Advies van het Comité van de Regio's over het "Voorstel voor een besluit van het Europees Parlement en de Raad tot invoering van een programma voor de verhoging van de kwaliteit van het hoger onderwijs en de bevordering van het intercultureel begrip door middel van samenwerking met derde landen (Erasmus World)" (2004-2008)

(2003/C 244/04)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

gezien het voorstel van de Commissie voor een besluit van het Europees Parlement en de Raad tot invoering van een programma voor de verhoging van de kwaliteit van het hoger onderwijs en de bevordering van het intercultureel begrip door middel van samenwerking met derde landen (Erasmus World) (2004-2008) (COM(2002) 401 def. - 2002/0165 (COD));

gezien het besluit van de Raad van 30 augustus 2002 om het Comité hierover, in overeenstemming met artikel 265, lid 1, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, te raadplegen;

gezien het besluit van zijn voorzitter van 26 juni 2002 om de commissie "Cultuur en onderwijs" met de voorbereiding van een advies over dit vraagstuk te belasten;

gezien het door de commissie "Cultuur en onderwijs" op 18 februari 2003 goedgekeurde ontwerpadvies (CDR 327/2002 rev. 2; rapporteur: de heer Pella, burgemeester van Valdengo; I/EVP),

heeft tijdens zijn 49e zitting op 9 en 10 april 2003 (vergadering van 10 april) met algemene stemmen het volgende advies goedgekeurd.

1. Standpunt van het Comité van de Regio's

1.1. Het Comité stelt tot zijn tevredenheid vast dat de Commissie zich een in het verslag van het Europees Parlement over de "Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad over een nauwere samenwerking met derde landen op hogeronderwijsgebied"(1) verwoord beginsel eigen heeft gemaakt en daaraan onverkort gevolg geeft, nl. dat de Commissie in de programma's voor wederopbouw en ontwikkelingshulp, net als in de programma's voor steun bij de overgang naar de markteconomie en versterking van de democratie, maatregelen moet opnemen waardoor landen binnen en buiten de EU projecten kunnen opzetten voor opleidingen en de uitwisseling van studenten en beurzen kunnen toekennen voor studies en de beroepsintegratie van studenten die van plan zijn om naar hun land van herkomst terug te keren (dat laatste om de uittocht van het intellect of "braindrain" te voorkómen). Dat beginsel heeft de volledige instemming van het Comité.

1.2. Het Comité juicht onderhavig Commissievoorstel toe, vooral omdat Erasmus World een meerwaarde kan geven aan EU-maatregelen ter verbetering van het hoger onderwijs. Hoger onderwijs is één van die gebieden waar de lidstaten samen belangrijkere doelstellingen kunnen verwezenlijken dan alleen.

1.3. Het Comité blijft bij zijn opmerking in eerdere adviezen dat voor hoger onderwijs een belangrijke rol is weggelegd in de economie en het sociale en culturele leven van gemeenten en regio's. Gezien die rol is het zaak dat lokale en regionale overheden hechte banden onderhouden met het hoger onderwijs.

1.4. Daarnaast is transnationale mobiliteit een wezenlijke voorwaarde voor banengroei en het scheppen van mogelijkheden voor onderwijs en opleiding. Ook het onderzoek in Europa hangt daarvan af.

1.5. Het Comité vindt net als de Commissie dat hier, met inachtneming van artikel 149 van het Verdrag, een communautair actieprogramma het meest aangewezen is, waarbij het EU-optreden op onderwijsgebied beperkt moet blijven tot de ondersteuning en begeleiding van de maatregelen van de lidstaten, zonder harmonisatie van de wettelijke voorschriften.

1.6. Het Comité is ingenomen met de zorgvuldigheid en nauwgezetheid waarmee de Commissie de doelstellingen van Erasmus World heeft afgebakend en overlappingen heeft voorkomen. Het beseft dat een groot aantal kernvraagstukken bij de internationalisering van het hoger onderwijs beter in de lidstaten, tussen de regeringen of in het kader van al bestaande EU-acties of -programma's kan worden behandeld.

1.7. Ondanks de intergouvernementele samenwerking zijn er volgens het Comité echter nog steeds - door de Commissie ondubbelzinnig aangeduide - problemen en hiaten, nl.:

- Europese universiteiten hebben moeite hun comparatieve voordelen te benutten om een origineel en aantrekkelijk aanbod van vooral postdoctoraal hoger onderwijs uit te werken;

- het hoger onderwijs in Europa heeft geen eigen, duidelijk van de rest van de wereld te onderscheiden identiteit;

- er zijn geen "klantentrekkers" (zoals de mogelijkheid om postdoctoraal versneld in een tweede studierichting af te studeren), wat maakt dat er een EU-keurmerk voor hoogwaardige postdoctorale cursussen moet worden gecreëerd;

- de studenten uit landen van buiten de EU zijn op onevenwichtige wijze over de Europese universiteiten verspreid;

- er bestaat een algemene tendens onder postdoctorale studenten en de briljantste onderzoekers om in de VS een internationale studie te gaan volgen;

- het nu al tekortschietende begrip tussen de Europese en andere beschavingen dreigt er niet beter op te worden;

- de systemen om structureel te bevorderen dat in het hoger onderwijs een brug wordt geslagen tussen de Europese netwerken en de poles of excellence van landen buiten de EU en om de externe mobiliteit van studenten en academici in het kader van een Europees leerprogramma te stimuleren, komen onvoldoende van de grond;

- er is in EU-verband geen gecoördineerde actie om de aantrekkingskracht van het Europese hoger onderwijs te vergroten, noch zijn er regelingen voor internationale samenwerking om de kwaliteit daarvan alsook de dienstverlening aan de studenten te garanderen.

1.8. Het Comité benadrukt met name het probleem van de onevenwichtige spreiding van onderdanen uit landen van buiten de EU die in Europa komen studeren: meer dan 75 % van die ongeveer 400000 studenten schrijven zich in aan Britse, Franse of Duitse universiteiten. Die concentratie is een van de grootste manco's van de huidige onderwijsprogramma's waaraan op zo kort mogelijke termijn iets moet worden gedaan, en wel vanwege de gevolgen daarvan voor de lokale en regionale overheden waarvan er sommige overspoeld worden door studenten, terwijl andere er niet in slagen om ze aan te trekken.

1.9. Het Comité is ervan overtuigd dat Erasmus World tot een - ongetwijfeld voor de lokale en regionale overheden gunstige - nieuwe spreiding van niet-EU-studenten zal leiden.

1.10. Het Comité betuigt zijn instemming met het voornemen van de Commissie om in de procedure voor de selectie van postdoctorale opleidingen in de Europese Gemeenschap naar een evenwichtige geografische spreiding over de EU-lidstaten te streven en daarbij naar behoren rekening te houden met de aanwezigheid van universitaire poles of excellence in de meest benadeelde regio's van de EU. Door dat laatste kan de economische, sociale en culturele invloed van de universiteiten in die regio's worden vergroot.

1.11. Het Comité wijst erop dat het opzetten van postdoctorale opleidingen in de Europese Gemeenschap er niet toe mag leiden dat er een scheidslijn door het hoger onderwijs in Europa gaat lopen. Integendeel, er moet op worden toegezien dat de kwaliteit en aantrekkelijkheid van het hoger onderwijs, waar dan ook in Europa, groter worden.

1.12. Het Comité drukt de Commissie vooral op het hart te voorkomen dat Erasmus World om financiële redenen tot een programma verwordt waarvoor slechts een gering aantal uitverkorenen in aanmerking komt of dat alleen bestemd is voor personen en instellingen met een groot economisch potentieel, omdat daarmee tekort zou worden gedaan aan het gelijkekansenbeginsel.

1.13. Het Comité roept de Commissie ertoe op doeltreffende, operationele instrumenten uit te werken waarmee kan worden voorkomen dat er voor de financiering van de afzonderlijke projecten een minimum eigen bijdrage wordt vastgesteld die zo hoog is dat financieel minder goed voorziene instellingen en organisaties die, in tegenstelling tot andere, wél in staat zijn om projecten met een groot vernieuwend gehalte uit te werken, buiten de boot vallen.

1.14. Het Comité staat volledig achter de door de Commissie gekozen algemene doelstelling, nl. om bij te dragen aan de ontwikkeling van kwaliteitsonderwijs in de EU, met name door de samenwerking met niet-EU-landen te stimuleren.

1.15. Die samenwerking op onderwijsgebied met landen buiten de EU is van cruciaal belang om de burgers van Europa op een (werkend) bestaan in een geglobaliseerde kennismaatschappij voor te bereiden, vooral met het oog op de verbetering van het wederzijds begrip tussen volkeren en culturen. Op die manier kan - zoals de Commissie terecht opmerkt - aan vrede en stabiliteit in de wereld worden bijgedragen.

1.16. Het Europees Parlement stelt terecht in zijn al in paragraaf 1.1 aangehaalde verslag dat samenwerking op onderwijsgebied de betrekkingen tussen buurlanden en het wederzijds begrip tussen volkeren ten goede komt, waarmee de onontbeerlijke basis is gelegd voor de ontwikkeling van om het even welke burgermaatschappij in de hedendaagse multi-etnische en door uiteenlopende godsdiensten gekenmerkte wereld.

1.17. Het Comité is overtuigd van de gegrondheid van Erasmus World en hoopt dat dit programma Europa op den duur behoorlijke groeimogelijkheden biedt, net zoals het Fulbright-programma de VS voordelen heeft opgeleverd en nog steeds oplevert (verhoging van de kwaliteit van het hoger onderwijs, stimulansen voor de Europese universiteiten om steeds betere internationale service te verlenen en verbetering van de interculturele dialoog). De VS hebben het volgens het Comité aan hun doeltreffende onderwijsbeleid te danken dat ze nu al jaren meer buitenlandse studenten herbergen dan alle Europese universiteiten samen.

1.18. Het Comité is ermee ingenomen dat de Commissie niet voorbijgaat aan het probleem van de braindrain en daarvan blijk geeft door alle aan de postdoctorale opleidingen van de EU deelnemende instellingen en universiteiten te vragen hun procedures voor kandidaatstelling en selectie af te stemmen op de noodzaak om de braindrain uit de minst ontwikkelde landen te voorkomen of in ieder geval te ontmoedigen. Eén van de grootste verantwoordelijkheden van de EU vis-à-vis de armste niet-EU-landen is nu eenmaal te bewerkstelligen dat deze op eigen benen kunnen staan.

2. Beoordeling van de specifieke doelstellingen van het door de Commissie voorgestelde actieprogramma

2.1. Het Comité stelt vast dat de lokale en regionale overheden in de door de Commissie opgesomde specifieke doelstellingen vooral in verband worden gebracht met het streven om de identiteit van het Europese onderwijs te versterken en dat onderwijs zichtbaarder en toegankelijker te maken.

2.2. Dat er op het grondgebied van de EU-lidstaten onderdanen van niet-EU-landen komen studeren, heeft om twee redenen gevolgen voor de lokale en regionale overheden.

2.3. In de eerste plaats omdat lokale en regionale overheden de enige instanties zijn die erop kunnen toezien dat studenten gelijke toegang wordt gegarandeerd.

2.4. In de tweede plaats omdat lokale en regionale overheden rechtstreeks betrokken zijn bij enkele van de door de Commissie als "aanvullende activiteiten" aangeduide onderdelen van dit actieprogramma, nl.:

- veranderingen in de maatschappij en onderwijsstelsels wereldwijd;

- veiligheid en gezondheid van de van het programma gebruik makende studenten;

- consumentenkwesties in verband met internationaal onderwijs.

2.5. Het Comité staat ook volledig achter de drie andere specifieke doelstellingen van het programma, nl.:

- totstandkoming van een duidelijk eigen Europees hoger onderwijsaanbod, waarvan zowel binnen de Europese Unie als daarbuiten aantrekkingskracht uitgaat;

- grotere internationale belangstelling voor Europese kwalificaties en concretere mogelijkheden voor hoogopgeleide afgestudeerden en academici uit de hele wereld om Europese kwalificaties te verwerven en/of in Europa ervaring op te doen;

- meer structurele vormen van samenwerking tussen instellingen in de Europese Gemeenschap en instellingen in derde landen en een grotere uitgaande mobiliteit uit de EU in het kader van de Europese studieprogramma's.

3. Beoordeling van de operationele doelstellingen van het door de Commissie voorgestelde actieprogramma

3.1. Het Comité stemt in met de redenen waarom de Commissie het zwaartepunt in dit programma bij het EU-optreden bij het postdoctoraal onderwijs heeft gelegd.

3.2. Het is met name ingenomen met de aandacht die de Commissie schenkt aan mogelijke problemen - vooral voor lokale en regionale overheden - als gevolg van de grote toestroom van studenten uit niet-EU-landen die hier voor perioden van drie tot zes jaar komen studeren.

3.3. Het herinnert aan de aanbevelingen die het al in eerdere adviezen aan de Commissie heeft gedaan, nl. om maatregelen uit te werken waardoor de toelatings- en verblijfsvoorwaarden voor onderdanen uit niet-EU-landen die in Europa willen studeren, worden gelijkgetrokken. Het juicht het recente Commissievoorstel voor een richtlijn in die zin toe en zal daarover advies uitbrengen.

4. Aanbevelingen van het Comité van de Regio's

Aanbeveling 1

Overweging 6 bis (nieuw)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Motivering

Hoe nauwer Erasmus World aan de lopende EU-programma's wordt gekoppeld hoe groter de doeltreffendheid ervan zal zijn, zonder dat de scheidslijn tussen de verschillende doelstellingen van ieder afzonderlijk programma behoeft te vervagen.

Aanbeveling 2

Overweging 13

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Motivering

Lokale en regionale overheden zijn de meest aangewezen instanties om, door toetsing aan de situatie in hun regionale universiteiten, na te gaan of het huidige programma (qua uitvoering en deelname) naar behoren werkt, met vermelding van mogelijke concrete moeilijkheden waarmee studenten uit niet-EU-landen te maken krijgen.

Aanbeveling 3

Artikel 1, lid 2 bis (nieuw)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Motivering

Zoals al bij andere EU-programma's het geval is, moet ook in dit programma een bepaling worden opgenomen over de instandhouding van de bevoegdheden van de lidstaten op het gebied van onderwijs en opleiding, maar tegelijkertijd ook van de culturele en taalverscheidenheid die ten grondslag ligt aan de culturele rijkdom van Europa.

Aanbeveling 4

Artikel 4, lid 2, sub a)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Motivering

Het is belangrijk dat doelmatig gebruik wordt gemaakt van bestaande netwerken. Zo zijn er nu al veel op het grondgebied van lidstaten gesitueerde bedrijven die - o.m. in het kader van bilaterale overeenkomsten tussen hun land en landen buiten de Europese Unie - goed lopende uitwisselingsprojecten ten uitvoer leggen om de postdoctorale beroepsopleidingen optimaal te maken. Die netwerken vormen kanalen bij uitstek om Erasmus World zo snel mogelijk van stapel te laten lopen.

Aanbeveling 5

Artikel 6, lid 2 bis (nieuw)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Motivering

Het welslagen van Erasmus World hangt af van de bekendheid die daaraan wordt gegeven. Doel is een zo groot mogelijk aantal geïnteresseerden aan te spreken, ook en vooral door de regionale universiteiten en lokale en regionale overheden bij de voorlichting over Erasmus World te betrekken.

Aanbeveling 6

Artikel 8, lid 1

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Motivering

Voorwaarde voor kwaliteitsverhoging van het hoger onderwijs in Europa is de rechtstreekse betrokkenheid van de regionale universiteiten en dus - vanaf het begin van een programma - ook van de lokale en regionale overheden.

Aanbeveling 7

Artikel 10, lid 1

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Motivering

200 miljoen euro is onvoldoende. De mogelijkheden voor interculturele uitwisselingen kunnen alleen worden vergroot als studenten uit ver van Europa verwijderde landen ook tot het programma worden toegelaten.

Aanbeveling 8

Artikel 13, lid 1

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Motivering

Idem als voor aanbeveling 2.

Aanbeveling 9

Bijlage, actiepunt 1, lid 1

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Motivering

Het label "masteropleiding van de Europese Unie" moet in samenwerking met de universiteiten en lokale en regionale overheden worden toegekend, omdat de universiteiten de kwaliteit van de geboden cursussen kunnen beoordelen en de lokale en regionale overheden voor de opvang van de studenten zorgen en dus ook de kwaliteit daarvan kunnen beoordelen.

Aanbeveling 10

Bijlage, actiepunt 1, lid 2, sub a)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Motivering

Doel van Erasmus World is, naast de verhoging van de kwaliteit van het hoger onderwijs, de kennis van andere culturen te vergroten. Om studenten uit landen buiten de EU echt de kans te geven om de cultuur van hun gastland te leren kennen, verdient het aanbeveling om het aantal betrokken lidstaten tot twee te beperken en de duur van het verblijf in iedere lidstaat van negen tot twaalf maanden te verhogen.

Aanbeveling 11

Bijlage, actiepunt 1, lid 2, sub b)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Motivering

De taal is een middel bij uitstek om de cultuur van een land te leren kennen. Dat geldt vooral voor minderheidstalen die onlosmakelijk deel uitmaken van de nationale culturele rijkdom en verscheidenheid.

Aanbeveling 12

Bijlage, actiepunt 1, lid 2, sub h)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Motivering

Het is belangrijk erop te wijzen dat bedoelde voorzieningen van hoge kwaliteit moeten zijn en dat lokale en regionale overheden daarbij een doorslaggevende rol spelen. Er moeten instrumenten worden gecreëerd waardoor met die overheden kan worden overlegd welke eenvoudige en doeltreffende oplossingen er zijn voor concrete problemen zoals die van de huisvesting van studenten.

Aanbeveling 13

Bijlage, actiepunt 1, lid 2, sub i)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Motivering

Idem als voor aanbeveling 11.

Aanbeveling 14

Bijlage, actiepunt 3, lid 3 bis (nieuw)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Motivering

Idem als voor aanbeveling 4.

Aanbeveling 15

Bijlage, actiepunt 4, lid 4.1, paragraaf 2, eerste gedachtestreep

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Motivering

Internet is het meest efficiënte instrument om alle mogelijk geïnteresseerden in Erasmus World te bereiken. Bovendien kunnen de middelen die worden uitgespaard doordat de informatieverschaffing voornamelijk via internet plaatsvindt, voor de financiering van de mobiliteit van studenten worden gebruikt.

Brussel, 10 april 2003.

De voorzitter

van het Comité van de Regio's

Albert Bore

(1) COM(2001) 385 def. - C5 - 0538/2001 - 2001/2217 (COS).