Een begeleidend werkdocument van de diensten van de Commissie en het rapport "Data gathering and information for the 2016 ERA monitoring" van Science-Metrix bevatten kwantitatieve gegevens over een reeks indicatoren met aanvullende beleidsrelevante kwalitatieve informatie.

Het huidige EOR-voortgangsverslag 2016 geeft een overzicht van de stand van zaken van de EOR en de voortgang met de realisatie van de EOR in de periode 2014-2016. Voor de eerste keer is de voortgang op het gebied van de EOR voor elk land en elke prioriteit gemeten op basis van het EOR-toezichtssysteem, een set van 24 kernindicatoren die de lidstaten, belanghebbenden op onderzoeksgebied en de Commissie gezamenlijk hebben vastgesteld.

Tot op heden hebben 24 lidstaten en vijf geassocieerde landen een nationaal EOR-actieplan 2015-2020 aangenomen en de verwachting is dat alle lidstaten hun actieplannen in de nabije toekomst zullen laten goedkeuren. Als de drijvende krachten achter hervormingen van het nationale EOR-beleid geven deze nationale actieplannen een uitgebreid inzicht in alle toekomstige EOR-strategieën en bijbehorende beleidsmaatregelen in de lidstaten en geassocieerde landen.

In mei 2015 herbevestigde de Europese Raad zijn streven naar een volledig operationele EOR en bekrachtigde hij de EOR-routekaart 2015-2020, een levend document dat fungeert als leidraad voor de lidstaten om de uitvoering van de EOR-prioriteiten op nationaal niveau te structureren. De Raad riep de lidstaten op om de EOR-routekaart via passende maatregelen te implementeren in nationale EOR-actieplannen en -strategieën. Het toezicht op de uitvoering van de EOR-routekaart zou in het EOR-voortgangsverslag 2016 worden geïntegreerd op basis van de door het Comité Europese Onderzoeksruimte en Innovatie (CEOR) voorgestelde kernindicatoren.

In 2014, twee jaar na de goedkeuring van haar mededeling over "Een versterkt partnerschap voor topkwaliteit en groei voor de Europese Onderzoeksruimte (EOR)" , meldde de Commissie dat de lidstaten en belanghebbenden op onderzoeksgebied goede vooruitgang hadden geboekt met het realiseren van de EOR. Er waren echter meer inspanningen nodig om de EOR te laten werken, met name door de uitvoering van noodzakelijke EOR-hervormingen in de lidstaten en geassocieerde landen.

Uit de bevindingen blijkt een van de hoogste groeicijfers van alle EOR-kernindicatoren, met een groei van 7,8 % per jaar in de periode 2010-2014, voor de aan EU-brede transnationale openbare O&O toegewezen nationale budgettaire overheidskredieten voor O&O (GBARD). Hoewel dit resultaat een indicatie is van de toenemende internationalisering van de wetenschap in het algemeen, onderstreept de nog veel hogere groei van de aanvullende indicator voor nationale bijdragen aan gezamenlijke programmering (Artikel 185-initiatieven, Gezamenlijke Programmeringsinitiatieven en EOR-NET’s) (42 % in de periode 2012-2014) het toenemende belang dat overheden toekennen aan het meer beleidsgestuurde gezamenlijke programmeringsproces.

Doelstelling: Beter samenwerken om de grote uitdagingen waarmee we allen worden geconfronteerd aan te pakken, is cruciaal om Europa in staat te stellen te reageren op een dynamische en veranderende wereld.

Uit de analyse blijkt dat de meeste landen vooruitgang hebben geboekt op het gebied van toponderzoek. Bijna alle landen hebben een nationale O&I-strategie goedgekeurd. Verschillende lidstaten herdefiniëren momenteel hun nationale O&I-strategieën op basis van een breed innovatieconcept, dat onderwijs omvat, om de efficiëntie te verhogen. Een eerste inventarisatie van de nationale EOR-actieplannen laat zien dat O&I in de toekomst vanuit een meer holistisch en strategisch oogpunt zal worden benaderd. Een noodzakelijke voorwaarde is echter dat de financieringsmechanismen van overheidsinvesteringen stabieler worden gemaakt.

O&I-financiering blijft echter een probleem, zoals in het vorige voortgangsverslag (2014) beschreven. De verdere stroomlijning van financieringsprocedures zou de fragmentatie helpen beperken, het rendement op onderzoeksfinanciering verhogen en de samenwerking over grenzen en sectoren heen vergemakkelijken. De criteria en procedures voor financieringsmechanismen zouden profiteren van verdere afstemming. Nationale O&I-financieringstoezeggingen moeten duidelijk en expliciet zijn en moeten voor de lange termijn worden vastgesteld. Dit creëert een voorspelbare omgeving, die door zowel de publieke als private sector wordt gevraagd.

In de periode 2010-2013 groeide het toponderzoek in de EU-28 met gemiddeld 6,4 % per jaar. Bijna alle landen hebben nationale strategieën voor onderzoek en innovatie (O&I) en hebben elk één overkoepelende strategie alsmede meerdere strategieën van verschillende overheidsinstanties.

Uit de bevindingen blijkt dat in de periode 2012-2014 in de EU-28 het aantal via het vacatureportaal EURAXESS gepubliceerde vacatures voor onderzoekers jaarlijks met gemiddeld 7,8 % steeg.

Uit de analyse van nationale routekaarten voor onderzoeksinfrastructuren blijkt dat er aanzienlijke vooruitgang is geboekt met het koppelen van de prioriteiten op nationaal niveau aan die welke in het kader van het ESFRI zijn vastgesteld. Deze toenemende afstemming verhoogt de coherentie van het ecosysteem van de Europese onderzoeksinfrastructuur en bevordert het concurrentievermogen van de EOR. Om overheidsinvesteringen in onderzoeksinfrastructuren nog doeltreffender te maken, dienen de lidstaten echter een strategie overeen te komen om de duurzaamheid op lange termijn te waarborgen.

De conclusie is dat er aanzienlijke vooruitgang is geboekt met het koppelen van de nationale besluitvormingsprocessen inzake onderzoeksinfrastructuren aan op Europees niveau vastgestelde prioriteiten. Er zou echter meer aandacht kunnen gaan naar de gecoördineerde financiering voor de uitvoering en werking.

De bevindingen tonen aan dat veel lidstaten nationale routekaarten voor onderzoeksinfrastructuren hebben opgesteld en uitgevoerd met behulp van de algemene ESFRI-routekaart als referentie voor het bepalen van hun prioriteiten. Deze nationale routekaarten zouden echter profiteren van een duidelijke en consistente aanpak om de kosten in verband met onderzoeksinfrastructuren te schetsen. Bovendien zou vanaf de aanvangsfase van het project rekening moeten worden gehouden met de duurzaamheid van onderzoeksinfrastructuren op lange termijn, inclusief de financiering van operationele kosten. Nationale financieringsmechanismen en besluitvormingsprocessen zouden ook verder moeten worden gecoördineerd om de ontwikkeling van infrastructuur te bespoedigen. Bovendien zouden regionale verschillen in onderzoekscapaciteit tot op zekere hoogte moeten worden weggewerkt via de selectie van locaties voor onderzoeksinfrastructuren. Het betrekken van de particuliere sector bij onderzoeksinfrastructuurprojecten, vanaf het prille begin, zou kunnen helpen om de betrokkenheid van de particuliere sector bij O&I breder te katalyseren.

Ervoor zorgen dat de ESFRI-routekaart en de nationale O&I-routekaarten verenigbaar zijn met elkaar, faciliteren van de toegang tot onderzoeksinfrastructuren voor lidstaten die niet in staat zijn om in grote infrastructuren te investeren, en zorgvuldig onderzoeken van de geplande financiële bijdragen.

Het rapport laat zien dat het gebruik van EURAXESS sterk varieert van land tot land. De voordelen van een open, transparant en op verdiensten gebaseerd wervingsbeleid zijn ook belangrijker voor beginnende onderzoekers dan voor gevestigde onderzoekers, terwijl andere criteria meer invloed lijken te hebben op aanwervings- en bevorderingsbeslissingen. De resultaten laten zien dat beleidsinspanningen die gericht zijn op het verhogen van de portabiliteit van subsidies ("Geld volgt onderzoeker"-model) kunnen bijdragen tot de verdere verbetering van de internationale mobiliteit van onderzoekers.

Er zijn nog steeds verschillen in de sociale zekerheid, wat mobiliteit uit landen met socialezekerheidsstelsels die meer bescherming bieden ontmoedigt. Om de wervings- en arbeidsomstandigheden te verbeteren, is het belangrijk dat personeelsprocedures verder worden ontwikkeld. De overdraagbaarheid (ook wel meeneembaarheid genoemd) van pensioenrechten en de talenkennis die nodig is om les te mogen geven, worden als twee opvallende thema’s aangemerkt. Om het eerste probleem aan te pakken, lanceerde de Commissie in 2016 een pan-Europees aanvullend pensioenfonds voor onderzoekers dat de naam "Retirement Savings Vehicle for European Research Institutions" (RESAVER) kreeg.

Wat het tweede probleem betreft, lijkt het erop dat de juridische belemmeringen voor werving in de meeste landen zijn weggenomen. Het belangrijkste resterende probleem voor het werven van gevestigde buitenlandse onderzoekers lijkt de verplichting te zijn om in de nationale taal les te geven.

Veel nationale EOR-actieplannen zijn gericht op het promoten van EURAXESS om de mobiliteit van onderzoekers over grenzen en sectoren heen te vergroten. Dit doel wordt ook gediend door de HR-strategie voor onderzoekers te promoten en door meer te focussen op "tenure tracks" (trajecten die naar een vast dienstverband leiden). Verder benadrukken nationale EOR-actieplannen het belang van open, transparante en op verdiensten gebaseerde wervingsprocedures en de uitdagingen met betrekking tot sociale zekerheid voor mobiele onderzoekers.

Algemene conclusie De resultaten laten zien dat er meer aandacht wordt besteed aan open, transparante en op verdiensten gebaseerde wervingsprocedures op nationaal niveau. De verdere promotie van het EURAXESS-portaal als een "opslagplaats" voor rechten van onderzoekers is cruciaal in dit verband. Mogelijke maatregelen om de internationale mobiliteit van onderzoekers verder te faciliteren, omvatten gelijke toegang tot nationale onderzoeksfinancieringsprogramma’s voor buitenlandse onderzoekers en het verhogen van de overdraagbaarheid van onderzoekssubsidies. Aanvullende maatregelen omvatten de verdere ontwikkeling van personeelsprocedures in onderzoeksinstellingen. De overdraagbaarheid van pensioenrechten en de talenkennis om les te mogen geven, zijn evoluerende onderwerpen.

2.4.Gendergelijkheid en integratie van de genderdimensie in onderzoek

Doelstelling: Wetenschappelijke excellentie bevorderen door genderdiversiteit en -gelijkheid ten volle toe te passen en een onverdedigbare verspilling van talent te vermijden. Verwachte prestaties: Ontwikkelen van beleid inzake gendergelijkheid (d.w.z. gelijkheid van mannen en vrouwen), met bijzondere aandacht voor gebieden waar vrouwen ondervertegenwoordigd zijn, en bevorderen van benaderingen voor de integratie van de genderdimensie en het opnemen van genderperspectieven in onderzoek.

Uit het rapport blijkt dat in de EU-28 het percentage vrouwen in Rang A-functies in het hoger onderwijs in de periode 2007-2014 een samengestelde jaarlijkse groei van 3,4 % kende en in 2014 tot 23,5 % is gestegen. In bijna alle lidstaten is vooruitgang geboekt.

Uit de analyse blijkt ook dat het glazen plafond dat vrouwen belemmert om op te klimmen naar hogere functies nog steeds een van de belangrijkste uitdagingen is waarmee de landen worden geconfronteerd. Dit komt tot uiting in het feit dat een derde van de onderzoekers vrouw is, terwijl vrouwen minder dan een kwart van de hogere functies bekleden. Uit de gegevens blijkt dat de situatie verbetert, al gaat het nog steeds traag.

De nationale EOR-actieplannen tonen een significante verbetering wat betreft het bevorderen van gendergelijkheid in O&I in vergelijking met de situatie die in het EOR-voortgangsverslag van 2014 werd geschetst. Het toezicht op de implementatie van gendergelijkheid loopt reeds of is gepland. Dit duidt op een groeiende belangstelling en inzet op nationaal niveau voor het bereiken van gendergelijkheid in nationale onderzoeks- en hogeronderwijsstelsels. De omvang en kwaliteit van acties voor gendergelijkheid verschillen van lidstaat tot lidstaat. In veel lidstaten blijft de integratie van de genderdimensie in onderzoeksprogramma’s moeilijk.