24. 4. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 102/27 
Advies over het voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende pakketreizen, met inbegrip 
van vakantie- en rondreispakketten (*) 
(89/C 102/17) 
De Raad heeft op 7 april 1988 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 100A van 
het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap het Economisch en 
Sociaal Comité te raadplegen over het bovengenoemde voorstel. 
De Afdeling voor milieu, volksgezondheid en consumentenvraagstukken, die met de voorbe­
reiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 31 januari 
1989 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Vassilaras. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 263e zitting (vergadering van 23 februari 
1989) het volgende advies uitgebracht, dat met 78 stemmen vóór, 5 stemmen tegen, bij 
5 onthoudingen is goedgekeurd. 
1. Algemene opmerkingen 
1.1. Het Comité staat positief tegenover de ontwerp-
richtlijn, die in overeenstemming is met het document 
„Een nieuwe impuls voor het beleid inzake consu­
mentenbescherming" en de aanzet vormt tot een reeks 
richtlijnen en verordeningen die beslist noodzakelijk 
zijn om te kunnen zorgen voor de bescherming van de 
consumenten bij een rechtvaardig evenwicht tussen de 
belangen van deze laatsten en de belangen van de reis­
sector. 
1.2. Bijzonder voldaan is het Comité over het feit 
dat op veel punten rekening is gehouden met zijn eerdere 
adviezen naar aanleiding van de documenten „Eerste 
aanzet voor een communautair beleid voor het toe­
risme" (2) en „Communautaire actie op het gebied van 
het toerisme "(3). 
1.3. Het Comité begrijpt dat dit voorstel met opzet 
beperkt is gebleven tot de bescherming van de consu­
ment bij georganiseerde reizen, maar vestigt de aan­
dacht op de noodzaak, uitvoeriger in te gaan op de 
daarmee samenhangende problemen wanneer adviezen 
m.b.t. toekomstige raadplegingen worden opgesteld, 
b.v. over het vijfde actieprogramma voor het toerisme, 
dat zeer binnenkort wordt verwacht. 
1.4. In het bijzonder dienen de volgende punten vol­
gens het Comité te worden bestudeerd: 
— Gezien de in het document van de Commissie opge­
nomen opsomming van wettelijke regelingen in de 
lid-staten, de noodzaak van gemeenschappelijke 
normen, niet alleen m.b.t. pakketreizen maar de 
gehele scala van activiteiten in het toerisme, met 
name ook de wetgeving m.b.t. de organisatoren en 
doorverkopers van reispakketten, teneinde het euvel 
van het overboeken en de positie van de ho­
telhouder, de sluitpost in iedere georganiseerde reis, 
te regelen en de problemen i.v.m. de verbreiding van 
de bekende „goedkope-ticket-reisbureaus" (bucket-
shops) het hoofd te bieden. 
(!) PB nr. C 96 van 12. 4. 1989, blz. 5. 
(2) PB nr. C 358 van 31. 12. 1983. 
(3) PB nr. C 328 van 22. 12. 1986. — De noodzaak van een snelle rechtsbedeling ten be­
hoeve van de consument/toerist enerzijds, en de 
organisator/doorverkoper anderzijds, en niet te ver­
geten van degenen die betrokken zijn bij een geschil 
binnen de bedrijfstak zelf. 
— Een regeling t.b.v. degenen die in de reisbranche 
hun beroep uitoefenen. Deze zijn thans onderwor­
pen aan het geldende — niet geharmoniseerde — 
overeenkomstenrecht van de onderscheiden lid­
staten. 
— Invoering van een eenvoudigere procedure in over­
eenstemming met de Haagse Conventie, waarmee 
de internationale toegang tot de rechter wordt ver­
gemakkelijkt, waarvan het Comité zich in 1987 
voorstander heeft verklaard (4). 
— Eventuele invoering van een vrijwillige gedragscode 
in de toeristenbranche, in de geest van het advies 
van het Comité over de „dialoog producenten-con­
sumenten" (5). Zulke codes dienen echter wel zorg­
vuldig te worden getoetst, aangezien bestaande ge­
dragscodes in deze branche reeds voorwerp van 
kritiek zijn gebleken. 
— Het zoeken naar maatregelen om de eerlijke concur­
rentie binnen de reisbranche zelf te waarborgen. 
— Het oprichten van een garantiefonds op communau­
tair niveau, gezien de in het algemeen goede erva­
ringen met in een aantal lid-staten reeds bestaande 
garantiefondsen. 
1.5. Het Comité benadrukt dat aanhoudend onder­
zoek nodig is voor het,vinden van juiste oplossingen 
voor de hierboven uiteengezette problemen en om te 
bereiken dat het gehele harmonisatieproces plaatsvindt 
in het kader van de verwezenlijking van de interne 
markt per 1992, tegen de achtergrond van de prognose 
dat het toerisme tegen het jaar 2000 één van de belan­
grijkere economische pijlers in de Gemeenschap zal zijn. 
1.6. Het Comité wil tevens herinneren aan het hui­
dige streven van de Commissie om het consumenten­
en het milieubeleid te integreren in „andere" beleidsge­
bieden van de Gemeenschap, zoals deze in de desbetref­
fende documenten van de Commissie worden be­
schreven (6). 
(4) Dok. CES 89/87, opgenomen in PB nr. C 83 van 30. 3. 1987. 
(5) PB nr. C 206 van 6. 8. 1984. 
(6) Een nieuwe impuls voor het beleid inzake consu­
mentenbescherming [Dok. COM(85) 314 def.]; Vierde milieu­
actieprogramma 1987-1992 (PB nr. C 328 van 7. 12. 1985). 
Nr. C 102/28 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 4. 89 
1.6.1. T.a.v. het toerisme dient de Commissie zich 
bijgevolg te realiseren dat pakketreizen niet los mogen 
worden gezien van factoren als de rechten en plichten 
zowel van degenen die in het toerisme werkzaam zijn, 
als van de toeristen/consumenten, de veiligheid van de 
consument en het voorkomen van schade aan toeristi­
sche voorzieningen. 
1.6.2. Ook dient de Commissie zich bewust te zijn 
van de noodzaak om door toerisme veroorzaakte cul­
turele en milieuschade, zoals schade aan stranden, water 
en historisch waardevolle monumenten, te voorkomen. 
2. Bijzondere opmerkingen 
2.1. Artikel 1 
In het voorstel wordt niet vermeld of (en in hoeverre) 
het van toepassing is op pakketreizen met 
— een vertrekpunt binnen een lid-staat en een bestem­
ming buiten de EG, 
— een vertrekpunt in een land buiten de EG en een 
bestemming binnen de EG, 
— een vertrekpunt in een land buiten de EG en een 
bestemming in een ander land buiten de EG, waar­
voor in de EG reclame wordt gemaakt (b.v. een reis 
van Amerika naar Australië, waarvoor binnen de 
EG reclame wordt gemaakt). 
Mocht deze kwestie niet worden geregeld, dan zouden 
volgens het Comité de concurrentieverhoudingen wel 
eens kunnen worden scheefgetrokken. 
2.2. Artikel 2 
a) Het Comité gaat akkoord met de definities van de 
woorden „pakket", „doorverkoper", „consument" 
en „overeenkomst". 
b) Het Comité kan niet instemmen met de definitie van 
het begrip „organisator" omdat niet-professionele 
organisatoren blijkens de definitie: „de persoon die 
in de uitoefening van zijn bedrijf het pakket sa­
menstelt" niet hiertoe worden gerekend. Het argu­
ment dat deze definitie overeenkomt met die in de 
Conventie van Brussel van 1970, gaat niet op vanwe­
ge het feit dat deze Conventie slechts door twee lid­
staten is geratificeerd (België en Italië) en overigens 
in de oorspronkelijke Aanbevelingen van de Com­
missie voor het toerisme „ontoereikend" wordt ge­
noemd. Het Comité zag deze definitie graag herzien. 
Voorts zouden de woorden „aan het publiek" moe­
ten worden geschrapt, omdat anders georganiseerde 
vakanties die aan een bepaalde leeftijds- of andere 
groep worden aangeboden, buiten de richtlijn zou­
den komen te vallen. 
c) Ook stelt het Comité de Commissie voor, na te gaan 
of een definitie van het begrip „bestemming" kan worden uitgewerkt en opgenomen dat het geheel 
aan diensten bij de opvang van de toerist/consument 
op de plaats waar hij heen is gereisd, zou omvatten. 
2.3. Artikel 3 
2.3.1. Het Comité is van mening dat in het richtlijn­
voorstel duidelijk tot uiting moet komen of alle geor­
ganiseerde reizen onder de richtlijn vallen, of er reclame 
voor wordt gemaakt of niet. 
2.3.2. Wanneer er inderdaad reclame wordt ge­
maakt, acht het Comité het noodzakelijk dat in iedere 
lid-staat ervoor wordt gezorgd dat alle door de organi­
sator of de doorverkoper ten behoeve van georganiseer­
de vakanties gepubliceerde of uitgegeven beschrijvingen 
nauwkeurig, leesbaar en begrijpelijk zijn en de nodige 
duidelijke en actuele informatie bevatten op de punten 
genoemd onder a) t/m f) van dit artikel. Eventuele 
bijzondere verplichtingen voor toeristen (b.v. m.b.t. 
het meenemen van huisdieren) moeten ook worden 
vermeld. Het toezicht op dit beschrijvend materiaal 
dient volgens het Comité te worden opgedragen aan 
toeristenorganisaties en de betrokken belangengroe­
peringen, met inbegrip van de consumentenorgani­
saties, en aan de overheid. Wat betreft TV-reclame, 
verzoekt het Comité de Commissie de juridische im­
plicaties na te gaan van verkoop van reizen via infor­
matiesystemen als minitel, met name tegen de achter­
grond van haar eerdere werkzaamheden i.v.m. huis-
aan-huisverkoop. 
2.4. Artikel 4, lid 3 
2 AA. Artikel 4, lid 3, regelt de overboeking van de 
ene consument op de andere indien nader genoemde 
„ernstige gevallen" (zoals ziekte en sterfgevallen) zich 
voordoen. 
Het Comité meent evenwel dat het mogelijk moet zijn 
voor een toerist/consument om de door hem geboekte 
plaats over te doen aan een ander, op voorwaarde 
dat alle daadwerkelijk gemaakte extra kosten worden 
vergoed. 
2.5. Artikel 4, lid 4 a) 
T.a.v. de factor „wisselkoersen" is het het Comité 
bekend dat juist prijsverhogingen wegens schomme­
lingen in de wisselkoersen of brandstofprijzen door 
de toerist/consument als bijzonder onbillijk ervaren 
worden. Het Comité dringt er dan ook bij de Commissie 
op aan, zich nog eens over dit punt te buigen en voor­
stellen te doen om tot grotere duidelijkheid en juiste 
oplossingen te komen, zowel ten behoeve van de 
organisator/doorverkoper als van de toerist/consu­
ment. Wellicht zou prijsberekening op Ecu-basis een 
oplossing zijn. 
2.6. Artikel 4, lid 5 
2.6.1. Zoals reeds gezegd in paragraaf 2.5, gelooft 
het Comité dat prijsverhogingen slechts zelden, voor 
zover dit ooit het geval is, gerechtvaardigd zijn, en het 
24. 4. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 102/29 
hoopt dan ook dat punt a) van de bepaling zal worden 
gewijzigd wanneer de Commissie zich nog eens over 
deze materie heeft gebogen. 
2.6.2. Punt b) mag volgens het Comité niet zo al­
gemeen geformuleerd worden. De verbruikers moet de 
mogelijkheid worden geboden, de overeenkomst op te 
zeggen als er vóór het vertrek zonder hun toestemming 
belangrijke onderdelen van de overeenkomst worden 
gewijzigd, zoals bijvoorbeeld de datum van vertrek of 
van terugkeer, de luchthaven van vertrek, de oorspron­
kelijk geboekte verblijfplaats of hotelcategorie. 
2.6.3. Het Comité kan akkoord gaan met de onder 
c) opgenomen bepaling, dat de consument de overeen­
komst zonder verbeurte van een boete kan opzeggen in 
het geval dat „het vertrek door ongeacht welke, niet 
aan de consument te wijten oorzaak onredelijk lang 
wordt uitgesteld". De manier waarop dit beginsel wordt 
uitgevoerd, zal echter in de nationale wetgevingen van 
de lid-staten, en daarom dus ook in deze richtlijn van 
de Raad, nauwkeurig moeten worden geregeld. Denk­
baar is b.v. de bepaling dat uitstel van het vertrek met 
meer dan 24 uur voldoende grond is om de overeen­
komst op te zeggen, terwijl vertragingen tussen 12 en 
24 uur aanleiding zouden kunnen zijn voor het toe­
kennen van geldelijke schadevergoeding. Het Comité 
geeft toe dat dit een nadeel kan opleveren voor de 
organisator, maar meent dat deze in bedoelde gevallen 
de vervoerder kan aanspreken. 
Ook zou de Commissie dat de terminologie van deze 
bepaling in de verschillende vertalingen eens moeten 
vergelijken. In sommige versies blijkt het woord „onre­
delijk" als „ongerechtvaardigd" te zijn vertaald. 
2.7. Artikel 4, lid 6 
2.7'.1. Aanhef 
De tekst zou als volgt moeten luiden (wijziging vet 
gedrukt): 
„Indien ... de organisator voor de overeengekomen 
vertrekdatum de pakketreis annuleert, de consu­
ment het recht heeft om naar keuze." 
2.7.2. Artikel4,lid6,subII 
„Overmacht": heeft weinig betekenis in de wetgeving 
van de lid-staten, en moet in de richtlijn gedefinieerd 
worden. 
2.7.3. Artikel 4, lid 8 
De volgende zin zou als lid 8 aan het slot van artikel 4 
moeten worden ingevoegd: 
„Dat er een erkende compensatieschaal binnen een 
overeenkomst gemeenschappelijke speelruimte is in­
geval veranderingen in de reserveringsregelingen op­
treden, en deze schaal in de brochure bekend wordt 
gemaakt." 2.8. Artikel 5, tweede lid 
2.8.1. Artikel 5 
Het Comité stemt in met het voorstel dat de reisorgani­
satoren de algemene wettelijke aansprakelijkheid 
dragen voor de kwaliteit van hun diensten, zoals reeds 
voor fabrikanten van industrieprodukten en/of klein­
handelaren geldt. 
Het Comité ziet in dat de gemakkelijke toegang van de 
consument tot de rechter een fundamentele factor is 
voor de voltooiing van de interne markt, en wijst erop 
dat de organisatoren bij schadeclaims veel sterker staan 
tegenover hotels of vervoerondernemingen dan de indi­
viduele vakantieganger, vooral waar het om gezondheid 
of veiligheid gaat. 
2.8.2. Niettemin is het Comité van oordeel dat in 
artikel 5, lid 2, ten behoeve van de verbruiker duidelijk 
moet worden aangegeven, wie in concrete gevallen aan­
sprakelijk is. 
Voorts betreurt het Comité dat in artikel 5 en evenmin 
in de toelichting door de Commissie wordt ingegaan 
op de met elkaar samenhangende belangrijke kwesties 
van beperking van de aansprakelijkheid (door verwij­
zing naar de vervoersovereenkomst dan wel door ver­
melding van een maximumbedrag) en de relevantie e.d. 
van de wanprestatie of de nalatigheid van de reisorgani­
sator of de personen die in diens opdracht werken. 
2.8.3. In de toelichting op artikel 5 staat dat een 
organisator „de nodige zorg en bekwaamheid aan de 
dag moet leggen" bij het kiezen van een agent in een 
land buiten de EG. In sommige gevallen kan de organi­
sator in zijn keuze beperkt zijn (b.v. Intourist in de 
USSR) en uit de richtlijn blijkt niet duidelijk welke 
juridische verhaalmogelijkheden een organisator in de 
EG op een dergelijke organisatie zal hebben. 
2.9. Artikel 6 
2.9.1. Het Comité ziet in dat het idee achter arti­
kel 6, te weten het instellen van een geschillenregeling 
t.b.v. de consument, oorspronkelijk door het Comité 
zelf in een van zijn eerdere adviezen is voorgesteld. 
2.9.2. Bij nader inzien echter meent het Comité thans 
dat de organisator/doorverkoper van zijn kant ook over 
een verweermogelijkheid moet kunnen beschikken, en 
verzoekt het de Commissie voorstellen te doen voor een 
internationale arbitrage-instantie, b.v. in de vorm van 
een onafhankelijk toezichtorgaan (ombudsman), tot 
wie beide partijen zich in geval van een geschil kunnen 
wenden. Daarbij dient wel rekening te worden gehou­
den met bestaande arbitrageprocedures op nationaal 
niveau. Het Comité beveelt aan dat lokale toeristische 
diensten worden uitgebreid of opgericht om klachten 
te onderzoeken. Het legt er evenwel de nadruk op dat 
de individuele reiziger door zijn beperkte financiële 
middelen niet in een nadelige positie mag komen te 
staan. 
2.10. Artikel 7 
2.10.1. Het Comité onderschrijft de voorgestelde be­
paling in artikel 7 dat de lid-staten ervoor zorgen dat 
Nr. C 102/30 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 4. 89 
de organisatoren zich verzekeren voor hun beroepsaan-
sprakelijkheid, voor zover deze verzekerbaar is. 
Wellicht zou de Commissie nauwkeuriger kunnen aan­
geven wat verzekerbaar is en wat niet, en hoe de 
situatie ligt voor de organisator wat het niet-verze-
kerbare gedeelte van zijn aansprakelijkheid betreft. 
2.11. a) Het Comité wijst erop dat georganiseerde reizen 
zijn uitgegroeid tot een belangrijke economische sector 
omdat zij een reeks voordelige keuzemogelijkheden bie­
den. Indien deze reizen voordelig blijven en ook verder 
goed worden georganiseerd, kan deze markt zich verder 
ontwikkelen. 
b) De Commissie is van oordeel dat de kosten voor de 
verzekering van de aansprakelijkheid overeenkomstig 
dit voorstel minimaal zijn. Het Comité wijst er echter 
op dat de consumenten weliswaar bereid zullen zijn, dit 
minimum aan extra kosten te betalen dat nodig is voor 
hun elementaire bescherming, maar dat er tot dusver 
Gedaan te Brussel, 23 februari 1989. geen erkende norm is voor wat onder minimale kosten 
moet worden verstaan. De Commissie zou zich hier nog 
eens over moeten buigen alvorens tot een definitief 
standpunt te komen. 
2.12. Het Comité ziet het gevaar in dat georganiseer­
de reizen uit de markt zullen worden geprijsd als gevolg 
van explosieve prijsstijgingen. Dit kan tot gevolg heb­
ben dat het toerisme binnen de Gemeenschap afneemt, 
en dat een groot aantal toeristen de Gemeenschap ver­
laat en aan andere bestemmingen buiten de EG de 
voorkeur geeft. Dit is echter geen gegronde reden om 
de toerist/consument de bescherming te onthouden die 
de onderhavige richtlijn wil bieden. 
2.13. Tot slot spreekt het Comité de hoop uit dat 
de voor het komende Europees jaar van het toerisme 
geplande activiteiten tot een beter inzicht in de consu­
mentenproblemen zullen leiden, zodat deze problemen 
uiteindelijk worden opgelost. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Alberto MASPRONE