Advies over het Euro-mediterrane partnerschap

(95/C 301/13)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 21 december 1994 besloten overeenkomstig artikel 23 (derde alinea) van zijn Reglement van Orde een advies op te stellen over het Euro-mediterrane partnerschap.

De Afdeling voor externe betrekkingen, handels- en ontwikkelingsbeleid, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 7 juli 1995 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Meriano.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 328e Zitting (vergadering van 14 september 1995) het volgende advies uitgebracht, dat met een meerderheid van stemmen bij 1 onthouding is goedgekeurd.

SAMENVATTING

Een Euro-mediterraan partnerschap : waarom en hoe ?

0.1. Het Comité spreekt zich in dit initiatiefadvies, dat is gebaseerd op drie voorbereidende documenten van de Commissie, positief uit over de algemene opzet van het partnerschapsproject. Wel verwacht het van de Commissie en de Raad dat zij met zijn opmerkingen rekening houden wanneer zij dit project in een concrete vorm gaan gieten. Positieve aspecten van het voorgestelde partnerschap zijn z.i. vooral de koppeling tussen economie en politiek en tussen ontwikkeling en veiligheid alsmede de consequent doorgevoerde multilaterale aanpak. In zijn vorige adviezen over het MiddellandseZeebeleid heeft het daar trouwens zelf sterk op aangedrongen. Het partnerschapsproject betekent in zijn ogen dan ook een sprong voorwaarts, niet alleen wegens het voorgestelde budget maar ook vanwege de algemene opzet : het partnerschap is zó geconcipieerd dat het al onmiddellijk concrete resultaten kan opleveren, hoewel pas de volgende generatie er ten volle de vruchten van zal kunnen plukken.

0.2. Met het Euro-mediterrane partnerschap wordt concreet gestalte gegeven aan het streven naar een "globale" aanpak van de Middellandse-Zeeproblematiek. Het partnerschap stoelt namelijk op drie pijlers : politieke dialoog, duurzame en evenwichtige sociaal-economische ontwikkeling en verbetering van het begrip voor elkaars cultuur (d.w.z. versterking van de "menselijke dimensie" van de handelsbetrekkingen). Het Comité staat daar in beginsel volledig achter omdat het van oordeel is dat alleen een dergelijke aanpak het mogelijk maakt de complexe en ernstige problemen in de regio uit de wereld te helpen. Wel is het zich ervan bewust dat een en ander met de nodige moeilijkheden gepaard zal gaan.

0.3. Het Comité kan zich over het geheel genomen ook met de institutionele opzet van het voorgestelde partnerschap verenigen. Het pleit in dit verband voor het sluiten van een "globale" kaderovereenkomst, die de regionale samenwerking binnen de diverse sub-regio's en de welvaart in het gehele Middellandse-Zeegebied ten goede zou komen. Een louter bilaterale aanpak van de betrekkingen met de mediterrane derde landen zou een evenwichtige ontwikkeling van deze landen, en ook de totstandkoming van nauwere onderlinge betrekkingen, sterk bemoeilijken.

De politieke dimensie van het partnerschap

0.4. Het partnerschap mag geen afbreuk doen aan de culturele identiteit van de mediterrane samenlevingen. Het is ook geenszins de bedoeling dat de Europese Unie haar eigen institutioneel en samenlevingsmodel zonder meer naar haar mediterrane partners "exporteert". Van essentieel belang daarentegen is een adequate dialoog, niet alleen met de respectieve regeringen, maar met àlle maatschappelijke kringen.

Het Comité heeft er steeds op gehamerd dat de Europese Unie erop dient toe te zien dat haar mediterrane partners de mensenrechten eerbiedigen. Het hoopt dan ook dat er een concrete regeling komt om op geregelde tijdstippen te kunnen nagaan of de mediterrane landen de aangegane verbintenissen wel nakomen en bijgevolg voldoen aan de voorwaarden die de Europese Unie terecht aan de toekenning van financiële steun verbindt.

Het Comité is van oordeel dat in extreme gevallen adequate politieke stappen moeten kunnen worden ondernomen, zoals beperking van de financiële steunverlening of inschakeling van niet-gouvernementele organisaties als "doorgeefluik". Niettemin blijft het erbij dat maatregelen ter bevordering van de participatie van de civiele samenleving bij de concrete invulling van het partnerschap het beste middel zijn om bij te dragen aan de bescherming van de mensenrechten en aan de uitbouw en consolidering van de democratische beginselen en instituties in de mediterrane landen.

Liberalisatie van de handel en economische samenwerking : concrete problemen

0.5. Het Comité vestigt er de aandacht op dat de Commissie pleit voor een geleidelijke en selectieve instelling van een vrijhandelszone en daarbij als voorwaarde stelt dat de mediterrane landen eerst een structureel hervormingsprogramma opzetten en het nodige doen om hun onderlinge integratie te bevorderen.

0.6. In de landbouwsector, waar radicale oplossingen zowel in protectionistische als in liberale zin uitgesloten zijn, dient de Europese Unie haar technologische en financiële steun volgens het Comité te reserveren voor landen die een duurzame ontwikkeling van hun agrarische sector nastreven. Bovendien moeten daar in de eerste plaats kleine en middelgrote bedrijven in de levensmiddelensector worden geholpen, zodat de mediterrane landen hun zelfvoorzieningsgraad voor voedingsmiddelen op een behoorlijk peil kunnen brengen.

0.7. Het Comité wijst erop dat de enorme omvang van de buitenlandse schuld van een aantal mediterrane derde landen mede debet is aan de huidige politieke en sociale instabiliteit van de landen in kwestie. Als de Commissie een geloofwaardige partnerschapsrelatie met de derde landen in het Middellandse-Zeegebied tot stand wil brengen, zou zij ook aan deze kwestie de nodige aandacht moeten besteden, wat in geen van de drie Commissiedocumenten het geval is.

0.8. Gelet op de zorgwekkende vooruitzichten op het vlak van de industriële samenwerking is het volgens het Comité van het grootste belang dat, zoals de Commissie voorstelt, in de associatieovereenkomsten met de mediterrane derde landen juridische garanties ten behoeve van Europese investeerders worden opgenomen, prioriteit wordt toegekend aan de ondersteuning van joint ventures en de bevordering van de industriële samenwerking in het algemeen (met name op het vlak van het MKB) en ook wordt voorzien in financiële steun ten behoeve van investeringen in infrastructuurvoorzieningen.

0.9. Ook voor de technisch-wetenschappelijke samenwerking, met name op energie-, milieu- en visserijgebied, is een belangrijke rol weggelegd. Belangrijk zijn in dit verband de voorgestelde toezichtcomités.

Het "globale" steunprogramma ten behoeve van de mediterrane derde landen

0.10. Het Comité acht het van het grootste belang dat de Europese Unie haar mediterrane partners in de periode 1995-1999 met voldoende financiële middelen te hulp komt, dat de steunverlening niet wordt onderbroken en dat ook voor de middellange termijn steun in het vooruitzicht wordt gesteld. De problemen in de mediterrane derde landen zijn namelijk vooral van structurele aard en moeten absoluut uit de wereld worden geholpen voordat aan een Euro-mediterrane vrijhandelszone kan worden gedacht.

0.11. Het Comité vindt dat het voorgestelde indicatieve bedrag niet in verhouding staat tot de concrete problemen, maar wel voor een synergie-effect kan zorgen, zeker als de verschillende steunkanalen op een oordeelkundige manier worden gecombineerd. De voorgestelde steun komt immers bovenop de - even omvangrijke - EIB-leningen en bovenop de bilaterale steun van de afzonderlijke lid-staten. Met de verdeling van de steun over de diverse sectoren en met de voorgestelde doelstellingen kan het zich over het geheel genomen verenigen. Wel is het van oordeel dat de Commissie het financiële aspect van haar voorstel zou moeten verduidelijken en bij de verdeling van de beschikbare middelen rekening dient te houden het ontwikkelingsniveau dat de betrokken landen op elk van de genoemde prioriteiten sectoren hebben bereikt.

0.12. Het Comité kan het alleen maar toejuichen dat de Commissie voorstander is van meer flexibiliteit ten aanzien van landen die al ver zijn gevorderd met hun hervormings- en liberalisatiemaatregelen. De Commissie wil die landen de mogelijkheid geven om met flexibele meerjarenprogramma's te werken en daarbij zelf te beslissen wanneer en hoe de communautaire steun gebruikt zal worden. In dit verband pleit het Comité voor het sluiten van ontwikkelingsovereenkomsten tussen de Commissie, de regeringen van de betrokken landen en de sociaal-economische kringen. Dergelijke ontwikkelingsovereenkomsten dienen op specifieke doelstellingen gericht te zijn, moeten passen in het kader van een ontwikkelingsplan en moeten contractuele verplichtingen op financieel en handelsgebied omvatten.

0.13. Het Comité sluit zich ook aan bij het voorgestelde actieprogramma ter bestrijding van corruptie. Het dringt erop aan ook projecten op dit terrein financieel te ondersteunen.

Interregionale samenwerking en sub-regionale associatieverbanden

0.14. Voor het aspect interregionale samenwerking verwijst het Comité naar zijn recent advies over deze problematiek, waarvan de meest relevante aanbevelingen in bijlage II van het onderhavige advies nog even op een rijtje worden gezet. Verder pleit het voor het opzetten van sub-regionale associatieverbanden tussen de mediterrane derde landen onderling.

De sociale en menselijke dimensie van het partnerschap

0.15. Volgens het Comité maakt de Commissie zich terecht zorgen over het feit dat de sociale situatie in de mediterrane derde landen verslechtert als gevolg van het structurele aanpassingsproces, de snelle bevolkingsgroei en de massale uittocht uit het platteland, maar daarenboven ook nog eens te kampen kunnen krijgen met een toename van de sociale ongelijkheid doordat de economische vervlechting met Europa tijdelijk nadelige gevolgen met zich mee kan brengen. De Commissie stelt z.i. dan ook terecht dat sociale uitgaven voor rekening van de betrokken landen zelf komen, maar dat de Gemeenschap van haar kant het nodige moet doen om deze negatieve tendensen om te buigen, mede omdat een verslechtering van de sociale situatie in de mediterrane derde landen ook voor de Europese Unie zelf negatieve gevolgen zou hebben. Het Comité neemt zich voor om zorgvuldig na te gaan wat er in de praktijk terecht komt van de talrijke initiatieven die de Commissie in haar mededelingen in het vooruitzicht stelt. Verder is het evenals de Commissie van oordeel dat de sociale en de culturele dimensie van het partnerschap onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn; zo kunnen racisme en vreemdelingenhaat worden bestreden door middel van maatregelen die erop gericht zijn beide partijen in staat te stellen elkaar beter te leren kennen.

Het Comité stelt met voldoening vast dat vrouwen een sleutelrol in het ontwikkelingsproces toebedeeld krijgen en dat de Commissie in het kader van haar mensenrechtenen gelijke-kansenbeleid absolute prioriteit toekent aan het bevorderen van de deelname van vrouwen aan het politieke en sociale leven.

Gedecentraliseerde samenwerking

0.16. Het Comité vestigt er nogmaals de aandacht op dat van gedecentraliseerde samenwerking - al sinds de lancering van het "nieuwe Middellandse-Zeebeleid" een doelstelling van het communautaire beleid ten aanzien van de mediterrane derde landen - geen sprake kan zijn als de maatschappelijke en beroepskringen niet als volwaardige partners bij de zaak worden betrokken. Voorts moet deze vorm van samenwerking er steeds op gericht zijn de ontwikkeling van het MKB te bevorderen, waarbij ook de problematiek rond de informele sector de nodige aandacht dient te krijgen. Verder moeten de plaatselijke kringen en instanties de kans krijgen om, in het licht van hun specifieke behoeften en mogelijkheden, zelf de nodige initiatieven te ontplooien.

Het Comité stelt met voldoening vast dat in het syntheserapport groot politiek gewicht wordt toegekend aan de nagestreefde gedecentraliseerde samenwerking. Wel is het gevaar z.i. niet denkbeeldig dat er in de praktijk, als gevolg van bureaucratische en in sommige gevallen zelfs tegenstrijdige procedures, maar weinig van deze vorm van samenwerking terecht komt.

De rol van de sociaal-economische kringen

0.17. Het Comité heeft de laatste jaren een enorme inspanning geleverd om te bereiken dat de sociaal-economische kringen op een efficiënte manier bij de samenwerking met de mediterrane derde landen worden betrokken. Het vindt het dan ook niet meer dan logisch dat het zelf ook een rol toebedeeld krijgt, met name in het kader van de gedecentraliseerde samenwerking. Het betreurt dat de Commissie nog steeds met geen woord rept over de voorstellen MED-Reg en MED-Partner die het enige tijd geleden naar voren heeft gebracht.

Verder staat het Comité volledig achter het voorstel van de Spaanse regering om onmiddellijk na de Euro-mediterrane ministerconferentie in Barcelona een conferentie voor vertegenwoordigers van de civiele samenleving te organiseren. Het stelt ook met voldoening vast dat de Spaanse Sociaal-Economische Raad van plan is om, in de marge van deze conferentie, een bijeenkomst met vertegenwoordigers van de SER's van de mediterrane EU-lid-staten, van het Economisch en Sociaal Comité, van de SER's van de mediterrane partnerlanden (waar deze bestaan) en van andere representatieve organisaties van de maatschappelijke en beroepskringen te organiseren. Het is van oordeel dat dit initiatief tot regelmatige contacten tussen al deze organisaties en instanties kan leiden, waarmee het een al meermaals geuite wens in vervulling zou zien gaan.

De lopende onderhandelingen en de problemen van de diverse sub-regio's

0.18. Met betrekking tot de lopende onderhandelingen en de problemen van de diverse sub-regio's - waarvan het ontwikkelingsniveau aanzienlijk varieert naargelang de landen in kwestie in het oostelijke dan wel het zuidelijke deel van het Middellandse-Zeegebied gelegen zijn - merkt het Comité het volgende op :

- Wat Malta en Cyprus betreft stelt het met voldoening vast dat op 6 maart jl. concrete afspraken voor de aanvang van de toetredingsonderhandelingen zijn gemaakt. Wel is het van oordeel dat deze onderhandelingen strikt gescheiden moeten worden gehouden van de onderhandelingen met de Midden- en Oosteuropese landen, omdat de situatie in deze twee gevallen totaal verschillend is.

- Ten aanzien van Turkije verklaart het ernstig bezorgd te zijn over de recente politieke ontwikkelingen in dit land, die ertoe hebben geleid dat het Europees Parlement heeft geweigerd de overeenkomsten over de instelling van een douane-unie met Turkije te ratificeren. Het wijst erop dat een douane-unie voor beide partners aanzienlijke economische voordelen met zich mee zou brengen, maar verklaart niettemin verheugd te zijn over het vastberaden standpunt van de Europese Unie en te hopen dat de - volkomen gerechtvaardigde druk van de communautaire instellingen spoedig weer tot een gunstig politiek klimaat zal leiden, zodat de overeenkomsten alsnog ten uitvoer kunnen worden gelegd en op die manier ook een einde kan worden gemaakt aan de spanningen in de regio. Ten slotte verklaart het vastbesloten te zijn de dialoog met de Turkse maatschappelijke en beroepskringen binnen het kader van het Gemengd Raadgevend Comité EU-Turkije voort te zetten.

- Met betrekking tot Albanië wijst het erop dat het transitieproces in dit land, dat momenteel bezig is zijn centraal geleide economie om te vormen tot een markteconomie, zonder hulp van buitenaf gedoemd is te mislukken omdat Albanië met een enorme sociaal-economische achterstand te kampen heeft. Daarom stelt het voor om met Albanië net als met de andere Midden- en Oosteuropese landen een Europa-overeenkomst te sluiten en Albanië bovendien in aanmerking te laten komen voor steun uit hoofde van de nieuwe begrotingslijn MEDA en de daarmee samenhangende EIB-steun.

- Wat de Maghreb-landen aangaat is het van oordeel dat de recente overeenkomst met Tunesië en de geplande overeenkomst met Marokko de politieke stabiliteit in de Maghreb aanzienlijk ten goede kunnen komen. Wel wijst het erop dat het op gang brengen van een vredes- en democratiseringsproces op middellange termijn een absolute voorwaarde is om het EuroMaghrebijnse partnerschap nieuw leven te kunnen inblazen, wat op zijn beurt een noodzakelijke voorwaarde is om in deze regio tot een hechte samenwerkingsrelatie te kunnen komen.

- Ten aanzien van het Midden-Oosten is het de mening toegedaan dat de sluiting van een associatie-overeenkomst met Israël ook moet worden gezien tegen de achtergrond van het streven van de Europese Unie om het vredesproces in de regio weer op gang te brengen. In dit verband is het van oordeel dat de voornaamste gesprekspartner van de Europese Unie alleen maar de politieke leiders van de rechtstreeks bij het vredesproces betrokken partijen kunnen zijn (Israël, de Palestijnse Autoriteit, Jordanië en Egypte). Het hoopt dat daar binnenkort ook Libanon en Syrië bij zullen komen. Het is van oordeel dat Libanon een waardevolle bijdrage aan het vredesproces kan leveren, mede vanwege zijn historische rol als brug tussen de Europese en de Arabische landen. Ten slotte merkt het nog op dat de nieuwe begrotingslijn MEDA ook een belangrijke rol zou kunnen spelen in het kader van de geplande gedecentraliseerde samenwerking in deze regio.

De voorbereiding van de Euro-mediterrane conferentie

0.19. In het licht van de besluiten van de Europese Raad van Cannes (26 en 27 juni 1995), zoals deze zijn weergegeven in de conclusies van het voorzitterschap, merkt het Comité het volgende op :

- Het constateert dat de Europese Raad, uitgaande van het verslag van de Raad van 12 juni jl., het officiële standpunt van de Europese Unie met het oog op de Intergouvernementele Conferentie van Barcelona heeft vastgesteld en ook overeenstemming heeft bereikt over de middelen die de Europese Unie in de periode 1995-1999 gaat uittrekken voor de financiële samenwerking met de landen in Midden- en Oost-Europa en in het Middellandse-Zeegebied.

- Wat dit laatste aspect betreft stelt het weliswaar met voldoening vast dat ook al over de kredieten voor de periode 1997-1999 een beslissing is genomen, maar betreurt het dat het door de Raad goedgekeurde bedrag aanzienlijk lager ligt dan wat door de Commissie was voorgesteld. Daardoor zullen de beschikbare middelen nog minder volstaan om de doelstellingen van het partnerschap te kunnen verwezenlijken, zeker nu met geen woord meer wordt gerept over EIB-leningen "van gelijke omvang" en slechts vaag gewag wordt gemaakt van een "verhoging" van de EIB-steun aan de mediterrane derde landen.

- Het constateert dat het door de Europese Raad goedgekeurde onderhandelingsmandaat alleen het opstellen van een gemeenschappelijk document over de drie voornaamste aspecten van het partnerschap behelst en dat, zoals te vrezen was, niets concreets wordt gezegd over het sluiten van een multilaterale overeenkomst.

- Het stelt vast dat de Europese Raad weliswaar nogmaals verzekert dat de onderhandelingen over de toetreding van Malta en Cyprus tot de Europese Unie zes maanden na de sluiting van de Intergouvernementele Conferentie van 1996 van start zullen gaan, maar de toetreding van deze twee landen kennelijk koppelt aan die van de Midden- en Oosteuropese landen, hoewel de problemen in deze beide groepen landen duidelijk niet van dezelfde aard en omvang zijn. Het is niet gelukkig met deze aanpak, omdat het vreest dat de onderhandelingen hierdoor veel te lang zullen aanslepen.

- Het kan zich over het geheel genomen met de specifieke voorstellen in het verslag van de Raad verenigen, voor zover deze binnen de sfeer van zijn bevoegdheden vallen, en vindt het vooral positief dat veel belang wordt gehecht aan de milieuproblematiek. Het neemt zich voor om later, in het licht van de besluiten van de Conferentie van Barcelona en van de initiatieven die daaruit zullen voortvloeien, zijn eigen standpunt dienaangaande uiteen te zetten.

- Het stelt vast dat in de slotparagraaf van het verslag van de Raad ("Follow-up van het Europees-mediterrane partnerschap") o.m. sprake is van "contacten tussen diverse maatschappelijke geledingen". Het vindt dit een veel te vage formulering, die nauwelijks enige verbetering betekent ten opzichte van de andere Commissie- en Raadsdocumenten over deze problematiek, waarin met geen woord wordt gerept over de rol van de sociaal-economische kringen en hun organisaties in het kader van de betrekkingen met de mediterrane derde landen.

1. Basisdocumenten

Bij het opstellen van dit initiatiefadvies is het Comité uitgegaan van drie Commissiedocumenten over het toekomstige Middellandse-Zeebeleid : een eerste mededeling aan de Raad en het Europees Parlement, die de Commissie op 19 oktober 1994 heeft uitgebracht nadat de ministers van Buitenlandse Zaken haar in juli 1994 hadden verzocht een mededeling over het Middellandse-Zeebeleid op te stellen (doc. COM(94) 427 def., hierna genoemd "de eerste mededeling"), een tweede mededeling aan de Raad en het Europees Parlement, die de Commissie op 8 maart jl. heeft uitgebracht naar aanleiding van het verzoek van de Europese Raad van Essen om specifieke voorstellen voor een Euro-mediterraan partnerschap uit te werken (doc. COM(95) 72 def., hierna genoemd "de tweede mededeling") en een syntheserapport, dat de Commissie heeft opgesteld met het oog op de contacten van de "trojka" en de vice-voorzitter van de Commissie, de heer Marin, met de mediterrane partners ter voorbereiding van de Euro-mediterrane conferentie van Barcelona op 27 en 28 november 1995 en dat de Raad op 10 april jl. heeft goedgekeurd (hierna genoemd "het syntheserapport") ().

De evaluatie van het tot dusverre gevoerde beleid is ook gebaseerd op het verslag van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement van 18 november 1994 (doc. COM(94) 384 def.).

2. Inleiding

Men kan gerust stellen dat het Comité aan de basis ligt van het idee om een Euro-mediterraan partnerschap in het leven te roepen. Het heeft daar al op gewezen in zijn eerste vervolgadvies over het Middellandse-Zeebeleid van de Gemeenschap (26 april 1990), waarin het zich volledig achter het door de Commissie voorgestelde "nieuwe Middellandse-Zeebeleid" heeft geschaard. Het beschouwde de nieuwe voorstellen als een onmiskenbare stap in de richting van een "globale" aanpak van de Middellandse-Zeeproblematiek omdat de Commissie de vierde reeks financiële protocollen wilde uitbreiden tot àlle mediterrane derde landen.

Het Comité had wel ernstige kritiek op het feit dat de Gemeenschap er niet in was geslaagd de verslechtering van de sociaal-economische situatie in de mediterrane derde landen een halt toe te roepen, getuige de aanhoudende daling van het BBP per hoofd van de bevolking, de toenemende afhankelijkheid van voedselimporten en de toename van de schuldenlast (). Uit de eerste mededeling van de Commissie, waarin de resultaten van het Middellandse-Zeebeleid worden geanalyseerd, blijkt duidelijk dat die kritiek gegrond was. In het licht van het bijeengebrachte cijfermateriaal (zie bijlage 3 van de mededeling) komt de Commissie namelijk tot de conclusie dat "de voor het Middellandse-Zeebeleid beschikbaar gestelde middelen (...) ten opzichte van de uitdagingen zeer te kort (zijn) geschoten".

3. Een Euro-mediterraan partnerschap : waarom en hoe ?

3.1. Het idee van een Euro-mediterraan partnerschap - de centrale gedachte in de genoemde Commissiedocumenten - staat de laatste tijd volop in de belangstelling. Dit hangt nauw samen met de uitbreiding van de Europese Unie in noordelijke richting en, vooral, met haar verplichtingen ten aanzien van de Midden- en Oosteuropese landen. De Unie streeft met het beoogde partnerschap twee doelstellingen na : een evenwichtigere geografische spreiding van haar financiële verbintenissen () overeenkomstig de richtsnoeren van de Europese Raad van Edinburgh en een versterking van haar geo-strategische positie via de geleidelijke totstandbrenging van een mediterrane vrijhandelszone en van een stabiele en veilige "bufferzone" aan haar zuidflank. Ook het Comité zit op deze lijn want in al zijn vorige adviezen heeft het zich opgeworpen als pleitbezorger voor een Euro-mediterraan "beleid van gezamenlijke ontwikkeling" ().

3.2. Volgens het Comité sluiten de mededelingen van de Commissie volledig bij die gedachte aan en moet het voorgestelde partnerschap zonder meer als een sprong voorwaarts worden beschouwd, niet alleen vanuit financieel oogpunt gezien maar ook wat de algemene opzet betreft : het is immers zó geconcipieerd dat het al onmiddellijk concrete resultaten kan opleveren, hoewel pas de volgende generatie er ten volle de vruchten van zal kunnen plukken. Verder sluiten de mededelingen ook naadloos aan bij het Witboek over "Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid", waarin erop wordt gewezen dat het wegvallen van het bipolaire evenwicht in de wereld de weg effent voor integratieverbanden tussen volkeren met een verschillende cultuur en dito ontwikkelingsmodel, uitgaande van gemeenschappelijke politieke doelstellingen.

3.3. Dit nieuwe initiatief onderscheidt zich van de vorige door de politieke motivering die eraan ten grondslag ligt (en die verband houdt met het evenwicht tussen de EU-lid-staten), maar ook door de koppeling tussen economie en politiek en tussen ontwikkeling en veiligheid alsmede door de consequent doorgevoerde multilaterale aanpak.

De Commissie wil de banden tussen de EU-lid-staten en de landen in het zuidelijke en oostelijke deel van het Middellandse-Zeegebied omsmeden tot een hechte samenwerking. Vanuit demografisch oogpunt gezien vormt het Middellandse-Zeegebied een zeer heterogeen geheel. Volgens betrouwbare ramingen zullen de Europese landen in de regio op middellange termijn goed zijn voor iets meer dan éénderde van de totale mediterrane bevolking, terwijl het oostelijke en het zuidelijke deel samen de overige tweederde voor hun rekening zullen nemen (). Daarom heeft het Comité er in zijn vorige adviezen duidelijk op gewezen dat de migratiedruk vanuit de mediterrane derde landen, en met name de vrij omvangrijke clandestiene immigratie, niet met louter administratieve maatregelen kan worden aangepakt, maar dat in de betrokken landen zelf de nodige werkgelegenheid moet worden gecreëerd. Zelf is het voorstander van een overeenkomst tussen de Europese Unie en de betrokken landen waarbij beide partijen zich ertoe verbinden een gezamenlijke inspanning te leveren om de migratiebewegingen onder controle te houden en in goede banen te leiden. Een ander steeds terugkerend item in zijn adviezen is de bezorgdheid over de toenemende vervuiling van de Middellandse Zee en de geleidelijke verloedering van de Middellandse-Zeekust, een probleem dat z.i. alleen uit de wereld kan worden geholpen als er nóg méér multilaterale initiatieven worden genomen. Voorts is er nog het feit dat enkele EU-lid-staten sterk van de mediterrane derde landen afhankelijk zijn voor hun energievoorziening, wat eveneens een reden is om de samenwerking op te voeren en te consolideren in het kader van een hecht partnerschap. Wat die intensieve samenwerking betreft is het Comité van oordeel dat het niet de bedoeling mag zijn te profiteren van de lage lonen in de mediterrane derde landen, maar wèl een aantal produktiesectoren geleidelijk aan naar mediterrane derde landen over te hevelen. In zijn recent initiatiefadvies over ruimtelijke ordening en interregionale samenwerking in het Middellandse-Zeegebied () pleit het dan ook voor een strategie die moet zorgen voor een zekere complementariteit tussen noord en zuid, gebaseerd op onderlinge economische betrekkingen, handel en uitwisseling van know how, consumptiepatronen en hooggeschoolde concurrentiële arbeidskrachten.

De directe investeringen van Europese bedrijven in de mediterrane derde landen zouden z.i. aanzienlijk toenemen als er een einde zou komen aan de politieke instabiliteit in de regio, omdat er dan wellicht ook een einde zou komen aan de onverdraagzaamheid tegenover buitenlanders, die soms zelfs een fysieke bedreiging vormt voor buitenlandse ondernemers. Anderzijds zou het op gang komen van een duurzaam ontwikkelingsproces aldaar tot een verbetering van de politieke en sociale stabiliteit leiden en uiteindelijk een remmend effect hebben op de bevolkingsgroei ().

3.4. Met het voorgestelde partnerschap wordt concreet gestalte gegeven aan het streven naar een "globale" aanpak van de Middellandse-Zeeproblematiek. Volgens het syntheserapport stoelt het partnerschap immers op drie pijlers : politieke dialoog en veiligheid, economische en financiële samenwerking (met o.m. de instelling van een vrijhandelszone) en samenwerking op sociaal en menselijk vlak. Via politiek overleg, bevordering van een duurzame en evenwichtige sociaaleconomische ontwikkeling, bestrijding van armoede, versterking van de "menselijke dimensie" van de handelsbetrekkingen en verbetering van het begrip voor elkaars cultuur wil de Europese Unie uiteindelijk de stabiliteit en de welvaart in de mediterrane derde landen vergroten. Het Comité staat daar volledig achter omdat het van oordeel is dat alleen op die manier de uitermate complexe en ernstige problemen in de regio uit de wereld kunnen worden geholpen, ook al beseft het terdege dat dit een bijzonder moeilijke opgave blijft.

3.5. Wat het institutionele aspect van het voorgestelde partnerschap betreft wordt in het syntheserapport gewezen op de complementariteit tussen enerzijds de uitbouw van een multilateraal kader voor de samenwerking tussen de Europese Unie en de mediterrane landen en anderzijds de intensivering van de bilaterale betrekkingen tussen de Unie en haar mediterrane partners, wat trouwens ook al in de eerste mededeling van de Commissie en in de conclusies van de Europese Raad van Essen te lezen stond. In de twee meest recente documenten over de Middellandse-Zeeproblematiek wordt duidelijk gesteld dat de Europese Unie en de mediterrane derde landen uiterlijk tegen 2010 een Euro-mediterrane vrijhandelszone zouden kunnen vormen die volledig in overeenstemming is met de voorschriften van de Wereldhandelsorganisatie. In beide documenten wordt dan ook de wens uitgesproken dat de lopende bilaterale onderhandelingen spoedig zullen worden afgerond en dat de mediterrane derde landen ook met elkaar over dergelijke overeenkomsten zullen gaan onderhandelen. Daarbij zouden met name de volgende aspecten aan de orde moeten komen : vrij verkeer van industrieprodukten, geleidelijke liberalisering van de handel in landbouwprodukten (op basis van wederkerigheid en via preferentiële toegangsregelingen), het recht bedrijven op te richten, grensoverschrijdende dienstverlening en kapitaalverkeer. Verder wordt ook al gedacht aan soortgelijke onderhandelingen tussen de mediterrane derde landen en andere met de Europese Unie geassocieerde landen (EVA, Midden- en Oost-Europa, Cyprus, Malta en Turkije), wat uiteindelijk tot gemeenschappelijke regels en voorschriften voor alle essentiële aspecten van een vrijhandelsregeling zou moeten leiden.

Het Comité kan zich daar over het geheel genomen mee verenigen. Het pleit in dit verband voor het sluiten van een "globale" kaderovereenkomst die erop gericht is de regionale samenwerking binnen de diverse sub-regio's te stimuleren (). Een louter bilaterale aanpak zou een evenwichtige ontwikkeling van de mediterrane derde landen, en ook de totstandkoming van nauwere onderlinge betrekkingen, sterk bemoeilijken.

3.6. Bij dit alles mag evenwel niet uit het oog worden verloren dat het idee van een Euro-mediterraan partnerschap niet alleen is ingegeven door het vooruitzicht op een verdere uitbreiding van de Europese Unie, maar ook is voortgevloeid uit het besef dat de Europese Unie er alle belang bij heeft om, naar het voorbeeld van de Verenigde Staten en Japan, de ontwikkeling van complementaire economische zones te stimuleren door een "gebied van gedeelde welvaart" tot stand te brengen, dat sterk geïntegreerd is en waar een uitgebreid instrumentarium voor het verlenen van financiële steun voorhanden is. Vanuit geopolitiek oogpunt gezien maakt de Euro-mediterrane zone immers deel uit van een veel ruimer geheel, waartoe niet alleen de huidige EU-lid-staten maar ook de nog resterende EVA-landen en de landen van Midden- en Oost-Europa behoren.

4. De politieke dimensie van het partnerschap

4.1. "Partnerschap" impliceert "participatie" en dit aspect krijgt een duidelijk politiek en cultureel tintje door het feit dat het voorgestelde partnerschap er niet alleen op gericht is de economische structuren in de mediterrane derde landen te moderniseren en de sociale ontwikkeling in de regio te stimuleren, maar ook tot doel heeft de culturele identiteit van de betrokken samenlevingen in stand te houden. Als de Europese Unie wil bereiken dat het Euro-mediterrane partnerschap méér inhoudt dan alleen maar nauwere handelsrelaties met de mediterrane derde landen, dan dient zij zich te onthouden van alles wat ook maar enigszins naar paternalisme riekt. Zij mag dan ook niet proberen haar eigen institutioneel en samenlevingsmodel zonder meer naar de mediterrane derde landen te "exporteren".

4.2. De Commissie verklaart in haar eerste mededeling dat prioriteit moet worden verleend aan het stimuleren van de politieke dialoog tussen de Unie en haar mediterrane partners en dat de eerbiediging van de mensenrechten en de naleving van de beginselen van democratie, behoorlijk bestuur en rechtsstaat - "essentiële elementen van hun onderlinge betrekkingen" - daarbij centraal dienen te staan. Het Comité heeft er steeds bij de EU-instanties op aangedrongen er nauwlettend op toe te zien dat onze mediterrane partners de mensenrechten eerbiedigen. Dit is zonder meer van cruciaal belang als het de bedoeling is om, via het stimuleren van de economische ontwikkeling, een einde te maken aan de spanningen die aan de basis liggen van het extremisme en het toenemende geweld in de regio. In haar tweede mededeling verklaart de Commissie uitdrukkelijk dat "versterking van de democratie en (...) naleving van de mensenrechten een essentieel onderdeel van de betrekkingen van de Gemeenschap met de betrokken landen (vormen)", twee doelstellingen die volgens haar het gemakkelijkst te realiseren zijn via "goede contacten met niet alleen de regeringen maar met alle geledingen van de maatschappij" en via "technische en financiële bijstand voor concrete maatregelen", wat overigens ook het Comité al meermaals heeft beklemtoond.

In het syntheserapport gaat zij nog een stap verder door te pleiten voor een ondertekening van een beginselverklaring waarin alle partijen zich ertoe verbinden de vrijheid van meningsuiting, vereniging, gedachte, geweten en godsdienst te eerbiedigen en niemand te discrimineren op grond van ras, nationaliteit, taal, godsdienst of geslacht. Verder zouden daarin ook nog de volgende thema's aan de orde moeten worden gesteld : regelmatige verkiezingen, onafhankelijke rechtspraak, evenwicht tussen de machten, goed bestuur, vreedzame beslechting van geschillen, eerbiediging van de territoriale integriteit, ontwapening en non-proliferatie van kernwapens.

Het Comité hoopt dat ook voor de nodige toezichtprocedures wordt gezorgd, zodat de Europese Unie op geregelde tijdstippen kan nagaan of haar mediterrane partners hun verbintenissen wel nakomen en dus voldoen aan de voorwaarden die zij terecht aan de toekenning van financiële steun verbindt.

4.3. Het Comité ziet in dat in extreme gevallen adequate politieke stappen moeten kunnen worden ondernomen, zoals beperking of opschorting van de financiële steunverlening en de samenwerkingsprogramma's of inschakeling van niet-gouvernementele organisaties als "doorgeefluik". In het licht van de opgedane ervaringen - o.m. in het kader van de conferentie met vertegenwoordigers van de sociaal-economische kringen uit de Maghreb-landen in Tunis - is het echter tot de slotsom gekomen dat het bevorderen van de participatie van de civiele samenleving bij de concrete invulling van het partnerschap, van de emancipatie van de sociaal-economische kringen en van de culturele ontvoogding van de bevolking het beste middel is om bij te dragen aan de bescherming van de mensenrechten en aan de uitbouw en consolidering van de democratische beginselen en instituties in de mediterrane landen.

5. Liberalisatie van de handel en economische samenwerking : concrete problemen

5.1. Op economisch vlak gaat het beoogde partnerschap dus verder dan het creëren van een vrijhandelszone om de noord-zuidhandel in het Middellandse Zeegebied via wederzijdse niet-parallelle liberalisatiemaatregelen te stimuleren en tegelijkertijd ook het handelsverkeer tussen de zuidelijke Middellandse-Zeelanden onderling een krachtige impuls te geven.

5.2. Liberalisatie van het handelsverkeer wordt in het Commissievoorstel gekoppeld aan nauwere economische samenwerking. Het lijkt dan ook niet meer dan logisch dat de Europese Unie de mediterrane derde landen de kans geeft om vóór de definitieve instelling van een vrijhandelszone de vereiste structurele, economische en markthervormingen door te voeren, en dat zij de duur van de overgangsperiode op de looptijd van die hervormingsprogamma's afstemt. Verder is het duidelijk dat van een echt partnerschap alleen maar sprake kan zijn als de samenwerking erop gericht is de mediterrane derde landen in staat te stellen hun export naar de Europese Unie verder op te voeren (tot nu toe is de export slechts in enkele sectoren toegenomen) en als er een einde komt aan de dubbelzinnige houding van Europa, waar de politieke instanties een inspanning leveren om meer diversiteit te brengen in de economische structuur van de mediterrane landen (o.m. door de toekenning van financiële steun), terwijl sommige economische kringen zich zeer defensief blijven opstellen. Door deze dubbelzinnigheid zijn de onderhandelingen met de mediterrane derde landen in het verleden altijd wat moeizaam verlopen en is het bovendien onmogelijk om voor een radicale oplossing te kiezen, zowel in protectionistische als in liberale zin. Het behoeft geen betoog dat het openstellen van de EU-markt in bepaalde kwetsbare sectoren, en met name de landbouw, met de grootste omzichtigheid dient te gebeuren (). Anderzijds spreekt het echter ook vanzelf dat de Euro-mediterrane economische samenwerking geleidelijke beleidsaanpassingen vereist teneinde het handelsverkeer steeds verder te kunnen liberaliseren, overeenkomstig de internationale concurrentieregels en de door de Wereldhandelsorganisatie opgelegde verplichtingen (waarnaar de Commissie in haar eerste mededeling uitdrukkelijk verwijst). De meest logische uitweg - althans in theorie - lijkt te zijn een planning uit te werken in het licht van het absorptievermogen van de wereldmarkt. Wat de landbouwexport van de mediterrane derde landen betreft - waarbij er terloops op zij gewezen dat alleen in het geval van Marokko en Tunesië de landbouwexport naar de Europese Unie meer dan 15% van de totale export bedraagt - acht het Comité het nuttig even nader in te gaan op enkele ideeën die in het kader van de discussies over deze problematiek naar voren zijn gebracht. Zo is er b.v. op gewezen dat maatregelen zouden moeten worden genomen ten behoeve van de teelt van primeurs, omdat deze, niettegenstaande de gunstige klimatologische omstandigheden in de mediterrane landen, niet tegen de concurrentie van communautaire produkten kunnen optornen. Verder is er ook op gewezen dat trilaterale handel op basis van overeenkomsten met de Midden- en Oosteuropese landen - eventueel met tijdelijke financiële steun van de Europese Unie - de mediterrane derde landen in staat zou stellen een deel van hun landbouwproduktie in Midden- en Oost-Europa af te zetten (b.v. tomaten en citrusvruchten). Ten slotte heeft de conferentie van vertegenwoordigers van de sociaal-economische kringen van de Arabische Maghreb-Unie en de Europese Unie in Brussel (6 t/m 8 april 1992) - waar uitvoerig van gedachten is gewisseld over samenwerking op terreinen als investeringen, migratie en landbouw - aan het licht gebracht dat er een nauw verband bestaat tussen de sterke aanwezigheid van communautaire landbouwprodukten op de markten van de geassocieerde landen en de steeds sterker wordende tendens bij de jeugd aldaar om naar de steden te trekken en zelfs naar de Europese Unie te emigreren.

Om al deze redenen is het Comité van oordeel dat de Europese Unie haar technologische en financiële steun in de eerste plaats zou moeten reserveren voor kleine en middelgrote landbouwbedrijven teneinde de mediterrane derde landen in staat te stellen hun zelfvoorzieningsgraad voor voedingsmiddelen op een behoorlijk peil te brengen.

5.3. Er is nog een andere contradictie die in geen geval over het hoofd mag worden gezien, nl. de enorme omvang van de buitenlandse schuld van een aantal mediterrane derde landen (). Al in zijn eerste vervolgadvies over het Middellandse-Zeebeleid heeft het Comité gepleit voor cooerdinatie van de maatregelen van de afzonderlijke lid-staten en voor een minder passieve houding van de Gemeenschap. In de slotverklaring van de conferentie van vertegenwoordigers van de sociaal-economische kringen van de Arabische Maghreb-Unie en de Europese Unie in Tunis wordt in dit verband aangedrongen op maatregelen om de continue geldstroom naar het buitenland, als gevolg van aflossings- en renteverplichtingen, binnen de perken te houden. In verscheidene vroegere adviezen heeft het Comité de aandacht gevestigd op het voorstel van Tunesië om overheidskredieten te vervangen door financiële steun ter bevordering van maatregelen op sociaal gebied, op het vlak van het milieu en ten behoeve van het menselijk potentieel. Ten slotte mag het relatieve succes van de structurele aanpassingsmaatregelen in Marokko niet uit het oog doen verliezen dat Algerije vóór de overeenkomst van april 1994 met het Internationaal Monetair Fonds geconfronteerd werd met een schuldendienst die in 1993 naar schatting 26 miljard dollar bedroeg en waaraan naar verluidt de totale opbrengst van de olie-exporten opging (). Deze zware schuldenlast is mede debet aan de huidige politieke en economische instabiliteit van het land. Als de Commissie een geloofwaardige partnerschapsrelatie met de derde landen in het Middellandse-Zeegebied tot stand wil brengen, zou zij er volgens het Comité goed aan doen ook aan deze kwestie de nodige aandacht te besteden, wat in geen enkel van de drie Commissiedocumenten het geval is.

5.4. Al deze moeilijkheden zijn niet nieuw, maar sinds kort zijn daar ook nog enkele problemen op het vlak van de industriële samenwerking bijgekomen. In de eerste plaats is er het feit dat de gunstigere voorwaarden voor buitenlandse investeerders in de Zuidoostaziatische landen nadelige gevolgen hebben voor de aantrekkingskracht van de mediterrane derde landen, en met name de Maghreb, op buitenlandse textielbedrijven. Daardoor komen ook de mogelijkheden voor het oprichten van nieuwe joint-ventures of het aantrekken van andere vormen van directe investeringen in het gedrang, niettegenstaande de garanties die de WTO-Overeenkomst biedt. Verder is er het feit dat de Europese Unie de migratie vanuit mediterrane derde landen geleidelijk aan banden heeft gelegd en dat de opkomst van het islamitische fundamentalisme en de daaruit voortvloeiende onveiligheid in de mediterrane landen de directe investeringen vanuit EU-lid-staten aanzienlijk hebben afgeremd.

Het geplande partnerschap - waarbij terecht een belangrijke plaats wordt ingeruimd voor het bevorderen van dergelijke investeringen, zonder evenwel afbreuk te willen doen aan de specifieke bevoegdheden dienaangaande van de Gemeenschap, de lid-staten en de betrokken mediterrane landen - gaat dus in ongunstige omstandigheden van start. Om de situatie weer in goede banen te kunnen leiden is er een adequaat instrumentarium nodig en is het in ieder geval absoluut noodzakelijk een dialoog tussen het Comité en soortgelijke organisaties in de betrokken landen over fundamentele sociaal-economische onderwerpen en met name over de gedecentraliseerde aanpak van de ontwikkelingsproblematiek op gang te brengen.

Om bovenstaande redenen staat het Comité volledig achter het voorstel van de Commissie om in de associatie-overeenkomsten met de mediterrane landen juridische garanties ten behoeve van Europese investeerders op te nemen. Verder is het van oordeel dat ondersteuning van joint-ventures en bevordering van de industriële samenwerking - met name op het vlak van het MKB - prioriteit dienen te krijgen en dat de voorgestelde regeling ook dient te voorzien in financiële steun ten behoeve van investeringen in infrastructuurvoorzieningen. Hier ligt z.i. een taak voor het geplande Financieel Instituut voor het Middellandse-Zeegebied, de mediterrane versie van de Oost-Europabank.

5.5. Ook voor de technisch-wetenschappelijke samenwerking ziet het Comité een belangrijke rol weggelegd, een rol die volgens het Comité heel wat meer dient te omvatten dan het effenen van de weg voor de gedecentraliseerde samenwerking. Het denkt daarbij met name aan het overleg binnen het onlangs opgerichte Follow-up-comité, een uitvloeisel van het colloquium dat het Franse voorzitterschap van de Europese Unie in maart jl. te Sofia-Antipolis heeft georganiseerd in het kader van het Avicenna-programma, dat in de loop van de laatste jaren meer dan 70 projecten op terreinen als watervoorziening, gezondheidszorg en alternatieve energiebronnen heeft opgeleverd. Niet alleen op energiegebied maar ook op het vlak van de milieubescherming heeft de samenwerking met de mediterrane landen inmiddels al geleid tot het vastleggen van prioriteiten en de invoering van een toezichtregeling, een en ander in overleg met de ter zake bevoegde instellingen en instanties, en met name de Verenigde Naties. Een ander belangrijk initiatief op dit gebied is het door de Commissie bepleite "wetenschappelijk observatorium", een multilateraal orgaan dat zou moeten worden belast met het toezicht op de visbestanden.

6. Het "globale" steunprogramma ten behoeve van de mediterrane derde landen

6.1. Het Comité hecht zeer veel belang aan de omvang van het budget dat de Europese Unie voor de samenwerking met haar mediterrane partners in de periode 1995-1999 gaat uittrekken. De Commissie maakt in dit verband gewag van 5,5 miljard ecu, een bedrag dat is gebaseerd op het budget voor de samenwerking met de Midden- en Oosteuropese landen. Het is dus duidelijk dat het Euro-mediterrane partnerschap moet worden gezien tegen de achtergrond van de besluiten van de Europese Raad ten aanzien van de steunverlening aan de Midden- en Oosteuropese landen, ook al moet de samenwerking met de twee groepen landen vanwege de sterk uiteenlopende historische achtergronden op een totaal verschillende manier worden aangepakt. De sociaal-economische omstandigheden in beide regio's zijn, met name als gevolg van de te verwachten demografische ontwikkelingen, helemaal niet met elkaar te vergelijken, maar toch geeft een vergelijking van beide budgetten een duidelijke indicatie over de voorgenomen financiële inspanning en dus over de geloofwaardigheid van de Europese Unie in de ogen van haar mediterrane partners. Uit bijlage 3 bij de eerste mededeling blijkt in ieder geval duidelijk dat het roer moet worden omgegooid (). Anders dan in de Midden- en Oosteuropese landen zijn de problemen in de mediterrane derde landen van zuiver structurele aard. Hier is dus een belangrijke rol weggelegd voor de samenwerking op technisch-wetenschappelijk gebied en op het vlak van onderwijs en opleiding (bevordering van beroepsopleiding en permanente scholing), want voordat aan een Euro-mediterrane vrijhandelszone kan worden gedacht moeten eerst al deze problemen uit de wereld worden geholpen.

6.2. Het Comité vindt dat het voorgestelde indicatieve bedrag nog steeds niet in verhouding staat tot de concrete problemen, maar al wel een aanzienlijke vooruitgang betekent. Een budget van 5,5 miljard ecu komt neer op een gemiddelde van 1,1 miljard ecu per jaar, wat heel wat meer is dan de 415 miljoen ecu die uit hoofde van de in 1996 aflopende protocollen wordt uitgetrokken. Deze steun komt bovendien bovenop de EIB-leningen - die de EIB uit eigen middelen verstrekt en waarmee een bedrag van ongeveer dezelfde grootte is gemoeid - en bovenop de bilaterale steun van de afzonderlijke lid-staten. Het voorgestelde bedrag kan dus wel voor een synergie-effect zorgen - zeker als de verschillende steunkanalen op een oordeelkundige manier worden gecombineerd - en toont in ieder geval duidelijk aan dat de Europese Unie wel degelijk bereid is haar inspanningen ten aanzien van de mediterrane derde landen op te voeren. Het Comité hoopt dan ook dat de in de tweede mededeling genoemde procedure voor de goedkeuring van de EIB-steun zo spoedig mogelijk en met succes in praktijk wordt gebracht.

6.3. De Commissie stelt vijf prioritaire sectoren voor : milieu, energievoorziening, migratie, handel en investeringen. Verder onderscheidt zij drie soorten steun : steun ter bevordering van het economisch hervormingsproces met het oog op de oprichting van een vrijhandelszone (2,3 miljard ecu), steun ter verbetering van het sociaal-economische evenwicht (2,6 miljard ecu) en steun ter bevordering van regionale integratieprocessen (0,6 miljard ecu). Het Comité kan zich over het geheel genomen met deze doelstellingen en met deze verdeling van de beschikbare middelen verenigen, maar betreurt dat de Commissie zich niet duidelijk uitspreekt over de criteria die bij de verdeling van het geld zullen worden gehanteerd. Het is van oordeel dat de Commissie haar voorstel op dit punt zou moeten verduidelijken en dat zij bij de verdeling van de beschikbare middelen rekening dient te houden met het ontwikkelingsniveau dat de diverse landen op elk van bovengenoemde prioritaire gebieden hebben bereikt (). Ten slotte wijst het er nogmaals op dat het bij projecten die door de EIB worden gefinancierd maar waarvoor via de Gemeenschapsbegroting rentesubsidies worden verleend, aan de Commissie is om prioriteiten vast te leggen.

6.4. Verder kan het Comité het alleen maar toejuichen dat de Commissie de financiële samenwerking in de eerste plaats ten goede wil laten komen aan "die mediterrane derde landen die hun economie hervormen en moderniseren om uiteindelijk tot vrijhandel te komen" (tweede mededeling). Uitgaande van dit principiële standpunt pleit zij in dezelfde mededeling voor een grotere flexibiliteit om de mediterrane partners de mogelijkheid te geven met flexibele meerjarenprogramma's te werken en daarbij zelf te beslissen wanneer en hoe de communautaire steun gebruikt zal worden. Om dezelfde reden zou zij gaarne zien dat de jaarlijkse vergaderingen van de Samenwerkingsraden voortaan op technisch niveau worden gehouden en dat daarnaast ook ieder jaar een vergadering op politiek niveau over onderwerpen van gemeenschappelijk belang wordt gehouden.

De Commissie heeft kennelijk ingezien dat het samenwerkingsbeleid zó moet worden opgezet dat de beschikbare middelen op een oordeelkundige manier worden gebruikt, wat het Comité in het verleden al meermaals heeft geëist. Immers, nu het Europees Parlement heeft ingestemd met de invoering van een nieuwe begrotingslijn MEDA (B7/410), die vanaf 1 januari 1997 in de plaats komt van de op 31 oktober 1996 aflopende financiële protocollen, komt de Commissie ineens met voorstellen die het medebeslissingsbeginsel veilig moeten stellen, terwijl zij dit beginsel in haar eerste mededeling nog op de helling leek te willen zetten, aangezien zij daarin verwees naar de aanpak in het kader van het PHARE-programma. Die aanpak kan echter moeilijk als model fungeren voor de samenwerking met de mediterrane derde landen omdat het PHARE-programma in een totaal verschillende politieke en economische context wordt uitgevoerd. Het Comité geeft dan ook de voorkeur aan het sluiten van ontwikkelingsovereenkomsten tussen de Commissie, de regeringen van de mediterrane derde landen en de sociaal-economische kringen, een methode die de Commissie blijkens de tweede mededeling nieuw leven wil inblazen. Het Comité vindt dit een goede zaak, omdat alleen een op een dergelijke leest geschoeide financiële samenwerking voldoende garanties kan bieden op het stuk van adviesverstrekking, steunverlening aan de particuliere sector (en met name het MKB) en uitbouw van sociale voorzieningen.

Ontwikkelingsovereenkomsten zijn op specifieke doelstellingen gericht, passen binnen het kader van een ontwikkelingsplan en omvatten contractuele verplichtingen op financieel en handelsgebied. Bovendien bieden zij de mogelijkheid om de communautaire steun, de bilaterale steun van de lid-staten (die steeds verder wordt ingekrompen) en de steun van de overige internationale instellingen op een efficiënte manier te cooerdineren en vormen zij een ideaal instrument in het kader van de door de Commissie bepleite gedecentraliseerde samenwerking. Overigens zij erop gewezen dat de Commissie gedecentraliseerde samenwerking als hoeksteen van het partnerschap beschouwt, maar het budget voor dit onderdeel van de samenwerking vrijwel ongewijzigd laat (300 miljoen ecu).

6.5. Het Comité sluit zich ook volledig aan bij het voorstel van de Commissie om samen met de mediterrane partnerlanden een actieprogramma tegen corruptie uit te werken - een voorstel dat blijkens hoofdstuk 4 van het syntheserapport is ingegeven door het feit dat deze kwaal steeds grotere proporties aanneemt en steeds meer landen in haar greep krijgt - en om samen na te gaan op welke manier het onderzoek naar en het opsporen van corruptie, en dus de efficiëntie van de corruptiebestrijding, kunnen worden verbeterd. Het Comité is er in het licht van de opgedane ervaring van overtuigd dat het welslagen van het samenwerkingsbeleid grotendeels afhankelijk is van de doorzichtigheid van het gebruik van de overheidsmiddelen. Het verwijst in dit verband naar zijn advies over de "mid-term review" van de Vierde Overeenkomst van Lomé (21 oktober 1993), waarin het met betrekking tot de procedures voor de selectie van projecten en de aanbesteding van werken heeft verklaard dat de overheden van de geassocieerde landen de nodige technische hulp moeten krijgen om efficiëntere controles te kunnen uitvoeren en zo de corruptie te kunnen beteugelen (). Het pleit voor financiële steun ten behoeve van dergelijke projecten en programma's en schaart zich volledig achter de aanbeveling van de OESO om efficiënte maatregelen te nemen ten einde corruptie bij internationale transacties te verhinderen, te voorkomen en te bestrijden ().

7. Interregionale samenwerking en sub-regionale associatieverbanden

7.1. Bijzondere aandacht verdient bij dit alles de problematiek rond interregionale samenwerking, een thema waarover het Comité trouwens pas een advies heeft uitgebracht en dat in de eerste mededeling van de Commissie uitvoerig wordt behandeld, met name vanuit het oogpunt van de bescherming van het milieu en de uitvoering van gedecentraliseerde samenwerkingsprogramma's. Het Comité heeft in zijn advies over deze problematiek de aandacht gevestigd op het verband tussen de toename van de ontwikkelingsverschillen binnen de Europese Unie - een niet onbelangrijke oorzaak van het verlies aan concurrentievermogen van de Unie - en de alsmaar toenemende handel tussen de mediterrane derde landen en het centrum en het noorden van de Europese Unie, die ten koste gaat van de handel met het zuiden van de Unie en op die manier de marginalisering van de zuidelijke regio's van de Unie in de hand werkt, en zulks op een moment dat ook in het zuidelijke en oostelijke gedeelte van het Middellandse-Zeegebied de spanningen toenemen. De Commissie blijkt dat zelf ook in te zien, want in haar tweede mededeling wijst zij erop dat prioriteit moet worden toegekend aan "intensivering van de samenwerking en communicatie tussen aangrenzende regio's aan beide zijden van de Middellandse Zee, een en ander in samenspel met de bestaande communautaire regelingen voor grensoverschrijdende en interregionale samenwerking". In dit verband moet worden gewezen op de mogelijke positieve gevolgen van de uitbouw van de transeuropese vervoersnetwerken voor de sectoren toerisme, telecommunicatie en vervoer. Daarbij valt met name te denken aan het stimuleren van de havenactiviteiten in de voornaamste Middellandse-Zeehavens van de Unie en aan de versterking van de natuurlijke rol van de mediterrane luchthavens van de Unie als brug tussen de Europese Unie en de zuidelijke Middellandse-Zeelanden ().

7.2. Deze kwestie hangt nauw samen met de problematiek rond de uitbouw van het handelsverkeer tussen de diverse mediterrane landen. De Commissie besteedt hier in haar eerste mededeling terecht veel aandacht aan. Zo stelt zij maatregelen voor om de totstandkoming van overeenkomsten ter bevordering van het interregionale handelsverkeer te stimuleren en om de oprichting van associatieverbanden op sub-regionaal niveau te ondersteunen. Dit streven naar multilateralisering van de intraregionale betrekkingen ligt ook aan de basis van het plan om de gedecentraliseerde samenwerking tussen de rechtstreeks bij het vredesproces in het Midden-Oosten betrokken landen te bevorderen, een plan dat duidelijk aantoont dat de Gemeenschap nog steeds vastbesloten is om, niettegenstaande de huidige crisis in de Arabische Maghreb-Unie, de betrekkingen met deze landen te intensiveren. Het Comité kan het standpunt van de Commissie volledig onderschrijven. Het betreurt dat in het kader van de financiële protocollen slechts een zeer gering bedrag is uitgetrokken voor het bevorderen van de regionale samenwerking (3% van de totale steun). Het hoopt dat in het kader van het Euro-mediterrane partnerschap méér steun zal worden verleend om de tostandkoming van sub-regionale samenwerkingsverbanden tussen de mediterrane derde landen te bevorderen. Een dergelijke ontwikkeling druist in het geheel niet tegen de doelstellingen van het voorgenomen Euro-mediterrane partnerschap in, maar is er een logisch uitvloeisel van. Bovendien vormen dergelijke integratieprocessen in zekere zin een afspiegeling van de huidige integratieprocessen in de Europese Unie zelf en kan op die manier worden vermeden dat bij de samenwerking dezelfde fouten worden gemaakt als in het verleden.

8. De sociale en menselijke dimensie van het partnerschap

8.1. De Commissie maakt zich in haar tweede mededeling - waarin zij dit aspect, misschien voor het eerst, uitdrukkelijk vermeldt - terecht zorgen over het feit dat de mediterrane derde landen niet alleen worden geconfronteerd met een verslechtering van de levensomstandigheden als gevolg van het structurele aanpassingsproces, de snelle bevolkingsgroei en de massale uittocht uit het platteland, maar daarenboven ook nog eens te kampen kunnen krijgen met een toename van de sociale ongelijkheid als gevolg van de economische vervlechting met Europa. In dit verband merkt de Commissie terecht op dat sociale uitgaven in beginsel voor rekening van de betrokken landen zelf komen, maar dat de Gemeenschap van haar kant het nodige moet doen om deze negatieve tendensen om te buigen, omdat een verslechtering van de sociale situatie in de mediterrane derde landen ook voor de Europese Unie ernstige nadelige gevolgen zou hebben. Daarbij valt zowel aan verbetering van de sociale dienstverlening in de steden als aan maatregelen ter bevordering van een harmonische ontwikkeling van het platteland te denken. De Commissie vermeldt in haar syntheserapport een hele reeks concrete terreinen, die gaan van onderwijs en beroepsopleiding tot sociale ontwikkeling in al haar facetten (incl. zaken als migratie, volksgezondheid, jeugdzorg, arbeidsomstandigheden en -voorwaarden, veiligheid op de werkplek ...). Al deze aspecten vallen binnen het werkterrein van het Comité en verdienen dan ook diens bijzondere aandacht. Dit geldt ook voor het toerisme, een sector waarvan de ontwikkeling niet los kan worden gezien van de milieuproblematiek en grotendeels bepalend is voor de algemene ontwikkeling van de betrokken landen, maar momenteel een bron van zorg is.

8.2. Voorts is het Comité evenals de Commissie de mening toegedaan dat de sociale en de culturele dimensie van het voorgestelde partnerschap onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, b.v. waar het gaat om zaken als culturele uitwisseling, onderricht in vreemde talen en bestrijding van racisme en vreemdelingenhaat door het bevorderen van het wederzijds begrip en het op gang brengen van een culturele dialoog. In het laatste geval gaat het om een confrontatie tussen twee totaal verschillende soorten samenlevingen in al hun facetten, met inbegrip van godsdienstige aangelegenheden. Dit soort samenwerking vereist nauwere contacten tussen universiteiten, vertegenwoordigers van maatschappelijke en politieke kringen, vertegenwoordigers van de media, onderzoekscentra, lokale overheden, vakbonden, particuliere en overheidsbedrijven en verenigingen van diverse aard (). Bij deze toch al zeer heterogene problematiek komt, volgens het syntheserapport, ook nog de erkenning van de sleutelrol van de vrouw in het ontwikkelingsproces. Ook het Comité hecht zeer veel belang aan deze problematiek, en met name aan de bevordering van de deelname van vrouwen aan het politieke en maatschappelijke leven als noodzakelijk onderdeel van een gelijke-kansenbeleid.

9. Gedecentraliseerde samenwerking

Van gedecentraliseerde samenwerking () kan alleen sprake zijn als de maatschappelijke en beroepskringen nauw bij de zaak worden betrokken, als terdege aandacht wordt geschonken aan de ontwikkeling van kleine ondernemingen, ambachtelijke bedrijven, landbouw- en andere cooeperaties, sociaal-economische organisaties en lokale overheden (o.m. door het bevorderen van de oprichting van gemengde ondernemingen en samenwerkingsverbanden tussen ondernemingen) en als adequate maatregelen worden genomen om de opleiding en het kwalificatieniveau van de werknemers te verbeteren. Maar het allerbelangrijkste is toch dat het ontwikkelingsbeleid op een andere leest wordt geschoeid. Het komt er vooral op aan de bureaucratische rompslomp zoveel mogelijk te beperken en de plaatselijke kringen en instanties de kans te geven om, in het licht van hun specifieke behoeften en mogelijkheden, zelf de nodige initiatieven te ontplooien. Aangezien naar schatting 40 à 60% van de bevolking van de mediterrane derde landen nog steeds op het platteland woont, moeten in de eerste plaats maatregelen worden genomen om de ontwikkeling van het MKB te stimuleren teneinde te kunnen voorzien in de groeiende behoeften van de lokale markten. Daarbij valt niet alleen te denken aan de landbouw- en voedingsmiddelensector, maar ook aan de diverse produktie-en dienstverleningsactiviteiten die daarmee samenhangen. Een en ander dient gepaard te gaan met een overdracht van kapitaal van de noordelijke naar de zuidelijke mediterrane landen (). Het Comité stelt met voldoening vast dat de Commissie in haar syntheserapport groot politiek gewicht toekent aan deze vorm van samenwerking. Wel vreest het dat er, als gevolg van bureaucratische en in sommige gevallen zelfs tegenstrijdige procedures, in de praktijk weleens maar weinig van terecht zou kunnen komen.

10. De rol van de sociaal-economische kringen

10.1. Het is duidelijk dat bij dit alles een bijzondere rol is weggelegd voor het Comité, zeker in het kader van een gedecentraliseerd samenwerkingsmodel. Het Comité heeft tot taak het onmiskenbaar technocratische en centraliserende karakter van de traditionele communautaire aanpak te verzachten. Het kan daar immers een praktische visie tegenover stellen en is dan ook beter in staat om met àlle aspecten van de problemen rekening te houden. Het heeft de laatste jaren een aanzienlijke inspanning geleverd om de sociaal-economische kringen een efficiënte bijdrage te laten leveren aan de samenwerking met de mediterrane derde landen. Een eerste aanzet daartoe vormden de conferenties met vertegenwoordigers van de sociaal-economische kringen van de Maghreb-landen en het overleg met de sociaal-economische kringen in de ACS-landen en een aantal mediterrane derde landen (Turkije, AMU). Ook pleit het al sinds 1989 voor de oprichting van een permanent forum voor overleg met de Sociaal-Economische Raden van de betrokken landen (waar die bestaan) of in ieder geval met de maatschappelijke en beroepsorganisaties.

Het Comité betreurt dan ook ten zeerste dat de Commissie in haar tweede mededeling met geen woord rept over de voorstellen voor interregionale samenwerking (MED-Reg) en voor samenwerking tussen de sociaal-economische kringen aan beide zijden van de Middellandse-Zee (MED-Partners) in de slotverklaring van de Conferentie van Tunis van 8 t/m 10 september 1993, waarop zij overigens nog steeds niet heeft gereageerd.

10.2. Het Comité staat verder volledig achter het voorstel van de Spaanse regering om op 29 en 30 november a.s. in Barcelona - onmiddellijk na de Euro-mediterrane ministerconferentie - een conferentie voor vertegenwoordigers van de civiele samenleving te organiseren, waaraan o.a. vertegenwoordigers van werkgeversorganisaties, vakbonden, diverse NGO's, de Vereniging van Kamers van Koophandel en de Raad van Gemeenten zullen kunnen deelnemen. Het stelt eveneens met voldoening vast dat de Spaanse Sociaal-Economische Raad van plan is om, in de marge van die conferentie, een bijeenkomst met vertegenwoordigers van de SER's van de mediterrane EU-lid-staten, van het Economisch en Sociaal Comité, van de SER's van de mediterrane partnerlanden (waar deze bestaan) en van andere representatieve organisaties van de maatschappelijke en beroepskringen te organiseren. Dit initiatief moet in de eerste plaats worden gezien tegen de achtergrond van het VN-voorstel om een Middellandse-Zeeforum op te richten (waar het Comité zich eerder al bij heeft aangesloten). Verder ligt het ook in de lijn van de in de vorige paragraaf genoemde conferenties en van het congres dat de Italiaanse Nationale Raad voor Economie en Werkgelegenheid (CNEL) in april van vorig jaar aan de Middellandse-Zeeproblematiek heeft gewijd. Er is toen namelijk afgesproken om voortaan om de twee jaar, telkens bij een andere SER, opnieuw bijeen te komen om de problemen van het Middellandse-Zeegebied te bespreken. Het Comité is van oordeel dat dit initiatief tot regelmatige contacten tussen al deze organisaties en instanties kan leiden.

11. De lopende onderhandelingen en de problemen van de diverse sub-regio's

A. Malta en Cyprus

11.1. Tijdens de buitengewone bijeenkomst van de Associatieraad EU/Turkije op 6 maart 1995 hebben de EU-ministers besloten om de toetredingsonderhandelingen met Malta en Cyprus uiterlijk zes maanden na de afsluiting van de Intergouvernementele Conferentie over de hervorming van de Europese instellingen van start te laten gaan.

11.2. In het geval van Malta lijken er zich geen specifieke politieke problemen te zullen voordoen, maar in het geval van Cyprus liggen de zaken anders. Het is dan ook geen toeval dat precies op hetzelfde moment een besluit is genomen over de toetreding van Cyprus en over een douane-unie met Turkije. Het is duidelijk de bedoeling wat te gaan doen aan de spanningen die de bezetting van Noord-Cyprus door het Turkse leger in de gehele regio teweeg heeft gebracht en die nog steeds een latente bedreiging voor het gebied vormen, niettegenstaande de inspanningen van de Verenigde Naties om weer vrede te brengen. Het vooruitzicht op financiële en andere steun uit de Europese Unie - wat vooral voor de Cyprioten van Turkse origine van belang is, omdat dezen een grotere ontwikkelingsachterstand hebben - zou de totstandkoming van een voor alle partijen aanvaardbare politieke oplossing weleens ten goede kunnen komen ().

B. Turkije

11.3. Met Turkije zijn tijdens bovengenoemde bijeenkomst van de Associatieraad EU/Turkije overeenkomsten gesloten over de instelling van een douane-unie met ingang van 1 januari 1996. Sindsdien hebben zich in dat land echter een aantal zorgwekkende ontwikkelingen voorgedaan. De religieuze en etnische spanningen zijn er weer opgelopen en hebben uiteindelijk geleid tot een uitbarsting van geweld tegen de Alawitische minderheid in Istanbul en tot de campagne van het Turkse leger tegen Koerdische separatisten in Noord-Irak. De kwestie van de mensenrechten in Turkije, die de Franse president uitdrukkelijk ter sprake heeft gebracht bij de ondertekening van de recente overeenkomsten met dit land, heeft de Europese Unie ertoe gebracht de ontwikkelingen in dit land scherp aan de kaak te stellen. Aanleiding daartoe waren o.m. de arrestatie van enkele parlementsleden op beschuldiging van opiniedelicten, het proces tegen de voorzitter van de Turkse Vereniging voor de Mensenrechten en - vooral - de schending van de territoriale integriteit van een buurland. Een en ander heeft ertoe geleid dat het Europees Parlement heeft geweigerd de overeenkomsten over de instelling van een douane-unie te ratificeren.

11.4. Het Comité betreurt dat de situatie sinds de sluiting van de overeenkomsten met de Europese Unie zo uit de hand is gelopen, temeer daar er ook voor de Unie zelf enorm veel op het spel staat. Het heeft in zijn advies van 22 december 1993 duidelijk gewezen op de politieke betekenis van een douane-unie met Turkije, "het enige aan de Gemeenschap grenzende Middellandse-Zeeland dat qua bevolkingsomvang en economische bedrijvigheid vergelijkbaar is met de grootste landen van de EG" (). Deze omschrijving lijkt misschien een beetje te optimistisch, vooral als men rekening houdt met de kwalen waarmee Turkije al sinds jaar en dag te kampen heeft (zeer hoge en chronische inflatie, hoge schuldenlast, inefficiënt bestuur) en met de ernstige sociale problemen waarmee het land wordt geconfronteerd sinds de drastische verhoging van de prijzen van benzine, diensten en duurzame consumptiegoederen in 1994. Deze sociale problemen hebben er beslist in belangrijke mate toe bijgedragen dat radicale islamitische politieke groeperingen, ondanks de laïcistische fundamenten van de Turkse staat en de uit het Ottomaanse verleden geërfde tradities inzake tolerantie en verdraagzaamheid, de laatste tijd steeds meer succes kennen. Niettemin mogen de te verwachten economische voordelen van de douane-unie voor beide partners geenszins worden onderschat : gezien de omvang van de Turkse markt zou het volume van de externe handel van de Unie fors toenemen, terwijl de Turkse economie aanzienlijk gebaat zou zijn bij de omvangrijke financiële steun die Turkije ongetwijfeld van de Unie zou krijgen. Vanuit politiek oogpunt gezien kan men bovendien stellen dat het definitieve verdwijnen van de spanningen in de regio ongetwijfeld een doorslaggevende bijdrage zou leveren tot de totstandkoming van een zone van stabiliteit en veiligheid aan de zuid-oostflank van de Europese Unie. Het Comité vindt het dan ook positief dat de Europese Unie eens te meer een duidelijk en vastberaden standpunt heeft ingenomen, zoals zij al meermaals heeft gedaan toen het regime van geassocieerde landen autoritaire trekken begon te vertonen. Het hoopt dat de - volkomen gerechtvaardigde - druk van de communautaire instellingen op de Turkse autoriteiten er spoedig toe zal leiden dat de burgerrechten weer geëerbiedigd worden en de democratische instellingen weer behoorlijk kunnen functioneren. Een eindeloos aanslepende burgeroorlog zou op dit vlak catastrofale gevolgen hebben.

Het Comité is vastbesloten de dialoog met de Turkse maatschappelijke en beroepskringen binnen het kader van het Gemengd Raadgevend Comité EU-Turkije voort te zetten, ook en vooral in perioden waarin Turkije met moeilijkheden te kampen heeft en de stabiliteit van het land ernstig in gevaar is, zoals momenteel het geval is. Via die dialoog wil het in de eerste plaats zijn steun betuigen en een krachtige impuls geven aan de Turkse maatschappelijke en beroepskringen die zich actief inzetten voor de democratie en voor de integratie van hun land in Europa.

C. Albanië

11.5. Voor Albanië zien kennelijk noch de Commissie noch de Europese Raad een rol weggelegd in het Euro-mediterrane partnerschap. Dit land is momenteel bezig zijn centraal geleide economie om te vormen tot een markteconomie, maar dit proces is zonder hulp van buitenaf gedoemd te mislukken. De sociaal-economische achterstand van Albanië is immers zó enorm groot dat de problemen niet op een afdoende manier kunnen worden aangepakt als men aangewezen is op het instrumentarium dat in andere - maar niet helemaal met de Albanese situatie te vergelijken - gevallen wordt gebruikt. Daarom stelt het Comité voor om met dit land een Europa-overeenkomst te sluiten (zoals de Europese Unie met de andere Midden- en Oosteuropese landen heeft gedaan) en Albanië bovendien in aanmerking te laten komen voor steun uit hoofde van de nieuwe begrotingslijn MEDA en voor de daarmee samenhangende EIB-steun ().

D. Marokko, Tunesië en Algerije

11.6. De associatie-overeenkomst met Marokko - die waarschijnlijk in de loop van dit jaar rond zal zijn - moet worden gezien als een officiële erkenning van de nauwe banden die dit land nu al met de Europese Unie onderhoudt (de Europese Unie is de voornaamste handelspartner van Marokko en de EU-lid-staten dragen als land van herkomst van vele Marokkaanse migranten aanzienlijk bij tot het economische evenwicht van het land) en als een logisch uitvloeisel van het structurele aanpassingsbeleid dat Marokko heeft gevoerd. Verder zou een dergelijke overeenkomst ook neerkomen op een blijk van waardering voor de positieve rol die Marokko heeft gespeeld bij het op gang komen van het vredesproces in het Midden-Oosten. En ten slotte zou zij ook een stabiliserend effect hebben op de interne situatie in dit land, dat momenteel in politiek opzicht een moeilijke periode doormaakt en daardoor kwetsbaarder is voor het islamitische fundamentalisme.

11.7. Dit geldt tot op zekere hoogte ook voor Tunesië, althans waar het gaat om de sociaal-economische stabiliteit, waarmee het mede dankzij een zeer bemoedigend groeipercentage de goede kant op gaat; wat de vooruitzichten op politieke liberalisering betreft zijn de vooruitzichten daarentegen minder gunstig. Gelet op het feit dat de Europese Raad van Essen zich resoluut heeft uitgesproken voor voortzetting van de economische steun aan Algerije - een besluit dat echter wel gepaard ging met een oproep om het geweld af te wijzen en een politieke dialoog op gang te brengen - meent het Comité te mogen stellen dat de recente overeenkomst met Tunesië en de geplande overeenkomst met Marokko ook de politieke stabiliteit in de Arabische Maghreb-Unie - die momenteel een crisis doormaakt - aanzienlijk ten goede kunnen komen.

11.8. In Algerije zijn de recente moeilijkheden, zoals gezegd, ten dele te wijten aan de loodzware schuldenlast. De financiële problemen hebben er bovendien tot een wanverhouding tussen produktiecapaciteit en werkelijke produktie en tot grootschalige werkloosheid geleid. Dit heeft er ongetwijfeld toe bijgedragen dat de politiek-institutionele crisis in het land steeds verder is geëscaleerd en uiteindelijk is uitgemond in een gewapend treffen tussen de betrokken partijen en in een hele reeks terroristische aanslagen tegen westerlingen, die in anderhalf jaar tijd meer dan 90 slachtoffers hebben geëist. Door deze escalatie is het geweld bovendien steeds moorddadiger vormen gaan aannemen. Aan beide zijden worden ook wel eens verzoeningspogingen ondernomen, maar deze gaan merkwaardig genoeg steevast gepaard met nieuwe uitingen van onverdraagzaamheid. Een dergelijke verzoeningspoging was b.v. het besluit van de regering om uiterlijk in 1995 presidentsverkiezingen te houden, waarna, volgens recente berichten, spoedig ook algemene verkiezingen zullen worden gehouden. De oppositie van haar kant heeft met het zgn. "platform van Rome", een voorstel dat door de acht belangrijkste partijen van het land in november 1994 in Rome op initiatief van de katholieke Sint-Egidiusgemeenschap is uitgewerkt, eveneens een poging ondernomen om het conflict op vreedzame wijze op te lossen. Ook de oppositie dringt aan op algemene verkiezingen, maar eist dat eerst een nationale conferentie wordt gehouden, waaraan ook de regering dient deel te nemen en waar de voorwaarden moeten worden geschapen voor het herstel van een democratisch meerpartijensysteem en voor daadwerkelijke eerbiediging van de mensenrechten. Dit initiatief heeft tal van reacties uitgelokt, ook in het buitenland. Men mag echter niet uit het oog verliezen dat het op gang brengen van een politieke dialoog tussen beide partijen - wat er sinds de recente gewelddadigheden waarschijnlijk niet gemakkelijker op is geworden - zonder enige twijfel een conditio sine qua non is om het Euro-Maghrebijns partnerschap nieuw leven in te blazen, wat op zijn beurt een noodzakelijke voorwaarde is om in deze regio tot een hechte samenwerkingsrelatie te kunnen komen.

E. Israël en het vredesproces in het Midden-Oosten

11.9. Wat Israël betreft ziet het ernaar uit dat de onderhandelingen over een associatie-overeenkomst spoedig zullen worden afgerond. Volgens de conclusies van de Europese Raad van Essen hangt dit samen met het hoge ontwikkelingsniveau van dit land, op grond waarvan Israël "op basis van wederkerigheid en het gemeenschappelijk belang in de betrekkingen met de Europese Unie een bevoorrechte plaats (dient te krijgen)". Bovendien is de Europese Raad van mening dat "daardoor (...) ook de regionale economische ontwikkeling in het Nabije Oosten, waaronder de Palestijnse gebieden, versterkt (zal) worden". Aangezien de Europese Raad daarenboven nogmaals politieke en economische steun ter bevordering van het vredesproces in het Midden-Oosten heeft toegezegd en zich positief heeft uitgelaten over het Israëlisch-Jordaanse vredesverdrag, lijkt het duidelijk dat de sluiting van een associatie-overeenkomst met Israël ook past in het kader van het streven van de Europese Unie om de situatie in het Midden-Oosten weer in goede banen te leiden en de huidige spanningen geleidelijk en definitief uit de wereld te helpen, o.m. door alle betrokken partijen achter één gezamenlijk ontwikkelingsproject te scharen. Dit ligt volledig in de lijn van de aanbevelingen die het Comité in zijn advies van 28 januari 1993 over de betrekkingen met het Midden-Oosten naar voren heeft gebracht (). De hoofdpunten van dat advies zijn ook terug te vinden in de mededeling van de Commissie van 8 september 1993 over "De toekomstige betrekkingen en samenwerking tussen de Gemeenschap en het Midden-Oosten". De Commissie vestigt er daarin de aandacht op dat het verschil tussen het BBP van Israël en dat van de Arabische staten in het zuidelijke deel van het Middellandse-Zeegebied steeds groter wordt (en te vergelijken is met het verschil tussen het BBP van laatstgenoemde landen en dat van de lid-staten van de Europese Unie). Zij pleit dan ook voor regionale samenwerking en een geleidelijke institutionalisering hiervan omdat zij het op gang komen van een economisch ontwikkelingsproces van essentieel belang acht voor het behoud van de vrede in de regio.

11.10. Een concrete aanwijzing in die zin is onlangs tijdens een Afdelingsvergadering gegeven door een vertegenwoordiger van de Commissie, die het had over een project voor gedecentraliseerde regionale samenwerking tussen Israël, de Palestijnse Autoriteit, Jordanië en Egypte. Deze zouden met elkaar gaan samenwerken in een gemengd toezichtcomité, met een gemeenschappelijk secretariaat in Amman, in het kader van een multilateraal actieprogramma. Dit project is ongetwijfeld een van de initiatieven waarover de Raad en de Commissie tijdens de volgende Top verslag zullen uitbrengen aan de Europese Raad. Tegen deze achtergrond moeten ten slotte ook de onlangs van start gegane onderhandelingen met Egypte en de voor binnenkort geplande onderhandelingen met Jordanië worden gezien. Het behoeft echter geen betoog dat van een partnerschap met de Machrak-landen in de praktijk weinig terecht kan komen als men er niet in slaagt het vredesproces in het Midden-Oosten uit de huidige impasse te halen. In het licht van dit alles wordt in het werkdocument over de betrekkingen tussen de Europese Unie en het Midden-Oosten (20 juni 1994) terecht opgemerkt dat de situatie tamelijk bemoedigend maar niet onomkeerbaar is (). In dit verband lijkt het duidelijk dat de voornaamste gesprekspartner van de Europese Unie in dit gebied alleen maar de politieke leiders van de rechtstreeks bij het vredesproces betrokken partijen kunnen zijn. Deze hebben onderling reeds een aantal akkoorden gesloten, die de Europese Unie zal trachten te consolideren. Hopelijk komen daar binnenkort ook Libanon - dat in de tweede mededeling voor het eerst wordt genoemd als potentiële partner - en Syrië bij. Wegens zijn historische rol als brug tussen de Europese en de Arabische landen kan Libanon een waardevolle bijdrage leveren aan het vredesproces, terwijl de medewerking van Syrië hiervoor weleens zonder meer van doorslaggevend belang zou kunnen zijn.

Wat de financiële steunverlening aan de Palestijnse bevolking van de bezette gebieden betreft zij erop gewezen dat de Europese Unie de voornaamste donor is en hiervoor in 1993 en 1994 resp. ongeveer 100 miljoen ecu en 86 miljoen ecu heeft uitgetrokken (zie bijlage 3 van de eerste mededeling). Het is evenwel nog niet duidelijk of het ook tot financiële samenwerking met derde landen, en met name de Verenigde Staten, zal komen. Een internationale task-force, die is opgericht na de Top van Casablanca, bereidt momenteel de oprichting van een "Ontwikkelingsbank voor het Midden-Oosten" voor. Een definitief besluit dienaangaande zal waarschijnlijk worden genomen op een tweede Top, van 30 oktober t/m 1 november a.s. in Amman. Bij de steunverlening aan Palestina ging het tot dusver steeds om leningen, wat het succes hiervan in de huidige nog prille, en dus uiterst kwetsbare, ontwikkelingsfase weleens in gevaar zou kunnen brengen. Ook hier zou de nieuwe begrotingslijn MEDA een belangrijk rol kunnen spelen.

12. De voorbereiding van de Euro-mediterrane conferentie

In het licht van de besluiten van de Europese Raad van Cannes (26 en 27 juni 1995), zoals deze zijn weergegeven in de conclusies van het voorzitterschap, merkt het Comité het volgende op :

- Het constateert dat de Europese Raad, uitgaande van het verslag van de Raad van 12 juni jl., het officiële standpunt van de Europese Unie met het oog op de Intergouvernementele Conferentie van Barcelona heeft vastgesteld en ook overeenstemming heeft bereikt over de middelen die de Europese Unie in de periode 1995-1999 gaat uittrekken voor de financiële samenwerking met de landen in Midden- en Oost-Europa en in het Middellandse-Zeegebied.

- Wat dit laatste aspect betreft stelt het weliswaar met voldoening vast dat ook al over de kredieten voor de periode 1997-1999 een beslissing is genomen, maar betreurt het dat het door de Raad goedgekeurde bedrag aanzienlijk lager ligt dan wat door de Commissie was voorgesteld. Daardoor zullen de beschikbare middelen nog minder volstaan om de doelstellingen van het partnerschap te kunnen verwezenlijken, zeker nu met geen woord meer wordt gerept over EIB-leningen "van gelijke omvang" en slechts vaag gewag wordt gemaakt van een "verhoging" van de EIB-steun aan de mediterrane derde landen.

- Het constateert dat het door de Europese Raad goedgekeurde onderhandelingsmandaat alleen het opstellen van een gemeenschappelijk document over de drie voornaamste aspecten van het partnerschap behelst en dat, zoals te vrezen was, niets concreets wordt gezegd over het sluiten van een multilaterale overeenkomst.

- Het stelt vast dat de Europese Raad weliswaar nogmaals verzekert dat de onderhandelingen over de toetreding van Malta en Cyprus tot de Europese Unie zes maanden na de sluiting van de Intergouvernementele Conferentie van 1996 van start zullen gaan, maar de toetreding van deze twee landen kennelijk koppelt aan die van de Midden- en Oosteuropese landen, hoewel de problemen in deze beide groepen landen duidelijk niet van dezelfde aard en omvang zijn. Het is niet gelukkig met deze aanpak, omdat het vreest dat de onderhandelingen hierdoor veel te lang zullen aanslepen.

- Het kan zich over het geheel genomen met de specifieke voorstellen in het verslag van de Raad verenigen, voor zover deze binnen de sfeer van zijn bevoegdheden vallen, en vindt het vooral positief dat veel belang wordt gehecht aan de milieuproblematiek. Het neemt zich voor om later, in het licht van de besluiten van de Conferentie van Barcelona en van de initiatieven die daaruit zullen voortvloeien, zijn eigen standpunt dienaangaande uiteen te zetten.

- Het stelt vast dat in de slotparagraaf van het verslag van de Raad ("Follow-up van het Europees-mediterrane partnerschap") o.m. sprake is van "contacten tussen diverse maatschappelijke geledingen". Het vindt dit een veel te vage formulering, die nauwelijks enige verbetering betekent ten opzichte van de andere Commissie- en Raadsdocumenten over deze problematiek, waarin met geen woord wordt gerept over de rol van de sociaal-economische kringen en hun organisaties in het kader van de betrekkingen met de mediterrane derde landen.

Brussel, 14 september 1995.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

C. FERRER

() Gepubliceerd in "EUROPE Documents", nr. 1930/31 van 27. 4. 1995.

() Zie met name het tweede vervolgadvies over het Middellandse-Zeebeleid van de Gemeenschap (rapporteur : de heer Amato), PB nr. C 40 van 17. 2. 1992.

() In het syntheserapport wordt dit streven als volgt geformuleerd : "Een ambitieus beleid van samenwerking met het Zuiden vormt een aanvulling op het beleid van openheid ten opzichte van het Oosten."

() Zie het eerste advies over het Middellandse-Zeebeleid van de Gemeenschap (rapporteur : de heer Amato; PB nr. C 221 van 28. 8. 1989) en het tweede vervolgadvies over deze problematiek (uitbouw van een op integratie gerichte en op complementariteit gebaseerde Euro-mediterrane ruimte, invoering van ontwikkelingsovereenkomsten als beleidsinstrument en cooerdinatie van het Middellandse-Zeebeleid van de afzonderlijke lid-staten).

() Volgens de tweede mededeling van de Commissie zal de bevolking van de mediterrane derde landen in 2035 zijn toegenomen tot naar schatting 400 miljoen zielen. Andere bronnen (b.v. B. Amoroso, Jean Monnet-leerstoel, derde verslag over het Middellandse-Zeegebied, universiteit van Roskilde, 1995, blz. 36) gewagen zelfs van 550 miljoen in 2025, wat, gezien de te verwachten leeftijdsopbouw, meer dan 60 miljoen extra arbeidsplaatsen noodzakelijk maakt (waarvan ongeveer 25 miljoen nog deze eeuw).

() Zie in dit verband bijlage I, waarin een aantal statistische gegevens over de onderlinge afhankelijkheid van de Europese Unie en de mediterrane derde landen zijn opgenomen.

() De Europese Unie is op dezelfde manier te werk gegaan in het kader van de betrekkingen met de MERCOSUR-landen en de andere Latijnsamerikaanse sub-regio's waar integratieprocessen op gang zijn gekomen. Zie in dit verband het hoofdstuk over regionale integratie in het advies over de betrekkingen tussen de Europese Unie en Latijns Amerika (rapporteur : de heer Cal; PB nr. C 127 van 7. 5. 1994). Een "globale" kaderovereenkomst lijkt het aangewezen middel om de recente ernstige problemen in bepaalde delen van het Middellandse-Zeegebied - b.v. in de Maghreb - uit de weg te ruimen.

() Het Comité heeft zijn standpunt dienaangaande al eerder uiteen gezet. Zie b.v. paragraaf 7.2.3 van het al meermaals genoemde tweede vervolgadvies over het Middellandse-Zeebeleid : "Het Comité(...) is, zoals bekend, volledig gekant tegen een Middellandse-Zeebeleid waarbij het openstellen van de EG-markt voor produkten uit mediterrane landen centraal staat en geen ernstige inspanning - ook op financieel gebied - wordt geleverd om tot een beleid van gezamenlijke ontwikkeling te komen. Het heeft in het verleden al verklaard het niet wenselijk te vinden dat alle belemmeringen voor de invoer van landbouwprodukten uit de mediterrane derde landen worden opgeheven. Dat standpunt is (....) ingegeven (....) door het besef dat een geleidelijke openstelling van de EG-markt voor landbouwprodukten uit mediterrane derde landen voor het ogenblik - d.w.z. zolang de gehele agro-industrie in het Middellandse-Zeegebied niet is geherstructureerd en ook het gemeenschappelijk landbouwbeleid van de Gemeenschap niet in die zin is hervormd - de concurrentie tussen de mediterrane derde landen en de mediterrane regio's van de Gemeenschap zelf alleen maar zou verscherpen en de reële exportmogelijkheden van de derde landen in het Middellandse-Zeegebied niet wezenlijk zou verbeteren."

() Zie bijlage I.

() Zie Stato del mondo 1995, Mondadori, Milaan, 1995.

() De EU-steun aan de mediterrane derde landen uit hoofde van de nieuwe protocollen - begrotingsmiddelen en EIB-leningen - bedroeg resp. 0,1% en 0,3% van het communautaire BIP.

() Zoals uit de mededelingen van de Commissie blijkt kan via de begrotingslijn MEDA steun worden verleend aan alle landen waarmee de Gemeenschap associatie- of samenwerkingsovereenkomsten heeft gesloten, met uitzondering van Israël, Cyprus en Malta, die wegens hun relatief hoge ontwikkelingspeil alleen kunnen worden betrokken bij gedecentraliseerde samenwerkingsprojecten, projecten van regionaal belang of milieuprojecten. Voor EIB-steun komen alle mediterrane derde landen en de bezette Palestijnse gebieden in aanmerking. Aan de gedecentraliseerde samenwerkingsprojecten ten slotte kan ook worden deelgenomen door niet-mediterrane Arabische landen, en in het bijzonder de Golfstaten, mits zij een financiële bijdrage leveren. Naast de Gemeenschap kunnen eventueel ook nog andere kapitaalverschaffers deelnemen aan een indicatief financieringsprogramma voor de periode 1995-1999. In dat geval zouden alle betrokkenen samen een strategie op middellange termijn moeten uitwerken.

() Advies over de Vierde Overeenkomst van Lomé : herziening halverwege de looptijd van de Overeenkomst (rapporteur : de heer Strauss, PB nr. C 352 van 30. 12. 1993).

() In dit verband zij erop gewezen dat het opnemen van alle vormen van steun aan de mediterrane derde landen in één enkele begrotingslijn MEDA de transparantie alleen maar ten goede kan komen.

() De meest relevante voorstellen uit het advies over ruimtelijke ordening en interregionale samenwerking in het Middellandse-Zeegebied (PB nr. C 133 van 31. 5. 1995) zijn opgenomen in bijlage II.

() Een belangrijk voorbeeld hiervan zijn de initiatieven van de patriarch van Constantinopel ter bevordering van de dialoog tussen de verschillende godsdiensten in het Middellandse-Zeegebied.

() Al sinds de lancering van het "nieuwe Middellandse-Zeebeleid" (1990) streeft de Gemeenschap, via het programma MED-Invest, naar gedecentraliseerde samenwerking.

() Zie B. Amoroso, Jean Monnet-leerstoel, op.cit.

() In het licht van de op 6 maart overeengekomen toetredingsstrategie heeft de Associatieraad EU/Cyprus tijdens zijn bijeenkomst van 12 juni jl. in Luxemburg de Commissie verzocht om, in overleg met de regering van Cyprus, de nodige contacten te leggen met de Turks-Cypriotische gemeenschap (doc. 7855/95, bijlage II).

() Advies over de betrekkingen tussen de Europese Unie en Turkije (rapporteur : mevrouw Cassina), PB nr. C 52 van 19. 2. 1994.

() Zie het advies over de betrekkingen tussen de Europese Unie en Albanië (PB nr. C 236 van 11. 9. 1995). Overigens zij erop gewezen dat de sociaal-economische situatie in de aan de Middellandse Zee gelegen republieken van het voormalige Joegoslavië niet te vergelijken is met die in Albanië. Het Comité acht het dan ook niet nodig om voor die landen eenzelfde regeling te bepleiten.

() Advies over de economische samenwerking tussen de Europese Gemeenschap en het Midden-Oosten (rapporteur : de heer Beale), PB nr. C 73 van 15. 3. 1993.

() Dit is ook de teneur van het onlangs goedgekeurde advies dat ook in dit PB is opgenomen (rapporteur : de heer Etty).

() PB nr. C 133 van 13. 5. 1995.

BIJLAGE I bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

BIJLAGE II bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité

De gelijk opgaande ontwikkeling van noord- en zuidkust van de Middellandse Zee is dus duidelijk de voornaamste voorwaarde waaraan moet worden voldaan om in de Euro-mediterrane regio een nieuwe vorm van samenwerking te creëren. Er zijn echter ten minste vier gebieden waar EU-optreden aanzienlijke gevolgen heeft voor de ruimtelijke ordening van het Middellandse-Zeegebied. Het EU-beleid op die gebieden moet grondig worden herzien en/of vernieuwd met het oog op gezamenlijke groei :

a) De problemen waarmee de landbouw in dorre gebieden met beperkte waterreserves te kampen heeft. Het is van cruciaal belang dat hiernaar biotechnologisch en landbouwonderzoek wordt gedaan. Daarvan hangt niet alleen de zelfvoorziening met levensmiddelen af, maar ook het terugdringen van de woestijnvorming en de ontwikkeling van "science parks". Het Comité vestigt eens te meer de aandacht op de mogelijke gevolgen van maatregelen in het kader van het GLB voor zowel het milieu als de economie van de plattelandsgebieden. De ingrijpende veranderingen die zich in de agrarische Middellandse-Zeeregio's voordoen, dreigen bovendien de uittocht uit het platteland en de woestijnvorming op het platteland nog te versterken.

b) De vervuiling van het milieu moet een halt worden toegeroepen en de bodem moet worden gesaneerd. Het homogene karakter van de mediterrane ruimte, maar ook de toenemende kosten voor bodemgebruik vragen om een omschakeling naar een duurzame ontwikkeling. Om de verontreiniging in het Middellandse-Zeegebied efficiënt aan te pakken, dienen alle landen aandacht te besteden aan waterzuivering. Onderzoeks- en opleidingscentra moeten met het oog daarop een andere richting inslaan.

c) Vanuit toeristisch oogpunt wint de zuidkust van de Middellandse Zee aan concurrentievermogen ten koste van de noordkust. Samenwerking op dit gebied, die doeltreffende structuren vergt (zoals die in Oostenrijk, Duitsland en andere Noordeuropese landen al bestaan), zou de mediterrane regio's in staat stellen hun gezamenlijke concurrentiepositie te verbeteren en in te spelen op de veranderingen in het aanbod van andere regio's. Een ander voordeel is dat op die manier een einde kan worden gemaakt aan de door massatoerisme ontstane milieurisico's voor ecologisch kwetsbare gebieden.

d) Inzake opleiding is er op alle niveaus nauwe samenwerking nodig : voor de zuidelijke regio's betekent dat alfabetisering, technisch en universitair onderwijs, beroepsopleidingen en permanente scholing, terwijl in de noordelijke regio's vooral behoefte is aan opleidingen voor geïmmigreerde werknemers, hun integratie en nieuwe universitaire studierichtingen.

De ontwikkeling van de mediterrane regio's hangt in eerste instantie af van de verhoging van de kwaliteit van het menselijk potentieel. Uitgaande van de eigen ervaring dient de EU hiertoe bij te dragen door o.a. de mogelijkheden voor onderzoek en ontwikkeling te vergroten, opleidingen in nieuwe technologieën in het leven te roepen en werknemers die met industriële vernieuwing worden geconfronteerd, in de gelegenheid te stellen permanente scholing te volgen. Zo kan een nieuwe generatie werknemers ontstaan die geleerd hebben hoe zich aan de nieuwe omstandigheden aan te passen.