Advies van het Economisch en Sociaal Comité over het onderwerp "Tendensen, structuren en institutionele regelingen van de internationale kapitaalmarkten"

(2003/C 61/18)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 30 mei 2001, overeenkomstig artikel 23, lid 3, van het reglement van orde, besloten een advies op te stellen over het onderwerp "Tendensen, structuren en institutionele regelingen van de internationale kapitaalmarkten".

De afdeling "Economische en Monetaire Unie - economische en sociale samenhang", die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 3 september 2002 goedgekeurd; rapporteur was de heer Sepi.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 393e zitting van 18 en 19 september 2002 (vergadering van 18 september) het volgende advies uitgebracht, dat met 58 stemmen vóór, geen stemmen tegen, bij 3 onthoudingen werd goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. De internationale financiële markt, die het afgelopen decennium een sterke ontwikkeling heeft doorgemaakt, speelt een fundamentele rol bij de globalisering van de economie.

1.2. Het belang van de internationale financiële markt hangt samen met het feit dat dit de eerste economische sector is waarin de globalisering vrijwel geheel operationeel is, in de zin dat er geen ruimtelijke beperkingen zijn, zodat men op alle financiële markten in de wereld, op vijf continenten, transacties kan verrichten. Bovendien kent de internationale financiële markt geen tijdsgebonden beperkingen, aangezien transacties 24 uur, dag en nacht, waar ook ter wereld kunnen worden verricht.

1.2.1. Het Comité wenst met dit advies deel te nemen aan de discussie over het functioneren van de internationale kapitaalmarkt en over de voorstellen voor hervorming die op internationaal en Europees niveau naar voren zijn gebracht. Het Comité is van mening dat deze discussie aan gewicht heeft toegenomen naar aanleiding van een aantal recente gebeurtenissen, die niet alleen van economische aard zijn. Hierbij valt te denken aan het uiteenspatten van de speculatie-luchtbel in de tweede helft van 2000 - eerst in de VS en later ook daarbuiten - en de effecten daarvan op de reële economie, de terroristische aanslagen van 11 september 2001 en de noodzaak de financiering van terroristische activiteiten en andere vormen van economische criminaliteit tegen te gaan, en de financiële crisis in Argentinië.

1.2.2. Het Comité acht een bijdrage van de EU tot de stabilisering en de mondiale ontwikkeling van fundamenteel belang. Hoewel de instellingen van de eurozone dankzij de invoering van de gemeenschappelijke munt tegen bepaalde "schokken" zijn beschermd, is het van groot belang dat zij in internationaal verband actief deelnemen aan de zoektocht naar gemeenschappelijke oplossingen waarmee de financiële systemen schokbestendiger kunnen worden gemaakt.

1.3. De huidige situatie - die opnieuw wordt gekenmerkt door instabiliteit - is het resultaat van het samenspel van twee verschijnselen: de bijna volledige liberalisering van de kapitaalmarkt en de groei van afgeleide financiële instrumenten, en de ontwikkeling van de telecommunicatie, een andere sector die op mondiaal niveau vrijwel geheel is geïntegreerd.

1.4. Dit advies is gebaseerd op de overtuiging dat de versnelde ontwikkeling van deze twee geglobaliseerde sectoren diepe tegenstrijdigheden schept in een wereld waarin het bewustzijn over het gemeenschappelijke lot van verschillende geledingen van de samenleving op mondiaal niveau begint te groeien.

1.4.1. Het vrij verkeer van kapitaal is een politiek onomkeerbaar fenomeen, dat vanuit verschillende oogpunten als positief kan worden beschouwd. Theoretisch kan een vrije investeringsmarkt op mondiaal niveau zorgen voor een optimale allocatie van kapitaal en een evenwichtiger mondiale ontwikkeling.

1.4.2. De liberalisering kan bovendien tot gevolg hebben dat systeemrisico's verleden tijd zijn, omdat er meer actoren en middelen in het spel komen.

1.4.3. De extra financiële middelen die hiermee worden gegenereerd kunnen belangrijke gevolgen hebben voor de productiegroei, doordat de geografische grenzen van de ontwikkeling verder opschuiven en de besparingen worden doorgesluisd naar landen die zelf niet in staat zijn voldoende besparingen te realiseren.

1.4.4. Het Comité stelt vast dat deze positieve gevolgen nog niet evident zijn, in tegendeel: met name de laatste jaren is de globalisering - met name de financiële globalisering - vaak onderwerp van felle kritiek geweest.

1.4.5. Deze kritiek getuigt vaak van een eenzijdige kijk en weinig diepgaande analyses van de moeilijkheden i.v.m. een evenwichtiger ontwikkeling van de internationale economie. De tegenstrijdigheden van de politieke systemen, die medeverantwoordelijk zijn voor de achtergebleven ontwikkeling van de armste landen, worden vaak over het hoofd gezien. In deze landen is vaak sprake van corruptie, ondoelmatige uitgaven en een inadequaat fiscaal beleid.

1.4.6. Toch is deze kritiek niet geheel ongegrond en de huidige crises, waar ook miljoenen EU-burgers direct of indirect mee te maken krijgen - hetgeen een bedreiging vormt voor de democratische grondslagen, zoals in Argentinië is gebleken - zijn slechts gedeeltelijk het resultaat van lokale politieke misstappen. Argentinië moest 750 miljoen dollar terugbetalen voor het einde van 2001 en meer dan 2 miljard dollar voor eind januari 2002. De kapitaalvlucht die hiervan het gevolg is geweest, heeft een liquiditeitscrisis bij de banken veroorzaakt, hetgeen een institutionele en sociale weerslag heeft gehad. Het besluit om de pariteit van dollar en peso los te laten is genomen in een explosief sociaal klimaat: van de 37 miljoen inwoners leven er 14 miljoen onder de armoedegrens. De sociale crisis heeft zich ook vertaald in een politieke en institutionele crisis.

1.5. Misschien is dit te wijten aan het feit dat de financiële globalisering niet gepaard is gegaan met een groei van de mondiale instellingen, en aan het ontbreken van een algemene politieke koers en bestuursorganen op mondiaal niveau. Anders dan bij de totstandkoming van nationale Staten, waarbij de institutionele integratie voorafging aan de integratie van de markten, zien we hier een tegenovergestelde ontwikkeling.

1.6. Aangespoord door de hevige concurrentie, de kredietexpansie en de financiële volatiliteit bestaat het internationale project voor een "nieuwe financiële architectuur" uit een hervorming van zowel de regels van "governance", te beginnen met het definiëren van best practices die de instabiliteit en de "spill-over" -effecten zoveel mogelijk moeten beperken, als van de bevoegdheden van het IMF en de Wereldbank.

1.7. Het Comité is van mening dat de voltooiing van deze "nieuwe financiële architectuur" moet steunen op nieuwe inzichten, ter verrijking van de uitgangspunten die tot nu toe ten grondslag lagen aan de liberalisering van de kapitaalmarkt.

2. Analyse van de discussie op Europees niveau

2.1. Op 2 februari 2002 heeft de Commissie een Mededeling(1) gepubliceerd waarin zij de bestaande documenten en studies op dit gebied analyseert. Zij had hierbij twee hoofddoelstellingen voor ogen, die indertijd zijn voorgesteld door de Raad Ecofin, te weten: het antwoord op de financiële crises en "de financiering van de ontwikkeling om de ongelijkheid in de wereld te verminderen".

2.1.1. In de Mededeling van de Commissie worden geen concrete voorstellen gedaan; zij beperkt zich tot een bespreking van de ideeën over de nieuwe mondiale financiële architectuur, om hierover een discussie op gang te brengen, zowel in de EU als op internationaal niveau. Het Comité wenst met dit advies deel te nemen aan de door de Commissie op gang gebrachte discussie.

2.1.2. Bij de goedkeuring van de Mededeling van de Commissie op 5 maart 2002 heeft de Raad Ecofin onder meer bevestigd dat "globalisering van wezenlijk belang is voor de bevordering van groei en ontwikkeling". Wel is de Raad net als de Commissie van oordeel dat "de voordelen van de globalisering... ongelijk verdeeld zijn".

2.1.3. De verklaring van de Raad werd afgesloten met een reeks doelstellingen, als bijdrage tot de discussie(2).

2.1.4. In de resolutie van het Europees Parlement over het internationale monetaire stelsel(3) staat onder meer het volgende te lezen: "Overwegende dat de noodzakelijke financiële stabiliteit een publiek goed is (...) dat de reële economie de kosten betaalt van financiële instabiliteit en de crises waar deze toe leidt (...) gezien de centrale rol die financiële engineering en innovatie spelen, die (...) een splitsing van het risico en het verhandelen daarvan op de markten mogelijk maakt, (...) (wat) tegelijkertijd ertoe leidt dat financiële transacties en de kanalen om risico te nemen complexer worden (...) is (het EP) van mening dat de lopende hervormingen van de internationale financiële instellingen gericht moeten zijn op de toename van hun doeltreffendheid en transparantie, (en) spreekt (het) zich uit voor mondiaal geïntegreerd prudentieel toezicht en controle (...)."

2.1.5. In zijn informatief rapport uit mei 2001 merkt het Comité het volgende op(4): "De volledige liberalisering van het kapitaalverkeer heeft echter bijgedragen tot het ontstaan van internationale financiële crises, die vooral ontwikkelingslanden hebben getroffen. Deze crises zijn voor een belangrijk deel toegeschreven aan puur speculatieve kortetermijnkapitaalstromen die hun oorsprong vonden in industrielanden, maar door sommige ontwikkelingslanden gebruikt zijn om op zeer riskante en weinig orthodoxe wijze overheidstekorten te financieren."

2.1.6. Het Comité heeft het wenselijk geacht een initiatiefadvies op te stellen, om een impuls te geven aan de totstandbrenging van een nieuwe architectuur voor de monetaire en financiële markt, om zo de hevigheid van de crises af te zwakken en te voorkómen dat de crises uit de jaren '90 zich herhalen. In dit verband is het Comité ingenomen met de Mededeling van de Commissie uit februari 2002, waarover het verderop in dit advies het een en ander zal opmerken. Het Comité is het er in ieder geval mee eens dat de financiële variabelen in de jaren '90 van sterke invloed waren op de dynamiek van de reële economie.

3. Algemene opmerkingen

3.1. Conjunctuurbewegingen

3.1.1. De conjuncturele ontwikkeling wordt gekenmerkt door een algemene vertraging van de productie. Deze achteruitgang is in de tweede helft van 2000 onverwacht ingezet in de VS, na een decennium van ononderbroken economische expansie, gedurende welke de toenemende financiële deregulering gepaard ging met een aanzienlijk aanbod van goedkoop risicokapitaal, gezien de hogere rendementsverwachtingen, met name in de ICT-sector (informatie- en communicatietechnologie). De onlangs aan het licht gekomen fraudezaken door leidinggevenden van een aantal grote ondernemingen hebben het vertrouwen van de spaarders nog een flinke knauw gegeven.

3.1.2. De vertraging van de economie in de VS heeft zich uitgebreid tot andere geografische gebieden, waarbij ook andere verschijnselen een rol speelden: de stijging van de olieprijzen tussen 1999 en 2000; interventies van de belangrijkste centrale banken in de korte rente om de inflatie in te dammen; en het voortduren van "structurele" moeilijkheden in Japan. Deze context heeft de algemene daling van de productie en de effectieve vraag nog benadrukt en gesynchroniseerd.

3.2. Kenmerken en synchronisatie van de conjunctuurbewegingen tijdens de "third wave globalisation"

3.2.1. Het Comité onderstreept dat de liberalisering van de internationale kapitaalstromen positieve gevolgen heeft gehad, zoals betere mogelijkheden om de sterke verschillen in spaarcapaciteit van de nationale economieën te compenseren. Maar tegelijkertijd, met name als gevolg van de sterke deregulering van de afgelopen tien jaar, zijn door de liberalisering de schommelingen van de financiële cycli sterk toegenomen, met grote gevolgen voor de reële economie. Financiële variabelen spelen een steeds grotere rol bij macro-economische resultaten en de uitstraling hiervan naar andere gebieden. De BIB schat dat de kapitaalstromen tegenwoordig 40 maal zo groot zijn als de handelsstromen.

3.2.2. Dit "multiplier-effect" veroorzaakt derhalve een synchronisatie en een algemene versterking van de financiële en economische cycli, waarvan de uitkomsten meer of minder ernstig kunnen zijn, afhankelijk van het financieel-economische gewicht van het land waarin het proces zijn oorsprong vindt, en van de structurele en beheerscapaciteiten van de geografische gebieden waarin deze ontwikkeling zich verspreidt. Bovendien is de Amerikaanse conjunctuur van steeds grotere invloed op de economische en financiële ontwikkelingen in andere landen.

3.2.3. Het Comité bevestigt de door de Commissie recentelijk aangewezen oorzaken voor het synchronisme van de economische cycli. Bepalend zijn de uitbreiding en vermenigvuldiging van de transmissiekanalen die de exogene schokken doorgeven. Bepalend is dus niet alleen de teruggang van de handelsstromen, die negatief is voor alle gebieden die voor hun groei afhankelijk zijn van de export. Andere transmissiekanalen hebben aan belang toegenomen, zoals het bedrijfsleven (via schommelingen in de winsten van multinationals), en de steeds sterkere diversifiëring van portefeuillebeheer. Wat ook niet over het hoofd mag worden gezien is de concordantie, bijvoorbeeld tussen de VS en Europa, van de verwachtingen van zowel gezinnen als ondernemingen.

3.2.4. Het geval van Argentinië heeft laten zien hoezeer een land kwetsbaar kan zijn voor de vluchtigheid van het financiële circuit. De negatieve verwachtingen werden gevoed door de onbestendigheid van de macro-economische "fundamentals" (hoog oplopen van de staatsschuld, betalingsbalanstekort, enz.) en de groeiende onbeheersbaarheid van het wisselkoersregime. Er is een vicieuze cirkel op gang gebracht, waarin het verband tussen oorzaak en gevolg is omgekeerd, en waarin de wereldwijde economische teruggang, de steeds grotere afkeer van particuliere investeerders van risico (nog versterkt door de gebeurtenissen van 11 september), de veranderingen in hun gedragsnormen en besluiten (verschijnselen van "groepsgedrag"), de veranderende internationale rentepercentages, enz., de druk op het rentepercentage en de wisselkoers van het land hebben versterkt.

3.2.5. Los van de conjunctuurbewegingen kan worden vastgesteld dat de globalisering niet alleen tot gevolg heeft gehad dat de transmissiekanalen voor externe schokken zijn uitgebreid, maar ook dat de betrekkingen - binnen de verschillende systemen - tussen particuliere en openbare actoren, m.a.w. tussen micro- en macro-actoren, complexer zijn geworden. Deze complexiteit wordt nog versterkt door de uiteenlopende belangen van en dwarsverbanden tussen particuliere actoren, ieder met zijn eigen project, zijn eigen motieven en zijn eigen normen.

3.3. De concepten van de nieuwe architectuur

3.3.1. Zoals de Commissie opmerkt is hervorming van de financiële en monetaire architectuur noodzakelijk, zowel om crises te voorkómen en deze doeltreffender te beheersen wanneer zij zich toch voordoen, als om de financiële markt in staat te stellen een antwoord te geven op de grote ontwikkelingsverschillen in de wereld. Dit is een noodzaak die, zelfs zonder dat een beroep wordt gedaan op het solidariteitsgevoel, rechtstreeks de fundamentele belangen van alle landen treft, of het nu ontwikkelde landen, ontwikkelingslanden of de meest achtergebleven landen betreft. Op operationeel niveau betekent dit dat de reeds genoemde factoren van verspreiding en synchronisatie het er niet gemakkelijker op maken de systeemrisico's voor de kredietmarkt en de liquiditeit beheersbaar te houden. Het is dan ook van belang dat zelfs industrielanden zich niet louter op hun eigen interne problematiek concentreren.

3.3.2. Het Comité is echter van mening dat de regulering van de financiële markt, mede gezien de meer algemene doelstellingen die worden nagestreefd via een beter functioneren ervan, procedures van "verbrede rationaliteit" vereist. Dit vraagt om een verfijning van het model van economische analyse waarin de "nieuwe financiële architectuur" een plaats moet krijgen. Hiermee moet een gedisciplineerde financiële markt tot stand worden gebracht, waarop concurrentiemechanismen geflankeerd worden door regelgevings- en controle-instrumenten. Wil de hervorming doeltreffend en billijk zijn dan moet deze gestalte krijgen binnen een ruimere "conceptuele architectuur" die niet alleen rekening houdt met verschijnselen die strikt inherent zijn aan de financiële markt, maar ook met dwarsverbanden tussen deze markt en andere sectoren van de reële economie.

3.3.3. De "verbrede rationaliteit" van het algemene economische kader brengt met zich mee dat zowel aandacht moet worden besteed aan factoren aan de vraagzijde als aan factoren die op de aanbodzijde van invloed zijn. Op die manier kan de macro-problematiek van de overheidsinstellingen in verband worden gebracht met de micro-problematiek, en kan de schematische scheiding tussen enerzijds de economische mechanismen en besluitvorming en anderzijds de sociale regelgeving worden losgelaten.

3.3.4. Macro-economisch gezien is de stijging van het BBP op zichzelf geen voldoende indicator om de ontwikkeling van het systeem te beoordelen. De binnenlandse vraag speelt, in al haar facetten, een fundamentele rol bij de stabilisering van de groei en de mate van verspreiding daarvan. Een adequaat vraagniveau verzacht de "trade off" tussen de noodzaak om de wisselkoers te stabiliseren en de competitiviteit van de export te bewaren. In dit verband is een uitgebreide herbezinning op zijn plaats over het overheersende model van fiscaal beleid, dat fragmentarische maatregelen op het stuk van belastingverlaging mogelijk heeft gemaakt ten gunste van bepaalde categorieën belastingplichtigen en belastbare grondslagen. Niet alleen komt hierdoor het billijkheidscriterium in het gedrang, maar, omdat wordt afgezien van bepaalde overheidsuitgaven, zullen de economische en sociale groei tevens verzwakken.

3.3.5. De plannen voor macro-economische sanering moeten beantwoorden aan het vereiste van een gefaseerde aanpassing van het sociaal-economische systeem. De versnelling van de termijnen, in opkomende industrielanden ingegeven door het streven om sneller deel te nemen aan de kapitaalmarkt, hebben juist negatieve reacties opgeroepen, wat aangeeft hoe de vluchtigheid van het financiële circuit zich kan manifesteren in een fase waarin een markt op korte termijn open wordt ("becoming open"), i.p.v. tijdens de fase waarin de markt reeds langere tijd open is ("being open"). Onder gelijke voorwaarden kan juist de openstelling van de kapitaalmarkt de aandelenprijzen doen stijgen, zonder dat de nationale financiële instellingen over de nodige controlecapaciteiten beschikken.

3.3.6. Nauw verband met deze gefaseerde aanpak houdt de keuze van het wisselkoersregime. Ook Argentinië had gekozen voor een vaste wisselkoers met de dollar, omdat dit werd beschouwd als het "most appropriate foreign exchange regime". Het moge duidelijk zijn dat het nationale monetaire beleid hierdoor een endogeen karakter kreeg, met als doel een "automatische desinflatie" te bewerkstelligen.

4. Bijzondere voorstellen en opmerkingen

4.1. Het Comité hecht belang aan de procedures die de internationale gemeenschap wenst in te voeren om een nieuwe financiële economie tot stand te brengen. Er worden twee doelstellingen nagestreefd: buitenlandse investeerders meer kennis verstrekken inzake condities op de markten waar zij wensen te opereren, en versterking van deze markten door een hervorming van de regelgeving, van de economie en de instellingen evenals de totstandbrenging van nieuwe financiële infrastructuren.

4.2. Daarom worden gedragscodes opgesteld voor de transparantie van het macro-economisch beleid, evenals beginselen en richtlijnen voor de bescherming van crediteuren, internationale accountancynormen (International Accounting Standards, International standards on Auditing), prudentiële controles, bescherming van de marktintegriteit, en voorschriften waaraan opkomende industrielanden en/of ontwikkelingslanden zich te houden hebben, in nauwe coördinatie met de bevoegde internationale financiële instellingen. Dit zijn in de eerste plaats het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en de Wereldbank (waarbij 183 landen zijn aangesloten), die hun gezamenlijk optreden op het gebied van uitvoering en toezicht in het kader van het nieuwe evaluatieprogramma van de internationale financiële sector willen versterken.

4.3. Het Comité onderstreept dat ook ten aanzien van de internationale instellingen moet worden gezorgd voor de grootst mogelijke transparantie en informatie, en dat mogelijkheden moeten worden geboden voor discussie en overleg. De regels van democratische "governance" moeten ook binnen de structuren van de globalisering worden toegepast. De organisaties die binnen deze structuren opereren zijn immers gespecialiseerd op hun eigen bevoegdheidsterrein en zijn tegelijkertijd onafhankelijk - aangezien zij krachtens een internationaal "decreet" zijn opgericht - ook al beheren zij openbare middelen.

4.3.1. Het Comité onderstreept dat de deelnemende landen dankzij bovengenoemde regels ook een evenwichtige binnenlandse ontwikkeling moeten kunnen doormaken. De lange tijd die nodig is voor het hervormingsproces maakt - ook met het oog op een doeltreffend economisch resultaat, in de zin van een afname van de financiële kwetsbaarheid - dat in de betrekkingen tussen schuldenlanden en kredietverschaffers variabelen moeten worden meegenomen die in de tot nu toe gangbare modellen en procedures altijd werden weggelaten, en dat aan de scheiding tussen de marktbehoeften en de wensen van de civil society op het niveau van de afzonderlijke nationale overheden een einde wordt gemaakt.

4.4. Het Comité is van mening dat niet kan worden volstaan met de vaststelling dat de goedkeuring, door de afzonderlijke landen, van door de internationale gemeenschap voorgestelde voorschriften vrijwillig moet zijn, net zoals het niet volstaat te bevestigen dat de invulling van de inhoud van het actieprogramma en de uitvoeringstermijnen in hun handen ligt. Het is zaak dat bij het vaststellen van de voorwaarden voor leningen - om te beginnen de door het IMF uitgewerkte "preventieve kredietlijn" - rekening wordt gehouden met het "tolerantievermogen" van de reële economie, de sociale verhoudingen en de internationale situatie. Zo kunnen de particuliere kredietverleners worden gerustgesteld, en kan worden voorkómen dat liquiditeitsproblemen verworden tot solvabiliteitsproblemen. Met andere woorden: de haalbaarheid en doeltreffendheid van het project worden hiermee veiliggesteld.

4.5. Het Comité onderstreept bovendien dat de betrekkingen tussen de drie belangrijkste internationale valuta's - dollar, euro en yen - tevens een grote rol spelen. Vermindering van de wisselkoersschommelingen zorgt voor een daling van het risico en de vluchtigheid die de internationale financiële wereld kenschetst. Een betere coördinatie tussen de drie monetaire zones zou de congruentie tussen de wisselkoersen en de fundamentele kenmerken van de reële economie kunnen vergroten, en de continuïteit van de algemene economische ontwikkeling ten goede komen.

4.6. De financiële economie moet niet alleen beantwoorden aan de logica van het financiële circuit maar ook aan de logica van de monetaire economie. De traditionele tegenstrijdigheid tussen beide - op de spits gedreven door de snelle liberalisering en de toenemende deregulering van de kapitaalmarkt - moet worden ondervangen in het kader van een "governance" die breder is opgezet dan de ééndimensionale invulling die daaraan tot nu toe is gegeven. Uitsluitend binnen dit bredere kader kunnen voorstellen worden gedaan inzake versterking of juist verzwakking van de rol van het IMF, de uitbreiding van diens bevoegdheden tot de kapitaalrekening van de betalingsbalansen, de draagwijdte van de stelselmatige inschakeling van de particuliere sector bij de oplossing van financiële crises, enz.

4.7. Een van de voorstellen waarover momenteel wordt gediscussieerd is de invoering van een soort "Tobin-tax", dat wil zeggen een belasting op transacties tussen verschillende valuta's, om speculatie tegen te gaan en de kapitaalstromen t.b.v. investeringen in de productiesector te beschermen, ofwel een toevlucht tot alternatieve oplossingen zoals een systeem van termijndeposito's zonder vergoeding, enz. Het Comité is van mening dat de wenselijkheid en uitvoerbaarheid van de "Tobin-tax" afhangt van de bredere kwestie van de internationale fiscale coördinatie waarbij oneerlijke concurrentie wordt tegengegaan, belastingparadijzen ("tax havens") en "off shore"-markten (in beide gevallen een combinatie van belastingontwijking en volledige anonimiteit) worden aangepakt, en witwaspraktijken van geld afkomstig uit het criminele circuit worden bestreden, evenals de internationale financiering van terroristische activiteiten. Het Comité zou in een later advies willen terugkomen op de belastingheffing op kapitaal in internationaal verband.

4.7.1. Het witwassen van zwart geld en de financiering van terroristische activiteiten zijn zeer ernstige verschijnselen, waarmee zeer aanzienlijke bedragen gemoeid zijn (de VN schat deze op circa 500 miljard dollar per jaar). Hoewel van verschillende oorsprong (uitsluitend in het criminele circuit zijn de financieringsmiddelen altijd van illegale oorsprong), ontsnappen beide praktijken aan het toezicht van de afzonderlijke staten en wordt handig gebruik gemaakt van de transnationaliteit, de globalisering en de technologische vooruitgang.

5. De voorstellen van de EU

5.1. De Europese Unie is zich goed bewust van haar rol en mogelijke bijdrage op alle genoemde gebieden. Het Comité juicht de geplande initiatieven toe, en hoopt dat de uitvoeringstermijnen worden gerespecteerd.

5.1.1. Tijdens de Europese Raad van Laken heeft de EU aangedrongen op nieuwe vormen van democratische "governance". Deze vergen een collectieve visie op de snelle veranderingen in de wereld, de aanwijzing van prioriteiten, de bundeling van human resources en financiële middelen, en de erkenning van de cruciale rol van de civil society in het kader van een "geordende financiële liberalisering". Het voorstel van de Commissie inzake de governance(5) moet worden vertaald in wetgevingsteksten en een slagvaardig en overtuigend politiek optreden door de Europese Unie als geheel.

5.1.2. Met betrekking tot de fiscaliteit hebben de Europese Raad van Helsinki (december 1999) en de Raad van Santa Maria da Feira (juni 2000), met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel en met het oog op de totstandbrenging van een Europese markt zonder grensoverschrijdende hindernissen, opgeroepen tot de uitwerking van een door de lidstaten op vrijwillige basis uit te voeren "pakket initiatieven" (gedragscodes voor de belastingheffing op bedrijven). Ook werd een oproep gedaan om de belasting op inkomsten uit spaargelden via diverse Europese richtlijnen te coördineren. De eerste resultaten zouden eind 2002 zichtbaar moeten zijn. Het proces dat moet leiden tot belastingharmonisatie is nog maar net begonnen.

5.1.3. De EU is bezig met de integratie van haar eigen financiële markt, naar aanleiding van het besluit van de Europese Raad van Lissabon (maart 2000) om het jaar 2005 aan te wijzen als uiterste termijn voor het actieplan, en het besluit van de Raad van Stockholm (maart 2001) om de integratie van de effectenmarkt te vervroegen tot 2003, waarmee de aanwijzingen van het door de heer Lamfalussy voorgezeten comité van wijzen worden opgevolgd. Het ESC heeft zich reeds in positieve bewoordingen uitgesproken over deze gefaseerde aanpak en wenst hier nu niet nader op in te gaan. Wel wenst het erop te wijzen dat de financiële markt alleen kan zorgen voor groei en stabiliteit indien het juiste evenwicht wordt gevonden tussen efficiency en veiligheid.

5.1.4. Met name wat betreft de vorderingen van het "Actieplan" wijst het ESC op het belang van een herziening van de richtlijn inzake overnamebiedingen, en de noodzaak vooruitgang te boeken met de richtlijn inzake aanvullende pensioenfondsen.

5.1.5. Met betrekking tot de huidige fase van economische vertraging waar de hele wereld mee te maken heeft onderstreept het ESC dat de EU haar interne groei en de intracommunautaire handel moet stimuleren. Dit kan onder meer door middel van Europese infrastructuurprojecten ("project financing"), gefinancierd met middelen die worden bijeengebracht door de markt en het Europese bancaire systeem, in combinatie met nieuwe overheidsinvesteringen.

5.1.6. Dergelijke maatregelen, die het effect van de interne vraag op de groei van het Europese BBP vergroten, beantwoorden aan de noodzaak van structurele hervormingen. Hiervoor zou een uitzondering moeten worden toegestaan op de voorschriften van het Stabiliteitspact. Mits uitgevoerd in het kader van een efficiënte ontwikkelingssamenwerking tussen lidstaten, zou ieder land hierdoor rekening kunnen houden met de besluiten van de partnerlanden en de omvang van de benodigde financiële middelen kunnen beperken, terwijl dezelfde economische resultaten zouden worden behaald als met individuele initiatieven.

6. Internationale financiële instellingen

6.1. De Europese Centrale Bank

6.1.1. De ECB blijft bij haar verwerping - in de eerste plaats vanuit methodologisch oogpunt - van discretionair monetair beleid voor de korte termijn, omdat de cycli hierdoor nog vluchtiger zouden worden. Een middellange-termijnbeleid dat is gebaseerd op doelstellingen (prijsstabiliteit) en duidelijke informatie, sluit volgens de ECB aan bij de verwachtingen van de particuliere investeerders, die zich uiteindelijk zullen aanpassen.

6.1.2. Vandaar dat de wisselkoers van de euro door de ECB wordt beschouwd als een indicator, en niet als een doelstelling. De ECB wijst erop dat, vergeleken met het Bretton Woods-systeem, de liberalisering van het kapitaalverkeer en de invoering van marktcriteria er de afgelopen twee decennia voor hebben gezorgd dat de belemmeringen voor de allocatie van financiële middelen en besparingen zijn weggevallen. Wel erkent zij dat het hierdoor moeilijker kan zijn een stabiele wisselkoers in stand te houden. Volgens de ECB kan de governance van het systeem toch het beste worden toevertrouwd aan de basisbeginselen van de marktwerking.

6.1.3. Alleen uitzonderlijke situaties, zoals de gebeurtenissen van 11 september, kunnen ertoe leiden dat wordt geopteerd voor samenwerkingsakkoorden tussen de grote valutazones. In het algemeen worden deze akkoorden door de ECB beschouwd als mogelijke veroorzakers van crises, gezien de moeilijkheid om bij de vaststelling van interne regels te komen tot een compromis waarbij aan alle variabelen recht wordt gedaan.

6.1.4. Het Comité is zich ten volle bewust van de moeilijkheden die zouden rijzen bij de vaststelling van een wisselkoersakkoord met de belangrijkste valuta's, maar wijst toch op de positieve effecten die hieruit zouden voortvloeien, waardoor de markten minder vluchtig en meer voorspelbaar zouden worden. Bovendien is het zaak dat de rol van de ECB als vertegenwoordiger van de eurozone bij de internationale financiële instellingen wordt erkend.

6.2. De Financial Action Task Force on Money Laundering (FATF)

6.2.1. Volgens de FATF hebben alle vormen van financiële criminaliteit, ongeacht hun doel, gemeen dat zij op een efficiënte financiële structuur moeten berusten. Maar de financiering verschilt per geval, afhankelijk van de vorm. Financiële criminaliteit varieert van procedures om geld afkomstig van illegale activiteiten wit te wassen (van zwart naar wit), om legaal verkregen middelen door te sluizen naar illegale activiteiten, bijvoorbeeld ter financiering van terroristische activiteiten, (van wit naar zwart), en om illegaal verkregen middelen - uit smokkel, drugs enz. - door te sluizen naar andere criminele activiteiten zoals terrorisme (van zwart naar nog zwarter).

6.2.2. De ernst van de terroristische aanslagen van september 2001 heeft de FATF ertoe aangezet nieuwe aanbevelingen uit te werken die, in combinatie met de aanbevelingen inzake witwaspraktijken, een raamwerk bieden om de financiering van terrorisme en terroristische activiteiten op te sporen, te voorkómen en te bestrijden. Het Comité steunt de inhoud van deze aanbevelingen en wijst erop dat het zaak is dat alle Staten de internationale Conventie van de Verenigde Naties van 1999 inzake de bestrijding van de financiering van terrorisme ratificeren, en dat de bijbehorende resoluties van kracht worden, met name resolutie 1373 van de VN-veiligheidsraad. Krachtens deze resolutie wordt de financiering van terrorisme, terroristische activiteiten en terroristische organisaties als delict aangemerkt. Ieder land moet zijn eigen wetten en regelgeving zo aanpassen dat financiële middelen snel kunnen worden bevroren en geconfisqueerd, en moet verslag uitbrengen aan de bevoegde autoriteiten zodra het vermoeden rijst dat bepaalde middelen verband houden met terroristische activiteiten.

6.2.3. Het Comité wijst erop dat de globalisering van de financiële markten, de voortschrijdende diversifiëring van nieuwe betalingsinstrumenten en afgeleide financiële producten, en de invoering van de euro, het steeds moeilijker maken greep op dit verschijnsel te krijgen. Dit vergt niet alleen bilaterale en multilaterale overeenkomsten tussen de verschillende nationale systemen, maar ook dat alle landen effectief akkoord gaan met een systeem van internationale governance gebaseerd op homogene criteria en procedures.

6.2.4. De bezorgdheid van het Comité wordt tevens ingegeven door het feit dat het zo moeilijk is deze regels in zeer uiteenlopende institutionele en juridische contexten op doeltreffende wijze toe te passen en concreet te laten functioneren.

6.3. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF)

6.3.1. Het Comité is het met het IMF eens dat de in 1998 gepresenteerde gedragscode ("code of good practices on transparency in monetary and financial policies") moet worden uitgebreid en geconsolideerd. Vrijwillige ondertekening (en toepassing) van de gedragscode door de Staten is van essentieel belang met het oog op crisispreventie. De gedragscode houdt in dat bij de uitwerking van nationaal monetair beleid en het beleid inzake overheidsfinanciën rekening wordt gehouden met de volgende criteria:

a) particuliere investeerders de kennis verschaffen inzake macro-economische doelstellingen en de instrumenten om deze te verwezenlijken ("public must know the goals and instruments of policies");

b) de naleving, door de monetaire autoriteiten en bevoegde financiële instellingen, van aangegane verplichtingen en voorschriften, ten einde hun betrouwbaarheid te bevestigen.

6.3.2. Het Comité is derhalve ingenomen met het voornemen om het nieuwe departement "Internationale kapitaalmarkten" van het IMF meer bevoegdheden te geven, en wijst erop dat het tevens van belang is dat de operationele keuzen van het IMF en de economische beleidsdiscussies en besluitvormingsprocessen die zich binnen het IMF voltrekken, transparanter worden gemaakt.

6.3.3. Wel is het Comité van mening dat de verbetering van deze analytische procedure en de uitwerking van nieuwe indicatoren door het IMF moeten worden geïntegreerd in een conceptueel kader, waarin voor het in evenwicht brengen van de economische variabelen oplossingen en tijdschema's moeten worden vastgesteld die aansluiten bij de vereisten i.v.m. de ontwikkeling van de reële economie en het sociale draagvlak. Alleen op die manier zou het door iedere Staat (in zijn eigen belang) verplicht te voeren stabiliteitsbeleid, slagvaardiger en geloofwaardiger worden gemaakt, niet alleen op het stuk van de haalbaarheid maar ook op het stuk van de structurele onderbouwing. Volgens het Comité brengt dit tevens met zich mee dat alle politieke actoren en de civil society actief en op brede schaal worden betrokken bij de uitwerking van nationale saneringsplannen.

6.3.4. In 2001 heeft het IMF aangedrongen op de uitwerking van een nieuw mechanisme voor sanering van de buitenlandse schuld, door vergelijkbare procedures in te voeren als de nationale procedures ingeval van bankroet. Ook wilde het zich buigen over zijn eigen rol ten aanzien van clausules voor collectieve acties.

6.3.5. De alternatieven die momenteel ter discussie liggen kunnen als volgt worden samengevat:

a) een statutaire aanpak, waarbij het Fonds een aanvullende bevoegdheid krijgt bij de vaststelling van het mechanisme voor schuldsanering;

b) een statutaire aanpak, gebaseerd op een meerderheidsbesluit van de crediteuren;

c) een contractuele aanpak, gebaseerd op de regels van de markt, waarbinnen op vrijwillige basis clausules kunnen worden opgenomen m.b.t. een collectieve actie.

Het IMF heeft nog niet aangegeven welke van de drie opties zijn voorkeur heeft.

6.3.6. Gezien deze onzekere situatie en het feit dat de invoering van een nieuw mechanisme omstreeks 3 jaar in beslag zal nemen, kijkt het Comité met argusogen naar de huidige situatie in sommige landen die in ernstige moeilijkheden verkeren (zoals Argentinië), die immers geen enkele houvast hebben aan nieuwe regels en die in de nog te ondertekenen akkoorden ook niet kunnen vooruitlopen op clausules die in het uiteindelijke stelsel zullen worden opgenomen. Met betrekking tot de huidige discussie is het Comité van mening dat de op meerderheidsbesluiten van de crediteuren gebaseerde procedure, de mogelijkheid biedt om zowel macro-economische financiële instellingen als particuliere investeerders op een weloverwogen wijze bij e.e.a. te betrekken, en tegelijkertijd een agressieve houding van de sterkste crediteuren te voorkómen.

6.3.7. Met het oog op zowel preventie als oplossing van crises, is het volgens het Comité zaak het "verbeterd initiatief" voor schuldverlichting voor arme landen met een zware schuldenlast opnieuw te bezien. Gedurende de eerste maanden van 2002 zijn maar liefst 8 van de 21 landen (van de 42 in totaal) die betalingen hebben ontvangen voor terugdringing van hun schuldenlast, uit het IMF gestoten, omdat zij hun macro-economische verplichtingen en toegezegde hervormingen niet zijn nagekomen. Het Comité onderstreept dat het IMF bij zijn beoordeling van deze nalatigheid niet voorbij mag gaan aan de traditionele structurele knelpunten, noch aan de algemene economische groei, die kleiner was dan de "abstracte" groei waarvan in de saneringsprogramma 's altijd wordt uitgegaan, evenals de daling van sommige grondstofprijzen.

6.4. De Wereldbank

6.4.1. Het eerste thema dat de Wereldbank bestudeert is de praktische haalbaarheid van het VN-programma, dat is bevestigd door de consensus van Monterrey, waarbij niet alleen steunmaatregelen werden vastgesteld, maar tevens is besloten om de armoede voor 2015 te halveren (van 29 % naar 14,5 % van de wereldbevolking).

6.4.2. Het Comité onderstreept:

a) dat de haalbaarheid van veel doelstellingen (met inbegrip van het economisch beleid waaraan de betrokken staten zich hebben te houden) afhangt van abstracte veronderstellingen, waaronder een groeipercentage van het BBP op internationaal niveau van 3,6 % per jaar tot 2015;

b) dat de Wereldbank in haar eigen verslagen heeft benadrukt dat de economische teruggang en de toename van de ongelijkheid in veel gebieden een belemmering vormen voor de totstandkoming van de structurele hervormingen die de Staten moeten doorvoeren;

c) dat dit alles met zich meebrengt dat de Wereldbank haar eigen analytische model en bijbehorende statistische indicatoren, zowel economisch als sociaal, moet aanvullen aan de hand van de opgedane ervaringen.

6.4.3. Het tweede thema waarover de Wereldbank zich buigt betreft de operationele procedures voor de toekomstige verplichtingen. De overeenkomst van Monterrey gaat uit van een nieuw partnerschap voor duurzame ontwikkeling tussen ontwikkelde landen en ontwikkelingslanden, op basis van wederzijdse verantwoordelijkheid en verplichtingen. Van de ontwikkelingslanden wordt verwacht dat zij zorgen voor een goede governance en macro-economische stabilisering (controle van de financiële sector, de overheidsfinanciën en het wisselkoerssysteem), terwijl de ontwikkelde landen zich moeten inzetten voor meer en efficiëntere steun, in naleving van de in Doha genomen besluiten inzake de liberalisering van de handel. Binnen dit operationele raamwerk is het de taak van de Wereldbank om de ontwikkelingslanden te helpen de strategische, institutionele, infrastructurele en andere belemmeringen te overwinnen.

6.4.4. Voor de economische groei van ontwikkelingslanden acht het Comité het van fundamenteel belang dat zij beschikken over een dynamische particuliere sector en een geïntegreerd handelssysteem, en dat de financiële markten zijn geliberaliseerd. Indien hierbij echter onvoldoende rekening wordt gehouden met de specifieke economische en sociale kenmerken van de verschillende geografische gebieden, zoals de afgelopen dertig jaar het geval was, dan ontstaan onevenwichtige krachtsverhoudingen tussen de verschillende categorieën economische actoren, die, opgeteld bij de structurele ongelijkheden, de ontwikkeling, hervorming en sociale evolutie eerder blokkeren dan bevorderen.

6.4.5. In het licht van de besluiten van de Europese Raad van Sevilla van 21 en 22 juni, dringt het Comité er bij de EU op aan dat zij zich binnen de relevante internationale organisaties hard maakt voor de goedkeuring van nieuwe criteria, m.b.t.:

- een grotere impuls voor de ontwikkeling van de reële economie;

- garanties voor de essentiële diensten en goederen die noodzakelijk zijn voor deze ontwikkeling;

- ondersteuning van de lokale economische bedrijvigheid.

6.4.6. Er blijft nog een grote kloof bestaan tussen hetgeen de bestuurders van de Wereldbank zoal verklaren inzake de noodzaak tot aanpassing van de criteria (bijvoorbeeld om het privatiseringsproces tot het uiterste te beschermen) en de feitelijke naleving van deze criteria in de operationele programma's.

7. Conclusies

7.1. Het Comité heeft gewezen op het groeiende belang van de internationale kapitaalmarkt, die geen ruimtelijke en tijdsgebonden beperkingen kent.

7.1.1. De transacties op de internationale kapitaalmarkt zijn van sterke invloed op de reële economie: productie, werkgelegenheid, particulier en openbaar vraag en aanbod. Het gevolg is niet alleen dat financiële crises doorwerken in de reële economie, maar ook dat de verschillende financiële crises in de wereld worden gesynchroniseerd en zich uitstrekken over grote geografische gebieden, waardoor de economische, sociale en institutionele instabiliteit toeneemt.

7.1.2. Vandaar dat uitgebreid wordt nagedacht over de nieuwe mondiale financiële architectuur, die moeten leiden tot een betere governance in een wereld die momenteel wordt gekenmerkt door een regelgeving die ofwel verouderd is, ofwel zich beperkt tot territoriale instanties die niet in staat zijn een antwoord te geven op de financiële crises.

7.1.3. Voor het Comité moet een nieuwe financiële architectuur ter voorkoming of beheersing van financiële crises gebaseerd zijn op nieuwe begrippen, d.w.z. op een nieuwe conceptuele architectuur, die niet alleen rekening houdt met financiële verschijnselen, maar ook met economische en sociale verschijnselen en met de institutionele en democratische grondslagen van de getroffen landen.

7.1.4. Het Comité dringt aan op een vorm van governance zoals die door de Commissie in haar Witboek(6) wordt beschreven, waarvan de participatie van de civil society en de terugdringing van de economische verschillen op mondiaal niveau de doelstellingen zijn.

7.1.5. De Europese Unie moet in deze discussie meer op de voorgrond treden, om deze nieuwe visie op eensgezinde wijze naar voren te brengen in institutioneel verband.

7.2. Een hervorming van de internationale instellingen is dan ook meer dan noodzakelijk. Terwijl de Wereldbank haar analysemethodes geleidelijk uitbreidt door hieraan nieuwe elementen toe te voegen die aansluiten bij de Europese governance, blijft het IMF daarentegen vasthouden aan zijn traditionele criteria. Desalniettemin is het moeilijk voor te stellen dat deze organisaties helemaal uit eigen beweging fundamentele wijzigingen zullen doorvoeren.

7.2.1. Deze hervorming is echter alleen mogelijk als de krachtsverhoudingen binnen de internationale instellingen veranderen; hiervoor is het zaak dat de Europese lidstaten overeenkomen het huidige evenwicht te doorbreken en met één stem te spreken, en de vele politieke problemen die hieraan verbonden zijn, op te lossen.

7.2.2. Tenslotte dringt het Comité er bij alle internationale organisaties (IMF, Wereldbank, FATF en het forum voor de bestrijding van corruptie, enz.) op aan om op doeltreffende wijze samen te werken met de nationale systemen en met elkaar. In dit verband is het van doorslaggevend belang of de politieke wil bestaat om de controle op de "off shore"-markten en op de betrekkingen tussen de "off shore" en "on shore"-markten, te versterken.

Brussel, 18 september 2002.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) COM(2002) 81 def.

(2) Raad Ecofin van 5 maart 2002 (6591/02 (Pers 46) C/02/46).

(3) Resolutie van het Europees Parlement over het internationale monetaire systeem: hoe kan men het beter laten functioneren en toekomstige crises vermijden (2000/2017 (INI) - A5-0302/2001).

(4) CES 326/2001 fin.

(5) COM(2001) 428 def.

(6) COM(2001) 428 def.