***** 
ir ir 
ir ir 
ir * COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 12.02 1997 
COM(96) 650 def. 
JAARVERSLAG VAN DE COMMISSIE 
Gelijke kansen voor vrouwen en mannen in de Europese Unie 
- 1996-

INHOUD 
VOORWOORD si Çr 
SAMENVATTING 3 c 
DEELI 
HOOFDSTUK 1 PARTNERSCHAP INEEN VERANDERENDE SAMENLEVING 9 
1.1 Mainstreaming en integratie 9 
1.2 Structuurfondsen en gelijke kansen 15 
1.3 Sociale dialoog en sociale partners 22 
HOOFDSTUK 2 VROUWEN EN MANNEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 23 
2.1 Gelijke kansen en economie 23 
2.2 De Europese werkgelegenheidsstrategie 
en nationale meerjarenprogramma's 36 
2.3 Bedrijfsleven en vrouwelijke ondernemers 48 
HOOFDSTUK3 WERKEN GEZINSLEVEN 51 
3.1 De gevolgen van kinderen voor het werk van hun ouders 51 
3.2 Ouderschapsverlof 57 
3.3 Individualisering van de rechten 64 
HOOFDSTUK 4 BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE 
DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING 71 
4.1 Huidige situatie van vrouwen in de besluitvorming 71 
4.2 Waarom is een evenwichtige deelname van mannen 
en vrouwen noodzakelijk? 74 
4.3 Strategieën voor het opnemen van meer vrouwen 
in de politieke besluitvorming 76 
4.4 Europese wetgeving en initiatieven 79 
4.5 Vrouwen in besluitvormingsorganen van de sociale partners 84 
HOOFDSTUK 5 BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN 
DE BESLUITVORMING 89 
5.1 Uitoefening van rechten 
5.2 Afdwingen van rechten en rechtsmiddelen 
5-3 Huidige stand van de communautaire rechtsmiddelen 89 
97 
00 
DEEL 2 
HOOFDSTUK 6 DE VOORUITGANG VAN PEKING 107 
6.1 Het voorbereidingsproces van Peking 
6.2 De Conferentie 
6.3 De bijdrage van de niet-gouvernementele organisaties 
6.4 Na de Conferentie - tenuitvoerlegging van het actieplatform 107 
114 
115 
117 
GRAFIEKEN 
KAARTEN 
LIJST VAN BRONNEN 123 
124 
125 
X <x 
VOORWOORD 
Gelijke kansen voor mannen en vrouwen is een thema dat vanuit diverse oogpunten en in zeer uiteenlopende vormen is 
behandeld. Dit is echter het eerste verslag dat het Gemeenschapsbeleid inzake gelijke kansen als geheel bestudeert. Het is 
bedoeld voor een breed publiek, niet alleen voor diegenen die belast zijn met het gelijkekansenbeleid, maar ook voor diege­
nen die verantwoordelijkheden dragen op het gebied van werkgelegenheid, sociale zaken, industriële betrekkingen en 
onderwijs- en opleidingsbeleid op Europees, nationaal en/of regionaal niveau. Dit verslag is ook interessant voor leden van 
het Europees Parlement, de sociale partners, universiteiten en onderzoekcentra, kortom voor al diegenen die betrokken zijn 
in het huidige debat over gelijke kansen. 
De Commissie heeft het voornemen deze tekst te publiceren als eerste in een reeks van jaarverslagen over gelijke kansen in 
de Europese Unie. Zij streeft hiermee drie hoofddoelen na: zichtbaarheid geven aan het communautaire beleid inzake gelij­
ke kansen voor mannen en vrouwen, stimuleren van het debat over de vorderingen die moeten worden gemaakt en het te 
ontwikkelen beleid (strategie) en ten slotte een referentiepunt bieden voor de Commissie, de Lid-Staten van de Europese 
Unie en de kandidaten voor het lidmaatschap (convergentie). 
Dit verslag bespreekt de vooruitgang op het niveau van de Lid-Staten en de Unie en dient daarbij als monitoringinstru-
ment voor gelijke kansen. Het verstrekt de lezer informatie over diverse onderwerpen die met gelijke kansen verband hou­
den. De structuur weerspiegelt globaal het vierde communautaire actieprogramma inzake gelijke kansen (deel een) en 
behandelt vijf hoofdthema's: partnerschap in een veranderende samenleving, mannen en vrouwen in een veranderende eco­
nomie, combinatie van werk en gezinsleven, bevordering van een evenwichtige deelname aan de besluitvorming en de 
uitoefening van de rechten van vrouwen. Het tweede deel van de jaarlijkse verslagen is bedoeld om een specifiek thema in 
het gelijkekansendebat te behandelen. Dit jaar is gekozen voor de Wereldvrouwenconferentie van de Verenigde Naties 
(Peking, september 1995). 
Er is grote nadruk gelegd op Europese en nationale tendenzen. Gestreefd is naar een evenwicht tussen beide. Informatie 
over nationale (en regionale) zaken en gebeurtenissen werd verzameld met onder meer de hulp van het Raadgevend Comité 
inzake gelijke kansen voor mannen en vrouwen. Ik wil hierbij de leden van dit comité hartelijk voor hun medewerking 
danken. 
Meer informatie over de integratie van de gelijke kansen in het communautaire of nationale beleid kan in andere, door de 
Commissie gepubliceerde, jaarverslagen worden gevonden, zoals het verslag "Werkgelegenheid in Europa", het activiteiten­
verslag over het programma Socrates, het programma Leonardo da Vinci of "Jeugd voor Europa III". 
Dit verslag zal op communautair niveau door vele betrokkenen bij het gelijkekansenbeleid worden besproken. Ik hoop dat 
dit en de volgende verslagen zullen bijdragen aan de vooruitgang op het gebied van de gelijke kansen voor vrouwen en 
mannen. 
Pddraig Flynn 
<L 
Z#titmxm('Xim». 
SAMENVATTING 
Gelijke behandeling van mannen en vrou­
wen wordt onmiskenbaar gezien als basisbegin­
sel van democratie en respect voor de mens. De 
Gemeenschap heeft vanaf haar oprichting het 
beginsel van gelijk loon voor gelijk werk 
erkend en op basis daarvan een samenhangen­
de reeks wetsinstrumenten ontwikkeld die 
gelijke rechten op toegang tot de arbeidsmarkt 
en de beroepsopleiding, gelijke arbeidsomstan­
digheden en in grote mate gelijke sociale 
bescherming moeten waarborgen. 
Teneinde gelijke behandeling in de praktijk 
te bevorderen heeft de Gemeenschap sinds de 
jaren tachtig specifieke actieprogramma's uitge­
voerd, die ondanks beperkte begrotingsmidde­
len toch een substantieel domino-effect had­
den, omdat zij hebben aangezet tot aanvullen­
de acties door de afzonderlijke Lid-Staten. 
Voorts heeft de Europese Raad van Essen 
(december 1994) verklaard dat de bevordering 
van gelijke kansen voor mannen en vrouwen, 
samen met de strijd tegen de werkloosheid, een 
van de hoofdprioriteiten van de Europese Unie 
en de Lid-Staten vormde. 
De Commissie heeft "gelijke kansen" een van 
de belangrijkste overwegingen in de ontwikke­
ling van al haar beleidsvormen genoemd. 
Daarom raakt dit thema thans alle overige 
beleidsterreinen - het is een "mainstream"-
beleid geworden dat door iedereen moet wor­
den toegepast. 
Deze ambitieuze aanpak werd gepresenteerd 
in de Mededeling van de Commissie waarin 
het vierde actieprogramma voor gelijke kansen 
voor mannen en vrouwen (1996-2000) werd 
voorgesteld en is bekrachtigd in een besluit van 
de Raad.1 De goedkeuring van het actiepro­
gramma werd in februari 1996 gevolgd door de 
1 Besluit van de Raad van 22.12.1995, PB nr. L 335 van 
30.12.1995. 
*C 
SAMENVATTING 
Mededeling van de Commissie "Integratie van 
de gelijke kansen voor vrouwen en mannen in 
alle communautaire beleidsvormen en acties".2 
Dit jaarverslag over gelijke kansen voor man­
nen en vrouwen in Europa werd in het witboek 
van de Commissie, "Europees Sociaal Beleid -
toekomstige acties voor de Unie"3 aangekon­
digd. Het biedt een overzicht van de ontwikke­
lingen op het terrein van de gelijke kansen op 
nationaal en Europees niveau en kan daarom 
dienen als monitoringinstrument voor het 
gelijkekansenbeleid - een essentiële vereiste 
voor mainstreaming. 
HOOFDSTUK 1 
PARTNERSCHAP 
INEEN 
VERANDERENDE 
SAMENLEVING 
De inspanningen om gelijke kansen te sti­
muleren nemen in vele beleidsvormen en pro­
gramma's van de Europese Unie toe. De sleutel 
van deze ontwikkelingsstrategie kan worden 
samengevat als "mainstreaming", een concept 
dat in het derde actieprogramma is genoemd 
en dat in het vierde actieprogramma aanzien­
lijk verder is uitgewerkt. Deze meer algemene 
benadering van de gelijkekansenproblematiek 
vereist de ontwikkeling op alle beleidsterrei­
nen, programma's en acties, van een sekseper­
spectief en -analyse. Mainstreaming wordt 
gedefinieerd als stelselmatige aandacht voor de 
verschillen in voorwaarden, situaties en behoef­
ten van mannen en vrouwen op alle beleidster­
reinen op het moment van beleidsontwikke­
ling, -uitvoering en -evaluatie, zoals toegepast 
in Europa, de geïndustrialiseerde landen en de 
ontwikkelingslanden. 
Toepassing van mainstreaming in bijvoor­
beeld het vervoersbeleid houdt in dat rekening 
wordt gehouden met het feit dat vrouwen veel 
vaker dan mannen gebruik maken van het 
openbaar vervoer en minder vaak een eigen 
auto hebben of de wagen kunnen nemen. 
Vrouwen reizen ook vaak met kinderen en heb­
ben daarom kinderwagens en buggies bij zich. 
De ontwikkeling van een kwalitatief goed en 
efficiënt openbaarvervoerstelsel, dat toeganke­lijk is voor reizigers met specifieke behoeften, 
zal bijdragen tot gelijke kansen. 
In de loop der rijd kan men een verschuiving 
waarnemen van de bevordering van positieve 
actie voor vrouwen naar een grorere nadruk op 
mainstreaming. Mainstreaming betekent nier 
het einde van het beleid van positieve actie. Zij 
vullen elkaar aan en moeten tezamen worden 
gehanteerd. Dit proces valt niet alleen op in de 
drie communautaire actieprogramma's, maar 
ook in het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid 
en in de Lid-Staten. Mainstreaming was ook 
een van de hoofdthema's op de conferentie van 
Peking, waaraan de Unie een significante bij­
drage heeft geleverd (zie hoofdstuk 6). 
De toepassing van een strategie van main­
streaming is een ingewikkeld en langdurig pro­
ces, dat een grote verscheidenheid aan benade­
ringswijzen vereist. Het vergt bijvoorbeeld een 
analyse van de huidige situatie om de verschil­
lende uitwerking van het beleid voor vrouwen 
en mannen vast te stellen; alsmede een uitsplit­
sing van gegevens en verstrekte financierings­
middelen naar geslacht en een evenwichtige 
samenstelling van de besluitvormingsorganen. 
Het vraagt om de mobilisering van alle 
beleidsvormen en een beter overleg en grotere 
coördinatie tussen alle betrokkenen. Daarom is 
een groep commissarissen onder leiding van de 
voorzitter van de Commissie belast met het 
algemene overzicht van de problematiek van 
gelijke rechten en kansen voor mannen en 
vrouwen op het niveau van de Unie en van de 
Commissie. 
Structuurfondsen 
Het Europees Sociaal Fonds (ESF), de oud­
ste van de structuurfondsen, heeft zeker vanaf 
1976 een duidelijke dimensie van gelijke kan­
sen, en bij iedere herziening van dit en de 
andere Fondsen is dit element versterkt. Toch 
maken de beleidsverklaringen over gelijke kan­
sen en de feitelijke financiering van dergelijke 
programma's en acties nog altijd een heel klein 
deel uit van het algemene beeld. Het aantal 
vrouwen dat baat heeft bij het ESF is ontegen­
zeglijk toegenomen, maar de meeste opleidin­
gen voor vrouwen die door dit Fonds worden 
gefinancierd, zijn gericht op traditionele "vrou­
wenbanen". Bovendien blijft het tekort aan 
COM (96) 67 def. van 21.02.1996. 
' COM(94) 333 van 27.07.1994. 
SAMENVATTING 
voldoende kinderopvang een obstakel voor de 
toegang van vrouwen tot dergelijke opleidin­
gen. 
Wat de gelijke kansen betreft, was het meest 
zichtbare element van de Fondsen tot voor kort 
het NOW-programma (New Opportunities 
for Women) dat in het derde actieprogramma 
werd gelanceerd. Het had flexibelere criteria en 
financieringsmogelijkheden en een indirect 
mainstreameffect omdat het meer vrouwen 
mobiliseerde, en tevens diegenen die de 
Fondsen in de Lid-Staten ten uitvoer leggen, 
informeerden over de behoeften, vragen, vaar­
digheden en capaciteiten van vrouwen met wie 
zij anders niet in contact zouden zijn gekomen. 
De duidelijkste ontwikkeling in de struc­
tuurfondsen, in het licht van gelijke kansen, 
was wellicht de herziening van 1993. Gelijke 
kansen werd een beginsel voor alle drie fond­
sen, het ESF, het EFRO en het EOGFL. De 
herziening van 1993 nam voor het eerst, onder 
doelstelling 3, een specifieke verwijzing op 
naar het beginsel van gelijke behandeling. 
In de praktijk bestaan er grote verschillen 
tussen de Lid-Staten wat de concretisering van 
de beginselen van gelijke kansen betreft. Alle 
Lid-Staten hebben zich echter wel inspannin­
gen getroost, bijvoorbeeld door te trachten 
vrouwen van bepaalde maatregelen te laten 
profiteren naar verhouding van hun aandeel in 
de werkloosheid en/of door het instellen van 
een speciaal budget voor vrouwenacties. 
Bijzondere acties voor vrouwen kunnen bij­
voorbeeld de kinderopvang of zorg voor van 
hen afhankelijke personen betreffen, of maatre­
gelen om vrouwen op de arbeidsmarkt weer­
baarder te maken. 
Een seminar in Brussel in maart 1996 bracht 
vertegenwoordigers van de Commissie, de Lid-
Staten en belanghebbende groeperingen en 
organen bijeen, die de Structuurfondsen in de 
context van mainstreaming bespraken. De 
Commissie heeft duidelijk aangegeven dat het 
ESF weliswaar een belangrijk instrument zou 
blijven voor de ondersteuning van het gelijke­
kansenbeleid, maar dat de overige fondsen een 
significante input zouden kunnen geven door 
bijvoorbeeld voor aanvullende infrastructuur te 
zorgen als gebouwen voor de kinderopvang en 
vervoer. Vrouwen spelen rechtstreeks geen 
grote rol in het EFRO en het werd duidelijk 
dat zij veel meer bij de planning en uitvoering 
van de regionale ontwikkeling betrokken kun­
nen en moeten worden. Er zijn eveneens enke­
le maatregelen getroffen om de zichtbaarheid 
en betrokkenheid van vrouwen in de land­bouwontwikkeling te vergroten; andere maat­
regelen worden nog besproken. 
Om doelucllciul van tie Fondsen gebruik te­
maken, is de volledige integratie van thema's 
betreffende de gelijke kansen in het stadium 
van de planning, meting en evaluatie van de 
gefinancierde programma's en projecten nood­
zakelijk. Dit vereist de betrokkenheid van die­
genen die bekend zijn met de problematiek van 
de gelijke kansen en het gebruik van systemen 
die het mogelijk maken de baten voor vrouwen 
te evalueren. Als follow-up van deze conferen­
tie heeft het Ierse Voorzitterschap de Raad een 
resolutie voorgesteld over gelijke kansen en de 
Structuurfondsen. Dit voorstel is op 2 decem­
ber 1996 aangenomen. 
Sociale partners in het vierde 
actieprogramma 
Partnerschap is een sleutelelement in het 
vierde actieprogramma. De sociale partners 
worden expliciet genoemd in de doelstellingen 
van het programma, waarin wordt verzocht om 
de "dimensie van gelijke behandeling" in de 
sociale dialoog op lokaal en regionaal niveau te 
integreren en de inspanningen van de sociale 
partners voor het opzetten van een Europees 
netwerk te steunen. Het vierde actieprogram­
ma noemt hen ook de aangewezen personen en 
organisaties om de deelname van vrouwen aan 
de besluitvorming te bevorderen. 
De invloed van de sociale partners nam aan­
zienlijk toe met de overeenstemming over het 
sociale protocol bij het Verdrag betreffende de 
Europese Unie in 1992. De sociale partners 
kunnen, indien zij dit wensen, onderhandelen 
over "raamovereenkomsten" die uiteindelijk 
kunnen worden omgezet in bindende wetsins-
trumenten. Een eerste voorbeeld van dit proces 
is de richtlijn ouderschapsverlof (zie ook 
hoofdstukken 3 en 5). EVV, UNICE en CEEP 
hebben nu besloten een ander onderwerp te 
bespreken, dat uiterst belangrijk is voor gelijke 
kansen: flexibele werktijden en werkzekerheid. 
Vrouwen zijn in de besluitvormingsorganen 
van de sociale partners ondervertegenwoor­
digd. Nauwkeurige statistieken ontbreken, 
maar het is duidelijk dat er heel weinig vrou­
wen algemeen secretaris, voorzitter of bestuurs­
lid van een vakbond zijn. Aan werkgeverszijde 
zitten nog minder vrouwen op kaderposten. 
Zowel bij vakbonden als de werkgeversorgani­
saties hebben meer vrouwen een betaalde func­
tie dan een positie in vertegenwoordigende 
organen. 
SAMENVATTING 
Werkgevers en vakbonden zijn voorstanders 
van gelijke behandeling van mannen en vrou­
wen. Sommige vakbonden hebben positieve 
acties ingevoerd om het aantal mannen en 
vrouwen binnen hun eigen structuren meer 
met elkaar in evenwicht te brengen. De werk­
geversorganisaties erkennen dat er nog onge­
lijkheden bestaan en verzetten zich duidelijk 
tegen discriminatie naar geslacht, maar zij 
betwijfelen de noodzaak van positieve actie. 
De waaide van een grotere vertegenwoordi­
ging van vrouwen in de sociale dialoog wordt 
niet alleen getalsmatig uitgedrukt, maar het 
gaat er ook om het debat in een breder per­
spectief te plaatsen en ervoor te zorgen dat the­
ma's die te maken hebben met gelijke behande­
ling, die vrouwen (of mannen) zelfs kunnen 
benadelen, niet worden besproken alsof zij 
geslachtsneutraal zijn. Dit zou er ook toe bij­
dragen dat thema's die duidelijk de vrouwen 
rechtstreeks raken, zoals kinderopvang, op de 
agenda worden geplaatst. 
HOOFDSTUK 2 
MANNEN EN 
VROUWEN IN EEN 
VERANDERENDE 
ECONOMIE 
Sekseverschillen op de arbeidsmarkt zijn erg 
groot en worden weerspiegeld in het feit dat 
mannen en vrouwen verschillende soorten 
werk hebben en in het zeer grote aantal vrou­
wen dat in deeltijd werkt of andere vormen van 
atypisch werk heeft. Mannen en vrouwen wer­
ken in andere sectoren, hebben andere banen 
en een andere beroepsstatus. Het overgrote 
deel van de vrouwen is in loondienst. Slechts 
weinig vrouwen buiten de landbouw zijn werk­
gever of oefenen een zelfstandig beroep uit. 
Het belang van opleidingskwalificaties en 
scholing neemt in alle landen toe, daar de vraag 
naar werk het aanbod overtreft en de economi­
sche activiteit is geherstructureerd. Goede vaar­
digheden en kwalificaties verschaffen vrouwen 
de basis voor werk in vaste en beter betaalde 
banen met carrièreperspectieven. Het ontbre­
ken daarvan verscherpt de marginalisering van 
vrouwen in betaald werk. Ondanks het toene­mend aantal vrouwen op de arbeidsmarkt en 
hun grotere kennis en vaardigheden, blijven zij 
significant minder verdienen dan mannen. De 
concentratie van vrouwen in laagbetaalde 
banen, gecombineerd met een sterke scheiding 
van mannen en vrouwen op de banenmarkt, 
betekent dat de salariskloof tussen beide 
geslachten heel moeilijk te overbruggen is. 
Een lange periode van veranderingen heeft 
geresulteerd in verschillen tussen de diverse 
generaties vrouwen - een proces dat waar­
schijnlijk nog wel enige tijd zal duren. Maar 
over het algemeen is de vraag van vrouwen naar 
werk erg groot en consistent, zelfs in periodes 
van ernstige economische recessie en in regio's 
die met grote economische problemen kam­
pen, aangezien steeds meer vrouwen op de for­
mele arbeidsmarkt willen integreren. In geval 
van groei van de werkgelegenheid, vond voor­
namelijk een groot percentage vrouwen in de 
middelste leeftijdscategorieën een baan. 
Sleutelsectoren waar vrouwen meer kansen op 
werk hebben, betreffen zelfstandige, hoogge­
kwalificeerde, alsmede gespecialiseerde beroe­
pen en werk in de algemene dienstensector. Dit 
betekent dat een betrekkelijk gering aantal 
goed opgeleide vrouwen zich een sterke positie 
op de arbeidsmarkt heeft verworven, terwijl 
andere vrouwen enkel toegang tot lagerbetaald 
en onregelmatig werk hebben. 
Het werkgelegenheidsproces van Essen heeft 
nieuwe mogelijkheden geopend voor de opna­
me van gelijke kansen in de meerjarige werkge­
legenheidsprogramma's van de Lid-Staten. Een 
eerste voorlopige analyse van de meerjarenpro­
gramma's van de Lid-Staten doet vermoeden 
dat de implementatie van gelijke kansen ver­
scheidene Lid-Staten toch voor een aantal pro­
blemen heeft geplaatst. Desondanks zijn er 
tekenen dat men in een aantal programma's nu 
rekening begint te houden met de verschillen 
tussen mannen en vrouwen op de arbeids­
markt. 
Steeds meer vrouwen die hun eigen positie 
op de arbeidsmarkt wensen te verbeteren, wor­
den aangetrokken door het idee van een eigen 
onderneming, een zelfstandig beroep en een 
onafhankelijke economische activiteit. Deze 
sectoren dragen bij tot de groei van de werkge­
legenheid in Europa. Tot de Europese stimule­
rende maatregelen behoren onder meer de pro­
gramma's voor plaatselijke werkgelegenheids-
initiatieven voor vrouwen, die vrouwen moe­
ten helpen hun eigen onderneming te starten. 
SAMENVATTING 
HOOFDSTUK3 
WERKEN 
GEZINSLEVEN ke stelsels om discriminatie te vermijden en 
gelijke kansen te bevorderen. 
HOOFDSTUK 4 
Omdat de zorg voor kinderen vaak wordt 
beschouwd als een taak van de moeder, kunnen 
problemen met de kinderopvang voor vrouwen 
een ernstig obstakel vormen om gelijke kansen 
op de arbeidsmarkt te krijgen. De economische 
activiteit van moeders varieert aanzienlijk tus­
sen de verschillende Lid-Staten, hoewel het 
percentage werkende moeders in alle Lid-
Staten toeneemt. In enkele landen maakt het 
voor de arbeidsdeelname van vrouwen weinig 
uit of er kinderen zijn; in andere landen 
varieert de arbeidsparticipatie naar gelang het 
aantal kinderen. Het komt veel vaker voor dat 
moeders in deeltijd werken dan vaders (vooral 
in landen waar deeltijdwerk voor vrouwen over 
het algemeen vrij gewoon is). 
Er zijn ook duidelijke verschillen in de kin­
deropvang tussen de Lid-Staten. Artikel 3 van 
de Aanbeveling over kinderopvang van I9924 
stelt de hoofdelementen van goede kinderop-
vangdiensten vast. Er is echter een significant 
tekort aan omvattende en vergelijkbare gege­
vens; ook zijn er moeilijkheden bij de interpre­
tatie van de gegevens als gevolg van zeer uit­
eenlopende opvattingen over kinderopvang in 
de verschillende Lid-Staten. Er wordt in het 
kinderopvangdebat herhaaldelijk gevraagd om 
vergelijkende monitoringsystemen. 
De sociale partners, EW, UN ICE en CEEP, 
hebben een grote bijdrage geleverd met hun 
raamovereenkomst betreffende het ouder­
schapsverlof, die zij in december 1995 hebben 
gesloten en die vervolgens in juni 1996 is 
omgezet in een richtlijn van de Raad. 
Deze richtlijn (zie ook de hoofdstukken 3 en 
5) geeft vrouwen en mannen het recht op drie 
maanden ouderschapsverlof na de geboorte of 
adoptie van een kind. Een groot deel van de 
implementatie van de richtlijn wordt aan het 
eigen inzicht van de Lid-Staten overgelaten. De 
huidige ouderschapsverlofregelingen verschil­
len per Lid-Staat. 
In het huidige actieprogramma is de indivi­
dualisering van de belasting- en socialezeker-
heidsstelsels opgenomen als instrument dat de 
combinatie van werk en gezinsleven kan verge­
makkelijken. Er vinden debatten en onderzoe­
ken plaats naar de optimale opzet van dergelij-BEVORDERING 
VANEEN 
EVENWICHTIGE 
DEELNAME AAN DE 
BESLUITVORMING 
Vrouwen blijven op nationaal, regionaal en 
lokaal niveau in alle Lid-Staten van de 
Europese Unie ondervertegenwoordigd. Er 
bestaan grote verschillen tussen de Lid-Staten, 
maar gemiddeld is slechts 15% van de afge­
vaardigden in het nationale parlement van het 
vrouwelijke geslacht (hoewel dit een verbete­
ring is ten opzichte van de 11% in 1980). De 
Commissie heeft het probleem erkend en toe­
gegeven dat de ondervertegenwoordiging van 
vrouwen in besluitvormingsorganen een verlies 
voor de hele maatschappij betekent en het 
onmogelijk maakt om volledig rekening te 
houden met de behoeften en belangen van de 
hele bevolking. In het vierde actieprogramma 
wordt het bereiken van een gender-evenwicht 
in de besluitvorming ook als een van de hoofd­
doelen gesteld en het Europees Parlement heeft 
in 1994 een resolutie over vrouwen in besluit­
vormende organen aangenomen. Het actieplat­
form van Peking (zie hoofdstuk 6) nam even­
eens de wens van volwaardige deelname van 
vrouwen aan machtsstructuren en besluitvor­
ming op. 
Er lijkt derhalve een goed inzicht in het pro­
bleem te bestaan. De ondervertegenwoordi­
ging van vrouwen leidt tot een democratisch 
tekort, een groot verlies aan kennis en talent en 
een gemiste kans om iets te doen aan hun bij­
zondere zorgen en behoeften. Momenteel is er 
een gestaag opwaartse trend zichtbaar in het 
aantal vrouwen in het politieke en openbare 
leven - in parlementen (inclusief het Europees 
Aanbeveling over kinderoprang.PB nr. L 123 van 8.5.92. 
SAMENVATTING 
Parlement), regeringen en in de regionale en 
lokale politiek. 
Er wordt gedebatteerd over de soort en mate 
van positieve acties die zouden moeten worden 
gevoerd om de situatie te corrigeren. Over het 
begrip paritaire democratie bestaat geen con­
sensus. Quota's, ook al worden zij in sommige 
Lid-Staten selectief gehanteerd, zijn eveneens 
onderwerp van veel discussie. Doelen en tijd­
schema's zijn niet bindend, maar zij zorgen 
voor een groter bewustzijn van het probleem 
en kunnen bijdragen tot een gedragsverande­
ring. 
In het kader van het derde actieprogramma 
heeft de Commissie steun verleend aan het ver­
zamelen van gegevens over en aan de analyse 
van vrouwen in de politiek en andere aspecten 
van besluitvorming, en bijgedragen tot de ont­
wikkeling van geschikte strategieën. De 
"Verklaring van Athene" van 1992 markeerde 
het begin van een omvattende beleidsaanpak 
van vrouwen in invloedrijke posities. Er 
bestond in heel Europa in de campagne voor 
de Europese verkiezingen van 1994 een drang 
naar een grotere bewustmaking en steun aan 
vrouwenorganisaties in hun campagnes voor 
een grotere deelname van vrouwen. 
In de meeste Lid-Staten wordt momenteel 
een reeks strategieën uitgewerkt om een beter 
evenwicht te bereiken in de besluitvorming. 
De Commissie steunt onderzoek naar de verte­
genwoordiging per sector van vrouwen in 
industriële en administratieve organen in heel 
Europa. De ondervertegenwoordiging van 
vrouwen op zoveel terreinen van het sociale, 
economische en politieke leven blijft echter 
zorgen baren, wat tot uitdrukking is gebracht 
in het Handvest van Rome van 1996, dat door 
een aantal vrouwelijke ministers uit Europese 
landen is ondertekend. 
Ook anderen spelen een rol in de ontwikke­
ling van sociaal beleid. Pogingen om de aan­
dacht van de sociale partners op het beleid van 
gelijke kansen te vestigen worden in hoofdstuk 
1 toegelicht. Er zijn maatregelen uitgewerkt 
om de vrijwilligerssector beter bij het proces te 
betrekken. Hieronder valt de convocatie van 
een Forum voor het Europees Sociaal Beleid, 
dat in maart 1996 in Brussel heeft plaatsge­
vonden. Van het Platform van Europese niet-
gouvernementele sociale organisaties (NGO's) 
maakt ook de Europese Vrouwenlobby (EVL) 
deel uit (zie hoofdstuk 5). De dialoog omvat 
tevens mensenrechten en ontwikkelingssamen­
werking. HOOFDSTUK5 
VROUWEN IN 
STAAT STELLEN 
HUN RECHTEN UIT 
TE OEFENEN 
Gelijke behandeling van mannen en vrou­
wen is een fundamenteel recht van de commu­
nautaire wetgeving. Uit één enkele bepaling 
van gelijk loon voor gelijk werk in artikel I 19 
van het Verdrag van Rome heeft zich een vol­
wassen programma van gelijkebehandelings-
maatregelen ontwikkeld. Het wetgevingspro­
gramma is geïnterpreteerd en verduidelijkt 
door het Europese Hof van Justitie, grotendeels 
via prejudiciële vragen van de nationale rech­
terlijke instanties onder artikel 177, maar ook 
door inbreukprocedures die de Commissie uit 
hoofde van artikel 169 aanhangig heeft 
gemaakt. Het Hof heeft in het bijzonder een 
jurisprudentie ontwikkeld over het begrip 
directe en indirecte discriminatie in het 
Europese recht. 
De Europese Unie heeft initiatieven in de 
Lid-Staten aangemoedigd en gesteund om 
mannen en vrouwen meer van hun wettelijke 
rechten bewust te maken. 
Een van de meest recente ontwikkelingen in 
de wetgeving gelijke behandeling is het sociale 
protocol bij het Verdrag betreffende de 
Europese Unie. In deze context hebben de 
sociale partners een raamovereenkomst over 
ouderschapsverlof bereikt en bestuderen zij nu 
onderwerpen als flexibilisering van de arbeids­
tijd, werkzekerheid en waardigheid op de 
arbeidsplaats. In juli 1996 heeft de Commissie 
een ontwerp-richtlijn gepubliceerd inzake de 
omkering van de bewijslast in geval van discri­
minatie op basis van geslacht. 
Ondanks het tamelijk ruime wettelijke kader 
voor gelijk loon en gelijke behandeling van 
mannen en vrouwen, zijn er nog een aantal 
problemen bij de toepassing van het commu­
nautaire recht: tijdlimieten, de doeltreffend­
heid van rechtsmiddelen en sancties, en toe­
gang tot de rechterlijke instanties zijn enkele 
problemen waarmee mannen en vrouwen die 
hun rechten trachten af te dwingen, te kampen 
hebben. 
SAMENVATTING 
HOOFDSTUK 6 
DE VOORUITGANG 
VAN PEKING 
De vierde Wereldvrouwenconferentie van de 
Verenigde Naties werd in september 1995 in 
Peking gehouden. De conferentie was belegd 
om de implementatie te beoordelen van de 
Toekomstgerichte Strategieën voor de vooruit­
gang van vrouwen tot het jaar 2000, een tekst 
waarover tijdens de vorige VN-vrouwenconfe-
rentie in 1985 overeenstemming was bereikt. 
Internationaal was men over de mate waarin de 
strategieën waren uitgevoerd teleurgesteld, 
ondanks de vele vorderingen die vrouwen op 
alle terreinen en in vele delen van de wereld 
hebben geboekt. 
De Europese Unie heeft de conferentie voor­
bereid met een aantal beleidsdocumenten, het 
verzamelen van informatie, steun aan confe­
renties en het bevorderen van een centrale rol 
voor de Unie in de voorbereidende bijeenkom­
sten van de Verenigde Naties. Ook de afzon­
derlijke Lid-Staten hebben veel energie gesto­
ken in het betrekken van de basisorganisaties 
voor vrouwen en andere NGO's bij de voorbe­
reiding, naast de overheids- en officiële organi­
saties. 
Op de conferentie zelfheeft de Unie een sig­
nificante en constructieve rol gespeeld bij de 
onderhandelingen over het actieplatform. Veel 
Europese NGO's voor vrouwen in de Unie en 
vrouwen in ontwikkelingslanden namen deel 
aan het gelijktijdig gehouden NGO-forum. 
Over het algemeen was men van mening dat de 
betrekkingen en de communicatie tussen rege­
ringen en NGO's in de loop der jaren zijn ver­
beterd. 
Na de conferentie is de Europese Raad over­
eengekomen om jaarlijks de tenuitvoerlegging 
van het actieplatform in de Unie te bestuderen. 
Het huidige vierde actieprogramma voor gelij­
ke kansen (1996-2000) vormt een concrete 
uitdrukking van de prioriteiten van de Unie bij 
de uitvoering van de doelstellingen van het 
actieplatform, waarbij vooral het belang van 
mainstreaming wordt onderstreept. Een soort­
gelijke nadruk blijkt in de ontwikkelingssa­
menwerking met de integratie van een "gen-
der"-dimensie in alle beleidsvormen en pro­
gramma's en in de mensenrechten. In de Lid-Staten vindt thans een breed scala 
aan informatieverstrekkings- en vervolgactivi­
teiten plaats. 
CONCLUSIES 
Het verslag concludeert dat het beleid op het 
gebied van gelijke kansen zich in een over­
gangsfase van vernieuwing bevindt. Er is zowel 
in de wetgeving als in de praktijk een omvang­
rijk acquis communautaire verworven ten aan­
zien van het thema gelijke behandeling van 
mannen en vrouwen. Er is een nieuw debat 
ontstaan over de noodzaak om nog een stap 
verder te gaan, door het gezichtsveld van de 
betrokkenen te verbreden. Dit zou moeten lei­
den tot een nieuw partnerschapscontract tus­
sen mannen en vrouwen en tot een reflectie 
over de toekomstige positie van vrouwen op 
internationaal niveau. Deze vernieuwing moet 
worden beschouwd als de laatste fase in de ont­
wikkeling van het erfgoed van denken over 
gelijke behandeling in Europa in de afgelopen 
twintig jaar. 
Met de implementatiestrategieën zijn niet in 
hetzelfde tempo vorderingen gemaakt als met 
de bewustwording van de behoefte aan nieuwe 
methoden en benaderingswijzen om gelijke 
kansen te bewerkstelligen. De integratie van 
gelijke behandeling van mannen en vrouwen in 
alle beleidsvormen en programma's is een taak 
voor de lange termijn, die pas geleidelijkaan 
resultaten zal opleveren. 
Uit dit verslag is naar voren gekomen dat de 
situaties van vrouwen steeds meer uiteenlopen 
en dat nieuwe strategieën ter verbetering van 
gelijke kansen op Europees niveau in de toe­
komst rekening zullen moeten houden met de 
verschillen tussen vrouwen, naast de verschillen 
tussen mannen en vrouwen. Deze factor maakt 
het nog ingewikkelder om een doeltreffend 
sekseperspectief te ontwikkelen. 
Acquis communautaire: een Franse term die betrekking 
heeft op de basisbeginselen van het Europese recht. 
7 
tms 
HOOFDSTUK 1 
PARTNERSCHAP INEEN 
VERANDERENDE 
SAMENLEVING 
MAINSTREAMING 
EN INTEGRATIE 
De Gemeenschap heeft vanaf haar oprich­
ting het beginsel van gelijk loon voor mannen 
en vrouwen erkend en op basis daarvan een 
samenhangende reeks wetsinstrumenten ont­
wikkeld die gelijke rechten op toegang tot werk 
en beroepsopleiding, gelijke arbeidsomstandig­
heden en in grote mate gelijke sociale bescher­
ming moeten waarborgen. 
Teneinde concreet tot gelijke behandeling bij 
te dragen, heeft de Gemeenschap sinds de jaren 
tachtig specifieke actieprogramma's uitgevoerd, 
die ondanks beperkte begrotingsmiddelen toch 
een substantieel domino-effect hadden, vooral 
omdat zij tot verdere acties in de Lid-Staten 
aanzetten. Deze programma's financierden 
positieve acties en modelprojecten die het 
actieterrein van de Gemeenschap verbreedden 
tot verenigbaarheid van werk en gezinsleven, 
de rol van vrouwen in het besluitvormingspro­
ces en de deelname van vrouwen aan econo­
misch leven en arbeidsmarkt. Men moet zich 
vastbesloten blijven inspannen om de reeds 
ondernomen actie voort te zetten en te intensi­
veren. De Europese Raden van Essen, Cannes 
en Madrid hebben onderstreept dat de bevor­
dering van gelijke kansen voor mannen en 
vrouwen voor de Europese Unie en de Lid-
Staten op gelijke voet als de bestrijding van de 
werkloosheid prioriteit heeft. Het engagement 
van de Unie werd onder meer geconcretiseerd 
in de actieve rol die zij heeft gespeeld bij de 
VN-Conferentie in Peking in september 1995. 
De Commissie heeft verklaard dat het streven 
naar gelijke kansen een van haar grootste aan­
dachtspunten in al haar beleid vormt. Daarom 
PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING 
moet het nieuwe beleidsterrein "gelijke kansen" 
nu alle andere beleidsvormen raken - een main-
streambeleid dat door iedereen moet worden 
toegepast. 
Actie ter bevordering van gelijke behandeling 
vergt een ambitieuze aanpak. Dit houdt in dat 
men zich volledig moet blijven inzetten voor 
de uitvoering van specifieke maatregelen ten 
behoeve van vrouwen en alle algemene maatre­
gelen en beleid specifiek moet richten op het 
bereiken van dit doel. 
Daartoe heeft de Commissie in juli 1995 een 
nieuw actieprogramma voor gelijke kansen 
(1996-2000) ' voorgesteld. Het besluit van de 
Raad tot doorvoering van dit actieprogram­
ma2, versterkt het doel om de dimensie gelijke 
kansen te integreren in het proces van voorbe­
reiding, uitvoering en bewaking van alle 
beleidsvormen, maatregelen en activiteiten van 
de Europese Unie en haar Lid-Staten. 
Het beginsel mainstreaming 
Het besluit werd in februari 1996 gevolgd 
door de goedkeuring van de Mededeling van 
de Commissie "Integratie van de gelijke kansen 
voor vrouwen en mannen in alle communau­
taire beleidsvormen en acties"3, die expliciet de 
strategie van mainstreaming volgt. In de 
Mededeling is onderstreept dat de bevordering 
van gelijke kansen niet mag worden beperkt tot 
de toepassing van positieve maatregelen voor 
vrouwen, maar dat men ernaar moet streven de 
organisatie van de samenleving zodanig aan te 
passen dat de taken van mannen en vrouwen 
eerlijker worden verdeeld. Het beginsel van 
mainstreaming betekent niet gewoon de pro­
gramma's of middelen van de Gemeenschap 
toegankelijker voor vrouwen maken, maar 
meer nog dat tegelijkertijd rechtsmiddelen, 
financiële middelen en de analytische en orga­
nisatorische capaciteit van de Gemeenschap 
worden gemobiliseerd. Dit moet een stimulans 
betekenen om op alle beleidsterreinen vanaf 
het ontwerpstadium rekening te houden met 
de mogelijke gevolgen voor de situatie van 
mannen en vrouwen (het zogenaamde sekse- of 
genderperspectief)- Daarom is het noodzake­
lijk en belangrijk, het beleid van gelijke behan­
deling van mannen en vrouwen te baseren op 
een gezonde statistische analyse van hun wer­
kelijke situatie in de diverse aspecten van leven 
en werk en van de veranderingen in de samen­
leving. 
De Commissie heeft mainstreaming van 
gelijke kansen gedefinieerd als de stelselmatige overweging van de prioriteiten en behoeften 
van mannen en vrouwen op alle beleidsterrei­
nen en in alle maatregelen. Verschillen in voor­
waarden, behoeften en situaties tussen mannen 
en vrouwen impliceren verschillen in status, 
toegang tot financieringsmiddelen en ontwik­
keling, controle op activa, besluitvormingsbc-
voegdheden en verschillen in de wijze waarop 
vrouwen en mannen worden beoordeeld. De 
bevestiging dat er dergelijke verschillen in 
bepaalde mate bestaan, wordt "genderanalyse" 
genoemd. Het inzicht in de verschillen en de 
implicaties daarvan voor het beleid kunnen 
worden beschreven als sekse- of genderperspec­
tief. 
De strategie ter bevordering van deze bena­
dering is erop gericht het beleid van gelijke 
kansen horizontaal op zoveel mogelijk terrei­
nen van toepassing te laten zijn. Tegelijkertijd 
houdt deze strategie in dat de gelijkheidspro-
blematiek op ieder punt in de beleidscyclus aan 
de orde komt. 
In deze zin vult mainstreaming positieve 
acties aan; positieve acties spelen een belangrij­
ke rol om vrouwen zichtbaarder te maken en 
de kloof tussen mannen en vrouwen bij bij­
voorbeeld toegang tot de beroepsopleiding en 
de arbeidsmarkt te dichten. Mainstreaming is 
belangrijk om de gevolgen voor vrouwen dui­
delijk te maken op terreinen die voordien als 
sekseneutraal werden beschouwd, maar die in 
feite verschillende effecten op vrouwen en 
mannen hebben. 
Het concept en de praktijk van mainstre­
aming van gelijke kansen hebben zich geleide­
lijkaan ontwikkeld op basis van het werk dat in 
het kader van het derde actieprogramma gelij­
ke kansen is verricht en aan de hand van de les­
sen die zijn geleerd uit de ontwikkelingssamen­
werkingsacties van de Commissie. 
Ook de invoering van het beginsel van main­
streaming in ander Gemeenschapsbeleid, zoals 
op het gebied van milieubescherming, is van 
invloed geweest. 
De verschuiving naar deze globale en geïnte­
greerde aanpak van gelijke kansen is te zien in 
internationale organisaties die zich bezighou­
den met de positie van de vrouw. De vierde 
wereldvrouwenconferentie van de Verenigde 
Naties in 1995 in Peking heeft een standpunt 
1 COM(95) 381 def'. van 19.07.1995. 
2 Besluit van de Raad van 22.12.1995, l'li nr. L 335 van 
30.12.1995, bh. 37. 
3 COM(96) 67 dcf. van 21.02.1996. 
10 
PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING 
:,::W:ïaï:::^:a¥:W:S^^^ 
EMANCIPATIE MS MAINSTREAM: NEDERLAND 
Gelijke behandeling van mannen en vrouwen wordt in Nederland besproken onder het concept van 
emancipatie. In Nederland is emancipatie altijd beschouwd als een meerfacettenbeleid. Dat houdt in dat 
alle overheidsactiviteiten vanuit één enkel perspectief worden bezien. De onderliggende reden voor de 
keuze van zo'n beleid is het feit dat emancipatie niet alleen een vrouwenzaak is. Emancipatie is een pro­
ces dat een verandering van de maatschappij tot gevolg heeft door een kritische analyse van de betrek­
kingen tussen mannen en vrouwen. Al in 1976 meldde de Nederlandse Emancipatieraad in zijn memo­
randum dat de vrouwenproblematiek relevant is op alle beleidsterreinen. Daarom moest het emancipa­
tiebeleid in alle sectoren een plaats hebben en niet in een afzonderlijke maatschappelijke sector of in een 
afzonderlijk ministerie worden weggestopt. Er werd een coördinerend beheerscomité opgericht en er 
werd een lid van het kabinet aangewezen om de noodzakelijke coördinatie en aanpassing te waarborgen. 
Tevens was sectoraal beleid noodzakelijk. Dit is een beleid dat vooral is ontworpen om het emancipatie­
proces in de samenleving en in specifieke vrouwengroepen te steunen. Dit tweesporenbeleid wordt nog 
altijd gevolgd. In 1985 werd uitdrukkelijk verklaard dat het doel van het multisectorale beleid was, eman­
cipatie in alledaags beleid te integreren. Het emancipatiebeleid zou uiteindelijk dus overbodig moeten 
worden.Totdat het zover is, zullen het coördinerende beheerscomité en de hiertoe aangewezen minister 
hun werk blijven doen. Hun taak bestaat uit stimuleren, ontwikkelen en adviseren. 
Het beleidsprogramma van 1992 volgde nog altijd deze lijnen, waarbij meer de nadruk werd gelegd op 
een geïntegteerd emancipatiebeleid. Alle ministers van het kabinet zijn verantwoordelijk voor de inte­
gratie van het emancipatiebeleid op hun eigen vakgebied. Ieder ministerie publiceert een verslag voor het 
beleidsprogramma, waarin de emancipatieplannen en -infrastructuren voor iedere sector aan bod komen. 
Het is duidelijk dat het integratieproces moeilijk is. De ministeriële doelen op emancipatiegebied stro­
ken niet altijd met de voorstellen van het coördinerende beheerscomité. Bestaande middelen als infor­
matie, onderzoek, ministeriële beleidsnota's en contracten en een interministeriële emancipatiecommis­
sie zijn duidelijk niet altijd voldoende om het integratiebeleid uit te voeren. 
In 1994 werd een instrument in het leven geroepen om de gevolgen van ander beleid voor vrouwen te 
evalueren: de Emancipatie Effectrapportage (EER). De EER maakt het mogelijk ander beleid te beïn­
vloeden en verplicht politici de gevolgen van hun beleid voor vrouwen en voor het emancipatieproces zelf 
onder ogen te zien. Op nationaal niveau zijn de aanbevelingen uit de EER al door het Ministerie van 
Binnenlandse Zaken overgenomen voor de hervorming van het kiesstelsel. In het Ministerie van 
Onderwijs leidde het tot een beleidswijziging om verwachte negatieve effecten te vermijden. 
In 1996 is de infrastructuur van het hele emancipatiebeleid ingrijpend gewijzigd teneinde emancipatie 
nog beter te integreren. Tot dan toe was de officiële Emancipatieraad het enige adviesorgaan van de rege­
ring over emancipatiekwesties. De Emancipatieraad werd, evenals veel andere adviesorganen, opgeheven 
om de efficiency van de regering te vergroten. Het is nog onduidelijk hoe emancipatieaspecten in nieu­
we adviesraden zullen worden geïntegreerd. Het volledige ondersteunende systeem voor de emancipatie 
wordt momenteel grondig herzien. Het nieuwe stelsel moet gaan werken aan zowel specialisatie als inte­
gratie in ieder beleid. Het moet ook het algemene emancipatiebeleid gaan steunen. De toekomstige rol 
van het coördinerende beheerscomité voor de emancipatie zou nog meer taken krijgen op het gebied van 
monitoring, stimulering en aanpassing aan de hoofdbeleidsdoelstellingen. 
11 
PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING 
VIER EU-PROGRAMMA'S 
van wettelijke maatregelen 
tot mainstreaming 
Het eerste communautaire programma inzake de 
bevordering van gelijke kansen voor vrouwen (1982-
1985) erkende dat wettelijke maatregelen weliswaar 
belangrijk zijn, maar dat er ook aanvullende maatregelen 
in de vorm van "positieve actie" op diverse terreinen 
nodig zijn. 
Het tweede communautaire programma voor vrouwen 
op middellange termijn (1986-1990) zette de tenuit­
voerlegging van richtlijnen in een nu grotere 
Gemeenschap van 12 Lid-Staten voort. Het verbreedde 
de reikwijdte van gelijke kansen tot nieuwe domeinen 
voor positieve actie in opleiding, nieuwe technologie, 
combinatie vari werk en gezinsleven en lokale ontwikke­
ling. 
Het derde communautaire actieprogramma op mid­
dellange termijn inzake gelijke kansen voor mannen 
en vrouwen (1991-1995) vond dat er een "nieuw stadi­
um" in het gelijkekansenbeleid was ingegaan met het 
voorstel van een omvattender actiestrategie. 
Het vierde communautaire actieprogramma op mid­
dellange termijn inzake gelijke kansen voor mannen 
en vrouwen (1996-2000) werkt verder aan en is gecon­
centreerd op het beginsel van mainstreaming. Beoogd 
wordt methoden, strategieën, modellen en studies die zijn 
gericht op de integratie van de dimensie gelijke kansen 
voor alle beleidsvormen en acties van de Lid-Staten, te 
ontwikkelen en te stimuleren. 
De eerste drie programma's werden uitgevoerd op initia­
tief van de Commissie. Het huidige programma werd 
door de Commissie aan de Raad voorgesteld en is vastge­
steld bij een besluit van de Raad. 
Deze programmas werden met andere acties aangevuld, 
zoals de vorming van een complexe reeks netwerken, die 
het werk van organisaties die gelijke kansen bevorderen, 
aanmoedigen en helpen de beste methoden en praktijken 
vast te stellen. 
De Gemeenschap is ook de vrouwenproblematiek blijven 
steunen en tracht ongelijke behandeling van mannen en 
vrouwen op te heffen in haar dialoog met derde landen, 
in het bijzonder via haar ontwikkelingssamenwerkingsbe-
leid en de bevordering en bescherming van de mensen­
rechten. ingenomen over de integratie van een sekseper­
spectief in wetgeving, overheidsbeleid, - pro­
gramma's en -projecten (zie hoofdstuk 6 van 
dit verslag). Dit voorstel werd uitgewerkt en 
krachtig gesteund door de Europese Unie, en 
de toepassing van een sekseperspectief op zowel 
ontwikkelingssamenwerking als de dialoog met 
derde landen is sinds de VN-conferentie voort­
gezet met analytisch onderzoek naar bijzonde­
re beleidsterreinen zoals de mensenrechten 
(1995)4, nood- en humanitaire hulp (1995) en 
het structuurbeleid (1995). De Raad van 
Europa heeft in februari 1996 een groep main-
streamdeskundigen bijeengeroepen in het 
kader van de activiteiten van de Stuurgroep 
gelijke behandeling van mannen en vrouwen. 
Toepassing van bet beginsel van 
mainstream ing 
Mainstreaming vergt mobilisatie; daarom 
heeft de Commissie in 1995 onder de auspi­
ciën van haar Voorzitter een groep commissa­
rissen belast met het beleid van gelijke kansen 
voor mannen en vrouwen. De groep heeft tot 
taak het debat te stimuleren en ervoor te zor­
gen dat stelselmatig en op samenhangende 
wijze in alle communautaire activiteiten wordt 
gestreefd naar gelijke kansen voor mannen en 
vrouwen. Er is een interdepartementale werk­
groep ingesteld om dit werk voor te bereiden 
en te bewaken, rekening houdend met lopende 
of in studie zijnde initiatieven om synergieën 
en samenwerkingsmogelijkheden vast te stel­
len. 
In eerdergenoemde Mededeling die hiervan 
het gevolg is, heeft de Commissie zeven terrei­
nen vastgesteld voor een strategische mobilisa­
tie van het comunautaire beleid ter bevorde­
ring van gelijke kansen: werkgelegenheid en 
arbeidsmarkt, de status van vrouwen aan het 
hoofd van ondernemingen en van meewerken­
de echtgenotes in het MKB, onderwijs en 
opleiding, mensenrechten, externe betrekkin­
gen, voorlichting en het personeelsbeleid van 
de Commissie. 
De toepassing van de strategie van mainstre­
aming op algemeen beleid, programma's en 
projecten is een ingewikkeld proces, dat in 
ieder stadium van de beleidscyclus - van 
beleidsontwerp tot uitvoering, evaluatie en her­
ziening - nieuwe vragen oproept. Het is nog 
12 Mededeling van de Commissie over "de Europese Unie en 
de externe aspecten van het mensenrechtenbeleid" 
(COM(95) 567 def. van 12.11.95). 
PAUTNI'RSCMAI' IN l-l-N VIRANDKUI-NDI' SAMKNI.l'VINC 
VAN VROUWEN IN ONTWIKKELING TOT 
GENDER EN ONTWIKKELNG 
De VIO-aanpak ("Vrouwen in ontwikkeling") van de jaren zeventig was geconcentreerd op de vast­
stelling van de situatie van vrouwen, het verstrekken van informatie over het leven van vrouwen en het 
mobiliseren van basisvrouwengroepen in de hele wereld. Aanvankelijk leidde de VIO-analyse tot een 
groot aantal "alleen-voor-vrouwenprojecten" of "vrouwelijke componenten" in sectorale en subsector­
ale projecten of projecten met meerdere doeleinden. 
Gelijk, maar erbuiten, was derhalve het kenmerk van deze strategieën. De in gang gezette projecten 
negeerden vaak het feit dat de mannen cruciale posities innamen bij de controle van de activa en in het 
besluitvormingsproces; bovendien waren zij maar al te vaak kleinschalig, marginaal, gericht op het wel­
zijnswerk en gekoppeld aan ministeries en uitvoerende agentschappen die de financiële en technische 
middelen ontbeerden om een eigen duurzame ontwikkeling buiten de context van het project moge­
lijk te maken. Het onbedoelde resultaat van dergelijke projecten was vooral dat de isolatie van vrou­
wen bleef voortduren in de marge van de belangrijkste ontwikkelingsinspanningen. 
De analyse-instrumenten werden geleidelijkaan verfijnd en zo kwam men uiteindelijk tot de MVO-
aanpak ("Man/vrouw en ontwikkeling"). MVO is gericht op de onderlinge afhankelijkheid van man­
nen en vrouwen (gender-betrekkingen) en niet meer exclusief op vrouwen. De term "gender" of "sekse" 
verwijst naar sociaal verworven en cultureel bepaalde eigenschappen die vrouwen van mannen onder­
scheiden, terwijl de term "geslacht" enkel duidt op het fysieke onderscheid. Aangezien "genden-ver­
schillen historisch en cultureel bepaald zijn, variëren zij van land tot land en van regio tot regio en kun­
nen zij in de loop der tijd veranderen. 
De gender-analyse bij de planning van programma's en projecten probeert de middelen, activiteiten, 
capaciteiten en beperkingen van vrouwen ten opzichte van mannen in een bepaalde sociaal-economi­
sche groep te onderscheiden. Doel is niet alleen verstorende invloeden en ongelijkheden tussen man­
nen en vrouwen aan te pakken, maar ook zo efficiënt mogelijk te werken aan de verwezenlijking van 
ontwikkelingsdoelen. 
Na de verdergaande marginalisering van vrouwen als gevolg van de strikte toepassing van de strategie 
"alleen-voor-vrouwen" werd erkend dat een globalere benadering noodzakelijk was. Zo werd mainstre­
aming als nieuwe strategie ontwikkeld, waarbij wordt gestreefd naar de integratie van een sekseper­
spectief in alle grote ontwikkelingsbeleidsterreinen, -programma's en -projecten. 
Mainstreaming sluit de behoefte aan positieve actie, programmas en projecten voor de in een achters­
tand verkerende partij (over het algemeen vrouwen) op terreinen waar de verschillen tussen mannen 
en vrouwen nog bijzonder groot zijn, zoals in onderwijs en opleiding, toegang tot kredieten of op typi­
sche vrouwenterreinen, niet uit. De nieuwe aanpak verschilt van de vroegere "alleen-voor-vrouwen"-
benadering in het feit dat hij ontworpen is om een maximaal strategisch effect te hebben, op ruimere 
schaal te worden uitgevoerd en bedoeld is als belangrijke tijdelijke maatregel om de grote kloof tussen 
mannen en vrouwen te overbruggen en de zwakkere partij op een bepaald niveau te brengen, van-
waaruit men zelfverder kan in de grote maatschappelijke ontwikkelingen. 
Binnen de Commissie is het directoraat-generaal Ontwikkeling van mening dat deze nieuwe benade­
ringswijze van groot belang is voor zijn beleid en acties. 
Bron: Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement over het integreren van de gender-problema­
tiek in de ontwikkelingssamenwerking, COM(95)423 def van 18.9.95. 
13 
PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING 
OVERZICHT 1: 
TOEPASSINGSNIVEAUS VANMAINSTREAMING-STRATEGIEËN 
Beleidsniveau 
Beleidsconcept 
Bestudering 
Uitvoering 
Beheer 
Monitoring 
Evaluatie en follow-up Methodologie 
• Ontwikkeling van systemen voor impact-ana­
lyse 
• Organisatie van seksegevoelige overlegmecha­
nismen 
• Voorbereiding van naar geslacht uitgesplitste 
gegevens 
• Risicobeoordelingsanalyse 
• Bewustwordingsprojecten 
• Personeelsvoorlichting, distributie 
• Overeenstemming over passende monitorin-
gindicatoren 
• Nieuwe criteria 
• Verzameling van naar sekse uitgesplitste gege­
vens 
• Analyse van de interactie en samenhang met 
andere doelstellingen 
• Gebruik van gegevens die uit de monitoring 
zijn verkregen 
gecompliceerder omdat vele beleidsterreinen 
op het eerste gezicht sekseneutraal zijn. Vaak 
komen de verschillende gevolgen van beleid 
voor mannen en vrouwen pas mettertijd naar 
voren, uit onderzoek die verschillen aantonen 
bij toegang of gebruik. Of een mainstreaming-
strategie al dan niet gemakkelijk kan worden 
toegepast hangt van een reeks factoren af, zoals 
de mate van ongelijkheid tussen- mannen en 
vrouwen die moer worden aangepakt, de 
methoden die voor de toepassing van de strate­
gie ter beschikking staan, de beschikbare struc­
turen en financiële middelen en de bestaande 
banden met vrouwen in besluitvormingsorga­
nen. Andere factoren die van invloed kunnen 
zijn, zijn bijvoorbeeld het evenwicht tussen het 
aantal mannen en vrouwen die besluitvor-
mingsbevoegdheid bezitten, de beschikbaar­
heid van naar geslacht uitgesplitste gegevens 
voor analysedoeleinden en de investeringen die 
voordien zijn gedaan in de bewustwording van 
deze problematiek, enzovoort. Overzicht 1 toont de beleidvormingsniveaus 
waarop een mainstreaming-strategie kan wor­
den toegepast en de gevolgen ervan voor ieder 
niveau 
14 
PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVINC. 
STRUCTUURFONDSEN EN 
GELIJKE KANSEN 
Structuurbeleid is het belangrijkste instru­
ment van de Gemeenschap om de samenhang 
en de solidariteit te bevorderen en werkgele­
genheid en integratiemogelijkheden te verbete­
ren. Een grotere bijdrage van de 
Structuurfondsen (het Europees Fonds voor de 
Regionale Ontwikkeling, het Europees Sociaal 
Fonds en het Europees Oriëntatie- en 
Garantiefonds voor de Landbouw) aan de 
bevordering van gelijke kansen is daarom van 
grote politieke betekenis. Integratie van de 
gelijke kansen in het struciuurbelcid komt in 
de eerste plaats tegemoet aan de noodzaak de 
bestaande ongelijkheden tussen mannen en 
vrouwen te verminderen op het gebied van 
arbeidsparticipatie, opleidingsniveau, toegang 
tot de arbeidsmarkt en deelneming aan het 
besluitvormingsproces. Maar het maakt ook 
deel uit van de wens van duurzame ontwikke­
ling, omdat het scheppen van banen en wel­
stand wordt gecombineerd met de kwaliteit 
van het bestaan en het behoud van het culture­
le en natuurlijke erfgoed. 
Als eerste nam het Europees Sociaal Fonds de 
problematiek van gelijke kansen in overwe­
ging. Alle Structuurfondsen zijn geleidelijkaan 
betrokken geraakt bij de bevordering van gelij­
ke kansen. 
Alle door de Fondsen gesteunde acties kun­
nen - op zijn minst indirect - bijdragen rot de 
bevordering van gelijke kansen en de meeste 
acties zijn zodanig opgezet dat mannen en 
vrouwen hierbij evenveel baat vinden. 
Algemene maatregelen zijn echter niet per se 
sekseneutraal. 
De programmeringsperiode 
1989-1993 
De Europese Akte heeft geleid tot een her­
vorming van de Structuurfondsen om ze doel­
treffender te maken en beter op elkaar af te 
stemmen. De hervorming van 1988 gaf nieuwe 
definities voor de taken van de Fondsen. Er 
werden vijf doelen gesteld: 
• Bevordering van de ontwikkeling en de 
structurele aanpassing van regio's met een 
ontwikkelingsachterstand (doelstelling 1); • ( inschakeling van regio's die /waar worden 
getroffen door de achteruitgang van de 
industrie (doelstelling 2); 
• Bestrijding van langdurige werkloosheid 
(doelstelling 3); 
• Bevordering van de integratie van jongeren 
in het arbeidsproces (doelstelling 4); 
• Aanpassing van de landbouwstructuren 
(doelstelling 5a) en structurele aanpassing 
van het platteland (doelstelling 5b). 
De dimensie "gelijke kansen" komt in de 
definitie van deze doelstellingen niet voor. 
Toch hebben vrouwen potentieel met alle doel­
stellingen te maken, daar zij talrijk zijn in de 
doelgroepen en betrokken gebieden. 
Deze hervorming heeft de actiemogelijkheid 
van het ESF op het gebied van gelijke kansen 
versterkt. Het ESF' heeft sinds 1978 specifieke 
vrouwenmaatregelen gesteund, in het bijzon­
der opleidingsprogramma's. In de richtsnoeren 
ten behoeve van de tenuitvoerlegging van de 
verordening van 1988 worden vrouwen expli­
ciet genoemd onder diegenen die met bijzon­
dere problemen op de arbeidsmarkt te kampen 
hebben. 
Acties die deel uitmaakten van algemene 
maatregelen van het ESF om jongeren en lang­
durig werklozen te helpen bij het vinden van 
werk, maakten het mogelijk om in het bijzon­
der de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt 
te verbeteren. Voorts zij opgemerkt dat 5% van 
de ESF-toekenningen onder doelstellingen 3 
en 4 (d.w.z. 380 miljoen ecu) specifiek is 
geoormerkt voor acties ten behoeve van vrou­
wen. 
De overige Fondsen (EFRO en EOGFL) 
hebben op indirecte en minder geconcentreer­
de wijze bijgedragen tot de bevordering van 
gelijke kansen, in de eerste plaats door hun 
algemene ontwikkelingssteun en in de tweede 
plaats door in voorkomende gevallen oplei­
dingsinfrastructuren voor aanvullende sociale 
faciliteiten te financieren. 
In 1991 hebben het aanhoudende onder­
scheid tussen mannen en vrouwen op de 
arbeidsmarkt en de wens om de bevordering 
van gelijke kansen zichtbaarder te maken, de 
Commissie ertoe gebracht een specifiek initia­
tief te lanceren - NOW (New Opportunities 
for Women) - met een communautaire begro­
tingslijn van 156 miljoen ecu.5 De innoveren-
5 l'B nr. C 327 van 29.12.1990. 
15 
PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING 
de maatregelen uit hoofde van dit initiatief, als­
mede de transnationale aard ervan, vormden 
een aanvulling op de maatregelen in de Lid-
Staten in het kader van de Communautaire 
Bestekken (CB's). De nadruk werd gelegd op 
terreinen waar de deelname van vrouwen bij­
zonder laag was: bijvoorbeeld maatregelen voor 
het opzetten van een eigen bedrijf. Via NOW 
raakte het Europees Fonds voor Regionale 
Ontwikkeling (EFRO) bij deze problematiek 
betrokken door de financiering van kinderop-
vangfaciliteiten. 
Binnen de Lid-Staten zelfheeft NOW bijge­
dragen tot de desegregatie van acties voor vrou­
wen door een breed forum aan betrokken orga­
nisaties en instellingen te mobiliseren, zoals 
ministeries, plaatselijke overheden, beroepsor­
ganisaties, vrouwenorganisaties, lokale ontwik­
kelingskantoren, universiteiten en andere. 
Achthonderd projecten, alle met een transna­
tionale dimensie, werden door het NOW-ini-
tiatief gesteund. 
De programmeringsperiode 
1994-1999 
De hervorming van de structuurfondsen in 
1993 was van cruciaal belang voor het gelijke­
kansenbeleid. Zij markeerde een nieuwe stap in 
het bewustzijn van de problematiek bij het 
ESF, maar wat nog belangrijker is, zij stelde het 
probleem centraal in alle Europese Fondsen, 
dus ook het EFRO en het EOGFL. 
In de bepalingen betreffende de noodzakelij­
ke verenigbaarheid van de maatregelen die via 
de Structuurfondsen worden gefinancierd, met 
het overige communautaire beleid, maakt de 
nieuwe standaardverordening voor het eerst 
een expliciete verwijzing naar gelijke kansen. 
Artikel 7 van de nieuwe verordening luidt: 
"De acties die door de Structuurfondsen, de EIB 
of een ander bestaand financieringsinstrument 
worden gefinancierd, moeten in overeenstemming 
zijn met het beleid van de Gemeenschap, inclu­
sief het beleid inzake mededingingsregels, over­
heidsopdrachten en milieubescherming, alsmede 
met de toepassing van het beginsel van gelijke 
kansen voor mannen en vrouwen ".6 
Voorts werd de verwijzing naar gelijke kan­
sen versterkt in de verordening die betrekking 
heeft op alle acties die met ESF-steun worden 
verricht. Met name voor de toepassing van 
maatregelen onder doelstelling 3 wordt priori­
teit verlangd voor de bevordering van gelijke 
kansen voor mannen en vrouwen op de 
arbeidsmarkt, vooral in die sectoren waar vrou­wen ondervertegenwoordigd zijn, en in het bij­
zonder voor vrouwen zonder beroepskwalifica­
ties of die zich na een periode van afwezigheid 
weer op de arbeidsmarkt melden. 
Ten slotte wordt het beginsel van gelijke kan­
sen genoemd in documenten die dienen als 
basis voor diverse communautaire initiatieven, 
zoals de drie richtingen binnen het initiatief 
Employment (NOW, Horizon en Youthstart); 
het programma Adapt, waarin bijzondere aan­
dacht moet worden besteed aan maatregelen 
ter bevordering van gelijke kansen voor vrou­
wen; en het programma Urban, waarvan een 
van de doelstellingen het opzetten van acties 
betreft ter bevordering van gelijke kansen in 
probleemgebieden. In het initiatief voor het 
midden- en kleinbedrijf (MKB) is een doelstel­
ling opgenomen om de werkgelegenheid voor 
vrouwen in kleine en middelgrote onderne­
mingen te bevorderen en rekening te houden 
met hun bijzondere opleidingsbehoeften. 
Doelstellingen 3 en 4 
In de huidige programmeringsperiode 
(1994-1999) wordt in alle ESF-programme-
ringsdocumenten gewezen op de bevordering 
van gelijke kansen voor mannen en vrouwen -
vooral onder doelstelling 3. Zij bevatten alle 
het beginsel van gelijke behandeling als trans­
versale richtsnoer voor alle acties. 
In de meeste landen heeft dit ook geleid tot 
de vaststelling van een specifieke beleidslijn die 
prioriteiten stelt voor het gebruik van de in het 
kader van doelstelling 3 ter beschikking staan­
de middelen (Duitsland, België, Spanje, 
Griekenland, Frankrijk, Italië, Luxemburg, 
Denemarken en het Verenigd Koninkrijk) en 
binnen de component "human resource" van 
doelstelling 1-initiatieven (Ierland, Portugal, 
Italië, Griekenland, het Verenigd Koninkrijk 
en Denemarken). Deze transversale benadering 
heeft vaak tot doelstellingen geleid als het 
waarborgen dat de deelname van vrouwen in 
de voorgestelde maatregelen ten minste gelijk 
is aan hun aandeel in de werkloosheid (51% in 
Denemarken, 50% in Finland, Zweden en 
Nederland - maar 57% voor Flevoland in 
Oost-Nederland). Dergelijke kwantitatieve 
doelstellingen zijn echter niet in alle landen 
noch voor alle doelstellingen vastgelegd. 
De landen die een specifieke beleidslijn heb­
ben vastgesteld, hebben hiervoor meestal ook 
Verordening (EEG) nr. 2081/93 van 20.07.1993, PB nr. I. 
193 van 31.07.1993. 
16 
PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING 
een beperkt budget uitgetrokken, om aan te 
tonen dat deze specifieke lijn wordt beschouwd 
als een aanvulling op de transversale oriëntatie 
en ten minste het voordeel van zichtbaarheid 
biedt. De keuze voor een transversale benade­
ring kan soms gepaard gaan met bijzondere 
maatregelen ten behoeve van de kinderopvang 
(Nederland, België en het Verenigd 
Koninkrijk). 
De invoering van het concept van geleidelij­
ke integratie als gevolg van de ervaringen met 
het NOW-initiatief, en de versoepeling van de 
criteria voor de selectie van programma's heb­
ben het mogelijk gemaakt "pakketten" op maat 
gesneden maatregelen te formuleren voor de 
integratie of herintegratie op de arbeidsmarkt. 
Er zijn specifieke maatregelen voor vrouwen 
ontwikkeld via de zorg van afhankelijke fami­
lieleden, de verbetering van haar kennis- en 
vaardighedenniveau en inzetbaarheid. De 
maatregelen betroffen onder meer specifieke 
cursussen; voorbereiding voor het starten van 
een eigen bedrijf; informatieverbreiding, en in 
bepaalde gevallen acties die zijn gericht op een 
gedragswijziging van ouders en hun school­
gaande dochters, door hen aan te moedigen te 
kiezen voor economische activiteiten die niet 
traditioneel voor vrouwen zijn gereserveerd. 
Specifieke opleidingsmodules voor docente­
nopleidingen moeten hierbij een doorslagge­
vende rol spelen. 
Doelstellingen 1, 2 en 5b 
Er zijn geen documenten die een overzicht 
geven van de situatie inzake de gelijke kansen 
in het kader van doelstelling 1 of 5b. Voor 
doelstelling 2 werd de Lid-Staten eind 1995 
een vragenlijst toegezonden. Alle prioriteiten 
voor deze doelstelling komen hierin aan bod, 
maar een specifieke reeks vragen betreft de 
"gelijke kansen". 
Uit de antwoorden blijken diverse tenden-
zen: Veel Lid-Staten verwijzen binnen deze 
doelstelling niet expliciet naar gelijke kansen. 
Sommige Lid-Staten nemen de bevordering 
van gelijke kansen niet specifiek in hun doel­
stellingen op, maar zorgen er toch voor dat 
hiermee in enkele acties rekening wordt gehou­
den. 
Denemarken en Zweden nemen gelijke kan­
sen op als een transversaal principe voor alle 
acties die onder doelstelling 2 worden gefinan­
cierd. In Denemarken wordt dit beginsel expli­
ciet in de verschillende programma's opgeno­
men. Op basis van het feit dat vrouwen vaker de nodige vaardigheden missen en door werk­
loosheid worden getroffen, wordt ervan uitge­
gaan dat financieringen uit het ESF- vooral in 
het kader van doelstelling 3 - van directer 
belang voor hen zijn. 
Voor de nieuwe programmeringsperiode 
voor steun in de regio's die met industriële 
omschakeling te maken hebben (1997-1999) 
heeft de Commissie in april 1996 in een oriën­
terende nota aan de Lid-Staten expliciet gewe­
zen op de dimensie van gelijke kansen voor 
mannen en vrouwen. Bij de onderhandelingen 
voor de aanname van de programma's zal de 
Commissie trachten na te gaan of hieraan een 
doelmatige vertaalslag is gegeven, die verder 
gaat dan een bevestiging van het beginsel. 
In Zweden wordt met de bevordering van 
het beginsel van gelijke kansen voor mannen 
en vrouwen (en voor jongeren en ouderen) in 
de programma's van doelstelling 2 rekening 
gehouden bij de vaststelling van de selectiecri­
teria voor de projecten of door de opname van 
specifieke maatregelen voor vrouwen. 
Stimulering tot het starten van een eigen 
bedrijf, beroepsopleiding en op de behoeften 
van de vrouw afgestemde counselling maken 
deel van het programma uit. 
Zweden heeft bovendien het beginsel van 
gelijke kansen in alle doelstellingen opgeno­
men. Zo wil men met doelstelling 6, ten 
behoeve van de zeer dunbevolkte regio's in het 
noorden, trachten te bereiken dat vrouwen 
daar blijven wonen. Een van de twee strategi­
sche doelstellingen is het behoud van de leef­
baarheid van plaatselijke gemeenschappen, met 
bijzondere nadruk op de noodzaak om vrou­
wen en jongeren in de regio te houden. Er zijn 
ook voorbeelden aan te wijzen onder de doel­
stellingen 4 en 5b. Sommige goedgekeurde 
acties omvatten specifieke activiteiten, maar 
alle acties moeten kwantificeerbare doelstellin­
gen inzake gelijke kansen aangeven. 
Hier zij opgemerkt dat er vastberaden pogin­
gen worden gedaan om de diverse acties uit de 
Fondsen beter op elkaar af te stemmen. In dit 
opzicht moet bijzondere aandacht worden 
besteed aan gecombineerde acties van ESF, 
EFRO en EOGFL, die het voor vrouwen 
mogelijk moeten maken om beroeps- en gezin­
staken beter te kunnen combineren (crèches, 
kleuterscholen, naschoolse activiteiten, aanpas­
sing van het vervoer in dunbevolkte regio's, 
enzovoort). Maatregelen die verband houden 
met het tot stand brengen van infrastructuren 
voor bedrijfsterreinen en het scheppen of 
behouden van werk, kunnen vrouwelijke 
ondernemers, meewerkende echtgenotes en 
&%&mms«w«mmam 
17 
PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING 
BELGIË - VROUWEN IN DE ANTWERPSE VERENIGING VOOR 
GEMEENSCHAPSONTWIKKELING 
De Vereniging voor Gemeenschapsontwikkeling (VGO) in Antwerpen is bestemd voor de lokale 
bevolking: de onderwijs- en werkgelegenheidsprojecten, het bedrijvencentrum, de service "huur-een-
werktuig" voor bouwmaterialen, het banencentrum, de gemeentelijke nieuwsbrief, het technologie­
centrum...ze zijn er voor iedereen, voor de hele buurt, de hele gemeenschap. De VGO heeft geen spe­
cifieke vrouwenprojecten. Het ATC, het Antwerps Technologiecentrum, een van de vele VGO-initia-
tieven, heeft echter wel programma's die vooral voor vrouwen zijn opgezet en die mede door het ESF 
worden gefinancierd. 
Technologie is leuk voor vrouwen 
Een van de meest succesvolle ATC-programma's is de cursus pc^specialist. Iedereen die deze cursus 
volgt, vindt daarna een baan, maar slechts heel weinig vrouwen schrijven zich in. Daarom spant het 
ATC zich in om vooral vrouwen te overreden aan deze cursus deel te nemen. Medewerkers richten zich 
rechtstreeks tot vrouwen en het ATC publiceert advertenties en artikelen in tijdschriften - en het lijkt 
te werken: in iedere groep van 12 cursisten zijn er nu twee of drie vrouwen. En deze vrouwen vinden 
na afronding van de opleiding onmiddellijk werk. 
Daarom is er een initiatief voor de lange termijn genomen: teneinde de aandacht van meisjes en jonge 
vrouwen op technologie te vestigen, organiseert het ATC in samenwerking met "Jeugd en Stad" zoge­
naamde "Technische Tienerprojecten" voor meisjes van 10 tot 14 jaar. Tienermeisjes leren computers 
uit elkaar halen en weer in elkaar zetten. Of zij bouwen een automatische plantengieter. Kortom, jonge 
meisjes leren dat technologie leuk kan zijn. Deze aanpak zal misschien pas op de lange duur vrucht 
afwerpen, maar men moet toch ergens beginnen. 
Daarnaast zijn er uiteraard de programma's die van oudsher onder vrouwen populair zijn: her- en bij­
scholing van diegenen die een baan als secretaresse zoeken, cursussen voor televerkoop en administra­
tief werk. 
Het ATC heeft een opleidingsprogramma voor technisch-administratief medewerker, speciaal voor 
vrouwen van etnische minderheden. Niet alleen Turkse en Marokkaanse vrouwen, maar ook vrouwen 
uit Azië, Afrika of Oost-Europa volgen deze cursus, zegt Leen Verbist, die voor dit programma ver­
antwoordelijk is. 
Het opleidingsprogramma bestaat nu drie jaar en de eerste resultaten zijn nu bekend: 50% van de cur­
sisten heeft een baan gevonden of volgt een vervolgopleiding. De groep bestaat deels uit heel jonge 
vrouwen (18 tot 21 jaar), en deels uit iets oudere vrouwen (vanaf 27 jaar). 
18 
vrouwelijke werknemers van de gesteunde 
bedrijven rechtstreeks ten goede komen. Over 
het algemeen zijn acties in verband met de aan­
passing van de productie, de plaatselijke ont­
wikkeling en de verbetering van de kwaliteit 
van het bestaan, niet alleen voor vrouwen 
bestemd, maar zij kunnen de gelijke kansen 
meer direct beïnvloeden vanwege het feit dat 
zij zo concreet zijn en dicht bij de betrokkenen 
worden uitgevoerd. 
Behalve de transversale inachtneming van 
gelijke kansen voor mannen en vrouwen in de 
regionale programma's, wat voornamelijk voor 
rekening komt van de Lid-Staten bij het toe­
zicht op de acties en de selectie van de projec­
ten, blijven specifieke acties absoluut noodza­
kelijk. 
Daarom blijven de Structuurfondsen via 
communautaire initiatieven en modelprojecten 
dergelijke acties steunen. 
Communautaire initiatieven en 
modelprojecten 
Het nieuwe Employment-initiatief ging in 
1995 van start met een specifieke lijn op basis 
van de ervaringen met NOW In de eerste fase 
zijn voor Employment-NOW 700 projecten 
gepland. Alle projecten hebben een transnatio­
nale dimensie en bevorderen de uitwisseling 
van informatie en vaak transnationale contac­
ten tussen vrouwen. 
Andere communautaire initiatieven als 
Urban, Leader en Interreg of modelprojecten 
die worden gefinancierd in het kader van arti­
kel 10 van het EFRO, zijn eveneens instru­
menten om zaken in beweging te brengen en 
nieuwe praktijken te introduceren. 
De Commissie heeft verzocht, in het Urban 
U-programma bijzondere nadruk te leggen op 
het thema gelijke kansen. 
Het Leader II-initiatief moet ook nieuwe 
mogelijkheden bieden, rekening houdend met 
de ervaringen van Leader I, die vrouwen de 
gelegenheid had gegeven lokale projecten ten 
behoeve van de ontwikkeling van het platte­
land uit te voeren: toerisme, productie en ver­
koop van lokale specialiteiten, ontwikkeling 
van het MKB en toename van ambachtelijke 
en kunstnijverheidsactiviteiten. 
Een van de modelprojecten die uit hoofde 
van artikel 10 van de EFRO-verordening wor­
den gefinancierd, het programma Recite II7, 
7 PB nr. C 326 van 31.10.1996, blz. 9. PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING 
PROGRAMMA LEADER SCHEPT WERK 
VOOR GRIEKSE VROUWEN IN 
LANDBOUWGEBIEDEN 
De deelname van Griekse vrouwen in "lokale actiegroepen" 
die landbouwontwikkelingsprogramma's uitvoeren, is aan­
zienlijk. 
Met het programma Leader werden 26 lokale ontwikke­
lingsmaatschappijen opgericht waardoor vrouwencoöpera­
ties actief konden worden in het landbouwtoerisme, het 
midden- en kleinbedrijf, de verbetering van landbouwpro­
ducten, traditionele kunstnijverheid en milieubescherming. 
In het dorp Velvendos bakken vrouwencoöperaties traditio­
nele cakes. De coöperatie werd in 1985 opgericht en is 
momenteel opmerkelijk actief. Zij produceert jams, mar­
melades en compotes en distribueert deze onder haar eigen 
naam aan levensmiddelenzaken in het hele land. De pro­
ducten hebben een traditioneel karakter, in lijn met de 
moderne voedingseisen en kunnen concurreren met de 
industrieel vervaardigde producten. De coöperatie heeft 
haat eigen faciliteiten en biedt werk aan 20 vrouwen van 
het dotp. 
De coöperatie was betrokken bij de volgende, door het pro­
gramma Leader gesteunde activiteiten: marktonderzoek, 
deelname aan beurzen, onderzoek naar een eigen logo en 
onderzoek naar, en ontwerp van verpakkingsmateriaal. 
Het scholingsseminar voor leden van de vrouwencoöperatie 
van Velvendos maakte deel uit van Leader. Het betrof het 
maken van concurrerende producten, het invoeren van 
innoverende productiewijzen en het vergroten van de ver­
koop. 
Een andere vrouwencoöperatie werkt in het dorp Agios 
Georgios. In deze kleine gemeenschap maken meer dan 20 
vrouwen met moderne apparatuur tradionele levensmidde­
len, vooral noedels (petoura). 
De gemeente schonk de coöperatie een leegstaand gebouw, 
dat voor hen werd gerestaureerd. Het project vormt een 
belangrijke economische en sociale factor voor het dorp. 
19 
PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING 
dat interregionale samenwerkingsprojecten 
moet stimuleren en waarvoor een begroting 
van 110 miljoen ecu is gereserveerd, beoogt 
onder meer centra op te zetten voor de valori­
satie van het werk van vrouwen en hun inte­
gratie in het economisch leven. 
Via de sectie Oriëntatie van het EOGFL 
kunnen modelprojecten communautaire 
financieringsmiddelen krijgen. Er wordt onder 
artikel 8 van het EOGFL een speciaal pro­
gramma opgezet om meer vrouwen aan te 
moedigen aan de plattelandsontwikkeling deel 
te nemen. Voor het programma is voor de 
periode 1997 tot en met 1999 twintig miljoen 
ecu gereserveerd en ieder jaar zal een specifieke 
regio prioriteit krijgen. 
Een seminar over 
Structuurfondsen en gelijke 
kansen 
In haar Mededeling van 1996 over mainstre­
aming heeft de Commissie duidelijk gesteld 
dat de Structuurfondsen een daadwerkelijke 
bijdrage kunnen leveren aan de tenuitvoerleg­
ging van de prioriteiten van de Unie en van 
haar Lid-Staten betreffende de strijd tegen de 
werkloosheid en de bevordering van gelijke 
kansen voor mannen en vrouwen. 
Op 7 en 8 maart 1996 hebben de Belgische 
regering en de Commissie gezamenlijk in 
Brussel een seminar over "Structuurfondsen en 
gelijke kansen" georganiseerd. Vertegenwoor­
digers van de verschillende diensten die verant­
woordelijk zijn voor het beheer van de midde­
len, vertegenwoordigers uit de Lid-Staten en 
van lokale overheden, deskundigen en mensen 
uit de praktijk kwamen hier bijeen. Het alge­
mene thema was "mainstreaming". 
De algemene conclusie van dit seminar biedt 
een samenvatting van communautaire moge­
lijkheden voor de toekomst. 
Het delen van de beste methoden en praktij­
ken is een van de fundamentele elementen van 
de toegevoegde waarde die de Gemeenschap 
kan bieden. "De verbreiding van ervaringen 
moet meer op de voorgrond treden, evenals de 
uitwisseling ervan tussen de Lid-Staten, een 
betere coördinatie van modelprojecten, com­
munautaire initiatieven, de acties in het kader 
van de CB's, en een grotere interactie tussen de 
Fondsen en bij acties waarbij meer dan één 
Fonds is betrokken." Er werd aanbevolen artikel 10 van het 
EFRO, artikel 6 van het ESF en artikel 8 van 
het EOGFL te combineren om nieuwe ideeën 
te bevorderen voor modelprojecten naast 
bewustwordings- en informatiecampagnes. 
De deelname in de Toezichthoudende 
Comités van personen die bij de bevordering 
van gelijke kansen zijn betrokken: er is een 
actieve partnerschapsregeling nodig voor hun 
opleiding en bewustmaking, teneinde het 
doorspelen van informatie over ervaringen aan 
de basis aan de besluitvormingsorganen te 
waarborgen. De Toezichthoudende Comités 
moeten een strategische rol spelen bij de toe­
kenning van de middelen uit de Fondsen. 
Evaluatie is van wezenlijk belang voor een 
kwalitatief goed vervolg. De Commissie wil 
een werkgroep instellen, die het thema evalu­
atie moet bestuderen, opdat methodologische 
voorstellen kunnen worden uitgewerkt met de 
hulp van deskundigen die de betrokkenen bij 
structuurfondsinitiatieven in hun evaluatie zul­
len bijstaan. 
In aansluiting op deze seminar heeft het Ierse 
voorzitterschap de Raad op 24 september 
1996 een resolutie over gelijke kansen en de 
Structuurfondsen voorgesteld. Het voorstel is 
op 2 december 1996 aangenomen. 
20 
PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING 
PRIORITEITEN IN EMPLOYMENT-NOW 
Een eerste analyse werd op basis van informatie uit het projectenbestand van Employment-NOW ver­
richt (maart 1995). 
Startende ondernemingen: 
Bijna de helft van de projecten betreft een van de facetten van het opzetten van nieuwe ondernemin­
gen. De stimulering van het opzetten van een eigen bedrijf, ondersteuning, opleiding en follow-up val­
len onder dit hoofdstuk. Bij ruim 60% van de projecten in Oostenrijk, Griekenland, Italië, Spanje en 
Zweden gaat het om startende ondernemingen. 
Verticale desegregatie: 
46 projecten betreffen specifiek de bevordering van gelijke kansen in directie en bestuur van een onder­
neming, 22 projecten zijn gericht op vrouwen die hun positie in het bedrijf willen verbeteren en bij 7 
projecten gaat het om de ontwikkeling van positieve actie. Voorts betreffen 44 projecten scholing in 
gelijke kansen van doelgroepen als vakbondsvertegenwoordigers, managers van bedrijven en perso-
neelchefs in openbare en particuliere sectoren. 
Horizontale desegregatie: 
Er is bijzondere aandacht geschonken aan sectoren die naar verwachting een stabiel groeipotentieel 
behouden, zoals de bouw, het vervoer of de technologie. Veel projecten van Employment-NOW voor­
zien ook het gebruik van telecommunicatie- en computertechnologie (73) of het bieden van teledien-
sten (21). 
Waardering van vaardigheden van vrouwen: 
De projecten pakken dit punt vanuit verschillende gezichtspunten aan. Sommige ontwikkelen metho­
den waarin de vaardigheden die vrouwen buiten hun basisopleiding of baan reeds hebben opgedaan 
(validering van reeds aangeleerde vaardigheden). Hierbij gaat het ook om vaardigheden die inherent 
zijn aan de verantwoordelijkheden in het gezin, zoals het gelijktijdig verrichten van meerdere taken, 
supervisie en budgetbeheer. Sommige projecten trachten het werk van vrouwen te herwaarderen door 
het opzetten van opleidingsprogramma's die de vaardigheden van vrouwen erkennen en erkende oplei­
dingen verzorgen in de juiste sectoten (27 projecten). Andere projecten identificeren nieuwe werkge-
legenheidssectoren en ontwikkelen beroepsprofielen om de status van de vrouwen te verhogen (39 pro­
jecten). 
21 
PARTNERSCHAP IN EEN VERANDERENDE SAMENLEVING 
SOCIALE DIALOOG EN 
SOCIALE PARTNERS 
De sociale dialoog op Europees niveau 
brengt de sociale partners regelmatig en 
gestructureerd bijeen. Op interprofessioneel 
niveau zijn drie grote Europese organisaties bij 
de sociale dialoog betrokken: het EW 
(Europees Verbond van Vakverenigingen), de 
UNICE (de Unie van Industrie- en 
Werkgeversfederaties in Europa) en het CEEP 
(het Europees Centrum van gemeenschapsbe­
drijven). De sociale dialoog is ook op sectoraal 
niveau ontwikkeld. De Commissie raadpleegt 
deze en andere organisaties die te maken krij­
gen met het sociale beleid van de Europese 
Unie. De sociale dialoog werd in de Europese 
Akte gelegitimeerd: "De Commissie beijvert 
zich de dialoog tussen de sociale partners op 
Europees niveau verder te ontwikkelen; als 
deze laatsten zulks wenselijk achten, kan dit tot 
contractuele betrekkingen leiden" (artikel 118 
B). 
Uit het Sociale Protocol blijkt het toenemen­
de belang van de rol van de sociale partners. 
Binnen het raamwerk van het protocol hebben 
de UNICE, het CEEP en het EW op 14 
december 1995 overeenstemming bereikt over 
ouderschapsverlof, wat op 3 juni 19968 resul­
teerde in een richtlijn van de Raad. Andere 
dossiers waarover wordt, of zal worden gespro­
ken, zijn flexibiliteit van de werktijd en werk­
zekerheid, omkering van de bewijslast in geval­
len van ongelijke behandeling en seksuele inti­
midatie. 
De sociale dialoog wordt langzamerhand een 
nieuw terrein van mainstreaming. In het vierde 
communautaire actieprogramma op middel­
lange termijn worden de sociale partners actie­
ve partners genoemd die een bijdrage kunnen 
leveren aan het beleid van gelijke kansen. De 
sociale partners nemen een centrale plaats in de 
doelstellingen van het programma in. Het pro­
gramma legt er de nadruk op dat ervoor moet 
worden gezorgd de dimensie "gelijke kansen" 
adequaat op alle niveaus van de sociale dialoog 
te laten meespelen. 
Als acticmaatregelen heeft de Commissie 
zichzelf ertoe verbonden de sociale partners 
technische en financiële steun te bieden, indien 
zij ermee instemmen een Europees netwerk op te zetten en informatie uit te wisselen over 
gelijke kansen, waarvoor de benoeming van 
nieuwe medewerkers noodzakelijk zou kunnen 
zijn. De Commissie ziet ook toe op initiatieven 
inzake gelijke kansen in het kader van de socia­
le dialoog. Er is al vanaf de beginperiode van de 
Europese Gemeenschap sprake van interprofes­
sionele sociale dialoog. De sociale partners 
hebben talrijke "gezamenlijke standpunten" 
gepubliceerd, waaronder een over "vrouwen en 
opleiding". 
De sociale partners kunnen een bijdrage 
leveren aan het geïntegreerde beleid van de 
Commissie ten behoeve van een gender-even-
wicht in de besluitvorming door de deelname 
van vrouwen zowel kwantitatief (verhoging van 
het aantal) als kwalitatief (vergroting van de 
invloed) in de beleidsvorming op Europees 
niveau te verbeteren (zie hoofdstuk 4). 
Daarnaast zijn de sociale partners op 
Europees niveau verzocht als volwaardig lid zit­
ting te nemen in het nieuwe Raadgevend 
Comité gelijke kansen voor vrouwen en man­
nen. Het is daarom van werkelijk groot belang, 
dat de vrouwen ruim in de sociale-partnerorga-
nisaties en het proces van de sociale dialoog 
zijn vertegenwoordigd en dat met hun behoef­
ten en zorgen grondig rekening wordt gehou­
den. 
PBL 145 van 19.6.1996, blz.4. 
22 
H00FDSTUK2 
MANNEN EN VROUWEN 
INEEN VERANDERENDE 
ECONOMIE 
GELIJKE KANSEN EN 
ECONOMIE 
In een context van verandering van zowel het 
niveau als de aard van de werkgelegenheid in 
de Europese Unie, is de economische situatie 
van vrouwen significant gewijzigd. Vrouwen 
zijn nadrukkelijker op de formele arbeidsmarkt 
aanwezig. De groei van de werkgelegenheid en 
de toename van de werkloosheid in de 
Europese Unie in de afgelopen tien jaar betrof­
fen grotendeels vrouwen. Naarmate de 
beroepsbevolking van de Europese Unie femi-
niseerde, veranderde zij ook structureel. De 
dienstensector is nog belangrijker geworden en 
tevens verloren vaste arbeidscontracten terrein 
aan atypisch werk en werden de werktijden 
minder aaneengesloten. 
De patronen van werk of geen werk variëren 
sterk tussen de Lid-Staten, tussen mannen en 
vrouwen en ook tussen de verschillende groe­
pen vrouwen. Sleutelfactoren als leeftijd, moe­
derschap en opleiding leiden tot significante 
verschillen in de arbeidsparticipatie. Vrouwen 
komen in de verschillende stadia van hun leven 
en naar gelang veranderende economische en 
sociale omstandigheden vaak in diverse econo­
mische situaties terecht. Traditionele definities 
van werk en werkloosheid zijn op zichzelf niet 
toereikend om de ingewikkelde en in elkaar 
overlopende economische situaties van vele 
groepen vrouwen te analyseren. 
23 
MANNKN I-N VUOUWI'N IN KI-N VI.KANDKKKNI )!• KCONOMI 
Er zijn duidelijk nieuwe onderliggende 
patronen van economische activiteit van vrou­
wen, evenals belangrijke demografische en 
sociale veranderingen. Minder kinderen, een 
vergrijzende bevolking, kleinere en niet-tradi-
tionele gezinnen worden beïnvloed door, en 
beïnvloeden de wijze waarop vrouwen aan het 
economische leven deelnemen. Nu deze facto­
ren effect beginnen te sorteren, ontstaan nieu­
we verschillen tussen de generaties vrouwen 
binnen en tussen de Lid-Staten. 
Al is het duidelijk dat leefpatronen verande­
ren, er is ook veel hetzelfde gebleven. Op de 
arbeidsmarkt is de scheiding tussen "vrouwen­
en "mannenbanen" groot en hardnekkig. 
Vrouwen werken voornamelijk in een beperkt 
aantal functies in enkele sectoren, in de eerste 
plaats in de dienstensector. 
Vrouwen spelen een sleutelrol 
voor de groei 
In de tweede helft van de jaren tachtig viel de 
toename van de werkgelegenheid in de 
Europese Unie samen met een verdere ver­
schuiving in de richting van de dienstensector. 
Deze groei bleek echter niet structureel en begin jaren negentig deed de recessie het werk-
gelegenheidspercentage dalen van 62% in 
1990 (van de beroepsbevolking in de leeftijd 
van 15 tot en met 64 jaar) tot 59% in 1994 -
vrijwel hetzelfde niveau als in 1987 (57%). Een 
periode van economische opleving sinds 1994 
heeft gezorgd voor een stijging van het aantal 
banen, maar tegen een achtergrond van een 
steeds grotere beroepsbevolking, is de invloed 
hiervan op het werkgelegenheidspercentage 
minimaal geweest. 
De almaar grotere omvang van de beroeps­
bevolking is in de afgelopen vijftien jaar een 
opvallend kenmerk van de veranderende 
arbeidsmarkt van de Europese Unie geweest. 
Maar de beroepsbevolking neemt niet alleen in 
omvang toe, zij verandert ook. Een zeer hoog 
percentage van de toename komt voor reke­
ning van vrouwen en is vertaald in een signifi­
cante toename van de werkgelegenheid en de 
werkloosheid van vrouwen. Vrouwen maken 
thans ruim 40% van de werkende bevolking 
van de Europese Unie uit. Iedere Lid-Staat 
heeft te maken gehad met een onevenredig 
grote toename van het aantal vrouwen binnen 
een expanderende beroepsbevolking, maar dit 
was vooral duidelijk in de economieën met een 
relatief gering aantal geregistreerde werkende 
vrouwen, bijvoorbeeld in Zuid-Europa. 
100-
1995 
1990 
80-
60-
40-
20-
0-
B DK D GR E F IRL I L NL 
BRONNEN: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) & ILO (A, FIN, S) 
Noor. D 1990 EXCLUSIEF NIEUWE DEELSTATEN FIN S UK EU 
24 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE EC:ONOMIE 
Actititeitspercentage - 1994* - Vrouwen 
*~>*l*A.v .s***" IP^&A^ 
y O 
Ç-v 
VS 
)A 
l 
%v 
<• «/« ÎK> 
EUR15 = 44.8% 
t-3 > = 50% 
m 45-50% 
O 40-45% m <4o% 
• non disponible *IRL:1993 
*A: 1993 
DONNÉES STATISTIQUES : EURÔSTAT 
CARTOGRAPHIE ET GESTION DES INFORMATIONS GCOGRAPHIQUES : GISCO 
De verschillen in de omvang van de werkge­
legenheid gingen gepaard met een voortduren­
de verschuiving van de sectoren industrie en 
landbouw naar de dienstverlening. Het aandeel 
van banen in de dienstensector is gestegen tot 
bijna twee derde van de totale werkgelegenheid 
in de Europese Unie, terwijl de industrie onge­
veer 30% voor haar rekening neemt en de 
landbouw slechts 5%. De concentratie in de 
dienstensector komt vooral voor rekening van 
de vrouwen (79%), daar hun aandeel in de 
industrie (17%) en de landbouw (4%) is afge­
nomen. 
De arbeidsparticipatie is in de Europese Unie 
vrij laag vergeleken bij andere landen. Dit 
komt door een combinatie van factoren: lagere 
officiële participatiegraad, hogere percentages 33 eurôstat 
geregistreerde werkloosheid, grotere deelname 
aan onderwijs en opleiding en pensionering op 
jongere leeftijd. De participatiegraad is in de 
afgelopen vijftien jaar aanmerkelijk veranderd. 
Daling van de arbeidsdeelname van jongeren 
en ouderen liep parallel aan stijging van die van 
vrouwen. De nadruk op onderwijs- en oplei­
dingskwalificaties op de banenmarkt is vertaald 
in een langere periode dat jongeren in het 
onderwijsstelsel blijven. Grotere inachtneming 
van de officiële pensioengerechtigde leeftijd, 
tezamen met een afname van het aantal men­
sen met een zelfstandig beroep, en in het alge­
meen van de werkgelegenheid in de landbouw, 
heeft het participatieniveau van de ouderen 
verlaagd. 
25 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 
Achter deze algemene tendenzen schuilen 
echter vaak verschillen op basis van geslacht, 
regio en land. Tegen een achtergrond van fluc­
tuerende werkgelegenheid zijn vrouwen nu 
nadrukkelijker aanwezig in betaald werk. In de 
periode van 1985 tot en met 1995 heeft men 
een gestage toename van het aantal werkende 
vrouwen gezien. De toename van de werkgele­
genheid voor vrouwen wordt eerder in verband 
gebracht met een hogere participatiegraad dan 
met een daling van de werkloosheid. 
Werk van vrouwen - moeilijk in 
categorieën onder te brengen 
De economische activiteit van vrouwen ver­
toont bijzondere kenmerken, al variëren deze 
binnen de Europese Unie. Vrouwen lijken veel 
sterker dan mannen werk, werkloosheid en 
geregistreerde inactiviteit af te wisselen. Met 
de traditionele indeling "werkend" of "werk­
loos" kan de onderliggende situatie van de 
Europese vrouwen vaak niet worden vastge­
legd. Zwart werk, werkloosheid, onvrijwillige 
inactiviteit, te weinig, onregelmatig en onbe­
stendig werk zijn kenmerken van de economi­
sche positie van de vrouw. En deze kenmerken vallen bijzonder op in de economieën met een 
lage vrouwelijke participatie. 
De participatiegraad in de Europese Unie 
toont grote verschillen tussen mannen en vrou­
wen, tussen de Lid-Staten en tussen de ver­
schillende groepen vrouwen. De varianten tus­
sen de mannen in de verschillende Lid-Staten 
zijn minder opvallend. 
De concentratie van vrouwen in de diensten­
sector is kenmerkend voor alle Lid-Staten van 
de Europese Unie en is bijzonder sterk in 
Luxemburg, Nederland, Zweden, het Verenigd 
Koninkrijk, België en Denemarken; vrijwel alle 
landen met over het algemeen een hoge vrou­
welijke participatie. Wanneer landbouw nog 
een vrij groot deel van de werkgelegenheid uit­
maakt, bijvoorbeeld in Griekenland en 
Portugal, is de concentratie in de dienstensec­
tor dienovereenkomstig minder sterk. Het aan­
deel van vrouwen in de industrie is slechts in 
drie landen 20% of hoger: Duitsland, Italië en 
Portugal. 
BEVOLKING VAN DE OD-STATEN VAN DE EUROPESE UNIE, 1995 
100-
80-VROUWEN 
MANNEN 
TOTAAL 
60-
40-
20-
n D _ u _ D _J 
DK D GR E _Q m_m u_n_D_n_n. 
F I RL I L NL A P FIN S UK 
BRON: EURÔSTAT 
26 
Het generatieverschU tussen 
vrouwen 
De participatiegraad varieert over het alge­
meen sterk tussen de verschillende leeftijds­
groepen, maar dit geldt vooral voor vrouwen. 
Veranderingen in de economische situatie van 
de verschillende generaties vrouwen in de 
Europese Unie zijn in het afgelopen decenni­
um sterker geworden. Een kerngroep met een 
hogere arbeidsdeelname is altijd kenmerkend 
geweest voor de aanwezigheid van vrouwen op 
de arbeidsmarkt. Bijna 70% van de vrouwen in 
de voor de arbeidsmarkt belangrijkste leeftijds­
groep (20-60 jaar) maakt nu deel uit van de 
beroepsbevolking. 
Alle Lid-Staten hebben een toename geregis­
treerd van de vrouwelijke participatie in de 
belangrijkste leeftijdsgroep, die ruim twee 
derde van de recente groei van de beroepsbe­
volking in de Europese Unie uitmaakt. De 
mannelijke participatie is daarentegen in de 
jaren tachtig afgenomen, al is de dalende ten­
dens in de laatste vijfjaar afgezwakt. MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 
Vrouwen oververtegenwoordigd 
onder de werklozen 
De toename van de werkgelegenheid in de 
Europese Unie liep parallel aan een hoog werk­
loosheidspercentage. De werkloosheid onder 
vrouwen is sinds begin jaren tachtig hoog en 
steeg voortdurend. Het niveau van de werk­
loosheid onder vrouwen in de Gemeenschap 
blijft significant hoger dan dat van mannen, 
ondanks het feit dat vooral vrouwen hebben 
geprofiteerd van de nieuwe werkgelegenheid. 
De werkloosheidscijfers voor vrouwen zijn 
hoog in Lid-Staten waar hun participatiegtaad 
vrij gering is (zoals in Spanje, Italië en Ierland), 
wat de grote vraag van vrouwen naar een 
betaalde baan weerspiegelt. Maar hoge werk­
loosheid vindt men niet alleen in economieën 
met een laag participatieniveau. Ook Frankrijk 
en Finland, bijvoorbeeld, hebben grote aantal­
len vrouwelijke geregistreerde werklozen. 
De langdurige werkloosheid is in de afgelo­
pen jaren toegenomen. In 1990 had 41% van 
de werkloze vrouwen al meer dan een jaar geen 
werk. In 1995 was dit percentage in de 
Europese Unie al opgelopen tot bijna 50%. 
Langdurige werkloosheid stijgt onder mannen 
en vrouwen. Vergelijkt men de langdurige 
PARTICIPATIE VROUWEN ÉN'^^I^Kti^^S 
IN DE EUROPESE UNIE (%),:*$$& 
100-
MANNEN 
VROUWEN 
B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK EU 15 
BRON: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) 
27 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 
werkloosheid tussen vrouwen en mannen, dan 
verkeren meer vrouwen in deze situatie (50%), 
dan mannen (48%). 
Er bestaat een tendens het werkloosheidsni­
veau onder vrouwen te laag te registreren. Uit 
een stelsel van "zelfindeling" zoals in de 
Enquête naar de arbeidskrachten wordt gehan­
teerd, blijkt dat een aanzienlijk aantal vrouwen 
die betaald werk wensen, zichzelf indeelt onder 
"huishoudelijke taken". Het geringe aantal 
vrouwen dat zich als wetkzoekende laat 
inschrijven, draagt ook bij tot een onderwaar­
dering van de werkloosheid onder vrouwen. 
Inactiviteit - een probleem voor de 
arbeidsmarkt 
Een significant deel van de vrouwen buiten 
de formele arbeidsmarkt kan worden 
beschouwd als verborgen werkzoekenden. Het 
feit dat vrouwen van de ene categorie in de 
andere terechtkomen, zoals werkloos, actief in 
het huishouden, atypisch werk en in loon­
dienst, toont aan dat hun economische positie 
vaag is en voortdurend verandert. Om een 
goed beeld van de economische situatie te krij­
gen, moeten diverse soorten van inactiviteit 
(inclusief werkloosheid) en van werkgelegen­
heid worden onderzocht. 
De patronen van inactiviteit verschillen sig­
nificant tussen mannen en vrouwen, Lid-
Staten en leeftijdsgroepen. Bij de jongeren van 
15 tot en met 24 jaar is de inactiviteit onder 
vrouwen aanzienlijk hoger (65%) dan onder 
mannen (56%). Minder dan 10% van hen 
staat als werkloos geregistreerd. Dertig tot veer­
tig procent volgt voltijds onderwijs, maar dan 
nog blijft er een grote groep jongeren over die 
als inactief staat geregistreerd. In de meeste 
gevallen van "volledige inactiviteit" gaat het om 
jonge vrouwen. 
Het niet in aanmerking komen voor werk­
loosheidsuitkeringen, gekoppeld aan geen of 
onvolledige registratie als werkloos, kunnen 
deze "inactiviteit" deels verklaren. Ook kan er 
zwart of illegaal worden gewerkt. Eveneens is 
het waarschijnlijk dat landurige inactiviteit 
voortvloeit uit demotivatie voor werk en voor 
onderwijs en opleiding. 
In de middelste leeftijdsgroepen is het niveau 
van inactiviteit lager, maar zijn de verschillen 
tussen mannen en vrouwen duidelijker. Het is echter waarschijnlijk dat onbetaald, 
niet-geregistreerd en zwart betaald werk wordt 
verricht door een aantal vrouwen die statistisch 
als "inactief" staan geboekt. Het niveau hier­
van kan onmogelijk worden geraamd. 
Onregelmatig betaald werk voor een variërend 
aantal uren en periodes dat door vrouwen en 
jongeren wordt verricht, is vaak niet in de sta­
tistieken opgenomen. Voorts is een significant 
aantal vrouwen actief in onbetaald gemeen-
schaps- en vrijwilligerswerk, evenals in niet-
geregistreerde deelname aan thuiswerk, werk in 
gezinsbedrijven en familie- en gemeenschaps­
ondersteunende systemen. 
Jongere vrouwen profiteren van 
het onderivijs 
De economische activiteit is onder de jonge­
ren tot 25 jaar duidelijk afgenomen, terwijl de 
deelname aan het onderwijs is gestegen. Onder 
de jonge mannen is sprake van een duidelijke 
afname van de arbeidsparticipatie, terwijl meer 
jonge vrouwen onderwijs en opleidingen vol­
gen en tevens hun arbeidsparticipatie is geste­
gen. Deze tweeledige tendens is vooral duide­
lijk in Lid-Staten waar de participatie traditio­
neel laag is. 
Invloed van de demografische 
factor 
Een onmiskenbare karakteristiek van de ver­
anderende beroepsbevolking in de Europese 
Unie in de periode 1980 tot en met 1995 is de 
daling van de participatie van de oudere leef­
tijdscategorieën. Deze daling zwakte eind jaren 
tachtig, begin jaren negentig significant af en 
in enkele landen tekende zich weer een licht 
stijgende lijn af, zoals in Italië. Het grootste 
deel van deze daling komt voor rekening van 
de mannen, die de overgrote meerderheid van 
de beroepsbevolking van ouder dan 65 jaar uit­
maken. 
In de categorie 50 tot en met 64 jaar is de 
inactiviteit over het algemeen groter. Twee op 
de drie vrouwen en één op de drie mannen in 
deze leeftijdsgroep staan geregistreerd als perso­
nen die geen betaald werk verrichten. De ver­
schillen tussen de landen zijn erg groot. 
28 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VEIUNDERENDE ECONOMIE 
WERKIOOSHEIO EN INACTIVITEIT VAN VROUWEN EN MANNEN 
IN DE EUROPESE UNIE (%), 1994 
TABEL 4 
LEEFTIJD (15-24 JAAR) TABEL 5 
LEEFTIJD (50-64 JAAR) 
100-
: ï 
:,:,:,: ijs 
: .- .. - - ~ .» . :: • —:: 
i_ _ „ '_ _ i w | - • - : ^. . ij; • :\j-
! : ' ' ':' • ': ::: 
| ' :> T L : : 'i- 'i i : 
B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK EU12 B DK D GR E F IRL I L NL A P Fin S UK EU12 
BRON: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) 
NOOT: WERKLOOSHEID: PERCENTAGE WERKLOOSHEID EN INACTIVITEIT VAN DE BEROEPSBEVOLKING : VR. WERKLOOS 
VR. INACTIEF MAN. WERKLOOS 
MAN. INACTIEF 
PARTICIPATIE VROUWEN EN MANNEN IN DE EUROPESE UNIE (%)» 199I 
TABEL 6 
LEEFTIJD (15-24 JAAR) TABEL 7 
LEEFTIJD (50-64 JAAR) 
GR 
E 1 1 ,„J_„ 
1 ) 1 
' 
' 
1 ' 
1 ' 
I' 1 ' 
1 1 1 
1 
1 1 
1 1 1 ' ' 
! 
1 1 
' . ' 1 
1 . j ... . , 
1 ' • ' 1 1 
: : 1 1 
BRON: EUROSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) : VROUWEN 
E MANNEN 
29 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VEIUNDERENDE ECONOMIE 
mmmimmmwm\\\w%<#œtfx^*^&/nz:-
Belang van het onderwijsniveau 
Naast leeftijd spelen ook andere factoren een 
rol voor werkgelegenheid en inactiviteit binnen 
de landen en tussen de verschillende groepen 
vrouwen. Verschil in onderwijsniveau wordt 
vaak vertaald in verschillen in participatiegraad 
tussen de vrouwen in de Europese Unie. Hoe 
hoger het genoten onderwijs, hoe groter over 
het algemeen de participatiegraad. In alle Lid-
Staten hebben vrouwen die de school na het 
lager voortgezet onderwijs hebben verlaten een 
minder dan gemiddelde participatiegraad. Aan 
de andere zijde van het spectrum is het partici­
patieniveau van universitair geschoolde vrou­
wen in alle Lid-Staten boven het gemiddelde. 
In de kritische leeftijdsgroep, 25 tot en met 
64 jaar, is de duidelijke invloed van het onder­
wijsniveau voor vrouwen goed zichtbaar. 
Herintredende vrouwen 
Wanneer vrouwen gedurende een langere 
periode nier op de formele arbeidsmarkt aan­
wezig zijn geweest, terwijl de werkloosheid 
groot was en de economie diepgaand is veran­
derd, kan het voor hen ontmoedigend en 
moeilijk zijn opnieuw betaald werk te vinden. Voor vrouwen met specifieke vaardigheden en 
een hoog opleidingsniveau is de overgang 
gemakkelijker. Eenvoudig werk in de dienst­
verlening is de meest waarschijnlijke keuze 
voor vrouwen zonder dergelijke kwalificaties, 
of zij zullen tegen hun zin economisch inactief 
blijven, soms gecombineerd met enig zwart 
werk. 
Structurele economische veranderingen heb­
ben een negatief effect op de participatie van 
de vrouwen in de leeftijdscategorie van 50 tot 
en met 64 jaar. Hoge werkloosheid en grote 
aantallen gedwongen ontslagen van overtollig 
personeel vormen kenmerken van de economi­
sche veranderingen in de afgelopen tien jaar. 
Programma's voor vervroegde pensionering 
(VUT) hebben oudere werknemers soms aan­
gemoedigd de arbeidsmarkt voortijdig te verla­
ten. Vooral de ouderen onder de beroepsbevol­
king, die minder her- en bijscholingsmogelijk-
heden hebben en vaak minder mobiel zijn, 
hebben het bijzonder moeilijk om weer op de 
arbeidsmarkt terug te keren. In dat opzicht 
kennen de ouderen (mannen en vrouwen) 
dezelfde problemen als vrouwen die willen her­
intreden op de snel veranderende arbeids­
markt. 
TABEL S PARTICIPATIE PER ONDERWIJSNIVEAU VAN VROUWEN IN DE 
EUROPESE UNIE (%), 1995 
B 
! 
DK 
! 
D 
GR ! 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
A ' 
I P 
I FIN 
I S 
I UK 
I EU15 
0 20 
BRON: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) 40 60 80 
HOG. VOORTG 100 
30 
Invloed van het geslacht op de 
beroepsstatus 
De overgrote meerderheid van de werkende 
vrouwen in de Europese Unie is in loondienst 
(86%). Iets mindet dan 10% heeft een zelf­
standig beroep en ongeveer 4% werkt mee in 
een familiebedrijf. De belangrijkste variabele 
die een verklaring vormt voor de verschillen 
tussen de Lid-Staten, is de omvang van de 
landbouwsector. 
De nadruk op flexibiliteit van de arbeids­
markt heeft geleid tot een stijging van het aan­
tal atypische banen in de Europese Unie. Deze 
tendens is vooral duidelijk sinds halverwege de 
jaren tachtig. De stijging van de werkgelegen­
heid in de dienstensector komt vaak voor reke­
ning van atypisch werk; vooral in deze sector 
werken vrouwen merendeels in deeltijd of op 
contractbasis. 83% van de deeltijdwerkers, 
70% van werkenden in gezinsbedrijven en 
50% van de mensen met een tijdelijke baan in 
de Europese Unie zijn vrouwen. Daarentegen 
is 75% van degenen met een zelfstandig beroep 
man (zie hoofdstuk 3). 
De hoogste percentages deeltijdwerk vindt 
men in Nederland en het Verenigd Koninkrijk, MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 
waar 67%, respectievelijk 44% van de vrouwen 
een deeltijdbaan heeft. Deeltijdwerk komt 
minder voor in België, Frankrijk en Ierland en 
het minste in de zuidelijke Lid-Staten. 
Deeltijdwerk komt het meeste voor in sectoren 
waar veel vrouwen werken en bij de lagerbe-
taalde banen. Deeltijdwerkstets hebben vaak 
ook een arbeidscontract voor bepaalde duur. 
Steeds meer vrouwen werken overigens onder 
dergelijke contracten. In 1994 had 12% van de 
vrouwen in loondienst een contract voor 
bepaalde duur, tegen 10% in 1985. Dergelijke 
arbeidscontracten komen bijzonder veel voor 
in Spanje, maar veel minder in Luxemburg en 
België. 
Hardnekkige segregatie van de 
arbeidsmarkt 
De segregatie van de arbeidsmarkten blijft 
zeer scherp ondanks veranderingen in de struc­
tuur en het niveau van de werkgelegenheid. De 
arbeidsmarkt kent nog altijd een man/vrouw­
verdeling, die in sommige gevallen zelfs nog 
duidelijker wordt, parallel aan de toenemende 
dominantie van de dienstensector in de 
Europese Unie. In de verwerkende industrie 
hadden mannen en vrouwen traditioneel ver-
ÖBEt 9 PARTICIPATIE^^ 
TAIRE OPLEIDING IN EUROPA. (%), 1995 
100-
10— Ir-:;!— 
60— W~ 
4 OH;-I—;:: 
20-
0 B DK D GR E F IRL 
BRON: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN). N: NOORWEGEN L NL A P FIN S UK N 
Wm MANNEN VROUWEN 
31 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 
schillende activiteiten en dit leek gecombi­
neerd te zijn met een sekseverdeling in de 
banenstructuur zelf. In de expanderende dien­
stensector blijken zowel nieuwe als traditionele 
scheidslijnen te bestaan tussen de verschillende 
beroepen. 
De belangrijkste beroepen van vrouwen in de 
Europese Unie als geheel worden aangetroffen 
in de dienstverlening, administratief uitvoe­
rend (en verwant) werk, verkoop en hoger 
gekwalificeerde en gespecialiseerde beroepen. 
Vrouwen maken in genoemde categorieën ten 
minste de helft van de werkenden uit: 50% 
hoger gekwalificeerd en gespecialiseerd werk 
tot 66% in de dienstverlening. Andere sectoren 
worden sterk door mannen gedomineerd: 84% 
in de productie, het vervoer, ongeschoolde 
arbeid, 77% van de beheers- en managersfunc­
ties en 66% in de landbouw en verwante sec­
toren. 
Uit statistische gegevens van de zuidelijke 
Lid-Staten blijkt de participatie van mannen 
en vrouwen in de landbouw meer in evenwicht 
te zijn, hoewel mannen eerder eigen baas zijn 
dan vrouwen. Vrouwen werken daar veel vaker 
mee in het gezinsbedrijf, bijvoorbeeld in 
Griekenland, waar twee derde van de vrouwen in de landbouw meewerkende partners zijn 
(tegenover 15% van de mannen). Een groot 
deel van hen ontvangt waarschijnlijk geen 
loon. Ierland geeft een ander beeld: daar is 
slechts 10% van de banen in de landbouw in 
handen van vrouwen. Toch zijn er duidelijk 
enkele gemeenschappelijke patronen: meer dan 
40% van de vrouwen in de landbouw in 
Ierland werkt in gezinsverband, tegenover 
slechts 10% van de mannen. Waarschijnlijk is 
de economische activiteit van veel mensen die 
in Ierland in gezinsbedrijven werken, niet gere­
gistreerd, zoals in alle landen met een signifi­
cante landbouwsector. 
De banengroei voor vrouwen is geconcen­
treerd op twee terreinen: hoger gekwalificeerde 
zelfstandige beroepen en uitvoerend adminis­
tratief werk. Een toename van banen voor 
vrouwen in de productie vond plaats in 
Portugal, Spanje en Griekenland. Het aandeel 
van vrouwen in de administratieve sector is in 
de zuidelijke Lid-Staten toegenomen, terwijl in 
een groot aantal landen meer vrouwen hoger 
gekwalificeerd werk hebben gevonden. Een 
hogere opleiding en meer vaardigheden hebben 
sommige vrouwen hiervoor nieuwe kansen 
geboden, maar managements- en bestuurs­
functies blijven voor het overgrote deel aan 
TABEL 10 WERKLOOSHEID VAN VROUWEN EN MANNEN IN DE EUROPESE 
UNIE (%), 1995 
ïöo-
Uil VROUWEN 
MANNEN 
80 
60 
40 
B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK EU 
BRON: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) 
32 
mannen voorbehouden. De overheidssector is 
een van de belangrijkste bronnen van hogere 
functies voor vrouwen, hoewel ook hier sekse­
patronen voorkomen. Zo is het onderwijs in 
alle landen grotendeels in vrouwenhanden: 
70% in Italië en Portugal. 
Gestage groei in de dienstensector 
De dienstverlening is de belangrijkste en nog 
altijd in belang toenemende sector voor de 
werkgelegenheid van vrouwen in de Europese 
Unie. Naarmate de vrouwen in de hele 
Gemeenschap hun aandeel op de arbeidsmarkt 
in het afgelopen decennium vergrootten, is 
hun werk nog sterker in de dienstensector 
geconcentreerd. Banenverlies in de landbouw 
en slechts marginale groei in de verwerkende 
industrie hebben ertoe geleid dat steeds meer 
vrouwen die betaald werk zoeken, nog sterker 
gaan leunen op mogelijkheden in de diensten­
sector. Gemiddeld bevindt ruim 70% van de 
vrouwenbanen zich in de dienstensector, van 
iets meer dan 50% in Griekenland tot bijna 
90% in Luxemburg en Nederland. Bijna de 
helft van alle diensten in de Europese Unie 
wordt momenteel door vrouwen verricht, hoe­
wel er aanzienlijke verschillen tussen de Lid-MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 
Staten bestaan. Vrouwen nemen in 
Griekenland iets meer dan een derde van de 
werkgelegenheid in de dienstensector voor hun 
rekening, tegenover ruim de helft in 
Denemarken. 
Het hoogste percentage deeltijdbanen is te 
vinden in de dienstensector. Bijna de helft van 
de vrouwen in de dienstverlenende sector in de 
Europese Unie werkt in deeltijd en in sommi­
ge landen is het beeld nog markanter. In 
Nederland, bijvoorbeeld, is 55% van alle 
banen in de dienstensector in handen van deel­
tijdwerksters. Maar niet alle door vrouwen 
gedomineerde functies kennen zo'n hoog per­
centage deeltijdwerkers. Bij administratief 
werk hebben veel minder mensen deeltijdwerk 
(28%), al werken in deze categorie de meeste 
vrouwen. 
De veranderende samenstelling van werk 
voor vrouwen is de weerspiegeling van het bre­
dere proces van herstructurering van de werk­
gelegenheid in de Europese Unie. Werk in de 
landbouw is sinds begin jaren zeventig min of 
meer constant achteruitgegaan. In de afgelopen 
tien jaar is de daling van de werkgelegenheid 
voor vrouwen in de landbouw het sterkste 
geweest in Finland, Spanje en Portugal. Maar 
TABEL 11 ,; W' WC • 
BEROEPSSTATUS WERKENDE VROUWEN IN DE EUROPESE UNIE (%), 199$ 
100-
80 
60 
40-
20-
0_ 111111111111111 
B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK EU 
BRON: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) MEEWERKEND 
33 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 
in de economieën met een bovengemiddeld 
percentage vrouwen in de landbouwsector, bij­
voorbeeld in de zuidelijke landen, zijn de 
gevolgen van het banenverlies in de landbouw 
ook het grootst. Een op de vier werkende vrou­
wen in Griekenland zit in de landbouw, een op 
de acht in Portugal en een op de veertien in 
Spanje en Italië. In Griekenland en Portugal is 
de landbouw als bron van werkgelegenheid 
belangrijker voor vrouwen dan voor mannen. 
In Spanje en Ierland biedt de landbouw meer 
werk aan mannen dan aan vrouwen. 
Recente veranderingen in de werkgelegen­
heid voor vrouwen in de industrie zijn zeer ver­
schillend en soms tegengesteld in de Lid-
Staten. In een aantal landen is industrieel werk 
voor vrouwen in de afgelopen tien jaar toege­
nomen, vooral in Spanje, Ierland, België, 
Denemarken, Duitsland, Nederland en 
Portugal. De stijging is bijzonder opvallend 
(meer dan 20%) in Duitsland, Ierland en 
Nederland. In andere landen, zoals Frankrijk 
en Italië, is de tendens echter dalend. De toe­
name van de werkgelegenheid voor vrouwen 
heeft plaatsgevonden in zowel Lid-Staten met 
een minder dan gemiddeld percentage vrou­
wen in de industrie als in landen met een 
betrekkelijk grote werkgelegenheid in de industriële sector, in landen met een bovenge­
middelde vrouwelijke participatie, als in lan­
den met een participatie onder her gemiddelde 
niveau. 
Specifieke beroepsgroepen 
Grotere verschillen tussen de landen zijn te 
vinden in de ambachtelijke en hiermee ver­
band houdende beroepen, die in Portugal voor 
29% in handen van vrouwen zijn, maar in 
Luxemburg slechts voor 4%. Ook in Ierland, 
Italië en Griekenland zijn vrouwen vrij goed in 
deze sector vertegenwoordigd (ruim 15%). De 
meeste landen hebben min of meer gelijke per­
centages vrouwelijke parlementsleden en 
managers, tussen 20 en 30%, behalve in Italië, 
waar de vrouwen zeer slecht zijn vertegenwoor­
digd met slechts 15%. 
TABEL 12 BEROEPSSTATUS VROUWEN EN MANNEN IN DE LANDBOUW IN DE 
EUROPESE UNIE (%), 1995 
100 VROUWEN 
MANNEN 
TOTAAL 
80 
60 
40 
20 
ZELFSTANDIG LOONDIENST 
BRON: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) MEEWERKEND 
34 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMll' 
Weinig veranderingen in de sala-
riskloof tussen mannen en vrou­
wen 
Ondanks het feit dat tegenwoordig veel meer 
vrouwen in de Europese Unie betaald werk 
hebben dan tien jaar geleden, is aan het ver­
schil in lonen en salarissen tussen mannen en 
vrouwen in de verschillende Lid-Staten nog 
maar weinig veranderd. Op basis van geharmo­
niseerde, maar zeer beperkte gegevens van 
Eurôstat, verdienen de vrouwen in Europa 
gemiddeld ongeveer 20% minder dan hun 
mannelijke collega's. Hoewel het aandeel van 
vrouwen in vrij goed betaalde administratieve, 
specialistische en managementfuncties is 
gestegen, heeft een groot deel van het toene­
mend aantal werkende vrouwen laagbetaald, 
onregelmatig werk in de dienstensector. Het 
gemiddelde loon van vrouwen is derhalve laag 
gebleven en de kloof tussen de lonen en salaris­
sen van mannen en vrouwen bestaat nog altijd. 
De loonverschillen tussen mannen en vrou­
wen variëren in iedere Lid-Staat en zowel in de 
verwerkende industrie als in de dienstensector. 
Zij geven de ongelijke positie van mannen en 
vrouwen op de arbeidsmarkt weer. Over het algemeen verdienen de vrouwelijke handarbei­
ders 65 tot 90% van het gemiddelde loon van 
hun mannelijke collega's. Het loonverschil is 
het geringste in Zweden, Finland en 
Denemarken en het grootste in Oostenrijk, 
Ierland, Luxemburg en het Verenigd 
Koninkrijk. Het loonverschil bij de overige 
werknemers (waarover minder gegevens 
beschikbaar zijn) is groter. 
De concentratie van vrouwen in laagbetaalde 
banen en de segregatie van de arbeidsmarkt 
vormen twee sleutelfactoren, die ervoor zorgen 
dat de salariskloof tussen mannen en vrouwen 
in de hele Europese Unie blijft bestaan. 
Vrouwen in de Europese Unie hebben twee tot 
driemaal meer kans op een laagbetaalde baan 
dan mannen. Twintig tot veertig procent van 
vrouwelijke werknemers met een voltijdbaan 
staat in de Lid-Staten geregistreerd als laagbe­
taald. Kleding, textiel, het bankwezen en de 
detailhandel zijn voorbeelden van sectoren 
waar veel vrouwen werkzaam zijn, maar waar 
zij gemiddeld slechts 63% verdienen van het 
salaris van de mannen. xsmmesmmmmmim. 
TABEL 13 AANDEEL VROUWEN IN DE VERSCHILLENDE BEROEPEN IN DE 
EUROPESE UNIE (%), 1995 
100-
80, WETGEVERS/MANAGERS 
: ADMINISTRATIEF 
DIENSTVERLENING 
: AMB/VEW.HANDEL 
60——I 
40-1 
20-
0 
B DK D GR E F IRL I 
BRON: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) L NL A P FIN S UK EU12 
mdt-xmxmmmmsmms 
35 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 
I^age lonen voor vrouwen is een voortvloeisel 
van zowel hun concentratie in laagbetaalde 
banen als het loonniveau in de verschillende 
landen. In Lid-Staten met ruime wettelijke 
bescherming, bijvoorbeeld met een wettelijk 
minimumloon, is het loonverschil tussen man­
nen en vrouwen minder groot (bijvoorbeeld in 
Zweden, Frankrijk en Italië). In landen waar 
zo'n bescherming niet bestaat, is de kloof vaak 
veel dieper, bijvoorbeeld in het Verenigd 
Koninkrijk en Ierland. Ook andere factoren 
spelen een belangrijke rol, zoals de aard van de 
loononderhandelingen en loonstructuren, de 
tenuitvoerlegging van een beleid van gelijk 
loon voor gelijk werk en uiteenlopende wette­
lijke en bestuursrechtelijke structuren. 
Conclusie 
Scheidslijnen tussen mannen en vrouwen op 
de arbeidsmarkt worden weerspiegeld in het 
niveau van de vrouwelijke participatie, de 
invloed van factoren als leeftijd en moeder­
schap en het soort werk dat vrouwen verrich­
ten. De participatiegraad van vrouwen varieert 
in hun leven veel sterker dan die van mannen. 
De combinatie van economische, gezins- en 
sociale taken is in alle Lid-Staten min of meer kenmerkend voor de situatie van vrouwen. 
Dientengevolge zijn hun werkpatronen onre­
gelmatiger en ongelijker dan die van mannen. 
Uit recente tendenzen van de werkgelegen­
heid blijkt een constante toename van het aan­
tal vrouwen dat op de formele arbeidsmarkt 
wordt opgenomen en een daling van het aantal 
mannen. De beroepsbevolking van de 
Europese Unie is geconcentreerd in een smalle­
re leeftijdsgroep, van 25 tot 60 a 65 jaar, 
ondanks de vergrijzing van de bevolking als 
geheel. Geen toename van de werkgelegenheid 
en zelfs banenverlies in landbouw en industrie 
heeft negatieve gevolgen gehad voor mannen, 
terwijl de toename in de dienstensector heeft 
geleid tot meer kansen voor vrouwen. Een one­
venredig groot deel van de recente banengroei 
is voor rekening gekomen van deeltijdwerk, dat 
vooral voorkomt in de dienstensector en dat 
door vrouwen wordt verricht. 
TABEL 14 INKOMENSVERSCHIL, GEMiDD. UURLOON VROUWEKLIjKE HANDARBEIDERS 
PERCENTAGE VAN LOON VAN WANNEN JN DE EUROPESE UNIE 1990*1994 
100. 
80. 
60. 
40. 
20. 1994 1990 
B DK D GR E F IRL I L NL A P 
BRON: EURÔSTAT - GEHARMONISEERDE INKOMENSSTATISTIEKEN 
NOTEN: GEGEVENS VOOR FRANKRIJK 1991, LUXEMBURG 1989, OOSTENRIJK, FINLAND, ZWEDEN 1993. FIN S UK 
36 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 
TABEL 15 
PARTICIPATIE PER LEEFTIJDSCATEGORIE IN DE EUROPESE UNIE (%), 1995. 
PARTICIPATIE PER LEEFTIJDSCATEGORIE 
100. 
80 
60 
40 
20_|_ 
m 
o_. B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK EU S UKEU15 
PARTICIPATIE VROUWEN PER LEEFTIJDSCATEGORIE 
100. 
80. 
60. 
40. 
20. 
s&::;:: : .%•;•:•:•, M i 1 I* 
11 i 
B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK EU15 
PARTICIPATIE MANNEN PER LEEFTIJDSCATEGORIE 
100. 
80 
60-
40-i— Ij I |:;; 
20. 
BRON: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK EU15 
15-19 20-24 55-59 60-64 
37 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 
PRIORITEITEN VAN ESSEN 
De omvang en gevolgen van de werkloosheid in Europa gaven aanleiding tot het Witboek voor "Groei, con­
currentievermogen en werkgelegenheid"1, waarin maatregelen zijn voorgesteld voor de bestrijding van de 
werkloosheid. Op basis van de voorstellen van dit Witboek hebben de regeringsleiders en staatshoofden van 
de Lid-Staten tijdens de Europese Raad van Essen in december 1994 maatregelen op vijf hoofdterreinen 
vastgesteld ter verbetering van de werkgelegenheid. 
DE VIJF PRIORITEITEN VAN ESSEN:2 
• Verbetering van de kansen op werk voor arbeidskrachten door de bevordering van investeringen in de 
beroepsopleiding. Daarbij vervult de beroepskwalificatie, met name van jongeren, een sleutelrol. Zoveel 
mogelijk mensen moeten initieel en voortgezet onderwijs krijgen, zodat zij in staat worden gesteld zich 
door levenslang leren aan te passen aan de door de technologische vooruitgang veroorzaakte verande­
ringen, zodat zij minder risico lopen hun werk te verliezen. 
Vergroting van het werkgelegenheidseffect van de groei, met name door 
- een flexibeler organisatie van het werk waarbij ingespeeld wordt op de wensen van de werknemers en 
de eisen van de concurrentie; 
een loonbeleid dat werkscheppende investeringen in de hand werkt, waarbij in de huidige situatie 
gematigde loonafspraken nodig zijn, die onder de productiviteitsstijging blijven; 
- ten slotte, de bevordering van vooral regionale en plaatselijke initiatieven, waardoor arbeidsplaatsen 
worden geschapen die in overeenstemming zijn met nieuwe behoeften, bijvoorbeeld op het gebied van 
milieu en sociale diensten. 
• Zodanige beperking van de indirecte loonkosten dat dit merkbaar van invloed is op besluiten betreffen­
de het in dienst nemen van werknemers. Het probleem van de indirecte loonkosten kan alleen door een 
gemeenschappelijke inspanning van bedrijfsleven, vakbonden en politiek worden opgelost. 
• Verbetering van de effectiviteit van het arbeidsmarktbeleid: De effectiviteit van het werkgelegenheidsbe­
leid moet worden verhoogd door het vermijden van praktijken die een nadelige uitwerking hebben op 
de bereidheid tot werken en door de overgang van een passief naar een actief arbeidsmarktbeleid. De 
individuele prikkel om voortdurend op de algemene arbeidsmarkt naar werk te zoeken, moet behouden 
blijven. Dit moet vooral in acht worden genomen bij de uitwerking van inkomensondersteunende maat­
regelen. 
• Verbetering van de maatregelen ten behoeve van groepen die bijzonder hard door de werkloosheid wor­
den getroffen. Bijzondere inspanningen zijn noodzakelijk om jongeren te helpen, vooral schoolverlaters 
die vrijwel geen kwalificaties bezitten, door hun werk of een opleiding aan te bieden. 
De bestrijding van langdurige werkloosheid moet één van de voornaamste onderdelen van het arbeids­
marktbeleid vormen. Er moeten uiteenlopende maatregelen op het terrein van het arbeidsmarktbeleid wor­
den getroffen en deze moeten aan de sterk verschillende groepen en behoeften van de langdurig werklozen 
zijn aangepast. Bijzondere aandacht verdient ook de moeilijke situatie van werkloze vrouwen en oudere 
werknemers. 
1 Europese Commissie, Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, Luxemburg, 
1994, ISBN 92-826-7423-1. 
2 Europese Raad: bijeenkomst van 9 en 10 december 1994 in Essen, SN 300/64. 
38 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 
if%mmmiim»i»mwm 
DE EUROPESE 
WERKGELEGENHEIDSSTRA­
TEGIE EN NATIONALE 
MEERJARENPROGRAMMA'S 
De Europese 
werkgelegenheidsstrategie 
Werkloosheid is het grootste probleem waar­
mee de Unie en de Lid-Staten te kampen heb­
ben. In de afgelopen jaren is vooruitgang 
geboekt met de vaststelling van een Europese 
werkgelegenheidsstrategie. De Europese Raad 
van Essen (december 1994) heeft het mogelijk 
gemaakt de samenwerking tussen de Lid-
Staten op dit punt te versterken. Om het pro­
ces dat toen in gang is gezet te versterken, en 
alle belanghebbende actoren hierbij te betrek­
ken, heeft de voorzitter van de Commissie een 
vertrouwenspact, "actie voor de werkgelegen­
heid in Europa", voorgesteld. 
De meerjarenprogramma^ 
van de Lid-Staten 
De Europese Raad van Essen heeft er bij de 
Lid-Staten op aangedrongen, deze aanbevelin­
gen in hun eigen nationale beleid op te nemen 
in een meerjarenprogramma dat rekening houdt 
met de specifieke kenmerken van hun eigen 
economische en sociale situatie. Hij verzocht de 
Raad (Arbeid en Sociale Zaken, en 
Economische Zaken en Financiën) en de 
Commissie om de werkgelegenheidstendenzen 
nauwlettend te volgen, het relevante beleid van 
de Lid-Staten te bewaken en jaarlijks de 
Europese Raad verslag uit te brengen over de 
vooruitgang op de arbeidsmarkt. 
De Raad en de Commissie hebben daarop 
gezamenlijk een verslag over de werkgelegen­
heid voorbereid, dat de Europese Raad van 
Madrid in december 1995 is voorgelegd. 
Iedere Lid-Staat heeft een meerjaren-werkge­
legenheidsprogramma opgesteld, waarin het 
beleid is uiteengezet, dat is ontwikkeld en uitge­
voerd binnen het kader van de prioriteiten van 
Essen. Deze gezamenlijke inspanning is een bij­
zonder interessant initiatief, omdat prioriteiten 
van de verschillende Lid-Staten kunnen worden HET VERTROUWENSPACT "ACTIE 
VOOR DE WERKGELEGENHEID IN 
EUROPA" 
Het Europese vertrouwenspact "Actie voor Je werkgelegenheid in 
Europa" werd de Europese Raad van Florence in juni 1996 voorge­
legd. Beoogd wordt vooral "alle betrokkenen in te zetten in een alge­
mene strategie" om "het Europese vermenigvuldigingscfïecr heter te 
benutten" en om "de bestrijding van de werkloosheid deel te [laten] 
uitmaken van een maatschappijvisie op middellange en lange ter­
mijn". 
Ten aanzien van de stelsels voor de arbeidsvoorziening hebben de 
voorstellen van de Commissie in het bijzonder betrekking op: 
De hervorming van de nationale stelsels voor arbeidsvoorziening 
(Lid-Staten) 
- vereenvoudiging van de mechanismen voor steun voor de aanwer­
ving of voor de oprichting van bedrijven: één loket voor alle forma­
liteiten en "re-employment vouchers" (aanwervingspremies); 
- een op de persoon gerichte begeleiding van de werkzoekenden door 
de arbeidsbemiddelingsdiensten. 
Inschakeling van de plaatselijke gemeenschap (Commissie, Lid-
Staten, lokale overheid) 
- decentralisatie van de verschillende onderdelen van lier srelsel van 
arbeidsvoorziening; 
- bevordering van plaatselijke werkgclcgciihcidsiniriaiieven voor ont­
wikkeling en werk. 
Inzetbaarheid van de jongeren 
- gemeenschappelijk initiatief van de sociale partners voor de opne­
ming van jongeren in het arbeidsproces (sociale partners); 
- ontwikkeling van instrumenten die steunen op het initiatief 
Youthstart en het Leonardo-programma (Commissie, Lid-Staten). 
Grotere samenhang tussen de directe belastingen en vervan-
gingsinkomens 
- debat en gemeenschappelijk beleid voor de toekomst van de socia­
le bescherming (instellingen, Lid-Staten, sociale partners), en op 
grote projecten voor de toekomst van de arbeid: 
Nieuwe wegen van de arbeidsorganisatie 
- engagement van de sociale partners om een Europees contractueel 
kader tot stand te brengen voor arbeidsorganisatie en flexibiliteit 
(sociale partners); 
- gestructureerd debat over de arbeidsorganisatie en de arbeidstijd 
(instellingen); 
- groenboek over sociale en maatschappelijke aspecten van de infor­
matiemaatschappij (Commissie). 
Onderwijs en opleiding als hefbomen voor de toegang tot de 
arbeidsmarkt 
- voorstel voor voortdurende toegang tot, en bekrachtiging van vaar­
digheden; 
- ontwikkeling door sociale partners van een referentiekader voor de 
toegang tot vaardigheden (sociale partners); 
- actieplan leren in de informatiemaatschappij (Commissie); 
- ontwikkeling van een Erasmus-programma op het gebied van het 
leerlingwezen (Commissie) 
- ontwikkeling van een Europees leerlingenstatuut (Commissie, 
Raad, sociale partners) 
39 
OVERZICHT 2: MAATREGELEN INZAKE GELIJKE KANSEN INDE MEERJARENPROGRAMMA 'S 
n Land 
België 
Denemarken 
Frankrijk 
Finland 
Ierland 
Griekenland 
Luxemburg 
Nederland 
Verenigd Koninkrijk 
Spanje Prioriteit I - scholing 
- leerlingwezen maatregelen t.b.v. opname 
vrouwen 
- herintredende vrouwen 
- bevordering gelijke kansen 
- opleiding kantoortechnologie voor herintre­
dende vrouwen 
Duitsland 
i 
Italië 
Portugal 
Oostenrijk - bijz. maatregelen voor vrouwen 
- toegangsmogelijk-heden wat werktijden en -
plaatsen betreft Prioriteit II -arbeidsmarkt/ groei 
- steun aan moeders en vaders; moederschaps­
verlof, deeltijd, flexibele tijden 
- werktijden 
- laag inkomen Lv.m deeltijdwerk 
- invloed van deetójdwerk op pensioen 
-inkomen 
- \akfcinen inkomensldoof tussan mannen en \rouwen PfuHeklII-
tipsD-menrJe-
kosfcn 
Zweden . grote roj jn doorbreken sekse-differentiatie j " leningen aan vrouwelijke ondernemers j 
op de arbeidsmarkt | | 
- openbare sector: programma voor ontw.vaar-j j 
digheden van vrouwen j ! Prioriteit IV-
actief beleid Prioriteit V - doelgroepen 
- Subsidi5vocrsdiq)pen27(X)atb|3iaaisen\WT%TOuwen tussen 18/64 jaar 
- Herintreedsters 
- Ministerie voor bevordering van participatie vrouwen 
- combinatie zorgtaken en betaald werk 
- verbetering positie van vrouwen in bedrijven 
- deelname van vrouwen aan œchnisch onderwijs en handel 
- flexibele arbeidspatronen 
- opleiding herintredende vrouwen 
- alleenstaande ouders 
- wetgeving gelijke kansen 
- aanmoediging vrouwen voor voltijd-, deeltijd en tijdelijk werk 
- subsidies voor herintreding of voor keuze van beroep waar weinig 
•vrouwen zijn 
- Wet bevordering werkgelegenheid/vrouwen moeten worden 
gesteund overeenkomstig hun aandeel in werkloosheid 
- Doelstelling III van Europees Sociaal Fonds 
- opleiding 
- sumulansen: verhoging 20% van uitgekead bedrag \oorindknstneming vrouwen 
in beroepen waar zij zijn ondervenegen-wooidigd 
- plaatselijke werkgelegenheids-initiarieven 
j - maatregelen in beroepsopleiding 
! - flexibele opleidingen 
! - gekwalificeerde deeltijdbanen 
j - steun aan vrouwen met zorgtaken 
| -\eirnino^rirç\ailoopDaanandarjidàrçro 
- projecten gelijke j 
kansen ter vergro- j 
ting beschikbaar ! 
aandeel van de I 
arbeidsmarkt voor 
vTouwen 
MANNEN F.N VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMI 
geselecteerd en nationale gevoeligheden bij de 
interpretatie van deze prioriteiten beter kunnen 
worden beoordeeld. 
In deze eerste reeks programma's was het 
onderwerp gelijke kansen voor mannen en 
vrouwen geen centraal thema en het accent is 
duidelijk gelegd op de strijd tegen de werkloos­
heid. 
Sommige landen hebben het onderwerp gelij­
ke kansen niet opgepakt, ook al voeren zij actief 
beleid op dit terrein, waarnaar gemakkelijk had 
kunnen worden verwezen. Dit geldt voor de 
Franse, Belgische, Deense of Finse programma's. 
Zeven landen noemen beleid ten behoeve van 
vrouwen: Griekenland, Luxemburg, het 
Verenigd Koninkrijk, Nederland, Spanje en 
Duitsland. In het Italiaanse programma wordt 
in de inleiding sterke nadruk op gelijke kansen 
gelegd. 
Een derde groep landen behandelt gelijke 
kansen voor mannen en vrouwen in de verschil­
lende onderdelen van hun inzendingen: Ierland, 
Portugal, Oostenrijk en Zweden. De langeter-
mijnvoorstellen van Oostenrijk en Zweden ver­
schillen aanmerkelijk en geven blijk van een 
actievere aandacht voor gelijke kansen. 
In de inleiding van het Zweedse programma 
staat de volgende verklaring: 
"In de afgelopen dertig jaar is in Zweden de 
arbeidsmarktsituatie van vrouwen verbeterd en 
lijkt zij meer op die van de mannen. Er is in het 
bijzonder sprake geweest van een grotere stij­
ging van het aandeel van vrouwen in de 
beroepsbevolking en in de participatiegraad. 
Ondanks een aanzienlijke achteruitgang in het 
begin van de jaren negentig, blijft zij vergeleken 
bij andere landen op een zeer hoog niveau. In 
1994 was het verschil in participatie tussen 
Zweedse mannen en vrouwen slechts 1,5%. 
Deze trend is gesteund door een welbewuste 
politiek zoals een actief arbeidsmarktbeleid, uit­
gebreide kinderopvangfaciliteiten, goede ouder­
schapsverzekeringen en individuele belasting­
heffing voor man en vrouw." 
Betere kansen op werk door het 
bevorderen van investeringen in 
de beroepsopleiding 
Alle Lid-Staten maken melding van diverse 
opleidingsprogramma's, inclusief bedrijfsoplei­
dingen en permanente scholing. Zij zijn vaak gericht op jongeren. Geen enkel land maakt 
onderscheid tussen jonge mannen en vrouwen, 
hoewel laatstgenoemden met bijzondere proble­
men te kampen hebben waarvoor specifiek 
beleid noodzakelijk is. 
Als enige Lid-Staten passen Oostentijk en 
Ierland een sekseperspectief in hun beroepsop­
leidingsprogramma's toe. In het Oostenrijkse 
programma staat: "scholing heeft de volgende 
hoofddoelstellingen: 
• stimulering van een verschuiving van de struc­
tuur van de beroepsbevolking naar "hoge 
vaardigheden", "witteboordenwerk", "niet-
manueel werk" (vooral voor vrouwen) 
• maatregelen voor specifieke doelgroepen 
(vrouwen, ouderen, langdurig werklozen, 
gehandicapten). 
Voorts moeten er scholingsmogelijkheden 
worden geboden die gemakkelijk toegankelijk 
zijn (wat lesroosters en locaties betreft)." 
In Ierland omvat het investeringsprogramma 
voor de beroepsopleiding bijzondere initiatieven 
ter bevordering van een grotere deelname van 
vrouwen aan het leetlingwezen; ook zijn er 
maatregelen voor herintredende vrouwen en 
worden specifieke maatregelen voor gelijke kan­
sen bevorderd. 
Vergroting van het werkgelegen­
heidseffect van de groei 
In dit hoofdstuk vindt men twee benade­
ringswijzen, die van het Verenigd Koninkrijk 
enerzijds en van Luxemburg anderzijds. 
In het programma van het Verenigd 
Koninkrijk gaat het er vooral om, "onnodige 
obstakels voor het scheppen van werk" weg te 
nemen. De aanpak van Luxemburg is voorzich­
tiger en verwart flexibiliteit niet met deregule­
ring: 
"Het begrip flexibiliteit kan niet worden 
gehanteerd als voorwendsel om de sociale 
bescherming af te breken. Indien de vakbonden 
en werkgeversverenigingen het echter over ele­
menten van flexibiliteit eens zijn, zonder tegelij­
kertijd de sociale bescherming te ondermijnen, 
zal de regering zich niet tegen dergelijke collec­
tieve arbeidsovereenkomsten verzetten."3 
' Advies van het tripartiete coördinatiecomitd d.d. 8 maart 
1994. 
41 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VEIUNDERENDE ECONOMIE 
rnmmmmmmmm®&;m?mm: 
NIEUWE KANSEN OP WERK 
In 1995 heeft de Commissie een Mededeling gepubli­
ceerd over een Europese strategie ter stimulering van 
plaatselijke initiatieven voor ontwikkeling en werkgele­
genheid.4 
Er werden zeventien werkterreinen genoemd waarvan de 
ontwikkeling is gekoppeld aan een aantal hedendaagse 
factoren die door een speciaal hiervoor ingestelde werk­
groep zijn bestudeerd. Onderstaand volgen de belang­
rijkste gebieden: 
• Thuiszorg 
• Kinderopvang 
• Nieuwe informatie- en communicatietechnolo­
gieën 
• Begeleiding van probleemjongeren die opnieuw in 
de samenleving moeten worden opgenomen 
• Huisvesting 
• Veiligheid 
• Plaatselijk openbaar vervoer 
• Stedelijke renovatie 
• Buurtwinkels 
• Toerisme 
• Audiovisuele technieken 
• Cultureel erfgoed 
• Plaatselijke culturele ontwikkeling 
•Afvalverwerking 
•Waterbeheer 
• Bescherming en onderhoud van natuurgebieden 
• Voorschriften tegen vervuiling, controle daarop en 
verwante uitrusting In het Oostenrijkse programma kan hetzelf­
de voorbehoud worden gevonden: "De erva­
ring in Oostenrijk doet vermoeden dat het 
werkgelegenheidseffect van maatregelen ter 
vergroting van de flexibiliteit van de werktijd 
niet vaststaat, aangezien flexibel werk ook de 
kansen op werk voor anderen kan beperken. 
De huidige discussie in Oosrenrijk over de ver­
groting van de keuzemogelijkheden in de wet­
geving over de werktijden zal in ieder geval de 
belangen van werknemers en werkgevers in 
evenwicht moeten houden." 
Een flexibeler arbeidsorganisatie 
Het beleid inzake werktijden varieert weinig 
per land. Het is gebaseerd op de noodzaak 
deeltijdwerk te bevorderen. Sommige landen 
noemen geleidelijke vervroegde pensionering 
en beperking van overwerk als mogelijke stra­
tegieën. Uniforme verkorting van de werkdag 
wordt minder vaak genoemd. In de Belgische 
en Franse programma's staan bepaalde vernieu­
wingen ten aanzien van duobanen. 
Sommige landen begeven zich op de weg van 
deregulering van deeltijdwerk, zoals in Spanje 
waar "(...) onder de goedgekeurde hervor-
mingsmaatregelen ter vergroting van de flexibi­
liteit van de markt in het bijzonder wijzigingen 
in de deeltijdcontracten kunnen worden 
genoemd, opdat hiervan meer gebruik wordt 
gemaakt (...) grotere flexibiliteit in de werkdag, 
vermindering van de sociale zekerheid voor 
activiteiten tot maximaal 12 uur per week of 
48 uur per maand." 
Oostenrijk benadrukt expliciet de risico's 
waaraan diegenen die in deeltijd gaan werken 
worden blootgesteld: "Hoewel verdere stimule­
ring kan leiden tot een statistische verminde­
ring van de werkloosheid, gaat dit naar de 
mening van Oostenrijk ten koste van een toe­
nemend aantal banen die onvoldoende inko­
men bieden om van te leven. De arbeidswet bij 
de hervorming van het pensioenstelsel introdu­
ceerde een wettelijke bescherming van deeltijd­
werkers om een equivalente behandeling als 
voltijdwerknemers te waarborgen." 
'PBnr. C 265 van 12.10.1995. 
W»ïfc¥::*«ÏWSftW:W: 
42 Een loonbeleid dat werkscheppen-
de investeringen in de hand werkt 
In Luxemburg worden geen algemeen gel­
dende maatregelen voorgesteld. Men vertrouwt 
erop dat de vakbonden en de werkgevers loon-
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 
matiging zullen betrachten, waar dit noodzake­
lijk wordt geacht. Het Verenigd Koninkrijk 
denkt aan het schrappen van gecentraliseerde 
collectieve onderhandelingen en aan loonni­
veaus die de economische situatie dienen te 
weerspiegelen. 
In Zweden zijn "maatregelen getroffen om 
het leven voor nieuwe bedrijven gemakkelijker 
te maken", waaronder speciale leningen voor 
vrouwelijke ondernemingshoofden. 
De bevordering van initiatieven 
In maar weinig voorstellen komt dit ter spra­
ke, behalve in België en Frankrijk. In 
Luxemburg bestudeert een werkgroep de 
mogelijke effecten van telewerk en thuiswerk 
op het scheppen van werk, evenals de meer 
negatieve sociale aspecten. 
In Duitsland werden veel maatregelen 
getroffen om plaatselijke werkgelegenheidsini-
tiatieven op het gebied van milieubescherming, 
sociale diensten en kinder- en jeugdopvang te 
bevorderen. Sinds januari 1993 bestaat er in de 
nieuwe Lander de mogelijkheid om de 
indienstneming van werklozen in bovenge­
noemde sectoren met eenmalige loonsubsidies 
te stimuleren. Sinds januari 1995 geldt deze 
maatregel ook voor werklozen in het westelijk 
deel van Duitsland. In Denemarken zullen 
"banenpools" worden gebruikt om werklozen 
in te zetten op het gebied van zorg voor oude­
ren, zieken, kleine kinderen en verbeterde 
milieubeschermingsactiviteiten. In Ierland 
wordt de nadruk gelegd op plaatselijke ontwik­
kelingsinitiatieven. 
Milieubescherming en -beheer zonder ver­
wijzing naar het scheppen van specifieke banen 
is een heel belangrijk aandachtspunt in de 
Zweedse en Finse programma's. 
Andere Lid-Staten laten steun aan het opzet­
ten van bedrijven en aan mensen met een zelf­
standig beroep onder dit hoofdstuk vallen. 
Beperking van de indirecte 
loonkosten 
Onder dit hoofdstuk wordt de last van belas­
tingen en premieheffingen voor het individu 
besproken. Zweden stelt dat zijn geïndividuali­
seerde belastingstelsel in grote mate heefr bijge­
dragen tot de gelijke behandeling van mannen GEMEENTE MADRID - SPANJE 
WANNEER STEDEN DE KRACHT 
VAN VROUWEN BUNDELEN 
Vrouwen stuiten op immense problemen wanneer zij een 
baan zoeken in een land als Spanje, waar het werkloos­
heidspercentage alle records slaat. Een aantal steden in de 
regio Madrid werkt samen in een vrouwenproject. "Red 
Local" (lokaal netwerk) is bedoeld om de integratie van 
vrouwen op de arbeidsmarkt in de regio te steunen met 
behulp van een scholingsbeleid dat is aangepast aan de 
behoeften van de verschillende stedenpartners. 
Het gaat om de steden Arganda del Key, Rivas 
Vaciamadrid, San Fernando de Henares, Tres Cantos en 
La Miscam (een consortium van lokale instanties in 
Zuidoost-Madrid). Red Local wordt gesteund door 
Employment-Now. 
Een van de kenmerken van dit project is het feit dat het 
zo dicht mogelijk bij de vrouwen in de regio wil staan. 
Eerst werd een sociologisch onderzoek verricht om de 
situatie in iedere stad te analyseren en alle obstakels voor 
indienstneming vast te stellen. 
Parallel werd in iedere stad een "open-huiscentrum" geo­
pend om vrouwen in staat te stellen daar binnen te lopen 
en hun vooruitzichten op werk te bespreken. 
Vervolgens werden opleidingsplannen uitgewerkt binnen 
de traditionele structuren van INEM (het nationale 
arbeidsbureau). 
"In de eerste plaats maken we gebruik van wat reeds 
bestaat en vullen dit aan met specifieke cursussen" ver­
klaart Gloria Reguero van het project Red Local. "Wij 
passen het bestaande aan de behoeften van vrouwen aan, 
maar we zoeken ook, en dit is belangrijk, lokale niches. 
Waartoe dienen goede opleidingen als vrouwen hiermee 
geen baan in hun eigen omgeving kunnen krijgen? Zo 
hebben we enkele van de door ons gesteunde 120 vrou­
wen aan werk geholpen in de milieusector, zoals recycling 
en tuinieren, op dezelfde wijze als wij door vrouwen 
opgezette bedrijven steunen." 
De kracht van de gemeentelijke instanties die tezamen 
Red Local vormen, lag in het feit dat zij wisten hoe zich 
gezamenlijk te organiseren om sterker te staan, terwijl zij 
tegelijkertijd dicht bij het dagelijkse leven van de vrouwen 
bleven staan. Daarom zal men in de toekomst ook probe­
ren rekening te houden met de gezinssituatie door bij­
voorbeeld de werkuren aan te passen. 
43 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 
mmmmmmwMK::AW#j&&vx<-.<<-:--:-.- > > -
GROTE EUROPESE INSPANNINGEN 
OP HET GEBIED VAN ONDERWIJS 
EN OPLEIDING 
ONDERWIJS en vrouwen in dit land. Milieubelastingen wor­
den beschouwd als maatregelen om de over­
heidsfinanciën in evenwicht te houden. 
Andere landen stellen maatregelen voor om 
de indirecte loonkosten te beperken: doelgroe­
pen zijn jongeren, oudere werklozen, landurig 
werklozen of mensen met een laag loon. 
Diverse onderwijsacties kunnen bijdragen tot de bevor­
dering van gelijke kansen voor mannen en vrouwen: 
bewustwording van het publiek, onderwijzersopleidin­
gen, onderwijsmateriaal en leerplannen die seksestereo­
tiepen moeten wegnemen, grotere studie- en beroepskeu­
zes. 
Het programma Socrates5 inzake samenwerking op 
onderwijsgebied geeft voorrang aan projecten waarin 
rekening wordt gehouden met gelijke kansen voor man­
nen en vrouwen. De implementatie van het beginsel van 
integratie van gelijke kansen is echter een proces van 
lange adem, waarvoor meer inspanningen nodig zijn om 
diegenen die communautaire projecten ontwikkelen en 
uitvoeren, bewuster te maken van de problematiek, en 
waarvoor tevens een dieper inzicht is vereist in het gelijk­
heidsbeginsel in het kader van samenhang tussen beleids­
vormen van de Gemeenschap en de evaluatie in het 
onderwijs. 
OPLEIDING 
Betere kwalificaties van vrouwen is belangrijk voor hun 
kansen op de arbeidsmarkt. De Europese Commissie 
heeft besloten zich proactiever op te stellen ten aanzien 
van gelijke kansen in de projecten die onder het pro­
gramma Leonardo da Vinci6 worden gefinancierd. De 
Commissie moedigt aanvragers actief aan om projecten 
voor positieve actie te ontwikkelen die vrouwen (of man­
nen) moeten aanzetten zich te scholen op terreinen waar 
zij van oudsher ondervertegenwoordigd zijn, en in beroe­
pen die open staan voor zowel vrouwen als mannen. Verbetering van de effectiviteit 
van het arbeidsmarktbeleid 
In dit onderdeel wordt een reeks verschillen­
de maatregelen toegelicht. Soms is toegezegd 
dat wetten die het scheppen of behouden van 
banen in de weg staan, zullen worden gewij­
zigd; in andere gevallen wordt beleid onder­
steund om vraag en aanbod op de banenmarkt 
beter op elkaar af te stemmen door het opzet­
ten van doeltreffender diensten ten behoeve 
van de arbeidsvoorziening. 
Wat amendering van maatregelen van socia­
le bescherming betreft, is het voorbehoud van 
de Luxemburgse regering interessant: "De 
Luxemburgse regering wijst het begrip van 
niet-gedifferentieerde deregulering als wonder­
middel tegen werkloosheid af. Er zijn geen dui­
delijke aanwijzingen dat een ontmanteling van 
de arbeidswetgeving door middel van (inter 
alia) het ontslaan van boventallig personeel of 
het afschaffen van het minimumloon, banen 
zou scheppen. Integendeel, uit de ervaring van 
Luxemburg blijkt dat strikte sociale wetgeving 
geenszins het scheppen van werk verhindert, 
zelfs in tijden van economische recessie."7 
De verbetering van de openbare diensten 
wordt aangepakt in een Luxemburgs voorstel 
tot verplichte aankondiging van vacatures en 
tot publicatie van afvloeiingsregelingen/ 
gedwongen ontslagen. Dit idee is door 
Griekenland overgenomen en verdient nader 
onderzoek, daar het kan bijdragen tot het aan­
tonen van lacunes op de arbeidsmarkt. Het 
bestrijden van de illegale of ondergrondse eco­
nomie en geografische mobiliteit zijn andere 
thema's in dit hoofdstuk. 
5 Besluit van de Raad van 14.03.1995, PB nr. L 87 van 20.04.1995, 
blz. 10. 
6 Besluit van de Raad van 6.12.1994, PB nr. L 340 van 29.12.1994, 
blz. 8. 
44 La politique de l'emploi au Luxembourg à l'Horizon 2000. 
Ministerie van Arbeid, Luxemburg, 1995. 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMI 
BERLIJN- VROUWEN IN HET BEDRIJFSLEVEN 
Het grootste bedrijvencentrum voor vrouwelijke ondernemers in Europa wordt momenteel in het oos­
telijk deel van Berlijn gebouwd. Een voormalige cosmeticafabriek van 5.500 m2 vloeroppervlak over 
zes etages, plus een nieuw gebouw bieden ruimte aan vijftig nieuwe bedrijven, die uitsluitend door 
vrouwen zullen worden beheerd. Er zijn er al vierendertig van start gegaan, waaronder een school voor 
elektronische gegevensverwerking, een organisatie- en bedrijfsadviesbureau, een reclamebureau, een 
reisbureau, cafés en lingerie- en kousenwinkels. 
Teneinde werk en privéleven goed te kunnen combineren, werden in de zomer van 1996 dertien appar­
tementen gebouwd voor de leden van de coöperatie "Weiber Wirtschaft eG". Het project dient als eco­
logisch voorbeeld: werkplaats en faciliteiten voor de vrijetijdsbesteding en het winkelen zijn onder één 
dak te vinden, wat verspillende reistijden overbodig maakt. 
Er zijn eveneens speciale kinderopvangmogelijkheden voor de werkende moeders, aangezien sociale 
zaken naar de mening van de oprichtsters van de coöperatie wezenlijk deel van de economie uitmaken. 
De zakenvrouwen betalen in het gebouw een redelijke en vaste huur, delen technische apparatuur, zor­
gen voor gezamenlijke publiciteit en maken gebruik van één centrum voor vergaderingen, seminars en 
beurzen. 
Duizend vrouwen uit alle leeftijdscategorieën en met zeer uiteenlopende sociale achtergronden uit heel 
Duitsland en van elders zijn inmiddels lid van dit bedrijvencentrum, dat door de Europese Unie is 
medegefinancierd. Men kan reeds intekenen met een investering van slechts DM 200,—. Met het lid­
maatschap wordt men tevens mede-eigenaar van het bedrijvencentrum - ook al zal men wel even moe­
ten wachten, voor men kan delen in de winst! Dat komt omdat de vrouwen met een belang in het cen­
trum er nog niet in zijn geslaagd de vereiste DM 300.000 aan aandelenkapitaal voor het zekerstellen 
van de gemengde financiering van de nieuwe gebouwen, bijeen te brengen, ondanks de bankleningen, 
de steun van de stad Berlijn, subsidies van de federale overheid en het eigen vermogen van de vrouwen 
zelf, en ondanks de financieringsmiddelen uit de Structuurfondsen van Brussel. 
Het project met totale investeringskosten van DM 34 miljoen, waarvan DM 12,5 miljoen bestemd is 
voor de aankoop van de gebouwen en die aan de Treuhandanstalt moeten worden betaald, is een van 
de grootste door de feministische beweging in Europa opgezette ondernemingen. 
45 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 
iti«i»i>wi»i«iwwi^r:i)^^^\\v 
DE INFORMATIEMAATSCHAPPIJ 
De totstandbrenging en het algemeen aanvaarde 
gebruik van informatie- en communicatietechnologieën 
biedt een immens potentieel voor het scheppen van 
welvaart en een hogere levensstandaard; Velen maken 
zich echter ook zorgen over de invloed van de informa­
tiemaatschappij op hun eigen leven. In haar groenboek 
"Leven en werken in de informatiemaatschappij, men­
sen eerst"8 noemt de Commissie de belangrijkste socia­
le problemen in de overgang naar de informatiemaat­
schappij. Zij bestudeert hoe informatie- en communi­
catietechnologieën (ICT's) nieuwe vorm geven aan pro­
ductie en arbeidsorganisatie en het leven van de mensen 
veranderen. Het groenboek erkent het feit dat mensen 
bezorgd zijn over de sociale en economische omwente­
lingen en over de snelle veranderingen bij de komst van 
de ICT's. 
De ICT's hebben ook belangrijke gevolgen voor de 
behoefte aan meer geëigende opleidingen en voor 
voortdurende bijscholing. Dit geldt voor mannen en 
vrouwen. Drie factoren zijn van bijzonder belang voor 
de gelijke kansen voor mannen en vrouwen: 
• de noodzaak van levenslang leren; 
• de noodzaak om de uitsluiting van diegenen (onder 
wie vrouwen) die de informatiemaatschappij niet 
kunnen volgen, tegen te gaan; 
• het belang van verenigbaarheid van gezinstaken en 
werk voor zowel mannen als vrouwen, aangezien 
ook in de informatiemaatschappij het tijdsaspect 
geldt voor werk, onderwijs en opleiding en huis­
houdelijke en gezinstaken. 
Het witboek "Onderwijzen en leren: naar een cognitie­
ve samenleving"9 en het Europees jaar voor onderwijs 
en opleiding tijdens de gehele loop van het leven 
(1996)10 hebben het debat op deze onderwerpen toege­
spitst. 
8 COM(96)389 van 23.07.1996, Supplement 3/96 van het Bulletin van 
de Europese Unie. 
9 COM(95)590 defvan29.il.1995. 
10 COM(95)124 van 31.03.1995. Betere maatregelen voor specifieke 
doelgroepen 
Vijf landen nemen geen vrouwen op in de 
lijst categorieën die bijzonder hard door de 
werkloosheid worden getroffen. 
Deze eerste plannen zijn geconcentreerd op 
werkloosheid en hebben gelijke kansen voor 
mannen en vrouwen terzijde gelaten, zelfs in 
landen waar actief een dergelijk beleid wordt 
gevoerd. 
Uit een nadere bestudering van de meerja­
renprogramma's van Essen blijkt dat zij niet 
neutraal zijn voor de gelijke kansen van man­
nen en vrouwen. Op verzoek van de Raad wor­
den zij uitvoerig geëvalueerd. Op grond van 
een eerste lezing kunnen alvast enkele opmer­
kingen worden gemaakt. 
Sommige landen doen enkele interessante 
voorstellen: 
- In Griekenland en Portugal worden subsi­
dies toegekend voor het in dienst nemen van 
vrouwen in sectoren waar zij ondervertegen­
woordigd zijn. 
- In Duitsland eist de arbeidswet dat in het 
werkgelegenheidsbeleid rekening moet worden 
gehouden met vrouwen naar gelang hun aan­
deel in de werkloosheid. 
- In Oostenrijk stellen goedgekozen lesuren 
en locaties de vrouwen in staat een opleiding te 
volgen. 
- Ook bestaat er in Oostenrijk een bereid­
heid tot verbetering van de vaardigheden voor 
deeltijdwerkers. 
- In Oostenrijk bestaat er de wens loopbaan­
onderbrekingen tegen te gaan om de verschil­
len in lonen en salarissen tussen mannen en 
vrouwen te verkleinen. 
- In Zweden genieten vrouwelijke onderne­
mers specifieke ondersteuning. 
- In Luxemburg zijn er specifieke opleidings­
maatregelen voor herintredende vrouwen. 
Ook uit de tweede reeks programma's (1996) 
blijkt dat de meeste meerjarenprogramma's 
zich niet expliciet uitspreken over de beleids­
keuzes van de Lid-Staten ter bevordering van 
de gelijke kansen voor mannen en vrouwen op 
de arbeidsmarkt. Er zijn bijzondere maatrege­
len in het VK, Oostenrijk, Spanje, Zweden en 
46 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 
Duitsland getroffen om de kinderopvang te 
verbeteren of een evenwichtigere deelname van 
vrouwen aan opleidingen re bereiken. Maar 
slechts enkele (Zweden) doen een poging in 
het hele meerjarenprogramma een sekseper­
spectief in het algemene beleid door te voeren. 
Actief beleid inzake gelijke kansen 
Heroriëntatie van opleidings- en beroepskeu­
ze is een sleutelelement van het beleid inzake 
gelijke kansen. Het is een noodzakelijk, maar 
op zichzelf ontoereikende voorwaarde voor 
gelijke behandeling. 
Een actief beleid is noodzakelijk om discri­
minatie bij werving en personeelsbeheer tegen 
te gaan. De inspanningen mogen niet alleen 
opleidingen betreffen, waarbij ervan wordt uit­
gegaan dat de segregatie werk-werkloos voort­
komt uit een onevenwichtig aanbod van de 
vrouwelijke beroepsbevolking. Op de vraagzij­
de gericht beleid is ook belangrijk, zoals de 
dimensie gelijke kansen integreren in loonover-
eenkomsten voor de sector of deelsector. 
Een actief beleid van gelijke kansen, grotere 
deelname van vrouwen in algemene program­
ma's, heroriëntatie van onderwijs- en beroeps­
keuzes, verwijdering van fiscale en materiële 
obstakels en ook goedkeuring van richtlijnen 
en communautaire, nationale en regionale 
maatregelen, die basisrechten en -garanties 
voor alle werkenden waarborgen, zijn van cru­
ciaal belang. Dergelijke maatregelen vermijden 
het risico van een grotere werving van vrouwen 
ten koste van meer ongelijkheid tussen de 
vrouwen onderling. 
Conclusies 
De meerjarenprogramma's voor de werkgele­
genheid vormen een bijzonder interessant ini­
tiatief, die landen aanzetten tot het ontwikke­
len van een gecoördineerd werkgelegenheids­
beleid. De eerste programma's waren gericht op 
de werkloosheid; het thema gelijke kansen is 
niet duidelijk zichtbaar, zelfs in die landen, 
waar een actief beleid inzake gelijke kansen 
wordt uitgevoerd. 
Het beginsel van integratie van de gelijke 
kansen in het algemene beleid voor de arbeids­
voorziening en planning roept vragen op en 
biedt opties voor de tenuitvoerlegging en 
administratieve coördinatie op een hoog en ZWEDEN: BIJZONDERE LENINGEN 
VOOR VROUWELIJKE ONDERNEMERS 
Ondanks het feit dat Zweden wordt beschouwd als een land 
met vrijwel gelijke kansen voor mannen en vrouwen, heb­
ben minder vrouwen een eigen bedrijf dan mannen. Nog 
geen 20% van het MKB is in handen van, en wordt geleid 
door vrouwen. Juni 1994 heeft het Zweedse parlement een 
nieuwe leningfaciliteit goedgekeurd, teneinde potentiële 
vrouwelijke ondernemers te helpen hun eigen bedrijf te 
starten en eigenaressen van bestaande kleine of middelgro­
te ondernemingen te stimuleren hun bedrijf te ontwikkelen 
en uit te breiden. 
Een jaar en acht maanden later hebben ruim 2.000 vrou­
wen hun eigen bedrijf opgezet of uitgebreid met behulp van 
leningen van in totaal 16,5 miljoen ecu (139 miljoen SEK). 
Gemiddeld is 8.000 ecu per lening toegekend (67.000 
SEK). Micro-ondernemingen in de sectoren handel en 
dienstverlening overheersen. Slechts 7% van de vrouwen 
leende geld om een fabriek te starten of verder te ontwik­
kelen. 
Recente interviews met vrouwen die binnen dit programma 
geld hebben geleend, tonen aan dat ruim 78% van de deel­
neemsters zeer optimistisch is over de mogelijkheden om 
hun onderneming verder te ontwikkelen. Uit de interviews 
blijkt ook dat 58% van de betrokken vrouwen geen werk 
had toen zij besloten een lening aan te vragen. Voorts zei 
19% van de vrouwen dat zij een eigen bedrijf zijn begon­
nen als alternatief voor het verlies van hun baan. 
Er zijn ongeveer 3.500 banen geschapen. Tot op heden zijn 
de resultaten van het programma goed en vrouwen tonen 
steeds meer belangstelling voor het starten van een eigen 
bedrijf. ALMI Företagspartner AB is een groep bestaande 
uit een moedermaatschappij die in handen is van de staat, 
en 22 regionale ontwikkelingsmaatschappijen, en biedt 
advies, financieringsmiddelen en informatie aan personen 
die van plan zijn een eigen onderneming te beginnen. De 
groep is bij het programma betrokken en verstrekt bedrijfs-
adviezen, opleidingen, en zorgt voor netwerken en begelei­
dingsprogramma's voor vrouwen. 
47 
MANNl'N EN VUOUWI-N IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 
complex niveau in iedere Lid-Staat. Hoewel de 
tendens om het beginsel van gelijke kansen met 
behulp van de doelgroepmethode toe te passen 
sterk de voorkeur heeft, hebben sommige Lid-
Staten het exclusief hanteren van deze optie 
losgelaten en ook andere methoden verkend. 
In een synthese van de meerjarenprogram­
ma's wordt in het verslag aan Madrid reeds 
benadrukt dat meer inspanningen noodzake­
lijk zijn ten behoeve van groepen die bijzonder 
hard door werkloosheid worden getroffen: 
• jongeren: de Lid-Staten, werkgevers en 
werknemers zouden een goede weg voor 
hun integratie op de arbeidsmarkt moeten 
waarborgen. Alle jongeren dienen het 
niveau aan onderwijs, scholing en werker­
varing te krijgen die hen inzetbaar maakt; 
• langdurig werklozen: de Lid-Staten, 
werkgevers en werknemers dienen een 
actiever beleid te voeren om langdurige 
werkloosheid te voorkomen. Alle werklo­
zen dienen de kans re krijgen zich te her­
scholen of zich opnieuw re integreren voor­
dat zij werkelijk langdurig werkloos wor­
den; 
• ouderen moeten de kans krijgen hun werk­
ervaring en potentieel volledig te benutten. 
Zij moeten de gelegenheid hebben zich bij 
te scholen en hiertoe worden aangemoe­
digd; 
• vrouwen: de bevordering van gelijke kan­
sen in alle openbare beleidsvormen die de 
werkgelegenheid raken, een actief beleid 
van desegregatie van de arbeidsmarkt door 
een nieuwe benadering van deeltijdwerk als 
overgangsmaatregel en de combinatie van 
werk en gezinsleven voor mannen en vrou­
wen. 
In het Verslag voor de Europese Raad in 
Dublin zal een verwijzing naar de huidige ana­
lyse van de positie van de vrouwen op de 
arbeidsmarkt worden opgenomen. BEDRIJFSLEVEN EN 
VROUWELIJKE ONDERNE­
MINGSHOOFDEN 
Nog geen 30% van het Europese midden- en 
kleinbedrijf wordt geleid door vrouwen en 
slechts een derde van de nieuwe bedrijven 
wordt door vrouwen opgezet. 
En toch is het starten van een nieuw bedrijf 
van wezenlijk belang voor de toekomstige ont­
wikkeling van de Europese economie, aange­
zien het midden- en kleinbedrijf de belangrijk­
ste bron van nieuwe werkgelegenheid vormt. 
Een eigen bedrijf opzetten - ook al gaat het om 
een eenmansbedrijf - is een positief antwoord 
op werkloosheid. Momenteel werkt 9,6% van 
de vrouwen in de Europese Unie in een zelf­
standig beroep of leidt haar eigen bedrijf tegen­
over 19,9% van de mannen. Er zijn opvallen­
de verschillen tussen de Lid-Staten: drie tot zes 
procent van de vrouwen in Noord-Europa 
werkt zelfstandig, terwijl dit cijfer kan oplopen 
tot 20% in de zuidelijke Lid-Staten. 
Voor veel vrouwen verdient het starten van 
een eigen bedrijf de voorkeur boven het zoeken 
van een baan op de arbeidsmarkt. 
Het opzetten van een eigen bedrijf kan ook 
de persoonlijke ontwikkeling bevorderen in 
een stelsel dat nog altijd wordt gedomineerd 
door mannen en waar de vaardigheden van 
vrouwen niet volledig worden erkend. Veel 
vrouwen stoten op een gegeven moment tegen 
het zogenaamde "glazen plafond", dat hun pro­
motie binnen organisaties tegenhoudt en hen 
belet tot de hoogste posten door te dringen. 
Communautaire initiatieven hebben het 
thema van het eigen bedrijf voor vrouwen in de 
afgelopen tien jaar serieus genomen en het ont­
wikkelen van specifieke programma's gestimu­
leerd. Het eerste belangrijke initiatief op dit 
terrein waren de Plaatselijke Werkgelegen-
heidsinitiatieven voor vrouwen (PWI) in 1987, 
in het kader van het communautaire beleid ten 
behoeve van de werkgelegenheid van vrouwen. 
Het initiatief had een tweeledig doel: in de 
eerste plaats de stimulering van innoverende 
48 
MANNEN EN VROUWEN IN E.EN VERANDERENDE ECONOMIE 
ideeën, in de tweede plaats de bevordering van 
het scheppen van werk voor vrouwen in onder­
nemingen die door vrouwen zijn opgezet en 
wel gedurende de eerste twee jaren van het 
bestaan van het bedrijf. Naar schatting zijn in 
de periode 1994-1995, in de tweede operatio­
nele fase van het programma, 1.300 banen 
geschapen. Het PWI-programma was een stu­
wende kracht, in die zin dat het de ontwikke­
ling van innoverende initiatieven mogelijk 
maakte, in het bijzonder door bedrijfsadvise­
ring en krediettoegang, maar ook door vrou­
wen te helpen een ondernemersmentaliteit te 
ontwikkelen. 
Met het NOW-initiatief, dat profiteerde van 
de ervaringen met het PWI-programma, werd 
aangespoord tot ondersteuning van een groot 
aantal projecten voor het opzetten van bedrij­
ven of ter bevordering van dat doel. In de 
meeste gevallen hield dit in dat steun werd 
geboden aan vrouwen zonder baan, voor wie 
het scheppen van eigen werk een alternatief 
betekende voor werkloosheid. In veel gevallen 
ging het er eenvoudigweg om vrouwen te hel­
pen hun eigen werk te scheppen. Omdat deze 
vrouwen heel vaak over te weinig vaardigheden 
beschikten en daarom niet erg goed waren 
voorbereid op deelname aan een project voor 
het starten van een eigen bedrijf, bestonden de 
operationele programma's soms voor een groot 
deel uit opleidingsacties, psychologische voor­
bereiding en de ontwikkeling en follow-up van 
een ondernemersproject. 
Door de Europese Unie gesteunde 
oprichting van ondernemingen 
Employment-NOW heeft dit proces verder 
uitgewerkt en verbeterd. Uit eerste analyses van 
de projecten blijkt dat 44% op de een of ande­
re manier te maken heeft met de ontwikkeling 
van de ondernemersmentaliteit en voorberei­
ding op het starten van een bedrijf. De meeste 
projecten leggen er de nadruk op dat het opzet­
ten van een bedrijf de primaire oplossing is 
voor het huidige tekort aan banen, maar som­
mige projecten zijn gericht op vrouwen die al 
hooggekwalificeerd zijn. Het kan gaan om 
vrouwen met een universitaire opleiding en 
grote werkervaring, die besluiten hun eigen 
bedrijf te starten, wanneer hun loopbaan bin­
nen de organisatie waar zij werkzaam zijn, lijkt 
te zijn geblokkeerd. Vrouwelijke ondernemers in het 
regionale beleid 
Het vrouwelijk ondernemerschap stond op 
de agenda van een "Europartnerschap" in juni 
1996 in het Zweedse Lulea. Daar bleek uit de 
discussies en verklaringen een grote belangstel­
ling om buiten het raamwerk aan ervaringen 
uit het verleden te treden en om meer de rich­
ting op te gaan van het opstarten van bedrij­
ven. Een dergelijk proces zou hen in een breder 
ontwikkelingskader brengen, met in het bij­
zonder de steun van de Structuurfondsen, en er 
zou ook rekening moeten worden gehouden 
met de aandachtspunten die vrouwen aan de 
orde stellen die hun eigen bedrijf hebben opge­
zet via algemeen steunbeleid aan ondernemin­
gen. 
De gesprekken en standpunten van de vrou­
welijke ondernemingshoofden tonen een ver­
scheidenheid aan situaties en tevens een con­
centratie van zorgen over specifieke zaken. 
Deze kunnen grofweg in drie categorieën wor­
den ingedeeld: 
• psychologische steun teneinde de onderne­
mersgeest bij vrouwen te versterken ofte ont­
wikkelen. Deze fase omvat het zoeken naar 
specifieke vaardigheden, het opzetten van 
een partnerschapsinitiatief en het proces van 
keuze van partners of werknemers, 
• technische bijstand bij de ontwikkeling van 
een ondernemingsproject, noodzakelijke 
opleidingen, financieel beheer en steun bij 
marktonderzoek, 
• begeleiding in de ontwikkelingsfase. 
Het eerste probleem dat vanaf de allereerste 
fase aandacht verdient, is dat van de financie­
ring. Het aantrekken van aandelenkapitaal en 
de beschikbaarheid van bedrijfskapitaal is voor 
iedereen die een bedrijf begint moeilijk, maar 
het kan dubbel problematisch zijn voor een 
vrouw, omdat de kapitaalverschaffers, de ban­
ken, niet gewend zijn met vrouwelijke onder­
nemingshoofden te onderhandelen. Het toe­
kennen van subsidies en specifieke financiële 
steun voor vrouwen kunnen die extra prikkel 
betekenen, die ervoor zorgt dat het project kan 
worden uitgevoerd. Tijdens de bijeenkomsten 
werden hiervan succesvolle voorbeelden gege­
ven. Her PWI-programma zelfheeft eigen ini­
tiatieven in deze richting genomen. De bijeen­
komst in Lulea zal op initiatief van de 
rWSfcWrWftttSW 
49 
MANNEN EN VROUWEN IN EEN VERANDERENDE ECONOMIE 
Commissie een vervolg krijgen voor het instel­
len van financiële instrumenten, waarbij grote 
universele banken en spaarbanken worden 
betrokken in een campagne om vrouwen te 
helpen hun eigen bedrijf op te zetten. Meer in 
het algemeen is het belangrijk vrouwelijke 
ondernemers en meewerkende echtgenotes te 
helpen gebruik te maken van de faciliteiten die 
hun ter beschikking staan in het kader van het 
derde multinationale programma voor het 
midden- en kleinbedrijf in de Europese Unie 
(1997-2000)." De totstandbrenging van 
Europese netwerken, het opzetten door vrou­
wen van een eigen bedrijf, evenals opleidings-
en voorlichtingsinitiatieven zullen hierin hoge 
prioriteit krijgen, overeenkomstig het Besluit 
van de Raad van november 1996. 
Een ander actieplan behelst de vorming van 
nationale en transnationale netwerken en het 
opzetten van partnerschapsprogramma's met 
belangrijke ondernemingen, de sociale part­
ners, lokale instanties, opleidingsdiensten en 
arbeidsbureaus. 
De vaststelling van nieuwe niches is een van 
de primaire activiteiten: uit de ervaringen van 
NOW hebben projectopdrachtgevers groeisec­
toren vastgesteld voor personeelsdiensten, toe­
risme en op milieu gebaseerde markten. Voorts 
schijnt er een onderzoekstrategie voor poten­
tiële lokale en regionale markten te zijn ont­
wikkeld. Lmdbouwactiviteiten zijn vaak in 
verband gebracht met milieubescherming, 
zoals de ontwikkeling van biologisch voedsel 
en toerisme. 
11 Besluit van de Raad van 9.12.1996 - PB nr. (aan te vul­
len) 
50 
HOOFDSTUK3 
WERKEN GEZINSLEVEN 
DE GEVOLGEN VAN 
KINDEREN VOOR HET WERK 
VAN HUN OUDERS 
In de afgelopen decennia zijn de Europese 
arbeidsmarkten significant veranderd. De 
Europese beroepsbevolking neemt af en de 
structuur van de arbeidsmarkt heeft zich aan­
zienlijk gewijzigd. De toenemende participatie 
van vrouwen op de arbeidsmarkt is een van de 
belangrijkste ontwikkelingen. Hieraan gerela­
teerd is het stijgende aantal tweeverdieners en 
eenoudergezinnen in sommige landen. 
De toenemende participatie van vrouwen 
geeft echter ook problemen. Gelijke kansen 
voor mannen en vrouwen liggen nog niet bin­
nen handbereik. Vrouwen werken voorname­
lijk in deeltijd en hebben arbeidscontracten 
voor bepaalde duur, hoewel dit niet altijd hun 
eigen vrije keuze is. Verantwoordelijkheid voor 
jonge kinderen wordt vaak gezien als een groot 
obstakel voor gelijke kansen, aangezien de zorg 
voor kinderen voornamelijk de taak van vrou­
wen is. Daarom wordt men zich er steeds meer 
van bewust dat er maatregelen moeten worden 
genomen om de combinatie van betaald werk 
en zorgtaken voor zowel vrouwen als mannen 
te vergemakkelijken. Er bestaat steeds meer 
vraag naar mogelijkheden om (betaald) werk 
en (onbetaalde) zorgtaken te combineren en 
naar meer flexibiliteit in arbeidsregelingen. 
Belangrijke methoden om dit te bereiken zijn 
kinderopvangdiensten en ouderschapsverlof. 
In de context van toenemende participatie van 
vrouwen op de Europese arbeidsmarkten, con­
centreert dit hoofdstuk zich op maatregelen op 
51 
WERK EN GEZINSLEVEN 
diverse niveaus om beroepstaken en zorg voor 
kinderen beter te kunnen combineren. 
Het niveau van de participatie van moeders 
in de beroepsbevolking verschilt aanzienlijk per 
land, terwijl de totale mannelijke participatie 
in de hele Europese Unie weinig varieert. 
De participatie in iedere Lid-Staat kan echter 
zeer sterk variëren naar gelang het aantal kin­
deren in het gezin. 
In sommige landen blijft de deelname van 
moeders op de arbeidsmarkt hoog ongeacht 
het aantal kinderen. Dit blijkt het geval te zijn 
voor de Scandinavische landen Zweden, 
Denemarken en Finland. Een tweede patroon 
vindt men in landen als Duitsland, Ierland, 
Nederland, Griekenland, Spanje en het 
Verenigd Koninkrijk, waar de participatiegraad 
sterk wordt beïnvloed door de aanwezigheid 
van kinderen. Moeders met één kind hebben 
veel minder vaak een baan dan vrouwen zonder 
kinderen. Naarmate het aantal kinderen in een 
gezin toeneemt, daalt de participatie van de 
moeders verder. Een derde profiel komt in 
Italië en Portugal voor. Daar heeft de aanwe­
zigheid van kinderen ook invloed op de 
arbeidsdeelname van moeders, maar de sleutel­
factor is het tweede kind; de deelname van moeders met één kind is gelijk aan die van 
vrouwen zonder kinderen. Ten slotte wordt een 
vierde profiel aangetroffen in Frankrijk, en in 
mindere mate in België. Alleen moeders met 
drie of meer kinderen hebben zeer uiteenlo­
pende participatieprofielen. 
Verder zijn er verschillen, als we de participa­
tiegraad van vaders en moeders met kinderen 
onder de tien jaar vergelijken. Naast het hoge 
percentage vaders met betaald werk, varieert 
het aandeel van vaders en moeders in deeltijd­
werk opmerkelijk. In de meeste landen werken 
vaders veel minder vaak in deeltijd, terwijl 
deeltijdwerk voor moeders van veel groter 
belang is, hoewel niet alle vrouwen met deel­
tijdbanen dit ook verkiezen. 
Deeltijdwerk heeft een verschillende beteke­
nis voor vaders en moeders. Het belang ervan 
voor moeders varieert in de verschillende Lid-
Staten, maar in verscheidene landen heeft het 
bijgedragen tot een grotere participatie van 
vrouwen. In Nederland, Zweden en het 
Verenigd Koninkrijk werken moeders met 
jonge kinderen gewoonlijk in deeltijd, en dit 
komt ook vaak voor in België, Denemarken, 
Oostenrijk en Duitsland. In de zuidelijke Lid-
Staten, Griekenland, Italië, Spanje en Portugal, 
is deeltijdwerk minder gebruikelijk. 
TABEL 16 BEROEPSSTATUS VAN MOEDERS MET KIND VAN o«*o )AAR IN DE 
EUROPESE UNIE (%), 1993 
TOTAAL 
VOLTIJD 
DEELTIJD B":> I DK I D 
I GR 
I E 
I F 
I IRL 
I I 
I L 
I NL 
I A 
I P 
I FIN 
I S 
I UK 
I EU 12 
I I 
0 20 40 60 80 100 
Noor. OOSTENRIJK: DE GEGEVENS BETREFFEN MOEDERS MET KINDEREN < 15 IAAR; IN ZWEDEN, BETREFFEN DE GEGEVENS MOEDERS MET KIN­
DEREN < 7 IAAR. 
BRON: NETWERK EUROPESE COMMISSIE VOOR KINDEROPVANG EN ANDERE MAATREGELEN OM BEROEPS- EN GEZINSTAKEN TE VERENIGEN 
52 
WKRKKNCI-y.INSI.KVI'N 
Werkende moeders zijn van 1985 rot 1993 
sterk in aantal toegenomen. Met uitzondering 
van Denemarken, dat een hoge participatie­
graad van moeders kent, zijn in alle landen 
meer vrouwen met jonge kinderen gaan wer­
ken; de toename is opmerkelijk in Nederland, 
Ierland, het Verenigd Koninkrijk en België. 
Ten slotte moeten nog enige opmerkingen 
worden gemaakt over de werkloosheidscijfers 
van ouders in de Europese landen. In de mees­
te landen zijn meer moeders werkloos dan 
vaders. Maar een groot deel van de moeders in 
de Lid-Staten is helemaal niet op de arbeids­
markt actief. In Griekenland, Spanje, Ierland, 
Italië, Luxemburg en Nederland heeft ongeveer 
50% van de moeders geen baan. In de 
Scandinavische landen en in Portugal zit 25% 
van de moeders zonder baan. 
Uit deze analyse kunnen enkele conclusies 
worden getrokken. De belangrijkste is dat kin­
deren inderdaad de participatie van hun moe­
ders op de arbeidsmarkt beïnvloeden. Over het 
algemeen is de participatie van vrouwen zonder 
kinderen aanzienlijk hoger dan die van vrou­
wen met zorgtaken voor kinderen. 
Daarentegen beïnvloedt de aanwezigheid van 
kinderen niet de arbeidsdeelname van mannen. Dit is echter geen vast patroon in alle Lid-
Staten. In de vScandinavische landen maakt de 
aanwezigheid van kinderen weinig verschil uit 
voor de deelname van hun moeders aan het 
arbeidsproces. Ook blijkt de leeftijd van de 
kinderen in sommige landen een belangrijke 
factor. In de meeste Lid-Staten neemt de parti­
cipatiegraad van vrouwen met de leeftijd van 
hun jongste kind toe. 
Deze verschillen tussen de landen duiden 
erop dat de huidige situatie niet stabiel is. 
Bovendien doet het gegeven dat de participa­
tiepatronen zo uiteenlopen, vermoeden dat de 
arbeidsmarkt geen exogeen feit is, maar gevoe­
lig is voor de organisatie van de economie en 
het gekozen sociale stelsel. In de volgende 
hoofdstukken wordt aandacht geschonken aan 
de organisatie van sociale voorzieningen. 
TABEL 17 PERCENTAGE IN DEELTIJD WERKENDE MOEDERS EN VADERS IN DE 
EUROPESE UNIE» 1993-
40 60 80 100 
Noor. VOOR DE VADERS IN LUXEMBURG: TE KLEINE MONSTERS. 
BRON: NETWERK EUROPESE COMMISSIE VOOR KINDEROPVANG EN ANDERE MAATREGELEN OM BEROEPS- EN GEZINSTAKEN TE VERENIGEN. 
53 
WKRK I'N GEZINSLEVEN 
Kinderopvang in de Lid-Staten 
In maart 1992 heeft de Raad een 
Aanbeveling over kinderopvang aangenomen.1 
Hierin worden de Lid-Staten aangemoedigd 
om "initiatieven te lanceren en/of geleidelijk te 
stimuleren om mannen en vrouwen in staat te 
stellen hun beroepstaken en hun uit de verzor­
ging van kinderen voortvloeiende gezins- en 
opvoedingstaken te combineren". Meer in het 
bijzonder worden in de Aanbeveling vier ter­
reinen aangegeven waarop initiatieven zouden 
moeten worden genomen: speciaal verlof voor 
werkende ouders, een werkomgeving die tege­
moet komt aan de behoeften van werkenden 
met kinderen, een betere verdeling van de uit 
de verzorging van kinderen voortvloeiende 
gezins- en opvoedingstaken tussen mannen en 
vrouwen en kinderopvangvoorzieningen voor 
ouders die werken, onderwijs of een opleiding 
volgen of op zoek zijn naar werk of naar onder­
wijs- of opleidingsmogelijkheden met het oog 
op het vinden van een baan. In artikel 3 van de 
Aanbeveling over kinderopvangdiensten, wor­
den enkele belangrijke criteria vastgesteld. 
Dergelijke diensten moeten: 
• betaalbaar en beschikbaar zijn in alle alle (ste­
delijke en landelijke) gebieden en regio's van 
de Lid-Staten; •betrouwbare opvang combineren met een 
brede educatieve en pedagogische aanpak; 
• toegankelijk zijn voor kinderen met specifie­
ke problemen; 
• flexibiliteit en verscheidenheid bieden onder 
behoud van de samenhang tussen de diverse 
kinderopvangvoorzieningen; 
• ernaar streven dat zowel de basisopleiding als 
de bijscholing van de werknemers in de kin­
deropvangvoorzieningen overeenstemt met 
het maatschappelijke en opvoedkundige 
belang van hun werk. 
In hoeverre beantwoorden deze kwalificaties 
aan de werkelijkheid in de Europese Lid-
Staten? Een eerste antwoord wordt gegeven in 
het verslag uit 1996 van het Netwerk van de 
Europese Commissie voor kinderopvang en 
andere maatregelen om beroeps- en gezinsta­
ken te verenigen.2 Dit verslag onderzoekt alle 
1 PB nr. L 123 van 08.05.1992, blz. 16. 
Een overzicht van diensten voor jonge kinderen in de LU 
(1990-1995), Netwerk van de Europese Commissie voor 
kinderopvang en andere maatregelen om beroeps- en 
gezinstaken te verenigen, Europese Commissie, DG V, 
januari 1996. 
TABEL 18 VOLTIJDS EN DEELTIJDWERK VAN MOEDERS MET EEN KIND TOT io 
JAAR INDE EUROPESE UNIE (%), 1985 £N 1993 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 1985 
199T 
EU 12 ' ' 
i 1 t 1 1 ' 
0 20 40 60 80 100 
Noor OOSTENRIJK: DE GEGEVENS BETREFFEN MOEDERS MET KINDEREN < 15 JAAR; IN ZWEDEN, BETREFFEN DE GEGEVENS MOEDERS MET KINDEREN < 7 IAAR. 
BRON: NETWERK EUROPESE COMMISSIE VOOR KINDEROPVANG EN ANDERE MAATREGELEN OM BEROEPS- EN GEZINSTAKEN TE VERENIGEN 
54 
WKRKKNŒZINSI.KVKN 
diensten die "veilige en betrouwbare" zorg voor 
kinderen onder de tien jaar bieden. Het is 
gericht op alle kinderopvangdiensten als kin­
derdagverblijven, gezins(dag)zorg, en ook op 
kinderopvang door andere instellingen als 
scholen en kleuterscholen. 
Overzicht 3 geeft enkele belangrijke resulta­
ten van het onderzoek. Het toont de diversiteit 
en het niveau van de opvang van jonge kinde­
ren. Zo is het niveau van openbare opvang 
voor kinderen tot drie jaar hoog in 
Denemarken, Zweden, België, Frankrijk en 
Finland, maar laag in Spanje, Ierland, het 
Verenigd Koninkrijk en Griekenland. De voor­
zieningen voor kinderen tussen 3 en 6 jaar zijn 
geavanceerder dan die voor jongere kinderen. 
Dit komt voornamelijk door voorschools 
onderwijs (peuterschool) en vroege toelating 
tot het verplichte onderwijs. In Frankrijk bij­
voorbeeld gaan vrijwel alle kinderen naar de 
école maternelle vanaf de leeftijd van 3 jaar. In 
Nederland bestaat geen voorschools onderwijs, 
maar kinderen worden al tot de lagere school 
toegelaten vnceerder dan die voor jongere kin­
deren. Dit komt voornamelijk door voor­
schools onderwijs (peuterschool) en vroege 
toela de minste openbare voorzieningen voor kinderen in de leeftijdsgroep van 3 tot 6 jaar en 
Frankrijk, België en Italië de meeste. 
Er zijn maar weinig gegevens over opvang 
buiten de schooluren van kinderen tussen de 
zes en tien jaar en de beschikbare informatie is 
moeilijk te interpreteren. Informatie over kin­
deropvang voor schoolgaande kinderen voor en 
na school, in lunchtijd en op vrije dagen is 
moeilijk te verkrijgen door het grote aantal 
betrokken organisaties en groepen. Uit ramin­
gen van de Commissie wordt echter duidelijk 
dat het voorzieningenniveau voor deze groep 
kinderen buiten de schooluren beperkt is. De 
meeste kinderen lijken op andere wijze te wor­
den opgevangen dan via openbare diensten. 
Uit beschikbare informatie kan men min of 
meer concluderen dat in de meeste landen 
minder dan 10% van de kinderen in deze leef­
tijdscategorie op dergelijke wijze wordt opge­
vangen. Uitzonderingen vormen Zweden en 
Denemarken, waar bijna twee derde van deze 
leeftijdsgroep van dergelijke voorzieningen 
gebruik maakt, en in mindere mate Frankrijk, 
waar 30% van de kinderen tussen 6 en 10 jaar 
wordt opgevangen in organisaties die zorgen 
voor opvang en recreatie. 
TABEL 19 WERKLOOSHEID EN INACTIVITEIT VAN MOEDERS IH VADERS MET 
EEN KIND ONDER DE 10 JAAR IN DE EUROPESE UNIE (%), 1993 
MOEDERS WE HU. 
MOEDERS IN/CTIEF 
VADERS WERI L. 
: VADERS INAC IEF B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
A 
P 
FIN '::: 
I 
s "::: 
I" UK '•; 
I 
EU 12 '-:. 
i 
0 20 40 60 80 100 
NOOT: OOSTENRUK: DE GEÛEVENS BETREFFEN MOEDERS MET KINDEREN < 15 IAAR; IN ZWEDEN, BETREFFEN DE GEGEVENS MOEDERS MET KINDEREN < 7 IAAR. 
BRON: NETWERK EUROPESE COMMISSIE VOOR KINDEROPVANG EN ANOERE MAATREGELEN OM BEROEPS- EN GEZINSTAKEN TE VERENIGEN 
55 
©s 
Land8 
België 
Denemarken 
Duitsland 
Oost 
West 
Griekenland 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Oostenrijk 
Portugal 
Finland 
Zweden 
Verenigd Koninkrijl Jaar/datum 
1993 
1995 
1990 
1993 
1993 
1993 
1993 
1991 
1991 
1993 
1994 
1993 
1994 
1994 
: 1993 door overheid gefinandenie*' 
kinderopvang in (%) 
0-3 jaar 
27 
48 
50 
2 
3 
2 
23 
2 
6 
6 
8 
3 
12 
21 
33 
2 3-6 jaar 
95 
82 
100 
78 
64 
84 
99 
55 
91 
91 
71 
75 
48 
53 
72 
60 Leerplichtige 
leertijd 
6 
7 
6 
6 
6 
6 
6 
6 
6 
5 
6 
6 
7 
7 
5 Aantal lesuren 
per dag 
-
3-5V5* 
4-5 
4-5d 
5 
8 
4.40-5.40d 
512-6 
8 
-
4-5 
6 
4-5 
21/;-6d 
61* Aandeel openbare diensten voor kindeten in total 
óalOjaait 
-
62 % + alle zesjarigen in voorschools onderwijs 
85% 
5% 
<5 % (raming) 
-
± 30 % 
<5 % (raming) 
-
-
<5 (raming) 
6% 
10% 
5 %+60 % van zesjarigen in diensten van welzijns-
- en onderwijsstelsel 
64 %+ enkele zesjarigen in voorschools onderwijs 
<5 % (raming) 
Bron: « Een overzicht van diensten voor jonge kinderen in de EU, 1990-1995- Netwerk van de Europese Commissie voor kinderopvang en andere maatregelen om beroeps- en gezinstaken te verenigen, 
1996 
Noten bij overzicht 3: 
a) de informatie over voorzieningenniveaus dient als volgt te worden geïnterpreteerd: beschikbare plaatsen in België en Frankrijk (voor kinderen van 0 tot 3 jaar, met uitzondering van tweejarigen in voorschools 
onderwijs), Duitsland, Italië (voor kinderen van 0 tot 3 jaar), Nederland, Portugal en het Verenigd Koninkrijk. Kinderen die hiervan gebruik maken voor België en Frankrijk (nveejarigen in voorschoob onderwijs 
en 3- tot 6-jarigen), Denemarken, Griekenland, Spanje, Ierland, Italië (voor kinderen van 3 tot 6 jaar), Oostenrijk. Finland en Zweden. 
b) "door overheid gefinancierd" wil zeggen dat meer dan de helft van de totale kosten van een dienst uit openbare middelen wordt betaald, gewoonlijk russen 75% en 100%. 
c) Dit cijfer omvat niet de leerplichtige kinderen. Het betreft diensten die voor opvang en recreatie zorgen 
d)Schooluren nemen toe met de leeftijd van het kind. 
- geen informatie. 
WERK EN GEZINSLEVEN 
Monitoring 
van kinderopvangdiensten 
In hoeverre beantwoorden deze diensten aan 
de beginselen die de Raad in zijn Aanbeveling 
over kinderopvang heeft aangegeven? Is kinder­
opvang betaalbaar en beschikbaar, is er sprake 
van betrouwbare zorg gecombineerd met peda­
gogische aanpak? En hoe is het gesteld met 
flexibiliteit, verscheidenheid en samenhang? 
Uit het overzicht blijkt duidelijk dat op deze 
vraag niet gemakkelijk een antwoord op 
Europees niveau kan worden gegeven, en wel 
om de volgende redenen: 
De basisgegevens zijn inadequaat. Er bestaat 
geen uniform systeem voor het verzamelen van 
standaardgegevens in heel Europa. Informatie 
over andere regelingen, zoals gezinsdagzorg, 
wordt soms verstrekt, maar dit is geen regel. De 
grootste lacunes komen voor in de statistieken 
over particuliere, niet-gesubsidieerde diensten 
als thuiszorg en verzorging door familieleden. 
De basisgegevens dienen te worden geïnterpre­
teerd. De uiteenlopende totaalcijfers voor de 
voorzieningen moeten worden geïnterpreteerd 
omdat er grote verschillen bestaan in de 
omvang van de geboden diensten. Een nog 
gecompliceerder aspect voor de interpretatie 
van transnationale statistieken is het feit dat 
ook met kwaliteitsverschillen rekening moet 
worden gehouden. 
OUDERSCHAPSVERLOF In de richtlijn worden de minimumeisen 
aangegeven voor een ouderschapsverlofregeling 
voor de Europese Unie. Overeenkomstig clau­
sule 2 kent zo'n regeling mannen en vrouwen 
"bij geboorte of adoptie van een kind een indi­
vidueel recht op ouderschapsverlof toe om hen 
in staat te stellen gedurende tenminste drie 
maanden tot een door de Lid-Staten en/of de 
sociale partners vast te stellen leeftijd van maxi­
maal acht jaar voor hun kind te zorgen". 
Teneinde gelijke kansen voor, en een gelijke 
behandeling van mannen en vrouwen te bevor­
deren, wordt in dezelfde clausule tevens gesteld 
dat het recht op ouderschapsverlof in beginsel 
niet overdraagbaar mag zijn. Naast het ouder­
schapsverlof moeten werkenden her recht heb­
ben op verlof "door overmacht in verband met 
onvoorziene gezinsomstandigheden in gevallen 
van ziekte of ongeval, waardoor de onmiddel­
lijke aanwezigheid van de werknemer vereist is" 
(clausule 3). De Lid-Staten krijgen twee jaar na 
aanname van de richtlijn de tijd om haar in 
hun nationale wetgeving op te nemen. De 
richtlijn bevat ook een clausule van non-regres, 
waarin wordt gespecificeerd dat Lid-Staten 
gunstigere regelingen kunnen handhaven of 
invoeren. 
Zolang aan de minimumeisen wordt vol­
daan, mogen de afzonderlijke Lid-Staten en/of 
sociale partners de aard van het ouderschaps­
verlof vaststellen. De richtlijn bepaalt eveneens 
dat "alle sociale-zekerheidskwesties (...) door de 
Lid-Staten (...) moeten worden bestudeerd en 
geregeld" ; over verwante thema's als de bet­
aling van werkenden die met verlof zijn, wordt 
niet gesproken. 
Juni 1996 heeft de Raad een richtlijn over 
ouderschapsverloP aangenomen. Deze richtlijn 
sluit een discussie af die sinds 1983 werd 
gevoerd, toen de Commissie voorstellen 
indiende voor een wettelijke regeling met 
betrekking tot ouderschapsverlof. December 
1995 hebben onderhandelingen tussen de vak-
bonds- en werkgeversorganisaties EW, 
UNICE en CEEP geleid tot een raamovereen­
komst inzake ouderschapsverlof. Ingevolge 
artikel 4 van de overeenkomst inzake sociaal 
beleid, vroegen de overeenkomstsluitende par­
tijen de Commissie een voorstel4 voor te leggen 
aan de Raad om hun overeenkomst ten uitvoer 
te leggen. Ouderschapsregelingen 
in de Lid-Staten 
Overzicht 4 presenreert de ouderschapsrege­
lingen in de vijftien Europese Lid-Staten. Met 
uitzondering van het Verenigd Koninkrijk, 
België, Denemarken, Ierland en Luxemburg 
blijken werkenden in alle Lid-Staten recht te 
hebben op ouderschapsverlof. Voor Ierland en 
Luxemburg houdt de richtlijn in, dat ouder­
schapsverlof moet worden ingevoerd. België 
heeft geen programma voor ouderschapsverlof, 
maar het programma voor "loopbaanonderbre­
king" kan voor diverse motieven worden 
3 PB nr. L 145 van 19.06.1996, blz. 4. 
4 COM (96) 26 def. van 31.01.1996. 
57 
IlliiiilIM 
Land 
België1 
Denemarkenhc 
Duitsland 
Griekenland 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Oostenrijk 
Portugal 
Finlande 
Zweden 
Verenigd Koninkrijl Duur 
Maximaal 
geen 
10 weken + 
3-9 maanden *> 
36 mois 
3 maanden 
36 maanden 
36 maanden 
geen 
6 maanden 
geen 
6 maanden 
deeltijdverlof 
24 weken 
6 maanden tot 
max: 24 maanden 
36 maanden 
tot leeftijd van 
3 jaar 
18 maanden 
; geen limiet 
geen 
tot leeftijd 
van 9 jaar 
tot leeftijd 
van 3 jaar 
tot leeftijd 
van 2 !/5 jaar 
tot leeftijd 
van 3 jaar 
na z.vA 
tot leeftijd 
van 4 jaar 
tot leeftijd 
van 4 jaar 
na z.v. 
na z.v., 
tot leeftijd van 
3 jaar 
tot leeftijd 
van 8 jaar Overdraagbaariieii 
individueel 
gezinsgebonden 
Individuel 
gezinsgebonden 
individueel 
gezinsgebonden 
gezinsgebonden 
gezinsgebonden 
individueel 
gezinsgebonden 
gezinsgebonden 
gezinsgebonden 
gezinsgebonden 
gezinsgebonden > Inkomen 
Percentage 
Vast bedrag met hogere 
uitkering voor 2 en 3 kinderen 
Vast bedrag: 80 % van 
werkloosheids-uitkering 
inkomensgebonden 
onbetaald 
onbetaald 
vast bedrag, vanaf tweede kmd 
30 % van inkomen 
onbetaald 
vast bedrag6 
onbetaald 
66 % van inkomen 
vast bedrag 
80 % van inkomen 
(10 mnd) en 90 % 
(2 mnd); vast 
vast bedrag (3 mnd) Periode 
weken 
weken 
weken 
tot leeftijd van 
van 3 jaar 
tot leeftijd van 
van 3 jaar 
weken 
weken 
weken 
weken Flexibiliteit 
Deeltijd 
Jab 
Neen 
Neen 
Ja*5 
Neen 
Neen 
Ja 
Neen 
alleen 
Jab 
Neen 
Ja 
Ja Spreiding 
Ja 
Neen 
Ja 
Ja 
Ja 
Neen 
Neen 
Neen 
Neen 
Neen 
Neen 
Ja 
Ja Beperkingen 
instemming werkgever 
geen 
geen 
ondernemingen tot 100 werknemers 
en 8% met ouderschapsverlof 
geen 
geen 
boeren/zelfstandigen/ 
huishoudelijke dienst 
geen 
prov. ambtenaren en 
land- en bosbouw 
geen 
geen 
geen Voorwaarden 
12 maanden 
in dienst 
geen 
4 weken 
in dienst 
12 maanden 
in dienst 
Neen 
12 maanden 
in dienst 
Neen 
12 maanden 
in dienst 
Neen 
12 maanden 
in dienst 
Neen 
6 maanden 
in dienst 50 
m Z 
O m N 
I 2 
ft on s r-* m 
Bron: « Verlofregelingen voor werkenden met kinderen. Netwerk Europese Commissie voor kinderopvang en andere maatregelen om beroeps- en gezinstaken te verenigen (1994 - bijgewerkt 1995. 
Noten niet gegarandeerd, ir, tegenstelling tot degene die verlof opnemen om kinderen te verzorgen, 
a geen ouderschapsverlof, maar loopbaanonderbreking" van 6 tot 12 maanden per werknemer afhankelijk van de toestemming van d) z.v.: zwangerschapsverlof 
de werkgever e) hoger voor alleenstaande ouders ot gezinnen met een laag inkomen 
b uitsluitend met toestemming van de werkgever f) Portugal: maNimaai 2-t maanden in bijzondere omstandigheden 
c het verlof kan ook om andere redenen worden opgenomen, zoals opleiding, werknemers die verlof opnemen, wordt hun baan g) b: basis-ouderschap;, erlof v: verlengd verlof voor kinderverzorging en -opvoeding 
h; of 12 maanden ;?. i; argelopen 2 jaar 
WERK EN GEZINSLEVEN 
gebruikt, inclusief de verzorging van een kind. 
Aanvankelijk had Denemarken een ouder-
schapsverlofrcgeling, maar deze kent nu een 
bredere toepassing, zoals in België. 
Ouderschapsverlof kan op gezins- of indivi­
duele basis worden georganiseerd. Op gezins­
basis wil zeggen dat beide ouders een gedeeld 
recht op verlof hebben. Een verlof op indivi­
duele basis geeft ouders een niet-overdraagbaar 
en exclusief recht op (een deel van het) verlof. 
In de meeste landen hebben de werknemers 
recht op ouderschapsverlof op gezinsbasis. 
Oorspronkelijk was her ouderschapsverlof een 
verlengd zwangerschapsverlof. Een gedeeld 
(gezins)recht op ouderschapsverlof, voor zowel 
vaders als moeders, kwam later tot stand. In 
veel landen is het recht op ouderschapsverlof 
voor vaders nog altijd een afgeleid recht: de 
vader heeft hierop enkel recht als tic moeder dit 
recht heelt, maar hiervan afziet. Individuele 
rechten op ouderschapsverlof bestaan pas sinds 
kort (Griekenland, Nederland). Sommige lan­
den hebben hun wetgeving aangepast en het 
ouderschapsverlof gesplitst met zowel een indi­
vidueel als een gezinsrecht (Zweden, 
Denemarken). 
De duur van het verlof varieert sterk tussen 
de Lid-Staten. In sommige landen is het 
beperkt tot drie maanden (Griekenland) of zes 
maanden (Italië, Nederland), terwijl in andere 
landen de periode maximaal 36 maanden kan 
zijn, tot het kind drie jaar oud is (Duitsland, 
Frankrijk). 
In vier landen gaat het om onbetaald verlof 
(Griekenland, Spanje, Nederland en Portugal). 
In de meeste landen behoudt men toch enig 
inkomen, ten minste vooreen minimumperio­
de. 
De mate van flexibiliteit van de ouderschaps­
regeling varieert eveneens. Centraal staan deel­
tijdwerk en de mogelijkheid het verlof in 
gedeelten op te nemen. Deeltijdwerk is niet in 
ieder land mogelijk: alleen in Frankrijk, 
Finland en Zweden hebben ouders recht op 
deeltijdwerk. In België, Duitsland en 
Oostenrijk is deeltijdwerk mogelijk op voor­
waarde dat de werkgever hiermee instemt. 
Daarentegen is deeltijdwerk de enige mogelijk­
heid voor ouders in Nederland. Men kan de 
werkweek tot 20 uur verkorten. Doel hiervan is 
ouders aan te moedigen beroeps- en zorgtaken 
te combineren, zonder de arbeidsmarkt te ver­
laten. Spreiding van het verlof, in plaats van de 
hele verlofperiode ineens op te nemen, is OPVANG VAN SCHOOLGAANDE 
KINDEREN: EEN STEEDS GROTERE 
BEHOEFTE* 
Kinderopvang is gericht op jonge kinderen die nog niet leer­
plichtig zijn, wat natuurlijk van wezenlijk belang is om werk 
en gezinsleven te kunnen combineren. Maar ook kinderop­
vang voor schoolgaande kinderen is belangrijk, zoals wordt 
onderstreept in een verslag van het Europese netwerk voor 
opvang van schoolgaande kinderen. 
Opvang van schoolgaande kinderen vult het gat aan het einde 
van de schooldag. Het kan ook nodig zijn op andere tijden, 
zoals de uren voordat de school 's morgens aanvangt; school­
vakanties; vrije middagen en wanneer de school om andere 
redenen gesloten is. 
In de Lid-Staten binnen de Europese Unie hebben deze dien­
sten diverse namen en ligt het accent op verschillende aspec­
ten. In sommige Lid-Staten gaat het om gevestigde diensten 
met een gewaardeerde plaats in het sociale beleid voor gezin­
nen. In andere landen is hier en daar wat opgezet, maar is kin­
deropvang voor schoolgaande kinderen nog geenszins struc­
tureel. Elders komt dit aspect nog niet eens op de sociale 
agenda voor en terwijl de ouders toegeven hoe moeilijk het is 
om beroeps- en gezinstaken dagelijks te combineren, kan 
alleen al het concept van "opvang voor schoolgaande kinde­
ren" nog vreemd in de oren klinken van diegenen die het 
overheidsbeleid vorm geven. 
Aangezien het aandeel van werkende vrouwen met een kind 
onder de vijftien jaar significant is en nog altijd toeneemt (van 
81% in Finland, meer dan 70% in Denemarken, Zweden en 
Portugal, meer dan 60% in Oostenrijk, België en Frankrijk, 
ruim 50% in Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, tot 34% 
in Ierland en Spanje en minder dan 50% in Nederland, 
Luxemburg, Italië en Griekenland), is opvang voor de school­
gaande jeugd belangrijk voor zowel het combineren van werk 
en gezinsleven, als voor de sociale en culturele ontwikkeling 
van jonge kinderen. 
Ouders, vooral moeders, die geen werk kunnen zoeken of die, 
als zij dat wel doen, afhankelijk zijn van informele kinderop­
vangregelingen, lopen een groter risico op ontslag, tenzij 
werkgevers bereid zijn niet te veel acht te slaan op verzuim en 
het ontbreken van absolute stiptheid. Opvangdiensten voor 
schoolgaande kinderen kunnen de sociale samenhang bevor­
deren. Zij kunnen kinderen en ouders helpen contact te krij­
gen met kinderen met een andere etnische achtergrond en zij 
kunnen gehandicapte kinderen in staat stellen hun vrijetijd 
met gezonde kinderen te delen; kortom, zij kunnen de plaat­
selijke bevolking meer dan gewone kinderopvang bieden. 
"Opvang van schoolgaande kinderen in de Europese Unie", Netwerk van de 
Europese Commissie voor kinderopvang en andere maatregelen om beroeps- ei 
gezinstaken te verenigen, 1996. 
59 
WERK EN GEZINSLEVEN 
LUXEMBURG - GELIJKE BEHANDE­
LING VAN DEELTIJDWERKERS 
In Luxemburg waarborgt een in februari 1993 aangeno­
men wet gelijke behandeling in de particuliere sector tus­
sen mensen met een deeltijdbaan en mensen met een vol­
ledige baan. De wet bevestigt dat voor deeltijdwerk 
dezelfde voordelen en baten moeten gelden als voor vol-
tijdwerk. Zo moet het loon/salaris van een deeltijdwer-
kende evenredig zijn aan dat van zijn collega met een vol­
ledige baan in dezelfde onderneming en met dezelfde 
kennis en vaardigheden. 
Wanneer van de deeltijdwerkende wordt verlangd dat 
hij/zij werkt buiten de werkuren die in zijn/haar contract 
zijn vastgelegd, moeten deze uren worden beschouwd als 
overwerk en het recht geven op een hoger uurloon, gelijk 
aan het loon dat wettelijk en contractueel is vastgelegd 
voor overuren. 
Dit is een van de maatregelen van de Luxemburgse over­
heid om werk en gezinsleven beter te kunnen verenigen, 
namelijk door absolute gelijke behandeling te garanderen 
in geval van deeltijdwerk. 
Voorts neemt de staat de sociale bescherming over van 
ouders die het recht hebben op het zogenaamde "baby­
jaar", een verlofperiode die de (adoptie-)ouder kan opne­
men na de geboorte of adoptie van een kind. Dit ouder­
schapsverlof is zojuist verlengd tor twee jaar, tijdens 
welke periode de staat de sociale premies van de werk-
ne(e)m(st)er betaalt op basis van het laatstverdiende sala­
ris. 
Deze maatregelen zijn bedoeld voor iedere werknemer, 
ook voor mannen. Toch is 80% van de deeltijdwerken­
den in Luxemburg vrouw. Tot voor kort kwamen de 
meeste aanvragen voor het onbetaalde verlof van vrou­
wen. Uit een analyse zal blijken of de nieuwe maatrege­
len het doel van een betere combinatie van werk en 
gezinsleven bereikt. mogelijk in België, Duitsland, Griekenland, 
Finland en Zweden, terwijl in andere landen 
het verlof aaneengesloten moet worden opge­
nomen. De ouderschapsregeling is het meest 
flexibel in Zweden, waar het verlof kan worden 
gespreid en waar in deeltijd kan worden 
gewerkt zonder de expliciete instemming van 
de werkgever. 
De voorwaarden om in aanmerking te 
komen voor het ouderschapsverlof zijn afhan­
kelijk van de periode die de werknemer bij 
zijn/haar huidige werkgever in dienst is. In vijf 
landen worden geen voorwaarden gesteld 
(Denemarken, Spanje, Italië, Oostenrijk en 
Finland), maar in vijf andere Lid-Staten moet 
men 12 maanden bij de huidige werkgever in 
dienst zijn (België, Griekenland, Frankrijk, 
Nederland en Portugal). Varianten komen voor 
in Duitsland (vier weken) en Zweden (zes 
maanden). Beperkingen komen ook voor; in 
sommige landen worden bepaalde categorieën 
uitgesloten. Zo kunnen kleine ondernemingen 
in Griekenland bezwaar maken tegen het 
opnemen van ouderschapsverlof, wanneer acht 
procent van de werknemers binnen één jaar 
ouderschapsverlof heeft. 
Monitoring van ouderschapsverlof 
Vanuit het oogpunt van gelijke kansen is het 
belangrijk te weten, of de ouderschapsregelin­
gen (impliciet of expliciet) zijn opgezet als een 
verlengd zwangerschapsverlof, waarbij vrou­
wen worden aangemoedigd verlof op te 
nemen, of dat zij ook een stimulans vormen 
voor mannen om voor ouderschapsverlof te 
kiezen. De varianten in de regelingen blijken 
zeer belangrijke factoren voor de aanmoediging 
van ouders, moeders en vaders, om verlof op te 
nemen. 
Het blijft min of meer onduidelijk in welke 
mate ouders van ouderschapsverlofregelingen 
gebruik maken. Een belangrijke verklaring 
hiervoor is het feit dat in overzichten van huis­
houdens en beroepsbevolking geen gegevens 
zijn verzameld over de specifieke redenen voor 
verlof of verzuim, waaronder ouderschapsver­
lof. Met uitzondering van de overzichten 
betreffende de beroepsbevolking in Nederland 
en Zweden, maken nationale statistieken geen 
onderscheid tussen ouderschapsverlof en ande­
re verlofredenen. 
Er zijn echter enkele gegevens beschikbaar 
over het opnemen van ouderschapsverlof. 
60 
WERK EN GEZINSLEVEN 
Hieruit blijkt dat het percentage enormt ver­
schilt tussen de verschillende landen en dat 
moeders veel gebruik van de regeling maken, 
wanneer het om betaald verlof gaat. Voorts is 
het duidelijk dat het aantal verlofnemende 
vaders in scherp contrast staat met het aantal 
moeders. Zelfs in landen waar de verlofvoor-
waarden vrij goed zijn (in termen van betaling 
en flexibiliteit), wordt door vaders niet veelvul­
dig van de ouderschapsverlofregeling gebruik 
gemaakt. Uitzondering vormt Zweden, waar 
de combinatie van flexibiliteit en hoge uitke­
ringen leidt tot een betrekkelijk hoog verlof­
percentage van moeders en vaders. E!r is struc-
tureler onderzoek nodig om een beter inzicht 
te krijgen in het "opnamegedrag" van vaders en 
moeders en in de factoren die van invloed zijn 
op het besluit van ouders om ouderschapsver­
lof op te nemen. 
Bij de identificatie van de redenen voor het 
opnemen van ouderschapsverlof zijn ook de 
voorkeuren van de ouders en de beschikbaar­
heid van alternatieven van belang. Voorts kan 
ervan worden uitgegaan dat de voorkeur van de 
ouders per land, maar ook per regio varieert. 
Ouders kunnen uit verschillende "verzorgings­
profielen" voor hun kinderen kiezen. Formele 
en informele kinderopvang, deeltijdwerk en/of flexibele arbeidsregelingen voor ouders zodat 
zij hun kinderen zelf kunnen verzorgen en 
opvoeden, zijn enkele mogelijkheden. 
Bovendien kunnen ouders kiezen voor een 
combinatie van diverse opties. De mate waarin 
ouders de keuze hebben uit beschikbare alter­
natieven wordt beïnvloed door nationaal beleid 
en de infrastructuur. 
Deeltijdiverk en tijdelijk werk als 
compromis 
Flexibiliteit kan als een risico worden 
beschouwd, omdat zij situaties creëert van 
werkonzekerheid, lage inkomens en lacunes in 
de sociale bescherming. Maar zogenaamd aty­
pisch werk is ook een middel om een baan te 
krijgen, waarbij vrouwen baat kunnen hebben 
en vooral vrouwen die na een lange periode van 
afwezigheid of inactiviteit in verband met het 
gezinsleven of de opvoeding van kinderen weer 
op de arbeidsmarkt terugkeren. 
Nieuwe werkgelegenheid betrof vooral deel­
tijdwerk; dit soort arbeidscontracten is tijdens 
de periode van algemene stijging van de werk­
gelegenheid tussen 1987 en 1990 sterk en 
voortdurend toegenomen, en wellicht nog dui­
delijker in de periode van recessie, van 1990 tot 
TABEt ao MNDEL 8EËtfU0«EN TPElp 
WERKGELEGENHEID IN DE : fiÉ^^-Mli!|;(^^^^^^ 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 
EU15 
0 DEELTIJDWERK 
TIJDELIJK WERK 
20 40 60 80 100 
BRON: EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) 
61 
WI'KK EN GEZINSLEVEN 
en met 1994. Deeltijdwerk maakt een steeds 
groter deel van de totale werkgelegenheid uit. 
Terwijl het totaal aantal banen met ruim 3% 
in de hele Unie in de periode 1990-1994 is 
gedaald, is het aantal deeltijdbanen met onge­
veer 9% gestegen, op zichzelf 9% toevoegend 
aan de totale werkgelegenheid en gedeeltelijk 
het verlies aan voltijdbanen compenserend 
(bijna 6%). 
Gezien het feit dat meer dan 80% van de 
deeltijdwerkers vrouw is - hoewel zij een min­
derheid van de beroepsbevolking vormen -
betekent dit een grote expansie. In 1994 was 
30% van alle banen voor vrouwen in de hele 
Unie (van 15 Lid-Staten) deeltijdwerk, tegen­
over 28% in 1987. Deeltijdwerk komt signifi­
cant minder voor onder mannen (bijna 5% in 
1994). 
Hoewel deeltijdwerk overal is toegenomen, 
blijft het toch veel vaker voorkomen in de 
noordelijke Lid-Staten, terwijl het in het zui­
den slechts 8% (Griekenland) tot 16% 
(Spanje) van de werkgelegenheid van vrouwen 
uitmaakt. Deeltijdwerk van zowel mannen als 
vrouwen is heel gewoon in vier Lid-Staten: 
Nederland, Zweden, het Verenigd Koninkrijk 
en Denemarken. De toename van deeltijdwerk 
vindt men echter grotendeels bij vrouwen. Vrouwen kregen 95% van de nieuwe deeltijd­
banen die tussen 1987 en 1990 zijn geschapen 
en een derde van alle nieuwe banen voor vrou­
wen betrof deeltijdwerk. 
Lijkt de ontwikkeling van deeltijdwerk een 
specifiek vrouwelijk verschijnsel, de analyse 
van tijdelijke arbeidscontracten (contracten 
voor een bepaalde duur) toont een subtielere 
verandering en is evenwichtiger over mannen 
en vrouwen verdeeld. 
Ofschoon tijdelijk werk in de Unie minder 
gangbaar is dan deeltijdwerk, en voor maar 
ongeveer half zoveel banen geldt, is hel toch 
een belangrijk terrein voor de toename van de 
werkgelegenheid. In 1995 maakten tijdelijke 
arbeidscontracten slechts 14% van het aantal 
banen in de Unie uit. Ook lijkt de tendens dat 
het vooral om vrouwenbanen gaat hier minder 
sterk dan in het geval van deeltijdwerk, hoewel 
meer vrouwen dan mannen tijdelijk werk heb­
ben in de Unie als geheel en in ieder van de 
Lid-Staten. In 1995 had gemiddeld ongeveer 
13% van de mannen en 15% van de vrouwen 
een arbeidscontract voor bepaalde duur, varië­
rend van 33% van de mannen en 38% van de 
vrouwen in Spanje (verreweg de hoogste cijfers 
van de Unie) tot maximaal 6% van de mannen 
en minder dan 10% van de vrouwen in België, 
TABEt aiVRUCHTBMR^ 
B 
i 
DK 
i 
D 
f 
GR 
ï 
E 
i: 
F 
i 
IRL ; 
i 
I 
i 
L 
i 
NL 
i 
A 
i 
P 
l 
FIN : 
I 
s 
i 
UK 
i 
EUR 15 0.0 0.5 1.0 
BRON: EURÔSTAT DEMOGRAFISCHE STATISTIEKEN 1980 
1985 
1994 
1.5 2.0 2.5 3.0 3.5 
62 
WERK EN GEZINSLEVEN 
Luxemburg, Italië, Oostenrijk en het Verenigd 
Koninkrijk, vijf landen met een zeer uiteenlo­
pende arbeidswetgeving. Afgezien van 
genoemde landen, wijken de percentages tijde­
lijke banen in de overige Lid-Staten niet veel af 
van het gemiddelde van de Unie in 1994. 
Bijzondere vermelding verdient tijdelijk 
deeltijdwerk. Voor dergelijke contracten 
bestaat minder bescherming. Zoals mocht wor­
den verwacht, is het aandeel van vrouwen die 
in deeltijd werken op basis van een tijdelijk 
contract veel groter dan dat van mannen. In 
1995 werkte ongeveer 39% van de vrouwen 
met tijdelijke arbeidscontracten in deeltijd, iets 
meer dan het aantal deeltijdwerkers met een 
vaste baan. 
Waarom vrouwen atypische 
arbeidscontracten accepteren 
Het is interessant de redenen te bestuderen, 
waarom vrouwen atypische arbeidscontracten 
en in het bijzonder deeltijdwerk accepteren. 
Proberen zij hiermee gezinsleven en beroepsta­
ken te combineren? De gegevens van de 
Europese enquête naar de arbeidskrachten 
geven enkele aanwijzingen en maken het 
mogelijk een raming te maken van de mate 
waarin deeltijdwerk al dan niet een vrijwillige 
keuze is. 
Gemiddeld hebben zes van de tien deeltijd­
werkenden in de Gemeenschap in 1994 ver­
klaard, dar de belangrijkste reden waarom zij 
een deeltijdbaan namen, was dat zij geen vol 
tijdwerk wilden. Terwijl twee derde van de 
vrouwen met deeltijdwerk geen volledige baan 
wenste, gold dit voor slechts een derde van de 
mannen met een deeltijdbaan. 
Er zijn diverse redenen aan te wijzen waarom 
vrouwen blijkbaar de voorkeur geven aan deel­
tijdwerk. De voornaamste reden is de nood­
zaak om de eisen van gezin en werk te combi­
neren. Vooral voor vrouwen kunnen het ont­
breken van kinderopvangmogelijkheden en het 
onderwijssysteem obstakels vormen. 
Deze concentratie op deeltijdwerk van vrou­
wen in veel Lid-Staten heeft nog meer gevol­
gen. Omdat deeltijdwerk geassocieerd wordt 
met bepaalde sectoren en beroepen, versterkt 
dit ook de tendens tot segregatie van mannen 
en vrouwen op de arbeidsmarkt, wat steeds 
vaker wordt erkend als een belangrijke factor 
die flexibiliteit tegenhoudt. ITALIË 
EEN REGIONAAL 
GEZINSONDERSTEUNEND 
PROGRAMMA IN EMILIA ROMAGNA 
In Italië hebben veel vrouwen thans het geluk dat zij bui­
tenshuis kunnen werken zonder zich zorgen behoeven te 
maken over de opvang van hun kinderen. Dit is het geval 
sinds 1991, toen in de regio Emilia Romagna een regio­
naal gezinsondersteunend programma van start ging. 
Hoofddoel van dit programma was het versmallen van de 
kloof tussen de rol van de moeder en de vader, die nog 
altijd in heel Italië erg groot is. 
Het programma dat nu vijf jaar draait, heeft succes. Een 
van de succesvolste aspecten is de oprichting van kinder­
dagverblijven, waarmee Emilia Romagna bovenaan de 
nationale lijst van kinderopvangfaciliteiten kon komen 
(een concentratie van 21% tegen een nationaal gemid­
delde van ongeveer 5%). 
Het begon allemaal in 1989, toen een van de adviseurs 
van het regionale bestuur van Emilia Romagna de gele­
genheid te baat nam om een project uit te voeren dat hij 
al enige tijd in studie had: een wet opstellen die alle soor­
ten programma's ter ondersteuning van gezinnen en 
vrouwen regelt en het beleid van sociale integratie bevor­
dert. 
Men spant zich bijzonder in om vaders erbij te betrek­
ken, teneinde de belasting van vrouwen te verminderen 
en de gezinsrelaties meer in evenwicht te brengen, "lui 
het werkt! De helft van de lotalc regionale uitgaven voor 
gczinshulpprogrammas is besteed voor de linancicring 
van de "traditionele" kinderdagverblijven. De andere 
helft is naar andere initiatieven gegaan. Op dit moment 
is slechts één andere Italiaanse regio, Venetië, in de voet­
sporen van Emilia Romagna getreden en heeft een soort­
gelijke wet goedgekeurd, die echter nog altijd op uitvoe­
ring wacht," sidus Anna Rossetti, belast met programma's 
voor scholen en voorschoolse structuren. 
63 
WERK EN GEZINSLEVEN 
OVERZICHT5 INDIVIDUALISERING VAN INKOMSTENBELASTING 
Indeling naar belastingeenheid 
Gescheiden belastingheffing ! Samenvoeging 
Oostenrijk j België6 
Denemarken I Ierland 
Finland | Spanje 
Griekenland 
Italië 
Zweden 
Nederland 
Verenigd Koninkrijk Splitsing 
Duitsland 
Luxemburg 
Portugal Gezinsquotiënt 
Frankrijk 
Dezelfde analyse kan worden gemaakt voor 
tijdelijk werk. Hoewel er slechts van negen 
Lid-Staten betrouwbare gegevens bestaan, is 
het duidelijk dat in 1994 over het algemeen 
meer vrouwen dan mannen op basis van een 
tijdelijk arbeidscontract werkten, omdat zij 
geen vaste baan wilden. 
INDIVIDUALISERING VAN 
DE RECHTEN 
De individualisering van rechten is een her­
haaldelijk terugkerend thema in het recente 
beleid van de Commissie. Het Witboek van de 
Commissie over groei, concurrentievermogen 
en werkgelegenheid (1993)7 verwijst hiernaar 
in verband met de verbetering van gelijke kan­
sen voor mannen en vrouwen door het elimi­
neren van alle potentieel discriminerende 
aspecten van het fiscale en socialezekerheidsbe-
leid die een belemmering kunnen vormen voor 
de participatie van vrouwen op de arbeids­
markt. In het Witboek "Europees sociaal 
beleid, toekomstige acties voor de Unie" 
(1994)8 worden enkele voorstellen gedaan voor 
het wegnemen van potentieel discriminerende 
aspecten in het beleid van sociale zekerheid en 
fiscaliteit. Het Witboek wijst op de noodzaak 
van een vergelijkende analyse van feitelijke 
ongelijkheden tussen mannen en vrouwen in 
de sociale zekerheid. Het vierde communautai­re actieprogramma inzake gelijke kansen voor 
mannen en vrouwen (1995)9 noemt de indivi­
dualisering van de rechten een van de aspecten 
die moeten worden bestudeerd om de segrega­
tie van de arbeidsmarkt te verminderen. Dit 
moet geschieden aan. de hand van een analyse 
van de invloed van huidige belasting- en socia-
lezekerheidsstelsels op de zelfstandigheid van 
vrouwen en op hun kansen op de arbeids­
markt. Deze analyse zal bijdragen tot de uit­
werking van passende acties op dit terrein. 
De kwestie van geïndividualiseerde rechten is 
op drie verschillende fronten aan de orde 
gesteld. In eerste instantie zijn de enorme ver­
anderingen op de arbeidsmarkt in de afgelopen 
dertig jaar niet altijd vertaald in de belasting­
en socialezekerheidsstelsels. Enkele stelsels zijn 
nog altijd gebaseerd op een gezinsprofiel met 
voornamelijk de man als enige kostwinner. In 
de tweede plaats hebben veel critici met de toe­
name van het aantal vrouwen op de arbeids­
markt vastgesteld dat fiscale en socialezeker-
heidsmaatregelen een negatief, neutraal of 
positief effect kunnen hebben op het werk van 
Volgens de wetgeving moet het inkomen van beide part­
ners bijeen worden geteld, maar er zijn twee correcties 
goedgekeurd, namelijk dat echtgenoten afzonderlijk moe­
ten v/orden belast indien zij beiden een inkomen hebben, 
en in geval van een gezin met één kostwinner, kan 30% 
van het inkomen naar de echtgeno(o)t(c) worden overge­
dragen. 
Supplement 6/93, Bulletin van de Europese Commissie. 
8 COM(94) 333 van 27.07.1994. 
9 COM(95) 381 def. van 19.07.1995. 
64 
WERK EN GEZINSLEVEN 
vrouwen, of op hun oriëntatie op bepaalde 
vormen van werk, zoals op een zelfstandig 
beroep of deeltijdwerk. Veranderingen in de 
structuur van gezinnen, huishoudens, de 
omvang ervan en hiermee verband houdende 
demografische kwesties hebben vragen aan de 
orde gesteld over de zelfstandigheid van vrou­
wen en mannen binnen belasting- en socialeze-
kerheidsstelsels. Ter bestudering van enkele van 
deze vraagstukken wordt momenteel een reeks 
vergelijkende studies in de 15 Lid-Staten ver­
richt over de individualisering van sociale en 
fiscale rechten en gelijke kansen voor mannen 
en vrouwen. 
Binnen de grote verscheidenheid aan belas­
ting- en socialezekerheidsstelsels van de Lid-
Staten is geen enkel stelsel volledig geïndividu­
aliseerd. Alle stelsels vormen een combinatie 
van afgeleide en individuele rechten. In de 
sociale zekerheid, bijvoorbeeld, kunnen afgelei­
de rechten op uitkeringen voor een persoon die-
niet op de arbeidsmarkt actief is, voortvloeien 
uit een bepaalde band met iemand die econo­
misch actiefis en die recht heeft op directe toe­
gang tot diverse soorten uitkeringen en toela­
gen. De betrekkingen kunnen per land, socia-
lezekerheidsstelsel, leeftijd of andere factoren 
variëren. Het kan gaan om ouderschap, huwe­lijk of een samenlevingscontract. Voorts 
bestaan er algemene stelsels van sociale rechten 
naast stelsels waarvoor premie wordt betaald en 
weiken zij op elkaar in. 
In de sociale zekerheid speelt verwantschap 
een rol bij het toekennen van door de hoofd-
begunstigde opgebouwde rechten aan andere 
familieleden. De vereiste mate van verwant­
schap (moeders, echtgenotes, kleinkinderen) 
varieert per verzekering en per land. 
Familiebanden kunnen ook strenge voorwaar­
den voor het recht op uitkeringen/toelagen ver­
soepelen. Zo kunnen kinderen in een gezin 
(zonder rechten) hun moeder die weduwe is 
geworden (afgeleide rechten) het recht geven 
op een uitkering op basis van de sociale pre­
mies die haar overleden echtgenoot (hoofdver­
zekerde) heeft betaald. 
Overzicht 6 geeft een beschrijvende vergelij­
kende analyse van ouderdomspensioenen in de 
vijftien Lid-Staten in termen van de gezinsin­
vloed op rechten en aanspraken. Het illustreert 
het grote scala aan afgeleide rechten die kun­
nen worden toegekend aan gepensioneerde 
begunstigden en aan weduwen/weduwnaars. 
Een groot deel van de afgeleide rechten blijkt te 
zijn bedoeld voor vrouwen en kinderen. 
1ABEL 22 SAMENSTEILIN^ 
5 OF MEER 8 % 
4 PERSONEN 16 % 1 PERSOON 28 % 
3 PERSONEN 18 % 
2 PERSONEN 30 % 
RON: EUROSTAT (ENQUtTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) 
65 
ON OVERZICHT 6 FAMILIEGEBONDEN AFGELEIDE RECHTEN VOOR OUDERDOMSPENSIOENEN IN EUROPA 
Ouderdomspensioen ;:^v^^^:n^^R5*B!eo^ 
België 
Denemarken 
Duitsland 
Griekenland 
Spanje "Toegestane verhoging betaald werk in geval van ten laste komen­
de kinderen. 
Geen. 
* Moeders en vaders krijgen drie werkjaren om hun kinderen op te 
voeden (zonder premiebetaling) 
* Opvoedingsperiode voor kinderen tot tien jaar wordt meegeteld 
in het totaal aantal jaren van premiebetaling, waarbij het referen­
tiesalaris 75% van het gemiddelde salaris van verzekerden 
bedraagt. 
* Verhoging voor ten laste komend kind (geen vast bedrag maar % 
van het pensioen) 
* Moeders met ten minste drie kinderen die 20 jaar premie heb­
ben betaald, kunnen drie jaar per kind eerder met pensioen gaan, 
of op vijftigjarige leeftijd. 
^Pensioengerechtigde leeftijd 50 jaar voor vrouwen met minderja­
rige kinderen en 20 jaar premiebetaling * Toegestane verhoging betaald werk in geval van ten laste komende kinderen. 
* Wezen hebben recht op een overlevingspensioen (tot 18 jaar). 
Leeftijdsvoorwaarde vervalt indien er een ten laste komend kind is. 
* Toegestane verhoging betaald werk in geval van ten laste komende kinderen (zonder 
verlies van pensioen) 
* Wezenpensioen voor opvoeding indien de gescheiden echtgenoot is overleden, indien 
men zijn/haar eigen kind opvoedt, indien de echtgenoot niet is hertrouwd (afhankelij-
kheidsvoorwaarde) 
* Verhoging maximuminkomen geeft recht op een overlevingspensioen van 20 % per ten 
laste komend kind 
* Wezenpensioen: 25 % van het pensioen van overleden ouder, indien één ouder is over­
leden, 50 % indien beide ouders zijn overleden. Het totale pensioen van een wees kan 
niet hoger zijn dan 100 % van het pensioen van de overledene(n). 
* Wezenpensioen (voor kinderen van de overledene, geadopteerde kinderen en kinderen 
van de overlevende partner, indien zij de overledene ten laste kwamen). Het pensioenbe­
drag kan niet hoger zijn dan 100 % van het basispensioen (inclusief het weduwepen­
sioen). 
* Pensioen voor kleinkinderen, broers en zusters, kinderen van een overleden vader die 
nog geen 18 zijn en gehandicapt 
* Moeders en grootmoeders die weduwe zijn, alleenstaande of gehuwde maar gescheiden 
levende vrouwen, wier man is gehandicapt of ouder dan 60 jaar. 
* Vaders en grootvaders > 60 jaar of gehandicapt 
* Kinderen, broers en zusters van een persoon die ouderdoms- of invaliditeitspensioen 
ontvangt, die alleenstaand, weduwe/weduwnaar zijn of gescheiden (leven), ouder dan 45 
en die hierop recht hebben omdat zij de verzekerde hebben verzorgd 
* Indien er geen overlevende partner is, wordt het pensioen van de kinderen, kleinkinde­
ren, broers en zusters verhoogd. 
* Kinderen en broers en zusters >18 jaar, die alleenstaand zijn, gescheiden (levende) 
weduwen/weduwnaars, die bij de overledene hebben gewoond, die geen recht op een 
overheidspensioen hebben maar geen inkomsten hebben van verwanten, ontvangen een 
:<3hl|d!^öJi^ Over! evingspe»si<jeti 
Frankrijk 
Ierland * Algemeen stelsel, voor moeders verhoging van 2 jaar verzekering per kind dat 
zij hebben opgevoed. 
* Pensioenverhoging 10% voor iedereen die ten minste 3 kinderen heeft opge­
voed 
* Er is een ouderdomspensioen voor moeders wier premies zijn betaald via de 
gezinstoelagen. 
Stelsel voor kaderpersoneel/leidinggevenden verhoging van het aantal punten met 10% 
voor de pensioenberekening indien er 3 kinderen zijn, en met 5% voor ieder kind daarbo­
ven. 
* Stelsel voor werknemers 
* Verhoging voor opvoeding kinderen.. 
* Verhoging voor ten laste komende kinderen. * Er geldt geen leeftijdsvoorwaarde in geval van een ten laste komend kind. 
* Verhoging van 10% van het pensioen voor iedereen die ten minste drie kinderen heeft 
opgevoed 
* Verhoging voor afhankelijk kind onder 16 jaar. 
* In bepaalde situaties kan een pensioen van 20 % van het basisbedrag van het ouderdom­
spensioen worden toegekend aan kleinkinderen, broers, zusters, ouders en grootouders van 
een verzekerde voor ouderdoms- en invaliditeitspensioen. 
* In bepaalde situaties kan een tijdelijke toelage (12x20 % van het basispensioen) worden 
verstrekt aan kleinkinderen, broers en zusters tussen 18 en 45 jaar. 
De variabele schaal voor weduwetoelagen wordt toegepast voor de opvoeding van ten minste 
één kind 
* Verhoging voor ten laste komende kinderen en pensioen voor wezen van overleden vader en 
moeder.. 
Italië * Pensioen per kind indien de overlevende partner geen pensioen krijgt : max. 40 % per kind, 
maar ni totaal nooit meer dan 100%. Ouders, broers en zusters: 15% van het pensioen indien 
er geen andere overlevenden zijn. 
Luxemburg 
Nederland 
Oostenrijk 
N * Een loopbaanonderbreking (24 maanden) om een kind te verzorgen, wordt als 
werkperiode beschouwd. 
Hoger pensioen voor eenoudergezinnen dan voor alleenstaanden. 
* Loopbaanonderbrekingen t.b.v. verzorging kind wordt gezien als werkperiode 
wat premiebetaling betreft voor max. 48 maanden. Indien de gelijkgestelde per­
iode langer is, wordt het basisbedrag voor de opvoeding van kinderen toegevoegd 
aan het basisinkomen. 
* Supplement voor ten laste komende kinderen onder 18 jaar en verhoging van 
het minimumpensioen in geval van ten laste komende kinderen. * Het hebben van een kind betekent ontheffing van een aantal beperkingen voor het verkrij­
gen van een overlevingspensioen. 
* Het hebben van kinderen kan de drempel verhogen voor samenvoeging van het pensioen 
met een ander inkomen. 
* Indien er geen overlevende partner is, kunnen recht hebben op een overlevingspensioen: 
eerste- en tweedegraads verwanten en minderjarige geadopteerde kinderen afhankelijk van de 
leeftijd en vooral van het feit of zij bij de overledene woonden. 
* Er bestaat een wezenpensioen 
* Het hebben van een kind betekent dat er geen leeftijdsvoorwaarden worden gesteld voor het 
weduwepensioen. 
* Er bestaat een nationaal wezenpensioen in geval van overlijden van moeder of vader. 
* Er bestaat ook een wezenpensioen bij bedrijfspensioenen 
* Wezenpensioen is 40 % van het weduwepensioen; indien beide ouders zijn overleden, 
bedraagt het 60%. 
* Leeftijdsgrenzen gelden niet in geval van kinderen. 
Portugal : ljfj&||j^^ 
Geen ;Överlevï:iïpp«tisi:pë!Bv 
* Kinderen en gelijkgestelde personen hebben recht op een pensioen (max. 80 % 
van het referentiesalaris). 
* Ouders, indien zij ten laste kwamen (max. 30 % van het referentiesalaris). 
* Overlijdenstoelage voor kinderen en ouders. 
* De leeftijdsgrens geldt niet in geval van ten laste komende kinderen. 
Finland * Hoger nationaal pensioen in geval van kinderen. 
* Verhoging bedrij fspensioen * Verhoging nationaal pensioen (eerste klasse) indien er kinderen zijn. 
* Leeftijdsgrens geldt niet indien er kinderen zijn. 
* Wezenpensioen, bedrijfspensioen: hoger voor kinderen. 
* Bedrijfspensioen : 17 tot 50 % van het pensioen van de overledene afhankelijk van 
het aantal kinderen. 
* Het hebben van kinderen betekent een hogere levensverzekering. 
Zweden * bij loopbaanonderbreking (min. 6 jaar, max. 15 jaar) voor verzorging 
ziek of gehandicapt kind wordt het pensioen aangevuld. 
* supplement voor ten laste komend kind onder 16 jaar voor personen 
die hierop recht hadden vóór 1989. * Basispensioen en bedrijfspensioen: er bestaat een wezenpensioen. 
* Het overgangspensioen wordt betaald zolang er een ten laste komend kind onder 
de 12 jaar is. 
Verenigd 
Koninkrijk Basispensioen verhoogd voor ten laste komende kinderen. 
Toekenning van bijdrage van één jaar voor de opvoeding van een kind. * Er bestaat een weduwepensioen. 
* Er bestaat een toelage voor een kind dat geheel of gedeeltelijk ten laste kwam van 
de overleden echtgenoot of ex-echtgenoot. 
* Op verhogingen voor ten laste komende kinderen wordt geen belasting geheven. 
* Toelage voor wezen wier beide ouders zijn overleden. 
Bron: DUBLEA, Vrije Universiteit van Brussel, 1996. 
WERK EN GEZINSLEVEN 
STEUNSTELSEL IN FRANKRIJK VOOR 
EEN DERDE KIND 
Slechts 15% van de gezinnen in Frankrijk telt drie kinderen. Een verschil tussen de steunregelingen 
van Frankrijk en die van andere landen is het feit dat Frankrijk substantiële gezinssteun heeft gecon­
centreerd op het derde kind. Gezinnen met drie kinderen ontvangen extra maandelijkse toelagen die 
onevenredig hoog zijn vergeleken met die voor gezinnen met een of twee kinderen: de verhoging is 
gelijk aan 125% van de toelage voor twee kinderen. 
Het aantal ten laste komende kinderen verlaagt de drempel van financiële middelen die niet worden 
meegewogen voor andere uitkeringen. Met drie kinderen kan men gemakkelijker recht krijgen op 
school toelagen en huursubsidies. 
Dientengevolge maakt het totaalbedrag aan gezinstoelagen 11% van het inkomen van een gezin met 
twee kinderen uit, maar 30% voor een gezin met drie kinderen. 
Afgezien van gezinstoelagen genieten gezinnen met drie kinderen ook indirecte steun: minder inkom­
stenbelasting en een reeks diensten die goedkoper worden aangeboden, zoals kinderopvang. Een extra 
voordeel voor de vrouwen is dat zij langer zwangerschaps- en moederschapsverlof krijgen. 
Een derde kind voor een buitenshuis werkende vrouw - is dat haalbaar? 
Werkt dit steunstelsel doeltreffend? Blijkbaar niet, omdat niet alle gezinnen die drie kinderen wensen, 
ook drie kinderen hebben. Uit een recent onderzoek blijkt dat één op de twee Fransen een gezin met 
drie tot vijf kinderen een aantrekkelijk idee vindt. Momenteel heeft de Franse vrouw gemiddeld slechts 
1,7 kind. 
Er kunnen vele redenen worden gegeven voor dit verschil tussen wens en realiteit. Er zijn natuurlijk 
culturele, biologische en medische argumenten aan te voeren. Maar er komen uit een analyse twee 
andere motieven naar voren, die het resultaat van sociaal beleid kunnen zijn. 
Ten eerste zijn er financiële overwegingen. Ten tweede gaat het om werk. Terwijl 74% van de vrouwen 
met één of twee kinderen buitenshuis werkt, daalt dit tot slechts 49% voor vrouwen met drie kinde­
ren. 
69 
WERK EN GEZINSLEVEN 
GEZINSVRIENDELIJK BELEID 
BIJ HET DEENSE POSTBEDRIJF 
De combinatie van gezinsleven en beroep is tot op heden in Denemarken een zaak van de vrouwen 
zelf, de openbare instanties die belast zijn met kinderopvangfaciliteiten en in bepaalde gevallen met 
het ouderschapsverlof. 
Ondernemingen hebben er belang bij, het leven van vrouwen, en van mannen, te verlichten; zij kun­
nen profiteren van de vooruitgang op dit terrein om het menselijk kapitaal te optimaliseren, pro­
ductiviteit te vergroten en het werk flexibeler te organiseren. Het Deense Postbedrijf was een van de 
eerste organisaties die de prijs van de Europese Commissie heeft gewonnen voor sociale vernieuwing 
op het gebied van nieuwe vormen van vereniging van werk en gezinsleven. 
Het Postbedrijf is een van de vijf ondernemingen die betrokken zijn bij het werk van een Deens 
onderzoeksinstituut naar "gezinsvriendelijke bedrijven". 
Van de 35.000 werknemers van het Deense Postbedrijf is 39% vrouw. Onderzoek heeft die factoren 
aan het licht gebracht, die werknemers met jonge kinderen zorgen baren. Uit een eerste interview 
met 800 werknemers blijkt dat bepaalde obstakels niet zozeer voortvloeien uit de arbeidsorganisatie, 
maar eerder uit de houding van collega's die langer in dienst zijn, en die van dit feit kunnen pro­
fiteren door de mogelijkheden voor flexibele werktijden die werknemers met jonge kinderen ter 
beschikking staan, te beperken. 
Het Deense Postbedrijf heeft een unieke inspanning geleverd door alle werknemers variabele werk­
uren toe te staan en de mogelijkheid van deeltijdwerk te bieden. Wanneer flexisystemen de produc­
tiedoelstellingen in de weg zouden kunnen staan, werd naar specifieke ad-hocoplossingen gezocht. 
Tegenwoordig vangt ongeveer 70% van de werknemers van het Deense Postbedrijf het werk aan bui­
ten de openingstijden van de openbare kinderdagverblijven, en vertrekt ook buiten de normale tij­
den. In tien grote steden werden de openingsuren van de crèches verlengd. In vijf grote steden werd 
een avond- en nachtdienst ingevoerd en in twee grote steden een 24-uursdienst. Deze faciliteit heeft 
in aanzienlijke mate de mogelijkheden uitgebreid voor ouders die werken in een sector waar nacht­
werk, bijvoorbeeld het sorteren van post, nog altijd van wezenlijk belang is. 
70 
HOOFDSTUK 4 
BEVORDERING VANEEN 
EVENWICHTIGE DEELNAME 
AAN DE BESLUITVORMING 
HUIDIGE SITUATIE VAN 
VROUWEN IN DE 
BESLUITVORMING 
Dit hoofdstuk heeft tot doel de tendenzen te 
bespreken van vrouwen in de politieke besluit­
vorming in de Europese Unie. Het geeft de 
meest recente statistieken uit het werk van het 
Netwerk van vrouwen in het besluitvormings­
proces, dat door de eenheid Gelijke kansen van 
de Europese Commissie onder het derde 
Actieprogramma op middellange termijn 
(1990-1995) is opgezet. Enerzijds weerspiege­
len de cijfers de hardnekkige ondervertegen­
woordiging van vrouwen in politieke besluit­
vormingsorganen. Zij duiden echter ook op 
enkele positieve ontwikkelingen in verband 
met diverse maatregelen op lokaal, regionaal, 
nationaal en Europees niveau die gericht zijn 
op het wegnemen van structurele obstakels en 
het vergemakkelijken van de toegang van vrou­
wen tot posities waar politieke besluiten wor­
den genomen. 
Een aantal Europese ontwikkelingen wijst de 
weg naar de toekomst. De Raad heeft op 2 
december 1996 een Aanbeveling goedgekeurd 
over de evenwichtige deelneming van mannen 
en vrouwen aan de besluitvorming. Er zijn 
voorstellen van het Deskundigennetwerk voor 
een actieplan voor de gelijke deelname van 
mannen en vrouwen aan het besluitvormings­
proces, die in Rome op 16 en 17 mei 1996 zijn 
besproken op de Europese conferentie 
"Vrouwen voor de vernieuwing van politiek en 
samenleving". Deze bijeenkomst die eindigde 
71 
BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING 
met de ondertekening van het Handvest van 
Rome, geeft een kwalitatief nieuwe aanpak 
weer om de deelname van mannen en vrouwen 
aan de besluitvorming beter in evenwicht te 
brengen. Zowel de voorgestelde Aanbeveling 
van de Raad als het Handvest van Rome erken­
nen dat een volwaardige en gelijke deelname 
van vrouwen aan de politieke besluitvorming 
niet alleen een kwestie van eerlijkheid en gelij­
ke kansen in een democratische samenleving is, 
maar dat hiermee ook de democratie en haar 
mechanismen nieuw leven wordt ingeblazen. 
Het Handvest van Rome stelt dat "een even­
wichtige verdeling van de macht en de verant­
woordelijkheden tussen vrouwen en mannen 
de levenskwaliteit van de hele bevolking ten 
goede zal komen; een vertegenwoordiging van 
alle geledingen van de samenleving is onont­
beerlijk willen de problemen van de Europese 
maatschappij kunnen worden aangepakt." 
De context 
De algemene internationale tendens in de 
afgelopen tien jaar toont aan dat het aantal 
vrouwen in besluirvormingsposities is afgeno­
men, ondanks een grote verandering in status, 
rol en bijdrage van vrouwen in de maatschap­
pij in de tweede helft van deze eeuw. Toch is er 
in de Europese Unie vooruitgang geboekt. De 
legitieme rechten van de vrouw zijn de jure 
versterkt, vooral ten aanzien van de uitoefening 
van democratische rechten als actief en passief 
stemrecht. Bovendien hebben enkele Lid-
Staten bijzondere wetgeving opgesteld en/of 
positieve actie gevoerd teneinde meer vrouwen 
in politieke besluitvormingsorganen op te 
nemen. Niettemin blijven vrouwen onderver­
tegenwoordigd in de nationale, regionale en 
lokale politiek in alle Lid-Staten van de 
Europese Unie. 
Van de Europese Commissie is echter 25% 
vrouw, dat wil zeggen vijf van de twintig leden 
van het college van commissarissen. In het 
Europees Parlement is het aantal vrouwelijke 
afgevaardigden bij de laatste Europese verkie­
zingen, in 1994, gestegen van 19% tot 27,3%. 
De diverse initiatieven en verklaringen weer­
spiegelen het belang dat wordt gehecht aan de 
deelname van vrouwen in de politiek. Het is 
niet alleen een kwestie van sociale rechtvaar­
digheid, maar het raakt de kern van het debat 
over democratische ontwikkeling en sociale 
vooruitgang. Erkend wordt dat de gelijkwaar­
dige inbreng van vrouwen in alle politieke kwesties van wezenlijk belang is voor de demo­
cratische ontwikkeling en legitimiteit van rege­
ringen en regeringsinstellingen. Het doel is 
weliswaar welomlijnd, maar de discussie duurt 
voort over de strategieën die moeten worden 
gehanteerd om meer vrouwen op besluitvor-
mingsposten te brengen. 
Vrouwen in het nationale 
parlement 
In de afgelopen vijf jaar stonden de noorde­
lijke Lid-Staten voortdurend bovenaan war 
hun inspanningen betreft om meer vrouwen 
bij de besluitvorming te betrekken. Zweden 
heeft 40,4% vrouwelijke afgevaardigden sinds 
de parlementaire verkiezingen van 1994. 
Finland telt 33,5% vrouwen in zijn parlement 
en Denemarken 33%. Deze drie voorbeelden 
van hoge participatie worden gevolgd door 
Nederland, Duitsland en Oostenrijk. De drie 
landen met minder dan 10% vrouwen in het 
parlement zijn Griekenland (5,7%), Frankrijk 
(6,1%) en het Verenigd Koninkrijk (9,2%). 
Over het algemeen nam in het Europa van de 
12 Lid-Staten het aantal vrouwen in de Tweede 
Kamer (huis van afgevaardigden) tussen 1990 
en 1995 toe met gemiddeld 4% en in de Eerste 
Kamer (senaat) met 2,6%, waarbij de nieuwe 
Lid-Staten in de Furopese Unie niet zijn mee­
gerekend. In België steeg het percentage vrou­
wen in de senaat opmerkelijk met 3,1% tussen 
de verkiezingen van 1991 en 1995. Spanje en 
Nederland zagen tussen 1990 en 1995 een stij­
ging van ruim 8%. Met uitzondering van twee 
landen is het percentage vrouwen in de natio­
nale parlementen tussen 1990 en 1995 toege­
nomen. In Duitsland daalde het aantal vrou­
wen in de senaat van 25% tot 19% en in 
Finland van 39% in 1991 tot 33,5% in 1995. 
Vrouwen in de regering 
De algemene verbetering van de situatie 
blijkt uit het feit dat het gemiddelde aantal 
vrouwen in de regering is gestegen van 11% in 
de tweede helft van de jaren tachtig tot 
momenteel 16%. 
Het percentage vrouwen op kabinetsposten 
vormt een weerspiegeling van hun vertegen­
woordiging in het parlement. Zo kunnen we 
vaststellen dat Zweden, Finland, Denemarken 
en Nederland het grootste aantal vrouwelijke 
ministers en staatssecretarissen tellen. In 
Zweden bestaat de regering voor de helft uit 
72 
BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMlNt; 
vrouwen, terwijl in Finland vrouwen 39% van 
de regeringsposten innemen. Omgekeerd heb­
ben Griekenland en het Verenigd Koninkrijk 
hef geringste aantal vrouwen op kabinetspos-
ren, 4% respectievelijk 7%. Gemiddeld is 16% 
van de ministers en staatssecretarissen in de 
Lid-Staten vrouw. Er zij echter op gewezen dat 
vrouwen over het algemeen een portefeuille 
hebben die verband houdt met sociale zaken. 
Bijna 19% van de vrouwelijke ministers is ver­
antwoordelijk voor sociale zaken, vergeleken 
met slechts 9,7% vrouwelijke ministers van 
justitie. 
Van de 24 gekozen staatshoofden in de hele 
wereld, is er slechts één president van een van 
de Lid-Staten van de Europese Unie, namelijk 
van Ierland. 
Vrouwen in regionale 
besluitvormingsorganen 
Ook op regionaal niveau staat Zweden 
bovenaan de lijst, gevolgd door Duitsland en 
Oostenrijk. Vooral in Zweden bestaat er vrijwel 
een volledig evenwicht tussen mannen en vrou­
wen in de regionale raden/provinciale staten. 
Hoewel er niet uit alle Lid-Staten informatie 
beschikbaar is, blijkt uit het Netwerk van vrou­wen in het besluitvormingsproces dat de parti­
cipatie van vrouwen op regionaal niveau iets 
groter is (2 tot 3%) dan in de nationale parle­
menten, behalve in Portugal, Oostenrijk, 
Frankrijk en België. De verschillen verdienen 
nader onderzoek, vooral de maatregelen op 
nationaal en regionaal niveau om het aantal 
vrouwen in besluitvormingsposities te doen 
toenemen. Zo is ook meer informatie nodig 
om een verklaring te vinden voor het feit dat de 
deelname van vrouwen in politieke besluitvor­
mingsprocessen in Frankrijk zoveel hoger is op 
regionaal (12,1%) dan op nationaal niveau 
(6,1%). 
Vrouwen in het Europees 
Parlement 
Bij de laatste verkiezingen in 1994 is het aan­
tal vrouwen in het Europees Parlement aan­
zienlijk toegenomen. Het percentage vrouwen 
in het Europees Parlement bedroeg voor de 
verkiezingen 19%, maar is in 1994 gestegen tot 
25,7%. Momenteel bezetten vrouwen meer 
dan een kwart van alle zetels van het Europees 
Parlement (27,6%). Dit percentage is dus veel 
hoger dan het gemiddelde aantal vrouwen in 
de nationale parlementen van de 1 5 Lid-Staten 
I^L 2* DEELNAM*^ 
LID^WEN VAN DE UNIE EN IN TO 
ïoo-
80' 
60 
40 1994 
1994 
1994 1995 
20 
1993-5 !994 
1993 1992 1994-5 
1994 1995 
1992 
Q- ------ ------------
B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UKTotalEP 
BRON: EUROPEES DESKUNDIGENNETWERK 'VROUWEN IN MET BESLUITVORMINGSPROCES'. FEITEN EN CIIFERS IN HET POLITIEKE EN 
PUBLIEKE BESLUITVORMINGSPROCES IN EUROPA (1996). NOOT: EP: EUROPEES PARLEMENT. 
73 
BEVORDERING VAN EEN EVENWICIITIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING 
(15%) - dus inclusief de nieuwe Lid-Staten als 
Zweden en Finland die een veel hoger percen­
tage vrouwen in politieke besluitvormingsorga­
nen hebben dan de overige Lid-Staten van de 
Europese Unie. Slechts vier van de 15 Lid-
Staten hebben meer vrouwen in hun nationale 
parlement. Bovendien hebben landen als 
Frankrijk, Griekenland en het Verenigd 
Koninkrijk tweemaal zoveel vrouwen in het 
Europees Parlement als in hun nationale parle­
ment. WAAROM IS EEN EVEN­
WICHTIGE DEELNAME VAN 
MANNEN EN VROUWEN 
NOODZAKELIJK? 
Democratische samenlevingen zijn onder 
meer gebouwd op het beginsel van volledige en 
gelijke deelname en vertegenwoordiging van de 
burgers. Daarom is de formele en informele 
gelijke behandeling van mannen en vrouwen 
een fundamenteel mensenrecht dat is bevestigd 
en herbevestigd in internationale overeenkom­
sten als de Conventie van de Verenigde Naties 
over de eliminatie van alle vormen van discri­
minatie tegen vrouwen (1979) en het 
Actieplatform van Peking (1995), om twee 
recente voorbeelden te noemen. Deze interna­
tionale oproepen weerklonken op Europees 
niveau, vooral in de Raad van maart 1995, 
toen hij verklaarde dat "de doelstelling van de 
evenwichtige deelneming van vrouwen en 
mannen aan de besluitvorming en de gedeelde 
verantwoordelijkheid tussen vrouwen en man-
TABEl 24 DEELNAME VAN VROUWEN IN dE'lÉ6)ÉM|^^ÀN^i^#É^i 
VAN DE EUROPESE UNIE EN IN DE EUROPESE COW WISSiï(%) 
100 
80 
60 
40 
20 
B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UKToldJEC 
BRON: EUROPEES DESKUNDIGENNETWERK 'VROUWEN IN HET BESLUITVORMINGSPROCES'. FEITEN EN CIIFERS IN HET POLITIEKF EN PUBLIEKE 
BESLUITVORMINGSPROCES IN EUROPA (1996). 
Noem MET DE EUROPESE COMMISSIE WORDT BEDOELD HET COLLEGE VAN 20 COMMISSARISSEN (TWEE VOOR FRANKRIIK, HET VK, 
DUITSLAND, ITALIE, SPANJE EN t£N VOOR DE OVERIGE LID-STATEN). DE CIIFERS HEBBEN GEEN BETREKKING OP HET PERSONEEL VAN DE 
COMMISSIE. 
^ïftS^SKWSfcWS: 
74 
UEVORDEklNC; VAN EEN EVENWIQ ITUiE DEELNAME AAN DK UESLIJI TV( )KMINt i 
nen in alle levenssferen een belangrijke voor­
waarde is om te komen tot gelijkheid tussen 
vrouwen en mannen". In bedoelde resolutie 
nodigt de Raad de Lid-Staten uit, "een alom­
vattende en geïntegreerde strategie te ontwik­
kelen ter bevordering van een evenwichtige 
deelneming van vrouwen en mannen aan de 
besluitvorming (...)". De resolutie legde de 
basis voor het vierde actieprogramma en een 
Aanbeveling van de Raad over de evenwichtige 
deelneming van vrouwen en mannen aan de 
besluitvorming, welke op 2 december 1996 is 
aangenomen. 
De verslagen en mededelingen van de 
Furopese Raad, het Europees Parlement en het 
Economisch en Sociaal Comité bevestigen 
opnieuw dat het noodzakelijk is te zorgen voor 
gelijkheid door onder meer een evenwichtige 
deelname aan de besluitvorming te bevorderen. 
Dit is derhalve een democratisch beginsel 
geworden. Door de ondervertegenwoordiging 
van vrouwen in politieke besluitvormingsposi-
ries kan de legitimiteit van ieder democratisch 
stelsel in twijfel worden getrokken. Indien de 
waarden en levensomstandigheden van vrou­
wen niet door de besluitvormers in overweging 
worden genomen, zullen vrouwen de neiging 
hebben zich niet met het politieke stelsel te 
identificeren. Obstakels voor de politieke 
vertegenwoordiging van vrouwen 
Hoewel er vele en zeer verschillende redenen 
kunnen worden aangevoerd voor de aarzeling 
van vrouwen om in de politiek te gaan of voor 
hun uitsluiting van de politieke besluitvor­
ming, en het moeilijk is hier achter te komen, 
zullen onderstaande factoren in vele gevallen 
een verklaring vormen voor de reden waarom 
vrouwen zo slecht zijn vertegenwoordigd: 
• Opvoeding en socialisering kennen man­
nen en vrouwen verschillende rollen toe. 
De ondervertegenwoordiging van vrouwen 
houdt verband met de scheiding tussen het 
privé- en het openbare leven, waarbij het 
openbare leven het domein van de mannen 
is en het privéleven dat van de vrouwen. 
• Beperkingen als de taakverdeling binnen 
het gezin, zwangerschap en zorgtaken in de 
breedste zin van het woord. In dit verband 
wordt de factor tijd van cruciaal belang, in 
het bijzonder omdat vrouwen nu met 
ongekend gtote aantallen de arbeidsmarkt 
betreden. Onderzoek lijkt aan te geven dat 
er een nauwe correlatie bestaat tussen bui­
tenshuis werkende vrouwen en hun deelna­
me aan de politiek. 
DEELNAME VAN VROUWEN IN DE PARLEMENTEN EN REGIONALE REGERINGEN VAN DE LID­
STATEN VAN DE EUROPESE «NIE 
Regionale Parlementen 
(% F/T) 
17.6 
31 
28.9 
GENOEMDE ORGANISMES 
19 
12.1 
11.4 
19.6 
9.2 
47.6 
24.9 Land Datum 
B 1995 
DK 1993 
D 1995 
GR 1992 
E 1993/94/95 
F 1992 
IRL 1994 
I 1995 
L GEEN 
NL GEEN 
A 1994 
P 1992 
FIN GEEN 
S 1994 
UK GEEN 
Total 
BRON: EUROPEES DESKUNDIGENNETWERK 'VROUWEN IN HET BESLUITVORMINGSPROCES'. FEITEN EN CIIFERS IN HET POLITIEKE EN PUBLIEKE BESLUITVORMINGS­
PROCES IN EUROPA (1996). 
NOOT: VOOR PORTUGAL, BESCHIKKEN ALLEEN DE REEFSTANDIGE REGIOS DE AZOREN EN MADERA OVER EEN REGIONAAL PARLEMENT EN 
EEN REGIONALE REGERING. Regionale Regeringen 
(% F/T) 
9.7 
GEEN 
25.3 
GENOEMDE ORGANISMES 
GEGEWENS NIET BESCHIKBAAR 
GEGEWENS NIET BESCHIKBAAR 
7.1 
19.2 
0.0 
42.9 
26.1 
75 
KEVORDERINC VAN EEN EVEN WK :i ITK !E DEELNAME AAN DE nESIUITVORMINC ; 
• Toegang tot onderwijs en opleiding, in het 
bijzonder voor beroepen die nauw verband 
houden met de politiek. Voorts streven 
vrouwen niet naar het lidmaatschap van 
netwerken en instellingen die vaak worden 
geassocieerd met bepaalde structuren en 
programma's, wat de participatie van vrou­
wen inderdaad tegenhoudt. 
• Financiële middelen. Geldtekort betekent 
dat zij niet over de middelen beschikken 
om politieke campagne te voeren. 
Omgekeerd trekken vrouwelijke kandida­
ten niet de noodzakelijke financiering en 
steun van derden aan en zij worden niet 
serieus genomen als potentiële politiek ver­
antwoordelijken. 
• Onderdrukkingstechieken, die tot uiting 
komen in het achterhouden van informa­
tie, waardoor vrouwen op vergaderingen 
niet worden gezien of gehoord, en/of ridi­
culisering, mogen als ontmoedigingstactiek 
niet worden onderschat. 
• De politieke cultuur is eveneens een factor 
voor de lagere participatie van vrouwen. 
Dit omvat het ontbreken van steun aan 
vrouwelijke partijleden, de organisatie van 
politieke bijeenkomsten op voor vrouwen 
ongelukkige tijden en plaatsen en het taal­
gebruik en de ethiek die met het politieke 
leven worden geassocieerd. 
Bovengenoemde factoren zijn voornamelijk 
van psychologische aard of hebben met de 
omstandigheden te maken, maar ook de aard 
van het politieke systeem speelt een belangrijke 
rol die de toegang van vrouwen tot politieke 
besluitvormingsposities al dan niet vergemak­
kelijken. Het kiesstelsel is door enkele onder­
zoekers aangewezen als veruit de belangrijkste 
variabele die de grote verschillen in de partici­
patie van vrouwen op politieke besluitvor-
mingsposten kan verklaren. De relatief grotere 
deelname van vrouwen in de politiek in 
Nederland, Zweden en Finland vergeleken bij 
de overige Lid-Staten van de Furopese Unie 
wordt vaak verklaard door verwijzing naar hun 
stelsels van evenredige vertegenwoordiging. 
Hier zij benadrukt dat de lage status van 
vrouwen wordt weerspiegeld in het geringe 
aantal vrouwen op politieke besluitvormings-
posten. Er lijkt een rechtstreekse correlatie te 
bestaan tussen de algemene sociaal-economi­
sche positie van vrouwen in een bepaalde Lid-
Staat van de Europese Unie en hun politieke 
participatie. STRATEGIEËN VOOR HET 
OPNEMEN VAN MEER 
VROUWEN IN DE POLITIEKE 
BESLUITVORMING 
Enkele van bovengenoemde obstakels zijn 
wijd en zijd bekend en worden op nationaal 
niveau aangepakt. Hoewel de noodzaak voor 
actie is erkend, duurt het debat over de meest 
geëigende strategieën nog voort. 
Paritaire democratie 
De ondervertegenwoordiging van vrouwen 
in besluitvormingsorganen duidt op een ern­
stig democratisch tekort. Vrouwen maken 51 % 
van de 370 miljoen inwoners van Europa uit. 
Hun opmerkelijke ondervertegenwoordiging 
in machtsposities blijkt eveneens uit het feit 
dat er op de politieke agenda re weinig reke­
ning wordt gehouden met hun specifieke zor­
gen. Dit heeft ertoe geleid dat vrouwenorgani­
saties een paritaire democratie gingen verlan­
gen, ofwel de vereiste dat alle besluitvormings­
organen moeten bestaan uit 50% vrouwen en 
50% mannen. Het concept van paritaire 
democratie, dat door de Raad van Europa is 
ontwikkeld, gaat uit van het idee dat de samen­
leving bestaat uit evenveel vrouwen als mannen 
en dat een volledige uitoefening van alle rech­
ten van het burgerschap afhankelijk is van hun 
gelijke vertegenwoordiging in de politieke 
besluitvorming. Het erkent het feit dat de 
mensheid bestaat uit vrouwen en mannen van 
gelijke waarde en waardigheid. Het impliceert 
dat er alleen sprake kan zijn van zuivere demo­
cratie, wanneer deze mensen accepteert zoals 
zij werkelijk zijn, namelijk mannen en vrou­
wen, en erkent dat zowel vrouwen als mannen 
de samenleving iets te bieden hebben. Dit con 
cept kan worden opgevat als de volledige deel­
name van vrouwen, op gelijkwaardige voet als 
mannen, op alle niveaus en in alle aspecten van 
een democratische samenleving. Het houdt in 
dat de participatie van beide geslachten in 
besluitvormingsorganen paritair moet zijn, dat 
hierbij dus gestreefd moet worden naar 50% 
vrouwen. Om tot een paritaire democratie op 
politiek en openbaar niveau te komen, kan het 
noodzakelijk zijn bepaalde strategieën te vol­
gen, zoals paritaire drempels, streefcijfers en 
76 
BEVORDERING VAN EEN EVENWICH TIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING 
positieve actie. Daarom werden grondwetswij­
zigingen voorgesteld, waardoor alle politieke 
besluitvormingsorganen verplicht zouden 
moeten bestaan uit 50% vrouwelijke en 50% 
mannelijke leden. 
Het begrip paritaire democratie wordt echter 
hevig betwist, daar anderen stellen dat zo'n 
wetgeving discriminatoir zou zijn tegenover 
andere maatschappelijke groeperingen. 
Bovendien voeren tegenstanders als argument 
aan dat zulke rigide, op geslacht gebaseerde 
quota's de bijdrage van vrouwen aan de samen­
leving zou devalueren. Voorts zou een grond­
wetswijziging, die een vertegenwoordiging van 
mannen en vrouwen op fifty-fiftybasis ver­
langt, permanent zijn. Toch blijven veel vrou­
wenorganisaties, vooral in Zuid-Europa, die 
zich gefrustreerd voelen door de traagheid 
waarmee het aantal vrouwen in de politiek toe­
neemt, druk uitoefenen om een dergelijke 
grondwetswijziging doorgevoerd te krijgen. Zij 
stellen dar de maatschappij uit vrijwel evenveel 
mannen als vrouwen bestaat en dat een paritai­
re democratie zal waarborgen dat de behoeften 
en belangen van beide seksen volledig in de 
beleidsvorming tot uiting zullen komen. 
Bovendien wordt het argument aangevoerd dat 
vrouwen niet kunnen worden beschouwd als 
gewoon een van de belangengroepen in de 
maatschappij; vrouwen maken deel uit van alle 
belangengroepen, zoals jongeren, ouderen, 
armen en gehandicapten enzovoort. 
Quotas in de politieke 
besluitvorming 
Anderzijds is in enkele Lid-Staten selectief 
gebruik gemaakt van quota's. Zij worden 
beschouwd als tijdelijke maatregelen om de 
vertegenwoordiging van vrouwen in politieke 
organen uit te breiden en meer in evenwicht te 
brengen. Quota's blijven echter een controver-
seel instrument, daar tegenstanders stellen dat 
zij discriminatoir en interventionistisch zijn. 
Quota's zijn in min of meer ruime mate gehan­
teerd in België, Denemarken, Finland, 
Frankrijk, Duitsland, Italië en Nederland. Een 
van de duidelijkste voorbeelden is in België 
aangetroffen. De Belgische wet van 1994 eist 
een minimumpercentage kandidaten van het­
zelfde geslacht. Op de partijlijsten moet ten 
minste 25% vrouwelijke kandidaten staan. 
Vanaf 1999 moet dit percentage zijn gestegen 
tot 33%. Hoewel het quotastelsel niet expliciet 
in sancties voorziet indien een lijst niet het ver­
eiste aantal vrouwelijke kandidaten telt, is BETER EVENWICHT TUSSEN MAN­
NEN EN VROUWEN IN FINLAND 
Zoals elders waren ministers in Finland gewoonlijk van 
het mannelijke geslacht. De eerste vrouwelijke minister 
werd weliswaar al in 1926 benoemd, maar de volgende 
kwam pas na de Tweede Wereldoorlog. De regering telde 
begin jaren zeventig voor het eerst drie vrouwelijke 
ministers en na de verkiezingen van 1987 vier. Vrouwen 
hadden voornamelijk de portefeuilles Gezondheid, 
Sociale Zaken en Onderwijs. De Finse ministers-presi­
denten zijn altijd mannen geweest, evenals tot 1995 de 
ministers van Buitenlandse Zaken. 
De hoogste vaste ambtelijke posten waren van oudsher in 
handen van mannen, tot de benoeming in 1995 van een 
vrouw als secretaris-generaal van het Ministerie van 
Justitie. 
Ook de parlementaire commissies en werkgroepen zijn 
tot dusverre door mannen gedomineerd: van de in totaal 
ongeveer 1.300 leden van de 136, in 1990 ingestelde 
comités was een vijfde vrouw. De meeste vrouwen waren 
lid van comités onder het Ministerie van Buitenlandse 
Zaken, Onderwijs en Gezondheid en Sociale Zaken, 
waar een op de drie leden vrouw is. De comités onder het 
Ministerie van Handel en Industrie en het Ministerie van 
Vervoer werden in 1990 sterk door mannen beheerst. 
Bijna 90% van de comitévoorzitters was man, maar ruim 
een op de drie secretarissen was een vrouw. De meeste 
voorzitters, leden en secretarissen van de werkgroepen die 
de regering heeft ingesteld, zijn van het mannelijk 
geslacht: slechts ongeveer een vierde van de leden van de 
334 werkgroepen in 1990 was vrouw, 13% van de voor­
zitters en 42% van de secretarissen. De herziening van de 
Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen, die-
maart 1995 in werking is getreden, stelde quota's vast 
voor vrouwen in bijvoorbeeld openbare bijzondere com­
missies, teneinde een evenwichtigere vertegenwoordiging 
in openbare organen te waarborgen: iedere sekse moet 
voor minimaal 40% zijn vertegenwoordigd. 
Bron: uit Vrouwen en mannen in Finland, Fins bureau voor de statis­
tiek, 1995 
77 
BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING 
bepaald dat de plaatsen die wettelijk voor vrou­
wen zijn gereserveerd en die niet door vrouwe­
lijke kandidaten worden ingenomen, blanco 
zullen blijven. Met andere woorden, indien er 
onvoldoende vrouwen op de lijst staan, zal het 
aantal kandidaten op die lijst dienovereenkom­
stig worden verlaagd. België is een van de twee 
landen in de Europese Unie die rechtstreekse 
quota's ten behoeve van de verkiezingen heb­
ben opgelegd. Het andere land is Italië, dat in 
1993 twee kieswetten heeft ingevoerd, waarin 
wordt gesteld dat op de kandidatenlijsten geen 
van beide seksen meer dan 75% van het aantal 
plaatsen mag innemen en dat mannelijke en 
vrouwelijke kandidaten elkaar beurtelings op 
de lijsten moeten afwisselen. In 1995 werd ech­
ter verklaard dat de wetten in strijd zijn met de 
grondwet, omdat zij de wetgeving inzake gelij­
ke behandeling schenden. 
Afgezien van België en Italië hebben alle 
andere quotastelsels betrekking op comités of 
adviesorganen, wier leden gewoonlijk worden 
benoemd. Finland, bijvoorbeeld, heeft in 1987 
een wet aangenomen, dat vrouwen en mannen 
in zo gelijk mogelijke aantallen zitting moeten 
hebben in comités, adviesorganen en andere 
organisaties. In 1995 werd een amendement 
toegevoegd, waarin werd gespecificeerd, dat 
iedere sekse voor ten minste 40% in dergelijke 
comités en adviesorganen moet zijn vertegen­
woordigd. Het gevolg was dat het aantal vrou­
wen in dergelijke besluitvormingsorganen van 
25% in 1980 is gestegen tot 48% in 1996. 
Het Finse voorbeeld geeft weliswaar een dui­
delijke aanwijzing voor de potentiële gevolgen 
van quota's, maar de resultaten in de andere 
landen van de Europese Unie zijn niet zo 
gemakkelijk vast te stellen en het verband is 
niet zo rechtstreeks te zien. Toch lijkt het erop 
dat quota's een van de krachtigste middelen 
vormen om te komen tot een betere vertegen­
woordiging, mits zij gepaard gaan met andere 
maatregelen als bewustwordingscampagnes, 
beter onderwijs of kinderopvang. 
Quota's in politieke partijen 
Quota's zijn vooral in politieke partijen 
gehanteerd. Het succes ervan blijkt duidelijk in 
de noordelijke Lid-Staten, waar vrouwen al een 
aanzienlijk aantal zetels of posities in de natio­
nale parlementen en in de regeringen hebben 
verworven. De Deense socialistische partij 
heeft al begin jaren zeventig quota's ingevoerd met de bepaling dat iedere sekse ten minste 
40% van het aantal leden moest tellen. Zo 
heeft ook de Duitse sociaal-democratische par­
tij het quotastelsel ingevoerd voor zowel haar 
interne strucruur als voor de verkiezingen, 
respectievelijk 40% en 33%. Quotastelsels zijn 
nu vrij gebruikelijk in de politieke partijen in 
Europa, niet in de laatste plaats omdat het aan­
tal vrouwelijke leden in de politieke partijen, 
dat toch al gering was, sinds 1985 nog aan­
zienlijk is afgenomen. 
Streefcijfers en tijdschema's 
Januari 1994 heeft het Europees Parlement 
een verslag van de Commissie rechten van de 
vrouw aangenomen over vrouwen in besluit­
vormende organen. Het verslag "wenst dat 
voor besluitvormende functies waarvoor men 
wordt benoemd door een overheidsinstantie, 
zoals bijvoorbeeld het burgermeesterschap, de 
Hoge Raad, etcetera, streefcijfers worden inge­
steld voor het aandeel van vrouwen binnen een 
bepaalde tijd en indien deze streefcijfers voor 
het jaar 2000 niet zijn gehaald, wordt overge­
gaan tot quotering". 
Ook het Actieplatform van Peking (§ 190) 
verlangt van de regeringen om zich ertoe te ver­
binden "doelgericht te streven naar evenwicht 
tussen beide seksen in overheidsorganen en -
commissies, alsmede in openbare bestuurlijke 
instanties en in de rechterlijke macht, inclusief, 
onder andere, het bepalen van streefcijfers en 
het uitvoeren van maatregelen om het aantal 
vrouwen in dergelijke functies aanzienlijk te 
vergroten". Sommige Lid-Staten hebben 
bepaalde doelen gesteld en tijdschema's aange­
geven, maar een specifiek quotastelsel verme­
den. Het bekendste voorbeeld is Zweden, dat 
in 1987 het programma "delen van macht, 
invloed en taken tussen mannen en vrouwen in 
alle levenssferen" heeft aangenomen. Het pro­
gramma stelde voor dat het streefniveau voor 
de vertegenwoordiging van vrouwen in open­
bare raden moest worden gesteld op 30% in 
1992, 40% in 1995 met als uiteindelijk doel 
een fifty-fiftyvertegenwoordiging. 
Al kunnen streefcijfers en tijdschema's niet 
dwingend worden opgelegd, zij dienen vooral 
om mensen bewust te maken van de onderver­
tegenwoordiging van vrouwen. Als zodanig 
kunnen zij bijdragen tot een gedragsverande­
ring en rot een grotere bereidheid om voor een 
bepaalde positie aan een een vrouw in plaats 
van een man te denken. 
78 
BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING 
EUROPESE WETGEVING EN 
INITIATIEVEN 
In de afgelopen twee jaar hebben de Raad, de 
Commissie, het Europees Parlemenr en het 
Economisch en Sociaal Comité hun standpun­
ten over het thema van vrouwen in de besluit­
vorming verder ontwikkeld. In 1994 heeft het 
Parlement het "verslag-Larive" aangenomen 
over vrouwen in het besluitvormingsproces, 
waarin een geïntegreerde aanpak wordt ver­
langd om het aantal vrouwen in besluitvor­
mingsposities te verhogen.' Er werd "een pak­
ket van concrete maatregelen" verlangd, 
"gericht op de toename van het aandeel van 
vrouwen in de publieke besluitvorming in de 
komende vijfjaar". Het verslag legt de nadruk 
op onderzoek, betere opleidingsmogelijkheden 
voor meisjes en voorlichtingscampagnes. Het 
doet niet alleen een beroep op de Commissie 
en de Lid-Staten van de Unie, maar ook op 
beide zijden van het bedrijfsleven (de vakver­
enigingen en de werkgeversorganisaties) om 
positieve maatregelen, inclusief streefcijfers, 
binnen hun eigen organisaties te bevorderen. 
Na het verslag van het Europees Parlement 
over vrouwen in besluitvormende organen, 
heeft de Raad in maart 1995 een resolutie aan­
genomen over de evenwichtige deelneming van 
vrouwen en mannen aan de besluitvorming.2 
Deze resolutie heeft het voorstel van de 
Commissie voor een Aanbeveling van de Raad 
inzake de evenwichtige deelname van mannen 
en vrouwen in de besluitvorming versneld. In 
de Aanbeveling, die inmiddels is aangenomen, 
wordt de Lid-Staten verzocht de onderverte­
genwoordiging van vrouwen in alle aspecten 
van het leven te bestuderen en strategieën vast 
te stellen voor het hele gamma mogelijkheden, 
van stimulansen tot wetgeving, teneinde het 
hardnekkige tekort van het aantal vrouwen aan 
de besluitvorming op constructieve wijze aan te 
pakken. De Aanbeveling heeft niet alleen 
betrekking op de ondervertegenwoordiging 
van vrouwen in de politiek, maar het dringt er 
ook bij de sociale partners, de media en de 
NGO's op aan, actieplannen op te stellen om 
de toegang van vrouwen tot besluitvormings­
posities te vergemakkelijken. 
In zijn standpunt over het voorstel van de 
Commissie voor een Aanbeveling van de Raad 
inzake een evenwichtige deelneming van vrou­wen en mannen aan tie besluitvorming toont 
het Fionotuisch en Sociaal Comité zich ovei 
het algemeen hiermee ingenomen. Het 
betreurt evenwel dat men zich beperkt tot de 
oproep voor srrategieën en activiteiten "ter 
bevordering" van een evenwichtige deelname, 
in plaats van tot strategieën die een evenwich­
tige deelname kunnen "garanderen". Hoe dan 
ook, het Comité deelt de mening dat acties ook 
onderwijs, opleiding en informatieverstrekking 
moeten omvatten. 
Bovengenoemde initiatieven vloeien voort 
uit de diverse acties die de Commissie in een 
periode van ruim 15 jaar heeft ondernomen. 
Vanaf 1981 heeft de Commissie drie vijfjaren-
programma's goedgekeurd en uitgevoerd, die 
de wetgeving inzake gelijke kansen/behande­
ling moesten verbeteren en positieve maatrege­
len in verband met gelijke kansen moesten 
bevorderen. In het derde actieprogramma op 
middellange termijn is het beleid al zodanig 
ontwikkeld dat er specifieke aandacht wordt 
geschonken aan de bevordering van vrouwen 
in de besluitvorming als een van de eerste ver­
eisten om te komen tot een gelijke behandeling 
van mannen en vrouwen. In dit actieprogram­
ma heeft de Commissie zowel Europese als 
nationale acties gesteund om de participatie 
van vrouwen in de besluitvorming in de poli­
tiek en het openbare leven, in management en 
in de beleidsvorming, in de vakbeweging en in 
de onderwijssector te vergroten. Voorts heeft 
de Commissie het Europees 
Deskundigennetwerk vrouwen in het besluit­
vormingsproces opgericht. Het netwerk bestaat 
uit één deskundige per Lid-Staat en heeft een 
drieledige opdracht: 
• Onderzoek: het verzamelen en analyseren 
van gegevens over de deelname van vrou­
wen in de politiek in alle Lid-Staten van de 
Europese Unie; 
• Acties: organisatie van de eerste Europese 
Topconferentie over vrouwen in invloedrij­
ke posities in Athene in november 1992; 
twee Europese conferenties in Brussel 
(1993) en Dublin (1995) en ten slotte de 
Topconferentie van Rome over "Vrouwen 
Commissie rechten van de vrouw van het Europees 
Parlement. Vrouwen in het besluitvormingsproces, rappor­
teur mevrouw Jessica Larive, EP 205.666 van 27.01.1994. 
Resolutie van de Raad van 27 maart 1995 over de even­
wichtige deelneming van vrouwen en mannen aan de 
besluitvorming, PB nr. C 168 van 04.07.1995, blz. 3. 
79 
BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING 
VERKLARING VAN ATHENE 
Wij, de ondergetekenden, vrouwen met ervaring in hoge politieke ambten, zijn op uitnodiging van de 
Commissie van de Europese Gemeenschappen op 3 november 1992 te Athene bijeengekomen voor de eerste 
Europese Top "Vrouwen in invloedrijke posities" en hebben samen de volgende verklaring aangenomen: 
Wij stellen vast dat er een democratisch deficit bestaat 
Wij stellen vast dat de ongelijkheid tussen vrouwen en mannen in de Lid-Staten van de Europese 
Gemeenschappen en in andere Europese landen in alle openbare en politieke besluitvormingsorganen en 
-instanties, zowel op plaatselijk als op regionaal, nationaal en Europees niveau, nog steeds zeer groot is. 
Wij stellen met bezorgdheid vast dat op het gebied van de deelneming van vrouwen aan het politieke 
besluitvormingsproces in een aantal Europese landen sinds het midden van de jaren zeventig geen voor­
uitgang is geboekt en dat recente politieke ontwikkelingen hebben geleid tot een aanzienlijke daling van 
het aantal vrouwen in dat proces, in het bijzonder in de wetgevende vergaderingen van een aantal van 
deze landen. 
Wij besluiten daaruit dat hoewel vrouwen over dezelfde formele rechten als mannen beschikken, zoals 
het recht om bij verkiezingen hun stem uit te brengen, het recht om zich verkiesbaar te stellen en om re 
solliciteren naar hoge ambten bij de overheid, dit in de praktijk niet tot gelijkheid heeft geleid. (...) 
Wij verklaren dat vrouwen en mannen op dezelfde wijze invloed op het openbare en politieke leven 
moeten kunnen uitoefenen 
In een democratisch systeem zouden alle burgers op dezelfde wijze moeten kunnen deelnemen aan het 
openbare en politieke leven. (...) 
Wij wijzen er met nadruk op dat het noodzakelijk is dat de besluitvormingsprocedures worden gewijzigd 
om die gelijkheid in de praktijk te garanderen. (...) 
Wij richten een oproep tot alle betrokken partijen in de samenleving 
Wij roepen de Commissie van de Europese Gemeenschappen en alle Europese en internationale organi­
saties op actieprogramma's en maatregelen aan te nemen om de volledige deelneming van vrouwen aan 
het besluitvormingsproces in deze organisaties te garanderen. 
Wij roepen de Lid-Staten van de Europese Gemeenschappen en andere Europese staten op, de gedachte 
van de gelijke kansen voor vrouwen en mannen volledig in hun onderwijssysteem en in alle nationale 
beleidsmaatregelen te integreren, alsmede de nodige maatregelen goed te keuren om deze doelstellingen 
te verwezenlijken, teneinde te komen tot een gelijke verdeling van de leidinggevende functies tussen 
vrouwen en mannen. 
Wij roepen de leiders van vakbonden en van werknemers- en werkgeversorganisaties op nationaal en 
Europees niveau op, de groeiende bijdrage van vrouwen aan de arbeidsmarkt te erkennen door te zorgen 
voor de mechanismen die nodig zijn voor een gelijke participatie van vrouwen op alle niveaus van deze 
organisaties» inclusief de besluitvormingsorganen. (...) 
Wij beginnen een campagne om de Europese democratie te versterken 
(...) Deze fundamentele wijzigingen moeten de huidige ontwikkelingen in de Europese samenleving 
begeleiden, die des te meer zullen worden toegejuicht als vrouwen er in dezelfde mate bij zijn betrokken 
als mannen. 
Door het plaatsen van onze handtekening onder deze Verklaring geven wij het startsein voor een cam­
pagne die er alle betrokken partijen in de samenleving toe moet aanzetten te zorgen voor een evenwich­
tige deelneming van vrouwen en mannen aan het besluitvormingsproces zowel op plaatselijk, regionaal 
en nationaal niveau, als op het niveau van de Europese instellingen, inclusief het volgende Europees 
Parlement. 
Bron: Uittreksel uit de op 3.11.1992 goedgekeurde Verklaring. 
80 
BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING 
voor de vernieuwing van politiek en 
samenleving" (1996); 
• Communicatie: verbreiding van informa­
tie over de status van vrouwen in de 
besluitvorming in de Europese Unie; publi­
catie van brochures met statistieken over 
vrouwen in de lokale, regionale, nationale 
en Europese besluitvorming; studies open­
baar maken over thema's waarbij vrouwen 
in de besluitvorming ter sprake komen; 
argumenten aanvoeren waarom vrouwen 
gelijk moeten worden vertegenwoordigd in 
besluitvormingsorganen en aan deze infor­
matie zo breed mogelijke bekendheid 
geven. 
De Europese Commissie heeft intern maat­
regelen getroffen om meer universitair 
geschoolde vrouwen aan te werven en ervoor te 
zorgen dat zij op leidinggevend en besluitvor­
mingsniveau worden aangesteld. 
Acties 
De eerste Europese Topconferentie 
"Vrouwen in invloedrijke posities" in Athene 
in oktober 1992, georganiseerd door het 
Europese Deskundigennetwerk en de Europese 
Vrouwenlobby, deed een verklaring uitgaan 
over de beginselen achter het verlangen naar 
evenwicht tussen mannen en vrouwen in de 
besluitvorming. De zogenaamde Verklaring 
van Athene, ondertekend door de aanwezige 
vrouwelijke ministers en andere vrouwen in 
hoge politieke ambten, stelt de stagnatie en 
zelfs de achteruitgang van de participatie van 
vrouwen in de besluitvorming vast. Centraal 
staat een eerlijke verdeling van de macht tussen 
mannen en vrouwen en de uitwerking van een 
specifiek beleid om het democratisch tekort op 
te heffen. 
De Verklaring geeft vijf fundamentele stellin­
gen: gelijkheid tussen vrouwen en mannen is 
een fundamenteel recht van de mens; evenredi­
ge vertegenwoordiging is een fundamenteel 
beginsel; ondervertegenwoordiging van vrou­
wen betekent een verlies aan potentieel talent; 
evenredige vertegenwoordiging waarborgt dat 
met de behoeften van de hele bevolking reke­
ning zal worden gehouden; een evenwichtige 
participatie van mannen en vrouwen in de 
besluitvorming leidt tot een rechtvaardiger en 
harmonischer wereld. 
De verklaring van Athene markeerde het 
begin van een alomvattende beleidsaanpak van 
vrouwen in de besluitvorming. Als document 
maakte het de fundamentele beginselen zicht­baar die de eisen van evenredige vertegenwoor­
diging van mannen en vrouwen op besluitvor­
mingsposities rechtvaardigen. Er werd een 
beroep gedaan op individuen en instellingen 
om iets te doen aan de ondervertegenwoordi­
ging van vrouwen en maatregelen uit te werken 
om meer vrouwen in de politiek te laten gaan. 
Tijdens de Topconferentie van Rome 
"Vrouwen voor de vernieuwing van politiek en 
samenleving" in mei 1996, die gezamenlijk 
door het Italiaanse voorzitterschap en de 
Commissie werd georganiseerd, hebben vrou­
welijke ministers uit de verschillende Lid-
Staten het Handvest van Rome getekend, dat 
de basis moet vormen voor de toezeggingen 
van de Lid-Staten van de Europese Unie om te 
zorgen voor een beter gender-even wicht in de 
besluitvorming. Het Handvest stelt het demo­
cratisch tekort vast dat is toe te schrijven aan de 
ondervertegenwoordiging van vrouwen. Het 
eist een vernieuwing van politiek en samenle­
ving door een gelijkwaardige participatie van 
mannen en vrouwen in de besluitvorming te 
waarborgen. Het verklaart ervan overtuigd te 
zijn dat de gelijkheid van vrouwen en mannen 
in de Europese Unie moet worden aangemerkt 
als prioriteit en erkent de noodzaak van con­
crete maatregelen op alle niveaus om de gelijk­
waardige deelname van vrouwen en mannen 
aan de besluitvorming in alle maatschappelijke 
sectoren te bevorderen. Het Handvest en het 
voorstel voor nationale actieplannen vormen 
derhalve het raamwerk voor toekomstige actie 
om een gender-evenwicht in de politieke 
besluitvorming te bereiken. 
Communicatie 
Een belangrijk deel van het werk van het 
Europese Deskundigennetwerk "Vrouwen in 
het besluitvormingsproces" bestaat uit de ver­
breiding van de gegevens en studies die door de 
deskundigen van het netwerk zijn verricht en 
samengesteld. Het netwerk publiceerde niet 
alleen een inventaris en een evaluatie van de 
strategieën die zijn opgezet om de deelname 
van vrouwen te vergroten, maar het organiseer­
de in maart 1995 een uiterst belangrijke bij­
eenkomst in Dublinover "Strategieën voor een 
beter evenwicht van mannen en vrouwen in de 
politieke besluitvorming", die brede aandacht 
van het publiek kreeg. De conferentie resul­
teerde in een handleiding voor de tenuitvoer­
legging van beleid ter vergroting van de deel­
neming van vrouwen in politieke besluitvor­
mingsprocessen (de handleiding wordt 
momenteel voor publicatie voorbereid). Het 
netwerk publiceerde eveneens de brochure 
81 
BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING 
HANDVEST VAN ROME 
"Vrouwen voor de vernieuwing van politiek en samenleving" 
Wij ondergetekenden, vrouwelijke ministers van verschillende Lid-Staten van de Europese Unie, op 
uitnodiging van de Voorzitter van de Raad van de Europese Gemeenschap op 18 mei 1996 in Rome 
bijeen ter gelegenheid van de Europese Top "Vrouwen voor de vernieuwing van politiek en samenle­
ving", hebben gezamenlijk het volgende handvest goedgekeurd: 
Wij constateren een democratisch tekort 
Niettegenstaande de geleidelijke ontwikkeling van de respectieve rollen van vrouwen en mannen in de 
Europese samenleving, de algemene wettelijke erkenning van de gelijke rechten van vrouwen en man­
nen, en het in de Lid-Staten van de Europese Unie gevolgde gelijkekansenbeleid, stellen wij vast dat de 
situatie van de vrouw in de meeste maatschappelijke sectoren nog steeds gekenmerkt wordt door onge­
lijkheid. Deze ongelijkheid is te zien in de besluitvormende organen, in de politiek, de economie, het 
sociale en culturele leven, en op plaatselijk, regionaal, nationaal en Europees niveau, waar vrouwen 
gewoonlijk in een minderheidspositie verkeren. 
Wij juichen het door het Europees Deskundigennetwerk verrichte onderzoek over "Vrouwen in de 
besluitvorming" toe en erkennen dat het in belangrijke mate bijdraagt tot een grotere zichtbaarheid op 
dit gebied en dat het daardoor een basis voor actie vormt. 
Sinds de Verklaring van Athene, aangenomen in 1992 ter gelegenheid van de eerste Europese Top over 
vrouwen aan de macht, is er aanzienlijke vooruitgang geboekt. Die is echter nog niet voldoende. 
Zo bedraagt het percentage vrouwen in de nationale parlementen en regeringen in de Unie gemiddeld 
respectievelijk 15 en 16%; van de huidige leden van het Europees Parlement is 28% vrouw en van de 
Europese commissarissen 25%. 
Op andere terreinen van de burgermaatschappij waar besluiten genomen worden die onbetwistbaar 
van invloed zijn op het leven van de burgers, zowel mannen als vrouwen, is de vertegenwoordiging van 
vrouwen op besluitvormingsniveau misschien zelfs nog lager. 
Daarom kunnen wij niet anders dan constateren dat het politieke leven en de besluitvorming in het 
algemeen nog steeds door mannen worden gedomineerd. Dit doet afbreuk aan de kwaliteit van de 
besluitvorming en van de democratie. Democratie krijgt pas echt haar volle betekenis wanneer vrou­
wen en mannen samen de waarden vaststellen die zij in hun politieke, economische, sociale en cultu­
rele leven wensen hoog te houden, en samen de desbetreffende besluiten nemen. 
Wij eisen een vernieuwing van politiek en samenleving 
De gelijkwaardige participatie van vrouwen en mannen in de besluitvorming heeft op Europees niveau 
prioriteit. 
Die is nodig om de democratie en haar mechanismen nieuw leven in te blazen; een evenwichtige ver­
deling van de macht en de verantwoordelijkheden tussen vrouwen en mannen zal de levenskwaliteit 
van de hele bevolking ten goede komen; een vertegenwoordiging van alle geledingen van de samenle­
ving is onontbeerlijk, willen de problemen van de Europese maatschappij kunnen worden aangepakt. 
De effectieve uitvoering van beleid ter verwezenlijking van gelijke deelname en partnerschap tussen 
vrouwen en mannen is een prioriteit. 
r. 
82 
BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING 
Vrouwen helpen, mits in voldoende aantallen vertegenwoordigd, de politiek en de besluitvorming qua 
prioriteiten en inhoud, alsook de besluitvormingsprocedures veranderen. 
Een vernieuwing van politiek en samenleving zal worden verwezenlijkt met de gezamenlijke bijdrage 
en evenwichtige deelname van vrouwen en mannen. Deze bijdrage en deelname overbruggen de kloof 
tussen de burgers en de politici, en vergroten het vertrouwen van de burger in de democratische instel­
lingen. 
De gelijkwaardige deelname van vrouwen op alle besluitvormingsniveaus in de economische, sociale 
en culturele structuren is eveneens nodig om te garanderen dat in alle beleidsvormen, programma's en 
acties rekening wordt gehouden met de behoeften van vrouwen en mannen. 
Wij vinden dat de gelijkheid van vrouwen en mannen in de Europese Unie als prioriteit moet 
worden aangemerkt 
De voornaamste taak van de Intergouvernementele Conferentie (IGC) tot herziening van de Europese 
verdragen zoals neergelegd in het Verdrag van Maastricht is, de Europese democratie te versterken door 
de concepten en structuren van Europa dichter bij de burger te brengen. Vertegenwoordigers van de 
nationale regeringen, het Europees Parlement en de Europese Commissie hebben dit tot prioriteit ver­
klaard. 
Meer dan de helft van de Europese burgers is vrouw. Een democratische Europese samenleving moet 
daarom stoelen op de daadwerkelijke gelijkheid van haar burgers van beiderlei kunne. 
Wij staan op het standpunt dat de gelijkheid tussen vrouwen en mannen in het nieuwe EU-Verdrag 
moet worden vastgelegd. Wij vinden het noodzakelijk dat in al het beleid van de Europese Unie een 
gender-dimensie wordt ingebouwd. Dit vormt de kern van het Europese burgerschap en de voorwaar­
den voor de uitoefening daarvan. 
Wij appelleren aan de instellingen en organen van de Europese Unie om zo spoedig mogelijk een stra­
tegie ter verwezenlijking van een gelijkwaardige participatie van vrouwen en mannen en concrete doel­
stellingen daartoe vast te stellen. 
Wij erkennen de noodzaak van concrete maatregelen op alle niveaus om de gelijkwaardige deel­
name van vrouwen en mannen aan de besluitvorming in alle maatschappelijke sectoren te bevor­
deren 
De vooruitgang die is geboekt, met name in het openbare leven (in gekozen assemblees, in raden en 
raadgevende comités, enz.), is te danken aan prikkels en/of wet- en regelgeving van de kant van de rege­
ringen en politieke partijen. 
Er is een geïntegreerde, specifieke strategie nodig, wil gelijkwaardige deelname in alle maatschappelij­
ke sectoren realiteit worden. In dit licht juichen wij de Conferentie in Rome "Vrouwen voor de ver­
nieuwing van politiek en samenleving" toe. 
Wij beloven maatregelen te zullen nemen voor de spoedige "empowerment" van vrouwen en de nodi­
ge stimulansen en/of wet- en regelgeving te ontwikkelen. 
Wij doen een beroep op alle betrokkenen - mannen en vrouwen - om ons hierbij te helpen door deze 
belofte te vertalen in concrete acties met het oog op de ''empowerment" van vrouwen en ter verwe­
zenlijking van de gelijkwaardige deelname van vrouwen en mannen aan de uitoefening van macht en 
invloed en aan de besluitvorming in alle maatschappelijke sectoren. 
83 
BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUI I VORMING 
"Vrouwen in de besluitvorming. Feiten en cij­
fers over vrouwen in politieke en openbare 
besluitvormingsorganen in Europa", die in 11 
talen beschikbaar is. Deze brochure werd diver­
se malen bijgewerkt en is in brede kring ver­
spreid. Het netwerk werkte nauw samen met 
niet-gouvernementele vrouwenorganisaties 
opdat een groot publiek recente informatie zou 
kunnen ontvangen over de huidige situatie en 
de tendenzen in de participatie van vrouwen in 
de besluitvorming. 
VROUWEN OP 
BESLUITVORMINGSPOSITIES 
IN ORGANISATIES VAN DE 
SOCIALE PARTNERS 
De vertegenwoordiging van vrouwen binnen 
diverse organisaties - politieke organisaties, 
vakbonden en werkgeversverenigingen - is niet 
neutraal ten aanzien van de bevordering van 
gelijke kansen van mannen en vrouwen. 
Binnen het EVV is een discussie op gang 
gekomen om binnen de verschillende delega­ties en in zijn besluitvormingsorganen een 
beter evenwicht te bereiken. Eenzelfde bewust­
zijn blijkt bij de werkgeversvertegenwoordi­
gers, al is het daar minder zichtbaar. Dit doet 
de hoop rijzen dat de sociale partners een drij­
vende kracht zullen worden voor de ontwikke­
ling en uitwerking van richtlijnen en praktij­
ken en voor een gedragswijziging. 
Vrouwen zijn vaak ondervertegenwoordigd 
in de leiding en in de belangrijkste besluitvor­
mingsorganen van vakbonden in alle Lid-
Staten. Van de positie van vrouwen in de aan­
gesloten verenigingen van het EW wordt ver­
slag gedaan in een overzicht dat het verbond in 
1995 heeft gepubliceerd. In de 27 nationale 
centra waarvan cijfers bekend zijn, is het aan­
deel van de vrouwelijke leden 36%. Slechts 
twee van de 27 centra hebben volgens opgave 
een evenredige of hogere verhouding vrouwe­
lijke gedelegeerden tegenover het aantal vrou­
welijke leden. Van de algemene secretarissen 
en/of voorzitters van 1009 aangesloten bon­
den, zijn slechts 126 (8%) van het vrouwelijke 
geslacht. Gemiddeld is 15% van de leden van 
de nationale bestuursorganen van 30 centra 
vrouw. Slechts rwee van de dertig leiders van 
nationale confederaties zijn vrouw. Vrouwen 
ontbreken vooral bij belangrijke onderhande­
lingen over collectieve arbeidsovereenkomsten. 
TABEL Z6 DEEINAME V^V 
IN DE EU-LID-STATEN (%) 
100 
80 TOTAL OVERHEID 
UNIVERSIT. NIVEAU 
MANAGEMENT 
1992 
60 
40 1989 1988 1994 
1991 
ïf 1991 
1294 | 
1989-92 
1991 | 199'3 | $. £ 1993 
s I 1991 | 1991 
1996 
B DK D GR E F IRL I L NL A P FIN S UK EC 
NOOT: MET DE EC WORDT HET PERSONEEL VAN DE COMMISSIE BEDOELD 
BRON: EUROPEES DESKUNDIGENNETWERK 'VROUWEN IN HET BESLUITVORMINGSPROCES'. FEITEN EN CIIFERS IN HET POLITIEKE EN 
PUBLIEKE BESLUITVORMINGSPROCES IN EUROPA (1996). 
84 
BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUI 1 VORM ING 
Er werd echter ook een positief punt in het ver­
slag belicht: "vrouwen doen het beter als func­
tionarissen van vakbondsorganisaties op natio­
naal en Europees niveau dan als vertegenwoor­
digers." 
Vrouwen maken echter langzaam vorderin­
gen en een verbetering in de loop der tijd is 
merkbaar binnen het EVV. Cijfers over de 
jaren 1994 en 1996 geven het volgende aan: 
het lidmaatschap van vrouwen (volwaardige en 
plaatsvervangende leden) in de raad van 
bestuur nam toe van 14% in 1994 tot 24% in 
1996. Achttien procent van de deelnemers aan 
het EW-congres in 1991 (afgevaardigden en 
waarnemers) was vrouw en op het congres van 
1995 was dit aantal gestegen tot 24% (de cij­
fers omvatten ook vrouwen op gereserveerde 
plaatsen). 
NGO's en de maatschappelijke 
dialoog 
Onder erkenning van de bijzondere rol die 
werkgevers en vakbonden in het Europese 
sociale model spelen via consensus en collectie­
ve overeenkomsten, is de Commissie tevens 
van mening dat vrijwilligers- en andere repre­
sentatieve organisaties een bijdrage kunnen leveren aan het veranderingsproces in Europa. 
Er zijn actuele problemen in Europa, zoals 
sociale en economische uitsluiting, armoede, 
opkomst van racisme, vreemdelingenhaat en 
anti-semitisme, de vergrijzing in Europa, de 
situatie van personen met een handicap en the­
ma's die voortvloeien uit gelijke kansen voor 
mannen en vrouwen, die het beste met een 
reeks partners kunnen worden aangepakt. 
De samenwerking tussen Europese NGO's 
en netwerken op sociaal terrein startte in 1993 
en werd in 1994 gevolgd door een NGO-
forum in Brussel en door gezamenlijke reacties 
op sociaal-beleidsinitiatieven van de 
Commissie. Naarmate de contacten met 
Europese instellingen en de samenwerking tus­
sen de netwerken toenamen, kwam er in 1995 
een formeler Platform van Europese sociale 
NGOs tot stand. Doel was te komen tot een 
bredere dialoog met Europese instellingen over 
Europees sociaal beleid.naast de meer specifie­
ke en sectorale dialoog, die van groot belang 
blijft. In maart 1996 bestond het Platform uit 
19 leden. 
Onder de 19 leden bevindt zich de in 1990 
opgerichte Europese Vrouwenlobby, de groot­
ste coalitie van niet-gouvernementele vrouwen­
organisaties in de Europese Unie. Tot haar acti-
DEELNAME VAN VROUWEN OP LOKAAL NIVEAU IN DE EU-LID-STATEN 
100-
80-
60-
40-1994 
1993 1992 
20«MSH 1990/1/2/3 1995 1995 1994 
1994 
1993 1993 
1994 
B DK D GR E IRL I L NL FIN S UK Total 
BRON: EUROPEES DESKUNDIGENNETWERK 'VROUWEN IN HET BESLUITVORMINGSPROCES*. FEITEN EN CIIFERS IN HET POLITIEKE EN PUBLIEKE 
BESLUITVORMINGSPROCES IN EUROPA (1996) .NOOT: DE GEGEVENS VOOR DUITSLAND HEBBEN BETREKKING OP GEMEENTEN MET MEER DAN 
20.000 INWONERS. ZIE BRON. 
85 
KKVORDERING VAN F.RN F.VENWICHTIGK DEELNAMK AAN DE BESLUITVORMING 
VROUWELIJKE LEDEN EN LEIDERS VAN 0EAAN6ISL0TEN SECTORALE EN REGIONALE RONDEN EN ALS CON-
GRESAFGEVAARDIGDEN YAN DE 31 NATIONALE CONFEDERATIES VAN HET EW, 1993 
BOND 
FGTB (B) 
AC(DK) 
LO(DK) 
DAG(D) 
DGB(D) 
CGOO.(ESP) 
ELA/STV(ESP) 
UGT(ESP) 
CFDT(F) 
FO(F) 
GSEE(GR) 
ICTU(IRL) 
CISL(I) 
UIL(I) 
CGT(L) 
CNV(NL) 
FNV(NL) 
MHP(NL) 
UGT(P) 
TUC(UK) 
OGB(A) 
SEK(CY) 
AKAVA-RY(SF) 
SAK(SF) 
ASI(IS) 
CMTU(M) 
LO(N) 
LO(S) 
TCO(S) 
SGB(CH) 
TURK-IS(TR) Mouwen als 
%van 
lidmaatschap 
onb. 
29% 
49% 
53% 
32% 
42% 
26% 
29% 
onb. 
onb. 
onb. 
38% 
+ - 40% 
41% 
25% 
20% 
22% 
+-12% 
41% 
36% 
31% 
34% 
48% 
45% 
47% 
60% 
42% 
45% 
59% 
13% 
+-10% Vrouwen als secr 
gen. en/of voorz 
van aangesloten 
bonden 
0 vand de 25 
3 vand de 25 
2 vand de 22 
0 vand de 1 
1 vand de 16 
onb. 
onb. 
2 vand de 32 
6 vand de 42 
7 vand de 13 
15 vand de 17 
10 vand de 70 
onb. 
1 vand de 46 
onb. 
4 vand de 1 
4 vand de 19 
0 vand de 3 
onb. 
14 vand de 69 
1 vand de 14 
0 vand de 7 
20 vand de 34 
6 vand de 24 
27 vand de 169 
1 vand de 9 
onb. 
2 vand de 22 
onb. 
onb. 
0 vand de 32 Mouwen als 
% van congres 
afgevaardigden" 
onb.2 
29% 
30% 
36% 
22% 
15% 
onb. 
onb. 
21% 
35% 
4% 
29% 
18% 
7% 
11% 
2% 
20% 
9% 
onb. 
22% 
14% 
13% 
35% 
49% 
38% 
19% 
35% 
26% 
43% 
20% 
1% Stelsel \oor 
verzekering 
vrouwelijke vertegen­
woordiging 
neen 
ja 
neen 
MQ) 
neen' 
Ja(Q) 
onb. 
neen 
neen 
neen 
neen 
ja(A) 
Ja(Q) 
ja(A) 
Ja(Q) 
neen 
ja(A) 
neen 
neen 
ja(A) 
neen 
neen 
ja(0) 
ja(A) 
neen 
neen 
ja(A) 
ja(A) 
neen 
neen 
ja (A) 
onb: cijfers onbekend 
" Kr wordt van uitgegaan dat vrouwelijke afgevaardigden evenredig zijn aan liet totale aantal vrouwelijke leden 
'' (Q) = quotastelsel; (A)= ander beleid; (U) gereserveerde zetels 
' Meest recente congres 
BRON: VROUWEN IN DE BESLUITVORMING IN VAKBONDEN, BRAITHWAITE, M, AND BYRNE, C, EW, BRUSSEL, 1994. Abréviations : 
FGTB: Fédération Générale des 
Travailleurs de Belgique 
AC: Akndemikenu's 
Cemralorganisaiionen 
LO: Landsorganisationcn i 
Denmark 
DAG: Deutsche 
Angcsiclltcn-Gcwcrkschall 
LX.H: Detttscher 
Gewet ksthaflsbund 
CC.OO: Confederation Siudical de 
Cummissioncs Obreras 
ELA: Solidaridad de Trabajadores 
Vasto 
UGT: Unión General de 
Trabajadores de Espana 
CFDT: Confederation Française 
Démocratique du Travail 
FO: Folie ( Hivrièrc 
GSEE: Greek General 
Confederation ol Labour 
ICTU: Irish Congress ol Trade 
Unions 
C1SL: Confederazionc Italiana 
Sindicati Lavoratori 
UIL: Uiiione Italiana del Lavoro 
CGT: Confédération Générale du 
'Travail de Luxembourg 
CNV: Christelijk Nationaal 
Vakverbond 
FNV: Federatie Nederlandse 
Vakbeweging 
MUI': Vak. riuralc voor 
Middelbaar en I loger 
Personeel 
UGT: Unión General dos 
Trabal hadores 
TUC: Trades Union Congress 
OGB: Osterreichischer 
Gewcrkschaftsbund 
SEK: Cyprus Workers Federation 
AKAVA-RY: Confederation «/"Trades 
Unions of University 
Employees 
SAK: Suomenammaltiliittojen 
Keskusjarejesto 
ASI: Althydiisambund Islands 
Greece 
CMTU: Confederation ol Trade 
Unions Malta 
LO: Landsorganisasjonen i 
Norge 
LO: Landsorganisasjonen i 
Sverige 
TCO: Tjaustcmannens 
Cciiualorganisation 
SGB: Si hwer/x-risi her 
( iewerkselialtsbund 
TUUK-IS: Confederation ol Turkish 
'Trade Unions 
86 
llEVORI>KRIN<; VAN EEN EVENWICH TIGE DEELNAME AAN DE IIESI l HTVOUMINc 
ZWEDEN - EEN STRATEGIE IN DE BESLUITVORMING 
Zweden telt in totaal 8,9 miljoen inwoners, waarvan 4,5 miljoen vrouwen en 4,4 miljoen mannen. In de 
leeftijdsgroep 20 tot en met 64 jaar is 2,5 miljoen vrouw en 2,58 miljoen man. In deze groep heeft 79,5% 
van de vrouwen en 83,9% van de mannen betaald werk» Het algemene vrouwenkiesrecht dateert van 
1919. 
Het politieke stelsel in Zweden 
Zweden is een representatieve democratie waar om de vier jaar parlementaire, gemeente- en provinciale 
verkiezingen worden gehouden. Het Zweedse parlement bestaat uit één kamer van 349 leden. Zweden 
heeft een evenredig kiesstelsel, waar men zich niet individueel kandidaat stelt. Kiezers stemmen op poli­
tieke partijen, en iedere partij heeft een lijst kandidaten voor kiesdistricten die meerdere gedeputeerden 
afvaardigen. 
Vrouwen in het Zweedse parlement 
Tussen 1971 en 1985 is het aantal vrouwen in het Zweedse parlement met 7% gestegen van 31 tot 38%. 
Na de verkiezingen van 1991 was er een kleine inzinking, toen hun aandeel met 5% daalde. Na de ver­
kiezingen van 1994 nam het percentage vrouwelijke parlementsleden weer toe tot 40%. Vrouwen zijn 
ook goed vertegenwoordigd in de Zweedse parlementaire commissies. 
Vrouwen op ministersposten 
Zweden telt het hoogste percentage vrouwelijke ministers: de helft van de regering is vrouw. Vrouwen zijn 
echter slecht vertegenwoordigd onder de hoge ambtenaren op de ministeries, waar zij slechts 29% uit­
maken. 
Vrouwen in gemeente-en provinciale raden 
In de laatste verkiezingen bereikte het percentage vrouwen in gemeente- en provinciale raden 48%, 
respectievelijk 41%. 
Onderzoek en gegevensverzameling 
In 1986 heeft de Zweedse regering een commissie ingesteld die gegevens moest verzamelen over de ver­
tegenwoordiging van vrouwen in de besturen van openbare instanties. 
Streefcijfers en tijdschema's 
Op gemeentelijk en regionaal niveau is het aandeel van vrouwen gelijk aan of zelfs hoger dan de 40% op 
nationaal niveau. De Zweedse regering heeft tijdlimieten gesteld voor een grotere vertegenwoordiging van 
vrouwen in de raden van bestuur van openbare instanties en regeringscommissies. In 1993 was het aan­
deel van vrouwen 32%. Voor 1995 was het doel 40%. Het uiteindelijke doel is gelijke vertegenwoordi­
ging in 1998. De regering heeft 5 miljoen SEK toegekend voor projectactiviteiten ter ondersteuning van 
actieve inspanningen om de deelname van vrouwen aan de politieke besluitvorming te vergroten. De uit­
voering van de plannen en verwante activiteiten hebben geleid tot een aanzienlijke toename van het aan­
tal vrouwen bij openbare instanties tot 40% in 1995. 
87 
BEVORDERING VAN EEN EVENWICHTIGE DEELNAME AAN DE BESLUITVORMING 
viteiten behoren lobbyen over ontwerp-wetge-
ving inzake gelijke behandeling van mannen en 
vrouwen, bewaking van de tenuitvoerlegging 
van richtlijnen en actieprogramma's en andere 
voor vrouwen belangrijke kwesties die haar 
zorgen baren, aan de orde stellen. Binnen het 
Platform van Europese sociale NGO's zijn ook 
andere leden betrokken bij de dialoog over 
gelijke kansen, zoals de Confederatie van 
gezinsorganisaties in de Europese 
Gemeenschap en het Europese anti-armoede-
netwerk. 
Met betrekking tot de toepassing van gen­
der-analyse in ontwikkelings-, samenwerkings-
en humanitaire hulpprogramma's heeft de 
Commissie een traditie opgebouwd van overleg 
en samenwerking met NGO's op dit terrein. 
Het grote netwerk Women in Development 
Europe (WIDE) vormt de spreekbuis van de 
vrouwen in ontwikkelingslanden en heeft 
belangrijke bijdragen geleverd voor de tot­
standkoming van Europees beleid. Zo heeft de 
Commissie zich ook ertoe verbonden, de men­
senrechten te beschermen en meer in het bij­
zonder de rechten van de vrouw. Tot de metho­
den om dit te bereiken behoren de bevordering 
van een pluralistische samenleving door de ver­
sterking van de geëigende organen, inclusief 
niet-gouvernementele organisaties (zie hoofd­
stuk 6). 
Het Europese Forum voor sociaal beleid zal 
in 1997 wederom bijeenkomen als onderdeel 
van de nieuwe dialoog en samenwerking tussen 
de organisaties uit de samenleving en de 
Europese instellingen. Het biedt de gelegen­
heid om de interactie te bestuderen van het 
beleid van gelijke behandeling met andete 
sociale onderwerpen als armoede, racisme en 
dergelijke, die niet rechtstreeks op vrouwen 
zijn gericht, maar die voor vrouwen wel reali­
teit zijn. 
88 
H00FDSTUK5 
VROUWEN IN STAAT 
STELLEN HUN RECHTEN 
UIT TE OEFENEN 
UITOEFENING 
VANRECHTEN 
Het wettelijk kader 
Het beginsel van gelijke behandeling is van­
uit het beginsel van gelijk loon voor mannelij­
ke en vrouwelijke werknemers voor gelijke 
arbeid in artikel 119 van het Verdrag tot 
oprichting van de Europese Gemeenschap uit­
gegroeid tot een volwassen programma van 
maatregelen voor gelijke behandeling. Naast 
artikel 1 19 van het Verdrag heeft de 
Gemeenschap secundaire wetgeving uitgevaar­
digd op het gebied van gelijk loon, gelijke 
behandeling op het werk, gelijke behandeling 
in stelsels van sociale zekerheid, gelijke behan­
deling in ondernemings- en sectorale regelin­
gen voor sociale verzekering en gelijke behan­
deling in zelfstandige beroepen. Er is ook een 
aantal hiermee verband houdende maatregelen 
genomen, zoals een Aanbeveling betreffende 
kinderopvang1 en een resolutie over de 
bescherming van de waardigheid van vrouwen 
en mannen op het werk.2 Deze resolutie werd 
aangevuld door een aanbeveling en een 
gedragscode van de Commissie, die door een 
verklaring van de Raad werden goedgekeurd 
Het wetgevingsprogramma is geïnterpreteerd 
en toegelicht door het Hof van Justitie van de 
Europese Gemeenschappen, veelal via prejudi­
ciële beslissingen op vragen die door nationale 
rechterlijke instanties uit hoofde van artikel 
Aanbeveling van de Raad (EEG) nr. 92/241 van 
31.3.1992, PB nr. L 123 van 08.05.1992. 
2 Resolutie van 29.5.1990, PB nr. C 157 van 27.6.1990, bk. 
2. 
89 
VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN 
177 zijn opgeworpen, maar ook door acties van 
de Commissie die uit hoofde van artikel 169 
zaken bij het Europese Hof van Justitie aan­
hangig kan maken. Het Hof heeft in het bij­
zonder jurisprudentie ontwikkeld over het 
begrip directe en indirecte discriminatie in de 
Gemeenschapswetgeving. De Gemeenschap 
heeft een aantal strategieën in gang gezet om 
mannen en vrouwen zich meer bewust te 
maken van hun wettelijke rechten, door de tot­
standbrenging van het Netwerk juridisch des­
kundigen en door steun aan conferenties over 
bepaalde belangrijke onderwerpen. 
Ook in de preambule van het Handvest van 
de Gemeenschap voor de sociale rechten van 
de werkenden (1989) wordt verwezen naar het 
beginsel van gelijke behandeling. Artikel 16 is 
specifiek gericht op het beginsel van gelijke 
behandeling van mannen en vrouwen. 
Gelijk loon 
Richtlijn 75/117/EEG van de Raad vormt een 
wettelijk kader voor de toepassing van het begin­
sel van gelijk loon voor gelijk werk of voor werk 
waaraan gelijke waarde wordt toegekend voor 
mannen en vrouwen. 
Mededeling gelijk loon voor werk 
van gelijke waarde 
Juni 1994 heeft de Commissie een 
Mededeling3 vastgesteld, waarin de reikwijdte 
en het begrip van gelijk loon voor werk van 
gelijke waarde worden gedefinieerd en een lei­
draad wordt gegeven voor de criteria waarmee 
rekening moet worden gehouden bij de evalu­
atie en classificatie van functies. Dit memoran­
dum diende ter informatie en overweging van 
belangstellende en -hebbende partijen. Het 
bevatte geen formele voorstellen. 
Zoals al in deze Mededeling was aangekon­
digd, heeft de Commissie op 17 juli 1996 een 
gedragscode voor werkgevers, werknemers en 
vakbonden goedgekeurd. Het is bedoeld als 
een praktische handleiding voor diegenen die 
dagelijks te maken hebben met problemen 
rond de tenuitvoerlegging van het beginsel van 
gelijk loon. Aanbevolen wordt informatie over 
loonuitbetalingen te verzamelen en te analyse­
ren om te bezien of er sprake is van discrimi­
natie, alsmede strategieën uit te werken om dis­
criminatie tegen te gaan. Ook worden adviezen 
gegeven over de ontwikkeling van niet-discri-
minatoire werkevaluatieprogramma's. 
In de loop der jaren is het Europese Hof van 
Justitie behulpzaam geweest bij het vaststellen van de reikwijdre van het beginsel van gelijk 
loon in de Gemeenschapswetgeving. Het heeft 
bijvoorbeeld een ruime interpretatie gegeven 
van het concept loon. Een van de opmerkelijk­
ste arresten was de zaak Barber4, waar het Hof 
bepaalde dat uitkeringen op grond van een 
bedrijfspensioen binnen het bereik van artikel 
119 van het Verdrag vielen. Dit heeft tot veel 
processen geleid. Een protocol bij het Verdrag 
betreffende de Europese Unie geeft een toe­
lichting op de tijdelijke gevolgen van dit arrest. 
Als gevolg hiervan heeft de Commissie een dis­
cussiestuk opgesteld met voorstellen voor 
amendering van Richtlijn 86/378/EEG van de 
Raad. In een recent arrest,5 heeft her Hof zijn 
jurisprudentie verder ontwikkeld en bepaald 
dat stukwerk eveneens onder artikel 119 valt. 
De Commissie heeft belangstelling getoond 
voor de gevolgen van collectieve arbeidsover­
eenkomsten en er zijn inbreukprocedures 
gestart uit hoofde van artikel 169 van het 
Verdrag tegen Lid-Staten die niet de noodzake­
lijke maatregelen hebben getroffen om te waar­
borgen dat het beginsel van gelijke beloning 
wordt geëerbiedigd. 
Gelijke behandeling 
Richtlijn 761 2071 EEG van de Raad vormt een 
wettelijk kader voor de toepassing van het begin­
sel van gelijke behandeling van mannen en vrou­
wen ten aanzien van de toegang tot het arbeids­
proces, de beroepsopleiding, de promotiekansen en 
de arbeidsvoorwaarden. 
Richtlijn 76/207/EEG van de Raad past het 
beginsel van gelijke behandeling toe ten aan­
zien van de toegang tot het arbeidsproces, de 
beroepsopleiding, de promotiekansen en de 
arbeidsvoorwaarden. Het Europese Hof van 
Justitie heeft een aantal arresten uitgesproken 
naar aanleiding van deze richtlijn. Het belang­
rijkste arrest in 1995 was de zaak Kalanke6. 
In deze zaak werd het Hof door een Duitse 
rechtbank de vraag voorgelegd of de deelstaat 
Bremen artikel 2, lid 4, van Richtlijn 
76/207/EEG inzake gelijke behandeling van 
Mededeling inzake gelijk loon voor werk van gelijke waar­
de, COM(94) 6 dcf. van 23.06.1994. 
4 Zaak C-262/88, Barber vs GRE, (1990| Jurisprudentie 
1889. 
5 Zaak C-400/93, Royal Copenhagen, [1995] 
Jurisprudentie I - 1295. 
Zaak C-450/93 Kalanke vs Freie Hansestadt Bremen, 
[1995] Jurisprudentie 1-3051 
90 
VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE OVER HET ARREST KALANKE 
Op 27 maart 1996 heeft de Commissie een mededeling gezonden naar de Raad en het Europees 
Parlement over de interpretatie van het arrest Kalanke8, waarin zij het standpunt inneemt dat quotas­
telsels die niet rigide zijn noch automatisch worden toegepast, geoorloofd zijn. Lid-Staten en werkge­
vers kunnen derhalve alle andere vormen van positieve actie voeren, inclusief het hanteren van flexi­
bele quota's. Naar de mening van de Commissie blijft een breed scala aan acties wettelijk mogelijk, die 
de toegang tot het arbeidsproces en de promotiekansen van de ondervertegenwoordigde categorie 
bevorderen. 
Ter illustratie geeft de mededeling een lijst maatregelen voor positieve actie, die als wettig worden 
beschouwd, zoals: 
• Quotas gekoppeld aan de vereiste kwalificatie voor de vacature, zolang rekening kan worden 
gehouden met bijzondere omstandigheden, die in bepaalde gevallen een uitzondering rechtvaardi­
gen op het beginsel van voorkeur voor de ondervertegenwoordigde sekse. 
• Plannen voor de promotie van vrouwen met voorschriften voor de juiste verhoudingen en tijdli­
mieten waarbinnen het aantal vrouwen zou moeten zijn toegenomen, maar zonder het opleggen 
van een automatische voorkeursregel wanneer individuele besluiten over aanstelling en promotie 
worden genomen. 
• Een beginselverplichting dat een werkgever bij voorkeur een persoon van het ondervertegenwoor­
digde geslacht aanwerft of bevordert; in zo'n geval kan niemand een individueel voorkeursrecht 
worden toegekend. 
• Kortingen op socialezekerheidspremies aan bedrijven die herintredende vrouwen in dienst nemen 
voor taken in sectoren waar vrouwen ondervertegenwoordigd zijn. 
• Overheidssubsidies voor werkgevers die vrouwen werven in sectoren waar zij ondervertegenwoor­
digd zijn. 
• Overige positieve acties gericht op opleiding, beroepskeuze, reorganisatie van werktijden en kin­
deropvang. 
Om een einde te maken aan de onzekerheid rond de juridische reikwijdte van positieve actie, heeft de 
Commissie besloten een wijziging in de bewoording van artikel 2, lid 4, van de Richtlijn gelijke behan­
deling voor te stellen, zodat de tekst de juiste rechtspositie zal weergeven, tetwijl toch enkele vormen 
van positieve actie mogelijk blijven. De Commissie is van mening dat het Hof alleen het specifieke ele­
ment van de wet van Bremen heeft veroordeeld, namelijk dat vrouwen het absolute en onvoorwaarde­
lijke recht op benoeming of promotie gaf. De verklarende wijziging luidt als volgt: 
"Deze Richtlijn vormt geen belemmering voor maatregelen die beogen te bevorderen dat mannen en 
vrouwen gelijke kansen krijgen, in het bijzonder door feitelijke ongelijkheden op te heffen welke de 
kansen van de ondervertegenwoordigde sekse op de in artikel 1, lid 1, bedoelde gebieden nadelig beïn­
vloeden." Tot de eventuele maatregelen behoort het geven van de voorkeur bij de toegang tot het 
arbeidsproces of bij promotie aan een persoon van het ondervertegenwoordigde geslacht, mits zulke 
maatregelen de beoordeling van de bijzondere omstandigheden van een individueel geval niet beletten. 
7 Mededeling van dé Commissie aan het Europees Parlement en de Raad over de interpretatie van het arrest van het Hof van 
Justitie op 17.10.1995 in zaak C-450 Kalanke vs Freie Hansestadt Bremen. COM(96) 88 def. van 27.03.1996, blz. 93. 
Zie ook de resolutie van het Europees Parlement van januari 1996 waarin het zijn bezorgdheid uit over de gevolgen van Kalanke 
en vraagt om een wijziging van artikel 2, lid 4, van de Richtlijn gelijke behandeling, PB nr. C 32 van 5-12.1996, blz. 24, punt 
20. 
91 
VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN 
mannen en vrouwen schond met zijn beleid 
om automatisch voorrang re geven aan vrou­
welijke kandidaten bij aanstelling en promotie 
in sectoren waar zij zijn ondervertegenwoor­
digd en waar een vrouwelijke kandidaat dezelf­
de kwalificaties bezit als een mannelijke kandi­
daat. 
Artikel 2, lid 4, van de Richtlijn gelijke 
behandeling stelt dat zij geen belemmering 
vormt voor de maatregelen die beogen te 
bevorderen dat mannen en vrouwen gelijke 
kansen krijgen, in het bijzonder door feitelijke 
ongelijkheden op te heffen, welke de kansen 
van de vrouwen op de toegang tof het arbeids­
proces, met inbegrip van promotiekansen en 
tot de beroepsopleiding, alsmede ten aanzien 
van de arbeidsvoorwaarden en onder bepaalde 
voorwaarden, de sociale zekerheid, nadelig 
beïnvloeden. Dit is over het algemeen in die 
zin opgevat dat positieve acties waren toege­
staan. 
Het arrest van het Hof heeft duidelijk 
gemaakt, dat nationale voorschriften die vrou­
wen absolute en onvoorwaardelijke prioriteit 
waarborgen bij benoeming of promotie, verder 
gaan dan het bevorderen van gelijke kansen en 
de grenzen van positieve actie overschrijden, 
behalve in de uitzonderingsgevallen die in arti­
kel 2, lid 4, van de richtlijn zijn genoemd. 
Op 30 april 1996 heeft het Hof van Justitie 
een historisch arrest uitgesproken in de zaak 
Cornwall9 door te bepalen dat het ontslag van 
een persoon die als man in dienst was geno­
men, maar die vervolgens een aantal geslachts-
veranderende operaties had ondergaan en een 
vrouw was geworden, discriminatie is op basis 
van geslacht en dat dit binnen het bereik van 
de Richtlijn gelijke behandeling valt. 
Stelsels van sociale zekerheid 
Richtlijn 7917f EEG biedt een wettelijk kader 
voor de tenuitvoerlegging van het beginsel van 
gelijke behandeling van mannen en vrouwen op 
het gebied van de sociale zekerheid. 
Het Hof heeft een aantal arresten over deze 
richtlijn uitgesproken. Het is van mening dat 
de richtlijn ook uitkeringen aan verzorgers10 en 
gratis geneesmiddelen aan gepensioneerden in 
het stelsel van de gezondheidszorg van het 
Verenigd Koninkrijk omvat.11 Er loopt nog een 
zaak betreffende gratis vervoer dat door lokale 
raden wordt toegekend.12 Huursubsidies aan 
mensen met een laag inkomen13 en een aanvul­
ling op het inkomen14 zijn echter van de richt­
lijn uitgesloten. Het Hof heeft de Lid-Staten 
niettemin enkele vormen van discriminatie 
toegestaan, waar kan worden aangetoond dat 
dit objectief gezien noodzakelijk is om te voor­
komen dat het complexe financiële evenwicht van het nationale socialezckerheidsstclsel wordt 
verstoord.'s 
Twee belangrijke zaken in 19l)5 betreffen de 
uitsluiting van laagbetaalde deeltijdwerkers van 
het Duitse nationale sociale-zekerheidsstelsel."' 
Het stelsel werd voor de Duitse rechtbanken 
aangevochten omdat het tot indirecte discrimi­
natie zou leiden - wat valt onder Richtlijn 
79/7/EEG van de Raad - aangezien het meer 
vrouwelijke dan mannelijke werknemers raakt. 
De overheid voerde het argument aan dat het 
stelsel gerechtvaardigd was omdat er een socia­
le vraag bestaat naar zogenaamde "kleine 
banen", waaraan alleen zou kunnen worden 
voldaan door deze van verplichte verzekeringen 
uit te sluiten. Opname van dergelijk werk in 
een wettelijk verplicht stelsel van sociale zeker­
heid zou een toename van zwart werk en ont­
duiking van de wet tot gevolg hebben. Dit 
argument werd door het Hof aanvaard, aange­
zien de gekozen maatregelen een weerspiege­
ling vormen van een legitiem sociaal beleid van 
de Lid-Staat wiens wetgeving ter discussie was 
gesteld, en zij hiervoor geëigend en noodzake­
lijk waren17. 
Evenzo werd in de zaak Laperre 18 van de 
Nederlandse regering verlangd een stelsel van 
sociale zekerheid te rechtvaardigen, dat was 
bedoeld om begunstigden een inkomen op het 
niveau van het sociaal minimum te garanderen. 
Zaak C-13/94, P vs S en Cornwall CC (nog niet gepubli­
ceerd). 
10 Zaak 150/85, Drake vs Chief adjudication Officer, [1986] 
Jurisprudentie 1995. 
Zaak C-137/94, The Queen vs Secretary of State for 
Health ex parte Cyril Richardson, [1995] Jurisprudentie I 
- 3407. 
12 Zaak C-228/94, Atkins, van 11.7.1994. (nog niet gepubli­
ceerd) 
Zaak 243/90, The Queen vs Secretary of State for Social 
Security ex parte Florence Rose Smithson, [1992] 
Jurisprudentie I - 476. 
Zaken C-63-64/91, Jackson en Cresswell vs Chief 
Adjudication Officer, [1992] Jurisprudentie 1-4737. 
Zaak C-328/91, Secretary of State for Social Security vs 
Thomas, [1993] Jurisprudentie 1-1247; zaak C-92/94, 
Graham, [1995] Jurisprudentie I - 2521; zaak C-l 54/92. 
Van Cant vs Rijksdienst voor pensioenen, [1993] 
Jurisprudentie I - 3811. 
Zaak C-317/93, Nolte vs Landcsvcrsicherimgsansralt 
Hannover (nog niet gepubliceerd) en /.aak C-444/93, 
Megner en Schcffel vs Innungskrankenkasse Vordcrpllaz 
(tegenwoordig Innungskrankenkasse Rlieinhessen-Pflaz 
(nog niet gepubliceerd)). 
17 Zie ook zaak 171/88, Rinner-Kuhn, [1989] Jurisprudentie 
2743. 
Zaak C-8/94, C.B. Laperre vs Bestuurscommissie beroeps­
zaken in de provincie Zuid-Holland, 11996) 
Jurisprudentie I - 273. 
92 
Er gelden voorwaarden die verband houden 
met voorgaande arbeidscontracten en leeftijd, 
ongeacht of de aanvrager enige middelen van 
bestaan heeft. Hoewel werd vastgesteld dat het 
stelsel andere gevolgen voor vrouwen heeft, 
was het Hof van mening dat de regering had 
aangetoond dat het stelsel noodzakelik was om 
een doelstelling van sociaal beleid te verwezen­
lijken die geen verband hield met enige discri­
minatie op basis van geslacht. 
Ondernemings- en sectorale 
regelingen inzake sociale zekerheid 
Richtlijn 86/378/EEG van de Raad geeft een 
wettelijk kader voor de tenuitvoerlegging van het 
beginsel van gelijke behandeling van mannen en 
vrouwen in ondernemings- en sectorale regelingen 
inzake sociale zekerheid. 
De Raad heeft op 2 december 1996 een 
gewijzigd voorstel voor een Richtlijn van de 
Raad aangenomen, waarin de Richtlijn van de 
Raad voor de tenuitvoerlegging van het begin­
sel van gelijke behandeling van mannen en 
vrouwen in ondernemings- en sectorale rege­
lingen inzake sociale zekerheid19 wordt aange­
past. De Commissie had een voorstel voor deze 
wijziging ingediend na het arrest Barber vs 
GRE en de verduidelijking van de reikwijdte 
van dit arrest in het protocol en in zes arresten 
van het Hof van Justitie. De Commissie heeft 
een voorstel voor bedoelde wijziging inge­
diend.20 Zij heeft ook onderzoek verricht naar 
de individualisering van uitkeringen inzake de 
sociale zekerheid (zie hoofdstuk 3). 
Gelijke behandeling van 
zelfstandig werkzame personen en 
hun partyiers 
Richtlijn 86/613/EEG van de Raad geeft een 
wettelijk kader voor de toepassing van het begin­
sel van gelijke behandeling van zelfstandig werk­
zame mannen en vrouwen, de landbouwsector 
daarbij inbegrepen. De richtlijn omvat onder 
meer bescherming tijdens zwangerschap en moe­
derschap. 
Richtlijn 86/613/EEG van de Raad21 beoogt 
vrouwen te beschermen, wier beroepsstatus 
onduidelijk is, in het bijzonder echtgenotes die 
meewerken in gezinsbedrijven, de landbouw­
sector daarbij inbegrepen. De Commissie heeft 
vastgesteld dat de richtlijn niet de verwachte 
gevolgen heeft gehad voor zelfstandig werken­
den en hun echtgenotes. Dit is het duidelijkste 
merkbaar bij vrouwen die in een gezinsbedrijf 
werken en geen beroepsstatus hebben als werk­
neemster of zakenpartner, omdat zij getrouwd 
zijn of een andere relatie hebben met de eige-VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN 
naar van het bedrijf. De Commissie bereidt een 
evaluatie van de situatie voot met het oog op 
een herziening van de richtlijn in 1997.22 
Communautaire tvetgeving inzake 
zwangerschap en moederschap 
Richtlijn 92/85/EEG van de Raad biedt een 
wettelijk kader voor de bescherming van werk­
neemsters tijdens de zwangerschap, na de beval­
ling en tijdens de lactatie. 
Richtlijn 92/85/EEG van de Raad van 19 
oktober 1992 introduceert maatregelen die 
moeten aanmoedigen tot het verbeteren van de 
veiligheid en de gezondheid op het wetk van 
werkneemsters tijdens de zwangerschap, na de 
bevalling en tijdens de lactatie.23 
De richtlijn was gebaseerd op artikel 118 A 
van het Verdrag. De belangrijkste bepalingen 
kunnen als volgt worden samengevat: 
Een vrouw is niet verplicht tijdens zwanger­
schap en gedurende een bepaalde periode na de 
bevalling, dat doof de bevoegde nationale 
instantie dient te worden vastgesteld, nacht­
werk re verrichten, op voorwaarde dat zij een 
medisch certificaat overlegt, waarin gesteld 
wordt dat nachtrust noodzakelijk is voor haar 
veiligheid of gezondheid. 
Vrouwen hebben het recht op betaald verlof 
om prenatale onderzoeken te ondergaan, 
indien deze tijdens werkuren moeten plaatsvin­
den. Ontslag wegens zwangerschap is verbo­
den. Een vrouw is beschermd gedurende de 
periode vanaf het begin van de zwangerschap 
tot het einde van het moederschapsverlof, 
behalve in uitzonderlijke gevallen die geen ver­
band houden met de zwangerschap en die uit 
hoofde van de nationale wetgeving en/of 
gebruiken zijn toegestaan en na toestemming 
van de bevoegde autoriteiten. Indien een werk­
nemer wordt ontslagen, moet de werkgever de 
redenen voor het ontslag schriftelijk meedelen. 
Contractuele rechten blijven gelden voor vrou­
wen die met zwangerschapsverlof zijn. 
aan te vullen 
20 PB nr. L 225 van 12.08.1986, blz. 40; corrigendum op 
artikel 2, lid 2. in PB nr. L 283 van 4.10.1986, blz. 27. 
21 PB nr. L 359 van 19.12.1986, blz. 56. 
Vierde communautaire actieprogramma op middellange 
termijn voor mannen en vrouwen, COM(95)381 def. van 
19.07.1995, Brussel. 
Tiende bijzondere richtlijn in de zin van artikel 16, lid 1, 
van Richtlijn 89/391/EEG, PB nr. L 348 van 28.11.1992, 
blz. 1. 
93 
VROUWEN IN STAAF STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN 
TOEGANG TOT DE RECHTSGANG 
Toegang tot justitie is verankerd als een zelfstandig recht in 
de richtlijnen gelijke behandeling. De meeste geschillen 
betroffen artikel 6 van de richtlijn gelijke behandeling. 
Artikel 6 van Richtlijn 76/207/EEG van de Raad 
De Lid-Staten nemen in hun interne rechtsorde de nodige 
voorschriften op om een ieder die meent te zijn benadeeld 
door de niet-toepassing te zijnen aanzien van het beginsel 
van gelijke behandeling in de zin van de artikelen 3, 4 en 5 
de mogelijkheid te bieden om zijn rechten voor het gerecht 
te doen gelden na eventueel een beroep op andere bevoeg­
de instanties te hebben gedaan. 
Toegang tot de rechtsgang is eveneens erkend als funda­
menteel recht van de communautaire wetgeving.24 
Zaak 222/84 Johnston vs RUC [1986] Jurisprudentie 
427. 
Feiten: Volgens een ministerieel decreet kunnen besluiten 
die door de Chief Constable van de RUC worden geno­
men, niet door een gerechtshof of een ander onafhankelijk 
orgaan worden herzien. 
Het Hof bepaalde dat dit besluit in strijd is met artikel 6 
van de richtlijn gelijke behandeling. Het Hof van Justitie 
verwees naar artikel 6 EVRM 1951 (Europees Verdrag tot 
bescherming van de rechten van de mens); met de beginse­
len hiervan moet in het communautaire recht rekening 
worden gehouden. Het Hof stelde dat attikel 6 van de 
richtlijn gelijke behandeling rechtstreekse gevolgen heeft, in 
die zin dat de betrokken personen daadwerkelijk op de door 
de richtlijn toegekende rechten voor de nationale gerechts­
hoven mogen steunen. Als argument werd aangevoerd dat 
de eis van rechtscontrole een algemeen rechtsbeginsel weer­
spiegelt, dat is ingebed in de constitutionele tradities van de 
Lid-Staten. Het Hof bevestigde dat de bevoegde autoriteit 
door het ministeriële decteet een individu kan beroven van 
de mogelijkheid, de hem toebedeelde rechten via een juri­
dische procedure te verdedigen, en derhalve in strijd is met 
artikel 6 van de richtlijn gelijke behandeling. 
Zaak 222/86, UNECTPF vs Heylens, [1987] Jurisprudentie 4097. Er moet een aaneengesloten periode van ten 
minste 14 weken zwangerschaps- /moeder­
schapsverlof worden toegekend vóór of na de 
bevalling, in overeenstemming met de nationa­
le wetgeving/gebruiken. Er moet echter sprake 
zijn van een periode van zwangcrschaps-/moe-
derschapsverlof van ten minste 2 weken voor 
en/of na de bevalling, zulks eveneens in over­
eenstemming met de nationale wetgeving/ 
gebruiken. Tijdens het zwangerschaps-/moe-
derschapsverlof moet loonuitbetaling doorgaan 
of moet er een adequate toelage worden toege­
kend volgens de nationale wetgeving en/of 
gebruiken. 
De Lid-Staten wordt verzocht zodanige 
maatregelen in hun nationale wetgeving op te 
nemen, dat alle werkenden hun rechten uit 
hoofde van de richtlijn gerechtelijk kunnen 
afdwingen en/of, in overeenstemming met de 
nationale wetgeving en/of gebruiken, een 
beroep op andere bevoegde autoriteiten kun­
nen doen. 
Ouderschapsverlof 
Richtlijn 96/34/EG van de Raad implemen­
teert de raamovereenkomst inzake ouderschaps­
verlof en verlof om gezinsredenen, die door 
UNICE, CEEP en EVV is gesloten en geeft mini­
mumeisen aan. 
In 1984 werd een voorstel voor een richtlijn 
over ouderschapsverlof of verlof om gezinsre­
denen voorgesteld25, gebaseerd op artikel 100 
van het Verdrag. De regering van het Verenigd 
Koninkrijk verzette zich hiertegen, vooral van­
wege de kosten die zo'n richtlijn naar haar 
mening met zich zou brengen. Het voorstel 
kwam weer ter sprake toen de Overeenkomst 
betreffende de sociale politiek in werking trad. 
De Commissie raadpleegde de sociale partners 
op 22 februari 1995 over de mogelijke acties 
om beroeps- en gezinstaken beter met elkaar te 
verenigen en op 21 juni van dat jaar over de 
aard van de acties ten aanzien van ouder­
schapsverlof. Op 7 juli 1995 hebben UNICE, 
CEEP en EW te kennen gegeven dat zij wil­
len onderhandelen en de Commissie heeft haar 
wetgevingsinitiatief op 20 juli voor een periode 
van 9 maanden opgeschort. Op 14 december 
1995 hebben de sociale partners een raamover­
eenkomst inzake ouderschapsverlof getekend 
en de Commissie verzocht deze aan de Raad 
voor te leggen, opdat hij een besluit kan nemen 
en tevens de minimale voorschriften vaststellen 
die voor alle Lid-Staten met uitzondering van 
het Verenigd Koninkrijk bindend zouden zijn. 
Dit was een belangrijke gebeurtenis, aangezien 
PB nr. C 316 van 27.11.1984, blz. 7. 
94 
VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN 
de overeenkomst over ouderschapsverlof de 
eerste wet is die door de sociale partners onder 
de Overeenkomst betreffende de sociale poli­
tiek is overeengekomen. 
Tijdens de vergadering van de Raad (Arbeid 
en Sociale Zaken) van 29 maart 1996 bereikten 
de 14 Lid-Staten politieke overeenstemming 
over de door de sociale partners gesloten raam­
overeenkomst betreffende ouderschapsverlof. 
De richtlijn werd in de vergadering van de 
Raad van 3 juni 1996 aangenomen. De bij de 
richtlijn gevoegde raamovereenkomst geeft 
minimale voorschriften voor ouderschapsverlof 
en arbeidsverzuim door overmacht, opdat 
ouders gemakkelijker beroeps- en gezinstaken 
met elkaar kunnen combineren. 
De raamovereenkomst voorziet in een indivi­
dueel recht op ouderschapsverlof, dat in begin­
sel niet overdraagbaar is, aan alle mannelijke en 
vrouwelijke werknemers na de geboorte of 
adoptie van een kind, zodat zij in staat worden 
gesteld hun kind ten minste drie maanden tot 
maximaal acht jaar te verzorgen. De toeken-
ningsvoorwaarden en gedetailleerde voorschrif­
ten voor het ouderschapsverlof zullen wettelijk 
en/of in collectieve arbeidsovereenkomsten in 
de Lid-Staten worden gedefinieerd. Zolang de 
minimale voorschriften van de kaderovereen­
komst in acht worden genomen, kunnen de 
Lid-Staten en/of sociale partners in het bijzon­
der: 
• beslissen of het ouderschapsverlof als vol-
of deel tijd verlof, in gedeelten of in de vorm 
van uitgesteld verlof wordt toegekend; 
• het recht op ouderschapsverlof afhankelijk 
stellen van een werk- en/of anciënniteitspe-
riode van ten hoogste één jaar; 
• de voorwaarden en uitvoeringsbepalingen 
van het ouderschapsverlof aanpassen aan de 
bijzondere omstandigheden van adoptie; 
• perioden vaststellen waarbinnen de desbe­
treffende werknemer zijn werkgever van 
zijn voornemen in kennis moet stellen, 
onder vermelding van het begin en het 
einde van de verlofperiode; 
• de omstandigheden vaststellen waarin de 
werkgever het recht heeft de toekenning 
van ouderschapsverlof uit te stellen om 
gerechtvaardigde redenen in verband met 
het functioneren van het bedrijf; 
• bijzondere regelingen toestaan om te voor­
zien in de functionele en organisatorische 
behoeften van kleine ondernemingen. 
De richtlijn bevat een aantal waarborgen dat 
de werknemers van hun recht op ouderschaps­
verlof gebruik kunnen maken. De Lid-Staten 
en/of sociale partners moeten de nodige maat­
regelen nemen om de werknemers tegen ont­slag wegens het aanvragen of opnemen van 
ouderschapsverlof te beschermen, zoals: 
• her recht van de werknemer om na afloop 
van het ouderschapsverlof terug te keren in 
zijn oude functie of, indien dat niet moge­
lijk is, in een gelijkwaardige of vergelijkba­
re functie die in overeenstemming is met 
zijn arbeidsovereenkomst of arbeidsverhou­
ding; 
• ongewijzigde handhaving tot het einde van 
het ouderschapsverlof van de op de datum 
van ingang van het ouderschapsverlof door 
de werknemer verworven rechten of rech­
ten in wording. 
Bovendien wordt de Lid-Staten en/of de 
sociale partners verzocht, de noodzakelijke 
maatregelen te treffen om werknemers toe te 
staan hun werk te verzuimen in geval van over­
macht door onvoorziene gezinsomstandighe­
den als ziekte of ongeval, waardoor de onmid­
dellijke aanwezigheid van de werknemer is ver­
eist. 
De Lid-Staten moeten uiterlijk twee jaar na 
de vaststelling van de richtlijn aan de bepalin­
gen hiervan voldoen. 
In de richtlijn wordt niet gesproken over het 
inkomen gedurende het ouderschapsverlof. De 
richtlijn zal een verbetering betekenen van de 
situatie in drie Lid-Staten: Ierland, België en 
Luxemburg. 
OVERIGE KWESTIES 
In een rechtsgemeenschap als de Europese 
Unie is het niet verwonderlijk, dat de aandacht 
is gericht op beginselen van afdwinging van het 
communautaire recht. Procederen over geschil­
len inzake gelijke behandeling is niet het enige 
instrument om gelijke behandeling af te dwin­
gen. Een beleid van gelijke behandeling kan 
positieve effecten hebben die de draagwijdte 
van wetsconcepten van gelijke behandeling te 
boven gaan. 
Seksuele intimidatie 
De Commissie heeft in 1991 een 
Aanbeveling over de bescherming van de waar­
digheid van mannen en vrouwen op het werk 
en een gedragscode om seksuele intimidatie 
tegen te gaan vastgesteld. Beide teksten kunnen 
worden gezien in het licht van de Europese 
sociale politiek en de verbetering van de levens-
en arbeidsomstandigheden. Het initiatief van 
de Commissie is voorafgegaan door een 
belangrijke resolutie van de Raad over dit 
Resolutie van de Raad van 29.5.1990, PB nr. C 157 van 
27.06.1990, blz. 3. 
95 
VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN 
onderwerp26, door onderzoek in de (destijds) 
twaalf Lid-Staten en door vragen in het 
Europees Parlement. Na de aanname van de 
aanbeveling en de gedragscode bleken er een 
groter bewustzijn van, en activiteiten rond het 
probleem van seksuele intimidatie in de Lid-
Staten te bestaan. In de tweede helft van de 
jaren negentig gaat het erom dit probleem 
doeltreffend en zo breed mogelijk aan te pak­
ken en het te betrekken in de onderhandelin­
gen over collectieve arbeidsovereenkomsten. 
Als onderdeel van het vierde communautaire 
actieprogramma op middellange termijn heeft 
de Commissie haar voornemen aangekondigd 
een wetsinstrument uit te werken om seksuele 
intimidatie op het werk tegen te gaan en de 
sociale partners bijeen te brengen om hun rol 
in zo'n proces te overwegen. Tegelijkertijd is in 
het vierde actieprogramma voor gezondheid en 
veiligheid op het werk (1996-2001) vastgesteld 
dat er op de arbeidsplaats bijzondere maatrege­
len voor vrouwen moeten worden getroffen. 
Actie drie van het nieuwe gezondheids- en vei­
ligheidsprogramma bepaalt dat er onderzoek 
moet worden verricht naar de mate van, en het 
omgaan met geweld op de arbeidsplaats. 
Daartoe is de Commissie op 24 juli 1996 de 
eerste overlegronde met de sociale partners 
begonnen over de bescherming van de waar­
digheid van mannen en vrouwen op het werk; 
dit overleg is eind oktober 1996 afgerond. 
Bewijslast 
In het eerste actieprogramma op middellan­
ge termijn27 heeft de Commissie gewezen op 
het verband tussen de mate waarin toegang tot 
informatie kan worden verkregen en de toepas­
sing van de wetten inzake gelijke behandeling 
in de Lid-Staten. Zij stelde de ongelijkheid in 
de bewijslast in geschillen en procedures vast. 
In het daaropvolgende rapport werd commu­
nautaire actie aanbevolen om de bewijslast in 
geschillen betreffende gelijke behandeling for­
meel om te keren. Dit punt werd opgenomen 
in het tweede communautaire actieprogramma 
op middellange termijn (1986-1990) en in 
1988 heeft de Commissie een ontwerp-richt­
lijn28 ingediend. De Raad kon echter over de 
tekst niet tot overeenstemming komen. De 
Commissie besloot vervolgens de sociale part­
ners te raadplegen. De eerste overlegronde ging 
op 5 juli 1995 van start en de tweede op 7 
februari 1996. Op 3 juni 1996 maakten de 
sociale partners bekend dat zij niet van plan 
waren het interne onderhandelingsproces voort 
te zetten. Daarom heeft de Commissie besloten 
de Raad een voorstel voor een richtlijn voor te 
leggen over een aanpassing, in plaats van 
omkering, van de bewijslast in gevallen van dis­
criminatie op basis van geslacht. Op een confe­
rentie in Belfast van 1 tot en met 3 maart 1996 bleek het thema van de bewijslast en de toepas­
sing van een gedeeltelijke omkering van de 
bewijslast na de arresten Danfoss29, Hndcrby"' 
en Royal Copenhagen11 in een .i.ini.il I kl 
Staten toch problematisch. 
Atypisch werk 
Het Europese Hof van Justitie heeft de 
bescherming van deeltijdwerk verbeterd door 
te erkennen dat bepaalde vormen van ongun­
stige behandeling van deeltijdwerk neerkomen 
op indirecte discriminatie naar geslacht. 
Niettemin is deze bescherming verre van volle­
dig. 
De Commissie heeft een voorstel voor een 
richtlijn ingediend om de bescherming van 
deeltijdwerkenden evenredig aan voltijdwerk te 
verbeteren32, maar dit voorstel werd niet door 
de Raad overgenomen (1989). De Commissie 
stelde eveneens drie voorstellen op onder drie 
verschillende rechtsgrondslagen: een onder 
artikel 100 van het Verdrag over de geleidelijke 
onderlinge afstemming van de wetgeving van 
de Lid-Staten inzake bepaalde arbeidsverhou­
dingen betreffende de arbeidsvoorwaarden 
(deeltijd- en tijdelijk werk)33, een onder artikel 
100 A over bepaalde arbeidscontracten en -ver­
houdingen die leiden tot concurrentieversto­
ringen (deeltijd- en tijdelijk werk)34 en een 
derde voorstel onder artikel 118 A over 
gezondheids- en veiligheidsaspecten van tijde­
lijk werk. Laatstgenoemd voorstel werd op 25 
juni 1991 aangenomen, terwijl de andere voor­
stellen nu onder de Overeenkomst betreffende 
de sociale politiek worden bestudeerd. De 
sociale partners zijn in de loop van 1996 
onderhandelingen begonnen over het onder­
werp flexibele werktijden en werkzekerheid. 
27 COM(81) 758 dcf. van 9.12.1981, Brussel. 
28 PB nr. C 176 van 5.07.1988, blz.5. 
Zaak 109/88, Handels-og-Kontorfunktionaerernes 
Forbund i Danmark vs Dansk Arbejdsgiverforening (voor 
Danfoss), [1989] Jurisprudentie 3199. 
30 Zaak C-127/92, Enderby vs Frcnchay Area Health 
Authority, [1993] Jurisprudentie 1-5535. 
Zaak C-400/93, Specialarbejtlerforbuiulet i Danmarken 
Dansk Industri, voorheen lndustriens Arbejdsgivere, voor 
Royal Copenhagen A/S, 11995] Jurisprudentie I - 1275. 
32 PB nr. C 62 van 12.03.1982, blz. 7. 
33 PB nr. C 224 van 8.09.1992, blz. 4. 
34 PB nr. C 224 van 8.09.1992, blz. 6. 
96 
VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT IE OEFENEN 
De overheidsopdrachten 
Op 27 november 1996 heeft de Commissie 
het Groenboek "De overheidsopdrachten in de 
Europese Unie: beschouwingen over een toe­
komstig beleid"35. 
Het Groenboek wijst op de mogelijkheid, 
voor de uitvoering van gegunde overheidsop­
drachten als voorwaarde de inachtneming van 
sociale verplichtingen te stellen; bijvoorbeeld 
de bevordering van de werkgelegenheid van 
vrouwen. 
Het Groenboek nodigt alle belangstellenden 
en belanghebbenden uit, zich uit te spreken 
over de noodzaak de richtlijnen voor over­
heidsopdrachten te verduidelijken. I let analy­
seert de bestaande mogelijkheden om via de 
wetgeving inzake overheidsopdrachten de 
communautaire en nationale doelstellingen 
van sociaal beleid te verwezenlijken. 
AFDWINGEN VAN RECHTEN 
EN RECHTSMIDDELEN 
Werking van het communautaire 
processtelsel 
De Lid-Staten, individuen en ondernemin­
gen worden op diverse wijzen verplichtingen 
op grond van communautaire wetten opgelegd 
- via verdragsbepalingen, richtlijnen, aanbeve­
lingen enzovoort. In veel opzichten zijn de ver­
plichtingen voor de Lid-Staten bindend. Op 
grond van artikel 5 van het EG-Verdragzijn de 
Lid-Staten door een zogenaamde "loyaliteits­
clausule" gebonden, de nakoming van de uit 
het Verdrag betreffende de Europese Unie 
voortvloeiende verplichtingen te verzekeren en 
zich te onthouden van alle maatregelen die de 
verwezenlijking van de doelstellingen van het 
Verdrag in gevaar kunnen brengen. 
Communautaire wetten kunnen op Europees 
niveau worden afgedwongen via rechtstreekse 
acties van Commissie, individuen, onderne­
mingen en andere publiek- of privaatrechtelij­
ke organen. Zij kunnen ook op nationaal 
niveau worden afgedwongen door een beroep 
op de beginselen van middellijke en onmiddel­
lijke gevolgen en schade tegen de Lid-Staten 
uit hoofde van de principes in de gevoegde 
zaken C-6/90 en 9/90 Francovich en Bonifaci 
vs Italië.36 Deze jurisprudentie is verder uitge­
werkt in de gevoegde zaken C-46/93 en C-
48/93 Brasserie du pêcheur37 Het resultaat is 
een gecompliceerd web van juridische discus­
sies, nationale en Europese wettelijke rechten, 
rechtsinstrumenten en -procedures die teza­men het unieke en kenmerkende communau­
taire recht vormen. 
Rechtstreekse afdwinging 
door de Commissie 
De Commissie kan communautaire wetten 
rechtstreeks voor het Hof van Justitie afdwin­
gen ingeval een Lid-Staat de verplichtingen 
krachtens de wetgeving van de Europese 
Gemeenschap niet of onjuist nakomt. De 
bevoegdheden van de Commissie op dit punt 
zijn vastgelegd in de artikelen 169 en 171 van 
het Verdrag. Het Hof van Justitie kan een Lid-
Staat die niet de noodzakelijke maatregelen 
treft na de vaststelling door het Hof dar hij de 
Europese wetgeving heeft geschonden, een 
boete opleggen. In iedere richtlijn die door de 
Europese Gemeenschap tot wet is verheven, 
wordt van de Commissie verlangd een verslag 
over de toepassing ervan in de Lid-Staten op te 
stellen. Deze verslagen geven vaak de nodige 
informatie om te bepalen of een Lid-Staat al 
dan niet de bepalingen van de communautaire 
wet correct in zijn nationale recht heeft opge­
nomen. Een andere bron van informatie zijn 
de klachten die individuen bij de Commissie 
en de leden van het Europees Parlement indie­
nen. Pressiegroepen en openbare organen kun­
nen ook klachten naar de Commissie zenden. 
Zo hebben de British and Northern Ireland 
Equal Opportunities Commission en het 
Trades Union Congress een klacht bij de 
Commissie ingediend over de duur van proce­
dures inzake gelijk loon voor werk van gelijke 
waarde en over de opheffing van de "Wages 
Councils" (loonraden) in her Verenigd 
Koninkrijk. 
In 1995 heeft de Commissie naar vier Lid-
Staten (België, Frankrijk, Griekenland en 
Italië) een onderzoek ingesteld, omdat zij de 
nationale voorschriften die vrouwen nachtwerk 
verbieden, niet zodanig hadden aangepast dat 
zij verenigbaar zijn met de richtlijn gelijke 
behandeling 76/207/EEG en de jurisprudentie 
van het Hof van Justitie.38 Er werd een 
inbreukprocedure tegen België in gang gezet, 
omdat dit land de Commissie niet had verwit­
tigd van de maatregelen om aan het arrest van 
het Hof in zaak C-173/91 Commissie vs 
België39 te voldoen. In dit arresr stelde het Hof 
aan te vullen 
36 [199Ij Jurisprudentie 1-5357. 
37 [1996| Jurisprudentie I - 1029. 
38 Zaken C-345, Stoeckel, [1991 [ Jurisprudentie I - 4047, 
bl/.. 89; C-158, Levy, |1993| Jurisprudentie I - 4287, blz. 
91 en C-13, Minne, 11994) Jurisprudentie 1 - 371, blz. 
93.. 
Zaak C-173, Commissie vs. België, [1993] Jurisprudentie 
1 - 673, blz. 91. 
97 
VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN 
BEWIJSLAST 
Het Hof van Justitie heeft met de volgende zaken jurisprudentie ontwikkeld over het thema van de 
bewijslast in gevallen van indirecte discriminatie in verband met gelijk loon. 
Zaak 109/88 Handels-og-Kontorfunktiona-erernes Forbund i Danmark vs Dansk 
Arbejdsgiverforening (voor Danfoss) [19891 Jurisprudentie 3199. 
In deze zaak stelde het Hof dat de eis aan de Lid-Staten om te waarborgen dat er doeltreffende mid­
delen beschikbaar zijn om de inachtneming van het beginsel van gelijk loon te verzekeren, moet leiden 
tot een zodanige interpretatie, dat nationale voorschriften inzake de bewijslast moeten worden aange­
past in specifieke situaties, waar dergelijke aanpassingen van wezenlijk belang zijn voor een doel­
treffende tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke behandeling. In dit geval was de situatie volle­
dig ondoorzichtig: de verzoekers konden enkel een verschil in de gemiddelde lonen onderscheiden en 
beschikten derhalve niet over effectieve middelen om het beginsel van gelijk loon voor de nationale 
rechterlijke macht af te dwingen. De bewijslast moest derhalve zodanig worden verschoven dat de 
werkgever diende aan te tonen dat zijn loonpolitiek niet discriminatoir was. 
Zaak C-127/92 Enderby vs Frenchay Area Health Authority [1993] Jurisprudentie 1-5535. 
In deze zaak bepaalde het Hof dat, indien een werkgever een volledig ondoorzichtig salarisstelsel han­
teert, het aan hem is, aan te tonen dat zijn loonpolitiek niet discriminatoir is, indien een vrouwelijke 
werknemer aan de hand van het salaris van een vrij groot aantal werknemers kan vaststellen dat het 
gemiddelde salaris van vrouwen lager is dan dat van mannen. De nationale rechterlijke instanties moe­
ten beoordelen of zij al dan niet statistieken, waaruit blijkt dat het salaris van een groep vrouwelijke 
werknemers lager is dan het salaris van een groep mannelijke werknemers, in hun overwegingen betrek­
ken. Zij moeten besluiten of de statistieken op adequate wijze individuen dekt, of deze enkel toevalli­
ge omstandigheden of kortdurende verschijnselen dekken en of zij over het algemeen significant lijken. 
Zaak C-400/93 Specialarbejderforbundet i Danmark en Dansk Industri, voorheen Industriens 
Arbejdsgivere voor Royal Copenhagen A/S [1995] Jurisprudentie 1-1275. 
In deze zaak achtte het Hof de constatering dat er een gemiddeld loonverschil bestaat tussen twee groe­
pen werknemers van verschillend geslacht, onvoldoende als bewijs van discriminatie tussen beide groe­
pen. De redenen voor het verschil in lonen kunnen in overweging worden genomen. De bewijslast 
voor de rechtvaardiging van de verschillen ligt bij de werkgever, indien het niet mogelijk is de factoten 
vast te stellen die de verschillen in het basistarief of de salariseenheid bepalen. Het is de taak van de 
nationale rechterlijke macht om te bepalen of aan de voorwaarden voor de verschuiving van de bewijs­
last is voldaan. 
98 
VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN 
een schending van artikel 119 van het EG-
Verdrag vast, doordat wetgeving was gehand­
haafd die vrouwen van boven de zestig jaar niet 
in aanmerking laat komen voor aanvullende 
afvloeiingstoelagen, hoewel deze wel aan man­
nen tot de leeftijd van 65 worden uitbetaald. 
Er lopen nog inbreukprocedures tegen 
Frankrijk, die al dateren van 1990, waarbij de 
Commissie aanvoert dat Frankrijk geen passen­
de actie heeft ondernomen om te voldoen aan 
de bepalingen van het arrest in zaak 312/86 
Commissie vs Frankrijk.40 In dit arrest heeft 
het Hof bepaald dat bepaalde collectieve 
arbeidsovereenkomsten, die vrouwen voorde­
len boden, in strijd waren met de richtlijn gelij­
ke behandeling en niet voldeden aan de voor­
waarden van positieve actie van artikel 2, lid 4, 
van genoemde richtlijn. De Commissie heeft 
inbreukprocedures tegen zes Lid-Staten41 opge­
schort; genoemde landen hadden haar niet ver­
wittigd van de nationale toepassingsmaatrege­
len om te voldoen aan de verplichtingen van 
richtlijn 86/378/EEG van de Raad. Aanvaard 
werd dat er reële problemen zijn met de omzet­
ting van deze richtlijn na het arrest van het Hof 
in de zaak Barber vs GRE.42 
Prejudiciële beslissingen 
Een nationale rechterlijke instantie kan een 
procedure opschorten wanneer een vraag is 
opgeworpen over de interpretatie of geldigheid 
van wetgeving van de Europese Gemeenschap, 
en het Hof van Justitie op grond van artikel 
117 EG-Verdrag verzoeken hierover een uit­
spraak te doen. Deze procedure heeft de groot­
ste invloed gehad voor de communautaire wet­
geving inzake gelijke kansen en heeft het Hof 
het instrument verschaft waarmee het de 
beginselen van de communautaire wetgeving 
kan ontwikkelen. ledere nationale rechterlijke 
instantie kan het Hof van Justitie om een uit­
spraak verzoeken en ieder Hooggerechtshof 
zou dit moeten doen. In de praktijk gebeurt dit 
laatste niet altijd: een Hooggerechtshof kan 
besluiten dat de desbetreffende Europese wet 
voldoende helder is of niet van doorslaggevend 
belang voor het onderhavige geschil. Het staat 
een nationale rechterlijke instantie altijd vrij 
het Hof een vraag voor te leggen over een 
bepaald aspect van het communautaire recht 
waarover al een uitspraak is gedaan. Het Duitse DOELTREFFENDE 
RECHTSMIDDELEN 
Zaak 14/83, Von Colson en Kamann vs Land 
Nordrhein-Westfalen [1984] Jurisprudentie 1891 
Het Hof stelde dat nationale rechtsmiddelen moeten 
beantwoorden aan een beginsel van doeltreffendheid.43 
Zaak 222/84, Johnston vs Royal Ulster Constabulary 
[1986] Jurisprudentie 1651 
Het Hof bepaalde dat "doeltreffende rechtsbescherming" 
een fundamenteel beginsel van het communautaire recht 
is. 
Zaak 68/88, Commissie vs Griekenland [1989] 
Jurisprudentie 2964 
Het Hof schaarde zich achter het standpunt dat drie 
basisbeginselen in acht moeten worden genomen bij het 
verschaffen van rechtsmiddelen in geval van een schen­
ding van het communautaire recht: 
• vergelijkbaarheid 
• doeltreffendheid 
• evenredigheid. 
Deze beginselen werden toegelicht in een mededeling 
van de Commissie, PB nr. C 147, blz. 3 (1990). 
Zaak G-213/89, Factortame [1990] Jurisprudentie 
2433 
In deze zaak stelde het Hof dat iedere bepaling van een 
nationaal rechtsstelsel en iedere wettelijke, bestuursrech­
telijke of rechtspraktijk die afbreuk doet aan de doel­
treffendheid van communautaire wetgeving, door de 
nationale rechterlijke instanties nietig moeten worden 
verklaard. 
0 Zaak 312, Commissie vs Frankrijk, [1988] Jurisprudentie 
3559, blz. 86. 
België, Denemarken, Griekenland, Italië, Luxemburg en 
Nederland. 
42 [1990] Jurisprudentie 1889. Op 28 september 1994 heeft 
het Hof zes voorlopige arresten gewezen over de reikwijd­
te van het Barber-arrest. De Commissie heeft de Raad een 
voorstel toegezonden voor een wijziging van richtlijn 
86/378/EEG van de Raad, COM(95)186 def. van 16 mei 
1995. Doeltreffendheid in die zin dat klager een passende compensatie 
ontvangt voor de schade/het verlies dat hij heeft geleden als gevolg 
van de schending van de wet. 
99 
VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN 
federale gerechtshof voor arbeidsgeschillen, bij­
voorbeeld, zond vragen44 naar het Hof die al 
zijn bestudeerd in zaak C-360/90, 
Arbeiterwohlfahrt der Stadt Berlin vs Botel.45 
HUIDIGE COMMUNAUTAIRE 
RECHTSMIDDELEN 
De ontwikkeling van communautaire instru­
menten en procedures vond eerder plaats in de 
juridische dan de wetgevende sfeer. Een aanral 
richtlijnen bevat weliswaar bepalingen voor het 
afdwingen van rechten die voortkomen uit de 
Gemeenschapswetgeving, maar zij zijn 
gewoonlijk afhankelijk van nationale wetge­
ving en beginselen. Aanvankelijk nam het Hof 
van Justitie een minimalistische houding aan 
tegenover procedures en rechtsinstrumenten. 
Het afdwingen van Gemeenschapswetgeving 
moest wotden overgelaten aan nationale pro­
cessen, echter onder twee voorwaarden: onderzocht de haalbaarheid van het gebruik 
van concepten van gelijke behandeling in het 
juridische proces, evenals in de politiek en op 
de arbeidsmarkt. Zij stelde een aantal proble­
men vast bij de wettelijke procedures en ins­
trumenten met betrekking rot her afdwingen 
van rechten. De noodzaak van helderheid bij 
de toepassing van wetsconcepten en de ont­
wikkeling van het bewustzijn van Europese 
wetgeving werden in overweging genomen. 
In de loop der jaren heeft het Hof een aantal 
beginselen ontwikkeld onder toepassing van de 
procedures en rechtsmiddelen die de waarborg 
vormen voor de doeltreffende afdwinging van 
de rechten op basis van communautaire wetge­
ving. Niet alle zaken waarin dergelijke ideeën 
werden uitgewerkt, zijn gelijkebehandelingsza-
ken, maar wel een groot aantal ervan. De juris­
prudentie van het Hof over rechtsmiddelen op 
het gebied van gelijke kansen kan worden 
gegroepeerd rond vijf thema's: doeltreffend­
heid, toegang tot de rechtsgang, tijdlimieten, 
bewijslast en rechtsmiddelen en sancties. 
• een beginsel van non-discriminatie: de 
rechten op grond van Europese wetgeving 
moesten op gelijke wijze worden afge­
dwongen als vergelijkbare nationale rech­
ten; 
• de afdwinging van rechten op grond van 
Europese wetgeving mag niet onmogelijk 
of buitensporig moeilijk zijn. 
Het Hof heeft zijn positie geleidelijkaan 
gewijzigd en verdedigt nu het standpunt dat 
het een grotere jurisdictie bezit voor de begin­
selen op grond waarvan Gemeenschapswetge­
ving bij de nationale rechterlijke instanties 
moet worden afgedwongen. Het Hof streeft 
echter naar een evenwichtig perspectief dat het 
beste is beschreven door advocaat-generaal 
Jacobs in de zaak Peterbroeck46: 
"De jurisprudentie van het Hof op dit terrein 
vormt een evenwicht tussen, enerzijds, de 
noodzaak (de) autonomie (van de rechtsstelsels 
van de Lid-Staten) te eerbiedigen, en, ander­
zijds, de noodzaak een doeltreffende bescher­
ming van communautaire rechten in de natio­
nale gerechtshoven te waarborgen." 
Tijdens een conferentie die door de 
Commissie in Belfast (Noord-Ierland) op 1 en 
2 maart 1996 is georganiseerd, werd het thema 
van gelijkheid van strategie en geschillenproce­
dures door juridisch deskundigen uit de vijf­
tien Lid-Staten bestudeerd. De conferentie Zaak C-457/93, Kuartorium für Dialyse und 
Nierentransplantation e.V. van 6.2.1996 (nog niet gepu­
bliceerd). 
Zaak C-360/90, [1992] Jurisprudentie 1-3589, blz. 1. 
Zaak C-62/93, SCS Peterbroeck, van Campenhour & 
Cie vs. Belgische staat, [1995] Jurisprudentie 1 - 4599. .45 
100 
VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN 
TIJDLIMIETEN 
In zaak 208/90 Emmott vs Minister for Social Welfare47 bepaalde het Hof dat nationale termijnen voor 
het aanhangig maken van een geschil eerst mogen ingaan op het moment dat een Lid-Staat de bepalin­
gen van een richtlijn volledig en juist in het nationale recht heeft opgenomen. 
De reikwijdte van dit arrest is echter in een aantal daaropvolgende zaken beknot; het Hof van Justitie 
brengt de zaak weer in balans door nationale autonomie inzake procedures te eerbiedigen. Bijvoorbeeld 
in zaak C-62/93 BP Super Gas vs Helleense Republiek, [1995] Jurisprudentie 1-1885, staat het Hof 
Griekenland beperkende termijnen toe in geval van een richtlijn over belastinghatmonisatie, die zelf geen 
termijnen bevatte, mits bepaalde beginselen van het communautaire recht in acht worden genomen. 
In zaak C-312/93 SCS Peterbroeck, van Campenhout & Cie vs Belgische staat [1995] Jurisprudentie ver­
werpt het Hof het idee dat een nationale rechterlijke instantie onder de communautaire wetgeving ver­
plicht is een nationale wetsbepaling nietig te verklaren, welke onverenigbaar is met het communautaire 
recht, indien kwesties in verband met het Eutopese recht niet wettelijk door verzoeker binnen de korte 
tijdsspanne van 60 dagen, zoals voorgeschreven door de nationale wet, zijn opgeworpen. In deze zaak 
werd weliswaar aanvaard dat de periode van 60 dagen op zich geen bezwaar vormde, maar dat het voor­
schrift onwettig was gezien de volgende speciale kenmerken van de onderhavige procedure: 
• de betrokken rechtbank (het Hof van Appel) was het eerste hof dat om een uitspraak van het Hof van 
Justitie kon vragen; 
• de wet verhinderde dat het Hof van Appel zijn eigen verzoek om een rechterlijke uitspraak deed tij­
dens de hoorzitting over de vraag naar de verenigbaarheid van de betwiste maatregel, aangezien de 
termijn van 60 dagen reeds was verstreken; 
• geen enkel ander gerechtshof of rechtbank kon deze kwestie in overweging nemen; 
• de regel die belet dat bepaalde punten door een Hof eigener beweging aan de orde worden gesteld, is 
niet redelijkerwijs te rechtvaardigen door beginselen als vereiste rechtszekerheid of het volgen van de 
juiste procédure. 
In de zaken C-338/91, Steenhorst-Neerings [1993] Jurisprudentie 5475 en C-410/92, Johnson vs Chief 
Adjudication Officer stond het Hof de Lid-Staten opnieuw toe nationale voorschriften op te leggen voor 
de termijn van mogelijke antedatering van compensaties mits zij geen belemmering vormen voor acties 
op basis van communautaire rechten en vergelijkbaar zijn met de eigen wetgeving. 
In de zaken C-128/93, Fisscher vs Voorhuis Hengelo BV, [1994] Jurisprudentie 1-4583 en C-57/93, 
Vroege vs NCIV voor Volkshuisvesting BV, [1994] Jurisprudentie 4541, was het Hof van mening dat 
bepaalde pensioenregelingen in strijd waren met artikel 119 van het EG-Verdrag, maar stond toe dat de 
voorschriften van kracht bleven, die beperkte toegang met terugwerkende kracht tot dergelijke regelin­
gen boden, maar uitsluitend aan vrouwen die hiervoor premies hadden afgedragen. In zaak C-200/90 
Coloroll Pension Trustees vs Coloroll Group plc [1994] Jurisprudentie 1-4389 bepaalde het Hof dat in 
nationale regelgeving de aansprakelijkheid voor schade wegens schending van artikel 119 van het Verdrag 
door particuliere partijen moet worden bepaald. 
[1991] Jurisprudentie 4269. 
101 
VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN 
RECHTSMIDDELEN EN SANCTIES 
Naast toegang tot de rechtsgang heeft het Hof van Justitie bepaald dat artikel 6 van de richtlijn gelij­
ke behandeling doeltreffende rechtsmiddelen verlangt. Dit wordt in de volgende zaken geïllustreerd: 
Zaak 14/83 Von Colson en Kamann vs Land Nordrhein-Westfalen, [1984] Jurisprudentie 1891. 
In deze zaak wees het Hof erop dat artikel 6 van de richtlijn gelijke behandeling geen specifieke sanc­
ties voorschrijft maar het aan de Lid-Staten overlaat uit diverse mogelijkheden te kiezen. Het Hof stel­
de echter wel dat, indien een Lid-Staat de schending van het discriminatieverbod sanctioneert met 
compensatiebetalingen, deze in ieder geval passend moeten zijn voor de geleden schade. De toeken­
ning van enkel een nominaal bedrag zou niet aan de eisen van de richtlijn voldoen. 
Zaak 152/84 Marshall vs Southampton and South West Hampshire Area Health Authority 
(Teaching), [1986] Jurisprudentie 723. 
Het Hof bepaalde dat de gedwongen pensionering van een vrouwelijke werknemer op de leeftijd van 
62 jaar, terwijl een man in dezelfde positie kan doorwerken tot de leeftijd van 65 jaar, artikel 5, lid 1, 
van de richtlijn gelijke behandeling schendt. Toen de zaak naar de nationale rechterlijke instanties 
terugkeerde, werden deze geconfronteerd met een wettelijke beperking van de hoogte van de compen­
satie die kon worden toegekend. Het was onmogelijk rente toe te kennen over het compensatiebedrag, 
ondanks de lange tetmijn tussen het tijdstip dat de zaak aanhangig werd gemaakt en het besluit van de 
nationale rechter. Het Hof werd gevraagd of een Lid-Staat een plafond kon vaststellen voor het bedrag 
dat beschikbaar stond voot compensatie van de schade wegens het schenden van de richtlijn gelijke 
behandeling en of uitbetaling van rente ovet dat bedrag kon worden geweigerd. Het Hof stelde dat, 
wanneer een Lid-Staat ervoor had gekozen de doelstellingen van de richtlijn gelijke behandeling uit te 
voeren door middel van compensatie, deze ook adequaat moest zijn, in dier voege dat zij het verlies en 
de schade die feitelijk worden geleden als gevolg van oneigenlijk ontslag (door discriminatie), moeten 
compenseren in volledige overeenstemming met de nationale voorschriften. 
Zaak C-200/91 Coloroll Pensions Trustees Ltd vs Russell et al, [1994] Jurisprudentie 1-4389. 
Het Hof oordeelde dat de beheerders van een pensioenregeling alles moeten doen wat in hun vermo­
gen ligt om aan het beginsel van gelijke behandeling te beantwoorden onder gebruikmaking van alle 
hun ter beschikking staande middelen. Zo nodig dienen zij een beroep op de rechterlijke instanties te 
doen om de voorwaarden en bepalingen van de zaakwaarnemingsakte waarbij de pensioenregeling tot 
stand kwam, aan te passen. 
102 
VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN 
TABEL 29 
ARRESTEN fcï&ïSWKK&W* 
1971 
1975 
1978 
1980 
1981 
1982 
1984 
1986 
1988 
1989 
1990 
1WI 
1992 
1993 
1994 
1995 
1996 
Total BELGIË DENEMAR-KEN DUITSLAND IERLAND NEDERLAND VK FRANKRIJK ITALIE LUXEMBURG 
7 
1 
1 
16 
1983 
1985 
1993 
Total 
1983 
1985 1 
1988 
Total 1 
1991 
Total ummmmmiMMimmmmmwimmmmmm 
BBffl||KBMM|[^^ 
1984 3 
1986 
1990 1 
1991 
1992 
1993 1 
1994 1 1 
1975 I 
1996 
Total 1 1 6 
1982 
1986 
1987 
1988 
1989 
1991 
1992 
1994 
1995 
Total 
<3n»ot?btM$ wm :T:/ 
1 
1 'V 
1 
1 
1 
1 
7 
ÜP 1 
1 
2 
1 
7 
1 1 
Bron: ECJ en CELEX 
103 
VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN 
VROUWENHANDEL 
In een aantal Lid-Staten maakt de seksindustrie steeds meer gebruik van buitenlandse vrouwen die in 
Midden- en Oost-Europa en in de ontwikkelingslanden worden gerecruteerd. De vrouwen die in deze net­
werken terechtkomen, verkeren economisch, sociaal en politiek in een kwetsbare positie en bevinden zich 
in een ongelijke machtsverhouding tegenover wat in feite de georganiseerde misdaad is. Bovendien wordt 
vrouwenhandel met het doel van seksuele exploitatie een steeds duidelijker vorm van illegale immigratie in 
de landen van de Europese Unie: het feit dat vrouwen die op deze wijze in de Europese Unie leven, geen 
legale status hebben, maakt het bijzonder moeilijk hun rechten te verdedigen. 
De handel in vrouwen met het doel hen seksueel uit te buiten is, hoe dan ook, onverenigbaar met de fun­
damentele beginselen van de rechten van de mens, zoals deze zijn uitgedrukt in de preambule en in artikel 
1 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens48; en eveneens in de preambule van de 
Verklaring over het uitbannen van geweld tegenover vrouwen.49 Eerbiediging van de mensenrechten en de 
bestrijding van geweld tegen vrouwen komen ook voor in de Verklaring van het Actieplatform van Peking 
dat op de vierde wereldvrouwenconferentie van de Verenigde Naties in 1995 is aangenomen. 
Op initiatief van de Europese Unie, onder leiding van commissaris Gradin, werd op 10 en 11 juni 1996 
een conferentie in Oostenrijk georganiseerd in samenwerking met de International Organi.sarion of 
Migration. De problemen rond de vrouwenhandel werden besproken vanuit het oogpunt dat vrouwenhan­
del een schending van de rechten van de mens betekent, dat het geweld tegen vrouwen en dat het georga­
niseerde misdaad is. Teneinde de complexiteit van de problemen te ontrafelen, vonden de belangrijkste 
besprekingen en uitwisselingen van ervaringen plaats in vier workshops die de hoofdlijnen van een mede­
deling van de Commissie aan de Raad zouden moeten leveren: immigratie, wetshandhaving en politiële 
samenwerking, juridische aspecten en sociaal beleid. 
De aanbevelingen voor het sociale beleid, met inbegrip van het vierde communautaire actieprogramma op 
middellange termijn voor de bevordering van gelijke kansen van vrouwen en mannen, die door de deskun­
digen uit de Lid-Staten en de gespecialiseerde organisaties die de conferentie bijwoonden naar voren wer­
den gebracht, zijn van praktische aard. De voorkeur ging uit naar oplossingen waarin rekening wordt 
gehouden met de structurele redenen voor vrouwenhandel (sociale uitsluiting in landen in een economisch 
overgangsproces en in ontwikkelingslanden, ongelijke behandeling/kansen, verantwoordelijkheid van de 
handelaren en cliënten). Aandacht werd geschonken aan de diverse niveaus waarop moet worden ingegre­
pen en die afgestemd zijn op de respectievelijke bevoegdheden van de Europese Unie, de Lid-Staten, de 
samenleving en de NGO's. Er werd sterk de nadruk gelegd op de noodzaak van een multidisciplinaire aan­
pak van de problemen en op het engagement op het niveau van de Lid-Staten. De actieve betrokkenheid 
van diverse commissarissen bij het uitwerken van gecoördineerde maatregelen om de voorwaarden van een 
gezonde democratie te behouden, illustreert het bestaan van politieke wil op institutioneel niveau. 
Voorts is een groep deskundigen door het Directoraat-generaal wetenschappen, onderzoek en ontwikkeling 
belast met de bestudering van de sociaal-economische problemen bij vrouwenhandel. In 1997 zal er een 
workshop worden georganiseerd, die zal zijn gericht op het verband tussen vrouwenhandel en sociale uit­
sluiting. 
De Commissie heeft op 20 november 1996 een Mededeling50 goedgekeurd over "Vrouwenhandel voor sek­
suele exploitatie", waarin zij verklaart dat alle EU-instellingen en de Lid-Staten zich actief moeten blijven 
inzetten om een einde te maken aan het steeds grotere en ernstigere probleem van vrouwenhandel. 
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, 10.12.1948. 
49 Verklaring over het uitbannen van geweld tegenover vrouwen, Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, december 1993, 
A/RES/48/104. 
50 COM(96)567 def. van 20.11.1996. 
104 
VROUWEN IN STAAT STELLEN HUN RECHTEN UIT TE OEFENEN 
DE VERKLARING VAN WENEN OVER VROUWENHANDEL 
Overwegende dat de handel in, en seksuele uitbuiting van mensen een permanente schending van de 
fundamentele rechten van de mens vormen, 
Gezien de resolutie tegen mensenhandel die het Europees Parlement in januari 1996 in Straatsburg 
unaniem heeft aangenomen, 
Aangemoedigd door het initiatief van mevrouw Gradin, lid van de Europese Commissie, om een 
Europese Conferentie over vrouwenhandel op 10 en 11 juni 1996 in Wenen te organiseren, 
hebben de vertegenwoordigers van de ondertekenende niet-gouvernementele organisaties heden beslo­
ten, een 
EUROPESE COÖRDINATIE TOT STAND TE BRENGEN VAN NGO'S TEGEN HANDEL IN 
EN SEKSUELE UITBUITING VAN MENSEN. 
Hoofddoel is de Europese autoriteiten initiatieven en voorstellen voor te leggen ter bevordering van de 
ontwikkeling van gezamenlijke actie en van specifieke projecten van actoren die een bijdrage kunnen 
leveren tot de gezamenlijke bestrijding van de handel in, en seksuele uitbuiting van mensen. 
Op deze dag, 11 juni 1996, in Wenen, brengt de Europese coördinatie bijeen: 
•The Coalition against trafficking in Women (European Regional Department), La Fédétation 
Internationale des Ligues des Droits de l'homme (Internationale Vrouwencommissie), La 
Fédération Européenne pour la Disparition de la Prostitution, La Coordination Belge des associa­
tions de Payoke (Saralek, Stratelis, Stoppers en Asmodee) en Coordinamento servizi Caritas contro 
lo seuttamento délia prostituzione, Italie. 
Bron: Uittreksel uit de Verklaring van Wenen, 1996. 
105 

HOOFDSTUK 6 
DE VOORUITGANG VAN 
PEKING 
HET VOORBEREIDINGSPRO-
CES VAN PEKING 
De eerste wereldvrouwenconferentie van de 
Verenigde Naties vond in 1975 in Mexico City 
plaats. Zij werd gevolgd door het VN-decenni-
um voor de vrouw: gelijkheid, ontwikkeling en 
vrede, dat een stimulans moest geven aan de 
aeries van nationale regeringen om de rechten 
en kansen van vrouwen te verbeteren. De vol­
gende twee wereldconferenties werden in 1980 
in Kopenhagen, en in 1985 in Nairobi gehou­
den. 
De vierde wereldconferentie moest beoorde­
len in hoeverre in alle Lid-Staten van de 
Verenigde Naties uitvoering is gegeven aan de 
Toekomstgerichte Strategieën voor de verbete­
ring van de positie van vrouwen tot het jaar 
2000, een tekst waarover in Nairobi overeen­
stemming was bereikt. Zij vormde derhalve een 
belangrijke stap in een al 20 jaar durend proces 
van integratie van gelijke behandeling van 
mannen en vrouwen in de maatschappij. 
De Toekomstgerichte Strategieën1 omvatten 
372 paragrafen aanbevelingen voor actie. Zij 
waren bedoeld om werkelijke positieve veran­
deringen in de positie van vrouwen in de hele 
wereld tot stand te brengen. Zeer vele betrok­
kenen bij de vrouwenrechten en gelijke behan­
deling van mannen en vrouwen waren echter 
teleurgesteld over de geringe mate waarin de 
Toekomstgerichte Strategieën nationaal en 
internationaal ten uitvoer zijn gelegd. De 
Verenigde Naties hebben deze in 1990 geëvalu-
1 New York: Verenigde Naties, 1986 (A/CONF.l 16/28/REV.l). 
107 
DE VOORUITGANG VAN PEKING 
eerd. Algemeen bestond de indruk dat men 
zich beter bewust is geworden van vrouwenza­
ken en dat hierover meer wordt gesproken, 
maar dat het niveau van veranderingen en ver­
beteringen teleurstellend laag is gebleven en 
dat er in zekere zin sprake is van stagnatie. 
Daarom werd overeengekomen dat er een 
nieuwe wereldconferentie moest komen om de 
vorderingen vanaf 1985 te bestuderen, nieuwe 
verplichtingen aan te gaan en strategieën voor 
de toekomst uit te werken. Er werden twaalf 
ctuciale aandachtspunten vastgesteld binnen 
het algemene raamwerk van de thema's van de 
vorige wereldvrouwenconferenties en het VN-
decennium van de vrouw, gelijkheid, ontwik­
keling en vrede. 
Ontwikkelingen op het niveau 
van de Europese Unie 
Ook binnen de Europese Unie was men hier 
en daar teleurgesteld over de resultaten. Het 
loon van vrouwen blijft bijvoorbeeld hardnek­
kig lager dan dat van mannen; onderwerpen als 
segregatie van de arbeidsmarkt, seksuele inti­
midatie en de verenigbaarheid van beroep en 
gezinsleven, blijven reële problemen. Maar 
gelukkig zijn er ook verbeteringen waar te 
nemen. Zowel in de Lid-Staten als op het 
niveau van de Europese Unie is belangrijke 
wetgeving inzake gelijke behandeling aangeno­
men. De houding tegenover problemen van 
gelijke behandeling is over het algemeen verbe­
terd. Er is erkend dat het noodzakelijk is een 
seksedimensie in de ontwikkelingssamenwer­
king te integteren. De bevordering van de 
mensenrechten is in het Verdrag betreffende de 
Europese Unie opgenomen en is een van de 
belangrijkste voorwaarden voor lidmaatschap 
van de Unie. NGO's zijn volwassener gewor­
den, hebben meer invloed en vertegenwoordi­
gen de thema's van basisvrouwengroepen direc­
ter dan ooit tevoren. Het tweede2 en derde3 
actieprogramma voor gelijke kansen, die de 
periode 1985-1995 bestrijken, geven een over­
zicht van de prioriteiten van de Gemeenschap 
in het decennium na Nairobi. Veel activiteiten 
uit de actieprogramma's voeren de 
Toekomstgerichte Strategieën doof, waaraan 
prioriteit wordt gegeven door de bijzondere 
omstandigheden van de Gemeenschap. Voortbouwen op de successen van 
andere recente wereldconferenties 
In de hele voorbereidende periode en nog 
meer tijdens de conferentie, probeerde men 
voortdurend een verband te leggen tussen de 
conferentie van Peking en andere belangrijke 
conferenties, namelijk in 
• Rio in 1992 over milieu en ontwikkeling; 
•Wenen in 1993 over de mensenrechten 
(met haar categorische en inspirerende ver­
klaring dat de rechten van vrouwen een 
"onvervreemdbaar, integrerend en onver­
brekelijk deel van de universele rechten van 
de mens vormen"; 
• Cairo in 1994 over bevolking en ontwikke­
ling (waarbij het recht van individuen en 
paren is benadrukt, vrij en onder eigen ver­
antwoordelijkheid te beslissen over aantal, 
spreiding en planning van kinderen; 
• Kopenhagen in maart 1995 over sociale 
ontwikkeling (waar werd erkend dat geen 
duurzame economische ontwikkeling kan 
worden gewaarborgd zonder de volledige 
participatie van vrouwen). 
Op alle bovengenoemde conferenties kwa­
men seksespecifieke overwegingen steeds dui­
delijker naar voren. Veel betrokkenen bij de 
voorbereiding van Peking letten er scherp op 
dat deze verbetering weerklank zou vinden in 
deze voor vrouwen uiterst belangrijke manifes­
tatie. Meer dan enkel weerklank; er waren ster­
ke lobbies om de grotere zichtbaarheid van 
vrouwen en vrouwenrechten nog duidelijker te 
maken. Er bleken in Peking echter ook inspan­
ningen te zijn geleverd om bepaalde vorderin­
gen van de vorige conferenties te keren. De 
Europese Unie bood hieraan weerstand en pro­
beerde voort te bouwen op de status quo. 
Europese Commissie. Communautair programma op mid­
dellange termijn voor gelijke kansen van vrouwen 1986-
1990, Bulletin van de EG 3-1986. 
Derde communautaire actieprogramma op middellange ter­
mijn voor gelijke kansen voor mannen en vrouwen, 
COM(90) 449 dcf. van 6.11.1990. 
108 
DE VOORUITGANG VAN PEKING 
Het voorbereidingsproces 
Ter voorbereiding van de conferentie vonden 
regelmatig vergaderingen van de Commission 
on the Status of Women (CSW) van de 
Verenigde Naties in New York plaats. Tijdens 
elke vergaderronde hadden Lid-Staten van de 
Europese Unie dagelijkse coördinatiebijeen­
komsten onder leiding van de Lid-Staat die op 
dat moment het voorzitterschap bekleedde om 
het standpunt van de Unie ten aanzien van het 
ontwerp-Actieplatform te bespreken. De 
Europese Unie vormde zowel in de voorberei­
dende fase als tijdens de conferentie een van de 
grootste en belangrijkste onderhandelingsgroe-
pen. 
De Commissie heeft (i) in juli 1994 een 
werkdocument4 van de verschillende diensten 
van de Commissie over de deelname van de 
Europese Unie aan de conferentie opgesteld, 
(ii) een tweede werkdocument over hetzelfde 
ondetwerp5 in februari 1995 en (iii) een 
Mededeling aan de Raad in mei 1995 (zie ver­
derop). In ieder document werden de prioritei­
ten van de Gemeenschap uiteengezet op het 
gebied van gelijke kansen en gelijke behande­
ling van mannen en vrouwen binnen en buiten 
de Unie, in haar ontwikkelingssamenwerkings-
beleid en mensenrechtenactiviteiten. Zij wezen 
ook op de communautaire verworvenheden 
(het "acquis"), het geheel aan wetgeving en 
andere verplichtingen op genoemde terreinen. 
Communautaire prioriteiten voor 
de conferentie van Peking 
De Mededeling van de Raad, "Een nieuw 
partnerschap tussen mannen en vrouwen: 
gelijk delen en participatie"6, die op 29 mei 
1995 is aangenomen, schetst het wetk van de 
Europese Gemeenschap op het gebied van 
gelijke kansen en gelijkwaardigheid van man­
nen en vrouwen dat tot op dat moment is ver­
richt. Als prioriteiten van de Gemeenschap 
voor de wereldconferentie worden genoemd: 
• mensenrechten 
• vrouwen als dynamische actores 
• vrouwen en besluitvorming 
• vrouwen in de economie 
• armoede en uitsluiting 
• overige cruciale verschillen tussen mannen 
en vrouwen (op het gebied van gezondheid, 
alfabetisme, onderwijs). In de Mededeling wordt sterk de nadruk 
gelegd op mainstteaming: 
"Beleidsvormen en maatregelen die op het 
bevorderen van gelijkheid tussen vrouwen en 
mannen en het verbeteren van de status van de 
vrouw gericht zijn, hebben alleen dan hei 
noodzakelijke effect, wanneer tevens specifieke 
maatregelen worden getroffen om ervoor te 
zorgen dat in het algemene beleid ten aanzien 
van alle onderdelen van de maatschappij een 
bepaald perspectief voor beide geslachten aan­
wezig is." 
Zij onderstreept ook de ontwikkeling van 
nieuwe betrekkingen tussen mannen en vrou­
wen in de maatschappij: "De Gemeenschap 
moet de gelegenheid [van de Wereldvrouwen­
conferentie in Peking] aangrijpen om een 
belangrijke stap te zetten in verband met de 
vooruitgang van vrouwen overal in de wereld 
en te zorgen voor een gewijzigd partnerschap 
tussen vrouwen en mannen dat gebaseerd is op 
gelijke kansen en gedeelde verantwoordelijk­
heid." Deze thema's blijven de fundamenten 
vormen van de Gemeenschap aan de voorbe­
reiding en de conferentie zelf. In feite is het aan 
de Europese Unie te danken dat er een para­
graaf over mainstreaming is opgenomen in elk 
van de strategische doelstellingen en acties van 
het Actieplatform. Er is nu nationaal en inter­
nationaal een uiterst interessant debat gaande 
over de werkelijke betekenis van "mainstre­
aming", in hoeverre het positieve acties uitsluit, 
dan wel insluit, en hoe het zich verhoudt tot 
concepten van een allesomvattende seksedi­
mensie. 
De Mededeling beschouwt dit thema in de 
context van ontwikkelingssamenwerking. Zij 
stelt dat "het beleid en de praktijk van de 
Gemeenschap erop zijn gericht de gelijke rech­
ten van vrouwen en mannen te integreren in 
heel haar beleid voor ontwikkelingssamenwer­
king. Het doel hiervan is ervoor te zorgen dat 
haar activiteiten op dit gebied voorzien in de 
behoeften en prioriteiten van de vrouwen ter 
plaatse, dat vrouwen evenveel profiteren als 
mannen en dat zij volledig deel kunnen heb­
ben aan het opzetten en uitvoeren van ontwik­
kelingsprojecten. Dit sluit niet uit dat, waar 
nodig, specifieke grootschalige acties ten 
behoeve van vrouwen moeten worden onder­
nomen, in het bijzonder om aan ernstige ver­
schillen tussen vrouwen en mannen een einde 
te maken." 
4 SEC(94) 1373 van 28.07.1994. 
5 St:C(95) 247 van 10.02.1995. 
6COM(95)221 van 29.05.1995. 
109 
DE VOORUITGANG VAN PEKING 
NMMtNMMMMMMfcKWt^^^ 
De Gemeenschap erkent dat voor een doel­
treffende ontwikkelingssamenwerking de volle­
dige participatie van mannen èn vrouwen is 
vereist, niet in de laatste plaats omdat vrouwen 
een vitale rol spelen in de economie, al is dit 
aspect in het verleden nooit erkend. 
De Mededeling benadrukt eveneens de inzet 
van de Gemeenschap voor de mensenrechten. 
Zij definieert deze als "grondrechten, die mede 
het recht omvatten om ten volle als gelijke 
partners deel te nemen aan alle aspecten van 
het leven" en "de basis voor de gelijkheid tus­
sen vrouwen en mannen". Voor de 
Gemeenschap hebben mensenrechten ook 
betrekking op de bevordering van gelijke 
behandeling en de bestrijding van geweld en 
discriminatie op grond van geslacht en seksuele 
intimidatie binnen de Europese Unie en bij 
haar betrekkingen met derde landen. Vanaf 
1992 wordt in alle overeenkomsten met de 
ontwikkelingslanden een clausule opgenomen, 
waarin de democratische beginselen en de 
mensenrechten als "wezenlijk element" zijn 
gedefinieerd. 
De conferentie van Toledo 
De Commissie heeft in samenwerking met 
het Instituto de la Mujer (het nationale bureau 
voor gelijke behandeling in Spanje) in april 
1994 een conferentie in Toledo georganiseerd 
met als doel de ontwikkelingen in de Unie in 
de afgelopen tien jaar te peilen, te inventarise­
ren en te evalueren wat er is bereikt, de 
gemeenschappelijke lijnen vast te leggen en 
voorstellen voor de toekomst te maken. De 
werkbesprekingen betroffen: 
vrouwen in d e economie 
• vrouwen in het openbare leven 
• vrouwen en solidariteit (solidariteit in de 
Europese samenleving en solidariteit met 
vrouwen in andere landen). 
Delegaties van de Lid-Staten en de (toenma­
lige) kandidaat-Lid-Staten kwamen bijeen, met 
leden van het Europees Parlement, een breed 
scala aan deskundigen op het gebied van gelij­
ke behandeling, vertegenwoordigers van inter­
nationale organisaties en gedelegeerden uit 
Midden- en Oost-Europa. Parallel aan de con­
ferentie vond een NGO-forum plaats. 
Regionale voorbereidende 
conferenties 
In de loop van 1994 zijn er door de regiona­
le commissies van de Verenigde Naties vijf REDE VAN DE SPAANSE 
MINISTER CRISTINA 
ALBERDI TIJDENS DE 
CONFERENTIE: 
"VERSTERK HET EURO­
PESE ENGAGEMENT" 
Cristina Alberdi Alonso, minister van 
Sociale Zaken, legde namens de 
Europese Unie een verklaring af. Zij 
sprak van een "historisch cruciaal 
moment voor vrouwen, waarin gelijke 
behandeling van mannen en vrouwen 
van wezenlijk belang is voor de voor­
uitgang van de maatschappij, alsmede 
een kwestie van gerechtigheid en een 
voorwaarde voor ontwikkeling." Zij 
riep op tot een "nieuw contract en een 
nieuw soort wederzijds begrip tussen 
mannen en vrouwen in het openbare 
en privé-leven" en benadrukte dat "de 
Europese Unie zich al lange tijd voor 
gelijke behandeling inzet. Deze confe­
rentie biedt echter de stimulans dit 
engagement opnieuw te bevestigen en 
te versterken." 
regionale voorbereidende conferenties georga­
niseerd: door ESC'AP (Azië en het Stille-
Oceaangcbied) in Djakarta; ECA (Afrika) in 
Dakar; ESCWA (West-Azië) in Amman en 
ECLAC (Latijns-Amerika en het Caribisch 
gebied) in Mar del Plata (Argentinië). 
De regionale voorbereidende conferentie op 
hoog niveau van de Economische Commissie 
voor Europa (ECE), inclusief Noord-Amerika 
en Israël, was de regionale bijeenkomst van de 
Verenigde Naties voor de Lid-Staten van de 
Europese Unie. Zij vond van 17 tot en met 21 
oktober 1994 in Wenen plaats en stelde - even­
als de overige regionale conferenties - haar 
eigen regionale Actieplatform7 op, dat de bij­
zondere prioriteiten van deze regio moest weer­
geven: 
7 Wenen: Verenigde Naties KŒ 1994 (K/KCI'/RW/11I.M/18). 
110 
DE VOORUITGANG VAN PEKING 
• bevordering van de rechten van de vrouw 
• verlichting van de armoede onder vrouwen 
• bevordering van de bijdrage van vrouwen 
aan de economie 
• gelijke behandeling van vrouwelijke en 
mannelijke werkenden; verenigbaarheid 
van beroepstaken en gezinsleven 
• statistieken en onderzoek waarin specifiek 
onderscheid naar geslacht wordt gemaakt 
• bevordering van de solidariteit binnen en 
tussen de regio's en grotere deelname van 
vrouwen aan het openbare leven. 
Laatste voorbereidingen op het 
niveau van de Verenigde Naties 
De Commission on the Status of Women 
van de Verenigde Naties kwam als voorberei­
dingscommissie van 15 maart tot en met 7 
april in New York bijeen om het ontwerp-
Actieplatform dat in Peking zou moeten wor­
den aangenomen, te bespreken. Het secretari­
aat van de conferentie had dit voorbereid op 
basis van eerdere bijeenkomsten van de CSW, 
de vijf regionale conferenties met de daar vast­
gestelde Actieplatforms, nationale verslagen en 
de vele overlegvergaderingen en deskundigen­
bijeenkomsten in de hele wereld. Het bleek 
onmogelijk om op bepaalde punten van het 
ontwerp-Actieplatform overeenstemming te 
bereiken en er werd van 31 juli tot en met 4 
augustus ten kantore van de Verenigde Naties 
informeel overleg gevoerd om met deze punten 
vooruitgang te boeken. Ook vlak voor de ope­
ning van de conferentie werden nog twee 
dagen informeel besprekingen gevoerd. COMMISSARIS PADRAIG 
FLYNN: " 
PARTNERSCHAP ALS 
SLEUTELWOORD" 
Namens de Europese Gemeenschap 
begon commissaris Padraig Flynn zijn ver­
klaring zonder omwegen met de opmer­
king dat de vorderingen op het gebied van 
gelijke behandeling niet zo groot zijn 
geweest als werd gehoopt bij de aanname 
van de Toekomstgerichte Strategieën in 
Nairobi. Evenals Cristina Alberdi onder­
streepte de heer Flynn het idee van part­
nerschap als een nieuwe band tussen man­
nen en vrouwen: "Dit partnerschap 
behelst gelijke rechten en het delen van 
macht en verantwoordelijkheid. Het ver­
eist de inachtneming van de fundamente­
le rechten van de vrouw, haar volledige en 
gelijkwaardige participatie in het besluit­
vormingsproces op openbaar en particu­
lier niveau en de versterking van haar eco­
nomische positie." 
Hij nam deze thema's weer op in zijn rede 
tot de plenaire vergadering van de 
Europese Vrouwenlobby tijdens het 
NGO-forum in Huairou, waar hij "part­
nerschap" het sleutelwoord noemde; part­
nerschap door gelijke rechten voor man­
nen en vrouwen, partnerschap tussen 
mannen en vrouwen, tussen openbare 
organen en NGO's, tussen besluitvor­
mingsorganen en tussen Noord en Zuid, 
Nationale voorbereidingen voor 
Peking 
De Lid-Staten hadden, vaak al jaren tevoren, 
comités ingesteld om toe te zien op de voorbe­
reiding van de conferentie. Ieder comité had 
zijn eigen, lokale prioriteiten, maar er waren 
altijd ten minste enkele van onderstaande per­
sonen en organisaties betrokken: 
• de relevante ministeries (sociale 
zaken/rechten van de vrouw, buitenlandse 
zaken/ontwikkelingssamenwerking, werk­
gelegenheid en onderwijs) 
• parlementsleden en leden van provinciale 
staten of regionale raden 
111 
DE VOORUITGANG VAN PEKING 
rnm<mmmmwm^>#m»x::t?>x?:ï!;.-..- , •• 
HET ACTIEPLATFORM 
Het Actieplatform8 telt zo'n 360 paragrafen. Het wordt voorafgegaan door een politieke verklaring waar­
in regeringen zichzelf ertoe verbinden, aan het Actieplatform uitvoering te geven onder belichting van 
specifieke terreinen. 
Hoofdstuk 1 heeft de vorm van een taakstelling, waarin het Actieplatform wordt beschreven als een agen­
da voor de versterking van de positie van vrouwen ("empowerment") en wordt gewezen op de mensen­
rechten, het partnerschap met mannen en de noodzaak voor gezamenlijke actie en grote inzet op alle 
niveaus. 
Het volgende hoofdstuk biedt het mondiale kader. Het beschrijft ontwikkelingen sinds Nairobi en de 
nog resterende problemen en uitdagingen in de btedere internationale context. 
Hoofdstuk 3, de essentiële aandachtsgebieden, somt de 12 terreinen op, die de basis vormen van het cen­
trale hoofdstuk 4, strategische doelstellingen en acties. 
Hoofdstuk 4 behandelt uitvoerig de belangrijkste acties die naar de mening van de conferentie doot de 
verschillende actoren moeten worden ondernomen, waaronder nationale regeringen en internationale 
organisaties. Hoewel het moeilijk is zo'n compact en gedetailleerd document samen te vatten, kan het 
heel kort worden geschetst: 
Sectie A: Vrouwen en armoede. Bespreekt de feminisering van de armoede en vraagt onder meer om ade­
quate sociale zekerheid, het gebruik van een sekse- of gender-perspectief in de economische besluitvor­
ming, nieuwe en extra financiële en economische hulpbronnen voor vrouwen die in armoede leven, 
beperking van de negatieve invloed van structurele aanpassingsprogramma's, bescherming van de rechten 
van migrantenvrouwen en andere kwetsbare vrouwengroepen. 
Sectie B: Waarborg van gelijke toegang tot onderwijs en opleiding. Vraagt om het doen verdwijnen van 
discriminatie in het onderwijs, universele toegang tot basisonderwijs, uitbannen van analfabetisme onder 
vrouwen, betere toegang tot scholing en herscholing en toekenning van adequate middelen om het 
onderwijs aan vrouwen te verbeteren. 
Sectie C: Vrouwen en gezondheid. Als consolidatie en verdere ontwikkeling van de conferentie van Cairo 
over bevolking en ontwikkeling, onderstreept dit deel het recht van de vrouw controle te hebben over 
haar eigen seksualiteit en reproductieve gezondheid. Verzocht wordt om specifieke informatie voor vrou­
wen over gezondheidszorg en preventieve gezondheidsprogrammas. 
Sectie D: Geweld jegens vrouwen. Definieert dit als elke daad van geweld op basis van "gender" die resul­
teert of kan resulteren in lichamelijke, seksuele of psychologische schade aan of lijden van vrouwen. Eist 
maatregelen ter voorkoming en uitbanning van dergelijk geweld, onderzoek naar de oorzaken en gevol­
gen van geweld en het doen verdwijnen van vrouwenhandel. 
Sectie E: Vrouwen en gewapende conflicten. Geeft een uitvoerige beschrijving van de wijzen waarop 
vrouwenrechten in gewapende conflicten kunnen worden geschonden en wenst een verruiming van de 
participatie van vrouwen in conflictoplossingen vredesbevorderirtg, terugdringing van de militaire uit­
gaven, bevordering van niet-gewelddadige vormen van conflictoplossing en steun aan vrouwelijke vluch­
telingen. 
New York: Verenigde Naties, Department of Public Information, 1996, 
112 
DK VOORUITGANG VAN PEKING 
Sectie F:Vrouwen en de economie. Beschrijft gedetailleerd de huidige situatie van ongelijke kansen voot 
en ongelijke behandeling van mannen en vrouwen en verlangt de bevordering van de economische onaf­
hankelijkheid en autonomie van vrouwen, een betere toegang tot hulpbronnen, werkgelegenheid, afzet­
gebieden en handel, ondersteuning van met name vrouwen met een laag inkomen, uitbanning van dis­
criminatie op basis van geslacht bij de arbeidsvoorziening, bevordering van maatregelen om werk en 
gezinstaken te combineren en de erkenning van onbetaald werk. 
Sectie G: Vrouwen en zeggenschap en besluitvorming. Vraagt om gelijke toegang voor vrouwen tot, en 
haar volwaardige participatie in machtsstructuren en besluitvorming en opleidingen in het leiderschap. 
Sectie H: Institutionele mechanismen voor de verbetering van de positie van de vrouw. Verlangt natio­
nale mechanismen op de hoogste niveaus, de integratie van een sekseperspectief in wetgeving, over­
heidsbeleid en -programma's en betere en volledigere gegevens die naar sekse zijn uitgesplitst. 
Sectie I: Mensenrechten van vrouwen. Bevestigt in wezen opnieuw dat vrouwenrechten mensenrechten 
zijn. Verwijst naar de wereldconferentie mensenrechten in Wenen en verzoekt om volledige uitvoering 
van alle bestaande verdragen en overeenkomsten betreffende de rechten van de mens, waarborging van 
gelijkheid en non-discriminatie in het recht en in de praktijk en om maatregelen die mensen in staat stel­
len van hun rechten kennis te nemen. 
Sectie J: Vrouwen en de media. Kijkt uit naar een evenwichtige en niet-stereotiepe afschildering van 
vrouwen in de media en een grotere invloed van vrouwen die in deze sector werken. 
Sectie K: Vrouwen en het milieu. Stelt de wezenlijke bijdrage vast van vrouwen aan duurzame ontwik­
keling en verlangt een actieve deelname van vtouwen aan de besluitvorming inzake het milieu, alsmede 
de integratie van een sekseperspectief in beleidsmaatregelen en programma's. 
Sectie L: Meisjes. Wijst op de ongunstige positie van meisjes en eist de uitbanning van discriminatie van 
en negatieve attitudes jegens meisjes in gezin, onderwijs en opleiding, bij erfenisregelingen, in gezond­
heid, voeding en op de arbeidsmarkt, bestrijding van geweld jegens meisjes en de verhoging van de sta­
tus van meisjes. 
Hoofdstuk 5 betreft Institutionele voorzieningen. Gesteld wordt dat regeringen weliswaar primair ver­
antwoordelijk zijn voor de tenuitvoerlegging van het Actieplatform, maar dat andere internationale orga­
nisaties als de Verenigde Naties en instellingen in de openbare, de particuliere en de NGO-sector ook 
een taak hebben. Men verlangt een ruimer mandaat voor de Commission on the Status of Women en 
een hoge functie binnen het bureau van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties. 
Hoofdstuk 6 bespreekt de Financiële regelingen. Het stelt vast dat er politieke inzet nodig is om de nood­
zakelijke financiële middelen op nationaal, regionaal en internationaal niveau beschikbaar te stellen. 
113 
DE VOORUITGANG VAN PEKING 
• bureaus voor gelijke behandeling 
• NGO's 
• sociale partners 
• bekende vrouwen in de maatschappij. 
Naast deze groepen, die formeel in het natio­
nale voorbereidingsproces waren vertegen­
woordigd, voerden de Lid-Staten breed overleg 
met NGO's - in Nederland waren het er meer 
dan 600. 
Op verzoek van de Verenigde Naties heeft 
iedere Lid-Staat, uiteraard met inbegrip van de 
Lid-Staten van de Europese Unie, een natio­
naal verslag opgesteld over de positie van de 
vrouw in de ogen van de nationale overheid. 
Tezamen vormen deze verslagen een unieke 
verzameling statistieken en andere informatie 
over vrouwen aan het einde van de twintigste 
eeuw. 
Binnen de Europese Unie hebben enkele lan­
den interessante publicaties verzorgd (naast het 
officiële nationale verslag): 
• De Zweedse regering publiceerde "Men on 
men": acht Zweedse mannen geven hun 
persoonlijke mening over gelijke behande­
ling, mannelijkheid en ouderschap. 
• Oostenrijk (en vele andere landen) publi­
ceerde de belangrijkste statistieken uit het 
nationale verslag onder de titel "Vrouwen 
in Oostenrijk, 1985-1995". 
• België stelde een brochure samen over de 
geschiedenis van de vrouwenconferenties 
van de Verenigde Naties, het voorberei­
dingsproces op nationaal en VN-niveau, de 
rol van het Actieplatform en het Belgische 
nationale verslag. 
• Het Franse coördinatiecomité gaf in de 
aanloop naar de conferentie periodiek een 
bulletin uit. 
• Spanje publiceerde een verslag over de situ­
atie van de vrouwen in Spanje en nam dit 
ook mee naar de conferentie. 
• Duitsland gaf de verslagen van de door het 
nationale voorbereidingscomité ingestelde 
werkgroepen uit. 
Het Statistisch Bureau van de Europese 
Gemeenschap, Eurôstat, publiceerde in samen­
werking met de Commissie, "Women and 
Men in the European Union: a statistical port­
rait"9, voor de conferentie. Het bevat informa­
tie over de bevolking, inclusief gegevens over 
de levensverwachting en gezondheid, gezinsle­
ven, beroepsleven en deelname in de besluit­
vorming, met een duidelijke beschrijving van de situatie van vrouwen in de toenmalige 12 
Lid-Staten van de Unie begin jaren negentig. 
De Commissie publiceerde eveneens de bro­
chure "The European Community facing the 
challenges of the 4th World Conference on 
Women".10 De brochure beschrijft het institu­
tionele kader, de achtergrond van het beleid 
van gelijke kansen in de Unie, thema's 
betreffende de ontwikkelingssamenwerking en 
de rechten van mannen en vrouwen. Het 
Europees Parlement heeft juni 1995 een reso­
lutie11 over de conferentie aangenomen. Het 
gaf op basis van het verslag Gröner zijn stand­
punt over de prioriteiten die de conferentie en 
de Europese vertegenwoordiging ter harte 
moeten nemen. Vijf afgevaardigden van de 
Commissie rechten van de vrouw van het 
Europees Parlement maakten in Peking deel uit 
van de officiële delegatie van de Europese 
Gemeenschap en namen deel aan een vergade­
ring van de Interparlementaire Unie, waar een 
gezamenlijke verklaring werd aangenomen. 
Het Parlement nam op 21 september 1995 een 
tweede resolutie12 aan over de resultaten van de 
conferentie en de mening van het Parlement 
over de tenuitvoerlegging van het 
Actieplatform. Het Economisch en Sociaal 
Comité bracht op 6 juli 1995 advies13 uit, 
waarin het wenst dat het Actieplatform de aan­
zet kan geven "tot de nodige veranderingen in 
alle landen van de wereld" en "een instrument 
kan bieden dat aansluit bij een context van plu­
raliteit en economische verscheidenheid en de 
strijd voor gelijke kansen en de verbetering van 
de situatie van de vrouw nieuw leven inblaast". 
DE CONFERENTIE 
De Conferentie van Peking heeft meer men­
sen bijeengebracht dan ooit tevoren, die over­
eenstemming trachtten te bereiken over een 
Luxemburg, Bureau voor officiële publikaties der Europese 
Gemeenschappen, 1995 (niet in het Nederlands versche­
nen). 
Luxemburg, Bureau voor officiële publikaties der 
Europese Gemeenschappen, 1995, catalogusnr. CC-90-
95-485 (niet in het Nederland? verschenen). 
11 A4-0142/95 (notulen van 15.06.1995). 
12 B4-1194/95 (notulen van 21.09.1995). 
13 PB nr. C 256 van 02.10.1995, blz. 28. 
114 
DE VOORUITGANG VAN PEKINCi 
Actieplatform op wereldschaal ten behoeve van 
de urgentste problemen van gelijke behande­
ling. 
De Lid-Staten hadden delegaties naar de 
conferentie gezonden en ook de Europese Unie 
zelf was vertegenwoordigd. Ook hier hield de 
Unie dagelijks ten minste één en soms meer 
coördinatievergaderingen. Het Voorzitterschap 
zat de bijeenkomsten van de Europese Unie 
voor, lichtte de NGO's namens de Europese 
Unie in en werkte regelmatig het standpunt 
van de Europese Unie bij in het document dat 
bij de onderhandelingen over het 
Actieplatform werd gehanteerd. 
Dientengevolge kon de Unie duidelijk en met 
één stem spreken: zij kon werkelijk invloed en 
gezag uitoefenen en als tussenpersoon optreden 
in sommige moeilijke en delicate debatten. De 
standpunten van de Europese Unie vormden 
de basis van positieve afspraken. De delegaties 
van de Raad en de Commissie (waaronder 
leden van het Europees Parlement) werkten de 
hele conferentie nauw met de delegaties van de 
Lid-Staten samen. 
Vele gedelegeerden waren geïnspireerd door de 
slotrede van de minister-president van 
Noorwegen, Gro HARLEM BRUNDTLAND. 
Zij stelde dat Peking onherroepelijk de wereldo­
pinie zal beïnvloeden ondanks een nog altijd 
voortdurende apartheid op basis van geslacht. 
"We moeten dus van Peking naar huis - terug 
naar de sloppenwijken ... naar de akkervelden ... 
naar de eigen gemeenschap - we moeten naar huis 
om waarden en houdingen te veranderen. Maar 
niet alleen daar. Neen, we moeten ook naar de 
bestuurskamers, naar de buitenwijken, naar alle 
lokale gemeenschappen, naar onze regeringen en 
naar het hoofdkantoor van de Verenigde Naties. 
Dààr is verandering nodig. In Noord en in Zuid." 
DE BIJDRAGE VAN 
NIET-GOUVERNEMENTELE 
ORGANISATIES 
Parallel aan de officiële conferentie vond van 
30 augustus tot 8 september een NGO-forum 
in Huairou plaats. Voor de opening van de 
conferentie was er nogal wat onenigheid over 
de regelingen voor en de locatie van het forum, 
zo'n 50 km van de plaats van de officiële con­
ferentie. NGO's en nationale delegaties van de 
Verenigde Naties hebben energiek actie 
gevoerd om de faciliteiten voor het forum te 
verbeteren. DE ROL VAN NIET-GOUVERNEMEN­
TELE ORGANISATIES 
GESELLSCHAFT FÜR 
ZUSAMMENARBEIT (GTZ) TECHNISCHE 
Het seksebewustzijn is een beginsel in de Duitse ontwik­
kelingssamenwerking dat in diverse beleidsdocumenten 
is uitgewerkt. Het hulp- en herstelprogramma binnen de 
GTZ maakt deel uit van een poging een seksedimensie 
beter in haar activiteiten te integreren. GTZ werkt samen 
met de WID (Women in Development) om het seksebe­
wustzijn te vergroten en de doelgroep-oriëntatie te verbe­
teren. Hiertoe is onder meer een extern adviesbureau 
ingeschakeld, die richtlijnen moet uitwerken, waarbij 
Afrika centraal staat. Er wordt ook een workshop in 
Ethiopië georganiseerd om seksevraagstukken, naast 
steun- en hersteloperaties met partnerorganisaties te 
bespreken. Aangezien dit proces nog gaande is en de 
richtlijnen enkel nog in conceptvorm bestaan, is het niet 
duidelijk hoe deze binnen de GTZ en met partnero rga-
nisaties zullen worden toegepast. 
OXFAM 
Oxfam heeft in 1993 een gender-beleid ingevoerd, met 
de verklaring dat alle nood- en ontwikkelingshulp een 
sekseperspectief bevatten bij de beootdeling, planning, 
uitvoering) monitoring en evaluatie. Dit engagement 
komt voort uit de wens om uitbuitende of onderdruk­
kende betrekkingen tussen beide seksen te veranderen 
(Oxfam, 1993: 4-5). Binnen Oxfam werkt het team 
Strategie Planning & Evaluation samen met het Gender 
Team om te waarborgen dat de raamwerken voor strate­
gische planning een seksepetspectief bevatten. Managers 
in het Verenigd Koninkrijk en in het veld, evenals advi­
seurs, worden geschoold in de integratie van het seksebe-
leid. Voorts werkt Oxfam op nationaal niveau aan "richt­
snoeren voor goede praktijken". Er zijn ook seksericht­
snoeren voor noodhulp opgesteld door de diverse eenhe­
den "Gender & Emergency". Zij betreffen gegevensver­
zameling, basisbehoeften van mannen en vrouwen als 
water, voedsel, onderdak en gezondheidszorg en een uit­
eenzetting over hoe de positie van vrouwen door nood­
hulp kan worden versterkt of juist verzwakt. 
Bron: uit "Gender, Emergencies and Humanitarian Assistance", 
bureau Vrouwen in ontwikkeling, Directoraat-generaal 
Ontwikkeling, Commissie van de Europese Gemeenschappen. 
115 
DE VOORUITGANG VAN PEKING 
Een van de belangrijkste vetschijnselen in de 
afgelopen jaren is de steeds grotere deelname 
en invloed van de NGO's op nationaal en 
internationaal niveau. De betrekkingen tussen 
regeringen en NGO's bij grote internationale 
conferenties zoals in Peking vormden voor 
beide partijen een permanent leerproces. 
NGO's hebben zich bijzónder ingespannen om 
zodanige toegang te krijgen tot dergelijke 
manifestaties dat deze werkelijk de inzichten en 
prioriteiten van basisgroepen weergeven, 
omdat zij deze ontwikkeling zien als een nood­
zakelijk onderdeel van de sociale dialoog. 
Degenen die zowel in Nairobi als in Peking 
waren, waren het er unaniem over eens, dat de 
banden en de communicatie tussen de NGO's 
en de officiële delegaties in Peking veel syste­
matischer en professioneler waren. NGO's 
denken dat dit nog verder kan worden ontwik­
keld en nog beter gestructuteerd en dat er van 
de regeringen meer praktische ondersteuning, 
met inbegrip van financiële middelen, kan 
worden verwacht. De Lid-Staten gingen op 
diverse wijze met deze betrekkingen om, maar 
de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat zij allemaal 
pogingen hebben gedaan hen te betrekken bij 
de voorbereiding van de nationale verslagen, 
enzovoort, voor de conferentie. De Europese 
Unie was ook behulpzaam bij het opzetten van 
een beroepsprocedure voor NGO's die proble­
men hadden met de accreditatie als waarne­
mers van de officiële conferentie en bij de ver­
lenging van de tijdlimiet voor aanvragen. 
De volgende thema's kwamen voor het debat 
van het Forum aan de orde: 
• een universele inzet ten behoeve van gelijke 
rechten voor de vrouw 
• toegang van vrouwen tot onderwijs, 
gezondheidszorg, werk en scholing, wette­
lijke en politieke rechten, economi­
sche ontwikkeling en een duurzaam milieu 
• deelname van vrouwen op alle niveaus van 
regering en leiderschap 
• uitbanning van armoede 
• uitbanning van geweld jegens meisjes en 
vrouwen 
• uitbanning van racisme. 
De Commissie heeft een aanzienlijk bedrag 
ter beschikking gesteld om NGO's te helpen 
deelnemen aan het proces van Peking, zowel in 
de voorbereidende stadia als aan de conferentie 
zelf. De steun is niet alleen naar NGO's in de 
Europese Unie gegaan, maar ook naar Midden-
en Oost-Europa en naar ontwikkelingslanden. Binnen de Europese Unie treedt de Europese 
Vrouwenlobby (EVL), die in 1990 is opgericht 
en mede door de Commissie wordt gefinan­
cierd, op als lobby- en coördinatieorgaan voor 
Europese NGO's die zich in het bijzonder met 
vrouwenzaken bezighouden. In de voorberei­
dingsperiode heeft de EVL parallel aan de for­
mele conferentie in Toledo in april 1994 (zie 
boven) een forum georganiseerd voor NGO's 
uit de Europese Unie. Vervolgens hield zij zich 
systematisch bezig met het Pekingproject, 
bestaande uit een informatie- en voorberei­
dingsperiode vVL parallel aan de formele con­
ferentie in Toledo in april 1994 (zie boven) een 
forum georganis 
In de aanloop naar de conferentie heeft de 
EVL: 
• in juli 1995 het voorzitterschap van de 
Europese Unie ontmoet; 
• een seminar georganiseerd om gemeen­
schappelijke EVL-strategieën voor de con­
ferentie uit te werken; 
• een affiche en informatiebrochure opge­
steld voor verspreiding tijdens de conferen­
tie; 
• een handleiding voor vrouwen voor de 
vierde wereldvrouwenconferentie en het 
NGO-Forum 1995 gepubliceerd (drie 
oplagen); 
• commentaar geleverd op het ontwerp-
Actieplatform ten behoeve van de regerin­
gen van de Lid-Staten van de Europese 
Unie en voor andere beleidsmakers. 
Op de conferentie had de Lobby een perma­
nente informatiestand, die ook als ontmoe­
tingspunt van Europese NGO's diende. Zij 
organiseerde tijdens het hele Forum dagelijks 
workshops in de ECE-tent. De algemeen secre­
taris van de EVL werd gekozen als contactper­
soon tussen de NGO's van de ECE-regio en de 
Verenigde Naties. Veel leden van de officiële 
delegaties hebben Huairou bezocht en deelge­
nomen aan NGO-workshops. 
Voor de officiële conferentie hadden de 
meeste Lid-Staten vertegenwoordigers van 
NGO's in hun officiële delegaties opgenomen 
en ook de EVL was geaccrediteerd. Veel offi­
ciële delegaties organiseerden dagelijks infor­
matiebijeenkomsten voor NGO's en er vonden 
verscheidende briefings plaats tussen de 
Europese NGO's en het voorzitterschap van de 
Europese Unie. Ook waren er specifieke bij­
eenkomsten met enkele officiële gedelegeerden 
over bepaalde thema's van het Actieplatform. 
116 
DE VOORUITGANG VAN PEKING 
NGO's ontmoetten elkaar dagelijks in de 
"European Women's Caucus". 
Na Peking heeft de EVL in februari 1996 een 
vervolgconferentie georganiseerd, "naar het 
gender-contract - uitvoering van het 
Actieplatform van Peking". Doel van de confe­
rentie was de bespreking van het concept "gen­
der-contract" en van strategieën op basis van 
een gedetailleerde, door de EVL voorbereide 
analyse van het Actieplatform en her regionale 
platform van de ECE. 
Op het gebied van de ontwikkelingssamen­
werking kwamen veel Europese NGO's bijeen 
in een EU-beweging voor internationale ont­
wikkeling (European Union International 
Development Caucus). Er waren gevestigde 
groepen bij zoals het netwerk WIDE (Women 
in Development Europe) en Eurostep. De 
"Caucus" werkte nauw samen met groeperin­
gen uit andere regio's en had als voornaamste 
doel, de verbeteringen in de teksten van de 
conferenties van Cairo en Kopenhagen te 
behouden en de Verklaring van Peking en het 
Actieplatform verder te ontwikkelen op de ter­
reinen armoede, multilaterale schuldenlast, 
onbetaald werk, hulpbronnen, de rol van de 
NGO's, reproductieve en seksuele rechten, 
migratie en milieu. 
WIDE en Eurostep organiseerden een ver­
volgconferentie in mei 1996. Met de steun van 
de Commissie heeft WIDE ook financiële 
steun gegeven aan NGO's uit de ACS-landen 
(landen in Afrika, het Caribisch gebied en de 
Stille Oceaan) ten behoeve van een eerste ver­
volgconferentie onmiddellijk na Peking en het 
zal vier regionale workshops voor de ACS-lan­
den organiseren over specifieke punten van 
zorg. 
NA DE CONFERENTIE -
TENUITVOERLEGGING VAN 
HET ACTIEPIATFORM 
Vergadering van de Europese 
Raad in Spanje, October 1995 
De resultaten van de conferentie werden 
krachtig onderschreven. De Raad stemde 
ermee in dat hij jaarlijks de uitvoering van het 
Actieplatform zou bestuderen. Hoe de toezeg­gingen van de Lid-Staten van de Europese 
Unie concreet in de praktijk moesten worden 
vertaald, was het onderwerp van een vervolg­
conferentie in Spanje in november 1995. 
Onder de titel "Las Mujeres Proponen" werd 
een inventarisatie gemaakt van de strategieën 
op nationaal en Europees niveau voor de 
implementatie van het Actieplatform op het 
gebied van besluitvorming, mainstreaming van 
gelijke kansen en de beeldvorming van de 
vrouw in de maatschappij. Bij de opening van 
de conferentie bracht mevrouw Cristina 
Alberdi opnieuw de thema's ter sprake die 
steeds weer in de standpunten van de Europese 
Unie en in de conferentie als geheel aan de orde 
zijn gesteld: empowerment, mainstreaming en 
partnerschap. Zij deed een beroep op de rege­
ringen van de Lid-Staten om te bezien welke 
verplichtingen zij na Peking zouden aangaan, 
en koppelde de tenuitvoerlegging van het 
Actieplatform aan de Europese Raden van 
Essen en Cannes, waar het probleem van gelij­
ke kansen een primaire taak van de Europese 
Gemeenschap was genoemd. 
Vergadering van de Commission 
on the Status of Women, New 
York, maart 1996 
Ook aan de eerste vergadering na Peking van 
de Commission on the Status of Women 
(CSW) nam de Europese Unie op effectieve 
wijze deel. De Lid-Staten stemden in met 
belangrijke verklaringen over alle essentiële 
problemen die door de CSW waren bestu­
deerd. De Unie nam ook het initiatief in de 
meeste belangrijke onderhandelingen en lever­
de een grote bijdrage aan wat een "ongebruike­
lijk" positieve bijeenkomst werd. 
In een rede namens de Europese Unie werd 
"de inzet van de Europese Unie ten aanzien van 
de Verklaring en het Actieplatform als agenda 
voor de "empowerment" van vrouwen" beves­
tigd. Het resultaat van de conferentie werd 
samengevat in de stelling dat "wij in Peking een 
dynamisch beleidsconcept van en voor vrou­
wen door "empowerment" en "mainstreaming" 
hebben herbevestigd: sleutelconcepten en con­
crete ideeën die wijzen op een strategie van 
politieke, economische, culturele en sociale 
veranderingen gericht op mannen en vrou­
wen". 
117 
DE VOORUITGANG VAN PEKING 
Vierde actieprogramma inzake 
gelijke kansen voor mannen en 
vrouwen 
Het vierde actieprogramma inzake gelijke 
kansen voor mannen en vrouwen (1996-2000) 
geeft een duidelijk beeld van de prioriteiten 
van de Gemeenschap voor de uitvoering van 
het Actieplatform. Het vierde actieprogramma, 
dat getuigt van een scherp oog voor de priori­
teiten van de vrouwen in de Unie, kan een stu­
wende kracht zijn voor de implementatie van 
het Actieplatform in de Lid-Staten en in de 
Unie als geheel. Zoals commissaris Flynn stel­
de, toen hij de conferentie toesprak: "de resul­
taten van deze conferentie kunnen onze ideeën 
voor de uitvoering [van het vierde actiepro­
gramma] verrijken". De Raad heeft in decem­
ber ]99£)u hei bc.sluii over het actieprogramma 
genomen. Een tweede belangrijk initiatief op 
communautair niveau is de Mededeling van de 
Commissie over de integratie van de gelijke 
kansen voor vrouwen en mannen in alle com­
munautaire beleidsvormen en acties van de 
Gemeenschap.15 In de Mededeling wordt 
gesteld dat het bij het proces van mainstre­
aming erom gaat "de stimulansen ter bevorde­
ring van de gelijke kansen niet te beperken tot 
de toepassing van specifieke maatregelen ten gunste van vrouwen, maar expliciet, door 
invoering van een algemeen perspectief met hel 
oog op de gelijke kansen, het geheel van acties 
en algemeen beleid in beweging te brengen, 
door in hun conceptie actief en zichtbaar aan­
dacht op te nemen voor de mogelijke effecten 
daarvan op de respectieve situaties van vrou­
wen en mannen ("gender-perspectief")". De 
Mededeling wijst op de actieve rol van de 
Gemeenschap bij de formulering van de 
Verklaring van Peking en het Actieplatform en 
naar de nadrukkelijke aandacht voor mainstre­
aming tijdens de conferentie. Zij vestigt ook de 
aandacht op de rol van de Gemeenschap bij 
andere VN-cönferenties die voor de vrouwen­
conferentie van belang waren, waarnaar reeds is 
verwezen, en verklaart wederom dat de 
Europese Raden van Essen, Cannes en Madrid 
hebben erkend dat gelijke kansen voor mannen 
en vrouwen, samen met de bestrijding van de 
werkloosheid, een prioritaire laak is van de 
Unie en haar Lid-Staten. 
14 Besluit nr. 95/593/EG van de Raad, PU nr. L 335 van 
30.12.1995, blz. 37. 
15 Mededeling van de Europese Commissie over de 
"Integratie van de gelijke kansen voor vrouwen en man­
nen in alle communautaire beleidsvormen en acties", 
COM(96)67 dcf. van 21.02.1996. 
TABEL 30 AANDEEL VAN VROUWEN IN DE ECONOMISCH ACTIEVE BEVOLKING 
PER REGIO, 1990 
OOST AZIC ;.. 
ZO-A21E 
ZUID-AZIC . 
CENTR. AZIË, 
WEST-A2IË 
OCEANld 
AFRIKA SAHARA , 
N. AFRIKA j 
LAT. - AMERIKA j•• 
CARIB.GEB j.i 
OOST. EUROPA 
W. EUROPA + OVERIGE IND. LANDEN 
EUL 
BRON: VERENIGDE NATIES, THE WORLD'S WOMEN 1995. TRENDS AND STATISTICS, NEW YORK, CHART 5.4A 
NOOT: GEGEVENS VOOR EU VAN EURÔSTAT (ENQUÊTE NAAR DE ARBEIDSKRACHTEN) (EU12) 1990, TABEL 1 
118 
DE VOORUITGANG VAN PEKING 
De aandachtspunten in de Mededeling zijn 
zeer nauw verbonden met het Actieplatform: 
• werkgelegenheid en arbeidsmarkt (inclusief 
de Structuurfondsen en het vierde actiepro­
gramma); 
• vrouwelijke ondernemingshoofden (met 
inbegrip van de rol van meewerkende echt­
genotes; de communautaire initiatieven; 
opleidings- en voorlichtingsprojecten); 
• onderwijs en opleiding (een reeks oplei­
dingsprogramma's); 
• individuele rechten (maatregelen ter 
bestrijding van geweld tegen vrouwen, 
vrouwelijke immigranten, strijd tegen 
mensenhandel, gezinsstructuren); 
• buitenlandse betrekkingen (aandacht voor 
seksevraagstukken in de ontwikkelingssa­
menwerking vanaf het eerste ontwerp, in 
de programma's en op politiek niveau); 
• voorlichting/bewustmaking (verwijzing 
naar een breed scala aan acties en publica­
ties en de noodzaak toe te zien op de 
inhoud en kwaliteit van de informatie); 
• personeelsbeleid van de Commissie. 
Aan de Structuurfondsen wordt bijzondere 
anndacht besteed. 
De Mededeling eindigt met de verwachting 
dat "het jaar 1996 tot aanzienlijke vorderingen 
moet leiden bij de toepassing van het mainstre­
am ingsprincipe in het globale beleid van de 
Gemeenschap", wat zeker een belangrijk ele­
ment is voor de uitvoering van het 
Actieplatform. 
Integratie van seksevraagstukken 
in de ontwikkelingssamenwerking 
In de context van de betrekkingen met derde 
landen worden in de Mededeling over het inte­
greren van de gender-problematiek in de ont­
wikkelingssamenwerking16 gemeenschappelijke 
beleidslijnen voor de Commissie en de Lid-
Staten voorgesteld. Zij doet ook suggesties voor 
de versterking en intensivering van het 
bestaande beleid van de integratie van een sek­
seperspectief in alle beleidsvormen en pro­
gramma's. De Raad heeft hierover in december 
1995 een resolutie17 aangenomen. Hij 
• stelt vast dat de participatie van vrouwen in 
het ontwikkelingsproces nog altijd van secundair belang wordt geacht en koppelt 
de resolutie aan de toezeggingen op de con­
ferentie van Peking; 
• schetst algemene beginselen voor seksege-
voelige ontwikkelingssamenwerking, die 
alle toekomstige onderhandelingen met 
partnerlanden moeten bezielen; 
• geeft de middelen en strategieën aan voor, 
onder meer, beleidsvorming, onderhande­
lingen met partnerlanden en positieve actie 
ter vermindering van sekseverschillen, 
evenals de mainstreaming van de seksedi­
mensie op alle niveaus, opleiding van die­
genen die besluiten nemen en van al diege­
nen die op het terrein van ontwikkelingssa­
menwerking actief zijn; 
• verlangt een jaarlijkse vergadering van des­
kundigen uit de Gemeenschap en de Lid-
Staten en benadrukt het belang van een 
grotere coördinatie tussen de Gemeenschap 
en de Lid-Staten, evenals van een stelselma­
tige behandeling van gender-vraagstukken 
in alle coördinatie-initiatieven; 
• wenst een systeem van verslaglegging over 
de uitvoering van de resolutie, met een ana­
lyse van de vooruitgang in de tweede helft 
van 1997. 
Mensenrechten 
De Mededeling van de Commissie over "de 
Europese Unie en de externe aspecten van het 
mensenrechtenbeleid: van Rome tot 
Maastricht en daarna"18 onderstreept dat de 
fundamentele rechten van de vrouw integre­
rend, onvervreemdbaar en onverbrekelijk deel 
uitmaken van de universele mensenrechten. 
De Mededeling stelt ook voor, rekening te 
houden met de conclusies van Peking en vrou­
wen te beschouwen als actieve deelneemsters 
aan de maatschappij en hun volwaardige parti­
cipatie aan het politieke, economische en socia­
le leven te bevorderen. Tijdens de 52e vergade­
ring van de Mensenrechtencommissie in 
Genève, van 18 tot 26 april, verrichtte het 
Italiaanse voorzitterschap namens de Europese 
Unie de openingsrede, waarbij het engagement 
van de Unie ten aanzien van Wenen en Peking 
werd bevestigd. 
'COM(95)423 def. van 18.09.1995. 
' Resolutie 12627/95 van 20.12.1995. 
1 COM(95)567 del', van 22.11.1995. 
119 
DE VOORUITGANG VAN PEKING 
HET MENSENRECHTENBELEID 
De eerbiediging van de mensenrechten is één van de 
essentiële voorwaarden voor het lidmaatschap van de 
Europese Unie en een basisprincipe van haar actie. 
Artikel F, lid 2, van het EG-Verdrag luidt dat "de Unie de 
grondrechten eerbiedigt, zoals die worden gewaarborgd 
door het op 4 november 1950 te Rome ondertekende 
Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de 
mens en de fundamentele vrijheden en zoals zij uit de 
gemeenschappelijke constitutionele tradities van de Lid-
Staten voortvloeien, als algemene beginselen van het 
Gemeenschapsrecht. " 
Ten aanzien van de buitenlandse betrekkingen verklaart 
het Verdrag dat een van de hoofddoelstellingen van het 
gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid de 
"ontwikkeling en versterking van de democratie en de 
rechtsstaat, alsmede eerbiediging van de mensenrechten 
en de fundamentele vrijheden" is." Zo zal het ontwikke-
lingssamenwerkingsbeleid van de Europese Gemeen­
schap moeten bijdragen "tot de algemene doelstelling van 
ontwikkeling en consolidatie van de democratie en van 
de rechtsstaat, alsmede tot de doelstelling van eerbiedi­
ging van de mensenrechten en de fundamentele vrijhe­
den."20 
Deze bepalingen vormen een beslissende stap in de ont­
wikkeling van een voornamelijk economische Gemeen­
schap naar een politieke entiteit. In de Verdragen tot 
oprichting van de Gemeenschappen wordt namelijk niet 
uitdrukkelijk verwezen naar de mensenrechten en de ver­
schillende internationale instrumenten die daarop 
betrekking hebben; deze verwijzing is er pas dertig jaar 
later in de preambule van de Europese Akte. Die tekst 
vormt in feite de formele consolidatie van de politieke 
samenwerking. 
Uit: De Europese Unie en de externe aspecten van het mensenrech-
tenbeleid: van Rome naar Maastricht en daarna", COM(95) 567, 
22.11.1995, blz. 5. 
19 Artikel J. 1, lid 2, vijfde streepje. 
0 Artikel 130 U, lid 2, van het Verdrag betreffende de Europese Unie. Tenuitvoerlegging 
van het Actieplatform 
Door het gtote aantal onderwerpen in het 
Actieplatform en de diverse prioriteiten die de 
Lid-Staten stellen, is het onmogelijk om de 
plannen van ieder land voor de tenuitvoerleg­
ging ervan uitvoerig te beschrijven. Tijdens de 
vergadering van de Raad (sociale zaken) van 3 
juni 1996 hebben de Lid-Staten verslag uitge­
bracht over de follow-up van de conferentie. 
Onderstaand volgt een samenvatting van de 
belangrijkste thema's en wijzen van aanpak met 
enkele specifieke voorbeelden ter illustratie. 
Het is onvermijdelijk dat bepaalde acties na 
Peking enkele programma's inzake gelijke kan­
sen en ontwikkelingssamenwerking overlap­
pen, die Lid-Staten al hadden ontwikkeld 
voordat de voorbereidingen voor Peking 
begonnen - bijvoorbeeld programma's voor 
onderwijs, vrouwen in de economie en in de 
besluitvorming. Veel acties vloeien echter 
rechtstreeks voort uit het Actieplatform. Maar 
ook in andere gevallen spreken veel landen van 
een intensivering of een verdubbeling van de 
inspanningen, geïnspireerd door de conferentie 
en van de stimulans die zij heeft gegeven aan 
vraagstukken betreffende gelijke behandeling. 
Ook werd gesteld dat het platform een solide 
basis vormde van waaruit men verder kon gaan, 
een referentiepunt en een bekrachtiging. 
Zoals men in de periode voor Peking een 
grotere betrokkenheid van NGO's in de Lid-
Staten en een betere communicatie tussen rege­
ringen en NGO's kon vaststellen, zo zijn er na 
de conferentie voorbeelden van een verdieping 
van deze betrekkingen. Regeringen hebben 
zich daadwerkelijk ingespannen om de NGO's 
niet alleen te informeren, maar ook met hen te 
overleggen over de beste wijze van uitvoering 
van het platform. Het is een proces in twee 
richtingen geweest. Belgische NGO's hebben 
bijvoorbeeld de regering een memorandum 
voorgelegd; andere NGO's hebben werkgroe­
pen ingesteld of bijeenkomsten georganiseerd 
om het platform te koppelen aan hun eigen 
prioriteiten en/of aan die van hun regeringen 
(België, Denemarken en Nederland); het 
Verenigd Koninkrijk heeft NGO's verzocht 
hun mening te geven over de implementatie; 
Ierland bestudeert mechanismen om de deel­
name van NGO's aan de uitvoering van het 
platform te waarborgen. 
De meeste Lid-Staten vonden dat zij na de 
conferentie en de terugkeer van de delegaties 
allereerst moesten zorgen voor de verbreiding 
van informatie over de conferentie en het 
Actieplatform. De Lid-Staten hebben deze taak 
op diverse wijzen uitgevoerd: 
120 
DE VOORUITGANG VAN PEKING 
wengroepen en andere NGO's, de sociale part­
ners, politici en anderen die interesse toonden 
voor de conferentie. Soms ging het om natio­
nale manifestaties, soms om regionale. Italië 
trad op als gastheer, en cofinancierde een reeks 
internationale manifestaties die verband hiel­
den met Peking, in het bijzonder over de werk-
gelegenheidsproblematiek, en aan de 
Oostenrijkse vervolgconferentie namen ook 
gedelegeerden uit vele landen buiten de Unie 
deel; Griekenland maakte gebruik van de 
Internationale Dag van de Vrouw om de 
nadruk te leggen op informatie over Peking. 
In veel gevallen hebben niet-gouvernemente­
le organisaties ook hun eigen manifestaties 
georganiseerd. 
Veel Lid-Staten, zoals Duitsland, 
Griekenland, Ierland, Portugal, Spanje, 
Zweden en Frankrijk, hebben al een verslag 
over de conferentie en/of een vertaling van het 
volledige platform of een samenvatting ervan 
gepubliceerd, of hebben vaste plannen om dit 
te doen. Het nationale verslag van het Verenigd 
Koninkrijk is op Internet beschikbaar en 
Nederland hoopt ook van deze vorm van infor­
matieverbreiding gebruik te maken; Oostenrijk 
heeft een reeks van vier publicaties gepland, 
over de conferentie, het vervolg, onderzoek 
naar migrantenvrouwen in Oostenrijk en de 
versterking van het sekseperspectief in de ont­
wikkelingssamenwerking. Ministers die in 
Peking zijn geweest, hebben verslag uitgebracht 
aan het nationale parlement en/of er hebben 
parlementaire hoorzittingen of debatten plaats­
gevonden in Denemarken, Italië, Duitsland, 
Frankrijk, Luxemburg, Nederland, België en 
het Verenigd Koninkrijk. 
Sommige Lid-Staten hebben al nieuwe wet­
geving doorgevoerd of voorgesteld. België 
denkt bijvoorbeeld aan een wet om zeker te 
stellen dat federale adviesorganen voor ten 
minste een derde uit vrouwelijke leden bestaan. 
In Luxemburg heeft de Kamer van afgevaardig­
den aangedrongen op de opname in de grond­
wet van het beginsel van gelijke kansen voor 
mannen en vrouwen. Andere wetsvoorstellen 
worden in andere paragrafen van dit deel 
genoemd. 
Er worden veel voorstellen voor nieuwe 
structuren uitgewerkt. Portugal heeft een Hoge 
Commissaris voor de bevordering van gelijke 
behandeling en gezinsvraagstukken in het 
kabinet van de minister-president benoemd en 
een nieuwe parlementaire commissie voor 
gelijkwaardigheid en gelijke kansen ingesteld; 
Italië heeft voor het eerst een Ministerie van gelijke kansen voor mannen en vrouwen; ook 
heeft de Vlaamse regering in België voor het 
eerst een minister van gelijke kansen; de 
Zweedse regering heeft regionale centra 
gevormd ter bevordering van gelijke kansen en 
stimulering van mainstreaming; Luxemburg 
heeft een interministerieel comité voor gelijke 
kansen in het leven geroepen. 
Met deze nieuwe structuren zijn ook nieuwe 
initiatieven genomen om over de vooruitgang 
op dit punt te berichten. Het Verenigd 
Koninkrijk heeft een jaarlijkse analyse voorge­
steld met een jaarverslag over de vorderingen 
met de toepassing van het platform en natio­
nale en regionale jaarvergaderingen met 
NGO's. Een wet die in februari 1996 in België 
is aangenomen, verplicht de regering ertoe, 
jaarlijks verslag uit te brengen over de toepas­
sing van het Actieplatform; het verslag zal ook 
ingaan op de conclusies van het NGO-Forum 
en het zijn de ministers voor gelijke kansen en 
ontwikkelingssteun, die hierover verantwoor­
ding jegens het Parlement afleggen. 
Een hele reeks activiteiten kan worden 
beschouwd als mainstreaming. De regeringen 
van onder meer Duitsland, Finland, Zweden 
en het Verenigd Koninkrijk hebben alle minis­
teries verzocht na te gaan hoe het platform het 
beste in hun activiteiten kan worden geïnte­
greerd. De Portugese Commissie voor gelijke 
kansen en rechten van de vrouw heeft een 
memorandum opgesteld met prioriteiten voor 
toekomstige actie, waarvoor veel ministeries 
gegevens hebben aangedragen. Mainstreaming 
wordt openlijk als doelstelling genoemd in 
Zweden, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk; 
Frankrijk wijst er expliciet op dat dit betekent 
dat vrouwen en mannen in partnerschap 
betrokken zijn. 
Naast de interministeriële activiteiten die 
hierboven zijn genoemd, hebben veel Lid-
Staten structuren en processen ontwikkeld om 
te bezien hoe het platform het beste kan wor­
den geïmplementeerd. Denemarken en 
Luxemburg hebben commissies ingesteld en 
Oostenrijk heeft een werkgroep waaraan de 
sociale partners deelnemen; Ierland heeft aan­
gekondigd een verklaring van nationaal beleid 
te willen uitvaardigen, waarin nationale pro­
gramma's worden herzien in het licht van het 
platform. 
De gevolgen voor de begroting zijn door 
Nederland bestudeerd; dit land heeft zich ertoe 
verplicht in de komende begroting voorstellen 
op te nemen voor de interministeriële uitvoe­
ring van de 12 strategische doelstellingen; 
121 
DE VOORUITGANG VAN PUKING 
Finland zal een bescheiden programma voor 
gelijke behandeling van mannen en vrouwen 
op basis van het platform opstellen met een 
eigen begroting. 
Ten behoeve van de ontwikkelingssamenwer­
king verhogen verscheidene Lid-Staten hun 
inspanningen om ervoor te zorgen dat beleids­
vormen en projecten een seksedimensie heb­
ben. Door een nieuwe wet in Luxemburg zul­
len meer financieringsmiddelen ter beschik­
king komen van NGO's die projecten willen 
uitvoeren ter verbetering van de situatie van 
vrouwen in ontwikkelingslanden; Oostenrijk 
heeft een werkgroep van NGO's en ministeries 
ingesteld om nieuwe maatregelen uit te werken 
voor de introductie van een seksedimensie; 
Zweden heeft een wet vootgesteld om het doel 
van gelijke behandeling toe te voegen aan de 
bestaande basisbeginselen voor de ontwikke­
lingssamenwerking. 
Hoofdsruk D van de strategische doelstellin­
gen betreft geweld jegens vrouwen; diverse 
regeringen in de Europese Unie hebben acties 
op dit terrein voorgesteld. Frankrijk heeft het 
voorstel gedaan voor een 24-uurs telefonische 
hulplijn voor slachtoffers van verkrachting of 
geweld in het gezin en zal steuncentra in alle 
departementen vestigen; Zweden verklaart dat 
het wetsvoorstellen wil doen om de bestaande 
maatregelen ter bestrijding van geweld tegen 
vrouwen te versterken en uit te breiden; de 
politiediensten in België zullen specifieke trai­
ning op dit punt krijgen; Portugal heeft van dit 
probleem een van de prioriteiten van zijn actie­
programma gemaakt. 
Op meer technisch terrein hebben sommige 
landen zich ertoe verbonden de officiële statis­
tieken te verbeteren. België heeft opdracht 
gegeven voor een onderzoek naar lacunes in de 
statistieken en naar de wijze waarop statistische 
informatie het beste kan worden verbeterd; 
Denemarken en Frankrijk zullen statistisch 
onderzoek verrichten naar verschillen in lonen 
en salarissen; na de komende verkiezingen in 
Frankrijk zullen er statistieken worden gepubli­
ceerd over de kandidaten en de gekozenen, uit­
gesplitst naar geslacht. Zweden heeft gewezen 
op het belang van naar sekse uitgesplitste sta­
tistische gegevens in zijn opleiding voor onder 
meer hoge ambtenaren. Het Verenigd 
Koninkrijk heeft verklaard dat het alle ministe­
ries wil verzoeken alle belangrijkste statistieken 
naar sekse te analyseren en publiceren. 
122 
TABELLEN 
Tabel 1 Participatie vrouwen (15-64 jaar) in de Europese Unie (%), 1990 en 1995. 
Tabel 2 Bevolking van de Lid-Staten van de Europese Unie, 1995 
Tabel 3 Participatie vrouwen en mannen (15-64 jaar) in de Europese Unie (%), 1995. 
Tabel 4 Werkloosheid en inactiviteit van vrouwen en mannen (15-24 jaar) in de Europese Unie 
(%), 1994 
Tabel 5 Werkloosheid en inactiviteit van vrouwen en mannen (50-64 jaar) in de Europese Unie 
(%), 1994 
Tabel 6 Participatie vrouwen en mannen (15-24 jaar) in de Europese Unie (%), 1995 
Tabel 7 Participatie vrouwen en mannen (50-64 jaar) in de Europese Unie (%), 1995 
Tabel 8 Participatie per onderwijsniveau van vrouwen in de Europese Unie (%), 1995 
Tabel 9 Participatie vrouwen en mannen (25-64 jaar), met universitaire opleiding in Europa (%), 
1995 
label 10 Werkloosheid van vrouwen en mannen in de Europese unie (%), 1995 
'Tabel 11 Beroepsstatus werkende vrouwen in de Europese Unie (%), 1995 
Tabel 12 Beroepsstatus vrouwen en mannen in de landbouw in de Europese Unie (%), 1995 
Tabel 13 Aandeel vrouwen in de verschillende beroepen in de Europese Unie (%), 1995 
Tabel 14 Inkomensverschil, gemidd. uurloon vrouweklijke handarbeiders percentage van loon van 
mannen in de Europese Unie 1990-1994 
Tabel 15 Participatie per leeftijdscategorie in de Europese Unie (%), 1995. 
Tabel 16 Beroepsstatus van moeders met kind van 0-10 jaar in de Europese Unie (%), 1993 
Tabel 17 Percentage in deeltijd werkende moeders en vaders in de Europese Unie, 1993. 
Tabel 18 Voltijds en deeltijdwerk van moeders met een kind tot 10 jaar in de Europese Unie (%), 
1985 en 1993 
Tabel 19 Werkloosheid en inactiviteit van moeders en vaders met een kind onder de 10 jaar in de 
Europese Unie (%), 1993 
Tabel 20 Aandcl deeltijd-en tijdelijk werk van vrouwen in totale werkgelegenheid in de Europese 
Unie(%), 1994 
Tabel 21 Vruchtbaarheid in de Europese Unie in 1980, 1985 en 1994 
Tabel 22 Samenstelling particuliere huishoudens in de Europese Unie van 12 (%) 1994 
Tabel 23 Deelname van vrouwen in nationale parlementen in de Lid-Staten van de Unie en in het 
Europees Parlement (%) 
Tabel 24 Deelname van vrouwen in de regeringen van de Lid-Staten van de Europese Unie en in de 
Europese Commissie (%) 
Tabel 25 Deelname van vrouwen in de parlementen en regionale regeringen van de lidstaten van de 
europese unie 
Tabel 26 Deelname van vrouwen in nationale overheidsinstanties in de EU-Lid-Staten (%) 
Tabel 27 Deelname van vrouwen op lokaal niveau in de EU-Lid-Staten 
Tabel 28 Vrouwelijke leden en leiders van de aangesloten sectorale en regionale bonden en als 
congresafgevaardigden van de 31 nationale confederaties van het EW, 1993. 
Tabel 29 Arresten 
Tabel 30 Aandeel van vrouwen in de economisch actieve bevolking per regio, 1990 
123 
OVERZICHTEN 
Overzicht 1 : Toepassingsniveaus van mainstreaming-strategieën 
Overzicht 2: Maatregelen inzake gelijke kansen in de meerjarenprogramma's 
Overzicht 3 : Opvangfaciliteiten voor jonge kinderen, schoolgaande kinderen en het aantal lesuren 
per dag 
Overzicht 4: Ouderschapsverlofregelingen in de Lid-Staten van de Europese Unie, 1994-1995 
Overzicht 5: Individualisering van inkomstenbelasting 
Overzicht 6: Familiegebonden afgeleide rechten voor ouderdomspensioenen in Europa 
Kaart 1: Actititeitspercentage - 1994* - Vrouwen 
124 
LIJST VAN BRONNEN 
1. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten en ILO 
2. Eurôstat, demografische statistieken 
3. Eurôstat, Enquête naar tic arbeidskrachten 
4. Eurôstat, Etiquete naar de arbeidskrachten 
5. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 
6. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 
7. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 
8. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 
9. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 
10. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 
11. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 
12. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 
13. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 
14. Eurôstat, Geharmoniseerde inkomensstatistieken 
15. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 
16. Netwerk Europese Commissie voor kinderopvang 
17. Netwerk Europese Commissie voor kinderopvang 
18. Netwerk Europese Commissie voor kinderopvang 
19. Netwerk Europese Commissie voor kinderopvang 
20. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 
21. Eurôstat, demografische statistieken 
22. Eurôstat, Enquête naar de arbeidskrachten 
23. Europese Deskundigennetwerk "Vrouwen in het besluitvormingsproces" 
24. Europese Deskundigennetwerk "Vrouwen in het besluitvormingsproces" 
25. Europese Deskundigennetwerk "Vrouwen in het besluitvormingsproces" 
26. Europese Deskundigen netwerk "Vrouwen in het besluitvormingsproces" 
27. Europese Deskundigennetwerk "Vrouwen in het besluitvormingsproces" 
28. "Women in Decision-Making in Trade Unions", Braithwaite and Byrne, 
Europees Verbond van Vakverenigingen, Brussel 
29. Databank van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen en Celex 
30. Statistical Division van de Verenigde Naties 
BRONNEN 
De belangrijkste informatiebron is het Bureau voor de Statistiek van de Europese Gemeenschappen (Eurôstat) en in her bij­
zonder de Enquête naar de arbeidskrachten. Dit is de enige gegevensbron over de arbeidsmarkt en hiermee verband hou­
dende variabelen, die voor alle Lid-Staten vergelijkbaar en volledig is. Aangezien zij op een onderzoek van huishoudens is 
gebaseerd en een gemeenschappelijke codering en methodologie hanteert, blijven nationale verschillen in definities, orde­
ningsmethoden en administratieve procedures en regelingen buiten beschouwing. Gegevens uit nationale bronnen kunnen 
daarom verschillen van de cijfers in dit verslag. 
De informatie in de hoofdstukken drie en vier is aangevuld met gegevens die door deskundigen in de Lid-Staten uit natio­
nale bronnen zijn verzameld. De gegevensverzameling werd gecoördineerd en geanalyseerd door deskundigennetwerken, die 
door DG V van de Europese Commissie worden gesteund. 
Hoofdstuk vijf biedt informatie over arresten uit de gegevensbank van het Hof van Justitie van de Europese 
Gemeenschappen in Luxemburg en uit CELEX, de geautomatiseerde documentatie van de Europese wetgeving. Hoofdstuk 
zes gebruikt gegevens van het Bureau voor de Statistiek van de Verenigde Naties. 
125 
GEGEVENSBRONNEN 
Noten bij tabel 26: 
Er zijn geen gegevens beschikbaar voor Oostenrijk en Zweden. 
Griekenland beschikt niet over gegevens op het niveau van het management. 
De indeling is gebaseerd op de equivalentietabel voor de overheden in de EG-Lid-Staten uit "Women 
in the Higher Public Services" van Barbara C. Wurster (éd.). 
Opmerkingen: Finland, uitsluitend op nationaal niveau (centrale regering - totale overheid). Beroepen: 
hogere ambtenaren in leidinggevende functies en andere ambtenaren op universitair niveau (voor pre­
sentaties en planning). Vrouwen op leidinggevende posities bij de overheid: secretaris-generaal, hoofd­
directeur, (adjunct-)hoofdcn van afdelingen en diensten en bijzondere adviseurs (op het hoogste 
niveau). 
Denemarken: universitair geschoold enkel op staatsniveau. Duitsland: inclusief bondsministeries en de 
instellingen die hieronder vallen. Federale gerechtshoven en hiervan afhankelijke ondernemingen van 
de Bondsregering. Duitse spoorwegen. Duitse Posterij. Spanje: met uitzondering van onderwijsgeven­
den, organen van de staatsveiligheidsdienst, het leger, en justitie. Instellingen voor (wettelijk verplichte) 
sociale zekerheid. 
Noot bij tabel 27: 
Oostenrijk beschikt niet over representatieve nationale gegevens. Aantal burgermeesters in 1994: 
0,85% (20 van de 2333). De cijfers voor het Verenigd Koninkrijk zijn gecompliceerd. Er bestaan 
diverse soorten lokale overheden met uiteenlopende verkiezingsprocedures. Er bestaan accurate gege­
vens voor het aantal gekozen vrouwen in gemeenteraden voor de London Boroughs 27,9%, Noord-
Ierland 12% en Schotland 21%. 
126 
ISSN 0254-1513 
COM(96) 650 def. 
DOCUMENTEN 
NL 05 06 
Catalogusnummer : CB-CO-96-728-NL-C 
ISBN 92-78- 14083-X 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
' * ;