Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de "Balans van de eerste maanden van het bestaan van de euro"

(2000/C 117/05)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 29 april 1999 besloten, overeenkomstig art. 23 (derde alinea) van zijn reglement van orde een advies op te stellen over de "Balans van de eerste maanden van het bestaan van de euro".

De afdeling "Economische en Monetaire Unie, economische en sociale samenhang", die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 1 februari 2000 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Sepi.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn op 1 en 2 maart gehouden 370e zitting (vergadering van 2 maart) het volgende advies uitgebracht, dat met 69 stemmen vóór en 2 stemmen tegen (geen onthoudingen) is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Het kan voorbarig lijken om reeds enkele maanden na de invoering van de euro een advies over dit onderwerp uit te brengen; ongetwijfeld is de tijd die verstreken is, te kort om een volledig beeld van de structurele gevolgen van het monetair beleid van de Europese Centrale Bank te krijgen. Dit advies beantwoordt echter aan een brede behoefte, aangezien de publieke opinie het wel en wee van de euro nauwlettend volgt. Het advies heeft tevens tot doel, een methodologie uit te werken die in de toekomst van nut kan zijn.

1.2. De twee ontmoetingen met de president van de ECB(1) zijn van belang geweest om van gedachten te wisselen en om meer duidelijkheid te scheppen over de richtsnoeren van het monetair beleid. Het Comité is van mening dat dergelijke ontmoetingen zeer nuttig zijn om problemen te analyseren en om een permanente dialoog tussen de Centrale Bank en het maatschappelijk middenveld tot stand te brengen. Het hoopt dan ook dat deze dialoog wordt voortgezet op de wijze die het meest vruchtbaar zal zijn.

1.3. Wat de methode betreft wijst het Comité erop dat de ontwikkeling van de monetaire grootheden - zoals de omvang van de kredietverlening, rentetarieven enz. - uiteraard dient te worden geanalyseerd. Maar het Comité is in de eerste plaats geïnteresseerd in de rol van het monetair beleid voor de evolutie van onderdelen van de reële economie, zoals de werkgelegenheid, het BBP, de industriële productie, de uitvoer, enz.

1.4. Bijzondere aandacht dient uit te gaan naar de koersverhouding van de euro tot met name de dollar, en naar de mogelijke gevolgen van het feit dat de euro steeds meer als reservevaluta gaat fungeren.

1.5. Een derde aspect dat moet worden onderzocht zijn de institutionele betrekkingen tussen de Commissie, de Raad van ministers, het Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité en de ECB, en tussen de ECB en de nationale autoriteiten die toezicht houden op de financiële en banksector.

2. Economische situatie in de eurozone en het monetair beleid van de ECB

2.1. De informatie in de maandberichten van de ECB is zeer nuttig om inzicht te krijgen in de economische situatie en met name de monetaire ontwikkelingen.

2.2. Na het besluit in april 1999 om de rentevoet voor herfinancieringstransacties te verlagen, werd deze gehandhaafd op 2,5 %. De rentetarieven voor de marginale beleningsfaciliteit en de depositofaciliteit bleven respectievelijk 3,5 % en 1,5 %.

2.3. Op 4 november 1999 heeft de ECB evenwel besloten de rente met 50 basispunten te verhogen tot 3 %.

2.4. De recessie die de eerste maanden van 1999 kenmerkte lijkt stilaan te worden overwonnen, hoewel de waargenomen tekenen van herstel nog moeten worden bevestigd. In ieder geval zijn de groeivooruitzichten voor het BBP in de Gemeenschap naar boven bijgesteld. De ECB denkt niet dat de renteverhoging het herstel zal belemmeren; het zal juist een basis vormen voor niet-inflatoire groei.

2.5. De ECB geeft hiervoor twee redenen: de liquiditeitsgroei (aggregaat M3) in het eurogeldstelsel bedraagt 6,1 %, hetgeen hoger is dan het door de bank vastgestelde referentieniveau van 4,5 %; bovendien vertonen sommige binnenlandse-prijsindicatoren een stijgende tendens.

2.6. De ECB is van mening dat de maatregel - een renteverhoging van 50 basispunten - noodzakelijk was om een krachtig signaal te geven aan de financiële markten dat zij de prijsstabiliteit wil bewaren en in de tweede plaats wil voorkómen dat in de toekomst nog drastischer maatregelen moeten worden genomen.

2.7. De versnelling van de economische groei, die in de eerste plaats verband houdt met een verbetering van de internationale situatie - met name in gebieden waar van economische crisis sprake was - en met een opleving van de vraag in de eurozone, zou het veranderingsproces in de industrie-, handel- en dienstensector in de eurozone in een stroomversnelling moeten kunnen brengen.

2.8. De prijsindicatoren die in de ECB-publicaties worden vermeld wijzen de laatste maanden in tegengestelde richtingen. Enerzijds kan redelijkerwijs worden gesteld dat het nationale loonbeleid en het op communautair niveau in gang gezette dereguleringsbeleid de prijsstijging in de hand kunnen houden; anderzijds zijn de stijging van de olieprijzen en van een groot aantal andere grondstoffen alsmede de appreciatie van de dollar zorgwekkend, vooral in combinatie met de sterke groei van "vluchtige" liquiditeiten (bankbiljetten en kortlopende leningen).

2.9. De ECB is van mening dat haar monetair beleid - dat o.m. geresulteerd heeft in een verlaging van de lange rente - de best mogelijke bijdrage is aan de oplossing van de sociaal-economische problemen waarmee de EU te kampen heeft. Volgens de bank is het evenwel een taak van sociaal-economisch beleid om de structurele hervormingen door te voeren die nodig zijn om de investeringen te stimuleren en de werkloosheid terug te dringen.

3. De euro en de economie

3.1. Het Comité is het met de ECB eens dat prijsstabiliteit een belangrijke voorwaarde is voor het herstel van de investeringen. Overigens moet gezegd worden dat de ECB een moedig rentebeleid voert.

3.2. Wel stelt het Comité vast dat de investeringen in sommige landen enigszins achterblijven, ondanks het feit dat een duurzaam lijkende stabiliteit is bereikt, en ondanks het feit dat het renteniveau nog bijzonder laag is. De afgelopen maanden (vanaf mei) zijn de langlopende rentetarieven weer gestegen. Dankzij de lage inflatie is de reële rente meegegroeid. De stijging van de lange rente is een reactie op de internationale ontwikkelingen, met name de rentestijging in de VS (hoewel de economische situatie aldaar aanzienlijk verschilt van die in Europa).

3.3. De ECB meent dat de achterblijvende investeringsactiviteit te wijten is aan het weinig flexibele karakter van de Europese economie. Het Comité gaat ervan uit dat het gedrag van ondernemers afhangt van zeer ingewikkelde evaluaties die gedeeltelijk door de ECB worden bepaald (de structuur van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt, de onvolledige eenwording van de financiële en goederenmarkt, de sterke internationale concurrentie als gevolg van de mondialisering). Hoewel het nog te vroeg is voor een definitief oordeel, meent het Comité dan ook dat de huidige situatie mede te wijten is aan het feit dat de interne vraag en de overheidsinvesteringen niet dynamisch genoeg zijn.

3.4. Het "Stabiliteits- en groeipact" heeft de lidstaten ertoe gedwongen een restrictief loonbeleid te voeren en te bezuinigen op de overheidsuitgaven. Dit heeft de tegenstrijdige situatie tot gevolg dat het prijsstabiliteitsbeleid - althans op korte termijn - enerzijds een voorwaarde is voor de ontwikkeling, maar anderzijds de groei van de binnenlandse vraag in de meeste landen aanzienlijk afremt (de buitenlandse component van de vraag is, op Europees niveau, van minder groot belang; de lidstaten zouden zich daar meer van bewust moeten zijn).

3.5. We kunnen ons afvragen of het met het Stabiliteits- en groeipact bereikte evenwicht tussen stabiliteit en groei tegenwoordig voldoende is om het herstel van de Europese economie op gang te brengen. Deze moet vooral van binnenuit de kracht vinden om weer op gang te komen.

3.6. De ECB rechtvaardigt de rentestijging door te wijzen op de ontwikkeling van de indicatoren binnen het eurogeldstelsel, maar uiteraard is het geen toeval dat de laatste twee renteverhogingen van de Amerikaanse Federal Reserve werden gevolgd door een vergelijkbaar besluit van de ECB.

3.7. Bij de beoordeling van de recente besluiten van de ECB wil het Comité niet op de technische aspecten ingaan; bovendien kunnen de gevolgen van de renteverhoging voor het herstel nog niet worden beoordeeld. Wel wijst het Comité erop dat het prijsniveau duidelijk onder de 2% (zoals vastgesteld door de Raad Ecofin) lag, en dat de maatregel van de ECB weliswaar positieve gevolgen voor de inflatie heeft, maar tevens de conjuncturele verbetering die in sommige landen nog maar net op gang is gekomen, zou kunnen vertragen.

3.8. De ECB heeft in de eerste plaats rekening gehouden met de ontwikkeling van de liquiditeitenmassa, en vervolgens met een reeks indicatoren die zij definieert als indicatoren van latente inflatie. Het zou nuttig zijn, deze indicatoren en hun gewicht duidelijker te definiëren, om de economische actoren en vooral ook de andere instellingen die zich inspannen voor het herstel van de economie in de eurozone, meer zekerheid te geven.

3.9. Het Comité stemt in met de beslissing van de ECB om met adviserende stem deel te nemen aan het Werkgelegenheidspact. Wel is het van mening dat een dialoog op gang moet worden gebracht tussen alle Europese instellingen die een zinvolle bijdrage aan de oplossing van dit probleem kunnen leveren. De macro-economische dialoog waaraan ook de ECB wenst deel te nemen zal in dit verband van doorslaggevend belang zijn.

3.10. Het Comité is het ermee eens dat om het herstel te bevorderen, de economische structuren moeten worden gewijzigd. Het benadrukt echter de waarde van het in art. 2 VEG bedoelde Europese sociaal model, dat tot de doelstellingen van het eurogeldstelsel behoort.

3.11. De ECB hamert op de noodzaak van een structureel beleid om de groei te bevorderen, maar in de discussie hierover wordt te weinig aandacht besteed aan de mogelijke rol van overheidsinvesteringen als factor voor een structurele versterking van de Europese economie. Het Comité ziet echter geen tegenstrijdigheid in het feit dat voor sommige overheidssectoren een liberaliserings- en privatiseringsbeleid wordt gevoerd, terwijl het overheidsbeleid tevens is gericht op versterking van de productiestructuur, daar waar het particuliere initiatief tekort schiet.

3.12. De euro wordt vanaf 2002 in omloop gebracht. De technische, psychologische en logistieke problemen die de lancering van de munt kunnen vergezellen dienen meer aandacht te krijgen. De nationale centrale banken zullen de banken assistentie moeten verlenen, zodat deze tegen de nieuwe situatie zijn opgewassen. Het is met name zaak dat vooraf monetaire instrumenten beschikbaar worden gesteld, om scheeftrekkingen voor consumenten, handel en het MKB in het algemeen te voorkómen. Het Comité zou deze kwestie in een apart advies willen uitdiepen.

3.13. De lidstaten die vooralsnog buiten de eurozone zijn gebleven, nemen verschillende standpunten in: terwijl het pond sterling in wezen aan de dollar is gekoppeld, blijven de andere valuta een zekere mate van convergentie met de euro behouden.

3.14. Het Comité acht het van belang dat, ook in deze eerste fase, een balans wordt opgemaakt van de voordelen van de euro t.o.v. de wisselkosten die ondernemingen en consumenten tot nu toe moesten betalen, en ervoor te zorgen dat de communautaire regelgeving zo streng mogelijk wordt toegepast. Het Comité dringt erop aan dat de nota die de Commissie hierover heeft opgesteld, openbaar wordt gemaakt.

4. De instellingen en het monetair beleid

4.1. Het Europese Stelsel van Centrale Banken (ESCB) is uit institutioneel oogpunt zeer bijzonder. Het stelsel is voortgekomen uit een internationaal verdrag, geniet soevereiniteit op het gebied van het monetair beleid, opereert t.o.v. supranationale en nationale instellingen voor economisch beleid en speelt een rol in het historische proces van economische en politieke integratie dat institutioneel nog niet volledig is uitgekristalliseerd.

4.2. Het betreft een zeer gedurfde overdracht van soevereiniteit, op een terrein dat voor de lidstaten altijd zeer belangrijk is geweest. De structuren van de uitvoerende en wetgevende macht laten echter nog te wensen over.

4.3. Hoofddoel van het ESCB is het handhaven van prijsstabiliteit; daarnaast "ondersteunt het ESCB het algemene economische beleid in de Gemeenschap" en de in art. 2 VEG omschreven doelstellingen.(2)

4.4. Het Comité stelt vast dat de dialoog met de andere instellingen, na een moeizame start, vorm begint te krijgen, hoewel de omstandigheden - met de crisis binnen de Commissie en de verkiezing van het Europees Parlement - niet bepaald ideaal waren.

4.5. Het Verdrag stelt de plaatsen en tijdstippen van samenkomst vast. Toch is het vaak moeilijk om de abstracte Verdragsbepalingen te vertalen in de dagelijkse praktijk: de betrekkingen hebben nog niet helemaal vaste vorm gekregen. Dit vergt een gemeenschappelijke langetermijnvisie op de algemene doelstellingen van de Europese Unie. De periodieke ontmoetingen met de Ecofin-commissie van het EP betekenen in dit verband een belangrijke stap voorwaarts.

4.6. De doelstellingen van het ESCB vereisen een permanent samenspel tussen het monetaire beleid van de ECB, het marktintegratiebeleid van de supranationale instellingen en het financieel beleid van de nationale regeringen. Samenwerking en coördinatie op het gebied van het begrotingsbeleid tussen de regeringen van de landen in de eurozone zijn primaire voorwaarden geworden voor de monetaire eenwording. Het Comité erkent niettemin dat het Stabiliteits- en groeipact de noodzakelijke begrotingsdiscipline en -convergentie tot nu toe reeds heeft bevorderd.

4.7. Op institutioneel vlak dienen tevens de rol van de Raad van ministers van het eurogeldstelsel evenals zijn verhouding tot de andere instellingen te worden vastgelegd.

4.8. De maandberichten van de ECB en de toespraken van de president en de andere directieleden zijn belangrijke kanalen om het contact met deskundigen in de samenleving en met de overige instellingen te onderhouden. Het Comité dringt er echter op aan dat in de ECB-publicaties ook plaats wordt ingeruimd voor gegevens over de afzonderlijke landen. Verder dient voor meer doorzichtigheid en openbaarheid van informatie te worden gezorgd, zodat ook het grote publiek wordt bereikt. Ervan overtuigd dat steun van de publieke opinie van groot belang is voor de werking van de ECB, denkt het Comité een belangrijke rol te kunnen spelen bij het onderhouden van betrekkingen met de maatschappelijke organisaties.

5. Het financieel beleid

5.1. De ontwikkeling van de koersverhouding tussen de dollar en de euro zal de komende maanden in de eerste plaats bepaald worden door de renteontwikkeling in de VS en Europa.

5.2. Het aantrekken van de financiële markt in de VS wordt niet alleen bevorderd door de dynamische economie, het renteverschil en de geldstroom richting VS die daarvan het gevolg is, maar ook door het feit dat de Europese financiële markt nog te zeer gecompartimenteerd en heterogeen is en dat de regelgevingen van de lidstaten te veel uiteenlopen, en door het feit dat de handel tussen lidstaten nog bijna altijd in nationale valuta plaatsvindt. Wel moet gezegd worden dat de voortschrijdende integratie van de monetaire en financiële markten de laatste tijd bemoedigend is geweest.

5.3. In dit verband kan het wenselijk zijn het toezicht op banken, financiële instellingen en financiële markten, dat momenteel door de nationale banken (of specifieke toezichthouders) wordt uitgeoefend en waarbij de ECB slechts een adviserende rol heeft, te herzien. Hoewel het Verdrag hier wel enige aanknopingspunten voor biedt (art. 105), zou de Raad van ministers goed moeten bestuderen hoe de ECB een belangrijkere coördinerende rol, gebruik makend van uniforme criteria, kan worden gegeven ten aanzien van de grote Europese banken, ten einde hun wijze van opereren doeltreffend te harmoniseren.

6. De internationale rol van de euro

6.1. De ECB stelt vast dat de centrale banken van derde landen langzaam aan zijn begonnen hun monetaire reserves te diversifiëren, ten voordele van de euro. Deze eerste maanden hebben uiteraard geen spectaculaire verschuivingen teweeg gebracht, ook al omdat de handelsbalans permanent een overschot liet zien.

6.2. Het toenemende belang van de euro als internationale reservevaluta zou echter gevolgen kunnen hebben die voor de wereldeconomie heel moeilijk beheersbaar zijn. Het Comité hoopt dat op internationaal niveau overeenstemming wordt bereikt over de manier waarop de verdere diversifiëring van de monetaire reserves van de centrale banken van derde landen in goede banen kan worden geleid.

6.3. De internationale financiële markt wordt gekenmerkt door aanzienlijke systeemrisico's, die ook het eurogeldstelsel nadelig kunnen beïnvloeden. Daarom moeten de inspanningen van de G7 om te komen tot een wereldwijde coördinatie, controle en toezicht, worden ondersteund. De monetaire stabiliteit in Europa draagt er in ieder geval toe bij dat de kapitaalmarkten minder "vluchtig" en onvoorspelbaar worden.

6.4. In dit verband zou de hegemonie die de VS nog altijd heeft binnen het IMF de Europese lidstaten (om te beginnen de deelnemers aan het eurogeldstelsel) - die gezamenlijk over een groter quotum beschikken - ertoe moeten aansporen om met één stem te spreken, zeker nu in elf van hen één munt wordt gehanteerd.

6.5. De hoge notering van de dollar kan worden verklaard door het feit dat het tekort op de handelsbalans de laatste jaren werd gecompenseerd door een toestroom van buitenlands kapitaal, vanwege de gunstige rendementssituatie in de VS. De dreiging van een toename van de inflatie of, meer in het algemeen, een verandering van deze gunstige omstandigheden, kan een kapitaalvlucht tot gevolg hebben en daardoor tot een correctie van de waarde van de dollar t.o.v. de euro leiden.

7. Conclusies

7.1. Hoewel de euro nog maar enkele maanden oud is, is het Comité van mening dat deze de economie van de eurozone geen windeieren heeft gelegd: met name door het voorkómen van speculatieve aanvallen op nationale valuta's zijn de voorwaarden gecreëerd voor een versterking van de Europese financiële markten - zowel de obligatie- als de aandelenmarkt - met als gevolg een daling van de rentetarieven.

7.2. De lancering van de euro heeft een element van stabiliteit met zich meegebracht. Het gevaar dat afzonderlijke lidstaten naar restrictieve maatregelen grijpen om speculatie tegen te gaan, is daarmee verminderd.

7.3. In de toekomst zou de gemeenschappelijke munt derde landen een alternatief voor de dollar als reservevaluta kunnen bieden, de samenhang binnen de EU kunnen bevorderen, en zelfs een impuls kunnen geven aan de totstandkoming van een gemeenschappelijk financieel beleid.

7.4. De vooruitzichten voor de toekomst en de duurzame groei van het eurogeldstelsel zijn in ieder geval centraal voor de geloofwaardigheid van de munt. De institutionele onzekerheid i.v.m. het economisch beheer kan in dit verband een van de diepliggende oorzaken achter de koersontwikkeling van de euro t.o.v. andere internationale munten. Ook op dit vlak is het Comité van mening dat sterkere instellingen, een snelle integratie en hervorming van de markten en maatregelen t.b.v. de ontwikkelingsperspectieven, uitgangspunten zijn om de rol van de euro in internationaal verband kracht bij te zetten.

7.5. De kracht en stabiliteit van de euro hangen niet alleen af van louter monetaire maatregelen, maar vooral ook van het inkomensbeleid en het economisch beleid dat zal worden gevoerd t.b.v. structurele hervormingen, werkgelegenheid en sociale cohesie. Op die manier zal Europa zich nog beter met de andere economische grootmachten in de wereld kunnen meten.

7.6. Het Comité is van mening dat de dialoog tussen de ECB en de andere EU-instellingen een belangrijke rol kan spelen, omdat zo de voorwaarden worden geschapen voor een grotere coördinatie tussen het monetair beleid en de doelstellingen, vereisten en vooruitzichten van de Europese economie in het algemeen.

8. Nieuwe stijging van de rentevoet voor herfinancieringstransacties

8.1. De afgelopen twintig jaar heeft de koers van de ecu t.o.v. de dollar enorme fluctuaties vertoond, met een factor van 1,7 tot 0,6 punten, waaruit kan worden afgeleid dat de recente ontwikkeling verre van uitzonderlijk is. Net zoals de Amerikanen zich zelden druk maken over de hoogte van de dollarkoers, zal Europa moeten wennen aan veranderingen in de wisselkoers van de euro. Om de positieve economische kerngegevens van Europa te vertalen in een gunstigere ontwikkeling van de wisselkoers, is het zaak dat haast wordt gemaakt met de structurele hervormingen van de markten voor producten, diensten en kapitaal (proces van Cardiff).

8.2. Het is met name van belang dat op de Europese kapitaalmarkt betere voorwaarden worden gecreëerd om de oprichting van nieuwe ondernemingen in technologisch dynamische sectoren van de economie te ondersteunen.

8.3. Over de verhoging van de rentevoet voor herfinancieringstransacties met 25 basispunten - eerst door de Federal Reserve, en vervolgens ook door de ECB - wil het Comité nog het volgende opmerken: het besluit van de Federal Reserve werd gevolgd door de aankondiging van het Amerikaanse ministerie van financiën, een aanzienlijk deel van de kortlopende overheidsschuld terug te kopen, zodat de restrictieve maatregel van de monetaire autoriteit ruimschoots werd gecompenseerd door de liquiditeitsverruiming door de minister van financiën. Dit zou in de eurozone niet mogelijk zijn geweest: wegens het ontbreken van één gemeenschappelijke bestuurder van de economie (en van een gemeenschappelijk ministerie van financiën), wordt het beheer van de liquiditeiten immers geheel aan de ECB overgelaten.

Brussel, 2 maart 2000.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

B. Rangoni Machiavelli

(1) Op 11 november 1997 en 30 juni 1999.

(2) Art. 2 van het statuut van de ECB: Overeenkomstig artikel 105, lid 1, van het Verdrag is het hoofddoel van het ESCB het handhaven van prijsstabiliteit. Onverminderd het doel van prijsstabiliteit ondersteunt het ESCB het algemene economische beleid in de Gemeenschap teneinde bij te dragen tot de verwezenlijking van de in artikel 2 omschreven doelstellingen van de Gemeenschap. Het ESCB handelt in overeenstemming met het beginsel van een open markteconomie met vrije mededinging, waarbij een doelmatige allocatie van middelen wordt bevorderd, en met inachtneming van de beginselen die zijn neergelegd in artikel 3A.