Advies over de mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement en aan het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's "Europa op weg naar de informatiemaatschappij - een actieplan"

(95/C 110/11)

De Commissie heeft op 29 juli 1994 besloten, overeenkomstig artikel 198 van het EG-Verdrag, het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over voornoemde mededeling.

De Afdeling voor industrie, handel, ambacht en diensten, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 3 februari 1995 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Ramaekers.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 323e Zitting (vergadering van 23 februari) het volgende advies uitgebracht, dat met meerderheid van stemmen en 2 stemmen tegen, bij 2 onthoudingen, is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Het Comité spreekt zijn tevredenheid uit over het feit dat de Commissie een actieprogramma presenteert dat Europa in staat moet stellen, de overgang naar de informatiemaatschappij met succes te begeleiden. Het advies van het Comité is echter slechts een eerste aanzet, want aangezien het te behandelen onderwerp aan voortdurende verandering onderhevig is, zal ook het werk moeten voortgaan. Het wijst erop dat het ontwerp voor de informatiemaatschappij ook eisen moet omvatten op het stuk van scheppen van banen, milieubescherming, toegankelijkheid en andere sociale en maatschappelijke facetten. Het beklemtoont dat het werk wat dat betreft nog lang niet voltooid is.

1.2. Het Comité neemt er nota van dat de Gemeenschap een beroep doet op de particuliere sector om zo spoedig mogelijk concrete initiatieven te nemen voor een snelle totstandkoming van de informatiemaatschappij. De Gemeenschap verbindt zicht ertoe de rol te spelen die hierbij voor haar is weggelegd, nl. te zorgen voor een adequaat regelgevings- en wettelijk kader.

1.3. In dat kader is het van grote betekenis dat de implementatie van communautaire wetgeving op dezelfde wijze en met hetzelfde effect zal plaatsvinden. De overheidssector heeft daarin een belangrijke rol te vervullen en moet daarom vanaf het begin bij de ontwikkeling van de informatiemaatschappij betrokken worden.

1.4. De Commissiemededeling omvat een actieplan dat vier gebieden bestrijkt :

- het regelgevings- en wettelijk kader,

- netwerken, basisdiensten, toepassingen en inhoud,

- sociale, maatschappelijke en culturele aspecten,

- promotie van de informatiemaatschappij.

1.5. Volgens het Comité zijn dit inderdaad de vier belangrijkste gebieden waarop de actie zich dient te concentreren ten einde de weg naar de informatiemaatschappij te effenen.

2. Overzicht

2.1.

Het rapport-Bangemann

2.1.1. Omdat het door de Commissie gepresenteerde werkprogramma zo uitgebreid is, is het volgens Comité ondoenlijk om elk facet ervan nu in detail te behandelen; in het navolgende advies worden daarom vooralsnog dan ook alleen die aspecten nader bekeken die het Comité op dit moment essentieel acht.

2.1.2. In het rapport "Europa en de wereldwijde informatiemaatschappij - aanbeveling aan de Europese Raad", wordt de nadruk gelegd op de urgentie van de te nemen maatregelen.

2.1.3. In dat rapport wordt een aanpak voorgesteld die op stipte toepassing van de mededingingsregels is gebaseerd.

2.1.4. Een van de kerngedachten van het rapport betreft de afschaffing van monopolies, de liberalisering van infrastructuren en het verdelen van de verplichting van openbare dienstverlening over alle exploitanten die hun diensten aan het publiek aanbieden. Dit betekent dat een nieuw, duidelijk en stabiel regelgevingskader tot stand moet worden gebracht, zodat het concurrentiemechanisme ongehinderd kan functioneren en de particuliere sector de omschakeling naar de informatiemaatschappij kan financieren. (De verwezenlijking van transeuropese netwerken vergt een investering van 150 miljard ecu over een tienjarige periode, uitsluitend te financieren door de particuliere sector; de Europese Unie is van plan dit proces aan te zwengelen met een bedrag van 5 miljard ecu in de periode tot 1999).

2.1.5. Voordat de informatiemaatschappij een feit kan worden, dienen echter volgens het rapport-Bangemann een aantal moeilijkheden van verschillende aard te worden overwonnen :

- technische :

normalisatie : satellietcommunicatie, frequenties, kabels, beperkte netwerken;

interconnectie en interoperabiliteit van netwerken;

- technologische :

ontwikkeling van een breedband-communicatiesysteem en van een geïntegreerd breedbandnetwerk op basis van het Euro-ISDN-net ("digitaal netwerk voor geïntegreerde diensten" waarlangs geluiden en visuele informatie, m.n. beelden en gegevens, kunnen worden doorgegeven);

mobiele communicatie;

- regelgeving :

tarieven;

mediaconcentratie;

concurrentie;

convergentie van telecommunicatie en omroep;

bescherming van de persoonlijke levenssfeer;

rechtsbescherming en beveiliging;

intellectuele eigendomsrechten;

uitgeversbedrijf.

2.1.6. Voor de totstandkoming van de informatiemaatschappij is echter een "kritische massa" nodig. Het rapport bevat dan ook een oproep tot samenwerking tussen concurrenten; de verspreiding van bestaande en in de toekomst aan te bieden diensten zou moeten worden bevorderd. Bij de informatiecampagne moet, per lid-staat, vooral op de kansen en bedreigingen voor middelgrote en kleinere bedrijven ingespeeld worden. Wat de burgers betreft is het verheugend dat de Commissie zich op jongeren wil richten, maar juist die groep is, naar het Comité meent, al redelijk bij de les. De campagne zou juist op de totale bevolking toegespitst moeten zijn, hetgeen alleen denkbaar is als de relevante organisaties actief aan het uitstippelen en de evaluatie van de beleidsmaatregelen, alsook aan het inventariseren van de te bevredigen behoeften, kunnen deelnemen.

2.1.7. Volgens het rapport zal intensievere concurrentie echter niet voldoende zijn om de "kritische massa" te bereiken; daarom wordt voorgesteld een systeem van terugkoppeling tussen vraag en aanbod tot stand te brengen, waarbij via demonstratieprojecten ervaring wordt opgedaan om het aanbod beter op de eisen van de consument te kunnen toesnijden. Volgens het rapport komen daarvoor tien prioritaire toepassingen in aanmerking, die in twee grote categorieën kunnen worden ingedeeld, nl. :

- toepassingen voor persoonlijk gebruik (telewinkelen, telebankieren, ontspanning en vrije tijd);

- professionele toepassingen.

Deze tien toepassingen zijn : telewerken, afstandsonderwijs, netwerken voor universiteiten en onderzoekscentra, telematicadiensten voor het MKB, wegverkeersbeheer, luchtverkeersleiding, netwerken voor gezondheidszorg, elektronische aanbestedingen, transeuropese netwerken voor overheidsdiensten (IDA) en informatiesnelwegen voor de stad.

2.2.

Actieplan

2.2.1. De informatiemaatschappij zal wezenlijk van de huidige maatschappij verschillen in het gebruik dat wordt gemaakt van communicatienetwerken en in de diensten die via deze netwerken worden aangeboden. Dank zij de toepassing van nieuwe technieken zullen alle mogelijke diensten - audiovisuele, informatica-, telefoniediensten - via alle mogelijke uitzendsystemen - kabelnetwerken, radiogolven, satellietverbindingen - kunnen worden aangeboden.

Deze nieuwe mogelijkheden brengen ook talrijke, voor het merendeel nog onoverzienbare, uitdagingen met zich mee.

2.2.2. De grensvervaging tussen de sectoren telecommunicatie, omroep en uitgeversbedrijf is één van de belangrijke uitdagingen waarmee de informatiemaatschappij wordt geconfronteerd. De technische mogelijkheid om elk soort dienst via elk willekeurig medium te verspreiden, zal het mogelijk maken discrepanties tussen de desbetreffende regelgevingen te omzeilen, wat erop neerkomt dat de bestaande regels nu al achterhaald zijn.

2.3.

Algemene opmerkingen

2.3.1. Het Comité steunt de Commissie dan ook volkomen in haar streven, een duidelijk en stabiel regelgevend kader tot stand te brengen. Het acht het evenwel nodig de overgang naar de informatiemaatschappij met andere maatregelen te begeleiden, met name op het gebied van technologie-, werkgelegenheids- en sociaal beleid.

2.3.2. Het Comité is echter teleurgesteld over het feit dat niet alle vier de gebieden die het actieplan bestrijkt, even grondig worden behandeld.

2.3.3. In bijlage 1 ("Onder handen zijnde maatregelen"), 2 ("Nieuw overwogen maatregelen") en 3 ("Mogelijke samenwerkingsverbanden") schijnen namelijk verschillende prioriteiten te worden gehanteerd.

2.3.4. Bepaald jammer vindt het Comité het feit dat pas bij de "Overwogen nieuwe maatregelen" aan de sociale, maatschappelijke en culturele aspecten is gedacht, en dat m.a.w. geen van de onder handen zijnde maatregelen betrekking heeft op deze aspecten, vooral op belangrijke gebieden als gezondheid, onderwijs, milieu, beroepsopleiding, gehandicaptenzorg en filmindustrie.

3. Specifieke opmerkingen per hoofdstuk

3.1.

Regelgevings- en wettelijk kader

3.1.1.

Algemeen

3.1.1.1. Het Comité is zeer ingenomen met het feit dat de Commissie het plan heeft opgevat een uitgebreid regelgevings- en wettelijk kader tot stand te brengen, waarbij wordt beoogd diensten van openbaar belang in stand te houden en de beginselen van universele dienstverlening, gelijke behandeling en continuïteit, te handhaven en aldus een tweedeling in de samenleving te voorkomen. Het neemt er nota van dat voor de verschillende aangegeven gebieden specifiekere mededelingen zullen volgen.

3.1.1.2. Het Comité ziet in dat het noodzakelijk is, snel uit te voeren maatregelen voor te stellen, maar wenst dat deze een zo breed mogelijk front bestrijken en dat de vitale aspecten die duurzame aandacht vergen, recht wordt gedaan. Deze aspecten zullen verder in dit advies nader worden behandeld.

3.1.1.3. Standaardisering, persoonlijke levenssfeer en intellectuele eigendom zijn belangrijke aspecten van de informatiemaatschappij. Het doel van de EU dient echter te zijn, in het licht van de marktvraag en van technische en economische feiten de hoofdlijnen voor projecten aan te geven, niet projecten te ontwikkelen.

3.1.1.4. Wat dit betreft wijst het Comité erop dat het de aangegeven gebieden bezwaarlijk nader kan behandelen indien het niet over de relevante informatie daarvoor beschikt. Het herinnert echter aan de adviezen die het over de verschillende gebieden eerder heeft uitgebracht, en neemt er nota van dat het over sommige daarvan door de Commissie zal worden geraadpleegd, o.m. over de mededeling "Te nemen maatregelen n.a.v. de raadpleging over het groenboek "pluralisme en mediaconcentratie" in de interne markt - Beoordeling van de noodzaak van communautair beleid" (doc. COM(94) 353 def.).

3.1.1.5. Pas wanneer de desbetreffende mededelingen beschikbaar zijn, zal het Comité dus over die diverse terreinen gedetailleerde adviezen kunnen uitbrengen.

3.1.1.6. Het Comité betreurt echter de prioritering die de Commissie m.b.t. de diverse regelgevingsgebieden hanteert.

3.1.2.

Groenboek inzake liberalisering van de infrastructuur (doc. COM(94) 440 def.)

3.1.2.1. In haar streven om, overeenkomstig de aanbevelingen van het rapport-Bangemann, een regelgevings- en wettelijk kader voor een op concurrentie gebaseerde markt tot stand te brengen, stelt de Commissie nu voor, te trachten overeenstemming te bereiken over het beginsel van de volledige liberalisering van de infrastructuur in de telecommunicatiesector. De Commissie heeft met dat doel een groenboek gepresenteerd, waarover het een brede discussie wil voeren. Dit groenboek bestaat uit twee delen, waarvan het tweede pas begin 1995 is gepresenteerd.

3.1.2.2. Deel I van het groenboek bevat een aantal beginselen en een tijdschema. Het basisbeginsel waarvan wordt uitgegaan, luidt als volgt :

"Als voor de nodige waarborgen is gezorgd, moeten de leveranciers van telecommunicatiediensten die voor concurrentie zijn opengesteld, vrij zijn in de keuze van de voor de verlening van dergelijke diensten benodigde infrastructuur."

Volgens het groenboek is "een open en op concurrentie gebaseerde omgeving voor de ontwikkeling van nieuwe markten de beste omgeving. (...) Een geliberaliseerde markt (...) zal mede voor inkomsten zorgen die onmisbaar zijn voor de ondersteuning van de enorme particuliere investeringen welke nodig zijn (...) Aldus kunnen regeringen worden bevrijd van zware politieke en economische verplichtingen en ontstaan nieuwe inkomsten die kunnen worden gebruikt voor investeringen op het gebied van gezondheid, onderwijs en cultuur".

3.1.2.3. In het groenboek wordt gesteld dat onmiddellijke actie vereist is om de beperkingen op het gebruik van eigen infrastructuur of infrastructuur van derden op de onderstaande gebieden weg te nemen :

- levering van telecommunicatiediensten per satelliet,

- levering van alle reeds geliberaliseerde terrestrische telecommunicatiediensten (met inbegrip van het gebruik van de kabeltelevisie-infrastructuur voor dit doel),

- terbeschikkingstelling van verbindingen binnen het mobiele netwerk - met inbegrip van microgolfverbindingen - voor de levering van mobiele communicatiediensten.

3.1.2.4. In deel II van het groenboek worden behandeld :

- criteria voor de verlening van vergunningen,

- universele dienstverlening en diensten van openbaar belang,

- de regeling betreffende interconnectie,

- de beperkingen ten aanzien van exploitanten,

- gewaarborgde toegang,

- het sociale aspect en de werkgelegenheid,

- convergentie tussen telecommunicatie, omroep en uitgeversbedrijf.

3.1.2.5. In het in deel I van het groenboek voorgestelde tijdschema (blz. 45) wordt 1995 voorgesteld als begindatum voor de liberalisering van de alternatieve infrastructuur, hoewel de geplande brede openbare discussie op dat moment nog niet zal hebben plaatsgehad. Met andere woorden : eerst wordt een tijdschema vastgesteld, en dan pas wordt er over basiskwesties gediscussieerd. In de periode tot 1 januari 1998 dient grote aandacht besteed te worden aan de oplossing van meer principiële kwesties, opdat bij de feitelijke start van de vrije markt in 1998 de vinger aan de pols gehouden kan worden om mogelijke ongewenste maatschappelijke gevolgen op te vangen.

Deze aanpak kan door het Comité niet worden goedgekeurd zolang het niet beschikt over de analyse van de sociaal-economische effecten van een dergelijke maatregel, en met name van de maatregelen ter instandhouding en ontwikkeling van de universele dienstverlening, waarbij zal moeten worden uitgegaan van herverdeling van tariefinkomsten, wil een maatschappelijke tweedeling worden voorkomen. De voorwaarden van toegang tot de universele dienst zijn van fundamenteel belang en moeten overal in de EU gelden, zonder uitzondering. Het Comité wijst er overigens ook op dat zich een zeer grote markt voor de universele dienst zou kunnen ontwikkelen, met winstgevende effecten voor de industrie en de telecomsector in het algemeen. Het Comité constateert dat de Raad tijdens zijn zitting van 17 november 1994 heeft besloten, alternatieve infrastructuurvoorzieningen niet vóór 1 januari 1998 te liberaliseren. In dit verband valt het te betreuren dat de Commissie op 21 december 1994 een ontwerp-richtlijn betreffende de liberalisering van de kabelinfrastructuur per 1 januari 1996 heeft goedgekeurd. Het feit dat de Commissie hier het initiatief neemt om artikel 90 van het Verdrag toe te passen, is een bedenkelijk precedent waardoor de democratische besluitvorming op Europees niveau in het gedrang dreigt te komen. Door dit initiatief worden de spelregels gewijzigd op het stuk van tijdschema en dus industriële strategie.

3.1.2.6. Wat de in het groenboek over liberalisering van de infrastructuur behandelde onderwerpen betreft, herinnert het Comité eraan dat het in zijn advies () over het "Voorstel voor een richtlijn van de Commissie tot wijziging van de Richtlijnen 88/301/EEG en 90/388/EEG betreffende satellietcommunicatie" (doc. SEC(93) 1891 def.) andermaal heeft gememoreerd dat "een prioritaire doelstelling - nog vóór de liberalisering van de hele spraaktelefoondienst - dient te zijn, omvang, organisatie en financiering van de universele dienstverlening te omschrijven", zoals het ook al had opgemerkt in zijn advies () over het "Overzicht van de situatie in de sector telecommunicatiediensten" (doc. COM(93) 159 def.).

3.1.2.7. In het groenboek deel I echter, geldt 1995 als datum voor de liberalisering van de diensten in het algemeen; de openbare spraaktelefonie valt daar weliswaar buiten, maar die datum geldt wél weer voor spraaktelefonie voor bedrijfscommunicatie en gesloten gebruikersgroepen (inclusief de alternatieve infrastructuur).

3.1.2.8. Het Comité is van mening dat het niet logisch zou zijn het voorgestelde tijdschema voor de liberalisering van infrastructuurvoorzieningen ten uitvoer te leggen voordat inhoud en doel van de universele dienstverlening duidelijk zijn gedefinieerd en de maatregelen voor het waarborgen, ontwikkelen en financieren daarvan nauwkeurig zijn bepaald.

3.1.2.9. Het Comité staat achter de maatregelen van de Commissie voor het totstandbrengen van een duidelijk en stabiel regelgevingskader, maar acht het van het grootste belang de sector niet voor concurrentie open te stellen voordat dit kader is verwezenlijkt; dit geldt met name voor de maatregelen met betrekking tot de concurrentie, mediaconcentratie, bescherming van de persoonlijke levenssfeer, intellectuele eigendom, elektronische bescherming en financiering van een van tevoren nauwkeurig te definiëren universele dienstverlening die een zo breed mogelijk scala van geavanceerde telecomdiensten omvat. Het Comité wijst nogmaals op het fundamentele belang van het concept "universele dienstverlening". Daarvan zullen de mogelijkheden van toegang tot de nieuwe informatieen communicatiediensten voor de Europese burgers afhangen. Van de definitie van het begrip "universele dienstverlening" zal vervolgens afhangen hoe rijk het aanbod aan informatie en communicatie zal zijn en of sociale uitsluiting zal kunnen worden voorkomen.

3.1.3.

Convergentie van telecommunicatie, omroep en uitgeversbedrijf

3.1.3.1. Het Comité is zich bewust van de omwenteling die de nieuwe technieken met name in de audiovisuele sector teweeg zullen brengen, en spreekt zijn steun uit voor het voornemen van de Commissie om de richtlijn "Televisie zonder grenzen" van 1989 te herzien.

Het Comité herinnert echter aan de noodzaak om, tegen de achtergrond van de convergentie van telecommunicatie, omroep en uitgeversbedrijf, ook de culturele betekenis van sommige audiovisuele produkten niet uit het oog te verliezen.

3.1.3.2. Het Comité beklemtoont dat dient te worden bepaald welke diensten op een open en convergerende markt van openbaar belang zijn en in stand moeten worden gehouden.

3.1.3.3. Dat televisie, en vooral met de PC integrerende interactieve televisie, bij uitstek het medium is dat de burger toegang zal bieden tot de informatiemaatschappij, staat nog absoluut niet vast en dient nog te worden nagegaan.

3.1.3.4. Daarom dienen voor de in het vooruitzicht gestelde nieuwe diensten regels te worden opgesteld en dient te worden uitgemaakt, welke als basisdiensten en diensten van openbaar belang moeten worden beschouwd.

3.1.3.5. Er moeten met name maatregelen worden genomen om te zorgen dat een aantal ethische grondbeginselen worden geëerbiedigd, o.m. :

- bescherming van kinderen en jongeren,

- menselijke waardigheid,

- persoonlijke levenssfeer,

- pluralisme.

3.1.3.6. Van het grootste belang voor de audiovisuele sector is een regelgeving in te voeren met betrekking tot de eigendom van de media. Het Comité herinnert aan de opmerkingen en reacties in zijn advies CES 1000/94 van 14 september 1994, betreffende vragen die werden opgeworpen in het "Groenboek inzake strategische opties voor de versterking van de programma-industrie in het kader van het audiovisueel beleid van de Europese Unie" (doc. COM(94) 96 def.).

Het Comité merkte toen het volgende op : "In het Groenboek gaat alle aandacht uit naar het onbelemmerd functioneren van de interne markt en het propageren van een "wereldwijde liberaliserings- en dereguleringstrend", waarbij bewust wordt voorbijgegaan aan mogelijke maatschappelijke gevolgen van ongebreidelde concurrentie in de audiovisuele sector."

"Onbeperkte concurrentie zou zonder twijfel tot dominantie van een klein aantal, vooral niet-Europese, mediaconcerns op de Europese markt leiden en daardoor de culturele identiteit in gevaar brengen."

"De diversiteit van diensten kan evengoed door de noodzakelijke beperking van concentratie - zowel op het niveau van de lid-staten als op Europees niveau - worden bevorderd als door specifieke maatregelen."

3.1.3.7. Over de in het Groenboek voorgestelde benadering bij de toekenning van financiële stimulansen voor de creatie, produktie of exploitatie sprak het Comité in dat advies de volgende mening uit : "Dat financiële stimulering van ondernemingen als geheel voor meer groei kan zorgen, valt sterk te betwijfelen. De ervaring leert dat niet-selectieve financiële steun lang niet zo efficiënt is als steun voor specifieke projecten."

3.1.3.8. Het Comité zou graag zien dat de Commissie bij de herziening van het regelgevend kader in het bijzonder aandacht besteedt aan de nieuwe diensten en aan reeds bestaande diensten die dankzij de ontwikkeling van nieuwe technieken naar verwachting een hoge vlucht zullen nemen. Daarbij dient prioriteit te worden gegeven aan het uitwerken van regels voor het "telewinkelen", waarbij het er om gaat de rechten van de consument te beschermen en te zorgen dat geen afbreuk wordt gedaan aan het recht op concurrentie.

3.1.3.9. Volgens het Comité is het van belang dat terdege aandacht wordt besteed aan kwesties met betrekking tot intellectuele eigendomsrechten, bescherming van de persoonlijke levenssfeer, elektronische bescherming, rechtsbescherming en beveiliging. Zodra de werkzaamheden hierover voldoende zijn gevorderd, wenst het Comité daarover te worden geraadpleegd.

3.2.

Netwerken, basisdiensten, toepassingen, inhoud

3.2.1. De Commissie legt de klemtoon op de rol van de particuliere sector als gangmaker van de overgang naar de informatiemaatschappij, en merkt op dat de toepassingen op het gebied van transeuropese netwerken en op audiovisueel gebied een hoofdrol zullen spelen bij de verwezenlijking van de informatiemaatschappij.

3.2.1.1. Het Comité meent dat waakzaamheid geboden is t.a.v. de rol van de particuliere sector; er moet voor worden gezorgd dat andere partijen aan de ontwikkeling van de informatiemaatschappij kunnen bijdragen. De overheidssector zal in elk geval moeten kunnen deelnemen aan de ontwikkeling van de culturele en educatieve aspecten, want het zou onverstandig zijn dit aan de particuliere sector over te laten.

3.2.2.

Netwerken

3.2.2.1. Euro-ISDN

3.2.2.1.1. Het Comité herinnert aan zijn opmerkingen in het advies () over ISDN, nl. :

- de Commissie zou de respectieve toepassingsgebieden van normen en vergunningen moeten afbakenen;

- het begrip "basisdiensten" zou nader moeten worden omschreven;

- de lid-staten zouden het eens moeten worden over een juiste definitie van begrippen als één net, basisdienst, multimediale eindapparatuur.

3.2.2.1.2. Op geen van deze punten wordt in het actieplan nader ingegaan. De Commissie belooft een "Europees forum voor basisdiensten" op te zetten, "gericht op een nauwer overleg over gemeenschappelijke diensten en functiespecificaties en over een tijdschema voor hun invoering".

3.2.2.1.3. In dat bovengenoemde advies sprak het Comité reeds zijn bezorgdheid uit over "de vertraging ten opzichte van het oorspronkelijke tijdschema voor de invoering van geharmoniseerde ISDN-diensten".

3.2.2.2. Mobiele communicatie

Het Comité neemt nota van het voornemen van de Commissie om verslag uit te brengen over de resultaten van het overleg betreffende het Groenboek inzake mobiele communicatie, waarin een verdergaande liberalisering van de sector wordt voorgesteld; in afwachting van dat verslag herinnert het Comité aan zijn advies van 14 en 15 september 1994 (CES 1007/94).

3.2.2.2.1. Het Comité wenst met name te memoreren dat het in dat advies zijn instemming met het Groenboek heeft uitgesproken, en vooral met het feit dat de Commissie daarin concrete suggesties doet voor de toekomstige ontwikkeling van de sector. Het was echter van mening dat de Commissie de onderstaande aspecten nog eens nader moest bekijken :

- procedures voor de verlening van vergunningen,

- levering van diensten,

- interconnectie,

- infrastructuur,

- radiofrequenties,

- nummering,

- eerlijke concurrentie,

- gegevensbescherming,

- gezondheid, veiligheid en milieu,

- economische en sociale aspecten.

3.2.2.3. Satellietcommunicatie

Het Comité ziet uit naar de voltooiing van de in het actieplan aangekondigde fasen en naar een algemeen conceptueel kader. Het herinnert aan zijn adviezen over de ontwerp-richtlijn van de Commissie betreffende satellietcommunicatie () en over het voorstel betreffende satellietdiensten ().

3.2.3.

Basisdiensten, toepassingen en inhoud

3.2.3.1. Volgens het Comité is het niet alleen nodig het begrip "universele dienstverlening" nader te omschrijven, maar ook het verband aan te geven tussen "basisdiensten" en "universele dienstverlening". De definitie van het begrip universele dienstverlening dient flexibel te zijn om gelijke tred te kunnen houden met de technische ontwikkelingen.

3.2.3.2. In het rapport-Bangemann wordt de aandacht gevestigd op het revolutionaire karakter van de op handen zijnde ontwikkelingen, waarvan de effecten op alle terreinen van de samenleving merkbaar zullen zijn. Daarom is het van belang dat alle in het rapport voorgestelde toepassingsgebieden en hun toekomstige ontwikkeling in het actieplan worden bestreken.

3.2.3.3. Het door de Commissie gekozen beleid, dat in het actieplan wordt omschreven, en de verschillen in de stand van vordering van de diverse toepassingen, doen een aantal vragen rijzen betreffende de op handen zijnde totstandkoming van de informatiemaatschappij.

3.2.3.4. De moeilijkheden die zich bij de ontwikkeling van het Euro-ISDN-net en het IDA-programma () hebben voorgedaan en de daaruit voortvloeiende vertragingen, wekken twijfel omtrent de kansen op een snelle voltooiing van de werkzaamheden op de andere toepassingsgebieden.

3.2.3.5. Tijdens de Top van Korfoe zijn de door de groep-Bangemann voorgestelde toepassingsgebieden goedgekeurd. Het gaat om de toepassingen telewerken, afstandsonderwijs, netwerken voor onderzoekscentra, telematicadiensten voor het MKB, wegverkeersbeheer, luchtverkeersleiding, netwerken voor gezondheidszorg, transeuropese netwerken voor overheidsdiensten, elektronische aanbestedingen en informatiesnelwegen voor de stad.

De Commissie stelt voor de onderzoeksprojecten en experimentele toepassingen "uit het laboratorium te halen en in het echte leven in te zetten", teneinde nieuwe markten en nieuwe gebruiksmogelijkheden te scheppen.

3.2.3.6. Het Comité neemt er nota van dat over telewerken, afstandsonderwijs, onderzoeksnetwerken en netwerken voor gezondheidszorg discussies zullen worden gehouden om na te gaan wat de behoeften zijn en om de kosten te evalueren voordat deze toepassingen in de praktijk worden getest.

Op het gebied van telematica voor het MKB, vervoer, IDA en elektronische aanbestedingen zou reeds heel wat vooruitgang zijn geboekt.

Het Comité waarschuwt voor dit soort aanpak, want het aanbieden van diensten aan de gebruikers, nadat is nagegaan wat hun behoeften zijn, is toch in de eerste plaats het werk van de dienstenleveranciers. Daarna moeten de toepassingen bij de gebruikers worden getest om te voorkomen dat een behoefte wordt gewekt aan diensten die de gebruikers niet verlangen.

Het Comité vestigt de aandacht op de onbestendige marktsituatie, op het probleem om uit te maken waarnaar werkelijk vraag bestaat, en op de noodzaak om netwerken te ontwikkelen die aan die vraag kunnen voldoen. Daarom moet, voordat diensten kunnen worden ontwikkeld die in werkelijk bij het publiek aanwezige behoeften voorzien, overleg worden gevoerd met industrie, dienstenleveranciers en gebruikers.

3.2.3.7. Het Comité steunt het streven van de Commissie, maar gezien de vertragingen die bij de ontwikkeling van het Euro-ISDN-net zijn opgelopen, vreest het dat de werkzaamheden op de overige gebieden niet snel zullen vorderen.

3.2.3.8. Het Comité heeft dan ook zijn twijfels over de urgentie van sommige door de Commissie voorgestelde maatregelen en vestigt de aandacht op de gevaren van het versnellen van sommige ontwikkelingsprocessen terwijl de ontwikkeling op andere terreinen achterblijft.

3.2.3.9. De proefprojecten m.b.t. toepassingen die naar verwachting snel ingang zullen vinden, liggen nl. op het raakvlak tussen de audiovisuele en de telecommunicatiesector.

Diensten waarvan verwacht wordt dat zij zich snel zullen verspreiden, zijn met name telewinkelen en betaaltelevisie ("pay-per-view" - een systeem waarmee de kijker zelf zijn programma samenstelt en alleen voor de gekozen programma's betaalt). Het Comité zou echter graag zien dat de Commissie dit onderwerp grondig bestudeert, want al hebben deze diensten bij de introductie in de V.S. aanvankelijk een redelijk succes gekend, momenteel stuiten zij op enorme moeilijkheden.

3.2.3.10. Het Comité is van mening dat de Commissie bij haar beleid om de infrastructuur open te stellen, moet uitgaan van de werkelijke ontwikkelingen en behoeften, en daarbij niet de basisdiensten en de universele dienstverlening in het gedrang mag brengen.

3.2.3.11. Het Comité is zich bewust van de noodzaak van een "kritische massa" om de ontwikkeling van de informatiemaatschappij op gang te brengen, maar is van mening dat het bereiken daarvan niet ten koste mag gaan van de diensten van openbaar belang die op de lijst van de door de Top van Korfoe goedgekeurde toepassingsgebieden staan. Er dienen regelingen te worden gevonden om te voorkomen dat de particuliere sector alleen investeert in toepassingen die onmiddellijk winst opleveren.

3.3.

Sociale, maatschappelijke en culturele aspecten

3.3.1. In het rapport-Bangemann wordt de aandacht gevestigd op de potentiële gevaren van de informatiemaatschappij, o.m. het gevaar van een tweedeling van de samenleving. De Commissie blijkt zich van die gevaren bewust te zijn.

3.3.2. Uitgaande van dit inzicht dat de overgang naar de informatiemaatschappij onvermijdelijk tot veranderingen zal leiden, stelt de Commissie een aantal maatregelen voor die tot doel hebben te voorkomen dat fundamentele maatschappelijke waarden, zoals het principe van de universele dienstverlening, in het gedrang komen.

3.3.3. Het Comité wijst nogmaals op het fundamenteel belang van dit aspect en herhaalt dat het absoluut noodzakelijk is het begrip "universele dienstverlening" duidelijk te omschrijven en maatregelen te nemen voor de instandhouding en ontwikkeling van een dergelijke dienstverlening in de hele EU.

3.3.4. De Commissie geeft te kennen dat zij voornemens is een "groep van prominente deskundigen" op te richten die haar van advies zal moeten dienen over prioritaire kwesties.

Er zal voorrang worden gegeven aan de behandeling van de volgende aspecten :

- werkgelegenheid en werkomgeving,

- maatschappelijke aspecten,

- culturele aspecten,

- taalkundige aspecten.

3.3.5. Het Comité neemt met tevredenheid nota van het voornemen van de Commissie om fundamentele vraagstukken die verband houden met de door de komst van de informatiemaatschappij teweeggebrachte maatschappelijke veranderingen te bestuderen. Het betreurt echter dat daaraan niet dezelfde prioriteit wordt toegekend als aan andere aspecten, zoals de liberalisering van de infrastructuurvoorzieningen. Het Comité verzoekt de Commissie, meer aandacht te besteden aan de sociale en werkgelegenheidsproblemen, en hieraan specifieke studies te wijden. Deze studies dienen een hoge prioriteit te krijgen. De uitkomsten ervan moeten als basis dienen voor de sociale dialoog over de toekomstige blauwdruk voor de overgang naar de informatiemaatschappij.

3.4.

Werkgelegenheid en werkomgeving

3.4.1. Het Comité herinnert aan zijn advies betreffende het Groenboek inzake mobiele communicatie van 14 en 15 september 1994, waarin het de mening uitsprak dat "het een zeer goede zaak zou zijn indien Raad en Commissie niet alleen initiatieven zouden nemen om diensten te harmoniseren en te liberaliseren, maar ook om de impact van deze besluiten op het bedrijfsleven te bestuderen (...). Het is absoluut noodzakelijk dat deze initiatieven worden voorafgegaan door een grondige studie van de economische en sociale gevolgen voor de telecomsector in zijn geheel".

3.4.2. Het Comité ziet uit naar het verslag dat de Commissie in de nabije toekomst zal opstellen over de effecten op de werkgelegenheid en de brede maatschappelijke gevolgen van de ontwikkeling naar de "flexibele onderneming". Van essentieel belang is echter dat niet alleen de effecten worden bestudeerd op bedrijven die het telewerken invoeren, maar ook de gevolgen voor werkgelegenheid en werkomgeving in het algemeen. Het gaat er namelijk om niet alleen naar de effecten te kijken in termen van nieuwe werkgelegenheid, maar ook naar de banen die bij de bedrijven in het algemeen zijn verdwenen. Bovendien dient gekeken te worden naar de effecten van de nieuwe technieken in andere sectoren dan de telecommunicatie, bijvoorbeeld in de distributiesector, en het effect van teleshopping op de werkgelegenheid in die sector.

3.5.

Maatschappelijke aspecten

3.5.1. De Commissie vestigt de aandacht op de vérstrekkende veranderingen in het dagelijks leven, de vrijetijdsbesteding, de verbetering in de kwaliteit van voorzieningen voor onderwijs en volksgezondheid en de verbreiding van nieuwe vormen van stads- en plattelandsontwikkeling. De versnelde invoering van de nieuwe technieken kan echter ook leiden tot maatschappelijke uitsluiting en isolement.

3.5.2. Het valt het Comité op dat de Commissie vooral aandacht besteedt aan het dagelijks leven en de vrijetijdsbesteding. Deze benadering strookt geheel met de voorspellingen dat de overgang naar de informatiemaatschappij zich in verschillende fasen zal voltrekken. In de eerste fase gaat het erom, een kritische massa te bereiken om de afname van persoonlijke diensten op gang te brengen. Pas daarna zou kunnen worden gedacht aan meer ambitieuze projecten van openbaar nut (afstandsgeneeskunde, verkeersbeheer enz.).

3.5.3. Het Comité heeft het moeilijk met deze benadering en vreest dat er een "samenleving met verschillende snelheden" zal ontstaan. De Commissie merkt op dat versnelde invoering van nieuwe technieken ook kan leiden tot uitsluiting of isolement. Dit gevaar wordt echter pas reëel indien prioriteit wordt gegeven aan de invoering van individuele diensten en vrijetijdsprodukten. Bij diensten van openbaar belang bestaat namelijk zogoed als geen gevaar dat versnelde invoering van nieuwe technieken tot uitsluiting leidt.

Dit is een argument te meer voor de stelling dat absolute prioriteit dient te worden gegeven aan de omschrijving en nadere uitwerking van het begrip "universele dienstverlening".

3.6.

Culturele aspecten

3.6.1. De Commissie kondigt aan dat zij in het najaar maatregelen zal presenteren die ten doel hebben het audiovisueel beleid tot de hoeksteen van een "inhoudsstrategie" voor de ontwikkeling van de informatiemaatschappij te maken.

De verspreiding van Europese culturele produkten dient te worden gesteund, met inachtneming van hun specifieke karakter.

3.6.2. Daartoe acht het Comité de totstandkoming van een regelgevend kader noodzakelijk, op basis van het gegeven dat de grenzen tussen omroep en telecommunicatie aan het vervagen zijn. Vooral van belang is daarom dat een gedragscode wordt opgesteld voor de omgang met informatie.

3.6.3. De mogelijkheid om informatie door middel van een groot aantal verschillende informatiedragers door te geven en het grote aantal informatiebronnen waartoe gebruikers toegang zullen hebben, zal het immers nodig maken mechanismen te creëren voor het handhaven van ethische normen, om te voorkomen dat informatie wordt gemanipuleerd of dat aan regelrechte desinformatie wordt gedaan. De vrijheid van meningsuiting, die dank zij de ontwikkeling van nieuwe technische mogelijkheden zou moeten toenemen, dient te worden beschermd, waarbij de diverse actoren hun verantwoordelijkheid op zich moeten nemen.

3.6.4. Wordt het in de informatiemaatschappij enerzijds gemakkelijker Europese culturele waarden te verspreiden, aan de andere kant dient ook de toegang tot culturele produkten te worden bevorderd en dient te worden bepaald welke audiovisuele diensten als basisdiensten moeten worden beschouwd.

3.6.5. Dit houdt o.m. het aanbieden in van diensten op het gebied van onderwijs en opleiding, maar ook een garantie dat àlle gebruikers van een pakket van diensten gebruik kunnen maken. Een flexibele definitie van het begrip "universele dienstverlening" zou het mogelijk maken ook audiovisuele basisdiensten in dit begrip op te nemen.

3.6.6. Het Comité herinnert aan zijn advies CES 1000/94 van 14 september 1994 over het Groenboek inzake audiovisueel beleid, waarin het constateerde dat zijn talloze opmerkingen en suggesties betreffende de ontwikkeling van toekomstperspectieven voor een democratische Europese mediacultuur voor de zoveelste keer waren genegeerd.

Niet alleen heeft het Comité nog steeds reden tot bezorgdheid over het gevaar van mediaconcentratie, maar bovendien vreest het dat het beleid van steunverlening aan de audiovisuele programma-industrie vooral gericht zal zijn op producenten van goed in de markt liggende programma's en op omroepen die de gewenste garanties kunnen bieden.

3.7.

Taalkundige aspecten

3.7.1. De Commissie zal een mededeling publiceren waarin wordt aangegeven met welke middelen zij recht denkt te kunnen doen aan de taalverscheidenheid van Europa en de totstandkomende taalindustrie gaat stimuleren.

3.7.2. Het Comité ziet uit naar de aangekondigde mededeling, maar vestigt er de aandacht op dat dit aspect grondig dient te worden bestudeerd. Het Comité merkt op dat het misschien goed zou zijn de verspreiding binnen de Unie van informatie van Europees belang te bevorderen.

3.8.

Promotieactiviteiten

3.8.1. Het Comité steunt de door de Commissie voorgestelde promotieactiviteiten. Het zou echter graag zien dat deze activiteiten, in het belang van de gebruikers, plaatsvinden op een duidelijke en transparante basis. Daarbij moeten de burgers worden voorgelicht over de risico's en kansen die de overgang naar de informatiemaatschappij met zich meebrengt, en moet duidelijk de rol worden belicht die de nieuwe informatie- en communicatiediensten bij het oplossen van economische, sociale en ecologische problemen kunnen spelen.

3.8.2. Dit houdt in dat er een duidelijk en betrouwbaar regelgevend kader, erkende normen en diensten van openbaar belang voorhanden moeten zijn.

Volgens het Comité is dit één van de basisvoorwaarden voor de totstandkoming van de informatiemaatschappij, die dient te worden verwezenlijkt in overleg met de openbare en particuliere dienstenaanbieders. Het zou verstandig zijn daarbij de verenigingen te betrekken die tot oogmerk hebben het publiek voor te lichten, zodat de samenleving in haar geheel kennis krijgt van de nieuwe mogelijkheden.

Alleen door breed overleg en samenwerking met de sociaal-economische gesprekspartners kan worden voorkomen dat de informatiemaatschappij tot een "maatschappij met twee snelheden" verwordt.

4. Conclusies betreffende kwesties van prioritair belang

4.1. Aangezien de grenzen tussen de sectoren informatica, audiovisuele middelen en diensten, telecommunicatie en uitgeversbedrijf aan het vervagen zijn, dient de mediaconcentratie te worden gereguleerd voordat met liberalisering wordt begonnen.

4.2. De tenuitvoerlegging van het door de Commissie voorgestelde programma voor de liberalisering van de diensten, moet worden afhankelijk gesteld van de verwezenlijking van de volgende maatregelen :

- een duidelijk en stabiel regelgevingskader, met name op het gebied van

- concentratie en eigendom van media,

- definitie van het begrip en waarborgen voor de levering van "universele dienstverlening",

- bescherming van de persoonlijke levenssfeer,

- intellectuele eigendomsrechten,

- rechtsbescherming en veiligheid,

- audiovisuele diensten :

ethiek

informatie

cultuur,

- normalisatie, interoperabiliteit,

- tarieven (herverdeling van tariefinkomsten, kruissubsidiëring),

- harmonisering en ontwikkeling van Euro-ISDN, een IBC-netwerk () en IDA, om problemen te voorkomen bij de ontwikkeling van toepassingen, en vooral van die, die van algemeen belang zijn.

4.3. Het Comité is van mening, dat zo spoedig mogelijk moet worden begonnen met de door de Commissie noodzakelijk geachte analyses van de eventueel met de overgang naar de informatiemaatschappij gepaard gaande maatschappelijke en economische risico's en uitdagingen en met het presenteren van maatregelen om de risico's te vermijden en te beperken. Het roept de Commissie op, met name de volgende maatregelen te nemen :

- onverwijld een comité van deskundigen instellen waarin alle sociaaleconomische gesprekspartners zijn vertegenwoordigd;

- studies uitvoeren voor het begroten van de investeringen die voor het verwezenlijken en exploiteren van informatiesnelwegen en nieuwe diensten nodig zijn, en voor de evaluatie van het effect daarvan op de werkgelegenheid;

- studies uitvoeren betreffende de structurele en werkgelegenheidseffecten van de exploitatie van nieuwe informatie- en communicatiediensten, waarbij in het bijzonder aandacht moet worden besteed aan nieuwe gebruiksmogelijkheden voor banken, handelsondernemingen, postorderbedrijven, reisbureaus, vervoerbedrijven en ondernemingen in de media-industrie;

- uitvoerings- en beschermingsregels voor de regionale proefprojecten opstellen en uittesten.

4.4. De resultaten van de onderzoeken en de met de projecten opgedane ervaringen moeten voor het publiek toegankelijk worden gemaakt en de basis vormen voor nieuwe maatregelen om de overgang naar de informatiemaatschappij gemakkelijker te laten verlopen. Voordat over zulke maatregelen echter definitieve besluiten worden genomen, dienen die resultaten en ervaringen aan alle sociaal-economische gesprekspartners en de Europese instellingen voor advies te worden voorgelegd.

4.5. Het zou overigens verstandig zijn niet alleen na te gaan welke maatschappelijke veranderingen de nieuwe technieken tot gevolg zullen hebben, maar ook de behoeften van de Europese samenleving te evalueren, zodat met deze technieken aan reële behoeften tegemoet kan worden gekomen en niet slechts diensten worden aangeboden die op korte termijn winstgevend zijn.

4.6. Er dient een concreet tijdschema voor overleg over deze kwesties te worden vastgesteld voordat de data voor de liberalisering van alle diensten verstrijken. Deze data moeten worden aangepast in het licht van de uit te voeren studies betreffende de maatschappelijke aspecten.

4.7. De veranderingen die zich momenteel voltrekken zijn in veel opzichten nog moeilijk te overzien; overheid en samenleving moet dan ook genoeg tijd worden gegund om hierover grondig na te denken en eventueel in te stemmen met de oprichting van een democratische Europese regulerende instantie. Het Comité is er stellig van overtuigd dat het t.a.v. deze instantie een rol zou kunnen spelen in het belang van de democratie.

4.8. Het Comité dringt erop aan dat de lid-staten ervoor zorgen dat de collectief op het niveau van de Raad genomen besluiten, zoals richtlijnen of verordeningen, op tijd op nationaal niveau worden uitgevoerd en dat werkelijk op de naleving ervan wordt toegezien.

4.9. Voor de verdere economische en sociale modernisering van Europa is de wijze waarop de overgang naar de informatiemaatschappij gestalte krijgt, van groot belang. Ze is medebepalend voor het vermogen van Europese bedrijven om te innoveren, voor produktie en werkgelegenheid en voor de verdere ontwikkeling van het leef- en werkklimaat. Daarom is het volgens het Comité belangrijk :

1. dat maatregelen worden genomen op het gebied van industrie-, onderzoeks-, technologie- en onderwijsbeleid om de aanpassing van bedrijfsstructuren en kwalificatie-eisen te bevorderen. De in het lopende Vierde Kaderprogramma opgenomen maatregelen en de steunprogramma's van de Structuurfondsen (m.n. doelstelling 4), moeten doelgericht worden ingezet om problemen op te lossen;

2. dat bij de verwezenlijking en exploitatie van nieuwe communicatie- en informatienetwerken (informatiesnelwegen) niet alleen aan technische en economische doeleinden wordt gedacht. Even belangrijk is

- het leveren van basisinformatiediensten aan de burgers en het garanderen van niet-discriminatoire toegang tot systemen en diensten;

- het in stand houden van voldoende verscheidenheid van het informatie-aanbod;

- de bijzondere bescherming van culturele en democratische waarden;

- de bescherming van persoonsgegevens en de technische beveiliging van informatie, en de uitsluiting van elk misbruik van economische macht voor politieke doeleinden.

Daarom zou er een "verkeersreglement" voor de informatiesnelweg moeten komen. Er moet bij voorbaat gegarandeerd worden dat alle burgers toegang hebben tot basisdiensten op het vlak van informatie en communicatie;

3. dat de overgang naar de informatiemaatschappij gemakkelijker wordt gemaakt door het creëren van een nieuw vraagpotentieel, als gevolg van de ontwikkeling en exploitatie van nieuwe informatie- en communicatiesystemen en -diensten die op maatschappelijke behoeften inspelen en doelstellingen op het gebied van arbeids-, werkgelegenheids-, milieu- en sociaal beleid helpen verwezenlijken;

4. dat de verwezenlijking van de communicatie- en informatie-infrastructuur bij lokale proefprojecten als kans wordt benut om de route uit te stippelen voor een verantwoorde economische en maatschappelijke ontwikkeling. Met de sociaal-economische gesprekspartners moet overleg worden gepleegd over verdere initiatieven voor de introductie van de informatiemaatschappij. Dit is nodig voor het opstellen en toetsen van de onontbeerlijke regels voor maatschappelijk verantwoorde exploitatie van nieuwe netten en diensten, en voor de bevordering van scholing en bijscholing in de omgang met nieuwe apparatuur, systemen en diensten.

5. dat met de mondialisering van de informatie rekening wordt gehouden. Daarom beklemtoont het Comité de noodzaak om duidelijke, vaste regels te geven voor uitwisseling van informatie op wereldniveau waarbij de beginselen van eerlijke concurrentie, bescherming van de persoonlijke levenssfeer, veiligheid en intellectuele eigendomsrechten worden geëerbiedigd.

4.10. Het Comité dringt er ten zeerste op aan dat de in dit advies aanbevolen studies en raadplegingen onverwijld en met vastberadenheid worden verwezenlijkt en dat daarbij terdege met bovengenoemde prioriteiten rekening wordt gehouden, om te bereiken dat de Unie op adequate wijze en op tijd aansluiting vindt bij de reeds op gang gekomen ontwikkeling naar de informatiemaatschappij.

Brussel, 23 februari 1995.

De Voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

C. FERRER

() PB nr. C 127 van 7. 5. 1994.

() PB nr. C 34 van 2. 2. 1994.

() PB nr. C 52 van 19. 2. 1994.

() PB nr. C 127 van 7. 5. 1994.

() PB nr. C 295 van 22. 10. 1994 .

() IDA : Europees Telematicanet tussen overheidsdiensten.

() Integrated Broadband Communications.