Nr. C 168/22 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 10. 7. 90 
Advies van het Economisch en Sociaal Comité over het Middellandse-Zeebeleid van de Europese 
Gemeenschap 
(90/C 168/14) 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 30 januari 1990 besloten, overeenkomstig artikel 20 
(vierde alinea) van zijn Reglement van Orde, een advies op te stellen over het bovengenoemde 
voorstel. 
Gezien de termijn die voor het uitbrengen van dit advies was vastgesteld, heeft het Economisch en 
Sociaal Comité de heer Amato opgedragen de werkzaamheden van het Comité dienaangaande als 
algemeen rapporteur voor te bereiden. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 276e zitting (vergadering van 26 april 1990) 
het volgende advies uitgebracht, dat zonder stemmen tegen, bij 15 onthoudingen, is goedgekeurd. 
1. Inleiding 
Op 12 juni 1989 heeft het Economisch en Sociaal Comité 
een initiatiefadvies uitgebracht waarin het wijst op de 
noodzaak van een nieuw Middellandse-Zeebeleid van de 
Gemeenschap en voorstellen dienaangaande formuleert. 
Dit advies ging vergezeld van een rapport van de Afdeling 
voor externe betrekkingen, handels- en ontwikkelings­
beleid over hetzelfde onderwerp. 
In zijn toespraak op 13 oktober 1989 tot de Afdeling voor 
externe betrekkingen van het Comité, heeft commissaris 
Matutes verklaard in hoofdlijnen met het advies van het 
Comité in te stemmen. Hij heeft bovendien toegezegd bij de 
uitwerking van voorstellen van de Commissie voor een 
nieuw Middellandse-Zeebeleid van de Gemeenschap met 
dit advies rekening te zullen houden. 
De Europese Raad van Straatsburg heeft vervolgens 
beklemtoond hoe belangrijk het is dat het Middellandse-
Zeebeleid wordt voortgezet en verdiept. 
Vervolgens heeft de Commissie de Raad een mededeling 
doen toekomen met de titel „Naar een nieuw Middel­
landse-Zeebeleid". 
Op 5 februari 1990 heeft de Raad een oriënterend debat 
over de door de Commissie voorgestelde hoofdlijnen 
gehouden en haar verzocht hem in aansluiting op dit debat 
„werkbare voorstellen" voor te leggen. 
Met dit advies wordt beoogd de visie van het Comité op de 
mededeling van de Commissie en op de conclusies van de 
Raad te geven. Overigens wordt betreurd dat het Comité 
niet over dit onderwerp werd geraadpleegd. 
2. Algemene opmerkingen over de mededeling van de 
Commissie 
2.1. De Commissie stelt een nieuw Middellandse-
Zeebeleid voor 
2.1.1. Het voorstel van de Commissie om het Middel­
landse-Zeebeleid opnieuw te lanceren sluit aan bij het 
nieuwe „beleid met betrekking tot nabije gebieden", 
waarmee wordt getracht de Gemeenschap een minder 
vrijblijvende rol met betrekking tot de haar omringende 
gebieden te laten spelen: EVA, Centraal- en Oost-Europa, 
Middellandse-Zeegebied. Het Comité staat volledig achter een dergelijk beleid en 
herinnert aan zijn op 12 juli 1989 uitgebrachte advies 
waarin wordt betoogd dat het beleid van de Gemeenschap 
ten aanzien van deze gebieden zich moet onderscheiden van 
een handelsbeleid en van een beleid waarin ontwikkelings­
hulp en -samenwerking centraal staan. Dit beleid moet 
daarentegen opvallen door het streven naar en het werken 
aan complementariteit, een zich versterkende onderlinge 
interactie en uiteindelijk economische integratie. 
2.1.2. In dit verband heeft het Comité zijn gedachten 
laten gaan over de vorming van een strategische zone (in 
politiek, economisch en commercieel opzicht) Europa — 
Middellandse Zee (dat wil zeggen alle gebieden die door het 
beleid met betrekking tot nabije gebieden worden beoogd), 
die zou kunnen concurreren en als gesprekspartner zou 
kunnen optreden met de andere twee grote strategische 
gebieden in de wereld, namelijk Amerika en Azië. 
De recente omwentelingen in het politieke wereldbeeld als 
gevolg van de democratische revoluties in Midden- en 
Oost-Europa bevestigen volgens het Comité de noodzaak 
de op dit doel gerichte inspanningen voort te zetten. Het 
zoeken van een economische en politieke lotsverbonden­
heid voor het hele gebied Europa — Middellandse Zee, 
vormt namelijk de enige oplossing die het Europese 
continent kan beschermen tegen de voornaamste twee 
gevaren die al duidelijke vormen aannemen: het nationa­
lisme en het islamitisch fundamentalisme. 
Als nu de schouders worden gezet onder de vorming van het 
strategisch gebied Europa — Middellandse Zee, betekent 
dat nog niet dat het probleem van de institutionele banden 
die het geheel moeten dragen nu meteen al actueel wordt, 
maar wel dat een convergentie- en integratiebeleid voor de 
diverse gebieden en vooral een beleid van integratie binnen 
elk van de gebieden worden uitgestippeld. Een dergelijk 
vooruitzicht zou de actuele discussie over de grenzen van 
het „Groot Europa" een heel stuk verder kunnen helpen. 
2.1.3. De voortrekkersrol die de Gemeenschap in dit 
streven objectief behoort te vervullen houdt twee voor­
waarden in: 
— de Gemeenschap is in politiek opzicht beslist een 
haalbare kaart; daarom dient haar politieke eenwor­
ding, uitmondend in een Federatie van de Twaalf, 
voortvarender te worden aangepakt; 
10. 7. 90 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 168/23 
— de Gemeenschap dient haar eigen plaats in het gehele 
gebied Europa — Middellandse Zee te bepalen, waarbij 
de onderlinge samenhang en de gemeenschappelijke 
toekomststrategie steeds voor ogen worden gehouden 
en op hun juiste waarde worden geschat. Uiteraard 
dient haar beleid met betrekking tot complementariteit 
en integratie te worden afgestemd op de ontwikkelings­
fase en de specifieke kenmerken van elk van de 
betrokken gebieden: EVA, Midden- en Oost-Europa, 
Middellandse-Zeeregio. 
2.1.4. Om deze redenen is het Comité het eens met de 
politieke, economische, sociale en milieuargumenten die de 
Commissie in haar mededeling aanvoert voor de hernieuw­
de belangstelling van de Gemeenschap ten aanzien van 
ontwikkeling van de derde landen in het Middellandse-
Zeegebied „op het moment dat de aspiraties van de 
mediterrane derde landen duidelijk beïnvloed worden door 
de nieuwe dynamiek van de Gemeenschap" (blz. 4, eerste 
alinea). 
2.1.5. In haar analyse wijst de Commissie met bezorgd­
heid op de verslechtering van de demografische dynamiek, 
de verergering van sociale onevenwichtigheden, de achter­
uitgang van het milieu in het gehele Middellandse-
Zeegebied en het voortduren van de grote politieke 
instabiliteit. Deze analyse komt volgens het Comité 
volmaakt overeen met het advies dat op 12 juli 1989 door 
het Comité is uitgebracht. 
2.1.6. Het Comité is het ook eens met de constatering 
van de Commissie dat de voltooiing van de interne markt 
zowel in sociaal en commercieel opzicht (50 % van de 
export van mediterrane derde landen gaat naar de 
Gemeenschap) als in sociaal opzicht, „met name in het 
vooruitzicht van een algemeen visabeleid" (blz. 3, par. 1.4), 
reden tot zorg baart. Het ziet evenals de Commissie in dat 
die vrees nog zal toenemen door „het vooruitzicht van een 
veel sterkere economische integratie tussen de Gemeen­
schap van 1992 en de EVA-landen, evenals (door) het feit 
dat er wellicht bevoorrechte handelsbetrekkingen met de 
Oostbloklanden zullen worden aangeknoopt" (par. 1.4, 
tweede alinea). Volgens het Comité wordt het steeds 
duidelijker dat de Gemeenschap in weerwil van haar 
uitspraken over het beleid met betrekking tot nabije 
gebieden het belang van het Middellandse-Zeegebied dreigt 
te onderschatten. De Gemeenschap kan zich dit risico niet 
veroorloven. In de conclusies van de mededeling maakt de 
Commissie dit dan ook zonder omhaal van woorden 
duidelijk (par. 3, eerste en tweede alinea): 
„De Commissie is ervan overtuigd dat een ver­
slechtering van het gebrek aan economisch en sociaal 
evenwicht tussen de twee gebieden door de respectieve 
ontwikkelingen in de Gemeenschap en de mediterrane 
derde landen in de nabije toekomst niet behoeft te 
worden gevreesd. 
Daar het Middellandse-Zeebekken geografisch nabij 
ligt en het handelsverkeer met dit gebied intensief is, zijn 
stabiliteit en voorspoed aldaar sleutelfactoren voor 
voorspoed en stabiliteit van de Gemeenschap. In ruime 
zin staat de veiligheid van de Gemeenschap hier op het 
spel (plaatselijke of regionale conflicten, politieke 
instabiliteit, terrorisme, verdovende middelen, mi­
lieu).". Het Comité kan zich volledig vinden in deze redenering, die 
ook centraal staat in zijn advies van 12 juli 1989. Naar zijn 
oordeel kan het gevaar van een in zuidelijke richting 
onevenwichtig beleid met betrekking tot nabije gebieden 
overigens alleen worden afgewend door de totstandbren­
ging van een strategisch gebied Europa — Middellandse 
Zee, zoals hierboven is beschreven. 
2.1.7. Het Comité is het ook eens met de volgende 
conclusie van de Commissie: „Gezien hetgeen op politiek, 
economisch en sociaal vlak in dit gebied op het spel staat, 
de verwachtingen die men van de Gemeenschap heeft en de 
verantwoordelijkheden die deze in dit deel van de wereld 
draagt, is de Commissie van mening dat de betrekkingen 
tussen de Gemeenschap en de mediterrane derde landen 
thans kwantitatief en kwalitatief een sprong naar voren 
moeten maken." (par. 3, vierde alinea). 
2.1.8. Het Comité stelt vast dat de Commissie feitelijk 
op één lijn zit met zijn advies waarin wordt betoogd dat de 
overeenkomsten die de Gemeenschap in de jaren zeventig 
met de derde landen in het Middellandse-Zeegebied heeft 
afgesloten niet slechts als instrument, maar ook politiek 
tekort schieten. 
2.1.9. In dit verband dient de Raad de door de 
Commissie geuite beschuldiging, die ook al te lezen valt in 
het rapport van de Afdeling voor externe betrekkingen van 
26 juni 1989, goed ter harte te nemen; zij vestigde hierin de 
aandacht op de verminderde belangstelling van de 
Gemeenschap en de Lid-Staten voor de derde landen in het 
Middellandse-Zeegebied, tot uiting komend in een daling 
van de totale ontwikkelingshulp van overheidswege 
(eigenlijke ontwikkelingshulp en andere overheidsmaat­
regelen). Deze hulp is gedaald tot 17 % van het totaal, 
terwijl deze landen voor de Gemeenschap de derde markt 
vormen en 48 % van hun invoer uit de Gemeenschap 
afkomstig is. 
2.1.10. Tot slot stemt het volledig in met de opmerking 
van de Commissie dat „met de meeste spoed moet worden 
gehandeld" (par. 3, vijfde alinea) en dat de Raad „ook de 
communautaire aanpak zou moeten organiseren in de 
vorm van een gerenoveerd Middellandse-Zeebeleid"; dit 
voorstel is immers al terug te vinden in het advies van het 
Comité over dit onderwerp. 
2.2. Hoofdlijnen van het door de Commissie voorgestel­
de nieuwe Middellandse-Zeebeleid 
2.2.1. De Commissie vat de inhoud van een nieuw 
Middellandse-Zeebeleid in zes onderdelen (of „actiedomei­
nen") samen: begeleiding van het proces van economische 
aanpassing, bevordering van particuliere investeringen, 
meer bilaterale en communautaire financiering, handha­
ving of verbetering van de toegang tot de EG-markt, 
nauwere betrokkenheid bij de ontwikkeling van de 
Gemeenschap in de richting van de interne markt, 
intensivering van de economische en politieke dialoog. 
2.2.2. Het Comité merkt met name op dat de Commissie 
in haar mededeling niet duidelijk maakt welke fundamente­
le veranderingen in de doelstellingen en de hoofdlijnen van 
Nr. C 168/24 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 10. 7. 90 
het Middellandse-Zeebeleid moeten worden aangebracht. 
Het nieuwe algemene raamwerk moet nog worden 
vastgesteld waarbinnen de door de Commissie voorgestel­
de zes onderdelen moeten worden geplaatst. Mochten deze 
zes beleidsmaatregelen, waarmee in hoofdzaak wel kan 
worden ingestemd indien zij afzonderlijk worden bekeken, 
aansluiten bij het huidige Middellandse-Zeebeleid — hoe­
wel dit niet in de bedoeling van de Commissie schijnt te 
liggen —, dan kan het niet anders of zij zijn ondoeltreffend 
en bijgevolg contraproduktief. 
2.2.3. In het advies van 12 juli 1989 heeft het Comité 
voorgesteld, de hoofdlijnen van het Middellandse-Zeebe­
leid zodanig om te buigen dat de Middellandse-Zeeproble-
matiek als één geheel wordt gezien en vanuit een uniforme 
toekomststrategie wordt bevorderd, waarbij van de 
mediterrane EG-landen wordt uitgegaan. Hiertoe heeft het 
Comité het begrip „gezamenlijke ontwikkeling" ingevoerd, 
dat duidt op de noodzaak van complementariteit en 
toekomstige integratie. 
2.2.4. Hoewel in het document van de Commissie het 
algemene karakter van het Middellandse-Zeebeleid wordt 
onderstreept — ook al worden hieruit niet alle consequen­
ties getrokken in het vlak van uitvoering en instrumenta­
rium en evenmin in het vlak van omschrijving van 
doelstellingen en maatregelen —, wordt de noodzakelijke 
herijking van de idee van „algemeen" beleid gemist. Hiertoe 
was het nodig geweest, de problemen van de eigen 
mediterrane regio's van de Gemeenschap te verdisconteren 
en het beleid van de Gemeenschap op coherente wijze bij te 
stellen. 
2.2.5. Daarom kunnen de door de Commissie voorge­
stelde zes onderdelen uitsluitend via een beleid van 
gezamenlijke ontwikkeling tot hun recht komen. Zo kan de 
verbetering van de toegang van de produkten uit mediterra­
ne derde landen tot de EG-markt alleen tot doel worden 
verheven indien tegelijkertijd concrete maatregelen worden 
genomen voor bijsturing van economie en produktie van de 
Middellandse-Zeeregio's van de Gemeenschap door mid­
del van het beleid ter bevordering van de economische en 
sociale samenhang. Met een volledige hervorming van het 
gemeenschappelijk landbouwbeleid en een succesvolle 
afsluiting van de huidige GATT-ronde moet ertoe kunnen 
worden bijgedragen dat de afhankelijkheid van mediterra­
ne derde landen van voedselimport wordt teruggedrongen. 
Evenzo kunnen de economische samenwerkingsprogram­
ma's (investeringen, O & O, enz.) voor de derde landen in 
het Middellandse-Zeegebied uitsluitend voor een coherente 
ontwikkeling in de hele regio zorgen, indien hieruit 
duidelijk naar voren komt dat de Middellandse-Zeeregio's 
van de Gemeenschap hierin een motor- en een brugfunctie 
vervullen. 
2.2.6. Voorts kunnen de Regeringen van de derde 
landen in de mediterrane regio uitsluitend via een beleid 
van gezamenlijke ontwikkeling worden gewezen op hun 
verantwoordelijkheid in het vlak van de economische 
politiek en ook ten aanzien van het sociaal beleid en de 
bevolkingspolitiek. Anders dreigt de in het document van 
de Commissie verlangde open economie een ideologische 
inhoud te krijgen (maar absoluut gezien toch waardevol) in plaats van een concreet instrument voor de ontwikkeling 
van de derde landen in het Middellandse-Zeegebied te 
worden. 
2.3. De eerste stadia van een nieuw algemeen Middel­
landse-Zeebeleid 
2.3.1. Het Comité stelt vast dat de Commissie in haar 
mededeling met de nodige omzichtigheid betoogt dat „in 
het huidige stadium evenwel niet wordt overwogen nieuwe 
institutionele regelingen vast te stellen" (blz. 7). Dat thans 
geen institutionele regelingen worden voorgesteld die 
aansluiten bij het algemeen beleid, zoals een verdrag voor 
gezamenlijke ontwikkeling tussen de Gemeenschap en de 
derde landen in de mediterrane regio met specifieke 
instellingen (dit was overigens voorgesteld door het 
Comité), mag niet betekenen dat niet moet worden 
nagedacht over tussenoplossingen in deze richting. 
2.3.2. In het advies van het Comité is voorgesteld in vier 
fasen te werk te gaan. Zijns inziens kunnen de voorgestelde 
etappes gezien het door de Commissie aangegeven 
tijdsbestek voor de verwezenlijking van de in de mededeling 
opgenomen voorstellen, in de door hem aangegeven eerste 
twee fasen worden geplaatst. 
2.3.3. Met name zouden op te richten instanties als de 
Raad voor mediterrane samenwerking (voorgesteld tijdens 
de in 1989 door het Europese Parlement mede-georgani­
seerde conferentie voor algemene samenwerking in het 
Middellandse-Zeegebied), alsook het Middellandse-Zeefo-
rum (zoals voorgesteld door de Verenigde Naties) de 
plaatsen moeten zijn waar de koers wordt uitgezet voor het 
sectorbeleid inzake gezamenlijke ontwikkeling, die als 
baken moet dienen voor de uitvoering van de door de 
Commissie voorgestelde zes onderdelen. In dit verband kan 
ook worden gedacht aan andere mogelijkheden, zoals een 
soort Europees-mediterrane OESO. 
2.3.4. In de tweede plaats vindt het Comité dat enkele 
belangrijke richtinggevende samenwerkingsovereenkom­
sten dienen te worden gestart. In par. 4 van zijn advies van 
12 juli 1989 wordt gepleit voor een betere uitwerking van 
aard en doel van de ontwikkelingsovereenkomst, en het 
Comité wil op deze plaats het uitermate grote praktische 
nut hiervan herhalen. Dit soort overeenkomst kan ook 
worden toegepast op onderdelen of deelgebieden van het 
Middellandse-Zeebeleid, maar juist het feit dat moet 
worden gezorgd voor samenhang tussen ontwikkelings­
projecten die interactief in de derde landen van het 
Middellandse-Zeegebied en in de Gemeenschap moeten 
worden uitgevoerd, en tussen contractuele handels- en 
financiële verplichtingen, maakt van deze overeenkomst 
het innoverende instrument van het Middellandse-Zeebe­
leid, dat ook de concretisering van de door de Commissie 
voorgestelde zes onderdelen ten goede zal komen. 
2.3.5. Een andere realistische manier voor het vast­
stellen van een algemene overeenkomst kan zijn verder te 
gaan dan de — niet volledig uit het oog te verliezen — 
bilaterale samenwerking door contacten te leggen met sub­
regionale groepen: Arabische Maghreb-Unie (UMA) en 
Raad voor Arabische Samenwerking (CCA). 
10. 7. 90 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 168/25 
Het stemt het Comité daarom tot voldoening dat de 
Gemeenschap van de steun aan deze regionale integratie 
een actiegebied bij uitstek van de Gemeenschap wil maken. 
Het stelt voor de volgende financiële protocollen met UMA 
en CCA te sluiten en niet langer met de betrokken landen 
apart. 
3. Bijzondere opmerkingen over de door de Commissie 
voorgestelde zes onderdelen 
3.1. Een vooraf te behandelen probleem: de buiten­
landse schuld van de mediterrane derde landen 
3.1.1. Het Comité kan zich vinden in het standpunt van 
de Commissie dat „een uitbreiding van de buitenlandse 
financieringen (...) een conditio sine qua non voor het 
welslagen van de hervormingen is" (blz. 5), alsook voor de 
noodzakelijke aanpassingen van de economie en voor het 
groeiherstel. 
Al deze pogingen zouden echter vruchteloos blijven als in 
deze context geen aandacht zou worden besteed aan het 
achterliggende probleem van de schuldenlast van de derde 
landen in de Middellandse-Zeeregio. Deze schuldenlast 
heeft inmiddels alarmerende vormen aangenomen: het 
schuldenpercentage op het BBP van tal van deze landen is al 
hoger dan dat van de landen waarvan de schuldenlast reeds 
als zwaar wordt beschouwd en dat van de Afrikaanse 
landen bezuiden de Sahara (l). De schuldendienst wordt 
een steeds zwaardere opgave (2) en neemt in sommige 
mediterrane derde landen nog sterk toe (3). De buiten­
landse schuld van de overheid is een component die op de 
overheidsbegrotingen steeds meer aan gewicht toe­
neemt (4). 
In deze situatie zou de nieuwe geldstroom worden gebruikt 
om de schuldendienst te bekostigen, waarmee de vicieuze 
cirkel wordt onderhouden. Ook bij optimistischer progno-
(J) Schuldenpercentages in 1988: Egypte 142 %, Jordanië 110 %, 
Tunesië 70 %, Marokko 106 %, Israël 79 %, Turkije 58 %, 
Joegoslavië 35 %, Algerije en Cyprus 48 %, Syrië 33 %, Malta 
20 %; landen met een hoge schuldenlast 59 % ; Afrika 
bezuiden de Sahara 99 % (gegevens van de Wereldbank). 
(2) Coëfficiënt van de schuldendienst (verhouding schuldendienst/ 
export) in 1988: Algerije 96 % (volgens de Wereldbank) of 
75 % (naar gegevens van de centrale bank van Algerije), 
Turkije 43 %, Marokko 29 %, Syrië 24 %, Tunesië 23 %, 
Israël 18 %, Jordanië 28 %, Egypte 16 %, Joegoslavië 21 %, 
Cyprus 14 %, Libanon 3 %, Malta 2 % ; 15 landen met een 
grote schuldenlast 37 % ; Afrika bezuiden de Sahara 27 %. 
(3) In Marokko is de schuldendienst van 1988 tot 1989 met 15 % 
toegenomen. De jaarlijkse stijging in Algerije bedroeg 22 % in 
1988 en 17 % in 1989. 
(4) De Marokkaanse schuld aan het buitenland bedraagt 33 % van 
de begroting van 1989. ses omtrent de groei van het BBP en van de uitvoer van de 
mediterrane derde landen blijft de schuldenlast ondraag­
baar (5). 
De buitenlandse investeringen die de Commissie wil 
bevorderen, alsook de terugkeer van kapitaal (of althans 
het ontmoedigingsbeleid ten aanzien van kapitaaluitvoer) 
zouden steeds maar worden doorkruist door het ontbreken 
van voldoende middelen als gevolg van de schuldenlast en 
door het vooruitzicht van insolventie. Evenmin mogen de 
gevaren worden onderschat die de democratische instel­
lingen van de derde landen rond de Middellandse Zee als 
gevolg van de schuldenlast bedreigen. De ontwikkeling van 
deze instellingen wordt door de Commissie terecht als een 
van de voornaamste doelstellingen van het Middellandse-
Zeebeleid aangeduid. 
3.1.2. Om deze redenen dient de vicieuze cirkel van de 
schuldenlast van bedoelde landen te worden doorbroken 
door een krachtige vermindering van deze schulden die in 
verhouding staat tot het ontwikkelings- en het betalingsver­
mogen van de diverse landen. Een dergelijke maatregel is 
randvoorwaarde voor de ontwikkeling in het merendeel 
van de derde landen in het Middellandse-Zeegebied. 
3.1.3. De Commissie stelt „de voortzetting (voor) van de 
huidige experimenten op het gebied van gereduceerde 
schuldaflossing en rentebetaling voor bepaalde zwaar met 
schulden beladen landen", terwijl zij de „handhaving of 
hervatting van de commerciële bankfinancieringen in de 
landen met gemiddelde inkomsten die zonder beroep op 
indeling in een andere schaal de aflossing van hun schulden 
en de betaling van rente hebben kunnen voortzetten" 
wenselijk acht [blz. 5, onder i) resp. ii)]. 
Het Comité merkt hierover het volgende op: 
— de „reductie" van de schuldaflossing en de rentebetaling 
dient niet slechts betrekking te hebben op de last van de 
schuldendienst, maar ook op de kapitaalwaarde 
hiervan. In het plan-Brady wordt ervan uitgegaan dat 
het probleem vanuit beide invalshoeken tegelijk dient te 
worden benaderd; 
— „schuldreductie" moet ook mogelijk zijn voor landen 
die hun schulden hebben betaald zonder om een andere 
termijnindeling voor de schuldaflossing te hebben 
gevraagd. Zo werden sommige van deze schuldenlan-
(5) Om een explosie van de schulden tegen te gaan en om te 
bereiken dat de schulden ooit kunnen worden afbetaald, dient 
de groei van het BBP altijd hoger te zijn dan de verhouding 
tussen schuldendienst en BBP. In 1988 varieerde deze 
verhouding voor het merendeel van de mediterrane derde 
landen tussen 7 en 19 %, terwijl de meest optimistische 
prognoses ten aanzien van de groei van het BBP duidelijk lager 
uitvallen. Blijft deze groei op het huidige niveau, dan zullen de 
schulden uiteindelijk de pan uit rijzen. De schuldendienst kan 
alleen worden opgebracht als de exportgroei groter is dan de 
coëfficiënt van de schuldendienst (percentage schuldendienst 
op de export). Uit voetnoot (2) blijkt dat deze coëfficiënt voor 
het merendeel van de bedoelde landengroep in 1988 tussen 21 
en 75 % (of 96 %) varieerde. Ook al zouden intern en extern de 
voorwaarden voor opvoering van de uitvoer optimaal zijn (in 
de eerste plaats door afschaffing van het protectionisme van de 
zijde van de Gemeenschap en de andere industrielanden), zou 
het nog heel wat tijd vergen voordat de verhouding schuld/ 
uitvoer (thans variërend tussen 160 en 400 %) tot een 
aanvaardbaar niveau (dat wil zeggen maximaal 100 %) zou 
zijn teruggebracht. 
Nr. C 168/26 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 10. 7. 90 
den met een veel zwaardere schuldendienst geconfron­
teerd dan mediterrane derde landen aan wie wel een 
andere termijnindeling is toegestaan (1). 
3.1.4. De Gemeenschap mag zich met haar Middel-
landse-Zeebeleid niet beperken tot het verminderen van de 
buitenlandse schuld van de mediterrane derde landen. Ook 
al heeft zij als zodanig geen echte bevoegdheden dienaan­
gaande en is zij maar een bepaald marginale schuldeiser, er 
ligt hier een geschikte taak op haar te wachten die zij niet 
mag afwijzen. 
De Gemeenschap zou met name voor coördinatie tussen 
haar Lid-Staten kunnen zorgen. Sommige hiervan zijn 
belangrijke schuldeisers van de mediterrane derde landen; 
ze voeren een niet-homogeen bilateraal beleid dat dikwijls 
negatieve gevolgen heeft gesorteerd. Coördinatie van 
Gemeenschapswege is nog belangrijker binnen de interna­
tionale financiële instellingen (Internationaal Monetair 
Fonds (IMF), Wereldbank, Club van Parijs), waarin de Lid-
Staten van de Gemeenschap een gezaghebbende positie 
innemen. 
De Gemeenschap dient niet langer de besluiten van het IMF 
af te wachten, maar deze te bevorderen en te beïnvloeden. 
Dit is met name het geval nu de op 23 mei 1989 door het 
uitvoerend comité van het IMF goedgekeurde nieuwe 
richtsnoeren voor steun van het Fonds voor het terugbren­
gen van schulden en de schuldendienst, op de mediterrane 
derde landen moeten worden toegepast. Overigens wordt 
deze steun voor middellange aanpassingsprogramma's van 
een krachtige structuurhervorming afhankelijk ge­
maakt (2). 
(*) Zo heeft Algerije niet alleen de hoogste schuldendienst-
coëfficiënt (75 % van de exportwaarde gaat op aan de betaling 
van de schuld), maar heeft het ook de schuldstructuur zien 
verslechteren: de schuld tegen variabele rente is toegenomen 
(50 % van het totaal in 1988); de kortlopende schuld is enorm 
gestegen (is goed voor 25 % van de schuldendienst; tussen 
1985 en 1987 is de gemiddelde looptijd van de schuld verkort 
van circa 7 tot circa 3,5 jaar); Algerije moet ondervinden dat 
het op de financiële markten steeds moeilijker wordt om in zijn 
financieringsbehoeften te voorzien. 
(2) De nieuwe IMF-richtsnoeren zijn voor het eerst geconcreti­
seerd in het in mei 1989 goedgekeurde programma voor 
Mexico, waarvan de belangrijkste nieuwe facetten als volgt 
kunnen worden omschreven: a) het is een op groei gericht 
programma waarin de eerder door het IMF gevolgde methode 
voor structuuraanpassingsprogramma's wordt omgedraaid 
(uitgaande van de groeidoelstellingen wordt de externe 
financieringsbehoefte vastgesteld, en niet omgekeerd); b) voor 
het eerst worden het bestaan van een veel te zware schuldenlast 
en de hierdoor veroorzaakte problemen voor het voeren van 
een economische politiek en het groeiherstel erkend; c) voor 
het eerst wordt in het geval van een land met een grote 
schuldenlast het programma goedgekeurd zonder dat van de 
zijde van de kredietverlenende handelsbanken zekerheden 
worden verlangd. Hiermee komt een einde aan het „vetorecht" 
van de banken met betrekking tot IMF-programma's en aan de 
rol van „ontvanger" voor de banken die het IMF feitelijk was 
gaan vervullen; d) het programma is op de middellange termijn 
gericht, wat betekent dat de financiering op een meerjaren-
grondslag moet plaatsvinden om de onzekerheid te ver­
minderen die ontstaat als elk jaar opnieuw moet worden 
onderhandeld; e) het IMF heeft eigen middelen ingezet om de 
schuldenlast te verminderen. 3.1.5. De Gemeenschap dient zich sterk te maken voor 
een internationaal plan voor het regelen van de schulden­
problematiek en voor structuuraanpassing van de mediter­
rane derde landen, dat op de verschillende, internationale 
niveaus (onder meer de „G-7") dient te worden besproken. 
Centraal zou hierbij een IMF-programma (naar analogie 
van het programma voor Mexico) moeten staan dat globaal 
voor de gehele mediterrane regio buiten de Gemeenschap 
wordt opgezet, maar toch op de individuele behoeften en 
kenmerken van bedoelde landen wordt afgestemd. De 
hoofdlijnen van dit plan moeten zijn: 
1. belangrijke vermindering en herstructurering van de 
schulden, gedifferentieerd naar de economische om­
standigheden en betalingsmogelijkheden van elk indivi­
dueel land in de regio; 
2. door deze landen te verwezenlijken economische en 
financiële structuurhervormingen; 
3. verruiming van de exportmogelijkheden van deze 
landen om het gewicht van de schuldendienst op hun 
betalingsbalans terug te dringen; 
4. bevordering van de groei om ervoor te zorgen dat de (te 
verminderen) schuldenlast een aanvaardbaar gedeelte 
van de economische en financiële mogelijkheden van 
een land opeist. 
3.1.6. Met betrekking tot punt 1 (maatregelen ten 
aanzien van de schulden) moet worden gezorgd voor: 
a) vermindering van de officiële kredieten, te beginnen bij 
de kredieten van de Lid-Staten, waarbij de Gemeen­
schap coördinerend moet optreden. Het vrijgekomen 
gedeelte kan worden omgezet in uitgaven voor sociale 
en milieudoeleinden en voor human capital, met 
waarborgfondsen in nationale munt. Het resterende 
gedeelte dient te worden geherstructureerd op het stuk 
van termijnen en intresten; 
b) een mechanisme voor bankkredieten dat alle crediteur-
banken omvat (3); dit dient het volgende in te houden: 
— opschorting van het schuldoverschot, dat wil zeggen 
het schuldgedeelte dat door schuldopschorting een 
land de mogelijkheid biedt de resterende schuld op 
secundaire markten vrijwel a pari om te zetten; 
— omzetting van de resterende schuld in langerlopende 
obligaties met een lagere rente dan de marktrente; 
— het geven van officiële garanties voor de betaling van 
deze rente tegen verlaagd tarief; hiervoor dient het 
IMF of de Gemeenschap borg te staan om andere 
landen en de handelsbanken aan te moedigen tot 
leningen aan de mediterrane derde landen; 
(3) Zeer onlangs heeft Marokko een overeenkomst met het 
coördinatiecomité van de particuliere banken (Club van 
Londen) gesloten. Ook hier gaat het om een beginselakkoord 
inzake herstructurering en uitstel van terugbetaling voor een 
bedrag van 3,2 miljard dollar (17 % van de totale schuld van 
Marokko). 
10. 7. 90 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 168/27 
— het verstrekken van nieuwe leningen die dan voor 
toevoer van nieuw kapitaal zorgen. Daarom moeten 
mechanismen worden uitgedacht en toegepast om te 
verhinderen dat de nieuwe leningen naar de financië­
le markten van de crediteurlanden terugvloeien. 
Daarentegen zouden schulden niet in aandelen mogen 
worden omgezet (debt-equity swaps); de inflatoire 
invloed daarvan is immers welbekend; 
c) steun ten behoeve van schuldvermindering door het 
IMF transacties te laten financieren waardoor de 
kapitaalwaarde van de schuld kan worden verminderd 
(opkopen of omzetting), alsook steun ten behoeve van 
de rentebetaling (garantie), overeenkomstig de al 
genoemde nieuwe IMF-richtsnoeren. De Gemeenschap 
dient daarom te streven naar verdubbeling van de IMF-
middelen door coördinatie van de standpunten der Lid-
Staten dienaangaande. Voorts dient de Gemeenschap 
vastberaden te werken aan het overtuigen en het 
coördineren van de Lid-Staten tot respectievelijk bij het 
aankopen van schuldgedeelten van mediterrane derde 
landen, zodat aldaar ontwikkelingsprojecten kunnen 
worden gefinancierd. 
3.1.7. In navolging van de haar in de Overeenkomst 
tussen de Gemeenschap en de ACS-landen toegedachte rol 
zou de Gemeenschap op verzoek van een derde land in de 
mediterrane regio: 
— assistentie moeten verlenen bij het zoeken van oplos­
singen voor de problemen in verband met de schulden­
last, de schuldendienst en de betalingsbalans; 
— hulp moeten geven bij scholingsinitiatieven met betrek­
king tot het beheer van de buitenlandse schuld en 
internationale onderhandelingen over financiële aange­
legenheden ; 
— moeten helpen bij het ontwikkelen van flexibele 
technieken en instrumenten voor het beheer van 
schulden om op onverwachte rente- en wisselkoersfluc­
tuaties te kunnen inspelen. 
3.2. Begeleiding van het proces van economische 
aanpassing 
3.2.1. Het Comité kan zich vinden in het voorstel van de 
Commissie om de Gemeenschap op dit nog niet door het 
Middellandse-Zeebeleid bestreken terrein actief te laten 
worden. Ook op dit gebied mag de Gemeenschap zich niet 
beperken tot het functioneren als bijwagen bij de 
activiteiten van de internationale financiële instellingen en 
niet eenvoudigweg daar inspringen waar de struc­
tuuraanpassingsprogramma's van het IMF verstek laten 
gaan of fouten maken. 
Thans wordt algemeen ingezien dat de tot dusverre in de 
mediterrane derde landen uitgevoerde aanpassingspro­
gramma's onvoldoende vrucht hebben afgeworpen en dat 
de gevolgen hiervan deze landen duur zijn komen te staan. 
Aan de andere kant kan worden vastgesteld dat de IMF-
structuur enige weerstand vertoont bij de toepassing van de 
partiële, maar zeker corrigerende nieuwe richtsnoeren met 
betrekking tot het programma voor Mexico in derde 
landen in de mediterrane regio [zie blz. 26, voetnoot (2)]. 3.2.2. In de eerste plaats dient de Gemeenschap in 
navolging van de Verenigde Naties stelling te nemen door 
een duidelijk oordeel uit te spreken over de tot dusverre 
opgedane ervaring met de structuuraanpassingsprogram­
ma's in de mediterrane derde landen en in de ontwikke­
lingslanden in het algemeen. 
Volgens het Comité kan dit oordeel alleen maar negatief 
uitvallen. Gegeven de structurele omstandigheden van deze 
landen en de externe onevenwichtigheden waaraan zij zijn 
blootgesteld, brengt een restrictief monetair en financieel 
beleid, samen met een devaluatie van hun munten, namelijk 
te hoge offers met zich mee, zowel uit het oogpunt van groei 
van het BBP als uit het oogpunt van ontwikkeling. Hier 
moet niet alleen worden gedacht aan de enorme sociale 
gevolgen van inkrimping van de binnenlandse vraag en van 
de overheidsuitgaven, welke negatieve gevolgen heeft voor 
voedselvoorziening, gezondheid, basisonderwijs, werk­
gelegenheid en sociale voorzieningen, terwijl dit op zich al 
zeer onzekere factoren zijn. Belangrijk is echter ook het feit 
dat de extreme depressie die zich aan het aftekenen is, de 
buitenlandse investeerders afschrikt en een zware hypo­
theek op de mogelijkheden voor economisch herstel legt. 
Een van de oorzaken is dat de structuuraanpassings­
programma's dikwijls niet eens de beperkte doelstellingen 
halen die in de filosofie van het IMF de noodzakelijke 
voorwaarden voor economisch herstel dienen te vormen, 
zoals het in evenwicht brengen van de betalingsbalans. Nog 
minder doeltreffend blijken deze programma's te zijn bij de 
bestrijding van de inflatie en van de financieringstekorten. 
De fundamentele economische problemen van deze landen, 
zoals de structurele zwakte en de schuldenlast, blijven 
evenwel onveranderd of worden zelfs nog ernstiger {x). 
De oorzaken van dit falen moeten worden gezocht in een 
aanpak die slechts secundair belang aan exogene factoren 
0) Het voorbeeld van Tunesië spreekt in dit verband boekdelen: 
volgens de analyse van de econoom Mahmoud Bel Romdhane 
(1990) zijn er na het in 1986 met het IMF overeengekomen 
aanpassingsprogramma enkele resultaten behaald. Door 
inkrimping van de binnenlandse vraag, devaluatie van de munt 
(31 % tussen 1986 en 1989) en exportbevorderende maar­
regelen kon het exportvolume jaarlijks met 9 % toenemen. Het 
tekort op de lopende rekening, tussen 1984 en 1986 ongeveer 
8 % van het BBP, liep in 1987 en 1988 terug tot 1 % van het 
BBP en steeg in 1989 weer tot 4 %. De valutareserves zijn 
opnieuw aangevuld en de Tunesische economie is grotendeels 
geliberaliseerd. Desondanks zijn de twee endemische kwalen 
van de Tunesische volkshuishouding — extreme afhankelijk­
heid van import en de schuldenlast — met het structuuraanpas­
singsprogramma niet onder controle gebracht. De verhouding 
import/BBP is nog verslechterd en liep van 38 % in 1985 en 
1986 op tot 39 % in 1988 en 42 % in 1989. Er kon dan ook geen 
vooruitgang worden geboekt met betrekking tot de schulden­
last. Tunesië heeft in economisch en sociaal opzicht voor het 
behalen van deze verre van positieve resultaten een zeer hoge 
prijs moeten betalen: daling van de consumptie (— 1 % per 
jaar) en van de investeringen (— 30 % tussen 1983 en 1984); 
een werkloosheid van 50 %; ten opzichte van 1983 een 
verlaging van de reële lonen boven het minimum met ongeveer 
60 % (zelfs het minimum ging reëel met 30 % achteruit); 
algemene achteruitgang van de essentiële sociale voorzienin­
gen. 
Nr. C 168/28 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 10. 7. 90 
van het gebrek aan evenwicht op de betalingsbalans hecht 
en die weinig aandacht aan de gevolgen van een te grote 
schuldenlast voor het aanpassingsproces besteedt. De 
uiterst negatieve gevolgen van de structuuraanpassings­
programma's doen zich in landen met een grote schulden­
last daarom nog sterker gevoelen door hun invloed op de 
inkomensverdeling, waardoor de volkshuishouding ook 
weer wordt gedestabiliseerd. Daarom behoort de filosofie 
achter de structuuraanpassingsprogramma's volledig te 
worden herzien. 
3.2.3. De Gemeenschap moet dus duidelijk kiezen voor 
een politiek van structurele aanpassing en verandering die: 
— in de eerste plaats zorgt voor schuldvermindering, 
hetgeen in ieder geval een minder strenge houding van 
het IMF impliceert; 
— gericht is op groei, ontwikkeling en werkgelegenheid; 
— het aanbod meer macro-economisch beïnvloedt dan via 
korte-termijnmaatregelen die op de vraagfactoren 
inwerken, door bij voorbeeld het accent te leggen op 
overheidsinvesteringen of op het verband tussen 
landbouwprijzen en andere prijzen; 
— de noodzakelijke structuurhervormingen in het econo­
mische, fiscale en financiële vlak vastlegt; 
— het produktiviteitsniveau in de sleutelsectoren van de 
economie opvoert; 
— bij handhaving van de BBP-groei de economische 
bedrijvigheid diversifieert om zo de onevenwichtige 
factoren in binnen- en buitenland af te zwakken; 
— de toestand van de betalingsbalans verbetert; 
— naar sociaal welzijn streeft door minimumnormen vast 
te leggen die ervoor moeten zorgen dat het aanpassings­
proces op sociaal en politiek aanvaardbare wijze 
verloopt. 
Gedacht moet dus worden aan programma's op middellan­
ge termijn waarin aanpassing en verandering van de 
structuren aan elkaar worden gekoppeld en die niet 
verwezenlijkt kunnen worden zonder de instemming van 
alle betrokken partijen. 
Wil men de derde landen in de Middellandse-Zeeregio van 
de noodzaak van een zo opgezette structurele aanpassing 
doordringen, dan is ook van Gemeenschapswege een 
samenhangende aanpassingsinspanning in de zin van 
„gezamenlijke ontwikkeling" vereist. 
3.2.4. De Gemeenschap dient vanuit haar onontbeerlij­
ke coördinerende functie tussen de Lid-Staten actief te 
verhinderen dat in bedoelde derde landen traditioneel 
opgezette aanpassingsprogramma's ten uitvoer worden 
gelegd O), en ervoor te zorgen dat de hier beschreven 
methode van structurele aanpassing zowel door het IMF (in 
het in par. 3.1.5 beschreven internationale plan voor de 
(l) Deze mogelijkheid is helemaal niet denkbeeldig als wordt 
gekeken naar de voorwaarden die het IMF de Egyptische 
Regering momenteel nog voor zijn interventie oplegt: 
verhoging van de bankintrest die momenteel rond 20 % ligt (bij 
een inflatie van 25 %); devaluatie van de munt met 25 %, 
aanpassing van de wisselkoersen; verhoging van de prijzen van 
aardolieproduktert. mediterrane derde landen) als door de Lid-Staten in hun 
bilaterale initiatieven wordt gevolgd. 
3.2.5. Alleen op deze voorwaarden kan het Comité 
akkoord gaan met de Commissievoorstellen met betrek­
king tot steun aan de mediterrane derde landen voor 
structurele hervormingen waarvan de maatregelen van de 
internationale financiële instellingen vergezeld moeten 
gaan. 
3.2.6. Ter wille van de hierboven beschreven aanpassing 
en hervorming dienen te maatregelen van de Gemeenschap 
op sociaal gebied niet zozeer gericht te zijn op beperking 
van „de in de meeste gevallen zeer hoge sociale kosten van 
de aanpassingsmaatregelen" (blz. 9), alswel op het finan­
cieren van programma's waarmee nieuw en vervangend 
werk wordt gecreëerd, waarmee dus een actief sociaal en 
werkgelegenheidsbeleid wordt gevoerd; deze programma's 
dienen de maatregelen voor de economische aanpassing en 
hervorming te versterken. 
3.2.7. De voedselhulp dient zoveel mogelijk van het 
„spoedelement" te worden bevrijd en tot de integratie en 
oriëntatie van de meerjarenprogramma's voor ontwikke­
ling van de landbouw bij te dragen, zoals ook in het advies 
van 12 juli 1989 (par. 9.10) werd voorgesteld. 
3.2.8. De omvang en de sociale aanvaardbaarheid van 
de aanpassings- en hervormingsprogramma's worden in 
sterke mate bepaald door de sterke bevolkingsaanwas in de 
mediterrane derde landen. Daarom valt het, wanneer de 
tegenstelling tussen geboortencijfers en ontwikkelings­
vooruitzichten onrustbarende proporties voor het hele 
Middellandse-Zeegebied aanneemt, goed te rijmen met het 
beleid inzake gezamenlijke ontwikkeling dat wordt 
aangedrongen op een doeltreffende geboortenplanning in 
deze landen, waarvoor de Gemeenschap adequate techni­
sche en financiële assistentie dient te verlenen. 
3.2.9. Het Comité is van mening dat daar waar 
gezamenlijk met internationale financiële instellingen te 
realiseren of te financieren maatregelen niet van de grond 
kunnen komen, de Gemeenschap de structurele aanpassing 
en hervorming financieel zou moeten onderbouwen, in 
navolging van hetgeen in de Vierde Overeenkomst EEG-
ACS is vastgelegd. 
3.3. Bevordering van particuliere investeringen 
3.3.1. Het Comité erkent het belang van deze maatregel 
en de noodzaak dat in de mediterrane derde landen „door 
middel van beperkte begrotingsmiddelen, belangrijke 
hoeveelheden particuliere investeringen tot stand (worden 
gebracht), gebaseerd zowel op mobilisering van plaatselijke 
besparingen als op rechtstreekse Europese investeringen" 
(blz. 9). 
3.3.2. Dit onderwerp is uitvoerig aan de orde gekomen 
in het advies van het Comité van 1989 en in het daarbij 
behorende rapport van de Afdeling voor externe betrekkin­
gen. Bepaalde hoofdlijnen worden hier nog eens herhaald, 
en de Commissie wordt gevraagd deze, uitgaande van de in 
haar document opgenomen principeverklaringen, die het 
Comité overigens volledig deelt, over te nemen. 
10. 7. 90 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 168/29 
3.3.3. De kwaliteit van de investeringen, het niveau van 
de technologie, het feit dat nauwkeurig kan worden 
vastgesteld welke rol zij in de ontwikkelingsprogramma's 
spelen, hoe zij zich tot het aanwezige plaatselijke potentieel 
en de marktomstandigheden verhouden en of zij in het 
bestreken grondgebied en het bestaande produktienetwerk 
zijn geïntegreerd: bij de keuze van de te bevorderen 
particuliere investeringen dient men zich door al deze 
elementen te laten leiden. 
3.3.4. Bij rechtstreekse Europese investeringen dient 
voorrang te worden gegeven aan joint ventures. 
3.3.5. Het klimaat voor rechtstreekse investeringen is in 
de mediterrane derde landen weliswaar verbeterd, maar er 
dient op wettelijk, bestuursrechtelijk en financieel gebied 
nog veel werk te worden verzet; zo zouden ondernemingen 
het recht moeten krijgen hun winsten terug te halen. 
3.3.6. In grote lijnen gaat het Comité akkoord met de 
vorm van steun die tot nu toe door de Gemeenschap werd 
gegeven: EIB-leningen, bijdragen tot de vorming van 
risicokapitaal (waarvoor het Comité de totstandbrenging 
van een rotatiefonds had bepleit in plaats van gebruikma­
king van EIB-leningen) en de zogenaamde „Cheysson-
faciliteiten". Het zou nuttig zijn als de Commissie een 
globale kwantitatieve en kwalitatieve analyse van het 
gebruik van deze middelen in het kader van de financiële 
protocollen EEG/mediterrane derde landen (in het bijzon­
der met betrekking tot joint ventures) zou verrichten. 
3.3.7. Bij Gemeenschapssteun voor investeringen door 
onderdanen uit derde landen in de mediterrane regio (incl. 
joint ventures) dient een rentesubsidie te worden toegekend 
overeenkomstig de in de Vierde Overeenkomst EEG-ACS 
vermelde voorwaarden. 
3.3.8. Bij rechtstreekse investeringen staan garanties 
centraal. De wetgevingen van de Lid-Staten vertonen te 
dien aanzien discrepanties en laten op sommige punten 
lacunes zien. Het Comité vraagt de Commissie voorstellen 
uit te werken met betrekking tot een communautair 
garantiesysteem en het coördineren en harmoniseren van 
de nationale systemen. 
3.4. Opvoering van de bilaterale en de communautaire 
financiering 
3.4.1. Het Comité is van mening dat de sterkere 
verstoring van het Noord-Zuid evenwicht evenals de 
nieuwe politieke situatie in Centraal- en Oost-Europa van 
de landen van de Gemeenschap een financiële verplichting 
als nooit tevoren vereisen die het samenwerkingsbeleid ten 
goede moet komen. Het Comité stemt daarom in met het 
onlangs op beleidsniveau naar voren gekomen voorstel, om 
deze verplichting (van de Lid-Staten en van de Gemeen­
schap) van het huidige niveau van 0,4 % van het 
communautaire BBP — waarvan 35 % bestemd is voor de 
landen in het Middellandse-Zeegebied — op 1 % van het 
BBP te brengen, waarvan 25 % naar bedoelde landen zou 
gaan. 
3.4.2. Het Comité betreurt dan ook dat de Raad 
ECOFIN op 13 maart 1990, terwijl de budgettaire 
mogelijkheden voor de Centraal- en Oosteuropese landen 
werden uitgebreid, voor de samenwerking in andere regio's 
van de wereld, het Middellandse-Zeegebied incluis, niet 
meer geld heeft uitgetrokken, ondanks het overigens bescheiden voorstel van de Commissie in die richting. Deze 
houding geeft voedsel aan de bezorgdheid dat de financiële 
inspanningen die de Gemeenschap voor Oost-Europa aan 
het organiseren is, ten koste gaan van de solidariteit met 
andere regio's. 
3.4.3. Het Comité is het eens met de noodzaak van 
„financiering van investeringen op grotere schaal en op een 
wijze die nauwer verband houdt met de economische en 
financiële vraagstukken die zich in de regio voordoen" 
(blz. 9). Voor de fundamentele aspecten van deze kwestie 
wordt naar het advies en het rapport verwezen die al eerder 
werden vermeld. Het wil hier nog eens de noodzaak 
onderstrepen dat deze investeringsprogramma's in de door 
het Comité voorgestelde ontwikkelingsovereenkomsten 
worden ingepast. 
3.4.4. Het Comité stemt in met de door de Commissie 
gemaakte keuze van prioritaire sectoren: zelfvoorziening 
op het gebied van voedsel, midden- en kleinbedrijf (MKB), 
milieu, projecten voor regionale integratie (verbindingen). 
Wel moeten deze worden geïntegreerd in de plaatselijke 
structuur voor de be- en verwerking van aardolie, 
mineralen en landbouwprodukten, alsook in de onderzoek­
en ontwikkelingsprogramma's. 
Het behoeft nauwelijks betoog dat deze investerings­
programma's des te beter bij de algemene doelstellingen 
van een beleid van gezamenlijke ontwikkeling aansluiten 
als zij vergezeld gaan van aanvullende en geïntegreerde 
maatregelen, die door de Gemeenschap en wel vooral door 
haar eigen mediterrane regio's dienen te worden uitge­
voerd. 
3.4.5. Bij de vraag welk financieel instrument op een 
dergelijke omvangrijke taak is berekend, verklaart het 
Comité zich akkoord met de op politiek niveau voorgestel­
de oprichting van een ontwikkelingsbank voor het 
Middellandse-Zeegebied. 
Deze bank mag overigens niet gekopieerd worden op het 
model van de Wereldbank. De programma's overeenkom­
stig de door het Comité voorgestelde ontwikkelingsover­
eenkomsten mogen voorts niet volgens de Wereld­
bankmethode van projectgebonden financiering worden 
gefinancierd. De ontwikkelingsbank dient voor evaluatie 
en technische begeleiding van de projecten te zorgen, 
terwijl het financieringsbesluit een zaak is van de politiek-
bestuurlijke instanties. 
3.5. Handhaving c.q. verbetering van de toegang tot de 
Gemeenschap smarkt 
3.5.1. In het in 1989 uitgebrachte advies (zie par. 2) en 
het daarbij behorende rapport (zie par. 9) is uitvoerig 
aangetoond dat een betere toegang van de produkten van 
de mediterrane derde landen tot de Gemeenschap niet 
mogelijk is zonder een andere ontwikkeling van de 
zuidflank van de Gemeenschap en zonder een beleid van 
gezamenlijke ontwikkeling waarmee vanuit de huidige 
situatie van concurrentie naar complementariteit en een 
zich wederzijds versterkende ontwikkeling kan worden 
toegewerkt. 
3.5.2. Dat geldt vooral voor landbouwprodukten, waar 
de situatie zowel voor de derde landen als de Gemeen­
schapsregio's in het Middellandse-Zeegebied onbevredi­
gend is. Doordat in de traditionele exportstromen geen 
veranderingen optraden, waarin de aanvullende protocol-
Nr. C 168/30 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 10. 7. 90 
len van 1987-1989 ook niet voorzien, kwamen de bestaande 
onevenwichtige situaties vast te zitten en werd elke vorm 
van evolutie voor de mediterrane derde landen onmogelijk 
gemaakt (zie rapport 1989, par. 5). Aan de andere kant 
dienen deze landen, zoals al is betoogd, hun export, met 
name van landbouwprodukten, dringend op te voeren. 
Deze contradictie kan uitsluitend worden opgelost door 
middel van een tussen de Gemeenschap en de mediterrane 
derde landen te coördineren programma dat moet zorgen 
voor heroriëntering van de agrarische en agro-industriële 
produktie van het hele Middellandse-Zeegebied volgens de 
criteria die door het Comité in zijn reeds vermelde advies 
werden aangegeven (par. 6.7/10). 
3.5.3. Het Comité kan zich vinden in het door de 
Commissie aangegeven doel, de vrije toegang van indus-
trieprodukten (incl. textiel en kleding) van de mediterrane 
derde landen tot de Gemeenschapsmarkt te verbeteren. Het 
Comité heeft al eerder betoogd dat van de zelfbeperkings­
overeenkomsten moet worden afgestapt, op voorwaarde 
dat de Gemeenschap (in afwachting of bij ontbreken van 
een geschikte GATT-regeling) met de derde landen rond de 
Middellandse Zee tot een akkoord komt dat de met een 
vrije toegang samenhangende rechten en plichten vastlegt 
met betrekking tot dumping, exportkredieten, namaak van 
produkten, „sociale dumping" en dergelijke (zie advies van 
1989, par. 9.13). 
3.5.4. De inmiddels dringende behoefte van de mediter­
rane derde landen om via export naar de Gemeenschap en 
de andere industrielanden deviezen te verdienen, zou 
kunnen afnemen ingeval er sub-regionale gemeenschappe­
lijke markten tot stand zouden komen. De Gemeenschap 
zou verdere exportconcessies aan de mediterrane derde 
landen aan dit doel ondergeschikt kunnen maken. 
3.5.5. Ook het Comité vindt dat „de technische steun 
voor de verbetering van de exportstructuren van de 
mediterrane derde landen moet worden versterkt" (blz. 9). 
Het herhaalt in dit verband het voorstel om een gezamen­
lijk door de Gemeenschap en de mediterrane derde landen 
te beheren organisme op te richten dat de handel in 
Middellandse-Zeeprodukten moeten bevorderen. 
3.5.6. Van groot belang zou het ook zijn als de 
Gemeenschap bij de EVA-landen zou bereiken dat deze hun 
markten in grotere mate voor produkten uit de derde 
landen in de mediterrane regio open zouden stellen. 
Eveneens zou moeten worden onderzocht of trilaterale 
handelsakkoorden tussen de Gemeenschap, de mediterrane 
derde landen en de landen van Centraal- en Oost-Europa 
kunnen worden afgesloten, zodat deze landengroepen 
elkaar in sterkere mate kunnen aanvullen. 
3.6. Nauwere betrokkenheid van de mediterrane derde 
landen bij de evolutie van de Gemeenschap 
3.6.1. Het stemt het Comité tot voldoening dat de 
Commissie het in zijn advies van 1989 opgenomen voorstel 
(par. 9.17) inzake het verschaffen van informatie aan de 
mediterrane derde landen over de verwezenlijking van de 
interne markt heeft overgenomen. Het herinnert er evenwel 
aan dat dit voorstel naast voorlichting ook betrekking had 
op technische bijstand bij de aanpassingen die de 
mediterrane derde landen op enkele belangrijke gebieden 
(normalisatie van produkten, octrooien, goederenverkeer, 
vervoer, bankwezen, verzekeringen, enz.) dienen door te 
voeren. 3.6.2. Een dergelijk programma inzake voorlichting en 
technische bijstand vereist een geschikte structuur; hierbij 
zou kunnen worden gedacht aan het door het Comité 
voorgestelde instituut voor technische assistentie ten 
behoeve van de in de ontwikkelingsovereenkomsten 
opgenomen projecten en voor overdracht van technologie. 
3.6.3. Dit programma dient behalve voor de overheids­
instanties, ook voor de ondernemingen en de sociaal-
economische organisaties bestemd te zijn. De Commissie 
zou, in het bijzonder wat de voorlichting betreft, het 
Economisch en Sociaal Comité met specifieke taken 
kunnen belasten. 
3.6.4. Het Comité wijst erop dat tot dusverre geen 
enkele wetenschappelijke evaluatie van de gevolgen van de 
verwezenlijking van de interne markt voor mediterrane 
derde landen en in het algemeen voor de mediterrane 
economie heeft plaatsgevonden. Het verzoekt de Commis­
sie daarom, aan de hand van een door een onderzoeksgroep 
met ook deskundigen uit mediterrane derde landen te 
verrichten studie over dit onderwerp een rapport uit te 
werken. 
3.6.5. Het Comité acht het voorstel van de Commissie 
over een programma van deelneming door mediterrane 
derde landen aan bepaalde programma's of communautai­
re vormen van beleid van het grootste belang. 
3.6.6. De eerste beleidssector waarbij de mediterrane 
derde landen dienen te worden betrokken, moet zeker het 
regionaal beleid zijn, met name de maatregelen die voor de 
Middellandse-Zeegebieden van de Gemeenschap van 
belang zijn, en wel in de eerste plaats de maatregelen van de 
structuurfondsen. In deze context dienen nieuwe multire-
gionale programma's te worden uitgewerkt die ook de 
mediterrane derde landen omvatten. Deze programma's 
zullen juist door hun multiregionale karakter evenals door 
de gelijktijdigheid van de elkaar versterkende en met elkaar 
samenhangende maatregelen in de diverse regio's van de 
Middellandse Zee hun optimale doeltreffendheid bereiken. 
Zij moeten op de middellange of de lange termijn worden 
gericht en structurele maatregelen genereren die vooral 
betrekking hebben op sectoren die bij de totstandkoming 
van de interne markt het meest te winnen of te verliezen 
hebben. Met deze programma's dient een „kritische massa" 
aan maatregelen te worden bereikt die significante en 
blijvende resultaten opleveren. Zij dienen het ontstaan van 
nieuwe vormen van regionale samenwerking binnen de 
Middellandse-Zeeregio aan te moedigen en de uitbouw van 
de handel, de diversificatie van produkten en de ver­
mindering van de afhankelijkheid ten opzichte van de meer 
ontwikkelde regio's te bevorderen. 
Centraal in deze programma's moet de samenwerking 
tussen lokale en regionale overheden, onderzoekcentra, 
universiteiten, beroepsonderwijs, ondernemingen en de 
sociaal-economische organisaties staan. Deze uit te werken 
uniforme programma's dienen, voor zover zij gerealiseerd 
moeten worden in de Middellandse-Zeegebieden van de 
Gemeenschap, van de Gemeenschap uit te gaan; de in de 
mediterrane derde landen uit te voeren programma­
onderdelen dienen evenwel in de door het Comité 
voorgestelde ontwikkelingsovereenkomsten te worden 
opgenomen. 
De programma's moeten in hun geheel door de Commissie 
worden uitgewerkt en hierbij dienen de overheden van de 
Middellandse-Zeegebieden van de Gemeenschap, de 
10. 7. 90 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 168/31 
Regeringen, de mediterrane derde landen en de sociaal-
economische organisaties maximaal te worden ingescha­
keld. 
Voor de financiering van dergelijke programma's, als 
aanvulling op de structuurfondsen en de financiële 
protocollen met de mediterrane derde landen, dienen een of 
meer specifieke posten op de Gemeenschapsbegroting te 
worden opgenomen. 
Het Comité stelt voor, deze voorziening onmiddellijk, zelfs 
met beperkte middelen, te treffen om modelprojecten te 
kunnen financieren op duidelijk afgepaalde gebieden, waar 
ook vormen van coördinatie en overleg tussen de sociaal-
economische organisaties moeten worden uitgetest. 
3.6.7. In overeenstemming met de voorstellen van de 
Commissie hecht het Comité groot belang aan de toegang 
van de mediterrane derde landen tot alle communautaire 
programma's en beleidssectoren die de interne markt mee 
moeten helpen verwezenlijken, en wel in het bijzonder: 
onderzoek en innovatie (zie advies van 1989, par. 9.5 en 
9.6), MKB (zie advies 1989, par. 9.17), culturele uitwisse­
ling, milieu, toerisme, arbeidsmarkt en creatie van 
werkgelegenheid. Bijzondere aandacht verdient het beheer 
van human resources, in het bijzonder de opleiding en de 
sociaal-economische vormgeving van de samenleving (zie 
advies 1989, par. 9.2/6). Naast deelneming aan bestaande 
Gemeenschapsprogramma's dient op dit gebied een samen 
met de mediterrane derde landen te beheren instrument te 
worden uitgedacht dat vergelijkbaar is met het instrument 
dat onlangs door de Commissie voor de landen van 
Centraal- en Oost-Europa werd voorgesteld. 
3.7. Uitbreiding van de politieke, culturele, economische 
en sociale dialoog 
3.7.1. Het Comité stemt in met hetgeen de Commissie in 
dit verband voor ogen staat, en brengt daarnaast nog een 
aantal voorstellen naar voren. 
3.7.2. Gegeven de onderlinge samenhang tussen demo­
cratie, vrede en ontwikkeling moeten met de uitbreiding 
van de politieke dialoog de volgende doelstellingen worden 
nagestreefd: 
— versterking van de democratie in de mediterrane derde 
landen, dat wil zeggen niet alleen politieke, maar ook 
sociale democratie, zodat de sociale organisaties beter 
bij het reilen en zeilen van deze landen worden 
betrokken; 
— beëindiging van de schending van mensenrechten, welke 
schending al vaker door het Europese Parlement en de 
internationale organisaties aan de kaak zijn gesteld; 
— het leveren van een bijdrage tot de vrede in het 
Middellandse-Zeegebied. In dit verband dient de 
Gemeenschap een beslissende rol te spelen, die veel 
belangrijker is dan wat zij nu doet, om een vreedzame 
oplossing te vinden voor de talrijke conflicten in de 
mediterrane regio: in de eerste plaats het conflict tussen 
Israël en de Palestijnen (waarbij echt niet met het 
innemen van overigens juiste standpunten kan worden 
volstaan, zoals het aantekenen van bezwaar tegen 
nieuwe nederzettingen in de bezette gebieden of het op 
zich lofwaardige besluit om de hulp aan het Palestijnse 
volk te verdubbelen), het conflict tussen de verschillende 
binnen- en buitenlandse krachten op het grondgebied van Libanon, het conflict tussen de Turks- en de Grieks­
cyprioten en het conflict tussen Marokko en de 
Westelijke Sahara. 
3.7.3. De culturele dimensie van de dialoog tussen 
Gemeenschap en de derde landen in de Middellandse-
Zeeregio is van groot belang. Naast de programma's die 
gericht zijn op ontwikkeling van wederzijdse kennis en 
culturele uitwisseling, hecht het Comité buitengewoon 
belang aan de oprichting van een Europees-Arabische 
universiteit in Granada. 
3.7.4. Vanzelfsprekend gaat de belangstelling van het 
Comité het meest uit naar de economische en sociale 
dialoog. Het steunt de voorstellen van de Commissie met 
betrekking tot de ontwikkeling van een dergelijke dialoog 
rond sectorgebonden thema's als landbouw en energie en 
rond horizontale onderwerpen als milieu en migratie. 
Zoals reeds in het advies van 1989 werd gesteld, zijn voor 
een sectordialoog geschikte instrumenten en instanties 
(Middellandse-Zeeforum, gemeenschappelijke Instellin­
gen, enz.) nodig. De dialoog zou in elk geval gemeenschap­
pelijke richtsnoeren voor het sector- en het horizontaal 
beleid moeten opleveren die het draagvlak moeten vormen 
voor later te sluiten algemene sectorovereenkomsten tussen 
de Gemeenschap en alle mediterrane derde landen. 
3.7.5. Het Comité is het met de Commissie eens dat de 
economische en sociale dialoog op regionaal niveau van 
start zou kunnen gaan (UMA, CCA). 
3.7.6. Het Comité meent dat een zeer belangrijk deel van 
de economische en sociale dialoog tussen de sociaal-
economische organisaties van de Gemeenschap en de 
mediterrane derde landen kan worden gevoerd. Zoals reeds 
in het advies van 1989 (par. 7) werd betoogd, zal een nieuw 
Middellandse-Zeebeleid slechts positieve resultaten heb­
ben indien deze organisaties worden ingeschakeld en hun 
volledige verantwoordelijkheid wordt gegeven, indien zij in 
staat zijn te onderhandelen en samen te werken in 
nationaal, regionaal en Europees-mediterraan verband en 
indien zij hun oordeel over de inhoud en de uitvoering van 
het Middellandse-Zeebeleid kunnen geven en voorstellen 
hierover kunnen formuleren. 
3.7.7. De Commissie dient daarom naar geschiktere 
methoden te zoeken voor een rechtstreekse dialoog met de 
sociaal-economische organisaties van de belanghebbende 
landen, zodat zij bij het verwezenlijken van de doelstellin­
gen van het Middellandse-Zeebeleid kunnen worden 
betrokken. Met name dient het advies van de sociaal-
economische organisaties van de Gemeenschap en de 
mediterrane derde landen te worden ingewonnen voordat 
besluiten met betrekking tot de verschillende componenten 
van het nieuwe Middellandse-Zeebeleid worden genomen : 
ontwikkelingsovereenkomsten, structurele aanpassings­
programma's en steunprogramma's ten behoeve van 
hervormingen in mediterrane derde landen, investerings­
programma's en projecten en programma's om deze regio 
bij het beleid van de Gemeenschap te betrekken. 
3.7.8. De Gemeenschap dient eveneens de ontwikkeling 
van de relaties tussen organisaties van werknemers en 
bedrijven uit de Gemeenschap en de mediterrane derde 
landen te bevorderen — ook wat de supranationale 
dimensies hiervan betreft — om de democratische 
vertegenwoordiging van de sociaal-economische organisa­
ties van de mediterrane derde landen te helpen opbouwen 
en versterken. 
Nr. C 168/32 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 10. 7. 90 
3.7.9. Eveneens dienen gemengde initiatieven van de 
sociaal-economische organisaties uit de Gemeenschap en 
de mediterrane derde landen te worden gestimuleerd, 
waarbij dieper wordt ingegaan op aangelegenheden van het 
Middellandse-Zeebeleid waarbij deze organisaties een 
belangrijke rol kunnen spelen. 
3.7.10. Ook zou de Commissie kunnen pogen een 
Europees-mediterrane sociale dialoog op gang te brengen 
naar het model dat in de Gemeenschap reeds bekend is. 
3.7.11. Bij het op gang brengen van de economische en 
sociale dialoog en bij het bevorderen van de deelneming van 
de sociaal-economische organisaties uit de mediterrane 
derde landen zou het Economisch en Sociaal Comité een 
uitermate belangrijke taak toekomen. Het Comité zou 
meer dan een adviestaak kunnen gaan vervullen, een 
belangrijke functie, die ten aanzien van de mediterrane 
derde landen nog aanzienlijk dient te worden uitgebouwd, 
en zo een actieve gesprekpartner van de Raad en de 
Commissie te worden in de economische en sociaal dialoog 
tussen de Gemeenschap en de mediterrane derde landen. 
3.7.12. In dit verband dient nog eens te worden gewezen 
op de taak van het Comité (met de steun van de Raad) om 
een permanente contactgroep op te richten tussen het 
Comité en de sociaal-economische raden — voor zover 
aanwezig — ofwel de sociale en beroepsorganisaties van de 
mediterrane derde landen en om een jaarlijkse ontmoeting 
tussen de sociaal-economische organisaties uit de Gemeen­
schap en uit het Middellandse-Zeegebied te organiseren. 
Met behulp van deze initiatieven zou het Middellandse-
Zeebeleid in al zijn aspecten moeten worden geanalyseerd; 
daarbij zou vooral moeten worden gelet op de aspecten die 
betrekking hebben op rechtstreekse initiatieven van de 
sociaal-economische organisaties. 
1. Algemene opmerkingen 
1.1. Het Comité is onder voorbehoud van de volgende 
kanttekeningen ingenomen met het voorstel van de 
Commissie, dat naar zijn mening al veel eerder ingediend 
had moeten worden. Het vindt het een goede zaak dat de 
Europese Gemeenschap zich sterk maakt voor een 
humanere behandeling van dieren. Het gebruik van 
wildklemmen is in Groenland reeds in 1938 gedeeltelijk en 
(!) PB nr. C 134 van 31. 5. 1989, blz. 5. 4. Conclusies 
4.1. Het Comité is ingenomen met het feit dat de 
Commissie het Middellandse-Zeebeleid in een nieuwe jas 
heeft gestoken en kan zich vinden in de door de Commissie 
voorgestelde zes onderdelen (actiedomeinen). Wel vindt het 
dat de Commissie blijk zou moeten geven van meer durf en 
van een meer consequente aanpak door deze beleidsmaat­
regelen in een algemeen beleid voor gezamenlijke ontwik­
keling in te passen. Dit beleid dient evenwel nog te worden 
vastgelegd. 
4.2. Aan de andere kant moet het Comité de aandacht 
helaas vestigen op het feit dat de discussie tussen de 
Regeringen van de Gemeenschap, zoals tijdens de Minister­
raad van 5 februari 1990 is gebleken, zich nog helemaal in 
de beginfase bevindt en zich beweegt tussen het standpunt 
dat de problematiek met een grotere toegang voor uitvoer 
uit mediterrane derde landen kan worden opgelost, en de 
opvatting dat alles met opvoering van de financiële hulp zal 
worden geregeld. Blijkbaar wordt de strategische draag­
wijdte van de Middellandse-Zeeproblematiek en de 
noodzaak van een algemene dimensie voor een Gemeen­
schapsbeleid dat deze problematiek moet aanpakken, nog 
niet onderkend. 
Gedaan te Brussel, 26 april 1990. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Alberto MASPRONE 
in 1989 geheel verboden. Deze vangmethode stuit in steeds 
meer landen op weerstand. Wij leven in een wereld met snel 
veranderende attitudes ten aanzien van dieren; wat enkele 
jaren geleden nog acceptabel was, is dat nu niet meer. 
Zoals reeds aangegeven in de toelichting op het voorstel 
van de Commissie, is de wildklem in meer dan zestig landen 
verboden en is het gebruik hiervan in een aantal andere 
landen aan strikte voorwaarden gebonden. Advies over het voorstel voor een verordening van de Raad betreffende de invoer van bepaalde 
bontsoorten (*) 
(90/C 168/15) 
De Raad heeft op 18 mei 1989 besloten overeenkomstig de bepalingen van artikel 198 van het 
Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap het Economisch en Sociaal 
Comité om advies te vragen over het bovengenoemde voorstel. 
De Afdeling voor milieu, volksgezondheid en consumentenvraagstukken, die met de voorbereiding 
van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 3 april 1990 goedgekeurd. 
Rapporteur was mevrouw Flather. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 276e zitting (vergadering van 26 april 1990) 
het volgende advies uitgebracht, dat met 70 stemmen vóór, 14 stemmen tegen, bij 35 onthoudingen, 
is goedgekeurd.