COMMISSES VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
COM(93)459 final 
Brussel, 6 oktober 1993 
ONTWERPWERKDOCUMENT VAN DE COMMISSIE 
BETREFFENDE 
DE SPECIFIEKE PROGRAMMA'S TER UITVOERING VAN 
HET KADERPROGRAMMA VOOR COMMUNAUTAIRE 
ACTEES OP HET GEREED VAN 
ONDERZOEK EN TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELING 
(1994-1998) EN HET 
KADERPROGRAMMA VOOR COMMUNAUTAIRE 
ACTIVITEITEN OP HET GEBIED 
VAN ONDERZOEK EN ONDERWIJS VOOR DE EUROPESE 
GEMEENSCHAP VOOR ATOOMENERGIE (1994-1998) 
INDIENING VAN HET WERKDOCUMENT 
Dit werkdocument van de Commissie bevat een overzicht van de plannen van de Commissie 
ten aanzien van de wetenschappelijke en technische inhoud van de activiteiten die 
noodzakelijk zijn voor de continuïteit van de communautaire inspanningen op OTOgebied; 
dit overzicht is gedetailleerder dan haar voorstel voor het vierde kaderprogramma (1994-
1998) en het kaderprogramma voor de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (1994-
1998). 
De Commissie is van mening dat door de indiening van een werkdocument over de specifieke 
programma's enerzijds een impuls kan worden gegeven aan de besprekingen over het 
kaderprogramma en anderzijds, wat de wetenschappelijke en technische inhoud van de 
specifieke programma's betreft, een zelfde constructieve dialoog tussen de belanghebbende 
partners kan worden gerealiseerd als op het niveau van de kaderprogramma's tot stand is 
gebracht. 
De Commissie wijst er echter met nadruk op dat het slechts gaat om hoofdlijnen en 
beleidsvoornemens inzake de wetenschappelijke en technologische inhoud die aan de 
specifieke programma's moet worden gegeven, en dus in geen geval om een voorstel in de 
zin van artikel 113 Q, lid 2, van het EEG-Verdrag (130 I, lid 3, in de bij het Verdrag 
betreffende de Europese Unie gewijzigde versie) of van artikel 7 van het EGA-Verdrag. De 
indiening van deze teksten houdt in geen geval in dat de Raad en het Europese Parlement de 
voortzetting van hun werkzaamheden met betrekking tot de kaderprogramma's afhankelijk 
kunnen maken van overeenstemming over de heden toegezonden teksten: deze zullen 
namelijk eerst nog door de Commissie, bij de indiening van haar voorstellen voor specifieke 
programma's, worden aangevuld en gewijzigd om ze de juiste juridische vorm te geven en 
rekening te houden met de aanpassingen of wijzigingen in de kaderprogramma's waartoe 
eventueel zal worden besloten. 
Het onderstaande overzicht, dat betrekking heeft op elk van de vier activiteiten en elk van 
de thema's van de eerste activiteit, is opgesteld met inachtneming van de algemene 
hoofdlijnen die zijn aangegeven in de inleiding van bijlage Hl "Wetenschappelijke en 
technische doelstellingen" in het voorstel voor het vierde kaderprogramma. Dit geldt met 
name voor de coördinatie van de werkzaamheden betreffende de verschillende horizontale 
programma's die ten goede moet komen aan de gebruikers in de industrie, alsmede voor 
bevordering van de deelneming van het MKB aan de communautaire programma's. Voorts 
zullen OTO-activiteiten inzake een onderwerp dat verschillende thema's bestrijkt 
(bijvoorbeeld vervoer) nauwkeurig worden gecoördineerd om de samenhang van de 
werkzaamheden met de betrokken onderdelen van het gemeenschappelijk beleid en met de 
activiteiten van de Lid-Staten in stand te houden. 
Tenslotte dient nog te worden opgemerkt dat in dit overzicht het financiële kader in acht 
wordt genomen dat is aangegeven in het financieel memorandum bij het voorstel voor een 
kaderprogramma (Hl). 
Inhoudsopgave 
I SAMENVATTINGEN VAN DE PROGRAMMA'S 
H TECHNISCHE BIJLAGEN BU DE SPECIFIEKE PROGRAMMA'S 
1. Informatie- en communicatietechnologie 
Informatietechnologie 
Telecommunicatie 
Telematica 
2. Industrietechnologie 
3. Milieu 
4. Biowetenschappen en biotechnologie 
5. Energie 
5a Niet-nucleaire energie 
5b Nucleaire veiligheid 
5c Kernfusie 
6. Vervoer 
7. Gericht sociaal-economisch onderzoek 
8. Samenwerking met derde landen en internationale organisaties 
9. Verspreiding en exploitatie van resultaten 
10. Opleiding en mobiliteit van onderzoekers 
11. GCO-programma (EG) 
12. GCO-programma (EURATOM) 
Hl OVERZICHTSTABEL EN FINANCIEEL MEMORANDUM VAN DE 
KADERPROGRAMMA'S (EG EN EGA) 
I KORTE SAMENVATTINGEN VAN DE PROGRAMMA'S 
1 
VIERDE KADERPROGRAMMA 
EERSTE ACTIVITEIT, THEMA 1 
INFORMATIE- EN COMMUNICATIETECHNOLOGIE 
Het is de bedoeling hier een duidelijker inzicht te geven in de relaties tussen het thema ICT, 
zoals dat in het voorstel voor het vierde kaderprogramma is beschreven, en de drie 
subthema's in het werkdocument. De aspecten in verband met de algehele aanpak, de 
voorgestelde wijzigingen, de achterliggende motivering en de effecten van de subthema's 
komen in de inleiding van elk subthema aan de orde. 
In het voorstel voor het vierde kaderprogramma omvat het eerste thema van de eerste 
activiteit, "Informatie- en communicatietechnologie", vier OTO-gebieden : 
informatietechnologie 
geavanceerde communicatietechnologie 
telematicatoepassingen van algemeen belang 
technologie voor geïntegreerde informatie- en communicatiesystemen. 
De eerste drie gebieden zijn ontstaan aan de hand van de natuurlijke scheidslijnen tussen de 
technologiegebieden die de informatie- en communicatietechnologie (ICT) kent. De bij het 
vierde gebied beschreven werkzaamheden zijn gespecificeerd op basis van een analyse van 
de opbouw van de mformatie-mfrastructuur die momenteel in Europa wordt opgezet. Deze 
werkzaamheden bestrijken alle ICT-terreinen, waaruit blijkt dat de informatie- en 
communicatietechnologieën steeds meer naar elkaar toegroeien. 
Wat de uitvoering van de binnen de vier gebieden beschreven werkzaamheden betreft : de 
eerste drie gebieden komen uiteraard overeen met de drie subthema's van het thema 
betreffende OTO op het gebied van de ICT : "informatietechnologie", "geavanceerde 
communicatietechnologie" en "telematicatoepassingen van algemeen belang". Het vierde 
gebied, waarin geïntegreerde informatie- en communicatiesystemen aan de orde komen, 
overstijgt de grenzen van de technologiegebieden die in de drie subthema's zijn opgenomen, 
en is dus voor alle ICT-gebieden van belang. De werkzaamheden voor het vierde gebied 
komen als volgt binnen de drie subthema's aan de orde : 
Tflfll- en informatietechnologie : voorgesteld wordt de werkzaamheden voor generieke 
en ontsluitende technologie en voor verwerkingstechnieken die bestemd zijn voor 
taaitechnologie en databasesystemen, uit te voeren binnen het subthema 
informatietechnologie. Binnen het subthema telematica worden de O&O-
werkzaamheden opgenomen voor de toepassing van informatie- en 
communicatietechnologie op taaltechnologie (bij voorbeeld vertaling, taaihulpmiddelen 
en taalproblemen in het algemeen) en informatietechnologie (meer in het bijzonder 
eenvoudige toegang, informatie-inhoud en gebruiksgemak). 
Gedistribueerde krachtige computers : in het subthema informatietechnologie worden 
de werkzaamheden opgenomen inzake de toepassing van krachtige 
computertechnologie en de specifieke behoeften in verband met het gebruik van zeer 
snelle netwerken voor geavanceerde computertoepassingen. OTO in verband met de 
technologie voor zeer snelle netwerken komt aan de orde binnen het subthema 
geavanceerde communicatie. In het telematicaprogramma worden de 
ontwikkelingsactiviteiten opgenomen voor de toepassing en de validering van de 
resultaten bij gebruikers in de voorhoede, vooral in de medische wereld en de 
onderzoeksector. 
Multimediasystemen : werkzaamheden voor de hulpmiddelen en normen voor de 
basisverwerking van multimedia-informatie zijn opgenomen in het subthema 
informatietechnologie. Het subthema geavanceerde communicatie omvat de 
werkzaamheden voor de technologie voor multimediatransmissie en het beheer van 
diensten. Binnen het subthema telematica komen aspecten aan de orde in verband met 
de integratie van de resultaten van dit onderzoek binnen multimediasystemen en -
diensten voor gebieden als de gezondheidszorg, verkeersgeleiding, onderwijs en 
opleiding, bibliotheken en overheidsdiensten. 
Geïntegreerde persoonlijke systemen : de technologie voor geïntegreerde persoonlijke 
systemen komt aan de orde binnen het subthema informatietechnologie, terwijl de 
communicatie-aspecten hiervan door het subthema geavanceerde communicatie 
worden bestreken. 
Integratie bij de fabricage wordt ondergebracht in het subthema informatietechnologie 
en veiligheid van informatiesystemen in het subthema geavanceerde communicatie. 
Tijdens de uitvoering van dit onderzoek- en ontwikkelingswerk zal de Commissie zorgen 
voor de invoering van adequate coördinatiemechanismen. Zij zal zich er tevens van 
vergewissen dat de koppelingen tussen de bestreken gebieden aanleiding geven tot een 
intensievere synergie, een snellere overdracht van de resultaten en meer in het algemeen een 
grotere efficiëntie van het onderzoek- en ontwikkelingswerk. 
Voor het MKB zal een specifieke procedure worden opgezet om de deelname van kleine en 
middelgrote bedrijven aan het programma te stimuleren ("technologische stimulering"), 
waarbij gebruik wordt gemaakt van de ervaringen bij projecten die met succes zijn bekroond 
en van uitvoerbaarheidspremies. Hoofdlijnen van voorstellen ("outline proposals") kunnen 
op elk moment worden ingediend (uitnodiging tot het indienen van voorstellen zonder 
sluitingsdatum) en de geselecteerde indieners krijgen een uitvoerbaarheid/expansiepremie 
voor het zoeken naar partners en het uitwerken van een gedetailleerd voorstel. Deze 
voorstellen zullen daarna worden beoordeeld om te beslissen over de financiering van het 
eigenlijke onderzoekproject. 
De indicatieve verdeling van de middelen over de drie ICT-subthema's is als volgt : 
Informatietechnologie 55% 
Geavanceerde communicatie 20,5% 
Telematica 24,5% 
Totaal 100% (3.888 miljoen ecu) 
3 
INFORMATIETECHNOLOGIE 
Sinds de opkomst van digitale computers aan het eind van de jaren '40 is het gebruik van 
informatietechnologie steeds verder in het economisch en maatschappelijk leven 
doorgedrongen. De informatietechnologie vormt nu steeds meer de onderbouw van alle 
produktie- en dienstensectoren en van de maatschappelijke dienstverlening zoals de 
gezondheidszorg, onderwijs, vervoer en amusement. Wij staan op de drempel van de 
overgang naar een nieuwe infonnatie-inf rastructuur van de maatschappij en de industrie. 
De informatie-infrastructuur is de verzameling diensten en technologieën die ervoor zorgt 
dat elke burger en elk bedrijf op elk moment en op elke plaats gemakkelijk toegang heeft tot 
bruikbare informatie. Hierin komen informatieverwerking, opslag en terugzoeken van 
informatie, transmissie van informatie en de eigenlijke inhoud van de informatie samen. 
Tegelijkertijd wordt de informatietechnologie-industrie zelf geconfronteerd met smallere 
marges en dalende winsten, ook al grijpt de toepassing van informatietechnologie steeds meer 
om zich heen. De grenzen tussen leveranciers en gebruikers, tussen de professionele markt 
en de consumentenmarkt en tussen de IT-industrie en andere industriële sectoren vervagen. 
Er ontstaat een nieuwe "digitale industrie". 
De terugkeer naar een sterke economie en vollediger werkgelegenheid, niet alleen in de 
IT-sector maar in alle industriële sectoren, zal sterk worden beïnvloed door de snelheid en 
het succes waarmee de nieuwe informatie-infrastructuur kan worden opgezet en de 
structurele omschakeling van de industrie kan worden voltooid. 
Binnen het vierde kaderprogramma stelt het IT-programma nieuwe benaderingen en 
invalshoeken voor om aan de nieuwe eisen van de jaren '90 te voldoen, waarbij wordt 
voortgebouwd op de resultaten van ESPRIT. Met de opbouw van de 
informatie-infrastructuur als nieuw richtpunt en de nadruk op toegankelijkheid en 
bruikbaarheid moet het programma in hogere mate worden afgestemd op de behoeften van 
de gebruikers en de markt. De algehele doelstelling is bij te dragen tot een gezonde 
ontwikkeling van de informatie-infrastructuur en op die manier te komen tot een verbetering 
van het concurrentievermogen van de hele industrie in Europa en een verhoging van de 
kwaliteit van het bestaan. 
Om aan deze veranderende eisen te voldoen worden in het IT-programma nieuwe 
invalshoeken voorgesteld, zowel voor de technische inhoud als voor de uitvoering. Het is de 
bedoeling dat er in het programma nadruk wordt gelegd op "Networks of Excellence", 
gebruik wordt gemaakt van samenwerking tussen leveranciers en gebruikers en 
gestroomlijnde beheersprocedures worden gevolgd. Er wordt een aantal doelgerichte 
aktiviteitenclusters opgezet, een nieuwe O&O-aanpak die is gebaseerd op de ervaringen met 
het Open Microprocessorsystemen Initiatief (OMI). Een cluster is een verzameling 
activiteiten op een aantal technologische gebieden, maar met één enkel duidelijk omschreven 
doel. Evenals bij samenwerkingsprojecten voor onderzoek kunnen in een cluster andere 
soorten activiteiten worden opgenomen, indien de specifieke behoeften dit vereisen. Als 
aanvulling op de gecentraliseerde activiteiten zal als integraal onderdeel van het onderzoek­
en ontwikkelingsprogramma op bepaalde gebieden gericht worden gewerkt aan internationale 
samenwerking, opleiding en kennisoverdracht. 
De technische inhoud van het programma is vooral gericht op de gebieden die het 
belangrijkst zijn voor de opbouw van de informatie-infrastructuur en waarop, rekening 
houdend met het subsidiariteitsbeginsel, de beschikbare middelen het best via een optreden 
van de Gemeenschap kunnen worden gebruikt. De werkzaamheden zijn gericht op zowel de 
meer fundamentele of onderbouwende technologieën als een aantal gebieden waar 
technologieën tot systemen worden geïntegreerd. Daarnaast wordt onderzoek op lange termijn 
voorgesteld voor gebieden waar samenwerking op Europees niveau in de toekomst tot 
doorbraken kan leiden. 
Software vormt een belangrijk onderdeel van de informatie-infrastructuur en 
vertegenwoordigt nu al meer dan de helft van de waarde van computers en ingebouwde 
systemen. Er is dringend behoefte aan inzicht in en ontwikkeling en bevordering van de 
technologie die Europa in staat zal stellen betrouwbare, goed werkende, efficiënte en 
gebruikersvriendelijke software te produceren. In het programma ligt de nadruk op een 
beperkt aantal softwaretechnologieën die van essentieel belang zijn om aan deze behoefte te 
voldoen. 
Elektronische componenten en subsystemen zijn de fysieke bouwstenen van de 
informatie-infrastructuur. Onderzoek en ontwikkeling binnen het programma zijn vooral 
gericht op drie onderwerpen : halfgeleiders, met bijzondere nadruk op geavanceerde 
geïntegreerde schakelingen voor specifieke applicaties; randapparatuur, met name platte 
beeldschermen en compacte geheugensystemen; microsystemen. 
Multimediatechnologie is een derde hoofdlijn. Het is de bedoeling dat in het programma 
vooral de technologie aan bod komt die nodig is voor het creëren, bewerken, weergeven en 
opslaan van multimedia-informatie, waarbij specifieke aandacht wordt besteed aan de 
ontwikkeling van geïntegreerde persoonlijke systemen, een belangrijk toepassingsgebied voor 
multimediatechnologie. 
Naast deze drie gebieden met onderbouwende technologie worden in het programma vier 
doelgerichte aktiviteitenclusters voorgesteld voor de integratie van meer fundamentele 
technologie tot complexe systemen. Hierbij ligt de nadruk op toegankelijkheid en 
bruikbaarheid. 
De cluster hoogperformante, gedecentraliseerde gegevensverwerking is bedoeld om Europa 
beter in staat te stellen gebruik te maken van de meest geavanceerde computertechnologie; 
dit vermogen is onmisbaar voor ingebouwde systemen in de infrastructuur en ook om het 
concurrentievermogen in een steeds bredere scala van industriesectoren op peil te houden. 
Het open microprocessorsystemen initiatief is een vervolg op de tijdens het derde 
kaderprogramma gestarte werkzaamheden voor de ontwikkeling van normen en technologie 
voor open microprocessorsystemen, een gebied dat ook voor ingebouwde systemen van groot 
belang is. 
De cluster technologie voor bedrijfsprocessen heeft als thema de integratie van bedrijven 
in de informatie-infrastructuur en het effectief gebruik van IT binnen bedrijven. Dit is een 
gebied waarop juist uitzicht begint te komen op een belangrijke verbetering van het 
concurrentievermogen. 
Tenslotte is de cluster integratie bij fabricage vooral gericht op de integratie van IT in 
fabricageprocessen ter ondersteuning van nieuwe concurrerende methoden van werken zoals 
flexibele, lean en just-in-time fabricage. 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende gebieden 
Software- en multimediatechnologie 22 % 
Componenten en subsystemen 23 % 
Technologie voor bedrijfsprocessen 20 % 
Integratie bij fabricage 
Open microprocessorsystemen initiatief 25 % 
Hoogperformante, gedecentraliseerde gegevensverwerking 
Onderzoek op lange termijn 10 % 
Totaal 100 % 
OTO op het gebied van geavanceerde communicatie 
Samenvatting 
Geavanceerde communicatietechnologie en -diensten zijn van cruciaal belang voor de 
consolidering van de interne markt, voor het concurrentievermogen van de Europese industrie 
en voor een evenwichtige economische ontwikkeling. Dergelijke diensten vormen een vitale 
schakel tussen industrie, dienstensector en markt, alsmede tussen randgebieden en 
economische centra. Tevens zijn ze een voorwaarde voor sociale samenhang en culturele 
ontwikkeling. 
Met de werkzaamheden in het kader van dit programma wordt voortgebouwd op de bereikte 
resultaten van het RACE-programma, maar er zal meer aandacht worden besteed aan het 
stimuleren van innovatief gebruik. 
Doel van het programma is het ontwikkelen van geavanceerde communicatiesystemen 
en -diensten ten behoeve van de economische ontwikkeling en sociale samenhang in 
Europa, gelet op de snelle ontwikkeling van de technologie, de veranderende regelgeving 
en de geboden kansen voor de ontwikkeling van geavanceerde transeuropese netwerken 
en diensten. 
De werkzaamheden moeten het technologische leiderschap van Europa op het gebied van 
digitale breedbandcommunicatie consolideren en effectief netwerkbeheer en ontplooiing van 
diensten in een divers en concurrerend communicatieklimaat mogelijk maken. In het 
bijzonder moeten de werkzaamheden een stimulerende en coördinerende invloed hebben op 
het ontstaan van digitale multimediadiensten en geïntegreerde fotonische systemen met het 
oog op de grootschalige invoering daarvan in Europa vanaf het jaar 2000, met onder meer 
de ontwikkeling van de technologische grondslag voor de totstandkoming van 
glasvezelnetwerken. Zij moeten zorgen voor mobiliteit op vaste netwerken en door middel 
van geavanceerde draadloze radio- en satellietsystemen in geheel Europa, met bijzondere 
nadruk op de toegang voor de gebruiker tot zowel openbare als particuliere netwerken; voorts 
moeten zij leiden tot de ontwikkeling en demonstratie van technologieën voor de integriteit, 
vertrouwelijkheid en beschikbaarheid van informatie in geïntegreerde systemen. 
Op alle gebieden moet het initiatief worden genomen door groepen gebruikers met 
gemeenschappelijke eisen, zodat zij erop kunnen toezien dat de werkzaamheden op het gebied 
van onderzoek en technologie op hun behoeften zijn afgestemd en de technologische 
ontwikkelingen gericht zijn op gebieden die van vitaal belang zijn voor de economische en 
sociale ontwikkeling van Europa. De inspraak van gebruikers moet er ook voor zorgen dat 
de activiteiten op het gebied van technologische ontwikkeling snel inspelen op veranderingen 
in de economische en sociale situatie en op nieuwe wetenschappelijke ontdekkingen en 
doorbraken. 
Een belangrijke taak is weggelegd voor de aspecten systeemintegratie, gebruiksproeven en 
demonstratie van geavanceerde diensten, en er wordt nauwe aansluiting onderhouden met de 
ontwikkeling van transeuropese netwerken. Op deze wijze kunnen ook groepen met 
gemeenschappelijke belangen experimenteren met de nieuwe technologieën, structurele en 
administratieve beperkingen op het beter gebruik van geavanceerde communicatie aanpakken, 
"beste werkwijzen" omschrijven en de gevolgen evalueren van de maatschappelijke 
ontwikkeling naar een "informatie-economie", met gedecentraliseerd werken in 
samenwerkingsverband en kleine bedrijfsnetwerken. 
De werkzaamheden op het gebied van de technologische ontwikkeling hebben betrekking op 
de volgende zes gebieden : 
1. Interactieve digitale multimediadiensten 22-26% 
2. Fotonische technologieën 17-19% 
3. Hoge-snelheidsnetwerken 11-13% 
4. Netwerken voor mobiele en persoonujke communicatie 18-20% 
5. Intelligentie in netwerken en dienstenontwikkeling 15-17% 
6". Kwaliteit, beveiliging en veiligheid van 
communicatiediensten en -systemen 6-8% 
Horizontale acties 4,5-5,5% 
De horizontale acties hebben betrekking op de totstandbrenging van consensus en coördinatie 
van nationale en regionale activiteiten; internationale samenwerking; verspreiding en 
benutting van resultaten en voor beroepsopleiding in geavanceerde communicatietechnologie 
en dienstenbeheer. 
8 
OTO betreffende telematicatoepassingen van algemeen belang 
Samenvatting 
De zich snel en voortdurend ontwikkelende informatie- en communicatietechnologieën (ICT) 
kunnen, wanneer zij in vaak complexe gehelen worden gecombineerd, aan diverse 
categorieën gebruikers, met name overheidsdiensten en particulieren, nieuwe produkten en 
diensten aanbieden die voorzien in fundamentele economische en sociale behoeften. Onder 
de benaming "telematicatechnologie" zijn alle systemen (apparatuur en programmatuur) en 
diensten (afstandsonderwijs, telewerken, telegezondheidszorg, televerkeers- en -
luchtverkeersgeleiding, enz.) die uit deze integratie voortvloeien samengebracht. 
Dit onderzoek inzake telematicatoepassingen van algemeen belang heeft twee doelstellingen. 
Een eerste, meer traditioneel doel is het bevorderen van het concurrentievermogen van de 
Europese industrie; het tweede doel, nieuw in het Verdrag betreffende de Europese Unie, is 
het bevorderen van onderzoekactiviteiten die nodig zijn voor andere communautaire 
beleidsterreinen. Gezien de aard van het programma, dat gericht moet zijn op de gebruikers, 
krijgt deze nieuwe doelstelling prioriteit. 
De OTO-werkzaamheden bouwen voort op de ervaring die is opgedaan met het derde 
kaderprogramma, maar het accent wordt verlegd van "gegevenstelematica" naar "multimedia-
telematica", waarin alle gedecentraliseerde en interactieve multimadiatoepassingen zijn 
samengebracht. Voorts wordt nog meer belang gehecht aan het gelijktijdig aanknopen bij de 
behoeften van de gebruikers en het zoeken naar zo krachtig en voordelig mogelijke 
oplossingen. Deze drie nieuwe beleidslijnen gelden niet alleen voor het programma in zijn 
geheel maar ook voor ieder project afzonderlijk. 
Door de uitbreiding te bevorderen van telematicasystemen en -diensten die goed zijn 
afgestemd op de behoeften van de gebruikers en efficiënt zijn in technisch en economisch 
opzicht, kan het programma bijdragen aan het versterken van het concurrentievermogen van 
de Europese economie en het stimuleren en benutten van de nodige investeringen om Europa 
een krachtige informatie- en communicatie-infrastructuur - of infostructuur - te geven. 
Er worden drie grote toepassingsgebieden behandeld : 
de infostructuur voor diensten van algemeen belang (40 tot 52%) met telematica 
ten behoeve van vervoer, gezondheidszorg en overheidsdiensten; 
de kennisinfostructuur (16 tot 22%) ten behoeve van onderzoek, afstandsonderwijs 
en -opleiding en bibliotheken; 
de infostructuur ter verbetering van de levensomstandigheden (13 tot 19%) met 
telematica ten behoeve van ouderen en gehandicapten, stedeujke en landeujke 
gebieden en bescherming van het milieu. 
In een vierde gebied worden de OTO-activiteiten van horizontale aard (16 tot 22%) 
samengebracht : telematicatechnologie, taaitechnologie en informatietechnologie. 
9 
INDUSTRIËLE TECHNOLOGIE 
De mondialisering van de markten, de internationale concurrentie die met het opkomen van 
nieuwe industriële centra heviger wordt, de stijging van de ontwikkelingskosten van nieuwe 
technologieën en de kortere levensduur van de produkten maken een versterking van de 
samenwerking op Europees niveau noodzakelijk om een voldoende breed spectrum van 
technologieën te beheersen en de OTO-activiteiten rendabel te maken. 
In deze context heeft de technologische strategie van de Gemeenschap een belangrijke rol te 
vervullen als katalysator en ondersteuning bij de nationale activiteiten en de inspanningen van 
de bedrijven. De bundeling van de nationale en communautaire activiteiten is namelijk 
onmisbaar voor het stimuleren van het vermogen van de bedrijven om nieuwe concurrerende 
produkten en procédés te ontwikkelen die voorzien in de behoeften van de consumenten en 
in de behoeften van de samenleving op gebieden zoals vervoer, woonklimaat, gezondheid, 
milieu, duurzaam beheer van de hulpbronnen, werkgelegenheid en arbeidsomstandigheden. 
De communautaire activiteiten moeten mede het leggen van de wetenschappelijke en 
technische grondslagen bevorderen die noodzakelijk zijn voor de vaststelling en toepassing 
van normen (prenormatief onderzoek). 
In overeenstemming met het nieuwe industriebeleid van de Gemeenschap en gezien de zorgen 
die de werkgelegenheid baart zal het optreden van de Gemeenschap moeten worden toegepitst 
op technologische gebieden waarvan de toepassingen snel effect sorteren op een voldoende 
breed terrein van industriële activiteiten. In dit verband zullen de communautaire 
onderzoekactiviteiten op het stuk van de industriële technologie streven naar integratie van 
de ontwikkeling van nieuwe benaderingen ten aanzien van de menselijke en organisatorische 
aspecten van de productiesystemen in de bedrijven. 
Met het oog hierop zal het programma industriële technologie gericht zijn op het stimuleren, 
door middel van multidisciplinaire en multisectoriële samenwerking, van de ontwikkeling, 
de integratie en de toepassing van kritische aspecifieke technologieën die van betekenis zijn 
in de verschillende stadia van de levenscyclus van produkten en materialen. 
Een van de meest opmerkelijke aspecten van de huidige technologische ontwikkeling is 
namelijk de gelijktijdige ontwikkeling van de produkt- en procestechnologie. 
Het onderzoek wordt geconcentreerd op vier gebieden : 
2. Ontwerp, engineering, productiesystemen en menselijk beheer: de 
werkzaamheden voor gezamenlijke rekening zullen betrekking hebben op de 
ontwikkeling en de toepassingen van de nieuwe ontwerp-, engineering- en 
produktiemethoden, inclusief toepassingen van nieuwe computergesteunde 
technologieën, de snelle constructie van prototypen, nieuwe controle- en 
diagnosesystemen, de analyse van faalwijzen en van gezondheids- en 
veiligheidsproblemen, onderzoek naar de mechatronica en miniaturisatie van 
componenten en de integratie van nieuwe technologieën in fabriekswerkplaatsen 
waarbij rekening wordt gehouden met nieuwe organisatiemodellen. De 
coördinatiewerkzaamheden zullen met name betrekking hebben op methoden voor 
modellering van het gedrag van produkten en de transformatie daarvan alsook op 
onderzoek naar nieuwe produktie-organisatiemodellen. 
2. Materialen en materiaaltechnologie : de werkzaamheden voor gezamenlijke 
rekening zullen betrekking hebben op het onderzoek naar nieuwe technieken voor het 
tot stand brengen van materialen door synthese (legeringen, composieten, intelligente 
materialen), de technologie van hoogwaardige materialen, de moleculaire 
10 
technologie, met name supramoleculaire chemie en nano-technologie, de controle van 
de behandelingswijzen, nieuwe technieken voor recycling en hergebruik van 
industriële produkten en afval. 
De coördinatiewerkzaamheden zullen betrekking hebben op basisonderzoek in verband 
met het inzicht in de eigenschappen en het gedrag van materialen. 
3. Geavanceerde aandrijvingstechnologie : binnen de verschillende aspecifieke 
technologieën die zijn vereist voor verbetering van de vervoermiddelen, met name 
voor het wegverkeer en de luchtvaart, zal de aandacht worden geconcentreerd op de 
aandrijving. Het accent zal worden gelegd op de toepassing van nieuwe ontwerp- en 
fabricagetechnieken, betrouwbaarheid, modellering en simulatie, bestrijding van 
Verontreiniging, energie-efficiency en energiebesparing. 
4. Onderzoek op het gebied van normen, metingen en proeven : met de 
werkzaamheden zal worden gestreefd naar ondersteuning van de uitwerking en de 
toepassing van het gemeenschapsbeleid alsook van de verbetering van de 
kwaliteitscontrolemethoden in de industrie. Er zullen wetenschappelijke grondslagen 
worden gelegd voor ontwikkeling van de meetmethoden die noodzaketijk zijn voor de 
toepassing van de richtlijnen en verordeningen, met name op het gebied van de 
interne markt, de levensmiddelen, de landbouw, de volksgezondheid, de veiligheid 
op de arbeidsplaats en het milieu. 
In overleg met CEN/CENELEC zal het prenormatief onderzoek worden toegespitst 
op de meetproblemen in verband met de richtlijnen volgens de nieuwe aanpak (bouw, 
machines, medische apparatuur enz.), de beproeving van produkten en de invoering 
van nieuwe fabricagetechnieken en geavanceerde materialen. Er zal gebruik worden 
gemaakt van coördinatienetwerken voor de ontwikkeling van een Europese 
metrologische infrastructuur en de ondersteuning van de invoering van een stelsel van 
wederzijdse erkenning. 
Daar het EGKS-Verdrag binnenkort afloopt zullen de onderzoekactiviteiten met betrekking 
tot de innovatie van ijzer- en staalprodukten en -processen geleidelijk in het programma 
worden opgenomen. 
Bij de tenuitvoerlegging van het programma zal de nadruk worden gelegd op transnationale 
projecten met een muldidisciplinair en multisectorieel karakter zodat de synergie tussen 
verschillende industriesectoren wordt aangemoedigd alsook op projecten waarbij leveranciers, 
fabrikanten, eindgebruikers, universiteiten en onderzoekcentra's zijn betrokken. Voorts zal 
in het programma rekening worden gehouden met de behoefte aan organisatorische 
vernieuwing van de bedrijven ten einde de doeltreffendheid van het beheer van de menselijke 
hulpbronnen en de integratie van nieuwe technologieën te stimuleren. 
De onderzoekactiviteiten die voor of door KMO's worden verricht en de activiteiten voor 
opleiding door middel van industrieel onderzoek zullen worden geïntensiveerd. 
De aspecten verspreiding en exploitatie van de resultaten zullen ook worden uitgebreid en er 
zal vanaf het begin van de projecten rekening moeten worden gehouden met het oog op een 
optimale exploitatie van de OTO-resultaten, een en ander in nauwe samenwerking met de 
horizontale activiteiten voor verspreiding en exploitatie van de resultaten. 
11 
Bij het beheer van geselecteerde projecten zal de doeltreffendheid van de activiteiten worden 
versterkt door coördinatie tussen projecten die op een zelfde thema betrekking hebben 
(schone technologie, flexibele produktie, nieuwe aandrijfsystemen, meet- en ijkmethoden); 
op die manier wordt een betere synergie tussen alle deelnemers mogelijk alsook een betere 
coördinatie met andere complementaire gemeenschapsprogramma's en met andere initiatieven 
op Europees niveau, met name EUREKA. In aansluiting op de conclusies van de Raad van 
Edinburgh en die van de laatste EUREKA-ministerconferentie te Parijs (waarbij de in het 
middellange -termijnplan EUREKA 1992-1996 uiteengezette beginselen worden bevestigd) 
zal de synergie met EUREKA worden versterkt met name door organisatie van gezamenlijke 
conferenties en intensievere uitwisseling van informatie over de projecten. 
Er zullen thematische expertisenetwerken worden ingesteld ter bevordering van de synergie 
van de nationale activiteiten op gebieden zoals flexibele produktie, auto- en 
vliegtuigconstructie. 
De eigen werkzaamheden van het GCO op het gebied van industriële technologie zullen 
betrekking hebben op nieuwe geavanceerde materialen, technieken voor niet-destructief 
onderzoek, prenormatief onderzoek (structurele mechanica, referentiematerialen en metingen) 
alsook op wetenschappelijke en technische ondersteuning van het industriële beleid van de 
Gemeenschap en het beleid inzake de interne markt. 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende gebieden 
Ontwerp, engineering, produktiesystemen 34 - 39 % 
en menselijk beheer 
Materialen en materiaaltechnologie 33 - 38 % 
Geavanceerde aandrijvingstechnologie 10 - 12 % 
Normen, metingen en proeven 12 - 16 % 
TOTAAL 100 % (1573 miljoen ecu) 
12 
MILIEU 
Milieubescherming en duurzame ontwikkeling zijn een gevestigde communautaire 
beleidssector (vijfde beleidsplan en actieprogramma van de Gemeenschap inzake het milieu 
en duurzame ontwikkeling). Met dit beleid wordt beoogd de kwaliteit van het bestaan te 
verbeteren, met name door de milieudimensie te integreren in de verschillende 
communautaire beleidssectoren en een communautair wetgevingskader tot stand te brengen 
dat gebaseerd is op solide wetenschappelijke en technische kennis. Het milieubeleid helpt ook 
het concurrentievermogen van de bedrijven te verbeteren en biedt uitzicht op nieuwe banen. 
Voor het uitstippelen en uitvoeren van deze strategie moet voortdurend onderzoek worden 
verricht. 
Enerzijds moet de soms onvoorspelbare ontwikkeling van het milieu verder worden 
bestudeerd en gevolgd om een zo goed mogetijk inzicht in de problematiek te verkrijgen. 
Daartoe moeten geschikte diagnosemiddelen worden ontwikkeld, alsmede systemen voor 
observatie, bewaking en modellering. Anderzijds moeten de nodige technische middelen 
worden ontwikkeld om verdere aantasting van het milieu te voorkomen en de schade te 
herstellen. 
De materiële en sociale problemen hebben een zodanige omvang dat op continentale schaal 
moet worden ingegrepen. Met name dwingen het feit dat het milieuonderzoek steeds meer 
op mondiale schaal verloopt en de politieke en geostrategische implicaties daarvan 
(aardobservatie, bescherming en beheer van natuurlijke rijkdommen) de Lid-Staten er in 
toenemende mate toe hun activiteiten te coördineren ten einde het Europese onderzoek­
potentieel beter te benutten en tot zijn recht te doen komen. Daartoe moeten, overeenkomstig 
het subsidiariteitsbeginsel, de activiteiten van de Lid-Staten worden geïntegreerd en aangevuld 
door middel van een communautaire actie. 
Het communautaire O&O spitst zich toe op drie kernthema's : 
het natuurlijke milieu, milieukwaliteit en global change; 
milieutechnologie; 
aardobservatie en toepassing van ruimtetechnologie. 
Voor elk van deze thema's zijn prioritaire doelstellingen vastgesteld waarvoor de beschikbare 
communautaire middelen bij voorrang moeten worden ingezet. 
Om deze prioritaire doelstellingen te bereiken zullen wetenschappelijke netwerken van hoog 
niveau worden opgezet die zullen functioneren in het kader van gecoördineerde acties en 
acties voor gezamenlijke rekening. 
1. Onderzoek inzake het natuurlijke milieu, milieukwaliteit en global change 
Het onderzoek zal worden toegespitst op de volgende doelstellingen : 
het verwerven van inzicht in en modellering van de natuurlijke systemen, het klimaat 
en de interactie daarvan met de menselijke activiteiten, met name wat betreft de 
milieu-effecten van sociaal-economische activiteiten (biogeochemische cycli, 
13 
voorspelling van klimaatveranderingen, processen die het systeem in de atmosfeer 
regelen, enz.); 
bestudering van de consequenties van veranderingen in het milieu voor de natuurlijke 
systemen, de samenleving en de economische activiteiten. 
2. Onderzoek op het gebied van milieutechnologie 
De onderzoekactiviteiten zullen worden toegespitst op de volgende doelstellingen : 
steun voor technologische ontwikkeling op het gebied van milieuobservatie en 
bewaking (instrumentele technologieën); 
ontwikkeling van technologieën voor de behandeling van effluenten en afvalstoffen 
(remediërende technologieën) en van preventieve technieken, afhankelijk van de 
kosten/batenverhouding (als aanvulling op het programma industriële technologie); 
daarbij zal vanzelfsprekend rekening worden gehouden met de sociaal-economische 
aspecten; 
ontwikkeling van technologieën voor het herstel van aangetaste milieucompartimenten 
en van technologieën en methodologieën voor bewaking en beheer van natuurlijke 
risico's en voor alarmering. 
Deze aspecten van het milieuonderzoek, die van bijzonder belang zijn voor de verbetering 
van het concurrentievermogen van het bedrijfsleven, zullen worden gecoördineerd met de 
onderzoekactiviteiten met betrekking tot milieuvriendelijke technologieën die worden verricht 
in het kader van andere communautaire OTO-programma's zoals die inzake industriële 
technologie en energie. 
3. Aardobservatie : toepassing van ruimtetechnologie 
De onderzoekactiviteiten zullen worden toegespitst op de volgende doelstellingen : 
ondersteuning van het onderzoek op het gebied van geavanceerde sensortechnologie 
en van de precommerciële ontwikkeling van instrumenten van communautair belang; 
ontwikkeling van een gedecentraliseerd Europees netwerk voor het beheren en 
toegankelijk maken van ruimtegegevens. 
Dit onderzoek zal het onder andere mogelijk maken : 
intensiever en doeltreffender gebruik te maken van satellietgegevens binnen de 
informatiesystemen die noodzakelijk zijn voor de uitvoering van het communautaire 
beleid (landbouw, milieu, regionale ontwikkeling, ontwikkelingslanden, ...); 
de afzetmarkten voor toepassingen te stimuleren en te ontwikkelen en zodoende een 
impuls te geven aan industrieën die een hoge toegevoegde waarde genereren. 
14 
Ten einde de communautaire onderzoekactiviteiten te bundelen en sterker te profileren binnen 
de context van het mondiale onderzoek inzake global change, zullen de op dit gebied 
voorgenomen werkzaamheden worden uitgevoerd in het kader van het ENRICH-netwerk 
(European Network for Research in Global Change). 
De in dit kader ontplooide initiatieven zullen zodanig worden opgezet dat a) de 
onderzoekresultaten een bijdrage leveren tot de verwezenlijking van de doelstellingen van de 
mondiale programma's IGBP, WCRP en HDP, en b) de resultaten eveneens kunnen worden 
gebruikt voor de uitvoering van het vijfde milieuactieprogramma. 
De in het kader van het ENRICH-netwerk ontwikkelde onderzoekactiviteiten zullen 
gecoördineerde acties met betrekking tot specifieke thema's, onderzoekprojecten voor 
gezamenlijke rekening en de eigen activiteiten van het GCO omvatten. Het is de bedoeling 
de nationale onderzoekactiviteiten te integreren om een voldoende onderzoekpotentieel tot 
stand te brengen en de communautaire inspanningen toe te spitsen op een beperkt aantal 
grootschalige projecten. 
De GCO-bijdrage zal hoofdzakelijk betrekking hebben op prenormatief onderzoek, onderzoek 
inzake global change en de ontwikkeling en coördinatie van datacentra met gegevens over 
milieuobservatie (op de grond en in de ruimte). 
Om adequaat te kunnen reageren op de communautaire eisen op milieugebied is het 
programma gericht op de koppeling en versterking van de Europese onderzoekinfrastructuren 
die nodig zijn voor de verwezenlijking van de OTO-doelstellingen van de Gemeenschap op 
dit gebied (netwerken en databanken, observatiesystemen, bij voorbeeld aan boord van 
schepen, ...). 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende gebieden : 
Natuurtijk milieu, milieukwaliteit en global change 55-65 % 
Milieutechnologie 20-30 % 
Aardobservatie : toepassing van ruimtetechnologie 10-20 % 
TOTAAL 100 % (625 miljoen ecu) 
15 
BIO WETENSCHAPPEN EN BIOTECHNOLOGIE 
Al heeft Europa op het gebied van de biowetenschappen en de biotechnologie tal van cruciale 
ontdekkingen en uitvindingen gedaan, toch moet worden geconstateerd dat de 
onderzoekinspanning er een heel stuk achter blijft bij die welke in de Verenigde Staten wordt 
geleverd en dat Europa wat de industriële exploitatie van de wetenschappelijke resultaten 
betreft, minder efficiënt blijkt dan zijn concurrenten. Deze betrekkelijke inefficiency heeft 
onder meer te maken met de verbrokkeling van de markt en met diverse hinderpalen die de 
samenwerking over de staatsgrenzen, de grenzen tussen de vakgebieden of de barrières tussen 
universiteiten en bedrijven heen, blijven belemmeren. Overigens levert de biologie een 
essentiële bijdrage tot twee belangrijke aspecten van de kwaliteit van het leven : gezondheid 
en milieu. 
Tenslotte draagt de Gemeenschap een institutionele verantwoordelijkheid op het gebied van 
de regelgeving met betrekking tot het bedrijfsleven, het milieu en de volksgezondheid : dit 
regelgevend werk moet kunnen steunen op een wetenschappelijke en technologische basis die 
up-to-date is en - ook op wereldniveau - algemene erkenning geniet. De noodzaak van 
communautair onderzoek op het gebied van biowetenschappen en biotechnologie hoeft dus 
niet te worden onderstreept. 
In het licht van de wetenschappelijke doorbraken op allerlei gebied die elkaar sedert een 
twintigtal jaar in een steeds sneller tempo opvolgen en waartoe de voorgaande communautaire 
acties trouwens in niet geringe mate hebben bijgedragen, dient de Gemeenschap haar eigen 
onderzoekmethoden en -infrastructuur te vernieuwen of aan te passen. 
In dit programma zal de voorkeur worden gegeven aan een holistische aanpak waarbij diverse 
wetenschappelijke disciplines worden geïntegreerd, waarbij de participatie van gebruikers, 
consumentenverenigingen, beroepsverenigingen en industriële forums wordt gegarandeerd en 
waarbij vooral wordt gepoogd de wetenschappelijke en technische verworvenheden ook in 
sociaal-economisch opzicht te doen renderen, met name voor het midden- en kleinbedrijf 
(MKB). 
Het programma omvat drie thema's : 
biotechnologie 
biomedisch onderzoek en onderzoek ten behoeve van de gezondheidswetenschappen 
toepassing van de biowetenschappen en de biotechnologie in de landbouw en de 
visserij (met inbegrip van de agro-industrie, de levensmiddelentechnologie, de 
bosbouw en de plattelandsontwikkeling). 
Voor elk van deze thema's zullen de inspanningen op bepaalde onderwerpen worden 
geconcentreerd. Op andere gebieden zorgt de Gemeenschap voor een flinke ruggesteun door 
het opzetten van communautaire overlegnetwerken waarbinnen de bestaande nationale 
activiteiten hun plaats kunnen krijgen. 
Wat de biotechnologie betreft, hebben de speerpuntacties betrekking op : 
de cel als minifabriek, waarbij zowel een beroep wordt gedaan op de celbiologie en 
de biochemie als op de procestechnologie en de informatica; 
16 
de sequentiebepaling van modelgenomen met het oog op een efficiënter gebruik van 
de genetische rijkdommen, waarbij het accent wordt gelegd op de ontwikkeling van 
de technieken; 
moleculaire biologie van de plant, met bijzondere aandacht voor technologieën die 
nieuwe landbouwprodukten kunnen opleveren; 
celcommunicatie in de neurobiologie, gericht op een beter begrip van de werking van 
neuronen en neuronale netwerken. Dit onderzoek moet een bijdrage leveren tot de 
ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen tegen stoornissen van bepaalde cellulaire en 
systemische functies. 
De overlegnetwerken zullen een bijdrage leveren tot het activeren van de volgende 
wetenschapsgebieden : 
dierfysiologie, immunologie en structurele biologie; 
prenormatief onderzoek, biodiversiteit en maatschappelijke acceptatie; 
infrastructuur (bio-informatica, enz.). 
Wat het biomedisch onderzoek en onderzoek ten behoeve van de gezondheidswetenschappen 
betreftf worden speerpuntacties gepland met de volgende thema's : 
preventie, epidemiologie, diagnostiek en behandeling van ziekten als AIDS en kanker; 
ontwikkeling van antivirale geneesmiddelen en vaccins waarvan een essentiële 
bijdrage tot de volksgezondheid wordt verwacht; 
ontwikkeling van nieuwe modellen voor farmaceutische proeven en klinisch onderzoek 
(prenormatieve farmacologie) met betrekking tot neurologische, psychische en 
immunologische aandoeningen. Het gaat hier om een wetenschapsgebied waarvan de 
snelle evolutie belangrijke sociaal-economische gevolgen heeft. Deze actie zal 
gezamenlijk worden gevoerd door wetenschappers, industriëlen en regelgevende 
instanties; 
hersenonderzoek dat, rekening houdend met de in het kader van andere internationale 
programma's bestaande samenwerking, gericht zal zijn op een betere behandeling van 
neurologische en cerebrovasculaire aandoeningen. 
In de overlegnetwerken worden de nationale expertise gebundeld inzake : 
preventie, arbeidsgeneeskunde, risicofactoren en volksgezondheid; 
epidemiologie van ziekten met belangrijke sociaal-economische consequenties; 
hart- en vaatziekten; 
menselijk genoom; 
onderzoek van de diensten van de gezondheidszorg; 
evaluatie van biomedische technieken; 
biomedische ethiek. 
Wat de toepassingen van de biowetenschappen en de biotechnologie in de landbouw en de 
visserij, met inbegrip van de agro-industrie, de levensmiddelentechnologie, de bosbouw en 
de plattelandsontwikkeling betreft, zijn er speerpuntacties gepland over : 
geïntegreerde produktie en seriële verwerking met het oog op het produceren van 
produkten met een hoge toegevoegde waarde; 
schaalvergroting en "downstreanT-verwerking, waarbij het accent ligt op de 
17 
toepassing van nieuwe methodologieën in de agro-industriële procédés; 
geavanceerde technologie om de voedingswaarde van levensmiddelen en dranken te 
verhogen; 
ondersteuning van het communautaire landbouw- en visserijbeleid, waarbij na de 
herziening daarvan nieuwe toekomstmogelijkheden voor de betrokken sectoren moeten 
worden geformuleerd. Daarbij gelden de volgende prioriteiten : 
* in de sectoren landbouw, bosbouw en plattelandsontwikkeling : aanpassing van 
de produktie en de bedrijfskolommen, kwaliteitsaspect, diversificatie van de 
produktie, harmonieuze bosbouwmodellen en steun aan de programma's voor 
plattelandsontwikkeling; 
* in de sector visserij en aquacultuur : bewaren van de kwaliteit van de verse 
grondstoffen met het oog op een hogere toegevoegde waarde, invloeden op de 
visstand en het milieu en sociaal-economische aspecten, verbetering van de 
kennis van de genetica en de pathologie van aquatische organismen. 
Er zullen overlegnetwerken worden opgezet ter ondersteuning van het onderzoek betreffende 
de primaire produktie, de verwerking tot en van levensmiddelen en de ontwikkeling van 
plattelands- en kustgebieden. 
Het GCO neemt directe acties voor zijn rekening op het gebied van de analyse van bepaalde 
levensmiddelen en het gebruik van satellietwaarnemingen in het kader van de uitvoering van 
het gemeenschappelijk landbouwbeleid. 
Met betrekking tot de drie thema's binnen de biowetenschappen en biotechnologie worden 
eveneens horizontale activiteiten (demonstratieactiviteiten en activiteiten met betrekking tot 
juridische, ethische en sociale aspecten) ten uitvoer gelegd. 
18 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende thema's 
1. Biotechnologie 46 à 50 % 
(waarvan voor thema 2 : 3-7 % 
en voor thema 3 : 14-18 % 
2. Biomedische en gezondheidswetenschappen 15 à 19 % 
3. Toepassing van de biowetenschappen in de 33 à 37 % 
landbouw en de visserij, met inbegrip van 
de agro-industrie, de levensmiddelen­
technologie, de bosbouw en de plattelands­
ontwikkeling 
TOTAAL 100 % (1265 miljoen ecu)» 
De biotechnologie is een sleuteltechnologie die in alle deelgebieden van de 
"biowetenschappen en biotechnologie" kan en moet worden toegepast. Derhalve zullen de 
biotechnologische activiteiten die verband houden met de biomedische en 
gezondheidswetenschappen (3-7 %) resp. met de toepassing van de biowetenschappen in de 
landbouw en de visserij met inbegrip van de agro-industrie, de voedingsmiddelentechnologie, 
de bosbouw en de plattelandsontwikkeling (14-18 %), in het kader van die twee thema's 
worden uitgevoerd. 
4 à 8 % is bestemd voor horizontale demonstratieactiviteiten; 1 à 3 % is bestemd voor horizontale 
activiteiten betreffende juridische, ethische en sociale aspecten. 
19 
SCHONE EN EFFICIËNTE ENERGIETECHNOLOGIEËN 
De energievoorziening blijft een wezenlijk probleem voor de maatschappij : de aanzienlijke 
vergroting van de mondiale energiebehoefte in de loop van de volgende eeuw zou zonder de 
juiste maatregelen tot onaanvaardbare gevolgen voor de economie, de werkgelegenheid en 
het milieu leiden; de problematiek energie versus milieu staat centraal in het nieuwe 
groeimodel dat in de loop van de komende en daarop volgende decennia zal moeten worden 
nagestreefd. 
Er zijn drie hoofdbeginselen die ten grondslag liggen aan het communautaire OTO-beleid op 
energiegebied : 
de veiligstelling van de energievoorziening op de lange termijn, dat wil zeggen zorgen 
voor betrouwbare energievoorziening op aanvaardbare voorwaarden en tegen 
acceptabele kosten, blijft een hoofddoelstelling en is een belangrijk motief voor steun 
aan OTO-activiteiten op Europese schaal. 
Het milieu en vooral de strategie, die gericht is op vermindering van C02-emissies 
en inspeelt op de bewustwording, vormen een belangrijke drijfkracht voor 
verandering. 
Voor een effectief en samenhangend OTO-beleid moet het totale technologische 
proces in aanmerking worden genomen hetgeen onderzoek, ontwikkeling, 
demonstratie, verspreiding en exploitatie van technologieën op de markt omvat. 
De voorgestelde OTO-activiteiten spitsen zich toe op twee technologische kernpunten; het 
eerste betreft de verbetering van de energieproduktie uitgaande van conventionele 
energiebronnen en het rationeel gebruik van energie en het tweede betreft de ontwikkeling 
van duurzame energie en de inpassing daarvan in de Europese energiesector. 
Er zullen specifieke acties ter ondersteuning van technologische activiteiten worden 
ontwikkeld om een algemene OTO-strategie op het gebied van de energie vast te stellen, uit 
te voeren en bij te stellen; hiertoe behoren de ontwikkeling en het gebruik van nieuwe 
modellen voor de vaststelling van coherente scenario's voor de ontwikkeling op energiegebied 
voor de middellange en lange termijn, voor de evaluatie van interactie tussen energie, milieu 
en economische ontwikkeling en voor de analyse van het effect van OTO-programma's op 
energiegebied. 
De OTO-activiteiten omvatten zowel onderzoek- en ontwikkelingsactiviteiten als 
demonstraties. De werkzaamheden variëren uiteraard van activiteitencategorie tot 
activiteitencategorie afhankelijk van de verschillende criteria, waarvan het zwaartepunt nog 
kan verschillen al naargelang het uitgangspunt^: 0&0 of demonstratie. 
Bij de O&O-activiteiten zal derhalve een strenge selectie plaatsvinden waarbij voorrang 
wordt gegeven aan projecten die op Europees niveau als een echte katalysator werken op 
gebieden die als strategisch worden beschouwd voor de betrouwbare energievoorziening en 
de vermindering van vervuilende emissies alsmede de verbetering van het 
omzettingsrendement en het verbruik van fossiele energie op korte tot middellange termijn, 
of de invoering van duurzame energie op de lange termijn. 
Demonstratieactiviteiten die op O&O volgen lopen sterker uiteen : enerzijds vormen zij een 
verlengstuk op de OTO-activiteiten, niet alleen op communautair maar ook op 
20 
Lid-Staat-niveau, anderzijds beogen deze activiteiten rechtstreeks gestalte te geven aan de 
verschillende aspecten van het energiebeleid (veiligstelling van de voorziening, 
concurrentiepositie van de industrie, economische en sociale samenhang ...). 
Verbetering van de omzetting en het gebruik van energie 
De prioritaire activiteiten hebben betrekking op de omzetting van steenkool in elektriciteit 
door middel van verbeterde verbrandings- en vergassingstechnieken; deze activiteiten beogen 
eveneens de wetenschappelijke en technische kennis over de exploitatie van aardolie- en 
gasbronnen te verbeteren. Zij worden voornamelijk uitgevoerd in de vorm van geïntegreerde 
activiteiten. De prioritaire activiteiten aangaande geavanceerde technologie inzake het 
rationeel gebruik van energie hebben voornamelijk betrekking op brandstofcellen voor een 
groot scala van toepassingen in de verschillende sectoren, geavanceerde verbranding en 
accu's voor voertuigen in combinatie met duurzame energie, energiebesparing in de industrie 
en gebouwen, technologieën voor het gebruik en de produktie van waterstof (in combinatie 
met brandstofcellen) als energiedrager voor de lange termijn. De ontwikkeling van deze 
geavanceerde technologieën vindt plaats in het kader van een "systeem"-benadering (bij 
voorbeeld stadsvervoer). Andere, voor de communautaire strategie minder belangrijke of 
reeds grotendeels in de Lid-Staten vastgestelde activiteiten zullen worden gecoördineerd, 
zoals bij voorbeeld het onderzoek naar warmtepompen. 
Invoering van duurzame energie 
Het programma duurzame energie omvat de ontwikkeling van een omvangrijke reeks 
geavanceerde technologieën, de omzetting van biomassa met behulp van vele vernieuwende 
thermodynamische processen; fotovoltaïsche energieproduktie waarbij geavanceerde 
vaste-stoftechnieken worden toegepast; zeer geavanceerde windmolens; en zonnecelsystemen 
waarin nieuw optische of elektro-optische systemen worden gecombineerd. Er zijn ook 
voorbereidende activiteiten gepland op het gebied van de getijdenenergie, golfslagenergie, 
met zonneënergie verkregen waterstof enz. 
Deze activiteiten zijn van belang voor de invoering van duurzame energie op grotere schaal 
en worden derhalve voornamelijk "geïntegreerd" uitgevoerd. 
Daarnaast zullen belangrijke Europese initiatieven in het kader van gecoördineerde acties op 
elkaar worden afgestemd; deze activiteiten beogen voornamelijk - samen met de betrokken 
maatschappijen - duurzame elektriciteitsproduktiesystemen te integreren in grote netten van 
gemeenten en regio's zodat de plannen voor de plaatselijke integratie van met biomassa en 
windmolens verkregen energie worden uitgevoerd en gezorgd wordt voor de coördinatie van 
netten voor grote stads- en bouwprojecten waarbij geavanceerde zonneceltechnieken worden 
toegepast. Deze activiteiten moeten uiteraard verband houden met en een aanvulling vormen 
op het communautaire programma. 
Alle activiteiten worden ingepast in één strategisch beleid; de projecten zullen door de 
verschillende diensten, waaronder het GCO, gedecentraliseerd worden beheerd. 
21 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende gebieden 
Verbetering van de omzet en het gebruik van energie 45-55 %(1) 
Invoering van duurzame energieën 45-55 %0) 
TOTAAL 100 % (1005 miljoen 
ecu)(1) 
(1) 2-3 % van de middelen heeft betrekking op ondersteunende activiteiten voor de 
vaststelling en de uitvoering van OTO-strategieên op energiegebied (onder andere 
modelontwikkeling). 
22 
NUCLEAIRE VEILIGHEID EN BEVEILIGING 
Hoewel kernenergie in de Westerse wereld een hoge mate van ontwikkeling heeft bereikt, 
wordt kernenergie in onze samenleving nog lang niet algemeen aanvaard. De actie van de 
Gemeenschap moet daarom een ruime samenwerking stimuleren om bij te dragen tot een 
nieuwe, globale en dynamische aanpak van de veiligheid van kernenergie. Deze 
samenwerking op O & O gebied zal aantonen dat kernenergie openstaat voor verdere 
ontwikkelingen, met name wat de nog onopgeloste problemen betreft. 
In dit verband moet het programma van de Gemeenschap door een globale dynamische 
benadering leiden tot meer inzicht in het globale risico van het gebruik van kernenergie en 
tot een kwantificering van dit risico. Hierbij dient de volledige cyclus te worden beschouwd, 
blootstelling aan ioniserende straling, ongevallensituaties en normale situaties, historische 
verplichtingen in verband met de toepassing elders (bij voorbeeld in het GOS) en de 
mogelijkheden voor verdere technologische ontwikkeling. 
De voorgestelde activiteiten zullen leiden tot meer inzicht in drie belangrijke aspecten : 
veiligheid van reactoren wat ernstige ongevallen betreft 
beheer en opslag van langlevende radionucliden (waaronder plutonium) 
gevaar van onttrekking (oneigenlijk gebruik) van splijtbare materialen. 
Daarom zullen werkzaamheden plaatsvinden in verband met de volgende thema's : 
verkenning van nieuwe concepten 
reactorveiligheid 
laatste fase van de sptijtstofkringloop 
inzicht in en meting en beperking van de gevolgen van de blootstelling aan 
ioniserende straling 
historische verplichtingen 
Wat de verkenning van nieuwe concepten betreft, zullen veelbelovende concepten voor het 
ontwerp van reactoren worden gesignaleerd en bestudeerd, evenals nieuwe opties op het 
gebied van de splijtstofkringloop, bij voorbeeld scheidings- en transmutatieprocédés. 
Op het gebied van de reactorveiligheid zullen de O & O activiteiten leiden tot meer inzicht 
in de mechanismen van ernstige ongevallen, de integriteit van de primaire insluiting (door 
onderzoek naar veroudering en scheurvorming), ongevallenpreventie en de middelen om 
ongevallen te beheersen en zal onderzoek worden gedaan naar de betrouwbaarheid van 
veiligheidssystemen volgens probabilistische methodes. 
Wat de laatste fase van de splijtstofkringloop betreft, moet een gemeenschappelijk standpunt 
worden bepaald ten aanzien van de wetenschappelijke vraagstukken in verband met de 
opberging van langlevend radioactief afval (d.w.z. verbruikte splijtstof en verglaasd hoog 
actief afval). Andere voorgestelde werkzaamheden betreffen de ondersteuning ten behoeve 
van de communautaire normalisatie-activiteiten, de ontmanteling van kerninstallaties en de 
sanering van terreinen. 
23 
Inzicht in en meting en beperking van de gevolgen van blootstelling aan straling : hoewel de 
huidige stralingsbeschermingsnormen van hoge kwaliteit zijn, is het zaak dat de 
onzekerheidsmarges worden verkleind die nog aanwezig zijn in de kwantificering van de 
stralingsrisico's in verband met het gebruik van ioniserende straling bij de opwekking van 
energie, in de industrie en in de geneeskunde en als gevolg van de blootstelling aan 
natuurlijke straling. 
In verband met de historische verplichtingen van de Gemeenschap en de belangen die de 
Gemeenschap gezien haar geografische ligging heeft, dienen werkzaamheden te worden 
ondernomen in verband met de reactorveiligheid in Midden- en Oost-Europa en in verband 
met de analyse van de gevolgen van Tsjernobyl en andere ongevallen. De oprichting van 
samenwerkingsnetwerken tussen communautaire instituten en instituten in Midden- en Oost-
Europa en het GOS op het gebied van stralingsbescherming, afvalbeheer en sanering van 
terreinen is één van de prioriteiten van het programma. 
Het programma zal worden uitgevoerd door middel van werkzaamheden voor gezamenlijke 
rekening (met speciale aandacht voor grote geïntegreerde projecten zoals ondergrondse 
laboratoria voor de opberging van afvalstoffen en proefinstallaties voor het onderzoek van 
ernstige ongevallen in reactoren) aangevuld met gecoördineerde werkzaamheden (bij 
voorbeeld het bepalen van ontmantelingsstrategieën, sanering van bodem en oppervlakken na 
ongevallen; samenwerking i.v.m. Tsjernobyl), d.w.z. gecoördineerd met de werkzaamheden 
van de Lid-Staten en hun bedrijven. 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende gebieden 
Verkenning van nieuwe concepten 7-8% 
Reactorveiligheid 28-30% 
Laatste fase van de splijtstofkringloop 28-30% 
Inzicht in en meting en verlaging 
van de gevolgen van de blootstelling 
aan straling 28-30% 
Historische verplichtingen 2-3% 
TOTAAL 100% (202 miljoen ecu) 
24 
Beheerste thermonucleaire fusie 
Doelstellingen en belangen. De lange termijn doelstelling van de communautaire activiteiten, 
waarin opgenomen alle onderzoekactiviteiten op het gebied van kernfusie met magnetische 
opsluiting in de Lid-Staten (plus Zweden en Zwitserland), is de gezamenlijke ontwikkeling 
van veilige en milieuvriendelijke reactorprototypes. 
Deze doelstelling wordt wereldwijd nagestreefd in vier grote fusieprogramma's (EURATOM, 
Japan, Rusland en de VS) van vergelijkbare omvang, waarbij aan een tijdschaal van tientallen 
jaren moet worden gedacht. In Europa is de bundeling van het onderzoek naar fusie met 
magnetische opsluiting in één communautair programma van essentieel belang geweest om 
de beschikbare personele en financiële middelen optimaal te gebruiken. Dank zij de kwaliteit 
van het communautaire onderzoek en de ervaring met samenwerking binnen de Gemeenschap 
neemt de Gemeenschap thans in de internationale samenwerking in het kader van de 
experimentele ITER-reactor een krachtige positie in. 
De veiligheid en het milieu moeten vooropstaan bij de bouw van de grote installaties die, na 
JET, worden gebouwd als onderdeel van de strategie om tot een prototype van een 
commerciële reactor te komen. Deze strategie impliceert dat in de periode 1994-1998 
tegelijkertijd aan drie hoofdthema's wordt gewerkt : de "Next Step" activiteiten die moeten 
uitmonden in het gedetailleerd ontwerp van ITER; de verbetering van concepten op het 
gebied van plasmafysica en -technologie met het oog op de volgende fase, een 
demonstratiereactor; technologie op lange termijn die essentieel is om kernfusie als 
energiebron te kunnen benutten. 
Geïntegreerde werkzaamheden. Het onderzoek zal geconcentreerd blijven op fusie met 
magnetische opsluiting in een toroïdale geometrie; de internationale samenwerking zal, met 
name in het kader van het ITER-project, verder worden uitgebouwd. Het onderzoek ter 
ondersteuning van ITER en het onderzoek met het oog op de demonstratiereactor (met name 
verbetering van concepten en technologie op lange termijn) zullen zoals voorheen worden 
verricht in het kader van het communautaire fusieprogramma (Associaties, JET, GCO en 
industrie), hoofdzakelijk in de vorm van werkzaamheden voor gezamenlijke rekening. 
Gecoördineerde werkzaamheden. De onderzoekingen die in de Gemeenschap gaande zijn 
in verband met andere benaderingen van kernfusie dan magnetische opsluiting, bij voorbeeld 
traagheidsopsluiting, zullen, indien mogelijk in het kader van een ruimere internationale 
samenwerking, worden gecoördineerd. 
25 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende gebieden (1) 
% 
Gebied 1 : Next Step-activiteiten 40-50 (2) 
Gebied 2 : Gemeenschappelijke onderneming JET 19-23 (3) 
Gebied 3 : Verbetering van concepten 24-30 
Gebied 4 : Technologie op lange termijn 5-9 
100 (930 miljoen ecu) 
(1) Deze verdeling sluit niet uit dat projecten verscheidene gebieden kunnen 
bestrijken. 
(2) De eigenlijke ontwerp-activiteiten en het ondersteunend O & O op het gebied 
van fysica en technologie. 
(3) De activiteiten van de gemeenschappetijke onderneming JET, die autonome 
rechtspersoonlijkheid heeft, zijn hoofdzakelijk bedoeld ter ondersteuning van 
de Next Step. 
26 
ONDERZOEK TEN BEHOEVE VAN EEN EUROPEES VERVOERBELEID 
De vervoersector in de Gemeenschap zal belangrijke wijzigingen ondergaan naar aanleiding 
van de te verwachten ontwikkeling van de vraag in verband met de mobiliteit van goederen 
en personen. Deze toename wordt verwacht ondanks het feit dat naar aanleiding van de 
ontwikkeling van de vervoersbehoeften sedert de jaren 70 het lucht- en wegvervoer worden 
gekenmerkt door chronische congestie en belangrijke functiestoornissen ten aanzien waarvan 
de kosten worden geraamd op tientallen miljarden ecu per jaar. Aangezien wordt gestreefd 
naar concurrentievermogen voor de industrie, levenskwaliteit voor de burgers, de voltooiing 
van de interne markt, de bescherming van het milieu, een rationeel energiegebruik en de 
ontwikkeling van het vervoer zelf, dat in de Europese economie een belangrijke rol speelt, 
zal het Europees vervoerbeleid met behulp van nieuwe technische oplossingen ten uitvoer 
moeten worden gelegd. 
De belangrijkste doelstellingen van dit onderzoekprogramma hebben betrekking op : 
de integratie van alle vervoertakken (wegvervoer, luchtvervoer, stadsvervoer, 
spoorwegvervoer, zeevervoer, gecombineerd vervoer en binnenvaart) in een 
samenhangend, multimodaal, transeuropees net; 
de optimalisering van de exploitatie van de vervoernetten. 
De gezamenlijke onderzoekactiviteiten zullen het mogetijk maken de interoperabiliteit van de 
netten te verzekeren aan de hand van een systeemgerichte aanpak gebaseerd op 
modelvorming, scenario's, evaluatie en demonstratie van de integratie van technische 
vernieuwingen, met inbegrip van proefprojecten, bijvoorbeeld op het gebied van de 
ontwikkeling van gemeenschappetijke verkeersinformatie en -geleidingssystemen voor het 
vervoer over zee en de opzet van geïntegreerde proeven voor de luchtverkeersleiding. 
Een concentratie van middelen zal nodig zijn voor het onderzoek betreffende de 
optimalisering van de verschillende vervoertakken. De follow-up van dat onderzoek zal 
moeten bestaan uit onderzoekwerkzaamheden waarvan een belangrijk gedeelte betrekking 
heeft op het ontwerpen en integreren van technologische innovaties op het gebied van de 
verkeersbeheerssystemen voor de gezamenlijke vervoertakken, met inbegrip van bij voorbeeld 
de controle en geleiding van de hoge-snelheidstreinen, de luchtverkeersleiding (ATM), het 
beheer van het zeevervoer (VTS), enz.. Andere onderzoekwerkzaamheden zullen met name 
betrekking hebben op de veiligheid (de relatie mens-voertuig-infrastructuur en in het 
bijzonder de menselijke factoren), die altijd een kritieke factor wordt bij de invoering van 
nieuwe systemen, de bedrijfszekerheid (bijvoorbeeld in verband met de verbetering van de 
haven-, luchthaven-, en openbare-vervoerdiensten, enz.) en de kwaliteit (bijvoorbeeld met 
het oog op verschuivingen van de vraag van een vervoertak naar een andere) in verband met 
de eerbied voor het milieu en het efficiënt energieverbruik. 
Prenormatieve onderzoekactiviteiten (bijvoorbeeld betreffende de certificatie van vliegtuigen, 
laad- en overslageenheden, en de goedkeuring van bemanningen) en experimenten betreffende 
de uitwerking van methoden voor de exploitatie van de netten en de analyse van de 
organisatorische en menselijke factoren evenals van logistieke en andere operationele factoren 
(bijvoorbeeld de mens/machine-taakverdeling) zullen worden opgezet, geïntegreerd en 
gevalideerd. 
27 
Er wordt toegezien op de totstandbrenging van intensieve interactie met de andere 
communautaire onderzoekprogramma's. Er worden namelijk belangrijke bijdragen verwacht 
van de andere programma's welke betrekking hebben op de ontwikkeling van innovaties 
uitgaande van generieke technologieën zoals de telematica-apparatuur voor het beheer van 
het verkeer of, op het gebied van de industriële technologieën en materialen, de 
aandrijvingssystemen en andere technologieën op het gebied van het energieverbruik en de 
milieubescherming (bijvoorbeeld technieken aan de hand waarvan het energieverbruik en de 
milieuvervuiling kunnen worden verminderd). 
De acties zullen in hoofdzaak voor gezamenlijke rekening worden opgezet op grond van het 
speciale karakter van de met de (vooral voor de ondernemingen en leveranciers interessante) 
efficiency en rendabiliteit verband houdende* werkzaamheden en het zeer doelgerichte 
karakter ervan. Voor een aantal speciale gebieden wordt echter eveneens in gecoördineerde 
acties voorzien (bijvoorbeeld voor de veiligheid van het luchtverkeer, voor de vermindering 
van verontreiniging in de havens en voor een gemeenschappelijk operationeel systeem op het 
gebied van de elektronische zeecartografie). 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende gebieden: 
A. Strategisch onderzoek met betrekking tot een transeuropees 
multimodaal net 
Definitie, demonstratie en validering, met inbegrip van 
proefprojecten 
B. Optimalisering van de netten 18-22% 
78-82% 
- Spoorwegen (beheer van het verkeer, veiligheid, 
interoperabiliteit) 
- Geïntegreerde transportketens (overslag en logistiek) 
- Luchtvaart (beheer van het verkeer (ATM), veiligheid) 
- Stadsvervoer (beheer van het verkeer en optimalisering) 
- Wegverkeer (beheer van het verkeer, logistiek, veiligheid) 
- Zeevervoer en binnenvaart (beheer van het verkeer (VTS), 
veiligheid, menselijke factoren). 16-18% 
5-7% 
16-18% 
10-12% 
8-10% 
19-21% 
TOTAAL 100% (280 miljoen ecu) 
28 
GERICHT SOCIAAL-ECONOMISCH ONDERZOEK 
Doel van het programma is het bevorderen van de samenwerking en de coördinatie tussen 
de Lid-Staten op de gebieden van het sociaal-economisch onderzoek die van groot belang zijn 
om, zowel op het niveau van de Gemeenschap als op dat van de Lid-Staten en in 
overeenstemming met de artikelen 103 F, 130 H, 130 A en 126 en 127 van het Verdrag 
betreffende de Europese Unie, de hoofdlijnen van het wetenschaps- en technologiebeleid vast 
te leggen. 
Het programma is opgezet rond drie hoofdthema's, waarvan elk op een beperkt aantal 
onderzoekpunten is geconcentreerd : 
evaluatie van de opties voor het wetenschaps- en technologiebeleid; 
onderzoek op het gebied van onderwijs en opleiding; 
onderzoek naar integratie in Europa en verschijnselen van maatschappelijke 
marginalisering. 
Met de evaluatie van de opties voor het wetenschaps- en technologiebeleid wordt beoogd om, 
door middel van de samenwerking tussen Europese onderzoekers, een gemeenschappelijke 
kennis- en informatiebasis op te zetten waaruit besluitvormers op regionaal, nationaal en 
communautair niveau gegevens kunnen halen. Op deze wijze kunnen hun inzichten ten 
aanzien van de problemen nader tot elkaar worden gebracht en kan een betere coördinatie van 
de onderzoekinspanningen in Europa worden vergemakkelijkt. Deze activiteit, "technology 
assessment" geheten, zal ertoe bijdragen dat het Europese onderzoek in mondiaal verband 
wordt gedefinieerd. In het kader van die activiteit zal getracht worden de voor de industrie 
in Europa kritieke technologieën aan te wijzen en de voordelen en risico's van de 
veranderingen die thans plaatsvinden te evalueren. Het communautair onderzoek zal daarom 
op drie hoofdpunten worden geconcentreerd : 
de analyse van OTO in mondiaal verband met behulp van indicatoren en onderzoek 
volgens een geografische of sectoriële aanpak. Deze analyse zal haar neerslag vinden 
in de jaarlijkse publikatie van een overzicht van de toestand van OTO in Europa en 
in publikaties over één bepaald thema; 
de beoordeling van de sociaal-economische effecten van de wetenschappelijke en 
technologische ontwikkelingen die nieuw zijn of die op het raakvlak van verschillende 
onderzoekgebieden liggen; 
de prognose op middellange termijn van de belangrijke sociaal-economische en 
culturele vraagstukken (demografie, sociale structuur, gedragingen en waardestelsels) 
die van invloed zullen zijn op het Europese onderzoeksysteem en waarvoor in dit 
systeem een oplossing zal moeten worden gevonden. 
De activiteiten van dit programma worden gecoördineerd met de nationale inspanningen op 
dit gebied. De diensten van de Commissie, in het bijzonder het Instituut voor Technologische 
Prognoses van het GCO, zullen door een open netwerk, het European Technology 
Assessment Network (ETAN), worden verbonden met de belangrijkste nationale organisaties 
die actief zijn op het gebied van de evaluatie van de opties voor het wetenschaps- en 
technologiebeleid, met STOA van het Europees Parlement en met het European 
Parliamentary Technology Assessment Network (EPTA) en de sociale partners. 
29 
Met het onderzoek op het gebied van onderwijs en opleiding wordt beoogd innoverende 
benaderingen in het onderwijsstelsel te ontwikkelen en te verspreiden. Het onderzoek 
verloopt via twee hoofdlijnen : 
gemeenschappetijke problemen van de Lid-Staten : eengemaakte markt, nieuwe 
behoeften op het gebied van kwalificaties en vereisten inzake de ontwikkeling van het 
eigen potentieel; 
innovatie in de onderwijs- en opleidingsmethoden : middelen, psychopedagogische en 
organisatorische aspecten, kwaliteitsbeheer. 
Het onderzode naar integratie in Europa en verschijnselen van maatschappelijke 
marginalisering. Om de communautaire initiatieven inzake de bestrijding van sociale 
marginalisering te ondersteunen en voor de acties die op dit gebied overal in Europa 
plaatsvinden een kader te bieden waarbinnen onderzoek op vergelijkende wijze kan worden 
verricht, moeten de verschijnselen van sociale verbrokkeling worden geanalyseerd waarmee 
de processen van Europese integratie, economische reorganisatie en mondialisering gepaard 
gaan en die tot uiting komen in nieuwe vormen van marginalisering, armoede en conflicten. 
Bij de studie dient men zich voornamelijk te richten op de steden, omdat deze verschijnselen 
zich daar het sterkst voordoen en de meeste gevolgen voor de toekomst hebben. Bij het 
onderzoek worden twee hoofdlijnen aangehouden : 
sociale en culturele aspecten van de Europese integratie en geslaagde experimenten 
van sociale integratie; 
bijdrage van de technologische ontwikkelingen aan de sociale integratie. 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende gebieden : 
Evaluatie van de opties voor het 
wetenschaps- en technologiebeleid 
(technology assessment) 45 - 55 % 
Onderzoek op het gebied van onderwijs 
en opleiding 20 - 30 % 
Onderzoek naar integratie in Europa en 
verschijnselen van maatschappelijke 
marginalisering 20 - 30 % 
TOTAAL 100 % (90 müjoen ecu) 
30 
BEVORDERING VAN DE SAMENWERKING OP HET GEBIED VAN 
ONDERZOEK, TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELING EN DEMONSTRATIE 
MET DERDE LANDEN EN INTERNATIONALE ORGANISATIES 
Activiteit 2 is het instrument van het beleid inzake internationale samenwerking met derde 
landen en internationale organisaties op het gebied van OTO. De samenwerking moet 
gebaseerd zijn op het principe van wederzijds voordeel, hetgeen niet alleen direct wederzijds 
voordeel of voordeel op korte termijn impliceert, zoals het door de deelnemers aan een 
project wordt opgevat, maar ook het voordeel voor de Gemeenschap op lange termijn of 
indirect. De communautaire OTO-samenwerkingsactiviteiten worden eveneens gericht op 
versterking van de coördinatie van de W & T-samenwerking tussen de Lid-Staten en derde 
landen. 
DOELSTELLINGEN 
Het algemene doel van deze activiteit is ervoor te zorgen dat de communautaire OTO-
activiteiten, via gerichte OTO-samenwerking en in synergie met de andere communautaire 
acties, een toegevoegde waarde krijgen en de tenuitvoerlegging van de andere communautaire 
beleidsinitiatieven wordt gesteund. Deze doelstellingen kunnen alleen op communautair 
niveau worden nagestreefd. De gevolgen van de samenwerking die, uitgaande van het 
beginsel van wederzijds belang, toegang tot bijkomende middelen moet verschaffen, zullen 
van diverse aard zijn, wetenschappelijk, technologisch, sociaal of verband houdend met de 
kwaliteit van het bestaan, zowel voor de werkzaamheden op het gebied van de internationale 
samenwerking in activiteit 1 als voor die welke voortvloeien uit het eigenlijke onderzoek van 
activiteit 2. 
In eerste instantie zullen de kennis en de know-how van de Europese wetenschappers verrijkt 
worden door een grotere samenwerking met derde landen en zullen eveneens de in activiteit 
1 opgezette werkzaamheden uitgebreid en het onderzoeksterrein ervan verbreed worden. Het 
is nodig om het in het derde kaderprogramma ondernomen initiatief tot andere thema's uit 
te breiden en te intensiveren, en specifieke programma's van activiteit 1 open te stellen voor 
deelneming door niet-communautaire landen. 
In tweede instantie krijgt het wetenschappelijke beleid van de Gemeenschap, door de bijdrage 
van OTO aan de oplossing van regionale of globale problemen die de ontwikkelingslanden, 
met inbegrip van de mediterrane derde landen, de landen van Midden- en Oost-Europa en 
de nieuwe onafhankelijke staten van de voormalige Sovjetunie betreffen, betekenis doordat 
het andere communautaire beleidsmaatregelen steunt en tegelijkertijd zelf door deze synergie 
wordt versterkt. Activiteit 2 vormt wat dit aangaat een aanvulling op programma's die meer 
op ontwikkelingshulp zijn gericht zoals PHARE, TACIS, de Overeenkomst van Lomé of het 
samenwerkingsprogramma met de ALAMED-landen. 
De samenwerkingsactiviteiten zullen vergezeld gaan van systematische werkzaamheden op 
het gebied van follow-up en analyse van de ontwikkelingen van de beleidsmaatregelen en de 
mechanismen voor de uitvoering van O&O in de derde landen, ten einde het communautaire 
samenwerkingsbeleid aan te passen en er optimaal profijt van te trekken voor de 
Gemeenschap en voor haar partners. 
31 
DE VERBANDEN TUSSEN ACTIVITEIT 2 EN DE ANDERE ACTIVITEITEN 
De andere activiteiten zijn in de eerste plaats op de samenwerking binnen de Gemeenschap 
gericht. Er zijn evenwel openingen voor samenwerking met derde landen en internationale 
organisaties in verschillende vormen : associatie in het kader van de Europese Economische 
Ruimte; bilaterale associatie, hetzij voor programma's, hetzij voor het gehele 
kaderprogramma; samenwerking in internationale projecten in het kader van de programma's 
en deelneming via projecten aan de specifieke programma's die daarvoor openstaan, hetzij 
op geografische gronden, hetzij op grond van een specifieke W & T samenwerkings­
overeenkomst. 
Deze andere acties voorzien evenwel in geen enkele communautaire financiering voor niet-
communautaire partners. 
Activiteit 2 daarentegen is het gecentraliseerde kader voor de internationale samenwerking. 
Dit vormt een aanvulling op de samenwerking in het kader van de andere activiteiten en 
biedt de mogelijkheid tot internationale samenwerking met een communautaire dimensie op 
gebieden die niet door die andere activiteiten worden bestreken. Zij is voor alles gericht op 
de samenwerking met instellingen buiten de Gemeenschap en voorziet daarvoor in de nodige 
middelen, wanneer de Gemeenschap er belang bij heeft de in dat land (ontwikkelingsland, 
MED, landen van Midden- en Oost-Europa, nieuwe onafhankelijke staten van de voormalige 
Sovjetunie) bestaande onderzoekscapaciteiten te mobiliseren. Deze samenwerking kan de 
vorm aannemen van werkzaamheden voor gezamenlijke rekening of gecoördineerde 
werkzaamheden. 
VOORGESTELDE WERKZAAMHEDEN 
A WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNOLOGISCHE SAMENWERKING IN 
EUROPA 
1. Samenwerking met andere Europese kaders voor wetenschappelijke en technologische 
samenwerking 
Het gaat hierbij om stimulerings- en coördinatieactiviteiten, met name met EUREKA en in 
het kader van COST, alsook met Europese onderzoekorganisaties. In dit kader is er geen 
enkele communautaire financiering voor de projecten uitgetrokken, behalve wat de 
secretariaats- en coördinatiekosten betreft. 
2. Samenwerking met de landen van Midden- en Oost-Europa en met de nieuwe 
onafhankelijke staten van de voormalige Sovjetunie 
De doelstellingen zijn bij te dragen tot de instandhouding van het wetenschappelijk en 
technologisch potentieel van deze landen, verbetering van hun produktiesystemen en de 
kwaliteit van het bestaan, waarbij overlapping van de werkzaamheden van de Lid-Staten 
(coördinatie) wordt vermeden en de inspanningen van de Lid-Staten en in het kader van 
andere communautaire initiatieven CTACIS, PHARE) worden aangevuld. Deze actie omvat 
voor de Gemeenschap belangrijke onderzoekdoelstelhngen die alleen in samenwerking met 
de betrokken niet-communautaire landen nagestreefd kunnen worden, aangezien deze landen 
in de huidige situatie niet over voldoende middelen beschikken. 
32 
Daar ook de overige activiteiten van het kaderprogramma open zullen staan voor de 
deelneming van W&T-instellingen van deze landen, speelt activiteit 2 een rol indien de niet-
communautaire partners een beroep op de communautaire financiering willen doen. 
Afgezien daarvan zal activiteit 2 betrekking hebben op werkzaamheden die bedoeld zijn om 
specifieke of regionale problemen op te lossen (bij voorbeeld milieu, energie, 
communicatienetten); men zal trachten de communautaire inspanningen op de nuttigste 
gebieden te concentreren. Activiteit 2 komt tot stand via werkzaamheden voor gezamenlijke 
rekening, aangezien deze landen nauwelijks over middelen beschikken en de oplossing van 
de problemen van deze landen voor de EG (of zelfs de hele wereld) van belang is. 
B SAMENWERKING MET DE NIET-EUROPESE GEÏNDUSTRIALISEERDE 
DERDE LANDEN 
Deze samenwerking behelst informatieuitwisseling, coördinatie en stimulering van de 
samenwerking ten aanzien van thema's van activiteit 1, die zijn geselecteerd op grond van 
het communautaire belang ervan. 
C WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNOLOGISCHE SAMENWERKING MET 
DE ONTWIKKELINGSLANDEN 
Een doelstelling is de versterking van de Europese expertise op gebieden die voor de 
ontwikkelingslanden van belang zijn zodat de W/T-middelen van de Gemeenschap ingebracht 
kunnen worden voor de oplossing van problemen die weliswaar kenmerkend zijn voor de 
ontwikkelingslanden, maar ons om humanitaire, economische of sociaal-politiek redenen 
aangaan. De andere eveneens belangrijke doelstelling is de versterking van de 
onderzoekscapaciteiten van deze landen, alsmede de intensivering van hun betrokkenheid bij 
onderzoekingen van algemeen belang. 
De specifieke gebieden voor de ontwikkelingslanden die niet onder activiteit 1 vallen, zullen 
in het kader van activiteit 2 beheerd worden. Het gaat in het bijzonder om alles wat 
betrekking heeft op de wetenschappelijke problemen van het leven in de tropen, toegespitst 
op landbouw, gezondheid en milieu. Het vaststellen van prioriteiten binnen deze grote 
thema's zal geschieden per regio. De tenuitvoerlegging zal gebeuren via werkzaamheden 
voor gezamenlijke rekening voor de thema's die verband houden met het oplossen van de 
specifieke problemen in deze landen of met die waarvan de oplossing voor de EG (of zelfs 
de hele wereld) van belang is, en gecoördineerde werkzaamheden in de andere gevallen. 
Daar enkele van de andere activiteiten van het kaderprogramma open zullen staan voor 
deelneming van W&T-instellingen van deze landen, zou activiteit 2 een rol kunnen spelen 
indien de niet-communautaire partners een beroep op de communautaire financiering zouden 
moeten doen om te kunnen deelnemen. 
Ingevolge de hiervoor beschreven aanpak wordt voorgesteld dat de middelen voor deze 
activiteit als volgt op de thema's A2 en C zullen worden geconcentreerd: 
33 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende gebieden 
A Wetenschappelijke en technologische samenwerking in Europa 47-54 % 
1 Samenwerking met andere kaders 6- 7 % 
2 Samenwerking met de landen van Midden- en Oost-Europa 41-47 % 
B Samenwerking met de niet-Europese geïndustrialiseerde 
derde landen 
C Samenwerking met de ontwikkelingslanden 
TOTAAL 4,8-5,3 % 
41-47% 
100 % (790 miljoen ecu) 
34 
VERSPREIDING EN EXPLOITATIE VAN OTO-RESULTATEN 
Het economisch en sociaal belang van activiteiten op het gebied van onderzoek en 
technologische ontwikkeling is sterk afhankelijk van een doelmatige verspreiding van 
wetenschappetijke en technologische kennis en van de doelmatige toepassing daarvan door 
het bedrijfsleven. 
De activiteit voor de verspreiding en de exploitatie is daarom van strategisch belang. Dit 
geldt des te meer daar de Europese bedrijven in vergelijking met hun concurrenten vaak 
ondoelmatig te werk gaan bij het verwerken en integreren van onderzoekresultaten in het 
innovatieproces, dat ertoe moet leiden dat nieuwe procédés, produkten en diensten met succes 
op de markt worden gebracht. 
Het beleid van de Lid-Staten in de Gemeenschap biedt op zich zelf onvoldoende 
mogelijkheden om deze achterstand weg te werken. Bovendien blijft het meestal beperkt tot 
een nationaal of regionaal niveau en wordt de Europese dimensie vaak uit het oog verloren. 
Er is dus behoefte aan een communautaire activiteit. Deze mag niet beperkt blijven tot een 
bijdrage aan een optimale verspreiding en exploitatie van de communautaire 
onderzoekresultaten; om deze doelstelling te verwezenlijken moet een dergelijke activiteit 
tevens de voorwaarden scheppen en de instrumenten aanbieden waardoor in de gehele 
Gemeenschap een betere transnationale verspreiding en exploitatie van onderzoekresultaten 
mogelijk wordt, naast een doelmatiger overdracht van technologie, ongeacht de oorsprong 
daarvan. 
Bovendien moet bijzondere aandacht worden besteed aan de industriële en dienstverlenende 
kleine en middelgrote ondernemingen, die voor hun concurrentiekracht afhankelijk zijn van 
de toegang tot nieuwe technologie, maar zelf niet over de mogelijkheden en de nodige 
middelen beschikken om onderzoek te verrichten of onderzoekresultaten direct te exploiteren. 
De mogelijkheden van deze bedrijven om nieuwe technologie te integreren moeten worden 
vergroot. De Gemeenschap dient daarbij een katalyserende en stimulerende rol te spelen en 
een bijdrage te leveren aan een sterkere Europese infrastructuur en een gunstiger klimaat 
voor de verspreiding van technologie, waarbij zij voor de uitvoering van haar activiteiten een 
beroep kan doen op de bevoegde instanties van de Lid-Staten, tussenschakels bij de 
technologie-overdracht, informatieverspreiders, enz. 
Voor de verwezenlijking van deze ambitieuze doelstelling is het vervolg op het SPRINT-
programma opgenomen in de derde activiteit van het vierde kaderprogramma. 
In de voorgestelde nieuwe benadering wordt rekening gehouden met het cumulatieve, 
interactieve en complexe karakter van het innovatieproces, met de verschillende categorieën 
betrokkenen en de specifieke behoeften van het MKB waarop deze activiteit in het bijzonder 
is gericht. Bij deze nieuwe benadering wordt aan de doelstellingen en de reikwijdte van de 
activiteiten voor de verspreiding en de exploitatie in vergelijking met de twee voorgaande 
kaderprogramma's een andere dimensie gegeven; tevens worden de voorwaarden gecreëerd 
voor een bredere aanpak, voor de uitvoering waarvan een beroep moet worden gedaan op 
methodes, deskundigheid en actie-instrumenten die in de specifieke OTO-programma's 
gewoonlijk niet worden gebruikt. 
35 
De activiteiten voor de verspreiding en de exploitatie moeten tevens bijdragen aan een betere 
transnationale verspreiding en exploitatie van de onderzoekresultaten van de Lid-Staten van 
de Gemeenschap. Zij worden opgezet op drie gebieden : gebied A betreft de verspreiding 
en de exploitatie van onderzoekresultaten, gebied B heeft betrekking op de verspreiding van 
technologie naar de bedrijven, terwijl in gebied C het financieel klimaat voor de verspreiding 
van technologie centraal staat. 
Het doel van gebied A is de transsectoriële en transnationale verspreiding en 
exploitatie van de onderzoekresultaten. 
Onder dit gebied vallen algemene diensten, zoals het communautaire netwerk van 
contactpunten, de publieke voorlichtings- en verspreidingsdienst, gespecialiseerde 
diensten voor hulp bij de bescherming en de exploitatie van resultaten, alsmede 
maatregelen voor rendementsverbetering, in economisch en sociaal opzicht, bij de 
exploitatie en de overdracht van onderzoekresultaten. 
Doel van gebied B is enerzijds het verruimen van de opening naar Europa en het 
verbeteren van de kwaliteit en de professionaliteit van de bevoegde instanties op 
nationaal, regionaal of sectorieel niveau, door het bevorderen van 
samenwerkingsnetwerken, uitwisseling van goede praktijken, opleiding en steun aan 
gemeenschappetijke acties. Anderzijds moet de aanpak van de Gemeenschap een 
gunstiger klimaat scheppen voor de integratie van technologie door het MKB, door 
bewustmakmgsactiviteiten in de ondernemingen, demonstratie van doelmatige 
methodes en bevordering van moderne technieken voor innovatiebeheer. Daarnaast 
dient de algemene kennis van relevante mechanismen, adequate beleidsmaatregelen 
en -instrumenten te worden verbeterd en de verspreiding van goede praktijken, met 
name naar de plaatselijke en regionale betrokkenen, te worden vergemakkelijkt door 
de uitwisseling en de evaluatie van de opgedane ervaringen. 
Doel van gebied C is de verbetering van het financiële klimaat voor de verspreiding 
van technologie, door middel van een communautaire activiteit, in het kader waarvan 
indirecte steunmaatregelen en proefacties voor de bevordering van de overdracht en 
de exploitatie van technologie door het MKB worden opgezet. Daarnaast wordt ook 
geëxperimenteerd met een instrument voor de financiering van de toepassing van de 
resultaten van onderzoek en technologie door het MKB. 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende gebieden 
Gebied A 48-55 % 
Gebied B 40-45 % 
Gebied C 7-10 % 
Totaal 100 % (530 miljoen ecu) 
36 
STIMULERING VAN DE OPLEIDING EN MOBILITEIT VAN ONDERZOEKERS 
De ontwikkeling van de menselijke hulpbronnen bij onderzoek door opleiding en de 
exploitatie ervan door mobiliteit en transnationale samenwerking zijn essentiële middelen om 
de grondslagen en de internationale concurrentiepositie van de Europese industrie te 
versterken en haar duurzame ontwikkeling te bevorderen. 
Als aanvulling op de opleidingsactiviteiten voor onderzoek in het kader van de gerichte 
programma's van activiteit, dienen ook op de andere gebieden van aspecifiek of fundamenteel 
wetenschappelijk en technologisch onderzoek door de onderzoekers zelf voorgestelde 
activiteiten voor opleiding en transnationale samenwerking te worden gestimuleerd (de 
zogenaamde "bottom-up"-strategie). Het onderhavige programma vervult deze rol. 
Een communautaire aanpak op dit gebied vormt een aanvulling op de nationale maatregelen, 
aangezien jonge onderzoekers een scala aan mogelijkheden op internationaal niveau wordt 
geboden en netwerken voor thematische samenwerking kunnen worden gevormd tussen centra 
met een hoog kwaliteitsniveau, die dank zij hun verscheidenheid nieuwe synergieën mogelijk 
maken. 
Het programma heeft betrekking op drie soorten maatregelen : 
opleiding door onderzoek : hiermee wordt de opleiding beoogd van ongeveer 
5.000 personen per jaar; 
vorming van netwerken tussen laboratoria in verschillende landen rond 
gemeenschappetijke projecten en thema's; hierbij zullen ongeveer 1.500 laboratoria 
betrokken zijn; 
toegang tot en steun aan grote installaties. Aan 50 "grote installaties'' zal steun 
worden verleend ten einde 800 tot 1.000 gebruikersgroepen in de loop van het 
programma in staat te stellen van deze installaties gebruik te maken. 
In het programma is tevens een aantal begeleidende maatregelen opgenomen (contacten tussen 
universiteiten en industrie, wetenschappelijke prijzen, verspreiding van resultaten) die de 
doelmatigheid van het programma vergroten. 
Prioriteiten 
Het is onmogelijk om prioritaire thema's vast te stellen in een programma dat openstaat voor 
alle disciplines en waarin een "bottom-up"-benadering wordt gevolgd. Er wordt derhalve een 
uniforme benadering overwogen die hoofdzakelijk is gebaseerd op de kwaliteit van de 
voorstellen en die het mogelijk maakt de communautaire middelen gelijkmatig te verdelen 
over de exacte en natuurwetenschappen, de economie en bestuurskunde en de sociale en 
menswetenschappen die van Europees belang zijn. Voor de activiteiten "grote installaties" 
zal de steun aan de infrastructuur en de coördinatie in eerste instantie beperkt blijven tot de 
thema's die verband houden met de ontwikkeling van detectoren, hoog-vacuümtechnologie 
en superschone technologie, optische systemen en de ontwikkeling van methoden voor de 
visualisering van gegevens. 
37 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende gebieden 
Opleiding 
Netwerken 
Grote installaties 
Begeleidende maatregelen 30-40% 
40-50% 
13-17 % 
4-6 % 
TOTAAL 100 % (785 mttjoen ecu) 
38 
Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek 
1. Voor de bijdrage van het GCO aan de tenuitvoerlegging van het vierde 
kaderprogramma, als voorgesteld door de Commissie, is uitgegaan van een analyse 
van de plaats die het Centrum thans inneemt bij de uitvoering van het huidige derde 
kaderprogramma en van de strategie die samen met de Raad van Beheer is opgesteld 
voor de ontwikkeling van het Centrum tot het jaar 2000 (strategie 2000 van het 
GCO). 
2. De huidige programma's van het GCO voor de periode 1992-1994 voorzien in vier 
soorten activiteiten : 
specifieke onderzoekprogramma's voor de EEG en de EGA (59% van het 
totale budget) 
wetenschappelijke en technische activiteiten die op verzoek plaatsvinden ter 
ondersteuning van andere diensten van de Commissie (21%) 
verkennende onderzoekprojecten (4,5%) 
werkzaamheden voor externe derden en aanvullend programma van de HFR 
(15,5%). 
Deze vier soorten activiteiten blijven gehandhaafd, waarbij de activiteiten op verzoek 
van andere diensten van de Commissie geleidetijk zullen worden uitgebreid. Dit hangt 
samen met het feit dat van het GCO een steeds grotere inbreng wordt gevraagd bij 
het formuleren en uitvoeren van het communautaire beleid. 
3. De werkzaamheden van het GCO in het kader van de specifieke 
onderzoekprogramma's zijn momenteel geconcentreerd op de volgende gebieden : 
veiligheid (nucleair en niet-nucleair), nonnen en standaards (wetenschappelijke en 
technische bijdrage aan de opstelling ervan), geavanceerde materialen en waarneming 
en bescherming van het milieu. 
4. Voor de periode 1995-1998 zullen de activiteiten op deze gebieden uitgaande van de 
algemene richtlijnen die in het vierde kaderprogramma worden gegeven, worden 
geëvalueerd, waarbij subsidiariteit, selectiviteit en de vraag wie de resultaten van het 
onderzoek gebruikt, als criteria worden gehanteerd. De werkzaamheden die in 
verband met het vierde kaderprogramma worden verricht, hebben enerzijds tot doel 
een specifieke bijdrage te leveren aan de tenuitvoerlegging van het communautaire 
O&O-beleid en anderzijds bij te dragen aan het formuleren en uitvoeren van andere 
communautaire beleidsmaatregelen. Wat dit laatste betreft, zullen zowel de 
onderzoekactiviteiten als de wetenschappelijke en technische ondersteunende 
werkzaamheden in het vierde kaderprogramma worden opgenomen (momenteel zijn 
alleen de eigenlijke onderzoekactiviteiten in het kaderprogramma opgenomen). 
5. Buiten het kaderprogramma zal een krachtige inspanning worden geleverd met het 
oog op de uitvoering van werkzaamheden voor externe derden. Hierbij zal worden 
voortgebouwd op de ervaring die sinds 1988 is opgedaan, terwijl ook nieuwe formules 
voor samenwerking met de industrie zullen worden onderzocht. 
39 
6. De verkennende onderzoeksactiviteiten, die van essentieel belang zijn voor de 
wetenschappelijke vitaliteit van het Centrum, zullen op het huidige niveau worden 
voortgezet; voor de financiering hiervan zal een percentage (ongeveer 6%) van alle 
middelen van het GCO (binnen en buiten het kaderprogramma) beschikbaar worden 
gesteld. 
7. De wetenschappelijke en technische inhoud van de werkzaamheden in het kader van 
de eerste activiteit is als volgt : 
Informatietechnologie : prenormatieve werkzaamheden in verband met de 
veiligheid en betrouwbaarheid van computersystemen en in verband met high 
performance computing. 
Materialen : prenormatief onderzoek in verband met keramiek en 
composieten, oppervlaktetechnologie, ontwikkeling van niet-destructieve 
testmethodes. 
Metingen en proeven : prenormatief onderzoek in verband met de analyse van 
constructies, metingen en referentiematerialen. 
Milieu : onderzoek in verband met milieubescherming (global change en 
nieuwe milieubeschermingstechnologie, industrieel risico), toepassing van 
teledetectie, W&T-ondersteuning ten behoeve van het milieubeleid, met name 
via het Europees Bureau Chemische Produkten, het Europees Centrum voor 
de Validatie van alternatieve methodes. 
Biowetenschappen en biotechnologie : activiteiten ter ondersteuning van het 
gemeenschappelijk landbouwbeleid en het milieubeleid : 
teledetectietoepassingen, Europees Bureau voor wijn, alcohol en gedistilleerd, 
enz. 
Technologie voor een schonere en efficiëntere opwekking en toepassing van 
energie : onderzoek van materialen die voor deze technologie worden 
gebruikt, prenormatief onderzoek inzake energiebesparing in gebouwen, 
prenormatief onderzoek inzake het gedrag van fotovoltaïsche systemen. 
Nucleaire veiligheid en beveiliging (kernsplijting) : Onderzoek inzake 
splijtstofbewaking (veiligheidscontrole), veiligheid van de sptijtstofkringloop 
en reactorveiligheid. Wetenschappelijke en technische ondersteuning ten 
behoeve van de splijtstofbewaking in het kader van Euratom en het IAEA. 
Fusie : onderzoek geconcentreerd op de veiligheids- en milieu-aspecten 
(gebruik van het tritiumlaboratorium) en ter ondersteuning van ITER 
(materialen en afstandsbediening) 
Evaluatie van de opties van het wetenschaps- en technologiebeleid : onderzoek 
met het oog op het opzetten van een technologie-observatorium, 
wetenschappetijke en technische ondersteuning ten behoeve van het 
communautaire beleid door middel van verkennend technologisch onderzoek 
40 
en technologische evaluaties. 
8. De bijdrage van het GCO aan de derde activiteit betreft het gebruik van de 
onderzoekresultaten om te voldoen aan de specifieke behoeften van de andere 
directoraten-generaal van de Commissie. 
41 
Specifiek GCO-programma voor de EEG 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende gebieden : 
miljoen ecu 
EERSTE ACTIVITEIT 
* INFORMATIE- EN COMMUNICATBEJECHNOLOGIE 12 
* INDUSTRIETECHNOLOGIE 227 
* MILIEU 345 
* BIOWETENSCHAPPEN EN BIOTECHNOLOGIE 60 
* ENERGIE 45 
* GERICHT SOCIAAL-ECONOMISCH ONDERZOEK 35 
DERDE ACTIVITEIT 70 
794 
42 
Specifiek GCO-programma voor de EGA 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende gebieden : 
miljoen ecu 
* NUCLEAIRE VEILIGHEID EN BEVEILIGING 293 
* BEHEERSTE THERMONUCLEAIRE FUSIE 50 
343 
43 
H TECHNISCHE BIJLAGEN VAN DE SPECIFIEKE PROGRAMMA'S 
44 
SPECIFIEK PROGRAMMA OP HET GEBIED VAN DE 
INFORMATIETECHNOLOGIE 
BIJLAGE I 
DOELSTELLINGEN EN WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNISCHE INHOUD 
ACHTERGROND 
Sinds de opkomst van digitale computers aan het eind van de jaren '40 is het gebruik van 
informatietechnologie steeds verder in het economisch en maatschappelijk leven 
doorgedrongen. In de eerste drie decennia ging het voornamelijk om aparte computers met 
beperkte lokale netwerken, die voor specifieke taken bij bedrijven en de overheid werden 
geïnstalleerd. Dit waren kleine eilandjes van informatietechnologie, moeilijk te gebruiken en 
met hoge kosten. De laatste tien jaar zijn deze eilandjes, met de opkomst van de personal 
computer, digitale communicatienetwerken, internationale normen en open systemen, waarbij 
de technologische vooruitgang zorgt voor een soms verbijsterend ontwikkelingstempo, groter 
geworden en beginnen ze te versmelten. 
De informatietechnologie vormt nu steeds meer de onderbouw van alle produktie- en 
dienstensectoren en van de maatschappelijke dienstverlening zoals de gezondheidszorg, 
onderwijs, vervoer en amusement. Naast de professionele werkstations, de servers en de 
mainframes wordt het aantal personal computers in de wereld momenteel geraamd op zo'n 
140 miljoen. Er zijn echter drie keer zoveel computers die een meerwaarde geven aan de 
klassieke produkten zoals telefoon, televisie, speelgoed, camera's, auto's en wasmachines en 
de geavanceerde technologische apparatuur en bedrijfsprocédés waarin zij zijn ingebouwd. 
Wij staan op de drempel van de overgang naar een nieuwe informatie-infrastructuur van de 
maatschappij en de industrie, waarbij na veertig jaar kwantitatieve groei de effecten van de 
informatietechnologie ook kwalitatief beginnen te veranderen. De informatie-infrastructuur 
is de verzameling diensten en technologieën die ervoor zorgt dat elke burger en elk bedrijf 
op elk moment en op elke plaats gemakkelijk toegang heeft tot bruikbare informatie. Voor 
de burger betekent dit de lang verwachte komst van de "global village" (de wereld als dorp), 
voor het bedrijf de "global workbench" (de wereld als werkplek). In deze infrastructuur 
komen informatieverwerking, opslag en terugzoeken van informatie, transmissie van 
informatie en de eigenlijke inhoud van de informatie samen. Het belangrijkste aspect van de 
infrastructuur is de bruikbaarheid en de beheersbaarheid van de informatie : IT heeft ons in 
staat gesteld over zeer grote hoeveelheden informatie te beschikken de volgende uitdaging 
is ervoor te zorgen dat wij er wijs uit kunnen worden. 
Deze nieuwe fase in de ontwikkeling van de informatiemaatschappij is in sommige opzichten 
vergelijkbaar met de overgang in de jaren '30 naar een nieuw industrieel-economisch systeem 
op basis van goedkope olie en massaproduktie en daarvoor in de jaren '80 van de vorige 
eeuw van ambachtelijke produktie naar goedkoop ijzer en industriële produktie. Ook nu gaat 
deze overgang gepaard met een economische recessie, werkloosheid en een ingrijpende 
herstructurering in de industrie. 
45 
Terwijl de toepassing van informatietechnologie steeds meer om zich heen grijpt wordt de 
informatietechnologie-industrie zelf geconfronteerd met smallere marges en dalende winsten. 
De grenzen tussen leveranciers en gebruikers, tussen de professionele markt en de 
consumentenmarkt en tussen de IT-industrie en de andere industriële sectoren vervagen. Er 
ontstaat een nieuwe "digitale industrie". 
De terugkeer naar een sterke economie en vollediger werkgelegenheid, niet alleen in de IT-
sector maar in alle industriële sectoren, zal sterk worden beïnvloed door de snelheid en het 
succes waarmee de structurele omschakeling kan worden voltooid en de nieuwe informatie­
infrastructuur kan worden opgezet. 
Voor de groei van de informatietechnologie, en van de informatie-infrastructuur van de 
toekomst, was en is een enorme hoeveelheid onderzoek en ontwikkeling nodig. Naarmate de 
technologische ontwikkeling sneller gaat en de concurrentiedruk heviger wordt en naarmate 
de complexiteit en de kosten van O&O toenemen, moeten bedrijven en instellingen verder 
om zich heen kijken om de deskundigheid en de kritische massa te vinden die zij nodig 
hebben. Hierbij is sinds 1984 op Europees niveau een bijdrage geleverd door ESPRIT, het 
communautair programma voor precommercieel O&O op het gebied van IT. 
Binnen het vierde kaderprogramma suggereert het IT-programma nieuwe benaderingen en 
invalshoeken om aan de nieuwe eisen van de jaren '90 te voldoen, waarbij wordt 
voortgebouwd op de resultaten van ESPRIT. 
In de jaren '80 streefde het programma naar impulsen vanuit de technologie, gericht op een 
groeiende IT-industrie. In de jaren '90, met de opbouw van de informatie-infrastructuur als 
nieuw richtpunt en de nadruk op toegankelijkheid en bruikbaarheid, moet het programma in 
hogere mate worden afgestemd op de behoeften van de gebruikers en de markt. De algehele 
doelstelling is bij te dragen tot een gezonde ontwikkeling van de informatie-infrastructuur en 
op die manier tot een verbetering van het concurrentievermogen van de hele industrie in 
Europa en een verhoging van de kwaliteit van het bestaan. 
Het IT-programma moet gericht en selectief zijn om voor het hoogst mogelijke rendement 
te zorgen en versnippering te voorkomen. Dit wordt niet alleen bereikt door een zorgvuldige 
selectie van de technische inhoud, maar ook door de manier waarop O&O wordt uitgevoerd. 
Wat de inhoud betreft moeten de O&O-gebieden zodanig worden gekozen dat de opbouw van 
de informatie-infrastructuur zoveel mogelijk wordt aangezwengeld, waarbij de nadruk ligt op 
toegankelijkheid, bruikbaarheid en "best practice", en de beheersing van generieke 
technologie in Europa wordt gestimuleerd. Tevens moet het programma de Europese IT-
industrie de juiste impuls geven. 
De nieuwe technologieën, processen en technieken die binnen het voorgestelde IT-programma 
moeten worden ontwikkeld, worden geselecteerd op basis van hun capaciteit om een bijdrage 
te leveren tot het concurrentievermogen door te helpen bij het verhogen van de prcKluktiviteit 
van de Europese industrie. Zij hebben een indirect effect op de produktiviteit, doordat zij de 
werkomgeving kunnen verbeteren en op die manier een effectievere arbeidsinzet kunnen 
creëren. Zij vormen de basis voor de overgang naar nieuwe bedrijfsprocessen en nieuwe 
vormen van industrieel werken - een overgang die Europese bedrijven onder de knie moeten 
krijgen om mondiaal te kunnen blijven concurreren. De technologieën en processen zijn een 
essentieel onderdeel bij het creëren van de economie met een hoge toegevoegde waarde. 
Daarnaast helpt het programma door stimulering van de overdracht van technologie en de 
46 
opleiding van technici bij het opbouwen van de vaardigheden en het menselijk potentieel die 
nodig zijn voor de informatiemaatschappij die in aantocht is, en bij de voorbereiding van het 
arbeidspotentieel van Europa op de banen van de toekomst. , 
Er zal meer aandacht worden gegeven aan aktiviteiten gericht op analyse van de 
technologische en industriële ontwikkeling. Dit zal leiden tot een algemeen inzichtelijk kader, 
waardoor een betere aansluiting tussen het OTO-beleid en industriële doelstellingen en 
strategieën mogelijk is. 
Het programma moet flexibel genoeg zijn om de zich snel ontwikkelende behoeften van de 
gebruikers en het steeds hogere tempo van de technologische ontwikkeling te kunnen volgen. 
Het is moeilijk alle O&O-behoeften enkele jaren vooruit tot in de details te voorspellen en 
er moeten dan ook voldoende aanpassingsmogelijkheden zijn. 
Het programma zal trachten de cohesie te bevorderen door te zorgen voor raakvlakken voor 
het gebruik van structuurfondsen in O&O. Om de O&O-activiteiten een maximale 
toegevoegde waarde te geven wordt er waar mogelijk gestreefd naar coördinatie van het 
programma met Eureka, zodat de resultaten dichter bij de markt kunnen worden gebracht, 
en met relevante initiatieven in de Lid-Staten. 
MIDDELEN EN UITVOERING 
Om aan deze veranderende eisen te voldoen worden in het IT-programma nieuwe 
invalshoeken voorgesteld, zowel voor de technische inhoud als voor de uitvoering. Wat de 
uitvoering betreft is het de bedoeling dat er meer nadruk komt te liggen op "Networks of 
Excellence", gebruik wordt gemaakt van samenwerking tussen leveranciers en gebruikers en 
gestroomlijnde beheersprocedures worden gevolgd. Er wordt een aantal doelgerichte 
aktiviteitenclusters opgezet, een nieuwe O&O-aanpak die is gebaseerd op de ervaringen met 
het Open Microprocessorsysteem Initiatief (OMI). Bij alle O&O-activiteiten wordt van de 
industrie verwacht dat zij in hoge mate zal trachten de samenwerkingsresultaten te benutten. 
Als onderdeel van ESPRIT is binnen het derde kaderprogramma reeds een aantal "Networks 
of Excellence" opgezet. In een "Network of Excellence" worden industrie, gebruikers, 
universiteiten en onderzoekcentra meteen gezamenlijkeonderzoekdoelstelling samengebracht. 
In een netwerk wordt de kritische massa van "Centres of Excellence" gecombineerd met de 
voordelen voor opleiding en overdracht van technologie die een geografische spreiding 
oplevert. "Networks of Excellence" kunnen bijzonder nuttig zijn voor groepen in perifere 
regio's, doordat zij een toegangsmogelijkheid bieden voor opleiding, overdracht van 
technologie, deskundigheid en middelen. 
Samenwerking tussen leveranciers en gebruikers vormt een aanvulling op 
gemeenschappetijke onderzoekprojecten. Leveranciers en gebruikers vormen samen een 
consortium voor aantoonbaar nieuw O&O, waarbij de gebruikers er specifiek belang bij 
hebben de resultaten van de samenwerking over te nemen en te exploiteren. Dit kan ertoe 
bijdragen dat hoogtechnologische bedrijven met innoverende produkten gemakkelijker klanten 
kunnen bereiken. 
Deelname aan het programma zal verder worden vergemakkelijkt door de invoering van 
gestroomlijnde procedures overeenkomstig de voorstellen die binnen de Commissie worden 
besproken. Het is de bedoeling dat het uitnodigings- en evaluatieproces wordt vereenvoudigd 
47 
en de kosten van de samenstelling van voorstellen worden beperkt. 
Doelgerichte aktiviteitenclusters vormen binnen dit specifieke programma een belangrijke 
innovatie. Een cluster is een verzameling activiteiten op een aantal technologische gebieden, 
maar met één enkel duidelijk omschreven doel. Evenals bij samenwerkingsprojecten voor 
onderzoek kunnen in een cluster andere soorten activiteiten worden opgenomen, indien de 
specifieke behoeften dit vereisen. Hierbij kan het gaan om "Networks of Excellence", 
samenwerking tussen leveranciers en gebruikers, samenwerking met Eureka, coördinatie met 
nationale initiatieven, internationale samenwerking, verspreiding van resultaten of 
opleidingsinitiatieven. De verschillende activiteiten binnen een cluster kunnen korter duren 
dan de levensduur van de hele cluster. Activiteiten die bij het begin van start gaan zullen 
worden afgesloten terwijl de cluster nog actief is, terwijl tussentijds nieuwe activiteiten 
worden opgestart. Door aanvankelijk een percentage van de totale financiering van de cluster 
voor gebruik in een latere fase te reserveren wordt gezorgd voor flexibiliteit, zodat de 
deelnemers, de industrie, de regeringen en de Gemeenschap de mogelijkheid hebben om naar 
aanleiding van veranderende behoeften of een nieuw inzicht in de behoeften opties toe te 
spitsen of opnieuw te formuleren. 
De aanpak van het nieuwe programma, met als trefwoorden infrastructuur en "best practice", 
geeft het MKB meer en betere mogelijkheden voor toegang tot O&O-activiteiten. Om deze 
mogehjkheden effectief te gebruiken zullen er specifieke procedures worden opgezet om de 
deelname van het MKB aan het programma te stimuleren, waarbij rekening wordt gehouden 
met de complexiteit en de kosten van de vorming van consortia en de formulering van 
voorstellen en wordt voortgebouwd op succesvolle op het MKB gerichte initiatieven in het 
verleden. "Networks of Excellence", samenwerking tussen leveranciers en gebruikers en 
themaclusters zorgen voor een extra impuls voor de deelname van het MKB. 
48 
O&O-ACHVITEITEN 
De technische inhoud van het programma is vooral gericht op de gebieden die het 
belangrijkst zijn voor de opbouw van de informatie-infrastructuur en waarop, rekening 
houdend met het subsidiariteitsbeginsel, de beschikbare middelen het best via een optreden 
van de Gemeenschap kunnen worden gebruikt. De werkzaamheden zijn gericht op zowel de 
meer fundamentele of onderbouwende technologieën als een aantal gebieden waar 
technologieën tot systemen worden geïntegreerd. Daarnaast wordt onderzoek op lange termijn 
voorgesteld voor gebieden waar samenwerking op Europees niveau in de toekomst tot 
doorbraken kan leiden. 
Software vormt een belangrijk onderdeel van de mformatie-mfrastructuur en 
vertegenwoordigt nu al meer dan de helft van de waarde van computers en ingebouwde 
systemen. In het programma ligt de nadruk op technieken en "best practice" voor een beperkt 
aantal softwaretechnologieën, waarmee de produktie van betrouwbare, goed werkende, 
efficiënte en gebruikersvriendetijke software mogetijk wordt gemaakt. Elektronische 
componenten en subsystemen zijn de fysieke bouwstenen van de 
informatie-infrastructuur die nodig zijn voor systemen en applicaties in alle industriële 
sectoren. O&O binnen het programma is vooral gericht op : halfgeleiders voor gebieden 
waarop de Europese industrie de vaardigheden nodig heeft en kan concurreren, met 
bijzondere nadruk op geavanceerde geïntegreerde schakelingen voor specifieke applicaties; 
randapparatuur, met name platte beeldschermen en compacte geheugensystemen; 
microsystemen als gebied in opkomst. Multimédia-technologie zal zorgen voor de 
toekomstige interface tussen de mformatie-mfrastructuur en de mens. In het programma komt 
vooral de technologie aan bod die nodig is voor het creëren, bewerken, weergeven en opslaan 
van multimedia-informatie. Multimedia-datatransmissie en -applicaties komen aan de orde in 
de programma's voor telecommunicatie en telematica. 
In de doelgerichte aktiviteitencluster technologie voor bedrijfsprocessen komen de integratie 
van bedrijven in de mformatie-infrastructuur en het effectief gebruik van IT binnen bedrijven 
aan de orde. Dit is een gebied waarop er juist uitzicht begint te komen op een belangrijke 
verbetering van het concurrentievermogen. O&O op het gebied van ICT voor integratie by 
fabricage en microsystemen heeft als doelstelling de ontwikkeling van nieuwe ICT-
oplossingen voor de ondersteuning van geavanceerde en innoverende fabricage- en 
bewerkingsprocédés. Hierbij wordt fundamentele IT-technologie gebruikt en geïntegreerd op 
het gebied van software-engineering, open systemen, computergesteund ontwerp, 
gegevensmodellering, database-ontwerp en micro-elektronica. Het O&O-programma 
industrietechnologie maakt gebruik van informatietechnologie en andere generieke technologie 
met het oog op innovatie en concrete toepassing voor specifieke fabricage-aspecten en zorgt 
zelf weer voor materiaal, kennis en deskundigheid voor toekomstig O&O op het gebied van 
de informatietechnologie. Ten einde te garanderen dat deze twee programma's in de praktijk 
goed op elkaar aansluiten zal er gedurende de hele uitvoering worden gezorgd voor 
coördinatie en een actieve interface. 
Het Open Microprocessorsystemen Initiatief is een vervolg op de tijdens het derde 
kaderprogramma gestarte werkzaamheden voor de ontwikkeling van normen en technologie 
voor open microprocessorsystemen, een gebied dat ook voor ingebouwde systemen van groot 
49 
belang is. De doelgerichte aktiviteitencluster hoogperformante, gedecentraliseerde 
gegevensverwerking is bedoeld om Europa beter in staat te stellen gebruik te maken van de 
meest geavanceerde computertechnologie ; dit vermogen is onmisbaar voor ingebouwde 
systemen in de infrastructuur en ook om het concurrentievermogen in een steeds bredere 
scala van industriesectoren op peil te houden. 
Op de volgende bladzijden worden voor elk gebied de achtergrond en de inhoud beschreven. 
SOFTWARETECHNOLOGIE 
De werkzaamheden op dit gebied zijn bedoeld om de Europese produktiemogelijkheden voor 
software te verbeteren door de verspreiding van "best practice" software te stimuleren ten 
einde de produktiviteit, de kwaliteit en de betrouwbaarheid te verhogen, en door de Europese 
mogelijkheden bij softwaretechnologie in opkomst en bij gedistribueerde 
informatieverwerking op te voeren. 
Software wordt steeds meer de belangrijkste kostencomponent bij IT-systemen; deze tendens 
wordt nog eens benadrukt door IT-gebruikers, die 70 % van alle software produceren en een 
toenemende invloed op dit gebied uitoefenen. De vraag naar de ontwikkeling en aanpassing 
van software-intensieve systemen groeit veel sneller dan het aanbod. Daarom worden alle 
industrielanden geconfronteerd met de noodzaak van een hogere produktiviteit en kwaliteit. 
Methoden en hulpmiddelen voor de produktie van aanpasbare en zich ontwikkelende 
software-intensieve systemen tegen betaalbare prijzen zijn nu een essentieel vereiste voor alle 
bedrijven. Bovendien kampen alle industrielanden met een tekort aan deskundigheid en het 
ontbreken van een duidelijk omschreven industriële aanpak. Nieuwe applicaties introduceren 
een voortdurende stroom van nieuwe technische uitdagingen voor de professionele 
softwareproducent. 
Moderne systemen voor informatieverwerking vertonen een steeds sterkere neiging tot de 
distributie van functies en informatie, zodat beter wordt aangesloten bij de aard van de 
organisaties die deze systemen gebruiken. Deze ontwikkeling is niet alleen merkbaar bij 
zakelijke gegevensverwerking, maar ook bij industriële regelsystemen en ingebouwde 
systemen. De ontwikkeling van betrouwbare, uitbreidbare en bruikbare systemen met deze 
karakteristieken betekent echter een bijzondere uitdaging. Voor de gebruikers houden deze 
systemen nu al een ingrijpende besparing op de computerkosten in. Naar verwachting zal dit 
segment van de IT-markt halverwege de jaren '90 voor hardware- en softwareleveranciers 
en dienstenverstrekkers een belangrijk strijdperk worden. Dit is een marktsegment waarin op 
dit moment nog geen bedrijf een overheersende positie heeft en waarin Europa sterk 
ontwikkelde mogelijkheden heeft. Maatregelen op dit gebied zullen bijdragen tot een aandeel 
van de Europese industrie in deze zeer competitieve en strategische markt en tot de 
ontwikkeling van essentiële elementen van de Europese informatie-infrastructuur. Tevens 
kunnen de individuele burgers en de minder begunstigde regio's van de Gemeenschap op die 
manier beter profiteren van de voordelen die de steeds verder gaande "digitalisering" van de 
maatschappelijke infrastructuur kan bieden. 
Om deze aspecten aan te pakken zullen de werkzaamheden op een aantal gebieden worden 
geconcentreerd : overdracht van technologie en verspreiding van "best practice" in software; 
methoden en hulpmiddelen voor optimale aanpak; softwaretechnologie in opkomst; open 
platforms voor gedistribueerde verwerking; technologie voor gedistribueerde 
databasesystemen; geavanceerde technieken voor de interactie tussen mens en computer. Er 
50 
zal worden gezorgd voor een intensieve coördinatie met verwante werkzaamheden binnen 
andere specifieke programma's. Afhankelijk van de behoeften worden de werkzaamheden 
aangevuld met begeleidende maatregelen om de doorstroming van nieuwe technologie te 
versnellen, alert te btijven nieuwe mogetijkheden, te komen tot synergie met andere Europese 
en nationale initiatieven, de deelname aan het normalisatieproces te bevorderen en 
internationale samenwerking tot stand te brengen. 
Er zal worden gewerkt aan initiatieven voor de overdracht van technologie om de 
doorstroming van nieuwe technologie voor softwareproduktie te bevorderen en de 
deskundigheid op grote schaal op een hoger niveau te brengen. Industriële experimenten 
zullen worden gericht op verbetering en opwaardering van de ontwikkelmethodieken voor 
software via de integratie van nieuwe procédés, methoden en ondersteunende hulpmiddelen. 
Daarnaast zal worden getracht de mensen meer bewust te maken van de "best practice" door 
groepen met gemeenschappelijke belangen op te zetten die verschillende industriële sectoren 
omvatten en nationale grenzen overschrijden, alsmede opleidingen voor de invoering van 
nieuwe methoden die vooral op het managementniveau zijn gericht. Het Europees software-
instituut zal bijdragen tot een kwaliteitsverbetering van geavanceerde ontwikkelingsprocédés 
en het scheppen van de voorwaarden voor een continue evaluatie en verbetering van 
procédés. Hierbij zal waar mogetijk intensief worden gecoördineerd met en aangesloten 
worden op bestaande verspreidingsmechanismen. 
Op het gebied van methoden en hulpmiddelen zal er worden gewerkt aan OTO ter 
verbetering van de integratietechnieken voor open en gedistribueerde systemen, waarbij 
vooral wordt gelet op de kwaliteit, betrouwbaarheid en veiligheid van software-intensieve 
systemen. De technieken en hulpmiddelen zullen zijn gericht op de ondersteuning van 
procesmodellering en een snelle ontwikkeling van eisen en technologieën. Er zal worden 
gewerkt aan ontwikkelingsmodellen in opkomst, zoals concurrent engineering en 
samenwerking bij ontwikkeling, ten einde te zorgen voor pakketten met methoden en 
hulpmiddelen voor de ondersteuning van software op bedrijfsschaal. Daarnaast zal er worden 
gewerkt aan de organisatie van het ontwikkelingsproces voor software. 
Een derde gebied heeft als doelstelling de ontwikkeling van en het experimenteren met 
softwaretechnologie in opkomst die mogelijkheden biedt voor redeneringsmechanismen, 
intelligentie, flexibiliteit en aanpassing en die de modellering, het hergebruik en het 
gezamenlijk gebruik van kennis op verschillende niveaus ondersteunt. Er zal worden gewerkt 
aan kaders en integratietechnieken voor de bouw van samenwerkende of gedistribueerde 
intelligente systemen en voor de modellering van de totale kennis binnen een bedrijf of 
toepassingssector. Deze OTO-werkzaamheden op middellange termijn zullen worden 
aangestuurd door algemene behoeften zoals de ontwikkeling en demonstratie van complexe 
gedistribueerde beslissingsintensieve toepassingen die in elke sector van menselijke 
activiteiten voorkomen en die een positief effect zullen hebben op het concurrentievermogen 
van Europa en op de integratie en cohesie. 
Bij de werkzaamheden voor open gedistribueerde computersystemen gaat het om de 
architectuur van open gedistribueerde systemen met bijzondere aandacht voor de aspecten 
portabiliteit, betrouwbaarheid, interoperabiliteit en normen en de ontwikkeling van 
sleutelcomponenten en meer in het bijzonder middleware-componenten voor het beheer van 
informatie, toegang en functiedistributie. Er wordt speciale aandacht besteed aan de 
ontwikkeling en stimulering van softwarepakketten. Als aanvulling op de OTO-activiteiten 
worden stappen ondernomen om te komen tot een dialoog met de belangrijkste gebruikers-
51 
en normengroepen op het gebied van open systemen, zoals X/Open en EWOS. Er zullen 
demonstratiemodellen voor grote applicaties worden ontwikkeld en verbeteringen in de 
methoden voor het bouwen van open gedistribueerde systemen zullen worden verwezenlijkt 
via specifieke thema's binnen de activiteiten voor "best practice" software. De tendens naar 
open systemen is mondiaal en zal worden gebaseerd op de vaststelling van internationaal 
erkende normen. Er zullen contacten worden gelegd met de belangrijkste activiteiten in zowel 
de VS als Japan. De samenwerking met ontwikkelingslanden en Oost-Europese landen zal 
worden bevorderd. 
Daarnaast is er een gebied dat zich bezighoudt met geavanceerde technologie voor 
gedistribueerde databasesystemen. Hierbij gaat het om technologie voor grootschalige 
objectgeoriënteerde gegevensverzamelingen; technieken voor de integratie van kennis in en 
de extractie daarvan uit dergelijke verzamelingen; interoperabiliteit, veerkracht en herstel Van 
gedistribueerde systemen; methoden en hulpmiddelen voor de ondersteuning en toepassing 
van deze vorderingen. Er zal worden gewerkt aan hulpmiddelen voor het beheer van 
gedistribueerde statistische gegevens en aan manieren waarop geavanceerde technologie kan 
helpen bij de verzameling, analyse, verspreiding en representatie van gegevens. 
Tenslotte komt er technologie aan de orde die de mens meer comfort en veiligheid zal 
bieden bij het omgaan met IT-systemen. Hierdoor worden nieuwe mogelijkheden ontsloten 
die uitzicht bieden op grotere en bredere markten voor op IT gebaseerde produkten. Er zal 
worden gewerkt aan OTO om een beter inzicht te krijgen in de interactie tussen gebruiker 
en systeem, zoals cognitiemodellering, interactiemodellen, media en metaforen, en 
samenwerkingsprojecten. Er zal worden gestreefd naar de ontwikkeling en consolidatie van 
technologie in opkomst. Deze activiteiten worden nauw gekoppeld aan het meer fundamentele 
onderzoek en zullen voortbouwen op en bijdragen tot de ontwikkeling van normen, waarbij 
het inzicht in de mogetijkheden van de nieuwe technologieën op peil wordt gehouden. 
TECHNOLOGIE VOOR IT-COMPONENTEN EN -SUBSYSTEMEN 
Dit gebied heeft als doel de Europese industrie de technologie en de mogetijkheden te bieden 
voor het ontwerp en de produktie van componenten en subsystemen op drie essentiële 
gebieden : halfgeleiders, microsystemen en randapparatuur. 
De tijdige beschikbaarheid van goedkope, krachtige en zeer betrouwbare geïntegreerde 
halfgeleidercomponenten en -subsystemen is voor systeemhuizen een essentiële voorwaarde 
voor de ontwikkeling van competitieve elektronische systemen voor markten als 
consumentenelektronica, gegevensverwerking, auto's en telecommunicatie. De micro-
elektronica levert niet alleen de technologische basis voor klassieke elektronische en 
elektrische sectoren, maar heeft ook steeds meer effecten op een breed scala van processen, 
produkten en diensten in vrijwel alle overige industriesectoren, hetgeen grote gevolgen heeft 
voor industriële innovatie en concurrentievermogen in de Gemeenschap in het algemeen. De 
Europese deskundigheid moet vooral op peil worden gehouden op het gebied van 
geavanceerde geïntegreerde schakelingen voor specifieke applicaties, waarbij lokale 
leveranciers van vitaal belang zijn om te zorgen voor een korte ontwerp- en produktietijd en 
voor de bescherming van de toepassingskennis die voor een concurrentievoordeel zorgt. 
De potentiële economische effecten van technologie voor geïntegreerde microsystemen zijn 
zowel direct, via het eigen marktsegment, als indirect via een hefboomeffect op andere 
industriële sectoren. Microsystemen worden gebruikt in produkten die variëren van 
52 
hoorapparaten, analyse-instrumenten en medische instrumenten tot CD-spelers en 
subsystemen in auto's, waarbij het gaat om zowel massaproduktie als een breed scala van 
gespecialiseerde microsystemen voor applicaties met een hoge toegevoegde waarde, waarbij 
de combinatie van prestaties, omvang, flexibiliteit en robuustheid doorslaggevend is voor 
succes. Op een aantal gebieden leidt dit tot een verhoogde kwaliteit van het bestaan, vooral 
bij toepassing in medische diagnosesytemen, kunstorganen, milieubewaking en -beheersing, 
veiligheid en beveiliging en een beperking van het energieverbruik. 
Platte beeldschermen worden op grote schaal toegepast bij draagbare televisies en HDTV, 
bij grafische en multimediasystemen en bij interactieve CD. Op semi-professioneel gebied 
worden platte beeldschermen aangetroffen in videofoons, auto-applicaties en elektronische 
werkstations. Zij zullen een volledig geïntegreerd onderdeel van nieuwe produkten worden, 
zodat een nauwe samenwerking tussen componenten- en apparatuurfabrikanten nodig is. Ook 
geheugensubsystemen vormen een gebied van randapparatuurtechnologie dat van cruciaal 
belang is voor de hele elektronica-industrie. Zij worden gebruikt bij alle bovengenoemde 
toepassingen. Vooral schermen met hoge resolutie, grafische systemen en 
multimediasystemen vergen zeer snelle geheugens met een zeer hoge capaciteit. Digitale 
geheugensubsystemen worden momenteel gebruikt voor audio-, beeld- en videoinformatie, 
bijvoorbeeld bij draagbare applicaties. Ten derde is er de randapparatuur voor 
huissystemen, die grote effecten zal hebben op de huishoudelijke consumentenmarkt. De 
introductie van deze goedkope randapparatuur zal de integratie van apparatuur voor 
huisautomatisering in één systeem mogelijk maken, waarmee bijvoorbeeld kan worden 
bijgedragen tot een efficiënt energieverbruik. 
Voor halfgeleiders zal vooral worden gewerkt aan technologieën die waarschijnlijk aan het 
eind van het decennium veel worden gebruikt en de grootste effecten zullen hebben op 
toepassingen. Hierbij gaat het om technologie op basis van silicium en de meestbelovende 
technologieën voor samengestelde halfgeleiders, in het bijzonder galliumarsenide. Alle 
aspecten van het proces komen aan de orde, zoals ontwerp, behuizing, testen en fabricage. 
Sommige werkzaamheden kunnen in samenhang met het Eureka-initiatief worden uitgevoerd. 
De nadruk ligt op de integratie van geavanceerde componenten in geavanceerde geïntegreerde 
schakelingen voor specifieke toepassingen. 
De OTO-werkzaamheden zijn vooral gericht op de volgende gebieden : generieke technologie 
voor geïntegreerde schakelingen in het millimeter- en microgolfgebied voor toepassingen bij 
hoge frequentie met geringere afmetingen, lagere kosten, hogere functionaliteit en 
complexiteit alsmede hogere snelheid en lager vermogen; generieke technologie voor 
systeemintegratie, met de nadruk op elektrische en optische koppelbaarheid en behuizing, 
voor systemen die bestaan uit actieve en passieve componenten; geavanceerde 
methodologieën en hulpmiddelen voor systeemontwerp voor digitale, analoge en gemengde 
toepassignen; technologie voor elektronische apparatuur en systeemintegratie, vooral voor 
geavanceerde randapparatuur en opslagsystemen, communicatienetwerken, optischecomputers 
en microsystemen; mogelijkheden voor een effectieve fabricage van IC's van de volgende 
generatie voor produktie in kleine en grote hoeveelheden; een flexibele snel over te schakelen 
fabricage-installatie voor geavanceerde geïntegreerde schakelingen voor specifieke 
toepassingen, met name gemakkelijk en goedkoop toegankelijk voor het MKB; integratie van 
capaciteiten voor ontwerp en technologie in proefdemonstraties die zijn gericht op specifieke 
toepassingen met aanzienlijke economische en maatschappelijke effecten of op een uitbreiding 
van de effecten van de micro-elektronica naar meer klassieke industriële sectoren; micro-
elektronica-aspecten van microsystemen; toepassingen van multifunctionele systemen. 
53 
Activiteiten voor de overdracht en verspreiding van technologie zijn gericht op het aanhalen 
van de relaties tussen fabrikanten van apparatuur/materialen en IC's, via werkgroepen, 
industrieverenigingen of netwerken, en tussen IC-fabrikanten en gebruikers, via een netwerk 
van centra met deskundigheid op het gebied van het ontwerp, de fabricage en het testen van 
schakelingen/systemen. Ter ondersteuning van de opleiding worden netwerken van 
onderzoekinstellingen en universiteiten opgezet, die de industrie voorzien van gekwalificeerd 
personeel voor de fabricage en het gebruik van innoverende fabricagehulpmiddelen en -
methoden en bij het ontwerp en het testen van schakelingen en systemen. Er worden ook 
opleidingsinitiatieven ontplooid om mogelijke gebruikers, vooral het MKB, meer bewust te 
maken van geavanceerde geïntegreerde schakelingen voor specifieke applicaties en hun 
deskundigheid te geven, vooral bij de vertaling van hun systeemeisen in 
hardwarespecificaties. Op specifieke gebieden zal internationale samenwerking tot stand 
worden gebracht. 
De werkzaamheden voor geïntegreerde microsystemen zullen vooral gericht zijn op het 
multidisciplinair ontwerpen, fabriceren en testen van microsystemen, alsmede integratie- en 
behuizingsmethodes. De nadruk zal liggen op OTO dat is gericht op de technologische 
behoeften van drie belangrijke toepassingsgebieden : de automobielsector, waarin 
microsystemen een essentiële rol zullen spelen bij de verwezenlijking van de schone en 
veilige auto van de toekomst, de medische technologie die microsystemen nodig heeft voor 
draagbare intelligente medische diagnosesystemen en de bewaking en regulering van 
processen die invloed hebben op de vervuiling van het milieu. 
Uitgaande van een conceptueel en gedetailleerd ontwerp van microsystemen zal via de 
integratie van bestaande basistechnologie worden gewerkt aan de ontwikkeling van industriële 
prototypes. Ook aspecten van klein- en grootschalige fabricage komen aan de orde. 
Bijzondere aandacht krijgen activiteiten als : het ontwerp van microsystemen; de integratie 
van bijvoorbeeld optische en biochemische componenten, sensoren en actuatoren met micro-
elektronische subsystemen en componenten; behuizing en koppeling van geïntegreerde 
microsystemen; interfaces met andere micro- en macrosystemen en de fysische wereld; 
integratie van software (systeem- en applicatiesoftware); specifieke apparatuurvereisten; 
fabricagevereisten en -routes; testen en kwaliteitswaarborging. De bij gericht OTO opgedane 
kennis en ervaring zal worden gebruikt als basis voor andere afgeleide toepassingen. 
Ter ondersteuning van de werkzaamheden voor de drie toepassingsgebieden zullen 
aanvullende activiteiten worden ontplooid voor de integratie van een breed scala van 
technologieën die aan de basis liggen van de produktie van microsystemen, zoals micro-
elektronica, micro-optica, micromechanica en microchemie, waarbij gebruik wordt gemaakt 
van de resultaten die elders binnen het kaderprogramma worden geboekt. 
Vanwege het potentieel brede toepassingsgebied van microsystemen, de problemen die 
inherent zijn aan het onder de knie krijgen van microsysteemtechnologie en het feit dat 
wellicht niet alle technologie in alle Lid-Staten beschikbaar is, moet er voor de hele 
Gemeenschap een efficiënt mechanisme voor de verspreiding en overdracht van technologie 
worden opgezet. Het is vooral belangrijk dat voor het MKB de voorwaarden worden 
geschapen om tegen lage kosten innoverende microsystemen te ontwikkelen en deze in hun 
produkten in te bouwen. Hieraan zal worden gewerkt door de verspreiding en overdracht van 
technologie via technische belangengroeperingen en "Networks of Excellence". Goedkope 
fabricage en andere hulp zal vooral voor het MKB toegankelijk worden gemaakt door de 
/ 54 
/ 
opbouw of stimulering van gespecialiseerde installaties voor minifabricage, gecombineerd 
met adequate mechanismen voor dienstverlening. 
/ 
Van essentieel belang is een interdisciplinaire opleiding voor de ontwikkeling en het gebruik 
van microsystemen. Hierbij wordt gebruik gemaakt van bestaande mechanismen binnen 
sommige van de toeleverende basistechnologieën (bijvoorbeeld het opleidingsproject voor 
VLSI-ontwerp) en van nieuwe mechanismen. Via bestaande industriële en handelsorganisaties 
zullen met behulp van de "Networks of Excellence" industriële opleidingen worden 
georganiseerd. 
Bij de werkzaamheden voor platte beeldschermen zal worden voortgebouwd op de resultaten 
die binnen het derde kaderprogramma zijn geboekt, vooral op het gebied van LCD's met 
actieve matrix voor toepassingen die grote kleurenschermen nodig hebben. Hierbij wordt 
vooral gewerkt aan de ontwikkeling van componenten voor goedkope dunne beeldschermen 
met een hoge resolutie, waarbij de nadruk ligt op de beeldkwaliteit van de schermen, vooral 
voor draagbare apparatuur, en grotere en plattere schermen. Vooral de technologie voor 
LCD's met actieve matrix is van belang, aangezien deze schermen qua kleur en resolutie het 
aantrekkelijkst zijn, maar ook andere beeldschermtechnologie, zoals veldeffectschermen en 
ferro-elektrische schermen voor zeer goedkope applicaties en applicaties met een laag 
vermogen, komt aan de orde. De eisen zullen via samenwerking tussen de gebruikende en 
producerende industrie worden gespecificeerd. Op het gebied van geheugensubsystemen zal 
er worden gewerkt aan een verhoging van de capaciteit, de compactheid en de 
lees/schrijfprestaties voor de ondersteuning van multimediasystemen en real-time video met 
een hoge resolutie. Hierbij komt onder andere de technologie voor magneto-optische en 
magnetische schijven aan de orde. Bij de werkzaamheden voor randapparatuur voor 
huissystemen zal de nadruk liggen op technologie voor de instrumenten die nodig zijn om 
woningapparatuur op een domoticasysteem aan te sluiten en voor de randapparatuur die nodig 
is voor de ondersteuning van gebruikersinteractiviteit. 
Onder de ondersteunende activiteiten vallen een industrieel opleidingsprogramma voor het 
ontwerp van schermen en geheugensubsystemen, een speciale belangengroepering met 
vertegenwoordigers van de industrie en de consumenten en een speciaal project voor de 
stimulering van de Europese produktie van strategische materialen en componenten voor de 
randapparatuurindustrie. Om de algehele waarde voor de Gemeenschap te verhogen zal er 
worden gezorgd voor coördinatie met nationale initiatieven. Internationale samenwerking is 
vooral belangrijk op het gebied van de beeldschermtechnologie, waar succes alleen mogetijk 
is met joint ventures waarin verschillende industriële partners een belang hebben. 
MULTIMEDIATECHNOLOGIE 
Dit werkgebied is gericht op de ondersteuning van strategisch OTO voor generieke 
informatietechnologie die de basis vormt voor multimediasystemen en -appticaties voor de 
eindgebruiker. Er worden specifieke werkzaamheden gestart op het gebied van technologie 
voor geïntegreerde persoonlijke systemen, naar het zich laat aanzien één van de belangrijkste 
marktsegmenten op het gebied van multimediasystemen. 
De opkomst van een markt voor multimediasystemen, die een naadloze integratie van spraak, 
video, tekst, geluid, animatie en grafische toepassingen mogetijk maken, is al een decennium 
lang voorspeld. Pas nu zijn de mogetijkheden op het gebied van de micro-elektronica, 
55 
softwaretechnieken, normen en digitale communicatie zover gevorderd dat 
multimediasystemen realiteit worden. Multimediasystemen zullen waarschijnlijk in eerste 
instantie worden ontwikkeld als maatapplicatie voor het bedrijfsleven en privégebruik, 
onderwijs, fabricage, financiële diensten, geneeskunde, vervoer, verzekeringen, detailhandel, 
toerisme en amusement, bij voorbeeld spelletjes, films en televisie. Men verwacht dat in het 
zakenleven en het onderwij s door multimediatechnieken nieuwe produktiviteitsniveaus kunnen 
worden gehaald. 
Op de markt voor persoonlijke systemen, die nog maar net in opkomst is, zijn er nog grote 
expansiemogelijkheden. Er zijn voorlopig nog geen duidelijke marktleiders. Europa heeft al 
een sterke positie op het gebied van de benodigde technologie, bijvoorbeeld voor chipkaarten, 
veilige protocollen, ingebouwde systemen en applicatiespecifieke software, en een leidende 
positie op het gebied van componenten met een laag vermogen en veilige slimme 
versleutelingsapparatuur. De Europese ARM-chip wordt bij ontwikkelingen in de VS 
gebruikt. Op deze nieuwe markt kan Europa een groot deel van de produktiecyclus 
bestrijken, van microcomponenten via systemen tot de ontwikkeling van applicaties, waardoor 
ook het concurrentievermogen op andere toepassingsgebieden een impuls kan krijgen. 
De activiteiten op dit gebied zullen worden gecoördineerd met werkzaamheden in andere 
specifieke programma's, vooral waar het gaat om multimediacommunicatie en televisie met 
hoge resolutie. Naar verwachting zullen de sectoren IT, communicatie, 
consumentenelektronica, informatieverstrekking en amusement tijdens de looptijd van het 
programma sterk naar elkaar toe groeien en met deze tendens zal volledig rekening worden 
gehouden. 
De OTO-werkzaamheden moeten resulteren in generieke en ontsluitende technologie die de 
creatie, bewerking, weergave en opslag van multimedia-informatie mogelijk maakt en daartoe 
zal worden gewerkt aan : de specificatie van relevante componenten, bij voorbeeld chips voor 
videocompressie/decompressie, optische geheugens en processors met een hoge capaciteit en 
LCD-schermen en de integratie daarvan tot geavanceerde multimediasystemen; normen voor 
de opslag, weergave en compressie/decompressie van multimedia-informatie; generieke 
multimediasoftware. Op het gebied van software gaat het om multimedia-uitbreidingen voor 
bestaande systeemsoftware en hulpmiddelen, creatieve hulpmiddelen voor het gebruik van 
software in de verschillende media video, audio, animatie, schilderen, en tekenen- en 
auteursgereedschappen die het mogelijk maken dat uit de afzonderlijke media-objecten 
gebruikersvriendelijke toepassingen worden toegesneden op multimedia. De integratie van 
hardware- en softwarecomponenten zal worden gedemonstreerd in systemen voor een scala 
van applicaties voor de eindgebruiker. 
Bij de werkzaamheden zal worden voortgebouwd op belangrijke reeds binnen eerdere 
kaderprogramma's gerealiseerde Europese resultaten, zoals CD-I, MPEG-videonormen en 
multimediasystemen en hulpmiddelen. Uitdagingen zijn er ten aanzien van aspecten van 
intellectuele eigendom, zoals het auteursrecht van de media-objecten, gebruiksgemak, huidige 
netwerkbeperkingen en de integratie van technologie voor multimedia-toepassingen, vooral 
met bestaande hardware en software. 
Bij persoonlijke systemen ligt de nadruk op twee onderwerpen : de ontwikkeling van 
technologie voor multifunctionele geïntegreerde instrumenten voor gebruikerstoegang die 
multimediagegevens kunnen verwerken, zoals de elektronische portefeuille en persoontijke 
en groepscommunicatoren, en de toepassing van technologische vorderingen in de sector 
56 
informatieverstrekking, zodat deze kan voldoen aan de steeds groeiende vraag van gebruikers 
naar efficiënte diensten. Met deze twee aspecten komt de toepassingskant van de volledige 
systeemoplossing aan de orde, die om volledig tot zijn recht te komen gebruik zou moeten 
maken van bestaande infrastructuren voor draadloze netwerken en telecommunicatie en 
waarbij rekening zal worden gehouden met nieuwe ontwikkelingen op deze gebieden die in 
de telecommunicatie- en telematicaprogramma's aan de orde komen. 
Onder de ondersteunende activiteiten valt de opleiding van ontwerpers en auteurs van 
multimedia-applicaties. Een speciale belangengroepering met zowel technologieleveranciers 
als de auteursindustrie zal zorgen voor de verspreiding van informatie in beide richtingen 
voor de ondersteuning van industriële samenwerking en om te komen tot een consensus over 
normen. Er zullen intensieve contacten worden gelegd met andere initiatieven voor generieke 
technologie, vooral waar het gaat om randapparatuur, micro-elektronica, softwaretechnologie 
en microprocessors. 
57 
ONDERZOEK OP LANGE TERMIJN 
Doordat er veel OTO nodig is om, in een snel veranderend technologisch landschap, de 
doorstroomsnelheid van het laboratorium naar de markt te verhogen, ontstaat het risico dat 
er alleen op korte termijn wordt gedacht. Een industriële visie op lange termijn die zorgt 
voor een referentiekader voor onderzoek op kortere termijn is essentieel, maar moeilijk te 
verwezenlijken wanneer de druk groot is om het volgende produkt onmiddeltijk op de markt 
te brengen. Concentratie op onderzoek op kortere termijn levert echter het risico op dat de 
industrie niet beschikt over het menselijk potentieel dat nodig is om de volgende innovaüegolf 
mogelijk te maken en te reageren op specifieke industriële behoeften aan geavanceerd 
onderzoek. Een investering van de Gemeenschap in geavanceerd onderzoek op lange termijn 
zal het ontstaan van een intensieve en gerichte samenwerking tussen industrie en 
universiteiten bevorderen en ervoor zorgen dat het streven naar een verbetering van ons 
concurrentievermogen op korte termijn geen hypotheek legt op onze technologische toekomst 
op middellange en lange termijn. De activiteiten zullen er dan ook op gericht zijn dat op 
ieder moment : 
het potentieel voor "de volgende innovatiegolP op peil wordt gehouden, zonder dat 
afbreuk wordt gedaan aan de taakstellingen op korte termijn die door de snelle 
technologische veranderingen worden gedicteerd; 
de schaarse deskundigheid wordt aangevuld, die Europese OTO voor 
informatietechnologie onderbouwt, op de gebieden waarop deze het meest nodig is. 
Deze doelstellingen zullen worden verwezenlijkt via "Networks of Excellence" en minder 
marktgerichte OTO-projecten. 
Thematische "Networks of Excellence" zullen ervoor zorgen dat voor elk thema een kader 
voor de coördinatie van OTO, de overdracht van de technologie, opleiding alsmede een 
gemeenschappelijke infrastructuur dynamisch door de technologische wereld zelf 
(leveranciers, gebruikers en onderzoekers) op peil wordt gehouden. Deze coördinatiekaders, 
waarin de visie van de industrie de doorslaggevende factor is, zullen naar verwachting een 
centrale rol spelen bij het toespitsen van OTO-activiteiten op zowel lange als korte termijn. 
Meer fundamenteel gerichte OTO-projecten kunnen in twee categorieën worden gesplitst : 
Geavanceerde projecten met een hoog maar evalueerbaar technologisch risico die bij 
succes directe effecten hebben op het concurrentievermogen van de industrie. 
Projecten in deze categorie zullen vaak een bijdrage leveren tot de oplossing van 
specifieke meer praktijkgebonden problemen die in een OTO-coördinatiekader worden 
gesignaleerd - een project op korte termijn kan een belangrijke bijdrage leveren tot 
een doelstelling op lange termijn. Een project behoeft niet zelf rechtstreeks een 
produkt of dienst op te leveren, als het ertoe kan bijdragen dat dergelijke produkten 
of diensten bij verschillende meer marktgerichte projecten ontstaan. 
Projecten die worden gekenmerkt door de mogelijkheid dat zij een doorbraak 
opleveren met duidelijke gevolgen voor de industrie, zij het op lange termijn, en die 
derhalve per definitie niet worden beperkt door de op enig moment uitgevoerde meer 
marktgerichte werkzaamheden. 
58 
Bij de selectie van projecten binnen beide categorieën zal ook rekening worden gehouden met 
de mate waarin zij kunnen bijdragen tot de opbouw van een menselijk potentieel op gebieden 
met merkbare tekorten en met de complementariteit van de gecombineerde vaardigheden, 
vooral op interdisciplinaire gebieden. 
Er wordt geen omschrijving van de te behandelen technologische gebieden gegeven, omdat 
de voorstellen moeten ontstaan naar aanleiding van mogelijkheden en behoeften naarmate 
deze bij andere delen van het programma naar voren komen. De meeste activiteiten zullen 
dan ook waarschijnlijk verband houden met meer fundamentele aspecten van OTO-activiteiten 
die in andere delen van het programma worden uitgevoerd, om ervoor te zorgen dat deze 
tijdig worden gevoed en aangevuld. 
DOELGERICHTE AKTIVITEITENCLUSTER 
OPEN MICROPROCESSORSYSTEMEN INITIATIEF 
Het Open Microprocessorsystemen Initiatief (OMI) is bedoeld om ervoor te zorgen dat 
Europa een erkende capaciteit voor microprocessorsystemen krijgt en te bevorderen dat deze 
zowel binnen Europa als daarbuiten op grote schaal voor gebruik in applicatiesystemen 
worden overgenomen. 
Microprocessors en de daarbij behorende software geven elektronische systemen hun 
intelligentie. Zij worden gebruikt voor toepassingen die variëren van geavanceerde 
regelsystemen voor lucht- en ruimtevaart, robotica, industriële procesregeling en 
telecommunicatie tot mobiele telefoon, consumentenelektronica en auto's en universele 
computersystemen van supercomputers tot notebook-PC's. De microprocessormarkt wordt 
momenteel gedomineerd door bedrijven in de VS, die microprocessors leveren op basis van 
de CISC-technologie (Complex Instruction-Set Computing), die in meer dan 80 % van de 
huidige systemen en in vrijwel alle corhjjuters wordt gebruikt. Er ontstaan echter nieuwe 
markten voor ingebouwde systemen, dwz. systemen die niet door de eindgebruiker kunnen 
worden geprogrammeerd. De technologie in opkomst voor microprocessors is nu de 
geavanceerde RISC-technologie (Reduced Instruction-Set Computing) en wanneer de 
Europese industrie deze goed beheerst, heeft zij een goede mogelijkheid om haar 
concurrentiepositie te verbeteren en tegen het eind van het decennium voor nieuwe 
werkgelegenheid te zorgen, niet alleen in de sector microprocessors en systeemsoftware, 
maar ook in een breed scala van gebruikersindustrieën, vooral voor ingebouwde systemen. 
Het OMI zal voortbouwen op activiteiten die binnen het derde kaderprogramma zijn gestart, 
die zelf weer gebruikmaken van activiteiten die door een aantal Lid-Staten worden gesteund, 
en op resultaten op het gebied van de micro-elektronica, software, integratie van 
applicatiesystemen en normen uit alle delen van ESPRIT en andere bronnen. Het is de 
bedoeling dat al het OTO-werk aan microprocessorsystemen in de hele Gemeenschap wordt 
geconcentreerd en gecoördineerd om te zorgen voor de kritische massa om de Europese 
industrie op wereldschaal goede concurrentiemogelijkheden te geven. 
Het OMI is in eerste instantie gericht op componenten die in toepassingen met ingebouwde 
systemen worden gebruikt, maar moet uiteindelijk ook voorzien in de behoeften van de 
computerindustrie. Het hele scala van microprocessorsystemen, van zeer krachtig tot een zeer 
laag vermogen, komt aan de orde. De strategie van het OMI is gericht op het onderscheppen 
59 
van bestaande niet-Europese technologie en de daaropvolgende technologiegeneratie (tot het 
jaar 2000). Aangezien Europese bedrijven veel microprocessors gebruiken, moet er worden 
gezorgd voor een levensvatbaar Europees alternatief en een route voor een soepele migratie 
van momenteel beschikbare naar nieuwe technologie. 
Het OMI zal gebruikmaken van resultaten uit alle delen van het kaderprogramma van de 
Gemeenschap en uit.andere bronnen. Binnen het OMI zal er via generiek OTO op langere 
termijn worden gewerkt aan geavanceerde componenten en gereedschappen voor 
microprocessorsystemen, zowel hardware als software. Hieronder vallen krachtige 
microprocessors met een aantal verschillende architecturen, digitale signaalverwerkers, fuzzy 
logica, analoog/digitaalconvertors en andere on-chip-functies; geavanceerde technologie voor 
nieuwe soorten processors; ontwerp-, debugen testomgevingen voor on-chip-systemen; 
systeemsoftware, zoals mechanismen voor de portabiliteit van software; normen. 
Verder zijn er aanvullende activiteiten voor de integratie van de resultaten van de vorige 
generatie projecten die tijdens het derde kaderprogramma zijn gestart, ten einde de 
doorstroming van de OMt-resultaten te versnellen via testtoepassingen van on-chip-systemen 
in de gebruikersindustrieën. De nadruk ligt op de voor de toepassing benodigde elektronische 
en software-subsystemen en meestal niet op het volledige applicatiesysteem. Dit laatste kan 
gebeuren met steun van EUREKA, de ESA, initiatieven van de Lid-Staten of andere 
communautaire programma's. Bij de selectie van testtoepassingen zal worden uitgegaan van 
een uitgesproken belangstelling van de industrie en grootschalige maatschappelijke en 
economische voordelen. 
Mogelijke toepassingsgebieden zijn : regelsystemen in auto's ter beperking van 
verontreiniging en energieverbruik, voor communicatie en voor geografische lokatiebepaling; 
communicatiesystemen variërend van geavanceerd schakelen tot draagbare telefonie; 
maatsystemen voor procesregulering en robotica bij fabricage; geavanceerde 
multimediasystemen; lucht- en ruimtevaart en andere krachtige ingebouwde toepassingen. De 
gebruikersindustrieën zullen volledig bij alle OTO-werkzaamheden worden betrokken, zodat 
de leveranciers van de technologie hun eisen kennen en de basis wordt gelegd voor een snelle 
doorstroming van de resultaten naar de industrie. Het is de bedoeling het 
systeemintegratieproces te versnellen via "verticale integratie" (samenwerking tussen 
microprocessorproducent, softwareleverancier en systeemintegrator), hetgeen moet leiden tot 
versterking van de industrieën die de systemen leveren en gebruiken en daarnaast tot meer 
werkgelegenheid in geavanceerde technologie. 
Er zullen efficiënte mechanismen worden opgezet voor de verspreiding en overdracht van 
resultaten in de hele Gemeenschap en daarbuiten. Dit zal gebeuren door conferenties, 
technische belangengroeperingen en "Networks of Excellence", door regionale centra voor 
ontwerp en conformiteitstests om vooral het MKB bij de exploitatie van OMI-technologie te 
helpen en door een initiatief voor OMI-portabititeit, waarbij de ontwikkeling van normen 
voor on-chip-microprocessorsystemen en voor de virtuele binaire interface wordt 
gestimuleerd, terwijl de waarde daarvan bij portabiliteitsexperimenten wordt aangetoond. 
Er zal steun worden gegeven aan zowel industriële opleidingssystemen als opleiding via 
universiteiten en "Centres of Excellence", bijvoorbeeld door verbetering van bestaande 
mechanismen als het VLSI-opleidingsinitiatief. Internationale samenwerking, zowel met de 
VS als met Japan, wordt overwogen, vooral op het gebied van open normen voor 
supercelbibliotheken en systeemsoftware. 
60 
DOELGERICHTE AKTIVITEITENCLUSTER 
HOOGPERFORMANTE, GEDECENTRALISEERDE GEGEVENSVERWERKING 
Doelstelling van deze activiteitencluster is gebruik te maken van de mogelijkheden die 
hoogperformante, gedecentraliseerde gegevensverwerking bieden, de 
toepassingsmogelijkheden daarvan uit te breiden en op die manier het innovatietempo op te 
voeren en de economie als geheel te stimuleren. 
Recente technologische ontwikkelingen op het gebied van computers en netwerken tijken te 
leiden tot revolutionaire kwalitatieve en kwantitatieve veranderingen in het gebruik van de 
nieuwe generatie computer- en communicatiesystemen. De doorstroming naar industriële 
gebruikers zal vooral worden gestimuleerd door een snellere introductie op de markt en een 
betere produktkwaliteit. Een verlaging van de verhouding tussen kosten en prestaties met een 
factor 1000 voor computer- en netwerksystemen zal een steeds groter aantal nieuwe 
toepassingen, die voorheen onmogelijk waren, haalbaar maken en een belangrijke impuls 
geven aan de vraag. Binnen een steeds groter aantal industriesektoren, ook de klassieke, 
zullen experimenten worden vervangen door computersimulaties. Bovendien zal het gebruik 
van HPCN-systemen voor commerciële toepassingen naar verwachting in de tweede helft in 
het decennium sterk toenemen. Betaalbare zeer snelle netwerken maken gedistribueerde 
toepassingen op basis van beelden mogelijk en zullen multimediasystemen volledig tot 
ontwikkeling kunnen brengen. Bestaande scalaire en vectorsystemen zullen op korte termijn 
worden aangevuld met parallelle systemen en de technologie voor parallelle systemen en 
werkstationclusters zullen naar verwachting naar elkaar toegroeien en vóór het jaar 2000 
zorgen voor uitbreidbare heterogene multicomputernetwerken. 
De prioriteiten van deze cluster zijn : 
eliminatie van de belemmeringen voor de exploitatie van de basistechnologie, vooral 
op het gebied van HPCN-appticaties en software, door verbetering van de 
programmeerbaarheid, het gebruikgemak en de portabiliteit. Normalisatie is van 
essentieel belang voor de acceptatie van deze nieuwe applicaties door de markt; 
stimulering van de ontwikkeling van de basistechnologie voor informatie- en 
communicatiesystemen in de richting van flexibele heterogene 
multicomputernetwerken die voldoen aan een breed scala van gebruikersbehoeften, 
met de principes uitbreidbaarheid en interoperabiliteit als uitgangspunt; 
het uitbouwen van bestaande sterke punten van Europa in de zin van 
toepassingsgerichtheid, mensetijk potentieel en wetenschappelijke en technologische 
mogelijkheden, profiteren van bestaande infrastructuren en programma's en waar 
mogelijk zorgen voor een communautaire toegevoegde waarde via katalyserende 
initiatieven. 
De werkzaamheden zullen worden opgezet rond vijf gecoördineerde pakketten, waarbij zoveel 
mogelijk andere activiteiten binnen het kaderprogramma, initiatieven van de Lid-Staten en 
elders worden gebundeld en verder uitgewerkt. Bij de eerste drie pakketten gaat het om 
toepassingen die voor de industrie van aanzienlijk belang zijn. In een vierde gecoördineerd 
pakket komt de generieke basistechnologie voor systemen en software aan de orde. Het vijfde 
pakket omvat aanvullende gecoördineerde werkzaamheden. Door samenwerking tussen 
gebruikers en leveranciers van systemen en diensten kunnen de zich ontwikkelende behoeften 
61 
van gebruikers aan HPCN-systemen van volgende generaties gemakkelijker worden 
gespecificeerd. De essentiële OTO-werkzaamheden voor communicatie en netwerkbeheer 
komen in het specifieke programma voor telecommunicatie aan de orde. 
Het eerste pakket aktiviteiten betreft simulatie- en ontwerptoepassingen. Het is de bedoeling 
nieuwe applicaties te demonstreren die HPCN-mogetijkheden nodig hebben voor een 
rendabele oplossing en die duidelijk effecten hebben op de industriële prestaties, een snellere 
introductie op de markt en een betere produktkwaliteit. De nadruk ligt op het gebruik van 
de computer bij vloeistofdynamica, materiaaldynamica, elektromagnetica, 
molecuulmodellering en andere chemisch-farmaceutische toepassingen. Voor de snel 
groeiende stroom van geschoold personeel dat HPCN-systemen kan gebruiken, zullen 
gedistribueerde toepassingen gebaseerd op gebruikerseisen mogetijk worden. Een doelstelling 
op langere termijn is het werk aan geavanceerde complexe en uiteindetijk volledige 
simulatiesystemen voor verschillende disciplines. 
De activiteiten voor toepassingen in informatiebeheer zijn bedoeld om de economische 
haalbaarheid van HPCN-technieken aan te tonen op het gebied van complexe 
beslissingsondersteuning en on-line transactieverwerking met een hoge capaciteit. De 
activiteiten worden gebundeld met oog op complexe multifunctionele aanpasbare zeer 
betrouwbare en veilige oplossingen. Hierbij gaat het om de toepassing van HPCN voor 
complexe gegevensanalyse, de opslag en het terugzoeken van informatie in grote 
gedistribueerde databases en de toepassing van op beelden gebaseerde interfaces tussen mens 
en computer. Via specifieke projecten moet er worden gewerkt aan de ontvankelijkheid voor 
nieuwe oplossingen en benaderingen op managementniveau. 
Het derde pakket is gericht op de bevordering van het gebruik van generieke HPCN-
technologie voor toepassingen met ingebouwde systemen met een specifieke economische 
relevantie, zoals kwaliteitsborging, voortgangsbewaking, complexe regeling en intelligente 
machines. Hierbij gaat het om complexe signaalverwerking, patroonherkenning, 
beeldverwerking en -inzicht en toepassingen met specifieke real-time vereisten. De nadruk 
ligt op het gebruik van gemeenschappelijke componenten en subsystemen en de specificatie 
van architecturen die in aanmerking komen voor normalisatie. 
Het vierde pakket voor software- en systeemtechnologie zal de ontwikkeling van deze nieuwe 
generatie gebruikergerichte HPCN-systemen ondersteunen. Hierbij wordt aangesloten op 
activiteiten voor software-, halfgeleider- en multimediatechnologie. Hierdoor wordt het 
gebruik vergemakkelijkt van een breed scala van toepassingen, gebruikersomgevingen voor 
parallelle, gedistribueerde en ingebouwde systemen, geavanceerde systeemarchitecturen en 
subsystemen zoals reken- en informatieservers en geavanceerde interfaces tussen mens en 
computer, generieke systeemaspecten van gedistribueerd databasebeheer en gedistribueerde 
verwerking. Tevens zal worden getracht aan te tonen dat nieuwe manieren van 
gegevensverwerking, zoals optische computers en neurale netwerken, conceptueel en 
economisch haalbaar zijn. Het ontstaan van heterogene multicomputernetwerken zal worden 
gestimuleerd door de ontwikkeling van interfaces van computer naar computer en van 
computer naar netwerk, met inbegrip van de operationele protocollen daarvoor en de 
bijbehorende demonstratie- en validatieprotocollen. Er zal worden gestreefd naar 
standaardisatie en een gemeenschappetijke aanpak bij een breed gespreide groep gebruikers 
en leveranciers. 
Ondersteunende activiteiten zullen gericht zijn op de opbouw van een pan-Europese HPCN-
62 
omgeving en -infrastructuur door te zorgen voor een adequate coördinatie met 
complementaire activiteiten en programma's. Hierbij zullen er gecoördineerde activiteiten 
worden opgezet in de vorm van netwerken die zijn gericht op een stimulering van opleiding 
door onderzoek en de overdracht van technologie aan industriële gebruikers. Experimentele 
toepassingen, die meestal gebruik maken van bestaande infrastructuren en waarvoor een 
communautaire dimensie nodig is, zullen worden gesteund en zullen de gebruikers helpen de 
mogetijkheden te beoordelen en een versnelde doorstroming van HPCN-technologie te 
vergemakkelijken. 
De OTO-activiteiten zullen worden gecoördineerd met relevante Eureka-projecten en 
nationale en regionale programma's. Er zullen contacten worden gelegd om de ontwikkeling 
van op grote schaal geaccepteerde HPCN-produkten en -technologieën te versnellen en waar 
nodig zal worden gezorgd voor specifieke internationale samenwerking. 
DOELGERICHTE AKTIVITEITENCLUSTER 
TECHNOLOGIE VOOR BEDRIJFSPROCESSEN 
Om hun produktiviteit te verhogen en het concurrentievermogen in de jaren '90 en daarna 
op peil te houden moeten bedrijven hun organisatieschema aanpassen en streven naar plattere 
organisaties die sneller reageren, flexibeler zijn en een veel sneller besluitvormingsproces 
hebben. Veel bedrijven zijn bezig met een herstructurering van hun bedrijfsprocessen, 
hetgeen leidt tot nieuwe taakverdelingen. Een belangrijk kenmerk van deze herstructurering 
is de integratie van bedrijfsprocessen uit de verschillende bedrij fsfuncties, zoals verkoop, 
produktontwikkeling en financiën. Een ander kenmerk is dat er meer in groepen wordt 
gewerkt, vaak uit verschillende afdelingen. Een derde kenmerk is de overschakeling van de 
hoge mate van werkverdeling die tot in de jaren '80 gebruikelijk was, op een integratie van 
taken waarbij verschillende taken door dezelfde persoon worden uitgevoerd. Een voorbeeld 
hiervan is de goedkeuring van een lening, waarvoor vroeger 20 stappen nodig waren maar 
nu slechts drie, zodat de benodigde tijd met een factor 10 is beperkt. De meeste van deze 
nieuwe regelingen zijn niet haalbaar of niet rendabel zonder de essentiële ondersteuning van 
de informatietechnologie. 
De nieuwe bedrijfsprocessen gaan vaak gepaard met complexe beslissingen, zijn 
kennisintensief, vereisen snelle reacties en hangen samen met de werkstroom. Veel van de 
nieuwe processen moeten met nieuwe technologie of nieuwe technologiecombinaties worden 
ondersteund; centraal hierbij staat de integratie van technologie. Vooral hulpmiddelen voor 
de ondersteuning van samenwerkingsprocessen en documentbeheer zijn belangrijk. Met name 
de efficiëntie van diensten voor documentbeheer kan nog sterk worden verbeterd. Om een 
specifiek voorbeeld te noemen : uit onderzoek is gebleken dat ontwerpers bij een lucht- en 
ruimtevaartbedrij f in de VS 45 % van hun tijd besteden aan het produceren, uitwisselen en 
beheren van documenten, slechts 5 % aan ontwerp-werkzaamheden op basis van CAD en 50 
% aan vergaderingen en andere activiteiten. 
De doelstelling van deze aktiviteitencluster is de bijdrage van IT tot de doelmatigheid van 
organisaties sterk op te voeren door in de eerste plaats te zorgen voor een beter inzicht in de 
wijze waarop IT bij bedrijfsprocessen het best kan worden gebruikt en in de tweede plaats 
de basistechnologie te ontwikkelen voor de ondersteuning van de nieuwe organisatie­
inzichten. De cluster zal door de toepassingen worden gestuurd en fungeren als kern voor 
de integratie van technologie uit verschillende delen van het specifieke programma en voor 
de ontwikkeling van aanvullende nieuwe technologie. Gebruikers zullen de koers van de 
63 
cluster voor het effectief gebruik van IT bepalen en als zodanig een essentiële rol spelen. Er 
zal gebruik worden gemaakt van de resultaten die in eerdere fasen van ESPRIT voor de IT-
ondersteuning van bedrijfsprocessen zijn verkregen en er zal worden gezorgd voor een 
intensieve coördinatie met werkzaamheden binnen de telematica- en 
telecommumcatieprogramma's. 
Het onderzoek naar TT voor bedrijfsprocessen is multidisciplinair en omvat de modellering 
van bedrijfsprocessen, "organisatie-engineering", de architectuur van informatie- en 
communicatieprocessen in het bedrijf, de integratie van softwarecomponenten voor 
bedrijfsbehoeften en de integratie van documentbeheer in meertalige organisaties en 
instellingen. Ook de verschillen tussen landen ten aanzien van bedrijfsorganisatie en -cultuur 
en organisatiestijlen voor IT zullen in het onderzoek worden verwerkt. 
OTO voor technologie ter ondersteuning van bedrijfsprocessen zal vanuit de toepassingen 
worden gestuurd, hetgeen zal leiden tot de integratie van verschillende technologieën. Tevens 
zal er worden gewerkt aan methoden voor de integratie met bestaande toepassingen en 
gegevens van bedrijven. Er zal aanvullend onderzoek worden gedaan naar 
computerondersteuning bij samenwerking en documentbeheer. 
De ondersteuning van de automatisering van bedrijfsprocessen in zijn nieuwe vorm vergt een 
nieuwe aanpak voor de integratie en ontwikkeling van software, zoals de integratie van 
objectoriëntatie, kennisgebaseerde systemen, grafische gebruikersinterfaces en gedistribueerde 
gegevensverwerking. Daarnaast moet er worden gezorgd voor integratie met andere 
technologie voor téléconférences, ruimtelijke informatiesystemen zoals geografische 
informatiesystemen en mobiele technologie. Hierdoor zijn er nauwe contacten nodig met de 
werkzaamheden voor methoden en hulpmiddelen en voor kennisgebaseerde systemen in 
andere delen van het IT-programma. Waar nodig zal ook aan normen worden gewerkt. 
Op het gebied van computergesteunde samenwerking (computer-supported cooperative work -
CSCW) is het onderzoek gericht op het gebruik van IT voor de verbetering van menselijke 
interactie en samenwerking binnen het bedrijf. CSCW-toepassingen ondersteunen gebruikers 
die gezamenlijk werken aan projecten in een gedistribueerde omgeving, met heterogene 
hardware- en softwaresystemen, tegelijkertijd of sequentieel. De OTO-werkzaamheden 
hebben betrekking op hulpmiddelen, normen en objectbibtiotheken voor het genereren en op 
maat maken van CSCW-toepassingen, waarbij rekening wordt gehouden met de mobiliteit 
van gebruikers, flexibele werkvormen en het gebruik van bestaande informatiesystemen. 
Specifieke onderzoekgebieden zijn bij voorbeeld gezamenlijke auteurswerk, ondersteuning 
van groepsbeslissingen, elektronische vergaderingen en gezamenlijk gedistribueerd werken. 
64 
Op het gebied van documentbeheer zal een aantal onderzoekactiviteiten worden uitgevoerd. 
Er zal worden gewerkt aan methoden voor het gezamenlijk en gedistribueerd creëren van 
multimediadocumenten, gebruikmakend van ongelijksoortige hulpmiddelen en systemen, 
waarin ook bestaande documenten zoals in elektronische vorm omgezette oude documenten 
op papier worden opgenomen, zodat er samengestelde documenten worden opgebouwd. 
Technieken voor de ontwikkeling van software spelen een rol voor versiecontrole, 
consistentiebeheer en gelijktijdige bewerking. Er zal tevens worden gewerkt aan het flexibel 
en just-in-time produceren en drukken van documenten en de koppeling tussen documenten 
en distributiemechanismen als elektronische post en fax. Op het gebied van de opslag en het 
terugzoeken van documenten zullen nieuwe gebruikersvriendelijker toegangsmethoden worden 
ontwikkeld, alsmede meuwe mameren voor de organisatie van de opslag, de archivering en 
de clustering van documenten en technieken voor het terugzoeken van delen van documenten 
zoals illustraties, citaten, delen van alinea's en voetnoten. 
Naast activiteiten op het gebied van optimale praktijken zullen er ook verkennende 
experimenten worden uitgevoerd. Het is de bedoeling op die manier een sneller inzicht te 
krijgen in de optimale vormen voor de integratie van de verschillende technologieën bij 
bedrijfsprocessen, zowel bij de gebruikers als bij de verstrekkers van technologie, waarbij 
de gebruikers de hoofdrol spelen. Er zal onderzoek worden gedaan naar methoden om de 
risico's bij het overnemen en inzetten van de nieuwe technologie, zoals die door de gebruiker 
worden gezien, zoveel mogelijk te beperken. 
DOELGERICHTE AKT1V1TEITENCLUSTER 
INTEGRATIE BIJ FABRICAGE 
Voor een economie met hoge lonen is de werkgelegenheid in de produktiesector afhankelijk 
van een snelle overschakeling op produkten met een technologische grondslag en een hoog 
bewerkingsniveau of een hoge toegevoegde waarde en van het vermogen van de fabrikanten 
om optimaal te functioneren in een dynamisch veranderend mondiaal netwerk van 
bedrijfspartners, leveranciers, afnemers en onderzoekers. De ingrijpende herstructurering die 
in de hele industrie plaatsvindt, creërt zowel het klimaat als de mogelijkheden voor 
verandering. Er ontstaan nieuwe fabricagemodellen voor de ondersteuning van een "lean" 
produktie en een flexibeler aanpak : gezamenlijke leveringsketens, intelligente fabricage, 
gezamenlijk werken. Al deze modellen berusten op de beschikbaarheid van geavanceerde 
informatie -en communicatietechnologie. 
In het verleden was de integratie van klassieke bewerkingsfuncties het concept dat als 
uitgangspunt diende. Deze "computer-geïntegreerde" technologie van de jaren '80 is nu 
volwassen genoeg om in een industriële produktieomgeving te worden gebruikt. Er is nu een 
nieuw werkklimaat in opkomst, dat doordringt in alle bedrijfsprocessen, ook in de fabricage 
en engineering; dit klimaat vereist geavanceerde ICT en is derhalve bepalend voor nieuwe 
meer experimentele ICT-ontwikkelingen. Geavanceerde ICT-ontwikkelingen moeten bij hun 
ontstaan worden gestuurd, zodat zij een positieve invloed hebben op het 
concurrentievermogen van de Europese industrie en de kwaliteit van het bestaan voor de 
werknemers in de industrie. 
De doelstelling van de activiteiten op dit gebied is via de ontwikkeling van geavanceerde 
informatietechnologie te fungeren als katalysator bij deze veranderingen en bij te dragen tot 
een verbetering van het concurrentievermogen bij produktiebedrijven, de constructiesector 
65 
de procesindustrie via verbeteringen op het gebied van de produktkwaliteit, de kosten en 
termijn voor introductie op de markt, met inachtname van de milieu-eisen van de volgende en 
de termijn voor 
eeuw. 
De generieke basistechnologieën op het gebied van ICT ontwikkelen zich elk voor zich met 
een hoge snelheid en de doorstroming daarvan zal worden beperkt door de snelheid waarmee 
ze in een bedrijfsomgeving kunnen worden geïntegreerd. De architectuur van toekomstige 
systemen moet voortdurend opnieuw worden geschetst zodat de gebruikers kunnen profiteren 
van de voordelen van geavanceerde IT-ontwikkelingen, terwijl er tegelijkertijd migratieroutes 
moeten worden uitgezet om de tot op heden gedane investeringen te beschermen. De 
werkzaamheden zullen voortbouwen op en zorgen voor de integratie van basistechnologie op 
het gebied van softwaretechnologie, open systemen, computergesteund ontwerp, 
gegevensmodellering en database-ontwerp, micro-elektronica, microsystemen en in bepaalde 
gevallen mechatronica. 
Voor de bedrijven afzonderlijk vereist de implementatie van bed rijfsstrategieën op basis van 
nieuwe fabricagemodellen een herijking van de bouwstenen die worden gebruikt voor de 
ontwikkeling van ondersteunende IT-systemen voor produktiebedrij ven en de procesindustrie. 
Intersectoriële en multidisciplinaire initiatieven zullen worden gesteund om generieke 
problemen aan te pakken, terwijl tevens rekening wordt gehouden met specifieke behoeften 
van de industrie en de kwaliteit van het bestaan. Dit zal positieve effecten opleveren voor de 
industrie in al zijn verscheidenheid. 
De nadruk zal liggen op nieuwe ICT-oplossingen op drie technische gebieden met de 
ondersteuning van prenormatieve en gezamenlijke activiteiten. 
Bij de werkzaamheden voor het kader voor bedrij fsintegratie ligt de nadruk op het zoeken 
naar methoden en hulpmiddelen ter ondersteuning van een modulair systeemontwerp voor de 
IT-systemen ter ondersteuning van fabricage- en produktiebedrijven. De pogingen van 
gebruikers en leveranciers om te komen tot een consensus over de eisen en functionele 
specificaties voor de componenten voor dergelijke systemen zullen worden gestimuleerd en 
er zal steun worden gegeven aan geavanceerde implementaties met het oog op het valideren 
en testen van de resultaten. 
Bij de werkzaamheden op het gebied van de geïntegreerde modellering van 
produktgegevens ligt de nadruk op het formaliseren en standaardiseren van de 
gegevensstructuren die voor de beschrijving van produkten en hun componenten worden 
gebruikt, zodat de functionaliteit van systemen voor de modellering van produktgegevens op 
een hoger semantisch niveau wordt gebracht, waarbij ook kennisrepresentatie en gezamenlijk 
gebruik aan de orde komen. Hierdoor kunnen de bewerkingsfuncties van de volledige 
levenscyclus van produkten en processen vanuit een gemeenschappelijk platform worden 
ondersteund. 
Zowel de produktiviteit van fabricage- en produktiesystemen als hun vermogen om veilig en 
zonder gevaren voor mens of milieu te functioneren wordt bepaald door de kwaliteit van hun 
regelsystemen. Bij de werkzaamheden voor intelligente regelsystemen ligt de nadruk op de 
ontwikkeling en integratie van gedistribueerde hiërarchische regelsystemen, in eerste instantie 
op sensor- en actuatorniveau, maar via de besturing van het productieproces ook op een 
hoger niveau voor de stroom van goederen en bestellingen door volledige fabrieken of 
installaties en tevens door de hele logistieke toeleveringsketen. 
66 
De snelheid waarmee de op de drie bovengenoemde gebieden ontwikkelde technologie 
doorstroomt, is grotendeels afhankelijk van de snelheid waarmee overeenstemming kan 
worden bereikt over normen voor het gebruik van technologieën in opkomst. Er zullen 
maatregelen worden genomen om experimenten met normen in wording mogelijk te maken 
en er zal worden gezorgd voor intensieve contacten tussen gebruikers en leveranciers om dit 
proces te versnellen. Er zullen maatregelen worden genomen om de verspreiding van 
optimale praktijken naar alle regio's van de Gemeenschap te bevorderen voor de 
ondersteuning van Europese bedrijven die op internationaal niveau samenwerken en 
concurreren. 
67 
BIJLAGE H 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende gebieden 
Software- en multimediatechnologie 22% 
Componenten en subsystemen 23% 
Technologie voor bedrijfsprocessen 20% 
Integratie bij fabricage 
Open microprocessorsystemen initiatief 25% 
Hoogperformance, gedecentraliseerde gegevensverwerking 
Onderzoek op lange termijn 10% 
Totaal 100% 
68 
OTO op het çebied van geavanceerde communicatie 
Bijlage I : Wetenschappelijke en technische doelstellingen en 
inhoud 
Inleiding 
De steun van de Europese Gemeenschap voor onderzoek en technologische ontwikkeling op 
dit gebied is in 1988 begonnen met het tweede kaderprogramma, en werd in 1991 en 1993 
bij het derde kaderprogramma uitgebreid. Deze industriesector heeft de laatste jaren 
ingrijpende wijzigingen ondergaan en de communautaire steun voor onderzoek en 
ontwikkeling zal nu anders worden gericht. Wel is het van vitaal belang dat de Gemeenschap 
de activiteiten voor onderzoek en ontwikkeling op het gebied van geavanceerde 
communicatietechnologie en -diensten blijft steunen, om de volgende drie redenen. 
Ten eerste is de geharmoniseerde ontwikkeling en invoering van nieuwe generaties 
communicatiesystemen en -diensten van kapitaal belang voor de consolidering van de interne 
markt : onderzoek en technologische ontwikkeling vormen immers een essentiële grondslag 
voor de totstandbrenging van transeuropese communicatie- en dienstennetwerken. Ten tweede 
is de telecommunicatiesector op zichzelf een economische sector van groot belang en een 
steunpijler voor alle andere sectoren van de economie : de meuwe geïntegreerde 
communicatiediensten vormen de sleutel tot produktiviteitsverhoging, industrieel 
concurrentievermogen, economische groei en de creatie van nieuwe werkgelegenheid. 
Dankzij het gebruik van nieuwe commumcatiediensten kunnen er meer flexibele 
arbeidsvormen worden ontwikkeld en groeien sectoren als de media, televisie en 
telecommunicatie, gericht op het aanbieden van interactieve videodiensten naar elkaar toe. 
Ten derde zullen de voor 1998 geplande besluiten inzake de liberalisering van de 
telecommunicatiediensten leiden tot nieuwe uitdagingen met betrekking tot de technologische 
ontwikkeling van samenwerking tussen netwerken en diensten en het beheer van deze 
diensten, dit alles in een concurerentieel klimaat. Voortzetting van de steun voor onderzoek 
en technologische ontwikkeling op communautair niveau maakt dus fundamenteel deel uit van 
het communautaire beleid inzake de interne markt, industriële ontwikkeling, het scheppen van 
werkgelegenheid en van de telecommunicatiesector zelf. 
Achtergrond 
Geavanceerde communicatietechnologie en -diensten zijn van cruciaal belang voor de 
consolidering van de interne markt, voor het concurrentievermogen van de Europese industrie 
en voor een evenwichtige economische ontwikkeling. Dergetijke diensten vormen een vitale 
schakel tussen industrie, dienstensector en markt, alsmede tussen randgebieden en 
economische centra. Tevens zijn ze een voorwaarde voor sociale samenhang en culturele 
ontwikkeling. 
Geavanceerde communicatiediensten bieden tal van voordelen ten opzichte van de meer 
traditionele diensten. Sommige grote bedrijven hebben de winst die daaruit kan voortvloeien 
al gerealiseerd : lagere kosten, hogere produktiviteit, concurrentievoordelen en geringer 
milieu-effect. In Europa is er echter nog steeds een kloof tussen het potentieel van de 
69 
technologie en de realiteit van de toepassingen. 
De uit te voeren activiteiten zijn niet alleen van wezenlijk belang voor innovatie en 
concurrentievermogen, maar zullen ook een bijdrage leveren waarmee kan worden voorzien 
in de behoeften van de Europese samenleving. Het onderzoek wordt geconcentreerd op de 
samenwerking, integratie en verificatie door middel van proeven van hoge-snelheids-, 
fotonische en mobiele communicatiesystemen en de distributie van intelligentie in netwerken 
en diensten. Tot de activiteiten behoort ook een aantal veelbelovende concepten met hoge 
risicofactor, die op lange termijn economische en sociale voordelen kunnen opleveren. 
De twee fasen van het RACE-programma waren toegespitst op geïntegreerde 
breedbandnetwerken en demonstraties van de wijze waarop dergelijke netwerken door 
diensten konden worden geëxploiteerd. Met het onderzoek in het kader van dit programma 
wordt nu voortgebouwd op de bereikte resultaten en verder bijgedragen aan het succes van 
de Europese activiteiten op dit gebied. Voor de periode tot 1998 is echter een 
paradigmaverschuiving nodig in de zin dat meer aandacht moet worden besteed aan het 
stimuleren van innovatief gebruik. Daartoe is een multidisciplinaire aanpak vereist, alsmede 
een hechtere samenwerking tussen gebruikers van geavanceerde communicatiediensten in de 
openbare en particuliere sector. 
Communautaire steun voor technologische ontwikkeling is nog nodig op een aantal gebieden 
waar geen enkele partij alleen kan optreden en waar gemeenschappelijke Europese 
specificaties en normen nodig zijn. Dat zijn de gebieden die onder dit programma vallen. 
Bij de werkzaamheden moet gebruik worden gemaakt van de in het kader van het RACE-
programma bereikte resultaten en tot stand gekomen samenwerkingsverbanden. De nadruk 
op gemeenschappelijke functionele specificaties en normen is nog steeds van vitaal belang. 
Bij de activiteiten zal meer het accent worden gelegd op ,de interactie tussen technologische 
ontwikkeling en regelgeving, in samenwerking met nationale regelgevende instanties, ter 
ondersteuning van de verdere harmonisatie van regelgevingsstelsels in Europa en om 
nationale instanties de gelegenheid te geven meer greep te krijgen op de gevolgen van nieuwe 
technologieën en diensten voor het bedrijfsleven en de maatschappij. 
Doelstellingen van het programma 
Doel van het programma is het ontwikkelen van geavanceerde communicatiesystemen 
en -diensten ten behoeve van de economische ontwikkeling en de sociale samenhang in 
Europa, gelet op de snelle ontwikkeling van de technologie, de veranderende regelgeving 
en de geboden kansen voor de ontwikkeling van geavanceerde transeuropese netwerken 
en diensten. 
Het is de bedoeling een Europees beleid te ondersteunen dat gericht is op de snelle 
ontplooiing en op het doelmatig gebruik van geavanceerde communicatie, ter consolidering 
van de interne markt en ten einde de Europese industrie beter in staat te stellen doeltreffend 
te concurreren op de wereldmarkt. De werkzaamheden moeten leiden tot een nieuw 
evenwicht tussen overheids- en particuliere investeringen in communicatie, vervoer, 
energiegebruik en milieubescherming en tot experimenten met het aanbieden van 
geavanceerde diensten. Samen met de werkzaamheden in het kader van activiteiten met 
70 
betrekking tot de informatietechnologie, zullen zij een gemeenschappelijke technologische 
grondslag vormen voor onderzoek- en ontwikkeling van telematicatoepassingen in het kader 
van het specifieke programma betreffende telematicasystemen en de weg bereiden voor de 
ontwikkeling van een Europese markt voor informatiediensten. 
Werkgebieden 
De werkzaamheden moeten het technologische leiderschap van Europa op het gebied van 
digitale breedbandcommunicatie bevestigen en effectief netwerkbeheer en ontplooiing van 
diensten in een divers en concurrerend communicatieklimaat mogetijk maken. In het 
bijzonder moeten de werkzaamheden een stimulerende en coördinerende invloed hebben op 
het ontstaan van digitale multimediadiensten en geïntegreerde fotonische systemen met het 
oog op de grootschalige invoering daarvan in Europa vanaf het jaar 2000, met onder meer 
de ontwikkeling van de technologische grondslag voor de totstandkoming van 
glasvezelnetwerken. Zij moeten zorgen voor mobiliteit op vaste netwerken en door middel 
van geavanceerde draadloze radio- en satellietsystemen in geheel Europa, met bijzondere 
nadruk op gebruikerstoegang tot zowel openbare als particuliere netwerken; voorts moeten 
zij leiden tot de ontwikkeling en demonstratie van technologieën betreffende de integriteit, 
vertrouwelijkheid en beschikbaarheid van informatie in geïntegreerde systemen. 
Op alle gebieden moeten gebruikers van generieke geavanceerde communicatiediensten door 
middel van demonstratieprogramma's van technologie en diensten de gelegenheid krijgen de 
toepasbaarheid van nieuwe technologieën te beoordelen en de technologische ontwikkelingen 
af te stemmen op hun behoeften en op gebieden die van vitaal belang zijn voor de 
economische en sociale ontwikkeling van Europa. De inspraak van de gebruikers moet er ook 
voor zorgen dat de activiteiten op het gebied van technologische ontwikkeling snel inspelen 
op veranderingen in de economische en sociale situatie en op nieuwe wetenschappetijke 
ontdekkingen en doorbraken. 
Een belangrijke taak is weggelegd voor de aspecten systeemintegratie, gebruiksproeven en 
demonstratie van geavanceerde diensten en er wordt nauwe aansluiting gezocht met de 
ontwikkeling van transeuropese netwerken. Aan de hand van toepassingsproeven worden de 
mogelijkheden van geavanceerde communicatie in een aantal verschillende bedrijfs- en 
overheidssectoren gedemonstreerd, en kunnen de voordelen inzake efficiency, 
betrouwbaarheid en beperking van het milieu-effect worden geëvalueerd. Op deze wijze 
kunnen ook groepen met gemeenschappelijke belangen experimenteren met de nieuwe 
technologieën, structurele en administratieve beperkingen op het beter gebruik van 
geavanceerde communicatie aanpakken, "beste werkwijzen" omschrijven en de gevolgen 
evalueren van de maatschappelijke ontwikkeling naar een "informatie-economie", met 
gedecentraliseerd werken in samenwerkingsverband en kleine bedrijfsnetwerken. 
Naar verwachting zullen de voornaamste activiteiten op het gebied van technologische 
ontwikkeling onder de volgende zes gebieden vallen : 
1. Interactieve digitale multimediadiensten 
Multimediadiensten, onder meer televisie, hebben een groot effect op het sociaal-culturele 
leven van de maatschappij. Europese normen en meertalige diensten zijn essentieel voor de 
71 
sociale samenhang in Europa en een sterke multimediasector kan nieuwe werkgelegenheid 
scheppen. Dank zij digitale systemen kunnen bestaande infrastructuren voor 
televisiedistributie beter worden gebruikt en kunnen betere beeldkwaliteit en -defimtie (tot 
HDTV en verder) worden aangeboden. Voorts kunnen daardoor ook het aantal programma's 
en het aantal geluidskanalen voor meertalige programma's worden verhoogd en geavanceerde 
interactieve audiovisuele diensten worden gecreëerd. 
Doel van de werkzaamheden is het stimuleren en coördineren van de totstandkoming van 
Europese interactieve digitale multimedia-communicatiediensten met het oog op de 
grootschalige invoering daarvan vanaf het jaar 2000. 
Zo wordt gestreefd naar de integratie van bestaande breedbanddiensten zoals TV distributie 
via grondgebonden radiogolven, kabel en satelliet met de openbare geschakelde digitale 
diensten (ISDN en GSM) tot interactieve multimediadiensten en de ontwikkeling van 
netwerken tot volledig symmetrische interactieve multimediadiensten. De werkzaamheden 
worden gericht op een efficiënter gebruik van het frequentiespectrum, uitbreiding van het 
aantal kanalen en verhoging van de kwaliteit van de op alle televisiedistributienetten 
beschikbare diensten, alsmede de ontwikkeling van technologieën voor het flexibel gebruik 
van digitale videocommunicatie, onder meer video^mei uitrahoge definitie, voor een aantal 
verschillende doeleinden. 
Ten gevolge van de werkzaamheden zullen nieuwe diensten kunnen worden ingevoerd : van 
gespecialiseerde en professionele telewerk-ondersteuning tot amusementsdiensten voor het 
grote publiek. Grotere interactiviteit is een voorwaarde voor abonneetelevisie, meer selectieve 
verspreiding van openbare informatie, opleiding op verzoek, elektronische informatiediensten 
voor het grote publiek, on-line toegang tot publieksfilms, "videobellen" (voor het bekijken 
van recente televisieprogramma's) en op de kijker afgestemde reclame en directe marketing. 
Dank zij geschakelde videodiensten zullen beeldtelefoon en videoconferentie van hoge 
kwaliteit kunnen worden aangeboden aan een hele reeks organisaties, onder meer ook aan 
kleine bedrijven en particulieren. Als multimedia-werkstations door middel van digitale hoge-
snelheidsnetten met elkaar worden verbonden, zullen geanimeerde videobeelden kunnen 
worden verzonden en ontvangen. 
De werkzaamheden hebben betrekking op de ontwikkeling van digitale technologieën voor 
de rendabele verzending en ontvangst van verschillende beeldresoluties voor grote schermen 
en draagbare ontvangers in een samenhangende digitale beeldhiërarchie. Als er een krachtig, 
flexibel multiplexsysteem komt, worden verschillende configuraties van beeld- en 
geluidstromen in één kanaal mogelijk; daardoor zouden toegangscontrole op programma- en 
kanaalmveau en een efficiënter gebruik van het frequentiespectrum mogelijk worden. Tot de 
technologische ontwikkelingen behoren werkzaamheden op het gebied van beeld- en 
kanaalcodering, multiplexing van diensten en componenten, netwerkbeheer en 
toegangscontrole. Voorts ook de ontwikkeling van systemen voor een doelmatige toekenning 
van frequenties; multimediale communicatie-architecturen; een interoperabele reeks 
broncoderingssystemen voor opslag, verzending en weergave; gemeenschappelijke technieken 
voor kanaalcodering en modulatie bij digitale transmissie; en geavanceerde 
besturingssystemen voor het beheer van multimedia-communicatiediensten. De bron- en 
kanaalcoderingssystemen moeten worden gebaseerd op een digitale hiërarchie die ruimte laat 
voor flexibiliteit in het dienstenaanbod naargelang de kijksituatie. 
72 
De werkzaamheden behelzen verder de ontwikkeling van geavanceerde 
beeldcompressiesystemen voor communicatie op media met beperkte bandbreedte, alsmede 
beeldanalyse, -interpretatie en -generering voor geavanceerde diensten zoals 3D-
videocommunicatie en "virtuele aanwezigheid". Verder moet worden gewerkt aan de 
ontwikkeling van stereoscopische en driedimensionale presentatietechnologieën; geavanceerde 
vormen van beeldopname, -bewerking, -opslag en -opzoeking; en geavanceerde 
interactietechnieken voor digitale videodiensten. 
De werkzaamheden moeten een aanzienlijke bijdrage leveren aan gemeenschappetijke 
Europese functionele specificaties en normen, met name op het gebied van multimedia-
communicatieprotocollen en beeldcodering; zij moeten de schaalvoordelen bieden die nodig 
zijn om het concurrentievermogen van de Europese industrie op de wereldmarkten te 
behouden. 
2. Fotonische technologieën 
Doel is de invoering van geïntegreerde fotonische systemen te stimuleren en te coördineren, 
onder meer door de ontwikkeling van de technologische grondslag voor de ontplooiing van 
volledig optische netwerken ("transparante snelwegen") in Europa tegen het jaar 2000. 
De werkzaamheden bouwen voort op de grote vooruitgang die de laatste tien jaar is geboekt 
op het gebied van de optische communicatie. Er moet een technologie worden ontwikkeld 
voor het gebruik van optische technieken in het gehele netwerk, dus zowel voor schakelen 
als voor zenden, waardoor onnodige omzetting tossen fotonische en elektronische signalen 
kan worden vermeden. 
De werkzaamheden hebben onder meer betrekking op de ontwikkeling van technieken voor 
het aanbieden van multigigabit-bandbreedte (tegen minimale kosten, onafhankelijk van 
transmissiesnelheid of afstand), optische schakeltechnologie en optische signaalverwerking 
en -besturing. Er moeten plannen en tijdschema's worden opgesteld voor de overgang van 
de huidige, op elektronische schakelelementen gebaseerde netwerken naar de toekomstige 
hybride en volledig optische netwerken. Er moeten radicaal meuwe concepten worden 
ontwikkeld voor het ontwerp, het netwerkbeheer en de besturing van fotonische netwerken. 
De fundamentele voordelen qua fysische eigenschappen van fotonen ten opzichte van 
elektronen moeten worden gedemonstreerd in realistische toepassingen, op 
laboratoriumniveau en in veldproeven. 
Nieuwe concepten op het gebied van de quantumoptica, de niet-lineaire dynamica, 
femtoseconde-technologieën en optische verwerking moeten worden toegepast om de weg te 
banen voor de volgende generatie technologische doorbraken en het aanbod van terabit-
bandbreedte na het jaar 2000. De nodige kostenverlagingen voor de toegang tot breedband 
moeten worden gerealiseerd, zodat optimaal gebruik kan worden gemaakt van de 
"transparante snelweg", met name wat interfaces met klantennetwerken en interfaces tussen 
het vaste netwerk en mobiele diensten betreft. Het ontwerp en de ontwikketing van de nieuwe 
netwerkinfrastructuur en -interfaces moeten nauw zijn afgestemd op de breedbanddiensten 
die ze ondersteunen. 
73 
3. Hoge-snelheidsnetwerken 
Doel is tegen het jaar 2000 geïntegreerde multigigabit-hogesnelheidsnetwerken aan te bieden 
aan geavanceerde gebruikers in de Europese industrie, onderzoekorganisaties en 
universiteiten, en voorbereidingen te treffen voor de massale ontplooiing van deze netwerken 
over geheel Europa. 
De technologische en systeemontwikkelingen zullen breedbanddiensten ondersteunen zoals 
beeldtelefoons, telewerken, multimedia en sociale zorg. Zij zullen betrekking hebben op 
gebruikersnetwerken, openbare netwerken en bedrijfsnetwerken en gaan van 
basistechnologische ontwikkelingen tot de proefimplementatie van geavanceerde diensten. 
De werkzaamheden omvatten een fase van door de gebruiker geleide definitie-activiteiten, 
waarin een omschrijving moet worden gegeven van de netwerkdiensten en -infrastructuur die 
nodig zijn om geavanceerde toepassingen te ondersteunen. De activiteiten moeten een 
grondige analyse omvatten van problemen op het gebied van gebruiksplanning, 
systeemontwerp, implementatie, beheer en toezicht. De verschillende technologische en 
economische opties moeten daarbij worden afgezet tegen netwerktopologieën en -
architecturen. Daarna volgt een tweede fase, waanh de ontbrekende elementen worden 
ontwikkeld en geïntegreerd met de resultaten van O&O op andere gebieden. Hierin worden 
alle netwerkproblemen behandeld die een rol spelen bij hoge-snelheidscommumcatie 
(protocollen, routering en congestiebeheer). De in het kader van RACE ontwikkelde ATM-
technologie (Asynchronous Transfer Mode) vormt hierbij het uitgangspunt maar wordt 
uitgebreid met hogere snelheden en meer mogelijkheden. 
In een derde fase worden koppelingsproeven en demonstraties ondersteund. Daarmee wordt 
het gebruik van betrouwbare, hoogwaardige en veilige breedband-netwerkdiensten 
gestimuleerd en de tijdige en gecoördineerde ontplooiing van deze infrastructuur bevorderd. 
Deze activiteiten moeten ook een bijdrage leveren aan de oplossing van grensoverschrijdende 
regelgevingskwesties. Aan de hand van de proeven zullen het beheer en de werking van het 
netwerk, alsmede de betrouwbaarheid en de flexibiliteit ervan worden geëvalueerd. Zij 
vormen een complete, op de koppeling van eilanden gebaseerde testinfrastructuur waarmee 
een uitgebreide reeks geavanceerde toepassingen en diensten wordt ondersteund. Gedurende 
het gehele verloop worden de diverse technologieën afgestemd op de zich ontwikkelende 
gebruikerseisen om de aanvaarding ervan door de gebruikers te verbeteren. 
4. Netwerken voor mobiele en persoontij ke communicatie 
Doel is de te verwachten vraag naar persoonlijke communicatie na het jaar 2000 op te vangen 
en de Europese industrie in staat te stellen haar leiderspositie op dit gebied te handhaven. 
In de toekomst zullen telecommunicatienetwerken vooral een breed gamma van 
telecommunicatiediensten moeten kunnen aanbieden aan een steeds groeiend aantal mobiele 
gebruikers. Naar verwachting zullen toekomstige eisen inzake persoonlijke communicatie 
ongekende hoogten bereiken en zal de vraag naar een "persoonlijke communicatieruimte" 
radicaal nieuwe, uitgebreide en spectrum-zuinige netwerken, infrastructuren en apparatuur 
vereisen. 
74 
De werkzaamheden moeten zich toespitsen op operationele proeven en de technologische 
aspecten van geïntegreerde vaste en mobiele breedbandnetwerken die een direct effect hebben 
op het aanbieden van verbeterde persoonlijke communicatiediensten. 
De proeven dienen ter validering van draadloze subsysteem- en netwerkcomponenten in een 
aantal verschillende omgevingen (kantoor, woning en fabriek). Zij moeten rendabele 
toepassingen en diensten in dergetijke omgevingen demonstreren, de integratie van 
verschillende netwerken en diensten valideren en de doeltreffendheid van interfaces aantonen. 
De werkzaamheden hebben ook betrekking op de ontwikkeling en beproeving van 
onderhoudsprocedures, betrouwbaarheidsproeven en kwaliteitswaarborging van begin tot eind 
van de dienst. Zij moeten bijdragen tot de ontwikkeling van gemeenschappelijke specificaties 
en normen, alsmede tot het aanduiden van nieuwe marktkansen en noodzakelijke 
veranderingen in regelgevingprocedures en specificaties voor apparatuur. 
De werkzaamheden hebben met name betrekking op de volgende twee hoofdgebieden : 
Wat mobiele breedbandsystemen en -diensten betreft, moeten er technologische 
ontwikkelingen komen op het gebied van miniaturisatie, integratie van componenten en 
packaging-technieken voor draagbare ^zenders/ontvangers met laag vermogen voor het 
verzenden, ontvangen, weergeven en lokaal verwerken van multimedia-informatie. 
Breedband-radiotechnologie moet worden ontwikkeld voor het rendabel verzenden/ontvangen 
van interactieve en distributieve multimedia-informatie via draadloze netwerken, onder meer 
satelliet- en LAN-netten, met optimaal gebruik van het frequentiespectrum. Geavanceerde 
elektrische/optische technologie moet worden ontwikkeld om "radio via vezel" en de 
ontwikkeling van nieuwe mobiele netwerkarchitecturen met gebruik van laagvermogen-
distributiepunten en basisstations met laag vermogen mogelijk te maken. Er moeten nieuwe 
technieken worden ontwikkeld voor meervoudige toegang, samen met de bijbehorende 
coderings- en compressietechnologie, om te kunnen voldoen aan de eisen inzake betrouwbare 
en veilige transmissie van zeer grote hoeveelheden informatie tegen snelheden die 
vergelijkbaar zijn met die van vaste breedbandnetten. Er moeten kritische technologieën 
worden ontwikkeld voor geïntegreerde satelliet- en grondnetwerken; signalerings- en 
transmissieprotocollen moeten worden ontwikkeld en er moet een evaluatie worden gemaakt 
van de eisen inzake capaciteit en bereik. Normalisatie moet worden ondersteund door de 
ontwikkeling van gemeenschappetijke functionele specificaties voor de integratie/interworking 
van mobiele breedbandnetten (over land en via satellieten) met vaste netwerken. 
Ten einde het concept van een "persoonlijke communicatieruimte'' te ontwikkelen, zullen 
geavanceerde technologieën worden onderzocht op persoonlijke authentificatie, veiligheid en 
privacy door het gebruik van stemherkenningstechnieken en/of persoonlijke "smart-cards". 
Er moeten geavanceerde beheerstechnieken voor geïntegreerde breedbandnetten worden 
ontwikkeld met het oog op locatie/registratie-beheer en het beheer van de abonnee-database. 
Mens/machine-interfaces en gemeenschappetijke operationele procedures moeten worden 
ontwikkeld voor gepersonatiseerde dienstprofielen, dienst- en netwerktoegang, 
oproepverbinding, dienstbeheer en facturatie. 
5. Intelligentie in netwerken en dienstenontwikkeling 
Doel is een technologie te ontwikkelen voor het flexibel en realtime-beheer van 
75 
communicatiemiddelen, die voldoet aan de eisen van gebruikers, dienstenleveranciers en 
netwerkexploitanten zodat de oplossingen kunnen meegroeien met gebruikersbehoeften, 
marktontwikkelingen en technologische veranderingen. 
De werkzaamheden inzake intelligentie in netwerken zijn specifiek gericht op het inbouwen 
in communicatienetwerken van mogetijkheden die nodig zijn voor realtime-
communicatiebeheer, onder meer van netwerken, diensten en gebruikerstoegang. 
O&O betreffende dienstenontwikkeling moet het concept bevorderen van modulaire 
normalisatie van dienstencomponenten en bouwstenen als basis voor een goedkopere en 
snellere ontwikkeling van diensten waarmee beter op de nieuwe eisen kan worden ingespeeld. 
Modulaire normalisatie is de basis voor de herbruikbaarheid en het delen van middelen, en 
tevens een voorwaarde voor toekomst-veilige investeringen, aangezien de technologie erdoor 
wordt losgekoppeld van de functies en de integratie daarvan in de verwezenlijking van een 
bepaalde dienst of toepassing. 
Deze werkzaamheden zullen dan ook bijdragen tot de snelle en flexibele invoering van 
nieuwe diensten in geavanceerde breedbandnetwerken en de effectieve ontplooiing van 
netwerkbeheer en diensten in een uiteenlopende en concurrerende communicatieomgeving. 
Naar verwachting zullen nieuwe diensten hierdoor ten minste één orde van grootte sneller 
worden aangeboden, waardoor er voor deze nieuwe diensten al vroeg marktkansen kunnen 
worden geschapen. Voor de gebruiker zal de dienstenontwikkeling tot gevolg hebben dat hij 
meer controle kan hebben over de gebruikte diensten en communicatiemiddelen : bij 
voorbeeld het combineren van spraak, gegevens en beelden in de gewenste vorm op ieder 
gewenst ogenblik. 
De programmatuur- en systeemontwikkeling moet plaatsvinden in het kader van 
toepassingsproeven waaraan wordt meegewerkt door eindgebruikers, dienstenleveranciers en 
netwerkexploitanten. Deze proeven bestaan onder meer uit de ontwikkeling, beoordeling en 
vatidering van architecturen, methoden en gereedschappen, de integratie van 
dienstencomponenten en technieken voor netwerk- en dienstenbeheer. Zelflerende en 
zelfherstellende beheerssystemen voor "aanpasbare netwerken" moeten worden ontwikkeld 
en getest. 
De werkzaamheden betreffende de verkorting van de ontwikkelingscyclus voor diensten 
moeten worden toegespitst op de gehele aanbodcyclus, van de inventarisatie van behoeften 
tot de totstandbrenging en ontplooiing van diensten in het netwerk. Bijzondere aandacht moet 
worden geschonken aan de transparante en betrouwbare invoering van diensten in reële 
bedrijfsomstandigheden. De werkzaamheden zullen bestaan uit de ontwikketing en beproeving 
van nieuwe dienstconcepten waarbij gebruik wordt gemaakt van een grotere bandbreedte en 
meer intelligentie in netwerken en de grotere mobiliteit van de gebruikers. Interfaces voor 
de programmering van toepassingen moeten worden ontwikkeld en de vatiditeit ervan moet 
worden getest. Bij de werkzaamheden moet rekening worden gehouden met de heterogeniteit 
van netwerken, de overschakeling op geïntegreerde netwerken, gebruikersmobiliteit, de 
ontwikkeling naar herbruikbare dienstencomponenten en capaciteitverstindende diensten zoals 
virtuele aanwezigheid. Er moeten technieken worden ontwikkeld voor een snelle 
conformiteitsbeproeving van diensten. 
76 
De werkzaamheden betreffende dienstenontwikkeling moeten gericht zijn op nieuwe behoeften 
in een omgeving die wordt gekenmerkt door snel toenemende diversiteit. Zij moeten 
betrekking hebben op de ontwikkeling van gemeenschappelijke functionele specificaties en 
praktijkvoorschriften voor geïntegreerde dienstenontwikkeling. De werkzaamheden inzake 
omgevingen voor het creëren van diensten moeten leiden tot de ontwikketing van 
organisatorische kaders en technologieën voor het hergebruik van dienstencomponenten. De 
werkzaamheden met betrekking tot gebruikerskwesties moeten bestaan uit de ontwikkeling 
van technologieën en systemen voor het verhogen van de gebruikerscontrole over diensten, 
de integratie daarvan en het gebruik van hulpbronnen, ergonomisch onderzoek naar het 
gebruik van diensten en technieken voor aanpasbare interactie tussen gebruiker en dienst. 
De werkzaamheden moeten worden uitgevoerd in samenhang met die van gebied 6 inzake 
de veiligheid van communicatiesystemen en veiligheidsaspecten van de toegang tot 
hulpbronnen. Functionele specificaties en praktijkcodes die uit deze werkzaamheden 
voortkomen zullen dienen ter ondersteuning van het normalisatieproces. 
6. Kwaliteit, beveiliging en veiligheid van communicatiediensten en -systemen 
Doel is technologieën te onderzoeken en te ontwikkelen voor economisch levensvatbare en 
operationeel bevredigende oplossingen met betrekking tot eisen inzake diensten en systemen 
van hoge kwaliteit met een hoge graad van beveiliging en veiligheid. 
Kwaliteit van de dienst, beveiliging en veiligheid zijn nauw met elkaar verwant. Er moeten 
gemakkelijk te gebruiken, betrouwbare en onderhoudbare oplossingen worden ontwikkeld, 
waarin veiligheid een essentiële component is. Bij informatiediensten moet grote aandacht 
worden besteed aan de bescherming van informatiemiddelen, zowel door middel van de 
gebruikte technologie (functionaliteit) als indirect door de kwaliteit van het ontwerp en de 
ontwikkeling en de werking van het systeem (beveiliging). 
De werkzaamheden moeten betrekking hebben op de openbare, niet geheime sector. Zij zijn 
dan ook gericht op de meeste bedrijfssectoren, overheidsdiensten en het grote publiek. Zij 
moeten zich bezighouden met traditionele eisen inzake integriteit en betrouwbaarheid van de 
communicatie (d.w.z. de zekerheid dat de informatie overkomt zoals zij bedoeld is) en 
vertrouwelijkheid (of privacy), alsmede met andere mogelijkheden zoals onloochenbaarheid 
(nagaan of de zender wel degelijk degene is die hij beweert te zijn of maken dat de 
geadresseerde niet kan ontkennen dat hij het bericht heeft ontvangen) en elektronische 
handtekeningen. Zodra deze mogelijkheden openbaar beschikbaar komen, kunnen bedrijven 
de meeste transacties elektronisch verrichten. Wat vertrouwelijkheid betreft, worden 
oplossingen gezocht die verenigbaar zijn met de nationale veiligheid en het handhaven van 
de openbare orde. 
De sterke banden tussen kwaliteit van de dienst, beveitiging en veiligheid maken dat een 
samenhangende technische aanpak moet worden ontwikkeld. Betrouwbaarheid impliceert 
zowel beveiligde als veilige netwerken en diensten. De werkzaamheden moeten worden 
geconcentreerd op technologische ontwikkelingen ter verbetering van de kwaliteit van de 
dienst, beveitiging en veiligheid in gedecentraliseerde informatiesystemen, met bijzondere 
aandacht voor de prijs/prestatie-verhouding. Er moet onderzoek worden gedaan naar 
ingebouwde technieken voor vroegtijdige waarschuwing en melding van foutrisico's, alsmede 
77 
naar mechanismen voor een flexibele respons. Waar nodig worden deze ontwikkeld als 
middel om openbare, op netwerken gebaseerde diensten en toepassingen te beschermen tegen 
interferentie en verlies van beschikbaarheid. 
Met het oog op een betere kwaliteit van de dienst is technologische ontwikkeling een 
voorwaarde voor betere bruikbaarheid en betrouwbaarheid in multimedia- en distributieve 
diensten. O&O moeten zich richten op nieuwe architecturen voor de levering van veilige en 
beveiligde breedbanddiensten. Voor beveiligde communicatie moeten O&O gericht zijn op 
het flexibel beheer van beveitiging in een open, wereldwijde netwerk- en dienstenomgeving. 
Met het oog op meer veiligheid moet de technologische ontwikkeling betrekking hebben op 
bedrijfszekere mechanismen en zelfherstellende netwerken en diensten. 
De werkzaamheden moeten een aanvulling zijn op die uit andere gebieden van dit programma 
en andere specifieke programma's en bestaan uit onderzoek, demonstraties, experimenten en 
proeven met geïntegreerde systemen. Als resultaten worden onder meer verwacht : 
gemeenschappetijke functionele specificaties, praktijkcodes en bijdragen aan standaardisatie. 
Horizontale acties : 
Totstandbrenging van consensus en coördinatie van nationale en regionale activiteiten ter 
stimulering en bevordering van de breedbandinfrastructuur en de ontwikkeling van 
diensten. 
Deze acties, waarin de werkzaamheden in elk van de zes gebieden worden bijeengebracht, 
bestaan onder meer uit overleg tussen OTO-projecten, overleg met Europese standaardisatie-
organisaties en instanties voor strategische planning(1), coördinatie met COST- en 
EUREKA-activiteiten en coördinatie met activiteiten die gefinancierd worden door het EFRO, 
de EIB, het EIF en het Cohesiefonds. 
Gecoördineerde acties en begeleidende maatregelen moeten worden toegespitst op de sociale 
en economische effecten van geavanceerde communicatie. Deze acties moeten duidelijk 
maken welke mogelijkheden er zijn voor het herschikken van investeringen in zowel de 
openbare als de particuliere sector om een nieuw evenwicht te bereiken tussen 
telecommunicatie en vervoer met het oog op energiebesparing en milieubescherming. Zij 
hebben betrekking op het identificeren en definiëren van geavanceerde diensten die in geheel 
Europa kunnen worden ontplooid en op de beoordeling van de effekten ervan. Speciale 
maatregelen moeten worden genomen om de voorlichting over de uit de beschikbaarheid van 
nieuwe diensten voortvloeiende voordelen uit te breiden. 
Speciale acties in internationaal samenwerkingsverband 
De meeste zaketijke activiteiten vinden op wereldschaal plaats en telecommunicatie moet dan 
ook op mondiaal niveau opereren. De bedrijfsfusies die momenteel plaatsvinden in de grote 
industrietakken, waaronder ook telecommunicatie, versterken nog deze mondiale dimensie. 
Speciale acties ter ondersteuning van internationale samenwerking moeten vooral gericht zijn 
(1) ETSI, CEN/CENELEC, ËURESCOM en ETNO 
78 
op de ontwikkeling van toepassingen en netwerkbeheer en moeten beperkt btijven tot 
gebieden die duidelijk op evenwichtige wijze van wederzijds belang zijn. Bijzondere aandacht 
moet worden geschonken aan de synergie met het nationaal initiatief voor de informatie-
infrastructuur in de Verenigde Staten en soortgelijke activiteiten in Japan. 
Deze acties moeten ook een kader bieden voor nauwere samenwerking met mitiatieven in 
Oost- en Midden-Europa, onder meer gefinancierd in het kader van PHARE, TACIS en de 
EBRD. Nu Oost- en Midden-Europa werkt aan een zeer kritieke wederopbouw, zal steun 
voor geavanceerde communicatie-experimenten op basis van 'passende' technologie, waarbij 
organisaties in Oost- en West-Europa met elkaar gaan samenwerken, helpen om de 
overdracht van know-how te versnellen, de eigen economische ontwikkeling te stimuleren en 
nieuwe mogetijkheden te openen voor Europese bedrijven. Ook moeten speciale maatregelen 
worden genomen om de uitwisseling van wetenschappers en onderzoekers tussen Oost- en 
West-Europa in het kader van bepaalde O&O-projecten en experimenten te vergemakkelijken. 
Speciale acties voor de verspreiding en benutting van resultaten en voor beroepsopleiding 
in geavanceerde communicatietechnologie en dienstenbeheer 
Tot deze acties behoort het organiseren van zomercursussen, seminars, workshops en steun 
voor een aantal internationale conferenties. Ook wordt gedacht aan de uitwisseling van 
wetenschappers tussen de Lid-Staten van de Gemeenschap voor beperkte onderzoekperioden 
in de projecten. 
Er moeten meer inspanningen worden geleverd om de doelmatige benutting van nieuwe 
technologieën en diensten door middel van een programma van openbare demonstraties en 
tentoonstellingen te stimuleren. 
79 
Bijlage n 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende gebieden 
GEBIED % financiering 
1. Interactieve digitale multimediadiensten 22-26% 
(waaronder interactieve digitale video/TV-systemen) 
2. Fotonische technologieën 17-19% 
3. Hoge-snelheidsnetwerken 11-13% 
4. Netwerken voor mobiele en persoonlijke communicatie 18-20% 
5. Intelligentie in netwerken en dienstenontwikkeling 15-17% 
6. Kwaliteit, beveiliging en veiligheid van 
communicatiediensten en -systemen 6-8% 
Horizontale acties 4,5-5,5% 
TOTAAL 100% 
Deze verdeling sluit niet uit dat een project betrekking kan hebben op verschillende gebieden. 
80 
OTO betreffende telematicatechnologie voor toepassineen van aleemeen belang 
Bijlage I ; 
Wetenschappelijke en technische doelstellingen en inhoud 
Inleiding 
Er zijn drie fundamentele redenen om de OTO-activiteiten op telematicagebied, waarmee is 
begonnen in het derde kaderprogramma, voort te zetten en uit te breiden : 
Ondersteuning van de werkgelegenheid 
In de bijzonder moeilijke economische en sociale conjunctuur die de Europese 
Gemeenschap momenteel doormaakt, moet bijzondere voorrang worden gegeven aan 
OTO-activiteiten die de werkgelegenheid kunnen ondersteunen of zelfs nieuwe 
arbeidsplaatsen kunnen scheppen op gebieden met een grote behoefte aan 
gekwalificeerde arbeidskrachten. Dat is zeker het geval met OTO betreffende 
telematicatoepassingen. Deze beogen immers te voorzien in maatschappelijke 
behoeften van vitaal belang, dank zij nieuwe telematicadiensten waarmee bij 
voorbeeld mogelijkheden worden geboden tot laagdrempelige toegang tot 
afstandsonderwijs of voortgezette opleiding op afstand (teleonderwijs), doeltreffender 
wegverkeersgeleiding en beter gebruik van vervoersinfrastructuur of meer 
zelfstandigheid voor ouderen en gehandicapten. Dat zijn nieuwe markten met een 
groot groeipotentieel, waarbij er ook minder gevaar is dat de activiteiten naar buiten 
Europa worden overgeplaatst, want deze nieuwe telematicadiensten zijn van nature 
vaak diensten die zich in de onmiddellijke nabijheid van de gebruiker bevinden. 
Ondersteuning van de concurrentiepositie 
Binnen een internationaal concurrentieklimaat dat gekenmerkt wordt door 
mondialisering van de activiteiten en spreiding van de werkgelegenheid, kan OTO op 
het gebied van telematicatoepassingen bijdragen tot het versterken van de 
concurrentiepositie van de industrie in de Gemeenschap op ten minste drie niveaus. 
Ten eerste biedt dergelijk onderzoek concrete resultaten, met betrekking tot markten 
en werkgelegenheid, voor eerder onderzoek naar dragernetwerken of generieke 
apparatuur en diensten voor informatieverwerking en communicatie. Anders gezegd, 
kan de opbrengst van investeringen in OTO dat reeds is uitgevoerd of nog wordt 
uitgevoerd in het kader van onderzoek op het gebied van informatietechnologie of 
geavanceerde communicatie, door OTO naar telematicatoepassingen worden vergroot. 
Voorts kunnen de aldus ontwikkelde telematicatoepassingen leiden tot een beter 
gebruik en hoger rendement van bestaande en toekomstige informatie- en 
communicatie-mfrastructuren. Tenslotte biedt OTO betreffende telematicatoepassingen 
van algemeen belang ook mogetijkheden tot innovatie om de werkingskosten van 
overheidsdiensten en bepaalde collectieve diensten die eigen zijn aan het Europese 
sociale model - bij voorbeeld onderwijs en opleiding en vooral ook gezondheidszorg -
te drukken. Zo wordt verwacht dat dank zij de vooruitgang in de medische telematica 
minder vaak zal moeten worden overgegaan tot ziekenhuisopname, doordat zorgen 
en medisch advies aan de patiënten thuis kunnen worden verstrekt. 
81 
Tenuitvoerlegging van de aanbevelingen van het tussentijdse evaluatieverslag over de 
eerste fase van het OTO-programma betreffende telematicasystemen van algemeen 
belang 
In dit verslag, dat in het najaar van 1993 is gepubliceerd, wordt aanbevolen deze 
activiteiten in een 10-jarenperspectief voort te zetten, met een aanzienlijke uitbreiding 
van de financiële middelen. 
I. ACHTERGROND 
De zich snel en voortdurend ontwikkelende informatie- en communicatietechnologieën (ICT) 
kunnen, wanneer zij in vaak complexe gehelen worden gecombineerd, aan diverse 
categorieën gebruikers, met name overheidsdiensten en particulieren, nieuwe produkten en 
diensten aanbieden die voorzien in fundamentele economische en sociale behoeften. Onder 
de benaming "telematica-toepassingen" zijn alle systemen (apparatuur en programmatuur) en 
diensten (afstandsonderwijs, telewerken, telegezondheidszorg, televerkeers- en -
luchtverkeersgeleiding, enz.) die uit deze integratie voortvloeien samengebracht. 
Onderzoek en technologische ontwikkeling (OTO) op het gebied van de telematicatechnologie 
kan een brug slaan tussen de vooruitgang op ITC-gebied en de behoeften van de gebruikers. 
Onder andere daardoor kunnen telematicasystemen en -diensten mee evolueren met de 
technologische ontwikkeling, terwijl het gebruiksgemak ervan wordt verbeterd. De gevolgen 
van dergelijk onderzoek kunnen aanzienlijk zijn, voor zover de ontwikkelde telematica-
oplossingen goed zijn afgestemd op de behoeften van de gebruikers en rekening wordt 
gehouden met interoperabiliteit op Europees niveau. 
Een geslaagde verspreiding van de telematica in Europa biedt inderdaad uitzicht op 
verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden van de Europeanen, betere organisatie 
van de activiteiten van ondernemingen en administraties, een nieuwe groeidynamiek die de 
werkgelegenheid bevordert op basis van nieuwe produkten en diensten, consolidering van de 
interne markt en versterking van de economische en sociale samenhang van de Europese 
Gemeenschap. 
Voorts wordt door communautair OTO naar nieuwe telematicatoepassingen, uitgaande van 
de resultaten van andere onderzoekprogramma's op ICT-gebied, ook de opbrengst vergroot 
van eerdere financiële inspanningen voor programma's als ESPRIT en RACE. 
Het onderzoek en de technologische ontwikketing op het gebied van telematicasystemen van 
algemeen belang heeft twee doelstellingen. Een eerste, meer traditioneel doel is het 
bevorderen van het concurrentievermogen van de Europese industrie; het tweede doel, nieuw 
in het Verdrag betreffende de Europese Unie, is het bevorderen van onderzoekactiviteiten die 
nodig zijn voor andere communautaire beleidsterreinen. Gezien de aard van het programma, 
dat gericht moet zijn op de gebruikers, krijgt deze nieuwe doelstelling prioriteit. 
De OTO-werkzaamheden bouwen voort op de ervaring die is opgedaan met het derde 
kaderprogramma, maar het accent wordt verlegd van "gegevenstelematica" naar "multimedia-
telematica", waarin alle gedecentraliseerde en interactieve multimadiatoepassingen zijn 
samengebracht. Voorts wordt nog meer belang gehecht aan het getijktijdig aanknopen bij de 
behoeften van de gebruikers en het zoeken naar zo efficiënt en economisch mogetijke 
82 
oplossingen. Deze drie nieuwe beleidslijnen gelden niet alleen voor het programma in zijn 
geheel maar ook voor ieder project afzonderlijk. 
Beleidslijnen inzake de uitvoering van projecten 
Ieder project wordt uitgevoerd in vijf fasen, waarbij de gebruikers telkens nauw worden 
betrokken. 
In eerste instantie wordt nagegaan wat de latente of uitdrukkelijk geformuleerde specifieke 
behoeften van de gebruikers zijn. Daartoe behoren allerhande organisaties zoals 
overheidsdiensten of bedrijven die een beroep moeten doen op telewerken, en allerlei 
personen, bij voorbeeld onderzoekers, bibliothecarissen, gezondheidswerkers, 
luchtverkeersleiders of gehandicapten die behoefte hebben aan in een netwerk geschakelde 
multimediastations. 
In een tweede fase worden deze behoeften vertaald in een aantal functionele specificaties, die 
moeten voldoen aan de gemeenschappetijke eisen van de gebruikers. Daarbij moet er tevens 
voor worden gezorgd dat interoperabiliteit van de telematica-apparatuur en -programmatuur 
op Europees niveau mogetijk blijft. 
Uitgaande hiervan worden in een derde stap in een precompetatief, prenormatief en 
prelegislatief verband demonstraties ontwikkeld als resultaat van een OTO-activiteit waarbij 
gepoogd wordt vier soorten elementen te integreren. De eerste drie daarvan zijn generiek, 
terwijl de laatste project-specifiek is. Het betreft generieke netwerken (bijvoorbeeld snelle 
communicatienetten via glasvezel of satelliet), generieke apparatuur (multimedia-werkstations, 
draagbare apparatuur voor gegevensopslag en -verwerking, enz.), generieke diensten 
(bijvoorbeeld multimediale elektronische post, toegang tot gegevens of kennis op afstand, 
mogelijkheden voor interactieve simulatie en virtuele omgevingen) en tenslotte specifieke 
apparatuur en programmatuur. Deze laatste elementen zijn het voorwerp van een specifieke 
OTO-activiteit in het kader van het desbetreffende project, zodat het geïntegreerde geheel 
goed beantwoordt aan de behoeften van de gebruikers. Om echter de economische 
rentabiliteit van de ontwikkelde toepassing optimaal te maken, moet zoveel mogelijk een 
beroep worden gedaan op de eerste drie soorten elementen, die voortkomen uit andere 
onderzoekprogramma's zoals RACE en ESPRIT. Daarom moet worden gezorgd voor nauwe 
interactie tussen alle onderzoek onder de eerste activiteit van het vierde kaderprogramma. 
Voorts moeten nauwe contacten worden onderhouden met de exploitanten van openbare en 
particutiere communicatienetwerken, leveranciers van diensten en elektronica- en 
automatiseringsbedrijven. 
In een vierde fase worden de aldus ontwikkelde demonstraties gevalideerd met de hulp van 
representatieve gebruikersgroepen, waarbij nog meer dan vroeger de bevoegde openbare en 
particuliere instellingen worden betrokken, zodat nieuwe telematicatoepassingen later 
gemakkelijker kunnen worden verspreid. Bij deze valideringsproeven zal zeer vaak een stap 
terug moeten worden gedaan, om de eerder aangehouden functionele specificaties te herzien 
of om OTO-werk aan specifieke componenten aan te vullen, of zelfs om andere 
onderzoekprogramma's op ICT-gebied in een eerder stadium in te schakelen. 
83 
Tenslotte wordt, aan het eind van dit iteratieve proces, aan de met succes gevalideerde 
toepassingen een plan toegevoegd inzake de exploitatie van de verkregen resultaten, alsmede 
aanbevelingen voor normalisatie-instellingen en wetgevers en een handleiding met wenken 
voor een geslaagde invoering van deze nieuwe telematicatoepassingen. 
Beleidslijnen inzake de uitvoering van alle activiteiten 
Het streven naar een betere verdiscontering van de gebruikersbehoeften en een grotere 
rentabiliteit wordt doorgetrokken naar alle telematica-onderzoek. Zo moeten met name dure 
doublures tussen projecten worden voorkomen en moet ervoor worden gezorgd dat bij 
gelijksoortige toepassingen op verschillende OTO-gebieden zoveel mogelijk 
gemeenschappetijke elementen worden gebruikt. Dergetijke samenhang en efficiency vormen 
de bestaansgrond van een multisectorieel onderzoekprogramma op telematicagebied. 
Bij het derde kaderprogramma is hoofdzakelijk empirisch te werk gegaan. Op ieder 
behandeld sectorieel gebied is door middel van voortdurend overleg tussen de projecten 
informatie-uitwisseling gestimuleerd, zodat onnodige doublures bij de ontwikkeling van 
demonstratiemodellen is voorkomen. Voorts konden dank zij de uitwisseling van ervaringen 
tussen de projecten bij de valideringsproeven met representatieve gebruikersgroepen 
gemakkelijker praktische aanbevelingen worden gedaan aan organisaties die de nieuwe 
telematicatoepassingen zouden gaan invoeren. 
Deze pragmatische aanpak wordt voortgezet. Een verbetering daarbij is de organisatie van 
"horizontaal" overleg met projecten uit diverse sectoriële gebieden die vergelijkbare thema's 
behandelen zoals de ontwikkeling van telewerken (voor onderzoekers, artsen of ambtenaren, 
in stedelijke of landetijke gebieden), mens/machine-interfaces en ergonomische aspecten of 
verbetering van de transeuropese telematicanetwerken en -diensten (met als gebruikers 
onderzoekers, overheidsdiensten, orgaanbanken en luchtverkeersleiders). 
Tenslotte wordt deze empirische aanpak versterkt door onderzoek naar technische aspecten 
van telematicaonderzoek, uitgevoerd in het kader van de horizontale OTO-activiteiten van 
het programma. 
Door de uitbreiding te bevorderen van telematicasystemen en -diensten die goed zijn 
afgestemd op de behoeften van de gebruikers en krachtig zijn in technisch en economisch 
opzicht, kan het programma bijdragen aan het versterken van het concurrentievermogen van 
de Europese economie en het stimuleren en benutten van de nodige investeringen om Europa 
een krachtige informatie- en communicatie-infrastructuur - of "infostructuur" - te geven. 
Daarvan worden drie grote toepassingsgebieden behandeld : 
de infostructuur voor diensten van algemeen belang met telematica ten behoeve van 
vervoer, gezondheidszorg en overheidsdiensten; 
de kennisinfostructuur ten behoeve van onderzoek, afstandsonderwijs en -opleiding 
en bibliotheken; 
de infostructuur ter verbetering van de levensomstandigheden met telematica ten 
behoeve van ouderen en gehandicapten, stedetijke en landetijke gebieden en 
bescherming van het milieu. 
84 
In een vierde gebied worden de OTO-activiteiten van horizontale aard samengebracht. 
Tenslotte zijn er ook nog begeleidende maatregelen met betrekking tot internationale 
samenwerking, verspreiding van de resultaten en opleiding van onderzoekers en gebruikers. 
H. VOORGESTELDE OTO-ACTIVITEITEN 
1. INFOSTRUCTUUR VOOR DIENSTEN VAN ALGEMEEN BELANG 
De Europese infostructuur moet ook een bijdrage leveren aan de goede werking van de 
interne markt en mogelijkheden scheppen om de nieuwe verplichtingen na te komen die 
voortvloeien uit het Verdrag betreffende de Europese Unie. Daartoe zijn nieuwe 
telematicadiensten nodig. Het onderzoek wordt geconcentreerd op drie gebieden van groot 
politiek, economisch en sociaal belang : overheidsdiensten, gezondheidszorg en vervoer. Het 
steunt daarbij op vroegere communautaire activiteiten op deze gebieden. 
Overheidsdiensten 
Via het programma TNA/IDA (Telematics Network for Administration/Interchange of Data 
between Administrations) worden systemen voor gegevensverwerking en -uitwisseling tussen 
overheidsdiensten ingevoerd. Voor telematicanetwerken tussen overheidsdiensten (TNA) is 
een aantal richtlijnen opgesteld. De vertaling daarvan in uitvoerbaarheidsstudies en 
proefprojecten vindt plaats in het kader van het communautaire meerjaren-actieplan IDA. 
Vandaar dat onderzoek, ontwikkeling en demonstratie moeten worden ondernomen als 
ondersteuning van het TNA/IDA-programma, zodat de technologische vooruitgang inzake 
multimediatelematica later ter beschikking van overheidsdiensten kan worden gesteld. 
Doel 
Doel is de overheid de gelegenheid te geven de relevante resultaten van het telematica-
onderzoek geleidetijk toe te passen naarmate ze beschikbaar komen, zodat de doeltreffendheid 
van de overheidsdiensten op Europese schaal snel en onder goede economische 
omstandigheden kan worden verbeterd. Zo kunnen overheidsdiensten nieuwe 
telematicasystemen en -diensten invoeren en tegelijk de bestaande infrastructuren 
rationaliseren, door gebruik te maken van investeringen die al gedaan zijn om de openbare 
dienstverlening te verbeteren. Dank zij deze OTO-activiteiten kunnen ook open normen 
worden vastgesteld en bevorderd, die dan gebruikt kunnen worden in specificaties voor 
overheidsopdrachten gelieerd aan telematicatoepassingen. 
Aard van de werkzaamheden 
Er worden twee aspecten behandeld. Het eerste betreft de ontwikkeling van 
telematicatoepassingen die de uitwisseling van informatie tussen overheidsdiensten 
vergemakketijken. Dank zij deze werkzaamheden moeten meuwe technologieën beschikbaar 
komen voor administratieve terreinen die van strategisch belang zijn geworden voor de 
werking van de interne markt en de tenuitvoerlegging van het Verdrag betreffende de 
Europese Unie. Zij hebben betrekking op onderwerpen zoals beeldoverdracht (waarmee bij 
voorbeeld hydrografische of geografische kaarten voor de telegeleiding van scheepvaart- of 
wegverkeer snel kunnen worden bijgewerkt) of het gebruik van multimediasystemen en 
85 
videoconferentie tussen overheidsdiensten (bij voorbeeld om telewerken tussen nationale en 
communautaire diensten mogelijk te maken en zo de concentratie van vertaal- en tolkdiensten 
in Brussel te vermijden). 
Groot belang wordt ook gehecht aan de gebruikte methodologie bij de invoering van 
telematicatoepassingen. Ten einde de verbindingen tussen overheidsdiensten zo doeltreffend 
en veilig mogetijk te maken, moet het onderzoek worden toegespitst op vraagstukken in 
verband met de veitigheid van openbare telematicanetwerken - in het bijzonder met 
betrekking tot financiële, economische en sociale statistieken -, het effect van taalverschillen, 
het gebruik van elektronische handtekeningen en de juridische implicaties van de overdracht 
van gegevens tussen staten. De werkzaamheden behelzen ook de ontwikkeling van de nodige 
hulpmiddelen en methoden voor het analyseren van de prestaties en de kwaliteit van de aan 
de overheidsdiensten aangeboden diensten. 
Valideringsproeven en proefprojecten 
Om de overheidsdiensten te helpen de nieuwe telematicatoepassingen snel in te voeren en 
eventueel hun interne structuren daaraan aan te passen, worden bij de valideringsproeven 
projecten uitgevoerd met betrekking tot de migratie van in gebruik zijnde 
telematicatoepassingen naar gevanceerde telematicadiensten, die naargelang de behoeften aan 
de overheidsdiensten ter beschikking kunnen worden gesteld. Bedrijven uit de informatica-
en telecommunicatiesector en de desbetreffende overheidsdiensten worden nauw en actief bij 
deze werkzaamheden betrokken. Door rechtstreeks bij te dragen aan de validering van de met 
het programma beoogde oplossingen, kunnen deze laatsten de weg openstellen voor een snelle 
verspreiding van de verkregen resultaten binnen hun dienst, en dus voor de integratie van 
technologische vooruitgang door deze overheidsdiensten. 
Gezondheidszorg 
De gezondheidszorg in Europa staat voor een dubbele uitdaging. Aan de ene kant moeten de 
operationele kosten worden gedrukt, terwijl tegelijkertijd iedere burger overal en te allen tijde 
een eerlijke en zekere toegang tot de gezondheidszorg moet krijgen. En aan de andere kant 
wordt de medische stand geconfronteerd met een snelle vooruitgang van de kennis en een 
toenemende complexiteit van zijn taken. De in het kader van het derde kaderprogramma 
verrichte werkzaamheden hebben aangetoond dat de telematica kan helpen om deze 
uitdagingen te beantwoorden. 
Doel 
Doel van deze activiteit is dit onderzoek te continueren door iedereen die bij de 
gezondheidszorg betrokken is, toegang te bieden tot telematicadiensten op Europees niveau. 
Bijzondere aandacht zal worden geschonken aan de relevantie en de kwaliteit van de 
medische gegevens en aan de vertrouwelijkheid en veitigheid ervan. Er wordt gezorgd voor 
nauwe coördinatie met het OTO-programa Biomed en met de communautaire activiteiten op 
het gebied van de volksgezondheid, met name het programma "Europa tegen kanker". 
86 
Aard van de werkzaamheden 
Er worden vier gebieden behandeld. Het eerste heeft betrekking op het medische dossier van 
patiënten, met name de component "medische beelden" en de automatisering en verzending 
daarvan in gestructureerde en genormaliseerde vorm tussen de verschillende betrokken 
gezondheidsinstellingen en -centra (ziekenhuizen, specialisten, huisartsen, analyselaboratoria, 
sociale-zekerheidsdiensten, enz.). Zo wordt een bijdrage geleverd aan de totstandkoming van 
een homogene en veilige gezondheidszorg voor alle burgers, op lokaal zowel als op nationaal 
en Europees niveau. 
Ten tweede moeten de diagnostische en therapeutische capaciteiten van de medische stand 
worden versterkt en moet het beheer over de gezondheidszorg worden verbeterd, dank zij de 
ontwikkeling van telematicatoepassingen waarmee gezondheidswerkers onderling kunnen 
communiceren en gegevens uitwisselen over een patiënt of de mening van een collega kunnen 
vragen. De OTO-werkzaamheden moeten gericht zijn op de automatisering van bepaalde 
diagnose- en opsporingsprocedures, waarvan de resultaten rechtstreeks via 
telematicanetwerken kunnen worden medegedeeld en besproken, en op de integratie van 
informatiesystemen van ziekenhuizen, diagnose-apparatuur, expertsystemen en 
gespecialiseerde systemen voor het verzenden van medische beelden. De interoperabiliteit, 
compatibiliteit en modulariteit van de apparatuur worden gegarandeerd door het accent te 
leggen op open-systeemarchitectuur, overdraagbaarheid van gegevens en geharmoniseerde 
aansluitingen op telematicanetwerken. Voorts moet snelle vooruitgang worden geboekt op het 
gebied van interactieve simulatie en virtuele omgevingen, ten einde "virtuele" organen te 
ontwikkelen voor opleidingsdoeleinden of ter voorbereiding van chirurgische ingrepen. 
Vooral de ontwikkeling van een prototype van virtuele hersenen kan een significante bijdrage 
leveren aan het hersenonderzoek. 
Het onderzoek zal zich ook concentreren op chirurgische assistentie op afstand, door de 
ontwikkeling van virtuele omgevingen ("tele-aanwezigheid"). Tenslotte worden ook 
telematicatoepassingen ontwikkeld ter bevordering van het beheer over medische 
hulpbronnen, de kwaliteitscontrole op de gezondheidszorg, de verwerking en verzending van 
epidemiologische gegevens en de tenuitvoerlegging van bewakings- en alarmprogramma's. 
Ten derde wordt het onderzoek toegespitst op telegezondheidszorg, waarmee geïsoleerde 
patiënten een adequaat verzorgingsniveau kunnen krijgen en in moeilijke gevallen artsen op 
afstand kunnen worden geraadpleegd. Dank zij nieuwe telematicadiensten op basis van 
interactieve multimedialecommunicatie kunnen de diagnostische en therapeutische capaciteiten 
van gezondheidscentra rechtstreeks ten dienste worden gesteld van patiënten in afgelegen 
gebieden of op zee. Daartoe moeten telematicatoepassingen worden ontwikkeld waarmee 
biologische signalen en bewegende beelden veilig kunnen worden verzonden via terrestrische 
breedbandnetten of satellietverbindingen. Ook moet het mogetijk zijn om volledig veilig 
diagnoses op afstand te stellen, bij voorbeeld door interpretatie van geneeskundige 
onderzoeken, of om behandelingen zoals nierdialyse op afstand te bewaken. Deze 
telematicatoepassingen worden ook uitgebreid en aangepast voor het volgen van patiënten 
thuis of van slachtoffers van ernstige ongevallen op de plaats van de ramp zelf. 
87 
Tenslotte moeten ook telematicatoepassingen worden ontwikkeld ter ondersteuning van de 
communautaire activiteiten inzake ziektepreventie, waarmee gezondheidswerkers en burgers 
aangepaste informatie kunnen krijgen over beproefde preventie- en opsporingsvoorschriften 
met betrekking tot ernstige ziekten. 
Valideringsproeven en proefprojecten 
De valideringsproeven worden uitgevoerd in nauwe samenwerking met iedereen die bij de 
gezondheidszorg is betrokken. Het accent zal daarbij vooral worden gelegd op de integratie 
van lokale gezondheidspartners in regionale, nationale en transeuropese telematicasystemen. 
Een dergelijk netwerk wordt in de eerste plaats tot stand gebracht door onderlinge verbinding 
van Europese verwijzings- en speerpuntcentra. 
Vervoer 
Uit het derde kaderprogramma is gebleken dat telematicatoepassingen kunnen bijdragen aan 
het verminderen van verkeersopstoppingen, het verbeteren van de verkeersveiligheid, het 
terugdringen van milieuhinder en een beter milieubeheer, m.a.w. de verwezenlijking van de 
algemene doelstellingen van het gemeenschappelijk vervoerbeleid. 
Doelstellingen 
Het onderzoek inzake telematicatoepassingen voor het wegvervoer zal daarom worden 
voortgezet en uitgediept, en de communautaire OTO-inspanning wordt uitgebreid tot andere 
vervoerstakken, zodat een grotere bijdrage kan worden geleverd aan de verwezenlijking van 
de doelstellingen van het gemeenschappelijk vervoerbeleid en de versterking van de 
concurrentiepositie van de Europese industrie. Er wordt gezorgd voor nauwe coördinatie met 
onderzoekactiviteiten op vervoersgebied die in het kader van andere programma's worden 
verricht, met name betreffende het Europese vervoerbeleid. 
Aard van de werkzaamheden 
De beoogde OTO-activiteiten hebben betrekking op de gehele telematica voor het vervoer, 
ten einde de industriële samenhang ervan te verzekeren en te kunnen komen tot coherente 
specificaties en interfaces, zodat de mogelijkheid van onderlinge koppeling van netwerken 
en interoperabiliteit van apparatuur en diensten is gegarandeerd. Vooral twee hoofdlijnen 
worden gevolgd : gebruik van gemeenschappelijke telematicagereedschappen voor diverse 
vervoerstakken zodat een meer geïntegreerd beeld wordt verkregen op het gehele 
vervoersysteem; en de ontwikkeling van nieuwe telematicabenaderingen die kunnen leiden 
tot significante vooruitgang op het gebied van vervoerscapaciteit en -veitigheid. 
Wat het wegvervoer betreft, wordt het onderzoek naar krachtige telematicasystemen voor de 
geleiding en het beheer van stedelijk en interstedelijk wegvervoer voortgezet. Ander 
onderzoek heeft betrekking op gecoördineerd gebruik van "intelligente" voertuigen met 
geavanceerde communicatie-systemen, zichtverbeterende systemen, hulpmiddelen voor het 
bewaken van voertuiggedrag en middelen om de bestuurder te alarmeren en botsingen te 
voorkomen. De integratie van al deze componenten moet een telematicatoepassing opleveren 
voor "automatisch" rijden op autowegen ten behoeve van bedrijfs- en particutiere voertuigen. 
88 
Sommige van deze componenten kunnen worden aangepast voor stadsvervoer. Voor deze 
onderzoekactiviteiten blijft een nauwe coördinatie bestaan met EUREKA en de 
onderzoekprogramma's van de nationale verkeersministeries. 
Op het gebied van het luchtverkeer wordt het accent gelegd op de ontwikkeling van 
telematicatoepassingen die moeten leiden tot één luchtverkeersgeleidingssysteem in Europa. 
Eerst moeten daarvoor telematicatoepassingen met behulp van satellieten en geavanceerde 
communicatienetwerken worden ontwikkeld om de lokalisatie, de bewaking en de navigatie 
van vliegtuigen te verbeteren en om antibotsingsystemen in de lucht of op de grond en 
landingshulpmiddelen voor alle weersomstandigheden te perfectioneren. Ten tweede moet 
worden bijgedragen aan de modernisering van de huidige luchtverkeersleidingssystemen door 
het transeuropese telematicanetwerk voor de luchtvaart te perfectioneren en de taak van 
luchtverkeersleiders en piloten te vergemakkelijken door middel van multimedia-
telematicagereedschappen met geïntegreerde hulpmiddelen voor besluitvorming. Ook moet 
de recent geboekte vooruitgang op het gebied van virtuele omgevingen worden benut. Deze 
verschillende activiteiten worden gecoördineerd met wat nu al wordt gedaan door Europese 
instellingen zoals EUROCONTROL of de ESA en door nationale 
burgerluchtvaartorganisaties. 
Ten einde het gebruik van gemeenschappelijke telematicagereedschappen voor de 
verschillende vervoerstakken uit te breiden en de kosten ervan te drukken, wordt ook 
onderzoek verricht ten behoeve van het zee-, waterweg- en spoorwegverkeer. Vooral wat het 
laatste betreft, hebben de werkzaamheden betrekking op een nieuwe generatie besturings- en 
communicatiesystemen met het oog op een verhoging van de verkeerscapaciteit en de toegang 
van passagiers tot multimediadiensten. 
Wat multimodaal vervoer betreft, moeten nieuwe geïntegreerde real-time informatiesystemen 
worden ontwikkeld en aangesloten op de Europese infostructuur om de kennis van het gehele 
verkeersbeeld te verbeteren en de keuze voor de best mogetijk combinatie van vervoerstakken 
te vergemakketijken. Deze werkzaamheden hebben niet alleen betrekking op goederen- maar 
ook op personenvervoer, waarbij het accent wordt gelegd op het gebruik van openbaar 
vervoer. Ook moeten er telematicatoepassingen worden ontwikkeld om multimodaal 
vrachtvervoer en het beheer ervan te optimaliseren, hetgeen ook onderzoek vereist naar 
middelen voor directe communicatie met douane-, gezondheids- en andere administratieve 
diensten. 
Tenslotte wordt bijzondere aandacht geschonken aan het beheersen van de milieu-effecten van 
het vervoer. Hierbij moeten telematicatoepassingen worden ontwikkeld om de door 
voertuigen veroorzaakte verontreiniging te beperken en het transport van gevaarlijke stoffen 
te bewaken. Deze telematicanetwerken worden ook verbonden met alarmsystemen. 
Valideringsproeven en proefprojecten 
Deze activiteiten worden uitgevoerd met de actieve deelname van de voor vervoer bevoegde 
lokale of nationale autoriteiten, en in nauwe coördinatie met de valideringsactiviteiten van 
ander onderzoek op vervoersgebied, verricht in het kader van de OTO-programma's inzake 
milieu en het Europese vervoersbeleid. Daarin moeten de technische prestaties, de werking 
en de aanvaardbaarheid worden nagegaan van de telematicatoepassingen die zijn ontwikkeld 
89 
ter optimalisering van de luchtverkeersleiding, de geïntegreerde geleiding van stads- en 
autowegverkeer, "automatisch" rijden op autowegen en automatische geleiding van 
treinverkeer, zeeverkeer en multimodaal vervoer. 
2. KENNISINFOSTRUCTUUR 
Om de overgang naar de nieuwe informatiemaatschappij te vergemakkelijken, moet Europa 
zorgen voor een infostructuur waarmee kennis op afstand toegankelijk wordt, kan worden 
gedeeld en voortdurend kan worden bijgewerkt. Onderzoekcentra, universiteiten, 
opleidingscentra van bedrijven en bibliotheken zijn hierbij de voornaamste betrokkenen, die 
tegelijk kennis produceren en er gebruik. van maken. Wel moet de component 
"telematicatoepassingen" van deze infostructuur goed pp hun behoeften zijn afgestemd. Dat 
is het doel van het onderzoek dat op de drie onderstaande gebieden zal worden verricht. Deze 
activiteiten steunen op communautaire activiteiten die vroeger met betrekking tot deze 
onderwerpen zijn uitgevoerd in het kader van het derde kaderprogramma. 
Telematica ten behoeve van onderzoek 
De Europese onderzoekers hebben steeds meer behoefte aan doelmatige kanalen voor de 
uitwisseling van informatie. Voorts moeten zij op afstand toegang kunnen krijgen tot 
experimentele installaties, wetenschappelijke databanken of supercomputers die over de 
Gemeenschap verspreid zijn. 
Doel 
Beoogd wordt geavanceerde telematicatoepassingen te ontwikkelen waarmee Europese 
onderzoekers overal in de Gemeenschap met elkaar kunnen samenwerken en gebruikers 
gemakkelijk toegang kunnen krijgen tot onderzoeksresultaten. Weliswaar bestaan daarvoor 
al nationale of gespecialiseerde netwerken, maar die moeten nu gebruik kunnen maken van 
de laatste ontwikkelingen op het gebied van krachtige netwerken en moeten vooral onderling 
worden verbonden met behulp van een zeer snel Europees basisnetwerk (backbone). Een 
dergelijk netwerk is voor het Europese onderzoek onontbeerlijk geworden teneinde haar 
positie op wereldniveau te kunnen handhaven en is ook in grote mate bepalend voor de 
toekomst van de Europese industrie. 
Aard van de werkzaamheden 
Er worden twee aspecten behandeld. In de eerste plaats moet een oplossing worden gevonden 
voor voor de problemen met betrekking tot de exploitatie van grote computernetwerken, die 
in een open omgeving met heterogene systemen functioneren en gebruik moeten kunnen 
maken van zeer snelle communicatiediensten. Te behandelen vraagstukken zijn met name de 
interoperabiliteit van deze systemen, de kwaliteit van de op deze netwerken aangeboden 
diensten, alsmede de betrouwbaarheid, de beschikbaarheid en de veitigheid ervan. Tot de 
onderzoekgebieden behoren architectuur en protocollen van computernetwerken, het beheer, 
de controle en de bescherming van deze netwerken. Bijzondere aandacht moet worden 
geschonken aan de verbetering van het Europese basisnetwerk waarmee nu al een groot aantal 
nationale onderzoeknetwerken onderling worden verbonden en waarover sedert 1993 
90 
transeuropees berichtenverkeer met een snelheid van 2 megabit per seconde mogelijk is. In 
de loop van de jaren 1994-1998 moet dit op 34 en daarna op 155 megabit per seconde 
kunnen worden gebracht. 
In de tweede plaats hebben de werkzaamheden betrekking op de geavanceerde en 
gedecentraliseerde diensten ter ondersteuning van onderzoek in samenwerkingsverband 
waarmee de gebruikers toegang kunnen krijgen tot de onderzoekresultaten. Met name moeten 
er telematicagereedschappen worden ontwikkeld waarmee toegang kan worden verkregen tot 
de kennis in grote wetenschappelijke computernetwerken en waardoor werkzaamheden in 
samenwerkingsverband op afstand mogelijk worden, met name dank zij telecontrole van 
experimenten, telewerken en videoconferenties tossen wetenschappers. 
Ook moet onderzoek worden gedaan naar de wijze van selecteren, opzoeken en aanbieden 
van wetenschappetijke informatie of de resultaten van lopende onderzoekwerkzaamheden, 
zodat deze voor de geïnteresseerde gebruiker gemakkelijk toegankelijk worden, met 
inachtneming van de intellectuele eigendomsrechten. Deze Europese onderzoekinfostructuur 
zal ongetwijfeld het middel bij uitstek worden om de nationale OTO-inspanningen in de 
Gemeenschap te coördineren. 
Valideringsproeven en proefprojecten 
De 700.000 wetenschappers en technici in de Gemeenschap, waarvan een groot deel 
werkzaam is in de natuurwetenschappen, vormen een ideale gebruikersgroep voor de 
validering van de geavanceerde telematicatoepassingen die zij als eerste zulen gebruiken, met 
een aantal jaren voorsprong op de overige potentiële gebruikers. Voor deze 
valideringsproeven zal een beroep worden gedaan op de experimentele nationale 
breedbandnetten en het in het kader van dit programma ontwikkelde Europese basisnetwerk. 
De proeven zullen vooral van nut zijn voor onderzoeksgemeenschappen die deelnemen aan 
de eerste activiteit van het vierde kaderprogramma (OTO met betrekking tot 
industrietechnologie, milieu, biowetenschappen en biotechnologie, energie, informatie- en 
communicatietechnologie). Deze activiteiten worden verricht in nauwe samenwerking met 
initiatieven in andere regio's van de wereld, met name in Midden- en Oost-Europa, zodat de 
wetenschappelijke banden tussen de Gemeenschap en de rest van de wereld worden versterkt. 
Onderwijs en opleiding 
In een wereld die diepgaande wijzigingen ondergaat, moeten de onderwijs- en 
opleidingssystemen grondig worden aangepast zodat ze een fundamentele bijdrage kunnen 
leveren aan het concurrentievermogen van de Europese economie. Alle bedrijven, in het 
bijzonder het MKB, staan nu voor de uitdaging de kwalificaties van hun personeel 
voortdurend aan te passen. Parallel daarmee vraagt een stijgend aantal studenten en 
werkenden, met name de meuwe generatie die vertrouwd is met computers, om nieuwe 
initiële en permanente opleidingsvormen die zijn afgestemd op de behoeften en beperkingen 
van iedereen en aansluiten bij de ontwikkeling van kennis en know-how. De werkzaamheden 
onder het derde kaderprogramma hebben aangetoond dat de telematica van groot nut kan zijn 
voor universiteiten en opleidingsdiensten van bedrijven bij het vervullen van deze taak. 
91 
Doel 
Doel van deze activiteit is de genoemde onderzoekwerkzaamheden te vervolgen in het licht 
van de voortdurende verbetering van de multimediale communicatie via breedbandnetten of 
satellieten en de ontwikkeling op het gebied van interactieve simulatie of virtuele 
omgevingen, ten einde de interactiviteit van de geboden diensten te vergroten, de toegang tot 
multimediadocumenten en diensten op afstand te vergemakkelijken en onderwijs- en 
opleidingsprogramma's af te stemmen op persoonlijke behoeften. Er moet worden gezorgd 
voor nauwe coördinatie met het nieuwe thema "Gericht sociaal-economisch onderzoek" en 
de vierde activiteit van het kaderprogramma inzake de opleiding van onderzoekers, alsook 
met de andere communautaire activiteiten op het gebied van onderwijs en opleiding. 
Aard van de werkzaamheden 
Drie onderwerpen worden behandeld. Ten eerste zal, in het verlengde van de werkzaamheden 
van het derde kaderprogramma, de ontwikkeling van telematicadiensten waarvoor een beroep 
wordt gedaan op een combinatie van de meest geschikte bestaande communicatienetten 
(satellieten, ISDN, interactieve kabelnetten) worden voortgezet, na een diepgaande technisch-
economische studie van iedere soort dienst. Deze gedecentraliseerde opleidingsnetwerken 
worden ook aangesloten op het Europese netwerk van bibliotheken ten einde de op te leiden 
personen toegang te bieden tot een grotere kennisbasis. 
Ten tweede moet een nieuwe generatie telematicatoepassingen worden ontwikkeld waarmee 
afstandsonderwijs en opleiding in groepen mogelijk worden, dank zij het gebruik van 
videoconferenties, computergesteunde conferentienetwerken en elektronische 
multimedialepost. Deze toepassingen steunen met name op teleschrijven, groepswerk in 
netwerken, toegang tot gedecentraliseerde cursusbanken en multimediale-bibliotheken, 
waarbij experimenten op afstand dank zij toegang tot "virtuele laboratoria" mogelijk worden. 
Een en ander vereist aanvullend onderzoek naar multimediatoepassingen met gebruikmaking 
van experimele breedbandnetwerken en digitale satellietnetwerken. 
Op de derde plaats hebben de uit te voeren werkzaamheden betrekking op het 
individualiseren van de opleiding en op nieuwe leermethoden. Met name moeten 
opleidingssystemen worden geïntegreerd in individuele, al dan niet in een netwerk 
geschakelde werkstations voor beroepsopleiding op de werkplek. Voorts moet ook onderzoek 
worden verricht naar ontwerpmethoden voor op persoonlijke behoeften afgestemde 
interactieve cursussen, vooral met het oog op het maken van "elektronische leerboeken" 
waarmee de student of de op te leiden persoon een grote mate van interactiviteit wordt 
geboden en cursussen kan volgen die op zijn persoonlijke behoeften zijn afgestemd. Veel 
belang wordt ook gehecht aan het talenonderwijs, van groot belang voor Europa, waarbij 
bijvoorbeeld een beroep kan worden gedaan op stemherkenning en 
spraakcommunicatietechnologieën. Tenslotte heeft het onderzoek ook betrekking op nieuwe 
onderwijs- en opleidingsvormen met gebruikmaking van de techniek van virtuele 
omgevingen, met de mogetijkheid tot het verkennen van "microwerelden" voor 
onderwijsdoeleinden. 
92 
Valideringsproeven en proejprojecten 
De ontwikkelde toepassingen worden in reële situaties geëvalueerd. Daarbij wordt bijzondere 
aandacht geschonken aan aspecten als de technische uitvoerbaarheid en de 
toepassingsprocessen, met het accent op de reacties van de gebruikers, ergonomische 
aspecten, pedagogische doeltreffendheid en het effect van telematica op de organisatie van 
het onderwijs of de opleiding. Voor deze valideringsproeven wordt gebruik gemaakt van 
universitaire of professionele opleidingsnetwerken bestemd voor hooggespecialiseerd 
personeel, met name onderzoekers en technici, die een individuele of collectieve opleiding 
krijgen, alsmede voor andere soorten potentiële gebruikers die bij dit onderzoekprogramma 
op telematicagebied zijn betrokken zoals bibliothecarissen, artsen of ambtenaren. Bijzondere 
aandacht wordt geschonken aan de validering van telematicatoepassingen die zijn afgestemd 
op de behoeften van het MKB. De bevoegde lokale of nationale overheden worden nauw bij 
deze activiteiten betrokken. Bij deze valideringsproeven kunnen ook opleidingsinstituten in 
een netwerk worden geschakeld, zodat de beschikbare hulpbronnen kunnen worden gedeeld. 
Op grond van deze experimenten kan dan een Europees aanbod van onderwijs- en 
opleidingsdiensten op afstand worden samengesteld. 
Bibliotheken 
De Europese bibtiotheken vomen een onschatbaar rijke bron die nog onvoldoende benut 
wordt, terwijl de toekomst van de moderne maatschappij en economie steeds meer afhankelijk 
wordt van de beheersing van kennis en informatie. Op dit gebied heeft de Europese 
Gemeenschap een achterstand, die grotendeels te wijten is aan het feit dat de meeste 
bibtiotheken nog onvoldoende gebruik maken van de mogelijkheden die door de nieuwe 
informatie- en communicatietechnologieën worden geboden en niet zijn verbonden met 
telematicanetwerken. Weliswaar schaffen steeds meer bibliotheken nu wel geavanceerde 
technieken aan voor intern beheer en exploitatie van hun documenten- en boekenbezit, maar 
het is nog niet mogelijk om daar gemakkelijk toegang toe te krijgen of om getijktijdig de 
catalogi van verschillende bibtiotheken te raadplegen. Slechts een kleine kern van 
bibliotheken beschikt momenteel over een degelijke ervaring inzake de ontwikkeling en de 
beheersing van telematicatoepassingen. 
Door deze ongelijke situatie kunnen niet alle gebruikers van telematicanetwerken gemakkelijk 
toegang krijgen tot essentiële hulpbronnen, terwijl bibliotheken de draaischijf moeten zijn van 
de informatieverstrekking binnen de Europese infostructuur. 
Doel 
Doel van deze activiteit is bij te dragen aan de totstandkoming van een Europese "ruimte" 
van bibtiotheken, door enerzijds de weg te openen voor toepassingen waarmee de 
informatiebronnen van bibliotheken toegankelijker worden gemaakt en anderzijds de 
mogetijkheid te scheppen bibtiotheken onderling te verbinden via de Europese infostructuur. 
De werkzaamheden zijn dus gericht op de onderlinge verbinding op communautair niveau van 
bibliotheken die als netwerkaansluitpunt op nationaal niveau kunnen fungeren, de invoering 
van telematicatoepassingen in minder geavanceerde bibtiotheken te stimuleren, en de 
opleiding en bewustmaking van bibliotheekpersoneel te ondersteunen door de uitwisseling van 
93 
goede praktijken en ervaringen. 
Aard van de werkzaamheden 
De OTO-werkzaamheden moeten steunen op de resultaten van de verkennende actie die is 
uitgevoerd onder het derde kaderprogramma, waarin is nagegaan welke 
automatiseringsmethoden geschikt zijn voor bibtiotheken en waarbij een reeks van eerste 
specificaties voor de onderlinge verbinding is opgesteld. Er worden twee onderwerpen 
behandeld. 
Het eerste heeft betrekking op de ontwikkeling van geavanceerde telematicasystemen 
waarmee de toegang tot de informatiebronnen van bibliotheken wordt vergemakkelijkt. Het 
gaat hierbij voornamelijk om het perfectioneren van de methoden voor de samenstelling en 
de uitwisseling van geautomatiseerde bibliografieën en het on-line beschikbaar stellen van de 
catalogi en andere informatiebronnen van bibtiotheken via openbare netwerken. Vervolgens 
moeten er elektronische middelen worden ontwikkeld voor het invoeren, opslaan en 
raadplegen van documenten die gekenmerkt worden door een enorme verscheidenheid aan 
formaten. Tenslotte moeten er elektronische archiveringstechnieken worden ontwikkeld 
waarmee zeldzame of kwetsbare werken kunnen worden geconserveerd. 
Ten tweede heeft het OTO betrekking op de verbinding van bibtiotheken, zowel onderling 
als met de Europese infostructuur. Deze werkzaamheden hebben vooral tot doel te zorgen 
voor interoperabiliteit van toepassingen die op heterogene systemen zijn ontworpen. Zij 
beogen ook de vorming van "virtuele bibtiotheken" waarmee de gebruiker op één plaats in 
de Gemeenschap toegang kan krijgen tot alle op het netwerk aangesloten bibtiotheken. 
Tenslotte moeten elektronische verbindingen tussen bibliotheken worden ontwikkeld waarmee 
documenten uit verschillende bronnen (gegevensbanken, bibliotheken, boekhandels, uitgevers, 
andere documentaire fondsen) snel kunnen worden geleverd. 
Valideringsproeven en proefprojecten 
Bij de validering van deze werkzaamheden worden zeer geavanceerde gebruikersgroepen 
betrokken, bij voorbeeld onderzoekers die toegang moeten krijgen tot de grote Europese 
wetenschappelijke bibliotheken. Ook bedrijven uit de informatica- en telecommunicatiesector, 
bibliotheken, uitgevers, boekhandels en gebruikers van de resultaten van wetenschappelijk 
of technisch onderzoek zullen worden ingeschakeld. Verder moeten er ook maatregelen 
komen om te zorgen voor de grootst mogelijke verspreiding van de resultaten en om de 
inspanningen te ondersteunen om bibliotheekpersoneel bewust te maken van de telematica en 
op te leiden in het gebruik ervan. 
3. INFOSTRUCTUUR TER VERBETERING VAN DE LEVENSOMSTANDIGHEDEN 
Telematicadiensten moeten ook kunnen bijdragen tot het verbeteren van de 
levensomstandigheden, door de zelfstandigheid van hulpbehoevende sociale categorieën zoals 
ouderen en gehandicapten te vergroten, een betere ruimtetijke ordening te bevorderen en te 
zorgen voor doeltreffender milieubescherming. 
94 
Ouderen en gehandicapten 
De verkennende actie TIDE heeft aangetoond dat met informatie- en 
communicatietechnologie op passende wijze in de specifieke behoeften van deze categorieën 
kan worden voorzien. 
Doel 
Doel van deze OTO-activiteit is informatie- en communicatietechnologie ten dienste te stellen 
van ouderen en gehandicapten om hun zelfstandigheid te vergroten, hun 
levensomstandigheden te verbeteren en hun integratie in de maatschappij te vergemakketijken. 
Bijzondere aandacht moet worden geschonken aan het vaststellen van de behoeften van deze 
categorieën en aan de validering van de ontwikkelde toepassingen door de gebruikers. 
Tenslotte moet voor nauwe coördinatie worden gezorgd met de andere communautaire 
onderzoekprogramma's op dit gebied zoals Biomed en Brite-Euram, waarbij ook generieke 
technologieën zoals biotechnologie of nieuwe materialen ten dienste van ouderen en 
gehandicapten worden gesteld. Ook met het HELIO-programma moeten nauwe banden 
worden onderhouden. 
Aard van de werkzaamheden 
De werkzaamheden verlopen over twee grote assen : toegang tot telematicadiensten en 
functionele compensatie. In het eerste geval moeten ouderen en gehandicapten, met name 
mensen met geestelijke en lichamelijke handicaps, de kans krijgen om volwaardig aan het 
economisch en sociaal leven deel te nemen. Daarom moeten er apparaten - in het bijzonder 
audiovisuele hulpmiddelen - en interfaces worden ontwikkeld waarmee zij via multimedia-
telematicasystemen en -diensten toegang kunnen krijgen tot telewerken, informatie en 
opleiding op afstand of culturele programma's. Ook moeten er "intelligente" systemen 
worden ontwikkeld voor het beheer van de beroeps- of privé-omgeving van deze mensen, 
zoals afstandsbedieningen, alarmsystemen of oriëntatie/navigatiesystemen buiten de woning. 
Tenslotte moeten ook aangepaste systemen worden ontwikkeld voor de opleiding van de 
betrokkenen in het gebruik van de ontwikkelde hulpmiddelen. 
Wat de functionele compensatie betreft, moeten er toepassingen worden ontwikkeld waarin 
informatie- en communicatietechnologieën zijn geïntegreerd en waarmee de functionele 
capacteiten van ouderen en gehandicapten geheel of gedeeltelijk kunnen worden hersteld. Het 
betreft met name systemen ter verbetering van de mobiliteit van deze mensen, hun 
mogelijkheden tot mterpersoontijke communicatie en hun vermogen om hun onmiddellijke 
omgeving te beheersen. Daarbij kan ook worden gesteund op de recente vooruitgang op het 
gebied van virtuele omgevingen en de afstandsbediening van robots ("tele-aanwezigheid"). 
Valideringsproeven en proefprojecten 
De technische uitvoerbaarheid en de functionele adequaatheid van de in het kader van deze 
activiteit ontwikkelde systemen en diensten moeten in reële situaties worden gedemonstreerd. 
Voor de validering van de resultaten wordt een beroep gedaan op netwerken van centra voor 
revalidatietechnologie. 
95 
Stedelijke en landetijke gebieden 
Uit de verkennende actie ORA is gebleken dat landetijke gebieden die niet meer over een 
voor het bedrijfsleven en de burgers aantrekkelijke economische, sociale en culturele 
infrastructuur beschikken deze handicap gedeeltelijk kunnen overwinnen met behulp van 
telematicasystemen en -diensten waarmee ze op afstand tot dergetijke faciliteiten toegang 
kunnen krijgen. Ook tal van stedetijke gebieden die kampen met economisch achteruitgang 
of vervallen wijken van grote steden hebben met soortgelijke handicaps te maken en moeten 
dus ook baat kunnen vinden bij het gebruik van telematicatoepassingen. 
Doel 
Doel van deze activiteit is de decentralisatie van economische activiteiten en collectieve 
diensten te bevorderen ten gunste van landetijke en stedetijke gebieden met een gebrek aan 
adequate sociaal-economische infrastructuur, dank zij telematicatoepassingen zoals telewerken 
en toegang op afstand tot basisdiensten voor bedrijven en particulieren. Daardoor moet 
ontvolking worden tegengegaan en moeten de kwaliteit van het bestaan en de 
werkgelegenheid voor de betrokken bevolking worden verbeterd. Deze activiteit moet nauw 
worden gecoördineerd met de andere communautaire activiteiten en programma's met 
betrekking tot het structuurbeleid. 
Aard van de werkzaamheden 
De OTO-werkzaamheden hebben betrekking op de ontwikkeling en de aanpassing van 
telematicatoepassingen voor twee grote gebruikstypes. Het eerste is telewerken, waarmee de 
toegang tot de arbeidsmarkt voor geografisch sterk verspreide arbeidskrachten wordt 
vergemakkelijkt. De werkzaamheden worden toegespitst op het gebruik van technologieën 
van generieke aard zoals multimedia-werkstations, videoconferentie, ISDN - waarmee grote 
bestanden of stilstaande beelden kunnen worden verzonden - of de latere 
breedbandnetwerken. Met deze technologieën wordt vooral het werken in netwerken in 
verschillende beroepssituaties vergemakkelijkt en kan de produktiviteit van de plaatselijke 
bedrijven worden verhoogd, vooral in het MKB, waarvan het economisch rendement 
bepalend is voor de werkgelegenheid. 
Het tweede activiteitengebied wordt gevormd door collectieve telediensten. Nieuwe 
technologieën - mobiele digitale telefoon, interactieve compact disc, microterminals (VSAT), 
interactieve televisie - worden hierbij gecombineerd tot een netwerk van 
informatieverstrekkers. Daarmee kunnen particulieren, bedrijven en plaatselijke groepen op 
afstand gegevensbanken raadplegen, bibliotheken raadplegen, gebruik maken van 
spraakberichtendiensten en toegang krijgen tot nieuwe telematicadiensten die worden 
aangeboden door verschiUende gemeenten op het gebied van cultuur, sociale actie of 
toerisme. Voorts moeten ook draadloze communicatiesystemen (radio en satellieten) worden 
ontwikkeld zodat gebieden met een zwakke terrestrische telecommumcatie-mfrastructour 
gebruik kunnen maken van telematicadiensten zoals afstandsonderwijs en -opleiding of 
telegezondheidszorg. Ook de mogetijkheden tot aansluiting van deze plaatselijke netwerken 
op nationale netwerken en de Europese infostructuur moeten worden bestudeerd. 
96 
Valideringsproeven en proefprojecten 
De valideringsproeven worden bij voorkeur uitgevoerd in partnernetwerken die al tot stand 
zijn gebracht in het kader van de verkennende actie ORA en in reeds bestaande netwerken 
voor samenwerking tussen Europese steden (Eurocities, Polis, enz.). Zij worden 
gecoördineerd met de proefprojecten die zijn opgezet in het kader van de plannen voor 
ruimtetijke ordening van bepaalde Lid-Staten of communautaire programma's van regionale 
aard. Bijzondere nadruk wordt gelegd op het gebruiksgemak van de telematicatoepassingen 
en de aanvaardbaarheid ervan voor de gebruikers. 
Verkennende actie : telematica voor het milieu 
Er worden ook verkennende acties uitgevoerd waarin de mogetijkheden van 
telematicatoepassingen op andere gebieden worden onderzocht. Milieu is daarvan de eerste. 
Doel 
Doel van deze activiteit is na te gaan of telematicatoepassingen kunnen bijdragen tot beter 
milieubehoud en -verbetering, in nauwe samenhang met het desbetreffende communautaire 
beleid. 
Aard van de werkzaamheden 
Bij de onderzoekactiviteiten op dit gebied wordt bijzondere aandacht besteed aan 
telematicasystemen voor automatisch alarm bij lucht-, oppervlaktewater- of 
zeeverontreiniging en de bewaking daarvan. Ook worden toepassingen ontwikkeld voor 
controle op het transport van gevaarlijke produkten, toezicht op kerncentrales en bewaking 
met het oog op gevaar voor natuurrampen. Het onderzoek heeft ook betrekking op de 
ontwikkeling en de onderlinge verbinding van op deze risico's gerichte informatienetwerken 
en preventiecentra, waarbij deze laatste op afstand toegang kunnen krijgen tot dagelijks 
bijgewerkte gegevensbanken, expertsystemen en hulpmiddelen voor besluitvorming. De 
eventuele uitbreiding van deze netwerken naar landen van Midden- en Oost-Europa wordt 
onderzocht. 
Valideringsproeven en proefprojecten 
De valideringsproeven worden uitgevoerd in stedelijke gebieden, industrie- en havengebieden, 
kustzones en nvierbekkens die het grootste gevaar van verontreiniging lopen, in nauwe 
samenwerking met de bevoegde lokale of nationale overheden. 
4. HORIZONTALE OTO-ACTIVITEITEN 
Het succes van telematicatoepassingen bij de gebruikers hangt af van verschillende factoren 
van horizontale aard. Daaronder nemen taal en gebruiksgemak een belangrijke plaats in. De 
verspreiding van telematicadiensten in Europa zal langzamer verlopen als de gebruikers niet 
in hun moedertaal worden aangesproken. De enorme schat aan documentaire informatie die 
in databanken is opgeslagen wordt onvoldoende benut zolang de opvraagmethoden niet 
97 
worden vereenvoudigd. Daarom wordt voorrang gegeven aan de integratie in 
telematicasystemen van taalverwerkende gereedschappen en technieken die de toegang tot 
databanken vergemakketijken. 
Voorts moeten voor een zo recente discipline als de telematica passende hulpmiddelen en 
methoden worden ontwikkeld waarmee de gebruikers gemakkelijk vertrouwd kunnen raken 
met de nieuwe systemen en diensten en waarmee deze zo doeltreffend mogelijk verder 
kunnen worden ontwikkeld. 
Deze kwesties kunnen niet adequaat worden aangepakt in een of ander sectorgebied van het 
programma. Daarom vallen zij onder horizontale thema's, waarvan de resultaten voor alle 
gebieden van nut zullen zijn. 
Telematicatechnologie 
Doel 
Het doel van de studies en het onderzoek die in het kader van deze activiteit worden verricht 
is tweevoudig. In de eerste plaats moeten er hulpmiddelen en methoden worden ontwikkeld 
om zo efficiënt mogelijk telematicatoepassingen te ontwikkelen waarin apparatuur, netwerken 
en generieke diensten optimaal worden geïntegreerd in specifieke apparatuur of 
programmatuur (toepassingstechnologie). Vervolgens moet worden nagegaan welke 
wijzigingen in de gebruikersomgeving moeten worden aangebracht opdat een nieuwe 
telematicatoepassing met succes kan worden geïntroduceerd (procestechnologie). 
Aard van de werkzaamheden 
Wat de technologie van processen en procedures betreft, moet een evaluatie worden gemaakt 
van de effecten en de sociaal-economische aanvaardbaarheid van oude of nieuwe 
telematicatoepassingen zoals telewerken, telegezondheidszorg of afstandsopleiding. Vooral 
aan de hand van vergelijkende studies en onderzoek moet een overzicht worden gemaakt van 
de doeltreffendheid van administratieve procedures, beheerspraktijken en werkorganisatie in 
verschillende categorieën van particuliere of openbare organisaties, voor en na de invoering 
van telematicatoepassingen, zodat daaruit zo algemeen mogelijke operationele aanbevelingen 
kunnen worden afgeleid. Ook moeten algemene methoden worden aangegeven voor de 
herstructurering van organisaties met optimale efficiency en sociale aanvaardbaarheid, en 
moet er worden geanalyseerd welke voordelen en besparingen de nieuwe telematicasystemen 
opleveren. Bijzondere aandacht wordt daarbij besteed aan de ergonomische aspecten, in de 
zin dat deze systemen moeten bijdragen aan het verbeteren van de arbeidsomstandigheden. 
De OTO-werkzaamheden op het gebied van de toepassingstechnologie worden geconcentreerd 
op methoden voor de integratie van generieke en specifieke componenten, zowel apparatuur 
als programmatuur, zodat telematicatoepassingen die op de verschillende werkgebieden van 
het programma zijn ontwikkeld fundamentele eigenschappen kunnen krijgen zoals adequate 
functionaliteiten en betrouwbaarheid, gebruiksgemak, gemak van exploitatie en beheer, 
alsmede de mogetijkheid om latere technische vooruitgang te integreren. Bijzondere aandacht 
moet worden geschonken aan het zoeken naar modulaire en generieke oplossingen. Daarbij 
kan worden gesteund op de resulaten van programma's als ESPRIT, RACE of soortgetijke 
98 
initiatieven. 
Taaitechnologie 
Taal is het middel waarmee wetenschappelijke en technische kennis wordt overgebracht, de 
kurk waarop cultuur drijft, een essentieel instrument van administratieve en commerciële 
communicatie. In telematicasystemen wordt vaak een verarmde taal gebruikt die ver af staat 
van de gewone taal van de gebruikers. De integratie van taaitechnologie in 
telematicasystemen wordt dan ook een cruciale factor om het gebruik van deze systemen te 
vergemakketijken. Voorts kunnen moderne gereedschappen voor het verwerken van 
gesproken en geschreven taal bijdragen tot het opheffen van taalbarrières, die het gebruik van 
telematicasystemen op Europees niveau afremmen. Met deze activiteit wordt het 
onderzoekterrein van het derde kaderprogramma verruimd. 
Doel 
Beoogd wordt het gebruik van telematicatoepassingen in Europa te vergemakketijken en de 
communicatiemogelijkheden ervan, met behoud van de taairijkdom, uit te breiden door er 
nieuwe taalverwerkingsmethoden in te integreren. 
Daartoe moeten de onderzoek- en ontwikkelingsinspanningen betrekking hebben op drie grote 
soorten telematicatoepassingen : documentaire informatiediensten, onder meer systemen voor 
het verwerken en beheren van documenten, transactionele telediensten (telebankdiensten of 
elektronische repertoria bij voorbeeld), en elektronische postdiensten en teleconferentie. 
Aard van de werkzaamheden 
De OTO-werkzaamheden verlopen langs drie hoofdlijnen. 
Ten eerste moeten de resultaten van bestaand onderzoek worden benut om systemen te 
ontwikkelen waarmee de integratie van taaitechnologie kan worden bevorderd in gebieden 
waar taalverwerking een belangrijke rol speelt. 
Deze werkzaamheden hebben in de eerste plaats betrekking op de ontwikketing van 
taaigereedschappen waarmee de produktie en het beheer van meertalige elektronische 
documenten kunnen worden verbeterd. Het betreft met name geavanceerde meertalige 
hulpmiddelen voor schrijvers, verbeterde technieken voor indexering en het opzoeken van 
in vrije stijl geschreven documenten en automatische methoden voor het opzoeken en 
combineren van informatie-elementen uit verschillende documentenarchieven en databanken. 
Voorts moeten de werkzaamheden betrekking hebben op interfaces in natuurlijke taal, 
waarmee voor vakspecialisten en voor het publiek bestemde transactionele diensten kunnen 
worden aangepast aan de behoeften van de gebruikers in de verschillende Lid-Staten. Ook 
moeten, om de taaikwaliteit van teleconferenties en elektronische post te verbeteren, 
technieken worden ontwikkeld voor de omzetting van spraak in schrift, automatische 
berichtenverkeer en real-time toegang tot geautomatiseerde vertaling bij teleconferenties. 
99 
De werkzaamheden hebben ook betrekking op het verbeteren van de gereedschappen, 
methoden en systemen voor automatische en computergesteunde vertaling, met het oog op 
de integratie daarvan in de werkomgeving van de eindgebruiker. 
Tenslotte moeten linguïstische gereedschappen en methoden worden ontwikkeld om het 
taalonderwijs te vergemakketijken. 
Ten tweede moeten taaihulpmiddelen zoals elektronische grammatica's of woordenboeken 
worden ontwikkeld en geharmoniseerd. Deze activiteit heeft tot doel de overdraagbaarheid 
van deze hulpmiddelen van het ene computersysteem naar het andere te vergemakkelijken, 
ten einde het gebruik ervan te verruimen. 
Tenslotte moeten de onderzoeksinspanningen gericht worden op gebieden van de generieke 
linguïstiek waaruit toepassingen op de middellange en lange termijn kunnen voortkomen. 
Dergelijke inspanningen zijn inderdaad nodig om vooruitgang te boeken in de beheersing van 
de taalkundige complexiteit en om de automatische taalanalysemethoden te verbeteren. Met 
name de volgende drie sectoren worden hierbij beoogd : de weergave van concepten in 
verschiUende talen om de automatische analyse van teksten en de mens/machine-dialoog te 
vergemakketijken; de toepassing van vooruitgang op automatiseringsgebied bij de verwerking 
van natuurlijke taal; geavanceerde methoden die kunnen worden toegepast bij de verwerking 
van geschreven of gesproken taal zoals verwerking van vrije tekst, geavanceerde 
stemherkenningssystemen en automatisch simultaantolken. 
Valideringsproeven en proefprojecten 
Er worden proefprojecten opgezet met betrekking tot telematicatoepassingen die op andere 
werkgebieden van het programma zijn ontwikkeld om de technische uitvoerbaarheid, de 
werking en de toepasbaarheid van de ontwikkelde taaitoepassingen te verifiëren. Voorts 
moeten vergelijkende testmethoden en objectieve evaluatiecriteria voor taalhulpmiddelen 
worden opgesteld. Tenslotte moeten er procédés voor de kwaliteitscontrole van taalsystemen 
en -diensten worden ontwikkeld en moeten er aanbevelingen worden gedaan aan normalisatie­
instanties. 
Informatietechnologie 
Het aantal gegevens dat in elektromsche vorm is opgeslagen en via telematicasystemen wordt 
verspreid neemt hand over hand toe. Toch blijft toegang moeilijk, vanwege het aantal, de 
verspreiding en de heterogeniteit van de servers en de databases, hetgeen leidt tot 
onvoldoende gebruik van telematicasystemen en verlies van gegevensselectiviteit voor 
verschiUende gebruikerscategorieën. Om dit te verhelpen moet een nieuwe activiteit op het 
gebied van de informatietechnologie worden opgezet. 
Doel 
Doel van deze activiteit is de toegang tot elektronische gegevens in alle vormen selectiever 
en gemakkelijker te maken en het gebruik ervan te vereenvoudigen, met behulp van 
methoden en systemen waarbij gebruik wordt gemaakt van informatie- en 
communicatietechnologie. 
100 
Aard van de werkzaamheden 
De OTO-werkzaamheden hebben betrekking op de gehele keten waarin elektromsche 
gegevens hun toegevoegde waarde krijgen. 
Wat elektronisch publiceren betreft, heeft het onderzoek betrekking op systemen waarmee 
"informatieprodukten" kunnen worden gecreëerd (bij voorbeeld databanken en elektronische 
manuscripten) die gebruikt kunnen worden ongeacht de toegepaste apparatuur, 
programmatuur of publikatiewijze, zodat zonder moeite kan worden voorzien in de behoeften 
van de verschiUende gebruikerscategorieën. Daartoe moeten geavanceerde hulpmiddelen 
worden ontwikkeld waarmee schrijvers en uitgevers de structuur en het formaat van de 
gegevens op generieke wijze kunnen beschrijven, onafhankelijk van het gebruikte 
technologische platform. Deze systemen moeten moeiteloos in de huidige omgeving van 
"informatieleveranciers" kunnen worden geïntegreerd. 
Wat de verspreiding van digitale informatie betreft, moeten nieuwe architecturen voor 
databases worden ontwikkeld waarmee de gebruiker de gewenste gegevens zonder 
voorafgaande kennis van de structuur of de inhoud van deze databases kan terugvinden. Het 
onderzoek heeft onder meer betrekking op het concept van zeer grote gegevensbanken met 
verschiUende vormen van digitale informatie (tekst, beeld, geluid). Het is er ook op gericht 
de modulariteit van de gegevensblokken in lange teksten te verhogen, door gebruik te maken 
van de meest recente methodologieën voor de ontwikkeling van databases, zoals object­
georiënteerde structuren of gedecentraliseerde database-architecturen. 
Er moeten geavanceerde methoden voor het opzoeken van digitale gegevens worden 
ontwikkeld om de toegang van de gebruikers tot de steeds talrijker, meer verspreide en 
heterogene bronnen te verbeteren. Dank zij deze methoden kan de gebruiker de gezochte 
informatiebronnen lokaliseren door middel van on-line hulpmiddelen en intelligente bruggen, 
eenzelfde zoekprocedure zonder doublures in verschiUende databases uitvoeren, de inhoud 
van een database doorlopen aan de hand van gedachtenassociaties, bepaalde gegevens 
opzoeken en zonder moeite in zijn eigen toepassingen binnenhalen. 
Valideringsproeven en proefprojecten 
Bij de validering wordt door middel van proefprojecten rekening gehouden met de behoeften 
van iedereen die bij de produktie van informatie is betrokken, zowel nieuwe als ervaren 
gebruikers. Daartoe behoort ook de ontwikkeling van kwaliteitscontrole en metingen van de 
prestaties van informatiesystemen. De validering moet leiden tot de bevordering van normen 
voor gegevensuitwisselingsformaten. 
BEGELEIDENDE MAATREGELEN 
In het kader van dit programma worden ook begeleidende maatregelen op het gebied van de 
verspreiding van resultaten, internationale samenwerking en opleiding voor onderzoek 
uitgevoerd, ter aanvulling van de gecentraliseerde werkzaamheden voor de drie andere 
activiteiten van het vierde kaderprogramma. 
101 
Verspreiding van de resultaten en bevordering van de telematica 
Om de verspreiding van de resultaten te stimuleren, wordt in het kader van het programma 
steun verleend voor de organisatie van workshops, seminars, conferenties en tentoonstellingen 
in de Lid-Staten, met de hulp van het communautaire netwerk van Relay Centers voor de 
exploitatie en de verspreiding van onderzoek. De bij de verschiUende projecten betrokken 
onderzoekteams worden ertoe aangezet reeds bij de aanvang van hun werkzaamheden 
rekening te houden met deelneming aan acties ter verspreiding en exploitatie van de 
resultaten van hun onderzoek in heel de Europese Gemeenschap. 
Internationale samenwerking 
Internationale activiteiten (conferenties, studiereizen, demonstraties van commerciatiseerbare 
resultaten) worden ondernomen op de meeste onderzoekgebieden, telkens wanneer is 
aangetoond dat er een wederzijds en evenwichtig belang mee gemoeid is voor de gehele 
Europese Gemeenschap. Grote waarde wordt gehecht aan de samenwerking met Midden- en 
Oost-Europa : in het kader van bepaalde projecten kan worden gedacht aan de uitwisseling 
van onderzoekers en er worden betrekkingen onderhouden met de telematica-activiteiten in 
het kader van de programma's PHARE en TACIS of de EBRD. Tenslotte wordt gezorgd 
voor nauwe coördinatie tussen dit communautaire onderzoekprogramma en andere 
soortgetijke OTO-programma's op nationaal of Europees niveau (met name COST, 
EUREKA, ESA en EUROCONTROL). 
Opleiding 
In het programma wordt de uitwisseling van onderzoekers werkzaam op het gebied van 
telematicatoepassingen aangemoedigd, alsmede de opneming van bestaande onderzoekcentra 
in een netwerk. Tenslotte kan communautaire steun worden verleend voor de uitwisseling van 
ervaringen met opleiding in het gebruik van telematica. 
102 
Bijlage n 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende gebieden 
Gebied 
Infostructour voor diensten van algemeen belang 
Overheidsdiensten 
Gezondheidszorg 
Vervoer 
Kennisinfostructuur 
Telematica ten behoeve van onderzoek 
Onderwijs en opleiding 
Bibtiotheken 
Infostructuur ter verbetering van de levensomstandigheden 
Ouderen en gehandicapten 
Stedelijke en landelijke gebieden 
Verkennende actie (milieu) 
Horizontale OTO-activiteiten 
Telematicatechnologie 
Taaitechnologie 
Informatietechnologie 
TOTAAL % financiering 
40-52% 
16-22% 
13-19% 
16-22% 
100% 
Deze verdeling sluit niet uit dat een project betrekking kan hebben op verschiUende gebieden. 
103 
INDUSTRIËLE TECHNOLOGIE 
(1994-1998) 
104 
BULAGE I: WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNISCHE DOELSTELLINGEN EN 
INHOUD 
DOELSTELLINGEN 
De mondialisering van de markten, de internationale concurrentie die met het opkomen van 
nieuwe industriële centra heviger wordt, de stijging van de ontwikkelingskosten van nieuwe 
technologieën en de kortere levensduur van de produkten verplichten de Europese bedrijven 
ertoe hun samenwerking te versterken om een voldoende breed spectrum van technologieën 
te beheersen en de OTO-activiteiten rendabel te maken. In deze omstandigheden kunnen de 
communautaire programma's als katalysator fungeren om O&O op middellange en lange 
termijn te stimuleren en de nationale activiteiten en de inspanningen van de bedrijven te 
ondersteunen. 
Zoals de Commissie in haar mededelingen over het industriebeleid heeft opgemerkt is de 
versterking van het industriële concurrentievermogen één van de meest doeltreffende 
middelen tot behoud en uitbreiding van de werkgelegenheid, die één van de meest urgente 
problemen vormt waarvoor een oplossing moet worden gezocht indien men de toegang van 
de nieuwe generatie tot de arbeidsmarkt wil garanderen. De technologische 
onderzoekwerkzaamheden kunnen een belangrijke rol vervullen door het stimuleren van de 
innovatie van produkten, procédés en bedrijfsorganisatie en door het ondersteunen en 
stimuleren van nieuwe industriële activiteiten waardoor de produktie van traditionele sectoren 
kan evolueren naar nieuwe sektoren die momenteel tot ontwikkeling komen en waarvoor de 
Europese exportcapaciteit thans nog te beperkt is. 
De communautaire actie voor industrieel onderzoek is een zeer geschikt hulpmiddel wanneer 
het voor de hand ligt dat deze O&O-activiteiten het best worden uitgevoerd op basis van 
multidisciplinaire en grensoverschrijdende samenwerking die op algemene technologieën is 
gericht, waardoor een sneUe verspreiding naar de verschiUende Lid-Staten en takken van 
industrie mogelijk is. Teneinde de doelmatigheid en het effect van de communautaire actie 
te verhogen is gestreefd naar concentratie met betrekking tot: 
a) de doelstellingen; het programma dat weliswaar multisectorieel is en openstaat voor 
verschiUende industriële activiteiten, is op de volgende vier doelstellingen toegespitst: 
ondersteuning van het onderzoek dat door de verwerkingsindustrie wordt 
verricht, met het oog op de "fabriek van de toekomst", ter verbetering van de 
produktiviteit en de veiligheid van de toegepaste procédés en de organisatie; 
stimulering van de innovatie van produkten door middel van onderzoek naar 
geavanceerde materialen en technologieën die voor de produktieindustrie 
economisch en ecologisch bruikbaar zijn (produkten van de toekomst, rationeel 
gebruik van de hulpbronnen) en die bijzonder belangrijk zijn voor de 
verwezenlijking van de interne markt (sleuteltechnologieën voor 
vervoermiddelen; 
integratie van technologieën die gunstig zijn voor de sociale aspecten (positief 
effect op de werkgelegenheid), voor de gezondheid en de veiligheid van de 
105 
werknemers (arbeidsomstandigheden) en voor het milieu (schone 
technologieën, rationeel gebruik van energie) waarbij rekening wordt 
gehouden met de economische en industriële effecten ervan; 
steun op andere terreinen van het Gemeenschapsbeleid, met name dankzij het 
prenormatief onderzoek (kwaliteit van produkten, kwaliteit van het bestaan, 
steun aan de handel). 
b) de inhoud; de onderzoekactiviteiten zijn geconcentreerd op de technologieën waaraan 
de Europese industrie behoefte heeft en die samenhangen met de kritische fasen van 
de produktiesystemen en met de produktkwaliteit. 
ontwerp, engineering, produktiesystemen en menselijk beheer: de 
onderzoekwerkzaamheden omvatten meuwe methoden voor het ontwerpen van 
produkten en procédés, toepassingen van computergesteunde technologieën, 
de sneUe constructie van prototypen, nieuwe fabricagetechnieken, nieuwe 
controle- en diagnosesystemen, de analyse van faalwijzen, onderzoek naar de 
miniaturisatie van componenten in specifieke industriële systemen en de 
integratie van nieuwe technologieën, met name de beschikbare informatie- en 
communicatietechnologieën a), in fabriekswerkplaatsen, waarbij rekening 
wordt gehouden met meuwe modeUen van produktie-organisatie; 
materialen en materiaaltechnologie: het onderzoek wordt geconcentreerd op 
nieuwe technieken voor het tot stand brengen van materialen door synthese 
(legeringen, composieten, intelligente materialen), de technologie van 
hoogwaardige materialen, de moleculaire technologie, met name 
supramoleculaire chemie, en nano-technologieën, de controle van de 
werkingswijzen, meuwe technieken voor recycling en hergebruik van 
industriële produkten en afval. 
geavanceerde aandrijvingstechnologie: binnen de verschülende aspecifieke 
technologieën die zijn vereist voor verbetering van de vervoermiddelen voor 
het wegverkeer, de luchtvaart, de scheepvaart en de spoorwegen, wordt de 
aandacht geconcentreerd op de aandrijving; het accent wordt gelegd op de 
toepassing van nieuwe ontwerp- en fabricagetechnieken, betrouwbaarheid, 
modellering en simulatie, bestrijding van verontreiniging, energie-effïciëntie 
en energiebesparing, welke de transportindustrie nodig heeft om zijn 
concurrentiepositie te verbeteren. 
onderzoek op het gebied van normen, metingen en proeven: de activiteiten op 
dit gebied hebben tot doel de uitwerking en de toepassing van het 
Gemeenschapsbeleid alsmede de verbetering van de 
kwaliteitscontrolemethoden in de industrie te ondersteunen. De 
(1) Het onderzoekprogramma industriële technologie is gebaseerd op de informatietechnologie en op 
andere aspecifieke technologieën, ten einde innovatie en concrete toepassingen op het gebied van 
de produktie-industrie mogetijk te maken; het resulteert op zijn beurt in gegevens, kennis en 
expertise voor het onderzoekprogramma informatie- en communicatietechnologie (ICT) dat de 
ontwikketing van nieuwe ICT-oplossingen voor geavanceerde engineering- en fabricagesystemen 
tot doel heeft; door nauwe coördinatie en via specifieke interfaces wordt gezorgd voor de 
complementariteit van beide programma's. 
106 
werkzaamheden spitsen zich toe op de uitwerking, de verbetering of de 
harmonisatie van standaarden, meetmethoden of normen voor 
kwatiteitsprodukten, ondersteuning van de handel, de gezondheid en de 
veitigheid van de gebruikers. Het onderzoek omvat tevens het milieueffect 
van industriële processen alsmede de ondersteuning van de invoering van 
nieuwe fabricagetechnieken of geavanceerde materialen. 
c) de uitvoering van het programma; er is een geïntegreerde aanpak vastgesteld teneinde 
rekening te houden met alle stadia van de levenscyclus van produkten; de 
werkzaamheden voor gezamenlijke rekening worden geconcentreerd op de prioritaire 
technologieën die zijn bepaald aan de hand van een matrixaanpak waarin de 
industriële behoeften, de behoeften van de samenleving en de aspecifieke 
technologieën zijn geïntegreerd met in achtneming van het industriebeleid van de 
Gemeenschap. De nadruk wordt gelegd op projecten met een duidelijk multisectorieel 
en multidisciplinair karakter, zodat een optimale ontwikkeling en overdracht van 
kennis en technologieën kan worden gewaarborgd, met name die welke worden 
ontwikkeld en toegepast in geavanceerde technologische sectoren zoals de ruimte, de 
bewapening of de luchtvaart, in basisindustrieën die meer dan andere aan het BNP 
bijdragen of waarvoor een industrieel beleid is uitgestippeld - het sectorenvervoer, 
civiele techniek en bouw, chemie, kleding en textiel, enz. 
Deze onderzoekactiviteiten komen tot stand in het kader van consortia van 
leveranciers, fabrikanten, eindgebruikers, universiteiten en onderzoekcentra. In het 
programma is rekening gehouden met de behoefte aan vernieuwing in de 
bedrijfsorganisatie, ten einde het efficiënte beheer van de menselijke hulpbronnen en 
de integratie van nieuwe technologieën te stimuleren. De onderzoekacktiviteiten die 
voor en door het MKB worden uitgevoerd en de opleidingsactiviteiten in verband met 
industrieel onderzoek worden eveneens uitgebreid. Bovendien wordt, aangezien het 
EGKS Verdrag binnenkort afloopt, geleidelijk opnieuw begonnen met 
onderzoekactiviteiten met het oog op de innovatie van ijzer- en staalprodukten en -
procédés, teneinde de ijzer- en staalsector die zich in een zeer kritische situatie 
bevindt te helpen. Voor de overige technologieën waarvoor reeds op nationaal of 
Europees niveau werkzaamheden plaatsvinden, wordt de vespreiding van kennis 
aangemoedigd door de oprichting van coördinatienetwerken, met name in verband met 
de verspreiding van goede praktijkcodes, nieuwe produktie-organisatiemethoden of 
de modellering van industriële processen. Op het gebied van metingen en proeven 
wordt overgegaan tot coördinatie met het oog op interlaboratoriumproeven of 
wederzijdse erkenning van conformiteitscertificaten. 
d) het beheer van de geselecteerde projecten: de werkzaamheden worden voornamelijk 
geconcentreerd aan de hand van de verticale coördinatie waarbij rekening wordt 
gehouden met bepaalde industriële sectoren en de aanpak volgens "gerichte 
onderzoekacties", waarbij wordt gestreefd naar coördinatie van aUe projecten rond 
een zelfde thema (ontwerp van produkten van de toekomst, "fabriek van de 
toekomst", schone technologieën, flexibele produktie, rationeel gebruik van 
hulpbronnen, meet- en ijkmethoden); zodoende wordt een betere synergie tussen de 
deelnemers mogelijk alsook een betere coördinatie met andere complementaire 
programma's van de Gemeenschap en andere initiatieven op Europees niveau, met 
name EUREKA dat dichter bij de markt opereert, waarmee informatieuitwisseling 
107 
tussen projecten op precommerciële basis en gemeenschappelijke conferenties worden 
georganiseerd. 
WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNOLOGISCHE INHOUD 
Eerste deel: GEAVANCEERDE PRODUCTIETECHNOLOGIEËN 
Thema 1: Ontwerp, engeneering, produktiesystemen en menselijk beheer 
1. Achtergrond 
Dit thema heeft betrekking op de gehele verwerkings- en procesindustrie. Het gaat er om 
aspecifieke industriële methoden en technologieën te ontwikkelen en toe te passen ten 
behoeve van het ontwerp, de engineering, de organisatie, de produktie en het behoud van een 
hoge kwaliteit en een grote toegevoegde waarde, waardoor de Europese industrie in staat 
wordt gesteld aan de spits van de technologische innovatie te blijven en de fabriek van de 
toekomst te ontwikkelen. De integratie van nieuwe en geavanceerde technologieën in de 
produktiesystemen zal, door het verlagen van de kosten en het verbeteren van de 
betrouwbaarheid en de commercialiseringstermijnen, bijdragen tot het versterken van de 
industriële concurrentiepositie en tot het scheppen van nieuwe banen; dit zal tevens het 
verbeteren van het milieu en de kwaliteit van het bestaan op de arbeidsplaats ten goede 
komen. 
2. Voorgestelde OTO-activiteiten 
De onderzoekactiviteiten zijn gericht op ontwikkeling en integratie van de meest 
geavanceerde ontwerp- en engineeringgereedschappen. Deze activerende technologieën zuUen 
zodanig in produktiesystemen worden toegepast dat wordt voldaan aan de behoeften inzake 
interbedrijfsnetwerken, optimalisering van industriële installaties, de verhouding 
kosten/efficiëntie, produktkwaliteit en menselijk beheer. Produktiviteit, flexibiliteit en 
kwaliteit zuUen belangrijke doelstellingen vormen; het onderzoek zal streven naar het juiste 
evenwicht wanneer tussenoplossingen tussen voUedige automatisering en uitsluitend gebruik 
van mankracht bestaan. Het accent zal worden gelegd op de integratie van intelligente en 
gecomputeriseerde technieken, op de meest recente vooruitgang inzake de snelle ontwikkeling 
van prototypen, op de toepassing van kennistechnologie en microsysteemtechnologie, op de 
mens/machine-interfaces en op de technologieën die noodzakelijk zijn voor het oplossen van 
de kritische aspecten van produktiesystemen, met name die in verband met het concept van 
de milieuvriendelijke, flexibele, "just-in-time"- en "lean"-produktie. 
Thema 1.1. : Nieuwe ontwerp- en engineeringmethoden 
De concurrentiepositie van de produktie-industrie zal worden gevrijwaard door de optimale 
integratie van nieuwe technologieën en een betere synergie met de "grijze ceUen"-activiteiten 
(bij voorbeeld diensten, engineering, opleiding). De uitdaging heeft voornamelijk betrekking 
op het verkorten van de termijn tussen het ontwerpstadium en het stadium van de 
commercialisering van een nieuw produkt of procédé. De concurrentiepositie op de markten 
wordt namelijk steeds meer een kwestie van tijd. Zo levert een maand tijdwinst bij het op 
108 
de markt brengen van een nieuwe auto de automobielindustrie ongeveer 30 miljoen ecu op. 
Van de ingenieurs wordt dan ook vereist dat zij zich tegelijkertijd bezighouden met het 
ontwerp en met de planning van de produktie en commercialisering. Bij het streven naar 
optimalisering van de prestaties moet evenwel tevens de gehele levenscyclus van produkten 
en procédés in aanmerking worden genomen en moet bijgevolg worden getracht aUe daarmee 
samenhangende problemen op te lossen. Voor het ontwerpen van produkten met zeer grote 
toegevoegde waarde en produkten van de toekomst dienen onderzoekwerkzaamheden te 
worden verricht die op de volgende punten zijn toegespitst : 
onderzoek, toepassing en integratie van nieuwe ontwerp- en 
engineeringmethodologieën, met name door toepassing van de recente ontwikkelingen 
op het gebied van kennistechnologie, computergesteund ontwerpen (CAD) en snelle 
prototyping, daarbij rekening houdend met de kritische fasen van de 
produktiesystemen en de gehele levenscyclus; 
onderzoek en coördinatiewerkzaamheden met betrekking tot methoden voor 
modellering van het gedrag van produkten (bij voorbeeld : vervorming), 
verschijnselen in verband met de omzetting daarvan (bij voorbeeld : stolling) of het 
verloop van industriële processen (bij voorbeeld : circulatie van de produktiestromen); 
ondersteuning van de innovatie van produkten door ontwikkeling van een 
multidisciplinaire aanpak met geïntegreerde onderzoekwerkzaamheden naar 
materialen, fabricagemethoden, het effect op de werkgelegenheid, de gezondheid en 
de veiligheid op de arbeidsplaats, kwaliteitscontrole en recycling van produkten, ten 
einde tot een betere verhouding tussen kosten en efficiency te komen en het 
maatschappelijke en milieu-effect te verbeteren. 
Thema 1.2. : Integratie van nieuwe technologieën in produktiesystemen (fabriek van de 
toekomst) 
Vooruitgang wordt voornamelijk gestimuleerd door integratie van nieuwe 
produktietechnologieën en informatie- en beheerssystemen, waarbij beter rekening wordt 
gehouden met de bedrijfsomgeving. Bovendien leiden de toepassing van computergesteunde 
fabricagetechnologieën (CAM) en de opkomende microsystemen die steeds meer in produkten 
en processen worden geïntegreerd tot wijzigingen in de traditionele industriële praktijken. De 
industrie heeft tevens behoefte aan onderzoek naar nieuwe technologieën voor een betere 
concurrentiepositie van produkten met grote toegevoegde waarde zoals auto's, vliegtuigen, 
treinen en schepen. Daarnaast moet tenslotte rekening worden gehouden met de 
optimalisering van het rendement, de kwaliteit, het milieu-effect of de aspecten in verband 
met werkgelegenheid, opleiding of gezondheid en veitigheid; de daaruit voortvloeiende 
technische eisen moeten in het kader van de volgende onderzoekwerkzaamheden worden 
aangepakt en opgelost : 
a-specifieke benaderingen, waarbij gebruik wordt gemaakt van alle mogelijkheden die 
door de nieuwe technologieën worden geboden, met name de computergesteunde 
(CIME), de nieuwe controlesystemen of de mechatronica, met het oog op de optimale 
integratie daarvan in de produktiesystemen, bij voorbeeld in de sectoren 
gereedschapswerktuigen of bouw; 
109 
onderzoek naar nieuwe fabricagetechnologieën (vormen, assembleren, microfabricage) 
die beter afgestemd zijn op de behoeften van de gebruiker uit een oogpunt van 
betrouwbaarheid en flexibiliteit, en die kunnen worden toegepast voor efficiëntere 
constructie, onderhoud en hergebruik van industriële installaties en systemen; 
onderzoek en ontwikkeling met het oog op de toepassing van geïntegreerde systemen 
en expertsystemen voor controle en toezicht op industriële processen en produkten, 
met name door uitbreiding van de technologische kennis, verbetering van de prestaties 
en de betrouwbaarheid van mechatronische systemen en door efficiënte integratie van 
systemen ter ondersteuning van de besluitvorming. 
Thema 1.3. : Diagnose, onderhoud en betrouwbaarheid van produktiesystemen en 
infrastructuren 
In de Gemeenschap is een van de voornaamste doelstellingen van de industrie het 
waarborgen van de veiligheid van fabrieken, bouwterreinen, offshore-installaties enz. 
alsmede die van de werknemers en hun gezin en de bescherming van hun gezondheid. 
Daarom dient het technologische onderzoek de nadruk te leggen op nieuwe 
diagnosemethoden voor mogelijk gevaarlijke storingen en op de constante controle van 
de staat van installaties, constructies, infrastructuren en machines. Belangrijke 
doelstellingen voor de bedrijfseconomie zijn tevens het zorgen voor de middelen voor 
efficiënt onderhoud en het vermogen om op het juiste tijdstip in te grijpen. De volgende 
onderzoektaken zijn prioritair : 
basisonderzoek voor controle van de levensduur van produkten en processen, in 
samenhang met de veiligheids- en betrouwbaarheidseisen, waarbij wordt 
uitgegaan van de analyse van faalwijzen en de optimalisering van technieken voor 
controle, diagnose, onderhoud en reparatie; 
onderzoek naar nieuwe controlesystemen die zijn gebaseerd op het inbouwen van 
intelligente materialen, sensoren en actuatoren en op de toepassing van geavanceerde 
technieken, met name beeldsystemen of de beschikbare informatie- en 
communicatietechnolgie, voor controle en diagnose van grote installaties, en het 
toezicht op de produktie in de context van de "schone fabriek". 
Thema 1.4. : Industriële technologieën en menselijke factoren in de produktiesystemen 
Verbetering van de bedrijfsorganisatie en van de mens/machine- en 
mens/werkplaats-interfaces is een van de voornaamste uitdagingen in het bedrijfsleven. Bij 
het sturen van processen doen zich talrijke situaties voor waarbij het gebruik van een systeem 
wordt beperkt door de mate waarin de bedieningspersoon vertrouwen heeft - of niet heeft -
in het advies dat hem wordt gegeven. Het is niet alleen door een verhoogde automatisering 
van de systemen dat deze situatie kan worden verholpen, maar ook door het tot stand brengen 
van systemen die de bedieningspersoon kan begrijpen en waarvoor hij gemakkelijk kan 
worden opgeleid. De mens moet tevens worden bevrijd van repetitieve of weinig veilige 
taken om zich op meer interessante taken te kunnen concentreren. AUes dient in het werk te 
worden gesteld om tot een mate en een vorm van automatisering te komen die aan de 
verschiUende bekwaamheden van het personeel is aangepast en die de bedieningspersoon op 
110 
aUe niveaus het gevoel geeft dat hij de machine bestuurt en niet omgekeerd. Er zal rekening 
worden gehouden met de nieuwe benaderingen van de menselijke en organisatorische 
aspecten van produktiesystemen en ook het zoeken naar innoverende oplossingen om de 
arbeidsomstandigheden te verbeteren zal worden voortgezet. Het onderzoek heeft de volgende 
doelstellingen : 
verbetering Van de betrouwbaarheid van industriële processen door middel van 
onderzoek op het gebied van ergonomie, arbeidsorganisatie en technologie, waarbij 
met name rekening wordt gehouden met culturele factoren, de vakbekwaamheden van 
het bedieningspersoneel en de randvoorwaarden van het werk in kwestie; 
coördinatiewerkzaamheden met het oog op verbetering van de arbeidsomstandigheden, 
de mens/machine- en mens/werkplaats-interfaces door harmonisatie van de goede 
praktijkcodes met betrekking tot de bedrijfsorganisatie en optimale toepassing van 
geavanceerde fabricage-, produktie- en constructietechnologieën. 
Thema 2 : Materialen en materiaaltechnologie (inclusief bewerking en recycling) 
1. Achtergrond 
De activiteitssectoren op het gebied van materialen en materiaaltechnologie vormen een 
essentieel onderdeel van de Europese industrie. De sector geavanceerde materialen zal bij 
voorbeeld voor het jaar 2000 op zichzelf al een markt van 200 miljard ecu over de gehele 
wereld vertegenwoordigen. Europa dient op dit strategische gebied aanwezig te btijven, in 
de eerste plaats door het verbeteren van de procédés die algemeen worden toegepast in 
materialen producerende of verwerkende bedrijven (metaUurgie, chemie, biochemie, bouw, 
textiel enz.); in de tweede plaats door ervoor te zorgen dat de meest geavanceerde materialen 
bij de fabricage van de produkten van de toekomst op een economisch verantwoorde wijze 
kunnen worden gebruikt zowel door de produktie-industrie (elektromechanica, 
gereedschapswerktuigen, vervoermiddelen enz.) als door de speerpuntindustrieën (bij 
voorbeeld lucht- en ruimtevaart of elektronica); en in de derde plaats door bij te dragen aan 
het concurrentievermogen en het evenwicht van het systeem in het algemeen. Op basis van 
de ervaring met vorige programma's zullen de werkzaamheden voor gezamenlijke rekening 
en de coördinatiewerkzaamheden speciaal worden toegespitst op de ontwikkeling en de 
behandeling van nieuwe en geavanceerde materialen die in de produkten op economisch 
verantwoorde wijze kunnen worden gebruikt, in de gevallen waarin coördinatie en onderzoek 
op Europees niveau werkelijk noodzakelijk is voor de doelmatigheid van de industriële 
projecten. In het kader van de eigen onderzoekwerkzaamheden zal het GCO met een 
complementaire activiteit worden belast die met name betrekking heeft op de prenormatieve 
aspecten. 
2. Voorgestelde OTO-activiteiten 
Prioriteit zal worden gegeven aan onderzoekthema's die samenhangen met het ontwerp van 
materialen (met name intelligente materialen), aan niet-verontreinigende 
behandelingsprocédés en aan die op langere termijn met een verkennend karakter waarvan 
kan worden verwacht dat zij spoedig tot praktische toepassingen zuUen leiden en aldus de 
technologische voorsprong van de Europese industrie zuUen versterken, met name wat de 
Ill 
identificatie van de produkten van de toekomst betreft. Als voorbeelden kunnen de 
moleculaire techniek en de biobehandeling worden genoemd, technieken die tien jaar geleden 
niet bestonden maar die in de komende tien jaar een belangrijke rol zullen vervuUen. In het 
programma zal tevens een plaats worden ingeruimd voor afvalbehandeling, recycling en 
hergebruik van produkten; het zal daarvoor projecten inzake kwaliteitsborging en 
werkzaamheden betreffende de levenscyclus van produkten omvatten. Bijzondere aandacht 
zal worden geschonken aan de technieken die zijn vereist voor een rationeel beheer van de 
primaire hulpbronnen en het hergebruik van secundaire materialen en produkten. 
Thema 2.1. : Materiaaltechnologie voor de produkten van de toekomst 
Geavanceerde materialen zijn geen eindprodukten als zodanig. Zij worden gebruikt in 
industriële componenten en hun kenmerken bepalen vaak de kritische drempel van deze 
steeds complexere systemen, zoals motoren, elektronische systemen of medische apparatuur. 
Er dient rekening te worden gehouden met hun gedrag tijdens de gehele levensduur van het 
produkt. Vaak is de vooruitgang die bij het materiaalonderzoek wordt geboekt bepalend voor 
de maximale snelheid waarmee de sleutelsectoren van de economie zich kunnen ontwikkelen. 
Dit geldt in het bijzonder voor hoogtechnologische sectoren zoals de lucht- of ruimtevaart, 
maar ook voor basisindustrieën zoals de chemie of de werktuigbouw. Daarom is OTO op het 
gebied van materiaaltechnologie, zoals bij voorbeeld moleculaire techniek, of op gebieden 
met een meer prospectief karakter zoals dat van de nanotechnologie, essentieel voor de 
toekomstige bloei van de industrie. Onderzoek en ontwikkeling zouden op de volgende 
gebieden moeten worden toegespitst : 
onderzoek naar nieuwe hoogwaardige synthesematerialen waarbij bij voorbeeld 
gebruik wordt gemaakt van computergesteunde technieken om uitgaande van de 
atoom- of moleculebouw de specifieke eigenschappen van de materialen op te 
bouwen, en waarbij de gevolgen voor het milieu en de volksgezondheid tot een 
minimum worden beperkt, met name in verband met de biologische afbreelmaarheid 
en de mogelijkheden tot recycling en hergebruik; 
nieuwe legeringen, composieten en keramiek met verbeterde mechanische 
eigenschappen zoals stijfheid, taaiheid, verhouding sterkte/gewicht, corrosie- en 
hittebestendigheid, die met name zijn bestemd voor de sectoren vervoer en energie; 
nieuwe supergeleidende materialen met verbeterde prestaties en vaststelling van een 
methodologie voor het ontwerpen van betrouwbaardere componenten, met name voor 
de fabricage van strategische industriële apparatuur en systemen; 
nieuwe functionele en intelligente materialen voor het verkrijgen van produkten met 
betere prestaties bij multisectoriële toepassingen zoals elektromotoren, actuatoren, 
sensoren en andere elektrische of mechanische voorzieningen; 
Thema 2.2. : Chemische technologie en behandeling van materialen 
Met een omzet van ongeveer 200 miljard ecu is de chemische industrie een van de best 
presterende sectoren in Europa. Dat belet niet dat deze industrietak, ondanks zijn leidende 
positie op wereldvlak, voortdurend onder druk staat en nog steeds behoefte heeft aan basis-
112 
OTO, met name voor de ontwikkeling van milieuvriendelijke processen. In een voUedig 
geïntegreerd produktiesysteem is de totale kwaliteit van het eindprodukt steeds meer 
afhankelijk van de vooruitgang die wordt geboekt op het gebied van de materiaalwetenschap, 
de procesbesturing en het inzicht in de verschijnselen die deze processen beheersen. De 
behandeling van materialen neemt een centrale plaats in het produktiesysteem in en bepaalt 
in grote mate de rentabiliteit en de produktiviteit van de onderneming. De kosten van 
eindprodukten kunnen voor 60 % afhankelijk zijn van de kosten van de materialen en de 
behandeling daarvan. Er dient dus te worden gestreefd naar uitbreiding van de kennis die 
nodig is om steeds complexere processen te ontwerpen en te beheersen en in het bijzonder 
innoverende en "schone" technieken uit te werken en toe te passen. De volgende 
onderzoekgebieden kunnen als prioritair worden beschouwd : 
verbetering van het ontwerp en beheersing van steeds complexere behandelingswijzen 
voor materialen, met gebruikmaking van de vooruitgang op het gebied van 
kunstmatige intelligentie en van besturingsstrategieën, ten einde de produktiviteit en 
de veiligheid te verhogen en het probleem van het afvalbeheer te beperken; 
onderzoek naar innoverende technieken op het gebied van chemische en biochemische 
technologie die op industriële processen worden toegepast en die tot verhoogde 
produktiviteit en rendement kunnen leiden dankzij een beter inzicht in fundamentele 
verschijnselen, waarbij tevens aandacht wordt besteed aan het voorkomen van 
verontreiniging, recycling en de veiligheid van de processen; 
innovaties en benaderingsmethoden die worden geïntegreerd in technieken voor het 
tot stand brengen van synthesematerialen (bij voorbeeld materialen met 
structuurgradiënt, poedermetaUurgie enz.) ten einde de betrouwbaarheid van de 
processen, de produktiviteit en de totale kwaliteit van de produkten te verbeteren; 
coördinatiewerkzaamheden met betrekking tot de behandelingstechnieken voor 
materialen, die in Europa op grote schaal worden bestudeerd zoals 
oppervlaktebehandelingen, die tot doel hebben de prestaties van produkten en 
procédés te verbeteren en die tot belangrijke industriële toepassingen kunnen leiden. 
Thema 2.3. : Betrouwbaarheid van materialen 
Het onderzoek naar verbeterde eigenschappen wat betreft betrouwbaarheid, veiligheid, 
gezondheid en rentabiliteit staat niet los van de toenemende behoefte aan een beter inzicht 
in het gedrag van materialen, componenten en produkten. Dit thema, dat in het verleden al 
ruimschoots is bestudeerd, is nog steeds cruciaal gezien de belangen die ermee zijn gemoeid 
uit economisch, sociaal en mitieu-oogpunt. Het onderzoek dient, voornamelijk in de vorm 
van coördinatiewerkzaamheden, op de volgende onderwerpen te worden toegespitst : 
fundamenteel onderzoek waarbij de micro- en macrostructurele modeUering worden 
gecombineerd, voor een verbeterde detectie van de microgebreken, ten einde 
zodoende inzicht in de verschijnselen te verwerven en de betrouwbaarheid van de 
materialen te verbeteren; 
113 
multidisciplinaire aanpak ten einde de aantasting van materialen (corrosie, vermoeiing 
enz.) te controleren, waarbij wordt uitgegaan van de modellering van het werkelijke 
gedrag van produkten, constructies en industriële systemen en een beter inzicht in de 
relaties met de eigenschappen van de materialen waaruit zij zijn samengesteld. 
Thema 2.4. : Rationeel beheer van grondstoffen en secundaire materialen: 
recvclingtechnieken 
Met een aanpak waarbij de gehele levenscyclus van produkten in aanmerking wordt genomen, 
dient ervoor te worden gezorgd dat de beste en meest geschikte middelen worden aangewend 
om het behoud van de hulpbronnen te garanderen en aan de eisen van de consumenten te 
voldoen, om kwaliteitsprodukten tegen redelijke kosten te produceren en blijk te geven van 
een verantwoord gedrag tegenover het milieu. Industriëlen beperken hun interesse niet langer 
uitsluitend tot het vinden van de meest rendabele oplossing voor een gegeven technisch 
probleem. Er dient voortaan ten voUe rekening te worden gehouden met recycling, 
ecologische aspecten en energievraagstukken en in dit opzicht vormt het onderzoek naar 
nieuwe technieken op het gebied van basismaterialen en de verwerking daarvan een essentieel 
element. De preventie van verontreiniging, waardoor de produktiviteit wordt verhoogd en die 
tegelijkertijd een efficiënter gebruik van de hulpbronnen mogelijk maakt, vormt eveneens een 
onmisbare industriële parameter. Er zal met name worden gestreefd naar vooruitgang van de 
technieken voor vermijding en verwijdering van "probleem"-afval of voor hergebruik van 
afval van geavanceerde materialen. Bij het vaststellen van de volgende prioritaire 
onderzoekgebieden is uitgegaan van een totaalbeeld van de industriële systemen ten einde de 
voUedige cyclus van materialen, van grondstoffen tot eindprodukt, te optimaliseren : 
nieuwe technologieën die een duurzame grondstoffenvoorziening mogelijk maken, met 
name technieken voor exploratie op grote diepte; 
onderzoek naar nieuwe procédés en technieken voor ertsverwerking, bij voorbeeld in 
mijnen en in metaalbedrijven, ter verlaging van de produktiekosten en ter 
vermindering van de veiligheids-, milieu- en energieproblemen; 
multidisciplinaire aanpak met betrekking tot de basismaterialen in samenhang met de 
produktie, het gebruik, de afbraak, het hergebruik of het storten daarvan, voor een 
beter beheer van de randvoorwaarden uit economisch, sanitair en milieu-oogpunt; 
multidisciplinair onderzoek betreffende nieuwe materialen met het oog op het 
rendabele gebruik van natuurlijke stoffen in industriële produkten, de verwijdering 
van eventuele schadelijke produkten, hun geschiktheid voor recycling en de prognose 
van de gevolgen van veelvoudige recycling voor de structurele en functionele 
eigenschappen van deze materialen; 
nieuwe methoden voor recycling en terugwinning van industriële produkten aan het 
eind van hun levenscyclus voor de gevallen waarin de huidige technieken niet 
toereikend zijn, en onderzoek naar een nieuwe (chemische, biologische of fysische) 
aanpak voor scheiding, concentratie, reductie, raffinage en recycling van industrieel 
afval. 
114 
Thema 3 : Geavanceerde aandrijvingstechnologie 
1. Achtergrond 
De Europese integratie en de huidige economische tendensen leiden tot een toenemende 
behoefte aan flexibele en efficiënte vervoersystemen. De evolutie van de verschiUende wijzen 
van vervoer draagt ongetwijfeld bij aan de economische ontwikketing van de meeste Europese 
landen, maar terzelfdertijd worden de milieu- en mobiliteitsproblemen waarmee men thans 
wordt geconfronteerd steeds erger. De toepassing van geavanceerde aandrijvingstechnieken 
die geschikt zijn voor de mobiele elementen van het vervoersysteem vormt het essentiële 
gegeven dat moet leiden tot verbetering op het stuk van energieverbruik, comfort, kwaliteit, 
veiligheid, omvang, snelheid en milieuvriendelijkheid in samenhang met het overige Europese 
beleid op het gebied van industrie, vervoer, milieu en energie. Dit geldt met name voor de 
Europese automobiel-, scheepvaart- en luchtvaartindustrie. 
2. Voorgestelde OTO-activiteiten 
Voor de sectoren automobiel, luchtvaart, spoorwegmaterieel en scheepsbouw zijn de 
prioritaire onderzoektaken geconcentreerd op het ontwerp, de fabricagetechnieken en de 
produktie van nieuwe geavanceerde aandrijf- en transmissiesystemen met het oog op 
verbetering van de rentabiliteit, de kwaliteit, het vermogen en de commercialiseringstermijn. 
Het voornaamste doel is het behouden en zelfs het uitbreiden van de marktaandelen van deze 
industrietak in de wereld. De onderzoekthema's zullen betrekking hebben op de toepassing 
en de integratie van aspecifieke technologieën die in het transportwezen bruikbaar zijn en de 
ontwikkeling van specifieke technologieën voor geavanceerde vervoersystemen. Bijzondere 
aandacht zal worden geschonken aan integratie van de besturings- en controletechnieken voor 
specifieke aandrijfsystemen en aan optimalisering van de integratie daarvan in 
vervoermiddelen. 
Thema 3.1. : Nieuwe aandrijf technieken voor een efficiënter gebruik 
De concurrentiepositie van elk vervoermiddel is afhankelijk van het vermogen van het 
overbrengingssysteem om het voertuig met zijn nuttige lading voort te bewegen in optimale 
omstandigheden qua snelheid, autonomie, betrouwbaarheid en rendement. Daartoe dienen op 
de volgende gebieden OTO-werkzaamheden te worden ondernomen : 
onderzoek naar digitale hulpmiddelen, simulatieinstrumenten en engineeringtechnieken 
voor geavanceerde aandrijfsystemen, ten einde deze sneUer te kunnen ontwerpen en 
het rendement en de rentabiliteit van de fabricage van deze systemen te verhogen; 
onderzoek naar verbetering van de betrouwbaarheid en uitwerking van 
onderhoudsstrategieën waarbij rekening wordt gehouden met de totale duur van de 
levenscyclus en bij het ontwerpen de aspecten worden bekeken die tot verlaging van 
de onderhoudskosten kunnen leiden; 
ontwerp van lichtere en efficiëntere aandrijf- en tractiesystemen en van kritische 
componenten in combinatie met geavanceerde overbrengings-, accumulatie- of 
115 
remsystemen, met het oog op verbetering van het rendement en de rentabiliteit van 
een geavanceerd vervoermiddel in zijn geheel; 
integratie van geavanceerde systemen voor besturing, diagnose en controle van het 
aandrijf- en tractiesysteem met een gebruikersvriendelijke en ergonomisch 
verantwoorde omgeving ten einde te zorgen voor behoorlijke, betrouwbare en 
economisch interessante gebruiksvoorwaarden voor de vervoermiddelen; 
onderzoek naar geschikte methodologieën voor integratie van het aandrijf- en 
tractiesysteem in de basisstructuur met het oog op optimalisering van de 
rendementswinst van het systeem in zijn geheel van een geavanceerd vervoermiddel. 
Thema 3.2. : fie perking van de milieueffecten en verbetering van de veiligheid 
Het effect dat de verschiUende vervoermiddelen op het milieu hebben is een remmende factor 
voor de groei van deze activiteitssector. De samenleving zal de toekomstige vervoermiddelen 
accepteren indien oplossingen op middeUange en lange termijn worden aangedragen voor het 
probleem van het energieverbruik en van de verontreiniging op lokale en mondiale schaal. 
De volgende gebieden worden de belangrijkste geacht voor het te boven komen van de 
vermelde hinderpalen : 
onderzoek naar aandrijfsystemen met beperkt energieverbruik en met geringe, zeer 
geringe of geen uitstoot door verbetering van de ontwerp-technieken, gebruik van 
geavanceerde materialen, toepassing van betere fabricagemethoden en geïntegreerde 
beheerssystemen; 
aanvullende werkzaamheden op het gebied van technieken tot beperking van de 
geluidshinder en trillingen waarbij de vooruitgang op het gebied van motorisering en 
integratie wordt gecombineerd met de verbeteringen die tot stand zijn gebracht op het 
gebied van de stromingsleer (aërodynamica, aërothermodynamica en hydrodynamica) 
en van de actieve en passieve veiligheid; 
steun aan de ontwikkeling van constructietechnieken en controlesystemen ten einde 
de passieve veiligheid van de aandrijfsystemen en vervoermiddelen, inclusief de 
brandvrijheid, te verhogen; 
coördinatiewerkzaamheden met het oog op de ontwikkeling van 
milieucontroletechnieken in verband met de detectie van storingen die leiden tot 
verhoging van de verontreiniging die door aandrijfsystemen wordt veroorzaakt. 
116 
Tweede deel : "EUROPESE ACTIE OP HET GEBIED VAN METINGEN EN 
PROEVEN" 
Thema 4 : Onderzoek op het gebied van normen, metingen en proeven 
1. Achtergrond 
Precieze en betrouwbare metingen van fysische, chemische of biologische aard zijn van 
wezenlijk belang voor de goede werking van de moderne samenleving. Zonder metingen 
wordt het bedrijfsleven, met name in hoogtechnologische sectoren, verlamd, wordt de handel 
belemmerd door onnodige betwistingen, moet de gezondheidszorg terugvallen op empirische 
methoden, en kunnen de wettelijke bepalingen in uiteenlopende gebieden zoals 
milieubescherming, bescherming van de arbeiders of het gemeenschappelijk landbouwbeleid 
en de interne markt niet worden toegepast. De geavanceerde geïndustraliseerde naties 
besteden dan ook tot 6 % van hun BNP aan metingen en aanverwante activiteiten. Een actie 
van de Gemeenschap, gericht op het harmoniseren van meetsystemen, ijkmiddelen en normen 
is dan ook voUedig in overeenstemming met de beginselen van de subsidiariteit en de 
samenhang. 
Een aantal activiteiten uit het tweede en derde kaderprogramma zal worden voortgezet, met 
name het ontwikkelen van referentiematerialen en van nieuwe of betere meettechnieken. Er 
zal echter vooral meer aandacht worden besteed aan prenormatief onderzoek en het 
ontwikkelen van algemeen inzetbare meet- en beproevingsmethoden die nodig zijn voor de 
werking van de interne markt en een versterking van de concurrentiepositie van het Europese 
bedrijfsleven. Nieuwe activiteiten zijn onder andere ondersteuning voor douanelaboratoria, 
criminalistiek en de bescherming van het Europees cultureel erfgoed. 
Hoofddoelstelling is het uitvoeren van het nodige onderzoek voor de ontwikkeling van nieuwe 
meet- en beproevingstechnieken die nodig zijn voor de Europese normalisatie en, voor de 
tenuitvoerlegging van de richtlijnen waarmee de interne markt wordt geconsolideerd, en voor 
de tenuitvoerlegging van overig beleid, met name betreffende de veiligheid van installaties, 
de volksgezondheid en de veiligheid van consumenten. De metrologische infrastructuur zal 
op Europese schaal worden versterkt. Er zal gebruik worden gemaakt van acties voor 
gezamenlijke rekening wanneer het onderzoek beoogt nieuwe of betere methoden, normen 
of instrumenten tot stand te brengen, terwijl in andere gevallen, bij voorbeeld voor 
interlaboratoriumproeven, gebruik zal worden gemaakt van gecoördineerde acties. Er zal 
gebruik worden gemaakt van overlegnetwerken ten einde een Europese metrologische 
infrastructuur tot stand te brengen en om het tot stand komen van een stelsel van wederzijdse 
erkenning te bevorderen. In het bedrijfsleven zal het accent worden gelegd op een verbetering 
van de definitie en een rationalisatie van de methodes voor produktkwaliteitscontrole, door 
middel van acties voor gezamenlijke rekening, en op de harmonisatie van de praktijken van 
controlelaboratoria, zodat de wederzijdse erkenning van certificaten van overeenstemming 
kan worden vergemakkelijkt, door middel van gecoördineerde acties. De uit het programma 
voortvloeiende referentiematerialen zuUen worden verspreid door de vestiging van het GCO 
in Geel. Dit GCO zal aanvuUende activiteiten ondernemen op gebieden die onder zijn 
bevoegdheid vaUen, met name normalisatie in de bouw en het ontwikkelen van nieuwe 
metingen en referentiematerialen, in nauwe samenwerking met de nationale laboratoria. 
117 
2. Voorgestelde OTO-activiteiten 
De verschiUende activiteiten van deze actie kunnen aan de hand van hun doelsteUingen in drie 
categorieën worden ingedeeld. Gezien de grote diversiteit van de te vervuUen taken moet bij 
de indeling echter een zekere flexibiliteit worden betracht, zodat bepaalde onderwerpen onder 
meerdere rubrieken aan de orde komen. 
Thema 4.1. : Métrologie voor Europese kwaliteitsprodukten 
Ontwikkeling van meetmethoden en -instrumenten voor het bestuderen en benutten 
van fysische, chemische en biologische verschijnselen die de grondslag vormen voor 
toekomstige produkten : door middel van deze op Europees niveau gecoördineerde 
activiteit kunnen de hoogwaardige referentiegegevens worden verkregen die nodig zijn 
voor de ontwikkeling van wetenschappetijke theorieën en modelvorming van 
systemen, en kunnen de in laboratoria, handel en industrie gebruikte meetschalen en 
hun naspeurbaarheid worden verbeterd. Even belangrijk is het verbeteren van analyse 
en benutting van gegevens, met name beslissingsondersteunende expertsystemen. 
Ontwikkeling van algemeen inzetbare meetmethoden en -instrumenten die nodig zijn 
voor de verbetering van produkten : dit soort metingen is onmisbaar voor het 
optimaliseren van het ontwerp en de beproeving van produkten ten aanzien van hun 
functionele, ergonomische, ecologische en de veiligheid betreffende eigenschappen. 
Een verbetering van de beschrijving van grondstoffen, onderdelen en afgewerkte 
produkten maakt het mogelijk de verspilling tegen te gaan die is verbonden met 
storingen en ontwerpfouten. Het verbeteren van dit soort metingen draagt er ook toe 
bij het milieu-effect van industriële processen en van het gebruik of de verwijdering 
van produkten (recycling, afbreekbaarheid) te verminderen. Het ontwikkelen van 
algemeen inzetbare ijkmiddelen en normen voor produkten en procédés zal de 
efficiëntie en daarmee de concurrentiepositie van het Europese bedrijfsleven 
verbeteren. 
Ontwikketing van de algemeen inzetbare meetmethoden, ijkmiddelen en 
meetinstrumenten die bij de fabricage onmisbaar zijn voor het bereiken van een betere 
verhouding kwaliteit van het produkt/kosten van de produktie : de nadruk zal worden 
gelegd op de toepassing van geavanceerde ijk- en naspeurbaarheidsmethoden voor de 
besturing van processen en kwaliteitsborging (KB). Ook zal aandacht worden besteed 
aan de toepassing van métrologie bij detectie, diagnostische bewaking, 
geautomatiseerde produktie en niet-destructieve beproevingen in reële 
produktiecondities. Er zal in het bijzonder op worden toegezien dat het MKB kan 
beschikken over nieuwe metrologische technieken en KB-systemen die aan hun 
specifieke behoeften voldoen. 
Thema 4.2. : Prenormatief onderzoek en technische ondersteuning voor de handel 
Technische ondersteuning van de wetgeving : onderzoek op het gebied van 
meetmethoden en meetinstrumenten is van wezenlijk belang voor het opstellen van 
wetgeving, met name wanneer de technische eisen moeten worden vastgesteld die in 
de ontwerp-richtlijnen worden opgenomen. Voor de richtlijnen volgens de "nieuwe 
118 
aanpak", waarvoor de Commissie aan het CEN/CENELEC en het ETSI opdracht 
heeft verstrekt geharmoniseerde normen op te stellen, is prenormatief onderzoek 
absoluut noodzakelijk wanneer er geen voldoende wetenschappelijke en technische 
basis bestaat voor een dergetijke normalisatie. Er zal ook ondersteuning moeten 
worden verleend bij het oplossen van de problemen die zich kunnen voordoen bij het 
toepassen of het aanpassen van de bestaande richtlijnen aan de vooruitgang van de 
techniek. Onder deze categorie activiteiten vaUen ook de nodige metingen en 
ijkmiddelen voor het detecteren van fraude in verband met de tenuitvoerlegging van 
het communautair beleid, met name op het gebied van de landbouw. 
Zonodig zal prenormatief onderzoek worden verricht waarmee het bedrijfsleven in 
staat kan worden gesteld te voldoen aan de eisen van de communautaire wetgeving, 
met name op het gebied van de veiligheid van de consument, vervoer, of afvalbeheer 
met het oog op mitieubescherming. 
Ondersteuning van het bedrijfsleven : bepaalde sectoren van het Europese 
bedrijfsleven kunnen, ook als zij niet onder de communautaire wetgeving vaUen, in 
samenwerking met het CEN of het CENELEC, de ontwikkeling aanvragen van 
geharmoniseerde normen, ten einde innovatie, integratie of handel te bevorderen, of 
ook om geavanceerde fabricagetechnieken of materialen te kunnen toepassen. 
Bevordering van een Europese metrologische infrastructuur : om ten voUe van de 
interne markt te kunnen profiteren moet een doeltreffende en betrouwbare Europese 
metrologische infrastructuur tot stand worden gebracht die berust op de 
naspeurbaarheid op basis van overeengekomen fysische, chemische en biologische 
ijkmiddelen. Voor deze actie is een gecoördineerde aanpak nodig van onderzoek en 
ontwikketing op het gebied van de ijkmiddelen, referentiematerialen en 
naspeurbaarheid, ten einde de onnodige herhaling van bepaalde werkzaamheden in 
Europa te vermijden. Het totstandbrengen van een gestructureerd metrologisch 
systeem voor de chemie door middel van een gecoördineerde Europese actie zal 
gunstig zijn voor de naspeurbaarheid van de metingen op dit gebied ten opzichte van 
internationaal erkende ijkmiddelen, zoals reeds het geval is voor de natuurkunde. Het 
bevorderen van de naspeurbaarheid tussen Lid-Staten is vooral van groot belang voor 
de kleinere Lid-Staten, en het verzorgen van opleiding in de minder begunstigde 
regio's zal bijdragen aan de samenhang van de Gemeenschap. Voor zover dit 
bijdraagt aan de Europese belangen zal de internationale samenwerking met 
organisaties als het IBMG, de WGO en het NIST worden uitgebreid. 
Technische bijstand voor wederzijdse erkenning en accreditatie : technische bijstand 
is onontbeerlijk voor een goed functioneren van de Europese systemen en netwerken 
op het gebied van ijking, beproeving en wederzijdse erkenning die zich bezighouden 
met certificatie, conformiteits- en bekwaamheidsproeven en industriële 
kwaliteitsborging (WECC, WELAC, OEES enz.). 
Thema 4.3. : Métrologie ten dienste van de samenleving 
Volksgezondheid en veiligheid : Om de communautaire wetgeving te kunnen 
toepassen moet de blootstelling van personen aan bepaalde fysische, chemische en 
biologische agentia worden vastgesteld en moeten de daarmee overeenkomende 
119 
gevaren worden beoordeeld, evenals de doeltreffendheid van de maatregelen die 
worden genomen om deze te beperken; daartoe zuUen soms nieuwe methoden of 
verbeterde ijkmiddelen nodig zijn. Ook zuUen door middel van prenormatief 
onderzoek de metingen en proeven moeten worden verbeterd die beogen de 
gezondheid van de bevolking en van dieren, alsmede de hygiënische kwaliteit van 
voedingsmiddelen, de veiligheid van produkten en de veiligheid van arbeiders op het 
werk te beoordelen. 
Bewaking van het milieu : om de wetgeving ten aanzien van het milieu ten uitvoer 
te kunnen leggen en ten behoeve van de activiteiten van het Europees Agentschap 
voor het Milieu zijn ook bijzondere en verbeterde meettechnieken nodig waarmee de 
kwaliteit van het natuurlijk leefmilieu kan worden vastgesteld (atmosfeer, zoet water 
en zeewater, bodem, afval, toxiciteit, microbiologische effecten enz.). 
Douanelaboratoria : voor de beveiliging van de buitengrenzen van de Gemeenschap 
tegen de invoer van verboden stoffen, produkten van inferieure kwaliteit, namaak of 
frauduleus geëtiketteerde produkten is jiet nodig nieuwe en doeltreffende 
geharmoniseerde meetmethoden te ontwikkelen. Metingen zijn ook nodig voor het 
vaststellen van de te innen of te restitueren heffingen. Na het opheffen van de 
binnengrenzen spelen de douanelaboratoria een hoofdrol bij het bereiken van deze 
doelstellingen door middel van officiële methoden voor bemonstering en controle van 
geïmporteerde produkten. 
Juridische toepassingen : er zijn gecoördineerde activiteiten nodig voor het 
ontwikkelen en harmoniseren van de specifieke metingen die in de criminalistiek en 
in de drugsbestrijding worden toegepast, voor het versterken van de recent tot stand 
gekomen Europese samenwerking op juridisch gebied. Al betreft dit soort metingen 
slechts een klein aantal laboratoria, het pionierkarakter van deze metingen en het 
grote belang van hun resultaten rechtvaardigen een communautaire actie. 
Steun voor het Europees cultureel erfgoed : het behoud van het Europees cultureel 
erfgoed is afhankelijk van de mate waarin men de staat van objecten, en van de 
doeltreffendheid van de methoden die worden gebruikt om deze objecten tegen 
vervuiling en de tand des tijds te beschermen, kwantitatief kan beoordelen. 
Voor zover van toepassing houden alle bovenstaande activiteiten ook de ontwikkeling in van 
nieuwe referentiematerialen en steun aan het tot stand komen van netwerken van laboratoria. 
120 
TENUITVOERLEGGING 
Op grond van de ervaringen die zijn opgedaan in het derde kaderprogramma zullen de acties 
voornamelijk worden uitgevoerd in de vorm van onderzoeksprojecten in 
samenwerkingsverband. Door meer gebruik te maken van coördinerende acties, wanneer dit 
voldoende is om de communautaire meerwaarde concreet gestalte te geven, zal het mogelijk 
zijn selectiever te zijn in de acties voor gezamenlijke rekening (geconcentreerd op de 
domeinen van strategisch belang en die waarvoor een minimale "kritieke massa" nodig is). 
Dankzij deze coördinerende acties zullen degenen die zich nu al in de verschiUende 
Lid-Staten bezighouden met industrieel O&O, resultaten kunnen uitwisselen en tot een betere 
synergie komen; de voorziene stimulerende financiering betreft de taken coördinatie, 
opleiding en uitwisseling van personeel. De actie zal zo flexibel mogelijk worden uitgevoerd 
voor een maximale efficiëntie en om zo snel mogelijk op meuwe behoeften te kunnen 
inspelen. 
Er zuUen begeleidende maatregelen worden genomen om het effect van de communautaire 
acties te versterken, ter aanvulling van en samenwerking met de daarmee overeenstemmende 
werkzaamheden van de derde activiteit van het kaderprogramma : studies, effectbeoordeling, 
opleiding, steun bij de verspreiding en exploitatie, gezamenlijke activiteiten met de netwerken 
ter ondersteuning van het MKB, maatregelen voor de decentralisatie van het beheer en de 
coördinatie van het industriële onderzoek dat is gericht op strategische doelstellingen als de 
fabriek van de toekomst, de schone auto enz. Er zal een verhoogde inspanning worden 
geleverd om de integratie van de technieken te verbeteren en de uitwisseling van kennis 
tussen projecten en sectoren te vergroten, ook met andere Europese initiatieven zoals 
EUREKA of de programma's van het ASE. Er zuUen workshops, seminars en 
opleidingsacties worden georganiseerd om de toepassing van goede praktijken, met name op 
metrologisch gebied, in het bijzonder in minder begunstigde regio's, te bevorderen. 
De selectie van de projecten zal plaatsvinden op basis van oproepen tot het indienen van 
voorstellen die onafhankelijk zullen worden beoordeeld en die ten minste eenmaal per jaar 
zullen worden gepubliceerd in overeenstemming met de normale procedures van de 
Commissie. Aangezien dergelijke periodieke oproepen tot ontoelaatbare vertragingen kunnen 
leiden wanneer het gaat om onderzoek ter ondersteuning van dringende communautaire 
voorschriften of dat bestemd is voor het MKB, zal voor dit soort projecten een open of 
permanente oproep voor het indienen van voorsteUen, geldig voor de hele duur van het 
programma, worden gelanceerd. 
1. OTO-projecten voor gezamenlijke rekening 
Deze projecten worden gegroepeerd rondom de bij het publiceren van de oproepen tot het 
indienen van voorsteUen vastgestelde prioritaire technologieën. Het betreft drie soorten 
projecten : 
projecten voor industrieel onderzoek; 
121 
projecten voor fundamenteel onderzoek; 
projecten voor prenormatief onderzoek. 
2.CRAFT - Specifieke procedure voor het stimuleren van onderzoek in 
samenwerkingsverband door en voor het MKB 
Er zal gebruik worden gemaakt van een open oproep tot het indienen van voorsteUen en één 
procedure in twee etappes waarin de werkwijze van CRAFT wordt gecombineerd met 
haalbaarheidspremies om de deelneming van het MKB aan het programma aan te moedigen 
en om door het MKB uitgevoerde projecten van vernieuwende aard of projecten die zijn 
georiënteerd op de technologische behoeften van een groot aantal bedrijven uit het MKB 
(waarvan de onderzoekscapaciteit immers gering is, maar die toch in staat zijn de 
geavanceerde technologieën toe te passen), te bevorderen. 
Ten opzichte van het derde kaderprogramma zullen de regels en procedures worden 
gewijzigd ten einde : 
de deelneming van een grotere verscheidenheid van bedrijven uit het MKB mogelijk 
te maken en een grotere rol te laten spelen door de actoren uit de gebieden industrieel 
onderzoek en technologische verspreiding; 
de tijd te verkorten die verstrijkt tussen het indienen van de voorstellen en het begin 
van de projecten. 
In de eerste etappe krijgen de geselecteerde voorsteUen een haalbaarheids-/uitwerkpremie 
voor het opsteUen van een gedetaiUeerd voorstel, dat vervolgens wordt ingediend als project 
voor industrieel onderzoek of als op het MKB gericht project in het kader van de 
CRAFT-procedure. De projecten die een bijdrage uit hoofde van de tweede etappe van 
CRAFT wiUen ontvangen, moeten aan verscheidene voorwaarden voldoen, met name 
bescheiden van omvang en van korte duur zijn (in beginsel maximaal 2 jaar) vergeleken met 
de projecten voor industrieel onderzoek. 
De gedecentraliseerde activiteiten van de netwerken die bijstand verlenen op lokaal, regionaal 
of nationaal niveau, zullen worden aangemoedigd en gesteund om het MKB te kunnen 
voorlichten en bijstaan in de voorbereidende fase voor de eerste etappe 
(informatiecampagnes, thematische workshops, verlenen van "bijstandspremies" onder 
bepaalde voorwaarden enz.), in samenwerking met andere activiteiten (Euro-Info-Centra, 
Value-steunpunten, Euromanagement enz.). 
De oproep tot het indienen van voorsteUen zal gedurende de hele duur van het programma 
geldig blijven. Voor CRAFT is ca. 10% van het totale budget begroot. 
3. Coördinatie van de acties : 
Gecoördineerde acties : dit houdt in dat de Commissie een coördinerende rol vervult 
voor de onderzoekwerkzaamheden van verschillende organisaties in verschiUende 
Lid-Staten op bepaalde specifieke gebieden. De partners kunnen financiële steun 
ontvangen voor de coördinatiekosten (reizen, seminars, bereiding van monsters, 
122 
publikaties). 
Totstandbrenging van netwerken (ASE, COST, EUREKA, nationale programma's 
enz.) : dit zijn gezamenlijke acties waarmee bepaalde strategische technische gebieden 
worden aangepakt in samenwerking en overleg met andere Europese programma's. 
Deze acties kunnen onder andere de gezamenlijke financiering van conferenties, 
workshops of seminars omvatten en eventueel ook, na een gezamenlijke analyse, van 
onderzoekprojecten. 
Gerichte onderzoekacties : deze acties zijn gebaseerd op de in het vorige programma 
opgedane ervaringen en zijn erop gericht een meerwaarde tot stand te brengen door 
de verschiUende activiteiten van complementaire projecten die onder het specifieke 
programma of andere Europese programma's vaUen, rondom een strategische 
doelstelling te coördineren (fabriek van de toekomst, schone technologieën). 
Deze vorm van samenwerking zal van groot belang zijn voor een aantal bedrijfstakken 
die zowel afnemer als leverancier kunnen zijn, met inbegrip van het MKB. 
4. Begeleidende maatregelen 
De begeleidende maatregelen zijn erop gericht de doeltreffendheid van het programma te 
verhogen door het toegankelijker te maken en het effect ervan te vergroten. Zij steunen op 
de in de voorgaande onderzoeksprogramma's opgedane ervaringen. Nieuwe ideeën zullen 
naar voren komen en deze maatregelen zullen gestalte krijgen in de loop van het programma. 
De activiteiten kunnen in de volgende vormen plaatsvinden : 
onderzoekbeurzen voor onderzoekers die individueel aanvullende werkzaamheden 
verrichten in de context van lopende onderzoekcontracten; 
subsidies voor gastinstellingen in het kader van bestaande partnercontracten, voor het 
ontvangen van de begunstigden van bovenvermelde beurzen; 
specifieke opleidingsacties (opleiding van technologen, bewustmakingsacties voor 
exploitatiestrategieën, codes en normen, volksgezondheid en veiligheid, industriële 
eigendomsrechten) ; 
financiële steun voor Europese cursussen, seminars, workshops en colloquia die 
betrekking hebben op technische gebieden die met het programma samenhangen; 
beoordeling van de wetenschappelijke en strategische aspecten en de economische en 
industriële impact van de projecten en van het programma; 
vergaderingen van ad hoe-groepen van deskundigen; 
contracten voor het verrichten van studies; 
bijstand bij de uitwisseling van gegevens en het verstrekken van informatie aan 
indieners; dit betreft in het bijzonder de netwerken ter ondersteuning van het MKB; 
verspreiding van de resultaten van het onderzoek en steun bij de exploitatie daarvan, 
in samenwerking met activiteit 3 van het kaderprogramma. 
123 
BIJLAGE H 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschiUende gebieden 
Thema Totaal 
: 
Ontwerp, engineering, produktiesystemen en • 34-39 % 
menselijk beheer 
Materialen en materiaaltechnologie 33-38 % 
Geavanceerde aandrijvingstechnologie 10-12 % 
Normen, metingen en proeven 12-16 % 
Totaal 100 % 
(1573 müjoen ecu) 
124 
"MILIEU" 
1994-1998 
125 
BIJLAGE I 
WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNOLOGISCHE DOELSTELLINGEN EN 
INHOUD 
ACHTERGROND 
Het vijfde beleidsplan en actieprogramma van de Gemeenschap inzake het milieu en 
duurzame ontwikkeling, dat op basis van gezamenlijke verantwoordelijkheid wordt 
uitgevoerd, moet het mogelijk maken milieu-onvriendelijke tendensen en praktijken om te 
buigen en zodoende de kwaliteit van het bestaan te verbeteren en gunstige omstandigheden 
te scheppen voor een economische opleving volgens een op duurzame ontwikkeling steunend 
model. Deze strategie moet het concurrentievermogen van de bedrijven en de vooruitzichten 
inzake werkgelegenheid in de Gemeenschap helpen verbeteren. 
Uitgaande van de inventarisatie en de evaluatie van de effecten van de menselijke activiteiten 
op de natuurlijke hulpbronnen en het natuurlijke milieu kan de wetenschappelijke grondslag 
voor het communautaire milieubeleid worden geformuleerd. Het observeren en doorgronden 
van de wijze waarop de verschiUende milieucompartimenten funktioneren en waarop zij 
reageren op van de mens afkomstige prikkels, alsmede het verwerven van inzicht in de 
sociaal-economische factoren die de veranderingen in het milieu veroorzaken en in de 
consequenties van deze veranderingen voor de natuurlijke systemen, de samenleving en de 
economische aktiviteit, zijn namelijk de basisvoorwaarden voor de ontwikkeling en uitvoering 
van een geïntegreerde rnïlieustrategie die gericht is op een hoog beschermingsniveau. 
De norm- en wetgevingvoorbereidende aspecten van het milieuonderzoek hangen bijgevolg 
ten nauwste samen met het observeren en begrijpen van de fundamentele natuurlijke 
processen, alsook met het begrijpen van de sociaal-economische implicaties van de 
milieuveranderingen. 
Anderzijds moet, gezien de complexiteit en de onderlinge afhankelijkheid van deze processen 
en veranderingen, het multidisciplinaire karakter en de steeds sterkere mondiale oriëntering 
van het milieuonderzoek, het communautaire onderzoek worden toegespitst op gebieden waar 
bundeling van de nationale infrastructuur en het nationale onderzoekpotentieel van de 
verschiUende Lid-Staten, alsmede coördinatie en integratie van hun inspanningen noodzakelijk 
zijn om de Europese bijdrage tot het onderzoek in de wereld beter te benutten en tot haar 
recht te doen komen. Dit geldt met name voor het onderzoek inzake "global change". 
Het onderzoek inzake het natuurlijke milieu en global change vereist een aanzienlijke 
inspanning op een aantal technologische gebieden. Een grondige studie van de natuurlijke 
processen en milieuveranderingen veronderstelt namelijk dat aanzienlijke vorderingen worden 
gemaakt op het gebied van de met observatie en bewaking van het milieu samenhangende 
126 
instrumentele technologieën. Deze technologieën maken het namelijk mogelijk zowel 
natuurtijke als door toedoen van de mens veroorzaakte veranderingen en verstoringen 
nauwkeurig te diagnostiseren. Een extra inspanning is gepland op het gebied van 
instrumentele technieken voor toepassing in de oceaan. Tevens kan door stimulering van de 
toepassing van ruimtetechnologie bij de aardobservatie via bepaalde steunmaatregelen ten 
behoeve van de ontwikkeling van het ruimtesegment (instrumentatie) en een forsere bijdrage 
voor het terrestrische segment en voor de benutting van de gegevens de capaciteit voor het 
diagnostiseren van de milieuveranderingen en het evalueren van de consequenties daarvan 
worden verbeterd. 
Vanzelfsprekend is het O&O op het gebied van aardobservatie niet alleen van belang voor 
het milieu, maar kan het ook zorgen voor een betere logistieke steun bij de uitvoering van 
andere communautaire beleidsonderdelen, zoals bijvoorbeeld het Gemeenschappelijk 
Landbouwbeleid. 
Tenslotte zijn ook activiteiten gepland op het gebied van remediërende technologieën ter 
bescherming van het milieu, technologieën voor milieusanering en met betrekking tot 
natuurlijke risico's, alsmede op het gebied van de horizontale aspecten van schone 
technologieën in relatie tot industriële processen en produkten. De werkzaamheden op dit 
laatste deelgebied vormen een aanvulling op de inspanning in het kader van het programma 
industriële technologieën. 
OTO-ACnvri'ElTEN 
A.WETENSCHAPPELIJKE DOELSTELLING EN INHOUD 
Het communautaire O&O is toegespitst op drie thema's: (1) het natuurlijke milieu, 
milieukwaliteit en global change, (2) milieutechnologieën , (3) aardobservatie en toepassing 
van ruimtetechnologie. 
1. ONDERZOEK INZAKE HET NATUURLIJKE MILIEU, MILIEUKWALITEIT 
EN GLOBAL CHANGE. 
a) Natuurlijke systemen, klimaat en de gevolgen van menselijke activiteiten 
Het doel is de kenmerken van het klimaat en van de natuurtijke systemen - op het land, in 
de zee en in de atmosfeer - te observeren en inzicht te krijgen in de daarmee samenhangende 
fundamentele processen, alsook de effecten van de menselijke activiteiten op deze kenmerken 
en processen te inventariseren en te evalueren. Daarbij moet aandacht worden besteed aan 
de effecten van industriële activiteiten, vervoer, toerisme, ongecontroleerde verwijdering van 
afvalstoffen, verstedelijking, verspilling van water, de verschiUende wijzen van grondgebruik 
en -beheer en landen bosbouwmethodes. 
De sociaal-economische factoren die verantwoordelijk zijn voor de veranderingen in het 
milieu zuUen worden benaderd vanuit het perspectief van een doeltreffend milieubeleid dat 
127 
gebaseerd is op het principe van duurzame ontwikkeling. Parallel met de studie van de 
natuurtijke processen moet een diepgaande analyse worden uitgevoerd van het gedrag van de 
mens als individu en als lid van een samenleving en van de meer traditionele economische 
ontwikkelingsprocessen, die ongewenste milieueffecten teweeg brengen. Deze analyse moet 
betrekking hebben op de sociale dimensie van het gebruik van de hulpbronnen, meer bepaald 
bevolkingsgroei, migratie, economische groei en technologische ontwikkeling, alsmede op 
de ethische, institutionele, culturele en wetgevingsfactoren die tot schadelijke situaties, 
praktijken en gedragingen kunnen leiden. Tevens wordt vergelijkend onderzoek naar de wijze 
waarop risico's worden ingeschat, en de werkelijke omvang daarvan, onmisbaar geacht. 
Voorts zullen de verstoringen van de biogeochemische cycli, de waterhuishouding en de 
energiestromen, alsmede de daaraan ten grondslag liggende mechanismen, diepgaand worden 
bestudeerd, daar deze verschijnselen en het klimaat op elkaar inwerken en de systemen op 
het land, in de zee en in de atmosfeer daarvan de invloed ondervinden. Zij bevinden zich ook 
in een interactie met de structuren en eigenschappen van de ecosystemen, waaronder 
biodiversiteit, en beïnvloeden het functioneren en de dynamiek daarvan. Het is dus van het 
grootste belang dat een goed inzicht in deze verstoringen wordt verkregen en dat deze op 
Europese schaal worden gemodeUeerd. 
In een breder perspectief zullen de verschuivingen en interacties tossen deze systemen worden 
beschouwd. 
Binnen de systemen zuUen de cycli en processen eveneens in de beschouwing worden 
betrokken voor zover begrip en modeUering daarvan, alsook het kunnen voorspeUen van de 
wijze waarop zij zullen worden verstoord door menselijke activiteiten op Europese schaal, 
noodzakelijk zijn voor de totstandbrenging van de onderzoekdoelstellingen op mondiaal 
niveau en voor het leggen van de wetenschappelijke grondslag van de uitvoering van het 
vijfde actieprogramma. 
Wat betreft de systemen op het land en in de zee, zal het accent liggen op de dynamiek van 
elementen (hoofdzakelijk C, N,en S), water en energie, zoals die tot uiting komt in de 
stromen binnen de systemen en in de fysisch- chemische en biologische processen waardoor 
deze worden bepaald. 
Ook worden studies naar de horizontale en verticale uitwisselingen tussen de compartimenten 
van het marienesysteem overwogen in de Europese zeeën (inclusief het noordelijk deel van 
de Atlantische oceaan en de Noordelijke Ijszee). 
Op vergelijkbare wijze zullen de wisselwerkingen tussen de verschiUende compartimenten 
van het systeem (terrestrisch systeem, aquatische systemen, waterrijke gebieden en 
kustgebieden) worden bestudeerd. 
Wat het systeem in de atmosfeer betreft, zou het onderzoek zich moeten concentreren op de 
fysische en chemische processen die bepalend zijn voor de samenstelling van de stratosfeer 
en de troposfeer, met bijzondere aandacht voor de processen die optreden bij de omzetting 
van natuurlijke en kunstmatige verbindingen, het transport van de daarbij vrijkomende 
verbindingen en de depositie daarvan. De werkzaamheden met betrekking tot de stratosfeer 
en de hoge troposfeer zuUen zoals voorheen gericht zijn op het opsporen, begrijpen en 
128 
voorspellen van wijzigingen in de chemische samenstelling. 
Het klimatologisch onderzoek zal worden toegespitst op modeUeringswerkzaamheden 
waardoor klimaatveranderingen binnen het tijdsbestek van een decennium en van een eeuw 
kunnen worden bewaakt en voorspeld, met een zodanige ruimtelijke resolutie dat de 
repercussies voor het klimaat in detail kunnen worden geëvalueerd (waarbij het accent zal 
komen te liggen op "de Europese regio"). Wat klimatologische processen betreft, zal 
prioriteit worden gegeven aan bestudering van de variabiliteit en aan het onderscheid naar 
veranderingen door een natuurtijke oorzaak en door toedoen van de mens. De 
onderzoekterreinen omvatten de rol van wolken en aërosolen, oceaanstromingen, de 
interacties tussen atmosfeer, oceanen en cryosfeer, alsmede de rol van de hydrologische 
processen en de processen in de biosfeer en van de deeltjes in de atmosfeer (broeikaseffect). 
De gedetailleerde reconstructie en modeUering van het klimaat in het verleden zal worden 
voortgezet. In dit verband zal in het bijzonder aandacht worden besteed aan boringen in oude 
ijskappen (Antartica) en het daarmee verband houdend glaciologische onderzoek. 
Vanzelfsprekend zal verder worden gewerkt aan de validering en verbetering van de 
klimaatmodellen. 
b) Consequenties van de veranderingen in het milieu voor de natuurlijke systemenr de 
samenleving en de ekonomische activiteiten 
Het is de bedoeling een evaluatie uit te voeren van de consequenties van mogelijke 
klimaatveranderingen en van verstoringen van de in de systemen op het land, in zee en in de 
atmosfeer optredende processen op de eigenschappen van de ecosystemen en op de mens, de 
samenleving en de ekonomische activiteiten waarbij zoveel mogelijk rekening dient te worden 
gehouden met de interacties tussen de mogetijke klimaatveranderingen en de wijzigingen in 
cycli en stromen. Er zal voorrang worden gegeven aan projecten waarmee wordt gepoogd 
de consequenties van gecombineerde effecten te evalueren, bijvoorbeeld de consequenties 
voor de kenmerken van terrestrische ecosystemen die het gevolg zijn van ktimaats- of 
weersveranderingen gekoppeld aan wijzigingen in de koolstof- en/of de stikstofcyclus. 
Wat het vastelandsmitieu betreft, bestaat één van de hoofddoelsteUingen erin de natuurtijke 
toestand van de ecosystemen te bepalen, gerelateerd aan fysische, chemische, 
sedimentologische en andere faktoren, en de gevoeligheid voor een veerkracht ten aanzien 
van antropogene invloeden van de ecosystemen te evalueren. Het aspect biodiversiteit zal in 
beschouwing worden genomen voor zover er sprake is van een wisselwerking met het 
functioneren en de dynamiek van het ecosysteem. 
Gezien de doorslaggevende invloed van de oceanen bij klimaatveranderingen, zal in het 
bijzonder aandacht worden besteed aan de fundamentele processen die zich afspelen binnen 
de marine ecosystemen, inclusief die langs de kusten. Ook zal de rol van de biodiversiteit 
binnen de mechanismen die de primaire en de secundaire produktiviteit regelen worden 
onderzocht. 
Met het programma wordt ook beoogd het vermogen te versterken om op middelange en 
lange termijn de reaktie van het kustmilieu te voorspellen op klimaatveranderingen en op 
menselijke invloeden. Deze doelstelling vereist dat een grondige studie wordt gemaakt van 
de fysische (hydrodynamische en morfodynamische), chemische en biologische processen, 
129 
met name in de zones met de grootste dynamiek, waar deze processen sterk op elkaar 
inwerken, teneinde het relatieve belang van deze processen binnen een brede tijd- en 
ruimteschaal te bepalen en modellering daarvan mogelijk te maken. 
De effecten op de natuurtijke hulpbronnen (beschikbaarheid, geografische spreiding, enz.) 
zullen zoveel mogelijk worden geëvalueerd waarbij de nadruk zal liggen op de waterreserves, 
de landstreken- en bosbouwproduktie en de visserij. 
Tenslotte zullen de consequenties voor de samenleving, de economie, de internationale 
betrekkingen, de handel en de technologische ontwikketing worden bekeken. Er zullen 
scenario's worden bestudeerd voor het evalueren van de sociaal-ekonomische implicaties van 
de strategieën voor aanpassing aan de veranderingen of voor beperking van de schadelijke 
effecten. Ook zuUen alternatieve ontwikkelingsstrategieën worden uitgewerkt. Dit betekent 
de formulering van preciese indicatoren voor de evaluatie van het duurzame karakter van 
deze alternatieve strategieën. 
In het algemeen zuUen de voorgenomen projecten en acties met betrekking tot het 
onderzoekterrein (natuurlijk milieu, kwaliteitvan het milieu en "global change") een specifiek 
onderdeel moeten omvatten dat het mogetijk moet maken nieuwe wetenschappelijke kennis 
te benutten bij de uitvoering van het gemeenschappelijk milieubeleid. De in het kader van 
dit programma overwogen acties zuUen worden gecoördineerd met de acties inzake 
aanverwante onderwerpen die in het kader van andere communautaire programma's 
(bijvoorbeeld het programma Energie) worden ontwikkeld. Ook zal een nauwe coördinatie 
tot stand worden gebracht met het 5de milieuactieprogramma. De projecten zullen betrekking 
hebben op de prenormatieve en wetgevingvoorbereidende aspecten, maar ook op methoden 
voor de evaluatie van door menselijke activiteiten veroorzaakte risico's, alsook op de 
ontwikkeling van op preventie en sanering van natuurlijke müieugerichte normen en 
beheersmiddelen. 
Er zullen specifieke acties worden gepland om: 
methodologische benaderingen te ontwikkelen waardoor de milieuparameters en de 
parameters waaraan de kwaliteit van het bestaan kan worden afgemeten kunnen 
worden geïntegreerd in de indicatoren die de ekonomische prestaties weergeven 
(bijvoorbeeld "de groene boekhouding"), 
de instrumenten van het milieubeleid te optimaliseren, rekening houdend met de 
kosten/baten verhouding, 
methodes te ontwikkelen om de mitieueisen te integreren in de verschiUende 
onderdelen van het sectorale beleid en, 
in het algemeen de samenhang tussen het milieubeleid en het milieuonderzoek te 
verbeteren. 
Andere bijzonder belangrijke voorbeelden van prenormatief en wetgevingvoorbereidend 
onderzoek op Europese schaal zijn: 
wetenschappetijke ondersteuning van de vaststelling van doeltreffende (qua 
kosten/baten verhouding) kwaliteitsnormen voor lucht, water en bodem, 
de vaststelling van wetenschappetijke criteria voor de bodemkwaliteit en de opstelling 
130 
van criteria en normen voor een kwalitatieve en kwantitatieve evaluatie van de 
waterreserves, 
de ontwikkeling van een doeltreffend beleid en van geïntegreerde instrumenten voor 
het beheer en de bescherming van de ecosystemen, rekening houdend met de voor het 
functioneren van de ecosystemen geldende criteria en met het kernbegrip "end point" 
(het geheel van de te beschermen of herstellen eigenschappen van de ecosystemen); 
dit vereist een correcte inschatting van de fysische, chemische, biologische en 
ecologische referentieparameters en van de karakteristieke eigenschappen van de 
ecosystemen en habitats, 
de ontwikkeling van methodologieën voor de evaluatie en het beheer van 
toxicologische en ecotoxicologische risico's, rekening houdend met de kosten/baten 
verhouding, en 
wetenschappelijke ondersteuning van het optreden van het Europees Milieuagentschap. 
Deze ondersteuning zal bestaan in het verschaffen van de noodzakelijke 
wetenschappetijke basis voor de methodologieën voor milieuobservatie (sturing van 
de parameterkeuze, harmonisatie van de meetmethodes, sturing van de keuze van de 
observatielokaties). Gezien in mondiaal perspectief zou bij deze acties ook rekening 
moeten worden gehouden met de geleidelijke ontwikkeling van de 
aardobservatiesystemen: GOOS (Global Ocean Observation System); GCOS (Global 
Climatic Observation System); GTOS (Global Terrestrial Observation System). 
2. ONDERZOEK INZAKE TECHNOLOGIEËN MET BETREKKING TOT HET 
MILIEU 
a) Instrumentele technologieën 
Op het gebied van instrumenteel onderzoek bestaat de algemene doelstelling erin een bijdrage 
te leveren aan de technologische ontwikkeling die nodig is voor de observatie, de bewaking 
en het onderzoek van het milieu, alsmede voor de ontwikkeling van de methodologieën die 
vereist zijn voor de praktische toepassingen (observatie van de toestand van het milieu, 
diagnose en prognose van veranderingen). Daartoe moet met name worden bijgedragen tot 
de ontwikkeling van de technologie voor aardobservatie, vooral vanuit de ruimte, de 
technologie voor de observatie en de bewaking van de verschiUende compartimenten van de 
biosfeer, de technologie voor milieu-analyses en de technologie voor de bewerking, validatie 
en verspreiding van de gegevens. Deze werkzaamheden zijn ook bedoeld als ondersteuning 
voor het overige beleid van de Gemeenschap. 
Op het gebied van de instrumentele technieken met betrekking tot het zeemilieu zou het 
onderzoek inzake global change en de effecten daarvan kunnen worden aangevuld door een 
bijdrage aan de versterking van de technologische grondslag van de Europese marine 
industrie. De ontwikkeling van nieuwe technologieën en de aanpassing van bestaande 
technologieën aan de mitieueisen en aan de behoeften inzake onderzoek en bewaking (lange 
tijdreeksen) wordt overwogen. Bijzondere aandacht zal worden besteed aan de ontwikkeling 
van generieke technologieën waardoor het milieu niet wordt verstoord (biosensoren, 
calibratietechnieken en referentienormen, subsystemen voor onderwatervoertuigen en 
bemande laboratoria voor op de zeebodem, bemonsteringsinstrumenten en -systemen, voor 
131 
onderzoek en operationele bewaking, met name in vijandige omgevingen - diepzee , 
poolzeeën en kustwateren). 
b) Remediërende technologieën 
De doelstelling op dit gebied is tweeledig : bijdragen tot de ontwikkeling van originele 
technologieën met een gunstige kosten/batenverhouding voor de verwerking van effluenten 
(afvalwater, gas afkomstig van vaste of mobiele bronnen) enerzijds, en tot de ontwikkeling 
van technologieën met betrekking tot industrieel afval en produkten anderzijds. Deze tweede 
doelstelling bestrijkt twee belangrijke deelgebieden : de Commissie is voornemens 
respectievelijk de ontwikkeling van technologieën voor recycling van industriële materialen 
en produkten te bevorderen en te helpen bij de ontwikkeling van technologieën voor het 
veilig verwerken en verwijderen van afvalstoffen die niet teruggewonnen en niet gerecycleerd 
kunnen worden, rekening houdend met de kosten/batenverhouding. 
c) Technologieën met betrekking tot industriële processen en produkten ("schone" 
technologieën) 
Er zijn plannen voor werkzaamheden in verband met de ontwikkeling van schone 
technologieën in het kader van de specifieke programma's "industriële technologie" en "niet-
nucleaire energie". In het programma milieu zal de aandacht worden toegespitst op de 
volgende twee horizontale aspecten : 
i. Analyse van de levenscyclus van produkten en methodologie voor de milieu-
effectrapportage voor produkten en technologieën 
Het doel is methodologieën te ontwikkelen voor de analyse van de levenscyclus van 
synthetische en industriële produkten. Vanzelfsprekend dient rekening te worden gehouden 
met de effecten op de natuurtijke hulpbronnen en het energieverbruik, alsmede met de milieu­
effecten van de produkten in de diverse stadia van hun levenscyclus, van grondstof via 
eindprodukt tot afval - gerecycleerd, teruggewonnen of verwijderd. Op vergelijkbare wijze 
zal worden gewerkt aan methodologieën voor milieu-effectrapportage voor industriële 
procédés. 
ii. Bijkomende sociaal-economische aspecten 
De integratie van milieu-eisen in de technologische ontwikkeling vereist methodologische 
verfijningen op een welbepaald gebied : het onderzoek van de interactie tussen de industrie 
en het milieubeleid. De in dit verband uitgevoerde studies zouden onder andere betrekking 
moeten hebben op de analyse van de kosten/batenverhoudingen, de interactie tussen het 
milieubeleid en structurele veranderingen, de handel, de werkgelegenheid en de overdracht 
van technologie naar het MKB. 
d) Technologieën voor milieusanering en het opheffen van natuurlijke risico's 
Het doel is een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van doeltreffende technologieën voor 
de sanering van de milieucompartimenten (bodem, sediment, ...) die zijn aangetast hetzij 
door chronische verontreiniging, hetzij door de onbedoelde uitstoot van gevaarlijke produkten 
132 
of stoffen, alsmede aan de ontwikkeling van methodologieën en technologieën voor de 
bewaking en het beheer van natuurlijke risico's, b.v. gevaar voor vulkanische activiteit, 
grondverschuivingen en andere massale bewegingen, stormen, overstromingen en 
bosbranden, alsmede alarmering. Op dit specifieke gebied zal het accent komen te liggen op 
de ontwikkeling van sensoren en van observatiesystemen die gebaseerd zijn op nieuwe 
technologieën, de totstandbrenging van instrumentele netwerken in situ en de toepassing van 
geïntegreerde technologische risicobeheerssystemen. Ook zal worden gewerkt aan de 
ontwikkeling van technologieën en methodologieën voor landschapsherstel en aan de 
ontwikkeling van bouwkundige technieken ter verbetering van de weerstand van constructies 
(structuren en infrastructuren) tegen natuurverschijnselen. 
3. AARDOBSERVATIE : TOEPASSING VAN RUIMTETECHNOLOGIE 
a) Specifieke acties met betrekking tot het ruimtesegment 
De Commissie is er bijzonder voor geporteerd de totstandbrenging van permanente 
operationele diensten te bevorderen en zal dan ook actief deelnemen aan de planning van 
toekomstige missies in de ruimte om langs die weg de harmonisatie van het ruimtesegment 
met de behoeften van de gebruikers, met name in de sfeer van het milieu, te stimuleren. 
De Commissie wil meer bepaald ter ondersteuning van de in de punten A en B vermelde 
activiteiten de steunregeling voor onderzoek op het gebied van geavanceerde technologieën 
in de sector ontvangers inschakelen, alsmede de steunregeling voor de precommerciële 
ontwikkeling van instrumenten van communautair belang waarvan de Lid-Staten de 
financiering niet integraal voor hun rekening kunnen nemen. 
De deelneming door de Gemeenschap aan de ontwikkeling van het instrument "Vegetatie" 
(een voor toepassingen van communautair belang bruikbare ruimtesensor die moet worden 
geïntegreerd in het satellietsysteem SPOT) zal door de Commissie worden beschouwd als een 
test-case voor de ondersteuning van de ontwikkeling van nieuwe instrumenten. Tevens zal 
de Gemeenschap deelnemen aan de ontwikkeling van een geavanceerde atmosferische sensor 
voor toepassingen in verband met miUimetergolven (AMAS), waarmee temperatuurprofielen 
en sporen van gassen (onder andere CIO, H20 en CO) in de bovenste lagen van de troposfeer 
tot aan de mesosfeer kunnen worden gemeten. Ook andere instrumenten kunnen in 
samenwerking met de Gemeenschap worden ontwikkeld, afhankelijk van de door de 
gebruikers kenbaar gemaakte behoeften. 
b) Specifieke acties met betrekking tot het terrestische segment en het gebruik van 
gegevens 
Als aanvulling op de zeven acties die worden overwogen voor de uitvoering van het 
programma inzake het natuurlijke milieu, milieukwaliteit en global change in het kader van 
het ENRICH-netwerk (European Network for Research in Global Change), zal de Commissie 
de ontwikkeling bevorderen en ondersteunen van een gedecentraliseerd Europees netwerk 
voor beheer van en toegang tot vanuit de ruimte verkregen gegevens, waarbij de 
belangstelling vooral uitgaat naar de bestudering en bewaking van veranderingen in het 
133 
klimaat en het milieu. 
Op basis van de resultaten van een haalbaarheidsstudie met betrekking tot het plan voor een 
centrum voor aardobservatie, zal de Commissie voorstellen indienen voor de totstandbrenging 
van een communautair netwerk waarvan ook het Gemeenschappelijk Centrum voor 
Onderzoek (GCO) deel zal uitmaken, dat de gecoördineerde ontwikkeling van datacentra in 
de lid-Staten (inclusief databanken met gevalideerde gegevens), archiveringssystemen, 
catalogi en normen) moet ondersteunen. Dit initiatief wordt voorbereid in samenwerking met 
het ESA (Europees ruimte-agentschap) en de betrokken nationale instanties. Het is met name 
bedoeld als ondersteuning voor de werkzaamheden van het toekomstige Europese milieu­
agentschap en zal daarmee worden gecoördineerd. 
Voorts is de Commissie voornemens het doeltreffende gebruik van satellietgegevens in de 
informatiesystemen die noodzakelijk zijn voor de uitvoering van het communautaire beleid 
in de sectoren land en bosbouw, milieu, regionale ontwikkeling en samenwerking met 
ontwikkelingslanden te intensiveren en uit te breiden. Zij zal met name maatregelen treffen 
voor de opneming van de in de ruimte verkregen gegevens in het Europese systeem voor 
statistische informatie. Het GCO en het Bureau voor de Statistiek zullen daarbij een 
belangrijke rol spelen. Deze acties zullen worden gecoördineerd met de nationale en 
regionale instanties die rechtstreeks betrokken zijn bij de uitvoering van de desbetreffende 
communautaire beleidsonderdelen. 
Tevens zal de Commissie in haar voorsteUen inzake de overige specifieke programma's van 
de Gemeenschap voor onderzoek, ontwikkeling en demonstratie, acties ter bevordering en 
ondersteuning van de ontwikkeling van aardobservatietoepassingen opnemen. 
Het algemene doel is stimulering van nieuwe toepassingen en verbetering van de kwaliteit 
en het rendement van de uit de gegevens verkregen informatie. 
De voorgestelde acties zullen onderzoek naar de technische haalbaarheid van nieuwe 
toepassingen en demonstratieprojecten op het gebied van de operationele toepassing van 
aardobservatie voor doeleinden van openbaar belang omvatten. 
Deze acties zullen worden uitgevoerd in nauwe coördinatie met de werkzaamheden van het 
GCO, om te zorgen voor de nodige synergie en voor een optimale benutting van installaties 
zoals het Europees laboratorium voor microgolvensignatuur en van het project inzake 
Europese sensoren aan boord van vliegtuigen. Tevens moeten zij deelneming van de 
gebruikers aan de projecten en samenwerking tussen de universiteiten en de industrie 
stimuleren. 
Behalve op de bovenvermelde doelstellingen zullen de activiteiten meer bepaald gericht zijn 
op stimulering van de markten voor toepassingen en zodoende op de ontwikkeling van 
industrieën die toegevoegde waarde genereren. 
134 
B. MIDDELEN 
In het algemeen zal het prenormatieve en wetgevingvoorbereidende onderzoek afhanketijk 
van de behoeften hetzij in het kader van projecten voor gezamenlijke rekening, hetzij in het 
kader van gecoördineerde acties of begeleidende maatregelen worden uitgevoerd. Om de 
communautaire onderzoekinspanningen te bundelen en sterker te profileren binnen het 
mondiale onderzoek inzake global change, zullen de geplande onderzoekwerkzaamheden op 
dit gebied in het kader van het ENRICH-netwerk plaatsvinden. 
De werkzaamheden in dit kader zuUen zodanig worden opgezet dat de onderzoekresultaten 
bijdragen tot het bereiken van de doelstellingen van de mondiale programma's IGBP, WCRP 
en HDP, en ook bruikbaar zijn voor de uitvoering van het vijfde milieuactieprogramma. In 
het bijzonder zal aandacht worden besteed aan projecten voor multidisciplinair onderzoek met 
betrekking tot de processen die zich voordoen bij de interactie tussen de bovenvermelde 
systemen, het inzichtelijk maken en modelleren daarvan, alsmede aan de verwerking van de 
gegevens en resultaten in modeUen op een hoger niveau ten einde een bijdrage te leveren aan 
het mondiale onderzoek. 
De in het kader van het ENRICH-netwerk ontwikkelde onderzoekactiviteiten zuUen 
gecoördineerde acties met betrekking tot specifieke thema's, onderzoekprojecten voor 
gezamenlijke rekening en eigen activiteiten van het GCO omvatten. Het is de bedoeling de 
nationale onderzoekactiviteiten te integreren om een voldoende onderzoekpotentieel te 
verkrijgen en de communautaire inspanning te concentreren op een beperkt aantal grote 
projecten. Met name zal er naar worden gestreefd de bestaande onderzoekmfrastructuren, 
zowel communautair als nationaal, te koppelen en de voor het bereiken van de 
programmadoelstellingen benodigde communautaire infrastructuur te ontwikkelen. In dit 
verband kan onder andere worden gedacht aan de koppeling van uitrusting voor observatie 
of het uitvoeren van experimenten (schepen voor oceanografisch onderzoek, vliegtuigen,...), 
de gezamenlijke ontwikkeling van instrumenten voor het verzamelen, bewerken en gebruiken 
van gegevens, de gecoördineerde ontwikkeling van de nodige instrumenten voor modeUering 
op communautair niveau, alsook de ontwikkeling van het instrumentarium voor de 
bestudering van proefstroken of meet- of observatiecampagnes op communautair niveau. Het 
onderzoek zal in goede banen worden geleid door wetenschappetijke comités bestaande uit 
vertegenwoordigers van de speerpuntcentra die aan deze acties deelnemen. Deze 
wetenschappetijke comités zullen zorgen voor het wetenschappelijk beheer en de onderlinge 
samenhang van de acties. De acties zullen onderling worden gecoördineerd om de eenheid 
van het programma als geheel te bewaren en met het oog op de centrale verwerking en de 
verspreiding van de resultaten, alsook de ontwikkeling van interdisciplinaire projecten en van 
modellen. 
De communautaire inspanning zal worden toegespitst op vijf kernacties : 
I Onderzoek naar en modeUering van het klimaatsysteem 
II Onderzoek naar systemen in de zee 
III Onderzoek naar systemen in de lucht 
IV Onderzoek naar systemen op het land 
V Sociaal-economisch onderzoek en modeUering 
135 
Bij de actie I zullen de Europese centra voor klimaatmodellering worden betrokken zodat alle 
Europese teams die zich bezighouden met klimaatonderzoek toegang kunnen krijgen tot de 
meest geavanceerde modellen en analyseinstrumenten. Door deze actie zal ook de integratie 
van de resultaten van de studies inzake vroegere en actuele klimatologische processen worden 
vergemakkelijkt. Ook zal daardoor samenwerking met de overeenkomstige mondiale 
programma's (PAGES {Past Global Changes}, WCRP {World Climate Research 
Programme}...) mogelijk worden gemaakt. 
In het kader van actie II wordt eveneens overwogen de nationale inspanningen te bundelen 
voor het op Europese schaal uitvoeren van werkzaamheden met betrekking tot modeUering 
en gegevensbeheer. De activiteiten op het gebied van onderzoek en coördinatie zuUen ertoe 
bijdragen een daadwerkelijke Europese "dienstverlening" van wereldbelang tot stand te 
brengen die het gebruik van waarnemingsgegevens, de toegang tot modeUen, enz. moet 
vergemakkelijken. Om dit doel te bereiken worden diverse ondersteunende initiatieven 
overwogen. Deze actie zal in een synergistisch verband worden uitgevoerd met de 
overeenkomstige mondiale programma's (GEWEX {Global Energy and Water Cycle 
Experiment}, WOCE {World Ocean Circulation Experiment}, JGOFS {Joint Global Ocean 
Flux Study}). 
Actie m zal de nationale onderzoekactiviteiten op het gebied van de fysisch-chemische 
processen in de atmosfeer helpen integreren en deze helpen coördineren in het kader van het 
mondiale programma IGAC en in samenwerking met EUREKA-EUROTRAC. Daartoe zal 
het door het EEPO (European IGAC Project Office) beheerde initiatief moeten worden 
versterkt. Zoals bij het derde kaderprogramma zal actie m bijdragen aan de coördinatie van 
de Europese onderzoekinspanningen op het gebied van de stratosfeer en de hoge troposfeer 
in een mondiaal kader. Het programma van deze actie zal meetcampagnes vanaf de grond, 
alsmede laboratorium- en modeUeringswerkzaamheden omvatten. 
Actie IV zal de nationale onderzoekactiviteiten op het gebied van terrestrische ecosystemen 
helpen coördineren in samenwerking met het mondiale programma GCTE (Global Change 
in Terrestrial Ecosystems). Daartoe zal het TERI-initiatief (Terrestrial Ecosystems Research 
Initiative) dat zich nog in de ontwikkelingsfase bevindt, operationeel worden gemaakt. In het 
kader van actie IV zal tevens het Europese onderzoek inzake kustecosystemen worden 
gecoördineerd in samenwerking met het mondiale programma LOICZ (Land Ocean 
Interactions in the Coastal Zone). 
In het kader van actie V tenslotte zal het sociaal-economisch onderzoek met betrekking tot 
het milieu op Europees niveau worden georganiseerd met het tweeledige doel a) de in het 
vijfde milieuactieprogramma ontwikkelde ideeën te helpen uitwerken en in de praktijk 
brengen en b) een forse bijdrage te leveren aan het mondiale HDP-programma (Human 
Dimensions Programma). 
De in het kader van deze vijf acties uitgevoerde activiteiten zuUen worden geïntegreerd met 
die van het GCO op de tot zijn ressort behorende gebieden. Ook zal worden gezorgd voor 
coördinatie met de activiteiten van andere diensten van de Commissie, met name die welke 
samenhangen met de uitstippeling van het milieubeleid van de Gemeenschap, overeenkomstig 
de principes van het ENRICH-netwerk. 
136 
Het technologisch onderzoek zal afhanketijk van het geval gebeuren via overlegnetwerken 
en geïntegreerde projecten op de gebieden waar een onderzoekpotentieel van communautaire 
omvang op poten moet worden gezet. Ook het GCO met zijn specifieke deskundigheid en 
infrastructuur zal een bijdrage leveren; zo is het Europees laboratorium voor 
microgolvensignatuur een op Europees niveau unieke grootschalige installatie voor de 
validatie van technieken voor observatie en controle van veranderingen in het milieu waarbij 
gebruik wordt gemaakt van geavanceerde teledetectiesystemen. Deze werkzaamheden kunnen 
in samenwerking met EUREKA worden uitgevoerd; deze mogetijkheid bestaat bij voorbeeld 
op het gebied van mariene technologie (EUREKA/EUROMAR). De nadruk zal liggen op 
activerende en multisectoriële technieken, terwijl aanvuUende stimuleringsmaatregelen 
worden voorgenomen om de overdracht van kennis naar het bedrijfsleven te verbeteren. 
137 
UITVOERING 
Het aantal deelnemers aan projecten in het kader van een contract voor gezamenlijke 
rekening is over het algemeen beperkt (5-10), om het administratieve en financiële beheer 
niet te gecompliceerd te maken. Ten einde de onderzoekactiviteiten te coördineren, een 
multidisciplinaire benadering te stimuleren en de communautaire dimensie sterker te 
profileren, met name wat het onderzoek inzake global change betreft, zuUen de projecten 
worden gegroepeerd en gecoördineerd binnen de 5 in het hoofdstuk Middelen genoemde 
acties; het wetenschappelijk beheer van het geheel is in handen van wetenschappelijke 
comités die zijn samengesteld uit vertegenwoordigers van de bij de projecten betrokken 
speerpuntcentra. 
Voor het MKB zal een specifiek procedure worden ingevoerd om deze bedrijven ertoe aan 
te zetten aan het programma deel te nemen ("technologische stimulering"), waarbij zal 
worden gesteund op de CRAFT-actie opgedane ervaring en met haalbaarheidspremies zal 
worden gewerkt. 
Te aUen tijde kunnen concept-voorsteUen ("outline proposal") worden ingediend (permanente 
uitnodiging tot het indienen van voorsteUen) en geselecteerde indieners ontvangen een 
haalbaarheid-/expansiepremie voor het zoeken naar partners en het uitwerken van een 
gedetaiUeerd voorstel. Het voorstel wordt vervolgens geëvalueerd met het oog op het nemen 
van een besluit over de financiering van het eigenlijke onderzoekproject. 
138 
BIJLAGE H 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschiUende gebieden 
Natuurlijk mitieu, milieukwaliteit en global change 55-65 % 
Milieutechnologie 20-30 % 
Aardobservatie; toepassing van ruimtetechnologie 10-20 % 
TOTAAL 100 % 
(625 miljoen ecu) 
139 
BIOWETENSCHAPPEN EN BIOTECHNOLOGIE 
BIJLAGE I 
WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNISCHE DOELSTELLINGEN EN INHOUD 
INLEIDING 
Dit specifieke programma weerspiegelt geheel en al de benadering van het vierde 
kaderprogramma, waarvan het de selectiecriteria overneemt en de wetenschappelijke en 
technische doelstellingen nader omschrijft. De sector biowetenschappen en biotechnologie 
wordt heden ten dage gekenmerkt door een grote diversiteit van potentiële toepassingen in 
de landbouw, de visserij, de industrie, de gezondheidszorg en de milieuzorg, waarvan de 
verwerkelijking nu reeds door een reeks opvallende successen wordt aangekondigd. 
Toegegeven: er zijn in Europa minder kleine research-ondernemingen tot ontwikkeling 
gekomen dan in de Verenigde Staten. Europa's specifieke troef is echter het feit dat de grote 
chemische, agrochemische, farmaceutische en zaadverdelingsbedrijven een aanzienlijk deel 
van hun onderzoekbudget - vergelijkbaar met en soms groter dan de desbetreffende 
bestedingen van de Amerikaanse bedrijven - in biowetenschappen en biotechnologie 
investeren. Het laat zich aanzien dat, gemeten aan de geïnvesteerde bedragen, de 
inspanningen van de particuliere sector die van de overheid thans overtreffen. Er leeft bij de 
industrie een grote verwachting, evenredig met de omvang van de markten om het behoud 
of de verovering waarvan thans strijd wordt geleverd. De markten voor biotechnologische 
produkten die in de periode vóór 2000 het grootste groeipotentieel lijken te bezitten, zijn die 
van de vaccins, de nieuwe geneesmiddelen en het zaaigoed. Het is van cruciaal belang dat 
de Europese bedrijven die op deze gebieden aan de spits staan, kunnen steunen op een solide, 
dit wü zeggen op vernieuwing gerichte en probleemoplossend georiënteerde 
wetenschappetijke basis. 
Het onderzoek op het gebied van biowetenschappen en biotechnologie heeft er ook een 
nieuwe opdracht bijgekregen: de vooruitgang van de wetenschap in harmonie te brengen met 
de wensen van de industrie en de maatschappelijke verwachtingen inzake biologische 
technieken die voor het grootste deel van de Europese bevolking van belang zijn. Deze 
harmonisatie stelt specifieke eisen. 
Op het gebied van de biowetenschappen en de biotechnologie beschikt Europa over een 
aanzienlijk onderzoekpotentieel. De nationale programma's hebben snel uitbreiding genomen 
en er zijn in vele Lid-Staten grote inspanningen gedaan om netwerken van toponderzoekers 
tot stand te brengen, proefcentra verder uit te bouwen en de kwaliteit van de infrastructuur 
te verbeteren. In het kader van EUREKA zijn de laatste tijd steeds meer middelen 
vrijgemaakt om technologische produkten en procédés dichter bij het stadium van de 
commerciële toepassing te brengen. De desbetreffende communautaire programma's hebben 
ertoe geleid dat men zich zeer snel bewust is geworden van de over de grenzen heen geboden 
mogelijkheden. Zij hebben bijgedragen tot het ontstaan van ambitieuze - en daardoor alleen 
al voor de industrie aantrekkelijke - onderzoekprojekten. Daarmee is voor het communautaire 
onderzoek in de biowetenschappen een nieuwe fase ingetreden, waarin de behaalde resultaten 
zuUen gaan renderen en de deelnemers aan het sociaal en economisch gebeuren in 
toenemende mate de vruchten van de geleverde inspanningen zullen kunnen plukken. 
In dit programma wordt de voorkeur gegeven aan de holistische boven de reductionistische 
140 
aanpak, aan integratie van vakgebieden boven doorgedreven specialisatie. Er zal rekening 
worden gehouden met het advies van potentiële gebruikers die aan het woord komen in 
consumentenverenigingen, regelgevende organen, industriële fora en beroepsorganisaties. In 
dit programma wordt de noodzaak erkend om daar waar op communautair niveau de eerder 
genoemde voorwaarden voor integratie zijn gerealiseerd, inhoudelijke keuzes te maken. Aan 
de behoeften van het midden- en kleinbedrijf (MKB) en aan een verstandig gebruik van de 
opleidingsbeurzen zal nadrukkelijk aandacht worden besteed. 
Om de participatie van het MKB aan dit project te bevorderen, zal, steunend op de met de 
CRAFT-acties opgedane ervaring, een speciale procedure ("technologische stimulering") 
worden gevolgd waarbij gebruik wordt gemaakt van haalbaarheidspremies. 
Op elk moment kan een samenvatting van een voorstel worden ingediend (er geldt een 
doorlopende oproep tot het indienen van voorsteUen); de geselecteerde voorsteUen ontvangen 
een uitvoerbaarheidspremie om andere deelnemers te vinden en een uitvoerig voorstel uit te 
werken. Dit voorstel zal worden geëvalueerd met het oog op het besluit tot financiering van 
het eigenlijke onderzoekproject. 
Drie gebieden waar zich veelbelovende ontwikkelingen aandienen, zuUen op de voorgrond 
worden gesteld: 
de biotechnologie 
het biomedisch onderzoek en het onderzoek ten behoeve van de gezondheidszorg 
de toepassing van biowetenschappen en biotechnologie in de landbouw en de visserij 
(inclusief de agro-industrie, de voedingsmiddelentechnologie, de bosbouw en de 
plattelandsontwikkeling). 
Europa heeft niet het voorbeeld kunnen volgen van de Verenigde Staten, waar in het kader 
van presidentiële initiatieven nadrukkelijk prioriteit is verleend aan de biotechnologie. De 
zwakheid van Europa is te wijten aan een verbrokkeling van de bevoegdheden en het 
ontbreken van een maatschappelijke consensus over de nagestreefde wetenschappelijke 
doelen. Om deze al te grote terughoudendheid bij het aanwijzen en aanvatten van relevante 
activiteiten te overwinnen, moet systematisch worden ingespeeld op de brede scala van 
wetenschappelijke mogelijkheden die zich ten aanzien van de bestaande maatschappelijke 
behoeften aandienen. Van de biotechnologie zuUen vernieuwende impulsen blijven uitgaan 
zolang zij zich blijft toespitsen op het ontsluieren en beheersen van de mechanismen die aan 
de werking en de produktiviteit van de levende materie ten grondslag liggen. Nu reeds is het 
mogelijk gebleken bepaalde levensprocessen na te bootsen en voor praktische toepassingen 
te benutten; van deze mogelijkheid zal in de toekomst des te gemakkelijker gebruik worden 
gemaakt naarmate het gedetaüleerde verloop van de betrokken processen beter zal zijn 
doorgrond. Er moeten dus werkomstandigheden worden gecreëerd die het mogelijk maken 
de nog bestaande barrières te overwinnen. Het biotechnologisch onderzoek zal worden 
gestimuleerd omdat dit de relatie legt tussen bepaalde basisdisciplines en de nieuwe 
technische know-how die, als ze eenmaal werkelijk worden geïntegreerd, de opheldering van 
biologische verschijnselen mogelijk zullen maken. 
Iets soortgelijks doet zich voor met betrekking tot het onderzoekprogramma inzake medische 
en gezondheidswetenschappenf waarin een beroep wordt gedaan op de groeiende kennis van 
de fundamentele mechanismen die de goede werking van een gezond organisme garanderen 
en waarvan de verstoring tot ziekte leidt. Met de opheldering van deze biologische 
reactiemechanismen wordt de basis gelegd voor het opsporen van nieuwe "targets" voor 
141 
geneesmiddelen. Van cruciaal belang voor verdere vorderingen op dit gebied is 
multidisciplinair onderzoek waarbij onder meer farmacologen, celbiologen, moleculair 
biologen en farmaco-chemici zijn betrokken. Voor de Europese Gemeenschap, wier bijdrage 
in vergelijking met die van de nationale overheden en de O&O-investeringen van de industrie 
noodzakelijkerwijs eerder bescheiden is, lijkt het een goede strategie om vooral de nadruk 
te leggen op omvangrijke en ambitieuze programma's die vruchten afwerpen op langere 
termijn, met name door ervoor te zorgen dat de sociale kostprijs van de gezondheidszorg 
binnen redelijke perken blijft en de grondslag te leggen voor een gemeenschappetijke 
Europese markt voor farmaceutische produkten, medische instrumenten en 
gezondheidsdiensten. Ook aan onderzoek in verband met preventie en volksgezondheid zal 
aandacht worden besteed. 
In combinatie met uit andere disciplines als de chemie of de ingenieurswetenschappen 
afkomstige innovatie, vormen de vorderingen van de biowetenschappen, de wetenschappelijke 
basis voor de ontwikkeling van nieuwe procédés en toepassingen in de landbouwT de visserij 
en de daarmee verbonden verwerkende industrieën. Er zal bijzondere aandacht worden 
besteed aan onderzoekactiviteiten die hef zich ontwikkelende communautaire beleid (met 
name het gemeenschappelijk landbouwbeleid en het gemeenschappelijk visserijbeleid) kunnen 
ondersteunen door in te spelen op het maatschappelijke streven naar een gevarieerd aanbod 
van gezonde en voedzame levensmiddelen en milieuvriendelijke "non-food" produkten. 
Niettegenstaande de sneUe expansie van de biowetenschappen wordt de toepassing van nieuwe 
technieken in de industrie en de diensten gehinderd door specifieke problemen als de 
onderlinge concurrentie van parallelle technologieën, de noodzaak om de bestaande 
voorschriften te respecteren, de soms ambivalente houding van het pubtiek en een gebrek aan 
multidisciplinaire faciliteiten. Door passende demonstratieactiviteiten wü de Commissie 
biologische technieken die tot nieuwe produkten en procédés leiden, voor het voetlicht 
brengen en een ruimere bekendheid geven aan de aantrekkelijke mogelijkheden daarvan. 
Behalve op het onderzoekpotentieel van de biowetenschappen en de wensen van de industrie 
moet ook worden gewezen op het bestaan van aanzienlijke maatschappelijke verwachtingen 
ter zake. Voorbeelden hiervan zijn zowel de bezorgdheid over ethische aspecten en 
vetiigheidsgaranties als bepaalde desiderata inzake levensmiddelenaanbod en de acute 
behoefte aan een aan de moderne demografische en gedragspatronen aangepaste 
gezondheidszorg. 
De kritische houding van het publiek, dat vernieuwingen op dit gebied niet zonder meer 
accepteert, betekent een zekere rem op het onderzoek en op de omzetting van de resultaten 
daarvan in marktgerichte produkten. 
142 
GEBIEDEN VAN OTO 
EERSTE GEBIED : BIOTECHNOLOGIE 
Achtergrond 
De economische sectoren waarvan de concurrentiekracht in aanzienlijke mate gebaseerd is 
op de biotechnologie (landbouw, voedingsindustrie, chemie, farmaceutische industrie) 
verschaffen in Europa werkgelegenheid aan 16,4 miljoen personen en vertegenwoordigen een 
gezamenlijke exportwaarde van 132,8 müjard ecu. In Europa hebben ongeveer 300 bedrijven 
op een of andere manier met biotechnologie te maken; daaronder treft men een aantal 
chemische en farmaceutische bedrijven aan van internationale betekenis. Of deze sector 
verder zal kunnen groeien, hangt af van diverse factoren : het vermogen van de 
biowetenschappen om voor innovatie te btijven zorgen, de efficiëntie waarmee in het kader 
van een multidisciplinaire aanpak nieuwe en bestaande technieken worden geïntegreerd, de 
validering van de wetenschappetijke beginselen die het fundament van een 
gemeenschappetijke markt voor biotechnologische produkten moeten vormen en de 
harmonieuze toepassing van biotechnologische procédés waar deze een positieve bijdrage 
kunnen leveren aan de toestand van het milieu, de volksgezondheid en de kwaliteit van het 
menselijk leven. De kans op het totstandkomen, in het jaar 2000, van een markt voor 
biotechnologische "non-food"-produkten waarvan de omvang op 26-41 müjard ecu wordt 
geschat, wordt des te groter naarmate deze principes beter in de praktijk worden gebracht. 
Zij kunnen ervoor zorgen dat Europa in dit proces een vooraanstaande rol speelt en dat de 
maatschappelijke behoeften in hoge mate worden bevredigd. 
Dat in de loop van het vierde kaderprogramma een eerste generatie transgene planten met 
meuwe gunstige eigenschappen, alsmede uit de recombinant-DNA-technologie voortgekomen 
meuwe vaccins en natuurtijke antimicrobiële remstoffen voor gebruik in levensmiddelen op 
de markt zullen komen, is bijzonder relevant voor de totstandkoming van een relatie tussen 
de biowetenschappen en de Europese samenleving. Wij beleven thans een situatie zonder 
voorgaande, nu wetenschappers, beleidsmakers en bedrijven hun strategieën kunnen funderen 
op de gegevenheden van een reëel bestaande biotechnologie in plaats van op de vage 
toekomstvoorspellingen waarop voorgaande programma's noodgedwongen waren gebaseerd. 
De Gemeenschap zal haar verantwoordelijkheid kunnen nemen door in het kader van dit 
programma het onderzoek aan te moedigen waarvan de samenleving de meeste vruchten zal 
kunnen plukken. Dit betekent dat de toepassing van de nieuwe kennis bij voorrang zal 
worden aangemoedigd op die gebieden waar bruggen worden geslagen tussen verwante 
thema's en/of waar door meerdere groepen deskundigen op internationaal niveau intens wordt 
samengewerkt. Een zelfde streven naar integratie is onmisbaar, of men nu levende cellen op 
een veilige manier wil inschakelen in de produktie, de Europese bijdrage tot de internationale 
genoomprojecten wil opwaarderen, het nieuwe verbond tussen moderne landbouw en mitieu 
concreet gestalte wil geven door het genetisch moduleren van de verbouwde gewassen, of de 
kunstmatige grenzen tussen neurologie, endocrinologie en immunologie wil doorbreken om 
de onderliggende gemeenschappetijke principes van moleculaire en cellulaire interacties aan 
het licht te brengen. 
143 
Voorgestelde OTO-activiteiten 
In het hart van elk natuurlijk of door de mens gestuurd biologisch proces treft men 
onvermijdelijk de levende cel, waarvan de werking met die van een minuscuul fabriekje kan 
worden vergeleken. Elke cel gebruikt grondstoffen, zet energie om, produceert zowel 
waardevolle chemische verbindingen als afvalstoffen en blijft, als produkt van een miljoenen 
jaren durend evolutieproces, bij het vervuUen van al deze constructieve taken in harmonie 
met haar omgeving. Zowel de cellen van voor landbouwdoeleinden geteelde organismen als 
die welke in bioreactoren onder gecontroleerde omstandigheden bij de industriële produktie 
van kostbare verbindingen worden ingeschakeld, functioneren als "teams" van goed gerunde 
produktie-eenheden die zó worden geëxploiteerd dat het voortbestaan ervan voUedig is 
gewaarborgd. Om het eigen karakter van de biotechnologie, dat haar van alle alternatieve 
technologieën onderscheidt, tot zijn recht te laten komen, moeten de mechanismen worden 
opgehelderd die aan de fenomenale activiteit van de levende cel ten grondslag liggen. 
DOELSTELLINGEN WAARVOOR EEN CONCENTRATIE VAN MIDDELEN IS 
VEREIST 
De cel als minifabriek : 
De toepassing van levende cellen voor industriële en milieudoeleinden is niet 
denkbaar zonder geïntegreerde ondersteuning vanuit relevante disciplines als de 
biochemie, de procestechnologie en de informatica. Nieuwe raakvlakken tossen de 
biotechnologie en diverse geavanceerde technologieën bieden goede mogelijkheden 
tot integratie van de biologie met andere gebieden van wetenschap en techniek. In het 
kader van een intense samenwerking tussen universitaire en industriële laboratoria 
zullen de voordelen van een multidisciplinaire benadering van de cel als produktie-
eenheid ten voUe worden benut. Daarbij komt het erop aan biologische inzichten (met 
name uit de celbiologie, de wetenschap van de communicatieprocessen en van de 
interacties tussen macromoleculen, de fysiologie en de microbiële genetica) te 
combineren met een "bio-engineering"-benadering die op het oplossen van industriële 
problemen is gericht. Bij de uitwerking van het aspect "biologische 
ingenieurstechnieken" zal aandacht worden besteed aan een zorgvuldige coördinatie 
met eventuele complementaire thema's op het derde gebied van dit programma en in 
het programma Industriële technologie. In dat kader komen immers, overeenkomstig 
de situatie in de industrie, vergelijkbare activiteiten aan bod waarmee de toepassing 
van schaalvergrotingstechnologieën en technologieën van verwerking in eerste en 
tweede graad wordt beoogd. Daarbij is het zaak, aan te tonen dat biologische 
procédés als fermentatie, celkweek, biotransformatie en "downstream" technieken 
zodanig kunnen worden geoptimaliseerd dat zij resulteren in de produktie van nieuwe 
moleculen die beantwoorden aan de economische, sociale en mitieueisen van de 
huidige en toekomstige markt. Aan het veiligheidsaspect van vectorsystemen, cellijnen 
en cultures van micro-organismen zal in het kader van voor deze actie geselecteerde 
projecten een centrale plaats worden toebedeeld. 
Genoomanalyse : 
De deelneming van Europese netwerken aan de internationale genoomprogramma's 
omvat de verdere analyse en sequentiebepaling van model-genomen, het uitvoeren van 
vergelijkend onderzoek (met name ook aan het menselijk genoom) en het uitbouwen 
144 
van de passende, op operationele compatibiliteit gerichte technologieën en 
infrastructuur. Er zuUen methoden worden ontwikkeld en in de praktijk getoetst om 
de biologische functies van pas ontdekte genen te achterhalen. Daarbij zal bij 
voorkeur systematisch te werk worden gegaan, dat wil zeggen dat vooral genen 
functioneel zullen worden omschreven en regulatieverschijnselen zullen worden 
bestudeerd, die te maken hebben met processen waar a priori interessante aspecten 
aan vast zitten. Met het oog op de efficiënte exploitatie van de rijkdommen van het 
genoom zullen ook de relevante transcriptie- en replicatiemechanismen worden 
bestudeerd. Ingrepen op kiemcellen of embryo's waarbij een duurzame wijziging van 
het menselijke erfelijk materiaal wordt nagestreefd, zijn in dit programma niet aan de 
orde. Wat betreft de geplande begeleidende maatregelen inzake ethische, sociale en 
juridische aspecten, is voorzien in coördinatie met de overeenkomstige horizontale 
activiteiten van dit programma. 
Moleculaire plantenbiologie : 
Om tegemoet te kunnen komen aan de hoge verwachtingen die in de sectoren 
landbouw, industrie en milieu worden gekoesterd, dienen de krachten van de 
moleculaire biologie en celbiologie van de plant, de plantenfysiologie en de 
plantenpathologie te worden gebundeld in het kader van een geïntegreerde actie. 
Daarbij wordt met name een grote plaats ingeruimd voor de "moleculaire 
plantenchirurgie" van gekweekte gewassen, waarvan wordt verwacht dat zij zal 
resulteren in nieuwe landbouwprodukten die aan de behoeften van de markt zijn 
aangepast en die met technieken die milieuvriendelijk zijn, geen bedreiging vormen 
voor de gezondheid en beantwoorden aan de verwachtingen van de consument kunnen 
worden geproduceerd. Deze actie is toegesplitst op genen en kenmerken die voor de 
landbouw of de industrie van belang zijn. 
Cellulaire communicatieprocessen en neurobiologie 
Er valt een extra impuls voor de neurobiologie te verwachten wanneer de krachten 
van verschülende disciplines (onder meer de farmacologie, de celbiologie en de 
moleculaire biologie inclusief de moleculaire genetica en de biochemie) worden 
gebundeld om klaarheid te brengen in de mechanismen van inter- en intraneuronale 
informatie-overdracht (intraceUulaire signaaltransductie en intercellulaire 
communicatie). 
Dit onderzoek moet licht werpen op de moleculaire en ceUulaire mechanismen bij 
normale werking en dysfunctie. Er zal bijzondere aandacht worden besteed aan het 
ontwikkelen van uit één of meer cellen bestaande systemen voor de beproeving van 
nieuwe geneesmiddelen en in vitro tests. De internationale samenwerking met het 
"Human Frontiers"-programma zal worden versterkt. 
Ter ondersteuning van de vier genoemde acties wordt een hele reeks specifieke maatregelen 
gepland die ervoor moeten zorgen dat de vooruitgang van de wetenschap en de evolutie van 
de economische realiteit zoveel mogelijk met elkaar in harmome blijven. Dit houdt in dat 
geavanceerde biotechnieken systematisch in het spectrum van bestaande disciplines en 
technieken worden ingepast, zodat de practicus de biologische processen optimaal kan blijven 
beheersen; dat er een nauwe samenwerking tot stand komt tussen onderzoekteams, gebruikers 
van de onderzoekresultaten en deskundigen die vertrouwd zijn met de nieuwe indicatoren van 
maatschappelijk welzijn; dat gelijktijdig de eventueel te verwachten connexe fenomenen in 
145 
aanmerking worden genomen, rekening houdend met economische en maatschappelijke 
randvoorwaarden (veUigheidsvoorschriften, ethische problemen, onderwijs, voorlichting van 
het publiek, gerichte opleiding waarbij zowel het onderzoek als de industrie zijn betrokken, 
...). 
VIA OVERLEG TE VERWEZENLIJKEN DOELSTELLING 
Voor drie andere activiteiten zullen onderzoekprojecten of overlegnetwerken worden opgezet. 
Het betreft hier snel evoluerende sectoren waarin het erop aankomt de taken te verdelen en 
alle betrokkenen de gegevens en methoden ter beschikking te stellen die een solide basis 
kunnen vormen voor de reglementeringsactiviteiten en het wetenschapsbeleid van de 
toekomst. 
Vooral via onderzoekprojecten en in tweede instantie in het kader van thematische netwerken 
te benaderen : 
Dierfysiologie, immunologie, structurele biologie : 
Potentiële toepassingen en de daarmee gemoeide industriële belangen maken van deze 
disciplines echte speerpuntactiviteiten; een extra aansporing van de wetenschappelijke 
gemeenschap kan er voor een beslissende doorbraak zorgen. Gedacht wordt aan de 
recentelijk ontwikkelde biotechnieken ter preventie of bestrijding van de belangrijkste 
ziekten van mens en dier. De onderzoekinspanningen zuUen worden toegespitst op de 
generieke vaccintechnologie, de somatische gentherapie, transgene dieren als modeUen 
voor menselijke aandoeningen en de studie van de voortplantingsmechanismen (zowel 
gezien vanuit het perspectief van het welzijn van de landbouwhuisdieren als in het 
kader van de diversiteitsproblematiek). De rol van macromoleculaire structuren bij 
normale en pathologische ontwikkelingsprocessen zal worden onderzocht. De 
technieken voor het bepalen en voorspeUen van de structuur/functie-relaties en voor 
het selecteren of ontwerpen van moleculen met specifieke functies (met name ook de 
gerichte moleculaire evolutie in vitro) zuUen worden verfijnd. 
Vooral in het kader van thematische netwerken en overlegnetwerken te behandelen : 
Prenormatief onderzoek, biodiversiteit en maatschappelijke acceptatie : 
Er zal worden gestreefd naar harmonisatie van de nationale inspanningen om te 
komen tot methoden en gegevens die de wetenschappelijke basis van de regelgeving 
kunnen versterken en die kunnen leiden tot de totstandkoming van internationaal 
aanvaarde normen en methoden van risico-evaluatie. Deze activiteit zal op drie 
punten worden aangemoedigd : ontwikkeling van farmaco-toxicologische in vitro 
tests, evaluatie van de (onschadelijkheid van biotechnologische produkten en 
ontwikkeling van procédés die een oplossing kunnen bieden voor milieuproblemen. 
Wat betreft de in vitro tests gaat de aandacht in eerste instantie naar de 
reproduceerbare expressie van neurologische, immunologische en 
ontwikkelingskenmerken (bijvoorbeeld in cellen die een normaal metabolisme 
handhaven) aangezien dit soort onderzoek kan resulteren in methoden en gegevens die 
met name in het Europees Centrum voor de Validatie van Alternatieve Methoden van 
het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (GCO) kunnen worden gebruikt. 
Wat betreft de evaluatie van de (onschadelijkheid van biotechnologische produkten 
gaat de aandacht in de eerste plaats uit naar de eventuele risico's van de verspreiding 
van genetisch gemodificeerde organismen in het mitieu en naar de wetenschappetijke 
146 
onderbouwing van een op de veiligheid van mens en milieu gerichte reglementering 
in de Gemeenschap. De scala van biotechnologische technieken en procédés moet ook 
worden uitgebreid met het oog op de detectie en preventie van gevaarlijke stoffen in 
het mitieu en de milieusanering. Moleculaire biologie en celbiologie zullen ten dienste 
van de studie van de biodiversiteit worden gesteld ten einde de bestaande genetische 
rijkdommen te bewaren en de nog niet geëxploiteerde diversiteit in kaart te brengen. 
Ook zal werk worden gemaakt van een analyse van de beeldvorming ter zake bij het 
publiek en van het bevorderen van een positieve instelling ten opzichte van de 
biotechnologie in het algemeen. 
Bijdrage in de vorm van gerichte steun aan informatiesystemen op Europese schaal : 
Infrastructuur : 
Ontwikkeling van de bio-informatica, de informatie-infrastructuur en de 
gecentraliseerde bestanden (databanken, genenbanken, enz.) ten dienste van en als 
hulpmiddelen voor door de Gemeenschap en de lid-Staten uitgevoerde grootschalige 
onderzoekprojecten, conform de relevante bepalingen inzake projecten met een 
internationale dimensie. 
TWEEDE OEMED ; BIOMEDISCH ONDERZOEK EN ONDERZOEK TEN 
BEHOEVE VAN DE GEZONDHEIDSWETENSCHAPPEN 
Achtergrond 
Het kostbaarste bezit van elke Europese burger is zijn gezondheid. De gezondheidszorg is 
een van de belangrijkste economische sectoren : 6 à 8 % van het bruto nationaal produkt 
wordt daaraan besteed en 6 müjoen personen (7 % van de beroepsbevolking) vinden er een 
baan. Bij de gezondheidszorg zijn 850.000 artsen betrokken en dagelijks maakt 0,8 % van 
de bevolking gebruik van de 3 miljoen ter beschikking staande ziekenhuisbedden. 
Een ernstige uitdaging voor het onderzoek ten behoeve van de gezondheidszorg is het beter 
onder controle brengen van belangrijke kwalen als AIDS, kanker, neurologische en 
psychische aandoeningen, hart- en vaatziekten, ouderdomsverschijnselen en handicaps. De 
toename van de kosten baart alle landen ernstige zorgen, terwijl het pubtiek in de 
verschiUende Lid-Staten steeds hogere eisen gaat stellen aan de kwaliteit van de 
gezondheidszorg. 
De nieuwe technologieën en de systemen voor gezondheidszorg krijgen alle met deze 
gemeenschappelijke problemen te maken. Van aUe medische uitgaven houdt 20 % verband 
met aandoeningen die hun oorsprong vinden in het zenuwstelsel. Op wereldschaal nemen 
neurofarmaca het grootste deel van de sector "ontwikkeling van geneesmiddelen" voor hun 
rekening, waarvan een toename wordt verwacht van 4,7 müjard $ tot 7,4 müjard $ in 1996. 
Met het ontwikkelen van nieuwe geneesmiddelen is steeds meer tijd en steeds meer geld 
gemoeid. Dit heeft in eerste instantie te maken met de noodzaak om tegemoet te komen aan 
de eisen van een steeds complexer wordende reglementering. Anderzijds kunnen bepaalde 
fundamentele gezondheidsproblemen uitsluitend worden opgelost door de industrie, waarvan 
de concurrentiekracht derhalve moet worden beschermd en verbeterd. liever dan een 
kleinigheid toe te voegen aan de reeds aanzienlijke investeringen van de lid-Staten en de 
industrie, wü de Gemeenschap met haar investeringen in het onderzoek voor een toegevoegde 
waarde zorgen door integratieinitiatieven en door coördinatie van de nationale inspanningen. 
147 
Dankzij het onder het derde kaderprogramma opgezette programma voor onderzoek op het 
gebied van de medische biologie en de gezondheid (BIOMED 1) is een sterkere Europese 
onderzoeksgemeenschap tot stand gekomen. Momenteel wordt door 3.500 teams 
samengewerkt in 117 overlegnetwerken; weldra zuUen nog 250 extra netwerken worden 
opgezet met als doel de samenwerking tussen teams van alle landen van de EG en de 
Europese Economische Ruimte, alsmede tussen elkaar aanvuUende wetenschappetijke 
benaderingen, te bevorderen. Zo moeten gemeenschappetijke strategieën worden ontwikkeld 
ten aanzien van problemen in de gezondheidszorg die moeilijk op regionaal of nationaal 
niveau kunnen worden opgelost. Tot nu toe waren de toegekende middelen (behalve in het 
geval van de analyse van het menselijk genoom) niet bestemd om het onderzoek zelf te 
financieren maar om de organisatie- en coördinatiekosten met betrekking tot de netwerken 
te dekken. Het is de bedoeling om met het vierde kaderprogramma een stap verder te gaan 
en ook middelen uit te trekken voor onderzoek op de volgende prioritaire gebieden : AIDS, 
tuberculose en andere besmettelijke ziekten; preventie en behandeling van kanker; 
farmaceutisch en klinisch onderzoek ter ontwikkeling van nieuwe, sneUere en met grotere 
zekerheid te interpreteren kwaliteitstests voor geneesmiddelen, met name tegen 
neurologische, psychische en immunologische aandoeningen; en multidisciplinair 
hersenonderzoek, mogelijk gemaakt door het gemeenschappelijk exploiteren van de meest 
geavanceerde en duurste infrastructuur. 
Voorgestelde OTO-activiteiten 
DOELSTELLINGEN WAARVOOR EEN CONCENTRATIE VAN MIDDELEN IS 
VEREIST 
AIDS, tuberculose en andere besmettelijke ziekten 
In de strijd tegen AIDS zijn dankzij het gecoördineerde Europese onderzoek al belangrijke 
successen geboekt. Tegelijk vormt de heropleving van oude ziekten een "nieuwe" bedreiging 
voor een door toenemende grensoverschrijdende mobiliteit gekenmerkte bevolking : men 
denke aan tuberculose, waarvan de verwekker in bepaalde gebieden resistent is geworden 
tegen de geneesmiddelen. 
De geïntegreerde actie moet toegespitst worden op de ontwikketing van : 
een Europees AIDS-vaccin; 
antivirale geneesmiddelen ter bestrijding van AIDS; 
klinisch onderzoek met inbegrip van klinische proeven; 
onderzoek betreffende de gastheerrespons, de pathogenese, experimentele modellen, 
ziekenhuisinfecties en nieuwe pathologieën; 
ziektepreventie, inclusief specifieke epidemiologische en opsporingsprojecten. 
Kanker 
De successen op het gebied van de kankertherapie maken nieuw onderzoek, zowel 
fundamenteel als klinisch, noodzakelijk. Het fundamenteel onderzoek zal erop gericht zijn 
nieuwe biologische kennis betreffende de ziektemechanismen te verwerven, zodat daarop een 
nieuwe aanpak inzake preventie, detectie en behandeling kan worden gebaseerd. Het klinisch 
onderzoek moet deze nieuwe mogelijkheden naar de klinische praktijk toe vertalen door hun 
mogelijk nut voor de patiënt, hun bruikbaarheid in de dagelijkse praktijk, de mate van 
beschikbaarheid voor de bevolking en de correcte toepassing daarvan te evalueren. 
De volgende vier gebieden zijn aan de orde : 
148 
fundamenteel onderzoek : moleculaire mechanismen, metastasevorming/invasie en 
karakterisering; mechanisme, controle, abnormale genexpressie en celdood; 
aanleg en immunologische factoren (familiale incidentie) 
diagnose en behandeling : (nieuwe technieken voor de vroegtijdige diagnose, nieuwe 
behandelingen) 
preventie en voorlichting, ook inzake risicofactoren, nabehandeling, pijnbestrijding 
en economische aspecten. 
Farmaceutisch onderzoek 
Steeds vaker doet de farmaceutische industrie een beroep op de biotechnologie; zij ziet zich 
derhalve gedwongen haar vermogen tot technologische vernieuwing te verbeteren. Daarin kan 
zij worden aangemoedigd door onderzoek naar sneUe en geschikte tests waarmee de kwaliteit, 
de werkzaamheid en de veiligheid van nieuwe geneesmiddelen kunnen worden aangetoond, 
zodat kan worden gegarandeerd dat de op de markt gebrachte geneesmiddelen beantwoorden 
aan de behoeften en verwachtingen van de patiënt. Bij deze activiteit moet rekening worden 
gehouden met de behoeften van het Europees Bureau voor de Geneesmiddelenbeoordeling, 
de regelgevende instanties, de industrie, de wetenschappetijke instellingen en de 
consumenten. 
De actie omvat onderzoek dat gericht is op : 
de voorafgaande validatie van modelsystemen die sneUe tests mogelijk maken, met 
name 
alternatieve in vitro toxiciteitstests; 
betere diermodeUen 
ontwikkeling van op geavanceerde biologische principes gebaseerde kwaliteits-, 
veiligheids- en werkzaamheidstests, met name voor nieuwe types geneesmiddelen 
zoals meuwe vaccins, cytokines en de monoclonale antitichamen; 
ontwikkeling, in het kader van een passende regelgeving, van een systeem van 
gedistribueerde klinische tests en efficiënte monitoring-netwerken voor de vroegtijdige 
detectie van eventuele ongewenste nevenwerkingen van nieuwe geneesmiddelen. 
Neurobiologie - Hersenonderzoek 
Dankzij de door de moleculaire biologie, de genetica, de informatietechnologie en een zeer 
geavanceerd instrumentarium geboden mogetijkheden heeft de neurobiologie de jongste jaren 
een ware revolutie ondergaan. De transdisciplinaire ontwikkeling van een nieuwe 
methodologie, de internationale samenwerking in het kader van het "Human 
Frontiers"-programma en het gemeenschappelijk exploiteren van geavanceerde infrastructuur 
en dure instrumenten openen nieuwe perspectieven voor de behandeling van de zieken. 
Aan de volgende thema's zal prioriteit worden gegeven : 
degeneratieve aandoeningen van het zenuwstelsel, inclusief de ziekte van Alzheimer 
en de ziekte van Parkinson, alsmede accidentele beschadigingen met inbegrip van 
paraplegiesyndromen; 
multipele sclerose en immunologische ziekten; 
psychosen, inclusief autismus infantum; 
fundamentele hersenfuncties, receptorbiologie, systemische en cognitieve 
neurobiologie met gebruikmaking van moleculair-biologische en celbiologische 
technieken; 
neurologische aandoeningen met een genetische component; hiervoor zal nauw 
worden samengewerkt met de activiteiten die zijn opgezet in het kader van de analyse 
149 
van het menselijk genoom; 
cerebrovasculaire dysfunctie, waarvoor nauw zal worden samengewerkt met lopende 
activiteiten in het lader van BIOMED 1 (inzonderheid betreffende cardiovasculaire 
aandoeningen). 
VIA OVERLEG TE VERWEZENLIJKEN DOELSTELLINGEN 
Preventie, arbeidsgeneeskunde. risicofactoren en volksgezondheid 
Jaarlijks worden er van de 150 miljoen werknemers in de Europese Gemeenschap 10 müjoen 
het slachtoffer van een arbeidsongeval of een beroepsziekte en komen er 8.000 door een 
dergelijke oorzaak om het leven; jaarlijks wordt er in de Gemeenschap ook ongeveer 
120 müjard ecu als vergoeding voor arbeidsongevallen uitbetaald. Aan het belang van dit 
thema voor de volksgezondheid in de Gemeenschap kan derhalve niet worden getwijfeld. 
Om bij te dragen tot een betere bescherming van de menselijke gezondheid, de 
ziektepreventie te bevorderen en de bescherming van de gezondheid en de veiligheid van de 
werknemers in alle industriële sectoren te verbeteren, is dus niet alleen onderzoek naar de 
oorzaken en overdracht van ziekten vereist, maar eveneens research in het kader van de 
preventie van arbeidsongevallen en beroepsziekten: dit kan een waardevolle bijdrage leveren 
tot het economisch succes en de concurrentiekracht van de bedrijven. 
Het onderzoek heeft betrekking op de risicofactoren, de vroegtijdige diagnose van ziekten en 
de kosten/batenverhouding van opsporingssystemen. 
Als belangrijkste thema's kunnen worden voorgesteld : 
de ontwikkeling van standaardregisters; 
het inventariseren en bestrijden van de belangrijkste risicofactoren, inclusief de 
blootstelling aan gevaarlijke agentia en stress; 
de wisselwerking tussen genetische en niet-genetische risicofactoren bij het ontstaan 
van ziekten; 
de rol van chronische blootstelling aan bepaalde werkomstandigheden (bij voorbeeld 
bij de toevoer) bij het eventuele ontstaan van een aandoening. 
Epidemiologie van ziekten met een belangrijke sociaal-economische impact 
Doordat zich in de multiculturele Europese samenleving grote verschillen in ziekte-incidentie 
en intensiteit van risicofactoren voordoen (die verband houden met milieufactoren, structurele 
verschülen, voedingsgewoonten, beroepsactiviteiten, levensstijl, enz.) vormt deze een 
uitgelezen werkterrein voor epidemiologisch onderzoek. Het feit dat grootschalig 
populatieonderzoek kan worden uitgevoerd, zal het ontdekken van de oorzaken van vele 
ziekten en de studie van de interacties tussen genetische en milieufactoren vergemakkelijken. 
De bij het opzetten van netwerken reeds geboekte vooruitgang en de momenteel beschikbare 
informatietechnologie zuUen het verwerken van grote hoeveelheden gegevens 
vergemakketijken en bijdragen tot de totstandkoming van epidemiologisch onderzoek op 
internationale schaal. Het geleidelijk bijeenbrengen van gegevens met betrekking tot lopend 
en voltooid epidemiologisch onderzoek, de gezamenlijke benutting van hulpmiddelen en de 
centrale opslag van gegevens en biologisch materiaal moeten worden aangemoedigd. Als 
doelstellingen voor het onderzoek gelden de ontwikkeling van preventiemaatregelen en 
strategieën ter bevordering van de volksgezondheid. 
150 
Het onderzoek aan hart- en vaatziekten betreft activiteiten waar grootschalig klinisch 
onderzoek en epidemiologische enquêtes de meeste vruchten kunnen afwerpen; het gaat om 
aspecten als het verband tussen genetische factoren, levensstijl en voedingsgewoonten 
enerzijds en de incidentie en ontwikkeling van cardiovasculaire klachten anderzijds, de 
effecten van profylactische en therapeutische maatregelen, de ontwikkeling van nieuwe 
behandelingswijzen inclusief niet-invasieve diagnosetechnieken en het klinisch testen van 
geneesmiddelen. 
Analyse van het menselijk genoom 
Het fundamenteel onderzoek zal worden ondersteund, waarbij de nadruk komt te liggen op 
functionele research, dat wü zeggen dat de vooruitgang van de genetica de volksgezondheid 
rechtstreeks ten goede moet komen. Met name zal worden gepoogd een gentherapie te 
ontwikkelen voor ziekten als, bij voorbeeld, mucoviscidose, waar het verantwoordelijke gen 
is geïdentificeerd en de omstandigheden en publieke acceptatie in Europa een gerichte 
inspanning rechtvaardigen. Het accent zal worden gelegd op medische toepassingen die 
bijdragen tot het welzijn van de patiënt. Een dieper inzicht in de basisaspecten van de 
gentherapie opent nieuwe mogelijkheden voor de behandeling van talrijke ziekten - men 
denke slechts aan de insertie in kankerceUen van genen die de regressie van de tumor 
veroorzaken. 
1. Genkartering en sequentiebepaling moeten resulteren in het opstellen van met de 
bekende sequenties overeenstemmende fysische genenkaarten; 
2. technologische ontwikkelingen moeten leiden tot nieuwe technieken waarmee de 
sequentie van lange DNA-strengen veel sneller en met grotere zekerheid kan worden 
bepaald; 
3. door onderzoek aan geschikte diersoorten (bij voorbeeld muis en rat) moet sneUer een 
gedetailleerd inzicht in de genetische organisatie van de mens worden verkregen, 
waarop dan kan worden gesteund bij de ontwikkeling van complexe diermodeUen van 
menselijke aandoeningen en bij het verfijnen van diagnostica en behandelingen 
(waarbij vooral aan de mogelijkheid om nieuwe behandelingen te ontwikkelen, de 
nodige aandacht zal worden besteed); 
4. er zal werk worden gemaakt van het opzetten van een geïntegreerde genoom-databank 
en van het ontwikkelen van nieuwe algorithmen voor de beschrijving van DNA-
structuren en -functies; 
5. er wordt gestreefd naar een beter begrip van de manier waarop de in DNA besloten 
informatie wordt vertaald in functionele proteïnen, alsmede van de rol die door 
diverse interagerende DNA-motieven wordt gespeeld. 
Onderzoek ten behoeve van de gezondheidszorg 
Coördinatie van het onderzoek op dit gebied moet leiden tot de beschikbaarheid van 
vergelijkbare gegevens inzake de volksgezondheid in de hele Europese Gemeenschap, tot het 
verzamelen van nuttige gegevens over de problemen en karakteristieken van de Europese 
gezondheidszorgsystemen en, zo mogelijk, tot het ontwikkelen van een gemeenschappelijke 
methodologie. Dit soort door multi- en interdisciplinair onderzoek verkregen gegevens moet 
de beleidsvorming inzake gezondheidszorg op nationaal en Europees niveau gaan 
ondersteunen. 
Er zal prioriteit worden verleend aan onderzoek op de volgende gebieden: preventie en 
primaire zorgen, evaluatie van de behoeften inzake gezondheidszorg (met name van de 
151 
nieuwe groepen van "afhankelijke" medeburgers), een rechtvaardig financieringssysteem en 
een rechtvaardige zorgverstrekking, en indicatoren van het succes van medische ingrepen en 
van de kwaliteit en de doeltreffendheid van de geleverde diensten. 
De totstandkoming van de Europese interne markt blijft niet zonder gevolgen voor de 
ontwikkeling van de gezondheidszorgsystemen. Over de volgende thema's is nader onderzoek 
vereist : 
eisen en behoeften inzake gezondheidszorg 
bevordering van de gezondheid en preventie 
verbetering van de kwaliteit van de verstrekte zorgen 
economische en organisatieaspecten van de gezondheidszorg. 
Biomedische technologie en ingenieurstechnieken 
Om te garanderen dat aUe beleidsniveaus over de vereiste gegevens beschikken, dient ook 
in de eengeworden Europese markt prioriteit te worden verleend aan de evaluatie van de 
gezondheidstechnologieën. Door nieuwe apparatuur klinisch te testen in Europees verband, 
wordt de subsidiariteit op een uitstekende manier in de praktijk gebracht. Door ziekenhuizen 
en clinici in een vroeg stadium bij de klinische tests te betrekken, worden ook gunstige 
voorwaarden geschapen voor een sneUe verspreiding van nieuwe types instrumenten. Dit 
soort in Europees verband uitgevoerde klinische proeven doet ook een potentiële Europese 
markt ontstaan voor vernieuwde apparatuur. 
De actie betreft de volgende thema's : 
technologieën en robotica voor kleine ingrepen - een gebied waarop Europa nog 
steeds aan de spits staat; 
de celtechnologie is steeds duidelijker een afzonderlijke wetenschappelijke discipline 
gaan vormen en verdient in Europees verband te worden aangemoedigd; het betreft 
zowel de toepassing van ingenieurstechnieken in het fundamenteel celbiologisch 
onderzoek als bij de fabricage, met behulp van levende ceUen, van produkten als 
bijvoorbeeld biologische vervangingsstoffen, die bepaalde functies kunnen hersteUen 
of overnemen; 
er zal verder werk worden gemaakt van de ontwikkeling en toepassing van medische 
beeldvormingstechnieken ten behoeve van vroegtijdige diagnostiek en medische 
monitoring, met name bij medicamenteuze behandeling. Dankzij de ontwikkeling van 
deze technieken wordt een aanzienlijke groei verwacht van de anatomische en 
fysiologische basiskennis, met name in de neurologie; 
het onderzoek aan biosensoren, met name in het licht van mogelijke klinische 
toepassingen, moet worden voortgezet; 
onderzoek aan biomaterialen, kunstmatige organen en implantaten voor de 
gecontroleerde afgifte van actieve stoffen moet worden aangemoedigd; 
van essentieel belang blijft ook de toepassing van informatica en 
informatietechnologie; 
naarmate het aantal bejaarden in Europa toeneemt en ook de behoeften van de 
gehandicapten steeds meer in de belangstelling komen te staan, lijkt een voortgezette 
inspanning inzake onderzoek en technologische ontwikkeling op het gebied van de 
revalidering verantwoord. 
152 
Biomedische ethiek 
Dit "horizontale" aspect is relevant voor alle specifieke deelgebieden van het programma. Het 
dient dan ook de grootst mogetijke aandacht te krijgen bij alle toekomstige activiteiten, niet 
in het minst die welke betrekking hebben op de analyse van het menselijk genoom, de 
gentherapie, het vertrouwelijk karakter van gegevens van genetische aard, de prenatale en 
pre-symptomatische diagnose, de orgaantransplantatie, de experimenten op menselijke 
proefpersonen en de geïnformeerde toestemming van bij klinisch onderzoek betrokken 
patiënten. 
DERDE GEBIED : TOEPASSING VAN DE BIOWETENSCHAPPEN EN DE 
BIOTECHNOLOGIE IN DE LANDBOUW EN DE VISSERU. MET 
INBEGRIP VAN DE AGRO-INDUSTRIE. DE 
LEVENSMIDDELENTECHNOLOGIE. DE BOSBOUW EN DE 
PLATTELA1TOSONTWIKKELING 
Achtergrond 
De binnen de werkingssfeer van dit programma vallende economische sectoren kunnen in 
vier groepen worden ingedeeld : de primaire sector (landbouw, tuinbouw, bosbouw, visserij); 
de toeleveringsbedrijven van de landbouwsector (bij voorbeeld de producenten van zaaigoed, 
landbouwmachines, landbouwchemicatiën, meststoffen, veevoeders, enz.); en de verwerkende 
industrie (hout, papier, farmaceutische produkten, voedingsmiddelen, suiker en zetmeel, 
enz.); en de overige activiteiten in plattelands- en kustgebieden. Deze omvangrijke sectoren 
omvatten zowel enkele echte marktleiders als een groot aantal kleine en middelgrote 
ondernemingen die zich bezighouden met de ontwikkeling en produktie van specifieke, op 
een "bepaald marktsegment" gerichte produkten. Beide types bedrijven kunnen, net als de 
10 miljoen landbouwers, vissers en coöperaties in de Gemeenschap, met dit programma hun 
voordeel doen. 
De grote communautaire beleidslijnen inzake landbouw, visserij, leefmilieu, 
plattelandsontwikkeling en interne markt betreffen activiteiten die het hele spectrum van 
primaire produktie tot fabricage van voor de eindverbruiker bestemde produkten omvatten. 
De ontwikkelingen waartoe de activiteiten in het kader van dit programma de aanzet zuUen 
geven, moeten bijdragen tot het succes van dit beleid, tot de verdere ontwikkeling van de 
Europese primaire produktie in landbouw, visserij en bosbouw, tot de concurrentiekracht van 
de verwerkende industrieën en tot de scala van mogelijkheden die de eindverbruiker ter 
beschikking staan. 
De uitdaging op dit gebied kan als volgt worden geformuleerd : produktie en gebruik van 
biologische grondstoffen moeten in Europa beter met elkaar in evenwicht worden gebracht, 
met name door verbetering van de intrinsieke kwaliteit daarvan. Gebruik makend van de door 
landbouw, bosbouw en visserij geleverde grondstoffen moeten meuwe markten worden 
geopend en nieuwe produkten worden ontwikkeld om tegemoet te komen aan de vraag en de 
behoeften van de eindverbruiker. 
Ter zake moeten de volgende concrete doelstellingen worden nagestreefd : totstandbrenging 
van een solide infrastructuur voor het wetenschappelijk onderzoek ten dienste van een 
produktieve, concurrerende, efficiënte en levensvatbare agro-industrie; steun aan het 
communautaire beleid op gebieden waar zich nieuwe ontwikkelingen voordoen, met name 
de landbouw, de visserij en de ontwikkeling van platteland en kustgebieden; inspelen op de 
153 
maatschappelijke verwachtingen inzake een gevarieerd aanbod van gezonde en voedzame 
levensmiddelen en nieuwe types "non-food"-produkten die zonder veel milieuschade kunnen 
worden geproduceerd. 
In het wetenschappelijk onderzoek moeten dus aUe krachten worden gebundeld om de 
hinderpalen voor een grootschaliger gebruik van biologische grondstoffen en nieuwe en 
verbeterde "food"- en "non-food"-produkten uit de weg te ruimen. De ontwikkeling van 
milieuvriendelijke produkten en procédés in de landbouw, de bosbouw, de agro-industrie en 
de visserij moet worden gestimuleerd. Ook dient het wetenschappelijk onderzoek ervoor te 
zorgen dat op een bevredigende wijze wordt ingespeeld op de sociaal-economische situatie 
van plattelands- en kustgebieden. Tenslotte moet er bij dat onderzoek aandacht worden 
besteed aan aspecten als veitigheid, kwaliteit, gezondheid en milieueffecten van 
levensmiddelen en "non-food"-produkten - aspecten ten aanzien waarvan het publiek een 
duidelijke en uitgeproken verwachtingspatroon heeft. 
Voorgestelde OTO-activiteiten 
DOELSTELLINGEN WAARVOOR EEN CONCENTRATIE VAN MIDDELEN IS 
VEREIST 
Geïntegreerde produktie en bedrijfskolommen : 
In de non-food-sector ontbreekt het niet aan potentiële nieuwe afzetmogelijkheden voor in 
Europa geproduceerde grondstoffen. Aangezien vele biologisch geproduceerde 
non-food-produkten moeten concurreren met gevestigde produkten, is het met het oog op 
de economische levensvatbaarheid van essentieel belang de "produktieketen" in haar geheel 
te optimaliseren. Voor dit doel zullen aUe technologieën en procédés, met name van 
biotechnologische aard, die schakels vormen van eenzelfde produktieketen, worden 
samengebracht in het kader van geïntegreerde projecten rond die bedrijfskolommen waarvoor 
Europa inzake concurrentiekracht over goede troeven beschikt. Met name zal ernaar 
gestreefd worden de producenten en gebruikers van biologische grondstoffen samen te 
brengen in het kader van gezamenlijke projecten waarbij ook nauw wordt samengewerkt met 
de wetenschappelijke wereld. Bij de aanpak van de op hout- en biomassaproduktie 
gebaseerde bedrijfskolommen zal rekening worden gehouden met de belangrijke weerslag die 
het algehele succes daarvan kan hebben op de economie van het platteland. Ook zal worden 
geïnvesteerd in nieuwe biologische halffabrikaten en eindprodukten met een hoge toegevoegde 
waarde. Ook zullen de mogelijkheden tot samenwerking en synergie tussen de verschiUende 
produktiekolommen, bij voorbeeld door optimalisering van de conversie van bijprodukten en 
biomassa tot energie en non-food-produkten, verder worden ontwikkeld. 
Er zullen grote projecten worden opgestart waarin voor de belangrijkste categorieën 
landbouwgewassen alle aspecten van de verwerkingsketen aan bod zullen komen. AUe 
produktiestadia, van de primaire produktie van een bepaald type gewas (bijvoorbeeld de 
graangewassen) tot de omzetting in eindprodukten (zowel levensmiddelen als andere 
produkten) vaUen binnen de werkingssfeer van deze projecten. Aldus moet op korte of 
middeUange termijn de kritische massa worden bereikt die nodig is om de ontwikkeling van 
nieuwe technologieën en produkten in elke bedrijfskolom waarin een belangrijke categorie 
landbouwgewassen wordt verwerkt, doorslaggevend te beïnvloeden. 
154 
Schaalvergroting en "downstreanTverwerking : 
De opschaling van de laboratoriumsituatie naar de industriële praktijk wordt gekenmerkt door 
grote problemen en knelpunten. Om het economisch risico van investeringen in meuwe 
technologieën en toepassingen van de biotechnologie te verminderen, zal een verbeterde 
methodologie voor het ontwerpen en uitproberen van nieuwe agro-industriële procédés 
worden ontwikkeld. 
Wetenschappers en ingenieurs zuUen in het kader van multidisciplinaire projecten de handen 
in elkaar slaan om een beter begrip te verwerven van de specifieke problemen die zich bij 
de opschaling van laboratorium - naar bedrijfssituatie voordoen. Met name zullen in 
onderlinge samenwerking simulatiemethoden, gestructureerde modeUen en een gespecialiseerd 
instrumentarium worden ontwikkeld. 
"Groene", op biologische grondstoffen gebaseerde chemie, chemische technologie en 
fermentatietechnologie zijn typische voorbeelden van "downstreanT-verwerking waarvan de 
industriële opschaling afhankelijk is van het oplossen van een aantal technologische 
problemen. 
De opschaling van zorgvuldig geselecteerde en op hun haalbaarheid beoordeelde 
verwerkingsprocessen zal worden aangemoedigd. Om de optimale benutting van bestaande 
en geplande proefinstallaties te verzekeren, zal een Europese proefprojectinfrastructuur 
worden uitgebouwd. 
Algemene voedingswetenschappen en geavanceerde levensmiddelentechnologie : 
Wat de produktie betreft, neemt de levensmiddelenindustrie (inclusief dranken) in Europa de 
tweede plaats in. Door wetenschappelijk onderzoek moet de concurrentiekracht van deze 
sector worden verbeterd maar moet ook worden gezorgd dat de consument kan beschikken 
over gezonde, veilige en voedzame levensmiddelen. 
Het onderzoek zal worden toegepitst op wetenschappelijke vraagstukken van algemene aard 
betreffende de omzetting van biologische grondstoffen in levensmiddelen, de consumptie 
daarvan en de metabolische processen die deze in het menselijk lichaam ondergaan. De 
nadruk zal vallen op een moleculaire en multidisciplinaire benadering die kan resulteren in 
nieuwe technologieën ten behoeve van de levensmiddelensector. 
De activiteiten van de Gemeenschap zuUen zich toespitsen op methodes voor de kwantitatieve 
bepaling van kwaliteit en algemene kenmerken van levensmiddelen, kwaliteitscontrole, 
fundamentele kennis op het gebied van de voedingsleer (structuren, interacties), reacties van 
levensmiddelen in vivo en in vitro, nieuwe technologie voor de verwerking van 
levensmiddelen, installaties en produkten (vooral op het gebied van biologische transformatie 
en biotechnologie) en de consequenties van een en ander voor het gedrag van de consument. 
Als gevolg van de moderne levensstijl zijn voedingsstoornissen en ziekten van nutritionele 
oorsprong een steeds vaker voorkomend verschijnsel. In het kader van multidisciplinair 
onderzoek zal aandacht worden besteed aan de verbanden tussen voedingsgewoonten en 
gezondheid en met name aan aspecten als absorptie en metabolisme, de rol van de darmflora 
en van immunologische factoren en de samenstelling van voor verschülende doelgroepen 
bestemde c.q. aan specifieke behoeften beantwoordende levensmiddelen. 
Landbouw. bosbouwf plattelandsontwikkeling en visserij 
Het onderzoek op dit gebied heeft ten doel de tenuitvoerlegging en evaluatie van het 
gemeenschappelijk beleid te ondersteunen en oplossingen aan te reiken voor de problemen 
die het resultaat zijn van de snelle veranderingen waarmee de landbouwsector wordt 
geconfronteerd. Er moeten nieuwe produktiesystemen worden ontwikkeld die gebaseerd zijn 
155 
op gezonde economische principes, de bescherming van het milieu niet in de weg staan en 
voldoende werkgelegenheid garanderen. Gedacht wordt aan een verbetering van de 
economische situatie in landbouw en visserij door het ontwikkelen van kwaliteitsprodukten, 
door diversificatie van activiteiten en produkten (zowel levensmiddelen als andere) en door 
kostenbesparende maatregelen. 
- Landbouw, bosbouw en plattelandsontwikkeling 
Wat de "klassieke" landbouwproducten betreft, dienen op wetenschappelijke basis de 
produktiemiddelen, -technieken, -systemen en -kanalen te worden aangewezen en - in het 
raam van de herziening van het gemeenschappelijk landbouwbeleid - te worden ontwikkeld 
die moeten leiden tot een minder intensieve, milieuvriendelijke en economisch gezonde 
landbouw die tevens voldoende werkgelegenhejd biedt. Ook moeten ten behoeve van de 
landbouwers en de Gemeenschap nieuwe nuttige bestemmingen worden gevonden voor 
braakliggende gronden. 
Wat kwaliteitsprodukten betreft, bestaat de opdracht van het wetenschappelijk onderzoek erin 
ter ondersteuning van de nieuwe communautaire regelgeving de kwaliteitsprodukten en 
relevante produktieprocessen aan te wijzen en te karakteriseren en de omstandigheden te 
definiëren en bekend te maken die de producent zo hoog mogelijke inkomsten garanderen. 
Diversificatie van de produktie en activiteiten in de landbouwsector is niet denkbaar zonder 
een wetenschappelijke inventarisatie en analyse van alle mogelijkheden, zowel in de food-
als de non-food-sfeer. De technische en economische randvoorwaarden zuUen worden 
omschreven; met het oog op het bieden van maximale expansiemogelijkheden zal aan een 
multidisciplinaire benadering de voorkeur worden gegeven. 
Op fyto- en zoo-sanitair gebied en wat betreft het welzijn van landbouwhuisdieren zal het 
onderzoek worden toegespitst op die wetenschappetijke aspecten die voor het opstellen en 
beheren van de communautaire regelgeving noodzakelijk zijn. Daarbij zal rekening worden 
gehouden met de specificiteit van de verschiUende besluiten en met de tenuitvoerlegging van 
de acties die voor een goede werking van de interne markt noodzakelijk zijn. 
In de sector bosbouw zal het onderzoek, conform de naar aanleiding van de top van Rio 
genomen besluiten, vooral worden toegespitst op een polyvalent en duurzaam bosbeheer dat 
borg staat voor een harmonische ontwikkeling en voor integratie van de drie functies van het 
bos : produktie, bescherming en recreatie. 
Wat de plattelandsontwikkeling betreft, moet het onderzoek zorgen voor de wetenschappelijke 
onderbouwing van het ten uitvoer gelegde communautaire beleid : analyse van het 
landbouwstructuurbeleid en het beleid inzake plattelandsontwikkeling, methodologisch 
instrumentarium voor verkennend onderzoek, permanente observatie en evaluatie en voor het 
activeren van de lokale mogetijkheden, inventarisatie van de troeven en beperkingen van de 
plattelandsontwikketing, introductie van nieuwe technologieën en activiteiten in kwetsbare 
landbouwgebieden (inzonderheid doelstellingen 1 en 5b), uitwerking van modeUen van 
plattelandsontwikkeling. 
- Visserij en aquacultuur 
Bij het nemen van maatregelen met het oog op een beter gebruik van de beschikbare 
technologie en produktiemiddelen dient men thans meer oog te hebben voor de rationele 
exploitatie van de natuurtijke rijkdommen, waarbij het behoud van het mitieu en de daarvan 
afhankelijke populaties wordt gewaarborgd. Visserijbeheer impliceert het nemen van 
beslissingen die aUeen op wetenschappetijke analyses kunnen worden gebaseerd. Deze 
analyses vragen om een holistische benadering van alle voor de visserij relevante factoren 
156 
(visbestanden, mtiieu, inter- en intraspecifieke wisselwerkingen, sociaal-economische 
aspecten, scheeps- en vistuigtechnologie, enz.); daarbij zorgen de nieuwste methodologische 
ontwikkelingen in de moleculaire en celbiologie voor een welkome aanvuUing van het 
instrumentarium. 
Het belang van de aquacultuur gaat in de Gemeenschap in stijgende lijn. Bij de ontwikkeling 
en optimalisatie van de produktiesystemen in de aquacultuur moeten nog belangrijke 
problemen worden overwonnen, bij voorbeeld wat betreft de bij intensieve visteelt optredende 
pathologieën en nutritionele deficiënties. Door het opstarten van multidisciplinair en 
geïntegreerd onderzoek en het opzetten van thematische en coördinatienetwerken wü de 
Commissie tegemoetkomen aan de behoeften van het gemeenschappelijk visserijbeleid. 
VIA OVERLEG TE VERWEZENLIJKEN DOELSTELLING 
Op gebieden waar de Lid-Staten intensieve programma's hebben opgezet, zal vooral worden 
gepoogd deze mitiatieven beter op elkaar af te stemmen en aldus de algemene efficiency te 
bevorderen. 
Het overleg terzake zal plaatsvinden in het kader van Europese thematische netwerken, 
waarvan de meeste "hoofdrolspelers" op het betrokken gebied deel uitmaken. 
Voorbeelden van gebieden waar een dergelijk overleg vruchten kan afwerpen, zijn : 
bevordering van de primaire produktie in de landbouw, de bosbouw, de visserij en 
de aquacultuur; de nadruk ligt daarbij op duurzame exploitatie, continuïteit van de 
voorziening en interacties met het milieu. 
ontwikkeling van plattelands- en kustgebieden : tussen de OTO-activiteiten van de 
Lid-Staten waarvan gunstige effecten voor de ontwikkeling van plattelands- en 
kustgebieden kunnen worden verwacht, bestaat vrij weinig coördinatie. Overleg in 
Europees verband moet een vernieuwde aanpak van de problemen van deze gebieden 
mogelijk maken; daartoe zal een Europees forum voor de uitwisseling van ervaringen, 
know-how en technieken worden opgezet. Met name zal aandacht worden besteed aan 
de door nieuwe economische activiteiten in de plattelands- en kustgebieden gecreëerde 
kansen, aan opleiding terzake en aan de evaluatie van de sociaal-economische en 
milieueffecten van deze activiteiten. 
produktie en verwerking van levensmiddelen. 
Er moeten netwerken worden opgezet om het op nationaal niveau uitgevoerde 
onderzoek beter te integreren, met name door het onderzoek aan de veiligheids-, 
gezondheids en sociaal-economische aspecten van de voedselproduktie te bundelen en 
uit te breiden met soortgetijke activiteiten betreffende de verwerking van 
levensmiddelen. 
Het bijeenbrengen van uiteenlopende ervaringen moet resulteren in synergetische effecten 
waarvan primaire producenten, industriëlen, consumenten en andere actief bij de 
ontwikketing van plattelands- en kustgebieden betrokken personen de vruchten zullen 
plukken. 
157 
VIA DIRECTE ACTIES TE VERWEZENLIJKEN DOELSTELLINGEN 
In het kader van het gebied nr. 3 zullen door het GCO een aantal directe acties worden 
ondernomen, die met name betrekking hebben op : 
het uitvoeren van laboratoriumanalyses van wijn (met het oog op de wetenschappetijke 
en technische ondersteuning van gebruikers in het raam van de communautaire 
verordeningen inzake wijn). 
Deze analyses zullen geleidelijk worden uitgebreid tot farmaceutische produkten en 
levensmiddelen; 
het opzetten van een project waarmee de technische ondersteuning van het beheer van 
en het toezicht op de toepassing van het gemeenschappelijk landbouwbeleid door 
middel van sateUietobservatie wordt beoogd; 
de verdere uitwerking van een teledetectieproject voor het vergaren van gegevens met 
betrekking tot de landbouw. 
Met de directe acties in het kader van gebied nr. 3 wordt er derhalve naar gestreefd de in de 
biotechnologie, de biomedische wetenschappen en de teledetectie ontwikkelde 
basistechnologie een ruimer toepassingsgebied te geven. 
UITVOERING EN HORIZONTALE ACIWITEITEN 
Hieronder wordt omschreven op welke specifieke mameren de activiteiten in het kader van 
de drie wetenschappetijke en technische OTO-thema's en de horizontale activiteiten 
(demonstratieactiviteiten en juridische, ethische en sociale aspecten) op het gebied van de 
biowetenschappen en de biotechnologie zuUen worden uitgevoerd. 
1. CONCENTRATIE 
VoorsteUen betreffende projecten voor gezamenlijke rekening op gebieden waar een 
concentratie van de middelen gewenst is, zullen meestal worden ingepast in gestroomlijnde, 
geïntegreerde projecten waaraan behalve de meeste Lid-Staten ook de landen van de 
Europese Economische Ruimte zullen deelnemen en waarbinnen een gedecentraliseerd 
beheersmodel zal worden toegepast. De ingediende voorsteUen kunnen achteraf nog worden 
gewijzigd, herschikt en/of samengevoegd ten einde het project in de gepaste definitieve vorm 
te gieten. 
2. OVERLEG 
Voor de doelstellingen die gedeeltelijk of hoofdzakelijk via gecoördineerde acties moeten 
worden gerealiseerd, bedraagt de bijdrage van de EG normaliter 5 % van de totale kosten; 
met het oog op decentralisatie zal het beheer aan een projectcoördinator worden 
toevertrouwd. 
In andere gevallen kunnen dezelfde doelstellingen worden nagestreefd in het kader van 
onderzoekprojecten die het indienen van een voorstel tot financiering door de Gemeenschap 
vereisen. Ter ondersteuning van de netwerken voor overleg kan worden overwogen financiële 
steun te verlenen voor infrastructuur die de Gemeenschap onvervangbare diensten bewijst. 
158 
3. DEMONSTRATIEACTIVITEITEN (DA) 
De algemene doelstellingen van DA bestaan erin de technische haalbaarheid en eventueel de 
economische voordelen van innoverende technologieën te onderzoeken. De DA zorgen voor 
kanalen waarlangs de door de producenten van technologie behaalde resultaten aan de 
gebruikers van die technologie kunnen worden doorgegeven; zij garanderen ook een continue 
ondersteuning van het innovatieproces met betrekking tot produkten en procédés. Om de 
meest veelbelovende mogelijkheden in kaart te brengen, zullen workshops worden 
georganiseerd over zorgvuldig geselecteerde interdisciplinaire thema's (bij voorbeeld 
medische ingenieurstechnieken, biomedische technologie, bio-procédés, ...). Ook wordt 
gedacht aan bijzondere maatregelen ter bevordering van het communautaire MKB. 
4. JURIDISCHE. ETHISCHE EN SOCIALE ASPECTEN (JESA) 
Om een dialoog en een beter wederzijds begrip tot stand te brengen tussen de voornaamste 
nationale en maatschappelijk/politieke standpunten inzake bioethiek, heeft de Commissie, 
rekening houdend met het bestaan van culturele verschülen tussen de Lid-Staten, de volgende 
mitiatieven gepland : a) werkgroepen die vergelijkende studies en overzichten moeten 
opsteUen ten behoeve van het Europese Parlement en de Raad; b) op specifieke thema's 
toegespitste workshops waar de punten waarover op nationaal en internationaal niveau geen 
overeenstemming bestaat, kunnen worden geïnventariseerd en besproken, en c) 
gecoördineerde acties waarin in het kader van een multidisciplinaire aanpak thema's aan bod 
zullen komen als biodiversiteit, orgaantransplantatie, het vertrouwelijk karakter van 
genetische informatie, gentherapie, "genetic fingerprinting" en xenobiotica : deze horizontale 
activiteit betreft de drie thema's biotechnologie, biomedische en gezondheidswetenschappen 
en agro-industrieel onderzoek. 
5. BEGELEIDENDE MAATREGELEN 
In nauwe samenwerking met andere diensten van de Commissie en de Lid-Staten en 
in coördinatie met de horizontale activiteiten zuUen studies worden aangevat over 
verwante thema's alsmede over het bredere kader van deze problematiek, bij 
voorbeeld over de technologisch risico's, de manier waarop de nieuwe technologieën 
overkomen bij het grote publiek, de milieuaspecten en de technologische stimulansen 
voor een MKB. Ook kan financiële steun worden toegekend voor congressen en 
internationale workshops die specifiek verband houden met de tenuitvoerlegging van 
het programma. 
Verspreiding en exploitatie van de resultaten : er wordt gedacht aan specifieke, met 
name op het CRAFT-model geïnspireerde strategieën om de participatie van een 
MKB en de exploitatie van de resultaten door een brede kring van belanghebbenden 
te bevorderen. Aan kleine en middelgrote ondernemingen die in het kader van deze 
programma's een project wülen indienen, zal extra steun worden verleend. Zonder 
de eis van wetenschappelijke kwaliteit uit het oog te verliezen, zal aan projecten 
waaraan het MKB deelneemt prioriteit worden verleend. De andere maatregelen 
omvatten de verspreiding van specifieke en belangwekkende resultaten van het 
programma bij het MKB en belanghebbende organisaties, volgens het 
FLAIR-FLOW-model. 
159 
Onafhankelijke evaluatie van het programma en de projecten door panels van externe 
deskundigen. 
6. OPLEIDING EN BIJSCHOLING 
Voor alle thema's die binnen de werkingssfeer van het programma vallen, kunnen 
beurzen worden verleend en andere opleidingsactiviteiten worden gesteund. 
160 
BIJLAGE II 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschülende gebieden 
1.Biotechnologie 46 à 50 % 
(waarvan voor gebied 2 : 3-7 % 
en voor gebied 3 : 14-18 %) 
2.Biomedische en gezondheidswetenschappen 15 à 19 % 
3.Toepassing van de biowetenschappen in de 33 à 37 
landbouw en de visserij, met inbegrip van 
de agro-industrie, de levensmiddelen­
technologie, de bosbouw en de plattelands­
ontwikkeling 
TOTAAL 100 % 
(1265 müjoen ecu)1* 
De biotechnologie is een sleuteltechnologie die in alle deelgebieden van de 
"biowetenschappen en biotechnologie" kan en moet worden toegepast. Derhalve zuUen de 
biotechnologische activiteiten die verband houden met de biomedische en 
gezondheidswetenschappen (3-7 %) of met de toepassing van de biowetenschappen in de 
landbouw en de visserij met inbegrip van de agro-industrie, de levensmiddelentechnologie, 
de bosbouw en de plattelandsontwikketing (14-18 %), in het kader van de betrokken thema's 
worden uitgevoerd. 
4 à 8 % is bestemd voor horizontale demonstratieactiviteiten; 1 à 3 % is bestemd voor horizontale 
activiteiten betreffende juridische, ethische en sociale aspecten. 
161 
SCHONE EN EFFICIËNTE ENERGIETECHNOLOGIEËN 
BIJLAGE I 
DOELSTELLINGEN EN WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNOLOGISCHE 
INHOUD 
ACHTERGROND 
Het voorgestelde OTO-programma op het gebied van energie gaat uit van de volgende 
overwegingen : 
Tussen het energiegebruik, de produktie daarvan, de handel daarin en daaraan gerelateerde 
technologieën bestaat een interactie die in de moderne economie uniek en complex is; deze 
interactie bepaalt de economische groei, de kwaliteit van het leven en van het mitieu. De 
VEILIGSTELLING VAN DE ENERGIEVOORZIENING op lange termijn - het zorgen voor 
een betrouwbare energievoorziening op aanvaardbare voorwaarden en tegen acceptabele 
kosten - blijft een belangrijke doelstelling en vormt een belangrijke drijfveer voor de steun 
aan OTO-activiteiten op Europese schaal. 
De steeds toenemende zorg voor het MILIEU in het licht van de produktie en het gebruik 
van energie (bijdrage aan het broeikaseffect, emissie van verontreinigende gassen en andere 
schadelijke stoffen, veiligheid en lawaai) en in de bewustwording van de bevolking zijn 
momenteel het belangrijkste motief voor verandering. 
Tenslotte is technologie aUeen, hoewel essentieel, niet voldoende. Bij een efficiënt OTO-
beleid moet dan ook een totaalaanpak worden gevolgd hetgeen onderzoek, ontwikkeling, 
demonstratie, verspreiding van kennis, exploitatie van technologieën en studie van het gedrag 
van economische subjecten omvat. Er moet eveneens aandacht worden besteed aan de 
verschiUende regionale aspecten (plaatselijke emissies, grensoverschrijdende vervuiling, 
wereldomvattende vervuiling) en er moet gestreefd worden naar aansluiting bij 
communautaire beleidsinstrumenten die van invloed zijn op de sector energie zoals de 
structuurfondsen, de internationale samenwerking (waaronder EUREKA) en fiscale 
maatregelen. 
Een in deze geest opgezette communautaire OTO-actie op het gebied van energie kan een 
belangrijke drijfkracht zijn voor de ontwikkeling van de economie in het algemeen. Immers 
men moet zich er feite steeds meer van bewust worden dat economische ontwikketing niet 
meer alleen een kwestie van ondernemingen of sectoren is maar meer van een aantal 
wereldprojecten waarbij de gehele maatschappij betrokken is; ervoor zorgen dat iedereen 
duurzaam van energie wordt voorzien in harmonie met het milieu en in evenwicht met een 
functionerende maatschappij is een van deze wereldprojecten waaraan voorrang moet worden 
gegeven wü men conflicten voorkomen. 
162 
De communautaire OTO-actie beoogt de verwezenlijking van vier afzonderlijke doelstellingen 
die hieronder zijn aangegeven : 
vermindering van de emissies door verbetering van de omzetting en het gebruik van 
energie; 
invoering van duurzame energie in het Europese energiesysteem; 
veiligheid van kernenergie; 
onderzoek op het gebied van kernfusie als oplossing voor de lange termijn. 
Het huidige voorstel voor een programma heeft betrekking op de eerste twee doelstellingen, 
samen met specifiek onderzoek dat dient ter ondersteuning van de communautaire actie op 
gebieden die raakvlakken hebben met energie, milieu en economie. Strategische analyses zijn 
gericht op de oplossing van middellange- en lange-terrnijnproblemen - op deze gebieden, 
vooral vanuit het technologisch oogpunt; bij deze analyses wordt niet alleen gekeken naar de 
specifieke energie- en milieusituatie in de landen en gebieden van de Gemeenschap maar ook 
naar die in andere gebieden in de wereld (ontwikkelingslanden en met name de 
Middeneuropese landen). 
De andere twee doelstellingen, de veitigheid van kernenergie en kernfusie, komen in twee 
afzonderlijke specifieke programma's aan de orde. 
VOORGESTELDE OTO-ACTIVITEITEN 
De voorgestelde OTO-activiteiten kunnen ingedeeld worden in twee technologische 
categorieën die enerzijds betrekking hebben op de verbetering van de energieproduktie 
uitgaande van conventionele energiebronnen en het rationeel gebruik van energie en 
anderzijds de ontwikkeling van duurzame energie en de inpassing daarvan in de Europese 
energievoorziening. In de onderstaande twee hoofdstukken worden de inhoud en de 
doelstellingen van deze twee programma's beschreven. 
Er zullen in het kader van het programma ter ondersteuning van technologische activiteiten 
specifieke acties worden ontwikkeld om een algemene OTO-STRATEGIE op het gebied van 
de energie vast te stellen. Hiertoe moeten nieuwe MODELLEN worden ontwikkeld voor de 
opzet van coherente scenario's voor de ontwikkeling van de energiesituatie op middeUange 
en lange termijn, voor de analyse van interacties tussen energie, milieu en economische 
ontwikkeling en voor de evaluatie van de invloed van de OTO-strategie op het gebied van 
energie. De opzet van de projecten in het kader van deze onderzoekactiviteiten zullen in de 
landen van de Gemeenschap worden geharmoniseerd zodat een rechtstreekse internationale 
vergetijking mogetijk is. Bovendien zal het toepassingsgebied daarvan zowel betrekking 
hebben op de Europese landen als de ontwikkelingslanden, de Oosteuropese landen en het 
GOS (met behulp van de noodzakelijke aanpassingen). De netwerken van deskundigen zullen 
in aUe landen van de Gemeenschap gehandhaafd btijven of zodanig worden opgezet en er 
zullen nauwe betrekkingen worden onderhouden met internationale organisaties en derde 
landen om ervoor te zorgen dat de methoden en benaderingen op elkaar zijn afgestemd. 
Behalve de ondersteuning van de OTO-strategie op het gebied van energie omvatten de 
werkzaamheden onder andere : 
163 
onderzoek naar het gedrag van economische subjecten om een beter inzicht te krijgen 
in de determinanten die de penetratie op de markt van een groot aantal rendabele 
energietechnieken bevorderen dan wel afremmen; 
de evaluatie van de externe energiekosten en de integratie daarvan in een op Europees 
niveau geharmoniseerde "groene boekhouding", gericht op een betere vaststelling van 
de flankerende economische maatregelen in het kader van het mitieu- en 
energiebeleid. 
In de OTO-activiteiten worden zowel onderzoek en ontwikkelingsactiviteiten als 
demonstraties verenigd. De werkzaamheden die in de ene of de andere activiteitscategorie 
zijn gepland variëren uiteraard naargelang de criteria verschülen. Welk criterium het zwaarst 
weegt hangt af van het feit of de nadruk wordt gelegd op O&O of op demonstratie. 
Zo worden O&O-activiteiten streng geselecteerd waarbij de voorkeur wordt gegeven aan 
projecten die op Europees niveau als katalysator kunnen fungeren op strategische geachte 
gebieden voor de veiligstelling van de energievoorziening met als voornaamste drijfkracht 
het milieu. 
De demonstratieactiviteiten, die op O&O volgen, lopen sterk uiteen : enerzijds vormen zij 
een verlengstuk op OTO, niet alleen op communautair niveau maar ook in de Lid-Staten, 
anderzijds moet er een stimulerende werking uitgaan naar de verschiUende aspecten van het 
energiebeleid (veiligstelling van de voorziening, concurrerend van de industrie, economische 
en sociale samenhang ...). 
Bij elk van de onderstaande gebieden wordt de respectieve rol van O&O en demonstratie 
duidelijk aangegeven. 
1. VERBETERING VAN DE OMZETTING EN HET GEBRUIK VAN ENERGIE 
De energievoorziening in de wereld is voornamelijk gebaseerd op het gebruik van fossiele 
brandstoffen en dit zal naar alle waarschijnlijkheid nog lang zo blijven. Dit geldt ook voor 
steenkool waarvan de bestaande reserves in de wereld nog voor enkele eeuwen voldoende 
zijn. De penetratie van aardgas op de markt zet zich voort maar het vervoer over lange 
afstanden (Noord-Afrika, Noordzee, Siberië) in gasvorm belemmert het gebruik ervan sterk. 
Een van de meest kritische problemen met fossiele brandstoffen is de produktie van C02 en 
andere vervuüende stoffen. In verband hiermee moet de communautaire actie in de eerste 
plaats werkzaamheden begeleiden en stimuleren om de verontreinigende emissies terug te 
dringen en het rendement van de omzetting en het gebruik van energie te vergroten. 
De in dit hoofdstuk beschreven OTO-activiteiten zijn gericht op verbetering van 
energieomzettingssystemen waarin steenkool, olie en gas worden gebruikt, op de 
ontwikkeling van nieuwe energiesystemen, op het zuinig gebruik van energie door de 
consument, op de opslag van energie en de doelgerichte exploratie van natuurlijke bronnen. 
Naast deze specifieke OTO-activiteiten wordt een geïntegreerde aanpak gevolgd om schone 
en efficiënte technieken toe te passen in sectoren zoals de bouw, de industrie en het vervoer; 
er is met name een geïntegreerd project gepland voor het stadsvervoer. 
164 
1.1. Schone steenkooltechnieken 
Zowel theoretisch als experimenteel onderzoek naar verbrandingsprocessen van steenkool 
voor de produktie van elektriciteit beogen de technische haalbaarheid te toetsen en de kosten 
van geavanceerde technieken vast te stellen door middel van : 
de ontwikkeling van gecombineerde cycli met geïntegreerde vergassing en 
geavanceerde verbrandingsprocessen onder druk (cycli met overkritische stoom of 
gecombineerde cycli) om het rendement te verhogen en de verontreinigende stoffen 
steeds meer terug te dringen (bij de bron of in de afgassen) waaronder wassen van 
hete gassen en katalysische verbranding. 
de ontwikkeling van vergassingsprocessen (of verbranding) van steenkool in 
combinatie met biomassa of industrieel of landbouwafval, waardoor de C02-emissies 
met 10 tot 20 % kunnen worden verminderd; 
de ontwikkeling en evaluatie van methoden voor het afvangen en opslaan van C02 
(bij voorbeeld om de onderaardse opslag of lozing diep in zee); deze activiteit wordt 
voornamelijk uitgevoerd in de vorm van onderzoek voor gezamenlijke rekening in 
samenhang met het EEA-programma inzake het broeikaseffect. 
Een belangrijk doel is het tot stand brengen van een Europees netwerk van "centres of 
exceUence" om ervoor te zorgen dat de best beschikbare technologieën voor steenkool 
worden gebruikt en efficiënt worden toegepast. Tijdens de uitvoering van het programma 
zullen samenwerkingsverbanden tot stand worden gebracht met Oost-Europa en China. De 
demonstratieactiviteiten streven dezelfde doelstellingen na maar zijn marktgerichter. 
1.2. Verbranding 
Er zal aspecifiek onderzoek worden verricht naar de verbranding om de vooruitgang met het 
rendement van verbrandingsprocessen en de daaruit voortvloeiende vermindering van de 
emissies aan te tonen. Een dergelijk onderzoek is zowel algemeen als fundamenteel van aard 
zoals duidelijk wordt uit de volgende thema's : basisonderzoek om de oorzaken van de 
vervuiling vast te steUen, modelontwikketing van verbrandingsprocessen en -systemen, 
instaUatie van diagnostische apparatuur, verbetering van afgassystemen en -behandeling, enz. 
Tot de onderwerpen die een algemene benadering vereisen behoren inwendige 
verbrandingsmotoren waarbij het gebruik van alternatieve brandstoffen moet worden 
betrokken, gasturbines, de verbranding en vergassing van steenkool en biomassa, en branders 
voor stationaire toepassingen in gebouwen en in de industrie. 
Dit onderzoek zal worden uitgevoerd in samenwerking met de voornaamste Europese 
fabrikanten, oliemaatschappijen en gebruikers om te zorgen voor overdracht van technologie 
tussen de onderzoeksgemeenschap en de gebruikers. 
1.3. Brandstofcellen 
Het onderzoek naar brandstofceUen (FC) spitst zich toe op voUedige systemen en proto-
instaUaties voor de diverse toepassingen (elektriciteitsproduktie, warmtekrachtkoppeling, 
wegvervoer, schepen en treinen); er komen twee onderwerpen aan de orde: 
165 
stationaire toepassingen (vooral warmte krachtkoppeling in gebouwen en in de 
industrie): ontwikkeling van systemen met vaste oxides (SOFC) van 200-400 kW en 
met vloeibare carbonaten om een rendement te halen van 55 à 60 %, een kostprijs 
van 1500 ECU/kW en een emissievermindering met een factor 10 tot 100. De 
demonstratie beoogt voornamelijk de markt te openen voor stationaire toepassingen 
van de fosforzuurceltechniek. 
aandrijving van voertuigen (elektrisch) : ontwikkeling van brandstofcelsystemen van 
het vaste-polymertype, gevoed met waterstof en methanol (SPFC). Het doel is een 
rendement van 45-50 % te halen, een kostprijs van 100-200 ECU/kW te bereiken en 
de emissies met een factor 100 à 1000 te verminderen. De demonstratieprojecten 
worden uitgevoerd met autobussen waarmee de vermindering van de kosten reeds kan 
worden gedemonstreerd. 
Er zijn ook ondersteunende werkzaamheden gepland voor de ontwikkeling van schone en 
efficiënte omzettingsprocédés voor aardgas, methanol en zware olie (reformers) of steenkool 
(steenkoolvergassers) in waterstof. De kernproblemen zijn de integratie met de brandstofcel, 
de optimalisering van het energierendement en de emissies van verontreinigende stoffen van 
een compleet systeem en de afvoer van overblijvende vervuüende stoffen met behulp van de 
verschiUende scheidingsmethodes. De uitbreiding van onderzoek naar brandstofceUen met 
elektrolysesystemen moet leiden tot een schone produktie en een goede waterstofmarkt (een 
elektrolysesysteem is het omgekeerde van een brandstofcel en het basisonderzoek komt sterk 
overeen). De SOFC-technologie kan leiden tot hoge-temperatourelektrolysesystemen die 
elektriciteit 30-40 % goedkoper leveren dan conventionele elektrolysesystemen. De geplande 
werkzaamheden gericht op een aanzienlijke vermindering van de kosten van SPFC zouden 
kunnen leiden tot zeer goedkope elektrolysesystemen van het vaste-polymere type. 
1.4. Opslag van energie 
De opslag van energie is voor talrijke doeleinden noodzakelijk, zoals voor het vervoer, het 
opvangen van duurzame energie, elektronische apparatuur enz. Het programma is vooral 
gericht op de opslag van elektriciteit, met name bij het vervoer (ter ondersteuning van de in 
hoofdstuk 1.6 beschreven activiteiten). Het accent zal worden gelegd op lithiumaccu's 
waarvan het meeste wordt verwacht. De ontwikkeling van nikkel-hydride-batterijen staat 
eveneens op stapel om de giftige cadmiumbatterijen te vervangen. Een netwerk van auto- en 
accufabrikanten ondezoekt de mogetijkheid de testprocedures van batterijen te 
standaardiseren. Andere vormen van opslag zullen worden onderzocht, zoals vliegwielen, 
supercondensators en warmteopslag. 
1.5. Olie en gas en nieuwe brandstoffen voor het vervoer 
De meeste aandacht gaat uit naar de ontwikketing van schone brandstoffen voor het vervoer 
waarbij de doelmatigheid van de omzettingsprocedures wordt verbeterd. De werkzaamheden 
betreffen de katalytische omzetting van aardgas en vloeibare brandstoffen (en 
brandstofadditieven) met een grotere toegevoegde waarde, die gemakkelijker kunnen worden 
vervoerd. 
166 
Aangezien de behoefte aan lichte produkten groeit en de vraag naar zware olie duidelijk daalt 
moet het OTO zich richten op de katalytische omzetting van zware aardoliefracties. De 
toepassing van alternatieve brandstoffen zoals waterstof en mengsels wordt eveneens 
onderzocht. 
De werkzaamheden beogen een beter inzicht in het verband tussen de kwaliteit van de 
brandstof, de motortechnologie en de emissie van verontreinigende stoffen; een en ander 
vindt plaats in het kader van het EPEFE-project (European Programme : Engines, Fuels, 
Emissions) dat door de Gemeenschap in samenwerking met de Europese aardolie-associaties 
en automobielverenigingen is opgezet. Dit onderzoek zal nuttige gegevens voor hoofdstuk 
1.2. opleveren. 
1.6. Optimalisering van de energie voor het gasvervoer 
De hoofdstukken 1.2 en 1.5 hebben betrekking op een lijst thema's en activiteiten aangaande 
het vervoer. Dit onderzoek en in andere punten genoemd relevant onderzoek zal worden 
gebundeld in een gezamenlijke actie aangaande het stadsvervoer in nauwe samenhang met de 
in het kader van het specifieke programma "Onderzoek voor een Europees vervoerbeleid" 
ontwikkelde en op integratie gerichte activiteiten. Met behulp van een dergelijke actie kunnen 
technische oplossingen worden gevonden voor specifieke stadsvervoerproblemen en wordt 
steun geleverd aan de gedachtenvorming en de analyse aangaande voor deze sector relevante 
besluiten in het kader van de "duurzame mobiliteit", waarbij optimale omstandigheden 
worden gecreëerd voor het energierendement, het milieu en het sociaal welzijn. 
Het onderzoek en de ontwikkeling hebben betrekking op de integratie van opslagsystemen, 
omzettingssystemen, transmissie en het beheer van geleide en autonome voertuigen. Hiertoe 
behoren chemische en kinetische opslagsystemen van elektriciteit, energieomzetters zoals 
voor verschiUende brandstoffen geschikte inwendige verbrandingsmethoden, brandstofceUen 
en andere hybride systemen. 
WiUen er echter vorderingen worden gemaakt op het gebied van het energieonderzoek dan 
is het absoluut noodzakelijk een aantal aspecifieke technologieën onder de loep te nemen 
zoals de modelontwikkeling voor en de simulatie van verbranding, computer-gesteund 
energiebeheer, de ontwikkeling van alternatieve batterijtechnologieën, de verbetering van 
transportsystemen, regeneratieve remsystemen en energieverbruikmodeUen alsmede modeUen 
voor vervuüing van de atmosfeer op bepaalde plaatsen. 
Voor optimalisering van bestaande capaciteiten is de toepassing van de resultaten die zijn 
verkregen op het gebied van de telematische regeling van het verkeer en informatiesystemen 
aangaande het vervoer noodzakelijk. Met de resultaten van uitvoerbaarheidsstudies kunnen 
toepassingsgebieden worden geselecteerd waarvoor de verschillende aandrijfsystemen het 
meest geschikt zijn, kunnen ontwerpen worden uitgetest, de te volgen onderzoeksstrategie 
nader worden bepaald of de demonstratieprojecten op realistische schaal tot stand worden 
gebracht. Er zal ook worden gekeken naar de doelmatigheid van voertuigen en de verbetering 
van de infrastructuur. 
De demonstratie is gericht op twee kernproblemen : 
de vermindering van het energieverbruik in het stadsvervoer, in het bijzonder bij het 
wegverkeer, de technische regeling en geavanceerde wagenparken ten behoeve van 
het openbaar vervoer; 
167 
de verbetering van het rendement van aandrij f systemen of de ontwikkeling van nieuwe 
systemen waarbij conventionele of nieuwe brandstoffen worden gebruikt (die ook 
kunnen worden toegepast bij het regionaal vervoer). 
1.7. Energiebesparing in de industrie en gebouwen 
Wat de industrie betreft, wordt in het kader van onderzoek en ontwikkeling aandacht besteed 
aan een beperkt aantal aspecifieke technologieën die uiterst belangrijk zijn voor deze sector 
bij voorbeeld warmtewisselaars (aankoeken, enz.), scheidingsprocessen, de integratie van 
procédés, de invoering van nieuwe procédés en stationaire verbranding (zie punt 1.2.). Er 
wordt bij de industrie op aangedrongen aan de projecten deel te nemen. 
De demonstratieprojecten hebben betrekking op technologieën en nieuwe installaties die oude 
produktiepröcédés vervangen, het gebruik van restwarmte en de verbetering van de 
produktkwaliteit waardoor op energie kan worden bezuinigd en vervuilende procédés kunnen 
worden vervangen door andere zodat de emissies worden verminderd. Deze technologieën 
zijn geschikt voor alle toepassingen, variërend van voor de industrie benodigde warmte tot 
drijfkracht en verlichting. 
Anderzijds moet OTO de ontwikkeling van voor de industrie en gebouwen 
gemeenschappelijke ontwerpen en toepassingen mogelijk maken zoals warmtekrachtkoppeling 
en geïntegreerde energiesystemen (installaties die bestaan uit turbines, brandstofceUen, 
dieselmotoren, warmtepompen, accu's enz. ...). Op dit gebied zal het accent op 
demonstratieprojecten worden gelegd. Er zuUen analyses worden gemaakt van technische en 
niet-technische hinderpalen voor gedecentraliseerde energieproduktie. 
In de sector gebouwen wordt voorrang gegeven aan een zogenaamde Msysteem"-benadering 
en als zodanig zal het onderzoek en de ontwikkeling nauw samenhangen met de 
werkzaamheden aangaande duurzame energie in de in punt 2.2. bedoelde gebouwen. Deze 
benadering beoogt rationeel en zuinig gebruik van brandstoffen en elektriciteit; een en ander 
omvat onderzoek naar het intelligente huis, warmtebronsystemen enz. ...; er staan ook 
werkzaamheden van prenormatieve aard op stapel. 
De demonstratieprojecten omvatten voornamelijk acties die het energieverbruik en de C02-
emissie aanzientijk moeten verminderen voor zowel nieuwe woningen als gebouwen voor 
commerciële doeleinden en openbare gebouwen. De acties hebben betrekking op het ontwerp, 
de optimalisering van het omhulsel (materiaal en onderdelen), het verbruik voor verwarming 
en klimaatregeling alsmede de optimalisering van elektrische instaUaties en HVAC-systernen. 
Deze acties kunnen eveneens worden uitgevoerd bij de novatie van grote gebouwen (met 
inbegrip van verwarmings- en airconditioningssysternen). 
1.8. Exploratie en produktie van otie en gas 
De OTO-activiteiten hebben betrekking op problemen voor de middeUange en lange termijn 
met het oog op de verbetering van de exploitatie van olie- en gasvelden en de versterking van 
de technologische basis van de Europese industrie. 
168 
Het onderzoek spitst zich toe op : 
de ontwikkeling van efficiënte technologieën die moeten leiden tot een betere 
karakterisering en een beter beheer van de voorraden en een nauwkeuriger bepaling 
van de opbrengst uit die voorraden; 
analyse van ^edimentatiebassins en drie-dimensionale modelontwikkeling om een 
betere beschrijving van de bassinvorming en de geo-historische ontwikkeling daarvan 
te krijgen; 
de identificatie van kleinschalige of ingewikkelde dieptestructuren waarbij 
geavanceerde geochemische en geofysische exploratiemethoden worden toegepast. 
De demonstratieprojecten zijn gericht op nauwere met de markt samenhangende activiteiten 
zoals de produktie van olie en gas, het transport en de opslag. Bovendien is geïntegreerd 
onderzoek gepland op het gebied van de aardwetenschap. Dit onderzoek levert niet alleen 
onontbeerlijke gegevens voor de exploratie van olie en gas op, maar hierdoor kan eveneens 
de wetenschappelijke kennis voor andere onderzoekprogramma's aanzienlijk worden vergroot, 
bij voorbeeld op het gebied van de géothermie in droog gesteente, de opslag van radioactief 
afval, grondstoffen of de exploitatie van mariene bronnen. 
2. DUURZAME ENERGIE 
Nieuwe en moderne vormen van duurzame energie, die verder gaan dan het klassiek gebruik 
van waterkracht en brandhout, zijn nog niet in al uw aspecten onderzocht aangezien er te 
weinig ontwikkelingsactiviteiten op dit gebied zijn ontplooid. Deze inheemse, schone vormen 
van energie worden echter beschouwd als het meest geschikt om het broeikaseffect tegen te 
gaan en een bijdrage te leveren aan een betrouwbare energievoorziening op de lange termijn. 
Wat als bron voor technologische innovatie kan de duurzame energie nieuwe industriële 
activiteiten en werkgelegenheid op alle opleidingsniveaus creëren, met name in de minder 
begunstigde gebieden in Europa. Door de gedecentraliseerde aard, biedt duurzame energie 
de burgers vele mogetijkheden. In het kader van de internationale samenwerking zullen de 
duurzame vormen van energie een belangrijke rol spelen om te voorkomen dat de derde 
wereld die de grootste energieverbruiker wordt ook niet de grootste vervuüer wordt. In het 
licht van de dualiteit kwaliteit van het leven en sociale invloed kunnen deze energiebronnen 
het grotere energiegebruik - de basis van alle economische groei - in de toekomst mogelijk 
maken, waarbij het milieu wordt ontzien. 
Het programma beoogt een nieuwe dimensie te geven aan duurzame energievormen waardoor 
deze een belangrijke rol kunnen gaan spelen in de Europese energievoorziening. Hiertoe 
wordt een strategie ten uitvoer gelegd waarbij de krachten worden gebundeld om ambitieuze 
maar realistische doelstellingen op de korte en middeUange termijn te bereiken. 
De nadruk zal worden gelegd op integratie. De duurzame energie is in zeer verschiUende 
vormen van belang voor aUe sectoren van bedrijvigheid waarmee de gehele maatschappij te 
maken heeft. Er moeten multidisciplinaire inspanningen worden geleverd op de diverse 
betrokken niveaus - onderzoekers, de industrie en toekomstige gebruikers - een sneUe en zo 
groot mogelijke exploitatie te garanderen. De invloed van de duurzame energie moet grondig 
worden bestudeerd daar waar deze energievorm zal worden ontwikkeld dat wü zeggen vooral 
op het platteland en in de steden, ten behoeve van de landbouw en de industrie en de 
169 
distributienetten; de impact op de sociale structuur en andere aspecten zuUen worden 
geanalyseerd. Er zuUen overeenkomsten voor de ontwikkeling worden gesloten en specifieke 
en sectorgebonden actieprogramma's worden opgezet met behulp van netten waarvan er 
verscheidene zijn verenigd in het "grote net voor de ontwikkeling van duurzame energie". 
Hiertoe behoren onder andere kleinere netten van "centres of exceUence" en OTO, de grote 
elektriciteitsmaatschappijen in Europa, befaamde architecten, proefsteden, gebieden en 
eilanden. 
Voor de integratie in de derde wereld en in Oost-Europa moet eveneens een specifieke 
inspanning worden geleverd om de technologieën aan te passen, de overdracht daarvan voor 
te bereiden en de Europese industrie te versterken in verband met de toekomstige 
exportmarkten. 
Hierbij zal de nadruk worden gelegd op onderzoek en ontwikkeling aangezien de betrokken 
technologie - enkele uitzonderingen daar gelaten - nog lang niet op marktniveau is 
ontwikkeld. Er zullen echter ook in de diverse sectoren demonstratieprojecten worden 
opgezet in samenhang met andere communautaire activiteiten die de markt moeten stimuleren 
en juridische en administratieve belemmeringen moeten wegnemen. 
Er moeten financiële middelen worden uitgetrokken voor de volgende prioritaire gebieden: 
2.1. Fotovoltaïsche elektriciteit 
Het accent zal worden gelegd op een verticale benadering op drie niveaus die in de eerste 
plaats onderzoek naar kristallij ne of uit dunne lagen bestaande zonnecellen omvat, waarbij 
de industrie en universitaire en para-universitaire onderzoeklaboratoria betrokken zijn. 
Daarnaast worden er middelen uitgetrokken voor de versnelde industriële toepassing van 
cellen en modules. Het betreft hier een nieuw initiatief voor een communautair programma 
ter ondersteuning van de industrie, met name het MKB voor de ontwikkeling in een 
preconcurrerend stadium van de technologie, flexibele industriële procédés met een zeer grote 
opbrengst. 
Tenslotte zullen er middelen worden uitgetrokken voor een snellere ontwikkeling van 
fotovoltaïsche proefsystemen en demonstratieprojecten. In het ESTT-centrum van GCO-
ISPRA zuUen test- en meetprogramma's worden opgezet voor de nieuwe modules en 
fotovoltaïsche systemen om een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van Europese normen 
en de opstelling van aanbevelingen voor fabrikanten en gebruikers. 
2.2. Gebouwen 
De beste benadering in deze sector is eveneens verticaal van aard en omvat O&O en 
demonstratie. Het gaat hier in de eerste plaats om onderzoek op het gebied van de onderdelen 
en integratieprocedures van actieve en passieve zonneenergie, natuurtijke verlichting en 
andere kwesties. Het onderzoek is prenormatief en gericht op de mogelijkheid tot 
standaardisatie. 
In de tweede plaats zou moeten worden gewerkt aan de ontwikkeling van proefgebouwen die 
vanuit energie-technisch, esthetisch en architectonisch oogpunt succes moeten opleveren. Een 
nieuw aspect in deze context is de ontwikkeling van een bioktimaat en de renovatie van de 
energievoorziening van bestaande gebouwen. 
Tenslotte zal worden gewerkt aan moderne stedebouw die in harmonie is met de specifieke 
170 
energiebehoefte, die van de architectuur en de sociale organisatie waarbij het werk, het leven 
en de vrije tijd in de stad op nieuwe wijze worden geïntegreerd. Deze ontwikkeling moet 
uitmonden in de bevordering van nieuwe proefstadswijken met minimale emissies. Hierbij 
zal moeten worden samengewerkt met netwerken van steden, gebieden, stedebouwkundigen 
die deskundig zijn op het gebied van zonneenergie en architecten. 
Deze activiteiten moeten op elkaar worden afgestemd en activiteiten aanvuUen die betrekking 
hebben op het rationeel gebruik van de energie in de in punt 1.7 genoemde gebouwen. 
2.3. Windmolens 
De activiteiten zijn als volgt verticaal gestructureerd : in de eerste plaats worden nieuwe 
materialen en onderdelen ontwikkeld, vooral rotorbladen van geavanceerde 
compositiematerialen. Vervolgens wordt na de voltooiing van het ontwikkelingsprogramma 
van de huidige generatie windmolens een ontwikkelingsprogramma voor een nieuwe, 
krachtiger generatie windmolens (1 tot 2 MW) opgezet waarbij gebruik wordt gemaakt van 
nieuwe ultralichte rotorbladen en andere nieuwe onderdelen. 
Tenslotte beoogt het programma het gebruik van alternatieve vestigingsplaatsen te 
bevorderen, met name "off-shore". 
2.4. Biomassa 
Deze sector is met name belangrijk voor de OTO-acties in relatie tot het milieu, de regionale 
ontwikkeling en die van het platteland. De werkzaamheden zijn gericht op de ontwikkeling 
van de energiewinning uit vaste biomassa, met name het gebruik van nieuwe, snel groeiende 
bomen en landbouwgewassen dat ten grondslag ligt aan de tweede activiteit, gericht op de 
thermische omzetting in vloeibare, gasvormige en vaste brandstoffen of direct in warmte. 
Daarnaast zuUen proef- en demonstratieprojecten worden opgezet aangaande de 
gedecentraliseerde energieopwekking met behulp van motoren en turbines met een hoog 
rendement. 
Tenslotte zal worden gewerkt aan de produktie van plantaardige olieën en de omzetting 
daarvan in voor de markt bruikbare brandstoffen. 
2.5. Geothermische energie 
De werkzaamheden rond de conventionele geothermische energie beperken zich tot 
demonstratieprojecten. De nog uit te voeren onderzoek- en ontwikkelingswerkzaamheden 
moeten op Europees niveau worden gesteund en betreffen onderzoek naar droge en warme 
gesteentes. Er wordt steun verleend aan één Europees proefproject dat het uitgangspunt kan 
vormen voor een prototype voor demonstratie in een later stadium. 
2.6. Andere mogelijkheden 
Er zuUen gecoördineerde activiteiten worden ontplooid aangaande de verschiUende soorten 
duurzame energie die zich in verschiUende stadia van ontwikkeling bevinden. Het gaat hier 
om golfslagenergie, getijdenenergie, kleine waterkrachtinstaUaties, thermodynamische 
zonenergie, schone produktie van waterstof enz. Ook moet aandacht worden besteed aan met 
duurzame energie verbandhoudende technologieën zoals opslaginstallaties voor elektrische 
of thermische energie. De financiële steun is voornamelijk bestemd voor de opzet van 
171 
coördinatiecentra en grotere netwerken in een zo groot mogelijk aantal Lid-Staten. 
Uitvoering 
Het programma zal worden uitgevoerd in de vorm van acties voor gezamenlijke rekening en 
gecoördineerde acties. 
De acties voor gezamenlijke rekening ontvangen financiële steun van de EG waarbij het 
percentage afhangt van de aard van het project, dat wü zeggen het economisch en technisch 
risico, en het betrokken gebied. In absolute termen moet een project uitmonden in een 
belangrijke innovatie en een significante technologische doorbraak die men kan verwachten 
bij een dergelijke bundeling van krachten. Bepaalde projecten kunnen op zodanige wijze 
opnieuw worden ingedeeld dat er een betere synergie van de middelen tot stand komt en 
resultaten kunnen worden geboekt. Er zal speciale aandacht worden besteed aan geïntegreerde 
projecten die gericht zijn op sociale, economische of technische problemen met een 
multidisciplinaire benadering en/of die betrekking hebben op problemen waarbij het gehele 
scala van onderzoek tot demonstratie en exploitatie op de markt aan de orde komt. Er zuUen 
geïntegreerde projecten worden uitgevoerd op gebieden zoals de geïntegreerde toepassing van 
duurzame energie, verbranding en stadsvervoer. 
Deze projecten worden aangevuld met gecoördineerde acties in specifieke sectoren waarbij 
een eenvoudige coördinatie op communautair niveau van de werkzaamheden in de Lid-Staten 
en de betrokken industrieën ertoe bijdraagt dat deze acties meer opleveren. Voor het MKB 
wordt een speciale procedure gevolgd om de deelname daarvan aan het programma te 
bevorderen ("technologische stimulering"). Hierbij wordt uitgegaan van de ervaring met 
CRAFT-acties en uitvoerbaarheidspremies. 
Op elk moment kan een samenvatting van het voorstel ("outline proposal") worden ingediend 
(een doorlopende oproep voor het indienen van voorsteUen) en de geselecteerde gegadigden 
ontvangen een uitvoerbaarheidspremie om andere deelnemers te vinden en een uitvoerig 
voorstel uit te werken. Dit voorstel zal worden geëvalueerd zodat een besluit tot financiering 
van het onderzoekproject als zodanig kan worden genomen. 
Er zuUen samenwerkingsactiviteiten worden ontplooid voor de verschillende technologische 
gebieden zowel op internationaal niveau (bijvoorbeeld het Internationaal Energieagentschap, 
de Verenigde Naties) als op nationaal en regionaal niveau (bijvoorbeeld Midden- en 
Oost-Europa, het Middellandse-Zeegebied, ontwikkelingslanden) in samenhang met andere 
terzake dienende communautaire beleidslijnen. 
Om te zorgen voor samenhang en bevordering van synergie tussen OTO en de markt zal een 
krachtige verspreidingsactie worden gevoerd. Een dergelijke actie beoogt de uit het OTO 
naar voren gekomen gegevens over technologieën in ruime mate te verspreiden en de 
introductie van deze technologie op de markt te bevorderen; de instrumenten die de 
exploitatie van technologie op de markt zouden kunnen versneUen zullen worden bestudeerd 
en worden aangewend. Er zal bij voorkeur gebruik worden gemaakt van de OPET-netwerken 
(Organisations for the Promotion of Energy Technologies) die niet aUeen in Europa zijn 
opgezet maar ook in Oosteuropese landen en het GOS of in ontwikkelingslanden. Andere 
instrumenten kunnen worden beproefd en ten uitvoer worden gelegd, afhankelijk van de 
effectiviteit daarvan. 
172 
De gelegenheid zal worden geschapen voor de opleiding en uitwisseling van onderzoekers 
tijdens de uitvoering van het programma met behulp van subsidies en toewijzingschema's van 
onderzoekers aan bepaalde belangrijke OTO-projecten. 
173 
BIJLAGE H 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschiUende gebieden : 
Qefried 1 
Verbetering van de omzetting en het gebruik van energie : 45-55 %(1) 
(Voor demonstratieprojecten zal iets meer worden 
uitgetrokken - 60 % van de middelen voor dit gebied) 
Gebied 2 
Invoering van duurzame energie : 45-55 %(I) 
(De nadruk zal worden gelegd op onderzoeks- en 
ontwikkelingsactiviteiten waaronder proef- en 
geïntegreerde projecten - 60 % van de middelen 
voor dit gebied) 
TOTAAL 100 % 
(1005 müjoen ecu)(l) 
De verdeling tussen onderzoek en demonstratie is louter indicatief. Het gaat hier niet om 
een verdeling vooraf maar een globaal plan waarvan de verwezenlijking afhangt van de 
kwaliteit van de voorgestelde projecten in het licht van de in het programma vastgestelde 
doelstellingen en prioriteiten. 
[1) 2-3 % van de middelen heeft betrekking op ondersteunende activiteiten voor de vaststelling en de 
uitvoering van OTO-strategieên op energiegebied (onder andere modelontwikkeling). 
174 
VEILIGHEID VAN KERNENERGIE 
Bijlage I 
WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNISCHE DOELSTELLINGEN EN INHOUD 
l.ACHTERGROND 
Hoewel kernenergie in de Gemeenschap en de rest van de Westerse wereld een hoge mate 
van ontwikkeling heeft bereikt - zoals blijkt uit het uitstekende veiligheidsniveau in de 
kerninstallaties - wordt kernenergie in onze samenleving nog lang niet algemeen aanvaard. 
De actie van de Gemeenschap moet daarom een ruime samenwerking stimuleren om bij te 
dragen tot een nieuwe, globale en dynamische benadering van de veiligheid van kernenergie. 
Dit betekent dat de samenwerking op O&O-gebied - het gemeenschappelijk definiëren van 
prioriteiten en benutten van de resultaten - de standpunten nader bij elkaar moet brengen. 
Tevens moet het inzicht ontstaan dat kernenergie, net als andere ver ontwikkelde 
technologieën, openstaat voor verdere ontwikkelingen - die toch wel plaatsvinden - en dat het 
mogetijk is nieuwe technologische oplossingen te vinden voor de problemen die deze vorm 
van energieproduktie voor sommigen onaanvaardbaar maken. Het spreekt voor zich dat de 
meuwe technologieën niet alleen maar zullen worden gebruikt omdat zé toevallig bestaan. 
Bovendien kunnen wij ons op basis van de thans beschikbare kennis niet uitspreken over de 
toepassing van deze technologieën door toekomstige generaties. 
In dit verband betekent een globale dynamische benadering dat wij meer inzicht moeten 
verwerven in het globale risico van het gebruik van kernenergie en dit risico moeten 
kwantificeren. Hierbij dient de voUedige cyclus te worden beschouwd, elke vorm van 
blootstelling aan ioniserende straling, ongevaUensituaties en normale situaties, historische 
verplichtingen in verband met de toepassing elders (bijvoorbeeld in het GOS) en de 
mogelijkheden voor verdere technologische ontwikkeling die evenals op andere high-tech 
gebieden aanwezig zijn. Met het oog op deze benadering worden de verschiUende activiteiten 
binnen één programma gedefinieerd en beheerd. Zij zijn dan ook met opzet met 
bijeengebracht in groepen afzonderlijke acties (zoals in het vorige kaderprogramma), hoewel 
zij wel zijn gerangschikt volgens de belangijkste activiteiten die betrekking hebben op het 
gebruik van kernenergie in ruime zin. 
De belangrijke onderzoekactiviteiten op het gebied van de stralingsbescherming hebben niet 
alleen betrekking op kernenergie, maar ook op de blootstelling als gevolg van medische en 
industriële toepassingen en op de blootstelling aan natuurlijke radioactiviteit. 
175 
2. VOORGESTELDE ACTIVITEITEN 
Verkenning van nieuwe concepten 
De voorgestelde activiteiten vormen een iUustratie van een nieuwe benadering die tot doel 
heeft de mogelijkheden te verkennen om het gebruik van kernenergie te verbeteren door een 
gïntegreerd initiatief dat betrekking heeft op de drie aspecten waarover de meeste 
bezorgdheid bestaat: 
veitigheid van reactoren wat ernstige ongevaUen betreft 
beheer en opslag van langlevende radioactiviteit (waaronder plutonium) 
gevaar van onttrekking (oneigenlijk gebruik) van splijtbare materialen. 
Het voornaamste deel van de activiteit zal worden uitgevoerd in nauwe samenwerking met 
de autoriteiten, de industrie en de wetenschappetijke wereld. 
Er worden twee hoofdlijnen voorgesteld: in de eerste plaats moet een inventaris worden 
gemaakt van de ontwerpen en concepten van reactoren en van de sptijtstofkringloop, zodat 
veelbelovende concepten kunnen worden gesignaleerd en nader bestudeerd. In de tweede 
plaats zullen de mogelijkheden voor nieuwe opties op het gebied van de splijtstofkringloop, 
bijvoorbeeld scheidings- en transmutatieprocédés (S&T), worden onderzocht. 
2.1. Veiligheidsconcepten 
Om de veiligheid te verbeteren onderzoekt de industrie nieuwe veiligheidsconcepten, met 
name systemen met zogenaamde passieve of inherente veiligheid die in toekomstige reactoren 
kunnen worden geïnstalleerd. In het programma is theoretisch en experimenteel onderzoek 
gepland om de haalbaarheid, betrouwbaarheid en voordelen van deze concepten wat de 
globale veitigheid betreft, te evalueren. Dit onderzoek is algemeen georiënteerd, dat wü 
zeggen niet speciaal op een bepaald reactorconcept gericht. De resultaten zuUen een database 
opleveren waarmee de industrie kan bepalen wat het beste aansluit bij de toekomstige 
ontwikkelingstendensen binnen en buiten in de Gemeenschap. 
Bij een globale analyse van de andere oplossingen kan ook aandacht worden geschonken aan 
benaderingen die tot doel hebben de hoeveelheid langlevende radioactiviteit in verbruikte 
splijtstof te verminderen door de splijtstofsamenstelling te wijzigen. 
In het kader van onderzoek aan de splijtstofkringloop dienen concepten te worden bestudeerd 
om de kans op de onttrekking van splijtbare materialen te verkleinen. In dit verband zullen 
de mogelijkheden worden onderzocht om het plutonium in verbruikte splijtstof en in MOX-
splijtstof1 ongeschikt te maken voor de fabricage van wapens, bijvoorbeeld door de fysische 
toestand of de isotoop- en chemische samenstelling te wijzigen. In verband met de veilige 
recycling in commerciële reactoren kan aandacht worden geschonken aan splijtbare 
materialen afkomstig van overtollige kernwapens. 
MOX:Mixed (plutonium/uranium) QXide. 
176 
2.2 Scheiding en transmutatie 
Om de inventaris aan langlevende elementen (halveringstijd groter dan 30 jaar) in radioactief 
afval te verminderen, moeten de onderzoekactiviteiten in de eerste plaats gericht zijn op de 
belangrijkste bron van kunstmatige radioactiviteit, namelijk bestraalde splijtstof. 
Uitgaande van de huidige technologie kan deze doelstelling worden gerealiseerd door een 
sterk selectieve opwerking van de bestraalde splijtstof (scheiding) en door herhaalde 
bestraling van de isotopen in het afval in speciaal aangepaste sneUe reactoren of andere 
bestralingsinstaUaties (transmutatie). Terwijl de eerste technische ontwikkelingen in gang 
worden gezet, moeten de haalbaarheidsstudies en het onderzoek naar de potentiële voordelen, 
in termen van kosten, gezondheid, veiligheid en milieu-effecten van de W&T projecten 
verder worden voortgezet. Dit onderzoek zal worden uitgevoerd in nauwe samenwerking met 
het GCO. 
ReactorveÜigheid 
De veiligheidssystemen van reactoren maken een gestage evolutie door dank zij de ervaring 
die wordt opgedaan met reactoren die in bedrijf zijn en dank zij nieuwe onderzoekresultaten. 
Er zijn aanvuUende O&O-activiteiten gepland om meer inzicht te krijgen in de mechanismen 
van ernstige ongevallen, de integriteit van de primaire insluiting te garanderen door 
onderzoek naar veroudering en scheurvorming, de ongevaUenpreventie te verbeteren evenals 
de middelen om ongevaUen te beheersen en de betrouwbaarheid van veiligheidssystemen te 
onderzoeken volgens probabilistische methodes. 
2.3. Ernstige ongevaUen 
Om te voorkomen dat bij ernstige ongevaUen radioactieve stoffen vrijkomen, is meer inzicht 
in dergelijke ongevaUen van het hoogste belang. Daartoe moeten onder meer de 
verschijnselen worden onderzocht die een rol spelen bij de verslechtering van de reactorkern, 
evenals de daaraan verbonden bronterm. Veel aandacht zal worden geschonken aan het 
gedrag van de sptijtingsprodukten, waarbij onder andere resultaten zullen worden gebruikt 
van het PHEBUS Sptijtingsprodukten Project, een gezamelijke project van het CAE 
(Cadarache) en het GCO (Ispra). Tevens zal aandacht worden geschonken aan de 
wisselwerkingen tossen gesmolten splijtstof en koelmiddel en tussen gesmolten reactorkern 
en beton, de daarmee samenhangende waterstofproblemen en het gedrag van het reactorvat 
onder druk. 
Met de FARO instaUatie van het GCO/Ispra zuUen verdere experimentele resultaten worden 
verkregen die nodig zijn om de wisselwerking tussen gesmolten splijtstof en koelmiddel te 
onderzoeken. 
Naast het onderzoek van de mechanismen die een rol spelen bij het verloop van ongevaUen, 
zal onderzoek worden gedaan naar het gedng van de insluitsystemen en materialen onder 
extreme omstandigheden, om inzicht te krijgen in de veiligheidsmarges bij ongevallen. 
De voorgestelde activiteiten omvatten theoretisch en experimenteel onderzoek, de 
ontwikkeling van rekencodes en de validering daarvan aan de hand van vergelijkende 
evaluaties. 
Het ligt in de bedoeling gezamelijk gebruik te maken van de bestaande en eventuele 
toekomstige grote experimentele installaties. 
177 
2.4. Geavanceerde technologieën 
Bij het veilig ontwerpen in de kernenergiesector staat ongevaUenpreventie voorop. Het ligt 
in de bedoeling nieuwe digitale meet- en regelsystemen te gebruiken, waarvan de 
kwaliteitsborging en de betrouwbaarheid van de programmatuur nog moeten worden 
geverifieerd. Een ander onderwerp dat van belang is voor de ongevaUenpreventie, is de 
integriteit van de primaire kringloop. Er moet verder onderzoek worden verricht naar het 
effect van de veroudering en naar de wijze van scheurvorming (lekkage voordat er een scheur 
ontstaat). 
Het ongevaUenmanagement is een doeltreffend middel om de gevolgen van ongevaUen te 
beperken. Eén van de onderwerpen die verder moeten worden onderzocht, betreft de bijdrage 
van de operator tot de beheersing van een ongeval. 
In dit verband spelen mensetijke factoren een zeer grote rol; deze zullen worden onderzocht 
in samenwerking met andere O&O programma's (bijvoorbeeld luchtvaart). 
Om de nieuwe veiligheidsmaatregelen te evalueren in het licht van verschiUende 
ongevaUensequenties, worden probabilistische methodes (PSA) toegepast. Deze methodes 
moeten verder worden ontwikkeld, bijvoorbeeld wat betreft de modeUering van het 
meervoudig falen als gevolg van een gemeenschappetijke oorzaak of van menselijk handelen. 
Om de kwaliteit van de bestaande methodes te beoordelen zullen "peer reviews" worden 
uitgevoerd. Bovendien zullen richtlijnen worden opgesteld voor de toepassing van PSA 
methodes, teneinde de representativiteit van de resultaten en de onderlinge vergelijkbaarheid 
te verbeteren. 
Het GCO zal met name via bestaande netwerken bijdragen tot dit onderzoek. 
Laatste fase van de splijtstofkringloop. 
Eén van de belangrijkste doelstellingen van dit programma is de activiteiten van de 
Gemeenschap en de Lid-Staten te bundelen teneinde de technische grondslagen te leggen voor 
een gemeenschappelijk standpunt ten aanzien van de wetenschappetijke vraagstukken in 
verband met de opberging van langlevend radioactief afval, d.w.z. verbruikte splijtstof en 
verglaasd hoogactief afval. De strategische vraagstukken in dit verband betreffen de termijn 
die nodig is voor het analyseren van de opbergingsconcepten, de mogelijkheid om 
opgeborgen materialen terug te halen en de veiligheid van de verbruikte splijtstof. 
2.5. Kritische vraagstukken in verband met geologische opberging 
De conclusie van de analyse van de Gemeenschap van de veitigheid op lange termijn van 
geologische opberging van hoogactief afval, de PAGIS-studie (Performance Analysis of 
Geological Isolation Systems), was dat - uitgaande van een te verwachten natuurlijke evolutie 
en een geschikte locatie - opberging voldoende bescherming kan bieden, zelfs tientallen jaren 
nadat de afvalstoffen in de opbergfacititeit zijn gebracht. Fundamentele vraagstukken 
waarover, in ieder geval op Europees niveau, overeenstemming moet worden bereikt, zijn: 
de voorspellingen van de evolutie van de omgeving en de mensetijke activiteiten in 
de nabijheid van een opbergplaats worden minder nauwkeurig naarmate deze 
voorspellingen betrekking hebben op een verder verwijderde toekomst. Dit moet tot 
uiting komen in een lange-termijnhorizon, die de maximale termijn aangeeft waarvoor 
de veiligheid van opbergingsconcepten moet worden geanalyseerd. 
de mogelijkheid om opgeslagen materialen terug te halen en de beoordeling van de 
gevolgen voor de veitigheid, de kosten en de beperkingen om na te gaan of de 
178 
voordelen van het terughalen groter zijn dan die van het huidige concept van 
verzegelde en ontoegankelijke mijnen dat inhoudt dat afvalstoffen moeilijk kunnen 
worden teruggewonnen. 
Inzicht in en gemeenschappetijke benadering van de problematiek van onopzettelijke 
binnendringing, teneinde de waarborgen en middelen te verschaffen om de 
doelmatigheid gedurende langere periodes te verzekeren. 
Een gemeenschappelijk standpunt ten aanzien van deze vraagstukken is essentieel voor het 
uitstippelen van een Europese filosofie inzake de opberging van radioactief afval. 
Het actieplan van de Gemeenschap op het gebied van radioactieve afvalstoffen moet een 
belangrijke bijdrage leveren tot het bereiken van overeenstemming tussen de Lid-Staten en 
moet hun deelname aan het desbetreffende onderzoek stimuleren. 
Om de projecten voor de opberging van afval te evalueren, is het nodig verder onderzoek te 
verrichten en modeUen te ontwikkelen van het gedrag van natuurtijke en kunstmatige 
barrières en van het transport van radioactiviteit door de geosfeer. Voorts moeten 
voorspellingen van het lange-termijngedrag van de geologische omgeving van de 
opbergplaatsen worden gevalideerd. Andere nuttige gegevens over de evolutie van 
opbergsystemen kunnen worden verkregen uit het onderzoek van natuurtijke analogons en van 
de te verwachten geologische evolutie. 
2.6. Ondergrondse laboratoria voor de opberging van afvalstoffen 
Om cruciale problemen in verband met de geologische opberging effectief te kunnen 
onderzoeken zijn ondergrondse laboratoria nodig. Evenals in de voorgaande programma's 
moeten de proeven en het onderzoek in verband met de opberging in de ondergrondse 
laboratoria te Asse (Duitsland) en Mol (België) worden voortgezet. Andere nieuwe 
laboratoria kunnen deel gaan uitmaken van een communautaire actie. Deze installaties moeten 
onderzoekers uit alle Lid-Staten belangrijke mogelijkheden bieden om onderzoekprojecten 
onder representatieve omstandigheden uit te voeren. Deze projecten moeten kwantititieve en 
kwalitatieve gegevens opleveren voor het karakteriseren van eventuele opberglocaties, zodat 
optimale opbergingsconcepten kunnen worden onderzocht en de doelmatigheid kan worden 
geëvalueerd van de bescherming die de opbergingsstrategieën op lange termijn bieden. 
Om de haalbaarheid en veiligheid van ondergrondse opbergfacititeiten aan te tonen moet 
onderzoek worden verricht aan geologische en kunstmatige barrières, moeten speciale 
mijnbouw technieken worden ontwikkeld en moet radiologisch onderzoek plaatsvinden in de 
ondergrondse laboratoria en de bijbehorende onderzoekinstallaties. 
2.7. Ondersteunend O&O ten behoeve van onderzoek naar strategieën voor de 
splijtstofkringloop en het EG beleid 
Het onderzoek naar geavanceerde strategieën voor de splijtstofkringloop, bijvoorbeeld 
scheiding en transmutatie, dat is behandeld in het kader van de actie inzake de vermindering 
van de toxiciteit van de afvalstoffen (paragraaf 2.2), moet worden ondersteund met 
experimenteel onderzoek dat in overleg met het GCO dient plaats te vinden. In de tweede 
plaats dient O&O plaats te vinden om wetenschappetijke gegevens te verschaffen ter 
ondersteuning van het communautaire beleid inzake normen en nucleaire veitigheid en om 
betrouwbare methodes te ontwikkelen voor de uitvoering van dit beleid. 
Er moeten procédés worden ontwikkeld om de afvalvolumes zoveel mogelijk te beperken en 
om de van ontmanteling afkomstige materialen onder betrouwbare controle te recycleren, 
teneinde veilige en doelmatige standaardpraktijken in te voeren. 
179 
In het kader van acties om de veiligheidscultuur op het gebied van de kernenergie te 
verbeteren en het vertrouwen in de veiligheid te vergroten, moeten de principes om de 
stralingsaspecten te optimaliseren technisch worden toegepast en moet, in samenwerking met 
het "netwerk van laboratoria" in de Gemeenschap een kwaliteitsborgingsmethode worden 
ingevoerd. 
2.8. Ontmanteling van kerninstallaties en sanering van terreinen 
Op het gebied van de ontmanteling van kerninstallaties en de sanering van terreinen zal de 
nauwe samenwerking met de Europese industriële consortia worden voortgezet om de 
technologie te ontwikkelen, de ontmantelingskosten te verlagen en de uitwisseling van 
informatie en ervaring te bevorderen. Tevens moeten representatieve proef- en 
demonstratieprojecten worden uitgevoerd om de veiligheid en milieuvriendelijkheid aan te 
tonen van de belangrijkste ontmantelingsopties, namelijk onmiddellijke ontmanteling en 
gefaseerde ontmanteling op langere termijn. Een ander onderdeel van deze activiteiten moet 
worden gevormd door het onderzoek naar methodes om locaties waar uraan wordt gewonnen, 
te saneren. 
Inzicht in en meting en verlaging van de gevolgen van de blootstelling aan straling 
Krachtens het Euratom-Verdrag moet de Gemeenschap "uniforme veiligheidsnormen 
vaststellen voor de gezondheidsrjescherming van de bevolking en de werknemers en ervoor 
waken dat deze worden toegepast". De huidige stralmgsbeschermingsnormen en de 
wetenschappelijke gegevens waarop deze berusten zijn van hoge kwaliteit. Desondanks is het 
zaak dat de onzekerheidsmarges worden verkleind die nog aanwezig zijn in de kwantificering 
van de stralingsrisico's in verband met het gebruik van ioniserende straling bij de opwekking 
van energie, in de industrie en in de geneeskunde en als gevolg van de blootstelling aan 
natuurlijke straling. Dit geldt voor aUe fasen van de splijtstofkringloop, waar (potentiële) 
blootstellingsrisico's kunnen bestaan, de gevolgen van kernongevallen, de beperking van de 
eventuele gevolgen voor de gezondheid en het milieu en de ontwikkeling van methodes voor 
het managen van nucleaire noodsituaties. De hieronder aangegeven prioriteiten hangen nauw 
samen met de valideringswerkzaamheden die worden voorgesteld op het gebied van de 
historische verplichtingen en die hoofdzakelijk betrekking hebben op de gevolgen van het 
ongeval van Tsjernobyl voor de gezondheid en het mitieu en op de vroegere ongecontroleerde 
lozingen van radioactieve stoffen in het GOS. 
2.9. Inzicht in de mechanismen die een rol spelen bij de effecten van straling 
Om op grond van de kennis van experimenteel vastgestelde effecten met een zekere mate van 
betrouwbaarheid voorspellingen te kunnen doen over de effecten van zeer geringe 
stralingsdoses, moet inzicht worden verkregen in de mechanismen die een rol spelen bij de 
effecten van straling op cellen. Dit inzicht kan worden verkregen door gebruik te maken van 
de modernste moleculairbiologische en celbiologische technieken, door het optreden van 
mutaties en chromosoomafwijkingen en de rol van het DNA-herstel te bestuderen en door 
deze werkzaamheden te combineren met recente ontwikkelingen op het gebied van de 
modeUering van de overdracht van stralingsenergie om globale biofysische modeUen van de 
effecten van straling op cellen uit te werken. Deze inzichten zuUen ook worden gebruikt om 
het optreden van kanker als gevolg van de blootstelling aan straling beter te begrijpen, 
waarbij een beroep zal worden gedaan op de nieuwe inzichten in het ontstaan van kanker. 
Eén en ander zal doorgaans worden gecombineerd met onderzoek dat wordt verricht naar 
180 
vroegtijdige verschijnselen op moleculair en ceUulair niveau die de aanzet kunnen zijn tot het 
optreden van kanker als gevolg van straling. Door modellen op te steUen voor het optreden 
van kanker onder de invloed van straling, gebaseerd op de juiste biologische beginselen, kan 
worden bijgedragen aan een betere beoordeling van de risico's van straling. 
2.10. Beoordeling van stralingsrisico's 
Om stralingsrisico's te kunnen beoordelen, is een betrouwbare bepaling van het 
blootstellingsniveau vereist. Hiervoor moeten zowel de inwendige als de uitwendige doses 
nauwkeurig worden bepaald. Dit betekent dat onderzoek moet worden verricht naar de 
overdracht van radioactieve stoffen op de mens via het milieu en naar het metabolisme en 
de biogenetische gevolgen van binnengekregen radionuclides Specifieke werkzaamheden 
betreffen de ontwikkeling van speciale instrumenten met een hogere gevoeligheid voor het 
meten van straling binnen en buiten het lichaam en de uitbreiding en toepassing van 
risicoanalysemodeUen op de gezondheids- en milieu-effecten van lozingen van radioactieve 
stoffen. Aan de hand van epidemiologisch onderzoek van blootgestelde populaties, waarbij 
rekening wordt gehouden met stralingsbiologische mechanismes, dienen risicoschattingen 
plaats te vinden die inhouden dat stralingsdoses worden vertaald in de kans van optreden van 
gevolgen voor de gezondheid. 
2.11. Verlaging van blootstellingsniveaus 
De criteria, methodes en strategieën om de blootstelling aan ioniserende straling, ongeacht 
de oorsprong (natuurlijk, medisch, industrieel) doeltreffend te verlagen, moeten worden 
ontwikkeld om de gevolgen voor de gezondheid verder te verminderen of zelfs geheel op te 
heffen. Deze actie omvat aspecten van de controle en het toezicht op de blootstellingen, de 
beheersing van de risico's onder normale omstandigheden en in noodgevallen en de 
toepassing van een optimale stralkgsbeschermingsfilosofie (" ALARA" As Low As Resonably 
Achievable) gebaseerd op sociale en economische afwegingen, alsmede de ontwikkeling van 
optimalisatiestrategieën en technieken voor medische radiologische diagnostiek. 
Historische verpUchtingen 
De internationale gemeenschap heeft - met uitsluitend om onbaatzuchtige redenen aanvaard 
een aantal verplichtingen op het gebied van de nucleaire veiligheid op zich te nemen die het 
gevolg zijn van de situatie in Midden- en Oost-Europa en het Gemenebest van Onafhankelijke 
Staten. Ook afgezien van de humanitaire aspecten die hier een rol spelen, moet de Europese 
Gemeenschap, die zich op hetzelfde continent bevindt en die over de economische en 
technologische capaciteit beschikt om effectieve steun te verlenen, een zekere 
verantwoordelijkheid op zich nemen voor het tot stand brengen van veilige omstandigheden 
in haar naaste omgeving. 
Als gevolg van het ongeval van Tsjernobyl en andere kernongevallen en als gevolg van de 
niet gecontroleerde lozing van radioactieve stoffen in het GOS is het milieu vervuüd en loopt 
de gezondheid gevaar. Hier liggen unieke kansen voor samenwerkingsprojecten met onder 
meer regelingen voor intensieve opleidingen en de detachering van personeel. 
2.12. Veitigheid van de Oost-Europese reactoren 
In het kader van de samenwerking op het gebied van de reactorveiligheid zal worden 
ingegaan op de specifieke problemen van de bestaande Russische reactoren en zal onderzoek 
worden verricht op gebieden die voor toekomstige installaties van belang zijn. De Russische 
181 
ervaring met de ontwikkeling van reactoren en op andere specifieke gebieden, bijvoorbeeld 
ernstige ongevaUen (problemen in verband met waterstof) kan voor de Gemeenschap 
interessant zijn. Sommige Lid-Staten hebben in dit verband reeds bilaterale overeenkomsten 
gesloten. Het geleidelijk betrekken van deze Oost-europese landen bij de programma's op het 
gebied van de veitigheid van kernenergie moet worden gezien als een doeltreffend middel om 
een wijd verbreide veiligheidscultuur tot stand te brengen. 
2.13. Gevolgen van Tsjernobyl en andere ongevaUen 
In verband met de milieuproblematiek in de sterkst besmette delen van het land en het water 
zullen analyses worden verricht van de verschiUende wijzes van blootstelling, bestaande 
databases en cartografische gegevens worden geëvalueerd en gevalideerd en radio-ecologische 
gegevens en inzichten worden gevalideerd. Bij deze werkzaamheden zal veel aandacht 
worden geschonken aan het gebruik van de resultaten van radio-ecologisch onderzoek voor 
het verrichten van voorspellende evaluaties en het ontwikkelen van betere rekencodes voor 
rampenplannen teneinde gedragsregels op te stellen om de gevolgen van een ongeval te 
beperken. Het gaat hierbij vooral om de gevolgen voor het mitieu en het treffen van 
tegenmaatregelen in sterk besmette zones, het opstellen van criteria voor het treffen van 
maatregelen en het uitstippelen van ontsmettingsstrategieën. 
Bij het onderzoek naar de gevolgen voor de gezondheid zal vooral worden gewerkt aan de 
ontwikkeling van biologische retrospectieve dosimetrische methodes in nauwe samenhang met 
epidemiologisch onderzoek naar het optreden van kanker in de meest blootgestelde 
bevolkingsgroepen. In verband met de hoge incidentie van schildklierkanker bij kinderen in 
Wit-Rusland en de Oekraïne is systematisch onderzoek vereist om belangrijke informatie te 
verkrijgen over schüdklierkanker als gevolg van straling en om inzicht te krijgen in de 
omvang van dit gezondheidsprobleem. Tegelijkertijd moet de behandeling van patiënten met 
schüdklierkanker worden geoptimaliseerd door de ontwikkeling van behandelingsprotocolen. 
Een onderzoek naar de strategieën voor de behandeling van slachtoffers die bij ongevaUen 
een overdosis hebben opgelopen, heeft tot doel om uitgaande van recent ontwikkelde 
methodes betere behandelingsprotocolen op te steUen. 
2.14. Samenwerkingsnetwerken 
Eind 1991 is op het gebied van de stralingsbescherming samenwerking tot stand gekomen met 
instituten in Wit-Rusland, de Russische Federatie en de Oekraïne. Hierin werken 80 instituten 
uit de EG en een vergelijkbaar aantal instituten uit het GOS samen. De afgelopen jaren is in 
de Oekraïne een centraal laboratorium opgericht. Voorgesteld wordt deze samenwerking uit 
te breiden door in elk van de drie republieken een netwerk van regionale onderzoekcentra 
op te zetten. Hieraan zijn belangrijke voordelen verbonden: enerzijds kan de 
stratingsveitigheid en statingsbescherming van de bevolking van deze landen worden 
verbeterd en anderzijds kunnen deze netwerken fungeren als platform en zodoende bijdragen 
tot de coördinatie van veel internationale en bilaterale initiatieven. 
Soortgelijke netwerken met de Midden- en Oost-europese landen voor het beheer van 
afvalstoffen en de sanering van locaties zuUen deze landen helpen veilige oplossingen voor 
hun specifieke problemen te vinden. Bovendien zuUen informatienetten toegang geven tot 
nuttige gegevens over de ervaring met het afvalbeheer. Samenwerking op het gebied van de 
scheiding en transmutatie - zie de in de paragraaf 2.2 genoemde acties - behoort eveneens 
tot de mogetijkheden. 
182 
3. UITVOERING VAN HET PROGRAMMA 
3.1. Gecoördineerde werkzaamheden en werkzaamheden voor gezamenlijke 
rekening 
In het programma zal O&O plaatsvinden in de vorm van werkzaamheden voor gezamenlijke 
rekening en gecoördineerde werkzaamheden. De werkzaamheden voor gezamenlijke rekening 
worden gedeeltelijk door de Gemeenschap gefinancierd, afhankelijk van de economische en 
technische risico's en van het betrokken onderzoekgebied. Centraal staan grote geïntegreerde 
projecten die in overleg met de belangrijkste partners worden ingevuld. Andere partners 
worden hier via een aanbestedingsprocedure bij betrokken. 
De werkzaamheden voor gezamenlijke rekening worden aangevuld met gecoördineerde 
werkzaamheden op die gebieden waar coördinatie van de werkzaamheden van de Lid-Staten 
en hun bedrijven voldoende is om bij te dragen tot de doelstellingen van het programma van 
de Gemeenschap. 
3.2. Verspreiding en exploitatie van de resultaten 
De resultaten worden snel en doeltreffend verspreid dankzij de directe toezending van 
voortgangsrapporten aan de deelnemers aan de netwerken, vergaderingen van specialisten en 
multidisciplinaire conferenties en dankzij de systematische publikatie van de jaarverslagen 
van de programma's, eindverslagen en verslagen van wetenschappelijke seminaries. 
Bovendien worden de O&O-resultaten verzameld en verwerkt in databases die door elk 
netwerk afzonderlijk worden beheerd, om wetenschappelijke en technische informatie 
toegankelijk te maken. 
3.3. Opleiding en mobiliteit 
Mogelijkheden voor de opleiding en mobiliteit van wetenschappelijk personeel worden 
geboden door activiteiten in het kader van ERPET (European Radiation Protection Education 
and Training) en de "Eurocursussen over de Ontmanteling van KerninstaUaties" die in 
samenwerking met het GCO/Ispra worden georganiseerd. De mobiliteit van onderzoekers 
wordt bevorderd door de detachering van personeel bij grote O&O projecten en door de 
toekenning van beurzen. 
3.4. Internationale samenwerking 
Dankzij nauwe samenwerking met nationale en internationale instellingen die zich 
bezighouden met de veitigheid van kernenergie, het beheer van afvalstoffen en de 
stralingsbescherming, zal de Commissie op wereldniveau kunnen bijdragen tot de veiligheid 
van kernenergie en de bescherming van de mens en zijn omgeving tegen de gevolgen van 
ioniserende straling. Het programma van de Gemeenschap zal bijdragen tot de integratie van 
de nationale werkzaamheden met het oog op de verbetering van het concurrentievermogen 
van de Europese kernindustrie en zal essentiële gegevens opleveren voor de regelgevende 
instanties van de Gemeenschap. 
De samenwerking en de integratie van het onderzoek op het gebied van de nucleaire 
veiligheid en beveiliging is reeds goed ontwikkeld in het geval van een aantal derde landen, 
bijvoorbeeld de Verenigde Staten, Canada, Japan en een aantal EVA-landen. Deze 
samenwerking en de samenwerking met de Midden- en Oost-europese landen en met name 
het Gemenebest van Onafhanketijke staten (GOS) zuUen in de toekomst leiden tot 
183 
harmonisatie van de nationale benaderingen voor het opstellen van veüigheidsnormen. Tevens 
zijn nauwe contacten tot stand gebracht - en zullen worden voortgezet - met de Internationaal 
Agentschap voor Atoomenergie (IAEA), het Agentschap voor Kernenergie van de Organisatie 
voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (NEA/OESO), de 
Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en internationale Niet-Goevernementele Organisaties 
als de Internationale Commissie voor Stralingsbescherming (ICRP), de Internationale 
Commissie voor Stralingseenheden- en metingen (ICRU) en de Internationale Organisatie 
voor Normalisatie (ISO). Deze internationale samenwerking is het belangrijkste instrument 
om algemene overeenstemming te bereiken over fundamentele vraagstukken inzake nucleaire 
veitigheid en stralingsbescherming. 
Met onderzoekinstellingen en universiteiten in het GOS zal een buitengewoon nauwe en 
uitgebreide samenwerking worden opgezet in de vorm van samenwerkingsprojecten die 
betrekking hebben op de gevolgen van het ongeval van Tsjernobyl. Deze samenwerking zal 
het mede mogelijk maken de van andere acties afkomstige basisresultaten te valideren. De 
gegevens die kunnen worden verkregen over de besmetting van het mitieu en de 
stralingsblootstelling van de bevolking, zijn buitengewoon belangrijk om het verband te 
leggen tussen de theoretische benaderingen en reële besmettingssituaties. De 
samenwerkingsactiviteiten op dit gebied moeten worden gesubsidiërd uit het budget voor 
Activiteit 2 van het kaderprogramma (zie bijlage). 
184 
Bijlage H 
INDICATIEVE VERDELING VAN DE MIDDELEN OVER DE VERSCHILLENDE 
GEBIEDEN 
Verkenning van nieuwe concepten 7 - 8 % 
Reactorveiligheid 28 - 30 % 
Laatste fase van de splijtstofkringloop 28 - 30 % 
Inzicht in en meting en beperking van de gevolgen van de 
blootstelling aan straling 28 - 30 % 
Historische verplichtingen 2 - 3 % 
Totaal 100 % 
(202 miljoen ecu) 
1) De werkzaamheden op het gebied van de "Historische Verplichtingen" worden 
uitgevoerd in nauwe samenhang met de werkzaamheden in het kader van Activiteit 
2 van het kaderprogramma. 
.ïa'sv*"-' 
185 
Beheerste thermonucleaire fusie 
BITLAGEI 
Wetenschappelijke en technische doelstellingen en inhoud 
Inleiding 
De lange-termijndoelstelling van de communautaire activiteiten, waarin opgenomen 
aUe onderzoekactiviteiten op het gebied van beheerste kernfusie met magnetische 
opsluiting in de Lid-Staten (plus Zweden en Zwitserland), is de gezamenlijke 
ontwikkeling van veilige en milieuvriendelijke reactorprototypes (besluit 
.../EURATOM, EEG inzake het kaderprogramma 1994-1998). 
Deze doelstelling wordt wereldwijd nagestreefd in vier grote fusieprogramma's 
(EURATOM, Japan, Rusland en de VS) van vergelijkbare omvang, waarbij aan een 
tijdschaal van tientallen jaren moet worden gedacht. In Europa is de bundeling van 
het onderzoek naar fusie met magnetische opsluiting in één communautair programma 
van essentieel belang geweest om de beschikbare personele en financiële middelen 
optimaal te gebruiken. Afzonderlijk zou geen enkele Lid-Staat een project van de 
omvang van JET zijn begonnen of zijn erkend als volwaardig partner in de 
internationale samenwerking in het kader van de experimentele ITER-reactor, juist 
dankzij de kwaliteit van het onderzoek en de ervaring met samenwerking binnen de 
Gemeenschap neemt de Gemeenschap thans in de ITER-samenwerking een krachtige 
positie in. 
Vanwege de duur en de benodigde financiële en personele middelen moet de 
activiteiten van de Gemeenschap rechtstreeks gericht zijn op de doelstelling ervan, 
moet het netwerk van bij deze activiteiten betrokken organisaties een samenhangend 
geheel zijn en moet de samenwerking met de grote fusieprogramma's buiten de 
Gemeenschap optimaal worden benut. De veitigheid en het milieu moeten voorop 
staan bij de bouw van de grote installaties die, na JET, worden gebouwd als 
onderdeel van de strategie om tot een prototype van een commerciële reactor te 
komen : 
een experimentele reactor (Next Step) die als algemene doelsteUing heeft de 
wetenschappetijke en technologische haalbaarheid van het gebruik van fusie­
energie voor vreedzame doeleinden aan te tonen; 
een demonstratiereactor (DEMO) waarmee aanzienlijke hoeveelheden 
elektriciteit kunnen worden opgewekt. 
De belangrijkste doelstelling voor de periode 1994-1998 is de voltooiing van het 
gedetaiUeerde ontwerp van de Next Step in het kader van de vierpartijen-
samenwerking tussen EURATOM, Japan, Rusland en de VS in verband met de 
186 
"International Thermonuclear Experimental Reactor-Engineering Design Activities 
(1TER-EDA)\ 
Voorts is speciaal onderzoek nodig met het oog op eventuele verbeteringen van de 
plasmafysische en -technische concepten en met het oog op technologische 
ontwikkelingen op lange termijn die het mogelijk maken het gebruik van kernfusie als 
energiebron te realiseren; van de resultaten van dit onderzoek zal gebruik worden 
gemaakt bij de exploitatie van ITER en op langere termijn bij het conceptuele ontwerp 
van DEMO. 
De voorgestelde strategie impliceert daarom dat in de periode 1994-1998, zoals in de 
figuur aangegeven, tegelijkertijd aan drie hoofdthema's wordt gewerkt. De 
werkzaamheden, hoofdzakelijk werkzaamheden voor gezamenlijke rekening, zullen 
op deze thema's worden geconcentreerd. 
'Next Step "-activiteiten 
verbetering van concepten : Het gedetailleerd ontwerp als zodanig 
alsmede de O&O-werkzaamheden om het 
ontwerp, de bouw en de exploitatie van de 
Next Step te ondersteunen; 
O&O op het gebied van plasmafysica en -
technologie, hoofdzakelijk op DEMO gericht; 
technologie op lange termijn: O&O op het gebied van technologie, hoofd­
zakelijk op DEMO en de reactor gericht. 
187 
Het is ook van belang dat de werkzaamheden van de Lid-Staten in verband met 
andere benaderingen, bij voorbeeld fusie met traagheidsopsluiting, indien mogelijk 
in het kader van internationale samenwerking, worden gecoördineerd. 
Veiligheids- en milieucriteria staan centraal in de ontwikkeling van het gehele 
fusieprogramma. 
In de loop hiervan zal : 
de samenwerking tussen Associaties verder worden geïntensifieerd en de 
mobiliteit van onderzoekers worden vergroot; 
de deelname van de industrie worden gestimuleerd; 
de internationale samenwerking worden uitgebouwd; 
de synergie tussen onderzoek en opleiding op hoog niveau worden 
versterkt. 
Wetenschappelijke en technische thema's 
"Next Step"-activiteiten 
De ITER-EDA-werkzaamheden betreffen enerzijds het gedetailleerd ontwerp dat 
door het gemeenschappelijk centraal team ("Joint Central Team") en door de 
lokale teams van de vier partners ("Home Teams") wordt uitgewerkt en anderzijds 
ondersteunende O&O-werkzaamheden op het gebied van fysica en technologie die 
door de "Home Teams" worden verricht. Wat EURATOM betreft, worden 
afgezien van de deelname aan het "Joint Central Team" de activiteiten 
gecoördineerd door het NET-team en uitgevoerd door JET, de Associaties, het 
Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (GCO) en de industrie. 
De O&O-werkzaamheden op het gebied van de plasmafysica en -technolgie ter 
ondersteuning van ITER-EDA zuUen worden uitgevoerd op JET en de 
gespecialiseerde machines in de Associaties. Het gaat hierbij met name om de 
afvoer van deeltjes en warmte, de verhitting, opsluiting en disrupties van het 
plasma en lange plasmapulsen. De belangrijkste taak van JET is het ontwikkelen 
van betrouwbare methodes om de zuiverheid van het plasma te beheersen onder 
omstandigheden die relevant zijn voor de Next Step, om vervolgens het 
programma af te ronden met onderzoek aan deuterium-tritiumplasma's waarbij de 
machine voUedig in bedrijf is. Na de ontbinding van de gemeenschappetijke 
onderneming JET(1) zuUen de deskundigheid en uitrusting van JET, voor zover 
relevant, verder worden gebruikt voor specifieke ontwikkelingswerkzaamheden ter 
ondersteuning van de Next Step. 
De taken die in het kader van ITER-EDA aan de Gemeenschap zijn toegewezen op 
het gebied van technologie en ontwerp, zullen hoofdzakelijk door de Associaties, 
het GCO en de industrie worden uitgevoerd. Om de Gemeenschap bij de bouw van 
HER een goede concurrentiepositie te verschaffen en om de mogetijkheid te 
behouden met 
1) In Besluit 91/677-Euratom van de Raad van 19 december 1991 is bepaald : 
"gemeenschappetijke onderneming wordt opgericht voor een periode die loopt tot 
en met 31 december 1996". 
188 
een Europese Next Step verder te gaan als de samenwerking in het kader van 
ITER niet kan worden voortgezet, zal de nodige deskundigheid worden ontwikkeld 
op het gebied van de sleuteltechnologieën voor de Next Step. 
Het gaat hierbij onder meer om supergeleidende magneten, aan het plasma blootgestelde 
onderdelen, de veiligheid wat betreft de exploitatie en het milieu, de brandstofcyclus, 
onderhoud met afstandsbediening en de ontmanteling van de machine. De huidige 
generatie machines voor technologisch onderzoek zal intensief worden gebruikt. De 
gespecialiseerde laboratoria van het GCO, JET en de Associaties, zuUen een bijdrage 
leveren aan het veilige gebruik van tritium. 
Er zal een Europese kandidaat-vestigingsplaats voor de bouw van de Next Step worden 
aangewezen en gekwalificeerd. 
Protocol 1 van de ITER-EDA-overeenkomst bestrijkt de periode tot en met maart 1994. 
Het voorstel om protocol 2 overeen te komen zal tijdig aan de Raad worden voorgelegd 
om de continuïteit van de ITER-EDA-werkzaamheden te waarborgen. De voltooiing van 
ITER-EDA is gepland voor medio 1998. In de loop van de thans beschouwde periode 
moet daarom een besluit worden genomen over de vraag of en zoja wanneer en in welk 
verband de Next Step zal worden gebouwd; alvorens een dergelijk besluit voor te stellen, 
zal de Commissie een onafhankelijke evaluatie van het fusieprogramma laten uitvoeren. 
Verbetering van concepten 
Onderzoek naar betere concepten, gebaseerd op tokamaks en verwante configuraties, is 
essentieel om op langere termijn DEMO te kunnen definiëren; dit onderzoek heeft tevens 
tot doel een bijdrage te leveren tot het gedetaüleerd ontwerp van de Next Step en tot de 
voorbereidingen met het oog op de exploitatie daarvan. 
De technieken die thans worden gebruikt om bepaalde plasmafysische en -technische 
problemen op te lossen, waarvan het merendeel optreedt in aUe toroïdale machines met 
magnetische opsluiting, moeten worden verbeterd; hiervoor kan het nodig zijn om naast 
de verlenging van de huidige programma's bestaande installaties te moderniseren en 
nieuwe te bouwen. Op de bestaande machines zal met name onderzoek worden verricht 
naar betere opsluitingsregimes, de magneto-hydrodynamische stabititeit, de wisselwerking 
tussen plasma en wand, de brandstoftoevoer en helium- en warmteafvoer, de verhitting en 
de current drive. Deze machines zijn TORE-SUPRA, ASDEX-U, TEXTOR, FTU, 
COMPASS, START, TCV, RTP, ISTTOK, TJ-I-U, TJ-II, WVH-AS, RFX en EXTRAP 
T-2. Er zullen nieuwe methodes voor plasmadiagnostiek worden ontwikkeld. Ter 
ondersteuning hiervan zal theoretisch werk, met name modeUering van plasma's, 
plaatsvinden. 
Momenteel zijn voorbereidende activiteiten aan de gang; de verst gevorderde betreffen 
189 
onder meer : 
het gedetaüleerde ontwerp en de ontwikkeling van prototype onderdelen voor een 
eventuele grote stellarator (WVII-X) waarmee het hoge prestatieniveau van deze 
configuratie moet worden aangetoond; conceptueel onderzoek naar het potentieel 
van steUarators als fusiereactor; 
een eventuele compacte tokamak waarin ontsteking tot stand moet worden 
gebracht. Aan het Raadgevend Comité voor het Programma Kernversmelting 
(RCPK) zal wellicht een herzien voorstel worden voorgelegd voor nader 
onderzoek; 
de eventuele modernisering van sommige tokamaks, met name TORE-SUPRA. 
Het onderzoek zal hoofdzakelijk gericht btijven op fusie met magnetische opsluiting. 
Echter, ook aan andere benaderingen, zoals fusie met traagheidsopsluiting met behulp van 
krachtige lasers of deeltjesbundels, zal, zo mogelijk in het kader van internationale 
samenwerking, aandacht worden geschonken. Tevens zal de mogetijkheid worden 
onderzocht om in toekomstige commerciële reactoren geavanceerde brandstoffen, bij 
voorbeeld een deuterium-helium3-mengsel, te gebruiken. 
Technologie op lange termijn 
De ontwikkeling van technologie op lange termijn zal worden geïntensifieerd om vanuit 
zowel technisch als mitieuoogpunt aanvaardbare oplossingen te vinden voor de technische 
problemen die aan het gebruik van fusie als energiebron verbonden zijn. Uiteindelijk 
zuUen de aanvaardbaarheid van fusie-energie vanuit veüigheids- en milieu-oogpunt en de 
economische haalbaarheid bepalend zijn voor de mate waarin fusie-energie ingang vindt. 
Deze technologische werkzaamheden op lange termijn zuUen worden verricht door de 
Associaties, het GCO en de industrie; zij betreffen ondermeer : 
de ontwikketing van tritiumkweekmantels voor de bouw van kweekmantelmodules 
voor DEMO die in ITER zuUen worden beproefd; 
de ontwikkeling van stralingsbestendige materialen met een geringe activering; 
voor de beproeving van deze materialen is een hoogenergetische neutronenbron 
vereist. In de periode 1994-1998 moet, bij voorkeur in internationaal verband, 
worden begonnen met een uitgebreid onderzoek met het oog op een dergelijke 
installatie; 
voortzetting van de analyses van de veiligheid en maatschappelijke aanvaarding . 
van fusie-energie. 
Uitvoering 
In de periode 1994-1998 zal de gemeenschappetijke onderneming JET worden 
ontbonden. Momenteel staat JET centraal in het Europese fusieonderzoek. Na 
beëindiging van de gemeenschappetijke onderneming zuUen de verkregen 
wetenschappetijke gegevens ten voüe worden benut. Er zal voor worden gezorgd 
dat de met JET verworven know-how aan andere activiteiten in het programma, 
met name ITER, ten goede komt; de JET-instaUaties zuUen, voor zover relevant, 
verder worden gebruikt in nader te bepalen verbanden; met name het onderzoek in 
190 
verband met de ontmanteling van JET kan een van de programmapunten zijn. 
De ontbinding van de gemeenschappetijke onderneming JET zal worden 
gecompenseerd door uitbreiding van de samenwerking tussen de Associaties. Er 
zal worden gezocht naar nieuwe vormen van samenwerking tussen de Associaties, 
waarbij rekening zal worden gehouden met het Europese karakter en de beperkte 
duur van de onderzoekprojecten. Om de oprichting van groepen Associaties en 
samenwerkingsconsortia voor de uitvoering van gemeenschappetijke projecten te 
stimuleren, zuUen de huidige beheersmethodes worden aangepast. Het is de 
bedoeling dat de Associaties en het GCO een zeer belangrijke bijdrage leveren aan 
de fysische en technologische programma's van ITER in de verschiUende fasen : 
ontwerp, bouw en exploitatie. 
De deelname van de industrie zal zowel kwalitatief als kwantitatief worden 
gestimuleerd om enerzijds bij de realisatie van de Next Step gebruik te kunnen 
maken van de industriële know-how en anderzijds ervoor te zorgen dat de 
Europese industrie aUe essentiële technologieën voor de bouw van toekomstige 
fusiereactoren beheerst. De maatregelen die in de periode 1990-1994 zijn getroffen 
om de Europese industrie bij de communautaire bijdrage aan ITER-EDA te 
betrekken, d.w.z. bij het eigenlijke ontwerp en bij het ondersteunend O&O, zullen 
worden geëvalueerd en waar nodig aangepast. Met name zal de overdracht van de 
in het fusieprogramma verkregen wetenschappetijke en technische resultaten naar 
de industrie worden verbeterd. 
De mogetijkheden zuUen worden onderzocht om ook buiten ITER-verband 
internationaal samen te werken, met name door de werkzaamheden in overleg met 
de belangrijkste internationale fusieprogramma's te plannen. Mogetijke 
voorbeelden van een dergelijke samenwerking zijn een instaUatie voor 
materiaalbeproeving met een hoogenergetische neutronenbron en gespecialiseerde 
instaUaties voor de verbetering van concepten. 
Gezien de duur van de werkzaamheden om tot de exploitatie van fusie-energie te 
komen wordt veel belang gehecht aan het handhaven van de deskundigheid en het 
bijeen houden van de onderzoekteams in de Gemeenschap, aan verbetering van de 
mobiliteit van wetenschappers en ingenieurs en aan bevordering van de synergie 
tussen onderzoek en opleiding op hoog niveau, waarbij de banden met een grotere 
gemeenschap van Europese wetenschappers worden verstevigd. 
De gedecentraliseerde beheersstructuur van het fusieprogramma die inherent is aan de 
netwerkstructuur ervan, heeft haar doelmatigheid bewezen en zal dan ook worden 
gehandhaafd. 
191 
BIJLAGE H 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende gebieden1 
(%) 
Gebied 1 : Next Step-activiteiten 40-502 
Gebied 2 : Gemeenschappelijke onderneming JET 19-233 
Gebied 3 : Verbetering van concepten 24-30 
Gebied 4 : Technologie op lange termijn 5-9 
100 (930 müjoen ecu) 
Deze verdeling sluit niet uit dat projecten verscheidene gebieden kunnen 
bestrijken. 
De eigenlijke ontwerp-activiteiten en het ondersteunend O&O op het gebied van 
fysica en technologie. 
De activiteiten van de gemeenschappelijke onderneming JET, die autonome 
rechtspersoontijkheid heeft, zijn hoofdzaketijk bedoeld ter ondersteuning van de 
Next Step. 
192 
4de KADERPROGRAMMA : 1STE ACTIVITEIT, THEMA 6, VERVOER 
"ONDERZOEK TEN BEHOEVE VAN EEN EUROPEES VERVOERBELEID" 
Algemene overwegingen 
De uitwerking en de verwezenlijking van het gemeenschappelijk vervoerbeleid moeten 
steunen op een doelgericht onderzoekprogramma, dat als resultaten de nodige elementen 
oplevert voor de totstandbrenging van een doeltreffend en rendabel net voor personenen 
goederenvervoer onder voorwaarden welke zowel op milieugebied en op sociaal gebied 
als op het gebied van het energieverbruik aanvaardbaar zijn. 
Het onderzoek moet gericht zijn op een verbetering van de doeltreffendheid van iedere 
vervoertak, op een versnelde integratie van iedere tak in het Europees vervoernet en op 
de ondersteuning van communautaire initiatieven op vervoergebied zowel op nationaal als 
op Europees niveau. 
De vervoersector is voor de Europese economie belangrijk in die zin dat hij werk 
verschaft aan 6,5 müjoen mensen en 7 à 8% van het BNP vertegenwoordigt. 
De vraag naar vervoer is sedert 1970 op spectaculaire wijze met 70% toegenomen en 
blijft toenemen. Deze toename heeft steeds meer congestie, ondoeltreffendheid en 
onveiligheid tot gevolg. De kosten van deze functiestoornissen voor de Europese 
economie worden geraamd op meer dan 50 müjard ecu per jaar voor het wegvervoer en 
op 4 müjard ecu voor het luchtvervoer op dit ogenblik en 10 müjard tegen het jaar 2000. 
Het vervoer komt op de tweede plaats voor het verbruik van niet-vernieuwbare energie en 
btijft, in tegenstelling tot de industrie en de verwarmingsinstaUaties voor woningen, steeds 
meer energie verbruiken. 
De resultaten van het onderzoek betreffende het vervoer zuUen derhalve rechtstreekse 
gevolgen hebben voor de economie en voor de levenskwaliteit in de Gemeenschap. Zij 
zuUen, afgezien van de rechtstreekse gevolgen voor de vervoermiddelenindustrie, 
bijdragen tot de ontwikkeling en de doeltreffendheid van de gehele Europese industriële 
structuur. 
De nieuwe technologische mogetijkheden, de economische groei en de verbetering van de 
kwaliteit van het leven stellen ons op dit ogenblik in staat de barrières tussen de 
verschillende vervoertakken - evenals tussen het vervoer en de informatie- en 
communicatiesystemen - weg te werken en de ontwikkeling van de vervoersector op 
geïntegreerde gemeenschappetijke wijze aan te pakken. 
Er zijn dus twee prioriteiten voor de werkzaamheden, te weten het verzamelen van de 
elementen voor een strategie gericht op het tot stand brengen van een transeuropees 
multimodaal net en de optimalisering van de vervoernetten. 
Als eerste prioriteit moet de industrie en de betrokken autoriteiten de beschikking worden 
gegeven over het passende instrumentarium voor de rjesluitvorming, waarvoor moet 
kunnen worden uitgegaan van een betere kennis en een beter begrip van de 
verkeersstromen (door de uitwerking van geschikte prognosemodeUen met betrekking tot 
193 
de ontwikketing van het Europees vervoer), van de wederzijdse invloed en afhanketijkheid 
van die stromen voor het beoordelen van de vraag naar vervoer, van scenario's voor 
efficiënte vervoernetten, van evaluaties van de invloed van vraag varianten, van de 
verdeling over de vervoertakken en van de institutionele, economische, sociale, milieu­
technische en energetische invloed van de verkeersstromen, die steunen op statistische 
gegevens welke het mogelijk maken vast te stellen aan welke behoeften en voorwaarden 
met het oog op de gerichtheid van de toekomstige acties dient te worden voldaan. 
Dat instrumentarium moet het de politieke instanties mogelijk maken op lange termijn het 
nodige overheids- en privékapitaal beschikbaar te maken voor investeringen in 
infrastructuur en voor de toepassing van nieuwe beheer- en communicatietechnieken op de 
vervoerdiensten. 
Als tweede prioriteiten moeten compatibele systemen worden uitgewerkt voor het beheer 
van de vervoertakken, hetgeen onontbeerlijk is voor het verzekeren van de 
interoperabiliteit, de onderlinge koppeling en de toegankelijkheid van de netten, en moet 
de capaciteit, de veiligheid, de betrouwbaarheid en de kwaliteit van het vervoer worden 
verbeterd. 
Het onderzoek zal op een samenhangende en gecoördineerde wijze worden opgezet, zodat 
rekening wordt gehouden met de activiteiten welke betrekking hebben op de thema's 
"industrietechnologie", "informatie- en communicatietechnologie", "milieu" en "energie", 
wanneer deze verband houden met de doelstellingen van het gemeenschappelijk 
vervoerbeleid. De werkzaamheden betreffende de aspecifieke technologieën worden 
namelijk bij ieder van de overeenkomstige thema's van de 1ste activiteit ondergebracht. 
Concrete resultaten worden op korte en middeUange termijn verwacht met het oog op een 
modulaire aanpak en een geleidelijke invoering van de beheerssystemen voor het vervoer, 
evenals coördinatie met EUREKA. 
Voor het MKB wordt een speciale, op de ervaring in het kader van de CRAFT-acties 
steunende procedure met uitvoerbaarheidspremies ingevoerd, ten einde de deelneming 
ervan aan het programma te stimuleren (technologische stimulans). 
Daarbij zuUen op om het even welk ogenblik (open oproep tot het indienen van 
voorsteUen) voorstelontwerpen (outline proposals) kunnen worden ingediend en voor de 
geselecteerde voorsteUen zal een uitvoerbaarheidspremie worden toegekend met het oog 
op het zoeken van partners en het uitwerken van een gedetaüleerd voorstel. Dat voorstel 
zal dan worden beoordeeld met het oog op een besluit over de financiering van het 
eigenlijke onderzoekproject. 
A. Strategisch onderzoek met betrekking tot een transeuropees multimodaal net 
De werkzaamheden hebben tot doel de synergieën en de compatibiliteit van de systemen 
te maximaliseren met het oog op de interoperabiliteit en de onderlinge koppeling van de 
vervoertakken en hun integratie in het transeuropees vervoernet. Het Europees 
vervoersysteem, de samensteUende delen ervan, en de relaties tussen en de onderlinge 
afhankelijkheid van de verschiUende componenten zullen zowel analytisch als in hun 
194 
geheel grondig moeten worden bestudeerd. Ofschoon de nationale initiatieven tot de 
verwezenlijking van deze doelstelling kunnen bijdragen, is en blijft het communautair 
onderzoek in het kader van de subsidiariteit essentieel, omdat het nodig is dat de 
Gemeenschap : 
het onderzoek coördineert en uitbreidt met het oog op haar technologische 
ontwikkeling en ten einde het hoofd te bieden aan de Amerikaanse en Aziatische 
concurrentie; 
de ontwikkeling van het internationaal verkeer in de hand houdt, hetgeen een 
communautaire strategie en communautaire mitiatieven vereist; 
de initiatieven van het gemeenschappelijk vervoerbeleid staaft met resultaten van 
gemeenschappelijk onderzoek. 
De resultaten van het onderzoek moeten bijdragen tot het verkrijgen van inzicht in het 
Europees vervoersysteem als geheel door de elementen aan te wijzen welke noodzakelijk 
zijn voor de verwezenlijking van een transeuropees multimodaal net aan de hand van 
sociaal-economisch en technologisch onderzoek, waarbij met name het sociaal rendement 
(welfare economics) en de externe kosten in aanmerking worden genomen, dat aan de 
ontwikkeling van het gemeenschappelijk vervoerbeleid een bepaalde richting kan geven. 
Een beter inzicht impliceert dat gebruik wordt gemaakt van nieuwe technologische 
mogetijkheden voor het opzetten van een veelomvattend statistisch systeem betreffende het 
Europees vervoer, voor het samenstellen van modeUen en voor het uitwerken van 
scenario's in verband met de behoeften inzake urbane, regionale en internationale 
mobiliteit, alsook van gemeenschappelijke evaluatiemethoden met betrekking tot 
technische innovatie of met de economische doeltreffendheid, de veitigheid en het mitieu 
verband houdende nieuwe vervoerconcepten. Het dient eveneens de vaststelling te 
omvatten van gemeenschappetijke criteria voor het beoordelen van het potentieel van 
iedere vervoertak met het oog op een doeltreffende bijdrage aan het transeuropees 
vervoernet, evenals van parameters voor de validering en voor de 
tenuitvoerleggingsstrategie. 
De werkzaamheden moeten het met name mogelijk maken de vervoersstromen (naar aard 
en omvang) te ramen, gemeenschappelijke methoden uit te werken voor het beoordelen 
van de bijdrage van nieuwe technieken en van de toenemende beperkingen op 
milieugebied, van de veitigheid en van het rationeel karakter van het energiegebruik. 
Tegelijk zullen ontwikkelingsstrategieën en experimentele programma's (proefprojecten) 
moeten worden uitgewerkt op basis van de bestaande infrastructuur en van de mogetijke 
bijdrage van nieuwe technieken. 
Het betreffende informatiesysteem zal eveneens verder worden ontwikkeld dank zij de 
nieuwe technieken (bijvoorbeeld EDI) voor het vergemakketijken en versneUen van de 
inzameling van gegevens, voor het verbeteren van de kwaliteit en betrouwbaarheid van de 
verzamelde gegevens en voor het vergemakketijken van de toegang voor de gebruikers. 
Verder zuUen doordat bij de statistieken gebruik wordt gemaakt van de vooruitgang op 
het gebied van de ruimtetijke weergave en de modelleringssystemen (SIG-geograflsche 
informatiesystemen) de gegevens door relatering aan topografische elementen beter 
kunnen worden geïnterpreteerd. 
195 
Terwijl de werkzaamheden aan de gang zijn zal moeten worden toegezien op de 
samenhang van de verschillende projecten van thema 6 van de 1ste activiteit, alsook 
tussen die projecten en het ander onderzoek in verband met het vervoer van het 4de 
kaderprogramma, zodat aan de initiatieven van het gemeenschappelijk vervoerbeleid door 
het onderzoek als geheel een nieuwe richting kan worden gegeven. 
B. Optimalisering van de netten 
Vervoer per spoor 
De werkzaamheden zullen hoofdzakelijk tot doel hebben de belemmeringen voor de 
compatibiliteit van de nationale spoorwegsystemen uit de weg te ruimen, en zullen daartoe 
betrekking moeten hebben op technische en economische oplossingen voor het verzekeren 
van de interoperabiliteit van het spoorwegnet als subsysteem van en schakel in het 
Europees intermodaal systeem. 
In de eerste plaats btijft een van de prioritaire vraagstukken btijft dat van de 
compatibiliteit van de geleidingssystemen voor het treinverkeer en zal het derhalve nodig 
zijn de in het kader van het EURET-programma op gang gebrachte werkzaamheden voort 
te zetten. Het betreffende onderzoek heeft tot doel een Europees systeem voor het beheer 
van het spoorwegverkeer en de belangrijkste functies ervan uit te werken en daarbij de 
resultaten van het onderzoek betreffende aspecifieke technologie in het kader van andere 
programma's te integreren. Het wordt verricht met de medewerking van de spoorwegen 
en van de industrie en moet leiden tot een gemeenschappelijke structuur voor het 
Europees verkeersbeheerssysteem en vervolgens naar het proefprojectstadium met het oog 
op de validering van de technologie aan de hand van concrete toepassingen. 
Het is met name wenselijk dat de specificaties van het systeem worden uitgewerkt, en dat 
de ergonomische aspecten en mensetijke factoren, de informatie-uitwisseling en het 
ontwerp van de apparatuur worden bestudeerd. De interfaces tussen verwante systemen, 
d.w.z. de communicatiemiddelen, het beheer en de informatie bestemd voor het pubtiek 
en andere diensten, zullen aldus in aanmerking moeten worden genomen. Ten slotte en 
rekening houdend met het belang van die gemeenschappelijke structuur voor de 
ontwikkeling van de Europese spoorwegnetten en met name van het hoge-snelheidsnet, 
zuUen de resultaten van het onderzoek moeten worden gevalideerd met betrekking tot op 
communautair niveau vastgestelde veiligheidscriteria. 
In de tweede plaats steunt de exploitatie van de spoorwegen, met betrekking tot de 
veitigheid op het beginsel van de intrinsieke veiligheid van de systeemapparatuur. Om de 
nieuwe functies op te zetten zal gebruik moeten worden gemaakt van hardware- en 
software-componenten waarvan de uitvaltijd niet a priori zal zijn vastgesteld of 
geëlimineerd. Geen enkel systeem biedt derhalve totale zekerheid en een defectenrisico, 
hoe klein ook, btijft dus altijd aanwezig. Dat risico zou moeten worden gekwantificeerd, 
zodat geharmoniseerde criteria voor de gehele Gemeenschap kunnen worden toegepast en 
besluiten inzake investeringen in veiligheidsapparatuur kunnen worden genomen op grond 
van de door die apparatuur toegevoegde waarde. Voor de onderzoekwerkzaamheden zal 
zo mogelijk worden uitgegaan van de in andere industrieën ontworpen technieken die aan 
de bijzondere kenmerken van het spoorwegvervoer kunnen worden aangepast, terwijl zo 
196 
nodig eveneens nieuwe concepten zuUen worden omschreven. 
De capaciteit van een spoorvak wordt beperkt door de noodzaak van een afstand tussen de 
konvooien om iedere trein de mogetijkheid te geven in voUedig veitige omstandigheden op 
het beschikbare vrije baanvak tot stilstand te komen. Li het kader van de huidige 
veiligheidssystemen wordt vaak voorzien in een vrije afstand die groter is dan de 
noodzakelijke, bij gebrek aan kennis inzake het remvermogen van de treinen, de 
communicatiesystemen en de plaatsetijk toegestane en gebruikte afstanden. In de zones 
met een grote verkeersdichtheid is het nodig het mogetijke treinendebiet te vergroten, 
hetgeen tot het gebruik van in het kader van andere programma's ontwikkelde innovaties 
en van nieuwe technieken en nieuwe veiligheidssystemen zal leiden. Er is dus eveneens 
onderzoek nodig naar de verbetering van het prestatievermogen en de betrouwbaarheid 
van de veiligheidssystemen. 
In de derde plaats moet, meer in het bijzonder met betrekking tot de onderlinge koppeling 
en de interoperabiliteit van de spoorwegnetten, het onderzoek zich concentreren op het 
wegwerken van de belemmeringen voor het spoorwegverkeer, vooral aan de grenzen, die 
het gevolg zijn van de verschiUende technieken en specificaties van de nationale netten, 
en op de uitwerking van nieuwe oplossingen om het spoorwegverkeer van die beperkingen 
te bevrijden. Dit onderzoek, waarin de resultaten van de andere communautaire 
onderzoeksactiviteiten moeten worden geïntegreerd, moet de specificaties voor 
interoperabiliteit en de nodige bindende normen opleveren voor de communautaire 
projecten welke verband houden met de transeuropese nétten voor hoge-snelheidstreinen 
en conventionele treinen, en de daarvan deel uitmakende subsystemen (infrastructuur, 
toevoer, enz.). 
Geïntegreerde transportketens 
Het tot stand komen van de interne markt, de toekomstige uitbreiding van de Europese 
Gemeenschappen en de ontwikkeling van de landen van Centraal Europa naar een 
markteconomie zullen het internationaal* goederenvervoer ongetwijfeld in aanzienlijke 
mate doen toenemen. In het algemeen wordt voor de komende twintig jaar een 
verdubbeling van het verkeer verwacht. Bij een dergelijke vraagontwikkeling moeten de 
overheidsinstanties proberen de structuur van het aanbod radicaal te wijzigen, want anders 
zal het grootste gedeelte van de verkeersaanwas worden opgeslorpt door de momenteel 
belangrijkste vervoertak, te weten het wegvervoer. 
Iedereen is evenwel ervan overtuigd dat het wegvervoer de oorzaak is van belangrijke 
externe kosten. Het wegvervoer veroorzaakt namelijk aanzienlijke hinder in de vorm van 
luchtverontreiniging, onveiligheid, congestie van het wegennet en geluidshinder, waarvan 
de kosten momenteel door de gemeenschap worden gedragen. 
Het multimodaal vervoer lijkt dan ook een veelbelovende oplossing. De ontwikkeling 
daarvan zou bijdragen tot een vermindering van het wegverkeer en tot een verbetering 
van de milieukwaliteit. 
Voor de werkzaamheden dient te worden uitgegaan van het bestaande onderzoek op 
technologisch, economisch, sociaal en milieu-technisch gebied, en zij dienen kosten-
197 
batenanalyses met betrekking tot de omschakeling op een andere vervoertak (bijvoorbeeld 
het maritiem vervoer over korte afstand) op basis van een evaluatie van de effectieve 
omschakelingsmogelijkheden te omvatten. De werkzaamheden zuUen vooral betrekking 
hebben op vier prioriteiten, te weten : 
de verbetering van de overslagplaatsen als interfaces tussen vervoertakken, ten 
einde te komen tot een sneUe en betrouwbare overslag van goederen of van 
vervoermaterieel, rekening houdend met de economische, technische en logistieke 
aspecten en met inachtneming van de nodige toegang van de kleine en middelgrote 
ondernemingen tot het multimodaal vervoer; 
het materieel voor het multimodaal vervoer met inbegrip van het meer 
gespecialiseerde intermodaal vervoer, waarbij eveneens aandacht wordt besteed aan 
de ladingeenheden (unit loads) welke zowel aan de behoeften van de industrie als 
aan de beperkingen van de infrastructuur moeten zijn aangepast; 
de bestaande en geplande infrastructuur en haar interoperabiliteit met betrekking 
tot de andere netten, vooral met het oog op de integratie van de perifere of 
geïsoleerde regio's van de Gemeenschap; 
de logistiek voor de voUedige multimodale keten op het niveau van het beheer en 
van het gebruik van de geïntegreerde informatie- en communicatiedragers. 
Luchtvervoer 
De werkzaamheden zullen in de eerste plaats betrekking hebben op het beheer van het 
luchtverkeer (ATM) in het kader van een in nauwe samenwerking met Eurocontrol en de 
Lid-Staten uitgewerkte algemene Europese strategie. Uitgaande van de bestaande 
studieresultaten over het beheer van het luchtverkeer in het algemeen, moeten de 
werkzaamheden gericht zijn op het evalueren en uittesten van de integratie van de 
operationele en technische componenten van het toekomstige systeem voor het beheer van 
het luchtverkeer dat vanaf 2006 operationeel moet zijn en het mogelijk moet maken de 
veitigheid voor minder geld maar voor een verdubbelde capaciteit te vergroten. 
Dit onderzoek zal met name bijdragen tot het vastleggen van de Europese 
toepassingsbepalingen met betrekking tot de in het kader van de ICAO (CNS/ATM) 
uitgevoerde werkzaamheden. 
Het zal vooral betrekking hebben op het in het kader van deze strategische aanpak 
uitwerken van een algemeen ATM-concept dat, aan de hand van de passende modeUen en 
simulaties, de integratie van de systemen voor het beheer van de luchthavens kan 
omvatten, en op de omschrijving van een functionele structuur van hoge kwaliteit en van 
de voorwaarden waaraan het systeem moet beantwoorden. 
De aspecifieke technologie die werd ontwikkeld in het kader van andere programma's, zal 
worden geïntegreerd en de bij de verwezenlijking van het systeem met een grote 
technische, operationele en organisatorische capaciteit toe te passen technieken zuUen 
worden omschreven. 
Deze operationele integratie zal eveneens betrekking hebben op de rol van de mens, de 
198 
automatisering van de plannings- en controlefuncties, het gebruik van een experimenteel 
telecommunicatienet (ATN - Aeronautical Telecommunication Network) en het gebruik 
met eventuele aanpassing van de innovaties welke in het kader van andere acties zijn 
ontwikkeld. De integratie van deze elementen zal eerst worden uitgetest met 
proefinstaUaties, ten einde de aan het systeem voor het beheer van het verkeer 
aangebrachte verbetering te kwantificeren met betrekking tot de capaciteit en de 
veiligheid. Met het oog op de integratie en de validering wordt een vatidatieplan en een 
op het voUedige proces toe te passen methodologie uitgewerkt. De geschikte 
certificatiemethoden worden ontwikkeld en gevalideerd voor de beoogde zeer gevoelige 
(critical faüure) beheerssystemen (ATM). 
In de tweede plaats zuUen de werkzaamheden betrekking hebben op de veiligheid van het 
luchtvervoer als aanvulling op de daarop betrekking hebbende werkzaamheden van de 
Joint Aviation Authorities en van de nationale luchtvaartorganisaties. 
Met betrekking tot de certificatie en de luchtwaardigheidscontrole zuUen de 
werkzaamheden gericht zijn op het uitwerken van modeUen en het evalueren van de 
luchtwaardigheidsfactoren en van de operationele factoren welke de veiligheid 
beïnvloeden, op de omschrijving van oplossingen die de veiligheid kunnen verbeteren en 
op de ondersteuning van toekomstige normalisatie en reglementeringsactiviteiten. 
Op strategisch niveau zuUen de onderzoekwerkzaamheden met name gericht zijn op het 
aan de hand van modeUen beoordelen van de invloed van bepaalde kritieke factoren zoals 
de overlevingsvoorwaarden voor passagiers en de externe risico's (ijsafzetting, het effect 
van contact met de grond, de elektromagnetische integriteit, de aanzuiging van vreemde 
lichamen door motoren, enz.) evenals van de betrouwbaarheids- en veiligheidscriteria 
betreffende het vliegtuig (hichtwaardigheidsnormen, enz.) en de daarmee verband 
houdende geluids- en emissiebeperkingen. 
Meer bepaald in verband met de nooduitrusting, de luchtwaardigheidscontrole en de 
vluchtuitvoeringen zullen de werkzaamheden betrekking hebben op de evaluatie van 
technieken die het mogelijk maken de bescherming bij brand en grote schokken, de 
evacuatie van de passagiers, de integriteit van het toestel en de betrouwbaarheid van de 
technieken voor het detecteren van barsten, de certificatiemethoden, de mensetijke factor 
bij lange-afstandsvluchten en perioden van intensieve arbeid, en de criteria voor het 
opstijgen en landen in moeilijke weersomstandigheden te verbeteren. 
Stadsvervoer 
Met betrekking tot het stadsvervoer zijn er drie soorten problemen welke respectievelijk 
verband houden met het efficiënt energieverbruik, de doeltreffendheid van de 
vervoersystemen en de milieubescherming. 
De technische oplossingen van die problemen zijn niet noodzakelijk dezelfde maar moeten 
gezamenlijk bijdragen tot de oplossing van de drie problemen. 
De op het gebied van de informatie en communicatie, van het energieverbruik en van het 
vervoer op gang gebrachte acties moeten derhalve op coherente wijze worden gevoerd. 
De werkzaamheden moeten oplossingen opleveren aan de hand waarvan het mogelijk is de 
aantrekkelijkheid, de doeltreffendheid en de capaciteit van de stadsvervoersystemen te 
199 
vergroten, het beheer van het verkeer en de vraag naar vervoer te rationaliseren, de 
levensomstandigheden in de steden te verbeteren en bij te dragen tot de totstandbrenging 
van een vervoernet dat echt ten dienste van de burger staat. Het onderzoek zal in het 
bijzonder betrekking hebben op : 
het ecologisch beheer van het verkeer; 
het beheer van de veiligheid met inbegrip van de veitigheid van de onbeschermde 
gebruikers; - m nms 
de optimalisering van het gebruik van het wegennet; 
maatregelen en voorwaarden voor het bevorderen van het openbaar vervoer ten 
opzichte van het particulier vervoer; 
het ontwerp van uitwisselingsplaatsen voor het lokale en grote-afstandsvervoer, ten 
einde de toegankelijkheid van de stad te verbeteren. 
Verder dienen de systemen voor het financieren van en het vaststeUen van de tarieven 
voor het stadsvervoer en vooral het openbaar vervoer te worden geanalyseerd, zoals werd 
voorgesteld in het Witboek, en moeten de door de verschiUende vervoertakken in 
agglomeraties veroorzaakte externe kosten (openbaar/particulier, bevoegdheidsniveau) 
worden bestudeerd. Er dient vooral een grondige studie te worden gemaakt van de 
gevolgen van de verschiUende systemen voor het financieren van het openbaar vervoer. 
Naar aanleiding van het tot stand komen van de interne markt zoeken alle Lid-Staten 
momenteel naar nieuwe organisatievormen en financieringssystemen voor het 
stadsvervoer. Dat impliceert de toepassing van nieuwe technieken en met name van 
telecommunicatie- en computerapparatuur, het gebruik van nieuwe energieën en van 
nieuwe vervoermiddelen, de reglementering van het verkeer, stadstol, de planning van 
verkeersparcours en het beheer van de parkeervoorzieningen. Het zal erop aankomen al 
deze elementen te integreren, daarbij rekening te houden met de bijzondere 
omstandigheden in de stadszones, en die integratie met behulp van proefprojecten te 
evalueren. 
De meeste agglomeraties zuUen een inventaris van hun activiteiten op dat gebied 
(infrastructuurkosten, uitsplitsing naar vervoertak, enz.) moeten indienen maar er is nog 
weinig bekend over de complexe interacties van al die verschülend gecombineerde 
activiteiten en van interfaces met de interlokale systemen. Geselecteerde maatregelen 
zouden geleidelijk in voor onderzoekdoeleinden gekozen steden ten uitvoer kunnen 
worden gelegd met het oog op de vatidering en de geleidelijke invoering ervan. 
Het uittesten van de procedures aan de hand van simulaties en ter plaatse uitgevoerde 
proeven is in feite noodzakelijk voor het evalueren van de milieutechnische en sociaal-
economische gevolgen alsook van de bijdrage van de nieuwe technieken en van de 
organisatorische maatregelen (innovaties van industriële aard of op telecommunicatie- en 
informaticagebied, voorschriften of nieuwe vervoersorganisaties) die nodig zijn voor de 
verwezenlijking van een duurzame mobiliteit. 
Zeevervoer 
Het onderzoek is gericht op het vergroten van de doeltreffendheid, de verbetering van de 
veitigheid en de bescherming van het mitieu, en omvat de uitwerking van 
gemeenschappetijke oplossingen voor de grote problemen zowel op het gebied van de 
200 
maritieme strategie als op dat van de technologie in verband met de opzet van 
operationele systemen waarin de nieuwe aspecifieke technieken, organisatorische factoren 
en het menselijk potentieel worden geïntegreerd. 
In de eerste plaats zullen de werkzaamheden onder andere betrekking hebben op de 
evaluatie van en het uitwerken van modeUen voor vraag en aanbod in het maritiem 
vervoer en de goederenstromen zowel op mondiaal als op intra-Europees niveau. Het is 
met name wenselijk de rol te analyseren van het korte-afstandsvervoer over zee in het 
kader van de logistieke keten en de behoefte aan harmonisatie van de procedures. Dit 
moet de ontwikkeling en de evaluatie omvatten van de zee/binnenvaartsystemen en een 
analyse van de concurrentie tussen de (communautaire en niet-communautaire) 
ondernemingen voor alle vervoersverrichtingen (in de drie traditionele takken en in het 
zeevervoer), van de managementstructuren, van het menselijk potentieel en van de 
kwaliteit van de dienstverlening (voUedige kwaliteitscontrole, enz.). 
In de tweede plaats moeten de werkzaamheden betrekking hebben op de evaluatie (met 
name aan de hand van simulaties) van de bijdrage van nieuwe technieken, te weten op 
communicatie- en informatiegebied, aan de verbetering van het beheer van het maritiem 
vervoer. De uitwisseling van informatie tussen de havens en de havengemeenschappen 
moet in het bijzonder het goederenverkeer bevorderen, de veiligheid verbeteren en de 
interfacefunctie van de havens belangrijker maken. Het is eveneens wenselijk nieuwe 
technieken met betrekking tot alle verrichtingen (op schepen en in havens) te bestuderen 
en uit te werken met inachtneming van vooral de behoefte aan standaardisering van de 
ladingeenheden. 
Het is eveneens wenselijk de mogelijkheden te analyseren om de doorstroming in het 
maritiem vervoer te bespoedigen door de toepassing van nieuwe technieken en met name 
van nieuwe sneUe systemen voor het vervoer van goederen en personen, en de impticaties 
daarvan voor de beroepskwalificaties en de capaciteit van de infrastructuur te bestuderen. 
De betreffende werkzaamheden moeten uitmonden in de omschrijving van een nieuwe 
generatie exploitatiesystemen en schepen met een groter prestatievermogen, die efficiënter 
en veiliger functioneren en milieuvriendelijker zijn (bijvoorbeeld door een grotere 
snelheid en vermindering van de emissies en van het brandstofverbruik); het is vooral 
nodig de uit de veiligheidsmaatregelen betreffende het vervoer van gevaarlijke goederen 
voortvloeiende eisen te analyseren met betrekking tot het ontwerp en de bouw van 
schepen. Het gebruik van alternatieve en meer met het milieubehoud verenigbare 
energiebronnen zal eveneens worden onderzocht, evenals de behandeling van het afval 
van schepen en in de havens. 
In de derde plaats dienen de werkzaamheden betrekking te hebben op de evaluatie van de 
factoren welke van invloed zijn op de veiligheid van het maritiem vervoer. Er zuUen 
methoden voor het simuleren van verkeersscenario's worden ontwikkeld. De toepassing 
van geïntegreerde telecommunicatie- en computerapparatuur zal worden geëvalueerd. De 
invloed van de menselijke factoren op de veitigheid zal voUedig worden onderzocht 
(bijvoorbeeld met betrekking tot de exploitatie van de schepen, de controle en het beheer 
van het verkeer en de walverrichtingen). Er zuUen gemeenschappetijke criteria worden 
uitgewerkt voor het bepalen van het niveau van de opleiding van de bemanningen evenals 
een gemeenschappetijke methode voor de opleiding en voor de certificatie, tezamen met 
201 
procedures voor aUe verrichtingen (aan de wal en op het schip), voor de communicatie en 
voor het beheer van het verkeer. 
De werkzaamheden zullen ten slotte betrekking hebben op speciaal onderzoek betreffende 
met name : 
een gemeenschappetijke methodologie voor het inzamelen en analyseren van de 
gegevens over de oorzaken van ongevaUen, en de middelen waarmee die 
ongevaUen kunnen worden bestreden; 
de uitwerking van een Europees elektronisch zeecartografiesysteem; 
de harmonisatie op Europees niveau van de procedures voor het vergemakketijken 
van de doorstroming van het goederenverkeer; 
een gemeenschappetijke aanpak voor het beoordelen van de problemen in verband 
met de verontreiniging en de sedimentatie in de havens, en voor het oplossen van 
die problemen. 
Binnenvaart 
De werkzaamheden zullen betrekking hebben op het in de binnenvaart integreren van 
nieuwe aspecifieke technologie in verband met de organisatorische factoren en de 
vraagstukken betreffende het menselijk potentieel. 
Er zal vooral onderzoek worden verricht naar de rol van deze vervoertak in de voUedige 
vervoerketen en er zuUen criteria worden omschreven voor het beoordelen van de 
scenario's welke een beeld kunnen verstrekken van de voUedige betekenis en van het 
potentieel van de binnenvaart, en vooral ook van de obstakels voor de ontwikkeling en 
voor een verschuiving naar de binnenvaart van de vraag naar vervoer. 
De werkzaamheden moeten het vooral mogelijk maken de resultaten van het onderzoek 
betreffende aspecifieke technologie toe te passen op de binnenscheepvaart, met 
inachtneming van de criteria inzake kosten/baten verhouding, veiligheid en milieu­
effecten, ten einde aUe verrichtingen op de schepen en in de havens te verbeteren. Het is 
eveneens wenselijk dat onderzoek wordt verricht in verband met de verbetering van de 
constructie en van de kenmerken van de binnenschepen met betrekking tot de snelheid, de 
vermindering van de emissies en het energieverbruik. Bovendien moeten de mensetijke 
factoren met betrekking tot de veiligheid op de binnenschepen en met betrekking tot de 
walinfrastructuur worden geanalyseerd en moeten met name de voorwaarden worden 
omschreven voor de certificatie, de opleiding en het gebruik van de telecommunicatie- en 
computerapparatuur. De werkzaamheden zuUen ten slotte betrekking hebben op de 
navigatieproblemen, de hydrodynamica bij lage waterstand, de infrastructuur, de havens, 
het beheer van het verkeer, de organisatie, en de informatiestromen met betrekking tot de 
goederen. 
Wegvervoer 
Het onderzoek moet bijdragen tot een grotere doeltreffendheid van het vervoer over de 
weg en tot een vergroting van de capaciteit van de bestaande wegeninfrastructuur, evenals 
tot de optimalisering van het aantal verplaatsingen. 
Er zijn talrijke technieken ontwikkeld, die nu moeten worden onderworpen aan een 
202 
algemene evaluatie met betrekking tot de verwezenlijking van een duurzame mobiliteit. 
Deze evaluatie zal moeten geschieden aan de hand van modeUen, simulaties en 
proefnemingen ter plaatse (met inbegrip van proefprojecten). 
Daardoor zullen de passende toepassingen moeten kunnen worden aangewezen en zuUen 
de interacties en de sociaal-economische effecten van die technieken kunnen worden 
nagegaan. 
Het onderzoek moet eveneens bijdragen tot de totstandkoming van een gemeenschappetijk 
beleid inzake verkeersveiligheid in de vorm van prenormatief en legislatief onderzoek. 
Het zal vooral gericht zijn op een op geïntegreerde wijze in aanmerking nemen van de 
infrastructuur, het voertuig, de mens en het telecommunicatie- en computermaterieel met 
het oog op de verbetering van het verkeer en van de veitigheid. 
BIJLAGE H 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschiUende gebieden 
A. Strategisch onderzoek betreffende een transeuropees 18-22% 
multimodaal net 
(Omschrijving, demonstratie en validering) 
B. Optimalisering van de netten 78-82% 
Spoorwegen (beheer van het verkeer, veiligheid, 16-18% 
interoperabiliteit) 
Geïntegreerde transportketens (overslag en logistiek) 5-7% 
Luchtvaart (beheer van het verkeer (ATM), veiligheid) 16-18% 
Stadsvervoer (beheer van het verkeer en optimalisering) 10-12% 
Wegvervoer (beheer van het verkeer, logistiek, 8-10% 
veüigheid) 
Zeevervoer en binnenvaart (beheer van het verkeer 19-21% 
(VTS), veitigheid, menselijke factoren) 
TOTAAL 100% 
(280 miljoen ecu) 
-203-
GERICHT SOCIAAL-ECONOMISCH ONDERZOEK 
-204-
BULAGE I 
WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNOLOGISCHE DOELSTELLINGEN EN INHOUD 
ACHTERGROND 
Europa moet het hoofd bieden aan een uitdaging op drie fronten : 
de omvang van de veranderingen op wetenschappelijk en technologisch gebied in verband 
met de groei, de werkgelegenheid en het leefklimaat in Europa en de snelheid waarna deze 
zich voordoen, hetgeen een permanente follow-up en het vermogen tot systematisch 
anticiperen en evalueren vereist-
de kloof tussen de behoeften aan kwalificaties ten gevolge van de voortdurende verandering 
van de produktieactiviteiten en van de openbare en particuliere onderwijs- en 
opleidingsmethoden, terwijl onderwijs en opleiding die aan deze verandering zijn aangepast, 
onontbeerlijk zijn voor de ontwikkeling op economisch en sociaal gebied; 
het ontstaan van een nieuwe groep armen en de opkomst van nieuwe vormen van 
onverdraagzaamheid en sociale marginalisering, welke factoren wijzen op een ernstige 
malaise in de samenleving in Europa wat betreft de doelstellingen van de economische en 
sociale ontwikkeling en de manieren waarop deze moeten worden verwezenlijkt. 
In artikel 130F van het Verdrag betreffende de Europese Unie worden de activiteiten van 
de Gemeenschap op het gebied van onderzoek en technologische ontwikkeling (OTO) 
verbonden aan doelstellingen inzake verbetering van de concurrentiepositie van de Europese 
industrie en de ondersteuning van alle communautaire beleidsmaatregelen en acties. Artikel 
130H van het Verdrag schrijft voor dat de Gemeenschap en de Lid-Staten hun activiteiten 
op het gebied van onderzoek en technologische ontwikkeling coördineren, ten einde de 
wederzijdse samenhang van het beleid van de Lid-Staten en het beleid vàn de Gemeenschap 
te verzekeren. Voorts voorziet het Verdrag in de versterking van de economische en sociale 
samenhang (artikel I30A), een beleid op sociaal gebied en een communautaire bijdrage aan 
kwaliteitsonderwijs en -opleiding (titel VIII, in het bijzonder de artikelen 126 en 127). 
In deze context ondersteunt het programma werkzaamheden op het gebied van onderzoek en studie 
in de economische en sociale wetenschappen met als hoofddoel het vernieuwen en ontwikkelen van 
de gemeenschappelyke kennisbasis die vereist is voor de besluitvorming op het gebied van het 
wetenschaps- en technologiebeleid en op de werkterreinen waar wetenschap en technologie een 
rol kunnen spelen (op Gemeenschapsniveau en op het niveau van de Lid-Staten). Zo moet een 
gemeenschap worden gevormd van onderzoekers op Europees niveau (die openstaat voor de 
behoeften van en de aanpak door de verschillende maatschappelijke geledingen) die hun 
werkzaamheden onderling vergelijken, samenwerken aan gemeenschappelijke projecten en hun 
resultaten ter beschikking stellen van de besluitvormers en het Europese publiek. Daartoe moeten 
deze onderzoekinspanningen steunen op de werkzaamheden en de kennis die op nationaal niveau 
bestaan en moet worden gestreefd naar betere samenwerking en coördinatie en waar meer 
toegevoegde waarde op het niveau van de Gemeenschap met het oog op ; 
-205-
een beter inzicht in en analyse van de wisselwerking tussen de ontwikkelingen op 
wetenschappelijk, technologisch en sociaal-economisch gebied op mondiaal, Europees en 
nationaal niveau, de openbare en particuliere beleidsstrategieën en -maatregelen en de 
behoeften van de samenleving waarop op korte en op middellange termijn kan worden 
geanticipeerd; 
een betere verspreiding van nieuwe technieken in de onderwijs- en opleidingssystemen en -
methoden die tot stand komen tegen de achtergrond van een diepgaande wijziging van de 
kennis en de produktiemethoden en van een Europese integratie die met inachtneming van 
de diversiteit wordt voortgezet; 
een betere bijdrage van het onderzoek en van de technologische ontwikkeling aan het begrip, 
de preventie en de oplossing van verschijnselen van sociale marginalisering in Europa, met 
name in de steden, en aan de versterking van de op sociale integratie gerichte acties. 
Naast deze horizontale activiteiten op het gebied van het gerichte onderzoek, moet economisch en 
sociaal onderzoek worden verricht binnen elk OTO-thema van de eerste (evaluatie van de 
sociaal-economische gevolgen en van de risico's), de tweede (sociaal-economische voorwaarden 
van de internationale wetenschappelijke en technologische samenwerking en verband met het externe 
beleid van de Gemeenschap), de derde (verbetering van de doeltreffendheid van de overdracht van 
de resultaten van OTO) en de vierde activiteit (opleiding en mobiliteit van onderzoekers op het 
gebied van economische en sociale wetenschappen). 
OTO-ACTIVITEITEN 
A. DOELSTELLINGEN EN WETENSCHAPPELIJKE INHOUD 
Het programma behelstdrie hoofdthema's, te weten : 
evaluatie van de opties voor het wetenschaps- en technologiebeleid; 
onderzoek op het gebied van onderwijs en opleiding; 
onderzoek naar de integratie in Europa en de verschijnselen op het gebied van sociale 
marginalisering. 
1. EVALUATIE VAN DE OPTIES VOOR HET WETENSCHAPS- EN 
TECHNOLOGIEBELEID (TECHNOLOGY ASSESSMENT) 
Met deze activiteiten wü men ervoor zorgen dat de prioriteiten inzake wetenschap en technologie 
in Europa (op regionaal, nationaal en communautair niveau) worden vastgesteld aan de hand van 
een evaluatie van de uitdagingen op middellange en lange termijn waaraan de Europese industrie 
en de samenleving in Europa het hoofd moeten bieden, zodat wetenschap en technologie worden 
gebruikt om in hun behoeften te voorzien. Hiertoe zal een gestructureerde aanpak worden toegepast 
waarin op doeltreffende wijze aUe categorieën besluitvormers (industriëlen, sociale partners, 
consumenten, overheidsinstanties, enz.) bij het proces worden betrokken. Met de 
gemeenschappelijke, erkende basis van informatie en analyses die hieruit voortvloeit moet het 
mogelijk zijn een beter inzicht te verkrijgen in : 
-206-
de situatie van het onderzoek in Europa in een internationale context; 
de mogelijke sociaal-economische gevolgen van nieuwe wetenschappetijke en technologische 
ontwikkelingen; 
de gevolgen van de sociale en culturele veranderingen (demografie, opbouw van de 
maatschappij, gedragingen en waardestelsels) voor de behoeften op het gebied van 
onderzoek en de oriëntatie van het onderzoek over een termijn van 5 tot 10 jaar. 
Door deze benadering moet een dialoog op gang komen tussen de besluitvormers en diegenen die 
de geplande activiteiten zuUen verrichten met het doel gebieden aan te wijzen ten aanzien waarvan 
de wetenschappetijke en technologische ontwikkelingen kunnen bijdragen aan het oplossen van de 
moeilijkheden op het gebied van duurzame groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid in 
Europa. 
Deze activiteiten op het gebied van de evaluatie van de opties voor het wetenschaps- en 
technologiebeleid zuUen tevens bijdragen aan de voortdurende analyse van de rol en de plaats van 
wetenschap en technologie bij de voorbereiding en de tenuitvoerlegging van maatregelen op de 
andere communautaire beleidsgebieden waaraan zij moeten bijdragen. 
Deze activiteiten zuUen plaatsvinden in nauwe samenwerking met de andere specifieke 
onderzoekprogramma's van het vierde kaderprogramma (1994-1998), met de werkzaamheden van 
het Instituut voor technologische prognoses van het GCO alsook met de werkzaamheden die op dit 
gebied in de lid-Staten, in het kader van de parlementaire organisaties (met name STOA van het 
Europees Parlement), in openbare en particuliere onderzoekinstellingen en universiteiten worden 
verricht. Bij deze activiteiten zal men eveneens kunnen profiteren van soortgetijke werkzaamheden 
die in internationale organisaties en derde landen zijn uitgevoerd. 
Het communautaire onderzoek in het kader van dit thema wordt daarom geconcentreerd op de 
volgende drie hoofdpunten concentreren : 
a) Analyse van de situatie van OTO in Europa 
Allereerst moet het informatiesysteem in het kader waarvan statistieken en indicatoren 
betreffende OTO (onderzoek en technologische ontwikketing) worden opgesteld en toegang daartoe 
wordt verleend, worden versterkt op basis van samenwerking tussen EUROSTAT en de andere 
diensten van de Commissie die bij het bijeenbrengen van deze gegevens zijn betrokken en die ze 
gebruiken. Het systeem moet gegevens bevatten over de hulpbronnen (inputs) en resultaten (outputs) 
van OTO en over de concurrentiepositie van Europa, en moet de openbare en de particutiere sector 
bestrijken en vergetijkende gegevens op mondiaal mveau bevatten. Het moet worden ontwikkeld 
aan de hand van de indicatoren die reeds bestaan op nationaal en communautair (EUROSTAT) 
niveau, op het niveau van de OESO en andere internationale organisaties (UNESCO, UNIDO, 
FAO, enz.), alsook op basis van nieuwe werkzaamheden. Met dit open informatiesysteem zal het 
mogelijk zijn een jaarlijkse publikatie over de situatie van OTO in Europa en publikaties over 
een bepaald thema te publiceren en de verzamelde of zelf samengestelde informatie permanent 
onder de gebruikers te verspreiden. 
Dit informatiesysteem en deze publikaties zuUen bovendien worden aangevuld, gevoed en 
geëxploiteerd door middel van zorgvuldig geselecteerd en systematisch onderzoek, dat in onderlinge 
samenwerking op Europees niveau plaatsvindt, en wordt uitgevoerd : 
volgens een geografische aanpak : OTO in de Lid-Staten en in de regio's of groepen 
regio's, in derde landen en internationale organisaties, met inbegrip van het onderzoek naar 
het gevolgde beleid (doelstellingen en tenuitvoerlegging); 
-207-
per sector, per vakgebied of technologie : industrieel OTO (aanpak per sector, per soort 
bedrijf, naar omvang, gevolgde beleidsstrategieën, enz.); sterke en zwakke punten van de 
Gemeenschap ten opzichte van haar voornaamste concurrenten op de verschiUende OTO-
gebieden (wetenschappetijke en technologische bewaking); 
op het niveau van de onderneming : methodes voor het beheer van de technologie, 
organisatorische aanpak, rol en betrokkenheid van de werknemers bij de sociaal-technische 
veranderingen, enz.; 
thematisch of horizontaal : bij voorbeeld met betrekking tot de wijze waarop de 
samenwerking op het OTO-gebied in Europa plaatsvindt, met betrekking tot de relatie tussen 
onderzoek en concurrentievermogen of onderzoek en samenhang, met betrekking tot de 
populatie van onderzoekers in Europa en de factoren die hun mobiliteit in de Gemeenschap 
in de weg staan alsook met betrekking tot de wettelijke aspecten van het onderzoek. 
Dit open informatiesysteem moet dus worden opgezet en ontwikkeld in nauwe samenwerking met 
de nationale en internationale organisaties die zijn gespecialiseerd in het voortbrengen van 
wetenschappetijke en technologische indicatoren en in de analyse van beleidsmaatregelen en-
strategieën van openbare en particuliere instellingen op het OTO-gebied. 
b) Beoordeling van de sociaal-economische effecten van de nieuwe wetenschappelijke en 
technologische ontwikkelingen 
Met de geplande activiteiten wordt beoogd reeds bij voorbaat een evaluatie te maken van : 
de potentiële voordelen van OTO : uit wetenschappelijk (bijvoorbeeld nieuwe inzichten in 
natuurverschijnselen, doorbraak op methodologisch gebied), het economisch (bijvoorbeeld 
verbetering van het concurrentievermogen van de bedrijven in verschiUende sectoren, het 
op de markt brengen van nieuwe produkten of diensten, sterkere penetratie op bestaande 
markten of ontsluiting van nieuwe markten, enz.) en sociaal oogpunt (bijvoorbeeld 
herscheppen van werkgelegenheid, mogetijkheid van nieuwe arbeidsvormen, verbetering van 
de veitigheid, het leefklimaat en het milieu, consumentenbescherming, enz.); 
de kosten en potentiële risico's : uit economisch (bijvoorbeeld verdieping van de kloof 
tussen regio's door grotere concentratie van de concurrentievoordelen, teloorgang van 
bekwaamheden doordat kennis en know-how te snel verouderen, enz.) en sociaal oogpunt 
(bijvoorbeeld verlies van arbeidsplaatsen, marginalisering van "technisch analfabete" 
bevolkingslagen, destabilisatie van het privéleven door onveilige doorstroming van 
informatie, psychosociologische gevolgen, enz.). 
Deze activiteiten zullen betrekking hebben op de wetenschappetijke en technologische gebieden die 
nu pas tot ontwikkeling komen of die zich op het raakvlak tussen verschiUende onderzoeksgebieden 
ontwikkelen. Met name zuUen de werkzaamheden betreffende de aanduiding van de technologieën 
die van groot belang zijn voor de industrie en andere sectoren in Europa (waaronder 
overheidsdiensten) worden voortgezet en verruimd. 
Bij de beoordeling van de sociaal-economische gevolgen van de nieuwe wetenschappetijke en 
technologische ontwikkelingen zal de diversiteit van de op nationaal, communautair (met name in 
het kader van de specifieke programma's van het derde kaderprogramma) en internationaal niveau 
op dit gebied gevolgde worden benut om de opgedane ervaringen te vergetijken en een kader voor 
methodologische vergelijking te bieden ten einde geleidelijk een klein aantal vergelijkbare 
-208-
benaderingswijzen op te bouwen. De opinieonderzoeken naar de wijze waarop onderzoek en 
technologie door het Europese pubtiek worden gezien moeten aansluitend op de in derde landen 
verrichte onderzoeken worden voortgezet. 
c) Prospectief onderzoek naar het effect van de sociaal-economische en culturele veranderingen 
op het onderzoek. 
Het doel is prospectief onderzoek op middeUange termijn (5-10 jaar) te verrichten naar de 
belangrijke economische, sociale en culturele vraagstukken waarvoor in het kader van OTO een 
antwoord moet worden gevonden ten einde elementen te verschaffen met het oog op het uitstippelen 
van het beleid voor de onderzoekmsrjanningen in Europa. 
Uit economisch en financieel oogpunt zuUen de werkzaamheden resulteren in een grondige analyse 
van de veranderingen die thans plaatsvinden of in voorbereiding zijn in de wereldeconomie en de 
gevolgen ervan voor het onderzoek. De nadruk zal komen te liggen op de bestudering van de 
gevolgen van de opkomst van nieuwe "regionale" vrijhandelszones (Noordamerikaanse 
vrijhandelsassociatie, enz.), de opkomst van nieuwe gebieden met een sneUe groei (Zuid-Oost-Azië) 
en gebieden die zich in een overgangsfase bevinden (Oost-Europa en GOS), alsook op de evolutie 
van de grote internationale vraagstukken (mitieu, gezondheid en ouder worden, mobiliteit, energie, 
voeding, enz.) en de mogetijke bijdrage van het onderzoek aan een oplossing daarvoor (met name 
door de toekomstige ontwikkeling te bestuderen van de structuren van aanbod van en vraag naar 
de nieuwe technologieën op regionaal, nationaal, communautair en internationaal niveau). 
Wat de sociaal-culturele dimensie betreft, zullen de opkomst van nieuwe vormen van 
vrijetijdsbesteding en nieuwe culturele uitingsvormen, het toenemende milieubewustzijn van de 
Europeanen, ethische vraagstukken en veitigheid in al zijn vormen, de sociale gevolgen van het 
ontstaan van een "informatiemaatschappij" en de weerslag van deze factoren op het 
consumptiepatroon worden geëvalueerd evenals de ontwikkeling van nieuwe sociale praktijken en 
het ontstaan van nieuwe behoeften en alternatieve gebruiksmogelijkheden die van doorslaggevend 
belang zijn bij ontwerp, produktie en verspreidng van nieuwe kennis, nieuwe produkten en 
produktiemethoden. Bij de werkzaamheden zullen ook de sociale problemen aan de orde komen die 
samenhangen met veranderingen in de produktieprocessen en in de vormen van economische 
organisatie, zoals de nieuwe arbeidspraktijken of veranderingen in de wijze waarop de verticale 
integratie en de internationalisering van plaatselijke, nationale en Europese economieën plaatsvindt. 
Ten slotte zullen de potentiële veranderingen in de sociaal-culturele gedragingen ten opzichte van 
wetenschap en technologie of de toepassingen daarvan aan een diepgaande studie worden 
onderworpen. 
De analyse van de verandering op middeUange termijn van het Europese onderzoeksysteem zal 
meer specifiek zijn gericht op de prognose van veranderingen die gevolgen zouden kunnen hebben 
voor de organisatie van het onderzoek zelf (betrekkingen tussen vakgebieden en tussen 
technologieën, loopbanen van onderzoekers, toekomstige communicatiemethoden in het 
wetenschappelijk milieu, interne opvattingen in het wetenschappelijk milieu over het onderzoek 
naar de samenleving, enz.). 
De prognosewerkzaamheden moeten concrete resultaten opleveren, die door de besluitvormers in 
de openbare en de particuliere sector te gebruiken zijn. De deskundigen zuUen derhalve de voorkeur 
geven aan het opzetten van scenario's waarmee op duidelijke wijze de verschiUende tendensen 
kunnen worden aangegeven van de veranderingen die thans plaatsvinden of worden verwacht, 
-209-
zonder voorbij te gaan aan de standpunten van vooraanstaande onderzoekers in de Gemeenschap 
die belangrijk werk hebben verricht op het gebied van de discussie over de sociaal-economische en 
culturele verandering waaraan de samenlevingen in Europa onderhevig zijn. 
De werkzaamheden worden in nauwe samenwerking verricht met de met perspectief onderzoek 
belaste organisaties in de lid-Staten en, waar nodig in derde landen. 
2. ONDERZOEK OP HET GEBIED VAN ONDERWIJS EN OPLEIDING 
Met de communautaire onderzoekactiviteiten op het gebied van onderwijs en opleiding wordt een 
drievoudig doel beoogd : ten eerste moet de innovatie in de onderwijs- en opleidingsstelsels te 
worden ontwikkeld en verspreid; ten tweede moeten er nieuwe generieke processen worden 
aangeduid die een brug slaan tussen onderwijs en opleiding enerzijds en de veranderingen die 
gevolgen hebben voor wetenschap, technologie en kennis, anderzijds, zodat de nodige interfaces 
kunnen worden ontwikkeld; ten derde moeten de gevolgen van de Europese integratie en van de 
mondialisering worden geëvalueerd om na te gaan welke inbreng de Gemeenschap kan hebben in 
de verbetering van de onderwijs- en opleidingsstelsels in Europa. Door middel van de geplande 
werkzaamheden zal het in het algemeen mogelijk zijn nieuwe methoden en benaderingswijzen 
alsook nieuwe modeUen en technieken op het gebied van hoogwaardig onderwijs en opleiding aan 
te duiden en aan aUe betrokkenen ter beschikking te stellen. 
De werkzaamheden worden uitgevoerd in nauwe wisselwerking met de communautaire initiatieven 
inzake Europese onderwijs- en opleidingsnetwerken (COMETT, ERASMUS en de 
vervolgprogramma's), netwerken voor technologisch onderzoek naar telematicatoepassingen voor 
onderwijs en opleiding en netwerken ter ondersteuning van de mobiliteit van onderzoekers wier 
kennis door deze netwerken wordtbenut en gevoed. 
Het communautaire onderzoek op het gebied van onderwijs en opleiding zal via twee hoofdlijnen 
verlopen : 
a) Gemeenschappelijke problemen van de Lid-Staten : eengemaakte markt, nieuwe behoeften 
op het gebied van kwalificaties en vereisten inzake de ontwikkeling van het eigen potentieel 
Dit onderzoek behelst enerzijds een vergelijking van de benaderingen die op nationaal niveau 
worden gevolgd om het hoofd te kunnen bieden aan de uitdaging die wordt gevormd enerzijds door 
de sneuere veranderingen op industrieel gebied - waardoor nieuwe behoeften op het gebied van 
kwalificaties ontstaan - en anderzijds van de interne markt en de grotere mobiliteit die daaruit 
voortvloeit. Bij het onderzoek zal allereerst worden beoogd van tevoren de behoeften aan nieuwe 
bekwaamheden in te schatten die vereist zijn om het complexe karakter van de sociaal-technische 
veranderingen in het bedrijfsleven te beheersen in het licht van de toenemende mondialisering van 
economie en technologie. In het bijzonder moet onderzoek worden gedaan naar de ontwikkeling 
van de inhoud van de leerprogramma's waarmee deze veranderingen vergezeld gaan, de organisatie 
van bekwaamheden binnen bedrijven, de behoeften en de aanpak op het gebied van de nascholing, 
ook het toevoegen van een Europese dimensie aan de onderwijs- en opleidingsstelsels, de 
ontwikkeling van gemeenschappelijke leerprogramma's, multiculturele praktijken en de aanpak met 
het oog op het Europese integratieproces en de ontwikkeling van het Europese burgerschap alsmede 
de ten aanzien van het talenonderwijs gevolgde benaderingen. Ook moet het effect worden nagegaan 
van de verschiUende Europese netwerken op het gebied van onderwijs, opleiding en onderzoek op 
de ontwikkeling van nieuwe relaties tussen bedrijven, scholen en opleidingsinsteUingen op 
plaatselijk, sectorieel en nationaal niveau. 
-210-
Anderzijds moeten de territoriale verschiUen en de mechanismen van aanpassing aan de behoeften 
inzake de ontwikkeling van het eigen potentieel worden geanalyseerd. 
De verscheidenheid van de onderwijs- en opleidingsstelsels in Europa, die zijn oorsprong vindt in 
historische, culturele, sociale, economische en politieke factoren, kan op communautair niveau 
worden benut door vergelijkend onderzoek naar, in het bijzonder : 
het aanbod van onderwijs en opleiding op regionaal niveau (ontwikkeling van statistieken 
en indicatoren, studies en onderzoek, netwerken, enz.) zodat inzicht kan worden verkregen 
in de processen die bepalend zijn voor de verschiUen in onderwijs- en opleidingspotentieel 
(cumulatieve opeenhopings- of verbrokkelingsprocessen, organisatiemodellen, rol van de 
sociaal-economische subjecten en de overheid, enz.) 
de behoeften op het gebied van onderwijs en opleiding op regionaal niveau (met het oog op 
strategieën voor sociaal-economische en culturele ontwikketing en snel evoluerende 
produktiespecialisaties). 
b) Innovatie in de onderwijs- en opleidingsmethoden : middelen, psychopedagogische en 
organisatorische aspecten, kwaliteitsbeheer 
Het onderzoek moet in eerste instantie worden gericht op de aanwending van nieuwe 
technologieën, met name informatie- en de communicatietechnologie (afstandsonderwijs, 
multimediasystemen, kunstmatige intelligentie, enz.) bij onderwijs- en opleidingsactiviteiten alsook 
bij vernieuwingen op het gebied van pedagogische aanpak en organisatie. Ook moet onderzoek 
worden gedaan naar de didactiek en de pedagogie voor nieuwe technologieën (zoals biowetenschap 
en biotechnologie, materiaalkennis en -kunde, milieuwetenschap en -technologie, enz.) en naar de 
mogetijke manieren waarop cognitieve wetenschappen en kunstmatige intelligentie kunnen worden 
gebruikt. 
In het bijzonder moet een studie worden verricht van de verspreiding van innovatie in onderwijs-
en opleidingsstelsels (interfaces tussen pedagogisch onderzoek en schoolhervorming, afstemming 
van het aanbod van leermiddelen op de opleidingsbehoeften van het bedrijfsleven en overdracht van 
innovatie tussen basisvorming en bijscholing) en de ervaringen op het gebied van de organisatie van 
het onderwijs die de bijdrage van de schoolopleiding en de beroepsopleiding aanvullen en verrijken 
(bij voorbeeld : vorming op het gebied van wetenschap en cultuur door middel van museabezoeken, 
verenigingen, mediacampagnes, enz.). In dit kader zal ook het probleem van de nieuwe methodes 
voor de overdracht van in het kader van onderzoekprogramma's ontwikkelde technologische 
innovatie door middel van opleidingsprogramma's en -netwerken aan de orde komen. 
Het effect van onderzoek en pedagogische vernieuwingen op de opleiding van opleiders en op de 
nieuwe rol van docenten moet eveneens in aanmerking worden genomen. 
Ten tweede wordt het onderzoek, op basis van de in verschiUende lid-Staten verrichte 
experimenten, toegespitst op het evalueren van de verschiUende methodes van kwaliteitsbeheer, of 
het nu een cursus, een voUedig onderwijsprogramma, het onderwijsproces, de prestaties van 
docenten of het beheer van de onderwijs- of opleidingsinstelling betreft. Hierbij worden met name -
en daarbij wordt een goede kosten/batenverhouding nagestreefd - methodes beoordeeld aan de hand 
waarvan een beter inzicht kan worden verworven in : 
-211-
de deugdelijkheid van een onderwijsprogramma in vergelijking met de analyse van de 
behoeften (van de leerlingen, de industriesector, overheidsdiensten, enz ...); 
de kwaliteit van de opzet van het programma ten opzichte van de beoogde doelstellingen; 
de potentiële weerslag van dit programma op de houding van leerlingen en hun 
loopbaanvooruitzichten. 
Voorts moeten de verschiUende nationale instrumenten voor foUow-up en evaluatie van de 
leerprogramma's, de daarbij behorende leermethoden en de effecten ervan op de hervormingen van 
het onderwijs- en opleidingsstelsel worden bestudeerd. 
3. ONDERZOEK NAAR INTEGRATIE IN EUROPA EN VERSCHIJNSELEN VAN 
MAATSCHAPPELIJKE MARGINALISERING 
Het onderzoek dat in dit kader wordt verricht, is nauw verbonden met de communautaire (in het 
bijzonder het nieuwe actieprogramma op middellange termijn inzake de bestrijding van 
marginalisering) en de nationale mitiatieven inzake bestrijding van de maatschappelijke 
marginalisering in Europa. Door dit onderzoek krijgen de besluitvormers op dit gebied een 
gemeenschappelijke kennisbasis betreffende een aantal welomschreven aspecten tot hun beschikking. 
Het betreft namelijk een tweeledig doel : nagaan in hoeverre in het huidige proces van Europese 
integratie (eengemaakte markt, monetaire en economische unie, in de internationale context, enz.) 
specifieke factoren van integratie/sociale marginalisering besloten liggen in vergetijking met de tot 
de ontwikkelingen op nationaal en plaatselijk vlak behorende factoren; en voorts, alle Lid-Staten 
laten meeprofiteren van geslaagde experimenten op het gebied van de maatschappelijke integratie, 
met name waarbij technologie een belangrijke rol heeft gespeeld, door het verrichten van 
vergelijkend onderzoek en de gemeenschappetijke exploitatie van de resultaten van de 
evaluatiestudies inzake de meest innoverende projecten. 
De stad is de centrale plaats waar de nieuwe vormen van maatschappelijke marginalisering zich 
voordoen en van invloed zijn. De verschijnselen die het meest significant zijn en de ernstigste 
gevolgen (en de meeste mogetijkheden) voor de toekomst behelzen, kunnen juist op dit niveau 
(steden en regionale netwerken van steden) worden waargenomen. 
Het onderzoek heeft betrekking op twee hoofdlijnen : 
a) De sociale en culturele aspecten van de Europese integratie, die tevens verband houden met 
de mondialiseringn. 
Hierbij worden de veranderingen bestudeerd die zich reeds hebben voorgedaan en zich thans 
voordoen in de sociale morfologie van de landen van de Gemeenschap en die, in wisselwerking 
met de veranderingen in het produktieapparaat en technische systemen, belangrijke gevolgen hebben 
voor de maatschappelijke marginaliserings- en integratieprocessen. Tot de veranderingen van de 
sociale morfologie ten aanzien waarvan een diepgaande analyse zou worden verricht, behoren : de 
vergrijzing van de bevolking en de positie van jongeren in de samenleving, de afname van de 
actieve bevolking en daarnaast het steeds groeiende aantal vrouwen dat een beroep uitoefent, en de 
veranderingen in de gezinsstructuur, de tijdsindeling, de verhouding tussen werk en opleiding. 
-212-
Daarnaast moeten de belangrijkste aspecten worden bestudeerd van de problematiek van de 
kwaliteit van het bestaan, de veiligheid, waarden, meningen en gedragingen van de 
Europeanen, met name in situaties die door een multi-ethnische bevolking worden gekenmerkt. 
Hierbij moet worden onderzocht op welke wijze het streven "Europese integratie, 
bevolkingsontwikkeling en plaatselijke verdeling gevallen van geslaagde integratie heeft opgeleverd, 
zodat de mogetijkheden van een algemene toepassing van de doeltreffende oplossingen kunnen 
worden geëvalueerd. 
b) Bijdrage van technologische ontwikkelingen aan de sociale integratie 
In dit verband moet een analyse worden gemaakt van de experimenten met het geïntegreerde 
gebruik van verschiUende technologieën, met name op het gebied van informatie, communicatie en 
vervoer, om de sociale integratie te vergemakketijken. 
De werkzaamheden zuUen worden toegespitst op : 
de vraag naar reeds bestaande en nog te ontwikkelen technologieën om de sociale integratie 
te bevorderen; 
nieuwe vraag naar technologische ontwikkelingen in de dienstensector en omkering van de 
processen van sociale marginalisering. 
Ook op dit punt moet het onderzoek zich vooral richten op een multidisciplinaire vergetijkende 
aanpak die wordt gesteund door wetenschappetijke netwerken en voornamelijk is toegespitst op de 
studie van concrete, innoverende experimenten. 
Dit onderzoek zal over het algemeen worden verricht in nauwe samenwerking met de plaatselijke, 
nationale en Europese (met name netwerken van steden) organisaties die een gedegen ervaring op 
dit gebied hebben opgedaan alsook met groepen die rechtstreeks met de kwestie marginalisering 
worden geconfronteerd. 
B. DE MIDDELEN 
Over het algemeen zullen de onderzoekwerkzaamheden plaatsvinden in het kader van 
gecoördineerde acties, werkzaamheden voor gezamenlijke rekening en begeleidende maatregelen 
(voornamelijk studies, maar ook : eventuele subsidies aan wetenschappelijke en technologische 
conferenties die door een derde partij worden georganiseerd, organisatie door de Commissie van 
conferenties, seminaries of andere wetenschappelijke bijeenkomsten, publikaties). 
Niettemin zullen, om de communautaire onderzoekinspanningen zo nauw mogelijk te coördineren 
met de inspanningen op nationaal niveau en aldus een voor allen toegankelijke gemeenschappetijke 
informatie- en analyse-infrastructuur te ontwikkelen, de geplande activiteiten op het gebied van de 
evaluatie van de opties voor het wetenschaps- en technologiebeleid worden voortgezet in het kader 
van het ETAN-netwerk (European Technology Assessment Network). Een centrale plaats daarin 
wordt ingenomen door de Commissie, die de secretariaatswerkzaamheden verzorgt. In het netwerk 
zuUen de belangrijkste nationale organisaties die actief zijn bij de evaluatie van de opties voor het 
wetenschaps- en technologiebeleid, het Instituut voor technologische prognoses en de Groep voor 
prospectief onderzoek worden betrokken. Het zal tot taak hebben (via een stourcomité waarin, naast 
de betrokken organisaties, verantwoordelijken van STOA van het Europees Parlement, van het 
European Parliamentary Technology Assessment Network en van de sociale partners deelnemen) 
-213-
de Commissie te adviseren bij de voorbereiding van het werkprogramma betreffende dit eerste 
gebied van het programma en bij de exploitatie en de benutting van de resultaten van dit 
programma of van werkzaamheden die op nationaal, multinationaal of Europees niveau zijn verricht 
en die de deelnemers aan het netwerk op Gemeenschapniveau wülen delen. Ook zal worden 
gezorgd voor coördinatie met de andere diensten van de Commissie die het sterkst betrokken zijn 
bij de OTO-activiteiten in Europa en zal erop worden toegezien dat de bij de verschiUende 
economische subjecten in Europa beschikbare kennis optimaal wordt benut. 
De in het ETAN-netwerk ondergebracht organisaties zullen daarnaast in onderlinge overleg een 
aantal werkzaamheden verrichten die in de vorm van activiteiten voor gezamenlijke rekening of 
gecoördineerde acties zuUen worden ondersteund, met name door het opzetten van geharmoniseerde 
databases over de situatie van het onderzoek in Europa of over in onderlinge samenwerking 
georganiseerde grote studieprojecten. 
Over het algemeen kan men steUen dat voor de bevordering van een doeltreffend 
sociaal-economisch onderzoek op Europees niveau de ontwikkeling of de versterking moet worden 
ondersteund van gemeenschappelijke onderzoekinfrastructuren (beschikbaarheid van en toegang 
tot gegevens, capaciteit voor uitwisseling en werken in netwerken, enz.) die veel "lichter" zijn dan 
die waarop de ontwikkeling van de "harde" wetenschappen heeft gesteund. Dank zij deze 
"infrastructuren" kan het tot stand brengen van Europese netwerken van laboratoria waar sociaal 
onderzoek wordt verricht, worden gestimuleerd. 
UITVOERING 
Er wordt naar gestreefd de inspanningen op Gemeenschapsniveau op een redelijk aantal studie- en 
onderzoeksprojecten van gemiddelde omvang te concentreren, om het administratieve en financiële 
beheer niet nog zwaarder te maken. Dit beheer zal zoveel mogelijk worden gedecentraliseerd om 
de taken van de teams in het programma zo veel mogelijk te richten op het leiden van netwerken, 
en de omschrijving, selectie, exploitatie en benutting van de verrichte werkzaamheden. 
-214-
BULAGE H 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschiUende gebieden 
Evaluatie van de opties voor het 
wetenschaps- en technologiebeleid 
(technology assessment) 45 - 55 % 
Onderzoek op het gebied van 
onderwijs en opleiding 20 - 30 % 
Onderzoek naar integratie in 
Europa en verschijnselen van 
maatschappetijke marginalisering 20 - 30 % 
TOTAAL 100 % (90 miljoen ecu) 
-215-
SAMENWERKING MET DERDE LANDEN 
EN INTERNATIONALE ORGANISATIES 
-216-
BEVORDERING VAN DE SAMENWERKING OP HET GEBIED VAN ONDERZOEK, 
TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELING EN DEMONSTRATIE MET DERDE LANDEN EN 
INTERNATIONALE ORGANISATIES 
BULAGEI 
WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNISCHE DOELSTELLINGEN EN INHOUD 
ACHTERGROND 
Deze activiteit is het beleidsinstrument inzake internationale samenwerking met derde landen en 
internationale organisaties op het gebied van OTO. Het belangrijkste doel van deze activiteit is om, 
via gerichte OTO-samenwerking en in synergie met de andere communautaire acties, de 
toegevoegde waarde van de communautaire OTO-activiteiten te vergroten, de wetenschappetijke 
en technologische grondslagen van de Gemeenschap te verbeteren en de tenuitvoerlegging van de 
andere communautaire beleidsmaatregelen te steunen. De activiteit zal eveneens gericht zijn op de 
versterking van de coördinatie van de OTO-samenwerking tussen de Lid-Staten en derde landen ten 
einde overlapping van de werkzaamheden te vermijden, en om het communautaire 
toepassingsgebied beter vast te stellen op basis van het subsidiariteitsbeginsel. 
De samenwerking zal gebaseerd zijn op het principe van wederzijds voordeel, hetgeen niet aüeen 
direct wederzijds voordeel of voordeel op korte termijn impliceert, zoals dat door de deelnemers 
van een project wordt opgevat, maar ook het voordeel voor de Gemeenschap op lange termijn of 
indirect, zowel wat betreft de concurrentiepositie van haar industrie als haar buitenlandse 
betrekkingen. 
De samenwerkingsactiviteiten zullen vergezeld gaan van systematische werkzaamheden op het 
gebied van foUow-up en analyse van de ontwikkelingen van de beleidsmaatregelen en de 
uitvoeringsmechanismen van O&O in derde landen, ten einde het communautaire 
samenwerkingsbeleid aan te passen en er optimaal profijt uit te trekken voor de Gemeenschap en 
voor haar partners. 
Alle samenwerkingsactiviteiten die uiteengezet zijn in de vorige kaderprogramma's, in de AP AS 
en in de demonstratieprogramma's op energiegebied, zuUen in dit programma opgenomen worden. 
De geografische uitbreiding heeft betrekking op geheel Europa, met inbegrip van de onafhanketijke 
staten van de voormalige Sovjetunie, de niet-Europese geïndustrialiseerde landen en de 
ontwikkelingslanden. Bovendien zal een grotere toegankelijkheid van de specifieke programma's 
van de andere activiteiten voor derde landen nieuwe samenwerkingsmogelijkheden creëren. 
DE VOORGESTELDE OTO-ACTIVITEITEN 
A. WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNOLOGISCHE SAMENWERKING IN EUROPA 
Door de overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (EER) zullen zes van de 
zeven EVA-landen aan aUe specifieke niet-nucleaire programma's van het derde kaderprogramma 
kunnen deelnemen. Het ligt in de bedoeling de EER-overeenkomst zo aan te passen dat zij voUedig 
aan het vierde kaderprogramma kunnen deelnemen. Buiten de EER zullen andere Westerse landen 
in Europa via bilaterale overeenkomsten ingeschakeld kunnen worden. 
-217-
1. Samenwerking met andere Europese kaders op het gebied van de wetenschappelijke en 
technologische samenwerking 
Het doel is de samenhang, de besparingen en de algehele doelmatigheid van de Europese 
inspanningen op het gebied van het onderzoek te doen toenemen, waarbij voUedig rekening wordt 
gehouden met de nationale programma's en maatregelen in het kader van de Europese Economische 
Ruimte in haar geheel. Het gaat hier om het COST-kader, om het EUREKA-initiatief, en om 
betrekkingen met de Europese internationale organisaties alsook met de relevante organisaties op 
wereldniveau. 
COST 
De COST-acties, die een aanvulling vormen op de projecten van de communautaire programma's, 
ontwikkelen zich volop en zuUen ook in de toekomst een pioniersrol btijven spelen bij het 
vaststeUen van nieuwe gebieden voor wetenschappetijke samenwerking in Europa. Een recent 
voorbeeld hiervan is het sociaal-economisch onderzoek. De belangrijke rol die COST speelt in de 
integratie van de wetenschap van de landen van Midden- en Oost-Europa in een ruimere Europese 
context zal aan gewicht toenemen. De evaluatie van de huidige COST-acties en de benutting van 
de verkregen resultaten zijn voor de komende jaren als prioriteiten aangeduid. 
De Commissie is voornemens de voortzetting en de beheerste ontwikkeling van de COST-
activiteiten aan te moedigen door de nodige steun te verlenen voor de goede werking van de 
secretariaten van de bijbehorende comités en voor de internationale coördinatie. De betrokkenheid 
van de COST-landen blijkt uit de mate waarin zij bereid zijn om nationale deskundigen te 
detacheren voor het beheer van sommige secretariaten. 
EUREKA 
De complementariteit van EUREKA met het OTO-kaderprogramma van de Gemeenschap is 
gebaseerd op het feit dat er rekening wordt gehouden met de specifieke aspecten van de beide 
kaders. De Raad van Edinburgh in december 1992 heeft beklemtoond dat de synergie tussen beide 
moest worden uitgebreid. 
Nieuwe mogetijkheden worden geboden door recente ontwikkelingen binnen de Gemeenschap en 
EUREKA. Hiermee wordt uiting gegeven aan het gemeenschappelijk voornemen om het overleg 
uit te breiden, waarbij pragmatisch te werk moet worden gegaan en de zaken per geval moeten 
worden aangepakt. Enerzijds zuUen de precommerciële gedeelten van EUREKA-projecten in het 
kaderprogramma behandeld kunnen worden, en anderzijds zal er met de resultaten van 
communautaire projecten rekening gehouden kunnen worden in Eureka-projecten die meer op de 
markt zijn afgestemd. 
Bij de concrete uitvoering van dit gezamentijke beleid moet rekening worden gehouden met de 
volgende doelstellingen : 
het eerder opgezette netwerk van beheerders van communautaire programma's en 
coördinatoren van EUREKA-projecten zal zorgen voor de uitwisseling van informatie en 
flexibel overleg tussen de beide kaders; 
een doelmatiger gebruik van de bestaande netwerken op het gebied van advisering en 
informatieverstrekking, zowel door de Gemeenschap (centra VALUE, STRIDE, enz.) als 
EUREKA en de Lid-Staten, ter verbetering van de duidelijkheid ten opzichte van de 
industrie en de wereld van het onderzoek, en in het bijzonder ten opzichte van het MKB. 
-218-
Een mogelijkheid om beter rekening te houden met de precommerciële werkzaamheden in het kader 
van de EUREKA-projecten, is financiële middelen te reserveren in het de werkprogramma's van 
de specifieke communautaire programma's. EUREKA-projecten die aan de doelstellingen van deze 
specifieke programma's beantwoorden, kunnen aan de betrokken programmacomités worden 
voorgelegd en tegetijk met de voorsteUen die zijn ingediend naar aanleiding van een uitnodiging 
tot het indienen van voorsteUen, worden geselecteerd. 
Internationale organisaties 
Het doel is de samenhang van het onderzoek in Europa te versterken door middel van een betere 
coördinatie met de Europese en internationale wetenschappelijke organisaties en met de netwerken 
van onderzoekers die zij vaak hebben gevormd. De betrekkingen met ESF, CERN, ESA, EMBL, 
ESO, enz. zuUen worden uitgebreid en de Europese aanwezigheid in de internationale organisaties 
van politieke aard en op wereldniveau (VN, FAO, WHO, OESO, enz.) zal worden versterkt om 
een gemeenschappetijk Europees standpunt te bevorderen. 
Overwogen wordt om met de meest in aanmerkingkomende Europese wetenschappetijke organisaties 
over samenwerkingsakkoorden te onderhandelen voor wederzijdse deelneming aan projecten van 
gemeenschappetijk belang. Het zal hierbij niet gaan om de belangrijkste werkterreinen van deze 
organisaties, maar eerder om de gezamentijke benutting van de daaraan verbonden, vaak unieke 
deskundigheid, die uit hun hoofdactiviteiten is voortgekomen. 
2. Samenwerking met de landen van Midden- en Oost-Europa en met de nieuwe 
onafhankelijke staten van de voormalige Sovjetunie. 
Het belangrijkste doel is bij te dragen tot de instandhouding van het wetenschappelijk en 
technologisch potentieel van deze landen, tot de heroriëntering van het onderzoek op de sociale 
behoeften, en dus tot de verbetering van hun produktiesystemen en van de kwaliteit van het bestaan 
in deze samenlevingen. De Gemeenschap zal van de samenwerking met de landen van Midden- en 
Oost-Europa kunnen profiteren door toegang te krijgen tot soms zeer geavanceerde resultaten van 
het onderzoek in deze landen. 
De doelstellingen van de acties zijn rondom drie hoofdlijnen gegroepeerd. 
Stabilisering van het O&O-potentieel : in eerste instantie moeten het menselijk potentieel 
en de bestaande voorzieningen in stand worden gehouden. De huidige salarissen van de 
onderzoekers van deze landen zijn laag en het gebrek aan sterke deviezen voorspelt een 
moeilijke toekomst waarin hun onderzoekers, die maar moeüijk toegang hebben tot de 
voorzieningen en weinig contacten hebben met hun buitenlandse collega's, in een isolement 
terechtkomen. Een van de opvallendste consequenties is dat de onderzoekers die daartoe de 
mogelijkheid hebben deze sector verlaten voor het buitenland of voor andere 
beroepsactiviteiten. Het is derhalve noodzakelijk dat er met spoed wordt aangezet tot 
wetenschappetijke en technische samenwerking die versterkt zal moeten worden door een 
actie op lange termijn : de wetenschappers van deze landen zuUen betrokken moeten worden 
bij ultramoderne onderzoekactiviteiten, bij voorbeeld, op het gebied van de geavanceerde 
technologieën, die van essentieel belang zijn voor het uitwerken van de toekomstige 
infrastructuur van de landen van Midden- en Oost-Europa. Er moeten verbindingen tot stand 
gebracht worden tussen de bij het onderzoek betrokken personen en de industrie, met name 
dankzij het gebruik van geïnformatiseerde communicatienetwerken, om de integratie van 
deze landen op de Europese en de wereldmarkten te vergemakkelijken. 
-219-
Bijdrage tot de oplossing van voor deze landen specifieke problemen dankzij gerichte O&O-
acties. 
Uitbreiding en verdieping van de samenwerking door deelname aan de specifieke 
programma's van de Gemeenschap : aanduiding van de gebieden voor O&O waarop deze 
landen op wereldniveau zijn en totstandbrenging van een evenwichtige samenwerking. 
VerschiUende van deze landen hebben een zeer hoog wetenschappelijk niveau, maar dit 
potentieel is niet altijd gebruikt om de economische ontwikkeling te stimuleren. Een 
heivorming van de structuren van wetenschap en technologie ten behoeve van een meer 
gedecentraliseerde, soepele en open benadering is dan ook dringend noodzakelijk om ervoor 
te zorgen dat onderzoek en ontwikkeling een doeltreffende rol kunnen spelen in de overgang 
van deze landen naar de markteconomie en hun integratie in het communautaire milieu. Ten 
einde de landen van Midden- en Oost-Europa beter in te passen in de structuur van de 
wereldhandel zal men eveneens de deelname steunen aan de prenormatieve activiteiten op 
industriële gebieden als informatie- en telecommunicatietechnologie, geavanceerde 
materialen, energie (bij voorbeeld door gebruikmaking van de "energiecentra" die in deze 
landen in het kader van het THERMIE-programma zijn opgericht) en activiteiten op het 
gebied van verspreiding en exploitatie in het kader van activiteit 3. 
Wat de geassocieerde landen betreft stelt de Commissie voor om aUe specifieke 
programma's toegankelijk te maken, zoals door de Raad van Kopenhagen gevraagd is. 
De acties met de landen van Midden- en Oost-Europa zuUen worden uitgevoerd door : 
de deelneming van deze landen aan specifieke programma's van het vierde 
kaderprogramma, die wordt vergemakkelijkt door een financiële bijdrage van de 
Gemeenschap; 
specifieke acties om aan bijzondere behoeften tegemoet te komen. De wijze waarop de 
hulpbronnen worden geëxploiteerd en de in deze landen gebruikte produktiecycli hebben bij 
voorbeeld geleid tot een achteruitgang van het mitieu die de grenzen van de staten en 
continenten overschrijdt. Het is dringend noodzaketijk een gemeenschappetijke oplossing te 
vinden op gebieden zoals de rationele exploitatie van de energiebronnen en de 
klimaatveranderingen; 
de internationale associatie voor wetenschappetijke samenwerking. 
Deze activiteit zal een aanvulling vormen op die van de lid-Staten en er zal voor worden gezorgd 
dat die activiteit en de programma's PHARE en TACIS een aanvuUende en versterkende uitwerking 
op elkaar hebben. Tegelijkertijd zal zij bijdragen tot de coördinatie van de acties van de Lid-Staten 
op dit gebied. 
B. SAMENWERKING MET DE NIET-EUROPESE GEÏNDUSTRIALISEERDE DERDE 
LANDEN 
Het doel is de belangen van de Gemeenschap te dienen, met name door het Communautair 
industrieel onderzoek en de potentiële internationale markten beter op elkaar af te stemmen in 
verband met toekomstige toepassingen, om de concurrentiepositie van de Europese industrie te 
versterken en een optimaal effect te sorteren, door de toegang tot de wetenschappetijke en 
technologische bronnen van de landen in kwestie te zoeken of te vergemakketijken. Het zoeken naar 
die toegang wordt gemotiveerd door het feit dat deze hoog geïndustrialiseerde landen OTO-
activiteiten hebben die ongeveer van dezelfde aard zijn als die welke door de EG worden uitgevoerd 
of daarop een aanvulling vormen. De motivatie die ten grondslag ligt aan de 
OTO-samenwerking binnen de Gemeenschap geldt in zekere zin eveneens voor de samenwerking 
tussen de Gemeenschap en die landen. 
-220-
In andere gevaUen is de samenwerking met die landen een basisvoorwaarde voor de uitvoering van 
de grote onderzoeksprojecten ("megawetenschap"), zoals bij voorbeeld kernfusie, het menselijk 
genoom en de global change. In die context hebben multilaterale samenwerking en overleg plaats, 
zoals bij voorbeeld die in het kader van de OESO of in het kader van multilaterale projecten zoals 
het "Human Frontiers" programma en "Intelligente Productiesytemen". Daar komt nog bij de 
medewerking aan het onderzoekswerk met het oog op het opstellen van internationale normen. 
De dialoog op het gebied van het wetenschappelijk beleid met de hiervoor genoemde landen zal 
worden geïntensifieerd, hetgeen tot samenwerking zou kunnen leiden op basis van een sectorieel 
akkoord of een akkoord inzake wetenschappetijke en technische samenwerking met een bredere 
strekking. Daar de betrokken landen zowel partners van de Gemeenschap als concurrenten zijn, is 
het echter belangrijk selectief te zijn ten aanzien van de samenwerkingsgebieden en zich te 
concentreren op enkele op grond van de communautaire prioriteiten geselecteerde sectoren. 
Deze samenwerking impliceert een zekere flexibiliteit ten aanzien van de wijze waarop wordt 
samengewerkt, hetgeen kan geschieden in de vorm van overleg, uitwisseling van informatie en 
deskundigen, programma's voor post-doctoraal beurzen in buitenlandse laboratoria, gezamenlijke 
projecten of studies of eventueel een werkelijke wederzijdse deelneming aan voUedige 
onderzoeksprojecten of -programma's. 
Er wordt gedacht aan een nauwere band tussen de acties op het gebied van de wetenschappetijke 
en technische samenwerking en die in de sector onderwijs en opleiding. 
Door deze activiteiten worden eveneens de acties op het gebied van het buitenlands beleid van de 
Gemeenschap gesteund en wordt aan aUe Lid-Staten het voordeel geboden dat zij op dezelfde wijze 
toegang hebben tot de buitenlandse bronnen op het gebied van wetenschap en technologie. 
De acties die gericht zijn op het vergemakketijken van de toegang tot deze informatie en de 
verspreiding daarvan, zullen aangemoedigd worden. 
C. WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNOLOGISCHE SAMENWERKING MET DE 
ONTWIKKELINGSLANDEN 
Het belangrijkste doel van deze actie is de ontwikkelingslanden te betrekken bij het opbouwen van 
kennis voor de oplossing van de problemen van hun ontwikkeling. Aan dit doel zijn twee 
consequenties verbonden. De eerste zal zijn het behoud en zelfs de uitbreiding van de 
onderzoekscapaciteiten van de ontwikketingslanden, in het bijzonder op het niveau van het 
menselijk potentieel, dank zij de opleiding en de betrekkingen die tussen onderzoekers tot stand 
zullen worden gebracht. De andere consequentie zal zijn dat de Europese wereld van de wetenschap 
een uitstekende positie kan behouden en verbeteren op de wetenschappelijke gebieden die relevant 
zijn voor de problemen van de ontwikkelingslanden. Om dit algemene doel te bereiken zuUen acties 
op het gebied van verspreiding en exploitatie uitgevoerd kunnen worden in samenhang met 
activiteit 3. 
-221-
Om dit doel te bereiken zullen de onderzoeksactiviteiten gericht worden op drie sectoren die in de 
meeste ontwikkelingslanden van zeer groot belang zijn : 
de produktie via een duurzame verbetering van de produktiviteit van de grond en van het 
werk in de landbouw en in de bijbehorende sectoren zoals de agro-industrie. Het gaat 
hierbij om de verbetering van de planten en hun bescherming om ze beter aan te passen aan 
de omstandigheden van het milieu en zo een beter gebruik van de beschikbare gronden 
mogelijk te maken; veeteelt die gericht is op een betere bescherming van de dieren, 
rasverbetering en diervoeding die niet schadelijk is voor het mitieu; visserij en aquacultuur, 
veelbelovende sectoren maar tot dusverre maar weinig wetenschappelijk onderzocht; 
verbetering van de opslag- en verwerkingsomstandigheden van de produkten, gebieden 
waarop de ontwikkelingslanden aanzienlijke verliezen tijden; analyse van de 
produktiesystemen en de voorwaarden voor intensifiëring van de landbouwsystemen. 
de gezondheid en de bevolking, waarbij het accent wordt gelegd op de controle van de 
belangrijkste ziekten in de ontwikkelingslanden, de verbetering van de systemen voor de 
gezondheidszorg en het effect van de demografische ontwikkeling en de urbanisatie op het 
milieu en op de gezondheid. Hierbij gaat het om het onderzoek naar vaccins, de biologie 
en de ziekteverwekkers en hun vectoren, de ontwikkeling van nieuwe diagnosemethoden en 
de vervaardiging van nieuwe geneesmiddelen; het onderzoek naar de bevolking, de systemen 
voor de gezondheidszorg en de interventiemethoden, waarbij bepaalde specifieke problemen 
en problemen in de sociaal-economische context van de ontwikkelingslanden in aanmerking 
worden genomen. 
de natuurtijke hulpbronnen, met name voor het duurzame gebruik daarvan, zoals bossen, 
oceanen en andere aquatische milieus, water, bodems en de verscheidenheid van de levende 
wereld, met bijzondere aandacht voor instandhouding en gebruik (bij voorbeeld : water en 
de concurrentie in verband met het gebruik ervan) en de complexe interacties tussen 
natuurlijke hulpbronnen (bijvoorbeeld : bossen en biodiversiteit : bossen en atmosfeer; 
grond en water; ...). 
Binnen elk van deze gebieden zuUen de prioriteiten worden gebundeld bij de opstelling van het 
werkprogramma, want dit zal worden opgesteld per regio, waarbij rekening wordt gehouden met 
de ecologie, de demografie, de situatie van de gezondheidszorg en de economie van elke regio. 
Het andere doel van deze actie is de deelneming van de ontwikkelingslanden aan de grote 
internationale of communautaire onderzoeksprogramma's te vergemakkelijken voor wat betreft 
thema's van algemeen belang. Het is namelijk in die landen dat zich thans zeer intens de problemen 
voordoen die de toekomst van de planeet beïnvloeden (woestijnvorming, broeikaseffect, 
overdraagbare ziekten, pandemieën, bevolkingsgroei, onbeheerste urbanisatie, verstoring van het 
economisch en sociaal evenwicht,...). Maar in die landen zijn ook belangrijke elementen te vinden 
voor de oplossing van die problemen (menselijk potentieel, biodiversiteit, natuurtijke hulpbronnen, 
regulering van de atmosferische wisselingen door het regenwoud ...). 
-222-
De onderzoeksactiviteiten die uitgevoerd zuUen worden om dit tweede doel te bereiken, hebben 
door de aard ervan een wereldomvattend karakter en moeten derhalve globaal in plaats van 
regionaal aangepakt worden. Deze activiteiten worden vaak vastgesteld in het kader van 
internationale fora waaraan de EG deelneemt. Soms vallen zij onder specifieke programma's van 
activiteit 1. Tot de prioritaire thema's behoren de global change, de overdraagbare ziekten en de 
sociale verwezenlijking van de gezondheidszorg, waarneming van de planeet in samenwerking met 
andere organisaties. Waaronder in het bijzonder het GCO, evaluatie en behoud van de natuurtijke 
hulpbronnen. 
Voor de uitbreiding van de onderzoekcapaciteiten van de ontwikkelingslanden moet een beroep 
worden gedaan op de communicatie- en informatietechnologieën zodat de samenwerking op het 
gebied van O&O kan worden geoptimaliseerd en de harmonieuze en progressieve opneming van 
deze landen in de wereldeconomie kan worden bespoedigd en tegelijkertijd wordt bijgedragen tot 
hun ontsluiting. Met het oog daarop zal bijzondere aandacht worden besteed aan de verbetering van 
de wetenschappelijke en technologische voorwaarden die het opzetten van geavanceerde 
communicatienetwerken en systemen mogelijk maken alsook de toegang tot de relevante Europese 
netwerken voor de ontwikkeling van deze landen, waarbij een beter gebruik wordt gemaakt van de 
resultaten van de specifieke communautaire programma's van activiteit 1. 
Tenslotte is het mogelijk dat er voor de wetenschappelijk meest geavanceerde ontwikkelingslanden 
researchonderwerpen in het wederzijds belang van deze landen en de EG-landen worden 
vastgesteld, die tot specifieke programma's van activiteit 1 behoren die voor hen toegankelijk 
zouden zijn. 
In verband met de coöperatieve dimensie van deze onderzoeksactie en de aard van het partnerschap 
zal zij hoofdzaketijk ten uitvoer worden gelegd via gezamentijke projecten voor gezamenlijke 
rekening. In verband met onderwerpen van wederzijds belang kunnen ook gecoördineerde acties 
in het vooruitzicht worden gesteld. De rol van de associatieve onderzoeksnetwerken is eveneens 
belangrijk alsook aUes wat te maken heeft met wetenschappelijke begeleiding, vergaderingen, 
workshops of conferenties. De opleidings- en onderwijsactiviteiten in deze actie zullen hoofdzaketijk 
via gezamentijke onderzoekscontracten en deze begeleidende maatregelen worden uitgevoerd, 
waarbij de netwerken in zekere zin een middel tot permanente educatie zijn en de contracten een 
kader vormen dat garandeert dat de opleiding verder zal worden benut. 
UITVOERING 
Wat de samenwerking betreft met andere Europese samenwerkingskaders (thema A 1) wordt, 
afgezien van de secretariaats- en coördinatiekosten, geen enkele communautaire financiering voor 
de projecten uitgetrokken. Dat geldt eveneens voor de samenwerking met de niet-Europese 
geïndustrialiseerde derde landen (thema B), maar fondsen van activiteit 2 kunnen worden gebruikt 
voor de communautaire deelneming aan de verkennende fase van een gezamentijk project of 
programma, met dien verstande dat de financiering van de operationele fase van het project of 
programma ten laste van activiteit 1 moet komen. 
Wat de samenwerking met de landen van Midden- en Oost-Europa, de nieuwe onafhanketijke staten 
van de voormalige Sovjetunie en de ontwikkelingslanden (thema's A 2 en C) betreft, moeten er 
twee categorieën van activiteiten worden onderscheiden. 
-223-
In de eerste plaats zuUen de specifieke samenwerkingsactiviteiten op gebieden die niet door de 
activiteiten 1, 3 en 4 worden gedekt, beheerd worden in het kader van activiteit 2. Voor het 
wetenschappelijk beheer zal bij de Commissie aanwezige deskundigheid ter beschikking worden 
gesteld. 
In de tweede plaats zuUen, indien de activiteiten 1, 3 en 4 van het kaderprogramma open zuUen 
staan voor de deelneming van W&T-instellingen van deze landen, de regels van de specifieke 
programma's van de betrokken programma's van toepassing zijn (oproep tot het indienen van 
voorsteUen, selectieprocedure, comitologie, enz.) en zal het beheer neerkomen op die specifieke 
programma's. Activiteit 2 zal aüeen maar een rol spelen indien de niet-communautaire partners een 
beroep moeten doen op de communautaire financiering. De voor dit doel uitgetrokken middelen in 
het kader van het financiële gedeelte van activiteit 2 zuUen een dergetijke financiële ondersteuning 
mogelijk maken volgens de in het werkprogramma van activiteit 2 vast te steUen modaliteiten. 
De samenwerking met de landen van Midden- en Oost-Europa, de nieuwe onafhanketijke staten van 
de voormalige Sovjetunie en de ontwikkelingslanden zal ten uitvoer worden gelegd in nauwe 
samenhang met andere communautaire initiatieven, zoals PHARE en TACIS, of andere 
samenwerkingskaders, zoals de Overeenkomst van Lomé, met het oog op de wederzijdse verrijking 
van de werkzaamheden en de resultaten van deze acties enerzijds, en van de samenwerking in het 
kader van het communautaire OTO-beleid anderzijds. 
In gevaüen waarbij de inteUectuele eigendom is betrokken zuUen de richtsnoeren die in juni 1992 
door de Raad en de Commissie gezamentijk zijn vastgesteld, in acht worden genomen. 
-224-
BÜLAGE H 
indicatieve verdeling van de middelen over de verschiUende gebieden 
% 
A. Wetenschappelijke en technologischesamenwerking in Europa 47-54 
1. Andere kaders op het gebied van de Europese samenwerking 6-6,7 
-COST 
- Overige (CERN, ESF, EUREKA Secr., enz.) 
2. Midden- en Oost-Europa en ex-USSR 
- deelneming aan de activiteiten 1,3,4 
- specifieke activiteiten 
- internationale associatie 41-47 
B. Samenwerking met de niet-Europese 
geïndustrialiseerde derde landen 4,8-5,3 
VS, Japan, enz. 
C. Samenwerking met de ontwikkelingslanden 41-47 
- deelneming aan de activiteiten 1, 3, 4 
- specifieke activiteiten 
Totaal 100 % (790 miljoen ecu) 
-225-
VERSPREIDING EN EXPLOITATIE VAN DE RESULTATEN VAN OTO 
BIJLAGE I 
DOELSTELLINGEN EN INHOUD 
van de communautaire activiteiten voor de verspreiding en de exploitatie van de 
resultaten van onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie 
I Doelstellingen en algemene uitvoeringsprincipes 
De activiteiten voor de verspreiding en de exploitatie worden uitgevoerd in het kader van de 
specifieke programmas en van een horizontale communautaire activiteit, waarop het onderhavige 
besluit betrekking heeft, hierna te noemen "activiteit voor verspreiding en exploitatie". 
De activiteiten voor verspreiding en exploitatie worden op de verschiUende gebieden ondernomen 
in het kader van de specifieke programmas. Zij moeten er met name voor zorgen dat de aspecten 
"verspreiding en exploitatie" in aanmerking worden genomen bij de evaluatie- en selectiecriteria 
voor de OTO-projecten, dat de in de contracten opgenomen clausules met betrekking tot de 
bescherming, de exploitatie en de verspreiding in acht worden genomen en dat de met het oog op 
onderzoeksprojecten gevormde netwerken en partnerships eveneens kunnen bijdragen aan de 
verspreiding en de exploitatie van de behaalde resultaten. 
De activiteit voor verspreiding en exploitatie voegt een communautaire dimensie en een daaruit 
resulterende meerwaarde toe aan de activiteiten van de Lid-Staten. Deze actie heeft drie 
doelstellingen : 
een brede verspreiding van de resultaten van de OTO-werkzaamheden in het kader van de 
communautaire en de nationale programma's; 
een optimale exploitatie van deze resultaten, waarbij er in samenwerking met de 
betrokkenen voor wordt gezorgd dat de resultaten van de communautaire en de nationale 
programma's een innoverend karakter hebben en waarbij de technologieoverdracht naar het 
MKB wordt bevorderd; 
steun aan initiatieven op nationaal of regionaal niveau, ten einde deze een transeuropese 
dimensie te geven. 
De exploitatie van de resultaten valt in eerste instantie onder de verantwoordetijkheid van het 
bedrijfsleven, maar steun van de Gemeenschap, vooral aan het MKB, blijkt niettemin noodzakelijk. 
Deel A - "Verspreiding en exploitatie van onderzoeksresultaten" - is met name bestemd voor de 
kleine en middelgrote ondernemingen die aan de specifieke programma's deelnemen, dan wel in 
staat zijn de in het kader van de communautaire of nationale onderzoeksprogramma's verkregen 
kennis te exploiteren. Deel B - "Overdracht van technologie naar de bedrijven" - heeft betrekking 
op het overgrote deel van de kleine en middelgrote ondernemingen, die hun concurrentievermogen 
willen behouden of versterken en daarvoor in hun activiteiten nieuwe kennis en nieuwe technologie 
moeten integreren, welke zij bij gebrek aan interne O&O-capaciteit van buiten moeten betrekken. 
In het derde deel - "Financieel klimaat voor de verspreiding van technologie" - worden maatregelen 
en instrumenten omschreven die aan de twee genoemde categorieën van het MKB ten goede kunnen 
komen. 
Deze activiteit komt qua doelstellingen en inhoudelijk ten goede aan de minst welvarende regio's 
in de Gemeenschap en draagt bij aan de economische en de sociale cohesie. Zij staat dan ook in 
nauw verband met de andere initiatieven die op deze gebieden worden ontplooid. 
-226-
De synergieën met het EUREKA-programma worden ontwikkeld en de bijdrage van de 
gemeenschap aan de desbetreffende activiteiten zal bij deze activiteit worden ondergebracht. 
De activiteit zal tevens bijdragen aan de samenwerking met derde landen op het gebied van 
verspreiding en exploitatie. 
H Inhoud van de horizontale activiteit 
A) Verspreiding en exploitatie van onderzoekresultaten 
Doel van dit gebied is de transsectoriële en transnationale verspreiding en exploitatie van 
onderzoekresultaten, ongeacht de oorsprong ervan, te bevorderen en in het bijzonder aan de 
communautaire OTO-activiteiten en aan de resultaten daarvan een grotere bekendheid te geven 
teneinde het gebruik ervan te stimuleren. 
In het licht van deze doelstelling wordt een samenhangend geheel aan activiteiten voorgesteld die 
met name betrekking hebben op diensten met een algemeen karakter, zoals het communautaire 
netwerk van contactpunten, de publieke voorlichtings- en verspreidingsdienst, gespecialiseerde 
diensten voor de bescherming en de exploitatie van resultaten, alsmede maatregelen voor een in 
zowel economisch als sociaal opzicht doelmatiger exploitatie en overdracht van de 
onderzoekresultaten. 
1) Het communautaire netwerk van contactpunten 
De activiteit die in het kader van het derde kaderprogramma werd uitgevoerd voor de oprichting 
van het "VALUE"-netwerk van contactpunten in de Lid-Staten voor het bevorderen van de 
communautaire activiteiten op OTO-gebied en de resultaten daarvan, zal worden voortgezet en 
uitgebreid, ten einde de bekendheid van de activiteiten bij het bedrijfsleven en onderzoeklaboratoria 
in de Gemeenschap te vergroten, de transnationale exploitatie van onderzoekresultaten te verbeteren 
en de samenwerking op het gebied van wetenschap en techniek in Europa te stimuleren. 
De hoofdlijnen voor de ontwikkeling en de uitbreiding van deze activiteit betreffen : 
steun aan het bedrijfsleven en aan onderzoekslaboratoria, ten einde deze gemakkelijker 
toegang te geven tot informatie met betrekking tot communautaire OTO en 
demonstratieactiviteiten; 
systematisch onderzoek van het technisch-economisch potentieel van OTO-resultaten, in 
samenhang met de specifieke programma's en in samenwerking met de betrokken 
contractanten, voor de verspreiding van deze resultaten naar de contactpunten; 
de evaluatie van potentiële behoeften van het industrieel complex op het gebied van 
wetenschap en technologie, ten einde het uit de communautaire en nationale 
onderzoeksprogramma's voortvloeiende aanbod daar beter op te kunnen afstemmen; 
gerichte acties voor de bevordering van de resultaten, die qua thema aansluiten bij de 
behoeften van de plaatselijke industrie; 
de uitbreiding van synergieën met netwerken en nationale en regionale betrokkenen, ten 
einde een betere transnationale verspreiding en exploitatie van de onderzoeksresultaten, 
ongeacht de oorsprong ervan, mogelijk te maken; 
levering van telecommunicatiediensten aan de contactpunten, waardoor de samenwerking 
wordt vergemakkelijkt. 
Het netwerk van de organisaties ter bevordering van energietechnologieën, OPET, zal bij deze 
benadering worden betrokken. 
2) De publieke voorlichtings- en vereprddingsdienst 
De publieke voorlichtings- en verspreidingsdienst voert drie basistaken uit : het verzamelen en 
leveren van gegevens, de verspreiding van informatie via netwerken naar het publiek en bepaalde 
-227-
doelgroepen, alsmede de voorlichting en de bewustmaking van het pubtiek op onderzoeksgebied. 
De volgende activiteiten zijn gepland : 
uitbreiding van de informatiedienst CORDIS met nieuwe informatiebronnen (Eureka, COST, 
nationale contactpunten, enz.) en multimediadocumenten; 
de organisatie van verspreidingsactiviteiten die zijn gericht op informatieverspreidende 
doelgroepen : wetenschapsjournalisten, documentalisten, contactpunten, andere netwerken 
van tussenpersonen, enz.; 
omschrijving en ontwikkeling van nieuwe produkten die zijn afgestemd op de verschiUende 
potentiële behoeften en de verspreiding daarvan met behulp van uiteenlopende middelen, 
zoals CD-ROM, publieke netwerken, uittreksels van databanken, bulletins, enz.; 
verdere publikaties, in de eerste plaats gericht op de informatieverspreiders en het grote 
publiek; 
communicatie en bewustmaking van het pubtiek, met andere middelen dan gedrukte 
publikaties, bij voorbeeld audiovisuele en multimediatechnieken; 
verbetering van de coördinatie met gelijksoortige activiteiten op nationaal niveau. 
3) Bescherming van de resultaten 
Deze activiteit heeft ten doel wetenschappers voor te lichten over en bewust te maken van 
vraagstukken met betrekking tot de bescherming van industrieel en inteUectoeel eigendom van 
onderzoekresultaten en daarnaast hulp te verlenen aan organisaties die niet over de nodige middelen 
beschikken om hun in communautair verband behaalde OTO-resultaten te beschermen. 
Er zuUen conferenties en bewustmakings- en opleidingsactiviteiten worden georganiseerd ten einde 
de kennis van de onderzoekers over inteUectoeel en industrieel eigendom te verbeteren. Met het oog 
op gemeenschappelijke activiteiten zal de samenwerking met het Europees Octrooibureau en met 
de nationale instanties worden uitgebreid. 
De bescherming van de resultaten van de Gemeenschap en het beheer van de octrooien die zij reeds 
heeft verkregen moeten ook in de toekomst worden gewaarborgd. Onder bepaalde voorwaarden kan 
op verzoek van universiteiten, onderzoekcentra en het MKB tevens bijstand en financiële steun 
worden verleend voor de bescherming van communautaire onderzoekresultaten. 
4) Hulp bij de exploitatie van de onderzoekresultaten 
Het doel van deze activiteit is het aanbieden van gespecialiseerde diensten en hulpfacüiteiten, als 
aanvulling op de activiteiten van de contactpunten; zij zijn met name bedoeld voor het MKB en 
moeten de overdracht van onderzoeksresultaten naar de industrie, alsmede de transsectoriële en 
transnationale exploitatie van de resultaten vergemakketijken. 
de voorgestelde diensten kunnen betrekking hebben op : de identificatie van toekomstige 
markten, technisch-economische haalbaarheidsstudies, bevorderende acties, 
opleidingsactiviteiten, adviezen op het gebied van exploitatiestrategie en het onderzoek naar 
verdere industriële exploitatiemogelijkheden in het kader van intergouvernementele projecten 
(Eureka) of andere communautaire initiatieven; 
de hulpprojecten hebben ten doel de activiteiten voor overdracht, toepassing en exploitatie 
van de resultaten ten dele financieel te steunen. 
Hierbij kan worden gedacht aan op het MKB gerichte activiteiten, steun aan activiteiten voor 
kennisoverdracht (opleidingsprojecten, technologieclubs, uitwisseling van wetenschappers) 
en aan de gedeeltelijke financiering van projecten voor de transnationale en transsectoriële 
exploitatie van onderzoeksresultaten. 
-228-
Deze werkzaamheden zuUen worden uitgevoerd met de hulp van experts, geselecteerde consultants 
of de bevoegde instanties in de Lid-Staten. Ook zal worden gestreefd naar een hechtere coördinatie 
met de op nationaal en regionaal niveau ondernomen activiteiten op het gebied van de exploitatie. 
5) Exploitatie van onderzoek en maatschappelijke context 
Deze activiteit beoogt door middel van studies en passende maatregelen de doelmatigheid van de 
exploitatie en de overdracht van de onderzoekresultaten te verhogen, waarbij speciaal gelet wordt 
op zowel de economische als de maatschappetijke behoeften. Daarnaast zuUen ook 
gemeenschappetijke activiteiten worden georganiseerd, waarbij vertegenwoordigers van onderwijs 
en wetenschap, beleidsmakers uit de overheidssfeer en de particutiere sector, de sociale partners 
en de media zijn betrokken, om te komen tot een betere communicatie tussen vertegenwoordigers 
uit de maatschappetijke sectoren en de wetenschappelijke wereld. 
De bevoegde organen in de Lid-Staten zuUen bij de uitvoering van deze activiteiten worden 
betrokken, zodat dankzij een gecoördineerde aanpak en de uitwisseling van gegevens synergieën 
ontstaan waar aUe betrokken partijen de vruchten van kunnen plukken. 
In het kader van de overdracht en de exploitatie van kennis zijn de volgende thema's en activiteiten 
gepland : 
beoordeling van de economische en sociale effecten van de OTO-activiteiten; 
inrichting en beheer van onderzoek; 
voorlichtingsactiviteiten waarmee de impticaties en de gevolgen van wetenschap en 
technologie onder de aandacht worden gebracht. 
B) Overdracht van technologie naar de bedrijven 
Dit gebied is met name bestemd voor industriële en dienstverlenende kleine en middelgrote 
ondernemingen die qua concurrentievermogen afhankelijk zijn van de toegang tot nieuwe 
technologieën, maar die zelf met over de middelen beschikken om deel te nemen aan communautair 
onderzoek of aan de directe exploitatie van de resultaten daarvan. Vaak zijn dit bedrijven in 
sectoren waarin slechts in beperkte mate technologie wordt gebruikt; de mogetijkheden om over 
te schakelen op nieuwe technologie moeten voor deze bedrijven dus worden verruimd. 
Dergetijke bedrijven moeten daarom attent worden gemaakt op beschikbare nieuwe technologieën, 
ongeacht de oorsprong daarvan, en op de mogelijkheden van deze technologieën met betrekking tot 
de specifieke behoefte van het bedrijf en het uitstippelen van een strategie. Gezien het grote aantal 
van dergetijke ondernemingen komt een rechtstreekse activiteit minder in aanmerking. 
Om deze bedrijven te bereiken moet de Gemeenschap een catalyserende en stimulerende rol spelen 
en de uitvoering van haar activiteiten sterk decentraliseren, daarbij steunend op de bevoegde 
instanties in de lid-Staten, de tussenschakels in de technologieoverdracht, informatieverspreiders 
enz., zodat deze aanpak maximaal effect sorteert. 
Doel van dit gebied is enerzijds het verbreden van de opening naar Europa en het verbeteren van 
de kwaliteit en het professionele gehalte van deze organen, door middel van 
samenwerkingsnetwerken, de uitwisseling van goede praktijken, opleiding en steun aan 
gemeenschappetijke acties. 
Anderzijds moeten de communautaire activiteiten gunstige voorwaarden scheppen voor het 
integreren van technologieën, door middel van bewustmakmgsactiviteiten bij bedrijven, de 
demonstratie van doelmatige methoden en de bevordering van moderne technieken voor 
innovatiebeheer. Daarnaast moet deze aanpak gericht zijn op een betere kennis van de verschiUende 
-229-
mechanismen en de geëigende instrumenten en beleidslijnen en op de verspreiding van goede 
praktijken, met name onder de plaatselijke en regionale betrokkenen, door middel van de 
uitwisseling en de evaluatie van ervaringen. 
Tegelijkertijd moeten op dit gebied vijf grote categorieën van betrokkenen worden ingeschakeld : 
de centra voor technologische hulpmiddelen (CTH), die het MKB de beschikking kunnen 
geven over de voor een innovatieproject onontbeerlijke technologische deskundigheid 
(universiteiten en openbare onderzoeksinstellingen, sectoriële centra voor collectief 
onderzoek, gecontracteerde onderzoeksgroepen, enz.); 
de verstrekkers van interface-diensten, die in staat zijn een sneUe diagnose te steUen met 
betrekking tot de behoeften van de cliënt (een kleine of middelgrote onderneming), en 
kunnen aangeven welk CTH terzake deskundig is (technologieadviseurs in Frankrijk, one-
stop shops in Engeland, innovatiecentra in Nederland, enz.); 
de verstrekkers van gespecialiseerde adviesdiensten, (kwaliteit, industriële vormgeving, 
advies en organisatie, het zoeken naar partners, het opzetten van netwerken, enz.); 
verstrekkers van financiële diensten, die het voor de uitvoering van innovatieprojecten 
benodigde kapitaal leveren; 
nationale, regionale en plaatselijke overheidsorganen, die de beleidslijnen omschrijven, 
het ondernemingsklimaat bepalen en ondersteunende procedures beheren. 
Dit gebied omvat drie activiteiten : 
1. Transnationale netwerken voor de ondersteuning van de overdracht en de verspreiding 
van technologie 
In het verlengde van het SPRINT-programma zal het accent worden gelegd op de Europese 
oriëntatie, de kwaliteit en de doelmatigheid van de diensten voor de ondersteuning van innovatie 
en technologieoverdracht. Er zal worden gestreefd naar een gecoördineerde benadering, waarbij 
wordt uitgegaan van de vraag van het bedrijfsleven ("bottom-up") en alle aspecten worden 
bestreken die verband houden met de overdracht en het gebruik van technologie. 
Geplande activiteiten zijn: 
de consolidatie van transnationale samenwerkingsverbanden van nationale of regionale 
organisaties die bij de overdracht en de verspreiding van technologie zijn betrokken, ten 
einde de Europese oriëntatie van deze organisaties te versterken : organisaties voor 
onderzoek en technologische ontwikkeling, sectoriële technische centra, technologieparken 
en science parks, plaatselijke en regionale organen en netwerken voor de verspreiding van 
technologie, enz.; 
de bevordering van de samenwerking tussen universiteiten, of onderzoekscentra, de industrie 
en financiële instellingen, ten einde de uitbreiding en de transnationale ontwikkeling van 
ondernemingen van geavanceerde technologie te vergemakkelijken; 
steun aan initiatieven op nationaal of regionaal niveau voor de verhoging van de 
doelmatigheid van diensten voor technologieoverdracht : opleidingssessies (bijvoorbeeld in 
de vorm van een "zomercursus"), uitwisseling van ervaringen en goede praktijken, 
-230-
publikatie van handboeken, ten einde deze diensten een transeuropese dimensie te geven; 
maatregelen om de transeuropese verspreiding van technologische mogetijkheden, ongeacht 
de oorsprong daarvan, en de toenadering tussen aanbod- en vraagzijde en tussenpersonen 
te vergemakketijken (bijvoorbeeld technologieoverdracht-dagen, technologiebeurzen); 
2. Een gunstige omgeving voor de integratie van nieuwe technologie in het industrieel 
complex 
De beoogde doelstelling is het bevorderen van de integratie van nieuwe technologie in de industrie, 
vooral door het MKB, en door overheidsorganen, met name op plaatselijk niveau. In het bijzonder 
zal worden onderzocht op welke wijze de gebruikers hun behoeften optimaal kunnen formuleren 
("demand-led-approach"), zodat zij de technologie kunnen kiezen die het best aansluit op hun 
strategie en op hun vermogen om deze technologie te integreren . 
De volgende activiteiten worden voorgesteld : 
steun aan proefprojecten voor de transregionale of transsectoriële overdracht van 
technologie, waarmee de methoden en voorwaarden voor de toepassing van technologie door 
nieuwe gebruikers kunnen worden gedemonstreerd. Voor deze projecten wordt een beroep 
gedaan op representatieve tussenorganen die een belangrijk vermenigvuldigingseffect teweeg 
kunnen brengen ten aanzien van de verspreiding van technologieën bij het MKB; 
de bevordering bij het bedrijfsleven, in het bijzonder het MKB, van goede beheerspraktijken 
op het gebied van innovatie en integratie van nieuwe adequate technologie, zoals : 
strategische planning, bewakingstechnologie, waarde-analyse, industriële vormgeving, 
kwaliteitsbeheer, irmovatiemarketing. Hieraan kan een wedstrijd verbonden worden (bij 
voorbeeld de prijs voor industriële vormgeving van de Europese Gemeenschap), alsmede 
steun aan gedecentraliseerde activiteiten voor de bevordering van een geïntegreerde 
benadering van dergelijke beheerstechnieken (het MINT-initiatief); 
de bevordering van de technologische samenwerking in alle fasen (het zoeken van partners, 
het leggen van contacten, adequate financiering, contractonderhandelingen) tussen de 
bedrijven door middel van geschikte instrumenten en netwerken; 
de bevordering van gedecentraliseerde bewustmakingsactiviteiten voor technologieoverdracht 
en innovatie (bijvoorbeeld "Innovation Road Show"). 
3. De uitwisseling van de informatie en ervaringen op het gebied van het beleid voor de 
verspreiding van technologie 
Het doel is het nationale, regionale en communautaire beleid op het gebied van 
technologieoverdracht, alsmede de bijbehorende beleidsinstrumenten, beter op elkaar af te stemmen. 
Dit impliceert enerzijds een betere kennis van innoverende systemen en hun prestaties, het gevoerde 
beleid, de regelgeving en de op regionaal, nationaal en communautair niveau gehanteerde 
beleidsinstrumenten, en anderzijds een regelmatige uitwisseling van goede praktijken tussen de 
verschiUende betrokkenen. 
De volgende acties zijn voorgesteld : 
verdere bestudering en observatie van Europese innoverende systemen, en van 
beleidsmaatregelen en de toegepaste beleidsinstrumenten (European Innovation Monitoring 
System); hierbij kan met name worden gedacht aan een vergelijkende analyse van de regels 
voor het verlenen van vergunningen en het nemen van fiscale stimuleringsmaatregelen, of 
-231-
aan een onderzoek naar de geschikte juridische vormen; 
steun aan de betrokkenen op regionaal niveau die met behulp van externe deskundigen in 
staat moeten worden gesteld hun infrastructuur voor technologieoverdracht door te lichten 
en beleidsmaatregelen en -instrumenten op dit gebied beter te omschrijven; 
de oprichting van een forum voor de bevordering van de uitwisseling van ervaringen en 
goede praktijken bij het ontwerp, de uitvoering en de evaluatie van nationale en regionale 
beleidsmaatregelen voor de verspreiding van technologie (Innovation Policy Forum). 
Q Financieel klimaat voor de verspreiding van technologie 
Dit gebied heeft ten doel door middel van een passende communautaire activiteit, waarbij het 
subsidiariteitsbeginsel in acht wordt genomen, het Europees klimaat voor de financiering van de 
exploitatie, de aanpassing en de verspreiding van technologie te verbeteren. 
Dit gebied omvat : 
1) Indirecte steunmaatregelen 
Bij voorbeeld : 
activiteiten voor de verbetering van de transnationale communicatie tossen 
financiële kringen en ontwikkelaars van technologieprojecten (zoals een 
investeringsforum) ; 
voortzetting van het experiment betreffende de financiering van technologie 
naargelang van de resultaten, waarmee in het kader van Sprint is begonnen, 
ten einde met name de traditionele industriële sectoren aan te moedigen om 
nieuwe technolgie te gaan gebruiken; 
steun aan onderzoek en eventuele experimenten betreffende doelmatige 
systemen voor de werving van privékapitaal en investeringsonttrekking 
("exitmechanismens"), ten bate van OTO-projecten (bij voorbeeld door 
vergetijking van plaatselijke netwerken van privé-investeerders of "business 
angels"). 
2) Proefprojecten voor de stimulering van de overdracht en de exploitatie van technologie 
door het MKB, bij voorbeeld door middel van premies voor de deelname van de kleine en 
middelgrote ondernemingen aan activiteiten voor de verspreiding en de exploitatie van 
communautaire OTO-resultaten. Het beheer van deze acties zal sterk worden 
gedecentraliseerd en worden toevertrouwd aan organisaties die op nationaal en regionaal 
niveau beschikken over een uitgebreid netwerk voor, en ervaring met de ondersteuning van 
het MKB (particutiere innovatiebureaus, contactpunten, enz.). 
3) Experiment met een instrument voor het aantrekken van financiering voor het gebruik 
van onderzoekresultaten en technologie door het MKB. Dit nieuwe instrument zal 
compatibel zijn met de maatregelen van de Lid-Staten en aangepast aan de nationale 
omstandigheden. Het beheer ervan wordt op basis van overeenkomsten en in nauw overleg 
met de nationale instanties gedelegeerd aan gespecialiseerde financiële tussenpersonen, met 
name op grond van hun ervaring en hun vermogen om te zorgen voor mede-investering uit 
eigen middelen. Specifieke steun zal worden gegeven aan geselecteerde tussenpersonen, ten 
-232-
einde de technische evaluatie en het beheer van dossiers waarmee een bescheiden bedrag 
gemoeid is te vergemakkelijken. 
Op deze wijze moet het, al naargelang de nationale situatie, voor de begunstigde ondernemingen 
uit het MKB gemakkelijker worden om garanties voor leningen en rentesubsidies te verkrijgen. 
Deze activiteiten zullen nauw worden gecoördineerd met getijksoortige en aanvuUende 
communautaire activiteiten (Eurotech-kapitaal, Europees Investeringsfonds, ondernemingenbeleid 
...); de indicatieve kosten zuUen vrij beperkt zijn, aangezien wordt voorgesteld om de acties bij 
wijze van proef te organiseren. 
-233-
BULAGE H 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschiUende gebieden 
A. Verspreiding en exploitatie van de resultaten 48-55 % 
Hierbij inbegrepen is een bijdrage van 55 MECU voor het OPET-netwerk 
B. Overdracht van technologie naar de bedrijven 40-45 % 
C.Financieel klimaat voor de verspreiding van technologie 7-10 % 
TOTAAL 100 % (530 
miljoen ecu) 
-234-
OPLEIDING 
EN MOBILITEIT VAN ONDERZOEKERS 
BIJLAGE 1 
WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNOLOGISCHE DOELSTELLINGEN EN INHOUD 
1. ACHTERGROND 
1.1. BELANG EN PROBLEMEN 
Optimaal gebruik van mensetijke hulpbronnen is een fundamentele parameter van iedere sociaal 
economische activiteit. Hoewel Europa op onderzoekgebied over een aanzienlijk menselijk 
potentieel beschikt, is dit vaak moeizaam te gebruiken en wordt het gehinderd door barrières die 
Lid-Staten isoleren, disciplines scheiden of de overdracht van technologie belemmeren. De 
ontwikkeling van de mensetijke hulpbronnen bij onderzoek door opleiding en een betere exploitatie 
ervan door mobiliteit en transnationale samenwerking zijn essentiële middelen om de grondslagen 
van de Europese industrie en haar internationale concurrentiepositie te versterken. 
Hieraan zijn echter aanzienlijke problemen verbonden, die nog worden versterkt door de 
verdeeldheid van de Gemeenschap, de geïsoleerde positie van fundamenteel onderzoek en de 
diversiteit en de complexiteit van de te bestuderen onderwerpen. Enerzijds dient er geheel in de lijn 
van de specifieke programma's van activiteit 1 van het vierde kaderprogramma, een benadering te 
worden gevolgd die is gericht op de doelstellingen die door de Europese Gemeenschap op basis van 
de prioritaire behoeften van de Lid-Staten zijn omschreven (de zogenaamde "top-down"-strategie). 
Anderzijds dient het onderhavige programma op alle met onder deze gerichte benadering vallende 
gebieden van aspecifiek of fundamenteel onderzoek activiteiten voor opleiding en transnationale 
samenwerking te stimuleren, die door de onderzoekers zelf worden voorgesteld, en niet in het teken 
staan van buitenaf opgelegde doelen of vooropgestelde doelstellingen (de zogenaamde "bottom-upH-
strategie). Het verschü tussen deze twee benaderingen valt niet altijd gemakkelijk te maken; 
bovendien moet ervoor worden gezorgd dat zij elkaar zonodig aanvullen, zodat de in de 
communautaire programma's opgenomen activiteiten voor opleiding en mobiliteit ten voUe bijdragen 
aan de koppeling van fundamenteel en toegepast onderzoek. 
Ten einde de mobiliteit van onderzoekers zoveel mogelijk te bevorderen, moet ernaar worden 
gestreefd de voorwaarden en regels voor communautaire beurzen aan te passen aan de nationale 
stelsels en op langere termijn in aUe Lid-Staten de met deze beurzen samenhangende sociale, fiscale 
en financiële regelingen te harmoniseren. 
-235-
1.2. CONTINUÏTEIT EN ONTWIKKELING VAN DE VOORGESTELDE ACTIVITEIT 
De voorgestelde activiteit is met de nodige aanpassingen een vervolg op het programma "Menselijk 
potentieel en mobiliteit" (1992-1994) en op de eerdere programma's Stimulation (1983-1988), 
Science (1988-1992) en "Toegang tot grote wetenschappetijke en technische installaties" (1989-
1992). 
De voor elke activiteit van langere duur noodzaketijke continuïteit moet vooral worden gezocht in 
de doelstellingen (verhoging van de doelmatigheid van het onderzoek en de infrastructuren ervan 
in de Gemeenschap door opleiding, mobititeit en samenwerking) en in de noodzaketijke cohesie (het 
inspelen op de behoefte aan gekwalificeerd wetenschappelijk personeel in de minst welvarende 
regio's) en subsidiariteit (het gebruik maken van de katalyserende werking van de bundeling van 
deskundigheid en van middelen die nu in de Gemeenschap zijn versnipperd). Dit sluit nauw aan op 
enkele essentiële kenmerken van het SCEENCE-programma. 
De aanpassingen die door de ontwikkelingen nodig zijn geworden, liggen vooral op het niveau van 
de strategieën en de uitvoering : 
voortzetting van de activiteiten, zoals netwerken ("twinning") en toegang tot grote 
installaties, op dezelfde basis als in het SCIENCE-programma; 
vereenvoudiging en versoepeling van de comitologie, de overlegstructuren en de procedures 
voor de uitvoering en het beheer van het programma; 
minder versnippering van de financieringsinspanningen, een beperking van het aantal 
oproepen tot het indienen van voorsteUen, standaardisering van de communautaire bijdragen; 
verbetering van de coördinatie met de aangrenzende communautaire activiteiten (onderwijs 
en opleiding; specifieke programma's van activiteit 1 van het kaderprogramma). 
aanpassing van de voorwaarden en regels voor de communautaire studiebeurzen aan de 
nationale stelsels en geleidelijke harmonisatie van deze stelsels. 
het benutten van synergieën met de tweede activiteit van het kaderprogramma 
(samenwerking met derde landen en internationale organisaties). 
2. VOORGESTELDE OTO-ACTIVITEITEN 
2.1. ALGEMENE DOELSTELLINGEN 
Het doel van het programma is het bevorderen van een kwantitatieve en kwalitatieve groei van de 
mensetijke hulpbronnen in de Gemeenschap, door stimulering van opleiding en mobititeit van 
onderzoekers. 
De aard van de voorgestelde activiteiten en de meetbare doelstellingen van het programma worden 
uiteengezet in deel 3; de algemene doelstellingen zijn de volgende : 
stimulering van opleiding door onderzoek en een doelmatiger inzet van hoog gekwalificeerde 
onderzoekers in de Gemeenschap door middel van samenwerking; 
-236-
verbetering van de mobititeit van de Europese onderzoekers, zowel in geografisch als in 
interdisciplinair opzicht; 
bevordering van partnerschap tussen industrie en universiteiten; 
bevordering van transnationale samenwerking ten behoeve van "vrij " onderzoek, ofwel door 
onderzoekers zelf voorgesteld onderzoek; 
verbetering en terbeschikkingstelling aan alle onderzoekers in de Gemeenschap van grote 
installaties die onontbeerlijk zijn voor hoogwaardig onderzoek; 
verbetering van de wetenschappetijke en technologische cohesie in Europa door 
wetenschappetijke instanties en onderzoekers uit de minder welvarende gebieden kansen 
voor opleiding en onderzoek te bieden, zodat zij een hoog kwaliteitsniveau kunnen bereiken. 
Deze activiteit moet betrekking hebben op de exacte en natuurwetenschappen, de economische en 
beheerswetenschappen en de sociale en menswetenschappen die van Europees belang zijn. 
2.2. SPECIFIEKE ACTIVITEITEN 
Het programma valt uiteen in drie onderling afhankelijke gebieden (opleiding door onderzoek, 
organisatie van laboratoriumnetwerken en steun aan grote installaties), waaraan een activiteit is 
toegevoegd voor de uitvoering van begeleidende maatregelen waarmee de communicatie tussen 
onderzoekers en de industrie moet worden verbeterd, jonge wetenschappers worden aangemoedigd 
en bekendheid wordt gegeven aan resultaten en uitkomsten van programma's. 
2.2.1. Opleiding door onderzoek 
Coördinatie van aUe opleidingsactiviteiten in het kader van de specifieke programma's 
voor de eerste, tweede en derde activiteit van het 4e kaderprogramma. Er dient een 
geharmoniseerd en samenhangend kader te komen (samenhang tussen beursbedragen en 
categorieën van bursalen, centrale instanties voor in ontvangstneming van voorsteUen en 
vaststelling van de bedragen) voor de verschiUende programma's voor opleiding door 
onderzoek op communautair niveau; dit mag echter niet resulteren in een gecentraliseerd 
systeem dat niet aansluit op de specifieke behoeften van de verschiUende programma's. 
Studie naar de positie van bursalen in de Gemeenschap. Tussen een aantal Lid-Staten 
bestaan grote verschiUen met betrekking tot de juridische en financiële (salaris, 
voorzieningen, belasting) regelingen voor Europese bursalen. Hiernaar zal verder onderzoek 
worden gedaan, waarbij zal worden getracht deze verschiUen op te heffen of het 
communautaire beurzenstelsel aan te passen aan de specifieke nationale situaties. 
Tenuitvoerlegging van opleiding door onderzoek en stimulering van de mobiliteit van 
onderzoekers op aUe gebieden die onder het programma vaUen. De opleidingsstages kunnen 
drie maanden tot drie jaar duren en bieden Europese onderzoekers de gelegenheid buiten 
hun land van herkomst een opleiding te krijgen of zich te specialiseren. 
-237-
Deze stages staan open voor wetenschappers die gepromoveerd zijn of aan een proefschrift werken. 
Aan de gastlaboratoria worden toelagen uitgekeerd ter dekking van de reis en verblijfkosten van 
de onderzoekers alsmede een bijdrage in de onderzoekkosten en beheerskosten. Speciale aandacht 
zal worden besteed aan de opleidingsactiviteiten op het gebied van innovatiebeheer, die met name 
op het bedrijfsleven gericht zijn. Aan de opleiding van onderzoekers uit het MKB zal hoge prioriteit 
worden gegeven. 
Met het oog op de cohesie zullen maatregelen worden getroffen om: 
opleidingsnetwerken tussen industrie en universiteit te vormen ten behoeve van onderzoekers 
uit minder welvarende regio's; 
onderzoekers uit de minst welvarende regio's aan te moedigen naar hun land terug te keren. 
Daartoe zouden beurzen van onderzoekers, bursalen uit minder welvarende regio's met een 
jaar moeten worden verlengd, teneinde de terugkeer naar en de vestiging in eigen land te 
vergemakketijken; 
hoog gekwalificeerde wetenschappers uit geïndustrialiseerde regio's de mogelijkheid te 
bieden om voor langere tijd te werken in onderzoekscentra in minder welvarende regio's. 
2.2.2. Netwerken van laboratoria in verschillende landen 
Hieraan ten grondslag ligt het concept van de "Europese laboratoria zonder muren", (ELZM) zoals 
dat de afgelopen jaren in het kader van de verschiUende communautaire programma's is 
ontwikkeld. Samenwerkingsverbanden van laboratoria die in de verschiUende Lid-Staten aan een 
gemeenschappetijk onderzoek werken, worden gefinancierd; voor elk deelnemend laboratorium 
wordt een toelage verstrekt die qua hoogte ongeveer overeenkomt met de kosten voor de aanstelling 
van een post-doctorale onderzoeker, en waarmee de reis- en verblijfkosten alsmede bepaalde kosten 
voor onderzoek en installaties kunnen worden gedekt. 
Het is de taak van ieder ELZM om de verantwoordelijkheid voor het onderzoek over de deelnemers 
te spreiden en om de coördinatie te verzorgen voor een zo open en doelmatige samenwerking en 
communicatie. Verder moet elk ELZM ervoor zorgen dat zijn belangrijkste onderzoekresultaten met 
een zekere regelmaat worden verspreid, door de publikatie van brochures en samenvattende 
artikelen; wanneer de werkzaamheden van de ELZM's eenmaal zijn begonnen, zuUen stappen 
worden genomen voor de totstandbrenging van een dialoog met de industriële laboratoria, met name 
in het MKB, die ontdekkingen kunnen exploiteren of op nieuwe doelstellingen gericht voortgezet 
onderzoek kunnen financieren. Er moet alles aan worden gedaan om het MKB in minder 
welvarende gebieden bij deze dialoog te betrekken en aan te moedigen deel te nemen aan 
transnationale onderzoeksteams. 
Een ELZM moet tenminste driejaar functioneren; er moeten regelingen worden getroffen die het 
mogelijk maken om reeds aan het begin van het programma te beschikken over een groot deel van 
de voor de netwerken bestemde begrotingsgelden. 
-238-
2.2.3. Toegang tot en steun voor grote onderzoekinstallaties 
Dit deelgebied is voUedig gericht op de verbetering, de coördinatie en het gebruik van grote 
onderzoeldnstaUaties; deze zijn in de Gemeenschap dun gezaaid, en een aanzientijke inspanning op 
communautair niveau is gezien de hoge kosten voor de vestiging en het onderhoud en op grond van 
het belang voor het onderzoek meer dan gerechtvaardigd. 
De communautaire steun omvat : 
steun voor universitaire en industriële onderzoekers, ten einde hen in staat te steUen zich 
te bekwamen in het gebruik van deze installaties en de mogetijkheden ervan te benutten. 
Prioriteit wordt gegeven aan onderzoekers uit de minst welvarende regio's; 
steun voor de verbetering van bepaalde infrastructuren en coördinatie van de activiteiten die 
daarin worden ontwikkeld. 
2.2.4. Begeleidende maatregelen 
De begeleidende maatregelen behelzen de inzet van hulpmiddelen waarmee de wetenschappetijke 
informatie op aUe gebieden van het programma kan worden overgebracht en de resultaten van de 
opleidingsactiviteiten, de netwerken en de steun aan de grote installaties op adequate wijze kunnen 
worden verspreid en geëvalueerd. Het gaat met name om : 
de ontwikkeling van een Euroconferentie-systeem dat jonge onderzoekers de gelegenheid 
biedt van gevestigde wetenschappers een actueel overzicht te verkrijgen van de stand van 
zaken op een bepaald speerpuntgebied van fundamenteel of toegepast onderzoek; 
de organisatie van praktijkstages, waarin wordt geleerd hoe in laboratoria of in praktische 
situaties wordt omgegaan met nieuwe, moderne en in de Gemeenschap minder gebruikelijke 
technieken en methodes. Dergetijke stages zullen zoveel mogelijk in de minst welvarende 
regio's van de Gemeenschap worden georganiseerd; 
de instelling van prijzen voor jonge wetenschappers en een prijsvraag voor jonge talentvoUe 
onderzoekers uit de Gemeenschap; 
de pubtikatie van brochures, samenvattende artikelen en evaluatierapporten over de 
activiteiten en de resultaten van het programma. 
het stimuleren van de minst welvarende regio's tot deelname aan het programma, door 
middel van voorlichtingsseminaries; 
het inwinnen van adviezen bij de meest vooraanstaande Europese wetenschappers en 
vertegenwoordigers van de industrie over de voortgang van programma's en de eventuele 
noodzaak om de wijze van uitvoering of bepaalde doelstellingen van programma's te 
wijzigen; het regelmatig evalueren in nauw overleg met de Lid-Staten van de vorderingen 
op het gebied van de cohesie die dankzij de verschiUende mitiatieven in het van het 
programma worden gemaakt. 
-239-
3. PRIORITAIRE GEBIEDEN EN BUNDELING VAN DE INSPANNINGEN 
Het is onmogelijk om prioritaire thema's vast te stellen in een programma dat openstaat voor aUe 
disciplines en waarin een "bottom-up" benadering wordt gevolgd. Er wordt derhalve een uniforme 
benadeling overwogen, die hoofdzaketijk is gebaseerd op de kwaliteit van de voorsteUen, en die 
het mogelijk maakt de communautaire middelen gelijkmatig over aUe onder het programma vaUende 
disciplines te verdelen. De doelen van de activiteiten "opleiding" en netwerken komen hierna onder 
de rubriek "meetbare doelstellingen" aan de orde. 
Voor de activiteiten "Grote installaties" zal de steun aan de infrastructuur en de coördinatie in 
eerste instantie beperkt blijven tot de thema's die verband houden met de ontwikkeling van 
detectoren, hoog-vacuümtechnologie en superschone technologie, optische systemen en de 
ontwikkeling van methoden voor de visualisering van gegevens. De communautaire steun aan de 
toegang tot grote mstallaties kan worden verleend op alle werkgebieden die voldoen aan de drie 
criteria kwaliteit, bruikbaarheid en uniciteit. 
-240-
3.1. AARD VAN DE ACTIVITEITEN EN MEETBARE DOELSTELLINGEN 
ACTIVITEIT AARD MEETBARE 
DOELSTELLINGEN 
Opleiding 
aanpassing van de 
communautaire 
beurzen­
stelsels en analyse 
van de nationale 
situaties 
beurzen 
Laboratoriumnetwerken overleg 
opleidingscontracten 
onderzoekscontracten 
Grote installaties 
toegang voor jonge 
onderzoekers 
en 
verbetering van de 
infrastructuur contracten voor 
gezamentijke rekening 
coördinatie overleg Onderlinge aanpassing van de 
situatie van bursalen 
5 000 personen/jaar 
1 000-1 500 laboratoria, 
geïntegreerd in 200-250 
ELZM's 
50 grote installaties voor 800-
1000 gebruikersgroepen 
10 transnationale projecten (op 
het gebied van de ontwikkeling 
van detectoren, hoogvacuüm-
technologie en superschone 
technologie, optische systemen 
en de uitwerking van methoden 
voor de visualisering van 
gegevens) 
Studies, workshops, seminaries 
en forums, voor het 
overbrengen van de 
informatie, het opzetten van 
strategieën en een goede 
organisatie van toepassing, 
onderzoek en beheer op 
nationaal niveau. 
-241-
4. UITVOERING 
ACTIVITEIT UITVOEIRING 
Opleiding 
Coördinatie Oprichting van centrale instanties; 
vergaderingen. 
Aanpassing van de 
beurzenstelsels Enquêtes, studies, vegaderingen. 
Beurzen Contracten met gastlaboratoria na vaststelling 
voor aUe lid-Staten van schalen voor 
toelagen aan bursalen en voor de verrekening 
van bepaalde kosten voor onderzoek, beheer 
en sociale zekerheid. Proeven met 
gedecentraliseerde beheersmechanismen voor 
een aantal onderzoeksthema's. 
Laboratoriumnetwerken 
Communautaire bijdrage : circa 80.000 
ecu/jaar voor ieder deelnemend laboratorium 
Grote installaties 
Coördinatie en verbetering 
van de infrastructuur 
Vergaderingen en contracten voor 
gezamenlijke rekening 
Toegang tot grote installaties Contracten met insteUingen 
Begeleidene maatregelen Organisatie van Euro-conferenties, 
zomercursussen, vergaderingen, studies, 
publikaties. 
-242-
BULAGE2 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschiUende gebieden 
Opleiding 30-40 % 
Laboratoriumnetwerken 40-50 % 
Grote instaUaties 13-17 % 
Begeleidende maatregelen 4-6 % 
TOTAAL 100 % (785 müjoen ecu) 
-243-
WETENSCHAPPELUKE EN TECHNISCHE DOELSTELLINGEN EN INHOUD 
van de door het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek voor de 
Europese Economische1 Gemeenschap uit te voeren onderzoekprogramma's (1995-1998) 
Het Gemeenschappetijk Centrum voor Onderzoek (GCO) zal zich bezighouden met strategisch en 
toegepast onderzoek. Deze activiteiten, die een onderdeel vormen van het Europese stelsel van 
wetenschap en technologie, moeten tevens bijdragen tot de wetenschappetijke onderbouwing van 
de verschiUende takken van het communautaire beleid. Hierbij zullen de fundamentele criteria in 
acht worden genomen, die zijn uiteengezet in het Besluit van de Raad betreffende het vierde 
kaderprogramma voor OTO, vooral de relatie "opdrachtgever/uitvoerder" en het 
subsidiariteitsbeginsel, en zal rekening worden gehouden met de volgende aspecten : 
wetenschappetijke en technische uitmuntendheid, 
neutraliteit en onafhankelijkheid, 
unieke karakter van de onderzoekfaciliteiten, 
toegankelijkheid voor aUe Lid-Staten van de Gemeenschap. 
Het wetenschappelijk en technisch onderzoek van het GCO moet voorzien in de behoeften van de 
Gemeenschap als geheel, en die van haar instellingen en Lid-Staten, ten einde : 
bij te dragen tot de versterking van de wetenschappetijke en technologische basis voor de 
Europese industrie en de ontwikkeling van het internationale concurrentievermogen van deze 
industrie, 
de onafhankelijke wetenschappetijke deskundigheid te verschaffen die nodig is voor de 
uitvoering van het communautaire beleid en de taken die het Verdrag aan de Gemeenschap 
heeft opgelegd, 
wetenschappelijke en technische diensten te verrichten voor de Instellingen van de 
Gemeenschap en de bekwaamheden en wetenschappetijke en technische installaties van het 
GCO beschikbaar te steUen voor overheids- en particutiere instellingen, 
bij te dragen tot de veiligheid van nieuwe technologieën voor het pubtiek, 
bij te dragen tot een betere milieu-effectrapportage en milieubescherming, 
bij te dragen tot een vermindering van de wetenschappetijke en technologische ongelijkheden 
tussen de Lid-Staten van de Gemeenschap. 
De Europese dimensie van zijn werkzaamheden dient een van de fundamentele sterke punten van 
het GCO te blijven. De activiteiten van het GCO moeten worden gekenmerkt door een 
multidisciplinaire aanpak, die gebaseerd is op de grote verscheidenheid van de aanwezige 
deskundigheid. Dit multidisciplinaire karakter dient tot uiting te komen in de werkterreinen 
waarmee de instituten van het GCO zich bezighouden, waardoor het centrum in staat btijft op 
eventuele nieuwe uitdagingen in te gaan. 
Dankzij de aanwezige bekwaamheden en de betrokkenheid bij het formuleren en uitvoeren van het 
communautaire beleid zal het GCO bijdragen tot het bundelen van de nationale, communautaire en 
Europese activiteiten. Het zal daartoe deelnemen aan netwerken van openbare en particutiere 
laboratoria in de Lid-Staten en aan Europese onderzoekconsortia en kan een spüfunctie vervuUen 
in de sectoren die tot zijn werkterrein behoren. Voorts zal het deelnemen aan de in aanmerking 
komende EUREKA-projecten. 
!Dit woord schrappen na inwerkingtreding van het Verdrag betreffende de Europese Unie 
-244-
Deze ruime taakstelling mag echter niet leiden tot een te grote versnippering van de ondernomen 
werkzaamheden. Zonder de verwachtingen van de opdrachtgevers uit het oog te verliezen, moeten 
het centrum en zijn leiding een helder zicht houden op de juiste wetenschappetijke en technische 
oriëntatie van het GCO en het juiste evenwicht weten te bewaren om de werkzaamheden en 
contracten die zijn aangenomen, te aUen tijde te kunnen uitvoeren op het vereiste niveau van 
competentie, zowel kwalitatief als kwantitatief. 
Hieronder wordt een overzicht gegeven van de doelstellingen van de programma's in het licht van 
het bovenstaande. Hierbij wordt ingegaan op zowel de eigenlijke onderzoekwerkzaamheden als op 
de wetenschappelijke en technische ondersteuning die het GCO op verzoek levert aan de 
directoraten-generaal die zich bezighouden met het opstellen en uitvoeren van het communautaire 
beleid en de communautaire wetgeving. Op gebieden waar tevens andere specifieke programma's 
worden uitgevoerd waarin werkzaamheden voor gezamentijke rekening plaatsvinden, zal, met name 
via de betrokken programmacomités, worden gezorgd voor nauwe coördinatie met de GCO-
programma's. 
In de volgende paragrafen worden de aan het GCO toegewezen taken beschreven die betrekking 
hebben op de eerste activiteit van het vierde kaderprogramma. 
Informatie- en communicatietechnologie 
Het GCO zal een bijdrage leveren aan de verbetering van de veitigheid en betrouwbaarheid 
van systemen. Het gaat hierbij om de volgende sectoren : de kritische systemen wat de 
veiligheid van computers en robots betreft en systemen die betrekking hebben op de 
beveiliging van computers. De belangrijkste prenormatieve sectoren betreffen het opstellen 
van richtlijnen voor ontwerpen, ten einde ervoor te zorgen dat rekening wordt gehouden met 
de veüigheid en betrouwbaarheid. Er zullen instrumenten worden ontwikkeld voor de 
analyse en validering van de veitigheid en betrouwbaarheid van systemen. 
Bovendien zal het GCO een bijdrage leveren op het gebied van de high performance 
computing en de toepassingen daarvan; in samenwerking met een netwerk van nationale 
centra zullen methodes worden ontwikkeld om deze systemen te vergelijken. Voorts kan het 
GCO gaan fungeren als instelling waar conformiteitstests worden verricht voor 
gespecialiseerde programmatuur en kunnen andere bijdragen worden geleverd op het gebied 
van de informatietechnologie (ontwikkeling van testmethodes). Ook zal het GCO meewerken 
aan de organisatie van verschiUende workshops en van opleidingsactiviteiten op de gebieden 
waarop het een bijdrage levert. 
Industrietechnologie 
Op dit gebied, dat tot doel heeft het concurrentievermogen van de Europese industrie te 
verbeteren, zal het GCO deelnemen aan de volgende twee thema's, waarbij de GCO-
bijdrage nauw wordt gecoördineerd met de werkzaamheden voor gezamentijke rekening : 
Materiaaltechnologie, 
Onderzoek in verband met normalisatie en meet- en testmethoden. 
Uitzonderingen daargelaten zuUen de prenormatieve onderzoekwerkzaamheden plaatsvinden 
in het kader van netwerken van geïnteresseerde Europese instituten die zich met 
prenormatief onderzoek bezighouden, en in samenwerking met het CEN, zodat deze 
werkzaamheden vanaf het begin worden afgestemd op de algemene behoeften van de 
industrie. 
-245-
Het materiaalonderzoek zal hoofdzaketijk worden geconcentreerd op de hierna volgende 
sectoren die worden gekenmerkt door een prenormatief karakter en die belangrijke 
mogetijkheden bieden voor de ontwikkeling van activerende technologieën; hierbij zal de 
nadruk worden gelegd op schone technologie : 
keramiek en composietmaterialen, karakterisering, evaluatie van defecten en 
levensduurvoorspelling, 
technieken voor oppervlaktemodificatie en -karakterisering, met behulp van 
ionenimplementatie en laserbundels, 
prenormatief onderzoek met het oog op het opstellen van normen voor de recycleerbaarheid 
van materialen, in dit verband zal onder meer een database voor recycleerbare materialen 
worden ontwikkeld, 
ontwikkeling van met-destructieve inspectietechnieken voor het analyseren van de 
betrouwbaarheid van mechanische constructies en het schatten van de levensduur ervan. 
til nauwe samenwerking met de betrokken nationale laboratoria moet zodoende de nodige 
wetenschappetijke kennis worden verkregen om deze materialen industrieel te kunnen toepassen en 
om de normalisatie-instellingen de gegevens te verschaffen die nodig zijn voor hun 
normalisatiewerkzaamheden. 
Het onderzoek dat direct samenhangt met de normalisatie, betreft hoofdzaketijk ondersteunende 
werkzaamheden voor het opstellen van normen (EUROCODES) om de betrouwbaarheid te 
verbeteren van tegen aardbevingen beveiligde gebouwen of mechanische constructies die aan 
schokken blootstaan. In dit verband worden experimentele werkzaamheden verricht in het kader van 
de Europese associatie van laboratoria op het gebied van de structurele mechanica. Deze 
werkzaamheden worden hoofdzakelijk uitgevoerd met behulp van de reactiemuur ELSA en de 
bijbehorende LTDF-instaUatie; het doel is wiskundige modeUen te verbeteren om het gedrag te 
evalueren van deze constructies die blootstaan aan aardbevingen of meer in het algemeen 
golfbewegingen. 
Deze werkzaamheden zuUen van groot belang zijn voor het industriebeleid en het interne-
marktbeleid, met name wat de veiligheidsaspecten betreft. 
Het onderzoek op het gebied van de referentiemetingen en -materialen betreft de volgende gebieden: 
vervaardigen, karakteriseren en certificeren van referentiematerialen, alsmede het 
commercialiseren ervan, 
realiseren van een gemeenschappetijke basis voor chemische referentiemetingen, 
meting en evaluatie van fundamentele gegevens. 
Dank zij de resultaten die het Instituut Metingen en Referentiematerialen (IMRM) heeft behaald met 
het opzetten van zeer nauwkeurige metingen, heeft dit instituut erkenning verworven als 
referentiecentrum. Het IMRM zet in netwerkverband samen met aUe geïnteresseerde laboratoria 
in de Gemeenschap onderlinge kalibraties op, waardoor aUe deelnemende laboratoria een neutrale 
en betrouwbare beoordeling van de kwaliteit van hun metingen verkrijgen. Laboratoria in derde 
landen die daarom verzoeken, zuUen aan deze activiteit kunnen deelnemen, op voorwaarde dat zij 
een passende tegenprestatie leveren. 
-246-
Milieu 
Het GCO zal in verband met de bevordering van de natuurbescherming een bijdrage leveren aan 
de volgende twee thema's, een en ander nauw gecoördineerd met de werkzaamheden voor 
gezamentijke rekening : 
het natuurlijk mitieu, milieukwaliteit en global change 
innoverende mmeubeschermingstechnologie 
De Europese Gemeenschap dient een belangrijke bijdrage te leveren tot de internationale 
onderzoekactiviteiten op het gebied van global change, onder meer door deel te nemen aan 
belangrijke initiatieven die door de wetenschappetijke gemeenschap zijn opgezet, bij voorbeeld het 
internationale geosfeer-biosfeerprogramma (IGBP) - de werkzaamheden van het Europese IGAC 
(International Global Atmospheric Chemistry) Project Office (EIPO) in verband met het IGBP 
zuUen in Ispra plaatsvinden - het World Climate Research Programme (WCRP) en het Human 
Dimension Programme (HDP). 
In dit verband zal het Gemeenschappetijk Centrum voor Onderzoek zijn onderzoekactiviteiten 
vooral concentreren op : 
monitoring en onderzoek - met name met behulp van teledetectietechnieken - van de 
interacties tussen biosfeer en atmosfeer en tussen de processen die plaatsvinden op land en 
in de oceaan en de betrokken parameters alsmede de relatie met de verandering van het 
klimaat; 
fysische en chemische analyses van de processen in de atmosfeer (met name onderzoek van 
zwavel in de atmosfeer), waarbij vooral wordt gekeken naar het gedrag van biogene en 
antropogene emissies. In dit verband zuUen zowel metingen worden verricht als modeUen 
worden opgesteld; 
global change-monitoring door teledetectie, gebaseerd op de ontwikkeling van geavanceerde 
aardobservatietechnieken. Dit betreft onderzoek en ontwikkeling van technieken om 
gegevens van satellietwaarnemingen te gebruiken voor de bewaking van het mariene milieu 
en de veranderingen van het terrestrische ecosysteem. Tevens moet een aantal geavanceerde 
technieken (waaronder statistische) worden ontwikkeld om het meuwe aardobservatiesysteem 
te kunnen gebruiken. 
Op dit onderzoekgebied zal een belangrijke bijdrage worden geleverd door de uitvoering van twee 
belangrijke initiatieven. Dit zijn het ENRICH (European Network for Research on Global Change) 
en het CEO (Center for Earth Observation). 
In het kader van ENRICH moeten de middelen en bekwaamheden van de geïndustraliseerde landen 
en de ontwikkelingslanden worden gebundeld zodat een kritische omvang wordt bereikt. Om de 
samenwerking tossen de deelnemende landen en internationale onderzoekinstellingen in goede banen 
te leiden, zal voor logistieke ondersteuning worden gezorgd. Dit netwerk moet ook bijdragen aan 
de ontwikkeling van de eigen onderzoekcapaciteit van de ontwikkelingslanden, hoofdzakelijk - maar 
niet alleen landen in Afrika en het MiddeUandse-Zeegebied; tevens zal steun worden verleend aan 
het onderzoek in Midden- en Oost-Europa. Om ENRICH te realiseren zal het GCO eigen bijdragen 
leveren, zuUen projecten voor gezamentijke rekening worden uitgevoerd en zal tevens een beroep 
worden gedaan op andere instrumenten van de Gemeenschap. 
Wetenschappers en besluitvormers hebben nauwkeurige en samenhangende aardobservatiegegevens 
-247-
nodig die een lange periode bestrijken. Om aan deze dringende behoefte tegemoet te komen moet 
de Europese Gemeenschap het centrum voor aardobservatie opzetten in nauwe samenwerking met 
de Lid-Staten en het Europees Ruimteagentschap (ESA). Dit project moet er op lange termijn voor 
zorgen dat er voortdurend samenhangende aardobservatiegegevens beschikbaar komen; er zal een 
gedecentraliseerd netwerk van betrokken Europese instituten worden opgezet, zodat de gebruikers, 
de institoten die thematische analyses verrichten en de computercentra in één 
samenwerkingsverband worden bijeengebracht. Het GCO kan in dit netwerk een spüfunctie 
vervuUen, terwijl in het kader van de programma's voor gezamentijke rekening steun kan worden 
verleend aan de nationale onderdelen van het netwerk. 
Het onderzoek op het gebied van global change zal het GCO - en de wetenschappetijke wereld in 
het algemeen - geleidelijk de wetenschappetijke kennis opleveren die nodig is om het milieubeleid 
en het beleid inzake buitenlandse betrekkingen te onderbouwen. 
Het GCO zal een bijdrage btijven leveren aan een betere kwaUteit van het mitieu, hoofdzaketijk 
door zijn werkzaamheden op het gebied van de kwaliteit van lucht en water en de beoordeling van 
de risico's van chemische produkten en afvalstoffen. 
Ook het onderzoek in verband met de luchtkwaliteit in gebouwen en in verband met het milieu op 
de werkplek zal worden voortgezet. Hetzelfde geldt voor het onderzoek naar de blootstelling aan 
metaalsporen. 
De werkzaamheden op het gebied van de luchtkwaliteit worden uitgevoerd ter ondersteuning van 
het centraal laboratorium voor luchtvervuiling. Dit laboratorium, dat al een aantal jaren werkzaam 
is, verschaft wetenschappetijke en technische ondersteuning ten behoeve van de communautaire 
richtlijnen, doordat het bijdraagt aan de harmonisatie van meetmethodes voor de luchtkwaliteit, de 
onderlinge katibratie van instrumenten en technieken, de ontwikkeling van nieuwe meetmethodes 
en de uitwisseling van informatie tussen de Lid-Staten. In het kader van deze activiteit zuUen tevens 
voorspeUende modeUen worden opgesteld om de vervuiling als gevolg van de radioactiviteit van 
de lucht te beoordelen. 
De werkzaamheden in verband met de risico's van chemische produkten zuUen worden uitgevoerd 
ter ondersteuning van de werkzaamheden van het Europees Bureau voor Chemische Produkten 
(ECB). De Commissie heeft over dit bureau een besluit genomen en in december 1992 een 
mededeling voorgelegd aan de Raad, het Parlement en het Economische en Sociaal Comité. Het 
ECB moet de nodige ondersteunende functies vervullen in verband met de communautaire 
kennisgevingsprocedures. 
In dezelfde context worden eveneens de werkzaamheden voortgezet van het door de Commissie 
opgerichte Europees Centrum voor de validatie van alternatieve methoden (ECVAM), waarover in 
oktober 1991 aan de Raad en het Parlement een mededeling is voorgelegd. Het EC VAM moet op 
communautair niveau de validering van alternatieve methodes coördineren en fungeren als trefpunt 
en platform voor de uitwisseling van informatie tussen de industrie, regelgevende instanties en 
dierenbeschermingsverenigingen. 
Het onderzoek met het oog op de verbetering van de kwaliteit van het milieu zal, zoals voorheen, 
tot doel hebben het communautaire milieubeleid (met inbegrip van, in de toekomst, het 
Milieuagentschap) te ondersteunen, hetzij voor de foUow-up van richtlijnen die reeds van kracht 
zijn, hetzij voor het uitstippelen van nieuw beleid. Deze werkzaamheden zuUen worden ingepast 
in het vijfde milieu-actieprogramma. 
-248-
Het onderzoek op het gebied van de innoverende milieubeschermingstechnologie zal worden 
voortgezet; in dit verband moeten nieuwe methodes worden ontwikkeld voor een betere beoordeling 
van de betrouwbaarheid van industriële systemen (chemische industrie) en van de mens-machine 
interface, ten einde in de betrokken gevallen de risico's voor het mitieu, met inbegrip van het 
milieu op de werkplek, te beoordelen. Dit onderzoek is zoals voorheen bedoeld ter ondersteuning 
van het communautaire milieubeleid. 
Het onderzoek en de ondersteunende werkzaamheden, met name op het gebied van global change, 
maar ook op het gebied van de verbetering van de kwaliteit van het mitieu, zullen plaatsvinden in 
het kader van onderzoeknetwerken waaraan het GCO een belangrijke bijdrage zal leveren. 
Biowetenschappen en biotechnologie 
Het GCO zal een bijdrage leveren aan de toepassing van de biowetenschappen en biotechnologie 
ten behoeve van de landbouw, bosbouw, plattelandsontwikkeling, agro-industrie en visserij. Het 
zal zijn bekwaamheden aanwenden ten dienste van het communautaire beleid (landbouw, milieu, 
consumentenbescherming, Bureau voor de Statistiek) en met name : 
zijn laboratorium voor wijnanalyses (Europees Bureau voor wijn, alcohol en gedistilleerd, 
waarover in september 1993 een mededeling van de Commissie aan de Raad en het 
Parlement is voorgelegd) gebruiken voor de analyse van wijnen en andere alcoholhoudende 
dranken om zodoende wetenschappetijke en technische ondersteuning te bieden ten behoeve 
van de communautaire wetgeving op dit gebied. 
een project opzetten om aan de hand van sateltietgegevens technische ondersteuning te 
bieden ten behoeve van het beheer van en de controle op de toepassing van het 
gemeenschappetijk landbouwbeleid (PAC), 
het project voortzetten inzake toepassing van teledetectie ten behoeve van de 
landbouwstatistiek, dat is opgezet bij Besluit van de Raad van 26 september 1988 tot 
vaststelling van een proefproject inzake toepassing van teledetectie ten behoeve van de 
landbouwstatistiek. 
Voor deze laatste twee projecten moeten meuwe aardobservatietechnieken worden toegepast en moet 
onderzoek worden verricht om geavanceerde methodes te ontwikkelen om de doelmatigheid van de 
Europese informatiesystemen op het gebied van landbouw, visserij en bosbouw te verbeteren. 
Energie 
Het GCO zal met de volgende onderzoekwerkzaamheden een bijdrage leveren aan de ontwikkeling 
van technologie voor een schoner en doelmatiger energiegebruik : 
prenormatief onderzoek op het gebied van duurzame energie, hoofdzaketijk fotovoltaïsche 
energie, met behulp van de Europese proefinstallatie voor zonneënergie (ESTI), 
materialen voor schone technologieën : 
ontwikkeling van materialen voor schone technologieën zoals dragers voor 
katalysatoren met een lange levensduur voor de beperking van de uitstoot van 
schadelijke stoffen en nanoporeuse keramische membranen voor geavanceerde 
keramische filters, 
karakterisering van keramische legeringen en composieten voor 
hoge-temperatuurtoepassingen (met inbegrip van proeven bij hoge temperatuur in 
een corrosief milieu), 
-249-
prenormatief onderzoek op het gebied van energiebesparing, met de nadruk op 
energiebesparing in gebouwen, 
modeUering van de relaties tussen energieproduktie en milieubescherming. 
Evaluatie van de opties van het wetenschaps- en technologiebeleid 
Het GCO zal de volgende bijdrage leveren aan de evaluatie van de opties van het wetenschaps- en 
technologiebeleid : 
oprichting van een technologie-observatorium dat tot taak heeft gegevens over 
wetenschappetijke doorbraken en technologische innovaties te verzamelen en te analyseren, 
het verrichten van verkennend technologisch onderzoek op middeUange en lange termijn. 
Tevens zuUen technologische evaluaties, onder andere onderzoek naar de gevolgen van 
technologische innovaties voor het milieu en de samenleving, worden verricht. 
De werkzaamheden van het technologie-observatorium zuUen op permanente basis worden verricht, 
terwijl de verkennende studies en evaluaties hoofdzaketijk op verzoek van de diensten van de 
Commissie en andere instellingen van de Gemeenschap zullen worden uitgevoerd, ten einde ervoor 
te zorgen dat bij het uitstippelen van het communautaire beleid ten voUe rekening wordt gehouden 
met de technologische ontwikkeling en globale wetenschappetijke vraagstukken. 
Tevens zal het GCO bijdragen aan de doelstellingen van de derde activiteit van het vierde 
kaderprogramma. In de volgende paragrafen wordt hier kort op ingegaan. 
Wetenschappelijke diensten ten behoeve van het communautaire beleid 
Het GCO zal zorg dragen voor de verspreiding en exploitatie van de resultaten van zijn 
eigen onderzoekactiviteiten, ook voor de overdracht van kennis naar de industrie, met name 
naar het midden- en kleinbedrijf (MKB). Deze activiteiten zullen worden gecoördineerd met 
die van het betrokken directoraat-generaal. Tevens zal de aanzet worden gegeven tot de 
exploitatie van de resultaten door de overdracht van kennis naar - en eventueel door 
deelname aan - EUREKA-projecten. 
Het GCO zal tevens op verzoek van de betrokken directoraten een wetenschappelijke 
bijdrage leveren aan het communautaire beleid, daar waar de behoefte en de vraag zich doen 
gevoelen. 
Het is moeilijk hier, een beschrijving te geven van deze doorgaans kortdurende activiteiten, 
aangezien de behoefte hieraan zich pas in de loop van het kaderprogramma zal doen gevoelen, 
nametijk op het ogenblik waarop btijkt dat de wetenschappetijke kennis van het GCO nodig is voor 
het uitstippelen van een bepaalde communautaire beleidslijn; aangezien met deze activiteiten dus 
op korte termijn wordt ingespeeld op verzoeken van de directoraten-generaal, kan een lange-
termijnprogrammering hier moeilijk worden opgesteld. 
Enkele hoofdlijnen kunnen wel worden aangegeven : 
teledetectie voor specifieke monitoring van bepaalde schadelijke stoffen of de teelt van 
-250-
bepaalde hallucinogène gewassen (drugsbestrijding), 
systeemanalyse om inzicht te krijgen in de gevolgen van het optreden van een aantal 
operators; analyse van bijzondere statistische gegevens, 
werkzaamheden ter ondersteuning van het vervoersbeleid, hoofdzaketijk gericht op de 
veitigheid en onderzoek van milieu-effecten en gevolgen voor de samenleving, 
teledetectie ten behoeve van de visserij, 
referentiemetingen van sporen van schadelijke stoffen (landbouwbeleid en 
consumentenbeleid). 
-251-
BÜLAGE 1 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschiUende 
gebieden 
Müjoen ecu 
EERSTE ACTIVITEIT 
INFORMATIE- EN COMMUNICATIETECHNOLOGIE 12 
INDUSTRIETECHNOLOGIE 227 
-Materiaaltechnologie 
-Onderzoek in verband met normalisatie 
en meet- en testmethoden 
MILIEU 345 
-Het natuurlijk milieu, milieukwaliteit 
en global change 
-Innoverende müieubeschermingstechnologie 
BIOWETENSCHAPPEN EN BIOTECHNOLOGIE 60 
-Toepassing van biowetenschappen en 
biotechnologie in de landbouw, bosbouw, 
plattelandsontwikkeling, agro-industrie 
en visserij 
ENERGIE 45 
-Technologie voor een schonere en 
efficiëntere opwekking en toepassing 
van energie 
GERICHT SOCIAAL-ECONOMISCH 35 
-Evaluatie van de opties van het 
wetenschap- en technologiebeleid 
DERDE ACTIVITEIT 
VERSPREIDING EN EXPLOITATIE VAN DE 
RESULTATEN VAN COMMUNAUTAIRE ONDERZOEK-, 
TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELINGS- EN 
DEMONSTRATIEACTIVITEIT 70 
-Wetenschappetijke diensten ten behoeve 
van het communautaire beleid 
Totaal 794 
-252-
BIJLAGE 2 
NADERE REGELS VOOR DE UITVOERING VAN DE PROGRAMMA'S EN 
ACTIVITEITEN INZAKE DE VERSPREIDING EN BENUTTING VAN DE RESULTATEN 
1. De Commissie, die daarin wordt bijgestaan door de Raad van Beheer van het 
Gemeenschappetijk Centrum voor Onderzoek, voert de programma's uit op basis van de in 
bijlage I gegeven wetenschappetijke en technische invulling daarvan. 
2. De nadere regels voor de uitvoering van de programma's hebben betrekking op projecten 
voor onderzoek en technologische ontwikkeling, ondersteunende wetenschappetijke en 
technische werkzaamheden die rechtstreeks betrekking hebben op het communautaire beleid, 
en begeleidende maatregelen. 
Deze werkzaamheden worden verricht in de betrokken instituten van het Gemeenschappetijk 
Centrum voor Onderzoek (GCO). 
3. De institoten van het GCO trachten waar mogelijk hun werkzaamheden in samenwerking, 
bij voorkeur in netwerken, met nationale onderzoekinstellingen in de Lid-Staten uit te 
voeren. Bijzondere aandacht gaat uit naar samenwerking met de industrie, met name kleine 
en middelgrote ondernemingen. Ook in derde landen gevestigde onderzoekinstellingen 
kunnen overeenkomstig de toepasselijke bepalingen aan de projecten deelnemen. 
Onderzoekprojecten die openstaan voor internationale samenwerking overeenkomstig de 
voorwaarden van het vorige punt, omvatten samenwerkingsmaatregelen met 
onderzoeklaboratoria en uitwisseling van onderzoekers. Aanvullende maatregelen moeten 
samenwerking met in de landen van Midden- en Oost-Europa gevestigde 
onderzoeklaboratoria en -instellingen mogelijk maken. 
4. De begeleidende maatregelen omvatten : 
de organisatie van verblijfsmogelijkheden voor bursalen, gastwetenschappers en 
gedetacheerde medewerkers bij de diensten van het GCO; 
de detachering van GCO-medewerkers bij nationale, industriële of universitaire 
laboratoria; 
de organisatie van seminaries, workshops en wetenschappelijke conferenties; 
interne coördinatieactiviteiten, waaronder het opzetten van speciale interne centra, 
die zorgen voor een homogene benadering en fungeren als gemeenschappelijk 
contactpunt voor de gebruikers van en partners in de projecten; 
gespecialiseerde opleidingsactiviteiten met de nadruk op multidisciptinariteit; 
een systeem voor informatie-uitwisseling; 
bevordering van de benutting van de onderzoekresultaten; 
een onafhankelijke wetenschappetijke en strategische evaluatie van de uitvoering van 
de projecten en de programma's. 
5. De verspreiding van de kennis die bij de uitvoering van de projecten is verworven, 
geschiedt enerzijds binnen de programma's en anderzijds door middel van een 
gecentraliseerde actie als bedoeld in de derde activiteit van het Kaderprogramma. 
-253-
WETENSCHAPPELUKE EN TECHNISCHE DOELSTELLINGEN EN INHOUD 
van de door het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek voor de Europese 
Gemeenschap voor Atoomenergie uit te voeren onderzoekprogramma's (1995-1998) 
Het Gemeenschappetijk Centrum voor Onderzoek (GCO) zal zich bezighouden met strategisch en 
toegepast onderzoek. Deze activiteiten, die een onderdeel vormen van het Europese stelsel van 
wetenschap en technologie, moeten tevens bijdragen tot de wetenschappetijke onderbouwing van 
de verschiUende takken van het communautaire beleid. Hierbij zuUen de fundamentele criteria in 
acht worden genomen, die zijn uiteengezet in het Besluit van de Raad betreffende het 
kaderprogramma voor communautaire activiteiten op het gebied van onderzoek en onderwijs voor 
de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie, vooral de relatie "opdrachtgever/uitvoerder" en het 
subsidiariteitsbeginsel, en zal rekening worden gehouden met de volgende aspecten : 
wetenschappetijke en technische uitmuntendheid, 
neutraliteit en onafhankelijkheid, 
unieke karakter van de onderzoekfaciliteiten, 
toegankelijkheid voor aUe Lid-Staten van de Gemeenschap. 
Het wetenschappelijk en technisch onderzoek van het GCO moet voorzien in de behoeften van de 
Gemeenschap als geheel, en die van haar instellingen en Lid-Staten, ten einde : 
bij te dragen tot de versterking van de wetenschappetijke en technologische basis voor de 
Europese industrie en de ontwikkeling van het internationale concurrentievermogen van deze 
industrie, 
de onafhanketijke wetenschappelijke deskundigheid te verschaffen die nodig is voor de 
uitvoering van het communautaire beleid en de taken die het Verdrag aan de Gemeenschap 
heeft opgelegd, 
wetenschappetijke en technische diensten te verrichten voor de Instellingen van de 
Gemeenschap en de bekwaamheden en wetenschappetijke en technische installaties van het 
GCO beschikbaar te stellen voor overheids- en particutiere instellingen, 
bij te dragen tot de veitigheid van nieuwe technologieën voor het publiek, 
bij te dragen tot een betere milieu-effectrapportage en milieubescherming, 
bij te dragen tot een vermindering van de wetenschappelijke en technologische ongelijkheden 
tussen de Lid-Staten van de Gemeenschap. 
De Europese dimensie van zijn werkzaamheden dient één van de fundamentele sterke punten van 
het GCO te blijven. De activiteiten van het GCO moeten worden gekenmerkt door een 
multidisciplinaire aanpak, die gebaseerd is op de grote verscheidenheid van de aanwezige 
deskundigheid. Dit multidisciplinaire karakter dient tot uiting te komen in de werkterreinen 
waarmee de instituten van het GCO zich bezighouden, waardoor het centrum in staat btijft op 
eventuele nieuwe uitdagingen in te gaan. 
-254-
Dankzij de aanwezige bekwaamheden en de betrokkenheid bij het formuleren en uitvoeren van het 
communautaire beleid zal het GCO bijdragen tot het bundelen van de nationale, communautaire en 
Europese activiteiten. Het zal daartoe deelnemen aan netwerken van openbare en particutiere 
laboratoria in de Lid-Staten en aan Europese onderzoekconsortia en kan een spilfunctie vervuUen 
in de sectoren die tot zijn werkterrein behoren. 
Deze ruime taakstelling mag echter niet leiden tot een te grote versnippering van de ondernomen 
werkzaamheden. Zonder de verwachtingen van de opdrachtgevers uit het oog te verliezen, moeten 
het centrum en zijn leiding een helder zicht houden op de juiste wetenschappetijke en technische 
oriëntatie van het GCO en het juiste evenwicht weten te bewaren om de werkzaamheden en 
contracten die zijn aangenomen, te aUen tijde te kunnen uitvoeren op het vereiste niveau van 
competentie, zowel kwalitatief als kwantitatief. 
Hierpnder wordt een overzicht gegeven van de doelstellingen van de programma's in het licht van 
het bovenstaande. Hierbij wordt ingegaan óp zowel de eigenlijke onderzoeken technologische 
ontwikkelingswerkzaamheden als op de wetenschappetijke en technische ondersteuning die het GCO 
op verzoek levert aan de directoraten-generaal die zich bezighouden met het opsteUen en uitvoeren 
van het communautaire beleid en de communautaire wetgeving. Op gebieden waar tevens andere 
specifieke programma's worden uitgevoerd waarin werkzaamheden voor gezamentijke rekening 
plaatsvinden, zal, met name via de betrokken raadgevende comités inzake beheer en coördinatie, 
worden gezorgd voor nauwe coördinatie met de GCO-programma's. 
Nucleaire veitigheid en beveiliging 
De doelstelling van deze actie is meer wetenschappetijke en technische kennis te verwerven en bij 
te dragen aan de ontwikkeling van technologieën om de veitigheid van de gehele splijtstofkringloop 
te verhogen en de milieu-effecten van het gebruik van deze energiebron te verminderen en om de 
verplichtingen van de Gemeenschap uit hoofde van het Verdrag na te komen. 
Het GCO zal op de volgende gebieden een bijdrage leveren : 
reactorveiligheid, 
veitigheid van de splijtstofkringloop, 
veiligheidscontrole en splijtstofbeheer. 
Reactorveiligheid 
Het GCO zal zich hoofdzaketijk met de volgende activiteiten bezighouden : 
bijdrage aan ongevaUenpreventie : onderzoek naar de veroudering van onderdelen, 
ontwikkeling van niet-destructieve analysemethodes; 
probabilistisch veiligheidsonderzoek : het GCO zal bijdragen aan de verbetering van 
methodes en het bereiken van overeenstemming over de toepassing daarvan in 
veitigheidsstudies; 
-255-
onderzoek van ernstige ongevaUen : dit onderzoek wordt uitgevoerd 
enerzijds in een eigen experimenteel programma dat in de installaties van het GCO 
wordt uitgevoerd en waarin verschijnselen worden onderzocht die tijdens een 
ongeval in een reactorkern kunnen optreden 
anderzijds in de vorm van deelname aan de interpretatie van de resultaten van 
experimenten waarin het vrijkomen van radioactiviteit tijdens ongevaUen wordt 
gesimuleerd. Deze experimenten worden uitgevoerd in installaties van andere 
laboratoria, met name het CEA (brontermonderzoek). Daarnaast wordt een eigen 
experimenteel programma inzake resuspensiemechanismen uitgevoerd. 
Voor deze werkzaamheden is het van belang dat het GCO bij uitstek in staat is 
samenwerkingsnetwerken tussen de betrokken Europese partners op te zetten en zodoende deel te 
nemen aan de tenuitvoerlegging van het communautaire beleid overeenkomstig het Verdrag. 
Veiligheid van de splijtstofkringloop 
De werkzaamheden van het GCO hebben als belangrijkste doelstelling de mitieu-effecten van het 
gebruik van kernenergie te verminderen door onderzoek te verrichten aan de sptijtstofkringloop, 
ten einde het beheer van de laatste fase van de sptijtstofkringloop te optimaliseren. 
Dit onderzoek moet leiden tot een betere kennis van de actimden en de plutomumkringloop en tot 
een optimale strategie voor het beheer van de afvalstoffen, die met name inhoudt dat zo min 
mogelijk hoogactief afval wordt geproduceerd. Hierbij zal rekening worden gehouden met de 
evolutie van de reactorontwerpen. 
Voorts moet de huidige strategie van de Lid-Staten worden onderbouwd, die gericht is op de 
opberging van radioactieve afvalstoffen in diep liggende geologische formaties en moeten 
beheersstrategieën worden onderzocht die het mogelijk moeten maken de hoeveelheid afval van 
toekomstige bij de sptijtstofkringloop betrokken installaties te verminderen. Het onderzoek zal in 
nauwe samenwerking met de nationale laboratoria worden uitgevoerd. 
De werkzaamheden zuUen hoofdzaketijk betrekking hebben op de volgende thema's : 
onderzoek naar het gedrag van splijtstoffen (U02 en gemengd oxide) vanuit 
veüigheidsoogpunt, 
fundamentele fysisch-chemische analyses van actiniden in vaste toestand, 
onderzoek van nucleaire aërosolen, 
maximale beperking van het ontstaan van secundaire actiniden en andere langlevende 
radionuctiden in de sptijtstofkringloop, 
technologie van plutoniumsptijtstof, 
karakterisering van afvalstoffen, 
radionuctiden voor medische toepassingen. 
-256-
Veiligheidscontrole en splijtstofbeheer 
Met dit onderzoek, dat wordt uitgevoerd in netwerken van nationale laboratoria, wordt bijgedragen 
tot en gestreefd naar het tijdig beschikbaar steUen van resultaten of nieuwe technieken die van 
essentieel belang zijn voor het nakomen van de verplichtingen van het Verdrag op het gebied van 
de veiligheidscontrole, alsmede die van het non-protiferatieverdrag. De werkzaamheden omvatten 
onder meer metingen van kernmateriaal, technieken voor de insluiting en bewaking van 
kernmateriaal en de integratie van maatregelen in verband met de veiligheidscontrole. 
Het GCO zal een aanzientijke directe bijdrage leveren aan de uitvoering van de taken van de 
Commissie op het gebied van de veiligheidscontrole. Het centrum zal zich bezighouden met 
analyse-, instrumentatie- en gegevensbeheersmethodes- en technieken. De werkzaamheden zuUen 
betrekking hebben op onderzoek, ontwikkeling en toepassing van de technieken en instrumenten 
die nodig zijn om deze taken te vervuUen. Deze werkzaamheden worden vooral uitgevoerd ter 
ondersteuning van de activiteiten van de laboratoria die monsters voor de veiligheidscontrole 
analyseren. Deze zijn door de Commissie gevestigd op het terrein van bepaalde kerninstallaties, 
zoals uiteengezet door de Commissie in haar mededeling aan de Raad en het Europese Parlement 
van 24 maart 1992. Bovendien zal het GCO een belangrijke bijdrage leveren aan de opleiding van 
het betrokken communautaire personeel. 
Deze werkzaamheden, waarbij gebruik wordt gemaakt van het systeem van nucleaire 
referentiematerialen, zuUen vooral plaatsvinden in de proefinstallaties Perla, Lasco en Tame. 
Naast de bewaking van de stralingsblootstelling van dit personeel zal het GCO blijven streven naar 
voortdurende verbetering van de bescherming ervan. 
Het GCO beschikt over de nodige bekwaamheden om tevens bij te dragen aan het invoeren van een 
samenhangend en betrouwbaar internationaal veitigheidscontrolesysteem. Het zal voor het IAEA 
onderzoek- en opleidingswerkzaamheden uitvoeren die analoog zijn aan de werkzaamheden die in 
communautair verband plaatsvinden. Het centrum zal samenwerken met de landen die aan dit 
systeem wülen deelnemen, en zal met name een bijdrage leveren aan de opleiding van de 
deskundigen uit deze landen. 
Beheerste thermonucleaire fusie 
Deze activiteit maakt deel uit van het communautaire programma voor onderzoek naar kernfusie. 
Wat de veiligheids- en milieu-aspecten van de voor het Europese programma bestemde toekomstige 
machines betreft, moeten de basiskennis en technologie worden verbeterd. Het grootste gedeelte 
van de werkzaamheden zal dienen ter ondersteuning van ITER. In dit programma is een 
belangrijkste plaats ingeruimd voor het ETHEL-laboratorium waar experimenteel onderzoek zal 
worden verricht naar het veilig werken met tritium. Hierbij zal met nationale laboratoria worden 
samengewerkt. 
Voorts zal het GCO zijn capaciteiten ter beschikking van het ITER-programma steUen. Zodoende 
zal dit programma kunnen beschikken over wetenschappetijke en technische ondersteuning die is 
afgestemd op de ontwikkeling van de behoeften. Het gaat hierbij met name om onderzoek naar het 
gedrag van materialen en naar het werken met afstandsbediening. 
Voorts kan het ETHEL-laboratorium ook worden gebruikt voor de eerste onderzoeken naar de 
veiligheidscontrole van tritium. 
-257-
BULAGE 1 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschiUende gebieden 
Müjoen ecu 
ENERGIE 
Nucleaire veiligheid 293 
Beheerste thermonucleaire fusie 50 
Totaal 343 
-258-
BIJLAGE 2 
NADERE REGELS VOOR DE UITVOERING VAN DE PROGRAMMA'S EN ACTIVITEITEN 
INZAKE DE VERSPREIDING EN BENUTTING VAN DE RESULTATEN 
1. De Commissie, die daarin wordt bijgestaan door de Raad van Beheer van het 
Gemeenschappetijk Centrum voor Onderzoek, voert de programma's uit op basis van de in 
bijlage I gegeven wetenschappetijke en technische invulling daarvan. 
2. De nadere regels voor de uitvoering van de programma's hebben betrekking op projecten 
voor onderzoek en technologische ontwikkeling, ondersteunende wetenschappetijke en 
technische werkzaamheden die rechtstreeks betrekking hebben op het communautaire beleid, 
en begeleidende maatregelen. 
Deze werkzaamheden worden verricht in de betrokken institoten van het Gemeenschappetijk 
Centrum voor Onderzoek (GCO). 
3. De institoten van het GCO trachten waar mogelijk hun werkzaamheden in samenwerking, 
bij voorkeur in netwerken, met nationale onderzoekinstellingen in de Lid-Staten uit te 
voeren. Bijzondere aandacht gaat uit naar samenwerking met de industrie, met name kleine 
en middelgrote ondernemingen. Ook in derde landen gevestigde onderzoekinstellingen 
kunnen overeenkomstig de toepasselijke bepalingen aan de projecten deelnemen. 
Onderzoekprojecten die openstaan voor internationale samenwerking overeenkomstig de 
voorwaarden van het vorige punt, omvatten samenwerkingsmaatregelen met 
onderzoeklaboratoria en uitwisseling van onderzoekers. AanvuUende maatregelen moeten 
samenwerking met in de landen van Midden- en Oost-Europa gevestigde 
onderzoeklaboratoria en -instellingen mogelijk maken. 
4. De begeleidende maatregelen omvatten : 
de organisatie van verblijfsmogelijkheden voor houders van een beurs, gastwetenschappers 
en gedetacheerde medewerkers bij de diensten van het GCO; 
de detachering van GCO-medewerkers bij nationale, industriële of universitaire laboratoria; 
de organisatie van seminaries, workshops en wetenschappetijke conferenties; 
interne coördinatieactiviteiten, waaronder het opzetten van speciale interne centra, die 
zorgen voor een homogene benadering en fungeren als gemeenschappelijk contactpunt voor 
de gebruikers van en partners in de projecten; 
gespecialiseerde opleidingsactiviteiten met de nadruk op multidisciplinariteit; 
opleidingsactiviteiten op het gebied van de veüigheidscontrole en het splijtstofbeheer, vooral 
ten behoeve van inwoners van de voormalige USSR; hiertoe zuUen kortlopende beurzen 
worden verstrekt; 
een systeem voor informatie-uitwisseling; 
bevordering van de benutting van de onderzoekresultaten; 
een onafhanketijke wetenschappetijke en strategische evaluatie van de uitvoering van de 
projecten en de programma's. 
5. De verspreiding van de kennis die bij de uitvoering van de projecten is verworven, 
geschiedt enerzijds binnen de programma's en anderzijds door middel van een 
gecentraliseerde actie als bedoeld in de derde activiteit van het Kaderprogramma. 
-259-
m. OVERZICHTSTABEL EN FINANCIEEL MEMORANDUM 
VAN DE KADERPROGRAMMA'S (EG EN EGA) 
-260-
III. In onderstaande overzichtstabel wordt de samenhang gegeven tussen de verdeling van de middelen als 
aangegeven in het werkdocument en de cijfers van het financieel memorandum van document COM(93)276, 
dat hierna is overgenomen. 
EERSTE ACTIVITEIT 
Informatie- en communicatie­
technologie 
Industrietechnologie 
Milieu 
Biowetenschappen en -technologie 
Schone en efficiënte 
energietechnologie 
Nucleaire veiligheid 
Beheerste thermonucleaire 
fusie 
Onderzoek ten behoeve van een 
Europees vervoerbeleid 
Sociaal-economisch onderzoek 
TWEEDE ACTIVITEIT 
Bevordering van de samenwerking 
met derde landen en internationale 
organisaties 
DERDE ACTIVITEIT 
Communautaire actie voor de 
verspreiding en exploitatie van de 
resultaten 
VIERDE ACTIVITEIT 
Stimulering van de opleiding en 
mobiliteit van onderzoekers 
TOTAAL 4° Kaderprogramma 
EG 
Programma 
GCO 
3888 
1573 
625 
1265 
1005 
280 
90 
790 
530 
785 
10831 12 
227 
345 
60 
45 
35 
70 
794 
11625 Kaderprogramma 
EGA 
Programma 
GCO 
202 
930 
1132 293 
50 
343 
1475 TOTAAL 
3900 
1800 
970 
1325 
1050 
495 
980 
280 
125 
790 
600 
785 
13100 
-261-
FINANCIEEL MEMORANDUM 
Deel 1 : Financiële gevolgen 
1. TITEL VAN DE MAATREGEL 
Vierde kaderprogramma van communautaire activiteiten op het gebied van onderzoek en 
technologische ontwikkeling en een kaderprogramma voor de Europese Gemeenschap voor 
Atoomenergie (1994-1998) 
2. BEGROTINGSLIJNEN 
Onderafdeling B6 
3. JURIDISCHE GRONDSLAG 
Artikel 130 Q, lid 1, van het EEG-Verdrag (te vervangen door artikel 130 I, lid 1, van het 
EG-Verdrag na de inwerkingtreding van het Verdrag van Maastricht) en artikel 7 van het 
EGA-Verdrag. 
4. OMSCHRIJVING VAN DE MAATREGEL 
4.1. Specifieke doelstellingen 
Uitvoering van programma's voor onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie met 
bevordering van de samenwerking met en tussen ondernemingen, onderzoekcentra en universiteiten; 
Bevordering van de samenwerking op het gebied van communautair onderzoek, technologische 
ontwikkeling en demonstratie met derde landen en internationale organisaties; 
Verspreiding en exploitatie van de resultaten van communautaire activiteiten voor onderzoek, 
technologische ontwikkeling en demonstratie; 
Stimulering van de opleiding en mobiliteit van onderzoekers in de Gemeenschap. 
4.2. Duur 
1994-1998 
4.3. Groepen waarvoor de maatregel gevolgen heeft 
Industriële ondernemingen - met inbegrip van het MKB -, onderzoekcentra en Universiteiten bij hun 
activiteiten voor onderzoek en technologische ontwikkeling. 
-262-
5. INDELING VAN DE UITGAVEN EN ONTVANGSTEN 
5.1. NVU 
5.2. GK 
5.3. Categorie van de ontvangsten 
De EVA-landen, zoals gedefinieerd in artikel 2 van het Protocol tot wijziging van de overeenkomst 
betreffende de Europese Economische Ruimte (EER), zullen - indien het in de overeenkomst 
bedoelde gemengd comité EER daartoe besluit - proportioneel bijdragen aan een extra financiering 
die waarschijnlijk zal worden beperkt tot de activiteiten op niet-nucleair gebied voortvloeiend uit 
dit kaderprogramma. 
6. AARD VAN DE UITGAVEN EN ONTVANGSTEN 
In door derden uitgevoerde onderzoek-, ontwikkelings- en demonstratieprojecten kan door de 
Gemeenschap worden deelgenomen in de onderzoekkosten tot maximaal 50% van de kosten of het 
equivalent daarvan (100% van de extra kosten voor universiteiten en soortgelijke instellingen). 
Voor netwerken, opleiding en mobititeit van onderzoekers en gecoördineerde werkzaamheden, 
waarbij onderzoek- en ontwikkelingsprojecten worden gecoördineerd, alsmede begeleidende 
maatregelen kan de deelneming oplopen tot 100% van de kosten van deze werkzaamheden. 
Het door het Gemeenschappetijk Centrum voor Onderzoek uitgevoerd onderzoek wordt in beginsel 
voor 100% gefinancierd. 
7. FINANCIËLE GEVOLGEN 
7.1. Methode ter bepaling van de totale kosten van de actie 
De kaderprogramma's zijn zodanig opgezet dat twee derde van het bedrag van rubriek 3 van het 
voorstel voor de financiële vooruitzichten voor 1993-1999 niet wordt overschreden. 
De bedragen zijn bestemd voor wetenschappetijke, technische en demonstratie-activiteiten en 
daarmee verband houdende horizontale steunmaatregelen alsmede personeelskosten en rechtstreeks 
met de uitvoering van de activiteiten en maatregelen verband houdende administratieve, 
wetenschappetijke en technische kosten. Voor wat betreft het onderzoek van het GCO dienen deze 
bedragen ter dekking van de infrastructuur van de instituten. 
7.2. Indicatieve specificatie 
De vier activiteiten corresponderen met de vier in punt 4.1 genoemde doelstellingen. 
-263-
VIERDE KADERPROGRAMA 1994-1998 
müjoen ecu 
(lopende 
prijzen) 
Eerste activiteit (programma's voor onderzoek, 10925 
technologische ontwikkeling en demonstratie) 
Tweede activiteit (samenwerking met derde landen en 790 
internationale organisaties) 
Derde activiteit (verspreiding en exploitatie van de 600 
resultaten) 
Vierde activiteit (stimulering van de opleiding en 785 
mobiliteit van onderzoekers) 
TOTAALBEDRAG 13100 
müjoen ecu 
(lopende prijzen) 
Indicatieve verdeling van de middelen over de verschillende thema's binnen de eerste activiteit 
- Informatie- en communicatietechnologie* 
- Industrietechnologie* 
- Mitieu* 
- Biowetenschappen en biotechnologie* ov ' 
- Energie* 
- kernenergie 
- niet-nucleaire energie 
- Onderzoek ten behoeve van een Europees vervoerbeleid' 
- Gericht sociaal-economisch onderzoek* 3.900 
1.800 
970 
1.325 
2.525 
1.475 
1.050 
280 
125 
10.925 
waarvan voor het GCO : 1.067 müjoen ecu. 
Opmerking : naast deze deelname van het GCO aan de eerste activiteit zal het Centrum 
tevens deelnemen aan de derde activiteit voor een bedrag van 70 müjoen ecu. 
-264-
7.3. Indicatief tijdschema 
Müjoen ecu (lopende prijzen) 
I JAAR Financiële Bedragen 
vooruitzichten 4de KP 
1994 4325 pm 
1995 4715 2928 
1996 5078 3153 
1997 5450 3384 
1998 5852 3635 
Totaal 
| 1994-1998 I J 13100 
De gebruikte indexcijfers zijn respectievelijk voor 92-93 : 1,023; voor 92-94 : 1,059; voor 92-95 : 
1,091; voor 92-96 : 1,123; voor 92-97 : 1,157 en voor 92-98 : 1,192. 
De definitieve jaarlijkse bedragen zullen worden vastgesteld door de begrotingsautoriteit. 
8. BEPALINGEN IN DE VOORGESTELDE MAATREGEL OM BEDROG TEGEN TE 
GAAN 
Controleprogramma van het Directoraat-generaal. Toezicht door de verantwoordelijke ambtenaren 
voor de activiteiten. 
Deel 2 : Gegevens voor de kosten/batenanalyse 
1. DOELSTELLINGEN 
Het kaderprogramma beantwoordt aan de doelstellingen van het Verdrag betreffende de Europese 
Unie, met name artikel 130 F, tid 1, van het EG-Verdrag, waarin vermeld staat: "De Gemeenschap 
stelt zich tot doel de wetenschappetijke en technologische basis van de Europese industrie te 
versterken en de ontwikkeling van haar internationale concurrentiepositie te bevorderen alsmede 
de onderzoekactiviteiten te bevorderen die uit hoofde van andere hoofdstukken van dit Verdrag 
nodig worden geacht". De gekozen vier activiteiten zijn terug te vinden in artikel 130 G. 
2. MOTIVERING VAN DE MAATREGEL 
De rechtvaardiging van de maatregel tigt in de noodzaak de Gemeenschap te helpen bij de 
versterking van de wetenschappetijke en technologische basis van de Europese industrie en de 
bevordering van haar internationale concurrentiepositie door ertoe bij te dragen het communautaire 
beleid vast te stellen en uit te voeren en aan de behoeften van de maatschappij te voldoen. 
-265-
3. HET VOLGEN EN EVALUEREN VAN DE MAATREGEL 
De vorm en frequentie van het evaluatieproces moet zodanig zijn dat de Commissie kan voldoen 
aan de voorschriften van artikel 4 van de ontwerp-besluiten van het voorstel en het communautaire 
OTO-programma en -beleid kan evalueren. 
Tot de voornaamste onzekerheidsfactoren die van invloed kunnen zijn op de resultaten van het 
programma behoren de vertraging die zich kan voordoen bij de tenuitvoerlegging van de activiteiten 
in het kader van dit voorstel, het vermogen en de bereidheid van particutiere ondernemingen om 
volledig gebruik te maken van de voordelen die deze activiteiten bieden en de niet te vermijden 
moeilijkheid een direct verband te leggen, met name op de korte termijn, tussen onderzoekkosten 
enerzijds en het concurrentievermogen van een bedrijf anderzijds, vooral in het licht van het feit 
dat innovatie geen proces is dat begint met fundamenteel onderzoek en via toegepast onderzoek 
lineair verloopt naar commerciële toepassingen in de praktijk. 
De indicatoren en de kwantitatieve of kwalitatieve criteria waarmee de resultaten kunnen worden 
gemeten zullen voor elk specifiek programma worden vastgesteld. 
De Commissie zal de stand van zaken bij de uitvoering van het vierde kaderprogramma aan de hand 
van de in de bijlagen n en m genoemde criteria en doelstellingen volgen. Zij beoordeelt met name 
permanent en systematisch of de doelstellingen, de prioriteiten en de financiële middelen nog steeds 
in overeenstemming zijn met de situatie zoals deze zich ontwikkelt (zie artikel 4, tid 1, van het 
ontwerp-besluit). Aan de hand hiervan dient zij eventueel voorstellen tot aanpassing of aanvulling 
van het kaderprogramma in. Tevens laat de Commissie alvorens een voorstel voor een vijfde 
kaderprogramma in te dienen door onafhanketijke deskundigen een evaluatie uitvoeren van het 
beheer en de resultaten van de communautaire activiteiten op het gebied van OTO in de vijfjaren 
die aan deze evaluatie voorafgaan (zie artikel 4, tid 2, van het ontwerp-besluit). 
ISSN 0254-1513 
COM (93) 459 def. 
DOCUMENTEN 
NL 15 16 
Catalogusnummer : CB-CO-93-506-NL-C 
ISBN 92-77-59601-5 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg