Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "De rol van de Europese Unie in stedelijke aangelegenheden"

(97/C 30/17)

Het Comité heeft op 26 oktober 1995 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 23 lid 3 van het Reglement van Orde, een advies uit te brengen over "De rol van de Europese Unie in stedelijke aangelegenheden".

De Afdeling voor regionale ontwikkeling, ruimtelijke ordening en urbanisme, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 25 juni 1996 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Vinay.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 338e Zitting (vergadering van 25 september 1996) het volgende advies uitgebracht, dat met 1 stem tegen (geen onthoudingen) is goedgekeurd.

1. Politieke en culturele richtsnoeren inzake stedelijke aangelegenheden

1.1. Inleiding

1.1.1. Sinds het eind van de jaren '80 leggen de Europese instellingen geleidelijk meer belangstelling voor stedelijke aangelegenheden aan de dag. In 1989 heeft de Commissie een eerste actieprogramma gelanceerd, dat drie jaar later tot het document "Europa 2000" en het communautaire initiatief Urban heeft geleid.

1.1.2. In 1990 heeft de Commissie een Groenboek over het stadsmilieu () gepubliceerd, waarmee een diepgaande bezinning over de perspectieven voor en de wijze van stedelijke ontwikkeling op gang is gebracht en waarin de nadruk werd gelegd op de noodzaak om de kwaliteit van het stedelijk milieu en het welzijn van de burgers tot hoofddoelstelling van de economische en sociale ontwikkeling te maken, zoals duidelijk vermeld is in het advies dat het ESC daarover heeft uitgebracht ().

1.1.3. In 1992 verscheen het verslag "Europa 2000", waarin in het kader van de analyse van de ontwikkelingsprocessen van de Europese ruimte, het beeld van de Europese stedelijke structuur wordt geschetst. Twee jaar later wordt in "Europa 2000+" voortgeborduurd op de thema's van de ontwikkeling van de Europese ruimte en wordt met name dieper ingegaan op aspecten die verband houden met samenwerking en ontwikkelingsperspectieven (). Het ESC heeft over beide documenten advies uitgebracht; daarbij heeft het de nadruk gelegd op het strategisch belang van het Ontwikkelingsplan voor de Communautaire Ruimte (OCR) en met name het participatie-aspect belicht ().

1.1.4. In 1993 hebben de OESO en de Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden het thema van het partnerschap tussen steden aangesneden. Zij analyseerden de hoofdpunten van het Europese stedelijk beleid, met bijzondere aandacht voor de verhouding tussen de doelstellingen van economische efficiency, sociale billijkheid en het beheersen van de externe effecten ("control of externalities"). Met dit analytische werk is een groeiende tegenstelling tussen het beleid voor optimalisering van de economie en het beleid voor sociale cohesie blootgelegd, en wordt gewezen op de gevaren van isolement en verval van de stadsgemeenschappen als gevolg van de nieuwe ordening van de wereldeconomie ().

1.2. De huidige beleidslijnen

1.2.1. Tijdens de in 1994 in Oslo gehouden Europese Conferentie van de Ministers belast met ruimtelijke ordening, en de in Leipzig gehouden bijeenkomst van de Raad van Ministers belast met regionaal beleid, is het nut van een beleid voor ruimtelijke ontwikkeling op Europese schaal aangetoond. In hetzelfde jaar heeft de Commissie een voorlopige balans opgemaakt van de communautaire werkzaamheden t.b.v. stedelijke gebieden, waarin zij een opsomming geeft van meer dan 40 programma's en actiepunten, die direct of indirect de grote en middelgrote Europese steden aangaan. Bijna alle grote steden en veel middelgrote steden blijken deel te nemen aan projecten en acties van de Commissie. Er bestaat dan ook geen twijfel over dat "steden in de afgelopen jaren in toenemende mate van communautaire acties hebben geprofiteerd, zowel in financiële als beleidsmatige zin" (). Er dient echter wel op te worden gewezen dat dergelijke acties voor het grootste deel in de steden plaatsvinden, maar niet speciaal voor steden zijn ontwikkeld.

1.2.2. De meeste programma's die maatregelen in de steden op gang hebben gebracht, hebben betrekking op specifieke sectoren (werkgelegenheid voor jongeren, technologische innovatie, enz.); hoewel de programma's veel positieve resultaten hebben geboekt in termen van concurrentievermogen, werkgelegenheid, kwaliteit van het bestaan van de burgers enz., hadden ze zelden de vorm van een algemene strategie voor de stedelijke structuur in haar geheel.

1.2.3. Op het politiek-culturele vlak zijn bovendien de richtsnoeren van het Comité van hoge ambtenaren van de Europese Conferentie van de Ministers belast met ruimtelijke ordening (CEMAT) en van het organisatiecomité van de VN-Conferentie inzake menselijke nederzettingen (Habitat II), van groot belang. In 1995 heeft de CEMAT een seminar georganiseerd inzake overheidsparticipatie bij de beleidsbeslissingen op het gebied van ruimtelijke ordening en stadsplanning. Tijdens dit seminar werd stilgestaan bij het beginsel dat lokale gemeenten en vertegenwoordigers van de sociaal-economische kringen dienen te worden betrokken bij het maken van beleidskeuzes op het gebied van ruimtelijke ordening die van invloed zijn op de kwaliteit van het bestaan en op de toekomstperspectieven voor de economische ontwikkeling in de ruimte waarin zij leven (). Het organisatiecomité van Habitat II stelt een intersectorale aanpak van het stedelijk ontwikkelingsbeleid voor, waarbij het beleid inzake huisvesting en ruimtelijke ordening wordt geïntegreerd in het beleid inzake duurzame ontwikkeling en concurrentievermogen ().

1.3. De nieuwe vooruitzichten

1.3.1. In de zomer van 1995 heeft het Comité van de Regio's een advies uitgebracht over het onderwerp "Stedelijke ontwikkeling en de Europese Unie" (). Uitgaande van de gedachte dat "stedelijke gebieden (...) het toneel van enkele van de meest vernieuwende economische activiteiten in de Europese Unie (vormen)" en dat zij "van cruciaal belang zijn voor de economie van regio's en landen en voor het concurrentievermogen van de hele Europese Unie", wijst het CvdR op het "stedelijk tekort in het Verdrag" en op de noodzaak een nieuw hoofdstuk in het Verdrag op te nemen "dat het mogelijk maakt, de lopende werkzaamheden voortaan binnen het kader van een samenhangend stadsbeleid uit te voeren". Het CvdR stelt met name voor, het Verdrag op de volgende punten te herzien: stedelijke ontwikkeling, vervoer, economische en sociale cohesie, milieubeleid, transeuropese netwerken, volksgezondheid, cultuurbeleid, de multiculturele maatschappij en het beginsel van subsidiariteit.

1.3.2. Wat het subsidiariteitsbeginsel betreft, merkt het CvdR op dat het stedelijk beleid op Europees niveau niet moet zijn gericht op beperking van de lokale bevoegdheden, maar op coördinatie van bestaande EU-bevoegdheden. Verder "zou de Commissie (...) de wettelijke plicht moeten worden opgelegd om de gevolgen van haar huidige beleidsmaatregelen voor stedelijke gebieden te coördineren, te garanderen dat het bestaande EU-beleid de werkzaamheden van lokale en regionale overheden aanvult, en de belangen van stedelijke gebieden in de EU te behartigen" ().

1.3.3. Enkele maanden daarna, tijdens de vergadering van de eind 1995 in Madrid gehouden informele Ministerraad over regionaal beleid en ruimtelijke ordening, heeft de commissaris voor regionaal beleid en cohesie opgemerkt dat de ruimtelijke ordening op Europees niveau niet de optelsom van vijftien nationale standpunten mag zijn, maar het resultaat moet zijn van hun integratie in één gemeenschappelijke visie op de evolutie van het Europese grondgebied, dat vele raakvlakken heeft maar ook getekend wordt door de verscheidenheid en de specifieke kenmerken van het grondgebied.

1.3.4. Juist vanwege de invloed op het stedelijk grondgebied is er behoefte aan een sterkere en systematische coherentie en complementariteit tussen de verschillende takken van communautair beleid, om ervoor te zorgen dat dit beleid op het hele grondgebied doeltreffend is, op basis van een gemeenschappelijke visie op de Europese dimensie van de ontwikkeling op de lange termijn.

1.3.5. Een laatste bewijs van de nieuwe en specifieke belangstelling voor stedelijke aangelegenheden wordt geleverd door het feit dat in twee recente adviezen van het ESC ("Ruimtelijke ordening en interregionale samenwerking in het Middellandse-Zeegebied" en "De toekomst van de cohesie en de gevolgen op lange termijn voor de Structuurfondsen") wordt gewezen op het belang van het Europees stedelijk systeem voor de ontwikkeling en de economische en sociale cohesie. In de adviezen wordt vooral benadrukt dat het EU-optreden op stedelijk gebied moet worden versterkt, om te zorgen voor een evenwichtiger netwerk van mediterrane steden en de steun uit de Structuurfondsen te richten op de grote stedelijke agglomeraties van de zwakste regio's ().

2. De activiteiten van de EU op stedelijk gebied

2.1. Lopende maatregelen

2.1.1. De toenemende aandacht van de communautaire organen voor stedelijke aangelegenheden is geënt op het geheel van activiteiten waaruit blijkt hoezeer de EU zich voor deze sector inzet. Er wordt met name gewezen op het feit dat 90 % van de steun uit de Structuurfondsen via communautaire bestekken wordt uitgegeven, en dat een aanzienlijk deel hiervan bij de steden terechtkomt. Bovendien heeft de EU dertien communautaire initiatieven gelanceerd, die 9 % van de Structuurfondsen opslokken. Van deze initiatieven is het Urban-programma specifiek op steden gericht.

2.1.2. Verder wordt erop gewezen dat de kennis van de daadwerkelijke bestemming van de communautaire steun aan stedelijke ontwikkelingsprojecten en van de resultaten daarvan, volstrekt onvoldoende is voor een doeltreffende analyse van het "rendement" van dergelijke investeringen in termen van economische ontwikkeling, werkgelegenheid, sociale cohesie, verbetering van infrastructuursystemen en diensten, verbetering van het stedelijk milieu, participatie door de vertegenwoordigers van alle partijen die een rechtstreeks economisch, sociaal of cultureel belang hebben (), en samenhang tussen de communautaire werkzaamheden en de nationale, regionale en lokale steunmaatregelen in deze sector.

2.2. Innoverende activiteiten ten behoeve van de regionale ontwikkeling en modelprojecten voor stedelijke ontwikkeling

2.2.1. Parallel aan de totstandkoming van een nieuwe communautaire visie op de ruimtelijke ordening en de ordening van de Europese stedelijke structuur, heeft de Europese Commissie voor de periode 1995-1999 een programma voor innovatieve acties gelanceerd (art. 10 EFRO), dat wordt gefinancierd d.m.v. een reserve ter grootte van 1 % van de Structuurfondsen. Het programma omvat twee programmapunten: ruimtelijke ordening en stedelijk beleid.

2.2.2. Het eerste programmapunt, ruimtelijke ordening, kan zowel transnationale als nationale projecten betreffen. Ruimtelijke ordening wordt gekenmerkt door een "horizontale" dimensie: "er wordt een totaalbeeld van de ruimtelijke gevolgen van de toepassing van dat communautaire beleid geschetst en zo kan op zeer specifieke wijze worden voorspeld welke negatieve consequenties of tegenstrijdigheden eventueel zullen optreden ten aanzien van het hoofddoel van de economische en sociale cohesie" (). Voorts wordt het multisectorale karakter van de ruimtelijke ordening beklemtoont, alsmede de noodzaak van een globaal beeld van de maatregel en - vooral - van de gevolgen daarvan ().

2.2.3. Het tweede programmapunt, Modelprojecten voor stedelijke ontwikkeling, is specifiek op steden gericht; zij zijn immers "de belangrijkste bronnen of centra van economische ontwikkeling, technologische innovatie en openbare dienstverlening". Deze actie lijkt echter niet zozeer op de stedelijke structuur in haar geheel gericht, als wel op specifieke problemen.

2.2.4. De vergelijking tussen de twee soorten acties brengt een zekere lacune aan het licht: de stedelijke structuur als geheel wordt noch door het eerste programmapunt (te algemeen van aard en vooral op economische aspecten gericht), noch door het tweede programmapunt (te gedetailleerd of sectoraal van aard) aangepakt. Het optreden van de Gemeenschap op stedelijk gebied is echter zeer veelomvattend: behalve de eerder genoemde talrijke programma's en acties zullen er voor de periode 1995-1999 "waarschijnlijk in totaal meer dan 130 stedelijke projecten zijn die reeds zijn uitgevoerd of nog in uitvoering zijn" ().

3. Het nut van een Europees stedelijk beleid

3.1. De politieke grondslag en de centrale positie van de lokale ontwikkeling

3.1.1. De ontwikkeling van een nieuwe visie op de ruimtelijke ordening en de stedelijke structuur is het uitgangspunt van twee documenten die een ideale schakel vormen tussen de visie op het ruimtelijk en stedelijk beleid die in de loop van de jaren '80 vorm heeft gekregen, en de nieuwe perspectieven die zich sinds het begin van de jaren '90 aftekenen: het Witboek "Groei, concurrentievermogen, werkgelegenheid. Naar de 21e eeuw: wegen en uitdagingen", en het "Communautaire actieprogramma ten behoeve van milieu en duurzame ontwikkeling".

3.1.2. Volgens de nieuwe visie is het grondgebied niet alleen de plaats waar de verschillende sectorale acties worden ondernomen, maar wordt het tevens toepassingskader voor het beleid dat economische ontwikkeling, economische en sociale cohesie, werkgelegenheid, verbetering en bescherming van het milieu enz. wenst te combineren. Lokale ontwikkeling wordt zo een fundamentele dimensie van het nieuwe model voor duurzame ontwikkeling dat in het Witboek wordt voorgesteld.

3.1.3. Het Economisch en Sociaal Comité is in zijn advies over het "Regionaal beleid en lokale ontwikkelingsinitiatieven" dezelfde mening toegedaan, waar het stelt dat het bijzondere karakter van lokale ontwikkeling wordt bepaald door het vermogen "het 'sluimerende' ontwikkelingspotentieel van de betrokken regio te 'activeren'", en door het vermogen "zijn eigen ontwikkelingspotentieel en zijn specifieke troeven te benutten en op die manier zonder hulp van buitenaf een ontwikkelingsproces op gang te brengen" ().

3.2. De specifieke kenmerken van het beleid voor stedelijke ontwikkeling

3.2.1. Het beleid voor stedelijke ontwikkeling onderscheidt zich van de lokale ontwikkelingsstrategieën door het vermogen de lokale-ontwikkelingsdoelstellingen te integreren met doelstellingen van stadsvernieuwing, instandhouding van het cultuurhistorisch verleden van steden, identificatie van de burgers met de structuur van hun eigen stad, sociale participatie inzake keuzes die van invloed zijn op de ontwikkeling en op de kwaliteit van het bestaan.

3.2.2. Het beleid voor stedelijke ontwikkeling "gebruikt" de sectorale acties dus als basis voor de verwezenlijking van een gecompliceerd proces van stedelijke ontwikkeling en herstel van het evenwicht. Dit proces is de voorwaarde die op lokaal niveau dient te worden verwezenlijkt voor het bereiken van duurzame groei en het verbeteren van het niveau van cohesie. Door middel van stadsplanning kunnen de verschillende sectorale beleidstakken en de verschillende bestuursniveaus (communautair, nationaal, regionaal en lokaal) worden verenigd, en kunnen de compatibiliteit en coherentie van de sociale, economische en milieu-ontwikkeling worden gecontroleerd ().

3.3. De Europese dimensie van het stedelijk beleid

3.3.1. In het licht van bovenstaande opmerkingen blijkt zonneklaar dat de meest algemene aspecten van het stedelijk beleid (i.v.m. het vermogen om economische ontwikkeling, sociale cohesie en kwaliteit van het stadsmilieu met elkaar te verenigen) tevens een Europese dimensie hebben, niet zozeer omdat het supranationale maatregelen zijn maar omdat het stedelijk beleid betrekking heeft op principes, factoren en omstandigheden van strategisch belang voor de toekomstige ontwikkeling van de hele Europese Unie en voor de kwaliteit van het bestaan van de Europese burgers.

3.3.2. De noodzaak het stedelijk beleid een Europese dimensie te geven komt dus niet voort uit het vereiste, maatregelen in een bepaalde infrastructuursector te bevorderen of de kwaliteit van de stad te verbeteren en het cultureel erfgoed van de Europese steden te beschermen en te benutten; hoe belangrijk deze aspecten ook zijn, zij kunnen allen op lokaal, regionaal of nationaal niveau worden aangepakt, in overeenstemming met de respectieve rechtsorde van iedere lid-staat.

3.3.3. Het Comité is van mening dat de Europese dimensie van het stedelijk beleid veeleer voortvloeit uit het feit dat de definitie en de geleidelijke verwezenlijking van strategieën voor een geïntegreerde stedelijke ontwikkeling ten behoeve van de verwezenlijking van de hoofddoelstellingen die Europa zichzelf heeft gesteld om de uitdaging van de 21e eeuw aan te gaan, moet worden gestimuleerd. Volgens deze zienswijze is het beleid voor de ontwikkeling van het Europese stedelijke systeem een sleutelfactor voor sociale ontwikkeling, voor verbetering van de economische toestand en, vooral, voor verbetering van de kwaliteit van het bestaan van de EU-burgers, door steun te verlenen aan die stedelijke gebieden die dat nodig hebben, overeenkomstig de daartoe door de lid-staten en lokale en regionale overheden ingediende steunaanvragen en geformuleerde wensen.

3.4. Van steden tot een Europese stedelijk systeem

3.4.1. Er zijn echter nog andere redenen waarom het stedelijk beleid een Europese dimensie dient te krijgen. Een recente studie van de Europese Commissie heeft aangetoond dat een aanzienlijk deel van de Europese regio's die met een ontwikkelingsachterstand te kampen hebben, ondanks de enorme communautaire inspanningen niet in staat zijn gebleken de achterstand ten opzichte van meer geavanceerde regio's in te lopen (). Gelijkluidende conclusies zijn te vinden in het vijfde verslag over de sociaal-economische situatie en de ontwikkeling van de regio's van de Gemeenschap ().

3.4.2. De territoriale onevenwichtigheden, met name die tussen de verschillende steden van het Europese stedelijke systeem, betekenen een enorme last voor de nationale overheden, die immers steun moeten verlenen aan lokale gemeenten die niet in staat zijn hun ontwikkelingsachterstand weg te werken.

3.4.3. Op de lange termijn is een uitsluitend op concurrentie gebaseerde ontwikkeling, zonder enige vorm van complementariteit of samenwerking, zowel sociaal als economisch gezien onbevredigend. In het eerder genoemde document over de communautaire activiteiten t.a.v. stedelijke gebieden, geeft de Commissie aan dat de overgang van een competitieve houding naar een houding gebaseerd op samenwerking en complementariteit tussen de verschillende steden, een fundamentele voorwaarde is voor de ontwikkeling en rehabilitatie van de stedelijke structuur ().

3.4.4. Gezien de mondialisering van de economie en het toenemende aantal transnationale netwerken van steden die samenwerken op het gebied van economische ontwikkeling, is het van het grootste belang dat de strategieën en projecten voor samenwerking en stedelijk partnerschap gezamenlijk en tegelijkertijd op Europees en nationaal niveau worden ontwikkeld, zodat het Europese stedelijke ecosysteem niet nóg verder uit balans raakt.

4. Problemen, vereisten, actiemogelijkheden

In het licht van bovenstaande opmerkingen onderscheidt het ESC enkele strategische punten voor stedelijke ontwikkeling, waarvoor een specifieke communautaire actie is vereist. Het baseert zich hierbij mede op de resultaten van de vergadering die de werkgroep in het kader van het Italiaanse voorzitterschap van de Unie in Rome heeft gehouden, op uitnodiging van het directoraat-generaal Ruimtelijke coördinatie van het ministerie van openbare werken, en waaraan is deelgenomen door vertegenwoordigers van de sociale partners, van voor stedelijke aangelegenheden bevoegde centrale, regionale en lokale bestuurslichamen, en andere belanghebbende groepen ().

4.1. Concurrentie en samenwerking: netwerken en cohesie tussen steden

4.1.1. Door de mondialisering van de economie worden stadsgemeenten steeds gevoeliger voor de nationale en internationale concurrentie; de gevolgen hiervan worden steeds directer en heviger. Bovendien gaat de economische groei in sterk ontwikkelde landen niet rechtstreeks en automatisch gepaard met een groei van de werkgelegenheid, een verbetering van de kwaliteit van het bestaan, sociale vooruitgang en een verbetering van het leefmilieu.

4.1.2. Bij het uitstippelen van stedelijke ontwikkelingsstrategieën moet dan ook rekening worden gehouden met vier factoren/aspecten:

I) het feit dat stadsgemeenten sterk bloot staan aan de lokale effecten van de mondiale economie werkt als een stimulans voor de innovatie en het concurrentievermogen, maar noopt ook te zorgen voor de nodige bestuursbekwaamheid, voldoende middelen en een professionele aanpak, zonder welke de kans van slagen zeer gering lijkt;

II) de marges voor een uitsluitend op de benutting van lokale factoren gebaseerde ontwikkeling lijken steeds kleiner te worden; de nieuwe informatietechnologieën (telematica, telewerk) bieden daarentegen de mogelijkheid factoren in andere regio's en lid-staten te integreren in een gemeenschappelijke ontwikkelingsstrategie;

III) de elkaar steeds sneller opvolgende veranderingen en innovatieprocessen kunnen het concurrentievermogen en de kwaliteit van het bestaan snel verbeteren, maar veroorzaken in toenemende mate aanpassingsproblemen i.v.m. de snelheid waarmee de innovatie zich voltrekt;

IV) de noodzaak een hoog efficiency-peil te behouden voor infrastructuren, produktielokaties, bestuurscentra en O& O-structuren, die de voorwaarde vormen voor het concurrentievermogen en de economische ontwikkeling van steden, vraagt om aanzienlijke investeringen en duidelijke prioriteiten.

4.1.3. Het ESC stelt dan ook voor, de oprichting van netwerken voor samenwerking binnen het Europese stedelijke stelsel te stimuleren, niet zozeer om het streven naar een verbeterd concurrentievermogen te neutraliseren, maar om het Europese stedelijke stelsel als geheel in staat te stellen ontwikkelingsstrategieën uit te werken die zijn gebaseerd op complementariteit en concurrentievermogen, zonder de kloof te vergroten die uiteindelijk zwaar zou komen te drukken op de middelen van de Gemeenschap en nog meer nadelige sociale en economische gevolgen zou hebben (). In deze context heeft de samenwerking tussen steden ten doel zowel de kwaliteit van het bestaan te verbeteren, als het concurrentievermogen t.o.v. de andere ontwikkelde landen (VS, Japan) en de "opkomende" industrielanden, te vergroten.

4.1.4. Met het oog op de uitbreiding van de Europese Unie met de landen in Midden- en Oost-Europa en gezien de toenemende interactie tussen de regio's en steden rond de Middellandse Zee (), zouden specifieke steun- en stimuleringsmaatregelen voor partnerschappen met de steden uit de LMOE en niet-communautaire Middellandse-Zeelanden moeten worden opgezet, om enerzijds de samenwerking met de landen die in de toekomst deel uit zullen maken van de Unie alvast te ontwikkelen en in goede banen te leiden, en anderzijds de samenwerking tussen de landen en regio's rond de Middellandse Zee op een meer systematische wijze aan te pakken.

Ten slotte wijst het ESC erop dat steden vaak in verschillende, soms zeer talrijke, administratieve deelgemeenten zijn opgedeeld. In dit geval lijkt het noodzakelijk vormen van samenwerking tussen de verschillende deelgemeenten van een zelfde stad te ontwikkelen, door de bevordering van modelprojecten en de verspreiding van de meest succesvolle ervaringen.

4.2. Partnerschap tussen steden

4.2.1. Omdat de overheid overal steeds minder middelen beschikbaar stelt voor verbetering van de infrastructuur en de dienstverlening, wordt steeds vaker (en in sommige gevallen noodgedwongen) geëxperimenteerd met partnerschappen tussen overheidsinstellingen en particulieren inzake projecten voor de ontwikkeling van infrastructuursystemen en diensten met positieve gevolgen voor de hele lokale gemeenschap.

4.2.2. Stedelijke partnerschappen kunnen meer in het algemeen gemeenschappelijke ontwikkelingsprocessen op gang brengen, die, mits op adequate wijze gestuurd, een strategische factor voor ruimtelijke ordening kunnen vormen, terwijl er sprake is van geleidelijke vermindering van de overheidsbemoeienis in sectoren die bepalend zijn voor de ontwikkeling van de sociale en economische cohesie, voor de verbetering van het stedelijk milieu en voor de kwaliteit van het bestaan van de burgers.

4.2.3. Het ESC beklemtoont dus dat ontwikkelde vormen van stedelijk partnerschap moeten worden aangemoedigd, zodat de centrale, regionale en lokale overheden zich meer gaan bezighouden met voor de sociale en economische ontwikkeling strategische sectoren (basisdiensten, onderzoek- en innovatiestructuren, vervoer- en telecommunicatie-infrastructuren, milieuverbetering en stadsvernieuwing, bescherming van het cultureel erfgoed, enz.) door de inbreng van human resources, organisatiefaciliteiten en particuliere geldmiddelen in programma's en maatregelen die beantwoorden aan de behoefte van de lokale gemeenschap. In dit verband wordt erop gewezen dat het welslagen van openbaar of particulier partnerschap sterk afhangt van de mate van timing, transparantie en trefzekerheid van het optreden van de openbare bestuurslichamen voor ruimtelijke ordening.

4.3. Subsidiariteit

4.3.1. In een stedelijk stelsel dat steeds meer wordt ingericht volgens transregionale en transnationale stedennetwerken, zullen regionale en lokale overheden van verschillende lid-staten steeds vaker samenwerken om projecten voor op samenwerking gebaseerde ontwikkeling, te ontwikkelen en uit te voeren. In dit geval doet zich, naast de typische problemen waar partnerschappen gewoonlijk mee te maken krijgen, nog een bijkomend probleem voor, in verband met de verschillen in nationale rechtsstelsels en de verschillende nationale interpretaties van het subsidiariteitsbeginsel.

4.3.2. Het ESC wijst er hierbij op dat het zaak is dat de EU een stimulerende functie heeft d.m.v. het uitwerken van richtsnoeren en het creëren van een netwerk voor uitwisseling van ervaringen op het gebied van partnerschap en interinstitutioneel overleg, waarbij wordt gekeken of deze ervaringen voldoende mogelijkheden bieden voor toepassing en uitbreiding in andere steden. Het is in dit verband van belang dat de Europese Unie bij het bepalen van de ontwikkelingsstrategieën en programmapunten rekening houdt met de ervaringen van gemeenten en regio's en de door hen gewenste koers, via adequate vormen van overleg.

4.4. Participatie

4.4.1. Zoals gezegd heeft de mondialisering van de economie tot gevolg dat de stadsgemeenschappen meer worden blootgesteld aan de lokale effecten van de programma's voor nationale en transnationale ontwikkeling. De onderlinge verhoudingen tussen deze maatregelen en de economische en sociale ontwikkelingsperspectieven van de verschillende stadsstructuren, maken het voor de sociale en economische partners ingewikkelder om op adequate wijze mee te beslissen over beleidskeuzes m.b.t. de ontwikkeling van maatschappij, economie, milieu en stedelijke structuur van het eigen grondgebied. Daardoor komt het dat:

- de basisinformatie die nodig is om de gevolgen te kunnen evalueren tamelijk ingewikkeld wordt en niet langer betrekking heeft op één enkele stadsstructuur, maar op territoriale subsystemen die worden gevormd door alle steden die direct of indirect de gevolgen van het beleid ondervinden;

- de participerende burgers en sociaal-economische kringen zich geconfronteerd zien met een reeks van keuzes en alternatieven die voortkomen uit een breed scala van doelstellingen en vereisten die betrekking hebben op verscheidene lokale gemeenschappen.

4.4.2. In het licht van het bovenstaande acht het ESC het noodzakelijk dat de EU op lokaal niveau stimulansen geeft om te komen tot:

- de verwezenlijking van structuren, vestigingen en technische ondersteuning om de informatieverstrekking aan de burgers te verbeteren en de participatieprocessen in beleidskeuzes te organiseren en te vergemakkelijken, ten behoeve van een grotere doorzichtigheid en rechtstreekse verantwoordelijkheid van de Europese burgers voor stedelijke ontwikkelingsstrategieën;

- participatie van de sociale partners, in overeenstemming met de bepalingen van de Kaderverordening voor de structuurfondsen.

4.4.3. Verder moet erop worden gewezen dat Europa de bestemming is van grote migratiestromen uit derde landen, wier burgers vaak een heel andere cultuur, verwachtingen en waarden hebben dan die van het gastland. Het multiculturele karakter dat thans veel Europese regio's kenmerkt, vormt een factor voor een potentiële sociale en economische ontwikkeling, maar vraagt wel om specifieke vormen van participatie, die zijn aangepast aan de verschillende cultuurmodellen en het integratieproces kunnen bevorderen en "begeleiden" ().

4.4.4. In dit kader vormt de kwaliteit van de verstrekte informatie en de doorzichtigheid van de participatieprocessen voor de beleidsbeslissingen vaak een cruciale factor voor de democratie, alsook voor de integratie en multiculturele cohesie.

4.5. Strategieën om doelstellingen van "economic excellence" te verenigen met die van sociale billijkheid

4.5.1. Aangezien infrastructuursystemen en netwerken voor dienstverlening steeds belangrijker zijn voor de economische ontwikkeling, wordt de stad steeds meer gezien als motor voor het scheppen van gunstige concurrentievoorwaarden. Dit kan sommige overheden ertoe aanzetten zich voornamelijk te richten op doelstellingen van "economic excellence" en derhalve het beleid t.b.v. de cohesie, solidariteit en sociaal-culturele ontwikkeling van de burgers daaraan ondergeschikt te maken. Zo kan een trendmatige tegenstelling worden vastgesteld tussen economische en sociale ontwikkeling, tussen doelstellingen van efficiency en doelstellingen van billijkheid ().

4.5.2. Zonder strategie voor een doeltreffende benutting van de gevolgen van de afzonderlijke maatregelen voor de gehele stadsstructuur en voor het koppelen van het concurrentievermogen aan de sociale en economische cohesie, betekent elke investering in solidariteit en kwaliteit van het stedelijk milieu - in ieder geval op de korte termijn - een vermindering van de beschikbare middelen voor maatregelen die de economische efficiency en het concurrentievermogen moeten vergroten.

4.5.3. De huidige situatie vertoont echter een duidelijk onderscheid: als het lokale bestuur niet goed in staat is strategieën voor een geïntegreerde stedelijke ontwikkeling vast te stellen en uit te voeren, dan zullen de doelstellingen van economic excellence en sociale billijkheid veeleer alternatieven zijn; als het lokale bestuur daarentegen goede organisatorische en uitvoerende vaardigheden heeft, dan lijken genoemde doelstellingen goed te combineren, mits de directe en indirecte gevolgen van de maatregelen goed in het oog worden gehouden en worden benut ("control of externalities") ().

4.5.4. Bij gebrek aan een ondersteunend beleid voor steden met een ontwikkelingsachterstand of steden die minder goed in staat zijn stedelijke-ontwikkelingsstrategieën te plannen en te beheren, kan de hierboven beschreven situatie de onevenwichtigheden in het Europese stedelijke stelsel vergroten. Het ESC is ervan overtuigd dat de verbetering van de kwaliteit van het bestaan van de burgers de belangrijkste doelstelling van de stedelijke ontwikkeling is, en hoopt dat een tweeledig systeem van criteria en richtsnoeren wordt uitgewerkt.

- Aan de ene kant lijkt het van belang dat de capaciteit om concurrentievermogen en sociaal-economische cohesie in geïntegreerde stedelijke ontwikkelingsprojecten te combineren wordt gestimuleerd, zowel door middel van opleiding als door het bevorderen van studies en modelprojecten.

- Aan de andere kant lijkt het wenselijk netwerken op te zetten voor monitoring, vergelijking en evaluatie van de technieken, methodes en uitkomsten van dergelijk beleid in de verschillende stedelijke contexten en voor de verspreiding van informatie over de meest geslaagde ervaringen.

4.6. Duurzame groei en sociale cohesie op stadsniveau

4.6.1. Hetzelfde geldt voor de verwezenlijking van duurzame groei op stedelijk niveau. Het ESC is van mening dat een niet-geïntegreerd beleid, dat afwisselend gericht is op economic excellence en op sociale cohesie of de kwaliteit van het stadsmilieu, op de lange termijn een steeds zwaardere last gaat vormen die door een groeiend aantal lid-staten niet meer kan worden gedragen.

4.6.2. De duurzaamheid van de stedelijke ontwikkeling omvat dus niet alleen milieu-aspecten maar ook economische en sociale aspecten, als complementaire onderdelen van één project. Het ESC meent derhalve dat het wegwerken van de ernstige economische en sociale verschillen en de aanpak van het verval van stad en milieu, in een groot deel van het Europese stedelijke stelsel, nauw samenhangt met de uitwerking (en uitvoering) van stedelijke ontwikkelingsprojecten gericht op het scheppen van de noodzakelijke economische, administratieve en technische voorwaarden voor de verbetering van de sociale cohesie en de kwaliteit van het milieu.

Het lijkt dan ook wenselijk de opstelling van modelprojecten en de uitwisseling van ervaringen te bevorderen, waarbij rekening wordt gehouden met de specifieke kenmerken en de diepgewortelde verschillen tussen de Europese stadsstructuren, om zo de voorwaarden te scheppen voor duurzame ontwikkeling in de steden.

4.6.3. In dit kader past ook het beleid voor ruimtelijke herindeling ter bevordering van een evenwichtiger verdeling van diensten en infrastructuren en verbetering van de architectonische en milieukwaliteit van de stedelijke ruimte, om leegstand, milieubederf en sociaal verval in stadscentra, satellietsteden en grote stedelijke periferieën, tegen te gaan en zo mogelijk uit te roeien ().

4.7. Stedelijke ontwikkeling en werkgelegenheid

4.7.1. Het mag niet worden vergeten dat de werkloosheidscijfers het hoogste zijn in de steden. Hoewel er geen automatisch verband bestaat tussen economische ontwikkeling enerzijds en groei van de werkgelegenheid/verbetering van de sociale cohesie/verbetering van de kwaliteit van het bestaan anderzijds, lijdt het geen twijfel dat er op de lange termijn geen groei van de werkgelegenheid en geen verbetering van de kwaliteit van het bestaan kan zijn, zonder economische ontwikkeling en dus zonder verbetering van het concurrentievermogen en de gemiddelde produktiviteit in de steden.

4.7.2. Vandaar dat bij de ontwikkeling van de werkgelegenheid twee verschillende soorten beleid met elkaar moeten worden gecombineerd. Aan de ene kant lijkt het noodzakelijk een gunstig klimaat voor het aantrekken van nieuwe economische activiteiten of voor de uitbreiding van bestaande activiteiten te scheppen, zowel op indirecte wijze (via de kwaliteit van infrastructuren en diensten, toegankelijkheid en mobiliteit, het stadsmilieu, de veiligheid enz.), als op directe wijze, d.w.z. door bekendheid te geven aan het pakket mogelijkheden dat de stad aan bedrijven te bieden heeft.

4.7.3. Aan de andere kant moeten de mogelijkheden van economische ontwikkeling worden gericht op vormen, sectoren en methoden waarmee het aanbod van werk in samenhang met de kenmerken van de vraag kan worden uitgebreid. Het ESC wil er met name op wijzen dat er een synergetisch verband bestaat tussen de werkgelegenheid die rechtstreeks afhankelijk is van maatregelen van stadsvernieuwing en stedelijke herinrichting, de verbetering van het concurrentievermogen van het bedrijfsleven die door deze maatregelen wordt veroorzaakt, en de gevolgen voor de werkgelegenheid die de nieuwe produktielocaties met zich mee kunnen brengen.

4.8. Stadsvernieuwingsprocessen en sociale cohesie

4.8.1. De in veel steden voorkomende congestie, vervuiling, verval van de industrie en sociale uitsluiting zijn te wijten aan de toenemende concurrentie tussen maatschappelijke groepen en lokale gemeenschappen, het overheidstekort, de hoge werkloosheid, de steeds grotere kloof tussen rijke landen en arme landen en de daarmee samenhangende immigratie van burgers uit ontwikkelingslanden naar de Europese steden.

4.8.2. Terwijl het moeilijker wordt om de nodige openbare financiële middelen te vinden om alle burgers een adequaat niveau van dienstverlening en infrastructuur te verzekeren, ontstaat in deze context de tendens om "bevoorrechte" gebieden te creëren waar, soms op particulier initiatief, een leefkwaliteit en dienstverlening van ongekend niveau worden geboden. Op deze manier dreigt de stad haar eigen samenhang te verliezen en dreigen de burgers in strikt gescheiden bevolkingslagen te worden onderverdeeld; maar vooral dreigt de stad het karakter te verliezen van plaats waar culturele identiteit wordt gecreëerd en versterkt, waar zich maatschappelijke ontwikkelingen voltrekken, waar het verleden voortleeft en waar managers en technici worden opgeleid.

4.8.3. In werkelijkheid zorgt de stedelijke ontwikkeling ervoor dat welvaart wordt gegenereerd en herverdeeld. Dankzij de ontwikkeling van infrastructuren, diensten, technische en managementcapaciteiten wordt de stad geleidelijk leefbaarder. Door middel van infrastructuurwerken en stadsvernieuwing wordt dus een proces op gang gebracht waarbij waarden en kwaliteit van de stad toenemen en worden herverdeeld. Dit uit zich in een verbetering van de diensten en infrastructuren, van de mobiliteit, de architectuur en de kwaliteit van het milieu.

4.8.4. In veel steden zorgt dit proces voor een homogene ontwikkeling van de hele samenleving. In andere gevallen zijn deze herverdelingsmechanismen niet zo doeltreffend en kan het proces van stadsontwikkeling en -sanering de uitsluiting en verloedering van de zwakkeren in de maatschappij tot gevolg hebben.

4.8.5. In verband met dit gevaar meent het ESC dat moet worden gekeken of het mogelijk is een systeem van criteria en richtsnoeren in het leven te roepen, waarmee een doeltreffende en billijke deelname aan de kosten en opbrengsten van stedelijke ontwikkeling kan worden bewerkstelligd. In dit kader lijkt het van fundamenteel belang dat: a) een stimuleringsbeleid wordt gevoerd ter verbetering van de kwaliteit van de stedebouw; b) culturele uitwisselingen en uitwisseling van ervaringen over de meest doeltreffende programmapunten worden bevorderd, ten behoeve van de urbanistische en architectonische opwaardering van de steden, en c) de burgers echt mogen deelnemen aan het maken van beleidskeuzes inzake stedelijke ontwikkeling, zoals hierboven is beschreven.

4.8.6. Het ESC zou met name willen dat op communautair niveau een brede bewustmakingsactie wordt gevoerd betreffende:

I) de vereisten inzake de leefkwaliteit van steden (werkgelegenheid, kwaliteit van diensten en milieu, toegankelijkheid, mobiliteit enz.) die aan alle burgers zou moeten worden gegarandeerd;

II) de meest doeltreffende urbanistische, economische en bestuurlijke instrumenten voor het lanceren van systematische stadsverbeteringsprocessen die stroken met bovengenoemde vereisten;

III) het type actie waarmee een evenwichtige maatschappelijke spreiding van de economische resultaten en voordelen van de stadsvernieuwingsprocessen kan worden bevorderd.

4.8.7. Om bovenstaande doelstellingen te verwezenlijken acht het ESC het nodig dat criteria en richtsnoeren worden vastgesteld ter vergemakkelijking van de overgang van beleidsstrategieën die voornamelijk gericht zijn op het steunen van marginale stadsgebieden naar beleidsstrategieën die gebaseerd zijn op een evenwichtige economische en maatschappelijke ontwikkeling.

5. Voorstellen

5.1. Bovenstaande overwegingen impliceren een duidelijke versterking van de organisatorische en financiële rol van de Europese Unie in stedelijke aangelegenheden. Het ESC stelt dan ook voor:

I) dat de betrokkenheid van de Unie bij modelprojecten voor stedelijke ontwikkeling (innoverende acties ex artikel 10 EFRO) wordt vergroot, en deze beleidslijn het karakter van een systematisch experiment krijgt en nadrukkelijk wordt gericht op projecten t.b.v. de algemene stedelijke ontwikkeling en de versterking van de sociaal-economische cohesie in de steden zelf en tussen de Europese steden onderling;

II) dat in het licht van de resultaten van bovengenoemde experimenten, en rekening houdend met het grote effect welke de toestand in de steden op de algemene economische en sociale cohesie heeft, de doelstellingen (en acties) van de Structuurfondsen worden gedifferentieerd; er dient onderscheid te worden gemaakt tussen een beleid met een overwegend economisch karakter, gericht op vermindering van regionale verschillen, en een beleid dat overwegend is gericht op stedelijke ontwikkeling, gebaseerd op de vaststelling en uitvoering van projecten voor een geïntegreerde stedelijke ontwikkeling en gericht op vermindering van de in iedere stad bestaande verschillen op sociaal, cultureel, urbanistisch, economisch en milieugebied;

III) dat de twee bovengenoemde beleidsonderdelen op degelijke wijze worden gecoördineerd;

IV) dat de stedelijke ontwikkelingsprojecten twee alternatieve vormen kunnen aannemen: als instrument dat een algemeen proces op gang moet brengen voor verbetering van het concurrentievermogen, de sociale en economische cohesie, de werkgelegenheid, de diensten en de mobiliteit het milieu en de stedelijke architectuur, òf anders als instrument dat de voorwaarden schept voor de koppeling tussen sectorale acties en programma's en deze integreert in één stedelijk ontwikkelingsmodel;

V) dat procedures en instrumenten worden ontwikkeld voor het onderzoek naar de ruimtelijke en stedelijke impact van alle programma's die direct of indirect de steden betreffen;

VI) dat de specifieke doelstellingen van de stedelijke ontwikkelingsprojecten stroken met een raamwerk van sociaal-economische doeleinden, met het doel optimale resultaten te bereiken op het gebied van werkloosheidsbestrijding en de integratie van niet-EU-burgers, en bij de strijd tegen sociale uitsluiting van de zwaksten in de maatschappij, en bij het tegengaan van de verloedering van het stadsmilieu, die immers een serieuze bedreiging voor de sociale cohesie kunnen vormen ();

VII) dat in het kader van de nieuwe actie der Structuurfondsen, voor de stedelijke sector, tevens een specifieke actie wordt gevoerd ter bevordering van het partnerschap tussen Europese steden en steden uit de LMOE en niet-communautaire Middellandse-Zeelanden, zodat meer wordt samengewerkt t.b.v. de oprichting van netwerken tussen Europese stedelijke structuren en die uit aangrenzende staten; op die manier zal de opneming van de steden uit Oost-Europa en uit het zuidelijke gedeelte van de Middellandse-Zeegebied in het netwerk van Europese handelsrelaties worden vergemakkelijkt;

VIII) dat een vastberaden stimuleringsbeleid wordt gevoerd voor een "horizontaal" en volledig gebruik van de verschillende programma's en sectorale maatregelen m.b.t. steden, en dat voor dat doel een forum in het leven wordt geroepen, met daarin vertegenwoordigers van de Europese Unie, de lid-staten, de regio's, de lokale overheden, de sociale partners, en andere belanghebbenden; dit forum zou de strategieën voor EU-maatregelen in de stedelijke sector moeten vaststellen en geleidelijk aan moeten perfectioneren;

IX) dat het Ontwikkelingsplan voor de Communautaire Ruimte (OCR) tevens dient als gemeenschappelijk instrument (dat door de EU, de lid-staten, regionale en lokale overheden en de sociale partners gezamenlijk wordt beheerd) voor de analyse, de beoordeling en de uitstippeling van een allesomvattende EU-strategie voor de Europese steden;

X) dat de inbreng van de EU op het gebied van stedelijke ontwikkeling en met name op het gebied van de sociale en economische cohesie in en tussen de steden, aanzienlijk wordt vergroot (), in het kader van de Structuurfondsen.

5.2. Vanuit het oogpunt van de cohesie lijkt het bovendien noodzakelijk bijzondere aandacht te besteden aan en specifieke financieringsmiddelen uit te trekken voor stedelijke gebieden met een ontwikkelingsachterstand die in bijzonder slechte sociaal-economische omstandigheden verkeren en die gekenmerkt worden door een BBP per hoofd van de bevolking dat duidelijk onder het Europese gemiddelde ligt en door een zeer hoog werkloosheidscijfer. In deze steden concentreren zich namelijk de onevenwichtigheden en misstanden die in het algemeen alle regio's van doelstelling 1 treffen; de sociale verschillen en het risico van sociale uitsluiting zijn er bijzonder ernstig. Het ESC is derhalve van mening dat het communautaire optreden t.b.v. de versterking van de sociale en economische cohesie hier buitengewoon krachtig moet zijn en dat de EU deze gebieden aan een specifieke en diepgaande monitoring moet onderwerpen, zodat duidelijk wordt wat de oorzaken van het sociale onbehagen zijn en wat kan worden gedaan om het evenwicht te herstellen.

5.3. Om deze doelstellingen te verwezenlijken dienen volgens het ESC nog drie voorwaarden te worden vervuld:

i) Aangezien de coherentie tussen alle acties en programma's die in een stad worden opgezet van essentieel belang is voor het welslagen daarvan en voor het bereiken van een hoog sociaal en economisch rendement van de geïnvesteerde middelen, lijkt het noodzakelijk de directe participatie van de regionale en lokale overheden en de sociale partners bij de vaststelling van de beleidslijnen te garanderen. Deze moeten voorts uitdrukkelijk rechtstreeks verantwoordelijkheid op zich nemen om te verzekeren dat de door de EU gesteunde projecten voor stedelijke ontwikkeling goed aansluiten bij de acties die zelfstandig door de centrale en lokale overheid zijn ondernomen.

ii) Aangezien de hierboven beschreven actie voor stedelijke ontwikkeling een sterk innovatief karakter draagt, lijkt het noodzakelijk de Commissie een grotere sturende bevoegdheid toe te kennen bij het vaststellen van de doelstellingen en toelatingscriteria, evenals van de structuur van de projecten voor stedelijke ontwikkeling. De Commissie zou met name richtsnoeren moeten uitwerken voor het Europese stedelijke systeem en voor de ontwikkelingsstrategieën in het kader van de beginselen van subsidiariteit, samenwerking en partnerschap, sociale en economische cohesie en herstel van het evenwicht binnen het Europese stedelijke systeem.

iii) Omdat de beschikbare informatie inzake de sociaal-economische, urbanistische, milieu- en infrastructuur-aspecten van de stadsplanning volstrekt ontoereikend is om de resultaten van de ondernomen acties te kunnen beoordelen, lijkt het tenslotte noodzakelijk dat de EU een systeem voor uitwisseling van ervaringen opzet, waardoor de steden en de sociale partners zicht kunnen krijgen op alle initiatieven en ervaringen inzake stadsbestuur, en zowel de beperkingen als de mogelijkheden ervan kunnen beoordelen. Zo kunnen vormen van actief partnerschap worden verwezenlijkt en kan actief worden samengewerkt aan steeds meer geperfectioneerde en doeltreffender strategieën.

5.4. Aangezien de projecten voor stedelijke ontwikkeling de vorm hebben van een specifieke actie in het kader van de Structuurfondsen, benadrukt het ESC verder nog eens de in artikel 4 van de Structuurfondsenverordening opgenomen verplichting van iedere lid-staat, om de nodige voorwaarden, instrumenten en procedures te creëren t.b.v. een bewuste en doeltreffende participatie door de sociaal-economische partners aan de formulering en het beheer van de stedelijke ontwikkelingsprojecten.

5.5. In verband met de vraag of het al dan niet wenselijk is de EU in deze sector een rechtstreekse juridische bevoegdheid toe te kennen, wijst het ESC erop dat het Comité van de Regio's het weliswaar met het nodige gezag nodig heeft geacht het probleem van de Verdragsherziening aan de orde te stellen en heeft aangegeven op welke punten het Verdrag herziening behoeft, maar er ongetwijfeld ook binnen het huidige wetgevingskader een systematischere en doeltreffendere actie kan worden ondernomen. Bovendien wordt eraan herinnerd dat de Structuurfondsenverordeningen in 1999 zullen worden herzien; het ESC stelt dan ook dat de nieuwe beleidslijnen voor het Europese stedelijke systeem in nauw verband met de hervorming van de Structuurfondsen moeten worden vastgesteld.

5.6. Ten slotte vraagt het ESC zich af of het niet beter is om de lancering van het nieuwe en systematischere Europees stadsbeleid formeel te bekrachtigen door een expliciete verwijzing in het Verdrag op te nemen, en wel in de artikelen 130 A en 130 C.

6. Prioritaire actieterreinen

6.1. Voor de stand van zaken in de Europese steden geeft het ESC, bij wijze van voorbeeld, twee prioritaire actieterreinen aan: de mobiliteit in de stad en het stedelijk milieu.

6.2. De stadsmobiliteit

6.2.1. Wat de stadsmobiliteit betreft, is het ESC van mening dat het communautaire optreden in deze sector moet zijn gericht op het opheffen van het traditionele onderscheid tussen ruimtelijke ordening en mobiliteit en het bevorderen van geïntegreerde modellen ten behoeve van:

- een goede toegankelijkheid van diensten, recreatieruimten, werkgelegenheid en onderwijs voor alle burgers (met name voor de kansarmen);

- een verkeerssysteem dat duidelijk veiliger is dan het huidige systeem ();

- een verminderde druk op het milieu; momenteel veroorzaakt het verkeer immers zware luchtvervuiling en geluidsoverlast waardoor de kwaliteit en leefbaarheid van de stad ernstig achteruitgaan.

6.2.2. Het ESC is dan ook van mening dat alles op alles moet worden gezet om stedelijke en arbeidsorganisatievormen te vinden en in te voeren die minder verplaatsing vergen, terwijl de toegankelijkheid gelijk blijft; zo kan de voortdurende erosie van de voor burgers beschikbare stedelijke ruimte ten gunste van verkeerszones en parkeerplaatsen voor personenwagens, worden tegengegaan. Om dit doel te bereiken moet in produktieprocessen en dienstverlening gebruik worden gemaakt van telecommunicatie en telematica, om de voorwaarden te scheppen voor een vermindering van het "noodzakelijke verkeer" ().

6.2.3. Met name zou aanmoediging en steun moeten worden gegeven aan projecten voor stedelijke ontwikkeling die zijn gericht op: a) het terugdringen van de luchtvervuiling en verkeersopstoppingen, door mensen ertoe te bewegen hun auto te laten staan en van de trein gebruik te maken; b) verbetering van de gemiddelde toegankelijkheid van stedelijke gebieden zodat de kwaliteit van het bestaan van de burgers wordt verbeterd en de stad weer leefbaar wordt; c) gebruikmaking van de economische resultaten van de stadsvernieuwing, ter financiering van de maatregelen voor verbetering van diensten en infrastructuren; d) verbetering van de contacten tussen ondernemingen en onderzoek- en innovatiecentra (ook m.b.v. telematica), om zo indirect te zorgen voor een sterker concurrentievermogen en betere vooruitzichten qua werkgelegenheid; e) opzetten van partnerschappen tussen steden waardoor financiële en organisatorische middelen, evenals vakkennis en planningscapaciteiten uit de particuliere sector kunnen worden benut.

6.2.4. Zo verliest het beleid ter verbetering van de mobiliteit in de stad zijn sectorale karakter en wordt het instrument van een algemene strategie waarin de verbetering van de sociale cohesie, het concurrentievermogen van het lokale produktiesysteem en de kwaliteit van het bestaan tezamen deel uitmaken van één project.

6.3. Het stedelijk milieu

6.3.1. Wat het stedelijk milieu betreft, constateert het ESC dat milieubederf en stedelijk verval zich vooral in duidelijk bepaalde stedelijke gebieden voordoen; zij verergeren de sociale en economische uitsluiting en verminderen in aanzienlijke mate de werkgelegenheidsperspectieven en de mogelijkheden van kansarmen om vooruit te komen. Het ESC onderscheidt dan ook de volgende prioritaire actieterreinen: sanering van de sterk in verval zijnde stedelijke gebieden, en vooral vaststelling van de oorzaken van dit verval en van de maatregelen met behulp waarvan een systematisch stadsvernieuwingsproces in deze gebieden kan worden opgestart.

6.3.2. Volgens deze aanpak kan niet worden volstaan met renovatie van woningen of stadswijken, waarbij soms niets anders wordt bereikt dan dat de kansarme bevolkingsgroepen mèt hun problemen naar elders worden verplaatst; getracht moet worden, de oorzaken van de maatschappelijke en stedelijke uitsluiting aan te pakken, en die liggen zowel op het sociale, economische en culturele vlak als op dat van de werkgelegenheid.

6.3.3. Verplaatsing van de aandacht van de gevolgen (stedebouwkundig verval, werkloosheid, sociale uitsluiting) naar de oorzaken (gebrek aan arbeidsplaatsen en inkomen, wankele en gebrekkige culturele modellen, enz.) betekent noodzakelijkerwijs dat de mechanismen voor stedelijke ontwikkeling en spreiding van de voordelen die voortvloeien uit het systeem van dienstverlening, infrastructuren, vervoer, enz. moeten worden aangepast.

6.3.4. Het geïntegreerde stadsvernieuwingsproject is in dit verband vooral een project dat zich richt op a) versterking van alle investeringen en beleidslijnen m.b.t. de stad; b) het organiseren van overleg op ruime schaal tussen openbare (lokale, regionale, nationale en communautaire) instellingen en de sociale partners; c) het vaststellen van ontwikkelingsvormen die overeenstemmen met de doelstellingen van duurzame groei, cohesie en sociale billijkheid; d) het vaststellen van een geïntegreerd beleid voor de overgang naar evenwichtigere vormen van stedelijke ontwikkeling; e) en het zorgen voor de politieke, bestuurlijke, technische en financiële uitvoerbaarheid van deze maatregelen.

6.3.5. Zo bezien, stemt het geïntegreerde ontwikkelingsproject voor de verbetering van het stedelijk milieu helemaal overeen met de nieuwe visie van de stedelijke ruimte als sleutelfactor voor de totstandkoming van een nauwe samenhang tussen het beleid gericht op ontwikkeling en economic excellence en dat gericht op sociale billijkheid.

6.3.6. Het ESC meent tot slot dat de problemen die tijdens de bezinning over de rol van de EU in stedelijke aangelegenheden aan de dag zijn gekomen, dermate belangrijk zijn voor de ontwikkeling van de Unie en de kwaliteit van het bestaan van haar burgers, dat deze onmogelijk in één advies kunnen worden behandeld. Deze onderwerpen vragen om constante aandacht en een regelmatige bezinning, mede op basis van de resultaten van de acties die de Unie, de lid-staten, de regio's en de lokale overheden op dit gebied hebben ondernomen. Het ESC is dan ook voornemens erop te hameren dat de EU systematisch zou moeten nagaan hoe het staat met het Europese stedelijke stelsel, en met de programma's voor geïntegreerde stedelijke ontwikkeling en de bereikte resultaten. De aldus verkregen informatie zou aan alle belanghebbenden, en met name de sociale partners, ter beschikking moeten worden gesteld.

Brussel, 25 september 1996.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

C. FERRER

() Commissie van de Europese Gemeenschappen, Groenboek over het stadsmilieu, 1990.

() PB nr. C 269 van 14. 10. 1991.

() Commissie van de Europese Gemeenschappen, Europa 2000: Perspectieven voor de ruimtelijke ontwikkeling van de Gemeenschap, 1992. Twee jaar later verscheen het verslag Europa 2000+: Samenwerking inzake de ruimtelijke ordening van het Europese grondgebied, 1994.

() PB nr. C 301 van 13. 11. 1995.

() PB nr. C 153 van 28. 5. 1996.

() Europese Commissie, "Communautaire werkzaamheden ten aanzien van problemen in steden" (september 1994).

() Raad van Europa - CEMAT, "The challenges facing European Society with the approach of the year 2000: public participation in regional/spatial planning in different European countries", Bath, UK, 26-27 april 1995.

() Algemene Vergadering VN, Organisatiecomité van de Conferentie inzake Menselijke Nederzettingen (Habitat II), Voorlopige versie van de verklaring der beginselen en inspanningen en van het Globale actieplan, Agenda van Habitat, 26 oktober 1995.

() Comité van de Regio's, advies over "Stedelijke ontwikkeling en de Europese Unie", Brussel, 19/20 juli 1995, CDR 235/95.

() Comité van de Regio's, advies over "Stedelijke ontwikkeling en de Europese Unie", Brussel, 19/20 juli 1995, CDR 235/95, deel IV, 1) Subsidiariteit.

() PB nr. C 133 van 31. 5. 1995 en PB nr. C 153 van 28. 5. 1996.

() Hierna te noemen "de sociale partners".

() Europese Commissie, Regionaal Beleid en Cohesie, Handleiding voor innovatieve acties voor regionale ontwikkeling (art. 10 van het EFRO) 1995-1999. EGKS-EG-EGA, Brussel, 1995. Zie met name deel I, Maatregelen op het gebied van ruimtelijke ordening, paragraaf II.

() Als aandachtspunten van een ruimtelijke-ordeningsplan worden genoemd: het stedelijk stelsel en de openbare voorzieningen, de grote infrastructuurvoorzieningen, de economische bedrijvigheid, de natuurlijke rijkdommen, het historisch en artistieke erfgoed en de specifieke reguleringsmechanismen van het gebied.

() Europese Commissie, Regionaal Beleid en Cohesie, Handleiding voor innovatieve acties voor regionale ontwikkeling (art. 10 van het EFRO) 1995-1999. EGKS-EG-EGA, Brussel, Luxemburg, 1995. Zie met name deel II, Acties betreffende steden, paragraaf IV.

() PB nr. C 18 van 22. 1. 1996.

() PB nr. C 301 van 13. 11. 1995.

() Europese Commissie, Regional Policy and Cohesion, Cohesion and the development challenge facing the lagging regions, 1995.

() Europese Commissie, Vijfde periodiek verslag over de sociaal-economische situatie en ontwikkeling van de regio's van de Gemeenschap, 1994.

() Europese Commissie, Communautaire werkzaamheden ten aanzien van problemen in steden, september 1994, blz. 1.

() Vergadering van de studiegroep, gehouden in het gebouw van de Consiglio Nazionale dell' Economia e del Lavoro, op 9 en 10 mei 1996.

() In dit verband wordt gewezen op de belangrijke bijdrage van jumelages (vriendschapsbanden tussen steden) aan het integratieproces van de Europese stedelijke structuren.

() Zie voor dit onderwerp de recente conferenties van Rome en Barcelona over de samenwerking tussen de regio's rond de Middellandse Zee.

() Nog een, zij het indirecte, impuls voor het integratieproces kan komen van het partnerschap met de steden in landen rond de Middellandse Zee, waarvan in paragraaf 4.2 sprake is.

() Organisation for Economic Co-operation and Development, European Foundation for improvement of Living and Working Conditions, Partnerships for People in Cities. Proceedings of a Joint Conference. Dublin, 18-21 oktober, 1993.

() PB nr. C 153 van 28. 5. 1996.

() De vorm waarin en de manier waarop deze onevenwichtigheden zich in steden voordoen, verschillen van land tot land en van stad tot stad. De meeste steden kampen echter met het bestaan van schrijnende verschillen, die te meten zijn qua hoeveelheid beschikbare diensten, kwantiteit en kwaliteit van de infrastructuren, toegankelijkheid en kwaliteit van de stedelijke ruimte.

() PB nr. C 153 van 28. 5. 1996.

() PB nr. C 153 van 28. 5. 1996.

() Men vergete niet dat in Europa jaarlijks 42 000 burgers bij verkeersongevallen het leven verliezen, en dat nog eens 1 550 000 verwondingen oplopen (EUROSTAT, alle EU-lid-staten behalve Finland, Oostenrijk en Zweden).

() PB nr. C 212 van 22. 7. 1996.