Advies van het Comité van de Regio's over "Eigen initiatieven van gemeenten en regio's als instrument van regionaal beleid in de Europese concurrentiestrijd"

(1999/C 374/13)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

Gezien het besluit van het Bureau van 10 maart 1999 om conform art. 198 C, vierde alinea, van het EG-Verdrag een advies over "Eigen initiatieven van gemeenten en regio's als instrument van regionaal beleid in de Europese concurrentiestrijd" op te stellen en commissie 1 "Regionaal beleid, structuurfondsen, economische en sociale samenhang, grensoverschrijdende en interregionale samenwerking" met de voorbereidende werkzaamheden te belasten;

Gezien het door commissie 1 op 30 juni 1999 goedgekeurde ontwerpadvies (CDR 108/99 rev. 2 - rapporteur: de heer Menacher, burgemeester van Augsburg, lid van het bestuur van de vereniging van Duitse gemeenten, D/EVP),

heeft tijdens zijn 30e zitting van 15 en 16 september 1999 (vergadering van 16 september) het volgende advies goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. De bedoeling van het Europese structuurbeleid is de economische en sociale verschillen tussen de regio's weg te nemen. In het "Zesde periodieke verslag over de sociaal-economische situatie en ontwikkeling van de regio's van de Gemeenschap(1)" komt de Commissie tot de conclusie dat de verschillen hoe langer hoe meer verdwijnen, een tendens die zich ook al aftekende in de vorige periodieke verslagen en in het cohesieverslag. In het algemeen is de steunverlening in het kader van het structuurbeleid en het Cohesiefonds in de afgelopen programmeringsperioden succesvol geweest. De nationale en regionale maatregelen ten gunste van minder dynamische regio's zijn er op effectieve wijze door ondersteund.

1.2. Niettemin zijn er nog altijd aanzienlijke verschillen tussen regio's. Zo hebben vooral de zwakkere regio's met werkloosheid te kampen. Op lokaal, regionaal, nationaal en EU-niveau moet het structuurbeleid daarom in de eerste plaats zorgen voor structurele arbeidsplaatsen.

2. Veranderde economische randvoorwaarden

2.1. De geplande uitbreiding naar het Oosten zal de Unie een volledig nieuw profiel geven; een verenigd Europa begint dan concrete vorm aan te nemen. Tegelijkertijd zal deze uitbreiding een enorme invloed hebben op de economie van de huidige Unie. Vooral lokale en regionale overheden zullen dit merken, aangezien zij in het steeds verder integrerende Europa te maken hebben met toenemende concurrentie tussen de regio's. Dit betekent niet in de laatste plaats dat zij voortdurend moeten moderniseren, met alle gevolgen van dien voor het regionale werkgelegenheidspotentieel.

2.2. De uitbreiding naar het Oosten, een logische stap in de Europese eenwording, vindt in de slipstream van de toenemende globalisering van de economie plaats. De nieuwe communicatiekanalen, die het mogelijk maken enorme hoeveelheden informatie in een oogwenk rond de wereld te sturen, zullen ertoe leiden dat nagenoeg alle politieke, economische en sociale actoren in de industriële wereld straks deel uitmaken van één groot netwerk. De regio's en gemeenten in de Unie zullen hiervan de directe gevolgen ondergaan. Juist omdat zij de motor achter een duurzame economische ontwikkeling zijn en dicht bij de burgers staan, vormen de geschetste ontwikkelingen voor hen een bijzondere uitdaging.

3. Strategieën om de positie van regio's en gemeenten in de Europese concurrentiestrijd te versterken

3.1. Bij de programmering van de Structuurfondsen voor de periode 2000-2006 is in grote lijnen rekening gehouden met de hierboven beschreven ontwikkeling. Het stimuleren van een duurzame ontwikkeling in de regio's en het versterken van hun concurrentievermogen wordt als een goed middel gezien om het werkgelegenheidspotentieel in de regio's te activeren en structurele banen te creëren. Dergelijke banen ontstaan dankzij een duurzame economische ontwikkeling, waarin milieubescherming, economische efficiëntie en maatschappelijke solidariteit centraal staan.

3.2. Gezien de bedragen die met de uitbreiding naar het oosten gemoeid zijn, werd in het kader van Agenda 2000 besloten de beperkte middelen meer te concentreren en consequent ten behoeve van de minst begunstigde regio's in te zetten. Deze doelstelling houdt impliciet ook verband met de oproep van de Commissie aan het adres van alle lokale en regionale overheden om zelf meer verantwoordelijkheid aan de dag te leggen, los van de vraag of zij voor structurele steunverlening in aanmerking komen. Conform het subsidiariteitsbeginsel betekent dit ook dat alle lokale en regionale actoren zich bewust moeten zijn van de bijdrage die zij aan een evenwichtige regionale ontwikkeling kunnen leveren.

3.3. Ook in artikel 10 van de EFRO-Verordening wordt hierop door de Commissie sterk aangedrongen. Gemeenten en regio's krijgen op deze manier wellicht de kans om andersoortige maatregelen te nemen waarvan een voorbeeldeffect kan uitgaan. Bij het creëren van de hiermee nagestreefde arbeidsplaatsen zou naast de EU-initiatieven ook de nieuwe doelstelling 3 een belangrijke rol moeten krijgen. Deze doelstelling is een efficiënt middel om innovaties in gemeenten en regio's te ondersteunen en zo de plaatselijke werkgelegenheid te versterken. De territoriale lichamen zijn bij uitstek aangewezen om de werkgelegenheid te ondersteunen door met name het ondernemingsklimaat te verbeteren. De nieuwe ESF-Verordening bevat maatregelen ter bevordering van lokale werkgelegenheidsinitiatieven. Daarom is het wenselijk dat in het kader van de nieuwe doelstelling 3 wordt bijgedragen aan lokalewerkgelegenheidsmaatregelen en de uitvoering van territoriale werkgelegenheidspacten.

3.4. Onder meer in het kader van de Structuurfondsen worden momenteel in gemeenten en regio's al eigen initiatieven ontplooid. Onder eigen initiatieven wordt in dit verband verstaan: de doelgerichte vervlechting van know-how uit politiek, openbaar bestuur, economie, onderzoek en ontwikkeling, alsook onderwijs. Al deze partijen streven naar duurzame economische vooruitgang ten behoeve van de bevolking in de regio en proberen structurele arbeidsplaatsen te creëren.

3.5. Deze initiatieven zouden ondanks hun uiteenlopende opzet moeten worden afgestemd op de doelstellingen die ook de Commissie onlangs in haar richtsnoeren voor de programma's in de periode 2000-2006 formuleerde(2):

a) het concurrentievermogen van de regionale economie moet versterkt worden, zodat het mogelijk is duurzame arbeidsplaatsen te creëren;

b) de werkgelegenheid moet gestimuleerd en de sociale samenhang gegarandeerd worden;

c) de ontwikkeling van stad en platteland moet op het Europese ruimtelijke-ordeningsmodel worden afgestemd.

3.6. De uitvoering van zulke eigen initiatieven zou idealiter hand in hand moeten gaan met de oprichting van zogenoemde kenniscentra. Een kenniscentrum is een bundeling van hoogwaardige kennis, vakopleidingen en technische en administratieve infrastructuur in een duurzame bedrijfstak. Door de hoge concentratie van belangrijke vakkennis in een bepaalde sector en in een bepaalde regio zijn kenniscentra ruimtelijk gemakkelijk af te bakenen.

3.7. Voor het welslagen van eigen initiatieven en de hiermee samenhangende oprichting van kenniscentra is het van groot belang dat zoveel mogelijk besluitvormende instanties samen in een omvangrijk netwerk worden ondergebracht. Zo'n netwerk heeft niet alleen synergie-effecten. Het zorgt ook voor een draagvlak voor regionale ontwikkelingsstrategieën en draagt bij aan een efficiënte uitvoering hiervan.

4. Versterking van het concurrentievermogen door regionale maatregelen

4.1. Versterking van het concurrentievermogen is het belangrijkste doel van initiatieven van gemeenten en regio's. De OESO omschrijft concurrentievermogen als het vermogen van ondernemingen, bedrijfstakken, regio's, landen en supranationale regio's om in de internationale concurrentie relatief hoge inkomsten te genereren en een hoog niveau van werkgelegenheid te bereiken.

4.2. Het is nog altijd niet goed mogelijk om het concurrentievermogen van een regio of een land aan de hand van empirische gegevens te kwantificeren. Iets dergelijks zou vooral bij het vergelijken van regio's van pas komen. Terecht wijst de Commissie er in haar zesde periodieke verslag op dat tot dusverre verrichte onderzoeken maar weinig harde gegevens hebben opgeleverd. Toch zijn zij een eerste aanzet om causale verbanden op te sporen en aldus een bijdrage te leveren aan de beoordeling van het potentiële concurrentievermogen van een land of regio(3).

4.3. Het concurrentievermogen van ondernemingen, van onderzoeks- en opleidingscentra en van het openbaar bestuur is van cruciaal belang voor de welvaart van regio's en voor het bereiken en handhaven van een hoog niveau van werkgelegenheid. In verklaringsmodellen waarin een poging wordt gedaan de talrijke factoren die het concurrentievermogen van een regio bepalen te beschrijven, wordt aan onderzoek en technologische ontwikkeling (O& TO) een belangrijke functie toegedicht bij het opzetten van kenniscentra. Het mag echter niet bij succesvolle O& TO-activiteiten blijven. Deze dienen deel uit te maken van een pakket maatregelen waarmee de vervoers- en telecommunicatie-infrastructuur en de scholingsgraad van de beroepsbevolking verbeterd kunnen worden. De bedoeling hiervan is het concurrentievermogen van gemeenten en regio's blijvend te versterken.

4.4. Kenmerkend voor de ondernemings- en productiestructuur in regio's met het grootste concurrentievermogen is het grote aantal O& TO-activiteiten. Volgens de Commissie hebben in het algemeen die regio's succes welke strategische innovaties - de basis van eigen initiatieven - doorvoeren. Hierbij is ook de steun van ondernemingen nodig; deze moeten hun eigen middelen en ervaringen kunnen combineren met die van overheidsinstanties, onderzoekscentra, tertiair onderwijs en scholen voor voortgezette beroepsopleiding, participatiemaatschappijen en andere ondernemingen. Op deze manier kunnen nieuwe technieken efficiënter worden gebruikt en worden O& TO-activiteiten en product- en procestechnische innovaties gestimuleerd. Doel van dit alles is om in de regio's een "kritische massa" aan O& TO-potentieel op te bouwen.

4.5. Voor de verantwoordelijke politici is, wat de initiatieven van gemeenten en regio's betreft, een doorslaggevende rol weggelegd. Zij moeten duidelijke politieke prioriteiten vaststellen voor de parameters die van cruciaal belang zijn voor de ontwikkeling van een efficiënte O& TO-cultuur:

a) stimulering van innovaties (nieuwe financieringsmethoden, nieuwe samenwerkingsmodellen, oprichting van centra voor technologie-overdracht en starterscentra enz.);

b) opbouw van netwerken;

c) uitbreiding van de know-how van werknemers;

d) uitoefening van een voortrekkersrol (ten dele samen met andere verantwoordelijken).

4.6. Lokale en regionale overheden hebben dus tot taak om een door innovaties en vakkennis gekenmerkte cultuur te vestigen en de betrokken partijen in een omvangrijk netwerk op te nemen. Eigen O& TO-initiatieven van gemeenten en regio's zijn in dit verband een middel om innovatiemogelijkheden op te sporen en ten behoeve van de werkgelegenheid verder te ontwikkelen.

5. Kenniscentra in Europa

5.1. In diverse Europese regio's zijn in de afgelopen jaren zowel in als buiten voor steunverlening in aanmerking komende gebieden eigen initiatieven in gang gezet. In bepaalde bedrijfstakken leidt dit tot de vorming van "clusters" oftewel kenniscentra. Hoewel zulke clusters op één bedrijfstak betrekking hebben, kunnen zij toch uitgroeien tot een drijvende kracht voor de hele plaatselijke economie.

5.2. Dit advies is bedoeld om een uitwisseling van ervaringen met en meningen over de diverse projecten op gang te brengen. Tegelijkertijd moet nagegaan worden hoe regio's en gemeenten 'andermans' initiatieven het best kunnen overnemen om hun concurrentievermogen en werkgelegenheidssituatie te verbeteren.

5.3. Op 8 juni 1999 opende commissie 1 in Augsburg haar serie seminars "De uitvoering van de hervorming van de structuurfondsen 2000-2006 - inbreng van lokale en regionale overheden". Met de in het advies uiteengezette overwegingen als uitgangspunt werden tijdens het eerste seminar diverse initiatieven van gemeenten en regio's gepresenteerd en besproken. De in de bijlage opgenomen conclusies van het seminar bevatten een staalkaart van diverse navolgenswaardige initiatieven van Europese regio's en gemeenten.

6. Conclusies

6.1. Het stimuleren van de eigen mogelijkheden van regio's om hun concurrentievermogen te versterken, moet hoge prioriteit krijgen. Alleen dan kunnen de in de werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 1999(4) vastgelegde doelstellingen worden verwezenlijkt en is het mogelijk in gemeenten en regio's duurzame arbeidsplaatsen te creëren.

6.2. De Structuurfondsen en het Cohesiefonds hebben in dit verband tot dusverre goede diensten bewezen. In tal van regio's worden met steun van de Unie succesvolle ontwikkelingsstrategieën geïnitieerd die op den duur moeten leiden tot een autonome groei in de regio's en tot meer werkgelegenheid.

6.3. Het succes van het Europees structuurbeleid is ook in belangrijke mate te danken aan de inspanningen van de regio's en gemeenten zelf. Samen met de structuurfondsen en het Cohesiefonds zorgen deze eigen initiatieven ervoor dat de doelstellingen van het regionaal beleid op een efficiënte manier in alle regio's en gemeenten verwezenlijkt kunnen worden.

6.4. De Commissie moet ervoor zorgen dat gemeenten en regio's ook in de toekomst conform het subsidiariteitsbeginsel de mogelijkheid hebben om eigen initiatieven te ontplooien. Daarbij dienen de EG-mededingingsregels dusdanig soepel te worden geformuleerd dat alle regio's een efficiënt structuurbeleid kunnen voeren en eigen initiatieven kunnen ontplooien. Naast de bereidheid en het vermogen om innovaties door te voeren, moet echter ook de infrastructuur overal op een behoorlijk peil worden gehouden, zodat de lagere overheden voor duurzame economische ontwikkeling in hun gebied kunnen zorgen.

6.5. De Commissie zou gedetailleerde wetenschappelijke studies moeten uitvoeren of deze, indien ze al voorhanden zijn, met inachtneming van de in dit advies behandelde thematiek moeten samenvoegen. Gezien de veranderende economische situatie zou het aanbeveling verdienen de resultaten hiervan (zoals ook met goede praktijken gebeurt) ter beschikking van alle regio's en gemeenten te stellen en verder te verspreiden.

6.6. Ten slotte zou de uitwisseling van ervaringen tussen regio's en gemeenten actief gestimuleerd moeten worden. Het voornaamste streven hierbij is Europese netwerken op te bouwen of uit te breiden. Door een dergelijke uitwisseling te intensiveren, kunnen de lagere overheden hun eigen initiatieven namelijk opvoeren en tevens elkaars werkzaamheden beter aanvullen. Het uitgebreide en geherstructureerde EU-initiatief Interreg zou bij een en ander een belangrijke rol dienen te krijgen. Ook een forum op Internet zou goede diensten kunnen bewijzen.

Brussel, 16 september 1999.

De voorzitter

van het Comité van de Regio's

Manfred DAMMEYER

(1) SEC(1999) 66 def.

(2) De Structuurfondsen en hun coördinatie met het Cohesiefonds, richtlijnen voor de programma's 2000-2006 (COM(1999) 344 def.).

(3) Zie in dit verband ook de meest recente studie van het European Institute for Comparative Urban Research (EURICUR), Growth Clusters in European Metropolitan Cities: A New Policy Perspective, Erasmusuniversiteit Rotterdam, 1999.

(4) Resolutie van de Raad, PB C 69 van 12.3.1999, blz. 2.

BIJLAGE

bij het advies van het Comité van de Regio's

Conclusies van de studiebijeenkomst van commissie 1 "Eigen initiatieven van gemeenten en regio's als instrument van regionaal beleid in de Europese concurrentiestrijd", gehouden op 8 juni 1999 in Augsburg

1. De studiebijeenkomst van commissie 1 over het onderwerp "De tenuitvoerlegging van de hervorming van de structuurfondsen 2000-2006 - inbreng van de lokale en regionale overheden" ging op 8 juni 1999 in Augsburg van start. Doel van deze bijeenkomst was om eigen initiatieven van diverse steden en regio's uit de Europese Unie te presenteren en te bespreken.

1.1. Er blijken verschillende factoren te zijn die het concurrentievermogen van gemeenten en regio's beïnvloeden. De meeste gemeenten en regio's hebben echter wel in meerdere of mindere mate met deze factoren te maken.

1.1.1. Voor elke vorm van duurzame economische ontwikkeling is infrastructuur in de breedste zin van het woord altijd de belangrijkste voorwaarde. Bij de strijd tussen regio's om bedrijven aan te trekken zal de infrastructuur op den duur minder gewicht in de schaal leggen, omdat de kwaliteit hiervan langzamerhand overal een hoog niveau bereikt.

1.1.2. Voor het succes van regio's in de Europese concurrentiestrijd worden andere factoren steeds belangrijker. In de eerste plaats het innovatiepotentieel, waarvan de omvang bijvoorbeeld blijkt af te leiden uit het aantal octrooiaanvragen en nieuwe bedrijven in de regio's. In gemeenten en regio's moeten structuren komen met behulp waarvan het innovatiepotentieel gebruikt en verder ontwikkeld kan worden. Dit geldt vooral voor O& O-activiteiten, scholing en beroepsopleiding.

1.1.3. Om in de Europese concurrentiestrijd succes te boeken moeten alle lokale en regionale actoren van belang in een netwerk worden ondergebracht en dienen nieuwe samenwerkingsvormen te worden uitgewerkt. Daarbij moet geprobeerd worden om de hiërarchische relaties tussen de diverse besluitvormingsniveaus (lokaal, regionaal, nationaal en Europees) te versoepelen. Er moet voor gezorgd worden dat al deze niveaus elkaar goed aanvullen.

1.2. De tijdens de studiebijeenkomst voorgestelde eigen initiatieven bieden aanknopingspunten om in de Europese concurrentiestrijd een goede positie te veroveren.

1.2.1. Uit de activiteiten van de stad Eindhoven bleek dat het Europese structuurbeleid heel goed met eigen initiatieven van regio's gecombineerd kan worden. Dank zij een efficiënt gebruik van Europese structuurfondsmiddelen (het Stimulus-programma, doelstelling 2) en nationale en regionale cofinanciering is er een kritische massa aan ondernemingen en O& O-centra opgekomen die zich met "mechatronica" bezighouden. Door de hiermee gepaard gaande diversificatie van de ondernemingen in de regio is de werkloosheid er in de afgelopen jaren sterk teruggelopen. Het is interessant om te zien welk effect het in 2006 aflopende "Phasing-Out"-proces op de dynamische ontwikkeling zal hebben.

1.2.2. Bij de uitvoering van nieuwe ontwikkelingsstrategieën moeten gemeenten en regio's vooral proberen om hun eigen specifieke mogelijkheden te benutten. Dat wil zeggen: zij moeten nagaan wat hun sterke en zwakke punten zijn en de sterke punten verder ontwikkelen. Hierbij dient vooral rekening te worden gehouden met de regionale identiteit, waar de plaatselijke bevolking zich sterk van bewust is.

1.2.2.1. Als voorbeeld bij uitstek op het gebied van toerisme werd de regio Rovaniemi in Lapland (Finland) en haar "Christmas Triangle"-project naar voren gebracht. Het is deze regio namelijk gelukt om zich het barre klimaat ten nutte te maken en het hele jaar door inkomsten te genereren rondom het thema "Kerstmis".

1.2.2.2. De vroeger structureel zwakke regio Kalmar in Zweden heeft de muziek- en evenementensector en tegelijkertijd de nieuwe media ruim baan gegeven en zo een gedaanteverandering ondergaan. Met ondersteuning van de Zweedse regering moeten de begin jaren '80 gestarte activiteiten uiteindelijk uitmonden in een High-Tech-centrum waar muziek wordt geproduceerd en evenementen worden georganiseerd ("Rock 'n Roll City"). Ook de ontwikkeling van speciale onderzoekscentra en opleidingen voor deze sector krijgt alle aandacht.

1.2.3. Eigen initiatieven zijn vaak succesvol doordat ontwikkelingsmaatregelen efficiënt ter plaatse geïnitieerd en uitgevoerd kunnen worden. Voorwaarde hiervoor is wel dat regionale handelings- en beslissingsbevoegdheden sterk gedecentraliseerd worden.

1.2.3.1. Dit ligt ook ten grondslag aan het milieucentrum van Augsburg-Schwaben. Door de vestiging van onderzoeks- en bestuurscentra op milieugebied is het de regio Augsburg-Schwaben gelukt haar sterke punten op het terrein van milieutechniek uit te bouwen tot een omvangrijk netwerk van milieutechnologische know-how. Er is een bureau opgericht dat een nauw organisatorisch verband aanbrengt tussen politiek, economie, onderzoek, wetenschap en opleiding. Op deze manier heeft ook het bedrijfsleven inzicht en vertrouwen gekregen in de gevolgde aanpak. Een en ander komt bijvoorbeeld tot uiting in de succesvolle vestiging van een milieutechnologisch starterscentrum.

1.2.3.2. In het "Parque Tecnologico Industriale Romano" in Rome staat de integratie van een technologisch milieupark centraal. Dit park moet alle maatschappelijke partijen doordringen van het belang van een duurzame stedelijke ontwikkeling en aldus op de middellange en lange termijn steden en regio's een gemeenschappelijke, nieuwe identiteit geven. Daarbij komt het er voor regio's vooral op aan om de traditionele betrekkingen tussen grote steden en hun omgeving een nieuwe invulling te geven.

1.3. Kortom, voor het succes van gemeentelijke en regionale eigen initiatieven is het volgende van belang:

a) alle betrokken partijen moeten bij elkaar in een netwerk worden ondergebracht en de meerwaarde hiervan moet benut worden;

b) er moet een gemeenschappelijk streven zijn om zich in een bepaalde sector te profileren en de hierin plaatsvindende activiteiten offensief op de markt te brengen;

c) het vermogen om het potentieel in de regio op te sporen en daarop in te haken moet benut worden;

d) ten slotte moeten nieuwe ideeën ruim baan krijgen zodat eventuele kansen consequent worden benut.