COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
C0M(93) 314 def. 
Brussel, 26.04.1994 
VERSLAG VAN DE COMMISSIE 
Werkgelegenheid in 
EUROPA 
1993 
Voorwoord 
Voorwoord 
Wij zijn ons allen bewust van het 
feit dat de Gemeenschap — en een 
groot deel van de Westerse wereld 
— wordt geconfronteerd met een 
grote werkgelegenheidscrisis en 
met een werkloosheid die weer bij­
na het dieptepunt van 1985 heeft 
bereikt. 
De Commissie doet het hare om op 
deze crisis te reageren. De Top 
van Edinburgh van december 
1992 heeft het communautaire 
initiatief voor groei gesteund. In 
de maanden mei en juni van dit 
jaar hebben wij twee nieuwe 
initiatieven ter zake van de werk­
loosheid genomen. 
De Commissie heeft eind mei een 
nieuw beleidsinitiatief goedgekeurd 
dat gericht is op het streven naar een 
arbeidsintensiever produktiepa-
troon in de Gemeenschap. Wij 
hebben erkend dat het zowel econo-
misch doelmatig als sociaal 
wenselijk is te trachten het aantal 
werkenden te vergroten, ongeacht 
de hoogte van de economische groei 
in de Gemeenschap. 
Het is doelmatig in de zin dat werk­
lozen en inactieven een verspilde 
economische hulpbron vormen. Zij 
en de eventueel te hunnen laste ko­
mende personen verbruiken goede­
ren en diensten zonder in staat te 
zijn een bijdrage tot de produktie 
daarvan te leveren. 
Sociaal gewenst is het, niet alleen 
om de kosten en de pijn van de 
werkloosheid aan te pakken, maar 
ook om rekening te houden met bre­
dere maatschappelijke wijzigingen, 
zoals veranderingen in levensstijl 
en arbeidspatroon, alsmede met de 
moeilijkheden om alomvattende, collectief gefinancierde stelsels voor 
sociale zekerheid in stand te hou­
den. 
In juni heeft voorzitter Jacques 
Delors deze boodschap overge­
bracht aan de Europese Top in Ko­
penhagen, waar hij onze algemene 
bezorgdheid heeft uitgesproken 
over de mogelijkheid van vergroting 
van de groei en het concurrentiever­
mogen van de Gemeenschap. Het 
gevolg hiervan is dat de Europese 
Raad ons thans opdracht heeft ge­
geven een Witboek samen te stellen 
over groei, concurrentievermogen 
en werkgelegenheid. 
Het verslag over de werkgelegen­
heid in Europa van dit jaar levert 
een bijdrage tot dit proces van het 
herzien, opnieuw beoordelen en op­
nieuw formuleren van beleid. Het 
maakt geen nieuw beleid. Het doel 
is eerder verschillende aspecten en 
verschillende dimensies van het 
werkgelegenheidsprobleem te on­
derzoeken en het begrip voor onze 
analyse van werkgelegenheid en 
werkloosheid te vergroten. 
In het verslag wordt de complexiteit 
van onze taak onderstreept. Het be­
licht de noodzaak van een serieuze, 
fundamentele herbezinning op de 
manier waarop wij onze economi­
sche, sociale en arbeidsmarktspro­
blemen benaderen. 
Wij moeten ons hoeden voor sim­
plistische oplossingen. 
Wij moeten ons hoeden voor hen die 
proberen ons op de weg naar het 
protectionisme te lokken. Mensen 
die daarin geloven, moeten het 
hoofdstuk over de Gemeenschap in 
de wereldeconomie maar lezen en nadenken over het belang van de 
handel voor de opbouw en hand­
having van de welvaart van de 
Gemeenschap. 
Er zijn anderen die menen dat de 
werkgelegenheidsproblemen van 
Europa een gevolg zijn van te wei­
nig flexibele arbeidsmarkten. Het 
hoofdstuk over het ontslagrecht in 
het verslag van dit jaar laat zien dat 
men de verschillende regelgevingen 
in onze Lid-Staten niet aansprake­
lijk kan stellen voor al onze moei­
lijkheden. 
Weer anderen geloven dat onze pro­
blemen alleen maar een kwestie 
van loonkosten zijn. Wij zeggen ook 
hier: deze mensen zouden het 
hoofdstuk moeten lezen waarin de 
verschillen in loonkosten in de Ge­
meenschap onder de loep worden 
genomen. Hieruit blijkt dat de 
hoogte van de produktiviteit bepa­
lend is voor de hoogte van de reële 
lonen en niet andersom. 
Wij weten dat wij meer economi­
sche groei nodig hebben en de Com­
missie zet de Lid-Staten onder druk 
om de rentestand te verlagen. An­
derzijds zien wij ook in dat economi­
sche groei niet genoeg is. Wij zullen 
er in de voorziene toekomst nooit in 
slagen de werkloosheid tot een aan­
vaardbaar niveau terug te dringen 
als het ons niet lukt een produktie-
systeem op te zetten dat meer ar­
beidsintensief is. 
Hoe kunnen wij het beste het ar­
beidsproces toegankelijk maken 
voor hen die willen en ook moeten 
werken? Wij moeten het onderwerp 
'aansporing5 noemen — in het bij­
zonder de manier waarop belas­
tingstelsels bedrijven er al dan niet 
-Î -3 
Voorwoord 
van weerhouden mensen in dienst 
te nemen, of mensen om al dan niet 
werk te zoeken. 
Op dit en ander gebied geeft het 
verslag dit jaar enkele keren een 
scherp inzicht. Het toont bij voor­
beeld enige duidelijke verschillen 
tussen de Lid-Staten in de manier 
waarop het werk wordt verdeeld. 
Deze verschillen bestaan niet al­
leen tussen het Noorden en het 
Zuiden van de Gemeenschap, al is 
het wel zo dat de minder ontwik­
kelde regio's van de Gemeenschap 
een geringere werkgelegenheid 
en een langere arbeidsduur heb­
ben dan de meer ontwikkelde. Wij 
zien tevens dat de landen met een 
soortgelijk produktiviteitsniveau 
of dezelfde economische ontwik­
keling qua werkgelegenheid en 
arbeidsduur grote verschillen 
kunnen vertonen. 
Het verslag laat ook zien dat er grote 
verschillen bestaan tussen de Lid-
Staten in het onderwijsniveau 
aansluitend op het verplichte onder­
wijs; dit verschil heeft in ruime 
mate, maar niet geheel, betrekking 
op het Noorden en het Zuiden van de 
Gemeenschap. 
Op fiscaal terrein en in het bijzonder 
op het effect van sociale zekerheids-
premies van werkgevers op het 
aannemen van personeel, bestaan 
volgens het verslag grote verschillen 
in dé Gemeenschap; de lasten varië­
ren tussen bijna 0% en ca. 30% van 
de loonkosten. 
De komende maanden zullen wij 
veel zaken moeten aanpakken. 
Weinige zijn gemakkelijk. Wij moe­
ten de effecten bespreken van de 
stelsels voor sociale zekerheid op de 
bereidheid om te werken. Ik zelf 
geloof niet dat veel mensen het 
prettig vinden werkloos te zijn. 
Niettemin is het duidelijk dat wij 
onze stelsels voor sociale zekerheid 
moeten gebruiken om de juiste po­
sitieve stimulans te geven en dat we 
hierbij moeten bedenken dat het be­
schikbaar zijn van banen de beste stimulans van alle is. Onderwijs- en 
opleidingsstelsels moeten ook de 
juiste ondersteuning bieden. 
Wij zullen ook naar de kwaliteit van 
de banen moeten kijken. Is een 
slechte baan beter dan helemaal 
geen baan? Moet het een kwestie 
zijn van of/of? Bestaan er uitwegen 
uit dit dilemma? 
Wij moeten inzien dat er alleen 
kans van slagen is wanneer wij onze 
attitudes en gedrag veranderen. 
Dergelijke veranderingen moeten 
echter ook worden aangemoedigd 
en versterkt door een andere wijze 
van stimulering op alle gebieden — 
financieel en wettelijk — die op de 
arbeidsmarkt effect hebben. 
Meer overheidsgeld alleen lost het 
probleem niet op. Natuurlijk heb­
ben wij op enkele beleidsterreinen 
geld nodig. Wij geven trouwens al 
heel veel geld uit aan projecten ter 
bestrijding van de werkloosheid of 
om werklozen te helpen opleiden. 
Volgens onze berekeningen wordt 
door de Lid-Staten 45 miljard ecu 
per jaar besteed aan actief arbeids­
marktbeleid en de Gemeenschap 
draagt 13% van alle uitgaven bij uit 
het Europees Sociaal Fonds. 
Wat zijn de volgende stappen in ons 
programma om de werkloosheid 
aan te pakken? De gesprekken met 
de voornaamste partners op Euro­
pees niveau zijn al ver gevorderd. 
Het Permanent Comité voor Ar­
beidsmarktvraagstukken van de 
Gemeenschap — waarin vakbon­
den, werkgeversvertegenwoordi­
gers en ministers van arbeid en hun 
vertegenwoordigers zitting hebben 
— werkt aan een doorlopend actie­
programma voor de werkgelegen­
heid. Er komt een reeks andere 
vergaderingen en discussies, ook in 
Brussel tijdens de Week van de 
Werkgelegenheid in oktober, wan­
neer toonaangevende personen uit 
alle geledingen over belangrijke 
aspecten van onze werkgelegen­
heidsproblemen zullen discussië­
ren. Dit is een proces waarin de Commis­
sie een belangrijke rol speelt. Het is 
echter de samenwerking van alle be­
trokkenen die tot succes leidt en niet 
alleen ons eigen optreden. Wij kun­
nen het voortouw nemen. Wij 
kunnen als katalysator optreden. 
Wij kunnen animeren. Maar uitein­
delijk moeten de beslissingen door 
velen, individueel en collectief, op 
lokaal, landelijk en communautair 
niveau worden genomen. 
Dit verslag levert, net als zijn voor­
gangers, een bijdrage aan dit pro­
ces. Wij moeten ervoor zorgen dat 
de lessen uit het verslag de nodige 
aandacht krijgen. Wij moeten erin 
slagen de Gemeenschap weer op het 
spoor te zetten van een groeiende 
werkgelegenheid en een stijgende 
levensstandaard, die eerlijk onder 
al haar burgers worden verdeeld. 
-4-
Inhoud 
Voorwoord \ 
Samenvatting 
Deel I Vooruitzichten voor de werkgelegenheid 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen 
en vooruitzichten 
Hoofdstuk 2 Vooruitzicht op korte termijn voor economie en 
werkgelegenheid 
Deel II De Europese arbeidsmarkt 
Hoofdstuk 3 De Gemeenschap en de wereldeconomie 
Recente ontwikkelingen in de werkgelegenheid 
in Midden- en Oost-Europa 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van 
stimuleringsgebieden 
Hoofdstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
Deel III Arbeidsmarktbeleid 
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het personeelsbestand 
in de Lid-Staten 
Hoofdstuk 8 Het werkgelegenheidskader van de Gemeenschap 
Lijst van grafieken 
Lijst van Kaarten 
Bronnen en methode 
-5 
Dit verslag is tot stand gekomen met medewerking van : 
Directoraat-Generaal II — Economische en Financiële Zaken 
Eurostat — Bureau voor de Statistiek van de Europese Gemeenschap 
-6 
Samenvatting 
Samenvatting 
De situatie van werkgelegenheid en 
werkloosheid in de Gemeenschap is 
er een van de slechtste sinds vele 
jaren. Na een indrukwekkende stij­
ging van de werkgelegenheid in de 
tweede helft van de jaren tachtig, 
toen meer dan 9 miljoen nieuwe ba­
nen ontstonden, is de arbeidsmarkt 
van de Gemeenschap nu in een die­
pe recessie beland. De werkloosheid 
begon in 1991 weer toe te nemen en 
naar schatting gingen in 1992 een 
miljoen banen verloren. Tegen het 
eind van 1993 zal vermoedelijk de 
hele winst aan werkgelegenheid uit 
de jaren tachtig verloren zijn ge­
gaan, en de werkloosheid weer op 
het niveau van 1985 komen. 
De vooruitzichten voor economische 
groei en meer werkgelegenheid op 
korte en middellange termijn zijn 
bovendien somber. Het is niet waar­
schijnlijk dat herstel van produktie 
zal optreden vóór op zijn vroegst de 
lente van 1994. De werkgelegen­
heid nam af in 1992 en zal verder 
afnemen in 1993. De werkloosheid 
zal blijven stijgen en op het eind van 
1994 naar verwachting in de Ge­
meenschap op gemiddeld 12% uit­
komen. De vooruitzichten op 
langere termijn lijken onzekerder 
dan in vele jaren. De lagere groei 
vanaf begin 1991 kan nog blijken 
een tijdelijke onderbreking te zijn 
van de ontwikkeling in de tweede 
helft van de jaren tachtig, toen van 
verbetering van de situatie op de 
arbeidsmarkt sprake was. Het kan 
echter ook het begin zijn van een 
periode van instabiliteit, onvol­doende economische groei en voort­
durende werkloosheidsproblemen. 
Of de werkelijkheid meer zal over­
eenkomen met de eerste of de twee­
de mogelijkheid, zal voor een deel 
afhangen van ontwikkelingen in de 
hele wereld en voor een deel van het 
gevoerde beleid in de Gemeenschap. 
Het lijkt vrijwel zeker dat wat ook 
de uitkomst van economische groei 
moge zijn, de werkloosheid het voor­
naamste probleem zal blijven waar­
mee de Gemeenschap in de loop van 
de jaren negentig, en misschien ook 
daarna, te maken heeft. Zelfs al 
worden de recordpercentages van 
werkgelegenheidsgroei uit de twee­
de helft van de jaren tachtig weer 
gehaald, dan zou dat nog niet vol­
doende banen opleveren om de 
werkloosheid terug te brengen op 
een acceptabel niveau en werk te 
bieden aan het grote aantal men­
sen, meest al vrouwen, dat momen­
teel gedwongen inactief is door het 
tekort aan banen. 
De voltooiing van het interne-
marktprogramma van 1992 en het 
opheffen van de meeste beperkin­
gen op concurrentie en handel tus­
sen de Lid-Staten, hebben de basis 
helpen leggen voor een efficiëntere 
Europese economie. Hoewel effi­
ciëntie van de produktie belangrijk 
is, garandeert die op zichzelf geen 
hoger niveau van produktie en inko­
men, of de omzetting daarvan in 
voldoende nieuwe banen. Nog veel 
kleiner is de garantie dat de poten­
tiële voordelen rechtvaardig wor­den verdeeld tussen de verschillen­
de delen van de Gemeenschap, en 
tussen individuen en maatschappe­
lijke groeperingen. 
Het realiseren van deze hoofddoel­
stellingen hangt af van een hele 
reeks van factoren, waaronder het 
macro-economische beleid van de 
Lid-Staten, zowel individueel als 
gezamenlijk, het internationale be­
leid, het beleid ten aanzien van de 
ontwikkeling van probleemgebie­
den, zowel binnen als buiten de Ge­
meenschap, en het beleid gericht op 
de bestaande verschillen in kans op 
werk en op de werkgelegenheid in 
het algemeen. 
Het accent ligt in Werkgelegenheid 
in Europa op de arbeidsmarkt­
aspecten van deze problemen en 
aspiraties, inclusief de voornaamste 
economische factoren die de ontwik­
keling op de arbeidsmarkt beïnvloe­
den. 
Het rapport verstrekt kwantitatie­
ve informatie over deze aspecten, in 
het bijzonder over trendmatige ont­
wikkelingen in de werkgelegenheid 
en de werkloosheid van de afgelo­
pen tien jaar, onderzoekt hun wis­
selwerking met andere factoren en 
geeft de mogelijke gevolgen aan. De 
aandacht wordt gevestigd op ver­
schillen en overeenkomsten in de 
opgedane ervaringen van de ver­
schillende Lid-Staten. 
Door de grote mate van economi­
sche integratie die is bereikt, kan 
-7-
Samenvatting 
het verleidelijk zijn de Gemeen­
schap als één enkele economische 
eenheid te beschouwen. Hoewel dat 
in veel opzichten juist is, bestaan er 
toch aanzienlijke verschillen in de 
manier waarop de diverse delen 
zich hebben ontwikkeld en de ma­
nier waarop dat tot uitdrukking 
komt in aspecten van de werkgele­
genheid. Zelfs buurlanden met ge­
lijke sociale en culturele tradities en 
hetzelfde type institutionele struc­
tuur, vertonen sterk verschillende 
ontwikkelingspatronen, vooral in 
werkgelegenheid en de verdeling 
van banen en inkomen. 
Aan de ene kant kan deze verschei­
denheid problemen geven bij verde­
re integratie, aan de andere meer 
positieve kant biedt de verschei­
denheid aan benaderingen van be­
leidsproblemen en de schat aan 
ervaringen, opgedaan bij het 
nastreven van verschillende doel­
einden, de mogelijkheid op con­
structieve wijze meer doeltreffende 
maatregelen en actieprogramma's 
te ontwikkelen. 
Het thema dat als een rode draad 
door dit verslag loopt is het functio­
neren van de Europese arbeids­
markt: de mogelijkheid van creatie 
van werkgelegenheid in verschil­
lende gebieden, de omvang en 
verdeling van ongebruikte hulp­
bronnen in de vorm van mensen die 
geen produktieve arbeid kunnen 
vinden, de omvang van verschillen 
in de kosten van de arbeid en in het 
inkomen dat de werkenden ontvan­
gen, en het verschil in arbeidsparti­
cipatie en inkomen tussen mensen 
— mannen en vrouwen, jongeren en 
ouderen — die op verschillende 
plaatsen en in verschillende om­
standigheden leven. Een evaluatie 
van al deze aspecten is essentieel 
om te begrijpen hoe de markt overal 
in de Gemeenschap werkt en hoe 
effectieve beleidsmaatregelen kun­
nen worden ontwikkeld. 
De voornaamste bevindingen in het 
verslag van dit jaar worden hieron­
der samengevat. Ontwikkeling van de 
werkgelegenheid 
Al jaren slaagt de Gemeenschap er 
minder goed dan andere ontwikkel­
de delen van de wereld in werkgele­
genheid te scheppen. In 1992 
werkte in de Gemeenschap slechts 
60% van de mensen tussen 15 en 64 
jaar, tegen ca. 70% in de VS en de 
EVA-landen, en bijna 75% in Japan. 
Dit verschil is, zoals in hoofdstuk 1 
wordt uiteengezet, terug te vinden 
in een grotere werkloosheid dan el­
ders en, even belangrijk, in een gro­
ter percentage mensen dat niet 
werkt en evenmin als werkloos 
staat geregistreerd. 
Veel van hen zijn vrouwen die van 
de arbeidsmarkt worden afgehou­
den, omdat er niet genoeg banen 
zijn. Steeds vaker zijn het echter 
ouderen en dan vooral mannen, die 
het werken voortijdig hebben opge­
geven en vervroegd zijn uitgetre­
den. 
Hoewel in andere landen het per­
centage werkenden onder de bevol­
king van 15-64 jaar — de 
werkgelegenheidsgraad — de laat­
ste 20 jaar is gestegen, is het in de 
Gemeenschap gedaald. Vooral de 
vergelijking met de VS is treffend. 
De werkgelegenheidsgraad in dat 
land was aan het begin van de jaren 
zeventig vrijwel gelijk aan die van 
de Gemeenschap, maar de VS zijn 
er sindsdien in geslaagd het aantal 
werkenden met zo'n 30 miljoen 
te vergroten, driemaal zo veel als 
de Gemeenschap, zij het dat in vele 
gevallen sprake was van laag 
betaalde banen van lage produkti-
viteit. Om het verschil in werkgele-
genheidsgraad met de VS te 
overbruggen moeten in de Gemeen­
schap meer dan 20 miljoen nieuwe 
banen ontstaan. 
De lering die uit de ervaring van de 
laatste twintig jaar in de Gemeen­
schap en elders kan worden getrok­
ken is duidelijk, namelijk dat 
relatief hoge groei van de werkge­legenheid eerder leidt tot grotere 
deelneming aan de beroepsbevol­
king — arbeidsparticipatie — dan 
tot daling van de werkloosheid. Dit 
geldt zeker voor de Gemeenschap 
in de tweede helft van de jaren 
tachtig, toen een record aantal ba­
nen werd geschapen, maar het me­
rendeel daarvan — 70% — naar 
mensen ging die voor het eerst op 
de arbeidsmarkt kwamen, in 
plaats van naar de werklozen, die 
slechts 30% van de nieuwe banen 
kregen. 
Er is geen aanleiding om aan te 
nemen dat het in de toekomst an­
ders zal gaan. Zelfs wanneer op­
nieuw in een hoog tempo banen 
zouden ontstaan, zal de werkloos­
heid waarschijnlijk maar langzaam 
afnemen. 
Economische groei 
en werkgelegenheid 
In de Gemeenschap en in andere 
landen bestaat een nauwe relatie 
tussen economische groei en crea­
tie van werkgelegenheid. Het ba­
nenverlies in 1992 was duidelijk 
een gevolg van de spreiding van de 
recessie over praktisch alle Lid-
Staten. Ook zijn overal hoge per­
centages economische groei nodig 
geweest voor een grote toename 
van de werkgelegenheid. De erva­
ring van het eind van de jaren tach­
tig is echter in zoverre nieuw dat 
een grote toename van de werk­
gelegenheid is bereikt met een 
betrekkelijk bescheiden produk-
tiestijging, zeker vergeleken met 
de jaren vijftig en zestig. Gezien 
deze ervaring zou in de toekomst 
een produktiestijging van onge­
veer 2% per jaar genoeg kunnen 
zijn om te voorkomen dat de werk­
gelegenheid kleiner wordt, en zou 
elk hoger percentage kunnen lei­
den tot een stijging van het aantal 
werkenden. 
Niettemin was aan het eind van de 
jaren tachtig zelfs de prestatie van 
de Gemeenschap in het scheppen 
-8 
Samenvatting 
van werkgelegenheid duidelijk min­
der dan die van de VS. De veel ho­
gere groei van de werkgelegenheid 
in dat land, niet alleen trouwens in 
deze periode maar ook gedurende 
het grootste deel van de laatste 20 
jaar, werd bereikt zonder dat de 
produktie er veel meer steeg (waar­
uit blijkt dat veel banen laag be­
taald werk van lage produktiviteit 
inhielden). Bovendien heeft de da­
ling van het BBP in de VS tussen 
1990 en 1992 niet tot een aanzien­
lijke vermindering van het aantal 
werkenden geleid. 
De fluctuaties in economische groei 
in de Lid-Staten zijn globaal geno­
men samengevallen, hetgeen de 
hoge mate van integratie laat zien 
en de onderlinge afhankelijkheid. 
De opmerkelijke uitzondering is De­
nemarken, waar de groei tussen 
1985 en 1990 klein was, maar in de 
daarop volgende twee jaar aantrok. 
Ook de schommelingen in werkgele­
genheidsgroei vielen over het alge­
meen samen. 
Er zijn maar weinig voorbeelden 
van Lid-Staten, die in relatief hoog 
tempo banen scheppen zonder ook 
een relatief grote produktiestijging 
te hebben. De voornaamste uitzon­
dering is Nederland, waar zeer veel 
banen die in de afgelopen tien jaar 
ontstonden, deeltijdbanen zijn. De 
groei in het arbeidsvolume is in Ne­
derland niet significant groter ge­
weest dan in andere delen van de 
Gemeenschap. 
Niettemin is, zelfs afgezien van Ne­
derland, de relatie tussen de groei­
voet van de produktie en die van de 
werkgelegenheid in de Gemeen­
schap verre van uniform geweest. 
Frankrijk en Italië kenden bijvoor­
beeld tussen 1985 en 1990 een meer 
dan gemiddelde stijging van het 
BBP, maar slechts een geringe toe­
name van de werkgelegenheid. Bo­
vendien zijn Ierland en Spanje er bij 
voortduring niet in geslaagd hoge 
groei om te zetten in nieuwe ar­
beidsplaatsen, ondanks hun grote 
behoefte daaraan. Ontwikkeling van 
de arbeidsduur 
In de jaren tachtig is in alle Lid-Sta­
ten het gemiddeld aantal gewerkte 
uren in de industrie en de diensten­
sector verminderd, behalve in het 
Verenigd Koninkrijk, waar het toe­
nam. Tussen 1983 en 1991 bedroeg 
de verkorting van de normale werk­
week in de Gemeenschap gemiddeld 
4%. In Nederland was dat 13%. Er 
was in deze periode in het geheel 
geen sprake van convergentie van 
de gemiddelde arbeidsduur in de 
verschillende delen van de Gemeen­
schap; het omgekeerde was het ge­
val. De landen waar het aantal 
gewerkte uren het meest daalde wa­
ren meestal ook de landen, waar het 
aantal al betrekkelijk klein was. 
De landen verschilden aanzienlijk 
in de mate waarin groei van het 
arbeidsvolume werd omgezet in ba­
nen. In Denemarken, Frankrijk en 
België, alsmede in Nederland is het 
aantal banen driemaal zo sterk toe­
genomen als het totale aantal ge­
werkte uren. In Duitsland is het 
aantal werkenden meer gestegen 
dan in het Verenigd Koninkrijk, on­
danks het feit dat het arbeidsvolu­
me half zoveel toenam. 
Veel nieuwe banen in de jaren tach­
tig waren deeltijdbanen, met name 
in landen waar het gemiddeld aan­
tal gewerkte uren kleiner werd; De-
nemarken was hier een 
uitzondering. Er bestond echter een 
groot verschil tussen het Noorden 
en het Zuiden van de Gemeenschap. 
In Italië, Portugal, Spanje en Grie­
kenland is gedurende een groot deel 
van de jaren tachtig het aantal deel­
tijdbanen gedaald, hoewel aan het 
begin van de jaren negentig in de 
beide eerstgenoemde landen sprake 
was van enige toename. 
In 1991 waren de banen die verlo­
ren gingen hoofdzakelijk voltijdba­
nen, terwijl veel van de nieuwe 
banen in landen waar de werkgele­
genheid groter werd — in Duits­land, België en Nederland, alsmede 
in Italië en Portugal — deeltijdba­
nen waren. 
Ontwikkeling in het 
werk van zelfstandigen 
Naar verhouding werken in de Ge­
meenschap meer mensen voor eigen 
rekening dan in andere ontwikkel­
de landen. Dit is voor een deel ge­
volg van de relatief grote omvang 
van de landbouw, maar terwijl in de 
EVA-landen en de VS slechts 7 à 8% 
van de werkzame personen in in­
dustrie en dienstverlening voor 
zichzelf werkte, was dit in de Ge­
meenschap 13%. Dat was 2% meer 
dan tien jaar daarvoor. In de VS 
daarentegen veranderde het per­
centage nauwelijks en in Japan 
daalde het met 2%. 
Een groot deel van dit verschil komt 
door de omvang van de arbeid van 
zelfstandigen en meewerkende ge­
zinsleden in de Zuidelijke Lid-Sta­
ten. Het aantal zelfstandigen en 
meewerkende gezinsleden in de in­
dustrie en de dienstensector be­
draagt in Italië en Griekenland 
meer dan 20% van de werkenden en 
in Spanje en Portugal meer dan 
15%. In de Noordelijke landen, afge­
zien van het Verenigd Koninkrijk, 
Ierland en België, is dit minder dan 
10%. Bovendien is het aandeel in de 
loop van de jaren tachtig in al deze 
landen beduidend meer gegroeid 
dan gemiddeld in de Gemeenschap. 
Van de Noordelijke landen vertoon­
de alleen het Verenigd Koninkrijk 
een stijging van vergelijkbare om­
vang. 
Het aantal mensen dat zelfstandig 
ging werken was in de jaren tachtig 
in Nederland en het Verenigd Ko­
ninkrijk veel hoger dan in andere 
delen van de Gemeenschap — in 
beide gevallen maakten tussen 
1983 en 1991 starters elk jaar 15 à 
20% uit van het aantal zelfstandi­
gen, tegen minder dan 5% in Grie­
kenland, België, Ierland en 
Denemarken. Het aantal mensen 
-9 
Samenvatting 
dat de status van zelfstandige of 
meewerkend gezinslid verloor — 
wellicht wegens faillissement — 
was echter in Nederland en het Ver­
enigd Koninkrijk ook groter dan el­
ders (elk jaar stopt één op de tien). 
Ontwikkeling per sector 
Hoewel het aandeel in de werkgele­
genheid duidelijk is gestegen, van 
53% in 1980 tot 62% in 1991, blijft 
de dienstensector veel minder be­
langrijk dan in de VS. De Lid-Sta­
ten met het hoogste aandeel van de 
dienstensector in de werkgelegen­
heid zijn tevens de meest ontwik­
kelde en welvarende landen. 
Duitsland, met een laag percentage 
werkgelegenheid in de dienstensec­
tor en verreweg het hoogste per­
centage werkgelegenheid in de 
industrie in de Gemeenschap, is 
echter een opmerkeliijke uitzonde­
ring. 
Er was in de jaren tachtig sprake 
van enige convergentie in de relatie­
ve omvang van de dienstensector; 
de toename van het aandeel was 
bijzonder groot in alle Zuidelijke 
Lid-Staten en Ierland, en klein 
in Denemarken. Ook nu was Duits­
land, met een toename die ver bene-
den het gemiddelde lag, een 
uitzondering. 
Het tempo waarin op het eind van 
de jaren tachtig in de Gemeen­
schap banen in de dienstensector 
ontstonden was bijna net zo hoog 
als in de VS, terwijl de werkgele­
genheid in de industrie in deze pe­
riode ook toenam. De groei van de 
werkgelegenheid in de diensten­
sector werd in 1991 echter aan­
zienlijk vertraagd en ging samen 
met banenverlies in de industrie. 
Vrijwel hetzelfde gold voor de VS 
en de EVA-landen. 
In 1991 maakten twee Lid-Staten, 
te weten het Verenigd Koninkrijk 
en Denemarken, voor het eerst in 
vele jaren een aanzienlijke vermin­
dering van de werkgelegenheid in 
de dienstensector mee. Een groot deel van de arbeidsplaatsen ging 
verloren in sectoren als bank- en 
verzekeringswezen en gezondheids­
zorg en onderwijs, waar in de jaren 
tachtig juist veel banen waren ge­
schapen — sectoren waaraan een 
groot deel van de toename van de 
werkgelegenheid in dit decennium 
te danken is. 
Ontwikkelingen in de 
werkloosheid 
De werkloosheid blijft in de Ge­
meenschap zeer ongelijkmatig over 
regio's en sociale groepen verspreid. 
Volgens de jongste telling varieert 
het percentage van 20 in delen van 
Spanje, Ierland en Zuid-Italië tot 
nog geen 5 in Zuid-Duitsland, 
Noord-Italië en Noord-Portugal en 
slechts 2 in Luxemburg. 
Geen enkel land, en maar weinig 
regio's, zijn ontkomen aan de gevol­
gen van de huidige recessie voor de 
werkgelegenheid. In vijf Lid-Staten 
— Denemarken, Frankrijk, Ierland, 
Italië en het Verenigd Koninkrijk — 
is de werkloosheid op een hoger ni­
veau dan tijdens de voorgaande 
piek inl985. 
Afgezien van het Verenigd Konink­
rijk is in alle landen de werkloos­
heid onder vrouwen significant 
groter dan onder mannen en, met 
uitzondering alleen van Duitsland, 
veel groter onder jongeren beneden 
25 jaar dan onder andere leeftijds­
groepen. Sinds halverwege de ja­
ren tachtig is de kloof tussen de 
werkloosheidspercentages van 
mannen en vrouwen in een groot 
deel van de Gemeenschap echter 
aanzienlijk kleiner geworden; 
hoofdzakelijk in de meer ontwik­
kelde delen, terwijl de tendens in 
de minder ontwikkelde delen juist 
andersom is. 
Het percentage jeugdwerkloosheid 
is ook afgenomen in vergelijking 
met het werkloosheidspercentage 
van oudere leeftijdsgroepen. Dit 
schijnt echter meer het gevolg te zijn van demografische ontwikke­
lingen, van minder mensen die de 
arbeidsgeschikte leeftijd bereiken, 
dan van de diverse maatregelen in 
vele Lid-Staten om het probleem op 
te lossen. In slechts vijf landen — de 
vier Zuidelijke Lid-Staten plus Ne­
derland — was tussen 1985 en 1991 
sprake van enige toename van de 
werkgelegenheid van jongeren be­
neden 25 jaar. 
Niettemin is de werkloosheid onder 
jongeren en in het bijzonder onder 
jonge mannen tijdens de huidige re­
cessie weer toegenomen, al is de toe­
name over het algemeen minder 
groot dan in oudere leeftijdsgroe­
pen. 
De langdurige werkloosheid blijft, 
hoewel zij tussen 1985 en 1991 (het 
laatste jaar waarvoor gegevens be­
schikbaar zijn) in betekenis is afge­
nomen, een ernstig probleem voor 
de Gemeenschap, met name in de 
minder ontwikkelde delen en in ge­
bieden van industrieel verval. In 
1991 was 45% van de werklozen al 
een jaar of langer zonder werk. In 
België en Ierland was dit echter 
meer dan 60% en in Italië meer dan 
65%. 
Hoewel nog geen vergelijkbare ge­
gevens beschikbaar zijn, lijkt het 
aannemelijk dat de langdurige 
werkloosheid in de huidige recessie 
zal toenemen. 
De internationale 
situatie 
De Gemeenschap blijft een van de 
rijkste delen van de wereld. Hoewel 
slechts 7% van de wereldbevolking 
van 15-64 jaar in de Gemeenschap 
woont, genereert die bijna 30% van 
de wereldproduktie, met als resul­
taat een inkomen per hoofd dat tien­
maal zo hoog is als in heel Afrika, 
vier à vijfmaal zo hoog als in de aan 
de Gemeenschap grenzende Noord-
afrikaanse landen en ten minste 
twee- à driemaal zo hoog als in Mid­
den- en Oost-Europa. 
- 10 
Samenvatting 
De huidige recessie heeft echter de 
bezorgdheid vergroot over het ver­
mogen van de Gemeenschap om op 
de wereldmarkt te concurreren 
met producenten van high-tech 
produkten in Japan en de VS en 
met producenten van low-tech pro­
dukten in de ontwikkelingslanden. 
Tevens heeft zij de aandacht ge­
vestigd op de gevolgen voor de 
Gemeenschap van de verslechte­
ring van de economische bedrijvig­
heid in de rest van de wereld. 
Tegelijkertijd heeft de ontwikke­
ling in de Gemeenschap, gezien 
haar belangrijke positie in het we­
reldhandelsysteem, een direkt ef­
fect op de wereldeconomie en het 
voortduren van de recessie in de 
wereld. 
Daarnaast heeft de recessie er voor 
gezorgd dat de aandacht is geves­
tigd op de geografische ligging van 
de Gemeenschap in een regio die 
naar het Zuiden, in Noord-Afrika 
en het Midden-Oosten, wordt ge­
kenmerkt door achterstand in eco­
nomische ontwikkeling en een 
acuut tekort aan banen, in combi­
natie met een snelle bevolkings­
groei, en naar het Oosten, in 
Midden- en Oost-Europa en de 
voormalige Sowjetunie, door de 
enorme problemen van economi­
sche herstructurering en politieke 
instabiliteit. 
Hoewel in de jaren tachtig de pro­
ductiestijging in de Gemeenschap 
minder groot was dan in enige eer­
dere periode van tien jaar sinds de 
oorlog, was zij niettemin aanzien­
lijk groter dan in veel delen van de 
derde wereld. In veel van de arm­
ste landen is het reële inkomen per 
hoofd, als gemeten aan het BBP, 
tussen 1980 en 1990 juist gedaald 
— in Afrika ten Zuiden van de Sa­
hara met 10% en in geheel Latijns-
Amerika met 5%. Hierdoor is de 
kloof tussen rijk en arm groter ge­
worden. 
In de Noordafrikaanse (Maghreb-
en Machrek-)landen ten Zuiden 
van de Gemeenschap is in de jaren tachtig het BBP per hoofd nauwe­
lijks gestegen en in vrijwel de ge­
hele regio waren er weinig tekenen 
van vooruitgang in economische 
ontwikkeling. Het percentage van 
de bevolking tussen 15 en 65 jaar 
dat werkte, bleef heel klein — 
slechts 50% of minder — terwijl het 
aandeel van de industriële werkge­
legenheid — een redelijke indica­
tor voor de fase van ontwikkeling 
— in de meeste landen nauwelijks 
wijziging onderging, hoewel Ma­
rokko een uitzondering vormde. 
Ten Oosten van de Gemeenschap, 
in Midden- en Oost-Europa, was er 
in de jaren tachtig, in tegenstelling 
tot in eerdere decennia, evenmin 
veel groei van het inkomen per 
hoofd. De werkgelegenheid bleef 
echter op een hoog peil door een 
bewust beleid om banen te behou­
den. 
De eerste fasen van de overgang 
gingen echter vergezeld met een 
ineenstorting van de produktie en 
een snelle toename van de werk­
loosheid in de hele regio. Hoewel er 
thans enige tekenen van verbete­
ring in de economische omstandig­
heden van de landen in Midden- en 
Oost-Europa zijn te bespeuren, 
bleef in 1992 in de hele regio, be­
halve in Polen, de produktie duide­
lijk dalen. Het aantal werkenden 
nam af ondanks de groei van parti­
culiere bedrijven en de werkloos­
heid steeg in de meeste delen tot 
een hoog niveau. 
De vooruitzichten op duidelijk eco­
nomisch herstel in de naaste toe­
komst in de regio lijken niet erg 
florissant. De reorganisatie en her­
structurering van grote staatson­
dernemingen — een proces dat 
maar net op gang is gekomen — zal 
verder banenverlies op grote 
schaal veroorzaken. De recessie in 
de Gemeenschap verergert slechts 
de problemen van de regeringen 
die versnelling van het tempo van 
hervorming in evenwicht proberen 
te brengen met stijgende werkloos­
heid en sociale achteruitgang. Handelsbalans en 
werkgelegenheid 
Het grote aandeel van de Gemeen­
schap in het wereldinkomen is niet 
in het minst te danken aan haar 
leidende positie in de internationale 
handel, in het bijzonder aan de han­
del in industrieprodukten, die ver­
reweg de grootste component blijft, 
driemaal zo groot als de handel in 
diensten. Net als in andere landen 
varieert het aandeel van de Ge­
meenschap in de handel sterk van 
het ene deel van de wereld tot het 
andere, als uitvloeisel van geografi­
sche nabijheid en traditionele ban­
den. 
De producenten in de Gemeenschap 
beheersen de Europese markt — zij 
nemen twee derde van de interne 
handel in industrieprodukten voor 
hun rekening en twee derde van de 
invoer van EVA-landen — alsmede 
de Afrikaanse markt en die in het 
Midden-Oosten (in het eerste geval 
60% van de ingevoerde industrie­
produkten, in het tweede geval 
45%). Bovendien neemt het aandeel 
van de handel van Midden- en Oost-
Europa met landen van de Gemeen­
schap toe, al is de handel in deze 
gebieden klein in verhouding tot de 
produktie. Op al deze markten is 
het aandeel van de Gemeenschap de 
laatste 20 jaar groter geworden of 
ongeveer gelijk gebleven. 
Anderzijds hebben communautai­
re exporteurs een veel kleiner 
marktaandeel buiten 'Europa in 
ruime zin' : minder dan 25% van de 
invoer van industrieprodukten in 
de VS en iets meer dan 15% van de 
invoer in Azië. Op deze markten is 
het aandeel van de Gemeenschap 
in de loop van de jaren tachtig klei­
ner geworden. Dit waren echter 
ook de markten die in die periode 
het meest groeiden, terwijl die 
waar het aandeel van de Gemeen­
schap veel groter was, relatief wei­
nig groeiden, gedeeltelijk als 
gevolg van de langzame groei in de 
Gemeenschap zelf. 
11 
Samenvatting 
Producenten uit de Gemeenschap 
spelen ook een hoofdrol in de handel 
in diensten. Hoewel hun betekenis 
de laatste 20 jaar kleiner is gewor­
den, namen zij in 1990 nog altijd 
45% van de totale wereldhandel 
voor hun rekening. 
Ondanks het belang van de handel 
voor de Gemeenschap, zijn maar 
weinig mensen in Lid-Staten werk­
zaam in sectoren waar een groot 
deel van de produktie wordt geëx­
porteerd. Voor de meeste diensten 
is de internationale handel hetzij 
afwezig, hetzij van weinig belang. 
Zelfs in de verwerkende industrie 
hangt maar een relatief gering aan­
tal banen direct van de export af. 
Niettemin was zo'n 5% van alle 
werkzame personen in de Gemeen­
schap in 1990 werkzaam in bedrijfs­
takken waar meer dan 40% van de 
produktie werd uitgevoerd en 15% 
in bedrijfstakken waar meer dan 
25% werd geëxporteerd. 
Hoewel de meerderheid van de wer­
kenden in de Gemeenschap banen 
heeft waarbij internationaal con­
currentievermogen geen rol van be­
tekenis speelt, hangen veel banen af 
van succes op exportgebied, zowel in 
toeleverende bedrijfstakken als in 
bedrijvigheid die profiteert van het 
inkomenseffect van export. Voorts 
is het belangrijk voor producenten 
in de Gemeenschap die met impor­
ten moeten concurreren. 
Integratie van 
de arbeidsmarkt 
Het efficiënt functioneren van de 
Europese arbeidsmarkt is een be­
langrijke voorwaarde voor het be­
reiken van de doelstelling van 
economische eenwording. Om doel­
matige produktie te waarborgen, 
dienen in de Gemeenschap arbeids­
krachten beschikbaar te zijn met 
vaardigheden, die door werkgevers 
gevraagd worden tegen een prijs die 
een redelijk rendement geeft. 
Tevens dienen de lonen en de ar­
beidsvoorwaarden en arbeidsom­standigheden overeen te komen met 
de sociale doelstellingen die de eco­
nomische unie wil bereiken. De ver­
schillen tussen delen van de 
Gemeenschap in enerzijds lonen en 
arbeidskosten en anderzijds diplo­
ma's van werknemers — en dus hun 
inherente produktiviteit — zijn van 
een omvang die zorg baart. 
Verschil in 
arbeidsintensiteit 
Er bestaan grote verschillen tussen 
lidstaten in niveau van werkgele­
genheid, belastingheffing en over­
heidsuitgaven, in de financiering 
daarvan, en in de wijze waarop de 
arbeidsmarkt funktioneert. 
Het aantal werkenden, waar ook in 
de Gemeenschap, hangt niet alleen 
af van economische grootheden als 
het BBP. Het is ook afhankelijk van 
de afweging tussen werken en vrije 
tijd en de verdeling van werkgele­
genheid en inkomen over personen 
en maatschappelijke groeperingen. 
Zelfs in vergelijkbare landen als Ne­
derland en België, of Denemarken 
en Duitsland, bestaan grote ver­
schillen in het gemiddeld aantal ge-
werkte uren en het aantal 
werkenden. 
Toeneming van de werkgelegenheid 
bij een gegeven produktievolume 
heeft gevolgen voor de verdeling 
van arbeidstijd en inkomen. Voor 
landen met een relatief laag inko­
mensniveau zijn de mogelijkheden 
om het werk beter te verdelen be­
perkt. Ook waar de mogelijkheden 
voor produktiegroei beperkt zijn, 
bijvoorbeeld door een zwakke han­
delspositie, is het moeilijk voldoen­
de inkomen te genereren voor het 
scheppen van nieuwe banen. 
Hoewel lidstaten in grote mate ver­
schillen in het niveau en de samen­
stelling van belastingen, is dat 
voornamelijk het gevolg van de om­
vang van de overheidsbestedingen 
en schijnt er geen ondubbelzinnig 
effect van te zijn op de arbeidsinten­siteit van de produktie. Een hoog 
niveau van werkgelegenheid in De­
nemarken gaat samen met een hoog 
niveau van belastingen — en uitga­
ven voor sociale zekerheid — in ver­
houding tot het nationaal inkomen, 
terwijl in Portugal een hoog niveau 
van werkgelegenheid samengaat 
met lage belastingen en lage over­
heidsuitgaven. 
De mate waarin de overheid ingrijpt 
op de arbeidsmarkt, en de rol van de 
staat in het algemeen, verschillen 
eveneens aanzienlijk tussen lidsta­
ten. Ook in dit geval is er echter 
geen duidelijk verband met het ni­
veau van de werkgelegenheid. Niet­
temin hebben omvang en tempo van 
structurele veranderingen aanpas­
sing steeds belangrijker gemaakt 
en het handhaven van stabiele en 
zekerheid biedende werkgelegen­
heid steeds moeilijker, met als ge­
volg problemen bij pogingen om de 
arbeidsmarkt te reguleren. 
Verschillen in 
arbeidskosten 
Zoals in hoofdstuk 4 blijkt, bestaan 
in de Gemeenschap grote verschil­
len in lonen en arbeidskosten en dat 
geldt eveneens voor de verdeling 
van de arbeidskosten over het loon 
aan werknemers en de overige ar­
beidskosten, zoals sociale lasten, 
pensioenpremies, enz. In 1990 be­
droeg het niet-loonelement in de 
verwerkende industrie in Frank­
rijk, België en Italië rond 30% van 
de totale arbeidskosten, maar in het 
Verenigd Koninkrijk slechts 13% en 
in Denemarken 3%. Afgezien van 
deze twee laatste landen zijn in 
de jaren tachtig de overige arbeids­
kosten in alle landen sterker ge­
groeid dan de lonen. 
De verschillen houden echter niet in 
dat de arbeidskosten dus ook hoger 
zijn in de landen met de hoogste 
niet-loonkosten. In feite is verschil 
in omvang van de overige arbeids­
kosten een gevolg van financiering 
van het sociale zekerheidsstelsel 
12 
Samenvatting 
met premieheffing of uit de algeme­
ne middelen. Daardoor is in landen 
met relatief hoge niet-loonkosten de 
belasting die werknemers over hun 
loon moeten betalen meestal lager, 
en is dus ook het benodigde loon 
voor een gegeven reëel inkomen la­
ger. Met andere woorden, tegenover 
hoge niet-loonkosten staan lage 
loonkosten. 
De gemiddelde arbeidskosten in de 
verwerkende industrie waren in 
1990 in Duitsland hoger dan elders 
in de Gemeenschap, 15% hoger dan 
in België, het land met de op een na 
hoogste lonen en bijna zesmaal zo 
hoog als in Portugal, het land met 
de laagste lonen. Afgezien van 
Duitsland en het Verenigd Konink­
rijk lagen de arbeidskosten in de 
meer ontwikkelde Lid-Staten niet 
meer dan 15% uiteen. In het Ver­
enigd Koninkrijk waren de arbeids­
kosten — en de gemiddelde lonen — 
aanzienlijk lager (25 à 40%) dan in 
andere Noordelijke landen van de 
Gemeenschap, die in een ogen­
schijnlijk zelfde fase van economi­
sche ontwikkeling verkeren, en 
nauwelijks hoger dan in Spanje en 
Ierland. 
Verschillen in arbeidskosten zijn 
grotendeels het gevolg van even 
grote verschillen in arbeidspro-
duktiviteit. Gemeten als bijdrage 
aan de toegevoegde waarde blijkt 
de arbeid in Nederland en Luxem­
burg, ondanks de hoge lonen, be­
trekkelijk goedkoop te zijn en in 
Duitsland en Denemarken betrek­
kelijk duur. 
Dit gold echter voor een groot deel 
ook al tien jaar geleden, in het be­
gin van de jaren tachtig. Het pa­
troon van verhouding in 
arbeidskosten lijkt in deze periode 
weinig veranderd. De kloof tussen 
de landen met de hoogste en de 
laagste lonen lijkt ongeveer even 
groot te zijn gebleven. Bovendien is 
in de meeste landen de veran­
dering in de arbeidskosten min 
of meer in overeenstemming met 
die in de arbeidsproduktiviteit geweest, waaruit kan worden 
afgeleid dat loonstijgingen de 
winstgevendheid of het concurren-
tievermogen niet ongunstig 
hebben beïnvloed. De twee voor­
naamste uitzonderingen schijnen 
het Verenigd Koninkrijk en Grie­
kenland te zijn, waar de arbeids­
kosten in verhouding tot de andere 
Lid-Staten nauwelijks zijn veran­
derd, maar de produktiviteit af­
nam. 
Voor afzonderlijke bedrijfstakken 
in de verwerkende industrie zijn pa­
troon en omvang van de verschillen 
in arbeidskosten tussen de Lid-Sta­
ten vrijwel gelijk aan die van de 
totale verwerkende industrie. In 
het bank- en verzekeringswezen, 
twee van de weinige sectoren van 
dienstverlening waarvoor gegevens 
over de arbeidskosten beschikbaar 
zijn, bestaat echter veel minder ver­
schil tussen de meer en de minder 
ontwikkelde Lid-Staten. In Spanje 
en Italië waren ze in 1990 hoger dan 
in Frankrijk of Nederland en aan­
zienlijk hoger dan in het Verenigd 
Koninkrijk, waar ze zelfs nog verder 
beneden het communautaire ge­
middelde lagen dan het geval was in 
de verwerkende industrie. 
In sommige Lid-Staten bestaan gro­
te regionale verschillen in arbeids­
kosten, die in aanzienlijke mate 
bijdragen tot de verschillen binnen 
de Gemeenschap. De regionale ver­
schillen in de verwerkende indus­
trie waren in 1989, het laatste jaar 
waarvoor gegevens beschikbaar 
zijn, het kleinst in Duitsland — mo­
gelijk als gevolg van de betekenis 
daar van landelijke loonafspraken 
— en het grootst in Italië, een uit­
vloeisel van het aanzienlijke ver­
schil in kosten tussen het 
welvarende Noorden en het minder 
ontwikkelde Zuiden van het land. 
In Frankrijk waren de arbeidskos­
ten in de verwerkende industrie in 
het Ile de France, de streek om Pa­
rijs, hoger dan in welke Duitse regio 
ook, met uitzondering van Ham­
burg — en meer dan 50% hoger dan in Bretagne — terwijl de kosten in 
de schoeisel- en kledingindustrie in 
Noord-Italië hoger waren dan in — 
op vier na — alle Duitse regio's. 
In het Verenigd Koninkrijk, waar 
de regionale verschillen in arbeids-
kosten kleiner waren dan in 
Frankrijk of Italië, lagen in 1988 
de kosten in de verwerkende indus­
trie in het hoge lonen gebied van 
het Zuid-Oosten ongeveer 35% la­
ger dan in Duitsland en op hetzelf­
de niveau als die in Zuid-Italië. In 
Noord-Ierland lagen zij ca. 30% la­
ger dan in de laatstgenoemde regio 
en slechts iets lager dan in Spaan­
se regio's buiten Madrid, waar de 
kosten ongeveer even hoog waren 
als gemiddeld in het Verenigd 
Koninkrijk. 
In Noord-Portugal, met de laagste 
arbeidskosten van de gehele Ge­
meenschap, lagen ze in 1988 op 
slechts 11% van het gemiddelde ni­
veau in Hamburg, de regio met de 
hoogste kosten. 
In beginsel zouden regio's met de 
hoogste arbeidskosten in een land 
ook de laagste werkloosheid moeten 
hebben — anders zouden de ar­
beidskosten normaal gesproken la­
ger moeten zijn als gevolg van de 
omstandigheden op de arbeids­
markt. Dat is echter geenszins alge­
meen het geval. In Duitsland zijn de 
lonen in het Noorden, waar de werk­
loosheid groot is, hoger dan in het 
Zuiden waar zij betrekkelijk gering 
is. Deze verschillen lijken een uit­
vloeisel te zijn van het historische 
verschil in welvaart in plaats van 
het huidige. Hieruit kan worden af­
geleid dat relatieve lonen zich maar 
langzaam aan de veranderende ar-
beidsmarktomstandigheden aan­
passen. 
In Italië en het Verenigd Koninkrijk 
gaat de verwachte omgekeerde rela­
tie tussen arbeidskosten en werk­
loosheid voor het Noorden en 
Zuiden van deze twee landen glo­
baal genomen wel op, maar niet 
voor afzonderlijke regio's. 
13 
Samenvatting 
In de jaren tachtig zijn in Duitsland 
de verschillen in arbeidskosten iets 
kleiner geworden, maar in Fran­
krijk, Italië en met name het Ver­
enigd Koninkrijk, groter. Afgezien 
van het Verenigd Koninkrijk, is de 
rangorde van de regio's naar ar­
beidskostenniveau vrijwel gelijk 
gebleven. In het Verenigd Konink­
rijk zijn in deze periode de gemid­
delde arbeidskosten in een zeer 
verschillend tempo veranderd, in 
het algemeen door veranderende 
arbeidsmarktomstandigheden. 
Verschillen in 
onderwij sni veau 
Het onderwijsniveau van werkne­
mers is waarschijnlijk even belang­
rijk voor het succes van het 
bedrijfsleven als het bezit van spe­
cifieke vaardigheden, die in een we­
reld van snelle technologische 
veranderingen spoedig overbodig 
kunnen worden. Het vermogen tot 
aanpassing aan nieuwe produktie-
technieken is afhankelijk van on­
derwijs en opleiding en dus een 
belangrijke factor voor de produkti­
viteit en de concurrentiekracht op 
lange termijn. 
De communautaire arbeidskrach­
tentelling van 1991 verstrekt voor 
het eerst redelijk betrouwbare gege­
vens over het onderwijsniveau van 
de beroepsbevolking in de Gemeen­
schap. Zoals in hoofdstuk 4 blijkt, 
vertoont dit duidelijke verschillen 
tussen de Noordelijke Lid-Staten en 
de minder ontwikkelde Zuidelijke 
landen. In Duitsland en Denemar­
ken had meer dan 70% van de wer­
kenden van 25 jaar en ouder een 
voltooide vervolgopleiding (vervolg 
op lager beroeps- of algemeen vor­
mend onderwijs dat gedurende de 
leerplichtige leeftijd wordt ge­
volgd), tegen slechts 30% in Spanje 
en 15% in Portugal. Tezelfdertijd 
zijn deze cijfers voor Ierland en 
Griekenland, hoewel lager dan voor 
de meer ontwikkelde landen, hoger 
dan voor het Verenigd Koninkrijk, 
waar minder dan 40% van de wer­kende bevolking een diploma van 
een vervolgopleiding had, en 
Luxemburg waar dit percentage 
nog geen 30% bedroeg. 
Uit de gegevens over het onderwijs 
van werkende jongeren kan afge­
leid worden dat de verschillen in 
onderwijs tussen het Noorden en 
het Zuiden de laatste 10 à 15 jaar 
kleiner zijn geworden. 
Verschillen in opleidingsniveau 
tussen regio's in hetzelfde land zijn 
tamelijk klein, tenminste in de 
Noordelijke Lid-Staten. In Grieken­
land, Spanje en Portugal zijn die 
verschillen er wel, in het bijzonder 
tussen de hoofdsteden en de meer 
landelijke gebieden. 
Hoewel in alle landen, met uitzon­
dering van Italië en meer in het 
bijzonder Griekenland, het gemid­
deld onderwijsniveau van werklo­
zen lager ligt dan dat van 
werkenden, zijn er toch overal in de 
Gemeenschap grote aantallen 
werklozen met een diploma van een 
vervolgopleiding. 
Grensoverschrij dende 
migratie binnen de 
Gemeenschap 
Terwijl in de jaren vijftig en zestig 
sprake was van een aanzienlijke 
verplaatsing van arbeid, met name 
uit het minder ontwikkelde Zuiden 
naar het Noorden, is de migratie 
van werknemers in de afgelopen 
tien jaar kleiner geworden (zie 
hoofdstuk 4). In totaal is in de perio­
de van 1987 tot 1991 slechts 1 op de 
1.000 personen jaarlijks naar een 
andere Lid-Staat gegaan, al betrof 
het toch nog ca. 300.000 personen 
per jaar. Het deel van de personen 
in de leeftijd van 15-64 jaar dat 
migreerde was groter met ongeveer 
1 op de 500, maar per saldo als netto 
migratie veel kleiner. In Ierland mi­
greerde tussen 1987 en 1991 per 
jaar ongeveer 1% van de potentiële 
beroepsbevolking naar een ander 
communautair land, hoewel dit ge­deeltelijk — voor ca. 60% — werd 
gecompenseerd door de vele mensen 
die uit het buitenland terugkeer­
den. Veel emigranten gingen naar 
de VS, historisch gezien de voor­
naamste bestemming van Ierse 
werknemers, of naar Duitsland, de 
voornaamste bestemming vanuit de 
meeste andere delen van de Ge­
meenschap. Aanzienlijke aantallen 
gingen ook naar het Verenigd Ko­
ninkrijk, waar net als in Duitsland 
sprake was van netto-immigratie 
(voor een deel omdat Britse werkne­
mers terugkeerden na een arbeids-
periode in het buitenland). 
In de Gemeenschap als geheel be­
vonden zich onder de migranten 
naar verhouding meer jongeren 
(van 14 tot 24 jaar) dan ouderen. 
Bovendien werden relatief meer — 
gemiddeld tweemaal zo veel — 
mensen werkloos in het land waar 
zij naar toe gingen, dan dat ze er 
werk vonden. In de meeste landen 
was deze bijdrage tot de werkloos­
heid echter maar 0,3% of minder en 
werd zij grotendeels gecompenseerd 
door emigratie. 
Uit de ontwikkeling in deze periode 
kan worden opgemaakt dat migra­
tie van arbeid geen belangrijke rol 
speelt bij het verkleinen van ver­
schillen in werkloosheid tussen de 
landen van de Gemeenschap. 
Arbeidsmarkt­
ontwikkelingen in 
stimuleringsgebieden 
Het bereiken van een meer even­
wichtige economische ontwikkeling 
is een van de belangrijkste doelstel­
lingen van de Gemeenschap en de 
laatste jaren zijn, met name sinds 
de toetreding van Portugal en Span­
je in 1986, ter versterking van dit 
proces aanzienlijke fondsen gecre­
ëerd. Zoals staat in hoofdstuk 5, 
waar tussen stimulerings- en ande­
re gebieden belangrijke ontwikke­
lingen op de arbeidsmarkt worden 
vergeleken , zijn er sinds 1986 teke-
14 
Samenvatting 
nen die wijzen op convergentie in 
economische ontwikkeling in enke­
le achterstandsgebieden. Maar de 
verbetering is geenszins van toe­
passing op alle delen van de Ge­
meenschap of alle aspecten van 
economische ontwikkeling. 
42% van de bevolking van 15-64 
jaar in de Gemeenschap woont in 
stimuleringsgebieden, de helft van 
hen in minder ontwikkelde regio's 
(onder doelstelling 1 vallende re­
gio's) en 75% van de rest in gebie­
den met industriële achteruitgang 
(onder doelstelling 2 vallende re­
gio's). Het gemiddeld inkomen per 
hoofd in onder doelstelling 1 val­
lende regio's bedroeg in 1990 min­
der dan 55% van dat in de niet 
ondersteunde gebieden van de Ge­
meenschap. 
Tussen 1986 en 1990 was de toena­
me van het inkomen per hoofd in de 
onder doelstelling 1 vallende gebie­
den gemiddeld groter — 3,5% tegen 
3% per jaar — dan in de niet onder­
steunde gebieden; hieruit kan men 
enige convergentie afleiden. Ander­
zijds was deze grotere groei heel 
sterk geconcentreerd in Spanje, 
Portugal en Ierland; andere regio's 
waarvoor doelstelling 1 gold, ver­
toonden een geringere groei dan 
sommige andere delen van de Ge­
meenschap. 
De werkloosheid in onder doelstel­
ling 1 vallende regio's was in 1991 
gemiddeld 14%, vergeleken met 
6,5% in niet ondersteunde gebie­
den. In onder doelstelling 2 vallende 
regio's was het percentage iets lager 
dan 10. In de meeste landen was het 
verschil tussen stimuleringsgebie­
den en niet ondersteunde gebieden 
2 à 3%. 
Tussen 1986 en 1991 is de werkloos­
heid in onder doelstelling 1 vallende 
regio's veel minder sterk gedaald --
slechts van 15% tot 14% — dan in 
niet ondersteunde gebieden (waar 
zij van 11% is gedaald tot 8,5%). In 
Zuid-Italië en Griekenland steeg de 
werkloosheid in deze periode. In on­der doelstelling 2 vallende regio's is 
in de meeste delen van de Gemeen­
schap de werkloosheid sterker ge­
daald dan in niet ondersteunde 
gebieden, hoewel het verschil be­
trekkelijk klein was (minder dan 
1%). 
Het deel van de bevolking van 15-
64 jaar dat werkt was in 1991 in 
alle stimuleringsgebieden van de 
Gemeenschap geringer dan in niet 
ondersteunde gebieden, met name 
in onder doelstelling 1 vallende re­
gio's, waar het slechts 51% be­
droeg, tegen 64% elders. Twee 
derde van dit verschil is te wijten 
aan de veel lagere participatie­
graad, slechts een derde aan de 
grotere werkloosheid. Het verhou-
dingscijfer werkenden/bevolking 
van 15-64 jaar was in onder doel­
stelling 2 vallende regio's ook lager 
dan in niet ondersteunde gebieden, 
zij het slechts 3,5 procentpunten; 
in dit geval is een derde van het 
verschil te wijten aan de geringere 
participatie. 
Uit de lagere participatiegraad in 
stimuleringsgebieden volgt dat het 
potentiële arbeidsaanbod in deze 
gebieden veel groter is dan het ge­
registreerde. Geschat wordt dat het 
verborgen deel — dat zich zou mel­
den als voldoende banen beschik­
baar kwamen — in onder 
doelstelling 1 vallende regio's iets 
meer dan 20% van de bevolking van 
15-64 jaar bedraagt, vergeleken 
met minder dan 12% elders. Teza­
men met de als werkloos ingeschre­
venen betekent dit dat bijna 30% 
van de bevolking van 15-64 jaar in 
regio's waarvoor doelstelling 1 
geldt, hetzij actief op zoek was naar 
werk, hetzij dat zou doen als er vol­
doende banen ontstonden. 
Tussen 1986 en 1991 is het potenti­
ële arbeidsaanbod in onder doelstel­
ling 1 vallende regio's minder 
afgenomen dan elders, zodat het 
verschil in verborgen zowel als 
zichtbare werkloosheid tussen deze 
gebieden en de rest van de Gemeen­
schap groter is geworden. Het verborgen arbeidsaanbod in on­
der doelstelling 1 vallende regio's is 
voornamelijk zo groot vanwege de 
lagere arbeidsdeelname van vrou­
wen. In 1991 maakte in deze regio's 
55% van de vrouwen van 25-44 jaar 
officieel deel uit van de beroepsbe­
volking, tegen meer dan 70% in niet 
ondersteunde gebieden. In het Zui­
den van Italië en op Corsica lag het 
percentage beneden de 50%. In on­
der doelstelling 2 vallende regio's 
was er slechts een klein verschil, 
maar niettemin waren in dergelijke 
gebieden minder vrouwen econo­
misch actief dan in niet ondersteun­
de gebieden. 
Tussen 1986 en 1991 is de partici­
patiegraadgraad van vrouwen in 
onder doelstelling 1 vallende regio's 
significant sterker toegenomen dan 
elders in de Gemeenschap; de toe­
name was bijzonder duidelijk in 
Spanje en Ierland. In onder doel­
stelling 2 vallende regio's was de 
toename minder dan in niet onder­
steunde gebieden, maar niet veel 
minder. 
De verdeling van de werkgelegen­
heid over sectoren verschilt tussen 
stimulerings- en niet ondersteunde 
gebieden, voornamelijk door het 
verschil in omvang van de land­
bouw. In 1991 was meer dan 16% 
van alle werkzame personen in on­
der doelstelling 1 vallende regio's 
van de Gemeenschap werkzaam in 
de landbouw, tegen nog geen 5% in 
niet ondersteunde gebieden. Dit 
grote verschil, in combinatie met 
het voortdurende verlies op grote 
schaal van werkgelegenheid in de 
landbouw, heeft aanzienlijke gevol­
gen voor de werkgelegenheid. Het 
komt erop neer dat in onder doel­
stelling 1 vallende regio's relatief 
meer banen moeten worden gescha­
pen in industrie en diensten dan 
elders, om het verlies van werkgele­
genheid in de landbouw goed te ma­
ken. 
Tussen 1986 en 1991 was de groei 
van de werkgelegenheid in onder 
doelstelling 1 vallende regio's zowel 
15-
Samenvatting 
in de industrie als in de dienstensec­
tor groter dan in niet ondersteunde 
gebieden. Niettemin is vanwege het 
aanzienlijke verlies van werkgele­
genheid in de landbouw de totale 
werkgelegenheid in onder doelstel­
ling 1 vallende regio's minder sterk 
toegenomen dan elders in de Ge­
meenschap. 
In het totaal van de onder doelstel­
ling 2 vallende regio's was in deze 
periode de toename van de werkge­
legenheid in de industrie en de dien-
stensector en ook in de totale 
werkgelegenheid groter dan in de 
niet ondersteunde gebieden, hoewel 
er grote verschillen tussen de Lid-
Staten onderling toestaan. Alleen in 
Frankrijk en het Verenigd Konink­
rijk steeg de werkgelegenheid in de 
industrie in stimuleringsgebieden 
meer dan in de andere regio' en al­
leen in Duitsland ontstonden ver­
houdingsgewijs meer banen in de 
dienstensector in stimuleringsge­
bieden dan in andere regio's. 
De vestiging van sterk groeiende 
high-tech industrie bepaalt in be­
langrijke mate het patroon van re­
gionale economische groei op lange 
termijn. Deze industrie is zeer on­
gelijkmatig over regio's verdeeld. 
In 1989, het laatste jaar waarvoor 
gegevens bestaan, maakte zij in 
onder doelstelling 1 vallende 
regio's slechts 16% van de werkge­
legenheid in de verwerkende in­
dustrie uit, tegen 27% in niet 
ondersteunde gebieden. Van de 
minder ontwikkelde gebieden lag 
alleen in Ierland het aandeel van 
snel groeiende industrieën boven 
het gemiddelde van de niet onder­
steunde gebieden. 
Hoewel het verschil in onder doel­
stelling 2 vallende regio's niet zo 
groot was, lag het aandeel van 
de industriële werkgelegenheid 
in deze industrieën met 23% toch 
iets onder dat in gebieden waar de 
achterstand minder groot was. Ook 
zijn er aanwijzingen dat in de loop 
van de jaren tachtig het verschil 
kleiner is geworden. In tegenstelling tot industriële sec­
toren met een sterke groei, zijn in­
dustrieën met geringe groei, zoals 
de ijzer- en staalindustrie en de 
schoeisel- en kledingindustrie, 
oververtegenwoordigd in probleem­
gebieden. Hun problemen worden 
daar trouwens voor een deel door 
veroorzaakt. In 1989 namen indus­
triële bedrijfstakken met geringe 
groei meer dan 36% van de werkge­
legenheid in de onder doelstelling 1 
vallende regio's voor hun rekening 
— zelfs 45% in Portugal en meer 
dan 50% in Griekenland — vergele­
ken met minder dan 25% in niet 
ondersteunde gebieden. In onder 
doelstelling 2 vallende regio's was 
dit aandeel 28%, en meer dan 30% 
in Nederland, België en Italië — 
hoewel het in dit laatste land, mede 
door de omvang van een dynami­
sche kledingindustrie, niet veel af­
week van het aandeel in niet steun 
krijgende gebieden. 
Voor zowel de onder doelstelling 1 
als de onder doelstelling 2 vallende 
regio's, is in de jaren tachtig de 
werkgelegenheid in industriële sec­
toren met geringe groei meer ge­
daald dan in niet ondersteunde 
gebieden. 
Werkende vrouwen 
Een belangrijk verschijnsel op de 
communautaire arbeidsmarkt in de 
jaren tachtig was de — in hoofdstuk 
6 behandelde — groeiende aanwe­
zigheid van vrouwen, waarmee de 
trend uit de jaren zestig werd voort­
gezet. In 1960 behoorde slechts 30% 
van de vrouwen van 15-64 jaar tot 
de beroepsbevolking. In 1991 was 
dit gestegen tot ruim 40%. Vooral 
echter in de Zuidelijke Lid-Staten, 
maar ook in Ierland, is het deel van 
de vrouwen dat tot de beroepsbevol­
king behoort, hoewel het snel stijgt, 
met ca. 35% nog steeds klein. 
De toename van het aantal vrouwen 
is zelfs nog opmerkelijker wanneer 
wij naar de werkgelegenheid kij­
ken. Tussen 1965 en 1991 is het aantal werkende vrouwen in de Ge­
meenschap met meer dan 13 mil­
joen gestegen, terwijl het aantal 
werkende mannen met 1 miljoen is 
gedaald. Vrouwen waren dus geheel 
verantwoordelijk voor de toename 
van de werkgelegenheid in deze pe­
riode. Hoewel de werkgelegenheid 
van mannen in de jaren tachtig is 
toegenomen, was de stijging van het 
aantal werkende vrouwen ongeveer 
zeven maal groter (7 miljoen tegen 
1 miljoen). In geen enkel ander ont­
wikkeld deel van de wereld is zo'n 
verschil waar te nemen. 
In tegenstelling tot de daling van de 
participatiegraad van mannen in de 
oudere leeftijdsgroepen, is in de ja­
ren tachtig de participatiegraad van 
vrouwen van 50 jaar en ouder in alle 
landen, behalve Griekenland, toe­
genomen. De voornaamste stijging 
van de participatie van vrouwen 
viel echter in de leeftijdsklasse van 
25-49 jaar, de leeftijd waarop voor 
veel vrouwen de loopbaan het meest 
in botsing komt met het verzorgen 
van een gezin en/of het runnen van 
een huishouden. 
De stijging van de deelneming in 
deze leeftijdsgroep is in een aantal 
Lid-Staten al meer dan 30 jaar 
merkbaar. Aan het begin van de 
jaren zestig werd in alle delen van 
de Gemeenschap de carrière van 
vrouwen meestal onderbroken 
wanneer zij trouwden en kinderen 
kregen. De participatiegraad ver­
toonde dus vóór deze leeftijd een 
piek, daalde vervolgens sterk en 
bleef in de meeste landen daarna 
op een laag peil. Sinds 1960 is de 
participatiegraad van vrouwen 
van 25 jaar en ouder in de gehele 
Gemeenschap duidelijk gestegen; 
het proces is in de Zuidelijke en 
minder ontwikkelde Lid-Staten 
meestal later begonnen dan in het 
Noorden. 
De stijging was bijzonder duide­
lijk in Denemarken, Portugal en 
Frankrijk, waar de curve die de 
participatiegraad van vrouwen 
in verschillende leeftijdsgroepen 
16 
Samenvatting 
beschrijft, lijkt op een omgekeerde 
hoofdletter U, met een grote deelne­
ming van vrouwen tussen 30 en 50 
jaar oud, vergelijkbaar met die van 
mannen. Hoewel in het Verenigd 
Koninkrijk en Duitsland de partici­
patiegraad van vrouwen in de 
vruchtbare leeftijd de laatste 30 
jaar ook aanzienlijk is gestegen, 
zakt de curve nog steeds in bij vrou­
wen tussen 30 en 40 jaar oud, 
hetgeen de onderbreking van loop­
banen door taken in het gezin weer­
geeft. 
In alle andere Lid-Staten daalt de 
participatiegraad vanaf de leeftijd 
van dertig jaar, hoewel ook daar de 
deelneming aanzienlijk is toegeno­
men. Uit de gegevens van deze lan­
den kan men echter afleiden dat de 
participatiegraad van vrouwen van 
30 jaar en ouder zeer goed kan stij­
gen met het ouder worden van de 
jongere generatie. 
Zeer opmerkelijk van de toegeno­
men participatie van vrouwen in de 
jaren tachtig is dat deze zich veel 
meer voordeed bij vrouwen met kin­
deren, dan zonder kinderen. Voor 
vrouwen met kinderen steeg de par­
ticipatiegraad tussen 1984 en 1991 
van 50% tot 60%. Niettemin be­
staan in veel delen van de Gemeen­
schap nog steeds grote verschillen 
in de participatie van vrouwen met 
en vrouwen zonder gezinsverplich­
tingen. 
In 1991 maakte 84% van de onge­
huwde vrouwen tussen 25 en 50 
jaar deel uit van de beroepsbevol­
king van de Gemeenschap, terwijl 
dit percentage voor gehuwde vrou­
wen zonder kinderen slechts 67 
was. In veel delen van het Zuiden en 
in Ierland bedroeg het verschil tus­
sen beide meer dan 30%. In deze 
landen, net als in de Benelux, had 
het gehuwd zijn veel grotere gevol­
gen voor arbeidsparticipatie dan 
het hebben van kinderen. Hierin uit 
zich de invloed van sociale en cultu­
rele factoren alsmede van huishou­
delijke verplichtingen. Alleen in 
Duitsland en het Verenigd Konink­rijk verminderde de aanwezigheid 
van een kind de participatiegraad 
met meer dan 10% — in het Ver­
enigd Koninkrijk met ruim 15% — 
maar in praktisch alle Lid-Staten 
drukt het hebben van twee of meer 
kinderen de deelneming. 
In de gehele Gemeenschap geldt dat 
hoe hoger het onderwijsniveau van 
vrouwen, des te hoger hun partici­
patiegraad. In 1991 bedroeg in alle 
Lid-Staten de participatiegraad van 
vrouwen van 25-49 jaar met een 
diploma voor hoger onderwijs of een 
hogere opleiding 80% of meer, vrij­
wel even groot of slechts marginaal 
minder dan van mannen. Daarente­
gen was voor vrouwen met alleen 
basisonderwijs of minder, de parti­
cipatiegraad in negen Lid-Staten 
minder dan 60% en in twee daar­
van, Ierland en Griekenland, min­
der dan 40%. 
Veel vrouwen die in de jaren tachtig 
tot de beroepsbevolking zijn toege­
treden, hebben deeltijdarbeid aan­
genomen. Deeltijdarbeid is in die 
periode snel uitgebreid. In 1991 
werkte meer dan 28% van de vrou­
wen part-time, vergeleken met 
slechts 4% van de mannen. Voor een 
groot deel als gevolg hiervan was in 
199140% van het aantal werkzame 
personen in de Gemeenschap 
vrouw, maar het aandeel van vrou­
wen in het totale aantal gewerkte 
uren minder dan 35%. 
Deeltijdarbeid komt het meest voor 
bij vrouwen van 50 jaar en ouder en 
minder bij vrouwen in de vruchtba­
re leeftijd. Niettemin werken in veel 
Lid-Staten veel vrouwen in deze 
laatste leeftijdsgroep part-time: 
63% in Nederland, 45% in het Ver­
enigd Koninkrijk, 40% in Duitsland 
en 32% in Denemarken. In het bij­
zonder in deze landen, maar ook wel 
elders, werkten in 1991 veel meer 
gehuwde vrouwen part-time dan 
ongehuwde en meer vrouwen met 
kinderen dan zonder. Deeltijdar­
beid wordt dus in veel landen door 
vrouwen gecombineerd met gezin­
staken. Ook hebben meer vrouwen dan 
mannen in de Gemeenschap een tij­
delijke in plaats van een vaste baan, 
en veel daarvan zijn deeltijdbanen 
(36% in 1991). Voor de meeste vrou­
wen is het werken in tijdelijke 
dienst eerder noodzaak dan vrije 
keuze. 
De grote instroom van vrouwen op 
de arbeidsmarkt is niet gepaard ge­
gaan met veel verscheidenheid in 
het werk dat zij doen. De omvang 
van de deeltijdarbeid, hoofdzakelijk 
een kenmerk van de dienstensector, 
heeft de segregatie van vrouwen op 
de arbeidsmarkt versterkt. In 1991 
werkte meer dan 75% van de vrou­
wen in de dienstensector, vergele­
ken met minder dan 50% van de 
mannen. 55% van de vrouwen werk­
te in twee grote sectoren, 'gezond­
heidszorg, onderwijs en overige 
dienstverlening' en 'handel en hore­
ca', een hoger percentage dan in het 
begin van de jaren tachtig. 
Ten aanzien van het beroep vallen 
twee ontwikkelingen op. Veel vrou­
wen krijgen een betere scholing, ha­
len meer diploma's en krijgen 
verantwoordelijker werk. Voor deze 
vrouwen wordt het carrièrepatroon 
steeds meer gelijk aan dat van man­
nen. Zij werken echter hoofdzake­
lijk in de overheidssector of hebben 
soortgelijke banen. Tegelijkertijd is 
er sprake van een nog grotere toe­
name van vrouwen die op lager ni­
veau werken, met name op kantoor 
en in dienstverlenende functies. Er 
zijn veel minder aanwijzingen dat 
voor deze vrouwen de kans op een 
goede baan is verbeterd. 
De scheiding tussen mannen en 
vrouwen op de arbeidsmarkt is een 
belangrijke reden voor het voortbe­
staan van aanzienlijke verschillen 
in belonigsniveau. De toepassing 
van het principe 'gelijke beloning 
voor gelijk werk' is beperkt in situa­
ties waarin banen ongelijk verdeeld 
zijn tussen mannen en vrouwen, en 
waarin niet dezelfde marktwaarde 
wordt toegekend aan bepaalde 
werkzaamheden die zowel door 
17-
Samenvatting 
mannen als vrouwen worden ver­
richt. 
Ontslagrecht en 
aanpassing van 
personeelsomvang 
Maatregelen ter beperking van de 
bevoegdheid van werkgevers om 
werknemers te ontslaan en te kie­
zen voor afwijkende aanstellingen, 
bestaan in alle Lid-Staten, zij het 
dat de mate van gestrengheid sterk 
uiteenloopt, zoals in hoofdstuk 7 
wordt beschreven. In alle landen 
worden werknemers beschermd te­
gen onredelijk ontslag en in de 
meeste landen krijgen zij bij afvloei­
ing geldelijke compensatie. Ook zijn 
in alle landen bijzondere voorschrif­
ten van kracht voor collectief ont­
slag, moet een opzegtermijn in acht 
worden genomen en moeten voorge­
schreven procedures worden ge­
volgd om waar mogelijk ontslag te 
voorkomen of het effect ervan te ver­
zachten. 
Verplichte opzegtermijnen en door­
betaling bij ontslag leggen in som­
mige landen aanzienlijke kosten op 
aan bedrijven. De gemiddelde kos­
ten in de Gemeenschap in haar ge-
heel belopen de waarde van 
ongeveer 22 weken loon, maar in 
Griekenland, Spanje en Italië meer 
dan 40. Administratieve medewer­
kers, die gemiddeld 26 weken loon 
ontvangen, zijn meestal beter be­
schermd dan handarbeiders, voor 
wie het gemiddelde bij 16 weken 
ligt. Overal in de Gemeenschap 
stijgt het bedrag van doorbetaling 
na ontslag naar mate de werknemer 
ouder is. 
Arbeidsovereenkomsten voor be­
paalde tijd stellen bedrijven in staat 
werknemers tijdelijk te werk te stel­
len en bieden daarmee de mogelijk­
heid het ontslagrecht te ontwijken. 
Afgezien van Denemarken, Ierland 
en het Verenigd Koninkrijk, waar 
beperkingen op het geven van ont­
slag relatief zwak zijn, kennen alle Lid-Staten beperkingen op het ge­
bruik van arbeidsovereenkomsten 
voor bepaalde tijd; in België en Ne­
derland wordt dat gedeeltelijk bij 
c.a.o. geregeld. 
De dereguleringstrend van de jaren 
tachtig heeft over het algemeen zeer 
weinig gevolgen gehad voor ontslag­
rechtbepalingen. In slechts drie lan­
den — Frankrijk, Portugal en het 
Verenigd Koninkrijk — zijn deze 
duidelijk verzacht, terwijl in twee 
landen — Italië en Spanje — sprake 
is van verscherping. In alle vijf 
landen zijn de bepalingen inzake 
arbeidsovereenkomsten voor be­
paalde tijd echter geliberaliseerd. 
Enquêtes onder werkgevers beves­
tigen de indruk dat de ontslagrecht­
bepalingen in Italië als het strengst 
worden ervaren en in het Verenigd 
Koninkrijk als het minst streng. In 
de tweede helft van de jaren tachtig 
is in het algemeen in deze perceptie 
weinig verandering opgetreden. 
Gegevens over onvrijwillig ontslag 
uit de communautaire arbeids­
krachtentelling leveren enige aan-
wijzing op van het effect van 
bepalingen op het feitelijk gedrag. 
De verwachte negatieve relatie tus­
sen aantal ontslagen en veronder­
stelde gestrengheid van de 
ontslagrechtbepalingen schijnt op 
enkele opmerkelijke uitzonderin­
gen na te bestaan, in die zin dat 
landen waar ontslag het vaakst 
voorkwam — Denemarken en Ier­
land — betrekkelijke zwakke bepa­
lingen hadden, en dat landen waar 
het relatief weinig voorkwam — Ita­
lië en Nederland — de strengste 
bepalingen hadden. Anderzijds 
kwamen ook in het Verenigd Ko­
ninkrijk en Portugal ontslagen wei­
nig voor, terwijl beide landen een 
betrekkelijk zwak ontslagrecht 
kennen. 
Daarnaast bestaan nog enige aan­
wijzingen dat in landen waar beper-
kingen op het gebruik van 
arbeidsovereenkomsten voor be­
paalde tijd in de jaren tachtig zijn versoepeld — Spanje, Frankrijk en 
Portugal — ook wat groei van tijde­
lijke werkgelegenheid te zien is ge-
weest. In Frankrijk lijken 
dergelijke arbeidsovereenkomsten 
het gebruikelijke middel geworden 
te zijn om toegang tot het arbeids­
proces te verkrijgen. 
In sommige landen worden ontslag­
rechtbepalingen ondersteund met 
actief arbeidsmarktbeleid; het doel 
hiervan is ontslag bij teruglopende 
bedrijvigheid te helpen voorkomen 
(bijvoorbeeld door het verlenen van 
subsidie voor korter werken) of voor 
vervangende werkgelegenheid te 
helpen zorgen, wanneer toch ar­
beidsplaatsen verloren gaan. De 
uitgaven voor deze beleidsmaatre­
gelen dienen voor een groot deel ter 
compensatie van de beperkingen op 
de mogelijkheid van ontslag. Dit 
geldt vooral voor Frankrijk en Ita­
lië, waar aanzienlijke middelen be­
schikbaar zijn voor aanpassing van 
de personeelsomvang. 
Een kader voor 
werkgelegenheids­
beleid in de hele 
Gemeenschap 
Werkloosheid is de grote economi­
sche en sociale uitdaging van de Ge­
meenschap in de jaren negentig. 
Het probleem is niet alleen werkge­
legenheid te scheppen voor de mil­
joenen huidige werklozen, maar ook 
voor het even grote aantal inactie-
ven, dat van de arbeidsmarkt wordt 
afgehouden door het acute gebrek 
aan banen. Dit impliceert weer een 
hogere en stabielere economische 
groei, een meer effektieve omzet­
ting hiervan in banen en een recht­
vaardige verdeling van werk over 
regio's en maatschappelijke groepe­
ringen. 
Zoals in hoofdstuk 8 wordt beschre­
ven heeft de Commissie een richt-
lijn opgesteld, waarin een 
gemeenschappelijk kader voor be­
leid is aangegeven, gericht op het 
-18 
Samenvatting 
scheppen van werkgelegenheid en 
rekening houdend met de behoefte 
om te kunnen voorzien in lokale ver­
schillen in omvang en aard van het 
probleem. De staatshoofden hebben 
tijdens hun vergadering in Kopen­
hagen de Commissie gevraagd om 
een Witboek over werkgelegenheid, 
groei en concurrentievermogen. 
Deze beide zaken sluiten op elkaar 
aan. 
Het doel van het beleidskader is een 
strategie te ontwikkelen voor meer 
op elkaar afgestemd en gemeen­
schappelijk beleid — uit te voeren 
door alle instellingen van de Ge­
meenschap en door de Lid-staten — 
gericht op meer werkgelegenheids-
intensieve groei. De bedoeling is de 
nadruk te leggen op het probleem 
van de werkgelegenheid, en niet 
slechts op dat van de werkloosheid. 
Essentieel voor de start ervan is 
erkenning van belangrijke verschil­
len tussen de Lid-Staten in het ni­
veau van werkgelegenheid dat ze in 
stand hebben weten te houden, in 
de omvang van hun overheidsuitga­
ven en de wijze van financiering, en 
in de manier waarop hun arbeids­
markt is georganiseerd. 
Veel van deze zaken houden ver­
band met elkaar en zowel het werk­
programma voor het Beleidskader 
Werkgelegenheid als de onderwer­
pen in het witboek laten dat zien 
aan de hand van een aantal speci­
fieke punten, of aspekten van het 
totale probleem, die meer diepgra­
vend moeten worden aangepakt. De 
te maken analyses en voorstellen 
zijn bedoeld om de grote lijn aan te 
geven, waarlangs de benodigde fun­
damentele veranderingen voor 
meer werkgelegenheidsintensieve 
groei in de Gremeenschap effectief 
kan worden nagestreefd. 
19-
Samenvatting 
20 
Deel I Vooruitzichten voor de werkgelegenheid 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen 
en vooruitzichten 
Hoofdstuk 2 Vooruitzicht op korte termijn voor economie en 
werkgelegenheid 
21-
22-
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — 
ontwikkelingen en vooruitzichten 
Het niveau van de werkgelegenheid in de Gemeenschap 
is al enige tijd te laag. Sommige Lid-Staten hebben meer 
succes dan andere gehad in het omzetten van groei in 
banen. Nieuwe banen zijn vooral tot stand gekomen 
in de dienstverlening, al ontkomt die sector evenmin 
aan de huidige recessie. 
Al vele jaren slagen de Lid-Staten 
van de Gemeenschap er minder 
goed dan andere ontwikkelde lan­
den in om werkgelegenheid te 
scheppen. Dit onvermogen is voor­
al opvallend sinds het begin van de 
jaren zeventig, toen in de Gemeen­
schap, net als in sommige andere 
geïndustrialiseerde delen van de 
wereld, vertraging van de economi­
sche groei optrad. 
Sindsdien groeit het BBP minder 
dan half zo snel als in de twee daar­
aan voorafgaande decennia. 
Hierdoor is het tempo waarin 
werkgelegenheid ontstaat onvol­
doende om iedereen die dat wil aan 
een baan te helpen. Dat heeft niet 
alleen geleid tot een grote en groei­
ende werkloosheid gedurende vele 
jaren in deze periode, maar het 
heeft ook een groot aantal mensen 
ertoe gedwongen inactief te blijven 
of te worden. 
Van de mensen die niet in de gele­
genheid zijn om te werken bestaat 
een groot deel uit vrouwen, zoals 
blijkt uit hoofdstuk 6. Er vallen ech­
ter ook veel ouderen onder die ver­
vroegd hebben moeten uittreden. 
Er bestaat geen ideale methode om 
het succes van de Gemeenschap in het verschaffen van werk te meten. 
Een belangrijke indicator is het 
aantal werkenden in verhouding 
tot de bevolking in de arbeidsge­
schikte leeftijd, d.w.z. de bevolking 
tussen 15 en 65 jaar. Hoewel niet 
iedereen van deze leeftijd zou wil­
len werken als daar de mogelijk­heid toe bestond, mag men redelij­
kerwijs aannemen dat het percent­
age dat wel wil werken geen grote 
verschillen zal vertonen tussen 
landen met een vergelijkbare eco­
nomische en sociale ontwikkeling. 
Het is ook plausibel om aan te ne­
men dat lange-termijnveranderin-
1 Werkgelegenheidsgraad in de Gemeenschap en elders, 
1970-1992 
75 r 
70 % bevolking (15-64) 
65 
60 r 75 
-d 70 
-\ 65 
H 60 
55 I—i—i—.—i—.—i—.—i—.—i—.—i—.—i—i—i—.—i—u_j_—i—I 55 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 
23 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
gen hierin op alle Lid-Staten van 
de Gemeenschap op ongeveer de­
zelfde wijze zullen inwerken. 
In 1992 bedroeg het aantal wer­
kenden in de Gemeenschap 60% 
van de bevolking van 15-64 jaar 
(grafiek 1). Dit percentage was in 
de VS 70, nog iets meer in andere 
delen van West-Europa — de EVA-
landen — en in Japan bijna 75. Om 
duidelijk te maken wat deze ver­
schillen betekenen: de Gemeen­
schap zou momenteel 23 miljoen 
meer banen moeten hebben — dat 
is meer dan alle werkenden in 
Frankrijk — om een vergelijkbaar 
niveau van werkgelegenheid met 
die andere landen te krijgen. 
Bovendien was in al die andere 
landen de werkgelegenheidsgraad 
— het aantal werkenden op de be­
volking van 15-64 jaar — in 1992 
groter dan in het begin van de ja­
ren zeventig, ondanks de slechter 
geworden economische situatie in 
de wereld, terwijl die in de Ge­
meenschap kleiner is geworden. 
Hoewel de Gemeenschap er in slaagde tussen 1985 en 1990, de 
gunstige periode van herstel van 
de wereldeconomie, de werkgele­
genheidsgraad te vergroten, is zij 
er niet in geslaagd de kloof met 
andere landen veel kleiner te ma­
ken. 
Sindsdien is de werkgelegenheids­
graad in de Gemeenschap afgeno­
men, zij het minder dan in de 
EVA-landen. Alleen Japan schijnt 
erin geslaagd te zijn een verminde­
ring van de werkgelegenheids­
graad in die periode te voorkomen 
(de cijfers voor 1992 zijn echter nog 
voorlopig). 
De daling van de werkgelegen­
heidsgraad in de Gemeenschap, zo­
wel tussen 1990 en 1992 als tussen 
het begin van de jaren zeventig en 
het midden van de jaren tachtig, 
vindt haar weerslag in een aan­
zienlijke groei van de werkloos­
heid. Deze is gestegen van minder 
dan 3% in 1973 tot bijna 11% in 
1985 en van iets meer dan 8% in 
1990 tot bijna 10% in 1992 (gra­
fiek 2). In de eerste periode — alt-
2 Werkloosheidspercentages in de Gemeenschap en elders, 
1970-1992 
12 r 
10 r 
8 r 
6 r % beroepsbevolking 
2 r -i 12 
10 
4 8 
4 6 
4 4 
1 2 
g I—i L i 1—-I L—t—J 1 1 1 1 ---.•t»-,^ J I »... I -.'•,, '- ' ' g 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 hans tot 1982 — is ook in de VS de 
werkloosheid duidelijk toegeno­
men, maar slaagden de EVA-lan­
den en Japan er in de werkloosheid 
laag te houden. In de laatste perio­
de heeft alleen Japan een sterke 
stijging van het werkloosheidsper­
centage weten te voorkomen. Een 
aantal EVA-landen beleeft een 
stijging tot een niveau dat in het 
recente verleden niet was 
voorgekomen — in Finland be­
droeg het percentage in 1992 bijna 
13%. 
Werkloosheid en 
participatiegraad 
De Gemeenschap heeft de afgelo­
pen 20 jaar niet alleen gefaald in 
het laag houden van de werkloos­
heid, zij is er evenmin in geslaagd 
om mensen de kans te geven de 
arbeidsmarkt te betreden. De par­
ticipatiegraad (deelneming aan de 
beroepsbevolking) is derhalve niet 
in gelijke mate met die in andere 
ontwikkelde landen toegenomen. 
De participatiegraad van vrouwen 
in de Gemeenschap is toegenomen, 
zij het minder dan in de VS en in 
andere delen van Europa. Hier 
staat echter een daling van de ar­
beidsparticipatie van mannen, met 
name in de oudere leeftijdsgroepen 
tegenover, aangezien vervroegde 
uittreding in de Gemeenschap veel 
vaker voorkomt dan in andere lan­
den. 
Vooral de vergelijking tussen de 
Gemeenschap en de VS is onthul­
lend. In het begin van de jaren ze­
ventig hadden beide een even grote 
werkgelegenheids- en participatie­
graad — 62 à 63% van de bevolking 
van 15-64 jaar werkte en 65 à 66% 
behoorde tot de beroepsbevolking. 
Tussen 1973 en 1985 is de werkge­
legenheidsgraad in de VS echter 
gestegen tot 67%, terwijl die in de 
Gemeenschap tot 57% daalde. In 
deze periode is in de VS 6% van de 
bevolking van 15-64 jaar aan de 
beroepsbevolking toegevoegd; in 
de Gemeenschap is de participatie-
-24-
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
graad iets gedaald (grafiek 3). In de 
Gemeenschap was 90% van de da­
ling van de werkgelegenheids­
graad in deze periode te wijten aan 
de gestegen werkloosheid; in de VS 
is meer dan de hele stijging te dan­
ken aan een grotere participatie. 
Het verhaal van de EVA-landen is 
gelijkluidend met dat van de VS, 
zij het op kleinere schaal. Tussen 
1973 en 1985 zijn deze landen sa­
men erin geslaagd hun werkgele­
genheidsgraad van iets meer dan 
71% van de bevolking van 15-64 
jaar te laten toenemen tot 73%, 
ondanks een stijging van de werk­
loosheid met ruim 1%, en wel door­
dat hun participatiegraad met 
bijna 3% steeg. 
Slechts een keer is de Gemeen­
schap in de afgelopen 30 jaar erin 
geslaagd de participatiegraad dui­
delijk te doen toenemen en wel tus­
sen 1985 en 1990. In die vijfjaar is 
deze gestegen met 2% van de bevol­
king vanl5-64 jaar. De stijging 
van de werkgelegenheidsgraad 
met iets meer dan 3,5% in die pe­
riode is daardoor hoofdzakelijk te 
danken aan meer nieuwe toetre­
ders op de arbeidsmarkt en niet 
aan een daling van de werkloos­
heid. Slechts iets meer dan 40% 
van de nieuwe banen kwam terecht 
bij mensen die voordien werkloos 
waren, de rest bij mensen die voor 
het eerst op de arbeidsmarkt kwa­
men. 
In die vijfjaar heeft men echter in 
de VS in een nog sneller tempo 
nieuwe banen geschapen. Daar is 
de werkgelegenheidsgraad met 4% 
en de participatie in de beroepsbe­
volking met 3% gestegen. In de 
EVA-landen en in Japan is de stij­
ging van de werkgelegenheids­
graad, hoewel bescheidener dan in 
de Gemeenschap, ook veel meer te 
danken aan een toeneming van de 
participatie dan aan een daling 
van de werkloosheid. 
Hoewel de cijfers voor 1992 nog 
voorlopig zijn, lijkt het erop dat de daling van de werkgelegenheids­
graad die zich in alle landen — op 
Japan na — heeft voorgedaan, glo­
baal overeenkomt met de groei van 
de werkloosheid. De toename van 
de participatie, die in de VS en de 
EVA-landen 20 jaar heeft geduurd, 
lijkt thans abrupt tot staan ge­
bracht of zelfs omgekeerd te zijn. 
In de Gemeenschap is de participa­
tiegraad, ondanks een eventuele 
geringe stijging tussen 1990 en 
1992, veel minder gestegen dan in 
de voorafgaande vijfjaar — mis­
schien wel als gevolg van het groei­
end tekort aan banen. In Japan 
daarentegen schijnt de toeneming 
van de participatie versneld te zijn. 
De duidelijke boodschap van de er­
varing in de periode van 20 jaar 
tussen 1970 en 1990 is dat de groei 
van de werkgelegenheid meer ver­
band houdt met de toeneming van 
het aantal mensen dat de arbeids­
markt betreedt, dan met de daling 
van de werkloosheid. Bovendien is 
wat in de tweede helft van de jaren 
tachtig in de Gemeenschap is 
gebeurd — toen de arbeidspartici­patie sterker steeg dan de werk­
loosheid daalde — typerend voor 
de algemene internationale erva­
ring. Gezien de naar internationa­
le maatstaven genomen geringe 
participatie in de Gemeenschap be­
staat er geen reden om aan te ne­
men dat in de toekomst perioden 
van groeiende werkgelegenheid 
andere resultaten zullen ople­
veren. Zelfs wanneer opnieuw 
percentages nieuwe banen van re-
cordomvang zouden kunnen wor­
den bereikt, zou de werkloosheid 
alleen dalen, wanneer fundamen­
tele wijzigingen optreden in het 
functioneren van economie en ar­
beidsmarkt van de Gemeenschap. 
De verhouding tussen economische 
groei en het ontstaan van banen 
komt in de volgende paragraaf uit­
gebreider aan de orde. 
Groei en 
werkgelegenheid 
Voor de Gemeenschap bestaat net 
als voor andere landen een nauw 
Verandering in participatie van de bevolking in de 
Gemeenschap en elders, 1973-1992 
gemiddelde jaarlijkse verandering (% bevolking 15-64) 
2 r 
1 h T 2 
H 1 
H -1 
O werkgelegenheid B daling 
werkloosheid 
73/80 80/85 85/90 90/92 73/80 80/85 85/90 90/92 73/80 80/85 85/90 90/92 73/80 80/85 85/90 90/92 
EUR12 EVA VS Japan -2 
-25 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
verband tussen economische groei 
en het tempo waarin banen ont­
staan. Perioden met een sterke 
produktiestijging zijn altijd verge­
zeld gegaan van een sterke toena­
me van de werkgelegenheid, 
terwijl in perioden van geringe 
groei het aantal werkenden nau­
welijks is gegroeid. 
De jaren tachtig laten dit precies 
zien. Met een korte vertraging van 
gemiddeld ongeveer zes maanden 
veranderde het aantal werkenden 
min of meer in verhouding tot de 
verandering in de produktie, wan­
neer werkgevers hun personeels­
bestand gingen aanpassen aan het 
produktieniveau. Toen tussen 
1981 en 1989 de groei van het 
BBP geleidelijk doorzette — met 
een korte inzinking in 1987 — 
werd eerst de vermindering van de 
werkgelegenheid minder groot en 
sloeg deze vervolgens na 1984 om 
in een toeneming (grafiek 4, waar­
in het BBP twee kwartalen is 
vertraagd, gegeven de gemiddel­
de vertraging van de werkgele­
genheid ten opzichte van de 
produktie). In 1988 steeg de werk­
gelegenheid met ca. 2% per jaar. 
Na 1989 is de groei van het BBP in 
de Gemeenschap sterk vertraagd. 
Hoewel de werkgelegenheid na een 
lange periode van toenemende 
groei niet snel reageerde, daalde de 
toeneming ervan in 1991 sterk en 
werd die in 1992 negatief, toen dui­
delijk werd dat de economische 
vertraging niet snel zou ombuigen. 
Hoewel het groeipatroon van het 
BBP sinds 1980 wat verschilt van 
dat in andere landen, zijn de tijd­
stippen van de ups en downs glo­
baal genomen gelijk door de sterke 
onderlinge afhankelijkheid in de 
wereldeconomie, al zijn de fluctua­
ties in Japan veel kleiner. In ande­
re ontwikkelde landen, met name 
in de EVA-landen en de VS, kwam 
het herstel van de groei van het 
BBP, na de tweede oliecrisis in het 
begin van de jaren tachtig, een 
paar jaar eerder op gang dan in de Gemeenschap. Tot 1989 in de VS 
en tot 1990 in de EVA groeide het 
BBP met ca. 3% of meer per jaar. 
Sindsdien is het sterk gedaald tot 
nul of minder (grafieken 5,6 en 7). 
Ook het patroon van veranderin­
gen in de werkgelegenheid is glo­
baal genomen gelijk. In alle andere 
landen bestaat min of meer dezelf­
de overeenkomst tussen produktie-
bewegingen en aantal werkenden 
als in de Gemeenschap, hoewel 
vooral in de VS de exacte verhou­
ding tussen beide in de loop van de 
tijd varieerde. In alle landen is in 
een groot deel van de jaren tachtig, 
toen ook de groei van de produktie 
groot was, de werkgelegenheid in 
een relatief hoog tempo toegeno­
men. Sindsdien is zij gedaald (in de 
EVA-landen), min of meer gelijk 
gebleven (in de VS) of minder snel 
gestegen (Japan). 
Om de relatie nauwkeuriger sa­
men te vatten : het BBP is in de 
Gemeenschap tussen 1980 en 1985 
gemiddeld met slechts iets meer 
dan 1% per jaar gestegen en de 
werkgelegenheid met bijna 0,5% 
per jaar gedaald (grafiek 8). Tus­
sen 1985 en 1990 is het BBP gemid-
deld met 3% gegroeid en de 
werkgelegenheid met meer dan 
1,5% per jaar toegenomen. Tussen 
1990 en 1992 is het BBP met 
slechts 1,5% per jaar gestegen en 
de werkgelegenheid ongewijzigd 
gebleven. Hieruit zou men kunnen 
afleiden dat het BBP met ca. 2% 
moet groeien in de Gemeenschap 
om een toename van de werkgele­
genheid te bewerkstelligen. De er­
varing uit de periode 1985-1990 is 
echter nieuw wat zo'n sterke groei 
van de werkgelegenheid in verhou­
ding tot de produktie betreft; in 
eerdere perioden was daarvoor een 
veel grotere produktiegroei nodig. 
De relatie tussen het BBP en de 
groei van de werkgelegenheid in de 
EVA-landen lijkt in de tijd veran­
derd en thans hetzelfde te zijn als 
die in de Gemeenschap. Tussen 
1980 en 1985 leidde stijging van de produktie met gemiddeld 2% per 
jaar tot een groei van de werkgele­
genheid met iets minder dan 1% per 
jaar, evenveel als in de daarop vol­
gende vijfjaar, ondanks de sterkere 
groei van het BBP (grafiek 8). Tus­
sen 1990 en 1992 ging de heel gerin­
ge produktiestijging gepaard met 
een daling van de werkgelegenheid 
van meer dan 1,5% per jaar. 
In de VS daarentegen genereerde 
een produktiestijging in de jaren 
tachtig vergelijkbaar met die in de 
EVA-landen — en niet zoveel gro­
ter dan die in de Gemeenschap — 
een veel grotere werkgelegen­
heidsgroei. Bovendien heeft de 
kleine daling van het BBP tussen 
1990 en 1992 niet tot een grote 
vermindering in het aantal wer­
kenden geleid. Een betrekkelijk 
geringe stijging van het BBP is 
dus, naar het zich laat aanzien, 
voldoende om de werkgelegenheid 
te doen toenemen. 
Ten slotte heeft Japan — bij een 
veel geringere groei van de werkge­
legenheid dan de VS, globaal in 
overeenstemming met de groei van 
de Japanse bevolking van 15-
64 jaar — sinds 1980 veel hogere 
groeipercentages van het BBP ge­
kend. 
Groei en 
werkgelegenheid 
in de Lid-Staten 
De produktiestijging in de Lid-Sta­
ten heeft sedert 1980, op enkele op­
merkelijke uitzonderingen na, een 
met die in de gehele Gemeenschap 
vergelijkbaar patroon. Denemar­
ken had in de periode van 1985 tot 
1990 een significant lagere groei­
voet dan de andere landen (met uit­
zondering van Griekenland) en ook 
een lagere dan in de vijfjaar daar­
voor. Anderzijds lag tussen 1990 en 
1992 de groei in Denemarken boven 
het communautaire gemiddelde 
(grafiek 9). Ook in Duitsland was de 
groei in die periode, door de aan­
zienlijke bestedingsimpuls in de 
-26 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
BBP en werkgelegenheid groei, 1980-1992 
4 De Gremeenschap 
jaarlijkse verandering (%) 5 EVA-landen 
jaarlijkse verandering (%) 
1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 
6 Verenigde Staten 
jaarlijkse verandering (%) 
7 r 7 Japan 
jaarlijkse verandering (%) 
-3 
1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 
27-
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
nieuwe deelstaten, sterker dan in 
andere landen. In het Verenigd Ko­
ninkrijk trad echter een daling van 
het BBP op. De huidige recessie ar­
riveerde eerder in het VK dan in de 
rest van Europa. Dergelijke ver­
schillen in het conjunctuurverloop 
beïnvloedden de relatie tussen groei 
van de produktie en groei van de 
werkgelegenheid in de afzonderlij­
ke Lid-Staten in de hier beschouw­
de periode. 
Voor de meeste Lid-Staten bedroeg 
de groei van het BBP in de eerste 
helft van de jaren tachtig gemid­
deld nauwelijks 1% per jaar, nam 
in de tweede helft toe tot ca. 3% of 
meer toe, en is sinds 1990 tot 2% of 
minder afgenomen (grafieken 9,10 
en 11, waarin de gemiddelde stij­
ging van het BBP twee kwartalen 
is vertraagd). De groei van de 
werkgelegenheid varieerde onge­
veer in dezelfde mate. 
Tussen 1980 en 1985 waren Dene­
marken, Portugal, Nederland en 
Griekenland de enige landen met 
een duidelijke groei van de werkge­
legenheid. In beide eerstgenoemde 
landen was de stijging van het BBP 
met meer dan 2% per jaar groter 
dan elders. In Nederland nam — 
zoals hieronder vermeld — de deel­
tijdarbeid sterk toe, hetgeen er 
daadwerkelijk toe leidde dat het 
beschikbare werk over meer men­
sen werd verdeeld. In Griekenland 
nam het aantal werkenden toe zon­
der dat daarvoor een duidelijke 
verklaring kan worden gegeven. In 
Ierland was sprake van een betrek­
kelijk grote stijging van het BBP 
(meer dan 2,5%) zonder een dien­
overeenkomstige stijging van de 
werkgelegenheid. 
Tussen 1985 en 1990 nam de werk­
gelegenheid in alle Lid-Staten toe. 
Alleen in Frankrijk, Italië, België 
en Griekenland lag de groei ver 
beneden de 1% per jaar, terwijl in 
Spanje, Portugal, het Verenigd Ko­
ninkrijk, Duitsland en Nederland 
de toename ca. 2% of meer bedroeg. 
In de drie eerstgenoemde landen lag ook de groei van het BBP ver 
boven het communautaire gemid­
delde. In Nederland is,-evenals in 
de voorafgaande periode, een groot 
deel van de nieuwe banen bezet 
door deeltijdwerkers — waarvan 
sommigen maar een paar uur per 
week werkten (er is een probleem 
met de vergelijkbaarheid van de 
cijfers door de revisie van de 
Arbeidskrachtentelling in Neder­
land in 1987 — sindsdien genoemd 
Enquête Beroepsbevolking). Al­
leen in Duitsland ontstonden meer 
nieuwe banen dan op grond van de 
produktiestijging verwacht had 
mogen worden. 
Hoewel de relatie tussen BBP en 
groei van de werkgelegenheid in de 
verschillende landen in deze perio­
de geenszins uniform was — Fran­
krijk en Italië kenden bijvoorbeeld 
een groei van het BBP boven het 
communautaire gemiddelde, maar 
slechts een geringe toename van de 
werkgelegenheid — slaagden 
slechts weinig landen erin de werk­
gelegenheid te vergroten zonder 
een corresponderende groei van de 
produktie. 
Zo waren tussen 1990 en 1992, met 
uitzondering van Italië, de landen 
met een meer dan gemiddelde stij­
ging van het BBP, te weten Duits­
land, Portugal, België, Luxemburg 
en Nederland, de enige landen met 
een significante stijging van het 
aantal werkenden. Tezelfdertijd 
was een relatief grote groei van het 
BBP niet voldoende om te verhin­
deren dat de werkgelegenheid in 
Spanje afnam of in Ierland in het 
geheel niet groeide. 
Uit de periode 1980 tot 1992 blijkt 
dat hoewel weinig landen erin zijn 
geslaagd de werkgelegenheid zon­
der betrekkelijk grote produktie-
stijgingen flink te laten groeien, de 
mate waarin nieuwe banen werden 
geschapen bij een gegeven groei 
van het BBP aanzienlijk verschilt. 
Sommige landen, zoals Nederland, 
zijn erin geslaagd het aantal wer­
kenden meer te laten toenemen dan andere landen met een grotere 
produktiegroei. Andere landen 
met een hoge groei, zoals Ierland 
en Spanje, hebben de produktie­
groei niet naar verhouding omge­
zet in nieuwe banen ondanks de 
acute behoefte aan meer werkgele­
genheid in beide landen. 
De rol die de toegenomen deeltijd­
arbeid en de vermindering van de 
gemiddelde arbeidstijd bij het 
scheppen van nieuwe banen spelen 
komt hieronder aan de orde. 
Groei van de 
werkgelegenheid van 
mannen en vrouwen 
De meeste nieuwe banen die in de 
jaren tachtig in de Gemeenschap 
ontstonden waren van vrouwen. 
Terwijl in 1990 het aantal werken­
de mannen slechts ca. 1% groter 
was dan in 1980 (1 miljoen werken­
den meer) is het aantal werkende 
vrouwen in dit decennium met bij­
na 16% gestegen, of meer dan 7 
miljoen. Nergens anders in de ont­
wikkelde wereld was het verschil 
in groei van de werkgelegenheid 
tussen mannen en vrouwen zo 
groot. 
Dit verschil was in de Gemeen­
schap juist groot in de twee perio­
den met langzame groei — aan het 
begin van de jaren tachtig en na 
1990 — toen de totale werkgele­
genheid afnam of gelijk bleef. Tus­
sen 1980 en 1985 daalde het aantal 
werkende mannen gemiddeld met 
0,5% per jaar, terwijl het aantal 
werkende vrouwen toenam (gra­
fiek 12). In 1991 — voor 1992 zijn 
er nog geen cijfers beschikbaar — 
daalde de werkgelegenheid van 
mannen en nam die van vrouwen 
met ongeveer 0,5% toe; voor een 
deel omdat het verlies aan werkge­
legenheid geconcentreerd was in 
de industrie, zoals nog zal blijken, 
en daar werken veel meer mannen 
dan vrouwen. In de tussenliggende 
vijfjaar, met veel nieuwe banen, 
28 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gremeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
BBP en werkgelegenheid groei, 
1980-1985,1985-1990,1992 
8 De Gemeenschap en elders 
gemiddelde jaarlijkse verandering (%) 9 Denemarken, Frankrijk, Duitsland en 
Luxemburg 
gemiddelde jaarlijkse verandering (%) 
5 
-1 r 
80/85 85/BO 80/92 80/BS 85/90 90/92 80*5 85/90 90/92 60/85 8*80 90/92 80/85 85/90 90/92 80/85 85/90 90/92 80/85 85/90 90/92 80/85 85/90 90/92 
10 VK, Italië, Nederland en België 
gemiddelde jaarlijkse verandering (%) 11 Spanje, Ierland, Griekenland en Portugal 
gemiddelde jaarlijkse verandering (%) 
80/8585/9090/92 80/8585/9090/92 80/85 85/90 90/92 80/85 85/90 90/92 80/8S 85/90 90/92 80/85 85/90 90/92 $0/8585/9080/94 80/8588/9090/92 
29 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
namen de vrouwen 60% van de toe­
name voor hun rekening en de 
mannen slechts 40%. 
In de andere ontwikkelde landen 
waren er, hoewel het aantal wer­
kende vrouwen sterker dan het 
aantal mannen steeg, in 1990 over­
al meer werkende mannen dan tien 
jaar eerder. 
In de EVA-landen en de VS was 
de relatieve groei van de werk­
gelegenheid van vrouwen in de 
jaren tachtig gelijk aan die in de 
Gemeenschap; in de eerstgenoem­
de landen ging ca. 70% van alle 
werkgelegenheidsgroei naar vrou­
wen, in de VS ruim 60%. In Japan 
daarentegen was de verdeling van 
de nieuwe banen over mannen 
en vrouwen gelijker; slechts iets 
meer dan 50% van de toegenomen 
werkgelegenheid tussen 1985 en 
1990 kwam voor rekening van 
vrouwen. 
Net als in de Gemeenschap werden 
in 1991 mannen in de VS en in de 
EVA-landen het zwaarst door ver­lies van baan getroffen; zij namen 
ca. 80% van de vermindering van 
werkgelegenheid voor hun reke­
ning. 
Werkgelegenheid van 
mannen en vrouwen 
in de Lid-Staten 
In alle landen van de Gemeen­
schap kregen in de jaren tachtig 
meer vrouwen dan mannen een 
baan. Tussen 1980 en 1985 daalde 
het aantal werkende mannen in 
acht van de tien Lid-Staten waar­
voor gegevens beschikbaar zijn en 
nam het aantal alleen in Denemar­
ken duidelijk toe. In alle landen 
behalve Duitsland — waar het ge­
lijk bleef — nam het aantal wer­
kende vrouwen toe. 
Tussen 1985 en 1990, toen de 
werkgelegenheid voor zowel man­
nen als vrouwen overal, behalve in 
België, toenam, was alleen in 
Duitsland, Nederland en het Ver­
enigd Koninkrijk de groei van het 
aantal banen van mannen onge-
12 Verandering van de werkgelegenheid naar geslacht in 
de Gemeenschap en elders, 1980-1991 
D totaal gemiddelde jaarlijkse verandering (% 
2 r mannen vrouwen 
3 2 
80/85 85/90 90/91 80/85 85/90 90/91 80/85 85/90 90/91 80/85 85/90 90/91 veer gelijk aan dat van vrouwen, 
en alleen in Luxemburg lag het 
groeitempo voor mannen hoger. 
In 1991 ging in drie van de vier 
landen waar de werkgelegenheid 
daalde, dat vooral ten koste van 
mannen; de enige uitzondering 
was Griekenland, waar bijna alle 
verloren gegane arbeidsplaatsen 
van vrouwen waren. 
De relatieve groei van het aantal 
werkende vrouwen komt in hoofd­
stuk 6 uitvoeriger aan de orde. 
Veranderingen 
in de arbeidsduur 
in de Lid-Staten 
De verschillen tussen produktie-
en werkgelegenheidsgroei in de 
Gemeenschap kunnen gedeeltelijk 
verklaard worden uit verandering 
in de gemiddelde arbeidsduur in de 
verschillende Lid-Staten. Veran­
deringen in de gemiddelde arbeids­
duur zijn ontstaan door zowel meer 
of minder deeltijdarbeid als veran­
dering in het normale aantal uren 
(voltijd)werk per week. 
Tussen 1983 (het eerste jaar waar­
voor vergelijkbare gegevens be­
schikbaar zijn) en 1991, is het 
gemiddeld aaantal gewerkte uren 
per week in industrie en diensten 
in de hele Gemeenschap met 4% 
verminderd (grafiek 13). Hoewel 
alle Lid-Staten (behalve het Ver­
enigd Koninkrijk waar sprake was 
van een geringe stijging) in die pe­
riode een vermindering kenden, 
was de omvang ervan verschillend. 
In Nederland bedroeg de vermin­
dering 13% — of ca. 1% per jaar — 
hetgeen een gedeeltelijke verkla­
ring is voor de hierboven gesigna­
leerde relatief grote stijging van 
het aantal werkenden. In België, 
Denemarken en Duitsland was de 
stijging 5% of meer. De afname van 
de gemiddelde arbeidsduur in an­
dere landen bedroeg daarentegen 
in deze elf jaar minder dan 2% (zie 
30-
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
het kader voor een beschrijving 
van de gebruikte data). 
Aangezien de landen met de groot­
ste vermindering van de arbeids­
duur tussen 1983 en 1991 aan het 
begin van die periode meestal ook 
een relatief laag gemiddelde had­
den, zijn er geen aanwijzingen voor 
convergentie in de jaren tachtig. 
Vanwege deze wijzigingen in de ar­
beidsduur kan de groei van het aan­
tal werkenden een zeer verkeerde 
indruk geven van de hoeveelheid 
verricht werk. In arbeidsvolume 
gemeten (voltijd-equivalenten) is de 
werkgelegenheid in België, Dene­
marken en Frankrijk tussen 1983 
en 1991 toegenomen met slechts 
een derde van het aantal personen 
(3% tegen 9% in de eerste twee lan­
den, tegen meer dan 3% in het laat­
ste land; grafiek 14 en het kader). In 
Nederland bedroeg de toename van 
het arbeidsvolume veel minder dan 
de helft van het aantal werkzame 
personen en in Duitsland nauwe­
lijks meer dan de helft. Zowel in 
Griekenland als in Ierland waren de 
geringe stijgingen in aantal in feite 
geringe dalingen in voltijdsequiva­
lenten. 
Men kan dit ook op een andere ma­
nier bekijken. Deze landen zijn erin 
geslaagd een gegeven groei van het 
werk om te zetten in meer banen 
dan andere landen door de gemid­
delde arbeidsduur per persoon te 
verminderen. Zo zijn in deze periode 
in Denemarken dubbel zoveel nieu­
we banen geschapen als in Italië, 
ondanks het feit dat de hoeveelheid 
werk in Denemarken minder toe­
nam. Zo is ook in Duitsland het aan-
tal werkenden iets meer 
toegenomen dan in het Verenigd 
Koninkrijk, terwijl de hoeveelheid 
werk maar half zoveel toenam. 
Deeltij darbeid 
De Lid-Staten waar het aantal 
werkende personen in verhouding 
tot het arbeidsvolume het meest is 13 Gewerkte uren per week in nijverheid en dienstverlening 
in de Lid-Staten, 1983 en 1991 
gem. aantal gewerkte uren per week 
14 Verandering van de werkgelegenheid in de Lid-Staten, 
1983-1991 
30 r. 
25 % verandering 
20 
15 
10 
-5 30 
25 
20 
15 
H 10 
NL E P D UK L DK B I F GR IRL 
31-
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gremeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
gestegen, zijn in het algemeen ook 
de landen waar deeltijdarbeid het 
meest is toegenomen. Dat geldt in 
het bijzonder voor Nederland, 
waar twee derde van de netto nieu­
we banen in de jaren tachtig deel­
tijd- en geen voltij darbeid betrof 
(grafiek 15). In Duitsland, Fran­
krijk en België namen deeltijdwer­
kers in deze periode ook een 
significant deel van de nieuwe ba­
nen voor hun rekening. 
Anderzijds is in Griekenland — 
waar ook sprake was van een dui­
delijke stijging van het aantal wer­
kenden in verhouding tot het 
arbeidsvolume — het aantal deel­
tijdbanen juist gedaald terwijl het 
aantal voltijdbanen steeg. In dit 
geval is de verklaring voor de stij­
ging van het aantal werkenden te 
vinden in een vermindering van 
het aantal gewerkte uren in vol­
tijdbanen, wat gedeeltelijk een ge­
volg was van de achteruitgang van 
de landbouw. In Spanje, Portugal 
en Italië is, evenals in Denemar­
ken, het aantal voltijdbanen gedu­
rende het grootste deel van de periode 1985-1990 gestegen en het 
aantal deeltijdbanen hetzij ge­
daald, hetzij ongewijzigd gebleven. 
In 1991 nam hoofdzakelijk het aan­
tal werkenden in voltijd af— met 
name in het Verenigd Koninkrijk 
en Ierland — terwijl een groot deel 
van de nieuwe banen in landen 
waar de werkgelegenheid groeide 
— België, Duitsland, Italië, Neder­
land en Portugal — deeltijdbanen 
betrof (hierbij moet echter worden 
opgemerkt dat in België de groei 
van het aantal werkzame personen 
volgens de Arbeidskrachtentelling 
in 1991 van 2,5% of 100.000 niet 
overeenkwam met een duidelijke 
vermindering van de werkloos­
heid, en ook veel groter was dan 
volgens andere bronnen). In Span­
je daarentegen is het aantal deel­
tijdbanen verminderd terwijl het 
aantal voltijdbanen steeg (al toont 
de Spaanse AKT eind 1991 een 
vergelijkbare vermindering van 
deeltijd- en voltijdarbeid). In Dene­
marken is de vermindering van de 
werkgelegenheid gelijkelijk over 
beide categorieën verdeeld. 
15 Verandering in voltijd- en deeltijdarbeid in de Lid-Staten, 
1983-1991 
gemiddelde jaarlijkse verandering (% 
5 r 
4 h 
3 r 
2 h 
-2 h n 5 
4 4 
^ 3 
4 2 
4 1 
-3 
BDKOORf PIRll l NL MK BDKDORE F RL I L NI r UK BDKDQR6 FIHLI l NI P UK Zelfstandigen en 
meewerkende 
gezinsleden 
In de Gemeenschap is een groter 
deel van de werkzame personen 
zelfstandig dan in andere verge­
lijkbare landen. Gedeeltelijk is dit 
het gevolg van de grotere omvang 
van de werkgelegenheid in de land­
bouw. In de meeste landen van de 
Gemeenschap is ongeveer de helft 
van de werkenden in de landbouw 
zelfstandige of meewerkend gezin­
slid. In 1990 gold dat voor 50% van 
de werkende personen in de land­
bouw, iets meer dan in de VS en 
Japan (resp. 43 en 47%), maar min­
der dan in de EVA-landen met 59% 
(grafiek 16). 
Zelfstandigen en meewerkende ge­
zinsleden in industrie en dienst­
verlening komen echter in de 
Gemeenschap relatief meer voor 
dan elders; het betrof in 1990 13% 
van de werkzame personen tegen 
minder dan 12% in Japan en 
slechts 7 à 8% in de EVA-landen en 
de VS. Bovendien is het aandeel 
van de zelfstandigen in deze twee 
sectoren samen in de Gemeen­
schap sterker gestegen dan in de 
andere landen — met 2% van de 
totale werkgelegenheid. In de VS 
was er in die periode nauwelijks 
sprake van enige verandering, ter­
wijl het aandeel in Japan met 2% 
is gedaald. 
Zelfstandigen en 
meewerkende 
gezinsleden in 
de Lid-Staten 
Binnen de Gemeenschap is het 
werken als zelfstandige of meewer­
kend gezinslid belangrijker in de 
Zuidelijke landen Griekenland, 
Italië, Portugal en Spanje, dan el­
ders. Dat komt meer door het rela­
tief groter aantal zelfstandigen in 
de industrie en de dienstensector 
dan in de landbouw. In Italië en 
32 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
Gegevens over gewerkte uren en arbeidsvolume 
De cijfers over de gemiddelde arbeidsduur in dit hoofdstuk, die worden gebruikt om het arbeidsvol­
ume of het aantal Voltydequivalenten' te berekenen, hebben betrekking op het normale aantal 
gewerkte uren en niet op het feitelijke aantal gewerkte uren. Het zou wellicht de voorkeur verdiend 
hebben het feitelijke aantal te gebruiken, omdat er reden is om aan te nemen dat de respondenten 
op de enquête beter weten hoeveel uur zy tijdens de referentieweek gewerkt hebben, dan het aantal 
uren dat zij gewoonlyk werken. Bovendien geeft het feitelijk gewerkte aantal uren tot op zekere 
hoogte het niveau weer van de economische bedrijvigheid op dat ogenblik — of de mate waarin de 
produktie naar beneden of naar boven van de normale omvang afwykt—en geeft het dus in principe 
een betere indicatie van de verhouding tussen arbeidsvolume en produktie. 
In de praktijk zijn er meer problemen met de gegevens over de feitelijke dan met die over de 
gebruikelyke arbeidsduur. Vooral vakantie is een probleem; dit is de vaakst genoemde reden om 
minder dan het gebruikelijke aantal uren gewerkt te hebben. Zo'n 50% van de mensen die minder 
uren hebben gewerkt dan gebruikelijk — ca. 9% van het totale aantal voltijdwerkers—had althans 
een gedeelte van de referentieweek vakantie. Dat gold voor praktisch alle enquêtes die tussen 1983 
en 1991zyn gehouden, ondanks het feit dat de referentieweek geacht wordt zodanig gekozen te zijn 
dat zy niet in een gebruikelyke vakantieperiode valt. 
Bovendien varieert in de Gemeenschap het aandeel van mensen, die minder dan het gebruikelyke 
aantal uren werken, alsmede dat van de vakantiegangers, aanzienlijk. Ca. 40% van alle personen 
die minder dan het gebruikelijke aantal uren werkten en ongeveer een derde van allen die met 
vakantie waren, zijn in de enquêtes sinds 1986 in het Verenigd Koninkrijk te vinden, terwijl vóór 
1986 — d.w.z. voor de toetreding van Spanje en Portugal — beide cijfers hoger dan 50% uitkwamen. 
Spanje neemt ca. 15% van alle personen die in de Gemeenschap minder dan het gebruikelijke aantal 
uren werken, en ongeveer 30% van hen die met vakantie zijn, voor haar rekening. 
In het Verenigd Koninkrijk werkte dus slechts ongeveer de helft van de respondenten in 1991 het 
gebruikelijke aantal uren en dat geldt ook voor eerdere jaren. Soortgelijke cijfers gelden voor 
Denemarken en Nederland; in beide gevallen is vakantie de voornaamste reden voor perioden van 
afwezigheid. Daarentegen werkte in alle andere landen — afgezien van Spanje en Frankrijk waar 
het om ongeveer twee derde ging — meer dan 80% van de respondenten het gebruikelyke aantal 
uren. 
Aangezien het niet waarschijnlijk is dat mensen in het Verenigd Koninkrijk en Spanje in totaal veel 
meer vakantie hebben dan in andere Lid-Staten — hoewel dat wel voor Denemarken en Nederland 
het geval zou kunnen zijn—en aangezien het met de beschikbare gegevens niet mogelijk is de cijfers 
hiervoor te corrigeren, is het feitelijk aantal gewerkte uren mogelijk misleidend. 
De in dit hoofdstuk verrichte analyse gaat dus van de gegevens over het gebruikelyke gewerkte 
aantal uren uit. Hoewel dit geen ideale oplossing is omdat de mogelijkheid bestaat dat mensen niet 
goed weten wat het gebruikelyke aantal is, kan men enig vertrouwen putten uit het feit dat in de 
meeste landen het gebruikelyke aantal gewerkte uren en het feitelijke aantal niet veel verschillen; 
de enige uitzonderingen zyn de hierboven vermelde landen. Bovendien is in die landen het verschil 
tossen beide in de tijd redelyk stabiel gebleven. 
Ook had in elk van de enquêtejaren slechts een zeer gering percentage van de respondenten — ca. 
1% voor de Gemeenschap als geheel — tijdens de referentieweek om economische redenen minder 
dan het gebruikelijk aantal uren gewerkt. Dit percentage schijnt bovendien niet van de economische 
omstandigheden afhankelyk te zyn: het was in 1991, eenjaar met geringe groei in de Gemeenschap, 
vrijwel hetzelfde als in 1989, een jaar met sterke groei. Hieruit lijkt te volgen dat variatie in 
arbeidsduur geen gebruikelijk middel is om het arbeidsvolume aan de vraag aan te passen. 
Aangezien dit effect dus hoogstens marginaal is, is het geen dwingende reden om van het feitelijk 
gewerkte aantal uren uit te gaan. 
Veranderingen in het arbeidsvolume zyn geschat uit het produkt van normaal aantal gewerkte uren 
per week en het aantal werkzame personen. Dit, het zij gezegd, laat veranderingen in het aantal 
uren per jaar buiten beschouwing—hierover bestaan geen volledige gegevens—maar het zal toch 
een redelijke benadering geven van de verandering van het arbeidsvolume gedurende de periode. 
33-
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
16 Werkgelegenheid van zelfstandigen en meewerkende 
gezinsleden in de Gemeenschap en elders, 1980,1985 en 
1990 
70 % van alte werkzame personen in sector 70 
60 h 
50 
40 
30 
20 
10 1980 
1985 
1990 4 60 
4 50 
40 
EUR12 EVA VS Japan 
landbouw IMII 
EUR12 EVA VS Japan 
nijverheid en diensten 30 
20 
10 
17 Werkgelegenheid van zelfstandigen en meewerkende 
gezinsleden in de Lid-Staten, 1983 en 1991 
80 % van alle werkzame personen in sector 
60 h 
40 
20 -i 80 
4 60 
40 
20 
DK L NL D F VK IRL E12 B SP P I GR DK L NL D F VK IRL E12 B SP P I GR 
landbouw nijverheid en diensten Spanje lag hun aandeel in de land­
bouw in 1991 beneden het com­
munautair gemiddelde, maar 
Portugal had samen met Ierland 
het hoogste percentage (gra­
fiek 17). 
In de industrie en de diensten 
namen in 1991 zelfstandigen en 
meewekende gezinsleden in Grie­
kenland 28%, in Italië 22% en in 
Spanje en Portugal ongeveer 17% 
van de totale werkgelegenheid 
voor hun rekening. Naast deze vier 
landen had alleen België een aan­
deel dat boven het communautaire 
gemiddelde lag (13%), hoewel het 
in het Verenigd Koninkrijk nauwe­
lijks minder was. Daarentegen be­
droeg het aandeel in Duitsland en 
Nederland slechts ongeveer 8%, en 
in Denemarken en Luxemburg 7%. 
Hoewel de landen waar het werken 
als zelfstandige of meewerkend ge­
zinslid het belangrijkst is, meestal 
de minst ontwikkelde zijn, waren 
dit niettemin ook de landen die in 
de jaren tachtig de sterkste stijging 
van het aantal vertoonden. In Grie­
kenland is tussen 1983 en 1991 het 
aandeel van zelfstandigen en mee­
werkende gezinsleden in de totale 
werkgelegenheid van industrie en 
diensten met 8% gestegen, in Ier­
land en Italië met ongeveer 4% en 
in Portugal met meer dan 3%, ter­
wijl de gemiddelde stijging in de 
Gemeenschap ruim 2% was. Van 
de meer ontwikkelde Noordelijke 
landen liet alleen het Verenigd 
Koninkrijk een stijging van verge­
lijkbare omvang zien, terwijl in 
Denemarken het aandeel tegelij­
kertijd daalde. 
Ook in de landbouw is het werken 
als zelfstandige in deze periode 
toegenomen, hoewel minder sterk 
dan in de industrie en de diensten. 
In dit geval is echter geen regel­
maat in het patroon van relatieve 
groei te ontdekken. De grootste 
stijgingen deden zich voor in Fran­
krijk en het Verenigd Koninkrijk, 
alsmede in Luxemburg, met elk 
een stijging van meer dan 5% van 
34-
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
de werkgelegenheid, terwijl vier 
landen, Nederland, Italië, Dene­
marken en vooral Portugal (met 
9%) een daling lieten zien. Met uit­
zondering van Portugal was het 
aandeel van zelfstandigen en mee­
werkende gezinsleden in al deze 
landen vrijwel gelijk (ongeveer het 
communautaire gemiddelde). 
Starten en stoppen 
als zelfstandige 
In de jaren tachtig hebben sommi­
ge Lid-Staten, in hoofdzaak als re­
actie op de grote werkloosheid, 
maar gedeeltelijk om het economi­
sche groeipotentieel te vergroten, 
getracht de ontwikkeling van het 
werken als zelfstandige en de op­
richting van kleine bedrijven te be­
vorderen. Het slagen of mislukken 
van dit beleid blijkt uit veranderin­
gen in het aantal zelfstandigen, al 
geeft dit alleen het saldo weer van 
'starters' en 'stoppers'. Hieruit ont­
staat geen beeld van de omvang 
van de stromen beginnende en 
stoppende ondernemers en even­
min van wat de mensen die als 
zelfstandige gaan werken daar­
vóór deden. 
De communautaire arbeidskrach­
tentelling geeft inzicht in beide 
kwesties, aangezien de responden­
ten gevraagd is wat zij een jaar 
tevoren deden. Zoals altijd wan­
neer uitkomsten afhankelijk zijn 
van het geheugen van mensen, is 
het onvermijdelijk dat zij mét eni­
ge onzekerheid omgeven zijn. Niet­
temin ontstaat een indicatie van de 
aantallen waar het om gaat (gezien 
de geringe steekproefomvang zijn, 
om de betrouwbaarheid te verho­
gen, de uitkomsten van alle enquê­
tes tussen 1983 en 1987 en tussen 
1987 en 1991 gemiddeld, en duide­
lijk onjuiste antwoorden buiten be­
schouwing gelaten). 
Uit de uitkomsten blijkt dat in 
de periode van 1983 tot 1991 de 
stromen beginnende en stoppen­
de zelfstandigen in de Lid-Staten aanzienlijk verschilden. Voor de 
meeste landen was er echter wei­
nig verschil tussen beide perioden. 
Zoals verwacht mocht worden, 
was de grote meerderheid van zelf­
standigen en meewerkende gezin­
sleden een jaar eerdere op de 
enquêtedag ook als zodanig werk­
zaam. In de tien landen van de 
Gemeenschap waarvoor gegevens 
beschikbaar zijn (d.w.z. met uit­
zondering van Italië en Luxem­
burg) was meer dan 90% van de 
zelfstandigen en meewerkende ge­
zinsleden al minstens eenjaar zelf­
standig werkzaam (grafiek 18, 
waarin eenjaar eerder als zelfstan­
dige of meewerkend gezinslid zijn 
beschouwd al diegenen, die niet 
loontrekkend, werkloos of inactief 
waren). 
Beginnende zelfstandigen hebben 
gemiddeld minder dan 10% per 
jaar aan het bestand van zelfstan­
digen toegevoegd in die periode. 
Het aantal nieuwkomers per jaar 
varieerde echter tussen 15 à 20% 
van het totaal in het Verenigd Ko­
ninkrijk en Nederland — een veel groter aantal dan elders in de Ge­
meenschap — tot minder dan 5% in 
Griekenland, België, Ierland en 
Denemarken. 
Wanneer men het aantal mensen 
dat voor zichzelf begon vergelijkt 
met de verandering in het totale 
aantal zelfstandigen en meewer­
kende gezinsleden, vindt men niet 
alleen de instoom-, maar bij bena­
dering ook de uitstroomsnelheid. 
Voor de tien Lid-Staten samen 
geldt dat de starters in deze perio­
de gemiddeld zo'n 8 à 9% van 
het totaal uitmaakten, en dat van 
degenen die een jaar tevoren zelf­
standig waren, zo'n 7% dat niet 
langer was. Dit is minstens twee 
maal zoveel als het te verwach­
ten aantal dat met pensioen zou 
gaan. 
In het Verenigd Koninkrijk en 
Nederland lag de impliciete uit­
stroomsnelheid echter flink boven 
het communautaire gemiddelde. 
In het Verenigd Koninkrijk was ge­
middeld één op de tien in een wil­
lekeurig jaar van deze periode een 
18 Positie op de arbeidsmarkt, een jaar tevoren, van 
zelfstandigen in de Lid-Staten, 1983-1991 
25 
20 
15 
10 r % zelfstandigen 
werknemers • werklozen • inactieven 
L geen gegevens, I geen gegevens 1987-91 l 25 
20 
15 
10 
GR B IRL P DK E D F UK NL I GR B IRL P DK E D F UK NL I 
1983-87 1987-91 
35-
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
jaar later niet meer als zelfstandi­
ge of meewerkend gezinslid werk­
zaam, terwijl dat in Nederland 
ongeveer één op de zeven was. In 
beide gevallen zijn de cijfers veel 
hoger dan in andere communautai­
re landen. In Duitsland, Frankrijk 
en Spanje is de uitstroom gemid­
deld één op vijftien, in de andere 
Lid-Staten één op 25, wat niet veel 
meer is dan het natuurlijk vertrek 
met pensioen. Hoewel tussen 1983 
en 1991 dus in het Verenigd Ko­
ninkrijk en Nederland veel meer 
mensen de rijen van de zelfstandi­
gen kwamen versterken, was het 
risico aan de positie van zelfstandi­
ge verbonden, er ook veel groter. 
Van de beginnende zelfstandigen 
hadden de meesten voordien in 
loondienst gewerkt. In de tien lan­
den van de Gemeenschap in deze 
periode was bijna 60% van de 
nieuwkomers daarvoor in loon­
dienst. De meeste andere waren 
ervoor inactief, terwijl slechts 
een heel klein deel — ongeveer 
15% van de starters — werkloos 
was geweest. Deze verhoudingen waren in de meeste Lid-Staten 
ongeveer gelijk; de voornaamste 
uitzondering was Nederland waar 
de grote meerderheid van de star­
ters — 80% of meer — voordien 
inactief was geweest: velen van 
hen waren jongeren die toen nog 
een opleiding volgden. 
Sectorale 
ontwikkeling van 
de werkgelegenheid 
Een van de meest frappante 
kenmerken van economische ont­
wikkeling is de neiging van de 
werkgelegenheid in de diensten­
sector om toe te nemen bij het door­
lopen van de verschillende stadia 
van industrialisatie. Deze tendens 
hebben landen binnen en buiten de 
Gemeenschap gemeen. 
In de hele Gemeenschap is het aan­
deel van de werkenden in de dien­
stensector toegenomen van 53% in 
1980 tot 58% in 1985 en 62% in 
1991. Hierbij staat de Gemeen-
19 Werkgelegenheid in grote sectoren in de Gemeenschap 
en elders, 1980,1985 en 1991 
100 
80 
60 
40 
20 % totale werkgelegenheid • landbouw M industrie M diensten 
100 
80 
60 
40 
20 
1960 1985 1991 
EUR12 1980 1985 1991 
EVA 1980 1985 1991 
VS 1980 1985 1991 
Japan schap nog steeds op een duidelijk 
lager peil dan de VS (72%) maar 
slechts weinig lager dan de EVA-
landen (63%) (grafiek 19). 
Het aandeel van de dienstensector 
groeide in de Gemeenschap in de 
jaren tachtig veel harder dan in de 
EVA-landen waar het met 7% steeg 
—, in de VS — waar de stijging 6% 
bedroeg — en Japan — waar het 
met slechts 5% toenam. Dit was een 
gevolg van uiteenlopende verande­
ringen in het aandeel van de werk­
gelegenheid in de landbouw en de 
industrie, met name in de twee 
laatstgenoemde landen. Zo was in 
de VS de daling van het aandeel van 
de landbouw — dat al zeer klein was 
— veel kleiner dan in de Gemeen­
schap (0,5 tegen 3,5%), terwijl in 
Japan het aandeel van de industrie 
nauwelijks daalde (met minder dan 
1% vergeleken met bijna 6% in de 
Gemeenschap). 
Sectorale 
ontwikkelingen 
in de Lid-Staten 
Binnen de Gemeenschap hebben 
landen met het hoogste aandeel 
van de werkgelegenheid in de dien­
stensector in het algemeen ook de 
meest ontwikkelde economie met 
het hoogste inkomen per hoofd. 
Het aandeel van de diensten vari­
eert derhalve meestal omgekeerd 
evenredig met het aandeel van de 
werkgelegenheid in de landbouw. 
De Lid-Staten met het laagste aan­
tal werkenden in de landbouw op 
het totaal — België, het Verenigd 
Koninkrijk en Luxemburg — heb­
ben een dienstenaandeel dat aan­
zienlijk boven het communautair 
gemiddelde ligt. Aan de andere 
kant hebben in landen met de 
grootste landbouwsector — Portu­
gal, Griekenland en Ierland — de 
diensten een relatief gering aan­
deel (grafiek 20). 
Er is één uitzondering: Duitsland, 
met een aandeel van de werk­
gelegenheid in de landbouw dat ver 
36 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
beneden het communautaire ge­
middelde ligt en een van de landen 
met het hoogste inkomen per hoofd, 
had naar verhouding minder men­
sen in de dienstensector (ruim 56%) 
dan Ierland of Italië (resp. 57 en 
59%) en slechts iets meer dan Span­
je (56%). 
In de jaren tachtig is het aandeel 
van de werkgelegenheid in de dien­
stensector in alle Lid-Staten groter 
geworden. Bovendien was er de 
duidelijke tendens dat in de min­
der ontwikkelde delen van de Ge­
meenschap de stijging groter was 
dan in de meer ontwikkelde. Het 
aantal werkenden in de diensten­
sector op het totaal is tussen 1980 
en 1991 in Griekenland, Italië, 
Spanje, Portugal en Ierland toege­
nomen, overal metl0% of meer. De 
stijging in Frankrijk, het Verenigd 
Koninkrijk en Luxemburg was ech­
ter nauwelijks kleiner. 
De kleinste toename van het dien­
stenaandeel — slechts 3% — is 
in Denemarken gevonden, ter­
wijl in Duitsland de stijging maar 
6% bedroeg, ver onder het com­
munautair gemiddelde en zonder 
dat sprake was van enig teken van 
convergentie naar dat gemiddelde 
toe. 
Hoewel de verklaring voor het gro­
te (en nog steeds groter wordende) 
aandeel van de dienstensector in 
de werkgelegenheid voornamelijk 
ligt in de behoefte meer aan dien­
sten te besteden als het inkomen 
toeneemt, wordt het tempo van 
deze ontwikkeling met werkgele­
genheidscijfers overschat. Dat 
komt omdat een relatief groot deel 
van de werkenden in de diensten­
sector deeltijd- en geen voltijdar-
beid verricht. Dat geldt vooral voor 
de meer ontwikkelde economieën; 
wanneer de werkgelegenheid in 
uren in plaats van personen wordt 
gemeten, neemt het verschil tus­
sen de landen af. 
Dit is vooral opmerkelijk in Neder­
land en het Verenigd Koninkrijk. 20 Werkgelegenheid in grote sectoren in de Lid-Staten, 
1980,1985 en 1991 
% totale werkgelegenheid • landbouw • nijverheid H diensten 
100 n 
80 h 
60 F 
40 t-
20 h n 100 
80 
40 
20 
P GR E D IRL I E12 F UK DK B L NL 
linker staaf 1980, middelste staaf 1985, rechter staaf 1991 
21 Aandeel van de diensten in de totale werkgelegenheid 
van de Lid-Staten, 1983 en 1991 
% totaal 
n 80 
70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 
P GR E D IRL I E1Z F UK DK B L NL P GR E D IRL I E12 F UK DK B L NL 
werkzame personen arbeidsvolume (in gewerkte uren) 
37 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
Gemeten in uren neemt het aandeel 
van de diensten in de werkgelegen­
heid in Nederland af van 70 tot 66% 
en in het Verenigd Koninkrijk van 
66 tot 62%, wat in beide geval­
len veel dichter bij het commu­
nautaire gemiddelde ligt (grafiek 
21). Dit effect is voor de minder ont­
wikkelde landen niet zo duidelijk. 
De enige uitzondering is Ierland, 
waar bij wijziging van de maatstaf 
van personen in uren, het aandeel 
van de dienstensector vermindert 
van groter tot kleiner dan in Duits­
land, en tot een niveau dat net bo­
ven dat van Griekenland ligt. 
Groei van de 
werkgelegenheid 
in grote sectoren 
De bijdrage van de verschillende 
sectoren aan de groei van de werk­
gelegenheid was in de jaren tachtig 
in de verschillende delen van de 
economisch ontwikkelde wereld 
ongeveer gelijk. In alle landen wer­
den hoofdzakelijk banen gescha­pen in de dienstensector; in de 
landbouw en de industrie ging 
werkgelegenheid verloren of nam 
die relatief weinig toe. 
In de eerste helft van de jaren tach­
tig liep de werkgelegenheid in de 
industrie in de Gemeenschap fors 
terug en droeg daarmee bij tot een 
algeheel verlies aan arbeidsplaat­
sen van ca. 1% per jaar (grafiek 22). 
Deze teruggang was veel groter 
dan in de EVA-landen of de VS, 
terwijl er in Japan in deze sector 
arbeidsplaatsen bijkwamen. De 
groei van de werkgelegenheid in de 
dienstensector in de Gemeenschap 
— even groot als in Japan — was 
in deze periode onvoldoende om de 
verliezen in andere sectoren goed 
te maken. 
In de tweede helft van de jaren 
tachtig veranderden de posities 
sterk. De groei van de werkgele­
genheid in de diensten verliep in de 
Gemeenschap sneller, bijna net zo 
snel als in de VS. Tegelijkertijd 
maakte de banengroei in de indus­
trie de voortdurende daling van de werkgelegenheid in de landbouw 
meer dan goed. 
Hoewel in 1991 het aantal werken­
den in de dienstensector in de 
Gemeenschap bleef stijgen, ver­
traagde het tempo aanzienlijk en 
trad opnieuw een daling op van de 
werkgelegenheid in de industrie. 
De omvang van deze daling was 
echter veel minder groot dan in de 
EVA-landen of de VS, waar het ge­
volg was dat de totale werkgele­
genheid in de economie met meer 
dan 1% verminderde. Bovendien 
was in die landen de stijging van 
het aantal banen in de dienstensec­
tor ook veel geringer dan in vroeger 
jaren. 
In Japan daarentegen schijnt de 
werkgelegenheid zowel in de in­
dustrie als in de dienstensector — 
en met name in de industrie — 
net als in de jaren tachtig te zijn 
blijven groeien, waardoor de voort­
durende daling van de werk­
gelegenheid in de landbouw (in 
ongeveer dezelfde omvang als in de 
Gemeenschap) meer dan goedge­
maakt werd. 
22 Verandering van de werkgelegenheid in grote sectoren 
in de Gemeenschap en elders, 1980-1991 
gemiddelde jaarlijkse verandering (%) 
1 h 
-2 t 3 
4 -1 
80/85 85/90 90/91 80/85 85/90 90/91 80/85 85/90 90/91 80/85 85/90 90/91 Groei van de 
werkgelegenheid 
in grote sectoren 
in de Lid-Staten 
Het sectorale patroon van de groei 
van de werkgelegenheid in de pe­
riode van 1980 tot 1991 in de Ge­
meenschap als geheel is in grote 
lijnen ook terug te vinden in de 
afzonderlijke Lid-Staten. In vrij­
wel alle Lid-Staten groeide het 
aantal werkenden in de diensten­
sector bijna voortdurend, terwijl 
het aantal werkenden in de land­
bouw afnam. De werkgelegenheid 
in de industrie nam in sommige 
jaren toe en in andere jaren af. Er 
bestaan echter belangrijke uitzon­
deringen op dit algemene patroon 
van verandering. 
In de periode van de langzame groei 
tussen 1980 en 1985 is in alle Lid-
38 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
Staten, maar met name in het Ver­
enigd Koninkrijk, België, Spanje en 
Ierland, het aantal werkenden in de 
industrie gedaald. In elk van deze 
landen kwam de daling neer op een 
verlies van arbeidsplaatsen voor de 
totale economie van meer dan 1% 
per jaar (grafiek 23). Tegelijkertijd 
is de werkgelegenheid in de dien­
stensector overal toegenomen, en in 
vijf van de landen meer dan genoeg 
om het banenverlies in andere sec­
toren goed te maken. 
Tussen 1985 en 1990, toen overal 
in de Gemeenschap de werkgele­
genheid groeide, steeg het aantal 
banen vooral in de dienstensector, 
hoewel de meeste landen ook een 
toename van de werkgelegenheid 
in de industrie registreerden. Hier­
door werd het aantal banen in 
Spanje, Portugal en Duitsland 
sterk vergroot. In Nederland en 
het Verenigd Koninkrijk was zelfs 
sprake van een stijging, hoewel 
zeer gering, van het aantal wer­
kenden in de landbouw. 23 Verandering van de werkgelegenheid in grote sectoren 
in de Lid-Staten, 1980-1991 
gemiddelde jaarlijkse verandering (%) 
flf landbouw • nijverheid flf diensten 
E12 B DK 0 <3R E F IRL I 
linker staaf 1980-85, middelste staaf 1985-90, rechter staaf 1990-91 
Hoewel het verlies aan arbeids­
plaatsen in 1991 voornamelijk in de 
landbouw en de industrie was ge­
concentreerd, ondervonden twee 
landen een daling van het aantal 
werkenden in de dienstensector — 
voor het eerst in vele jaren. In De­
nemarken veroorzaakte verminde­
ring van werkgelegenheid in de 
dienstensector een totaal verlies 
aan arbeidsplaatsen in dat jaar van 
1%, terwijl het verlies aan totale 
werkgelegenheid in het Verenigd 
Koninkrijk nauwelijks geringer 
was. Daarentegen is in de Benelux 
en Portugal de werkgelegenheid in 
de dienstensector in 1991 sterk ge­
groeid, nog meer dan in de daaraan 
voorafgaande vijfjaar. 
Groei van de 
werkgelegenheid 
in afzonderlijke 
sectoren 
Tussen 1983 en 1991 heeft de sec­
tor 'overige dienstverlening', waar-24 Bijdragen van sectoren aan de groei van de 
werkgelegenheid in de Gemeenschap, 1983-1991 
g«0ndh.zorg, onderwijs, overig 
UnancHHe en zakelrjke diensten 
handel, horeca 
openbaar bestuur 
transport & communicatie 
metaalnijverheid 
bouwnijverheid 
textiel, kleding en overig 
deffiLwinnlng, chemie 
énergie & water 
landbouw 
gezondh.zorg, onderwijs, overig 
financiële en zakelijke diensten 
handel, horeca 
openbaar bestuur 
transport & communicatie 
metaalnijverheid 
bouwnijverheid 
textiel, kleding en overig 
delist.winnlng, chemie 
energie & water 
landbouw -2 
-3 -2 
incl. E&P 1986-91 12 3 4 5 
verandering (% van het totaal in 1983) 
39-
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
25 Verandering van de werkgelegenheid in het bank- en 
verzekeringswezen in de Lid-Staten, 1983-1991 
16 gemiddelde jaarlijkse verandering (% 
12 h 16 
4 12 
4 8 
-4 
EUR12 B DK UK onder gezondheidszorg, onderwijs 
en recreatie vallen, gezorgd voor 
bijna de helft van de nieuwe banen 
die in die periode in de hele Ge­
meenschap ontstonden. Deze sec­
tor alleen was in die acht jaar 
verantwoordelijk voor de uitbrei­
ding van de totale werkgelegen­
heid met ca. 5% (grafiek 24). Het 
bank- en verzekeringswezen, de op 
een na belangrijkste leverancier 
van arbeidsplaatsen, is qua aantal 
werkenden veel kleiner. Niettemin 
deed deze sector de totale werkge­
legenheid met zo'n 3% toenemen, 
wat neerkomt op bijna 30% van het 
netto aantal nieuwe banen; handel 
en horeca namen iets minder dan 
25% voor hun rekening, maar meer 
dankzij hun grote omvang dan door 
een hoog groeitempo. 
Deze drie sectoren tezamen zorg­
den voor meer dan genoeg nieuwe 
banen om de daling van de werkge­
legenheid in de landbouw, die de 
communautaire economie in deze 
periode op een verlies aan arbeids­
plaatsen van bijna 2% kwam te 
staan, te compenseren. 
26 Verandering van de werkgelegenheid in de overige 
dienstverlening in de Lid-Staten, 1983-1991 
gemiddelde jaarlijkse verandering (%) 
16 r 
12 h 
-4 h -i 16 
4 12 
-4 
EUR12 B DK Groei van de 
werkgelegenheid 
in de diensten in 
de Lid-Staten 
Zoals hierboven vermeld hebben 
twee landen, Denemarken en het 
Verenigd Koninkrijk, in 1991 de 
werkgelegenheid in de diensten­
sector zien dalen. Aangezien dat in 
nog geen enkel land van de Ge­
meenschap voorkwam, is het van 
belang na te gaan bij welke activi­
teiten het verlies aan arbeidsplaat­
sen optrad. In beide landen is niet 
alleen de werkgelegenheid gedaald 
in de sectoren handel en vervoer, in 
het verleden bedrijfstakken met 
lage groei of achteruitgang, maar 
ook in sectoren die in de jaren tach­
tig zeer dynamisch waren. 
In het geval van Denemarken was 
de daling het grootst in het open­
baar bestuur (meer dan 4%) en het 
40 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
bank- en verzekeringswezen en de 
zakelijke dienstverlening (meer 
dan 3%), terwijl in het Verenigd 
Koninkrijk de werkgelegenheid in 
de gezondheidszorg, het onderwijs 
en de overige dienstverlening met 
1% en in het bank- en verzeke­
ringswezen met 2% daalde. Het 
verlies aan arbeidsplaatsen in het 
bank- en verzekeringswezen en de 
zakelijke dienstverlening is in het 
bijzonder van belang voor de voor­
uitzichten op het ontstaan van 
werkgelegenheid in de toekomst, 
omdat dit de sector is die in de 
jaren tachtig het meest groeide. In 
de zeven jaar die aan 1991 vooraf 
gingen, is de werkgelegenheid in 
deze sector in alle Lid-Staten bijna 
voortdurend toegenomen (gra­
fiek 25). 
Ook in gezondheidszorg, onderwijs 
en overige dienstverlening, waar 
in de jaren tachtig de meeste nieu­
we banen zijn geschapen, waren 
dalingen van de werkgelegenheid 
in Lid-Staten een zeldzame ge­
beurtenis. Toch hebben, naast 
het Verenigd Koninkrijk, zowel 
Griekenland als Luxemburg 
arbeidsplaatsen in 1991 in deze 
sector verloren zien gaan (gra­
fiek 26). 
Werkloosheid in 
de Gemeenschap 
De werkloosheid is zeer ongelijk 
verdeeld in de Gemeenschap, zo­
wel wat regio's als sociale groepen 
betreft. 
Met de vertraging van de economi­
sche groei in 1991 en 1992 is de 
werkloosheid bij de laatste telling 
(mei 1993) tot meer dan 10% van 
de beroepsbevolking in de hele Ge­
meenschap gestegen (grafiek 27). 
Het werkloosheidspercentage vari­
eerde van bijna 20% in Spanje en 
Ierland tot iets meer dan 5% in 
Portugal en 2% in Luxemburg. In 
zes van de 12 Lid-Staten — het 
Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, 
Denemarken en Italië, alsmede Spanje en Ierland — lag de werk­
loosheid boven het communautaire 
gemiddelde, terwijl het in Duits­
land en ook in Luxemburg en Por­
tugal nog onder de 6% lag. 
Op regionaal niveau zijn de ver­
schillen echter nog groter. Het 
werkloosheidpercentage varieerde 
van minder dan 5% in delen van 
Zuid-Duitsland, Noord-Italië, 
Noord-Portugal en in Luxemburg, 
tot meer dan 20% in delen van 
Spanje, Ierland en Zuid-Italië 
(kaart 1). 
Hoewel de uitkomst per regio ver­
schillend was, is geen enkel land 
ontkomen aan het effect van de 
huidige recessie op de werkgele­
genheid. In alle Lid-Staten was de 
werkloosheid in mei 1993 groter 
dan een jaar tevoren. Bovendien is 
in vijf landen — Denemarken, 
Frankrijk, Ierland, Italië en het 
Verenigd Koninkrijk — het werk­
loosheidspercentage tot hetzelfde 
of een hoger niveau gestegen dan 
in 1985, het jaar waarin het in de 
Gemeenschap het hoogst was. In die landen is de tussen 1985 en 
1991 geboekte vooruitgang in het 
verminderen van het aantal werk­
lozen tot een meer aanvaardbaard 
niveau, in krap twee jaar recessie 
volledig teniet gedaan. 
Werkloosheid van 
mannen en vrouwen 
De werkloosheid in de Gemeen­
schap is onder vrouwen beduidend 
groter dan onder mannen. In mei 
1993 bedroeg de werkloosheid on­
der vrouwen in de beroepsbevol­
king gemiddeld 12%, terwijl die 
onder mannen ca. 9% was (grafiek 
28). Met uitzondering van het Ver­
enigd Koninkrijk geldt dit verschil 
in werkloosheidspercentages tus­
sen mannen en vrouwen in alle 
Lid-Staten. 
In België, Italië en Griekenland 
was het werkloosheidspercentage 
van vrouwen bij de laatste telling 
(voor Griekenland is het gemiddel­
de voor 1992 genomen) meer dan 
tweemaal zo hoog als van mannen. 
27 Werkloosheid in de Lid-Staten, 1985,1990 en mei 1993 
% beroepsbevolking 
25 r 
20 h 
15 h 
10 
5 r 
0 •WMUHMUHMUMJWaWHUKIM^ Q 
L P D GR NL B EUR12 DK I F VK IRL SP 
QR juni 91, P februari 1993, NL april 1993 25 
20 
15 
10 
-41-
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
KI Werkloosheidspercentages, 1992 
% beroeps­
bevolking 
n5 -io 
| 10 - 15 
| > 15 
| | geen gegevens In Portugal, Luxemburg en Spanje 
was het 65% hoger. In al deze lan­
den, met uitzondering van Spanje 
waar weinig verschil bestond, wa­
ren meer vrouwen dan mannen 
werkloos — in de eerstgenoemde 
drie landen zelfs aanzienlijk meer 
— iets wat ook voor Denemarken, 
Frankrijk en Nederland geldt. 
In slechts drie landen van de 
Gemeenschap — het Verenigd 
Koninkrijk, Ierland en Duitsland 
— waren in mei 1993 meer mannen 
dan vrouwen werkloos en in het 
geval van Duitsland geldt het 
omgekeerde, wanneer ook de deel­
staten in het Oosten van het land 
meetellen. Niettemin is de afwij­
kende situatie in het Verenigd Ko­
ninkrijk, waar aanzienlijk meer 
mannen dan vrouwen zonder werk 
zijn — meer dan 75% of bijna 1 mil­
joen meer — voldoende om er voor 
te zorgen dat in de Gemeenschap 
als geheel minder vrouwen dan 
mannen werkloos waren. 
28 Werkloosheid van mannen en vrouwen in de Lid-
Staten, 1985 en mei 1993 
H mannen H vrouwen 
GR juni 91, P februari 1993, NL april 1993 % beroepsbevolking 
30 r 30 
25 
20 25 r 
20 r 
15 r 
10 r 
5 h 
L P D GR NL B E12 DK I F UK IRL E L P D GR NL B Ë12 DK I F UK IRL E 
1985 mei 1993 •• 15 
10 Tussen 1985, de vorige piek, en mei 
1993 is in de Gemeenschap als ge­
heel het verschil in werkloosheid 
tussen mannen en vrouwen enigs­
zins verkleind (de kloof is terugge­
bracht van 3,6 tot 3,2%), hoewel de 
verhouding tussen de twee per­
centages zich in de verschillende 
landen geenszins uniform ontwik­
kelde. In vijf landen — België, 
Duitsland, Portugal, Denemarken 
en Nederland — is het verschil tus­
sen de werkloosheidspercentages 
van mannen en vrouwen siginifi-
cant kleiner geworden, terwijl het 
in twee andere landen — Frankrijk 
en Italië — enigszins is vermin­
derd (grafiek 28). Bovendien is in 
het Verenigd Koninkrijk de werk­
loosheid onder mannen aanzienlijk 
gestegen in vergeleking met die on­
der vrouwen. 
Anderzijds vertoonden twee lan­
den — Spanje en Griekenland — 
een duidelijk groter wordend ver­
schil, in het eerste geval van meer 
dan 5%, terwijl in Ierland en 
Luxemburg sprake was van een 
42-
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
veel geringere toename. Over het 
geheel genomen is de werkloosheid 
onder vrouwen in deze periode, 
vergeleken met die onder mannen, 
in de minder ontwikkelde delen 
van de Gemeenschap groter gewor­
den en in de meer ontwikkelde 
kleiner. 
Jeugdwerkloosheid 
Met uitzondering van Duitsland is 
de werkloosheid onder jongeren be­
neden 25 jaar in de gehele Gemeen­
schap groter dan onder ouderen. 
Dat is vooral in de minder ontwik­
kelde delen het geval, hoewel het 
verschil ook in vele meer ontwik­
kelde gebieden aanzienlijk is. 
In Spanje bedroeg de jeugdwerk­
loosheid in mei 1993 meer dan 
35%, terwijl deze in Italië en Ier­
land ruim 25% beliep en in Grie­
kenland — in 1992 — iets minder 
dan 25% (grafiek 29). Tegelijker­
tijd was het percentage in Fran­
krijk meer dan 20 en in het 
Verenigd Koninkrijk en België niet 
veel lager. Alleen in Luxemburg en 
Duitsland lag het werkloosheids­
percentage van jongeren beneden 
delO. 
Op regionaal niveau is de jeugd­
werkloosheid vooral geconcen­
treerd in de Zuidelijke gebieden 
van de Gemeenschap waar de land­
bouw nog steeds belangrijk is; dit 
geldt voor grote delen van Spanje, 
het Zuiden van Italië en Grieken­
land, alsmede het midden van Ier­
land — hoewel zij in een aantal 
industriegebieden in het Noorden, 
in België en Noord-Frankrijk bij 
voorbeeld, niet veel lager is 
(kaart 2). 
Niettemin is tot 1990 de jeugd­
werkloosheid in verhouding tot de 
werkloosheid in andere leeftijds­
groepen gedaald. Tussen april 
1984 en april 1990 is het werkloos­
heidspercentage voor jonge man­
nen en voor jonge vrouwen onder 
de 25 jaar, zowel absoluut als ten 29 Werkloosheid van jongeren (<25) in de Lid-Staten, 1985, 
1990 en mei 1993 
% beroepsbevolking 
50 r i 50 
40 h 
30 r 
20 r 
10 H 4 40 
30 
20 
10 
L P D GR NL B EUR12 DK 
GR juni 91, P februari 1993, NL april 1993 F UK IRL E 
K2 Werkloosheidpercentages, 1992 
% beroeps­
bevolking 
• <io 
• 10-20 
| 20 - 40 
| > 40 
| | geen gegevens 
ÊSssjS^ 
43-
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
opzichte van dat van personen van 
25 jaar en ouder, vrijwel voortdu­
rend gedaald (grafiek 30, die 
maandelijkse werkloosheidsper­
centages laat zien voor beide leef­
tijdsgroepen). Zowel voor mannen 
als voor vrouwen was de daling van 
de jeugdwerkloosheid in die perio­
de aanzienlijk — voor mannen van 
22,5 tot 14,5% en voor vrouwen van 
26 tot 19%. 
Sommige landen hebben in deze 
periode aanzienlijke successen ge­
boekt bij het terugdringen van de 
werkloosheid onder jongeren. In 
Spanje is de jeugdwerkloosheid ge­
daald van 48% in 1985 tot 32% in 
1990 (en tot 31% in 1991), in dezelf­
de periode in Portugal van 20% tot 
10,5%, in Nederland van 18% (en 
van 22% in 1983) tot 11,5% en in 
Duitsland van 10% (en van 12% in 
1983) tot 4,5%. Deze verminderin­
gen waren mogelijk dankzij een 
combinatie van specifieke maatre­
gelen ter oplossing van het pro­
bleem — deze worden hieronder 
besproken — en gunstige demogra­
fische ontwikkelingen, die tot ge­volg hadden dat tussen 1985 en 
1990 het aantal mensen in de Ge­
meenschap van 15 t/m 24 jaar met 
bijna 5% verminderde, en daarmee 
het aantal dat voor het eerst op de 
arbeidsmarkt kwam. 
In tegenstelling tot de daling van 
de jeugdwerkloosheid was de ver­
mindering van de werkloosheid on-
der de oudere leeftijdsgroep 
betrekkelijk bescheiden : van de 
(veel later bereikte) piek — in juni 
1985 voor mannen en in augustus 
1987 voor vrouwen — tot het laag­
ste niveau medio of eind 1990. Voor 
mannen van 25 jaar en ouder daal­
de het percentage in deze periode 
van vijfjaar van slechts 6,5% tot 
5%. Voor de vrouwen in dezelfde 
leeftijdsgroep daalde het in drie 
jaar tijd van 10% tot 8,5%. 
Sinds 1990 heeft de hernieuwde 
toename van de werkloosheid in de 
Gemeenschap in het bijzonder jon­
ge mannen getroffen. In de drie 
jaar tot mei 1993 is het percentage 
voor deze groep gestegen van 14,5 
tot 19, met een toename van bijna 
30 Werkloosheid naar geslacht en leeftijd in de Gemeenschap, 
1983-mei 1993 
% beroepsbevolking 
30 r 
25 
20 
15 
10 h '••-« vrouwen <25 
N- mannen <25^'" T 30 
25 
4 20 
4 15 
totaal 
• • f * • • • * • • i i i i i i i—i i—i_i—1_ mannen >25 
i, >i i i i 
1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 2% alleen al in 1992. Ter vergelij­
king: het percentage voor vrouwen 
jonger dan 25 jaar is in diezelfde 
periode met iets meer dan 1% ge­
stegen tot 20%. 
Deze relatieve groei van de werk­
loosheid onder jonge mannen is in 
meerdere Lid-Staten waargeno­
men. De groei was echter bijzonder 
sterk in Spanje (waar het percent­
age voor mannen in 1992 met 6% is 
gestegen, tegenover 2% voor vrou­
wen), Nederland en Frankrijk (in 
beide landen is in 1992 het percent­
age voor mannen gestegen met 
1,5%, terwijl het percentage voor 
vrouwen in het eerste land is ge­
daald en in het andere land onge­
wijzigd is gebleven, België (waar 
het percentage voor mannen in 
1991 en 1992 met 2,5% is gestegen 
en dat voor vrouwen met slechts 
iets meer dan 0,5%) en het Ver­
enigd Koninkrijk (waar het per­
centage voor mannen in de drie 
jaar tot april 1993 met meer dan 
11% is gestegen en dat voor vrou­
wen met nog geen 8%). 
Ondanks deze stijgingen lag het 
jeugdwerkloosheidspercentage in 
mei 1993 in de meeste landen nog 
beneden de hoogste waarde uit de 
jaren tachtig (grafiek 29). Alleen in 
Ierland werd een nieuw record be­
reikt (in Denemarken en Grieken­
land was het, hoewel in mei 1993 
hoger dan in 1985, niettemin lager 
dan het hoogste niveau van de ja­
ren tachtig). 
Van personen van 25 jaar en ouder 
in de Gemeenschap was de groei 
van de werkloosheid in 1991 en 
1992 ook groter voor mannen dan 
voor vrouwen, hoewel het verschil 
veel minder duidelijk was dan voor 
personen jonger dan 25 jaar. In het 
geval van mannen in de oudere 
leeftijdsgroep steeg het gemiddel­
de van 5% medio 1990 tot iets meer 
dan 7% in mei 1993 en in het geval 
van vrouwen van 8,5% tot 10%. In 
beide gevallen ligt het percentage 
echter boven de hoogste waarde uit 
de jaren tachtig. 
44-
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
Jeugdwerkloosheid en 
de beroepsbevolking 
van jongeren 
De jeugdwerkloosheid, die in de re­
cessie aan het begin van de jaren 
tachtig aanzienlijke proporties aan­
nam, is in de Lid-Staten met allerlei 
bijzondere maatregelen aangepakt. 
Deze waren niet alleen gericht op 
het scheppen van werk voor jonge­
ren, maar meer in het bijzonder ook 
op het verbeteren van hun vaardig­
heden en dus van hun kans op werk. 
De opleidingsvoorzieningen werden 
verbeterd — met toegenomen finan­
ciële ondersteuning van het Euro­
pees Sociaal Fonds — en jongeren 
werden gestimuleerd langer onder­
wijs te volgen. 
Wat ook de verdiensten van deze 
programma's waren, zij hadden in 
veel landen ook tot gevolg dat 
mensen uit het werklozenbestand 
verdwenen en inactief werden, 
waardoor het probleem slechts 
schijnbaar werd verkleind. In de 
gehele Gemeenschap nam van 
1985 totl991 het aantal mensen 
tussen 15 en 24 jaar in de beroeps­
bevolking met 9% af. In België was 
de daling echter wel 23%, in Fran­
krijk meer dan 20% en in Duits­
land ruiml6% (grafiek 31). In al 
die landen, en nog vijf andere, was 
deze daling groter dan die van de 
bevolking in deze leeftijdsgroep. In 
Nederland daarentegen groeide 
het aantal jongeren in de beroeps­
bevolking met bijna 19% en in Ita­
lië en Griekenland met 2 à 3%, 
hoewel in deze beide landen de stij­
ging veel minder groot was dan de 
groei van de bevolking. 
Het succes van de Lid-Staten in 
verlaging van de jeugdwerkloos­
heid moet derhalve in het licht van 
deze cijfers worden gezien. In feite 
is in slechts vijf Lid-Staten in deze 
periode de werkgelegenheid van 
jongeren gegroeid: de vier Zuidelij­
ke Lid-Staten, Spanje (waar de 
groei meer dan 15% bedroeg), Ita­
lië, Portugal en Griekenland, plus Nederland (meer dan 23%) (grafiek 
31). In vier landen waar de jeugd­
werkloosheid ook daalde — Dene­
marken, Frankrijk, Ierland en 
Luxemburg was de daling van de 
werkgelegenheid onder jongeren 
groter dan die van de bevolking in 
deze leeftijdsgroep, en in een ander 
land, België, was zij ongeveer het­
zelfde. 
Langdurige 
werkloosheid 
In de Gemeenschap is de langdurige 
werkloosheid heel groot. Niettemin 
is het aandeel van de werklozen die 
meer dan eenjaar werkloos zijn tus­
sen 1985 en 1991 gedaald van 52% 
tot 45%, tot ongeveer het peil van 
1983 (grafiek 32). Niettemin blijft in 
drie landen — Italië, België en Ier­
land — het aandeel ca. 60% of meer 
(meer dan 65% in Italië). In Spanje 
en Griekenland is het maar iets 
minder dan 50%. 
De langdurige werkloosheid is in 
het bijzonder een probleem van de minder ontwikkelde delen van de 
Gemeenschap. Van hen blijft al­
leen Portugal onder het commu­
nautaire gemiddeld. De langdurige 
werkloosheid is dus geconcen­
treerd in praktisch dezelfde gebie­
den als de jeugdwerkloosheid 
(kaart 3). 
Bovendien is in Italië en Grieken­
land — twee landen waar het tota­
le werkloosheidspercentage tussen 
1985 en 1991 nauwelijks is gewij­
zigd — in die periode het aandeel 
van de langdurig werklozen in het 
totaal gestegen. In Ierland viel 
weinig verandering in de totale 
werkloosheid waar te nemen en 
het aandeel van de langdurige 
werkloosheid is er slechts weinig 
gedaald. In België en Spanje daar­
entegen is het aandeel met meer 
dan het communautaire gemid­
delde gedaald. In Portugal en 
Nederland, twee landen met een 
betrekkelijk grote langdurige 
werkloosheid in 1985, is het aan­
deel met liefst 14 à 15% gedaald. 
Alle vier landen, en vooral de laat­
ste twee, hebben in deze zes jaar de 
31 Verandering van de bevolking, de beroepsbevolking en de 
werkgelegenheid van jongeren (15-24) in de Lid-Staten, 
1985-1991 
% verandering 
EUR12 B DK D GR E F IRL I L NL 
E & P 1986-91; verandering werkgelegenheid in % bevolking van 15-64 in1985 
45 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
32 Langdurige werkloosheid (>ljaar) in de Lid-Staten, 
1985 en 1991 
% van alle werklozen 
-i 70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 
UK L DK F P NL D EUR12 GR E IRL B totale werkloosheid aanzienlijk 
zien verminderen. 
In het Verenigd Koninkrijk is het 
aandeel van hen die meer dan een 
jaar werkloos waren ook duidelijk 
verminderd — met 20% — maar in 
dit geval is de totale werkloosheid 
minder sterk gedaald. Ondanks 
een meer dan gemiddelde vermin­
dering van het totale werkloos­
heidspercentage, heeft het aandeel 
in Duitsland nauwelijks verande­
ring ondergaan. 
Uit de gegevens uit het verleden 
kan worden afgeleid dat over het 
algemeen de relatieve omvang van 
de langdurige werkloosheid toe­
neemt naarmate het totale aantal 
werklozen stijgt. Het is daarom te 
verwachten dat het probleem tij­
dens de huidige recessie weer ern­
stiger vormen zal gaan aannemen. 
De cijfers uit het Verenigd Konink­
rijk, het land waar sedert 1990 de 
werkloosheid het sterkst is geste­
gen, wijzen er al op dat in 1992 het 
relatieve aantal langdurig werklo­
zen aanmerkelijk is gestegen. 
K3 Percentages langdurige werkloosheid, 1990 
Cs£2d 
46 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
47 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
Kerncijfers werkgelegenheid in de Lid-Staten, 1985 
B DK 
Totaal 
Totale bevolking 9805 5064 
Bevolking van 15-64 jaar 6610 3358 
Totale werkgelegenheid 3512 2539 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 53.1 75.6 
Totale werkloosheid 449 215 
Werkloosheidspercentage 11.3 7.8 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 23.6 11.5 
Werkgelegenheid in de landbouw 127 170 
Werkgelegenheid in de nijverheid 1119 706 
Werkgelegenheid in de diensten 2266 1657 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 3.6 6.7 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 31.9 27.9 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 64.5 65.4 
Mannen 
Totale bevolking 4779 2501 
Bevolking van 15-64 jaar 3301 1689 
Totale werkgelegenheid 2280 1400 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 69.1 82.9 
Totale werkloosheid 181 95 
Werkloosheidspercentage 7.4 6.4 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 17.7 10.0 
Werkgelegenheid in de landbouw 89 131 
Werkgelegenheid in de nijverheid 914 526 
Werkgelegenheid in de diensten 1278 738 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 3.9 9.4 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 40.1 37.2 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 56.1 52.9 
Vrouwen 
Totale bevolking 5026 2563 
Bevolking van 15-64 jaar 3309 1669 
Totale werkgelegenheid 1231 1139 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 37.2 68.3 
Totale werkloosheid 267 119 
Werkloosheidspercentage 17.8 9.5 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 29.8 13.2 
Werkgelegenheid in de landbouw 38 39 
Werkgelegenheid in de nijverheid 205 180 
Werkgelegenheid in de diensten 988 918 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 3.1 3.4 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 16.7 15.8 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 80.3 80.7 
Noot: E 1986 Eenheid : 1000 personen 
tenzij anders vermeld 
D GR E F 
59859 
42002 
26167 
62.3 
1932 
6.9 
9.8 
1349 
10728 
14090 
5.2 
41.0 
53.8 
28430 
20672 
15958 
77.2 
987 
5.8 
9.0 
711 
8114 
7133 
4.5 
50.8 
44.7 
31429 
21330 
10209 
47.9 
945 
8.5 
10.7 
639 
2614 
6957 
6.3 
25.6 
68.1 9656 
6260 
3589 
57.3 
304 
7.8 
23.9 
1037 
921 
1629 
28.9 
25.7 
45.4 
4662 
3002 
2371 
79.0 
142 
5.7 
17.5 
576 
720 
1074 
24.3 
30.4 
45.3 
4994 
3257 
1218 
37.4 
162 
11.7 
31.7 
461 
201 
555 
37.8 
16.5 
45.6 37549 
24307 
10834 
44.6 
2925 
21.3 
46.5 
1752 
3445 
5619 
16.2 
31.9 
52.0 
18235 
11930 
7658 
64.2 
1866 
19.6 
44.2 
1314 
2913 
3422 
17.2 
38.1 
44.7 
19314 
12376 
3175 
25.7 
1059 
25.0 
49.6 
439 
532 
2197 
13.9 
16.8 
69.3 52930 
34825 
21297 
61.2 
2436 
10.3 
25.8 
1734 
6871 
12610 
8.2 
32.4 
59.4 
25556 
17088 
12439 
72.8 
1155 
8.5 
22.9 
1108 
5167 
6116 
8.9 
41.7 
49.2 
27373 
17736 
8858 
49.9 
1281 
12.6 
28.8 
626 
1704 
6495 
7.1 
19.3 
73.6 
48 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
Eenheid : 1000 personen 
tenzij anders vermeld 
D GR E F Kerncijfers werkgelegenheid in de Lid-Staten, 1991 
B DK 
Totaal 
Totale bevolking 9925 5127 62945 9919 38527 55180 
Bevolking van 15-64 jaar 6625 3461 43478 6638 25359 36304 
Totale werkgelegenheid 3719 2635 29238 3632 12622 22115 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 56.1 76.1 67.2 54.7 49.8 60.9 
Totale werkloosheid 279 264 1250 303 2391 2232 
Werkloosheidspercentage 7.0 9.1 4.1 7.7 15.9 9.2 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 14.0 11.5 3.7 24.6 30.5 19.8 
Werkgelegenheid in de landbouw 101 149 1026 807 1376 1332 
Werkgelegenheid in de nijverheid 1135 723 11719 933 4171 6625 
Werkgelegenheid in de diensten 2483 1746 16493 1892 7076 14093 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 2.7 5.7 3.5 22.2 10.9 6.0 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 30.5 27.6 40.1 25.7 33.0 30.0 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 66.8 66.7 56.4 52.1 56.1 63.9 
Mannen 
Totale bevolking 4836 2523 30461 4824 18662 26687 
Bevolking van 15-64 jaar 3317 1749 21940 3221 12467 17868 
Totale werkgelegenheid 2290 1420 17372 2407 8549 12585 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 69.1 81.2 79.2 74.7 68.6 70.4 
Totale werkloosheid 109 128 647 121 1161 975 
Werkloosheidspercentage 4.6 8.3 3.6 4.8 12.0 7.2 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 11.0 10.7 3.7 17.1 25.2 17.0 
Werkgelegenheid in de landbouw 69 112 586 479 1002 859 
Werkgelegenheid in de nijverheid 923 525 8737 719 3493 4976 
Werkgelegenheid in de diensten 1299 776 8050 1209 4055 6710 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 3.0 7.9 3.4 19.9 11.7 6.8 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 40.3 37.2 50.3 29.9 40.9 39.7 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 56.7 54.9 46.3 50.2 47.4 53.5 
Vrouwen 
Totale bevolking 5089 2605 32484 5095 19865 28492 
Bevolking van 15-64 jaar 3308 1713 21538 3417 12892 18436 
Totale werkgelegenheid 1428 1215 11866 1226 4073 9530 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 43.2 70.9 55.1 35.9 31.6 51.7 
Totale werkloosheid 170 135 603 181 1231 1257 
Werkloosheidspercentage 10.6 10.0 4.8 12.9 23.2 11.7 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 17.1 12.3 3.6 33.5 37.1 22.6 
Werkgelegenheid in de landbouw 32 37 440 327 374 473 
Werkgelegenheid in de nijverheid 212 198 2982 215 678 1648 
Werkgelegenheid in de diensten 1185 971 8443 683 3021 7383 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 2.2 3.1 3.7 26.7 9.2 5.0 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 14.8 16.4 25.1 17.5 16.6 17.3 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 82.9 80.5 71.2 55.8 74.2 77.7 
49-
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
Kerncijfers werkgelegenheid in de Lid Staten, 1985 
IRL I 
Totaal 
Totale bevolfcmg 3473 56267 
Bevolking van 15-64 jaar 2079 38048 
Totale werkgelegenheid 1068 20583 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 51.4 54.1 
Totale werkloosheid 234 2154 
Werkloosheidspercentage 18.0 9.5 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 25.1 32.2 
Werkgelegenheid in de landbouw 176 2258 
Werkgelegenheid in de nijverheid 318 6702 
Werkgelegenheid in de diensten 569 11422 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 16.6 11.0 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 29.9 33.5 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 53.5 55.5 
Mannen 
Totale bevolking 1748 27267 
Bevolking van 15-64 jaar 1053 18601 
Totale werkgelegenheid 738 13955 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 70.1 75.0 
Totale werkloosheid 155 947 
Werkloosheidspercentage 17.4 6.4 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 26.4 26.5 
Werkgelegenheid in de landbouw 152 1496 
Werkgelegenheid in de nijverheid 255 5278 
Werkgelegenheid in de diensten 327 7180 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 20.7 10.7 
Werkgelegenheidsaandeel iüj verheid (%) 34.7 37.8 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 44.6 51.5 
Vrouwen 
Totale bevolking 1725 28999 
Bevolking van 15-64 jaar 1026 19447 
Totale werkgelegenheid 330 6631 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 32.2 34.1 
Totale werkloosheid 78 1207 
Werkloosheidspercentage 19.1 15.4 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 23.4 39.3 
Werkgelegenheid in de landbouw 23 762 
Werkgelegenheid in de nijverheid 63 1624 
Werkgelegenheid in de diensten 242 4242 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 7.0 11.5 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 19.2 24.5 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 73.8 64.0 
Noot :P 1986 Eenheid : 1000 personen 
tenzij anders vermeld 
L NL P UK 
356 
250 
148 
59.2 
4 
3.0 
6.5 
7 
47 
93 
4.7 
31.8 
62.8 
175 
125 
97 
77.9 
2 
2.2 
6.4 
5 
42 
50 
5.2 
43,3 
51.5 
181 
126 
50 
39.8 
2 
4.3 
6.5 
2 
5 
43 
4.0 
10.0 
86.0 14103 
9744 
5124 
52.6 
601 
10.5 
17.7 
269 
1436 
3378 
5.3 
28.3 
66.3 
6989 
4907 
3375 
68.8 
353 
0.5 
18.7 
215 
1229 
1904 
6.4 
36.7 
56.9 
7114 
4837 
1749 
36.2 
247 
12.4 
16.7 
54 
206 
1473 
3.1 
11.9 
85.0 10167 
6562 
4225 
64.4 
408 
8.8 
20.3 
909 
1431 
1878 
21.5 
33.9 
44.4 
4879 
3152 
2541 
80.6 
186 
6.8 
16.5 
472 
1019 
1044 
18.6 
40.2 
41.2 
5288 
3410 
1684 
49.4 
222 
11.7 
25.3 
436 
412 
834 
25.9 
24.5 
49.6 55769 
36706 
24282 
66.2 
3151 
11.5 
18.2 
563 
8273 
15040 
2.4 
34.6 
63.0 
27176 
18333 
14173 
77.3 
1903 
11.8 
19.6 
438 
6327 
7145 
3.1 
45.5 
51.4 
28593 
18372 
10110 
55.0 
1248 
11.0 
16.6 
125 
1946 
7895 
1.3 
19.5 
79.2 
-50 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
Kerncijfers werkgelegenheid in de Lid Staten, 1991 
IRL I 
Totaal 
Totale bevolking 3469 56866 
Bevolking van 15-64 jaar 2152 39088 
Totale werkgelegenheid 1134 21520 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 52.7 55.1 
Totale werkloosheid 213 2427 
Werkloosheidspercentage 15.8 10.1 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 23.2 28.2 
Werkgelegenheid in de landbouw 158 1825 
Werkgelegenheid in de nijverheid 328 6933 
Werkgelegenheid in de diensten 644 12763 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 14.0 8.5 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 29.0 32.2 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 57.0 59.3 
Mannen 
Totale bevolking 1737 22989 
Bevolking van 15-64 jaar 1091 19282 
Totale werkgelegenheid 751 14041 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 68.8 72.8 
Totale werkloosheid 136 1028 
Werkloosheidspercentage 15.4 6.8 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 24.8 23.9 
Werkgelegenheid in de landbouw 144 1166 
Werkgelegenheid in de nijverheid 258 5271 
Werkgelegenheid in de diensten 347 7605 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 19.2 8.3 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 34.5 37.5 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 46.3 54.2 
Vrouwen 
Totale bevolking 1733 33624 
Bevolking van 15-64 jaar 1061 19806 
Totale werkgelegenheid 383 7479 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 36.1 37.8 
Totale werkloosheid 76 1399 
Werkloosheidspercentage 16.6 15.8 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 21.1 33.6 
Werkgelegenheid in de landbouw 15 659 
Werkgelegenheid in de nijverheid 70 1663 
Werkgelegenheid in de diensten 297 5158 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 3.8 8.8 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 18.4 22.2 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 77.8 69.0 Eenheid : 1000 personen 
tenzij anders vermeld 
L NL P UK 
384 
266 
162 
61.1 
2 
1.5 
2.6 
6 
47 
110 
3.5 
28.9 
67.6 
188 
135 
105 
77.7 
1 
1.1 
0.0 
4 
41 
60 
3.8 
39.4 
56.9 
196 
131 
57 
44.0 
1 
2.0 
0.0 
2 
6 
50 
2.9 
9.9 
87.2 14716 
10234 
6420 
62.7 
507 
7.3 
11.3 
279 
1632 
4470 
4.4 
25.6 
70.1 
7287 
5169 
3957 
76.6 
235 
5.6 
10.4 
205 
1367 
2362 
5.2 
34.8 
60.0 
7429 
5065 
2463 
48.6 
272 
10.0 
12.2 
74 
265 
2109 
3.0 
10.8 
86.1 10311 
6814 
4839 
71.0 
199 
3.9 
8.7 
842 
1643 
2347 
17.4 
34.0 
48.6 
4941 
3270 
2758 
84.3 
74 
2.6 
6.2 
407 
1126 
1220 
14.8 
40.9 
44.3 
5370 
3544 
2082 
58.7 
125 
5.7 
11.8 
435 
518 
1127 
20.9 
24.9 
54.2 56705 
37033 
26207 
70.8 
2451 
8.6 
13.9 
593 
8107 
17263 
2.3 
31.2 
66.5 
27700 
18536 
14753 
79.6 
1536 
9.4 
15.9 
46 
6208 
7938 
3.2 
42.5 
54.3 
29005 
18498 
11454 
61.9 
915 
7.4 
11.4 
126 
1899 
9325 
1.1 
16.7 
82.2 
-51 
Hoofdstuk 1 Werkgelegenheid in de Gemeenschap — ontwikkelingen en vooruitzichten 
Kerncijfers werkgelegenheid in de Gemeenschap 
Totaal 
Totale bevolking 
Bevolking van 15-64 jaar 
Totale werkgelegenheid 
Verhouding werkgelegenheid en bevolking 15-64 (%) 
Totale werkloosheid 
Werkloosheidspercentage 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 
Werkgelegenheid in de landbouw 
Werkgelegenheid in de nijverheid 
Werkgelegenheid in de diensten 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 
Mannen 
Totale bevolking 
Totale werkgelegenheid 
Totale werkloosheid 
Werkloosheidspercentage 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 
Werkgelegenheid in de landbouw 
Werkgelegenheid in de nijverheid 
Werkgelegenheid in de diensten 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 
Vrouwen 
Totale bevolking 
Totale werkgelegenheid 
Totale werkloosheid 
Werkloosheidspercentage 
Werkloosheidspercentage jongeren (<25) 
Werkgelegenheid in de landbouw 
Werkgelegenheid in de nijverheid 
Werkgelegenheid in de diensten 
Werkgelegenheidsaandeel landbouw (%) 
Werkgelegenheidsaandeel nijverheid (%) 
Werkgelegenheidsaandeel diensten (%) 1965 
293.2 
188.0 
122.6 
65.2 
2.6 
2.1 
20.1 
49.5 
53.1 
16.4 
40.4 
43.3 
142.3 
83.0 
13.3 
38.0 
31.6 
16.0 
45.8 
38.0 
151.0 
39.6 
6.8 
11.5 
21.5 
17.2 
29.0 
54.2 1975 
312.4 
197.9 
124.3 
62.8 
5.3 
4.1 
13.9 
48.3 
62.2 
11.2 
38.8 
50.0 
152.0 
81.9 
3.3 
3.9 
9.1 
37.1 
35.7 
11.1 
45.3 
43.6 
160.2 
42.5 
2.3 
5.1 
4.8 
11.2 
26.5 
11.3 
26.4 
62.4 1985 
321.9 
215.8 
125.3 
58.1 
14.9 
10.8 
23.3 
10.4 
41.1 
73.8 
8.3 
32.8 
58.9 
156.5 
78.7 
8.0 
9.4 
21.4 
68 
31.8 
40.1 
8.6 
40.4 
51.6 
165.3 
46.6 
6.9 
12.9 
25.0 
3.6 
9.4 
33.4 
7.7 
20.2 
71.7 Eenheid : miljoenen 
tenzij anders vermeld 
1990 1991 1992 
328.0 
220.7 
135.0 
61.2 
12.2 
8.3 
16.8 
8.6 
42.9 
83.1 
6.4 
31.8 
61.5 
159.8 
82.1 
5.8 
6.6 
14.7 
5.6 
32.8 
43.7 
6.8 
39.8 
53.2 
168.1 
52.5 
6.4 
10.8 
19.1 
3.0 
10.1 
39.4 
5.7 
19.2 
74.8 328.7 
221.2 
135.2 
61.1 
12.8 
8.7 
17.6 
8.2 
42.3 
84.2 
6.2 
31.3 
62.3 
160.3 
81.8 
6.3 
7.2 
16.1 
5.4 
32.3 
44.1 
6.5 
39.4 
53.8 
168.6 
53.4 
6.5 
10.9 
19.3 
2.9 
10.0 
40.3 
5.5 
18.8 
75.5 330.0 
221.7 
1348 
60.8 
14.1 
9.5 
18.5 
8.0 
41.5 
85.0 
5.9 
30.8 
63.1 
161.5 
80.9 
7.2 
8.1 
17.4 
5.2 
31.6 
44.0 
6.4 
39.1 
54.4 
168.5 
53.9 
6.9 
11.5 
19.7 
2.8 
9,8 
41.0 
5.2 
18.2 
76.1 
-52 
Hoofdstuk 2 Vooruitzicht op korte termijn voor economie en werkgelegenheid 
Hoofdstuk 2 Vooruitzicht op korte termijn 
voor economie en werkgelegenheid 
De huidige economische vooruitzichten voor de Gemeenschap 
zijn het ongunstigste sinds het midden van de jaren 
zeventig. De werkloosheid zal in 1994 tot recordhoogte 
stijgen. 
In plaats van het herstel waarop 
gehoopt werd, zal 1993 het derde 
jaar met geringe groei zijn. Zo er al 
sprake is van enig herstel, komt 
dat waarschijnlijk niet voor het na­
jaar van 1993. Door de voortduren­
de recessie van de communautaire 
economie is de werkgelegenheid in 
1992 gedaald en zal deze in 1993 
verder blijven dalen. De werkloos­
heid is sterk gestegen en beliep 
eind 1992 bijna 10%; naar ver­
wachting zal de werkloosheid in 
1993 en 1994 blijven stijgen en 
daarbij alle winst van de vooraf­
gaande periode van groei ongedaan 
maken. 
In 1994 zal het verwachte herstel 
in de Gemeenschap net voldoende 
zijn om de daling van de werkgele­
genheid een halt toe te roepen, 
maar als gevolg van de toeneming 
van de beroepsbevolking zal dit 
niet voldoende zijn om te voorko­
men dat de werkloosheid nog ver­
der stijgt, tot bijna 12%. 
Magere vooruitzichten 
op groei 
Gegeven het huidige verloop van 
economische indicatoren, de ge­
troffen beleidsmaatregelen en de 
economische krachten die aan het 
werk zijn in de Gemeenschap, 
wordt verwacht dat het BBP in 
1993 met 0,5% zal dalen (gra­
fiek 33 — merk op dat 'EG' in deze en volgende grafieken betrekking 
heeft op de Gemeenschap zonder 
de Oost-Duitse deelstaten; 'EG+' 
bevat die wel). Een herstel dat op 
gang wordt gebracht door uitvoer 
en investeringen en ondersteund 
door een aanzienlijke verruiming 
van monetaire restricties, zou kun­
nen leiden tot 1,25% groei in 1994. 
Deze cijfers betekenen dat de hui­
dige fase van geringe groei nog eni­
ge tijd zal voortduren alvorens de 
stijging van de produktie op gang 
komt. 
Het vooruizicht van een voortdu­
rende slapte, gevolgd door een 
slechts langzaam en bescheiden 
herstel, wordt in hoofdzaak voor­
speld op grond van de volgende fac­
toren: 
• het vertrouwen van het be­
drijfsleven en de consument is 
tot een zeer laag peil gedaald, 
met name als gevolg van de mo­
netaire en politieke onzekerhe­
den in de Gemeenschap sedert 
medio 1992; 
• het krappe monetaire beleid dat 
tot begin 1992 in de meeste de­
len van de Gemeenschap werd 
gevoerd zal waarschijnlijk ge­
durende het grootste deel van 
1993 de groei drukken; 
• de komende jaren zal op de eco­
nomische bedrijvigheid waar­
schijnlijk niet veel stimulans uitgaan van het budgettair be­
leid, aangezien de noodzaak 
structurele begrotingstekorten 
om te buigen in veel Lid-Staten, 
ondanks de sombere vooruit­
zichten voor groei, een strakker 
beleid tot gevolg heeft; 
• de groei van de wereldeconomie 
zal weliswaar aantrekken, 
maar naar alle waarschijnlijk­
heid bescheiden blijven. 
Een langzame groei is kenmerkend 
voor de meeste delen van de Ge­
meenschap. Naar verwachting be­
weegt in 1993 de reële groei in de 
Lid-Staten zich tussen -2,5% in het 
Westen van Duitsland en +2% in 
Ierland. In 1994 wordt minder va­
riatie verwacht, met groeipercen­
tages van 0 in het Westen van 
Duitsland tot 2,5 in het Verenigd 
33 BBP, 1991-1994 
jaarlijkse verandering (%) 
i -0.4 
1991 1992 1993 1994 
-53 
Hoofdstuk 2 Vooruitzicht op korte termijn voor economie en werkgelegenheid 
Koninkrijk en Ierland. In de mees­
te landen wordt weinig of geen 
groei verwacht in deze twee jaren. 
Gezien het gewicht van Duitsland 
spelen de huidige en toekomstige 
ontwikkelingen in dat land waar­
schijnlijk een sleutelrol bij het 
genereren van economische bedrij­
vigheid op korte en middellange 
termijn in de Gemeenschap. Twee 
jaar na de hereniging, in de tweede 
helft van 1992, is de Duitse eco­
nomie in een periode van recessie 
beland en verwacht wordt dat 
de produktie tot eind 1993, zo 
niet langer, zal blijven dalen. Over 
geheel 1993 zal het BBP naar ver­
wachting gemiddeld ongeveer 2,5% 
dalen ten opzichte van het voor­
gaande jaar. Deze produktiedaling 
is het gevolg van het gezamenlijk 
effect van strak monetair beleid, 
de sterke Duitse mark en de ver­
mindering van de uitvoer. Voor 
1994 wordt een bescheiden herstel 
verwacht, hoewel dit in sterke 
mate afhankelijk is van een verbe­
tering van de wereldeconomie. 
De in depressie verkerende Duitse 
economie en haar nauwe handels­
connecties met de rest van de Ge­
meenschap is de voornaamste 
reden waarom verwacht wordt dat 
de produktiestijging in andere Lid-
Staten laag blijft en een eventueel 
herstel waarschijnlijk langzaam 
zal verlopen. Het BBP in Fran-
34 Investeringen, 1991-1994 
jaarlijkse verandering (%) 
1991 1992 1993 1994 krijk, België en Nederland zal naar 
verwachting in 1993 met 0,5 tot 
1,25% dalen. Ook Denemarken 
krijgt van de recessie in Duitsland 
te lijden, maar dankzij de tamelijk 
stabiele binnenlandse vraag, ge­
steund door fiscale maatregelen, 
zal het BBP daar naar verwachting 
niet dalen. In deze vier landen 
wordt voor 1994 enig herstel van 
produktiegroei verwacht, overeen­
komstig de voorspelde nulgroei in 
Duitsland en het herstel van de 
wereldeconomie. 
De groeivooruitzichten voor het 
Verenigd Koninkrijk, Italië en 
Spanje zullen, hoewel nadelig 
beïnvloed door de Duitse recessie, 
door de aanzienlijke devaluatie 
van hun munteenheden als gevolg 
van het tumult op de Europese va­
lutamarkten in het najaar van 
1992, waarschijnlijk beter worden. 
Verwacht wordt dat in alle drie de 
landen in 1993 de bijdrage van de 
netto-uitvoer aan de groei van het 
BBP aanzienlijk zal zijn — ca. 
1,5%. Dat gaat echter waarschijn­
lijk grotendeels ten koste van an­
dere communautaire landen 
waarvan de munteenheid binnen 
de nauwe bandbreedte van het 
EMS is gebleven en waar de groei 
zal worden gedrukt door een aan­
zienlijke verslechtering van de net­
to-uitvoer. 
Als gevolg van de duidelijke verbe­
tering van de uitvoerpositie zal de 
produktiestijging in Spanje en Ita­
lië in 1993 gelijk of groter zijn dan 
het communautaire gemiddelde, 
ondanks een duidelijke afneming 
van de binnenlandse vraag. Niet­
temin betekent dit in deze twee lan­
den voor 1993 een lagere groei dan 
in 1992. In 1994 zullen beide landen 
de bijdrage van de netto-uitvoer aan 
de groei zien dalen, wanneer de ef­
fecten van de devaluatie gaan uit­
werken en de structurele zwakte 
van hun handelspositie opnieuw 
duidelijk wordt. Toch zal dankzij de 
duidelijk sterkere groei van de bin­
nenlandse vraag de produktie moe­
ten stijgen. Teruglopende 
investeringen in 
1992 en 1993 
De investeringen zijn in het bijzon­
der getroffen door de huidige fase 
van zwakke groei in de communau­
taire economie. Na een daling van 
bijna 1% in 1992 (exclusief de nieu­
we Duitse deelstaten) wordt ver­
wacht dat de investeringen in 1993 
nog verder zullen teruglopen, met 
2,5%, door het gezamenlijk effect 
van trage binnenlandse vraag, te­
ruglopende capaciteitsbezetting en 
strak monetair beleid (grafiek 34). 
Dit geldt vooral voor de investerin­
gen in outillage, waarvan een da­
ling met 4% verwacht wordt in 
1993. Hoewel de investeringen in 
bouwwerken in 1992 op peil zijn 
gebleven, zullen ook deze naar ver­
wachting in 1993 dalen, zij het 
minder sterk dan andere investe­
ringen. Ten gevolge van betere 
vooruitzichten voor de vraag en 
minder strak monetair beleid, zul­
len waarschijnlijk beide typen van 
investeringen zich in 1994 herstel­
len en in de Gemeenschap als ge­
heel met 1% of iets meer toenemen. 
Bijzonder grote stijgingen worden 
in Griekenland, Portugal en het 
Verenigd Koninkrijk verwacht — 
in elk van deze landen meer dan 
3,5%. Landen met een duidelijke 
vermindering van de investerin­
gen in 1993 — Frankrijk, Spanje, 
Italië en Duitsland — zullen waar­
schijnlijk in 1994 een relatief ge­
ringe stijging of zelfs een daling te 
zien geven. 
Zwak herstel van de 
consumptie in 1994 
Voorspeld wordt dat de particulie­
re consumptie in 1993 zal dalen 
met 0,25%, te vergelijken met de 
bescheiden groei van bijna 1,5% in 
1992 (grafiek 35). Deze daling, on­
danks de veronderstelde vermin­
dering van de gezinsbesparingen, 
kan worden toegeschreven aan 
de verwachte stagnatie in reëel 
-54 
Hoofdstuk 2 Vooruitzicht op korte termijn voor economie en werkgelegenheid 
beschikbaar inkomen door loonma­
tiging en daling van het aantal 
werkenden. Het reëel beschikbaar 
inkomen zal in 1994 volgens de 
voorspelling constant zijn, hoofd­
zakelijk dank zij een verwachte 
daling van de inflatie. Dit, in com­
binatie met een verdere daling van 
de besparingen, resulteert naar 
verwachting in een bescheiden toe­
name van de particuliere consump­
tie in 1994. Tezelfdertijd bedraagt 
de groei van de overheidsconsump­
tie, beperkt als deze wordt door 
budgettaire restricties, naar ver­
wachting zowel in 1993 als in 1994 
nog geen 1%. 
Daling van 
de inflatie in 1994 
Zoals te verwachten was, nam de 
inflatiedruk in de gehele Gemeen­
schap af naar mate de economische 
bedrijvigheid verminderde. Alle 
vertraging in het tempo van de 
prijsstijging als gevolg van de afne­
mende vraag zal waarschijnlijk in 
1993 te niet worden gedaan door de 
opwaartse druk op de prijzen door 
de devaluatie die sinds najaar 1992 
in een aantal Lid-Staten heeft 
plaatsgevonden. Niettemin zijn de 
aanwijzingen op dit moment zoda­
nig dat verwacht mag worden dat 
de prijsinflatie iets zal dalen van 
4% in 1993 tot 3,75% in 1994 (gra­
fiek 36). minder groeien; in beide jaren met 
minder dan 3%. 
Stijging van de indirecte belastin­
gen, die heeft bijgedragen aan de 
prijsstijgingen in 1991 en 1992, zal 
ook in 1993 optreden, maar het ef­
fect ervan zou in 1994 veel minder 
groot moeten zijn, tenzij regerin­
gen van Lid-Staten nieuwe belas­
tingmaatregelen nemen. 
Een positief aspect van de inflatie­
verwachting is dat verschillen in 
prijsstijging tussen de Lid-Staten 
in 1993 en 1994 naar verwachting 
kleiner zullen worden. De conver­
gentie had nog groter kunnen zijn 
als de recente valutabewegingen 
voorkomen hadden kunnen wor­
den of minder sterk waren ge­
weest. In verscheidene Lid-Staten 
blijft prijsstabiliteit moeilijk te 
verwezenlijken. Niettemin wordt 
voor eind 1994 in vijf Lid-Staten, 
waaronder het Verenigd Konink­
rijk ondanks een omvangrijke de­
valuatie, voorspeld dat de inflatie 
minder dan 1,5% zal verschillen 
van die in de drie landen met de 
laagste inflatie: Denemarken, 
Frankrijk en Nederland. In Span­
je, Italië en Portugal zal de inflatie 
waarschijnlijk slechts 2% hoger 
liggen en alleen in Griekenland 
wordt een aanzienlijk groter per­
centage verwacht, ca. 9%. Begrotingstekorten 
stijgen in 1993, maar 
dalen in 1994 
Het totale begrotingstekort van de 
Lid-Staten, gemeten naar het net­
to financieringstekort van de over­
heid, zal naar verwachting in 1993 
stijgen tot 6,25% van het BBP, een 
toename van 1,25% vergeleken 
met het peil van 1992. 
Op communautair niveau is deze 
verwachte toename van het begro­
tingstekort volledig te wijten aan 
grote conjunctuurschommelingen, 
die de belastinginkomsten druk­
ken en de uitgaven verhogen. Van­
wege de budgettaire consolidatie in 
verscheidene Lid-Staten en de ver­
laging van de rentepercentages, is 
de voorspelde stijging van de tekor­
ten veel kleiner dan anders het ge­
val zou zijn geweest. Ondanks de 
kleine produktiedaling in 1993 zul­
len de lopende inkomsten van de 
overheid naar verwachting iets 
stijgen, zodat de totale belasting­
druk waarschijnlijk wat zal toene­
men. 
Als de economische bedrijvigheid 
zich herstelt en als het beleid onge­
wijzigd blijft, zal naar verwachting 
de sinds 1990 waargenomen op­
waartse trend van de begrotingste-
Voortzetting van de loonmatiging 
zal waarschijnlijk betekenen dat 
de groei van de beloning per werk­
nemer in 1993 tot ruim 4% zal da­
len. Ter vergelijking: een stijging 
van meer dan 7% in 1991 en van 
iets minder dan 6% in 1992. In 
1994 wordt geen verdere daling 
verwacht. 
Gezien de verwachting dat de groei 
van de arbeidsproduktiviteit zowel 
in 1993 als in 1994 ca. 1,25% zal 
blijven, zullen de loonkosten per 
eenheid produkt in de Gemeen­
schap als geheel overeenkomstig 
het tempo van loonsverhogingen 35 Consumptie, 1991-1994 
jaarlijkse verandering (%) 
1991 1992 1993 1994 36 Inflatie, 1991-1994 
EG 1EG+ 
voorspeld 
1991 1992 1993 1994 
55 
Hoofdstuk 2 Vooruitzicht op korte termijn voor economie en werkgelegenheid 
korten worden omgekeerd, en zou 
het netto financieringstekort van 
de overheid in 1994 in verhouding 
tot het BBP licht kunnen dalen. Op 
basis van de huidige projecties 
zal waarschijnlijk slechts Luxem­
burg in 1994 een begrotingste­
kort hebben van minder dan 3% 
van het BBP. Anderzijds zullen 
naar verwachting slechts vijf Lid-
Staten, te weten Italië, het Ver­
enigd Koninkrijk, Griekenland, 
Frankrijk en België, een begro­
tingstekort van meer dan 5% van 
het BBP hebben. 
Handelsbalans houdt 
een klein tekort 
Op korte termijn zal de externe 
positie van de Gemeenschap waar-
schijnlijk weinig veranderen, 
waarbij de lopende rekening een 
tekort van ca. 1% van het BBP 
blijft vertonen, met een klein te­
kort op de handelsbalans in 1993 
in 1994. In tegenstelling tot de er­
varing in het verleden wordt der­
halve verwacht dat de geringe 
economische bedrijvigheid in de 
Gemeenschap vergezeld zal gaan 
van slechts een geringe verbete­
ring in de handelsbalans, gedeelte­
lijk wegens de gedrukte situatie op 
de wereldmarkt (grafiek 37). 
Deze voorspelling is de resultante 
van twee sterk tegengestelde krachten. Na twee jaar van duide­
lijke verbetering (1,5% gemiddeld) 
zal de ruilvoet in 1993 1,5% achter­
uit gaan als gevolg van de aanzien­
lijke waardevermindering (6%) 
van de communautaire munteen­
heden ten opzichte van de Ameri­
kaanse dollar en de Japanse yen. 
Ongunstige effecten hiervan op de 
handelsbalans zullen naar ver­
wachting echter worden goedge­
maakt door een aanzienlijke 
stijging van de waarde van de uit­
voer in verhouding tot die van de 
invoer. Dit is volledig het gevolg 
van een sterke vermindering van 
de groei van de invoer door de stag­
natie in de binnenlandse vraag in 
1993 in de Gemeenschap. Ver­
wacht wordt echter dat de uitvoer 
niet sneller zal stijgen dan de ex­
portmarkten groeien. 
Vermindering van 
de werkgelegenheid 
leidt tot een 
recordwerkloosheid 
Als gevolg van de vooruitzichten 
voor economische groei zullen de 
omstandigheden op de arbeids­
markt in 1993 en een groot deel 
van 1994 blijven verslechteren. 
Met een licht negatieve economi­
sche groei in de Gemeenschap in 
1993, zal de werkgelegenheid naar 
verwachting met 1,75% afnemen na een vermindering in 1992 met 
0,75%, Met het op gang komen van 
het gehoopte herstel zal de werkge­
legenheid vermoedelijk ook nog in 
1994 afnemen, maar niet veel meer 
(grafiek 38). Indien deze voorspel­
ling juist blijkt te zijn, zou de werk­
gelegenheid in de periode van vier 
jaar tussen 1990 en 1994 met ruim 
0,5% per jaar zijn gedaald. Dit 
staat in sterk contrast met de pe­
riode tussen 1986 en 1990 waarin 
er veel banen bijkwamen en de 
groei gemiddeld 1,5% per jaar be­
droeg. 
De verdere daling van de groei van 
de werkgelegenheid die voor 1993 
in de Gemeenschap als geheel 
voorspeld wordt, kan grotendeels 
worden toegeschreven aan bijzon­
der ongunstige ontwikkelingen in 
Spanje en Duitsland. Voor Spanje 
wordt een daling van de werkgele­
genheid in 1993 verwacht van 4%, 
de grootste in de Gemeenschap. In 
West-Duitsland zal de werkgele­
genheid in 1993 vermoedelijk da­
len met ruim 2%, dit in scherpe 
tegenstelling tot 1992, toen dit 
land nog een van de weinige landen 
met groei van de werkgelegenheid 
was. In Frankrijk en Portugal zal 
de werkgelegenheid met ongeveer 
1,5% dalen en in België en het VK 
met ruim 1%. Alleen voor Luxem­
burg en Ierland wordt een toene­
ming voorspeld, zij het in Ierland 
slechts marginaal. 
37 Handelsbalans, 1991-1994 
% B8P 38 Werkgelegenheid, 1991-1994 
jaarlijkse verandering (%) 39 Werkloosheid, 1991-1994 
1991 1992 1993 1994 % beroepsbevolking EG 1EG+ 
voorspeld ^_H 12 
10 
1992 1993 1991 1992 1993 1994 
56-
Hoofdstuk 2 Vooruitzicht op korte termijn voor economie en werkgelegenheid 
In alle Lid-Staten zal de werkgele­
genheidssituatie in 1994 naar ver­
wachting iets verbeteren. Dat 
geldt in het bijzonder voor het VK 
met een voorspelde +1% na drie 
jaar van aanzienlijke daling. Vier 
andere landen slechts zullen vol­
gens de voorspelling eveneens hun 
werkgelegenheid zien toenemen — 
Italië (marginaal), Griekenland, 
Ierland en Luxemburg. 
De implicatie van deze ongunstige 
vooruitzichten voor de werkgele­
genheid in een context van blijven­
de groei van de beroepsbevolking 
van de Gemeenschap — zowel in 
1993 als in 1994 met ca. 0,5% per 
jaar — is dat de werkloosheid op 
korte termijn zal blijven toenemen, 
uitgaande van een percentage dat 
begin 1993 al onaanvaardbaar 
hoog was (10%) (grafiek 39). Vooral 
voor 1993 wordt een sterke toena­
me verwacht. Als gevolg hiervan 
wordt het gemiddelde werkloos­
heidspercentage in dit jaar, zonder 
de deelstaten in het Oosten van 
Duitsland, geraamd op 11% en op 
11,5% wanneer deze deelstaten 
wel meetellen. 
In 1994 wordt een verdere toename 
verwacht waardoor het percentage 
zonder de deelstaten in Oost-
Duitsland 11,5% wordt en 12% 
wanneer wij die wel meetellen. Hoe het ook zij, dit betekent dat de 
werkloosheid waarschijnlijk de 
oude piek van 10,8% in 1985 zal 
overtreffen voor het einde van het 
jaar. De in de periode 1986 t/m 
1990 bij het terugdringen van de 
werkloosheid geboekte vooruit­
gang zal dan dus meer dan onge­
daan zijn gemaakt. 
Afgezien van Denemarken en 
Luxemburg waar weinig verande­
ring wordt verwacht, zal het werk-
loosheidspercentage in alle 
Lid-Staten in 1993 toenemen en in 
1994 naar het schijnt in de meeste. 
De belangrijkste uitzondering is 
het VK, waar op basis van de nu 
voorspelde groei van de werkgele­
genheid de werkloosheid zal dalen 
van 11,5% tot onder de 11%, waar­
mee het niveau van 1992 is bereikt. 
In de helft van alle Lid-Staten — 
België, Duitsland, Spanje, Fran­
krijk, nederland en Portugal — 
wordt verwacht dat de werkloos­
heid van 1992 tot 1994 met twee 
percent punten of meer zal toene­
men. 
Als gevolg hiervan zal in acht Lid-
Staten, als Duitsland inclusief de 
nieuwe deelstaten wordt genomen, 
de werkloosheid in 1994 10% of 
meer bedragen en in de twee meest 
getroffen landen — Spanje en Ier­
land — 20% of meer. 
-57-
Hoofdstuk 2 Vooruitzicht op korte termijn voor economie en werkgelegenheid 
-58-
Deel II De Europese arbeidsmarkt 
Hoofdstuk 3 De Gemeenschap en de wereldeconomie 
Recente ontwikkelingen in de werkgelegenheid 
in Midden- en Oost-Europa 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van 
stimuleringsgebieden 
Hoofdstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
59-
-60 
Hoofdstuk 3 De Gremeenschap en de wereldeconomie 
Hoofdstuk 3 De Gemeenschap en de wereldeconomie 
De Gemeenschap is sterk geïntegreerd in de wereldeconomie 
met een groot aandeel in de handel, maar gelegen in een 
gebied met acute economische problemen. De vooruitzichten 
op lange termijn voor groei en werkgelegenheid hangen niet 
alleen af van de concurrentiekracht van de Europese 
producenten, maar ook van een duurzame ontwikkeling 
in belangrijke gebieden in de rest van de wereld. 
De Gemeenschap is een van de wel­
varendste gebieden van de wereld. 
Zij neemt een aanzienlijk deel van 
het wereldinkomen voor haar reke­
ning en een zelfs nog groter deel 
van de produktie in de verwerken­
de industrie en van de internatio­
nale handel. De ingezetenen 
genieten, dankzij de produktiviteit 
van haar beroepsbevolking, een le­
vensstandaard die tot de hoogste 
ter wereld behoort, en ondanks de 
huidige recessie hebben zij hun re­
ële inkomen jaar najaar hoger zien 
worden. 
Bevolking 
en potentiële 
beroepsbevolking 
Qua bevolking vormt de Gremeen­
schap slechts een klein deel van de 
wereld. Van de wereldbevolking 
van ca. 5,5 miljard woont slechts ca. 
6,5% — 345 miljoen — in de Ge­
meenschap. Hoewel zij een iets ho­
ger percentage van de bevolking 
van 15-64 jaar voor haar rekening 
neemt (7%) is de omvang van de 
potentiële beroepsbevolking waar­
uit de Lid-Staten moeten putten, 
slechts een zeer klein deel van die 
van de hele wereld (kaart 4). Verge­
lijk dat bijvoorbeeld met China, een 
land dat iets minder dan 25% van 
de wereldbevolking van 15-64 jaar telt, terwijl de rest van de Aziati­
sche ontwikkelingslanden nog eens 
zo'n 30% bijdraagt. 
Niettemin is de potentiële beroeps­
bevolking van de Gemeenschap 
meer dan 40% groter dan die van 
de VS en ruim 2,5 maal groter dan 
die van Japan. In totaal neemt de 
Gemeenschap meer dan 40% van 
de bevolking van 15-64 jaar in de geïndustrialiseerde landen (de 
OESO) voor haar rekening. 
Al enkele jaren groeit de bevolking 
in de Gemeenschap echter veel tra­
ger dan in andere delen van de we­
reld en uit projecties kan men 
opmaken dat de bevolking de ko­
mende twee decennia relatief lang­
zaam zal blijven groeien. Hoewel de 
daling van de bevolkingsgroei nog 
K4 De verdeling van de bevolking van 15-64 jaar, 1990 
8,3%' 
1 stip = 0,02% van het wereldtotaal 
61-
Hoofdstuk 3 De Gremeenschap en de wereldeconomie 
niet volledig tot uiting komt in de 
groei van de bevolking van 15-64 
jaar — de potentiële beroepsbevol­
king — heeft de laatste 20 jaar de 
gemiddelde jaarlijkse groei van de 
bevolking van 15-64 jaar in de Ge­
meenschap nog geen 1% bedragen 
(ca. 0,7%). Hoewel dit percentage 
hoger is dan in andere delen van 
West-Europa—waar het slechts ca. 
0,5% beliep — is het lager dan in 
andere ontwikkelde landen buiten 
Europa; zo hadden de VS in die pe­
riode, gedeeltelijk dankzij immigra­
tie, een groei van 1,5% per jaar, en 
Japan van 1% per jaar. 
Het ligt ook nog beneden de groei in 
ontwikkelinglanden — gemiddeld 2 
à 3% — waar de bevolking in deze 
periode bijzonder snel groeide, ge­
deeltelijk dankzij verbeteringen in 
de gezondheidszorg, die de zuigelin­
gensterfte hebben helpen terug­
dringen. 
De potentiële beroepsbevolking in 
de in het Zuiden aan de Gremeen­
schap grenzende regio's, in de 
Maghreb- en de Machrek-landen in Noord-Afrika, is zelfs in vergelij­
king met andere ontwikkelingslan­
den bijzonder sterk gegroeid. De 
bevolking van 15-64 jaar in de 
Maghreb-landen is sneller gegroeid 
dan waar ook ter wereld met een 
percentage van bijna 3,5% per jaar, 
terwijl zij in de Machrek-landen 
met meer dan 2,5% per jaar is toe­
genomen. 
Dit betekent dat de potentiële be­
roepsbevolking in Noord-Afrika als 
geheel thans de helft bedraagt van 
die van de Gemeenschap, tegen 
slechts een derde 20 jaar geleden. 
Nog opmerkelijker misschien voor 
de mogelijke migratiedruk is dat 
een derde van de potentiële be­
roepsbevolking tussen 14 en 24 jaar 
oud is, tegen iets meer dan 20% in 
de Gemeenschap. Absoluut gezien 
betekent dit dat deze jongeren, met 
zo'n 45 miljoen, slechts weinig min­
der in aantal zijn dan in de Gemeen­
schap. 
In de landen ten Oosten van de Gre­
meenschap, in Midden- en Oost-Eu­
ropa, is de groei van de bevolking 
K5 Voorspelde groei van de bevolking van 15-64 jaar, 
1990-2010 
-0,2% 
jaarlijkse 
verandering 
| | vermindering 
D <i 
• 2-3 
• >3 van 15-64 jaar de laatste 20 jaar 
gelijk geweest aan die in de Ge­
meenschap; Hongarije en Bulgarije 
hebben nauwelijks enige groei ver­
toond. Hoewel in de landen van de 
voormalige Sowjetunie, met name 
in de minder ontwikkelde gebieden 
in het Zuiden en het Oosten, de be­
volking van 15-64 jaar sneller is 
gegroeid, heeft de groei daar niette­
min gedurende deze periode gemid­
deld slechts 1% bedragen. 
Uitgedrukt in absolute aantallen 
beloopt de potentiële beroepsbevol­
king in Midden- en Oost-Europa 
met iets meer dan 80 miljoen onge­
veer 30% van die in de Gemeen­
schap, terwijl die in de republieken 
van de voormalige Sowjetunie teza­
men ongeveer 80% daarvan be­
draagt. In totaal is de bevolking van 
15-64 jaar in deze twee regio's dus 
groter dan in de Gemeenschap en 
iets groter dan in West-Europa in 
zijn geheel. 
De komende 20 jaar — een periode 
waarbinnen de bevolking tussen 15 
en 64 jaar redelijk nauwkeurig kan 
worden geraamd, omdat de meeste 
personen die er dan deel vanuit ma­
ken nu al geboren zijn — groeit de 
bevolking tussen 15 en 65 jaar in de 
Gemeenschap volgens de ramingen 
langzamer dan in het verleden. Als 
echter de immigratie, die nu onge­
veer 1 miljoen per jaar bedraagt, 
niet onder de 750.000 per jaar komt, 
is het niet waarschijnlijk dat de hui­
dige groeivoet van 0,7% per jaar 
veel zal afnemen. Een dergelijke 
langzame groei kennen ook de 
meeste andere ontwikkelde delen 
van de wereld, waarbij de andere 
landen in West-Europa naar ver­
wachting nauwelijks enige groçi 
zullen vertonen en de VS een groei 
van ruim onder 1% te zien zullen 
geven; Japan zal zijn potentiële be­
roepsbevolking zien dalen (kaart 5). 
In de ontwikkelingslanden daaren­
tegen zal volgens de jongste ramin­
gen van de Verenigde Naties de 
bevolking tussen 15 en 65 jaar even 
snel, of zelfs nog sneller dan in de 
62-
Hoofdstuk 3 De Gemeenschap en de wereldeconomie 
afgelopen 20 jaar, blijven groeien. 
Dit zou betekenen dat tegen 2010 
zo'n 88% van de totale potentiële 
beroepsbevolking van de wereld zou 
wonen in hinden die nu als ontwik­
kelingslanden gelden, inclusief de 
landen in Midden- en Oost-Europa, 
die in een overgangsfase zijn en in­
clusief de voormalige Sowjetunie — 
tegen ongeveer 84% op dit moment 
en 78% in 1970 — en slechts 12% in 
de huidige geïndustrialiseerde lan­
den. 
Naar verwachting zullen van de 
geïndustrialiseerde landen alleen 
Australië en Nieuw-Zeeland de ko­
mende 20 jaar de bevolking tussen 
15 en 65 jaar met meer dan 1% per 
jaar zien groeien, terwijl van de ont­
wikkelingslanden volgens de ra­
mingen alleen in China de groei 
kleiner zal zijn dan 2,5% per jaar. 
Wat zijn de gevolgen van deze pro­
jecties? Een jaarlijkse groei van 1% 
betekent in ongeveer 70 jaar een 
verdubbeling van de bevolking van 
15-64 jaar, terwijl bij een groei van 
2,5% per jaar deze verdubbeling in 
minder dan 30 jaar plaats heeft. 
Tegen 2010 zou de potentiële be­
roepsbevolking van de huidige Ge­
meenschap van 12 Lid-Staten 
slechts 5% van het wereldtotaal ver­
tegenwoordigen. Wanneer men de 
huidige EVA-landen erbij betrekt 
wordt dit cijfer met maar 0,5% ver­
hoogd en met de huidige landen in 
Midden- en Oost-Europa erbij met 
slechts nog eens 2%. Waarschijnlijk 
zal de groei van de bevolking van 
15-64 jaar in deze laatstgenoemde 
landen de komende 20 jaar name­
lijk slechts iets groter zijn dan in de 
Gremeenschap, althans aannemen­
de dat geen duidelijk stijging van de 
emigratie zal optreden. Dit geldt 
ook voor de landen van de voorma­
lige Sowjetunie, waar naar ver­
wachting in deze periode de totale 
bevolking van 15-64 jaar met 0,7% 
per jaar zal groeien, althans wan­
neer de emigratie niet versnelt. 
In de in het Zuiden aan de Gemeen­
schap grenzende gebieden, d.w.z. de landen van de Maghreb en de Mach-
rek in Noord-Afrika, alsmede in de 
Arabische landen in het Midden-
Oosten, zal de groei van de bevol­
king tussen 15 en (il) jaar — slechts 
marginaal beïnvloed door de moge­
lijke verlaging van het geboortecij­
fer — de komende 20 jaar met 
gemiddeld 3% per jaar stijgen. Dit 
zou betekenen dat het aantal tegen 
2010 bijna tweemaal zo hoog is als 
in 1990. Hoewel de stijging in de 
landen van de Maghreb en de Mach-
rek waarschijnlijk minder groot zal 
zijn, wordt toch verwacht dat de be­
volking in deze leeftijdsklasse in 
deze jaren met 75% zal toenemen. 
Deze groeipercentages zouden bete­
kenen dat tegen 2010 de bevolking 
vanl5-64 jaar in de Arabische lan­
den slechts iets kleiner zou zijn dan 
in de Gemeenschap, tegen de helft 
in 1990, en dat het aantal jongeren 
van 15-24 jaar, met ca. 75 miljoen, 
70% groter zou zijn dan in de Lid-
Staten. 
Werkgelegenheid 
Het aantal mensen tussen 15 en 65 
jaar behoeft, al is het een aanwij­
zing voor de mogelijke omvang van 
de beroepsbevolking, niet beslist 
een goede indicatie te zijn van het 
feitelijke aantal produktief werkza­
me personen. In de Gemeenschap is 
ca. twee derde (67%) van de bevol­
king tussen 15 en 64 jaar actief lid 
van de beroepsbevolking, hoewel op 
dit moment minder dan 60% werkt 
en de overigen geen werk kunnen 
vinden. Beide cijfers zijn duidelijk 
lager dan in de meeste andere ont­
wikkelde landen, waar de actieve 
bevolking ca. 75% van de bevolking 
tussen 15 en 65 jaar uitmaakt en, 
zoals in hoofdstuk 1 is opgemerkt, 
ca. 70% werk heeft. 
Voor deze verschillen tussen de Ge­
meenschap en andere landen in de-
zelfde fase van economische 
ontwikkeling, zoals elders in deze 
en andere uitgaven van Werkgele­
genheid in Europa wordt uiteenge­zet, kan men twee hoofdredenen 
aanvoeren. De eerste is de relatief 
geringe participatie van vrouwen in 
de beroepsbevolking, een aspect dat 
geleidelijk aan het veranderen is. 
De tweede is de hoge werkloosheid 
in verhouding tot de meeste andere 
vergelijkbare delen van de wereld. 
De cijfers voor de Gemeenschap ver­
schillen echter niet veel van die voor 
Midden- en Oost-Europa waar een 
veel groter deel van de potentiële 
beroepsbevolking placht te werken, 
maar waar de participatiegraad is 
verminderd sedert het omschake­
lingsproces van de economie. De 
achteruitgang van het aantal werk­
zame personen in verhouding tot de 
bevolking van 15-65 jaar is zelfs 
nog duidelijker, aangezien de werk­
loosheid die vroeger — althans 
openlijk — niet bestond, sterk is 
gestegen. 
Anderzijds is zowel de beroepsbe­
volking als het aantal werkenden in 
de Gemeenschap duidelijk groter 
dan in Noord-Afrika en het Midden-
Oosten. In deze landen staat slechts 
een gering deel van de bevolking 
tussen 15 en 65 jaar als economisch 
actief en een nog geringer deel als 
werkend te boek. Overeenkomstig 
schattingen van de Verenigde Na­
ties werkt in de meeste delen van 
die regio de helft of minder van de 
potentiële beroepsbevolking. 
Bij het interpreteren van deze 
schattingen moet men echter zeer 
voorzichtig te werk gaan. Er zijn 
grote problemen met het meten van 
de werkgelegenheid in ontwikke­
lingslanden, waar geen arbeids­
markt in de gebruikelijke zin van 
het woord bestaat. Bijzondere pro­
blemen zijn er ten aanzien van men­
sen die met moeite en pijn in hun 
onderhoud kunnen voorzien op het 
land, of die in kleine familie-eenhe-
den werkzaam zijn, en weinig of 
geen echt loon ontvangen en die, 
afhankelijk van de definitie die door 
de betrokken statistici wordt ge­
hanteerd, al dan niet als werkend 
geregistreerd staan. De cijfers hou-
63-
Hoofdstuk 3 De Gemeenschap en de wereldeconomie 
den evenmin rekening met verbor­
gen werkloosheid of het aantal uren 
dat daadwerkelijk wordt gewerkt 
en zij behoeven ook niet noodzake­
lijkerwijs tussen de verschillende 
landen vergelijkbaar te zijn. Hoog­
uit geven zij dus een globale indica­
tie van de situatie. 
De lage werkgelegenheidscijfers in 
deze regio houden verband met 
twee belangrijke kenmerken van de 
landen in kwestie. Het eerste is het 
gebrek aan beschikbaar werk in de 
officiële economie vanwege het on­
derontwikkelde karakter van de 
economische bedrijvigheid en in het 
bijzonder het geringe belang van de 
industrie als bron van inkomen en 
banen. In de meeste landen is 15% 
of minder van de beroepsbevolking 
werkzaam in de industrie, vergele­
ken met ca. 30% in de meeste ont­
wikkelde landen. 
Het tweede kenmerk is het zeer ge­
ringe percentage vrouwen dat als 
werkend wordt geteld. In veel van 
deze landen vertegenwoordigen 
vrouwen nog geen 10% van de offi­
ciële beroepsbevolking. Dit geldt 
vooral voor de landen in het Mid­
den-Oosten — in Saoedie-Arabië bij 
voorbeeld vormen vrouwen slechts 
7% van de beroepsbevolking — 
maar het geldt ook voor Libië waar 
het cijfer 9% is en Algerije waar het 
nog geen 5% bedraagt. Hoewel dit 
niet behoeft te betekenen dat de 
grote meerderheid der vrouwen in 
feite niet werkt — een groot deel 
van hen werkt vrijwel zeker als on­
betaalde hulp in familiebedrijven— 
geeft het niettemin de kracht weer 
van de traditionele religieuze en 
culturele opvattingen over vrouwen 
die betaald werk verrichten. 
Het lage percentage van de beroeps­
bevolking in de industrie is een ken­
merk van ontwikkelingslanden in 
het algemeen. Alleen in enkele jon­
ge industrielanden is het aandeel 
van de industriële werkgelegenheid 
vergelijkbaar met dat in de ontwik­
kelde landen; dat geldt met name 
voor Hong-Kong en Zuid-Korea, waar het percentage iets meer dan 
25% bedraagt. In de meeste ontwik­
kelingslanden is minder dan 15% 
van de werkgelegenheid in de in­
dustrie te vinden en in de armste 
landen bedraagt het percentage nog 
geen 10, en in sommige gevallen, 
met name in Afrika ten Zuiden van 
de Sahara, zelfs nog geen 5. 
In de meeste ontwikkelingslanden 
zijn bovendien maar weinig aanwij­
zingen voor enige groei van het aan­
deel van de industrie. In veel 
gevallen is het aandeel op dit mo­
ment hetzelfde als of kleiner dan 25 
jaar geleden. Dat geldt ook voor de 
ontwikkelingslanden die het dichtst 
bij de Gemeenschap liggen, in 
Noord-Afrika en het Midden-Oos­
ten, hoewel er enkele uitzonderin­
gen zijn waar industrialisatie 
onderweg lijkt te zijn, met name 
Marokko waar het percentage van 
de beroepsbevolking (zoals hier ge­
definieerd) in de industrie iets ho­
ger is dan 20%. 
Produktie 
en inkomen 
Hoewel slechts ongeveer 7% van de 
wereldbevolking van 15-64 jaar in 
de Gremeenschap woont, neemt die 
niettemin een aanzienlijk deel van 
de wereldproduktie van goederen 
en diensten voor haar rekening en 
ontvangt dienovereenkomstig een 
onevenredig deel van het wereldin­
komen. Volgens de jongste ramin­
gen produceert de Gemeenschap ca. 
30% van het BBP van de wereld en 
genereert ongeveer hetzelfde per­
centage van het wereldinkomen, ge­
meten in Amerikaanse dollars. Dit 
is een groter percentage dan de VS 
(26%) en tweemaal zo groot als dat 
van Japan (14%). 
Deze drie regio's bij elkaar bezitten 
ca. 15% van de potentiële beroeps­
bevolking van de wereld en produ­
ceren toch 70% van het wereld-BBP. 
Hoewel het aandeel in de beroeps­
bevolking dat werkelijk produktie-
ve arbeid verricht, in deze drie delen van de wereld veel groter is, geeft 
het naast elkaar plaatsen van deze 
cijfers niettemin een indicatie van 
de omvang van het verschil in pro­
duktiviteit tussen deze wereld en 
die in ontwikkeling, waar de grote 
meerderheid van de wereldbevol­
king leeft en werkt. 
Het geeft tevens een indicatie van 
de hoogst ongelijke verdeling van 
het wereldinkomen, waarvan ca. 
70% naar een zesde deel van de 
bevolking gaat. Volgens ramingen 
van de Verenigde Naties moet — 
het andere uiterste — de armste 
50% van de mensen in de wereld 
uitkomen met minder dan 5% van 
het wereldinkomen (kaart 6 met 
hetzelfde aantal punten als kaart 4, 
waardoor deze met elkaar kunnen 
worden vergeleken om de hoogst on­
gelijke verdeling van het BBP over 
de mensen die het produceren, te 
illustreren). 
Tussen de rijkste en de armste lan­
den bestaat een enorm verschil in 
inkomen per hoofd. Zelfs wanneer 
dat inkomen wordt gemeten in 
koopkrachtpariteiten om rekening 
te houden met verschillen in con­
sumptiepatroon tussen landen 
(d.w.z. voor het feit dat iemand in 
een ontwikkelingsland meestal met 
een veel lager inkomen een bepaal­
de consumptiestandaard kan berei­
ken), wordt het reëel BBP per hoofd 
in de VS 50 maal hoger geschat dan 
in Ethiopië of Zaïre. (Deze schattin­
gen worden berekend door het 
United Nations International Com­
parison Programma (ICP), maar 
zijn onvermijdelijkerwijs behept 
met een grote mate van onbetrouw­
baarheid omdat er in veel ontwik­
kelingslanden een gebrek aan 
gegegevens is). 
Hoewel het inkomen per hoofd in de 
Gemeenschap slechts 70% bedraagt 
van dat in de VS, is het tienmaal zo 
hoog als in Afrika als geheel en 4 à 
5 maal zo hoog als in de iets welva­
render landen in de Maghreb 
(kaart 7). Hoewel de olieproduce-
rende landen in Noord-Afrika en 
-64 
Hoofdstuk 3 De Gremeenschap en de wereldeconomie 
het Midden-Oosten een veel hoger 
gemiddeld inkomen per hoofd heb­
ben dan andere landen in die regio 
en in sommige gevallen een inko­
men dat met dat in de Gemeenschap 
vergelijkbaar is, verbergt dit gemid­
delde een hoogst ongelijke inko­
mensverdeling, waarbij de grote 
meerderheid van de mensen een 
veel lager inkomen heeft. 
Het inkomen per hoofd in de Ge­
meenschap is ook duidelijk hoger 
dan in Midden-en Oost-Europa en 
de voormalige Sowjetunie. Hoewel 
schattingen van het verschil net als 
in het geval van ontwikkelingslan­
den buitengewoon moeilijk te ma­
ken zijn — gedeeltelijk omdat tot 
voor kort de officiële wisselkoersen 
hoogst misleidend waren — zijn er 
aanwijzingen dat momenteel het 
gemiddelde inkomen per hoofd 
slechts 30 à 40% van dat in de Ge­
meenschap bedraagt. 
Groei van het BBP 
en het inkomen 
per hoofd 
Hoewel in de jaren tachtig de econo­
mische groei in de Gremeenschap ge-
ringer was dan in elk ander 
naoorlogs decennium, was deze toch 
nog groter dan in veel ontwikke­
lingslanden, waar de behoefte aan 
een grotere produktie, om arbeids­
plaatsen en een hoger reëel inko­
men te scheppen, veel dringender 
was. Zö is zelfs in een periode van 
relatieve stagnatie in de geïndus­
trialiseerde wereld de kloof tussen 
rijke en arme regio's in feite nog 
breder geworden. In landen die 
energie en grondstoffen voor pro-
duktieprocessen voortbrengen heeft 
de daling van de olie- en goederen-
prijzen, ten dele als gevolg van de 
trage produktiegroei en dus van de 
vraag in de industriële landen, voor­
al in de eersie helft van de jaren 
tachtig in veel gevallen geleid tot 
een aanzienlijke vermindering van 
exportinkomsten en een zeer gerin­
ge groei van het BBP. K6 De verdeling van het wereldinkomen, 1990 
1 stip = 0,02 % van het wereld BBP 
K7 Het inkomen per hoofd vergeleken met de Gemeenschap, 
1990 
138% 
BBP per hoofd 
in % van 
E G-gemiddelde 
D <15 
BS! 13 - JÜ 
I 30-100 
• EUR12 
• > 100 
-65-
Hoofdstuk 3 De Gemeenschap en de wereldeconomie 
Men schat dat in de jaren tachtig 
het BBP in het Midden-Oosten ge­
middeld met slechts 1% per jaar is 
gegroeid, terwijl de bevolking met 
meer dan 3% per jaar is toegeno­
men, Dientengevolge is het reële in­
komen per hoofd in deze periode 
met meer dan 2% gedaald; het was 
in 1990 20% lager dan tien jaar eer­
der, dit in tegenstelling tot de sub­
stantiële groei uit de jaren zeventig 
toen de olieprijzen stegen (kaart 8). 
In Afrika bezuiden de Sahara was 
de groei van de bevolking groter dan 
de groei van het BBP; het reëel in­
komen per hoofd in deze regio is in 
dit decennium gemiddeld met 10% 
gedaald. Veel van de armste landen 
van de wereld zijn in deze tien jaar 
nog armer geworden. 
Ook in Latijns-Amerika is in deze 
periode het inkomen per hoofd in 
reële termen met gemiddeld 0,5% 
per jaar gedaald. De buitenlandse 
schuld die in de jaren zeventig was 
ontstaan in een poging de groei te 
handhaven, nam daar zulke afme­
tingen aan dat stabilisatieprogram­ma's werden geaccepteerd om de be­
stedingen te beperken. 
Alleen in Azië slaagden de ontwik­
kelingslanden erin de groei in de 
jaren tachtig te handhaven op prak­
tisch hetzelfde niveau als in de ja­
ren zeventig; sommige landen, zoals 
India en China (waarvoor de groei 
van het BBP bijzonder moeilijk te 
berekenen is), bereikten zelfs hoge­
re groeivoeten. 
Afgezien van Azië — waar overi­
gens meer dan de helft van de we­
reldbevolking woont — is de enorme 
kloof in het inkomen per hoofd tus­
sen de ontwikkelde en de ontwikke­
lingslanden in de jaren tachtig 
groter geworden in plaats van klei­
ner, zoals in de jaren zeventig wèl 
het geval was. Dit gold ook voor de 
Gemeenschap en de armere landen 
aan haar Zuidelijke en Oostelijke 
grenzen. Hoewel het BBP in de lan­
den van de Maghreb en de Machrek 
in reële termen in de jaren tachtig 
met gemiddeld 3% per jaar is geste­
gen, iets meer dan in de Gemeen­
schap — was dit slechts marginaal 
K$ Groei van het inkomen per hoofd, 1980-1990 hoger dan het percentage van de 
bevolkingsgroei. Derhalve is het in­
komen per hoofd vergeleken met de 
Gemeenschap, waar het gemiddeld 
met net iets meer dan 2% steeg, 
nauwelijks groter geworden. 
In Midden- en Oost-Europa, alsme­
de in de voormalige Sowjetunie, be­
droeg de groei van het BBP in de 
jaren tachtig gemiddeld slechts 1% 
per jaar, ook in dit geval veel minder 
dan in de jaren zeventig doordat de 
centraal geplande economieën met 
acute structurele problemen wer­
den geconfronteerd. Het inkomen 
per hoofd is dus slechts heel weinig 
gestegen. 
Sinds 1990 hebben de ineenstorting 
van de voormalige Sowjetrussische 
markt, de aanzienlijke verminde­
ring van de interregionale handel 
en de doorvoering van restrictieve 
monetaire en fiscale beleidsmaatre­
gelen om de inflatie en de staats­
schuld in bedwang te houden, 
tezamen met de ontwrichtende ef­
fecten van het overgangsproces, er­
toe geleid dat het BBP aanzienlijk 
is verlaagd. 
Zoals beschreven wordt in de bijlage 
van dit hoofdstuk, waarin uit­
gebreider wordt ingegaan op de 
economische en werkgelegenheids­
ontwikkelingen sinds de overgang 
in Midden- en Oost-Europa, en met 
name in 1992, is deze forse vermin­
dering van de produktie in de regio 
gepaard gegaan met een aanzienlijk 
verlies van arbeidsplaatsen en een 
stijgende werkloosheid. 
Kortom, de Gemeenschap wordt 
omgeven door regio's waar vooral 
de laatste jaren het inkomen per 
hoofd is gedaald of hooguit heel 
weinig is gestegen en waar als ge­
volg hiervan de arbeidsmarktpro­
blemen zijn verergerd. Dit moet 
een punt van bijzondere zorg zijn 
voor de Gemeenschap, niet alleen 
wegens het belang op lange termijn 
van deze regio's als afzetmarkten 
voor haar industriële produkten en 
diensten, maar ook vanwege de mi-
66 
Hoofdstuk 3 De Gemeenschap en de wereldeconomie 
gratiedruk die ongetwijfeld groter 
zal worden als de kansen op werk 
ontoereikend blijven of zelfs klei­
ner worden. 
Handel 
Het grote aandeel van de Gemeen­
schap in het wereldinkomen is voor 
een groot deel te danken aan haar 
leidende positie in de internationale 
handel, en in het bijzonder de han­
del in industrieprodukten, die zowel 
de grootste als de snelst groeiende 
component van de totale handels­
stromen blijft. 
In 1990 namen industrieprodukten 
meer dan 60% van de totale waarde 
van de handel in goederen en dien­
sten voor hun rekening, ca. drie 
maal zo veel als de diensten. Boven­
dien is de laatste twintig jaar het 
aandeel van industrieprodukten — 
anders dan vaak wordt gedacht — 
in de totale handel niet gedaald 
maar gestegen. Hoewel de handel in 
diensten zeker is toegenomen, is die 
tot nu toe — onder andere door de 
beperkingen op de handel die door 
het programma voor de interne 
markt moesten worden opgeheven 
— minder groot dan de groei van de 
handel in industrieprodukten (gra­
fiek 40). 
Ten dele wegens de aanzienlijke 
handel tussen de Lid-Staten onder­
ling, die door de voltooiing van de 
interne markt nog is toegenomen, 
nemen de landen van de Gemeen­
schap onderling bijna 40% van de 
totale wereldhandel en bijna 45% 
van de wereldexport van industrie­
produkten voor hun rekening. On­
geveer 40% van de wereldhandel in 
industrieprodukten vindt plaats 
binnen de interne markt van de 
Gemeenschap. Zelfs wanneer de 
onderlinge handel buiten beschou­
wing wordt gelaten, nemen de 
communautaire producenten een 
leidende positie op de wereldmarkt 
in, aangezien zij ca. 30% van de 
totale uitvoer van industriepro­
dukten naar de rest van de wereld voor hun rekening nemen. Dat is 
meer dan de VS of Japan, die beide 
een aandeel van ongeveer 11% op 
de wereldmarkt hebben. 
Het marktaandeel van de Gemeen­
schap verschilt, net als dat van an­
dere landen, duidelijk in het ene 
deel van de wereld van het andere; 
in belangrijke mate bepaald door 
geografische nabijheid en histori­
sche banden. Deze niet-economi-
sche factoren schijnen evenzeer 
invloed te hebben op het exportaan­
deel als concurrerende prijzen of de 
kwaliteit van het produkt, hoewel 
de laatste factoren uiteraard be­
langrijke determinanten van veran-
deringen op termijn in het 
marktaandeel zijn. 
Terwijl het aandeel van communau­
taire producenten op de interne 
markt voor industrieprodukten ca. 
65% is en hun aandeel op de EVA-
markt zelfs nog iets groter (67%), is 
hun aandeel in de Japanse import 
van industrieprodukten slechts ca. 
25% en in de Amerikaanse import 
slechts 23% (grafiek 41). Hetzelfde geldt voor ontwikkelingslanden; de 
communautaire producenten bezit­
ten een dominerende positie op de 
betrekkelijk gesloten Afrikaanse 
markt waar zij 60% van de invoer 
voor hun rekening nemen, en zij 
hebben tevens een aanzienlijk deel 
van de markt van het Midden-Oos­
ten (45%) in handen, maar zijn in 
Latijns-Amerika (met een aandeel 
van 23%) en Azië (16%) veel minder 
belangrijk. 
Dezelfde factoren zijn ook van gro­
te invloed op het marktaandeel van 
andere landen. Exporteurs uit de 
VS hebben slechts een zeer gering 
aandeel op de Europese markt of 
op de markten in Afrika en het 
Midden-Oosten, terwijl zij meer 
dan 40% van de Latijnsamerikaan-
se invoer van industrieprodukten 
en een aanzienlijk deel van de 
markt in het gebied van de Stille 
Oceaan voor hun rekening nemen 
(bij voorbeeld 28% van de Japanse 
industriële invoer). De Japanse fa­
brikanten zijn ook in Azië en de VS 
veel belangrijker dan in Afrika of 
Europa. 
40 Samenstelling van de internationale handel, 1970,1980 
en 1990 
% van totale handel 
70 
60 
50 h 
40 h 
30 h 
20 
10 I n 70 
4 60 
50 
4 40 
30 
20 
10 
voedings energie industrie- diensten 
middelen prod, 
/grondst. 
intra-EG handel voedings energie industrie- diensten 
middelen prod, 
/grondst. 
extra-EG export voedings energie industrie- diensten 
middelen prod, 
/grondst. 
wereld excl. intra-EG handel 
-67-
Hoofdstuk 3 De Gemeenschap en de wereldeconomie 
41 Aandelen op de wereldmarkten voor industrieprodukten, 
1970,1980 en 1990 
100 
80 
60 
40 
20 % totale invoer 
• EG • VS B Japan D Azië 
Staven van links naar rechts : 1970,1980,1990 100 
80 
4 60 
4 40 
20 
EG EVA VS Japan Oost- Azië Afrika Midden- Latijns 
Europa Oosten Amerika 
42 Omvang van de wereldmarkten voor industrieprodukten, 
1970,1980 en 1990 
invoer (1000 miljoen VS$, prijzen van1990) 
1000 h 
800 1970 
1980 
1990 
600 
400 r 
200 1000 
4 800 
4 600 
400 
4 200 
EG EVA VS Japan Oost- Azië Afrika Midden- Latijns 
Europa Oosten Amerika Deze segmentatie van de wereld­
markt schijnt mettertijd eerder 
meer dan minder geprononceerd te 
zijn geworden. Dat is met name 
overduidelijk in het gebied van de 
Stille Oceaan, waar de Aziatische 
producenten hun exportaandeel 
significant hebben vergroot. Hoe­
wel dat ook voor andere markten 
geldt — de Aziatische producenten 
zijn de enige die overal in de wereld 
hun marktaandeel vergroten — is 
dat daar op veel grotere schaal ge­
beurd dan elders. 
Hoewel de laatste 20 jaar het aan­
deel van de Gemeenschap in de we­
reldhandel in industrieprodukten 
kleiner is geworden, was deze ver­
mindering bescheiden en kleiner 
dan die van de exporteurs uit de VS. 
Er is echter duidelijk verschil ge­
weest in de mate van succes van 
communautaire producenten op de 
verschillende markten. In Europa 
en de aangrenzende regio's hebben 
de communautaire fabrikanten het­
zij hun eigen aandeel bewaard of 
hoogstens een geringe verminde­
ring ervaren; dit geldt dus voor hun 
eigen interne markt, de EVA-lan­
den, Afrika en het Midden-Oosten. 
Bovendien hebben zij in Midden- en 
Oost-Europa en de voormalige Sow­
jetunie, waar sinds 1989 de interne 
handel sterk is verminderd, hun 
aandeel aanzienlijk vergroot (gra­
fiek 41). 
Buiten het eigenlijke Europa, afge­
zien Japan, hebben de communau­
taire fabrikanten in deze periode 
van 20 jaar marktaandeel verlo­
ren. Helaas zijn twee grote gebie­
den daar — de VS en Azië — de 
grootste afzetmarkten van indus­
trieprodukten buiten de Gemeen­
schap met in de jaren tachtig de 
snelste groei na Japan (een land 
dat een betrekkelijk kleine impor­
teur van industrieprodukten blijft, 
in waarde uitgedrukt minder dan 
30% van de omvang van deVS) 
(grafiek42). 
Daarentegen vertoonden in de ja­
ren tachtig drie van de belangrijk-
-68 
Hoofdstuk 3 De Gemeenschap en de wereldeconomie 
ste markten van de Gemeenschap, 
Afrika, het Midden-Oosten en Mid­
den- en Oost-Europa — in vele 
opzichten haar natuurlijke han­
delspartners — alle een duidelijke 
vermindering van de invoer van in­
dustrieprodukten, als gevolg van 
de hierboven genoemde verminde­
ring van het BBP en het reël inko­
men. 
Als gevolg van de relatieve markt­
groei — die de vermindering van het 
marktaandeel meer dan compen­
seert- hebben de VS en de ontwik­
kelingslanden in Azië (alsmede 
Japan) sinds 1980 een groter aan­
deel in de totale export van indus­
trieprodukten van de Gemeenschap 
naar de rest van de wereld (gra­
fiek 43). In 1990 ging meer dan 30% 
van de communautaire (externe) 
export van industrieprodukten 
naar deze beide delen van de we­
reld, tegen slechts iets meer dan 
20% tien jaar daarvoor. 
Daarentegen daalde het aandeel 
dat naar Afrika en het Midden-Oos­
ten ging, waar de Europese produ­
centen verhoudingsgewijs in het 
voordeel zijn, van meer dan 25% tot 
15%. De omvang van de export naar 
Midden- en Oost Europa is ook ge­
daald, aangezien het effect van de 
openstelling van deze markten voor 
de Europese producenten meer dan 
teniet werd gedaan door de daling 
van het inkomen. 
Niettemin was voor elk communau­
tair land West-Europa verreweg de 
belangrijkste exportmarkt. In 1990 
ging zo'n 72% van de totale uitvoer 
van de Lid-Staten hetzij naar de 
Gemeenschap zelf, hetzij naar 
EVA-landen, waarbij alleen de in­
terne markt al meer dan 60% van de 
gehele export (en iets minder dan 
60% van de handel in industriepro­
dukten) voor haar rekening nam. 
Bovendien is het belang van de in­
terne markt \an de EG mettertijd 
geleidelijk groter geworden door de 
economische integratie, waarbij het 
aandeel in de communautaire ex­
port van de interne handel toenam van minder dan 41% in 1960, tot 
54% in 1970, 56% in 1980 en 62% in 
1991 (grafiek 44). 
Hoewel de communautaire produ­
centen hun aandeel in de handel in 
industrieprodukten de laatste 20 
jaar slechts in geringe mate heb­
ben zien teruglopen, is hun presta­
tie in de dynamischer, technisch 
geavanceerde sectoren minder in­
drukwekkend geweest dan in 
traditionele produkten. Wat ma­
chines en transportmiddelen be­
treft, waarvoor de markt sneller is 
gegroeid dan voor andere produk­
ten, nemen de communautaire pro­
ducenten een kleiner deel van de 
wereldexport voor hun rekening 
dan voor andere produkten — in 
1990 29% vergeleken met 40% voor 
chemische produkten — en zij heb­
ben daarin de laatste 20 jaar hun 
aandeel meer zien verminderen 
dan op marktenvoor andere pro­
dukten (uitgaande van ca. 37% in 
1970) (grafiek 45). 
Ook is ondanks de relatief snelle 
groei van de wereldmarkt voor deze produkten het aandeel van 
machines en transportmiddelen in 
de totale uitvoer van de EG sedert 
1970 nauwelijks veranderd; het 
blijft iets onder 50% van het totaal 
(grafiek 46). Dit staat in schril con­
trast tot de verandering die Japan 
vertoont; voor dit land nemen ma­
chines en transportmiddelen bijna 
75% van de totale uitvoer van in­
dustrieprodukten voor hun reke­
ning, tegen slechts 43% in 1970. 
Ook voor de zich ontwikkelende 
Aziatische landen is het aandeel 
van deze produkten in de uitvoer 
van industrieprodukten gestegen 
van nog geen 15% in 1970 tot bijna 
40% in 1990. 
Handel 
in diensten 
In de handel in diensten hebben de 
commumautaire producenten een 
even belangrijke positie als in de 
handel in industrieprodukten. 
Hoewel het aandeel op de wereld­
markt de laatste 20 jaar, en vooral 
sedert 1980, kleiner is geworden, 
43 Geografische verdeling van de export van industrie­
produkten naar buiten de Gemeenschap, 1970,1980 en 1990 
% totaal 
30 r 
25 
20 
15 
10 -i 30 
4 25 
4 20 
4 15 
4 io 
EVA VS Japan Oost- Azië Afrika Midden- Latijns 
Europa Oosten Amerika 
69 
Hoofdstuk 3 De Gemeenschap en de wereldeconomie 
44 De toenemende betekenis van interne handel voor de 
Gemeenschap, 1970-1991 
o/0 BBP E extra-communautaire export H intra-communautaire export 
25 
20 
15 
10 -i 25 
1970 1975 1980 1985 1990 
45 Aandeel van de Gemeenschap in de handel in enkele 
industrieprodukten, 1970,1980 en 1990 
% totaal 
80 r 
60 h 
40 m 
20 m -i 80 
4 60 
40 
20 
chemische machines en andere 
produkten transport- industrie-
middelen produkten 
handel binnen de EG chemische machines en andere 
produkten transport- industrie-
middelen produkten 
wereldhandel (excl. binnen EG) blijft het aanzienlijk. In 1990 
namen de communautaire produ­
centen ca. 45% van de totale we­
reldexport van diensten en meer 
dan de helft van de handel in "ove­
rige dienstverlening" (d.w.z. geen 
verkeer en vervoer) voor hun reke­
ning, waaronder diverse soorten 
advies- en andere zakelijke dienst­
verlening, het snelst groeiende 
onderdeel van deze handel (gra­
fiek 47). 
In tegenstelling tot de handel in 
industrieprodukten ging meer dan 
de helft van de uitvoer naar landen 
buiten de Gemeenschap, behalve 
waar het verkeersdiensten betreft 
— waarvan het toerisme een be­
langrijk onderdeel is — die voor ca. 
55% binnen de Lid-Staten blijven. 
Net als in het geval van industrie­
produkten is het belang van de in­
tercommunautaire handel in 
diensten in de loop van de tijd ech­
ter aanzienlijk toegenomen in ver­
houding tot de totale handel: van 
minder dan een derde in 1970 tot 
bijna de helft in 1990. 
Werkgelegenheid in 
de exportindustrie 
Vanzelfsprekend is de handel in 
diensten veel minder omvangrijk 
dan de handel in industrieproduk­
ten en betrekkelijk weinig mensen 
in de Gemeenschap verrichten 
diensten die voor een groot deel 
worden geëxporteerd. Zelfs in de 
verwerkende industrie is echter 
het aantal arbeidsplaatsen dat di­
rect van de export afhankelijk is, 
relatief gering. 
In de Gemeenschap als geheel na­
men bedrijfstakken die in 1990 
meer dan 40% van de produktie 
exporteerden — de kantoormachi­
ne-, andere machine- en de trans­
portmiddelenindustrie — ongeveer 
5% van de totale werkgelegenheid 
voor hun rekening (grafiek 48, 
waarin het aandeel van de export 
in de brutoproduktie wordt bere­
kend op 'NACE 2-cijferig' niveau in 
70 
Hoofdstuk 3 De Gemeenschap en de wereldeconomie 
elf Lid-Staten tezamen). Alleen in 
Duitsland was het aandeel duide­
lijk meer dan 5%, maar nog geen 
10%. Zelfs wanneer men kijkt naar 
bedrijfstakken waar de uitvoer 
meer dan 25% van de produktie 
uitmaakt, vindt men nog niet meer 
dan 15% van de werkgelegenheid, 
met slechts twee landen, Duitsland 
en Italië, waar een groter deel van 
de beroepsbevolking in dergelijke 
bedrijfstakken werkt. 
Bijna de helft van de industriële 
beroepsbevolking in de Gemeen­
schap in 1990 was dus werkzaam in 
bedrijfstakken als voedingsmidde­
lenindustrie, papierindustrie, 
grafische nijverheid en metaalpro-
duktenindustrie, die in hoofdzaak 
voor de binnenlandse markt produ­
ceerden. Gezien het feit dat de ex­
port slechts een klein deel uitmaakt 
van de produktie van de dienstver­
lening, is het duidelijk dat de verre­
weg de meeste mensen die in de 
Gemeenschap werken, zich bezig 
houden met activiteiten waar de in­
ternationale handel van minder 
groot belang is. 46 Samenstelling van de export van industrieprodukten uit de 
Gemeenschap en elders, 1970,1980 en 1990 
• chemische produkten I machines en H andere 
% transportmiddelen industrieprodukten 
100 IMVlHIfïï S IW""H HWffil EK'SS' 1 HH'WSJ W""K"i R\ 'i F1 ' ' 'ï Pn lï "H'il rTl 100 
80 I 
60 
40 
20 I 80 
1 60 
40 
20 
1970 1980 1990 
EG 1970 1980 1990 
VS 1970 1980 1990 
Japan 1970 1980 1990 
ontwikkelend Azië 
Dit betekent natuurlijk niet dat ex­
port niet belangrijk zou zijn voor de 
werkgelegenheid. Een groot aantal 
banen — in toeleveringsindustrie 
en dienstverlening bijvoorbeeld — 
hangt indirect van exporterende be­
drijfstakken af, die voor het behoud 
van economische groei van cruciaal 
belang zijn en zorgen voor het inko­
men dat nodig is om arbeidsplaat­
sen elders te scheppen. 
Tegelijkertijd staat veel industrie 
— en enige dienstverlening — on­
der druk van importen. Voor de 
werkgelegenheid in die bedrijf­
stakken is de noodzaak om interna­
tionaal te concurreren net zo groot 
als voor exporterende bedrijfstak­
ken. Niettemin werken de meeste 
mensen in de Gemeenschap in sec­
toren waai internationale handel 
van ondergeschikte betekenis is en 
niet van direct belang voor de om­
vang van produktie en werkgele­
genheid. 47 Aandeel van de Gemeenschap in de wereldhandel in 
diensten, 1970,1980 en 1990 
% van wereldhandel in diensten 
80 r 
60 h 
40 buiten de Gemeenschap 
binnen de Gemeenschap 
20 -i 80 
4 60 
40 
20 
1970 1980 1990 
totaal diensten 1970 1980 1990 
vervoer 1970 1980 1990 
reisverkeer 1970 1980 1990 
andere comm. diensten 
71-
Hoofdstuk 3 De Gemeenschap en de wereldeconomie 
Implicaties 
voor beleid 
De groei van de communautaire 
economie is, ondanks de welvaart 
en het betrekkelijke succes op han­
delsgebied, de laatste 20 jaar aan­
merkelijk afgeremd. Om redenen 
die niet duidelijk zijn kunnen vele 
miljoenen mensen geen werk vin­
den, en worden efficiëntie van de 
produktie en vermogen tot aanpas­
sing aan een veranderende wereld 
in twijfel getrokken. 
De huidige recessie heeft vanzelf­
sprekend de bezorgdheid over de 
ontwikkeling van de communau­
taire economie en haar vermogen 
om op lange termijn voor groei te 
zorgen en voldoende arbeidsplaat­
sen te scheppen, doen toenemen. 
De geringe groei heeft de aandacht 
gevestigd op de kwetsbaarheid van 
veel banen voor zowel minder groei 
van de export, als van toenemende 
penetratie van de interne markt 
door produkten van buiten de EG. 
Het is tevens duidelijk geworden hoe ver de Gemeenschap geïnte­
greerd is in de wereldeconomie, en 
als gevolg hiervan hoe zeer zij beïn­
vloed wordt door problemen in an­
dere delen van het systeem. 
Dit wordt het duidelijkst op han­
delsgebied; het feit dat de Gemeen-
schap verreweg de grootste 
exporteur op de wereldmarkt is, 
betekent dat elke vermindering 
van de groei van die markt onver­
mijdelijk een significante invloed 
heeft op de industrie in de Gemeen­
schap en uiteindelijk op de omvang 
van de werkgelegenheid, die er 
mee is gemoeid. Evenzo betekent 
het toenemende aandeel van mul­
tinationale ondernemingen in de 
produktie en als kanaal voor lan­
ge termijn kapitaalstromen, dat 
wanneer ergens in de wereld de 
winsten kleiner worden, de inves­
teringen elders daardoor ongun­
stig kunnen worden beïnvloed. 
Tegelijkertijd schijnt de geografi­
sche ligging van de Gemeenschap 
een ernstig obstakel te zijn voor 
verdere groei van de handel. De 
48 Werkgelegenheid in de exportindustrie, 1990 
% totale werkgelegenheid 
25 r landen in het Zuiden — in Noord-
Afrika en het Midden-Oosten — lij-
den aan een achtergebleven 
economische ontwikkeling, acute 
armoede en een tekort aan werk. In 
het Oosten — in Midden- en Oost-
Europa en de vroeger Sowjetunie 
— staan de landen voor immense 
problemen van herstructurering, 
hoge werkloosheid en politieke on­
zekerheid. Dit zijn echter voor een 
groot deel de natuurlijke handels­
partners van de Gemeenschap, 
niet alleen vanwege hun nabijheid, 
maar ook vanwege historische ban­
den, en hier zijn de markten waar­
op exporteurs uit de Gemeenschap 
het meest succesvol waren in het 
verleden. 
Deze landen hebben de potentie 
voor een veel snellere economische 
groei dan de Gemeenschap zelf, als 
de problemen kunnen worden 
overwonnen. Zij bieden de moge­
lijkheid dat in de Gemeenschap in 
versneld tempo arbeidsplaatsen 
worden geschapen. Wanneer de 
huidige problemen echter blijven 
bestaan, is in de toekomst een 
langzame marktgroei en een onze­
kere economische en politieke si­
tuatie te verwachten. Dit kan 
leiden tot een grotere immigratie-
druk en meer arbeidsmarktproble­
men en sociale problemen. Welke 
van deze twee mogelijkheden wer­
kelijkheid wordt, hangt niet alleen 
af van maatregelen van de landen 
zelf. Het beleid van de Gemeen­
schap en de omvang van de aange­
boden financiële en technische 
steun zullen hun vermogen om 
structurele problemen te overwin­
nen en te zortoen voor economische 
groei, beïnvloeden. Aangezien de 
Gemeenschap voor vrijwel al deze 
landen de voornaamste export­
markt is, is de economische groei 
van de Gemeenschap van grote in­
vloed op de vooruitzichten voor 
hun ontwikkeling. 
Dit geldt, zij het in mindere mate, 
ook voor de rest van de wereld. De 
Gemeenschap is in markttermen 
zo'n belangrijk deel van de wereld-
72 
Hoofdstuk 3 De Gemeenschap en de wereldeconomie 
economie, zowel voor producenten 
van grondstoffen als voor produ­
centen in de verwerkende indus­
trie, dat haar groeitempo op de 
ontwikkelingen elders van invloed 
is. Een duurzaam herstel van de 
Europese economie zou niet alleen 
heilzaam werken binnen de Ge­
meenschap, maar ook aanzienlijk 
bijdragen tot het herstel van de 
groei in de hele wereld. 
-73-
Hoofdstuk 3 De Gremeenschap en de wereldeconomie 
74-
Recente ontwikkelingen in de werkgelegenheid in Midden- en Oost-Europa 
Recente ontwikkelingen in de werkgelegenheid 
in Midden- en Oost-Europa 
Sinds het begin van het proces van 
politieke en economische hervor­
ming, bevinden alle landen in Mid­
den- en Oost-Europa zich in de 
greep van een diepe depressie. 
Deze omstandigheid, die in hoge 
mate veroorzaakt is door de ineen­
storting van de handel in de regio 
en met de voormalige Sowjetunie 
— en nog onlangs is verergerd door 
de recessie in de Gemeenschap en 
andere geïndustrialiseerde delen 
van de wereld — heeft het voor de 
regeringen in dit gebied veel moei­
lijker gemaakt hervormingspro­
gramma's uit te voeren. Het heeft 
hen er met name toe gebracht de 
overgang naar een volledige 
markteconomie te vertragen, uit 
angst voor een nog groter verlies 
aan arbeidsplaatsen en grotere so­
ciale onrust. 
Na twee jaar van sterk dalende 
produktie in de gehele regio waren 
er in Polen, het voormalige Tsje-
choslowakije en Hongarije tekenen 
die op een verbetering van de eco­
nomische situatie in 1992 wezen. 
In Bulgarije en Roemenië bleef de 
produktie echter onverminderd da­
len en in de meeste delen van de 
regio is de werkloosheid gestegen 
tot een hoogte die met die in de 
Gemeenschap vergelijkbaar is. 
Bovendien verkeert het proces van 
economische herstructurering in 
de meeste delen van de regio nog 
in het beginstadium en blijft de 
kans dat op grote schaal niet le­
vensvatbare banen verloren gaan, 
bestaan. Ontwikkeling 
van de produktie 
De produktie, gemeten met het 
BBP, is in 1992 in geheel Midden-
en Oost-Europa gedaald, met uit­
zondering van Polen, waar de 
produktie volgens de jongste ra­
mingen met 0,5% is gestegen (gra­
fiek 49). Dit was echter na een 
periode van twee jaar waarin het 
BBP met bijna 20% was gedaald. 
In Hongarije is de produktie in 
1992 met 5% gedaald, terwijl vol­
gens de ramingen de daling in Tsje-choslowakije iets groter was, na­
melijk ca. 7%. In beide gevallen 
was dit echter minder dan de te­
ruggang in 1991, toen in het eerst­
genoemde land de produktie met 
11% is gedaald en in het laatstge­
noemde met 16%. (Verwijzingen 
hier en elders naar Tsjechoslowa-
kije hebben betrekking op het land 
vóór de scheiding tussen Tsjechië 
en Slowakije in het begin van 
1993). 
Anderzijds is in Bulgarije en Roe­
menië de produktie sterk blijven da­
len: met resp. 21% en 15%, dat wil 
49 Verandering in BBP en werkgelegenheid in Midden- en 
Oost-Europa, 1991 en 1992 
% verandering 
BBP (constante prijzen) • werkgelegenheid 
-5 
-10 
-15 
-20 h 
-25 -i 5 
-5 
4 -10 
-15 
-20 
-25 
Bulgarije Tsjechosl. Hongarije Poten 
1991 Bulgarije Tsjaohosl. Hongarije Polen Roemenie 
1992 
-75-
Recente ontwikkelingen in de werkgelegenheid in Midden- en Oost-Europa 
zeggen, nog sterker dan de aanzien­
lijke dalingen die in 1991 zijn gere­
gistreerd. 
Ontwikkeling 
van de handel 
De recessie in de regio en het vrijwel 
ineenstorten van de economie van 
de voormalige Sowjetunie heeft, se­
dert het hervormingsproces begon, 
de traditionele exportmarkten on­
der druk gezet. Hiermee geconfron­
teerd hebben alle landen in de regio 
met enig succes ernstige pogin­
gen gedaan om hun handel met de 
Gemeenschap en andere markteco­
nomieën uit te breiden. Als gevolg 
hiervan is in 1992 75% van de 
Hongaarse export en 63% van de 
Tsjechoslowaakse naar markteco­
nomieën gegaan, terwijl de handel 
van Bulgarije met OESO-landen 
met 17% is gestegen. 
Ondanks deze resultaten is de han­
del met de geïndustrialiseerde we­
reld en in het bijzonder met de 
Gemeenschap ernstig getroffen 
door de langzame economische 
groei in deze gebieden, met name in 
1992. Bovendien bestaan er aanwij­
zingen voor een verschuiving in de 
samenstelling van de uitvoer van 
meer geavanceerde industriële pro­
dukten met hoge toegevoegde waar­
de, zoals machine-onderdelen, naar 
basisprodukten, brandstoffen en 
grondstoffen. 
Werkgelegenheid 
Volgens de jongste ramingen is in 
1992 in de gehele regio de werkge­
legenheid gedaald; de daling vari­
eerde van 5% in Tsjechoslowakije 
en Roemenië en 4% in Hongarije tot 
slechts iets meer dan 1% in Polen 
(grafiek 49). 
Ramingen van de werkgelegenheid 
bestaan in Bulgarije alleen voor de 
staatseconomie en deze laten voor 
1992 een daling van 13% zien. Hoe­
wel hier tegenover een uitbreiding van de werkgelegenheid in de parti­
culiere sector staat, zoals blijkt uit 
cijfers van bedrijfsoprichtingen, is 
het onwaarschijnlijk dat die groot 
genoeg was om een aanzienlijke da­
ling van het totale aantal werken­
den te voorkomen. 
Terwijl de daling van de werkgele­
genheid in Bulgarije waarschijn­
lijk even groot was als in 1991 — 
het aantal werkzame personen in 
de staatssector is in beide jaren in 
dezelfde omvang gedaald — was zij 
in Hongarije, Tsjechoslowakije en 
Polen duidelijk kleiner (in 1991 be­
droeg de daling in de beide eerstge-
noemde landen 8% en in het 
laatstgenoemde land 6%). In Roe­
menië daarentegen had de daling 
in 1992 een veel grotere omvang 
dan het jaar daarvoor, toen zij nog 
geen 1% bedroeg. 
Net als in Bulgarije was de daling 
van de werkgelegenheid in de gehe­
le regio in 1992, evenals in 1991, 
sterk geconcentreerd in de staats-
en coöperatieve sector. Hoewel in al 
deze landen in de particuliere sector 
in hoog tempo arbeidsplaatsen wer­
den geschapen, was dat niet vol­
doende om de grootschalige 
verliezen in het traditionele deel 
van de economie te compenseren. 
De particuliere firma's die zich ves­
tigden waren hoofdzakelijk kleine 
bedrijven met naast de eigenaar zelf 
hooguit enkele werknemers. 
In Tsjechoslowakije bijvoorbeeld 
hadden de 1,7 miljoen kleine bedrij­
ven en bedrijven met alleen een 
eigenaar, die eind 1992 waren opge­
richt, iets meer dan 700.000 mensen 
in dienst (naast de 700.000 zelfstan­
digen voor wie het runnen van het 
bedrijfje de hoofdbezigheid was, in 
plaats van een bijbaan naast een 
andere job), maar ongeveer 400.000 
meer dan aan het begin van het 
jaar. 
In Roemenië is als gevolg van de 
privatisering van de landbouw­
grond de werkgelegenheid in de 
landbouw, zowel in 1991 als in 1992, gestegen. In de andere lan­
den, met uitzondering van Polen, is 
sinds het begin van de hervormin­
gen het aantal werkenden in de 
landbouw drastisch gedaald — nog 
meer dan in andere sectoren. Zowel 
in Hongarije als in Bulgarije is in 
1992 een daling van de werkgele­
genheid in de landbouw met ca. 20% 
geregistreerd, na een aanzienlijke 
daling in 1991 (in Hongarije met 
meer dan 15%). In Tsjechoslowakije 
wordt voor 1992 een daling van 13% 
geraamd, hetgeen sedert 1990 een 
vermindering van 30% zou beteke­
nen. Hoewel deze cijfers voor Tsje-
choslowakije en Hongarije, 
vanwege een herindeling van be­
paalde werkzaamheden van land­
bouw naar industrie of diensten en 
de uitsluiting van enkele particulie­
re landbouwbedrijven in Tsjecho­
slowakije, de omvang van de 
vermindering overdrijven, vormen 
zij niettemin een indicatie voor de 
aanzienlijke achteruitgang van de 
werkgelegenheid in de landbouw 
(grafiek 50). 
Hoewel in 1992 in alle landen, afge­
zien van Roemenië, de industriële 
werkgelegenheid is gedaald, was de 
daling kleiner dan in 1991. Dit gold 
vooral voor Bulgarije waar ondanks 
de schijnbaar aanzienlijke vermin­
dering van de industriële produktie, 
de werkgelegenheid in de verwer­
kende industrie in 1992 met slechts 
3% is gedaald tegen een daling van 
bijna 20% in 1991. Dit was gelijk 
aan de daling in Polen waar de in­
dustriële produktie in 1992 is geste­
gen en waar, in tegenstelling tot 
Bulgarije, een aanzienlijke vermin­
dering van de overbezetting, die vol­
gens alle aanwijzingen groot is, 
heeft plaatsgevonden. 
In Tsjechoslowakije daarentegen is 
volgens de ramingen de werkgele­
genheid in de verwerkende indus­
trie in 1992 met ca. 6% gedaald na 
een daling van 9% in 1991, veel min­
der dan de daling van de produktie, 
terwijl de werkgelegenheid in ande­
re delen van de nijverheid betrekke­
lijk weinig aangetast schijnt te zijn. 
76 
Recente ontwikkelingen in de werkgelegenheid in Midden- en Oost-Europa 
In het licht van deze overbezetting 
— of 'sociale werkgelegenheid' — is 
het van belang erop te wijzen dat 
hoewel de eerste golf van de zoge­
naamde grote privatisering (d.w.z. 
van grote ondernemingen) in 1992 
heeft plaatsgevonden, dit in werke­
lijkheid alleen maar betekende dat 
het eigendom van de ondernemin­
gen overging van de staat naar par­
ticulieren (via de verdeling van 
coupons). De bedrijfsleiding van de 
betrokken ondernemingen bleef 
vrijwel geheel onaangetast en er 
was weinig verandering in de ma­
nier waarop werd geopereerd. 
Uit de ramingen kan worden afge­
leid dat in Hongarije de werkgele­
genheid in de verwerkende 
industrie met 8% is verminderd, 
slechts weinig minder dan het jaar 
daarvoor en van gelijke omvang als 
de vermindering van de produktie. 
De grootste daling van de industri­
ële werkgelegenheid in 1992 vond 
in Roemenië plaats, waar de werk­
gelegenheid in de verwerkende in­
dustrie volgens de ramingen wel 
met 15% is verminderd na een da­
ling van 10% in 1991. De omvang 
van deze daling was echter veel 
kleiner dan van die in de industriële 
produktie. 
De meeste nieuwe arbeidsplaatsen 
zijn in 1991 en 1992 in de diensten­
sector ontstaan, waar de groei van 
het particuliere bedrijfsleven voor­
namelijk is geconcentreerd. Juist 
daarom echter en omdat deze be­
drijven hoofdzakelijk klein zijn, zo­
als hierboven is opgemerkt, zijn de 
gegevens over veranderingen in de 
werkgelegenheid in de dienstensec­
tor bijzonder onbetrouwbaar. Dit is 
vooral het geval waar de enquête­
methoden voor het verzamelen van 
gegevens over deze sector — in Bul­
garije en Roemenië meer dan in de 
drie andere landen — nog in sterke 
mate ontwikkeld moeten worden. 
Uit de ramingen die zijn gemaakt, 
kan men afleiden dat de werkgele­
genheid in de dienstensector in 1992 in Bulgarije en Roemenië klei­
ner is geworden — in het laatste 
geval met slechts 1% —, in Polen 
praktisch ongewijzigd is gebleven 
en in Tsjechoslowakije en Hongarije 
groter is geworden. Binnen de dien­
stensector schijnen de handel en de 
horeca de activiteiten met de groot­
ste groei te zijn geweest; alle landen 
op Bulgarije na, vertonen daarin 
een stijging van de werkgelegen­
heid, zelfs al is het aantal zeer klei­
ne bedrijven dat deze activiteiten 
gaat domineren, vrijwel zeker on­
derschat. 
Een ander terrein dat tijdens het 
vorige regime sterk onderontwik­
keld was, is dat van het bank-en 
verzekeringswezen en aanverwan­
te diensten. Hoewel volgens de ra­
mingen het aantal arbeidsplaatsen 
in 1992 in de meeste landen met 
uitzondering van Polen — is toege­
nomen in deze sector, gaat het nog 
steeds om een zeer gering aantal, 
slechtsl% of minder van de totale 
werkgelegenheid. Daartegenover is 
in 1992 de werkgelegenheid in de gezondheidszorg en het onderwijs, 
een veel grotere sector, hetzij onge­
wijzigd gebleven — in Hongarije en 
Roemenië — hetzij verminderd. 
Werkloosheid 
De enige werkloosheidscijfers in 
drie van de vijf landen in 1992 zijn 
die van geregistreerden op het ar­
beidsbureau (de uitzonderingen 
zijn Hongarije en Polen, waar ar­
beidskrachtentellingen zijn opge­
zet). Het is genoegzaam bekend dat 
deze cijfers vaak een onjuiste in­
druk geven, zowel van het werkloos­
heidspercentage op een moment 
(omdat grote aantallen personen 
zich niet laten inschrijven en omdat 
zij die wel geregistreerd staan, het­
zij werken, hetzij niet actief op zoek 
zijn naar werk) als van de verande­
ringen in de tijd (omdat de regels 
voor registratie worden gewijzigd). 
Niettemin geeft de registratie al­
thans een indruk van de omvang 
van het probleem en het tempo en 
de richting van verandering. 
50 Werkloosheidspercentages in Midden- en Oost-Europa, 
1991 enl992 
% verandering 
15 r 
5 r landbouw B nijverheid H diensten ~] 15 
-15 r 
-25 H -5 
4 -15 
-25 
Bulgarije Tjjeehosl. Hongarije Polen Roemenie Bulgarije Tajeehoal. Hongarije Polen Roemenie 
77-
Recente ontwikkelingen in de werkgelegenheid in Midden- en Oost-Europa 
51 Werkloosheidspercentages in Midden- en Oost-Europa, 
1991 en!992 
% beroepsbevolking Met uitzondering van Tsjechoslo­
wakije, waar in 1992 het geregi­
streerde werkloosheidspercentage 
van 6,5% daalde naar 5%, is de 
werkloosheid in dat jaar in de gehe­
le regio blijven stijgen. Hoewel er 
aanwijzingen bestaan voor een ver­
traging van de groei in Polen, waar 
het percentage van 11,6 aan het 
eind van het voorgaande jaar was 
gestegen tot 13,6 eind 1992, was 
daar in de andere drie landen veel 
minder sprake van (grafiek 51). 
De stijging was vooral in Hongarije 
sterk, waar de eind 1991 geregi­
streerde werkloosheid van 7,7% 
twaalf maanden later was gestegen 
tot 13,5% (hoewel het percentage 
volgens de arbeidskrachtentelling 
eind 1992 significant lager was, na­
melijk 10,4%). In Roemenië was de 
stijging nauwelijks minder gepro­
nonceerd; in dat land, waar de 
werkloosheid niet voor eind 1990 
(later dan elders) officieel werd er­
kend, bedroeg het percentage in de­
cember 1992 8,4%, tegen slechts 3% 
het jaar daarvoor. 
52 Werkloosheidspercentages van mannen en vrouwen in 
Midden- en Oost-Europa, 1991 enl992 
% beroepsbevolking 
20 r 
16 1991 • dec '92 
12 r 20 
16 
4 12 
Bulgarije Tsjechosl. Hongarije Polen Roemenie 
mannen Bulgarije Tsjechosl. Hongarije Polen Roemenie 
vrouwen Ook in Bulgarije bleef de werkloos­
heid in 1992 aanzienlijk stijgen tot 
meer dan 15% aan het eind van dat 
jaar, tegen een gemiddelde van bij­
na 11% in 1991. Bovendien kan uit 
de volkstelling worden afgeleid dat 
in Bulgarije het huidige aantal 
werklozen, gedefinieerd volgens in­
ternationale afspraken, ca. 100.000 
— meer dan 15% — hoger ligt dan 
het geregistreerde aantal. 
In alle landen, met uitzondering 
van Hongarije, stonden in 1992 net 
als in 1991 meer vrouwen dan man­
nen als werkloos ingeschreven. Dat 
was vooral het geval in Roemenië, 
waar het werkloosheidspercentage 
van vrouwen eind 1992 10,5% be­
droeg tegen 6,3% voor mannen, en 
Polen waar het voor vrouwen 15,5% 
bedroeg en voor mannen 11,9% 
(grafiek 52). 
De opvallendste kenmerken van de 
werkloosheid in de hele regio zijn in 
de eerste plaats het onevenredig 
-78 
Recente ontwikkelingen in de werkgelegenheid in Midden- en Oost-Europa 
grote aantal jongeren zonder werk, 
in de tweede plaats een steeds gro­
ter percentage langdurig werklozen 
en in de derde plaats het feit dat 
lager geschoolden sterker worden 
getroffen dan hoger geschoolden, 
hoewel in enkele landen, bijvoor­
beeld Polen, de werkloosheid ook 
onder geschoolde werknemers een 
groot probleem is. De eerste twee 
kenmerken en tot op zekere hoogte 
ook het derde kenmerk, zijn een ge­
volg van het te lage tempo van ba­
nengroei, veel te laag om zowel de 
mensen die voor het eerst de ar­
beidsmarkt betreden als hen die 
hun baan hebben verloren, aan 
werk te helpen. 
In Polen bedroeg het werkloos­
heidspercentage van personen be­
neden 25 jaar eind 1992 ca. 30%, 
terwijl het in Hongarije de 20% na­
derde (beide cijfers komen uit de 
AKT). In Roemenië was meer dan 
de helft van de personen die in de­
cember 1992 als werkloos stond ge­
registreerd, jonger dan 30 jaar, 
terwijl dit in Bulgarije ca. 45% was. 
Hoewel het werkloosheidspercenta­
ge van jongeren in Tsjechoslowakije 
lager is dan in de andere landen, 
was het eind 1992 nog altijd bijna 
tweemaal zo hoog als voor de hele 
beroepsbevolking. Bovendien was 
in de loop van het jaar de daling 
minder dan voor andere leeftijds­
groepen. 
In 1992 is in alle landen waarvoor 
gegevens beschikbaar zijn het aan­
tal werklozen, langer dan een jaar 
zonder werk, duidelijk toegenomen. In Polen viel eind 1992 ongeveer 
44% van de werklozen in deze cate­
gorie, terwijl 13% al meer dan twee 
jaar werkloos was. In Hongarije 
waar de sterke stijging van de werk­
loosheid van meer recente datum is, 
ontving in december 1992 30%. van 
de personen met een werkloosheids­
uitkering die al langer dan eenjaar. 
In Roemenië, waar de werkloosheid 
zich pas begin 1991 manifesteerde, 
was 26% van alle officieel geregi­
streerde werklozen al meer dan ne­
gen maanden zonder werk. 
Ondanks de daling van de werkloos­
heid in 1992 bedroeg in Tsjechoslo­
wakije de langdurige werkloosheid 
aan het eind van dat jaar 30% van 
de totale werkloosheid. 
Toekomst­
verwachtingen 
Hoewel in 1992 in sommige delen 
van de regio duidelijke tekenen 
aanwezig waren van verbetering 
van de economische situatie, blijft 
het onduidelijk of deze duurzaam 
zal zijn en of de verbetering zich 
over andere delen zal verspreiden. 
In Polen voorspelt de overheid een 
groei van 2% in 1993, terwijl in Hon­
garije de verwachting bestaat dat 
ondanks de restrictieve maatrege­
len van september 1992, er in 1993 
of 1994 enig economisch herstel zal 
optreden. In Roemenië hoopt men 
dat de werkloosheid binnen een be­
reik van 9 tot 12% kan worden ge­
houden, hoewel dat moeilijk kan 
blijken te zijn als tezelfdertijd het beleid is gericht op vermindering 
van de inflatie van 200% tot 70 à 
80%, terwijl de subsidie op con­
sumptiegoederen (per 1 mei 1993) 
wordt ingetrokken en de overblij­
vende prijsbeheersingsmaatregelen 
geleidelijk worden opgeheven. 
In al deze landen worden de vooruit­
zichten voor de werkgelegenheid op 
korte en middellange termijn sterk 
beïnvloed door het toekomstig 
tempo van het hervormingspro­
gramma, met name niet zozeer de 
snelheid waarmee de grotere 
staatsondernemingen worden ge­
privatiseerd, als wel de tijdsspanne 
waarbinnen de criteria die het be­
leid van deze ondernemingen bepa­
len zodanig worden veranderd, dat 
de nadruk komt te liggen op de 
markt in plaats van op sociale doel­
stellingen als het behoud van werk­
gelegenheid. Overal in deze regio is 
grootschalig verlies van arbeids­
plaatsen het onvermijdelijk gevolg 
van dit proces. 
Het valt nog te zien of een economi­
sche groei kan worden bereikt die 
hoog genoeg is om in andere secto­
ren voldoende werkgelegenheid te 
scheppen om deze verliezen te com­
penseren. Dat zal niet alleen afhan­
gen van het beleid van ieder 
afzonderlijk land, maar ook van het 
gezamenlijk succes bij het tot stand 
brengen van economische groei, als­
mede van groei in de Gemeenschap 
en andere delen van de wereld, bei­
de van essentieel belang voor de 
voor herstructurering en ontwikke­
ling noodzakelijke groei van de han­
del. 
79-
Recente ontwikkelingen in de werkgelegenheid in Midden- en Oost-Europa 
-80 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese 
arbeidsmarkt? 
Er zijn extreme verschillen in lonen en arbeidskosten in de 
Gemeenschap die grote verschillen in produktiviteit 
weergeven. Verschillen in onderwijsniveau van werkzame 
personen zijn even groot. Er is echter heel weinig 
uitwisseling van arbeid tussen Lid-Staten. 
De vooruitgang die bij de totstand­
koming van economische eenwor­
ding in de Gemeenschap is geboekt 
met de opheffing van concurrentie-
beperkingen bij het aanbod van 
goederen en diensten in de Lid-
Staten, heeft de aandacht geves­
tigd op het functioneren van de 
Europese arbeidsmarkt. Deze be­
langstelling heeft vele aspecten. 
Arbeidsmarkten dienen zodanig te 
functioneren dat de economische 
doelmatigheid en het concurrentie­
vermogen van Europese producen­
ten, zeer belangrijke doelen van de 
economische unie, worden ver­
groot. Arbeid dient in voldoende 
hoeveelheid en met de gevraagde 
scholing en kwalificatie beschik­
baar te zijn tegen een prijs, die 
produktie winstgevend maakt. 
Bovendien moeten het belonings­
niveau en de arbeidsvoorwaarden 
op deze markt in overeenstemming 
zijn met doelstellingen van maat­
schappelijk welzijn, die de econo­
mische unie moet helpen 
verwezenlijken. In het bijzonder is 
het nastreven van een grotere eco­
nomische en sociale cohesie, in de 
vorm van een kleiner verschil in 
inkomen per hoofd en gelijkere 
kansen op arbeid in de gehele Ge­
meenschap — thans zeer verschil­lend (kaart 9) — een zeer belang­
rijk element van het Verdrag van 
Maastricht. 
Er kunnen zich moeilijkheden 
voordoen bij het bereiken van 
evenwicht tussen economische en 
sociale doelstellingen. Hoewel in gebieden met een te groot arbeids­
aanbod — en grote werkloosheid — 
het beloningsniveau misschien 
laag moet zijn in verhouding tot de 
arbeidsproduktiviteit om bedrij­
ven aan te trekken die willen in­
vesteren en werkgelegenheid 
scheppen, mag het ook weer niet zo 
K9 Het werkende deel van de bevolking van 15-64 jaar, 1991 
% van de bevolking 
van 15-64 jaar 
50 - 60 
-81 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
laag zijn dat de sociale cohesie in 
gevaar komt. Evenzo geldt dat het 
gewenst en gerechtvaardigd is de 
normen voor veiligheid en gezond­
heid op het werk te verhogen en de 
arbeidsomstandigheden in het al­
gemeen in veel delen van de Ge­
meenschap te verbeteren, maar 
moet dat worden afgewogen tegen 
de kosten voor de bedrijven in 
kwestie en de mogelijke nadelige 
gevolgen voor het ontstaan van 
werkgelegenheid. 
De theorie van de 
arbeidsmarkt­
integratie 
De ontwikkeling naar een meer 
geïntegreerde Europese arbeids­
markt heeft in de praktijk op twee 
manieren vorm gekregen. In de 
eerste plaats heeft het proces van 
totstandkoming van de interne 
markt het bedrijven in velerlei sec­
toren mogelijk gemaakt de produk­
tie onder te brengen in dat deel van 
de Gemeenschap dat voor hen het 
meest geschikt is, en dus eventueel 
werkgelegenheid te scheppen in 
gebieden waar banen schaars zijn. 
Dit ging gepaard met de opheffing 
van de beperkingen op kapitaal­
verkeer om investeringsmogelijk­
heden te benutten op plaatsen 
waar vroeger onvoldoende werd 
geïnvesteerd. 
In de tweede plaats is het door de 
opheffing van wettelijke beperkin­
gen op de mobiliteit van werkne­
mers en de bevordering van de 
onderlinge erkenning van diplo­
ma's, steeds beter mogelijk gewor­
den van de ene Lid-Staat naar de 
andere te trekken om er te gaan 
werken. 
Dit kan mensen die in een gebied 
wonen waar banen schaars zijn, 
met name ten opzichte van hun 
beroepsmatige vaardigheden, 
er toe brengen te verhuizen naar 
gebieden met een tekort aan ar­
beidskrachten, en bedrijven het mogelijk maken arbeidskrachten 
van overal in de Gemeenschap aan 
te trekken. Het effect zou dus moe­
ten zijn dat het verschil tussen 
vraag en aanbod op lokale arbeids­
markten verdwijnt, evenals een te­
kort aan vaklieden en de mogelijke 
beperking van de produktie, die 
daardoor kan ontstaan, niet op­
treedt. 
Naarmate dergelijke bewegingen 
ontstaan — en vraag en aanbod het 
beloningsniveau inderdaad beïn­
vloeden — moet afneming van ver-
schillen in beloning tussen 
gebieden in de Gemeenschap een 
gevolg te zijn. Dit vloeit ook voort 
uit de grotere mobiliteit van bedrij­
ven en kapitaal. Met andere woor­
den, wanneer kapitaal naar die 
gebieden zou gaan waar een over­
schot aan arbeid is, waar de lonen 
relatief laag zijn en waar nog onbe­
nutte investeringsmogelijkheden 
zijn, zou dit ook de convergentie 
van arbeidsmarktomstandigheden 
bevorderen. 
In principe zouden — onder be­
paalde vereenvoudigende hypothe­
sen — mettertijd de lonen zowel als 
de arbeidsmarktomstandigheden 
in de gehele Gemeenschap volledig 
convergeren, zelfs als geen ver­
plaatsing van arbeidskrachten zou 
plaatsvinden, zolang het kapitaal 
maar volmaakt mobiel is. Uitgaan­
de van die zelfde hypothesen zou 
die convergentie ook plaatsvinden 
als de arbeid volledig mobiel zou 
zijn en het kapitaal geen enkele 
beweging zou vertonen. 
In feite gaat het beleid van de Ge­
meenschap ervan uit dat kapitaal­
stromen het voornaamste middel 
voor convergentie zijn en niet ar-
beidsstromen. De arbeidsmobili-
teit wordt eerder beschouwd als 
een middel om de carrièremogelijk­
heden van individuen, ongeacht 
waar ze vandaan komen, te vergro­
ten en niet als een middel voor aan­
passing van de arbeidsmarkt. Er 
zijn trouwens sterke redenen 
waarom een aanzienlijk verkeer van werknemers van achtergeble­
ven naar welvarende regio's waar­
schijnlijk ongewenst is, niet in de 
laatste plaats vanwege het cumu­
latief verlies van inkomen in de 
eerstgenoemde regio's en de extra 
druk op de sociale en fysieke infra­
structuur in de laatstgenoemde, 
die daarvan het gevolg is. 
Niettemin is in een aantal landen, 
historisch gezien, interregionale 
migratie voor mensen in streken 
met een grote werkloosheid een be­
langrijk middel geweest om aan 
werk te komen. In de toekomst kan 
dit daarom nog een marginale rol 
spelen bij het gelijktrekken van de 
kansen op werk in de Gemeen­
schap. Toeneming van kapitaal­
stromen in een omvang die nodig is 
om de kloof in welvaart tussen de 
rijke en de arme regio's in de Ge­
meenschap te overbruggen, hangt 
in hoge mate af van winstgevende 
mogelijkheden in de armere gebie­
den. Hoewel dit er gedeeltelijk van 
afhangt of in die gebieden werk­
nemers tegen relatief lage kosten 
beschikbaar zijn, is het belonings­
niveau — en meer algemeen het 
niveau van de produktiekosten — 
slechts één element in de rende­
mentsberekening. 
In het bijzonder kunnen de juiste 
kwalifïkaties en opleiding van de 
beroepsbevolking, met de benodig­
de vaardigheden en ervaring, van 
even groot belang zijn, aangezien 
ze een belangrijke produktiviteits-
factor zijn en dus de loonkosten per 
eenheid produkt beïnvloeden. 
Daarnaast behoeven lage lonen 
nog geen garantie te zijn voor een 
hoge kwaliteit van produktont-
werp, kwaliteit, innovatie en ser­
vice-verlening, wat volgens studies 
en gesprekken met ondernemin­
gen de cruciale factoren zijn voor 
een langdurig succes in de concur­
rentiestrijd. 
Externe factoren waarop afzon­
derlijke bedrijven geen invloed 
hebben, zoals goede communicatie­
mogelijkheden en de beschikbaar-
-82 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
heid van toeleverende diensten, 
hebben eveneens grote invloed op 
doelmatigheid en winstgevend­
heid. Een eerste vereiste voor een 
grote instroom van particulier 
kapitaal is inderdaad de aanwezig­
heid van een minimale economi­
sche en sociale infrastructuur. 
Vandaar het belang van investe­
ringen van de overheid in minder 
ontwikkelde regio's en de reden 
voor de steun die de Gemeenschap 
aan dergelijke investeringen ver­
leent via de Structuurfondsen. 
Kwesties die aan de 
orde komen 
In dit hoofdstuk worden vier be­
langrijke kenmerken van de Euro­
pese arbeidsmarkt behandeld en 
hoe ze verschillen in de Gemeen­
schap. 
Eerst worden de verschillen vast­
gesteld tussen het inkomen per 
hoofd in de Gemeenschap. Dit is 
een belangrijke indicator voor de 
cohesie. De vergelijking van de 
hoogte van het inkomen per hoofd 
is echter op zichzelf niet voldoende 
om de mate van convergentie in 
economische ontwikkeling en so­
ciale omstandigheden te beoorde­
len. Even belangrijk is de 
werkgelegenheid die ontstaat bij 
een bepaald niveau van het BBP en 
de wijze waarop die is verdeeld 
over personen en maatschappelij­
ke groeperingen. In dit hoofdstuk 
worden daarom verschillende com­
binaties van arbeidsproduktivi­
teit, omvang van de 
werkgelegenheid en gewerkte uren 
vergeleken tussen arbeidsmarkten 
in de Gemeenschap. 
Daarna worden verschillen bespro­
ken in gemiddelde lonen en ar­
beidskosten die aan de verschillen 
in inkomen per hoofd ten grondslag 
liggen en die zowel gevolg als oor­
zaak zijn van verschillen in econo­
mische ontwikkeling. Vastgesteld 
wordt hoe groot het verschil is tus­
sen Lid-Staten en regio's in ar­beidskosten in de verwerkende in­
dustrie en in afzonderlijke bedrijfs­
takken en de verdeling in loon en 
niet-loon kosten. Tevens wordt een 
overzicht gegeven van de verande­
ring in de relatieve arbeidskosten 
in de jaren tachtig, zowel op 
nationaal als op regionaal niveau; 
vervolgens worden deze gerela­
teerd aan veranderingen in zowel 
de produktiviteit als de werk­
loosheid, ten einde het effect van 
verandering in arbeidsmarktom­
standigheden op de kosten te eva­
lueren. 
Ten derde komen kwesties aan de 
orde over de toegang van jongeren 
in verschillende delen van de Ge­
meenschap tot scholing en trai­
ning, en de verschillen in 
gemiddeld scholingsniveau tussen 
de beroepsbevolking in het ene ge­
bied en in het andere. Dit is een 
belangrijke faktor, ten grondslag 
liggend aan produktiviteitsver-
schillen en verschil in economische 
ontwikkeling, die bepalend is voor 
de vaardigheden waarop werkge­
vers een beroep kunnen doen, en 
voor het vermogen van werkne­
mers zich aan technologische ver­
anderingen — en andere 
beroepseisen — aan te passen. 
Ten slotte komt de arbeidsmobili-
teit aan de orde en vooral de om­
vang van de migratie in de 
Gemeenschap tussen de Lid-Sta­
ten. Belangrijk in dit verband is 
echter niet alleen de omvang van 
de migratie en vergelijking met mi­
gratiestromen in het algemeen en 
de omvang van de autochtone be­
roepsbevolking, maar ook de gang­
bare leeftijd van de werkenden, die 
verhuizen. 
De werkgelegenheids-
intensiteit van 
economische 
bedrijvigheid 
Om verschillen in succes van Lid-
Staten — of hun arbeidsmarkten - in het verschaffen van werkge­
legenheid voor de ingezetenen vast 
te stellen, is het verhelderend de 
relatie na te gaan tussen de be­
schikbare potentiële beroepsbevol­
king en de hoogte van het inkomen 
dat wordt gegenereerd. Men kan 
dit doen door in elke Lid-Staat het 
BBP per hoofd, een maat voor rela­
tieve welvaart, te ontleden in drie 
componenten: 
- de produktiviteit van de wer­
kende bevolking, gemeten als 
BBP per gewerkt uur; 
- het gemiddeld aantal gewerkte 
uren per werkende; 
- het percentage van de bevol­
king dat werkt en dus tot het 
BBP bijdraagt. 
Deze drie samen bepalen het BBP 
per hoofd (Y/N = Y/H x H/E x E/N, 
waarin Y= het BBP, N= de bevol­
king, H= het gemiddeld aantal ge­
werkte uren en E= het aantal 
werkenden). Op deze wijze wordt 
getoond hoe produktiviteit, ge­
werkte uren en werkgelegen­
heidsgraad per land worden 
gecombineerd om een bepaald 
BBP-niveau te produceren. 
Het gaat er niet alleen om te onder­
zoeken hoe dit verschilt tussen de 
Lid-Staten in verschillende fasen 
van economische ontwikkeling en 
welvaart, maar ook hoe tussen Lid-
Staten op een zelfde niveau van 
ontwikkeling. 
Inkomen 
per hoofd 
Er bestaan binnen de Gemeen­
schap grote verschillen in wel­
vaart. In 1991 had Griekenland, de 
armste Lid-Staat, een inkomen per 
hoofd — gemeten in koopkracht­
standaard (d.w.z. in de goederen en 
diensten die met het inkomen ge­
kocht kunnen worden) — van 38% 
van dat van Luxemburg, het rijk­
ste land (grafiek 53). 
83 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
53 BBP per hoofd in de Lid-Staten, de VS en Japan, 1991 
1000s 
25 
20 r 
15 r 
10 r -l 25 
20 
15 
10 
GR P IRL E UK E12 NL B I F L D DK US J GR P IRL E UK E12 NL B I F L D DK US J Hoewel er duidelijke onderlinge 
verschillen bestaan in welvaart 
van de armste landen — het inko­
men per hoofd was in Spanje was 
ruim 60% hoger dan in Grieken­
land — ligt de voornaamste 
scheidslijn toch tussen de vier min­
der ontwikkelde Lid-Staten — Por­
tugal, Ierland en Spanje en 
Griekenland — en de overige. In 
1991 had Spanje, het op acht na 
welvarendste land van de Twaalf, 
een inkomen per hoofd dat onge­
veer 25% lager was dan dat van het 
Verenigd Koninkrijk, het op zeven 
na rijkste land; dit is ongeveer het­
zelfde verschil als tussen het Ver­
enigd Koninkrijk en Duitsland 
(zonder de nieuwe deelstaten). 
In vergelijking met de Lid-Staten 
van de Gemeenschap hadden de 
VS in 1991 een gemiddeld inkomen 
per hoofd (op dezelfde basis bere­
kend) dat ongeveer 6% hoger was 
dan dat van Luxemburg. Het peil 
in Japan was iets lager dan in 
Duitsland maar hoger dan in 
Frankrijk, het op één resp. twee na 
rijkste land in de Gemeenschap. 
54 BBP per hoofd en de arbeidsproductiviteit in de Lid-
Staten, de VS en Japan, 1991 
1000 ecu 
30 
25 h 
20 h 
15 r 
10 h -i 30 
25 
4 20 
15 
10 
GR P IRL E UK E12 NL B I F L D DK US J OR P IRL E UK E12 NL B I F L D DK US J De verschillen in inkomen per 
hoofd tussen de Lid-Staten geme­
ten in koopkrachtstandaard (kks) 
komen meestal overeen met die ge­
meten in ecu's en voor de meeste 
landen heeft de aanpassing slechts 
een gering effect op de hoogte van 
de relatieve inkomensniveaus. 
Het grootste effect treedt op bij de 
uitersten. In Denemarken is wan­
neer met de effectieve koopkracht 
rekening wordt gehouden, het BBP 
in 1991 bijna 25% kleiner, en in 
Griekenland en Portugal wordt 
het resp. 30% en 50% groter (gra­
fiek 53). Voor andere landen ver­
anderen de kks-aanpassingen het 
BBP met nog geen 10%. 
De kks-aanpassing verandert de 
vergelijking met de VS en Japan 
aanzienlijk. In ecu's heeft Japan in 
1991 een BBP per hoofd dat meer 
dan 20% groter is dan dat van de 
VS — ruim 7% groter dan dat van 
-84 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
Denemarken en Duitsland — ter­
wijl het in kks-termen bijna 15% 
kleiner is. 
In tegenstelling tot Japan was het 
BBP per hoofd in ecu's in de VS 
zo'n 10% kleiner dan in Denemar­
ken en Duitsland, maar in kks-ter-
men ruiml0% groter. (Deze 
vergelijking wordt sterk beïnvloed 
door de wisselkoers van de US dol­
lar — of de yen — ten opzichte van 
de ecu op een bepaald moment. Dit 
is de reden waarom voor vergelij­
kingsdoeleinden kks-cijfers wor­
den gebruikt). 
Produktiviteit 
Hoewel de produktiviteit, gemeten 
in BBP per gewerkt uur, tussen de 
Lid-Staten evenzeer verschilt als 
het BBP per hoofd van de bevol­
king — in die zin dat de rijkste 
landen een hoger produktiviteits-
niveau hebben dan de armste — is 
de verhouding geenszins uniform. 
Onder de welvarendste landen — 
d.w.z. de landen met een BBP per 
hoofd dat boven het communautai­
re gemiddelde ligt — was het ver­
schil in produktiviteit in 1991 veel 
kleiner dan in inkomen per hoofd 
(8% tussen hoogste en laagste pro­
duktiviteit, tegen meer dan 30% 
verschil in inkomen per hoofd). 
Hieruit blijkt dat de landen aan­
zienlijk verschillen in het inkomen 
dat zij genereren bij een bepaalde 
arbeidsproduktiviteit (grafiek 54). 
In Denemarken was de produktivi­
teit bijvoorbeeld nauwelijks groter 
dan in Nederland, maar vanwege 
de verschillen in het gemiddelde 
aantal gewerkte uren en in het 
aantal werkenden, was het inko­
men per hoofd er ruim 30% hoger 
dan in Nederland. 
Ook Duitsland, met vrijwel hetzelf­
de BBP per gewerkt uur als België, 
slaagde er in bijna 25% meer inko­
men per hoofd te produceren, om­
dat een groter deel van de 
bevolking werkte. Van de minder welvarende Lid-
Staten heeft het Verenigd Konink­
rijk een veel lagere produktiviteit 
dan andere landen in het Noorden, 
met uitzondering van Ierland. In 
1991 was de produktiviteit 25% la­
ger dan in Nederland en iets lager 
dan in Spanje. Het VK heeft deze 
geringe produktiviteit echter ge­
compenseerd met meer werken­
den. Dit heeft het inkomen per 
hoofd uitgetild boven dat van 
Spanje, tot dichter bij dat in andere 
landen in het Noorden (het BBP 
per hoofd in het Verenigd Konink­
rijk was in ecu's 30% groter dan in 
Spanje en nog geen 10% lager dan 
in Nederland). 
Vrijwel hetzelfde geldt voor Portu­
gal. In 1991 was de produktiviteit 
er bijna 15% kleiner dan in Grie­
kenland. Doordat echter een veel 
groter deel van de bevolking werkt, 
is het BBP per hoofd in Portugal (in 
ecu's) 5% groter dan in Grieken­
land. 
Het gemiddelde BBP per gewerkt 
uur was in 1991 in de VS hetzelfde 
als in Duitsland. In Japan was de 
produktiviteit, op deze manier ge­
meten, echter aanzienlijk kleiner 
dan in Duitsland — wel meer dan 
20%. Zij was trouwens kleiner dan 
in de meeste andere communautai­
re landen en nog geen 10% groter 
dan in het Verenigd Koninkrijk of 
Spanje. 
Gezien de reputatie die Japan 
heeft als een land met een grote 
produktiviteit, klinkt dit mis­
schien vreemd. Hoewel dat zeker 
waar is voor de verwerkende in­
dustrie — en nog meer voor de 
hightech-sector daarvan — is dat 
niet het geval voor de dienstensec­
tor. In de dienstensector wordt de 
grotere produktiviteit in de indus­
trie geneutraliseerd (en meer dan 
dat) door een grote arbeidsbezet-
ting in verhouding tot de produk­
tie. Als gevolg hiervan is Japan een 
land met een betrekkelijk geringe 
totale produktiviteit en een hoog 
niveau van werkgelegenheid. Vrijwel hetzelfde, maar dan in 
mindere mate, kan ook gezegd wor­
den van een aantal communautai­
re landen. Denemarken heeft een 
hoog inkomen per hoofd, vooral ge­
meten in ecu's, maar de naar ver­
houding grote welvaart is 
gebaseerd op het scheppen van 
meer banen voor de bevolking, dan 
andere Lid-Staten doen met een 
zelfde niveau van produktiviteit. 
In het Verenigd Koninkrijk en Por­
tugal werkt een groter deel van de 
bevolking dan men zou verwachten 
op grond van het relatief lage reële 
inkomen per hoofd. 
Gemiddeld aantal 
gewerkte uren 
Afgezien van Portugal en het Ver­
enigd Koninkrijk, bestaat in lan­
den met een betrekkelijk lage 
produktiviteit de neiging deze te 
compenseren door langer te wer­
ken. Hoewel het gemiddelde aantal 
uren dat men werkt veel minder 
sterk varieert dan de produktivi­
teit, bestaan er niettemin signifi­
cante verschillen tussen de 
Lid-Staten. 
In 1991 maakten werknemers in 
Griekenland gemiddeld bijna 44 
uur per week, vergeleken met min­
der dan 33 uur per week in Neder­
land — met andere woorden bijna 
een derde meer (grafiek 55). Met 
uitzondering van het Verenigd Ko­
ninkrijk werkte men in alle landen 
met een produktiviteit en een in­
komen per hoofd onder het ge­
middelde van de Gemeenschap, 
gemiddeld meer dan 41 uur per 
week. In alle landen met een pro­
duktiviteit die boven het gemiddel­
de lag, werd minder dan 40 uur per 
week gewerkt. 
Tot op zekere hoogte houden de 
verschillen in arbeidsduur ver­
band met de verschillen in de om­
vang van de landbouw (waar 
zonder uitzondering de arbeidstij­
den langer zijn dan in andere sec-
-85 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
toren). Hoofdzakelijk komt het 
echter doordat mensen in de vier 
landen met een geringe produktivi­
teit, te weten Griekenland, Portu­
gal, Spanje en Ierland, in de 
industrie en in de dienstensector 
langer werken dan in andere lan­
den. Dat betreft zowel meer uren 
per week bij voltijd- als een be­
perkt gebruik van deeltijdarbeid 
(grafiek 56). 
Globaal genomen is de variatie in 
de binnen de Gemeenschap ge­
werkte uren in overeenstemming 
met de opvatting dat mensen liever 
korter gaan werken als het inko­
men per hoofd stijgt. Dit wordt be­
vestigd door de veranderingen in 
de jaren tachtig. Zo is tussen 1983 
en 1991 in alle landen waar het 
BBP per hoofd boven het commu­
nautaire gemiddelde lag, de nor­
male wekelijkse arbeidsduur voor 
voltijdwerkers in de industrie en 
de dienstensector korter gewor­
den, behalve in Frankrijk waar de 
duur ongewijzigd bleef. In alle lan­
den waar het BBP beneden het 
communautaire gemiddelde lag is de werkweek langer geworden, be­
halve in Griekenland (grafiek 56). 
De relatie tussen 'voltijduren' en 
deeltijdarbeid is ook interessant. 
Nederland en Denemarken, waar 
de voltijdwerkers minder lang wer­
ken dan waar ook in de Gemeen­
schap, hebben ook een groter 
percentage deeltijdwerkers dan an­
dere Lid-Staten. In Griekenland, 
Portugal, Spanje en Ierland, waar 
het gemiddelde aantal gewerkte 
uren relatief groot is, hadden be­
trekkelijk weinig mensen een deel­
tijdbaan — in 1991 in de drie 
Zuidelijke landen nog geen 5% en in 
Ierland minder dan 10%. In deze 
landen werkten de twee elementen 
dus in dezelfde richting, in Neder­
land en Denemarken om het gemid­
deld aantal uren te verlagen en het 
aantal werkenden te vergroten, in 
de overige vier landen om het ge­
middeld aantal uren te vergroten. 
In Italië en het Verenigd Koninkrijk 
werkten beide elementen daarente­
gen in tegengestelde richting. In 
Italië ligt het percentage deeltijd-
55 Gewerkte uren per week en de werkgelegenheidsgraad 
in de Lid-Staten, de VS en Japan, 1991 
uren per week 
60 r Vo bevolking 
T 60 werkers ver beneden het commu­
nautaire gemiddelde en is het gelijk 
aan dat in andere Zuidelijke Lid-
Staten, zelfs al werken de voltijd­
werkers betrekkelijk kort. Het 
vrijwel afwezig zijn van deeltijdar­
beid kan in dit geval uitdrukking 
zijn van culturele en sociale ver­
schillen tussen het Noorden en het 
Zuiden van de Gemeenschap, vooral 
bij het werken van vrouwen, die de 
overgrote meerderheid van de deel­
tijdwerkers uitmaken. Zoals in 
hoofdstuk 7 wordt opgemerkt, is het 
ook een uitvloeisel van verschillen 
in de bepalingen van het ontslag­
recht en beperkingen die zowel door 
de wetgeving als door cao's worden 
opgelegd. 
In het Verenigd Koninkrijk is het 
omgekeerde het geval: daar heb­
ben de voltijdwerkers een lange 
werkweek en komt deeltijdarbeid 
niettemin veel meer voor dan in de 
meeste andere delen van de Ge­
meenschap. De verklaring ligt mis­
schien voor een deel in de relatief 
lage beloning en produktiviteit in 
het Verenigd Koninkrijk, waar­
door mensen ervan worden afge­
houden het aantal uren per week 
te verminderen, en tezelfdertijd 
vrouwen worden gestimuleerd om 
te gaan werken en het gezinsinko­
men te vergroten. 
In vergelijking tot de Gemeen­
schap is het gemiddeld aantal ge­
werkte uren in de VS betrekkelijk 
klein — iets kleiner dan in Dene­
marken en groter dan in Neder­
land — en in Japan groot. In Japan 
is het gemiddelde aantal gewerkte 
uren, ondanks dat het flink is ge­
daald in het recente verleden, gro­
ter dan in Griekenland — bijna 4% 
— en een van de oorzaken van het 
hoge Japanse inkomen per hoofd. 
Werkgelegenheid 
in verhouding tot 
de bevolking 
In tegenstelling tot het gemiddeld 
aantal gewerkte uren stijgt het 
86 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
verhoudingscijfer werkenden/be­
volking met het inkomen per 
hoofd. In 1991 werkte in Denemar­
ken en Duitsland, met het hoogste 
BBP per hoofd in de Gemeenschap, 
een veel groter percentage van de 
bevolking (51% en 46,5%) dan in 
Spanje, Italië en Griekenland, drie 
van de vier landen met het laagste 
inkomen per hoofd (33-37%) (gra­
fiek 55). Zoals hierboven al aange­
duid, zijn het Verenigd Koninkrijk 
en Portugal echter uitzonderingen 
met een lager dan gemiddeld inko­
men per hoofd en een percentage 
werkenden van de bevolking ver 
boven het gemiddelde voor de Ge­
meenschap (46 — 47%, ongeveer 
hetzelfde percentage als in Duits­
land). 
Niettemin lijkt de algemene ten­
dens te zijn dat landen het aantal 
werkenden zien groeien naarmate 
het inkomen per hoofd stijgt. Met 
andere woorden, men kan groei 
van het inkomen (en de produktivi­
teit) beschouwen als een gelegen­
heid om het beschikbare werk te 
verdelen over een groter deel van 
de bevolking. Zowel in Denemar­
ken als — vooral — in Nederland 
is dit effect nog versterkt door een 
vermindering van het gemiddeld 
aantal gewerkte uren. 
Vanuit dit gezichtspunt gezien is 
zowel het Verenigd Koninkrijk als 
Portugal erin geslaagd ondanks 
een geringe produktiviteit (en dus 
lage lonen) een hoge werkgelegen­
heidsgraad te bereiken. In Portu­
gal schijnt men hierin geslaagd te 
zijn door uitbreiding van arbeids­
intensieve activiteiten tegen laag 
loon. In het Verenigd Koninkrijk 
heeft men dit grotendeels bereikt 
door een hoog percentage deeltijd­
arbeid waarbij, anders dan in De­
nemarken en Nederland, het 
gemiddeld aantal in voltijd ge­
werkte uren niet is verminderd. In 
het Verenigd Koninkrijk werkt een 
groot deel van de mannen relatief 
lang — tegen een betrekkelijke 
lage beloning — en een groot deel 
van de vrouwen in deeltijd (44% tegen 28% gemiddeld in de Ge­
meenschap) — eveneens tegen een 
relatief lage beloning. 
Het verhoudingscijfer werken­
den/bevolking was in 1991 zowel in 
de VS als Japan groter dan in de 
Gemeenschap als geheel. In de VS 
lag het echter maar nauwelijks bo­
ven het communautaire gemiddel­
de — door de geringe omvang van 
de bevolking tussen 15 en 64 jaar 
in vergelijking tot de totale bevol­
king. In Japan was de verhouding 
ruim 30% hoger dan het commu­
nautaire gemiddelde. In dit geval 
komt dat niet door een grote parti­
cipatie van vrouwen, maar van ou­
deren, die een veel groter aandeel 
in de beroepsbevolking hebben dan 
in de Gemeenschap. 
Produktiviteit, 
arbeidsintensiteit 
en participatie 
Bovenstaande analyse toont aan 
dat de in de Gemeenschap aanwe­zige verschillen in inkomen per 
hoofd grote verschillen verbergen 
in de manier waarop produktivi­
teit, arbeidsduur en participatie in 
het werk worden gecombineerd, en 
dus in de manier waarop in ver­
schillende Lid-Staten de arbeids­
markt werkt om het beschikbare 
werk en daarmee het inkomen te 
verdelen, zelfs in landen met een 
gelijk welvaartspeil. 
In enkele landen, zoals Denemar­
ken en Nederland, werkt een be­
trekkelijk groot deel van de 
bevolking, waarbij iedereen een re­
latief klein aantal uren werkt. (Dit 
geldt ook voor andere Scandinavi­
sche landen zoals Zweden of Noor­
wegen, die ook hogere prioriteit 
lijken toe te kennen aan schepping 
van werkgelegenheid en de in­
standhouding van een hoog werk­
gelegenheidsniveau, dan de 
meeste andere landen.) In andere 
landen, zoals België en Italië, is de 
hoogte van de produktiviteit en het 
inkomen per hoofd gelijk aan die in 
Nederland, maar het gemiddeld 
56 Uren voltijdarbeid en aantal deeltijdwerkers in nijverheid 
en dienstverlening in de Lid-Staten, 1983 en 1991 
uren per week % werkzame personen 
50 r 
87-
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
aantal gewerkte uren is er signifi­
cant groter en een veel kleiner per­
centage van de bevolking is er bij 
de produktie betrokken. 
Dergelijke verschillen hebben be­
langrijke gevolgen, niet alleen voor 
de kans op werk en inkomen, maar 
ook voor de werkloosheid. Enkele 
eenvoudige berekeningen kunnen 
dit illustreren. Indien bijvoorbeeld 
het gemiddeld aantal gewerkte 
uren in België hetzelfde zou zijn 
als in Nederland en de produktivi­
teit gelijk zou blijven, zouden 15% 
meer mensen kunnen werken, 
tweemaal zoveel als het aantal 
werklozen in 1991. Indien in Italië 
of in Frankrijk het aantal gewerkte 
uren hetzelfde zou zijn als in Ne­
derland, zouden zo'n 20% meer 
mensen aan het werk kunnen zijn, 
ook in dit geval meer dan het aan­
tal werklozen. 
De mogelijkheden om zo'n toename 
van de werkgelegenheid werkelijk 
tot stand te brengen worden voor 
een deel beperkt door de mate van 
cohesie in het land in kwestie — in 
Italië in het bijzonder vormt de 
scherpe scheiding tussen Noord en 
Zuid een ernstig probleem — en de 
mate van consensus over beleids­
maatregelen gericht op herverde­
ling van arbeid. 
In landen waar de produktivi­
teit en de lonen betrekkelijk laag 
zijn, is de ruimte voor een betere 
verdeling van de beschikbare 
arbeid natuurlijk kleiner. Hoe­
wel het Verenigd Koninkrijk en 
Portugal een relatief hoog niveau 
van werkgelegenheid hebben be­
reikt, zullen pogingen om die nog 
verder te vergroten waarschijnlijk 
op verzet stuiten van de werkne­
mers die al een betrekkelijk laag 
inkomen hebben. In dergelijk lan­
den is het meer zaak het BBP te 
vergroten. 
Het geval Japan is leerzaam voor 
de Gemeenschap. Terwijl de VS 
zeer sterk op Nederland of Dene­
marken lijken omdat zij een hoge produktiviteit combineren met een 
klein gemiddeld aantal gewerkte 
uren, wordt in Japan een lage pro­
duktiviteit gecombineerd met een 
groot gemiddeld aantal gewerkte 
uren, zodat zowel een betrekkelijk 
hoog inkomen per hoofd als een 
grote verhouding werkenden/be­
volking wordt verwezenlijkt. Het 
middel hiervoor is een grote pro­
duktiviteit en een groot concurren­
tievermogen in de verwerkende 
industrie — of in hoofdzaak in de 
exportsector. Dit zorgt in feite voor 
het ontbreken van grenzen aan de 
hoogte van het BBP en verschaft 
het inkomen voor werkgelegenheid 
in de dienstensector, en dus voor 
een grote werkgelegenheid in de 
hele economie. Daarnaast is de ge­
middelde beloning in bedrijfstak­
ken met een hoge produktiviteit 
niet veel hoger dan in sectoren met 
een lage produktiviteit, zodat zo­
wel inkomen als werk relatief ge­
lijkmatig zijn verdeeld. 
Het samengaan van een exportsec­
tor met hoge produktiviteit en een 
sector voor de binnenlandse markt 
met lage produktiviteit, in combi­
natie met een geschikte verdeling 
van inkomen is mogelijkerwijs een 
manier om het werkloosheidspro­
bleem in Europa aan te pakken. 
Lonen en 
arbeidskosten 
Voor de meeste mensen in de Ge­
meenschap wordt de hoogte van 
het inkomen in de eerste plaats 
bepaald door het loon dat zij ver­
dienen met hun werk. De groei van 
het inkomen per hoofd hangt dus af 
van vergroting van het reële loon. 
Zo kan ook een verkleining van de 
verschillen in het inkomen per 
hoofd tussen landen waarschijnlijk 
alleen tot stand komen indien de 
reële lonen in de armste Lid-Staten 
stijgen ten opzichte van die elders 
— hoewel hetzelfde resultaat zou 
worden bereikt als een groter deel 
van de bevolking in de armere lan­
den ging werken. Toename van de welvaart hangt 
ook af van de groei van het BBP en 
daarvoor is nodig dat producenten 
in een land zowel op communautai­
re als andere markten concurre­
rend blijven. Aangezien lonen een 
belangrijke component zijn van de 
produktiekosten, dient de relatie­
ve hoogte daarvan steeds met 
handhaving van concurrentiever­
mogen en rendement verenigbaar 
te zijn. 
Dit zal alleen het geval zijn als 
loonsverhogingen stijging van de 
produktiviteit weerspiegelen, wan­
neer ze ongeveer in overeenstem­
ming zijn met de groei van de 
toegevoegde waarde per eenheid 
van arbeid. Met andere woorden, 
een verbetering van hetzij de effi­
ciëntie waarmee de arbeid wordt 
gebruikt, hetzij de verkoopbaar­
heid van het vervaardigde produkt 
— bijvoorbeeld dankzij een betere 
kwaliteit of een beter ontwerp — 
betekent dat de lonen kunnen stij­
gen zonder dat het concurrentie­
vermogen wordt aangetast, en is 
dus een middel om stijging van het 
reële inkomen per hoofd op lange 
termijn te verzekeren. 
Er doen zich echter problemen voor 
wanneer de relatieve produktivi­
teit belangrijke wijzigingen onder­
gaat — hetgeen zich in bepaalde 
sectoren kan voordoen als bijvoor­
beeld nieuwe producenten uit 
andere landen op de markt ver­
schijnen, nieuwe produkten of pro­
cessen worden ingevoerd, of het 
regeringsbeleid (bijvoorbeeld t.a.v. 
wisselkoers of bestedingen) veran­
dering ondergaat. Dit kan beteke­
nen dat het relatieve loon evenzeer 
in belangrijke mate moet worden 
gewijzigd om het concurrentie­
vermogen in stand te houden — 
tenminste op korte termijn, voor­
dat nieuwe produkten of proces­
sen worden ingevoerd — hetgeen 
mogelijk niet verenigbaar is 
met andere, niet economische 
doelstellingen zoals de hand­
having van een aanvaardbare 
levensstandaard, een billijke inko-
88 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
mensverdeling of stabiele loonver-
houdingen. 
Niettemin moet, ondanks dergelij­
ke complicaties, het duidelijk zijn 
dat het alleen mogelijk is de rela­
tieve hoogte van lonen in de Ge­
meenschap, of tussen de 
Gemeenschap en andere landen, 
op een zinvolle wijze te verklaren 
als rekening wordt gehouden met 
verschillen in produktiviteit. Uit­
eindelijk is het zo dat ongeacht 
maatregelen die worden getroffen 
om de noodzaak van onaan­
vaardbare loonsverlagingen te 
vermijden, de hoogte van de ar­
beidskosten in elke sector produ­
centen in staat moet stellen om een 
redelijke winst te behalen. 
Dit betekent natuurlijk niet dat lo­
nen altijd moeten dalen tot een 
punt waar de produktie, gegeven 
de concurrentie uit andere landen, 
winstgevend wordt; de lonen in an­
dere landen kunnen zo laag zijn 
dat een dergelijk beleid zinloos is. 
Het betekent wel dat de kosten per 
eenheid toegevoegde waarde niet 
te ver mogen afwijken van die in 
andere landen, maar dit kan op 
vele manieren worden bereikt, bij­
voorbeeld door het verbeteren van 
de efficiëntie van de produktie of 
de kwaliteit van het produkt, en 
dus van de prijs die de markt be­
reid is te betalen — en niet alleen 
door loonsverlaging. 
Lonen en overige 
arbeidskosten 
De arbeidskosten bestaan niet al­
leen uit het loon dat werknemers 
ontvangen. Zij omvatten tevens de 
niet-loonkosten die bedrijven moe­
ten maken voor iedere werknemer. 
Deze kosten bestaan voorname­
lijk uit premies voor sociale ver­
zekeringen aan de overheid en 
betalingen aan pensioen- of zie­
kenfondsen, zowel publiek als pri­
vaat. Aangezien ze in sommige 
landen een aanzienlijk deel van de 
arbeidskosten uitmaken, moeten zij bij de lonen worden opgeteld om 
vergelijking tussen landen zinvol 
te maken. Bovendien moeten ze, 
zoals hieronder wordt uiteengezet, 
ook meegeteld worden bij vergelij­
king van het reële loon om geen 
verkeerde conclusies te trekken. 
De overige arbeidskosten in de Ge­
meenschap verschillen in sterke 
mate en houden weinig verband 
met de economische ontwikkeling of 
de dekking van de stelsels voor so­
ciale zekerheid en sociaal welzijn. 
In 1990 bedroegen zij in Frankrijk 
gemiddeld ruim 30% van de totale 
arbeidskosten en in Italië en België 
iets minder dan 30% (grafiek 57). In 
het Verenigd Koninkrijk daarente­
gen beliepen de niet-loonkosten er 
slechts 13% van en in Denemarken 
maar iets meer dan 3%. In de ande­
re Lid-Staten varieerden ze tussen 
17% in Luxemburg en 18% in Ier­
land tot 25% in Portugal en 26% in 
Spanje en Nederland. 
In alle Lid-Staten, met uitzonde­
ring van het Verenigd Koninkrijk en Denemarken, zijn in de jaren 
tachtig de overige arbeidskosten 
meer gestegen dan de lonen. Dit 
gold vooral voor België, waar tus­
sen 1981 en 1990 de overige ar­
beidskosten als deel van het totaal 
zijn gestegen van 23% tot 29% en 
voor Italië waar zij van 25% zijn 
gestegen tot 29%. In Denemarken 
daarentegen daalden ze van 5,5% 
tot 3,5% en in het Verenigd Ko­
ninkrijk van 18% tot 13% (grafiek 
57, waarin de arbeidskosten van 
1981 uitgedrukt zijn in ecu's van 
1990 met behulp van de stijging 
van de prijs van industrieproduk­
ten in de gehele Gemeenschap; 
derhalve laat de grafiek de veran­
dering in arbeidskosten in elk land 
zien in verhouding tot dit algeme­
ne indexcijfer). 
Uit deze cijfers blijkt duidelijk dat 
in enkele landen de werkgever 
naast de lonen aanzienlijke (en 
stijgende) kosten heeft bij het in 
dienst nemen van personeel. In 
Frankrijk, Italië en België belopen 
deze extra kosten gemiddeld bijna 
57 Gemiddelde arbeidskosten per uur in de verwerkende 
industrie in de Lid-Staten, 1981 en 1990 
ecu/werknemer (1990 waarden) 
-i 25 
20 25 r 
20 h 
15 h 
10 r 
5 r 
0 • —» MW—»M—— w^mmmmmm^mmmm———-a Q 
P GR IRL E UK I L DK F NL B D P GR IRL E UK I L DK F NL B D 
1981 1990 15 
10 
89-
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
45% van het brutoloon en voor be­
ter betaalde werknemers vaak 
aanzienlijk meer (in Frankrijk bij­
voorbeeld in de banksector, waar 
de lonen relatief hoog zijn, 60%; van 
het brutoloon). Dit kan betekenen 
dat wanneer zowel de loonbelas­
ting als de werknemerspremies 
voor de sociale zekerheid worden 
meegerekend, het werkelijke net­
toloon dat werknemers in handen 
krijgen nog niet de helft bedraagt 
van wat werkgevers voor hun ar­
beid betalen. 
De arbeidskosten in die drie lan­
den lijken dus aanzienlijk hoger te 
zijn dan in het Verenigd Konink­
rijk of Denemarken, waardoor 
bedrijven er een ernstig kostenna-
deel zouden ondervinden in de con­
currentiestrijd met producenten 
uit de laatstgenoemde twee lan­
den. Dit is echter een veel te sim­
plistische gedachte. 
In werkelijkheid zijn de voornaam­
ste redenen waarom de niet-loon­
kosten tussen Lid-Staten zo sterk 
verschillen enerzijds de uiteen­
lopende uitgaven voor sociale 
zekerheid, gezondheidszorg, oude­
dagsvoorziening enz., en anderzijds 
de wijze van financiering. 
Indien sociale stelsels bijvoorbeeld 
via belastingen op het inkomen of 
op de consumptie uit de algemene 
middelen worden gefinancierd, 
wordt het nettoloon van de werk­
nemers, uitgedrukt in koopkracht, 
dienovereenkomstig lager en moe­
ten dus om een bepaald reëel inko­
men te verwerven, een hoger 
brutoloon worden verdiend. Het 
bedrijfsleven in die landen zal dus 
uiteindelijk meer loon betalen — 
hogere loonkosten hebben — dan 
in landen waar de werkgeversbij­
dragen de financieringsbron zijn. 
Evenzo geldt dat als regeringen be­
sluiten de dekking van de sociale 
zekerheid te verkleinen, dan wel 
de uitkering of het pensioen te ver­
lagen, en de niet-loonkosten als ge­
volg daarvan lager worden, het bedrijfsleven daarvan nog geen en­
kel voordeel behoeft te hebben. 
Voorzover werknemers trachten 
voor deze vermindering van over­
drachten compensatie te krijgen 
door verhoging van hun loon om 
meer aan particuliere verzekerin­
gen te besteden, komen de lonen 
onder druk te staan en veranderen 
de totale arbeidskosten misschien 
uiteindelijk slechts weinig. 
Deze voorbeelden laten zien dat de 
initiële belastingdruk niet met de 
uiteindelijke hoeft te corresponde­
ren, wanneer belastingen worden 
afgewenteld op consumenten of op 
aanbieders van arbeid of van pro­
dukten. Tevens blijkt eruit dat 
overheden misschien niet in staat 
zijn de hoogte van de arbeidskos­
ten veel te veranderen door het wij­
zigen van de belastingstructuur of 
de financieringswijze van de stel­
sels voor sociaal welzijn, behalve 
wanneer er een element van illusie 
is, en behalve misschien op korte 
termijn tijdens het aanpassings­
proces naar de nieuwe situatie, of 
voorzover de doelmatigheid 
van het systeem er door veran­
derd. Dit mag geen verbazing wek­
ken. Als het omgekeerde het geval 
was, zou dit betekenen dat de 
overheid via wijziging van de 
belastingstructuur, voortdurend 
de verdeling van de toegevoegde-
waarde tussen winst en arbeid zou 
kunnen beïnvloeden. 
Het is daarom moeilijk aan te to­
nen dat de hoogte van belastingen 
en de samenstelling ervan veel ef-
fekt hebben op het werkgelegen­
heidsniveau, voorzover tenminste 
hoogte van belasting en van over­
heidsbestedingen samengaan. De 
ervaring leert dat dit het geval is. 
Belastingstelsels en 
werkgelegenheid 
De totale belastingdruk, inclusief 
sociale lasten, varieerde in 1990 
tussen 35% van het BBP in Portu­
gal en het Verenigd Koninkrijk tot 43 à 44% in Frankrijk, Nederland 
en België en 48% in Denemarken 
(grafiek 58). Deze verschillen zijn 
in hoofdzaak een gevolg van de om­
vang van de overheidsuitgaven in 
de landen, hetgeen weer terug te 
voeren is op de mate waarin be­
paalde diensten collectief worden 
verleend, in plaats van via de 
markt. Afgezien van de Zuidelijke 
landen, waar de stijging over het 
algemeen groter was dan elders, 
zijn de verschillen mettertijd ook 
relatief stabiel gebleven. 
De hoge belastingdruk in Dene­
marken enerzijds en de lage in het 
Verenigd Koninkrijk anderzijds 
gaan in beide landen samen met 
een relatief hoog niveau van werk­
gelegenheid — hoewel wat meer in 
Denemarken dan in het Verenigd 
Koninkrijk. Evenzo hebben België 
en Nederland hetzelfde belasting­
niveau in verhouding tot het BBP, 
maar een groot verschil in de ver­
houding werkenden/bevolking. 
In de Gemeenschap verschilt ook 
de verdeling van de inkomsten 
over belastingen en sociale lasten 
sterk, alsmede die over directe en 
indirecte belastingen, waardoor 
het hierboven geconstateerde ver­
schil in niet-loonkosten wordt 
beïnvloed. De werkgeversbijdra­
gen varieerden in 1990 van 12% 
van het BBP in Frankrijk en 9% in 
Italië en België, tot 4% in het Ver­
enigd Koninkrijk en Nederland en 
praktisch nul in Denemarken. In 
de drie eerstgenoemde landen 
wordt dus een veel groter deel van 
de sociale zekerheid gefinancierd 
uit werkgeversbijdragen, in Dene­
marken en het Verenigd Konink­
rijk uit de algemene middelen. Dit 
houdt in dat al hebben werkgevers 
in de twee laatstgenoemde landen 
minder te betalen aan bijdragen, 
ze waarschijnlijk meer op een an­
dere manier betalen, direct of indi­
rect. 
Hoewel zeer in het algemeen een 
omgekeerd verband bestaat tussen 
het niveau van de werkgeversbij-
90-
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
dragen en de werkgelegenheid, is 
dat verband niet erg sterk. De ver­
houding werkenden/bevolking is 
bijvoorbeeld in Frankrijk hoger 
dan in Nederland, terwijl de bij­
dragen in Portugal vergelijkbaar 
zijn met die in Griekenland, maar 
er een veel groter deel van de be­
volking werkt. 
Op enkele uitzonderingen na — 
Nederland met name — is er wei­
nig veranderd in de jaren tachtig in 
de omvang van de bijdragen aan de 
sociale lasten en in de belastings­
telsels van de afzonderlijke lan­
den. 
Hoewel het niveau van de werkge­
versbijdragen aan de sociale lasten 
een minder duidelijk effect heeft op 
de werkgelegenheid, is het ook 
waar dat hoge heffingen op werk­
gevers de neiging tot afwenteling 
kunnen vergroten — wat er bij­
voorbeeld toe kan leiden dat er 
meer zelfstandigen komen — of tot 
ontduiking wanneer mensen niet 
officieel worden aangesteld en in 
het zwarte of grijze circuit moeten 
werken. Hoewel ontduiking bij 
elke vorm van belastingheffing 
voorkomt, zal het erger zijn als de 
belasting of heffing als een on­
rechtvaardige last wordt gezien, of 
wanneer opsporing moeilijk is. 
Hoge werkgeversbijdragen kun­
nen in sommige landen beide heb­
ben. 
Bovendien leiden grote verschil­
len in de niet-loonkosten er toe 
dat het steeds moeilijker wordt be­
loningen tussen landen te verge­
lijken, wat tot problemen leidt bij 
het opstellen van loonschalen in 
het steeds groter wordende aan­
tal transnationale ondernemin­
gen in de Gemeenschap, en tot 
verkeerde beslissingen kan leiden 
waar de arbeid moet worden ge­
vonden, en dus de produktie geves­
tigd. 
Ten slotte moet er op worden gewe­
zen dat al heeft de globale belas­
tingstructuur geen effekt op de werkgelegenheid, verschil in feite­
lijke druk tussen bedrijfstakken 
dat wel kan hebben. Verschil in 
belastingheffing op produkten of 
diensten leidt tot verandering van 
relatieve kosten en beïnvloedt de 
produktie- en werkgelegenheids-
structuur. Omdat de arbeidsinten­
siteit tussen sectoren verschilt, 
heeft dat dan ook invloed op de 
totale werkgelegenheid bij een ge­
geven produktieniveau. 
Arbeidskosten in 
de verwerkende 
industrie 
De gemiddelde arbeidskosten in de 
Gemeenschap variëren sterk. In 
1990, het laatste jaar met redelijk 
vergelijkbare gegevens voor de 
meeste landen, varieerden ze per 
uur in de verwerkende industrie 
van meer dan 20 ecu in Duitsland 
tot 3,5 ecu in Portugal, bijna zes­
maal zo veel (grafiek 57). Boven­
dien waren de gemiddelde kosten in Duitsland 15% hoger dan in 
Nederland, het land met de op een 
na hoogste kosten (grafiek 59, met 
arbeidskosten in elke Lid-Staat in 
verhouding tot het communautaire 
gemiddelde). 
Niettemin lagen in vijf Lid-Staten 
— Nederland, Denemarken, Frank­
rijk, Denemarken en Luxemburg 
— de gemiddelde arbeidskosten 
per uur in de verwerkende indus­
trie minder dan 10% van elkaar, 
terwijl Italië daar slechts ongeveer 
5% onder bleef en rond het commu­
nautaire gemiddelde lag. In het 
Verenigd Koninkrijk, met een 
soortgelijk inkomen per hoofd als 
Italië maar een lagere produktivi­
teit en veel meer mensen aan het 
werk om dit inkomen te produce­
ren, waren de arbeidskosten ruim 
25% lager dan in Italië — en dan 
het communautaire gemiddelde — 
en maar 5% hoger dan in Ierland 
en Spanje (waar de kosten prak­
tisch even hoog waren). Dit laatste 
was weer tweemaal zo hoog als in 
Griekenland, waar de arbeidskos-
58 Belasting en premies sociale verzekering in de Lid-
Staten, 1980 en 1990 
50 
40 r 
30 r 
20 
10 I werkgeversbijdragen • werknemersbijdragen • winstbelasting, 
en inkomstenbelasting indirecte belasting, 
vermogensbelasting % BBP 
50 
40 
30 
20 
10 
GR I E P UKIRLE12 D F NI 8 L DK 
gegevens L1987 1980 GR I E P UK IRL E12 D F NL B L DK 
1990 
-91 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
ten nog zo'n 50% boven het niveau 
in Portugal lagen. 
Voor werkgevers gaat het echter 
niet om het niveau van de arbeids­
kosten (of een enkel element daar­
van zoals de bijdragen aan de 
sociale zekerheid), maar om de ver­
houding tot de toegevoegde waar­
de, die door de arbeid wordt 
gegenereerd. Wat ook het niveau 
van de arbeidskosten, als de bijdra­
ge van een werknemer tot de toege­
voegde waarde maar voldoende 
groot is, dan is het winstgevend om 
hem of haar aan te stellen. De grote 
verschillen in arbeidskosten hou­
den nauw verband met even grote 
verschillen in de toegevoegde 
waarde per gewerkt uur in de ver­
werkende industrie of in de pro­
duktiviteit (zie het kader voor een 
beschrijving hoe de ramingen zijn 
opgesteld). Hoewel de relatie tus­
sen beide niet precies vastligt, was 
in 1990 niettemin de tendens dui­
delijk dat in de Lid-Staten met be­
trekkelijk hoge arbeidskosten, de 
produktiviteit ook boven het ge­middelde lag (grafiek 59). In de ar­
beidskosten per eenheid produkt, 
de belangrijkste determinant van 
de werkgelegenheid, bestond dus 
veel minder verschil binnen de Ge­
meenschap. 
In slechts twee landen, Duitsland 
en Denemarken, lag het relatieve 
niveau van de produktiviteit in 
1990 aanzienlijk (meer dan 10%) 
beneden de relatieve hoogte van de 
arbeidskosten, waaruit volgt dat in 
deze twee landen de arbeid duur­
der was dan elders in verhouding 
tot de bijdrage aan de produktie — 
of de winst (d.w.z. dat de arbeids­
kosten per eenheid produkt rela­
tief groot waren). Het kan 
anderzijds best mogelijk zijn dat in 
beide gevallen de produktie zoals 
hier gemeten te laag is, omdat 
slechts ten dele rekening wordt ge­
houden met verschillen in het aan­
tal per jaar gewerkte uren (zie het 
kader). 
Voor vier landen, Nederland, 
Luxemburg, Ierland en Portugal, 
59 Gemiddelde arbeidskosten per uur en de arbeids­
productiviteit in de verwerkende industrie in de Lid 
Staten, 1981 en 1990 
verhouding (EG gemiddelde »1 ) <m produktiviteit fÊ arbeidskosten 
F, t, GR, L1990 geschat met gegevens van 1988 1,5 
1,25 r 
1 h 
0,75 
0,5 h 
0,25 1 1.5 
1,25 
0,75 
0,5 
0,25 
P GR IRL E UK l L DK F NL B D 
1981 P GR IRL E UK I L DK F NL B D 
1990 waren de gemiddelde arbeidskos­
ten in 1990 significant lager dan 
het relatieve produktiviteitsni-
veau, waaruit volgt dat de kosten 
per eenheid produkt in deze landen 
betrekkelijk laag waren. Hoewel 
vooral voor de laatstgenoemde 
twee landen sprake kan zijn van 
een wat te hoge raming van de pro­
duktiviteit, lijken deze vier landen 
vanwege hun lage arbeidskosten 
een bijzonder winstgevende loka-
tie voor de verwerkende industrie 
te zijn geweest. 
Arbeidskosten en 
vestigingsplaats 
van bedrijven 
Hoewel, zoals hierboven benadrukt, 
de arbeidskosten niet los kunnen 
worden gezien van de arbeidspro­
duktiviteit en de laatste een belang­
rijke determinant is van de eerste, 
volgt hieruit niet dat het potentiële 
rendement van vestiging in een be­
paald land eenvoudigweg kan wor­
den vastgesteld door de hoogte van 
de arbeidskosten te vergelijken met 
die van de produktiviteit — d.w.z. 
door de kosten per eenheid produkt 
te vergelijken. Dat komt omdat deze 
laatste niet noodzakelijkerwijs de 
produktiviteit behoeven weer te ge­
ven die zou worden gerealiseerd in 
het bedrijf, dat zich in het land in 
kwestie vestigt. 
Voor zover bedrijven produktiepro-
cessen kunnen overbrengen naar 
de nieuwe vestigingsplaats, zou de 
produktiviteit wel eens aanzienlijk 
hoger kunnen zijn dan in de be­
staande bedrijven in het land. Of 
dat inderdaad het geval is zal in 
sterke mate afhangen van het ver­
mogen van de werknemers met 
deze processen te werken, hetgeen 
niet alleen afhangt van de vaardig­
heden waarover zij nu beschikken, 
maar ook van hun aanpassingsver­
mogen en hun openstaan voor 
nieuwe arbeidsmethoden. Zoals 
hieronder wordt betoogd, is het al­
gemene onderwijsniveau hiervoor 
van groot belang. 
92 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
Veranderingen in de 
arbeidskosten in de 
verwerkende industrie 
tussen 1981 en 1990 
Het relatief patroon van de ar­
beidskosten in de Lid-Staten was 
in 1990 praktisch hetzelfde als ne­
genjaar eerder, in 1981. De volgor­
de van de landen in arbeidskosten 
en de grootte van het verschil schij­
nen in deze periode weinig veran­
derd te zijn (grafiek 59). Dit geldt 
zowel voor de kloof tussen de hoog­
ste en de laagste arbeidskosten — 
in dit geval heeft Griekenland de 
laagste, aangezien voor Portugal 
geen gegevens voor 1981 beschik­
baar zijn die in 1990 even groot 
was als in 1981, als voor de ver­
schillen tussen de welvarendste 
landen. 
Anderzijds zijn de arbeidskosten in 
Ierland en Italië, twee landen waar 
het niveau in 1981 betrekkelijk 
laag was, in deze periode dichter 
naar het communautair gemiddel­
de gegroeid. Beide landen ervoeren 
ook een duidelijke stijging van het 
relatieve produktiviteitsniveau in 
de verwerkende industrie, zodat 
vanuit dat gezichtspunt de groei te 
rechtvaardigen was, en dus van 
weinig invloed op hun feitelijke 
concurrentievermogen. 
Ook voor de meeste andere landen 
schijnen de arbeidskosten in deze 
periode globaal in overeenstem­
ming met de produktiviteit te zijn 
veranderd. De voornaamste uit­
zonderingen zijn België, Neder­
land, Griekenland en het Verenigd 
Koninkrijk. In België zijn de ar­
beidskosten gedaald in verhouding 
tot het communautaire gemiddel­
de, terwijl de produktiviteit er is 
gestegen; hieruit kan worden afge­
leid dat de loonstijging niet in over­
eenstemming was met de groei van 
de toegevoegde waarde, zodat de 
kosten per eenheid produkt daal­
den en de winstgevendheid duide­
lijk toenam. Dat gold ook voor Gemiddelde arbeidskosten 
en toegevoegde waarde 
per gewerkt uur 
Gegevens over arbeidskosten in dit hoofdstuk komen 
uit het Loonkostenonderzoek, dat elke vier jaar door 
het Bureau van de Statistiek wordt gehouden. Cijfers 
voor tussenliggende jaren zijn interpolaties met be­
hulp van gegevens van nationale bureaus van statis­
tiek. Het laatste complete onderzoek dateert uit 1988 
en het laatste jaar met schattingen voor de meeste 
Lid-Staten is 1990. Voor landen zonder cijfers over 
1990 — Frankrijk, Italië, Griekenland en Luxemburg 
— zijn de gegevens uit 1988 gebruikt voor een actua­
lisering naar 1990 op grond van de veronderstelling 
dat de verhouding tussen arbeidskosten in het land en 
gemiddelde arbeidskosten in de Gemeenschap in 1990 
en 1988 gelyk was. 
Het gemiddelde voor de Gemeenschap, waar de verge­
lijking in de grafieken op is gebaseerd, is berekend 
door de arbeidskosten per NACE-bedrijfstak in de 
landen te wegen met het aantal werknemers in die 
bedrijfstak in de verschillende landen (het aantal 
werknemers komt uit hetzelfde loonkostenonder­
zoek). 
De schattingen van de toegevoegde waarde per ge­
werkt uur zijn ontleend aan gegevens uit Nationale 
Rekeningen. Deze geven toegevoegde waarde en werk­
zame personen voor NACE-CLIO bedrijfstakken, 
waarbij de NACE-CLIO bedrijfstak is gebruikt die het 
meest overeenkomt met de 'NACE 2-cijferige' bedrijfs­
tak, waarvoor arbeidskosten beschikbaar zijn. De ar­
beidskosten in de textielindustrie en in de schoeisel-
en kledingindustrie zijn samengenomen door de werk­
gelegenheid als gewicht te gebruiken. Hetzelfde is 
gedaan voor de banken en het verzekeringswezen, al 
hebben hiervoor vergelijkingen van toegevoegde 
waarde en produktiviteit niet zo veel betekenis. 
Voor de schatting van het aantal gewerkte uren zijn 
AKT-gegevens over het gemiddeld aantal normale 
werkuren per week in de meest toepasselijke NACE 
1-cijferige code gecombineerd met de gegevens over de 
werkgelegenheid in de Nationale Rekeningen (zie het 
kader in hoofdstuk 1 over gewerkte uren voor een 
uitleg waarom 'normale' in plaats van werkelijke uren 
zyn gebruikt). Omdat er geen volledige en consistente 
gegevens zijn van het aantal weken (of uren) dat per 
jaar Wordt gewerkt, zijn de uren voor elk land eenvou­
digweg vermenigvuldigd met 48 om een schatting te 
krijgen van het aantal gewerkte uren per jaar. Op deze 
wijze wordt geen rekening gehouden met verschil in 
het gemiddeld aantal gewerkte weken tussen Lid-Sta­
ten, en zal waarschijnlijk het aantal gewerkte uren in 
een jaar in de meer welvarende landen worden over­
schat en het verschil in produktiviteit per uur met de 
minder welvarende landen worden onderschat. 
93-
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
Nederland waar de produktiviteit 
sterk is gestegen en de arbeidskos­
ten vergeleken met elders in de 
Gemeenschap niet veel hoger zijn 
geworden. 
In Griekenland en het Verenigd 
Koninkrijk daarentegen was ook 
sprake van weinig verandering in 
de arbeidskosten in verhouding tot 
het communautaire gemiddelde, 
maar in deze twee gevallen is de 
produktiviteit gedaald, zodat de 
arbeidskosten per eenheid stegen 
en de winstgevendheid in de ver­
werkende industrie afnam in ver­
gelijking met andere Lid-Staten. 
Aangezien de samenstelling van de 
verwerkende industrie in de Ge­
meenschap uiteenloopt, moet bij 
elke analyse van verschil in ar­
beidskosten rekening worden ge­
houden met de mogelijkheid dat 
een verschillende samenstelling 
van invloed kan zijn op de totalen 
en aanleiding kan geven tot een 
verkeerde indruk van de relatieve 
produktiekosten op verschillende lokaties. Idealiter zou de vergelij­
king moeten worden gemaakt voor 
nauwkeurig gedefinieerde produk­
ten, maar op dit niveau zijn er geen 
geschikte gegevens. De meest ge-
desaggregeerde cijfers die beschik­
baar zijn, betreffen bedrijfstakken 
op 'NACE 2-cijferig' niveau — 
waarvan er 19 in de verwerkende 
industrie zijn — die stuk voor stuk 
sterk verschillende produkten ver­
vaardigen. Niettemin zouden deze 
cijfers op zijn minst enige aanwij­
zing moeten geven voor de repre­
sentativiteit van geaggregeerde 
cijfers in de verwerkende indus­
trie. 
Twee bedrijfstakken zijn voor de 
analyse uitgekozen: de machine­
industrie en de textiel-, schoeisel-
en kledingindustrie (twee 'NACE 
2-cijferige' bedrijfstakken, zoals 
hieronder uiteengezet). Er wordt 
ook een onderdeel van de diensten­
sector, het bank- en verzekerings­
wezen, onderzocht om na te gaan 
in hoeverre arbeidskosten in de 
dienstensector, die slechts ten dele 
60 Gemiddelde arbeidskosten per uur en de arbeids­
productiviteit in de machine-industrie in de Lid-Staten, 
1981 en 1990 _ _ 
1,5 
1,25 verhouding (EG gemiddelde =1 ) produktiviteit arbeidskosten 
F, I, GR, 1990 geschat met gegevens van 
1988; gegevens voor L onbetrouwbaar 
0,75 h 
0,5 h 
0,25 r 1 1-5 
H 1,25 
0,75 
0,5 
0,25 
P GR IRL E UK I DK F NL B D P GR IRL E UK I DK F NL B D 
1981 1990 wordt geënquêteerd, verschillen 
van die in de verwerkende indus­
trie. 
Arbeidskosten in de 
machine-industrie 
Het patroon van het verschil in 
arbeidskosten in de machine­
industrie lijkt sterk op dat van de 
gehele verwerkende industrie. In 
1990 waren de gemiddelde kosten 
per uur in Duitsland zo'n 18% ho­
ger dan in andere Lid-Staten en 
bijna zes keer zo hoog als in Portu­
gal (grafiek 60). De gemiddelde 
kosten in België, Nederland, Dene­
marken en Frankrijk waren onder­
ling nog geen 6% van elkaar 
verwijderd, terwijl zij in Italië nog 
eens ongeveer 6% of meer lager 
waren. Net als voor de totale ver­
werkende industrie zijn de gemid­
delde kosten in het Verenigd 
Koninkrijk nog veel lager, in dit 
geval bijna 30% lager dan in Italië 
en meer dan 10% lager dan in 
Spanje. 
Ook hier is de variatie sterk in 
overeenstemming met verschil in 
toegevoegde waarde per gewerkt 
uur (deze cijfers zijn, net als die 
voor de verwerkende industrie ont­
leend aan de nationale rekeningen, 
zie het kader). Bovendien was in 
1990 de relatie tussen beide vrijwel 
dezelfde als voor de hele verwer­
kende industrie: in vergelijking 
met de produktiviteit waren de re­
latieve arbeidskosten in de machi­
nebouw laag in België, Nederland, 
Frankrijk, Italië en Portugal en 
hoog in Duitsland, Denemarken en 
het Verenigd Koninkrijk. 
De enige werkelijke afwijking van 
het beeld in de machine-industrie 
is Ierland, waar de arbeidskosten 
in de machinebouw zeer hoog wa­
ren in verhouding tot de produkti­
viteit, hetgeen twijfel doet 
opkomen aan de juistheid van het 
produktiviteitscijfer (dat in de na­
tionale rekeningen op een raming 
berust). 
94 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
De wijzigingen in de relatieve 
arbeidskosten in de machine­
industrie tussen 1981 en 1990, 
lijken ook zeer sterk op die in de 
verwerkende industrie in haar ge­
heel en zijn globaal in overeen­
stemming met wijziging in de 
produktiviteit, zodat er weinig 
verandering in de kosten per een­
heid is. 
Arbeidskosten 
in de textiel- en 
de kledingindustrie 
Hoewel de gemiddelde hoogte van 
de arbeidskosten in alle Lid-Staten 
in de textiel-, schoeisel- en kleding­
industrie kleiner is — met name in 
de schoeisel- en kledingindustrie 
— dan in de totale verwerkende 
industrie of in de machinebouw, is 
zowel het patroon als de omvang 
van de verschillen in de Gemeen­
schap hetzelfde (grafiek 61). (De 
textielindustrie en de schoeisel- en 
kledingindustrie zijn in feite twee 
bedrijfstakken volgens de NACE 
2-cijferige indeling, die hier zijn sa­
mengevoegd om de toegevoegde 
waarde per gewerkt uur te kunnen 
vergelijken. De verhouding tussen 
de arbeidskosten in de twee be­
drijfstakken is in de Gemeenschap 
tamelijk uniform: het gemiddelde 
in de textielindustrie is zo'n 15 à 
20% hoger dan in de schoeisel- en 
kledingindustrie, behalve in Ier­
land waar het in 1990 rond 45%, in 
Nederland waar het 35%; — hoewel 
in eerdere jaren veel minder — en 
in Griekenland waar het iets meer 
dan 25% hoger lag.) 
Niettemin zijn er enkele verschil­
len in de volgorde van de landen 
voor wat hun kostenniveau betreft. 
De hoogste arbeidskosten per uur 
zijn in 1990 aangetroffen in Neder­
land en Denemarken en niet in 
Duitsland — waar het gemiddelde 
echter minder dan 4% lager was — 
en deze kosten waren ongeveer 13 
à 14% hoger dan in België of Fran­
krijk. Bovendien waren de kosten 
in deze sector in Italië bijna 4% lager dan in de twee laatstgenoem­
de landen en meer dan 60% hoger 
dan in het Verenigd Koninkrijk, 
terwijl in de machine-industrie de 
gemiddelde kosten ruim 10% lager 
waren dan in Spanje en praktische 
gelijk aan die in Ierland. 
Net als hierboven zijn de verschil­
len in arbeidskosten in overeen­
stemming met de verschillen in 
toegevoegde waarde per uur ar­
beid. Bovendien verschilde het re­
latieve kostenpatroon in 1990 
nauwelijks van dat van negen jaar 
daarvoor. 
Arbeidskosten 
in het bank- en 
verzekeringswezen 
Het patroon van de gemiddelde ar­
beidskosten in het bank- en verze­
keringswezen — twee van de 
weinige onderdelen van de dien­
stensector die in de enquête zaten 
— verschilt sterk van wat de ver­werkende industrie gemeen 
schijnt te hebben. Het meest opval­
lende is dat er veel minder verschil 
in de hoogte van de kosten bestaat 
tussen de meest ontwikkelde en 
welvarende landen in het Noorden 
van de Gemeenschap — uitgezon­
derd het Verenigd Koninkrijk — en 
de minst ontwikkelde, armste lan­
den die met name in het Zuiden 
van de Gemeenschap te vinden 
zijn. 
In 1990 waren de arbeidskosten in 
deze twee sectoren tezamen — in 
dit geval gaat het om de kosten per 
maand en niet per uur — in Spanje 
en in Ierland vrijwel gelijk aan die 
in Frankrijk en Nederland en 
slechts 20 à 25% lager dan in Bel­
gië en Italië, de landen met de 
hoogste kosten (grafiek 62). De 
kosten in beide eerstgenoemde lan­
den lagen zelfs boven het commu­
nautaire gemiddelde en dat gold 
voor alle andere landen, met 
uitzondering van het Verenigd 
Koninkrijk en Griekenland en 
Portugal. 
61 Gemiddelde arbeidskosten per uur en de arbeids­
productiviteit in de textiel- en kledingindustrie in de Lid-
Staten, 1981 en 1990 
. ,_ verhouding (EG gemiddelde =1) 1,75 r 
produktiviteit arbeidskosten 
F, I, GR, 1990 geschat met gegevens van 1988 
gegevens voor L onbetrouwbaar 
1,25 h 
0,75 r 
0,25 h 1,75 
H 1.5 
1,25 
0,75 
0,5 
0,25 
P GR IRL E UK I DK F NL B D P GR IRL E UK I DK F NL B D 
1981 1990 
95 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
Dit is in hoofdzaak het gevolg van 
de lage arbeidskosten in het Ver­
enigd Koninkrijk, die meer dan 
35% lager waren dan in Frankrijk 
en ruim 45% lager dan in Italië, 
hetgeen gezien het grote aantal 
werkzame personen in het Ver­
enigd Koninkrijk in deze sector — 
bijna 30% van het totaal van de 
Gremeenschap — het communau­
taire gemiddelde aanzienlijk 
drukt. Voor het Verenigd Konink­
rijk was dus in 1990 het verschil in 
gemiddelde arbeidskosten met 
Lid-Staten met een soortgelijk in­
komen per hoofd voor het bank- en 
verzekeringswezen groter dan voor 
de verwerkende industrie dat, 
zoals hierboven vermeld, aanzien­
lijk was. 
Dit staat in contrast met de veel 
kleinere verschillen in arbeidskos­
ten in deze sector tussen andere 
landen met lage lonen en de rest 
van de Gemeenschap. De oorzaak 
van dit verschijnsel is geenszins 
duidelijk, maar het zou gedeelte­
lijk het gevolg kunnen zijn van de afwijkende structuur van de werk­
gelegenheid in het bank- en verze­
keringswezen in het Verenigd 
Koninkrijk — een groter percent­
agejongeren en vrouwen, wier loon 
betrekkelijk laag is. 
De kloof tussen de arbeidskosten 
in deze sector in het Verenigd Ko­
ninkrijk en die in andere Lid-Sta­
ten is in de jaren tachtig bovendien 
eerder groter dan kleiner gewor­
den. De hoogte van de arbeids­
kosten is in verhouding tot het 
communautaire gemiddelde tus­
sen 1981 en 1990 met ongeveer 
15% gedaald terwijl deze kosten, 
gedeeltelijk als gevolg hiervan, ste­
gen in de meeste andere Lid-Sta­
ten (grafiek 62). 
In tegenstelling tot de verwerken­
de industrie vallen er enkele duide­
lijke veranderingen in het patroon 
van de onderlinge verhoudingen in 
het bank- en verzekeringswezen in 
deze periode te constateren. Ier­
land bij voorbeeld, dat in 1981 nog 
lagere arbeidskosten dan het 
62 Gemiddelde arbeidskosten per maand in het bank- en 
verzekeringswezen in de Lid-Staten, 1981 en 1990 
1.5 r 
1,25 verhouding (EG gemiddelde »1 
1.25 
0,75 r 0,75 
0,5 f-
0,25 0,25 Verenigd Koninkrijk had, was in 
1990 boven het gemiddelde van de 
Gemeenschap uit gekomen. 
Regionale 
variatie in 
arbeidskosten 
Net zoals de arbeidskosten tussen 
de Lid-Staten onderling verschil­
len, variëren zij ook in verschillen­
de regio's in een en hetzelfde land. 
In sommige gevallen zijn deze ver­
schillen groot en dragen ze in aan­
zienlijke mate bij aan de reeds 
geconstateerde verschillen in de 
Gemeenschap. Helaas is het als ge­
volg van het ontbreken van gege­
vens over de toegevoegde waarde 
op dit niveau onmogelijk de ar­
beidskosten te bestuderen in ver­
houding tot de produktiviteit, 
en dus verschil in arbeidskosten 
per eenheid produkt te onderschei­
den. 
Helaas dateren de jongste gege­
vens over arbeidskosten op regio­
naal niveau uit 1988 (er vindt voor 
de regio's geen actualisering plaats 
van gegevens tussen de om de vier 
jaar gehouden enquête's) en heb­
ben ze betrekking op grote regiona­
le aggregaten (op niveau NUTS I — 
11 per land voor Duitsland, Ita­
lië en het Verenigd Koninkrijk) 
en niet op fijnere indelingen. Ze 
geven echter een indicatie van 
de omvang en de aard van het ver­
schil in de hoogte van de arbeids­
kosten. Zij laten in het bijzonder 
zien dat in de landen van de Ge­
meenschap regionale verschillen 
niet overal even groot zijn, moge­
lijk als gevolg van verschil in bete­
kenis van nationale en lokale 
loonafspraken. 
Erkend moet echter worden dat 
verschillen ook het gevolg kunnen 
zijn van de wijze waarop de regio­
nale grenzen zijn getrokken. Wan­
neer een regio voornamelijk uit een 
grote stad bestaat, zal dit het rela­
tieve loonniveau vermoedelijk op-
-96 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
waarts beïnvloeden, terwijl het 
omgekeerde het geval is bij regio's 
die bestaan uit kleinere steden en 
platteland. 
De regionale verschillen waren het 
kleinst in Duitsland, maar nog sig­
nificant. In 1988 was het verschil 
tussen gemiddelde arbeidskosten 
in de verwerkende industrie in de 
regio met de hoogste kosten — 
Hamburg in het Noorden — en de 
regio met de laagste — het Saar­
land, in het Zuiden — 27% (gra­
fiek 63). In de machine-industrie 
bedroeg het verschil slechts 18% 
en in de textielnijverheid 15%, 
terwijl het in de schoeisel- en kle­
dingindustrie meer dan 40% be­
liep. Bovendien was er, afgezien 
van deze laatste industrie, zeer 
weinig verband tussen de relatieve 
arbeidskosten in de ene bedrijfstak 
en de andere. De regio Rijnland-
Palts in het Zuidoosten van het 
land had in 1988 bijvoorbeeld de 
laagste arbeidskosten in de machi­
ne-, maar de hoogste in de textiel­
industrie, terwijl voor Berlijn 
vrijwel precies het omgekeerde 
gold. 
In Frankrijk daarentegen zijn de 
regionale verschillen in arbeids­
kosten het grootst, hoewel voorna­
melijk als gevolg van de hoge 
kosten in één regio, Ile de France 
rond Parijs. In 1988 waren de ge­
middelde kosten in de verwerken­
de industrie in deze regio 56% 
hoger dan in Bretagne (de regio 
West) en 27% hoger dan in de regio 
met de op één na hoogste kosten, 
die van de Middellandse Zee. Zij 
waren hoger dan in welke regio van 
Duitsland ook (behalve Hamburg) 
en in de textiel-, schoeisel- en kle­
dingindustrie waren zij zelfs hoger 
dan in Hamburg. Met uitzondering 
van laatstgenoemde industrie, 
waar de arbeidskosten in veel ge­
vallen op één lijn lagen met die in 
Duitsland, waren de arbeidskosten 
in de Franse regio's, met uitzonde­
ring van het Ile de France, signifi­
cant lager dan in de Duitse, 
gemiddeld ca. 25%. In tegenstelling tot in Duitsland 
vertoonde de relatieve hoogte van 
de arbeidskosten in verschillende 
bedrijfstakken, met uitzondering 
van de textielnijverheid, vrijwel 
hetzelfde patroon van verschillen 
tussen regio's, hoewel het minder 
uiteenliep in de machine-industrie 
— 30% tussen de hoogste en laag­
ste arbeidskosten — dan in andere 
bedrijfstakken (68% in de textiel­
nijverheid). De verschillen in ar­
beidskosten in afzonderlijke 
bedrijfstakken tussen de Italiaan­
se regio's hadden in 1988 dezelfde 
omvang als in Frankrijk , maar 
waren voor de verwerkende indus­
trie als geheel kleiner. Tussen de 
regio met de hoogste kosten — 
Noordwesten — en die met de laag­
ste —Abruzzi-Molise in het Zuiden 
— verschilden de gemiddelde ar­
beidskosten in de verwerkende in­
dustrie 40%, maar in de 
machine-industrie (voor dezelfde 
regio's) 55% en in de schoeisel- en 
kledingindustrie meer dan 70% (in 
dit geval was de regio met de laag­
ste kosten het Zuiden). 
Over het algemeen hadden de re­
gio's in het Zuiden van Italië in 
1988 lagere arbeidskosten dan die 
in het Noorden; het gemiddelde 
verschil bedroeg in de verwerken­
de industrie ca. 15%. In afzonder­
lijke bedrijfstakken was het 
verschil echter groter. In de machi­
ne-industrie beliep het ca. 20% en 
in de schoeisel- en kledingindus­
trie meer dan 40%. Tegelijkertijd 
zijn de verschillen tussen delen 
van het Noorden en het Zuiden 
geenszins uniform, maar variëren 
duidelijk van regio tot regio. Op 
Sicilië en Sardinië waren de gemid­
delde arbeidskosten in de verwer­
kende industrie in 1988 gelijk aan 
die in de Noordoostelijke en de 
Centrale regio en ongeveer 20% ho­
ger dan in de Abruzzi-Molise. In de 
schoeisel- en kledingindustrie wa­
ren de arbeidskosten, in tegenstel­
ling tot in andere bedrijfstakken, 
op Sicilië ongeveer 30% lager 
dan in elk van beide Noordelijke 
regio's. Hoewel in 1988 de gemiddelde ar­
beidskosten in Italië als geheel on­
geveer 10% lager waren dan in 
Frankrijk, waren zij in het Noorden 
van het land praktisch hetzelfde als 
in de Franse regio's buiten het Ile de 
France, maar ongeveer 20 à 25% 
lager dan in de Duitse regio met de 
laagste kosten. In het Noordwesten 
bijvoorbeeld waren de gemiddelde 
kosten in de verwerkende industrie 
hoger dan in alle Franse regio's op 
het Ile de France en de Middelland­
se Zee regio na, en in de schoeisel-
en kledingindustrie praktisch gelijk 
aan die in de laatstgenoemde regio. 
In deze industrie lagen de kosten in 
het Noorden van Italië op gelijke 
hoogte met die in veel Duitse regio's 
en in het Noordwesten hoger dan in 
alle regio's op vier na. 
In het Verenigd Koninkrijk was de 
regionale variatie in de arbeids­
kosten kleiner dan in Frankrijk of 
Italië, maar groter dan in Duits­
land. Voor de verwerkende indus­
trie in haar geheel waren in 1988 
de gemiddelde arbeidskosten in 
het Zuidoosten (in de omgeving 
van Londen) meer dan 30% hoger 
dan in Noord-Ierland, terwijl het 
verschil voor de schoeisel- en kle­
dingindustrie tussen de regio met 
de hoogste en de laagste kosten (in 
dit geval East Anglia en Wales) 
meer dan 50% bedroeg. 
Net als voor Duitsland is het pa­
troon van de regionale variatie in 
arbeidskosten tussen de afzonder­
lijke bedrijfstakken verre van uni­
form. Hoewel de kosten in het 
Zuidoosten en Zuidwesten in de 
meeste bedrijfstakken boven het 
gemiddelde lagen en in Noord-Ier­
land er onder, waren voor andere 
regio's duidelijke verschillen aan­
wezig. De arbeidskosten in East 
Anglia en Schotland bij voorbeeld 
lagen in 1988 voor de verwerkende 
industrie in haar geheel beneden 
het nationale gemiddelde, maar de 
eerstgenoemde regio had de hoog­
ste kosten in de schoeisel- en 
kledingindustrie en de laatstge­
noemde in de machine-industrie. 
-97-
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
63 Arbeidskosten in de verwerkende industrie en werkloosheids­
percentages in regio's van de Gemeenschap, 1988 
Hamburg 
Hessen 
Baden-Württemberg 
Nordrhein-Westfalen 
Bremen 
Berlijn 
Rheinland-Pfalz 
Nedersaksen 
Beieren 
Sleeswijk Holslein 
Saarland 
Bruxeltes-Brussel 
Wallonie 
Vlaams Gewest 
West-Nederland 
Zuid Nederland 
Noord-Nederland 
Oost-Nederland 
Ile de France 
Méditerranée 
Centrum-Oosten 
Zuid Westen 
Oosten 
Nord-pas-de-Calais 
Bassin Paris 
Westen 
Denemarken 
Luxemburg 
Noord-Westen 
Lombardije 
Lazto 
Emüia-Romagna 
Sardinia 
Noord-Oosten 
Centrum 
Sicilië 
Zuiden 
Campania 
Abruzzen Molise 
Zuid Oosten 
West Midlands 
Noorden 
Zuid-Westen 
Noord-Westen 
Wales 
East Anglia 
Schotland 
Yorkshire en Humberstde 
East Midlands 
Noord-Ierland 
Madrid 
Noord-Oosten 
Noord-Westen 
Oosten 
Zuiden 
Centrum 
Canansche eilanden 
Ierland 
Centraal-Griekenland 
Attica 
Egeïsche eilanden, Kreta 
Noord-Griekenland 
Lissabon en Taagvallei 
Atentejo 
Centrum 
Madeira 
Azoren 
Noorden arbeidskosten 
werkloosheidspercentage 
i I i I i ! 
30 20 10 0 
% beroepsbevolking 20 40 60 80 
index (D=100) 100 120 
98 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
Ondanks deze binnenlandse varia­
tie waren de gemiddelde arbeids­
kosten in de verwerkende 
industrie in de regio van het Ver­
enigd Koninkrijk met de hoogste 
kosten, het Zuidoosten, in 1988 nog 
altijd zo'n 35% lager dan gemid­
deld in Duitsland en ca. 15% lager 
dan in Noord-Italië of Frankrijk 
buiten Parijs. Dit betekent dat de 
kosten gelijk waren aan die in het 
Zuiden van Italië. De arbeidskos­
ten in de meeste andere delen van 
het Verenigd Koninkrijk waren 
dus significant lager dan in Zuid-
Italië — in Noord-Ierland zo'n 30% 
lager. 
In Spanje, waar de gemiddelde ar­
beidskosten in de verwerkende in­
dustrie in 1988 ca. 15% lager 
waren dan in het Verenigd Konink­
rijk — een verschil dat tegen 1990 
voor het grootste deel verdwenen 
was — had de variatie in kosten 
tussen regio's een soortgelijke om­
vang. In Madrid, de regio met de 
hoogste kosten in zowel de hele 
verwerkende industrie als in de 
meeste afzonderlijke bedrijfstak­
ken, lagen de kosten in de verwer­
kende industrie bijna 30% hoger 
dan in de regio Centro en in de 
schoeisel- en kledingindustrie 
meer dan 75%. De arbeidskosten in 
de verwerkende industrieën in de 
overige industriële regio's — het 
Noordoosten en het Oosten, rond 
Barcelona — waren in het eerste 
geval ongeveer 5% lager dan ge­
middeld in Madrid en in het twee­
de bijna 25%, met in de meeste 
afzonderlijke bedrijfstakken soort­
gelijke verschillen. 
Met uitzondering van Madrid — 
waar de arbeidskosten gelijk waren 
aan het gemiddelde voor het Ver­
enigd Koninkrijk in de verwerkende 
industrie en hoger dan in welke 
Britse regio ook in de machine- en 
in de schoeisel- en kledingindustrie 
— waren in 1988 de arbeidskosten 
in de Spaanse regio's iets hoger dan 
in de Britse met de laagste kosten. 
In de schoeisel- en kledingindustrie 
waren de kosten vrijwel even hoog. Voor de kleinere communautaire 
landen zijn, zoals te verwachten 
was, de regionale verschillen in ar­
beidskosten veel kleiner. Portugal 
is echter een uitzondering. Daar 
waren in 1988 de gemiddelde ar­
beidskosten in de verwerkende in­
dustrie in Lissabon en omgeving 
bijna 60% hoger dan in de Noorde­
lijke regio, hoewel de verschillen 
voor de afzonderlijke bedrijfstak­
ken wel wat kleiner waren (45% in 
de machinebouw en de textielnij­
verheid, 30% voor de schoeisel- en 
kledingindustrie); zij hielden 
verband met verschil in samen­
stelling van de verwerkende indus­
trie. 
Niettemin waren de gemiddelde 
arbeidskosten in 1988 in Lissabon 
significant lager dan in elk ander 
deel van de Gemeenschap, 15% la­
ger dan in de Griekse regio met de 
laagste kosten. In de Noordelijke 
regio, waar de kosten het laagst 
van Portugal zijn, beliepen de ge­
middelde arbeidskosten in de ver­
werkende industrie iets meer dan 
11% van het gemiddelde in Ham­
burg, de regio met de hoogste kos­
ten in Duitsland. 
Hoewel in België en Nederland de 
regionale variatie in arbeidskosten 
kleiner is dan in de grotere Lid-Sta­
ten, zijn zij niet onaanzienlijk. In 
1988 was het gemiddelde in de ver­
werkende industrie in de regio 
Brussel bijna gelijk aan het gemid­
delde in Duitsland en hoger dan in 
zes Duitse regio's, terwijl het gemid­
delde in de Westnederlandse regio 
rond Amsterdam groter was dan in 
drie Duitse regio's. Bovendien wa­
ren in de textielindustrie zowel in 
West- als in Zuid-Nederland en in 
de schoeisel- en kledingindustrie in 
Brussel de gemiddelde kosten hoger 
dan in alle Duitse regio's op één na. 
Arbeidskosten 
en werkloosheid 
De details over de regionale ar­
beidskosten bieden de gelegenheid om na te gaan in hoeverre de rela­
tieve kosten verband houden met 
verschillen in arbeidsmarktom­
standigheden, als uitgedrukt in 
werkloosheidspercentages. In gro­
te lijnen zouden regio's met relatie­
ve hoge arbeidskosten, voor zover 
de vraag naar arbeid in verhouding 
tot het aanbod van invloed is op de 
loonshoogte, ook betrekkelijk lage 
werkloosheidspercentages moeten 
hebben. 
De veronderstelde relatie ligt ech­
ter niet zo eenvoudig. De situatie 
op een bepaald moment laat niet 
zien hoe de twee grootheden ten 
opzichte van elkaar veranderen en 
even daarom geen goed inzicht 
of de marktkrachten inderdaad 
regionale onevenwichtigheden 
verminderen. De statische momen­
topname kan dus niet aangeven of 
bijvoorbeeld een overschot aan ar­
beid bij lage kosten investeringen 
aantrekt en daardoor de werkloos­
heid vermindert, of dat hoge lonen 
ergens anders de vraag naar arbeid 
afschrikken en de werkloosheid 
doen toenemen. 
Bovendien zal de relatie door ken­
merken van streken worden beïn­
vloed — bijvoorbeeld of de regio 
voornamelijk bestaat uit een grote 
stad — en door de omvang van pen­
del tussen regio's. Voorts zij opge­
merkt dat de hier onderzochte data 
van arbeidskosten alleen betrek­
king hebben op een deel van de 
economie en niet de totale. 
Niettemin is het verband tussen 
regionale arbeidskosten en werk­
loosheid van enig belang. In Duits­
land zijn, enkele uitzonderingen 
daargelaten, de arbeidskosten in 
de verwerkende industrie in het 
Noorden hoger dan in het Zuiden. 
De werkloosheidspercentages zijn, 
met minder uitzonderingen, waar­
van het Saarland de belangrijkste 
is, ook in het Noorden hoger dan in 
het Zuiden, hetgeen het omgekeer­
de is van wat zou mogen worden 
verwacht volgens een simpel model 
(grafiek 63). Dit geldt vooral voor 
99 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
Hamburg, dat in 1988 het op één 
na hoogste werkloosheidspercen­
tage van Duitsland had, maar ver­
reweg de hoogste arbeidskosten, 
ten dele als gevolg van de positie 
van de stad. In Bremen, met het 
hoogste werkloosheidspercentage, 
lagen de arbeidskosten ook boven 
het gemiddelde van Duitsland. 
Daarentegen had Beieren, met één 
van de laagste werkloosheidsper­
centages, arbeidskosten die 5% be­
neden het landelijk gemiddelde 
lagen. Het gemiddelde werkloos­
heidspercentage in regio's met ar­
beidskosten beneden het 
gemiddelde in de verwerkende in­
dustrie was iets lager dan het ge­
middelde in de regio's met de 
hoogste kosten (ca. 0,5%). 
Een gedeeltelijke verklaring voor 
deze schijnbaar perverse relatie is 
mogelijk de vertraging in aan­
passing van de relatieve lonen aan 
veranderingen in arbeidsmarkt­
omstandigheden. Met andere 
woorden, de hoge arbeidskosten 
in het Noorden van Duitsland 
geven arbeidsmarktomstandig­
heden uit het verleden weer, toen 
deze regio het meest welvaren­
de en dynamische deel van het 
land was. In 1981 bijvoorbeeld be­
liep in Hamburg het werkloos­
heidspercentage 3%, minder dan 
het landelijk gemiddelde. Als dit 
een deel van de verklaring is, bete­
kent het wel dat dergelijke vertra­
gingen lang duren en dat het 
aanpassingsproces slechts heel 
langzaam verloopt, althans in 
Duitsland. 
Voor Frankrijk bestaan nauwelijks 
meer aanwijzingen dat de arbeids­
kosten omgekeerd evenredig zijn 
aan de werkloosheid. Terwijl het 
Ile de France, met verreweg de 
hoogste arbeidskosten in de ver­
werkende industrie, in de hele pe­
riode van de jaren tachtig ook het 
laagste werkloosheidspercen­
tage kende, had de regio van de 
Middellandse Zee, met de op 
één na hoogste arbeidskosten, 
zowel in 1988 als in de jaren daar­voor, één van de hoogste werkloos­
heidspercentages. Terwijl in 
Nord/Pas de Calais, waar de werk­
loosheid het grootst was, de ar­
beidskosten betrekkelijk laag 
waren, zijn zij in de regio Oost 
waar de werkloosheid niet veel 
groter was dan in de regio Ile de 
France, even laag. Bovendien had 
Bretagne waar de arbeidskosten in 
1988 het laagst waren een werk­
loosheid die rond het landelijk ge­
middelde lag. 
Voor Italië daarentegen is de ver­
houding veel duidelijker, maar al­
leen voor wat de vergelijking tussen 
het Noorden met geringe werkloos­
heid en het Zuiden met grote werk­
loosheid betreft. Tussen regio's in 
beide gebieden bestaan nauwelijks 
aanwijzingen voor een omgekeerde 
relatie tussen arbeidskosten en 
werkloosheid. Zo had de regio 
Abruzzi-Molise in het Zuiden, met 
de laagste arbeidskosten van het 
land, in de jaren tachtig een werk­
loosheidspercentage dat lager was 
dan dat van Lazio en nauwelijks 
hoger dan in het Noordwesten, twee 
van de drie regio's met de hoogste 
arbeidskosten. 
Voor het Verenigd Koninkrijk is 
duidelijk een omgekeerd verband 
aanwezig, met het Zuidoosten dat 
in 1988 met de hoogste arbeids­
kosten het op één na laagste werk­
loosheidspercentage had en met 
Noord-Ierland, de regio met de 
laagste arbeidskosten, dat het 
hoogste werkloosheidspercentage 
kende. Anderzijds lagen in het 
Noorden de arbeidskosten boven 
het landelijk gemiddelde, maar het 
werkloosheidspercentage was er 
op één na het hoogst en in East 
Anglia, waar het percentage het 
allerlaagst was, lagen de arbeids­
kosten beneden het gemiddelde. 
De regio East Midlands had in 
1988 arbeidskosten die bijna 15% 
beneden het gemiddelde voor het 
Verenigd Koninkrijk lagen en een 
werkloosheidspercentage dat in de 
jaren tachtig ook steeds flink onder 
het gemiddelde lag. Voor Spanje lijkt de relatie tussen 
arbeidskosten en werkloosheid op 
die in Italië, omdat Madrid en de 
Noordelijke regio's, waar de ar­
beidskosten betrekkelijk hoog zijn 
in 1988, een werkloosheidspercen­
tage hadden onder het gemiddelde, 
terwijl de regio's met lage arbeids­
kosten in het Zuiden, tezamen met 
de Canarische Eilanden, een be­
trekkelijk hoog percentage ver­
toonden. 
Veranderingen 
in regionale 
arbeidskosten 
tussen 1981 en 1988 
In Duitsland is tussen 1981 en 
1988 de omvang van de regionale 
verschillen in arbeidskosten iets 
afgenomen, maar in Frankrijk, het 
Verenigd Koninkrijk en Italië (voor 
Portugal en Spanje bestaan geen 
vergelijkbare gegevens van voor 
1988) toegenomen. Afgezien van 
het Verenigd Koninkrijk, is de 
volgorde van regio's in hoogte van 
arbeidskosten in deze periode vrij­
wel dezelfde gebleven. 
In Duitsland is het verschil in ge­
middelde arbeidskosten in de ver­
werkende industrie tussen de regio 
met de hoogste kosten — in beide 
jaren Hamburg — en de regio 
met de laagste kosten — in 1981 
Sleeswijk-Holstein, dat in 1988 
iets boven Saarland lag — gedaald 
van 30% tot 27% tussen 1981 en 
1988. 
In het algemeen zijn in deze perio­
de de arbeidskosten in het Zuiden 
meer gestegen dan in het Noorden. 
Dat is globaal in overeenstemming 
met de relatieve veranderingen in 
de werkloosheid, die in de Zuidelij­
ke regio's minder sterk is gestegen 
dan in het Noorden van het land. 
De twee regio's met de grootste toe­
name van de werkloosheid tussen 
1981 en 1988 — Hamburg en Bre­
men — vertoonden ook de grootste 
daling van relatieve arbeidskos-
100-
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
ten, afgezien van het Saarland. De 
laatstgenoemde regio is de voor­
naamste uitzondering op de regel, 
omdat zij één van de kleinste stij­
gingen van de werkloosheid paarde 
aan de grootste daling van de ar­
beidskosten in verhouding tot het 
Duitse gemiddelde. 
In Frankrijk daarentegen is het 
kostenverschil in deze periode toe­
genomen van 46% tot 56%, aange­
zien het niveau in de regio Ile de 
France in verhouding tot het natio­
nale gemiddelde is gestegen (van 
27% tot 32% erboven) en het ni­
veau in Bretagne is gedaald (van 
87% tot 84% eronder). Afgezien 
van de regio Oost waar de relatieve 
kosten significant zijn gedaald en 
het Zuidwesten waar zij zijn geste­
gen, blijven de onderlinge verhou­
dingen tussen de regio's vrijwel 
ongewijzigd. In sommige bedrijfs­
takken zijn de verschillen in 
arbeidskosten echter kleiner ge­
worden, aangezien de kosten in de 
gebieden met de laagste kosten in 
verhouding tot andere delen van 
het land zijn gestegen. In de machi­
ne-industrie bijvoorbeeld zijn in 
het Zuidwesten de gemiddelde ar­
beidskosten ten opzichte van het 
Franse gemiddelde gestegen met 
ca. 10%, terwijl zij in de textielin­
dustrie met meer dan 15% zijn toe­
genomen. 
De verhouding tussen relatieve 
veranderingen in de arbeidskosten 
en die in de werkloosheid tussen 
1981 en 1988 is voor Frankrijk veel 
minder duidelijk dan voor Duits­
land. Hoewel de regio Ile de 
France, met één van de laagste stij­
gingen van de werkloosheid in deze 
periode, verreweg de grootste stij­
ging van de arbeidskosten onder­
vond, ervoer de regio Oost, waar de 
werkloosheid ook nauwelijks 
steeg, de grootste daling van de 
kosten. Nord/Pas de Calais zag de 
werkloosheid het sterkst stijgen, 
maar de gemiddelde arbeidskosten 
stegen er slechts iets minder 
dan het landelijk gemiddelde en 
minder dan in Bretagne, waar de stijging van de werkloosheid vrij­
wel gelijk was aan die in Frankrijk 
als geheel. 
In Italië is het verschil tussen de 
regio's met de hoogste en laagste 
kosten in de hele verwerkende in­
dustrie slechts marginaal toegeno­
men, maar voor de afzonderlijke 
bedrijfstakken veel meer. In de 
schoeisel- en kledingindustrie in 
het bijzonder zijn de gemiddelde 
arbeidskosten tussen 1981 en 1988 
in het Noordwesten, de regio met 
de hoogste kosten, met bijna 10% 
gestegen ten opzichte van het lan­
delijk gemiddelde, terwyl de rela­
tieve kosten in de regio Sud, het 
gebied met de laagste kosten, met 
15% zijn gedaald. Dientengevolge 
zijn de arbeidskosten in deze 
industrie in die zelfde periode in 
het Noordwesten van meer dan 
17% beneden het gemiddelde 
voor Duitsland gestegen tot 2% 
erboven, terwijl het verschil in 
het Zuiden min of meer hetzelfde 
bleef. 
Deze verschillen tussen de kosten-
bewegingen in de afzonderlijke be-
drijfstakken en in de hele 
verwerkende industrie, bemoeilij­
ken de interpretatie van de relatie 
tussen veranderingen in de ar­
beidskosten en de werkloosheid in 
de jaren tachtig in Italië. Aange­
zien de werkloosheidspercentages 
in de Zuidelijke regio's (Abruzzi-
Molise uitgezonderd) aanzienlijk 
meer zijn gestegen dan in het Noor­
den (gemiddeld met ca. 7% tegen 
1%), zouden de arbeidskosten in 
de eerstgenoemde regio's veel 
minder hebben moeten stijgen 
dan in de laatstgenoemde, voor zo­
ver zij werden beïnvloed door de 
vraag naar en het aanbod van ar­
beid. Hoewel dit opgaat voor de 
schoeisel- en kledingindustrie, 
geldt het in veel mindere mate voor 
andere bedrijfstakken en in het ge­
heel niet voor de verwerkende in­
dustrie als geheel, waar de 
arbeidskosten in het Zuiden eerder 
sterker zijn gestegen dan in het 
Noorden. In het Verenigd Koninkrijk zijn de 
regionale verschillen in arbeidskos­
ten zowel in de totale verwerkende 
industrie als in afzonderlijke be­
drijfstakken significant groter ge­
worden. Voor de verwerkende 
industrie bedroeg in 1981 het ver­
schil tussen de regio's met de hoog­
ste en laagste kosten slechts 
22%, veel minder dan in de drie 
andere grote landen. In 1988 
was dit verschil tot 31% aange­
groeid. 
De relatieve kosten in de afzon­
derlijke regio's veranderden ook 
aanzienlijk, veel meer dan in de 
andere landen. In Wales bijvoor­
beeld waren de arbeidskosten in de 
verwerkende industrie in 1981 nog 
bijna 6% boven het gemiddelde van 
het Verenigd Koninkrijk, en in 
1988 gedaald tot 2% eronder, met 
dalingen van meer dan 10% in de 
machine-industrie, de textielnij­
verheid en de schoeisel- en kle­
dingindustrie. In de regio West 
Midlands daarentegen, een gebied 
waar in het begin van de jaren 
tachtig in de verwerkende indus­
trie veel banen verloren waren ge­
gaan, stegen in die zelfde periode 
de arbeidskosten van 4% beneden 
het nationale gemiddelde tot 5% 
erboven. 
Deze relatieve veranderingen in 
de arbeidskosten zijn globaal in 
overeenstemming met veranderin­
gen in de arbeidsmarktomstan­
digheden. De regio West Midlands 
ondervond de grootste daling van 
de werkloosheid (met 4%) en de 
grootste stijging van de arbeids­
kosten, en de regio's Yorkshire en 
Humberside de grootste stijging 
van de werkloosheid (1,5%) en de 
grootste daling van de arbeids­
kosten in verhouding tot het lande-
lijk gemiddelde (met meer 
dan 8%). 
Anderzijds was er sprake van een 
aantal uitzonderingen op de alge­
mene tendens. De regio Noord was 
de enige andere regio die in deze 
periode het werkloosheidspercen-
-101 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
Onderwijsniveaus 
In de communautaire arbeidskrachtentelling wordt alle respon­
denten van 15 jaar en ouder gevraagd naar het hoogste voltooide 
onderwijsniveau. De indeling naar niveaus is gebaseerd op de 
Internationale Standaard Onderwijs Indeling (Intenational 
Standard Classification of Education — ISCED). De analyse in de 
tekst heeft betrekking op personen die de tweede trap van het 
tweede niveau hebben voltooid, in de tekst aangeduid met ver­
volgonderwijs, en/of het derde niveau, in de tekst aangeduid met 
hoger onderwijs. 
Het eerstgenoemde is het onderwijs dat in het algemeen wordt 
gevolgd na de basisvorming en omvat beroepsvoorbereidend on­
derwijs (mbo, leerlingwezen) en voorbereidend hoger onderwijs 
(leerjaar 4 en hoger van havo, vwo). Het laatstgenoemde omvat 
hoger beroeps en universitair onderwijs. (Deze indeling houdt 
geen rekening met bedrijfsopleidingen en training op de werk­
plek, die in belangrijke mate het Ttwaliteitsniveau' kunnen bepa­
len. Het vermogen om nieuwe vaardigheden op te pikken en 
bestaande te verdiepen zal echter verband houden met het geno­
ten onderwijs). 
Hoewel de cijfers in grote lijnen vergelijkbaar zijn voor landen, 
schijnen er toch enkele verschillen in definitie van onderwijsni­
veaus te zijn. In de meeste landen wordt de voltooiing van de 
tweede trap van het tweede niveau vastgesteld met het slagen 
voor een examen of het afsluiten van een opleiding. De moeilijk­
heidsgraad van het examen of de beroepsnorm kan uiteraard 
tussen landen verschillen. 
Ook de inhoud van onderwijs en opleiding, waar hier niet verder 
op wordt ingegaan, kan aanzienlijk verschillen tussen de Lid-
Staten en meer of minder relevant zijn als voorbereiding op het 
werken. 
De uitkomsten van de AKT zijn gecontroleerd met gegevens van 
de OESO over onderwijsniveaus en in de meeste gevallen bleken 
ze vergelijkbaar. Voor het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk is 
echter sprake van flinke verschillen. Voor Frankrijk wijzen de 
AKT-gegevens op een veel geringer deel van de beroepsbevolking 
met vervolgonderwijs. Omdat de oorzaak van dit verschil tot nu 
toe niet is gevonden, is Frankrijk buiten het onderzoek gehouden. 
Voor het Verenigd Koninkrijk is er een groot verschil in geslaag­
den voor de tweede trap van het tweede niveau. Dit is gevolg van 
verschil in behandeling van personen met een 'O- (Ordinary) level' 
diploma. Dit diploma wordt uitgereikt na examinering op meest-
all6-jarige leeftijd aan het eind van de leerplichtige schooltyd. In 
de statistieken van de OESO wordt iedereen met een 'O — level' 
ingedeeld in de tweede trap van het tweede niveau, d.w.z. bij de 
geslaagden op 'A- (Advanced) level', die meestal op 18-jarige 
leeftijd na nog twee jaar studie dit diploma krijgen. In de commu­
nautaire AKT worden 'O-levels' ingedeeld in de eerste trap van 
het tweede niveau, hetgeen veel meer in overeenstemming is met 
de behandeling van soortgelijke diploma's in andere landen. 
Hieruit volgt dat de OESO-cijfers voor het Verenigd Koninkrijk 
het aantal personen met wat hier vervolgonderwijs wordt ge­
noemd, aanzienlek overschatten. tage (met 1%) zag stijgen, maar 
slechts een geringe daling van de 
relatieve arbeidskosten (ook met 
1%) ondervond. In Noord-Ierland 
daalde de werkloosheid met meer 
dan het landelijk gemiddelde, 
maar de relatieve arbeidskosten 
daalden er ook (met 7%) en in 
Wales was de daling van de 
werkloosheid slechts iets min­
der groot dan in de rest van 
het land, maar de relatieve ar­
beidskosten daalden er sterk 
(met 8%). 
Onderwijsniveau 
van werkzame 
personen 
Een hoog onderwijs- en opleidings­
niveau is vanzelfsprekend voor veel 
economische activiteiten van be­
lang. Het is overduidelijk dat de 
ontwikkeling van nieuwe produk­
ten en nieuwe produktietechnieken 
voor een groot deel afhangt van de 
bekwaamheden van hoogopgeleide 
wetenschappers en technici. Ook de 
invoering van doeltreffender ar-
beidsmethoden is afhankelijk van 
ideeën van mensen met organisato­
rische kennis, en — in toenemende 
mate — van toepassing van geauto­
matiseerde informatiesystemen. 
Om concurrerend te blijven hoeven 
bedrijven, door de steeds snellere 
internationale verspreiding van in­
formatie, niet alle innovaties in het 
eigen bedrijf te ontwikkelen. Zij 
hebben echter wel personeel nodig 
dat in staat is om innovaties op alle 
operationele niveaus toe te passen. 
Wat even belangrijk is, zij moeten 
ook over werknemers beschikken 
die in staat zijn hun werkwijze te 
veranderen in overeenstemming 
met de geïntroduceerde innovaties. 
Er komen steeds meer aanwijzin­
gen dat de kwaliteit van de oplei­
ding van werknemers in hoge mate 
bepalend is voor hun vermogen om 
nieuwe vaardigheden te leren en 
zich aan te passen aan veranderin-
102 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
gen in technologie en arbeidsme-
thode. Voor bedrijven die moeten 
beslissen over de lokatie van de 
produktie kan dus een beroepsbe­
volking met een hoog gemiddeld 
scholingsniveau van even groot be­
lang zijn als een beroepsbevolking 
met specifieke vaardigheden of 
kennis, omdat die in een snel ver­
anderende wereld spoedig overbo­
dig kunnen worden. 
In de communautaire arbeids­
krachtentelling van 1991 zijn voor 
het eerst tamelijk betrouwbare ge­
gevens over het onderwijsniveau 
verzameld. Ondanks de bestaande 
verschillen tussen onderwijsstel­
sels in de Lid-Staten, lijken deze 
gegevens vergelijkbaar genoeg om 
een indicatie te geven van verschil 
in onderwijs- en opleidingsniveau 
van de beroepsbevolking in de Ge­
meenschap — hoewel moet worden 
gezegd dat voor Frankrijk geen 
vergelijkbare gegevens bestaan 
(zie het kader voor een beschrij­
ving van gegevens en een definitie 
van de hieronder gebruikte begrip­
pen om de verschillende onderwijs­
niveaus aan te geven). 64 Opleidingsniveau van de beroepsbevolking (>25) in de 
Lid-Staten, 1991 
20 40 60 80 100 
% beroepsbevolking 
Zoals te verwachten, is het gemid­
delde onderwijsniveau in het Noor­
den van de Gemeenschap in het 
algemeen veel hoger dan in de min­
der ontwikkelde en minder welva­
rende Zuidelijke Lid-Staten. In 
Duitsland, Denemarken en de Be­
nelux had in 1991 meer dan 20% 
van de 25 jarigen en ouder in de 
beroepsbevolking een universitair 
of vergelijkbaar diploma (gra­
fiek 64). Daarentegen was dit in 
Portugal en Italië minder dan 10% 
van de beroepsbevolking en in 
Spanje minder dan 15%. Hoewel 
het percentage in Griekenland en 
Ierland hoger was, was het nog 
geen 20 en lager dan in de welva­
render Noordelijke landen, met 
uitzondering van het Verenigd Ko­
ninkrijk en Luxemburg waar het 
percentage ook lager was dan 20. 
Het verschil tussen de Lid-Staten 
is zelfs nog duidelijker wanneer 65 Opleidingsniveau van de beroepsbevolking (25-34) in de 
Lid-Staten, 1991 
20 40 60 80 100 
hoger onderwijs 
vervolgopleiding 
20 40 60 80 100 
% beroepsbevolking 
103-
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
met elk vervolgonderwijs na de ba­
sisvorming rekening wordt gehou­
den. In Duitsland had meer dan 
80% en Denemarken ruim 70% van 
de beroepsbevolking van 25 jaar en 
ouder in 1991 algemeen vormend 
vervolgonderwijs of een beroepsop­
leiding gevolgd, terwijl dit percent­
age in Nederland 65 bedroeg. In 
Spanje en Luxemburg daarente­
gen was het minder dan 30% en in 
Portugal slechts ca. 15%. 
Het onderwijsniveau is vooral voor 
jongeren van groot belang. Niet al­
leen omdat zij van een land of regio 
de toekomst vertegenwoordigen, 
maar ook omdat hun onderwijsni­
veau in verhouding tot dat van ou­
deren een indicatie geeft van de 
veranderingen in deelneming aan 
de verschillende onderwijsstadia 
in de loop van de tijd. 
In 1991 was in de meeste Lid-Staten 
het deel van de beroepsbevolking 
van 25 tot 34 jaar dat universitair 
of hoger beroepsonderwijs met suc­
ces had afgesloten, groter dan dat van de gehele beroepsbevolking, als 
gevolg van de trend dat steeds meer 
jongeren langer onderwijs volgen. 
Dat gold met name voor Grieken­
land en Spanje, waar het in de leef-
tijdsgroep van 25 tot 34 jaar 
duidelijk hoger lag dan in die van 25 
jaar en ouder (resp. 8% en 4% hoger) 
(grafiek 65). Het deel van de 25-34 
jarigen dat in Griekenland hoger 
onderwijs had gevolgd was zelfs het 
grootste in de Gemeenschap, op Bel­
gië na. 
In Duitsland en Italië was het per­
centage hoger opgeleiden van 25-
34 jaar echter kleiner dan in 
oudere leeftijdsgroepen. Niettemin 
was in beide landen in 1991 het 
aandeel van 25-34 jarigen met ver­
volgonderwijs, maar zonder een 
universitair of soortgelijk diploma, 
aanzienlijk groter dan in de gehele 
beroepsbevolking (67% tegen 55% 
in Duitsland, en 37% tegen 27% in 
Italië). 
Dit geldt ook voor de andere Lid-
Staten, in het bijzonder voor Grie-
66 Onderwyaniveau. van werkzame personen (25+) per 
bedrijfstak in de Gemeenschap, 1991 
20 40 60 80 
hoger onderwijs 
vervolgonderwijs 
20 40 60 80 
% werkzame personen per bedrijfstak kenland en Spanje, waar het ver­
schil even duidelijk was als in 
Duitsland en Italië. In Portugal 
daarentegen was het percentage 
van de beroepsbevolking met een 
vervolgopleiding in de jongste leef­
tijdsgroep wel groter dan in andere 
leeftijdsklassen, maar het verschil 
minder groot dan in de meeste an­
dere landen. 
Globaal genomen worden de ver­
schillen in onderwijsniveau in de 
Gemeenschap maar iets kleiner als 
in plaats van de hele beroepsbevol­
king de leeftijdsgroep van 25 tot 34 
jaar als basis voor de vergelijking 
wordt gekozen. Hieruit kan men 
een langzame, doch niet algemene 
convergentie in gemiddeld onder­
wijsniveau van de laatste 10 à 15 
jaar afleiden. 
Onderwijsniveau 
per sector 
Het belang van een hoog onder­
wijsniveau wordt steeds groter. De 
aanwijzingen daarvoor zijn niet uit 
de lucht gegrepen. De sectoren 
waarin de afgelopen tien jaar in 
het snelste tempo werkgelegen­
heid is ontstaan — bank- en 
verzekeringswezen, zakelijke 
dienstverlening, onderwijs en ge­
zondheidszorg — zijn tevens de 
sectoren waar het gemiddeld kwa­
lificatieniveau van de werknemers 
het hoogst is. Zo zijn de sectoren 
waar de werkgelegenheid het 
sterkst is gedaald tevens de secto­
ren waar de opleidingseisen het 
laagst zijn, te weten in de land­
bouw en de bouwnijverheid. 
In 1991 had meer dan 70% van de 
werknemers in de sector bank- en 
verzekeringswezen en zakelijke 
dienstverlening in de Gemeen­
schap als geheel, vervolgonderwijs 
of een beroepsopleiding voltooid en 
in de andere sectoren van dienst­
verlening, waaronder gezond­
heidszorg en onderwijs, bedroeg 
dit percentage meer dan 65 (gra­
fiek 66). In de eerstgenoemde sec-
104 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
tor had ca. 30% van het personeel 
een universitair of daarmee gelijk 
te stellen diploma en in de laatst­
genoemde bijna 40%. In deze twee 
sectoren en het openbaar bestuur 
tezamen, werkte in 1991 in de Ge­
meenschap twee derde van alle 
personen met een diploma van ho­
ger onderwijs, hoewel zij slechts 
iets meer dan een derde van de 
totale werkgelegenheid voor hun 
rekening namen. 
Daarentegen had slechts iets meer 
dan 15% van de werknemers in de 
landbouw enig vervolgonderwijs 
voltooid, terwijl in de bouwnijver­
heid en overige verwerkende indus­
trie — waartoe arbeidsintensieve 
bedrijfstakken met een geringe 
groei, zoals de schoeisel- en kleding­
industrie behoren — het percentage 
minder dan 40 was. De meeste 
werkzame personen in 1991 in deze 
bedrijfstakken, alsmede die in han­
del, horeca, transport en communi­
catie, hadden dus na beëindiging 
van het verplichte onderwijs geen 
vervolgonderwijs of beroepsoplei­
ding voltooid. 
Dezelfde verschillen in onderwijsni­
veau tussen sectoren treft men 
in alle Lid-Staten aan. Overal in 
de Gemeenschap bezat in 1991 
een groot deel van de werkzame 
personen in het bank- en verzeke­
ringswezen en de zakelijke dienst­
verlening een diploma van 
vervolgonderwijs of beroepsoplei­
ding, en dat geldt ook voor de ge­
zondheidszorg, het onderwijs en het 
openbaar bestuur. 
Hoewel het deel niet in alle Lid-Sta­
ten even groot is, blijft in alle geval­
len het verschil, met uitzondering 
van een of twee landen, betrekkelijk 
klein. Bovendien, al bestaan er ver­
schillen, dan lijkt het er toch op dat 
voor bepaalde activiteiten het groot­
ste deel van het personeel een hoog 
onderwijs- en opleidingsniveau no­
dig heeft. 
In het bijzonder in het bank- en 
verzekeringswezen en de zakelijke dienstverlening was het percent­
age werkzame personen met een 
diploma van een vervolgopleiding 
in alle landen, behalve het Ver­
enigd Koninkrijk, Luxemburg en 
Portugal, 70% of hoger (gra­
fiek 67). Aangezien in Portugal en 
Luxemburg het percentage, hoe­
wel laag, nog altijd veel hoger was 
dan voor de economie in haar ge­
heel — in het eerste land drie maal 
zo hoog en in het laatste tweemaal 
— is het Verenigd Koninkrijk de 
enige belangrijke uitzondering op 
de regel die elders bestaat. In dat 
land had de helft van de werkne­
mers in deze sector alleen alge­
meen onderwijs genoten. 
Ook in de gezondheidszorg, het on­
derwijs en de overige dienstverle­
ning was het percentage in alle 
landen ca. 65% of meer, afgezien 
van de drie hierboven genoemde 
landen plus Spanje — waar het 
ruim 50% bedroeg. 
Aangezien, zoals hierboven is op­
gemerkt, dit de twee sectoren zijn 
met de hoogste groei van de werk­gelegenheid in de Gemeenschap — 
in somige landen zijn zij de enige 
sectoren waar in de afgelopen tien 
jaar significante aantallen nieuwe 
banen zijn geschapen — is metter­
tijd de behoefte aan hoger opgelei­
de werknemers om de extra 
arbeidsplaatsen in te nemen in alle 
landen, het Verenigd Koninkrijk 
en Luxemburg uitgezonderd, toe­
genomen en zal deze waarschijn­
lijk nog groter worden. 
In het openbaar bestuur daarente­
gen was in 1991 het verschil tussen 
landen in gemiddeld onderwijsni­
veau van de werknemers groter. 
Hoewel het percentage werknemers 
dat vervolgonderwijs met succes 
had afgesloten in Duitsland bijna 
90% bedroeg en in Denemarken en 
Nederland meer dan 80%, lag het in 
België onder de 60%, in Spanje en 
Italië onder de 55% en in het Ver­
enigd Koninkrijk onder de 50%, ter­
wijl het in Portugal slechts 25% 
bedroeg. 
In de verwerkende industrie en de 
resterende dienstverlening is de 
67 Opleidingsniveau van werkzame personen (>25) in 
enkele sectoren in de Lid-Staten, 1991 
100 r 
80 % werkzame personen 
60 
40 
20 -i 100 
80 
60 
40 
20 
B OK O OH E IRL I L NL P UK 
bank- en verzekeringswezen B DK D QR E IRL 
overige diensten 
(gezondheidszorg, onderwijs) B0K0OREM.I L NL P UK 
openbaar bestuur 
105 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
variatie in onderwijsniveau van de 
werkzame personen tussen de 
landen nog groter en komen de 
nationale verschillen in onderwijs­
niveau het duidelijkst tot uitdruk­
king. In de machine-industrie 
varieerde het aantal werknemers 
met een vervolgdiploma van 80% 
van het totaal in Duitsland en 
meer dan 70% in Denemarken, tot 
minder dan 30% in Spanje en Italië 
en slechts ca. 10% in Portugal (gra­
fiek 68). 
Een soortgelijk verschil kan wor­
den geconstateerd in de textiel-, 
kleding- en andere verwerkende 
industrie en de handel en de horeca 
— waar in 1991 voor Duitsland het 
percentage in beide gevallen nog 
dicht bij 80% lag, terwijl het in 
Portugal nog geen 10% bedroeg. 
Onderwij sni veaus 
per regio 
Het feit dat onderwijsstelsels in de 
Gemeenschap nationaal van opzet zijn, betekent dat verschillen in ni­
veau tussen de Lid-Staten onder­
ling veel duidelijker zijn dan 
tussen de regio's binnen een land. 
In Duitsland in het bijzonder ver­
schilde in 1991 het percentage van 
de beroepsbevolking dat vervolg­
onderwijs of -opleiding had vol­
tooid slechts in geringe mate — 
hooguit 5% — tussen de ene regio 
en de andere (althans op niveau 
NUTS I). Hetzelfde gold voor Ne­
derland. Hoewel in de andere lan­
den de verschillen groter waren, 
bleven zij, een enkele uitzondering 
daargelaten, nog betrekkelijk 
klein. 
De meest significante verschillen 
zijn aan te treffen in de minder 
ontwikkelde Zuidelijke Lid-Sta­
ten. In Griekenland varieerde het 
percentage werkzame personen 
met een diploma van vervolgonder­
wijs tussen bijna 60% in de regio 
Attica waarin Athene ligt, tot min­
der dan 30% in de regio Centraal 
Griekenland in het Zuiden van het 
68 Opleidingsniveau van werkzame personen (>25) in 
enkele sectoren in de Lid-Staten, 1991 
100 % werkzame personen 
80 
60 
40 
20 • vervolgopleiding • hoger onderwijs 
L geen gegevens voor metaalnijverheid 100 
80 
60 
4 40 
20 
1 DK D « E d I L NL P UK 8 DK D GR E IRL I L NL P UK B DK D QR E IRL I L NL P UK 
metaalnijverheid handel, horeca overige industrie (textiel, kleding) vasteland. In Spanje varieerde het 
tussen meer dan 40% in Madrid tot 
minder dan 25% in het Zuiden, ter­
wijl in Portugal het percentage va­
rieerde van ruim 15%; op het 
vasteland tot minder dan 10% op 
Madeira. 
In Italië was daarentegen, met uit­
zondering van de regio Lazio (rond 
Rome), waar het percentage meer 
dan 45% bedroeg en Sardinië, waar 
het nog geen 30% was — in 1991 
het verschil gering: tussen iets 
meer dan 30% in het Noordoosten 
tot 37% op Sicilië. Een kenmerk 
van de Italiaanse cijfers is boven­
dien dat zij in het Zuiden iets hoger 
zijn dan in het Noorden. In Lom-
bardije bijvoorbeeld, één van de 
hoogst ontwikkelde en welvarend­
ste regio's van de Gemeenschap, 
had 35% van de werkzame perso­
nen een diploma van vervolgonder­
wijs, terwijl het percentage in 
Campanië, in het Zuiden, 36% was. 
Hieruit kan worden afgeleid dat 
hoewel het gemiddelde onderwijs­
niveau van de beroepsbevolking 
van belang kan zijn voor het con­
currentievermogen van een be­
paalde lokatie, het effect in een 
aantal gevallen door andere facto­
ren wordt gemaskeerd. Bovendien 
zegt het kwalificatieniveau op 
zichzelf niets over de studie- of op­
leidingsrichting en het belang 
daarvan voor de in de regio be­
schikbare banen. 
Onderwijsniveau 
van werkenden 
en werklozen 
Net zoals er duidelijke verschillen 
in onderwijsniveau bestaan tussen 
verschillende sectoren van de eco­
nomie, zijn in de meeste Lid-Staten 
ook merkbare verschillen aan te 
wijzen tussen hen die werken en zij 
die werkloos zijn. Hieruit zou men 
kunnen afleiden dat een gebrek 
aan voldoende onderwijs en oplei­
ding één van de problemen van 
werklozen is om werk te vinden, en 
106 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
dus mogelijk bijdraagt tot de be­
trekkelijk hoge werkloosheidsper­
centages in bepaalde delen van de 
Gemeenschap. 
Tegelijkertijd bestaan er aanwij­
zingen dat dit geenszins de enige, 
of zelfs maar belangrijkste oorzaak 
van de werkloosheid is. In de mees­
te landen bevinden zich onder de 
werklozen veel personen die in het 
bezit zijn van een diploma van ver­
volgonderwijs of van een beroeps­
opleiding. In twee Lid-Staten 
waren er in 1991 naar verhouding 
meer van deze personen onder de 
werklozen dan onder de werken­
den. 
In de meeste landen had in 1991 
een veel groter deel van de werken­
den na voltooiing van het verplich­
te onderwijs nog onderwijs of een 
beroepsopleiding voltooid, dan van 
hen die geen werk konden vinden. 
In Griekenland en Italië was het 
omgekeerde het geval — hoewel in 
het laatstgenoemde land slechts 
marginaal — terwijl het verschil in 
Spanje betrekkelijk klein was (gra­
fiek 69). 
Afgezien van Griekenland en in 
mindere mate Nederland, lag ech­
ter het voornaamste verschil tus­
sen de werkenden en de werklozen 
op het niveau van hoger onderwijs. 
In vijf landen was het percentage 
werklozen in bezit van enig diplo­
ma van vervolgonderwijs of be­
roepsopleiding hetzelfde of groter 
dan van de werkenden. Alle vier 
Zuideuropese landen — Grieken­
land, Italië, Spanje en Portugal — 
vielen onder deze categorie en De­
nemarken als enig land uit het 
Noorden van de Gemeenschap. 
Vrijwel hetzelfde patroon in ver­
schil in onderwijsniveau wordt 
zichtbaar wanneer men de verge­
lijking beperkt tot de jongere leden 
van de beroepsbevolking van 25-
34 jaar. 
Hieruit kan worden afgeleid dat 
overal in de Gemeenschap, met uit­zondering van Griekenland, de 
vooruitzichten op werk beter wor­
den naar mate men langer onder­
wijs of een opleiding blijft volgen. 
In de vier Zuidelijke Lid-Staten 
hebben personen die na de leer­
plichtige leeftijd doorleren echter 
geen grotere kans op werk dan de 
schoolverlaters, tenzij zij hoger on­
derwijs volgen. In Griekenland 
neemt bovendien de kans op werk 
af met het onderwijsniveau. Het 
werkloosheidspercentage voor per­
sonen van 25 jaar en ouder beliep 
dan ook voor werklozen met een 
diploma van vervolgonderwijs 6%, 
tegen slechts 4% voor hen met al­
leen basisvorming of minder. 
Het lijkt er dus op dat werkgevers 
in deze landen niet in staat zijn 
gebruik te maken van de behaalde 
onderwijskwalifikaties van men­
sen. Dat komt misschien omdat die 
niet zijn afgestemd op de banen die 
zij aanbieden en er dus een gebrek 
aan evenwicht is tussen aangebo­
den en gevraagde vaardigheden. 
Aan de andere kant kan het sim­pelweg ook komen omdat onvol­
doende arbeidsplaatsen ontstaan 
voor een geschoolde en opgeleide 
beroepsbevolking. 
Er zijn echter eveneens aanwijzin­
gen dat een soortgelijk, maar min­
der acuut probleem bestaat in de 
Noordelijke Lid-Staten, aangezien 
ook daar veel mensen met een di­
ploma van vervolgonderwijs geen 
werk kunnen vinden. Zowel in 
Duitsland als in Denemarken ma­
ken dergelijke personen ca. 60% 
van het werklozenbestand uit en in 
Nederland was dit percentage iets 
lager dan 50%. 
Intracommunautaire 
migratie 
Hoewel migratie van werknemers 
tussen het ene deel van de Ge­
meenschap en het andere de meest 
rechtstreekse manier is om het ge­
brek aan evenwicht op de arbeids­
markt te corrigeren, is dit nooit 
gezien als een belangrijk middel 
69 Opleidingsniveau van werkenden en werklozen (>25) in 
de Lid-Staten, 1991 
20 40 60 80 100 
20 40 60 80 100 
% werkzame personen/werklozen 
107 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
om de ongelijke verdeling van ba­
nen en werkloosheid gelijk te trek­
ken. Het huidige beleid van de 
Gemeenschap is veel meer gericht 
op het versterken van de regionale 
en lokale economie, daar waar 
acuut gebrek aan banen bestaat, 
en niet op het stimuleren van emi­
gratie naar gebieden met een 
grotere vraag naar arbeidskrach­
ten. 
Hoewel de laatste jaren veel pogin­
gen zijn gedaan om de resterende 
belemmeringen op het vrije ver­
keer van personen tussen Lid-Sta­
ten om werk te zoeken uit de weg 
te ruimen, ging het er niet echt om 
in belangrijke mate het vaak grote 
verschil tussen vraag en aanbod op 
lokale arbeidsmarkten te over­
bruggen. Eerder ging het er om de 
kansen op werk voor iedereen in de 
Gemeenschap te vergroten en het 
problem van een tekort aan vaar­
digheden op bepaalde plaatsen te 
helpen oplossen. In de praktijk is de omvang van de 
migratie tussen de landen van de 
Gemeenschap de laatste tien of 
meer jaren heel klein geweest, 
vooral in verhouding tot de groot­
schalige migratie in de jaren vijftig 
en zestig uit vele delen van Zuid-
Europa — Portugal, Griekenland 
en Zuid-Italië bijvoorbeeld — naar 
het Noorden. 
De beperktheid van de migratie 
komt tot uiting in de betrekkelijk 
geringe aantallen mensen die in de 
ene Lid-Staat wonen en de natio­
naliteit van een andere bezitten. In 
de Gemeenschap in haar geheel 
viel in 1991 2% van de mensen 
onder deze categorie (grafiek 70). 
Afgezien van Luxemburg, een ge­
val apart, en België waar dit cijfer 
ca. 5% bedroeg, was in geen enkele 
Lid-Staat het aantal ingezetenen 
met de nationaliteit van een ande­
re Lid-Staat groter dan 3% van de 
bevolking van 15-64 jaar en alleen 
in Duitsland, Frankrijk en Ierland 
70 Aandeel in de bevolking van personen met de nationaliteit 
van een andere Lid-Staat, 1991 
6 r 
5 r 
4 r 
3 r 
2 r % totale bevolking 
T 6 
4 5 
P E DK NL EUR11 UK IRL 
I geen gegevens, GR cijfers bijna nul, L 29%, 30%, 13% was het meer dan 2%. In Spanje en 
Portugal was het cijfer ver beneden 
de 1%. 
Dit behoeft natuurlijk nog niet de 
ware omvang van de intracommu­
nautaire migratie uit het verleden 
te laten zien. Het is mogelijk dat 
veel mensen die in het verleden 
zijn gemigreerd, het staatsburger­
schap van het land waar zij nu 
wonen hebben verworven en dus 
niet langer als vreemdeling wor­
den geteld. Helaas bestaan over 
deze mensen geen vergelijkbare 
gegevens. 
Migratie tussen 
de Lid-Staten 
Niettemin leveren gegevens uit de 
communautaire arbeidskrachten­
telling mogelijk enige indicatie op 
van zowel de omvang als de rich­
ting van de migratie van arbeids­
krachten. Vooral de antwoorden op 
vragen waar mensen eenjaar tevo­
ren waren en wat hun arbeidssi­
tuatie was, bieden de mogelijkheid 
om de migratie vanl5-64 jarigen 
tussen de ene Lid-Staat en de an­
dere te volgen. (Zij kunnen ook de 
migratie tussen regio's aangeven, 
maar dat is hier niet nagegaan.) 
Hoewel de antwoorden niet altijd 
even betrouwbaar zijn omdat men­
sen soms moeite hebben zich te her­
inneren waar zij een jaar eerder 
waren, en hoewel het geheugen niet 
in alle Lid-Staten even goed schijnt 
te zijn — voor Italië zijn in het ge­
heel geen gegevens beschikbaar — 
zijn in een situatie waarin controle 
op grensoverschrijding snel ver­
dwijnt, enquêtes één van de moge­
lijke bronnen voor migratie. (De 
andere belangrijke bron, het bevol­
kingsregister, geeft waarschijnlijk 
meer betrouwbare gegevens over 
demografische kenmerken van de 
bevolking en de verhuizing tussen 
landen — voorzover het volledig is 
en niet is gebaseerd op een kleine 
steekproef— maar niet alle landen 
hebben zo'n systeem.) 
108 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
Er zij ook op gewezen dat de AKT-
uitkomsten zijn gebaseerd op een 
tamelijk kleine steekproef (die niet 
in alle gevallen representatief zal 
zijn) en alleen betrekking hebben 
op de migratie tussen landen van 
het ene tijdstip tot het andere, met 
een jaar tussenpauze, en geen in­
formatie verstrekken over korte 
termijn bewegingen in dat jaar. 
Niettemin bevestigen de resulta­
ten van de enquête dat de laatste 
jaren de omvang van de migratie 
heel klein is geweest. In de periode 
van vijfjaar tussen 1987 en 1991 
zijn zo'n 1,5 miljoen mensen van de 
ene Lid-Staat naar de andere ver­
huisd, een gemiddelde van slechts 
300.000 per jaar, hetgeen gelijk 
staat aan niet veel meer dan 0,1% 
van de totale bevolking van de Ge­
meenschap (grafiek 71 — deze cij­
fers zijn een onderschatting van de 
werkelijke migratie, omdat voor 
mensen die naar Italië zijn gemi­
greerd geen gegevens beschikbaar 
zijn, de voornaamste reden waar­
om het totale aantal emigranten 
groter is dan het totale aantal im­
migranten). 
Van de migranten was een relatief 
groot deel tussen 14 en 54 jaar oud 
en dus in beginsel op zoek naar een 
baan; een aanzienlijk deel daar­
van was tussen 14 en 24 jaar oud, 
mogelijk op zoek naar de eerste 
baan of misschien wel naar 
arbeidservaring in een ander land. 
Wat ook het motief is, de cijfers 
laten duidelijk zien dat, zoals te 
verwachten was, jongeren eerder 
geneigd zijn tussen de Lid-Staten 
te migreren dan ouderen. Niette­
min vormt het totale aantal jonge­
ren dat in deze periode van vijfjaar 
van het ene land naar het andere 
verhuisde nog geen 1% van de tota­
le bevolking van de Gemeenschap 
in deze leeftijdsgroep. 
In getallen uitgedrukt emigreer­
den in deze periode meer mensen 
naar Duitsland — in de vijfjaar 
meer dan 500.000 — dan naar wel­
ke andere Lid-Staat ook. Van deze 
mensen waren er zo'n 420.000 tus­sen 14 en 54 jaar oud en derhalve 
potentiële aanwinsten voor de be­
roepsbevolking. Niettemin be­
droeg de totale toename van de 
beroepsbevolking als gevolg van 
immigratie in deze periode van vijf 
jaar slechts 1,5%. 
Bovendien emigreerden in deze 
zelfde tijd iets minder dan 350.000 
mensen — van wie 250.000 tussen 
14 en 54 jaar oud — uit Duitsland 
naar elders in de Gemeenschap. De 
netto toename van de beroepsbe­
volking van Duitsland als gevolg 
van migratie was in deze periode 
dus minder dan 200.000. 
De migratie naar het Verenigd Ko­
ninkrijk was in deze jaren slechts 
iets geringer dan die naar Duits­
land: iets meer dan 400.000 in to­
taal, van wie 370.000 tussen 14 en 
54 jaar oud. Net als in het geval 
van Duitsland was dit bijna 
200.000 meer dan er emigreerde. 
Zoals hierboven aangegeven is het 
mogelijk dat sommige van degenen die naar het Verenigd Koninkrijk 
migreerden — en dat geldt ook voor 
Duitsland — Britse — resp. Duitse 
— staatsburgers waren die na een 
verblijf buitenlands terugkeerden. 
Duitsland en het Verenigd Konink­
rijk tezamen waren de landen van 
bestemming voor ca. 70% van de 
mensen die in deze periode tussen 
Lid-Staten — afgezien van Italië — 
verhuisden. Frankrijk nam nog 
eens zo'n 15% voor zijn rekening; 
de instroom van personen van 14-
54 jaar bedroeg minder dan 1% van 
de ter plaatse gevestigde bevolking 
in die leeftijdsgroep. Voor andere 
landen geldt vrijwel hetzelfde. 
De voornaamste uitzondering is 
Ierland waar in deze periode van 
vijfjaar de instroom van 14-54 ja­
rigen ca. 3% van de plaatselijke 
bevolking uitmaakte. Waarschijn­
lijk waren velen Ieren die terug­
keerden na in het buitenland 
gewerkt te hebben. Zij vormden 
enige compensatie voor de 125.000 
71 Migratie in de Gemeenschap, 1987-1991 
50 150 250 360 450 550 
-350 -250 -150 
emigranten (x1000) -50 50 150 250 350 450 550 
immigranten (x 1000) 
109 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
personen van 15-64 jaar — meer 
dan 6% van de leeftijdsgroep 
vanl4-54 jaar — die in deze perio­
de Ierland verlieten om in een an­
dere Lid-Staat te gaan werken. Er 
was ook, zij het op kleinere schaal, 
sprake van een netto emigratie van 
mensen uit Spanje en Grieken­
land, twee andere van de minst 
welvarende landen van de Ge­
meenschap. In deze periode was 
ook de emigratie uit België en De­
nemarken significant groter dan 
de immigratie. 
In totaal gezien kan enig verband 
worden ontdekt tussen de situatie 
op de arbeidsmarkt en de migratie 
van werknemers in deze periode — 
zowel Duitsland als het Verenigd 
Koninkrijk vertoonden althans tot 
1990 een relatief grote werkgele­
genheid, België en Denemarken 
een betrekkelijk lage, terwijl Ier­
land en Spanje een grote werk­
loosheid kenden. Hoewel het 
vanzelfsprekend niet alleen maar 
een kwestie is van mensen, die uit gebieden met een grote werkloos­
heid migreren naar gebieden, waar 
banen overvloediger zijn. 
Migratie 
van arbeid 
tussen Lid-Staten 
Van de mensen die uit het ene 
land van de Gemeenschap naar 
het andere migreerden, behoorde 
gemiddeld 60% tot de beroepsbe­
volking in het land van bestem­
ming (grafiek 72). De cijfers 
vertonen echter grote verschillen 
tussen de landen en weerspiegelen 
gedeeltelijk de mate van arbeids­
participatie in het land in kwestie 
en gedeeltelijk de leeftijdsopbouw 
van de migranten. 
In het bijzonder was tijdens de en­
quête slechts ca. 45% van de mi­
granten naar Griekenland en 
Spanje werkzaam of actief op zoek 
naar werk, terwijl 55 à 60% van 
hen die deze landen verlieten, in 
72 Positie op de arbeidsmarkt van migranten in de 
Gemeenschap, 1987-1991 
I werkzaam M werkloos H inactief 
% I geen gegevens, L emigratie te klein 
100 
80 
60 
40 
20 
BOKDQflE FBLL NL PUK B OK D GR E F IRL L NL P UK 
immigranten emigranten het land van bestemming tot de 
beroepsbevolking behoorde. Ook 
70% van hen die uit Ierland naar 
een andere Lid-Staat gingen, 
werkte of stond als werkloos gere­
gistreerd, terwijl slechts 55% van 
de mensen die naar Ierland mi­
greerden economisch actief was. In 
alle drie de gevallen waren de emi­
granten jonger dan de immigran­
ten (grafiek 71). 
Praktisch hetzelfde verschil valt 
voor Nederland en Portugal waar 
te nemen. Het schijnt voor deze vijf 
landen dus zo te zijn dat een veel 
groter deel van hen die het land 
verlaten dat doet op zoek naar 
werk, dan dat van de mensen die 
immigreren of terugkeren. In twee 
van de andere landen — Denemar­
ken en Duitsland — gold het omge­
keerde, omdat mensen die het land 
verlieten waarschijnlijk niet zo 
zeer op zoek waren naar werk, als 
wel terugkeerden nadat ze er ge­
werkt hadden. 
Er bestaan ook aanwijzingen dat in 
deze periode de migranten die eco­
nomisch actief waren, veel eerder 
werkloos werden in het land waar 
zij naar toe gingen, dan dat zij er 
werkten. Dit gold vooral voor Ier­
land waar de immigranten tussen 
1987 en 1991 elk jaar de werkloos­
heidscijfers met 1,5% verhoogden 
(grafiek 73), terwijl zij minder dan 
0,5% toevoegden aan de werkgele­
genheid (grafiek 74). Een soortge­
lijk verschil geldt voor Portugal 
waar de immigranten de werkloos­
heid met 0,4% verhoogden, maar 
het aantal werkenden met slechts 
iets meer dan 0,1%, en voor Grie­
kenland waar de bijdrage aan de 
werkloosheid ook meer dan drie­
maal zo groot was als de bijdrage 
aan de werkgelegenheid. 
Hetzelfde soort verschil bestaat 
voor de meer ontwikkelde landen, 
hoewel in elk van deze landen het 
verschil minder groot was; de im­
migranten verhoogden daar de 
werkloosheid met ca. tweemaal zo 
veel mensen als de werkgelegen-
110 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
heid, behalve in Duitsland en Bel­
gië waar het verschil 50% of min­
der bedroeg. 
Migratie van 
mannen en vrouwen 
Zoals te verwachten valt migreren 
er meer mannen dan vrouwen uit 
een Lid-Staat om in een andere 
Lid-Staat te gaan werken. In de 
periode van 1987 tot 1991 was ge­
middeld 60% van alle migranten 
tussen de landen, werkzaam op het 
moment van de enquête, man en 
slechts 40% vrouw (grafiek 74). 
Deze cijfers zijn vrijwel gelijk aan 
de percentages van alle mannen en 
vrouwen die werken. Zij verschil­
len echter tussen Lid-Staten; vrou­
wen maken 45% uit van alle 
immigranten die in Frankrijk en in 
het Verenigd Koninkrijk werken 
en 30% of minder van die in België, 
Nederland en Spanje. 
Uitgaande van de cijfers in deze 
periode zijn echter veel meer vrou­
wen dan mannen, die tussen de 
Lid-Staten migreren, werkloos in 
plaats van aan het werk. Ongeveer 
de helft van de geïmmigreerde 
werklozen was vrouw in deze pe­
riode van vijfjaar. In Duitsland, 
Frankrijk, Griekenland en Neder­
land was 60% of meer vrouw, 
in Ierland, Portugal, Denemarken 
en België slechts ca. een derde of 
minder. 
De richting van de 
arbeidsmigratie 
Uit de respons op de communautai­
re arbeidskrachtentelling kan men 
ook de omvang van de migratie van 
werknemers tussen afzonderlijke 
landen afleiden. De uitkomsten 
voor de drie grootste landen waar­
voor gegevens beschikbaar zijn, la­
ten zien dat tussen 1987 en 1991 
ongeveer de helft van de werkne­
mers die Duitsland verlieten, naar 
het Verenigd Koninkrijk ging, 
sommigen gingen naar Frankrijk 73 Bijdrage van migranten uit de Gemeenschap aan de 
werkloosheid in de Lid-Staten, gemiddelde 1987-1991 
% totale werklozen 
vrouwen 
mannen 1.6 
1.4 
1.2 
1 
0,8 
0,6 
0,4 
0,2 
0 
IRL P UK D EUR11 F NL GR DK B 
I geen gegevens; L mannen 2,6%, vrouwen 2,5% 
74 Bijdrage van migranten uit de Gemeenschap aan de 
werkgelegenheid in de Lid-Staten, gemiddelde 1987-1991 
0,5 
0,4 
0,3 
0,2 
0,1 % totale werkgelegenheid 
vrouwen 
mannen n 0,5 
0,4 
0,3 
0,2 
0,1 
IRL D UK EUR11 P B DK NL F GR E 
I geen gegevens; L mannen 1,6%, vrouwen 0,9% 
111 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
en minder dan 10% naar de Bene-
lux-landen (grafiek 75). Hoewel 
het grote aantal dat naar het Ver­
enigd Koninkrijk migreert moge­
lijk verbazing wekt, ging het veelal 
om mensen die terugkeerden na 
een poos in Duitsland te hebben 
gewerkt of mogelijk om personeels­
leden van Duitse internationals 
die op een kantoor in het Verenigd 
Koninkrijk kwamen werken. 
De laatste jaren zijn meer werkne­
mers naar Duitsland gemigreerd 
dan naar welk ander land in de 
Gemeenschap ook. Voor de meeste 
landen, waaronder Italië, Fran­
krijk en het Verenigd Koninkrijk, 
was Duitsland in de periode van 
1987 tot 1991 de belangrijkste be­
stemming van arbeidsmigratie. 
Gemeten naar bevolkingsomvang 
waren de migratiestromen uit 
Griekenland, Denemarken en Ier­
land bijzonder significant. In deze 
vijfjaar ging meer dan 80% van de 
Griekse en Deense werknemers die 
naar een ander communautair land migreerden naar Duitsland, 
net als een derde van alle Ierse 
emigranten. 
In het geval van het Verenigd Ko­
ninkrijk, waar de arbeidsimmigra-
tie ook groter was dan de 
emigratie, kwam het grootste deel 
om te werken, of was op zoek naar 
werk, uit Duitsland — tussen 1987 
en 1991 meer dan 90.000 — terwijl 
bijna 55.000 personen uit Ierland 
kwamen, meer dan 40% van het 
totale aantal Ieren dat binnen de 
Gemeenschap migreerde (gra-
fiek76). 
De stroom van migranten uit het 
Verenigd Koninkrijk naar Duits­
land was ook groter dan naar enige 
andere Lid-Staat en nam iets min­
der dan 25% van alle personen die 
het Verenigd Koninkrijk verlieten 
om elders in de Gemeenschap te 
gaan werken in beslag. Werkne­
mers die naar of uit Ierland mi­
greerden vertegenwoordigden de 
op één na grootste stroom, hoewel 
75 Arbeidsmigratie van en naar Duitsland, 1987-1991 
-100 -80 -60 -40 -20 0 
excl. emigratie naar Italië 20 40 60 
X1000 het slechts om 5.000 personen per 
jaar ging. 
In het geval van Frankrijk, voor 
welk land de migratiestromen veel 
kleiner lijken te zijn, ging tussen 
1987 en 1991 bijna 60% van de 
mensen die elders in de Gemeen­
schap gingen werken, hetzij naar 
Duitsland, hetzij naar het Ver­
enigd Koninkrijk, terwijl iets meer 
dan 10% naar Portugal ging of 
waarschijnlijk terugkeerde (gra­
fiek 77). De werknemers die naar 
Frankrijk migreerden om daar te 
gaan werken, kwamen uit verschil­
lende delen van de Gemeenschap, 
zonder dat enig land de boventoon 
voerde — hoewel er iets meer uit 
Duitsland, het Verenigd Konink­
rijk en vooral Portugal kwamen, 
dan gezien de bevolking van deze 
landen mocht worden verwacht. 
Het geheel overziend is, zowel voor 
deze drie grote landen als voor an­
dere Lid-Staten, het opmerkelijk­
ste aspect van de migratiegegevens 
het geringe aantal werknemers dat 
de laatste jaren van het ene com­
munautaire land naar het andere 
is gemigreerd. Afgezien van Ier­
land waar de werknemers die in 
het buitenland zijn gaan werken de 
beroepsbevolking de laatste vijf 
jaar met 1% per jaar hebben doen 
afnemen en de immigranten het 
met iets minder deden toenemen, 
is de omvang van de arbeidsmigra­
tie in alle Lid-Staten klein. Zelfs in 
het geval van Duitsland, de aan­
trekkelijkste bestemming, hebben 
de immigrerende werknemers uit 
andere delen van de Gemeenschap 
slechts een marginale bijdrage aan 
de beroepsbevolking geleverd. 
Niettemin is het effect dat migratie 
van arbeid op uiteenlopende werk­
loosheidspercentages kan hebben, 
niet zonder betekenis. Zelfs wan­
neer Ierland buiten beschouwing 
wordt gelaten, waar de emigratie 
tussen 1987 en 1991 het aantal 
baanzoekers met zo'n 5% heeft ver­
minderd — hoewel dit voor een 
groot deel is gecompenseerd door 
112 
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
mensen die terugkwamen — zou de 
migratie van werknemers in een 
omvang zoals die de laatste jaren 
in de Gemeenschap heeft plaatsge-
vonden en mits in de juiste 
richting, de verschillen in werk­
loosheid in een periode van vijfjaar 
met 1 à 2% kunnen verkleinen. 76 Arbeidsmigratie van en naar het VK, 1987-1991 
-50 -25 0 25 50 75 100 
DK 
SP 
IRL 
andere EG-landen 
-50 -25 0 
excl. emigratie naar Italie 25 50 75 100 
X1000 
77 Arbeidsmigratie van en naar Frankrijk, 1987-1991 
-50 -25 0 25 50 75 100 
UK 
andere EG-landen 
-50 -25 0 
excl. emigratie naar Italie 25 50 75 100 
X1000 
113-
Hoofdstuk 4 Op weg naar een interne Europese arbeidsmarkt? 
114-
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt 
van stimuleringsgebieden 
Er zijn tekenen van enige convergentie van inkomensniveau 
tussen de minder ontwikkelde en de andere gebieden van de 
Gemeenschap na 1986. In werkgelegenheid en werkloosheid 
bestaan echter grote verschillen, die minder neiging vertonen 
om kleiner te worden. 
Een van de belangrijkste doel­
stellingen van de Gemeenschap is 
evenwichtige economische ontwik­
keling. De bijstand aan achter­
standsregio's en gebieden die in een 
economische depressie verkeren, is 
in de loop van de jaren uitgebreid, 
te beginnen met het Europees So­
ciaal Fonds in 1960, kort na het 
ontstaan van de Gemeenschap, en 
versterkt door de oprichting van het 
Europees Fonds voor Regionale 
Ontwikkeling in 1975. De toetre­
ding van Spanje en Portugal in 1986 
gaf een nieuwe impuls omdat daar­
door de regionale ongelijkheid toe­
nam en de bevolking van de 
Gemeenschap in regio's met een ge­
middeld inkomen per hoofd minder 
dan de helft van het communautai­
re gemiddelde, dubbel zo groot 
werd. De Europese Akte, die het 
jaar daarop werd goedgekeurd, ver­
plichtte de Lid-Staten niet alleen 
om een interne markt op te richten 
maar ook om de economische en so­
ciale cohesie van de Gemeenschap 
te vergroten door de regionale ver­
schillen te verkleinen. 
In 1988 zijn de Structuurfondsen — 
de verschillende communautaire in­
strumenten voor regionale bijstand 
— hervormd; de omvang van deze 
fondsen is daarbij sterk vergroot. 
Tussen 1988 en 1993 zijn de voor 
regionale bijstand beschikbare mid­
delen reëel praktisch verdubbeld tot 
14 miljard ecu in prijzen van 1988, 25% van de begroting van de Ge­
meenschap. Tegelijkertijd zijn ze 
expliciet gericht op het bereiken van 
bepaalde doelstellingen in speciaal 
omschreven probleemgebieden. 
In de onder doelstelling 1 vallende 
gebieden, d.w.z. wat het inkomen 
per hoofd (gemeten in BBP) betreft 
de minst ontwikkelde regio's, moes­
ten de economische ontwikkeling en 
de structurele aanpassing bevor­derd worden. In de onder doelstel­
ling 2 vallende gebieden, d.w.z. de 
gebieden met ernstige problemen op 
de arbeidsmarkt door industriële 
achteruitgang, moest de plaatselij­
ke economie worden versterkt en 
gesteund in het aanpassingsproces. 
In de onder doelstelling 5b vallende 
gebieden, d.w.z. die met een land­
bouw- of plattelandskarakter, ging 
het om hetzelfde als in de onder 
doelstelling 1 vallende gebieden, 
M10 Het deel van de bevolking in stimuleringsgebieden van 
Structuurfondsen, 1989-1993 
•> 10% vallend onder doelstelling 2 
A 5b 
^M > 30% vallend onder doelstelling Sb 
[ | < 30% vallend onder doelstelling Sb 
geen stimuleringsgebied 
| [ < 30% vallend onder doelstelling 2 
flfl > 30% vallend onder doelstelling 2 
^M vallend onder doelstelling 1 
-115 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
namelijk bevordering van economi­
sche ontwikkeling en structurele 
aanpassing. 
Er zijn nog drie doelstellingen zon­
der expliciete regionale dimensie 
genoemd, te weten de langdurige 
werkloosheid bestrijden, jonge 
mensen helpen werk te vinden 
(doelstelling 3 en doelstelling 4) en 
de agrarische sector stimuleren 
structurele verbeteringen in te voe­
ren (doelstelling 5a). In de praktijk 
zijn op de eerste twee doelstellingen 
gerichte middelen ook, overeen­
komstig de algemene doelstellin­
gen, in aanzienlijke mate toegekend 
aan de onder doelstelling 1 vallende 
regio's. 
In december 1992 zijn de Lid-Sta­
ten op de Topconferentie van 
Edinburgh overeengekomen de re­
gionale bijstand tussen 1993 en 
1999 verder te vergroten door uit­
breiding van de bestaande Struc­
tuurfondsen (van 21,3 miljard ecu 
in 1993 tot 30 miljard ecu in 1999) 
en een nieuw financieel instru­
ment, het Cohesiefonds, te schep­
pen (beginnend met 1,5 miljard ecu 
in 1993 en oplopend tot 2,6 miljard 
in 1999). Deze uitbreiding van de 
bijstand is een gevolg van het feit 
dat in het Verdrag van Maastricht 
nogmaals is gewezen op het belang 
van de economische en sociale co­
hesie, alsmede van de bezorgdheid 
over de mogelijke nadelige gevol­
gen voor de probleemgebieden van 
de stappen op weg naar de mone­
taire eenwording; deze bezorgd­
heid is nog vergroot door de 
waarschijnlijke gevolgen van ver­
kleining van overheidstekorten, 
die als voorwaarde voor het lid­
maatschap van de monetaire unie 
worden gesteld. Om in aanmerking 
te komen voor bijstand uit het Co­
hesiefonds moet het land in kwes­
tie, met een BBP per hoofd minder 
dan 90% van het communautair 
gemiddelde, immers maatregelen 
nemen om de overheidsschuld en 
het overheidstekort terug te bren­
gen tot het in het Verdrag van 
Maastricht genoemde peil. De kwesties die in dit 
hoofdstuk aan de 
orde komen 
In dit hoofdstuk worden de arbeids­
marktontwikkelingen besproken 
die zich sinds 1986, het moment 
waarop Spanje en Portugal tot de 
Gemeenschap toetraden, hebben 
voorgedaan in de regio's die bijstand 
van de Structuurfondsen ontvan­
gen. Het is de bedoeling een indruk 
te geven van de ontwikkeling van 
deze regio's in vergelijking met die 
van andere gebieden van de Ge­
meenschap. Aan de orde komt de 
mate waarin het doel van verminde­
ring van regionale verschillen op 
belangrijke terreinen, zoals de toe­
gang tot het arbeidsproces, wordt 
bereikt. 
Met nadruk wordt gesteld dat het 
doel hier niet is de doelmatigheid te 
evalueren van de Structuurfond­
sen, die in hun huidige opzet nog 
maar vanaf 1989 funktioneren. De 
ervaring met stimuleringsgebieden 
wordt bovendien bepaald door nog 
een hele reeks andere factoren dan 
de omvang van de ontvangen finan­
ciële steun en er wordt hier geen 
poging gedaan om tussen effecten 
van het één en het ander te onder­
scheiden. Verder kan van door de 
Gemeenschap mede gefinancierde 
programma's, die vooral zijn gericht 
op investeringen in de infra-struc-
tuur, in mensen en in produktie, pas 
het volle effect worden verwacht op 
middellange en lange termijn. 
Niettemin vormt een vergelijking 
als deze een nuttige achtergrond 
voor gedetailleerde programma­
evaluaties ter beoordeling van de 
doeltreffendheid van de Fondsen. 
Het onderzoek naar veranderingen 
in de belangrijkste arbeidsmarktin­
dicatoren is van wezenlijk belang 
voor het beoordelen van de vooruit­
gang in economische en sociale co­
hesie in de Gemeenschap. Tevens 
geeft het een indicatie van de om­
vang en de aard van de taak die met de eind 1992 overeengekomen uit­
gebreide beleidsmaatregelen moet 
worden verricht. 
De volgende punten komen aan de 
orde: 
- de omvang van het verschil in 
inkomen per hoofd tussen re­
gio's die voor bijstand uit de 
Structuurfondsen in aanmer­
king komen en andere gebie­
den; 
- verschil in groei van het BBP in 
de tweede helft van de jaren 
tachtig; 
- de moeilijkheid werk te vinden 
in stimuleringsgebieden in ver­
gelijking met andere delen van 
de Gemeenschap; 
- het tempo waarin arbeidsplaat­
sen ontstaan in stimuleringsge­
bieden in verhouding tot elders; 
- het soort banen dat in deze ge­
bieden ontstaat in vergelijking 
met andere regio's van de Ge­
meenschap; 
- in hoeverre open en de verbor­
gen werkloosheid verschillen 
tussen de stimuleringsgebieden 
en de rest van de Gremeenschap 
en de mate waarin dit verschil 
sinds 1986 kleiner is geworden. 
Aangezien de aard van het pro­
bleem en de omvang van de ont­
vangen bijstand niet in alle 
stimuleringsgebieden gelijk zijn, 
worden deze in drie groepen ver­
deeld, te weten die welke onder 
doelstelling 1 van de Structuur­
fondsen vallen (d.w.z. de minst 
ontwikkelde regio's van de Ge­
meenschap), die welke onder doel­
stelling 2 vallen (d.w.z. de regio's 
die onder industriële achteruit­
gang lijden) en die welke onder 
doelstelling 5a vallen (d.w.z. lan­
delijke gebieden). Daarnaast wor­
den in de analyse de regio's ook nog 
per land verdeeld, aangezien de 
kenmerken en de ontwikkeling van 
-116-
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
hun arbeidsmarkt ook nog de in­
vloed ondervinden van hun lig­
ging. (Er zij op gewezen dat deze 
classificatie van regio's betrekking 
heeft op de periode 1989-1993. De 
criteria voor regionale steun uit de 
Structuurfondsen na 1993 moeten 
op het moment van schrijven nog 
worden opgesteld). 
Al deze aspecten zyn van belang 
voor een beoordeling van ontwik­
kelingen op de arbeidsmarkt, het­
geen het doel hier is. Wel moet er 
rekening mee worden gehouden 
dat omdat regionale bijstand is ge­
richt op specifieke doelstellingen, 
slechts enkele van die aspecten re­
levant zijn voor een evaluatie van 
het functioneren van de Structuur­
fondsen zelf (zoals hierboven reeds 
genoemd, hebben die hun huidige 
opzet sinds 1989). Aangezien bij­
voorbeeld het BBP per hoofd niet 
een criterium is om in aanmerking 
te komen voor ondersteuning vol­
gens doelstelling 2, die uitdruk­
kelijk gericht is op het helpen 
corrigeren van onevenwichtighe­
den op de arbeidsmarkt, is de hoog­
te ervan niet direkt van belang 
voor de beoordeling van de mate 
van succes in het realiseren van die 
doelstelling. 
Een bijzonder probleem bij de ana­
lyse is dat, afgezien van de gebie­
den die onder doelstelling 1 vallen, 
de regio's die in aanmerking ko­
men voor bijstand uit de Structuur­
fondsen niet altijd overeenkomen 
met de communautaire standaard­
regio's (NUTS niveau 2 of 3), 
waarover gegevens worden gepu­
bliceerd. In die gevallen zijn geen 
gegevens beschikbaar die precies 
betrekking hebben op het bijstand 
ontvangende gebied. Dit betekent 
dat veronderstellingen moeten 
worden gemaakt over het verband 
tussen kenmerken van stimule­
ringsgebieden en van de stan­
daardregio's waarin zij liggen. 
In de hier gekozen aanpak worden 
de voornaamste arbeidsmarkt-
grootheden geschat uit gegevens Onder doelstelling 2 en 5b vallende 
regio's: dataproblemen 
Het voornaamste probleem bij het maken van onder­
scheid tussen ontwikkelingen in de onder doelstellingen 
2 en 5b vallende regio's en die in de rest van de Gemeen­
schap, is dat al zyn deze regio's afgebakend volgens de 
officiële reglettÉiÉ ÎCPTS-inÉftUnjsr^ ze anders dan de 
onder doesfsteihiig ï vallende regio's, meestal kleiner 
zijn dan NUTS 2 of NUTS 3 gebieden, waarvoor in de 
Gemeenschap vergelijkbare gegevens worden gepubli­
ceerd. Dit beperkt de mogelijkheid van analyse met 
Eurostat data. 
Aangezien er op dit ogenblik geen alternatiefis voor het 
gebruik van wel beschikbare NUTS-gegevens, is de 
vraag hoe die te gebruiken om ontwikkelingen te kun-
te verdedigBn is, is de NUTS-
binnen hun grenzen, en de 
nadruk te leggen op die regio's waar de stimuleringsge­
bieden een groot deel van de bevolking of de beroepsbe-
volïÉtlg t^^ff^fft.yiyfyr hetjraafgg&ynlyker is dat de 
kenmerken van de hele regio redefcjk overeenkomen 
met die van de stimuleringsgebieden. 
Dit is in de praktyk veel eenvoudiger op het niveau van 
NUTS 3, omdat NUTS 3 regio's een deelverzameling 
z\jn van NUTS 2 regio's. 
De enige relevante gegevens die meestal op dit niveau 
van ruimtelyke indeling beschikbaar zyn, zijn de werk­
loosheidspercentages. Hoewel belangrijke indicatoren 
om arbeidsmarktontwikkelingen in de stimuleringsge­
bieden te vergelijken, is het van even groot belang 
andere aspecten te onderzoeken, met name hoeveel en 
wat voor soort arbeidsplaatsen er worden geschapen. 
Helaas zyn volledige, betrouwbare gegevens alleen be­
schikbaar voor de regio's van niveau NUTS 2, waarvan 
de stimuleringsgebieden in veel gevallen — en in prak­
tisch alle gevallen wanneer het gaat om onder doelstel­
ling 5b vallende regio's — slechts een klein deel 
uitmaken. 
Het is mogelyk de regio's van niveau NUTS 2 te groepe­
ren overeenkomstig het percentage van de bevolking 
dat in stimuleringsgebieden woont en de analyse uit­
sluitend te baseren op die regio's waar dit hoog genoeg 
is, d.w.z. duidelyk meer dan 60%. Helaas valt slechts 
een gering aantal regio's in deze categorie. Dit is een 
ernstig probleem indien, zoals hier, het doel is de ont­
wikkelingen in de stimuleringsgebieden en de niet 
gesteunde gebieden zowel op nationaal als op commu­
nautair niveau te vergelyken. 
Derhalve worden voor de analyse in dit hoofdstuk alle 
regio's op niveau HUTS 2, waarin zich stimuleringsge­
bieden bevinden, als uitgangspunt voor de vergelijking 
117-
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
gekozen. Hierbij gaan wij er in feite vanuit 
dat de kenmerken van een stimuleringsge­
bied gelijk zijn aan die in de rest van de NUTS 
2 regio, hetgeen in werkelijkheid waarschijn­
lijk niet juist is. Het feit dat de status van 
stimuleringsgebied aan slechts een deel van 
de regio is toegekend en niet aan de regio als 
geheel, wijst er in het algemeen op dat de 
belangrijkste kenmerken — zoals het niveau 
van de werkloosheid, de mate van industriële 
achteruitgang of de mate van economische 
ontwikkeling, die de criteria zyn het in aan­
merking komen voor bystand — niet overal 
in de regio hetzelfde zijn. 
Om de storende invloed hiervan te verklei­
nen, worden regio's van niveau NUTS 2 ge­
combineerd met de bevolking in de 
stimuleringsgebieden als gewicht. Hoe groter 
de relatieve bevolkingsomvang van het sti­
muleringsgebied is, des te zwaarder telt het 
mee in het totaal (als bijvoorbeeld 75% van de 
bevolking van één NUTS 2 regio in stimule­
ringsgebieden woont en 25% van de bevolking 
van een andere, worden de arbeidsmarkt-
grootheden, zoals de toename van de werkge­
legenheid of de werkloosheidspercentages, 
gemiddeld door een gewicht van 0,75 toe te 
passen op de cijfers voor de eerstgenoemde 
regio en een van 0,25 op die voor de laatstge­
noemde). 
Om ervoor te zorgen dat elk van de Lid-
Staten volledig wordt bestreken, worden re­
gio's die stimuleringsgebieden bevatten ook 
opgenomen in de totalen voor de niet onder­
steunde gebieden, voor zover de stimulerings­
gebieden niet de gehele bevolking voor hun 
rekening nemen. Net als bij het samentellen 
van de stimuleringsgebieden worden de niet 
ondersteunde gebieden bij elkaar geteld door 
het percentage van de ingezetenen, die in niet 
gesteunde gebieden wonen, als gewicht te 
gebruiken. Dit betekent bijvoorbeeld dat voor 
Spanje cijfers voor de niet ondersteunde ge­
bieden worden geproduceerd, hoewel zich in 
Spanje geen regio's van niveau NUTS 2 zon­
der stimuleringsgebied bevinden. Hetzelfde 
geldt voor Denemarken waar, vanwege de 
ligging van de onder doelstelling 2 vallende 
regio's, de berekende cijfers voor de stimule­
ringsgebieden en voor de niet gesteunde ge­
bieden op niveau NUTS 2 dezelfde zijn. 
Voor een test van de geldigheid van de analy­
se wordt verwezen naar het kader verderop. 
Hierin worden de werkloosheidspercentages 
in de onder doelstelling 2 vallende regio's 
vergeleken met die in niet ondersteunde ge­
bieden op niveau Nuts 3. voor de grotere NUTS gebieden (zie 
het kader voor een uitgebreidere be­
schrijving van de methode). 
Gezien deze moeilijkheden moeten 
de uitkomsten voor gebieden die 
vallen onder de doelstellingen 2 en 
5b slechts als indicatief worden 
gezien voor de feitelijke stimule­
ringsgebieden en niet als definitief. 
Het is van belang dit voor ogen te 
houden in het vervolg van het 
betoog. Tevens dat niet ondersteun­
de gebieden, waar vergelijkingen 
mee worden gemaakt, sterk in wel­
vaart en kenmerken van de arbeids­
markt verschillen. Wanneer een 
regio niet in aanmerking komt voor 
hulp uit de Structuurfondsen, 
houdt dat niet zomaar in dat er geen 
economische of werkgelegenheids­
problemen zijn, of dat convergentie 
alleen kan worden vastgesteld tus­
sen wel en niet ondersteunde gebie­
den; stimuleringsgebieden zijn 
slechts de gebieden met de grootste 
stucturele zwakheden. 
De omvang van 
de stimulerings­
gebieden in de 
Gemeenschap 
Alle Lid-Staten van de Gemeen­
schap, zelfs Luxemburg, hebben op 
het moment van schrijven een paar 
stimuleringsgebieden binnen hun 
grenzen — al kan dat na 1993 ver­
anderen met de herallocatie van de 
Structuurfondsen (kaart 10). In 
drie landen, te weten Griekenland, 
Portugal en Ierland vallen alle re­
gio's onder doelstelling 1. De mees­
te regio's van Spanje hebben 
dezelfde Massificatie en de regio's 
waarvoor dat niet geldt — in het 
Noordoosten van het land en rond 
Madrid — bevatten gebieden die in 
aanmerking komen voor bijstand 
krachtens doelstelling 2 en/of doel­
stelling 5b. Buiten deze vier lan­
den vallen alleen Zuid-Italië, 
Corsica en Noord-Ierland onder 
doelstelling 1 (dat geldt ook voor 
Franse overzeese gebiedsdelen). 
118-
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
Buiten Spanje liggen de, zowel wat 
bevolking als oppervlakte betreft, 
grootste onder doelstelling 2 vallen­
de gebieden in Noord-Frankrijk, 
waaronder Bretagne en het Noord­
oosten, en in het Verenigd Konink­
rijk ten Noorden van de lijn tussen 
de Severn en de Wash. De qua be­
volking grootste regio's die onder 
doelstelling 5b vallen liggen in 
Zuid-Frankrijk en in het Zuidoosten 
en Noordwesten van Duitsland. 
In 1989 woonde in de Gremeenschap 
als geheel 42% van de bevolking van 
15-64 jaar in stimuleringsgebieden 
— ongeveer een zelfde percentage 
van de totale bevolking, het criteri­
um uit 1989 om voor bijstand in 
aanmerking te komen. De helft van 
hen woonde in onder doelstelling 1 
vallende regio's, die meer dan 60% 
van de uit de Structuurfondsen be­
schikbare middelen en ca. 75% van 
wat op regionale basis wordt toege­
wezen ontvangen (d.w.z. exclusief 
hulp krachtens doelstelling 3 en 4). 
Van de rest van de bevolking tussen 
15 en 65 jaar in stimuleringsgebie­
den woont 75% in gebieden die on­
der doelstelling 2 vielen ( 16% van de 
bevolking tussen 15 en 65 jaar in de 
Gemeenschap),die tezamen zo'n 
20% van de regionaal toegewezen 
middelen ontvangen, en minder dan 
25% (5% van de bevolking tussen 15 
en 65 jaar in de Gemeenschap) in 
gebieden, die onder doelstelling 5b 
vallen. 
Van de mensen die in de onder doel­
stelling 1 vallende regio's wonen is 
bijna een derde Spanjaard en nog 
eens 30% Italiaan. In 1989 woonde 
in Spanje 58% van de bevolking tus­
sen 15 en 65 jaar in onder doelstel­
ling 1 vallende regio's, 23% in onder 
doelstelling 2 vallende gebieden en 
3% in onder doelstelling 5b vallende 
gebieden (grafiek 78). In dat zelfde 
jaar woonde in Italië 36% van de 
bevolking tussen 15 en 65 jaar in de 
onder doelstelling 1 vallende re­
gio's, terwijl 12% in andere stimule­
ringsgebieden woonde. Buiten deze 
landen en buiten Griekenland, Por­
tugal en Ierland, waar 100% van de bevolking wordt bestreken, was de 
bijstand uit de Structuurfondsen 
het grootst in het Verenigd Konink­
rijk, waar 40% van de bevolking 
tussen 15 en 65 jaar in stimule­
ringsgebieden woonde, de meesten 
van hen in onder doelstelling 2 val­
lende gebieden. 
In het geval van de andere Lid-Sta­
ten woonde in Frankrijk en België 
minder dan 30% van de bevolking 
tussen 15 en 65 jaar in stimule­
ringsgebieden, in Duitsland en in 
Nederland nog geen 20% en in De­
nemarken minder dan 10%. 
Inkomen per hoofd in 
stimuleringsgebieden 
Het deel van de bevolking tussen 15 
en 65 jaar dat in de Lid-Staten in 
stimuleringsgebieden woont is om­
gekeerd evenredig aan het inkomen 
per hoofd — in de zin dat de armste 
landen de meeste bijstand krijgen. 
Om onder doelstelling 1 te vallen 
moet een regio, als belangrijkste eis, 
een gemiddeld inkomen (eigenlijk BBP) per hoofd hebben dat minder 
dan 75% van het communautaire 
gemiddelde bedraagt. Gemiddeld 
lag het inkomen per hoofd in 1991 
— in koopkrachtstandaard (kks) ge­
meten om te corrigeren voor ver­
schillen in wat met een gegeven 
inkomen kan worden gekocht — be­
neden 55% van dat in de niet onder­
steunde gebieden (grafiek 79). 
Het inkomen per hoofd vertoont sig­
nificante verschillen tussen de on­
der doelstelling 1 vallende regio's. 
In 1991 was het gemiddeld inkomen 
per hoofd op Corsica en in Noord-
Ierland ca. 65% van het gemiddelde 
in de niet ondersteunde gebieden in 
de rest van de Gemeenschap, terwijl 
het in Ierland en Zuid-Italië 60%, in 
de onder doelstelling 1 vallende re­
gio's van Spanje 55%, in Portugal 
46% beliep en in Griekenland maar 
42% (grafiek 80) bedroeg. 
Groei van het BBP 
Tussen 1986 en 1990 groeide het 
BBP met ongeveer 15% — bijna 4% 
per jaar — in alle onder doelstelling 
78 Bevolking van 15-64 jaar in gebieden met steun van het 
Structuurfonds in de Lid-Staten, 1989 
100 
80 
60 
40 
m % bevolking! 5-64 
doelstelling 5b 
doelstelling 2 
doelstelling 1 -i 100 
80 
4 60 
40 
20 
GR IRL P E 
excl. ex-DDR en Frans OOM I E12 UK L F B D NL DK 
119 
Hoofdstuk 5 OntwikkeHngen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
79 Inkomen per hoofd in de Gemeenschap en mate van 
ondersteuning door het Structuurfonds, 1986 en 1990 
1000 kks per hoofd 
20 r 
15 r 
10 r 
5 ri 1 20 
t$ 
10 
5b niet 
ondersteund 1 vallende regio's tezamen geno­
men. Dat was ongeveer 1,5% meer 
dan in niet ondersteunde gebieden 
(grafiek 81). De groei was vooral in 
Spanje, Ierland en Portugal groot 
met ongeveer 20% of meer, terwyl 
deze in Griekenland maar 7% be­
droeg, ongeveer de helft van de 
groei in de rest van de Gremeen­
schap. In Spanje zelf, en ook in 
Frankrijk en het Verenigd Konink­
rijk was de groei in onder doelstel­
ling 1 vallende gebieden echter 
lager dan in de niet ondersteunde 
gebieden, terwyl er in Italië weinig 
verschil was tussen het Noorden en 
het Zuiden. 
In onder doelstelling 2 vallende ge­
bieden was de groei van het BBP 
gemiddeld ook groter dan in niet 
ondersteunde gebieden, maar het 
verschil was veel kleiner dan voor 
de onder doelstelling 1 vallende ge­
bieden (grafiek 82). In dit geval 
groeiden onder doelstelling 2 val­
lende regio's in het eigen land ook 
minder hard dan niet ondersteunde 
gebieden, behalve in België, maar 
was het verschil marginaal, behalve 
in Spanje en Nederland. 
80 Inkomen per hoofd in onder doelstelling 1 vallende 
gebieden en in niet ondersteunde gebieden, 1986 en 1990 
1000 kks per hoofd Groei van bet 
inkomen per hoofd 
De relatief grote groei van het BBP 
in onder doelstelling 1 vallende re­
gio's tussen 1986 en 1991 heeft er 
toe geleid dat de inkomens per hoofd 
(in kks) in de minst ontwikkelde en 
de welvarendste regio's van de Ge­
meenschap iets dichter bij elkaar 
zyn gekomen (grafiek 79). In de on­
der doelstelling 1 vallende gebieden 
is in die periode het reële BBP per 
hoofd gemiddeld met 3,5% per jaar 
toegenomen, vergeleken met 3% in 
de niet gesteunde gebieden. 
Wat in die vier jaar gebeurde, is een 
duidelijke verbetering ten opzichte 
van de daaraan voorafgaande tien 
jaar, toen de verschillen in inkomen 
per hoofd groter werden. Het is 
moeilijk de oorzaken hiervan vastte 
stellen. Hoewel een deel van de ver-
120 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
betering kan worden toegeschreven 
aan het effect van de bestedingen 
uit de Structuurfondsen, is het ook 
een feit dat gedurende perioden van 
economische groei, zoals tussen 
1986 en 1991, meestal de minder 
ontwikkelde, minder welvarende en 
grotendeels aan de periferie gelegen 
regio's het beter doen dan andere, 
terwijl de recessie hen harder 
schijnt te treffen. 
Dit kan het gevolg zijn van het feit 
dat in de periferie gelegen regio's, 
net als vele onder doelstelling 1 val­
lende regio's, betrekkelijk afhanke­
lijk zijn van investeringen van 
buiten de regio. Wanneer de econo­
mische bedrijvigheid — en het inko­
men — onder druk komen te staan, 
worden deze investeringen mogelijk 
sterker verminderd dan in centraal 
gelegen gebieden. 
Ontwikkelingen in deze periode in 
de Gemeenschap als geheel verber­
gen echter duidelijke verschillen 
tussen de Lid-Staten ten gevolge 
grote verschillen in economische 
groei. Terwijl het inkomen per 
hoofd in Spanje, Portugal en Ier­
land tussen 1986 en 1991 sterker 
is gegroeid dan in de rest van de 
Gemeenschap, is in andere onder 
doelstelling 1 vallende gebieden 
sprake van een groter wordende 
kloof (grafiek 80 — waarbij aange­
tekend dat '1986 doelstelling 1' in 
deze en latere grafieken slaat op de 
positie van regio's in 1986, die in 
1989 onder doelstelling 1 vielen; 
hetzelfde geldt voor onder doelstel­
ling 2 en 5b vallende regio's in la­
tere grafieken). Dat was met name 
het geval in Griekenland, op Corsi­
ca en in Noord-Ierland waar in 
deze periode de gemiddelde stij­
ging per jaar 2% of minder bedroeg. 
In de twee laatstgenoemde regio's 
was de groei van het inkomen per 
hoofd veel kleiner dan op het vas­
teland van Frankrijk en in Groot-
Brittannië. Ook in Italië was in 
deze periode van vijfjaar de stij­
ging van het inkomen per hoofd in 
de stimuleringsgebieden in het 
Zuiden ruim 0,5% lager dan in de 81 Groei van het BBP in onder doelstelling 1 vallende en 
in niet ondersteunde regio's, 1986-1990 
25 r 
20 r 
15 r 
10 verandering (%) 
T 25 
4 20 
4 15 
10 
1 0 
GR E F IRL I P UK EUR12 
82 Groei van het BBP in onder doelstelling 2 vallende en 
in niet ondersteunde regio's, 1986-1990 
verandering (%) 
25 r -i 25 
121-
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
niet ondersteunde gebieden in het 
Noorden. 
Werkloosheid in 
probleemgebieden 
Werkloosheid is een belangrijke in­
dicator van gebieden die onder doel­
stelling 2 vallen. De meeste regio's 
die voor ondersteuning in aanmer­
king kwamen, hadden een gemiddeld 
werkloosheidspercentage geduren­
de de drie voorafgaande jaren dat 
boven het gemiddelde van de Ge­
meenschap lag. Dit komt bij een 
groter dan gemiddeld aandeel van 
de werkgelegenheid in de industrie 
en een verlies aan banen in de in­
dustrie. 
De gemiddelde werkloosheid in de 
onder doelstelling 2 vallende regio's 
in 1991 was, hoewel groter dan in de 
niet gesteunde delen van de Ge­
meenschap, niettemin aanzienlijk 
kleiner dan in de onder doelstelling 
1 vallende regio's. Terwijl in de 
laatstgenoemde regio's het gemid­
delde 14% bedroeg, was dit in de onder doelstelling 2 vallende regio's 
nog geen 10% (9,5%). Dit kan wor­
den vergeleken met een percentage 
van 6,5 in de niet gesteunde gebie­
den — slechts iets lager dan het 
gemiddelde van 7% in de onder doel­
stelling 5b vallende regio's (gra­
fiek 83). 
Analyse op niveau NUTS 3 in plaats 
van NUTS 2 verlaagt het gemiddel­
de werkloosheidspercentage in 
1991 zowel in de onder doelstelling 
2 vallende regio's als in de niet ge­
steunde gebieden: met 0,5% in de 
eerstgenoemde gebieden en met 1% 
in de laatstgenoemde. Ook hierdoor 
wordt dus het tussen beide gemeten 
verschil iets vergroot (grafiek 84 en 
het kader over werkloosheid). 
In de Lid-Staten is, voor zover het 
gaat om regio's die onder doelstel­
ling 1 en onder doelstelling 2 vallen, 
de werkloosheid ook groter in sti­
muleringsgebieden dan in de rest 
van het land. 
Voor de onder doelstelling 1 vallen­
de regio's was in 1991 het verschil 
83 Werkloosheidspercentages in de Gemeenschap en mate 
van ondersteuning door het Structuurfonds, 1986 en 1990 
16 r 
12 r 
8 r % beroepsbevolking 
16 
12 
EUR12 totaal doelstelling 1 doelstelling 2 doelstelling 5b niet 
ondersteund in het werkloosheidspercentage 
voor alle landen met zowel stimule-
rings- als niet gesteunde gebieden 
aanzienlijk: het minimum bedroeg 
4% in het Verenigd Koninkrijk en 
het maximum 14% in Italië (grafiek 
85). In Ierland en Griekenland — 
die geheel onder doelstelling 1 val­
len — was de werkloosheid ook gro­
ter dan in de niet gesteunde delen 
van de Gemeenschap. In Portugal 
was het percentage echter signifi­
cant lager dan elders. 
Voor onder doelstelling 2 vallende 
regio's is het verschil veel minder 
duidelijk. Alleen in België was in 
1991 het gemiddelde percentage 
van de werkloosheid in deze stimu­
leringsgebieden meer dan 3% hoger 
dan in de niet gesteunde gebieden 
(grafiek 86). In Spanje, Italië, het 
Verenigd Koninkrijk en Nederland 
beliep het verschil nog geen 2%. 
Op het niveau van NUTS 3 van de 
regionale indeling was echter zowel 
in Duitsland als in België het ge­
middelde percentage in onder doel­
stelling 2 vallende gebieden meer 
dan 3% hoger dan in de niet ge­
steunde gebieden. In alle andere 
landen, behalve Frankrijk en Span­
je (waarvoor geen analyse mogelijk 
is), bedroeg het meer dan 2% (gra­
fiek 84 en het kader). 
Voor de onder doelstelling 5b val­
lende regio's is het verschil in werk­
loosheid meestal veel kleiner dan in 
andere stimuleringsgebieden. In 
Duitsland was het gemiddelde per­
centage in 1991 in feite lager dan in 
niet gesteunde gebieden (grafiek 
87). Voor wat de andere landen be­
treft was alleen in Nederland en 
Italië — en dan nog marginaal — de 
werkloosheid ruim 1% groter dan in 
de niet gesteunde gebieden. 
Veranderingen in 
werkloosheid, 1986-1991 
Ondanks het betrekkelijk hoge 
groeipercentage van het BBP in de 
vijfjaar vóór 1991 in de onder doel-
-122-
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
stelling 1 vallende regio's, is de 
werkloosheid in deze periode in die 
gebieden gemiddeld veel minder 
sterk gedaald dan in andere delen 
van de Gemeenschap. Terwijl in de 
niet gesteunde gebieden het gemid­
delde werkloosheidspercentage 
daalde van iets minder dan 11% tot 
8,5%, daalde het in de onder doel­
stelling 1 vallende regio's met 
slechts 1%, van 15% tot 14% (gra­
fiek 83). 
Dit verschil in opgedane ervaring 
in de Gemeenschap is voor een 
groot deel het gevolg van de rela­
tieve veranderingen in de werk­
loosheid die zich hebben 
voltrokken in Spanje en Italië — 
die samen 60% van de beroepsbe­
volking in onder doelstelling 1 val­
lende regio's tellen — alsmede in 
Griekenland. Tussen 1986 en 1991 
is het gemiddelde werkloosheids­
percentage in de minder ontwik­
kelde regio's van Spanje met 3% 
gedaald, vergeleken met een da­
ling van bijna 9% in de niet ge­
steunde gebieden (en van 8% in de 
onder doelstelling 2 vallende gebie­
den) (grafiek 84). In Italië is in die 
periode het gemiddelde werkloos­
heidspercentage in onder doelstel­
ling 1 vallende regio's in feite met 
meer dan 3% gestegen, terwijl het 
in de niet gesteunde gebieden met 
vrijwel hetzelfde percentage is ge­
daald. In Griekenland is in die 
periode de werkloosheid ook toege-
noemen, zij het in geringe mate. 
In de andere landen met onder 
doelstelling 1 vallende regio's is in 
Ierland de daling van de werkloos­
heid vrijwel even groot als in de 
niet gesteunde delen van de Ge­
meenschap en in het VK en Portu­
gal groter. 
In tegenstelling tot de ervaring 
met onder doelstelling 1 vallende 
gebieden, is tussen 1986 en 1991 de 
werkloosheid in alle onder doel­
stelling 2 vallende gebieden teza­
men bijna tweemaal zo sterk 
gedaald als in de niet gesteunde 
gebieden en wel van meer dan 13% Werkloosheid in NUTS 3 
regio's : onder doelstelling 2 
vallende gebieden en niet 
ondersteunde gebieden 
Om na te gaan welk verschil dit uitmaakt 
voor de resultaten voor de onder doelstelling 
2 vallende regio's, is een analyse verricht van 
de werkloosheidspercentages op niveau 
NUTS 3 in plaats van op niveau 2. Wanneer 
men de gemiddelde percentages in NUTS 3 
regio's met onder doelstelling 2 vallende ge­
bieden vergelijkt met die zonder dergelijke 
gebieden, blijkt in de praktijk weinig ver­
schil met de resultaten voor NUTS 2 regio's. 
Zowel voor de Gemeenschap als geheel als 
voor de meeste landen is het gemiddelde 
werkloosheidspercentage voor 1986 en voor 
1991 hetzelfde als in plaats van regio's op 
niveau NUTS 3 die van regio's op niveau 
NUTS 2 als uitgangspunt worden gekozen. 
Voor 1991 bedroeg het gemiddelde percent­
age voor de regio's op niveau NUTS 3, die 
onder doelstelling 2 vallen, in de Gemeen­
schap als geheel 9%, terwijl dit voor de 
regio's op niveau NUTS 2 9,5% beliep (gra­
fieken 84 en 86). Voor de niet ondersteunde 
gebieden was dit 5,5% tegen 6,5%. Met an­
dere woorden, tussen stimuleringsgebieden 
en niet ondersteunde gebieden ontstaat een 
iets groter verschil in werkloosheid wanneer 
een fijner niveau van regionale verdeling 
wordt gebruikt (3,5% vergeleken met 3%). 
Op landelijk niveau bedraagt het verschil 
tussen gemiddelde werkloosheidspercenta­
ges die berekend zijn voor de onder doelstel­
ling 2 vallende regio's op niveau NUTS 2 en 
niveau 3 alleen in Duitsland en Denemarken 
meer dan 1% in 1991. Voor vier landen, te 
weten Duitsland, Italië, Nederland en Dene­
marken, wordt echter door de fijnere onder­
verdeling het verschil tussen de 
werkloosheid in de stimuleringsgebieden en 
in de niet gesteunde gebieden meer dan 1% 
(maar voor de eerstgenoemde drie landen 
minder dan 2%). 
Voor zover het veranderingen tussen 1986 
en 1991 betreft was in vyf landen de vermin­
dering van de werkloosheid in de onder doel­
stelling 2 vallende regio's groter dan elders; 
de uitzonderingen waren Italië, waar het 
omgekeerde het geval was, en Denemarken, 
waar in beide gevallen de werkloosheid met 
ongeveer hetzelfde percentage is toegeno­
men. Alleen in het Verenigd Koninkrijk en 
België was het verschil echter groter dan 
1%. 
123-
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
Werkloosheidpercentages in ondersteunde 
en niet ondersteunde regio's, 1986 en 1991 
84 Doelstelling 2 (NUTS 3) 
% beroepsbevolking 
B DK D F I NL UK E12 
•xd. Spanje (sMen ondersteund» regio's) 85 Doelstelling 1 
% beroepsbevolking • 1986 doelstelling 1 
• 1991 doelstelling 1 
O 1986 niet ondersteund 
• 1991 niet ondersteund 
GR E F IRL I P UK E12 
F - geen gegevens voor gebieden onder doelstelling 1 (Comics), 1986 
86 Doelstelling 2 (NUTS 2) 
% beroepsbevolking 
n 24 87 Doelstelling 5b 
% beroepsbevolking 
B DK 0 1 ML m £12 B DK 0 I NL UK E12 
124-
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen óp de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
tot 9,5%. Dit totale resultaat is ech­
ter hoofdzakelijk een gevolg van de 
gebeurtenissen in het Verenigd 
Koninkrijk, dat meer dan 40% van 
de beroepsbevolking in onder doel­
stelling 2 vallende regio's in de Ge­
meenschap voor zijn rekening 
neemt. Daar is het gemiddelde 
werkloosheidspercentage in de on­
der doelstelling 2 vallende regio's 
met 4% gedaald, tegen iets meer 
dan 2% elders in dat land (gra­
fiek 86). 
Ook in Nederland is de gemiddelde 
werkloosheid in de onder doelstel­
ling 2 vallende regio's sterker ge­
daald dan in de niet gesteunde 
gebieden; het verschil was echter 
slechts ca. 1%. In drie van de ande­
re landen waar men dergelijke re­
gio's van de rest kan scheiden — 
Italië, Spanje en Frankrijk — was 
de gemiddelde daling geringer dan 
in de niet gesteunde delen en in 
België en Duitsland was zij globaal 
genomen gelijk. 
Wanneer, om de onder doelstelling 
2 vallende gebieden nauwkeuriger 
te onderscheiden, de analyse uitge­
voerd wordt op een fijnmaziger in­
delingsniveau — op het niveau van 
NUTS 3 in plaats van NUTS 2 — 
blijkt dat vijf landen — België, 
Duitsland en Frankrijk alsmede 
Nederland en het Verenigd Ko­
ninkrijk — een grotere daling van 
de werkloosheid in stimuleringsge­
bieden dan in niet gesteunde gebie-
den hadden. Alleen voor het 
Verenigd Koninkrijk en België is 
dat echter meer dan 1% (zie gra­
fiek 84 en het kader). 
Voor de onder doelstelling 5b val­
lende gebieden als geheel is het 
gemiddelde werkloosheidspercen­
tage even veel gedaald als in de 
niet gesteunde gebieden — met 
ruim 2%. Ook hier echter verhult 
het totale resultaat verschillen 
tussen landen. In drie landen 
waarvoor het mogelijk is de ont­
wikkeling in de onder doelstelling 
5b vallende regio's te onderschei­
den — het Verenigd Koninkrijk, Werkloosheid in 
onder doelstelling 2 
vallende regio's en 
aangrenzende 
gebieden 
Bij het het verdere onderzoek 
naar verschillen tussen wel en 
niet onder doelstelling 2 vallende 
regio's, zijn werkloosheidsper­
centages in regio's op niveau 
NUTS 3 met voor deze onder­
steuning in aanmerking komen­
de gebieden, vergeleken met die 
in aangrenzende, niet in aan­
merking komende zelfde NUTS 2 
regio's. (N.B.: alle andere regio's 
worden buiten de analyse gehou­
den.) 
In de Gemeenschap als geheel 
was in 1991 de werkloosheid in 
stimuleringsgebieden op NUTS 
3 niveau iets minder dan 2% gro­
ter dan in aangrenzende, niet 
voor bystand in aanmerking ko­
mende regio's (grafiek 88). Dit 
was slechts marginaal minder 
dan in 1986 of in 1989. 
Zowel het percentage als de rela­
tieve ontwikkeling in deze perio­
de verschillen echter sterk 
tussen de landen onderling. Ter­
wyl in Denemarken het verschil 
in het gemiddeld percentage tus­
sen de twee soorten regio's in 
1991 meer dan 3% bedroeg, was 
dit in Frankrijk slechts 1% en in 
het Verenigd Koninkryk nog 
geen 0,5%. 
In slechts twee van de acht 
landen is het verschil in werk­
loosheid tussen de stimulerings­
gebieden en de niet gesteunde 
gebieden tussen 1986 en 1991 
significant kleiner geworden, in 
Spanje met meer dan 4% en in 
België met 1,5%. Hoewel het ver­
schil in deze periode in vier ande­
re landen kleiner is geworden, 
bedroeg de vermindering in drie 
daarvan, te weten Duitsland, 
Frankryk en Nederland, minder 
dan 0,5%. In Italië en in Dene­
marken, waar de werkloosheid is 
gestegen, is het verschil groter 
geworden. 
-125-
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
Duitsland en Nederland — is de 
werkloosheid sterker gedaald in de 
wel dan in de niet gesteunde gebie­
den. In de vier overige landen 
waarvoor dat mogelijk is daalde de 
werkloosheid echter minder in de 
stimuleringsgebieden (grafiek 87). 
Wat de werkloosheid betreft was 
dus de ervaring in de verschillende 
soorten stimuleringsgebieden in 
deze periode van vijfjaar gemengd. 
Voor de Gemeenschap in haar ge­
heel is geen ontwikkeling merk­
baar dat de werkloosheid in 
stimuleringsgebieden sterker 
daalt dan in niet gesteunde gebie­
den. 
Dat geldt echter niet voor elk land. 
In het Verenigd Koninkrijk bij­
voorbeeld daalde tussen 1986 en 
1991 de gemiddelde werkloosheid 
in alle stimuleringsgebieden, onge­
acht de doelstellingen waaronder 
zij vallen, meer dan in de niet ge­
steunde gebieden. In Italië daaren­
tegen was het tegenovergestelde 
het geval. Werkgelegenheids­
graad 
Het werkloosheidspercentage is een 
belangrijke indicator voor het ge­
brek aan mogelijkheden van men­
sen in verschillende delen van de 
Gremeenschap werk te vinden. Hoe­
wel het de bedoeling is dat dit per­
centage iedereen omvat die actief op 
zoek is naar een baan en er geen kan 
vinden, blijven zij die door slechte 
vooruitzichten op het vinden van 
werk de arbeidsmarkt zelfs niet be­
treden, meestal buiten beschou­
wing. Nog een indicator is het deel 
van de bevolking van 15-64 jaar dat 
werkt, de werkgelegenheidsgraad. 
(In de praktijk wordt hier echter in 
verband met de beschikbare gege­
vens de totale werkgelegenheid in 
plaats van alleen die van personen 
tussen 15 en 65 jaar gerelateerd aan 
het aantal mensen in de 'arbeidsge­
schikte leeftijd'; aangezien in de Gre­
meenschap weinig mensen van 65 
jaar en ouder werken, geeft dit geen 
vertekening van belang.) 
88 Werkloosheidspercentages in onder doelstelling 2 
vallende en aangrenzende regio's, 1986,1989 en 1991 
gem. verschil in werkloosheid : doelstelling 2 - overig (% beroepsbevolking) 
6 r 
5 r 
4 r T 6 
4 5 
4 4 
^ 3 
4 2 
B DK D E F I 
"aangrenzende regio's" zijn NUTS 3 regio's in een NUTS 2 regio NL UK EUR12 In 1991 was het aandeel van de 
werkende bevolking tussen 15 en 65 
jaar in alle stimuleringsgebieden 
kleiner dan in andere gebieden. Dat 
ging vooral op voor de onder doel­
stelling 1 vallende regio's waar de 
gemiddelde werkgelegenheids­
graad slechts 51% bedroeg tegen 
64% in de niet gesteunde gebieden 
van de Gemeenschap (grafiek 89). 
Dit verschil is aanzienlijk groter 
dan kan worden afgeleid uit het ver­
schil in werkloosheidspercentages 
dat hierboven is vermeld (7,5% van 
de beroepsbevolking en 4,5% van de 
bevolking tussen 15 en 65 jaar). Bij­
na twee derde van het verschil in 
werkgelegenheidsgraad tussen de 
onder doelstelling 1 vallende regio's 
en de niet gesteunde gebieden, 
wordt verklaard uit verschil in inac­
tiviteit van de bevolking tussen 15 
en 65 jaar en niet uit de geregi­
streerde werkloosheid. 
Dergelijke verschillen worden in op 
één na alle landen met onder doel­
stelling 1 vallende regio's aangetrof­
fen. Deze enige uitzondering is 
Portugal, waar het werkloosheids­
percentage en het percentage inac-
tieven lager is dan in de rest van de 
Gemeenschap. In alle landen was 
de werkgelegenheidsgraad in de on­
der doelstelling 1 vallende regio's in 
1991 lager dan in de niet gesteunde 
gebieden. Met name in Italië be­
droeg het verschil tussen beide bij­
na 14%, waarvan slechts iets meer 
dan de helft (ca. 8%) kan worden 
toegeschreven aan verschil in werk­
loosheid (grafiek 90). In het Ver­
enigd Koninkrijk was niet alleen de 
werkgelegenheidsgraad in het ge­
bied van Noord-Ierland dat onder 
doelstelling 1 viel aanzienlijk klei­
ner dan in de niet gesteunde gebie­
den van het land (meer dan 11% 
lager, waarvan minder dan een der­
de kan worden verklaard uit het 
verschil in werkloosheid), maar was 
het zelfs kleiner dan in andere delen 
van de Gremeenschap. 
In de onder doelstelling 2 vallende 
regio's was de gemiddelde werkge­
legenheidsgraad in 1991 3,5% lager 
126-
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
dan in de niet gesteunde gebieden 
in de Gemeenschap als geheel (gra­
fiek 89). In dit geval vormen de ver­
schillen in werkloosheid de 
verklaring voor twee derde van het 
verschil en een lagere deelneming 
voor het restant. 
Dit geldt over het algemeen ook 
voor de landen, maar er zijn twee 
opmerkelijke uitzonderingen. Voor 
zowel Spanje als Italië waren de 
verschillen in werkgelegenheids­
graad, hoewel in de onder doelstel­
ling 2 vallende regio's marginaal 
kleiner dan in de niet gesteunde 
gebieden, minder groot dan die in 
werkloosheidspercentages. Dit be­
tekent dat de participatiegraad van 
de bevolking tussen 15 en 65 jaar in 
deze regio's groter was dan in de 
niet gesteunde gebieden. 
In de onder doelstelling 5b vallende 
regio's was de gemiddelde werkge­
legenheidsgraad 2% lager dan in de 
niet gesteunde gebieden, significant 
meer dan het verschil in werkloos­
heidspercentage. In deze landelijke 
gebieden kan vrijwel het gehele ver­
schil worden toegeschreven aan het 
feit dat een groter deel van de bevol­
king van 15-65 jaar buiten de getel­
de beroepsbevolking viel. 
Veranderingen in 
werkgelegenheidsgraad, 
1986-1991 
In alle delen van de Gemeenschap 
is de werkgelegenheid in verhou­
ding tot de bevolking vanl5-64 jaar 
meer toegenomen dan de werkloos­
heid gedaald. Met andere woorden, 
een deel van de groei van de werk­
gelegenheid is een gevolg van de 
toegenomen arbeidsparticipatie 
van de bevolking van 15-64 jaar, en 
een deel van werklozen die werk 
vonden. In de niet gesteunde gebie­
den van de Gemeenschap tezamen, 
was de verhoging van de werkgele­
genheidsgraad tussen 1986 en 1991 
van 61% tot 64% in min of meer 
gelijke delen toe te schrijven aan de 
daling van de werkloosheid en de 89 Werkgelegenheidsgraad in de Gemeenschap en mate van 
ondersteuning door het Structuurfonds, 1986 en 1990 
70 r 
60 h % bevolking"! 5-64 
50 
40 r 
30 r 
20 h 
10 r n 70 
4 60 
4 50 
4 40 
30 
H 20 
10 
totaal doelstelling 1 doelstelling 2 doelstelling 5b niet 
ondersteund 
90 Werkgelegenheidsgraad in onder doelstelling 1 vallende 
en in niet ondersteunde gebieden, 1986 en 1991 
80 
70 -
60 -
50 
40 
30 
20 
10 % bevolking 15-64 
1986 doelstelling 1 • 1991 doelstelling 1 D 1986 niet 
ondersteund 
11991 niet 
ondersteund i 80 
70 
H 60 
50 
j 40 
• 30 
-I 20 
10 
0 
GR E F IRL I P 
F - geen gegevens voor gebieden onder doelstelling 1 (Corsica), 1986 UK EUR12 
-127 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
91 Werkgelegenheidsgraad in onder doelstelling 2 vallende 
en in niet ondersteunde gebieden, 1986 en 1991 
% bevolking 15-64 
92 Raming van hét verborgen aanbod van arbeid in de 
Gemeenschap en mate van ondersteuning door het 
Structuurfonds, 1986 en 1990 
„ % bevolking 15-64 30 r 
25 
20 h 
15 r 
10 f 
5 r T 30 
4 25 
4 20 
+ 15 
10 
totaal doelstelling 1 doelstelling 2 doelstelling 5b niet 
ondersteund toeneming van de participatie (gra­
fiek 89). 
In de onder doelstelling 1 vallende 
regio's was echter de stijging van de 
participatie een belangrijker bron 
voor banengroei, omdat meer dan 
60% van de stijging van de werkgele­
genheidsgraad in deze periode hie­
raan te danken was, al zijn er 
verschillen tussen landen — in Grie­
kenland met name daalde de ar­
beidsparticipatie. Niettemin was 
het nog steeds zo dat de groei van de 
participatie in onder doelstelling 1 
vallende regio's gemiddeld kleiner 
was dan in de niet gesteunde gebie­
den (1% tegen 1,5%). 
In de onder doelstelling 2 vallende 
regio's steeg de werkgelegenheids­
graad gemiddeld met 4% vanl986 
tot en met 1991, tegen 3% in niet 
ondersteunde gebieden (grafiek 91). 
Ongeveer twee derde van deze stij­
ging kan worden toegeschreven aan 
daling van de werkloosheid en een 
derde aan groei van de arbeidspar­
ticipatie. Daarbij traden weer ver­
schillen tussen landen op; in 
Frankrijk daalde de werkgelegen­
heidsgraad in gebieden onder doel­
stelling 2 vallend, en daalde de 
arbeidsparticipatie (met ongeveer 
2,5%). (Dit komt voor een deel door 
de aanzienlijke vermindering van 
de participatie van jongeren onder 
de 25 jaar; voor hen was de partici­
patiegraad in 199110% lager dan in 
1986) 
In de onder doelstelling 5b vallende 
regio's is de werkgelegenheidsgraad 
in deze periode iets minder sterk 
gestegen dan in de niet-gesteunde 
regio's, voor ongeveer de helft door 
een geringere werkloosheid en de 
andere helft door grotere participa­
tie. 
Verborgen 
arbeidsaanbod 
De verschillen in arbeidsparticipa­
tie van de bevolking van 15-64 jaar 
wijzen er op dat het potentiële ar-
-128 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
beidsaanbod in stimuleringsgebie­
den, met name in onder doelstelling 
1 vallende regio's maar ook, zij het 
in mindere mate, in onder doelstel­
ling 2 vallende regio's, groter is dan 
in feite geregistreerd wordt. In de 
loop van de tijd zal de ontwikkeling 
van de arbeidsmarkt in de minder 
ontwikkelde regio's en het waar­
schijnlijk groter aantal werkende 
vrouwen leiden tot convergentie in 
arbeidsparticipatiegraden, voorzo­
ver economische omstandigheden 
ook naar elkaar toe groeien. 
Als de economische omstandighe­
den in de minder ontwikkelde regio­
's beter zouden worden en de kansen 
op het vinden van werk groter—als 
met andere woorden het op cohesie 
gerichte beleid zou slagen — zouden 
participatiegraden toenemen. Als 
gevolg hiervan zou het tempo waar­
in banen moeten ontstaan om de 
nieuwkomers op de arbeidsmarkt te 
kunnen opnemen, nog hoger moe­
ten zijn dan volgens de huidige 
werkloosheidscijfers. 
Een raming van de omvang van dit 
potentiële, slapende probleem van 
verborgen arbeidsaanbod in deze 
regio's, kan worden verkregen door 
uit te gaan van de participatie op dit 
moment in enkele ontwikkelde de­
len van de Gemeenschap, waar ar-
beidsmarktomstandigheden, 
maatschappelijke attitudes en so­
ciale infra-structuur leiden tot hoge 
arbeidsparticipatie. Zelfs onder de 
gunstigste veronderstellingen zal 
waarschijnlijk een harde kern van 
inactiviteit blijven bestaan — om 
welke reden dan ook — in de orde 
van grootte van 20% van de bevol­
king van 15-64 jaar. Dit is gelijk 
aan de non-participatiedie in Zuid­
oost Engeland en iets hoger dan de 
17% die er nu in heel Denemarken 
is. 
Uitgaande van deze veronderstel­
ling was het verborgen arbeidsaan­
bod in de onder doelstelling 1 
vallende regio's in 1991 iets meer 
dan 20% van de bevolking tussen 
15 en 65 jaar (grafiek 92). Hier staat voor de niet ondersteunde delen van 
de Gemeenschap een cijfer van 12% 
tegenover. Wanneer dit wordt toe­
gevoegd aan het aantal werklozen 
— in 1991 meer dan 8% van de 
bevolking tussen 15 en 65 jaar — 
kan men bijna 30% van de bevol­
king tussen 15 en 65 jaar in de onder 
doelstelling 1 vallende regio's op 
termijn beschouwen als feitelijk of 
potentieel werkzoekend, bijna 
tweemaal zoveel als in de niet ge­
steunde gebieden. 
Op het niveau van landen had in 
1991 het verborgen arbeidsaanbod in 
de minder ontwikkelde gebieden van 
Italië, Spanje en Griekenland, met 22 
à 24% van de bevolking van 15-64 
jaar, een vergelijkbare omvang, ter­
wijl het op Corsica met 25% iets gro­
ter was. In Portugal bedroeg het 
daarentegen slechts ca. 8% (grafiek 
93). Op Spanje na was in alle landen 
met wel en niet ondersteunde gebie­
den, het cijfer significant hoger in de 
wel dan in de niet ondersteunde ge­
bieden, waarbij het verschil varieer­
de tussen 12% in Frankrijk en 7% in 
Italië. In zowel de regio's die onder doelstel­
ling 2 als onder doelstelling 5b vallen, 
was in 1991 de omvang van het ver­
borgen arbeidsaanbod met 13% van 
de bevolking tussen 15 en 65 jaar 
slechts nauwelijks groter dan in de 
niet gesteunde gebieden van de Ge­
meenschap. Op het niveau van lan­
den varieerde het aandeel in onder 
doelstelling 2 vallende regio's van 
21% à 22% in België en Spanje — 
ongeveer hetzelfde als voor de onder 
doelstelling 1 vallende regio's — en 
17% à 18% in Frankrijk, Italië en 
Nederland tot 13% in Duitsland en 
slechts 5% in het Verenigd Konink­
rijk (grafiek 94). 
In alle gevallen (behalve Spanje 
waar betrekkelijk weinig niet on­
dersteunde gebieden zijn) was het 
verborgen arbeidsaanbod in onder 
doelstelling 2 vallende regio's groter 
dan elders in het land. Dit gold voor­
al voor Frankrijk, Nederland en het 
Verenigd Koninkrijk, waar het ver­
schil ca. 3 à 4% van de bevolking van 
15-64 jaar bedroeg — het equiva­
lent van een verschil in werkloos­
heidspercentage van ca. 5% à 6%. 
3 Raming van het verborgen aanbod van arbeid in gebieden 
vallend onder doelstelling 1 en in niet ondersteunde 
gebieden, 1986 en 1991 
3_ % bevolking-! 5-64 
30 h 
25 • 1986 doelstelling 1 
M 1991 doelstelling 1 
D 1986 niet ondersteund 
I 1991 niet ondersteund 
20 
15 
10 -i 35 
30 
4 25 
4 20 
4 15 
10 
GR E F IRL I P 
F - geen gegevens voor gebieden onder doelstelling 1 (Corsica), 1986 UK EUR12 
-129-
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
94 Raming van bet verborgen aanbod van arbeid in gebieden 
vallend onder doelstelling 2 en in niet ondersteunde 
gebieden, 1986 en 1991 _ 
% bevolking 15-64 30 r 
25 r-• 1986 doelstelling 2 
B 1991 doelstelling 2 
11 1986 niet ondersteund 
B 1991 niet ondersteund 
20 
15 
10 30 
25 
20 
15 
10 
I NL UK EUR12 
95 Participatie van vrouwen van 25-44 jaar in de Gemeenschap 
en de mate van ondersteuning door het Structuurfonds, 
1986 en 1991 
80 f -i 80 
totaal doelstelling 1 doelstelling 2 doelstelling 5b niet 
ondersteund Veranderingen in de 
verborgen werkloosheid 
Tussen 1986 en 1991 is de omvang 
van het verborgen arbeidsaanbod in 
de meeste delen van de Gemeen­
schap geslonken met het toenemen 
van de participatiegraad. Deze ver­
mindering was in de onder doelstel­
ling 1 vallende regio's tezamen 
kleiner dan in de andere gebieden, 
te weten 1% van de bevolking tus­
sen 15 en 65 jaar, tegen 2%. Het 
verschil tussen de minder ontwikkel­
de regio's en de rest is in deze perio­
de voor wat zowel de werkloosheid 
— zie hierboven — als het verbor­
gen arbeidsaanbod betreft, groter 
geworden. 
Op landsniveau was in deze periode 
van vijf jaar de vermindering van 
het verborgen arbeidsaanbod in on­
der doelstelling 1 vallende regio's 
bijzonder duidelijk in Portugal en 
Spanje, waar het met ca. 3% van de 
bevolking van 15-64 jaar daalde 
(gelijkwaardig aan een daling van 
de werkloosheid met ca. 5%) (gra­
fiek 93). In Italië en Ierland was de 
daling echter veel minder dan 1%, 
terwijl in Griekenland de omvang 
van het verborgen arbeidsaanbod 
significant steeg. 
In de onder doelstelling 2 en 5b val­
lende gebieden heeft in deze periode 
het verborgen arbeidsaanbod vrijwel 
dezelfde vermindering te zien gege­
ven als in de niet gesteunde delen van 
de Gemeenschap. Voor onder doel­
stelling 2 vallende regio's varieerde 
de vermindering echter sterk tussen 
de landen, van 5% van de bevolking 
van 15-64 jaar in Nederland (hoewel 
in dit geval minder dan in de niet 
gesteunde delen van het land) tot 1% 
of minder in Italië en België (meer 
dan in de niet ondersteunde delen). 
In Frankrijk is het verborgen ar­
beidsaanbod in stimuleringsgebie­
den toegenomen met 2% van de 
bevolking van 15-64 jaar (en elders 
met 1%). (Zoals hierboven opgemerkt 
was dit hoofdzakelijk het gevolg van 
130 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
toegenomen inactiviteit onder per­
sonen jonger dan 25 jaar. Voor zover 
dit een stijging betekent van onder­
wijsdeelneming is, wat een stijging 
van het verborgen arbeidsaanbod 
leek, in feite misschien wel de voor­
bode van een beter gekwalificeerde, 
flexibele beroepsbevolking in de 
toekomst.) 
Participatiegraad 
van vrouwen 
De verschillen in de omvang van het 
verborgen arbeidsaanbod zijn hoofd­
zakelijk het gevolg van verschillen in 
participatie van vrouwen in de be­
roepsbevolking. Behalve in de jongste 
en de oudste leeftijdsgroep (jonger 
dan 25 en ouder dan 54 jaar), zijn 
vrijwel alle mannen van 15-64 jaar 
hetzij werkzaam, hetzij actief op zoek 
naar werk. Zoals in hoofdstuk 6 uit­
gebreider aan de orde komt hebben 
voor vrouwen gezinstaken of sociale 
attitudes echter in vele delen van de 
Gremeenschap voorkomen dat zij in 
groten getale de beroepsbevolking 
zijn komen versterken. 
Van vrouwen van 25—44 jaar (op re­
gionaal niveau zijn niet gemakkelijk 
gegevens over de leeftijdsklasse 25-
49 te krijgen, die wordt onderzocht 
in hoofdstuk 6) is de participatie­
graad — of deelneming aan de be­
roepsbevolking — in de minder 
ontwikkelde regio's die onder doel­
stelling 1 vallen, meestal aanzien­
lijk lager dan elders in de 
Gemeenschap. In 1991 behoorde 
minder dan 55% van de vrouwen in 
deze leeftijdsgroep in alle onder 
doelstelling 1 vallende regio's teza­
men officieel tot de beroepsbevol­
king, vergeleken met 71% in de niet 
ondersteunde gebieden van de Gre­
meenschap (grafiek 95). In alle me­
diterrane regio's alsmede in Ierland, 
bedroeg het percentage in onder 
doelstelling 1 vallende regio's in 
1991 54% of minder. In Zuid-Italië 
en op Corsica was het lager dan 50% 
— in beide gevallen zeer veel lager 
dan het percentage in Noord-Italië 
en op het vasteland van Frankrijk 96 Participatie van vrouwen van 25-44 jaar in onder 
doelstelling 1 vallende en in niet ondersteunde gebieden, 
1986 en 1991 
% 80 f 
70 \-
60 r • 1986 doelstelling 1 • 1991 doelstelling 1 D 1986 niet "| &® 
ondersteund 
70 
50 
40 
30 
20 
10 60 
50 
40 
30 
20 
10 
GR IRL UK EUR12 
F - geen gegevens voor gebieden onder doelstelling 1 (Corsica), 1986 
97 Participatie van vrouwen van 25-44 jaar in onder 
doelstelling 2 vallende en in niet ondersteunde gebieden, 
1986 en 1991 
! 1986 doelstelling 2 • 1991 doelstelling 2 O 1986 niet 
ondersteund 90 
80 
70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 
B DK D E F I NL UK EUR12 
-131 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
(grafiek 96). In Portugal daarente­
gen was een groter deel van de 
vrouwen tussen 25 en 45 jaar (77%) 
economisch actief dan in andere 
delen van de Gremeenschap. 
In de andere stimuleringsgebieden 
— die onder doelstelling 2 en doel­
stelling 5b vallen — is de participa­
tiegraad van vrouwen veel meer 
gelijk aan die in de niet ondersteun­
de gebieden. Niettemin was de par­
ticipatiegraad in 1991 in onder 
doelstelling 2 vallende regio's ge­
middeld nog 2% lager dan in niet 
ondersteunde gebieden. In de Noor­
delijke landen alsmede in het Noor­
den van Italië lag in onder 
doelstelling 2 vallende regio's het 
percentage meestal binnen een band 
van 5% van het communautaire ge­
middelde van ca. 70% (grafiek 97). 
De uitzonderingen zijn Denemar­
ken, waar het percentage aanzien­
lijk hoger was en Nederland waar 
het veel lager was met iets meer dan 
60% — gelijk aan het percentage in 
industriële regio's in Spanje. In alle 
landen, met uitzondering van Fran­
krijk waar de participatie 5% lager was, was de participatiegraad van 
vrouwen in onder doelstelling 1 
vallende regio's niet zo veel anders 
— hoewel over het algemeen lager 
— dan in andere delen. 
Veranderingen in de 
participatiegraad 
van vrouwen 
Anders dan bij andere indicatoren 
van de arbeidsmarkt, zijn er aan­
wijzingen dat de laatste jaren voor 
de participatie van vrouwen in de 
beroepsbevolking de regionale ver­
schillen kleiner zijn geworden. 
Tussen 1986 en 1991 is de gemid­
delde participatiegraad van vrou­
wen van 25-44 jaar in onder 
doelstelling 1 vallende regio's meer 
toegenomen dan in de niet ge­
steunde gebieden van de Gemeen­
schap — met 8% tegenover 5,5% 
(grafiek 95). In de onder doelstel­
ling 2 vallende regio's is het gemid­
delde ook meer gestegen dan in de 
welvarender gebieden, hoewel het 
verschil veel kleiner was (6% te­
genover 5,5%). 
98 Participatie van ouderen van 55-64 jaar in de Gemeenschap 
en de mate van ondersteuning door het Structuurfonds, 
1986 en 1991 
-i 60 
4 50 
40 
30 
20 
10 
totaal doelstelling 1 doelstelling 2 doelstelling 5b niet 
regio's ondersteund De toename van de arbeidspartici­
patie van vrouwen in onder doel­
stelling 1 vallende regio's valt 
weliswaar in alle landen waar te 
nemen, maar in Spanje en Ierland 
was deze wel bijzonder opmerkelijk. 
In die landen is de participatie in de 
leeftijd van 25 tot 45 jaar in net vijf 
jaar tijd met meer dan 10% toegeno­
men (grafiek 96). Bovendien is in 
Portugal de participatiegraad met 
iets minder dan 10% gestegen, van­
af een niveau dat al boven het ge­
middelde lag. In Griekenland en 
Zuid-Italië daarentegen is de parti­
cipatie van vrouwen met minder 
dan 5% toegenomen, minder dan el­
ders in de Gemeenschap. 
In de onder doelstelling 2 vallende 
regio's is het aandeel in de beroeps­
bevolking van vrouwen tussen 25 en 
45 jaar in deze vijfjaar ook in alle 
landen toegenomen, maar overal 
het algemeen minder sterk dan in 
de niet gesteunde gebieden. Vooral 
in Spanje, waar het percentage van 
slechts 44% in 1986 is gestegen tot 
60% in 1991, was de toename duide­
lijk. Het lag echter ook in Neder­
land, waar het bijna 11% bedroeg, 
boven het gemiddelde (hoewel nog 
steeds nauwelijks meer dan in de 
niet gesteunde gebieden (gra­
fiek 97). In Frankrijk en België 
daarentegen is het percentage be­
trekkelijk weinig toegenomen (met 
slechts 2 à 3%). 
In alle landen met uitzondering van 
Spanje en Nederland is de gemid­
delde participatiegraad van vrou­
wen in deze leeftijdsgroep in onder 
doelstelling 2 vallende regio's min­
der sterk gestegen dan elders. 
Participatiegraad 
van ouderen 
Anders dan bij de participatiegraad 
van vrouwen, is het verschil in deel­
neming aan de beroepsbevolking 
van ouderen — d.w.z. personen van 
55 jaar en ouder — tussen de stimu­
leringsgebieden en de andere de­
len van de Gemeenschap slechts 
132 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
gering. In 1991 bedroeg de partici­
patiegraad voor deze leeftijdsgroep 
in onder doelstelling 1 vallende re­
gio's iets meer dan 40%, nauwelijks 
meer dan in niet gesteunde regio's 
(grafiek 98). In de regio's die onder 
doelstelling 2 en 5b vielen, was het 
gemiddelde iets minder dan 40%. 
In vier landen, te weten Ierland, 
Spanje, Griekenland en Italië, lag 
de participatiegraad in onder doel­
stelling 1 vallende regio's dicht bij 
de 40%, terwijl het in Portugal en 
het Verenigd Koninkrijk (Noord-
Ierland) in de buurt van de 50% lag. 
Op Corsica bedroeg het percentage 
echter nog geen 30 (grafiek 99). 
In de onder doelstelling 2 vallende 
regio's bestaat tussen de Lid-Sta­
ten een veel grotere variatie in par­
ticipatiegraad van ouderen. In 
1991 varieerde het percentage tus­
sen 57 in Denemarken en 48 in het 
Verenigd Koninkrijk tot 27 à 28% 
in Frankrijk en Nederland en 
slechts 19% in België (grafiek 100). 
In alle landen was het percentage 
in onder doelstelling 2 vallende re­
gio's lager dan in de niet gesteunde 
gebieden; het verschil bedroeg 
meer dan 6% in Frankrijk en het 
Verenigd Koninkrijk en ca. 5% in 
Duitsland. Hieruit valt af te leiden 
dat mensen die in onder doelstel­
ling 2 vallende regio's wonen niet 
alleen met een grotere werkloos­
heid te kampen hebben, maar ook 
een grotere kans lopen vervroegd 
uit te treden. 
Verandering in de 
participatie van ouderen 
De participatiegraad van mensen in 
de leeftijd van 55 tot 65 jaar is in de 
vijfjaar voorafgaand aan 1991 in 
alle stimuleringsgebieden gedaald. 
Hoewel de daling in de onder doel­
stelling 2 en 5b vallende regio's zeer 
gering was, bedroeg zij in de onder 
doelstelling 1 vallende regio's 1,5% 
(grafiek 98). Hier staat een geringe 
stijging van de arbeidsparticipatie 
in deze leeftijdsgroep in de niet ge-99 Participatie van ouderen van 55-64 jaar in onder 
doelstelling 1 vallende en in niet ondersteunde gebieden, 
1986 en 1991 
T 60 
4 50 
40 
30 
20 
10 
GR E F IRL I P 
F - geen gegevens voor gebieden onder doelstelling 1 (Corsica), 1986 UK EUR12 
100 Participatie van ouderen van 55-64 jaar in onder 
doelstelling 2 vallende en in niet ondersteunde gebieden, 
1986 en 1991 
! 1986 doelstelling 2 • 1991 doelstelling 2 D 1986 niet 
ondersteund 60 
50 
40 
30 
20 
10 
B DK D E F I NL UK EUR12 
133 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
101 Werkgelegenheidsaandelen per sector in de Gemeenschap 
naar mate van ondersteuning door het Structuurfonds, 
1986 en 1991 
0 10 
totaal 
doelstelling 1 
doelstelling 2 
doelstelling 5b 
niet ondersteund 
totaal 
doelstelling 1 
doelstelling 2 
doelstelling 5b 
niet ondersteund 
totaal 
doelstelling 1 
doelstelling 2 
doelstelling 5b 
niet ondersteund 
10 20 30 40 50 60 70 
% totale werkgelegenheid 
102 Werkgelegenheid in de landbouw in onder doelstelling 
1 vallende en in niet ondersteunde gebieden, 1986 en 
1991 
on % totale werkgelegenheid ort 
«su r T «w. 
25 
20 
m 
10 25 
4 20 
^ 16 
10 
4 5 
GR E F IRL I P 
F - geen gegevens voor gebieden onder doelstelling 1 (Corsica), 1986 UK EUR12 steunde gebieden van de Gemeen­
schap tegenover. 
De vermindering van participatie 
van ouderen in onder doelstelling 1 
vallende regio's is in alle Lid-Sta­
ten, met uitzondering van Portugal 
waar het reeds hoge percentage van 
46% tot boven de 50% steeg, waar­
genomen (grafiek 99). Zowel in Ita­
lië als in het Verenigd Koninkrijk, 
waar het mogelijk is de ontwikke­
ling in de stimuleringsgebieden en 
de niet ondersteunde gebieden te 
vergelijken, is de daling van partici­
patie in het eerstgenoemde land 
vergezeld gegaan van een stijging in 
het laatstgenoemde. 
In de onder doelstelling 2 vallende 
regio's is de participatiegraad van 
ouderen in alle landen, behalve in 
Duitsland, waar hij is toegenomen, 
en in Spanje en het Verenigd Ko­
ninkrijk, waar hij nauwelijks ver­
andering heeft ondergaan (grafiek 
100), gedaald. Deze daling was 
vooral significant in België en 
Frankrijk; in beide landen was het 
percentage al lager dan het commu­
nautaire gemiddelde en lager dan 
het percentage in de rest van het 
land. In beide gevallen was de da­
ling groter dan in de niet gesteunde 
gebieden, al was dat maar weinig. 
In het Verenigd Koninkrijk stond 
een praktisch onveranderde partici­
patie in de stimuleringsgebieden te­
genover een stijging in andere delen 
van het land. 
Structuur van de 
werkgelegenheid 
Gezien de problemen van de regio's 
die voor bijstand uit de Structuur­
fondsen in aanmerking komen, valt 
niet anders te verwachten dan dat 
de verdeling van de werkgelegen­
heid over de verschillende sectoren 
van bedrijvigheid tussen deze en 
andere gebieden verschilt. De ver­
schillen zijn echter niet zo uitge­
sproken als verwacht mocht 
worden, afgezien dan van de werk­
gelegenheid in de landbouw in de 
-134 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
onder doelstelling 1 vallende 
regio's. 
In 1991 werkte in de gehele Gre­
meenschap meer dan 16% van de 
werkenden in onder doelstelling 1 
vallende regio's in de landbouw — 
dat is praktisch de helft van alle 
personen die in de Gemeenschap in 
deze sector werkzaam zijn — verge­
leken met nog geen 5% van de wer-
kenden in de niet gesteunde 
gebieden (grafiek 101). In de onder 
doelstelling 1 vallende regio's was 
28% werkzaam in de industrie en 
55% in de dienstensector, in beide 
gevallen minder dan in de niet ge­
steunde gebieden waar de percent­
ages resp. 33 en 63 bedroegen. 
In alle onder doelstelling 2 vallende 
regio's tezamen genomen verschilt 
de verdeling van de werkgelegen­
heid over de sectoren echter weinig 
van die in niet gesteunde gebieden. 
Het percentage in de landbouw 
werkzame personen was in 1991 
praktisch hetzelfde, terwijl het per­
centage in de industrie slechts iets 
hoger (35% tegen 33%) en dat in de 
dienstensector slechts iets lager 
(61% tegen 63%) was. 
In alle onder doelstelling 5b vallen­
de regio's tezamen genomen, zijn de 
sectorale aspecten van onder doel­
stelling 1 en onder doelstelling 2 
vallende regio's gecombineerd, om­
dat daar naar verhouding meer 
mensen werken zowel in de land­
bouw — in 1991 ca. 8% — als in de 
industrie — 34% — dan in de niet 
gesteunde gebieden. Het sectorale 
patroon van de werkgelegenheid in 
onder doelstelling 1 vallende regio's 
is in de verschilende Lid-Staten, op 
enkele uitzonderingen na, globaal 
genomen hetzelfde. In 1991 nam de 
landbouw in Portugal, Ierland en 
Griekenland (waar het percentage 
meer dan 20% beliep), alsmede in de 
onder doelstelling 1 vallende regio's 
van Spanje en Italië, 15% of meer 
van de totale werkgelegenheid voor 
zijn rekening (grafiek 102). Op Cor­
sica was dit percentage echter nog 
geen 8% en in Noord-Ierland nog 103 Werkgelegenheid in de nijverheid in onder doelstelling 
1 vallende en in niet ondersteunde gebieden, 1986 en 
1991 
45 r % totale werkgelegenheid 
• 1986 doelstelling 1 • 1991 doelstelling 1 D 1986 niet 
40 h 
35 r 
30 p 
25 ondersteund 
20 
15 
10 45 
4 40 
4 35 
30 
25 
20 
15 
10 
GR E F IRL I P UK EUR12 
F - geen gegevens voor gebieden onder doelstelling 1 (Corsica), 1986 
104 Werkgelegenheid in de diensten in onder doelstelling 1 
vallende en in niet ondersteunde gebieden, 1986 en 1991 
% totale werkgelegenheid 
80 r 
70 r 11986 doelstelling 1 • 1991 doelstelling 1 D 1986 niet -\ 80 
ondersteund 
70 
60 
50 r 
40 
30 
20 
10 60 
50 
40 
30 
20 
10 
GR IRL UK EUR12 
F - geen gegevens voor gebieden onder doelstelling 1 (Corsica), 1986 
-135 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
geen 5%. Niettemin was het land-
bouwaandeel in beide gevallen gro­
ter dan in de niet gesteunde delen 
van het vasteland van Frankrijk en 
het Verenigd Koninkrijk. Dit gold 
ook, maar dan nog veel sterker, voor 
Italië en Spanje. 
De industrie nam in 1991 in de 
onder doelstelling 1 vallende re­
gio's in alle landen behalve Portu­
gal waar het percentage 34% 
bedroeg, nog geen 30% van de 
werkgelegenheid voor haar reke­
ning — boven het gemiddelde van 
de niet ondersteunde gebieden van 
de Gemeenschap (grafiek 103). In 
Zuid-Italië en op Corsica was het 
aandeel van de industrie kleiner 
dan 25%, aanzienlijk kleiner dan 
in de niet gesteunde gebieden in 
Noord-Italië (36%) en op het vaste­
land van Frankrijk (29%). 
Het aandeel van de dienstensector 
in de werkgelegenheid in de minder 
ontwikkelde regio's is in de verschil­
lende landen echter minder uni­
form. In 1991 bedroeg het aandeel 
van de werkenden in de diensten­sector in drie van de landen, te we­
ten Griekenland, Spanje en Portu­
gal, minder dan 55% (minder dan 
50% in Portugal) en in Ierland was 
het nauwelijks groter (57%); in al 
deze gevallen was het kleiner dan 
het gemiddelde percentage in de 
niet gesteunde gebieden (grafiek 
104). Anderzijds was het aandeel 
van de dienstensector in Noord-Ier­
land, Zuid-Italië en op Corsica vrij­
wel gelijk aan of groter dan dat in 
de niet gesteunde gebieden van de 
Gemeenschap en in de laatste twee 
gevallen significant groter dan resp. 
in Noord-Italië en op het vasteland 
van Frankrijk. 
De samenstelling van de diensten 
verschilt echter in de laatstgenoem­
de drie regio's. Terwijl op Corsica 
een groot deel in de dienstensector 
werkzaam is in de toeristenindus­
trie, zijn zowel in Zuid-Italië als in 
Noord-Ierland onevenredig veel 
mensen in de overheidssector werk­
zaam. 
In de onder doelstelling 2 vallende 
regio's lag in 1991 de industriële 
105 Werkgelegenheid in de nijverheid in onder doelstelling 2 
vallende en in niet ondersteunde gebieden, 1986 en 1991 
% totale werkgelegenheid • 1986 doelstelling 2 H 1991 doelstelling 2 D 1986 niet 
45 p ondersteund -, 45 
DK NL UK EUR12 werkgelegenheid boven het gemid­
delde (33%) in de niet ondersteunde 
gebieden van de Gemeenschap; dit 
gold voor alle landen behalve Ne­
derland en Denemarken (waar zij 
nog geen 30% bedraagt, maar de 
gebruikte gegevens zijn mogelijk 
onvoldoende over de regio's ver­
deeld om onderscheid te maken tus­
sen de onder doelstelling 2 vallende 
regio's en de andere gebieden) 
(grafiek 105). In Spanje bedroeg het 
percentage meer dan 40 en in 
Duitsland en Italië meer dan 35. 
In de laatste twee landen was 
het aandeel van de industriële 
werkgelegenheid echter in de onder 
doelstelling 2 vallende regio's klei­
ner dan in de niet gesteunde gebie-
den van het land, vooral in 
Duitsland waar het verschil in aan­
deel bijna 3% bedroeg. 
Als gevolg hiervan was in deze twee 
landen het aandeel van de diensten­
sector in de werkgelegenheid in 
1991 ook hoger in onder doelstelling 
2 vallende regio's dan in de niet-ge-
steunde gebieden (grafiek 106). In 
alle andere Lid-Staten nam de dien­
stensector een veel kleiner deel van 
de werkgelegenheid in deze regio's 
voor zijn rekening dan elders; het 
verschil is 5% of meer in Spanje, 
Frankrijk, Nederland en het Ver­
enigd Koninkrijk. 
Sectorale 
veranderingen in 
de werkgelegenheid 
In de vijfjaar vóór 1991 vertoon­
den, hoewel alle soorten regio's 
waartussen hier wordt onderschei­
den soortgelijke veranderingen on­
dervonden, de onder doelstelling 1 
vallende regio's een significant 
verschil — een stijging van het 
aandeel van de industrie tegenover 
een daling in andere gebieden. De 
omvang van de verandering ver­
schilde echter tussen regio's, over 
het algemeen zodanig dat het ver­
schil in sectorale verdeling van de 
werkgelegenheid kleiner werd 
(grafiek 101). 
-136 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
Dit gold vooral in de onder doelstel­
ling 1 vallende regio's waar het aan­
deel van de landbouw, gemiddeld 
gezien, tussen 1986 en 1991 zo'n 5% 
kleiner werd, tegen een verminde­
ring van slechts ca. 1% in de niet 
gesteunde delen. Tegelijkertijd nam 
het aandeel van de werkgelegen­
heid in de dienstensector met 4% 
toe, bijna tweemaal zo veel als el­
ders. 
In de onder doelstelling 2 vallende 
regio's daarentegen, waren de sec­
torale veranderingen die in deze pe­
riode optraden zowel qua aard als 
omvang gelijk aan die in de niet 
gesteunde gebieden. 
Op het niveau van landen was in 
deze vijfjaar de vermindering van 
het aandeel van de werkenden in de 
landbouw in onder doelstelling 1 val­
lende regio's in de twee landen waar 
het aandeel in 1986 het grootst was, 
te weten Spanje en Griekenland, bij­
zonder uitgesproken. In beide geval­
len bedroeg de vermindering meer 
dan 6% (grafiek 102). Bovendien 
daalde het ook significant (4%) in 
Portugal waar het aandeel van de 
landbouw ook groot was. 
Ondanks de opgetreden verande­
ring in het totaal is slechts in twee 
landen het aandeel van de industri­
ële werkgelegenheid in onder doel­
stelling 1 vallende regio's groter 
geworden, Spanje en Portugal — in 
het laatste geval slechts zeer wei­
nig. Niettemin was het aandeel van 
deze landen voldoende om een stij­
ging van het percentage industriële 
werkgelegenheid in de gehele Ge­
meenschap te bewerkstellingen 
(grafiek 103). In alle andere landen 
daalde tussen 1986 en 1991 het aan­
deel van de werkenden in de indus­
trie, hoewel in alle gevallen minder 
sterk dan in de niet gesteunde ge­
bieden. 
Het aandeel van de dienstensector 
in de werkgelegenheid in onder 
doelstelling 1 vallende regio's daar­
entegen is in deze periode overal in 
de Gemeenschap toegenomen. Vooral in Griekenland, Spanje en 
Portugal, waar dit aandeel aanvan­
kelijk betrekkelijk gering was en 
het met 4 à 7% is toegenomen (gra­
fiek 104). Deze veranderingen zijn 
gedeeltelijk een uitvloeisel van de 
de grote achteruitgang van de werk­
gelegenheid in de landbouw. 
Het aandeel van de industriële 
werkgelegenheid is in de onder 
doelstelling 2 vallende regio's van 
alle landen gedaald, hoewel in 
Spanje en Frankrijk maar weinig 
(grafiek 105). De omvang van de 
daling varieerde echter tussen de 
landen, vooral in verhouding tot 
niet gesteunde gebieden. In drie 
landen, Frankrijk, Italië en het Ver­
enigd Koninkrijk, is het aandeel 
minder sterk gedaald in deze dan in 
andere gebieden, terwijl in Neder­
land de daling praktisch even groot 
was. In België en vooral in Duits­
land is het percentage industriële 
werkgelegenheid echter sterker ge­
daald. 
De ervaring met veranderingen in 
het aandeel van de dienstensector in de werkgelegenheid vergroot het 
inzicht verder. Het blijkt dat tussen 
1986 en 1991 in onder doelstelling 2 
vallende regio's in slechts twee lan­
den — Duitsland en Spanje — een 
grotere stijging van het aandeel 
werkenden in de dienstensector is 
opgetreden dan in niet ondersteun­
de gebieden (grafiek 106). In Duits­
land en Spanje werd daardoor het 
aandeel van de dienstensector in 
dergelijke regio's nog weer groter 
dan in de rest van het land. In an­
dere landen nam het aandeel even 
veel of minder toe dan die in niet 
ondersteunde regio's. In de onder 
doelstelling 2 vallende regio's is in 
deze periode dus geen algemene 
tendens naar convergentie in de 
sectorale verdeling van de werkge­
legenheid waargenomen. 
Groei van de 
werkgelegenheid 
De hierboven besproken duidelijke 
verschillen tussen regio's in sectora­
le verdeling van de werkgelegen­
heid hebben belangrijke gevolgen 
106 Werkgelegenheid in de diensten in onder doelstelling 2 
vallende en in niet ondersteunde gebieden, 1986 en 1991 
% totale werkgelegenheid 
1986 doelstelling 2 • 1991 doelstelling 2 D 1986 niet -] 80 
ondersteund 
4 70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 
B DK D I NL UK EUR12 
137 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
107 Verandering in de werkgelegenheid per sector in de 
Gemeenschap en de mate van ondersteuning door het 
Structuurfonds, 1986-1991 
14 verandering (% totale werkgelegenheid 1986) 14 
D totaal H landbouw H nijverheid B diensten 
totaal doelstelling 1 doelstelling 2 doelstelling 5b niet 
ondersteund 
108 Verandering in de werkgelegenheid per sector in onder 
doelstelling 1 vallende gebieden, 1986-1991 
20 verandering (% totale werkgelegenheid 1986) 
D totaal B landbouw H nijverheid M diensten 
16 r 
12 I-
8 h 
4 h 
-4 r 
-8 -i 20 
16 
12 
-4 
GR E IRL I 
geen data voor Frankrijk (Corsica) UK EUR12 voor de toekomstige groei van de 
werkgelegenheid. Dat geldt vooral 
voor de onder doelstelling 1 vallen­
de regio's waar, ondanks de grote 
daling die in de jaren tachtig heeft 
plaatsgevonden, het aandeel van de 
werkgelegenheid in de landbouw 
nog altijd aanzienlijk groter — ca. 
driemaal zo groot — is dan in ande­
re delen van de Gemeenschap. 
Het gevolg is dat indien het aantal 
werkenden in de landbouw in deze 
regio's met hetzelfde percentage zou 
dalen als elders, het aantal mensen 
dat er hun baan verliest in verhou­
ding tot het totale aantal werken­
den, driemaal zo groot zou zijn als 
in andere gebieden. Het aantal ar­
beidsplaatsen dat in deze regio's ge­
schapen zou moeten worden om 
deze mensen op te vangen, is dus 
dienovereenkomstig groter dan el­
ders. Dit is een belangrijk aspect 
van de uitdaging waarmee de onder 
doelstelling 1 vallende regio's wor­
den geconfronteerd. 
Ondanks de betrekkelijk sterke 
groei van het BBP tussen 1986 en 
1991 in de onder doelstelling 1 val­
lende regio's — zoals hierboven is 
opgemerkt — is de werkgelegen­
heid in deze regio's niet sneller ge­
groeid dan in de niet ondersteunde 
delen van de Gemeenschap. In deze 
periode is in de onder doelstelling 1 
vallende regio's het aantal werken­
den met iets minder dan 7,5% geste­
gen — gemiddeld 1,5% per jaar, 
terwijl het in de niet gesteunde ge­
bieden met ruim 7,5% is toegeno­
men (grafiek 107). 
Zowel in de industrie als in de dien­
stensector is echter de werkgelegen­
heid in de onder doelstelling 1 
vallende regio's in deze periode wel 
in een significant sneller tempo ge­
groeid dan elders. In de industrie 
was de stijging van het aantal wer­
kenden bijna tweemaal zo groot als 
in de niet gesteunde gebieden — 9% 
tegen 5,5% — terwijl zij in de dien­
stensector 40% groter was — 16,5% 
tegen 12%. In deze twee sectoren 
tezamen was in de onder doelstel-
138 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
ling 1 vallende regio's de stijging 
van de werkgelegenheid in deze vijf 
jaar 4% groter dan in de niet ge­
steunde gebieden, hetgeen overeen­
komt met een differentiële groei van 
bijna 1% per jaar. Als gevolg hier­
van is het totale aantal banen in 
eerstgenoemde regio's met bijna 3% 
meer gestegen dan in laatstgenoem­
de gebieden. 
Helaas was dit niet voldoende om 
het verlies aan werkgelegenheid in 
de landbouw goed te maken. In de 
niet gesteunde gebieden was in deze 
periode de daling van de werk­
gelegenheid in de landbouw maar 
weinig minder dan in de onder doel­
stelling 1 vallende regio's, namelijk 
14% tegen 17%. Hoewel dit in de 
eerstgenoemde gebieden tot gevolg 
had dat de totale werkgelegenheid 
met slechts iets meer dan 0,5% daal­
de, werd zij in onder doelstelling 1 
vallende regio's meer dan 3,5% klei­
ner. 109 Verandering in de werkgelegenheid per sector in niet 
ondersteunde gebieden, 1986-1991 
verandering (% totale werkgelegenheid 1986) 
22 r D totaal fl landbouw M nijverheid M diensten ~i 22 
18 r 
14 
10 r 
6 r 
-2 4 18 
4 14 
4 10 
H 2 
B DK D E F I NL UK EUR12 
In de onder doelstelling 2 vallende 
regio's leidde, omdat daar de secto­
rale verdeling meer op die van de 
niet gesteunde gebieden lijkt, daar­
entegen de sterkere groei van de 
werkgelegenheid zowel in de indus­
trie als in de dienstensector — in 
beide gevallen ongeveer 0,5% meer 
— tot een sterkere groei van de to­
tale werkgelegenheid in deze vijf 
jaar — 8,5%, tegen 7,5% in de niet 
gesteunde gebieden. Ondanks een 
iets lagere stijging van het BBP was 
het tempo waarin in de onder doel­
stelling 1 vallende regio's werkgele­
genheid werd geschapen dus hoger 
dan in andere regio's. 
In de onder doelstelling 5b vallende 
regio's is de werkgelegenheid in deze 
periode, ondanks de grotere stijging 
van het aantal banen in de industrie 
en de dienstensector, iets minder 
sterk gegroeid dan in de niet ge­
steunde gebieden. Net als bij de on­
der doelstelling 1 vallende regio's is 
dit het gevolg van de achteruitgang 
van de landbouw in deze regio's, die 
in dit geval zorgde voor een daling 
van de totale werkgelegenheid met 110 Verandering in de werkgelegenheid per sector in onder 
doelstelling 2 vallende gebieden, 1986-1991 
24 r 
20 h verandering (% totale werkgelegenheid 1986) 
16 
12 f 
8 r 
-4 -i 24 
4 20 
4 16 
4 12 
H 4 
B DK D E I NL UK EUR12 
-139-
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
Industrie met hoge 
en met lage groei 
Bedrijfstakken volgens de 
NACE 2-cijferige indeling 
zyn overeenkomstig de ver­
anderingen in de werkgele­
genheid tussen 1981 en 
1989 in de Gemeenschap als 
geheel, in groepen verdeeld. 
De groep met sterke groei, 
waarin de werkgelegenheid 
in deze periode niet erg is 
afgenomen bestaat uit vijf 
NACE-bedrijfstakken: 
- Kantoormachine-in-
dustrie en industrie 
van machines voor 
verwerking van gege-
gevens 
- Elektrotechnische in­
dustrie 
- Instrumenten- en op­
tische industrie 
- Papier- en papierwa-
renindustrie, grafi­
sche mjverheid, 
uitgeverijen 
- Rubber- en kunststof-
verwerkende industrie 
De groep met zwakke groei, 
waarin de werkgelegenheid 
in deze periode met meer dan 
20% is gedaald, bestaat uit 
zes NACE-bedrijfstakken: 
- Uzer- en staalindus­
trie 
- Chemische indus­
trie, synthetische ga­
rens-en 
kunstvezelindustrie 
- Overige transportmid-
delext£ndugfciw(excl. 
auto's) 
- Textielnijverheid 
- Leer- en lederwaren-
industrie 
- Schoeisel- en kleding­
industrie bijna 2%, ruim 1% meer dan in de 
niet gesteunde gebieden. 
De tussen 1986 en 1991 geregistreer­
de groei van de werkgelegenheid in 
onder doelstelling 1 vallende regio's 
in de hele Gemeenschap, concen­
treerde zich hoofdzakelijk in Spanje 
en Portugal (grafiek 108). In beide 
landen lag het tempo waarin banen 
ontstonden ongeveer tweemaal zo 
hoog als in de niet gesteunde gebie­
den van de Gemeenschap. In de in­
dustrie was in deze periode de groei 
van de werkgelegenheid in beide lan­
den bijzonder duidelijk. Het aantal 
banen in de industrie steeg in de 
onder doelstelling 1 vallende regio's 
in Spanje met 24% en in Portugal 
met 15%, vergeleken met een stij­
ging van minder dan 4% in de niet 
gesteunde gebieden van de Gemeen­
schap (grafiek 109). In de diensten­
sector steeg de werkgelegenheid in 
zowel Spanje als Portugal met meer 
dan 25% tegen een stijging van 12% 
elders. 
Niettemin is met name in Spanje het 
algemene tempo waarin werkgele­
genheid werd geschapen aanzienlijk 
gedrukt door de achteruitgang van 
de landbouw, waardoor in deze vijf 
jaar de totale werkgelegenheid in dit 
land met bijna 5% daalde. 
In de onder doelstelling 1 vallende 
regio's in andere delen van de Ge­
meenschap was tussen 1986 en 1991 
het aantal nieuwe banen minder in­
drukwekkend. In alle landen, behal­
ve het Verenigd Koninkrijk 
(Noord-Ierland), is het totale aantal 
werkenden in deze regio's veel min­
der sterk gestegen dan in de niet 
gesteunde gebieden en in Italië is het 
zelfs licht gedaald. 
Met name Griekenland heeft te lij­
den gehad van het grote aantal wer­
kenden in de landbouw (in 1991 
meer dan 22% van de totale werkge­
legenheid) en de relatief sterke da­
ling van het aantal banen in deze 
sector (een daling van 21% in deze 
periode tegen 14% in de met gesteun­
de gebieden). De achteruitgang van de landbouw heed in deze vijfjaar de 
werkgelegenheid in Griekenland in 
feite met meer dan 6% verminderd, 
hetgeen in combinatie met een klei­
ne daling van de werkgelegenheid in 
de industrie, het moeilijk maakte 
werkgelegenheid van nog voldoende 
omvang te scheppen. Ondanks een 
meer dan gemiddelde stijging van de 
werkgelegenheid in de dienstensec­
tor — met 16% — is dan ook het 
totale aantal werkenden in deze pe­
riode met slechts 1% toegenomen. 
Tussen onder doelstelling 2 vallende 
regio's is hetzelfde soort verschil in 
het scheppen van werkgelegenheid 
te constateren als tussen de landen. 
In vier van de Lid-Staten met onder 
doelstelling 2 vallende regio's België, 
Frankrijk, Denemarken en Italië — 
was de groei van de werkgelegenheid 
tussen 1986 en 1991 minder groot 
dan in de niet gesteunde gebieden 
van de Gremeenschap in haar geheel 
en in vier landen — Spanje, Fran­
krijk, Italië en Nederland — was 
deze groei minder groot dan in de 
niet gesteunde delen van het land 
(grafiek 110). 
Alleen in Frankrijk en het Verenigd 
Koriinkrijk ging het met het schep­
pen van banen in de industrie duide-
lijk beter in de ondersteunde 
gebieden dan in de andere regio's, en 
alleen in Duitsland zorgde de groei 
van de dienstensector in verhouding 
voor meer banen in de stimulerings­
gebieden dan elders. 
Structuur van 
de industrie 
Het vermogen van de probleemge­
bieden in de Gemeenschap om tot 
een zichzelf in stand houdende groei 
te komen en werkgelegenheid te 
scheppen, hangt op de lange termijn 
niet alleen af van het aantal banen 
dat ontstaat, maar ook van de sector 
waarin dat gebeurt. De stijging van 
de produktie van verhandelbare goe­
deren en diensten is bijzonder be­
langrijk omdat daaruit het inkomen 
wordt gegenereerd, dat de ontwikke-
-140-
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
ling van de lokale economie en de 
schepping van werkgelegenheid in 
een reeks andere activiteiten bevor­
dert. Het feit dat het in veel delen 
van de Gemeenschap in het verleden 
aan een dergelijke groei heeft ontbro­
ken, is een belangijke oorzaak van de 
huidige regionale verschillen. 
Hoewel de verhandelbaarheid van 
diensten, met de ontwikkeling van 
de informatietechnologie en nieuwe 
communicatiemiddelen voortdurend 
groter wordt, blijft de verwerkende 
industrie voor vele gebieden van cru­
ciaal belang als bron van inkomen en 
van werkgelegenheidsgroei. De 
plaats waar nieuwe dynamische in­
dustrieën zich vestigen en uitbreiden 
zal steeds een voorname factor blij­
ven voor het regionale groeipatroon 
op lange termijn. Omgekeerd zullen 
regio's waar zich oude, wegkwijnen­
de industrieën bevinden, kwetsbaar 
blijven voor een vertraging van de 
economische groei en verlies van 
werkgelegenheid. 
Om de verschillende mogelijkheden 
voor industriële groei en het schep­
pen van werkgelegenheid in de ver­
schillende regio's te onderzoeken, 
zijn bedrijfstakken verdeeld in een 
groep met een sterke en met een 
zwakke groei, overeenkomstig de 
verandering in de werkgelegenheid 
zoals die zich in de jaren tachtig in de 
Gemeenschap als geheel heeft voor­
gedaan. De groep met een sterke 
groei omvat zes (NACE 2-cijferige) 
bedrijfstakken, waaronder zoals te 
verwachten valt high-tech sectoren 
met hoge toegevoegde waarde, zoals 
de fabricage van machines voor in­
formatieverwerking, de instrumen­
ten- en optische industrie en de 
elektrotechnische industrie (zie ka­
der). In al deze industrieën is tussen 
1986 en 1991 de werkgelegenheid 
toegenomen en tezamen nemen zij 
25% van de werkgelegenheid in de 
verwerkende industrie voor hun re­
kening. De groep met een zwakke 
groei daarentegen omvat in hoofd­
zaak arbeidsintensieve basisindus­
trieën zoals de textielnijverheid, de 
schoeisel- en kledingindustrie en 111 Werkgelegenheid in bedrijfstakken met hoge groei in 
de Gemeenschap en de mate van ondersteuning door 
het Structuurfonds, 1981 en 1989 
30 
24 
18 h 
12 r % werkgelegenheid in de totale verwerkende industrie 
• 1981 • 1989 30 
24 
4 18 
12 
totaal doelstelling 1 doelstelling 2 doelstelling 5b niet 
ondersteund 
1981 excl. GR, NL, P, E&DK 
112 Werkgelegenheid in bedrijfstakken met hoge groei in onder 
doelstelling 1 vallende en in niet ondersteunde gebieden, 
1981 en 1989 
35 
30 
25 
20 
15 
10 '/o werkgelegenheid verwerkende industrie 
1981 doelstelling 1 • 1989 doelstelling 1 D 1981 niet 
ondersteund 
I 1989 niet 
ondersteund 
5 h -i 35 
4 30 
25 
20 
15 
10 
GR IRL I UK EUR11 
geen gegevens voor GR, E & P 1981, F gegevens te gering 
141-
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
113 Werkgelegenheid in bedrijfstakken met hoge groei in 
onder doelstelling 2 vallende en in niet ondersteunde 
gebieden, 1981 en 1989 
% werkgelegenheid verwerkende industrie 35 
30 
25 h 
20 
15 
10 • 1981 doelstelling 2 • 1989 doelstelling 2 O 1981 niet 
ondersteund 
11989 niet 
ondersteund -i 35 
4 30 
25 
20 
15 
10 
B DK D 
1981 excl. DK, E, & NL NL UK EUR11 zware industrie, zoals de ijzer- en 
staalindustrie of de scheepsbouw, 
waarin gedurende deze periode in de 
Gemeenschap de werkgelegenheid 
significant daalde. 
Industriële bedrijfstakken met een 
sterke groei bevinden zich in meer­
derheid in de meer ontwikkelde en 
welvarender gebieden van de Gre­
meenschap. Zij maakten in de onder 
doelstelling 1 vallende regio's nog 
geen 16% uit van het totale aantal 
werkenden in de verwerkende in­
dustrie, maar hun aandeel in de 
werkgelegenheid in de niet gesteun­
de gebieden bedroeg meer dan 27% 
(grafiek 111). Hoewel de industrieën 
met een sterke groei in de onder doel­
stelling 2 vallende regio's belangrij­
ker waren dan in de minder 
ontwikkelde gebieden, was hun aan­
deel in de werkgelegenheid in de ver­
werkende industrie met 23% nog 
altijd kleiner dan in andere delen 
van de Gemeenschap. Anderzijds is 
het aandeel in de onder doelstelling 
5b vallende regio's nauwelijks klei­
ner dan in de niet gesteunde gebie­
den. 
114 Werkgelegenheid in bedrijfstakken met lage groei in de 
Gemeenschap en de mate van ondersteuning door het 
Structuurfonds, 1981 en 1989 
4Q % werkgelegenheid verwerkende industrie 40 
• 1981 
30 
20 r 
10 h 4 30 
20 
10 
totaal doelstelling 1 doelstelling 2 doelstelling 5b niet 
ondersteund 
1981 excl.GR, P&E In slechts één Lid-Staat—Ierland— 
lag het aandeel van de werkgelegen­
heid in industriële bedrijfstakken 
met een sterke groei in onder doel­
stelling 1 vallende regio's in 1989 
met zo'n 30% boven het gemiddelde 
in de niet ondersteunde gebieden 
van de Gemeenschap (grafiek 112). 
(Corsica, waar het aandeel meer dan 
30% bedroeg, maar waar het om 
slechts enkele honderden banen 
ging, wordt hier buiten beschouwing 
gelaten.) In alle andere Lid-Staten, 
met uitzondering van het iets hogere 
percentage in het Verenigd Konink­
rijk (Noord-Ierland), was het aan­
deel minder dan 20%. In Spanje was 
het maar 10%, in Griekenland 13% 
en in Portugal slechts iets meer dan 
15%. Hoewel het percentage in Zuid-
Italië hoger was, was het er toch maar 
ca. 19%, veel lager dan dat in de niet 
gesteunde gebieden van het land. 
Ook slechts in twee landen, Dene­
marken en Duitsland, lag in 1989 het 
-142 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
aandeel van de werkgelegenheid in 
industrieën met een sterke groei in 
onder doelstelling 2 vallende regio's 
boven de 25% (grafiek 113). In drie 
landen echter — België, Spanje en 
Nederland — was het aandeel groter 
dan in andere delen van het land en 
in Duitsland en in Italië was het 
verschil in aandeel gering. Alleen in 
Frankrijk en het Verenigd Konink­
rijk was het aandeel in de stimule­
ringsgebieden duidelijk kleiner dan 
in de met gesteunde gebieden (met 
7% of meer van de werkgelegenheid 
in de verwerkende industrie), zodat 
deze twee landen voornamelijk ver­
antwoordelijk zijn voor het verschil 
in aandeel dat op communautair ni­
veau bestaat. 
Er bestaan enkele aanwijzingen dat 
in de jaren tachtig de groei van de 
werkgelegenheid in industrieën met 
een sterke groei in stimuleringsge­
bieden groter was dan in de andere 
delen van de Gemeenschap, maar 
het gebrek aan gegevens voor eerde­
re jaren in Spanje, Portugal en Grie­
kenland beperkt de analyse, die voor 
de onder doelstelling 1 vallende re­
gio's kan worden gemaakt. In de on­
der doelstellingen 2 en 5b vallende 
regio's is het aandeel van industrieën 
met een sterke groei van de werkge­
legenheid in de verwerkende indus­
trie iets sterker gestegen dan in de 
niet ondersteunde gebieden, name­
lijk met resp. 2,5% en 3% tegen 2% 
(grafiek 111). 
Voor onder doelstelling 1 vallende 
regio's waarvoor gegevens uit het be­
gin van de jaren tachtig beschikbaar 
zijn — in Ierland, Italië en het Ver­
enigd Koninkrijk — is tussen 1981 
en 1989 het aandeel van de werken­
den in industrieën met een sterke 
groei toegenomen. In Ierland was de 
groei van dat aandeel aanzienlijk — 
van 24% van de werkgelegenheid in 
de verwerkende industrie tot 30% — 
en veel sterker dan in de met ge­
steunde gebieden van de Gemeen­
schap. In Italië en het Verenigd 
Koninkrijk was de groei kleiner dan 
in de niet gesteunde gebieden. Ter­
wijl voor het Zuiden van Italië het 115 Werkgelegenheid in bedrijfstakken met lage groei in 
onder doelstelling 1 vallende en in niet ondersteunde 
gebieden, 1981 en 1989 
50 p % werkgelegenheid verwerkende industrie i 50 
• 1981 doelstelling 1 • 1989 doelstelling 1 D 1981 niet 
ondersteund 
• 1989 niet • 
40 " ondersteund B 
lllllllllllll 
E F GR IRL I P UK EUR11 
1981 geen gegevens voor GR, E, & P 
116 Werkgelegenheid in bedrijfstakken met lage groei in 
onder doelstelling 2 vallende en in niet ondersteunde 
gebieden, 1981 en 1989 
50 % werkgelegenheid verwerkende industrie 
40 r 
30 
20 
10 40 
30 
20 
10 
-i 50 
40 
4 30 
20 
10 
143-
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van stimuleringsgebieden 
verschil vergeleken met het Noorden 
klein was, was voor het Verenigd 
Koninkrijk de groei van het aandeel 
voor Noord-Ierland slechts de helft 
van die voor de rest van het Verenigd 
Koninkrijk (grafiek 112). 
Daarentegen is het aandeel van be­
drijfstakken met een sterke groei in 
de werkgelegenheid in de verwer­
kende industrie in onder doelstelling 
2 vallende regio's in alle lid-Staten, 
met uitzondering van het Verenigd 
Koninkrijk, in deze periode sterker 
gegroeid dan in niet gesteunde gebie­
den. Dit gold vooral voor België waar 
het aandeel in de onder doelstelling 
2 vallende regio's groter, maar in an­
dere delen van het land kleiner werd, 
en voor Duitsland waar de groei van 
het aandeel in de stimuleringsgebie­
den ca. tweemaal zo groot was als in 
de andere delen van het land (gra­
fiek 113). In het Verenigd Çonink-
rijk was de groei van het aandeel in 
de onder doelstelling 2 vallende re­
gio's daarentegen slechts iets meer 
dan de helft van die in de niet onder­
steunde gebieden. 
Het patroon van vestiging van indus­
triële bedrijfstakken met een zwak­
ke groei is bijna het spiegelbeeld van 
dat in bedrijfstakken met een sterke 
groei. In 1989 namen zij in onder 
doelstelling 1 vallende regio's meer 
dan 36% van het aantal werkenden 
in verwerkende industrie voor hun 
rekening en in onder doelstelling 2 
vallende regio's 28%, vergeleken met 
minder dan 25% in de niet gesteunde 
gebieden (grafiek 114). 
Dat een groot deel van de werkenden 
in de industrie in bedrijfstakken 
met een zwakke groei werkt, is een 
kenmerk van de meeste minder ont­
wikkelde gebieden van de Gemeen­
schap. Afgezien van Corsica — waar 
slechts een paar honderd mensen in 
de verwerkende industrie bezig zijn 
— en Ierland was in 1989 in alle 
Lid-Staten in onder doelstelling 1 
vallende regio's het aandeel van de 
werkgelegenheid in de verwerkende 
industrie in deze bedrijfstakken gro­
ter dan 25% (d.w.z. groter dan in de niet gesteunde gebieden) en afgezien 
van deze twee gebieden plus Spanje, 
meer dan 35% (grafiek 115). In Por­
tugal was het aandeel ca. 45%, in 
Griekenland meer dan 50% en in 
Italië en het Verenigd Koninkrijk, 35 
à 40%, in elk van deze gevallen veel 
groter dan in de niet gesteunde ge­
bieden van het land. 
Voor de onder doelstelling 2 vallende 
regio's is het beeld meer gemengd, 
hoewel in de meeste landen indus­
trieën met een zwakke groei in der­
gelijke regio's een grotere werkgever 
waren dan in andere gebieden. In 
Nederland, Italië en België was in 
1989 in onder doelstelling 2 vallende 
regio's het aandeel van de industrieel 
werkzame personen in bedrijfstak­
ken met een zwakke groei meer dan 
30% terwijl het in het Verenigd Ko­
ninkrijk en Frankrijk slechts iets 
kleiner was (grafiek 116). In het 
laatstgenoemde geval was het aan­
deel echter groter dan in de niet ge­
steunde gebieden van beide landen 
— net als in Duitsland — in België 
en Italië was het aandeel vrijwel het­
zelfde. 
In de jaren tachtig waren er enkele 
tekenen die wezen op een geringere 
daling van de werkgelegenheid in 
industrieën met een zwakke groei in 
onder doelstelling 2 vallende regio's, 
dan elders het geval was. In de 
Gemeenschap in haar geheel is het 
aandeel van de industriële werkgele­
genheid in deze bedrijfstakken tus­
sen 1981 en 1989 in de regio's waar 
de industrie achteruit ging, met 
meer dan 3% afgenomen, terwijl het 
in de niet gesteunde gebieden 2% 
kleiner werd (grafiek 114). In drie 
van de vijf Lid-Staten waarvoor in 
het begin van de jaren tachtig gege­
vens beschikbaar zijn — Duitsland, 
Frankrijk en Italië — was in deze 
periode de vermindering van het 
aandeel in onder doelstelling 2 val­
lende regio's significant groter dan in 
niet ondersteunde gebieden, terwijl 
het in het Verenigd Koninkrijk vrij­
wel hetzelfde was. Alleen in België is 
de positie van de onder doelstelling 2 
vallende regio's voor wat het aandeel in de industriële werkgelegenheid 
van bedrijfstakken met een zwakke 
groei betreft, in deze periode ver­
slechterd; hun aandeel is in die ge­
bieden veel sterker gegroeid dan 
elders in het land. 
Voor de onder doelstelling 1 vallende 
regio's zijn alleen voor Ierland, Italië 
en het Verenigd Koninkrijk gege­
vens voor het begin van de jaren 
tachtig beschikbaar. In Ierland was 
de achteruitgang van het aandeel 
van in de industrie werkzame perso­
nen in bedrijfstakken met een zwak­
ke groei tussen 1981 en 1989 veel 
groter dan in de met gesteunde ge­
bieden van de Gremeenschap (3% te­
gen 1%), in overeenstemming met de 
relatieve expansie van sectoren met 
een sterke groei (grafiek 115). In de 
regio's van Zuid-Italië die onder doel­
stelling 1 vallen, had de achteruit­
gang dezelfde omvang en was deze 
groter dan in de niet gesteunde ge­
bieden in het Noorden van het land. 
In het Verenigd Koninkrijk is echter 
in Noord-Ierland het aandeel van de 
industrieën met een zwakke groei 
nauwelijks kleiner geworden, maar 
dit geldt ook voor de niet gesteunde 
gebieden in de rest van het Verenigd 
Koninkrijk. 
Over het geheel genomen lijkt het 
erop, wanneer wij industrieën met 
een sterke en zwakke groei samen 
nemen, dat in de jaren tachtig enige, 
zij het geringe, verbetering is opge­
treden in de structuur van de indus­
triële werkgelegenheid in de 
stimuleringsgebieden in verhouding 
tot die van de niet ondersteunde ge­
bieden in de meeste landen van de 
Gremeenschap. Dit geldt vooral voor 
de onder doelstelling 2 vallende re­
gio's, hoewel het als gevolg van het 
gebrek aan gegevens moeilijk is de 
structurele ontwikkelingen in deze 
periode in de meeste onder doelstel­
ling 1 vallende regio's te overzien. 
Niettemin blijven significante regio­
nale verschillen bestaan in de rela­
tieve omvang van bedrijfstakken 
met een sterke en met een zwakke 
groei. 
144 
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
Vrouwen maken een toenemend deel van de beroepsbevolking 
uit, hoewel de arbeidsparticipatie nog steeds laag is in 
sommige Lid-Staten en ze meestal werken in een beperkt deel 
van de dienstverlening. 
De overheersende trend op de com­
munautaire arbeidsmarkt in de ja­
ren tachtig was de toenemende 
aanwezigheid van vrouwen. In 
deze periode is hun bijdrage tot de 
werkgelegenheid en de werkloos­
heid merkbaar toegenomen, ter­
wijl voor hen ook de verborgen 
werkloosheid en de onzekerheid 
over de baan het hoogst was. 
Een tweede opmerkelijk aspect 
van deze periode is het feit dat er 
betrekkelijk weinig sprake was 
van diversificatie in de werkgele­
genheid van vrouwen. Aan het be­
gin van de jaren negentig zijn 
vrouwen nog steeds geconcen­
treerd in een beperkt aantal banen 
en werkzaamheden. 
Het resultaat van het afgelopen de­
cennium is een soort paradox; in 
alle 12 landen van de Gemeen­
schap blijven, in een tijd dat de 
mate van deelneming van mannen 
en vrouwen aan het arbeidsproces 
steeds gelijker wordt, ongelijkhe­
den in de werkgelegenheid nog al­
tijd voortbestaan. Dit blijkt zowel 
uit het voortbestaan van een dui­
delijke scheiding in het werk dat 
gedaan wordt, als uit de groei van 
banen die hoofdzakelijk door vrou­
wen worden bezet. Met andere 
woorden, de positie van de werken­
de vrouw is bij lange na niet 
zo goed als haar gewicht in de 
beroepsbevolking en haar aandeel 
in de groei van de beroepsbevol­
king. Dit verschil is voor een deel te wij­
ten aan het feit dat vrouwen veel 
eerder dan mannen te maken krij­
gen met het probleem hoe zij het 
opbouwen van een carrière moeten 
combineren met hun verplichtin­
gen tegenover het gezin, wat niet 
alleen het verzorgen van kinderen 
inhoudt, maar ook het bestieren 
van het huishouden en het verrich­
ten van huishoudelijke taken. 
Mede als gevolg hiervan nemen 
veel vrouwen deeltijdarbeid aan, 
wat het soort banen dat voor hen open staat beperkt en dus het ver­
krijgen van een hogere functie 
moeilijker maakt, zo niet geheel 
onmogelijk. 
Voor veel vrouwen in de Gemeen­
schap is deeltijdarbeid derhalve het 
enige reële alternatief voor hele­
maal niet werken, en in een aantal 
Lid-Staten is de uitbreiding van het 
aantal deeltijdbanen één van de re­
denen waarom de participatie van 
vrouwen de laatste jaren significant 
is toegenomen. 
117 Vrouwen in de beroepsbevolking in de Lid-Staten, 1983 
en 1991 
50 r 
40 h 
30 % beroepsbevolking 
20 
10 n 50 
40 
30 
20 
10 
IRL E L GR I NL B EUR12 D UK P F DK 
E & P, 1983 met behulp van OECD 
145 
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
In andere Lid-Staten, met name in 
het Zuiden van de Gemeenschap, is 
de ontwikkeling van de deeltijdar­
beid echter beperkt door de wetge­
ving of bij cao. Hier worden in veel 
gevallen de kinderopvang en ande­
re steun verleend binnen de familie 
— in plaats van door de staat of de 
werkgevers — om vrouwen in staat 
te stellen te gaan werken. Niette­
min blijft de participatie van vrou­
wen in de beroepsbevolking, hoewel 
die in de jaren tachtig significant 
groter is geworden, in de meeste 
delen van het Zuiden — Portugal is 
een opmerkelijke uitzondering — 
klein. 
Toename van het 
aantal vrouwen op 
de arbeidsmarkt 
De toeneming van de arbeidsparti­
cipatie van vrouwen is de voor­
naamste factor die de toename van 
de beroepsbevolking in de Gemeen­
schap heeft bepaald. De laatste 
jaren waren de vrouwen verant­woordelijk voor vrijwel de gehele 
uitbreiding van de beroepsbevol­
king, die zich heeft voorgedaan. Bo­
vendien hebben zij de sociale 
kenmerken ervan veranderd. 
In de jaren zestig vertegenwoordig­
den de vrouwen in de landen van de 
Gemeenschap minder dan 30% van 
de totale beroepsbevolking. In 1991 
was dit percentage gestegen tot 
meer dan 40% (grafiek 117). De stij­
gende trend van het aandeel van 
vrouwen is niet iets van de laatste 
tijd; hij is al minstens 30 jaar oud en 
dateert uit het begin van de jaren 
zestig. Al die tijd ging het in hetzelf­
de tempo verder, zelfs in tijden van 
betrekkelijk geringe toename of 
zelfs achteruitgang van de werkge­
legenheid. 
Hoewel in 1991 gemiddeld vier op 
elke tien leden van de beroepsbevol­
king in de gehele Gemeenschap 
vrouwen waren, bestonden er signi­
ficante verschillen tussen de Lid-
Staten, waarbij het aandeel van de 
vrouwen varieerde tussen slechts 
een derde tot bijna de helft van de 
118 Aandeel van vrouwen in de beroepsbevolking van de 
Gemeenschap en elders, 1970,1980 en 1991 
% beroepsbevolking 
50 r 
40 r 
30 h 
20 r 
10 50 
40 
4 30 
4 20 
4 io 
EUR12 EVA VS Japan beroepsbevolking. Vanuit dit ge­
zichtspunt kan men de landen glo­
baal in drie groepen verdelen: 
- de landen waar het aantal 
vrouwen in de beroepsbevol­
king, variërend tussen 43% en 
47%, in 1991 boven het commu­
nautair gemiddelde lag; dit zijn 
Denemarken, Frankrijk, Portu­
gal en het Verenigd Koninkrijk; 
- de landen waar het percentage 
vrouwen in de beroepsbevol­
king, variërend tussen 39% en 
41%, rond het communautair 
gemiddelde ligt; dit zijn Duits­
land, België en Nederland; 
- de landen waar de vrouwen een 
veel lager percentage van de be­
roepsbevolking, variërend tus­
sen 34% en 37%, uitmaken dan 
in de rest van de Gemeenschap; 
dit zijn Luxemburg, Italië, Ier­
land, Griekenland en Spanje. 
Ondanks deze verschillen in de aan­
wezigheid van vrouwen, is hun aan­
deel in de beroepsbevolking tussen 
1983 en 1991 (de periode waarover 
consequente gegevens uit de com­
munautaire arbeidskrachtentelling 
beschikbaar zijn) in alle Lid-Staten 
bijna voortdurend groter geworden, 
waarbij de landen die aanvankelijk 
het laagste aandeel hadden, de 
grootste toename vertoonden en dus 
in de richting van het communau­
taire gemiddelde gingen. 
Dit geldt vooral voor Nederland 
waar het percentage vrouwen in 
deze periode is gestegen van 34% tot 
bijna 40% en voor Spanje waar in de 
vijfjaar tussen 1986 en 1991 het is 
gestegen van 31% tot 35%. In Bel­
gië, Ierland en Italië is tussen 1983 
en 1991 het aandeel bovendien met 
3% toegenomen. 
Terwijl het aandeel van vrouwen 
in de beroepsbevolking in de ande­
re landen, waar het aanvankelijk 
groter was, in deze periode iets 
minder is toegenomen, was in elk 
van de gevallen de toename toch 
146-
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
nog significant. In Denemarken, 
dat het hoogste aandeel had, is het 
gestegen van ruim 45% tot bijna 
47%, in Frankrijk van 42% tot 44% 
en in het Verenigd Koninkrijk van 
40% tot 43%. In Portugal is boven­
dien het aandeel tussen 1986 en 
1991 toegenomen van 41% tot 44%. 
Er zij op gewezen dat ondanks deze 
groei de participatie van vrouwen 
in de beroepsbevolking in de Ge­
meenschap nog altijd kleiner is 
dan in de VS en de EVA-landen — 
in 1991 40% tegen 44 à 45% — 
hoewel het verschil in de jaren 
tachtig kleiner is geworden (gra­
fiek 118). 
Toename van het 
aantal werkende 
vrouwen 
De toenemende aanwezigheid van 
vrouwen op de arbeidsmarkt komt 
evenzeer tot uiting in hun toene­
mend gewicht in de werkgelegen­
heid, een trend die net als de 
toename van de arbeidsparticipatie 
uit de jaren zestig dateert en tot 
nog toe geen tekenen van ver­
traging vertoont. Tussen 1965 en 
1991 is het aantal werkende vrou­
wen gestegen van iets minder dan 
40 miljoen tot ruim 53 miljoen. In 
diezelfde periode is het aantal wer­
kende mannen iets gedaald, van 83 
tot 82 miljoen. Derhalve zijn de 
vrouwen geheel verantwoordelijk 
voor de groei van de werkgelegen­
heid in de Gemeenschap sedert de 
jaren zestig. 
Er bestaan weinig aanwijzingen 
dat de vermindering van de werk­
gelegenheid in veel delen van de 
Gemeenschap in 1991 en 1992 de 
stijgende tendens van vrouwen om 
tot de arbeidsmarkt toe te treden, 
heeft gedrukt. Dit heeft misschien 
iets te maken met het feit dat de 
arbeidsplaatsen in de dienstensec­
tor, waar de werkgelegenheid voor 
vrouwen voor een groot deel te vin­
den is, tot nu toe tegen de gevolgen 119 Percentage werkende vrouwen in loondienst in de Lid-
Staten, 1983 en 1991 
100 r % totale werkgelegenheid 
-i 100 
120 Percentage werkende mannen in loondienst in de Lid-
Staten, 1983 en 1991 
% totale werkgelegenheid 
100 r 100 
-147 
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
Historische gegevens over de participatie 
van vrouwen 
De participatiegraad van vrouwen van verschillende leeftijd in de 
periode van 30 jaar die hier wordt besproken, is op onderstaande 
wijze aangepast om globaal vergelijkbaar te zijn; de communau­
taire arbeidskrachtentelling — die voor de vergelijkbaarheid tus­
sen de Lid-Staten moet zorgen — is hierbij als basis voor de 
vergelijking gekozen. 
De voornaamste bron voor gegevens over de participatiegraad in 
1960,1970 en 1981 zijn de volkstellingen die in de meeste landen 
met tussenpozen van ongeveer tien jaar worden gehouden en alle 
ingezetenen moeten omvatten. Deze cijfers zijn gepubliceerd in het 
'Retrospective Year Book of Labour Statistics, 1945-89' van de 
IAO. 
Hoewel de volkstellingen in elk land ongeveer op hetzelfde tijdstip 
zijn gehouden, hebben zij niet alle precies op hetzelfde jaar betrek­
king. In het geval van Griekenland, Italië, Ierland en het Verenigd 
Koninkrijk zijn 1961 en 1971 de twee eerste volkstellingsjaren die 
hier besproken worden en voor Duitsland 1961 en 1970; de gege­
vens die in de tekst worden beschreven en in de grafieken worden 
weergegeven zijn die voor deze jaren, in plaats van voor 1960 en 
1970, zoals voor de andere landen. In het geval van Frankrijk 
waren 1962 en 1968 de volkstellingsjaren zodat de veranderingen 
in de participatiegraad daar betrekking hebben op een veel kortere 
periode dan in de andere landen en naar verwachting dan ook niet 
zo groot zullen zijn. 
Alle landen met uitzondering van Frankrijk en Duitsland hebben 
in 1981 een volkstelling gehouden. Voor Frankrijk was het volks­
tellingsjaar 1982 en voor Duitsland 1980. Afgezien van Frankrijk 
in de jaren zestig, behoeven deze verschillen in tijdstip de verge­
lijkingen nauwelijks te beïnvloeden. 
De cijfers voor de participatiegraad in 1991 zijn ontleend aan de 
communautaire arbeidskrachtentelling voor dat jaar. Deze heeft 
een iets andere basis dan de volkstelling vanwege de beperking tot 
particuliere huishoudens en uitsluiting van mensen die — zoals 
studenten, patiënten en soldaten — in een instelling wonen. Daar­
naast worden de gegevens ontleend aan een steekproef van huis­
houdens en niet aan een integrale telling. 
Een vergelijking van de AKT met de volkstelling voor praktisch 
dezelfde jaren (vergelijking van de enquête 1983 met de volkstel­
ling van 1981 (1982 voor Frankrijk, 1980 voor Duitsland) laat zien 
dat zij voor de meeste leeftijdsgroepen dicht bij elkaar liggen en 
dus redelijk consistent zijn. De voornaamste uitzonderingen zijn: 
- Frankrijk, waar in de jongste leeftijdsgroep de cijfers van de 
volkstelling significant lager zijn dan die van de AKT, in ver­
band hetzij met de problemen die veroorzaakt worden door de 
geringe omvang van de steekproef, hetzij de uitsluiting van hen 
die niet in privé-huishoudens wonen (en die voor het grootste 
deel mogelijk economisch niet actief zijn); 
- Ierland, waar de participatiegraad van vrouwen in de middel­
ste leeftijdsgroep (30-54 jaar) zoals die uit de AKT naar voren van de recessie zijn beschermd 
hoewel, zoals in hoofdstuk 1 is op­
gemerkt, hierin in enkele landen 
verandering schijnt te komen (in 
Denemarken en het Verenigd Ko­
ninkrijk is in 1991 de werkgelegen­
heid in de dienstensector gedaald). 
De meeste vrouwen die zijn gaan 
werken hebben een baan in loon­
dienst aangenomen in plaats van 
zelfstandige te worden — 85% van 
alle werkende vrouwen zijn in 
loondienst, tegen 79% van de man­
nen (grafieken 119 en 120). Net als 
voor de werkgelegenheid in haar 
geheel geldt dat in de jaren tachtig 
het aantal vrouwen in loondienst 
veel sterker is toegenomen dan het 
aantal mannen in loondienst. 
Hierop vormen echter drie landen 
een uitzondering. In Nederland is 
tussen 1983 en 1991 het aantal 
vrouwen in loondienst in verhou­
ding tot de totale werkgelegenheid 
vrijwel onveranderd gebleven, ter­
wijl het relatieve aantal mannen in 
loondienst iets is toegenomen. In 
het Verenigd Koninkrijk is het 
aantal mannen zowel als het aan­
tal vrouwen in loondienst in deze 
periode gedaald, hoewel de daling 
voor mannen veel duidelijker was 
(van 87% van het totaal in 1983 tot 
81% in 1991, tegen een daling voor 
vrouwen van 94% tot 92%). In bei­
de gevallen is de daling een gevolg 
van toename van het werken als 
zelfstandige. In Denemarken is het 
aantal mannen in loondienst rela­
tiefmeer toegenomen (van 82% tot 
86% van alle werkende mannen) 
dan het aantal vrouwen in loon­
dienst (van 90% tot 93%). Niette­
min blijft het percentage vrouwen 
in loondienst hoger dan dat van 
mannen en het percentage zelf­
standigen en meewerkende gezin­
sleden, dienovereenkomstig 
kleiner. 
De groei van het aantal vrouwen in 
loondienst was bijzonder duidelijk 
in de Zuidelijke Lid-Staten met het 
afnemen van het werken in familie­
verband. In Griekenland is tussen 
-148 
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
1986 en 1991 het aantal vrouwen in 
loondienst met 10% toegenomen in 
verhouding tot het aantal werkende 
vrouwen — tegen een stijging van 
slechts 2% voor mannen — terwijl 
het in Spanje alleen al in de vier jaar 
tussen 1987 en 1991 met 8% is toe­
genomen, het dubbele van de stij­
ging voor mannen. 
Participatiegraad 
van mannen en 
van vrouwen 
De toename van het aandeel van 
vrouwen in de werkgelegenheid is 
niet alleen het resultaat van hun 
toegenomen participatie in de be­
roepsbevolking maar ook van de 
verlaging van de participatiegraad 
van mannen, vooral in de oudere 
leeftijdsgroepen. Terwijl de parti­
cipatiegraad van zowel mannen als 
vrouwen beneden de leeftijd van 25 
jaar in de meeste Lid-Staten is ge­
daald, behalve in Denemarken, het 
Verenigd Koninkrijk en in mindere 
mate Duitsland, vertoonde de ont­
wikkeling voor personen van 
25 jaar en ouder een heel ander 
beeld. 
Voor vrouwen in de leeftijd van 25-
49 jaar is tussen 1983 en 1991 de 
participatiegraad in alle landen 
significant gestegen, terwijl in die 
voor mannen heel weinig verande­
ring is opgetreden. Voor personen 
ouder dan 49 jaar is de partici­
patiegraad van mannen in alle 
landen, behalve Denemarken, ver­
minderd als gevolg van de ontwik­
keling in de vervroegde uittreding, 
terwijl die van vrouwen in alle lan­
den, behalve Griekenland, is toege­
nomen, hoewel veel minder dan in 
de jongere leeftijdsgroep (grafie­
ken 121 en 122). 
De stijging van de participatie­
graad van vrouwen van 25-49 jaar 
was dus de voornaamste oorzaak 
van de groei van de communautai­
re beroepsbevolking in de jaren 
tachtig. komt, significant hoger is dan uit de volkstellingscijfers kan wor­
den afgeleid; 
- Italië, waar de participatiegraad volgens de volkstelling voor de 
oudste leeftijdsgroep (65 jaar en ouder) hoger is dan volgens de 
AKT. 
Om de vergelijkbaarheid te vergroten zijn de ramingen van de IAO 
van de participatiegraad in verschillende jaren van de periode 1980-
1991, afgeleid van de nationale arbeidskrachtentellingen — en gepu­
bliceerd in het 'Year Book of Labour Statistics' van de IAO voor 
verschillende jaren—die beter overeenkomen met de volkstellingsge-
gevens (d.w.z. zij vertonen niet de significante verschillen die hierbo­
ven zijn vermeld), gebruikt om de volkstellingscijfers aan te passen 
aan de communautaire AKT. In het bijzonder is de participatiegraad 
uit de AKT van de Gemeenschap gerelateerd aan die van de IAO voor 
een jaar halverwege de jaren tachtig — hetzij 1985, hetzij 1986 — 
waarvoor beide cijfers bestaan, en de verhouding tussen beide voor 
elke leeftijdsgroep van vijfjaar toegepast op de volkstellingsgegevens 
om die aan te passen aan de communautaire AKT. In praktisch alle 
gevallen, afgezien van de hierboven gesignaleerde, veranderen de 
aanpassingsfactoren de volkstellingscijfers met slechts ca. 1 à 2%. 
Voor België is door de IAO sedert 1980 geen gedetailleerde onderver­
deling van de participatiegraad naar leeftijd meer gepubliceerd en is 
dus geen basis aanwezig voor het maken van een aanpassing van de 
volkstellingscijfers, die derhalve niet zyn gewijzigd. Aangezien een 
vergelijking van de cijfers van de communautaire AKT met de volks­
tellingscijfers voor 1981 weinig significant verschil laat zien, noch in 
de hoogte van de participatiegraad, noch in het variatiepatroon tussen 
leeftijdsgroepen, moeten de onaangepaste volkstellingscijfers redelijk 
consistent zijn met de participatiegraad volgens de communautaire 
AKT van 1991. 
Voor Spanje, Ierland en het Verenigd Koninkrijk voor 1960/61, België 
en Nederland voor 1960 en 1970 en Duitsland voor 1980, heeft de IAO 
geen participatiegraad voor elke leeftijdsgroep van vijfjaar gepubli­
ceerd, maar in enkele gevallen voor grotere groepen. In de eerste twee 
gevallen, waar twee leeftijdsgroepen van vijfjaar zijn samengenomen, 
kan dezelfde graad van werkzaamheid worden toegepast op elke 
subgroep zonder dat de vergelijking meer dan marginaal wordt beïn­
vloed. Voor de andere landen waar drie, vier of meer, en voor het 
Verenigd Koninkrijk in 1961 waar zelfs zes leeftijdsgroepen van vijf 
jaar zijn samengenomen, zijn cijfers van de Verenigde Naties gebruikt 
voor minder ver samengevoegde groepen binnen de leeftijdsgrenzen. 
In geen van de gevallen waar de gedetailleerde participatiegraad 
ontbreekt, zullen waarschijnlijk de resultaten door deze ramingspro­
cedure sterk zijn aangetast. 
Hoewel de participatiegraad in de verschillende onderzochte jaren 
globaal vergelijkbaar moet zijn, is het een feit dat in de besproken 
periode enkele landen veranderingen kunnen hebben aangebracht in 
de definities. In het bijzonder de definitie van werkgelegenheid — en 
specifiek de hoeveelheid tijd die iemand in een gegeven periode moet 
werken om als werkend te worden behandeld en dus als actief— kan 
tussen de volkstellingsjaren veranderd zijn. Ook de behandeling van 
bijzondere gevallen zoals studenten, part-timers en de strijdkrachten 
kan veranderd zijn. Helaas is het onmogelijk na te gaan hoe belangrijk 
dergelijke veranderingen in de definities zijn en dus om er correcties 
voor aan te brengen. 
149-
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
121 Participatie van mannen van 50-64 jaar in de Lid-
Staten, 1983 en 1991 
n 100 
4 80 
60 
40 
20 
B L F NL I EUR12 GR E D IRL P UK DK 
122 Participatie van vrouwen van 50-64 jaar in de Lid-Staten, 
1983 en 1991 
100 r 100 
80 
A 60 
40 
20 
B L E I IRL NL GR EUR12 F D P UK DK Veranderingen in 
de participatie van 
vrouwen, 1960-1991 
Achter de groei van de participatie­
graad gaat een grote verandering in 
het gedrag van vrouwen ten opzich­
te van deelneming aan de beroeps­
bevolking schuil. De ervaring uit de 
periode tussen 1983 en 1991 beves­
tigt een lange-termijntrend die in 
de jaren zestig is begonnen en thans 
kan worden beschouwd als een wer­
kelijke verandering in de houding 
van de maatschappij en in het 
gedrag ten opzichte van betaalde 
arbeid van vrouwen in de leeftijds­
groep van 25-49 jaar, met andere 
woorden van vrouwen in de vrucht­
bare leeftijd, die voor kinderen moe­
ten zorgen. 
De gevolgen van deze verandering 
zijn zichtbaar in het verloop van par­
ticipatiegraden, die deelneming van 
vrouwen aan de beroepsbevolking 
op verschillende leeftijden weerge­
ven en de aard, het tijdstip en de 
omvang van de groei van de partici­
patie in de laatste dertig jaar in elk 
van de landen van de Gemeenschap 
aangeven (zie het kader). 
Traditioneel kan men voor vrouwen 
drie soorten participatiecurven on­
derscheiden: 
- een curve met één enkele piek 
en alleen vrouwen in de leeftijd 
van 20 tot 25 jaar, grotendeels 
ongehuwd, met een hoge graad 
van participatie en de overige 
leeftijdsklassen met een lage, 
na sluiting van het huwelijk en 
het krijgen van kinderen; 
- een curve met twee pieken 
(d.w.z. in de vorm van een M), 
met de meeste vrouwen die op­
houden met werken tussen 25 
en 40 jaar, wanneer zij de kin­
deren groot brengen en dan 
weer met werken beginnen zo­
dra de kinderen zijn opge­
groeid; 
-150-
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
Participatiegraad van vrouwen in Denemarken, 
Frankrijk, Verenigde Koningrijk en Duitsland, 1960-1991 
123 Denemarken 124 Frankrijk 
-» tl» 
15-19 20-84 25-28 30-34 35-39 40-44 45-49 60-54 55-59 60-64 65+ 
leeftijdsklasse 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
leeftijdsklasse 
12S Verenigd Koninkrijk 126 Duitsland 
15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 66+ 15-1920-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
leeftijdsklasse 
151-
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
- een curve in de vorm van een 
omgekeerde U met een voortdu­
rende grote participatie en met 
vrouwen die hun werk combine­
ren met gezinstaken, waarbij de 
meesten blijven werken terwijl 
zij kinderen hebben; deze curve 
is dezelfde als die voor mannen 
en weerspiegelt convergentie 
van gedrag van vrouwen met 
dat van mannen. 
Aan het begin van de jaren zestig 
was in geen van de landen van de 
Gemeenschap de participatie van 
vrouwen in de beroepsbevolking in 
overeenstemming met de derde 
curve. Op dat moment hadden vier 
landen gelijke curven. Voor Dene­
marken, Frankrijk, het Verenigd 
Koninkrijk en Duitsland had de 
participatiecurve voor vrouwen de 
vorm van een omgekeerde M, met 
een participatiegraad voor vrou­
wen tussen 25 en 40 jaar die daalde 
van ca. 60% of hoger tot ca. 40% en 
lager en dan voor de oudere leef­
tijdsgroepen weer steeg. Een on­
derbreking in het arbeidsleven was 
dus de norm (grafieken 123, 124, 
125 en 126). 
30 jaar later had de curve voor alle 
vier deze landen vrijwel de vorm 
van een omgekeerde U aangeno­
men. Dit gold met name voor Dene­
marken, waar de curve in 1991 
voortdurende arbeidsparticipatie 
van vrouwen op een hoog niveau 
(ruim 80%) uitdrukte en waar de 
participatiegraad voor de meeste 
leeftijdsgroepen sinds 1960 conse­
quent was toegenomen. In iets min­
dere mate gold dit ook voor 
Frankrijk waar de participatie­
graad voor vrouwen tussen 30 en 44 
jaar oud ca. 75% bedroeg en nauwe­
lijks lager was dan die voor vrouwen 
van 25-29 jaar, van wie de deelne­
ming op het hoogtepunt was. 
In de beide andere landen, Duits­
land en het Verenigd Koninkrijk, 
waren er, hoewel de vorm van de 
curve in 1991 veel minder duidelijk 
was geworden, nog altijd sporen te 
vinden van de onderbreking van de carrière van vrouwen tussen 25 en 
40 jaar. In het Verenigd Koninkrijk, 
anders dan in Duitsland — of in 
Frankrijk — bereikte de participa­
tiegraad met iets minder dan 80% 
zijn hoogtepunt echter bij vrouwen 
tussen 40 en 44 jaar, significant bo­
ven die voor vrouwen van achter in 
de twintig en begin dertig, de leef­
tijd waarop de meeste vrouwen kin­
deren hebben. 
Terwijl in het Verenigd Koninkrijk 
een groot deel van de toename van 
de participatiegraad, in het bijzon­
der voor oudere leeftijdsgroepen, in 
de jaren zestig plaats had, gebeurde 
in Frankrijk het grootste deel van 
deze verandering in de jaren zeven­
tig (tussen 1968 en 1982) en in 
Duitsland pas in de jaren tachtig. 
De Zuidelijke Lid-Staten Italië, 
Spanje, Griekenland en Portugal 
hadden in de jaren zestig dezelfde 
lage participatiegraad van vrou­
wen, namelijk niet meer dan 20% 
voor de meeste leeftijdsgroepen en 
een curve die vanaf de leeftijd van 
25 jaar praktisch lineair verliep. 
Tussen 1960 en 1991 hebben zich in 
deze vier landen radicaal verschil­
lende ontwikkelingen voorgedaan, 
zodat er niet veel uniformiteit over 
is in het patroon van de participa­
tiegraad in het Zuiden van de Ge­
meenschap (grafieken 127,128,129 
en 130). 
In Italië en Spanje is in deze periode 
de participatiegraad van jongere 
vrouwen veel sterker toegenomen 
dan van oudere, met name in Span­
je, en de curve is in 1991 voortdu­
rend gedaald vanaf de leeftijd van 
30 jaar en ouder, met een piek in de 
participatiegraad tussen 25 en 30 
jaar. In deze beide landen zijn dus 
veel meer vrouwen gaan werken, 
maar een aanzienlijk deel werkt 
nog steeds niet na hun dertigste, en 
zelfs meer niet na hun veertigste en 
hun vijftigste. 
Gezien de vorm van de curve en de 
verandering ervan in de tijd lijkt het 
erop dat dit een generatie-effect is; men kan dus verwachten dat naar­
mate de jongere generatie ouder 
wordt, de participatie; in de oudere 
leeftijdsgroepen zal toenemen. De 
verandering in de vier hierboven be­
schreven Noordelijke Lid-Staten, 
waar betrekkelijk weinig of niets 
van de toename in de tijd het gevolg 
van een generatie-effect schijnt te 
zijn, is daarmee in tegenspraak om­
dat de participatiegraad van vrou­
wen in de meeste leeftijdsgroepen 
dezelfde stijging heeft ondergaan. 
De ontwikkelingen in Griekenland 
daarentegen verschilden van die in 
alle andere delen van de Gemeen­
schap; het was het enige land waar 
tussen 1960 en 1980 de participatie­
graad van vrouwen is gedaald. De 
daarop volgende stijgingen in de ja­
ren tachtig hebben echter een curve 
geproduceerd die op die van Italië 
lijkt, hoewel de participatiegraad 
kleiner blijft. 
In Portugal heeft de participatie­
graad, die na de leeftijd van 25 jaar 
net als in de andere drie landen bij 
slechts 20% praktisch constant 
bleef, inmiddels het niveau van De­
nemarken bereikt. In 1991 was de 
participatiegraad van vrouwen in 
alle leeftijdsgroepen hoog, na een 
stijging in de voorafgaande 30 jaar 
— en met name in de jaren zeventig 
en tachtig — die duidelijker was 
dan in welk ander deel van de Ge­
meenschap ook. In deze periode is in 
Portugal ten aanzien van de vrou­
wen het één en ander veranderd; 
eerst waren zij vrijwel inactief, nu 
participeren zij praktisch hun hele 
potentieel werkzame leven. Terwijl 
in 1950 nog minder dan 20% van de 
vrouwen tussen 25 en 40 jaar actief 
was, maakte in 1991 bijna 75% van 
hen deel uit van de beroepsbevol­
king. 
Van de andere vier landen van de 
Gemeenschap hadden Ierland en 
Luxemburg in 1960 een gelijksoor­
tige participatiecurve die, net als in 
de Zuidelijke Lid-Staten, vanaf de 
leeftijd van 25 jaar door de bank 
genomen vlak verliep bij een per-
152 
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
Participatiegraad van vrouwen in 
Italië, Spanje, Griekenland en Portugal, 1960-1991 
127 Italië 128 Spanje 
n 100 
Q I lil l i l i i. I l lil inT Q 
15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 56-5960-64 66* 
leeftijdsklasse -i 100 
15-19 20-24 25-29 30-3435-39 40-44 45-49 50-54 56-5960-64 65+ 
129 Griekenland 120 Portugal 
i 100 
15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-84 65+ 
leeftijdsklasse 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-64 55-59 60-64 65+ 
I m i*<•!!•*•! 11—— - — 
l6QTTIJCJSKlaS88 
153 
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
centage van ca. 20%. In 1991 had de 
curve één enkele piek rond 25 jaar 
en daalde vervolgens vrijwel conti­
nu voor vrouwen in de oudere leef­
tijdsgroepen. Net als in Italië, 
Spanje en Griekenland heeft de jon­
gere generatie vrouwen een duide­
lijk hogere participatiegraad dan de 
oudere generatie bereikt, hetgeen 
dus kan betekenen dat deze voor 
vrouwen in de oudere leeftijdsgroe­
pen zal toenemen naar mate de 
jonge vrouwen ouder worden (gra­
fieken 131 en 132). 
In Nederland en België lag in 1960 
de participatiegraad van vrouwen 
ouder dan 25 jaar ook rond 20%. 30 
jaar later had de participatiecurve 
twee pieken gekregen, net als in het 
Verenigd Koninkrijk en Duitsland, 
hetgeen een onderbreking van de 
carrière betekent van vrouwen met 
kinderen. In België daarentegen 
bleef de curve één enkele piek ver­
tonen rond 25 jaar, terwijl de parti­
cipatiegraad van oudere vrouwen 
afnam, hoewel dat geleidelijk steeds 
langzamer verliep. In dit geval is de 
participatie in de meeste leeftijds­
groepen aanzienlijk toegenomen en 
veel vrouwen hebben een ononder­
broken carrière, hoewel een aan­
zienlijk aantal voorlopig nog steeds 
inactief is (grafieken 133 en 134). 
Het opmerkelijkste aspect van de 
drie decennia tussen 1960 en 1991 
is de algemene tendens dat de par­
ticipatie van vrouwen ouder dan 25 
jaar toeneemt. Dat geldt voor vrij­
wel alle landen tot aan de pensi­
oengerechtigde leeftijd toe. Voor 
een aantal landen echter — Duits­
land, het Verenigd Koninkrijk en 
Nederland in het bijzonder — blij­
ven sporen bestaan van een parti­
cipatiecurve in de vorm van een M, 
waaruit volgt dat voor veel vrou­
wen de carrière wordt onderbroken 
wanneer zij eind 20, begin 30 zijn. 
In een aantal andere landen — met 
name in het Zuiden van de Ge­
meenschap, maar ook in enkele in 
het Noorden zoals België en 
Luxemburg — is de participatie­
graad van oudere vrouwen minder sterk gestegen, zodat de partici­
patiecurve vanaf eind 20, begin 
30 jaar begint af te vlakken. In bei­
de gevallen bestaan er echter 
duidelijke aanwijzingen dat de ver­
anderingen in deelneming nog 
doorgaan. Naar mate jonge vrou­
wen die gewend zijn te werken ou­
der worden, is het mogelijk dat de 
curve meer de vorm van een omge­
keerde U gaat krijgen, net als in 
Denemarken of Portugal. 
De participatiegraad 
van vrouwen in 
de leeftijd van 
25 tot 49 jaar 
De toename van de arbeidspartici­
patie was in het bijzonder duidelijk 
voor vrouwen van 25-49 jaar. Er 
zijn in geen van de 12 Lid-Staten 
tekenen die erop wijzen dat aan de 
toeneming van de participatie van 
vrouwen in deze leeftijdsgroep een 
einde zou komen. In een aantal ge­
vallen, zoals Denemarken of Portu­
gal, is de participatiegraad zelfs 
hoger dan voor andere leeftijdsgroe­
pen. In meer en meer landen gaat 
de carrière van steeds meer vrou­
wen lijken op die van mannen, zon­
der dat zoals vroeger sprake is van 
een onderbreking voor het opvoeden 
van kinderen. 
Na de veranderingen in participatie 
die de laatste 30 jaar hebben plaats­
gevonden, kan men de landen van 
de Gemeenschap in vier groepen on­
derverdelen (grafiek 135): 
- Griekenland, Spanje, Italië, Ier­
land en Luxemburg, landen 
waar de helft van de vrouwen 
tussen 25 en 49 jaar actiefis; 
- Nederland, België en Duits­
land, landen waar de graad van 
werkzaamheid voor deze leef­
tijdsgroep rond het communau­
taire gemiddelde van 65% ligt; 
- Frankrijk, Portugal en het Ver­
enigd Koninkrijk, landen waar 75% van deze groep partici­
peert; 
- Denemarken, een land waar ne­
gen van de tien vrouwen in 
deze leeftijdsgroep in de be­
roepsbevolking participeren. 
In zekere zin zijn het dus de vrou­
wen in de vruchtbare leeftijd die in 
de allereerste plaats verantwoorde­
lijk zijn voor de toename van de 
communautaire beroepsbevolking 
in deze periode. Binnen de groep 
van 25 tot 49 jaar is de participatie­
graad van moeders in de jaren tach­
tig het meest gestegen. Tussen 1984 
en 1991 is de gemiddelde participa­
tiegraad van vrouwen met kinderen 
in tien landen van de Gemeenschap 
— Spanje en Portugal zijn de uit­
zonderingen — gestegen van iets 
meer dan 50% tot ruim 60%. Voor 
vrouwen zonder kinderen is de par­
ticipatiegraad in deze periode toe­
genomen van 71% tot 75%. 
Bovendien is in Spanje en Portugal 
deze voor vrouwen met kinderen 
tussen 1987 en 1991 bijna tweemaal 
zo sterk gestegen als voor vrouwen 
zonder kinderen. 
Niettemin blijven in veel Lid-Staten 
aanzienlijke verschillen bestaan 
tussen de participatie van vrouwen 
met en vrouwen zonder kinderen, 
net als tussen ongehuwde en ge­
huwde vrouwen. 
De participatiegraad 
van vrouwen en 
de gezinstaken 
In 1991 maakte in de gehele Ge­
meenschap 84% van de ongehuwde 
vrouwen tussen 25 en 49 jaar deel 
uit van de beroepsbevolking, zodat 
zij hetzij werkten, hetzij actief op 
zoek waren naar werk. Voor gehuw­
de vrouwen zonder kinderen in die 
zelfde leeftijdsgroep bedroeg de par­
ticipatiegraad daarentegen slechts 
67% (grafiek 136). 
Het verschil is echter in de verschil­
lende Lid-Staten lang niet even 
154-
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
Participatiegraad van vrouwen in 
Ierland, Luxemburg, Nederland en België, 1960-1991 
131 Ierland 
100 132 Luxemburg 
i 100 
15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
leeftijdsklasse 100 
15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
leeftijdsklasse 
133 Nederland 134 België 
-| 100 
15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
'9eftijdsklasse 100 
15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65+ 
leeftijdsklasse 
-155 
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van, vrouwen nswjjoiv fi£v BianngBalsïïjTvdW o aujaioorT 
groot. Terwijl in Denemarken de 
,«,- T> -x. • j.* n, ,n. . -, T .-, „, . participatiegraad van gehuwde 
135 Participatie van vrouwen van 25-49 jaar in de Lid-Staten, •> , 
1ftDO mm . r «x • .L vrouwen hoger was dan van onge-
1983 en 1991 ni nSWJJOIV HBV bBBl£9IJBqiOIJlB^|e en in het Verenigd Konink-% 
100 r 
80 \-
60 h 
40 h 
20 « 
i os 93-63 fce-06 e^-SA w-ot» ee-ee <»e-oe es-ss £S-os er-ar 
932Bl)ieb[irt99l Verenigd 
Ierland en Luxemburg wel 30 à 35% 
lager. Afgezien van Portugal, was 
het verschil tussen de participatie­
graad van ongehuwde en gehuwde 
vrouwen in alle Zuidelijke Lid-
Staten, alsmede in Ierland en de 
Benelux, aanzienlijk met ca. 20% of 
meer. banliol tRi 
Bovendien heeft in al, cieze landen 
het feit of men gehuwdjis of niet een 
veel groter effect op de| participatie­
graad van vrouwea dah het hebben 
van kinderen/In Spanje. Grieken-
land en België al^m^de in Portugal 
, ws in\1991 de parti-
n°^5-49jaar 
+39 ^-oae3-35*a-oe en Fra 
e van vrouwen 
m^feit^^rotér als zij ëfen kind had 
den, dan waiffîèer zij 1 \9èl gehuwd 
waren, maar geen kinderen hadden 
<^rafiek-4-37).-feltaliè,' Iferland, Ne-
^Jl^mStmmï^ almede in 
Denemarken was het verschil, hoe­
wel de participatiegraad van vrou­
wen met kinderen hoger was, 
minder dan 10%. 
136 Participatie van vrouwen van 25-49 jaar zonder kinderen, 
1991 
100 r alleenstaand A gehuwd 
I IRL B NL E12 Alleen in het Verenigd Koninkrijk 
en Duitsland verminderde de aan­
wezigheid vai^ggftj^ ê& Partici­
patie van vrouwen met meer dan 
10%, in het Verenigd "Koninkrijk 
zelfs met 15%. Dit kajn te maken 
hebben met het gebrek aan kinder­
opvang, hoewel dit_probîêem zeker 
niet tot deze^wee^ianplen beperkt 
bliji 
Er "Bestaan- versçhille^obe redenen 
yoór dit verschil/in arbeidspartici-
patie tussen óngehuwd|eo§n gehuw­
de vrouwen" in vrijwel de gehele 
Gemeenschap. Men k&n culturele 
+33 w-os e3-ae »a-o*»3öaQiatee faetaiseii-oiaioemen, maar 
olâMIIPst is er nog het feit dat de 
gezinstaken niet beperkt blijven tot 
het grootbrengen van kinderen, 
maar ook het bestieren van een 
huishouden omvatten en het ver­
richten van de huishoudelijke ta­
ken, die daarmee samenhangen. 
m 
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
Het is ook mogelijk dat hoewel de 
vergelijking betrekking heeft op ge­
huwde vrouwen die kinderen in de 
leeftijd van 15 jaar en jonger heb­
ben, een aantal van hen kinderen 
heeft die nu ouder zijn, maar voor 
wie in het verleden dat een reden 
was om met werken te stoppen. Met 
andere woorden, de lage participa­
tiegraad kan gedeeltelijk het gevolg 
zijn van de moeilijkheden die deze 
vrouwen ondervinden om na een pe­
riode van afwezigheid weer op de 
arbeidsmarkt te komen. 
Hoewel het hebben van één kind 
meestal een betrekkelijk gering ef­
fect heeft op de participatie van 
vrouwen in de beroepsbevolking, 
wordt echter wanneer zij de verant­
woordelijkheid hebben voor de zorg 
van meer dan een kind, de partici­
patiegraad in de meeste delen van 
de Gremeenschap wel kleiner. Ter­
wijl in Denemarken, Portugal en 
België de gemiddelde participatie­
graad van vrouwen met twee kinde­
ren ongeveer gelijk was aan die voor 
vrouwen met een kind, was deze in 
alle andere landen lager, met name 
in Duitsland en Luxemburg, waar 
het verschil 10 à 15% bedroeg (gra­
fiek 137). 
Voor vrouwen met meer dan twee 
kinderen was, zoals te verwachten 
was, de participatiegraad overal in 
de Gremeenschap lager dan voor an­
dere vrouwen. Het verschil was in 
1991 het duidelijkst in Frankrijk en 
het Verenigd Koninkrijk, waar 
vrouwen met drie of meer kinderen 
een gemiddelde participatiegraad 
hadden die 25 à 30% lager was dan 
van vrouwen met twee kinderen. 
Participatiegraad 
van vrouwen en 
opleiding 
Overal in de Gremeenschap neemt 
de kans op participatie van vrouwen 
in de beroepsbevolking toe met het 
genoten onderwijs. In alle Lid-Sta­
ten is de participatiegraad van 137 Participatie van vrouwen van 25-49 jaar met kinderen 
in de Lid-Staten, 1991 
100 r aantal kinderen < 15 jaar 
100 
4 80 
4 60 
40 
20 
• 0KDOREFH.IUW.PUK aDKDQREFM.ILW.PUK IDKOOKE Fa I l H P UK 
138 Participatiegraad van vrouwen van 25-49 jaar naar 
onderwijsniveau in de Lid-Staten, 1991 
% 
100 r 100 
basisvorming • vervolgonderwijs • hoger onderwijs 
157-
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
vrouwen van 25-49 jaar hoger voor 
hen met hoger onderwijs, dan voor 
andere vrouwen, en in de meeste 
landen zelfs aanzienlijk. In 1991 
waren de enige landen waar de par­
ticipatiegraad van vrouwen in deze 
leeftijdsgroep met een universitair 
of daarmee gelijk te stellen diploma 
lager was dan 80% Ierland, Duits­
land en Luxemburg, waar deze 
slechts iets lager was (grafiek 138). 
In Denemarken en Portugal lag dit 
boven de 90%. 
In een groot deel van de Gemeen­
schap is de participatiegraad van 
hoogopgeleide vrouwen in de leef­
tijd van 25-49 jaar dus niet veel 
lager, en in sommige gevallen in 
het geheel niet lager dan van man­
nen. 
Zo zijn in alle landen, behalve in 
Portugal waar het verschil heel ge­
ring was, vrouwen die vervolgon­
derwijs hebben genoten actiever 
dan zij die dat niet hebben gedaan. 
In 1991 was het verschil in de ge­
middelde participatiegraad van 
deze twee groepen vrouwen 25% in Italië en 15% of meer in België, 
Nederland, Spanje en Ierland. 
Deze verschillen in participatie­
graad houden verband met een aan­
tal verschillen in de positie van 
vrouwen met verschillend onder­
wijsniveau. In de eerste plaats heb­
ben hoger opgeleide vrouwen meer 
— en hoger betaalde—beroepskan­
sen dan andere vrouwen. In de 
tweede plaats hebben zij, omdat zij 
meer kunnen verdienen, de gele­
genheid zo nodig geschikte regelin­
gen voor kinderopvang te treffen en 
vormen de kosten hiervan een ge­
ringer probleem. In de derde plaats 
kan een onderbreking van de 
dienstbetrekking vanwege het 
grootbrengen van kinderen kost­
baarder zijn, voor wat de gevolgen 
voor hun toekomstige carrière be­
treft. Economisch gezien zijn de of­
fers van niet werken voor beter 
opgeleide vrouwen waarschijnlijk 
veel hoger dan voor andere vrou­
wen. 
In Ierland, Duitsland en Neder­
land, waar het hebben van kinde-
139 Werkgelegenheid en gewerkte uren van vrouwen in de 
Lid-Staten, 1991 
50 
40 
30 
20 
10 % werkzame personen 
B personen 
M uren % totaal aantal uren 
-i 50 
40 
30 
20 
10 
E GR IRL I L NL B E12 D P F UK DK E GR IRL I L NL B E12 D P F UK DK ren de grootste gevolgen heeft voor 
de participatiegraad, is deze voor 
vrouwen die hoger of voortgezet 
onderwijs hebben gevolgd, echter 
significant lager dan in andere lan­
den, afgezien van Griekenland. 
Het gebrek aan geschikte kinder-
opvangmogelijkheden, of mis­
schien wel het verschil in de 
houding ten opzichte van het wer­
ken van vrouwen die kinderen heb­
ben, schijnt dus zelfs voor de beter 
opgeleide vrouwen de participatie­
graad te verlagen. 
Deeltijdarbeid 
onder vrouwen 
De toename van de arbeidspartici­
patie van vrouwen en hun bijdrage 
aan de toename van de werkgele­
genheid worden beide iets kleiner 
wanneer men de gewerkte uren als 
maatstaf van werkgelegenheid 
neemt en niet het aantal werken­
den. Terwijl de vrouwen, uitgedrukt 
in aantallen, in 1991 iets meer dan 
40% van de communautaire be­
roepsbevolking uitmaakten, namen 
zij nog geen 35% van het totaal aan­
tal gewerkte uren voor hun reke­
ning (grafiek 139). Voor dit verschil 
zijn twee redenen aan te wijzen: in 
de eerste plaats maken vrouwen 
minder overuren dan mannen en 
werken dus in voltijdbanen meestal 
korter en in de tweede plaats heb­
ben veel meer vrouwen dan mannen 
een deeltijd- in plaats van een vol­
tijdbaan. 
De deeltijdarbeid is in de jaren tach­
tig duidelijk uitgebreid en een groot 
aantal vrouwen dat in deze periode 
de beroepsbevolking is komen ver­
sterken en verantwoordelijk is voor 
de toename van de participatie, 
heeft dit soort arbeid gekregen. 
(Deeltijdarbeid is hier gedefinieerd 
volgens de communautaire arbeids­
krachtentelling, hetgeen betekent 
dat het in sommige landen betrek­
king heeft op een baan van minder 
dan een vastgesteld aantal uren per 
week, en in andere landen op de 
opvatting van de respondent wat 
158 
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
onder deeltijdarbeid moet worden 
verstaan.) In een decennium waar­
in de participatiegraad van vrou­
wen duidelijk die van mannen 
begon te naderen, was de uitbrei­
ding van deeltijdarbeid een element 
dat het werkterrein en het soort ba­
nen van vrouwen onderscheidde 
van dat van mannen. In 1991 ver­
richte in de Gemeenschap 28% van 
de werkende vrouwen deeltijdar­
beid, vergeleken met slechts 4% van 
de mannen. In de 12 Lid-Staten na­
men vrouwen tussen 76% en 90% 
van alle deeltijdarbeid voor hun re­
kening. 
Hoewel deeltijdarbeid overal in de 
Gemeenschap in hoofdzaak een 
vrouwelijk domein is, varieert de 
omvang ervan significant tussen 
de verschillende delen van de Ge­
meenschap en met name tussen 
Noord en Zuid. In drie Noordelijke 
Lid-Staten werkte in 1991 ca. 40% 
of meer van de vrouwen part-time 
(Nederland, waar dit percentage 
wel 60% beliep, het Verenigd Ko­
ninkrijk en Denemarken), terwijl 
in een vierde land (Duitsland) een 
derde van de vrouwen zo werkte. 
Daarentegen verrichte in Grieken­
land, Spanje, Italië en Portugal 
slechts ca. 10% van de vrouwen 
deeltijd- en geen voltijdarbeid. 
Tussen deze twee uitersten lag het 
percentage in Frankrijk en België 
bij ca. 25% en in Ierland en Luxem­
burg iets beneden 20%. 
Voor een groot deel weerspiegelt dit 
verschil de mate waarin deeltijdar­
beid is toegestaan in de landen en 
de arbeidsduur hetzij bij wet, hetzij 
in cao's is vastgelegd. 
De uitbreiding van deeltijdarbeid 
was in de jaren tachtig ook niet in 
alle landen gelijk. Terwijl in Neder­
land en België het aandeel van deel­
tijdarbeid in de werkgelegenheid 
tussen 1983 en 1991 met ca. 10% 
steeg, is het in het Verenigd Ko­
ninkrijk en Ierland met slechts 2% 
toegenomen en in Luxemburg vrij­
wel in het geheel niet. Bovendien is 
in deze periode in drie landen, te weten Denemarken, Griekenland 
en Spanje het aandeel kleiner ge­
worden. 
In landen waar deeltijdarbeid aan­
zienlijk toenam in de jaren tachtig 
— met name in Nederland, Duits­
land, Frankrijk en België — wordt 
de bijdrage van vrouwen aan de 
groei van de werkgelegenheid, ge­
meten in arbeidsvolume in plaats 
van personen, overschat. 
Deeltijdarbeid en 
gezinstaken 
Het is opmerkelijk dat deeltijdar­
beid in alle Lid-Staten, behalve 
België, niet het meest voorkomt 
onder vrouwen in de vruchtbare 
leeftijd, maar juist onder vrouwen 
van 50 jaar en ouder. In 1991 ver­
richtte iets minder dan 36% van de 
werkende vrouwen tussen 50 en 64 
jaar in de gehele Gemeenschap 
deeltijdarbeid, terwijl voor hen die 
ouder waren dan 64 jaar, dit per­
centage 52% bedroeg (grafiek 140). 
Daarentegen werkte slechts 29% van de vrouwen tussen 25 en 49 
jaar part-time. In een aantal lan­
den — Denemarken, Frankrijk, 
Italië en Griekenland — was het 
laagste percentage vrouwen dat 
part-time werkte in deze leeftijds­
groep te vinden. Dit feit klopt niet 
geheel met het vaak gehoorde ar­
gument dat de voornaamste reden 
waarom vrouwen deeltijdarbeid 
verrichten is dat zij hun arbeid 
kunnen afstemmen op gezinsta­
ken. Aangezien de beperkingen die 
dergelijke taken opleggen waar­
schijnlijk kleiner zijn geworden 
wanneer een vrouw eenmaal 50 is 
geworden, kunnen zij nauwelijks 
een verklaring vormen voor het feit 
dat deeltijdarbeid vaker onder 
vrouwen die ouder zijn dan 50 jaar 
voorkomt, dan onder vrouwen be­
neden die leeftijd. 
Niettemin wil dit niet zeggen dat 
gezinstaken geen factor van belang 
zijn voor deeltijdarbeid onder vrou­
wen, maar alleen dat zij niet de 
enige factor zijn. Ondanks het feit 
dat deeltijdarbeid veel voorkomt 
onder oudere vrouwen, is het nog 
140 Vrouwen met een deeltijdbaan in de Lid-Staten naar 
leeftijd, 1991 
% totale werkgelegenheid 
80 r 
64 r-
48 r 
32 h 
16 h 80 
64 
48 
32 
16 
O» I f P t « r 1 ill O Dl l« » Ofi I E P l BL F B E12 O DK UK NL 91 I ! F L d F I El! I 
159-
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
steeds zo dat in een aantal Lid-
Staten significante aantallen jonge 
vrouwen in de leeftijdsgroep van 
25 tot 49 jaar part-time werken. In 
1991 bedroeg dit cijfer in Neder­
land liefst 63%), in het Verenigd 
Koninkrijk 45% en in Duitsland 
bijna 40%, terwijl het in Denemar­
ken bijna een derde was. Voor met 
name deze landen blijkt een duide­
lijke relatie te bestaan tussen het 
getrouwd zijn en/of gezinstaken 
moeten verrichten en het werken 
als part-timer. 
In alle vier landen is het percent­
age gehuwde vrouwen dat deeltijd­
arbeid verricht aanzienlijk groter 
dan het percentage ongehuwde 
vrouwen, zoals trouwens ook in de 
Gemeenschap als geheel. Kinderen 
vormen bovendien slechts een deel 
van de verklaring hiervoor. In 1991 
werkte 30% van de gehuwde vrou­
wen zonder kinderen (van jonger 
dan 16 jaar) in de Gemeenschap in 
deeltijd tegenover slechts 17% van 
de ongehuwde vrouwen boven 25 
jaar (grafiek 141). In Nederland 
werkte 66% van de gehuwde vrou­wen zonder kinderen in deeltijd, 
tegenover 33% voor ongehuwde 
vrouwen. In Duitsland en Dene­
marken werkte meer dan 40% van 
de gehuwde vrouwen part-time, in 
elk van beide gevallen ongeveer 
tweemaal het percentage van de 
ongehuwde vrouwen. Soortgelijke 
verschillen maar op kleinere 
schaal gelden ook voor andere lan­
den; de enige uitzondering is Grie­
kenland waar de cijfers voor 
gehuwde en ongehuwde vrouwen 
vrijwel gelijk zijn. 
Dit verschil in gedrag kan met een 
hele reeks factoren verband hou­
den, dezelfde als ten grondslag 
liggend aan de verschillen in parti­
cipatiegraad, zoals een verschil in 
attitude tussen ongehuwde en ge­
huwde vrouwen — en echtgenoten 
— ten opzichte van arbeid en huis­
houdelijke taken en de geringere 
noodzaak voor gehuwde vrouwen 
om geld te verdienen. Het kan ook 
verband houden met de grotere 
waarschijnlijkheid dat gehuwde 
vrouwen in het verleden hun car­
rière hebben onderbroken om kin-
141 Vrouwen met deeltijdbaan naar positie in het 
huishouden in de Lid-Staten, 1991 
90 
80 
70 
60 
50 
40 
30 h 
20 h 
10 r % werkzame personen 
alleenstaand (>25) 
zonder kinderen 
gehuwd zonder kinderen 
vrouw met kinderen 
SU I V FHL f » 112 VK D OK NL OS I SP P IRL l f B EU VK deren groot te brengen, zelfs al 
hadden zij ten tijde van de enquête 
geen kinderen van jonger dan 16 
jaar. Dergelijke onderbrekingen 
kunnen het vinden van voltijdar-
beid bemoeilijkt hebben. 
Door de taken in de opvoeding van 
kinderen wordt het aantal vrou­
wen dat deeltijdarbeid verricht nog 
verder vergroot. In de Gemeen­
schap als geheel werkte in 1991 
44% van de vrouwen met kinderen 
part-time, vergeleken met 30% van 
de gehuwde vrouwen zonder kinde­
ren (grafiek 141). In Nederland be­
reikte het percentage 87 en in het 
Verenigd Koninkrijk bijna 70, ter­
wijl het in Duitsland met 65 maar 
nauwelijks lager was. Van de ande­
re landen was echter alleen in Bel­
gië en Frankrijk het percentage 
part-time werkende vrouwen zon­
der kinderen significant hoger dan 
het percentage voor gehuwde vrou­
wen zonder kinderen (in beide ge­
vallen ca. 10% hoger — even veel 
als in Luxemburg, waarvoor de cij­
fers echter vertekend kunnen zijn 
door steekproeffouten). 
In Denemarken, Portugal en Grie­
kenland werkten naar verhouding 
minder vrouwen met kinderen 
part-time dan gehuwde vrouwen 
zonder kinderen of ongehuwde 
vrouwen. In Denemarken, Italië en 
Spanje was het verschil tussen bei­
de slechts ca. 1 à 2%, terwijl het in 
Ierland maar zo'n 4% lager was. 
In deze landen — d.w.z. in het ge­
hele Zuidelijk deel van de Gemeen­
schap plus enkele landen in het 
Noorden — lijken de taken in ver­
band met het grootbrengen van 
kinderen een belangrijke reden 
voor deeltijdarbeid van vrouwen te 
zijn. In de meeste landen in het 
Noorden van de Gemeenschap, 
maar het meest in het Verenigd 
Koninkrijk, Duitsland en Neder­
land schijnt echter de noodzaak 
het evenwicht te vinden tussen het 
zorgen voor kinderen en het heb­
ben van een baan, een belangrijke 
reden te zijn voor vrouwen om deel-
-160 
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
tijd- in plaats van voltijdarbeid te 
verrichten. 
Het is geen toeval dat in drie lan­
den waar deeltijdarbeid vooral 
wordt verricht door vrouwen in de 
leeftijdsgroep van 25 tot 49 jaar — 
en binnen deze groep door vrouwen 
met kinderen — ook de landen zijn 
waarvoor de participatiegraad van 
deze leeftijdsgroep betrekkelijk 
laag is (d.w.z. dat de participatie­
curve een inzinking vertoont). In 
die landen schijnt dus voor aan­
zienlijke aantallen vrouwen de 
keuze hoofdzakelijk te liggen tus­
sen inactief zijn of part-time gaan 
werken. 
Nog een gevolgtrekking uit het bo­
venstaande is dat de voornaamste 
redenen voor vrouwen om part-time 
te gaan werken van land tot land 
verschillen. In elk land kan het be­
staan van deeltijdbanen gedeelte­
lijk aan vrouwen te danken zijn die, 
om welke reden dan ook — vanwege 
ontoereikende kinderopvang en an­
dere sociale voorzieningen of van­
wege huishoudelijke taken — 
deeltijdarbeid zoeken en geen vol­
tijdarbeid. 
Het is echter ook een gevolg van het 
aanbod van banen en het bewuste 
beleid van ondernemingen om men­
sen op deeltijd- in plaats van op 
voltijdbasis in dienst te nemen ten 
einde bijvoorbeeld de flexibiliteit 
van de produktie of — wat vaker 
voorkomt — van de dienstverlening 
te vergroten. 
Het is uiterst moeilijk, zo niet onmo­
gelijk, het relatieve belang van 
vraag- en aanbodfaktoren vast te 
stellen. In de praktijk zijn beide 
nauw met elkaar verwant en dus 
zowel uit conceptueel als praktisch 
standpunt onlosmakelijk met el­
kaar verbonden. Met andere woor­
den, vrouwen werken gedeeltelijk 
part-time omdat dergelijke banen 
bestaan en het feit dat zij bereid zijn 
dat te doen, stimuleert de uitbrei­
ding van de het aantal deeltijdba­
nen. 142 Vrouwen in tijdelijke dienst in de Lid-Staten, 1983 en 1991 
% werkzame personen 
30 r 
20 K 
10 > T 30 
20 
10 
0 j ii . i .. mi o 
L I UK 8 GR D NL EUR12 IRL F OK P E 
1983 gegevens - D and DK 1984, P 1986, E 1987 
143 Mannen in tijdelijke dienst in de Lid-Staten, 1983 en 1991 
% werkzame personen 
25 r 
20 
15 
10 1983 
1991 
L I VK B GR D NL EUR12 IRL F DK P SP T 25 
20 
15 
10 
DonDK1984, P1986, E1987 
-161-
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
144 Vrouwen in tijdelijke dienst met een deeltijdbaan in de 
Lid-Staten, 1983 en 1991 
% totaal 
80 r -i 80 
145 Vrouwen in de Lid-Staten in tijdelijke dienst bij gebrek 
aan een vaste baan, 1983 en 1991 
% van totaal in tijdelijke dienst 
90 r 
75 r 
60 h 
45 h 
30 
15 -i 90 
75 
60 
45 
30 
15 
UK DK IRL I EUR9 B 
DK 1964, P1986, E 1987; D, F, L geen gegevens NL P GR E Vrouwen en 
tijdelijk werk 
Net als geldt voor het part-time 
werken, is een aanzienlijk en nog 
groeiend aantal vrouwen in de Gre­
meenschap krachtens arbeidsover­
eenkomst voor bepaalde in plaats 
van voor onbepaalde tijd in dienst. 
In 1991 was 10% van de vrouwen in 
een tijdelijke betrekking werkzaam 
tegen 7% van de mannen (grafiek 
142). Behalve in Spanje, waar dit 
percentage byna 30% beliep, was 
het in geen enkele Lid-Staat veel 
meer dan 10%. Bovendien is tussen 
1983 en 1991 het percentage van 
dergelijke banen, zowel in de Gre­
meenschap in haar geheel als in de 
meeste Lid-Staten, voor mannen 
sterker toegenomen dan voor vrou­
wen (grafiek 143). 
Een aanzienlijk deel van de tijdelij­
ke banen van vrouwen zijn part­
time in plaats van full-time banen. 
In 1991 werkte 36% van de vrouwen 
in de Gremeenschap met een ar-
beidsoverenkomst voor bepaalde 
tijd part-time (tegen 14% van de 
mannen). In het Verenigd Konink­
rijk was dit meer dan 75% (50% voor 
mannen), in Nederland 66% en in 
Ierland, Luxemburg en Italië meer 
dan 50% (grafiek 144). Niettemin 
had vanwege de relatief beperkte 
omvang van de tijdelijke banen in 
de twee eerstgenoemde landen en 
de grote omvang van de deeltijdar­
beid, slechts iets meer dan 10% van 
de vrouwen, die in het Verenigd 
Koninkrijk en Nederland part-time 
werkten, een tijdelijk dienstver­
band. In Ierland zowel als in Spanje 
was in 1991 bijna 40% van de deel­
tijdbanen van vrouwen tijdelijk en 
in Italië meer dan 30%. 
Hoewel de term 'tijdelijk' op allerlei 
banen slaat, waaronder sommige 
met een arbeidsovereenkomst voor 
verscheidene jaren, en vele andere 
die op seizoenarbeid of banen van 
zeer korte duur betrekking hebben, 
lijkt het erop dat veel vrouwen in de 
laatste drie landen onder zeer slech-
162 
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
te arbeidsvoorwaarden werken. 
Terwijl dergelijke arbeidsovereen­
komsten de werkgevers een hoge 
mate van operationele flexibiliteit 
bieden, hebben de aldus tewerkge­
stelde vrouwen een kwetsbare posi­
tie. 
Voor een groot deel werken vrou­
wen in tijdelijke betrekkingen om­
dat dit de enige beschikbare banen 
zijn. In 1991 gaf in de negen commu­
nautaire landen waarvoor gegevens 
uit de arbeidskrachtentelling be­
schikbaar zijn, meer dan 90% van 
de vrouwen als antwoord op de 
vraag waarom zij een tijdelijke 
baan hadden, dat zij geen perma­
nent werk hadden kunnen vinden 
(grafiek 145). In Spanje was dit 
meer dan 85%, in Ierland en Italië, 
waar arbeidsovereenkomsten voor 
bepaalde duur ook een belangrijk 
element van deeltijdarbeid vormen, 
meer dan 50%. 
Werkloosheid 
van vrouwen 146 Percentage mannelijke werklozen naar duur van de 
werkloosheid in de Lid-Staten, 1991 
10 r 
8 r 
6 r % beroepsbevolking 
2 r -i 10 
4 8 
r « » D r UK m n • e I H 
L gegevens te gering (IK P f UK B1Î NL • e im. O* OK B F UK EU NL B ( I ML 
Net als bij deeltijdarbeid kan men 
de werkloosheid van vrouwen van 
verschillende kanten bekijken. De 
hoge werkloosheidspercentages on­
der vrouwen die in de gehele Ge­
meenschap worden aangetroffen, 
benadrukken de problemen die zij 
ondervinden bij het krijgen van 
werk. Tegelijkertijd zijn zij echter 
ook een bevestiging van de onmis­
kenbare aanwezigheid van vrou­
wen op de arbeidsmarkt: zelfs al 
werken zij niet, dan maken ze toch 
deel uit van de beroepsbevolking. 
Met andere woorden, de vrouwen 
die thans als werkloos geregistreerd 
staan zouden vroeger als inactief 
zijn betiteld. 
Ondanks deze interpretatiemoei-
lijkheden is een aantal trends dui­
delijk waar te nemen. In de eerste 
plaats zijn de werkloosheidspercen­
tages van vrouwen overal in de Ge-
meenschap, behalve in het 
Verenigd Koninkrijk, hoger dan die 
van mannen en dat is het gehele 147 Werkloosheidspercentages van vrouwen in de Lid-
Staten naar duur van de werkloosheid, 1991 
% beroepsbevolking 
10 r 
8 > 
6 h 10 
UK OK O P NL f ta on m. B 
L gegevens te gering UK DK D P NL F EU <W M. * I E UK DK O P NL f E12 OH IRL O 
-163-
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
afgelopen decennium het geval ge­
weest (zie hoofdstuk 1). 
In de tweede plaats geldt het ver­
schil voor alle leeftijdsgroepen. In 
het Zuiden van de Gremeenschap 
kan voor hen jonger dan 25 jaar, het 
feit jong en vrouw te zijn, de werk­
loosheidspercentages tot een extre­
me hoogte opvoeren. In Spanje, 
Zuid-Italië en Griekenland was bij 
de jongste telling meer dan één van 
de drie vrouwen onder 25 jaar werk­
loos, maar dit is minder dan de per­
centages die halverwege de jaren 
tachtig werden bereikt toen zij in 
enkele gebieden wel tot 50% oplie­
pen. 
Ten derde is de situatie voor wat de 
duur van de werkloosheid betreft 
ingewikkelder. In de Gremeenschap 
als geheel is het gemiddelde per­
centage langdurige werkloosheid — 
d.w.z. personen als deel van de be­
roepsbevolking, meer dan een jaar 
zonder werk — voor vrouwen hoger 
dan voor mannen (grafieken 146 en 
147). Er bestaan echter aanzienlij­
ke verschillen tussen de landen. In 
de meeste—in België, Denemarken 
en Frankrijk in het Noorden en alle 
vier de Zuidelijke landen van de Gre­
meenschap — hebben meer vrou­
wen dan mannen van langdurige 
werkloosheid te lijden en dat blijft 
zo naar mate de duur van de werk­
loosheid langer wordt. In enkele an­
dere landen verdwijnt echter na één 
of twee jaar werkloosheid het ver­
schil tussen mannen en vrouwen — 
in Duitsland en Nederland — of 
keert het om — in Ierland. In het 
Verenigd Koninkrijk zijn aanzien­
lijk minder vrouwen dan mannen 
langdurig werkloos, vooral waar het 
gaat om hen die twee jaar of langer 
zonder werk zijn. 
Het is moeilijk het verschil tussen 
deze vier landen en de overige te 
interpreteren. Aan de ene kant be­
staat de mogelijkheid dat vrouwen 
in die landen gemakkelijker werk 
kunnen vinden en aan de andere 
kant dat langdurig werkloze vrou­
wen inactief worden. Enige aanwij­zingen welke van deze twee inter­
pretaties het meest waarschijnlijk 
is, kunnen uit de gegevens over 
werkloosheidsuitkeringen worden 
afgeleid. 
Met uitzondering van België en 
Denemarken bestaan er tussen 
mannen en vrouwen aanzienhjke 
verschillen wanneer het erom gaat 
in aanmerking te komen voor een 
werkloosheidsuitkering. In de Gre­
meenschap in haar geheel ontving 
meer dan de helft van de werkloze 
mannen een werkloosheidsuitke­
ring, tegen slechts een derde van de 
vrouwen (grafiek 148). Het verschil 
tussen mannen en vrouwen is bij­
zonder sterk in het Verenigd Ko­
ninkrijk, Nederland en Ierland, 
waar het percentage werkloze man­
nen dat een uitkering krijgt twee­
maal zo hoog is als dat van vrouwen. 
Daarentegen is het verschil voor de 
Zuidelijke Lid-Staten minder groot, 
hoewel in alle gevallen het aantal 
mannen en vrouwen dat een uitke­
ring ontving er veel kleiner was dan 
in het Noorden van de Gremeen­
schap. 
Het ontvangen van uitkeringen va­
rieert ook overeenkomstig de bur­
gerlijke staat. In alle Lid-Staten 
ontving in 1991 een hoger percent­
age gehuwde mannen een uitkering 
dan ongehuwde mannen, hetgeen 
misschien gedeeltelijk verband 
houdt met het verschil in gemiddel­
de leeftijd tussen de twee groepen. 
Voor vrouwen was, hoewel een ho­
ger percentage gehuwde vrouwen 
een uitkering kreeg dan ongehuwde 
(35% tegen 32%), het verschil in de 
meeste landen gering en in vier lan­
den was het omgekeerd. In Ierland, 
het Verenigd Koninkrijk en Neder­
land was het percentage werkloze 
gehuwde vrouwen dat een uitkering 
ontving slechts half zo hoog als dat 
van de ongehuwde vrouwen, terwijl 
het verschil in Duitsland meer dan 
10% bedroeg. 
In de vier laatstgenoemde landen 
schijnt een niet te verwaarlozen 
deel van het verschil tussen man­nen en vrouwen bij het ontvangen 
van een uitkering het gevolg te zijn 
van het betrekkelijk geringe aantal 
gehuwde vrouwen dat recht heeft op 
een uitkering. Aangezien deze vier 
landen ook de landen zijn waar het 
percentage van de langdurige werk­
loosheid voor vrouwen betrekkelijk 
laag is vergeleken met dat voor 
mannen, is het bovendien mogelijk 
dat de ongunstige uitkeringsstel­
sels in die landen een groeiend per­
centage vrouwen ertoe brengt zich 
naar mate de werkloosheid langer 
duurt, van de arbeidsmarkt terug te 
trekken en inactief te worden. 
De grens tussen werkloos en inac­
tief is dus geenszins scherp te trek­
ken en het heeft er in een aantal 
delen van de Gemeenschap alle 
schijn van dat gehuwde vrouwen 
eerder dan anderen van de arbeids­
markt worden verdreven aan het 
eind van een periode van werkloos­
heid, waarin zij vaak niet voor uit­
keringen in aanmerking komen. 
Werkloosheid, 
werkgelegenheid 
en inactiviteit 
Uit de communautaire arbeids­
krachtentelling blijkt het ontbre­
ken van een duidelijke scheidslijn 
tussen werkloosheid en inactiviteit 
bij vrouwen. Aangezien in deze en­
quête vragen zijn opgenomen over 
wat de respondenten een jaar eer­
der deden, ontstaat een zekere indi­
catie van de omvang van de stromen 
tussen arbeid, werkloosheid en in­
activiteit. Tegelijkertijd dienen 
deze antwoorden met enige voor­
zichtigheid te worden geïnterpre­
teerd, aangezien mensen zich soms 
moeilijk kunnen herinneren wat zij 
eenjaar eerder deden, niet iedereen 
de vraag heeft beantwoord en geen 
rekening wordt gehouden met wat 
in de tussentijd is gebeurd. (Om en­
kele van deze problemen te verklei­
nen zijn de reacties op de enquêtes 
gedurende een aantal jaren onder­
zocht om de consistentie van de 
hieronder besproken resultaten uit 
164 
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
1991 aan de hand van eerdere en­
quêtes te controleren.) 
Niettemin zijn de antwoorden ver­
helderend. In 1991 was in de tien 
landen waarvoor gegevens beschik­
baar waren (d.w.z. met uitzonde­
ring van Italië en Luxemburg), 40% 
van de vrouwen van 25 jaar en ou­
der die als werkloos geregistreerd 
stonden — in de zin dat zij actief 
werk zochten — het jaar daarvoor 
inactief (grafiek 149 — de analyse 
beperkt zich tot vrouwen van 25 
jaar en ouder om de grote meerder­
heid die direct na school in de be­
roepsbevolking wordt opgenomen 
uit te sluiten). Daarentegen be­
droeg het percentage mannen dat 
eerder inactief was geweest slechts 
20% (voor eerdere jaren was het ver­
schil praktisch gelijk). 
Bovendien waren er duidelijke ver­
schillen tussen de Lid-Staten. In 
Nederland was in 1991 het percent­
age vrouwen dat het jaar daarvoor 
inactief was, 75% en in Ierland meer 
dan 60%, terwijl het in België min­
der dan 15% bedroeg en in Dene­
marken minder dan 10%. In alle 
landen met uitzondering van deze 
twee was het percentage inactieven 
voor vrouwen significant hoger dan 
voor mannen. 
Een soortgelijk verschil tussen 
mannen en vrouwen is ook duide­
lijk aanwezig voor de arbeid. In 
1991 had minder dan 20% van de 
vrouwen die in de Gemeenschap 
werkloos waren een jaar eerder 
werk, vergeleken met meer dan 
30% van de mannen. Ook hier be­
stonden echter aanzienlijke ver­
schillen tussen de Lid-Staten, 
waarin zoals te verwachten was 
het belang van de langdurige werk­
loosheid tot uitdrukking kwam. In 
landen met een hoog percentage 
werkloze vrouwen, die meer dan 
eenjaar als werkloos geregistreerd 
stonden, zoals België, Ierland en 
Spanje, hadden betrekkelijk wei­
nig vrouwen het jaar daarvoor een 
baan, nog geen 20%. In landen 
waar het omgekeerde het geval is, 148 Ontvangers van een werkloosheidsuitkering naar 
geslacht en burgerlijke staat in de Gemeenschap, 1991 
% totale werklozen 
100 r 
80 r 
60 r 
40 r 
20 H n 100 
80 
60 
40 
20 
W » I SP F El! NL 0 VK • BL DK E12 NL 0 VK B Kfl. DK GH P I 8P F £12 NL D VK B IRL DK 
L geen gegevens 
149 Wat werklozen (>25) in de Lid-Staten eenjaar geleden 
deden, 1991 
% totale werklozen 
100 
80 r ! werkloos • werkzaam 
FR 1990, L & I geen gegevens -j 100 
80 
60 
40 
20 60 
d 40 
20 
NL GR D E10 B UK F DK P E IRL NL GR D E10 B UK F DK P E IRL 
mannen vrouwen 
165 
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
hadden meer vrouwen het jaar 
daarvoor werk. 
Niettemin had in alle landen behal­
ve Denemarken, het Verenigd Ko­
ninkrijk en Portugal slechts ca. 25% 
of minder van de vrouwen die op het 
moment van de arbeidskrachtentel­
ling van 1991 werkloos waren, het 
jaar daarvoor werk en alleen in De­
nemarken lag het cijfer boven 40%. 
Dat betekent dat in dat jaar on­
danks de lange periode (tussen 1985 
en 1990) waarin de werkgelegen­
heid was gegroeid — in het grootste 
deel van de Gemeenschap 75% of 
meer van de vrouwen zonder werk 
het jaar daarvoor geen werk had. 
Voor mannen was dit cyfer lager, 
maar toch nog hoog. In zes van de 
tien Lid-Staten waarvoor gegevens 
beschikbaar zijn, had 60% of meer 
van de werkloze mannen het jaar 
daarvoor evenmin werk. 
Deze uitkomsten hjken de indruk te 
bevestigen die uit de hoge cijfers 
voor langdurige werkloosheid in de 
Gremeenschap naar voren komt, na­
melijk dat de mobiliteit tussen ar­
beid en werkloosheid betrekkelijk 
gering is en dat het in de meeste 
Lid-Staten voor de meeste mensen 
die geen werk hebben heel lang 
duurt om een baan te vinden. Dat 
geldt vooral voor vrouwen. 
Bovendien kan men uit de antwoor­
den in de AKT afleiden dat voor 
vrouwen het onderscheid tussen 
werkloosheid — met name langdu­
rige werkloosheid — en inactiviteit 
niet erg duidelijk is. Met name in 
drie Lid-Staten, Nederland, Ierland 
en Griekenland, komen cijfers voor 
de werkloosheid van een jaar eer­
der, die ontleend zyn aan de onder­
vraging van respondenten over hun 
toenmalige status, niet overeen met 
de cyfers voor langdurige werkloos-
heid. In Nederland beweerde 
slechts 10% van de werkloze vrou­
wen in 1991 een jaar werkloos te 
zijn, terwijl volgens de enquête 45% 
van deze vrouwen langer dan een 
jaar werkloos was. In Ierland ver­
klaarde slechts iets meer dan 20% van de respondenten dat zij het jaar 
daarvoor werkloos waren, vergele­
ken met de ongeveer 60% die als 
langdurig werkloos werden geteld, 
terwijl in Griekenland die percent­
ages resp. 33% en 55% waren. Voor 
de andere landen lagen die cijfers 
veel dichter bij elkaar, hoewel afge­
zien van Spanje en België, het per­
centage dat verklaarde het jaar 
daarvoor werkloos te zijn geweest, 
iets lager was dan uit de cijfers voor 
de langdurige werkloosheid lijkt te 
volgen. 
Hoewel in het geval van Nederland 
en Griekenland ook voor mannen 
enig verschil bestaat tussen de twee 
percentages is het veel kleiner, ter­
wijl de percentages voor andere lan­
den, waaronder Ierland, redelijk 
dicht bij elkaar liggen. Hieruit volgt 
dat in een aantal Lid-Staten en met 
name de drie genoemde, werkloos­
heid en inactiviteit anders worden 
gedefinieerd overeenkomstig de ge­
stelde vraag (d.w.z. de duur van het 
zoeken naar werk vergeleken met 
wat men een jaar daarvoor deed), 
waaruit weer volgt dat het verschil 
tussen beide ietwat onduidelijk is. 
Segregatie van 
vrouwen op de 
arbeidsmarkt 
De grote instroom van vrouwen op 
de arbeidsmarkt is niet gepaard ge­
gaan met veel diversificatie in het 
werk dat zij doen. Overal in de Ge­
meenschap blijft zowel de horizon­
tale als de verticale segregatie — 
d.w.z. ten aanzien van de sectoren 
waarin vrouwen geconcentreerd 
zijn en het soort werk dat zij in die 
sectoren verrichten — een over­
heersende factor in de structuur 
van de vrouwenarbeid. 
Het meest verrassende van dit ge­
brek aan verandering is misschien 
het gebrek van enige relatie tussen 
de concentratie van vrouwen in be­
paalde banen en de groei van de 
bedrijfsactiviteit. Ongeacht of de participatiegraad van vrouwen 
hoog is of laag en ongeacht de snel­
heid waarmee deze zich gewijzigd 
heeft, blijft hetzelfde verschijn­
sel duidelijk waarneembaar in de 
landen van de Gremeenschap: de 
meeste werkende vrouwen zijn ge­
concentreerd in een paar sectoren 
van bedrijvigheid en in een klein 
aantal banen. Dit zijn dezelfde sec­
toren en banen waarin vrouwen aan 
het begin van de jaren tachtig al een 
belangrijk deel van de beroepsbe­
volking uitmaakten. Hoewel in de 
meeste landen het aandeel van de 
vrouw in een groot aantal beroepen 
is vergroot en een aantal banen op 
hoger niveau die vroeger het exclu­
sief domein van de man waren, door 
vrouwen is bezet, blijven op de 
meeste gebieden de mogelijkheden 
voor vrouwen om topbanen te berei­
ken zeer klein. 
In dit opzicht lijkt een aantal facto­
ren tezamen een cumulatief effect 
te sorteren. In het bijzonder ver­
sterkt de toename van de deeltijdar­
beid de segregatie van banen en 
heeft tezelfdertijd nog het effect dat 
vrouwen die dat werk doen daar­
door van de andere personeelsleden 
worden onderscheiden. Waar deel­
tijdarbeid zich uitbreidt versterkt 
deze de concentratie van vrouwen 
door hen in een nog beperkter aan­
tal banen en beroepen te dwingen. 
Dit geldt met name in de diensten­
sector, waar de vrouwelijke part-ti­
mers hoofdzakelijk als kokkin, 
serveerster, schoonmaakster en 
verkoopster werkzaam zijn. 
Sectorale concentratie 
van de werkgelegenheid 
van vrouwen 
Gegevens over de verdeling van de 
werkgelegenheid van vrouwen 
over sectoren bieden weinig ver­
rassing. In 1991 was meer dan 75% 
van de werkende vrouwen in de 
dienstensector werkzaam, tegen 
minder dan 20% in de industrie, 
terwijl iets meer dan de helft van 
de werkende mannen in de dien-
166 
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
stensector zat en 40% in de indus­
trie (grafiek 150). Binnen de dien­
stensector is de grootste 
concentratie van banen voor vrou­
wen te vinden in de gezondheids­
zorg, het onderwijs en de overige 
dienstverlening, met in 1991 bij el­
kaar 33% van alle werkende vrou­
wen in de Gemeenschap, terwijl 
nog eens 22% in de handel en de 
horeca werkte. 55% van de werken­
de vrouwen arbeidde dus in deze 
twee sectoren tegen 52% acht jaar 
eerder, in 1983. Hoewel in deze sec­
toren ook veel mannen werken, na­
men zij in 1991 slechts 28% van 
alle banen van mannen voor hun 
rekening, terwijl de twee sectoren 
waar de meeste mannen werkzaam 
zijn — de handel en de verwerken­
de industrie — tezamen minder 
dan 30% van de werkgelegenheid 
van mannen telden (grafiek 151). 
Binnen de industrie zijn de banen 
voor vrouwen hoofdzakelijk gecon­
centreerd in de textielnijverheid, 
de kledingnijverheid en andere ar­
beidsintensieve bedrijfstakken. In 
1991 was ruim de helft van de 
vrouwen in de industrie werkzaam 
in deze sectoren, vergeleken met 
25% van de mannen. 
Behalve in Griekenland en Portu­
gal, waar meer dan 20% van de 
vrouwen in de landbouw werkte, 
namen de gezondheidszorg, het on­
derwijs en de overige dienstverle­
ning, tezamen met de handel en de 
horeca, in 1991 in alle Lid-Staten 
meer dan de helft van alle banen 
van vrouwen voor hun rekening 
(grafiek 152). In het Verenigd Ko­
ninkrijk, Denemarken, België en 
Spanje was dit percentage ca. 60, 
terwijl het in Nederland waar veel 
minder vrouwen in de industrie 
werken dan elders — slechts 10% 
tegen 20% — wel 67% beliep. 
Bovendien hebben deze twee grote 
sectoren hun aandeel in de werkge­
legenheid van vrouwen tussen 
1983 en 1991 in zeven van de 12 
Lid-Staten, ondanks de langzame 
groei van de werkgelegenheid in de handel, nog vergroot. Opvallend is 
dat de grootste toename plaats­
vond in Griekenland, Italië, Duits­
land en Frankrijk, vier van de vijf 
landen waar het aandeel van deze 
sectoren in 1983 beneden het com­
munautaire gemiddelde lag, ter­
wijl Portugal, waarvoor pas sinds 
1986 gegevens beschikbaar zijn, in 
deze kortere periode ook een signi­
ficante toename heeft geboekt. 
Tegelijkertijd hebben, afgezien 
van Spanje, de zes landen waar 
deze sectoren de belangrijkste 
werkgevers van vrouwen waren, in 
deze periode een vermindering on­
dervonden van het aandeel van ba­
nen van vrouwen in de genoemde 
sectoren. De concentratie van de 
werkgelegenheid van vrouwen is 
in deze vijf landen dus verminderd. 
In drie ervan, Nederland, Dene­
marken en Luxemburg, is tussen 
1983 en 1991 zelfs het aandeel van 
vrouwen in de gezondheidszorg, 
het onderwijs en de overige dienst­
verlening verminderd, hetgeen ook 
in Spanje het geval is geweest tus­
sen 1986 en 1991. Verdeling van de 
werkgelegenheid van 
vrouwen naar beroep 
Voor wat beroepen betreft zijn twee 
trends herkenbaar. Een groot deel 
van de vrouwen krijgt een betere 
opleiding, behaalt meer diploma's 
en vergroot het aandeel in hogere 
functies, maar blijft geconcentreerd 
in beroepen binnen de overheidssec­
tor zoals het onderwijs, waar zij de 
kans hebben hun intellectuele of 
wetenschappelijke kunde te ont­
plooien. Tegelijkertijd is het aantal 
vrouwen dat op een lager niveau 
werkzaam is, met name in admini­
stratieve en dienstverlenende ba­
nen, toegenomen. 
Deze twee trends veroorzaken een 
dieper wordende kloof tussen vrou­
wen op verschillende niveaus van 
de arbeidsmarkt. Voor de eerste 
groep nemen de kansen op vergro­
ting van de arbeidssatisfactie en 
verantwoordelijkheid toe. De car­
rière van deze vrouwen neemt dus 
meer het patroon aan van die van 
150 Werkgelegenheid in de diensten in de Lid-Staten, 1983 
en 1991 
% werkzame personen 
90 r -i 90 
80 
70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 
0 
P IRL D E GRE12 F UK I DK B L NL P IRL D E GR E12 F UK I DK B L NL 
mannen vrouwen 
167 
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
151 Sectoraal aandeel van de werkgelegenheid van mannen 
en vrouwen in de Gemeenschap, 1991 
bouwnüvertiek) 
chaniio, dellslofrenwlnning 
transport en oommunlcatia 
metaaln|verheld 
landbouw 
banken, zakelijke dlenstv. 
textiel, kleding, overig 
handel, home» 
getondh.zorg, onderwij», ov. 10 15 20 25 30 35 
energie en water 
bouwnijverheid 
chemie, deHttoffenwInnrng 
transport en communicatie 
metaalnijverheid 
landbouw 
openbaar bestuur 
banken, zakelijke dlenstv. 
textiel, kleding, overig 
handel, horeca 
gazBndhJtoTB. onderwijs, ov. T 1 1 , , , , 
mannen 
vrouwen 
10 15 20 25 30 35 
% totale werkgelegenheid mannen en minder dan die van 
vrouwen — hetgeen tot uiting komt 
in de duidelijke verschillen in parti­
cipatiegraad tussen deze twee groe­
pen vrouwen, waarop hierboven is 
gewezen. 
Daartegenover zijn er voor minder 
goed opgeleide en gekwalificeerde 
vrouwen veel minder aanwijzingen 
voor verandering. Het is veel meer 
waarschijnlijk dat hun carrière door 
gezinstaken zal worden onderbro­
ken en dat de ontwikkeling ervan 
zal verschillen met die van mannen 
in soortgelijke banen. 
De ware aard van de verdeling van 
banen tussen mannen en vrouwen 
komt pas naar voren wanneer men 
bepaalde werkzaamheden of beroe­
pen aan een nader onderzoek onder­
werpt. Het onderwijs is een gebied 
waar studies zijn verricht die zo'n 
verdeling illustreren, hoewel er­
kend moet worden dat onderwijs 
niet representatief behoeft te zijn 
voor de situatie in andere aktivitei-
ten. 
152 Werkzame vrouwen in de overige dienstverlening en in 
de handel in de Lid-Staten, 1983 en 1991 
% werkende vrouwen 
70 r In de Gemeenschap in haar geheel 
werkte ca. 10% van de werkende 
vrouwen in het onderwijs en in alle 
landen behalve Nederland waren in 
deze sector meer vrouwen dan man­
nen werkzaam. Ondanks het feit 
echter dat de onderwijsstelsels tus­
sen de Lid-Staten onderling sterke 
verschillen vertonen, is overal het­
zelfde patroon van taakverdeling 
zichtbaar. Op enkele uitzonderin­
gen na is de verdeling tussen banen 
die hoofdzakelijk voor vrouwen zijn 
en voornamelijk voor mannen in de 
verschillende landen vrijwel gelijk. 
Het patroon van deze segregatie is 
als volgt: 
- het kleuteronderwijs is vrijwel 
uitsluitend een taak voor vrou­
wen; het percentage vrouwelij­
ke leerkrachten varieert in de 
Lid-Staten tussen 94% en 
100%; 
- het basisonderwijs wordt eve­
neens hoofdzakelijk door vrou-
-168 
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
wen gegeven; vrouwelijke leer­
krachten nemen in de meeste 
landen 65% van het totaal voor 
hun rekening en in Italië en 
Portugal 90%; 
- het secundair onderwijs is rede­
lijk gelijk over mannen en vrou­
wen verdeeld, hoewel in Italië 
en Portugal het aandeel van de 
vrouwelijke leerkrachten meer 
dan 60% bedraagt en in Neder­
land slechts ca. 30%; 
- het hoger onderwijs is hoofdza­
kelijk een mannelijk domein, 
waarin vrouwen slechts 25% of 
minder van de banen hebben 
(grafiek 153). 
Dit afbakeningspatroon waarbij 
mannen de hoogste echelons van 
het beroep van onderwijsgevende 
stevig in handen hebben, illustreert 
heel goed de situatie op een aantal 
gebieden en geeft uitdrukking aan 
de verschillende waarde en status 
(alsmede de beloningen) die aan ba­
nen en vrouwen worden toegekend. 
Niettemin bestaan ondanks de 
groei van de participatie van vrou­
wen in de beroepsbevolking en de 
vorderingen die vrouwen in bepaal­
de beroepen hebben gemaakt, nog 
steeds duidelijke grenzen tussen 
banen voor mannen en voor vrou­
wen, waarbij bepaalde administra­
tieve en dienstverlenende 
activiteiten de laatste tien jaar zelfs 
nog meer voorbehouden zijn aan 
vrouwen. 
De concentratie van vrouwen in de 
dienstensector, enige tijd het enige 
gebied waar aanzienlijke aantallen 
arbeidsplaatsen werden geschapen, 
heeft de groei van het aandeel van 
vrouwen in de beroepsbevolking 
vergemakkelijkt. Zij heeft tevens 
een groot aantal vrouwen be­
schermd tegen de gevolgen van de 
economische recessie en banenver­
lies, hoewel dat ten koste ging van 
een toenemende onzekerheid over 
hun arbeidsplaats en onderwaarde­
ring van hun vaardigheden. Maar hun positie is niet onkwetsbaar. De 
structurele veranderingen die in 
veel activiteiten binnen de dien­
stensector gepland zijn, in het 
bijzonder naar mate de automat­
isering voortschrijdt en in de com­
municatie vernieuwingen worden 
aangebracht, dreigen veel banen die 
thans door vrouwen worden bezet, 
te vernietigen. 
Tegelijkertijd is de arbeidsverde­
ling tussen mannen en vrouwen een 
belangrijke reden voor het voortbe­
staan van aanzienlijke verschillen 
in beloningsniveau. Hoewel het 
axioma van 'gelijke betaling voor 
gelijke arbeid' binnen de Gemeen­
schap algemene ondersteuning 
vindt, zal de doeltreffendheid ervan 
onvermijdelijk beperkt zijn zolang 
verschillende waarde wordt ge­
hecht aan blijkbaar gelijke banen 
van mannen en vrouwen. 
153 Vrouwen als leerkracht in de Lid-Staten. circa 1989-91 
% teerkrachten 
100 r 
80 
60 
40 
20 -i 100 
4 80 
4 60 
4 40 
20 
0 IJ . i i —«— —— o 
WMlllWf I I P EIK RUCROar I I M« SKNLOHtWaiRPEUK 
L geen gegevens. DK alteen gegevens voor bswteonderwtys 
-169-
Hoofstuk 6 Werkgelegenheid van vrouwen 
-170-
Deel III Arbeidsmarktbeleid 
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het personeelsbestand 
in de Lid-Staten 
Hoofdstuk 8 Het werkgelegenheidskader van de Gemeenschap 
171 
-172-
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het personeelsbestand in de Lid-Staten 
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het 
personeelsbestand in de Lid-Staten 
Restricties die bedrijven worden opgelegd bij het aannemen 
en ontslaan van personeel verschillen aanzienlijk tussen 
Lid-Staten. Ondanks de neiging tot deregulering is er maar 
weinig veranderd in de beperking van de vrijheid van 
handelen van werkgevers in het afgelopen decennium. 
Hoewel over beleid op het gebied 
van het ontslagrecht veel is gedis­
cussieerd — en deze discussie zal 
zich als de huidige recessie voort­
duurt steeds herhalen — is in de 
praktijk betrekkelijk weinig bekend 
over de omvang en het effect van 
regelingen op dit terrein in de Ge­
meenschap. 
Het doel van dit hoofdstuk is het 
beleid op het gebied van het ontslag­
recht in de verschillende Lid-Staten 
te vergelijken, verschillen en over­
eenkomsten in de voorschriften vast 
te stellen en het effect van regelin­
gen te evalueren. In het bijzonder 
zal worden nagegaan in hoeverre 
regels door de wijdverbreide dere­
guleringstendens, die in de afgelo­
pen tien jaar op veel plaatsen in de 
Gremeenschap viel waar te nemen, 
wijzigingen hebben ondergaan. Met 
gebruikmaking van gegevens uit de 
communautaire arbeidskrachten­
telling worden verschillen in wijze 
van aanpassing van het personeels­
bestand en in de ontwikkeling van 
tijdelijke dienstverbanden geanaly­
seerd. Tevens wordt gekeken naar 
het effect van het ontslagrecht op 
uitgaven voor actief arbeidsmarkt­
beleid. 
De regels van het ontslagrecht om­
vatten zowel individuele garanties 
tegen onredelijk ontslag, als spe­
ciale procedures in geval van col­lectieve of massaontslagen — ge­
baseerd op de wet of de cao — die 
de vrijheid van ondernemingen om 
werknemers te ontslaan beperken. 
Hiertoe behoren bijvoorbeeld het 
vooraf voeren van overleg met vak­
bonden of ondernemingsraden, de 
melding van ontslag aan over­
heidsinstanties, het recht om tegen 
onredelijk ontslag beroep aan te 
tekenen en speciale bescherming 
van bepaalde groepen (zoals zwan­
gere vrouwen en minder validen). 
Er vallen ook voorschriften over 
opzegtermijnen en ontslaguitke­
ringen onder. 
Ontslagregelingen bevatten boven­
dien bepalingen over tijdelijke 
dienstverbanden, uitzendarbeid en 
andere afwijkende vormen van ar­
beid, die de ruimte bepalen voor ar­
beidsflexibiliteit en een belangrijk 
doelwit van deregulering zijn ge­
weest. Deze verschillende aspecten 
worden hieronder besproken. Hoe­
wel zaken als gezondheids- en vei­
ligheidsmaatregelen, wetgeving 
inzake kinderarbeid en het mini­
mumloon het ontslagrecht in ruime 
zin aanvullen en bij een volledige 
evaluatie van de regelgeving ook in 
aanmerking moeten worden geno­
men, vallen zij buiten de opzet van 
dit hoofdstuk. 
Hoewel een belangrijk doel van het 
ontslagrecht is bescherming te bie­den tegen onredelijk ontslag en — 
in toenemende mate — het zoeken 
van een alternatief voor ontslag we­
gens gebrek aan werk, kunnen deze 
regels voor ondernemingen aan­
zienlijke kosten meebrengen, vooral 
in perioden van economische reces­
sie, door de inperking van de vrij­
heid het personeelsbestand in te 
krimpen. 
Een groot deel van de discussie over 
de regelgeving heeft zich dan ook 
geconcentreerd op het veronderstel­
de ongunstige effekt op het wer­
vingsbeleid van ondernemingen en 
op het doelmatig functioneren van 
de arbeidsmarkt. Gesteld wordt dat 
de regelgeving ondernemingen er­
van weerhoudt nieuw personeel aan 
te nemen en er toe aanzet meer ge­
bruik te maken van tijdelijke werk­
krachten, en tot het discrimineren 
van vrouwen, minder validen en ou­
deren, als die speciale bescherming 
gemeten tegen ontslag. Op grond 
van soortgelijke argumenten wordt 
betoogd dat de regelgeving de mobi­
liteit van arbeidskrachten kan ver-
minderen, segmentatie op de 
arbeidsmarkt bevorderen — tussen 
wel en niet beschermden — en de 
gemiddelde werkloosheidsduur ver­
groten. 
Tegen deze bezwaren is aange­
voerd dat het ontslagrecht ook mo­
gelijke gunstige effecten kan 
-173-
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het personeelsbestand in de Lid-Staten 
hebben. Naast het effect dat onre­
delijk ontslag bemoeilijkt wordt en 
billijkheid bevorderd, kan men 
aanvoeren dat de bepalingen van 
het ontslagrecht het gebrek aan 
machtsevenwicht op de arbeids­
markt tussen werkgevers en werk­
nemers corrigeren, en aldus de 
voorwaarden scheppen voor doel­
matige arbeidsmarkttransacties. 
Tevens wordt aangevoerd dat op 
een arbeidsmarkt zonder beper­
kingen de volledige kosten van ont­
slag voor individu en maatschappij 
niet voldoende tot uitdrukking ko­
men, en dat regels bedrijven er tot 
op zekere hoogte toe dwingen daar 
meer rekening mee te houden bij 
hun personeelsbeleid. 
Tegelijkertijd kunnen bepalingen 
die aanzienlijke arbeidskosten voor 
bedrijven en de nationale economie 
meebrengen, er toe leiden dat be­
zorgdheid ontstaat over de moge­
lijkheid dat Lid-Staten met een 
strenger ontslagrecht een concur­
rentienadeel hebben. Procedures bij 
onredelijk ontslag 
Hoewel de gestrengheid van de 
voorschriften en sancties in de Ge­
meenschap soms aanzienlijk ver­
schillen, bezitten werknemers in 
alle Lid-Staten enige vorm van wet­
telijke bescherming tegen onrede­
lijk ontslag. De meeste Lid-Staten 
eisen dat de werkgever de werkne­
mer bij ontslag de reden schriftelijk 
mededeelt (die kan dienen als grond 
voor een daarop volgende klacht we­
gens onredelijk ontslag) of dat 
werkgevers vooraf werknemersver­
tegenwoordigers raadplegen. Drie 
landen — Denemarken, Portugal en 
Spanje — stellen beide eisen, terwijl 
er een land is — Nederland — dat 
verlangt dat vooraf vergunning 
wordt verleend, zelfs in geval van 
individueel ontslag. 
In alle andere Lid-Staten is enige 
vorm van schadeloosstelling gebrui­
kelijk, hoewel er grote verschillen 
154 Opzegtermijnen en afvloeiingsregelingen in de Lid-
Staten, 1989-90 
gem. aantal weken doorbetaling 
50 r 
totaal 
handarbeiders 
hoofdarbeiders -. 50 zijn in de wettelijke maximumbe­
dragen; deze variëren van zes 
maanden in België tot meer dan 
driejaar in Spanje. In zeven landen 
is een ontslaguitkering verplicht, 
hetzij in alle gevallen behalve bij 
ontslag om een dwingende reden 
(Denemarken, Frankrijk, Grieken­
land en Spanje), hetzij alleen bij 
ontslag wegens gebrek aan werk 
(Ierland en het Verenigd Konink­
rijk). 
Over het algemeen hangt de mate 
van bescherming af van de leeftijd 
van de werknemer en de duur van 
zijn dienstverband. In sommige 
landen moeten werknemers alvo­
rens voor bescherming in aan­
merking te komen een proef- of 
kwalificatieperiode doormaken 
(bijvoorbeeld zes maanden in 
Duitsland en twee jaar in het Ver­
enigd Koninkrijk), terwijl het recht 
op schadeloosstelling wegens onre­
delijk ontslag toeneemt met de tijd 
dat men de betrekking heeft, en 
soms met de leeftijd. 
In veel Lid-Staten kunnen onrede­
lijk ontslagen werknemers in prin­
cipe eisen dat zij weer in dienst 
worden genomen, maar behalve in 
Italië wordt van dit recht in de 
praktijk maar zelden gebruik ge­
maakt. 
Procedures bij 
collectief ontslag 
De overeenkomsten in de Gemeen­
schap tussen procedures bij collec­
tief ontslag wegens gebrek aan 
werk zijn groter. In alle Lid-Staten 
bestaan hiervoor bijzondere bepa­
lingen. Zij houden alle in dat vooraf 
overleg met vertegenwoordigers 
van werknemers wordt gepleegd en 
dat van massaontslagen melding 
wordt gedaan aan het arbeidsbu­
reau. Deze uniformiteit houdt in de 
eerste plaats verband met het vol­
doen van de Lid-Staten aan de com­
munautaire richtlijn ter zake 
(Richtlijn van de Raad 75/129/EEG 
van 17 februari 1975). 
-174 
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het personeelsbestand in de Lid-Staten 
Krachtens deze richtlijn zijn de Lid-
Staten verplicht een wettelijke 
raadplegingsprocedure in te stellen, 
met als doel de voorgestelde ontsla­
gen te voorkomen of de gevolgen 
ervan te verlichten. De werkgever is 
niet alleen verplicht de vertegen­
woordigers op de hoogte te stellen 
en met hen te overleggen, maar hun 
ook alle nuttige gegevens te ver­
strekken (schriftelijk) over het aan­
tal ontslagen, de redenen ervoor, 
het tijdschema enz. en dezelfde 
gegevens te verstrekken aan de 
bevoegde overheidsinstanties. 
Krachtens de richtlijn moet tevens 
een termijn van dertig dagen in acht 
worden genomen voordat het ont­
slag ingaat. 
Hoewel het krachtens de EG-richt-
lijn niet verplicht is kennen alle 
Lid-Staten wettelijke afvloeiingsre­
gelingen, met uitzondering van 
Duitsland, waar de verplichte 'so­
ciale plannen', met ontslaguitkerin­
gen als belangrijk element, min of 
meer gelijkwaardig zijn. Het voor­
naamste verschil tussen de Lid-
Staten betreft de definitie van 
massaontslag, waarop de bijzonde­
re bepalingen van toepassing zijn. 
In Frankrijk, Portugal en Spanje is 
de definitie minder ruim dan het 
minimum in de EG-richtlijn (min­
stens 10 ontslagen in vestigingen 
van 20 totlOO werknemers, 10% in 
vestigingen van 100 tot 300 werkne­
mers en ten minste 30 in grotere 
bedrijven). Vier landen — Neder­
land, Griekenland, Portugal en 
Spanje — gaan bovendien aanzien­
lijk verder dan de richtlijn omdat zij 
niet alleen verlangen dat vooraf aan 
de bevoegde autoriteiten melding 
wordt gedaan, maar ook dat deze 
vooraf vergunning verlenen. 
Hoewel dit een beleidsterrein is 
waar dankzij communautaire voor­
schriften zinvolle internationale 
normen zijn ontstaan, bestaat nog 
altijd verschil in de strictheid waar­
mee procedures worden toegepast. 
Bovendien worden in de praktijk de 
bepalingen vooral op grotere, inter­
nationaal opererende ondernemin­gen toegepast, zodat de mogelijke 
gevolgen ervan een voortdurend ge­
voeliger onderwerp dreigen te wor­
den. 
Opzegging en 
ontslaguitkering 
Verplichte opzeggingstermijnen en 
ontslaguitkeringen kunnen vanwe­
ge de mogelijke kosten voor onder-
nemingen, een aanzienlijke 
belemmering vormen voor inkrim­
ping van het personeelsbestand. 
Anders dan bij de procedures bij 
onredelijk ontslag kunnen de kos­
ten ervan in weken loon tussen de 
landen worden vergeleken. De bere­
kening van een index op basis van 
de weken loon die verschuldigd zijn 
in de vorm van een ontslaguitke­
ring, of doorbetaling gedurende de 
opzeggingstermijn, laat zien dat in 
de Gremeenschap als geheel de (on-
gewogen) gemiddelde kosten in 
1989-1990 ca. 22 weken loon be­
droegen (grafiek 154 — zie het ka­
der voor bijzonderheden over de 
berekening van de kostenindex). 
(Opgemerkt moet worden dat door­
betaling gedurende de opzeggings­
termijn en ontslaguitkering hier 
worden samengenomen, maar dat 
hun effect op de kosten heel ver­
schillend kan zijn in de zin dat het 
bedrijf bij doorwerken tijdens de op­
zeggingstermijn een tegenprestatie 
ontvangt). 
Er bestaan echter opmerkelijke ver­
schillen tussen groepen gerechtig­
den. 
Terwijl het gemiddelde voor hoofd­
arbeiders 26 weken salaris be­
draagt, is dat voor handarbeiders 
slechts 16 weken. Dit verschil is ge­
heel toe te schrijven aan het ont­
slagrecht in vijf van de tien 
Lid-Staten, te weten België, Dene­
marken, Duitsland, Griekenland en 
Italië, waar de wettelijke bescher­
ming van hoofdarbeiders veel ster­
ker is. In vier andere landen — 
Ierland, Nederland, Spanje en het 
Verenigd Koninkrijk — worden de Berekening van 
een kostenindex 
van ontslaguitker­
ingen en doorbe­
talingen 
De berekening van de in de 
tekst vermelde index is ge­
baseerd op de som van het 
aantal weken loon dat in de 
vorm van een ontslaguitke­
ring bij vertrek of in de 
vorm van doorbetaling ge­
durende de opzeggingster­
mijn in elk van de 
Lid-Staten verschuldigd is. 
Bijzondere bepalingen die 
van toepassing zijn op col­
lectief ontslag zijn hierin 
niet begrepen. Aangezien 
ontslaguitkering en doorbe­
taling variëren naar 
leeftijd, duur van het 
dienstverband en soort 
baan, is de bescherming 
verschillend voor verschil­
lende werknemers. Voor elk 
land zijn de cijfers over 
weken loon in de index 
gemiddelden voor drie 
leeftijdsgroepen (jonge, 
middelbare en oudere 
werknemers) en afzonder­
lijk berekend voor hoofd- en 
handarbeiders. De indices 
hebben alleen betrekking 
op wettelijke voorschriften 
en regels uit landelijk van 
toepassing zijnde cao's. Zij 
vertegenwoordigen dus lan­
delijke minima en geen 
werkelijke beschermingsni­
veaus. Niettemin is het 
plausibel ervan uit te gaan 
dat de indices globale natio­
nale verschillen laten zien 
ten aanzien van dit aspect 
van het ontslagrecht. 
175 
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het personeelsbestand in de Lid-Staten 
155 Opzegtermijnen en ontslaguitkeringen per leeftijdsklasse 
in de Lid-Staten, 1989-90 
gem. aantal weken doorbetaling 
IRL P NL 
L geen gegevens UK DK EUR12 B I GR 
Voorschriften voor tijdelijke arbeidsovereenkomsten 
Land 
B 
DK 
D 
E 
F 
GR 
IRL 
I 
L 
NL 
P 
UK Beper­
kingen 
Geen 
Geen 
Ja 
Ja 
Ja 
Ja 
Geen 
Ja 
Ja 
Geen 
Ja 
Geen Maximale, duur 
(inclusief verlenging) 
geen maximum 
geen maximum 
geen maximum 
36 maanden 
18 maanden 
geen maximum 
geen maximum 
6 tot 12 maanden 
24 maanden 
geen maximum 
36 maanden 
geen maximum Beperkingen op 
verlengingen 
geen verlenging 
geen limiet 
geen limiet 
geen limiet 
eenmaal 
tweemaal 
geen limiet 
eenmaal 
tweemaal 
eenmaal 
tweemaal 
geen limiet beide categorieën gelijk behandeld 
en alleen Frankrijk biedt handar­
beiders een betere bescherming dan 
hoofdarbeiders. 
Het tweede, meest universele 
aspect is de betere bescherming die 
in alle landen in het ontslagrecht 
aan oudere werknemers wordt ge­
boden; dit geldt vooral voor Italië en 
Griekenland — in het eerstgenoem­
de land heeft iemand van 50 jaar of 
ouder met een tijdelijk dienstver­
band bij ontslag wegens gebrek aan 
werk recht op gemiddeld 85 weken 
loon (grafiek 155). Voor werkne­
mers jonger dan 25 jaar was de ge­
middelde uitkering in zes 
Lid-Staten gelijk aan vijf weken 
loon, doch in Spanje aan 12. 
Tijdelijk 
dienstverbanden 
Arbeidsovereenkomsten voor be­
paalde tijd bieden ondernemingen 
de mogelijkheid werknemers tijde­
lijk aan te stellen en aldus de nor­
male ontslagprocedures of -eisen te 
omzeilen. Hoewel er vaak gegronde 
redenen kunnen zijn om voor ar­
beidsovereenkomsten voor bepaal­
de en niet voor onbepaalde tijd te 
kiezen, bieden deze niettemin de 
mogelijkheid tot misbruik, juist om­
dat zij bedrijven in staat stellen de 
beperkingen en de kosten die ar­
beidsovereenkomsten voor onbe­
paalde tijd met zich meebrengen, te 
vermijden. Sommige landen hebben 
daarom maatregelen getroffen om 
een dergelijk misbruik te voorko­
men (zie de tabel). 
Aangezien Denemarken, Ierland en 
het Verenigd Koninkrijk een be­
trekkelijk zwak ontslagrecht heb­
ben, behoeft het geen verbazing te 
wekken dat zij geen regels voor tij­
delijke arbeidsovereenkomsten 
kennen. (In Ierland zal echter de 
(geamendeerde) wet op onredelijk 
ontslag van 1993, die waarschijnlijk 
in oktober 1993 van kracht wordt, 
ook van toepassing zijn in bepaalde 
gevallen dat het tijdelijke dienst-
176-
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het personeelsbestand in de Lid-Staten 
verband niet wordt verlengd). Alle 
andere landen, behalve België en 
Nederland, pogen de omstandighe­
den waarin tijdelijke arbeidsover­
eenkomsten kunnen voorkomen te 
beperken, en alle landen behalve 
Duitsland en Spanje beperken het 
aantal malen dat een dergelijke ar­
beidsovereenkomst kan worden 
verlengd (in Spanje tot maximaal 
drie jaar). 
Waarschijnlijk wordt in België en 
Nederland één en ander bij cao — 
die in beide landen op sectoraal ni­
veau een grote rol speelt—geregeld 
en niet bij de wet. Bovendien zijn in 
beide landen, anders dan in Dene­
marken, Ierland en het Verenigd 
Koninkrijk, grenzen gesteld aan de 
verlenging van tijdelijke arbeids­
overeenkomsten. In België is 
verlenging in het geheel niet toege­
staan, behalve in bijzondere om­
standigheden, en in Nederland kan 
een dergelijke overeenkomst 
slechts eenmaal worden verlengd 
(en dan alleen beëindigd met toe­
stemming van het arbeidsbureau). 
Recente nationale 
ontwikkelingen 
Het resultaat van de deregulerings-
trend in het ontslagrecht was in de 
afgelopen tien jaar in de Gemeen­
schap zeer verschillend (zie het ka­
der over deregulering). In het kort 
gezegd hebben zich in zeven landen, 
de vijf grootste plus Portugal en Ier­
land, aanzienlijke wijzigingen voor­
gedaan. 
Er is echter geen uniform liberalisa­
tiepatroon te onderscheiden. In 
slechts drie landen zijn de bepalin­
gen van het ontslagrecht verzwakt, 
hetzij doordat de eis dat de overheid 
vergunning voor ontslag moet verle­
nen is vervallen (Frankrijk), hetzij 
doordat ontslagen om economische 
redenen officieel zijn toegestaan 
(Portugal), of doordat de werkings­
sfeer van bepalingen is verkleind 
(het Verenigd Koninkrijk). In drie 
landen is het ontslagrecht juist Deregulering van het 
ontslagrecht in de Lid-Staten 
Frankrijk vertoont het meest onregelmatige ontwikke­
lingspatroon, grotendeels als gevolg van de belangrijke 
politieke verschuivingen in de samenstelling van de re­
gering in de jaren tachtig. Het accent van de deregule­
ring — en na 1989 de 'herregulering' — lag op ontslag 
wegens gebrek aan werk en op tijdehjke arbeidsovereen­
komsten. De eis dat voor alle ontslagen wegens tekort 
aan werk vooraf officieel vergunning moest zijn ver­
leend, is afgeschaft na de regeringswisseling in 1986. 
Wel werden ondernemingen met 50 of meer werknemers 
verplicht een sociaal plan op te stellen wanneer er tien 
of meer overbodig werden en is de algemene eis inge­
voerd dat alle werknemers die zonder werk raakten, de 
kans moesten krijgen een opleiding te volgen ('contrat de 
conversion'). Na een nieuwe regeringswisseling in 1988 
is het beleid tot op zekere hoogte teruggedraaid, waarbij 
de duur van procedures bij ontslag wegens gebrek aan 
werk is verlengd en de rol van de overheid versterkt. 
Deze trend in de richting van de 'herregulering' is in 
januari 1993 als reactie op de recessie voortgezet met de 
invoering van de eis van voorafgaande officiële goedkeu­
ring van een sociaal plan in het geval van collectief 
ontslag. 
De wetgeving van tijdehjke arbeid is in Frankrijk aan 
dezelfde wisselingen onderhevig geweest. Nadat aan­
vankelijk was getracht de ontwikkeling naar tijdelijke 
arbeid om te keren, introduceerde de socialistische rege­
ring in 1985 een nieuwe wetgeving waarin de maximale 
duur van tijdehjke arbeid werd verlengd en het aantal 
toegestane uitzonderingen op arbeidsovereenkomsten 
voor onbepaalde tijd uitgebreid. In 1986 heeft de nieuwe 
centrum-rechtse regering een verdere liberalisatie inge­
voerd door alle eisen ten aanzien van rechtvaardiging 
van dergelijke arbeidsovereenkomsten af te schaffen, en 
de maximale duur tot twee jaar te verlengen. In 1990 
moesten na een nieuwe regeringswisseling tijdelijke ar­
beidsovereenkomsten opnieuw worden gerechtvaardigd 
uit een beperkt aantal nader gespecificeerde omstandig­
heden. 
In Duitsland was de dereguleringstrend daarentegen 
zwak en vroraameujk beperkt tot enige liberalisatie van 
tydeüjke arbeidsovereenkomsten. Terwijl voordien ar­
beidsovereenkomsten voor bepaalde tijd beperkt waren 
tot bepaalde, precies omschreven situaties zoals seizoen­
werk, tijdehjke vervanging van een afwezig personeels­
lid en tydeüjke pieken in de vraag, staat de wet tot 
bevordering van de werkgelegenheid van 1985 het ge­
bruik ervan toe, zonder enige verwijzing naar bijzondere 
omstandigheden, die het gebruik reentvaardigen. 
De wet die oorspronkelijk bedoeld was als een tijdelijke 
maatregel, is in 1990 met nog eens zes jaar verlengd tot 
eind 1995. Hoewel de wet van 1985 omstreden was, 
schijnt het effect ervan minder groot te zijn geweest dan 
verwacht werd. 
-177 
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het personeelsbestand in de Lid-Staten 
Italië, het land met de sterkst gereguleerde 
arbeidsmarkt van de Gemeenschap, heeft de 
afgelopen jaren het ontslagrecht verder ver­
scherpt. In 1990 werden de bepalingen *T>y-ftkft 
teerden, uitgebreid tot kleine bedrijven. De­
regulering in Italië is hoofdzakelijk beperkt 
tot het wettigen van tijdehjke arbeidsover­
eenkomsten voer jongeren tussen 15 en 29 
jaar, in de vorm van opleidingsovereenkom­
sten. 
Het Verenigd Komnkrijk vertoont de meest 
consequente trend in de richting van liberali­
satie van de bepalingen inzake onredelijk 
ontslag, hoofdzakelijk door de kwalificatiepe­
riode ervoor van 26 tot 105 weken ononder­
broken dienstverband te verlengen. Tevens is 
een aantal technische wijzigingen aange­
bracht in de procedures om niet serieuze aan­
vragen af te houden. De regelingen voor 
collectief ontslag bij gebrek aan werk zijn 
onaangetast gebleven, terwijl tijdelijke en an­
dere bijzondere vormen van arbeid in het 
Verenigd Któnkrp nooit aan beperkingen 
onderhevig zyn ; 
Spanje en Portugal, landen met relatief stren­
ge regels voor ontslag van werknemers met 
een arbeidsovereenkomst voor onbepaalde 
tijd, hebben het gebruik van tijdehjke ar­
beidsovereenkomsten geliberaliseerd. In 
Spanje zyn vanaf 1980 de situaties waarin 
tijdelijke arbeidsovereenkomsten waren toe­
gestaan, geleidelijk uitgebreid en aan het 
eind van de jaren tachtig had Spanje verre­
weg het hoogste percentage werknemers in 
een dergelijke dienstverband (25%) van de 
Gemeenschap. Voorafgaande vergunning 
door de overheid voor collectieve ontslagen 
wegens gebrek aan werk bleef als eis bestaan 
en in 1990 is de toch al hoge maximumuitke-
ring by onredelijk ontslag verhoogd van 42 tot 
54 maanden loon. 
In Portugal is ontslag zonder een goede reden 
verboden en tot voor kort daadwerkehjk be­
perkt tot gevallen van persoonlijk wange­
drag. In de praktijk maken werkgevers 
uitgebreid gebruik van tijdehjke arbeidsover­
eenkomsten om beperkingen te omzeilen en 
Portugal is het tweede land na Spanje in het 
gebruik van deze arbeidsovereenkomsten. In 
1989 slaagden hervormers erin een wettelijke 
basis te leggen voor ontslag om economische 
redenen, waarMj zij tezelfdertijd nieuwe be­
perkingen oplegden aan het gebruik van tij­
delijke arbeidsovereenkomsten (maximale 
duur van drie jaar, hooguit tweemaal verlen­
ging). strenger geworden doordat de wer­
kingssfeer is uitgebreid tot kleinere 
ondernemingen (Italië) of doordat 
de boetes zijn verhoogd (Spanje), of 
doordat de bescherming is uitge­
breid tot deeltijdarbeid (Ierland). 
Misschien is de meest opvallende 
gemeenschappelijke ontwikkeling 
niet de versoepeling van de regelge­
ving op zich, maar de liberalisatie 
van de voorschriften voor tijdelijke 
dienstverbanden als middel tot 
flexibilisering van de arbeid. Dit 
was het geval in vijf van de zeven 
landen waar zich significante ver­
anderingen hebben voorgedaan; 
Ierland en het Verenigd Koninkrijk 
zijn hier uitzonderingen, hoewel in 
het laatstgenoemde land de verlen­
ging van de kwalificatieperiode voor 
bescherming tegen onredelijk ont­
slag tot twee jaar hetzelfde effect 
had, omdat de effectieve werkings­
sfeer van de bepaling werd ver­
kleind. 
Gevolgen van het 
ontslagrecht voor 
werkgevers 
Het is onmogelijk de ontslagproce­
dures bevredigend te evalueren 
door alleen de bepalingen te bestu­
deren. Ondanks de gedetailleerde 
verschillen die hierboven aan de 
orde kwamen, zijn overal in de Ge­
meenschap de voorschriften inzake 
onredelijk of collectief ontslag in 
grote trekken gelijk, vooral als men 
ze vergelijkt met laissez-faire' regi­
mes, zoals in de VS. Deze formele 
gelijkheid kan echter misleidend 
zijn, aangezien de interpretatie 
door de rechter en de praktijk van 
de sociale partners duidelijk kun­
nen verschillen. Bovendien worden 
in alle landen de wettelijke bepa­
lingen aangevuld met collectieve 
overeenkomsten over bescherming 
tegen ontslag die per sector kunnen 
verschillen. De wettelijke voor­
schriften kunnen echter een nuttige 
indicatie zijn van nationale ver­
schillen in minimumnormen. 
-178 
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het personeelsbestand in de Lid-Staten 
Enquêtes onder werkgevers bieden 
de mogelijkheid voor een vergelij­
king van de gevolgen van het ont-
slagrecht, zoals zij die zelf 
waarnemen. In door de Commissie 
gefinancierde ad hoc enquêtes on­
der werkgevers in 1985 en 1989 
kwamen vragen voor over de bete­
kenis van de wettelijke beperkingen 
op het werven en ontslaan van 
werknemers (zie kader). Uit de ant­
woorden blijkt dat vanuit werkge­
vers gezien de gestrengheid van de 
bepalingen grotendeels gelijk is ge­
bleven of verminderd; de rangorde 
van de landen is daarbij vrijwel ge­
lijk gebleven (grafiek 156). Neder­
land vormt de belangrijkste 
uitzondering, omdat in de ogen van 
de werkgevers de beperkingen veel 
groter zijn geworden, hoewel in de 
voorschriften geen noemenswaardi­
ge veranderingen zijn aangebracht. 
Hoewel tussen deze beide jaren de 
waargenomen gestrengheid van de 
voorschriften ook in het Verenigd 
Koninkrijk is toegenomen, bleef die 
aanzienlijk minder streng dan el­
ders in de Gemeenschap. 
De standpunten van de werkgevers 
bevestigen goeddeels de algemene 
opinie, in die zin dat de beperkingen 
in Italië als het strengst worden er­
varen en in het Verenigd Konink­
rijk als het minst streng, met 
Frankrijk en Duitsland ergens 
daartussen in. De liberalisatie van 
de Franse voorschriften op het ge­
bied van het ontslagrecht in de 
tweede helft van de jaren tachtig 
schijnt haar weerslag te vinden in 
de door de werkgevers waargeno­
men versoepeling van de voorschrif­
ten in 1989, vergeleken met 1985. 
Onvrijwillig ontslag 
In laatste instantie is een werkelij­
ke evaluatie van de invloed van het 
ontslagrecht op werkgevers en het 
functioneren van de arbeidsmarkt 
alleen mogelijk door na te gaan hoe 
ondernemingen en individuen zich 
in werkelijkheid gedragen. Helaas 
bestaan hierover maar weinig con­crete gegevens en zeker geen die 
tussen de Lid-Staten kunnen wor­
den vergeleken. Er rest dus geen 
andere mogelijkheid dan onze toe­
vlucht te nemen tot indirecte waar­
neming. 
Een bron van relevante gegevens is 
de communautaire arbeidskrach­
tentelling, die bijzonderheden ver­
meldt over mensen die in de 
voorafgaande zes maanden hun 
baan hebben verloren en de redenen 
hiervoor. Wanneer wij deze cijfers 
relateren aan het aantal werken­
den, ontstaat enige indicatie van de 
omvang van onvrijwillig ontslag in 
verschillende delen van de Gemeen­
schap. 
De uitkomsten moeten echter met 
de nodige voorzichtigheid worden 
bekeken. In de eerste plaats hebben 
zij alleen betrekking op mensen, die 
op het moment dat hun de vraag 
gesteld werd niet werkten en, hetzij 
werkloos, hetzij niet voor arbeid be­
schikbaar waren. Uitgesloten zijn 
dus allen die kort daarvoor hun 
baan verloren, maar inmiddels an­
der werk hadden gevonden. In pe­
riodes waarin de werkgelegenheid 
toeneemt is dit aantal groter, en 
misschien wel aanzienlijk groter, 
dan het aantal dat niet werkt. 
In de tweede plaats wordt de om­
vang van de ontslagen natuurlijk 
beïnvloed door het tempo van econo­
mische groei, dat binnen de Ge­
meenschap — soms veel — kan 
variëren. Om de percentages onvrij­
willig ontslag goed te kunnen verge­
lijken, dienen de uitkomsten van de 
arbeidskrachtentelling hiervoor te 
worden gecorrigeerd. Dit is niet ge­
makkelijk, maar om de problemen 
te beperken hebben de hier genoem­
de uitkomsten betrekking op 1989, 
een jaar met een tamelijk sterke 
economische groei in de meeste 
delen van de Gemeenschap. De 
voornaamste uitzondering is 
Denemarken waar de groei van 
het BBP slechts 1% bedroeg, 
hetgeen tot uitdrukking komt in de 
ontslagcijfers. Indicator van 
de perceptie 
van wettelijke 
beperkingen 
door de 
werkgevers 
Deze indicator wordt ont­
leend aan de resultaten van 
twee ad hoc enquêtes bij het 
bedrijfsleven in 1985 en 
1989. 
Aan de werkgevers is 
gevraagd het belang aan 
te geven van 'onvoldoende 
flexibiliteit voor het aan­
stellen en ontslaan van 
werknemers' als reden voor 
het 'niet in staat zijn meer 
personen in dienst te 
nemen'. 
De mogelijke antwoorden 
waren: 
- 'zeer belangryk', 
- 'belangrijk' en 
- 'niet erg belangrijk'. 
De indicator is samenge­
steld door aan het per­
centage werkgevers dat het 
eerste antwoord heeft gege­
ven een gewicht van 2 te 
verlenen en aan het per­
centage dat het tweede ant­
woord heeft gegeven een 
gewicht van 1 (als bij voor­
beeld 40% van de werkge­
vers de voorschriften zeer 
belangrijk vond en 30% 
vond dat ze belangrijk wa­
ren, is de waarde van de 
indicator 110). 
179 
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het personeelsbestand in de Lid-Staten 
156 Opvattingen van werkgevers over ontslagregelingen in 
de Lid-Staten, 1985 en 1989 
index van 'mate van bescherming' 
f€0 r -i 160 
UK DK IRL GR P DB 
8Mn gagavww: E « P1968; DK 1088; L1985 * 1989 FE Ni I 
167 Verschil in risico van onvrijwillig ontslag in de Lid-
Staten, 1989 
4 r EG gemiddelde » 1 Toch was voor de overige Lid-Staten 
sprake van een aanzienlijk verschil 
in het percentage onvrijwillig ver­
lies van werk door ontslag, of door 
afloop van een tijdelijke arbeids­
overeenkomst. Met name in Spanje 
was voor alle groepen — mannen en 
vrouwen, jongeren en ouderen — 
ondanks de relatief grote groei van 
het BBP het percentage mensen dat 
een baan verloor groter dan waar 
ook in de Gemeenschap; het ont­
slagrisico was ongeveer zesmaal zo 
groot als in Duitsland, België of Ne­
derland (grafiek 157). 
Er bestaat ook een groot verschil 
tussen de Lid-Staten in de mate van 
ontslag ten opzichte van de afloop 
van tijdelijke arbeidsovereenkom­
sten. In Denemarken was het ni­
veau van beide in 1989 betrekkelijk 
hoog, in Duitsland, België, Italië en 
Nederland laag. In Spanje en Portu­
gal was het percentage baanverlies 
door afloop van de tijdelijke arbeids­
overeenkomst hoog, maar lag het 
ontslagpercentage laag. Daarente­
gen was in Ierland het aantal ont­
slagen groot, maar lag baanverlies 
door de afloop van tijdelijke arbeids­
overeenkomsten beneden het ge­
middelde. 
Deze resultaten komen in het alge­
meen overeen met wat gezien insti­
tutionele verschillende mag worden 
verwacht. De voornaamste uitzon­
deringen zijn België en Nederland, 
waar weinig wettelijke regels be­
staan voor tijdelijke arbeidsover­
eenkomsten, maar deze vorm van 
flexibilisering van de arbeid relatief 
weinig wordt toegepast (mogelijk 
omdat deze, zoals hierboven opge­
merkt, bij cao wordt beperkt). 
De andere uitzondering is het Ver­
enigd Koninkrijk waar ondanks 
geringe beperkingen het ontslag­
percentage laag is. Er lijken hier­
voor twee redenen te zijn. De meest 
plausibele is dat het voorjaar van 
1989, toen de arbeidskrachtentel­
ling werd gehouden, een periode 
van grote economische bedrijvig­
heid was, hetgeen vanzelfsprekend 
180 
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het personeelsbestand in de Lid-Staten 
baanverlies beperkt, vooral gezien 
het feit dat het ontslagpercentage in 
het Verenigd Koninkrijk bijzonder 
gevoelig is voor conjuncturele 
schommelingen. In alle andere ja­
ren tussen 1983 en 1991 lag het 
percentage onvrijwillig arbeidsver-
lies in dat land hoger. Een tweede 
mogelijkheid is dat een relatief 
groot deel van het baanverlies vrij­
willig ontslag betrof en misschien in 
de AKT niet als ontslag is gemeld. 
Hoewel te verwachten valt dat, ove­
rige omstandigheden gelijk blij­
vend, landen met een strenger 
ontslagrecht volgens de opinie van 
werkgevers, een lager percentage 
onvrijwillig baanverlies hebben, 
blijkt dit niet uit de gegevens van de 
AKT. Het beeld wordt echter iets 
anders wanneer arbeidsverlies als 
gevolg van ontslag wordt onder­
scheiden van arbeidsverlies door 
afloop van tijdelijke arbeidsover­
eenkomsten. Er is geen duidelijk 
verband tussen de gestrengheid van 
het ontslagrecht en dat laatste, 
maar uit de gegevens blijkt wel een 
negatieve relatie tussen gestreng­
heid van ontslagrecht en ontslag­
percentage (grafiek 158). 
Toename van tijdelijk 
dienstverbanden 
Zoals hierboven opgemerkt, toon­
den landen met de neiging tot ver­
soepeling van het ontslagrecht in de 
jaren tachtig, een hoog percentage 
aflopende tijdelijke arbeidsovereen­
komsten. Het effect van de deregu­
lering komt ook tot uiting in 
veranderingen in de omvang van 
het tijdelijk dienstverband in de 
Lid-Staten. 
In enkele landen waar de beper­
kingen op tijdelijke arbeidsover­
eenkomsten zijn versoepeld, nam 
in de jaren tachtig de omvang er­
van duidelijk toe. Dit geldt met 
name voor Spanje, waar het aantal 
werknemers met een tijdelijke 
baan is gestegen van 16% in 1987 
tot 32% in 1991 en voor Frankrijk, 158 Ontslagrecht en ontslag, 1989 
ontslag (% werknemers) 
3 r 
• m 
1.5 
0.5 «PK 
4RL 
«UK AGR 
*D. 
«B 
*P 
«NL 2.5 
1.5 
4 1 
4 0.5 
50 60 70 80 90 100 110 120 130 
index van 'mate van bescherming' 
159 Tijdelijke dienstverbanden in de lid-Staten, 1983-1991 
% totale werkgelegenheid 
40 r -i 40 
-181-
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het personeelsbestand in de Lid-Staten 
160 Ontslag en korter werken in de Lid-Staten, 1989 
% tetaal aantal werknemers 
3 r T 3 waar het is gestegen van 3%; in 
1983 tot 10% in 1991 (grafiek 159). 
Voor 1988 lijkt het eveneens te gel­
den voor Portugal, hoewel geen cij­
fers van vóór 1986 bestaan om dit 
te kunnen verifiëren (het aantal 
tijdelijke banen is gestegen van 
13% in 1986 tot 16% in 1988). Hoe­
wel met uitzondering van Spanje 
en in mindere mate van Grieken­
land en Portugal (metl4 à 15% van 
het totaal) tijdelijke banen nog al­
tijd een betrekkelijk klein percent­
age van het totaal vormen, zijn zij 
in een aantal Lid-Staten — Frank­
rijk bijvoorbeeld — voor het krij­
gen van de eerste baan van groot 
belang geworden. (In Frankrijk be­
ginnen in ondernemingen met 50 
of meer werkzame personen de 
meeste nieuw aangestelde werkne­
mers met een tijdelijke arbeids­
overeenkomst.) 
Ontslagrecht en 
arbeidsmarktbeleid 
161 Ontslagrecht en vervroegde uittreding* 1989 
vwvroefée uittreding (% werknemers 49+) 
4 r 
* r «NI 
«8 
«D T 4 
H 3 
4 2 
4 1 
«OK 
AUK «GR 
AtRL^ 
I , I , L_ 
SO SO 70 80 90 100 110 120 130 
index van 'mate van bescherming' Het ontslagrecht is slechts één 
aspect van het arbeidsmarktbeleid 
in de Lid-Staten en moet beoor­
deeld worden in samenhang met 
maatregelen om problemen die 
door onvrijwillig ontslag ontstaan, 
op te lossen (door de werknemers 
aan te moedigen vervroegd uit tre­
den, door herscholingsmogelijkhe-
den aan te bieden enz.), alsmede 
met maatregelen die bedoeld zijn 
om ontslag volledig te voorkomen 
(zoals het subsidiëren van korter 
werken). 
Korter werken 
De meeste Lid-Staten verlenen 
steun in geval van een tijdelijke re-
duktie van de arbeidstijd tengevol­
ge van korter werken of tijdelijk 
ontslag. Gegevens uit de AKT over 
de redenen waarom respondenten 
minder uren werkten dan normaal, 
geven enige aanwijzing over het 
voorkomen en de omvang van 
schommelingen in de arbeidstijd als 
instrument om het arbeidsvolume 
aan te passen. 
182 
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het personeelsbestand in de Lid-Staten 
Zoals te verwachten was werkte in 
1989, toen de conjunctuur in de 
meeste landen goed was, slechts een 
gering deel van de werknemers min­
der uren dan normaal. Niettemin 
was het veel in vergelijking met het 
aantal ontslagen wegens gebrek aan 
werk: in de Gemeenschap als geheel 
één derde daarvan en in Italië was 
het bijna even groot (grafiek 160). 
Vervroegde uittreding 
Aangezien het ontslagrecht in veel 
landen vooral bescherming biedt 
aan oudere werknemers, valt te ver­
wachten dat vervroegde uittreding 
voor ondernemingen in die landen 
een belangrijk middel is om werkne­
mers kwijt te raken. De gegevens 
over vervroegd uittreden in de AKT 
voor 1989 wijzen op enig verband 
tussen aantallen vervroegd uittre-
denden en de door werkgevers 
ervaren gestrengheid van het ont­
slagrecht, hoewel dit verband be­
perkt lijkt tot de Noordelijke 
Lid-Staten. In Nederland, België, 
Frankrijk en Duitsland, waar het 
ontslagrecht als betrekkelijk streng 
wordt ervaren, ligt het aantal ver­
vroegd uittredenden boven het aan­
tal in andere landen (grafiek 161). 
In Spanje en Italië, waar het ont­
slagrecht ook als betrekkelijk 
streng wordt ervaren, was de ver­
vroegde uittreding echter nauwe­
lijks van belang. 
Overheidssteun bij 
inkrimping van het 
personeelsbestand 
Uit onderzoek naar uitgaven voor 
arbeidsmarktbeleid in de vier groot­
ste Lid-Staten blijkt dat de beper­
kingen die door het ontslagrecht 
aan ondernemingen worden opge­
legd, voor een groot dee1 worden 
gecompenseerd door uitgaven aan 
maatregelen die aanpassing van 
het personeelsbestand vergemak­
kelijken. 
Dat geldt vooral voor Frankrijk 
waar deze uitgaven in de periode van 1985 tot 1988 met ca. 2% van 
het BBP zowel hoger waren dan in 
de andere drie landen, als een veel 
groter deel van de totale uitgaven 
voor arbeidsmarktbeleid en werk­
loosheid uitmaakten (74%) (grafiek 
162). In het bijzonder de ondersteu­
ning van bedrijven en bedrijfstak­
ken bij herstructurering was 
omvangrijk en overtrof de uitgaven 
voor ander arbeidsmarktbeleid in 
een verhouding van 5:1; het ging 
hierbij hoofdzakelijk om vervroegde 
uittreding. 
Terwijl de uitgaven voor arbeids­
marktbeleid en werkloosheid in Ita­
lië in deze periode met 1,5% van het 
BBP beneden het communautaire 
gemiddelde lagen (voornamelijk 
vanwege de geringe uitgaven aan 
werkloosheidsuitkeringen, die op 
een andere manier worden gefinan­
cierd dan in de rest van de Gemeen­
schap), was een relatief groot deel 
gericht op aanpassing van de perso­
neelsomvang en in het bijzonder op 
bedrijven en bedrijfstakken die in 
economische moeilijkheden ver­
keerden. Dit nam grotendeels de vorm aan van tijdelijke arbeid of 
korter werken, alsmede van specia­
le inkomenssteun en het helpen van 
werknemers bij het vinden van een 
nieuwe baan. 
In het Verenigd Koninkrijk waren 
de uitgaven voor aanpassing van de 
werkgelegenheid het laagst, ten op­
zichte zowel van het BBP (0,5%) als 
de totale arbeidsmarktuitgaven 
(20%), met daarmee corresponde­
rend relatief grote uitgaven voor 
probleemgroepen. Derhalve is er in 
het Verenigd Koninkrijk zowel een 
tekort aan standaard arbeids­
marktprogramma's — vrijwel alle 
middelen worden aan probleem­
groepen besteed — als aan speciale 
ondersteuning voor herstructure­
ring. Bovendien is het Verenigd Ko­
ninkrijk het enige van de drie 
landen zonder een programma voor 
korter werken om ondernemingen 
bij interne reorganisatie te helpen, 
en te voorkomen dat mensen wor­
den ontslagen. 
In Duitsland was de verhouding 
tussen uitgaven voor aanpassing 
162 Arbeidvoorzieningsmaatregelen en werkloosheids­
uitkeringen, gemiddelde voor 1985-1988 
3 r. /o BBP pj 0p aanpassing • probleemgroepen B bemiddeling 
gericht 
H specifiek - extern I specifiek - intern B werkloosheids- D overig 
uitkeringen -i 3 
2 m 
1 H 
F D I UK 
totaal maatregelen F D I UK 
op aanpassing gericht 
-183-
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het personeelsbestand in de Lid-Staten 
vaai werkgelegenheid en voor pro­
bleemgroepen kleiner dan in Fran­
krijk of Italië. Bovendien waren, 
anders dan in de drie andere 
landen, uitgaven voor standaard-
maatregelen van actief arbeids­
marktbeleid hoger dan uitgaven 
voor bedrijven en bedrijfstakken die 
herstructureerden (meer dan twee 
tegen één); subsidies voor korter 
werken vormden de voornaamste 
component bij herstructurering. 
In de vier landen bestaat dus een 
positieve verhouding tussen de ge­
strengheid van de bepalingen van 
het ontslagrecht en de overheidsuit­
gaven ter ondersteuning van de 
werkgelegenheid. Het Verenigd Ko­
ninkrijk, het land met de soepelste 
voorschriften, had veruit de laagste 
uitgaven en was het minst gericht 
op specifiek ondersteunende maat­
regelen. Daarentegen waren in Ita­
lië, waar het ontslagrecht het minst 
soepel was, de arbeidsmarktuitga­
ven het sterkst geconcentreerd op 
handhaving van de werkgelegen­
heid in herstructurerende bedrij­
ven. 
Algemene conclusies 
Hoewel de voorschriften in de Lid-
Staten op details verschillen is het 
ontslagrecht overal in de Gemeen­
schap globaal genomen gelijk. Alle 
Lid-Staten bieden wettelijke be­
scherming tegen onredelijk ont­
slag en de procedures bij collectief 
ontslag zijn, gedeeltelijk dankzij 
richtlijnen van de Gemeenschap, 
vrijwel gelijk. 
In de praktijk kunnen de Lid-Sta­
ten in beperkingen op het ontslaan 
van werknemers in drie groepen 
worden verdeeld: Denemarken, 
Ierland en het Verenigd Konink­
rijk met de minste restricties, Grie­
kenland, Nederland, Portugal, 
Spanje en Italië met de meeste en 
België, Frankrijk en Duitsland 
daar tussenin. Deze verdeling is 
ook in overeenstemming met aan­
wijzingen uit enquêtes over de om­vang van de beperkingen zoals 
werkgevers die ervaren. 
Er zij op gewezen dat alle Zuidelij­
ke Lid-Staten, die verreweg de 
laagste arbeidskosten hebben, tot 
de groep met de strengste ontslag­
bepalingen behoren. Daar komt 
nog bij dat in drie van deze landen, 
Italië, Spanje en Griekenland, de 
kosten van bedrijven in verband 
met wettelijke opzeggingstermij­
nen en ontslaguitkeringen ook be­
trekkelijk hoog zijn. 
De regels inzake onredelijk ontslag 
en collectief ontslag wegens gebrek 
aan werk hebben de deregulerings­
neiging van de jaren tachtig rela­
tief onbeschadigd overleefd. De 
voornaamste uitzondering is het 
Verenigd Koninkrijk, waar het 
deel van de werknemers dat recht 
heeft tegen onredelijk ontslag be­
zwaar aan te tekenen, sterk is ver­
minderd. In Italië daarentegen is 
dit deel groter geworden omdat de 
werkingssfeer van de voorschriften 
tot kleine bedrijven is uitgebreid. 
Aan de andere kant is het in zes 
landen — Frankrijk, Duitsland, 
Italië, Spanje Portugal en het Ver­
enigd Koninkrijk — voor bedrijven 
gemakkelijker geworden werkne­
mers op tijdelijke basis aan te 
nemen. Deze verschillen in regel­
geving komen voor een deel tot 
uitdrukking in cijfers over onvrij­
willig verlies van werk en de vorm 
die dat aanneemt. 
In de meeste delen van de Gemeen­
schap worden maatregelen die ont­
slag beperken aangevuld met tot 
op zekere hoogte hiervoor — en 
voor de kosten — compenserende 
maatregelen van actief arbeids­
marktbeleid en ondersteuning met 
overheidsgeld van inkrimping van 
personeel en herstructurering. 
De rol van de overheid in het regu­
leren van aanstelling en ontslag 
van personeel door bedrijven en in 
het reguleren van de werkomstan­
digheden, zal in toenemende mate 
ter discussie komen te staan in de Gemeenschap, als de druk tot aan­
passing door de steeds groter 
wordende concurrentie op de we­
reldmarkt niet minder wordt. De 
baanzekerheid is in vrijwel alle 
sectoren van de economie minder 
geworden, en zelfs heel grote, gere­
nommeerde bedrijven vinden het 
tegenwoordig moeilijk, zo niet on­
mogelijk, werkgelegenheid te ga­
randeren. In landen als Italië en 
Spanje met uitgebreide beperkin­
gen op de mogelijkheid van bedrij­
ven de personeelsomvang aan te 
passen, ontstaan steeds duidelij­
ker aanwijzingen dat er sprake is 
van verborgen structurele proble­
men. 
Zulke problemen houden niet 
noodzakelijkerwijs in dat regelge­
ving op het gebied van de werkge­
legenheid door de overheid moet 
worden afgeschaft. Ze houden ech­
ter wel in dat omvang en aard van 
de regels voortdurend moeten wor­
den aangehouden tegen het licht 
van de economische actualiteit en 
die van de arbeidsmarkt, zodat 
wenselijke veranderingen in werk­
omstandigheden niet ten onrechte 
worden tegengehouden. 
Ze houden ook de behoefte in om 
andere aspecten van overheidsbe­
leid, die het arbeidsmarktgedrag 
beïnvloeden en botsen met be­
scherming tegen ontslag, te her­
overwegen. Zo zijn in landen met 
uitgebreide, goed ontwikkelde 
stelsels van sociale zekerheid 
bedrijven beter in staat hun perso­
neelsomvang aan te passen aan 
wisselende marktomstandighe­
den, wetende dat de overheid inko­
menssteun en hulp zal bieden. In 
landen met minder ontwikkelde 
stelsels van sociale zekerheid, zo­
als de Zuidelijke Lid-Staten, wordt 
daarentegen van bedrijven ver­
wacht dat ze vervangende sociale 
steun bieden door personeel aan te 
houden in tijden dat de markt te­
rugloopt. Dit is de rationalisatie 
van de beperkingen ten aanzien 
van ontslag, die aan werkgevers 
worden opgelegd. 
184-
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het personeelsbestand in de Lid-Staten 
M , kan eenvoudigweg van me­
ning zijn dat het hierbij gaat om 
alternatieve manieren om de socia­
le gevolgen van fluctuaties in eco­
nomische bedrijvigheid op te 
V8 gen. Het hoger wordende tem­
po van structurele verandering 
heeft echter de mogelijke schaduw-
zijden laten zien van het aan 
werkgevers overlaten van inko­
menssteun — niet in het minst om­
dat het ertoe heeft geleid dat ze 
prefereren personeel op tijdelijke 
ba '°) aan te stellen. 
185 
Hoofdstuk 7 Ontslagrecht en aanpassing van het personeelsbestand in de Lid-Staten 
186 
Hoofdstuk 8 Het werkgelegenheidskader van de Gemeenschap 
Hoofdstuk 8 Het werkgelegenheidskader 
van de Gemeenschap 
Een primair doel van de Gemeenschap is banen te scheppen. 
Veel kan worden geleerd van de uitgebreide ervaring van 
Lid-Staten in het creëren van werkgelegenheid, al moet elke 
gemeenschappelijke aanpak rekening houden met nationale 
verschillen in sociale en fiscale kenmerken en verschillen op 
de arbeidsmarkt. 
De voornaamste economische en so­
ciale uitdaging voor de Gemeen­
schap in de jaren negentig is op 
welke wijze de werkloosheid tot een 
meer aanvaardbaar niveau kan 
worden teruggebracht. Zoals in 
hoofdstuk 1 en 2 beschreven, is het 
gemiddelde werkloosheidspercen­
tage tot boven 10% gestegen en het 
zal zeker op zijn minst ook nog tot 
de tweede helft van 1994 blijven 
stijgen. Volgens de huidige ramin­
gen zijn de kansen op een snelle, 
aanzienlijke vermindering op mid­
dellange ternmijn niet goed, en er 
bestaat ernstig gevaar dat de werk­
loosheid zonder positieve maatrege­
len de rest van dit decenniumlO% of 
meer zal blijven. 
Het probleem is niet alleen voldoen­
de arbeidsplaatsen te scheppen voor 
de miljoenen mensen die momen­
teel werkloos zijn. Niet minder be­
langrijk is de noodzaak kans op 
werk te scheppen voor de nog grote­
re aantallen die graag willen wer­
ken, maar helemaal niet op de 
arbeidsmarkt komen vanwege het 
acute tekort aan banen. 
De omvang van deze verborgen 
werkloosheid bleek in de jaren tach­
tig, toen meer dan 9 miljoen nieuwe 
arbeidsplaatsen ontstonden tussen 1985 en 1990 — meer dan op welk 
tijdstip ook in de afgelopen 30 jaar 
— die de werkloosheid met niet 
meer dan 3 miljoen deden dalen en 
nog meer dan 12 miljoen mensen, 
meer dan 8% van de beroepsbevol­
king, zonder werk liet. De meeste 
nieuwe banen gingen in deze perio­
de dus naar personen, hoofdzakelijk 
vrouwen, die hetzij voor de eerste 
keer op de arbeidsmarkt kwamen, 
hetzij — aangetrokken door het 
vooruitzicht werk te kunnen vinden 
— na een periode van inactiviteit 
terugkeerden. 
Vergelijkingen van werkloosheids­
percentages tussen verschillende 
delen van de Gemeenschap, in het 
bijzonder tussen het Noorden en het 
Zuiden en tussen de Gemeenschap 
en andere ontwikkelde delen van de 
wereld, tonen duidelijk aan dat deze 
potentiële arbeidskrachten nog al­
tijd van een aanzienlijke omvang 
zijn (zoals blijkt uit hoofdstuk 1). 
Als het aantal werkenden in de 
EVA-landen of de VS of zelfs in de 
meer ontwikkelde delen van de Ge­
meenschap als maatstaf mag die­
nen, zijn er mogelijk 20 miljoen 
mensen of meer — de meeste van 
hen vrouwen, maar ook veel man­
nen — die graag de kans zouden 
krijgen om te werken. Dit aantal moet toegevoegd worden aan het 
aantal mensen dat officieel als 
werkzoekend geregistreerd staat. 
De uitdaging betreft niet alleen het 
scheppen van werkgelegenheid op 
zichzelf. Het gaat ook om een beter 
evenwicht in uitzicht op werk tus­
sen mensen in de verschillende de­
len van de Gemeenschap en om een 
grotere kans op werk van achterge­
stelde groepen in de maatschappij. 
Tevens gaat het om verbetering van 
de kwaliteit van de ontstane werk­
gelegenheid en om uitbanning van 
het spook van de werkende armen, 
dat in sommige gebieden van de Ge­
meenschap nog altijd rondwaart en 
in andere gebieden is teruggeko­
men. 
Hoewel, zoals in hoofdstuk 5 wordt 
beschreven, de periode van sterke 
groei uit de tweede helft van de 
jaren tachtig vergezeld is gegaan 
van enige convergentie in inko­
mensniveau tussen de rijkste en de 
armste regio's, is zij niet gepaard 
gegaan met een soortgelijke con­
vergentie van de kansen op werk. 
Integendeel, netto zijn er in deze 
periode in de armste, minst ont­
wikkelde regio's minder nieuwe 
banen bijgekomen dan elders in de 
Gemeenschap. 
187-
Hoofdstuk 8 Het werkgelegenheidskader van de Gemeenschap 
Het is de Gremeenschap nauwelijks 
beter vergaan bij het verbeteren 
van de positie van achtergestelde 
groepen in de maatschappij. De ver­
deling van het inkomen, alsmede de 
kans op werk, schijnen over het 
algemeen meer ongelijk te zijn ge­
worden dan minder, zodat de pro­
blemen van sociale achterstelling 
en uitsluiting zijn verscherpt. Bo­
vendien werden veel nieuwe banen 
slecht betaald en lieten ook de ar­
beidsomstandigheden vaak te wen­
sen over. 
Als collectief en ook afzonderlijk 
hebben de Lid-Staten geprobeerd 
de gemeenschappelijke problemen 
van ontoereikende en onevenwich­
tige economische ontwikkeling, 
een tekort aan arbeidsplaatsen en 
een hoge, nog steeds stijgende 
werkloosheid te bestrijden. 
Het programma voor de interne 
markt heeft tot doel door opheffing 
van economische hindernissen 
voor interne handel en concurren­
tie, de economische ontwikkeling 
te verbeteren en de mogelijkheden 
voor het scheppen van werk­
gelegenheid te vergroten. De maat-
regelen om tot monetaire 
eenwording te komen zijn bedoeld 
als een verdere stap in die richting. 
De oprichting en geleidelijke uit­
breiding van de Structuurfondsen 
en de invoering van het nieuwe Co­
hesiefonds zijn bewuste pogingen 
een gelijkmatiger verdeling van de 
groei en de werkgelegenheid over 
de Gemeenschap te bewerkstelli­
gen. Tevens betekenden deze 
maatregelen de expliciete erken­
ning van de verantwoordelijkheid 
van de rijkere naties om de achter­
gebleven gebieden te helpen hun 
problemen op te lossen — de aan­
vaarding van het feit dat de Ge­
meenschap als een samenhangend 
geheel moet optreden. 
De Gemeenschap heeft echter nog 
enige tijd te gaan voordat het enor­
me banentekort waar ze voor staat, 
is opgelost (zoals blijkt uit hoofd­stuk 4). Op één of andere manier 
moet zij voor een hogere, stabielere 
en duurzamere economische groei 
zorgen en tevens waarborgen dat 
deze groei doeltreffender wordt 
omgezet in werkgelegenheid in alle 
gebieden. 
Dit hoofdstuk bevat een aanhang­
sel met de Mededeling die de Com­
missie 26 mei 1993 heeft opgesteld 
en die voorstellen bevat voor een 
actieprogramma ter bestrijding 
van de werkgelegenheidsproble­
men in de Gemeenschap. Deze me­
dedeling is een poging om te 
reageren op de aard en de omvang 
van het hierboven beschreven pro­
bleem, met inachtneming van de 
diversiteit die in de Gemeenschap 
bestaat en de daaruit voortvloeien­
de noodzaak de uitvoering van het 
beleid aan te passen aan de ver­
schillen in plaatselijke omstandig­
heden. In aansluiting hierop 
vroegen de regeringsleiders, op 
hun bijeenkomst in Kopenhagen, 
de Commissie een witboek op te 
stellen over problemen van werk­
gelegenheid, groei en concurrentie­
vermogen. Deze twee initiatieven 
zijn complementair. 
Het doel van dit initiatief op het 
gebied van de werkgelegenheid is 
een kader te bieden en een strate­
gisch proces te ontwikkelen voor 
meer op samenwerking gebaseer­
de gemeenschappelijke actie — 
door alle instellingen van de Ge­
meenschap en de Lid-Staten — ter 
bevordering van werkgelegen-
heidsintensievere groei. De na­
druk valt op werkgelegenheid, niet 
alleen werkloosheid. Het gaat niet 
alleen om een strategie personen 
zonder werk te helpen weer op de 
arbeidsmarkt aan de slag te ko­
men, al is dit een belangrijk onder­
deel van het initiatief. Het is ook 
een strategie om banen te vinden 
voor iedereen die zou willen wer­
ken. 
De hoofdgedachte achter het Werk­
gelegenheidskader is meer werk-
gelegenheidsintensieve produktie in de Gemeenschap te stimuleren 
en te ontwikkelen om het aantal 
werkzame personen te vergroten, 
ongeacht de economische groei die 
de Gemeenschap kan bereiken. 
In het Werkgelegenheidskader 
heeft werkgelegenheidsintensiteit 
een dubbele betekenis. In de eerste 
plaats valt het accent op de moge­
lijkheden voor een grotere toegan-
kelijkheid van de bestaande 
werkgelegenheid, volgens de aan­
pak van sommige Lid-Staten. Dat 
vereist wijzigingen in de herverde­
ling van zowel inkomen als werk. 
Het concept is niet alleen statisch, 
maar ook dynamisch. Met voort­
gaande economische ontwikkeling 
moet worden verwacht dat groei 
resulteert in meer banen, en niet 
alleen in meer inkomen voor dege­
nen die werken. 
In de tweede plaats gaat het niet 
alleen om herverdeling van werk, 
maar ook om de mogelijkheid een 
meer arbeidsintensieve produktie 
te ontwikkelen, tenminste in be­
paalde delen van de economie, om 
potentiële arbeidsbronnen meer te 
benutten. 
De arbeidsmarkt, zoals andere 
markten, heeft een groot aantal in­
stitutionele en structurele ken­
merken, die de werking ervan 
beïnvloeden. In de eerste plaats 
zijn er beperkingen wat voor be­
paalde categoreiën wel en niet mo­
gelijk is — jongeren, ouderen, en 
tot op zekere hoogte vrouwen. Dit 
is vaak vastgelegd in wetgeving 
van de overheid, die minimumei­
sen stelt aan omstandigheden van 
veiligheid, gezondheid en welzijn 
van werkenden. 
Daarnaast zijn er de gewoonten en 
regels hoe het economisch leven is 
georganiseerd. Hoewel sommige 
daarvan vastgelegd kunnen zijn in 
overeenkomsten van werkgevers 
en werknemers, gaat de werkcul-
tuur in verschillende economieën 
en maatschappijen veel verder dan 
het overeengekomene in cao's. 
-188-
Hoofdstuk 8 Het werkgelegenheidskader van de Gemeenschap 
Er zijn ook financiële factoren. Ar­
beidskosten in verhouding tot ge­
produceerde toegevoegde waarde 
door werknemers is duidelijk de be­
langrijkste factor van invloed op de 
beslissing van de werkgever tot 
aanstelling. Deze kosten bevatten 
niet alleen loon, maar ook premies 
en andere kosten voor werkgevers 
om de sociale zekerheid te financie­
ren — werkloosheid, ziekte, pen­
sioen, enz. — of om bij te dragen tot 
de financiering van overheidsuit­
gaven. De kosten van andere 
welvaartsvoorzieningen, door be­
drijven betaald, kunnen ook aan­
zienlijk zijn. 
Tegelijkertijd worden huidige en 
toekomstige werknemers in hun 
JU ding tegenover een baan, en 
werkgelegenheid in het algemeen, 
beïnvloed door vele factoren — in 
het bijzonder door belasting op het 
bruto loon, alternatieven voor be­
taald werk en gezinssituatie. 
Veel mensen zijn op het ogenblik 
niet aktief buiten hun eigen wil. 
Voor sommigen is vrijetijdsbeste­
ding of onbetaald werk voor henzelf 
of anderen een alternatief voor een 
baan. Voorzover sociale zekerheids­
stelsels dat mogelijk maken kunnen 
anderen — mensen die weinig kun­
nen verdienen, mensen met kinde­
ren of andere afhankelijke 
familieleden, mensen met weinig 
behoefte aan inkomen — afhanke­
lijk worden of blijven van over­
drachten als belangrijkste 
inkomensbron, in plaats van be­
taald werk te zoeken. 
De conclusie is dat beslissingen van 
werkgevers en werknemers over va­
catures in sterke mate worden be­
paald door : 
- de juridische omgeving 
- de culturele en sociale omgeving 
- de financiële omgeving. 
Het Werkgelegenheidskader richt 
zich op alle drie onderwerpen. Er­kend wordt dat al is de werkgele­
genheid het primaire doel, dat niet 
tegen elke kost kan worden gereali­
seerd. En doelstellingen op lange 
termijn — een duurzame economi­
sche ontwikkeling met voldoende 
banen voor iedereen die wil werken 
- moeten worden afgewogen tegen 
doelstellingen op korte termijn om 
de werkloosheid zo snel mogelijk op 
te lossen. 
Het Werkgelegenheidskader is dus 
niet alleen gericht op het geheel van 
prikkels voor de arbeidsmarkt, 
maar ook op andere factoren die de 
doelmatigheid van de arbeidsmarkt 
beïnvloeden. Dit zijn : 
- de kwantitatieve en kwalitatie­
ve informatie aan werkgevers, 
werknemers en bestuurders 
van onderwijs- en opleidingsin­
stellingen over het soort nieuwe 
banen dat ontstaat door econo­
mische vooruitgang en verande­
rende behoeften; 
- de gevolgen van een toenemen­
de behoefte aan decentralisatie 
van besluitvorming — die het 
mogelijk maakt rekening te 
houden met verschillende loka­
le omstandigheden en aspira­
ties — voor de vaststelling van 
een sterker raamwerk op econo­
misch, monetair en sociaal ge­
bied in de Gemeenschap, dat is 
gericht op groei van de werk­
gelegenheid en andere doelstel­
lingen; 
- de mate waarin instituties be­
hulpzaam zijn bij het vinden 
van doelmatige oplossingen 
voor het probleem van afstem­
ming van vraag en aanbod, 
steun aan het veranderingspro­
ces en het streven naar meer 
werkgelegenheid. 
Veel zaken houden verband met el­
kaar en het werkprogramma in het 
Werkgelegenheidskader laat dat 
zien door een aantal specifieke on­
derwerpen, of aspecten van het al­
gemene probleem, te noemen die een verdere meer gedetailleerde 
uitwerking behoeven. De analyses 
en voorstellen die zullen worden ge­
daan in dit werkprogramma zijn be­
doeld om de hoofdweg te wijzen 
waarlangs fundamentele verande­
ringen voor een meer werkgelegen-
heidsintensief groeipatroon op 
doelmatige wijze kunnen worden 
nagestreefd in de Gemeenschap. 
189 
Hoofdstuk 8 Het werkgelegenheidskader van de Gemeenschap 
-190-
Een communautair actiekader voor de werkgelegenheid 
Een communautair actiekader voor de werkgelegenheid 
1. Inleiding 
Een van de hoofddoelstellingen van de Gemeenschap is 
een hoog niveau van werkgelegenheid in alle Lid-Staten 
en regio's. Direkt of indirekt hebben de onderwerpen 
van beleid van de Gemeenschap — interne markt, eco­
nomische en monetaire eenwording, het via de Struc­
tuurfondsen ontwikkelde beleid, de successieve 
programma's voor onderzoek en ontwikkeling, gecoördi­
neerd beleid op sommige terreinen, het nastreven van 
gemeenschappelijke doelstellingen op andere — alle­
maal aanzienlijk bijgedragen tot de doelstellingen van 
concurrentievermogen, economische groei en werkgele­
genheid. 
Hoewel de Gemeenschap met de toegenomen integratie 
en cohesie economisch sterker is geworden, is de voor­
uitgang op het gebied van werkgelegenheid en werk­
loosheid helaas minder positief verlopen, vooral in de 
laatste twee jaar. De bezorgdheid hierover is geuit in 
een aantal politieke stellingnamen op communautair 
niveau. In het bijzonder: 
- de Raad van ministers van Arbeid en Sociale Zaken 
nam in december 1992 een resolutie aan om maat­
regelen te treffen tegen de werkloosheid; 
- het Europees Parlement bracht in 1992 een rapport 
uit over de Europese arbeidsmarkt na 1992; 
- de Europese sociale partners kwamen tot een reeks 
gemeenschappelijke standpunten over bevordering 
van economische groei en verbeteringen op de ar­
beidsmarkt, in de eerste plaats het standpunt van 
juli 1992 over een Gezamenlijke Coöperatieve 
Groeistrategie. 
Laatst heeft de ECOFIN Raad het Initiatief voor econo­
mische groei van de Commissie — ter bevordering van 
het economisch herstel in Europa — gesteund, dat op de 
Topconferentie van Edinburgh in 1992 werd gelanceerd. 
De reikwijdte van het groei-initiatief betreft een reeks 
gebieden — overheidsuitgaven, particuliere investerin­
gen, steun aan het midden- en kleinbedrijf, aanvullende 
opleiding, loonmatiging en structurele hervormingen. 
De Commissie heeft tevens een ingrijpende herziening 
van het Europees Sociaal Fonds voorbereid om het een grotere rol in de werkloosheidsbestrijding te laten spelen, 
en daarnaast de verbetering van haar analyse van werk-
gelegenheidsthema's via de jaarlijkse "Werkgelegenheid 
in Europa" rapporten, voortgezet. 
Op de Informele bijeenkomst van de ministers van Arbeid 
en Sociale Zaken op 3 en 4 mei 1993 wees de Voorzitter 
van de Raad op de noodzaak de communautaire aanpak 
van werkloosheidsbestrijding te versterken. Hoewel de 
ministers erkenden dat de verantwoordelijkheid voor 
acties ter bevordering van de werkgelegenheid in de 
eerste plaats bij henzelf berust, onderstreepten zij dat 
aanvullende coördinatie en actie op communautair ni­
veau vereist is voor de aanpak van de gemeenschappelij­
ke problemen van werkgelegenheid en werkloosheid. 
De leden van de Raad drongen aan op de indiening door 
de Commissie van een voorstel voor een actiekader op alle 
niveaus binnen de Gemeenschap, dat tevens de op ver­
schillende wijze tot uitdrukking komende rol van de 
Gemeenschap ten aanzien van de werkgelegenheid zou 
bevatten. 
Deze Mededeling is het antwoord op dit verlangen van de 
Raad. Zij stoelt op vier kernoverwegingen: 
- Het huidige hoge werkloosheidsniveau is onaan­
vaardbaar. Het schaadt zowel het concurrentiever­
mogen van de Gemeenschap als de cohesie van 
haar samenleving. 
- Een sterkere economische groei is nodig, maar het 
werkloosheidsprobleem kan niet alleen door econo­
mische groei worden opgelost. Een arbeidsintensie­
ver groeipatroon is nodig om te kunnen voldoen 
aan de behoefte aan banen. 
- Er moet een geïntegreerd beleid als antwoord ko­
men, met inschakeling van alle instellingen die bij 
werkgelegenheidszaken betrokken zijn. 
- De primaire verantwoordelijkheid voor acties ligt 
bij en in de Lid-Staten, maar een nauwere commu­
nautaire samenwerking is — economisch en poli­
tiek — een cruciale voorwaarde voor een optimaal 
effect van de nationale acties. 
Deze Mededeling geeft de voorstellen van de Commissie 
voor een kader waarbinnen tussen alle betrokkenen, op 
191-
Een communautair actiekader voor de werkgelegenheid 
een gestructureerde en coöperatieve wijze, een proces 
van analyse en ervaringsuitwisseling kan plaatsheb­
ben, met het oog op een gecoördineerde actie. Tevens 
omvat zij voorstellen voor procedures, alsmede — in 
grote trekken — een tijdschema. 
2. Omvang en aard van het 
werkgelegenheidsprobleem 
2.1. Onaanvaardbare 
werkloosheidsniveaus 
Gedurende de laatste twee decennia was het niveau van 
economische groei gemiddeld 2% per jaar — veel lager 
dan in de twee daaraan vooraf gaande decennia. Het 
ontstaan van werkgelegenheid was niet toereikend om 
aan de stijgende vraag naar banen te voldoen en de 
werkloosheid heeft een hardnekkige en verontrustende 
stijgende lijn vertoont. Hoewel de werkloosheid afnam 
gedurende de periode van herstel in de tweede helft van 
de jaren tachtig, is de toeneming in de huidige periode 
van recessie groter. 
De werkloosheid is opnieuw boven de 10% gekomen. 
Momenteel zijn in de gehele Gemeenschap meer dan 17 
miljoen mensen werkloos, waarvan bijna de helft langer 
dan eenjaar. Volgens de huidige prognoses zal de werk­
loosheid in de rest van dit jaar en volgend jaar nog 
stijgen. Zetten de huidige ontwikkelingen zich voort, 
dan zal tegen eind 1994 het recordniveau van 10,8 % uit 
1985 worden gepasseerd. 
Tegelijk valt er slechts geringe vooruitgang te bespeu­
ren bij het tot stand brengen van convergentie in werk-
gelegenheidsniveaus tussen regio's en in het 
verschaffen van gelijke kansen op toegang tot de ar­
beidsmarkt. Velen — in het bijzonder vrouwen — zijn 
in feite totaal van de arbeidsmarkt uitgesleten. 
2.2. Lage graad van werkgelegenheid 
Vergeleken met andere geïndustrialiseerde delen van 
de wereld heeft de Gemeenschap een lage werkgelegen­
heidsgraad. Nog geen 60% van de bevolking van 15-64 
jaar heeft een baan, tegen ruim 70% in de VS, de 
EVA-landen en Japan. 
Het pendant van zo'n lage werkgelegenheidsgraad is 
niet alleen een hoge werkloosheid, maar ook een groot 
verborgen arbeidsaanbod. Zodoende blijft zelfs bij een 
toename van de werkgelegenheid de werkloosheid hoog, 
omdat er nieuwe stromen personen op de arbeidsmarkt 
komen. In de late jaren tachtig daalde de werkloosheid 
met slechts 3 miljoen, ondanks dat ruim 9 miljoen 
nieuwe banen ontstonden. Het gevolg daarvan is dat de Gemeenschap, om de 
werkloosheid van het huidige niveau van ruim 10% 
omlaag te krijgen naar een meer aanvaardbare niveau 
— stel 5% — extra banen moet creëren op zo'n grote 
schaal dat niet alleen de huidige ingeschreven werk­
lozen kunnen worden opgenomen, maar ook wordt 
voldaan aan de vraag van nieuwkomers op de arbeids­
markt. 
Een creatie van banen op die schaal kan niet alleen door 
groei worden gerealiseerd. Gezien de stijgende aantal­
len werkzoekenden zou een economische groei van 3,5% 
bij 2 % produktiviteitsstijging — als ervaren in de 
tweede helft van de late jaren tachtig — voor de rest van 
het decennium, de Gemeenschap toch niet voldoende 
dicht bij een doel van 5% werkloosheid kunnen brengen. 
3. Werkgelegenheidsintensiteit 
van de groei 
3.1. Vergelijkingen binnen en 
buiten de Gemeenschap 
Werkgelegenheidsniveaus hangen niet alleen af van het 
tempo van economische groei, maar ook van de werkge­
legenheidsintensiteit van die groei. Deze intensiteit 
wordt niet alleen bepaald door het relatieve gebruik van 
kapitaal en arbeid — dat het arbeidsvolume bij een 
gegeven produktievolume bepaalt — maar ook door de 
wijze waarop een gegeven arbeidsvolume wordt ver­
deeld over aantallen banen en gewerkte uren. 
Vooral wat dit laatste betreft verschillen de ervaringen 
tussen de Lid-Staten. België en Nederland hebben bij­
voorbeeld overeenkomstige niveaus van arbeidsproduk­
tiviteit, maar in Nederland hebben 10% meer mensen 
van 15-64 jaar een baan dan in België. Zo is ook in 
Denemarken — bij een lager inkomensniveau per hoofd 
van de bevolking (gemeten in kks) dan in het Westen 
van de Bondsrepubliek — een veel hoger percentage van 
de bevolking aan het werk. 
Ook vergelijkingen met andere industrielanden zijn 
onthullend. In Scandinavië is de werkgelegenheids­
graad sinds de jaren '70 meer dan 70%. Het grootste 
verschil met de Gemeenschap ligt in de participatie­
graad van vrouwen. De arbeidsparticipatie van vrou­
wen in de Gemeenschap stijgt wel, maar is nog steeds 
minder dan in het grootste deel van de economisch 
ontwikkelde wereld. 
Gedurende het afgelopen decennium hebben de Ver­
enigde Staten een soortgelijk groei van het BBP beleefd 
als de Gemeenschap — rond de 2% per jaar na correctie 
voor bevolkingsgroei. In deze periode lag de inkomens-
192 
Een communautair actiekader voor de werkgelegenheid 
groei per werknemer in de VS echter lager dan in de 
Gemeenschap — 1% tegen 2%. Anderzijds bleef de werk­
gelegenheidsgraad in de VS in die periode stijgen tot het 
huidige niveau van 70% —10 procent punten boven het 
niveau van de Gemeenschap. Terwijl dus de algemene 
inkomensgroei in de Gremeenschap en de VS op het 
zelfde niveau lag, had een groter percentage van de 
bevolking van de VS toegang tot betaald werk. 
Ook Japan is erin geslaagd een hogere werkgelegen­
heidsgraad te bereiken dan de Gemeenschap. Net als in 
andere industrielanden, inclusief de Gemeenschap, was 
een concurrerende exportsector een middel om inkom­
sten te verwerven om banen te scheppen in de diensten-
sector. Het verschil is echter, dat de Japanse 
produktiviteit in de dienstensector lager ligt dan die in 
de Gemeenschap — waardoor meer werkgelegenheid 
wordt gecreëerd — ook al liggen de verdiensten in de 
industrie en in de dienstensector in beide gevallen op 
ongeveer gelijk niveau. 
Hoewel een meer op het scheppen van banen gericht 
groeipatroon zonder twijfel een bredere spreiding van 
betaalde werkgelegenheid inhoudt, hangt het effect op 
de inkomensverdeling af van de economische, sociale en 
culturele situatie in de betrokken landen. Zo is in de 
Scandinavische landen en in Japan een hoge werkgele­
genheidsgraad bereikt met een inkomensverdeling die 
minder gespreid is dan in de Gemeenschap. De VS 
hebben daarentegen een grotere spreiding van de inko­
mensverdeling beleefd met het toenemen van de werk­
gelegenheidsgraad. 
Hoewel ervaringen niet zonder meer van de ene Lid-
Staat op de andere overdraagbaar hoeven te zijn, of van 
buiten de Gemeenschap naar daarbinnen, zijn de be­
staande verschillen toch sterk genoeg om een meer 
gedetailleerd onderzoek te rechtvaardigen, om te kun­
nen vaststellen welke benaderingen bruikbaar zijn voor 
de Gremeenschap en ook verenigbaar met haar algemene 
economische en sociale doelstellingen. De Gemeenschap 
zou vooral moeten kunnen garanderen dat veranderin­
gen in bestaand beleid zo worden uitgevoerd dat geen 
werknemers met een zwakke positie op de arbeidsmarkt 
worden uitgebuit, of de ontwikkelingvan hoogwaardige, 
op kennis gebaseerde banen, waarvan het toekomstig 
concurrentievermogen afhangt, wordt belemmerd. 
3.2. Overheidsmaatregelen en 
werkgelegenheidsintensiteit 
Geconfronteerd met hoge werkloosheidsniveaus en 
langdurige werkloosheid hebben regeringen hun uitga­
ven verhoogd voor een scala van maatregelen en instru­
menten, die in het algemeen gericht zijn op stimulering 
van gedrag op de arbeidsmarkt dat een werkgelegen-heidsintensiever groeipatroon doet ontstaan, vooral ten 
gunste van werklozen. 
De genoemde maatregelen hebben meestal beoogd 
werklozen aantrekkelijker te maken voor werkgevers 
door de kosten van hun arbeid te verlagen, hun waarde 
als werknemer te verhogen via opleiding of andere 
middelen, of door het aanpakken van problemen van 
slechte aansluiting of overgang tussen school en werk. 
Zo nam de overheidssteun de vorm aan van beurzen, 
leningen, belastingprikkels en subsidies aan werklozen 
en potentiële werkgevers, naast directe dienstverlening 
in de vorm van beroepskeuze-advies en opleiding. Ook 
hebben regeringen gepoogd het juridisch kader zo te 
wijzigen dat de flexibiliteit van de arbeid toenam. 
De programma's voor werklozen tonen aan dat wijzigin­
gen in stimuleringspatroon op de arbeidsmarkt kunnen 
worden aangewend om bepaalde groepen of individuen 
te helpen. Gewoonlijk waren zulke maatregelen echter 
een inbreuk op bestaande nationale regelingen — bij­
voorbeeld reductie van sociale lasten bij aanstelling van 
werklozen — of werden zij op een specifiek onderwerp 
gericht, zoals de ontwikkeling van deeltijdarbeid. 
Er moet meer lering uit worden getrokken — namelijk 
dat wijzigingen in de globale structuur van stimulering 
en prikkeling kunnen worden nagestreefd om een meer 
werkgelegenheidsintensieve groei in de hele economie 
te bewerkstelligen. Dit zou grote voordelen kunnen 
opleveren, gezien de variatie in wijzen van stimulering 
die momenteel binnen en tussen de Lid-Staten bestaat. 
De sociale lasten bijvoorbeeld, betaald door werkgevers, 
liggen in de Gemeenschap gemiddeld op 15% van de 
lonen en salarissen, maar het percentage varieert tus­
sen de Lid-Staten van praktisch 0% tot boven de 20%. 
De globale effecten van zulke verschillen op de werkge­
legenheid kunnen alleen worden beoordeeld in het ka­
der van het belastingstelsel van elke Lid-Staat. Het is 
mogelijk dat de werkgelegenheidsintensiteit van ver­
schillende sectoren, of de mogelijkheid voor werkgevers 
om verschillende soorten banen aan te bieden, door de 
druk of de structuur van belastingheffing wordt beïn­
vloed. 
De werkgelegenheidsintensiteit van de produktie in de 
hele economie, in verschillende bedrijfstakken of ver­
schillende soorten bedrijven, kan worden geschaad door 
het juridisch kader dat door regeringen is ontworpen om 
het functioneren van de arbeidsmarkt te reguleren. Ook 
andere factoren kunnen hier van invloed zijn — de in 
het bedrijf ontwikkelde vormen van werkorganisatie en 
soorten banen, de voorkeuren en de instelling van de 
werkzoekenden, dan wel sociale en culturele verande­
ringen in ruimere zin ten aanzien van werk, werkgele­
genheid en leefstijl. 
193-
Een communautair actiekader voor de werkgelegenheid 
3.3. Steun van de Gemeenschap 
De doelstellingen van de Gemeenschap op het gebied 
van werkgelegenheid zijn op communautair niveau na­
gestreefd met een breed scala aan beleidsmaatregelen 
en activiteiten — economisch, industrieel, technologisch 
en wetenschappelijk. In aanvulling daarop heeft de 
Gemeenschap zich op werkgelegenheidsproblemen en 
aanverwante 'human resource' zaken gericht met een 
grote verscheidenheid aan meer specifieke maatrege­
len. 
Tot die maatregelen behoren analyse en onderzoek, 
programma's voor experimenteel onderzoek en model­
projecten, de verspreiding van 'best practice' kennis, 
alsmede de verstrekking van middelen uit de structuur­
fondsen van de Gemeenschap, in de eerste plaats het 
Europees Sociaal Fonds — dit omvat zowel de gebruike­
lijke financiering als specifieke Communautaire Initi­
atiefprogramma's . 
Analyse en onderzoek zijn de laatste vijfjaar gebruikt 
voor de rapporten van de Commissie over de Werkgele­
genheid in Europa, die aan de hand van vergelijkende 
analyses in de hele Gemeenschap en met gebruikma­
king van de arbeidskrachtentelling van de Gemeen­
schap, geleid heeft tot een dieper inzicht in de structuur 
van de arbeidsmarkten in de Gemeenschap en het ver­
band tussen werkgelegenheid en andere economische 
en sociale ontwikkelingen. 
Aan experimenten en evaluatie zijn onderzoekprogram­
ma's gewijd — zoals het programma voor plaatselijke 
werkgelegenheidsontwikkeling LEDA en het program­
ma ter bestrijding van langdurige werkloosheid ERGO, 
alsmede programma's van modelprojecten op het gebied 
van creatie van werkgelegenheid — met name de pro­
gramma's van de ILE voor door vrouwen geleide bedrij­
ven, en het SPEC-programma voor innovatieve 
plaatselijke werkgelegenheidsacties als reactie op door 
de interne markt veroorzaakte veranderingen. 
Acties op grotere schaal met modelprojecten zijn onder­
nomen in het kader van de communautaire Initiatieven 
van het Europees Sociaal Fonds — waaronder 
EUROFORM voor nieuwe kwalificaties en nieuwe ba­
nen, NOW voor de werkgelegenheid van vrouwen en 
HORIZON voor werkgelegenheidsproblemen van ge­
handicapten — alsmede in het kader van toepasselijke 
onderdelen van het Programma Armoedebestrijding. 
Daarnaast is een serie aanverwante acties inzake be­
roepsopleiding en de opname van jongeren op de ar­
beidsmarkt op touw gezet door het Communautair 
programma inzake technologie-onderwijs en -opleiding 
COMETT, het FORCE-programma voor voortgezette opleiding in Europa, het EUROTECNET-programma 
voor beroepsopleiding in nieuwe technologie, het 
PETRA-programma voor beroepsonderwijs voor jonge­
ren en hel ÏRIS-programma ter verbetering van de 
toegankelijkheid van beroepsopleidingen voor vrouwen. 
Voor de uitwisseling van ervaringen werd het Waarne-
mingspostensysteeni inzake de Werkgelegenheid opge­
richt, dat een structuur biedt voor de verzameling, 
analyse, presentatie, verspreiding en bespreking van de 
ervaring van de Lid-Staten met ontwikkelingen en 
structurele veranderingen op de arbeidsmarkt en met 
beleidsontwikkeling. 
In het bijzonder heeft de Gemeenschap over een periode 
van tien jaren het MISEP (Onderling informatiesys­
teem inzake werkgelegenheidsbeleid) ontwikkeld, een 
complete documentatie van overheidsbeleid en uitvoe­
ringsstructuur, inclusief een groeiend aantal evalua­
ties. Dit wordt nu onderbouwd door SYSDEM (Europees 
systeem van documentatie aangaande werkgelegen­
heid) — dat verslag doet over onderzoek en analyses van 
thema's betreffende werkgelegenheid en arbeidsmarkt 
in de Lid-Staten en een raamwerk vormt voor discussies 
tussen beleidsmakers en onderzoekers op nationaal zo­
wel als communautair niveau. 
De beleidsontwikkeling werd versterkt met middelen 
van het Europees Sociaal Fonds, dat nu rond 6 miljard 
ecu bijdraagt aan maatregelen voor training en oplei­
ding, die door nationale regeringen worden genomen 
binnen de structuur van de Communautaire Bestekken 
— circa 13% van de totale uitgaven door de Lid-Staten, 
en een aanzienlijk hoger percentage in prioritaire re­
gio's van de Gremeenschap. 
Die steun was gericht op langdurig werklozen en werk­
loze jongeren, alsmede op behoeften van de minder 
bedeelde regio's van de Gemeenschap. Het grootste deel 
wordt besteed aan beroepsopleiding, hoewel ook enige 
steun wordt verstrekt voor werkgelegenheidssubsidies 
om aanstelling aan te moedigen, en — in de minder 
ontv/ikkelde regio's — voor beroepsopleiding op scholen. 
4. Nieuw actiekader 
Uit de bovenstaande analyse vallen drie belangrijke 
conclusies te trekken: 
- De omvang en de aard van het werkgelegenheids­
probleem in Europa geven aanleiding tot grote 
zorg. Er moet actie worden ondernomen, wil men 
voorkomen dat dit probleem ernstige schade berok­
kent aan het communautair concurrentievermogen 
tot in de 21e eeuw en de fundamenten van onze sa­
menleving ernstig aantast. 
-194 
Een communautair actiekader voor de werkgelegenheid 
- Er is voldoende aanleiding en er zijn genoeg erva­
ringen om aan te nemen dat er mogelijkheden zijn 
om op zijn minst de situatie te verbeteren — boven 
op die welke kunnen komen uit hogere economi­
sche groei — door regeringen die beleid ontwikke­
len dat een meer werkgelegenheidsintensief 
groeipatroon stimuleert. 
- Hoewel de voornaamste instrumenten bij en in de 
Lid-Staten berusten, is een belangrijke rol voor de 
Gemeenschap weggelegd als katalysator, als coör­
dinatieforum en als steun door de toepassing van 
beleidslijnen op communautair niveau. Actie op 
Gemeenschapsniveau is nodig om economische 
redenen (omdat de toenemende onderlinge afhan­
kelijkheid van onze economieën actieve samenwer­
king vereist op elk beleidsterrein), zowel als om 
politieke (omdat het van levensbelang is dat de Ge­
meenschap zich actief inspant voor een doel dat 
van zo'n groot belang is voor het welzijn van haar 
ingezetenen). 
4.1. Doelstelling 
Het voorstel houdt dus in, dat de communautaire Instel­
lingen en de Lid-Staten zich verplichten tot een gestruc­
tureerd, coöperatief en systematisch proces van analyse 
en beleidsontwikkeling voor mogelijke oplossingen van 
het werkgelegenheidsprobleem, met het oog op een ge­
coördineerde beleidsuitvoering, die is gericht op de be­
hoefte in Europa een arbeidsintensiever groeipatroon te 
realiseren. 
4.2. Middelen 
Dit moet een werkelijk collectief proces zijn, waarin de 
Commissie zeker haar rol heeft, maar waaraan ook de 
Lid-Staten — elk voor zich of in combinaties — en 
belangengroepen in de Lid-Staten hun ideeën of ana­
lyses zullen willen bijdragen. Hoe ook andere commu­
nautaire Instellingen, zoals het Europese Parlement 
en het Economisch en Sociaal Comité erbij kunnen 
worden betrokken, moet worden onderzocht, evenals 
een geschikte manier om de Sociale Partners in te 
schakelen. 
De echte start bestaat uit de vaststelling van een agenda 
en een tijdschema met de bedoeling in een periode van 
18 maanden, tussen nu en eind 1994, tot enkele opera­
tionele conclusies te komen. 
Gezien het complexe karakter van het werkgelegen­
heidsprobleem en vooral de dikwijls grote spreiding van 
verantwoordelijkheid voor zaken die met werkgelegen­
heid in ruime zin verband houden, is het van cruciaal 
belang een methode te vinden om werkelijke coördinatie 
van het proces te garanderen. In dit verband valt een nieuwe, grotere en meer actieve 
rol te overwegen voor het Permanent Comité voor 
Arbeidsmarktvraagstukken, waarin veel van de be­
langrijkste factoren verenigd zijn, hoewel goed geke­
ken zou moeten worden naar raakvlakken met andere 
forums. 
4.3. De rol van de Commissie 
De Commissie neemt de taak op zich, dit proces te 
ondersteunen en daarnaast analyses en suggesties voor 
gecoördineerde actie bij te dragen. Maar dit mag er 
anderen allerminst van weerhouden, hetzelfde te doen. 
Daarnaast zal de Commissie proberen de omzetting van 
succesvolle communautaire modelprojecten tot alge­
meen gangbaar beleid te bevorderen, aan de hand van 
een systematische evaluatie van geslaagde ervaringen 
en maatregelen, zoals omschreven in sectie 3.3 hierbo­
ven. 
Meer in het algemeen is de Commissie voornemens, 
haar financiële steun zo in te zetten dat zij kan bijdra­
gen tot het grote doel, de uitbreiding van de werkgele­
genheid. De voorgestelde hervorming van het Europees 
Sociaal Fonds met het doel de flexibiliteit van het Fonds 
te vergroten, te kunnen anticiperen op ontwikkelingen 
op de arbeidsmarkt, en het Fonds beter te kunnen 
gebruiken voor beleidsgebonden doelstellingen — 
vormt een stap in deze richting. De Commissie wil 
echter vooral bereiken dat alle toekomstige communau­
taire Initiatieven op dit gebied experimenten en inno­
vatie op Transeuropees niveau kunnen ondersteunen. 
4.4. Thema's voor analyse en actie 
De Commissie wil analyses en suggesties voor gecoördi­
neerde actie op een aantal verschillende gebieden indie­
nen. De Commissie meent dat hiervoor in het bijzonder 
de volgende thema's in aanmerking komen: 
- aanpassing op de werkplek, en de mogelijkheid om 
nieuwe vormen van werkgelegenheid te ontwikke­
len, uitgaande van nieuwe manieren om het werk 
te organiseren; 
- ontwikkeling van nieuwe werktijdstructuren, die 
kunnen leiden tot uitbreiding van het aantal ba­
nen; 
- ontwikkeling van opleidingsstelsels en kwalifica­
ties waardoor de integratie op de arbeidsmarkt kan 
worden verbeterd en kan worden ingespeeld op 
structurele veranderingen; 
- onderzoek naar mogelijkheden om de arbeidskos­
ten te verlagen en de werkgelegenheidsgraad te 
-195 
Een communautair actiekader voor de werkgelegenheid 
verhogen, onder meer door wijziging van belasting­
druk; 
- een goede benutting van het groeipotentieel aan 
werkgelegenheid op nieuwe terreinen — milieu-
industrie, kunsten, huishoudelijke dienstverlenin­
gen, enz.; 
- de schepping van werkgelegenheid door kleine be­
drijven en zelfstandig ondernemerschap en de rol 
van de kleine en middelgrote bedrijven in het alge­
meen; 
- de rol van plaatselijke initiatieven en plaatselijke 
economische ontwikkelingen in het vergroten van 
het regionale vermogen werk te scheppen; 
- de rol van diverse bureaus en partners bij de ont­
wikkeling van efficiënte externe arbeidsmarkten. 
4.5. Procedure en organisatie 
De Commissie is voornemens de nodige interne proce­
dures in te leiden om het in deze Mededeling omschre­
ven actieprogramma uit te voeren en te begeleiden. 
Besprekingen over de huidige zorgwekkende toestand 
van de werkgelegenheid zijn reeds begonnen in informe­
le bijeenkomsten van ministers — niet alleen de minis­
ters van Arbeid, maar ook die van Economische Zaken 
en van Milieuzaken. Andere hierbij mogelijk ook betrok­
ken ministers kunnen worden aangemoedigd deze the­
ma's aan te pakken, voorlopig op basis van dit 
document. 
De vraag hoe dit gecompliceerde proces het best kan 
worden georchestreerd zal veel aandacht vragen. 
5. Conclusies den van nieuwe werkgelegenheid ten volle te be­
nutten; 
het voorstel van de Commissie aan te nemen, een 
tot eind 1994 lopend werkprogramma in te dienen, 
uitgaande van de aanpak in dit document; 
er in toe te stemmen alle relevante partners op 
plaatselijk, nationaal en communautair niveau — 
in het bijzonder de sociale partners — bij de ont­
wikkeling van de gewenste maatregelen te betrek­
ken. 
De Commissie verzoekt de Raad van ministers van 
Arbeid en Sociale Zaken: 
- de noodzaak te bevestigen van de ontwikkeling van 
een communautair kader waarbinnen de Lid-Sta­
ten en de Gemeenschap zich met vergelijkende 
analyse kunnen bezighouden, om zo gecoördineerd 
een meer op de schepping van banen gericht groei­
patroon te bevorderen; 
- nota te nemen van de noodzaak met spoed te over­
wegen hoe men allen die direct of indirect verant­
woordelijk zijn voor de werkgelegenheid — dus ook 
andere leden van de Raad — binnen dit commu­
nautair kader kan betrekken bij een gezamenlijke 
aanpak van de werkgelegenheid en de mogelijkhe-
196 
Grafieken 
Grafieken 
1 Werkgelegenheidsgraad in de Gemeenschap en elders 1970-1992 .23 
2 Werkloosheidspercentages in de Gemeenschap en elders 1970-1992 24 
3 Verandering in participatie van de bevolking in de Gemeenschap enelders 1973-1992 25 
4 BBP en werkgeleganheid groei in de Gemeenschap 1980-1992 27 
5 BBP en werkgeleganheid groei in EVA-landen 1980-1992 27 
6 BBP en werkgeleganheid groei in Verenigde Staten 1980-1992 27 
7 BBP en werkgeleganheid groei in Japan 1980-1992 27 
8 BBP en werkgeleganheid groei in de Gemeenschap en 
elders 1980-1985, 1985-1990 en 1990-1992 29 
9 BBP en werkgeleganheid groei in Denemarken, Frankrijk, Duitsland en 
Luxemburg 1980-1985, 1985-1990 en 1990-1992 29 
10 BBP en werkgeleganheid groei in VK, Italië, Nederland en 
België 1980-1985, 1985-1990 en 1990-1992 29 
11 BBP en werkgeleganheid groei in Spanje, Ierland, 
Griekenland en Portugal 1980-1985, 1985-1990 en 1990-1992 29 
12 Verandering van de werkgelegenheid naar geslacht in de Gemeenschap en 
elders 1980-1991 30 
13 Gewerkte uren per week in nijverheid en dienstverlening in de Lid-Staten 1983 en 1991 31 
14 Verandering van de werkgelegenheid in de Lid-Staten 1983-1991 31 
15 Verandering in voltijd- en deeltijdarbeid in de Lid-Staten 1983-1991 32 
16 Werkgelegenheid van zelfstandigen en meewerkende gezinsleden in de 
Gemeenschap en elders 1980, 1985 en 1990 34 
17 Werkgelegenheid van zelfstandigen en meewerkende gezinsleden in de 
Lid-Staten 1983 en 1991 34 
18 Positie op de arbeidsmarkt, eenjaar tevoren, van zelfstandigen in de 
Lid-Staten 1983-1991 35 
19 Werkgelegenheid in grote sectoren in de Gemeenschap en elders 1980, 1985 en 1991 36 
20 Werkgelegenheid in grote sectoren in de Lid-Staten 1980, 1985 en 1991 37 
21 Aandeel van de diensten in de totale werkgelegenheid van de Lid-Staten 1983 en 1991 37 
22 Verandering van de werkgelegenheid in grote sectoren in de Gemeenschap en 
elders 1980-1991 38 
23 Verandering van de werkgelegenheid in grote sectoren in de Lid-Staten 1980-1991......39 
24 Bijdragen van sectoren aan de groei van de werkgelegenheid in de 
Gemeenschap 1983-1991 39 
25 Verandering van de werkgelegenheid in het bank- en verzekeringswezen in de 
Lid-Staten .*. 1983-1991 40 
26 Verandering van de werkgelegenheid in de overige dienstverlening in de 
Lid-Staten 1983-1991 40 
197-
Grafieken 
27 Werkloosheid in de Lid-Staten 1985, 1990 en mei 1993 41 
28 Werkloosheid van mannen en vrouwen in de Lid-Staten 1985 en mei 1993 42 
29 Werkloosheid van jongeren (<25) in de Lid-Staten 1985, 1990 en mei 1993 43 
30 Werkloosheid naar geslacht en leeftijd in de Gemeenschap 1983-mei 1993 44 
31 Verandering van de bevolking, de beroepsbevolking en de werkgelegenheid 
van jongeren (15-24) in de Lid-Staten 1985-1991 45 
32 Langdurige werkloosheid (ljaar) in de Lid-Staten 1985 en 1991 46 
33 BBP 1991-1994 53 
34 Investeringen 1991-1994 54 
35 Consumptie 1991-1994 55 
36 Inflatie 1991-1994 55 
37 Handelsbalans 1991-1994 56 
38 Werkgelegenheid 1991-1994 56 
39 Werkloosheid 1991-1994 56 
40 Samenstelling van de internationale handel 1970, 1980 en 1990 67 
41 Aandelen op de wereldmarkten voor industrieprodukten 1970, 1980 en 1990 68 
42 Omvang van de wereldmarkten voor industrieprodukten 1970, 1980 en 1990 68 
43 Geografische verdeling van de export van industrie-produkten naar buiten de 
Gemeenschap 1970, 1980 en 1990 69 
44 De toenemende betekenis van interne handel voor de Gemeenschap 1970-1991 70 
45 Aandeel van de Gemeenschap in de handel in enkele industrieprodukten 1970, 1980 en 1990 70 
46 Samenstelling van de export van industrieprodukten uit de Gemeenschap en 
elders 1970, 1980 en 1990 71 
47 Aandeel van de Gemeenschap in de wereldhandel in diensten 1970, 1980 en 1990 71 
48 Werkgelegenheid in de exportindustrie 1990 72 
49 Verandering in BBP en werkgelegenheid in Midden- en Oost-Europa 1991 en 1992 75 
50 Werkloosheidspercentages in Midden- en Oost-Europa 1991 en 1992 77 
51 Werkloosheidspercentages in Midden- en Oost-Europa 1991 en 1992 78 
52 Werkloosheidspercentages van mannen en vrouwen in Midden- en Oost-Europa 1991 en 1992 78 
53 BBP per hoofd in de Lid-Staten, de VS en Japan 1991 84 
54 BBP per hoofd en de arbeidsproductiviteit in de Lid-Staten, de VS en Japan 1991 84 
55 Gewerkte uren per week en de werkgelegenheidsgraad in de Lid-Staten, de VS 
en Japan 1991 86 
56 Uren voltijdarbeid en aantal deeltijdwerkers in nijverheid en dienstverlening 
in de Lid-Staten 1983 en 1991 87 
57 Gemiddelde arbeidskosten per uur in de verwerkende industrie in de 
Lid-Staten 1981 en 1990 89 
58 Belasting en premies sociale verzekering in de Lid-Staten 1980 en 1990 91 
59 Gemiddelde arbeidskosten per uur en de arbeidsproductiviteit in de 
verwerkende industrie in de Lid-Staten 1981 en 1990 92 
60 "Gemiddelde arbeidskosten per uur en de arbeidsproductiviteit in de 
machine-industrie in de Lid-Staten 1981 en 1990 94 
-198-
Grafieken 
61 "Gemiddelde arbeidskosten per uur en de arbeidsproductiviteit in de textiel -
en kledingindustrie in de Lid-Staten 1981 en 1990 95 
62 Gemiddelde arbeidskosten per maand in het bank- en verzekeringswezen in de 
Lid-Staten 1981 en 1990 96 
63 "Arbeidskosten in de verwerkende industrie en werkloosheidspercentages in 
regio's van de Gemeenschap 1988 98 
64 Opleidingsniveau van de beroepsbevolking (25) in de Lid-Staten 1991.... 103 
65 Opleidingsniveau van de beroepsbevolking (25-34) in de Lid-Staten 1991.... 103 
66 Onderwijsniveau van werkzame personen (25+) per bedrijfstak in de 
Gremeenschap 1991.... 104 
67 Opleidingsniveau van werkzame personen (25) in enkele sectoren in de 
Lid-Staten 1991.... 105 
68 Opleidingsniveau van werkzame personen (25) in enkele sectoren in de 
Lid-Staten 1991.... 106 
o9 Opleidingsniveau van werkenden en werklozen (25) in de Lid-Staten 1991.... 107 
70 Aandeel in de bevolking van personen met de nationaliteit van een andere 
Lid-Staat 1991.... 108 
71 Migratie in de Gemeenschap 1987-1991.... 109 
72 Positie op de arbeidsmarkt van migranten in de Gemeenschap 1987-1991.... 110 
73 Bijdrage van migranten uit de Gemeenschap aan de werkloosheid in de 
Lid-Staten gemiddelde 1987-1991.... 111 
74 Bijdrage van migranten uit de Gremeenschap aan de werkgelegenheid in de 
Lid-Staten gemiddelde 1987-1991.... 111 
75 Arbeidsmigratie van en naar Duitsland 1987-1991.... 112 
76 Arbeidsmigratie van en naar het VK 1987-1991.... 113 
77 Arbeidsmigratie van en naar Frankrijk 1987-1991.... 113 
78 Bevolking van 15-64 jaar in gebieden met steun van het Structuurfonds in de 
Lid-Staten 1989.... 119 
79 Inkomen per hoofd in de Gemeenschap en mate van ondersteuning door het 
Structuurfonds 1986 en 1990.... 120 
80 Inkomen per hoofd in onder doelstelling 1 vallende gebieden en in niet 
ondersteunde gebieden 1986 en 1990.... 120 
81 Groei van het BBP in onder doelstelling 1 vallende en in niet ondersteunde 
regio's 1986-1990.... 121 
82 Groei van het BBP in onder doelstelling 2 vallende en in niet ondersteunde 
regio's 1986-1990.... 121 
83 Werkloosheidspercentages in de Gremeenschap en mate van ondersteuning 
door het Structuurfonds 1986 en 1990.... 122 
84 Werkloosheidpercentages in ondersteunde en niet ondersteunde regio's — 
Doelstelling 2 (NUTS 3) 1986 en 1991.... 124 
85 Werkloosheidpercentages in ondersteunde en niet ondersteunde regio's — 
Doelstelling 1 1986 en 1991....124 
86 Werkloosheidpercentages in ondersteunde en niet ondersteunde regio's — 
Doelstelling 2 (NUTS 2) 1986 en 1991.... 124 
199-
Grafieken 
87 Werkloosheidpercentages in ondersteunde en niet ondersteunde regio's — 
Doelstelling 5b 1986 en 1991....124 
88 Werkloosheidspercentages in onder doelstelling 2 vallende en aangrenzende 
regio's 1986, 1989 en 1991.... 126 
89 Werkgelegenheidsgraad in de Gremeenschap en mate van ondersteuning door 
het Structuurfonds 1986 en 1990.... 127 
90 Werkgelegenheidsgraad in onder doelstelling 1 vallende en in niet 
ondersteunde gebieden 1986 en 1991.... 127 
91 Werkgelegenheidsgraad in onder doelstelling 2 vallende en in niet 
ondersteunde gebieden 1986 en 1991....128 
92 Raming van het verborgen aanbod van arbeid in de Gremeenschap en mate van 
ondersteuning door het Structuurfonds 1986 en 1990....128 
93 Raming van het verborgen aanbod van arbeid in gebieden vallend onder 
doelstelling 1 en in niet ondersteunde gebieden , 1986 en 1991.... 129 
94 Raming van het verborgen aanbod van arbeid in gebieden vallend onder 
doelstelling 2 en in niet ondersteunde gebieden 1986 en 1991.... 130 
95 Participatie van vrouwen van 25-44 jaar in de Gremeenschap en de mate van 
ondersteuning door het Structuurfonds 1986 en 1991.... 130 
96 Participatie van vrouwen van 25-44 jaar in onder doelstelling 1 vallende en in 
niet ondersteunde gebieden 1986 en 1991....131 
97 Participatie van vrouwen van 25-44 jaar in onder doelstelling 2 vallende en in 
niet ondersteunde gebieden 1986 en 1991....131 
98 Participatie van ouderen van 55-64 jaar in de Gemeenschap en de mate van 
ondersteuning door het Structuurfonds 1986 en 1991.... 132 
99 Participatie van ouderen van 55-64 jaar in onder doelstelling 1 vallende en in 
niet ondersteunde gebieden 1986 en 1991....133 
100 Participatie van ouderen van 55-64 jaar in onder doelstelling 2 vallende en in 
niet ondersteunde gebieden 1986 en 1991....133 
101 Werkgelegenheidsaandelen per sector in de Gremeenschap naar mate van 
ondersteuning door het Structuurfonds 1986 en 1991.... 134 
102 Werkgelegenheid in de landbouw in onder doelstelling 1 vallende en in niet 
ondersteunde gebieden 1986 en 1991.... 134 
103 Werkgelegenheid in de nijverheid in onder doelstelling 1 vallende en in niet 
ondersteunde gebieden 1986 en 1991.... 135 
104 Werkgelegenheid in de diensten in onder doelstelling 1 vallende en in niet 
ondersteunde gebieden 1986 en 1991.... 135 
104 Werkgelegenheid in de nijverheid in onder doelstelling 2 vallende en in niet 
ondersteunde gebieden 1986 en 1991.... 136 
106 Werkgelegenheid in de diensten in onder doelstelling 2 vallende en in niet 
ondersteunde gebieden 1986 en 1991.... 137 
107 Verandering in de werkgelegenheid per sector in de Gremeenschap en de mate 
van ondersteuning door het Structuurfonds, 1986-1991.... 138 
108 Verandering in de werkgelegenheid per sector in onder doelstelling 1 vallende 
gebieden 1986-1991.... 138 
109 Verandering in de werkgelegenheid per sector in niet ondersteunde gebieden 1986-1991.... 139 
200 
Grafieken 
110 Verandering in de werkgelegenheid per sector in onder doelstelling 2 vallende 
gebieden 1986-1991.... 139 
111 Werkgelegenheid in bedrijfstakken met hoge groei in de Gemeenschap en de 
mate van ondersteuning door het Structuurfonds 1981 en 1989.... 141 
112 Werkgelegenheid in bedrijfstakken met hoge groei in onder doelstelling 1 
vallende en in niet ondersteunde gebieden 1981 en 1989.... 141 
113 Werkgelegenheid in bedrijfstakken met hoge groei in onder doelstelling 2 
vallende en in niet ondersteunde gebieden 1981 en 1989.... 142 
114 Werkgelegenheid in bedrijfstakken met lage groei in de Gemeenschap en de 
mate van ondersteuning door het Structuurfonds 1981 en 1989.... 142 
115 Werkgelegenheid in bedrijfstakken met lage groei in onder doelstelling 1 
vallende en in niet ondersteunde gebieden 1981 en 1989.... 143 
116 Werkgelegenheid in bedrijfstakken met lage groei in onder doelstelling 2 
vallende en in niet ondersteunde gebieden 1981 en 1989.... 143 
117 Vrouwen in de beroepsbevolking in de Lid-Staten 1983 en 1991.... 145 
118 Aandeel van vrouwen in de beroepsbevolking van de Gemeenschap en elders. 1970, 1980 en 1991.... 146 
119 Percentage werkende vrouwen in loondienst in de Lid-Staten 1983 en 1991.... 147 
120 Percentage werkende mannen in loondienst in de Lid-Staten 1983 en 1991.... 147 
121 Participatie van mannen van 50-64 jaar in de Lid-Staten 1983 en 1991.... 150 
122 Participatie van vrouwen van 50-64 jaar in de Lid-Staten 1983 en 1991.... 150 
123 Participatiegraad van vrouwen in Denemarken 151 
124 Participatiegraad van vrouwen in Frankrijk 151 
125 Participatiegraad van vrouwen in Verenigd Koninkrijk 151 
126 Participatiegraad van vrouwen in Duitsland 151 
127 Participatiegraad van vrouwen in Italië 153 
128 Participatiegraad van vrouwen in Spanje 153 
129 Participatiegraad van vrouwen in Griekenland 153 
130 Participatiegraad van vrouwen in Portugal 153 
131 Participatiegraad van vrouwen in Ierland 155 
132 Participatiegraad van vrouwen in Luxemburg 155 
133 Participatiegraad van vrouwen in Nederland 155 
134 Participatiegraad van vrouwen in België 155 
135 Participatie van vrouwen van 25—49 jaar in de Lid-Staten 1983 en 1991.... 156 
136 Participatie van vrouwen van 25-49 jaar zonder kinderen 1991.... 156 
137 Participatie van vrouwen van 25-49 jaar met kinderen in de Lid-Staten 1991.... 157 
138 Participatiegraad van vrouwen van 25-49 jaar naar onderwijsniveau in de 
Lid-Staten 1991....157 
139 Werkgelegenheid en gewerkte uren van vrouwen in de Lid-Staten 1991.... 158 
140 Vrouwen met een deeltijdbaan in de Lid-Staten naar leeftijd, 1991.... 159 
141 Vrouwen met deeltijdbaan naar positie in het huishouden in de Lid-Staten 1991.... 160 
142 Vrouwen in tijdelijke dienst in de Lid-Staten 1983 en 1991.... 161 
143 Mannen in tijdelijke dienst in de Lid-Staten 1983 en 1991.... 161 
-201 
Kaarten 
144 Vrouwen in tijdelijke dienst met een deeltijdbaan in de Lid-Staten 1983 en 1991.... 162 
145 Vrouwen in de Lid-Staten in tijdelijke dienst bij gebrek aan een vaste baan 1983 en 1991.... 162 
146 Percentage mannelijke werklozen naar duur van de werkloosheid in de 
Lid-Staten 1991....163 
147 Werkloosheidspercentages van vrouwen in de Lid-Staten naar duur van de 
werkloosheid, 1991....163 
148 Ontvangers van een werkloosheidsuitkering naar geslacht en burgerlijke 
staat in de Gremeenschap 1991.... 165 
149 Wat werklozen (25) in de Lid-Staten een jaar geleden deden, 1991.... 165 
150 Werkgelegenheid in de diensten in de Lid-Staten 1983 en 1991.... 167 
151 Sectoraal aandeel van de werkgelegenheid van mannen en vrouwen in de 
Gremeenschap 1991.... 168 
152 Werkzame vrouwen in de overige dienstverlening en in de handel in de 
Lid-Staten 1983 en 1991.... 168 
153 Vrouwen als leerkracht in de Lid-Staten circa 1989-91.... 169 
154 Opzegtermijnen en afvloeiingsregelingen in de Lid-Staten 1989-90.... 174 
155 Opzegtermijnen en ontslaguitkeringen per leeftijdsklasse in de Lid-Staten 1989-90.... 176 
156 Opvattingen van werkgevers over ontslagregelingen in de Lid-Staten 1985 en 1989 .... 180 
157 Verschil in risico van onvrijwillig ontslag in de Lid-Staten 1989 .... 180 
158 Ontslagrecht en ontslag 1989....181 
159 Tijdelijke dienstverbanden in de Lid-Staten 1983-1991.... 181 
160 Ontslagen korter werken in de Lid-Staten 1989....182 
161 Ontslagrecht en vervroegde uittreding 1989....182 
162 Arbeidvoorzieningsmaatregelen en werkloosheidsuitkeringen gemiddelde voor 1985-1988.... 183 
Kaarten 
KI Werkloosheidspercentages 1992 42 
K2 Werkloosheidspercentages 1992 43 
K3 Percentages langdurige werkloosheid 1992 46 
K4 De verdeling van de bevolking van 15-64 jaar 1990 61 
K5 Voorspelde groei van de bevolking van 15-64 jaar 1990-2010 62 
K6 De verdeling van het wereldinkomen 1990 65 
K7 Het inkomen per hoofd vergeleken met de Gemeenschap 1990 65 
K8 Groei van het inkomen per hoofd 1980-1990 66 
K9 Het werkende deel van de bevolking van 15-64 jaar 1991 81 
K10 Het deel van de bevolking in stimuleringsgebieden van Structuurfondsen 1989-1993.... 115 
-202 
Bronnen en methoden 
De voornaamste bron van gegevens over de Europese Gemeenschap,die in dit verslag worden gebruikt, is het Bureau 
voor de Statistiek der Europese Gemeenschappen (Eurostat) en in het bijzonder de Arbeidskrachtentelling (AKT), 
waarvan de resultaten voor 1991 voor alle Lid-Staten beschikbaar zijn. In een aantal gevallen zijn de gepresenteerde 
gegevens door Eurostat speciaal voor dit doel uit de AKT en andere databanken gehaald, hetgeen een aanzienlijke 
hulp is bij het voorbereiden en verwerken van de gegevens. 
De AKT wordt gebruikt omdat dit de enige bron is van vergelijkbare, volledige gevevens over de werkgelegenheid 
en de arbeidsmarkt in alle Lid-Staten van de Gremeenschap. Aangezien de enquête is gebaseerd op gemeenschap­
pelijke codes en methoden en gehouden wordt onder huishoudens, is er geen probleem van verschillen in 
administratieve gebruiken en regelingen. Dat geldt vooral voor de werkloosheid; de geharmoniseerde werkloos­
heidscijfers op basis van de AKT, zoals door Eurostat gepubliceerd, zijn bedoeld om vergelijkingen tussen de 
Lid-Staten mogelijk te maken zonder dat rekening behoeft te worden gehouden met de frequente veranderingen in 
de dekking en definitie van de registreerde werkloosheid. De AKT is tussen 1973 en 1981 om de twee jaar gehouden 
en wordt sinds 1983 op basis van een samenhangend stel definities en indelingen elk jaar georganiseerd. De 
uitkomsten van de enquêtes van voor 1983 zijn echter niet geheel en al vergelijkbaar met de latere. 
Gegevens uit bronnen van nationale overheden, die niet consistent in de tijd en tussen Lid-Staten zijn, kunnen 
derhalve verschillen van de in dit verslag gehanteerde cijfers. 
Aanvullend materiaal is verstrekt door andere diensten van de Commissie of ontleend aan door de Commissie 
opgedragen studies, zoals hieronder vermeld. De korte termijn prognoses, die in hoofdstuk 2 zijn samengevat, zijn 
opgesteld door het Directoraat-generaal Economische en Financiële Zaken en vergelijkbaar met die in het 
economisch jaarverslag. De voor de grafieken en kaarten gebruikte bronnen worden hieronder vermeld. 
De Commissie is voornemens de bij de opstelling van Werkgelegenheid in Europa gebruikte gegevens in elektroni­
sche vorm beschikbaar te stellen. Deze gegevens kunnen worden verstrekt op standaard spreadsheetformaat. 
Verzoeken dienen te worden gericht aan: 
Commissie van de Europese Gemeenschappen 
DG V/B/l 
Wetstraat 200 
B-1049 Brussel 
Noten 
Tenzij anders vermeld hebben de in dit verslag voor Duitsland vermelde gegevens betrekking op het Westelijke 
deel van Duitsland van vóór 3 oktober 1990. 
Kks : Koopkrachtpariteiten (PPS — Purchasing Power Standards) zijn een maatstaf voor het BBP, waarmee de 
werkelijke koopkracht van valuta op het nationale grondgebied wordt weergegeven. Zij pogen een betrouwbare 
indicatie te geven van het volume en de samenstelling van de goederen en diensten die voor finaal gebruik bestemd 
zijn, en zij maken een reële vergelijking mogelijk van het BBP en zijn componenten tussen de landen van de 
Gemeenschap. Zie Koopkrachtpariteiten en BBP in reële termen. Resultaten 1985. Eurostat 1985 en Nationale 
Rekeningen ESER. Totalen, Eurostat (jaarlijks). 
Hoofdstuk 1: Tabel 1 is vervaardigd aan de hand van de volgende bronnen: Eurostat: Nationale ramingen van 
bevolking, werkgelegenheid en werkloosheidspercentages voor vergelijking tussen de Lid-Staten. De resultaten 
voor 1992 zijn voorlopig. Gegevens voor 1965: OESO, Labour Force Statistics, 1968-88. 
Hoofdstuk 3: De gegevens voor Midden- en Oost-Europa zijn gebaseerd op Employment Observatory, Central and 
Eastern Europe, No 4, gepubliceerd door de Commissie. 
Hoofdstuk 6 : Het gedeelte over leerkrachten is gebaseerd op een rapport van Jill Rubery en Colette Fagan voor 
het 'Netwerk van experts inzake de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt' van de Commissie. 
-203 
Hoofdstuk 7: Dit hoofdstuk is gebaseerd op een studie van het Wissenschaftszentrum te Berlijn. 
Grafieken 
1-3 OESO, Labour Force Statistics (1991,1992 groeivoeten uit OESO Economie Outlook van december 
1992); Eurostat, Arbeidskrachtentelling (1991,1992 groeivoeten uit OECD Employment 
Outlook van juli 1992) 
4-8 BBP : OESO, Quarterly National Accounts 3 1992; European Economy, December 1991, Tables 5 
& 10; Employment : Eurostat, Arbeidskrachtentelling, aangevuld met National Accounts en 
OESO, Labour Force Statistics 
9-11 BBP : European Economy, December 1991; Employment : Eurostat, Arbeidskrachtentelling en 
Nationale Rekeningen. 
12 National Accounts; OESO, Labour Force Statistics (1991 groeivoeten uit Economic Outlook van 
december 1992 en Employment Outlook 1992) 
13-15 Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
16-17 Eurostat, Arbeidskrachtentelling; OESO Labour Force Statistics 
18 Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
19 Nationale Rekeningen 
20 Eurostat, Arbeidskrachtentelling; OESO Labour Force Statistics 
21 Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
22, 23 Eurostat, Arbeidskrachtentelling; OESO Labour Force Statistics 
24-32 Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
33-39 Directoraat-generaal Economische en Financiële Zaken (DGII), economische prognoses 1993-1994 
40-43 Verenigde Naties, Trade Yearbooks en Monthly Bulletin of Statistics 
44 Directoraat-generaal Economische en Financiële Zaken (DGII), economische prognoses 1993-1994 
45, 46 Verenigde Naties, Trade Yearbooks en Monthly Bulletin of Statistics 
47 IMF, Balance of Payments Statistics Yearbook 
48 Nationale Rekeningen (ESER); Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
49-52 Oosteuropese correspondenten 
53 Nationale Rekeningen 
54, 55 Nationale Rekeningen (ESER); Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
56 Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
57 Eurostat, Loonkostenonderzoek 
58 Eurostat, General Government Accounts and Statistics. 1979-1990 
59-63 Eurostat, Loonkostenonderzoek 
64-78 Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
78, 80 Regionale Rekeningen (ESER); Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
81, 82 Regionale Rekeningen (ESER); Directoraat-generaal Economische en Financiële Zaken (DGII) 
83 Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
84 Eurostat, REGIO database-serie CHOM3HARMONI 
85-87 Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
204-
88 Eurostat, REGIO database-serie CHOM3HARMONI 
89-110 Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
111-116 Eurostat, Structure of Industry survey 
117 Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
118 OESO Employment Outlook van juli 1992; Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
119,120 Eurostat, Arbeidskrachtentelling (1983 SP & P uit OESO Labour Force Statistics) 
121,122 Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
123, 124 ILO, Yearbook of Labour Statistics; Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
135-152 Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
153 National Reports; Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
154,155 MISEP; European Industrial Relations Review; diverse nationale bronnen 
156 European Economy No 27 (maart 1986) en No 47 (maart 1991) 
157 Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
158 Schattingen gebaseerd op AKT 1989 
159 Eurostat, Arbeidskrachtentelling 
160, 161 Schattingen gebaseerd op AKT 1989 
162 OESO, gegevens over uitgaven voor arbeidsmarktbeleid (1990) 
Kaarten 
1, 2 Eurostat, databasis REGIO, reeks CHOM3HARMONI 
3 Eurostat, databasis REGIO, reeks CHOM2LTU 
4, 5 Verenigde Naties, Bevolking naar leeftijd en geslacht — Population Studies No 122 
6 Verenigde Naties Ontwikkelingsprogramma, Human development Report 1992 
7, 8 Wereldbank, World Development Report 1992; Verenigde Naties Ontwikkelingsprogramma, Human 
development Report 1992 
9 Eurostat, databasis REGIO, reeksen EFDT3POP en EFDT2EMPL 
10 Directoraat-generaal voor regionaal beleid (DGXVI) 
-205 
In eerdere uitgaven van Werkgelegenheid in Europa zijn de volgende 
onderwerpen geanalyseerd: 
Werkgelegenheid in Europa 1989 
Hoofdstuk 3 De werkgelegenheid in Europa en de wereldeconomie 
Hoofdstuk 4 Hoe groei bijdraagt tot de werkgelegenheid 
Hoofdstuk 5 Effect van 1992 voor de sectoriële werkgelegenheid 
Hoofdstuk 6 Kwaliteit van de dienstbetrekkingen — beter of slechter? KMO en zelfstandigen 
Hoofdstuk 7 Werkgelegenheid van vrouwen 
Hoofdstuk 8 De demografische tijdbom 
Hoofdstuk 9 Beroepsopleiding en werkgelegenheid 
Hoofdstuk 10 Werkloosheid — Een sociaal en een arbeidsmarktprobleem 
Hoofdstuk 11 Informele economie 
Hoofdstuk 12 Technologische ontwikkelingen-Een strategische uitdaging voor de werkgelegenheid 
Hoofdstuk 13 Nieuwe deelgenootschappen bij het creëren van werkgelegenheid — Plaatselijke 
ontwikkeling 
Hoofdstuk 14 Mobiliteit en de Europese arbeidsmarkt 
Werkgelegenheid in Europa 1990 
Hoofdstuk 4 Lonen en arbeidskosten 
Hoofdstuk 5 Milieu en werkgelegenheid:een nieuw evenwicht in de economische ontwikkeling 
Hoofdstuk 6 Werkgelegenheid voor vrouwen — is het krijgen van een baan gemakkelijker 
geworden of niet? 
Hoofdstuk 7 Managementveranderingen in grote ondernemingen 
Hoofdstuk 8 De ontwikkeling van de beroepsopleiding 
Werkgelegenheid in Europa 1991 
Hoofdstuk 4 Europese integratie en regionale arbeidsmarkten 
Hoofdstuk 5 Werkgelegenheid in de landbouwe: achteruitgang en diversificatie 
Hoofdstuk 6 Werkgelegenheid in de nijverheid: een decennium van veranderingen 
Hoofdstuk 7 Tekort aan geschoold personeel : een groeiend probleem in de Gemeenschap ? 
Werkgelegenheid in Europa 1992 
Hoofdstuk 3 De beroepsbevolking van de Gemeenschap: recente groei en toekomstverwachting 
Hoofdstuk 4 Werkgelegenheid in de dienstensector: voortgezette groei 
Hoofdstuk 5 Ontwikkelingen van de werkgelegenheid in Midden- en Oost-Europa 
Hoofdstuk 6 Mannen en vrouwen op de communautaire arbeidsmarkt 
Hoofdstuk 7 Steun voor werklozen: de nationale stelsels van werkloosheidsuitkeringen 
206 
ISSN 0254-1513 
COM(93)314def. 
DOCUMENTEN 
W NL 04 
Catalogusnummer : CB-CO-93-447-NL-C 
ISBN 92-77-58988-4 
Bureau voor officiële pubükaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg