over oneerlijke handelspraktijken tussen ondernemingen in de voedselvoorzieningsketen

1.Inleiding

In juli 2014 heeft de Commissie een mededeling goedgekeurd over de bestrijding van oneerlijke handelspraktijken tussen ondernemingen in de voedselvoorzieningsketen. Oneerlijke handelspraktijken zijn praktijken die sterk afwijken van goed handelsgedrag, die in strijd zijn met de goede trouw en een eerlijke behandeling en die door een handelspartner eenzijdig worden opgelegd aan een andere handelspartner. In de mededeling wordt toegelicht waarom de marktstructuur de voedselvoorzieningsketen bijzonder kwetsbaar voor oneerlijke handelspraktijken maakt. Voorts wordt de schade beschreven die oneerlijke handelspraktijken kunnen berokkenen aan marktdeelnemers in een zwakke onderhandelingspositie. Om het probleem van oneerlijke handelspraktijken aan te pakken moedigt de mededeling de marktdeelnemers uit de Europese voedselvoorzieningsketen aan om deel te nemen aan vrijwillige regelingen ter bevordering van beste praktijken en ter bestrijding van oneerlijke handelspraktijken. Bovendien benadrukt de mededeling het belang van een doeltreffende en onafhankelijke handhaving op nationaal niveau.

In 2015 is het overleg geïntensiveerd, niet in de laatste plaats vanwege de moeilijkheden die de Europese landbouwers ondervinden als gevolg van de dalende prijzen voor bepaalde landbouwproducten (met name zuivelproducten en varkensvlees). De vraag naar een aantal producten is aanzienlijk gedaald en dit probleem werd nog verergerd door het Russische invoerverbod op landbouwproducten. Tegelijkertijd is de wereldproductie gestegen, wat tot een algemeen overaanbod heeft geleid. Oneerlijke handelspraktijken zijn niet de oorzaak van de recente prijsdalingen, maar de lage prijzen hebben de landbouwers wel kwetsbaarder gemaakt voor mogelijk oneerlijke praktijken van hun handelspartners. Als reactie op de problemen van de landbouwers hebben de ministers van Landbouw van zeven landen in een gezamenlijke verklaring de Commissie verzocht oneerlijke handelspraktijken verder te analyseren en EU-wetgeving voor te stellen om oneerlijke handelspraktijken aan te pakken.

De Commissie heeft op de crisis gereageerd met een pakket breed opgezette maatregelen. Veel van deze maatregelen hebben specifiek betrekking op de zuivelsector, die bijzonder zwaar is getroffen door de dalende prijzen. Dit verslag gaat niet over de specifieke maatregelen ter bestrijding van oneerlijke handelspraktijken die reeds voor bepaalde sectoren zijn genomen. Er zal een Agricultural Markets Task Force worden opgericht om de Commissie te adviseren over specifieke aspecten van de werking van de landbouwmarkten en de positie van de landbouwers in de voedselketen. De taskforce zal ook aanbevelingen doen en relevante beleidsinitiatieven voorstellen.

Dit verslag schenkt vooral aandacht aan de bestaande kaders voor de bestrijding van oneerlijke handelspraktijken. Het bestaat uit twee hoofdonderdelen: 1) een beoordeling van de bestaande kaders voor regelgeving en handhaving in de lidstaten; en 2) een beoordeling van de effecten van het vrijwillige Europawijde Supply Chain Initiative (SCI) en de nationale SCI-platforms.

Er zijn de afgelopen jaren aanzienlijke maatregelen genomen ter bestrijding van oneerlijke handelspraktijken. Veel lidstaten — en vooral de lidstaten waar het probleem zich het scherpst laat voelen — hebben onlangs wetgevings- en handhavingsmaatregelen genomen die in grote lijnen voldoen aan de criteria voor doeltreffende kaders tegen oneerlijke handelspraktijken. Meer dan 20 lidstaten hebben voor wetgeving gezorgd of zijn van plan dit in de nabije toekomst te doen. Hoewel het nog te vroeg is om het algemene effect van deze wetgeving te beoordelen, worden in dit verslag een aantal specifieke gebieden vermeld waar nog ruimte voor verbetering is. Met betrekking tot het vrijwillige Supply Chain Initiative worden in het verslag de tot dusver bereikte resultaten erkend, maar er worden ook een aantal mogelijke handhavingsmaatregelen voorgesteld om de geloofwaardigheid en de doeltreffendheid van het initiatief te verbeteren.

2.Kaders voor regelgeving en handhaving in de lidstaten

Er bestaat geen EU-wetgeving tegen oneerlijke handelspraktijken tussen ondernemingen in de voedselvoorzieningsketen. Het Europese mededingingsrecht pakt concurrentiebeperkende praktijken en misbruiken als gevolg van een dominante positie aan. Het merendeel van de gemelde oneerlijke handelspraktijken valt echter niet onder het mededingingsrecht, omdat de meeste actoren zich in een sterke maar niet dominante positie bevinden. Sommige lidstaten hebben het toepassingsgebied van de Europese wetgeving inzake consumentenbescherming uitgebreid tot de relaties tussen ondernemingen. Het betreft Richtlijn 2005/29/EG betreffende oneerlijke handelspraktijken of Richtlijn 93/13/EEG betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten. De praktijken die in die richtlijnen aan bod komen, verschillen echter meestal van de praktijken die in dit verslag worden besproken.

Anders is de situatie op nationaal niveau: de meeste lidstaten hebben oneerlijke handelspraktijken met uiteenlopende middelen aangepakt (meestal met behulp van regelgeving maar soms ook op basis van zelfregulerende initiatieven tussen marktdeelnemers). De laatste jaren hebben op het punt van regelgeving ingrijpende veranderingen plaatsgehad. Meer in het bijzonder hebben 15 van de 20 lidstaten die al over wetgeving beschikken, deze wetgeving pas de afgelopen 5 jaar ingevoerd. Een paar lidstaten overwegen om in de nabije toekomst voor wetgeving te zorgen en sommige lidstaten hebben hun oudere kaders de afgelopen 5 jaar versterkt. De onderstaande figuur geeft een overzicht van de huidige situatie.

In 2015 heeft de Commissie verschillende bijeenkomsten met de ministeries en handhavingsinstanties van de lidstaten georganiseerd om gedetailleerde informatie in te winnen over bestaande of geplande regelgevingskaders. Dit proces werd ondersteund door bilaterale follow-upbesprekingen.

Vijf elementen zijn belangrijk om oneerlijke handelspraktijken met behulp van regelgevingskaders doeltreffend aan te pakken. Deze elementen worden onderstaand beschreven. De lidstaten kunnen deze vijf elementen verschillend benaderen maar de verschillende benaderingen lijken geen negatieve gevolgen voor de interne markt te hebben. Hoewel uit de algemene beoordeling blijkt dat de nationale regelgevingskaders voldoen, wordt in de onderstaande analyse toegelicht hoe bepaalde lidstaten hun regelgevingskader verder kunnen verbeteren en op welke gebieden de lidstaten kunnen samenwerken.

1) De werkingssfeer van de wetgeving verruimen

De maatregelen ter bestrijding van oneerlijke handelspraktijken zijn gericht tegen praktijken die voornamelijk voortvloeien uit een gebrek aan economisch evenwicht. De meeste lidstaten hebben duidelijke criteria vastgesteld om situaties op te sporen die bijdragen tot oneerlijke handelspraktijken. De wetgeving in de meeste lidstaten is van toepassing op de relaties tussen ondernemingen in alle stadia van de toeleveringsketen. In sommige lidstaten geldt de wetgeving alleen voor relaties waarbij één partij een detailhandelaar is.

Aangezien oneerlijke handelspraktijken zich in elk stadium van de keten kunnen voordoen, moeten alle lidstaten die zulks nog niet hebben gedaan, overwegen voor wetgeving te zorgen die de volledige voedselvoorzieningsketen tussen ondernemingen dekt. Dit is belangrijk om te waarborgen dat alle kleinere marktdeelnemers adequaat tegen oneerlijke handelspraktijken worden beschermd: veel kleine marktdeelnemers doen immers niet rechtstreeks zaken met detailhandelaren. De lidstaten moeten er ook voor zorgen dat hun wetgeving van toepassing is op marktdeelnemers uit derde landen (bijvoorbeeld primaire producenten uit Afrika of Latijns-Amerika).

2) Belangrijke categorieën oneerlijke handelspraktijken

De lidstaten met wetgeving inzake oneerlijke handelspraktijken hebben de oneerlijke praktijken die moeten worden aangepakt, gedefinieerd op basis van hun analyse van de marktsituatie en de praktijken in hun land.