C 80/158 NL 30.3.2004 Publicatieblad van de Europese Unie
Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over „De rol van het maatschappelijk
middenveld in de nieuwe strategie voor de Westelijke Balkan”
(2004/C 80/36)
In het kader van het werkprogramma van het Italiaanse voorzitterschap van de EU heeft de Italiaanse
permanente vertegenwoordiger bij de Europese Unie het Europees Economisch en Sociaal Comité op8 april 2003 per brief verzocht een advies op te stellen over „De rol van het maatschappelijk middenveld
in de nieuwe strategie voor de Westelijke Balkan”.
De afdeling „Externe betrekkingen”, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was
belast, heeft haar advies op 21 november 2003 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Confalonieri.
Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 404e zitting van 10 en 11 december 2003
(vergadering van 10 december) het volgende advies uitgebracht, dat met 110 stemmen, bij 1 onthouding,is goedgekeurd.
1. Voorwoord
1.1. Onderhavig document is opgesteld op aanvraag van
het Italiaanse voorzitterschap van de EU, dat om een specifiekverkennend advies heeft verzocht over de rol van het maat-
schappelijk middenveld in het nieuwe Europese beleid t.o.v. de
Westelijke Balkan. Doel is na te gaan hoe het maatschappelijkmiddenveld kan bijdragen aan de verwezenlijking van de
agenda van Thessaloniki voor de verschillende landen van dat
gebied en van de Europese Unie (
1).
1.2. In deze context wordt verwezen naar de Mededeling
van de Europese Commissie van 21 mei 2003 „De Westelijke
Balkan en Europese integratie” (2) en wordt de nadruk gelegd
op de aanhoudende inspanningen van het EESC ter ondersteu-ning van de oprichting en organisatie van representatieveverenigingen en organen van het maatschappelijk middenveld
en van NGO’s, die van cruciaal belang zijn voor de ontwikke-
ling van de democratie (
3), zowel op regionaal als op nationaal
en Europees niveau.
2. Inleiding
2.1. In de nieuwe strategie voor de Westelijke Balkan
bestaat de rol van het maatschappelijk middenveld erin te
(1) De landen van de Westelijke Balkan zijn: Albanië, Bosnië en
Herzegovina, Kroatië, de voormalige Joegoslavische RepubliekMacedonië, Servië en Montenegro; ook de regio Kosovo wordt inaanmerking genomen.
(
2) Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees
Parlement — COM(2003) 285 def.
(3) Met betrekking tot Midden- en Zuidoost-Europa, zie het EESC-
advies „De economische en sociale gevolgen van de uitbreidingvoor de kandidaat-lidstaten”, PB C 85 van 8.4.2003, blz. 65,alsmede het EESC-advies „Bevordering van de betrokkenheid vanmaatschappelijke organisaties in Zuidoost-Europa — opgedaneervaringen en toekomstige uitdagingen”, PB C 208 van 3.9.2003,
blz. 82.verzekeren dat het complexe en gestructureerde proces dat
gericht is op samenhang en uitbreiding van de EU met devermelde vijf landen, leidt tot de verwezenlijking van concretedoelstellingen op het gebied van sociale vooruitgang (
4) die
voor de Balkanlanden en heel Europa belangrijk zijn.
2.2. In de agenda van Thessaloniki (5) zijn de belangrijkste
actiegebieden aangegeven waarop de regeringen hun inspan-
ningen moeten toespitsen, nl. ondersteuning van de oprichtingvan democratische instellingen, economische ontwikkeling,
bestrijding van de georganiseerde misdaad en corruptie, en
regionale integratie en politieke samenwerking, zowel binnende regio als t.o.v. de EU.
2.3. In het voorstel van de Europese Commissie dat op de
Top van Thessaloniki (
6) is goedgekeurd, wordt de strategie
geschetst die het Associatie- en Stabilisatieproces (Stabilisation
and association process — SAP) moet versterken en de
weg moet vrijmaken voor pretoetredingsakkoorden met deBalkanlanden, aan de hand van regelingen die ook voor de
andere kandidaat-lidstaten doeltreffend zijn gebleken. Op
politiek gebied heeft Thessaloniki voor een nieuwigheid ge-zorgd door het samenwerkingsprogramma te verrijken met de
instelling van partnerschappen voor Europese integratie (
7).
(4) Over het begrip „sociale vooruitgang” in de Verklaring van
Kopenhagen, zie engagement n. 1-4. C. Turi, Comunità internazio-nale e sviluppo sociale: tendenze recenti (Internationale gemeen-
schap en sociale vooruitgang: recente tendensen); in La Comunità
internazionale, trimestriële uitgave SIOI, vol. LVI, n. 1, 2001,blz. 53-74, Editoriale scientifica, Napels, 2001.
(
5) De agenda van Thessaloniki voor de Westelijke Balkan: op weg
naar Europese integratie. Raad „Algemene zaken en externebetrekkingen”, 16 juni 2003.
(
6) Top EU — Westelijke Balkan — Verklaring van Thessaloniki,
Directoraat-generaal Externe betrekkingen, 21 juni 2003.
(7) De steunmaatregelen voor de Balkanlanden zijn gericht op
doelstellingen ter vergroting van de samenhang en gaan dusverder dan een strategie voor de heropbouw; dit blijkt uit het„Working Document: Greek Presidency Priorities for the Western
Balkans” van januari 2003.
30.3.2004 NL C 80/159 Publicatieblad van de Europese Unie
2.4. In dit nieuwe kader van betrekkingen en samenwerking
tussen de EU en de Westelijke Balkan spelen de maatschappelij-
ke organisaties een rol bij:
— de vernieuwing van de wetten en instellingen, in de
zin van een participatieve democratie, een sociale en
burgerdialoog en een betere governance,
— de stabilisering en totstandbrenging van een gezonde en
innoverende sociaal-economische en productieve omge-
ving,
— het scheppen van nieuwe sociaal-culturele perspectieven
voor de consolidering in alle geledingen van de maat-
schappij van volledige wettelijkheid, een samenleving met
burgerzin, de interculturele dialoog, politiek pluralismeen een goed begrip van Europa, ook in de Balkan.
2.5. Uit de agenda van Thessaloniki blijkt hoe Europa lering
heeft getrokken uit de ervaring die met de landen van Midden-
en Oost-Europa is opgedaan en die lessen ook optimaal in
praktijk wil brengen. Er kan nog veel vooruitgang wordengeboekt wat de toepassing van democratische regelingen en demarkteconomie betreft; democratie wordt echter niet alleen
door een democratische regeringsvorm gegarandeerd, maar
vergt een complex netwerk van instellingen en zowel formeleals informele procedures. Vele democratische instellingen van
de landen die we thans onder de loep nemen, staan nog in hun
kinderschoenen en vertonen tendensen die als antidemocrati-sch kunnen worden beschouwd, zoals b.v. het centraliseren
van de informatie en de besluitvorming. Dit onderstreept eens
te meer het belang van samenwerking voor de verdereontwikkeling van de democratie, een grotere bewustwording
van sociale problemen en de tenuitvoerlegging van sociale en
economische initiatieven in lokale gemeenschappen (
1).
2.6. De aandacht mag echter niet alleen worden gericht op
zwakke punten en mogelijke risico’s die tot pessimisme en
defaitisme kunnen leiden; er moet daarentegen vooral op eenkritische manier worden gekeken naar de context waarin
bestaande mogelijkheden en troeven kunnen worden uitges-
peeld om de rol van middenveldorganisaties in de WestelijkeBalkan te versterken.
2.7. Een vergelijkend kader voor de „mogelijkheden, gren-
zen en vooruitzichten” van de sociale dialoog in de landen vanZuidoost-Europa is door het EESC geschapen op basis van de
in 2002-2003 behaalde resultaten van het Phare-project
„Actieplan ter bevordering van de cultuur en praktijk van desociale dialoog en de betrokkenheid van maatschappelijke
organisaties en aanverwante netwerken in Zuidoost-Europa”,
dat werd beheerd door de Europese Stichting voor Opleiding(ETF). Uit deze ervaring is in de eerste plaats gebleken dat
rechtstreeks contact en wederzijdse kennis onontbeerlijk zijn
(1) De realiteit van de samenwerking, 1997-1998. Ontwikkelings-
steun in het jaarverslag van de internationale NGO’s. Deel overwesterse steunverlening aan de vroegere communistische landenvan Midden- en Oost-Europa, blz. 212-220. Movimondo en
Manitese (red.), Rosemberg en Sellier, Turijn, 1998.om realistische interventiestrategieën uit te stippelen die aan
de reële behoeften van de betrokkenen tegemoetkomen (2).
2.8. Met betrekking tot de toestand in Zuidoost-Europa
rijzen er evenwel twee cruciale vragen voor de EU: hoe kunnen
ondubbelzinnige richtsnoeren voor de totstandbrenging van
een verzorgingsstaat en governance op basis van door deEuropese landen gedeelde waarden worden vastgesteld? Hoe
kunnen in Europa geconsolideerde beginselen en waarden
worden bevorderd, gelet op de uitdaging die de uitbreidingvormt, en de gevaren die de globalisering meebrengt voor deeconomische en productiesystemen, de arbeidsmarkt en dus
ook de levenskwaliteit in de Europese (kandidaat-)lidstaten en
de naburige gebieden (
3)?
2.9. In onderhavig document wordt om te beginnen inge-
gaan op drie zeer belangrijke aspecten van de rol van hetmaatschappelijk middenveld, nl. het politiek-institutionele, het
economische en het culturele belang van de verschillende
componenten van de civil society, en op een aantal actuelekenmerken van die civil society in de Westelijke Balkanlanden.
Vervolgens wordt een interpretatie van de agenda van Thes-
saloniki gegeven vanuit het oogpunt van het maatschappelijkmiddenveld. Ten slotte wordt vanuit regionaal, nationaal en
Europees oogpunt een aantal mogelijkheden tot versterking
van dat middenveld naar voren geschoven.
3. Zeer belangrijke aspecten van de rol van het maat-
schappelijk middenveld
3.1. De rol van het maatschappelijk middenveld, dat een
complex en heterogeen geheel vormt, is thans van cruciaal
belang voor het stabilisatie- en associatieproces en voorde nieuwe strategie van Thessaloniki waarbij de Westelijke
Balkanlanden en de Europese Unie betrokken zijn.
3.2. Alleen als het maatschappelijk middenveld een actieve
rol speelt, kunnen de programma’s voor ontwikkeling, samen-hang en integratie van de EU werkelijk van betekenis worden
voor hun uiteindelijke bestemmelingen, nl. de burgers die nu
al Europeanen zijn of dat willen worden.
(2) Het dossier met de vergelijkende analyse, onder redactie van de
heer Marinkovic, kan worden verkregen bij het ETF. Het eindver-slag van het project, de conclusies en de aanbevelingen werdendoor de sociale partners van Zuidoost-Europa op 3-5 maart 2003te Zagreb goedgekeurd.
(
3) Dit zijn zeer ingewikkelde kwesties, ook vanuit het oogpunt van
de Europese regelgeving. Een van de belangrijkste ontwikkelingen
in het EU-integratieproces was de goedkeuring van het Handvestvan de grondrechten van de Europese Unie. Dit document is vanbelang omwille van de doelstelling die eraan ten grondslagligt: op een duidelijke en ondubbelzinnige wijze de politieke,burgerlijke, economische en sociale rechten van de „Europeseburgers” vastleggen. Voor een vergelijkende analyse van ditdocument, het Europees sociaal handvest en het Europees Verdraginzake de sociale zekerheid van de Raad van Europa, zie S. Bertoz-zi, I diritti socioeconomici dei cittadini nell’Europa del XXI secolo,in La Comunità internazionale, vol. LVII, nr. 2, 2002, driemaan-delijkse SIOI-uitgave, Editoriale Scientifica, Napels, 2003, blz. 233-
244.
C 80/160 NL 30.3.2004 Publicatieblad van de Europese Unie
3.3. Internationale programma’s kunnen alleen significante
resultaten opleveren voor de burgers als regeringen en over-
heidsinstellingen zich daar onvoorwaardelijk en op een trans-
parante en bewuste wijze voor inzetten. De ontwikkeling vande participatieve democratie en de sociale en economischecontext is vooral een politieke, en niet alleen een technische
aangelegenheid.
3.4. Het is van belang dat het maatschappelijk middenveld
een actieve rol speelt op de volgende gebieden:
— sociaal-politiek en institutioneel gebied, aangezien het
maatschappelijk middenveld onontbeerlijk is voor detotstandbrenging van de sociale en de burgerdialoog ende participatieve democratie;
— economisch en sociaal gebied, aangezien het maatschap-
pelijk middenveld een belangrijke variabele is voor eeneconomische groei waarbij de menselijke factor in lokale
gemeenschappen niet in het gedrang komt;
— sociaal en cultureel gebied, aangezien het maatschappelijk
middenveld de katalysator en bakermat is voor nieuweculturele perspectieven en actievormen, die openstaan
voor pluralisme in alle maatschappelijke uitingsvormen
daarvan en aanleunen bij de basiswaarden van de Euro-pese Unie en de internationale samenwerking: burgerdia-
loog, eerbiediging van de mensenrechten en de fun-
damentele vrijheden, streven naar vrede en een beteredemocratie, duurzame ontwikkeling.
3.5. Over elk van deze zeer belangrijke aspecten spreekt
het maatschappelijk middenveld zich uit, waardoor het zich
profileert als een complex geheel van samenstellende delen.
Civil society moet worden gezien als een heterogeen geheelvan (
1)
— werknemers- en werkgeversorganisaties;
— representatieve organisaties van andere economische en
sociale belangengroepen, zoals verenigingen van onder-
nemers of industriëlen en beroepsorganisaties en organi-
saties van de dienstensector;
— niet-gouvernementele organisaties (NGO’s) van mensen
die een gemeenschappelijk ideaal nastreven zoals milieu-
verenigingen, bijstandsorganisaties en mutualiteiten, con-sumentenverenigingen, verenigingen voor de bescher-
ming van de mensenrechten, culturele organisaties en
verenigingen voor onderwijs en opleiding;
— organisaties die voor de „achterban” opkomen: mannen/
vrouwen, jongeren, gezinnen, ouderen, of welke andere
vereniging ook die burgers in staat stelt om actief deel uitte maken van de lokale gemeenschap;
— religieuze organisaties.
(1) Voor een overzicht van de criteria op basis waarvan maatschappe-
lijke organisaties als dusdanig kunnen worden aangemerkt en diedoor het EESC aan de bevoegde overheden worden aanbevolen,zie het EESC-advies in PB C 208 van 3.9.2003, blz. 82. De in ditverkennend advies gehanteerde definities stemmen ook overeen
met de door UNDP en ETF goedgekeurde definities.3.6. Het maatschappelijk middenveld omvat in de praktijk
alles wat tussen de individuele persoon en de overheid ligt. De
sociale en culturele identiteit van elke samenstellend deel van
het maatschappelijk middenveld hangt af van de aard van zijnactiviteiten, zonder dat daarmee uitsluitsel wordt gegeven overde effectieve rol en bevoegdheden van ieder samenstellend
deel.
3.7. Bij een ruime interpretatie van de sociale dialoog
kunnen al deze componenten aan bod komen, waarbij diedialoog dus als een pluralistisch en multilateraal begrip wordt
opgevat. In de landen waarover dit advies gaat, blijft de sociale
dialoog in werkelijkheid echter beperkt tot — overigens nietaltijd erkende — onderhandelingen tussen overheidsinstanties
en representatieve organisaties op de arbeidsmarkt, d.w.z.
vakbonden en werkgeversorganisaties.
3.8. Reeds op dit niveau van sociale dialoog en tripartiet
overleg bestaat twijfel over de effectieve onafhankelijkheid van
de sociaal-economische partners van regeringen, overheidsin-stellingen en financiële belangengroepen die met de doelstellin-
gen van de sociale dialoog niets van doen hebben.
3.9. In de heterogene context van de vijf Westelijke Balkan-
landen hebben vakbonden de langste traditie op het gebied
van sociale dialoog, vooral maar niet uitsluitend met overheids-
instanties en grote staatsondernemingen. Werkgeversorganisa-ties daarentegen zijn volledig nieuw in het sociaal-economische
landschap en komen vooral voort uit kleine en middelgrote
ondernemingen. De Kamers van koophandel en industriefungeren, daar waar ze bestaan en actief zijn, weliswaar alswerkgeversorganisaties, maar deze houden zich vooral bezig
met juridische en institutionele vraagstukken inzake reële
onafhankelijkheid, autonomie en belangenvertegenwoor-diging (
2). Ook de sociaal-economische raden (SER’s) van de
Westelijke Balkanlanden zijn pas recent ontstaan, en wel naar
aanleiding van het Stabiliteitspact en het Stabilisatie- enassociatieproces en de richtsnoeren van de Internationale
Arbeidsorganisatie (
3).
3.10. T.a.v. de andere samenstellende delen van het maat-
schappelijk middenveld dan de vakbonden en de werkgeversor-
ganisaties, is de situatie in de Westelijke Balkan veeleer
ingewikkeld en moeilijk te analyseren. Het gaat daarbij om eenbreed scala aan maatschappelijke organisaties als resultaatvan een decennium van internationale samenwerking ter
bescherming van de mensenrechten en de meest achtergestelde
sociale groepen, maar ook van tal van technische maatregelenter ondersteuning van de civil society en lokale gemeenschap-
pen (capacity building, empowerment, trasparency, accoun-
tability, training on sustainability, enz.).
(2) D. Marinkovic, Social dialogue in Southeast European countries,
in: Collection/texbook for Trade Union education, on line publica-tie, Dragan Djuric (red.), juni 2003, blz. 15-18.
(
3) Voor een comparatieve analyse van de sociale dialoog in de
verschillende landen, zie het desbetreffende dossier van de ETF,
Belgrado, juli 2002.
30.3.2004 NL C 80/161 Publicatieblad van de Europese Unie
3.11. Dit deel van het maatschappelijk middenveld valt
grotendeels samen met de NGO’s die op lokaal niveau
actief zijn. Opgemerkt zij evenwel dat deze onafhankelijke
organisaties niet mogen worden beschouwd als het resultaatvan lokaal gewortelde sociale bewegingen en dat zij evenminover de lokale capaciteit beschikken om behoeften te identifice-
ren en op een autonome manier aan deze lokale behoeften
tegemoet te komen. Vele NGO’s fungeren als sociale dienstver-leners maar zijn in grote mate afhankelijk van grote internatio-
nale geldschieters (internationale financiële instellingen of IFI,
agentschappen van de VN en grote internationale NGO’swaarvan zij een exponent zijn) en kunnen aanleiding geven tot
een — ook onderlinge — competitie op de private markt
voor welzijnszorg. Het gaat in feite om een systeem vandienstverlening dat zichzelf plaatselijk in stand houdt (
1).
3.12. De echte uitdaging bestaat er voor de lokale gemeen-
schappen dus in de vaardigheden en dienstverleningscapaciteitvan NGO’s die op verschillende terreinen actief zijn, over te
dragen op onafhankelijke maatschappelijke instellingen en
organisaties en aldus een eigen onafhankelijk middenveld tecreëren en te versterken.
3.13. Om in het kort de huidige toestand van de maatschap-
pelijke organisaties in de Westelijke Balkanlanden te beschrij-ven moet worden verwezen naar het overgangsproces dat al
die landen gemeen hebben: dit is niet alleen een post-
communistische maar ook een na-oorlogse overgangsperiode,waarin niet alleen moest worden opgebouwd wat er nooit
was geweest, maar ook moest worden hersteld wat op
gewelddadige manier was verwoest door oorlog, haat encriminaliteit.
3.14. Het maatschappelijk middenveld is zelf het meest
treffende voorbeeld daarvan. Wat een autonoom en onafhan-kelijk middenveld en de politieke, sociale, economische en
mensenrechten betreft, moeten de vijf Balkanlanden thans de
leemten opvullen die tijdens de totalitaire regimes op datgebied bestonden of zijn ontstaan. Bovendien moet dit allemaal
gebeuren terwijl zij geconfronteerd worden met de sociale
kosten van het economische overgangsproces en ze nognauwelijks de tijd hebben gehad om zich in de sociale context
en het leven van alledag te bevrijden van het nationale
etnocentrisme en de dwang van de etnische afkomst.
3.15. Samenvattend kan worden gesteld dat de toestand
van het maatschappelijk middenveld in de Westelijke Balkan
en de versterking van zijn rol in de politieke en sociale
democratisering van het gebied thans worden bepaald dooreen synergie van de volgende vier factoren:
— de autonome capaciteit van sociale en economische
partners om te innoveren en zich te profileren in decontext van de hervormingen die door de verschillende
landen met het oog op het overgangsproces worden
doorgevoerd;
(1) Actuele informatie over dit onderwerp werd verstrekt in het
kader van de aan de civil society gewijde vergadering van hetWaarnemingscentrum voor de Balkan. Zie de website vooronafhankelijke informatie, en met name het dossier over de rolvan NGO’s en het maatschappelijk middenveld in de Europeseintegratie, Claudio Bazzocchi (red.), januari 2002: htto://www.os-
servatoriobalcani.org.— de ontwikkelingen die voortvloeien uit een strenge toet-
sing van de verschillende landen aan de EU-beleidsmaatre-
gelen (met inbegrip van de richtsnoeren van de Internatio-
nale Arbeidsorganisatie en de SER’s);
— tendensen die voortkomen uit concrete ervaringen die
zijn opgedaan met internationale samenwerking en uit deautonome capaciteit van andere samenstellende delen
van het maatschappelijk middenveld dan de sociale
en economische partners om te innoveren en zich teprofileren;
— het vermogen van regeringen en overheidsinstellingen
om niet alleen op al deze verschillende uitdagingen
te reageren, maar ook om concrete hervormingen op
institutioneel, economisch en sociaal niveau ten uitvoerte leggen, die de problemen doeltreffend kunnen wegwer-
ken en aan de verwachtingen van de lokale gemeenschap-
pen tegemoet komen.
4. Maatschappelijk middenveld, democratie, opbouw
van een institutioneel bestel
4.1. Een mogelijke definitie van de term social governance
is: alle wijzen waarop het maatschappelijk middenveld kan
deelnemen aan de besluitvormingsprocessen die voor een land
van cruciaal belang zijn (
2).
4.2. Het belang en de doeltreffendheid van de maatschappe-
lijke participatie aan politieke besluitvormingsprocessen hangt
echter niet alleen af van het bestaan van een dynamischmaatschappelijk middenveld dat voldoende gestructureerd isen teruggesteund wordt door een adequaat wetgevingskader
dat bevoegdheden en actiegebieden vastlegt, maar wordt ook
wezenlijk bepaald door:
— het niveau van administratieve en politieke decentralisatie
op lokaal vlak;
— een toestand van vrede, of waarin in ieder geval geen
conflicten zijn;
— de eerbiediging van de mensenrechten en de fundamen-
tele vrijheden door de overheid en door deelnemers aan
internationale partnerschappen (zoals b.v., in de contextvan samenwerkingsprogramma’s, buitenlandse of lokaleNGO’s die op basis van een mandaat van internationale
organisaties of agentschappen actief zijn).
4.3. Met deze beknopte gegevens zij de aandacht gevestigd
op twee kritieke factoren, waarop reeds van meerdere kanten
is gewezen en die van belang zijn voor de huidige toestand
van de sociale dialoog en de maatschappelijke participatie inde Westelijke Balkanlanden, alsmede voor een mogelijkestrategische versterking ervan met het oog op aansluiting bij
het EU-beleid.
(2) Deze definitie komt o.m. voor in het Human development report
— Albanië 2002 Challenges of Local governance and Regionaldevelopment, uitgebracht door HDPC — Human developmentpromotion center van Tirana, onder auspiciën van het UNDP —United Nations development programme, deel 5, „Democratic
governance framework”, blz. A1.
C 80/162 NL 30.3.2004 Publicatieblad van de Europese Unie
4.4. De eerste kritieke factor betreft de houding van regerin-
gen en overheidsinstellingen t.o.v. het maatschappelijk mid-
denveld en zijn samenstellende delen. „Vastgesteld werd dat
deze de belangrijkste belemmering voor de burgerdialoogvormt. Slechts in een klein aantal gevallen waren overhedenbereid middenveldorganisaties aan echt overleg te laten deel-
nemen of waren ze bereid de noodzaak van dergelijk overleg
te erkennen. In sommige gevallen zou er een betere wettelijkebasis voor middenveldorganisaties moeten komen (
1).”
4.5. Het is van belang dat alle regeringen en overheidsinstel-
lingen in de Westelijke Balkanlanden, op basis van een nieuwebewustwording en de EU-richtsnoeren, van deze houding
afstappen. Er mag niet langer van worden uitgegaan dat het
maatschappelijk middenveld in een democratische samen-leving een ideologische tegenstelling vormt met en optreedt inde plaats van overheidsinstellingen en –besturen. Daarentegen
moet het middenveld, als vertegenwoordiger van gemeen-
schappelijke belangen of op grond van specifieke of sectoralebevoegdheden of bevoegdheden op specifieke actiegebieden,
en met rechtstreeks verkregen kennis van de behoeften van
individuele personen en sociale groepen, een aanvullende rolspelen, via overeengekomen procedures voor raadpleging van
en overleg met de andere partijen, waarbij een synergie-
werking op gang wordt gebracht.
4.6. De autonomie en onafhankelijkheid van maatschappe-
lijke organisaties t.o.v. overheidsinstellingen is niet alleen een
belangrijk democratisch principe maar ook een waarde die op
materiële en andere wijze moet worden ondersteund. Of hetmaatschappelijk middenveld kan groeien en tot volle wasdom
kan komen, hangt in wezen af van de positieve wisselwerking
tussen economische, fiscale en sociale beleidsmaatregelen, opelk niveau van planning en tenuitvoerlegging, alsmede van een
open politiek debat.
4.7. De tweede kritieke factor is het wederzijdse wantrou-
wen dat heerst tussen de belangrijkste vertegenwoordigers vande arbeidsmarkt, de werkgeversorganisaties en de vakbonden,
m.a.w. tussen de deelnemers aan de sociale dialoog die thans
in de landen van de Westelijke Balkan plaatsvindt (
2).
4.8. Deze factor houdt nauw verband met het meer algeme-
ne probleem van het ontbreken van een uniform model van
een verzorgingsstaat en van uniforme richtsnoeren en normen
voor de totstandbrenging van de sociale dialoog. Het gevolgdaarvan is dat er in de publieke opinie en de collectieve
ervaring duidelijk verschillende politieke interpretaties en
praktijken naast elkaar bestaan, die ook door de verschillendesamenstellende delen van het maatschappelijk middenveld
worden gedragen.
4.9. In dit verband heeft het EESC er reeds op gewezen dat
er dringend meer aandacht moet worden geschonken aandeze kwesties, door de communautaire richtsnoeren beter te
coördineren en meer steun te geven aan de tenuitvoerlegging
en ontwikkeling van sociale stelsels die op ondubbelzinnigebeginselen zijn gebaseerd en aan de echte behoeften van de
afzonderlijke landen tegemoetkomen (
3).
(1) Zie het EESC-advies in PB C 208 van 3.9.2003, blz. 82.
(2) D. Marinkovic, op. cit. , blz. 11-18.
(3) Zie het EESC-advies in PB C 85 van 8.4.2003, blz. 65.4.10. Wat meer in het algemeen de publieke bewustwor-
ding en opinie betreft, is het van belang dat de overheid, niet
alleen in de landen van de Westelijke Balkan maar ook in de
Europese Unie, zorgt voor kwaliteitsinformatie door met meeropenheid en onpartijdigheid over de sociale kosten van deovergang te spreken.
4.11. Ook in dit verband speelt het maatschappelijk mid-
denveld, en met name de componenten ervan die het recht opinformatie in het contact met de media verdedigen, een
sleutelrol.
5. Maatschappelijk middenveld, economische groei en
ontwikkeling van het individu
5.1. Ontwikkeling wordt volgens de meest moderne en
ruimst aanvaarde interpretatie ervan beschouwd als een al-gemeen proces van economische, sociale, culturele en politieke
aard, dat erop gericht is het welzijn van de gehele bevolking
en alle individuen afzonderlijk voortdurend te vergroten opbasis van actieve, vrije en substantiële participatie aan dat
proces en aan een billijke verdeling van de voordelen die eruit
voortvloeien (
4).
5.2. Het maatschappelijk middenveld en de sociale dialoog
zijn noodzakelijk om ontwikkeling, als mensenrecht, te garan-deren; deze ontwikkeling is gebaseerd op de globale werking
van dat middenveld, d.i. van al zijn componenten en niet
uitsluitend van componenten die de arbeidsmarkt, werkgevers-organisaties of vakbonden vertegenwoordigen. Om het belang
van het maatschappelijk middenveld voor ontwikkeling te
illustreren, verwijzen wij naar hetgeen de UNDP omschrijftals „de voorzieningen voor menselijke ontwikkeling in desamenleving”.
5.3. Economische groei, die een belangrijke factor voor de
ontwikkeling van de mensheid is, wordt pas dan ontwikkeling
van het individu als de groei van het particuliere inkomenbillijk is en de economische groei aanleiding geeft tot openbareinvesteringen in ontwikkeling van het individu, onderwijs,
gezondheidszorg, basiszorg en sociale dienstverlening. De
ontwikkeling van het individu hangt ook af van de „nietbezoldigde” arbeid van mannen en vrouwen in het gezin of
voor de samenleving, door zorgtaken te verrichten of activitei-
ten van collectief belang op touw te zetten, b.v. voor het milieuof het cultureel of natuurlijk erfgoed (
5).
5.4. Het maatschappelijk middenveld dat actief is in al zijn
samenstellende delen, vormt een indicatie van gezonde sociaal-economische en politieke randvoorwaarden waar ruimte is
voor innovatie, verandering, creativiteit bij ondernemers en
bereidheid om over de grenzen heen te kijken. De tussen deEU en de Westelijke Balkanlanden gelanceerde programma’s
voor ontwikkeling, samenhang en integratie moeten hiervan
een weerspiegeling zijn.
(4) Zie de Verklaring van Kopenhagen en met name de preambule
van de Verklaring over het recht op ontwikkeling, waarin deondeelbaarheid en onafhankelijkheid van de verschillende aspec-ten van het ontwikkelingsproces worden bevestigd. Voor meertoelichting, zie C. Turi, op. cit. , blz. 55.
(
5) UNDP, 10e rapport over de menselijke ontwikkeling. De globalise-
ring, Rosemberg en Sellier, 1999, blz. 61.
30.3.2004 NL C 80/163 Publicatieblad van de Europese Unie
6. Maatschappelijk middenveld, cultureel pluralisme en
internationale samenwerking
6.1. De omvang van de zeer ingrijpende sociaal-culturele
veranderingen die de Balkanlanden de laatste tien jaar hebben
ondergaan, kan niet alleen worden weergegeven door te
verwijzen naar de overgang naar een markteconomie ennaar pluralistische en liberale sociaal-politieke regelingen. De
bevolking van de westelijk Balkan heeft zwaar te lijden gehad
onder:
— het gevaar van politieke en sociale instabiliteit;
— de armoede;
— de aantasting van de legaliteit en de schending van de
grondrechten;
— de gewelddadigheid van de georganiseerde misdaad;
— de ernstige aantasting van het demografisch evenwicht
als gevolg van de rampzalige, gedwongen verplaatsingvan hele gemeenschappen door conflicten, wildgroei van
steden en een grote uitstroom van arbeidskrachten;
— het op de spits drijven van „etnische” verschillen, d.w.z.
de schandelijke manipulatie van historische en culturele
gegevens als de verschillende talen, religies, tradities en
waarden, herinneringen en leefwijzen.
6.2. Het gaat bij dat laatste om een erfgoed uit het
verleden en het heden, dat vertekend en verdraaid wordt voor
verwerpelijke politieke en materiële doeleinden, in een context
van conflicten, onderdrukking en wijd verspreid geweld,waardoor burgerzin en culturele diversiteit met voeten worden
getreden. De inspanningen die op het vlak van middelen en
vaardigheden moeten worden geleverd om al deze toegebrach-te schade ongedaan te maken, mogen niet minder groot
zijn dan de investeringen die voor de ontwikkeling en de
economische en institutionele liberalisering van de WestelijkeBalkan zijn gepland.
6.3. Niettemin is er, weliswaar met grote verschillen tussen
de verschillende gebieden, reeds veel vooruitgang geboekt wat
betreft de stabiliteit van lokale instellingen en de economischegroei; met inachtneming van de verschillende culturele waar-
den en lokale tradities moet er evenwel nog veel voor de hele
bevolking van de Balkan worden gedaan voordat de democratieen de rechtsstaat in het hele gebied kan worden gegarandeerd.
Het is overduidelijk dat één enkele uitzonderlijke situatie het
evenwicht van de hele regio ernstig in gevaar kan brengen.
6.4. De hierboven vermelde veranderingen kunnen, minder
nog dan de eerder genoemde veranderingen, van hogerhand
worden opgelegd, maar moeten binnen de bevolking zelf, in
het collectieve leven van alledag, hun oorsprong vinden. Dehele Balkanregio is tegenwoordig dan ook in de ban van het
concept van een nieuwe civil society, die gebaseerd is op de
bevordering en bescherming van de mensenrechten en defundamentele vrijheden, en het vermogen om de burgerdialoogen maatschappelijke participatie weer op gang te brengenzodat lokale problemen kunnen worden opgelost zonder
dat verschillen in etnische afkomst daarbij een struikelblok
vormen. Dit streven ligt ook ten grondslag aan het werk van
vele NGO’s die zich op basis van internationaal al dan nietreligieus vrijwilligerswerk inzetten voor solidariteitsacties ofacties voor de gemeenschap en lokale instellingen, met name
ter bescherming van de rechten van minder begunstigde
burgers, minderjarigen en vrouwen.
6.5. De ervaring, de kennis en het vermogen van dit soort
maatschappelijke organisaties om rechtstreeks of via culturelekanalen in actie te komen, moeten uit de sfeer van noodsitua-
ties en isolement worden gehaald. Dergelijke organisaties
moeten worden geïnstitutionaliseerd, waardoor hun activitei-ten ten goede kunnen komen aan de maatschappelijke omgang
in en de democratie van lokale gemeenschappen.Eens te meer
dient hierbij de belangrijke rol te worden onderstreept dieadequate processen van politieke decentralisering (
1)i nd e
uitoefening van de democratie vanaf de basis kunnen spelen.
7. De ervaring die met internationale samenwerking is
opgedaan, ten dienste stellen van de civil society en
de lokale gemeenschappen
7.1. In de agenda van Thessaloniki wordt tussen de regels
een cruciaal vraagstuk aangesneden, nl. het verband tussen
internationale steunverlening, lokale middelen en culturelebenaderingen.
7.2. In de Westelijke Balkan moet er opnieuw een goede
band worden gesmeed tussen burgers en overheid, tussenafzonderlijke individuen en gemeenschap, tussen burgers en
hun grondgebied; aldus zullen de betrokken landen een eind
kunnen maken aan de mentaliteit waarbij alles van humanitairehulp en buitenlandse investeringen wordt verwacht, zonder
besef van de eigen verantwoordelijkheid.
7.3. De rol van het maatschappelijk middenveld is van
cruciaal belang in dit verband.
7.4. Tegenover de tekortkomingen en de kwetsbaarheid
van de maatschappelijke organisaties die in hoofdstuk 3 aande orde werden gesteld, hebben tien jaar van internationale
samenwerking ook enkele troeven en sterke kanten van het
maatschappelijk middenveld en de lokale gemeenschappen inde Westelijke Balkan aan het licht gebracht (
2).
(1) Een en ander heeft betrekking op de territoriale bestuursniveaus
en de lokale besturen.
(2) Ter informatie, zie de gids voor de landen van Midden- en Oost-
Europa en de Balkan. Politiek en economisch jaarboek, CeSPI, IlMulino, Bologna; C. Bazzocchi, „Il ruolo di ONG e societàcivile nell’integrazione europea” (De rol van NGO’s en van hetmaatschappelijk middenveld in de Europese integratie) op de
website: http://auth.unimondo.org, 7.2.2002.
C 80/164 NL 30.3.2004 Publicatieblad van de Europese Unie
7.5. Kort samengevat zij hierbij gedacht aan vaardigheden
en goede praktijken ter versterking van democratiseringspro-
cessen vanaf de basis, ter bevordering van economische
ontwikkeling uitgaande van overblijvende lokale hulpbronnenen de participatieve inzet van externe hulpbronnen, en terontwikkeling van het sociale en menselijke kapitaal, in al zijn
diversiteit.
7.6. Een interessant verschijnsel om even bij stil te staan,
zijn de agentschappen voor lokale democratie (ALD) in
Zuidoost-Europa en hun acties ter bevordering van de demo-cratie in de lokale gemeenschappen.
7.7. De 11 thans operationele ALD komen voort uit een
organisatie die in 1993 in Straatsburg, met instemming van de
Raad van Europa en met name het Congres van lokale enregionale overheden, is opgericht. Bedoeling is dat alle ALD als
een netwerk functioneren om het proces van stabilisatie en
regionale ontwikkeling in het kader van het Stabilisatiepact teversterken. Programma’s voor gedecentraliseerde samenwer-king worden bevorderd door de totstandbrenging van partner-
schappen tussen lokale overheden in de EU en de Balkan,
NGO’s en andere organisaties van het maatschappelijk midden-veld (
1).
7.8. Behalve wat deze ervaringen met gedecentraliseerde
samenwerking betreft, kan onmogelijk een beschrijving wor-
den gegeven van àlle soorten internationale samenwerking inde Balkan die door maatschappelijke organisaties worden
beheerd; wel kan worden gesteld dat het maatschappelijk
middenveld actief is op steeds preciezere en specifiekereactiegebieden als:
— institution building (institutionele opbouw);
— lokale ontwikkeling;
— opleiding en empowerment van menselijk en maatschap-
pelijk kapitaal, met inachtneming van het beginsel vangelijkheid van kansen;
— vreedzaam samenleven en burgerzin, interculturele dia-
loog en respect voor de culturele verschillen;
— immigratie en mobiliteit van de burgers, alsmede de
specifieke problematiek van vluchtelingen, gedeporteerdeen uitgewezen personen.
7.9. Al deze acties passen in een perspectief van horizontale
samenwerking tussen de verschillende landen van het gebied
en van verticale samenwerking met Europa.
7.10. Mits op adequate wijze door nationale en internatio-
nale instellingen ondersteund en benut, kan de samenwerkingvan maatschappelijke organisaties en lokale instellingen een
belangrijke strategische rol spelen binnen de ruimere en gestruc-
tureerde agenda van Thessaloniki. Het gaat daarbij om een
(1) De ALD houden zich bezig met projecten op het gebied van
economische ontwikkeling, Europese integratie, grensoverschrij-dende samenwerking, versterking van de lokale instellingen,humanitaire steunverlening en bescherming van de mensenrech-ten. Voor meer informatie, zie de website http://www.idaaon-line.org, waar ook het in mei 2003 uitgebrachte verslag van tien
jaar activiteiten te vinden is.samenwerking die vooral geactiveerd wordt door permanente
dialoog en door het creëren van mechanismen die representatie-
ve middenveldorganisaties, die met de sociaal-economische,
politieke en culturele thema’s in de verschillende landen voelinghouden, in netwerken kunnen doen samenwerken.
8. De rol van maatschappelijke organisaties ten aanzien
van de agenda van Thessaloniki
8.1. Wanneer men de rol van het maatschappelijk midden-
veld in de nieuwe Europese strategie voor de Westelijke Balkan
analyseert, moet ervan worden uitgegaan dat de Europeseintegratie niet alleen een kwestie is van regeringen en over-
heidsinstanties, maar een uitdaging vormt voor alle maatschap-
pelijke krachten in de samenleving.
8.2. Vanuit dit oogpunt kan worden gesteld dat in de ruime
context van de in de agenda van Thessaloniki vastgesteldeacties er ook specifieke actiegebieden voor maatschappelijke
organisaties in Europa en de Balkan zijn.
Institutionele versterking
8.3. In het vooruitzicht van de inschakeling van Technical
assistance information exchange office (TAIEX), een bureaudat technische bijstand moet leveren bij de aanpassing van
nationale wetgevingen aan het acquis, en van het gebruik van
het instrument van jumelage (waardoor ambtenaren van delidstaten hun knowhow op het gebied van openbaar bestuurkunnen inbrengen), heeft het maatschappelijk middenveld tot
taak informatie te verstrekken en erop toe te zien dat
deze technische interventies en uitwisselingen tot concreteprocessen leiden, waarbij op lokaal niveau innoverende vaar-
digheden worden geïntroduceerd die op de verschillende
niveaus van governance een positieve invloed kunnen hebben.
Bestrijding van de georganiseerde misdaad en corruptie, verwezenlij-
king van volledige legaliteit en politieke samenwerking
8.4. Bij de samenwerking in het kader van het gemeen-
schappelijke buitenlandse en veiligheidsbeleid, m.b.t. justitie
en binnenlandse zaken en de totstandbrenging van een rechts-staat, dient het maatschappelijk middenveld een actieve rol te
spelen om een cultuur van volledige legaliteit op alle niveaus
van het maatschappelijk leven te bevorderen en te verspreiden,alsmede om het vertrouwen van de burgers in de overheid te
versterken. Verder dient het de reële behoeften te vertolken
op het gebied van vrij verkeer van burgers en goederen,migratiebeleid en terugkeer van vluchtelingen. Het kan zich
uitspreken over eventuele vorderingen op dit gebied, alsmede
over falend beleid.
Economische ontwikkeling
8.5. Participatie van het maatschappelijk middenveld is de
enige manier om ervoor te zorgen dat maatregelen opmacroeconomisch en infrastructuurgebied niet afwijken van
de doelstellingen inzake economische en maatschappelijke
ontwikkeling, waarbij die ontwikkling in de lokale gemeen-schappen geworteld moet zijn en ook door die gemeenschap-pen en hun burgers als vooruitgang moet worden ervaren.
30.3.2004 NL C 80/165 Publicatieblad van de Europese Unie
Toegang tot communautaire programma’s
8.6. Het maatschappelijk middenveld kan onmogelijk bui-
ten beschouwing worden gelaten bij belangrijke acties die via
de Europese samenwerking in de Balkanlanden kunnen wordengelanceerd op het gebied van onderwijs en opleiding, energie-
bronnen en met name niet hernieuwbare energiebronnen als
water. Er zij evenwel gewezen op de dringende noodzaakdegelijke informatie te verstrekken over de voorwaarden en
eisen m.b.t. de toegang van verschillende maatschappelijke
organisaties en partnerschappen tot communautaire pro-gramma’s.
Door alle actielijnen heen
8.7. Het maatschappelijk middenveld speelt bovendien een
belangrijke rol bij de verspreiding van informatie en kennis, enmoet ervoor zorgen dat het publiek zich bewust is van de weg
die de EU en de Westelijke Balkan zijn ingeslagen, alsmede van
de moeilijkheden en mogelijkheden die deze meebrengt.
9. Perspectieven voor versterking van de maatschappe-
lijke organisaties
9.1. Ter bevordering van de samenhang en de integratie
van de Westelijke Balkan in de EU is het van belang de
belangrijkste obstakels te overwinnen die actieve en doeltref-fende participatie van alle samenstellende delen van hetmaatschappelijk middenveld in de weg staan. Het EESC
heeft reeds gewezen op de noodzaak van een uitgebreidere
participatie en raadpleging van de sociale partners en de anderemaatschappelijke organisaties teneinde ervoor te zorgen dat er
in de Westelijke Balkan een echt constructieve sociale en
burgerdialoog wordt gevoerd (
1). In dit stadium kunnen de
volgende mogelijkheden worden overwogen:
— gebruikmaken van de internationale partnerschappen,
door de continuïteit te verzekeren van de initiatieven op
het gebied van financiering, hulpbronnen en vaardighe-
den, in overeenstemming met de actieprogramma’s waar-in de agenda van Thessaloniki voorziet. Of de agenda vanThessaloniki kan worden verwezenlijkt, hangt vooral af
van de mate waarin maatschappelijke organisaties in
regionale of Europese partnerschappen projecten in hetkader van communautaire programma’s zullen voorstel-
len of uitvoeren.
— het ideologische wantrouwen overwinnen en een brug
slaan tussen overheidsinstellingen, lokale besturen enmaatschappelijke organisaties, alsmede streven naar com-
municatie en systematische links tussen de verschillende
samenstellende delen van het maatschappelijk midden-veld, zowel in ieder afzonderlijk land als tussen de
betrokken landen in een regionaal netwerk. Daarbij
moeten gemeenschappelijke modellen op het gebied vansamenhang en social governance worden toegepast, diein overeenstemming zijn met de Europese richtsnoeren.
(1) Zie het EESC-advies in PB C 208 van 3.9.2003, blz. 82.— Last but not least: voor al hun activiteiten netwerken
vormen tussen Europese organisaties en organisaties van
de Balkanlanden.
De Wereldbank en het IMF moeten er ook toe bijdragen de
organisaties van sociale partners en van het maatschappelijkmiddenveld te versterken, in samenwerking met het EESC en
andere EU-instellingen, en ook met de IAO.
9.2. Ter versterking van de rol van het maatschappelijk
middenveld in lokale context wordt voorgesteld samenwerking
en systematische links tussen de verschillende samenstellende
delen van het maatschappelijk middenveld te stimuleren en teondersteunen, teneinde:
a) het vermogen van de sociale en economische partners
om advies te geven en diensten te verlenen, te vergrotendoor te bevorderen dat deze zelfstandig tegemoet komen
aan de behoeften van de burgers en de lokale gemeen-
schappen. Daarvoor moeten banden worden aangegaanen stelselmatig worden samengewerkt met andere maat-
schappelijke organisaties (bv. organisaties die voor bevol-
kingsgroepen opkomen of uit solidariteit activiteitenontplooien) en NGO’s die bij lokale ontwikkelingsprojec-
ten betrokken zijn;
b) het belang van andere maatschappelijke organisaties dan
de sociaal-economische partners te onderstrepen. Hierbij
wordt gedoeld op organisaties die onafhankelijker zijnvan overheids- en gecentraliseerde instellingen dan metname de sociaal-economische partners, maar die daar-
door ook kwetsbaarder zijn, zich gemakkelijker laten
isoleren en snel hun actiecapaciteit kunnen verliezen. Hetbelang van die organsisaties kan worden vergroot door
contacten en systematische interactie met de sociaal-
economische partners, waardoor informatie kan wordenverkregen over de reële behoeften van de burgers en de
lokale gemeenschappen, alsmede over ervaringen en
praktijken die succesvol waren.
De wederzijdse voordelen die uit de samenwerking van de
verschillende samenstellende delen van het maatschappelijk
middenveld voortvloeien, kunnen aldus als hefboom fungerenvoor de empowerment en self-reliance van de civil society inhaar geheel, ten overstaan van de overheids- en gecentraliseerde
instellingen; een en ander kan met name worden verwezenlijkt
door:
— belang te hechten aan de behartiging van de collectieve
belangen;
— de mensenrechten te eerbiedigen en de burgers vrije
toegang tot de sociale en burgerdialoog te bieden, hun
politieke inspraak te geven en van solidariteitsacties te
laten profiteren;
— raadpleging, overleg en de mogelijkheid om voorstellen
te doen binnen het bereik van alle deelnemers aan hetpolitieke en maatschappelijke leven te brengen.
C 80/166 NL 30.3.2004 Publicatieblad van de Europese Unie
9.3. Ook wordt voorgesteld om voor meer aansluiting bij
Europese modellen van samenhang en sociale governance te
zorgen. Aldus wordt onderstreept dat het noodzakelijk is de
rol van het maatschappelijk middenveld te versterken doorregelingen te treffen en onder toezicht te houden die dialoogen coördinatie mogelijk maken op nationaal en regionaal
niveau, en met de Europese Unie.
10. Wederzijds begrip, dialoog en actieve samenwerking
10.1. Daar thans vaststaat dat de betrokken landen tot de
EU zullen toetreden, moet het maatschappelijk middenveld
voor zichzelf preciese en meetbare doelstellingen vaststellen
om de sociale dimensie van het integratieproces te concretise-ren in op nationaal, regionaal en Europees niveau verwachte,
tastbare resultaten.
10.2. Ook al hebben alle Westelijke Balkanlanden dezelfde
doelstelling, toch zijn de wegen ernaartoe zeer verschillend:ieder land heeft andere oplossingen nodig en het zal niet overal
evenveel tijd kosten. Voorts lopen er in het kader van de
nieuwe Europese strategie voor de Westelijke Balkan processenvan middellange tot lange termijn voor de verwezenlijking van
de institutionele toetredingsovereenkomsten en processen van
korte tot middellange termijn voor de verwezenlijking vanpretoetredingsovereenkomsten, waarbij meerdere communau-
taire beleidsvormen een rol spelen.
10.3. Doel van dit verkennend advies is het belang in het
licht te stellen van wederzijds begrip en het besef vande culturele verschillen en de specificiteit van de lokale
samenlevingsvormen in het huidige stadium van het
Stabilisatie- en Associatieproces (SAP).
10.4. In een poging om deze algemene suggesties in
concrete samenwerkingsvoorstellen om te zetten, wijst het
EESC op twee mogelijke gebieden waarop actie de kloof opinformatie-, kennis- en actiegebied tussen maatschappelijke
organisaties van de EU en hun tegenhangers in de Westelijke
Balkan kan verkleinen.
10.5. Het eerste actiegebied sluit volledig aan bij de door de
agenda van Thessaloniki geboden mogelijkheden, en heeft
betrekking op:
— onderwijs en beroepsopleiding op alle niveaus, om alle
vaardigheden aan te leren die voor maatschappelijke
organisaties van belang zijn (vakbonden, werkgeversorga-
nisaties, vertegenwoordigers van andere belangen enNGO’s);— uitwisseling van ervaringen en goede praktijkvoorbeelden
tussen maatschappelijke organisaties in Europa en de
Westelijke Balkan, in samenwerking met lokale onderne-
mingen en instellingen;
— voorlichting en communicatie met het grote publiek en
op sectoraal niveau.
10.6. Eerder opgedane ervaringen hebben aanwijzingen
opgeleverd waarvan onmiddellijk gebruik kan worden ge-
maakt. Zo is met name het besef gegroeid dat investeringen inmenselijke hulpbronnen slechts op middellange tot langetermijn renderen en de duidelijke wil vergen om te kapitaliseren
in immateriële goederen, zoals de kennis, knowhow en
vaardigheid die noodzakelijk zijn om werkzaam te zijn inmaatschappelijke organisaties, d.i. om beroepen uit te oefenen
waardoor burgers „democratie bedrijven” (
1).
10.7. Het tweede actiegebied betreft het model van gemeen-
schappelijke raadgevende comités (GRC’s), dat reeds door
andere kandidaat-lidstaten werd gehanteerd, alsmede de aan-passing daarvan, qua werkwijze en termijnen, aan de specifieke
situatie van de landen van de Westelijke Balkan (
2).
10.8. De uitdaging bestaat er eens te meer in om op twee
fronten tegelijk op te treden, nl. zowel in het kader van de
Europese samenwerking met elk land afzonderlijk, naar gelang
van de plaatselijke behoeften en de specifieke situatie, als inhet kader van de regionale samenwerking, die een reële
Europese dimensie heeft en voor Europa van strategisch belang
is.
10.9. In dit verband zij erop gewezen dat het een goede
zaak zou zijn ruimte te scheppen en te vrijwaren voor ruim
multilateraal overleg tussen de vertegenwoordigers van het
maatschappelijk middenveld van de EU en van de Balkanlan-den, over de grote horizontale thema’s die in het kader van deintegratie en de uitbreiding aan de orde zijn, zoals b.v. handel
en productiemogelijkheden, vervoer en duurzaamheid van het
milieu, conflictbeheersing en internationale veiligheid, lokaleontwikkeling en armoedebestrijding.
10.10. Het is ten slotte van belang het potentieel van het
maatschappelijk middenveld te gebruiken voor discussie en
overleg, zodat niet alleen recht wordt gedaan aan de vertegen-woordiging van de verschillende samenstellende delen van het
maatschappelijk middenveld, maar ook de directe vaardighe-
den, organisatiecapaciteiten, netwerken en multilaterale part-nerschappen van die organisaties voor grote samenwerkings-projecten kunnen worden benut.
(1) Hierbij zij verwezen naar de „Conclusies en aanbevelingen” van
het document dat de sociale partners van Zuidoost-Europa op 3-5 maart 2003 te Zagreb hebben goedgekeurd (bijlage B bij hetadvies PB C 208 van 3.9.2003) , alsmede naar andere documentenvan de ETF.
(
2) Met betrekking tot Slovenië kan formeel worden verwezen naar
artikel 115 van de Associatieovereenkomst.
30.3.2004 NL C 80/167 Publicatieblad van de Europese Unie
11. Conclusies
11.1. Volgens dit verkennend advies kan alleen het maat-
schappelijk middenveld ervoor zorgen dat internationale sa-
menwerkings- en actieprogramma’s voor al hun uiteindelijke
bestemmelingen ook werkelijk resultaten opleveren. Doorde organisatie en de coördinatie van het maatschappelijk
middenveld van de EU en de kandidaat-lidstaten te versterken,
óók door het model van gemeenschappelijke raadgevendecomités toe te passen, kunnen de kansen hierop worden
vergroot, in het belang van alle burgers van de huidige en de
toekomstige lidstaten van de Europese Unie. Het maatschappe-lijk middenveld speelt in de Westelijke Balkanlanden en de EU
ook een cruciale rol in het licht van de grote dreiging die
volgens de publieke opinie thans uitgaat van de ongebreideldeglobalisering of van andere algemene risico’s als:
— de kwetsbaarheid van economische productiesystemen
en de Europese arbeidsmarkten;
— het gebrek aan solidariteit van het beleid voor sociale
zekerheid en bescherming;
— het cultuurgebonden onbegrip voor de participatieve
democratie naar Europese traditie;
— het verdraaien van ontwikkelingsdoelstellingen: ontwik-
keling moet immers gericht zijn op het individu en
duurzaam zijn. Economische groei alleen, zonder socialevooruitgang, is niet de bedoeling.
11.2. De Europese Unie kan de Westelijke Balkan tal van
vooruitzichten bieden via pretoetredingsakkoorden, waarinvoor ieder land afzonderlijk belangrijke voorwaarden wordenvastgesteld. Door die voorwaarden wordt het mogelijk verschil-
lende landen onderling te vergelijken en te toetsen aan een
Europees referentiemodel. Ook kan op die manier het risicoworden verkleind dat ernstige institutionele en conjuncturele
tekortkomingen het proces van toenadering van de vijf landen
tot de Europese Unie belemmeren.
Brussel, 10 december 2003.
De voorzitter
van het Europees Economisch en Sociaal Comité
R. BRIESCH11.3. Het EESC hoopt ten slotte dat goed geplande en
doelgerichte activiteiten op touw zullen worden gezet die een
wezenlijke en permanente dialoog tussen vertegenwoordigers
van het maatschappelijk middenveld in de EU en hun tegenhan-gers in de Westelijke Balkanlanden mogelijk zullen maken.Hierbij zij gedacht aan:
— acties voor de follow-up van de door werkgroepen in het
EESC ondernomen activiteiten, met inbegrip van een
monitoring van de tenuitvoerlegging van de agenda vanThessaloniki en de in deze context geplande partner-
schappen;
— de lancering van projecten voor de oprichting van
gemeenschappelijke raadgevende comités (GRC’s), op
passende tijdstippen en op een wijze die het best aande specifieke situatie in elk land is aangepast, nauw
aansluitend bij de aanwijzingen van de Commissie en de
Raad betreffende de vooruitgang die wordt geboekt bij detenuitvoerlegging van de institutionele akkoorden tussende verschillende landen en de EU, zoals ook met de
andere kandidaat-lidstaten is gebeurd;
— acties ter ondersteuning van een Europese strategie om
specifieke voorwaarden te stellen (landbouw-, handels- enveiligheidsbeleid, regelgeving, vervoer- en energiesector);
— de organisatie van een internationale topconferentie over
„de rol van het maatschappelijk middenveld in de nieuweEuropese strategie voor de Westelijke Balkan”. Tijdens die
topconferentie moet worden gewezen op de rol van de
maatschappelijke organisaties en op de prioriteiten diemoeten worden gesteld. Ook moet de aandacht wordengevestigd op de verschillende toetredings- en pretoetre-
dingsprocessen en moet er voldoende ruimte zijn voor
overleg over de prioritaire thema’s in de context van deintegratie en uitbreiding van de EU, zoals de sociale
samenhang, de versterking van de democratische instellin-
gen, economische groei en duurzame ontwikkeling.