingen door de landsector vanaf 2021 geïntegreerd met behulp van een reeks boekhoudregels die zijn aangepast aan het Kyotoprotocol. Krachtens de LULUCF-verordening moeten de lidstaten ervoor zorgen dat geboekte emissies uit landgebruik, verandering in landgebruik en bosbouw worden gecompenseerd door ten minste een overeenkomstige hoeveelheid geboekte verwijdering van CO2 uit de atmosfeer tussen 2021 en 2030 (“geen debet”-toezegging). De referentieniveaus voor bossen voor de lidstaten voor de periode 2021-2025 zijn ook vastgesteld . De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA (ETA) heeft deze niveaus voor IJsland en Noorwegen vastgesteld volgens een vergelijkbaar proces.

Uit figuur 8 blijkt dat de koolstofput van “gerapporteerde” emissies en verwijderingen per activiteit voor de EU, met gemiddelde nettoverwijderingen van 344,9 Mt CO2-eq, in de periode 2013-2019 is afgenomen. Bij toepassing van de specifieke boekhoudregels van het Kyotoprotocol leverde het “geboekte” saldo een gemiddelde put (of krediet) van 115,0 Mt CO2-eq op. De geboekte nettokredieten namen af van 153,3 tot 85,3 Mt CO2-eq. Deze hoeveelheden omvatten zowel “verplichte” activiteiten, zoals bebossing/herbebossing, ontbossing en bosbeheer, als “gekozen” activiteiten overeenkomstig het Kyotoprotocol. De belangrijkste aanjager van de afname van de emissieput met betrekking tot LULUCF in de EU is de daling van de gerapporteerde nettoverwijderingen en de geboekte nettobosbeheerkredieten in de periode 2013-2019 . De daling van de koolstofverwijderingen is het gevolg van een combinatie van factoren, onder andere de stijgende vraag naar hout (bv. in 2018 in Finland), een toenemend aandeel van de bossen dat oogstrijp is (Estland, Letland) en een stijgend aantal natuurlijke verstoringen, zoals insectenplagen (in Tsjechië sinds 2015), stormen (in 2019 in Polen), droogten en bosbranden (bv. in 2017 in Italië en Portugal) . Volgens voorlopige schattingen op basis van de boekhoudregels voor de tweede verbintenisperiode van het Kyotoprotocol hebben Cyprus, Finland en Nederland gemiddeld een negatief saldo in verband met LULUCF van minder dan 1 Mt CO2-eq per jaar. Voor Tsjechië, Letland en Slovenië worden hogere debetniveaus verwacht (respectievelijk 2,6, 2,4 en 3,9 Mt 2-eq per jaar). Teneinde de daling van de nettoverwijderingen in de LULUCF om te keren, heeft de Commissie een nieuw streefdoel van 310 Mt CO2-eq aan koolstofputten in tegen 2030 voorgesteld, evenals een klimaatneutrale landsector, via een combinatie van LULUCF-nettoverwijderingen en -emissies van veestapels en meststoffen tegen 2035 .

5.AANPASSING AAN DE KLIMAATVERANDERING Aanpassing aan de klimaatverandering wordt momenteel in EU-beleidsmaatregelen en in de langetermijnbegroting van de EU geïntegreerd. Tegen 2020 beschikten alle lidstaten over een nationale aanpassingsstrategie of een nationaal adaptatieplan. Het platform climate-ADAPT is een referentiepunt voor kennis over aanpassing aan de klimaatverandering geworden. In 2021 heeft de Commissie haar nieuwe EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering goedgekeurd, waarin de weg wordt uitgestippeld om zich voor te bereiden op de onvermijdelijke gevolgen van de klimaatverandering en klimaatbestendig tegen 2050 te worden. Dit moet gebeuren door kennis te verbeteren en uit te wisselen (bv. via de EU-platformen en waarnemingscentra), en meer en betere gegevens over klimaatgerelateerde risico’s en verliezen te verzamelen. In de strategie wordt de nadruk gelegd op het feit dat beleidsontwikkelingen op alle niveaus en in alle sectoren moeten worden ondersteund, in het bijzonder met betrekking tot lokale en rechtvaardige klimaatbestendigheid. De macrofiscale relevantie van de klimaatverandering en van het risico op natuurrampen worden onderzocht, en er wordt gewezen op het belang van het opnemen van klimaatbestendigheid in nationale begrotingskaders. De nadruk wordt ook gelegd op op de natuur gebaseerde oplossingen. Snellere aanpassingsstrategieën zullen worden getest en opgeschaald via de missie inzake aanpassing aan de klimaatverandering van Horizon Europa. Het doel is om ten minste 150 regio’s en gemeenschappen te ondersteunen en ten minste 75 diepgaande demonstraties te testen. Missies in het kader van Horizon Europa over de gezondheid van de bodem, klimaatneutrale steden, en oceanen en binnenwateren, die van direct belang zijn voor actie op het gebied van aanpassing. Eerste evaluatie van de verslaglegging inzake nationaal aanpassingsbeleid Vanaf 2021 moeten de lidstaten verslag uitbrengen over hun nationaal aanpassingsbeleid. Alle lidstaten hebben deze verslaglegging afgerond. Hoewel het nog te vroeg is om de werkelijke vooruitgang bij de uitvoering te beoordelen, kan een momentopname van de belangrijkste waargenomen gevaren en toekomstige risico’s worden gemaakt, waaraan de vooruitgang in 2023 kan worden getoetst. De meest voorkomende acute gevaren in de lidstaten zijn hittegolven en droogte (in alle landen), hevige neerslag (die tot overstromingen leidt), stormen, aardverschuivingen en natuurbranden (een groot aantal landen in elke klimaatzone ). De meest voorkomende chronische gevaren zijn temperatuurveranderingen, wijzigende neerslagpatronen en -typen (evenals verhoogde variabiliteit), en kusterosie. Er zijn ook enkele gevaren die duidelijk naar voren komen, maar die slechts in specifieke klimaatzones worden waargenomen: waterschaarste, bodemaantasting en erosie doen zich nauwelijks voor in het noorden; gewijzigde windpatronen treffen voornamelijk het noorden en het oosten; insijpeling van zout water is vooral in het zuiden problematisch. In het algemeen hebben Finland, Frankrijk en Spanje het grootste aantal gevaren gemeld, en Ierland, Italië en Luxemburg het kleinste aantal. Meer dan 60 % van de lidstaten heeft gezondheid, landbouw en voedsel, bosbouw, biodiversiteit, waterbeheer, toerisme en energie opgegeven als sectoren die het zwaarst worden getroffen door toekomstige, door het klimaat veroorzaakte risico’s. Portugal, Spanje en Zweden hebben het grootste aantal sectoren gemeld die aan toekomstige risico’s onderhevig zijn.



6.FINANCIERING VAN KLIMAATACTIE Integratie van het klimaatbeleid in de EU-begroting Zoals weergegeven in hoofdstuk 1, zijn voor de transitie naar klimaatneutraliteit en klimaatbestendigheid aanzienlijke investeringen nodig. Ten minste 30 % – het grootste aandeel ooit – van de volgende EU-langetermijnbegroting (2021-2027) is toegewezen voor klimaatactie (een stijging ten opzichte van 20 % in de periode 2014-2020). Dit betreft ongeveer 625 miljard EUR ten opzichte van ongeveer 210 miljard EUR in de voorgaande periode. Specifieke uitgavenprogramma’s hebben hogere klimaatstreefcijfers (35 % voor Horizon Europa, 37 % voor het Cohesiefonds, 40 % voor het GLB, 60 % voor de Connecting Europe Facility — CEF, 61 % voor LIFE, 100 % voor het Fonds voor een rechtvaardige transitie) en leveren zelfs een groter aandeel aan de algemene begrotingsambitie. Om een beroep te kunnen doen op 723,8 miljard EUR aan leningen en subsidies van de herstel- en veerkrachtfaciliteit, hebben de lidstaten in 2021 herstel- en veerkrachtplannen opgesteld. Deze plannen omvatten investeringen en hervormingsinitiatieven met een toegevoegde waarde voor de gehele EU, zoals de ontwikkeling en het gebruik van hernieuwbare energie, met inbegrip van waterstof, de renovatie van gebouwen en energie-efficiëntie, en de uitrol van infrastructuur voor alternatieve brandstoffen of spoorvervoer. De specifieke doelstelling dat 37 % van de uitgaven aan klimaat moet worden besteed, is overtroffen, aangezien de gecombineerde klimaatinvesteringen van de 22 door de Commissie goedgekeurde herstel- en veerkrachtplannen meer dan 177 miljard EUR, of ongeveer 40 % van de totale in het kader van het herstel- en veerkrachtfonds toegekende financiering, bedroegen. Ongeveer 43 % van het aan klimaatmaatregelen toegewezen bedrag is gericht op hernieuwbare energie en netwerk- en energie-efficiëntie, en 35 % is gericht op duurzame mobiliteit. Bijgevolg kunnen herstel- en veerkrachtplannen de lidstaten helpen om de ambitieuzere doelstellingen voor 2030 te halen. Waar mogelijk heeft de Commissie de technische screeningcriteria van de EU-taxonomie gebruikt om de klimaatuitgaven in het kader van de herstel- en veerkrachtfaciliteit en de structuurfondsen te kunnen volgen. Met het kader inzake groene obligaties van NextGenerationEU dat in september 2021 werd goedgekeurd, worden de nodige garanties verstrekt dat met de opbrengsten groene en klimaatinvesteringen in het kader van de herstel- en veerkrachtfaciliteit zullen worden gefinancierd. Het mechanisme voor een rechtvaardige transitie (Just Transition Mechanism, JTM) zal naar verwachting ongeveer 55 miljard EUR aan investeringen mobiliseren (2021-2027), en bestaat uit drie pijlers: 1.het fonds voor een rechtvaardige transitie van ten minste 25 miljard EUR; 2.de regeling voor een rechtvaardige transitie in het kader van InvestEU, een begrotingsgarantie in het kader van het InvestEU-programma om particuliere investeringen te mobiliseren; 3.een leenfaciliteit voor de publieke sector waarbij 1,5 miljard EUR aan subsidies uit de EU-begroting wordt gecombineerd met 10 miljard EUR aan leningen van de Europese Investeringsbank (EIB), teneinde ongeveer 18 miljard EUR aan overheidsinvesteringen te mobiliseren. Vanaf 2021 zullen delen van verschillende EU-programma’s die een bijdrage leveren aan de Europese Green Deal, zoals de CEF, het Horizon Europa-programma, het Innovatiefonds, het LIFE-programma, de leenfaciliteit in het kader van het JTM enz. door een enkele entiteit worden beheerd: het Europees Uitvoerend Agentschap klimaat, infrastructuur en milieu (Cinea).

Het gebruik van veilingopbrengsten van EU-ETS-emissierechten door de lidstaten Samen met de aanzienlijke stijging van de koolstofprijzen in fase 3 namen ook de veilingopbrengsten in de EU-27 dienovereenkomstig toe: van 3,1 miljard EUR in 2013 tot 14,4 miljard EUR in 2020. Op basis van de jaarlijkse verslaglegging werd naar schatting 75 % van de totale inkomsten (56,5 miljard EUR) gebruikt voor klimaat- en energiedoeleinden tijdens fase 3, en 72 % in 2020. In de praktijk besteden de lidstaten meer aan klimaatverandering en energie dan hun veilingopbrengsten . Figuur 9: Veilingopbrengsten en gerapporteerd gebruik (miljard EUR), 2013-2020, EU-27 Tijdens fase 3 werden de bijkomende jaarlijkse opbrengsten uit de stijgende koolstofprijzen hoofdzakelijk intern besteed, terwijl de gerapporteerde jaarlijkse internationale uitgaven vrij stabiel bleven (ongeveer 100-200 miljoen EUR/jaar). Deze laatste werden grotendeels doorgesluisd naar de ontwikkelingslanden via multilaterale fondsen en instellingen. Figuur 10 geeft weer hoe de gerapporteerde opbrengsten sinds 2013 werden besteed. Figuur 10: Gerapporteerd intern en internationaal aandeel van de opbrengsten besteed aan klimaatverandering en energie, 2013-2020, EU-27 Tot slot hebben de lidstaten in 2020het grootste deel van hun gerapporteerde opbrengsten aan directe ondersteuning besteed, d.w.z. aan het installeren van technologieën die emissies terugdringen (bv. hernieuwbare bronnen). Figuur 11: Gerapporteerde aandeel per type ondersteuning intern besteed aan klimaatverandering en energie (incl. gepland) in 2020, EU-27 NER300-programma NER300 is een grootschalig financieringsprogramma voor innovatieve koolstofarme energiedemonstratieprojecten in de EU die verband houden met technologieën voor hernieuwbare energie en milieuveilige koolstofafvang en -opslag op commerciële schaal. Het programma wordt gefinancierd door het te gelde maken van 300 miljoen emissierechten uit de nieuwkomersreserve in het kader van fase 3 van het ETS. In totaal kregen 39 projecten 2,1 miljard EUR financiering toegekend in 20 lidstaten. De projecten bevinden zich in verschillende stadia, maar 23 ervan werden ingetrokken wegens moeilijkheden om voldoende kapitaal en/of bijkomende financiële ondersteuning aan te trekken. Deze intrekkingen hebben geleid tot het vrijkomen van bijna 1,5 miljard EUR. Door de wijziging van het NER300-besluit kon 708,7 miljoen EUR aan ongebruikte fondsen via de bestaande financieringsinstrumenten worden geherinvesteerd. In het kader van de InnovFin-demonstratieprojecten op energiegebied (InnovFin EDP’s) en het schuldinstrument van de CEF, die beide door de EIB worden beheerd, konden nog drie innovatieve projecten inzake opladen en energieopslag, waterstofproductie- en distributie gebruikmaken van de financiering. De resterende niet-uitgegeven middelen worden toegewezen aan het Innovatiefonds, waarvan 746,6 miljoen EUR reeds is overgedragen. Dit toont aan dat het ingevoerde blendingmechanisme doeltreffend werkt, met het vooruitzicht van een volledige toewijzing van de niet-uitgekeerde middelen tegen het einde van 2022. Innovatiefonds Het fonds wordt gefinancierd via de veiling van 450 miljoen emissierechten tussen 2020 en 2030, en alle niet-uitgegeven middelen van het NER300-programma. In dit programma — een van de grootste programma’s ter wereld voor de commerciële demonstratie van innovatieve koolstofarme technologieën in energieverslindende sectoren, innovatie hernieuwbare bronnen, energieopslag en koolstofafvang en -gebruik — wordt tot 2030 ongeveer 25 miljard EUR samengebracht (aan een koolstofprijs van 50 EUR/ton). In 2020 hebben de eerste oproepen tot het indienen van voorstellen aanzienlijke belangstelling opgewekt bij ondernemingen van allerlei omvang en in verschillende sectoren in de EU-27, IJsland en Noorwegen. Voor kleinschalige projecten werden er 32 geselecteerd en verzocht een subsidieaanvraag voor te bereiden, voor een totaalbedrag van 118 miljoen EUR. In het kader van de grootschalige oproep dienden de 66 hoogst gerangschikte projecten (van de 311 aanvragen) een volledig voorstel in, goed voor 6 miljard EUR (ten opzichte van een bedrag van de oproep van 1 miljard EUR). Hiervan werden 15 grootschalige projecten geselecteerd voor steun voor projectontwikkeling (4 miljoen EUR). Moderniseringsfonds