ARCHIVES HISTORIQUES 
DE LA COMMISSION 
 
 
 
COLLECTION RELIEE DES 
DOCUMENTS "COM" 
 
 
 
 
COM (84) 614 
 
 
 
Vol. 1984/0 235 
  
 
Disclaimer  
Conformém ent au règlement (CEE, Euratom) n° 354/83 du Conseil du 1er février 1983 
concernant l'ouverture au public des archives historiques de la Communauté économique 
européenne et de la Communauté européenne de l'énergie atomique (JO L 43 du 15.2.1983, 
p. 1), tel que modifié par le règlement (CE, Euratom) n° 1700/2003 du 22 septembre 2003 
(JO L 243 du 27.9.2003, p. 1), ce dossier est ouvert au public. Le cas échéant, les documents 
classifiés présents dans ce dossier ont été déclassifiés conformément à l'article 5 dudit 
règlem ent. 
In accordance with Council Regulation (EEC, Euratom) No 354/83 of 1 February 1983 
concerning the opening to the public of the historical archives of the European Econom ic 
Communit y and the European Atom ic Energy Communit y (OJ L 43, 15.2.1983, p. 1), as 
amended by Regulation (EC, Euratom) No 1700/2003 of 22 September 2003 (OJ L 243, 
27.9.2003, p. 1), this file is open to the public. Where necessary, classified documents in this 
file have been declassified in conformity with Article 5 of the aforementioned regulation. 
In Übereinstimmung mit der Verordnung (EWG, Euratom) Nr. 354/83 des Rates vom  1. 
Februar 1983 über die Freigabe der historischen Archive der Europäischen 
Wirtschaftsgemeinschaft und der Europäischen Atomgem einschaft (ABI. L 43 vom  15.2.1983, 
S. 1), geändert durch die Verordnung (EG, Euratom) Nr. 1700/2003 vom 22. Septem ber 2003 
(ABI. L 243 vom 27.9.2003, S. 1), ist diese Datei der Öffentlichkeit zugänglich. Soweit 
erforderlich, wurden die Verschlusssachen in dieser Datei in Übereinstimmung mit Artikel 5 
der genannten Verordnung freigegeben. 
COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN
C O M (84) 614 def.
Brussel, 13 novem ber 1984
E U R O P E E S  B E L E ID  V A N  R A T IO N E E L  E N E R G IE G E B R U IK  
IN  D E  B O U W S E C T O R
(Mededeling van de Com m issie aan de R aad)
C O M (84) 614 def.

V O O R  E E N  E U R O P E E S  B E L E ID  V A N  
R A T IO N E E L  E N E R G IE G E B R U IK  
IN  D E  B O U W S E C T O R
Inhoud
B L z.
1IN L E ID IN G
-I- D e  bouwsector in de E E G
- Doelstellingen en inzet van een Europees beleid van 
rationeel energiegebruik in de bouwsector
B E L E ID S L IJN E N  5
- Bevordering van de energie-audit van gebouw en 5
- Technische verbeteringen en voorschriften ?
- Optimaal gebruik van de financiële middelen 12
1 /- Voorlichting en gedrag van de gebruikers
17C O N C L U S IE S

T O E L IC H T IN G
Betreft i "Voor een Europees beleid van rationeel energiegebruik in de bouwsector" 
(Mededeling van de Commissie aan de R aad)
1. D e  E.G. R aad heeft op 9  juni 1980 een besluit (1) genom en betreffende een 
nieuwe aanpak van de Gem eenschap op het gebied van energiebesparing. Dit 
besluit stelt de hoofdlijnen van een basisprogramma vast en beveelt de Lid­
staten aan een reeks maatregelen te nem en, ten einde een doelmatige energie- 
aanwending m et n am e in de bouwsector te bevorderen.
2. D e  door de Lid-Staten ondernomen acties op energiegebied zijn nog onlangs door 
de Commissie onderzocht. O p  hetzelfde terrein zijn overigens verschillende 
acties op het niveau van de Gem eenschap ondernomen.
3. D e  bouwsector - w oningbouw  en gebouw en voor de tertiaire sector - neem t uit 
energetisch oogpunt de eerste plaats in, zowel w at het verbruik (38 %  van het 
totale verbruik in de Gemeenschap) als wat het potentieel van besparingen 
betreft (ongeveer 50 %  van het totale potentieel, alle sectoren bijeengenomen).
4. D e  Commissie is van mening dat een exploitatie van het besparingspotentieel in 
de bouwsector (geraamd op 75 miljoen t.a.e. per jaar primaire energiebesparing 
tegen 1995) mogelijk is, dankzij een rationele gebruikmaking van de energie 
door middel van een m eer systematische toepassing van de reeds op beperkte 
schaal ondernomen acties en het bundelen van de krachten zowel op het open­
bare als op het particuliere terrein, alswel nationaal als op het niveau van 
de Gemeenschap.
5. N a  het economisch belang van de bouwsector in de Gemeenschap, de doelstellingen 
en de inzet die een Europees beleid op dit terrein m et zich meebrengt, onder
de aandacht te hebben gebracht, worden in de onderhavige mededeling een aantal 
beleidslijnen aangegeven, die steunen op reeds in werking zijnde programma's 
in de Lid-Staten of in de Gemeenschap. D eze beleidslijnen zijn :
- bevordering van de energie-audit van gebouwen,
- technische verbeteringen en voorschriften,
- optimaal gebruik van de financiële middelen,
- voorlichting en gedrag van de gebruikers.
6. D e  doelstellingen en het energiebesparingspotentieel worden behandeld in 
bijlage A . D e  huidige situatie in de sector (energieverbrunk, prijsreglemen­
teringen en communautaire en nationale acties) wordt beschreven in bijlage B . 
E en methodologie voor de energie-audit wordt ontwikkeld in bijlage C . D e  reeds 
door de Gem eenschap ondernomen activiteiten worden in detail beschreven in
bij lagen D  t/m H .
(1) Publikatieblad Nr. C  149 van 18 juni 1980
(2) C O M  (84)87; C O M  (84)88; C O M  (84)36 (Mededelingen van de Com m issie 
aan de Raad).

-  1 -
INLEIDING
De Bouwsector in de EEG
1. Met de industrie, de Landbouw en het vervoer vormt de bouwsector (te samen  
met de "openbare werken") een van de fundamentele takken van de economische  
activiteit in de geïndustriaLiseerde Landen.
De economische implicaties van deze sector (woningbouw en gebouwen voor de  
tertiaire sector) zijn bijzonder groot en strekken zich uit van de ver­
vaardiging van componenten (materialen, materieel, systemen) tot de exploi­
tatie door gebruikers en beheerders via het ontwerp (ingenieurswerk) en de
eigenlijke bouw.
Enkele cijfers om de bouwsector te situeren in het economische geheel van  
de Gemeenschap :
- bijdrage aan de totale toegevoegde waarde van de Gemeenschap (gebouwen  
en openbare werken) :  7 %,
- aantal rechtstreeks daarbij betrokken arbeidsplaatsen :  8 miljoen,
- jaarlijkse investeringen (gebouwen) :  210 miljard ECU, als volgt  
verdeeld :
nieuwe woningen 90
andere nieuwe gebouwen :  60
onderhoud-renovatie :  _60
210componenten :  
i  ngeni eurswerk  
bouw :65
15
130
210
Doelstellingen en inzet van een Europees beleid van rationeel energie^  
gebruik in de bouwsector (woningbouw en gebouwen voor de tertiaire sector^
2. Met een eindverbruik van 248,5 miljoen tae (of 0,9 tae/inwoner) in 1982  
slorpt de huishoudelijke en tertiaire sector meer dan 38 % van het.  
globale energieverbruik van de Gemeenschap op. Bovendien biedt deze  
sector aanzienlijke mogelijkheden voor energiebesparing, waarvan voor  
het ogenblik slechts een zeer klein gedeelte wordt geëxploiteerd.

-  2 -
De Commissie raamt de mogelijke besparing op 75 miljoen tae (primaire  
energie) per jaar (1); zij is van mening dat een dergelijke vermindering  
van het energieverbruik met economisch redelijke kosten tegen 1995 kan  
worden bereikt.
Bi j lage A bevat verdere beschouwingen over de economische rentabiliteit  
van de investeringen. Ter indicatie kan grosso modo worden gesteld dat  
als economisch toelaatbare grensverhouding een bruto terugverdientijd  
van 10 jaar geldt, waarbij de investeringskosten per jaarlijkse be­
spaarde tae 3.500 tot 4.000 ECU bedragen. De gemiddelde verhouding  
bedraagt ongeveer 4 jaar bij een investering van ongeveer 1.500 ECU  
per jaarlijks bespaarde tae.
3. Buiten de nagestreefde vermindering van het energieverbruik met 75 miljoen  
tae per jaar zouden de voorgestelde maatregelen tevens tot het volgende  
moeten bijdragen :
- beperking van de afhankelijkheid van de Gemeenschap op energiegebied  
en verbetering van de handelsbalans (2);
- investeringen in de bouwsector in de orde van grootte van 8 tot  
9 miljard ECU per jaar (3);
- het mobiliseren van de deelnemers aan het economisch proces (indus­
triëlen, handelaren, aannemers, ingenieurs). Dit programma kan van in­
vloed zijn op 3 miljoen banen, waarvan 400.000 nieuwe (4);
- vermindering van de energieuitgaven van de consumenten in de huishoude­
lijke en tertiaire sector met 25 tot 30 miljard ECU per jaar in 1995.
(1) Hetgeen overeenkomt met ongeveer 30 % van het totale energieverbruik  
in deze sector. Zie bijlage A.
(2) In 1982 vertegenwoordigde de energierekening van de Gemeenschap 3,6 %  
van het bruto binnenlands produkt.
(3) Zie bij lage A.
(4) Hetgeen overeenkomt met een investeringsverhouding van 20.000 tot  
23.000 ECU per nieuwe baan. Dit betrekkelijk lage cijfer kan worden  
verklaard door het weinig geïndustrialiseerde karakter van de bouwvakken,  
waarbij de arbeidskosten nog steeds een belangrijk deel van de kosten ver­
tegenwoordigen. Deze cijfers moeten echter met omzichtigheid worden ge­
hanteerd omdat zij grotendeels afhankelijk zijn van de reactiecapaciteit  
van het produktieapparaat en van de produktiviteitsmarges in de sector.

-  3 -
4. Sinds 10 jaar voeren zowel de Lid-Staten als de Gemeenschap een of andere  
vorm van beleid op dit gebied. De resultaten die al zijn bereikt zijn nog  
steeds gedeeltelijk en ontoereikend. Indien de lopende programma's zonder  
belangrijke koerswijziging worden voortgezet, zou het potentieel van energie­
besparingen in de bouwsector niet ten volle kunnen worden geëxploiteerd.
De Commissie is zich bewust van de krisis welke de bouw als economische sector  
doormaakt, alsmede van de algemene toestand van schaarste aan overheids­
middelen. De inzet en de toekomstperspectieven, namelijk :
- vermindering van de afhankelijkheid op energiegebied;
- het stimuleren van investeringen;
- het mobiliseren van de deelnemers aan het economisch proces;
- en tenslotte aanzienlijke vermindering van de energieuitgaven  
van talrijke categorieën van gebruikers,
zijn echter zo belangrijk dat de exploitatie van het potentieel van energie­
besparingen de moeite waard is om zowel op nationaal als op communautair  
niveau alle krachten in te spannen.  Het vroegere streven dient te worden  
uitgebreid en geoptimaliseerd en alleen indien al deze krachten, openbare  
en particuliere, nationale en communautaire, maar vooral regionale en  
Lokale, worden gebundeld zal ten volle kunnen worden geprofiteerd van  
hetgeen reeds is verworven en van vroegere ervaringen.
Het leidt geen twijfel dat deze uitdaging moeilijk te beantwoorden zal zijn,  
gezien de diversiteit en de verspreiding van de besluitvormers en de ge­
bruikers binnen deze economische sector; de complexiteit van het probleem  
wordt weerspiegeld door de veelvuldigheid van de dimensies van het vraagstuk :
- institutionele dimensie :  centrale administraties, regionale autoriteiten,  
plaatselijke besturen, openbare en particuliere nationale, regionale en  
communautaire financiële instellingen,
- sociaal-economische dimensie :  particuliere gebruikers uit de huishoudelijke  
sector (soms verenigd in belangengroepen), eigenaars, maatschappijen voor  
het beheer van gebouwen (dualiteit investeerder/gebruiker, belangentegen­
stelling tussen eigenaar en huurder), particuliere ondernemingen uit de  
tertiaire sector (handelszaken, kantoren, hotels), openbare diensten  
(onderwijs- en gezondheidsinstellingen, kantoren, recreatiecentra),  
maatschappijen voor sociale huisvesting;
- economische dimensie :  industriëlen en bouwvakkers;
- fysische dimensie :  aard en typologie van de gebouwen, klimatologische  
omstandigheden, geografisch milieu.

- 4 -
In dit verband hebben de Lid-Staten (centrale, regionale en plaatselijke  
administraties) en de Europese Economische Gemeenschap een belangrijke rol  
te vervullen, ten einde de werkzaamheden op gang te brengen, de meest doel­
treffende maatregelen te rationaliseren en te ontwikkelen, beleidslijnen  
uit te stippelen voor een Europees beleid van rationeel energiegebruik in deze  
sector.
5. De door de Commissie voorgestelde beleidslijnen zijn gebaseerd op vroegere  
programma's die reeds in de Lid-Staten of door de Gemeenschap ten uitvoer  
zijn gelegd (5). Bij lage B bevat een gedetailleerde analyse van de huidige  
toestand in de sector (6).
Het komt er voornamelijk op aan zoveel mogelijk profijt te trekken van de  
opgedane ervaring door het systematiseren en rationaliseren van de werkzaam­
heden en een algemene verscherping van de eisen inzake energierendement.
De Commissie zal in het bijzonder de nadruk leggen op :
- bevordering van de energie-audit, een eerste vereiste voor een grootschalige  
renovatie op energiegebied van de bestaande gebouwen;
- verspreiding van geslaagde experimenten en uitwerking van een "referentie-  
code";
- bekendmaking van het nominale verbruik van gebouwen;
- het zoeken naar een grotere doeltreffendheid van de financieringsmethoden.
(5) Deze mededeling valt voornamelijk binnen de volgende context :
- een resolutie van de Raad van 9 juni 1980 (PB EEG C 149 van 18.6.1980)  
waarin de Lid-Staten wordt aanbevolen een aantal maatregelen te nemen  
tot aanmoediging van het rationeel gebruik van energie, met name in de  
bouwsector;
- twee mededelingen van de Commissie aan de Raad (COM (84)87 def. en  
COM (84)88 def.) waarin het energiebeleid van de Lid-Staten wordt  
geanalyseerd en vergeleken;
- een mededeling van de Commissie aan de Raad (COM (84)36 def.) waarin  
de energiebesparingsprogramma's van de Lid-Staten worden vergeleken.
(6) Energieverbruik - prijsbeleid - programma’s van de Gemeenschap en van
de Lid-Staten.

- 5 -
BELEIDSLIJNEN
Bevordering van de en ergie-au d it van gebouwen
6. Een sterke rem op de u itvoerin g van werken voor verbetering van bestaande  
gebouwen u it het oogpunt van energieverbruik wordt gevormd door het f e it  
dat eigenaars en bewoners m oeilijk  kunnen uitmaken welke maatregelen het  
meest d o eltreffen d  zijn  om  het energieverbruik te doen dalen.
De energie-audit van gebouwen vormt een onontbeerlijk hulpmiddel bij de  
besluitvorming; dit middel verstrekt namelijk de betrokken besluitvormers  
(plaatselijke besturen, instellingen voor sociale huisvesting, particulieren  
enz.) alle gegevens die noodzakelijk zijn om de in het gebouw aan te brengen  
verbeteringen te kunnen kiezen :  thermische kenmerken van het gebouw en de  
voorzieningen daarvan, mogelijke maatregelen (energiebesparing en/of toe­
passing van alternatieve energiebronnen), kosten, energiebesparing en  
rentabiliteit van elke overwogen maatregel. Het doel van een energie-audit,  
namelijk het nemen van een besluit over de uit te voeren werken, kan alleen  
worden bereikt indien deze volledig en objectief is. Er moet worden voor­
zien in een opleiding en strenge regels voor de uitvoerders van energie-  
audits, ten einde de kwaliteit van de audits te waarborgen (betrouwbaarheid  
van de methoden, naleving van een bestek enz.) (7).
In twee L id-Staten (Denemarken en Frankrijk) is het procedure-voorschrift  
voor een en ergie-au d it ruimschoots u itgeb reid ; het desbetreffende document  
dat in bi jlage C  is weergegeven, vormt een goede beschrijvin g van de in  
Frankrijk uitgew erkte m ethodologie.
D e Commissie is van mening dat een ruime verspreiding van energie-au d its  
een e erste v e r e iste  vormt voor een grootsch alige renovatie op energiege­
bied van de bestaande gebouwen. Deze procedure is op het ogenblik slech ts  
in een beperkt aantal Lid-Staten versp reid.
(7) Ter informatie kunnen de volgende benaderende orden van grootte voor de \
kosten van een energie-audit worden opgegeven :
.  Eengezinshuis :  ^50 ECU
.  Gebouw met minder dan 50 woningen :  1.500 tot 3.000 ECU
.  Gebouw met meer dan 50 woningen :  2 3.000 tot 5.000 ECU
Gebouw voor de tertiaire sector van minder dan 1.000 m :  500 tot 1.000 ECU
Gebouw voor de tertiaire sector van 1.000 tot 5.000 0)  r  1.000 tot 3.000 ECU
Gebouw voor de tertiaire sector van meer dan 5.000 m : 3.000 tot 5.000 ECU

-  6 -
Het verplicht stellen van een energie-audit bij koop of verkoop van een  
gebouw kan een doeltreffend middel vormen om de toepassing ervan te be­
vorderen (8)
7. Ten einde het houden van een energie-audit van een gebouw voordat een samen­
hangend programma van renovatiewerken wordt uitgewerkt ingang te doen vinden,  
zal de Commissie een rnodelprogramma voor renovatie op energiegebied van  
openbare gebouwen in verschillende steden van de Gemeenschap opzetten (9) :
(a) in elke Lid-Staat worden één of twee steden van 10.000 tot 40.000 inwoners  
uitgekozen; in elk van deze steden wordt een lijst van gebouwen opgemaakt  
die aan een energie-audit moeten worden onderworpen :  kantoren van de  
openbare administratie, school- en universiteitsgebouwen, sportcentra,  
ziekenhuizen, enz.
(b) energie-audit van de betrokken gebouwen;
(c) evaluatie van de uitgevoerde energie-audits, vergelijking van de toe­
gepaste methoden, verdere begeleiding van de bij wijze van voorbeeld  
uitgevoerde werkzaamheden, ten einde de kennis van deze categorieën  
van gebouwen te verbeteren en de maatregelen vast te stellen die kunnen  
worden genomen om de resultaten van dit bij wijze van voorbeeld opgezet  
programma te verspreiden;
(d) voorlichtings- en bewustmakingscampagne met betrekking tot de toege­
paste werkwijze en de resultaten van de energie-audits en de bij wijze  
van voorbeeld uitgevoerde werkzaamheden, ten einde alle betrokken auto­
riteiten ertoe aan te zetten soortgelijke maatregelen te treffen voor  
de gebouwen die zij beheren.
Na de technische voorschriften voor energie-audits en het toepassingsgebied  
(categorieën van betrokken gebouwen) t' hebben vastgesteld zal de Commissie  
de uitgaven in verband met de punten (b), (c) en (d) financieren (Art. 704  
van het budget). De totale kosten van dit programma worden geraamd op :
(Miljoen ECU)
(b) energie-audits 1/8
(c) evaluatie en volgwerkzaamheden 0,3
(d) voorlichtingscampagne 0A4
Totaal 2,5
(8) Dit punt waaraan ook een reglementair aspect is verbonden wordt in § 16  
verder behandeld.
(9) De uitvoering van werkzaamheden die zijn geselecteerd uit die welke in het  
kader van energie-audits zijn voorgesteld, komt voor rekening van de betrokken  
plaatselijke autoriteiten met zonodig specifieke steun van de Lid-Staten.

- 7 -
De Commissie zal Later de wenselijkheid onderzoeken van andere programma's  
voor verschillende categorieën van gebouwen :  sociale woningen, kantoren,  
grote winkels, hotels enz.
Technische verbeteringen en voorschriften
8. Deze tweede pluriforme beleidslijn geldt voor nieuwe en oude gebouwen en  
heeft betrekking op zowel technische als reglementaire aspecten :
- technische :
specificaties en geharmoniseerde berekeningsmethoden  
.  onderzoek, ontwikkeling en demonstratie  
.  referentiecode
- reglementai re :
.  energierendement van nieuwe gebouwen  
.  aanmoedigingsmaatregelen
als voorbeeld dienende werkzaamheden van de autoriteiten  
voor de bouw van openbare gebouwen  
.  energierendement van bestaande gebouwen  
.  bekendmaking van het nominale verbruik.
9. Er is een aanzienlijke behoefte aan technische specificaties en geharmoni­
seerde methoden voor het berekenen van het energierendement van energie­
besparende orodukten, met name om de kwaliteit en het energierendement van  
de componenten te garanderen.
Met betrekking tot de produkten die voor gebouwen zijn bestemd, zoals  
materialen, componenten, materieel en systemen die bijdragen tot het  
rationeel gebuik van energie zal de Commissie, rekening houdend met de  
uitwerking van de Europese code voor energiebesparing in gebouwen (cf. § 11),  
prioriteiten vaststellen.  \
Wat de middelen betreft zal de Commissie gebruik maken van de mogelijkheden  
welke door de ter zake bevoegde internationale instellingen (ISO, CEN,  
enz.) worden geboden.

-  8 -
10. In het eerste kaderprogramma van communautaire werkzaamheden op wetenschap­
pelijk en technisch gebied voor de periode 1984-1987 (C0MC83) 260 def.)  
waarop de resolutie van de Raad van 25 juli 1983 (10) betrekking heeft,
is in de programmeringsleidraad aangegeven dat onder de na te streven doel, 7^ 
stellingen voorrang moet worden gegeven aan communautaire 0 & 0 ” en  
demonstratieprojecten; bij de tenuitvoerlegging van de voorgestelde maat  
regelen zal met deze aangegeven koers rekening worden gehouden.
Op het gebied van onderzoek en ontwikkeling moeten aan de hand van de lijst  
van te ontwikkelen technieken voor het programma van de Gemeenschap priori­
teiten kunnen worden vastgesteld die volkomen in overeenstemming zijn met de  
nationale programma's.
Wat de demonstratie betreft zijn in de bouwsector zowel op nationaal als op  
communautair niveau reeds belangrijke programma's opgezet. De Commissie is  
voornemens in de toekomst voorrang te geven aan de gebieden waarvan het  
meest kan worden verwacht, zoals bijvoorbeeld :
- de renovatie op energiegebied van grote wooncomplexen en met name  
van sociale woningen,
- de renovatie op energiegebied van openbare gebouwen (administratieve  
kantoren, school- en universiteitsgebouwen, sportcentra, ziekenhuizen,  
enz. ),
- werkwijzen die tot een aanzienlijke wijziging van het gedrag van de  
gebruikers leiden (regeling, programmering, het afzonderlijk in  
rekening brengen van de uitgaven enz.).
Voor een betere coördinatie tussen de nationale werkzaamheden en de commu­
nautaire programma's zal de Commissie verder het Raadgevend Comité voor het  
beheer van demonstratieprogramma's (RCBDP) als permanent overlegorgaan ge­
bruiken, waardoor de uitwisseling van gegevens over de evaluatie van de  
resultaten die in het kader van de verschillende programma's zijn verkregen,  
de verspreiding van deze resultaten en de koersbepaling van de verschillende  
programma's kunnen worden verbeterd.
11. De Commissie zal een code voor energiebesparing in de bouw uitwerken die als  
"referentiecode" voor de gehele Gemeenschap moet dienen. Dit document moet  
een volledig overzicht bevatten van de kwalitatieve en kwantitatieve tech­
nische regels en de methoden die noodzakelijk zijn om het optimale niveau  
van energieverbruik dat in gebouwen haalbaar is te bereiken.
(10) P.B. E.G. C 208 van 4.8.1983

- 9 -
Dit optreden wordt gerechtvaardigd door het feit dat er nog een aanzienlijke  
ruimte bestaat tussen de maatregelen van de Lid-Staten en hetgeen technisch  
haalbaar en economisch verantwoord is; op het gebied van 0 & 0 en demonstra­
tie is weliswaar reeds veel moeite gedaan en dank zij nationale en commu­
nautaire programma's zijn belangrijke resultaten bereikt, maar een gedeelte  
daarvan is nog niet in de vorm van praktische toepassingen geëxploiteerd,  
waar het uiteindelijk toch op aankomt.
Een dergelijke code waarvan de doelstellingen beantwoorden aan het hoogste  
niveau dat technisch en economisch haalbaar is, zou derhalve het volgende  
moeten betekenen :
- een standaard voor het meten van de inspanning die iedere Lid-Staat nog  
zou moeten kunnen leveren (waarbij onder andere rekening wordt gehouden  
met het uiteenlopende karakter van de klimaatparameters),
- het convergentiepunt van de nationale beleidslijnen,
- een hulpmiddel dat de overgang van onderzoekresultaat naar praktische toe  
passing in de hand werkt,
- een zeer nuttig referentie-element voor vakmensen en industriëlen bij het  
bepalen van de richting van hun werkzaamheden.
Bij de uitwerking van het document zal de Commissie gebruik maken van de  
uitvoerbaarheidsstudie inzake een Europese modelcode voor energiebesparing  
bij de verwarming van gebouwen (zie bijlage B, § 5). Deze Europese code  
zal, om bruikbaar te blijven, na publikatie door de Commissie regelmatig  
moeten worden bijgewerkt en herzien.
12. De invoering van voorschriften is een van de geschikte middelen om het ener  
gierendement van nieuwe gebouwen te verbeteren, omdat ieder bouwproject  
toch al aan voorschriften inzake stedebouwkunde, veiligheid enz. is ondei  
worpen. Bovendien kan met zeer weinig meerkosten (3 tot 5 % van de totale  
kosten van het gebouw) het verbruik met ten minste 30 % worden verminderd.  
Het is dan ook economisch gerechtvaardigd met strenge voorschriften derge­
lijke investeringen verplicht te stellen waarvan de rentabiliteit veel bete  
is dan die van equivalente maatregelen voor bestaande gebouwen (11)
(11) Isolatie, vooral van wanden en ramen, is 2 tot 4 maal minder duur bij het,  
bouwen dan bij het renoveren van een bestaand gebouw. Het gaat er ook om  
de toekomst voor te bereiden :  20 % van de gebouwen die in het jaar 2000  
zullen bestaan, is nog niet gebouwd; het merendeel van de huidige bouw­
werken zal nog worden gebruikt en over ettelijke tientallen jaren energie  
verbrui ken.

-  10  -
In de meeste Lid-Staten (12) bestaan thermische voorschriften voor nieuwe  
gebouwen. Deze voorschriften lopen echter sterk uiteen, zowel uit het oog­
punt van de toegepaste methoden als uit dat ven de vereiste niveaus van  
energierendement. De Commissie zal alle passende maatregelen onderzoeken met  
het oog op de uitwerking van voorschriften betreffende de minimumeisen inzake  
isolatie, regeling van verwarmings-, ventilatie- en airconditioningsystemen,  
ten einde een hoog maar economisch verantwoord niveau van energierendement  
verplicht te stellen (13).
De Europese code voor energiebesparing in de bouw (zie § 11) zal bij de ver­
scherping van de nationale voorschriften voor nieuwbouw als referentie gelden.  
Voorts zal de vergelijkende studie van de eisen inzake warmte-isolatie in de  
EEG-landen, die reeds in 1978 en 1980 werd gepubliceerd (zie Bijlage E, § 2),  
regelmatig worden bijgewerkt.
13. Er zouden bovendien aanmoedigingsmaatregelen voor het bouwen van nieuwe ge­
bouwen met verbeterd energierendement moeten worden getroffen. De thermische  
voorschriften moeten trapsgewijze worden verscherpt, rekening houdend met  
de ontwikkeling van de energietarieven en de verbetering van de energiebe-  
sparingstechnieken.
Naar de mening van de Commissie moeten de Lidstaten :
- verschillende jaren van te voren een komende verscherping van de voor­
schriften met streefcijfers aankondigen;
- een "berekeningsmethode" (14) toepassen aan de hand waarvan de energie  
besparing in een nieuw gebouw met "groot energierendement" kan worden  
bepaald ten opzichte van een referentieoplossing die aan de bestaande voor­
schriften beantwoordt, met "etikettering" van nieuwe bouwwerken met het  
beste rendement (bijvoorbeeld voor gebouwen die ten opzichte van de eisen  
van de voorschriften ten minste 20 % zuiniger zijn);
(12) Zie het reeds vermelde document COM (84)36, Bijlage I, blz. 4, tabel 1.
(13) Er dient evenwel rekening te worden gehouden met mogelijke negatieve  
effecten :  al te hoge meerkosten van de bouw kunnen bijvoorbeeld deze  
sector waar reeds een crisis heerst nog zwaarder treffen. Het is dan ook  
van belang dat een verscherping van de voorschriften verschillende jaren  
van te voren wordt aangekondigd (zie § 13).
(14) Deze methode zou op initiatief van de Commissie worden uitgewerkt.

-  11 -
- de bijscholing organiseren voor de verschillende beroepen die bij de  
bouw zijn betrokken (architecten, ingenieurs, aannemers en bouwvakkers)  
(15).
Op deze wijze wordt de ontwikkeling van technieken en procédés met het  
grootste rendement in de hand gewerkt en er worden afzetmogelijkheden voor  
geopend. Bovendien worden bij de bouw betrokken beroepen en industrieën  
voorbereid op een verscherping van de thermische voorschriften.
14. De Commissie is van mening dat nationale, regionale en plaatselijke autori­
teiten in de bestekken voor openbare aanbestedingen hoge niveaus van ener­
gierendement moeten vaststellen :  nieuwe openbare gebouwen zouden op het  
gebied van rationeel energiegebruik tot voorbeeld moeten dienen. De Commissie  
verzoekt derhalve de Lid-Staten, indien zulks nog niet het geval is, in de  
bestekken voor aanbestedingen met betrekking tot de oprichting van openbare  
gebouwen eisen inzake het energierendement vast te stellen. Deze maatregelen  
kunnen worden beperkt tot rijksgebouwen of uitgebreid tot bouwwerken die  
worden uitgevoerd door openbare instellingen, plaatselijke besturen en semi  
officiële instellingen voor sociale huisvesting.
Indien er thermische voorschriften voor de beschouwde categorie van gebouwen  
(woningen of niet-residentieel) bestaan, moeten eisen worden vastgesteld  
die strenger zijn dan de geldende voorschriften. Indien dat niet het geval  
is moeten specifieke voorschriften voor openbare gebouwen worden vastgesteld.
15. Bij het streven naar verbetering van het energierendement in bestaande ge-  
bouwen moet voornamelijk worden uitgegaan van stimuleringsmaatregelen, om  
dat aan het uitwerken, ten uitvoer leggen en controleren van voorschriften  
op dit gebied te veel moeilijkheden zijn verbonden. Telkens als een belang­
rijke renovatie van oude gebouwen wordt ondernomen zouden echter zoals bij  
nieuwe gebouwen (zie § 12) normen moete'-> worden opgelegd en thermische  
renovatiewerken moeten worden uitgevovrd. De Commissie zal alle bijzondere  
maatregelen op dit gebied onderzoeken (verplichte energie-audit of zelfs  
specifieke voorschriften waarbij bepaalde energiebesparingswerken verplicht  
worden gesteld), ten einde aan de Raad een daartoe strekkende richtlijn of
(15) Er zou ook bij de basisopleiding (technische scholen, universiteiten ...  
kennis moeten worden verschaft over specifieke aspecten van de energie-  
besparingstechnieken en het gebruik van hernieuwbare energiebronnen.

-  12  -
aanbeveling voor te stellen. Bovendien zou door de Lid-Staten een betere  
controle op de verwarmings-, airconditioning- en ventilatiesystemen moeten  
worden opgelegd.
16. Het laatste gebied waar de Commissie voorschriften nuttig acht, heeft be­
trekking op de doorzichtigheid van de markt door het bekendmaken van het  
nominale verbruik.  De verplichte energie-audit als voorwaarde bij het  
kopen of verkopen van een gebouw is reeds hoger vermeld (zie §6).
Deze maatregel zou kunnen worden uitgebreid tot nieuwe gebouwen met ver­
plichte overlegging van een certificaat :  ofwel voldoet het gebouw aan de 
geldende normen en voorschriften ofwel voldoet het er niet aan en het  
certificaat bevat dan een lijst met de beschrijving en raming van nood­
zakelijke werken. In ieder geval zou het nominale verbruik van het gebouw  
op het certificaat moeten zijn vermeld.
De Commissie zal aan de hand van de ervaring welke de administraties van  
bepaalde Lid-Staten met soortgelijke maatregelen hebben opgedaan, onder­
zoeken in hoeverre een desbetreffende richtlijn aan de Raad kan worden  
voorgesteld.
Optimaal gebruik van de financiële middelen
17. De nationale, regionale of plaatselijke autoriteiten hebben in het kader  
van hun energiebeleid talrijke programma's opgezet voor financiële steun  
aan investeringen die energiebesparing of vervanging van energiebronnen  
mogelijk maken.
Deze maatregelen ressorteren namelijk onder de Lid-Staten omdat zij de  
wijze van financiering kunnen vaststellen die het meest geschikt is voor  
de verschillende categorieën van investeerders (plaatselijke besturen,  
handelszaken, particulieren, institutionele kredietverleners enz.).
18. Met betrekking tot deze nationale programma's is de Commissie van mening  
dat naar een grotere doeltreffendheid van de overheidssteun moet worden  
gestreefd; deze doeltreffendheid kan worden verkregen :

- 13 -
- door de verschillende wijzen van financiële stimulering te onderzoeken  
die thans worden toegepast, ten einde het voorbeeld te volgen van de  
Lid-Staten die de meest doeltreffende maatregelen hebben genomen;
- door de steun uitsluitend te verlenen voor investeringen die uit het  
oogpunt van energiebesparing het meest doeltreffend zijn, dat wil zeggen  
waarbij de verhouding kosten/bespaarde tae beneden een bepaalde drempel  
blijft die kan variëren naargelang van het land en soms naargelang van  
de energiebron of de investeringscategorie (16), terwijl tevens rekening  
wordt gehouden met de totale hoeveelheid energie die tijdens de levens­
duur van de installatie is bespaard;
- door te streven naar een gangmakingseffeet voor een ruime verspreiding  
van technieken met groot rendement of de ontwikkeling van programma's van  
renovatiewerken : de Commissie is van mening dat de Lid-Staten, althans  
in bepaalde gevallen, financiële steun voor bouwprojecten met "groot  
energierendement" zouden moeten verlenen; deze steun lijkt nuttig om op­
drachtgevers en promotoren ertoe te brengen geen bezwaar te hebben tegen  
meerkosten van het bouwwerk, vooral in de beginperiode om het proces op  
gang te brengen dat tot de toekomstige voorschriften moet leiden (het  
bedrag van de steun kan worden verminderd naarmate het tijdstip van de  
inwerkingtreding van de nieuwe voorschriften nadert);
- door het bevorderen van de renovatiewerken waarbij het algemeen belang  
het meeste baat vindt;
- door bepaalde categorieën van opdrachtgevers sterk te motiveren met het  
voldoen aan doelstellingen die verder reiken dan rationeel energiege­
bruik (verbetering van het comfort, renovatie van vervallen gebouwen,  
enz.) en met het treffen van voorzieningen die waarborgen bieden inzake  
resultaten, kwaliteitscontrole en kosten van de werken;
- door rekening te houden met de specifieke problemen van de betrokken  
beroepen (activiteit in de bouwsector,...) en de gevolgen van de genomen  
maatregelen voor de werkgelegenheid;
(16) Zie in dit verband Bijlage A, § 3. Logischerwijze zouden "zeer rendabele"  
werken (die bijvoorbeeld in minder dan twee jaar worden afgeschreven) niet  
in aanmerking mogen komen voor overheidssteun. De ervaring heeft aange­
toond dat deze werken meestal van bescheiden omvang zijn in vergelijking  
met die van andere werken waarvan de afschrijvingsduur bijvoorbeeld twee  
tot tien jaar bedraagt. Het is bovendien niet gemakkelijk een scherpe  
grens te trekken tussen "zeer rendabel" en "rendabel". Talrijke werken,  
vooral de minder "rendabele" (bijvoorbeeld isolatie van verticale wanden)  
kunnen overigens worden geacht aan verschillende criteria te voldoen, dat  
wil zeggen dat zij niet alleen bijdragen tot een verbetering uit thermisch  
oogpunt, maar ook tot een verbetering van het akoestisch comfort of de  
waterdichtheid, tot de maatschappelijke renovatie van de woning... Men dient  
er dan ook rekening mee te houden dat programma's voor energiebesparing in  
bestaande gebouwen tegelijkertijd programma's voor globale renovatie van  
vervallen gebouwen kunnen zijn.

- 14 -
- door de noodzakelijke begeleidende maatregelen te nemen :
de opleiding van vakmensen (in het bijzonder voor nieuwe technieken),  
voorli chtingscampagnes —
- door verenigingen of instellingen als tussenpersonen te gebruiken om op  
plaatselijk niveau deze programma's van steunverlening op gang te brengen  
en gaande te houden en aldus het effect van de financiële steun aanzienlijk  
te vergroten, met name voor particulieren, kleine handelszaken, enz.
19. Voor de financiering zijn leningen vereist. De Commissie is derhalve vooi  
nemens :
- nogmaals de aandacht te vestigen op de beschikbaarheid van de instrumenten  
voor het verstrekken van leningen met het oog op de ontwikkeling daarvan  
als middelen voor financiële steun,
- met de Europese Investeringsbank en met de betrokken instellingen van de  
Lid-Staten te onderzoeken welke wijzigingen in de huidige regelingen voor  
leningen eventueel kunnen worden aangebracht om deze beter af te stemmen  
op de voorgestelde beleidslijnen.
Een campagne zoals die welke in Frankrijk in het kader van het "Fonds Spécial  
de Grands Travaux" (F.S.G.T.) wordt gevoerd en waarbij de Agence Française  
pour la Maîtrise de l'Energie in zekere zin als "bemiddelaar" tussen de  
Europese Investeringsbank en de plaatselijke instanties fungeert, lijkt  
overigens een mooi voorbeeld dat navolging verdient (17).
Energievoorzieningsbedrijven (produktie en distributie) en bepaalde finan­
ciële instellingen zouden voorts contracten kunnen voorstellen krachtens  
welke de investeringen worden terugbetaald met de opbrengst van de ver­
wezenlijkte besparingen.
Voorlichting en gedrag van de gebruikers
20. Het is van essentieel belang dat alle beschikbare gegevens worden verzameld,  
geanalyseerd en vergeleken, dat de getroffen maatregelen worden geëvalueerd  
en tenslotte dat middelen worden bedacht en voorgesteld die het meest ge­
schikt zijn voor een volledige verspreiding van de informatie.
(17) De Commissie zal in detail de modaliteiten van deze specifieke maatregel  
bestuderen en onderzoeken in welke vorm in de overige Lid-Staten soort­
gelijke maatregelen kunnen worden genomen.

- 15 -
Voor het vervullen van deze taak zal de Commissie een groep van deskundigen  
oprichten die voornamelijk met het volgende zal worden belast :
- het verzamelen, analyseren en vergelijken van alle gegevens betreffende  
nationale programma's;
- het vaststellen en uitvoeren van maatregelen voor de verspreiding van de  
verzamelde gegevens, evaluatieresultaten en verrichte analyses;
- het verzamelen van gedetailleerde macro-economische statistieken over het  
energieverbruik;
- het volgen van de doelstellingen, richtlijnen en aanbevelingen van de  
Gemeenschap;
- het aangeven van de hoofdlijnen van de communautaire werkzaamheden, het  
zorgen voor de coördinatie met de nationale programma's en het uitwerken  
van nieuwe voorstellen die aan de Raad moeten worden voorgelegd.
De Commissie verzoekt de Lid-Staten een systematische evaluatie van hun  
werkzaamheden in te voeren en haar alle gegevens over hun programma's en  
de verkregen resultaten te verstrekken; deze informatieuitwisselingen moeten  
leiden tot een technische verrijking van de talrijke partijen die hierbij zijn  
betrokken, tot bespoediging van de uitwerking van bepaalde maatregelen, tot  
een grotere doeltreffendheid van de verschillende programma's en tenslotte  
tot de herhaling van geslaagde experimenten.
De resultaten van de bestaande communautaire programma's (0 & 0 en Demonstra­
tie) moeten op ruime schaal worden verspreid. De Commissie heeft een begin  
gemaakt met het organiseren van conferenties en het verspreiden van infor­
matiedocumenten en brochures over deze werkzaamheden. Deze activiteit zal  
naargelang van de stand van de programma's worden uitgebreid, met name door  
middel van het geautomatiseerde SESAME-kaartsysteem dat binnenkort via  
EURONET voor het publiek toegankelijk zal zijn.
21. In het kader van nationale programma's zijn verschillende maatregelen ge­
troffen om verandering te brengen in het gedrag van de gebruikers .  het kan  
gaan om voorschriften (beperking van de verwarmingstemperatuur of van de ^  
nachtelijke verlichting,...), maar het betreft vooral voorlichtings- en  
bewustmakingscampagnes.  De doeltreffendheid van deze maatregelen waaraan  
weinig kosten zijn verbonden kan zeer aanzienlijk zijn :

- 16 -
in Frankrijk wordt bij voorbeeld sinds 1974 dank zij wijzigingen in het  
gedrag naar schatting ieder jaar 10 miljoen tae in gebouwen bespaard. De  
Commissie is van mening dat de Lid~Staten moeten doorgaan met het voorlichten  
van het publiek, vooral in perioden waarin de reële energieprijzen stabiel  
zijn of dalen.
Voor grote gebouwencomplexen in de openbare of particuliere sector kunnen  
ter bevordering van zuiniger gedrag op energiegebied in de verschillende  
Lid-Staten maatregelen worden getroffen zoals het aanstellen van speciaal  
daarvoor opgeleide energieopzichters, het verspreiden van handleidingen  
over energiebeheer (18), het invoeren van een energieboekhouding (manueel  
of met gebruikmaking van telematica) en het individueel in rekening brengen  
van de energieuitgaven.
De Commissie zal voorts streven naar verbetering van de kennis inzake gedrag  
en verlangens van de energieconsumenten en naar een betere beoordeling van  
de resultaten die van de verschillende voorgenomen maatregelen kunnen worden  
verwacht, ten einde de doeltreffendheid van bepaalde communautaire of  
nationale maatregelen te vergroten door een betere aanpassing aan de  
psycho-sociologische kenmerken van de betrokken bevolkingsgroepen.
22. De fabrikanten van huishoudelijke apparaten doen over het algemeen veel
moeite om apparaten te ontwerpen die minder energie verbruiken. Deze moeite  
zou logischerwijze moeten worden beloond met het verplicht aanbrengen van  
etiketten waarop het gebruik is vermeld. Het gaat er namelijk om enerzijds  
het belang van het effect van dergelijke apparaten op energiegebied duidelijk  
te doen uitkomen (19) en anderzijds de fabrikanten aan te moedigen hun  
streven in deze richting voort te zetten.
De Raad heeft reeds een kaderrichtlijn en een toepassingsrichtlijn betref­
fende elektrische ovens (20) aangenomen.
(18) De Commissie is bezig met het uitwerken van dergelijke handleidingen voor  
het beheer van ziekenhuizen en voor het - gecentraliseerde - beheer van  
gemeentelijke gebouwen. Er zou een lijst van particuliere initiatieven op  
dit gebied (de Commissie weet dat er een handleiding voor het beheer van  
supermarkten bestaat) moeten worden opgemaakt en de Commissie zou moeten  
bijdragen tot het bevorderen van dergelijke documenten op Europees niveau.
(19) En op die manier de bewustwording van de gebruikers in de hand te werken.
(20) Zie bijlage D, blz. D.2.

- 17 -
De Commissie is voornemens, met het oog op een positief resultaat, het
onderzoek van andere toepassingsrichtlijnen weer op gang te brengen.
CONCLUSIES
23. Samenvattend, wenst de Commissie te wijzen op :
- het belang van de inzet van een economisch verantwoorde exploitatie van  
het potentieel van energiebesparingen in de bouwsector;
- het onontbeerlijke karakter van de energie-auditprocedure, een hulpmiddel  
bij uitstek bij de besluitvorming inzake de renovatie van bestaande ge­
bouwen op energiegebied; deze procedure dient uitgebreid bekend te worden  
gemaakt, met name via de inwerkingstelling van een modelprogramma voor  
thermische renovatie van openbare gebouwen in meerdere steden van de  
Gemeenschap, waaraan de Lid-Staten hun medewerking dienen te verlenen;
- de noodzaak de op communautair niveau opgezette programma's voor ondei  
zoek, ontwikkeling en demonstratie voort te zetten op juridische grond­
slagen die reeds van kracht zijn of nog uitgewerkt worden;
- het belang van voorschriften voor de verbetering van het energierendement  
van nog op te richten gebouwen en de renovatie van bestaande gebouwen.

VOOR EEN EUROPEES BELEID VAN  
RATIONEEL ENERGIEGEBRUIK  
IN DE BOUWSECTOR
BIJLAGEN
BIJLAGEA ::  Doelstelling 1995 - Energiebesparingspotentieel
BIJLAGEB ::  Huidige situatie in de sector
BIJLAGEC ::  Methodologie voor energie-audits
BIJLAGED ::  Aanbevelingen en richtlijnen van de Gemeenschap
BIJLAGEE ::  Recente studies uitgevoerd op verzoek van de Commissie
BIJLAGEF ::  Werkzaamheden op het gebied van de harmonisatie
BIJLAGEG ::  Eindrapporten in het kader van 0 & 0
BIJLAGEH ::  Werkzaamheden van het Gemeenschappelijk Centrum voor  
Onderzoek te Ispra

A.1.
BIJLAGE A  
Energi eb espa ri ngspot ent i ee l
DOELSTELLING 1995
NIEUWBOUW
1. Elk jaar worden in de Gemeenschap ongeveer 2 miljoen nieuwe woningequivalenten 
gebouwd :  1,4 miljoen woningen en 0,6 miljoen woningequivalenten in de 
tertiaire sector (1).
De maatregelen voor nieuwbouw (onder andere voorschriften inzake isolatie en 
regeling, maar ook maatregelen ter bevordering van verwarmingssystemen met 
groot rendement enz.) zouden een besparing van primaire energie mogelijk 
moeten maken ten bedrage van 1 toe (2) per woningequivalent of in totaal 
2 miljoen toe/jaar.
(1) Het aantal woningequivalenten van een niet-residentieeel gebouw kan 
worden geraamd op basis van de vloeroppervlakte of het energieverbruik 
in deze gebouwen.
(2) Het betreft een gemiddelde energiebesparing ten opzichte van de
referentiesituatie vAór 1974; deze waarde houdt dus rekening met het 
effect van voorschriften op het gebied van verwarming en warmte- 
isolatie voor nieuwbouw sinds 1974 alsmede met nieuwe maatregelen die 
in de komende jaren ten uitvoer moeten worden gelegd.

A.2.
2. Tegen 1995 zou in de Gemeenschap bijgevolg 20 miljoen toe kunnen worden 
bespaard dank zij de verbeterde prestaties op energiegebied van nieuwe 
gebouwen en hun verwarmingsinstallaties.
THERMISCHE RENOVATIE VAN BESTAANDE GEBOUWEN
3. Het potentieel aan energiebesparingen is een begrip dat in het algemeen 
voor bestaande gebouwen is ontwikkeld :  het is het totaal van de energie 
besparingen die kunnen worden verkregen indien alle werkzaamheden voor 
thermische verbetering van deze gebouwen, behalve die zonder redelijke 
rentabiliteit", worden uitgevoerd.
Deze"redelijke rentabiliteit" is moeilijk te omschrijven, omdat de meeste 
thermische verbeteringen investeringen omvatten die aan verschillende 
criteria kunnen voldoen en waarvan de opportuniteit niet uitsluitend uit het 
oogpunt van de verkregen energiebesparingen mag worden beoordeeld.
In dit verband kunnen de volgende voorbeelden worden vermeld :
- isolatiewerkzaamheden aan de buitenzijde gaan tevens gepaard met onderhouds­
werk aan de gevel, sociale verbetering van de woonomstandigheden, maken soms 
een eind aan inwatering en verbeteren vaak stabilisatiefouten,
- isolerende ramen brengen tevens een beter akoestisch comfort mee,
- door het isoleren van een terras kunnen tevens zwakke plekken in de 
afdichting worden verholpen,
- installatie van nieuwe verwarmingsketels met groot rendement leidt vaak
tot een vermindering van de verontreiniging ... of is in ieder geval vereist 
wanneer de bestaande verwarmingsketel versleten zijn.
Bij het beoordelen van de rentabiliteit van investeringen voor energie­
besparing zou tevens rekening moeten worden gehouden met de levensduur van 
de gebruikte materialen of installaties (die van enkele jaren - verlichting - 
tot verschillende tientallen jaren - isolatie - kan variëren) en met de 
daaraan verbonden terugkerende lasten (onderhoud ...), terwijl tevens

A.3.
bepaalde economische parameters moeten worden aangegeven zoals de basis voor 
het omrekenen naar de huidige waarde, de prijs van de verschillende energie­
bronnen (bij verbruik en bij import) enz.
Indien het ondanks dit voorbehoud noodzakelijk blijkt deze redelijke renta­
biliteit" te preciseren, kan deze ruwweg worden gedefinieerd als een bruto 
terugverdientijd ( 3) die minder dan ongeveer 10 jaar bedraagt of een investerings­
bedrag van hoogstens 3.500 tot 4.000 Ecu (4) om jaarlijks één TPE te besparen.
4. Het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek te Ispra heeft voor een eerste 
evaluatie van het potentieel aan energiebesparingen in bestaande gebouwen een 
mathematisch model van het gebouwenbestand in de Gemeenschap uitgewerkt; dit 
model werd vervolgens verfijnd voor Italië. Als voornaamste parameters werden 
de klimaatzones, de componenten van het woonmilieu, de thermische kenmerken 
van de gebouwen en de verschillende typen daarvan in aanmerking genomen. Hierbij 
werd uitgegaan van verschillende vereenvoudigende hypothesen :  de nadruk werd 
gelegd op de isolatie en uniformiteit van de kosten van de werken in alle Lid­
staten. Deze eerste raming stemt niettemin grotendeels overeen met de evaluaties 
die door de AFME voor Frankrijk zijn verricht.
Door uitbreiding van de in Ispra verkregen resultaten tot het gebouwenbestand 
in de Gemeenschap kan men tot een eerste evaluatie van de totale investeringen 
komen die zijn vereist voor het verwezenlijken van een gegeven energie- 
besparingsniveau.
(3) Verhouding die in jaren is uitgedrukt en gelijk is aan
investeringskosten _____
Ver
mindering van de energie-uitgaven m  net eerste jaar
(4) Naar gelang van de bespaarde energie en naar gelang vanhet land kan de 
waarde van deze verhouding sterk uiteenlopen.

A.4.
Energiebesparing 
per jaar 
(x 1 mln toe)Vereiste investeringen voor het verwezen­
lijken van de overeenkomstige energie­
besparingen 
(x 1 miljard Ecu )
7 2 a 5
15 7 a 15
20 12 a 21
30 30 a 39
40 58 a 67
45 80 a 90
Tabel I :  Relatie tussen het potentieel aan energiebesparingen en de 
vereiste totale investeringen
5. Het spreekt vanzelf dat iedere nieuwe reeks energiebesparingen duurder en 
moeilijker te verwezenlijken zal zijn dan de vorige. Aan de hand van tabel I 
kunnen de gemiddelde investeringskosten per jaarlijks bespaarde toe voor elk 
van de reeksen van de tabel worden geraamd, waardoor in samenhang met boven­
staande beschouwingen betreffende de "redelijke rentabiliteit" het reele 
potentieel aan energiebesparingen kan worden geraamd.

A.5.
Globale Energiebesparingen Gemiddelde Gemiddelde inves-
energie- in de reeks investeringen tering om jaar-
besparingen in de reeks lijks 1 toe te
besparen
(milj.toe/jaar) milj.toe/jaar (miljoen Ecu)(Ecu)
7 7 3.500 500 
15 8 7.500 950 
20 5 5.500 1.100 
30 10 18.000 1.800 
40 10 28.000 2.800 
45 5 22.500 4.500
Tabel 2 :  Investeringsreeksen voor het renoveren van bestaande gebouwen
6.  Bij toepassing van bovenstaande beschouwingen betreffende de "redelijke
rentabiliteit" van investeringen op tabel 2 kan alvast de laatste reeks worden 
geëlimineerd (40 tot 45 miljoen toe, gemiddelde investering 4.500 Ecu/jaar­
lijks bespaarde toe).
Het zou bijgevolg theoretisch en "redelijkerwijs" mogelijk moeten zijn in 
bestaande gebouwen jaarlijks ongeveer 40 miljoen toe te besparen bij een 
globale investering van 58 tot 67 miljard Ecu. De gemiddelde investering 
per jaarlijks bespaarde toe bedraagt dan ongeveer 1.600 Ecu binnen een gebied 
tussen 500 Ecu en 3.500 Ecu.

A.6.
7. Bij een andere benadering worden analoge resultaten verkregen :  het 
gebouwenbestand in de Gemeenschap omvat ongeveer 140 miljoen woningequivalenten 
(woningen en kantoren) waarvan ongeveer 95 % vóór de invoering van de recente 
thermische voorschriften is gebouwd. Aangezien de gemiddelde prestaties op 
energiegebied van deze bestaande gebouwen vrij middelmatig zijn, is het 
potentieel aan energiebesparingen hier dan ook aanzienlijk.
Er kan bijvoorbeeld naar worden gestreefd ieder jaar 5 tot 6 miljoen woning­
equivalenten (of 4 % van het bestand) op het gebied van verwarming en warmte- 
isolatie te renoveren. Met een gemiddelde primaire besparing van 0,6 toe 
per woningequivalent zou men tot een totale besparing van ongeveer 
3,5 miljoen toe per jaar of 35 miljoen toe in 1995 moeten komen.
8.  Het lijkt tenslotte realistisch dit laatste cijfer aan te houden dat enigs­
zins lager is dan de eerste raming; door het renoveren van bestaande gebouwen 
kan dus tegen 1995 een besparing van 35 miljoen toe per jaar worden bereikt.
WIJZIGING VAN HET GEDRAG
9. Een verlaging van de verwarmingstemperatuur met 0,5° C over de gehele 
Gemeenschap zou tot een energiebesparing van ten minste 6 miljoen toe moeten 
leiden.

A.7.
Andere gedragswijzigingen (beheer van de energie in grote gebouwencomplexen, 
gebruik van elektrische huishoudapparatuur en verlichting ...) kunnen even­
eens tot aanzienlijke energiebesparingen leiden.
10. Een besparing van primaire energie van 9 miljoen toe in 1995 door zuiniger 
gedrag op energiegebied kan dan ook als een realistisch doel worden bescouwd.
ELEKTRISCHE HUISHOUDAPPARATUUR EN VERLICHTING 
MET GROTER RENDEMENT
11. De prestaties op energiegebied van nieuwe apparaten (huishoudelijke
apparatuur, verlichting, koken, enz.) zouden tegen 1995 gemiddeld met 20 % 
moeten worden verbeterd. Dat betekent tegen die tijd een energiebesparing 
van ongeveer 11 miljoen toe.
OVERZICHT VAN DE DOELSTELLINGEN VOOR 1995 (er)
12. Uit het bovenstaande kan het potentieel aan energiebesparingen voor 1995 
worden afgeleid.

A.8.
Doel
(x 1 miljoen toe)
- Nieuwbouw (2 miljoen woningequivalenten/jaar) ..... 20
- 
Thermische renovatie van 5 tot 6 miljoen woning­
equivalenten/ jaar  ......... .....................  35
- 
Wijziging van het gedrag ......................... . 9
- 
Apparatuur en verlichting met groter rendement ... 1 1
TOTAAL ........................... ..................  75
De
 hierboven omschreven doelstellingen moeten dus in 1995 tot een jaarlijkse 
besparing van primaire energie van 75 miljoen toe in de huishoudelijke en 
tertiaire sector leiden.
RAMING VAN DE INVESTERINGEN
13. De "gemiddelde investeringskosten" per jaarlijks bespaarde toe werden hier­
boven geraamd op ongeveer 1.600 Ecu voor bestaande gebouwen. Bij nieuwbouw 
zijn de meerkosten uiteraard lager dan bij bestaande gebouwen. Globaal wordt 
een verhouding van 1500 Ecu/jaarlijks bespaarde toe aangenomen.

A.9.
14. Voor de wijziging van het gedrag is strikt genomen geen investering vereist. 
Voor de verbetering van de prestaties van elektrische huishoudapparatuur en 
verlichtingssystemen daarentegen zijn investeringen van de industrie vereist 
(onderzoek, experimenten, invoering van nieuwe fabricageprocédés enz.) maar 
voor zover de snelle en voortdurende ontwikkeling van de markt tot inves­
teringen noodzaakt, zelfs zonder verbetering van de prestaties van de 
betrokken apparatuur op energiegebied, lijkt het ongegrond bij deze berekening 
met dergelijke uitgaven rekening te houden.
15. Het totale bedrag van de investeringen in verband met de tenuitvoerlegging 
van dit programma zou dan ook in de buurt moeten komen van 80 tot 85 miljard 
Ecu voor de periode 1985-1995,  hetgeen ongeveer 8 tot 9 miljard Ecu per
jaar betekent.

B.1 .
BIJLAGE B.
HUIDIGE SITUATIE IN DE SECTOR
ENERGIEVERBRUIK
1. De energie die in de huishoudelijke en tertiaire sector wordt  
verbruikt is voor zeer uiteenlopende toepassingen hestemd :  
verwarming, ventilatie, air-conditioning, produktie van warm  
water voor sanitaire doeleinden, verlichting, koken, huishoud-  
apparatuur, kantooruitrusting, liften, enz... In de huishoude­
lijke sector vertoonde het gemiddelde verbruik per jaar en per  
woning tot 1979 gewoonlijk een stijging en daarna begon het af  
te nemen. De verschillen tussen de Lid-Staten zijn aanzienlijk.  
Onderstaande figuur 1 illustreert deze situatie.
Figuur 1  - Gezinsverbruik per woning (1982)

B.2.
2 . Alleen al het aandeel van het energieverbruik voor verwarming  
van de woning is sterk afhankelijk van externe, hoofdzakelijk  
klimatologische parameters, hetgeen ten dele de grote verschillen  
verklaart. Een berekening van het specifieke verbruik per inwoner  
en per graad-dag corrigeert het effect van de klimaatverschillen;  
men stelt nochtans vast dat de Lid-Staten in drie grote groepen  
kunnen worden ingedeeld :
- de Lid-Staten met gering specifiek verbruik (Verenigd Koninkrijk,  
Ierland), waar echter een regelmatige stijging van het verbruik  
wordt vastgesteld. Deze stijging kan worden verklaard door het  
feit dat de centrale verwarming thans ingang vindt in deze Lid-  
Staten waar deze tot dusver betrekkelijk weinig verspreid was;
- Lid-Staten met groot specifiek verbruik (België en Nederland),  
ver boven dat van de andere Lid-Staten van de Gemeenschap;
- Lid-Staten waar de afwijking ten opzichte van het gemiddelde  
specifieke verbruik kleiner is (Duitsland, Italië, Frankrijk  
en Denemarken).  De inspanningen van deze laatste Lid—Staat  
hebben tot dusver de meest opmerkelijke resultaten opgeleverd.
Land BDK D FIRLI NL UK
Verbrui k 11,4 7,7 7,9 7,16,56,4 10,6 6,0
Tabel 1 :  Jaarlijks verwarmingsverbruik per gezin, uitgedrukt in MJ  
per inwoner en per graaddag (1982)
PRIJSBELEID
3. Het beleid inzake de prijzen van de verschillende energie-
brandstoffen voor de eindconsument vormt een belangrijke factor  
van het beleid voor rationeel energiegebruik.

B.3.
Een analyse van de begin 1983 geldende prijzen inclusief belas­
tingen van de energiebrandstoffen. bij levering aan de consument  
doet sterke verschillen uitkómen. In Denemarken zijn de energie­
prijzen veel hoger dan het communautaire gemiddelde. In mindere  
mate is dit ook in Frankrijk en Italië het geval. In Groot-  
Brittannië en Ierland daarentegen (voor dit laatste land steen­
kool) zijn de prijzen aanzienlijk lager dan het communautaire  
gemiddelde.
Figuur 2 geeft een grafische voorstelling van de ontwikkeling van  
de energieprijzen sinds 1970 in zes Lid-Staten.
Figuur 3 laat zien hoe de prijs van elk energieprodukt (voor elk  
land) zich ten opzichte van het communautaire gemiddelde verhoudt.
Onder invloed van de prijsstijgingen en de uiteenlopende ontwikke­
lingen van het energieverbruik per woning vertoont het aandeel van  
de gezinsuitgaven voor verwarming - produktie van warm water voor  
sanitaire doeleinden - verlichting ten opzichte van het eindver­
bruik een uiteenlopende ontwikkeling, zoals uit onderstaande tabel  
2 blijkt.
Jaar BDK D FTERLTNL VK
1  970 
1974 
19805.3 /
5.4 /
1,2 1o4,6 / 
5,9/o 
8,2/3,5 *
3,8 /o 
4,5/3,1 /o 
3,7 /o 
4,6 /4,2 /o 
4,9/ 
6,2/3,3 /o 
3,3/ 
4,0 /o3,9 /o 
4,2/ 
5,3/4.7 /o 
4,3 /■
4.7 /o
Tabel 2 :  Aandeel van de gezinsuitgaven voor energie voor huis­
houdelijke doeleinden in het eindverbruik (Bron :-0SCE-SEC)
Er zijn verschillende verklaringen voor de zwaarte van de uitgaven
voor huishoudelijke energie :
- hoge prijzen (Denemarken);
- niveau van energieconsumptie dat hoger is dan het communautaire  
gemiddelde (België, Nederland);

B.4.
- koopkracht die lager is dan het communautaire gemiddelde  
(Ierland).
De zeer matige stijging van de uitgaven voor huishoudelijke  
energie in Ierland en het Verenigd Koninkrijk wordt verklaard  
door het nagenoeg stagneren - tegen constante prijzen - van  
de eindprijs inclusief belastingen van de energie voor de  
c onsument.
4. Onder invloed van de uiteenlopende ontwikkeling van de prijzen,  
veranderingen in de levenswijze (penetratie van centrale ver­
warming) en stijging van de koopkracht, heeft de structuur van  
de consumptie van energieprodukten in de sector grondige wijzi­
gingen ondergaan, zoals uit onderstaande tabel 3 blijkt.
1973 1981
Steenkool 13,4 1o 7,6 /o
Huisbrandolie 56,1 /o 42,2 <jo
Gas 16,3 1o 30,5 1o
Elektriciteit 14,2 i* 19,7 #
Totaal 100,0 a Jo 100,0 1o
Tabel 3 :  Consumptie van energieprodukten in de huishoudelijke
en tertiaire sector. Ontwikkeling van de verdeling  
per energiebron

B.5.
Figuur 2
Kleine gebruikers. Energieprijsindexen  
Constante prijzen in nationale valuta
1

B . o .
Figuur 5 :  Energieprijs inclusief belastingen voor huishoudelijke doeleinden
uitgedrukt in SKK (standaardkoopkracht) per Giga Joules Januari 1983.

B.7.
VOORSCHRIFTEN EN MAATREGELEN OP COMMUNAUTAIR NIVEAU  
Aanbevelingen en richtlijnen
5. Op het gebied van rationeel energiegebruik in gebouwen heeft de Raad  
sinds 1976 verschillende aanbevelingen aangenomen betreffende ther­
mische isolatie van gebouwen, verwarmingsinstallaties, regeling van  
verwarming en meting van warmtehoeveelheden.
Er zijn bovendien communautaire richtlijnen goedgekeurd op twee  
gebieden, namelijk het rendement van verwarmingstoestellen en  
de informatie door middel van etikettering over het energiever­
bruik van huishoudelijke apparaten (kaderrichtlijn en toepassings­
richtlijn voor elektrische ovens).
Deze richtlijnen en aanbevelingen zijn nader aangegeven in bijlage D.
Zij worden naar gelang van de Lid-Staat en het betrokken gebied op  
uiteenlopende wijze en binnen variabele termijnen toegepast. Over  
het algemeen mag echter worden aangenomen dat deze communautaire  
teksten bijgedragen hebben tot het bespoedigen van de goedkeuring  
van nationale maatregelen ter bevordering van het rationele energie­
gebruik in gebouwen.

B.8.
Studies
6. Op initiatief van de Commissie zijn verschillende recente studies  
uitgevoerd. Deze vormen bijzonder interessante uitgangspunten  
voor het bepalen van de richting van toekomstige werkzaamheden.  
Deze studies zijn nader aangegeven in bijlage E.
Harmonisatie
7. Zowel op het niveau van het ontwerp van gebouwen als op dat van  
de voor de bouw bestemde produkten vinden verschillende werkzaam­
heden plaats in het kader van de harmonisatie van nationale maat­
regelen (zie bijlage F).
Deze werkzaamheden hebben betrekking op het gebouw in zijn geheel.  
Op het gebied van de vraagstukken in verband met energie hebben  
deze werkzaamheden met name betrekking op isolerende materialen,  
isolerende ramen en zonnecollectoren.
Onderzoek en ontwikkeling
8. De Raad heeft twee 0 & O-programma*s op energiegebied goedgekeurd,  
één in 1975 en één in 1979. Het tweede programma waarvan de  
begroting 105 miljoen Ecu beloopt, is in juni 1 983 voltooid.
De werkzaamheden betreffende de vermindering van het energie­
verbruik in gebouwen werden uitgevoerd in het kader van twee  
deelprogramma's :  energiebesparingen en zonre—energie.  Momen­
teel wordt een derde vierjarenprogramma voorbereid.
Deze programma’s zijn voornamelijk gericht op het verschaffen  
van de technische middelen om op lange termijn het energieverbruik  
in gebouwen met ten minste 50 % te kunnen verminderen.
Voor het deelprogramma energiebesparingen (1979-1983) werden 60  
contracten gesloten die voornamelijk op de volgende onderwerpen  
betrekking hebben :

B.9.
- ontwikkeling van warmtepompen, met name.absorptiewarmtepompen;
- verbetering van de conventionele verwarming en de regeling daar­
van;
- verbetering van de isolatie van wanden en daken; ontwikkeling  
van reflecterende lagen voor bestaande ramen;
- vermindering van de luchtinfiltratie;
- computersimulatie voor berekeningen bij het ontwerpen van uit  
energieoogpunt zuinige gebouwen.
Het deelprogramma voor 0 & 0 op het gebied van zonne-energie  
heeft betrekking op de ontwikkeling van passieve en actieve zonne-  
systemen en de uitwerking van richtsnoeren voor het ontwerpen van
zonnesystemen.
Het derde programma (1984- 1987) wordt momenteel door de Raad  
bestudeerd.
De lijst van de beschikbare rapporten betreffende deze werkzaam­
heden is in bijlage G opgenomen.
9- In het Gemeenschap Centrum voor Onderzoek te Ispra worden boven­
dien verschillende werkzaamheden in het kader van het deelprogramma  
zonne-energie uitgevoerd, met name op het gebied van passieve tech­
nieken in gebouwen en de opslag van warmte.
Er is ook een begin gemaakt met een project op het gebied van  
gegevensverwerving en één op het gebied van energie—audits betref­
fende bestaande gebouwen (zie bijlage H).
Demonstratie
10. Ter bevordering van de toepassing op ware grootte van technieken  
die in het onderzoek- en ontwikkelingsstadium zijn uitgewerkt,  
heeft de Raad in 1 978 een communautair vierjarenprogramma voor  
demonstratie goedgekeurd waarbij financiële steun kan worden

B.10.
verleend aan demonstratieprojecten zowel op het gebied van  
energiebesparing als op dat van alternatieve energiebronnen (1 >.
De Raad heeft op 11 juli 1983 een nieuw demonstratieprogramma  
voor 1983 aangenomen (2). Op 23 juli 1984 is besloten tot voort­
zetting van het programma voor de jaren 1984 en 1 985 (3)-
Wat de energiebesparingen betreft is vanaf het begin van het pro­
gramma tot 31 december 1 983 124 miljoen Ecu toegekend voor steun
aan 232 demonstratieprojecten; van dit totaal werd 5,9 miljoen Ecu  
besteed aan gebouwen (30 projecten, de projecten die na goedkeu­
ring werden ingetrokken niet meegerekend), met name aan de vol­
gende technieken :
— residentiële gebouwen met gering energieverbruik;
— energiebesparingstechnieken in gebouwen van de tertiaire sector;
— nieuwe typen warmtepompen;
— verwarmingsketels met groot rendement.
Bij de alternatieve energiebronnen hadden de demonstratieprojecten  
betrekking op technieken voor de produktie van warm water en de  
verwarming van gebouwen en zwembaden met behulp van zonne—energie.
Voor gebouwen zijn zowel op nationaal als communautair niveau  
reeds zeer veel demonstratieprojecten opgezet. De prioritaire  
gebieden voor het nieuwe programma van de Gemeenschap moeten aan  
de hand van een evaluatie van alle projecten worden bepaald.
(1) Verordeningen (EEG) nrs. 1302/78 en 1303/78, gepubliceerd in het  
PB van de EG L 158 van 16.6.1978. Zie "evaluatie van de demons-  
tratieprogramma's van de Gemeenschap op energiegebied" (C0M(82)324).
(2)  Verordening (EEG) nr. 1972/83, gepubliceerd in het PB van de EG L  
195 van 19.7.1983.
(3) Verordening (EEG) nr. 2126/84, gepubliceerd in het PB van de EG L
196 van 26.7. 1  984 .

B.11.
VOORSCHRIFTEN, STIMULERINGSMAATREGELEN EN WERKZAAMHEDEN IN
DE LID-STATEN (4)
Voorschriften (  5 )
11- Terwijl in vrijwel alle Lid-Staten meestal isolatievoorschriften  
voor nieuwe gebouwen zijn ingevoerd en verbeterd, zijn de isolatie-  
normen voor bestaande gebouwen nog steeds zeldzaam.
Veel Lid-Staten hebben tevens voorschriften voor verwarmings-  
systernen en branders goedgekeurd en verlangen een minimum iso­
latie voor warmwaterleidingen, maar in enkele landen is nog  
steeds geen regeling voor verwarmingssystemen vereist.
Aparte berekening van de verwarmingskosten is slechts in een  
klein aantal Lid-Staten verplicht, terwijl in de meeste landen,  
althans voor openbare gebouwen, temperatuurbeperkingen zijn vast­
gesteld.
Het etiketteren van huishoudelijke apparatuur overeenkomstig de  
communautaire richtlijnen vindt slechts moeizaam ingang in de  
Gemeenschap.
Financiële stimuleringsmaatregelen (6 )
12- Bijna alle Lid-Staten hebben specifieke steunmaatregelen voor  
de sector gebouwen ten uitvoer gelegd.
( 4) De Commissie heeft bij de Raad een rapport ingediend betreffende  
de programma's voor energiebesparing van de Lid-Staten waarin  
onder andere de maatregelen die ten behoeve van de sector gebouwen  
zi.jn genomen, in detail worden onderzocht (C0M(84)36).
( 5) Zie het reeds vermelde document COM(84)36, bijlage I, § 1.
(  6) Zie het reeds vermelde document COM(84)36, bijlage I, § 2.

B.12.
Over het algemeen zou meer belang moeten worden gehecht aan collec­
tieve woningen waarvoor in de meeste landen nog niet voldoende steun  
is verleend, ten einde hun potentieel aan energiebesparingen te  
realiseren ( 7).
De steun wordt op drie manieren verleend :  directe subsidie, fiscale  
maatregel, leningen die in de landen van de Gemeenschap of door de  
Gemeenschap zelf in verschillende vormen worden verstrekt. In veel  
landen van de Gemeenschap werd de voorkeur gegeven aan directe sub­
sidies, maar in 1983 vertoonden deze een duidelijke teruggang ten  
gevolge van de aanzienlijke kosten die daaraan zijn verbonden; in  
Duitsland werden zij afgeschaft en in Denemarken sterk verminderd.  
Het globale niveau van de in de verschillende vormen verleende  
steun (subsidie, fiscaal voordeel, leningen met lage rente) ver­
schilt aanzienlijk van land tot land. In 1982 bv. bedroeg de  
steun in het Verenigd Koninkrijk en in België respectievelijk  
slechts 1,4 ECU/inwoner/jaar en 2 ECü/inwoner/jaar tegenover  
5,9 ECU/inwoner/jaar in Frankrijk, 6 ECU/inwoner/jaar in Duits­
land en 7,7 ECU/inwoner/jaar in Nederland.
Onderzoek
13. De verschillende strategieën van de Lid-Staten voor 0 & 0 op het  
gebied van energie vloeien voort uit verschillen qua beschikbare  
bronnen (gas in Nederland, aardolie in het Verenigd Koninkrijk),  
qua klimaat of qua energiebeleid (nucleaire elektriciteit in  
Frankrijk). Vandaar ook de verschillende prioriteiten op het  
gebied van 0 & 0—werkzaamheden :  elektrische warmtepompen in  
Frankrijk, gaswarmtepompen in Nederland, voorsprong van Dene­
marken op het gebied van besparing op de verwarming van gebouwen  
en bijzondere nadruk op verwarming met zonne—energie in Middel­
landse— Zeelanden zoals Italië en Griekenland.
( 7 )  Meer in het algemeen zijn bij verhuurde gebouwen de belangen van
de eigenaar in strijd met die van de huurder. Deze tegenstrijdig­
heid vormt een fundamentele belemmering voor de goede werking van  
de marktwetten.

B.13.
Demonstratie
14. De meeste Lid-Staten hebben demonstratieprogramma's die onder  
andere op gebouwen betrekking hebben. Het rapport "evaluatie  
van de demonstratieprogramma’s in de Gemeenschap op energie­
gebied" (C0M(82)324) en de mededeling van de Commissie aan de  
Raad "demonstratieprojecten op energiegebied" (C0M(&3)381)  
bevatten nadere bijzonderheden betreffende de voornaamste ken­
merken van deze nationale demonstratieprogramma’s.

C.1.
M E T H O D O L O G I E  V O O R  E N E R G IE -A U D IT S
(Ontleend aan de brochure "Le diagnostic thermique des bâtiments existants" 
(Energie-audits in bestaande gebouwen) in november 1983 uitgegeven door de 
Agence Française pour la Maîtrise de l'Energie ten behoeve van de vak­
mensen) .
K A D E R  V A N  E E N  E N E R G IE -A U D IT
H et hieronder aangegeven "kader van een energie-audit" is vanzelfsprekend 
geen formulier dat moet worden ingevuld. H et m oet niet worden beschouwd als 
een "voorschrift" maar als een leidraad m et een nadere omschrijving van de 
uit te voeren taken. Iedere vakm an die een energie-audit verricht zal de 
beschouwing van de verschillende in dit document vermelde punten moeten aan 
passen aan de toestand van elk gebouw of van elke zone die moeten worden 
bestudeerd.
I - B E S C H R IJV IN G  E N  O N D E R Z O E K
Ieder gebouw moet grondig worden onderzocht ten einde door berekening, 
door meting of bij gebrek daaraan door schatting (1), de factoren vast
(1) Tot dusver wordt geen voorkeur gegeven aan de vaststelling van een 
methode ten opzichte van een andere, maar in elk stadium dient te 
worden aangegeven hoe de factoren zijn bepaald. Bij berekeningen 
moeten de berekeningsgrondslagen worden aangegeven, bij metingen de 
toegepaste methode en de resultaten daarvan; bij een schatting m oet 
worden aangegeven op welke basis de schatting heeft plaatsgevonden.

C.2.
te stellen die noodzakelijk zijn voor het verwezenlijken van fase II 
(Exploitatie, verwerking van de gegevens) en fase III (Synthese) van 
de energie-audit.  T e dien einde moet gebruik worden gemaakt van alle 
documenten, zoals bouwplannen of installatieschema's, exploitatieboekje 
van de verwarming enz. betreffende structuur, omhullend buitenwerk, 
scheidingswanden, voorzieningen en gebruiksomstandigheden van de 
ruimten.
I. Specifieke kenmerken van de ruimten overeenkomstig hun bestemming, 
ligging, zonering, werkelijke gebruiksomstandigheden.
II. Bestemming van het/de gebouw(en)
Aard, algemene activiteit (openbare, particuliere enz.).
12. Ligging, klimaatfactoren en plaatselijke hulpmiddelen.
TerreingesteIdheid, strengheid van het klimaat, oriëntatie, aantal 
uren zonneschijn, invloed van de wind, vorm  van het gebouw  enz.
M e n  dient m et nam e de kenmerken van de ligging in verband m et de 
blootstelling aan de zon te noteren alsmede de specifieke eigen­
schappen van het gebouw die gunstig of ongunstig zijn voor het 
aanbrengen van installaties voor zonne-energie (zonnecollectoren enz 
Voorts moet worden gelet op de beschikbaarheid van plaatselijke hulp 
middelen zoals hout, kolen, afval.
13. Zonering en werkelijke gebruikomstandigheden■
E r moet een zonering worden vastgesteld op basis van:
- het permanente of onregelmatige gebruik
- de ruimten (verblijf van de bewaker enz.)
- bijzonder kostenloze aanvullende voorzieningen (keukens enz.)
- niet verwarmde ruimten (parkings)
- ruimten van bijzondere om vang (bioscoopzalen).
Voor elke zone wordt een beschri ving gegeven van de aanvullende 
voorzieningen, volumes, temperaturen, werking, tijdschema's enz.

C.3.
2. Beschrijving van het gebouw (per gebouw )
21. Beschrijving van de bouw.
- Bouwjaar - toegepaste procédés (traditionele, geïndustrialiseerde 
bouw, gevelplaten enz.). Foto's en schematische plattegrond waarop 
de oriëntatie is aangegeven. Omtrekken, oppervlakken, hoogten, 
aantal zones, aantal niveaus, aantal woonverblijven, niet verwarmde 
ruimten, verwarmde ruimten.
- Recente studies en werkzaamheden die reeds zijn uitgevoerd of die o p 
touw zijn gezet (bijv. aanwezigheid van zonnecollectoren voor w a rm  
water voor sanitaire doeleinden, herstelling van een terrasdal na 
een temperatuurschok enz.).
Andere studies of werkzaamheden die reeds zijn gepland of waarover 
is gestemd (bijv. stemming op de algemene vergadering van mede- 
eigenaars over de vervanging van het buitenhoutwerk enz.).
- Documenten die door de opdrachtgever ter beschikking zijn gesteld 
(bijv. verificatiedocumenten en -plannen die zijn uitgevoerd naar 
aanleiding van de laatste onderhoudsbeurt enz.).
22. Onderzoek van de structuur (aard, staat, kenmerken enz. waarvan de 
analyse moet plaatsvinden overeenkomstig punt II - 1.)
Per gebouw.
Algemene dichtheid, veroudering, insijpelingen, vochtigheid, condensatie 
enz.
Openingen: aard, dichtheid van de openslaande delen (gebruikt houtwerk, 
aanzicht, bediening, lucht- en waterdichtheid enz.), afmetingen, 
oriëntatie, afschermingen (verschillende luiken, kasten enz.). Aard en 
staat van de wanden (m et vermelding van dikte, samenstelling enz.), 
oppervlak per plaats van ondoorschijnende wanden (enkelvoudig, samen­
gesteld, geprefabriceerde elementen enz.), steunmuren, doorzichtige of 
doorschijnende wanden, benedenvloeren (op ophoging, over de kruipruimte, 
over niet verwarmde ruimten enz.), daken: terrasdak, schuin dak enz.
Behandeling van koudebruggen, verluchting, natuurlijke of mechanische 
ventilatie (meting van het debiet enz.), ventilatie van de kruipruimte 
enz., luchtverversing (2) coëfficiënt K..., G...
(2) Voor de utiliteitsbouw zal worden voorzien in een specifiek onderzoek m et 
nauwkeurige vermelding van zones, behandelde volumes, vochtigheid, tempe­
ratuur enz. alsmede de voor dit gedeelte van de studie toegepaste methode 
(klasse van blootstelling, klasse van ramen, insijperingen, luchtver­
versing enz.).

C.4.
3- Beschrijving en onderzoek van de thermische installaties (aard, staat,
kenmerken waarvan de analyse moet plaatsvinden overeenkomstig punt II - 1.)
31. Principeschema.
32. Verwarming - airconditioning.
321. Plaats van de stookruimte (kelder, terras), oppervlak, onderhoud, 
mogelijkheid o m  extra apparaten te installeren.
322. Energieopslag (volume, leeftijd, onderhoud), meters.
323. Apparatuur :
- Aard van de energie.
Aantal apparaten - eventueel gebruik voor sanitair w arm  water.
D atum  van inbedrijfstelling, recente herstellingen en wijzigingen.
Staat (slijtage, corrosie, enz.).
- Merk, type, vermogen - om vang - warmte-isolatie.
Branders (leeftijd, type, datum van de laatste afstelling of wijziging), 
stilstandsverliezen.
Afvoer van verbrandingsprodukten, hulpinrichtingen.
- Regeling van het vermogen.
Aantal uren werking per jaar.
Beschrijving van de werking.
Uitschakeling tijdens perioden van stilstand.
- Ter plaatse verrichte metingen; periodiciteit van de metingen (rook­
gassen, C 0 2  enz., verlies van rookgassen, bijkomende verliezen) o p 
basis van het verwarmingsboekje of van periodieke inspecties. Bij 
gebrek aan deze belangrijke factoren, meting van het produktierende­
ment op het ogenblik van de inspectie (nader aan te geven in punt
I - 713.).
- Produktierendement (bepaling).
324. Pistributie :
Voor elke distributiezone.
- Installatieschema.
Aard van de distributievloei stof
Werkelijke begin- en eindtemperatuur ten opzichte van de buiten­
temperatuur.
- Distributiewijze - horizontale zone, gevel enz.
- verticale zone, gevel enz.
- diameter, lengte van de leidingen enz.
- Kenmerken van de circulatiepomp, debiet enz.

C.D.
- Warmte-isolatie: bestaan, aard, dikte, Lengte enz.,
doorgang in verwarmde en niet-verwarmde ruimten (kelder, zolder enz.). 
Leidingkokers, geulen enz.
- Onderstations (werking van de afslu iters enz.).
Toestand van het leidingnet (kalkaanslag, slib afzettin g  enz.). 
Leidingverliezen (metingen enz.).
- Distributierendement (berekenings- of schattingsgrondslag enz.).
- Aanpassing van het d istrib u tie n e t aan de gebruiksomstandigheden en aan 
de verwarmingsbehoeften van de ruimten.
- Evenwicht.·
Regelorganen (aard, aantal, p laats, bedieningsgemak enz.).
325. Warmtestralingsapparatuur
Aard (vloeren, radiatoren), afmetingen, aantal, regelapparatuur van de 
warmtestralers (enkelvoudige regeling, dubbele enz.), vermogen, aanpassing 
aan de behoeften.
- Distributietemperatuurschema.
- Stralingsrendement (grondslag voor de bepaling: verschil tussen de meest 
verwarmde en de minst verwarmde ruimte enz.).
326. Regeli ng.
Per zone.
- L eeftijd en beschrijving van de in s ta lla tie .
Type (binnenthermostaat, buitentemperatuursonde op a fs lu ite r, brander enz. 
In s ta lla tie  en plaats van de gevoelige onderdelen (met betrekking tot de 
weersomstandigheden, de o riën tatie enz.).
- Regeling (in ste lp u n t _ _).
- 
Thermostaatkranen - zone, aantal —  plaats.
- Regelingsverva l - opmerkingen enz.
- Rendement van de regeling (schattings- of berekeningsgrondslag.
327. Programmering per zone:
- Beschrijving van de in s ta lla tie .
Type.
Verminderde verwarming en/of stilsta n d .
Periode, temperatuur waarbij niet wordt verwarmd, daggraden van de tempe­
ratuur waarbij niet wordt verwarmd of uurgraden als functie van de tempe­
ratuur waarbij niet wordt verwarmd.
328. Optimaliseringsapparatuur
329. Globaal rendement:

C.6.
- Berekeningsmethode.
- Berekening.
33. W a r m  water voor sanitaire doeleinden.
Dagelijks verbruikte hoeveelheid water (meting, schatting enz.).
Temperatuur van het koude w atéi~.
331. Plaats.
332. Apparatuur.
Specifieke apparatuur voor de gecentraliseerde produktie van sanitair 
w arm  water.
- OnmiddelLijke bereiding.
- D oor middel van onafhankelijke toestellen.
- Aard van de energie.
- Aantal apparaten - datum van inbedrijfstelling.
- Merk, type, vermogen - aanpassing aan verschillend gebruik.
- Produktietemperatuur.
- Produktierendement (verrichte metingen, grondslagen voor de schatting in 
geval van schatting).
Apparatuur m et tweeledige functie, gecentraliseerde produktie.
- Onderzoek van de werking van de apparatuur bij gebruik voor sanitair w a rm  
water (zomerrendement enz.).
Andere gevallen.
333. Opslag (capaciteit, aanpassing aan de behoeften).
- Opslagtemperatuur, isolatie, verliezen enz.
- Meting (aanwezigheid, toestand).
- Vergelijking van de opgeslagen hoeveelheid m et de verbruikte hoeveelheid. 
O p s L a g  rendement (volurne/verbrui k/opslagverlies).
334. P i st ri buti e
- Distributiewijze.
- Aanwezigheid, aard van de warmte-isolatie enz.
- Puttemperatuur.
- Aanpassing van de temperatuur aan C e verschillende toepassingen (keuken, 
bad, douche, sanitair enz.).
- Leidingverliezen, bestendigheid van het temperatuurniveau.
- Aanwezigheid van meters.
Distributierendement (bepalingsmethode).
335. Regeling.
- Type.
- Toestand.

336. Programmering.
- Werking van de kringloop - sti Istandperioden.
- Aanpassing aan het tijdschema van het gebruik en aan de verschillende 
toepassingen.
337. Globaal rendement.
- Berekeningsmethode.
- Berekening.
4. Exploitatie van de thermische installaties
- Uitvoering, verdere behandeling en periodiciteit van het onderhoud.
- Exploitatiewijze (eigenaar, werknemer van de opdrachtgever, exploitant 
enz.).
- Type contract.
- Verwarmingsboekje - periodiciteit van de metingen.
5. Specifiek gebruik van elektriciteit (verplichting, motoren, pom pen, liften enz.
- Verlichting per zone.
- T i jdschakelaars.
- Verlichting van de omgeving.
- Programmering.
- Toestand en aard van de lichtbronnen - aanpassing aan de behoeften.
- Enz.
6. Onderzoek van bijzondere voorzieningen.
V oor bijzondere voorzieningen (bijv. keukens, zwembaden, wasserijen, computer 
kamers enz.) moeten studies worden verricht volgens methoden die aan de ver­
schillende gevallen zijn aangepast (stoomproduktie, klimaatregeling enz.).
7. E nergieverbruik (in factureringseenheden, in  S.I.-eenheden, in  t.a.e. e n  m e t  
een  energie-equivalentietabel).C.7.

C.8.
71. Verbruik van de verwarming.
711. Meting.
Oorsprong van de meting.
Meting van het verwarmingsverbruik over de Laatste drie jaar rekening 
houdend m et de representativiteit van de gekozen referentieperiode en m et 
vermelding van alle dienstige opmerkingen m et betrekking tot deze meting 
(al dan niet normale werking van de instelling, uitzonderlijke klimaat­
schommelingen enz.).
712. Berekening van het theoretische verbruik.
Toegepaste methode m et vermelding van de oorsprong van de klimaatgegevens 
en van de grondslag die is gekozen voor het berekenen van de gestandaardi­
seerde daggraden of uurgraden, waarbij in het bijzonder rekening wordt 
gehouden m et de kosteloze extra voorzieningen.
Bij utiliteitsgebouwen zal de berekeningsmethode des te fijner zijn naarmate 
de complexiteit en het bijzondere gebruik van het gebouw specifieker zijn 
(bijv. verschillende insteltemperaturen enz.).
713. Vergelijking en opmerkingen.
M et behulp van bovenstaande gegevens worden het theoretische en het werkelijke 
verbruik vergeleken. In de opmerkingen moet worden gewezen op de anomalieën 
die in de loop van de vorige fasen zijn vastgesteld.
Voor bijv. wijzigingen in het rendement, verminderingen van de daggraden, 
het verbruik van sanitair w arm  water bij een installatie m et tweeledige 
functie m oet de wijze van correlatie worden vermeld.
72. Ander verbruik (sanitair w arm  water, elek triciteit, ander energieverbruik) 
voor elke verbruikspost.
721. Meting.
722. Berekening.
723. Vergeli j ki ng.
N O O T : Voor sanitair w arm  water moeten bijv. de grondslagen voor het verbruik 
zoveel mogelijk op metingen worden gebaseerd.

C.9.
II - E X P L O IT A T IE , V E R W E R K I N G  V A N  D E  G E G E V E N S
1. Kritische analyse van de bestaande toestand.
A an de hand van de voorafgaande metingen en de anomalieën of gebreken
die ter plaatse zijn waargenomen kan worden overgegaan tot een grondige
kritische analyse m et betrekking tot de volgende punten:
- Analyse van de gebruiks- en exploitatieomstandigheden.
- Analyse van de kwaliteit van de structuur:
Uit deze analyse zullen de thermische eigenschappen of gebreken van 
het gebouw blijken m et betrekking tot de wanden en alle onderdelen in 
verband m et de luchtverversing (te veel of te weinig).
Bij deze analyse zal rekening worden gehouden m et de te verwachten 
termijnen binnen welke werkzaamheden moeten plaatsvinden die bijv. 
betrekking hebben op de ruw bouw  of de dichtheid of zw akke plekken van 
het gebouw enz.
- Analyse van de kwaliteit van de thermische installaties:
D eze analyse zal op dezelfde wijze de opdrachtgever de zwakke plekken 
aanwijzen in de gehele thermische installatie of een gedeelte daarvan 
(verwarming, sanitair w arm  water, andere specifieke installaties en 
voorzieningen enz.).
- Aanpassing van het hele gebouw en de installaties m et het oog op de 
beheersing van het energieverbruik (bijv. inertie van het gebouw  
m et betrekking tot de regeling enz.).
- Onmiddellijke of latere mogelijkheid voor diversifiëring van de 
energiebronnen (in dat geval moet worden overgegaan tot een nauw ­
keurige analyse van de voorzieningsmogelijkheden ter plaatse) en het 
gebruik van nieuwe technieken.
2. Proeven en exploitatie.
Vervolgens moet voor ieder gebouw of iedere uitrusting het volgende
worden vastgesteld:
- een tabel m et de voornaamste parameters waarop de verbeteringen 
betrekking moeten hebben: daggraden, vermogen, G , verbruik, 
rendement enz.;

C.10.
- Lijst van mogelijke verbeteringen in verband m et de exploitatie 
(uitvoering van de installatie, onderhoud, inachtneming van de 
temperaturen, onderbreking van de nachtkoppeling voor sanitair w a rm  
water enz.);
- resultaat van de beproeving van de denkbare verbeteringen 
(verbetering van de structuur en van de thermische installaties, 
gebruik van hernieuwbare energiebronnen en technieken m et groter 
rendement) die bijv. betrekking kunnen hebben op:
. isolatie en m et nam e warmte-isolatie 
.  luchtverversing 
. vervanging van materieel
.  het aanbrengen van regel- en programmeringsapparatuur 
. specifieke elektriciteit
. aanpassing van de verwarmingsinstallatie
.  aanpassing van de produktie van sanitair w arm  water (gecentraliseerd 
of gedecentraliseerd)
.  het aanbrengen van een installatie voor de produktie van sanitair 
w arm  water door middel van zonne— energie 
. verbouwing van de stookruimte met het oog op het gebruik van kolen, 
hout of afval
. installatie van een warmtepomp (op buitenlucht, grondwater enz.)
.  terugwinning van warmte uit afgevoerde lucht 
.  rationeel gebruik van stoom, afvoerwarmte enz.
- Voor elke beproefde maatregel moet het volgende worden verstrekt:
. een gedetailleerde beschrijving van de werkzaamheden (oppervlakte, 
lengte, dikte, materialen enz.)
.  een berekening van de energiebesparing (en de berekeningsmethode)
.  de kosten (per eenheid en kwantitatief)
.  een aan de opdrachtgever aangepaste berekening van de rentabiliteit. 
In dit verband zal bijv. tevens de brutoterugverdientijd moeten worden 
aangegeven m et betrekking tot de geschatte levensduur van het gebruikte 
materiaal.
Telkens als verschillende procédés of technieken in aanmerking kunnen 
worden genomen moeten varianten worden bestudeerd. Bijv. voor de 
produktie van sanitair w arm  water of de ontvochting van de lucht 
in overdekte zwembaden.

C.11.
III - S Y N T H E S E
O p  basis van deze studie zullen één of meer samenhangende programma's 
worden voorgesteld voor verbeteringen van de gebruiksomstandigheden 
en een betere exploitatie van het gebouw (verwarmingstemperatuur, 
verlaagde afstelling 's nachts, eventuele wijziging van het exploitatie- 
contract, herziening van de duur van de tijdschakelaars enz.), voor 
technisch uitvoerbare werkzaamheden m et betrekking tot de structuur 
en de thermische installaties, rekening houdend m et alle wisselwer­
kingen tussen de voorgestelde verbeteringen (bijv. herstel van het 
evenwicht en herijking van de regeling na isolatiewerkzaamheden enz.) 
met:
- beschrijving van de te treffen maatregelen
- vaststelling van de begroting
- vergelijking tussen het gemeten verbruik en het berekende verbruik, 
rekening houdend m et het voorgestelde programma (met de berekening
en de regel die is gebruikt voor het bij elkaar tellen van de energie- 
bespa ringen)
- een aan de opdrachtgever aangepaste rentabi liteitsberekening
- zonodig een voorstel voor meer gedetailleerde studies inzake complexe 
maatregelen of bijzonder belangrijke technieken.
H et aan de opdrachtgever verstrekte rapport van de energie-audit 
moet het volgende omvatten:
- de beschrijving en het onderzoek van fase I
- de analyses en de resultaten van fase II
- de synthese (fase III) die de cliënt in staat stelt het technische 
en economische belang van deze verbeteringen te beoordelen (exploi- 
tat ieomstandi gheden, samenhangend programma van werkzaamheden).
D e  cliënt moet aan de hand van dit rapport een zo goed mogelijk 
gefundeerd besluit kunnen nem en over de verbeteringen die hij in 
zijn  gebouw of in de exploitatieomstandigheden daarvan wenst aan 
te brengen.

D.1.
BIJLAGE D
Aanbevelingen en richtlijnen van de Gemeenschap
De Raad heeft verschillende aanbevelingen of richtlijnen aangenomen op het
gebied van rationeel energiegebruik in gebouwen :
- aanbeveling 76/492/EEG van 4 mei 1976 (1) betreffende thermische isolatie  
dringt aan op voorlichtings- en bevorderingscampagnes,  het uitschrijven van  
prijsvragen en de goedkeuring van op communautair niveau geharmoniseerde  
referentienormen inzake thermische isolatie met het oog op de toepassing van  
de voorgeschreven normen;
- aanbeveling 76/493/EEG van 4 mei 1976 (2) heeft betrekking op rationeel  
energiegebruik in verwarmingsinstallaties van bestaande gebouwen;
- aanbeveling 76/496/EEG van 4 mei 1976 (3) heeft betrekking op het rationele  
gebruik van de voor elektrische huishoudtoestellen noodzakelijke
energie;
- aanbeveling 77/712/EEG van 25 oktober 1977 (4) heeft betrekking op het  
regelen van de verwarming, de produktie van warm water voor sanitaire  
doeleinden en het meten van warmtehoeveelheden in nieuwe gebouwen met  
collectieve installaties;
- aanbeveling 79/167/EEG van 5 februari 1979 (5) beveelt de lid-staten aan  
een vierjarenprogramma goed te keuren ter beperking van het energieverbruik  
door verbetering van het thermische rendement van gebouwen;
(1) PBEG L 140 van 28.5.1976
(2) PBEG L 140 van 28.5.1976
(3) PBEG L 140 van 28.5.1976
(4) PBEG L 295 van 18.11.1977  
55) PBEG L 37 van 13.2.1979

o.d.
- een resolutie van 9 juni 1980 (6) betreffende nieuwe beleidslijnen voor  
de Gemeenschap op het gebied van energiebesparing stelt de lid-staten een  
basisprogramma voor van metingen voor de verschillende verbruikssectoren;
- aanbeveling 82/604/EEG van 28 juli 1982 (7) beveelt de lid-staten aan een  
belangrijke financiële bijdrage te verlenen tot de thermische renovatie  
van gebouwen voor zover deze investeringen op voldoende rendabele wijze  
bijdragen tot energiebesparing;
- richtlijn 78/170/EEG van 23 februari 1978 (8), gewijzigd bij richtlijn  
82/885/EEG van 10 december 1982 (9), heeft betrekking op de goedkeuring van  
verwarmingstoestellen die \ddoen aan een minimumrendement waarvan het niveau  
door de lid-staten moet worden vastgesteld; de toestellen moeten te dien  
einde worden onderworpen aan een controle bij de fabricage of bij ingebruik­
neming .
- kaderrichtlijn 79/530/EEG van 14 mei 1979 (10) heeft betrekking op de  
informatie door middel van etikettering over het energieverbruik van huishou-  
delijke apparaten;  deze kaderrichtlijn moet worden gevolgd door een reeks 
toepassingsrichtlijnen voor ieder type apparaat; de toepassingsrichtlijn  
voor elektrische ovens (79/531/EEG) werd tegelijkertijd goedgekeurd (11) en  
die betreffende wasmachines, vaatwasmachines en koel- en diepvriesinstalla­
ties zijn bij de Raad in behandeling; voor warm waterinstallaties,  gasovens  
en droogtrommels zijn reeds ontwerpen uitgewerkt.
(6) PBEG C 149 van 18. 6.1980
(7) PBEG L 247 van 23. 8.1982
(8) PBEG L 52 van 23. 2.1978
(9) PBEG L 378 van 31.12.1982
(10) PBEG L 145 van 13. 6.1979
(11) PBEG L 145 van 13. 6.1979

E  .1 .
BIJLAGE E
Recente studies dis op vsrzoek van de Commissie zi~|n uitgevoerd
1.  "Verwarmings-, ventilatie- en airconditioningssystemen in gebouwen" door de  
Building Services Research and Information Association (Bracknell - VK); deze  
studie besluit met een reeks aanbevelingen met betrekking tot de in hun  
geheel beschouwde systemen :
- regels voor het ontwerpen van de systemen
- een databank met rendements- en doeltreffendheidsnormen voor de componenten  
van de systemen
- een norm voor het meten van de prestaties van bestaande systemen
- Europese voorschriften voor de diagnostiek en verbetering van bestaande  
systemen.
2. "Eisen inzake thermische isolatie in de EEG-landen" door Uyttenbroeck en  
Carpentier van het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf  
(Brussel) (deze studie is uitsluitend in het Engels beschikbaar).
In deze studie is onderzocht welke eisen op dit gebied in 1980 in de verschil  
lende landen golden; deze eisen zijn in vergelijkbare termen weergegeven.
In de conclusies van deze studie wordt een eenvoudige vorm voorgesteld voor  
het weergeven van de eisen inzake isolatie, waarbij de architecten voor het  
ontwerp de vrije hand wordt gelaten en zij in staat worden gesteld de overeen  
stemming van hun ontwerp met de voorschriften gemakkelijk te berekenen.

E.2.
3.  "Vergelijkende studie van de kosten/baten van thermische isolatie bij twee type-  
gebouwen in de lid-staten" door EXPERTEC (Parijs) (deze studie is uitsluitend
in het Frans beschikbaar)
In deze studie is vastgesteld dat de kosten van een verbetering van de  
thermische isolatie in bestaande of nieuwe gebouwen van land tot land sterk  
uiteenloopt, dat de rentabiliteit van een isolatie van de omhullende  
constructie middelmatig blijkt en dat deze in landen van het Middellandse-  
Zeegebied geen enkel belang heeft. De conclusie van de studie luidt dat  
niveaus van overisolatie van de orde van 0 , 6 W m3/K bij huizen of 0,3 W/m3/K  
bij kantoorgebouwen niet kunnen worden bereikt door alleen maar de warmte-  
isolatie van de omhullende constructie te verbeteren :  er moeten ook wijzigingen  
worden aangebracht in het ontwerp van de verwarmingsinstallatie en de archi­
tectuur .
4. "Verbruik in de residentiële en tertiaire sector" door SEMA (Parijs) (deze  
studie is uitsluitend in het Fransbeschikbaar ).
Deze studie die met name dank zij een net van correspondenten in de lid­
staten is verwezenlijkt, bevat een analyse in drie delen :
- gegevens over het energieverbruik in de woningsector van de lid—staten,
- vergelijking van de voorschriften op het gebied van verwarming en warmte-  
isolatie in de lid-staten,
- analyse van specifieke gevallen in de residentiele en tertiaire sector,  
met name studie van het effect van verbouwingen in bestaande gebouwen  
alsmede van gebouwen waarin basistechnieken zijn toegepast.
5. "Haalbaarheid van een Europese modelcode voor energiebesparing bij de  
verwarming van gebouwen" door de Association pour l'initiation à la  
recherche dans le bâtiment (Parijs) (deze studie is beschikbaar in het  
Duits, Engels, Frans en Italiaans).

E.3.
Na een systematische studie van maatregelen voor energiebesparing in gebouwen  
is een modelcode voorgsteld van maatregelen voor energiebesparing bij de  
verwarming van gebouwen.

F.1.
BIJLAGE F
Werkzaamheden op het gebied van de harmonisatie
1. Wat het ontwerp van gebouwen betreft
1.1. De lopende werkzaamheden hebben betrekking op de uitwerking van regels  
en voorschriften :  "EUROCODES" voor ontwerp, berekening en uitvoering  
van stabiele en betrouwbare constructies.
Er worden 8 EUROCODES uitgewerkt.
EC 1 Gemeenschappelijke uniforme regels
EC 2 Betonconstructies
Gewapend beton en voorgespannen beton  
EC 3 Staalconstructies
EC 4 Gemengde constructies van staal en beton
EC 5 Houtconstructies
EC 6 Metselwerk
EC 7 Fundamenten
EC 8 Regels voor het bouwen in aardbevingsgebieden
Terwijl de EURODOCES EC 2 t/m EC 6 ieder specifiek betrekking hebben op een  
soort van bouwmateriaal en dus als verticale codes kunnen worden beschouwd,  
is het toepassingsgebied van EC 7 en meer bepaald EC 8 daarentegen horizon­
taal.
Uit het oogpunt van de technische inhoud zijn de EUROCODES EC 1, EC 2,
EC 3 en EC 8 het verst gevorderd en zelfs zo goed als voltooid.

F.2.
1.2. De EUROCODES zullen in beginsel ten uitvoer worden gelegd door middel van  
bijzondere richtlijnen met een overkoepelende kaderrichtlijn waarin de  
methode is omschreven voor het vaststellen of wijzigen van de betrokken  
richtlijnen.
Er wordt gedacht aan een voorpublikatie in de vorm van een rapport van de  
Commissie in afwachting van een oplossing van de politieke en juridische  
kwesties die gewoonlijk gepaardgaan met de goedkeuring van richtlijnen door  
de Raad.
1.3. Behalve de stabiliteit van de constructies heeft men ook een begin gemaakt  
met werkzaamheden op het gebied van de veiligheid van de constructies ten  
opzichte van het brandgevaar. Terwijl het bij de stabiliteit hoofdzakelijk  
on mechanische aspecten gaat, gaat het bij de brandveiligheid voornamelijk cm  
fysische aspecten, waarbij bovendien een aantal systemen zijn betrokken  
zoals die voor detectie, blussen en rookverdrijving. Brandbeveiligings-  
voorschriften zijn net zoals bij constructies in aardbevingsgebieden van  
horizontale toepassing op alle gebouwen, met dien verstande dat het veilig­
heidsniveau dat telkens wordt aangehouden afhankelijk is van het risico  
waaraan het gebouw is blootgesteld.
Brandbeveiliging is uit constructief oogpunt niet neutraal en is van  
invloed op het ontwerp van het bouwwerk, zowel wat de structurele als de  
overige delen betreft, alsmede op alle prestaties.
1.4. Op het gebied van de energiebesparing doet zich uit het oogpunt van de  
thermische prestaties van het bouwwerk net dezelfde situatie voor; een  
gebouw moet dan ook steeds worden beschouwd als een systeem waaruit geen  
van de elementen op absolute wijze kan worden afgezonderd.
Deze benadering waarbij het energieprobleem van het gebouw in het geheel  
van het gebouw als systeem met verschillende functies wordt bekeken en niet  
als een op zichzelf staand gegeven, is ook de benadering van de inter­
nationale instellingen die deze kwestie behandelen.

F.3.
Dat geldt voor de CIB (Internationale Raad van het Bouwbedrijf voor Onderzoek,  
Studie en Documentatie) met name in het kader van de commissie CXBW 67 
"Energiebehoud".
Dat geldt ook voor de ECE in Genève in het kader van de werkgroepen van het  
Comité voor Huisvesting, Bouw en Planning.
2. Wat de voor de bouw bestemde produkten betreft
2.1. Op het gebied van de voor de bouw bestemde produkten hebben de harmonisatie-  
werkzaamheden geresulteerd in :
- enerzijds de indiening bij de Raad van een voorstel voor een kaderrichtlijn  
houdende de modaliteiten van de verschillende procedures waaraan het in de  
handel brengen en het gebruik van voor de bouw bestemde produkten zijn onder­
worpen;
- anderzijds de start van voorbereidende werkzaamheden voor de uitwerking van  
bijzondere richtlijnen. Deze activiteit vindt plaats in samenwerking met  
beroepsorganisaties en met internationale normalisatie-instellingen of  
daarmee gelijkgestelde instellingen.
2.2. Dit is met name het geval op het gebied van de vraagstukken in verband met  
energie :
- werkzaamheden van ISO/TC 163 - "thermische isolatie" met het oog op de vast­
stelling van een terminologie, meetmethoden en berekeningsmethoden;
- werkzaamheden van CEN/TC 88 - "indeling van bouwmaterialen volgens hun  
eigenschappen op het gebied van warmteisolatie" waarbij moet worden onder­
streept dat reeds in 1976 de strekking daarvan in het algemeen, zo niet in  
detail, door DG III (ex DG IX) en het CEN in onderling overleg is vastge­
steld;

F .4 .
- werkzaamheden van de UEATC (Europese Unie voor de technische goedkeuring in  
de bouw) betreffende isolerende ramen en geplande werkzaamheden op heX 
gebied van zonnecollectoren.
Bij de lopende werkzaamheden betreffende isolerende ramen wordt getracht regel  
vast te stellen waarmee de bruikbaarheid van een isolerend raam kan worden  
beoordeeld uit het oogpunt van :
- de veiligheidseisen;
- de eisen inzake bewoonbaarheid en met name het thermische comfort;
- de duurzaamheidseisen.

G.1.
BIJLAGE G
EINDRAPPORTEN VAN DE ONDERZOEKWERKZAAMHEDEN IN HET KADER VAN HET
O & O-PROGRAMMA OP HET GEBIED VAN ENERGIEBESPARINGEN
IN GEBOUWEN
Warmtebronnen voor warmtepompen
Investigation on using the earth as a heat storage  
mediuih and as a heat source for heat pumps
Analysis of the factors which determine the COP  
of the heat pump
The use of soil with and whithout artificial heat  
regeneration as a heat source for heat pumps
Recovery of waste heat in sewers by heat pumpsEUR 6835 EN  
EUR 7414 EN
EUR 7048 EN
EUR 6968 FR  
EUR 7061 DE
ConventioneLe warmteDomoen en componenten
Development of domestic heat pumps
Air source heat pumps under Northern European  
climatic conditions
Frosting and defrosting behaviour of outdoor coils  
of air source heat pumps
Microprocessor based control system for heat pumps
Heat pump models for microprocessor based control  
systems
Analysis of the factors which determine the COP  
of a heat pump
Heat pumps for individual roomsEUR 7098 EN
EUR 7388 EN
EUR 7281 EN  
EUR 7283 EN
EUR 7046 FR
EUR 7007 EN
Geavanceerde warmtepompen
Development of an absorption heat pump fired by  
primary energy for domestic heating EUR 6326 EN

G.2.
Design construction and testing of a prototype  
absorption heat pump fired with primary fuel
Directly fired heat pump for domestic and light  
commerjial application
The design and development of an absorption heat  
pump for domestic heating
Heat p „ • ' u ,  operating with a fluid mixture
Feasibility and design study of a gas engine  
driven high temperature industrial heat pumpEUR 7064 DE
EUR 7063 EN
EUR 7129 EN
EUR 6848 FR
EUR 7657 EN  
EUR 6262 EN
Toepassingen van warmtepompen
A gas engine driven heat pump using air as heat  
source for an apartment building
Diesel heat pump for district heating plants and  
for the heating of large housing blocks
Air source electrical heat pumps for 56 apartmentsEUR 7133 EN
EUR 6740 EN
Isolatie (ramen en wanden)
Production of infrared reflective layers on glass
Infrared reflective coatings on plastic film
Heat and sound insulation with coated glass
Energy savings by infrared reflective finishing
Development and optimization of polyurea foam
The detection and classification of heat leaks  
with help of infrared thermographyEUR 6804 FR  
EUR 6806 FR
EUR 6741 EN
EUR 6811 DE
EUR 6323 EN
EUR 6737 EN
Energiebesparing en warmteterugwinning
Energy savings in low cost houses
Building characteristics and gratuitious energy
Natural ventilation and energy consumption
The performance of a heating control system in  
experimental housesEUR 7385 EN  
EUR 7875 FR
EUR 8506 EN

G.3.
Comparison of the efficiencies of space and
water heating appliances EUR 6851 EN
Electric hot water heaters EUR 6598 DE
Heat recovery in buildings
Heat recovery in air conditioning systems EUR 7377 EN
HET 0. & 0/-PROGRAMMA VAN DE GEMEENSCHAP OP ENERGIEGEBIED - ENERGIEBEHOUD
/
i
Survey of results and Compilation of New Projects -
1975/79 EUR 7389 EN
Survey! of results and compilation of New Projets -
1979/83 EUR 8861 EN
i
I
SYSTEEMSIMULATIE IN GEBOUWEN
Proceedings of the International Conference in
Liège 6-8/12/1982 XII/425/83 EN
WARMTEPOMPEN
Proceedings of four contractors meetings held in Brussels
on 28, 29 April and 13 and 14 May 1982 '  EUR 8077 EN
ENERGIEBEHOUD IN GEBOUWEN - verwarming, ventilatie en isolatie
Proceedings of eight contractors meetings in 1982 EUR 8463 EN
PUBLIKATIES OP HET GEBIED VAN ZONNE-ENERGIE IN WONINGEN
Solar Houses in Europe, 1981 (Pergamon)
Solar Energy Applications in Houses, 1981 (Pergamon)
Passive Solar Architecture in Europe, 1981 (The Architectural Press, London)  
Monitoring Solar Heating Systems, 1983 (Pergamon)

G.4.
Series A, Reidel, Solar Energy Applications to Dwellings
Vol.11982Contractors' meeting
Vol.21982Contractors' meeting•
Vol.31983Solar Thermal Energy in Europe, An assessment
Vers chi jnen nog in1983
Vol.4Passive Solar Handbook
Vol.5
/
6Contractors' meeting
Vol. European Experience with Solar Collectors

H.1.
BIJLAGE  H
Werkzaamheden van het Gemeenschappelijk Centrum voor 
Onderzoek te Ispra
In het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek te Ispra worden in het 
kader van het door de Raad van Ministers goedgekeurde programma zonne-energie 
op de volgende gebieden werkzaamheden verricht :
- ontwikkeling en verificatie van aanbevelingen inzake methoden voor het 
meten van de prestaties van componenten;
- studie van problemen inzake veroudering en betrouwbaarheid van technieken en 
materialen voor zonnesystemen;
- evaluatie van de prestaties van verschillende systemen, actieve en 
hybride, met experimenten op ware grote en modellering;
- metingen en vergelijkingen van passieve technieken.
Er is bovendien een begin gemaakt met twee projecten op het gebied van 
gegevensverwerving en "energie-audits".
Het eerste project heeft tot doel te bepalen welke soot en hoeveel gegevens 
nog moeten worden verzameld om een geschikte actie van de nationale of 
regionale autoriteiten ter bevordering van rationeel energiegebruik te 
kunnen plannen.

H.2.
De beschikbare informatie over het gebouwenbestand wordt vooral verzameld 
om de grootst mogelijke energiebesparing te kunnen bepalen die beantwoordt 
aan een gegeven totale investeringswaarde op regionaal of nationaal niveau. 
Tegelijkertijd wordt ook een volgorde van voorkeur voor de verschillende 
besparingsmaatregelen vastgesteld.
Het volgende stadium is het evalueren van de economische en normatieve 
stimulansen. Men bestudeert zowel de berekeningsmethode als de gegevens 
voor het bepalen van het qua details en nauwkeurigheid vereiste minimumniveau.
Het tweede project heeft betrekking op de theoretische voorbereiding van een
programma van energie-audits.
/
Met deze audits wordt vooral een tweeledig doel beoogd :
- de eigenaars een hulpmiddel voor de besluitvorming verschaffen;
- de gegevens over het gebouwenbestand volgens de bovengenoemde aanwijzingen 
aanvullen.
In het kader van dit programma worden zowel de meettechnieken bestudeerd 
als de modellen die bij het interpreteren van de metingen moeten worden 
gehanteerd. Tenslotte wordt het concept van de databasis ontwikkeld die zowel 
voor bovengenoemde evaluaties zal moeten worden gebruikt als om een 
geleidelijke overgang naar eenvoudigere audits waarvoor minder hulpmiddelen 
zijn vereist mogelijk te maken.