•ir ir 
it ir 
•fr ir COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 18.09.1995 
COM(95) 423 dcf. 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE 
AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT 
INZAKE HET INTEGREREN VAN DE G£M)£/?-PROBLEMATIEK 
IN DE ONTWIKKELINGSSAMENWERKING 

SAMENVATTING 
In deze notitie wordt de aandacht gevestigd op de noodzaak om rekening te houden met de 
onderscheiden rollen en situaties van vrouwen en mannen in de hele scala aan 
ontwikkelingsmaatregelen. De gevolgen van bestaande ongelijkheden voor een duurzame ontwikkeling 
worden uitvoerig beschreven en er wordt verklaard hoe de doelmatigheid van ontwikkelingsacties in 
gevaar kan komen als er onvoldoende rekening wordt gehouden met deze ongelijkheden. Voorts 
worden de beginselen, doelstellingen en middelen aangegeven om bij ontwikkelingssamenwerking 
rekening te houden met deze vraagstukken. Tot besluit worden algemene beginselen vastgelegd en 
worden praktische regelingen voor intensievere raadpleging en hechtere coördinatie tussen de 
Gemeenschap en de Lid-Staten voorgesteld. 
Inhoud 
I. inleiding 
II. Gender-verschillen en -ongelijkheden in ontwikkelingslanden 
III. Gevolgen voor ontwikkelingssamenwerking 
IV. Het integreren van de gemfer-problematiek in de ontwikkelingssamenwerking 
V. Intensievere raadpleging en hechtere coördinatie tussen de Gemeenschap 
en de Lid-Staten blz. 
1. INLEIDING 
In deze mededeling zijn suggesties voor gemeenschappelijke beleidsrichtsnoeren inzake de gem/er-problematiek bij 
ontwikkelingssamenwerking en voorstellen voor hechtere samenwerking en coördinatie tussen de Gemeenschap en de 
Lid-Staten op dit terrein opgenomen. 
De Raad Ontwikkelingssamenwerking was in zijn conclusies van mei 1993 van oordeel dat het nodig was zijn vroegere 
conclusies over Vrouwen in Ontwikkeling (WID) opnieuw te bezien om samenhangende beleidsrichtsnoeren voor de 
Gemeenschap en de Lid-Staten op dit gebied, eventueel in de vorm van een resolutie, op te stellen. Gevolg gevend 
aan de suggesties van de Raad, verrichtte de Commissie, als eerste stap, een effect-evaluatie om de bestuurlijke 
maatregelen, strategieën en procedures die op dit terrein door de Gemeenschap en de Lid-Staten waren vastgesteld, 
kritisch te bekijken. 
In de effect-evaluatie, die in de loop van 1994 werd voltooid, werd verklaard dat "ondanks de inspanningen van 
vele Europese landen en van de Commissie deelneming van vrouwen aan de ontwikkeling nog steeds veeleer een 
marginaal dan een centraal onderwerp is. Er wordt veel lippendienst bewezen, maar het wordt niet beschouwd als 
een integraal onderdeel van de doeleinden van ontwikkelingssamenwerking." In de studie werd tevens bevestigd dat 
het uitwerken van een duidelijk gemeenschappelijk beleidskader een cruciale stap voorwaarts was om de samenhang 
tussen beginselen en praktijk op dit terrein te verzekeren. 
De Vierde VN-Wereldvrouwenconferentie (Peking, september 1995) is een passende gelegenheid voor deze 
mededeling, waarin de belangrijkste resultaten van de voorbereidende werkzaamheden van de Conferentie zijn 
opgenomen. 

II. GffM)£/?-VERSCHILLEN EN -ONGELIJKHEDEN IN ONTWIKKELINGSLANDEN 
1. Er bestaan verschillen in de wijze waarop vrouwen en mannen bijdragen aan de economische en sociale 
vooruitgang van een bepaalde samenleving. Tussen vrouwen en mannen bestaan verschillen in status, toegang 
tol middelen en ontwikkelingskansen, zeggenschap over bezit en besluitvormingsmacht. Vaak bestaan er ook 
verschillen in de visie van ontwikkelingswerkers op de bijdrage van vrouwen en mannen. 
2. In verschillende huishoudsystemen hebben mannen en vrouwen verschillende verantwoordelijkheden met 
betrekking tot werk en verschillende taken bij het voorzien van voedsel, andere middelen en contant inkomen 
om tegemoet te komen aan de behoeften van gezin en familie, zoals schoolgeld, kleding en produktiemiddelen 
voor de landbouw. 
3. De werkverdeling tussen vrouwen en mannen berust op sociaal bepaalde opvattingen van wat "vrouwenwerk" 
en "mannenwerk" is en weerspiegelt de verschillen tussen wettelijk vastgelegde rechten, toegang tot en 
zeggenschap over bezit en economische middelen van vrouwen en mannen. 
4. De situatie van vrouwen in ontwikkelingslanden loopt zeer sterk uiteen en kan aanzienlijk verschillen naar gelang 
van regio, inkomensniveau, maatschappelijke groep, gezins- en familiesituatie, en naar gelang ze wonen in 
stedelijke of plattelandsgebieden. Het is echter duidelijk dat dwars door al die verschillen heen, vrouwen in alle 
ontwikkelingslanden, vooral in de armere huishoudens, een belangrijk scala aan produktieve economische 
activiteiten voor hun rekening nemen. 
5. Studies hebben het belang aangetoond van de rol van vrouwen bij de zelfvoorzieningslandbouw, waarbij zij 
vrijwel al het voedsel voor het gezin voortbrengen. In de meeste landen spelen zij ook een belangrijke rol bij 
de verzorging van het vee en de produktie van marktgewassen. Zij zijn gewoonlijk buitengewoon actief in de 
informele sector, nemen vaak het voortouw bij het opzetten van kleine, micro- en middelgrote bedrijven in 
groeisectoren, zoals dienstverlening en kleinschalig loonwerk. Waar de maatschappelijke beperkingen het 
toelaten, zijn zij ook actief in de verwerkende industrie. 
6. Vrouwen treft men echter het meest aan in laagproduktieve sectoren, in de laagst geschoolde banen en in die met 
de minste status, of in vormen van werk buitenshuis of loonwerk dat weinig wettelijke bescherming biedt. Zij 
verdienen vaak minder dan mannen voor hetzelfde werk krijgen. 
7. Naast hun produktieve arbeid doen vrouwen ook het leeuwedeel van de zogenaamde "reproduktieve arbeid", wat 
niet alleen biologische reproduktie omvat, maar ook ziekenverzorging en het grootbrengen van kinderen. Zij 
zorgen ook grotendeels voor water- en brandstofvoorziening, voedselbereiding, schoonmaak en onderhoud van 
het huis. Uit tijdsbestedingsoverzichten blijkt dat vrouwen in ontwikkelingslanden beduidend meer uren maken 
dan mannen bij het vervullen van hun vele rollen en dat hun werklast vaak uitputtend is. 
8. Uit veldonderzoek blijkt dat het werk van vrouwen, betaald of onbetaald, vaak niet als zodanig onderkend wordt 
door de eigen gemeenschap, noch door ontwikkelingsdeskundigen omdat het beschouwd wordt als een 
vanzelfsprekend verlengstuk van hun huishoudelijke taken. De economische bijdrage van vrouwen is vaak 
"onzichtbaar". 
9. Als men voor de economie hoofdzakelijk de in de handel gebrachte goederen en diensten in aanmerking neemt, 
en daarbij de landbouwproduktie voor eigen gebruik tot op zekere hoogte meetelt, krijgt men een verkeerd beeld 
van de economische bijdrage van vrouwen aan de maatschappij. Veel van de produktieve en heel de 
reproduktieve arbeid van vrouwen wordt niet betaald, en daarom economisch niet naar waarde geschat. Het werk 
van vrouwen , betaald of onbetaald, is van wezenlijk belang voor het welzijn van gezin en familie. 
10. Bij het leveren van deze bijdrage worden vrouwen echter geconfronteerd met enorme hindernissen die 
vrouwspecifiek zijn en die het resultaat van hun werk en hun kansen om te profiteren van de nieuwe economische 
omstandigheden en stimulansen beperken. 
11. Maatschappelijk duidelijk afgebakende rollen, die vaak zeer star zijn, schrijven voor wat voor vrouwen en manen 
de sociale en economische mogelijkheden zijn. Bij hun eigen economische activiteiten vormen specifieke 
juridische en maatschappelijke hinderpalen voor vrouwen vaak een beperking voor toegang tot en zeggenschap 
1 
over produktiemiddelen, krediet, voorlichting en technologie. 
12. Ongelijke machtsverhoudingen tussen mannen en vrouwen zijn zowel in de gezinnen als in het openbare leven 
een algemeen verschijnsel. Ondanks de cruciale bijdrage van vrouwen aan ontwikkeling blijft hun zeggenschap 
over economische, maatschappelijke en politieke processen die hun leven beïnvloeden, beperkt in vergelijking 
met de zeggenschap van mannen. Vrouwen hebben minder mogelijkheden om op te komen voor hun prioriteiten 
en om hulpbronnen ten gunste van zichzelf aan te wenden. 
13. Onevenwichtige machtsverhoudingen leiden tot een ongelijke verdeling van werk, rechten en 
verantwoordelijkheid binnen het huishouden en de gemeenschap. In deze vicieuze cirkel is het voor vrouwen 
moeilijker dan voor mannen de mogelijkheden aan te boren die hen in staat zouden kunnen stellen op gelijke voet 
met mannen aan het besluitvormingsproces deel te nemen. 
14. Ongelijkheden tussen de rechten van vrouwen en mannen zijn nog steeds een algemeen verschijnsel. In sommige 
landen worden volwassen vrouwen door de wet nog steeds behandeld als minderjarigen onder voogdij van hun 
mannelijke familieleden, wier toestemming zij moeten verkrijgen om een formele arbeidsovereenkomst aan te 
gaan, eigendommen te bezitten en te beheren, of in rechte op te treden. 
15. Over het geheel genomen ontvangen meisjes slechts de helft van het aantal jaren onderwijs dat jongens 
ontvangen. Overal ter wereld, vooral in plattelandsgebieden, zijn er nog steeds veel meer vrouwen analfabeet 
dan mannen. De toegang van vrouwen tot onderwijs is merendeels geconcentreerd op het laagste niveau van het 
onderwijssysteem, en sociaal-culturele belemmeringen beperken hun toegang tot beroeps- en technisch onderwijs. 
Het onderwijsproces leidt er doorgaans toe dat bestaande ongelijkheden tussen vrouwen en mannen worden 
versterkt door onaangepaste leerplannen die uitgaan van gender-stereotypen. Daardoor verwerven vrouwen lagere 
onderwijskwalificaties, hetgeen hun achterstand op de arbeidsmarkt verergert. 
16. Ongelijkheden bestaan er ook op het gebied van de gezondheid. Hoewel zij lichamelijk sterker zijn, sterven in 
bepaalde gebieden meisjes vaker op jonge leeftijd dan jongens als gevolg van verschillen in voeding, verzorging 
en gezondheidszorg. De lagere status van meisjes en de lagere opbrengst van de deelname van vrouwen aan de 
arbeidsmarkt brengt ouders ertoe minder te investeren in de opvoeding en gezondheid van meisjes dan in die van 
jongens. Dit veroorzaakt dan weer verliezen door inefficiënte investeringen in en aanwending van produktieve 
en menselijke hulpbronnen. In 43 van de 45 ontwikkelingslanden waarvoor recente gegevens beschikbaar zijn, 
is het sterftecijfer van meisjes in de leeftijd van één tot vier jaar hoger dan dat van jongens. 
III. GEVOLGEN VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKING 
1. Als bij de ontwikkelingsplanning onvoldoende rekening wordt gehouden met de verschillen tussen rollen, 
behoeften, belangen en status van vrouwen en mannen, krijgt men een onvolledig beeld van de werkelijkheid, 
hetgeen zeer ongunstige gevolgen heeft voor het totaalresultaat van ontwikkelingsmaatregelen, aangezien 
maatregelen en stimulansen die gericht zijn op het bevorderen van actieve betrokkenheid van de doelgroep niet 
goed kunnen worden gestuurd en het werkelijke effect van de ontwikkelingsmaatregel niet correct kan worden 
beoordeeld. 
2. Bij ontwikkelingsmaatregelen, zowel projectgebonden als niet-projectgebonden, wordt vaak uitgegaan van de 
impliciete veronderstelling dat de resultaten ervan automatisch zowel vrouwen als mannen ten goede komen. Dit 
is helaas niet altijd het geval, aangezien vrouwen en mannen, wat hun beperkingen en kansen betreft, niet in 
dezelfde uitgangssituatie verkeren. 
3. GcWer-neutrale ontwikkelingsprojecten betekenen vaak extra werk voor vrouwen, terwijl de resultaten in handen 
van mannen blijven vanwege bestaande ongelijkheden tussen vrouwen en mannen inzake toegang tot en 
zeggenschap over bezit en middelen. Ook diensten en stimulansen, zoals krediet- en marktfaciliteiten, scholing 
en voorlichting, zijn vaak minder gemakkelijk toegankelijk voor vrouwen dan voor mannen. Dit zal er 
waarschijnlijk toe leiden dat de kloof tussen de ontwikkelingskansen voor vrouwen en mannen nog groter wordt. 
Bovendien loopt deze aanpak uit op een gebrek aan motivatie en vaardigheden bij vrouwen en heeft één en ander 
een zeer nadelig effect op de totaalresultaten van projectactiviteiten. 
4. Ook los van de projecten (bijstand voor sectoriële programma's, steun voor structurele aanpassing, beoordeling 
van overheidsuitgaven enzovoort) heeft een gender-neutrale aanpak tot gevolg dat er onvoldoende rekening mee 
gehouden wordt dat gender-verschillen en -ongelijkheden op micro-niveau ook voor het macro-niveau ernstige 
consequenties hebben. 
5. Macro-economische maatregelen en ingrepen kunnen niet effectief gepland, uitgevoerd en beoordeeld worden 
als geen rekening gehouden met drie belangrijke elementen : 
- starheid bij de verdeling van werk tussen mannen en vrouwen 
- onderlinge afhankelijkheid van onbetaald werk (meestal verricht door vrouwen en onzichtbaar voor gangbare 
economische analyses) dat voor voortplanting en instandhouding van het menselijk potentieel noodzakelijk 
is, en betaald werk dat door economen op waarde wordt geschat 
- ongelijkheden inzake toegang tot en zeggenschap over middelen binnen het huishouden. 
6. Bij een recessie, bij voorbeeld, leiden bezuinigingen op sociale uitgaven, prijsstijgingen van basisvoedsel en 
verlagingen van het huishoudinkomen tot een toename van onbetaald werk door vrouwen binnen het gezin en 
de gemeenschap. Datgene wat op macro-economisch niveau als grotere efficiëntie wordt beschouwd, kan in die 
gevallen slechts een kostenverschuiving van een zichtbare naar een onzichtbare, door vrouwen gedragen 
economie zijn. Tegelijkertijd zijn extra inkomsten nodig, en dus staan vrouwen zowel bij hun betaalde als ni et-
betaalde activiteiten onder druk, hetgeen tot een grotere werklast en achteruitgang van het menselijk kapitaal 
leidt. 
7. Een ander element dat in aanmerking moet worden genomen, is het feit dat de bestaande gewder-ongelijkheden 
een ernstige belemmering vormen voor de ontplooiing van het sociaal en economisch potentieel van vrouwen, 
terwijl hun bijdrage van wezenlijk belang is voor de ontwikkeling van de hele samenleving. 
8. Bij ontwikkelingsmaatregelen in het verleden is zelden afdoende rekening gehouden met deze problematiek. 
Projecten of maatregelen die speciaal voor vrouwen waren uitgewerkt, waren vaak marginaal, kleinschalig en 
geformuleerd zonder rekening te houden met de noodzakelijke aanwezigheid van een omgeving die 
mogelijkheden biedt om duurzaamheid te garanderen, of zonder rekening te houden met de rollen die mannen 
hierbij spelen. Wordt de aandacht uitsluitend op vrouwen gericht en wordt geen acht geslagen op het belangrijke 
aandeel van mannen inzake zeggenschap over middelen en besluitvorming, dan is het onwaarschijnlijk dat 
ontwikkelingsprojecten duurzame resultaten opleveren, even onwaarschijnlijk als wanneer de rollen van vrouwen 
en mannen niet worden onderkend. 
III.a Prioriteitsgebieden voor ontwikkelingssamenwerking 
9. De vele sociale en economische rollen die vrouwen in ontwikkelingslanden vervullen, maken hen in feite tot 
onmisbare partners op alle vier prioriteitsgebieden inzake ontwikkelingssamenwerking als omschreven in artikel 
130 U van het Verdrag van Maastricht : duurzame sociale en economische ontwikkeling; armoedebestrijding; 
integratie van de ontwikkelingslanden in de wereldeconomie; democratie, rechtsstaat en mensenrechten. 
10. Duurzame sociale en economische ontwikkeling vereist een kwalitatief en kwantitatief evenwicht tussen 
menselijke en natuurlijke hulpbronnen. Bij het beheer van beide spelen vrouwen een doorslaggevende rol. 
a) Vaak zijn vrouwen als eersten verantwoordelijk voor de consumptiepatronen van het huishouden, zowel in 
plattelands- als in stedelijke gebieden, alsook voor brandstof- en watervoorziening en het oogsten van 
bosprodukten van minder belang. Desondanks zijn vrouwen in hoge mate afwezig bij formele besluitvorming 
inzake milieustrategieën en -maatregelen. Vergroten van de zeggenschap van de vrouw over natuurlijke 
hulpbronnen en voordeel trekken uit haar ervaring, betrokkenheid en kennis zijn belangrijke elementen ter 
voorkoming van een verkeerd beheer van het ecosysteem. 
b) Hogere opleidingsniveaus van vrouwen hangen nauw samen met lagere vruchtbaarheids- en 
kindersterftecijfers; een grotere deelname van vrouwen op de formele arbeidsmarkt houdt ook verband met 
kleinere gezinsomvang. Als rekening wordt gehouden met de indirecte invloed van de opleiding van de 
moeder op de gezondheid en opleiding van haar kinderen, blijkt duidelijk dat de opleiding van vrouwen een 
hoog investeringsrendement oplevert. 
c) Verbetering van de gezondheid van vrouwen heeft als rechtstreekse consequentie verminderde risico's bij 
zwangerschap en geboorte. Uitgaven ter verbetering van de gezondheidszorg voor volwassen vrouwen tussen 
15 en 44 jaar leveren van alle uitgaven voor de gezondheidszorg het hoogste rendement op, hoger dan voor 
welke andere demografische groep volwassenen (mannen of vrouwen) dan ook. Bovendien zijn de marginale 
kosten voor een jaar van gezond leven voor deze groep geringer dan voor elke andere groep. 
11. Armoede is een multidimensioneel probleem dat verband houdt met verschillende elkaar versterkende 
marginaliseringsfactoren: het ontbreken van zeggenschap over bezit en middelen, het ontbreken van toegang tot 
diensten, het ontbreken van deelname aan de besluitvorming. Daarom vereist de strijd tegen de armoede 
veranderingen van economische, politieke en juridische structuren om zowel mannen als vrouwen in staat te 
stellen de vicieuze cirkel van de armoede te doorbreken. 
a) Op alle niveaus van de samenleving worden vrouwen meer door marginaliseringsfactoren getroffen dan 
mannen en vaak zijn zij de armsten onder de armen. Vrouwen worden onevenredig zwaar getroffen door 
armoede : 60% van de armen op het platteland bestaat uit vrouwen en onder de armste huishoudens bevinden 
zich een groot aantal huishoudens met een vrouw aan het hoofd. 
b) De economische bijdrage van vrouwen via betaald of onbetaald werk is alleen al van wezenlijk belang voor 
het levensonderhoud van gezin en familie. Het verwijderen van hinderpalen voor de ontplooiing van het 
sociaal en economisch potentieel van vrouwen is van beslissend belang voor het terugdringen van de armoede 
en levert grote voordelen op voor de hele samenleving. Vrouwen aanmoedigen tot ondernemerschap en het 
eigen baas zijn blijkt een zichzelf sturende en gerichte strategie tot armoedevermindering te zijn. 
12. De integratie van ontwikkelingslanden in de wereldeconomie: macro-economische perspectieven die 
inspanningen op het gebied van ontwikkelingshulp zouden moeten leiden tot geleidelijke integratie van 
ontwikkelingslanden in de wereldeconomie, missen nog te vaak de aansluiting bij het micro- en meso-economisch 
niveau. 
a) Ge/?üf<?r-ongelijkheden zijn medebepalend voor de reactie van het micro-economisch niveau op macro-
economische maatregelen en voor de kenmerken van het meso-economisch niveau. De veel voorkomende 
onderschatting van de economische bijdrage van vrouwen, onvoldoende aandacht voor de specifieke gender-
kosten van macro-economische maatregelen en voor de beperkte mogelijkheden van vrouwen om van een 
aantal economische stimulansen te profiteren, leiden tot de formulering van macro-economische pakketten 
die maar gedeeltelijk effectief kunnen zijn of op lange termijn zelfs negatieve gevolgen hebben. 
13. De verbanden tussen democratie, goed bestuur, participatie bij de ontwikkeling, en mensenrechten worden 
thans algemeen erkend. De systematische ondervertegenwoordiging van vrouwen op alle niveaus van de 
betrokken processen en instellingen is een symptoom van bestaande ge/züfer-ongelijkheden. 
a) De aanzienlijke bijdrage van vrouwen aan de ontwikkeling stemt niet overeen met hun deelname op het punt 
van zeggenschap over economische, sociale en politieke processen die hun leven beïnvloeden. Maatregelen 
die regeringen nemen om de achterstandspositie van vrouwen te veranderen, waren in het algemeen 
onvoldoende, aangezien zij niet waren afgestemd op de specifieke behoeften van vrouwen en geen rekening 
hielden met bestaande machtsverhoudingen tussen mannen en vrouwen. 
b) De volledige deelname van vrouwen, op voet van gelijkheid, met mannen op alle niveaus van het politieke, 
burgerlijke, economische, sociale en culturele leven en de uitroeiing van alle vormen van discriminatie tussen 
vrouwen en mannen zijn noodzakelijke voorwaarden voor democratie en eerbiediging van de mensenrechten. 
Fysiek geweld tegen vrouwen, met inbegrip van geweld binnenshuis, is een schending van de mensenrechten 
die een obstakel vormt voor de deelname van vrouwen aan de werkgelegenheid en het openbare leven. 
c) Veranderingen in kennis, houdingen en gedrag van zowel mannen als vrouwen zijn noodzakelijke 
voorwaarden om tot een billijk en harmonisch partnerschap tussen vrouwen en mannen te komen. 
IV. HET INTEGREREN VAN DE G£M>£7?-PROBLEMATIEK IN DE ONTWIKKELINGSSAMENWERKING 
1. Algemene beginselen 
a) De geweer-problematiek heeft sociale, economische en culturele aspecten die dwars door alle 
ontwikkelingsterreinen en -sectoren lopen en is van beslissend belang voor het verwezenlijken van alle 
ontwikkelingsdoeleinden. Daarom moet gender-ondcrzoek de grondslag vormen voor het uitwerken, opzetten 
en uitvoeren van alle ontwikkelingsbeleid en ontwikkelingsmaatregelen. 
b) Er bestaat een rechtstreeks verband tussen de deelname van vrouwen aan de ontwikkeling op gelijke voet 
met mannen en het bereiken van algemene ontwikkelingsdoelstellingen. Het omschrijven en bereiken van 
ontwikkelingsdoeleinden is een zaak waarbij mannen en vrouwen verantwoordelijkheid delen en beiden op 
gelijke basis moeten deelnemen aan en profiteren van het ontwikkelingsproces. 
c) Ongelijke verdeling van rechten en verantwoordelijkheden tussen vrouwen en mannen op alle niveaus vormt, 
vooral wanneer deze ongelijkheid in het nadeel van vrouwen uitvalt, in verschillende mate een belemmering 
voor de ontplooiing van het sociaal en economisch potentieel van vrouwen, hetgeen van beslissend belang 
is voor de vooruitgang van de hele samenleving. Daarom vormen ernstige gender-ongelijkheden een 
belemmering voor een doeltreffende en duurzame ontwikkeling en is het ontwikkelen van een nieuw 
partnerschap tussen vrouwen en mannen een maatschappelijke kwestie van beslissend belang. 
d) Verandering brengen in bestaande ongelijkheden tussen vrouwen en mannen is een complex maatschappelijk 
en economisch proces voor de lange termijn. Het vergt veranderingen in houdingen, structuren en 
mechanismen op politiek, juridisch, gemeenschaps- en gezinsniveau. Ontwikkelingssamenwerking moet deze 
veranderingen aanmoedigen en ondersteunen door haar contacten met regeringen en burgerlijke geledingen 
van de maatschappij in partnerlanden. 
e) Het onderzoek van verschillen en ongelijkheden tussen vrouwen en mannen moet een essentieel criterium 
zijn bij de beoordeling van de resultaten van ontwikkelingsbeleid en -maatregelen. 
2. Middelen en strategieën 
2.1. Beleidsformulering en beleidsoverleg 
a) Bij de formulering van alle ontwikkelingsbeleid, zowel sectorieel als niet-sectorieel, moet een passende 
en samenhangende gertöter-benadering worden gekozen, onder erkenning van het feit dat het tot stand 
brengen van een gelijke status voor vrouwen en mannen een integraal en onontbeerlijk onderdeel van 
het ontwikkelingsproces vormt en dat de vermindering van de ongelijkheden tussen vrouwen en mannen 
een indicator is. 
b) Bij beleidsformulering moeten gerafer-verhoudingen worden erkend als een factor die een bijdrage levert 
aan de activiteiten van de economie en economische instellingen. Er moet voor worden gezorgd dat het 
noodzakelijke verband tot stand wordt gebracht tussen onderzoek op micro-, meso- en macro-niveau. 
c) Om ervoor te zorgen dat vrouwen op gelijke voet met mannen volledig deelnemen aan het 
ontwikkelingsproces moet een passend institutioneel en juridisch kader tot stand worden gebracht, dat 
het principe van gedeelde verantwoordelijkheid van mannen en vrouwen vorm geeft, thuis, op de 
werkplek, in de gemeenschap en in breder nationaal en internationaal verband. 
d) G<?«dér-verhoudingen liggen niet vast. Zij ontwikkelen zich als reactie op economische, sociale en 
politieke omstandigheden, als reactie op mogelijkheden en obstakels. Deze flexibiliteit biedt 
mogelijkheden voor ontwikkelingsmaatregelen. 
e) De algemene principes voor geneer-bewuste ontwikkelingssamenwerking moeten een onveranderlijk 
kenmerk blijven van alle beleidsoverleg en -onderhandelingen met partnerlanden. In het bijzonder moet 
bij externe hulp : 
- het belang worden beklemtoond van de vermindering van geneer-ongel ij kneden als een 
"lakmoesproef" ter beoordeling van de resultaten van ontwikkelingsbeleid en -strategieën; 
- op een geneer-bewuste wijze de herziening van bestaande beleids- en juridische kaders worden 
bevorderd en ondersteund evenals de verwijdering van de hindernissen waardoor de deelname van 
vrouwen aan het openbare leven op dit ogenblik wordt beperkt. 
2.2. Formulering en uitvoering van geneer-bewuste ontwikkelingsmaatregelen 
a) Bij alle ontwikkelingsmaatregelen dient men zich bewust te zijn van bestaande verschillen en 
ongelijkheden tussen vrouwen en mannen en moeten deze kunnen worden aangepakt om ervoor te zorgen 
dat zowel vrouwen als mannen gelijkelijk voordelen en verantwoordelijkheden kunnen delen. 
b) Bij externe hulp moet ervoor worden gezorgd: 
- dat geneer-onderzoek alle ontwikkelingsmaatregelen, vanaf de planning tot de evaluatie, richting 
geeft; 
- dat prioriteit wordt verleend aan maatregelen die de grootste geneer-ongelijkheden aanpakken. 
c) Gender-onderzoek moet een integraal onderdeel zijn van het proces voor het uitwerken van algemene 
landenstrategieën voor ontwikkelingssamenwerking. Zowel de demarginalisering ("mainstreaming") als 
positieve acties moeten worden beschouwd als elkaar aanvullende strategieën om de ontplooiing van het 
ontwikkelingspotentieel van zowel vrouwen als mannen mogelijk te maken. Landenstrategieën dienen 
er dus voor te zorgen : 
- dat het aanpakken van bestaande geneer-ongelijkheden één van de criteria is op grond waarvan 
gebieden en sectoren als prioritair worden aangewezen; 
- dat wordt uitgegaan van een geneer-perspectief voor alle gebieden en sectoren, en niet alleen voor 
die welke traditioneel worden beschouwd als relevant voor vrouwen, om de volledige en gelijke 
deelname van zowel vrouwen als mannen te garanderen; 
- dat zo nodig speciale maatregelen worden getroffen om de grootste achterstand tussen vrouwen en 
mannen weg te werken. 
d) Als niet-projectgebonden ontwikkelingshulp wordt verleend, moet rekening worden gehouden met 
geneer-verhoudingen als variabel element. Alles moet in het werk worden gesteld om het noodzakelijke 
verband te leggen tussen onderzoek op micro-, meso- en macro-niveau, zodat ervoor wordt gezorgd dat 
de verschillen en ongelijkheden tussen vrouwen en mannen in aanmerking worden genomen en op de 
juiste wijze worden aangepakt bij de formulering en evaluatie van alle maatregelen. 
e) Op projectniveau moet er bij alle ontwikkelingsmaatregelen terdege rekening worden gehouden met de 
geneer-problematiek. In het bijzonder: 
- moet worden voorzien in geneer-onderzoek, geneer-expertise en gespecificeerde gender-informatie 
gedurende de hele programma-/ projectcyclus, waarbij ook gebruik wordt gemaakt van snelle 
evaluatietechnieken; 
- moeten uitdrukkelijk zowel vrouwen als mannen tot de begunstigden van de programma-/ 
projectactiviteiten behoren; deze moeten de deelname van vrouwen aan activiteiten die gericht zijn 
op verbetering van produktievaardigheden en inkomenspotentieel bevorderen, in het bijzonder die 
welke verband houden met groei- en prioriteitssectoren in de nationale economie; 
moeten zowel vrouwen als mannen die deelnemen aan het programma/project worden geraadpleegd 
op het ogenblik dat het wordt uitgewerkt; 
- moeten de in het kader van het programma/project uitgewerkte maatregelen worden beoordeeld naar 
hun rechtstreeks of zijdelings effect op activiteiten, produktie en inkomens van zowel vrouwen als 
mannen in de beoogde gebieden. Met name moet worden nagegaan wat hun potentieel is met 
betrekking tot versterking of verzwakking van de belangrijkste terreinen waarop vrouwen 
economisch actief zijn. Als er een risico voor verzwakking bestaat, moet worden beoordeeld of steun 
voor alternatieve activiteiten dient te worden verleend om de produktie en inkomens van vrouwen 
in stand te houden en uit te breiden; 
- moeten programma-/projectactiviteiten toegankelijk worden gemaakt voor zowel vrouwen als mannen 
door deze ook af te stemmen op de middelen, beperkingen en mogelijkheden van vrouwen. Daar 
waar obstakels voor de deelname van vrouwen bestaan, moeten maatregelen worden genomen om 
die te verwijderen of te verlagen; 
- moet geneer-gerichte opleiding van de projectmedewerkers worden verzorgd; vrouwelijke 
medewerkers moeten waar nodig worden ingeschakeld om de deelname van vrouwen te 
vergemakkelijken; 
moet een systeem voor nauwlettend toezicht op de voortgang en effect-evaluatie voor zowel vrouwen 
als mannen een integraal onderdeel van de projectactiviteiten zijn. 
1) Uit onderzoek naar bestaande geneer-ongelijkheden kan ook blijken dat speciale positieve actie vereist 
is als noodzakelijke tijdelijke maatregel om vrouwen op een niveau te brengen van waaruit zij aan de 
"mainstream" activiteiten kunnen gaan meedoen. 
g) Breedopgezette, speciaal op vrouwen afgestemde initiatieven zijn bijvoorbeeld een bijzonder belangrijke 
mogelijkheid in landen waar geneer-ongelijkheden nog geen expliciet hoofdbestanddeel van het door de 
regering gevoerde beleid vormen, of een omstreden onderwerp zijn vanwege culturele en religieuze 
normen. 
h) In alle landen en situaties kunnen positieve acties zinvol zijn om de tijd die verloopt totdat geneer­
gerichte acties gunstige resultaten afwerpen,in te korten. In het algemeen kan de bereidheid om positieve 
acties te ondernemen, worden beschouwd als bewijs van het feit dat de regering vastbesloten is om 
eeneer-problematiek aan te pakken; voor de publieke opinie, zowel binnenslands als internationaal, kan 
het een teken zijn van een andere aanpak van lang verwaarloosde ongelijkheden tussen mannen en 
vrouwen. 
i) Als er speciaal op vrouwen gerichte projecten of maatregelen worden uitgevoerd, moeten deze aan de 
volgende voorwaarden voldoen: 
- structureel samenhangen met de belangrijkste sectoren van activiteit 
ondersteund worden met voldoende financiële en technische middelen 
qua uitvoering voor een beperkte tijd gelden en een duidelijk vooruitzicht bieden op aansluiting bij 
"mainstream" activiteiten. 
2.3. Opbouw van capaciteit 
a) Al degenen die in de partnerlanden verantwoordelijk zijn voor het formuleren en evalueren van beleid 
en voor juridische kaders, moeten meer bewust worden gemaakt van de geneer-problematiek en hun 
vorming op dit gebied moet worden aangemoedigd. 
b) Daar waar binnen overheidsinstellingen speciaal op vrouwen gerichte structuren bestaan, moet hun rol 
als katalysator bij het bevorderen van veranderingen worden versterkt. Binnen de bestuursstructuur moet 
strategische plaatsing van deze "mechanismen" worden aangemoedigd. Uitwisselingen tussen nationale 
mechanismen van verschillende landen moeten worden vergemakkelijkt en interactie tussen 
overheidsinstellingen en vrouwenorganisaties worden aangemoedigd. 
c) Ter vergemakkelijking van de dialoog tussen nationale en internationale overheidsinstanties en 
niet-gouvernementele organisaties moet in de partnerlanden overleg plaatsvinden. Niet alleen 
overheidsinstellingen die belast zijn met geneer-kwesties moeten hierbij worden betrokken, maar ook 
de instellingen die bevoegd zijn voor beleidsplanning, vrouwenorganisaties en -netwerken, 
ontwikkelings-NGO's, universiteiten, centra voor geneer-studies, opleidingscentra, onafhankelijke 
onderzoekers en mensen uit het werkveld. 
d) Er moet worden getracht de nationale instanties die belast zijn met het verzamelen en systematiseren van 
statistieken en gegevens te ondersteunen ten einde gespecificeerde geneer-statistieken te verkrijgen en 
bestaande statistieken met een geneer-perspectief te analyseren. Onvoldoende kwantitatieve en 
kwalitatieve gegevens over verschillen en ongelijkheden tussen vrouwen en mannen veroorzaken vaak 
ernstige vertekeningen zowel op beleids- als op operationeel niveau. 
e) ! Iel principe van gedeelde verantwoordelijkheden tussen mannen en vrouwen en hun gelijke deelname 
aan het ontwikkelingsproces en de daaruit voortvloeiende voordelen moeten zowel op gezins- en 
gemeenschapsniveau als op nationaal en internationaal niveau worden bevorderd. Externe hulp moet dit 
proces ondersteunen, ook via versterking van de burgerlijke geledingen van de maatschappij. 
t) Vooral die verenigingen in de maatschappij moeten worden gesteund die gelijke deelname van vrouwen 
en mannen stimuleren. Juridische kennis moet worden bevorderd. Het instellen van documentatie- en 
informatiecentra moet ook buiten overheidskringen worden aangemoedigd, waarbij in aanmerking moet 
worden genomen dat bij het beoordelen van de duurzaamheid van deze projecten een lange-termijnvisie 
vereist is. 
g) Organisaties en internationale netwerken van vrouwen moeten vervolgens worden gestimuleerd om hun 
eigen doeleinden, strategieën, oogmerken en instrumenten te ontwikkelen, en een dialoog aan te gaan 
met de onderscheiden geledingen van de samenleving. Uit geneer-onderzoek zou kunnen blijken dat er 
aanvankelijk aparte instellingen en middelen nodig- zijn om vrouwen in staat te stellen hun positie 
tegenover bestaande ongelijke machtsstructuren te versterken. 
2.4. Versterking van de interne capaciteit 
a) Een eerste stap van essentieel belang bestaat erin dat ervoor wordt gezorgd dat er binnen 
ontwikkelingsinstellingen geneer-expertise op lange termijn beschikbaar is. Geneer-specialisten moeten 
worden aangesteld op beleidsniveau, bij technische onderdelen en op operationeel niveau, waardoor een 
hechte samenwerking tussen hen en de andere diensten van de instelling is verzekerd. In 
ontwikkelingslanden moet het aanwenden van plaatselijk aanwezige geneer-expertise worden gesteund. 
b) Binnen het bestuursapparaat moet een systeem van toezicht op geneer-beleid en uitvoering ervan worden 
ingesteld. Het systeem moet worden geïntegreerd in het algemene beheers informatiesysteem van de 
organisatie, zodat er op het hoogste beheersniveau toezicht op wordt gehouden. 
c) Uit verscheidene studies blijkt dat pas werkelijk resultaten worden bereikt als de operationele procedures 
om integratie van geneer-kwesties te garanderen verplicht zijn en als geneer-deskundigen een stem 
hebben bij de projectbeoordeling. Te dien einde dienen er mechanismen en maatregelen voor 
institutionele aansprakelijkheid te worden ingesteld. Strategieën voor aansprakelijkheid en 
"kwaliteitscontrole" moeten worden uitgebreid tot de adviseurs (consultants), die voor veel werk "in het 
veld" verantwoordelijk zijn. 
d) Het professioneel personeel op het hoofdkwartier en "in het veld" dient in de gelegenheid gesteld te 
worden om meer verantwoordelijkheid op zich te nemen voor het uitvoeren van een geneer-bewust 
beleid en de evaluatie van de resultaten ervan. 
e) Regelmatig moet geneer-opleiding worden verzorgd en de geneer-dimensie moet in andere 
opleidingscursussen en workshops worden geïntegreerd. 
f) Er moeten voldoende middelen worden uitgetrokken om de katalysatorfunctie van de geneer-experts 
binnen de instelling te stimuleren op de volgende terreinen : het uitwerken van beleid, methodologieën 
en richtsnoeren, geneer-scholing, onderzoek, thematisch toezicht en evaluaties. Een zekere souplesse 
moet worden ingecalculeerd bij het aanwenden van deze middelen in verband met de voortdurende 
ontwikkeling van geneer-theorie en -praktijk. 
g) Binnen het kernbudget ("mainstream budget") moeten middelen worden uitgetrokken voor het financieren 
van internationale vrouwennetwerken en voor proefprojecten of positieve acties die om welke reden dan 
ook niet gefinancierd kunnen worden uit hoofde van bilaterale overeenkomsten. 
h) Analyse- en operationele instrumenten voor geneer-bewuste ontwikkelingssamenwerking moeten worden 
verbeterd en uitgebreid. Voor sommige sectoren die van rechtstreeks belang worden geacht voor de 
sociale en economische positie van de vrouw (bijvoorbeeld voedselzekerheid, landbouw- en 
plattelandsontwikkeling) zijn er reeds een groot aantal duidelijke strategieën. Voor andere sectoren is 
het nog steeds noodzakelijk dat het onderzoek wordt voortgezet en dat middelen en analytisch advies 
worden verstrekt, zowel op inhoudelijk als operationeel niveau. 
i) Landelijke geneer-profielen hebben hun nut bewezen als instrument voor landelijke programmering. 
Deze profielen moeten niet alleen systematische informatie bevatten over de situatie van vrouwen in 
vergelijking met die van mannen in een bepaald land (waaronder gegevens over onderwijs en over de 
economische, politieke en sociaal-culturele situatie), maar ook een evaluatie van het institutioneel kader 
voor vrouwenkwesties, een beoordeling van het werk van vrouwenorganisaties en NGO's en een 
kritische beoordeling van de programma's en projecten die met financiële en technische hulp van diverse 
bilaterale en multilaterale donors worden uitgevoerd. 
V. NAAR INTENSIEVERE RAADPLEGING EN COÖRDINATIE TUSSEN DE GEMEENSCHAP EN DE 
LID-STATEN 
1. In hun verklaring van 18 november 1992 inzake Aspecten van ontwikkelingssamenwerkingsbeleid tot het jaar 
2000 hebben de Raad en de Vertegenwoordigers van de Lid-Staten de nadruk gelegd op de noodzaak voor de 
Gemeenschap en de Lid-Staten hun ontwikkelingssamenwerkingsactiviteiten hechter te coördineren, zowel als 
het gaat om het formuleren van beleid als op operationeel niveau. De Raad benadrukte eveneens dat in het licht 
van eerder opgedane ervaring met coördinatie en gezien de huidige behoeften het nuttiger zou zijn vast te stellen 
voor welke sectoren een dergelijke coördinatie nodig is en welke procedures moeten worden gevolgd om alles 
doeltreffender te laten verlopen. 
2. De mededeling van de Commissie aan de Raad en het Parlement van 24 maart 1993 handelde over vaststelling 
van prioriteitsgebieden waarvoor beleidscoördinatie zou kunnen worden overwogen. Voorgesteld werd dat over 
de hele linie rekening moet worden gehouden met de rol van vrouwen in het ontwikkelingsproces wanneer 
doeleinden worden vastgesteld en middelen worden vastgelegd om deze te verwezenlijken op de gebieden die 
worden aangemerkt als prioriteiten op het gebied van de ontwikkelingssamenwerking. 
3. Algemene beginselen 
a) Coördinatie tussen de Gemeenschap en de Lid-Staten op dit gebied is niet bedoeld om te komen tot 
standaardisatie, maar om de synergieën en de doelmatigheid van de hulp te doen toenemen overeenkomstig 
de resoluties van de Raad. Het doorgeven van een heldere, samenhangde boodschap over het belang van 
geneer-kwesties als integraal onderdeel van ontwikkelingssamenwerking wordt erdoor vergemakkelijkt; 
tevens wordt vermeden dat inspanningen dubbel worden gedaan en krachten worden versnipperd. 
b) Samenwerking van Gemeenschap en Lid-Staten op dit gebied houdt het volgende in: beginselen vaststellen 
en een samenhangend kader voor actie op dit gebied tot stand brengen, waarbij ervoor wordt gezorgd dat 
bij de activiteiten van de Gemeenschap en de Lid-Staten deze beginselen in acht worden genomen, en de 
Gemeenschap en de Lid-Staten elkaar raadplegen. Deze mededeling is bedoeld als bijdrage voor het tot stand 
brengen van het beleidskader dat door de Raad moet worden goedgekeurd. 
c) Aanvankelijk zullen de inspanningen worden gericht op het uitwisselen van informatie, ervaringen en 
opvattingen. Op die manier kunnen punten van overeenkomst, gemeenschappelijke doelstellingen, prioriteiten 
en richtsnoeren voor acties gemakkelijker worden aangeduid. 
d) Grotere doeltreffendheid bij de coördinatie tussen de Gemeenschap en de Lid-Staten is alleen mogelijk als 
voldoende personeel en financiële middelen beschikbaar worden gesteld om een degelijke planning en een 
goed beheer mogelijk te maken en om toezicht op de nieuwe coördinatiestrategie uit te oefenen en evaluaties 
ter zake uit te voeren. Er zou meer personeel kunnen komen door het scheppen van nieuwe plaatsen voor 
geneer-experts, door het aanbieden van geneer-scholing voor aanwezig personeel, door het uitwisselen van 
expertise met verschillende Europese donors en door rationalisering van taken op alle niveaus. 
4. Raadpleging over beleidszaken 
a) De Commissie zal regelmatig (ten minste eenmaal per jaar) bijeenkomsten van geneer-experts van de 
Gemeenschap en de Lid-Staten organiseren. Deze bijeenkomsten zullen niet alleen de mogelijkheid bieden 
voor beter wederzijds begrip en een gemeenschappelijke taal bevorderen, maar zullen ook de mogelijkheid 
bieden om: 
ervaringen en onderzoeksresultaten uit te wisselen; 
uitvoerig overleg te plegen over de geneer-aanpak in een bepaalde sector; 
beleid bij te stellen en operationele maatregelen ten aanzien van bepaalde geografische gebieden te 
onderzoeken. 
b) Als basis voor hun beleid en operationele werkzaamheden zullen de Commissie en de Lid-Staten overgaan 
tot coördinatie van hun initiatieven op het gebied van onderzoek, studies, gegevensvergaring en evaluaties. 
Dit zou kunnen leiden tot de voorbereiding en uitvoering van gemeenschappelijke acties overeenkomstig de 
door de Gemeenschap en de Lid-Staten vastgestelde richtsnoeren. 
c) De Commissie zal de vooruitgang nauwlettend volgen en zal verslag uitbrengen aan de Raad. 
5. Operationele coördinatie 
a) Er dienen gidslanden voor operationele coördinatie inzake gender-vraagstukken te worden gekozen uit de 
landen die al geselecteerd zijn voor coördinatie-inspanningen op relevante samenwerkingsgebieden en bij 
voorkeur uit die landen waar een minimum aantal geneer-deskundigen door de Commissie of de Lid-Staten 
zijn aangesteld. Indien nodig moeten de Commissie en de Lid-Staten expertise ten dienste stellen van 
delegaties en ambassades, in het bijzonder in het beginstadium van het proces. 
b) In de geselecteerde gidslanden kan de Gemeenschap of een Lid-Staat in onderlinge overeenstemming worden 
aangewezen om de coördinatie te leiden. De keuze moet worden gemaakt op basis van eerdere ervaring 
inzake coördinatie met het land in kwestie, de omvang van de geboden hulp, en expertise inzake gender-
aangelegenheden. De leider is verantwoordelijk voor het verbreiden van informatie, het organiseren van 
vergaderingen ad hoc en het opstellen van een voor de Gemeenschap en de Lid-Staten bestemd jaarverslag. 
c) Aanvankelijk zal de operationele coördinatie inzake geneer-kwesties hoofdzakelijk moeten bewerkstelligen 
dat bestaande sectorale of sectoroverschrijdende coördinatie in het betrokken land op de juiste manier in 
geneer-gerichte banen wordt geleid. In een volgend stadium wordt overgegaan tot het uitwerken van een 
gemeenschappelijke algemene landenstrategie ten einde de geneer-problematiek in alle belangrijke 
werkterreinen te integreren. 
d) Meer in het algemeen moeten de ter zake bevoegde comités of groepen worden ingeschakeld om geregeld 
de toepassing van de door de Raad vastgestelde gemeenschappelijke beleidsrichtsnoeren te controleren en 
toezicht te houden op de toepassing ervan in de praktijk door de Lid-Staten en de Commissie. 
6. Coördinatie in internationale fora 
a) Voor de coördinatie in internationale fora moet het beginsel van systematische raadpleging vóór en tijdens 
sessies, vergaderingen, conferenties en seminars in acht worden genomen. Er moet rekening worden 
gehouden met reeds bestaande coördinatiemechanismen. Coördinatie van geneer-deskundigen vindt in feite 
al plaats via de DAC-/WID-groep van deskundigen bij de OESO, die in de loop der jaren een uitermate 
waardevolle rol heeft vervuld bij de ontwikkeling van WID-/ge«eer-taken en het uitwerken van 
beleidsverklaringen en actieplannen. Een meer gestructureerde coördinatie tussen de Lid-Staten van de 
Europese Unie zal de activiteiten van beide groepen versterken 
10 
BIJLAGE I 
VAN VROUWEN IN ONTWIKKELING NAAR GENDER EN ONTWIKKELING 
Van Vrouwen in Ontwikkeling (WIP) naar Gender en Ontwikkeling (GAP) 
1. Bij de in de jaren zeventig ontwikkelde Vrouwen in Ontwikkeling (WID)-benadering ging het in de eerste plaats om 
het beschrijven van de situatie van vrouwen, het verstrekken van informatie over het leven van vrouwen en het over de 
hele wereld mobiliseren van groepen vrouwen in het veld. In de aanvangsfase leidde het WID-onderzoek tot een groot 
aantal "projecten alleen voor vrouwen" of "vrouwenonderdelen" bij sector- en subsectorprojecten of 
sectorgrensoverschrijdende projecten. 
2. Karakteristiek voor deze strategieën was de idee "gelijk-maar-buitenstaander". Bij de ter hand genomen projecten werd 
vaak onvoldoende aandacht geschonken aan de cruciale positie van de man inzake zeggenschap over bezit en inzake 
besluitvorming; bovendien waren ze zeer vaak kleinschalig, marginaal, in de zachte sector, en gerelateerd aan ministeries 
en uitvoerende instanties die over te weinig financiële en technische middelen beschikten om een zichzelf in stand 
houdende ontwikkeling mogelijk te maken buiten de context van het project. Het onbedoelde resultaat van dergelijke 
projecten was voornamelijk het bestendigen van het isolement van vrouwen aan de zijlijn van de belangrijke 
ontwikkelingsinspanningen. 
3. De onderzoeksinstrumenten werden geleidelijk verbeterd, hetgeen leidde tot de Gender en Ontwikkeling (GAD)-
benadering. GAD richt zich veeleer op de onderling afhankelijke betrekkingen tussen vrouwen en mannen (gender-
betrekkingen) clan op vrouwen als zodanig. De term "gender" verwijst naar maatschappelijk verworven en 
cultuurspecifieke eigenschappen waardoor mannen en vrouwen zich van elkaar onderscheiden, terwijl de term "sekse" 
alleen betrekking heeft op lichamelijke verschillen. Aangezien geneer-verschillen historisch bepaald en cultuurspecifiek 
zijn, verschillen zij van land tot land en van regio tot regio en veranderen zij in de loop van de tijd. 
4. Geneer-onderzoek in het kader van programma- en projectplanning heeft ten doel de middelen, activiteiten, 
mogelijkheden en beperkingen van vrouwen ten opzichte van die van mannen in een bepaalde sociaal-economische groep 
te bepalen. Het doel is niet alleen het ombuigen van scheefgroei en ongelijkheden tussen mannen en vrouwen, maar ook 
het zorgen voor een maximum aan efficiency bij het nastreven van ontwikkelingsdoeleinden. 
5. Na de verdere marginalisering van vrouwen ten gevolge van de strikte "vrouwen alleen "-projectstrategie werd de 
noodzaak van een meer globale benadering onderkend. Om die reden werd "mainstreaming" ontwikkeld als nieuwe 
strategie, die gericht is op het opnemen van een geneer-perspectief in alle "mainstream" ontwikkelingsbeleid, 
-programma's en -projecten. 
6. "Mainstreaming" sluit de noodzaak van positieve acties, programma's en projecten gericht op achterstandsgroepen, in 
het algemeen vrouwen, niet uit op terreinen waar de geneer-kloof erg groot is, bijvoorbeeld onderwijs en opleiding, 
kredietverlening, of op terreinen die door hun aard met name vrouwen betreffen. Deze verschillen in zoverre van de 
eerdere "vrouwen alleen"-benadering dat ze een maximaal strategisch effect beogen, uitgevoerd worden op voldoende 
grote schaal, en bedoeld zijn als belangrijke tijdelijke maatregelen om de grootste geneer-kloven te overbruggen en de 
achterstandsgroep te brengen tot het niveau dat minimaal vereist is om te kunnen deelnemen aan "mainstream" 
activiteiten. 
De vele rollen van vrouwen en hun werklast 
1. Lange tijd was ontwikkelingshulp alleen gericht op de reproduktieve rol van vrouwen; de nadruk lag op maatregelen 
in de sociale sector. Later werd de belangrijke rol van vrouwen als producenten van goederen en diensten onderkend, en 
dit leidde tot investeringsprogramma's in de economische sectoren. Aangezien het typerend is dat vrouwen tegelijkertijd 
zowel produktieve als reproduktieve taken vervullen, beperkte de eenzijdige, op één van beide rollen gerichte benadering 
de mogelijkheden van vrouwen om beide taken doeltreffend uit te voeren. 
tl 
Bijlage I, biz. 2 
2. Er wordt nu een gecombineerde benadering ontwikkeld, waarbij het continuum in het werk van vrouwen wordt erkend 
en die tot doel heeft de produktiviteit, gezondheid en voedselsituatie van vrouwen te verbeteren om hen in staat te stellen 
hun produktieve en reproduktieve taken efficiënter te combineren. Deze benadering heeft verregaande gevolgen voor de 
nationale ontwikkelingsplanning, aangezien zij de noodzakelijke verbinding tussen investeringen in de economische en de 
sociale sector tot stand brengt. 
3. Bij ontwikkelingsmaatregelen wordt er vaak van uitgegaan dat de tijd van vrouwen eindeloos rekbaar is, waarbij de vele 
rollen die zij hebben of de vaak afmattende eisen die deze aan hen stellen, over het hoofd worden gezien. Projecten hebben 
vaak zelfs tot grotere werklast voor vrouwen geleid zonder dat er voor hen voordelen tegenover stonden. Bij projecten 
en projectonderdelen wordt bijvoorbeeld zelden rekening gehouden met de noodzaak de werklast van vrouwen te 
verlichten. 
4. Sociale en technologische steunmaatregelen om de tijd die aan huishoudelijke taken wordt besteed te verminderen, 
zouden bijvoorbeeld niet louter moeten worden beschouwd als maatregelen om de werklast van vrouwen te verlichten en 
hun lijdproblemen (e helpen oplossen, maar als wezenlijke eerste vereisten voor de uitbreiding van die produklicscctoren 
waarin vrouwen een belangrijke rol spelen. 
Het huishouden 
1. Het ideaalmodel van het huishouden waar besluitvorming, produktie, inkomen en consumptie met genoegen en 
gelijkelijk ingebracht en gedeeld worden, bestaat niet als zodanig. Daarom mag ook niet worden verondersteld dat een 
stijging van produktie en inkomens van huishoudens noodzakelijkerwijs zal leiden tot een hogere levensstandaard van alle 
leden van het huishouden. 
2. Uit empirische studies blijkt dat in het huishouden het gebruik van middelen en arbeid, de verdeling van inkomen en 
produktie voortdurend punt van bespreking zijn en dat betrekkingen binnen het huishouden vaak conflictueus zijn. De 
arbeidsverdeling en de toewijzing van middelen binnen het huishouden houden verband met verschillen in status en 
onderhandelingsvermogen. Deze zijn vooral afhankelijk van de zeggenschap over bezit en inkomen, en werken dus meestal 
in het nadeel van vrouwen. 
3. Als gevolg van de afzonderlijke budgetten van vrouwen en mannen binnen het huishouden is het vrouwen inkomen in 
baar geld of in natura meestal van groter belang voor de voedselsituatie van kinderen dan hel inkomen van de man. In 
veel huishoudens die nauwelijks in hun eigen levensonderhoud kunnen voorzien, dragen vrouwen een belangrijk deel van 
hun arbeid en hun lolale inkomen bij om in de behoeften van het huishouden, en vooral in de behoeften van de kinderen 
Ie voorzien. 
4. In één op de drie huishoudens in ontwikkelingslanden staat de facto , en minder vaak de jure, de vrouw aan het hoofd. 
Er is onvoldoende bekend over de sociale en economische situatie van deze huishoudens, die nu meer variaties vertoont 
dan aanvankelijk werd aangenomen. In veel gevallen blijken deze huishoudens echter kwetsbaarder te zijn voor armoede 
door het afnemen van de steun van de gemeenschap in tijden van economische crisis en door het falen en onvermogen 
van regeringen om alternatieve steunmogelijkheden te bieden. 
Participatie 
1. In de besluitvormingsstructuren zijn er, van de basis tot de hogere maatschappelijke niveaus, ongelijkheden tussen 
vrouwen en mannen. Ondanks de wijdverbreide democratiseringsbeweging van het afgelopen decennium is de participatie 
van vrouwen in politieke en economische machtsstructuren weinig vooruitgegaan. Hoewel vrouwen minstens de helft van 
de kiezers uitmaken, wordt nu globaal slechts 10% .van de zetels in wetgevende lichamen en een geringer percentage aan 
ministersposten door vrouwen bezet. Of het nu gaat om het ambtenarenapparaat, particuliere ondernemingen, vakbonden, 
werkgeversorganisaties, invloedrijke lobby's, lokale overheid of gemeenteraden, vrouwen bezetten een minderheid van 
de invloedrijke posten. 
tl 
Bijlage I, biz. 3 
2. Bij de meeste projectevaluaties voor ontwikkelingsmaatregelen is de conclusie dat een eerste vereiste voor duurzame 
ontwikkeling is dat zowel vrouwen als mannen vanaf de planning de mogelijkheid krijgen om zich uit te spreken over hun 
behoeften en belangen. De bestaande geneer-ongelijkheden maken het voor vrouwen moeilijker dan voor mannen om aan 
dit proces deel te nemen. 
3. Daardoor worden ontwikkelingsmaatregelen vaak uitgewerkt zonder inbreng van vrouwen, zelfs als het gaat om 
gebieden die traditioneel tot het domein van de vrouw behoren, zoals de watervoorziening. Verscheidene projecten boden 
de vrouwen geen gelegenheid om aan de nieuw ingestelde beheersstructuren deel te nemen, waarbij zelfs hun informele 
rol bij het beheren van de traditionele systemen buiten beschouwing werd gelaten. Indien vrouwen alleen als goedkope 
arbeidskrachten bij ontwikkelingsactiviteiten worden betrokken en niet als produktieve krachten en bewerkers van 
verandering, komt de duurzaamheid van het project ernstig in gevaar. 
\ S 
BIJLAGE II 
NIEUWE TERREINEN WAAROP ONTWIKKELINGSSAMENWERKING 
BEWUST GEMAAKT KAN WORPEN VOOR G7iAWi/?-VRAAGSTUKKEN 
In de veranderende politieke en economische situatie worden een aantal samenwerkingsterrcinen belangrijker qua politieke 
of financiële verplichtingen. Het is van belang ervoor te zorgen dat op deze gebieden een geneer-perspectief in acht wordt 
genomen. Op andere terreinen heeft recent onderzoek belangrijke nieuwe geneer-perspectieven geopend die ten aanzien 
van analytische en operationele richtsnoeren in acht moeten worden genomen. 
Noodacties en crisispreventie 
1. Terwijl zij in geringe mate bij de besluitvorming worden betrokken, hebben vrouwen en meisjes op bijzondere wijzen 
die verband houden met hun status in de maatschappij en hun sekse, wel te lijden van de gevolgen van gewapende 
conflicten en militarisme. Vrouwen en kinderen maken 80% uit van de 25 miljoen vluchtelingen en ontheemden in de 
wereld en hebben daardoor zowel met ernstig gebrek aan goederen en diensten, als met geweld en onveiligheid te kampen. 
2. Vrouwen en kinderen hebben minder keuzemogelijkheden dan mannen als het gaat om mobiliteit, alternatieve 
inkomstenbronnen, verhandelbare goederen die hun ter beschikking staan en vaardigheden. Onvermijdelijk zijn zij daardoor 
gewoonlijk de belangrijkste rechtstreekse ontvangers van voedselhulp. Hulp aan vrouwen zou een integraal onderdeel 
moeien vormen van de strategieën die gericht zijn op het consolideren van maatregelen op het raakvlak van noodhulp, 
rehabilitatie en ontwikkeling. 
3. In noodsituaties worden de gebruikelijke sociaal-economische rollen in samenlevingen verstoord en nemen vrouwen 
doorgaans rollen en verantwoordelijkheden over die tevoren door mannen werden gedragen. Noodhulp dient vrouwen 
daarom bij te staan hun nieuwe rollen zo goed mogelijk te vervullen. De ervaring leert bijvoorbeeld dat vrouwen ter 
plaatse een belangrijke hulp zijn bij het verwerken en verdelen van noodvoedselhulp, en dat zij zelfhulporganisaties 
oprichten om in de nood van de andere crisisslachtoffers te voorzien. Dergelijke initiatieven zouden moeten worden 
gesteund om zelfstandigheid aan te moedigen, in het bijzonder onder vluchtelingen. 
4. Vluchtelingenvrouwen zouden actief moeten worden betrokken bij het inschatten van behoeften, planningactiviteiten 
en de uitvoering ervan. Nadat noodsituaties zijn verholpen, mogen bij rehabilitatie- en ontwikkelingsmaatregelen de 
veranderingen die zijn opgetreden in de geneer-verhoudingen tussen mannen en vrouwen niet over het hoofd worden 
gezien, en de vrouwen moeten worden geholpen hun nieuw verworven status te behouden. 
5. I let is van belang in rampgevoetigc gebieden, die geregeld met voedselschaarste of hongersnood worden geconfronteerd, 
ile economisch kwetsbare huishoudens en bijzonder kwetsbare leden van die huishoudens te onderscheiden en hun 
strategieën voor overleving of de wijze waarop zij de situatie het hoofd bieden in kaart te brengen. In deze gevallen wordt 
de centrale rol van vrouwen bij vocdselproduktie en hun neiging hun inkomsten aan voedsel en andere huishoudelijke 
•basisbehoeften uit ie geven van uiterst groot belang. Er zou dus hulp moeten worden geboden om de produktie van 
vrouwen ie vergroten, hun inkomens te verhogen en hun vaardigheden te verbeteren. 
Macro-economische beleidsanalyse en maatregelen 
1. Genrfer-verdeling van werk, de verschillen in toegang tot macht en besluitvorming, en de verschillen tussen mannen 
en vrouwen inzake toegang tot en zeggenschap over middelen in het huishouden en op gemeenschapsniveau betekenen dat 
mannen en vrouwen met verschillende beperkingen te maken hebben en verschillende behoeften nebben als zij reageren 
op economische signalen. 
•H-
Bijlage II, biz. 2 
2. Bij traditionele macro-economische modellen wordt geen rekening gehouden met deze factoren en evenmin met de 
onderlinge afhankelijkheid van onbetaald werk dat nodig is voor sociale reprodiiktie en instandhouding van menselijk 
potentieel, en betaald werk dat economisch meetelt. 
3. Men beseft nu dat deze tekortkomingen in de analyse kunnen leiden tot onvoorziene en ongewenste resultaten voor 
macro-economisch beleid en tot beperkte doelmatigheid. Sociale verschijnselen als huwelijk en voortplanting worden 
beïnvloed door macro-economische maatregelen op een wijze die de regeringsinstanties tot nu toe heeft verrast. 
4. In de laatste twee decennia zijn de doeleinden van macro-economische beleid gecombineerd met structureel 
aanpassingsbeleid (SAP's). In toenemende mate heeft men ingezien dat de geneer-neutrale opstelling van SAP's 
gemakkelijk kan uitlopen op specifieke geneer-kosten die zwaarder op vrouwen en meisjes drukken dan op mannen en 
jongens, waardoor bestaande geneer-ongelijkheden worden verscherpt. Ze kunnen ook onvoorziene gevolgen hebben, 
bijvoorbeeld voor toegang tot en gebruik van openbare diensten of bij migratiebesluiten. 
5. Bezuinigingen op de begroting hebben vaak tot gevolg dat kosten van de budgetten voor sociale sectoren worden 
afgewenteld op vrouwen, terwijl monetair beleid en buitenlands handelsbeleid hen naar de arbeidsmarkt dwingen of hen 
verplichten meer uren te besteden aan produktie voor de export. Als de werklast van vrouwen verder wordt verzwaard 
zal dit waarschijnlijk op lange termijn de ontwikkeling van het menselijk potentieel belemmeren. Ook zullen vrouwen als 
gevolg van de bestaande geneer-ongelijkheden waarschijnlijk minder van de nieuwe economische mogelijkheden profiteren 
dan mannen. 
6. Daarom moet het nodige worden gedaan om voor macro-economisch beleid en voor programma's uit te gaan van een 
geneer-perspectief, waarbij moet worden onderzocht hoe geneer-factoren beter kunnen doorklinken in de formulering en 
toonzetting van beleidskeuzes. Men moet zich eveneens inspanningen getroosten voor beter onderzoek naar het effect van 
macro-economische maatregelen op vrouwen en mannen. Indien distinctief ongunstige effecten kunnen worden aangegeven 
moeten er binnen aanpassingsprogramma's maatregelen worden opgenomen en uitgevoerd om deze nadelen te 
neutraliseren. 
Bevolking 
1. De aanbevelingen van hel Actieprogramma die door de Wereldconferentie over Bevolking en Ontwikkeling in 1994 in 
Cairo werden aangenomen, moeten in alle programma's en alle beleid inzake bevolkings- en gezinsplanning worden 
verwerkt. 
2. Gezinsplanning op zich staat al verscheidene jaren op de agenda van een groot aantal instanties voor 
ontwikkelingssamenwerking. De nieuwe strategie die in Cairo werd goedgekeurd, legt de nadruk op de vele verbanden 
tussen bevolking en ontwikkeling en richt zich meer op de behoeften van individuele vrouwen en mannen dan louter op 
het bereiken van demografische doeleinden. 
3. In het programma wordt ervoor gepleit om gezinsplanning uiterlijk in'2015 voor iedereen toegankelijk te maken als 
onderdeel van een bredere benadering van reproduktieve gezondheid en rechten. In het programma wordt uitgegaan van 
een geneer-benadering die tracht vrouwen meer mogelijkheden te bieden ("empowerment") door hun toegang tot 
onderwijs- en gezondheidsdiensten uit te breiden en hen in staat te stellen verantwoorde keuzes te maken ten aanzien van 
hun vruchtbaarheid. Tegelijkertijd wordt in het programma onderstreept dat mannen moeten worden aangemoedigd en in 
staat gesteld verantwoordelijkheid te dragen voor hun seksueel en reproduktief gedrag en voor hun rol op het sociale vlak 
en in het gezin. 
Rechten 
1. Op de Wereldconferentie over Mensenrechten in juni 1993 werd vastgelegd dat de mensenrechten van vrouwen het hele 
leven lang "een onvervreemdbaar, integraal en ondeelbaar onderdeel [zijn] van de universele rechten van de 
Is* 
Bijlage II, biz. 3 
mens". Een steeds groter aantal ontwikkelingslanden heeft nu in de grondwetgeving voorzien in de fundamentele rechten 
en vrijheden voor zowel mannen als vrouwen, overeenkomstig de bepalingen van het Verdrag inzake de uitbanning van 
alle vormen van discriminatie van vrouwen (CEDAW) en de "Nairobi Forward-looking Strategies". 
2. Grondwettelijke waarborgen voor gelijkberechtiging van vrouwen leiden echter niet altijd tot directe voordelen in de 
praktijk. Moeilijkheden bij het consequent aanpassen van de gehele wetgeving, de invloed van gewoonterecht en culturele 
gebruiken, onvoldoende rechtskennis en toegang tot rechtshulp blijven hinderpalen voor de volledige eerbiediging van 
vrouwenrechten. 
3. Gezondheid, veiligheid en mobiliteit van vrouwen lopen ook gevaar door veelvuldig geweld door mannen, geweld 
binnenshuis daarbij inbegrepen. Er zijn weinig cijfers over trends beschikbaar, maar geweld tegen vrouwen is een ernstig, 
wereldwijd probleem en in 1994 heeft de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties binnen de Commissie voor 
Mensenrechten een speciale rapporteur voor dit vraagstuk benoemd. 
\fo 

ISSN 0254-1513 
COM(95) 423 def. 
DOCUMENTEN 
NL 01 
Catalogusnummer : CB-CO-95-468-NL-C 
ISBN 92-77-93383-6 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg f n 
l T