COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 20.09.1996 
COM(96) 428 def. 
VERSLAG VAN DE COMMISSIE 
AAN DE RAAD, AAN HET EUROPEES PARLEMENT, 
AAN HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE 
EN AAN HET COMITE VAN DE REGIO'S 
Evaluatie van de eerste fase 
van TEMPUS 
1990/91 - 1993/94 

Evaluatie van de eerste fase van TEMPUS 1990/91 - 1993/94 
1. Ontwerp van de research, methoden en procedures 
Op 7 mei 1990 werd het programma TEMPUS gelanceerd door de Raad van de Europese 
Gemeenschappen. Het Programma had ten doel, een herziening van de stelsels voor hoger 
onderwijs te bevorderen en de aanpassing van de landen van Midden- en Oost-Europa 
(LMOE) aan de eisen van de markteconomie te ondersteunen. Het uitgangspunt was dat 
de samenwerking tussen de begunstigde landen (de partner-LMOE's) enerzijds en de Lid­
staten van de EU en andere G-24 landen anderzijds op het gebied van het hoger 
onderwijs - op basis van samenwerking, kennisoverdracht, steun voor uitrusting, 
ontwikkeling van structuren en leerplannen en uitwisselingen van studenten en docenten 
- de nodige voorwaarden zou vervullen om een onderwijs- en opleidingsstelsel te kunnen 
bereiken dat aan de nieuwe eisen kon voldoen. 
Om aan deze doelen te beantwoorden, d.w.z. een gedetailleerde evaluatie en een accuraat 
overzicht te verschaffen, zijn een beschrijving van en een onderzoek naar de acties van 
het programma vereist, overeenkomstig hun structuur, hun administratieve ondersteuning 
en hun reële uitvoering in de instellingen voor hoger onderwijs. De nu voorliggende 
studie volgt de volgende onderzoekssporen: 
- De beleidsstructuur van het TEMPUS-programma: Wat zijn de algemene regels voor 
het TEMPUS-programma? Wie zijn de voornaamste actoren bij de beleidsvorming 
op nationaal en supra-nationaal niveau? Welke rol spelen zij precies? Hoe worden 
de nationale prioriteiten in de begunstigde landen vastgesteld; hoe functioneren zij? 
enz. 
- Het beheer van het TEMPUS-programma op nationaal en supra-nationaal niveau: 
Wat zijn de belangrijkste taken van het EC-TEMPUS-Office en de Nationale 
TEMPUS-bureaus (NTB) in de begunstigde landen? Hoe staat het met de kwantiteit 
en de kwaliteit van de voorlichting inzake met TEMPUS verwante 
aangelegenheden? Wat is de kwaliteit van advies en ondersteuning aan de 
gegadigden? Wordt er een vorm van verspreiding van de resultaten georganiseerd? 
Functioneren de voor het beheer van TEMPUS ingestelde procedures correct? enz. 
- De deelnemende instellingen en institutionele kaders: Welk type instellingen neemt 
deel aan TEMPUS? In welke landen zijn zij te vinden? Welke rol spelen omvang 
en type van instellingen voor hoger onderwijs uit de begunstigde landen voor de 
deelname aan TEMPUS? Welke rol speelt het centrale niveau van instellingen voor 
hoger onderwijs bij het bevorderen van TEMPUS-activiteiten? Welke soort steun 
verlenen de instellingen aan de Gezamenlijke Europese Projecten? enz. 
- De financiële situatie van de Gezamenlijke Europese Projecten (GEP's) van 
TEMPUS: Welk gedeelte van het TEMPUS-budget wordt aan de GEP's uitgegeven? 
Hoe wordt het totale budget door de partners in de GEP's beoordeeld? Op welke 
grote financiële problemen zijn de GEP-partners en het centraal niveau van 
instellingen gestuit? enz. 
- De samenwerking binnen de GEP's: Welke rol spelen de partners uit westerse landen 
en LMOE bij het initiatief om GEP's op te zetten? Welk type voorafgaande 
contacten bestonden er tussen de GEP-partners? Waarom neemt men deel aan 
GEP's? Hoeveel partners nemen eraan deel? In welke taal/talen communiceren de 
partners? Van wie krijgen de partners informatie over het TEMPUS-programma? 
enz. 
- De administratie van de GEP's: In welke landen zijn de managementfuncties, 
coördinator en contractant, gevestigd? Hoeveel uren per week besteden de partners 
aan administratieve taken in verband met TEMPUS? Welk type informatie over de 
globale administratie van de GEP's staat de partners ter beschikking? Op grond 
waarvan wordt een GEP-beurs toegekend? enz. 
- De educatieve activiteiten: Welke soort educatieve activiteiten (d.w.z. 
samenwerkings-maatregelen op het gebied van onderricht en educatie, structurele 
ontwikkeling, mobiliteit van staf en studenten) worden binnen de GEP's 
ondernomen? Welk doel hebben de individuele activiteiten? Met welk onderwerp 
houden de GEP's zich bezig? Wat waren de grootste problemen waarop men stuitte? 
enz. 
Resultaten en effecten van TEMPUS: in hoeverre bereiken de GEP's van TEMPUS 
de beoogde doelen? I loc beoordelen de Gl^P-partners de impact op de doelgroep c.q. 
-instelling? Zij er synergie-effecten tussen de diverse educatieve activiteiten? Leiden 
de activiteiten van de GEP's tot nuttige neveneffecten? Zetten de GEP-partners hun 
samenwerking voort nadat de TEMPUS-steun voor hun GEP is beëindigd? enz. 
Ten einde de brede reeks onderwerpen die met de hoofddoelen van de evaluatie gelieerd 
zijn te kunnen behandelen en tevens een hoge geldigheid en representativiteit van de 
uitkomsten te garanderen, werden er twee verschillende enquêtes gehouden. Daarnaast 
werden bestaande statistieken opnieuw onder de loep genomen, werden interviews 
gehouden met de voornaamste TEMPUS-actoren in alle partner-LMOE's en werd een 
breed scala aan officiële teksten en schriftelijk materiaal bestudeerd. In detail berust het 
evaluatieonderzoek op de volgende benaderingen: 
- Enquêtes: Allereerst werd alle deelnemers (coördinatoren, contractanten en partners) 
verzocht, mei behulp van sterk gestandaardiseerde schriftelijke vragenlijsten, hun 
ervaringen en beoordelingen kenbaar te maken. Ten tweede werd aan alle bij 
TEMPUS betrokken instellingen voor hoger onderwijs in de LMOE's een 
schriftelijke vragenlijst toegestuurd, voornamelijk betreffende de effecten van het 
TEMPUS-programma op de herstructurering en de ontwikkeling van de instellingen. 
- Interviews: Om op de hoogte te geraken van de besluitvormings- en de 
administratieve structuur en processen boven het institutionele niveau, werden er 
interviews gehouden in de partner-LMOE's met de voor TEMPUS en Phare 
verantwoordelijke personen in de ministeries, de vertegenwoordigers van de 
Europese Commissie en de directeuren van de nationale TEMPUS-bureaus. Voorts 
waren er interviews met de belangrijkste actoren in geselecteerde instellingen voor 
hoger onderwijs en departementen die deelnemen aan TEMPUS. Tot slot - zeker 
niet het minst belangrijke onderdeel - werden studenten en stafleden die van 
mobiliteit hadden geprofiteerd, naar hun ervaringen gevraagd. 
- Analyse van gegevembases: voor zover mogelijk werden de gegevensbanken van 
de Europese Stichting voor Opleiding (ESO) in Turijn onderzocht om kwantitatieve 
basisgegevens te verkrijgen over de diverse met TEMPUS gelieerde instellingen en 
maatregelen. 
- Desk research: om de eigen onderzoeksresultaten te valideren en tevens de nodige 
achtergrondinformatie te krijgen over het TEMPUS-programma werden bestaande 
documenten en schriftelijke stukken (gidsen, jaarverslagen, landenstudies, evaluaties, 
enz.) bestudeerd. 
2. Basisvoorlichting over het TEMPUS-programma 
Als gevolg van de politieke omwentelingen in 1989 in Midden- en Oost-Europa keurde 
de Europese Raad een veelomvattend programma goed betreffende steun op financieel en 
know-how-gebied, om de betrokken LMOE's te helpen bij de herstructurering van hun 
economische en politieke systemen. Zo werd in december 1989 het Phare-programma 
ingesteld als kader voor communautaire bijstand ter ondersteuning van de economische 
en sociale hervormingsprocessen in Midden- en Oost-Europa. De werkzaamheden van 
Phare begonnen in 1990. 
In januari 1990 diende de Commissie twee voorstellen in bij de Raad en het Parlement: 
een voor het TEMPUS-project en een tot oprichting van de Europese Stichting voor 
Opleiding. 
De doelstellingen van TEMPUS zijn gebaseerd op de doelstellingen van het Phare-
programma De voornaamste doelstellingen van TEMPUS I zijn: 
- het vereenvoudigen van de coördinatie van de bijstandsverlening aan de partner-
LMOE's op het gebied van uitwisseling en mobiliteit van, in de eerste plaats, 
universiteitsstudenten en -docenten, ongeacht of die bijstand wordt verleend door de 
Gemeenschap, de Lid-Staten of de derde landen van de G-24 groep; 
- het bijdragen tot de verbetering van de opleiding in deze partner-LMOE's en het 
aanmoedigen tot samenwerking met partners in de Gemeenschap, met inachtneming 
van de noodzaak om deelneming van alle regio's van de Gemeenschap aan 
dergelijke activiteiten op zo ruim mogelijke schaal te waarborgen; 
- het vergroten van de mogelijkheden tot het onderwijzen en leren in de partner-
LMOE's van die talen van de Gemeenschap die onder het LINGUA-programma 
vallen, en vice-versa; 
- het scheppen van de mogelijkheid voor studenten uit de partner-LMOE's om 
gedurende een welbepaalde periode in een van de Lid-Staten van de Gemeenschap 
universitaire studies te volgen of daar in een bedrijf stage te lopen, en het 
waarborgen van gelijke kansen op een dergelijke mobiliteit voor mannelijke en 
vrouwelijke studenten; 
- het scheppen van mogelijkheden voor studenten uit de Gemeenschap om gedurende 
een vergelijkbare periode in een partner-LMOE te studeren of aldaar stage te lopen; 
het bevorderen van een toenemende uitwisseling en mobiliteit van het docentenkorps 
en van de opleiders als deel van het samenwerkingsproces. 
TEMPUS wordt gefinancierd door de begunstigde landen uit de toewijzing die zij in het 
kader van het Phare-programma ontvangen. De Phare-begroting voor elk van de partner-
LMOE's wordt jaarlijks vastgesteld door de Europese Commissie aan de hand van 
vastgelegde criteria en na raadpleging van de nationale overheden van de begunstigde 
landen. De terbeschikkingstelling van middelen binnen deze nationale begroting wordt 
vastgesteld door de nationale overheid op basis van nationale indicatieve programma's die 
worden ontwikkeld overeenkomstig het kader van de doelstellingen die men met behulp 
van Phare wil bereiken. Een bepaald gedeelte van de Phare-begroting wordt jaarlijks aan 
TEMPUS toegewezen door de nationale overheden, in overleg met de Commissie. De 
hiervoor bevoegde nationale overheden van de partner-LMOE's zijn de ministeries van 
Onderwijs, de nationale coördinatoren van Phare, andere bij Phare-activiteiten betrokken 
ministeries en gewoonlijk - voor het beslissen over de definitieve versie van de 
voorgestelde toewijzingen - de Raad van ministers. 
Het beheer van hel TEMPUS-programma is een gedecentraliseerde activiteit waarbij 
sleutelfiguren op allerlei niveaus betrokken zijn. De algehele verantwoordelijkheid voor 
het TEMPUS-programma werd toevertrouwd aan de Task Force Menselijke hulpbronnen, 
onderwijs, opleiding en jeugdzaken, die inmiddels is overgegaan in Directoraat-generaal 
XXII (DG XXII). Er zijn nauwe contacten inzake TEMPUS tussen de Task Force/DG 
XXII en de Phare Uitvoeringsdienst van DG I. 
Op communautair niveau wordt de tenuitvoerlegging van het TEMPUS-programma en alle 
relevante besluiten rond het programma terzijde gestaan door het Beheerscomité van 
TEMPUS, dat bestaat uit twee vertegenwoordigers uit elke Lid-Staat, met de TEMPUS-
vertegenwoordiger van de Commissie als voorzitter. Het Comité ondersteunt de 
Commissie ook door commentaar op en goedkeuring van de algemene richtsnoeren voor 
TEMPUS, inclusief de financiële richtsnoeren, alle kwesties betreffende het evenwicht op 
geografisch en inhoudelijk gebied van de TEMPUS-activiteiten en regelingen voor 
toezicht en evaluatie van het programma. Voor de technische bijstand bij het beheer van 
het programma werd een EC-TEMPUS-Office geopend, eerst in Brussel en sinds 1995 
heeft een speciale afdeling van de Europese Stichting voor Opleiding (ESO) in Turijn de 
technische bijstand voor het programma overgenomen. 
In elke Lid-Staat werd een nationaal contactpunt opgericht ter verlening van assistentie, 
voorlichting en advies aan alle instellingen en organisaties die belang stelden in 
deelneming aan het TEMPUS-programma. In elk van de begunstigde landen werd een 
Nationaal TEMPUS-Bureau geopend, dat verantwoordelijk is voor het beheer van 
TEMPUS in dat land en alle nodige assistentie verleent aan de deelnemende instellingen. 
Het TEMPUS-programma bestaat in drie acties, die elk een aantal activiteiten omvatten. 
Actie 1 verleent steun aan Gezamenlijke Europese Projecten (GEP's), Actie 2 verleent 
steun aan Individuele Mobiliteitsbeurzen (IMB's), terwijl Actie 3 Aanvullende 
Maatregelen (AM's) ondersteunt. 
De Gezamenlijke Europese Projecten (GEP's), die ongeveer 90 % vertegenwoordigen van 
het globaal TEMPUS budget, zijn consortia van ten minste één instelling voor hoger 
onderwijs uit een begunstigd land en partner-organisaties uit ten minste twee verschillende 
EU-Lid-Staten, waarvan één een instelling voor hoger onderwijs moet zijn. GEP-beurzen 
zijn bestemd om de ontwikkeling en hervorming van het hoger onderwijs in de 
begunstigde landen te bevorderen en samenwerking tussen instellingen voor hoger 
onderwijs in de LMOE en instellingen voor hoger onderwijs, ondernemingen en andere 
organismen in de EU-Lid-Staten aan te moedigen. Instellingen, organismen en 
ondernemingen uit G-24-landen kunnen als partners deelnemen aan een GEP-consortium. 
De activiteiten kunnen op vier hoofdgebieden plaatsvinden: structurele ontwikkeling, 
coöperatieve onderwijsacties, uitwisselingen van staf en van studenten. 
De mobiliteitsbeurzen dienen ter bevordering van de mobiliteit van universitaire staf en 
studenten, personeel van ondernemingen en studenten, en wel in beide richtingen. In het 
tweede jaar van TEMPUS I werden de individuele mobiliteitsbeurzen (IMB's) voor 
studenten afgeschaft. Sindsdien werd studentenmobiliteit uitsluitend gesteund in het kader 
van een GEP. 
De Aanvullende Miuitregelen uit hoofde van TEMPUS I ondersteunen vier, in het laatste 
jaar van TEMPUS I vijf groepen activiteiten. Projecten van de Aanvullende maatregelen 
in de eerste drie groepen omvatten voorlichting, publikatie en research inzake thema's die 
met TEMPUS te maken hebben, alsmede de integratie van verenigingen uit de 
begunstigde landen in Europese verenigingen; deze worden AM's genoemd. De 
activiteiten in de vierde groep zijn Jongeren-uitwisselingsprojecten (YEX), terwijl de 
projecten in de vijfde groep, die in 1993/94 werd geïntroduceerd, worden uitgevoerd in 
het kader van de Gezamenlijke Europese Netwerken (JEN's). 
Drie groepen landen komen in aanmerking voor deelneming in het TEMPUS/Phare-
programma: 
elf Middel- en Oosteuropese landen die in het kader van Phare worden ondersteund, 
de oorspronkelijk twaalf, inmiddels vijftien, EU-Lid-Staten, en 
de overige G-24-Ianden die geen EU-Lid-Staat zijn: Australië, Canada, IJsland, 
Japan, Liechtenstein, Nieuw-Zeeland, Noorwegen, Zwitserland, Turkije en de VS. 
Drie groepen instellingen of organisaties kunnen deelnemen aan het TEMPUS/Phare-
programma: 
- De "universiteiten": universiteiten en andere instellingen voor hoger onderwijs, als 
zodanig erkend in hun eigen land, alsmede consortia van instellingen voor hoger 
onderwijs, zoals de ICP's van ERASMUS of de UETP's van COMETT. 
Ondernemingen: ondernemingen of bedrijven in de strikte betekenis van dit woord. 
- Organisaties: andere typen organisaties, zoals beroeps- of wetenschappelijke 
organisaties, bedrijfsverenigingen, vakbonden, werkgeversorganisaties, kamers van 
koophandel, enz. . 
Sinds de lancering van het TEMPUS-programma werd de voorrang verleend aan de 
toepassing van projecten die activiteiten wilden ontwikkelen en instellen op zogenaamde 
prioritaire gebieden, als zodanig geïdentificeerd door de Middel- en Oosteuropese landen. 
Verondersteld werd dat de prioritaire gebieden nauw gekoppeld waren aan de prioriteiten 
van Phare, maar dan omgezet naar onderwerpen en vakgebieden van universitaire studies. 
Mettertijd werd het proces van de vaststelling van deze prioriteiten niet alleen steeds 
ingewikkelder, in combinatie met een beraadslagingsproces met een aantal beleidsmakers 
in de begunstigde landen zowel als binnen de Europese Commissie, maar werden de 
prioriteiten zelf dikwijls ook steeds meer gedetailleerd en legden een steeds groter 
gewicht in de schaal bij de selectie van de aanvragen. In dit proces werden ze steeds meer 
gedetailleerd en verfijnd en tenslotte werden ze omschreven als een mixtuur van 
structurele of thematische en subjectgebonden prioriteiten. 
De selectieprocedure van GEP-aanvragen is een proces van besluitvorming in 
medezeggenschap, waar de Commissie en de LMOE in diverse stadia bij betrokken zijn. 
In de regel worden de GEP-aanvragen cum de hand van vier verschillende aspecten 
getoetst. De technische beoordeling betreft de volledigheid en juistheid van alle 
formulieren en controle of alle aanbevelingsbrieven werden ingediend. De eerste 
kwaliteitsbeoordeling is een eerste controle op de constante kwaliteit van de voorgestelde 
activiteiten en het academisch niveau en op de verdeling van de taken, het niveau van 
samenwerking tussen de partners, en het beheer van het voorgestelde project. Het derde 
aspect betreft de beoordeling door wetenschappers van de mate van overeenstemming met 
de behoeften van het land en de academische kwaliteit van de voorstellen. De laatste 
beoordeling betreft vooral de overeenkomst van de aanvragen met de algemene TEMPUS-
en Phare-doelstellingen en de nationale beleidslijnen voor het hoger onderwijs; daarbij 
zijn betrokken de NTB's, de Phare-verantwoordelijken, de ministers van het Hoger 
Onderwijs van cje begunstigde landen en de Europese Commissie. 
Ook de selectie van de aanvragen voor Individuele mobiliteitsbeurzen (IMB's) verloopt 
in etappes, maar de procedure is minder ingewikkeld. De NTB's ontvangen en beoordelen 
de aanvragen van de academische staf uit hun eigen lanU, het EC-TEMPUS-Office 
ontvangt en beoordeelt de aanvragen van de universitaire staf uit de EU-Lid-Staten. Dan 
coördineert het EC-TEMPUS-Office de indiening van alle IMB-aanvragen bij de 
Commissie ter goedkeuring van de aanvragen die worden voorgesteld voor ondersteuning. 
Nadat de Commissie de selectie van de voorstellen heeft goedgekeurd, worden de 
contracten door het EC-TEMPUS-Office uitgegeven. De contracten voor de universitaire 
staf uit de begunstigde landen worden ter verspreiding aan de NTB's verzonden. 
3. De kwantitatieve en structurele ontwikkeling van de Gezamenlijke Europese 
Projecten 
In de eerste driejaar van TEMPUS namen hei aantal Gezamenlijke Europese Projecten, 
het aantal deelnemende organisaties en het aantal partners continu toe. In het vierde jaar 
werden er echter nog maar beurzen verleend aan een klein aantal nieuwe activiteiten. In 
totaal werd aan 749 GEP's steun toegekend. Bij de GEP's van TEMPUS I waren circa 
6 150 partners, afkomstig van 2 200 organisaties betrokken. 
Gemiddeld waren circa 8 partners betrokken bij de GEP's. Twee à drie daarvan kwamen 
uit LMOE's, terwijl de meerderheid uit westerse landen afkomstig was. Rond 80% van 
de partners vertegenwoordigde instellingen voor hoger onderwijs, 8% ondernemingen en 
12 % andere organisaties. 
Het aandeel van de GEP's waarbij partners uit ondernemingen betrokken waren bleef door 
de jaren min of meer constant (circa een kwart). Het aandeel GEP's waarbij alleen 
instellingen voor hoger onderwijs betrokken waren steeg echter van 44% in het eerste jaar 
van TEMPUS tot 62% in 1993/94. Het aandeel van de GEP's met andere organisaties 
daalde van 48% tot 28%. 
Instellingen voor hoger onderwijs namen gemiddeld deel aan vier GEP's. Deelname aan 
meer dan een GEP was daarentegen eerder uitzonderlijk voor ondernemingen en andere 
organisaties. 
Bij iets meer dan een derde van de GEP's waren één LMOE en twee westerse landen 
betrokken, d.w.z. de minimum-formatie die de voorwaarde vormde voor TEMPUS-steun. 
In 42% van de GEP's namen eén enkel begunstigd land en drie of meer EU-partners deel 
(zie tabel 3.1). Rond een vijfde van de GEP's waren "multi-LMOE-GEP's", m.a.w. 
omvatten organisaties uit twee of meer begunstigde landen. Het aandeel van de multi-
LMOE-GEFs was het hoogst in 1990/91 (37%) en nam gestaag af tot slechts 8% van de 
nieuw ingestelde GEP's in 1993/94. 
Tabel 3.1 
Formatie van de landen van TEMPUS Gezamenlijke Europese Projecten, naar beginjaar 
(percentage van de GEP's*) 
Beginjaar Totaal 
1990/91 1991/92 1992/93 1993/94 
1 LMOE en 2 EU-Lid-Staten 32 36 43 23 37 
1 LMOE en 3 of meer EU-Lid-Staten ot' andere 32 44 42 69 42 
Westerse landen 
Multi-LMOE 36 20 15 8 21 
Totaal 100 100 100 100 100 
(n) (152) (318) (240) J39) (749) 
* Formatie van de GEP's in het eerste jaar van de TEMPUS-steun. Geen rekening werd gehouden met eventuele wijzigingen in de 
formatie in het tweede of derde werkingsjaar van de GEP's. 
Bron: Gegevensbank van de Europese Stichting voor Opleiding 
In absolute aantallen waren Polen, Hongarije en ex-Tsj'echo-Slowaki)'e de meest 
vertegenwoordigde LMOE's in de Gezamenlijke Europese Projecten, terwijl de Baltische 
landen en Albanië elk in slechts circa 2% van de GEP's deelnamen. 
Van de EU-Lid-Staten nam het Verenigd Koninkrijk het vaakst deel in de TEMPUS-
GEP's (62%). Duitsland nam in 47% deel en Frankrijk in 41% van de TEMPUS-GEP's. 
Nederland was met 31% sterk vertegenwoordigd. Elk van de niet-EU-Landen van de G-24 
groep, die geen TEMPUS-steun ontvingen voor hun activiteiten, was in minder dan 5% 
van de GEP's vertegenwoordigd (zie tabel 3.2). 
Over het geheel genomen werd circa een kwart van de GEP's van TEMPUS 
gecoördineerd door partners uit LMOE's. Het respectieve aandeel steeg van 28% van de 
GEP's die in het tweede TEMPUS-jaar begonnen tot 32% in het derde jaar en 52% in het 
vierde. Partners uit Hongarije (6%), Roemenië (5%) en Polen (4%) fungeerden vaker als 
coördinator dan partners uit de andere begunstigde landen. De functie van 'contractant' 
werd slechts in een paar gevallen (4%) door partners uit Middel- of Oost-Europa 
overgenomen. 
Partners uit het Verenigd Koninkrijk waren duidelijk in de meerderheid bij het accepteren 
van de rol van GEP-coördinator en/of -contractant. Veel andere coördinatoren en 
contractanten waren uit Frankrijk, Duitsland of Nederland afkomstig, waarbij de 
frequentie van managementfuncties in het algemeen de frequentie weergaf van de 
deelneming door de EU-Lid-Staten. 
Tijdens TEMPUS I werden twee steungebieden sterk ondersteund in de GEP's: technische 
en toegepaste wetenschappen (20%) en management/bedrijfsadministratie (18%). Deze 
twee gebieden werden ongetwijfeld beschouwd als het belangrijkste voor de economische 
ontwikkeling van de LMOE's. Alle andere vakgebieden waren elk met minder dan 10% 
vertegenwoordigd: sociale wetenschappen (9%), computerwetenschappen (8%), medische 
wetenschappen en milieubescherming (elk 7%), terwijl wij de geesteswetenschappen, 
kunst en vormgeving, architectuur/ruimtelijke ordening en rechtswetenschappen onderaan 
de ladder aantreffen (elk 1 à 2%). (Zie tabel 3.3). 
Tabel 3.2 
Aantal TEMPUS-GEP's, partners en onjanisaties 1990/91 - 1993/94 per MOE en 
Westeis land (absoluut aantal en percentage*) 
(icv. lùir. Projecten 
Aanliil Procent Partners 
Aantal Procent Organisaties 
Aantal Procent 
ALB 
IK; 
CZ 
CS 
GDR 
EE 
H 
LT 
l.V 
PI. 
RO 
SK 
SU) 
YU 14 
89 
81 
170 
12 
18 
211 
18 
20 
258 
109 
46 
44 
71 1,9 
11.9 
10,8 
22,7 
1,6 
2,4 
28,2 
2,4 
2,2 
34,4 
14,6 
6,1 
5,9 
9,5 16 
177 
168 
143 
19 
24 
512 
27 
32 
514 
209 
62 
68 
62 0,3 
2,9 
2,7 
2,3 
0,3 
0,4 
8,3 
0,4 
0,5 
8,4 
3,4 
1,0 
U 
1,0 4 
60 
56 
39 
10 
9 
130 
9 
12 
163 
77 
22 
24 
27 0,2 
2,9 
2,6 
1,8 
0,5 
0,4 
6,0 
0,4 
0,6 
7,5 
3,5 
1.0 
IJ 
1,1 
» 
D 
DK 
E 
F 
GR 
1 
IRL 
L 
NL 
I' 
DK 203 
349 
97 
168 
304 
117 
85 
219 
2 
231 
KI 
467 27,1 
46,6 
13,0 
22,4 
40,6 
15,6 
11,3 
29,2 
0.-3 
30,8 
10.8 
62,3 317 
634 
148 
236 
668 
164 
379 
98 
2 
366 
101 
798 5,2 
10,3 
2,4 
3,8 
10,9 
2,7 
6,2 
1,6 
0,0 
6,0 
1.6 
13,0 100 
228 
64 
74 
354 
60 
131 
34 
2 
105 
34 
243 4,6 
10,5 
2,9 
3,4 
16,3 
2,8 
6,0 
1,6 
0,1 
4,8 
1,6 
11,2 
AT 
AUS 
CDN 
CH 
FI 
J 
N 
SE 
TR 
USA 34 
4 
7 
11 
36 
3 
14 
32 
3 
29 4,5 
0,5 
0,9 
1,5 
4,8 
0,4 
1,9 
4,3 
0,1 
3,9 4 
4 
7 
12 
38 
4 
16 
36 
3 
35 0,1 
0,1 
0,1 
0,2 
0,6 
0,1 
0,3 
0,6 
0,0 
0,6 21 
2 
5 
8 
16 
2 
8 
16 
3 
30 1,0 
0,1 
0,2 
0,3 
0,7 
0,1 
0,4 
0,7 
0,1 
1,4 
Totaal 749 100,0 6146 100,0 2171 100.0 
Alle partners en organisaties, ook die welke niet over de hele periode hebben deelgenomen. 
Bron: Gegevensbank van de Europese Stichting voor Opleiding 
10 
Tabel 3.3 
Stcungebied van TEMPUS-GEP's, naar beginjaar (procent v.d. GEP's) 
1990/91 Beginjaar 
1991/92 1992/93 1993/94 Totaal 
Landbouw-
wetenschappen/agro 
business 
(ïeesles- en taal­
wetenschappen 
Sociale 
wetenschappen 
Management en 
bedrijfs­
administratie 
Natuurweten­
schappen en 
wiskunde 
Medische 
wetenschappen 
Technische- en toe­
gepaste 
wetenschappen 
Computerweten­
schappen 
Milieubescherming 
Architectuur, stads-
on regionale 
plaimini'. 
Kunst, vormgeving 
Talenstudies 
Lerarenopleiding 
Rechten 
Andere 
onderwerpen 24 17 
23 16 
19 
8 
3 
0 
4 
35 
2 
3 13 
10 18 
20 
Totaal 
(n) 100 
(152) 100 
(318) 100 
(238) 100 
(39) 100 
(747) 
Het aandeel van de GEP's die in de diverse steungebieden werden ingesteld, veranderde 
mettertijd aanzienlijk. De proportie van nieuw-ingestelde GEP's in bedrijfsadministratie 
daalde van 24% in 1990/91 tot 13% in 1993/94. De GEP's voor technische vakken stegen 
van 18% in het eerste jaar van TEMPUS tot 23 in het tweede jaar en namen daarna af 
tot 19% in het derde en 13% in het vierde jaar. Daar stond tegenover dat de GEP's in 
landbouw, medische wetenschappen en docentenopleiding continu toenamen. 
De meeste GEP's betroffen activiteiten op verscheidene steungebieden: 15 procent kreeg 
TEMPUS-steun voor alle drie de gebieden (coöperatieve onderwijsmaatregelen, structurele 
ontwikkeling van de instellingen in de LMOE's en mobiliteit van studenten en staf) en 
meer dan de helft voor twee gebieden: 22% voor coöperatieve onderwij smaatregelen en 
structurele ontwikkeling, 22% voor coöperatieve onderwij smaatregelen en mobiliteit van 
studenten en staf, en 7% voor structurele ontwikkeling en mobiliteit van studenten en staf. 
De overige 34% van de GEP's ontvingen alleen TEMPUS-steun voor activiteiten op één 
enkel gebied. 
De aangeboden activiteiten verschilden naar gelang van de steungebieden. De GEP's 
betreffende computerwetenschappen (68%), technische wetenschappen (55%) en 
natuurwetenschappen (48%) waren in de meeste gevallen bestemd voor de verbetering 
11 
van voorzieningen, terwijl dit aspect slechts een geringe rol speelde bij de opleiding van 
docenten (13%), kunst en vormgeving (14%), bedrijfskunde (16%) en sociale 
wetenschappen (17%). Steun voor mobiliteit van studenten en staf werd verleend voor 
alle GEP's in kunst en ontwerpen en voor 79% aan de taaistudies, maar voor slechts 38% 
voor de rechtswetenschappen. Leerplanontwikkeling kwam het meest voor bij architectuur 
(83%) en technische wetenschappen (68%) en het minst bij kunst en vormgeving (43%) 
en docentenopleiding (45%). 
In totaal werden aan 16 891 studenten mobiliteitsbeurzen toegekend in het kader van de 
Gezamenlijke Europese Projecten. Verreweg de meeste beurzen (87%) gingen naar 
studenten uit LMOE's om een periode in een van de EU-Lid-Staten door te brengen. Van 
TEMPUS werd van het begin af aan verwacht dat vooral studenten uit de LMOE's ervan 
zouden profiteren. Het aantal aan studenten toegekende mobiliteitsbeurzen steeg van 
1 218 in 1990/91 tot 6 408 in 1992/93 en daalde daarna licht tot 6 166. Polen en 
Hongarije stonden duidelijk bovenaan wat het aantal studenten dat zij naar de EU zonden 
betreft, maar ook voor het aantal studenten die zij uit de EU ontvingen. 
Voor universitaire docenten en administratieve staf werden TEMPUS-mobiliteitsbeurzen 
verstrekt voor een breed scala aan activiteiten. In totaal hebben circa 26 000 stafleden 
beurzen ontvangen in de eerste fase van TEMPUS. Rond 60% ging van de LMOE's naar 
EU-Lid-Statcn. De mobiliteit van West naar Oost was voor de staf heel wat frequenter 
dan voor de studenten. Het aantal mobiliteitsbeurzen voor de staf steeg van 1 308 in 
1990/91 naar 9 870 in 1992/93 en daalde toen enigszins tot 9 518 in 1993/94. Polen, 
Hongarije en Roemenië waren het meest actief bij de uitwisseling van stafleden. 
Uitgaande van de aanpak van volledige kostenvergoeding van TEMPUS en de ambitieuze 
en kostbare activiteiten die werden ondersteund, werden de GEP's over een driejarige 
periode gemiddeld met circa 400 000 Ecu gedoteerd. De gemiddelde jaarlijkse steun steeg 
van 100 000 Ecu in het eerste jaar tot 150 000 Ecu in het tweede en 166 000 Ecu in het 
derde operationele jaar (zie tabel 3.4). 
Tabel 3.4 
Ccmiddcld bedrag aan TEMPUS-steun toegewezen aan de GEP's in elk werkingsjaar, naar 
beginjaar (gemiddeld in ecu) 
Beginjaar Totaal 
Werkingsjaar 1990/91 1991/92 1992/93 1993/94 
Eerste jaar 
Tweede jaar 
Derde jaar 105,279 
(152) 
158,484 
(134) 86,042 
(315) 
146,829 
(275) 122,356 
(237) 
149,906 
(220) 111,072 
(39) 102,874 
(743) 
150,388 
(629) 
166,311 
(368) 180,169 159,096 * • 
(126) (242) 
Bron: Gegevensbank van de Europese Stichting voor Opleiding 
* Geen informatie beschikbaar 
De voor administratieve doeleinden toegewezen TEM PUS-middelen voor de GEP's stegen 
gemiddeld licht van circa 44 000 Ecu in het eerste jaar tot 50 000 Ecu in het derde jaar, 
waarbij het procentuele aandeel in het totale jaarlijkse budget daalde van 48% tot 35%. 
De voor de aanschaf van uitrusting toegewezen TEM PUS-middelen bleven min of meer 
stabiel tijdens de uitvoeringsjaren van de GEP's (rond 30 000 Ecu per jaar). 
12 
Het percentage van de TEMPUS-middelen die aan uitrusting werden toegewezen daalde 
echter van 30% in het eerste jaar naar 20% in het derde jaar. De mobiliteitsmiddelen 
stegen aanzienlijk van gemiddeld 30 000 Ecu in het eerste operationele jaar tot 86 000 
Ecu in het derde jaar, d.i. van 22% tot 45% van het totale jaarlijkse budget. De rol van 
de mobiliteit steeg met name in de GEP's die in 1992/93 of 1993/94 nieuw werden 
ingesteld. 
In elk van de eerste drie TEMPUS-jaren werd aan rond de 40 projecten steun verleend 
voor Aanvullende Maatregelen (exclusief jongeren-uitwisseling). In 1993/94, het laatste 
TEMPUS-jaar, nam het aantal projecten af tot 19. Iets minder dan de helft van de 
aanvullende maatregelen betroffen overzichten en studies, rond een derde betrof de 
publikatie en verschaffing van informatie en circa een kwart van de projecten ontvingen 
steun voor de instelling en instandhouding van verbanden en consortia van instellingen 
voor hoger onderwijs. 
In de eerste fase van TEMPUS werden beurzen verleend voor Jongerenuitwisseling 
(Youth Exchange) tussen de LMOE's en de westerse landen. Aangezien men algemeen 
vond dat deze activiteiten weinig uitstaande hadden met de andere door het TEMPUS-
programma ondersteunde acties, werd dit aan het eind van TEMPUS I stopgezet. Het 
aantal projecten van Youth Exchange bedroeg in 1990/91: 65, in 1991/92: 66, in 1992/93: 
106 en in 1993/94: 114. Gemiddeld namen 300 jongeren deel aan een project. Er is geen 
nadere informatie over het thuisland van de deelnemers en de richtingen van de 
mobiliteit. 
4. Het beheer van het TEMPUS-programma in de begunstigde LMOE's 
Het TEMPUS-programma wordt hogelijk gewaardeerd en mag in de begunstigde landen 
als een succes worden beschouwd. Toch is de rol van de EU soms nog wat bevoogdend 
en niet in overeenstemming met de eigen leuze die de gang "van steun naar partnerschap" 
zegt aan te moedigen. De groeiende deskundigheid die in diverse LMOE's werd 
aangetroffen wat het verwerven van de voor een succesvolle deelneming aan en 
plaatselijk beheer wan de Europese onderwijsprogramma's vereiste vaardigheden en kennis 
wordt niet altijd voldoende erkend en meegewogen door de belangrijkste actoren uit de 
EU. 
Tegen de achtergrond van de belangrijke gebieden van de nationale beleidsvorming en 
de diverse belangen van de actoren die bij de respectieve processen en procedures 
betrokken zijn, kan TEMPUS worden gekarakteriseerd als een programma dat een 
ononderbroken formele maar ook informele dialoog nodig heeft tussen alle betrokken 
actoren. De procedures die in alle begunstigde landen zijn opgezet om te komen tot de 
nodige beleidsbeslissingen maken geen duidelijk onderscheid tussen actoren en niveaus 
van beslissingsbevoegdheid (b.v. supranationaal, nationaal of institutioneel niveau) maar 
hebben eerder het streven naar coördinatie en samenwerking versterkt. 
In alle begunstigde landen werden gelijksoortige modellen en procedures ontwikkeld om 
de nodige coördinatieprocessen te garanderen. In alle landen zijn lichamen gecreëerd -
TEMPUS-advies of toezichtcomités of TEMPUS-stuurcommissies genaamd - waarin alle 
betrokken actoren en groepen actoren vertegenwoordigd zijn. De voornaamste taken van 
al deze comités zijn, de diverse belangen die aan het beheer van het TEMPUS-
programma te pas komen, met elkaar in evenwicht te houden en de beleidsbeslissingen 
van TEMPUS legitimiteit te verschaffen. 
De Nationale TEMPUS-bureaus spelen een belangrijke rol bij de TEMPUS-beleids- en 
besluitvorming, die veel verder gaat dan hun officiële, voornamelijk administratieve taken. 
Zij zijn dikwijls als bemiddelaar opgetreden ingeval van conflicten tussen de belangrijkste 
13 
actoren van TEMPUS. Nog belangrijker is echter dat hun informeel de taak, alle 
belangrijke beleidsbeslissingen voor te bereiden door voorstellen of aanbevelingen op te 
stellen die in brede kring door de andere actoren worden aangenomen, in veel van de 
begunstigde landen werd toevertrouwd. Zij hebben dit te danken aan een groeiende 
bekwaamheid en professionaliteit. 
Tegen het eind van TEMPUS I vonden wij een relatief soepel functioneren van de 
beleidsvorming waarbij alle relevante actoren betrokken waren en een routineus sturen 
en besturen van het TEMPUS-programma in nagenoeg alle begunstigde landen. Door de 
gestegen professionaliteit van de Nationale TEMPUS-bureaus en het werk van de 
nationale TEMPUS-advies- of toezichtraden bestond er op nationaal niveau een hoge 
graad van stabiliteit en continuïteit in de uitvoering van het programma. 
Het voorbeeld van de EG-Delegatie in Roemenië toont aan dat er een bepaalde rol bij 
TEMPUS is weggelegd voor EG-Delegaties in de LMOE's die verder gaat dan adviezen 
in juridische aangelegenheden, hoewel de hulp hierbij in diverse landen nodig is en ook 
wordt verleend. Zolang er een zichtbare betrokkenheid bij de nationale TEMPUS-
programma's wordt geboden in de vorm van deskundig advies en niet zozeer als controle 
op het programma of op de administratie, heeft het misschien ook geholpen om de 
verbindingen tussen Phare en TEMPUS en zo ook de impact op TEMPUS zelf te 
verbeteren. 
De rol van de ministeries van Onderwijs in de beleids- en bsluitvormingsprocessen rond 
TEMPUS varieert tussen de diverse landen maar is over het algemeen niet ergpro-actief 
Veel van de taken die bij deze verantwoordelijkheid behoren worden gedelegeerd aan de 
TEMPUS-advies of toezicht comités, die gewoonlijk een vertegenwoordiger van het 
ministerie van Onderwijs als voorzitter hebben. Het gebrek aan nationale plannen voor 
de ontwikkeling van het hoger onderwijs in de meeste partner-LMOE's heeft ertoe 
bijgedragen, dat er geen werkelijk draagvlak bestond voor een gerichte en algehele 
strategie die als kader voor de TEMPUS-activiteiten kon dienen. Tot op zekere hoogte 
leek een ministeriële bemoeienis met en een procédurale betrokkenheid bij TEMPUS ook 
afhankelijk van de omvang van de TEMPUS-steun in het totale budget voor het hoger 
onderwijs in welk begunstigd land dan ook. 
Ten aanzien van de werkelijke invloed van de Phare-vertegenwoordigers op het 
TEMPUS-programma kunnen drie, gedeeltelijk tegenstrijdige, conclusies worden 
getrokken: 
- In sommige LMOE's bestaan conflicten tussen actoren van Phare en van TEMPUS 
inzake de leiding en administratie van het TEMPUS-programma, maar over het 
geheel genomen was de betrekkelijk soepele samenwerking betreffende de opstelling 
van de begroting voor TEMPUS opmerkelijk. In vergelijking met haar andere sub­
programma's heeft Phare aanzienlijke bedragen aan TEMPUS toegewezen, wat kan 
worden opgevat als een aanwijzing voor de hoge waarde die wordt toegekend aan 
de hervorming en vernieuwing van het hoger onderwijs op nationaal niveau. Tijdens 
TEMPUS I is het totale TEMPUS-budget niet alleen in absolute cijfers, maar ook 
als percentage van het nationaal Phare-budget gestegen. 
Criteria of voorwaarden met betrekking tot de inhoud waren niet van 
doorslaggevende invloed bij de onderhandelingen over de begroting. Hoewel met de 
voorkeuren van Phare tot op zekere hoogte rekening werd gehouden in 
aanbevelingen of besluiten van de adviescomités van TEMPUS, vond de toewijzing 
plaats in de vorm van een bestemming van een totaalbedrag dat was gebaseerd op 
het TEMPUS-budget van het voorafgaande jaar en het indicatieve jaarlijkse Phare-
programma. Het feit dat de besluitvormingsroosters en -sequenties van Phare en 
14 
TEMPUS niet op elkaar aansluiten heeft bijgedragen tot de keuze voor 
budgetonderhandelingen over een totaalbedrag en niet voor een rechtstreekse 
toewijzing aan geselecteerde projecten en activiteiten, zoals het geval is voor de 
andere sub-programma's van Phare. 
Terwijl de eerste algemene doelstelling van TEMPUS de ondersteuning van de 
hervorming en vernieuwing van het hoger onderwijs in de begunstigde landen is, ligt 
het tweede doel in een bijdragen tot de economische herstructurering van de 
betrokken LMOE's. Tijdens TEMPUS I richtte de aandacht van sommige voor Phare 
verantwoordelijke personen zich steeds meer op deze tweede TEMPUS-doelstelling 
en spande men zich in om de verbindingen tussen TEMPUS en Phare beter te 
definiëren. Desondanks troffen wij vrij vaak een vermijding van overlappingen of 
complementariteit tussen TEMPUS-projecten en andere Phare-activiteiten aan. In 
geen van de begunstigde landen was een beleid zichtbaar om TEMPUS- en andere 
Phare-middelen te bundelen of een samenwerking van projecten in te leiden (b.v. 
op het gebied van milieubescherming, ruimtelijke ordening of vervoer). 
Vertegenwoordigers van Phare raakten vooral betrokken in het kader van algemene 
discussies over het onderwijsbeleid voor TEMPUS. De mogelijkheid van relaties ten 
aanzien van bepaalde sectoren of thema's tussen Phare en TEMPUS-activiteiten werd 
niet als van belang beschouwd. 
Vertegenwoordigers van de instellingen voor hoger onderwijs zijn gewoonlijk betrokken 
bij de beleidsvorming van TEMPUS via hun lidmaatschap van de Raden van advies of 
toezicht van TEMPUS. Op institutioneel niveau is voorzien in een zekere mate van 
infrastructurele steun en diensten voor de TEMPUS-activiteiten in de faculteiten en 
vakgroepen. Afgezien van de formele instemming door ondertekening van de 
aanbevelingsbrieven viel er slechts in uitzonderlijke gevallen een strategisch beleid waar 
te nemen dat TEMPUS-activiteiten zou integreren in een institutioneel ontwikkelingsplan. 
Dit is voornamelijk het gevolg van het feit dat faculteiten en vakgroepen een grote mate 
van autonomie bezitten en dikwijls zelfde aangelegenheden in verband met TEMPUS te 
organiseren. 
De TEMPUS-steun tijdens TEMPUS I tendeerde naar concentratie en daardoor naar het 
openen van een kloof tussen de bezittenden en de bezitslozen, wat betreft de instellingen 
zowel als de faculteiten en vakgroepen, en zelfs tussen de individuele leden van de 
universitaire staf, in termen van verwerving van nieuwe kennis en internationale 
contacten. 
Een streven naar een verstandig evenwicht is vaker het resultaat in die begunstigde landen 
waar de academische deskundigen samenwerken bij de beoordeling en tot overeenkomst 
moeten komen inzake de aanbevelingen die zij als groep doen. De concentratie op 
kwaliteit, onverschillig of daaruit eventueel onevenwichtigheden in de kansen op 
succesvolle aanvragen en de toewijzing van middelen voortkomen, is dikwijls het 
resultaat in die begunstigde landen waar de namen van de academische deskundigen 
geheim worden gehouden en de deskundigen elkaar niet kennen. 
Tegen het eind van TEMPUS I was een bredere voorziening van de steungebieden 
bereikt, hetzij door de invoering van evenwicht gevende maatregelen in de prioriteiten 
(d.w.z. aanvullende voorkeuren en voorwaarden), hetzij door rotatie toe te passen. 
Het proces van de instelling van nationale prioriteiten voor TEMPUS is in de meeste 
begunstigde landen verfijnd in de periode van TEMPUS I en de prioriteiten worden in 
brede kring aanvaard en erkend. Bedenkingen aangaande de geldigheid van de 
gepubliceerde prioriteiten voor de selectie van aanvragen werden alleen geuit in die twee 
gevallen waarin de prioriteiten waren gewijzigd door de EG Commissie en de lijst 
15 
vervolgens, zonder dat de nationale actoren op de hoogte waren gesteld, werd 
gepubliceerd. 
Het financieringsniveau van de TEMPUS-activiteiten is meestal voldoende en 
tevredenstellend. Vertragingen bij de overdracht van beurzen en middelen leveren meer 
problemen op. Een positieve ontwikkeling was het stijgend bewustzijn dat men ook 
regelingen moet treffen voor de tijd nadat de TEMPUS-steun is afgelopen, zodat het 
bereikte niet verloren gaat. 
De effecten van programmawijzigingen zoals de invoering van nieuwe typen GEP's en 
de stopzetting daarvan na korte tijd kunnen de structuur en de logische opbouw van het 
programma als zodanig verstoren en de opbouw van een stabiele kennis en routines op 
het gebied van de planning van aanvragen verhinderen. 
Hoewel de meeste aanvragers en GEP-partners vinden dat zij goed geïnformeerd waren 
en nog zijn over de TEMPUS-aspecten die voor hen van het meeste belang zijn, komt de 
informatie over de nationale TEM PUS-prioriteiten dikwijls net te laat om de aanvragen 
zo te kunnen formeren dat zij volledig met de prioriteiten overeenstemmen. 
5. Onderwijsactiviteiten in de GEP's 
5.1 Opvattingen over het beleidskader 
Het TEMPUS-programma werd in de meeste Centraal- en Oosteuropese universiteiten, 
zeker in de eerste jaren van zijn bestaan, kennelijk beschouwd als een manna dat uit de 
hemel komt vallen: het was niet precies te verklaren waarom en hoe het kwam, het was 
als een lot uit de loterij (voor hen die werden gezegend) en het was er alleen voor de 
weinige uitverkorenen. 
Het ingewikkelde kader van algemene regels van het TEMPUS-programma, hun jaarlijkse 
wijzigingen en specificaties door de Europese Commissie, de nationale prioriteiten die per 
jaar konden worden gewijzigd (zowel de duidelijke als de meer diffuse onderdelen), een 
massa geruchten over de "werkelijke" onderliggende politieke bedoelingen en 
selectiecriteria zorgden in het begin voor vrij wat ergernis. Ten eerste werd er dikwijls 
geklaagd over gebrek aan voorlichting, vooral in de eerste jaren dat de TEMPUS-steun 
in het betreffende land werd verstrekt. In het begin was er een flink percentage 
voorstellen waarvan de schrijvers kennelijk geen idee hadden van de doelgebieden, de 
nationale prioriteiten en de - toch gepubliceerde - selectiecriteria. Ten tweede werden de 
strenge grenzen aan de steun, de opname van steungebied x en de uitsluiting van 
steungebied y, de genereuze ondersteuning van activiteit a en de totale veronachtzaming 
van activiteit b, nogal willekeurig geacht - en dat worden ze nog steeds. 
Veel potentiële deelnemers uit LMOE's vonden het van essentieel belang om slimme, 
prestigieuze en machtige partners te vinden in het Westen, zelfs als zij niet veel inzicht 
in de behoeften van de partners in de LMOE's hadden. Velen koesterden de hoop dat de 
juiste connecties met de nationale regering of met de verschillende lagen van het 
TEMPUS-bestuur essentieel waren. 
De sterke impulsen van TEMPUS-steun die de Commissie in werking stelde werden bijna 
algemeen beschouwd als onaantastbare voorwaarden. In bepaalde opzichten werd de 
donor gezien als zo machtig dat men hem niet mocht kritiseren. Veel begunstigden en 
ook velen wier aanvragen om steun waren afgewezen vonden echter dat de onmiddellijke 
behoeften, zoals uitrusting en de noodzaak te zorgen voor kansen op eerste contacten met 
het hoger onderwijs in het westen, dringender nodig waren dan het najagen van heroïeke 
16 
doelen zoals de ontwikkeling van cursussen, herstructurering van faculteiten of 
studentenuitwisselingen. Dit was nog een heter hangijzer in landen waar TEMPUS in het 
begin, of zelfs nog tot heden toe, min of meer de enige bron was van steun voor nieuwe 
uitrusting. Sommigen wisten niet hoe snel zij de kansen moesten aangrijpen, anderen 
accepteerden uiteindelijk de steun als een redelijke strategie voor hun ontwikkeling. Er 
was echter één gebied waar verbazing en kritiek de overhand behielden, ook nadat de 
aanvankelijke onzekerheden waren verdwenen: de strikte nadruk van de Commissie op 
steun voor onderricht zonder steun voor onderzoek. 
De meesten van hen die steun van TEMPUS wilden ontvangen waren aanvankelijk niet 
van mening dat TEMPUS een "bottom-up" aanpak volgde. Men voelde zich juist sterk 
overgeleverd aan de genade van een superstructuur van voorwaarden en inperkingen, 
onafhankelijk of deze werden beschouwd als een resultaat van gerichte beleidslijnen van 
bovenaf, toevallige belemmeringen of beperkingen die aan inertie te wijten waren. Met 
de jaren merkten de begunstigden in de LMOE's echter dat de voorwaarden voor steun 
betrekkelijk open waren en dat ze soepel genoeg waren voor specifieke impulsen voor 
innovatie. 
Het is eigenlijk niet mogelijk te generaliseren over de wijzen waarop de universiteiten de 
nationale TEMPUS-beleidslijnen van de zijde van de begunstigde MOE-regeringen 
ondervonden en opvatten. Zij werden beschouwd als te ver uiteenlopend in de mate 
waarin zij gericht of vaag waren, of de mate waarin zij tegemoet kwamen aan de 
inzichten van de diverse vertegenwoordigers van de instellingen en vakgroepen voor 
hoger onderwijs, of deze juist in twijfel trokken. In het algemeen merken wij echter op 
dat er meer kritiek is op frequente regeringswisselingen en vaagheid van het nationale 
beleid in de interviews, dan sterk gericht overheidsbeleid, maar wij mogen een zekere 
bevooroordeeldheid van de interviews op dit stuk niet uitsluiten, omdat meer interviews 
gevoerd werden met ontvangers van TEMPUS-steun dan met afgewezen aanvragers. 
De nerveuze discussies en de vele beleidswijzigingen in sommige landen schaadden de 
voortgezette steun over drie jaar voor de GEP's veel minder dan aanvankelijk werd 
gevreesd. Zoals reeds aangetoond was het aandeel van de Phare-steun voor TEMPUS 
betrekkelijk stabiel in de meeste landen, en verschuivingen in de nationale prioriteiten 
leidden maar zelden tot de verlaging of intrekking van de steun voor reeds bestaande 
GEP's na het eerste of tweede jaar van steunverlening. 
Over het geheel merken wij een hoog niveau van vertrouwen op bij de instellingen voor 
hoger onderwijs waar het voorlichting, advies en steun van de meeste Nationale 
TEMPUS-bureaus betreft. Zij werden algemeen als zeer behulpzaam beschouwd in hun 
reacties op vakgroepen die om advies vroegen en hoe later de deelnemers voor de eerste 
maal TEMPUS-steun ontvingen, hoe meer zij de rol onderstreepten die het Nationale 
TEMPUS-bureau voor de aanvraag had gespeeld. Bovenal wil men ze zien als rots in de 
branding bij de diverse beleidsstormen die gevolgen konden hebben voor de TEMPUS-
steun. 
5.2 De institutionele achtergrond 
De meeste betrokkenen en de meeste externe waarnemers lijken het erover eens dat de 
door TEMPUS ondersteunde activiteiten in de eerste vier jaren van het TEMPUS-
programma min of meer in handen van de faculteiten of vakgroepen in de begunstigde 
landen zijn. Pe universiteit als instelling had in de LMOE's niet veel invloed: 
- Hier en daar werd het prestige en de politieke invloed van de rector of een andere 
hooggeplaatste functionaris van de universiteit beschouwd als van groot belang voor 
de beïnvloeding van het nationale TEMPUS-beleid of als anderszins gunstig om zich 
17 
van steun te verzekeren bij de toewijzing van beurzen voor het GEP en de vakgroep 
in kwestie. 
- De middelen voor administratieve steun werden meestal geleverd via besluiten in 
de respectieve vakgroepen en middelen ter aanvulling van de door TEMPUS 
gesteunde activiteiten werden nauwelijks ter beschikking gesteld. 
- Niet zelden werd het universiteitsbestuur beschouwd als onervaren in zulke 
aangelegenheden en niet erg positief van houding. Het lijkt er echter op dat zich in 
sommige landen een verandering in de richting van een meer actieve steun van de 
vakgroepen die betrokken zijn bij internationale samenwerking voltrekt. 
- De TEMPUS-steun richtte zich tot de samenwerkende vakgroepen in een in de 
meeste LMOE's overheersend institutioneel milieu, dat in sterke mate gevormd was 
door een traditionele en sterke formele competentie en invloed van de faculteit. 
Bij allerlei instellingen viel een versterking van de internationale bureaus waar te nemen. 
Dit werd gewoonlijk beschouwd als gunstig voor de voorlichting en voor de verbetering 
van sommige adminstratieve processen. Weinigen echter beschouwden dit als essentieel 
voor belangrijke beleidstrends naar internationalisatie van de universiteit in kwestie. 
De opvattingen liepen minder uiteen over de respectieve feiten dan over de vragen of een 
meer pre-actieve rol van het universiteitsbestuur te betreuren zou zijn of niet, hoe 
belangrijk tegenmaatregelen waren en waarheen die uiteindelijk zouden moeten leiden. 
5.3 Financiële voorwaarden 
In antwoord op een vraag ter zake beoordeelden de meeste partners in de GEP's uit de 
LMOE's de hun toebedeelde middelen als "genereus". Toch was het percentage van hen 
die de financiële voorwaarden gunstig beoordeelden kleiner dan dat van hen die de lof 
zongen van de resultaten voor het onderwijs van de activiteiten van de GEP's. Hoewel 
de bedragen indrukwekkend lijken - vooral in de landen waar TEMPUS nog steeds de 
grote middelenbron is, afgezien van de financiering van de basisbehoeften van de 
instellingen - komen er ook altijd limieten in zicht: meer zou meer opleveren. Niettemin 
bevestigen de interviews dat de ontvangers van TEMPUS eerder waardering hebben voor 
de ontvangen bedragen dan dat zij de nadruk willen leggen op de tekorten die ook 
blijven. 
Zeer duidelijk is dat zorgen over financiële kwesties door de begunstigden vooral werden 
geuit inzake het financiële beheer. Het gaat vooral om de volgende vijf punten: 
- De vertraging van de verstrekking van middelen door de Europese Commissie werd 
beschouwd als de grootste schadepost. Uit de antwoorden op de vragenlijst blijkt dat 
de deelnemers ook vertragingen meldden die werden veroorzaakt door de 
coördinatoren en de contractanten van de GEP's, problemen met de banken en de 
universiteitsbesturen in de LMOE's, maar de aan de Europese Commissie te wijten 
vertragingen werden duidelijk als het meest betreurenswaardig bezien (zie tabel 5.1) 
- Er waren ernstige problemen met de overdrachten van gelden naar de LMOE's, 
vooral in de eerste jaren, maar in sommige landen bleven die lange tijd bestaan. 
Vaak genoeg moest het geld in contanten worden vervoerd, uitrusting moest 
persoonlijk worden afgeleverd, reisbiljetten moesten in het westen worden 
aangeschaft en opgestuurd, enz. . Dit verzwaarde de administratieve lasten en leidde 
nogal eens tot een verzwakking van de oorspronkelijk geplande 
onderwij sactiviteiten. 
18 
- Een flink aantal deelnemers uit de LMOE's merkte met verbazing op dat een 
aanzienlijk percentage van de TEMPI IS-////</</<7«7i uiteindelijk weer in het westen 
terechtkwam. Mier komen wij later op terug (zie 5.4). 
- Sommige gesprekspartners hadden kritiek op het TEMPUS-bestuur omdat het niet 
toestond, dat gelden die oorspronkelijk bestemd waren voor bepaalde activiteiten, 
uiteindelijk voor andere activiteiten werden gebruikt. 
- Dikwijls werd onzekerheid gevoeld ten aanzien van de continuïteit van de 
financiering. In de praktijk bleek echter dat de onder TEMPUS I ingestelde GEP's 
gemiddeld een looptijd van 2,8 jaar hadden. Bovendien werd de onzekerheid in het 
laatste jaar van TEMPUS I teruggedrongen door de invoering van een meerjaren-
financieringsstelsel. 
Tot slot is daar het punt van de limiet van drie jaar voor de steun. Dit lijkt een redelijke 
aanpak als steuninstrument voor "het van de grond komen" van hervormingen, maar veel 
begunstigden noemden de nadelen van deze aanpak. Steun aan een bibliotheek voor de 
aankoop van buitenlandse tijdschriften wordt bij voorbeeld als weggegooid geld 
beschouwd als het abonnement later moet worden opgezegd. Iets meer dan tien procent 
van de antwoorden op de vragenlijst uit de LMOE's vermeldden gebreken aan de 
laboratorium- of kantooruitrustingen. Die gebreken waren misschien wel het ernstigst in 
de meest ambitieuze hervormingsprojecten. Uitwisseling van de staf kon resultaten 
opleveren, mits niet beperkt tot een korte periode. Ten laatste, maar niet het 
onbelangrijkste, wees een aanzienlijk deel van de deelnemers in de LMOE's erop dat de 
ontwikkeling van onderwijsmateriaal niet gerealiseerd kon worden, omdat er geen 
middelen waren voor het drukken of andere reproductievormen, in de eerste plaats voor 
de produktie van handboeken. 
19 
Tabel 5.1 
Financiële problemen van de vakgroepen die deelnamen aan GEP's, naar status van de 
respondent (procent*) 
Coördinator en 
contractant Coördinator Contractant Partner Totaal 
VYiliugiug hi| 
uitkcung beuis door 
de Kuropesc 
Commissie 
Vertraging bij 
uitkering beurs door 
de bank 
Vertraging bij 
uitkering beurs door 
de GHP-contractant 
Vertraging bij 
uitkering beurs door 
uw instelling 
Problemen bij 
institutionele 
administratie van de 
beurs 
Problemen bij 
administratie van de 
In-nis binnen hel 24 17 
25 20 
( inevcnwichlige 
verdeling middelen 
tussen partners 
Totaal 
00 250 
(26) 277 
(22) 290 
(29) 377 
(30) 302 
(107) 
* Klassering 1 of 2 op een schaal van 1 = "zeer aanzienlijk" tot 5 = "in het geheel niet" 
Vraag 4.14 : Kan U aanduiden in welke mate uw hierboven vermelde financiële moeilijkheden hebt ondervonden in uw afdeling. 
Bron : Studie "Ervaringen van de Ontertekenaars / Koordinatoren / Partners GEP's in de eerste fase Tempus" 
Over het geheel genomen merken wij op dat de TEMPUS-steun aan het eind van 
TEMPUS I een opmerkelijk diverse rol speelde in de diverse LMOE's in het totale kader 
van financiële steun voor hervormingen van het hoger onderwijs. Terwijl het in sommige 
landen één van de beschikbare bronnen van steun van innovatie en vernieuwing was, 
vormde het in andere landen de belangrijkste bron boven het bestaansminimum. 
5.4 Samenwerking binnen de GEP's 
De meeste middelen van TEMPUS werden beschikbaar gesteld voor onderwijsactiviteiten 
die in het kader van netwerken werden ondernomen, die partners omvatten uit de partner-
LMOE's en het Westen. In de meeste gevallen werd de samenwerking binnen de 
Gezamenlijke Europese Projecten positief beoordeeld door de leidende personen in de 
deelnemende vakgroepen uit de LMOE's. 
Het initiatief tot samenwerking kwam dikwijls van de westelijke partners. Ook 
onderstreepten de meeste geïnterviewde partners uit de LMOE's dat in het begin de 
westerse partners de hoofdrol speelden. Veel deelnemers waren dankbaar voor het 
initiatief, de inspiratie en de inspanningen van de westelijke partners. 
Toch werden niet zelden ook reserves tot uiting gebracht. Er was in veel gevallen 
uitbundige lof, maar ook waren er enkele gevallen van bittere kritiek. De reserves gingen 
vooral in vijf richtingen: 
20 
Men vond dikwijls dat de westerse partners een te dominante rol speelden, vooral 
in het begin van de samenwerking. Sommige MOE-partners benadrukten dat zij 
kritiekloos ideeën voor hervormingen of voorstellen voor activiteiten aannamen, 
waar zij later spijt van kregen toen zij meer kennis hadden verzameld aangaande 
mogelijke keuzen. De communicatie werd dikwijls gevormd door een gebrek aan 
evenwicht van status. Wanneer de MOE-partners een lage academische kwaliteit van 
de steun, durfden zij vaak hun ongerustheid niet te uiten, laat staan zich te ontdoen 
van de partner in kwestie. 
Zoals reeds opgemerkt constateerde een aanzienlijk aantal partners uit LMOE's met 
verbazing dat hun Westerse partners aanzienlijke delen van de TEMPUS-steun voor 
zichzelf reserveerden, hoewel duidelijk was dat er dramatische tekorten heersten bij 
de MOE-partners. Zij hadden kennelijk meer solidariteit verwacht ten aanzien van 
de problemen van de universiteiten in de LMOE's. 
Daar staat tegenover dat de meeste westerse partners beweerden dat hun 
administratieve inspanningen slechts ten dele vergoed werden en dat het TEMPUS-
project financieel niet aantrekkelijk was. 
- Als antwoord op de vragenlijst vermeldde circa een derde van de MOE-deelnemers 
dat zij niet volledig geïnformeerd waren over details van financiële plannen en 
afrekeningen en dat zij geen afschrift ontvingen van de verslagen die naar de 
Commissie werden gestuurd. Rond een tiende uitte zware kritiek over het gebrek aan 
evenwicht in de toewijzing van de begroting tussen de partners. 
Ten slotte: een flink deel van de instellingen in de LMOE's had problemen met het 
aantrekken van partners uit het Westen. 
Er waren duidelijk algemene dynamieken in de samenwerking tussen de partners: 
De minimale combinatie van twee partners uit de EU-Lid-Staten bestond niet zelden 
alleen op papier. In die gevallen had een partner uit het westen de leiding, terwijl 
de andere fungeerde als "stille vennoot", om aan de officiële eisen te voldoen. 
Hoe meer partners officieel deel uitmaakten van een netwerk, hoe lager het aandeel 
van de partners waarmee de deelnemers uit LMOE's actief samenwerkten. 
- In diverse LMOE's werden meer partners uit een zelfde land opgenomen. 
- De samenwerking van de vakgroepen uit verschillende LMOE's werd door TEMPUS 
in slechts beperkte mate gestimuleerd. Van het begin af aan was het aandeel van de 
"regionale" of multi-MOE GEP's gering en het werd nog gereduceerd, hoewel de 
enquête suggereert dat de "regionale" GEP's iets succesvoller waren. 
Andere partners, d.w.z. ondernemingen of andere organisaties (bij voorbeeld 
onderzoeksinstituten), fungeerden dikwijls als officiële partners in de GEP's, maar 
kennelijk speelden de meesten daarvan geen hoofdrol in het beheer van de GEP, 
noch in de voornaamste activiteiten daarvan. 
Deze dynamieken zijn zo duidelijk, dat zij vragen om een heroverweging. Zou een partner 
uit het westen voldoende zijn? Moet samenwerking met andere partners worden 
aangemoedigd? Wat zijn de nadelen en de mogelijkheden van "regionale" GEP's? 
In het algemeen was de samenwerking dikwijls niet evenwichtig, omdat veel 
vertegenwoordigers uit het westenzichzelf niet alleen als donor en informatiedragers 
beschouwden, maar ook als academisch superieure partners. Met de jaren veranderde er 
echter wel iets aan laatstgenoemde houding. 
21 
5.5 De administratieve functies van de deelnemers aan de GEP's 
In de LMOE's wordt het management van de activiteiten in verband met TEMPUS in het 
algemeen als een zeer belangrijke taak beschouwd. Gewoonlijk werden rectoren, decanen, 
vice-decanen, faculteitshoofden of hun vervangers, of ook zeer invloedrijke professoren 
hiermee belast. De partners uit de LMOE's zonder coördinerende functie berichten dat zij 
gemiddeld meer dan zes uur per week besteden aan administratieve functies die met 
TEMPUS verband houden. Zij die belast waren mot coördinatie besteedden er gemiddeld 
twee maal zoveel aan. Sommigen beschouwden dçze functie als een stimulans voor hun 
academische carrière terwijl anderen het als een jast beschouwden, omdat zij namelijk 
minder gelegenheid hadden om op academisch niveau actief en productief te zijn. Een 
geleidelijke overdracht van de coördinerende en contracterende taken van de westerse 
partners naar die uit de LMOE's werd als vanzelfsprekend beschouwd. 
Veel deelnemers uil de LMOE's zagen liever bestuurders van hun vakgroep aan het 
hoofd van de administratie van TEMPUS dan bestuurders op centraal universiteitsniveau. 
Zij waren zich bewust van de noodzaak, de administrateurs op te leiden en nauw contact 
met hen te hebben. 
5.6 Activiteiten op onderwijsgebied 
De meeste deelnemers aan de GEP's waren officieel betrokken bij alle vier de 
hoofdgebieden van de educatieve activiteiten die door TEMPUS I werden ondersteund, 
nl. maatregelen voor onderwijshervorming, structurele ontwikkeling, mobiliteit van de staf 
en studentenmobiliteit. Ongetwijfeld beschouwden sommigen de gelijktijdige 
betrokkenheid bij de diverse activiteiten als een overtuigende aanpak van de hervorming, 
sommigen toonden een duidelijke voorkeur voor enkele van deze activiteiten, maar 
raakten bij de andere betrokken als reactie op het steunstelsel en legden de nadruk op de 
combinatie van alle activiteiten. Ook zijn er enkele deelnemers bij wie de voorkeuren 
voor een paar activiteiten bleven bestaan en die de andere slechts in naam voortzetten, 
alleen om steun te blijven ontvangen voor wat zij als de kernactiviteiten beschouwden. 
Over het geheel genomen varieerde de mate waarin ambitieuse hervormingsdoelen met 
succes werden nagestreefd maar niet met succes werden uitgevoerd of beter gezegd, 
gepretendeerd, aanzienlijk. De meeste waarnemers lijken het er echter over eens te zijn 
dat het percentage werkelijke succes-verhalen opmerkelijk hoog is en dat in de meeste 
gevallen nuttige veranderingen werden geconstateerd. Meer dan 90% van de GEP-
deelnemers in de LMOE's gaf uiting aan een grote mate van tevredenheid over de 
uiteindelijk behaalde resultaten (zie tabel 5.2). 
Tabel 5.2 
Algehele beoordeling van de resultaten van de GEP's, per groep landen (procent) 
Groep landen Totaal 
LMOE Westers land 
Zeer tevreden 59 32 43 
2 33 45 41 
3 7 15 12 
4 15 4 
zeer ontevreden 0 2 1 
Totaal 100 100 100 
(n) (685) (963) (1648) 
22 
Vraag 10.10: Hoe tevreden bent u over het algemeen met de binnen dit GEP bereikte 
resultaten? 
Bron: Enquête "Ervaringen,van GEP-contractanten/Coördinatoren/Partners tijdens de 
eerste fase van TEMPUS" 
Acties ter ontwikkeling van de staf en intensieve cursussen werden dikwijls beschouwd 
als nuttig als collectieve oefeningen om partners in andere landen te leren kennen, met 
hun activiteiten en hun denkwijzen. Zij worden over het algemeen als even nuttig gezien 
als mobiliteit van de staf. De effecten van hel verwerven van een basale kennis en deel 
gaan uitmaken van een internationaal netwerk van wetenschappers werden vaak 
beschouwd als belangrijker en gemakkelijker te bereiken dan het officiële doel zoals dat 
voor de individuele maatregelen vermeld werd. 
De ontwikkeling van leerstof en de produktie van onderwijsmateriaal bleken te variëren 
in intensiteit. Meer dan de helft van de respondenten op de vragenlijst gaf aan dat zij 
grote veranderingen hadden ondernomen. Er was ook een groot aantal respondenten die 
alleen maar individuele cursussen hadden gewijzigd of teksten van gering belang in de 
respectieve cursussen hadden geproduceerd. In een paar gevallen was sprake van niet 
meer dan een concessieverlenend contact: de westerse partners brachten hun eigen 
manieren en materialen naar de MOE-partners. 
Nieuwe uitrusting vormde de trots van de diverse vakgroepen in de LMOE's, dikwijls een 
reden tot jaloezie bij de naburige afdeling in de universiteit in kwestie en soms zelfs bij 
hun westelijke partners. Terwijl er in sommige gevallen een nauw verband bestond met 
de respectieve educatieve maatregelen, werd het in de meeste gevallen beschouwd als in 
ieder geval een verbetering, d.w.z. voor de kwaliteit van de onderwij smaatregelen in het 
algemeen, ter vergemakkelijking van internationale samenwerking in de toekomst, ter 
ondersteuning van de onderzoeks infrastructuur, enz.. De grootste eenstemmingheid gold 
de structurele ontwikkeling als belangrijk aspect van de steun. 
De uitwisseling van studenten werd gewoonlijk beschouwd als zeer nuttig voor hen die 
werkelijk naar het buitenland vertrokken, maar over het geheel genomen niet sterk 
vervlochten met de andere hervormingsacties. Er waren kennelijk maar weinig gevallen 
van nauwe verbindingen tussen studentenuitwisseling en de voornaamste impulsen van 
de onderwijshervorming, allereerst omdat een regelmatige uitwisseling van de meeste 
studenten niet als een haalbaar doel werd gezien. In sommige gevallen kregen studenten 
en doctoraalstudenten een subsidie, waarvan verwacht werd dat zij na hun terugkeer als 
lagere universitaire staf dienst zouden kunnen doen. In dit verband is vermeldenswaard 
dat het "brain drain" effect van het TEMPUS-programma algemeen als gering werd 
beschouwd. 
5.7 Resultaten en effecten 
Het eerste en belangrijkste resultaat van de TEMPUS-activiteiten was natuurlijk de 
opname van de MOE-partners in een internationale gemeenschap van wetenschappers en 
soms ook bestuurders. Zij raakten gewend aan dit kader en leerden er bekwaam mee 
omgaan, zij werden opgenomen in kleinere en grotere netwerken, en zij kregen een zekere 
mate van opleiding en verbeterden in het algemeen hun vaardigheden en hun status. 
Daarnaast had het TEMPUS-programma enorme socialiserende effecten. De inspanningen 
die men zich getroostte voor verbetering werden mogelijk en de moeite waard. Het 
werken in het kader van internationale netwerken werd een veelbelovende 
innovatiestrategie. 
De TEMPUS-steun garandeerde de meeste begunstigden de verschaffing van een 
aanzienlijke uitrusting. In een groot aantal vakgroepen in LMOE's kwam het tot 
23 
vérstrekkende innovaties in de leerplannen en slaagde men er dikwijls in, strategisch 
nieuw lesmateriaal te ontwikkelen. De ontwikkeling van leerplannen en andere 
onderwijsactiviteiten wisselde sterk in omvang en resultaat. 
De resultaten in de LMOE's zijn gewoonlijk van veel factoren afhankelijk. Over het 
geheel genomen merken wij de hoogste waardering van de resultaten in landen, 
instellingen en vakgroepen die noch relatief rijk of beroemd waren, noch erg arm en 
weinig attractie)'voor de westerse deelnemers. Wanneer wij dus per land vergelijken is 
het niel verbazingwekkend dat onze bevindingen suggereren dat de hoogste waardering 
voor de resultaten van de TEMPUS-steun in Bulgarije wordt gevonden. 
Hierbij vergeleken zouden de motiveringen om bepaalde vakgebieden wel te ondersteunen 
en andere niet, nu wel kunnen worden gezien als enigszins willekeurig. Het nationale 
beleid verschoof nogal eens, er konden zowel voor als tegen nagenoeg alle onderwerpen 
goede argumenten worden aangevoerd. De beoordeling van de resultaten van de 
werkelijke TEMPUS-activiteiten liep naar steungebied weinig uiteen. 
De successen worden meestal beschouwd als resultaten op selecte eilanden van innovatie 
die het privilege hadden te worden uitgekozen in het kader van het TEMPUS-programma. 
De effecten op de institutionele opzet bleven matig of meestal marginaal (zie tabel 5.3). 
Er zijn echter geen redenen om aan te nemen dat er belangrijke gevolgen of 
neveneffecten te verwachten zouden zijn voor de desbetreffende instelling voor hoger 
onderwijs. Als de sterkste impuls is onderwijsvernieuwing binnen netwerken van 
vakgebieden, kan het bijkomstige effect voor de instelling zelf natuurlijk niet anders dan 
beperkt zijn. 
Tabel 5.3 
Toegankelijkheid tot uitrusting die met steun van TEMPUS werd verkregen (percentage 
van GEP-partners uit LMOE's die de uitrusting in kwestie aanschaffen) 
Toegankelijkheid Computer Literatuur Lab. Bureauinstall. 
uitrusting 
Alleen voor GEP- 44 21 46 59 
vakgroep 
Andere vakgr. 31 20 31 21 
Alle vakgroepen 23 56 20 19 
van de instelling 
Toegankelijkheid 2 3 3 1 
niet nader 
aangeduid 
Totaal 100 100 100 100 
(n) (573) (491) (287) (278) 
Vraag 7.3: Welke soort uitrusting werd aangeschaft en wie heeft toegang tot de uitrusting 
binnen de bedoelde instelling? 
Bron: Enquête "Ervaringen van GEP-contractanten/coördinatoren/partners in de eerste fase 
van TEMPUS" 
Een aanzienlijk deel van de deelnemers die actief betrokken waren bij regionale 
samenwerking binnen de Middel- en Oosteuropese landen beschouwden dit als een 
24 
veelbelovende ervaring die de moeite zeker waard was. Sommige gesprekspartners 
kritiseerden dat er weinig was gedaan om succesvolle ervaringen binnen de steungebieden 
in de LMOE's te verspreiden. Ook zou enkele jaren na de radicale politieke veranderingen 
gemakkelijker een beroep kunnen worden gedaan op regionale samenwerking en dat zou 
ook tot betere resultaten kunnen leiden dan dat in de vroege negentiger jaren mogelijk 
was. 
6. De instellingen voor hoger onderwijs die deelnamen aan TEMPUS 
TEMPUS heeft instellingen voor hoger onderwijs in Middel- en Oost-Europa ondersteund 
die sinds 1990 ingrijpende veranderingen hebben ondergaan. Volgens personen op 
centraal niveau van de instellingen die een respectieve vragenlijst beantwoord hebben, 
was circa 40% van de studieprogramma's die tot een graad leiden die in 1995 werden 
aangeboden, nieuw opgezet, was bijna 30% in die periode sterk veranderd en bleef slechts 
iets meer dan 30% min of meer het zelfde. 
Volgens de gezagsdragers op het centrale niveau van de instellingen voor hoger onderwijs 
heeft TEMPUS sterk bijgedragen tot het aanknopen van internationale contacten en 
eveneens bijgedragen aan de uitwisseling van stafleden (zie tabel 6.1). In veel instellingen 
is de bijdrage aan de verbetering van de uitrusting en aan de diverse onderwijs­
doelstellingen opmerkelijk. De impact op de ontwikkeling van de staf, de reorganisatie 
van cursusprogramma's en het beheer van de universiteit is echter minder groot. Ook 
worden de faculteiten en vakgroepen die bij GEP's betrokken zijn, dikwijls beschouwd 
als actiever dan andere bij op verandering gerichte onderwijsactiviteiten, maar niet zoveel 
actiever bij administratieve herstructureringen en betrekkingen tussen universiteit en 
bedrijfsleven. Over het algemeen concludeerde de helft van de respondenten dat de 
TEMPUS-activiteiten een sterke impact hebben gehad op de veranderingen die in hun 
instelling heeft plaats gehad. 
De TEMPUS-activiteiten hebben ook een zekere impact buiten de instelling voor hoger 
onderwijs in kwestie. Niet minder dan de helft van de respondenten verklaarde dat het 
lesmateriaal dat in het kader van de TEMPUS-samenwerking aan hun instelling werd 
ontwikkeld, tot de standaard werd in het betreffende land, en circa een derde noemde een 
soortgelijke verspreiding van in GEP's ontwikkelde cursusprogramma's (zie tabel 6.2). 
De respondenten beschouwen het centrale niveau van de instellingen voor hoger 
onderwijs in de LMOE's niet als zwak waar het bijdragen tot veranderingen betreft. Zo 
is het niet verrassend dat er veel manieren worden opgegeven waarop het centrale niveau 
internationale activiteiten aanmoedigt, administratieve steun geeft aan projectactiviteiten 
en diverse aanverwante diensten verleent. Wat echter een uitzondering bleef was 
financiële steun van het centrale niveau aan de vakgroepen die bij de GEP's betrokken 
waren en behoefte hadden aan aanvullende ondersteuning. 
De meeste instellingen beweren dat zij strategische planning ondernemen, in het kader 
waarvan op sommige of alle TEMPUS-activiteiten sterk de nadruk wordt gelegd. Het 
centrale niveau speelt echter in slechts een op de zeven instellingen een actieve rol door 
doelstellingen te bepalen voor aanvragen voor TEMPUS. Bij een tiende van de 
instellingen waren de aanvragen soms niet door bevestigingsbrieven bekrachtigd. 
De uitkomsten van de enquête geven te denken dat een sterke betrokkenheid op het 
centrale niveau en strategische planning waarbij de nadruk op TEMPUS wordt gelegd, 
hier en daar zijn nut kan hebben. Over het gemiddelde genomen lijkt het geconstateerde 
succes van de TEMPUS-activiteiten in de faculteiten en vakgroepen niet opvallend te 
verschillen naar gelang van de mate waarin het centraal insititutioneel niveau erbij 
betrokken is. 
25 
label 6.1 
Opgemerkte bijdrage van TEMPUS aan veranderingen in instellingen voor hoger 
onderwijs in Midden- en Oost-Europa, naar aantal GEP's (percentage van de instellingen) 
Grote bijdrage TEMPUS aan 
veranderingen* 
Aantal GEP's Grote veranderingen** 
Aantal GEP's 
1-2 3-5 6-10 Hof Totaal 1-2 3-5 6-10 11 of Totaa 
meer meer 1 
Aanknoping 56 
van 
international 
e contacten 
Toename 63 
van 
uitwisseling 
staf 
Verbetering 61 
van 
uitrusting 
b.v. 
computercen 
tra, 
laboratoria, 
bibliotheken, 
enz. 
Invoering 56 
van nieuwe 
onderwijs­
methoden 
Opstelling 50 
van nieuwe 
cursus­
programma's 
Toename 47 
van 
studenten­
uitwisseling 
Invoering 57 
van nieuwe 
inhoud/para 
dig-ma's 
Instelling 33 
van 
international 
e research­
samen-
werking 
Reorganisati 38 
e 
stafontwikke 
ling en 
voortgezet-
onderwijspr 
o-gramma's 
Oprichting 29 
nieuwe 
faculteiten/v 
ak-groepen 64 71 
52 68 
63 62 
44 
43 
44 
60 
29 
26 55 
70 
53 
52 
30 
27 
17 29 82 70 76 76 88 
90 69 67 44 82 
69 64 76 72 82 
82 60 53 48 45 
64 59 75 68 76 
83 58 63 44 55 
61 57 62 72 55 
43 34 50 38 43 
42 33 38 42 23 
35 27 56 52 57 86 83 
72 68 
79 78 
59 
67 
83 
74 
64 
35 51 
71 
61 
66 
49 
33 
59 56 
26 
Wijziging 18 29 25 24 25 43 57 30 42 42 
van graad­
structuren 
Réorganisai 0 15 9 17 II 13 14 25 38 24 
e 
management 
hoger 
onderwijs 
Instelling 8 16 10 8 10 21 11 16 16 16 
van 
samenwerki 
ng instelling 
en 
industrie/han 
del 
Oprichting 9 0 11 14 9 29 5 29 13 19 
centra voor 
overdracht 
van 
technologie 
Reorganisati 8 9 0 14 7 7 26 27 22 23 
e admin. 
structuren 
en 
procedures 
* Percentage respondenten die 1 of 2 opgaven in een scala van 1= "zeer ingrijpende 
veranderingen" tot 5 = "geen enkele verandering" van alle respondenten op het gebied in 
kwestie 
** Percentage respondenten die 1 of 2 opgaven in een scala van 1 = "zeer grote 
bijdrage" tot 5 = "geen enkele verandering" van alle respondenten op het gebied in 
kwestie 
Vraag 3.5: Geef a.u.b. aan in welke mate sinds ± 1990 veranderingen zijn ingetreden in 
uw instelling op de volgende gebieden en de mate waarin TEMPUS-activiteiten aan deze 
veranderingen hebben bijgedragen. 
Bron: Enquête over ontwikkeling en hervorming van aan TEMPUS deelnemende 
instellingen 
27 
Tabel 6.2 
Nevenactiviteiten van de TEMPUS-activiteiten in de instelling voor hoger onderwijs, naar 
aantal voltijdsstudenten (procent, meervoudig antwoord mogelijk) 
Tot 1000 Huidig aantal voltijdsstudenten Totaal 
1001-2500 2501-5000 5001 en daarboven 
Formele partner-
schaps-overeen-
komsten met de 
partnerinstelling(en) 
In TEMPUS-pro-
jecten ontwikkeld 
lesmateriaal dat 
standaard wordt in het 
land 
Instelling van speciale 
eenheden/cursussen 
voor talenonderwijs 
Ontwikkelde 
( 'ui sussen/ciii'siispi ogi 
•imimi'.i zijn 
ovei genomen dooi 
andcie inslclling-(cti) 
in liet land 
Invoering van een 
systeem voor de 
erkenning van 
studieperioden in het 
buitenland 
Voorziening in 
opleidingscursussen 
voor stafleden van 
vakgroepcn/instellinge 
il die niet ami 
TliMI'US meedoen 
Oprichting speciale 
eenheid/bureau 
verantwoordelijk voor 
internationale 
activiteiten 
Lidmaatschap vim 
vakgiocp/iiislelling in 
iiileinnliouiile 
nel wei ken 
Opiiehling van 
diensten vooi 
wederzijdse leningen 
uit bibliotheken 
Andere 
Niet aangestreept 59 48 83 
Totaal 
(n) 250 
(26) 277 
(22) 290 
(29) 377 
(30) 302 
(107) 
Vraag 3.17: Zijn er nevenactiviteiten ontstaan uit de TEMPUS-activiteiten in uw instellingen voor hoger onderwijs? 
Bron: Enquête over ontwikkeling en hervorming van de instellingen die deelnemen aan TEMPUS 
De meeste interne problemen die werden genoemd door de respondenten die informatie 
gaven vanuit het zicht van het centraal institutioneel niveau, betroffen de verstrekking van 
middelen: met name die welke de kosten moesten dekken die niet door TEMPUS-fondsen 
werden gedragen alsmede de voorfinanciering van activiteiten doordat de verstrekking van 
TEMPUS-gcIden vertraging had opgelopen. 
De meeste instellingen voor hoger onderwijs in Midden- en Oost-Europa zijn wel min of 
meer tevreden over de communicatie met hun nationaal TEMPUS-bureau en met de 
informatiestroom in het algemeen. Wanneer informatieproblemen worden vermeld, bestaat 
de tendens dat zij kritiek omvatten voor zover dit het accepteren van beslissingen en de 
transparentie daarvan betreft. Anderzijds geloofde rond een derde van de respondenten 
28 
dat hun instelling enige invloed heeft op de gestelde prioriteiten en bijna een kwart 
verklaarde dat zij enige invloed heeft op de preselectie van de GEP's. 
Personen van het centraal niveau van de instellingen voor hoger onderwijs van de 
LMOE's bevestigen het probleem dat ook door GEP-partners uit de LMOE's is 
aangesproken, de vertragingen bij de middelenoverdracht. Uitstel van financiering lijkt 
het meest dikwijls de bron van problemen te zijn, waarbij door de Commissie 
veroorzaakte vertragingen vaker worden genoemd (door meer dan een derde) dan die 
welke aan de TEMPUS-contractant in de partner-instelling te wijten zijn (door circa een 
kwart van de respondenten). 
De actoren op het centraal niveau van de instellingen voor hoger onderwijs bepleitten met 
name een verhoogde flexibiliteit van de financieringsregelingen, voorts een voortzetting 
en verhoging van de TEMPUS-steun en een terugdringen van de bureaucratie bij 
detailkwesties betreffende boekhouding en verslaglegging. Men vraagt om bepaalde 
veranderingen van de algemene administratieve procedures en sommigen stellen een 
heroverweging van de prioriteiten voor, waarbij het meest dikwijls een grotere mobiliteit 
van studenten wordt aanbevolen. 
7. Eindoordeel 
1 ) Het TEMPUS-programma wordt gekenmerkt door een complexe dynamiek 
van besluitvorming en administratie die moet zorgen voor a) een evenwicht tussen 
de westelijke initiatoren en donors en de partner-LMOE's, en b) een evenwicht 
tussen de autonome inzichten van de instellingen voor hoger onderwijs en de 
economische en sociale behoeften van de samenleving, c) er een brede reeks actoren 
bij betrekken en d) zorgen voor een soepele coördinatie van de diverse stadia van 
de besluitvorming inzake het programma en de procedures rond de selectie en de 
toewijzing van de beurs. In theorie bestaat er een duidelijk model van stadia van 
besluitvorming waarin een enkele sleutelactor voor elk stadium is vastgesteld. In de 
praktijk hebben echter de onderlinge relaties tussen de verschillende stadia en de 
voortdurende overlappingen een centripetale druk veroorzaakt in de richting van a) 
een enkele grote besluitvormingsarena, en b) een beheerseenheid die dienst doet als 
moderator voor de meeste belangrijke beheersprocessen. De nationale TEMPUS-
advies- of controlebureaus dienen eerstgenoemd doel en de Nationale TEMPUS-
bureaus het laatste. De oprichting van nationale TEMPUS-advies- of controlebureaus 
in alle LMOE's als toneel voor dialoog en samenwerking blijkt een redelijke keus 
voor de nodige coördinatieprocessen. Voor het functioneren van deze bureaus 
moeten alle actoren bereid zijn met elkaar samen te werken, anders lopen de 
besluitvorming en werkzaamheid van het TEMPUS-programma op nationaal niveau 
gevaar. 
- 2) Hoewel dikwijls de nadruk wordt gelegd op de dynamische voorwaarden 
en doelstellingen van het TEMPUS-programma, waren de werkelijke veranderingen 
in de opbouw en de activiteiten van het programma tijdens TEMPUS I vrij 
gematigd. Twee redenen kunnen daartoe hebben bijgedragen: a) Door de bestaande 
regelingen voor de financiering van de GEP's werd de manoeuvreerruimte voor 
wijzigingen elk jaar kleiner. De noodzaak om financiering te verschaffen aan een 
groeiend aantal GEP's in hun tweede en derde operationele jaar op basis van 
jaarlijks hernieuwde aanvragen verminderde geleidelijkaan het beschikbare bedrag 
voor de financiering van nieuwe GEP's, en b) de supranationale beslissingen inzake 
de jaarlijkse herziening van de prioriteiten en herdefiniëring van maatregelen en 
activiteiten in het TEMPUS-programma verstoorden de structuur en logische 
samenhang van het programma niet zo sterk dat de instellingen werden bedreigd 
door een afbreking van de bestaande projectactiviteiten. 
29 
3) De belangrijkste steungebieden in de GEP's waren opgezet als een bundel van 
activiteiten: structurele ontwikkeling, coöperatieve onderwijsmaatregelen, mobiliteit van 
staf en studenten. De meeste GEP's kozen voor de uitvoering van alle vier deze 
activiteiten, hoewel er duidelijk voorkeuren te zien waren voor de voorziening in uitrusting 
en voor mobiliteit voor de staf. De combinatie van alle vier de activiteiten droeg 
aanzienlijk bij tot het succes van de leerstofhervormingen. Bovendien is de bundeling van 
activiteiten in de huidige combinatie een meest verkieslijke optie voor de toekomst. Twee 
tekorten tekenen zich echter duidelijk af: Ten eerste werd vaak betreurd dat een bijdrage 
van TEMPUS aan onderzoek expliciet uitgesloten was. Deze uitsluiting was moeilijk te 
begrijpen, omdat TEMPUS wil bijdragen aan structurele hervormingen van het hoger 
onderwijs in landen waar voorheen een institutionele scheiding bestond tussen onderzoek 
en onderwijs, en de kruisbestuiving tussen deze twee taken wordt nu juist beschouwd als 
een van de hoofddoelen van de hervorming. Ten tweede werd de studentenmobiliteit als 
laatste opgenomen in de bundel van GEP-activiteiten. Dit werd beschouwd als nuttig voor 
degene die naar het buitenland ging, maar onbelangrijk in het kader van de gecombineerde 
impact van de drie andere activiteiten. Wat dat aangaat zijn er nog wel wat vragen open 
gebleven over de combinatie van activiteiten die in aanmerking komen voor steun binnen 
de GEP's. 
4) Hoewel wij mogen spreken van een zekere mate van continuïteit in het nationale 
beleid en de procedures van begrotingstoewijzing, leidde de jaarlijkse herdefiniëring en 
her-vaststelling van de TEMPUS-middelen en van de nationale prioriteiten, evenals de vrij 
late aankondiging daarvan, tot een zekere onrust onder de aanvragers en ontvangers van 
beurzen. Tot op het laatste moment konden zij er niet zeker van zijn of hun aanvragen 
beantwoordden aan de prioriteiten of hun activiteiten nog steeds strookten met de 
beleidsbeslissingen en verdere steun zou worden verstrekt. 
5) De nationale TEMPUS-prioriteiten en hun jaarlijkse herziening geven niet alleen 
de divergentie in de ontwikkeling van de diverse LMOE's aan, maar bepalen ook het 
evenwicht van de deelname wat de instellingen en de steungebieden betreft. Tijdens 
TEMPUS I werd een bredere opname van allerlei typen en grootten van instellingen voor 
hoger onderwijs bereikt. Ongeveer 70% van alle instellingen voor hoger onderwijs in de 
partner-LMOE's namen deel aan TEMPUS. Tegenover de uitgesproken overheersing van 
bedrijfskunde en technische wetenschappen in de beginjaren van TEMPUS kan worden 
gesteld dat in de tweede helft van TEMPUS I een wat bredere reeks subjecten wordt 
bestreken. Toch zijn sommige vakken en onderwerpen in TEMPUS nog steeds enigszins 
ondervertegenwoordigd die aanmoediging tot hervorming in het kader van de sociaal-
economische transformatie verdienen. 
6) De taakverdeling in het management van het TEMPUS-programma is in de 
tweede helft van TEMPUS I sterk veranderd. De geleidelijke politieke consolidatie en en 
het voortgaande proces rond de transformatie in de partner-LMOE's alsmede de stijgende 
professionalisering van de Nationale TEMPUS-bureaus (NTB's) hebben geleid tot een 
overdracht van steeds meer verantwoordelijkheden en taken van het EC TEMPUS-
Office/TEMPUS-departement in de ESO naar de NTB's. Dit had niet alleen invloed op de 
relatie tussen het EC TEMPUS-Office/TEMPUS-departement in de ESO en de NTB's, 
maar de tijd lijkt te zijn gekomen om de rol en de verantwoordelijkheden van het EC 
TEMPUS-Office/TEMPUS-departement in de ESO opnieuw te bekijken. Een hogere graad 
van onafhankelijkheid van de NTB's xou kunnen worden gekoppeld aan een andere set 
takenvoor het TEMPUS-departement in de ESO. 
30 
7) In het algemeen werden de algemene GEP-beurzen door de meeste ontvangers 
uit de LMOE's als genereus beschouwd, ook al konden de meningen verschillen over de 
definitie van "genereus". Kritiek aangaande het bedrag van de aan GEP's toegewezen 
subsidie was meer gericht op de continuïteit van de steun. Een wezenstrek van TEMPUS 
I was dat de steun als "manna uit de hemel" kwam vallen en na drie jaar werd stopgezet 
zonder dat een oplossing werd geboden om de overgang van de vette naar de magere jaren 
wat te versoepelen. Met de invoering van de JEN's in het laatste jaar van TEMPUS I is 
dit probleem enigszins aangepakt, maar elke radikale start-oplossing voor het toewijzings-
en ondersteuningsbeleid van TEMPUS moet worden heroverwogen. 
8) In het algemeen werd het administratieve proces inzake de overdracht van 
TEMPUS-steun en de inflexibele houding ten aanzien van het gebruik van de middelen 
door de ontvangers gekritiseerd. De ernstigste kritiek werd geuit over de vertragingen bij 
de overdracht van de gelden voor GEP's en mobiliteitsbeurzen. De oorzaken voor de 
vertragingen werden soms toegeschreven aan de banken en ook aan de GEP-contractanten, 
maar in de meeste gevallen werden ze toegeschreven aan de overdrachtsregelingen van de 
Europese Commissie. Vertragingen bij de overdracht van middelen, gecombineerd met de 
typische dynamiek van projecten verergeren het probleem van gebrek aan soepelheid bij 
het gebruik van de middelen, d.w.z. de onmogelijkheid om middelen te gebruiken voor 
andere kosten dan waarvoor ze werden aangemerkt, zelfs in geval van vertragingen bij de 
overdracht van specifieke middelen (b.v. voor mobiliteit), als men geld kon sparen door 
minder te besteden aan sommige activiteiten dan oorspronkelijk was voorzien of indien de 
projectdynamiek leidde tot prioriteitsverschuivingen voor bepaalde activiteiten. 
9) De instellingen voor hoger onderwijs zijn gewoonlijk vertegenwoordigd in de 
nationale TEMPUS-advies- of controlebureaus. Zo nemen zij deel aan de jaarlijkste 
vaststelling en herziening van de nationale TEMPUS-prioriteiten en kunnen belangen en 
strategieën van de instellingen in het spel brengen. In het algemeen zijn de instellingen 
voor hoger onderwijs heel tevreden met de communicatie- en informatie-activiteiten van 
de NTB's. Men toonde zich niet ernstig bezorgd over het functioneren van de 
communicatiestructuren tussen de instellingen voor hoger onderwijs, de GEP-partners en 
de actoren op nationaal niveau. Ook zijn er voldoende mogelijkheden voor feed-back in 
beide richtingen: van institutioneel naar nationaal niveau en vice versa. 
10) TEMPUS heeft sinds 1990 bijgedragen tot significante veranderingen in 
instellingen voor hoger onderwijs. Slechts iets meer dan 30% van de volledige 
studieprogramma's in de instellingen die een desbetreffende vragenlijst beantwoordden 
werd niet gewijzigd. TEMPUS heeft ook het aanknopen van internationale contacten en 
de organisatie van de uitwisseling van stafleden sterk bevorderd. Minder invloed bleek het 
echter te hebben op strategieplanning. Over het geheel genomen was er niet veel 
onderscheid in de opvattingen over het succes van TEMPUS-activiteiten tussen de 
faculteiten en vakgroepen over de mate waarin het centraal instellingsniveau erbij 
betrokken was. 
11) Aangaande de samenwerking binnen de netwerken moet op vier dingen worden 
gewezen: de relatie tussen MOE- en westerse partners, het aantal partners binnen GEP's, 
het aantal instellingen uit een land en de rol van de ondernemingen. 
De relatie tussen de MOE-partners en die uit het westen wordt overwegend 
gezien als vriendschappelijk en coöperatief. Veel MOE-partners zijn dankbaar 
voor de enorme steun en betrokkenheid van hun westerse partners. De 
samenwerking heeft het wederzijds respect verhoogd. Toch trof men ook niet 
zelden klachten aan van de MOE-partners over een dominante houding van 
sommige westelijke partners en de zeer hoge administratiekosten die zij soms 
zeiden nodig te hebben voor hun inspanningen. Daar staat tegenover dat de 
31 
westelijke partners dikwijls verklaarden dat de TEMPUS-steun voor hun 
administratieve uitgaven verre van voldoende was om al hun directe en indirecte 
kosten te dekken. 
- De problemen in verband met de samenstelling tussen partners binnen de GEP's 
varieerden naar gelang van de omvang van het GEP. Hoe meer partners officieel 
lid van het netwerk waren, hoe lager het percentage partners waarmee de 
deelnemers uit de LMOE's daadwerkelijk samenwerkten. De samenwerking was 
intensiever in GEP's met een kleiner aantal partners. 
- In sommige LMOE's stimuleerde de nationale regering de samenwerking van 
verscheidene instellingen uit het zelfde land binnen een GEP. Zij deden dit om 
het gebrek aan evenwicht tussen een paar winnaars en een massa verliezers in 
de strijd om TEMPUS-steun te verkleinen en de minder succesvolle instellingen 
ook een kans te geven om aan TEMPUS deel te nemen en de nodige know-how 
op te doen om succes te krijgen met aanvragen en met GEP-management. 
- Over het algemeen speelden de ondernemingen geen grote rol in de GEP-
activiteiten. Het aantal ondernemingen dat deelnam aan GEP's nam in de periode 
van TEMPUS I af. Dikwijls waren de ondernemingen niet meer dan "sleeping 
partners" of waren zij alleen betrokken bij het aanbieden van plaatsen voor 
interne stages. De instellingen voor hoger onderwijs maakten weinig melding van 
het belang of de invloed van het betrokken zijn van een onderneming bij de 
GEP's en uitten dienaangaande ook geen enkele voorkeur. 
12) De GEP's waarin partners uit verschillende LMOE's samenwerkten, nl. multi-
MOE of "regionale" GEP's, waren aardig succesvol en boden speciale kansen voor 
transfrontale samenwerking. De combinatie van decentralisatie en nationalisatie in TEMPUS 
bevorderde de invloed van nationale prioriteiten en verminderde niet alleen de rol van multi-
MOE samenwerking, maar bemoeilijkte ook wezenlijk de inzending van succesvolle 
aanvragen, omdat die moesten voldoen aan de prioriteiten van twee of meer partner-LMOE's. 
Deze ontwikkeling heeft afbreuk gedaan aan een bepaald potentieel en een bepaalde kwaliteit' 
van samenwerking, iets waaraan opnieuw aandacht moet worden besteed. 
13) Aangelegenheden betreffende administratieve samenwerking binnen de GEP-
netwerken en tussen de partners, maar ook tussen het centraal niveau van de instellingen 
voor hoger onderwijs en de bij de GEP's betrokken faculteiten en vakgroepen worden 
dikwijls genoemd als bron van onenigheid en meningsverschillen. Een vast brandpunt waar 
al deze verschillen heenwijzen is echter niet te zien, en dus valt er ook geen duidelijke 
richting voor een verandering aan te geven. 
14) De kans om persoonlijke contacten op te bouwen en opgenomen te worden in 
een internationaal gezelschap van wetenschappers was zeker een van de meest zichtbare en 
ook meest gewaardeerde effecten van TEMPUS voor de MOE-partners. Wanneer zulke 
contacten en samenwerking zich gestabiliseerd hebben en normaal zijn geworden, verliest 
het TEMPUS-programma zijn belang als de enige of voornaamste bron van kansen voor 
internationale contacten en integratie. 
/ 
32 
15) De effecten van TEMPUS voor de modernisering van uitrusting en de 
vernieuwing van onderwijs en leren werden door de faculteiten en vakgroepen die bij 
TEMPUS betrokken waren zeer hoog aangeslagen. Deze waren ook veel directer en 
beter waarneembaar dan de impact op andere door TEMPUS ondersteunde gebieden 
van structurele ontwikkeling. Het hoeft dus geen verbazing te wekken dat bij 
voorbeeld ingrijpende veranderingen in de structuur van volledige studieprogramma's 
minder vaak werden ondernomen en, in gevallen waar zulke veranderingen wel waren 
ingevoerd, minder werden beschouwd als een direct gevolg van TEMPUS-activiteiten. 
16) Pas tegen het eind van TEMPUS I kreeg de studentenmobiliteit in de ogen 
van de faculteiten en vakgroepen die bij TEMPUS waren betrokken een groter belang. 
Dit kwam voornamelijk door de verwachting dat deelneming aan SOCRATES 
binnenkort zal openstaan voor de meeste LMOE's. In dit opzicht worden mobiliteits-
GEP's beschouwd als een passende voorbereiding. Hierbij moet men wel bedenken dat 
de TEMPUS-steun voor mobiliteit niet vergelijkbaar is met de studentenmobiliteit van 
ERASMUS. De TEMPUS-mobiliteit wordt niet gekenmerkt door wederkerigheid van 
uitwisselingen, is niet zo perfect georganiseerd als ERASMUS en het ontbreekt daarbij 
nog vaak aan opname in en erkenning van een leerplan. De studentenmobiliteit in 
TEMPUS werd echter met succes in zekere mate gehanteerd als instrument voor de 
selectie van potentiële jongere universitaire stafleden. 
17) Binnen TEMPUS werden voor de zelfde onderwerpen en vakgroepen in 
instellingen voor hoger onderwijs nuttige neveneffecten van pedagogische en 
onderrichtsactiviteiten bereikt. Er valt een zekere mate van verspreiding van resultaten 
en overname van leerplannen en lesmateriaal die in het kader van de GEP's waren 
ontwikkeld te vermelden, hoewel dit beter had kunnen zijn door een verhoogde steun 
voor verspreiding, publikatie van in GEP's ontwikkeld materiaal en verbeterde 
communicatie en uitwisseling. Een zelfde soort neveneffecten waren een potentieel 
van de multi-MOE-GEP's die hadden kunnen leiden tot een uitwisseling van speciale 
innovaties van de leerstof of buitengewoon materiaal en cursusprogramma's onder de 
LMOE's. In het algemeen werd de verspreiding van resultaten van de GEP-activiteiten 
tijdens TEMPUS I niet sterk bevorderd en ondersteund. Toen de TEMPUS-steun na 
drie jaar was afgelopen waren er vaak geen gelden of aanvullende steun meer 
beschikbaar om het ontwikkelde materiaal te publiceren of de verspreiding van de 
resultaten te organiseren. De neveneffecten hadden ook hoger kunnen uitvallen indien 
zij deel van het TEMPUS-steunsysteem hadden uitgemaakt en er een meer 
doelgerichte aanpak in de richting van verspreiding van de resultaten was nagestreefd. 
18) Het eiland-achtige karakter van de door de GEP's bereikte innovatie was 
een veel en ver verbreid voorkomend argument, wanneer GEP-deelnemers en actoren 
op centraal institutioneel niveau werd gevraagd naar eventuele neveneffecten voor de 
institutionele omgeving. Dit is in zoverre begrijpelijk als subjectgebonden activiteiten 
niet automatisch leiden tot gunstige neveneffecten voor de bestuurlijke en 
administratieve structuren van de instelling als geheel. Het eiland-karakter kan echter 
ook te wijten zijn aan een verzet tegen veranderingen van de zijde van andere leden 
van de universitaire staf in de zelfde faculteit of vakgroep en/of een gebrek aan 
bereidheid van bij het GEP betrokken personen om innovatie en nieuwe hulpbronnen 
met anderen te delen omdat er een sterke concurrentie bestaat. 
19) Er zijn verschillende opvattingen van de GEP-deelnemers enerzijds en het 
centraal institutioneel niveau anderzijds over de dienende functie van het centraal 
niveau voor de GEP-activiteiten en de integratie van de GEP-activiteiten in een 
institutionele ontwikkelingsstrategie. De GEP-deelnemers schatten de steun voor de 
activiteiten via door het centraal niveau van hun instellinge geboden diensten 
aanzienlijk lager in dan het centraal niveau zelf Verschillende stijlen van 
33 
institutioneel management schijnen het succes van GEP-activiteiten niet, op welke 
manier dan ook, rechtstreeks te beïnvloeden. De geldigheid van de verschillende 
opvattingen is moeilijk te bepalen, afgezien van het feit dat beide zijden hun aandacht 
eerder op nieuwe ontwikkelingen richten (d.w.z. in het kader van TEMPUS II) en 
minder op een beoordeling van voorafgaande ontwikkelingen. 
In tegenstelling tot andere Europese programma's kan TEMPUS uit hoofde van zijn eigen 
logica niet stabiel zijn. Dit heeft de volgende redenen: 
Hoe meer succes TEMPUS heeft, des te kleiner wordt de rol van de steun die het aan 
de LMOE's verstrekt. 
Als gevolg van de politieke en economische stabilisatie alsmede het groeiend 
professionalisme en zelfvertrouwen in internationale milieus zal de rol van de LMOE's 
ten opzichte van de Europese Gemeenschap bij de relevante besluitvormingsprocessen 
vastberadener en invloedrijker worden. 
- Evenzo lijkt de rol van de Nationale TEMPUS-bureau belangrijker te worden ten 
opzichte van het TEMPUS-departement in de ESO. 
- De in het TEMPUS-programma inherente instabiliteit vindt ook zijn weerslag op het 
GEP-niveau. De meeste GEP's waren actief op alle vier hoofdgebieden warvoor 
TEMPUS-steun werd toegekend, hoewel - zoals reeds vermeld - de individuele 
activiteiten in uiteenlopende mate werden bedreven. Niettemin creëerde de 
activiteitenbundel een stimulans om meer actief te zijn in de onderwijsvernieuwing 
dan eerst de bedoeling van de GEP-partners in de LMOE's was geweest, zodat de 
creatie van zo'n bundeling als relatief succesvol mag worden beschouwd. De tijd is 
nu gekomen om deze bundel opnieuw te bekijken nu accenten en doelstellingen van 
hervorming en vernieuwing in de partner-LMOE's beginnen te verschuiven: 
- Na vier tot zes jaar zullen doelstellingen er rekening mee moeten houden hoe het 
"take-off en urgente karakter van TEMPUS is veranderd. 
De nationale dimensie van het programma wordt geleidelijkaan aangevuld met een 
Europese dimensie in de partner-LMOE's. 
- Individuele gebieden kunnen nog steun nodig hebben zonder dat zij echter in een 
bundel van activiteiten worden opgenomen. 
- Nieuwe taken en activiteiten kunnen een nieuw belang krijgen. 
TEMPUS heeft met succes bijgedragen aan een aanzienlijke mate van ontwikkeling en 
verandering in de instellingen voor hoger onderwijs in de partner-LMOE's. Met het oog 
op de groeiende politieke consolidatie en vooruitgang in de sociale en economische 
transformatie heeft TEMPUS zijn oorspronkelijk karakter van noodhulpprogramma voor 
de meeste partner-LMOE's verloren. Dit houdt in dat het nu tijd is voor nieuwe 
fundamentele beslissingen aangaande de richting waarin het TEMPUS-programma zich 
moet ontwikkelen. Voor deze beslissingen moeten de successen en resultaten van het 
programma tot nu toe evengoed in overweging worden genomen als de nog resterende 
problemen en de gewijzigde omstandigheden in de partner-LMOE's. Als uitkomst van 
onze bevindingen komen drie mogelijke hoofdrichtingen voor het TEMPUS-programma 
in aanmerking voor verdere beschouwingen aangaande de toekomst van het programma. 
- De eerste richting is te kenschetsen door "decentralisatie en nationalisatie". De trend 
naar overdracht van met TEMPUS verbonden verantwoordelijkheden en taken naar de 
34 
partner-LMOE's zet zich voort. Dit past niet alleen bij de diverse graden van stabiliteit 
en economische ontwikkeling die in de LMOE's zijn bereikt, maar ook de diverse 
brandpunten in termen van TEMPUS-activiteiten. Als gevolg zou TEMPUS zeer 
heterogeen worden. Het potentieel voor regionale neveneffecten en samenwerking tussen 
LMOE's zou verder afnemen en de Europese dimensie van de activiteiten zou zwak 
blijven of zelfs nog zwakker worden. 
- De tweede richting is te kenschetsen door "Socratisering en residualisering". Dit wil 
zeggen dat sommige LMOE's zich in de richting van deelneming aan SOCRATES (en 
LEONARDO) zouden bewegen, zoals nu reeds zichtbaar is, en de andere LMOE's zouden 
de rest van de partner-LMOE's van TEMPUS vormen. Dit scenario strookt met de brede 
ambities van bepaalde LMOE's, hoewel veel onderwij sactivteiten die door TEMPUS 
worden ondersteund, in SOCRATES niet sterk vertegenwoordigd zijn. De LMOE's met 
ambities in deze richting zijn misschien nog niet in staat de aanvullende middelen op tafel 
te leggen die voor deelname aan SOCRATES vereist zijn, maar het is dikwijls een 
prestigekwestie en dan wordt een beslissende rol gespeeld door het gevoel, op gelijke 
voet te staan met de instellingen voor hoger onderwijs in de EU-Lid-Staten. 
- De derde richting is te kenschetsen door een "Europeanisering" van het TEMPUS-
programma, in combinatie met een herstructurering van de taken en de administratie. De 
Europese Commissie zou het voortouw kunnen nemen door activiteiten te stimuleren die 
een sterke Europese dimensie hebben en ten minste een levensduur voor de middellange 
termijn terwijl zij het aan de individuele LMOE's overlaat, te zorgen voor de resterende 
startsubsidie, die op de korte termijn gericht is en nationaal van aanpak. Dit zou kunnen 
leiden tot een hogere mate van continuïteit in het TEMPUS-programma, hoewel het 
waarschijnlijk wel extra financiële steun zou vergen die niet door de nationale Phare-
fondsen beschikbaar wordt gesteld en waarmee ook nog niet is gerekend in de nationale 
besluitvormingsprocessen die zijn ingesteld voor de toewijzing van Phare-gelden voor het 
TEMPUS-programma. 
8. Algemene conclusies 
Het TEMPUS-programma wordt hoog gewaardeerd en goed ontvangen in de partner-
LMOE's. Hoewel de gemiddelde kwaliteit van de aanvragen steeds bleef stijgen, konden 
de meeste aanvragen niet worden gesteund wegens het beperkte budget van TEMPUS. 
De door TEMPUS I ondersteunde projecten kunnen over het geheel genomen wel als 
succesvol worden beschouwd en als van belang voor de ontwikkeling van het hoger 
onderwijs in de partner-LMOE's. Toch werden niet het gehele potentieel en alle 
gelegenheden aangepakt ter bevordering van de verspreiding van de resultaten en de 
neveneffecten van de geplande activiteiten, behalve de "eilanden" van innovatie in de 
afzonderlijke ondersteunde vakgroepen en faculteiten. 
De beleidsvorming voor het TEMPUS-programma in de partner-LMOE's is 
langzamerhand beter toegesneden geraakt op de behoeften van elk land apart. Deze 
ontwikkeling onderstreept het toenemend besef van alle bij het hoger onderwijs op 
nationaal niveau betrokken actoren ten aanzien van de mogelijkheden van het TEMPUS-
programma. 
De administratie van het TEMPUS-programma in de partner-LMOE's mag als efficiënt 
en aangepast worden beschouwd, gezien de complexiteit en de voortdurende behoefte aan 
aanpassing van het programma, het aantal instellingen en steungebieden en het scala aan 
steunmaatregelen binnen het programma. 
35 
Hoewel een grote bijdrage van TEMPUS I aan de ontwikkeling van het hoger onderwijs 
in de partner-LMOE's valt waar te nemen, zullen zeker in sommige van deze landen 
verdere inspanningen nodig zijn om een niveau van resultaten en vooruitgang te bereiken 
bij de vernieuwing en hervorming van het hoger onderwijs, waarbij de mogelijkheden van 
het TEMPUS-programma uitputtender moeten worden ingezet om de doelstellingen van 
het programma te verwezenlijken. 
36 
T>, Jla3 
TEMPUS BUDGET (MECU) 
Albania 
Bulgaria 
C/.cch Republic 
Estonia 
Hungary 
Latvia 
Lithuania 
Poland 
Romania 
Slovenia 
Slovakia 
Sub-total 
Regional funds 
former DDR 
Yugoslavia 
Grand total 1990 
2.46 
6.18 
12.35 
1.23 
22.23 
0 9* 
23.16 1991 
5.00 
6.00 
12.00 
13.50 
10.00 
3.00 
49.50 
15.00 
6.00 
70.50 1992 
1.20 
8.00 
10.00 
1.00 
16.00 
1.50 
1.50 
26.00 
13.00 
2.30 
5.00 
85.50 
12.50 
98.00 1993 
4.90 
15.00 
8.00 
3.60 
16.00 
4.70 
5.20 
35.00 
18.00 
3.50 
5.00 
118.90 
10.25 
129.15 total 
6.10 
2X00 
26.46 
4.60 
50.18 
6.20 
6.70 
86.85 
41.00 
5.80 
14.23 
276.13 
37.75 
0.93 
6.00 
320.81 
.3?-

ISSN 0254-1513 
COM(96) 428 def. 
DOCUMENTEN 
NL 16 11 
Catalogusnummer : CB-CO-96-428-NL-C 
ISBN 92-78-08011-X 
Bureau voor officittle publikati.es der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
a&