1.Inleiding

De transitie naar een circulaire economie is een geweldige opportuniteit om onze economie te transformeren en duurzamer te maken, aan klimaatdoelen en het behoud van 's werelds hulpbronnen bij te dragen, plaatselijke werkgelegenheid te creëren en concurrentievoordelen te genereren voor Europa in een wereld die diepgaande veranderingen ondergaat. Het belang van de circulaire economie voor de Europese industrie is onlangs benadrukt in de vernieuwde EU-strategie voor het industriebeleid. De transitie naar een circulaire economie zal ook de doelstellingen van de Agenda 2030 voor duurzame ontwikkeling helpen verwezenlijken.

In het actieplan voor de circulaire economie wordt een circulaire economie omschreven als een economie "waarin de waarde van producten, materialen en hulpbronnen in de economie zo lang mogelijk kan worden behouden en de afvalproductie tot een minimum wordt beperkt".

Bij de transitie naar een meer circulaire economie is het monitoren van belangrijke trends en patronen belangrijk om inzicht te krijgen in hoe de verschillende elementen van de circulaire economie zich in de loop van de tijd ontwikkelen, om succesfactoren te helpen identificeren in de lidstaten en om te beoordelen of voldoende actie is ondernomen. De resultaten van de monitoring moeten de grondslag vormen voor het vaststellen van nieuwe prioriteiten op weg naar de langetermijndoelstelling van een circulaire economie. Ze zijn niet alleen relevant voor beleidsmakers maar moeten iedereen inspireren en de aanzet tot nieuwe acties geven.

Daarom heeft de Commissie zich er in het actieplan voor de circulaire economie toe verbonden met een eenvoudig en doeltreffend monitoringkader te komen. Dit is herhaald door de Raad van de EU in zijn conclusies over het actieplan voor de circulaire economie, waarin hij nadrukkelijk wees op de noodzaak van een monitoringkader ter versterking en beoordeling van de voortgang naar een circulaire economie, met een minimale administratieve belasting. Voorts heeft het Europees Parlement de Commissie opgeroepen indicatoren te ontwikkelen inzake hulpbronnenefficiëntie om de voortgang in de richting van de circulaire economie in kaart te brengen.

Deze mededeling geeft uitvoering aan deze verbintenis door een monitoringkader voor te stellen dat bestaat uit een reeks belangrijke, zinvolle indicatoren die de voornaamste elementen van de circulaire economie vastleggen.

Het monitoringkader voor de circulaire economie bouwt voort en is een aanvulling op het bestaande scorebord voor hulpbronnenefficiëntie en het scorebord voor grondstoffen, die de afgelopen jaren door de Commissie zijn ontwikkeld. Het kader wordt gepresenteerd op een website waar alle indicatoren beschikbaar zijn en up-to-date zullen worden gehouden.

2.Monitoring van de voortgang naar een circulaire economie

De voortgang naar een circulaire economie monitoren is een uitdagende opdracht. De transitie naar een circulaire economie is niet beperkt tot bepaalde materialen of sectoren. Het gaat om een systemische verandering die inwerkt op de hele economie en alle producten en diensten betreft. Idealiter zouden indicatoren in de eerste plaats trends op het gebied van het behoud van de economische waarde van producten, materialen en hulpbronnen alsook trends op het gebied van afvalproductie in kaart moeten brengen.

Net zoals er niet één universeel erkende indicator voor "circulariteit" bestaat, is er een gebrek aan robuuste, gebruiksklare indicatoren ter beschrijving van de meest relevante trends. Met een enkele maatregel, of score, zou het niet mogelijk zijn de complexiteit en de vele dimensies van de transitie naar een circulaire economie naar behoren in kaart te brengen. Voor dit monitoringkader zal daarom een reeks relevante indicatoren worden gebruikt.

Een manier om naar de circulaire economie te kijken is nagaan hoe materialen de economie binnenkomen, rondgaan en (uiteindelijk) weer verlaten. Een dergelijk visueel overzicht kan worden gegeven door middel van een materiaalstromendiagram, dat alle grondstoffen – zowel geaggregeerd als gegroepeerd per categorie materialen – in de gehele economie veraanschouwelijkt, van de winning ervan totdat ze afval worden.

Figuur 1: Materiaalstromen in de economie (EU-28, 2014),

Figuur 1 geeft een overzicht van de materiaalstromen in de EU in 2014. De inputzijde links laat zien dat in de EU jaarlijks acht miljard ton materiaal wordt omgezet in energie of producten. Slechts 0,6 miljard ton is afkomstig van recycling. Aan de outputzijde is te zien dat van de 2,2 miljard ton afval die wordt geproduceerd, slechts 0,6 miljard ton het systeem opnieuw binnengaat als gerecyclede materialen. De rest van de materialen, gelijk aan 1,5 miljard ton, is afval. Deze aspecten duiden op een aanzienlijk potentieel voor verbetering, met name door het verhogen van het aandeel materialen die als secundaire grondstoffen worden gerecycled en het terugdringen van de afvalproductie.

Het monitoringkader is erop gericht de voortgang in de richting van een circulaire economie te meten op een wijze die de verscheidene dimensies van alle stadia van de levenscyclus van hulpbronnen, producten en diensten omvat. Daarom heeft het monitoringkader een reeks van tien indicatoren (zie tabel 1) gegroepeerd in vier stadia en aspecten van de circulaire economie: (1) productie en consumptie, (2) afvalbeheer, (3) secondaire grondstoffen (4) concurrentievermogen en innovatie. Dit volgt in grote lijnen de logica en de structuur van het actieplan voor de circulaire economie.





Nr. Naam Relevantie EU-hefbomen (voorbeelden) Productie en consumptie 1 Zelfvoorziening van de EU op het gebied van grondstoffen De circulaire economie moet de voorzieningsrisico's op het gebied van grondstoffen helpen aanpakken, met name op het gebied van kritieke grondstoffen. Grondstoffeninitiatief; stappenplannen voor een efficiënt gebruik van hulpbronnen 2 Groene overheidsopdrachten* Overheidsopdrachten maken een groot deel van de consumptie uit en kunnen de circulaire economie aanjagen. Strategie voor overheidsopdrachten; EU-steunregelingen en vrijwillige criteria voor groene overheidsopdrachten 3a-c Afvalproductie In een circulaire economie wordt de afvalproductie tot een minimum beperkt. Kaderrichtlijn afvalstoffen; richtlijnen inzake specifieke afvalstromen; strategie voor kunststoffen 4 Voedselverspilling* Voedsel weggooien heeft negatieve effecten voor het milieu, het klimaat en de economie. Algemene levensmiddelenverordening; Kaderrichtlijn afvalstoffen; verscheidene initiatieven (bijvoorbeeld het platform inzake voedselverlies en voedselverspilling) Afvalbeheer 5a-b Totale recyclingpercentages Zorgen voor meer recycling maakt deel uit van de transitie naar een circulaire economie. Kaderrichtlijn afvalstoffen 6a-f Recyclingpercentages voor specifieke afvalstromen Weerspiegelt de vooruitgang bij het recyclen van belangrijke afvalstromen. Kaderrichtlijn afvalstoffen; stortplaatsrichtlijn; richtlijnen inzake specifieke afvalstromen Secundaire grondstoffen 7a-b Bijdrage van gerecyclede materialen aan de grondstoffenvraag In een circulaire economie worden secundaire grondstoffen vaak gebruikt om nieuwe producten te maken. Kaderrichtlijn afvalstoffen; richtlijn inzake ecologisch ontwerp: EU-milieukeur; REACH; initiatief inzake de interface tussen chemische stoffen, producten en afvalbeleid; strategie voor kunststoffen; kwaliteitsnormen voor secundaire grondstoffen 8 Handel in recyclebare grondstoffen De handel in recyclebare stoffen geeft het belang van de interne markt en van wereldwijde participatie in de circulaire economie aan. Internemarktbeleid; verordening betreffende de overbrenging van afvalstoffen; handelsbeleid Concurrentievermogen en innovatie 9a-c Particuliere investeringen, banen en bruto toegevoegde waarde Weerspiegelt de bijdrage van de circulaire economie aan het scheppen van banen en groei. Investeringsplan voor Europa: structuur- en investeringsfondsen; InnovFin; ondersteuningsplatform voor financiering op het gebied van de circulaire economie; strategie inzake duurzame financiering; initiatief voor groene werkgelegenheid; nieuwe vaardighedenagenda voor Europa internemarktbeleid 10 Octrooien Innovatieve technologieën in verband met de circulaire economie bevorderen het wereldwijde concurrentievermogen van de EU. Horizon 2020

* Indicatoren in ontwikkeling

Tabel 1: In het monitoringkader opgenomen indicatoren inzake de circulaire economie

Deze indicatoren zijn geselecteerd om de belangrijkste elementen van een circulaire economie in kaart te brengen. Bij de keuze ervan is rekening gehouden met de beschikbaarheid van gegevens, voortbouwend op het scorebord voor hulpbronnenefficiëntie en het scorebord voor grondstoffen. De indicatoren zijn zo veel mogelijk gebaseerd op bestaande gegevens, zodat de administratieve lasten worden beperkt. Tot de andere criteria op basis waarvan de indicatoren zijn beoordeeld, behoren relevantie, aanvaarding, geloofwaardigheid, gebruiksvriendelijkheid en robuustheid.