Inhoudsopgave

Samenvatting en conclusies. 4

1........... Inleiding. 7

2........... Macro-economische situatie en potentiële onevenwichtigheden. 7

2.1........ Macro-economische situering. 7

2.2........ Beoordeling van het bestaan van externe onevenwichtigheden. 9

2.2.1..... De ontwikkeling van de lopende rekening. 9

2.2.2..... De ontwikkeling van de marktaandelen. 11

2.2.3..... Geografische en productspecialisatie. 13

2.2.4..... Kostenconcurrentievermogen. 15

2.2.5..... Het loonvormingsmechanisme. 18

2.2.6..... Kosten van intermediaire inputs. 21

2.2.7..... Niet-kostenconcurrentievermogen. 23

2.2.8..... Conclusies met betrekking tot de externe onevenwichtigheden. 25

2.3........ Beoordeling van het bestaan van interne onevenwichtigheden. 25

2.3.1..... Overheidsschuld. 26

2.3.2..... De schuldpositie van niet-financiële vennootschappen. 31

2.3.3..... Financiële positie van huishoudens. 34

2.3.4..... De financiële sector 37

3........... Grondige analyse van specifieke aspecten. 40

3.1........ De rol van de diensten in het saldo van de lopende rekening van België. 40

3.1.1..... Evolutie van de dienstenhandel en bestemming. 40

3.1.2..... Analyse van het extern dienstenoverschot 42

3.1.3..... Conclusies. 47

3.2........ Innovatie in België. 49

3.2.1..... Troeven en tekortkomingen van België. 49

3.2.2..... Governance van het O&O-overheidsbeleid. 51

3.2.3..... Concentratie van particuliere O&O-activiteiten. 52

3.2.4..... Menselijk potentieel 54

3.2.5..... Conclusie. 54

3.3........ De Belgische huizenmarkt 55

3.3.1..... De ontwikkeling van de huizenprijzen. 55

3.3.2..... Waardering van de huizenprijzen. 56

3.3.3..... Determinanten van de huizenprijzen. 57

3.3.4..... Risicofactoren. 58

3.3.5..... Potentiële macro-economische impact 59

4........... Uitdagingen voor het beleid. 59

Samenvatting en conclusies

In mei 2012 heeft de Commissie geconcludeerd dat België met macro-economische onevenwichtigheden werd geconfronteerd, met name wat de ontwikkelingen op het gebied van het externe concurrentievermogen en de schuldpositie betrof. In het waarschuwingsmechanismeverslag van 28 november 2012 stelde de Commissie, mede in het licht van de vaststelling van onevenwichtigheden in mei 2012, dat het nuttig was over te gaan tot een verdere analyse van de hardnekkigheid van de onevenwichtigheden, dan wel van de reductie daarvan. In deze diepgaande evaluatie wordt de Belgische economie in haar geheel doorgelicht overeenkomstig het toezicht waarin de procedure bij macro-economische onevenwichtigheden (PMO) voorziet. De belangrijkste bevindingen van de evaluatie zijn:

· België blijft marktaandeel bij de uitvoer verliezen. Dit is voornamelijk toe te schrijven aan teruglopende aandelen inzake goederenuitvoer die slechts gedeeltelijk worden gecompenseerd door een stijgende uitvoer van diensten. Alhoewel de lopende rekening grosso modo in evenwicht blijft, stemt de geleidelijke maar gestage verslechtering in de afgelopen jaren tot bezorgdheid. Zoals in de diepgaande evaluatie van vorig jaar werd geconcludeerd, wijst de exportprestatie van België op problemen op het gebied van het concurrentievermogen. Geografisch gezien drijft België nog altijd overwegend handel met de EU27, zij het over een breder spectrum in vergelijking met vorig jaar. Als deze trend zich voortzet, zou het verlies aan marktaandelen bij de uitvoer kunnen verminderen. In termen van productspecialisatie hebben intermediaire goederen nog altijd de bovenhand op andere soorten uitgevoerde industrieproducten. De uitvoer van hightechproducten vertoont echter een opgaande lijn, wat de kracht van de Belgische research en innovatie weerspiegelt.

· Door de specialisatie inzake kostengevoelige producten is de ontwikkeling van de loonkosten per eenheid product cruciaal voor het concurrentievermogen van België. De in de diepgaande evaluatie van vorig jaar gesignaleerde trend van loonkosten per eenheid product die in België sneller stijgen dan bij de handelspartners, wordt bevestigd en grotendeels gevoed door het loonvormingsmechanisme. Sinds de publicatie van de diepgaande evaluatie 2012 heeft de overheid maatregelen aangekondigd om de groeiende loonkloof te verkleinen. Een dergelijke correctie zal slechts geleidelijk tot stand komen en om de historisch gegroeide kloof volledig te dichten zijn wellicht extra maatregelen nodig, te meer omdat verschillende handelspartners substantiële arbeidsmarkthervormingen hebben doorgevoerd.

· België moet aan de totale factorproductiviteit werken aangezien de verwachte winst op het vlak van arbeidsproductiviteit beperkt is. Om dit te bewerkstellingen, is het zaak dat België sneller overschakelt naar een kennisintensievere economie, waardoor het de troeven van zijn onderzoekssysteem volledig kan benutten. Omdat onderzoek en ontwikkeling op ondernemingsniveau sterk geconcentreerd is, dient België zijn innovatiebasis te verbreden en de vernieuwing van zijn economisch weefsel te versnellen. De tekortkomingen van België op het gebied van ondernemerschap en bedrijfsdynamiek zijn echter een rem op deze noodzakelijke vernieuwing.

· Het hoge niveau van de overheidsschuld vormt in het licht van de houdbaarheid van de financiën nog steeds een onevenwichtigheid. De overheidsschuld is sinds 2008 weer de hoogte ingeschoten en bedraagt rond de 100% van het bbp. Deze verslechtering van de overheidsfinanciën is grotendeels toe te schrijven aan het effect van de crisis op de overheidsinkomsten, aan tijdelijke stimuleringsmaatregelen en aan reddingsoperaties in de financiële sector. Recente consolidatie-inspanningen hebben de stijging afgeremd, maar een stabilisering van de schuldquote wordt pas in 2014 verwacht. Het hoge schuldniveau maakt België kwetsbaar voor spanningen in de financiële markten die in een opwaartse schuldenspiraal zouden kunnen resulteren. De Belgische staatsschuld is grotendeels in binnenlandse handen, wat het land minder kwetsbaar maakt voor externe risico's, maar die op kruisbesmetting van de overheid, de banksector en de reële economie vergroot. De latente verplichtingen tegenover de financiële sector, die ongeveer 15% van het bbp bedragen, vormen een additioneel risico. Daarenboven is de resterende budgettaire ruimte om de schuldenlast aan te pakken zeer beperkt en is de houdbaarheid van de begroting zeer onzeker op middellange tot lange termijn vanwege het budgettair effect van de vergrijzing.

· De schuldenlast van de niet-financiële vennootschapen, die in niet-geconsolideerde cijfers hoog is, duidt niet op zich aandienende risico's omdat zij in geconsolideerde termen nog altijd redelijk te noemen is. Zoals in de diepgaande evaluatie van vorig jaar werd aangestipt, is het grote verschil tussen beide niveaus te verklaren door de omvangrijke groepsinterne leningen, die door fiscale gunstregelingen zijn aangemoedigd. Het afschaffen van deze belastingmaatregel zou weliswaar tot een vermindering van dergelijke leningen leiden, maar geen macro-economisch risico teweegbrengen. De schulden van de huishoudens zijn overwegend hypothecair. Zoals in deze diepgaande evaluatie wordt betoogd, zou een eventuele neerwaartse correctie van de huizenprijzen slechts beperkte gevolgen hebben voor de consumptie, de bouwsector en de financiële sector.

In deze diepgaande evaluatie wordt tevens stilgestaan bij de uitdagingen voor het beleid die deze ontwikkelingen met zich brengen en bij mogelijke beleidspistes die het overwegen waard zijn.

· Ter verbetering van de externe concurrentiepositie zou de Belgische economie baat hebben bij een hervorming van het loononderhandelingssysteem, een verlaging van de belastingdruk op arbeid en maatregelen om de totale factorproductiviteit te vergroten. De "loonnorm", die in een fase van sterke productiviteitstoename is aangenomen, is voor modernisering vatbaar. Te overwegen zijn bijvoorbeeld de inaanmerkingneming van productiviteitstoenameverschillen in de norm, ex-post correcties en all-in akkoorden. Hierdoor zouden de loonontwikkelingen meer gelijke tred kunnen houden met de evolutie van de productiviteit, de lonen een grotere sectorale diversificatie kunnen vertonen en structurele wanverhoudingen op de arbeidsmarkt kunnen worden verkleind. Door meer flexibiliteit te introduceren in de manier waarop de automatische loonindexering wordt toegepast, zou de zeer open Belgische economie externe schokken soepeler kunnen opvangen. België zou ook aan concurrentiekracht winnen door de belastingdruk nog meer te verleggen van arbeid naar andere inkomstenbronnen en door een volgehouden inspanning te leveren om de werking van netwerkindustrieën te verbeteren. Een verdere stimulering van investeringen in O&O en ICT zou zowel de technologie-inhoud van de producten als de totale factorproductiviteit verhogen. Alhoewel de weg die de jongste jaren inzake onderzoeks- en innovatiebeleid is ingeslagen, de goede is, moeten krachtiger inspanningen worden geleverd. In het bijzonder is het nodig om ten aanzien van innovatieve bedrijven de steun aan clusters en gunstige groeiomstandigheden verder te ontwikkelen, alsmede het onderwijs en de cultuur van ondernemen te stimuleren.

· Wat betreft de uitdaging die gepaard gaat met de hoge overheidsschuld: de economie als geheel zou gebaat zijn bij een volgehouden uitvoering van maatregelen om de overheidsfinanciën op duurzame wijze te consolideren en de overheidsschuld zodoende standvastig omlaag te brengen, overeenkomstig de in het kader van het stabiliteits- en groeipact aangegane verbintenissen. Ook de impliciete staatsschuld van de vergrijzing kan worden aangepakt door de leeftijdsgebonden uitgaven aan banden te leggen om te voorkomen dat de schuldniveaus opnieuw de pan uit rijzen. Het afbouwen van de schuldniveaus zou de overheid tevens meer ruimte geven om een begrotingsbeleid te voeren dat gericht is op een betere concurrentiepositie van het land en om aan onverwachte ontwikkelingen in de andere economische sectoren, zoals de financiële, het hoofd te bieden.

1. Inleiding

Op 28 november 2012 heeft de Europese Commissie haar tweede waarschuwingsmechanismeverslag gepresenteerd, dat overeenkomstig artikel 3 van Verordening (EU) nr. 1176/2011 betreffende de preventie en correctie van macro-economische onevenwichtigheden was opgesteld. Het waarschuwingsmechanismeverslag doet dienst als een eerste doorlichtingsinstrument om te helpen bepalen voor welke lidstaten een verdere diepgaande analyse is vereist om uit te maken of er onevenwichtigheden bestaan of dreigen te ontstaan. Overeenkomstig artikel 5 van Verordening (EU) nr. 1176/2011 moeten bij een dergelijke landspecifieke "diepgaande evaluatie" de aard, oorsprong en ernst van de in de betrokken lidstaat waargenomen macro-economische ontwikkelingen worden onderzocht die onevenwichtigheden zijn of tot onevenwichtigheden kunnen leiden. Op grond van deze analyse geeft de Commissie aan of zij van oordeel is dat er van een onevenwichtigheid sprake is en welke vervolgmaatregelen zij aan de Raad zal aanbevelen.

Dit is de tweede diepgaande evaluatie voor België. Op grond van de vorige, bekendgemaakt op 30 mei 2012, heeft de Commissie geconcludeerd dat België met macro-economische onevenwichtigheden werd geconfronteerd, met name wat de ontwikkelingen op het gebied van het externe concurrentievermogen en de schuldpositie betrof. In het waarschuwingsmechanismeverslag stelde de Commissie in het algemeen, mede in het licht van de vaststelling van onevenwichtigheden in mei, dat het nuttig was over te gaan tot een verdere analyse van de hardnekkigheid van de onevenwichtigheden, dan wel van de reductie daarvan[1]. In deze diepgaande evaluatie wordt de Belgische economie in haar geheel doorgelicht overeenkomstig het toezicht waarin de procedure bij macro-economische onevenwichtigheden (PMO) voorziet.

Tegen deze achtergrond wordt in deel 2 van deze evaluatie nader ingegaan op deze ontwikkelingen, waarbij zowel de externe als de interne dimensie aan de orde komt. In deel 3 wordt vooral het accent gelegd op de rol die de diensten in het saldo van de lopende rekening spelen, op innovatie in België en op de evolutie van de huizenmarkt. In deel 4 worden beleidsoverwegingen gepresenteerd.

2. Macro-economische situatie en potentiële onevenwichtigheden

2.1. Macro-economische situering

België, dat een kleine, open economie heeft, voelde in hoge mate de inzinking van de wereldhandel tijdens de wereldwijde economische crisis van 2008-09 (zie grafiek 1). De Belgische economie heeft na de crisis niet volledig kunnen profiteren van de opvering van de wereldwijde activiteit. Dat komt grotendeels door het gecumuleerde verlies aan concurrentievermogen en de geografische focus op een zwakke Europese markt (zie punt 2.2.3). De verslechterende concurrentiepositie van België weerspiegelt zich ook in een geringere potentiële groei (zie grafiek 2), waarbij de productiviteitstoename onder het peil blijft dat in de jaren vόόr de crisis werd opgetekend. In 2012 is het bbp met 0,2% gekrompen volgens ramingen van de Commissie, terwijl voor 2013 een toename met 0,2% wordt verwacht. In 2014 wordt een groeiversnelling tot 1,5% voorzien. De getemperde groei in 2012-13 is toe te schrijven aan de zwakke binnenlandse vraag (grafiek 1); het batige uitvoersaldo levert een positieve bijdrage aan de globale groei sinds 2010.

Grafiek 1: Uitsplitsing van de bbp-groei || Grafiek 2: Potentieel groeipercentage

||

Bron: diensten van de Commissie || Bron: diensten van de Commissie

Wat de ontwikkeling van de overheidsfinanciën betreft, liet de overheidsschuld tot 2007 (toen zij in totaal 84% van het bbp bedroeg) een gestage neerwaartse tendens zien[2]. Deze scherpe daling[3] was hoofdzakelijk terug te voeren op hoge – zij het afnemende – primaire overschotten. Tussen 2007 en 2012 veerde de overheidsschuld weer op tot 99,8% van het bbp[4]. Ongeveer de helft van deze toename was het gevolg van de operaties om het financiële stelsel te stabiliseren, die ruim 8% van het bbp vertegenwoordigden. Het overheidstekort is sinds 2009 traag teruggelopen, maar bedraagt nog altijd circa 3% van het bbp en de voorspelling is thans dat het in 2014 weer boven deze drempel zal uitkomen. In 2013-14 wordt een stabilisatie van de staatsschuld op om en bij de 101% van het bbp in het vooruitzicht gesteld (zie ook punt 2.3.1).

2.2. Beoordeling van het bestaan van externe onevenwichtigheden

De ogenschijnlijke stabilisatie van het tekort op de lopende rekening tempert niet de bezorgdheid omtrent de wezenlijke verslechtering ervan op langere termijn, waarop in de diepgaande evaluatie van 2012 werd gewezen. De oorzaak van deze verslechtering is de goederenbalans; de dienstenbalans daarentegen doet het beter. De Belgische goederenuitvoer heeft terrein verloren terwijl de wereldhandel is toegenomen, wat heeft geresulteerd in een verlies aan marktaandeel. Alhoewel België in absolute cijfers nog altijd deel uitmaakt van de kopgroep in de EU, blijft het qua groei van de productiviteit tot de zwaksten behoren, wat in belangrijke mate verklaart waarom de loonkosten per eenheid product sneller blijven stijgen dan bij zijn handelspartners, ten nadele van het kostenconcurrentievermogen. Ondanks deze negatieve ontwikkelingen is de internationale netto-investeringspositie (Net International Investment Position – NIIP) van het land positief en sinds 2008 aan de beterhand (zie grafiek 3)[5]. Deze per saldo sterke positie is het resultaat van, enerzijds, aanzienlijke nettoverplichtingen aan het buitenland van de Belgische overheid en, anderzijds, een grote totale nettopositie in buitenlandse activa van de Belgische particuliere sector (zie grafiek 4).

Grafiek 3: Uitsplitsing van de NIIP || Grafiek 4: IIP per sector

||

Bron: diensten van de Commissie; N.B.: * raming op basis van kwartaalgegevens || Bron: diensten van de Commissie

2.2.1. De ontwikkeling van de lopende rekening

Niet zozeer het niveau van de lopende rekening, als wel de steile neerwaartse trend ervan baart zorgen. Na 1999 is het Belgische saldo van de lopende rekening geleidelijk afgekalfd en in 2008 zelfs negatief geworden (zie grafiek 5). Met uitzondering van 2010, is het sindsdien steeds negatief gebleven. Voor 2012 raamt de Commissie het tekort op om en bij de 1%. Voor 2013-14 wordt een tekort van dezelfde orde voorspeld[6]. Deze verslechtering kan grotendeels worden toegeschreven aan het dalende overschot op de goederenbalans, dat in 2008 in een tekort is omgeslagen. Zij werd slechts gedeeltelijk gecompenseerd door de geleidelijke verbetering van de dienstenbalans. Bovendien is het tekort inzake inkomensoverdrachten mettertijd toegenomen[7], terwijl de inkomensbalans een batig saldo van om en bij de 2% van het bbp bleef vertonen.

De verslechtering van de goederenbalans is gedeeltelijk toe te schrijven aan de toenemende netto-invoer van energie, van 6,7 miljard EUR in 2002 tot 19 miljard EUR in 2012, tegen een achtergrond van stijgende internationale energieprijzen (zie grafiek 6). De invoer, exclusief energieproducten, steeg echter nog steeds met gemiddeld 3,5% per jaar tussen 2002 en 2012, terwijl de uitvoer over dezelfde periode een groei van 2,9% te zien gaf. Afgezien van de hogere energieprijzen, kan de tragere groei van de uitvoer dus verantwoordelijk worden gesteld voor de verslechtering van de lopende rekening. De klemtoon van wat hierna volgt, zal dan ook liggen op de exportprestaties.

Grafiek 5: Ontwikkeling van het saldo op de lopende rekening (BB-definitie) || Grafiek 6: Ontwikkeling van de goederenbalans (nationale rekeningen)

||

Bron: diensten van de Commissie; N.B.: * raming op basis van kwartaalgegevens || Bron: NBB; N.B.: * raming op basis van kwartaalgegevens

2.2.2. De ontwikkeling van de marktaandelen

De Belgische uitvoer is niet in hetzelfde tempo gegroeid als de wereldhandel en wordt ook overtroefd door die van andere eurozonelanden en met name Duitsland (zie grafiek 7)[8]. Aangezien alle EU15-landen exportmarktaandelen hebben verloren, zouden de Belgische verliezen aan veranderende wereldwijde patronen kunnen worden toegeschreven. De veranderingen van de marktaandelen tegen constante prijzen tonen echter dat België reeds in 2003 terrein begon te verliezen. Dit wijst erop dat er, naast aspecten van kostenconcurrentievermogen die tot hogere relatieve uitvoerprijzen leiden (zie grafiek 8), ook elementen van niet-kostenconcurrentievermogen meespelen om te verklaren waarom België inzake handel slechter presteert dan de eurozone.

Grafiek 7: Ontwikkeling van de goederen- en dienstenuitvoer (tegen constante prijzen, 2000=100) || Grafiek 8: Deflator van de goederenuitvoer (2000=100)

||

Bronnen: eurozone en BE: diensten van de Commissie; IMF: World Economic Outlook Database, oktober 2012. || Bron: diensten van de Commissie

Het verlies van exportmarktaandelen geldt alleen voor goederen; diensten kunnen daarentegen op een betere prestatie bogen (zie grafiek 10). De over een periode van 5 jaar geconstateerde verandering in het exportmarktaandeel voor goederen en diensten bedroeg -10,2% in 2011[9], waarbij er voor goederen sprake was van een verlies van 13,7%, terwijl er voor diensten een winst van 3,4% werd waargenomen. Zoals door het Federaal Planbureau werd onderstreept[10], is de dienstenuitvoer minder prijselastisch. Niettegenstaande diensten de rol van goederen als belangrijkste groeifactor voor de internationale handel gedeeltelijk kunnen overnemen, blijft de uitdaging om de concurrentiepositie voor goederen te versterken. Er mag niet worden verwacht dat de dienstenuitvoer het door goederen gelaten gat volledig zal opvullen, getuige het verlies aan uitvoermarktaandeel in zijn geheel (zie grafiek 9). Bovendien moet rekening worden gehouden met een minder gunstige ontwikkeling van de diensten in de toekomst (zie ook 3.1).

Grafiek 9: Uitsplitsing van de exportmarktaandelen || Grafiek 10: Goederen- en dienstenbalans als percentage van de wereldhandel (BB-gegevens)

||

Bron: diensten van de Commissie || Bron: diensten van de Commissie

In het recente Surplus Report (2012) van de Europese Commissie worden veranderingen in exportmarktaandelen geanalyseerd aan de hand van een uitsplitsing van de totale nominale exportgroei per land (gezuiverd voor de wereldwijde importgroei) in vier componenten (zie grafiek 11)[11]. Volgens deze analyse haalde België in de jaren vόόr de crisis (2000-07) licht voordeel van zijn initiële product- en geografische exportspecialisatie, zij het over het algemeen in mindere mate dan andere "overschotlanden"[12]. De nominale exportgroei in de periode 2000-07 werd echter meer uitgesproken gedragen door veranderingen in concurrentiekracht, zowel in product- als in geografische specialisatie.

Sinds het uitbreken van de crisis heeft de sterke gerichtheid van België op de traag groeiende EU-markt ertoe bijgedragen dat marktaandelen verloren gingen. Terwijl de impact van productspecialisatie neutraal is gebleken, droegen veranderingen in concurrentiekracht – wat geografische bestemming, maar vooral productmarkten betreft – eveneens daartoe bij. Verliezen van marktaandelen op productmarkten kunnen, met enige interpretatievrijheid, duiden op een verlies van kostenconcurrentievermogen (terwijl geografische verschuivingen veeleer het gevolg zijn van vraaggerelateerde factoren zoals kwaliteit en voorkeuren van exportmarkten)[13]. Concluderend kan worden gesteld dat de jongste jaren zowel de geografische specialisatie als ontwikkelingen van het concurrentievermogen ten grondslag lagen aan het verlies van marktaandeel van België. Deze factoren worden hierna afzonderlijk belicht.

Grafiek 11: Uitsplitsing van de nominale groei van de exportmarkt

Bron: COMTRADE en berekeningen van de diensten van de Commissie.

2.2.3. Geografische en productspecialisatie

De Belgische uitvoer bestaat grotendeels uit intermediaire goederen, die worden verhandeld met de buurlanden of andere eurozonelanden. Wat de geografische specialisatie betreft (zie tabel 1), gaat 60% van de Belgische export naar eurozonelanden (waarbij het grootste deel – 50% van de totale uitvoer en 80% van de uitvoer naar de eurozone – de buurlanden NL, FR en DE als bestemming heeft). Dit strookt met de voorafgaande bevinding dat de geografische specialisatie van België ten dele verantwoordelijk is voor de opgetekende verliezen van marktaandeel. In vergelijking met 2000 evolueert de exportgerichtheid evenwel in de goede richting. Tussen 2000 en 2011 is het aandeel van de uitvoer dat naar de grootste opkomende markten gaat, gestegen van 4,7% tot 8,4%. Daarenboven is de groei van de uitvoer naar die markten de jongste jaren versneld als gevolg van de zwakte van vele traditionele exportmarkten: in 2010 vertegenwoordigde de uitvoer buiten de EU27 25,8% van de totale uitvoer en in 2011 28,1%. Vermeldenswaard is tevens dat de Belgische uitvoerders indirect ook van de nieuwe markten hebben geprofiteerd via de uitvoer naar Duitsland, die aan belang heeft gewonnen tegenover 2000[14].

Tabel 1: Belangrijkste handelspartners (in % van het totaal)

|| || uitvoer || || invoer

|| || 2000 || 2011 || || 2000 || 2011

Totaal || || 100 || 100 || || 100 || 100

EU27 - INTRA || || 79,7 || 71,9 || || 70,8 || 67,9

EU27 - EXTRA || || 20,3 || 28,1 || || 29,2 || 32,1

DE || || 17,5 || 18,1 || || 16,4 || 14,8

FR || || 18,3 || 16,5 || || 12,7 || 10,7

NL || || 12,9 || 12,2 || || 17,5 || 19,6

UK || || 10,4 || 6,9 || || 8,6 || 5,9

US || || 6,0 || 5,1 || || 7,5 || 5,7

Grootste opkomende markten[15] || || 4,7 || 8,4 || || 5,9 || 11,1

Bron: diensten van de Commissie

De productspecialisatie van België inzake intermediaire goederen wordt geïllustreerd door tabel 2. België is duidelijk meer dan de buurlanden afhankelijk van de uitvoer van deze goederen, die 60% van de totale uitvoer van industrieproducten vertegenwoordigen, wat aangeeft hoe sterk het land in de internationale toeleveringsketens is geïntegreerd. Overigens is de specialisatie inzake intermediaire goederen, die in 2000 reeds bestond, het afgelopen decennium nog groter geworden. Daartegenover staat een achteruitgang van kapitaalgoederen, waarvan het aandeel in België kleiner is dan in DE, FR en NL. Deze handelsspecialisatie brengt risico's mee doordat intermediaire goederen gewoonlijk gemakkelijker vervangbaar en bijgevolg prijselastischer dan kapitaalgoederen zijn. Bij de productspecialisatie komt nog dat slechts een beperkt gedeelte van de uitvoer van industrieproducten een hightechkarakter heeft, al neemt dat aandeel sinds 2000 in snel tempo toe (zie ook 2.2.7).

Vermeldenswaard is in dit verband ook dat de algemene uitvoergelijkenis met China (een ruwe indicator voor de blootstelling aan prijsconcurrentie) betrekkelijk gering is. Grafiek 12, die de mate van overlapping van de uitvoer per sector weergeeft, duidt erop dat traditionele sectoren zoals textiel, schoeisel en metaal vanuit dit oogpunt bezien meer risico lopen dan belangrijke sectoren zoals vervoermaterieel en chemische producten. Een verdere heroriëntering van de uitvoer op moeilijker na te maken, hoogwaardigere producten is niettemin essentieel om de Belgische industrie minder kwetsbaar te maken voor internationale prijsconcurrentie.

Tabel 2: Uitvoer van industriegoederen per soort (in % van het totaal) || Grafiek 12: Uitvoergelijkenis met China v/ aandeel in totale uitvoer

|| || 2000 || 2011

BE || Kapitaalgoederen || 11,3 || 8,1

Intermediaire goederen || 56,4 || 59,6

Consumptiegoe-deren || 31,6 || 31,2

Overige || 0,7 || 1,1

DE || Kapitaalgoederen || 22,0 || 20,7

Intermediaire goederen || 49,1 || 50,4

Consumptiegoe-deren || 25,2 || 26,7

Overige || 3,7 || 2,2

FR || Kapitaalgoederen || 23,2 || 18,6

Intermediaire goederen || 47,4 || 48,7

Consumptiegoe-deren || 28,0 || 30,6

Overige || 1,4 || 2,1

NL || Kapitaalgoederen || 18,5 || 19,6

Intermediaire goederen || 49,7 || 52,4

Consumptiegoe-deren || 26,2 || 25,1

Overige || 5,6 || 2,9

Bron: diensten van de Commissie || Bron: diensten van de Commissie

2.2.4. Kostenconcurrentievermogen

Zoals hierboven werd geconcludeerd, kan de verslechtering van de lopende rekening en het verlies van exportmarktaandelen minstens gedeeltelijk worden toegeschreven aan het verminderende kostenconcurrentievermogen van België. Dit is een belangrijk punt, gelet op de hiervoor belichte specialisatie in kostengevoelige producten, de grote belastingwig (zie ook punt 2.3.1) en de aanhoudende loonmatiging in Duitsland, de belangrijkste handelspartner. De loonkloof met Duitsland die daarvan het gevolg is, had door een grotere productiviteitstoename gedicht kunnen worden. Uit internationale vergelijkingen blijkt echter dat België weliswaar tot de EU-top behoort wat productiviteit betreft (zie grafiek 13), maar dat het qua productiviteitsgroei een van de slechtst presterende landen is (zie grafiek 14)[16]. Het feit dat zwakke productiviteitsgroei een algemeen probleem is in de eurozone, doet niets af aan het concurrentieprobleem van België. En omdat de productie reeds zeer kapitaalintensief is, is het zeer onwaarschijnlijk dat verdere verhogingen de sterke productiviteitswinsten opleveren die in het verleden snelle loonstijgingen rechtvaardigden. Dit alles onderstreept het belang van een grotere totale factorproductiviteit, die moet komen van innovatie en technologische vooruitgang of een verbetering van de openbare infrastructuur.

Grafiek 13: Productiviteitsniveau (2011) – Bbp per werknemer – EZ-17=100 || Grafiek 14: Productiviteitsgroei (2011) – Bbp per werknemer – EZ-17=100

||

Bron: diensten van de Commissie || Bron: diensten van de Commissie

De verslechterende kostenconcurrentiepositie van België weerspiegelt zich in bovengemiddelde stijgingen van de nominale loonkosten per eenheid product (LPEP) vergeleken met de belangrijkste handelspartners (DE, FR, NL) en de eurozone als geheel (zie grafiek 15). Alhoewel de loonkostenindicator sinds 2010 niet boven de indicatieve drempel van het scorebord is uitgekomen, steken de opgetekende stijgingen sinds 2007 ongunstig af bij die van alle belangrijke handelspartners, wat een zorgwekkende trend is.

In grafiek 16 worden de Belgische loonkosten per eenheid product ontleed. Daaruit blijkt dat hogere lonen in combinatie met een zwakkere productiviteitsgroei tot een groeiende kloof met de EU3 hebben geleid. Met 1996 als basisjaar[17] bedroeg het gecumuleerde excedent van de nominale loonkosten in 2011 12,4%. De verwachting is dat de Belgische loonlasten in 2013 sneller zullen blijven stijgen dan het gemiddelde van de eurozone. Volgens de jongste ramingen van de Belgische Centrale Raad voor het Bedrijfsleven[18] bedroeg de uurloonkloof eind 2012 5,1%. In dit cijfer is geen rekening gehouden met het effect van de loonlastenverlagingen via subsidies, dat volgens de overheid de kloof met 1,8 procentpunten vermindert[19]. Eind 2012 kondigde de overheid maatregelen aan om de loonkloof te verkleinen die hierna worden besproken (zie tekstvak 1).

Grafiek 15: Ontwikkeling van de nominale LPEP || Grafiek 16: Componenten van de Belgische LPEP

||

Bron: diensten van de Commissie || Bron: diensten van de Commissie

Omdat 60% van de Belgische uitvoer naar de drie buurlanden gaat, verschaft de reële effectieve eurowisselkoers ("REER") van België een completer beeld van het kostenconcurrentievermogen (zie grafiek 17). De REER van België is sinds de late jaren '90 gestegen, wat erop duidt dat België inderdaad aan kostenconcurrentievermogen heeft ingeboet. Zoals uit de onderstaande grafieken kan worden opgemaakt, staken de verliezen van prijsconcurrentievermogen ten opzichte van de eurozone tussen 2000 en 2008 het sterkst af tegen de ontwikkelingen in Duitsland.

Dit wordt ook weerspiegeld in de ontwikkeling van de relatieve LPEP. Terwijl de vanaf 1996 opgetekende stijgingen in België tot 2009 gelijke tred hielden met die in Frankrijk en Nederland, deed Duitsland het gedurende de hele periode beduidend beter dan alle drie. Vanaf 2010 heeft België echter ook terrein verloren ten opzichte van FR en NL en de prognose is dat deze trend zich op middellange termijn zal voortzetten (zie grafiek 18). Dit is bijzonder zorgwekkend omdat het er voor een kleine, open economie als België op aankomt de ontwikkelingen bij zijn belangrijkste handelspartners te volgen, a fortiori in het licht van de recente ontwikkelingen in de ruimere eurozone. Verschillende andere belangrijke handelspartners zoals IE, IT en ES[20] hebben immers belangrijke arbeidsmarkthervormingen doorgevoerd waardoor hun kostenconcurrentievermogen snel verbetert, zoals voor IE en ES blijkt uit grafiek 17.

Grafiek 17: REER t.o.v. 35 geïndustrialiseerde landen || Grafiek 18: Relatieve LPEP van de belangrijkste handelspartners t.o.v. de eurozone

||

Bron: diensten van de Commissie || Bron: diensten van de Commissie

2.2.5. Het loonvormingsmechanisme

De sterke nominale loonstijging in België de jongste jaren heeft te maken met twee specifieke kenmerken van de nationale arbeidsmarkt: de sterk gecentraliseerde loononderhandelingen en de quasi universele toepassing van de automatische loonindexering[21].

Het collectief loonoverleg vindt plaats op drie niveaus. Om de twee jaar sluiten de sociale partners die in de Nationale Arbeidsraad vertegenwoordigd zijn op nationaal niveau een "interprofessioneel akkoord". Daarin worden de zogeheten "loonnorm" en het minimumloon vastgesteld en het kader afgebakend voor de onderhandelingen op sector- en bedrijfsniveau. Op sectorniveau worden collectieve overeenkomsten gesloten over diverse aangelegenheden die onder het interprofessioneel akkoord vallen, zoals functieclassificatiesystemen en salarisschalen. De sectorovereenkomsten bepalen de hoogte en de modaliteiten van de loonstijgingen en de methode volgens welke de lonen aan de inflatie worden aangepast[22]. Op verzoek van een of meer ondertekenende partijen kunnen de overeenkomsten bij koninklijk besluit wettelijk verbindend worden verklaard voor alle bedrijven en werknemers die onder een paritair comité vallen. Dergelijke verbindendverklaringen moeten echter door de overheid worden goedgekeurd. Bedrijfsakkoorden ten slotte, zijn gebonden door de op sectorniveau gesloten overeenkomsten. Deze bedrijfsakkoorden kunnen onder de minima blijven die op sectorniveau zijn afgesproken, voor zover de sectorovereenkomst in die mogelijkheid voorziet en de daarin gestelde voorwaarden zijn vervuld.

De "loonnorm" is geïntroduceerd bij de Wet Vrijwaring Concurrentievermogen van 1996 om de ontwikkeling van de loonkosten af te stemmen op de belangrijkste handelspartners (DE, FR, NL). De norm is vastgesteld op het gewogen gemiddelde van de verwachte gemiddelde nominale stijgingen van de uurlonen in die landen. Zoals eerder gezegd, heeft dit systeem België in staat gesteld om de loonkosten vanaf 1996 tot 2009 gelijke tred te laten houden met de ontwikkelingen in Frankrijk en Nederland, maar kon het niet voorkomen dat de kostenconcurrentiepositie ten opzichte van Duitsland aanzienlijk verslechterde. Daarenboven verliest België sinds 2010 eveneens terrein ten opzichte van FR en NL, wat aangeeft dat een hervorming van het collectief loonvormingssysteem aangewezen is.

Aan de vaststellingsmethode voor de loonnorm kleeft een aantal nadelen. De loonnorm, die tot stand kwam toen de productiviteit overal sterk toenam, houdt geen rekening met productiviteitsgroeiverschillen ten opzichte van de referentielanden. De jongste jaren is de productiviteit trager gegroeid dan in de referentielanden, terwijl de nominale lonen sneller zijn gestegen omdat de loonnorm meermaals de gewogen gemiddelde loonstijging bij de belangrijkste handelspartners overschatte. Alles bijeengenomen heeft dit geleid tot de geconstateerde verslechtering van de relatieve kostenconcurrentiepositie.

Ondanks sectorale en regionale productiviteitsverschillen, is de norm op alle sectoren en gewesten in België van toepassing. Hierdoor is er weinig ruimte om de lonen per sector en per gewest te differentiëren op basis van de verschillen in productiviteit. Bijgevolg zijn de prikkels voor arbeidskrachten om mobiel te zijn zwak en zijn mismatches op de arbeidsmarkt waarschijnlijk, wat de momenteel in België opgetekende grote en uitdijende regionale verschillen inzake werkgelegenheid en werkloosheid nog in de hand werkt.

De loonnorm bepaalt met hoeveel de loonkosten maximaal mogen stijgen en de automatische loonindexering[23] zorgt ervoor dat dit minimaal met de inflatie is. Deze indexeringsmechanismen dragen bij tot de instandhouding van de koopkracht, maar zijn in een aantal opzichten nadelig voor de kostenconcurrentiepositie van België. Het grootste bezwaar is dat zij de ruimte voor loononderhandelingen vernauwen tot de bandbreedte tussen het inflatiepercentage, zoals uitgedrukt in de gezondheidsindex, en de loonnorm, en de verliezen aan kostenconcurrentievermogen bestendigen door het aanpassen van de reële lonen te bemoeilijken. Het indexeringssysteem creëert tevens secundaire inflatiedruk, wat voor een stuk verklaart waarom de inflatie in België doorgaans hoger lag dan in de buurlanden (zie verder).

Een ander belangrijk nadeel van het indexeringssysteem is de moeilijkheid om achteraf correcties toe te passen wanneer de loonstijgingen in België, als gevolg van gebrekkige ramingen of onverwachte inflatieopstoten, hoger blijken uit te vallen dan die in de referentielanden. Volgens de Wet Vrijwaring Concurrentievermogen mogen de nominale loonstijgingen worden afgetopt tot maximaal het niveau dat uit de toepassing van de sectorale indexeringsmechanismen zou voortvloeien. Aangezien het verschil tussen de loonnorm en het inflatiepeil van de gezondheidsindex meestal niet groot is, betekent dit in de praktijk dat er weinig ruimte overblijft voor effectieve correcties achteraf. Bovendien zijn de inspanningen om de groeiende loonkloof te verkleinen vaak tenietgedaan door nieuwe overschattingen van de toekomstige loonontwikkelingen in de buurlanden. De toepassing van “all-in clausules” kan in dit verband nuttig zijn, d.w.z. de vaststelling van een globale marge die zowel de inflatiecorrectie als reële loonstijgingen omvat, zodat onvoorziene inflatoire druk kan worden geneutraliseerd door de stijgingen van de reële lonen te beperken[24].

De loonnorm is ontworpen toen België nog een sterke productiviteitsgroei liet optekenen en heeft in het verleden zeker zijn nut gehad. In het licht van de aanzienlijke inspanningen van de handelspartners om de loondruk aan banden te leggen en de productiviteit op te voeren, is het loonvormingssysteem echter een last geworden voor de Belgische arbeidsmarkt. In deze omstandigheden, gelet op het feit dat de wet van 1996 uitdrukkelijk tot doel had het externe concurrentievermogen te vrijwaren, lijkt een herziening van het huidige loonvormingsmechanisme wenselijk[25]. Dit geldt des te meer omdat men zich kan afvragen of het concrete voordeel van het indexeringsmechanisme inzake bescherming van de koopkracht[26] opweegt tegen de sluipende nadelige effecten op de groei en de werkgelegenheid op langere termijn. Om sommige van de geconstateerde problemen aan te pakken, heeft de Belgische overheid recentelijk een aantal maatregelen aangekondigd (zie tekstvak 1).

Tekstvak 1: Door de overheid aangekondigde maatregelen om het kostenconcurrentievermogen te verbeteren

Op 19 december 2012, bij de presentatie van de ontwerpbegroting 2013, maakte de federale regering aan het parlement haar voornemen kenbaar om de in de loop der jaren gegroeide loonkloof met de buurlanden in de komende vijf jaar geleidelijk weg te werken. De kloof werd geraamd op 3,4% (exclusief het effect van loonsubsidies). Om haar voornemen uit te voeren heeft de regering tot de volgende maatregelen besloten[27]:

Een loonstop in reële termen in 2013 en 2014 moet de kloof met 0,9 procentpunt verkleinen volgens de overheid, maar dit is afhankelijk van de ontwikkeling van de lonen in de buurlanden. De indexeringsmechanismen en anciënniteitsverhogingen blijven integraal van toepassing, maar loonstijgingen daarbovenop zijn niet toegestaan.

Daarnaast is de berekeningsformule voor de loonindexering herzien om de daadwerkelijke consumptiepatronen beter te weerspiegelen (zo wordt er bijvoorbeeld rekening gehouden met het marktaandeel van de verschillende tariefformules van telecomoperatoren, wordt er gebruikgemaakt van de ingescande gegevens van supermarkten voor levensmiddelen en huishoudartikelen, wordt het prijseffect van de koopjesperioden verdisconteerd en telt voor vaste energiecontracten het moment waarop zij ingaan en niet het moment waarop zij zijn afgesloten). Volgens de Belgische overheid kunnen deze berekeningsaanpassingen de loonkosten in 2013-14 met 0,4 procentpunt drukken[28].

Voorts heeft de regering een budget van 400 miljoen EUR per jaar uitgetrokken voor aanvullende loonmatigingsmaatregelen in de vorm van gerichte verlagingen van de socialezekerheidsbijdragen. Aan de sociale partners is gevraagd de specifieke doelgroepen van dergelijke verlagingen aan te wijzen om een zo groot mogelijk werkgelegenheidseffect te realiseren. De regering verwacht dat deze bijkomende verlagingen de loonkloof met nog eens 0,3 procentpunt zullen dichten.

Om het risico van overschatting van de loonontwikkelingen in de buurlanden te beperken, zal voor de vaststelling van de loonnorm een nieuwe methode worden toegepast waarbij niet alleen wordt gebruikgemaakt van toekomstprojecties, maar ook van actuele gegevens over de ontwikkeling van de inflatie en de lonen in het verleden. Daarenboven zouden de mechanismen om achteraf correcties aan te brengen waarin de wet van 1996 voorziet, worden aangescherpt en zouden de sociale partners wettelijk verplicht worden om eventueel residuair verlies aan relatief kostenconcurrentievermogen te compenseren met aanvullende maatregelen na 2015.

2.2.6. Kosten van intermediaire inputs

De lonen vormen weliswaar een belangrijk onderdeel van de totale kosten van ondernemingen, maar zijn niet de enige determinanten van het vermogen om op kostprijs te concurreren. Voor exportondernemingen is de prijs van de intermediaire inputs eveneens een belangrijke factor om concurrerend te blijven. Zoals in de diepgaande evaluatie van 2012 reeds werd betoogd, is het algemene prijsniveau in België hoger dan in de buurlanden en de eurozone. Vanwege de productspecialisatie van België kunnen producenten deze hogere inputkosten vaak niet doorberekenen in de prijs van hun producten. Een verslechterende ruilvoet heeft het kostenconcurrentievermogen van de Belgische ondernemingen daarom aangetast[29].

Een aanzienlijk deel van het opgetekende inflatieverschil is afkomstig van hogere energieprijzen. De Belgische overheid heeft recentelijk beleidsmaatregelen getroffen om de inflatiedruk als gevolg van stijgende energieprijzen te bedwingen. Een prijzenobservatorium heeft extra bevoegdheden gekregen en de klantenmobiliteit is aangemoedigd door de concurrentie tussen energieleveranciers te verscherpen[30]. Na een tijdelijke bevriezing worden de energietarieven opnieuw bepaald door de marktwerking, met dien verstande dat zij een afspiegeling moeten zijn van de relevante en reële inputkosten, namelijk de (internationale) marktprijzen voor gas en elektriciteit, en niet langer gekoppeld mogen worden aan de aardolieprijzen of andere elementen zoals personeels- of exploitatiekosten mogen bevatten. Daarnaast zullen de tariefformules worden vereenvoudigd en doorzichtiger gemaakt, en zal de indexering voor variabele contracten maar eens per kwartaal mogen plaatsvinden[31]. Desondanks blijven de tarieven van sommige energiedragers hoger in België dan in vele andere EU-lidstaten, en blijft waakzaamheid door de Belgische overheid dus geboden. Op het vlak van het drukken van de energieprijzen is weliswaar vooruitgang geboekt, maar ook de distributietarieven en de transportkosten van de overheid maken een belangrijk deel van de eindprijs van elektriciteit uit.

Los daarvan, presteerde België de voorbije jaren ook slechter dan de buurlanden en de eurozone waar het gaat om de kerninflatie (d.w.z. zonder de sectoren energie en voeding). Voor heel wat andere goederen en diensten is het peil van de prijzen in België hoger, evenals de stijgingen ervan[32]. Dit kan voor een deel worden toegeschreven aan de betrekkelijk zwakke concurrentiedruk[33], vooral in de retailsector, vanwege concurrentiebeperkende regels, en in de netwerksectoren (postdiensten, vervoer en telecommunicatie, al lijken recente maatregelen de mededinging in de laatste te hebben verscherpt), vanwege hoge toegangsdrempels en dominante marktspelers, en een zwak toezichtkader. Er is met andere woorden kennelijk nog aanzienlijk wat ruimte in België aanwezig om de werking van de productmarkten te verbeteren. Overigens kunnen, naast het gewicht van de energieprijzen en de zwakke mededinging, ook sterkere secundaire effecten die afkomstig zijn van de automatische loonindexeringsmechanismen en de wijdverbreide praktijk van het indexeren van de prijzen in de dienstensector, een gedeeltelijke verklaring vormen voor de hogere inflatiedruk.

2.2.7. Niet-kostenconcurrentievermogen

Er moeten nog andere dan kostenfactoren in aanmerking worden genomen bij het analyseren van de redenen achter de verslechtering van de lopende rekening en het verlies aan marktaandelen[34]. Technologisch concurrentievermogen bijvoorbeeld, dat wordt gekenmerkt door de capaciteit om te innoveren en de efficiëntie te vergroten, is een ander belangrijk element dat de exportprestaties beïnvloedt.

Het technologisch gehalte van industrieproducten weerspiegelt het vermogen van een land om innovatie om te zetten in exportproducten met een hogere toegevoegde waarde. Tabel 3 laat zien dat het aandeel van hightechproducten in de uitvoer van industrieproducten tussen 2000 en 2011 weliswaar sterk toegenomen is, maar achterblijft bij FR en NL, en dicht in de buurt zit van Duitsland en de eurozone. Bovendien vertoont de technologische configuratie van de Belgische uitvoer sinds 2000 in het algemeen een convergentie met die van de eurozone, wat duidt op een oriëntering op mediumtechproducten. Dit correspondeert met de eerder gedane vaststelling dat België hoofdzakelijk intermediaire producten uitvoert. Het nog bescheiden aandeel van hightechproducten in de totale uitvoer kan in verband worden gebracht met de O&O-intensiteit, zoals wordt toegelicht in punt 3.2, dat nader ingaat op de relevante aspecten van innovatie.

Tabel 3: Uitvoer van industrieproducten volgens technologisch gehalte (in % van totaal) || Grafiek 19: Uitsplitsing van hightechuitvoer

|| || 2000 || 2011

BE || High tech || 14,1 || 18,0

Medium-high tech || 41,2 || 39,2

Medium-low tech || 19,9 || 24,2

Low tech || 24,8 || 18,6

EZ17 || High tech || 22,5 || 19,6

Medium-high tech || 39,8 || 40,4

Medium-low tech || 16,8 || 21,5

Low tech || 20,9 || 18,4

DE || High tech || 20,5 || 18,8

Medium-high tech || 49,9 || 50,5

Medium-low tech || 15,3 || 17,4

Low tech || 14,3 || 13,3

FR || High tech || 31,5 || 26,2

Medium-high tech || 35,7 || 35,8

Medium-low tech || 14,7 || 18,0

Low tech || 18,1 || 20,1

NL || High tech || 34,3 || 27,3

Medium-high tech || 26,2 || 28,4

Medium-low tech || 18,2 || 25,1

Low tech || 21,4 || 19,2

Bron: diensten van de Commissie || Bron: diensten van de Commissie

Uit de samenstelling van de hightechuitvoer (zie grafiek 19) kan worden opgemaakt dat de grootste toename afkomstig is van een erg goed presterende farmaceutische sector, terwijl andere belangrijke sectoren als ICT en telecom aan belang hebben ingeboet. Zoals door het Federaal Planbureau is onderstreept (2012), is de ontwikkeling van ICT-activiteiten in België bescheiden geweest in vergelijking met andere Europese landen.

De toereikendheid van adequaat gekwalificeerde arbeidskrachten is een ander belangrijk punt vanuit het perspectief van de externe prestaties. De Belgische arbeidskrachten beschikken doorgaans over zeer goede kwalificaties, maar kwantitatief bezien zijn er duidelijk ernstige problemen. België heeft te kampen met een persistent lage arbeidsparticipatie en de kloof met de buurlanden is de jongste jaren nog breder geworden (zie grafiek 20), wat een uiting is van het grote aantal langdurig werklozen en de bijzonder lage participatie bij oudere werknemers en uit derde landen afkomstige werknemers. De duur van het beroepsleven is in België ook aanmerkelijk korter dan in de buurlanden (zie grafiek 21).

Daarnaast zijn er in sommige sectoren structurele wanverhoudingen tussen de vraag naar en het aanbod van arbeidskrachten. Daardoor kan het gebeuren dat hoge werkloosheid samengaat met een groot aantal openstaande vacatures. Zowel de lage participatiegraad als de structurele wanverhoudingen zijn te verklaren door de rigiditeit die de Belgische arbeidsmarkt in een aantal opzichten kenmerkt. Het loonvormingsmechanisme kan worden aangemerkt als de belangrijkste oorzaak, doordat het een hoge mate van onveranderlijkheid inbouwt in de reële lonen en de marge voor loondifferentiatie beperkt, en daardoor de arbeidsmobiliteit in de richting van meer productieve en verhandelbare sectoren belemmert, zoals aangegeven in punt 2.2.5. Ook financiële regelingen (belastings- en uitkeringsstelsel) die niet tot werken aanzetten, ondoeltreffende activeringsmaatregelen en het voortbestaan van regelingen om vervroegd uit te treden, dragen bij tot de problemen van de Belgische arbeidsmarkt.

Grafiek 20: Participatiegraad (in %) || Grafiek 21: Duur van het beroepsleven (in jaren)

||

Bron: diensten van de Commissie || Bron: diensten van de Commissie

2.2.8. Conclusies met betrekking tot de externe onevenwichtigheden

België heeft het voorbije decennium aandeel verloren op de exportmarkten voor goederen, zoals tot uiting komt in het slinkende overschot op de lopende rekening. Deze trend werd ook al in de diepgaande evaluatie van vorig jaar gesignaleerd en wijst op een afkalving van het externe concurrentievermogen van België. Niettegenstaande verdere verliezen van marktaandelen binnen de perken kunnen worden gehouden door een geografische heroriëntering van de Belgische uitvoer, lijkt de toenemende specialisatie van België in kostengevoelige intermediaire goederen problematisch. De goederenuitvoer zou gebaat zijn bij actie ten aanzien van zowel kosten- als niet-kostenfactoren van het concurrentievermogen, al lijkt het urgenter te zijn om aan de kostenzijde actie te ondernemen, gelet op de bestaande loonkloof met de buurlanden en de maatregelen die andere Europese landen recentelijk hebben genomen om hun kostenconcurrentiepositie te verbeteren. Meer flexibiliteit in het loonvormingsmechanisme zou het mogelijk maken om de loonontwikkeling beter af te stemmen op die van de productiviteit, externe schokken op te vangen en een grotere differentiatie tussen de sectoren te introduceren. Terzelfder tijd zou het bedrijfsleven gebaat zijn bij een betere werking van de productmarkten.

Wat het niet-kostenconcurrentievermogen betreft, zou een omschakeling op meer geavanceerde goederen en diensten met een grotere toegevoegde waarde de Belgische industrie beter beschutten tegen de felle internationale prijsconcurrentie. Een doelgerichte en gecoördineerde inspanning van de overheid ten gunste van O&O-investeringen of momenteel onderontwikkelde ICT-activiteiten zou de Belgische economie helpen zich te heroriënteren en vlotter de concurrentievoordelen daarvan te plukken. In punt 3.2 wordt nader ingegaan op de versterking van het onderzoeks- en innovatiebeleid.

2.3. Beoordeling van het bestaan van interne onevenwichtigheden

De totale schuldenlast van de Belgische economie is aanmerkelijk hoger dan die van de eurozone als geheel: 348% van het bbp in 2011, exclusief de financiële sector, tegenover 253% van het bbp in de eurozone (zie grafiek 22). Zowel de indicator voor de (niet-geconsolideerde) particuliere schuld (237% van het bbp in 2011) als die voor de geconsolideerde overheidsschuld (98% van het bbp) komt boven de grenswaarde van het scorebord uit. Niet-financiële ondernemingen zijn verantwoordelijk voor het grootste deel van de uitstaande particuliere schulden (182,5% van het bbp, tegen 99% in de eurozone), terwijl de schuldenlast van de huishoudens relatief beperkt is (54,3% van het bbp, tegen 64,2% in de eurozone). De particuliere schulden bedragen evenwel slechts 144% van het bbp als ze worden geconsolideerd, d.w.z. als leningen tussen niet-financiële ondernemingen tegen elkaar worden weggestreept, wat net onder het eurozonecijfer van 146% is (zie grafiek 23). De risico’s die verbonden zijn aan de schulden van de verschillende sectoren, worden in dit hoofdstuk geanalyseerd.

Grafiek 22: Uitsplitsing van de (niet-geconsolideerde) schulden van de overheid en de particuliere sector || Grafiek 23: Uitsplitsing van de (geconsolideerde) schulden van de overheid en de particuliere sector

||

Bron: diensten van de Commissie; N.B.: * raming op basis van kwartaalgegevens || Bron: diensten van de Commissie

Anderzijds vertoont de economie nog altijd een netto financieringsoverschot ondanks de omvangrijke ontleningen van de overheid in de afgelopen jaren (zie grafiek 24). Het netto financieringsoverschot van de financiële sector, de non-corporate sector en de huishoudens was positief in 2010-2011.

Grafiek 24: Financieringsoverschot/-tekort per sector

Bron: diensten van de Commissie

2.3.1. Overheidsschuld

De Belgische overheidsschuld is van 97,8% van het bbp in 2011 gestegen tot 99,8% in 2012, wat aanzienlijk meer is dan de indicatieve scorebordwaarde van 60% van het bbp. De schuldquote van België is daarmee de op vier na hoogste in de EU, na Griekenland, Ierland, Portugal en Italië. Volgens de winterprognoses van de diensten van de Commissie zal de schuldquote nog lichtjes verder oplopen voordat ze zich in 2014 stabiliseert.

De Belgische overheidsschuld was van 134,2% van het bbp in 1993 teruggelopen tot 84,0% in 2007 dankzij primaire overschotten en een ononderbroken positieve economische groei. Vanaf 2008 begon de schuldquote weer te stijgen (+16% van het bbp), zij het minder dan in heel wat andere EU-lidstaten, waar de overheidsschuld gemiddeld met 28% toenam tussen 2007 en 2012. Reddingsoperaties in de financiële sector in de vorm van kapitaalinjecties (Dexia, Fortis, Ethias), leningen (KBC[35], Kaupthing) en de nationalisering van Belfius vergden samen ongeveer 25 miljard EUR (exclusief rentebetalingen en waarborgprovisies), ofwel 7% van het bbp ten tijde van de operaties. De opeenstapeling van tekorten als gevolg van de impact van de crisis op de overheidsfinanciën en de financiering van relancemaatregelen duwden de schuld met 9% van het bbp omhoog, en andere stock-flow adjustments (zoals de bijdrage aan het EFSF) met nog eens 1% van het bbp.

Bovendien heeft België ook nog heel wat latente verplichtingen uit hoofde van waarborgen die in verband met de financiële crisis zijn verstrekt, al is het maximumbedrag voor waarborgen die financiële instellingen kunnen aanspreken, recentelijk verlaagd. België en Frankrijk zijn overeengekomen het maximumbedrag van de waarborgen voor Dexia met ingang van 2013 te verminderen van 90 miljard tot 85 miljard EUR. Het Belgische aandeel komt van 60,5% op 51,45% te liggen, waardoor het maximumrisico afneemt van 54,5 miljard tot 43,7 miljard EUR (12% van het bbp). Daar staat tegenover dat de garantievergoeding die Dexia betaalt, is verlaagd van een jaarlijks tarief van 90 basispunten tot 5 basispunten van de uitstaande waarborgen. Eind 2012 zijn België en BNP Paribas overeengekomen om staatswaarborgen ten bedrage van 1,5 miljard EUR (0,4% van het bbp) op een beleggingsportefeuille vervroegd te beëindigen. De aan KBC verstrekte waarborgregeling is eind 2012 teruggeschroefd van 15,1 miljard naar 9,4 miljard EUR (2,5% van het bbp).

Volgens het Fiscal Sustainability Report 2012 van de Europese Commissie dreigt de Belgische begroting op korte termijn niet onder druk te komen staan. De risico’s voor de houdbaarheid van de begroting zijn evenwel hoog op middellange tot lange termijn. Deze houden verband met het effect op de begroting van de kosten van de vergrijzing voortvloeiend uit een snel verouderende bevolking en hoge uitgaven voor sociale overdrachten. Bij ongewijzigd beleid stijgt de overheidsschuld tot 106,7% van het bbp tegen 2020 en 147,4% van het bbp tegen 2030.

Daar komt nog bij dat de recente toename van de schuldenlast niet gepaard ging met grote overheidsinvesteringen of -uitgaven voor groeibevorderende beleidsmaatregelen. Integendeel schommelden de bruto-investeringen in vaste activa rond de 1,7% van het bbp tussen 2008 en 2012, tegen circa 2,5% van het bbp in de eurozone als geheel.

Tot slot is er zeer weinig begrotingsruimte om de verplichtingen uit een grotere schuldenlast na te komen of de schuldenlast te verlichten. België behoort samen met de Noordse lidstaten, Frankrijk en Oostenrijk tot de groep EU-lidstaten met de hoogste belastingniveaus. Met een belastingquote van 44,1% van het bbp stond België in 2011 op de tweede plaats in de EU (bij een EU-gemiddelde van 38,8%), terwijl de belasting op arbeid in 2011 24,0% bedroeg (bij een EU-gemiddelde van 19,7%)[36].. De hoge belastingdruk op arbeid wordt voornamelijk weerspiegeld in de hoge personenbelasting. Het toptarief voor de personenbelasting 2013 (53,7%, tegen 38,3% gemiddeld in de EU) is het op twee na hoogste in de EU. De belastingwig van 49,7% voor de lage inkomens en 48,2% voor de middeninkomens in een huishouden van twee personen (2011) behoort tot de hoogste in de EU. Het impliciete belastingtarief voor arbeid was met 42,8% in 2011 het hoogste in de EU. De marginale effectieve belastingtarieven liggen daardoor in het algemeen aanzienlijk boven het EU-gemiddelde, terwijl de werkloosheidsval zeer groot is.

Door de hoge schuldenlast is België bijzonder kwetsbaar voor spanningen op de financiële markten[37]. Dit werd onderstreept door de plotselinge stijging van de risicopremies eind november 2011. De spread voor Belgische obligaties met een looptijd van 10 jaar (ten opzichte van de Duitse bunds) steeg tot meer dan 360 basispunten, terwijl de spreads voor Franse en Nederlandse obligaties op hetzelfde moment respectievelijk 190 en 60 basispunten beliepen. Alhoewel de spread gestaag is afgenomen sinds november 2011, blijven de schuldfinancieringskosten voor België hoger dan voor Frankrijk of Nederland (zie grafiek 25).

Grafiek 25: Ontwikkeling van de spread op overheidsobligaties (2007-2013)

Bron: diensten van de Commissie

De gewogen gemiddelde looptijd van schuldpapier van de federale overheid bedraagt circa 6,8 jaar, wat relatief lang is in vergelijking met andere eurozonelanden. Slechts 26% van de uitstaande schuld heeft een vervaldag vόόr eind 2014, wat de nadelige effecten van tijdelijke rentestijgingen enigszins zou kunnen matigen (zie grafiek 26).

Grafiek 26: Looptijdprofiel van de Belgische overheidsschuld

Bron: diensten van de Commissie (januari 2013).

Vanwege het hoge niveau van de overheidsschuld kan een langere periode van hogere rente een opwaartse schuldenspiraal op gang brengen. Hogere rentelasten kunnen op hun beurt immers weer de schuldenlast doen aangroeien (het zogeheten sneeuwbaleffect), zoals in de jaren 1980 is gebeurd, waardoor de schuld zich op een onhoudbare manier ontwikkelt. Rekening houdende met de huidige financierings- en herfinancieringsbehoeften van de Belgische staat, kan een stijging van de gemiddelde risicopremie met 1 procentpunt gedurende één jaar België 700 miljoen EUR of ongeveer 0,2% van het bbp per jaar kosten. Een langdurigere stijging van de risicopremie met 1 procentpunt zou de schuld bijkomend doen toenemen met 11 procentpunten tegen 2030 (zie grafiek 27).

Grafiek 27: Schuldprognoses voor de middellange termijn en rentegevoeligheid

Bron: Fiscal Sustainability Report 2012

Een hogere risicopremie houdt niet alleen gevaar in voor de houdbaarheid van de overheidsschuld, maar brengt ook een risico op overloopeffecten naar de financiële sector met zich. Deze kan immers de intrinsieke waarde van de portefeuille overheidsschuldpapier van Belgische financiële instellingen, die momenteel voor circa 70 miljard EUR aan Belgische obligaties aanhouden, negatief beïnvloeden. Op het einde van het derde kwartaal van 2012 was ongeveer 56% van het Belgische overheidspapier in handen van Belgische ingezetenen (Belgisch Agentschap van de Schuld, 2012), voornamelijk financiële ondernemingen en pensioenfondsen. Zoals eerder gezegd, kunnen de vervlechtingen tussen de overheidsschuld en de financiële instellingen ook in de tegenovergestelde richting werken: druk op de financiële instellingen kan twijfel zaaien omtrent de kredietwaardigheid van de staat, vanwege de waarborgen en leningen verstrekt aan financiële instellingen of omdat de markt verwacht dat nieuwe reddingsoperaties voor het financieel systeem nodig zullen zijn.

Hogere risicopremies kunnen niet alleen de houdbaarheid van de overheidsfinanciën, maar ook de groei en het concurrentievermogen aantasten. Een hogere rente op de overheidsschuld kan overslaan op de particuliere sector en de financieringskosten de hoogte instuwen voor de binnenlandse financiële instellingen en uiteindelijk ook voor niet-financiële ondernemingen en de huishoudens, met nadelige gevolgen voor de investeringen en de O&O-uitgaven. Besmetting is ook mogelijk doordat het kredietwaardigheidsoordeel over particuliere kredietnemers wordt beïnvloed door de risico’s waarmee de soevereine geldgever wordt geassocieerd.

De variabele hypothecaire rentetarieven zijn bij wet gekoppeld aan de rente op Belgische schatkistcertificaten en 3- tot 5-jaars obligaties (zij het met een wettelijk maximum), zodat een stijging van de rente op obligaties leidt tot een daling van het beschikbaar inkomen van huizenbezitters met een variabel rentetarief. Een toename van het aantal probleemkredieten zou dus secundaire effecten op de banksector met zich meebrengen. Wie een huis wil kopen, kiest vandaag de dag vaker voor een hypothecaire lening met een vast rentetarief over de gehele looptijd van de lening (ruim 80% van de nieuwe hypothecaire leningen in 2012). Het niveau van de vaste tarieven die financiële instellingen nieuwe klanten aanbieden, volgt evenwel gewoonlijk de obligatierente. Een schok in de financieringskosten voor de Belgische staat kan dus doorwerken op de huizenmarkt en zodoende op de bedrijvigheid in de bouwsector.

De hoge rentelasten van de overheid zijn een rem op de groei doordat zij meer productieve overheidsuitgaven verdringen en de (te verwachten) belastingdruk opvoeren, wat zich vertaalt in de loon- en kapitaalkosten. Recente empirische studies bevestigen het bestaan van een omgekeerd evenredig verband tussen de hoogte van de overheidsschuld en de economische groei[38]. Daarnaast doen rentebetalingen aan niet-ingezetenen het saldo van het primair inkomen en dus van de lopende rekening verslechteren. Het verlies aan concurrentievermogen dat eerder werd besproken, maakt de hoge schuldenlast nog problematischer doordat het de groeivooruitzichten tempert, waardoor het nog lastiger wordt om de schuldquote op een neerwaarts traject te brengen. Tot slot verkleint de hoge schuldenlast de ruimte waarover België beschikt om toekomstige schokken op te vangen en het begrotingsbeleid te versoepelen in tijden van recessie. Zij ondermijnt in dat opzicht de stabiliteit van de economie in haar geheel.

2.3.2. De schuldpositie van niet-financiële vennootschappen

Zoals reeds in de diepgaande evaluatie van België van vorig jaar werd opgemerkt, ligt de scorebordindicator voor de schuld van de particuliere sector[39] (237% van het bbp in 2011) ruim boven de scoreborddrempel van 160%. Hij is sinds 2006 bestendig gestegen. Het leeuwendeel van de uitstaande schulden is afkomstig van niet-financiële vennootschappen: 182,5% van het bbp tegenover gemiddeld 99,0% in de eurozone.

De geconsolideerde schuld van niet-financiële vennootschappen ‑ d.w.z. exclusief intrasectorale verplichtingen, waarbij de krediettransacties tussen ondernemingen of dochters van ondernemingen in België dus buiten beschouwing worden gelaten[40] – is aanzienlijk kleiner. Zij bedraagt slechts 89,4% van het bbp, tegen 81,4% van het bbp in de eurozone. België is het land met het meest uitgesproken verschil[41] tussen de niet-geconsolideerde en de geconsolideerde cijfers, namelijk 93 procentpunten in 2011.

De verklaring voor dat forse verschil is de grootschalige kredietverstrekking tussen Belgische ondernemingen, voornamelijk via groepsinterne leningen[42]. Dit is dan weer een afspiegeling van het grootschalige gebruik van financiële centra binnen groepen ondernemingen, die voor boekhoudkundige doeleinden zijn ingedeeld bij de niet-financiële vennootschappen. Dat er zoveel van die "interne banken" in België aanwezig zijn, is een gevolg van de vroegere fiscale gunstregeling voor de coördinatiecentra (die de financiële en fiscale activiteiten van multinationals coördineren) en de niet-financiële holdings (die als tussenpersoon optreden bij de financiering van ondernemingen). Sinds 2006 is dit belastingregime vervangen door een aftrek voor het eigen vermogen van een onderneming (allowance for corporate equity ‑ACE). Via deze regeling kunnen alle ondernemingen die aan de Belgische vennootschapsbelasting onderworpen zijn, van hun belastbaar inkomen een theoretische rente (3% voor het aanslagjaar 2013, 3,5% voor kmo’s) aftrekken die wordt berekend op basis van hun eigen vermogen (netto-actief). Het hoofddoel van de regeling is, de fiscale discriminatie tussen schuldfinanciering en eigen vermogen te verkleinen en de aantrekkelijkheid van België voor multinationale ondernemingen te vrijwaren na de geleidelijke ontmanteling van de regeling van de coördinatiecentra.

De aftrekregeling moedigt driehoeksconstructies aan, waarbij een dochter kapitaal verstrekt aan een financieringsvehikel van dezelfde groep, dat dit kapitaal op zijn beurt uitleent aan deze of een andere dochter[43]. Door de kapitaalverhoging bij het financieel centrum kan het financieringsvehikel meer notionele interest aftrekken en zodoende de inkomstenbelasting drukken, terwijl de rente die de dochter over de interne lening aan het financieel centrum betaalt eveneens het belastbaar inkomen van de dochter drukt. Een dergelijke groepsinterne constructie schroeft de uitstaande niet-geconsolideerde ondernemingsschuld op, maar heeft geen invloed op de geconsolideerde schuldpositie van de vennootschap. De hierboven beschreven, door belastingoptimalisatie ingegeven groepsinterne transacties vormen geen risico vanuit het oogpunt van macro-economische stabiliteit, zelfs niet onder stressomstandigheden. Het enige nadeel is dat zij de statistieken vertekenen en de fiscale ontvangsten drukken. Een aanpassing van de regeling zou mogelijkerwijze een interne reorganisatie van de financiële architectuur van groepen teweegbrengen, maar geen andere gevolgen voor de reële economie hebben dan van België een minder aantrekkelijke investeringslocatie voor multinationale ondernemingen te maken. Daar staat tegenover dat aan leningen tussen onderling niet verbonden ondernemingen insolventierisico’s vastzitten die onder stressomstandigheden tot besmetting kunnen leiden.

Volgens diverse indicatoren voor de financiële gezondheid van de Belgische vennootschappen zijn er geen significante houdbaarheidsrisico’s. Zoals grafiek 28 laat zien, vertaalt de toename van de schuldquote zich niet in een toename van de verhouding vreemd vermogen/eigen vermogen of eigen vermogen/passiva. Deze indicatoren wijzen integendeel op een duidelijk afnemende trend van de leverage-ratio van niet-financiële vennootschappen en behoren voor België momenteel tot de laagste in de EU. De ACE-aftrekregeling, die tot een afname van deze ratio van de vennootschappen lijkt te hebben geleid, kan hiervoor een verklaring bieden[44]. Overigens, zoals uit grafiek 29 blijkt, ging de toename van de schulden van niet-financiële vennootschappen niet gepaard met een daling van de winstgevendheid.

Grafiek 28: Verhouding vreemd vermogen/eigen vermogen van niet-financiële vennootschappen || Grafiek 29: Winstmarges van niet-financiële vennootschappen

||

Bron: diensten van de Commissie; N.B.: * raming op basis van kwartaalgegevens || Bron: diensten van de Commissie

Bij de beoordeling van de houdbaarheid van de schuldpositie dient ook rekening te worden gehouden met de terugbetalingscapaciteit. Het bruto-exploitatieoverschot kan een aanwijzing zijn voor het vermogen van ondernemingen om inkomsten voort te brengen en hun schulden af te lossen. Uit grafiek 30 kan worden opgemaakt dat België de oplopende trend van de eurozone als geheel volgt, met uitzondering van 2008 en 2011, toen de schuld van de Belgische ondernemingen verhoudingsgewijs sneller toenam. Andermaal zij opgemerkt dat dit misschien te maken heeft met de oprichting van financiële centra door multinationale ondernemingen, aangetrokken door het stelsel van de notionele interest.

Grafiek 30: Geconsolideerde schuld van niet-financiële vennootschappen als % van het bruto-exploitatieoverschot

Bron: diensten van de Commissie

Samenvattend kan worden gesteld dat, niettegenstaande de hoge schuldenlast van Belgische ondernemingen in niet-geconsolideerde termen, diverse factoren wijzen op een mogelijke schuldafbouw. Vanwege het hoge aandeel van groepsinterne leningen is het geconsolideerde niveau veel lager. Bovendien zijn de vreemd vermogen/eigen vermogen- en eigen vermogen/passiva-ratio’s geleidelijk gedaald.

2.3.3. Financiële positie van huishoudens

De schuldenlast van de huishoudens is in België relatief laag (54,3% van het bbp, tegen 64,2% gemiddeld in de eurozone), maar neemt sinds 2001 gestaag toe (zie grafiek 31). Zoals uit de grafiek kan worden opgemaakt, is de toename van de particuliere vreemd vermogen/eigen vermogen-ratio veel minder uitgesproken omdat het aangaan van schulden gepaard ging met de verwerving van activa. Ruim 80% van de schulden van de huishoudens zijn immers hypothecair, en dus kan de toenemende schuldenlast worden verklaard door de stijgende huizenprijzen (zie punt 3.3). De dalende rentevoeten kunnen een stimulans zijn geweest om meer schulden aan te gaan. Ook de gunstigere fiscale behandeling van hypothecaire leningen sinds 2005 vormt een mogelijke gedeeltelijke verklaring voor de recente toename. Terwijl de schuldenlast van de huishoudens toeneemt, is dat voor de rentelast blijkbaar niet het geval (zie grafiek 32).

Grafiek 31: Verhouding geleend vermogen/eigen vermogen van huishoudens || Grafiek 32: Rentelast van de huishoudens

||

Bron: diensten van de Commissie || Bron: diensten van de Commissie

De netto financiële activa van de Belgische huishoudens vertegenwoordigen ongeveer 200% van het bbp, wat veel meer is dan het gemiddelde van de eurozone (zie tabel 4). Wat opvalt in de ontwikkeling van de jongste jaren is de grote impact van de daling van de aandelenkoersen in 2008 (zie grafiek 33). Het netto financieel vermogen kromp van 706 miljard EUR halverwege 2007 tot 616 miljard EUR eind 2008. Nadien trok het netto financieel vermogen van particulieren weer aan tot nominaal 770 miljard EUR medio 2012[45], maar die stijging was onvoldoende om de inflatie te compenseren.

Tabel 4: Netto financiële activa van de huishoudens (2007-2011)

|| Netto financiële activa (% van het bbp)

|| 2007 || 2008 || 2009 || 2010 || 2011

België || 217,2 || 188,1 || 208,6 || 200,4 || 199,3

Eurozone || 134,9 || 119,7 || 131,3 || 132,3 || 127,6

Bron: diensten van de Commissie

Grafiek 33: Financiële positie van de huishoudens (BE) || Grafiek 34: Financiële positie van de huishoudens (EZ)

||

Bron: diensten van de Commissie || Bron: diensten van de Commissie

De accumulatie van netto financiële activa kan worden toegeschreven aan de hoge spaarquote van de Belgische huishoudens. Ondanks de aanzienlijke daling na het uitbreken van de crisis, behoort zij nog steeds tot de hoogste in Europa (zie tabel 5). Bovendien ging de inkrimping van het netto financieel vermogen gepaard met een toename van de waarde van de niet-financiële activa (zie punt 3.3). Tevens is het aandeel van risicovolle activa (aandelen en andere effecten) in de portefeuille van de huishoudens dalende (zie grafiek 35).

Tabel 5: Spaarquote van de huishoudens (2010-2014)

|| Spaarquote van de huishoudens (% van het bruto beschikbaar inkomen)

|| 2010 || 2011 || 2012p || 2013p || 2014p

België || 15,4 || 14,4 || 14,7 || 15,5 || 15,6

Eurozone || 14,1 || 13,5 || 13,3 || 13,3 || 13,3

Bron: Winterprognoses 2013 van de diensten van de Commissie (eurozone zonder EL, LU, MT)

Grafiek 35: Herstel van de financiële positie van huishoudens

Bron: diensten van de Commissie

Terwijl de financiële situatie van de huishoudens gezond is, is waakzaamheid geboden ten aanzien van een aantal risico's op de woningmarkt. In de jaren voorafgaand aan de crisis kon een toename van de uitstaande hypotheken worden vastgesteld. De rentestructuur, gedomineerd door vaste rentetarieven, biedt de huishoudens een zekere bescherming tegen het risico op renteverhogingen. De ontwikkelingen op de huizenmarkt worden uitvoeriger geanalyseerd in punt 3.3.

2.3.4. De financiële sector

Zowel de macro-economische situatie als de toestand van de overheidsfinanciën is nauw verweven met de ontwikkelingen in de financiële sector.

De totale financiële activa[46] van de Belgische financiële sector worden geraamd op 483% van het bbp in 2012 (zie grafiek 36). In vergelijking met andere eurozonelanden loopt de Belgische financiële sector enigszins voorop wat het verminderen van de verhouding vreemd/eigen vermogen (“deleveraging”) betreft (NBB, 2012), omdat het afstoten van activa vaak een voorwaarde was om staatssteun te ontvangen. Het aanpassingsproces van de Belgische banksector verloopt via het afstoten van activa op buitenlandse markten en een hernieuwde focus op de binnenlandse markt. De sector vertoont, zij het minder dan vόόr de financiële crisis, een hoge concentratiegraad waarbij de grootste vier banken ruim 84,4% van de totale bankactiva bezitten (2011).

Grafiek 36: Balans van de financiële vennootschappen in België (links) en de eurozone (rechts)

||

Bron: diensten van de Commissie

Het afgelopen jaar heeft de Belgische banksector het afbouwen van zijn blootstelling op de overheidssector in de landen van de Europese periferie voortgezet[47]. Daar staat tegenover dat de Belgische banken hun portefeuilles Belgisch overheidspapier verder hebben uitgebouwd, van circa 61 miljard EUR eind 2010 tot 69 miljard EUR eind september 2012. Deze portefeuilles vertegenwoordigen nu ruim 44% van de soevereine risico’s. De geografische heroriëntatie is ook waarneembaar wanneer naar de verdeling van andere activa wordt gekeken. Niet alleen de risico’s op buitenlands overheidspapier zijn teruggeschroefd, maar ook die op de buitenlandse particuliere sector worden sinds 2007 verder sterk afgebouwd, van 322 miljard EUR eind 2011 tot 307 miljard EUR eind september 2012. Ondanks de voortgaande schuldafbouw bleven de uitstaande leningen aan Belgische tegenpartijen tussen eind 2011 en september 2012 daarentegen betrekkelijk stabiel op circa 365 miljard EUR. Deze cijfers illustreren dat de Belgische banken afslanken en zich concentreren op hun kernmarkt, de Belgische economie, waar zij hun rol als intermediairs blijven vervullen. Zoals in het voorgaande punt werd gezegd, vertoonden de leningen aan huishoudens tijdens de crisis een tragere stijging en geen afname, al worden de voorwaarden voor de toekenning van hypothecaire leningen verscherpt. De leningen aan ondernemingen lieten tussen november 2011 en november 2012 een vlakke groeicurve zien; dit had te maken met zowel vraag- als aanbodfactoren.

Eind september 2012 was het aandeel van de oninbare leningen gestegen tot 3,6% van het totaal, komende van 3,3% in 2011 (NBB). Vόόr de financiële crisis bedroeg het slechts 1,5%. De stijging doet zich voornamelijk voor bij de ondernemingen, maar ook het aantal probleemretailkredieten (aan huishoudens en sommige kmo’s) neemt gestaag toe. Het gaat daarbij voornamelijk om vorderingen op het buitenland, maar recentelijk begon ook het aantal binnenlandse probleemkredieten te stijgen. Gelet op de getemperde groeivooruitzichten voor België en de eurozone, zou dit aandeel verder kunnen oplopen, ten koste van de kwaliteit van de activa van Belgische banken.

De risicogewogen activa waren stabiel in 2011 en namen in de eerste negen maanden van 2012 af, waardoor de solvabiliteitsratio’s verbeterden (NBB).

Aan de passiefkant werd in de eerste negen maanden van 2012 een forse toename van de uitstaande klantendeposito’s opgetekend, van 500 miljard EUR tot 525 miljard EUR. Andere passiva worden geleidelijk afgebouwd[48] in het kader van de strategie om de balansen te verkleinen en minder afhankelijk te zijn van de wholesalemarkt. Daardoor is de liquiditeitspositie van de Belgische banken en hun financiering het afgelopen jaar verbeterd. De verplichte stresstest voor de liquiditeit leverde een continue verbetering als resultaat op en de verhouding tussen kredieten en deposito’s heeft zich gestabiliseerd op ongeveer 90%.

De rentabiliteit van de Belgische banken blijft aan de zwakke kant, alhoewel zij in 2012 is verbeterd als gevolg van hogere netto-inkomsten en minder waardeverminderingen.

Over het algemeen bezien, lijken de risico’s voor de Belgische financiële sector wezenlijk kleiner te zijn geworden sinds vorig jaar, al is de aanpassing nog bezig. Een bijzonder geval was Dexia, dat door de Belgische en de Franse staat werd geherkapitaliseerd om een negatieve netto-activapositie om te buigen en de voortzetting van de ordelijke afwikkeling van de groep mogelijk te maken. De toegenomen focus van de banksector op de thuismarkt, die ook in andere eurozonelanden kan worden waargenomen, versterkt de interdependentie en vergroot de risico’s van besmetting tussen de reële economie, de openbare sector en de financiële sector.

3. Grondige analyse van specifieke aspecten

3.1. De rol van de diensten in het saldo van de lopende rekening van België[49]

3.1.1. Evolutie van de dienstenhandel en bestemming

Zoals eerder gezegd, heeft België een groeiend extern dienstenoverschot. Volgens het Surplus Report (2012) van de Europese Commissie weerspiegelt dit overschot de omschakeling op een naar buiten en op diensten gerichte economie en heeft het tot op zekere hoogte de dalende trend van de goederenbalans gecompenseerd. Dit wettigt een grondigere analyse van de dienstenbalans en van de samenstelling ervan.

Zowel wat de toegevoegde waarde (77,5% tegen 73% voor de EU27) als wat de werkgelegenheid betreft (75,3% tegen 69,1%) is België meer op diensten gericht dan de gemiddelde EU-lidstaat. Vanuit het oogpunt van de internationale handel moeten de diensten het met een aandeel in de totale uitvoer van 22% (20% in 2002) echter nog steeds afleggen tegen de goederen. Voor de EU27 ging dit aandeel van 23% in 2002 omhoog naar 24% in 2011, zij het met grote verschillen tussen de lidstaten. Vanwege hun intrinsieke ontastbare karakter zijn diensten gevoeliger voor handelsbelemmeringen dan goederen. Omdat het vaak lastig is productie, levering en consumptie van een dienst van elkaar te scheiden, kan het nodig zijn dat de aanbieder en de afnemer zich in mekaars nabijheid ophouden, zodat heel wat producenten een buitenlandse vestiging verkiezen boven grensoverschrijdende transacties. Deze buitenlandse directe investeringen (BDI), die niet in de handelstatistieken zijn opgenomen, zijn in waarde uitgedrukt vaak minstens zo belangrijk als de "conventionele" internationale handel in diensten. Volgens gegevens van de NBB vertegenwoordigden diensten tussen 2008 en 2011 gemiddeld 84% van de totale uitgaande BDI en 82% van de totale binnenkomende BDI.

De Nationale Bank van België verstrekt gedetailleerde cijfers voor de dienstenbalans sinds 1995, het laatste jaar waarin zij (lichtjes) negatief was. Sedertdien is het overschot constant gegroeid (zie grafiek 37), tot bijna 2% van het bbp in 2009-10, waarna het kromp tot 0,8% in 2011 toen de uitvoer stagneerde en de invoer (van voornamelijk reizen) met 5% steeg. Daarmee zakte het overschot voor het eerst sinds 2003 onder 1%[50].

Grafiek 37: Dienstenbalans

Bron: NBB

Het toenemende belang van de Belgische dienstenuitvoer komt ook tot uiting in het exportmarktaandeel. De neergaande trend voor goederen gold tot 2006 ook voor diensten, maar tussen 2007 en 2009 werd het verlies meer dan goedgemaakt, ook al hebben de diensten de jongste jaren opnieuw wat terrein prijsgegeven zoals grafiek 38 laat zien[51]. Over een langere periode bezien, is het Belgische aandeel in de mondiale uitvoer van diensten (in lopende prijzen) tussen 1995 en 2011 grosso modo stabiel gebleven op circa 2,25% doordat de groei van de uitvoer gelijke tred hield met de groei op wereldschaal. België slaagde er weliswaar niet in om zijn marktaandeel te vergroten, maar heel wat andere Europese landen zagen hun aandeel in dezelfde periode teruglopen (zie grafiek 39). Daar waar de Belgische economie iets minder dan 3% van het bbp van de EU vertegenwoordigt, bedraagt haar aandeel in de uitvoer van diensten van de EU naar de rest van de wereld 5%, een aandeel dat zij in het afgelopen decennium heeft weten op peil te houden na een achteruitgang in de jaren 1990 en ondanks het feit dat de EU als geheel marktaandeel heeft verloren.

Grafiek 38: Uitvoer van goederen- en diensten als percentage van de wereldhandel (BB-gegevens) || Grafiek 39: Aandeel van diensten in de wereldhandel in diensten

||

Bron: diensten van de Commissie || Bron: UNCTAD

Tabel 6: Uitvoer van diensten naar bestemming || Tabel 7: Bestemming van uitvoer binnen EU27

||

Bron: diensten van de Commissie || Bron: diensten van de Commissie

Zoals uit tabel 6 blijkt, zijn de belangrijkste handelspartners van België andere EU-lidstaten, die samen ongeveer tweederde van de Belgische diensten invoeren. Dit aandeel is de jongste jaren verminderd, maar dat neemt niet weg dat België duidelijk minder exporteert buiten de EU27 dan het gemiddelde Europese land. Meer dan driekwart van alle binnen de EU27 uitgevoerde diensten gaat naar de vijf buurlanden (zie tabel 7). Achter deze analogie met de vaststelling voor goederen gaat een verschillende verdeling schuil, aangezien Duitsland binnen de EU27 slechts de vierde invoerder van Belgische diensten is en in totaal de vijfde, na de Verenigde Staten.

3.1.2. Analyse van het extern dienstenoverschot

Zoals uit grafiek 40 en tabel 8 kan worden opgemaakt, zijn ‘vervoer’ en ‘zakelijke diensten’ samen goed voor bijna tweederde van de volledige dienstenuitvoer van België, wat veel meer is dan in de buurlanden, en leveren zij de belangrijkste bijdrage aan het totale overschot, op afstand gevolgd door 'overheid', 'informatie- en communicatiediensten' en 'financiële diensten'[52]. Alleen de categorie ‘reizen’ vertoont sinds 1995 zonder onderbreking een nettotekort. België onderscheidt zich in dit opzicht van de meeste andere EU27-landen met een (in vele gevallen aanzienlijk) dienstenoverschot, in die zin dat dit overschot voor de meeste afkomstig is van sterke prestaties in één sector in het bijzonder, zoals reizen[53], financiële diensten[54] of beide[55], zodat hun netto-overschot kan worden toegeschreven aan één bron[56], terwijl de samenstelling van het overschot in het geval van België meer gediversifieerd is[57]. Hierna wordt gekeken naar enkele afzonderlijke sectoren.

Grafiek 40: Samenstelling van de dienstenbalans

Bron: NBB

Tabel 8: Samenstelling van de handel in diensten

Bron: WTO

Vervoer

België is door zijn havens een draaischijf in het internationale handelsverkeer en heeft daarom een belangrijke vervoerssector, zowel inzake uitvoer als invoer. Het netto vervoersoverschot schommelt sinds 2007 rond 1% van het bbp, een niveau dat sedert de late jaren 1990 niet meer was bereikt. Vervoersdiensten zijn per definitie nauw verweven met de goederenhandel. De nominale daling van zowel de uitvoer als de invoer in 2009 is derhalve een weerspiegeling van de krimp van de internationale goederenhandel in dat jaar (zie grafiek 41).

Het vervoersoverschot is hoofdzakelijk afkomstig van de zeevrachtdiensten en aanverwante activiteiten. België heeft met Antwerpen, Zeebrugge en Gent drie van de tien grootste West-Europese havens volgens het verkeersvolume, waarbij Antwerpen de op één na grootste is. De Belgische havens waren in 2010 samen rechtstreeks goed voor een totale toegevoegde waarde van 14,7 miljard EUR (4,1% van het bbp) en ongeveer 102 000 voltijdse arbeidsplaatsen (2,0% van de beroepsbevolking). Indirect creëren zij nog eens 13,2 miljard EUR (3,7% van het bbp) aan toegevoegde waarde en 131 000 voltijdequivalenten (2,6% van de beroepsbevolking), aldus het jaarverslag van de Vlaamse Havencommissie (2012).

De vervoerssector heeft zijn relatieve positie binnen de dienstenuitvoer van België en zijn marktaandeel in de wereldwijde uitvoer van vervoersdiensten weten te handhaven. Volgens UNCTAD-gegevens vertegenwoordigde België in 2011 ongeveer 3% van de wereldwijde activiteit in de sector. Dit marktaandeel is sinds 1980 opmerkelijk stabiel gebleven en dat geldt ook voor het marktaandeel binnen de zogeheten Hamburg-Le Havrerange (een groep grote zeehavens), dat in de voorbije twee decennia 24% van het totale verkeersvolume bedroeg ondanks de felle concurrentie die de sector kenmerkt. In contrast daarmee staat de daling van het EU-aandeel in de wereldwijde uitvoer van vervoersdiensten van 55% in 1980 tot 46% in 2011.

Grafiek 41: Vervoerdiensten || Grafiek 42: Reisdiensten

Bron: NBB || Bron: NBB

Reizen

Zoals reeds vermeld, is de categorie ‘reisdiensten’ de enige met een aanzienlijk structureel tekort (zie grafiek 42), dat is gegroeid doordat de uitvoer stagneerde terwijl de invoer gestaag toenam. In verhouding tot het bbp is het tekort de jongste jaren opgelopen tot circa 2%, daar waar het tot 2007 bijna altijd rond 1,3% schommelde. Uit dit tekort kan evenwel weinig worden afgeleid, aangezien reisverrichtingen meer te maken hebben met intrinsieke troeven (klimaat, historische sites, natuur…) en het algemeen inkomenspeil dan met concurrentievermogen. Dit lijkt in het geval van België op te gaan, aangezien geen enkele andere dienstensector een tekort laat optekenen.

Informatie- en communicatiediensten

ICT is een sterke motor van productiviteitstoename in de economie in haar totaliteit en daarom lijkt het logisch dat er veel handel plaatsvindt. Maar niettegenstaande dat informatie- en communicatiediensten samen 10% van de uitvoer en 8% van de invoer vertegenwoordigen, worden zij nog altijd weinig verhandeld (zie grafieken 43 en 44). Dat geldt niet alleen voor België, maar ook voor andere EU-lidstaten[58]. Volgens een studie van Copenhagen Economics van 2010 zou het bbp van de EU tegen 2020 met 4,1% kunnen groeien door de totstandbrenging van een eengemaakte digitale markt. Rekening houdende met de goede prestatie van België op het gebied van de handel in ICT-diensten, is het een redelijke aanname dat België belangrijke economische voordelen zou plukken van een dergelijke digitale doorbraak, al zijn daarover momenteel geen precieze ramingen voorhanden[59].

Grafiek 43: Informatiediensten || Grafiek 44: Communicatiediensten

Bron: NBB || Bron: NBB

Overheidsdiensten

De overheidsdiensten zijn verantwoordelijk voor een bescheiden maar zeer stabiel overschot van 0,3% van het bbp (zie grafiek 45). Het leeuwendeel van de uitvoergerelateerde ontvangsten is afkomstig van de EU-instellingen, die als buitenlands grondgebied worden beschouwd. De onder deze rubriek geboekte bedragen vertaalden zich in een totale uitvoer van 1,4 miljard EUR in 2011 en totale netto-ontvangsten van 1,3 miljard EUR[60]. Het gaat om twee soorten verrichtingen: vergoeding van de kosten voor de inning van de eigen middelen van de EU en de exploitatiekosten van de Europese instellingen. Beide vertegenwoordigen een zeker belang voor België. Doordat een flink deel van de handel van de EU met derde landen langs Belgische havens passeert, ontvangt België gemiddeld 9 à 10% van de totale EU-kostenvergoedingen, wat in 2011 527 miljoen EUR betekende. De exploitatie-uitgaven van de EU, zoals huurgelden, worden ook als ontvangsten uit overheidsdiensten geboekt. Door de aanwezigheid van de zetel van een aantal grote instellingen in Brussel kwamen de overeenkomstige ontvangsten in 2011 uit boven 830 miljoen EUR, wat één derde is van de totale EU-uitgaven voor deze post.

Grafiek 45: Overheidsdiensten || Grafiek 46: Overige zakelijke diensten

Bron: NBB || Bron: NBB/Eurostat

Zakelijke dienstverlening

Deze snel groeiende categorie heeft met een nettosaldo van 1,2% van het bbp in 2011 de grootste bijdrage geleverd aan het dienstenoverschot (zie grafiek 46). 'Zakelijke dienstverlening' vormt een heterogene groep die activiteiten omvat zoals leasing, O&O, consultancy, juridisch advies, diensten van architecten en marketing. Ook ‘Internationale doorvoerhandel’ valt daaronder; die houdt in dat er twee opeenvolgende eigendomsoverdrachten van goederen plaatsvinden, namelijk tussen een niet-ingezetene en een ingezetene en vice versa. De marge die het resultaat daarvan is, wordt in de betalingsbalans gesaldeerd. Het spreekt vanzelf dat deze vorm van dienstverlening zeer nauw samenhangt met de internationale goederenhandel en de Belgische havens. Het netto-uitvoerresultaat is significant voor België, zowel ten opzichte van andere diensten als in vergelijking met de buurlanden[61].

Nog belangrijker zijn de ‘diensten aan gelieerde ondernemingen’. Deze zijn de voorbije jaren sterk gegroeid en hebben betrekking op algemene kosten van moederondernemingen en hun dochterondernemingen of bijkantoren die niet preciezer kunnen worden toegerekend. Door zijn centrale ligging is België aantrekkelijk voor multinationale ondernemingen om er hun regionale hoofdkantoor te vestigen. In de periode 2004-11 vertegenwoordigden deze diensten gemiddeld een derde van de totale uitvoer van zakelijke diensten, waarbij het aandeel de jongste jaren verder is toegenomen.

3.1.3. Conclusies

België heeft zich de voorbije decennia geleidelijk ontwikkeld tot een diensteneconomie en dienstverlenende activiteiten hebben gezorgd voor een belangrijk extern overschot, dat gestaag is toegenomen tot 2% van het bbp. Het dienstenoverschot van België is in deze diepgaande evaluatie van naderbij onderzocht met het oog op het trekken van conclusies over de aard ervan en de vooruitzichten. De belangrijkste bevindingen zijn dat:

· de Belgische diensten hun exportmarktaandelen binnen de EU en wereldwijd hebben behouden, in tegenstelling tot de Belgische goederen;

· het netto dienstenoverschot een meer gediversifieerde samenstelling heeft dan dat van andere EU27-landen met een batig dienstensaldo, waar het overschot vaak afkomstig is van één enkele bron;

· het Belgische overschot afkomstig is van vier grote bronnen en steunt op goederenbewegingen (vervoer en internationale doorvoerhandel) en de aanwezigheid van talrijke multinationale ondernemingen en internationale organisaties (diensten aan gelieerde ondernemingen en overheidsdiensten[62]);

· deze vier sectoren samen goed zijn voor een netto-overschot van 2,5-3% van het bbp; alleen de sector ‘reisdiensten’ een negatieve bijdrage levert van ongeveer -2% van het bbp;

· de overheidsdiensten een zeer stevige inkomstenbron zijn, maar geen bron van expansieve groei, gelet op het sinds 1995 constante netto-overschot van 0,3% van het bbp. De andere drie sectoren daarentegen, zagen hun overschot de voorbije jaren met 0,4 procentpunt van het bbp toenemen;

· aangezien deze drie sectoren in belangrijke mate afhankelijk zijn van externe factoren (bv. de wereldwijde handel, investeringsbeslissingen van multinationals), de instandhouding van een investeringsvriendelijk algemeen bedrijfsklimaat de sleutel is tot toekomstig succes;

· vanwege het zowel voor België als voor de EU27 vrij bescheiden aandeel van hightechgoederen (in het bijzonder ICT) in de handel, de diensten in verband met producten met een hoger hightechgehalte hun exportaandeel niet hebben vergroot en er nog een belangrijk potentieel overblijft, ook voor de ruimere Belgische economie.

De voor de Belgische dienstenhandel opgetekende trend is alles wel beschouwd veelbelovend, al is het de vraag of die activiteiten de achteruitgang van de industriële activiteiten volledig kunnen compenseren, wat momenteel niet het eerste scenario is. Dat neemt niet weg dat de diensten het verlies van marktaandeel van goederen temperen en dat het land gebaat zou zijn bij een volledige ontwikkeling van het potentieel. Het beleid dient er tevens rekening mee te houden dat heel wat diensten geënt zijn op de industriële bedrijvigheid en dat een versnelde de-industrialisering dus ook de diensten kan raken. Het aanpakken van het kostenconcurrentievermogen blijft met andere woorden cruciaal voor de Belgische economie en uitvoerprestaties. Daarbij zij aangestipt dat de dienstensectoren minder gevoelig zijn voor prijsontwikkelingen dan goederen[63], wat mede verklaart waarom zij beter presteren. Terzelfder tijd is het zo, doordat diensten ook inputs vormen voor andere industriële productieprocessen, dat zwakke prestaties van afgeschermde dienstensectoren een belemmering zijn voor het goed presteren van andere sectoren en van de economie als geheel. Het elimineren van de overblijvende restricties voor het belangrijke deel van de dienstensector dat minder aan mededinging via buitenlandse handel is blootgesteld, zou helpen de kosten van die diensten te drukken en zodoende de kostenconcurrentiepositie van de exporterende sectoren te verbeteren.

3.2. Innovatie in België

Het niet-prijsconcurrentievermogen omvat een aantal factoren die de aantrekkelijkheid van een economie en haar innovatie- en aanpassingspotentieel bepalen, via kwaliteit, design en een gedifferentieerd productaanbod, de marketing van deze producten en de organisatie van het productieproces. De kwantiteit en kwaliteit van de kapitaalgoederenvoorraad, onder andere infrastructuur, de menselijke hulpbronnen en de opleiding ervan, de arbeidsorganisatie, de O&O-intensiteit en de goede werking van de goederen- en factormarkten behoren tot de determinanten van het niet-prijsconcurrentievermogen. Omdat de productie al erg kapitaalintensief is, kan productiviteitswinst beter via product- of procesinnovatie worden verwezenlijkt. Zoals gezegd in punt 2.2.7, is België nog altijd gespecialiseerd in mediumtechproducten, die gemakkelijk te vervangen zijn en bijgevolg meer aan de concurrentie van landen met lagere lonen blootgesteld zijn, en ligt het aandeel van hightechproducten in de totale uitvoer ondanks een toename nog steeds onder 20%. In dit deel worden de troeven en tekortkomingen van België geanalyseerd om beter te begrijpen waarom het land niet alle vruchten van innovatie plukt ondanks het feit dat de afstand met de leiders op het gebied van innovatie klein is.

3.2.1. Troeven en tekortkomingen van België

Volgens het Innovatie-Uniescorebord (IUS) 2010 en 2011[64] is België een "innovatievolger", maar met prestaties die boven het EU-gemiddelde liggen. De relatieve troeven zijn het menselijk potentieel; open, uitstekende en aantrekkelijke onderzoekssystemen, en netwerken en ondernemerschap. De relatieve tekortkomingen situeren zich op het gebied van de uitgaven voor O&O, intellectuele activa en economische impact. De indicatoren voor het Belgische onderzoeks- en innovatiesysteem laten over het algemeen een zeer sterk beeld zien. Volgens het Verslag over het concurrentievermogen van de Innovatie-Unie 2012, dat zich baseert op het IUS 2011, bedraagt het aantal onderzoekers per duizend werknemers 7,6, dus ruim meer dan het EU-gemiddelde van 6,3. Het aantal internationale wetenschappelijke copublicaties per miljoen inwoners is meer dan het dubbele van het EU-gemiddelde, wat de openheid van het Belgische onderzoeks- en innovatiesysteem aantoont. Bovendien is de wetenschappelijke productie kwaliteitsvol, getuige het aantal wetenschappelijke publicaties in de top-10% wereldwijd meest vermelde publicaties in verhouding tot het totale aantal publicaties van België (13,6%, wat beduidend boven het EU-gemiddelde ligt). Tot slot bracht 38,3% van alle innoverende kmo’s in België een nieuw of een significant verbeterd product op de markt. Alleen Zweden deed beter.

Anderzijds zitten er in het Belgische onderzoeks- en innovatiesysteem ook enkele zwakke punten: in 2011 bedroegen de totale O&O-uitgaven 2,03% van het Belgische bbp, wat bijna gelijk is aan het gemiddelde van de eurozone, maar aanzienlijk minder dan wat de noordelijke landen of Duitsland uitgeven. Ondanks een lichte stijging sinds 2005 (als gevolg van verhogingen van zowel de publieke (van 0,56 naar 0,65% van het bbp) als de particuliere uitgaven voor O&O (van 1,24 naar 1,37%)), zit België niet op koers om zijn doelstelling voor 2020 te halen (zie grafiek 47). Ook inzake octrooiaanvragen en het omzetten van kennis in producten scoort België minder dan gemiddeld. Gelet op het O&O-profiel, is de Belgische groei zwakker dan die van de EU in termen van publieke en particuliere O&O-uitgaven, PCT-octrooiaanvragen, werkgelegenheid in kennisintensieve activiteiten en het percentage onderzoekers bij de beroepsbevolking.

De innovatieleiders (FI, SE, DK en DE) scoren stuk voor stuk zeer goed inzake O&O-uitgaven door het bedrijfsleven, hebben bovengemiddelde scores inzake publiek-private copublicaties per miljoen inwoners en blinken uit inzake commercialisering van hun technologische kennis. De meeste innovatieleiders presteren ook bijzonder goed voor andere aan bedrijfsactiviteiten gerelateerde innovatie-indicatoren. De zwakke punten van België, vergeleken met de innovatieleiders, zijn de lagere publieke en particuliere O&O-uitgaven en de mindere prestaties op het gebied van het naar de markt brengen van innovaties en ondernemerschap.

Samenvattend kan worden gesteld dat België over een kwalitatief hoogstaand onderzoeksapparaat beschikt, maar om deze troef ten volle te kunnen benutten sneller moet omschakelen op een kennisintensievere economie en zijn innovatiebasis moet verbreden.

Grafiek 47: Projecties van de O&O-intensiteit – België, 2000-2020

Bron: diensten van de Commissie

3.2.2. Governance van het O&O-overheidsbeleid

Sinds de vroege jaren 1990 is het onderzoeksbeleid in België grotendeels gedecentraliseerd en beschikken de verschillende overheden over volledige autonomie en beslissingsbevoegdheid in deze aangelegenheden. De regio’s (Vlaanderen, Wallonië en Brussel-Hoofdstad) zijn bevoegd voor het onderzoeksbeleid dat bijdraagt aan de economische ontwikkeling, wat technologische ontwikkeling en toegepast onderzoek omvat. De gemeenschappen (de Franstalige, de Vlaamse en de Duitstalige) zijn verantwoordelijk voor onderwijs en fundamenteel onderzoek aan universiteiten en hogescholen.

De federale staat blijft verantwoordelijk voor onderzoeksterreinen die een homogene uitvoering op nationaal niveau vereisen en voor onderzoek ter uitvoering van internationale overeenkomsten (bv. ruimteonderzoek, defensieonderzoek) en voor de budgettaire instrumenten. De federale regering heeft bovenop de regionale subsidies om bedrijven te helpen nieuwe O&O-projecten te financieren, sterke fiscale stimulansen ontwikkeld (met name een belastingsvrijstelling van 75%[65] op het salaris van onderzoekers en een belastingkrediet voor octrooien), waardoor de gederfde inkomsten als gevolg van fiscale stimuli voor O&O nu ongeveer gelijk zijn aan de directe overheidsmiddelen voor de financiering van bedrijfs-O&O.

Er zijn formeel gezien zeven Belgische overheden die los van elkaar een eigen beleid voeren inzake het brede veld dat wetenschap, onderzoek, technologie en innovatie omspant. In de praktijk zijn er vijf entiteiten actief, aangezien het Vlaamse Gewest en de Vlaamse Gemeenschap één gemeenschappelijke regering hebben en de kleinschalige Duitstalige gemeenschap geen eigen onderzoeksbeleid heeft.

Deze verregaande decentralisatie van de beleidsbevoegdheden voor onderzoek en innovatie is niet altijd gepaard gegaan met de passende coördinatie- en samenwerkingsmechanismen. Daardoor worden kansen misgelopen om over de regiogrenzen heen synergieën te ontwikkelen. Om het eventuele gebrek aan samenhang te verhelpen, is het idee opgevat om een Interfederaal Plan voor onderzoek en innovatie uit te werken. Dit initiatief moet een betere coördinatie waarborgen van de inspanningen van de regio’s en de federale regering op het gebied van O&O en technologische innovatie, maar heeft nog geen vaste vorm gekregen.

Overigens is het nodig de governance van onderzoek en innovatie binnen elke regio te versterken met het oog op een strategische, geïntegreerde totaalbenadering voor de talrijke bij onderzoek en innovatie betrokken organisaties en instrumenten. Parallel daarmee, dienen de mechanismen om de prestaties van die organisaties en instrumenten te monitoren en te evalueren, eveneens te worden versterkt. Een verdere vereenvoudiging van de intermediaire ondersteuningsstructuur is te overwegen. De voorbereiding van de periode na 2014 zou de gelegenheid moeten zijn om de regionale strategieën, met inbegrip van de steuninstrumenten, in hun totaliteit te herzien.

Tevens zou moeten worden overwogen vraagzijde-beleidsinstrumenten, zoals bijvoorbeeld een innovatieve aanpak van overheidsopdrachten, systematischer te integreren in het nationale en regionale beleid inzake onderzoek en innovatie.

3.2.3. Concentratie van particuliere O&O-activiteiten

Het bedrijfsleven, dat in België de grootste bijdrage aan de O&O-bestedingen levert, zag zijn uitgaven van 1,51% van het bbp in 2001 teruglopen tot 1,37% in 2011, wat evenwel nog altijd boven het EU27-gemiddelde van 1,26% is. Voor deze afname zijn in hoofdzaak twee redenen aan te wijzen: de economi