1.Inleiding

De Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne confronteert de Europese Unie en de hele wereld met nieuwe en onverwachte uitdagingen. Terwijl onze samenlevingen zich nog steeds herstellen van de COVID-19-pandemie, heeft de Russische invasie oorlog en verwoesting gebracht, de geopolitieke instabiliteit vergroot en de wereldeconomie ontwricht.

De EU blijft solidair met Oekraïne en de Oekraïense bevolking. Sinds 2014 hebben de EU en haar lidstaten het land meer dan 1 miljard euro aan humanitaire hulp en steun voor snel herstel geschonken. Sinds de Russische invasie van Oekraïne is deze steun ter bevordering van de economische, sociale en financiële veerkracht van Oekraïne opgevoerd tot ruim 4 miljard euro in de vorm van macrofinanciële bijstand, begrotingssteun, noodhulp, crisisrespons en humanitaire hulp. De EU heeft ook 2 miljard euro extra vrijgemaakt voor militaire bijstand in het kader van de Europese Vredesfaciliteit. Bovendien heeft de EU snel en doortastend op de Russische invasie gereageerd door sancties op te leggen die enorme en ernstige gevolgen voor Rusland zullen hebben.

Sinds 24 februari heeft de EU een plotse stroom vluchtelingen voor de Russische agressie opgevangen. Tot dusver zijn meer dan 6,2 miljoen Oekraïense staatsburgers in de Unie aangekomen. Hoewel sommigen naar Oekraïne beginnen terug te keren en de vluchtelingenstroom zich langzaam stabiliseert, zijn de aantallen nog steeds aanzienlijk en nemen ze nog steeds toe. De gevolgen van de vluchtelingenstroom verschillen van lidstaat tot lidstaat. Sommige lidstaten en regio’s hebben een zeer hoog percentage vluchtelingen opgevangen: in acht lidstaten bedraagt het aantal mensen dat tijdelijke bescherming geniet, reeds meer dan 1 % van de nationale bevolking en in Polen en Tsjechië is dit percentage opgelopen tot meer dan 3 %.

Nooit eerder zijn zoveel inspanningen geleverd om ontheemden op te vangen en snel in de EU te integreren. De initiatieven van de lidstaten zijn versterkt door lokale autoriteiten en maatschappelijke organisaties, die nog steeds in de frontlinie staan bij de inspanningen om aan de humanitaire behoeften (bijvoorbeeld onderdak, kleding, producten voor persoonlijke hygiëne en psychologische ondersteuning) te voldoen.

De EU heeft steun verleend door voor ongekende maatregelen en financiering te zorgen om aan de behoeften van de ontheemden te voldoen. De EU heeft voor het eerst de richtlijn tijdelijke bescherming geactiveerd om vluchtelingen voor de Russische agressie onmiddellijke en collectieve tijdelijke bescherming te verlenen. Wie tijdelijke bescherming geniet, heeft toegang tot gezondheidszorg, onderwijs en de arbeidsmarkt en ongeveer een half miljoen kinderen uit Oekraïne volgen nu onderwijs in de landen van opvang.

Ook de steun van de Unie uit hoofde van het Europees mechanisme voor civiele bescherming (RescEU) is onmiddellijk vrijgemaakt samen met de nog beschikbare fondsen voor binnenlandse zaken voor de periode 2014-2020. Daarnaast is naar aanleiding van de donorconferentie “Stand Up for Ukraine” 400 miljoen EUR uit de fondsen voor binnenlandse zaken vrijgemaakt als noodhulp voor de zwaarst getroffen lidstaten. Een deel van deze fondsen is voor lokale en regionale overheden en maatschappelijke organisaties bestemd als erkenning van hun cruciale rol bij de eerste opvang van ontheemden uit Oekraïne.

Aangezien de problemen dringend moeten worden aangepakt, zijn verschillende voorstellen goedgekeurd om de middelen voor cohesie flexibel te gebruiken ter ondersteuning van de lidstaten. Mede dankzij de opeenvolgende pakketten “Maatregelen voor vluchtelingen in Europa uit hoofde van het cohesiebeleid” (CARE) kunnen de lidstaten noodhulp en toegang bieden tot diensten zoals tijdelijke huisvesting, voedsel en water of medische zorg.

Dankzij CARE kan met name flexibel van het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling (EFRO) en het Europees Sociaal Fonds (ESF) in het kader van de cohesieprogramma’s 2014‑2020 worden gebruikgemaakt voor projecten die deze migratieproblemen aanpakken: de projecten komen met terugwerkende kracht in aanmerking voor financiering vanaf de datum van de invasie, zodat de EU alle maatregelen kan ondersteunen die onmiddellijk zijn genomen om aan de behoeften van de vluchtelingen te voldoen.

Bovendien zijn op maat gesneden eenheidskosten vastgesteld om de administratieve lasten voor de begunstigden en de lidstaten bij de aanpak van de problemen te verminderen.

Voorts is de mogelijkheid om de bij de Commissie gedeclareerde uitgaven volledig terugbetaald te krijgen verlengd tot 30 juni 2022. Ook is de voorfinanciering uit React-EU-middelen aanzienlijk verhoogd met een extra bedrag van 3,5 miljard EUR aan voorschotten om de druk op de overheidsfinanciën van de lidstaten te verlichten.

De lidstaten kunnen deze financiële middelen al gebruiken voor op maat gesneden maatregelen om de integratie op lange termijn van onderdanen van derde landen te bevorderen via investeringen in huisvesting, onderwijs, werkgelegenheid, gezondheidszorg, sociale inclusie en zorg of andere sociale diensten. Het is echter van cruciaal belang dat de lidstaten de programma’s snel wijzigen, zodat de financiële middelen kunnen worden ingezet waar ze het hardst nodig zijn.

Ondanks alle inspanningen worden de behoeften steeds groter. Vele maatschappelijke organisaties, lokale en regionale overheden en lidstaten hebben de Commissie op specifieke problemen gewezen bij de hulp aan vluchtelingen voor de Russische agressie. Hun bezorgdheid wordt gedeeld door het Europees Parlement en de Europese Raad, die de Commissie tijdens de buitengewone bijeenkomst op 30 en 31 mei heeft verzocht om “nieuwe initiatieven te presenteren ter ondersteuning van deze inspanning binnen het meerjarig financieel kader”.

Voortbouwend op eerdere inspanningen heeft de Commissie vandaag extra maatregelen goedgekeurd om het cohesiebeleid nog meer flexibiliteit bij de aanpak van de gevolgen van de oorlog te verlenen en liquiditeit ten bedrage van 3,5 miljard EUR te verschaffen. Dankzij deze maatregelen uit hoofde van FAST-CARE kunnen de lidstaten gemakkelijker en sneller toegang tot financiële middelen krijgen om aan de behoeften van vluchtelingen voor de oorlog in Oekraïne te voldoen en tegelijkertijd het herstel van Europa’s regio’s te blijven ondersteunen.

2.Nog meer flexibele bijstand uit hoofde van het cohesiebeleid om de gevolgen van de oorlog aan te pakken

De Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne heeft tot een ongekende stroom ontheemden geleid, de prijzen voor basisproducten (onder meer voor energie en voedsel) fors doen stijgen en opnieuw knelpunten in de toeleveringsketens veroorzaakt. De steun om deze problemen aan te pakken komt bovenop de ongekende steun die is verleend om de pandemie te bestrijden en het herstel te bevorderen, en verhoogt de druk op de overheidsfinanciën van de lidstaten nog meer. De tekorten en schulden zijn daardoor gestegen en zullen de komende jaren naar verwachting boven het niveau van vóór de pandemie blijven in de meeste lidstaten. Tegen deze achtergrond stelt de Commissie een uitgebreide reeks maatregelen uit hoofde van het cohesiebeleid voor om de tot dusver genomen initiatieven aan te vullen. De Flexible Assistance to Territories (FAST - CARE) vormt een aanvulling op de CARE-maatregelen en berust op twee pijlers: enerzijds wetgevingsvoorstellen – die zorgen voor extra flexibiliteit uit hoofde van het cohesiebeleid en aanvullende voorfinanciering – en anderzijds aanvullende niet-legislatieve maatregelen om de fondsen zo doeltreffend mogelijk te gebruiken en aan de nieuwe behoeften te voldoen. Voorgestelde wetgevingsmaatregelen:

-Aanvullende voorfinanciering in 2022 en 2023 ten bedrage van 3,5 miljard EUR, die alle lidstaten snel extra liquiditeit zal verschaffen.