P6_TA(2006)0056

Clausule inzake mensenrechten en democratie in EU-overeenkomsten

Resolutie van het Europees Parlement over de mensenrechten- en de democratieclausule in door de Europese Unie gesloten overeenkomsten (2005/2057(INI))

Het Europees Parlement,

- gelet op de artikelen 3, 6, 11 en 19 van het Verdrag betreffende de Europese Unie en de artikelen 177, 300 en 310 van het EG-Verdrag,

- onder verwijzing naar zijn resolutie van 12 februari 2004 over een nieuwe impuls voor EU-maatregelen inzake Mensenrechten en democratisering met mediterrane partners [1],

- onder verwijzing naar zijn resolutie van 25 april 2002 over de mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement over de rol van de Europese Unie bij de bevordering van de mensenrechten en de democratisering in derde landen (COM(2001)0252) [2],

- onder verwijzing naar zijn resolutie van 20 september 1996 inzake de mededeling van de Commissie over de bepalingen inzake de eerbiediging van de democratische beginselen en de rechten van de mens in de overeenkomsten tussen de gemeenschap en derde landen (COM(1995)0216) [3],

- onder verwijzing naar zijn eerdere resoluties over de mensenrechten in de wereld van 28 april 2005 [4], 22 april 2004 [5], 4 september 2003 [6], 25 april 2002 [7], 5 juli 2001 [8], 16 maart 2000 [9], 17 december 1998 [10], 12 december 1996 [11], 26 april 1995 [12], 12 maart 1993 [13], 12 september 1991 [14], 18 januari 1989 [15], 12 maart 1987 [16], 22 oktober 1985 [17], 22 mei 1984 [18] en 17 mei 1983 [19],

- gezien de Partnerschapsovereenkomst tussen de leden van de groep van landen van Afrika, het Caribische gebied en de Stille Oceaan en de Europese Unie, op 23 juni 2000 [20] te Cotonou ondertekend en op 25 juni 2005 te Luxemburg gewijzigd [21],

- gezien het op 7 december 2000 te Nice geproclameerde Handvest van de grondrechten van de Europese Unie [22],

- gezien het voorstel voor een verordening van de Raad tot oprichting van een Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten (COM(2005)0280),

- gezien de Universele Verklaring van de rechten van de mens (1948) en andere VN-instrumenten over de mensenrechten, met name de verdragen over de burgerlijke en politieke rechten (1966) en over de economische, sociale en culturele rechten (1966), het Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van rassendiscriminatie, alsmede het Verdrag betreffende afschaffing van alle vormen van discriminatie van de vrouw (1979), het Verdrag tegen foltering (1984), het Verdrag inzake de rechten van het kind (1989), en de slotverklaring en het actieprogramma van de Wereldconferentie over de rechten van de mens (Wenen, 1993) en de VN-Verklaring over de mensenrechtenverdedigers (1998),

- gezien de verdragen van de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO),

- gezien de VN-normen over de verantwoordelijkheden van transnationale ondernemingen en gerelateerde ondernemingen in verband met de mensenrechten uit 2003, waarin die normen in verband worden gebracht met specifieke verantwoordelijkheden van ondernemingen op het gebied van de mensenrechten,

- gezien alle overeenkomsten tussen de Europese Unie en derde landen,

- gelet op artikel 45 van zijn Reglement,

- gezien het verslag van de Commissie buitenlandse zaken en de adviezen van de Commissie internationale handel en de Commissie ontwikkelingssamenwerking (A6-0004/2006),

A. overwegende dat het universele en individuele karakter en de ondeelbaarheid van de mensenrechten, waaronder niet alleen burgerlijke en politieke rechten, maar ook economische, sociale en culturele rechten worden verstaan, moeten worden gehandhaafd en gepropageerd, en dat de Europese Unie daartoe zinvolle instrumenten moet blijven creëren,

B. overwegende dat de ontwikkeling en consolidering van de democratie en de rechtsstaat en de eerbiediging van de mensenrechten en de fundamentele vrijheden een globale doelstelling van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid vormen en een integraal onderdeel moeten zijn van het externe beleid van de Europese Unie,

C. overwegende dat inspanningen om de eerbiediging van de mensenrechten en de democratie als fundamentele doelstellingen van de buitenlandse betrekkingen van de EU te stimuleren, op niets zullen uitlopen als de inherente beginselen niet voldoende prioriteit krijgen met betrekking tot veiligheids-, economische en politieke belangen,

D. benadrukkende dat de Europese Unie snel en doeltreffend op ernstige en hardnekkige schendingen van de mensenrechten en de democratische beginselen moet kunnen reageren, maar dat dit in vele gevallen niet is gebeurd, ongeacht objectieve beoordelingen van de situatie van mensenrechten en democratie in de betrokken derde landen,

E. overwegende dat het verbindende karakter van de mensenrechten- en democratieclausule deze tot een belangrijk instrument kan maken in het Europese beleid ter bevordering van de grondrechten en dat het tien jaar na de eerste versie van die clausule tijd wordt te evalueren hoe ze tot dusver ten uitvoer is gelegd en hoe ze kan worden verbeterd,

F. overwegende dat de clausule inmiddels in meer dan 50 overeenkomsten is opgenomen en op meer dan 120 landen van toepassing is; verder overwegende dat de clausule niet het enige middel is dat de EU heeft om de fundamentele rechten te stimuleren, en overwegende dat het hele Europese externe beleid, in zijn politieke, economische en handelsdimensie, moet gebaseerd zijn op de stimulering van fundamentele democratische beginselen,

G. in dit verband het belang benadrukkende van de Overeenkomst van Cotonou, die heeft geleid tot een versterking van de mensenrechten- en democratieclausule die door de Europese Gemeenschap als "essentieel onderdeel" in haar overeenkomsten met derde landen wordt opgenomen, en die tegenwoordig is gebaseerd op eerbiediging van de mensenrechten, de democratische beginselen en de rechtsstatelijkheid, evenals op behoorlijk bestuur en een goed beheer van openbare aangelegenheden,

H. overwegende dat de Paritaire Parlementaire Vergadering ACS-EU een uniek forum is voor de dialoog tussen parlementsleden uit de ACS-staten en de EU, in het bijzonder over mensenrechten- en democratievraagstukken;

I. overwegende dat vele overeenkomsten met ontwikkelde landen en sectorale overeenkomsten, zoals over textiel, landbouw en visserij, deze clausule nog altijd ontberen,

J. overwegende dat de mensenrechten een belangrijk element moeten zijn in het onderhandelingsmandaat dat de Raad aan de Commissie geeft voor externe overeenkomsten, en overwegende dat de procedure voor het definiëren van dat onderhandelingsmandaat doorzichtiger moet zijn,

K. overwegende dat het Europees Parlement zijn toestemming moet geven voordat een overeenkomst in werking kan treden, maar niet voordat het overleg wordt gestart of voordat een overeenkomst gedeeltelijk wordt opgeschort, en dat hierdoor de politieke en institutionele rol van het Parlement wordt gereduceerd,

L. benadrukkende dat de civiele samenleving en het internationale stelsel van NGO's op mensenrechtengebied veel kunnen bijdragen aan de gehele procedure van ontwerp, tenuitvoerlegging en herziening van de EU-derde landen mensenrechten- en democratieclausule,

M. ervan overtuigd dat de Europese Unie nieuwe procedures en nieuwe criteria moet opstellen voor de toepassing van de mensenrechten- en democratieclausule, zonder discriminatie tussen landen of op grond van ontwikkelingsniveau,

N. overwegende dat de mensenrechten- en democratieclausule zowel voor de Europese Unie als voor het derde land in kwestie geldt, maar dat het wederkerige aspect van de clausule niet volledig is benut,

O. herhalende dat humanitaire hulp in noodsituaties daarentegen gevrijwaard moet blijven van potentieel "nadelig" gebruik van de mensenrechten- en democratieclausule, in naam van het fundamentele beginsel van solidariteit tussen de volkeren,

1. is verheugd over de sinds 1992 door de Europese Gemeenschap gevolgde algemene praktijk van het opnemen van mensenrechten- en democratieclausules — de zogeheten "essentieel onderdeelclausule" en de "niet-uitvoeringsclausule" in de door haar gesloten internationale overeenkomsten;

2. roept op tot een grotere transparantie bij de tenuitvoerlegging van de mensenrechten- en democratieclausule, een hoeksteen van het externe beleid van de EU, en tot een grotere betrokkenheid van het Europees Parlement; wijst erop dat boetes niet kunnen worden opgelegd met betrekking tot landen waar mensenrechtenschendingen werden gemeld, maar enkel met betrekking tot de schending zelf;

3. is van oordeel dat het de verantwoordelijkheid van de Unie is om ervoor te zorgen dat, bij de ondertekening van een internationale overeenkomst met een derde land waarin een mensenrechtenclausule is opgenomen, het derde land in kwestie de normen inzake de internationale mensenrechten eerbiedigt wanneer de overeenkomst wordt ondertekend;

4. benadrukt dat één van de factoren die de toepassing van de clausule hebben gecompromitteerd, gelegen is in het algemene karakter van de formulering, omdat ze geen gedetailleerde procedures vastlegt voor "positieve" en "negatieve" bijstandsverlening in het kader van de samenwerking tussen de EU en derde landen, waardoor de belangen van de Raad en de nationale belangen van de lidstaten prevaleren over de algemenere belangen van de mensenrechten;

5. juicht niettemin het experiment toe dat tot dusver met de mensenrechten- en democratieclausule is uitgevoerd in de artikelen 9 en 96 van de overeenkomsten van Cotonou, wat zelfs heeft geleid tot tijdelijke opschorting van de economische en handelssamenwerking met bepaalde ACS-landen op grond van ernstige mensenrechtenschendingen, met positieve gevolgen voor de vastbeslotenheid en geloofwaardigheid van de Europese Unie; pleit ervoor dit experiment verder te ontwikkelen en als standaardonderdeel op te nemen in overeenkomsten tussen de EU en derde landen;

6. benadrukt dat de politieke en juridische inhoud van de mensenrechten- en democratieclausule op doeltreffende wijze is uitgewerkt in de overeenkomsten van Cotonou en dat de mechanismen voor overleg en gegevensuitwisseling voorafgaand aan een tijdelijke opschorting van de bilaterale samenwerking daarin gedetailleerd worden uiteengezet;

7. pleit voor het opstellen van een nieuwe "modelclausule" als correctie van de huidige formulering van wat bekend staat als "artikel 2", om een meer samenhangend, doelmatiger en doorzichtiger benadering van het Europese mensenrechtenbeleid in overeenkomsten met derde landen te verzekeren; in de tekst daarvan moeten de volgende beginselen worden meegenomen:

a) bevordering van democratie, mensenrechten, inclusief rechten van minderheden, rechtsstaat en behoorlijk bestuur is het doel van multilaterale samenwerking; dit geldt zowel voor overeenkomsten met ontwikkelingslanden als met geïndustrialiseerde landen;

b) wat betreft de juridische formulering van die rechten moeten partijen in het bijzonder teruggrijpen op de reeds door hen geratificeerde internationale verplichtingen en toezeggingen, en moet duidelijk worden gesteld dat partijen gehouden zijn tot naleving van de normen die een "essentieel onderdeel" van de overeenkomst vormen; met name moeten partijen zich verbinden tot bevordering van de grondrechten als genoemd in de Verklaring van de rechten van de mens van de VN uit 1948, beide VN-verdragen over burgerlijke en politieke rechten en over economische, sociale en culturele rechten, en de internationaal erkende VN-overeenkomsten en juridische normen van de "jus cogens";

wijst erop dat de Europese Unie in haar betrekkingen met derde landen en in de context van de bevordering van de democratische beginselen en de mensenrechten via de "democratieclausule" ertoe wordt aangespoord bijzondere aandacht te schenken aan de tenuitvoerlegging van het beleid voor gendergelijkheid en de rechten van de vrouw; en zich tegelijkertijd ervan te vergewissen dat de autoriteiten van het derde land zich houden aan de fundamentele rechten niet naar willekeur te worden aangehouden, gemarteld of terechtgesteld en dat de burgers van dat land bij wijze van prioriteit toegang hebben tot een onafhankelijke rechten;

wijst erop dat de EU, in overeenstemming met de Europese verdragen, in haar relaties met derde landen en in de context van de bevordering van de democratische beginselen en de mensenrechten via de mensenrechten- en democratieclausule zich ertoe verbindt elke vorm van discriminatie op grond van seksuele geaardheid of betreffende de rechten van gehandicapten tegen te gaan;

c) partijen moeten teruggrijpen op de verdragen van de VN die bindend zijn voor hen en op haar gespecialiseerde organen voor het bepalen van de sectorale rechten die via de samenwerking moeten worden bevorderd, met name de verdragen van de ILO, die een internationaal erkend rechtscorpus met betrekking tot de grondrechten tot stand heeft gebracht;

d) de clausule moet in een procedure voorzien voor overlegvoering tussen partijen, onder precieze vermelding van de te volgen procedures in een geval van een verzoek om opschorting van de bilaterale samenwerking op grond van herhaalde en/of stelselmatige schendingen van mensenrechten in strijd met het internationaal recht; opschorting is uiteraard een drastisch middel in de betrekkingen tussen de EU en het derde land, derhalve moet als alternatief een duidelijk systeem van sancties worden ontwikkeld, maar de aanvaarde, fundamenteel positieve benadering van de mensenrechten moet ook de mogelijkheid openlaten dat de samenwerking tijdelijk wordt opgeschort vanwege een schending van de mensenrechten- en democratieclausule;

e) de clausule moet ook bijzonderheden omvatten van een mechanisme dat de tijdelijke opschorting van een samenwerkingsovereenkomst mogelijk maakt, evenals een "waarschuwingsmechanisme" als reactie op een schending van de mensenrechten- en democratieclausule;

f) de clausule moet uitgaan van wederkerigheid en dient aldus een rechtsgrondslag te vormen op grond waarvan de partijen met elkaar kunnen discussiëren en optreden, zowel wat het grondgebied van de Europese Unie als dat van het derde land betreft; zij moet een tweeledig instrument zijn dat ertoe leidt dat de Europese Unie en het derde land elkaar verantwoording verschuldigd zijn in verband met al hun beleid betreffende de mensenrechten en de fundamentele vrijheden;

8. pleit ervoor de mensenrechten- en democratieclausule uit te breiden naar alle nieuw te sluiten overeenkomsten tussen de Europese Unie en derde landen, zowel geïndustrialiseerde landen als ontwikkelingslanden, waaronder ook sectorale overeenkomsten handel en technische of financiële bijstand, vergelijkbaar met de gevolgde werkwijze bij de ACS-landen;

9. roept op tot de uitbreiding van de positieve dimensie van de mensenrechtenclausule, die de behoefte omvat om doeltreffende maatregelen te nemen om bij te dragen aan het genot van mensenrechten binnen en door de respectieve partijen, om te zorgen voor een voortdurende beoordeling en controle van de impact van de overeenkomst zelf op het genot van de mensenrechten, en om een mensenrechtenbenadering toe te passen bij de tenuitvoerlegging van alle aspecten van de overeenkomst;

10. benadrukt dat het niet langer bereid is nieuwe internationale overeenkomsten goed te keuren die geen mensenrechten- en democratieclausule bevatten;

11. is van mening dat de clausule een rol moet spelen bij de bepaling van het onderhandelingsmandaat voor nieuwe overeenkomsten met derde landen en met name bij het formuleren van de politieke doelstellingen en de bevordering van de mensenrechten; is van mening dat daartoe de Commissie en de Raad het Europees Parlement beter moeten betrekken, via zijn bevoegde parlementaire commissies, bij de formulering van het onderhandelingsmandaat voor overeenkomsten tussen de EU en derde landen; benadrukt in dit opzicht de noodzaak om de interinstitutionele uitwisseling van informatie te verbeteren en toegang te krijgen tot de database van de Commissie en de Raad;

12. ten aanzien van de noodzaak om te zorgen voor een effectief mechanisme van toezicht op de eerbiediging van de mensenrechten en de democratische beginselen door de partners:

a) verzoekt de Raad en de Commissie procedures voor een gestructureerde dialoog in gang te zetten als onderdeel van deze periodieke beoordeling van de partners wat betreft de naleving van hun plichten op het gebied van de mensenrechten; beschouwt een systematische opneming van de mensenrechten in deagenda van de Associatieraden als onderdeel van deze dialoog;

b) beveelt aan een grotere rol toe te kennen aan de hoofden van de externe delegaties van de Commissie in derde landen; verzoekt dat "voor elk land afzonderlijk strategische meerjarendocumenten" worden opgesteld onder de verantwoordelijkheid van delegatiehoofden, en dat in de Country Strategy Papers meer aandacht wordt besteed aan de mensenrechtensituatie, de prioriteiten worden vastgesteld en de middelen en instrumenten worden vermeld die door de EU worden ingezet om de eerbiediging van de mensenrechten- en democratieclausule te verzekeren en de eerbiediging van de basisrechten te vergroten;verzoekt ook dat de bewoording van die strategieën periodiek wordt herzien, in het bijzonder met het Europees Parlement en voorwerp is van debatten in de bevoegde delegaties van het Parlement evenals in plenaire zitting, vooral met betrekking tot de tenuitvoerlegging ervan; beveelt aan dat de Country Strategy Papers en actieplannen van de Commissie duidelijke referentiepunten bevatten voor vooruitgang op het vlak van de mensenrechten en een tijdspanne binnen welke veranderingen voltooid moeten zijn;

c) als één van de betrokken regeringen, het Europees Parlement of de betrokken nationale parlementen of, in het geval van ACS-staten, de Paritaire Parlementaire Vergadering ACS-EU, wenst dat er een beroep wordt gedaan op de mensenrechten- en democratieclausule door middel van de opschorting van een bilaterale overeenkomst, het houden van een dialoog of de uitvoering van andere passende maatregelen moet de Associatieraad dat debat automatisch in zijn agenda opnemen; merkt op dat het Europees Parlement dit standpunt reeds bij diverse gelegenheden formeel te kennen heeft gegeven, maar dat de Associatieraad die verzoeken eenvoudigweg heeft genegeerd;

d) beveelt aan een "gestructureerde dialoog" op te starten tussen de Associatieraad en/of zijn "Subcommissie mensenrechten", het Europees Parlement, indien van toepassing, de Paritaire Parlementaire Vergadering ACS-EU en NGO's en/of en democratische niet-statelijke actoren in discussies over de schendingen onafhankelijke van de mensenrechten- en democratieclausules in door de Europese Unie gesloten overeenkomsten, met voorstellen om de naleving van de clausule te verbeteren (zonder uitsluitingen);

e) betreurt dat het Europees Parlement niet wordt betrokken bij de besluitvorming over het aanvangen van overleg of het opschorten van een overeenkomst; wijst er derhalve met klem op dat het Parlement in dit verband medebeslissingsrecht heeft naast de Commissie en de Raad, evenals ten aanzien van het besluit tot opschorting van eventuele passende negatieve maatregelen die reeds aan een land zijn opgelegd ("opschorting van de opschorting");

f) stelt voor dat de Commissie, samen met de subcommissies voor de mensenrechten, een jaarverslag opstelt, dat in het Europees Parlement wordt besproken, over de mensenrechten- en democratieclausules in geldende internationale overeenkomsten, die een geval-per-geval-analyse van elk overlegproces bevatten, evenals andere maatregelen die dat jaar zijn gestart of door de Raad zijn verworpen en die vergezeld zijn van gedetailleerde aanbevelingen en een evaluatie waarin de doeltreffendheid en samenhang van de ondernomen acties wordt besproken;

13. pleit er, gezien het feit dat de betrekkingen tussen de EU en derde landen in het algemeen door de Associatieraden worden geregeld, voor om bij dergelijke associatieovereenkomsten ook altijd subcommissies voor de mensenrechten in te stellen met een mandaat voor:

a) de beoordeling van de naleving, toepassing en uitvoering van de mensenrechten- en democratieclausule

b) het voorstellen van specifieke positieve acties ter verbetering van de democratie en de mensenrechten; en

c) het beoordelen en controleren van de directe en indirecte gevolgen van de tenuitvoerlegging van de overeenkomst over het volledige genot van fundamentele rechten in de partijen van de staten en het opstellen van specifieke aanbevelingen in verband daarmee;

is van mening dat dergelijke subcommissies geregeld moeten bijeenkomen (in ieder geval bij iedere bijeenkomst van de Associatieraad), en vertegenwoordigers van parlementen en organisaties van de civiele samenleving moeten omvatten en raadplegen; is in dit opzicht van mening dat een geval-per-geval-beleid niet de meest geschikte benadering is die moet worden toegepast met partnerlanden met betrekking tot de oprichting van subcommissies voor de mensenrechten en de definitie van hun mandaat; benadrukt nogmaals de noodzaak om binnen deze subcommissies individuele zaken te behandelen;

14. pleit ervoor dat het Europees Parlement wordt geassocieerd met de Associatieraden en de subcommissies voor de mensenrechten en dat de interparlementaire delegaties van het Europees Parlement in dit verband een grotere rol toebedeeld krijgen en in de agenda steeds ruimte wordt vrijgemaakt voor hun bezoeken voor discussies over de clausule;

15. beklemtoont dat de criteria voor het aanvangen van een overlegprocedure of het nemen van passende maatregelen objectief en transparant moeten zijn;

16. benadrukt dat geen enkele maatregel mag worden opgeheven totdat de redenen voor de toepassing ervan zijn opgehouden te bestaan, en verzoekt de invoering van extra maatregelen indien bestaande maatregelen na een aanzienlijke tijd nog geen resultaten hebben opgeleverd;

17. pleit voorts, indachtig dat de vereiste van eenparigheid in de Raad voor het aanvangen van een overlegprocedure de toepassing van de clausule heeft bemoeilijkt, voor de afschaffing van de eenparigheidsvereiste voor het aanvangen van een overlegprocedure en voor de herziening van artikel 300, lid 2 van het EG-verdrag, dat de rol van het Europees Parlement in die gevallen beperkt;

18. wijst op het belang dat de aandacht van de bevolking wordt gevestigd op het feit dat de mensenrechten- en democratieclausule in overeenkomsten tussen de EU en derde landen is opgenomen;

19. is van mening dat, voor het bijzondere geval van landen waarmee de EU fundamentele waarden en een gemeenschappelijk langetermijnbeleid deelt, zoals de landen die onder het "nieuwe nabuurschapsbeleid" vallen, men kan overwegen overeenkomsten te ondertekenen die verder gaan dan de mensenrechten- en democratieclausule, op basis van het delen van gemeenschappelijke instellingen ter bevordering van de democratische beginselen en mensenrechten, naar het voorbeeld van de Raad van Europa en/of andere regionale overeenkomsten;

20. in het bijzonder met betrekking tot de landen die onder het Europees Nabuurschapsbeleid vallen en waarmee de Europese Unie vooral via associatieovereenkomsten nauwe banden onderhoudt, moet de clausule specificeren dat de ondertekenaars van die overeenkomsten elkaar — wederzijds — het recht moeten geven waarnemers in te zetten bij hun parlements- en presidentsverkiezingen; roept de Raad en de Commissie op om de betrokken landen verder aan te moedigen in het belang van transparantie internationale waarnemers toe te laten op het ogenblik van hun verkiezingen;

21. onderstreept dat verkiezingen alleen als democratisch, vrij en eerlijk kunnen worden beschouwd als van tevoren aan bepaalde voorwaarden is voldaan, onder meer: eerbiediging van de politieke en burgerrechten, eerbiediging van de vrijheid van meningsuiting en het recht op informatie, gelijke toegang tot de media en eerbiediging van een politiek pluralisme dat de kiezer een daadwerkelijke keuze biedt;

22. verzoekt zijn Voorzitter deze resolutie te doen toekomen aan de Raad en de Commissie.

[1] PB C 97 E van 22.4.2004, blz. 656.

[2] PB C 131 E van 5.6.2003, blz. 147.

[3] PB C 320 van 28.10.1996, blz. 261.

[4] Aangenomen teksten, P6_TA(2005)0150.

[5] PB C 104 E van 30.4.2004, blz. 1048.

[6] PB C 76 E van 25.3.2004, blz. 386.

[7] PB C 131 E van 5.6.2003, blz. 138.

[8] PB C 65 E van 14.3.2002, blz. 336.

[9] PB C 377 van 29.12.2000, blz. 336.

[10] PB C 98 van 9.4.1999, blz. 267.

[11] PB C 20 van 20.1.1997, blz. 161.

[12] PB C 126 van 22.5.1995, blz. 15.

[13] PB C 115 van 26.4.1993, blz. 214.

[14] PB C 267 van 14.10.1991, blz. 165.

[15] PB C 47 van 27.2.1989, blz. 61.

[16] PB C 99 van 13.4.1987, blz. 157.

[17] PB C 343 van 31.12.1985, blz. 29.

[18] PB C 172 van 2.7.1984, blz. 36.

[19] PB C 161 van 10.6.1983, blz. 58.

[20] PB L 317 van 15.12.2000, blz. 3.

[21] PB L 287 van 28.10.2005, blz. 1.

[22] PB C 364 van 18.12.2000, blz. 1.

--------------------------------------------------