Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de "Mededeling van de Commissie over de sociale en arbeidsmarktdimensie van de informatiemaatschappij 'De mens voorop - de volgende stappen'"

(98/C 129/06)

De Commissie heeft op 29 juli 1997 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 198 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de voornoemde mededeling.

De Afdeling voor sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, onderwijs en cultuur, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 12 februari 1998 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Pellarini.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 352e Zitting (vergadering van 26 februari 1998) het volgende advies uitgebracht, dat met 97 stemmen vóór en 9 stemmen tegen is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. De Commissie is al enige tijd bezig de impact en de problemen van de informatiemaatschappij in kaart te brengen en te analyseren en ter zake een koers uit te zetten. Thans heeft zij een nieuw document gepresenteerd, dat hoofdzakelijk gewijd is aan de sociale dimensie en de arbeidsmarktgevolgen van de informatiemaatschappij.

1.2. Uitgangspunten hierbij zijn het van 1994 daterende actieplan "De weg van Europa naar de informatiemaatschappij" en het in 1996 uitgebrachte Groenboek "Leven en werken in de informatiemaatschappij: de mens voorop".

Onderhavige mededeling, waarmee voortgegaan wordt op de weg die met beide bovengenoemde basisdocumenten is ingeslagen, heeft de volgende doelstellingen:

- bewustmaking van de sociale gevolgen van de informatiemaatschappij;

- inpassing van een informatiemaatschappij-dimensie in de beleidsmaatregelen en acties op sociaal terrein;

- vaststelling van gerichte maatregelen om ervoor te zorgen dat de informatiemaatschappij zoveel mogelijk bijdraagt tot het scheppen van werkgelegenheid en de bestrijding van sociale uitsluiting.

1.3. In een eerste deel van het Commissiedocument ligt de nadruk op de noodzaak de informatiemaatschappij toegankelijker te maken. Deze moet gebaseerd zijn op "de principes van gelijke kansen, participatie en integratie van iedereen."

Infrastructuur en diensten "dienen tegen betaalbare prijzen beschikbaar te zijn." "Universele dienstverlening" en "openbare toegang" moeten als dynamische begrippen worden beschouwd en verder worden uitgewerkt. Software en hardware moeten steeds gebruikersvriendelijker worden. Slecht geïnformeerde bevolkingsgroepen die nauwelijks aan de informatiemaatschappij deelnemen, moeten doordrongen worden van de mogelijkheden van de nieuwe technologie door hen te betrekken in een permanent leerproces.

1.4. Toepassing van de technologie van de informatiemaatschappij in de openbare dienstverlening kan bijdragen tot een grotere participatie en tot een grotere openheid van bestuur, en daarmee tot de bestendiging en uitbreiding van het democratische gehalte van de samenleving. In dit verband is de Commissie momenteel bezig een Groenboek over de toegang tot en benutting van overheidsinformatie op te stellen.

1.5. Aanzienlijke resultaten kunnen eveneens bereikt worden op specifiek sociale beleidsterreinen, zoals het beleid op het gebied van gelijke kansen voor mannen en vrouwen en het beleid inzake de verbetering van de kwaliteit van het bestaan en de arbeidskansen voor gehandicapten.

1.6. Een tweede deel van het Commissiedocument is gewijd aan de veranderingen in de werkorganisatie en op de arbeidsmarkt. In het Groenboek "De mens voorop" had de Commissie al voorgesteld een brede discussie over de modernisering van de wereld van de arbeid op gang te brengen.

In de afgelopen jaren hebben zich ingrijpende veranderingen in de arbeidsmethoden voorgedaan en het einde daarvan is nog niet in zicht. Deze veranderingen zijn vooral van invloed op de verhouding tussen flexibiliteit en arbeidszekerheid.

1.7. Enerzijds kunnen nieuwe vormen van werkorganisatie een gewichtige bijdrage leveren tot een opvoering van het concurrentievermogen, zoals reeds in het Groenboek "Partnerschap voor een nieuwe werkorganisatie" werd benadrukt. Dit is van cruciaal belang om Europa in staat te stellen een hoofdrol te spelen in de alsmaar toenemende mondialisering van productie en markten.

1.8. Anderzijds is uit het door de Commissie gevoerde overleg gebleken dat "de werknemers en de vakbonden zich zorgen maken over de mogelijkheid dat de invoering van de ICT's (informatie- en communicatietechnologieën) en de nieuwe vormen van werkorganisatie een grotere onzekerheid van betrekking en slechtere arbeidsvoorwaarden meebrengt" ().

1.9. In het bijzonder dient aandacht te worden geschonken aan de diverse vormen van telewerk. Ondanks de ruime belangstelling die hiervoor bij de werknemers bestaat, blijft de omvang van deze nieuwe werkvorm achter bij de verwachtingen.

1.10. Ook de sociale dialoog ondergaat de invloed van de nieuwe technologieën, want als gevolg van de toenemende flexibilisering in de werkorganisatie en de mondialisering van productie en markten "opereren de sociale partners steeds vaker niet meer binnen de traditionele systemen voor collectieve onderhandelingen" ().

1.11. Ten slotte is er een hoofdstuk gewijd aan het werkgelegenheidscheppend potentieel van ICT's.

1.12. De mate waarin het proces van liberalisering van de telecommunicatiemarkten voor nieuwe werkgelegenheid zal zorgen, hangt af van "het tempo van dat proces en de snelheid waarmee de technologieën worden verspreid" (punt 42).

Nieuwe banen in Europa worden vooral geschapen door kleine en middelgrote bedrijven die gespecialiseerd zijn in software en computerdiensten. Er is echter een tekort aan goed opgeleid personeel en bovendien moet de kennis voortdurend op peil worden gehouden.

1.13. Regionale en lokale overheden spelen een belangrijke rol in de ondersteuning van het MKB; zij kunnen de bedrijven helpen hun volledige potentieel tot ontwikkeling te brengen.

1.14. Ook voor de "sociale economie" kan er een voorname rol zijn weggelegd. In deze sector kunnen de nieuwe technologieën gebruikt worden om de sociale uitsluiting van kansarme maatschappelijke groepen tegen te gaan.

1.15. Ten slotte zijn ICT's voor openbare arbeidsvoorzieningsinstanties het snelste en doeltreffendste middel om vraag en aanbod op de arbeidsmarkt op elkaar te doen aansluiten.

1.16. De conclusie van het document is dat de sociale dimensie in de strategieën van de lid-staten ter ontwikkeling van de informatiemaatschappij moet worden versterkt.

2. Algemene opmerkingen

2.1. In zijn advies over de mededeling van de Commissie "Europa in de voorhoede van de wereldwijde informatiemaatschappij: een permanent actieprogramma" spreekt het Comité "zijn waardering uit voor de inzet en het dynamisme waarvan de Commissie en alle communautaire organen blijk geven" ().

2.2. Uit het document dat thans aan de orde is en uit de complexe kwesties en vraagstukken die erin worden aangesneden, blijkt overduidelijk het objectieve belang van deze nieuwe technologische revolutie, die voor alle aspecten van het economische, sociale en culturele leven ingrijpende veranderingen teweegbrengt.

2.3. De informatiemaatschappij biedt dus grote mogelijkheden, maar dreigt tegelijkertijd een aanzienlijk deel van de bevolking uit te sluiten.

2.4. Het is niet voor het eerst dat de Commissie zich over het probleem van de sociale en met name de werkgelegenheidsgevolgen van de informatiemaatschappij buigt. Met onderhavige mededeling wordt in de benadering van de complexe thematiek rond sociale samenhang en de verhouding tussen werkgelegenheid en nieuwe technologieën echter stellig een kwalitatieve stap voorwaarts gezet.

2.5. Allereerst is het een goede zaak dat de Commissie geen losse maatregelen heeft voorgesteld die voor het ene aspect gunstig en tegelijkertijd voor het andere minder gunstig kunnen zijn, maar met een echte strategie is gekomen waarmee de Unie voor de komende jaren niet alleen financieel, maar ook op het gebied van de meer algemene keuzes van het economische, sociale en culturele beleid een verbintenis aangaat.

2.6. Het Comité heeft zich ook in deze zin uitgelaten in het eerder genoemde advies over het permanente actieprogramma, waarin het opmerkt dat tijdens de verwezenlijking van de informatiemaatschappij "keuzen moeten worden gemaakt die niet los van elkaar kunnen worden genomen maar in een samenhangend geheel moeten worden gezien, rekening houdend met de juridische, organisatorische, economische, sociale en culturele aspecten" ().

2.7. Dat in deze mededeling "de mens voorop" staat, is duidelijk zichtbaar: niet alleen "wordt de strategie van de Commissie uiteengezet om de sociale dimensie van de informatiemaatschappij verder te ontwikkelen", ook worden aan het eind van ieder behandeld punt concrete voorstellen geformuleerd. Vanzelfsprekend moet er worden toegezien op de daadwerkelijke tenuitvoerlegging van deze voorstellen, maar zij vormen toch al een interessant kader voor het beleid waartoe de Commissie zich voor de komende jaren verbindt.

2.8. Ieder hoofdstuk van de mededeling dat gewijd is aan de voornaamste afzonderlijke aspecten van de informatiemaatschappij op sociaal gebied, bevat een opsomming van formele maatregelen, onderzoeks- en analysedocumenten en concrete initiatieven om de discussie te bevorderen of informatie te verspreiden.

2.9. Op een aantal vraagstukken wordt in de mededeling dieper ingegaan. Zo is het belangrijk dat de Commissie verklaart dat zij, met het oog op de nodige controles en aanpassingen, per 1 januari 1998 opnieuw wil kijken naar fundamentele keuzes, zoals de kwestie van "de omvang, de kwaliteit, het peil en de betaalbaarheid van de universele dienstverlening", ten einde de toegankelijkheid voor iedereen te waarborgen.

2.10. Voorts stemt de Commissie op het vlak van de bevordering van de democratische participatie in met het voorstel van het Europees Parlement om een informatiestrategie op te zetten waarmee de toegang tot de instellingen voor het grote publiek en organisaties kan worden vergemakkelijkt.

2.11. Wat het werkgelegenheidsvraagstuk betreft, dat in de mededeling centraal staat en een soort rode draad vormt, wordt duidelijk blijk gegeven van het besef dat de ingrijpende veranderingen die door de invoering van de ITC's veroorzaakt worden nauwkeurig gevolgd en onderzocht moeten worden, ten einde ervoor te zorgen dat de bedrijven beter gaan presteren en dat de rechten van de werknemers worden gerespecteerd.

2.12. Het is derhalve een goede zaak dat het besluit is genomen een Europees netwerk te ontwikkelen om O& O te stimuleren en goede praktijken inzake nieuwe methoden van werkorganisatie en productie te verspreiden. Ook zullen onderzoekswerkzaamheden en studies worden verricht binnen de kaderprogramma's voor onderzoek en technologische ontwikkeling en het actieprogramma voor innovatie.

2.13. In het bijzonder wil de Commissie het probleem van de juridische definitie van telewerken aanpakken en met de sociale partners overleg gaan plegen over de vraag of het wenselijk is dat de Gemeenschap maatregelen neemt om telewerkers te beschermen.

2.14. Eveneens van belang is dat de Commissie benadrukt dat werkgelegenheid, de verhouding tussen flexibiliteit en sociale zekerheid, en arbeidsvoorwaarden beschouwd moeten worden als toekomstige prioriteiten in de sociale dialoog, die dankzij de ICT-mogelijkheden ook verder uitgebouwd kan worden.

2.15. I.v.m. de mogelijkheden om nieuwe banen te scheppen, moeten de verschillende aspecten van de "dematerialisering" van de economie nader worden onderzocht. De Commissie is voornemens dit te doen binnen het vijfde O& O-kaderprogramma, terwijl zij via monitoring en de statistische gegevens van Eurostat en ESIS ook de actuele trends in het oog wil houden.

2.16. Speciale aandacht moet uitgaan naar de bijdrage die een toenemend gebruik van nieuwe technologieën in de sector lokale ontwikkeling tot de werkgelegenheid kan leveren. Zoals het Comité al diverse malen heeft beklemtoond, is dit een van de economische sectoren waarvan in de komende jaren optimaal gebruik moet worden gemaakt, omdat hij een belangrijke bron van nieuwe werkgelegenheid vormt. Met de toepassing van de nieuwe technologieën kan dit potentieel worden versterkt en sneller worden benut.

2.17. Het is echter ook noodzakelijk dat er iets gedaan wordt aan de structurele kloof die er bestaat tussen de behoeften van ondernemingen aan hooggekwalificeerd personeel met up to date vaardigheden en een totaal ontoereikende beroepsopleiding. Uit een in de mededeling genoemde enquête blijkt dat 52 % van de werkzoekenden geen enkele beroepsopleiding heeft genoten en dat slechts een zeer klein deel daarvan reële opleidingsmogelijkheden krijgt aangeboden.

2.18. De Commissie verklaart daarom dat zij zich in de context van de voorstellen van Agenda 2000 "zal blijven inzetten voor het verbeteren van de systemen voor de ontwikkeling van menselijke hulpbronnen ten einde te anticiperen op veranderingen in de economie en de maatschappij, de inzetbaarheid te handhaven en de werkgelegenheidsmogelijkheden van de informatiemaatschappij te benutten" (punt 48).

3. Universele dienstverlening

3.1. Het Comité is van mening dat de pogingen van de Commissie om een algemene strategie voor de informatiemaatschappij te formuleren de goede richting opgaan, maar nog verder uitgewerkt en gedetailleerd kunnen worden, vooral wat het vraagstuk van de universele dienstverlening betreft.

3.2. De Commissie geeft in haar mededeling blijk van een nieuwe, meer probleembewuste houding ten aanzien van universele dienstverlening. Het Comité heeft dikwijls vraagtekens geplaatst bij een te lakse aanpak van dit delicate en cruciale onderwerp. De behoedzaamheid die de Commissie thans betracht, lijkt erop te duiden dat het Comité het met zijn standpunt en zijn herhaaldelijke verzoeken ter zake bij het rechte eind had.

3.3. In dit verband moeten verschillende aspecten in aanmerking worden genomen:

- de reële mogelijkheid om openbare toegang tot de informatiemaatschappij te garanderen;

- de garantie dat plattelandsbewoners, mensen uit afgelegen regio's en sociale achterstandsgroepen niet uitgesloten worden of op beperkingen stuiten;

- de algemene verspreiding van technologieën en kennis op het gebied van de informatiemaatschappij.

3.4. Het belangrijkste probleem is dat van de openbare toegang. Het Comité vindt het goed dat de Commissie er bij de lid-staten op aandringt "ervoor te zorgen dat de toegang een essentiële doelstelling vormt van hun strategieën voor de informatiemaatschappij" en wijst op het eindrapport van de groep van deskundigen op hoog niveau (HLEG). Volgens dat rapport moet "worden nagegaan of, om uitsluiting te voorkomen en regionale cohesie te behouden, de idee van universele diensten niet moet worden verlegd naar die van universele diensten voor de gemeenschap, uitgebreid met een basistoegangsniveau tot nieuwe informatiediensten, maar die alleen voor onderwijs-, culturele, medische, sociale en economische instellingen van plaatselijke gemeenschappen volledig universeel hoeven te zijn" ().

3.5. In dit verband herhaalt het Comité wat het heeft opgemerkt in zijn onlangs uitgebrachte advies over de mededeling "Cohesie en de informatiemaatschappij" () en verzoekt het de Commissie met name om:

- het hele scala aan diensten die onder het begrip "universele dienstverlening" vallen expliciet op een rijtje te zetten, waarbij duidelijk moet zijn dat dit begrip voortaan niet meer beperkt kan zijn tot de toegang tot een vaste telefoonlijn, maar ook andere, meer geavanceerde diensten moet omvatten, zoals toegang tot Internet;

- een lijst op te stellen van plaatsen en openbare instellingen waar dergelijke diensten voor iedereen toegankelijk kunnen zijn;

- methoden inzake financiering en tegemoetkomingen in de kosten uit te werken welke die toegang daadwerkelijk mogelijk maken, waarbij gedacht zou kunnen worden aan een fonds voor universele dienstverlening met bijdragen van de maatschappijen die de telecommunicatiediensten beheren.

3.6. Deze problematiek speelt met name in perifere en landelijke gebieden, en meer in het algemeen in regio's met een ontwikkelingsachterstand.

Het baart het Comité zorgen dat alle indicatoren inzake netwerkinstallaties en diensten () er duidelijk op wijzen dat, ondanks de vooruitgang die ontegenzeglijk is geboekt, de technologische tweedeling de komende jaren nog groter dreigt te worden.

De lid-staten en de Commissie moeten er met de grootste zorg op toezien dat het liberaliseringsproces er niet toe leidt dat minder begunstigde regio's nog verder worden benadeeld doordat particuliere operators, gezien de hogere kosten en lagere winsten, ontmoedigd worden om in deze regio's te investeren.

Met het nieuwe beginsel van verplichte universele dienstverlening zouden geavanceerde telecommunicatiediensten voor iedereen tegen betaalbare prijzen toegankelijk moeten worden.

3.7. Het Comité staat achter het streven van de Commissie om het gebruik van deze nieuwe diensten door het MKB in minder begunstigde regio's te bevorderen, omdat dit kan bijdragen tot de economische en sociale samenhang, het creëren van nieuwe werkgelegenheid en de algemene opvoering van het concurrentievermogen van deze regio's.

De Wolf-proefprojecten en de initiatieven Implace en Marsource dienen versterkt en uitgebreid te worden.

3.8. Voorts is het wenselijk dat de Commissie jaarlijks een verslag opstelt over de ontwikkeling van de informatiemaatschappij in Europa vanuit het oogpunt van economische en sociale samenhang, ten einde de kennis te vergroten en voor een betere evaluatiebasis te zorgen ().

4. Scholing en permanente opleiding

4.1. Een echte informatiemaatschappij voor iedereen houdt in dat er op grote schaal gebruik wordt gemaakt van de nieuwe diensten en dat iedereen over de nodige basiskennis beschikt, om zo de overstap van de overgang van de informatiemaatschappij naar de cognitieve samenleving te kunnen maken.

4.2. In dit verband is er voor de scholen een hoofdrol weggelegd.

Het Comité herhaalt hier wat het al in een eerder advies () heeft opgemerkt, nl. dat de informatie- en communicatietechnologieën van alle onderwijsstelsels op alle onderwijsniveaus deel moeten uitmaken.

4.3. In een aantal lid-staten zijn of worden door de overheid op alle onderwijsniveaus grootschalige informatieprogramma's opgezet.

De doelstelling "een computer in ieder klaslokaal" zou door alle lid-staten moeten worden nagestreefd. Ook de Commissie zou hier werk van moeten maken, via programma's en acties om de inspanningen van de overheden in de lid-staten, onderwijsexperimenten en de uitwisseling van ervaringen te ondersteunen en te stimuleren.

Speciale aandacht dient uit te gaan naar de opleiding en bijscholing van docenten, die mogelijkheden moeten krijgen om het gebruik van de nieuwe ITC's in hun lessen te introduceren.

4.4. Het opzetten van een computernetwerk tussen scholen uit alle lid-staten zou zeer interessant kunnen zijn om dit soort van cultureel verkeer te stimuleren, zodat er een echt "onderwijsnetwerk" tot stand kan worden gebracht.

4.5. Het Comité wijst hier op het voorstel van de HLEG om een Europeaan Learning Agency and Network (ELAN - Europees Leeragentschap en -netwerk) op te richten, ten einde de kennis van geavanceerde ICT-toepassingen in sectoren die voor onderwijs en opleiding in heel Europa van bijzonder belang zijn, te bevorderen en te verspreiden.

4.6. Een serieuze inspanning om de informatiemaatschappij op scholen ingang te doen vinden, zal ook een flinke impact hebben op introductie ervan in de gezinnen.

4.7. Toegang tot de informatiemaatschappij is voor de jongere generatie bijna vanzelfsprekend. Volwassenen daarentegen, en met name ouderen, dreigen daarvan voor het merendeel te worden uitgesloten.

De HLEG vindt "dat het noodzakelijk is de informatiemaatschappij te zien als een cognitieve samenleving" en "dat er in Europa te weinig prikkels zijn om in dergelijke activiteiten op het gebied van levenslang leren te investeren" ().

4.8. Het Comité steunt het voornemen van de Commissie om bewustmakingsacties te bevorderen onder die groepen volwassenen die momenteel het verst van de informatiemaatschappij afstaan of die meer risico lopen daarvan te worden uitgesloten, zoals werklozen, vrouwen en ouderen.

4.9. Liepen vroeger alleen machines het gevaar "verouderd" te raken, thans geldt dat ook voor kwalificaties en personen. Veel mensen zijn buiten de arbeidsmarkt gevallen en slagen er niet in tot de arbeidsmarkt toe te treden omdat zij de technologische veranderingen en de bijbehorende vaardigheden niet kunnen bijbenen; dit vereist namelijk veel meer flexibiliteit en aanpassingsvermogen dan in het verleden.

Openbare en particuliere opleidingsstelsels moeten daarom her- en bijscholingsmogelijkheden bieden om de kennis van de ICT's, waar nu alle productie- en handelssectoren mee te maken hebben, te verbeteren.

4.10. Het Comité vindt het een goede zaak dat de Commissie wil nagaan of het haalbaar is kennismiddelencentra op te zetten waar mensen die met uitsluiting bedreigd worden, kennis kunnen maken met en toegang kunnen krijgen tot de technologieën van de informatiemaatschappij, zodat zij zich de nodige vaardigheden eigen kunnen maken.

4.11. De doelstelling om de informatiemaatschappij daadwerkelijk voor iedereen toegankelijk te maken, moet één van de prioriteiten zijn bij de ontwikkeling van een Europees model voor de informatiemaatschappij. Zo'n Europese informatiemaatschappij moet ook in staat zijn sociale uitsluiting tegen te gaan en nieuwe mogelijkheden te scheppen voor kansarme groepen. Dit is des te belangrijker nu in alle EU-landen de welvaartsstaat ingrijpende veranderingen ondergaat.

5. Democratie en overheidsdiensten

5.1. Een informatiemaatschappij voor iedereen heeft ook belangrijke gevolgen voor het democratische gehalte van de samenleving, omdat zij nieuwe kennis- en participatiemogelijkheden voor de burgers biedt, een betere controle mogelijk maakt en voor doorzichtiger bestuurlijke procedures kan zorgen.

5.2. Het Comité steunt het voornemen van de Commissie om een mededeling op te stellen over een informatiestrategie waarmee de toegang tot de instellingen voor het grote publiek en organisaties moet worden vergemakkelijkt.

Het Comité vindt dat het gebruik van de ICT's in de lid-staten moet worden ontwikkeld en dat deze technologieën ook moeten worden ingezet als instrument om de burgers over kwesties van algemeen belang te raadplegen, vooral op lokaal niveau (kwaliteit van het bestaan in steden, prioriteiten van overheidsprogramma's, keuzes inzake economisch en fiscaal beleid, vervoer, openingstijden in de overheids- en de particuliere sector, sociale en culturele vraagstukken, enz.).

Met behulp van ICT's kan een rechtstreekse en permanente verbinding tot stand worden gebracht tussen overheid en burger, en wordt een intensieve uitwisseling van informatie mogelijk.

5.3. Voorts verzoekt het Comité de Commissie acties uit te werken om het grote publiek en de centrale en lokale overheden van de lid-staten goed bekend te maken met de telematische bronnen van informatie (via Internet) over de Europese instellingen. In dit verband kan het vooral interessant zijn nationale of regionale databanken en internetsites over Europese thema's te creëren, die ook de deelname van alle belanghebbenden aan Europese steun- en financieringsprogramma's en alle andere communautaire initiatieven zou vergemakkelijken.

5.4. Overheden kunnen samen met scholen de drijvende kracht worden achter het plan om de informatiemaatschappij voor iedereen toegankelijk te maken, door mogelijkheden te scheppen om de nodige kennis op te doen en te gebruiken.

5.5. Het Comité zal deze kwestie later uitvoeriger beoordelen, mede op basis van de mededeling die de Commissie in de komende maanden zal publiceren naar aanleiding van de discussie over het Groenboek inzake de toegang tot en het gebruik van informatie in de overheidssector.

5.6. Thans wil het Comité er alvast op wijzen dat een uitgebreider gebruik van ICT's binnen de overheid ook een belangrijk effect zou hebben op de kwaliteit van de overheidsdiensten, met name doordat deze ook op afstand toegankelijk kunnen worden, hetgeen minder tijd kost terwijl ook mensen met mobiliteitsproblemen zo zelfstandig toegang kunnen krijgen.

Via ICT's kan de overheid de burgers nieuwe mogelijkheden bieden op talrijke terreinen, van diensten van de burgerlijke stand en voor de afgifte van getuigschriften tot culturele en medische diensten.

5.7. Het Comité heeft met name waardering voor de plannen van de Commissie inzake de bewustmaking van de mogelijkheden die ICT's bieden om de gezondheidszorgstelsels te verbeteren, alsook voor haar voorstel om voor de gehele Gemeenschap een netwerk op te zetten ten einde epidemiologische gegevens uit te wisselen en Europese programma's voor de volksgezondheid te verspreiden.

6. Gehandicapten

6.1. Een echte informatiemaatschappij voor iedereen moet ook gehandicapten een betere kwaliteit van het bestaan en nieuwe werkgelegenheidsmogelijkheden bieden.

Met de ICT's krijgen zij de beschikking over technologieën en manieren om gebruik te maken van de verschillende diensten die in deze behoeften kunnen voorzien.

6.2. Het Comité zou, net als de Commissie overigens, graag zien dat bij de evaluatie van het begrip universele dienstverlening ook prioriteit wordt verleend aan de problemen inzake de toegang van gehandicapten tot de informatiemaatschappij en dat wordt nagegaan welke diensten in de definitie van de universele dienstverlening moeten worden opgenomen.

6.3. Voorts vindt het Comité dat de Commissie de lid-staten zou moeten doordringen van de noodzaak om gehandicapten voor het verkrijgen van geavanceerde en basisdiensten bepaalde faciliteiten toe te kennen.

De Commissie zou speciaal op gehandicapten gerichte proefprogramma's betreffende ICT-scholing kunnen aanmoedigen c.q. financieren.

6.4. Wat werkgelegenheidsmogelijkheden betreft, zou de verspreiding van telewerken de integratie moeten vergemakkelijken, met name voor zwaar motorisch gehandicapten. Hierbij moet echter wel worden voorkomen dat zij door telewerken geïsoleerd raken.

6.5. Ten slotte dient gestreefd te worden naar intensievere samenwerking tussen industrie en gehandicaptenorganisaties, ten einde hardware toegankelijker te maken en speciaal voor communicatief gehandicapten experimentele softwareprojecten op te zetten.

7. Telewerken

7.1. Bijzondere aandacht dient te worden geschonken aan telewerken, dat sinds een aantal jaren als een van de belangrijkste mogelijkheden van de nieuwe informatiemaatschappij beschouwd wordt, hoewel de oordelen erover dikwijls sterk uiteenlopen.

7.2. Alle ontwikkelde landen kennen thans vele mogelijkheden om het werk op flexibele wijze te organiseren. Telewerken hoort daar ook bij.

Dit kan gezien worden als een nieuwe kans voor de werknemer, of als een aanzienlijke verzwakking van zijn positie en een verlies aan zekerheid.

7.3. Naast de beoordeling van de technische en organisatorische aspecten moet vooral ook gekeken worden naar de sociale-zekerheids- en juridische aspecten van telewerken, alsmede naar de veiligheid en gezondheid van telewerkers. Deze kwesties dienen grondig te worden onderzocht, ten einde nieuwe oplossingen aan te dragen.

7.4. De rechtspositie van telewerkers is thans in vrijwel alle lid-staten onderwerp van discussie. Ook de Gemeenschap moet tot de vaststelling van die rechtspositie bijdragen.

Momenteel bestaat er in geen enkele lid-staat specifieke en gestructureerde wetgeving ter zake.

Omdat een adequaat kader voor telewerken ontbreekt, heeft de Commissie er goed aan gedaan deze kwestie in hoofdstuk III.3 van de mededeling onder de aandacht te brengen.

7.5. Het doet het Comité deugd dat de Commissie voornemens is met de sociale partners overleg te plegen ten einde na te gaan of de Gemeenschap actie kan ondernemen om telewerkers in juridisch en sociaal opzicht te beschermen.

Het Comité zal zeker deelnemen aan deze discussie, waarvan de modaliteiten nog door de bevoegde instanties zullen worden vastgesteld.

Zoals de HLEG voorstelt, zouden de tijdens de Internationale Arbeidsconferentie van 1995 tot stand gekomen overeenkomst en aanbeveling over de bescherming van thuiswerkers, naast het richtlijnvoorstel van de Commissie over atypisch werk (), voor Europese richtsnoeren gebruikt kunnen worden.

7.6. Het Comité stelt de Commissie voor, de sociale partners van de lid-staten aan te moedigen om in de nieuwe sectorale overeenkomsten in de lid-staten specifieke bepalingen over telewerken op te nemen.

De Commissie zou ook goede cao-praktijken en concrete ervaringen in kaart kunnen brengen en kunnen verspreiden en in het kader van de sociale dialoog aan de sociale partners kunnen voorleggen.

7.7. Ten slotte stelt het Comité voor om het aantal initiatieven op het gebied van "telecottage" of dienstencentra op lokaal niveau, waarbinnen ook opleidings- en voorlichtingsacties zouden kunnen worden samengebracht, flink uit te breiden.

Hierdoor zouden met uitsluiting bedreigde personen, zoals langdurig werklozen die geen middelen hebben om hardware aan te schaffen, via telewerken niet alleen aan een baan kunnen worden geholpen, maar zouden telewerkers ook meer bij de samenleving betrokken worden, doordat het aan telewerken inherente gevaar van maatschappelijke isolering wordt opgeheven.

8. Conclusies en voorstellen

8.1. Het Comité steunt het plan van de Commissie om de informatiemaatschappij toegankelijker te maken.

Dit plan moet gebaseerd zijn op de beginselen van gelijke kansen, participatie en integratie van iedereen.

8.2. Een en ander dient ertoe te leiden dat de dimensie van de informatiemaatschappij wordt ingepast in alle beleidsmaatregelen en acties op sociaal terrein, om zodoende de werkgelegenheid te bevorderen en uitsluiting tegen te gaan.

In het bijzonder vindt het Comité dat bij alle reeds geplande of nog te plannen programma's de gelegenheid moet worden geboden om - zoals de Commissie zelf opmerkt - "gelijke kansen voor mannen en vrouwen te bevorderen" () en dat vrouwen actief betrokken moeten worden bij informatie en communicatie.

8.3. Wat universele dienstverlening betreft, verzoekt het Comité de Commissie na te gaan of het mogelijk is hieronder niet alleen de beschikbaarheid van basisdiensten, maar ook tegen redelijke prijzen toegankelijke meer geavanceerde diensten (b.v. Internet) te laten vallen.

8.4. Het Comité wijst op de voorstellen van de HLEG. Volgens deze groep moet de idee van universele dienstverlening, om uitsluiting te voorkomen en de regionale cohesie in stand te houden, ook inhouden dat de toegang tot de informatiemaatschappij wordt vergemakkelijkt voor onderwijs-, culturele, medische, sociale en economische instellingen van plaatselijke gemeenschappen.

8.5. Het Comité benadrukt dat ICT's van alle onderwijsstelsels op alle onderwijsniveaus deel moeten uitmaken.

Speciale aandacht dient uit te gaan naar de opleiding en bijscholing van docenten, die mogelijkheden moeten krijgen om het gebruik van nieuwe ITC's in hun lessen te introduceren.

8.6. Wat permanente scholing betreft, steunt het Comité het voornemen van de Commissie om bewustmakingsacties te bevorderen onder die groepen volwassenen die momenteel het verst van de informatiemaatschappij afstaan of die meer risico lopen daarvan te worden uitgesloten, zoals werklozen, vrouwen en ouderen.

8.7. Het Comité meent dat centrale en lokale overheden samen met scholen de drijvende kracht achter de informatiemaatschappij kunnen worden. Een uitgebreider gebruik van ICT's binnen de overheid zal ook een belangrijk effect hebben op de kwaliteit van de overheidsdiensten. Voor de burgers zullen nieuwe mogelijkheden en diensten worden geschapen, ook op het gebied van de werkgelegenheid.

8.8. Een echte informatiemaatschappij voor iedereen moet ook gehandicapten een betere kwaliteit van het bestaan en nieuwe werkgelegenheidsmogelijkheden bieden.

Het Comité steunt het voorstel van de Commissie om bij de evaluatie van het begrip universele dienstverlening ook prioriteit te verlenen aan de problemen inzake de toegang van gehandicapten tot de informatiemaatschappij.

8.9. Het doet het Comité deugd dat de Commissie voornemens is met de sociale partners overleg te plegen ten einde na te gaan of de Gemeenschap actie kan ondernemen om telewerkers in juridisch en sociaal opzicht te beschermen, waarbij met name het aspect betreffende de veiligheid en gezondheid van telewerkers nader moet worden geregeld.

8.10. Bovengenoemde maatregelen zijn bedoeld om een concreet antwoord te geven op de met ICT's gepaard gaande problemen en om op zo groot mogelijke schaal ruchtbaarheid te geven aan de mogelijkheden die de informatiemaatschappij biedt.

Eén kernvraag die in onderhavig Commissiedocument en in al haar eerdere documenten slechts indirect ter sprake is gekomen, is nog niet beantwoord, nl. de vraag hoe het imago van de informatiemaatschappij kan worden veranderd. Volgens het Comité moeten hiertoe specifieke acties worden uitgewerkt.

8.11. Vanaf het moment waarop de wereld van productie en handel voor het eerst met de informatiemaatschappij te maken kreeg, is deze door velen gezien als een verschijnsel dat een negatief effect heeft op de werkgelegenheid.

Het staat buiten kijf dat als gevolg van automatisering en ICT's miljoenen arbeidsplaatsen verloren zijn gegaan, maar de laatste jaren zijn juist dankzij de productie van hardware en software en de nieuwe mogelijkheden die ICT's in de verschillende sectoren van productie en handel bieden, ook vele nieuwe banen geschapen.

8.12. Toch zit er maar weinig schot in de vorming van een positief beeld van de informatiemaatschappij.

Met haar optreden en recente documenten () heeft de Commissie er wèl toe bijgedragen het onderwerp van de discussie te verleggen naar de positieve gevolgen die de informatiemaatschappij, ook voor de werkgelegenheid, kan hebben.

Ook onderhavige mededeling over de sociale en arbeidsmarktdimensie heeft deze bedoeling en moet daarom optimaal worden benut.

8.13. Het Comité steunt dus de inspanningen van de Commissie om in het beleid betreffende de informatiemaatschappij een sociale dimensie in te bouwen en wil daartoe een positieve bijdrage leveren.

Voorlichtingsmaatregelen moeten vooral gericht worden op jongeren, langdurig werklozen en vrouwen, die in vele regio's het werkloosheidsprobleem aan den lijve ondervinden.

8.14. Ten slotte is het Comité van oordeel dat deze strategie om de nodige aandacht aan de sociale dimensie te besteden en concrete acties uit te werken ten einde het werkgelegenheidspotentieel te benutten en uitsluiting tegen te gaan, tot een positiever imago van de informatiemaatschappij kan bijdragen.

Brussel, 26 februari 1998.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS

() Mededeling "De sociale en arbeidsmarktdimensie van de informatiemaatschappij" (COM(97) 390 def.), punt 26.

() Mededeling "De sociale en arbeidsmarktdimensie van de informatiemaatschappij" (COM(97) 390 def.), punt 32.

() PB C 296 van 29.9.1997, blz. 13, paragraaf 7.1.

() Definitief beleidsrapport van de groep van deskundigen op hoog niveau (HLEG), "Bouwen aan een informatiemaatschappij voor iedereen", april 1997, aanbeveling 10a.

() PB C 355 van 21.11.1997, advies van het ESC over "Cohesie in de informatiemaatschappij", 1 oktober 1997.

() Zie de statistische bijlage bij de eerder genoemde mededeling "Cohesie in de informatiemaatschappij".

() Het enige momenteel beschikbare document is de door Nexus e.a. eind 1995 opgestelde studie, waarvan de gegevens als verouderd moeten worden beschouwd omdat de ontwikkelingen op geen enkel technisch gebied zo snel gaan als in de informatiemaatschappij en het gevaar dus bestaat dat er gediscussieerd wordt op basis van een beeld dat niet overeenstemt met de snel veranderende werkelijkheid.

() Advies van het ESC over het Groenboek "Leven en werken in de informatiemaatschappij": PB C 206 van 7.7.1997.

() HLEG, "Bouwen aan een informatiemaatschappij voor iedereen"; hierin wordt ook verwezen naar het rapport-Delors "Learning: the treasure within", Verslag van de Internationale Commissie voor Onderwijs in de eenentwintigste eeuw aan de UNESCO, UNESCO, 1996.

() COM(90) 228 def. - SYN 280 en SYN 281.

() COM(97) 390 def., punt 18.

() Van het Witboek "Groei, concurrentievermogen, werkgelegenheid" tot de documenten over cohesie in de informatiemaatschappij, de sociale dimensie, enz.

BIJLAGE bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité

Het volgende wijzigingsvoorstel, waarvoor ten minste één kwart van de stemmen is uitgebracht, werd tijdens de beraadslagingen verworpen.

Paragraaf 7.5

De laatste zin, waarin wordt opgemerkt dat de tijdens de IAO-conferentie van 1995 tot stand gekomen overeenkomst en aanbeveling over de bescherming van thuiswerkers model kunnen staan voor Europese richtsnoeren, te schrappen.

Motivering

Het begrip "thuiswerk" is beperkt tot de plek waar het werk wordt verricht. "Telewerken" heeft een veel bredere betekenis.

De werkgevers waren als groep tegen een overeenkomst inzake thuiswerkers en hebben niet deelgenomen aan de discussies. De overeenkomst is maar door enkele regeringen geratificeerd. Daarom zou de verwijzing ernaar geschrapt moeten worden.

Uitslag van de stemming

Vóór: 34, tegen: 71, onthoudingen: 3.