COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 22.10.1996 
COM(96) 495 def. 
Het onderwijs aan kinderen 
van zigeuners en reizigers 
Verslag over de tenuitvoerlegging van de 
maatregelen die genoemd zijn 
in de resolutie van de Raad 
en de ministers van Onderwijs, 
in het kader van de Raad bijeen, 
van 22 mei 1989 
(89/C 153/02) 
(door de Commissie ingediend) 

Inhoudsopgave 
Inleiding 
De doelstellingen van het verslag 3 
De opbouw van het verslag 4 
De ontwikkeling van een communautaire actie 
De totstandkoming van een resolutie 6 
De elementen van de context 7 
De uitgangspunten van de communautaire actie 10 
De communautaire actielijnen 
De samenhang van het voorstel 18 
De actielijnen 19 
De tenuitvoerlegging in de Lid-Staten 
De verzameling van gegevens 24 
De nationale situatie 25 
De opvangstructuren 30 
Pedagogiek en didactisch materiaal 36 
Aanwerving, opleiding en bijscholing van leerkrachten 42 
Voorlichting en onderzoek 45 
Overleg, coördinatie en participatie 48 
Andere uitgevoerde acties 51 
Balans en beleidsvoornemens 52 
De tenuitvoerlegging op communautair niveau 
Organisatie van uitwisselingen van gedachten en ervaringen 
Bijeenkomsten, seminars, colloquia 61 
Bevordering van uitwisselingen van ervaringen en lesmateriaal 63 
De ontwikkeling van vernieuwende projecten 
Een geheel van proefprojecten 64 
Werkgroepen 67 
Een geïntegreerde aanpak 67 
De Europese werkgroep voor het onderwijs aan 
kinderen van zigeuners en reizigers 68 
De vervaardiging van materiaal voor onderwijsdoeleinden 70 
Een Europese collectie 70 
Informatie en documentatie 
Een informatiebulletin 73 
Publikaties 73 
Een gegevensbank 74 
Begeleiding, coördinatie, evaluatie, verspreiding 
De ad hoc groep 76 
Het "Centre de recherches tsiganes" 77 
De activiteiten van andere institutionele partners 
Binnen de Commissie 78 
Andere internationale instellingen 79 
Analyse en voorstellen 
Een balans 87 
Een strategie 92 
Prospectieve elementen 94 
Bijlage 1 Het door de Commissie gepubliceerde studieverslag. 107 
Bijlage 2 Het "Document d'orientation pour la réflexion et pour l'action" 108 
Bijlage 3 De nationale verslagen 109 
Inleiding 
De doelstellingen van het verslag 
Dit verslag is voorzien in de resolutie die in mei 1989 is aangenomen door de ministers 
van Onderwijs van de 12 Lid-Staten van de Europese Gemeenschap, betreffende het onderwijs 
aan kinderen van zigeuners en reizigers. De belangrijkste doelstelling ervan is het presenteren, 
zoals de ministers gevraagd hebben, van de verschillende fasen van de tenuitvoerlegging van deze 
resolutie een paar jaar nadat deze is aangenomen. 
Het verslag is dus bedoeld als balans en zal: 
• een algemeen overzicht geven van de situatie in de Unie met het oog op de 
tenuitvoerlegging van de resolutie van mei 1989, zowel op het niveau van de Lid-Staten als op 
communautair niveau; 
• een dynamische inventaris opmaken en de uitgevoerde acties evalueren, teneinde de 
verworvenheden ervan te onderzoeken en de opgedane kennis te consolideren; 
• de ontwikkeling onderzoeken van een communautaire meerwaarde middels de 
uitwisseling van ervaringen en gegevens tussen de verschillende partners die bij de vraagstukken 
op het gebied van het onderwijs in de verschillende Lid-Staten betrokken zijn; 
• de synergieën onderzoeken die voortvloeien uit de coördinatie tussen de ontwikkelde 
activiteiten, middels de coördinatie met andere communautaire acties en middels het aansluiten 
op activiteiten van andere internationale instellingen. 
Het is echter duidelijk dat dit document, naast de functie van balans, een prospectief 
karakter moet hebben: het repertorium, de analyse en de evaluatie moeten uitmonden in 
beleidsvoornemens en werkvoorstellen. 
Dit verslag moet bovendien een informatief doel hebben, om meer dan slechts een 
beleidsstuk te zijn, zodat alle betrokken partners kennis kunnen nemen van de algemene situatie 
en de ontwikkeling ervan. Door de verspreiding van dit verslag kunnen de gedachtengang, de 
actie en de samenwerking op duidelijk vastgestelde gebieden gestimuleerd worden. 
Tevens moet het verslag een politiek effect hebben, hetgeen belangrijk is in de huidige 
periode die gekenmerkt wordt door een verslechterde situatie van de zigeunergemeenschappen in 
een Europa dat grote veranderingen doormaakt, en in een Europese Unie die steeds meer gestalte 
krijgt, met inbegrip van de communautaire programma's op het gebied van onderwijs. Tegen deze 
achtergrond zouden de nieuwe beleidslijnen van de internationale instellingen, en met name die 
van de instellingen van de Europese Unie, meer aandacht moeten besteden aan, en meer rekening 
moeten houden met de zigeunergemeenschappen,dit om te voorkomen dat ze een vergeten groep 
worden, die alleen het slachtoffer wordt van negatieve aandacht. 
De opbouw van het verslag 
Deze aanvullende doelstellingen bepalen de opbouw van het verslag. Het is samengesteld 
als werkdocument dat de korte termijn overschrijdt en minder gericht is. Het verslag moet de 
verschillende publieksgroepen van lezers en gebruikers in staat stellen om: 
• in een paar paragrafen een idee te krijgen van de historische achtergrond en basis 
van de acties die op het gebied van het onderwijs aan kinderen van zigeuners en 
reizigers georganiseerd worden; 
• een globaal beeld te krijgen van de beleidslijnen en actielijnen; 
• snel een balans te kunnen opmaken van de uitgevoerde maatregelen; 
• de voorstellen voor maatregelen onder ogen te krijgen. 
Dit verslag is dan ook samengesteld als een geheel waarin de algemene achtergrond is 
opgenomen die geleid heeft tot de totstandkoming van de resolutie die door de ministers is 
aangenomen, alsmede de algemene achtergrond waartegen de tenuitvoerlegging gezien moet 
worden. Het verslag is echter eveneens opgebouwd als onderdeel van een geheel: dat betekent 
dat de andere documenten die al op initiatief van de Europese Commissie opgesteld zijn en 
waarnaar verwezen zal worden, niet herhaald maar aangevuld worden. Verder sluit het aan op 
andere elementen van een steeds omvangrijker wordende documentatie die het zowel beslissers 
en beheerders, als alle anderen die partners zijn binnen de context van het onderwijs, mogelijk 
maakt om duidelijk te weten welke acties uitgevoerd of gepland zijn. De opbouw van het verslag 
is dusdanig dat dit een soort "permanent verslag" vormt, een actualiseerbare referentie die 
gemakkelijk bijgewerkt kan worden. De modulaire opbouw met "wisselende geometrie" van dit 
dossier zorgt ervoor dat het continu geactualiseerd kan worden en dat de voortgang van de 
activiteiten gevolgd kan worden. 
Het verslag moet de Commissie in staat stellen constant de balans op te kunnen maken van de 
georganiseerde acties, zodat ze binnen het kader van een algemeen beleid op het gebied van het 
onderwijs geplaatst kunnen worden, met name vanuit intercultureel oogpunt, en in 
overeenstemming met de programma's die binnen de Europese Unie gepland zijn om "een 
algemene, structurele aanpak te ontwikkelen", zoals wordt benadrukt in de resolutie van 22 mei 
1989. Het verslag moet de Commissie eveneens in staat stellen antwoord te kunnen geven op de 
vragen die het Onderwijscomité, het Europees Parlement, andere instellingen en iedere burger 
die informatie wil, stellen. 
Dit referentie- en prospectief document is als volgt opgebouwd: 
• het eerste deel gaat over de activiteiten die zijn ontplooid gedurende de laatste jaren, 
alsmede over de noodzaak en de basis van een communautaire actie; de resolutie van de Raad en 
de ministers van 22 mei 1989 is ter informatie opgenomen in de bijlagen; 
• in het tweede deel worden de actielijnen gepresenteerd die na afloop van de 
werkzaamheden worden aangehouden: studies, beschouwingen, overleg, enz. Deze actielijnen 
hebben betrekking op uitgebreide en permanente thematieken; deze actielijnen vormen de basis 
voor gerichte acties die zich geleidelijk ontwikkeld hebben; 
• het derde deel, dat gebaseerd is op de verslagen die door de Lid-Staten opgesteld zijn, 
beschrijft de uitgevoerde acties in antwoord op het gedeelte van de resolutie dat de Lid-Staten 
betreft; 
• in het vierde deel worden de op communautair niveau ontwikkelde projecten beschreven 
die betrekking hebben op alle Lid-Staten; een aantal paragrafen behandelt de synergie van de 
acties onderling, alsmede het aansluiten van deze acties op de activiteiten die door diverse 
internationale instellingen worden georganiseerd; 
• in het vijfde deel worden een analyse en voorstellen gepresenteerd. 
De ontwikkeling 
van een communautaire actie 
De totstandkoming van een resolutie 
01. Naar aanleiding van de resolutie van het Europees Parlement van 16 maart 1984 over het 
onderwijs aan kinderen wier ouders geen vaste verblijfplaats hebben (PB 104/144 van 
16.04.1984) en de resolutie van het Europees Parlement van 24 mei 1984 over de positie 
van de zigeuners in de Gemeenschap (PB 172/153 van 02.07.84) heeft de Commissie het 
"Centre de recherches tsiganes" van de universiteit René Descartes (Parijs) opdracht 
gegeven om een studie uit te voeren naar de situatie van het onderwijs aan kinderen van 
zigeuners en reizigers. De studie werd van eind 1984 tot eind 1985 uitgevoerd. 
02. Er is voor iedere staat een monografie gemaakt; sommige monografieën zijn op initiatief 
van de auteurs ervan gepubliceerd. De nationale monografieën gaan vergezeld van een 
tekst die betrekking heeft op het onderwijs aan zigeuners en de kloof met de normen van 
het onderwijs. Voor het uitvoeren van de studie heeft het "Centre de recherches tsiganes" 
in de verschillende staten een gecoördineerd netwerk van deskundigen opgericht. De 
conclusies en voorstellen zijn het resultaat van een uitgebreid en diepgaand beraad van alle 
betrokken partners. Het onderzoek heeft de synthese van bestaande studies, overleg met 
voornamelijk zigeuners en de organisaties van zigeuners, en de analyse van honderden 
documenten en uitgevoerde acties mogelijk gemaakt. 
03. Het samenvattend verslag Het onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers is eind 
1986 door de Commissie in de serie "Documenten" (Bureau voor officiële publikaties der 
Europese Gemeenschappen) in het Duits, Engels, Frans en Italiaans gepubliceerd. Op dit 
moment wordt een editie in de vorm van een makkelijk toegankelijk boek gepland 
aangezien de tekst een referentiedocument is gebleven. 
04. Een bijeenkomst tussen de vertegenwoordigers van de zigeuners en de 
vertegenwoordigers van de ministeries van onderwijs is georganiseerd in juli 1987 om 
aan de hand van het eindverslag de aanbevelingen te preciseren die aan de Lid-Staten en 
de instellingen van de Gemeenschap gedaan zouden kunnen worden, alsmede de 
beleidslijnen die wenselijk zijn voor een onderwijsbeleid dat de cultuur en leefwijze van 
de zigeunergemeenschappen respecteert. Naar aanleiding van deze bijeenkomst is een 
Beleidsdocument in voorlopige vorm voorgelegd aan de vertegenwoordigers van de 
zigeuners en aan de vertegenwoordigers van de ministeries. Na de ontvangst en 
verwerking van hun opmerkingenen suggesties, is het document in een definitieve versie 
verschenen. Dit document (V/500/88) is opgesteld als basis voor overleg en discussie. Het 
werd gepubliceerd in kranten en tijdschriften in verschillende staten, documentatiediensten 
en verenigingen hebben het uitgegeven om het in de vorm van bulletins te verspreiden, 
en ministeriële diensten hebben gezorgd voor de publikatie en verspreiding ervan. 
05. In januari 1988 is de studie uitgebreid naar Spanje en Portugal onder de coördinatie van 
het "Centre de recherches tsiganes". Verschillende monografieën zijn hieruit 
voortgekomen(7 voor Spanje, waarondereen samenvattend verslag, en 2 voor Portugal). 
06. In juni 1988 (onder Duits voorzitterschap) en in september 1988 (onder Grieks 
voorzitterschap) heeft het Onderwijscomité het dossier betreffende de zigeuners grondig 
en opbouwend bestudeerd. Gedurende het eerste half jaar van 1989 (onder Spaans 
voorzitterschap) heeft het Comité het onderzoek meerdere malen voortgezet, hetgeen 
uiteindelijk op 22 mei 1989 geresulteerd heeft in het aannemen van de resolutie 
betreffende het onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers (zie de tekst van de 
resolutie in de bijlagen) door de Raad en de ministers van Onderwijs. 
De elementen van de context 
07. De activiteiten op het gebied van studie en beschouwing hebben geleid tot een groot 
aantal discussies, het elkaar toezenden van documenten en verslagen, en bijeenkomsten 
voor het uitwisselen van ideeën en ervaringen. De verschillende partners (overheden, 
leerkrachtenen hun organisaties, zigeuners en reizigers en hun organisaties, ...) waren in 
deze kwestie geïnteresseerd en zijn het zowel eens geworden over de gestelde prioriteiten, 
als over de vastgestelde doelstellingen. Gebleken is dat meer dan 700.000 kinderen in de 
Gemeenschap bijzonder weinig of slecht onderwijs hebben genoten en dat het van belang 
is om snel acties uit te voeren teneinde verandering aan te brengen in deze situatie. 
08. Uit de studie, de beschouwingenen de diverse ervaringen is gebleken dat de situatie van 
de zigeunergemeenschappen over het algemeen slecht, en met name op het gebied van het 
onderwijs zelfs alarmerend is. Eeuwenlang is het beleid dat gevoerd werd ten aanzien van 
zigeuners en reizigers een beleid geweest dat hun cultuur en zelfs hun bestaan als persoon 
en als groep genegeerd heeft: de vormen waren verschillend (van uitsluiting tot integratie) 
en de omstandigheden slecht. 
De situatie is, na eeuwen van dergelijke praktijken, erg verslechterd. De 
zigeunergemeenschappen zijn allemaal duidelijk getekend door de moeilijke 
levensomstandigheden. De afwijzing, in verschillende vormen, blijft in heel Europa een 
overheersend element bij de relaties tussen de zigeuners en hun directe omgeving: 
problemen wat betreft de woonruimte, precaire gezondheidstoestand, uitwijzing van 
zigeuners, weigering van toegang tot openbare gelegenheden,... De spanningen ontaarden 
snel in conflicten, vooral in periodes met economische problemen en werkloosheid; dit 
leidt voor de zigeuners tot een verharde bejegening en een permanente onveiligheid. Het 
voorgaande betekent dat een balans op het gebied van het onderwijs ook grotendeels een 
balans is op het gebied van het algemene beleid en dat de invoering van een 
interculturele onderwijsmethode niet gerealiseerd kan worden zonder de ontwikkeling 
van een intercultureel beleid. 
09. Tegen deze achtergrond, en gelet op het feit dat de school nog vaak een instelling is die 
deel uitmaakt van een omgeving die door de zigeuners en reizigers als agressief wordt 
ervaren, wordt de school nog vaak gezien als een aanvullende verplichting, waarvan de 
kwaliteit veel te wensen overlaat. De ouders kunnen denken dat de school die aanbiedt hun 
kinderen te vormen, ze ook kan misvormen; dat wil zeggen: ze hun ontneemt, ze cultureel 
verloren doet gaan. De analyse van de ouders is correct in die zin dat tot voor kort het 
onderwijs nauwelijks los gezien konden worden van de hierboven genoemde negatieve 
tendensen: in het onderwijs kwamen deze eveneens tot uiting. De weerstand van de ouders 
en de volharding van de gemeenschappen geven blijk van de kracht van de 
zigeunercultuur, en van het vermogen van de ouders om, generaties lang, hun kinderen 
te vormen. 
Het is dan ook niet juist om de gevolgen van een situatie (gebrek aan interesse, 
schoolverzuim, onderwijs weigeren,...) aan te merken als de oorzaken van het mislukken 
van het onderwijs. Zolang de relatie tussen de zigeunergemeenschappen en de bevolking 
in hun omgeving conflictueus blijft, wordt de relatie van de ouders en kinderen met de 
school in grote mate bepaald door de negatieve aard van deze relatie. 
10. Zo is vastgesteld dat er een eerste, zeer sterke relatie bestaat tussen de algemene situatie 
en de situatie van het onderwijs. De resultaten, in termen van statistiek, zijn opgenomen 
in de genoemde documenten, alsmede in de resolutie die de ministers hebben aangenomen: 
in de Lid-Staten bezocht eind jaren '80 slechts 30 tot 40% van de kinderen van zigeuners 
met enige regelmaat de school; meer dan de helft ging nooit naar school en een zeer klein 
percentage bereikte en overschreed de drempel van het voortgezet onderwijs; het resultaat, 
met name de vertrouwdheid met lezen en schrijven, stond niet in verhouding tot de 
vermeende duur van het onderwijs. 
Deze gegevens hebben betrekking op meer dan 700.000 kinderen en het aantal stijgt nog 
sterk: de helft van de leden van de zigeunergemeenschappen is jonger dan 16 jaar. 
Hier dient overigens benadrukt te worden dat een steeds groter aantal zigeunergezinnen 
afkomstig uit Midden- en Oost-Europa in bepaalde staten zich voegt bij de zigeuners die 
sinds generaties in de Gemeenschap wonen. 
11. De studie en beschouwingen geven aan dat er ook een tweede, ook zeer sterke relatie 
bestaat tussen de algemene situatie en de situatie van het onderwijs. Het eeuwenoude 
aanpassingsvermogen van de zigeuners wordt zwaar op de proef gesteld en de strategieën 
die ze ontwikkeld hebben om zich actief aan hun omgeving aan te passen, zijn niet langer 
geschikt. Als gevolg hiervan wordt het voor de zigeuners steeds moeilijker om zich te 
handhaven als culturele minderheidsgroep. Het uitvoeren van een willekeurige activiteit, 
en met name een beroepsactiviteit, vereist een minimum aan vertrouwdheid met lezen, 
schrijven en rekenen om aan de huidige eisen te kunnen beantwoorden. Het analfabetisme 
biedt geen bescherming meer tegen de aanvallen van andere culturen die overgebracht 
worden via de school en de schoolopleiding, maar wordt een zware handicap in een 
omgeving waar het gebruik van geschreven tekst een alledaagse verplichting wordt. 
Geen onderwijs hebben genoten is een zware handicap uit economisch oogpunt, maar ook 
uit sociaal en psychologisch oogpunt en vanwege de afhankelijkheid van bijvoorbeeld de 
sociale diensten; een situatie die onverenigbaar is met de gerechtvaardigde trots van de 
zigeuner die in staat is om zowel zijn eigen toekomst als die van zijn kinderen in goede 
banen te leiden. Onderwijs is voor de zigeuners synoniem met zelfstandigheid, zoals 
onderwijs voor de publieke sector synoniem is met economie: de kosten van een 
aangepaste opleiding liggen beduidend lager dan die van de sociale bijstand, die door een 
groot deel van de zigeuners en reizigers afgewezen wordt. 
12. Met andere woorden: de toekomst van de zigeuner gemeenschappen hangt in hoge mate 
af van de opleidingsmogelijkneden van hun kinderen. De actieve aanpassing aan hun 
omgeving op sociaal en economisch gebied geschiedt vandaag de dag middels het 
verwerven van de basiselementen die het mogelijk maken de veranderende werkelijkheid 
te begrijpen en te analyseren. Op cultureel gebied kunnen deze zelfde basiselementen 
gebruikt worden als instrument door degenen die hun eigen identiteit willen bewaren, 
bevestigen en ontwikkelen. 
De ouders zijn zich hiervan bewust en duidelijk blijkt dat ze willen dat hun kinderen 
onderwijs genieten. Dat is de tweede belangrijke relatie tussen de algemene situatie en de 
situatie in het onderwijs: een verandering van de bestaansvoorwaarden en de voorwaarden 
voor het uitoefenen van een beroepsactiviteit in de huidige samenleving, die de noodzaak 
met zich meebrengt van een basisopleiding en de wil van de ouders om hun kinderen 
hiervan te laten profiteren. Op dit moment ontstaat er in bepaalde gevallen namelijk een 
kloof tussen de kinderen van zigeuners en reizigers enerzijds en die uit hun omgeving 
anderzijds, en in veel gevallen ontwikkelt een slechte situatie zich al snel tot een 
dramatische, hetgeen kan leiden tot bepaalde vormen van marginaliteit en criminaliteit. 
13. Uit de balansen die opgemaakt zijn, komt echter duidelijk naar voren dat het mogelijk is 
om de toekomst op een positieve wijze tegemoet te zien: 
• maatregelen die genomen zijn in het kader van een project voor intercultureel 
onderwijs, maken de weg vrij voor nieuwe praktijken die uitgaan van de valorisatie van 
de elementen van de verschillende aanwezige culturen en zijn gebaseerd op de capaciteiten 
en ervaringen van ieder kind afzonderlijk. Deze maatregelen maken het mogelijk de school 
aan te passen aan de kinderen van zigeuners en reizigers; 
• iedere staat heeft geprobeerd, middels diverse experimenten en formules, om tegemoet 
te komen aan de wens van de zigeunerouders om hun kinderen op te leiden. Deze 
pogingen bestaan uit elementen die bijdragen aan het welslagen, maar ook voor obstakels 
en mislukkingen kunnen zorgen. Het is belangrijk de waardevolle bijdragen te 
inventariseren, analyseren en verspreiden, de onderling afgestemde, innoverende projecten 
te steunen en nieuwe voor te stellen. Uit de evaluatie die door de studie mogelijk is 
geworden, blijkt duidelijk dat de voorgestelde algemene, structurele aanpak (middels 
samenwerking, coördinatie en informatie) in belangrijke mate bijdraagt tot het wegnemen 
van de voornaamste hinderpalen die de toegang tot school van kinderen van zigeuners en 
reizigers in de weg staan. 
14. Op verschillende gebieden geven zigeuners en reizigers meer blijk van hun aangepastheid 
aan de huidige tijd en zelfs aan de toekomst, door hun professionele mobiliteit, 
geografische mobiliteit, de opleiding van hun kinderen, hun gemeenschappelijke leven dat 
het individu een veilig netwerk biedt en dat een duidelijke identiteit vciscluill. De 
gemeenschap van zigeuners is jong, met net zoveel kinderen als volwassenen. De gezinnen 
krijgen langzamerhand steeds meer boeken, het onderwijs krijgt steeds meer aandacht. De 
kinderen kunnen lezen en schrijven, waardoor ze een waardevolle bijdrage aan de 
Europese cultuur kunnen leveren. Er moet echter nog voor gezorgd worden dat deze 
kinderen toegang krijgen tot de scholen, dat ze daar blijven en dat hun persoonlijkheid en 
cultuur gerespecteerd worden. 
15. Er bestaan verschillende mogelijkheden voor acties. De verschillende genoemde 
documenten analyseren zowel de concreet uitgevoerde acties, als de aangenomen 
beleidslijnen. Na zes eeuwen in West-Europa gewoond te hebben, verwachten de 
zigeuners dat er een samenhangend, onderling afgestemd beleid wordt vastgesteld en 
toegepast dat de zigeuners respecteert. Het onderwijsbeleid maakt hier deel van uit en 
moet een stuwende kracht vormen. De middelen om dit te bereiken zijn zowel eenvoudig 
als goedkoop. Dit blijkt uit de analyses die in de genoemde documenten zijn opgenomen. 
De uitgangspunten van de communautaire actie 
16. Het feit dat de zigeuners en reizigers in alle Lid-Staten aanwezig zijn en tot verschillende 
nationaliteiten behoren (dikwijls nationaliteiten van buiten de Europese Unie of de 
Europese Economische ruimte), versterkt de rol van de communautaire instellingen ten 
aanzien van deze groep. 
Deze instellingen kunnen derhalve een rol spelen op het gebied van het onderwijs aan 
kinderen van zigeuners en reizigers, in samenwerking met de Lid-Staten, om: 
- innoverende initiatieven te bevorderen, 
- positieve en aangepaste acties voor te stellen en te steunen, 
- de uitgevoerde acties te coördineren en ervoor te zorgen dat ze op elkaar aansluiten, 
- de onderwijsvormen die hieruit voortvloeien een grote bekendheid te geven 
- de uitwisselingen van ervaringen te bevorderen. 
17. Het aantal leden van de zigeunergemeenschappen in de Europese Unie wordt als volgt 
geschat: 
Schatting minimaal maximaal 
- België 10.000 15.000 
-Denemarken 1.500 2.000 
-Duitsland 110.000 130.000 
- Frankrijk 280.000 340.000 
- Griekenland 160.000 200.000 
- Ierland 22.000 28.000 
-Italië 90.000 110.000 
- Luxemburg 100 150 
-Nederland 35.000 40.000 
10 
- Portugal 40.000 
- Spanje 650.000 
- Verenigd Koninkrijk 90.000 
Europese Unie 1.500.000 50.000 
800.000 
120.000 
tot 1.800.000 
18. Meer algemeen kunnen voor heel Europa de volgende gegevens aangehouden worden: 
Schatting minimaal maximaal 
-Albanië 
België 
Bosnië-Herzegowina 
Bulgarije 
Cyprus 
Denemarken 
Duitsland 
Estland 
Finland 
Frankrijk 
FYROM 
Griekenland 
Hongarije 
Ierland 
Italië 
Kroatië 
Letland 
Litouwen 
Luxemburg 
Moldavië 
Noorwegen 
Nederland 
Oekraïne 
Oostenrijk 
Polen 
Portugal 
Rep. Slowakije 
Rep. Tsjechië 
Roemenië 
Rusland 
Servië-Montenegro 
Slovenië 
Spanje 
Turkije 
Verenigd Koninkrijk 
Wit-Rusland 90.000 
10.000 
40.000 
700.000 
500 
1.500 
110.000 
1.000 
7.000 
280.000 
220.000 
160.000 
550.000 
22.000 
90.000 
30.000 
2.000 
3.000 
100 
20.000 
500 
35.000 
50.000 
20.000 
40.000 
40.000 
480.000 
250.000 
1.800.000 
220.000 
400.000 
8.000 
650.000 
300.000 
90.000 
10.000 100.000 
15.000 
50.000 
800.000 
1.000 
2.000 
130.000 
1.500 
9.000 
340.000 
260.000 
200.000 
600.000 
28.000 
110.000 
40.000 
3.500 
4.000 
150 
25.000 
1.000 
40.000 
60.000 
25.000 
50.000 
50.000 
520.000 
300.000 
2.500.000 
400.000 
450.000 
10.000 
800.000 
500.000 
120.000 
15.000 
11 
-Zweden 15.000 20.000 
- Zwitserland 30.000 35.000 
- andere staten... pro memorie 
Europa 7.000.000 tot 8.500.000 
19. Gelet op de kenmerken van de groepen zigeuners en reizigers, vormen ze een 
communautair volk bij uitstek: 
• de taal die in de Europese Gemeenschap het meest verbreid is, is de taal van de 
zigeuners - deze wordt in alle staten gesproken; 
• de zigeuners en reizigers trekken (steeds meer) van de ene Lid-Staat naar de andere Lid­
staat van de Gemeenschap voor de uitoefening van hun economische activiteiten en om 
sociale redenen; hieruit vloeien, ook binnen de afzonderlijke staten, de noodzaak van een 
pedagogische follow-up en het nut van onderwijs op afstand voort; 
• de huidige en verwachte instroom van zigeuners die afkomstig zijn uit Midden- en Oost-
Europa . Aangezien hun taal en cultuur gelijk zijn aan die van een groot aantal andere 
zigeuners in de Europese Unie, zijn de werkzaamheden die ten behoeve van deze groep 
uitgevoerd worden niet alleen meteen van nut voor de opvang en het onderwijs aan de 
migrerende kinderen, ongeacht het land van opvang, maar ook direct van nut 
(bijvoorbeeld op het gebied van het lesmateriaal) voor de zigeunergemeenschappen van 
de Oostbloklanden en voor de overheden die toezicht houden op het onderwijs, in het 
kader van uitwisselingsprogramma's die op dit moment ontwikkeld worden; 
• de zigeunergemeenschap heeft een sterk grensoverschrijdende maatschappelijke 
structuur. Dat betekent dat, om een overzicht van de maatschappelijke structuur van een 
bepaalde familie of groep te krijgen, meerdere staten in aanmerking genomen moeten 
worden. De praktische gevolgen voor de opleiding zijn bijzonder groot; dat betekent 
bijvoorbeeld dat op het gebied van het vervaardigenen gebruiken van didactisch materiaal 
één uitgave en één toepassing in een staat voor meerdere andere staten kan worden 
gebruikt. Met andere woorden, een gecoördineerde communautaire actie is zowel 
noodzakelijk als veel goedkoper. 
20. Naar aanleiding van de uitgevoerde studie, de gelegde contacten en het gevoerde overleg 
is duidelijk gebleken dat het, op initiatief van de communautaire instellingen en tegen 
bijzonder lage kosten ten opzichte van de behaalde positieve resultaten, mogelijk en zelfs 
noodzakelijk is om een communautaire coördinatie, stimulering en bemiddeling te 
realiseren. 
Het openbaar maken van ervaringen en van de resultaten ervan, de vergelijking en 
confrontatieervan via een geheel van samenwerkingsverbanden, vormen een noodzakelijk 
en passend antwoord op de bestaande problemen. Gerichte pogingen die noch vergezeld 
gaan van een beschouwing van het geheel, noch van structurele projecten, leiden, ondanks 
de inspanningen die op alle fronten zowel qua tijd als qua financiële en menselijke 
12 
hulpmiddelen, worden getroffen, hoogstens tot een paar geslaagde onderdelen, maar zijn 
vooral een dure herhaling van reeds opgedane ervaringen. Dikwijls vervalt men in 
dezelfde fouten, waarvan men had kunnen weten dat ze tot mislukking leiden. 
De coördinatie, de synthese en de evaluatie, alsmede de acties op het gebied van 
voorlichting en opleiding die hieruit kunnen voortkomen, zorgen ervoor dat met de 
communautaire acties resultaten worden behaald die veel verder gaan dan de simpele 
optelsom van de gecoördineerde en geëvalueerde acties. Naast het feit dat deze acties een 
stimulerend en mobiliserend effect kunnen hebben, wordt de doelmatigheid nog versterkt 
door de eensgezindheid van de inspanningen en de complementariteit ervan. Onder deze 
omstandigheden zal een staat die niet snel afzonderlijk overgaat tot het uitvoeren van 
onderzoekswerkzaamheden op het gebied van het onderwijs en het vervaardigen van 
lesmateriaal, dit wel graag willen doen wanneer de betreffende staat daarmee een steentje 
bijdraagt aan een gemeenschappelijk bestel. Het is aan de Unie om, middels de 
Commissie, de sluitsteen aan te dragen die absoluut noodzakelijk is voor de duurzaamheid 
en voltooiing van het geheel. 
21. De bijdrage van de Unie is geenszins bedoeld als vervanging voor de reeds bestaande 
programma's op het gebied van het onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers, 
maar wel om deze programma's, middels maatregelen betreffende de coördinatie, 
synthese, evaluatie, informatie en opleiding, beter op elkaar te laten aansluiten en ze 
passender en doelmatiger te maken. De communautaire interventie zou de nationale 
initiatieven kunnen stimuleren, zou kunnen helpen bij het ontwikkelen en uitvoeren van 
nieuwe onderwijsmethoden, veelbelovende innoverende maatregelen kunnen aanmoedigen 
en zou versnippering van gerichte projecten en het verlies dat dit in vele opzichten met 
zich brengt, kunnen voorkomen door ervoor te zorgen dat de partners zich binnen een 
coherent geheel kunnen verenigen. 
22. Het vraagstuk dat hier wordt behandeld, valt volledig binnen het kader van de 
programma's die de Commissie sinds een aantal jaren heeft ontwikkeld, met name wat 
betreft: 
• de strijd tegen het analfabetisme en schooluitval (de genoemde cijfers komen bij geen 
andere bevolkingsgroep voor); 
• gelijke kansen in het onderwijs voor meisjes en jongens, en het beperken van de 
ongelijkheid (de kinderen van zigeuners hebben het recht op toelating tot de scholen in de 
Europese Unie); 
• onderwijs en opleiding van migrerende werknemers en hun gezin (hier wordt nogmaals 
de belangrijke rol van de communautaire instellingen benadrukt). Verder kan bevestigd 
worden dat wanneer de kinderen van zigeuners en reizigers moeten kunnen profiteren van 
de maatregelen op het gebied van intercultureel onderwijs, ze ook een voorbeeldfunctie 
kunnen gaan vervullen gezien de kenmerken die eigen zijn aan deze kinderen, en met 
name de kracht van hun cultuur, die dagelijks beleefd wordt - ongeacht de staat waarin ze 
zich bevinden -, hun verspreiding onder de bevolking en hun aanwezigheid in alle staten 
van de Unie; 
13 
• dezelfde overweging geldt voor de invoering van nieuwe informatietechnologieën(\n het 
geval van de zigeuners en reizigers moet met name gedacht worden aan onderwijs op 
afstand en de verspreiding van de zigeuners en reizigers); 
• de opleiding (met name de bijscholing) van leerkrachten, die op dit moment bijzonder 
ontoereikend is; 
• de uitwisselingen van informatie, bijna onbestaand voor het aannemen van de resolutie 
in 1989; 
• de relaties met de vertegenwoordigende organisaties van leerkrachten, opleiders van 
leerkrachten, het administratief personeel van de scholen en met de verenigingen van de 
ouders van de leerlingen. 
23. Het geheel aan voorgestelde maatregelen (zie volgend hoofdstuk) sluit volledig aan op de 
voorstellen van de Commissie die gepresenteerd werden in de mededeling aan de Raad van 
de ministers van Onderwijs van 24 mei 1988, "Onderwijs in de Europese Gemeenschap, 
Middellange termijn perspectief: 1989-1992" (COM (88) 280 def.), met name wat betreft 
het beperken van de ongelijkheid, het rekening houden met de culturele rijkdom en de 
diversiteit van de tradities op het gebied van het onderwijs, het waken over de samenhang 
van de acties, het bevorderen van initiatieven en innovaties, en de ondersteuning om 
ervoor te zorgen dat de onderwijsstelsels in staat zijn de innovaties te beheren en te volgen 
om doelmatiger te kunnen reageren op de economische en sociale veranderingen, alsmede 
op de individuele behoeften, de bijscholing van leerkrachten en het versterken van de 
dialoog tussen de voor het onderwijs bevoegde overheden. Deze maatregelen vormen 
tevens een aanvulling op de geplande acties op het gebied van steun voor innovatie en de 
informatieoverdracht. Wat de sociale aspecten van de interne markt betreft, vormen deze 
maatregelen een aanvulling op de steunmaatregelen ten gunste van de meest kwetsbare 
burgers en de steunmaatregelen betreffende de bescherming van etnische minderheden en 
de strijd tegen discriminatie. 
24. Verschillende teksten en verklaringen (richtlijn, resolutie, conclusies) van de Raad en van 
de ministers van Onderwijs vormden, na het aannemen van de resolutie, een solide 
ondersteuning voor een actie van de Gemeenschap op het gebied van het onderwijs aan 
kinderen van zigeuners en reizigers. Het betreft bijvoorbeeld: 
• de resolutie van de Raad en de ministers van Onderwijs, in het kader van de Raad 
bijeen, van 9 februari 1976 (PB C 38, 19.02.1976, blz. 1) houdende een actieprogramma 
op onderwijsgebied; 
• de richtlijn van de Raad van 25 juli 1977 inzake het onderwijs aan de kinderen van 
migrerende werknemers (77/486/EEG); 
• de conclusies van de Raad en de ministers van Onderwijs, in het kader van de Raad 
bijeen, van 14 mei 1987 (PB C 211, 08.08.1987, blz. 5) inzake de bijscholing van 
onderwijsgevenden; 
14 
• de voorstellen van de Commissie die gepresenteerd werden in de Mededeling aan de 
Raad en ministers van Onderwijs van 24 mei 1988 (COM (88) 280 def.) "Onderwijs in 
de Europese Gemeenschap, Middellange termijn perspectief: 1989-1992" (tekst die 
hierboven genoemd werd); 
• de conclusies van de Raden "Onderwijs" van 6 oktober en 14 december 1989 
benadrukken de specifieke behoeften van de jongeren op het gebied van onderwijs en 
opleiding, en hierin wordt de Commissie verzocht voorstellen voor een actie uit te werken 
teneinde de bestaande programma's te versterken en een aantal specifieke maatregelen ten 
uitvoer te leggen; tijdens dezelfde Raden werd de nadruk gelegd op de deelname van 
inwoners van de Midden- en Oosteuropese landen aan bepaalde programma's op het 
gebied van onderwijs en opleiding die vergelijkbaar zijn met de communautaire 
programma's: de in de resolutie opgenomen maatregelen betreffende het onderwijs aan 
kinderen van zigeuners hebben met name betrekking op de zigeunergemeenschappen, die 
in deze landen ruim vertegenwoordigd zijn, die vaak verwant zijn met families in de Unie 
en dezelfde taalvarianten spreken, en van de uitwisselingen kan wederzijds veel geleerd 
worden. Ten slotte hebben de Raad en ministers van Onderwijs een resolutie aangenomen 
inzake de strijd tegen schooluitval, hetgeen rechtstreeks de zigeuners en reizigers betreft. 
25. Hierbij dient tevens opgemerkt te worden dat het Europees Parlement steeds weer 
interesse heeft getoond in deze kwestie en er telkens naar gestreefd heeft om verbetering 
aan te brengen in de situatie. Al meer dan tien jaar stellen de parlementariërs aan de 
Commissie en de Lid-Staten vragen over verschillende aspecten betreffende de zigeuners 
en reizigers. Het Europees Parlement heeft meerdere resoluties aangenomen, met name: 
• op 11 februari 1983 (PB C 68, 14.03.1983, blz. 103) over maatregelen ten bate van 
talen en culturen van minderheden, waarin de Commissie wordt gevraagd om haar 
inspanningen op dit gebied voort te zetten en te intensiveren, met name wat betreft de 
totstandkoming van proefprojecten en proefstudies; 
• op 16 maart 1984 (PB C 104, 16.04.1984, blz. 144) over onderwijs aan kinderen wier 
ouders geen vaste verblijfplaats hebben, waarin er bij de Commissie op aan wordt 
gedrongen met de Lid-Staten samen te werken en in overleg met de organisaties die de 
ouders van deze kinderen vertegenwoordigen, maatregelen te nemen waardoor deze 
kinderen passend onderwijs wordt verzekerd, ongeacht in welk land van de Gemeenschap 
zij zich bevinden; 
• op 24 mei 1984 (PB C 172, 02.07.1984, blz. 153) over de positie van de zigeuners in 
de Gemeenschap, waarbij met name aan de regeringen van de Lid-Staten wordt aanbevolen 
hun houding te coördineren, en de Commissie verzocht wordt door de 
Gemeenschapsbegroting gesubsidieerde programma's uit te werken om het lot van de 
zigeuners te verbeteren zonder aantasting van hun specifieke waarden; 
• op 30 oktober 1987 (PB C 318, 30.11.1987) over talen en culturen van regionale en 
etnische minderheden in de Europese Gemeenschap. 
15 
26. In de resolutie van 16 maart 1984 over onderwijs aan kinderen wier ouders geen vaste 
verblijfplaats hebben, staat het volgende. Het Europees Parlement: 
"dringt er bij de Commissie op aan, in samenwerking met de Lid-Staten en in overleg 
met de organisaties die de ouders van deze kinderen vertegenwoordigen, maatregelen 
te nemen waardoor deze kinderen passend onderwijs wordt verzekerd, ongeacht in 
welk land van de Gemeenschap zij zich bevinden en waardoor zij aan de leerplicht 
kunnen voldoen; 
verzoekt de Commissie de mogelijkheden te onderzoeken tot het verstrekken van 
audiovisueel onderwijs evenals het opzetten van een uitleendienst van audiovisuele 
leermiddelen die verbonden wordt aan de culturele infrastructuur van de steden met 
centrumfunctie; 
dringt er bij de Commissie op aan, via het Sociaal Fonds en andere in aanmerking 
komende vormen van communautair beleid, middelen beschikbaar te stellen voor de 
noodzakelijke maatregelen, met name proefprojecten, aan de hand waarvan kan 
worden vastgesteld wat de meest geschikte multiculturele en meertalige modellen zijn 
voor onderwijs en opleiding". 
Vanaf dat moment bleek uit de diverse parlementaire vragen de aanhoudende interesse van 
het Parlement voor deze kwestie en voor het vervolg dat hieraan gegeven moet worden 
voor de tenuitvoerlegging van de aanbevelingen uit het samenvattend verslag Het 
onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers. Het Parlement heeft de 
tenuitvoerlegging van de resolutie van 22 mei 1989 met aandacht gevolgd. Met het 
openen, eind 1990, van een begrotingslijn over de begroting van 1991 betreffende het 
onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers, heeft het Europees Parlement wederom 
blijk gegeven van het belang dat het aan deze kwestie hecht. Verder heeft het Parlement 
de Commissie de middelen geboden om een actieprogramma te kunnen opstarten. 
Voorts dienende verklaringenen resoluties van het Parlement betreffende de fundamentele 
rechtenen vrijheden genoemd te worden, zoals de "Gemeenschappelijke verklaring" van 
het Parlement, de Raad en de Commissie tegen racisme en xenofobie (86/C 158/01). 
27. Het meer algemene kader van de resoluties en aanbevelingen (teksten die met name 
betrekking hebben op het intercultureel onderwijs, de regionale en minderheidsculturen, 
maar ook op de zigeuners en in het bijzonder de reizigers) van de ministers, in het kader 
van de Raad van Europa bijeen, opent soortgelijke vooruitzichten waarbij de noodzaak 
en de hoogdringendheid van een gecoördineerde interventie benadrukt wordt. Zoals in de 
resolutie van 22 mei 1989 (punt 2.4.) wordt beklemtoond, zijn een samenwerking met de 
Raad van Europa en een coördinatie van de gevoerde acties van essentieel belang. 
28. Het is belangrijk om te onderstrepen dat de gepresenteerde maatregelen aanvullend waren 
op de maatregelen waarop een beroep gedaan kan worden in het kader van andere 
programma's: de maatregelen stonden niet los van, noch herhaalden of overlapten andere 
acties. Zo konden een herhaling van vaak onaangepaste, gerichte acties en de 
16 
veronachtzaming van gemeenschappen, zoals de zigeunergemeenschap, in belangrijke 
projecten worden voorkomen. 
29. Een ander voordeel van een pakket van maatregelen ten gunste van de 
zigeunergemeenschap, die transversaal zijn ten opzichte van de andere programma's, 
berust in het feit dat een dergelijk pakket het mogelijk maakt de resultaten nauwkeurig te 
evalueren en snel en doelmatig te verspreiden. Verder levert dit ook kennis van algemene 
waarde op: het onderwijs aan kinderen van zigeuners kan bij de beschouwing op bepaalde 
gebieden als voorbeeld dienen, zoals met name op het gebied van het intercultureel 
onderwijs, maar ook bijvoorbeeld op het gebied van het onderwijs op afstand of de 
vervaardiging van aangepast lesmateriaal. 
17 
De communautaire actielijnen 
De samenhang van het voorstel 
30. Na het aannemen van de resolutie door de ministers van Onderwijs zijn een aantal 
werkvoorstellen opgesteld. Deze voorstellen, die op elkaar afgestemd zijn, waren 
bedoeld om een programma met gecoördineerde en realistische acties te ontwikkelen. 
Bij de presentatie van de voorstellen werd zoveel mogelijk geprobeerd: 
• rekening te houden met de belangrijkste wensen van de verschillende partners, en de 
dringende wens een minimum aan acties te ondernemen; 
• de kosten zo laag mogelijk te houden; 
• te zorgenvoor een maximaal "rendement" voor een snelle verbetering van de situatie, 
door de energie, tijd en geld die nodig is voor de tenuitvoerlegging te beperken; 
• communautair te zijn in de zin dat ze een aanzienlijke meerwaarde opleveren. 
Deze acties werden dusdanig gepresenteerd dat een geleidelijke tenuitvoerleggingmogelijk 
is, afhankelijk van de financiële mogelijkheden en de tijd die benodigd wordt voor het 
noodzakelijke overleg met de diverse partners. 
31. Hierbij dient verder nog benadrukt te worden dat de uitgangspunten binnen de 
beleidslijnen van de Commissie vallen, met name in de richtsnoeren voor middellange 
termijn: 1989-1992 (mededeling van de Commissie aan de Raad, 18 mei 1989). Deze 
richtsnoeren hadden als doel: 
• de inspanningen beter op de belangrijkste doelstellingen van het communautaire beleid 
af te stemmen, 
• een bijdrage te leveren teneinde de versplintering van de programma's en initiatieven 
te voorkomen, 
• de duurzaamheid te bevorderen, 
• te garanderen dat naar het geheel van communautaire activiteiten wordt gekeken, 
• de evaluatie en permanente bijsturing van de communautaire activiteiten en hun 
interactie met het nationale beleid dat in de Lid-Staten wordt gevoerd, vergemakkelijken. 
Van alle noodzakelijkheden die in hetzelfde document worden genoemd, beantwoorden 
de uitgangspunten met name aan de noodzaak van gelijkheid, zeker voor de leden van 
culturele minderheidsgroepen. 
18 
32. In dezelfde richtsnoeren werd de noodzaak benadrukt van het opzetten van transnationale 
netwerken die zich lenen voor het leggen van contacten en samenwerking. Tevens werd 
er op gewezen dat er steun zou moeten worden gegeven vanuit de structuurfondsen. 
33. De strategie die aangehouden werd voor de tenuitvoerlegging van de resolutie, waarbij 
beantwoord werd aan de algemene en specifieke uitgangspunten die hierboven genoemd 
zijn, is uitgegaan van drie beleidslijnen die alle dezelfde prioriteit hebben gekregen: 
• vastleggen en organiseren van een gemeenschappelijk netwerk van acties die op het 
gebied van het onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers uitgevoerd worden. 
• samenwerking met een lichte, externe instantie, zoals in de resolutie is voorzien, 
bedoeld om het netwerk op te zetten en te stimuleren en om de Commissie te steunen bij 
de tenuitvoerlegging van de resolutie. 
• de organisatie van uitwisselingen van gedachten en ervaringen, alsmede de 
ontwikkeling van voorlichting en documentatie. 
34. De strategie die op deze manier tot stand is gekomen 
• heeft het mogelijk gemaakt meteen doelmatig te werken; 
• heeft het mogelijk gemaakt volledig rekening te houden met de bestaande situatie en 
hier een communautaire steun en meerwaarde aan te geven; 
• heeft een geleidelijke en flexibele tenuitvoerlegging van de acties mogelijk gemaakt, 
waarbij de prioriteiten die door de verschillende partners gesteld zijn, gerespecteerd 
werden; 
• heeft het mogelijk gemaakt de prioritaire actielijnen uit te breiden en aan te vullen met 
diverse lokale, regionale, nationale en communautaire activiteiten, initiatieven en 
financieringen. 
De actielijnen 
Actielijn 1 - Organisatie van uitwisselingen van gedachten en 
ervaringen 
35. Deze actielijn beantwoordt aan verschillende noodzakelijkheden: 
• rol van begeleiding: middels het bijeenkomen, op communautair niveau, van de 
verschillende betrokken partners, met name de vertegenwoordigers van de overheden en 
de vertegenwoordigers van, of deskundigen op het gebied van de zigeuners, om hun 
mening te geven over de lopende acties en om toekomstige acties te plannen; op die 
19 
manier kan een plek voor overleg geschapen worden die hel de Commissie en haar 
partners mogelijk maakt om de als prioritair beschouwde actielijnen vast te stellen; 
• rol van ontmoeting: middels het bijeenkomen en bezoeken, op communautair niveau, 
van de personen die direct betrokken zijn bij de problemen omtrent het onderwijs aan 
kinderen van zigeuners en reizigers (bijvoorbeeld bijeenkomst van leerkrachten, 
bijeenkomst van jonge zigeuners die op het gebied van het onderwijs werkzaam zijn); 
• rol van controle over de uitvoering van de werkzaamheden, organisatie van thematische 
werkgroepen voor de vervaardiging van informatief en lesmateriaal (functionering van een 
groep historici, een groep taalkundigen, enz.). Tijdens de tenuitvoerlegging van de 
maatregelen, zoals bijvoorbeeld de analyse van de technologieën op het gebied van het 
onderwijs op afstand die beter aangepast zijn aan de werkelijkheid van de zigeuners, de 
studie naar een standaardisatie van de zigeunertaai en alle varianten hiervan. 
• rol van pedagogisch hulpmiddel: ontwikkeling van een programma voor uitwisselingen 
tussen onderwijsinstellingenin de Lid-Staten (bijvoorbeeld schoolkrant: belangstelling van 
kinderen om het leven van de zigeunergemeenschappen te leren kennen die geografisch 
gezien ver weg zijn, maar wier cultuur en taal vaak nauw verwant zijn,...); 
• aanvullende maatregelen: deze maatregelen zijn bestemd om bepaalde belangrijke 
initiatieven van grote symbolische waarde te steunen en valoriseren, of om de organisatie 
van activiteiten die betrekking hebben op het geheel van voorgestelde acties (organisatie 
van wedstrijden, exposities, colloquia of congressen,...) gericht te steunen. 
Actielijn 2 - Netwerk van innoverende projecten 
36. Oprichten van netwerken van projecten die gekozen zijn vanwege hun problematiek en 
complementariteit. Het begrip netwerk biedt de gelegenheid voor de coördinatie, 
uitwisseling van ervaringen, de opbouw van een goed gefundeerde kennis van de gekozen 
thema's en de verspreiding van de resultaten. De vorm van de projecten maakt het 
mogelijk acties op ware grootte in te voeren; een verplichte fase om de aangepastheid, 
doelmatigheid en resultaten ervan te kunnen beoordelen. 
Het geheel heeft dus de structuur van een onderzoekactie. De onderzoeksactiviteiten 
moeten geïntensiveerd, gecoördineerd en besproken worden. Het onderzoek maakt het 
mogelijk om beter aangepaste maatregelen voor te stellen, met name door de beëindigde 
of lopende acties te evalueren, en voorkomt, door rekening te houden met de vergelijkende 
analyse van de reeds uitgevoerde activiteiten, dat bepaalde acties die tot mislukken 
gedoemd zijn worden herhaald. De prospectieve documentatie die gepaard gaat met de 
onderzoekswerkzaamheden maakt het bovendien mogelijk om onder optimale 
omstandigheden te innoveren. Onder bepaalde voorwaarden (voorbereiding, coördinatie, 
overleg tussen de verschillende partners, vaststelling van precieze doelstellingen, ernstige 
evaluatie) is de onderzoekactie ongetwijfeld een uitstekend hulpmiddel om aanvullende 
werkwijzen en actoren bij elkaar te brengen, de theorie aan de dagelijkse praktijk te 
20 
koppelen, en het risico te theoretisch bezig te zijn of alleen volgens de empirische methode 
te werk te gaan, te vermijden. 
37. De belangrijkste betrokken terreinen zijn met name: 
a - de structuren: voor gelijke kansen, gelijke toegang tot de diensten op het gebied van 
onderwijs en cultuur is de uitbreiding van bepaalde bepalingen noodzakelijk, zonder welke 
bepaalde gemeenschappen, en met name de zigeuners en reizigers, onaangepaste formules 
en praktijken krijgen opgedrongen. Teneinde op dit gebied vooruit te komen, is het van 
belang bepaalde vormen van steun te overwegen voor de instellingen, leerkrachten en 
kinderen, en om ervoor te zorgen dat de structuren gecoördineerd en aanvullend werken. 
Op dit gebied is de rol van de Commissie voor het lanceren van innovaties, alsmede voor 
de coördinatie en evaluatie ervan van groot belang. 
b - het onderwijs op afstand: deze acties, die steunen op de leerkrachten die kinderen van 
zigeuners en reizigers in hun klas hebben, zijn bijzonder nuttig voor de pedagogische 
ondersteuning en follow-up van kinderen van zigeuners en reizigers (ze zijn bovendien 
onmisbaar voor de leerkrachten die slechts af en toe een beperkt aantal kinderen van 
zigeuners in de klas krijgen, en zijn van nut voor de kinderen van zigeuners die her en der 
een vaste verblijfplaats hebben, zoals niet alleen het geval is in alle Lid-Staten van de 
Gemeenschap, maar ook daarbuiten). 
De uit te voeren maatregelen dienen met alle betrokken partners bestudeerd te worden, 
zodat rekening gehouden kan worden met de realiteit van een zwervend bestaan en met 
de legitimiteit van de vraag van de ouders die hun kinderen een opleiding willen geven 
zonder ze achter te laten en zonder af te stappen van hun eigen levensstijl. In het kader 
van deze overwegingen moet gekeken worden naar de problemen van het 
afstandsonderwijs in combinatie met een persoonlijke, pedagogische follow-up van het 
kind. Deze formule zou voor alle kinderen van zigeuners, ook buiten de nationale 
grenzen, van nut kunnen zijn. Het is waarschijnlijk dat in de nabije toekomst een 
zwervend bestaan een goede opleiding niet langer in de weg staat: de nieuwe 
technologieën zijn immers synoniem voor onderwijs "à la carte" en de kinderen van 
zigeuners zullen zich daar waarschijnlijk bijzonder snel aan kunnen aanpassen. 
c - pedagogiek en didactisch materiaal: het is belangrijk de beschouwing en de actie wat 
betreft de programma's van klassen waarin permanent kinderen van zigeuners en reizigers 
zitten, uit te breiden. De resultaten zijn bijzonder waardevol voor de leerkrachten die 
slechts af en toe met kinderen van zigeuners werken en stelt ze in staat om hun activiteiten 
aan te passen om deze kinderen beter op te kunnen vangen. Er dient gekeken te worden 
naar de manier waarop lesmateriaal vervaardigd kan worden dat gedeeltelijk gebaseerd is 
op elementen van de cultuur, geschiedenis en situatie van de zigeunergemeenschappen en 
gemeenschappen van reizigers, in overleg en in nauwe samenwerking met de zigeuners 
en organisaties van zigeuners en reizigers. 
d - bijscholing van leerkrachten en aanwerving van personeel van zigeunerafkomst: 
bijscholing in de werksfeer leent zich door de kenmerken ervan, zoals met name de 
flexibiliteit en aanpasbaarheid, korte sessies en de mogelijkheid van uiteenlopende 
21 
modules, bijzonder goed voor de functie die in het kader van het onderwijs aan kinderen 
van zigeuners en reizigers vereist is. Tot voor kort was de bijscholing van leerkrachten 
zeer ontoereikend zowel wat de vorm, als wat de frequentie waarmee er gebruik van werd 
gemaakt, betreft. 
De aanwerving van personeel van zigeunerafkomst vormt een belangrijke kwestie. Deze 
aanwerving kan betrekking hebben op diverse functies: leerkracht, student-assistent 
(assistent in opleiding), niet-onderwijzend personeel, opleider. De arbeidsmogelijkheden 
dienen aan een gedetailleerd onderzoek te worden onderworpen en de bezetting van deze 
functies moet, indien nodig en in samenspraak met de zigeunergemeenschappen,uitgebreid 
worden door te zorgen voor een aangepaste opleiding. 
Actielijn 3 - Informatie en publikaties 
38. Gecoördineerde voorlichtingsacties werden ontwikkeld: 
• enerzijds op het gebied van het lesmateriaal dat door de leerkrachten gebruikt kan 
worden voor de kinderen van zigeuners en reizigers, maar ook voor de andere kinderen 
ter bevordering van het wederzijdse begrip dat de basis vormt voor een interculturele 
werkwijze; 
• en anderzijds voor een veel bredere voorlichting die betrekking heeft op het onderwijs, 
maar ook over hele andere onderwerpen kan gaan. De vooroordelen en clichés 
veroorzaken vaak een afwijzende en conflictueuze houding en handelwijze, alsmede het 
onaangepast zijn aan de onderwijsmethode. De leerkracht moet op het gebied van de 
voorlichting een keuze maken; hij moet in staat zijn om aan bruikbare informatie te 
komen. 
Het was dan ook van belang dat er, als gegevensdrager voor de verspreiding op Europees 
niveau, een bulletin werd gepubliceerd. Dit werd overal duidelijk als noodzaak gevoeld: 
uiteenzetting van ideeën, referenties van documenten, beschrijving en analyse van 
uitgevoerde acties, publikatie van fiches met de documentatie en contactadressen; een 
belangrijke bron van gegevens, opleidingen en contacten voor de leerkrachten en het 
overige, meest direct betrokken personeel; tevens een bron voor degenen die minder 
betrokken zijn, en documentatiemateriaal voor de lokale, pedagogische 
documentatiecentra. 
Verder was het van belang om, in de vorm van boeken of in de vorm van brochures, 
documenten te publiceren die kunnen dienen als pedagogisch hulpmiddel of een bredere 
toepassing hebben: literatuur, geschiedenis, grammaticaboeken, enz., alsmede verslagen 
van de ontmoetingen en van andere ontplooide activiteiten. 
Actielijn 4 - Opstarten van acties, 
coördinatie, animatie, evaluatie, verspreiding 
39. Het coördineren, animeren, evalueren en begeleiden van de acties is, op alle niveaus, 
noodzakelijk. Dit geldt evenzeer voor de acties die op het niveau van de Gemeenschap 
22 
uitgevoerd worden als voorde acties op het niveau van de Lid-Staten. De aanbevelingen 
naar aanleiding van de studies, bijeenkomsten en ontmoetingen hebben dit als prioriteit 
gesteld. 
De resolutie van de Raad en van de ministers is op dit punt duidelijk en voorziet daartoe 
in bijstand aan de Commissie: "De Commissie zal op communautair niveau zorgen voor 
voortdurende documentatie, begeleiding, coördinatie en evaluatie van al deze maatregelen 
en zal zich zo nodig laten bijstaan door een externe instantie" (punt 2.3. van de resolutie). 
Deze structuur moest in staat zijn om in de Gemeenschap, middels de rol van 
doorgeefluik, op middellange termijn een fijnmazig, maar flexibel samenwerkingsnetwedc 
op te zetten. Deze instantie moest verder voor de Commissie en de verschillende partners 
een sterk houvasten instrument vormen voor de voorbereiding, animatie, begeleiding en 
coördinatie, alsmede de evaluatie van de activiteiten. 
40. Dit zijn dus de elementen die de grondslag hebben gevormd voor de totstandkoming en 
het aannemen van de resolutie van 1989, de ontwikkeling ervan en de communautaire 
actielijnen. In het hierna volgende zullen we bekijken in hoeverre de door de ministers 
aangenomen resolutie ook daadwerkelijk in de Lid-Staten en op communautair niveau ten 
uitvoer is gelegd. 
23 
De tenuitvoerlegging 
in de Lid-Staten 
De verzameling van gegevens 
41. De inhoud van dit deel over de tenuitvoerlegging van de resolutie door de Lid-Staten is 
gebaseerd op de verslagen die de ministeries van Onderwijs van de verschillende 
staten hebben overgelegd. In dit samenvattend verslag worden alleen de belangrijkste 
punten behandeld die uit het Ntransversaal' doorlezen van alle verschafte documenten 
voortkomen. 
42. Voor meer informatie over de balans en analyse van de verschillende staten wordt 
verwezen naar de nationale verslagen. De lezer kan hierin uitvoerige details vinden over 
de in de afzonderlijke staten ontwikkelde acties, over de verschenen publikaties, de 
geschiedenis van iedere staat, de nationale statistische gegevens, de nauwkeurige 
beschrijving van de projecten, enz. De Lid-Staten hebben overigens voor de publikatie van 
het verslag de kans gekregen het te reviseren en eventueel aan te passen: er kunnen dan 
ook enkele verschillen bestaan tussen de elementen die hier genoemd zijn (uittreksels uit 
de eerste versie van de nationale verslagen) en de elementen die in de gepubliceerde 
verslagen zijn opgenomen. 
43. De ministeries hebben een document ontvangen dat als kader bij de beraadslaging kan 
dienen. De doelstelling van dit document was om de gegevens die door de Lid-Staten 
verstrekt zijn een gemeenschappelijke structuur te geven zodat ze gemakkelijk vergeleken 
konden worden. Het gevolgde principe was gebaseerd op de verschillende punten van de 
resolutie van 1989 (de volgende titels hernemen eveneens de punten van de resolutie). 
44. In hetzelfde document werd er op gewezen dat het verslag inzake de tenuitvoerlegging van 
de maatregelen die voorzien waren in de resolutie van 1989, is opgesteld als een evaluatie 
(punt 2.3 van de resolutie) waarvan de resultaten het mogelijk moeten maken om eventuele 
aanpassingendoor te voeren en het bereik van de georganiseerde acties bij te sturen. Het 
verslag diende dan ook drie onderdelen te bevatten: 
a - een gedetailleerde beschrijving van de uitgevoerde acties; 
b - een analyse van deze acties en een balans van de behaalde resultaten; 
c - een synthese van de beleidslijnen en projecten op korte, middellange en lange 
termijn. 
De nationale, regionale en lokale initiatieven die bijdragen aan de tenuitvoerlegging van de 
resolutie, dienden dan ook op deze manier gepresenteerd te worden. 
24 
De nationale situatie 
1-1 - kort historisch overzicht, geografische spreiding, statistieken 
45. Hier wordt alleen een aantal gegevens en overwegingen uit de nationale verslagen 
genoemd om de tendensen van deze verslagen weer te geven. De statistische gegevens 
worden, voor zover ze al bestaan, in de nationale verslagen verstrekt; hetzelfde geldt voor 
de historische gegevens en nadere informatie over de status op overheidsniveau. Deze 
status is vaak bijzonder ingewikkeld en dient op nationaal en Europees niveau diepgaand 
bestudeerd te worden. 
46. In Duitsland zijn er geen statistieken. Het verslag geeft aan dat bepaalde organisaties van 
de zigeuners niet willen dat er statistieken worden opgesteld over de aanwezigheid van de 
zigeuners in bepaalde gemeenschappen met het oog op de negatieve manier waarop deze 
statistische gegevens gebruikt zijn tijdens het nazi-regime. Verder dient hier benadrukt te 
worden dat de geschiedenis van de zigeuners altijd in het teken van onderdrukking heeft 
gestaan: vanaf de 15de eeuw tot nu werden de Sinti, en vanaf de 19e eeuw de Roma ofwel 
amper getolereerd, ofwel vervolgd; het onderwijs werd in deze context gebruikt als 
instrument voor de onderdrukking van overheidswege om de Duitse zigeuners ertoe te 
dwingen zich aan te passen. In die zin is het wantrouwen dat er ten aanzien van het 
onderwijs bestaat en dat van generatie op generatie is overgeleverd, dan ook goed te 
begrijpen. Geschat wordt dat de Sinti- en Roma-gemeenschap ongeveer 110.000 tot 
120.000 personen telt. 
47. In de meeste verslagen wordt het belang onderstreept van de vervolgingen waarvan de 
zigeuners door de eeuwen heen het slachtoffer zijn geworden, alsmede van het dwingende 
assimilatiebeleid. Tegen deze achtergrond is het begrijpelijk dat de school "angst en 
wantrouwen" (Nl-B) oproept als instelling van een onbekende wereld. "In 500 jaar 
samenleven is er, behalve de afgelopen 15 jaar, nooit een integratiebeleid in de 
coëxistentie ontwikkeld en toch zijn de sporen die de vooroordelen en afwijzing gedurende 
deze hele periode hebben achtergelaten, soms weer duidelijk waarneembaar als teken van 
de ziekte xenofobie, die een ieder die erdoor getroffen wordt, verlaagt" (Sp). 
48. In de verslagen van verschillende staten wordt vermeld hoe moeilijk het is om aan 
statistieken te komen. "Er is nooit geïnventariseerd hoeveel leerplichtige zigeuners er zijn" 
(Fr-B). "Aangezien we weten hoe moeilijk het is om cijfers te noemen, zou het riskant zijn 
om het aantal leerplichtige zigeuners in te schatten; de cijfers hebben dan ook alleen 
betrekking op de leerlingen voor wie bepaalde programma's zijn ontwikkeld" (Sp). 
49. Voor Nederlandstalig België bestaan er evenmin statistieken. Het is dus moeilijk om een 
inventarisatie te maken. Het is onbekend hoeveel zigeuners er in een huis wonen; hun 
aanwezigheid wordt veelal per toeval ontdekt. Het is voornamelijk een gemeenschappelijte 
cultuur, en niet een woonvorm of nationaliteit, die de zigeuners bijeenbrengt. Men heeft 
geen weet van groepen op doorreis die een korte of langere tijd ter plaatse blijven. 
Geschat wordt dat er in België ongeveer 10.000 tot 15.000 zigeuners wonen (Vlaanderen: 
ongeveer 4.000 personen, waarbij nog eens degenen opgeteld moeten worden die op 
25 
doorreis zijn; bijvoorbeeld 1.800 personen in de provincie Limburg tussen maart en 
oktober 1991). 
50. Ook in Spanje zijn er geen statistieken over de etnische of culturele criteria. In 
Griekenland, waar volgens een schatting uit 1984 de zigeunergemeenschap uit tussen de 
120.000 en 150.000 personen bestaat, zijn er evenmin officiële statistieken. Ook in 
Denemarken geen statistieken, maar alleen schattingen: er zitten bijvoorbeeld ongeveer 
300 kinderen van zigeuners op de scholen in Helsingor. 
51. In het Ierse verslag wordt ten aanzien van de reizigers onderstreept dat "ze duidelijk een 
afzonderlijke etnische groep vormen". Een telling uit 1986 geeft aan dat de gemeenschap 
van reizigers ongeveer 16.000 personen omvat en dat de gemiddelde leeftijd rond de 18 
jaar ligt. Aan de hand van een acmele schatting kan gesteld worden dat de gemeenschap 
van reizigers in 1993 bestond uit ongeveer 24.000 à 25.000 personen. 
52. Het aantal mensen dat een reizend bestaan leidt of een vaste verblijfplaats heeft, is 
moeilijk vast te stellen: gebrek aan gegevens, uiteenlopende omstandigheden, een groot 
deel van de populaties onopgemerkt. In bepaalde staten waar zich veel zigeuners hebben 
gevestigd, bestaat er een vrij sterke migratie tussen de regio's, of binnen een bepaalde 
regio. 
53. In het Verenigd Koninkrijk heeft het ministerie van Milieu in juli 1993 12.810 
woonwagens van zigeuners en reizigers geteld; in Noord-Ierland heeft het Advisory 
Committee on Travellers 239 gezinnen en 1.115 personen geteld en het Scottish Office 
telde 779 gezinnen en ongeveer 3.000 personen. Het is duidelijk dat al deze gegevens 
slechts een indicatie vormen, en dat de zigeuners en reizigers die zich definitief gevestigd 
hebben en in een huis wonen slechts in zeer beperkte mate bij de tellingen in aanmerking 
werden genomen. 
54. In Italië zijn er 90.000 tot 100.000 zigeuners en Nederland telt 35.000 reizigers, waarvan 
ongeveer 5.500 leerplichtige kinderen. Hierbij moeten nog eens 3.000 zigeuners met de 
Nederlandse nationaliteit worden opgeteld, waarvan ongeveer 600 leerplichtige kinderen. 
De groep zigeuners groeit op dit moment het sterkst. 
55. In de eerste bladzijden van het verslag werd een globaal beeld geschetst; zoals blijkt, 
komen de schattingen van de nationale verslagen in grote mate overeen met de cijfers 
afkomstig uit andere bronnen. 
In veel verslagen wordt tevens benadrukt dat er zich recentelijk migraties hebben 
voorgedaan, asielverzoeken zijn ingediend: Duitsland, Franstalig België, Nederlandstalig 
België, Denemarken, Frankrijk, Italië,... 
De verstrekte gegevens bevestigen verder het feit dat de gemeenschappen jong zijn: meer 
dan de helft is jonger dan 16 of 17 jaar. In Spanje is bijvoorbeeld volgens een schatting 
uit 1990 70% jonger dan 25 jaar. 
26 
1 - 2 - hoeveel kinderen met opleiding, zonder opleiding, per leeftijdscategorie, 
ontwikkeling van de situatie 
56. "Het analfabetisme is een normale situatie bij de zigeuners"; "bijna iedere leerling blijft 
steken op het niveau van het basisonderwijs; dit veroorzaakt een hardnekkig 
analfabetisme" (Fr-B). 
In Fr-B is, naar aanleiding van een studie die betrekking had op 323 personen, gebleken 
dat 4 op de 5 personen analfabeet zijn; dat 101 van de 112 kinderen niet het 
alfabetiseringsniveauhebben dat overeenkomt met hun leeftijd (90% van de jongeren); en 
dat 52 van hen helemaal niet kunnen lezen en schrijven. 
"Het functionele analfabetisme onder de volwassenen (Manouche-zigeuners) bedraagt 
59% "; voor de Roma-zigeuners97% ; 4,2% van hen heeft een basisopleiding genoten; van 
de reizigers is 58,3% functioneel analfabeet (Nl-B). Uit een studie die betrekking had op 
551 leerplichtige leerlingen, blijkt dat 70% van hen gemiddeld 2 dagen per week naar 
school gaat; het gaat hier bij de Roma om 19% van de kinderen, bij de Manouches om 
81% en bij de reizigers om 95% (Nl-B). 
57. Bepaalde verslagen, bijvoorbeeld Fr-B, bevatten een analyse van de omstandigheden en 
redenen van het lage opleidingsniveau en het analfabetisme; naar aanleiding hiervan kan 
opgemerkt worden dat in de meeste verslagen melding wordt gemaakt van veranderingen 
die zich de afgelopen tien jaar hebben voorgedaan: stijgend schoolbezoek, grotere 
motivatie; maar verder wordt benadrukt dat de kwantitatieve stijging van het schoolbezoek 
(statistische gegevens) niet altijd gelijk staat aan een kwalitatieve verbetering van het 
opleidingsniveau. 
De waargenomen stijging van het schoolbezoek heeft de afgelopen tien jaar met name 
betrekking gehad op het basisonderwijs. In Nl-B is het schoolbezoek bijvoorbeeld 70% 
(met onderlinge verschillen, zo bezoekt bijvoorbeeld 19% van de Roma-kinderen tussen 
de 40 en 100% van de schooldagen, terwijl 80% van de kinderen van reizigers met een 
regelmaat van meer dan 4 dagen per week de school bezoekt). 
58. In Spanje is er eveneens een stijging van het schoolbezoek op het niveau van het 
basisonderwijs waargenomen, maar het voortgezet onderwijs wordt nog niet vaak bezocht 
door de kinderen van zigeuners, en met name door de meisjes. Over het algemeen bestaat 
er een tendens dat het percentage kinderen van zigeuners dat naar een hogere klas gaat, 
lager wordt naarmate het niveau stijgt. 
59. In het Franse verslag wordt benadrukt dat de gegevens, opgenomen in de resolutie die in 
1989 door de ministers werd aangenomen, volledig juist zijn (bijvoorbeeld het feit dat 30 
tot 40% van de leerplichtige kinderen met enige regelmaat de school bezoekt en dat de 
helft nooit naar school gaat). Gebleken is echter dat de afgelopen jaren het schoolbezoek 
gestegen is dank zij de verbetering van de opvang, en met name door het ontwikkelen van 
de functie van remedial teacher die in het basisonderwijs zorgt voor een grotere 
flexibiliteit en betere onderwijscapaciteiten. De opvang van kinderen die onlangs 
gemigreerd zijn in "instapklassen" voor niet-Franstalige kinderen zorgt er bovendien voor 
27 
dat ze geleidelijk vertrouwd raken met de wereld van de school. De jongeren die op dit 
moment tussen de 12 en 16 jaar oud zijn, hebben niet vaak basisonderwijs genoten en 
slechts enkelen van hen bezoeken het voortgezet onderwijs; toch bestaat er een stijgende 
vraag vanuit de ouders en verenigingen, maar het voortgezet onderwijs wordt nog gezien 
als een wereld die bedreigend zou kunnen zijn voor de fundamentele gezinnswaardcn. 
60. In het Deense verslag wordt vermeld dat alle kinderen deel uitmaken van het 
onderwijsstelsel en dat ze naar drie categorieën uitgesplitst kunnen worden: ongeveer een 
derde doorloopt vanaf de leeftijd van zeven jaar, voor de duur van 9 jaar, het 
studieprogramma, hetgeen uitmondt in een diploma of een beroepsopleiding (algemeen, 
technisch of commercieel), weer een derde heeft wel enige problemen, maar deze worden 
bijvoorbeeld veroorzaakt door het feit dat ze vaak langere tijd afwezig zijn vanwege een 
bezoek aan de Balkan, of aan het feit dat de ouders de meisjes vanaf een bepaalde leeftijd 
niet meer graag naar school laten gaan; ten slotte is er nog een derde groep, die grotere 
problemen heeft en bijzondere begeleiding behoeft in speciaal daarvoor gecreëerde 
klassen, alsmede bijstand van maatschappelijk werkers. 
61. Het Griekse verslag geeft aan dat er geen algemene statistieken zijn over de opleiding. Er 
kan echter van uitgegaan worden dat globaal 90% van de zigeunergemeenschap analfabeet 
is, en uit bepaalde opmerkingen ten aanzien van het aantal personen kunnen indicaties 
afgeleid worden. Van 1.067 kinderen de ouder zijn dan 6 jaar heeft bijvoorbeeld 18,2% 
het basisonderwijs bezocht, 3 leerlingen hebben de basisschool afgemaakt en één leerling 
heeft de middelbare school afgemaakt. 81,6% is analfabeet. De omstandigheden voor het 
schoolbezoek zijn moeilijk, met name om de volgende redenen: 
- de gemeentelijke basisschool ligt ver weg van de plaats waar de zigeuners wonen 
en de ouders wachten tot de kinderen ouder zijn om ze daarnaartoe te kunnen 
sturen; of de kinderen van zigeuners voelen, wanneer ze veel ouder zijn dan de 
andere kinderen in hun klas, een kloof en weigeren nog lessen bij te wonen; 
- passend onderwijs vereist een leerkracht zonder vooroordelen; 
- de kinderen willen de lessen alleen volgen wanneer het onderwijsprogramma 
motiverend is; 
- veel andere omstandigheden maken het schoolbezoek moeilijk, met name de 
problemen bij de inschrijving die veroorzaakt worden doordat de kinderen niet in 
het bevolkingsregister zijn ingeschreven, onregelmatig schoolbezoek, het verschil 
tussen de leeftijd van het kind en de gemiddelde leeftijd van de leerlingen in de 
klas (leerlingen tussen 12 en 16 jaar zitten in de laagste klassen van het 
basisonderwijs), de moeilijke communicatie tussen de school en de ouders, 
afwijzing, onvoldoende opgeleide leerkrachten, te grote klassen, het feit dat Grieks 
niet de moedertaal is, enz. 
62. In het Ierse verslag wordt een uitvoerig historisch overzicht gegeven van de ontwikkeling 
van maatregelen vanaf 1960 voor de kinderen van reizigers en voor reizigersjongeren. 
63. In Italië zijn de statistieken die betrekking hebben op het onderwijs aan kinderen van 
zigeuners erg onvolledig (zo wordt er bijvoorbeeld in een vrij recente, statistische studie 
in Sicilië slechts één basisschool met 6 kinderen van zigeuners genoemd); verder dient 
28 
opgemerkt te worden dat de kinderen die wel volledig in liet onderwijsstelsel gcïntcgrceid 
zijn, niet in de statistieken voorkomen die eventueel door de school of overheid opgesteld 
worden. In het Italiaanse verslag staan echter wel nauwkeurige cijfers voor de kinderen 
van zigeuners die het onderwerp waren van een inventarisatie per klas, naar het 
aanwezigheidspercentage, enz. Hieruit blijkt dat weinig kinderen de drempel van het 
voortgezet onderwijs overschrijden: terwijl bijvoorbeeld 1814 kinderen het basisonderwijs 
bezoeken, volgen er slechts 193 het voortgezet onderwijs (eerste jaren van het voortgezet 
onderwijs: Scuole Medie Inferiori). Verder bezoeken niet alle kinderen die bij een school 
ingeschreven staan de lessen ook echt met regelmaat: 15% van de kinderen bezoekt de 
school minder dan 10 dagen per jaar en 20% bezoekt de school tussen de 11 en 71 dagen. 
Veel kinderen hebben een achterstand ten opzichte van hun leeftijdgenoten (ongeveer 
40%). Het is belangrijk hier op te merken dat de kinderen die gedurende meerdere jaren 
de school bezoeken, steeds betere cijfers halen, waaruit blijkt dat ze grote vooruitgang 
boeken en hard werken om te slagen, ondanks de grote problemen waarmee ze worden 
geconfronteerd. 
Een in 5 steden uitgevoerde studie kan op nationaal niveau een beeld opleveren dat als 
referentie kan dienen: op een totaal van 32.000 leerplichtige kinderen van zigeuners, met 
de Italiaanse of andere nationaliteit, kan de volgende onderverdeling worden gemaakt: 
in de leeftijd van het basisonderwijs, ingeschreven bij een school 
9.000 Italianen 1.500 buitenlanders 
in de leeftijd van het basisonderwijs, niet ingeschreven bij een school 
6.000 Italianen 9.500 buitenlanders 
in de leeftijd van het voortgezet onderwijs, ingeschreven bij een school 
400 Italianen 100 buitenlanders 
in de leeftijd van het voortgezet onderwijs, niet ingeschreven bij een school 
4.600 Italianen 900 buitenlanders 
64. Het onderwijs in Nederland werd voor de kinderen van zigeuners vooral vanaf 1970 
ontwikkeld en in het reguliere onderwijs vindt er geleidelijk een "integratie" plaats; de 
scholen die gebouwd zijn op de woonwagencentra worden geleidelijk opgeheven. Op dit 
moment lopen er bij het Katholiek Pedagogisch Centrum (KPQ 26 projecten. 
Wat het basisonderwijs betreft, bezoeken 2.781 kinderen van zigeuners en reizigers 645 
scholen. In het voortgezet onderwijs volgen 1.073 kinderen van zigeuners en reizigers op 
380 scholen de eerste fase, en op 99 scholen de tweede fase; dat is een totaal van 4.158 
leerlingen op 1.124 scholen. 
65. In Portugal bezoeken naar schatting 5.000 kinderen van zigeuners het onderwijs, waarvan 
minder dan 5% het voortgezet onderwijs. 
29 
66. In het Verenigd Koninkrijk werden voor het verslag bij 92 Lokale Educatieve Autoriteiten 
(LEA's) in Engeland (in Engeland zijn in totaal 109 LEA's) en 5 in Wales statistieken 
opgevraagd, waaruit blijkt dat er in Engeland 19.644 en in Wales 757 leerplichtige 
kinderen van zigeuners en reizigers zijn. In Noord-Ierland wordt hun aantal geschat op 
700. Uit de details die door de LEA's verstrekt zijn ten aanzien van reizigers en vestiging, 
kunnen de volgende indicaties afgeleid worden: 
Engeland Wales 
- Reizigers, binnen het Verenigd Koninkrijk 29,0% 32,6% 
- Reizigers, ook in andere 6,1% 3,9% 
staten (Ierland, Duitsland, Frankrijk, België, USA, Australië) 
- Vaste vestiging 28,9% 34,8% 
- Semi-sedentair bestaan 36,0% 28,7% 
In het verslag van het Verenigd Koninkrijk zijn statistieken opgenomen over de kinderen 
die onderwijs genieten en de kinderen bij wie dat niet het geval is. Over het algemeen 
blijkt dat ongeveer 15 % van de kinderen in de leeftijd van het basisonderwijs, en 47 % van 
de kinderen in de leeftijd van het voortgezet onderwijs niet bij een school is ingeschreven. 
Wat het schoolbezoek betreft, kunnen uit de gegevens betreffende 951 leerlingen in de 
sector van een Lokale Educatieve Autoriteit die is uitgerust met een aangepaste 
onderwijsdienst voor kinderen van reizigers {Traveller Education Service) de volgende 
indicaties afgeleid worden: 
Aantal leerlingen Schoolbezoek 
583(61,3%) 85-100% 
128 (13,5%) 75-84% 
155 (16,3%) 50-74% 
85 (8,9%) onder de 50% 
De opvangstructuren 
2 -1 - steun aan de onderwijsinstellingen 
67. In Duitsland, waar bij het ontwikkelen van de acties met name in de vorm van 
steunmaatregelen geen rekening wordt gehouden met de etnische of culturele afkomst, 
wordt wel rekening gehouden met de specifieke situatie van bepaalde leerlingen -
bijvoorbeeld het feit dat het reizigers of buitenlanders zijn - en niet met het feit of ze bij 
een bepaalde in de resolutie opgenomen groep behoren. 
30 
De mobiliteit brengt bepaalde problemen met zich op het gebied van het onderwijs, met 
name het regelmatig van school veranderen, met verschillende onderwijsmethoden 
geconfronteerd worden, geen continuïteit in de lessen, wisselen van leerkracht, en er moet 
dan ook gezocht worden naar verschillende oplossingen voor de zeer uiteenlopende 
behoeften. In bepaalde deelstaten in Duitsland zijn er steunmaatregelen ontwikkeld die 
voorzien in de begeleiding voor de integratie van de kinderen van zigeuners in het 
reguliere onderwijs, de ontwikkeling van steunprogramma's, de raad voor de 
tenuitvoerlegging en de planning van acties op het gebied van de bijscholing van de 
leerkrachten. Op bepaalde standplaatsen wordt geprobeerd het onderwijs aan de kinderen 
van zigeuners, in samenwerking met hun ouders, te laten verzorgen door speciaal 
opgeleide Duitse pedagogen. 
68. Een vaste verblijfplaats vormt echter geen garantie voor een betere opleiding. Afwijzing 
blijft een belangrijk element: "van alle problemen de verband houden met het 
onderwijsstelsel, wordt het gevoel van afwijzing het meest genoemd (de afwijzing kan 
diverse vormen aannemen: het buitensluiten of het isolement binnen de klas, grapjes van 
de leerkracht of leerlingen met een vaste verblijfplaats, de verplichting om vervelende 
werkjes uit te moeten voeren, zoals het vegen van het schoolplein, de gymzaal, de klas, 
of het schoonmaken van tegels terwijl de leerlingen met een vaste verblijfplaats leren lezen 
en schrijven)" (Fr-B). 
69. Tot het eind van de jaren ' 80 zijn er in Nederlandstalig België (Vlaanderen en het Brussels 
gewest), naast een aantal reeds bestaande initiatieven die vaak bestaan uit losse, 
particuliere projecten die niet door de overheid gesteund worden, geen specifieke 
gestructureerde inspanningen gedaan om het onderwijs aan zigeuners en reizigers te 
bevorderen teneinde hun achterstand in het onderwijs terug te dringen" (Nl-B). Sinds de 
oorlog is er een aantal particuliere acties voor de reizigers ontwikkeld, en later alleen voor 
de zigeuners, maar het betrof hier lokale experimenten buiten het onderwijssysteem van 
het gemene recht; bijvoorbeeld instapklassen, mentorschap,... Pas aan het eind van de 
jaren '80 werden de eerste tekenen van ondersteuning vanuit de overheid zichtbaar en 
vanaf dat moment ging de resolutie die door de ministers van Onderwijs aangenomen was, 
ook van kracht. 
70. In een toenemend aantal scholen wordt gebruik gemaakt van flexibele klassen om de 
opvang te kunnen verbeteren. In het Franse verslag wordt het belang onderstreept van 
"rijdende scholen" (vrachtauto's of caravans) waardoor de school naar de kinderen en hun 
ouders kan gaan, hetgeen de overgang naar een normale klas, na een overgangsperiode, 
mogelijk maakt. 
71. Verder wordt er een aantal aanpassings-, voorbereidings-of overgangsklassen ontwikkeld, 
die soms (Nl-B) weer plaats moeten maken voor klassen waarover de leerlingen verspreid 
worden terwijl ze passende begeleiding krijgen. 
72. In Griekenland zijn er in de gebieden met veel zigeuners gespecialiseerde klassen 
ontwikkeld met daartoe opgeleide leerkrachtenen ondersteunend onderwijs voor met name 
degenen die een reizend bestaan leiden en naar school moeten. 
31 
73. In bepaalde staten wordt het beheer van de schooltijd flexibeler en zijn er na de lestijd 
aanvullende uren ingepland voor het leren van de taal, of voor een meer individuele 
ondersteuning bijvoorbeeld. Over het algemeen moet de school alle kinderen kunnen 
opvangen, ongeacht hun levensstijl, en er moet bijvoorbeeld rekening worden gehouden 
met reizigers bij de voorstellen omtrent de opvang door de school (I). 
74. Op dit moment is het steeds meer de tendens om zowel gediversifieerde als flexibele 
steunmaatregelen te ontwikkelen, in plaats van de ontwikkeling van parallelle structuren 
die tot segregatie kunnen leiden. De gespecialiseerde klassen worden steeds vaker opgezet 
als part-time overgangsgebied, in aanvulling op andere lessen. 
75. Verder moet de steun in aanmerking worden genomen die over het algemeen aan de 
scholen wordt verleend door de ontwikkeling van acties op het gebied van coördinatie, het 
aanzetten tot betrokkenheid van de verschillende partners zoals de organisaties van 
zigeuners, gezinnen, sociale diensten, enz. 
76. Een andere aanpassing vormt in meerdere staten het invoeren van tweede-taalonderwijs. 
77. De flexibiliteit die ontstaat door het feit dat het onderwijs ook een initiatief van de 
plaatselijke overheden mag zijn, zoals bijvoorbeeld in Denemarken, kan van groot belang 
zijn voor het aanpassen van het onderwijs aan de kinderen van zigeuners. In Denemarken 
is het op iedere school mogelijk om aan de hand van een coëfficiënt, al naar gelang het 
aantal kinderen van migranten (dat geldt voor de meeste kinderen van zigeuners) te 
berekenen hoeveel extra lesuren er moeten worden gegeven om bepaalde belangrijke 
vakken op een flexibele wijze te kunnen onderrichten, inleidende activiteiten te 
ontwikkelen, en de leerlingen op een meer individuele manier te kunnen begeleiden 
(mentorschap). Bovendien kunnen geïmmigreerde leerkrachten, met dezelfde status als alle 
andere leerkrachten, al naar gelang hun capaciteiten flexibele en gediversifieerde 
activiteiten ontplooien: ondersteunende werkzaamheden aan meerdere scholen, contact met 
de ouders, de taak van tolk onder bepaalde omstandigheden, enz. In Helsing0r is een 
jonge zigeunerin in deze hoedanigheid aangesteld. 
78. In Ierland is er een voorziening ontwikkeld om de voorwaarden voor het onderwijs aan 
kinderen van reizigers te verbeteren: 
- de coördinatie op nationaal niveau wordt uitgevoerd door de National Education Officer 
for Travellers; 
- op verschillende plaatsen is een dienst opgericht voor de ondersteuning door leerkrachten 
die naar de betreffende scholen kunnen gaan, de Visiting Teacher Service (er zijn op dit 
moment 9 van deze "remedial teachers" (begeleidende leerkrachten)); 
- 53 kleuterscholen voor de kinderen van reizigers worden gesteund door het ministerie 
van Onderwijs; hier zitten ongeveer 500 kinderen op; 
- op 161 lagere scholen is een begeleidende leerkracht aangesteld voor het onderwijs aan 
kinderen van reizigers (uiteraard zitten er ook kinderen van reizigers - ongeveer 600 - op 
een groot aantal andere scholen); een aantal van deze scholen mag onderricht geven tot 
de leeftijd van 15 jaar, hetgeen het niveau van het voortgezet onderwijs is; er zitten op 
deze scholen ongeveer 2.000 leerlingen; 
32 
- 4 scholen zijn speciaal bestemd voor reizigers en geven onderricht aan 12/15-jarigen; 
hier zitten ongeveer 250 leerlingen en ongeveer 100 leerlingen bezoeken andere scholen; 
- 11 opleidingscentra voor jonge reizigers worden bezocht door ongeveer 300 leerlingen 
van 12/15 jaar; 
- 29 opleidingscentra worden bezocht door ongeveer 650 leerlingen die ouder zijn dan 15 
jaar. 
Ongeveer 4.400 leerlingen worden hier dus opgevangen, hetgeen betekent, uitgaande van 
de statistische gegevens, dat ongeveer 1.500 kinderen niet naar school gaan. 
79. In Italië zijn er op diverse niveaus, zowel nationaal als regionaal en lokaal, 
steunmaatregelen ontwikkeld in het kader van de tenuitvoerlegging van de resolutie: 
aanvullende financiële hulpmiddelen die aan de scholen ter beschikking worden gesteld, 
leerkrachten die zich ontwikkelen tot contactpersoon tussen de instellingen en de 
zigeunersgemeenschappen, of in het kader van de ontwikkeling van een ondersteunende 
activiteit het verstrekken van boeken aan de leerlingen, steun voor het vervoer van en naar 
school, acties op het gebied van preventieve geneeskunde,... 
80. In Nederland kan het reguliere onderwijs dat de kinderen van zigeuners en reizigers 
opvangt, bij het ministerie van Onderwijs faciliteiten aanvragen, met name extra 
personeel. De leerkrachten van scholen met meer dan 4 kinderen van zigeuners met de 
Nederlandse nationaliteit kunnen een bijkomende opleiding toegekend krijgen; de 
gemeenten die zijn aangewezen voor de opvang van zigeunerskinderen met een andere 
nationaliteit komen eveneens in aanmerking voor zeer specifieke voorzieningen. 
81. In Portugal hebben 14 lagere scholen steun gekregen in de vorm van extra leerkrachten 
en documentatie. Verder wordt in het kader van een algemeen project voor het onderwijs 
aan verschillende etnische minderheden, het onderwijs aan kinderen van zigeuners steun 
verstrekt. 
82. In het Verenigd Koninkrijk wordt financiële steun verleend aan de scholen die projecten 
ontwikkelen voor bijzondere bijstand ten behoeve van de integratie van de kinderen van 
zigeuners en reizigers. Het globale bedrag van deze bijstand (Section 210 grant) bedroeg 
voor 1993 9,7 miljoen pond $ voor Engeland, en 100.000 pond voor Wales. Wat het 
aantal onderwijsinstellingen betreft, hebben in Engeland 2.922 scholen en in Wales 71 
scholen bijstand ontvangen, waarvan in Engeland 2.074 lagere scholen en 680 middelbare 
scholenen in Wales 51 lagere scholenen 12 middelbare scholen. Bij deze cijfers moeten 
174 onderwijsinstellingen worden opgeteld die ook steun krijgen (met name 
gespecialiseerd onderwijs), alsmede de bijstand aan het (voorschoolse) onderwijs aan 
volwassenen en de steun van de Europese Gemeenschap, bepaalde stichtingen en ook de 
speciale steun van de plaatselijke overheden zelf. In Noord-Ierland ontvangen 25 lagere 
scholen en 10 middelbare scholen bijstand. 
De steun heeft voornamelijk betrekking op begeleidende leerkrachten die aan de school 
verbonden zijn, speciaal ontwikkeld lesmateriaal, audiovisuele hulpmiddelen, maar ook 
mobiele leerkrachten, onderwijsconsulenten, contactpersonen tussen de school en het 
33 
gezin, het vervoer van en naar school, sociaal-educatief werk, enz. In Schotland krijgen 
de scholen dezelfde soort steun. 
Het nationale fonds (Section 210 grant), dat speciaal bestemd is voor het onderwijs aan 
kinderen van zigeuners en reizigers, verleent op dit moment alleen in Engeland bijstand 
voor de full-time aanstelling van: 
- 180 begeleidende leerkrachten die aan een school verbonden zijn, 
- 210 mobiele leerkrachten, 
- 55 posten voor coördinatoren en consulenten, 
- 40 pedagogen voor vragen op het gebied van onderwijs. 
95% van deze betrekkingenis bestemd voor het onderwijs aan kinderen van zigeuners en 
reizigers. Soortgelijke maatregelen bestaan ook in Wales, en in Noord-Ierland en 
Schotland bestaan specifieke functies. Het accent ligt op de mobiele leerkrachten aangezien 
ze het meest concrete en flexibele antwoord vormen op de bijzonder uiteenlopende 
behoeften van de scholen, leerlingen en ouders. Veel van deze leerkrachten zijn buiten de 
onderwijsinstelling werkzaam, bij een middelencentrum dat gebruikt kan worden voor 
documentatie en onderwijs. 
83. In bepaalde gevallen (Dk, E, UK,...) werd speciale steun ontwikkeld, zoals bijvoorbeeld 
het verstrekken van maaltijden. Eveneens wordt steun verleend voor de leermiddelen en 
het vervoer van en naar school om de redenen van schoolverzuim te beperken. 
2 - 2 - steun aan de leerkrachten, de leerlingen en de ouders 
84. In Duitsland is er informatie ontwikkeld voor de ouders, met name om ze te attenderen 
op het bestaan van scholen die zijn aangepast aan migrerende kinderen, over het bestaande 
lesmateriaal, alsmede contactadressen. Er bestaan hiertoe brochures en informatiebladen, 
die via de scholen, de gemeentelijke overheden, verschillende betrokken partners en de 
kerk worden verspreid onder de ouders. Er worden eveneens ronde-tafelgesprekken 
georganiseerd door de scholen en verenigingen die de ouders de gelegenheid bieden om 
hun prioriteiten en wensen te formuleren. Het adviserende werk ten behoeve van de 
ouders van leerlingen is heel belangrijk, met name voor de zigeuners. In bepaalde Duitse 
deelstaten is dit de taak van leerkrachten. 
85. De afgelopen jaren heeft zich een belangrijke wijziging in de houding van de leerkrachten 
voorgedaan, hoewel de afwijzing nog steeds in hoge mate aanwezig is (vgl. de studies die 
zijn uitgevoerd in de verschillende staten naar de mening en houding van de leerkrachten 
ten opzichte van de kinderen van zigeuners); het is dan ook noodzakelijk om de acties op 
het gebied van voorlichting en ter bevordering van de motivatie van de leerkrachten uit 
te breiden. 
86. Op dit moment worden verschillende vormen van ondersteuning ontwikkeld, bijvoorbeeld 
twee full-time leerkrachten in plaats van één (Nl-B), waardoor er twee klassen kunnen zijn 
in plaats van één: één klas is ter voorbereiding op de integratie in de gewone klas, in de 
34 
andere wordt de leerkracht minder zwaar belast en kan veel meer aandacht aan de 
begeleiding worden besteed. 
87. De acties om de bewustheid en betrokkenheid van de ouders te bevorderen, worden in alle 
staten uitgebreid. Er bestaat een grote kloof tussen de familiale en culturele waarden en 
de waarden van de school, hetgeen - gekoppeld aan een gebrek aan onderwijstraditie bij 
de zigeuners en reizigers - de oorzaak is van onvoldoende motivatie en onbegrip tussen 
de gezinnen en de school. De school moet ook kennis opbouwen over de 
zigeunergemeenschappen,die zowel door de instellingen als door de leerkrachten miskend 
worden. Er komen steeds meer contactpersonen in het onderwijs, aangezien het belangrijk 
is gebleken een brug te slaan tussen de school en de gezinnen. 
88. De steunmaatregelen zijn soms gestructureerd volgens een geïntegreerde aanpak. Zo werd 
in Denemarken, in Helsingor, een werkgroep opgericht waarin de verschillende betrokken 
overheden zitting hebben en die de benodigde, volledige vrijheid heeft om acties te 
organiseren voor de opvang van de kinderen op scholen. Gedurende meerdere jaren zijn 
de prioritaire actielijnen dezelfde gebleven: 
- steun aan leerkrachten: minder uren; intensieve aanvullende opleiding; aanwijzen van 
een persoon die verantwoordelijk is voor de coördinatie van de activiteiten en personen, 
en voor de contacten met de overheden; 
- steun aan ouders en leerlingen: motivering van ouders om het schoolbezoek te 
stimuleren, middels bezoeken aan de gezinnen met behulp van een tolk; ouders uitnodigen 
voor informele bijeenkomsten, audiovisuele produkties met commentaar in de zigeunertaal 
om aan de ouders het onderwijsstelsel uit te leggen; gedurende een bepaalde tijd onderwijs 
geven in aanwezigheid van een tolk; dit type gespecialiseerd onderwijs van tijdelijke aard 
maakt tevens een aanpassing aan de gewoonte van de ouders om naar de Balkan te reizen 
mogelijk; voor kinderen met specifieke problemen de oprichting van werkgroepen van 
maximaal 5 leerlingen en de ontwikkelingvan intensievere contacten met de gezinnen door 
middel van een gespecialiseerde maatschappelijk werker, alsmede het aanstellen van 
contactpersonen die al vanaf 's ochtends verantwoordelijk zijn voor bepaalde leerlingen, 
ze afhalen bij hen thuis, ze helpen bij het voorbereiden op het naar school gaan, en ze 
vervolgens naar school brengen; andere maatschappelijk werkers, die minder in 
verbinding staan met de school en meer met de ouders, verlenen aanvullende bijstand. 
89. In Griekenland werd benadrukt dat het van groot belang is om de leerkrachten en ouders 
te ondersteunen. Op dit moment bestaat er een groot gebrek aan voorlichtings- en 
onderwijsmateriaal voor het opdoen van kennis en het op gang brengen van een 
pedagogisch beraad teneinde de situatie te verbeteren. De leerkrachten moeten worden 
onderwezen in het respecteren van de waarden van de zigeuners; ze moeten bovendien 
geselecteerd worden op hun geschiktheid voor de functie en ze moeten gemotiveerd zijn. 
Verder dient er algemene informatie verstrekt te worden om de vooroordelen en clichés 
uit de weg te ruimen die onder de gehele bevolking leven. De programma's moeten samen 
met de zigeuners worden ontwikkeld, zodat er rekening kan worden gehouden met hun 
waarden, cultuur, taal, beroepsuitoefening, en zodat ze het belang van het leren lezen en 
schrijven beter onderkennen. 
35 
90. In Ierland wordt steun verleend aan de leerkrachten middels de initiële en permanente 
opleiding, door de steun die gegeven wordt op het niveau van de nationale coördinatie en 
via de begeleidende leerkrachten die kunnen bijspringen - deze aspecten worden in andere 
rubrieken behandeld. Verder was het vaststellen van een werkprogramma voor kinderen 
van reizigers (Draft Curriculum for Traveller Children) bepalend voor de koers van de 
acties. De deelname aan de projecten die op Europees niveau ontwikkeld zijn, vormde 
eveneens een belangrijke stimulans voor de bewustmaking en opleiding van leerkrachten. 
Voor de leerlingen zijn, naast de pedagogische steun die in de andere paragrafen werd 
beschreven, grote inspanningen verricht op het gebied van het vervoer van en naar school. 
De ouders kunnen gebruik maken van de diensten van de leerkrachten die hun thuis 
bezoeken (Visiting Teachers) en de nationale coördinatie; er wordt op dit moment 
overigens een steunprogramma ontwikkeld (Home-School Liaison) en de gezinnen krijgen 
zeer veel steun van de verschillende organisaties van reizigers en andere organisaties. 
91. In Italië werd steun verleend door gespecialiseerde instellingenen verenigingen, en verder 
is hier een opleiding in de v/erksfeer ontwikkeld. Bepaalde lopende acties zouden 
geïntensiveerd moeten worden: met name een grotere betrokkenheid van de (nationale en 
plaatselijke) instellingen; een versterkte coördinatie op provinciaal niveau teneinde 
contacten te leggen tussen de instellingenen de zigeunergemeenschap,en de ontwikkeling 
van acties om het voortijdig schoolverlaten tegen te gaan en het schoolbezoek op het 
niveau van het voortgezet onderwijs te stimuleren; de ontwikkeling van culturele en 
sociale activiteiten in samenspraak met de verschillende gespecialiseerde instellingen. 
92. In Nederland bestaan er 25 projecten die zijn georganiseerd door het ministerie van 
Onderwijs; deze projecten hebben geleid tot het aanstellen van consulenten die 
gespecialiseerd zijn op het gebied van het onderwijs aan kinderen van 4 tot 18 jaar; er 
bestaat ook een aantal organisaties van zigeuners dat van de overheid een tegemoetkoming 
krijgt. 
93. In het Verenigd Koninkrijk hebben de verschillende vormen van steun die in de 
voorafgaande paragraaf werden beschreven, betrekking op 78 plaatselijke overheden, 
16.325 leerlingen op 2.870 scholen en 433 leerlingen in Wales. De directe steun aan 
leerlingen heeft met name betrekking op het vervoer, steun voor het kopen van het 
uniform dat op de school gedragen wordt, de maaltijden, toegang tot een bibliotheekbus, 
enz. De steun aan de ouders is rechtstreeks gekoppeld aan de steun aan het kind; hierbij 
komt nog de voorlichting over de functionering van de school, de bemiddeling tussen 
school en gezinnen, de opleidingsacties ten behoeve van volwassenen, enz. 
Pedagogiek en didactisch materiaal 
3 - 1 - proefneming met het onderwijs op afstand 
94. In Frankrijk wordt het onderwijs aan sommige kinderen van zigeuners, op het niveau van 
het basisonderwijs, verzorgd door het nationale centrum voor afstandsonderwijs - het 
Centre national d'enseignement à distance (CNED) in Toulouse - voor zowel onderwijs 
dat overeenstemt met het normale onderwijsprogramma, als voor een inleidende 
36 
onderwijsmethode waarvan het niveau is aangepast aan dat van het kind. Voor het 
voortgezet onderwijs ontwikkelt het CNHD in Rouen, in het kader van een proefproject 
van de Europese Gemeenschap, een intensieve beschouwing inzake zigeunerkinderen: 
inventariseren van de behoeften en uitgevoerde acties, de vervaardiging van lesmateriaal 
waarin rekening gehouden wordt met de geschiedenis, cultuur en taal van de zigeuners, 
om te komen tot aangepaste cursussen in het kader van een geïndividualiseerde 
onderwijsmethode. 
95. In Italië wordt het onderwijs op afstand beschouwd als een bijzonder belangrijke actielijn 
waarvan de realisatie, in het kader van een proefproject van de Europese Gemeenschap, 
nog in de kinderschoenen staat. Er moeten didactische eenheden worden opgericht in 
combinatie met een gids voor de volwassenen, waardoor het mogelijk is het kind tijdens 
het leerproces te helpen. 
96. In het Verenigd Koninkrijk en Wales hebben respectievelijk 39 en 2 Lokale Educatieve 
Autoriteiten materiaal voor het onderwijs op afstand voorgesteld: pedagogische en 
didactische documentatie, cassette voor de ouders, video's, schriftelijke cursus, 
schoolboeken,... Gewoonlijk wordt het materiaal gestuurd naar de school die de kinderen 
bezoeken, maar het gebeurt ook wel dat er direct contact is tussen de gezinnen en de 
dienst voor onderwijs aan zigeuners en reizigers. Ongeveer 740 leerlingen hebben gebruik 
gemaakt van dit materiaal. Van de Lokale Educatieve Autoriteiten hebben er 4 
deelgenomen aan het project voor onderwijs op afstand, dat met steun van de Europese 
Commissie is ontwikkeld. De ontwikkeling van materiaal voor het onderwijs op afstand 
maakt overigens deel uit van de acties die in aanmerking komen voor steun uit het 
nationale fonds (voor Engeland en Wales), Section 210 grant. Van de 41 Lokale 
Educatieve Autoriteiten die dit punt van de enquête beantwoordt hebben, geven 40 aan dat 
ze bereid zijn de initiatieven op dit gebied voort te zetten en te intensiveren, door het 
accent te leggen op de kwaliteit van het materiaal, de samenwerking tussen projecten, en 
het gericht zijn een de leeftijdsgroep van 5 jaar tot de leeftijd dat de leerling het voortgezet 
onderwijs heeft afgemaakt. In Schotland kunnen de leerkrachten aan de leerlingen 
leerkisten verstrekken die ze mee kunnen nemen gedurende het reisseizoen. 
3 - 2 - ontwikkeling van vormen van pedagogische follow-up 
97. In een aantal Duitse deelstaten bestaat er een systeem van "contactscholen" en 
"begeleidendescholen" oftewel "rijdende scholen". De "centrale" contactschool, die zich 
in de buurt van een winterstandplaats bevindt, is verantwoordelijk voor de begeleiding van 
het studieprogramma van de leerling. Deze school houdt het "schoolboekje" bij, bereidt 
samen met het kind en de ouders een programma voor het nieuwe reisseizoen voor, 
verleent steun wanneer er leerproblemen zijn en beschikt over bepaalde pedagogische 
hulpmiddelen. De hoofdonderwijzerheefteen bijzondere taak: hij onderhoudt de contacten 
met de ouders en leerlingen tijdens het reisseizoen en heeft de taak van consulent. De 
"begeleidende scholen" zijn op een specifieke manier aangepast aan de pedagogische 
follow-up van de kinderen van reizigers; ze zorgen dat de steunmaatregelen ook op deze 
kinderen betrekking hebben en er vindt een gegevensuitwisseling plaats tussen de 
contactschool en de begeleidende school, met name door middel van een "schoolkrant" 
37 
die informatie bevat voor de ouders en leerkrachten en aangeeft welke boeken er gebruikt 
moeten worden; boeken die bij de contactscholen verkrijgbaar zijn. 
98. In België (Fr) "is het idee van een 'schoolboekje' (daar ook wel 'voortgangsrapportage' 
[carnet de route] of 'begeleidingsbpekje' [cahier d'accompagnement] genaamd) opnieuw 
in zwang, hetgeen - naast een structuur voor het contact tussen de leerkrachten en de 
kinderen van reizigers in hun klas - een doelmatige begeleiding door de school mogelijk 
maakt". 
99. In Frankrijk worden in veel gebieden experimenten gedaan met rapportages voor de 
pedagogische follow-up; er wordt op dit moment een evaluatie voorbereid aan de hand 
waarvan, voor met name de reizigers, de kennis van een kind vanaf de eerste dag op de 
nieuwe school beter kan worden beoordeeld; in een schoolrayon is een rapportage over 
de tweetaligheid (Frans en moedertaal) voor de niet-Franstalige zigeuners opgesteld. 
Afhankelijk van de toegankelijkheid en flexibiliteit van de structuren, wordt er, in het 
kader van het voortgezet onderwijs, remedial teaching gegeven, alsmede pedagogische 
workshops georganiseerd voor de individualisering van het onderwijs en de begeleiding 
van de leerling. Verder hebben de workshops op het gebied van video, drama, fotografie, 
beeldhouwkunst, strips, of houtbewerking altijd veel succes. Er bestaan in Frankrijk 
eveneens " onderwij s voorrangsgebieden", waar de kinderen van zigeuners, evenals de 
andere kinderen die in deze gebieden wonen, profiteren van voorzieningen die de 
verschillende betrokken partners hebben geïnstalleerd. Op bepaalde plaatsen wordt door 
verenigingen (onderwijs)begeleiding georganiseerd ter ondersteuning van de kinderen 
(begeleid studeren) en voor het organiseren van educatieve, buitenschoolse activiteiten en 
groepswerk. 
100. In het Verenigd Koninkrijk hebben 36 Lokale Educatieve Autoriteiten uit Engeland en 2 
uit Wales diverse vormen van pedagogische follow-up ontwikkeld (samenwerking met de 
diensten voor onderwijs aan zigeuners en reizigers, verstrekken van lesmateriaal, systeem 
van begeleiding middels een rapportage - bijna de helft van de autoriteiten gebruikt een 
rapportage die door het ministerie van Onderwijs is ontwikkeld - telefonische contacten 
met de ouders, huiswerk per post,...). In Engeland worden 6.616 leerlingen op deze 
manier begeleid. 
3 - 3 - maatregelen ter vergemakkelijking van de overgang van school naar 
permanente educatie/vorming 
101. "De weinige jongeren die het voortgezet onderwijs halen, stromen voornamelijk door naar 
het technisch of beroepsonderwijs (voor meisjes: huishoudschool, kapster, kleuterleidster, 
enz.; voor de jongens: smeedtechniek, autotechniek, enz.)" (Fr-B). Er is meer 
belangstelling voor praktische opleidingen dan voor academische opleidingen (vgl. Nl-B). 
102. De beroepskeuze-adviseurs hebben regelmatig contact met de leerlingen tijdens hun 
opleiding, teneinde ze te informeren over de beroepsmogelijkheden aan het eind van de 
opleiding (Dk). 
38 
103. Spanje treft, in de vorm van een proefproject, inspanningen voor jongeren die de 
leerplichtige leeftijd gepasseerd zijn, om ze voor te bereiden op een beroep, met name op 
het gebied van de grafische kunst, industriële produktie, werktuigbouwkunde en de bouw. 
Aan de hand van een analyse van de acties die op dit moment worden uitgevoerd, kan de 
omvang hiervan beter beoordeeld worden. 
104. In Frankrijk worden er stages binnen ondernemingen georganiseerd voor de leerlingen van 
het voortgezet onderwijs. Bepaalde verenigingen werken, soms met de steun van het 
ministerie van Onderwijs of de Europese Commissie, aan de beroepsvoorbereiding van 
jonge zigeuners op het gebied van de ambachten, artistieke of onderwijsactiviteiten, of in 
samenwerking met de school (opleiding van contactpersonen). Er bestaan nog andere 
mogelijkheden voor de beroeps voorbereiding, die in het Franse verslag uitvoerig worden 
beschreven. 
105. In Ierland vormen de verschillende centra die reeds genoemd zijn (11 opleidingscentra 
voor jonge reizigers die bezocht worden door ongeveer 300 leerlingen van 12/15 jaar en 
29 opleidingscentra die worden bezocht door ongeveer 650 leerlingen ouder dan 15 jaar) 
de belangrijkste geplande voorziening. Deze centra spelen zowel een gecompliceerde als 
belangrijke rol gezien het feit dat de kinderen van reizigers de school verlaten op de 
drempel van het voortgezet onderwijs. Om verbetering in die situatie te brengen, is in 
1991 een werkgroep over het voortgezet onderwijs aan reizigers opgericht; deze groep 
heeft een verslag uitgebracht dat het ministerie behulpzaam zal zijn bij het vaststellen van 
de koers van de actie op dit gebied. 
106. Hoewel het binnen de Italiaanse context om een prioriteit gaat, moeten er veel 
inspanningen worden getroffen om er, met name via de flexibilisering van de structuren, 
voor te zorgen dat de kinderen van zigeuners de drempel van het voortgezet onderwijs 
overschrijden en deze opleiding afsluiten met een diploma (van nut voor de handel en 
andere beroepen), of toegang krijgen tot het beroepsonderwijs. 
107. In Nederland volgen de kinderen van zigeuners en reizigers in het voortgezet onderwijs 
wel de verplichte eerste jaren, maar het schoolverzuim vormt een groot probleem. Over 
het algemeen wordt hun voorgesteld tegelijkertijd een beroepsopleiding te volgen. Helaas 
vinden maar weinigen van hen daarna werk. 
108. In het Verenigd Koninkrijk hebben 24 Lokale Educatieve Autoriteiten in Engeland en 2 
in Wales maatregelen ingevoerd om de overgang tussen de school en de opleiding van 
leerlingen die ouder zijn dan 16 jaar, te bevorderen: contact met de opleidingscentra, 
advies aan gezinnen, bijlessen, enz. De meeste Lokale Educatieve Autoriteiten willen deze 
actie ten behoeve van de jongeren voortzetten en intensiveren en veel Educatieve 
Autoriteiten die deze actie nog niet hadden ontwikkeld, willen dat wel gaan doen. In 
Noord-Ierland volgen 36 leerlingen een voortgezette opleiding en in Schotland bestaan er 
mogelijkheden op zowel het niveau van de school, als in het kader van het 
volwassenenonderwijs en communautaire opleidingsprogramma's. 
39 
3 - 4 - inaanmerkingneming van de geschiedenis, cultuur en taal van zigeuners en 
reizigers 
109. In Duitsland is men, in het kader van de ontwikkeling van de "ondersteunende scholen" 
die hiervoor genoemd werden, er steeds meer tot geneigd lesmateriaal te ontwikkelen dat 
aansluit op de belevingswereld van de kinderen van zigeuners. 
110. In Denemarken zijn boeken waarin de geschiedenis, cultuur en taal van de kinderen van 
zigeuners worden behandeld, aangeschaft en aan de bibliotheken van de scholen 
geschonken. Wat de taal betreft, bestaat nog steeds het probleem dat het nog niet mogelijk 
is gebleken om leerkrachten te vinden voor het onderwijs in de moedertaal van de 
leerlingen. Iedere leerling kan echter wel, naar eigen keuze, vier lessen per week in 
zijn/haar moedertaal krijgen. 
111. Zowel op nationaal niveau als op het niveau van de regio's wordt er, in het kader van een 
interculturele aanpak, steeds meer lesmateriaal gepubliceerd waarin wordt gerefereerd aan 
de geschiedenis en cultuur van de zigeunergemeenschap. 
112. In Frankrijk worden in steeds meer schoolrayons leerkisten, ofwel "lespakketten", 
ontwikkeld, en de steun van de Europese Commissie heeft de realisatie door verenigingen 
van verschillende projecten gebaseerd op een betere kennis van de zigeunercultuur, 
mogelijk gemaakt. 
113. In Ierland zijn de inspanningen om intercultureel onderwijs te ontwikkelen voor alle 
kinderen, geïntensiveerd. Het moment is aangebroken om in de programma's - en niet 
alleen voor de kinderen van reizigers - elementen van de geschiedenis en cultuur van de 
reizigers op te nemen. De ontwikkeling van proefprojecten heeft het, tegen de Europese 
achtergrond van de tenuitvoerlegging van de resolutie, mogelijk gemaakt dat er een 
document met algemene informatie, With Travellers - a Handbook for Teachers, werd 
vervaardigd. In het verlengde van deze werkzaamheden zijn andere acties gepland voor 
de publikatie van intercultureel lesmateriaal. 
114. In het kader van het interculturele onderwijs wordt het in Italië noodzakelijk geacht dat 
er rekening wordt gehouden met de geschiedenis, cultuur en taal van de zigeuners; op die 
manier is het mogelijk de kennis van verschillende culturele groepen uit te breiden, de 
voordelen en discriminatie ten aanzien van hen te verminderen, en de cultuur en culturele 
identiteit van de zigeuners op waarde te schatten. Tegen deze achtergrond wordt er een 
groot aantal werkzaamheden uitgevoerd voor het verzamelen van het achtergrondmateriaa1 
aan de hand waarvan aangepast lesmateriaal kan worden vervaardigd. 
115. In het Verenigd Koninkrijk hebben 42 Lokale Educatieve Autoriteiten in Engeland en 3 
in Wales lesmateriaal vervaardigd in samenhang met de taal, geschiedenis en cultuur: 
video's, dia's, foto's, exposities, lespakket, materiaal om te leren lezen, materiaal ten 
behoeve van het nationale programma, puzzels, spellen, verhalen over de ervaringen van 
de zigeuners en reizigers, materiaal ten behoeve van de bestrijding van racisme, enz. 
40 
3 - 5 - gebruik van nieuwe elektronische middelen en videu-apparatuur 
116. Aangezien de scholen in Denemarken over veel voorzieningen beschikken, wordt er door 
de leerlingen veelvuldig gebruik gemaakt van elektronische hulpmiddelen en video­
apparatuur. 
117. In Frankrijk hebben veel onderwijsinstellingenen verenigingen video's gemaakt. Er wordt 
in het onderwijs steeds vaker gebruik gemaakt van computers en talenpractica, maar deze 
zijn niet speciaal ontwikkeld voor de kinderen van zigeuners. Telematica en 
beeldoverdracht zijn veelbelovende technieken, die op dit moment uitvoerig onderzocht 
worden door met name het Centre national d'enseignement à distance. Vanuit een 
telematische boodschappendienst worden in een schoolrayon in Frankrijk waar veel 
zigeuners aanwezig zijn, de beschikbare plaatsen op de scholen beheerd zodat de opvang 
optimaal aangepast en voorbereid is en de leerling pedagogisch begeleid kan worden 
(niveau van het lezen, enz.). 
118. In Ierland is er veel audiovisueel materiaal ontwikkeld dat gebaseerd is op de cultuur van 
de reizigers; dit materiaal is beschikbaar voor de scholen. In 1991 heeft het ministerie een 
video geproduceerd, The Education of Travellers, die verkrijgbaar is voor een ieder die 
werkzaam is op het gebied van het onderwijs, of van de stages ten behoeve van de 
opleiding van leerkrachten. 
119. Hoewel het in Italië nog te vroeg is om te spreken over een echte aanwezigheid van 
informatica-technieken, vormen de audiovisuele technieken een zeer belangrijke bijdrage 
aan het onderwijs via beeld en geluid; het is waarschijnlijk dat het gebruik van 
audiovisuele hulpmiddelen nog wordt uitgebreid, zeker nu men gewend is geraakt aan het 
allerdaagse gebruik van dergelijke hulpmiddelen, die een doeltreffend medium voor het 
onderwijs vormen. 
3 - 6 - didactisch materiaal voor de onderwijsinstellingen 
120. Het regelmatig wisselen van school vormt vooral voor beginners een probleem. Daarom 
is een Duitsland een ABC-boekje geproduceerd voor de reizigers. Het gebruik van dit 
ABC-boekje is uitgebreid naar verschillende deelstaten. Op dit moment wordt gewerkt aan 
een cursus op video ter begeleiding van het ABC-boekje, die door verschillende personen 
kan worden gebruikt, en met name door de kinderen van zigeuners. 
121. In Frankrijk hebben onderwijsinstellingen en verenigingen leerkisten of "lespakketten" 
samengesteld en op veel plaatsen hebben de leerkrachten hun eigen materiaal ontwikkeld; 
verder wordt er op diverse plaatsen gewerkt aan de vervaardiging van onderwijskaarten. 
De steun van de Europese Commissie heeft het vervaardigen van materiaal door de 
instellingen voor onderwijs en opleiding, alsmede de intensivering van de uitwisseling van 
materiaal mogelijk gemaakt. 
122. In Griekenland is een programma ontwikkeld voor de ontwikkeling en vervaardiging van 
didactisch en lesmateriaal: oprichting van discussiegroepen, vervaardiging, experimenten 
41 
123. In Ierland is, naast de gepubliceerde documenten die in de voorgaande paragraaf genoemd 
werden, in het kader van een proefproject van de Gemeenschap een pedagogisch dossier 
op basis van plaatjes (Picture Resource Pack) voorbereid: Travellers - Playing with 
Pictures. In het hele land zijn werkzaamheden uitgevoerd op het gebied van de 
vervaardiging van didactisch materiaal voor de scholen die door kinderen van reizigers 
worden bezocht. 
124. In Italië is een meerjarenproject ontwikkeld voor het onderzoek naar, en de vervaardiging 
van intercultureel lesmateriaal, gebaseerd op de cultuur van de zigeuners. Dit materiaal 
wordt door leerkrachten beproefd en geëvalueerd alvorens het op grote schaal wordt 
verspreid. 
125. Op dit moment bestaat er in Nederland niet echt aangepast materiaal, maar er zijn wel 
enige video's en dia's voor de voorlichting aan de consulenten van de verschillende 
projecten. Verder is er ten behoeve van de leerkrachten in 1989 een boek uitgebracht 
(Onderwijs aan woonwagen- en zigeunerkinderen, door H. Hutjens e.a.) dat de zigeuners 
en reizigers behandelt, alsmede hun geschiedenis en de bestaande wetgeving. Het is 
belangrijk dat er meer materiaal wordt ontwikkeld. 
126. Voor het Verenigd Koninkrijk werd dit punt reeds in een voorgaande paragraaf besprokea 
Het vervaardigde materiaal werd onder de scholen verspreid door mobiele leerkrachten, 
teams van de diensten voor onderwijs aan de reizigers en door pedagogen. Bepaalde 
produkties zijn opgenomen in het materiaal voor het afstandsonderwijs, andere zijn onder 
de bibliotheken verspreid. De financiële steun is meestal afkomstig van het nationale fonds 
(Section 210 grant), maar ook van de Lokale Educatieve Autoriteiten, stichtingen en de 
Europese Gemeenschap. Er wordt naar gestreefd om de vervaardigingen verspreiding van 
lesmateriaal voort te zetten. In Schotland heeft het Scottish Traveller Education Project 
materiaal vervaardigd dat is gebaseerd op de geschiedenis en cultuur van de reizigers; de 
Scottish Arts Council ondersteunt het werk van de reizigers die de scholen bezoeken om 
de leerlingen verhalen te vertellen, en verder wordt er gewerkt aan het verzamelen van 
geschriften, liedjes en mondeling overgedragen verhalen. 
Aanwerving, opleiding en bijscholing 
van leerkrachten 
4 -1 - aangepaste bijscholing en aanvullende opleiding 
127. Door de emigratie vanuit de Oostbloklanden zijn er veel zigeuners naar Duitsland 
gekomen. In het kader van de onderwijsmethode voor buitenlanders zijn er in de 
verschillende deelstaten programma's opgestart voor de bijscholing van de leerkrachten. 
In deze programma's wordt rekening gehouden met de linguïstische en culturele 
achtergrond van het kind. Op nationaal niveau zijn eveneens soortgelijke maatregelen 
genomen voor de leerkrachten die met kinderen van zigeuners werken. 
42 
128. De kwaliteit van de contacten en de motivatie van de betrokkenen zijn van fundamenteel 
belang. Uit de beschrijving van een klas (Fr-B) is gebleken dat "het bestaan op zich van 
deze klas bewijst dat het mogelijk is om kinderen van zigeuners en reizigers te integreren 
in het normale traject, voor zover de leerkracht over voldoende kwaliteiten beschikt (open 
staan voor verschillende culturen, flexibiliteit van de organisatie, veel aandacht voor de 
individuele behoeften), de directie onvoorwaardelijk steun biedt, en de leerlingen en 
ouders van goede wil zijn. Verschillende materiële (schoolboekje) en structurele middelen 
(contacten tussen leerkrachten) zouden de mogelijkheden voor een pedagogische follow-up 
van de kinderen kunnen vergroten". Binnen een team van leerkrachten is een beschouwing 
op gang gekomen teneinde meer inzicht te krijgen in de problemen met betrekking tot de 
kinderen van zigeuners en reizigers (Nl-B). 
129. In Spanje zijn verschillende universiteiten en opleidingscentra voor leerkrachten begonnen 
met het opzetten van een beschouwing en opleiding op het gebied van het interculturele 
onderwijs; hetzelfde geldt voor de vereniging van leerkrachten, die ieder jaar nationale 
dagen organiseert, waardoor een grote vooruitgang op dit gebied is geboekt. De overheid 
organiseert van haar kant ontmoetingenen cursussen; hetzelfde geldt voor de overheid van 
de autonome gebieden, die onderwijsmodules hebben ontwikkeld voor de leerkrachten die 
met kinderen van zigeuners werken. 
130. In Frankrijk zijn er een groot aantal opleidings- en informatiecentra voor het onderwijs 
aan kinderen van migranten (CEFISEM) die ook bedoeld zijn voor het onderwijs aan 
kinderen van zigeuners. Deze centra kunnen binnen de opleidingsinstituten voor 
leerkrachten bepaalde aspecten van de initiële opleiding behandelen en ze spelen een 
belangrijke rol op het gebied van de permanente opleiding: organiseren van stages op 
regionaal of nationaal gebied, bezoeken van klassen, documentatie ten behoeve van de 
leerkrachten, enz. Zo worden er ieder jaar meerdere stages georganiseerd op het gebied 
van het onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers. Op nationaal niveau heeft het 
"Centre de recherches tsiganes" van de universiteit René Descartes eveneens een taak op 
het gebied van de opleiding en neemt het deel aan diverse acties. Op initiatief van het 
ministerie en het "Centre de recherches tsiganes" zijn er meerdere universitaire 
zomercursussen, alsmede nationale en internationale ontmoetingen georganiseerd. In Parijs 
verzorgt het "Institut national de langues et civilisations orientales" onderwijs in de taal 
en cultuur van de zigeuners; een driejarige opleiding die afgesloten wordt met een diploma 
hoger onderwijs. 
131. In Griekenland vindt op dit moment een beschouwing plaats van de opleiding van de 
leerkrachten die werken met kinderen van zigeuners en reizigers. 
132. In Ierland is het interculturalismein het kader van de initiële opleiding van de leerkrachten 
bijzonder ver ontwikkeld en nu worden reizigers in de regel direct als spreker of als 
groepsleider betrokken bij acties van het opleidingsprogramma. Hetzelfde geldt voor de 
opleiding in de werksfeer en er is, vooral sinds de invoering van de functie van nationale 
coördinator, een uitgebreid programma ontwikkeld. Er zijn nationale, regionale, lokale 
en gespecialiseerde seminars (bijvoorbeeld voor de leerkrachten die bij de gezinnen op 
bezoek gaan - Visiting Teachers) georganiseerd, met een belangrijke inbreng van de 
reizigers. Verder zijn nog andere formules toegepast: bijvoorbeeld worden de problemen 
43 
met betrekking tot de reizigers aangekaart tijdens de opleiding voor het diploma bijzonder 
onderwijs, of tijdens de aanvullende opleiding van leerkrachten die werkzaam zijn op het 
gebied van voorschools onderwijs aan kinderen van reizigers. 
133. In Italië ligt het accent voornamelijk op de permanente opleiding en zijn er, op verzoek 
van het ministerie van Onderwijs, door een nationale vereniging, Opera Nomadi, 
cursussen georganiseerd. Deze cursussen bestaan uit twee onderdelen: "de aanwezigheid 
van kinderen van zigeuners en reizigers op school"; "het intercultureel onderwijs op de 
basisschool en de aanwezigheid van kinderen van zigeuners en reizigers: strategieën en 
maatregelen". Op lokaal niveau zijn er door de voor het onderwijs bevoegde overheden 
en door verenigingen opleidingsbijeenkomsten in de werksfeer georganiseerd. 
134. Over het algemeen hebben de leerkrachten die in Nederland de kinderen van zigeuners en 
reizigers opvangen, geen speciale opleiding genoten. De enige die wel een dergelijke 
opleiding hebben genoten, zijn de leerkrachten die werkzaam zijn op de 
woonwagencentrumscholen. Deze scholen zijn echter langzaam aan het verdwijnen en er 
is veel vraag naar deze leerkrachten gezien hun ervaring. De medewerkers aan de 
projecten van het Katholiek Pedagogisch Centrum hebben de mogelijkheid deel te nemen 
aan voorlichtings- en studiedagen. 
135. In Engeland en Wales zou de initiële opleiding, die op dit moment herzien wordt, rekening 
moeten houden met de aanwezigheid van minderheden, en met name van zigeuners en 
reizigers, binnen de onderwijsinstellingen. In Engeland hebben 50 en in Wales 2 Lokale 
Educatieve Autoriteiten een opleiding opgezet voor de leerkrachten die werken met 
kinderen van zigeuners en reizigers, in de vorm van een cursus van tien weken, gevolgd 
door een maandelijkse sessie van een halve dag, en gevolgd door een cursus over de 
"speciale behoeften" die de Open Universiteit heeft georganiseerd. De Lokale Autoriteiten 
hebben eveneens steun verleend middels de deelname, op regionaal en nationaal niveau, 
aan ontmoetingen en conferenties die georganiseerd zijn door de inspectie (HMI), het 
ministerie, de Lokale Autoriteiten en gespecialiseerde instellingen als de National 
Association of Teachers of Travellers en de Advisory Council for the Education of Romany 
and other Travellers. In Schotland zijn soortgelijke acties op het gebied van opleiding 
georganiseerd. 
4 - 2 - opleiding en aanwerving van docenten van zigeuner- of reizigersafkomst 
136. In de meeste verslagen wordt het belang onderstreept van de persoonlijke contacten tussen 
de leerkrachten en de ouders, en de affectieve verhouding tussen de leerkrachten en de 
kinderen. Dit versterkt de noodzaak van de opleiding en aanwerving, in deze context, van 
groepsleiders, contactpersonen en leerkrachten van zigeuner- en reizigersafkomst. De 
aanwerving van contactpersonen van zigeunerafkomst gebeurt nog op kleine schaal maar 
ontwikkelt zich langzaam, en een stijgend aantal leerkrachten van zigeunerafkomst wordt 
betrokken bij de schoolproblemen die de zigeunergemeenschap betreffen. 
44 
137. In Denemarken is reeds een remedial teacher van zigcuneraikomsi opgeleid en aangesteld. 
Meerdere jongeren zullen binnenkort in staat zijn om een soortgelijke activiteit te 
ontwikkelen, mocht hieraan behoefte blijken te bestaan. 
138. In Spanje is een proefproject van de Europese Gemeenschap ontwikkeld over het thema 
van de opleiding en aanwerving van contactpersonen van zigeunerafkomst; de resultaten 
kunnen tot een intensivering van de actie op dit gebied leiden. 
139. In Frankrijk zijn contactpersonen van zigeunerafkomst opgeleid. Ze werken op 
verschillende plaatsen en verzorgen de contacten tussen de gezinnen en de school. 
Groepsleiders van zigeunerafkomst verzorgen de workshops muziek. 
140. In Ierland schijnen er op dit moment geen leerkrachten van zigeunerafkomst te zijn die een 
reguliere lerarenopleiding hebben gevolgd, maar de reizigers hebben bijzonder belangrijk 
werk verricht, zowel kwalitatief als kwantitatief, als pedagoog, groepsleider of leider van 
organisaties. Een greep uit de vele organisaties die op dit gebied actief zijn: 
- de opleiding van jonge reizigers door de vereniging Bernardo's tot assistent voor het 
voorschoolse onderwijs en kleuterleid(st)er; 
- de opleiding voor leiderschap en ontwikkeling die verzorgd wordt door het European 
Centre for Travellers in Tuam en de Dublin Traveller Education and Development Group; 
- de deelname van jonge, vooraanstaande reizigers aan een tweejarige, part-time opleiding 
aan de University College in Maynooth, voor de communautaire ontwikkeling. 
141. In Italië vormt de opleiding en aanwerving van contactpersonen van zigeunerafkomst 
eveneens een prioriteit. In een aantal steden zijn er opleidingsprojecten gestart en op 
nationaal niveau is er een nationale federatie van zigeunerorganisaties opgericht, UNIRSI, 
voor de ontwikkeling van een referentie- en opleidingskader voor de contactpersonen. 
142. Op dit moment zijn er in Nederland bijzonder weinig leerkrachten van zigeuner- of 
reizigersafkomst. 
143. In Engeland en Wales zijn er drie leerkrachten van zigeunerafkomst, alsmede twee andere 
personen die deel uit maken van de onderwij steams zonder docent te zijn. In Schotland 
volgt op dit moment één reiziger het hoger onderwijs om docent te worden, en meerdere 
reizigers die zich hier gevestigd hebben, zijn werkzaam als leerkracht. 
Voorlichting en onderzoek 
5 - 1 - intensivering van documentatie- en voorlichtingsacties gericht op scholen, 
docenten en ouders 
144. De verschillende deelstaten in Duitsland hechten er belang aan de directeuren van 
onderwijsinstellingen en de docenten op de hoogte te stellen van de situatie van de 
kinderen van reizigers, alsmede van hun opleiding, met name middels de ontwikkeling van 
45 
lesmateriaal en ondersteunend materiaal, circulaires en besluiten, maatregelen op het 
gebied van de permanente opleiding, discussiegroepen, en informatie over de culturele, 
familiale, sociale en historische achtergrond van de zigeunergemeenschappen; een 
geschiedenis die wordt gekenmerkt door voortdurende onderdrukking. Tegen deze 
achtergrond is het, zoals ook al met betrekking tot Duitsland aan het begin van de verslag 
werd onderstreept, belangrijk de leerkrachten bewust te maken, zodat het begrijpelijke 
wantrouwen dat de zigeuners ten aanzien van de school koesteren, niet altijd wordt 
geïnterpreteerd als een weigering vàn schoolonderwijs. hetgeen vaak uitmondt in 
repressieve maatregelen; getracht moet worden te komen tot wederzijdse acceptatie en een 
geleidelijke toenadering. Verder dient benadrukt te worden dat er uitgebreide voorlichting 
wordt gegeven middels de publikatie in het Duits van het bulletin Interface; in dit bulletin 
wordt met name informatie verstrekt over de verschillende projecten. 
145. Uit een enquête in Fr-B blijkt dat "de motivatie van de ouders, veeleer dan hun eigen 
opleidingsniveau, direct de alfabetisering van de kinderen beïnvloedt; het analfabetisme 
dat veroorzaakt wordt door een gebrek aan motivatie bij de ouders versterkt het 
analfabetisme onder de kinderen. Cijfers bevestigen het voornamelijk culturele aspect van 
het verslag van de zigeuners en reizigers over de opleiding". "Tegen een achtergrond die 
gekenmerkt wordt door de onzichtbaarheid en het wantrouwen van de ouders ten aanzien 
van de onderwijsinstelling, alsmede door een gebrek aan interesse van de kant van de 
overheid (in ruime zin) ten aanzien van een volk dat op doorreis is, vormt de voorlichting 
voorafgaand aan ieder ander initiatief een verplichte fase. Met deze gedachte heeft het 
ministerie van Onderwijs in de Franstalige gemeenschap van België onderzoek laten 
uitvoeren naar de opleiding van kinderen van zigeuners en reizigers in Brussel en 
Wallonië. Op dit moment wordt gewerkt aan een nadere beschrijving. Naar aanleiding 
hiervan zouden de prioritaire actielijnen (opleiding, pedagogiek, programma's, soort 
maatregelen) vastgesteld kunnen worden, die moeten leiden tot voorstellen" (Fr-B). 
146. Het feit dat de zigeuners de school als een afspiegeling van de maatschappij zien, is een 
belangrijk gegeven en een element dat de opleiding verregaand bepaalt. De school wordt 
nog vaak bezocht omdat het een verplichting is, en niet als vrije keuze (Nl-B). Er is 
bijzonder weinig documentatie voorhanden (Nl-B). Er zijn voornamelijk informele 
contacten tussen personen. Op dit moment is men bezig met de produktie van brochures 
ten einde te kunnen voorzien in de behoefte aan informatie. 
147. In Spanje heeft het ministerie van Onderwijs en Wetenschappen, samen met het eigen 
centrum voor onderzoek, documentatie en evaluatie - CIDE - een reeks onderzoeken 
uitgevoerd, meestal in samenwerking met de universiteit, waarover een aantal verslagen 
en publikaties verschenen is. Verschillende autonome gebieden hebben eveneens dergelijke 
activiteiten ontplooid, waardoor het mogelijk was om meer inzicht te krijgen in de 
schoolsituatie van kinderen van zigeuners. 
148. In Frankrijk ontwikkelen de reeds genoemde CEFISEM's (Centres de formation et 
d'information pour la scolarisation des enfants de migrants), die ook een taak hebben ten 
aanzien van de kinderen van zigeuners, verschillende activiteiten op het gebied van 
voorlichting aan de verschillende partners die betrokken zijn bij de problematiek van het 
onderwijs. Er zijn verschillende informatieve produkties uitgebracht (documentatie, 
46 
video's, enz.). Verder bestaat er nog de "Union nationale des Institutions sociales d'action 
pour les Tsiganes" die opleidingsbijeenkomsten organiseert ten behoeve van met name 
maatschappelijk werkers, en meewerkt aan de documentatie van de "Association des 
Etudes tsiganes", die het tijdschrift Etudes Tsiganes publiceert. De informatie is eveneens 
toegankelijk via het bulletin Interface, dat door het "Centre de recherches tsiganes" van 
de universiteit René Descartes in Parijs gepubliceerd wordt. 
149. In Griekenland hechten alle betrokken partners veel waarde aan de acties op het gebied 
van voorlichtingen bewustmaking; in verschillende regio's wordt een programma opgezet 
dat een beter onderling begrip en een betere onderlinge verstandhouding moet 
bewerkstelligen. 
150. In Ierland is er algemene informatie beschikbaar bij de scholen. Deze informatie is 
afkomstig uit de publikaties van organisaties van reizigers, organisaties van leerkrachten, 
het ministerie (circulaires, nieuwsbrieven, beleidsvoornemens voor het onderwijs aan 
kinderen van zigeuners, die aan alle scholen toegezonden worden), een algemeen 
beleidsdocument, Green paper "Education for a Changing World" waarin rekening 
gehouden wordt met de kinderen van reizigers, enz. De Association of Teachers of 
Travelling People publiceert het bulletin Glocklai. 
151. In Portugal zijn inspanningen getroffen op het gebied van de documentatie bestemd voor 
de scholen. 
152. In Nederland ontvangen de scholen informatieve ondersteuning en documentatie, dank zij 
de bijstand van de consulenten die aan 26 onderwijsprojecten meewerken; van de 56 
gebieden zijn er 26 waarvoor een consulent werkzaam is. Vanuit de consulenten en het 
maatschappelijk en welzijnswerk krijgen ouders informatie over onderwijs. Zij krijgen 
o.m. een gratis infoblad. 
153. In het Verenigd Koninkrijk hebben de centrale educatieve autoriteiten (in Engeland, 
Wales, Schotland en Noord-Ierland) allemaal een circulaire gepubliceerd waarin de 
beleidsvoornemens opgenomen zijn. Op het niveau van de Lokale Educatieve Autoriteiten 
is er eveneens een groot aantal documenten met beleidsvoornemens gepubliceerd. De 
diensten voor onderwijs aan reizigers (Traveller Education Services) verspreiden overigens 
via de beroepsorganisaties en de verenigingen informatie naar aanleiding van 
opleidingsbijeenkomsten, conferenties, exposities, verslagen, diverse publikaties en de 
vervaardiging van leerkisten. Een Lokale Educatieve Autoriteit publiceert een nieuwsbrief, 
van de overige initiatieven noemen we een voorlichtingscassette voor de gezinnen en een 
informatieboekje voor de schooldirecteuren. 
5 - 2 - stimulering van onderzoek op het gebied van de cultuur, de geschiedenis en de 
taal van zigeuners en reizigers 
154. Uit verschillende verslagen blijkt dat een aantal van de onlangs ontwikkelde acties, met 
name in het kader van de proefprojecten die op het niveau van de Europese Gemeenschap 
zijn opgestart, als onderzoekactie zijn opgezet. De ontwikkeling van onderzoekacties in 
47 
het kader van het werk op het gebied van het onderwijs, moet gestimuleerd worden 
aangezien deze aanpak het mogelijk maakt alle betrokken partners erin mee te nemen. 
Vanuit de onderwijsteams bestaat een duidelijk voelbare behoefte, met name op het gebied 
van een betere kennis van de taal. Volgens verschillende verslagen blijkt ook dat de 
werkzaamheden moeten uitmonden in de vervaardiging van goed achtergrondmateriaal 
voor pedagogisch gebruik. 
155. De projecten - dit wordt met name in Nederland onderstreept - zorgen ervoor dat een 
nauwgezette monitoring van de ontwikkeling van de situatie van het onderwijs aan 
kinderen van zigeuners en reizigers mogelijk is. Al naar gelang de resultaten stelt het 
ministerie van Onderwijs en Wetenschappen nieuwe methoden en activiteiten voor. 
Gebleken is dat met name de taalsituatie veel aandacht vraagt. De Landelijke Stuurgroep 
voor Onderwijs aan Woonwagen- en Zigeunerkinderen(LSOWWZ) heeft, naar aanleiding 
van het aannemen van de resolutie van 1989, een universiteit verzocht onderzoek te laten 
verrichten op het gebied van de taal van de zigeuners om specifiek materiaal te 
ontwikkelen. 
156. In het Verenigd Koninkrijk geven in Engeland en Wales 36 Lokale Educatieve 
Autoriteiten aan op diverse manieren betrokken te zijn bij de onderzoekacties: opstellen 
van een pedagogische document over Ierland, ontwikkeling van middelencentra, 
totstandkoming van een repertorium voor het onderwijs aan kinderen van reizigers in 
Engeland, een programma betreffende de afwijzende gedragingen en houding alsmede de 
strategieën voor de strijd tegen discriminatie, de beroepsopleiding, en onderwijs op 
afstand. Sommige van deze activiteiten kunnen op grensoverschrijdend niveau uitgevoerd 
worden. In Noord-Ierland zijn verschillende studies uitgevoerd naar de schoolsituatie van 
kinderen van reizigers en in Belfast heeft de school voor reizigers een pakket lesmateriaal 
ontwikkeld. In Schotland is onderzoek uitgevoerd en is informatie verzameld, met name 
op basis van de studie naar scholen die door een groot aantal kinderen van reizigers 
worden bezocht. Ander onderzoek werd gesteund door het programma van de Europese 
Gemeenschap, met name de studie naar voortgezet onderwijs en beroepsopleiding, en het 
verzamelen van materiaal over de levensstijl van reizigers, materiaal dat gebruikt kan 
worden bij de totstandkoming van referentiemateriaal. 
Overleg, coördinatie en participatie 
6 -1 - aanwijzing van opgeleid personeel dat een coördinerende functie krijgt 
157. Voor de verbetering van het adviserend werk ten behoeve van de ouders benoemt de 
overheid soms mensen van de zigeunergemeenschap tot consulent. Hun taak bestaat eruit 
de ouders bekend te maken met de school, en de leerkrachten met de cultuur van de 
zigeuners. Soms is het nuttig in het onderwijs de alfabetisering in de Romani-taal te laten 
plaatsvinden en rekening te houden met specifieke culturele waarden om de ouders te 
overtuigen van de waarde van het onderwijs (Duitsland). 
48 
158. In Denemarken is de coördinerende functie essentieel gebleken en verder ontwikkeld in 
het kader van de voorlichting, de planning van het onderwijs, het contact met de 
verschillende overheden, enz. 
159. In Spanje wordt de algemene coördinatie uitgevoerd in het kader van het Plan voor de 
ontwikkeling van zigeuners (Plan de Desarrollo Gitano) onder toezicht van het ministerie 
van Sociale Zaken. In het kader hiervan is er een interministeriële werkgroep opgericht, 
die verantwoordelijk is voor de periodieke uitwisseling van gegevens en de coördinatie 
van acties om te waarborgen dat de doelstellingen die in het nationale plan zijn 
opgenomen, gerealiseerd worden. Op het niveau van de Autonome gebieden is eveneens 
voorzien in een aantal instanties voor de coördinatie. Het Plan voor de ontwikkeling van 
zigeuners kan over voldoende middelen beschikken; tussen 1989 en 1992 beliep de totale 
steun ongeveer 3 miljard peseta's. 
160. In Frankrijk "komen de structuren voor overleg en coördinatie slechts langzaam van de 
grond". In bepaalde schoolrayons die het meest betrokken zijn bij het onderwijs aan 
kinderen van zigeuners, zijn binnen de opleidings- en informatiecentra voor het onderwijs 
aan kinderen van migranten, die ook bestemd zijn voor het onderwijs aan kinderen van 
zigeuners, opleiders aangesteld die verantwoordelijk zijn voor de coördinatie; op andere 
plaatsen zijn mensen met deze functie belast zonder hiertoe officieel benoemd te zijn. De 
taak van de coördinatoren bestaat uit het bemiddelen bij vragen over de standplaats van 
reizigers, het contact onderhouden met de school en mssen de scholen onderling, de 
begeleiding op school, de organisatie van ontmoetingen met de verschillende betrokken 
partners op het niveau van de overheden en verenigingen, met de verantwoordelijk 
ambtenaren op het ministerie van Onderwijs, enz. Het "Centre de recherches tsiganes" 
heeft overigens op de verschillende gebieden waarvoor het bestemd is, een belangrijke 
coördinerende taak. Er zijn contactpersonen van zigeunerafkomst opgeleid. Ze werken op 
diverse plaatsen en zorgen voor het contact mssen de gezinnen en de school. Groepsleiders 
van zigeunerafkomst verzorgen de workshops muziek. 
161. In Ierland wordt de coördinatie van het onderwijs aan kinderen van reizigers op nationaal 
niveau uitgevoerd door een ambtenaar van het ministerie die verantwoordelijk is voor het 
gehele onderwijs aan reizigers en die het toezicht heeft over de nationale coördinator 
(National Education Officer) wiens taken in het verslag nader worden beschreven. In de 
verschillende regio's zijn de inspecteurs van het ministerie verantwoordelijk voor de 
Visiting Teachers, waarvan er nu 9 en binnenkort misschien 12 zijn voor het hele land, 
en die een belangrijke taak hebben op het gebied van de coördinatie (gepreciseerd in het 
verslag). Zo vullen de taken van overheid, inspectie en de coördinatorenter plaatse elkaar 
volledig aan. 
162. In Italië heeft het ministerie van Onderwijs sinds het begin van de jaren '70 aan de 
nationale vereniging Opera Nomadi personen ter beschikking gesteld voor de belangrijke 
taak van de coördinatie en ondersteuning, en als contactpersoon voor de plaatselijke 
overheden en verschillende instellingen. Sinds 1992 bestaat deze activiteit niet meer en 
wordt de coördinatie alleen nog op lokaal niveau op basis van vrijwilligheid uitgevoerd. 
49 
163. In Nederland coördineert het Katholiek Pedagogisch Centrum - KPC - op landelijk niveau 
de 26 projecten voor onderwijs aan woonwagen- en zigeunerleerlingen en zijn er drie 
projectbegeleiders aangewezen die contacten onderhouden met de consulenten. Er is 
regelmatig werkoverleg tussen de LSOWWZ en het ministerie van Onderwijs en 
Wetenschappen, dat de projecten subsidieert. De LSOWWZ is een door het ministerie van 
Onderwijs en Wetenschappen geïnstalleerd adviesorgaan dat de activiteiten op dit gebied 
op landelijk niveau coördineert. Het is een onafhankelijke stuurgroep, waarvan de leden 
directe betrokkenen zijn, en in de stuurgroep hebben waarnemers van verschillende 
ministeries zitting. In elk van de gebieden waar de 26 projecten uitgevoerd worden, 
bestaat overigens een overlegorgaan bestaande uit degenen die bij de vraagstukken over 
het onderwijs zijn betrokken. 
164. In Portugal is voor de coördinatie en advies daartoe opgeleid personeel aangesteld. 
165. In Engeland en Wales hebben 50 Lokale Educatieve Autoriteiten mensen benoemd voor 
de coördinatie van het onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers. Het gaat hier 
in totaal om 67 personen. Hun taak is met name: het onderhouden van contacten mssen 
de school en de gezinnen, de organisatie van lokale of regionale ontmoetingen, de 
organisatie van opleidingsbijeenkomsten in de werksfeer, de verbetering van de 
omstandigheden van het onderwijs, het aanwijzen van de prioritaire behoeften, het overleg 
mssen meerdere betrokken partners, de verspreiding van informatie, de pedagogische 
follow-up, met name mssen het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs, het onderwijs 
op afstand, enz. Soortgelijke maatregelen bestaan ook in Schotland en Noord-Ierland. 
166. Het profiel en de functie van de contactpersonen van zigeunerafkomst op de scholen 
worden in diverse staten steeds duidelijker. 
6 - 2 - stimulering van de oprichting van verbindingsgroepen 
167. In Duitsland is er een aantal plaatselijke initiatieven in de vorm van overleg en coördinatie 
ten behoeve van het onderwijs aan kinderen van zigeuners, de "regionale diensten voor 
steun aan buitenlandse kinderen en adolescenten (RAA)". 
168. Het wordt steeds gebruikelijker om voor de projecten "stuurgroepen" op te richten, 
samengesteld uit de verschillende partners (Nl-B). Verder wordt gewerkt aan de 
ontwikkeling van een contractueel partnerschap en aan lokale samenwerkingsnetwerken. 
Allengs worden er ook steeds meer algemene, regionale netwerken opgericht, die de 
verbinding vormen mssen de acties en de lokale netwerken. 
169. In Ierland functioneren de verbindingsgroepen op doelmatige wijze in het kader van de 
activiteiten van de nationale coördinatoren de regionale coördinatoren, oftewel de Visiting 
Teachers. Onlangs is er een Task Force on Travellers gecreëerd binnen een nieuwe 
ministerie, het Department of Equality and Law Reform. Deze Task-force is 
verantwoordelijk is voor de contacten en coördinatie op interministerieel niveau. 
170. Voor Nederland werden de informatiebronnen in de voorgaande rubriek besproken. Hier 
dient nog aan toegevoegd te worden dat het ministerie van Onderwijs en Wetenschappen 
50 
een contactpersoon heeft benoemd, die zich bezighoudt met het beleid op dit gebied. Het 
toenmalige ministerie van Welzijn, Volksgezondheiden Cultuur heeft drie proefprojecten 
ten behoeve van de voorschoolse activiteiten opgestart. 
171. In Engeland en Wales hebben 46 Lokale Educatieve Autoriteiten verbindingsgroepen 
opgericht om de gezamenlijke diensten te kunnen bijsturen, evalueren en plannen, en om 
de informatie onder elkaar te verspreiden. Hetzelfde geldt voor Schotland. Op die manier 
komt er een samenwerking tot stand tussen de verschillende partners op bijvoorbeeld het 
gebied van gezondheid, onderwijs, maatschappelijke vraagstukken, gelijke kansen, de 
inrichting van standplaatsen voor reizigers, enz. In het grootste deel van deze 
verbindingsgroepen (57%) hebben vertegenwoordigers van de reizigersgemeenschap 
zitting. De regionale coördinatie komt overigens van de grond via bijvoorbeeld de 
regionalisering van gespecialiseerde diensten die actief zijn op het gebied van het 
onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers. Op nationaal niveau zijn de 
afzonderlijke ministeries van Onderwijs (van Engeland, Wales, Schotland en Noord-
Ierland) verantwoordelijk voor het bijsturen, met steun van en in samenwerking met de 
inspecteurs (HMI), die overigens verder onafhankelijk zijn en als taak hebben de kwaliteit 
van de uitgevoerde acties te inspecteren. 
6 - 3 - aanwijzing, indien nodig, van een of meer overheidsinstanties voor het 
onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers 
172. De belangrijkste instanties die in de verslagen worden genoemd zijn over het algemeen de 
nationale en/of regionale overheden. 
Andere uitgevoerde acties 
173. De acties die voor een uiteenlopend publiek, en met name op het gebied van het onderwijs 
aan migranten, ontwikkeld zijn, kunnen in bepaalde gevallen van nut zijn voor het 
onderwijs aan kinderen van zigeuners. Zo zijn in Denemarken een docenteneditie en een 
leerlingeneditie verschenen van een boek dat, in het kader van een interculturele aanpak, 
door middel van vragen en antwoorden meer kennis van uiteenlopende culturen bevordert 
De cursussen Deens voor volwassenen waren van groot nut voor de zigeuners, met name 
dank zij het feit dat de omstandigheden aan de behoefte van zigeuners waren aangepast 
(groepen voor vrouwen, voorwaarden voor deelname, enz.). Verder zijn er cursussen voor 
adolescenten (30 uur per week gedurende 2 jaar) georganiseerd, waar laatstgenoemden op 
vrijwillige basis aan konden deelnemen en die zowel de alfabetisering als een 
beroepsmatige aanpak (bijvoorbeeld op het gebied van de elektronica, reparaties van 
auto's, koken, onderwijs aan kinderen,...) mogelijk heeft gemaakt. 
174. In Spanje houden bepaalde maatregelen verband met de tenuitvoerlegging van de resolutie, 
met name de projecten die zijn ontwikkeld in samenwerking met het ministerie van Sociale 
Zaken, zoals de bewustmakingscampagne "Democratie is gelijkheid". Verder moet de 
ontwikkeling van een groeiende bereidheid onder de zigeuners tot samenwerking hier 
51 
genoemd worden, waardoor bemiddeling, ondersteuning, wederzijdse informatie, het 
vaststellen van de behoeften van de gezinnen, enz. op onderwijsgebied mogelijk werd. 
175. In Frankrijk hebben de acties ter bestrijding van het analfabetisme direct betrekking op de 
zigeunergemeenschappen. Verder zijn acties georganiseerdom de ouders bewust te maken 
van het belang van de opleiding van hun kinderen. 
176. In Ierland zijn verschillende verslagen uitgebracht aan de hand waarvan de acties op het 
gebied van het onderwijs aan kinderen van reizigers gestuurd of bijgestuurd kunnen 
worden. Verder werd de ontwikkeling van een partnerschap met de verschillende 
organisaties van reizigers, evenals de coördinatie van de uitgevoerde acties, geïntensiveeid 
in het kader van een proefproject dat door de Europese Gemeenschap gesteund werd. 
177. In Nederland lopen op dit moment drie projecten die worden gesteund door de Europese 
Commissie op het gebied van didactiek, de mogelijkheid tot samenwerking mssen 
onderwijsconsulenten en functionarissen die op het terrein van de arbeidsvoorziening 
werkzaam zijn, en het ontwerpen van een schoolloopbaansysteem waarmee de leerlingen 
gevolgd kunnen worden en waarmee men snel een overzicht heeft op de knelpunten die 
zich in de schoolloopbaan van een leerling hebben voorgedaan. 
178. In het Verenigd Koninkrijk maken bepaalde acties die ontwikkeld zijn, geen deel uit van 
de inhoud van de resolutie die de ministers in 1989 aangenomen werd. Het gaat hier 
bijvoorbeeld om maatregelen op het gebied van voorschools onderwijs, het vervoer van 
en naar school, het kopen van schooluniformen, het nationale systeem voor de follow-up, 
de beroepsopleiding en het volwassenenonderwijs. Andere algemene acties hebben ook 
gevolgen voor het onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers. 
Balans en beleidsvoornemens 
8 -1 - In hoeverre hebben de ontwikkelde acties bijgedragen tot "het wegnemen van 
de voornaamste hinderpalen die de toegang tot school van kinderen van zigeuners en 
reizigers in de weg staan"? 
179. "Als er verband wordt gelegd mssen het hardnekkige analfabetisme, het schoolverzuim 
en het niet verder komen dan het basisonderwijs, dan kan niet anders geconstateerd 
worden dan dat het basisonderwijs niet is aangepast aan de behoeften van kinderen van 
zigeuners en reizigers, los van het feit of ze al dan niet een reizend bestaan leiden" (Fr-B). 
180. In Denemarken hebben met name kinderen en jongeren profijt gehad van de ontwikkelde 
acties; voor de oudere mensen waren er slechts geringe mogelijkheden om toe te treden 
tot de arbeidsmarkt, aangezien de beroepsactiviteiten die deze geïmmigreerde zigeuners 
uitoefenen niet aan de Deense sociaal-economische realiteit aangepast zijn. 
181. In Spanje is men van mening dat er een bevredigend antwoord is gegeven op de resolutie, 
met name op het niveau van het basisonderwijs. 
52 
182. In Frankrijk is, sinds de tenuitvoerlegging van de résolut ie. zowel kwalitatief als 
kwantitatief vooruitgang geboekt. Hoewel het zeker is dat de maatregelen een positief 
effect hebben gehad daar waar ze uitgevoerd zijn, moeten ze nog op veel andere plaatsen 
ontwikkeld worden. De docenten zijn nog vrij geïsoleerd. Er is echter een stijgend aantal 
kinderen dat er in slaagt de basisstof geheel of gedeeltelijk te beheersen. Het beeld dat de 
ouders van school hebben verbetert, hetgeen het schoolbezoek vergemakkelijkt. De 
bewustmaking van leerkrachten zorgt voor een kwalitatief betere opvang. 
183. In Ierland blijkt zowel uit de bijzonderheden die in de voorgaande paragrafen zijn 
besproken, als uit het gehele verslag, dat er de laatste jaren een aanzienlijke vooruitgang 
is geboekt. 
184. In Italië is men zich er terdege van bewust dat het noodzakelijk is het onderwijs aan 
kinderen van zigeuners te verbeteren. Hier dient echter rekening gehouden te worden met 
een aantal parameters zoals met name het belang van de regionale wetgeving ten behoeve 
van de zigeunergemeenschap; een wetgeving die betrekking heeft op vraagstukken zoals 
het recht op een zwervend bestaan, op een menswaardig onderkomen, het onderwijs en 
de beroepsopleiding, de gezondheid, de ontwikkeling van het ambacht en de handel, 
toegang tot de arbeidsmarkt, enz. Op dit moment heeft een tiental regio's een dergelijke 
wetgeving ten behoeve van de zigeunergemeenschappen aangenomen. Verder moet 
benadrukt worden dat er, op het moment van de tenuitvoerlegging of uitbreiding van de 
geplande maatregelen, een aantal problemen is ontstaan door met name versnippering van 
de acties en onverschilligheid of zelfs weerstand. 
185. In Nederland volgen nu bijna alle kinderen van zigeuners en reizigers het basisonderwijs, 
en de meesten overschrijden, in tegenstelling tot een paar jaar geleden, de drempel van 
het voortgezet onderwijs. 
186. In het Verenigd Koninkrijk heeft het nationale steunfonds (Section 210 grant) het in 
Engeland en Wales mogelijk gemaakt een groot aantal activiteiten te ontwikkelen, die in 
de voorgaande paragrafen besproken zijn en voor een grote verbetering van het onderwijs 
aan kinderen van zigeuners en reizigers hebben gezorgd. Wat betreft de synthese van de 
genomen maatregelen die een positief effect hebben gehad, blijkt dat de 190 antwoorden 
die de 61 Lokale Educatieve Autoriteiten in Engeland hebben gegeven, naar 8 categorieën 
kunnen worden uitgesplitst (de antwoorden in Wales vertonen eenzelfde beeld): 
- intensivering van de contacten mssen de school en het gezin (37 keer genoemd); 
- instellen van steunpunten, mobiele leerkrachtenen de mogelijkheid tot beroepsopleiding 
en bijscholing (37 keer genoemd); 
- acties op het gebied van de bewustmaking voor een beter begrip en steun: acties op het 
gebied van advies, ontwikkeling van gelijke kansen, vervoer van en naar school, 
valorisatie van de schoolprestaties (30 keer genoemd); 
- acties voor steun op de momenten die voor het schoolgaande kind het belangrijkst zijn: 
belang van vroegtijdig schoolbezoek, integratie in normale klassen, steun bij de overgang 
van lagere school naar middelbare school (26 keer genoemd); 
- aanpassing van het onderwijsprogramma en het lesmateriaal: gebruik van materiaal dat 
aansluit bij de levensstijl van de reizigers door rekening te houden met hun specifieke 
53 
behoeften op het gebied van het onderwijs, zoals onderwijs op afstand en een bepaalde 
onderwijsmethode (23 keer genoemd; 
- het nauwgezet volgen van het schoolverzuim en van de voortgang van de leerling: 
activiteiten ter bevordering van het schoolbezoek, regelmatige evaluatie van de 
vorderingen, gebruik van een systeem voor het meten van de vorderingen dat door het 
ministerie is ontwikkeld (17 keer genoemd); 
- intensivering van de netwerkvormingen contacten: ontwikkeling van de contacten tussen 
de betrokken diensten: bijvoorbeeld op het gebied van gezondheidszorg, huisvesting, 
sociale vraagstukken, en tevens de contacten buiten de zone van de Lokale Educatieve 
Autoriteit, op regionaal en nationaal niveau, met inbegrip van de verenigingen (13 keer 
genoemd); 
- definitie van een samenhangend en doelmatig algemeen onderwijsbeleid, en het toezicht 
op dit beleid (8 keer genoemd). 
8 - 2 - In welke sectoren dienen als eerste veel activiteiten ontplooid te worden? 
187. "Naast deze (onderzoek)actieis niets ondernomen, noch op het gebied van de structuren, 
noch op pedagogisch vlak of op het gebied van de aanwerving en opleiding van 
leerkrachten. Dit is bijzonder jammer, zeker omdat daaraan behoefte bestaat. Op lokaal 
niveau wordt deze behoefte alleen onderkend wanneer de directeur van de school en/of de 
leerkrachten voldoende gemotiveerd zijn. Bepaalde gemeentelijke basisscholen in de buurt 
van grote concentratiegebieden van zigeuners houden rekening met het reizend bestaan, 
zonder dat ze beschikken over geëigend didactisch materiaal, zonder externe hulp" (Fr-B). 
Er moet nog veel in het werk gesteld worden om de situatie op de scholen die bezocht 
wordendoor leerlingen met verschillende culturen, te verbeteren. De segregatie is immers 
nog in hoge mate en duidelijk voelbaar aanwezig (Nl-B). 
Er moet ook nog veel gedaan worden om het imago van de school te verbeteren bij de 
kinderen en ouders, en om de schoolresultaten te verbeteren, omdat de kinderenen ouders 
nog al te vaak het idee hebben dat ze niets geleerd hebben op school, dat de school hun 
niets te bieden heeft, waardoor ze zich ten aanzien van school vaak passief en apathisch 
opstellen. Het negatieve beeld van de school is nog niet verdwenen (Nl-B). 
"De directe toegang van kinderen van zigeuners tot normale klassen leidt tot een abrupte 
assimilatie en deculturatie; wanneer met de voornaamste hinderpalen wil wegnemen die 
de toegang tot school van kinderen van zigeuners in de weg staan, zijn de 
overgangsstrucmren die gebruikt werden voor de Roma-kinderen, alsmede meer 
pedagogisch comfort eveneens van groot belang" (Nl-B). 
188. Het is bijzonder belangrijk jonge zigeuners op te leiden tot leerkracht en ze te betrekken 
bij de opleiding van kinderen uit hun gemeenschap (Dk). 
189. In Frankrijk is men van mening dat er nog veel gedaan moet worden op het gebied van: 
- kleine kinderen; 
- de verbetering van het schoolbezoek; 
54 
- de opleiding aan 12- tot 16-jarigen; 
- de overgang van de school naar het beroepsleven; 
- de ontwikkeling van het onderzoek op het gebied van didactisch en lesmateriaal; 
- de begeleiding van de leerling; 
- de bijscholing van de leerkrachten en de opleiding van groepsleiders van 
zigeunerafkomst; 
- de voorlichting aan leerkrachten en gezinnen; 
- met name coördinatie; 
- de voorlichting aan alle leerlingen in het kader van de onderwijsprogramma's, over 
de taal en cultuur van zigeuners; met deze activiteit is begonnen in het kader van het 
onderwijs op afstand. 
190. In Griekenland vindt men het belangrijk om: 
- het vervoer van en naar school te verbeteren voor kinderen die ver weg wonen; 
- de voorwaarden voor de inschrijving van kinderen aan een school te verbeteren; 
- opvangscholen te ontwikkelen voor kinderen van zigeuners, en wel in positieve zin; 
dat wil zeggen dat deze scholen niet alleen worden opgericht daar waar de toelating tot 
een bestaande school niet mogelijk is; 
- informatie verstrekken aan de schooldirecteuren om de opvang van de kinderen te 
verbeteren; 
- te zorgen voor een aangepaste ondersteuning voor kinderen die jonger zijn dan 10 
jaar en niet kunnen lezen en schrijven, zodat ze daarna in een gewone klas geïntegreerd 
kunnen worden, en opvangklassen op te zetten voor kinderen die ouder zijn dan 10 jaar 
en niet kunnen lezen en schrijven; 
- vormen van pedagogische follow-up te ontwikkelen voor de kinderen van reizigers; 
- onderwijsconsulenten aan te stellen die de leerkracht kunnen ondersteunen; 
- aangepast lesmateriaal te ontwikkelen, met name op taalgebied; 
- het onderwijs op afstand te ontwikkelen voor de kinderen van reizigers; 
- een programma op het gebied van de beroepsopleiding te ontwikkelen voor de 
jongeren; 
- de acties op het gebied van voorlichting te intensiveren; 
- een coördinator te benoemen, die in overleg met de gezamenlijke partners de 
geplande acties dusdanig ontwikkeld dat ze goed op elkaar aansluiten. 
191. In Ierland zijn de belangrijkste punten die ontwikkeld moeten worden, de volgende: 
- streven naar echt intercultureel onderwijs voor iedereen, waarbij alle afzonderlijke 
culturen gerespecteerd worden; 
- ontwikkelen van passend onderwijs op het niveau van het voortgezet onderwijs voor 
de reizigers; 
- vooruitgang boeken op het gebied van de inschrijving aan onderwijsinstellingen en 
het schoolbezoek; 
- de dimensie van het intercultureel onderwijs ontwikkelen binnen de initiële opleiding 
en bijscholing van docenten; 
- ontwikkelen van hulpmiddelen en personeel op alle niveaus (scholen, remedial 
teachers, nationale coördinator); 
55 
- een algemene studie uitvoeren naar het onderwijs aan reizigers vanuit kwalitatief en 
kwantitatief oogpunt; 
- ontwikkelen van instrumenten voor het bepalen van de koers en voor advies. 
192. In Italië is het, in het licht van de gelanceerde acties, belangrijk om: 
- nauwkeurige en officiële statistische kennis te ontwikkelen wat betreft de gegevens over 
het onderwijs aan kinderen van zigeuners (aantal, inschrijvingen, schoolbezoek, 
aangeboden ondersteuning en andere diensten, schoolresultaten, enz.); 
- een inventaris te maken van de vernieuwende en voorbereidende activiteiten, in 
samenwerking met de educatieve autoriteiten, de lerarenopleidingen, de universiteit, de 
verenigingen, enz.; 
- de resultaten van het onderzoek, alsmede de didactische gevolgtrekkingen ervan te 
verspreiden, veranderingen aan te moedigen, een gegevensbank te ontwikkelen; 
- de bijscholing van de leerkrachten en van de voor het onderwijs verantwoordelijke 
personen te ontwikkelen door deze te baseren op de resultaten van het onderzoek 
(opleidingsinstituten,universiteit, studiecentra, enz.) en op de resolutie die in 1989 door 
de ministers werd aangenomen, met name wat betreft de pedagogiek en het didactisch 
materiaal, het onderwijs op afstand en de pedagogische follow-up, de opleiding en 
aanwerving van docenten van zigeunerafkomst, de oprichting van regionale centra waarin 
de verschillende partners zitting hebben, enz. 
193. In Nederland moet er de komende jaren op gelet worden dat er net zo veel aandacht wordt 
besteed aan het onderwijs van kinderen van zigeuners en reizigers als nu het geval is. Er 
zou bijzonder veel aandacht besteed moeten worden aan het voorschools onderwijs, aan 
de problemen op school, waarbij de noodzaak van kwalitatief goed onderwijs benadrukt 
moet worden, aan het voorkomen van het voortijdig schoolverlaten, aan het verminderen 
van het schoolverzuim, en aan de integratie in het beroepsleven. 
194. In Pormgal ligt de prioriteit bij het ontwikkelen van de opleiding van leerkrachten, om 
ervoor te zorgen dat ze beter bekend zijn met de cultuur van zigeuners. Een grotere 
betrokkenheid van de ouders is eveneens noodzakelijk. 
195. In het Verenigd Koninkrijk blijkt dat de vooruitgang voornamelijk in het basisonderwijs 
heeft plaatsgehad; nu moeten er inspanningen getroffen worden op het gebied van het 
voortgezet onderwijs. Met name in Noord-Ierland zou een circulaire over het onderwijs 
aan reizigers binnen afzienbare tijd een grote vooruitgang op de hiervoor genoemde 
gebieden met zich mee moeten brengen. In Schotland heeft het Scottish Traveller 
Education Project inmiddels een duidelijke plaats verworven; het zou de Educatieve 
Autoriteiten en de scholen moeten kunnen ondersteunen op het gebied van bijvoorbeeld 
het vervaardigen van lesmateriaal, onderwijs op afstand, de opleiding van leerkrachten, 
de pedagogische follow-up, en het verzamelen en verspreiden van statistieken. 
56 
8 - 3 - Wat zijn in uw ogen de beleidsvoornemens (manier, inhoud,...) die ontwikkeld 
moeten worden? 
196. In Duitsland is er nog een verschil tussen de werking van het onderwijsstelsel in de oude 
en nieuwe deelstaten, en er moet dan ook gewerkt worden aan een harmonisatie van de 
methoden, met name de manier om het onderwijsstelsel aan de specifieke behoeften van 
bepaalde kinderen aan te passen. Het is vooral belangrijk om rekening te houden met de 
mobiliteit van bepaalde gezinnen die de grenzen van de deelstaten overschrijden. 
197. In België worden de volgende beleidsvoornemens genoemd: 
• Coördinatie door een deskundige, een contactpersoon/coördinator, die de contacten 
mssen de verschillende plaatsen waar onderwijs wordt gegeven, verzorgt (Fr-B) (Nl-B). 
Intensivering van de acties op het gebied van de coördinatie in de vorm van een netwerk; 
de netwerkvorming maakt zowel de dynamische ontwikkeling van ideeën, als de 
systematisering van de werkzaamheden mogelijk, met inbegrip van de minder bestudeerde 
sectoren (Nl-B). 
• Voorlichting aan leerkrachten en de overheid, met name reeksen conferenties, 
informatiefolders (Fr-B), en aan de ouders (via coördinatoren en verenigingen die reeds 
op dit terrein actief zijn). 
• Opleiding van leerkrachten: er moeten met name inspanningen getroffen worden in de 
vorm van een cursus in de werksfeer, conferenties, en een gespecialiseerde cursus aan een 
opleidingsinstituut. 
Op dit moment bevindt men zich in een voorbereidende fase tijdens welke de verschillende 
genoemde activiteiten ontwikkeld worden; het is erg belangrijk ze te evalueren. "Het is 
een relatief nieuw en onbekend actieterrein binnen de school" (Nl-B). "Alvorens de actie 
naar de andere interventiegebieden uit te breiden, moet eerst datgene afgemaakt worden 
waarmee begonnen is" (Nl-B). De proefprojecten kunnen worden gebruikt als 
ondersteuning van, en model voor de uitbreiding van de uitgevoerde acties naar andere 
gebieden. 
198. "Met jonge mannen en vrouwen die werkzaam zijn als leerkracht, zou het mogelijk 
moeten zijn voor de Roma-zigeuners om als groep binnen de hun omringende 
maatschappij te overleven. Op korte termijn zou dat hun linguïstische achtergrond 
versterkenen de kinderen zouden tweetalig kunnen blijven, terwijl het vandaag de dag de 
tendens is dat het Deens steeds dominanter wordt" ; onder deze omstandigheden is het van 
het allergrootste belang pedagogisch referentiemateriaal te ontwikkelen over de cultuur 
van zigeuners, dat op alle niveaus van het onderwijs kan worden gebruikt; om te 
voorkomen dat de kosten te hoog worden, moeten de produktievoorwaarden onderzocht 
worden. Dergelijk materiaal zou zowel voor de kinderen van zigeuners als voor de Deense 
kinderen nuttig zijn (Dk). 
Met het oog op de migratie die op dit moment plaatsvindt vanuit Midden- en Oost-Europa, 
en met name het voormalige Joegoslavië, is het van groot belang om de jonge zigeuners 
57 
die in de landen van opvang aanwezig zijn, op te leiden, teneinde /.e voor ie bereiden op 
de taak van contactpersoon en docent voor de opvang en aanpassing van de nieuwkomers 
(Dk). 
199. In het Griekse verslag wordt onderstreept dat het van belang is een netwerk van contacten 
te ontwikkelen tussen de staten van de Europese Gemeenschap en andere staten zoals 
Roemenië, Hongarije, enz., die ook ervaring hebben met het onderwijs aan kinderen van 
zigeuners. 
200. In Ierland zal de herziening van de wetgeving op het gebied van het onderwijs verregaande 
gevolgen hebben voor het onderwijs aan kinderen van reizigers. Overigens is een 
uitbreiding van de diensten voor de ondersteuning en coördinatie die ontwikkeld zijn door 
de Visiting Teacher Service gepland. Eveneens is de ontwikkeling van het voortgezet 
onderwijs gepland, en hetzelfde geldt voor de interculture Ie dimensie binnen de opleiding 
en bijscholing van docenten, alsmede de opleiding en aanwerving van docenten en andere 
betrokkenen van reizigersafkomst, hetgeen een positieve invloed zal hebben op het gehele 
onderwijs voor alle kinderen in een interculturele context. De deelname van reizigers zal 
op alle vlakken uitgebreid worden, en ten slotte heeft de onlangs opgerichte Task Force 
on Travellers de uitvoering van een globale studie naar het onderwijs aan reizigers 
gepland, hetgeen moet uitmonden in een aantal nieuwe instrumenten voor het bijsturen en 
evalueren. 
8 - 4 - Welke projecten hebt u vastgesteld op korte, middellange en lange termijn? 
201. In Duitsland zijn activiteiten gepland of opgestart op de volgende gebieden: 
- bijscholing van docenten; 
- ontwikkeling van lesmateriaal, met name voor het onderwijs op afstand; 
- harmonisatie van lesmateriaal; 
- publieksvoorlichting (pers, televisie,...); 
- toekennen van verantwoordelijkheden binnen de school en het schoolbestuur; 
- bevorderen dat leerlingen de gestarte cursus afmaken; 
- instellen van mobiele pedagogische diensten in de buurt van standplaatsen. 
202. In Spanje: 
- uitdiepen van de kwalitatieve en kwantitatieve analyse inzake de sociaal-educatieve 
behoeften binnen de zigeunergemeenschap, teneinde de werkzaamheden beter te kunnen 
sturen; 
- een beter antwoord aandragen, middels de ontwikkeling van interculturele modellen die 
rekening houden met de cultuur van de zigeunergemeenschap, met name via de publikatie 
van lesmateriaal, het vaststellen van een nieuwe pedagogische koers, en onderzoek; 
- verbeteren van de coördinatie tussen de verschillende overheden, alsmede de 
samenwerking met de verenigingen van zigeuners en andere partners; 
- de ontwikkelingvan een interculturele inhoud in de programma's op theoretisch niveau 
en op praktisch niveau mogelijk maken door opleiding, voorlichting, vervaardiging en 
58 
publikatie van het benodigde materiaal, en de oprichting van pedagogische 
documentatiecentra; 
- verbeteren van het niveau van de beroepskwalificatie van de zigeunergemeenschap in 
relatie tot de verwachtingen op beroepsgebied; 
- verbeteren van de kennis van verschillende culturen, en met name de cultuur van 
zigeuners, onder de bevolking. 
203. In Frankrijk: 
- vervaardiging, proefneming, analyse en verspreiding van aangepast lesmateriaal; 
- ontwikkeling van een aangepaste documentatiebank die toegankelijk is vanuit de 
verschillende netwerken (pedagogische documentatiecentra, opleidings- en 
informatiecentra voor de opleiding van kinderen van migranten, opleidingscentra, de 
meest betrokken onderwijsinstellingen); 
- verdieping van de reeds begonnen activiteiten op het gebied van onderwijs op afstand, 
zowel voor het basisonderwijs als het voortgezet onderwijs: 
- voortzetten van de acties op het gebied van de bewustmaking van, en voorlichting aan 
de gezinnen; 
- ontwikkeling van informatie mssen de schoolrayons, teneinde een betere verspreiding 
van de innovaties en aangepaste praktijken te waarborgen. 
204. In Italië, op korte termijn: 
- overleg over de taal, geschiedenis en didactiek op logisch-wiskundig gebied; de 
toegangsvoorwaarden; 
- vaststellen van een didactische aanpak die beproefd moet worden aan de hand van een 
didactische gids voor de leerkrachten, een documentaire op video over de realiteit van de 
kinderen van zigeuners in Italië; 
- testen en verspreiden van de in het voorgaande punt genoemde elementen; 
voorbereidende werkzaamheden op het gebied van het onderwijs op afstand en de 
verschillende mogelijke vormen van pedagogische follow-up. 
205. In Engeland en Wales werd het fonds ter ondersteuning van acties op het gebied van het 
onderwijs (Section 210 grant) in principe goedgekeurd voor een periode van 3 jaar, 
hetgeen betekent dat de huidige projecten, die in de voorafgaande paragrafen beschreven 
werden, tot maart 1996 zullen lopen. In het bijzonder dienen hier de projecten op het 
gebied van onderwijs op afstand genoemd te worden, die verband houden met het 
proefproject dat ontwikkeld is met de steun van de Europese Gemeenschap en dat moet 
uitmonden in een georganiseerde vervaardiging van materiaal dat van nut kan zijn in het 
kader van de bijscholing van leerkrachten; het project wordt besloten met een Schots 
project van hetzelfde type, dat de nadruk legt op de initiële opleiding van docenten. In 
Noord-Ierland zal het accent waarschijnlijk komen te liggen op de vervaardiging van 
lesmateriaal, de organisatie van een zomercursus voor de leerkrachten, en het invoeren 
van een opleidingsmodule over het onderwijs aan kinderen van reizigers in de initiële 
opleiding van leerkrachten. In Schotland gaat de prioriteit uit naar met name de 
vervaardiging van materiaal voor het onderwijs op afstand ten behoeve van de leerlingen, 
en de opleiding van docenten en andere beroepsbeoefenaars, maar ook naar de opleiding 
59 
van volwassenen om ze te helpen een partnerschapsrelatie te ontwikkelen met de school 
en om te bewerkstelligen dat ze hun kinderen kunnen helpen bij hun schoolwerk 
gedurende het reisseizoen. 
60 
De tenuitvoerlegging 
op communautair niveau 
206. Niet lang na het aannemen van de resolutie in mei 1989, heeft de Europese Commissie een 
gering aantal acties ontwikkeld, rekening houdend met het feit dat de kredieten voor eind 
1989 en voor 1990 vrij beperkt en onzeker waren. Verder hebben de bevoegde commissies 
van het Parlement, alsmede het Parlement tijdens een plenaire vergadering in december 
1990, een begrotingslijn geopend voor de acties op het gebied van het intercultureel 
onderwijs, met name voor de tenuitvoerlegging van de resolutie. Naast een beperkt aantal 
activiteiten die voor 1991 plaatsgehad hebben, werden alle hierna genoemde acties via 
deze begrotingslijn gefinancierd. 
Dit deel van het verslag werd zeer beknopt samengevat. De acties zelf werden immers 
uitvoerig toegelicht in Interface, het informatiebulleth dat sinds 1991 driemaandelijks 
gepubliceerd wordt (zie hierna). We verwijzen naar dit bulletin voor een gedetailleerde 
beschrijving van de gevoerde acties: doelstellingen, organisatie, coördinatie, resultaten, 
evaluatie, publikaties, enz. 
Organisatie van uitwisselingen van gedachten en ervaringen 
Bijeenkomsten, seminars, colloquia 
207. Na het aannemen van de resolutie was de eerste actie die de Commissie steunde de 
zomeruniversiteit over "Het onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers: 
onderzoekactie en coördinatie"; een actie die was voorgestelden gecoördineerd door het 
Centre de recherches tsiganes van de universiteit René Descartes (Parijs), en die 
gecofinancierd werd door het Franse ministerie van Onderwijs en de Commissie. De 
ontmoeting werd van 5 tot 12 juli 1989 gehouden in Carcassonne (Frankrijk), met 65 
deelnemers uit 10 Lid-Staten van de Gemeenschap. Het verslag werd in het Engels, 
Spaans en Frans door verschillende uitgevers gepubliceerd en het blijft een 
referentiedocument. 
208. Een ontmoeting: "Oost/West: vergelijkende analyse van het regionale en lokale beleid 
ten aanzien van de zigeuners" werd van 20 tot 26 september 1991 gehouden in Ostia, in 
de buurt van Rome. De ontmoeting werd georganiseerd door het Centro Studi Zingari in 
samenwerking met de Union romani internationale en met steun van de Commissie. 
Deelnemers aan deze ontmoeting waren de vertegenwoordigers van organisaties van 
zigeuners en andere organisaties uit 15 staten. De Union romani internationale was 
eveneens ruimschoots vertegenwoordigd. De ontmoeting werd eveneens gemarkeerd door 
een bespreking in het Capitool en door een audiëntie bij paus Johannes-Paulus II. Naar 
aanleiding van deze bijeenkomst zijn verschillende documenten verschenen, zoals 
documenten over het politieke en sociale beleid en een werkprogramma voor de Union 
61 
romani internationale, waarvan de projecten door de medewerkers ontwikkeld ontwikkeld 
konden worden, met name om ervoor te zorgen dat bepaalde activiteiten opnieuw gericht 
werden op de Europese vraagstukken. 
209. Van 11 tot 14 december 1991 heeft er in Poole, in Dorset - VK, een bijeenkomst 
plaatsgevonden over het onderwerp "De kinderen van zigeuners en reizigers, middelen 
voor toegang tot het onderwijs". Deze bijeenkomst was georganiseerd door het 
Department of Education and Science (Londen), met de steun van de Europese Commissie 
en de bijstand van het "Centre de recherches tsiganes". Binnen de algemene organisatie 
van de acties die in het kader van de Europese Gemeenschap zijn uitgevoerd, was dit 
seminar het vervolg op het seminar in Carcassonne, dat in 1989 in Frankrijk 
georganiseerd was, conform de wens van de deelnemers om opnieuw bijeen te komen op 
Europees niveau. Hierdoor was het mogelijk om, na twee jaar, de gedachten en actie uit 
te diepen uitgaande van de verworvenheden van het seminar in Carcassonne. Aan dit 
seminar, dat de eerste Europese bijeenkomst was die in het Verenigd Koninkrijk 
plaatsvond en dat betrekking had op een achttal onderwerpen, hebben ongeveer 65 
deelnemers uit de meeste Lid-Staten van de Gemeenschap deelgenomen. 
210. In het kader van de ontwikkeling van proefprojecten op communautair niveau heeft een 
van de Griekse projecten betrekking op het netwerk "Lesmateriaal", en was er een 
seminar voor de bewustmaking gepland. Het ministerie van Onderwijs en het Secretariaat 
generaal voor de opleiding van volwassenen hebben in juni 1992 in Halkida een seminar 
georganiseerd waaraan werd deelgenomen door veel zigeunergezinnen met een vaste 
verblijfplaats en met een zwervend bestaan. 
211. De bijeenkomst in Brighton (Verenigd Koninkrijk) "Zigeuners en reizigers: onderwijs 
op afstand" werd in april 1993 georganiseerd door het team van het Londense district 
Hounslow, dat belast is met de uitvoering van het proefproject dat deel uitmaakt van het 
communautaire netwerk, met de steun van de Commissie, het ministerie van Onderwijs 
in Londen, en in samenwerking met het "Centre de recherches tsiganes". 
212. De 5 hierboven genoemde bijeenkomsten waren niet de enige die in het kader van de 
tenuitvoerlegging van de resolutie van 1989 georganiseerd zijn. Ze zijn echter niet alleen 
allemaal bijzonder opmerkelijk, maar ook representatief voor de vergelijkbare, andere 
ontmoetingen die hebben plaatsgehad. 
213. Hier dienen tevens de aanvullende maatregelen genoemd te worden voor de 
ondersteuningen valorisatie van bepaalde, zeer belangrijke initiatieven, voor de gerichte 
ondersteuning van de organisatie van activiteiten die verband houden met het pakket aan 
voorgestelde acties (organisatie van colloquia, bijeenkomsten, publikatie van documenten, 
enz.). Deze acties vormen een ondersteuning van, en aanvulling op de andere acties en 
stellen de Commissie in staat om op flexibele wijze de activiteiten te steunen die niet 
structureel deel uitmaken van het geheel dat zich door de jaren heen heeft gevormd, maar 
die wel volledig kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van de geselecteerde prioriteiten. 
Dit geldt bijvoorbeeld voor de zomercursus die in 1992 in Italië georganiseerd is door het 
Komiteto Rómano ande Italia, in samenwerking met de Union romani internationale, en 
die door de Union romani internationale sinds enkele jaren (in 1989 in Belgrado, in 1990 
62 
in Wenen, in 1991 in Helsinki) wordt georganiseerd. Dezelfde zomercursus werd in 1993 
en in 1994 in Frankrijk georganiseerd door de culturele stichting van de Union romani 
internationale, Rromani Baxt. 
214. Verder dient onderstreept te worden dat er in de toekomst nieuwe soorten bijeenkomsten 
met een bepaalde diepgang zijn gepland. Het gaat hier om de volgende twee soorten: 
• enerzijds willen bepaalde staten die gedurende meerdere jaren een proefproject hebben 
ontwikkeld, waarvan de balans op nationaal niveau is opgemaakt, hun beschouwing met 
andere staten uitdiepen. Met betrekking hiertoe kunnen meerdere, op initiatief van de 
ministeries van Onderwijs, voor 1994 geplande bijeenkomsten genoemd worden, zoals 
bijvoorbeeld Madrid in api;il 1994, in het kader van de vervaardiging van lesmateriaal, 
Toulouse in september 1994 over hetzelfde onderwerp in combinatie met een 
opleidingsbijeenkomst aan een zomeruniversiteit, Rome ook over hetzelfde onderwerp, 
Dublin in mei 1994 over het "Intercultureel onderwijs - de Ierse perspectieven", enz. 
• anderzijds kunnen bijeenkomsten worden voorgesteld om de algemene politieke 
zichtbaarheid op Europees niveau te bevorderen. Tijdens deze bijeenkomsten wordt er 
gesproken over algemene politieke vraagstukken. We vermelden bijv. het Congres dat in 
mei 1994 in Sevilla werd georganiseerd met de steun van de Europese Unie en van de 
Andalusische regering en waarop 18 staten vertegenwoordigd waren met delegaties van 
zigeunerorganisaties, afgevaardigden van verschillende besturen, onderzoekers en 
waarnemers. De werkzaamheden waren georganiseerd rond drie thema's: onderwijsbeleid, 
politiek beleid en publieke vrijheden. Aan deze ontmoeting, waaraan werd deelgenomen 
door de Koningin van Spanje, de voorzitter van de regering, verschillende ministers, door 
zigeuners en niet-zigeuners afgevaardigde politici en vertegenwoordigers van de 
instellingen, werd een ruime aandacht besteed. 
Bevordering van uitwisselingen van ervaringen en lesmateriaal 
215. Teneinde de uitwisselingen mssen de onderwij steams en -instellingen op een zo breed en 
flexibel mogelijke manier te bevorderen, is besloten om een aantal uitwisselingsprojecten 
te steunen. 
Het gaat bijvoorbeeld om steun bij de publikatie en uitwisseling van mini-schoolkranten, 
steun voor de produktie en uitwisseling van audiovisuele documenten, steun voor de 
toepassing van nieuwe informatie- en communicatietechnieken als dragers van 
uitwisselingen, enz. Deze actie is vooral bijzonder belangrijk en gegrond aangezien de 
zigeunergemeenschap over alle Lid-Staten verspreid is. Deze uitwisselingen zijn zowel 
voor de kinderen als voor de leerkrachten zeer welkom en motiverend. Veel leerkrachten 
hebben zich rekenschap gegeven van de pedagogische waarde van alleen het contact mssen 
de klassen uit verschillende staten voor de leerlingen die geïnteresseerd zijn in 
correspondentie, voor het opsturen van video's, enz. 
216. Deze mogelijkheid voor uitwisselingen heeft dus een dubbel positief effect: 
63 
• enerzijds levert ze een concrete bijdrage aan de activiteiten die op lokaal initiatief 
ontplooid worden en die betrekking hebben op meerdere staten, alsmede aan de projecten 
die de prioriteit hebben in de ogen van de leerkrachtenen het andere betrokken personeel, 
door ze een communautaire meerwaarde te verschaffen (samenwerking, vergelijkende 
evaluatie in het kader van de onderzoekactie, documentatie); 
• anderzijds vormt ze een aanvulling op de projecten die in samenspraak met de 
ministeries bepaald zijn, hetgeen betekent dat er aan een groter aantal teams de 
mogelijkheid wordt geboden de vraagstukken uit te diepen door deze te vergelijken met 
de vraagstukken die deel uitmaken van de proefprojecten, en de mogelijkheid om de 
punten te behandelen die op communautair niveau geen prioriteit hebben, maar toch van 
groot belang zijn voor bepaalde plaatselijke situaties die zich ook in andere staten 
voordoen. 
217. De algemene conclusie die uit de analyse van deze actie getrokken kan worden, is dat 
ruimschoots is voldaan aan de vastgelegde doelstellingen. De actie heeft ieder jaar een 
groot aantal teams in staat gesteld een project op te zetten waarbij een of meerdere teams 
uit een of meer andere staten betrokken waren. De actie heeft eveneens, zoals in de 
doelstellingen voorzien was, zeer uiteenlopende teams in staat gesteld actief deel te nemen, 
en innoverende projecten en ideeën te lanceren en, bijzonder belangrijk, wat de deelname 
betreft hadden de organisaties van zigeuners altijd een grote meerderheid binnen deze 
initiatieven. In vier jaar zijn er op die manier 37 projecten ontwikkeld; projecten die heel 
vaak, gezien het feit dat het gaat om multilaterale activiteiten in meerdere staten, een 
bundeling van projecten vertegenwoordigden. 
De ontwikkeling van vernieuwende projecten 
Een geheel van proefprojecten 
Algemene overwegingen 
218. We hebben al eerder aangegeven, bij de beschrijving van de grote lijnen van de 
communautaire actie, dat er netwerken van proefprojecten opgezet zouden worden; 
projecten die gekozen worden op grond van hun problematiek en hun complementariteit. 
Met het oog op de activiteiten die in de verschillende staten uitgevoerd worden en in 
ontwikkeling waren, en uitgaande van de aanbevelingen uit de verslagen en de 
beleidsvoornemens van de Commissie die erop gericht zijn allereerst voort te bouwen op 
de bestaande situatie door de Lid-Staten erbij te betrekken, is de ontwikkeling van 
communautaire netwerken op basis van de projecten op nationaal en regionaal initiatief 
voorgesteld. Op die manier werd er een Europese dimensie gegeven aan de lopende of 
geplande acties op het gebied van de prioritaire onderwerpen, waarvan de ontwikkeling 
het mogelijk zou moeten maken een meer samenhangend en beter aangepast 
onderwijsbeleid te formuleren. De steun van de Europese Gemeenschap was bestemd voor 
de ontwikkeling van deze netwerken, en bood financiële en logistieke bijstand voor 
64 
studiereizen, de contacten tussen teams, de organisatie van thematische bijeenkomsten 
tussen meerdere staten, de ontwikkeling van uitwisselingen. 
219. Het vaststellen van de prioriteiten - en dus van de werkthema's - heeft plaatsgehad 
gedurende meerdere bijeenkomsten van de Commissie met vertegenwoordigers van de 
ministeries van de Lid-Staten: de ad hoc groep die op deze manier tijdens de eerste 
bijeenkomst in Brussel in juni 1991 is gevormd, heeft 6 prioritaire thema's gekozen: 
- voortgezet onderwijs 
- overgang school-beroepsleven 
- de Ierse reizigers (netwerk dat later in de andere netwerken werd verwerkt) 
- onderwijs op afstand 
- lesmateriaal 
- opleiding van contactpersonen van zigeunerafkomst 
Tijdens een tweede bijeenkomst in Rotterdam, in september 1991, heeft de ad hoc groep 
de ontwikkeling en uitwisseling van gedachten mssen de verschillende staten kunnen 
uitdiepen en precieze voorstellen kunnen doen. Deze voorstellen, die vervolgens in 
projecten zijn omgezet, zijn onderling dusdanig gestructureerd dat ze netwerken kunnen 
vormen. 
220. Gedurende de eerste vier jaar van de. tenuitvoerlegging van de resolutie zijn er dus, op een 
enkele uitzondering na, door de ministeries van Onderwijs 100 grote projecten ingediend, 
die binnen vijf thematische netwerken gehergroepeerd en opgestart zijn. De lijst met 
projecten wordt regelmatig gepubliceerd in het informatiebulletin/rcfór/ace. Hier kan nog 
de organisatie door de verschillende netwerken - al naar gelang het onderwerp - van 
seminars, bijeenkomsten, colloquia en andere acties die onder andere rubrieken vallen, aan 
toegevoegd worden. 
221. Indeling van de projecten van de eerste drie jaar. 
In 1991-1992 zijn er 22 projecten gelanceerd. 
Netwerk I - Voortgezet onderwijs: Denemarken - Frankrijk (2 projecten) - Nederland -
Verenigd Koninkrijk 
Netwerk II - Overgang school-beroepsleven Frankrijk - Griekenland - Ierland - Nederland 
Netwerk III - De Ierse reizigers: Ierland - Verenigd Koninkrijk 
Netwerk IV - Onderwijs op afstand: Frankrijk - Verenigd Koninkrijk 
Netwerk V: Lesmateriaal: België (NI) - Spanje - Griekenland - Ierland - Italië - Nederland 
- Portugal 
Netwerk VI: Opleiding van contactpersonen: Spanje - Frankrijk 
65 
In het schooljaar 1992-1993 waren er, net als in het voorgaande jaar, 22 projecten. 
Aangezien de meeste ministeries van de verschillende Lid-Staten de activiteiten van het 
voorgaande jaar wilden verlengen en uitdiepen, is een aantal benamingen van projecten 
hetzelfde gebleven. De inhoud verschilt meestal in de zin van een uitdieping, en bepaalde 
activiteiten zijn geïntensiveerd, zoals bijvoorbeeld de bijeenkomsten en seminars, die 
gedurende het jaar dat de projecten werden gelanceerd minder gerechtvaardigd waren. 
Netwerk I - Voortgezet onderwijs: Denemarken - Frankrijk - Nederland 
Netwerk II - Overgang school-beroepsleven: Ierland - Nederland - Spanje 
Netwerk III - De Ierse reizigers: Ierland - Verenigd Koninkrijk 
Netwerk IV - Onderwijs op afstand: Frankrijk - Verenigd Koninkrijk 
Netwerk V: Lesmateriaal: Spanje (2 projecten) - België (NI en Fr) - Spanje - Griekenland 
- Ierland - Italië - Nederland - Portugal - Verenigd Koninkrijk 
Netwerk VI: Opleiding van contactpersonen: Spanje 
In 1993-1994 zijn er 25 projecten gelanceerd. Aangezien de meeste ministeries van de 
verschillende Lid-Staten de activiteiten van het voorgaande jaar wilden verlengen en 
uitdiepen, is een aantal benamingen van projecten hetzelfde gebleven als in het schooljaar 
1992-1993. De inhoud verschilt meestal in de zin van een uitdieping. Bepaalde projecten 
waarvoor door de ministeries of andere instellingen bij de Commissie steun is gevraagd, 
hebben betrekking op seminars, bijeenkomstenen colloquia die niet direct verband houden 
met een netwerk. Daardoor is het mogelijk dat een aantal activiteiten hier niet worden 
genoemd in het kader van de proefprojecten, maar dat deze logischerwijs zijn opgenomen 
in het hoofdstuk over de bijeenkomsten en colloquia. 
Verder dient onderstreept te worden dat de opgerichte netwerken hetzelfde zijn gebleven, 
met uitzondering van het netwerk "Ierse reizigers" waaraan slechts twee staten deelnamen 
(Ierland en het Verenigd Koninkrijk) en dat betrekking had op onderwerpen die ook in de 
andere netwerken aan bod kwamen, zoals de vervaardiging van lesmateriaal. Door de ad 
hoc groep van vertegenwoordigers van de ministeries en de Commissie werd beslist om 
de activiteiten van het netwerk "Ierse reizigers" in de andere netwerken onder te brengea 
Netwerk I - Voortgezet onderwijs: Denemarken - Frankrijk (2 projecten) - Nederland 
Netwerk II - Overgang school-beroepsleven: Spanje - Nederland 
Netwerk III - Onderwijs op afstand: Frankrijk - Verenigd Koninkrijk (2 projecten) - Italië 
Netwerk IV: Lesmateriaal: Duitsland (2 projecten) - België (Fr) - Spanje - Griekenland -
Ierland - Frankrijk (2 projecten) - Italië - Nederland - Verenigd Koninkrijk 
Netwerk V: Opleiding van contactpersonen: Griekenland - België (NI) - Spanje - Frankrijk 
66 
In 1994-1995 werden meer dan 30 projecten ontwikkeld. 
Werkgroepen 
222. De resolutie die in mei 1989 aangenomen werd, onderkent ten aanzien van de zigeuners 
en reizigers dat hun "cultuur en taal sinds meer dan 500 jaar deel uitmaken van het 
culturele en taalkundige erfgoed van de Gemeenschap". In de resolutie wordt vervolgens 
de noodzaak onderstreept van de inaanmerkingneming, op het gebied van de pedagogiek 
en het didactisch materiaal, van de geschiedenis, de cultuur en de taal van zigeuners en 
reizigers. Wat de voorlichtingen het onderzoek betreft, verzoeken de ministers eveneens 
het onderzoek op het gebied van de cultuur, de geschiedenis en de taal van zigeuners en 
reizigers te stimuleren. 
223. In de teksten die ten grond lagen aan de voorbereiding van de resolutie, en met name het 
samenvattende verslag Het onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers alsmede het 
Orientation document for reflexion and for action, werd eveneens benadrukt dat het 
belangrijk is om op deze gebieden een beschouwing en een actie op te zetten, en hierin 
werden concrete voorstellen gedaan. 
224. Teneinde aan al deze verzoeken te kunnen voldoen, heeft het "Centre de recherches 
tsiganes" van de universiteit René Descartes, met de steun van de Commissie, twee 
werkgroepen opgezet en ontwikkeld: 
• de Onderzoekgroep op het gebied van een Europese geschiedenis van de zigeuners 
• de Onderzoek- en actiegroep op het gebied van de taai van zigeuners. 
Aangezien het om vernieuwende en zeer belangrijke acties gaat, is het van belang het 
profiel en de functie van deze groepen uiteen te zetten; het gaat zowel om transversale 
acties als om acties die voor de gezamenlijke activiteiten als referentiekader dienen, en de 
acties hebben een voorbeeldfunctie op het gebied van het intercultureel onderwijs, en zelfs 
voor het onderwijs in zijn algemeenheid. 
Een geïntegreerde aanpak 
225. Het oprichten van werkgroepen door het "Centre de recherches tsiganes" is, net als alle 
maatregelen die ontwikkeld zijn in het kader van de tenuitvoerlegging van de resolutie, 
dusdanig geconcipieerd dat deze werkgroepen een aanvulling vormen op het geheel van 
acties, en in het bijzonder op de afzonderlijke acties. Na een beginperiode die het mogelijk 
heeft gemaakt een gestructureerd programma op middellange en lange termijn op te zetten, 
kunnen de groepen verschillende taken uitvoeren: 
67 
• de contacten tussen onderzoekers structureren in de vorm van een Europees netwerk 
• ontwikkeling van een gegevensbank met documentatie 
• organiseren van de produktie en verspreiding van materiaal voor onderwijsdoeleinden 
• werken als groep deskundigen ten behoeve van alle partners 
Verder kunnen de leden van de groepen en netwerken geraadpleegd worden voor een 
mening, advies, of deskundigenonderzoekop initiatief van de teams die in de verschillende 
Lid-Staten werkzaam zijn op het gebied van de vervaardiging van lesmateriaal, 
bijvoorbeeld in het kader van de proefprojecten die de ministeries coördineren (zie 
hierboven voor een beschrijving), voor zover de werkzaamheden van de teams betrekkirg 
hebben op vraagstukken over geschiedenis, cultuur en taal. 
Regelmatig wordt er in het driemaandelijkse informatiebulletin Interface informatie 
gepubliceerd over de bijeenkomsten van de groepen, en over hun werkzaamheden. 
226. Op dit moment wordt gewerkt aan de oprichting van een nieuwe groep voor de 
werkzaamheden en publikaties op het gebied van cultuur: deze groep steunt op de 
bereidwilligheid en dynamiek van met name de Union romani internationale om de 
ontwikkeling van concrete en prioritaire activiteiten op dit gebied van de kennis mogelijk 
te maken, met als een van de doelstellingen de publikatie van fiches die te zamen 
uiteindelijk een encyclopedie moeten vormen voor het gebruik in het onderwijs, en voor 
informatieveen vormende doeleinden in ruimere zin, tegen een interculturele achtergrond 
Tijdens het vierde internationale congres van zigeuners dat in 1990 in Warschau werd 
gehouden, is een "Commissie Encyclopedie" opgericht. In december 1993 heeft de 
Universiteit van Greenwich in het Verenigd Koninkrijk de eerste bijeenkomst van deze 
Commissie georganiseerd, met de steun van het "Centre de recherches tsiganes" van de 
universiteit René Descartes. Deze bijeenkomst heeft het mogelijk gemaakt met de 
ontwikkeling van de werkzaamheden te beginnen en te komen tot de oprichting van een 
netwerk van Europese universiteiten en onderzoeksinstituten. De taak van dit netwerk is 
het op een flexibele manier ondersteunen en organiseren van de werkzaamheden van de 
onderzoekers en organisaties van zigeuners op het gebied van het onderzoek, de 
voorbereidingen publikatie van artikelen voor de encyclopedie. Een tweede bijeenkomst, 
georganiseerd door de culturele stichting Rromani Baxt en het Centre de recherches 
tsiganes, vond in 1994 in Frankrijk plaats. 
De Europese werkgroep voor het onderwijs 
aan kinderen van zigeuners en reizigers 
227. Een andere werkgroep, bestaande uit zigeuners en reizigers die direct betrokken zijn bij 
het onderwijs, neemt binnen het geheel van ontwikkelde acties een andere plaats in. Deze 
werkgroep, die een soortgelijke rol speelt als de andere groepen, leent zich bijzonder goed 
68 
voor de taak van groep deskundigen die geraadpleegd kan worden voor het bijsturen van 
bepaalde acties op het gebied van het onderwijs. 
228. De Europese werkgroep voor het onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers, 
opgezet op initiatief van het "Centre de recherches tsiganes" van de universiteit in Parijs, 
dat deze werkgroep met name op het gebied van de logistiek ondersteunt, komt regelmatig 
bijeen. 
Het idee is ontstaan in juli 1989 - net na het aannemen van de resolutie door de ministers -
tijdens de zomeruniversiteitin Carcassonne (Frankrijk) waaraan een groep jonge zigeuners 
en reizigers deelnam. Het "Centre de recherches tsiganes" heeft vervolgens besloten dit 
idee gestalte te geven. In april 1991 konden in de buurt van Avila, in Spanje, 
onderwijsgevenden en monitors uit 5 Lid-Staten van de Gemeenschap bijeenkomen en 
samenwerken, met de steun van de Commissie, het Spaanse ministerie van Onderwijs en 
het "Centre de recherches tsiganes". In april 1992 werd er in Burwell (Cambridgeshire) 
tweede bijeenkomst georganiseerd door de East Anglian Gypsy Council, met de steun van 
de Commissie, het Department of Education and Science in Londen en de Peterborough 
City Council, en met de medewerking van het "Centre de recherches tsiganes". De 
deelnemers van zigeuner- en reizigersafkomst uit 8 Lid-Staten van de Gemeenschap 
hebben de beschouwing van het voorgaande jaar kunnen uitdiepen en een ruim verspreide 
resolutie kunnen aannemen. In 1993 hebben er twee bijeenkomsten plaatsgehad. Eerst was 
er de bijeenkomst in Navan, Ierland, georganiseerd door de Irish Traveller Movement 
(ITM) met de steun van de Dublin Travellers Education and Development Group 
(DTEDG). De tweede ontmoeting had plaats in Straatsburg, Frankrijk, en werd 
georganiseerd door de Association de recherche pour une pédagogie ouverte en milieu 
tsigane met de steun van het "Centre de recherches tsiganes1'. Dit intensieve werkbezoek 
heeft de groep in staat gesteld, ten aanzien van de verschillende punten van de door de 
ministers in 1989 aangenomen resolutie, een evaluatie van de situatie te presenteren, en 
voorstellen en beleidslijnen te formuleren, die aan de Commissie werden overgemaakt. 
De volgende bijeenkomsten vonden plaats in Lanciano (Italië) en Athene (Griekenland). 
229. De groep werkt aan een bundeling van alle bijdragen om ze onder optimale 
omstandigheden te kunnen verspreiden. De voorzitter van de groep heeft de perspectieven 
van de werkzaamheden samengevat: "Het is uiteraard leuk om bijeenkomsten op 
verschillende plaatsen in Europa te organiseren en om andere zigeuners te ontmoeten, 
maar er is natuurlijk een veel belangrijkere en serieuzere doelstelling. Getracht is om 
tijdens iedere conferentie de koers te bepalen van het onderwijs aan zigeuners en reizigers 
in de afzonderlijke Lid-Staten. We zijn ons bewust van het feit dat er veel verschillen 
bestaan mssen de verschillende staten onderling en binnen eenzelfde staat, maar de 
werkgroep heeft geprobeerd voorbij te gaan aan deze nationale verschillen, die natuurlijk 
en veelal ook gerechtvaardigd zijn. De doelstelling van de groep is het aanwijzen en 
bevorderen van de grondbeginselen van het onderwijs voor zover deze betrekking hebben 
op onze bevolkingsgroep in Europa. We hebben ons gerealiseerd dat dit alleen mogelijk 
is via het opzetten van samenwerkingsnetwerken die de regelmatige uitwisseling van 
gegevens en ervaring mogelijk maken. Gedurende de periode van ons bestaan en middels 
69 
de verschillende ontmoetingen die we georganiseerd hebben, hebben we een aantal uit te 
voeren voorstellen ontwikkeld en aangescherpt". 
De vervaardiging van materiaal voor onderwijsdoeleinden 
230. Ter bevordering van de verspreiding van materiaal voor onderwijsdoeleinden op een zo 
breed en flexibel mogelijke manier, is besloten om steun te verlenen aan de publikatie en 
verspreiding van materiaal voor onderwijsdoeleinden. Tijdens de tenuitvoerlegging van 
de resolutie konden aldus een dertigtal projecten ontwikkeld worden. Aan de hand van de 
analyse en evaluatie van de projecten die uitgevoerd zijn in het schooljaar 91/92 en 92/93, 
kon het profiel van deze actie herzien worden en in 93/94 is de aanpak vanwege drie 
belangrijke redenen die verband hielden met de ontwikkeling van de activiteiten, 
gewijzigd: 
• de proefprojecten die de Lid-Staten hebben ingediend en uitgevoerd, bevatten steeds 
meer een activiteit op het gebied van de vervaardiging van documenten voor 
onderwijsdoeleinden; 
• de steun ter bevordering van de uitwisselingen en van lesmateriaal die hierboven 
beschreven zijn, hebben gedeeltelijk betrekking op de verspreiding van materiaal; 
• de ontwikkeling van een Europese collectie vormt een aanvulling op de georganiseerde 
vervaardiging van documenten voor onderwijsdoeleinden. 
231. Als hieraan toegevoegd wordt dat, op initiatief van de overheden in de Lid-Staten en, 
binnen de staten, op initiatief van de teams en verenigingen, een groot aantal activiteiten 
geleid heeft tot publikaties en audiovisuele produkties, dan moge duidelijk zijn dat er in 
het kader van de tenuitvoerlegging van de resolutie die in 1989 werd aangenomen, op 
steeds grotere schaal gehoor wordt gegeven aan de oproep tot het vervaardigen van 
passend materiaal voor onderwijsdoeleinden. 
Een Europese collectie 
232. De tekst van de resolutie die door de ministers van Onderwijs is aangenomen in mei 1989, 
legt bijzonder expliciet het accent op de inaanmerkingnemingvan de geschiedenis, cultuur 
en taal van zigeuners en reizigers, de vervaardiging van passend didactisch materiaal, en 
voorlichting en onderzoek. 
Deze acties kruisen elkaar bij de ontwikkeling van een collectie materiaal voor 
onderwijsdoeleinden, of in bepaalde gevallen meer direct het didactisch materiaal, en de 
activiteiten om tot een collectie te komen kunnen gebundeld worden, waardoor ze elkaar 
onderling kunnen versterken. 
70 
Een georganiseerde produktie van documenten - waardoor een collectie voor een deel 
wordt bepaald - is bovendien een garantie voor de complementariteit van de publikaties, 
een garantie voor het elkaar niet overlappen van de publikaties. 
Hier moet het criterium van de kwaliteit aan toegevoegd worden: een georganiseerde 
produktie binnen een collectie die gesteund wordt door een breed netwerk van 
deskundigen, vergroot de kans om activiteiten te ontplooien waarvan de kwaliteit erkend 
wordt, en vergroot de kansen om kennis te nemen van activiteiten die anders onopgemerkt 
zouden blijven en om deze te verspreiden. 
233. De belangrijkste uitgangspunten van de collectie zorgen ervoor dat deze open staat voor 
diverse initiatieven, zowel voor het opstellen van documenten, als voor de verspreiding 
ervan of voor de hulp die geboden kan worden: 
• de publikaties, die door de teams van verschillende staten zijn voorbereid, zijn de 
neerslag van echte internationale samenwerking; deze teams zijn door hun samenstelling 
goed op de hoogte van de behoeften en gevoeligheden van zeer verschillende plaatsen en 
ze hebben toegang tot kwalitatief hoogwaardige produkties op nationaal en lokaal niveau, 
waarvan het belangrijk is kennis te nemen. 
De gepubliceerde teksten zijn kenmerkend voor de collectie: 
• ze zijn opgesteld in complementariteit met de andere teksten en met de andere acties die 
op Europees niveau ontwikkeld zijn, om ervoor te zorgen dat er gestructureerde informatie 
gepubliceerd wordt - een belangrijk kenmerk voor de lezer en pedagogisch van groot 
belang; 
• ze zijn voor het grootste deel nog niet gepubliceerd, ofwel omdat ze over onderwerpen 
gaan die, hoewel zeer belangrijk, nog niet bestudeerd werden, ofwel omdat ze deze 
onderwerpen op een originele manier benaderen; 
• de kwaliteit ervan is gewaarborgd doordat ervaren deskundigen ze opgesteld of 
voorbereid hebben in samenspraak met de auteurs; 
• de collectie is weliswaar door deskundigen vervaardigd, maar niet bestemd voor 
deskundigen: de collectie moet direct door leerlingen van het voortgezet onderwijs 
gebruikt kunnen worden, alsmede door de leerkrachten van het basisonderwijs, ten 
behoeve van hun leerlingen; 
• de collectie is weliswaar door deskundigen gemaakt, maar niet bestemd voor een 
gespecialiseerd publiek: in het kader van een interculturele aanpak van het onderwijs moet 
iedere leerling en leerkracht, uitgaande van de inhoud van de afzonderlijke werken, in 
staat zijn zich te informeren over de zigeuners en reizigers, of deze informatie te 
gebruiken voor hun lessen. Bepaalde teksten die voorgesteld worden door bijzonder 
deskundige onderzoekers vernieuwen de aanpak op bestaande gebieden (geschiedenis, 
taalkunde, enz.) en zijn bestemd voor de leerkrachten en voor opleiders, leerlingen, 
71 
studenten en onderzoekers, maar ook voor maatschappelijk werkers, 
overheidsfunctionarissen en politici; 
• de werken kunnen vergezeld gaan van praktische pedagogische fiches of andere 
didactische instrumenten; deze fiches en instrumenten worden voorbereid door teams van 
veldwerkers, ervaren pedagogen en de deelnemers aan proefprojecten. De produktie ervan 
is heel illustratief voor de dynamiek van de ontwikkelde activiteiten: uiteenlopende 
verenigingen en partners in het kader van een onderzoekactie, coördinatie en 
complementariteit van de werkzaamheden, Europese dimensie en aanpassing aan de lokale 
context op het gebied van taal en cultuur; 
• de collectie is bestemd voor internationaal gebruik en de meeste teksten zijn in meerdere 
talen gepubliceerd om ze toegankelijk te maken voor een groot publiek. 
234. Voor het opzetten van de collectie moesten: 
• de inhoudelijke kwaliteit van de documenten en het niveau van de leesbaarheid voor de 
leerlingen vastgesteld worden; 
• een pedagogische aanpak, en dus een stijl voor de presentatie van de teksten (lengte, 
indeling, ritme,...) bepaald worden; 
• een strategie voor het verzamelen bepaald worden, waardoor het mogelijk werd op een 
overzichtelijke en gecoördineerde manier te werken, waarbij de collectie blijft openstaan 
voor bijdragen van andere auteurs dan de groepen deskundigen vanaf het moment dat de 
bijdragen passen binnen de gekozen aanpak en aan het vereiste kwaliteitsniveau voldoen; 
• een lijn ten aanzien van de grafische weergave worden bepaald; 
• deze beschouwing en de lijn ten aanzien van de grafische weergave worden uitgebreid 
tot de keuze van een mnctionele iconografie; 
• de totstandkomingen technische ontwikkeling van een letterpolis voor de publikatie van 
de teksten in de taal van zigeuners worden bestudeerd; 
• een netwerk worden opgezet van gemotiveerde en kwalitatief hoogstaande uitgevers 
zodat de ondersteuning door de uitgevers en de verspreiding in meerdere staten en talen 
gewaarborgd is, de activiteiten zo veel mogelijk gedecentraliseerd zijn en ze zo dicht 
mogelijk staan bij degenen die in de publikaties geïnteresseerd zijn; op die manier zijn de 
lokale vestigingen en een verspreiding op internationaal niveau gewaarborgd. 
Verschillende series zijn reeds gestart, andere series zijn voorgesteld. Op dit moment: 
• een Europese geschiedenis van de zigeuners 
• taalkunde van het Romani 
• referenties (belangrijke verslagen, oorspronkelijke teksten, bibliografieën) 
72 
• Rukun (kinderboeken in de taal van zigeuners, avonturen van het beroemde hondje 
"Spot", gepubliceerd met de toestemming van de oorspronkelijke uitgever Ventura). 
Tijdens het eerste jaar (schooljaar 1993-1994) zijn er zeven delen verschenen. Een groter 
aantal wordt gepubliceerd in 1994-1995, en een nog groter aantal wordt voorbereid. 
Informatie en documentatie 
Een informatiebulletin 
235. De noodzaak van documentatie en informatie kwam duidelijk naar voren in de resolutie 
die in 1989 door de ministers aangenomen werd, en sinds 1990 heeft de Commissie het 
principe van een informatiebulletin over het onderwijs aan kinderen van zigeuners en 
reizigers aanvaard. De publikatie van dit driemaandelijkse bulletin, waarvan de naam 
Interface is, wordt verzorgd door het "Centre de recherches tsiganes" van de universiteit 
René Descartes in Parijs. In 1990 werd een vragenlijst opgesteld aan de hand waarvan het 
mogelijk was precies vast te stellen aan welke personen dit bulletin gestuurd moest 
worden, zich op de hoogte te stellen van hun activiteiten om een gegevensbank op te 
kunnen zetten, en zich op de hoogte te stellen van hun wensen op het gebied van de 
informatie en acties op communautair niveau. Het eerste nummer van dit bulletin is in 
februari 1991 verschenen. 
236. Het bulletin, dat bestemd was voor alle betrokken partners, zoals de verenigingen van 
zigeuners en reizigers, andere verenigingen, leerkrachten, opleiders, coördinatoren, 
inspecteurs, documentalisten, plaatselijke, regionale en landelijke overheidsdiensten, enz., 
heeft het mogelijk gemaakt contacten te leggen en te versterken, en zo de samenwerking 
mssen meerdere staten te bevorderen. 
237. De eerste nummers zijn gepubliceerd in twee edities, Engels en Frans, maar er kwam ook 
vraag naar andere talen en op dit moment wordt het bulletin eveneens in het Duits en 
Spaans gepubliceerd. Op middellange termijn is een editie in de taal van zigeuners 
gepland. De uitgave in het Duits wordt gesteund door het Kultusministerium Nordrhein-
Westfalen en om aan de stijgende vraag vanuit Midden- en Oost-Europa te kunnen 
voldoen, verleent de Raad van Europa vanaf 1994 steun. Het is een driemaandelijks 
bulletin; eind 1993 waren er twaalf nummers gepubliceerd. Het bulletin, dat in het begin 
twaalf bladzijden bevatte, telt er op dit moment vierentwintig en verschijnt in een oplage 
van 8.500 exemplaren. 
Publikaties 
238. Tijdens de tenuitvoerlegging van de resolutie verschenen met name de volgende 
publikaties, die toegevoegd kunnen worden aan de in de andere rubrieken genoemde 
publikaties: 
73 
• La Scolarisation des enfants tsiganes et voyageurs: recherche-action et coordination, 
het verslag van de bijeenkomst in Carcassonne, Frankrijk. 1989; gepubliceerd in het 
Frans, Engels en Spaans; 
• het herhaaldelijk publiceren door de krant Nevipens Romani, van de Union Romani 
espanola van een speciaal nummer in "romano kaló" over met name het Orientation 
document for reflexion and for action dat gepubliceerd is naar aanleiding van de studies 
die voor de Commissie zijn uitgevoerd op onderwijsgebied, over de parlementaire 
debatten rond het Ford-verslag van de Commissie (naar aanleiding van de enquête van het 
Europees Parlement over de ontwikkeling van het racisme en de xenofobie in Europa), en 
over de communautaire initiatieven tegen racisme en xenofobie ten gunste van 
minderheden; 
• het verslag van het seminar in Poole, Verenigd Koninkrijk, 1991 "De kinderen van 
zigeuners en reizigers, middelen voor toegang tot het onderwijs", werd in het Engels en 
Italiaans gepubliceerd; 
• naar aanleiding van de internationale ontmoeting "Oost/West: vergelijkende analyse van 
het regionale en lokale beleid ten aanzien van de zigeuners" dat door het Centro Studi 
Zingari in Ostia, Italië, in 1991 werd georganiseerd, is in het Italiaans het verslag 
gepubliceerd: Est e Ovest a confronto sulle politiche regionali e locali verso i Rom; 
• hierbij dient onderstreept te worden dat in het kader van de proefprojecten ofwel naar 
aanleiding van de organisatie van thematische bijeenkomsten, ofwel naar aanleiding van 
de ontwikkeling van projecten, begonnen is met de verspreiding van verslagen of het 
opstellen ervan in de vorm van een publikatie. Als voorbeeld kunnen we het Italiaanse 
document Produzione di Materiali Didattici Interculturali noemen, dat is opgesteld naar 
aanleiding van een studiebijeenkomst in het kader van het proefproject dat betrekking heeft 
op het lesmateriaal. 
Een gegevensbank 
239. Uit de verschillende smdies naar de situatie van de zigeunergemeenschappen, alsmede uit 
de ontmoetingen, hoorzittingen, aanbevelingen en wensen die de verschillende partners 
hebben uitgesproken, bleek duidelijk de noodzaak om de informatie zo toegankelijk 
mogelijk te maken, en wel om: 
• kennis te nemen van de opgedane ervaring en hieruit profijt te trekken; 
• het herhalen of overlappen van bepaalde acties te voorkomen en ervoor te zorgen dat 
ze elkaar aanvullen; 
• de uitwisselingen te intensiveren en de eventuele coördinatie ervan mogelijk te maken. 
De verspreiding van een vragenlijst in 1990 beantwoordde aan een grote behoefte op 
onderwijsgebied. De gegevens die op deze manier verzameld werden, vormden de 
74 
geleidelijke uitbreiding van een gegevensbank die bestemd was om de contacten tussen de 
teams onderling te bevorderen, en om de kennis van de activiteiten die op het gebied van 
het onderwijs zijn gehouden, te verbeteren. 
240. De internationale organisaties, de verenigingen van zigeuners, de nationale, regionale en 
plaatselijke overheden, de beheerders, de veldwerkers en onderzoekers hebben behoefte 
aan documentatie en aan instrumenten voor de beoordeling. In het kader van de 
activiteiten die ontwikkeld zijn voor de Commissie en met steun van de Commissie, heeft 
het "Centre de recherches tsiganes" drie repertoria ontwikkeld in de vorm van drie 
dynamische gegevensbanken die continu geactualiseerd worden en bedoeld zijn om 
geraadpleegd te worden: 
A • een repertorium van de organisaties (teams, verenigingen, particuliere en 
overheidsdiensten,... ) 
B • een repertorium van de lopende smdies en het lopende onderzoek 
C • een repertorium van de opgestelde documenten, ongeacht het feit of ze al dan niet 
gepubliceerd zijn. 
241. Het is duidelijk dat het zoeken naar contacten voor de ontwikkeling van 
gemeenschappelijke projecten op die manier enorm vergemakkelijkt wordt en dat de 
toename van de onderlinge contacten geleidelijk voor de aaneenschakeling van de 
netwerken zorgt. Het is ook duidelijk dat de opgestelde documenten onder de aandacht 
moeten worden gebracht: veel belangrijke documenten zijn niet bekend omdat ze nooit 
gepubliceerd zijn of omdat ze slechts op beperkte schaal verspreid werden. 
242. Het opzetten van een bank met referenties van documenten is een langdurige en complexe 
bezigheid. De informatie moet beoordeeld en georganiseerd worden. Daarom is het 
noodzakelijk een "thesaurus" (georganiseerd en gestructureerd geheel van trefwoorden) 
op te stellen, die geschikt is voor het gebruik op het gebied van de documentatie waaraan 
behoefte bestaat. Op dit moment bestaat de thesaurus in vier talen en er wordt gewerkt aan 
een versie in de taal van zigeuners. 
243. Verder moet onderstreept worden dat de gegevens beschermd zijn: er zijn 
voorzorgsmaatregelen getroffen om deze bescherming te waarborgen en ervoor te zorgen 
dat de informatie alleen overeenkomstig de doelstelling wordt gebruikt; het kaartsysteem 
voor het geven van referenties over documentatie heeft een positief advies gekregen van 
de instanties die zijn belast met de controle op de naleving van de wet en de internationale 
teksten die het gebruik van computergegevens reglementeren. 
244. Op dit moment zijn er drie gegevensbanken in bedrijf: 
A • het repertorium van organisaties (teams, verenigingen, particuliere en openbare 
diensten,...) wordt gebruikt om antwoord te geven op vragen van degenen die een 
partnerschap of uitwisseling willen ontwikkelen met teams die op hetzelfde gebied 
werkzaam zijn; 
75 
B • het repertorium van lopende studies en onderzoek wordt gebruikt om na te gaan wat 
er op een bepaald moment op een bepaald gebied gebeurt, teneinde de contacten te 
vergemakkelijken en te voorkomen dat activiteiten elkaar overlappen; 
C • het repertorium van de bestaande documenten, ongeacht het feit of ze gepubliceerd 
zijn, is gebaseerd op een steeds bredere gegevensbank. Deze bank moet echter continu 
gevoed worden aangezien er bijzonder veel documenten bestaan en er pas een volledig 
antwoord op een vraag kan worden gegeven wanneer er duizenden referenties naar 
documenten in opgenomen zijn. Op dit gebied worden de contacten ook steeds hechter, 
waardoor de activiteiten vertraagd kunnen worden en de organisaties die over veel 
documenten beschikken, kunnen meewerken aan de invoer in de gegevensbanken. 
Begeleiding, coördinatie, evaluatie, verspreiding 
De ad hoc groep 
245. Teneinde de uitwisselingen van gedachten over de lopende acties te ontwikkelen en deel 
te nemen aan het vastleggen van toekomstige acties, heeft de Commissie de ministeries 
van Onderwijs van de Lid-Staten uitgenodigd voor een eerste bijeenkomst die in juni 1991 
in Brussel heeft plaatsgevonden. Zodoende werd er een ad hoc groep van 
vertegenwoordigers van de verschillende ministeries opgericht. Vanaf dat moment is de 
ad hoc groep ieder jaar ten minste twee keer door de Commissie bijeengeroepen, waardoor 
het mogelijk was een dialoog te ontwikkelen en de prioriteiten van de Lid-Staten te 
evalueren ten aanzien van de lopende acties en evenmele toekomstige acties. Verder 
hebben de leden van de groep steeds meer de kans om, via de bijeenkomsten en seminars 
waaraan sommigen van hen deelnemen, elkaar te ontmoeten en de acties op het gebied van 
samenwerking en coördinatie te intensiveren. 
246. Van de verschillende taken van de leden van de groep noemen we met name: 
• het vaststellen van prioriteitenen het voorstellen van projecten die aan deze prioriteiten 
beantwoorden; 
• het stimuleren van innoverende initiatieven, de begeleiding en nationale coördinatie, met 
name van de proefprojectenen andere acties die aan de proefprojecten gekoppeld kunnen 
worden; 
• het op elkaar aansluiten van nationaal beleid en communautair beleid; 
• de ontwikkeling van de dialoog mssen de Lid-Staten; 
• de organisatie van ontmoetingenen seminars op nationaal en op communautair niveau; 
• de intensivering en vertraging van de beschouwing en deelname (veldwerkers, 
organisaties van zigeuners, verenigingen,...). 
76 
Het "Centre de recherches tsiganes" 
247. In de loop van de voorbereiding van de resolutie die in mei 1989 door de ministers is 
aangenomen, hebben verschillende delegaties van vertegenwoordigers van de Lid-Staten 
in het kader van verschillende bijeenkomsten van het Onderwijscomité, en met name de 
bijeenkomst in maart 1989, op basis van de balans en de aanbevelingen uit smdies en 
andere documenten, ter dege de noodzaak benadrukt van een coördinatie en stimulatie op 
communautair niveau middels een team dat hiervoor verantwoordelijk is. De resolutie is 
in § 2 duidelijk ten aanzien van dit punt en in § 2.3 wordt gesproken van een "externe 
instantie" voor bijstand. 
248. Het betrof hier van bij de aanvang een prioritaire actie in de zin dat: 
• de gezamenlijke partners hadden gevraagd om deze instantie met diverse taken (zie 
diverse rapporten, aanbevelingen van seminars, conferenties, enz.); 
• voor de "ontwikkelingvan een algemene, structurele aanpak" zoals de resolutie vraagt, 
een dergelijke instantie voor bijstand nodig was; 
• men uit wilde gaan van het bestaande en dit als basis wilde gebruiken voor het opzetten 
van een netwerk dat gestimuleerd moest worden. 
249. De functionering van een Europese instantie beantwoordde dus aan verschillende 
basisbehoeften: coördinatie, evaluatie, verspreiding en informatie. Het moest een ervaren 
team zijn dat in contact staat met mensen in verschillende staten. De instantie moest over 
de op dit gebied noodzakelijke flexibiliteit beschikken en voortbouwen op de lopende 
activiteiten en de bestaande instanties in de verschillende staten, door hierop een 
aanvulling te vormen en niet door ze tegen te werken. Een dergelijk team zou de 
oprichting op middellange termijn en op lange termijn van een samenwerkingsnetwerk 
binnen de Gemeenschap moeten bevorderen, waarbij de veelheid en verscheidenheid van 
de situaties gerespecteerd moet worden. Zodoende wordt er via de diversiteit een eenheid 
gecreëerd en wordt de duurzaamheid gewaarborgd. 
250. Het Centre de recherches tsiganes van de universiteit René Descartes in Parijs is een 
universitaireoverheidsinstellingdie in 1979 opgericht werd. De instelling ontwikkelt sinds 
het begin van de jaren '80 een regelmatige samenwerking met de Europese Gemeenschap 
en met de Raad van Europa (studies, verslagen, publikaties, organisatie van bijeenkomsten 
en seminars,...). Het centrum is belast met het uitvoeren van smdies en 
deskundigenonderzoek op Europees niveau en een belangrijk deel van de werkzaamheden 
bestaat dan ook uit het gestructureerd verlenen van technische bijstand bij de 
tenuitvoerlegging van de maatregelen ter verbetering van de levensomstandigheden van 
de zigeunergemeenschappen. Dit gebeurt via acties waarvoor dit centrum zich als 
universitair centrum bijzonder goed leent: opleiding, onderzoek, informatie, publikatie, 
coördinatie,... op de gebieden waarop door de verschillende medewerkers onderzoek 
wordt gedaan: sociologie, geschiedenis, taalkunde, sociale en culturele antropologie,... 
77 
251. Om deze activiteiten op het gebied van beschouwing en actie tot een goed einde te 
brengen, heeft het "Centre de recherches tsiganes" een strategie ontwikkeld waardoor het 
mogelijk is ideeën, initiatieven en mensen met verschillende achtergronden bij elkaar te 
brengen en te komen tot een samenwerking binnen een geheel waarvan de opbouw staat 
voor organisatie en stevigheid. Het werkkader dat op die manier in de loop der tijd 
geschapen is, wordt enerzijds gekenmerkt door een stevigheid die een doelmatige 
ondersteuning van de activiteiten waarborgt, en anderzijds door een flexibiliteit die 
openheid en aanpasbaarheid garandeert. Het werkkader, dat voortgekomen is uit een 
filosofie die in veel publikaties en regelmatig in het informatiebulletin Interface 
doorklinkt, is de hoeksteen geworden voor een referentieprogramma. 
252. Tegen de achtergrond van de tenuitvoerlegging van de resolutie heeft het "Centre de 
recherches tsiganes", naast de gebruikelijke activiteiten (onderzoek, technische bijstand, 
advies, informatie) en de algemene werkzaamheden op het gebied van de coördinatie en 
documentatie, gesteund door de Europese Commissie, in concreto de volgende initiatieven 
genomen: 
• publikatie van het informatiebulletin Interface; 
• opzetten en ontwikkelen van Europese gegevensbanken; 
• oprichten van werkgroepen: de onderzoekgroep voor een Europese geschiedenis van 
zigeuners, de onderzoek- en actiegroep op het gebied van het Romani, en de Europese 
werkgroep voor het onderwijs aan zigeuners en reizigers; 
• de organisatie van steun bij het bevorderen van uitwisselingen van ervaringen; 
• de ontwikkeling van lesmateriaal: organiseren van steun voor diverse teams, 
ontwikkeling van de Europese collectie Interface; 
• meer gerichte acties: ontmoetingen, zomeruniversiteiten, smdies en verslagen, enz. 
De activiteiten van andere institutionele partners 
Binnen de Commissie 
253. Terwijl de vraagsmkken op het gebied van het onderwijs reeds lang de aandacht van de 
diensten van de Commissie kregen, heeft er zich naderhand een verbreding voorgedaan. 
Zo werd er in mei 1991 door het Directoraat "Sociale zekerheid, sociale bescherming, 
levensomstandigheden" binnen het Directoraat-generaal "Werkgelegenheid, industriële 
betrekkingen en sociale zaken" een hoorzitting georganiseerd van deskundigen en 
vertegenwoordigers van zigeuners. Deze hoorzitting heeft de Commissie in staat gesteld 
kennis te nemen van de analyses en voorstellen van de verenigingen van zigeuners. Naar 
aanleiding van deze hoorzitting en na de verspreiding van het verslag ervan, hebben de 
diensten van de Commissie onderzoek uitgevoerd naar de voorwaarden van een 
ontwikkeling van activiteiten ten behoeve van de zigeuners en reizigers op andere gebieden 
dan het onderwijs. 
254. Verder dienen hier meerdere lopende programma's genoemd te worden die acties bevatten 
ten gunste van de zigeuners en reizigers. In het kader van het "Tweede programma ter 
78 
bestrijding van de armoede" werd steun geboden aan de teams in met name Ierland, Spanje 
en Portugal. Het derde armoede-programma heeft ook betrekking op acties voor de 
zigeunergemeenschappen: van de totaal 39 projecten van het derde armoede-programma 
hebben er vier (in Griekenland, Spanje, Italië en Ierland) rechtstreeks betrekking op de 
zigeuners en reizigers. Andere acties zijn ontwikkeld in het kader van het Europees 
Sociaal Fonds en bepaalde activiteiten, zoals het programma "Horizon", hebben veel 
verenigingen die met zigeunergemeenschappen werken, in staat gesteld projecten te 
ontwikkelen. Andere activiteiten moeten nog worden vastgelegd, met name in het kader 
van de steunprogramma's voor Midden- en Oost-Europa. 
255. Twee Directoraten-Generaal van de Commissie, met name DG XXII en DG XVI, hebben 
in het kader van het programma "ECOS" gezamenlijk een initiatief genomen met het oog 
op de ontwikkeling van een interregionaal ontwikkelingsproject, ni. de "Strijd tegen de 
uitsluiting: de zigeuners in de gemeente": invoering van een netwerk dat regionale en 
lokale overheden en academische instanties bijeenbrengt; ontwikkeling van activiteiten 
voor het tegengaan van uitsluiting door moeilijkheden bij de sociaal-culturele integratie; 
opleiding van de plaatselijke verkozenen en van het lokale en regionale administratief 
kader; ontwikkeling van het onderwijs- en sociaal beleid van de lokale en regionale 
overheden door wetenschappelijke ondersteuning en technische bijstand. 
256. Het Europees Parlement, dat regelmatig de Commissie vragen stelt over de uitgevoerde 
acties, blijft oplettend: mondelinge en schriftelijke vragen, resoluties en actieve steun op 
het gebied van het onderwijs middels het aannemen en ontwikkelen van de begrotingslijn 
die de tenuitvoerlegging van de resolutie mogelijk heeft gemaakt. De verzameling teksten 
van internationale instellingen, met name de vragen en resoluties van het Europees 
Parlement, werd als referentie- en werkdocument gepubliceerd. 
Andere internationale instellingen 
De Raad van Europa 
257. De Raad van Europa heeft een aantal activiteiten op het gebied van de zigeuners en 
reizigers ontwikkeld. Het is van belang om enkele details te geven over deze ontwikkeling 
in het kader van het onderzoek naar de tenuitvoerlegging van de resolutie aangezien deze 
de noodzaak benadrukt van de complementariteit bij de ontwikkeling van de activiteiten 
van de twee instellingen. 
258. Naar aanleiding van de resolutie 125 (1981) van de permanente conferentie van 
plaatselijke en regionale overheden "over de rol en de verantwoordelijkheid van de 
plaatselijke en regionale overheden ten aanzien van de culturele en sociale problemen van 
zigeuners- en reizigersafkomst" heeft de Raad culturele samenwerking besloten om in 
1983 een internationaal seminar te organiseren dat het eerste zou zijn van een reeks acties: 
• seminar over De opleiding van leerkrachten van kinderen van zigeuners, dat in 1983 in 
Donaueschingen (BRD) werd gehouden; 
79 
• voorbereiding in 1984 van het boek Zigeuners en Reizigers, dat gepubliceerd is in 
verschillende talen en voornamelijk bestemd is voor leerkrachten, opleiders, inspecteurs, 
overheidspersoneel, maar ook voor functionarissen van de plaatselijke en regionale 
overheden; het is een informatief boek dat bestaat uit twee delen (Sociaal-culturele 
gegevens en Sociaal-politieke gegevens); een nieuwe editie van dit boek, dat bewerkt werd 
om rekening te kunnen houden met de algehele situatie in Europa, is in 1994 onder de titel 
Roma, Zigeuners en Reizigers verschenen; 
• seminar over Het onderwijs aan kinderen van zigeuners: de evaluatie van innoverende 
acties, dat in 1987 opnieuw in Donaueschingen, in de BRD, gehouden werd; 
• publikatie van het verslag van een zomeruniversiteit die in 1988 in Frankrijk 
georganiseerd is door het "Centre de recherches tsiganes" met de steun van het Franse 
ministerie van Onderwijs: De kinderen van zigeuners op school: de opleiding van 
leerkrachten en ander personeel; 
• seminar dat in 1989 in Benidorm (Spanje) georganiseerd is in samenwerking met de 
onderwijsdienst van de gemeente Valencia en van het ministerie van Onderwijs en 
Wetenschappen in Madrid: Naar intercultureel onderwijs: de opleiding van leerkrachten 
die kinderen van zigeuners in de klas hebben; 
• seminar dat in 1990 georganiseerd is in samenwerking met het Franse ministerie: Het 
onderwijs op afstand en de pedagogische follow-up (Aix-en-Provence). 
259. Geconstateerd kan worden dat de interesse van de Raad van Europa voor vraagsmkken 
met betrekking tot het onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers ook de afgelopen 
jaren niet is afgenomen. De seminars zijn noch eenvoudigweg opgezet als 
bijscholingscursussen, die door de Lid-Staten zelf opgezet kunnen worden, noch als 
gerichte ontmoetingen. De Europese seminars moeten, gezien hun zeldzame karakter en 
de kansen die ze bieden door de bundeling van kennis en ervaringen, alsmede via de 
contrastrijke analyse van de gediversifieerde activiteiten, leiden tot ontdekkingen en 
vooruitblikken; ze moeten een beweging op gang brengen, de wegen vrij maken, 
innovaties voortbrengen. Ze moeten elkaar aanvullen en geleidelijk zorgen voor een 
grotere kennis over de prioritaire onderwerpen; een algemene, samenhangende en 
vergelijkbare kennis op Europese schaal. 
260. Naast de activiteiten op het gebied van het onderwijs zijn de beschouwingen, net als 
binnen de Europese Commissie, voortgezet en uitgebreid. Zo heeft in 1983 het comité van 
ministers de aanbeveling nr. R(83)l betreffende de staatloze reizigers of reizigers van 
onbepaalde nationaliteit aangenomen en heeft het ad hoc comité van deskundigen voor de 
identiteitspapierenen het verkeer vanpersonen in 1986 het eindverslag van het onderzoek 
naar de juridische vraagsmkken die verband houden met het verkeer van reizigers 
aangenomen. In antwoord op de vragen van de parlementaire vergadering heeft het comité 
van ministers tevens het accent gelegd op een aantal belangrijke vraagsmkken. Zo zijn er 
bijvoorbeeld tijdens de bijeenkomst in april 1984 overwegingen naar voren gebracht in 
antwoord op de vraag nr. 271 ten aanzien van "de erkenning van de zigeuners als etnische 
minderheid". 
80 
261. Wat betreft de recentelijke ontwikkelingen, heeft de parlementaire vergadering in februari 
1993 de Aanbeveling 1203 over de situatie van de zigeuners in Europa aangenomen. De 
vergadering wijst op de moeilijke situatie van de zigeunergemeenschappen, het belang van 
de tenuitvoerlegghg van reeds aangenomen teksten, en doet het comité van ministers de 
aanbeveling om, eventueel in de vorm van voorstellen aan de regeringen of de bevoegde 
plaatselijke of regionale overheden in de Lid-Staten, initiatieven te nemen op het gebied 
van de cultuur, het onderwijs, de voorlichting, de gelijke rechten, het dagelijks leven, 
alsmede maatregelen van algemene strekking zoals activiteiten op het gebied van 
onderzoek, samenwerking met de Europese Gemeenschap, overleg met de internationale 
verenigingen die de zigeuners vertegenwoordigen, of het aanwijzen van een 
contactpersoon. 
262. De permanente conferentie van plaatselijke en regionale overheden in Europa - de PCPRE 
- heeft, na een hoorzitting in 1991, in 1992 een colloquium georganiseerd in Slowakije 
waaraan werd deelgenomen door vertegenwoordigers van de plaatselijke overheden, 
vertegenwoordigers van de zigeunergemeenschappen en deskundigen. Tijdens het 
colloquium werden de resultaten van de hoorzitting van 1991 bevestigd en in de conclusie 
wordt de noodzaak onderstreept om de resolutie van 1981 te actualiseren en te reactiveren, 
en concrete werkvoorstellen te doen. De Commissie cultuur, onderwijs en media van de 
PCPRE heeft op basis van de conclusies van de hoorzitting en het colloquium besloten een 
nieuwe tekst voor te bereiden. Deze resolutie 249(1993) over De zigeuners in Europa: rol 
en verantwoordelijkhedenvan de plaatselijke en regionale overheden werd in maart 1993 
aangenomen. De Conferentie betreurt het dat de reeds aangenomen teksten slechts weinig 
concrete effecten hebben gesorteerd. De Conferentie verzoekt de plaatselijke en regionale 
overheden om de noodzakelijke maatregelen te treffen om via een algemene aanpak de 
integratie van de zigeuners in de plaatselijke gemeenschap te vergemakkelijken, om het 
overleg met en de deelname van de zigeuners zelf te ontwikkelen, om de vooroordelen te 
bestrijden, en om deel te nemen aan de ontwikkeling van een netwerk van gemeentes. 
263. Het voorstel om een netwerk op te zetten van de gemeenten die het meest betrokken zijn 
bij de opvang van zigeunergemeenschappen, vormt een van de drijfveren van deze 
resolutie, waarop meerdere activiteiten gebaseerd zijn. Verder is aan het comité van 
ministers van de Raad van Europa gevraagd bij de regeringen aan te dringen op de 
tenuitvoerlegging van de aangenomen teksten, om de Raad culturele samenwerking te 
verzoekende werkzaamheden die sinds eenjaar of tien uitgevoerd worden, te intensiveren 
middels publikaties, het organiseren van seminars, de deelname aan het geplande netwerk 
van gemeentes, het opzetten van een "Europese cultuurhistorische zigeunerroute", en de 
inaanmerkingneming van het vraagstuk van de zigeuners in het kader van het nieuwe 
project "Democratie, mensenrechten, minderheden: educatieve en culturele aspecten". De 
resolutie bevat tevens voorstellen op het gebied van de mensenrechten, de studie naar 
vraagsmkken betreffende de migratie (middels de activiteiten van het Europees Comité 
inzake migraties - CDMG), en de studie naar de vraagsmkken op het gebied van de 
middelen voor massacommunicatie. Aan de zigeuners en hun organisaties wordt gevraagd 
actief deel te nemen. Ten slotte wordt in deze resolutie het belang onderstreept van de 
werkzaamheden die uitgevoerd worden op het niveau van de Europese Gemeenschap en 
de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa, alsmede van de noodzaak de 
complementariteit van de gezamenlijke activiteiten te bewaken. Het netwerk van steden 
81 
zou in 1994 van start moeten gaan en verder heeft de Raad culturele samenwerking 
verzocht om een voorbereidende studie betreffende een project voor de ontwikkeling van 
een Europese cultuurhistorische zigeunerroute. 
264. Het Europees comité inzake migraties intensiveert de activiteiten ten gunste van de 
zigeunergemeenschappen: tijdens de 506de bijeenkomst van de afgevaardigden van de 
ministeries in januari 1994 krijgt het CDMG van het comité van ministers het mandaat om 
"een diepgaand onderzoek uit te voeren naar de verschillende aspecten van de situatie en 
de levensomstandigheden van de zigeuners tegen de nieuwe Europese achtergrond. Deze 
werkzaamheden moeten uitgevoerd worden rekening houdend met aanbeveling 1203 
(1993) van de parlementaire vergadering over de zigeuners in Europa, en in nauwe 
samenwerking met de activiteiten die worden uitgevoerd op andere niveaus, met name 
binnen de Europese Unie". 
265. De complementariteitwaarom in 1989 werd verzocht in de resolutie van de ministers van 
Onderwijs van de Europese Gemeenschap (mssen de acties van de Gemeenschap en die 
van de Raad van Europa) is op twee niveaus van wezenlijk belang: 
• op algemeen niveau: het feit dat het "Centre de recherches tsiganes" van de Raad van 
Europa rechtstreeks de verantwoordelijkheid kreeg over bepaalde ontwikkelde acties, of 
betrokken werd bij deze acties, heeft het mogelijk gemaakt bepaalde activiteiten van deze 
twee instellingen concreet aan elkaar te koppelen en ervoor te zorgen dat ze elkaar 
aanvullen (bijvoorbeeld het onderwerp van de seminars voor de bijscholing van de 
leerkrachten, de inhoud van de verslagen die opgesteld zijn voor zowel de Europese 
Commissie als voor het secretariaat van de Raad van Europa, het op elkaar aansluiten van 
projecten van de verschillende partijen in Europa,...); 
• binnen bepaalde acties die in de verschillende paragrafen van dit verslag beschreven 
zijn; bijvoorbeeld: 
- de verspreiding van het informatiebulletin Interface in Midden- en Oost-Europa 
wordt sinds begin 1994 gesteund door de Raad van Europa; 
- de verspreiding van bepaalde afleveringen van de Europese collectie Interface in 
bepaalde staten van Midden- en Oost-Europa wordt op verschillende manieren gesteund 
door de Raad van Europa; 
- de onderzoekgroep voor een Europese geschiedenis van zigeuners werkt nauw 
samen met de Raad culturele samenwerking van de Raad van Europa bij de ontwikkeling 
van nieuwe acties: seminars, onderzoekactie, publikaties; 
- het is duidelijk dat de verschillende gegevensbanken die door het "Centre de 
recherches tsiganes" zijn ontwikkeld, in heel Europa gebruikt kunnen worden. 
82 
De Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa - CVSE 
266. Sinds de eerste bijeenkomst in Helsinki in 1975 heeft de CVSE zich bezig gehouden met 
de vraagsmkken betreffende de militaire veiligheid, de politieke samenwerking tussen het 
Oostenen het Westen, en de mensenrechten. Een eerste bijeenkomst van de Conferentie 
over de menselijke dimensie van de CVSE werd in juni 1989 in Parijs gehouden. Een 
tweede bijeenkomst werd in juni 1990 in Kopenhagen gehouden. Naar aanleiding van deze 
bijeenkomst hebben de deelnemende staten een belangrijk document aangenomen. In dit 
definitieve document wordt in vijf hoofdstukken gepreciseerd dat de deelnemende staten 
overeen zijn gekomen "de naleving en toekenning van de mensenrechten en belangrijkste 
vrijheden te versterken, de contacten mssen de mensen te ontwikkelen en oplossingen te 
vinden voor daarmee verband houdende humanitaire vraagsmkken". Hoofdstuk IV is 
volledig gewijd aan het vraagstuk van de nationale minderheden; artikel 40 heeft 
voornamelijk betrekking op racisme en het is belangrijk te constateren dat van alle 
minderheden alleen de Roma/zigeuners expliciet genoemd worden. 
267. Als vervolg op de bijeenkomst in Kopenhagen is er van 1 tot 19 juli 1991 in Genève een 
bijeenkomst gehouden van deskundigen van de CVSE over de nationale minderheden. In 
het definitieve verslag van deze bijeenkomst (hoofdstuk VI) hebben de deelnemende staten 
hun ongerustheid uitgesproken over het toenemende geweld om redenen van racistische, 
etnische of religieuze aard, en "tegen deze achtergrond bevestigen ze de specifieke 
problemen van de Roma (zigeuners) te onderkennen. Ze verklaren zich bereid de 
noodzakelijke maatregelen te nemen om te komen tot volledig gelijke kansen mssen de 
mensen die deel uitmaken van de Roma-gemeenschappen en doorgaans in hun staat 
aanwezig zijn, en de rest van de bevolking van deze staat. Ze zullen tevens het onderzoek 
en de smdies naar de Roma, alsmede naar de specifieke problemen waarmee ze te maken 
hebben, stimuleren". 
268. Naar aanleiding van deze conclusies hebben de regeringen van de deelnemende staten 
meer aandacht besteed aan de problemen van de Roma, die vanaf dat moment ook in 
aanmerking werden genomen tegen de achtergrond van de algehele problematiek en de 
binnen de CVSE ontwikkelde praktijken. Tijdens de bijeenkomst van de Conferentie over 
de menselijke dimensie van de CVSE, die van 10 september tot 4 oktober 1991 in Moskou 
plaatsvond, hebbende vertegenwoordigers van de deelnemende staten wederom aandacht 
gevraagd voor de situatie van de zigeuners. Hetzelfde geldt voor de bijeenkomst van de 
CVSE die van maart tot juni 1992 in Helsinki plaats heeft gehad; in het hoofdstuk 
betreffende de kwestie van het engagement en de samenwerking op het gebied van de 
menselijke dimensie: "bevestigende deelnemende staten opnieuw (...) dat het noodzakelijk 
is om passende programma's op te zetten die de problemen behandelen van hun 
respectievelijke staatsburgers die deel uitmaken van de Roma-gemeenschappen, alsmede 
van de andere groepen die van oorsprong onder de naam "zigeuner" bekend staan, en om 
ervoor te zorgen dat ze kunnen profiteren van gelijke kansen zodat ze volledig kunnen 
deelnemen aan het maatschappelijke leven. Ze zullende middelen voor de samenwerking 
op dit gebied nader bestuderen". 
269. In april 1993 werd het Hoge Commissariaat voor de nationale minderheden van de CVSE 
opgedragen "de maatschappelijke, economische en humanitaire problemen van de Roma-
83 
bevolking in bepaalde deelnemende staten te bestuderen, na te gaan in hoeverre het 
mandaat van de Hoge Commissaris (besluiten van Helsinki, hoofdstuk II, paragraaf 2-7) 
toepasbaar is, en verslag over dit vraagstuk uit te brengen bij het Comité van Hoge 
ambtenaren door de tussenkomst van de voorzitter in functie. Tijdens het debat werd 
verder verklaard dat deze problemen, die onder de veel bredere categorie van problemen 
met betrekking tot migratie vallen, eveneens een internationale dimensie zouden kunnen 
hebben". 
Het verslag, dat gebaseerd is op de analyse van verslagen die naar aanleiding van andere 
gelegenheden opgesteld zijn en dat verwijst naar reeds aangenomen teksten (met name de 
resolutie van 22 mei 1989 die aangenomen is door de ministers van Onderwijs van de 
Europese Gemeenschap) en naar teksten van de Raad van Europa en de Verenigde Naties, 
is in september 1993 voorgelegd. Het bevat voorstellen van algemene aard, maar ook 
voorstellen die op specifieke wijze uitdrukking geven aan de dynamiek van de menselijke 
dimensie die binnen de CVSE is ontwikkeld. In het verslag wordt verwezen naar de 
hierboven genoemde teksten, die door de deelnemende staten aangenomen zijn, en wordt 
aangedrongen op de tenuitvoerlegging van de verplichtingen van de CVSE, met name de 
maatregelen die genoemd zijn in het document naar aanleiding van de bijeenkomst in 
Kopenhagen. 
Het verslag geeft aan dat "de regeringen van de deelnemende staten van de CVSE met de 
hulp van internationale instanties aangemoedigd zouden moeten worden om een 
constructief beleid op te stellen en uit te voeren teneinde het hoofd te bieden aan de grote 
sociale, economische en humanitaire problemen van de Roma, met inbegrip van het 
geweld en de discriminatie waarvan ze het slachtoffer worden. Wanneer deze problemen 
nu niet aan de orde gesteld worden, bestaat de kans dat de problemen van de Roma, de 
regeringen en de regio de komende jaren nog verergeren, met name wanneer de 
economische of politieke omstandigheden abrupt verslechteren". 
Er moet "een specifiek beleid vastgesteld en toegepast worden op nationaal en plaatselijk 
niveau, teneinde bepaalde vraagsmkken ten aanzien van de Roma op gebieden zoals de 
werkgelegenheid, het onderwijs, de gezondheidszorg en de algemene bescherming aan te 
pakken met de participatie van de betroffen gemeenschappen; het belang van de menselijke 
dimensie van de CVSE, waar de vraagsmkken ten aanzien van de Roma meestal onder 
vallen, moet onderstreept worden; de deelnemende staten moeten geholpen worden bij de 
verbetering, de tenuitvoerlegging en de evaluatie van het nationale en plaatselijke beleid 
om de problemen van de Roma op te kunnen lossen; het belang van een internationale 
samenwerking mssen de multilaterale organisaties en de staten moet benadrukt worden 
voor het verlenen van de voor deze inspanningen noodzakelijke materiële en technische 
bijstand; er moet voldoende aandacht geschonken worden aan de problemen betreffende 
de migratie en vluchtelingen, alsmede aan de bijbehorende vraagstukken; en verder moet, 
indien de staten dat nog niet gedaan hebben, de ratificatie van de belangrijkste 
internationale instrumenten gepland worden". 
Tijdens het seminar over de minderheden, dat in mei 1993 door de CVSE in Warschau 
werd georganiseerd, en middels de acties die ontwikkeld zijn in een subgroep voor de 
"verspreide minderheden", namen de vraagstukken omtrent de zigeuners weer een 
84 
belangrijke plaats in en de CVSE zal in 1994, in samenwerking met de Raad van Europa, 
een seminar organiseren over de situatie van de zigeunergemeenschappen. 
De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling - OESO 
270. In 1993 heeft de OESO een verslag afgerond, Evaluation of Gypsy Populations and of 
their movements in Central and Eastern Europe and in some OECD Countries, over met 
name migratievraagstukken, asielaanvragen, de demografie en werkgelegenheid. Dit 
document bevat geen voorstellen en op dit moment lijkt het er niet op dat er op initiatief 
van de OESO projecten ontwikkeld zullen worden. 
De Verenigde Naties 
271. Vanaf 1977 komen de zigeuners voor in de teksten van de Verenigde Naties. In het kader 
van de Commissie voor de Mensenrechten van de Economische en Sociale Raad, spoort 
de subcommissie voor de bestrijding van discriminerende maatregelen en de bescherming 
van minderheden "de landen die zigeuners (Roma) binnen hun grenzen hebben aan om aan 
deze mensen, voor zover dat nog niet het geval is, alle rechten toe te kennen waarover de 
rest van de bevolking ook beschikt" (resolutie die aangenomen is op 31 augustus 1977, 
doe. E/CN4/Sub2/399, blz. 47). In augustus 1991 heeft de subcommissie voor de 
bestrijding van discriminerende maatregelen en de bescherming van minderheden, 
verwijzend naar de resolutie van 1977, de Commissie voor de Mensenrechten aanbevolen 
een resolutie aan te nemen, waarvan de subcommissie het ontwerp opstelt (33ste zitting, 
28 augustus 1991, 1991/21, Bescherming van minderheden), overwegende dat er diverse 
obstakels bestaan voor de mensen die deel uitmaken van de zigeunergemeenschap om "hun 
civiele, politieke, economische, sociale en culturele rechten te doen gelden" en dat 
"dergelijke obstakels een vorm van discriminatie zijn die met name tegen deze 
gemeenschap gericht is en haar bijzonder kwetsbaar maken", en overwegende dat de 
Roma-gemeenschap het slachtoffer is van "uitingen van vooroordelen, discriminatie, 
onverdraagzaamheid en xenofobie". 
Ten slotte heeft de Commissie voor de Mensenrechten tijdens de zitting van 4 maart 1992 
de resolutie 1992/65 getiteld "Bescherming van de Roma (zigeuners)". 
272. In maart 1979 heeft de Economische en Sociale Raad van de Verenigde Naties (ECOSOQ 
de Union romani internationale erkend als niet-gouvernementele organisatie (NGO) die 
de Roma vertegenwoordigt. In maart 1993 werd de Union romani internationale opnieuw 
geclasseerd, waarbij ze overging van de categorie Roster overgegaan naar de categorie II. 
Daardoor legt zij meer gewicht in de schaal legt als onderhandelingspartner. 
273. Verder worden de problemen van de Roma in verschillende staten genoemd door de 
speciale rapporteurs van de Commissie voor de Mensenrechten en de subcommissie, 
alsmede in het kader van de activiteiten die worden georganiseerd door de gespecialiseerde 
instellingen van de Verenigde Naties, zoals bijvoorbeeld de ILO, die een beraad over de 
zigeuners organiseert. Het Hoge Commissariaat voor de Vluchtelingen van de Verenigde 
85 
Naties - UNHCR - heeft in 1993 een verslag afgerond over de situatie van de 
zigeunergemeenschappen in bepaalde staten van Midden- en Oost-Europa. Een reeks 
aanbevelingen is specifiek gericht op het UNHCR en is bedoeld om de zigeuners te 
verzekeren van een aantal vormen van bescherming tegen de vervolgingen waarvan ze het 
slachtoffer zijn, een gelijke behandeling van de asielzoekers te waarborgen, de aandacht 
te wekken van de NGO's en met name de humanitaire organisaties, en voorlichting en 
onderzoek te organiseren onder toezicht van de afzonderlijke bureaus van het UNHCR 
teneinde de instrumenten voor de beoordeling en reactie te verkrijgen die nodig zijn om 
verbetering te brengen in de situatie. 
274. De Unesco heeft een aantal gerichte projecten op het gebied van onderzoek, onderwijs en 
publikaties financieel gesteund, met name op het gebied van de taal van zigeuners 
(bijvoorbeeld een seminar over de standaardisatie van de taal dat in april 1990 in 
Warschau plaatsvond) en er zijn scholen opgezet door de Union romani internationale 
(Belgrado, 1989, Wenen, 1990). Op dit moment zet de Unesco in een aantal staten 
proefprojecten op op het gebied van alfabetisering en onderwijs en is er een proefproject 
gepland op het gebied van cultuur. 
275. De Unicef heeft, via het International Child Development Centre een beraad over de 
situatie van de kinderen van zigeuners op met name het gebied van het onderwijs in 
bepaalde staten op gang gebracht. Er is een vergelijkende studie uitgevoerd, een seminar 
gehouden en een publikatie uitgebracht, en vervolgens is de actie uitgediept in de vorm 
van de evaluatie en netwerkvorming van bepaalde projecten, een actie die in 1994 
geïntensiveerd zal worden. Tegen deze achtergrond kan de ervaring die is opgedaan 
middels de projecten van de Europese Gemeenschap direct van nut zijn voor de 
ontwikkeling van projecten in Midden- en Oost-Europa. Anderzijds kunnen de activiteiten 
die in deze delen van Europa zijn ontwikkeld, bijzonder leerzaam zijn voor West-Europa. 
86 
Analyse en voorstellen 
276. In punt 2.5. van de resolutie betreffende het onderwijs aan kinderen van zigeuners en 
reizigers, die aangenomen is op 22 mei 1989, hebben de ministers van Onderwijs verzocht 
om "een verslag over de tenuitvoerlegging van de in deze resolutie genoemde 
maatregelen". Het gaat dus om een beschrijving van alle activiteiten die vanaf 1989 
ontwikkeld zijn met betrekking tot de resolutie, gedurende een periode van vier jaar 
(waarvan driejaar een budget beschikbaar was voor de ontwikkeling van acties: 1991 -
1992 - 1993). De twee voorgaande delen "De tenuitvoerlegging in de Lid-Staten" 
aangevuld met de publikatie van de nationale verslagen, en "De tenuitvoerlegging op 
communautair niveau" zijn bedoeld om aan het verzoek van de ministers te beantwoorden 
277. We wilden echter, zoals in het voorwoord werd aangegeven, in dit verslag niet alleen 
maar een beschrijving geven van de met betrekking tot de resolutie uitgevoerde 
activiteiten, maar tevens een dynamische balans presenteren van de uitgevoerde acties; een 
prospectieve balans via de beleidslijnen die voortvloeien uit de analyse van de activiteiten; 
een informatieve balans voor alle betrokken partners door het historisch overzicht en de 
achtergronden van de acties te belichten, en door de afzonderlijke acties binnen een geheel 
te plaatsen; een technische balans die als instrument kan dienen voor de beslissers en 
politici bij de beschouwing van de beleidslijnen, in een periode dat de Europese Unie 
programma's op het gebied van het onderwijs organiseert. 
Een balans 
278. Het is bijzonder moeilijk om op het gebied van het onderwijs in het algemeen, en dat van 
het interculturele onderwijs in het bijzonder, criteria op te stellen voor het welslagen of 
mislukken. Er zouden instrumenten voor de observatie ontwikkeld moeten worden die een 
precieze en vergelijkende, eerder kwalitatieve dan kwantitatieve analyse mogelijk maken. 
We geven hier slechts een paar belangrijke tendensen aan die bij een evaluatie als 
ondersteuning kunnen dienen. 
De deelname 
279. De tenuitvoerlegging van de verschillende acties werd gekenmerkt door: 
• een actieve deelname van de diverse partners, met name de veldwerkers en organisaties 
van zigeuners; 
• een positieve beoordeling van de ontwikkelde acties en de manier waarop ze ontwikkeld 
werden, met name in de evaluaties en aanbevelingen die zijn opgesteld aan het eind van 
verschillende ontmoetingen (seminars, colloquia, vierde internationale congres van 
zigeuners, dat een bijzonder positieve resolutie heeft aangenomen ten aanzien van de 
activiteiten op het gebied van het onderwijs die de Europese Gemeenschap heeft 
uitgevoerd, enz...); wel werd in enkele gevallen betreurd dat mensen of teams niet 
87 
voldoende bij de ontwikkelde acties waren betrokken - een terechte opmerking, maar een 
onvermijdelijk bijverschijnsel van een periode waarin, met zeer beperkte middelen, acties 
worden opgezet; 
• een duidelijke bereidheid om activiteiten te ontwikkelen, goed te ontwikkelen. Ten 
aanzien van dit punt kunnen er twee opmerkingen gemaakt worden: 
- de meeste teams hebben, zowel voor de kleine als voor de grote acties, heel veel 
werk verzet; veel meer dan van ze gevraagd en verwacht werd, terwijl de financiële 
steun die ze kregen miniem was; 
- er bestond een grote behoefte aan informatie, kennis, documentatie en het zoeken 
naar partnerschappen bij de teams en instellingen, die contacten wilden 
ontwikkelen, uit hun isolement wilden komen en wilden weten wat er elders 
gebeurt; alsmede bij de Commissie en de ministeries die wilden voorkomen dat 
bepaalde acties elkaar overlappen, en ervoor wilden zorgen dat ze op elkaar 
aansluiten en dat er uitwisselingen plaatsvinden om van elkaar te kunnen leren. 
De bewustmaking 
280. Het feit dat de tenuitvoerlegging van de resolutie onder vrij gunstige omstandigheden kon 
plaatsvinden, is voor een groot deel te danken aan het feit dat dit gepaard ging met een 
brede bewustmaking van de verschillende betrokken partners (overheden, verenigingen, 
pedagogische teams) zowel door de deelname van de ministeries van de Lid-Staten, die 
door de Commissie uitgenodigd waren zitting te nemen in de ad hoc groep, als via de 
grootschalige verspreiding van een informatiebulletin in alle Lid-Staten. De ontwikkeling 
van de tenuitvoerlegging heeft tevens kunnen profiteren van een zichtbaarheid en 
leesbaarheid die zelfs bij grote programma's zelden geëvenaard wordt. 
281. Het positieve gevolg hiervan is dat de effecten bijzonder groot waren, met name door het 
aanzwengelende effect dat de opgestarte acties hebben gehad doordat er nieuwe 
bewegingen worden gemobiliseerd en doordat er samenwerking mssen zeer uiteenlopende 
partners tot stand wordt gebracht. 
Het beheer 
282. De algemene begroting, in ecu, voor de tenuitvoerlegging van de resolutie bedraagt: 
- begroting 1991 700.000 
- begroting 1992 700.000 
- begroting 1993 1.000.000 
- begroting 1994 1.200.000 
Alle acties die beschreven zijn in het hoofdstuk over de tenuitvoerlegging op 
communautair niveau (met inbegrip van de proefprojecten) middels deze begrotingslijn 
gefinancierd zijn. Deze precisering is belangrijk op het moment van een evaluatie, 
aangezien aan de hand hiervan het "rendement" van de ontwikkelde acties in termen van 
88 
kosten/doelmatigheid beter gemeten kan worden. Ter informatie: wanneer we uitgaan van 
alle acties die gedurende de vier referentiejaren uitgevoerd zijn, liggen de gemiddelde 
kosten per project op 12.000 tot 15.000 ecu. 
283. De bovenstaande opmerking heeft weinig betekenis zonder een aanvullende overweging: 
hoewel er mssen 1991 en 1994 veel projecten gelanceerd zijn, was er geen sprake van een 
versnippering van de acties. Alle acties maakten daarentegen op een logische en 
gestructureerde manier deel uit van een groter geheel. De gekozen uitgangspunten, die in 
een van de eerste hoofdstukken van dit verslag beschreven zijn en die ontwikkeld werden 
volgens een strategie die hierna wordt uiteengezet, hebben het mogelijk gemaakt een groot 
aantal partners binnen een gestructureerd geheel te verenigen. 
De situatie 
284. Hoewel de ontwikkelde acties bijzonder geslaagd en nuttig zijn, kan hier nog lang niet mee 
worden volstaan. De situatie van de zigeunergemeenschappen is moeilijk en vaak zelfs 
dramatisch. Er moet dus rekening gehouden worden met de basiselementen, die de 
algemene situatie van de gezinnen, en met name de onderwijssituatie van de kinderen van 
zigeuners, bepalen. Deze moeten constant in gedachten gehouden worden bij de evaluatie 
van een activiteit, bij het meten van de vooruitgang en de grenzen, bij het bepalen van het 
kwalitatieve en kwantitatieve belang van de middelen die aangewend worden om de 
negatieve gevolgen te compenseren van een situatie die in bepaalde opzichten aan het 
verslechteren is (beroepsactiviteiten, huisvesting, afwijzing,...). 
De conclusies van de ontmoetingen, hoorzittingen, colloquia, enz. zijn ten aanzien van de 
analyse van de situatie zowel talrijk als eensluidend. Ze bevestigen eveneens de analyses 
van het verslag van de Commissie Het onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers 
en komen overeen met de analyses van de Europese werkgroep voor het onderwijs aan 
zigeuners en reizigers die hiervóór genoemd zijn. We noemen hier slechts twee 
ontmoetingen en de daaruit voortgekomen conclusies. 
285. In mei 1991 heeft de Commissie, Directoraat-generaal "Werkgelegenheid, industriële 
betrekkingen en sociale zaken", om beter bekend te raken met de Europese situatie, 
vertegenwoordigers van de zigeuners en deskundigen op het gebied van de zigeuners 
uitgenodigd voor een hoorzitting, tijdens welke de delegaties uit 14 verschillende staten 
zich uitgesproken hebben over deze kwestie. Ten aanzien van het onderwijs kwamen de 
volgende conclusies naar voren: 
• "over het algemeen moeilijke omstandigheden op het gebied van het onderwijs; 
de school heeft de zigeuners lang genegeerd; de studies die vanaf 1984 door de 
Commissie van de Europese Gemeenschappen op dit gebied zijn uitgevoerd, 
bevatten veel verklaringen en analyses over dit vraagstuk; de resultaten van deze 
slechte omstandigheden zijn bekend: het percentage analfabeten blijft bijzonder 
hoog en kan onder de volwassenen oplopen tot 90%; 
• onvoldoende voorschools onderwijs; 
89 
• onvoldoende inaanmerkingneming van de taal; 
• afwijzing of segregatie komt nog veelvuldig voor in de klassen; 
• veel kinderen zijn niet ingeschreven bij een onderwijsinstelling, en wanneer ze 
ingeschreven staan, verzuimen ze vaak de school". 
286. In september 1991 is, met de steun van de Commissie, in Ostia (Italië) een ontmoeting 
georganiseerd door het Centro Studi Zingari, in samenwerking met de Union romani 
internationale. De conclusies ten aanzien van het onderwijs waren de volgende: 
"De werkgroep Onderwijs moet constateren dat de situatie op het gebied van het 
onderwijs aan kinderen van Roma nog steeds overal moeilijk is (...) 
In hoofdzaak moeten de volgende feiten nogmaals worden benadrukt: 
1 - de situatie is bijzonder kritiek, er moet snel gehandeld worden om op alle 
niveaus de omstandigheden in het onderwijs te verbeteren; 
2 - er wordt op school onvoldoende rekening gehouden met de taal, geschiedenis 
en cultuur van de Roma; 
3 - de problemen die veroorzaakt worden door de sociale en economische situatie, 
beletten dat veel kinderen onder aanvaardbare omstandigheden worden opgeleid; 
4 - clichés en vooroordelen hebben een negatieve invloed op het gedrag van 
politici, overheidsfunctionarissen, ouders van leerlingen, andere leerlingen, en 
afwijzing blijft een belangrijke factor die de toegang tot school van kinderen van 
Roma belemmert; 
5 - hier dient aan toegevoegd te worden dat er een grote migratie van zigeuners uit 
Midden- en Oost-Europa naar West-Europa gaande is: dit moet leiden tot een 
versterking van de contactenen gezamenlijke acties mssen Oost- en West-Europa, 
zodat de opvang van de kinderen in het onderwijs onder goede omstandigheden 
plaatsvindt. 
De aanbevelingen van de groep sluiten aan op (...) de resolutie die op 22 mei 1989 
werd aangenomen door de ministers van Onderwijs uit de 12 Lid-Staten van de 
Europese Gemeenschap. Deze resolutie, die vanwege het belang ervan bij de Union 
romani internationale een enthousiast onthaal kende tijdens het vierde 
internationale congres (Warschau, april 1990), moet door de verschillende 
regeringen van de Europese Gemeenschap ten uitvoer worden gelegd en de andere 
staten kunnen dit voorbeeld volgen om aangepaste maatregelen ten uitvoer te 
leggen. 
Verder moet de Raad van Europa zijn acties intensiveren teneinde een Europese 
coördinatie en de uitwisseling van ervaringen tussen de staten te bevorderen (...) 
90 
De programma's van de Europese Gemeenschap die gericht zijn op de 
Oostbloklanden, moeten eveneens de samenwerking bevorderen, waarbij de Roma 
nadrukkelijk moeten worden genoemd bij de groepen die als eerste betrokken zijn". 
287. In de verslagen van plaatselijke en regionale overheden, de verslagen van bepaalde 
onderwijsinstellingen en de verslagen van verenigingen van zigeuners en diverse andere 
verenigingen wordt verder gewezen op het hoge percentage kinderen dat nooit naar school 
gaat - dit is slechts een van de aanwijzingen die aangeven hoe omvangrijk de taak is -, een 
percentage dat soms een regionaal gemiddelde heeft van meer dan 50% en op bepaalde 
plaatsen zelfs hoger ligt dan 90% (gegevens die gepubliceerd zijn door een regionale 
overheid). In andere verslagen wordt de noodzaak onderstreept om de geplande middelen 
met enige flexibiliteit te ontwikkelen; een rijdende school met een capaciteit van 30 
plaatsen wordt bijvoorbeeld 's winters twee maanden lang geconfronteerd met een vraag 
naar onderwijs voor 160 kinderen. In andere verslagen, alsmede in een aantal 
gepubliceerde verklaringen, wordt het verschijnsel van afwijzing benadrukt, waarvan de 
kinderen van zigeuners het slachtoffer kunnen worden. 
288. In dezelfde gedachtenlijn - intensivering van de inspanningen - kan de noodzaak 
onderstreept worden dat de overheden van de meeste Lid-Staten zich voorzien van de 
middelen om een beter inzicht te krijgen in de diversiteit van de situaties en lopende 
activiteiten op het gehele grondgebied dat onder hun bevoegdheid valt. Dit enerzijds met 
het oog op een grotere kennis en op de evaluatie, maar anderzijds ook met het oog op een 
betere coördinatie en inaanmerkingneming van dat wat er reeds is, dit om te voorkomen 
dat de voorbereidende activiteiten elkaar overlappen of herhalen, en om te kunnen 
profiteren van de verworvenheden van geslaagde acties. 
289. Hier dient het belang onderstreept te worden van de uitvoering van het principe van 
overleg, waar we later nog op terugkomen, en daarmee van de inaanmerkingneming en 
betrokkenheid van alle partners. De analyses en de voorstellen van diverse verenigingen 
(organisaties van zigeuners, teams of verenigingen van leerkrachten,...) die goed op de 
hoogte zijn van de situatie ter plekke en details kunnen verstrekken over de plaatselijke 
situaties, maken het mogelijk met kennis van zaken te reageren op de reële feiten en om 
het onderwijsbeleid in goede banen te leiden. 
De mobilisatie 
290. De analyses en verzoeken van de verenigingen van zigeuners, de ervaringen van de 
gezinnen, de smdies die de afgelopen jaren uitgevoerd zijn en de publikaties die hieruit 
zijn voorgekomen, de ervaring van de veldwerkers, en nog veel andere feiten en 
verklaringen, stemmen volledig met elkaar overeen op het punt dat ze benadrukken dat het 
irreëel is een onderdeel van de situatie van de zigeunergemeenschappen (onderwijs, 
gezondheid, economie, huisvesting) afzonderlijk te bekijken en dat het noodzakelijk is, 
wanneer men de situatie daadwerkelijk wil verbeteren, rekening te houden met alle 
gegevens en parameters die bepalend zijn voor deze situatie, wil er op de diverse gebieden 
vooruitgang worden geboekt. 
91 
291. Op het niveau van de internationale organisaties is er een beweging op gang gekomen, 
waarvan de uitgangspunten in het vorige hoofdstuk genoemd zijn. Uit de globale balans 
die geschetst kan worden, blijkt dat de afgelopen jaren de organisaties positief gereageerd 
hebben op de teksten over dit onderwerp die de betreffende parlementaire of andere 
instanties hebben opgesteld, waarbij het onderwijs duidelijk de boventoon had aangezien 
de prioriteit bijna geheel werd toegekend aan de - belangrijke maar niet allesomvattende -
vraagstukken op het gebied van onderwijs. Het is verder belangrijk aan te geven dat er 
zich sinds het begin van de jaren '90 een ingrijpende beweging aftekent. Deze beweging 
wordt gekenmerkt door drie verschillende beleidslijnen, waardoor het mogelijk zou 
moeten zijn in te gaan op de vraagsmkken die in een algemene context behandeld zijn: 
• de intensivering van de beschouwingen en van de bereidheid om deze te zien uitmonden 
in concrete acties, in de zin dat op de gebieden waar een beweging op gang is gekomen, 
deze ontwikkeld en geconsolideerd wordt, en dat op de gebieden die zich in de beginfase 
bevonden, impulsen merkbaar zijn; 
• de diversificatie van de sectoren, in de zin dat wanneer het onderwijs een prioriteit 
blijft, de inspanningen ook meer gericht zijn op gebieden als de kwestie van de opvang 
door. plaatselijke overheden, sociale vraagsmkken, juridische vraagstukken, 
migratiebewegingen, enz.; 
• het overleg van de betrokkenen in de zin dat steeds meer organisaties van zigeuners door 
de internationale organisaties als partner beschouwd worden en de betrokkenen daarom 
binnen de zigeunersbewegingeneen plaats moeten krijgen wanneer de overlegprocedures 
ontwikkeld worden; voorts overleg en samenwerking mssen internationale instellingen met 
telkens een eigen profiel en doelstelling. 
292. Door de vraagstukken op deze manier te benaderen, zou het mogelijk moeten zijn ze op 
goede manier te definiëren en betere antwoorden te vinden. Op het vlak van het onderwijs 
wordt in het kader van de Europese Unie sinds een tiental jaren een avant-gardistische 
activiteit ontwikkeld op initiatief van de Task Force Menselijke Hulpbronnen, Onderwijs, 
Opleiding en Jeugdzaken, nu Directoraat-generaal XXII, Onderwijs, Opleiding en 
Jeugdzaken. Bepaalde aanbevolen beleidslijnen beginnen hun vruchten af te werpen, 
hetgeen als voorbeeld kan dienen voor andere sectoren. Tegelijkertijd sluiten de 
onderwijs vraagsmkken aan op een grote beweging, en het lijkt belangrijk om de vele 
evenementen die zich de afgelopen periode hebben voorgedaan, aan elkaar te koppelen. 
Uit deze aanpak blijkt ook dat de activiteiten niet op zichzelf staande, eenmalige acties 
zijn. Ze maken deel uit van een dynamisch proces mits ze aansluiten bij datgene wat elders 
gebeurt. 
Een strategie 
293. Vanaf het begin van de acties maakten de voorstellen en activiteiten ten behoeve van de 
tenuitvoerlegging van de resolutie deel uit van een georganiseerd geheel. Ze werden niet 
als op zichzelf staande acties opgezet, maar altijd als acties die deel uitmaakten van een 
gestructureerd geheel, zodat de beschouwing, de ervaringen en kennis werden bevorderd. 
92 
De rol van de Commissie daarbij was het stimuleren van de communautaire acties, ze 
voorbereiden en begeleiden, zorgen voor de coördinatie ervan en het verspreiden van de 
resultaten. 
294. De algemene organisatie van de acties is gebaseerd op een aanpak die voldoet aan de eisen 
van een moeilijke context en die het volgende mogelijk heeft gemaakt: 
• onmiddellijk en doelmatig werken met beperkte middelen; 
• een geleidelijke en flexibele tenuitvoerlegging, waarbij de door de verschillende 
partners vastgelegde prioriteiten gerespecteerd worden; 
• inaanmerkingneming van het bestaande en hieraan een communautaire meerwaarde 
toevoegen; 
• voortbouwen op de prioritaire actielijnen en open staan voor aanvullingen in de vorm 
van plaatselijke, regionale, nationale en communautaire activiteiten, alsmede diverse 
initiatieven en financieringen; 
• dit alles in het kader van een aanpak die het op elkaar aansluiten van de meeste acties 
mogelijk maakt. 
295. De belangrijkste uitgangspunten die ten grondslag lagen aan de tenuitvoerlegging van de 
resolutie, zijn: 
• een brede verspreiding van informatie en documentatie, hetgeen positieve neveneffecten 
met zich meebrengt, met name: 
- de ontwikkeling van directe contacten mssen de betrokkenen; 
- het opzetten van meerdere netwerken, die zich verder ontwikkelen; 
- de kans voor ieder team, voor zover de wil en capaciteiten aanwezig zijn, om een 
project in te dienen of zich aan te sluiten bij een bestaand project. 
Op een delicaat en moeilijk gebied met vaak tegenstrijdige gevoelens leidt toegang tot 
informatie tot overleg, en het overleg brengt een constructief partnerschap tot stand. 
• een flexibel werkkader is het tweede uitgangspunt. In de resolutie is vastgelegd dat "De 
Raad en de Ministers van Onderwijs, in het kader van de Raad bijeen, zullen trachten de 
stimulans te geven tot een pakket maatregelen (...) die erop gericht zijn (...) een 
algemene, structurele aanpak te ontwikkelen". Het is dan ook van groot belang om een 
flexibel werkkader te definiëren, zodat de lopende acties en de eventueel te organiseren 
acties binnen dit kader geplaatst kunnen worden, waar ze elkaar aanvullen en op elkaar 
aansluiten. 
• een diversificatie van de voorstellen voor activiteiten: opleiding, onderzoekactie, 
publikaties, ontmoetingen, uitwisselingen... en een vertraging van de toegekende steun 
zodat een groot aantal teams kan deelnemen, zonder dat dit tot versnippering leidt. 
93 
Hiervoor is, zoals we reeds benadmkt hebben, een samenhangend beheer van het geheel 
nodig. 
296. Het feit dat bij de presentatie van de activiteiten altijd dezelfde logica werd aangehouden, 
heeft het mogelijk gemaakt binnen een kort tijdsbestek niet alleen via de informatie de 
zichtbaarheid van de activiteiten te waarborgen, maar eveneens de leesbaarheid, hetgeen 
de verschillende partners bijzonder op prijs stellen. Ten slotte dienen de behaalde 
resultaten steeds meer als inspiratiebron voor andere sectoren. 
Prospectieve elementen 
297. Ten aanzien van de inhoud is het voldoende, doch belangrijk, ter herinnering te vermelden 
dat het gehele verslag Het onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers, dat in 1986 
gepubliceerd werd, en met name de 100 punten van de evaluatie en aanbevelingen die 
gebaseerd zijn op een uitgebreide studie en meerdere besprekingen, nog steeds geldt. Het 
document heeft als uitgangspunt gediend voor de activiteiten van de Raad en als basis voor 
de resolutie die in 1989 aangenomen werd. Bepaalde punten zijn op nationaal en 
communautair niveau gerealiseerd, volgens de lijnen van de strategie die reeds in 1986 
voorgesteld waren, en andere punten moeten in de nabije toekomst uitgevoerd kunnen 
worden. 
298. Ten aanzien van de prioriteiten, stemmen de smdies, besprekingen, bijeenkomsten, 
seminars en colloquia die sinds het begin van de jaren '80 hebben plaatsgehad, met elkaar 
overeen wat betreft de conclusies en de manier waarop ze de dringende behoeften 
benadrukken. Tijdens de bijeenkomsten die nu nog georganiseerd worden, komen - tenzij 
ze duidelijk op een bepaalde problematiek gericht zijn - deze dringende behoeften en 
dezelfde conclusies telkens weer terug, vandaar de volgende twee overwegingen: 
• allereerst is het een bevestiging van de prioriteiten die jaren geleden zijn vastgesteld; 
• maar bovendien betekent dat dat er nog geen antwoord is gevonden voor deze 
prioriteiten en dringende behoeften. 
Hieruit kunnen twee praktische overwegingen worden afgeleid: 
• het is nu belangrijk, wat de beschouwing betreft, om dieper in te gaan op bepaalde 
onderwerpen; 
• het is noodzakelijk om de acties die een oplossing kunnen bieden voor de behoeften en 
prioriteiten die al jarenlang herhaald worden, op te starten of te intensiveren. 
299. Ten aanzien van de beleidsvoornemens is een reeks uitgangspunten voorgesteld die de 
elementen analyseren van een aanpak die rekening houdt met de bewegingen binnen de 
verschillende gemeenschappen, en met de verschillende politieke, culturele en 
economische parameters ten opzichte waarvan het noodzakelijk is realistisch te blijven. 
We verwijzen hiervoor naar de reeds genoemde samenvattende publikatie Roma, 
94 
Zigeuners, Reizigers van de Raad van Europa, waarin deze 7 uitgangspunten ontwikkeld 
zijn: 
• diversiteit en flexibiliteit 
• duidelijkheid en nauwkeurigheid 
• steun van de interne bewegingen 
• overleg 
• coördinatie 
• studie en beschouwing 
• informatie en documentatie. 
300. De prioriteiten werden dus vastgelegd, de strategie voor de tenuitvoerlegging van de acties 
is begonnen haar vruchten af te werpen, de werkinstrumenten zijn uitgeprobeerd en blijken 
betrouwbaar te zijn, en de acties hebben tot concrete resultaten geleid. In de korte termijn 
van de drie begrotingsjaren is het mogelijk gebleken om met beperkte en precaire 
middelen een programma op te zetten. Nu moet dit programma geconsolideerd worden 
door van een bijna experimenteel stadium over te gaan naar een stadium van een grotere 
verspreiding, wanneer de verschillende partners een gunstige beoordeling hebben gegeven. 
Gebleken is dat de inspanningen die gedaan zijn, zowel op nationaal niveau als op 
communautair niveau, weliswaar omvangrijk, maar vaak veel te gericht zijn; met andere 
woorden, op de meeste plaatsen is het aantal kinderen op wie de lopende projecten 
betrekking hebben, nog bijzonder laag ten opzichte van het totale aantal betreffende 
kinderen. We staan dan ook op de drempel van een nieuwe fase van de activiteiten, een 
fase die ervoor moet zorgen dat de acties binnen de geconsolideerde bewegingen 
uitgebreid worden en diepgang krijgen. 
301. De intensivering van de acties moet echter georganiseerd worden met in het achterhoofd 
de gedachte dat een dergelijk programma, dat op het niveau van alle staten ontwikkeld 
wordt, een oorspronkelijkheid moet hebben en houden die voor een nationaal programma 
ongekend is. De communautaire acties kunnen niet de plaats innemen van een nationale 
actie; ze moeten een aanzwengelend effect hebben en spelen een rol bij de bewustmaking 
en samenwerking met verschillende aanvullende, maar toch zeer beperkte middelen. Op 
grond van bepaalde drijfveren kunnen, tegen de achtergrond van dit verslag, actielijnen 
voorgesteld worden. 
De bevordering van innovatie 
302. De activiteiten die gekozen en gesteund worden, moeten origineel en verkennend van aard 
zijn. Deze aanpak biedt verschillende voordelen: 
1 • op deze manier wordt de herhaling van andere programma's binnen de Europese 
Unie, en van andere met name nationale initiatieven voorkomen; 
2 • op deze manier worden de activiteiten ten gunste van de zigeunergemeenschappen 
gevaloriseerd er is onderstreept dat de beschouwingenen de acties die binnen de context 
van de zigeuners kunnen worden opgezet, een voorbeeldfunctie zouden kunnen vervullen; 
dat ze een leidraad en een inspiratiebron voor andere gemeenschappen en meer algemene 
95 
acties zouden kunnen zijn, met name op het gebied van het interculturele onderwijs; dit 
idee, dat aan het begin van de jaren '80 gelanceerd werd en toen als een uitdaging gold, 
is een hypothese die nu in een groot aantal gevallen gestaafd wordt. Het is van belang dat 
het programma dat ontwikkeld wordt, voor iedereen deze voorbeeldfunctie vervult en blijft 
vervullen, en dat het zowel het erkennen als het respecteren van de betrokken 
gemeenschappen bevordert, maar aan de andere kant - door deze voorbeeldfunctie -
bijdraagt tot andere initiatievenen nieuwe ideeën; een belangrijke bijdrage vormt voor de 
beschouwingen over de maatschappij in het algemeen, en de minderheden in het bijzonder; 
3 • op deze manier is de ontwikkeling van micro-projecten toegestaan: het antwoord op 
de zeer uiteenlopende situaties en wensen is een mozaïek van micro-ontwikkelingen - met 
name met het oog op de communautaire ontwikkeling - en micro-projecten; 
4 • op deze wijze worden de onderzoekacties er direct bij betrokken. Zelfs wanneer het 
niet om toegepast onderzoek gaat, is het inherent aan de aard van de onderzoekactie om 
gericht te zijn op een aanpassingsproces; voor een onderzoekactie geldt altijd: je moet 
evalueren om te evolueren. De innovatie heeft het onderzoek nodig en het bevorderen van 
de innovatie gaat gepaard met het bevorderen van het onderzoek. Tegen de achtergrond 
die in dit verslag besproken wordt, is het gemakkelijk de deelname te versterken van de 
universiteiten, instituten, academici en onderzoekers die, van Dublin tot Boekarest en van 
Granada tot Moskou, op dit gebied werkzaam zijn en soms binnen de uitgevoerde acties 
actief zijn. 
De samenhang van de netwerken 
303. De proefprojecten die door de Lid-Staten zijn uitgevoerd, waren vanaf het begin gebaseerd 
op 5 prioritaire actielijnen: voortgezet onderwijs, overgang school-beroepsleven, 
onderwijs op afstand, lesmateriaal, opleiding en aanwerving van contactpersonen van 
zigeunerafkomst. Voor al deze 5 onderwerpen zijn er ontmoetingen georganiseerd, 
waardoor er uitwisselingen mssen de teams konden plaatsvinden en de banden mssen de 
mensen die in de verschillende staten op hetzelfde terrein werkzaam waren, aangehaald 
werden. Na een periode waarin de werkzaamheden op plaatselijk, en vervolgens nationaal 
niveau werden ontwikkeld, zijn de teams toe aan netwerkvorming op het niveau van de 
Europese Unie. In dit stadium kunnen enkele prospectieve overwegingen gemaakt worden. 
Het is nu van belang dat de volgende punten mogelijk worden gemaakt: 
1 • de koppeling van, en de geïntensiveerde uitwisseling mssen de projecten die onder 
hetzelfde netwerk vallen en door de Commissie via de ministeries worden gesteund; deze 
projecten moeten op het niveau van de Unie een samenhangend geheel vormen en zich op 
een specifiek probleem richten; 
2 • in iedere staat de koppeling van, en de uitwisselingen mssen de projecten die bij 
diverse initiatieven zijn gestart en op hetzelfde onderwerp betrekking hebben; dit betekent 
dat het belangrijk is dat de netwerken flexibel en open blijven voor soortgelijke ervaringen 
en activiteiten; door deze openheid stijgt het aantal partners en hun betrokkenheid, worden 
beter op elkaar afgestemde acties mogelijk, staan de acties open voor nieuwe ideeën, enz. 
De teams of proefteams die door de ministeries worden gekozen om de projecten uit te 
96 
voeren die de Europese Commissie steunt, zijn, ongeacht het onderwerp dat binnen de 
verschillende netwerken wordt behandeld, bijna nooit de enige betrokkene; het is in alle 
opzichten belangrijk te proberen zo veel mogelijk deelnemers te vinden, de kring uit te 
breiden, wil men de proefprojecten op het betreffende gebied een basis geven die groot 
genoeg is om ze voldoende geldigheid en legitimiteit te geven, en wil men dat ze hun 
naam van proefproject verdienen door andere beschouwingenen activiteiten uit te lokken. 
304. Hiertoe is het noodzakelijk de werkwijzen te bekrachtigen die bepaalde netwerken 
aanhouden: 
1 • op communautair niveau moeten al deze netwerken en de teams die er deel van 
uitmaken financieel gesteund worden om de flexibele werking ervan op communautair 
niveau mogelijk te maken. Dit voorstel ligt volledig in de lijn van Socrates, het nieuwe 
actieprogramma inzake onderwijs dat voor dit soort werking pleit; 
2 • op communautair niveau moeten de teams, waaruit de netwerken samengesteld zijn, 
technisch gesteund worden. De op het niveau van de Unie gedurende de eerste vier jaar 
van tenuitvoerlegging van de resolutie geconsolideerde instrumenten (gegevensbanken, 
informatiebulletin,organisatie van produkties in een collectie, ...) kunnen zorgen voor de 
noodzakelijke logistieke steun, ook daar volledig in de lijn van de dynamiek uit het 
programma Socrates; 
3 • de leden van ieder netwerk moeten kunnen profiteren van informatie- en 
opleidingsbijeenkomstenbetreffende het beheer van hun project, de organisatie en werking 
van een Europees netwerk, de algemene context waarbinnen hun werkzaamheden vallen, 
om overlappingen te voorkomen en eventueel te profiteren van de verworvenheden van 
andere acties, de ontwikkeling van een gegevensbank met betrekking tot hun onderwerp, 
enz.; 
4*o/7 het niveau van de Lid-Staten waar een proefproject over dit onderwerp wordt 
ontwikkeld, moet informatie hierover worden verspreid, en de teams die op hetzelfde 
gebied werkzaam zijn moeten voor deelname worden uitgenodigd. Dit kan op zeer 
uiteenlopende manieren gebeuren: informatiefolders, bundeling van informatie via een 
studie, regionale of nationale ontmoetingen; 
5 • op communautair niveau moet worden doorgegaan ontmoetingen te organiseren om 
de voortgang van de acties te inventariseren en de uitwisselingen van gegevens en 
documenten te vergemakkelijken, teneinde de samenhang en ontwikkeling van de projecten 
te stimuleren. Deze ontmoetingen hebben, naast hun functie op het gebied van opleiding, 
uitwisseling en - in toenemende mate - beoordeling, ook een stimulerend effect op de 
deelnemers ten aanzien van de ontwikkeling van de bewegingen die ze op gang brengen. 
Daarnaast zijn ze van essentieel belang voor de vorming en consolidatie van netwerken 
op basis van de contacten die mssen de deelnemers zijn gelegd; 
6 • de verschillende werkgroepen en onderzoekgroepen die op communautair niveau 
opgericht zijn, moeten actief meewerken aan de samenhang van de netwerken. Hun 
activiteiten als groep deskundigen maken deel uit van de taak die hun vanaf het begin werd 
97 
toebedeeld. Zij vormen zeil netwerken in hun gebieden (geschiedenis, taalkunde, 
pedagogie, cultuur) en ontwikkelen welomschreven projecten. Zo zien ze bijv. 
nauwlettend toe op de vervaardiging van de collectie die op Europees niveau opgezet is. 
Het is belangrijk dat ook andere acties van hun ervaring kunnen profiteren. 
305. De actielijnen die hiervoor omschreven werden, moeten ondersteund worden door 
instanties die belangrijke functies kunnen uitvoeren die reeds in dit verslag en in andere 
verslagen beschreven zijn (coördinatie, begeleiding,...). In een van de punten van de 
resolutie wordt de Lid-Staten gevraagd de "aanwijzing, zo nodig, van een of meer 
overheidsinstanties voor het onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers in de Lid-
Staten met een groot aantal zigeuners en reizigers, met de medewerking waarvan de 
nodige maatregelen kunnen worden gecoördineerd, in voorkomend geval ook op het 
gebied van de opleiding van leerkrachten, documentatie en vervaardiging van didactisch 
materiaal". 
306. In bepaalde gevallen bestaan dergelijke instanties reeds, hetgeen, indien hun rol bevestigd 
wordt, de kosten in verband met de infrastructuur en de oprichting zou verlagen en een 
garantie voor de kwaliteit zou vormen gezien ervaringen die reeds op dit gebied opgedaan 
zijn. Een bevestiging van die rol zou ook een belangrijke bijdrage betekenen in het kader 
van de oprichting van de "nationale bureaus" zoals gedefinieerd in het programma 
Socrates. Door hun technische en wetenschappelijke deskundigheid zouden dergelijke 
ervaren instanties dus een essentiële steun leveren aan de nationale bureaus zoals voorzien 
voor de tenuitvoerlegging en het beheer van het programma Socrates. 
307. Een dergelijk voorstel maakt deel uit van de aanbevelingen van het verslag dat in 1986 
gepubliceerd werd, en is overgenomen in de resolutie die door de ministers is 
aangenomen. De ervaringen van de afgelopen jaren hebben de gegrondheid hiervan 
bevestigd. 
308. Bij de oprichting van deze instanties moet rationeel en spaarzaam te werk gegaan worden, 
waarbij er wel op gelet moet worden dat de hierboven genoemde kwaliteit en ervaring deel 
uitmaken van de selectiecriteria. In een aantal gevallen en in de vastgestelde samenhang, 
gaat het om het uitbouwen van bestaande middelen, in die zin dat ze dusdanig 
gestructureerd worden dat ze de functie van verbindingscentrum (contact-, informatie-, 
documentatie-, ervaringspunt) kunnen vervullen. In de logica van de door de ministers 
aangenomen resolutie moet hier aan toegevoegd worden dat, terwijl er in de meeste staten 
ten minste één verbindingscentrum op nationaal niveau zou moeten zijn, het ook zeer wel 
mogelijk is dat in bepaalde staten waar een regionale overheidsstructuur bestaat, en op 
initiatief van de educatieve autoriteiten, meerdere verbindingscentra worden aangewezen 
(voorbeelden: Engeland, Schotland, Noord-Ierland en Wales in het Verenigd Koninkrijk, 
Andalusië, Catalonië, Valencia, Baskenland, enz. in Spanje,...). In Europa zijn veel 
plaatsen zijn waar al ervaren teams bestaan in de vorm van verbindingscentra; men kan 
ermee volstaan deze rol van verbindingscentrum te versterken en ze 
opleidingsmogelijkhedente bieden en zorg te dragen voor de technische ondersteuning en 
de coördinatie. 
98 
309. Uit hel eerste deel van dit verslag bleek hel belang en de legitimiteit van de actie van de 
Unie voor de zigeunergemeenschappen. De tenuitvoerlegging van de resolutie, middels 
acties van duidelijk communautaire aard (informatiebulletin, Europese collectie, 
gegevensbank, Europese werkgroepen,...) als aanvulling op de acties op nationaal initiatief 
die deel uitmaken van een communautair geheel (de proefprojecten, de projecten van 
plaatselijke teams, de uitwisseling van ervaringen), heeft het nut aangetoond van de 
aanpak waarbij het subsidiariteitsbeginsel in acht wordt genomen. Op het moment dat de 
acties uitgebreid en geïntensiveerd worden, zal de consolidatie van de verbindingscentra 
in het kader van de nieuwe projecten die moeten uitmonden in de oprichting van nieuwe 
onderwijsprogramma's (vooral Socrates) de kwaliteit van de werkzaamheden verhogen, 
met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel. 
Een op elkaar aansluitend geheel 
310. Eenvoudig en algemeen voorgesteld beogen de voorstellen de uitgevoerde acties, die 
positief beoordeeld kunnen worden, te intensiveren en op elkaar aan te sluiten. Zo kunnen 
ze elkaar versterken, kan overlapping voorkomen worden en kan een zin een zichtbaarheid 
worden gegeven aan het aldus opgebouwde geheel: 
• het werk structureren rond door de Lid-Staten voorgestelde proefprojecten in de vorm 
van sterke, maar open en soepele thematische netwerken; 
• de activiteit van de werk- en onderzoekgroepen met een roeping voor het intercultureel 
onderwijs (geschiedenis, taalkunde, cultuur, pedagogie, enz.) intensiveren en een beroep 
doen op die groepen voor een gekwalificeerde bijdrage die in de proefprojecten 
"geïnjecteerd" kan worden; 
• zorgen dat allen die aan de acties deelnemen, maar ook alle partners en geïnteresseerden 
toegang krijgen tot regelmatige informatie en gebruik kunnen maken van de 
werkinstrumenten, waaronder de gegevensbanken en de publikaties. 
311. De beschouwingenen activiteiten kunnen, om velerlei redenen, niet afzonderlijk worden 
ontwikkeld. Het onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers maakt deel uit van het 
onderwijs aan alle kinderen en de inspanningen die gedaan zijn om de omstandigheden te 
verbeteren, moeten van nut zijn voor alle kinderen. Het uitgangspunt van een 
interculturele aanpak pleit voor het open staan voor de diversiteit. Het is dan ook van 
groot belang te benadrukken dat de prospectieve elementen die hier worden gepresenteerd, 
alleen volledig tot hun recht kunnen komen binnen een breder perspectief, waarbij de 
voorstellenen acties moeten aansluiten bij de voorstellenen acties op andere, soortgelijke 
gebieden, in aanvullende programma's en binnen andere instellingen. 
Onderwijs voor iedereen 
312. Het Europees Parlement heeft de begrotingslijn die vanaf 1991 de tenuitvoerlegging van 
de resolutie die door de ministers was aangenomen, mogelijk maakte, geopend in het 
99 
kader van de ontwikkeling van het interculturele onderwijs en 1er bcvordcrinj', van hel 
onderwijs aan drie verschillende groepen: die van de kinderen van migranten, die van de 
kinderen van zigeuners en reizigers, en die van de kinderen van personen met itinérante 
beroepen. Hoewel het duidelijk is dat deze groepen verschillend zijn wat betreft hun 
geschiedenis, de manier waarop ze bejegend worden, de teksten die een deel van hun 
bestaan reglementeren, hun taal en cultuur, de omvang van de groep qua aantal, hun 
geografische verspreiding, het type mobiliteit, hun relatie met de school, enz., en dat het 
onderwijs, om aangepast te zijn, open moet staan voor diversiteit, kunnen de 
proefprojecten die bijvoorbeeld voor een van deze groepen zijn ontwikkeld, in bepaalde 
gevallen als inspiratiebron dienen en bijzonder nuttige elementen aandragen voor een van 
de andere groepen; zo is bijvoorbeeld de actie op het gebied van het tweede-taalonderwijs, 
een problematiek waarmee zowel een deel van de migranten als een deel van de zigeuners 
te maken krijgen; de omstandigheden voor de pedagogische follow-up kunnen bijvoorbeeld 
hetzelfde zijn voor de kinderen van personen met itinérante beroepen en voor de kinderen 
van reizigers en zigeuners. De Commissie heeft bij de tenuitvoerlegging van de resolutie 
rekening gehouden met deze mogelijke benaderingen en het ligt voor de hand dat er, nu 
er in het kader van de projecten ervaring is opgedaan, op verschillende gebieden 
uitwisselingen mssen de teams ontwikkeld kunnen worden. 
313. Sinds 1982 heeft het Europees Parlement het, door het toekennen van een begroting, 
mogelijk gemaakt activiteiten te ontwikkelen voor de regionale talen en de "minst 
verbreide talen". Geleidelijk zijn de activiteiten toegenomen. Het is wenselijk dat nu 
rekening wordt gehouden met de taal van de zigeuners bij de ontwikkeling van acties met 
betrekking tot de "minst verbeide talen", en dat een werkprogramma gestructureerd wordt, 
met name door een samenwerking mssen de taal van de zigeuners op Europees vlak 
ontwikkelde onderzoekgroepen de partnerinstanties van de Commissie voor de organisatie 
van de actie betreffende de regionale talen en de talen van minderheden, zoals Het 
Europees Bureau voor de minst verbreide talen en het netwerk Mercator. 
314. Het open en afstandsonderwijs is sinds 1987 onophoudelijk onder de aandacht van de 
Commissie, die meerdere documenten over dit onderwerp heeft gepubliceerd. Wat het 
onderwijs aan kinderen van zigeuners betreft, worden er in het verslag dat in 1986 is 
gepubliceerd, aanbevelingen gedaan ten aanzien van het onderwijs op afstand. Deze 
aanbevelingen zijn overgenomen in de resolutie die door de ministers aangenomen is, en 
over dit onderwerp zijn verschillende bijeenkomsten georganiseerd. Het onderwijs op 
afstand werd overigens door de verschillende partners aangewezen als prioritaire actielijn 
voor de kinderen van zigeuners en is het thema van een van de netwerken van 
proefprojecten. Het Verdrag betreffende de Europese Unie onderstreept in artikel 126 het 
belang van onderwijs op afstand, en het neemt een belangrijke plaats in in de lopende 
programma's en de geplande programma's binnen de instellingen van de Unie. 
De huidige praktijkenen technieken op het gebied van communicatie en informatie maken 
het inderdaad mogelijk om vormen van onderwijs en ondersteuning op afstand, alsmede 
de pedagogische follow-up van kinderen die geïsoleerd of verspreid wonen, te 
ontwikkelen. Deze mogelijkheden, die nuttig en bruikbaar zijn voor alle schoolgaanden 
ongeacht hun leeftijd, kunnen zonder enige twijfel van bijzonder groot belang zijn voor 
het onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers. Er dient dan ook nagegaan en 
100 
aangegeven te worden in welk opzicht de nieuwe formules behulpzaam kunnen zijn bij het 
onderwijs aan kinderen van zigeuners en reizigers en op welke manier het onderwijs kan 
bijdragen tot de ontwikkeling van deze formules in het belang van iedereen. Tegen deze 
achtergrond moet de actie op het gebied van het onderwijs aan kinderen van zigeuners en 
reizigers kunnen profiteren van de ondersteuning van de programma's die op dit gebied 
door de Commissie zijn ontwikkeld. 
315. Op het gebied van het onderwijs aan de kinderen van zigeuners en reizigers, sluiten de 
activiteiten van de Raad van Europa, die in toenemende mate geïntensiveerd worden, 
steeds beter aan op de acties van de Europese Unie, door de bemiddeling van de 
gemeenschappelijke externe instantie, het "Centre de recherches tsiganes" van de 
universiteit René Descartes in Parijs. Het op elkaar aansluiten van de activiteiten van de 
twee instellingen vormt, mits de coördinatie strak wordt gehandhaafd, een bijzonder groot 
actiepotentieel op Europese schaal. Hierbij dient opgemerkt te worden dat deze activiteiten 
op Europees niveau niet beperkt blijven tot de Lid-Staten van de Unie; de resolutie van 
de Raad en de ministers, alsmede het Europees Parlement en de verschillende partners 
dringen er nadrukkelijk op aan een actie te ontwikkelen in heel Europa. De informatie, 
deskundigheiden uitwisseling van gedachten en ervaringen mogen geen grenzen hebben, 
zeker niet voor een transnationale gemeenschap van 7 tot 8 miljoen mensen in Europa, 
waarvan meer dan de helft kinderen zijn van de leerplichtige leeftijd. 
Deze overwegingen moeten uitgebreid worden naar de hierboven genoemde activiteiten 
die door de Unesco en de Unicef gestart zijn, alsmede naar de soortgelijke activiteiten op 
het gebied van de culturele actie, met name het project dat door de Raad van Europa 
bestudeerd wordt om een Europese cultuurhistorische zigeuner route op te zetten. 
Gemeenschappelijke programma 's 
316. Bepaalde programma's die in de Lid-Staten van de Europese Unie ontwikkeld zijn en 
andere programma's die voorgesteld zijn ten gunste van Midden- en Oost-Europa, hebben 
nu al de ontwikkeling van acties met betrekking tot de zigeunergemeenschappen mogelijk 
gemaakt; andere programma's zouden eveneens de basis kunnen zijn voor belangrijke 
activiteiten ten gunste van de zigeuners. Er moet dan ook een bijzondere aandacht besteed 
worden aan deze programma's, mede om ervoor te zorgen dat ze aansluiten bij de 
structuurfondsen zoals het Europees Sociaal Fonds, met name ten aanzien van bepaalde 
belangrijke prioritaire doelstellingen van die fondsen. In dit kader noemen we hier het 
"Communautair actieprogramma betreffende de economische en maatschappelijke 
integratie van groepen economisch en sociaal kansarmen" (beter bekend onder de naam 
armoede-programma) en het vervolg dat hieraan is gegeven, het programma 
EcoslOuverture, het programma Tempus, het programma Iris voor de opleiding van 
vrouwen, het programma Horizon, en zo zijn er nog veel meer, waarvan een aantal een 
directe aanvulling zouden kunnen vormen op de ontwikkeling van de activiteiten op het 
gebied van het onderwijs die voorgesteld worden in het kader van de tenuitvoerlegging 
van de resolutie. Zo hebben de teams die een activiteit ontwikkelen op het gebied van de 
opleiding van contactpersonen, steun gekregen in het kader van het programma Horizon; 
deze contactpersonen zijn niet a priori opgeleid om te werken in relatie met een school, 
101 
maar hun opleiding en aanwerving valt onder dezelfde problematiek als die van het 
prioritaire netwerk van proefprojecten op het gebied van de opleiding en aanwerving van 
contactpersonen van zigeunerafkomst in het onderwijs, een netwerk dat in het kader van 
het intercultureel onderwijs steun krijgt. 
Andere grotere programma's kunnen van belang zijn voor de zigeunergemeenschappen; 
zo maakt het kaderprogramma voor onderzoeken ontwikkeling van de Europese Unie het 
bijvoorbeeld mogelijk de onderzoeksactiviteiten op het gebied van het onderwijs en de 
opleiding te financieren en met name onderzoek te doen naar de sociale integratie en de 
sociale uitsluiting (het proces en vormen van de sociale uitsluiting, de oorzaken, het 
migratie vraagstuk,...), waarbij vooral aandacht besteed wordt aan de uitwisseling van 
informatie over de vormen en oorzaken van de uitsluiting en de aangedragen oplossingen 
Het is belangrijk synergieën te creëren en aan de acties voor de zigeunergemeenschappen 
een transversale dimensie te geven. Ook hier moeten de acties van de Raad van Europa 
rechtstreeks in een relatie van complementariteit beschouwd worden. 
Transversale acties 
317. Bepaalde gebieden zijn niet alleen prioritair, maar hebben ook betrekking op de 
beschouwing en het actiegebied van diverse sectoren. Ze kunnen in verband gebracht 
worden met de vraagsmkken op het gebied van het onderwijs, maar dit hoeft niet 
noodzakelijkerwijs. Het gaat bijvoorbeeld om de beroepsopleiding, de vraagsmkken 
omtrent de huisvesting, economische praktijken, de behandeling door de overheid, 
migraties, enz. 
Op deze gebieden moeten er nieuwe wegen ingeslagen worden, verkennende smdies 
uitgevoerd worden, net als het geval was bij het onderwijs. Het is van groot belang een 
analyse uit te voeren naar de omstandigheden in het beroepsonderwijs, het uitoefenen van 
de beroepsactiviteiten, de vraagsmkken omtrent de huisvesting, gelijke kansen voor 
vrouwen, enz. op al deze punten, om naar aanleiding hiervan een verslag op te stellen en 
te publiceren, en vervolgens, net als bij het onderwijs, met duidelijke voorstellen te komen 
en beleidsvoornemens vast te leggen, zodat er een gestructureerde organisatie van de 
gezamenlijke activiteiten ontstaat. De ervaring en kennis die op het gebied van het 
onderwijs ontwikkeld zijn, kunnen van groot nut zijn bij het voorstellen van acties op 
andere gebieden. Op bepaalde gebieden zoals migratie, asielaanvraag, en het voorstel van 
instellingen om de problemen betreffende het geweld waar de zigeuners het slachtoffer van 
worden te voorkomen en aan te pakken, hebben de CVSE en de Verenigde Naties de 
verslagen gepubliceerd die in het vorige hoofdstuk vermeld werden. Het is waarschijnlijk 
dat er, met name ten aanzien van de laatstgenoemde punten, in 1994 op dit gebied grote 
vooruitgang wordt geboekt, dit wegens een seminar dat in september 1994 door de CVSE 
en de Raad van Europa wordt georganiseerd. 
De dynamiek van de nieuwe programma 's 
318. Het onderwijs heeft een opmerkelijke entree gemaakt in de activiteiten van de Unie. Het 
wordt genoemd in artikel 126 van het Verdrag betreffende de Europese Unie, en hetzelfde 
102 
geldt voor de beroepsopleiding in artikel 127, de cultuur in artikel 128 en het onderzoek 
in artikel 130. Hieruit vloeit voor de instellingen van de Unie de noodzaak voort om in 
de loop van 1994 de structuur van het geheel aan programma's vast te leggen, waarbij 
moet worden gestreefd naar een vereenvoudiging en rationalisering van de verschillende 
programma's door de aantallen ervan te verkleinen "en de aspecten die voor wat de 
Europese toegevoegde waarden en de stimulans die ervan kan uitgaan betreft het meest 
veelbelovend zijn, extra aandacht te schenken" (COM (93) 183 def.). 
319. De voorstellen die in de vorige paragrafen zijn genoemd, sluiten volledig aan bij de 
kadertekst die gevormd wordt door de genoemde artikelen van het Verdrag, en bij de 
nieuwe beleidsvoornemens die door de instellingen van de Unie vastgelegd zijn, en met 
name door de Commissie in haar "richtsnoeren voor communautaire actie". "Met 
betrekking tot de subsidiariteit ontwikkelt de communautaire actie zich (en zal dat moeten 
blijven doen) op drie niveaus: 
- het stimuleren van een goed gestructureerde samenwerking mssen de stelsels voor 
onderwijs en opleiding; 
- het bevorderen van kwaliteit via innovatie door de uitwisseling van gegevens en 
ervaringen; 
- het lanceren van specifieke directe acties in de gehele Gemeenschap, wanneer 
deze een duidelijk voordeel bieden boven een actie alleen op nationaal niveau" 
(COM (93) 183 def.). 
320. In dezelfde tekst wordt het volgende benadrukt: "met name dient ernaar te worden 
gestreefd evenmele dubbele arbeid te voorkomen, de complementariteit van de 
verschillende acties zo groot mogelijk te maken en voor werkelijke synergie en onderlinge 
versterking te zorgen". Wanneer de rest van de tekst van de Commissie nader bestudeerd 
wordt, blijkt dat de richtsnoeren van de Commissie goed aansluiten bij de voorstellen die 
in dit verslag worden gedaan: opzetten van transnationale netwerken van partners, 
mobiliteit en uitwisselingen, gemeenschappelijke transnationale projecten, zichtbaarheid, 
informatie, enz. 
321. Het schoolonderwijs, in het kader van de voorgestelde nieuwe programma's, maakt deel 
uit van het programma Socrates. De kinderen van zigeuners worden er veelvuldig 
genoemd, met name wanneer het gaat over het bevorderen van gelijke kansen, het 
bestrijden van de uitsluiting en racisme, en dus de noodzaak om speciale aandacht te 
besteden aan deze kinderen teneinde te bevorderen dat ze toegang krijgen tot een volledige 
opleiding. Overigens wordt in dit programma ten aanzien van de kinderen van migranten 
en reizigers het volgende aangegeven: "Het zal dus een bijzondere doelstelling van deze 
actie zijn de verspreiding van deze resultaten in het gehele onderwijs te bevorderen, in het 
kader van het streven naar intercultureel onderwijs voor allen. Ook hier zal de bijdrage 
van de Unie vooral gericht zijn op overdraagbare activiteiten met een sterk educatief 
potentieel, en op de verspreiding daarvan. (...) De politieke en sociale situatie eist 
overigens actieve maatregelenter bevordering van intercultureel onderwijs voor allen en 
de in het kader van deze actie geplande activiteiten kunnen een laboratorium en een bron 
van waardevolle vernieuwingen ten behoeve van alle jongeren zijn" (COM (93) 708 def.). 
103 
Verder wordt door de Commissie eveneens in algemene zin het volgende benadrukt: "het 
complementaire karakter van de actie van de Unie ten opzichte van die van de Lid-Staten 
komt nog beter tot gelding doordat het (in verhouding tot de nationale 
onderwijsbegrotingen) zeer bescheiden budget vooral geconcentreerd wordt op door de 
nationale overheden over het algemeen minder begunstigde sectoren, waar de 
bezuinigingen in moeilijke tijden ook het sterkst gevoeld worden. Het gaat hier om de 
sectoren in verband met transnationale activiteit en onderwijskundige vernieuwing. In 
bepaalde sectoren (...) zal de mogelijkheid om met communautaire steun nieuw 
pedagogisch materiaal te verspreiden zeker bijdragen tot het opheffen van de beperkingen 
die het verbeteren van de kwaliteit en het aan uiteenlopende doelgroepen aanpassen van 
de produktie belemmeren". 
Uit de balans over de tenuitvoerlegging van de resolutie op de voorgaande bladzijden, 
alsmede uit de voorstellen die hieruit voortvloeien, blijkt duidelijk dat het programma dat 
de afgelopen jaren ontwikkeld werd voor de kinderen van zigeuners, en de huidige 
voorstellen van de Commissie voor de zigeunergemeenschappen in het bijzonderen op het 
gebied van het onderwijs in het algemeen, goed op elkaar aansluiten: het is gemakkelijk 
om de projecten die de afgelopen jaren ontwikkeld zijn, alsmede de gedane voorstellen 
puntsgewijs te bekijken, om ze vervolgens te vergelijken met de prioriteitenen voorstellen 
van het nieuwe programma Socrates. 
322. Het programma Jeugd voor Europa ter bevordering van de ontwikkeling van 
uitwisselingen mssen jongeren en activiteiten op het gebied van de jeugd in Europa, doet 
geloven dat dit programma een belangrijke aanvulling zou kunnen vormen op het 
programma Socrates voor de jonge zigeuners. Het programma heeft geen betrekking op 
de projecten die uitgevoerd zijn in het kader van de instellingen voor onderwijs en de 
beroepsopleiding, maar het opent belangrijke, nieuwe perspectieven op bijvoorbeeld het 
gebied van de jeugdwerkers, waarbij veel aandacht en een groot deel van de middelen 
speciaal besteed worden aan de jongeren in een moeilijke situatie; de initiatieven op het 
gebied van de bestrijding van iedere vorm van uitsluiting moeten eveneens op een 
specifieke manier aangemoedigd en gestimuleerd worden. 
323. Naar aanleiding van het overzicht van deze verschillende initiatieven die binnen de Unie 
ontwikkeld zijn, kan nogmaals de noodzaak benadrukt worden van een gestructureerde 
informatie en een goede coördinatie, teneinde een versnippering van de middelen, een 
gebrek aan samenhang mssen de verschillende activiteiten, en het elkaar overlappen van 
acties te voorkomen. Verder blijkt hieruit de validiteit van de aanpak die aangehouden 
wordt voor de tenuitvoerlegging van de resolutie, en van de ervaringen die gebruikt 
kunnen worden om de acties op het gebied van de informatie, documentatie enz. op 
verschillende terreinen technisch te steunen en te structureren. 
324. Voorts moet ervoor gewaakt worden dat, ondanks de samenhang tussen de algemene 
voorstellen die in het kader van de nieuwe programma's gedaan zijn, en de gerichte 
voorstellen die gedaan zijn ter verbetering van het onderwijs aan kinderen van zigeuners 
en reizigers, het toevoegen van de ontwikkelde acties aan een uitgebreid programma niet 
gepaard gaat met de teloorgang van de flexibiliteit, spontaniteit, en het innoverende en 
gestructureerde karakter, hetgeen de belangrijkste kenmerken waren voor het welslagen 
104 
van de activiteiten in het kader van de tenuitvoerlegging van de resolutie die door de 
ministers in 1989 aangenomen is. 
325. Het recht op onderwijs is een recht voor iedereen. Het is een onvoorwaardelijk recht dat 
in de praktijk gebracht moet worden met de idee van gelijke kansen voor iedereen en van 
het respecteren van een cultuur. 
326. Het onderwijs is een element dat belangrijk is voor de toekomst, het is een positieve 
vector die het mogelijk maakt de beschouwingen niet te beperken tot "problemen" die 
verband houden met een aanpak vanuit "sociaal" of "marginaal" oogpunt. De opleiding 
van jongeren, die geïntensiveerd wordt, zal het landschap grondig veranderen: zij zullen 
nu volwaardige partners worden, geaccepteerd door de instellingen, ervaren 
gesprekspartners en erkende deskundigen. De sprong die door één generatie is gemaakt, 
is enorm. Er dient echter niet vergeten te worden dat er, hoewel een deel van de weg al 
afgelegd is en de puzzel van projecten en programma's op diverse belangrijke gebieden 
geleidelijk wordt voltooid, nog veel werk verzet moet worden in een moeilijke context die 
iedere vooruitgang kwetsbaar en onzeker maakt. Alle inspanningen moeten gebundeld 
worden om de verworvenheden te consolideren en verder te kunnen gaan op de weg die 
leidt naar de valorisatie en dynamische ontwikkeling van de culturen, waarbij een 
interculturele aanpak wederzijds gerespecteerd wordt. 
327. De Europese instellingen moeten heel oplettend blijven om dit alles te waarborgen. 
Hiertoe wordt, kort samengevat, op het gebied waarop dit verslag betrekking heeft, 
voorgesteld de acties die op nationaal niveau en op het niveau van de Europese Unie 
gelanceerd zijn, op een eenvoudige, realistische en spaarzame manier en in de lijn van de 
nieuwe programma's op onderwijsgebied te intensiveren, in combinatie met een 
uitbreiding van de netwerkvorming op nationaal niveau en op het niveau van de Unie. De 
vastgelegde beleidslijnen, de aangehouden strategie, de gekozen thema's, het evenwicht 
mssen de projecten en de kenmerken van de afzonderlijke projecten hebben hun 
deugdelijkheid bewezen. De resultaten zijn, na afloop van een korte periode en ondanks 
de beperkte middelen, duidelijk merkbaar. 
Een uitbreiding van de middelen en de toepassing ervan met het oog op het evenwicht en 
volgens dezelfde strategie van flexibiliteit, coördinatie en openheid, moeten ertoe leiden 
dat een groter aantal partners toegang krijgt tot het programma, moeten ervoor zorgen dat 
het aanzwengelende effect nog beter voelbaar is, moeten de overgang mogelijk maken van 
een voorbereidende fase naar maatregelen die geleidelijk toegankelijk zijn voor alle 
betrokken kinderen, waarbij de wil om tot innoverende initiatieven te komen niet uit het 
oog verloren wordt en ervoor wordt gezorgd dat de acties aansluiten op de acties die op 
initiatief van andere instanties en in het kader van andere programma's worden 
ontwikkeld. 
Op die manier kunnen de gezamenlijke activiteiten die zijn opgezet in het kader van de 
tenuitvoerlegging van de resolutie die in 1989 door de ministers is aangenomen, 
beschouwd worden als belangrijke stuwende kracht, als referentie, en als bewijs van het 
105 
feit dat de culturele diversiteit en de acties die de inaanmerkingneming van deze diversiteit 
beogen, een verrijking zijn voor alle leerlingen en voor de gehele Europese maatschappij. 
106 
Bijlage 1 
Het door de Commissie gepubliceerde studieverslag 
uitgevoerd door Jean-Pierre Liégeois 
Centre de recherches tsiganes - Université René Descartes 
La scolarisation des enfants tsiganes et voyageurs 
Commission des Communautés européennes, 
Office des publications officielles des Communautés européennes, 
Série "Documents" 1986, 286 p. 
School provision for Gypsy and Traveller children,idem. 
Commission of the European Communities, 1987, 278 p. 
(naar het Engels vertaald door Sineâd ni Shuineâr) 
La scolarizzazione dei bambini zingari e viaggianti, idem. 
Commissione délie Comunità Europee, 1987, 288 p. 
(naar het Italiaans vertaald door Leonardo Piasere) 
La escolarización de los ninos gitanos y viajeros, idem. 
Comisión de las Comunidades Europeas, 1987, 385 p. 
(naar het Spaans vertaald door Carlos Martin Ramirez) 
Die schulische Betreuung der Kinder von Zigeunern und Reisenden, idem. 
Kommission der Europaischen Gemeinschaften, 1987, 516 p. 
(naar het Duits vertaald door Marion Papenbrok) 
107 
Bijlage 2 
Het "Document drorientation pour la réflexion et pour 
l'action" 
Het document bevat in het kort, in een twintigtal bladzijden, beleidslijnen en voorstellen 
die uitgesplitst kunnen worden naar 7 rubrieken: 
- de structuren 
- pedagogiek en didactisch materiaal 
- documentatie en informatie 
- de leerkrachten 
- de onderzoekactie 
- het overleg en de coördinatie 
- de rol van de Gemeenschap 
Het document, dat vanaf 1988 verspreid is, is gepubliceerd in verschillende talen: 
- DE: Orientierungspapierals Diskussions- und Handlungsgrundlage, verkrijgbaar bij het 
Centre de recherches tsiganes, Université René Descartes, 106, quai de Clichy - F - 92110 
- Clichy. 
- EN: Orientation document for reflection and for action, gepubliceerd door de Traveller 
Education Service, Education Development Service, North District Centre, Monsall Road, 
Monsall - UK - Manchester M10 8WP. 
- ES: Documento de orientación para la reflexion y para la acción, gepubliceerd door 
Nevipens Romani - Noticias Gitanas, Apartado de Correos 202 - E - 08080 - Barcelona. 
- FR: Document d'orientation pour la réflexion et pour l'action, gepubliceerd door het 
Ministère de l'Education nationale, de la Jeunesse et des Sports, Centre national de 
documentation pédagogique, Centre de Documentation Migrants, 91, rue Gabriel Péri -
F - 92120 - Montrouge. 
- IT: Documento orientativoper la riflessionee l'azione, gepubliceerd door Lacio Drom, 
via dei Barbieri, 22 -1 - 00186 - Roma. 
- PT: Documento de orientaçâo para a reflexâo e para a acçâo, verkrijgbaar bij het 
Ministerio da Educaçào e Cultura, Direcçâo-Geral do Ensino Bâsico e Secundârio, 
Avenida 24 de Julho, 138 - 5° - P - 1399 - Lisboa Codex. 
- Valenciano: Document d'orientació per a la reflexió i Vacció, gepubliceerd door de 
Conselleria de Cultura, Educació i Ciència, Direcció General de Centres i Promoció 
Educativa, Avenida Campanar, 32 - E - 46015 - Valencia. 
108 
Bijlage 3 
De nationale verslagen, opgesteld in het kader van de evaluatie van de door de ministers in 1989 
aangenomen resolutie: 
Duitsland Martin Emundts, Die Schulische Betreuung der Kinder von Binnen-Schiffern, 
Circusangehörigen und Schaustellern und der Kinder von Sinti und Roma und 
Fahrenden, Kultusministerium Nordrhein-Westfalen, ongedateerd, 16 blz. 
Fr-België Alain Reyniers, La scolarisation en Communauté française de Belgique des enfants 
de culture itinérante (Tsiganes et Voyageurs, bateliers, forains, Gens du cirque), 
Communauté française de Belgique, Scolarisation en milieu multiculturel, Octobre 
1993, 56 blz. 
Nl-België Marc Verlot, in samenwerking met Sven Sierens en Nele Goethals, Het Onderwijs 
aan kinderen van Zigeuners en Voyageurs, Ministerie van de Vlaamse 
Gemeenschap, Departement Onderwijs, Secretariaat-generaal - Cel Studie en 
Wetenschappelijk Onderzoek, januari 1994, 34 blz. 
Denemarken Report on Education of Gypsy Children in Denmark, Undervisnings ministeriet, 
1993, 21 blz. 
Spanje La escolarización de los Gitanos en Espana, Ministerio de Educación y Ciencia, 
Julio 1993, 37 blz. 
Frankrijk Jovhanna Bourguignon, Scolarisation des enfants tsiganes et voyageurs, Ministère 
de l'Education nationale, Direction des Ecoles, Direction des Lycées et Collèges, 
Novembre 1993, 23 blz. + bijlagen. 
Griekenland Ministerie van onderwijs en cultuur, Communautair verslag ten behoeve van de 
opleiding van zigeunerkinderen, ongedateerd, 52 blz. 
Ierland Report on the Implementation of E. C. Resolution 89/C153/02 on School Provision 
for Travellers, September 1993, 30 blz. •+- bijlagen. 
Italië Opera Nomadi Nazionale (Secondo Massano, con il contributo di Maria Ottani e 
Mario Salomoni) La scolarizzazione degli alunni zingari e viaggianti in Italia, 
settembre 1993, 25 blz. + bijlagen. 
Nederland Overzicht van Voorzieningen in Nederland voor het Onderwijs aan Woonwagen-
en Zigeunerleerlingen, Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen, december 
1993, 21 blz. 
Portugal Relatórios nacionais sobre a escolarizaçâo das crianças ciganas e viajantes, 
Ministério da Educaçâo, Abril 1994, 5 blz. 
Verenigd 
Koninkrijk School provision for Gypsies and other Travellers in the UK relevant to EC 
Resolution 89/C 153/02, Department for Education, ongedateerd, 23 blz. 
109 
ISSN 0254-1513 
COM(96) 495 def. 
DOCUMENTEN 
NL 16 05 
Catalogusnummer : CB-CO-96-503-NL-C 
ISBN 92-78-09940-6 
Bureau voor officiële publikaties der Buropese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
WO