Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de "Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement eLearning-actieplan - Het onderwijs van morgen uitdenken"

(2002/C 36/14)

Op 19 april 2001 heeft de Commissie overeenkomstig artikel 262 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschappen besloten het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de voornoemde mededeling.

De afdeling "Werkgelegenheid, sociale zaken, burgerschap", die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 5 september 2001 goedgekeurd (rapporteur: de heer Rupp, co-rapporteur: de heer Koryfidis).

Tijdens zijn 385e zitting van 17 en 18 oktober 2001 (vergadering van 17 oktober) heeft het Comité het volgende advies met 85 stemmen vóór en geen stemmen tegen, bij 2 onthoudingen, goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Met het initiatief eLearning (elektronisch leren) zorgt de Commissie voor een aanvulling, analyse en nadere uitwerking van het gedeelte van haar mededeling eEurope(1) (elektronisch Europa) dat over onderwijs gaat.

1.2. Dit initiatief werd in de vorm van een mededeling(2) in mei 2000 door de Europese Commissie goedgekeurd en is een belangrijk instrument ter verwezenlijking van de strategische doelstelling die de Europese Raad van Lissabon zich op 23 en 24 maart 2000 heeft gesteld, nl. "van de Unie de meest dynamische en concurrerende kenniseconomie ter wereld te maken die tot duurzame groei met meer en betere banen en een hechtere sociale samenhang in staat is"(3).

1.3. Het initiatief sluit ook aan bij het verslag van de Commissie "De concrete doelstellingen van de onderwijsstelsels"(4).

1.4. De bovenvermelde mededeling wordt concreet uitgewerkt in het onderhavige actieplan(5).

1.5. Het actieplan op het gebied van elektronisch leren is ook van aanzienlijk belang voor de open dialoog die naar aanleiding van het memorandum van de Commissie over levenslang leren op gang is gebracht(6).

2. Hoofdpunten van het Commissiedocument

2.1. Het onderhavige actieplan heeft betrekking op de periode 2001-2004 en bundelt specifieke doelstellingen en acties voor de periode 2001-2002 in een algemener, op onderwijs gericht kader. Met name wordt o.m. beoogd de volgende doelstellingen te verwezenlijken:

- op het gebied van infrastructuur(7): versnelde verwezenlijking van een kwalitatief hoogwaardige digitale infrastructuur tegen een voor de Europese Unie redelijke prijs;

- nieuwe kennis en vaardigheden(8): in het kader van de Europese werkgelegenheidsstrategie en van de nationale strategieën op het gebied van levenslang leren moeten de onderwijs- en opleidingsinspanningen op alle niveaus worden geïntensiveerd, in het bijzonder door middel van:

- de bevordering van een "digitale cultuur";

- passende opleiding van leerkrachten en opleiders, vooral in verband met het gebruik van technologie voor pedagogische doeleinden en veranderingsmanagement;

- de ontwikkeling van scholen, universiteiten en opleidingscentra tot "lokale veelzijdige kenniscentra die voor iedereen toegankelijk zijn"(9);

- ontwikkeling van moderne en relevante inhouden, diensten en omgevingen op het gebied van onderwijs: het initiatief op het gebied van elektronisch leren beoogt passende voorwaarden te creëren voor de ontwikkeling van moderne en relevante inhouden, diensten en omgevingen op het gebied van onderwijs, voor zowel de particuliere als de publieke sector;

- versterking van de samenwerking en de dialoog: het initiatief op het gebied van elektronisch leren is ten slotte gericht op versterking van de samenwerking en de dialoog, alsmede op betere coördinatie tussen de acties en initiatieven terzake op alle niveaus (plaatselijk, regionaal, nationaal en Europees) en tussen alle betrokken actoren.

2.2. De bijdrage van eLearning aan de verwezenlijking en ontwikkeling van de onderwijsdoelstellingen van eEurope bestaat uit het creëren van een kader voor en een programma inzake samenwerking tussen de betrokken diensten van de Gemeenschap en de lidstaten. De inspanningen zullen gericht zijn op het formuleren van gemeenschappelijke prioriteiten en aanbevelingen, het mobiliseren van actoren uit de onderwijs- en opleidingssectoren, en het benutten van de communautaire instrumenten.

2.2.1. Opgemerkt zij dat een eerste inventarisering van de tot dusver ondernomen acties ter verwezenlijking van de doelstellingen van het eLearning-actieplan een grote heterogeniteit heeft blootgelegd, op zowel nationaal als communautair niveau.

2.3. Middelen voor mobilisatie op communautair niveau: voor het eLearning-initiatief worden geen extra begrotingsmiddelen uitgetrokken. Het initiatief zal worden gefinancierd via de bestaande programma's en instrumenten en met reeds beschikbare middelen(10).

2.4. Gemeenschappelijke acties(11): het initiatief omvat vier prioritaire actiegebieden, die betrekking hebben op infrastructuur, opleiding, kwalitatief hoogwaardige multimediadiensten en -inhouden, en dialoog en samenwerking op alle niveaus.

3. Algemene opmerkingen

3.1. Het ESC onderschrijft het initiatief op het gebied van elektronisch leren(12). eLearning is volgens hem een moderne en alternatieve manier om onderwijs aan te bieden en de problemen van het digitale tijdperk te benaderen, te onderzoeken en op te lossen. Het Comité roept derhalve ook alle Europese instellingen, nationale regeringen en regionale besturen, maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven op samen te werken om dit specifieke actieplan concreet gestalte te geven.

3.1.1. Om het welslagen van het omvattende initiatief elektronisch leren te garanderen en ten volle gebruik te maken van de kansen die thans worden geboden om de traditionele onderwijs- en opleidingsmethoden te verrijken, zou de Commissie duidelijker moeten aangeven welke bijdrage via het initiatief aan het onderwijs wordt geleverd. Deze bijdrage moet, met name wat het onderwijs op school betreft, zeer specifiek zijn uitgewerkt.

3.1.1.1. In dit verband onderstreept het ESC met name het belang van het pedagogisch en didactisch kader waarbinnen het elektronisch leren zich dient te ontwikkelen. Het is volgens hem dan ook zaak dat er een ruim opgevatte en gedegen inspanning wordt geleverd met het oog op een precieze en gedetailleerde analyse en omschrijving van dit kader. Tegelijkertijd moet er voorts prioritair worden ingespeeld op de noodzaak passende Europese producten en inhouden en geschikte didactische methodes voor iedere specifieke onderwijs- en opleidingssector uit te werken.

3.1.1.2. In dezelfde zin is het volgens het ESC ook van belang dat er een publiek forum komt dat de dialoog over en de geloofwaardigheid van dit nieuwe leerproces kan verzekeren.

3.1.1.3. Hoe dan ook moeten ook de gebruikers volgens het ESC een kritische geest ten aanzien van het gebruik van de nieuwe middelen ontwikkelen. Van groter belang is echter nog dat via het onderwijs de uitstippeling van persoonlijke strategieën voor het filtreren van informatie en het controleren van de waarde van kennis wordt bevorderd(13). Een en ander is immers noodzakelijk om de problemen die met de opkomst van de informatiemaatschappij gepaard gaan, doeltreffend aan te pakken.

3.2. In het ESC-advies over eEurope(14) wordt geattendeerd op het feit dat "Europa pas laat heeft gereageerd op de 'internet'-uitdaging" en dat "het zaak is deze achterstand weg te werken". Met het actieplan op het gebied van elektronisch leren wordt gevolg gegeven aan deze opmerkingen van het ESC en wordt in ieder geval de hoop gewekt dat de Europese burgers spoedig met de informatiemaatschappij vertrouwd zullen zijn.

3.3. Bij de overgang naar de informatiemaatschappij moet elke vorm van uitsluiting worden voorkomen(15).

3.3.1. Volgens het ESC is het gevaar dat personen, groepen van personen en/of regio's van de informatiemaatschappij worden uitgesloten, reeds in het onderwijs aanwezig, omdat

- leerkrachten en opleiders soms, om welke reden ook, geen toegang hebben tot digitale technologieën of zich er niet mee vertrouwd kunnen maken;

- er ongelijkheid bestaat tussen kinderen die thuis over een computer beschikken en anderen bij wie dit niet het geval is;

- om louter technologische redenen, b.v. de mogelijkheid om technologische ontwikkelingen en het tempo waarmee deze plaatsvinden, te volgen;

- de toegang tot kennis en moderne onderwijsvormen nog extra wordt bemoeilijkt voor personen met bijzondere behoeften.

3.3.1.1. In het bovenvermelde advies wordt o.m. ook nog gesteld dat "het gratis ter beschikking stellen van elektronische infrastructuur (PC's met vrije toegang tot het internet) aan leerkrachten op alle niveaus zeker een goede zaak zou zijn"(16). Aan dit voorstel moet, hetzij in zijn huidige vorm, hetzij met de nodige aanpassingen (met gedegen ondersteuning door de overheid), zo spoedig mogelijk gevolg worden gegeven, niet alleen om een oplossing te bieden voor het probleem van het gebrek aan ICT-kennis bij leerkrachten, maar ook om het internetgebruik te stimuleren bij deze maatschappelijke groep, wat zonder meer onmiddellijk een multiplicator-effect zal sorteren.

3.3.1.2. Europa moet een oplossing zoeken en vinden om de ongelijkheden tussen haar burgers (jongeren, volwassenen en ouderen) op het gebied van ICT-toegang weg te werken. In dit verband zijn de doelstellingen van Lissabon met betrekking tot computergebruik en scholen zeker een stap in de goede richting. Op middellange termijn moet er evenwel een nieuwe maatschappelijke en economische benadering van elektronische infrastructuur als leerinstrument komen. Het moet daarbij om een geïntegreerde benadering gaan, vergelijkbaar met de aanpak die in schoolboeken en openbare bibliotheken wordt gehanteerd. Thans is het evenwel dringend noodzakelijk dat prioritair aandacht wordt geschonken aan jongeren die thuis geen ICT-toegang hebben. Een en ander vergt van scholen grote, maar haalbare aanpassingen ten aanzien van werkwijze en personeel. Het ESC stelt van zijn kant voor, deze problemen aan te pakken in het kader van de universele dienst.

3.3.1.2.1. Een ander voorstel, dat een dynamiek en breder opgezette maatschappelijke acties op gang kan brengen, betreft de bevordering van expertise en de afstemming daarvan op de behoeften van het digitale tijdperk. Het ESC pleit voor versterking en aanpassing van expertise, zodat de middelen die door openbare besturen op verschillende niveaus ter beschikking worden gesteld of die uit andere bronnen worden vrijgemaakt voor onderscheiding van verdienstelijke studenten, ook voor het aanschaffen van elektronische apparatuur kunnen worden aangewend. De Europese Unie kan een voortrekkersrol spelen op dit gebied.

3.3.1.3. Het ESC onderstreept ten slotte de noodzaak de communautaire inspanningen met het oog op zo betrouwbaar, snel en goedkoop mogelijke elektronische informatie- en communicatiemiddelen verder op te voeren.

3.3.2. Een ander belangrijk aspect van elektronisch leren dat zowel jongeren als volwassenen betreft, is de problematiek van de nieuwe vaardigheden. Volgens het ESC moet het tekort aan vaardigheden kordaat worden aangepakt, zodat de mobiliteit van werknemers wordt bevorderd en vervolgens ook hun productiviteit in ondernemingen en de economie in het algemeen wordt verhoogd, zoals ook met de werkgelegenheidsstrategie wordt beoogd. Een consequente versterking van ICT-opleidingen zal de werkgelegenheidsstrategie ongetwijfeld ten goede komen, mits alle werknemers en werkzoekenden doeltreffend worden opgeleid.

3.3.2.1. In dit verband is een belangrijke rol weggelegd voor levenslang leren(17).

3.4. Het ESC attendeert in het bijzonder op het gevaar van een "digitale generatiekloof". Het wijst andermaal "op het objectieve feit dat het vermogen tot verwerven van die kennis over het algemeen omgekeerd evenredig is met de leeftijd van de betrokkene. In de praktijk is er dan ook behoefte aan gedifferentieerde, op de leeftijd afgestemde aanpassingsmaatregelen"(18).

3.4.1. In het licht van het voorgaande en met het oog op de demografische ontwikkeling in Europa, is het inderdaad zaak dat in het kader van het initiatief op het gebied van elektronisch leren bijzondere aandacht wordt geschonken aan de volwassenen(19). Zo worden zowel werkende als werkloze volwassenen er o.m. in het kader van het levenslang leren ertoe aangezet kennis te maken met en zich bewust te worden van de voordelen van het actieplan op het gebied van elektronisch leren.

3.4.1.1. Ook ouderen die niet langer beroepsactiviteiten uitoefenen, worden aangespoord de nodige ICT-vaardigheden te verwerven, om en in dit digitale tijdperk gemakkelijker te kunnen leven en nog een actieve rol te spelen.

3.5. Het ESC verheugt zich erover dat telecommunicatiekosten de laatste jaren voor EU-burgers en -ondernemingen - weliswaar niet in dezelfde mate in alle lidstaten en in vergelijking met b.v. de VS nog niet voldoende - gedaald zijn. Om de doelstellingen van het initiatief op het gebied van elektronisch leren te verwezenlijken, moeten deze kosten, evenals alle kosten voor toegang tot het internet, nog verder worden gereduceerd.

3.6. Daar de centrale doelstelling erin bestaat alle EU-burgers ten volle te laten profiteren van de huidige opleidings- en communicatiemogelijkheden, zou iedere burger in de toekomst toegang tot het internet moeten kunnen krijgen (en over een eigen internet-adres moeten kunnen beschikken). Om zoveel mogelijk burgers op het internet te kunnen aansluiten, moeten de snelle communicatienetten nog verder worden ontwikkeld en moeten de bestaande technologieën (b.v. digitale televisie en radio, satelliettechnologie, ADSL) worden verbeterd. Ook het nieuwe Ipv6-protocol voor het internet moet zo spoedig mogelijk worden toegepast.

3.6.1. De hierboven geformuleerde aanbevelingen gelden ook voor de omgeving waarin deze technologieën worden uitgewerkt. Het is volgens het ESC van belang dat de concurrentie op het gebied van productie en distributie van nieuwe technologieën en producten ervan wordt versterkt. Het Comité kant zich dan ook met klem tegen elke monopolievorming in deze sector.

3.7. Het ESC heeft met name veel aandacht voor de centrale onderwijsdoelstellingen, de problematiek en de rol van leerkrachten en de nieuwe pedagogische relatie tussen leerling en leraar in de huidige digitale omgeving.

3.7.1. In het informatief rapport over de "Europese dimensie in het onderwijs" wordt gesteld dat "gezin en leraar een onvervangbare rol vervullen in de opvoeding van jongeren; tegelijk is echter ook het verband leraar-kennis veranderd. De leraar is niet langer een bron van een bepaalde en beperkte hoeveelheid kennis, maar fungeert voortaan als een menselijke bemiddelingsfactor die zorgt voor de coördinatie en het beheer van systemen voor toegang tot en assimilatie van alle in de wereld beschikbare kennis. Deze verandering maakt ook dat aan de leraar een centrale rol wordt toegekend in het collectieve streven naar wetenschappelijke, technologische, maatschappelijke en economische ontwikkeling. Op grond van deze verandering moeten opleiding, keuze en bijscholing van leerkrachten, alsmede hun verloning ook opnieuw worden bekeken".

3.7.1.1. Wat met name de verloning van leerkrachten betreft, dienen er volgens het ESC onmiddellijk iets te worden ondernomen, waarbij voor ogen dient te worden gehouden dat:

- de verhouding tussen het loon van leerkrachten en dat van werknemers met dezelfde kwalificaties in andere economische sectoren in sommige lidstaten ongeveer 1 op 3 is;

- deze situatie vele leerkrachten, en met name de besten, ertoe aanzet de onderwijssector te verlaten;

- er geen instroom van jonge getalenteerde leerkrachten in de onderwijsstelsels meer is, met alle gevolgen van dien op het gebied van modernisering en afstemming op de behoeften van het digitale tijdperk.

3.7.2. Met betrekking tot de rol van leerkrachten wijst het ESC er andermaal op dat "het onderwijs toegespitst moet blijven op universele humanistische waarden. Het pleit er dan ook voor dat bij de organisatie van het onderwijs steeds wordt uitgegaan van deze waarden"(20). Voornamelijk de leerkrachten zelf moeten ervoor zorgen dat dit het geval is. Een en ander zal ook moeten worden herbekeken in het licht van de huidige centrale doelstellingen van de Unie, b.v. het streven naar duurzame ontwikkeling.

Wat de bijscholing van leerkrachten op het gebied van nieuwe technologieën betreft, is er volgens het ESC reeds een onverantwoorde en gevaarlijke achterstand opgelopen ten opzichte van het tijdschema van Lissabon. Er kan geen sprake zijn van georganiseerd elektronisch leren zonder leerkrachten die op ICT-gebied onderlegd zijn en weten welke rol zij te spelen hebben. Het Comité roept dan ook zowel de lidstaten als de kandidaat-lidstaten op hun inspanningen op dit gebied op te voeren. Uitgaande van de conclusies van de Europese Raad van Stockholm van 23 en 24 maart 2001 en met name het standpunt dat de verwerving van IT-vaardigheden "voor de Unie een hoge prioriteit" is, dringt het er voorts bij de Commissie op aan, dit probleem, mede in het kader van de studies die over de morele aspecten van de inschakeling van e-learning in het onderwijs worden verricht, te onderzoeken en te evalueren. Een dergelijke actie van de Commissie zou de acties van de lidstaten op dit gebied zonder meer een nieuwe impuls geven, zeker indien zij gepaard gaat met verspreiding van goede praktijken terzake.

3.8. Bovenstaande beschouwingen en opmerkingen van het ESC getuigen van grote ongerustheid; de burgers zijn er nl. niet zeker van of de onderwijsstelsels van de lidstaten uiteindelijk wel in staat zullen zijn een passend antwoord te bieden op de huidige verwachtingen en uitdagingen.

3.8.1. Het digitale tijdperk is reeds een realiteit. Ook de veranderingen die dit in het leerproces heeft teweeggebracht, zijn reëel. Deze veranderingen, die betrekking hebben op de wijze en mogelijkheid waarop toegang tot informatie en kennis wordt verkregen (en met het bovenvermelde gevaar van uitsluiting), de verhouding tussen leren en tijd (verandering in de snelheid waarmee informatie wordt verwerkt), de verhouding tussen leren en ruimte (teleconferenties, afstandsonderwijs, enz.), de relatie tussen leerling en leraar, zijn geen toekomstdromen, maar zijn duidelijk reeds van invloed op het onderwijs van vandaag.

3.8.2. Het ESC spoort de Commissie aan zoveel mogelijk uit te gaan van de standpunten die het maatschappelijk middenveld op Europees niveau recentelijk ten aanzien van elektronisch en levenslang leren heeft ingenomen. Zo zou zij met name (nog meer) profijt moeten trekken van:

- de steun die aan de ontwikkeling van levenslang leren gegeven wordt(21);

- het voorstel tot integratie van elektronisch leren (en levenslang leren) in de Europese ruimte voor scholing en vorming(22);

- de steun die gegeven wordt ter bevordering van meertaligheid en Europese digitale inhouden op wereldwijde netwerken(23);

- de steun die gegeven wordt voor de ontwikkeling van maatregelen tegen uitsluiting, met name ten behoeve van personen met bijzondere behoeften(24).

4. Bijzondere opmerkingen

4.1. Het ESC stemt onvoorwaardelijk in met het programma om scholen en andere onderwijscentra met computers uit te rusten en hen snelle toegang tot het internet te verschaffen, zoals thans wordt voorgesteld. Het attendeert evenwel op de verschillen die tussen de lidstaten bestaan en dringt er bij de Commissie op aan alles in het werk te stellen om op dit gebied regulerende maatregelen te treffen.

4.2. Het ESC roept het Europees Parlement, de Raad en de Commissie enerzijds en de nationale en regionale overheden anderzijds op, stappen te ondernemen om de investeringen in menselijk potentieel te verhogen en ervoor te zorgen dat ten volle gebruik wordt gemaakt van netwerken in scholen en onderwijs- en onderzoeksinstellingen. Deze moeten in de toekomst uitgroeien tot veelzijdige lokale leer- en onderwijscentra(25) die o.m. alle burgers de mogelijkheid tot levenslang leren moeten verzekeren.

4.3. Bij vele leerkrachten die opleidingsprogramma's of praktische stages volgen, moet de onzekerheid worden weggenomen en moeten de lacunes op het gebied van ICT-gebruik zo spoedig mogelijk via passende opleidingen worden opgevuld.

4.3.1. Het is evenwel duidelijk dat ICT een leerinstrument vormt dat op een passende manier moet worden gebruikt en dat deze technologieën niet tot doel hebben de beroepsopleiding als zodanig te vervangen.

4.3.2. Doel is het onderwijs grondig te wijzigen en de inhoud van het onderwijs meer tot zijn recht te laten komen. Een en ander betekent o.m. dat de software op de behoeften van elke leerling moet zijn afgestemd.

4.3.3. Onderwijsprogramma's moeten worden aangevuld met cursussen die gericht zijn op het verwerven van de nodige technische vaardigheden met het oog op computergebruik enerzijds en relevant gebruik van informaticatoepassingen anderzijds (internet, multimediasoftware, enz.), zodat de doeltreffendheid van het leerproces wordt verhoogd.

4.4. Samen met de technische opleiding is het ook van belang goede methoden (benchmarking, goede praktijken) te ontwikkelen zodat beide partijen in het leerproces (leerlingen en leerkrachten) er baat bij hebben.

4.4.1. Hierbij is participatie van voornamelijk leerlingen en onderwijsinstanties vereist. Het initiatief op het gebied van elektronisch leren moet bijgevolg afgestemd zijn op zowel de specifieke behoeften van leerlingen en de door hen bepleite leermethodes (bottum-up), als de nieuwe mogelijkheden tot organisatie van het onderwijs door het didactisch personeel (top-down), dankzij de inschakeling van informatie- en communicatietechnologie. Aldus zal er voor dit initiatief op het gebied van elektronisch leren software met specifieke pedagogische waarde worden gecreëerd.

4.4.2. In dit verband stelt het ESC voor dat de resultaten van een en ander niet alleen op Europees niveau worden vergeleken, maar dat ook wordt gekeken naar de ervaringen in andere landen (b.v. de VS in het kader van de statistische ramingen van de OESO).

4.5. Evaluatie van de gebruikte ICT-middelen is van bijzonder belang voor de doeltreffende ontwikkeling van een gemeenschappelijk opleidingskader en gemeenschappelijke leerprogramma's in Europa. Van cruciale betekenis is in eerste instantie de vaststelling van indicatoren voor elektronisch leren om de geboekte vooruitgang op het gebied van ICT-gebruik te meten. De Europese Commissie moet in 2001 met een desbetreffend voorstel komen.

4.5.1. Het ESC wijst erop dat het van belang is de culturele diversiteit in Europa in de nieuwe digitale omgeving te behouden. Het onderstreept dat deze diversiteit, die met de uitbreiding nog zal toenemen, de toepassing van verschillende leermodellen naar gelang van de regio mogelijk maakt en bijgevolg behouden dient te worden. In dit verband kan waardevol gebruik worden gemaakt van elektronisch leren in dit nieuwe kader van intercultureel onderzoek en communicatie.

4.5.2. Er dient nauwkeurig te worden nagegaan voor welke specifieke sectoren het gebruik van elektronische leermiddelen het meeste nut oplevert. Er moet onderscheid worden gemaakt tussen de verschillende leermethodes en leergebieden in het kader van dit door nieuwe middelen ondersteunde onderwijs, daar deze middelen het leerproces op verschillende manieren en afhankelijk van het leergebied kunnen intensiveren(26).

4.6. Scholen en andere onderwijsinstellingen moeten volgens het ESC ICT-deskundigen aanwerven die een relevante pedagogische (aanvullende) opleiding hebben genoten en de verantwoordelijkheid dragen voor het gebruik van de middelen, het onderhoud van de netwerken, enz.

4.7. Het ESC onderschrijft het voorstel van de Commissie om zo snel mogelijk werk te maken van de aansluiting op het internet van scholen en andere instellingen en om gedachtewisselingen op virtuele discussiefora via passende portaalsites aan te moedigen. Intensieve uitwisseling van standpunten op virtuele discussiefora en globale netwerkvorming zijn middelen bij uitstek om deelnemers aan het initiatief op het gebied van elektronisch leren de mogelijkheid te bieden in de dialoog hun stem te laten horen, ervaringen uit te wisselen, informatie te verzamelen en bijgevolg ook de beste methodes en programma's uit te werken.

4.7.1. De Commissie kan dit proces bespoedigen door te voorzien in duidelijk gestructureerde specifieke fora op de portaalsites van de eLearning-webstek. Deze portaalsites moeten een gemakkelijke toegang bieden en deelname van alle betrokkenen mogelijk te maken.

4.7.2. Uit de tot dusver opgedane ervaring blijkt dat alleen intensieve samenwerking en een meertalig kader kunnen verzekeren dat alle Europese burgers toegang krijgen tot onderwijsprogramma's en -producten (Learnware).

4.8. Volgens het ESC is het absoluut noodzakelijk dat het vreemdetalenonderwijs wordt aangemoedigd, zodat deelnemers aan virtuele discussiefora of virtuele onderwijsfora elkaar kunnen begrijpen. Hiertoe wordt een positieve bijdrage geleverd door het Europees jaar van de talen (2001) en desbetreffende Europese programma's (Leonardo da Vinci, Lingua). Niettemin is het volgens het Comité zaak dat educatieve software ook in de moedertaal van de belangstellenden wordt aangeboden, zodat deze de nodige vaardigheden voor ICT-gebruik zo doeltreffend mogelijk kunnen verwerven. Dit brengt ongetwijfeld meer kosten met zich mee, zeker in het geval van minderheidstalen, en wijst eens te meer op het belang van benchmarking.

4.9. Als de Europese burgers de voordelen van het internet zullen inzien en dit als betrouwbaar beschouwen, zullen zij er ongetwijfeld gebruik van maken; dit zal een radicale verandering teweegbrengen in de manier waarop zij over onderwijs denken. Een en ander betekent dat er maatregelen moeten worden genomen om het vertrouwen van de burger in het internet te versterken, om het te doen aanvaarden en het toegankelijk te maken (via Europese en meertalige inhouden).

4.9.1. Het is duidelijk dat elektronisch leren bijdraagt tot een soepeler manier van leven, leren en werken in de huidige arbeidswereld, daar er rekening kan worden gehouden met de individuele leef- en arbeidsomstandigheden van de burgers. De sociale partners worden opgeroepen de voorwaarden te scheppen voor de nodige integratie van elektronisch leren op de werkplek in het kader van overeenkomsten tussen en binnen ondernemingen.

4.10. Het ESC zou graag zien dat de basisvaardigheden die iedere Europese burger moet en kan verwerven (leren leren, verantwoordelijk leren, levenslang leren aan de hand van educatieve software en ook na het werk, enz.) op Europees niveau worden vastgelegd. Of elektronisch leren bij de EU-burgers aanslaat, zal afhangen van de aantrekkelijkheid van de middelen en de leeromgeving. Om het creëren van de nodige nieuwe mentaliteit te bevorderen, moeten er ook economische stimulansen in het leven worden geroepen, zoals belastingvermindering voor educatieve software waarvoor een licentie wordt verleend, of een laag BTW-tarief.

4.10.1. Voorts dringt het Comité er bij de Commissie op aan haar inspanningen op te voeren om een geïntegreerde Europese regeling voor de erkenning van desbetreffende kwalificaties en vaardigheden in werking te doen treden; tegelijkertijd moeten er kanalen komen om mobiliteit tussen formele en informele onderwijs- en opleidingsvormen mogelijk te maken.

4.11. Gelet op het belang van elektronisch leren voor de toekomst van Europa in een mondiale economie, roept het ESC de Commissie op, binnen haar diensten de samenhang te verzekeren van de acties die de voor elektronisch leren bevoegde werkgroepen volgens planning zullen ondernemen, deze acties doeltreffend te coördineren (temeer daar het initiatief op het gebied van elektronisch leren van belang is voor alle sectoren die door steunprogramma's worden bestreken, en voor alle directoraten-generaal van de Commissie) en ze objectief te evalueren op basis van de indicatoren die in het actieplan aangegeven zijn (b.v. het niveau dat in de verschillende lidstaten wordt bereikt).

4.11.1. In deze context zou CEDEFOP, het Europese orgaan voor de bevordering van de beroepsopleiding, een belangrijke rol kunnen spelen. Ook voor het Instituut voor technologisch onderzoek te Sevilla (Institute for Prospective Technological Studies) is een rol weggelegd.

4.12. In de ICT-sector is het van groot belang dat gelijke behandeling van mannen en vrouwen wordt verzekerd. Er moet een eind komen aan de achterstand van vrouwen op het gebied van participatie aan IC-beroepen; ook moeten nieuwe kansen voor beroeps- en sociale ontwikkeling van vrouwen in de betrokken sectoren worden gecreëerd. Het ESC onderschrijft dan ook uitdrukkelijk de stelling in het actieplan dat bij de jongeren belangstelling moet worden gewekt voor de technologische en wetenschappelijke sector, en dat met name de participatie van vrouwen op dit gebied moet worden bevorderd(27).

4.13. Volgens het ESC is het een zeer goede zaak dat er een werkgroep zal worden opgericht die zich over deontologische kwesties zal buigen (opstellen van richtsnoeren betreffende inhouden en dienstverlening).

4.13.1. Het ESC is in dit verband bijzonder gevoelig voor de problematiek rond de bescherming van kinderen op het internet (pornografie, geweld, kansspelen)(28).

4.14. Volgens het ESC moet de intellectuele eigendom worden beschermd en moeten auteurs een redelijke vergoeding krijgen. Wil men verzekeren dat alle belangstellenden ook op lange termijn bereid zullen zijn mee te werken, dan moeten hun bijdragen ook winst opleveren. Voorstellen betreffende het promoten van gratis software mogen niet indruisen tegen de legitieme belangen van de auteurs.

4.15. Het is eveneens van groot belang dat in het kader van elektronisch leren de gegevens worden beschermd. Vooraleer dit initiatief concreet wordt uitgewerkt, moeten hierover door bedrijven of door de overheid overeenkomsten worden gesloten waarin wordt tegemoet gekomen aan de basiseisen die in de lidstaten op het gebied van gegevensbescherming gelden.

4.16. Het ESC beklemtoont ten slotte het nut van partnerschap tussen overheid en bedrijfsleven (PPP). Dergelijke samenwerking kan ertoe bijdragen dat de desbetreffende begrotingslast voor de overheid wordt verminderd en dat dankzij de concurrentie de kwaliteit van diensten en producten wordt verzekerd. Wat het bedrijfsleven betreft, kan een en ander ervoor zorgen dat het initiatief maatschappelijk beter wordt aanvaard en dat toekomstige medewerkers een betere initiële opleiding krijgen. Het Comité benadrukt dat er een wettelijke regeling moet komen voor het gebruik van educatieve software (waarbij b.v. via de software of op het scherm geen inopportune reclame voor producten mag worden gemaakt) en dat regeringen en openbare instanties in de toekomst de verantwoordelijkheid moeten dragen voor de inhoud van gecertificeerde programma's voor elektronisch leren.

4.16.1. In deze context wil het ESC met het oog op de consumentenbescherming dat de Commissie de verplichting oplegt dat in samenwerking met de lidstaten een inventaris wordt opgemaakt van de procedures voor kwaliteitsbewaking. Alleen producten die echt voor het leerproces bedoeld zijn, mogen studenten ter beschikking worden gesteld.

4.16.2. Voorts is het volgens het Comité noodzakelijk dat werk wordt gemaakt van normen voor het MKB, dat thans reeds sterk in elektronisch leren geïnteresseerd is(29). Opgemerkt zij dat het MKB profijt zal trekken van het gebruik van doeltreffende en gestandaardiseerde producten, daar de ontwikkeling van programma's door ondernemingen van deze grootte anders economisch niet rendabel is(30).

4.16.3. In samenwerking met de particuliere sector dienen met passende middelen op Europees niveau normen voor elektronisch leren te worden uitgewerkt en toegepast, zodat er gestandaardiseerde educatieve inhouden en producten, los van de taal van de deelnemers, uitgewerkt en ter beschikking kunnen worden gesteld. Met het oog op de verwezenlijking van deze doelstelling in 2002 wordt de Commissie opgeroepen vaart te zetten achter de reeds aangevatte werkzaamheden.

4.17. De samenwerking met ondernemingen moet volgens het ESC worden uitgebreid om aldus de achterstand weg te werken die Europa (met name ten opzichte van de VS) op het gebied van ontwikkeling en aanbod van educatieve inhoud heeft opgelopen, en om producten te ontwikkelen waarvan de inhoud tegemoet komt aan de behoeften van de Europese markt en de vastgelegde onderwijsdoelstellingen.

4.18. Gelet op de bevoegdheden van de lidstaten op onderwijsgebied moet de Commissie ervoor zorgen dat de lidstaten prioriteit geven aan het initiatief op het gebied van elektronisch leren en het in hun onderwijsstelsels meenemen.

4.18.1. Het ESC roept van zijn kant alle (kandidaat-)lidstaten op het initiatief betreffende elektronisch leren in hun nationale onderwijs- en opleidingsstelsels te integreren en het zo spoedig mogelijk concreet gestalte te geven.

4.19. Tegelijk dringt het Comité er bij de Commissie zelf op aan gebruik te maken van alle steunprogramma's in het kader van het structuur- en onderwijsbeleid van de Europese Unie. Een en ander moet vooral gericht zijn op aanvullende modelprogramma's en evaluatie ervan, hetgeen moet bijdragen tot het op gang brengen van voldoende goede voorbeelden die, via passende fora, voor allen moeten openstaan, zodat zij op Europees niveau zoveel mogelijk effect sorteren.

4.20. Voor de coördinatie en ontwikkeling van de geplande acties voor 2001-2002 is het volgens het ESC wenselijk dat de betrokken actoren op bredere basis vertegenwoordigd zijn. In deze context vindt het Comité het ook nuttig dat het zelf kan deelnemen aan de uitwerking van o.m. de "gemeenschappelijke acties ter versterking van samenwerking en dialoog" (punt 3.4 van het actieplan).

5. Aanbevelingen

Met het oog op de ondersteuning van het initiatief van de Europese Commissie op het gebied van "elektronisch leren" en de zo spoedig mogelijke uitwerking van het desbetreffende actieplan formuleert het ESC de volgende aanbevelingen:

5.1. De bijdrage van het initiatief aan het onderwijs moet nader worden gespecificeerd (par. 3.1.1). Daarbij is het o.m. zaak:

- de rol van elektronisch leren op de verschillende onderwijsniveaus te preciseren;

- veiligheidskleppen in te bouwen om het hoofd te kunnen bieden aan problemen die zouden kunnen rijzen naar aanleiding van de opkomst van de informatiemaatschappij;

- de voorwaarden te creëren om het hele systeem op een betrouwbare manier te laten functioneren.

5.1.1. Het ESC wijst met name op de bijzondere band tussen onderwijs op school en digitale technologie. Het maant dan ook aan tot grote voorzichtigheid bij de keuzes die op dit gebied zullen worden gemaakt (par. 3.1.1.1).

5.2. Er moet worden gezocht naar manieren om het gevaar van uitsluiting bij de ontwikkeling van het initiatief weg te nemen. Het ESC denkt hierbij o.m. aan (par. 3.3):

- het wegwerken van de achterstand bij leerkrachten ten aanzien van het verwerven van digitale cultuur en desbetreffende vaardigheden;

- het helpen van kinderen die thuis over geen computer beschikken door hen deze middelen op school ter beschikking te stellen; het heroriënteren en versterken van het streven naar uitmuntendheid ("excellence"); het verminderen van de kosten van infrastructuur;

- het ontwikkelen van een mechanisme voor het volgen van de technologische ontwikkelingen en het verspreiden van de desbetreffende informatie onder leerkrachten en gebruikers.

5.3. Het tekort aan desbetreffende vaardigheden moet, mede via het levenslang leren, kordaat worden aangepakt, hetgeen ook de werkgelegenheid ten goede komt (par. 3.3.2).

5.4. Er moet bijzondere aandacht worden geschonken aan de deelneming van volwassenen aan het initiatief op het gebied van elektronisch leren (par. 3.4).

5.5. Er moeten stappen worden ondernomen om de kosten i.v.m. toegang tot het internet te verminderen; de bestaande technologieën om zo mogelijk alle Europeanen onbelemmerde internet-toegang te verschaffen, moeten worden verbeterd; de ontwikkeling van monopolieposities in deze sector moet doeltreffend worden tegengegaan (par. 3.5, 3.6 en 3.6.1).

5.6. Gelet op de onvervangbare rol van de leerkracht in de opvoeding van jongeren moet er meer zorg voor worden gedragen dat het tijdschema voor de bijscholing van leerkrachten op het gebied van nieuwe technologieën wordt gerespecteerd; voorts moet met name worden verzekerd dat "het onderwijs toegespitst blijft op universele humanistische waarden" (par. 3.7.2).

5.7. Er moet optimaal rekening worden gehouden met de standpunten van de maatschappelijke organisaties ten aanzien van elektronisch en levenslang leren (par. 3.8.2).

5.8. Er moet positief gebruik worden gemaakt van elektronisch leren met het oog op het behoud van de culturele verscheidenheid van Europa in de nieuwe digitale omgeving (par. 4.5.1).

5.9. Het leren van vreemde talen, virtuele mobiliteit, samenwerking en meertalige toegang tot onderwijsmodellen en -producten moeten verder worden gestimuleerd (par. 4.8).

5.10. Er moeten acties op touw worden gezet om het vertrouwen van de burger in het internet te versterken (par. 4.9).

5.11. Het Comité dringt er bij de Commissie op aan haar inspanningen op te voeren om een geïntegreerde Europese regeling voor de erkenning van desbetreffende kwalificaties en vaardigheden in te voeren; tegelijkertijd moeten er kanalen worden ontwikkeld om mobiliteit tussen formele en informele onderwijs- en opleidingsvormen mogelijk te maken (par. 4.10.1).

5.12. Het ESC onderschrijft uitdrukkelijk de stelling in het actieplan dat bij de jongeren belangstelling moet worden gewekt voor de technologische en wetenschappelijke sector en dat met name de participatie van vrouwen op dit gebied moet worden bevorderd (par. 4.12).

5.13. Het ESC is bijzonder gevoelig voor de problematiek rond de bescherming van kinderen op het internet. Het wil dat de Commissie klaarstaat om het probleem doeltreffend aan te pakken en verklaart zich bereid om via desbetreffende adviezen zijn steentje hieraan bij te dragen(31) (par. 4.13.1).

5.14. Het ESC pleit voor samenwerking tussen de openbare en particuliere sector op het gebied van onderzoek, productie, distributie en gebruik van elektronische leermiddelen. Ook dient de ontwikkeling van modulaire, aanpasbare en open-bronprogramma's te worden bevorderd. Deze aanpak zal tegemoetkomen aan de behoeften van de Europese markt en de Europese onderwijsdoelstellingen. Het Comité benadrukt in ieder geval dat er ook een wettelijke regeling moet komen voor het gebruik van educatieve software en dat de overheid in de toekomst de verantwoordelijkheid moet dragen voor de inhoud van gecertificeerde programma's voor elektronisch leren.

5.15. Het ESC roept de lidstaten, alsmede de Europese politieke instanties en met name de Commissie op, gebruik te maken van alle mogelijkheden en beschikbare middelen om elektronisch leren te ontwikkelen. Een krachtig middel zou b.v. kunnen zijn het elektronisch leren aan alle communautaire maatregelen te koppelen en het via deze maatregelen te bevorderen. Zelf is het Comité bereid zich volledig hiervoor in te zetten.

Brussel, 17 oktober 2001.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) COM(2000) 330 def. van 14.6.2000. http://europa.eu.int/comm/information_society/eeurope/news/index_en.htm; http://ue.eu.int/nl/Info/eurocouncil/index.htm. Het eEurope-initiatief (elektronisch Europa) werd in december 1999 door de Europese Commissie gelanceerd. Het beoogt de invoering van digitale technologieën in heel Europa te versnellen en te verzekeren dat alle Europeanen over de nodige vaardigheden beschikken om ze te gebruiken. Het initiatief is ingegeven door het feit dat men zich steeds meer bewust is geworden van het fundamentele belang van de toepassing van digitale technologieën voor de economische groei en de werkgelegenheid, alsmede door het feit dat duidelijk kan worden vastgesteld dat een nieuwe, elektronische economie opgang maakt, met het internet als drijvende kracht, en dat ondanks de voortrekkersrol van Europa op bepaalde technologische gebieden, b.v. mobiele telefonie en digitale televisie, er niettemin relatief weinig gebruik wordt gemaakt van computers en van het internet in Europa (par. 1.1, 1.3 en 1.2) van PB C 123 van 25.4.2001 - http://www.ces.eu.int/pages/avis/01_01/op_January_nl.htm.

(2) COM(2000) 318 van 24.5.2000. Mededeling van de Commissie over eLearning - Het onderwijs van morgen uitdenken. http://europa.eu.int/comm/education/elearning/doc_nl.html.

(3) Europese Raad van Lissabon (23 en 24 mei 2000) - Conclusies van het voorzitterschap (punt 5) - zie de desbetreffende website (noot 1).

(4) CΟΜ(2001) 59 def. van 31.1.2001.

(5) COM(2001) 172 def. van 28.3.2001. Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement: "eLearning-actieplan - Het onderwijs van morgen uitdenken" - http://europa.eu.int/comm/education/elearning/doc_nl.html.

(6) SEC(2000) 1832 van 20.10.2000 - deze dialoog moet leiden tot de goedkeuring van een desbetreffend actieplan vóór eind 2001.

(7) Zie punt 1.1 van COM(2001) 172 def.-http://europa.eu.int/comm/education/elearning/doc_nl.html.

(8) Zie punt 1.1 van COM(2001) 172 def. voor de desbetreffende specifieke doelstellingen.

(9) Zie punt 1.1, derde alinea, van COM(2001) 172 def.

(10) Zie punt 2 van COM(2001) 172 def. voor meer toelichting, alsmede het reeds door de Commissie gepubliceerde doc. SEC(2001) 526 voor een gedetailleerd overzicht van desbetreffende communautaire programma's en instrumenten, de verschillende programma's en de uitvoerings- en deelnemingsvoorwaarden zijn in dit laatstgenoemde document op een eenvoudige manier uiteengezet.

(11) Zie punt 3 van COM(2001) 172 def.

(12) In het ESC-advies over de Europese dimensie van het onderwijs (PB C 139 van 11.5.2001, par. 4.5) wordt gezegd: "Met het 'e-learning'-initiatief heeft Europa de sleutel in handen om de Europese burgers het digitale tijdperk binnen te leiden, en kan het meer in het bijzonder aanzetten tot het gebruik van het Internet, netwerkvorming tussen onderwijsinstellingen en de ontwikkeling van virtuele mobiliteit. Obstakels die het welslagen van dit initiatief in de weg zouden kunnen staan, moeten dan ook zo snel mogelijk uit de weg worden geruimd. We denken daarbij op de eerste plaats aan de prijs en de kwaliteit van de desbetreffende elektronische apparatuur, de kosten van de aansluiting van de telecommunicatie-uitrusting, de digitale inhoud en de taalsituatie op het Internet."

(13) Zie PB C 157 van 25.5.1998, par. 2.3.8: "Met het oog op de onbeperkte mogelijkheden op het gebied van informatie-uitwisseling is het misschien zaak na te gaan hoe via onderwijs en opleiding een opvoeding tot stand kan worden gebracht die gericht is op het filteren van informatie en het controleren van de waarde van kennis ..."

(14) PB C 123 van 25.4.2001, par. 1.5.

(15) Zie ook PB C 123 van 25.4.2001, par. 3.2.2 en 5.1.3.

(16) Zie PB C 123 van 25.4.2001, par. 3.4.3 - voorstel 2.

(17) Zie SEC(2000) 1832 en het desbetreffende initiatiefadvies van het ESC (PB C 311 van 7.11.2001).

(18) Zie PB C 123 van 25.4.2001, par. 4.2.1.1 (opmerking 3), alsmede PB C 117 van 26.4.2000 (uitvoerig voorstel van het ESC betreffende het vertrouwd maken van de burgers met de informatiemaatschappij).

(19) "Het ESC stelt voor studies te laten verrichten om na te gaan hoe volwassenen op de initiatieven i.v.m. de informatiemaatschappij reageren. Deze studies zijn in eerste instantie bestemd voor leidinggevende instanties op politiek, sociaal en economisch gebied. Aan deze studies moet bijzondere aandacht worden geschonken, daar kinderen en jongeren voor het eerst in de geschiedenis op het gebied van communicatietechnologieλn over meer kennis beschikken dan een groot deel van de volwassenen die het economisch leven dragen (en met name degenen die thans de leiding hebben over het productieproces)." (CES 45/2001, par. 3.4.3, voorstel 1).

(20) Zie PB C 139 van 11.5.2000.

(21) Zie PB C 311 van 7.11.2001, par. 3 (ESC-initiatiefadvies in voorbereiding).

(22) Zie PB C 139 van 11.5.2000, par. 2.5.

(23) Zie PB C 116 van 20.4.2001, par. 7.3.

(24) Zie PB C 123 van 25.4.2001, par. 5.1.3.

(25) Zie PB C 311 van 7.11.2001, par. 4.3.1.1 (ESC-advies in voorbereiding over "levenslang leren").

(26) Zo blijkt b.v. dat leergebieden die meer maatschappelijk gericht zijn, minder voor elektronisch leren geschikt zijn dan leergebieden die verband houden met exacte wetenschappen. Gecombineerde leermethoden zijn nuttiger voor leerlingen daar zij het mogelijk maken op een soepelere manier te leren, op een wijze die aangepast is aan de behoeften en het tempo van iedere leerling (interactie tussen CBT (Computer Based Training), WBT (Web Based Training), contactonderwijs, online-tests, enz.).

(27) Ook in de publicatie "Women and Science" van DG "Werkgelegenheid" wordt een pleidooi gehouden in die zin.

(28) Zie het ESC-advies in voorbereiding over "Een programma voor de bescherming van kinderen op het internet".

(29) Zie het ESC-advies in voorbereiding over de ondersteuning van het MKB bij de overgang naar het digitale tijdperk en de Cedefop-gegevens in "eLearning: What is the extend of eLearning in Europe?" - studie en verslag over de Europese topbijeenkomst over eLearning in La Hulpe (www.trainingvillage.gr).

(30) N.B.: vanuit bedrijfseconomisch oogpunt zijn dergelijke investeringen pas rendabel voor ondernemingen met 2000 of meer werknemers.

(31) Het ESC werkt momenteel aan een desbetreffend initiatiefadvies.