#«!i«fi«t*r" 
•à -b COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 29.05.1997 
COM(97)217def 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE 
AAN DE RAAD, AAN HET EUROPEES PARLEMENT, 
AAN HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE 
EN AAN HET COMITE VAN DE REGIO'S 
over de 
verdere ontwikkeling van mobiele en 
draadloze communicatie in Europa 
Uitdagingen en keuzen voor de Europese Unie 

SAMENVATTING 
In deze mededeling wordt een overzicht gegeven van de ontwikkelingen op de markt voor 
mobiele en draadloze communicatie in de Europese Gemeenschap sedert de publicatie van het 
Groenboek inzake mobiele en persoonlijke communicatie1 in 1994 en wordt nagegaan welke 
richting mobiele en draadloze communicatie in de toekomst zal inslaan. Dit is een reactie op 
het specifieke verzoek van de Raad en het Europees Parlement aan de Commissie naar 
aanleiding van het groenboek om verslag uit te brengen over de ontwikkeling van mobiele 
communicatie2. Dit gebeurt tegen de achtergrond van het marktsucces van GSM en 
aanverwante digitale communicatiediensten in de EG en over de hele wereld; het toenemend 
gebruik van mobiele communicatie om computers met elkaar te verbinden en toegang te 
krijgen tot Internet; de ontwikkeling van op satellieten gebaseerde persoonlijke 
communicatiesystemen; de aanzienlijke vooruitgang die op regelgevingsgebied is geboekt in de 
richting van een volledige openstelling voor concurrentie van de telecommunicatiemarkt in de 
meeste lidstaten vanaf 1 januari 1998 en de succesvolle sluiting van het WTO-akkoord over 
basistelecommunicatie. 
Voortbouwend op de huidige evolutie ontwikkelt de communicatie-industrie een strategische 
visie op de digitale mobiele systemen van de volgende generatie, in Europa het Universal 
Mobile Telecommunications System (UMTS) genoemd. Bijzonderheden van de toekomstige 
dienstenconcepten en gebruikersbehoeften moeten nog worden verduidelijkt voordat een 
aanpak op Europees en nationaal niveau kan worden geformuleerd voor regelgeving, 
frequentietoewijzing en normalisatie. 
Tegen de achtergrond van de verwachte snelle groei van de sector mobiele communicatie en 
de convergentie ervan met intelligente netwerken, de levering van multimedia-inhoud, 
navigatie en plaatsbepaling, en aanverwante diensten met toegevoegde waarde, maar ook op 
grond van de toekomstige rol ervan binnen het wereldwijde telecommunicatielandschap, de 
formidabele exportmogelijkheden, het effect op de economische prestaties in het algemeen en 
de werkgelegenheid, en de bredere individueel en algemeen maatschappelijke implicaties zijn 
de politieke belangen van de ontwikkeling van de "draadloze informatiemaatschappij" 
gevarieerd en aanzienlijk. 
Met deze mededeling wordt beoogd de politieke discussie vooruit te helpen door reacties te 
vergaren over belangrijke kwesties met betrekking tot zowel de vormgeving van de 
toekomstige systemen van de derde generatie als de daarmee samenhangende omgeving 
waarin dergelijke systemen tot ontwikkeling kunnen komen. De vragen in dit verband zijn 
hieronder samengevat: 
1 Groenboek inzake mobiele communicatie en personal communications in de Europese Unie, 
COM(94) 145 def., 27.4.1994. 
2 Resolutie van het Europees Parlement van 19 mei 1995 (A4-0097/95; PB nr. C 151 van 19.6.1995, 
blz. 473) en Resolutie van de Raad van 29 juni 1995 inzake de verdere ontwikkeling van mobiele 
communicatie en Personal Communications in de Europese Unie (95/C 188/02; PB nr. C 188 van 
22.7.1995, blz. 3). 
'Y 
• Is dit het juiste moment om een strategie voor de invoering van UMTS te definiëren of 
is regelgeving op dit moment nog te voorbarig? 
• Bestaat er een consensus in Europa over het begrip UMTS of mobiele communicatie 
van de derde generatie? Gaat het om één enkele technologie of om een aantal 
interoperabele oplossingen die op verschillende technologieën zijn gebaseerd? 
• Welke rol is bij de overgang op UMTS weggelegd voor de particuliere sector, 
respectievelijk de overheden? 
• Welke invloed kan UMTS op het concurrentievermogen van de Europese industrie 
hebben? 
• Hoe kunnen we ervoor zorgen dat de bredere individueel en algemeen maatschappelijke 
belangen bij de ontwikkeling van de "draadloze informatiemaatschappij" gegarandeerd 
worden? 
Op basis van de reacties op deze mededeling en ander relevante factoren zal de 
Commissie, indien en waar nodig, maatregelen ter goedkeuring aan het Europees 
Parlement en de Raad voorleggen. Reacties dienen uiterlijk op 15 juli 1997 te worden 
ingediend, hetzij per post (adres: Europese Commissie, DG XIII/A/1, Wetstraat 200, B-
1049 Brussel, ter attentie van de heer De Cockborne (fax + 32 2 296 8391)), hetzij via e-
mail (adres: umts@bxl.dgl3.cec.be). 
tb 
INHOUD 
SAMENVATTING 
INHOUD 
1. INLEIDING 
2. WAAR STAAN WE VANDAAG? 
2.1. Mobiele communicatie in Europa en de rest van de wereld nu 
2.2. Het regelgevingskader is een belangrijke factor geweest in het ondersteunen van 
marktontwikkelingen 
2.3. De markten en technologieën ontwikkelen zich snel 
2.4. Activiteiten op mondiaal en regionaal niveau ondersteunen deze ontwikkeling 
3. DE VERDERE ONTWIKKELING VAN MOBIELE COMMUNICATIE: 
BELANGRIJKSTE UITDAGINGEN EN KWESTIES 
3.1. Belangrijke uitdagingen voor de mobiele communicatie 
3.2. Een nieuwe omgeving voor UMTS 
3.3. Kernvragen in verband met toekomstige beslissingen IV 
5 
5 
6 
7 
10 
13 
13 
13 
14 
3.4. Het scheppen van de ontwikkelingsvoorwaarden: kernvragen over de rol van de overhedenló 
4. CONCLUSIES 
BIJLAGE I: MOBIELE COMMUNICATIE IN EUROPA IN CIJFERS 20 
23 
BIJLAGE II: HET REGELGEVINGSKADER VOOR MOBIELE COMMUNICATIE26 
BIJLAGE III: FREQUENTIES VOOR MOBIELE COMMUNICATIE 28 
BIJLAGE IV: LIJST VAN ACRONIEMEN 32 
C 
1. INLEIDING 
Europa heeft nu een omgeving gecreëerd waarbinnen mobiele communicatie tot volle bloei 
kan komen en heeft zichzelf wereldwijd in de voorhoede van de mobiele-
communicatiesector geschaard 
Mobiele communicatie is de laatste vijfjaar één van de snelst groeiende segmenten van de 
telecommunicatiemarkt geweest. Hiervan getuigen de spectaculaire toename van GSM3-
abonnees en -investeringen. Sedert de commerciële introductie ervan in 1992 hebben GSM en 
de aanverwante digitale technologieën DCS 1800 en PCS 1900 zich, dankzij de 
dienstverlening via bijna 200 netwerken aan meer dan 30 miljoen gebruikers in ruim 
100 landen, ontwikkeld tot een wereldnorm voor mobiele communicatie. Azië wordt een van 
de grootste afnemers van GSM-systemen, terwijl in de VS PCS 1900 al snel succes heeft 
geboekt. 
Binnen Europa is GSM, dat met één abonnement pan-Europese dekking biedt, een concreet 
voorbeeld van een Trans-Europees netwerk in actie. Het is ontwikkeld onder impuls van de 
industrie en gesteund door een passend regelgevingskader en bijtijds genomen 
normalisatiebesluiten. 
Tegelijk met de groei van GSM worden in Europa en andere delen van de wereld voortdurend 
ook nog andere mobiele en draadloze technologieën ingevoerd, zoals koordloze telefonie, 
draadloze netwerken voor telefoons en computers binnen gebouwen, semafonie en het gebruik 
van draadloze technologie in concurrentie met het vaste openbare netwerk voor abonneelijnen. 
Persoonlijke satelliet-communicatiesystemen zullen een extra stimulans geven aan de 
introductie van mobiele communicatie4. Satellietsystemen maken het mogelijk in delen van de 
wereld waar de terrestrische netwerken onderontwikkeld zijn, geavanceerde 
communicatiediensten aan te bieden waarvoor dikwijls een hoge transmissiecapaciteit is 
vereist. Ook kunnen zij een kosteneffectieve dekking van meer afgelegen delen van ons eigen 
continent bieden. 
De Europese burger ervaart de voordelen van mobiele systemen en van de concurrentie 
tussen mobiele netwerken 
Tegenwoordig kunnen gebruikers, waar zij zich ook bevinden, met elkaar in contact blijven. 
Mobiele communicatie is niet langer het voorrecht van de zakenman of de reiziger. Iedereen 
heeft de mogelijkheid om wanneer hij van huis is te telefoneren, een fax te ontvangen, e-mail in 
te kijken of Internet te gebruiken. Mobiele communicatie is een essentieel hulpmiddel 
geworden voor bedrijven van allerlei omvang, maar bereikt ook een stijgend aantal particuliere 
huishoudens waardoor zij een belangrijke sociaal-economische functie5 heeft. In Scandinavië 
3 De term GSM wordt in deze mededeling gebruikt voor een familie van technologieën, namelijk: 
GSM 900, DCS 1800 en PCS 1900, die alle dezelfde mogelijkheden en diensten bieden. 
4 Om een meer proactieve rol en consequente aanpak inzake satellietcommunicatie te bevorderen, heeft 
de Commissie onlangs het "EU-acticplan: Satellietcommunicatie in de informatiemaatschappij" 
vastgesteld, een mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het 
Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de regio's, COM(97) 91 def, Brussel, 5.3.1997. 
5 Zo kan mobiele communicatie het telewerken of, wanneer men van huis is, het contact met de 
thuisbasis bevorderen. 
heeft meer dan één op vier mensen een mobiele telefoon, soms zelfs in plaats van een vaste 
aansluiting. 
Mobiele en draadloze netwerken bieden telefoonmaatschappijen ook alternatieven voor het 
vaste netwerk, in het bijzonder nieuwe marktdeelnemers die een kosteneffectieve ingang willen 
aanbieden naar ondernemingen en particulieren. Mobiele en draadloze systemen kunnen de 
concurrentie zo tot op het niveau van de abonneelijn brengen. 
Naar een "draadloze informatiemaatschappij" voor alle burgers en bedrijven 
De potentiële voordelen van de "draadloze informatiemaatschappij" zijn evident6. De 
Commissie heeft in zijn mededeling over de universele dienst7 benadrukt dat "nieuwe 
interactieve diensten toegankelijk dienen te zijn voor alle burgers in de Gemeenschap zodat 
de voordelen van nieuwe technologieën en diensten voelbaar kunnen worden in gebieden als 
opleiding en onderwijs, gezondheidszorg en toegang tot openbare informatie". UMTS kan 
een bijdrage leveren tot de realisatie van deze doelstelling. 
UMTS biedt de Europese burger, als consument of op zijn werk, mogelijkheden dankzij een 
ruimere keuze, lagere prijzen en volledige mobiliteit. Daardoor worden amusementsdiensten, 
hulp voor ouderen en gehandicapten, openbare informatiediensten en transactiediensten, zoals 
homeshopping en thuisbankieren, gemakkelijker bereikbaar. 
Het gebruik van mobiele communicatie voor telewerken stimuleert de werkgelegenheid, 
mobiliteit en ontwikkeling op het platteland en in afgelegen gebieden, en verhoogt het 
concurrentievermogen van de Europese industrie in ruimere zin. Dit geeft weer een krachtige 
impuls aan de werkgelegenheid in alle regio's van de Europese Gemeenschap. 
Tegelijkertijd vormt UMTS, als opstap naar de "draadloze informatiemaatschappij", een 
uitdaging van algemeen en individueel maatschappelijke aard waarvoor net als voor de 
technische vraagstukken een oplossing moet komen. 
De uitdaging van de derde generatie mobiele systemen 
Het naar elkaar toegroeien van telecommunicatie, informatietechnologie en het 
uitgeversbedrijf, waarvan de ontwikkeling van Internet een voorbeeld is, gaat samen met 
een convergentie tussen vaste en mobiele diensten. Dit gebeurt op een moment waarop 
ook de telecommunicatie in toenemende mate mondialiseert, zoals blijkt uit de bijna 
wereldwijde roaming-mogelijkheden van GSM. Uiteindelijk zal dit leiden tot een toename 
van de vraag naar diensten waarmee overdracht van data, geluid en beeld, zowel via vaste 
als mobiele netwerken, mogelijk is. 
7 Zie het groenboek "Leven en werken in de Informatiemaatschappij: De mens voorop", COM(96) 389, 
24.7.1996, en "De informatiemaatschappij: De rol van de Europese Unie", mededeling van de 
Commissie aan de Raad, hel Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité 
van de Regio's, COM(97)..., binnenkort vast te stellen. 
Mededeling van de Commissie aan de Raad, aan het Europees Parlement, aan het Economisch en 
Sociaal Comité en aan het Comité van de Regio's "De universele dienst in de telecommunicatiesector 
in het perspectief van een volledig geliberaliseerde omgeving - Een essentieel element van de 
Informatiemaatschappij", COM(96) 73 dcf, 13.3.1996. 
2 
De telecommunicatie-industrie ontwikkelt momenteel een strategische visie op de derde 
generatie digitale mobiele systemen8. Deze bezinning spitst zich in Europa tegelijkertijd toe op 
het concept van het universele mobiele telecommunicatiesysteem (UMTS) en op de idee van 
Global Multimedia Mobility (GMM). Deze visie staat centraal bij de verdere ontwikkeling van 
mobiele en draadloze communicatie in Europa, bij de overgang naar een massamarkt voor 
mobiele communicatie in directe concurrentie met de huidige exploitanten van de vaste 
netwerken en bij de eventuele integratie van vaste en draadloze netwerken in een persoonlijke-
communicatieomgeving. Ofschoon tal van bijzonderheden van UMTS nog moeten worden 
uitgewerkt, zijn bepaalde globale doelstellingen voor UMTS al door het ETSI omschreven in 
zijn verslag over het normalisatiekader voor GMM9. Het ETSI definieert UMTS als het 
aanbieden van "gepersonaliseerde wereldwijd toegankelijke mobiele communciatiediensten 
van hoge kwaliteit" die beantwoorden aan doelstellingen zoals de integratie van vaste en 
mobiele diensten met behulp van één enkel eindapparaat, multimediamogelijkheden, lage prijs 
en efficiënte benutting van het frequentiespectrum10. 
Ofschoon de belangrijkste impuls voor de ontwikkeling van UMTS van de industrie moet 
komen als reactie op de behoeften van de gebruikers, is het voor de Europese 
Gemeenschap en haar lidstaten een grote uitdaging om een gunstig klimaat te scheppen 
waarbinnen deze initiatieven tot ontwikkeling kunnen komen en om het succes van GSM 
door te trekken naar systemen van de derde generatie. Voor de industrie vormt dit een 
unieke kans gezien de mondialisering van de markt voor mobiele apparatuur en diensten. 
Dit moet worden gezien in het licht van de volledige liberalisering van de 
telecommunicatiemarkt in Europa per 1 januari 1998, alsmede in de context van de 
succesvolle afsluiting van de onderhandelingen in het kader van de 
Wereldhandelsorganisatie over de openstelling van de wereldwijde markt voor 
telecommunicatiebasisdiensten en de geleidelijke afschaffing van de douanerechten voor 
informatietechnologie1 ]. 
Bij het bepalen van een passende reactie op communautair en nationaal niveau op deze 
verwachtingen ten aanzien van de eigenschappen van UMTS moet een aantal factoren in 
overweging worden genomen die een afspiegeling zijn van de uiteenlopende en soms zelfs 
strijdige belangen van de betrokken partijen, zoals de gevestigde exploitanten van mobiele 
netwerken en de potentiële nieuwkomers, de fabrikanten van apparatuur en de gebruikers. Het 
gaat onder meer om de bredere individueel en algemeen maatschappelijke aspecten van de 
"draadloze informatiemaatschappij" en de ontwikkeling van wereldwijde normen. 
In deze mededeling gaat de Commissie in op het verzoek van de Raad en van het Europees 
Parlement naar aanleiding van het overleg over het Groenboek inzake mobiele en persoonlijke 
communicatie om verslag uit te brengen over de verdere ontwikkeling van mobiele 
10 Analoge mobiele systemen worden beschouwd als de eerste generatie, terwijl digitale technologieën 
zoals GSM in Europa of D-AMPS en PCS 1900 in de VS de tweede generatie vormen. 
Global Multimedia Mobility (GMM) - A Standardisation Framework, ETSI-document 
ETSI/TA24(96)45, oktober 1996. 
Zie punt 2.4. 
WTO G ATS GBT (basistclecommunicatie) van 14 februari 1997; Informatietechnologie-
overeenkomst (ITA) op basis van de ministersverklaring (ministersvergadering van de WTO van 
Singapore, 13 december 1996) goedgekeurd door de IT A-onderhandelingspartners in Genève op 26 
maart 1997. 
communicatie en de overgang naar UMTS12. In hoofdstuk 2 wordt een overzicht gegeven van 
markt-, regelgevings- en technologische tendensen, terwijl in hoofdstuk 3 wordt verzocht om 
reacties op een aantal vragen aan de hand waarvan het toekomstige UMTS-concept en de 
activiteiten die nodig zijn om de ontwikkeling ervan te bevorderen, beter kunnen worden 
omschreven. 
Resolutie van het Europees Parlement van 19 mei 1995 (A4-0097/95; PB nr. C 151 van 19.6.1995, 
blz. 473) en Resolutie van de Raad van 29 juni 1995 inzake de verdere ontwikkeling van mobiele 
communicatie en Personal Communications in de Europese Unie (95/C 188/02; PB nr. C 188 van 
22.7.1995, blz. 3). 
2. WAAR STAAN WE VANDAAG? 
2.1. Mobiele communicatie in Europa en de rest van de wereld nu 
Momenteel zijn er meer dan 37 miljoen gebruikers van mobiele communicatie in Europa 
(figuur II). Daarvan maken er 25 miljoen gebruik van digitale systemen (GSM) en 12 miljoen 
van analoge systemen. Daarnaast zijn er nog eens ongeveer 4,5 miljoen gebruikers van analoge 
en digitale semafoons. Het gebruik van mobiele dataoverdracht in Europa groeit snel, met 
ramingen die uitgaan van een toename van de huidige 3 miljoen gebruikers van mobiele 
dataoverdracht (rond 1% van de bevolking) tot 8 miljoen tegen 2000. Momenteel 
vertegenwoordigen de mobiele abonneelijnen ongeveer 14% van het totale aantal lijnen binnen 
Europa. De penetratiegraad van cellulaire mobiele diensten bedraagt in sommige EU-landen al 
30% (figuur 1.2). Binnen Europa zal deze naar verwachting toenemen tot 40 à 50% van de 
bevolking in het jaar 200513. 
In iedere lidstaat van de EU zijn nu minstens twee digitale mobiele systemen in bedrijf (met 
uitzondering van Luxemburg, waar binnenkort een tweede licentie zal worden verleend). 
Daarnaast zijn in zes lidstaten licenties voor DCS 1800-systemen afgegeven en moeten in de 
andere lidstaten vanaf 1 januari 1998 op verzoek licenties voor DCS 1800 worden afgegeven. 
Deze digitale systemen bestaan naast de 20 analoge netwerken die in de Gemeenschap 
operationeel blijven en die nog bijna een derde van de mobiele telefoonabonnementen voor 
rekening blijven nemen. 
Er treedt bij mobiele spraak- en datadiensten, evenals bij semafoonsystemen, een geleidelijke 
maar steeds snellere verschuiving op van analoog naar digitaal. In sommige landen blijven de 
analoge netwerken evenwel groeien, vanwege de vrij beperkte behoeften aan "roaming" van 
particuliere gebruikers en de aantrekkelijkheid van goedkopere dienstenpakketten bij analoge 
systemen. Over de gehele linie genomen heeft GSM qua aantal gebruikers de analoge systemen 
in Europa echter al de loef afgestoken (figuur 1.3). 
Sedert de commerciële introductie ervan in 1992 heeft GSM zich ontwikkeld tot wereldnorm 
voor mobiele communicatie. GSM en de aanverwante digitale technologieën DCS 1800 en 
PCS 1900 worden toegepast in 187 netwerken in 103 landen met een abonneebestand van in 
totaal 32,7 miljoen gebruikers. Azië wordt een van de grootste afnemers van GSM-systemen, 
met China aan kop qua markt- en contractomvang. In de VS boekt PCS 1900 een vroeg 
succes, waarbij de netwerken die een licentie hebben gekregen, nagenoeg 100% van de 
bevolking bereiken. 
Met als bijna-uitzondering Europa, waar GSM tot dusver het enige digitale systeem is, 
wordt de situatie wat betreft cellulaire systemen wereldwijd gekenmerkt door een grote 
verscheidenheid van zowel analoge als digitale technologieën die naar de gunst van de 
klant dingen. Als gevolg daarvan is wereldwijde roaming buiten het GSM-systeem vrijwel 
onmogelijk, en zelfs nationale roaming is vaak moeilijk. De mobiele gebruiker is daarom 
verplicht op de plaats van bestemming een geschikt toestel te huren, maar is zo toch vaak 
13 Uitvoerige marktgegevens en -vooruitzichten zijn te vinden in twee voor de Commissie gemaakte 
studies: "Mobile Market Review", KPMG, november 1996, en "UMTS Market Forecast", 
Analysys/Intercai, februari 1997. 
5 
moeilijk bereikbaar. Deze concurrentie tussen verschillende systemen heeft geleid tot de 
huidige pogingen om multimode- en multibandeindapparatuur te ontwikkelen, die in staat 
is de verschillende regionale "talen" te "spreken". 
2.2. Het regelgevingskader is een belangrijke factor geweest in het 
ondersteunen van marktontwikkelingen 
Bevordering van de ontwikkeling van mobiele diensten is van bij het begin een centraal thema 
van het communautaire telecommunicatiebeleid geweest. De overeenkomst die in de jaren 
tachtig is gesloten over de frequentiebandtoewijzing voor GSM-diensten en het tijdschema 
voor de gecoördineerde invoering ervan in de Gemeenschap14 was essentieel voor de 
totstandbrenging van een passende omgeving voor investeringen en het opstarten van GSM- en 
DCS 1800-diensten in Europa. Deze besluiten gingen gepaard met gedetailleerde 
normalisatiewerkzaamheden van het ETSI op basis van de werkzaamheden in het kader van de 
CEPT15 en de GSM Memorandum of Understanding Association. 
Voorts is de Commissie stimulerend opgetreden om te zorgen voor een concurrerend aanbod 
van digitale mobiele diensten sedert de introductie ervan in 199216. Dit betekent onder meer dat 
ervoor gezorgd is dat er in de meeste lidstaten minstens twee exploitanten van digitale cellulaire 
systemen zijn, dat de machtigingsprocedures open, transparant en niet discriminerend waren en 
dat de licenties voor eerlijke marktvoorwaarden voor de concurrenten hebben gezorgd, in het 
bijzonder wanneer zij later op de markt zijn gekomen dan de eerste licentiehouder, in de meeste 
lidstaten automatisch de gevestigde exploitant van het vaste netwerk17 (zie ook bijlage II). 
De meeste regeringen zijn nu voorstander van zulke concurrentie. In toenemende mate 
maken zij gebruik van marktgebaseerde mechanismen om voor een zo goed mogelijk 
evenwicht tussen kwaliteit van de dienst, bevordering van het openbaar belang en 
inkomsten voor de schatkist te zorgen. Met name in de VS is veelvuldig gebruik gemaakt 
van het veilen van radiofrequenties om een economisch efficiënte verdeling mogelijk te 
14 Zie Richtlijn 87/372/EEG van de Raad van 25 juni 1987 inzake de voor een gecoördineerde invoering 
van openbare paneuropese digitale cellulaire mobiele communicatie te land in de Gemeenschap 
beschikbaar te stellen frequentiebanden, PB nr. L 196 van 17.7.1987, blz. 85. Deze richtlijn is 
vastgesteld in combinatie met Aanbeveling 87/37 l/EEG van de Raad van 25 juni 1987 inzake de 
gecoördineerde invoering van openbare paneuropese digitale cellulaire mobiele communicatie te land 
in de Gemeenschap, PB nr. L 196 van 17.7.1987, blz. 81. 
15 Europese Conferentie van PTT-administraties. 
16 Nog een andere factor in sommige lidstaten waren de ver ontwikkelde marktstructuren. Het bestaan 
van onafhankelijke dienstverleners naast de netwerkexploitanten heeft bijgedragen tot een hoge 
penctraticgraad voor diensten en tot de ontwikkeling van een innovatieve reeks van 
taricfmogclijkhcden. 
17 In een aantal gevallen kwam de Commissie tussenbeide om ervoor te zorgen dat er, wanneer de 
licenticvoorwaarden niet eerlijk waren, compensatieregelingen ten gunste van de concurrent werden 
ingesteld. Zie de Beschikking van de Commissie van 18 december 1996 betreffende de aan de tweede 
exploitant van GSM-radiotclcfonic in Spanje opgelegde voorwaarden, PB nr. L 76 van 18.3.1997, en 
de Beschikking van de Commissie van 4 oktober 1995 betreffende de aan de tweede exploitant van 
GSM-radiotelefonie in Italic opgelegde voorwaarden, PB nr. L 280 van 23.11.1995. 
6 
maken van wat als een schaars goed wordt gezien18. Het Gemeenschapsrecht voorziet in 
de mogelijkheid van een vergoeding in het kader van de nationale licentiestelsels (b.v. voor 
de frequentietoewijzing) teneinde het optimaal gebruik van deze hulpbronnen te 
garanderen, voor zover deze vergoedingen niet-discriminerend zijn en rekening houden 
met de noodzaak om de ontwikkeling van innovatieve diensten en de concurrentie te 
bevorderen19. 
2.3. De markten en technologieën ontwikkelen zich snel 
Voor belangrijke toepassingen overlappen draadloze telefoonsystemen en mobiele 
cellulaire systemen elkaar 
Naast de verschuiving in de richting van digitale mobiele communicatie op basis van 
GSM, hebben draadloze diensten die een beperkte mobiliteit bieden, snel aan terrein 
gewonnen. Als gevolg daarvan ontstaan er steeds vaker overlappingen tussen 
toepassingen van draadloze systemen en toepassingen van cellulaire mobiele systemen. 
In Europa is inmiddels het Digital Enhanced Cordless Telephone (DECT) systeem 
ontwikkeld en in de handel gebracht (figuur 1.4). Men beseft steeds meer dat dergelijke 
systemen veel meer te bieden hebben dan een beperkte mobiliteit op het eigen terrein van 
de klant (koordloze telefoon, draadloze PBX), aangezien zij als draadloze abonneelijn 
(WLL) een fundamentele rol kunnen spelen in het vaste netwerk. Draadloze abonneelijnen 
dwingen erkenning af in Midden- en Oost-Europa, waar zij worden gezien als een 
doeltreffende manier om in stedelijke gebieden het vaste netwerk uit te breiden om zo de 
wachtlijsten van jaren terug te brengen tot maanden of weken. In Hongarije zijn 
bijvoorbeeld meer dan 200 000 gezinnen via WLL-systemen aangesloten. Mobiele 
technologieën worden ook in dunbevolkte regio's van de Gemeenschap, zoals in sommige 
delen van Spanje, gebruikt om het netwerk te vervolledigen door via een draadloze verbinding 
een vaste telefoonverbinding tot stand te brengen. In bepaalde landen in Midden- en Oost-
Europa wordt overwogen GSM te gebruiken als alternatief voor een lokale 
draadverbinding. 
Voorts kunnen digitale draadloze systemen zoals DECT het publiek ook diensten met 
beperkte mobiliteitseisen bieden (bijvoorbeeld een beperkt bereik, maar sommige 
systemen zijn ook beperkt wat betreft de mogelijkheid om een gesprek tussen 
netwerkcellen over te dragen) als een goedkoop alternatief voor volwaardige cellulaire 
mobiele systemen. Dit kan aantrekkelijk zijn in dichtbevolkte gebieden. In ander delen van 
de wereld kennen PACS (Public Access Cordless System) en PHS (Personal Handyphone 
System) succes. Dit geldt in het bijzonder voor het PHS-systeem in Japan, dat in 1995 werd 
18 Bij het veilen van frequenties voor persoonlijke communicatie in de VS werd geen link gelegd tussen 
de toegewezen frequentie en het gebruik van een specifieke technologie. Dit kan worden beschouwd 
als een grotere vrijheid voor de marktdeelnemers om te bepalen hoe zij de toegewezen frequenties 
gebruiken. Het resultaat hiervan is dat er in verschillende streken tenminste drie digitale 
technologieën (PCS 1800, D-AMPS en IS-95/IS-54 CDMA) worden toegepast zonder dat er garanties 
voor roaming op nationale schaal bestaan. 
19 Zie artikel 11, lid 2, van Richtlijn 97/13/EG van 10 april 1997 van het Europees Parlement en de 
Raad bclreffende een gemeenschappelijk kader voor algemene machtigingen en individuele 
vergunningen op het gebied van telecommunicatiediensten, PB nr. L 117 van 7.5.1997. 
geïntroduceerd en dat nu bijna 6 miljoen abonnees heeft. Het wordt voornamelijk gebruikt als 
een goedkope openbare dienst met beperkte mobiliteit (figuur 1.5). 
Een combinatie van mobiele communicatie en draadloze technologie biedt vooruitzicht op 
daadwerkelijke concurrentie bij het aanbieden van abonneelijnen 
Naast de rol die zij kan spelen in het uitbreiden van de universele dienst in zowel afgelegen als 
stedelijke gebieden, biedt de combinatie van mobiele diensten tegen prijzen die directer kunnen 
concurreren met de diensten welke op het openbare vaste netwerk worden aangeboden en het 
gebruik van draadloze verbindingen in woningen en bedrijven een middel om de concurrentie 
uit te breiden tot de abonneelijnen. 
In een aantal landen van de OESO ligt het aantal nieuwe abonnementen voor mobiele telefonie 
nu hoger dan die voor het vaste netwerk, hetgeen wijst op een hoge penetratiegraad in die 
landen van zowel mobiele als vaste diensten. Verwacht wordt dat de gebruikers in toenemende 
mate hun vaste aansluiting vervangen door een mobiele telefoon. In de nabij toekomst zouden 
mobiele en draadloze netwerken, samen met - waar deze bestaat - de kabeltelevisie­
infrastructuur, de gebruiker dan ook echte alternatieven voor het netwerk van de gevestigde 
exploitant kunnen bieden. 
Op satellieten gebaseerde mobiele systemen bieden uitzicht op roaming over de hele wereld 
en kunnen leemten vullen in gebieden met minder ontwikkelde communicatienetwerken 
Uitzicht op wereldwijde mobiliteit wordt nu geboden door op satellieten gebaseerde 
persoonlijke communicatiesystemen (S-PCS) die de komende twee jaar op de markt komen, 
vaak met gebruikmaking van hybride eindapparaten die zowel satellietcommunicatie als 
terrestrische mobiele diensten ondersteunen. Deze systemen bieden gebruikers niet alleen de 
mogelijkheid om met elkaar in contact te blijven tijdens reizen in delen van de wereld met vrij 
slecht ontwikkelde telecommunicatienetwerken, maar ook een route om de relatief 
onderontwikkelde terrestrische netwerken in dergelijke gebieden te omzeilen, alsmede een 
potentieel middel om toegang te krijgen tot breedbandcapaciteit. 
Digitale mobiele diensten ontwikkelen zich om tegemoet te kunnen komen aan 
gebruikersbehoeften 
De familie van GSM-technologieën blijft zich verder ontwikkelen om te voorzien in behoeften 
van gebruikers aan meer mobiliteit en betere ondersteuning van data- en Internet-diensten20: 
• De GSM-Tribandphone - een hybride eindapparaat dat kan werken in een GSM 900-, 
DCS 1800- en PCS 1900-omgeving - is momenteel in ontwikkeling. Daarmee kunnen 
gebruikers via een van deze netwerken met elkaar in verbinding treden, op voorwaarde dat 
de nodige roaming-overeenkomsten zijn gesloten. 
• Er zijn al hybride GSM/PHS- en GSM-/CDMA-toestellen ontwikkeld en gedemonstreerd. 
Bovendien ontwikkelt de Japanse industrie een convergerende GSM/PHS-benadering voor 
de infrastructuur. 
• Er wordt nieuwe multimedia-functionaliteit ontwikkeld voor GSM die verder gaat dan de 
huidige toepassingen van spraak- en datatransmissie met 13 kbit/s21. Een van dergelijke 
20 Zie bijvoorbeeld "UMTS Market Forecast", een verslag Analysys/Intercai. februari 1997. 
ontwikkelingen is de recentelijk gestandaardiseerde High Speed Circuit-Switched Data 
(HSCSD), waarvoor naar verwacht in 1999 apparatuur beschikbaar zal zijn. 
• De ontwikkeling van een "mobiel Internet" is van essentieel belang voor de verdere 
toepassing van mobiele en draadloze diensten. Er wordt gewerkt aan een uitbreiding van 
mobiele multimediacapaciteit22 en een betere ondersteuning van de op Internet gebaseerde 
diensten binnen het Internet Protocol23. Integratie van IP-technologieën in draadloze 
diensten is gepland bij de nieuwe GPRS-dienst (General Packet Radio Service), waarvoor 
de norm in 1998 door het ETSI zal worden vastgesteld en de producten in 2000 worden 
verwacht. 
Wereldwijde ontwikkelingen dienen de algemene strategische belangen van de 
verschillende regio 's in de wereld 
De ontwikkelingen op het gebied van mobiele en draadloze communicatie en persoonlijke 
satellietcommunicatiesystemen (S-PCS) in diverse delen van de wereld staan niet op zichzelf 
maar moeten worden gezien in een bredere strategische context. 
De verwachte verschuiving in het marktparadigma van een op zakelijke en niche-gebruikers 
afgestemde mobiele communicatiemarkt naar een massaconsumptiemarkt tekent zich nu al af. 
In Japan heeft dit ertoe geleid dat de fabrikanten van consumentenelektronica, die traditioneel 
een sterke positie op de consumentenmarkten innemen, in mobiele en draadloze communicatie 
zijn gaan geloven. Zij houden zich nu bezig met grootschalige productie van nieuwe 
communicatiesystemen (b.v. PHS), apparatuur en draagbare toestellen die uiteindelijk op de 
wereldwijde massamarkt zullen belanden. 
De VS bekleden een sterke positie op het gebied van satellietcommunicatie, vooral dankzij de 
hoge defensie-uitgaven op dit terrein van de afgelopen decennia. Nieuwe commerciële 
initiatieven zoals Iridium en Teledesic bouwen voort op deze machtspositie en zijn al in het 
realisatie- of planningsstadium. Iridium, dat in 1998 commercieel operationeel moet zijn, richt 
zich vooral op de mobiele gebruiker, terwijl de ambities van Teledesic veel verder reiken, 
aangezien hiermee gemikt wordt op een satellietgebaseerde informatiesupersnelweg rond de 
aarde die terrestrische netwerken potentieel overbodig maakt. 
Europa moet deze wereldwijde ontwikkelingen zien bij te benen en zijn kwaliteiten weten te 
benutten, zoals de bijna wereldwijde dekking van de GSM-technologie en de traditionele 
vaardigheid op het gebied van de integratie van communicatiesystemen. 
Transmissiesnelheden tot ongeveer 500 Kbit/s zijn mogelijk met het gebruik van meervoudige 
timcslots, maar dergelijke ontwikkelingen vereisen aanzienlijk meer bandbreedte. Multislot-GSM is 
momenteel in ontwikkeling. 
Bij het Mobile Data Initiative (MDI) hebben zich vele fabrikanten en exploitanten aangesloten. Doel 
ervan is protocollen voor datacommunicatie tussen PC's, waaronder hand-PC's, te testen in de GSM-
infraslructuur. 
Er tekent zich binnen de industrie een consensus af over de leidende rol van het Internet Protocol 
(TCP/IP), waarop de huidige Internet-diensten zijn gebaseerd, als transportprotocol voor toekomstige 
mullimcdiadicnsicn en -toepassingen. 
9 
2.4. Activiteiten op mondiaal en regionaal niveau ondersteunen deze 
ontwikkeling 
Maatregelen op mondiaal niveau (ITU) 
• Op de WARC '92 werd 230 MHz van het spectrum in de banden 1885-2025 MHz en 
2110-2200 MHz gereserveerd voor FPLMTS24, inclusief de op satellieten gebaseerde 
component. Daarom hebben Europa en Japan nu dezelfde spectrumbanden voorbehouden 
voor terrestrische mobiele diensten van de derde generatie terwijl de VS voor een andere 
toewijzing hebben gekozen. De WARC '92 reserveerde dit spectrum evenwel voor mobiele 
diensten in het algemeen, zonder specifieke frequenties te koppelen aan bepaalde 
technologieën. Daardoor kon een deel van dit spectrum in de VS worden toegewezen aan 
tweede generatie-systemen, in de VS meestal PCS genoemd. Deze ontwikkeling kan 
gevolgen hebben voor mogelijkheid om wereldwijd één gemeenschappelijke frequentieband 
voor UMTS te reserveren. Dit kan leiden tot een versnippering van de wereldmarkt, met als 
gevolg een belemmering voor de ontwikkeling van UMTS als wereldwijd systeem. 
• Op internationaal niveau wordt binnen de Internationale Telecommunicatie-unie (ITU) 
gewerkt aan de ontwikkeling van Internationale Mobiele Telecommunicatie 2000 (IMT 
2000), voorheen FPLMPS genaamd. Een speciale taakgroep (TG8/1) is opgericht, die de 
uit verschillende delen van de wereld afkomstige voorstellen voor toekomstige mobiele 
communicatiesystemen moet behandelen. Het Europese standpunt binnen deze taakgroep 
gaat evenwel gebukt onder een gebrek aan samenhang en gemeenschappelijk perspectief, 
ten gevolge van enkele onduidelijkheden omtrent de exacte definitie van mobiele 
communicatiesystemen van de derde generatie. 
• Er is een geregelde dialoog over toekomstige mobiele systemen gevoerd tussen regelgevers 
en de industrie van de Europese Gemeenschap, de VS en Japan in het kader van de 
FAMOUS25-bijeenkomsten. 
Maatregelen op Europees niveau 
• In verband met de wereldwijde groei van de markten voor mobiele draadloze communicatie 
hebben fabrikanten, exploitanten, onderzoekinstellingen en universiteiten belangrijke 
onderzoek- en ontwikkelingsactiviteiten ontplooid, met name in het kader van Europese 
onderzoekprogramma's zoals RACE (Research and Technology Development in Advanced 
Communications in Europe) en ACTS (Advanced Communications Technologies and 
Services). In de periode 1991-1998 is ongeveer 180 miljoen ecu EG-geld gebruikt voor de 
financiering van O&O op het gebied van mobiele, draadloze en persoonlijke communicatie 
zowel via terrestrische als via satellietsystemen. 
• Binnen Europa is op basis van brede steun uit de industrie en met hulp van de Commissie 
het UMTS-forum opgezet om een breed spectrum van belanghebbende partijen te 
24 Future Land Mobile Telecommunication System (FLMTS): het toekomstige landmobiele 
telecommunicatiesysteem. In het kader van de normalisatiewerkzaamheden van de ITU wordt dit 
acroniem nu vervangen door IMT 2000 (Internationale Mobiele Telecommunicatie 2000). 
25 Het Future Advanced Mobile Universal System (FAMOUS) belegt vanaf 1991 ieder jaar 
vergaderingen tussen vertegenwoordigers van de overheden van de VS, Japan en de EU om van 
gedachten te wisselen over toekomstige mobiele systemen, met name met het oog op de garantie van 
de compatibiliteit ervan. 
10 
betrekken bij de ontwikkeling van strategieën voor UMTTS26. Het forum ontwikkelt een 
gemeenschappelijke visie op UMTS en tracht nauwkeurig de eisen van het bedrijfsleven en 
de gebruikers te inventariseren, inclusief specifieke behoeften met betrekking tot het 
frequentiespectrum. Een eerste verslag moet tegen juni 1997 klaar zijn. 
Het Europees Comité voor radiocommunicatie (ERC) heeft onlangs met het oog op een 
openbare raadpleging een ontwerp-besluit over de frequentiebanden voor UMTS in de 
CEPT-landen gepubliceerd. In dit ontwerp-besluit wordt voorgesteld de banden 1900-
1980 MHz, 2010-2025 MHz en 2110-2170 MHz te bestemmen voor terrestrische UMTS-
toepassingen. Ook wordt voorgesteld ten minste twee blokken van 30 MHz vóór 
1 januari 2002 beschikbaar te stellen. Afhankelijk van de marktvraag kunnen nadere eisen 
worden gesteld aan de beschikbaarstelling van aanvullende frequenties binnen deze banden. 
De raadplegingstermijn over het besluit sluit op 30 mei 1997 en in juni zal vermoedelijk op 
basis van de ontvangen reacties een definitief besluit worden genomen. Dat besluit zal alleen 
bindend zijn voor de landen die het ondertekenen. 
Het ETSI heeft een aantal globale eigenschappen vastgesteld voor eindapparaten en 
netwerken van de derde generatie. De afgelopen jaren zijn de kenmerken van UMTS 
gedefinieerd. Recentelijk heeft het ETSI zijn Global Multimedia Mobility-concept 
gepubliceerd. Dit concept levert een belangrijke bijdrage tot het definitieproces van UMTS. 
Een werkprogramma is voorgesteld waarin twee ontwikkelingsfasen voor UMTS worden 
voorgesteld. De eerste fase moet leiden tot de introductie van UMTS-diensten in het jaar 
2002. Begin volgend jaar zullen vermoedelijk belangrijke beslissingen worden genomen 
over de etherinterface voor UMTS. 
Hel UMTS-forum is formeel opgericht op 16 december 1996, voortbouwend op de bestaande 
werkzaamheden van de UMTS-werkgroep. Het forum brengt regelgevers, exploitanten, fabrikanten, 
satellietcxploitanten en andere belanghebbende partijen en verenigingen zoals het ETSI, het ERO en 
het ETO bijeen. Het wordt gefinancierd via zijn 70 leden en heeft een jaarbegroting van ongeveer 
500.000 ecu. 
11 
ETSI doelstellingen voor UMTS 
1. Integratie van woon-, kantoor- en 
cellulaire diensten in één systeem en één 
gebruikerstoestel (eindapparaat) 
2. Spraak- en dienstkwaliteit die minstens 
vergelijkbaar is met die van de huidige 
vaste netwerken, met inbegrip van de 
veiligheid, die bij mobiel gebruik niet in 
gevaar mag komen 
3. Dienstcapaciteit tot multimedia 
4. Scheiding van dienstenaanbod en 
netwerkexploitatie 
5. UMTS-gebruikernummer onafhankelijk 
van netwerkexploitant of dienstverlener 
6. Capaciteit en vermogen om de hele 
bevolking te bedienen 
7. Naadloze en mondiale radiodekking 
uitvoerbaar 
8. Capaciteit radiodrager tot 2 Mbit/s 9. Flexibiliteit van radiohulpbronnen voor 
meervoudige netwerken en verkeerstypes 
binnen een frequentieband 
10. Doelmatig gebruik 
frequentiespectrum van het 
11. Totstandbrenging van directe 
satelliettoegang voor massagebruik 
12. Gebruik van 
frequentiebanden 
2110-2200 MHz) de WARC '92 
(1885-2025 en 
13. Goedkope diensten en apparatuur 
14. Flexibele aanpassingsmogelijkheden, 
gebruiksgemak 
15. Flexibiliteit voor invoering van nieuwe 
diensten en technische mogelijkheden 
16. Aanpasbaarheid aan uiteenlopende 
behoeften; openbare, particuliere, 
basistelefonie voor eenvoudige 
telecommunicatie; breedband-multimedia 
voor geavanceerde telecommunicatie 
Bron: ETSI TA 24, Verslag over Global Multimedia Mobility (GMM) 
12 
3. DE VERDERE ONTWIKKELING VAN MOBIELE COMMUNICATIE: 
BELANGRIJKSTE UITDAGINGEN EN KWESTIES 
3.1. Belangrijke uitdagingen voor de mobiele communicatie 
De industrie voor informatie- en communicatietechnologie vormt een essentieel onderdeel 
van de Europese industrie aangezien zij een belangrijk en groeiend deel van de industriële 
activiteit voor haar rekening neemt. Zij vormt ook de sleutel tot het concurrentievermogen 
van industriële processen, producten en diensten in de toekomst en een platform voor de 
ontluikende informatiemaatschappij. Als Europa wil voortbouwen op het succes van 
GSM, zal het de volgende twee uitdagingen moeten aannemen: 
Inspelen op de veranderende behoeften van de gebruikers ten aanzien van mobiele 
diensten 
Verder ontwikkelen van de voorwaarden voor het concurrentievermogen van de 
industrie in de sector mobiele communicatie 
Het is niet alleen voor de telecommunicatiesector, maar ook voor de economie in het 
algemeen belangrijk dat deze doelstellingen worden bereikt. Een verbetering van het 
concurrentievermogen van de Europese industrie voor mobiele communicatie zal er tevens 
toe leiden dat haai toonaangevende positie op de wereldwijde markten voor mobiele 
communicatietechnologie en -diensten wordt uitgebouwd. 
3.2. Een nieuwe omgeving voor UMTS 
Introductieklimaat GSM 
(eindjaren tachtig) Huidige klimaat 
(eindjaren negentig) 
kleine markt 
niche-markt voor specifieke gebruikers 
enkel mobiele spraakoverdracht 
monopolie van de netwerkexploitanten 
mobiel als zelfstandige dienst 
(enkel terrestrisch) 
regionale markt 
beperkte technologische innovatie met 
als gevolg hoge kosten en beperkt 
dienstenpakket grote markt 
massamarkt, normale dienst 
gediversifieerde diensten (nog groeiend) 
concurrentie (in de meeste lidstaten twee of 
drie nationale (een groeiend aantal) netwerken) 
integratie van diensten 
(vast, terrestrisch mobiel, satelliet) 
door wereldwijde concurrentie gekenmerkte 
markt 
brede waaier van nieuwe technologische 
mogelijkheden (meer integratie, 
compressietechnieken, efficiënt 
frequentiegebruik, lager energieverbruik) met 
als gevolg geringere kosten van diensten en 
apparatuur 
13 
Bij het uitstippelen van een traject voor een succesvolle overschakeling van mobiele 
technologieën van de tweede op die van de derde generatie kan lering worden getrokken 
uit de eerdere overgang van analoge systemen op GSM. Tegelijkertijd is het essentieel 
inzicht te krijgen in de radicale veranderingen binnen de omgeving voor mobiele 
communicatie in de afgelopen vijfjaar. Hiermee moet bij elke omschakelingsstrategie 
rekening worden gehouden. 
Gelet op deze veranderingen zijn er verschillende scenario's mogelijk voor een geleidelijke 
overgang op derde-generatiesystemen waarbij alternatieve of aanvullende trajecten open 
staan om de toekomstige mobiele sector vorm te geven. 
Het is essentieel dat de industrie op tijd beslissingen neemt (over de benodigde 
investeringen, het dienstenpakket, de beoogde markten, nadruk op de ontwikkeling van 
bestaande diensten of een meer innovatieve aanpak) om te bepalen welke koers de 
ontwikkeling zal nemen. Gezien het specifieke karakter van de telecommunicatiesector 
(b.v. de noodzaak van interoperabiliteit van de netwerken, de toewijzing van de schaarse 
hulpbronnen) hebben de overheden een bijzondere verantwoordelijkheid om ervoor te 
zorgen dat passende beslissingen worden genomen om de ontwikkeling van deze diensten 
te bevorderen en bij te dragen tot een concurrerende Europese industrie. 
Een duidelijk en relatief gedetailleerd beeld van de toekomstige ontwikkelingen is nodig 
alvorens precies kan worden bepaald welke maatregelen op Europees niveau eventueel 
nodig zijn om een positieve bijdrage te leveren tot de toekomstige ontwikkeling van 
mobiele en draadloze technologieën. 
3.3. Kernvragen in verband met toekomstige beslissingen 
Vijf kernvragen staan aan de basis van de beslissingen over een geschikt regelgevingskader 
voor UMTS. Zij hebben in het bijzonder betrekking op het tijdschema, de te volgen 
methode en de consequenties die de beslissingen voor het concurrentievermogen van de 
Europese industrie met zich meebrengen. 
Is dit hel juiste moment om een strategie voor de invoering van UMTS te definiëren of 
is regelgeving op dit moment nog te voorbarig? 
Hel lijkt duidelijk dat de veranderende verwachtingen van de gebruikers, met name op 
gebieden zoals multimediadiensten, een nieuwe dimensie toevoegen aan de benodigde 
diensten. Tegelijkertijd biedt het feit dat nieuwe technologieën beschikbaar zijn en 
gedemonstreerd kunnen worden, geen garantie dat nieuwe diensten ook door de markt 
worden geaccepteerd of dat de gebruikers hieraan behoefte hebben. Daarom moet 
worden vermeden in een te vroeg stadium wettelijke maatregelen te treffen. Uitstel van 
maatregelen kan daarentegen de ontwikkeling in de richting van UMTS en de huidige 
leiderspositie van de Europese industrie in gevaar brengen. 
Bestaat er een consensus in Europa over het begrip UMTS of mobiele communicatie 
van de derde generatie'!* Gaat het om één enkele technologie of om een aantal 
interopei abele oplossingen die op verschillende technologieën zijn gebaseerd? 
De huidige generatie (ASM is nog steeds in ontwikkeling en biedt de gebruikers binnen 
het bestaande technologische kader steeds betere en gevarieerdere diensten omdat de 
nieuwe technologische mogelijkheden steeds beter worden benul. Zal de overgang op 
de volgende generatie mobiele diensten plaatsvinden door stapsgewijze verbeteringen 
14 
in de GSM-technologie of zal er op een gegeven moment ineens moeten worden 
overgeschakeld van GSM op een nieuw systeem dat van meet af meer capaciteit en 
hogere datasnelheden biedt? Zijn eventueel tussenoplossingen mogelijk waarbij 
onderdelen van beide benaderingen kunnen worden gecombineerd, zoals het gebruik 
an verschillende etherinterfaces bij een gemeenschappelijk integratieplatform? Zal 
UMTS worden ontworpen als een totaalsysteem waarbij de gebruikers de 
dienstenelementen kiezen die zij nodig hebben of als een reeks van technische 
oplossingen die interoperabele zijn en waarvoor aparte toestellen nodig zijn. 
Welke rol is bij de overgang op UMTS weggelegd voor de particuliere sector, 
respectievelijk de overheden? 
Het is duidelijk dal de particuliere sector het voortouw moet nemen bij de 
totstandbrenging van een nieuwe omgeving voor mobiele communicatie. Toch moet er 
aandacht worden geschonken aan de rol die de nationale en communautaire 
overheden kunnen spelen bij het creëren van een omgeving waarin de marktgestuurde 
ontwikkeling van nieuwe systemen en de keuzevrijheid voor de klant bij lagere prijzen 
worden gestimuleerd. Welke mate van consensus over de invulling van UMTS is nodig 
om passende beleidsbeslissingen mogelijk te maken? 
Welke invloed kan UMTS op het concurrentievermogen van de Europese industrie 
hebben? 
Moet de ontwikkeling van UMTS bij het spectrumbeheer voorrang krijgen boven 
mobiele en draadloze technologieën? Zo ja, welke invloed zal dit hebben op de 
mogelijkheden van Europa om de telecommunicatie-industrie wereldwijd 
concurrerend te houden? 
De markt ontwikkelt zich wereldwijd in een zeer hoog tempo. Dit geldt zowel voor 
ontwikkelingen op het gebied van mobiele en draadloze systemen als voor 
ontwikkelingen in verband met het "mobiele Internet". Wat zou in dit verband een 
geschikte inlroducliedalum voor UMTS zijn? Zijn de door het ETSI voorgestelde data 
(experimentele introductie in het jaar 2002 en definitieve introductie van UMTS in 
2005) passend? 
Hoe kunnen we ervoor zorgen dat de bredere individueel en algemeen maatschappelijke 
belangen bij de ontwikkeling van de "draadloze informatiemaatschappij" gegarandeerd 
worden? 
Mobiele en draadloze communicatie worden beschouwd als belangrijke middelen om 
de informatiemaatschappij naar de massamarkt te brengen. Zijn verdere maatregelen 
nodig om de duurzame ontwikkeling van de "draadloze informatiemaatschappij" in 
goede banen te leiden en, zo ja, welke onderwerpen moeten daarbij aan de orde 
komen? Zijn bijvoorbeeld extra maatregelen nodig om ervoor te zorgen dat alle 
Europese burgers over deze nieuwe diensten en technologieën kunnen beschikken? 
Hoe kan pan-Europese roaming, een van de grote verdiensten van GSM, worden 
doorgetrokken naar het toekomstige mobiele multimediatijdperk? De acceptatie van 
de "draadloze informatiemaatschappij" zal ook afhangen van het oordeel van het 
grote publiek over de veiligheid van hel gebruik van radiocommunicatieapparatuur. 
Verder onderzoek op dit gebied staat op het programma teneinde nadere gegevens te 
verzamelen27. 
27 Dc Commissie wcrki momentcel aan de op/.cl van een programma voor onderzoek naar de mogelijke 
gezondheidseffecten van hel gebruik van mobiele telefoons, Dit gebeurt op aanbeveling van een 
3.4. Het scheppen van de ontwikkelingsvoorwaarden: kernvragen over de 
~ol van de overheden 
Het regelgevingskader 
De Europese Gemeenschap heeft een omvangrijk raamwerk gecreëerd voor de volledige 
liberalisering van de telecommunicatiesector met ingang van 1 januari 1998. Dit raamwerk 
heeft betrekking op zowel vaste als mobiele diensten. De opzet ervan is neutraal ten 
aanzien van de gebruikte technologie en laat voldoende ruimte voor nieuwe technologieën 
en marktontwikkelingen. In verband met UMTS dient dat raamwerk niettemin onder de 
loep te worden genomen zodat kan worden besloten of de invoering van UMTS op 
middellange termijn een nieuwe aanpak van de regelgeving noodzakelijk maakt. 
Vereist UMTS verdere wijzigingen in het algemene raamwerk voor de 
telecommunicatiewetgeving? 
Het uitvoerige en voorspelbare raamwerk voor de concurrentie binnen de interne markt 
heeft betrekking op belangrijke aspecten zoals licenties, interconnectie, de universele 
dienst en de toewijzing van nummers en frequenties. Het probeert voorwaarden te 
scheppen die van toepassing zijn op bedrijven welke diensten aanbieden via vaste, mobiele 
en draadloze verbindingen. De eerste prioriteiten voor maatregelen moeten zijn de 
doeltreffende omzetting van de huidige EU-wetgeving in nationale wetgeving en de 
effectieve en tijdige tenuitvoerlegging van reeds met het Europees Comité voor 
Radiocommunicatie genomen besluiten over frequentiekwesties. 
Een fundamenteel principe in dit raamwerk is het scheppen van voorwaarden voor het 
aanbieden van innovatieve diensten. Ook wordt het proces van de toewijzing van 
frequenties en/of licenties door dit raamwerk opengebroken, doordat lidstaten niet langer 
frequenties/licenties automatisch aan de huidige exploitanten mogen toekennen, maar 
dergelijke exploitanten evenmin automatisch mogen uitsluiten van het verkrijgen van 
frequenties of licenties voor nieuwe of aanvullende mobiele systemen, behalve wanneer 
dergelijke beperkingen kunnen worden gerechtvaardigd om de totstandkoming of 
uitbreiding van een machtspositie op een bestaande markt te voorkomen. Wellicht moeten 
in de toekomst de aspecten in verband met de universele dienst op grond van de 
marktontwikkelingen opnieuw worden bekeken. 
Veroorzaakt UMTS bijzondere concurrentieproblemen die op Europees niveau moeten 
worden aangepakt? 
Een van de belangrijkste factoren voor eerlijke concurrentieverhoudingen op de markt 
is roaming. In ieder geval in de beginfase van de introductie moet voor UMTS-
systemen wellicht worden getracht roaming-overeenkomsten met GSM-netwerken te 
onafhankelijke multidisciplinaire groep van deskundigen, die vorig jaar heeft gerapporteerd dat er op 
grond van de beschikbare studies en literatuur geen aanwijzingen zijn voor een verhoogd 
gezondheidsrisico, maar ook dat de gegevens schaars zijn en betrouwbare conclusies vooralsnog niet 
toelaten Verder onderzoek is nodig, met name op het gebied van de athermischc effecten. 
16 
sluiten zodat een toereikende nationale en internationale dekking mogelijk is. Een 
weigering om roaming-overeenkomsten, die berusten op commerciële akkoorden 
tussen exploitanten, te sluiten met UMTS-exploitanten, zou een belangrijke 
ontmoediging zijn voor het gebruik van UMTS-systemen. Krachtens de 
mededingingsvoorschriften van het EG-Verdrag kan een dergelijke weigering worden 
beschouwd als concurrentievervalsing. In een later stadium kan roaming een nieuwe 
dimensie krijgen wanneer verschillende segmenten van de sector voor mobiele en/of 
vaste diensten naar elkaar toegroeien. Daarom is een gedegen toezicht op roaming 
overeenkomsten noodzakelijk. 
Frequentiekwesties in verband met UMTS 
Wat zijn de frequentie-eisen voor UMTS? Welke beslissing moet met het oog op UMTS 
voor de frequentiereservering worden genomen? 
Snelle maatregelen om goed afgebakende frequentiebanden vast te leggen voor UMTS 
en/of andere diensten van de derde generatie alsmede voor draadloze abonneelijnen, met 
inachtneming van de op de WARC '92 goedgekeurde reserveringen voor mobiele 
communicatie, zijn wellicht van kritiek belang voor de ontwikkeling van dergelijke diensten 
binnen Europa en over de hele wereld In dit verband let de Commissie zorgvuldig op het 
commentaar en de reacties op bovengenoemd voorstel voor een besluit van het ERC. 
Ook voor de systemen van de tweede generatie liepen de benaderingen van de 
frequentie bandtoewijzing in de EG en de VS uiteen. Het reeds vroeg genomen besluit 
inzake de frequentietoewijzingen voor GSM en het vrijmaken van deze frequenties door de 
lidstaten legen een vooraf vastgestelde datum is van cruciaal belang geweest voor het 
succes van GSM. In de VS daarentegen blijft een aantal digitale normen met elkaar in 
concurrentie en is het verlenen van licenties voor het PCS-spectrum niet gekoppeld aan het 
gebruik van een specifieke technologie. Waar ligt met het oog op UMTS het juiste 
evenwicht tussen een vroegtijdige frequentiebandtoewijzing voor UMTS en de noodzaak 
om de mogelijkheid van concurrentie tussen verschillende toekomstige mobiele systemen 
open te houden gezien de mogelijke voordelen hiervan in termen van innovatie, kwaliteit 
van de dienst en keuze? Wanneer moet uiterlijk een besluit worden genomen over de 
noodzakelijke frequentietoewijzing? Moet de frequentietoewijzing worden gekoppeld aan 
de dienst (b.v. ten behoeve van mobiele multimediadiensten) of aan de technologie (dw.z. 
bestemd voor één of meer interoperabele technologieën) ? 
Welke prioriteiten met betrekking tot UMTS kunnen er voor Europa worden gesteld op de 
aanstaande WRC-vergaderingen? 
Terwijl er op de WARC '92 belangrijke besluiten zijn genomen met betrekking tot de 
frequenties voor FPLMTS, moet er in het licht van het zich ontwikkelende concept van 
UMTS voor worden gezorgd dat er met het oog op de komende WRC-vergaderingen een 
duidelijk Europese visie wordt ontwikkeld. Heldere besluiten over frequentiebanden zijn 
essentieel voor de ontwikkeling van toekomstige systemen en geven blijk van een duidelijke 
beleidskeuze voor derde-generatiesystemen, ook al wordt de keuze van de technologie(ën) 
voor dergelijke systemen pas later gemaakt. 
17 
Normalisatiekwesties 
Maakt UMTS nieuwe prioriteiten of een nieuwe aanpak nodig op normalisatiegebied? 
Naarmate de basisvorm van UMTS of andere systemen van de derde generatie zich 
aftekent, zal hel ETSI, in nauwe samenwerking met het UMTS-forum en andere 
belanghebbende partijen, ongetwijfeld een centrale rol blijven spelen in het bepalen van de 
precieze normalisatie-eisen. Hoe kan ervoor worden gezorgd dat dit proces voldoende 
open blijft zodat een brede consensus onder de betrokken partijen, zowel binnen als buiten 
de Gemeenschap, kan worden bereikt?. 
Hoe kan ervoor worden gezorgd dat bij de ontwikkeling van UMTS ook het juiste 
evenwicht wordt gevonden tussen formele, open normalisatie waar deze aangewezen is 
(hetgeen bepaalde minimumtermijnen veronderstelt) en door de industrie ontwikkelde 
de facto-normen, die zich vaak ontwikkelen in een tempo dat meer in overeenstemming is 
met de korte levenscyclus van de informatietechnologieën en -diensten die vermoedelijk 
door UMTS zullen worden aangeboden. 
GSM is een algemene en open norm die een ontwikkeling in de richting van 
verschillende vormen van dienstverlening mogelijk maakt zonder dat de integriteit van 
het GSM-platform daaronder lijdt. In welke mate kan of moet een dergelijk aanpak 
ook voor het UMTS-concept gelden? 
Vraagt UMTS om een heroriëntatie van de normalisatie van telecommunicatie sec naar 
informatietechnologie? 
Hoe kunnen de normalisatiewerkzaamheden, met als vertrekpunt een aanpak waarbij 
telecommunicatie en netwerken centraal staan, opnieuw richting worden gegeven, 
zodat rekening kan worden gehouden met de zeer snelle ontwikkelingen aan 
dienstenzijde, bij voorbeeld om in te spelen op de vraag naar mobiele toegang tot 
Internel/i ntranet-diensten (in een TCP/IP-omgeving) en multimediadiensten in het 
algemeen? . 
Onderzoek en ontwikkeling 
Wat zijn de strategische technologische O&O-doelstellingen die moeten worden 
nagestreefd in het kader van mobiele en persoonlijke communicatie? 
In de context van hel derde en vierde kaderprogramma voor onderzoek en 
ontwikkeling is op Europees niveau een aanzienlijke bijdrage geleverd tot de 
ontwikkeling en validering van de essentiële technologieën, componenten, systemen, 
diensten en toepassingen voor mobiele en draadloze communicatie. Dergelijke 
inspanningen hebben bijgedragen tot de handhaving van de Europese leiderspositie 
op dit gebied. Gezien het hoge ontwikkelingstempo en de steeds belangrijkere rol die 
voor terrestrische en satellietgebaseerde draadloze communicatie is weggelegd, 
moeten de onderzoek- en ontwikkelingsinspanningen in deze sector binnen hel vijfde 
kaderprogramma nog worden opgevoerd. De hoofddoelstelling van de werkzaamheden 
is wereldwijde inter connectiviteit van de toekomstige geïntegreerde 
telecommunicatienetwerken waardoor iedereen waar ook ter wereld dankzij mobiele 
en draadloze diensten met een vergelijkbare capaciteit en kwaliteit als vaste 
netwerkdiensten toegang heeft tot breedbandige multimediacommunicatie. 
Wat moet het niveau van de O&O-inspanningen zijn gelet op de voorbereiding van 
UMTS? 
O&O is van groot belang in die zin dat het wetenschappelijke en technologische 
kennis creëert en tegelijkertijd bijdraagt tot de ontwikkeling van een vroegtijdige 
consensus over de meest significante technologische opties. De consensus vormt een 
voedingsbodem voor het stroomafwaarts gelegen normalisatieproces en verhoogt het 
concurrentievermogen van Europa. In hoeverre zijn de voor UMTS benodigde 
technologieën voldoende onderzocht in het kader van de O&O-inspanningen en/of op 
welke punten is er nog O&O nodig? 
Internationale aspecten 
Wat moeten de prioriteiten van de Europese Gemeenschap zijn voor samenwerking met 
betrekking tot UMTS? 'ö 
Bij de derde-generatiesystemen moet noodzakelijkerwijs rekening worden gehouden 
met wereldwijde en regionale dienstenconcepten, evenals met het telecommunicatie-
akkoord van de Wereldhandelsorganisatie. Meer dan 60 leden van de 
Wereldhandelsorganisatie zijn verplichtingen aangegaan ten aanzien van kwesties 
zoals toegang tot mobiele diensten en frequentietoewijzing. In dit verband moeten de 
Europese Gemeenschap en de lidstaten, exploitanten, fabrikanten en dienstverleners 
actief samenwerken met instanties en ondernemingen op mondiaal niveau om te 
bereiken dat de toekomstige systemen voldoen aan de vraag van de gebruikers naar 
een grote mate van wereldwijde interoperabiliteit en verenigbaar zijn met de in het 
kader van de Wereldhandelsorganisatie gemaakte afspraken. Waar moeten, gezien de 
ontwikkeling van een UMTS-concept voor Europa, initiatieven voor wereldwijde of 
regionale samenwerking worden ontplooid en op welke doelstellingen moeten deze 
worden gericht? 
Hoe kan een in Europa ontwikkeld UMTS-concept het best worden gepromoot in 
internationale organisaties? 
De Commissie steunt de continue samenwerking op het gebied van 
frequentietoewijzing voor digitale systemen van de derde generatie en draadloze 
abonneelijnen, alsmede bij de normalisatie. Hoe kunnen de lidstaten overeenkomstig 
het EG-Verdrag het best zorgen voor coördinatie van hun standpunten binnen de 
internationale organisaties en fora die besluiten over de frequentietoewijzing nemen? 
Hoe kan de wereldwijde samenwerking op normalisatiegebied worden verbeterd?. 
Hoe kunnen de huidige uitwisselingen door de lidstaten en de Commissie in het kader 
van de geregelde contacten met derde landen het best worden benut om de Europese 
standpunten ten aanzien van de toekomstige mobiele systemen uit te dragen? 
19 
4. CONCLUSIES 
Na de succesrijke totstandbrenging van een omgeving voor digitale mobiele cellulaire 
communicatiesystemen van de tweede generatie, ontstaat er nu vraag naar een verdere 
ontwikkeling van mobiele en draadloze systemen. De gebruikers leggen de nadruk op de 
integratie van mobiele communicatietoepassingen, betere prestaties (in het bijzonder op het 
gebied van multimediatoepassingen), mondiale en naadloze dekking van de bedrade en 
draadloze diensten en betere aanpassing van diensten aan klanteneisen. 
In dit stadium blijven er nog veel onzekerheden bestaan met betrekking tot de concrete 
specificaties van de volgende generatie draadloze systemen, maar de besprekingen tussen de 
betrokkenen en binnen de normalisatie-instellingen zijn op gang gebracht. De resultaten, in het 
bijzonder die van het UMTS-forum en het ETSI, zullen van bijzonder groot belang zijn voor de 
opstelling van een UMTS-concept. In dit verband moet worden gestreefd naar een evenwicht 
tussen de legitieme belangen van de Europese fabrikanten en exploitanten en die van de 
gebruikers. 
De Commissie heeft verschillende gebieden aangewezen waarop een benadering op Europees 
niveau belangrijk kan zijn, namelijk regelgeving, normalisatie, frequentietoewijzing, O&O en 
internationale samenwerking. Doel is een kader tot stand te brengen dat leidt tot een ruimere 
keuze, betere kwaliteit en lagere prijzen van mobiele diensten voor gebruikers en dat 
tegelijkertijd volledige concurrentie waarborgt in een omgeving waarin de inmiddels bereikte 
concurrentiepositie in deze sector zorgvuldig wordt bewaakt. 
De recente ontwikkeling van de regelgeving met het oog op volledige liberalisatie van de 
telecommunicatie heeft gezorgd voor een uitgebreid raamwerk voor zowel de vaste als mobiele 
telecommunicatiesystemen. Het is van belang dat de flexibiliteit van dat raamwerk wordt 
getoetst aan de nieuwe eisen die de ontwikkeling van het UMTS-concept stelt. Hetzelfde geldt 
voor het besluit over prioriteiten inzake normalisatie en de meest geschikte toewijzing van tot 
dusver voor UMTS gereserveerde frequentiebanden in het spectrum. De huidige 
overlegprocedure in het ERC vormt in dit opzicht een belangrijke bijdrage. 
Op internationaal niveau steunt de Commissie de samenwerking op het gebied van 
frequentiebandtoewijzing en normalisatie voor digitale systemen van de derde generatie via de 
desbetreffende organisaties op basis van het UMTS-concept dat thans ter bespreking voorligt. 
De bedoeling van deze mededeling is alle belanghebbende partijen te betrekken in de 
discussie over de toekomst van UMTS, die inmiddels al is geopend met de industrie. Over 
alle in deze mededeling aan de orde gestelde kwesties kunnen reacties en meningen 
worden gegeven. Op basis van de respons op deze mededeling en andere relevante 
factoren zal de Commissie, indien en waar nodig, voorstellen doen voor maatregelen van 
het IZuropees Parlement en de Raad. 
Reacties28 dienen uiterlijk op 15 juli 1997 te worden ingediend, hetzij per post (adres: 
Europese Commissie, DG XIII/A/1, Wetstraat 200, B-1049 Brussel, ter attentie van de 
heer De Cockborne (fax + 32 2 296 8391)), hetzij via e-mail (adres: 
umts@bxl.dgl3.cec.be). 
28 De reacties zullen openbaar worden gemaakt, tenzij uitdrukkelijk wordt gevraagd dit niet te doen. 
20 
Bijlagen 
II 
INHOUDSOPGAVE VAN DE BIJLAGEN 
BIJLAGE I: MOBIELE COMMUNICATIE IN EUROPA IN CIJFERS 23 
BIJLAGE II: HET REGELGEVINGSKADER VOOR MOBIELE COMMUNICATIE26 
BIJLAGE III: FREQUENTIES VOOR MOBIELE COMMUNICATIE 28 
BIJLAGE IV: LIJST VAN ACRONIEMEN 32 
22 
BIJLAGE I: MOBIELE COMMUNICATIE IN EUROPA IN CIJFERS 
Bron: Mobile Communications 
Figuur 1.1: Groei van het aantal gebruikers van Europese mobiele communicatie 
Figuur 1.2: Marktpenetratie mobiele communicatie per lidstaat (situatie 
maart 97) 
23 
S 4 
U S 
Ë Digital share of the market = 53% 
* Analogue subscribers ^ Digital subscribers 
Bron: KPMG 
Figuur 1.3: Aantal abonnees mobiele communicatie in Europa: analoog vs. 
digitaal 
30.000.000 
25.000.000 
20.000.000 
15.000.000 
10.000.000 
5.000.000 | Schatting totaal aantal DECT-toestellen 
ïmmï 
1994 1995 I996 1997 mm 
1998 1999 2000 
Bron: ETSI 
Figuur 1.4: Groei van DECT in Europa 
24 
PHS-abonnees (Japan) 
6,000,000 
5,000,000 
4,000,000 
3,000,0001 
2,000,000 
1,000,000 
o „ m m m m m m m 
jui-95 sep-95 nov-95 jan-96 mrt-96 mei 96 jui-96 sep-96 nov-96 jan-97 
Bron: MPT, Japan 
Figuur 1.5 Groei van PHS in Japan 
25 
BIJLAGE II: HET REGELGEVINGSKADER 
VOOR MOBIELE COMMUNICATIE 
Na het Groenboek inzake mobiele en persoonlijke communicatie van 1994 heeft de 
Europese Gemeenschap een visie van de persoonlijke communicatie-omgeving 
gepropageerd, waarin bedrade en draadloze, vaste en mobiele netwerken steeds verder 
naar elkaar toegroeien. In het juridische kader29 zijn belangrijke data voor de verdere 
opening van de markt voor mobiele communicatie in de EG vastgelegd. 
BELANGRIJKE DATA VOOR DE ONTWIKKELING VAN MOBIELE DIENSTEN IN DE EG 
November 1996 
• Mededeling van de maatregelen die worden genomen om de bijzondere en uitsluitende 
rechten voor mobiele telefonie in te trekken 
• Mededeling van de maatregelen die worden genomen om de beperkingen voor 
exploitanten van mobiele diensten om hun eigen netwerken/microgolfverbindingen aan 
te leggen of de infrastructuur van derden te gebruiken voor hun eigen mobiele 
netwerken, op te heffen 
• Mededeling van de maatregelen die worden genomen om mobiele exploitanten de 
mogelijkheid te bieden directe aansluiting te krijgen op de vaste of mobiele netwerken 
in andere EG-lidstaten30 
Vóór januari 1998 
• De lidstaten moeten zich buigen over aanvragen voor licenties voor de exploitatie van 
DCS 1800-diensten, voor zover hiervoor frequenties beschikbaar zijn. 
• De huidige exploitanten van vaste of mobiele netwerken mogen niet automatisch 
frequenties/licenties voor de nieuwe mobiele diensten, in het bijzonder DCS 1800, 
toegewezen krijgen. Ook mogen zij niet automatisch van dergelijke frequenties/licenties 
worden uitgesloten, tenzij kan worden aangetoond dat honorering van de aanvraag een 
negatief effect op de concurrentie zou hebben doordat de (gezamenlijke) dominante 
positie van de huidige exploitanten zou worden versterkt. Waar deze bestaan moeten 
de beperkingen voor het aanbieden en gebruiken van multimode-apparatuur, die 
29 Zie in het bijzonder Richtlijn 96/2/EG van de Commissie van 16 januari 1996 tot wijziging van 
Richtlijn 90/388/EEG met betrekking tot mobiele en persoonlijke communicatie, PB nr. L 20 van 
26.1.1996 (de richtlijn "Mobiele Communicatie"); Richtlijn 96/19/EG van de Commissie van 13 
maart 1996 tot wijziging van Richtlijn 90/388/EEG met betrekking tot de invoering van volledige 
mededinging op de markten voor telecommunicatie, PB nr. L 74 van 22.3.1996; Richtlijn 97/13/EG 
van het Europees Parlement en de Raad van 10 april 1997 betreffende een gemeenschappelijk kader 
voor algemene machtigingen en individuele vergunningen op het gebied van 
telecommunicatiediensten, PB nr. L 117 van 7.5.1997; Richtlijn 97/../EG van het Europees Parlement 
ca de Raad inzake interconnectie op telecommunicatiegebied, wat de waarborging van de universele 
dienst en van de interoperabiliteit door toepassing van de beginselen van Open Network Provision 
(ONP) betreft, PB nr. L .... 
30 Voor Ierland en Portugal is een extra overgangsperiode toegestaan zodat directe interconnectie tot 
1 januari 1999 wordt uitgesteld. Voor Griekenland en Luxemburg is nog geen besluit gevallen. 
26 
geschikt zijn voor verschillende mobiele systemen zoals een gecombineerde GSM-
DECT-telefoon, worden opgeheven. 
Voorts wordt de ontwikkeling van mobiele communicatie bevorderd door de 
hoofdelementen van het algemene kader voor de liberalisering, dat zowel voor de mobiele 
als de vaste netwerkexploitanten en dienstverleners geldt. Dat kader is neutraal ten 
opzichte van de technologie. Tegelijkertijd beperkt het zich tot het strikte minimum dat 
noodzakelijk is om werkelijke concurrentie en het algemeen belang te garanderen. 
Dit betekent bijvoorbeeld dat de exploitanten van mobiele netwerken recht hebben op: 
• aansluiting op de vaste openbare telecommunicatienetwerken in hun eigen lidstaat; 
• kostengeoriènteerde tarieven voor aansluiting op de netwerken van exploitanten met 
een sterke marktpositie, alsmede op een keuze uit een standaardlijst van uitgesplitste 
aansluitmogelijkheden, en 
• een licentie op basis van open, transparante en niet-discriminerende procedures binnen 
vastgestelde termijnen. Het aantal vergunningen mag door de lidstaten alleen worden 
beperkt bij schaarste aan frequenties of, op tijdelijke basis, bij gebrek aan beschikbare 
nummers. 
Een van de hoofddoelstellingen van het regelgevingskader is de garantie van het 
evenwicht tussen regelgeving en concurrentie op de particuliere markten. Bij het opleggen 
van verplichtingen aan de marktdeelnemers moeten de nationale regelgevingsinstanties 
rekening houden met de positie van de deelnemers en de mate van concurrentie op de 
betrokken markt. Zo geldt voor exploitanten van mobiele netwerken op dit moment nog 
niet zoveel gedetailleerde regelgeving wat de kwaliteit van de dienst en het prijstoezicht 
betreft als voor de exploitanten van vaste netwerken met een sterke marktpositie. Voorts 
zal bij de beoordeling van de vraag of een exploitant van een mobiel netwerk over een 
sterke marktpositie beschikt, de betrokken markt vaak de telecommunicatiemarkt in zijn 
geheel zijn in plaats van de mobiele sector alleen. 
Toch kan van exploitanten van mobiele netwerken en/of diensten op andere gebieden al 
worden verlangd dat zij verantwoordelijkheden op zich nemen die typisch zijn voor de 
hoedanigheid van (dikwijls landelijke) exploitant van openbare telecommunicatie­
netwerken en/of -diensten. 
27 
BIJLAGE III: FREQUENTIES VOOR MOBIELE COMMUNICATIE 
Tabel III. 1 biedt een overzicht over de frequenties die gebruikt worden voor de 
verschillende technologieën voor mobiele communicatie in Europa. 
Tabel III. 1: Gebruik van het spectrum voor de verschillende mobiele diensten in Europa 
Frequentieband 
47-88 MHz 
138-174 MHz 
380-430 MHz 
420-470 MHz 
862-960 MHz 
1670-1900 MHz 
1885-2200 MHz Systemen 
CT1, semafonie, PMR, MOBITEX 
eerste PLMN's31, RC2000, PMR, PAMR (MPT 1327), ERMES, semafonie32, 
MOBITEX 
TETRA 
RC2000, NMT 450, System C, RTMS, PMR, semafonie 
TACS, ETACS, NMT 900, GSM, DSRR, CT2, PMR 
TFTS33, DCS 1800, DECT 
FLMfS/UMTS 
Bron: KPMG 
Tabel III.2 toont de geharmoniseerde frequentiebanden die in Europa voor de 
verschillende mobiele systemen worden gebruikt. Tot dusver vormen twee mechanismen 
de basis voor de toewijzing van geharmoniseerde frequentiebanden in Europa: richtlijnen 
van de Europese Gemeenschap (b.v. voor GSM, DECT en ERMES) en besluiten van het 
ERC. 
Tabel III.2: Frequentiebanden voor de verschillende mobiele systemen in Europa 
Systeem 
GSM 
DCS 1800 
DECT 
ERMES 
TFTS 
DSRR 
TETRA Frequentieband 
890-915 MHz en 935-960 MHz 
1710-1785 MHz en 1805-1880 MHz 
1880-1900 MHz 
169.4-169.8 MHz 
1670-1675 MHz 
888-890 MHz en 933-935 MHz 
380-400 MHz voor de hulpdiensten en 
410-430 MHz voor openbare diensten Toegewezen op basis van 
Richtlijn 87/372/EEG 
ERC/DEC/(95)3 
Richtlijn 91/281/EEG 
Richtlijn 90/544/EEG 
ERC/DEC/(92)1 
ERC/DEC/(96)6 
ERC/DEC/(96)4 
Bron: Europese Commissie, ERC 
31 De meeste hiervan zijn al buiten gebruik gesteld of worden binnenkort buiten gebruik gesteld. 
32 Vooral POCSAG. 
33 Toewijzing van de ITU/WARC'92. 
28 
Figuur III. 1 biedt een overzicht van de voor GSM en analoge diensten gereserveerde 
frequenties in de 900 MHz-band. 
Figuur III. 1: Frequenties voor GSM en analoge cellulaire systemen in de 870-960 MHz band 
MHz 
960-
•3 950" 
Q 940-
93a 
920-
910-
-900-
890-
870. H -cd •• 
CZi uil 
E 2 <° — c m, it .E ra — — S £ 
is*&l frequency used for GSM technology * frequency range not confirmed 
I | frequency used for analogue technology 
Bron:,KPMG 
Het gebruik van het frequentiespectrum in deze band in de verschillende landen is relatief 
uniform. Sommige landen hebben de frequentieharmonisatie tot het uiterste doorgevoerd 
en hun GSM-frequenties volledig gecoördineerd. Op deze wijze worden 
interferentieproblemen zoveel mogelijk voorkomen en ondervinden zowel de gebruikers 
als de exploitanten minder problemen. 
Ofschoon het gebruik van het spectrum gecoördineerd wordt, zijn er nog grote verschillen 
in de omvang van het spectrum dat in de verschillende landen aan de exploitanten en zelfs 
aan verschillende exploitanten in eenzelfde land wordt toegekend. In sommige gevallen 
zijn de verschillen tussen de landen gerechtvaardigd op grond van uiteenlopende 
marktomstandigheden, in het bijzonder wat betreft het gebruik van analoge systemen rond 
1990, toen GSM werd geïntroduceerd. 
Verschillen binnen één land vallen moeilijker te verdedigen. Dikwijls profiteert een 
gevestigde exploitant met een dochtermaatschappij die op de mobiele markt actief is, van 
het feit dat hij zowel toegang heeft tot frequentiebanden voor analoog gebruik als tot die 
voor digitaal gebruik. Zo is een particuliere exploitant in hetzelfde land behoorlijk in het 
nadeel. 
29 
Figuur III.2 toont de voor mobiele communicatie in de 1800 MHz-band gebmikte 
frequenties. 
1900 
1880 
1860 
1840 
1820 
1800 
1780 
1760 
1740 
1720-
1700-;0-- t,- afesasM 
<ó Co 
o to 
CM Q 
S ° 
C « 
o *>.. 
-5 c D) 
C 
P ~ 
Q) "O 
1 I ••§;• 
O 
5 8 § «o *" 
•Q CO 
«O O 
£ Q 
IJV... 
g--4» 5 Ç 
-_g ,o o >5 I .£ 9-
•JU*. 
•s....a. 
•'S E 
E e 2 E ™ § V ~ ^ 
5 a 
Slallocated to DCS 1800 * frequency range not confirmed 
Hf used for DCS 1800services 
Bron: HRO 1995 
Figuur 111.2: Gereserveerde en gebruikte frequenties voor mobiele cellulaire systemen in de 
1800 MHz band 
DCS 1800 staat nog in de kinderschoenen vergeleken met GSM, ofschoon het huidige 
regelgevingskader eist dat de EG-lidstaten licentieaanvragen voor dergelijke systemen 
vóór 1 januari 1998 behandelen. Vele landen buiten de EG, met name de Oost-Europese 
en Baltische landen, beschikken nog in het geheel niet over plannen voor de introductie 
van deze technologie. Een van de hoofdredenen hiervoor is dat de voor DCS 1800 
bestemde frequenties botsen met de in veel landen voor andere systemen gebruikte 
frequenties. 
Op de WARC '92 (de administratieve wereldradioconferentie) van de ITU is wereldwijd 
230 MHz in de 2 GHz-band gereserveerd voor FPLMTS/IMT 2000, de terrestrische en 
satellietcomponenten inbegrepen. Het doel werd geformuleerd als de realisatie van een 
dankzij een naadloze infrastructuur werkelijk overal ter wereld te gebruiken persoonlijk 
communicatiesysteem door middel van geschikte wereldwijde normen en gecoördineerde 
toewijzing van frequenties door de nationale en regionale regelgevingsinstanties. 
De volledige 230 MHz van het door de WARC '92 aangewezen spectrum werd in Europa 
gereserveerd voor technologie van de derde generatie: UMTS. Elders, in het bijzonder in 
de VS, is de situatie veel gecompliceerder en er bestaat dan ook weinig hoop dat er ooit 
een gemeenschappelijke wereldwijde norm komt nu er al verschillende regionale 
oplossingen bestaan. 
Figuur III.3 toont de frequentietoewijzingen voor toekomstige mobiele 
communicatiesystemen en de huidige situatie in de verschillende delen van de wereld. 
30 
MSS= Mobile 
Satellite System 
f700 2 4 6 8 1800 2 4 6 8 1900 2 4 6 8 2000 2 4 6 8 2100 20 40 6 8 220020 40 6 8 
-a—o—p—o.—,—p—o—o—o,—i—a—o,—o,—a—r—q—q—o,—o,—,—,—,—&—e, •—•—•—ft—« 
Figuur IIL3: Frequentietoewijzing voor mobiele communicatiesystemen (FPLMTS) 
rond 2 GHz 
31 
BIJLAGE IV: LIJST VAN ACRONIEMEN 
ACTS 
CDMA 
CEPT 
D-AMPS 
DCS 1800 
DECT 
ERC 
ETSI 
FAMOUS 
FPLMTS 
GMM 
GPRS 
GSM 
HSCSD 
1MT2000 
IP 
ITU 
OESO 
PACS 
PBX 
PHS 
PCS 1900 
RACE 
O&O 
PCS 
S-PCS 
TCP/IP 
UMTS 
WARC/WRC 
WLL 
WTO Advanced Communications Technologies and Services 
Code Division Multiple Access 
Europese Conferentie van PTT-administraties 
Digitaal cellulair communicatiesysteem van Noord-Amerika 
Digital Cellular Communication System, als GSM maar bij 1800 MHz 
Digital Enhanced Cordless Telecommunications 
Europees Comité voor radiocommunicatie 
Europees Instituut voor telecommunicatienormen 
Future Advanced Mobile Universal System 
Future Public Land Mobile Telecommunications System 
Global Mobile Multimedia, door het ETSI ontwikkeld concept 
General Packet Radio Service 
Global System for Mobile Communications 
High-Spccd Circuit Switched Data 
International Mobile Telecommunications 2000 
Internet Protocol 
Internationale Telecommunicatie-unie 
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling 
Public Access Cordless System 
Private Branch Exchange 
Personal Handyphone System 
Personal Communication System, eigenlijk GSM bij 1900 MHz 
Research and technology development in Advanced Communications in 
Europe 
Onderzoek en ontwikkeling 
Personal Communication System 
Satellite-based Personal Communications System 
Transmission Control Protocol/Internet Protocol 
Universal Mobile Telecommunications System 
World (Administrative) Radio Conference 
(wercld)radioconferentie 
Wireless Local Loop (abonneelijn) 
World Trade Organisation (wereldhandelsorganisatie) (administratieve 
32 
ISSN 0254-1513 
COM(97)217def. 
DOCUMENTEN 
NL 15 16 
Catalogusnummer : CB-CO-97-259-NL-C 
ISBN 92-78-20739-X 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
93