Nr. C 124/58 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 21. 5. 90 
7.7. Tenslotte wijst het Comité erop dat tot activitei­
ten die op het onderhavige terrein nodig zijn ook meer 
toezicht behoort op de coördinatie tussen verwante 
communautaire activiteiten op het gebied van onder-
Gedaan te Brussel, 29 maart 1990. 
INLEIDING 
Het onderhavige — algemene — advies over de econo­
mische betrekkingen met de Oosteuropese landen moet 
worden gezien tegen de achtergrond van de economi­
sche en institutionele ontwikkelingen — in feite een 
echte „revolutie" — die zich momenteel in de diverse 
Oosteuropese landen voordoen. Dit proces, dat mo­
menteel volop aan de gang is en zowel voor de betrok­
ken landen zelf als voor de rest van de wereld niet te 
voorspellen gevolgen zal hebben, is in Hongarije en 
Polen begonnen en heeft zich nadien geleidelijk uitge­
breid tot Tsjechoslowakije, de Sovjetunie, de DDR, 
Bulgarije en Roemenië — om nog maar te zwijgen van 
Joegoslavië, waar het politiek, ideologisch en econo­
misch revisionisme al veel eerder zijn intrede heeft 
gedaan. 
Na het onderhavige advies zal ook nog een informatief 
rapport over deze problematiek worden opgesteld. Dat 
rapport zal vergezeld gaan van een aantal rapporten en 
documenten over alle bovengenoemde landen afzonder­
lijk, waarin sommige aspecten van advies nader zullen 
worden bekeken en ook nog andere thema's zullen 
worden aangesneden. 
Ter wille van de duidelijkheid zij erop gewezen dat met 
de gebruikelijke benaming „Oosteuropese landen" een 
zeer uitgestrekt en complex geopolitiek geheel wordt 
bedoeld. 
Om de economische, sociale en politieke situatie in 
Oost-Europa beter te kunnen beoordelen moet een on-zoek, ontwikkeling en demonstratie, en tussen nauw 
met elkaar samenhangende communautaire en natio­
nale onderzoeksprogramma's. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Alberto MASPRONE 
derscheid worden gemaakt tussen de meer centraal en 
noordelijk gelegen landen (de DDR, Hongarije, 
Tsjechoslowakije en Polen), de Balkanstaten (Joegosla­
vië, Roemenië en Bulgarije) en de Sovjetunie, die met 
haar talrijke volksgroepen, talen en godsdiensten en 
met haar Europese en haar Aziatische pijler een geval 
apart vormt. 
Het Comité streeft met het onderhavige advies voorna­
melijk de volgende drie doelstellingen na: 
1) Hoewel Oost-Europa volop in beweging is en de 
ontwikkelingen er bovendien sterk van land tot 
land verschillen, wil het Comité toch trachten een 
duidelijk beeld van de sociaal-economische situatie 
in dit deel van Europa te geven. 
2) Verder wil het Comité nagaan welke initiatieven de 
Gemeenschap tot dusverre reeds heeft genomen om 
Oost-Europa te hulp te komen en haar betrekkingen 
met de betrokken landen op een andere leest te 
schoeien. 
3) Tenslotte wil het Comité nog aangeven welke koers 
de Gemeenschap zijns inziens op korte en mid­
dellange termijn t.a.v. de Oosteuropese landen zou 
moeten volgen. Advies over de economische betrekkingen van de Europese Gemeenschap met de Oosteuropese 
landen 
(90/C 124/14) 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 1 februari 1990 besloten overeenkomstig arti­
kel 20 (vierde alinea) van het Reglement van Orde een advies op te stellen over de economische 
betrekkingen van de Europese Gemeenschap met de Oosteuropese landen. 
De Afdeling voor externe betrekkingen, handels- en ontwikkelingsbeleid, die met de voorberei­
ding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 16 maart 1990 
goedgekeurd. Rapporteur was de heer Briganti. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 275e zitting (vergadering van 29 maart 
1990) het volgende advies uitgebracht, dat zonder stemmen tegen (bij zeven onthoudingen) 
is goedgekeurd. 
21. 5. 90 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 124/59 
1. De sociaal-economische situatie in de Oosteuropese 
landen 
1.1. Dat Oost-Europa al sinds lange tijd in een crisis­
situatie verkeert, wordt nu ook door de politieke gezag­
dragers in de betrokken landen zelf erkend. Het 
vroegere triomfalisme heeft — al dan niet onder druk 
van de bevolking — de plaats geruimd voor een onge­
meen scherpe en in sommige opzichten onverwachte 
analyse van de dramatische sociaal-economische situa­
tie waarin de landen in kwestie zich bevinden. 
1.2. Economische stagnatie, daling van de produktie 
in landbouw en industrie, geringe produktiviteit, louter 
fictieve volledige werkgelegenheid, gebrek aan mobili­
teit bij de werknemers, verborgen inflatie, aanzienlijke 
overheidstekorten mede als gevolg van de enorme mi­
litaire uitgaven kunstmatig vastgestelde prijzen, gebrek 
aan ondernemingszin en -vrijheid, slecht gebruik van 
natuurlijke hulpbronnen, milieuvervuiling, verouderde 
technologieën, toenemende betalingsbalanstekorten, 
omvangrijke buitenlandse schulden, verkeerde in­
vesteringsbeslissingen van de overheid, niet-realistische 
wisselkoersen, belemmering van het vrije personen- en 
goederenverkeer, centraal geleide en gecontroleerde 
planeconomieën die veel geld kosten en geen ruimte 
bieden voor marktmechanismen: deze — en nog andere 
— onderling samenhangende factoren worden door de 
stoutmoedigste en meest kritisch ingestelde des­
kundigen en gezagdragers in de betrokken landen ter 
verklaring van de huidige problemen aangevoerd. 
1.3. Verder kan het Comité alleen maar vaststellen 
dat de Oosteuropese landen ook op sociaal gebied met 
ernstige problemen kampen en een achterstand hebben 
t.o.v. de Westeuropese landen, hoewel men de zaken 
niet te simplistisch mag voorstellen door belangrijke 
verschijnselen en verschillen over het hoofd te zien. 
1.4. Het consumptieniveau per hoofd van de bevol­
king is in Oost-Europa gering. Met de huidige lonen 
zouden grote delen van de bevolking in theorie méér 
goederen en diensten kunnen kopen, maar er zijn te 
weinig vrij verkrijgbare goederen en diensten voorhan­
den als gevolg van de te geringe produktie van vele 
goederen, het slecht georganiseerde en sterk verouderde 
transport-en distributiesysteem en de slechte kwaliteit 
van de produkten. Dat het met de welvaart in de Oost­
europese landen over het geheel genomen erg gesteld 
is, blijkt ook uit de lage cijfers m.b.t. de diverse factoren 
waaraan de levensstandaard kan worden afgemeten 
(b.v. het aantal particuliere voertuigen, telefoons, enz. 
per hoofd van de bevolking). Ook op het vlak van 
de volksgezondheid — met name wat de kindersterfte 
betreft — laat de situatie er te wensen over. Officieel 
is er volledige werkgelegenheid, maar in feite wordt er 
naast de formele economie noodgedwongen ook een 
informele economie geduld (een verschijnsel dat 
overigens ook de westerse landen niet onbekend is). 
Deze is ontstaan door het feit dat velen er een tweede 
baan op na houden, waarmee allerlei activiteiten van 
speculatieve aard en illegale transacties gepaard gaan. 
1.5. Bovendien begint het duidelijk te worden dat de 
situatie op het vlak van de emancipatie van de vrouw en de gelijke behandeling van mannen en vrouwen niet 
strookt met het beeld dat men van dat soort landen 
heeft. Verder vallen ook bij de jeugd hier en daar 
tekenen van frustatie, ongerustheid en opstandigheid 
waar te nemen. Tenslotte heeft de ontevredenheid bij 
de arbeiders, technici en intellectuelen tot spontane 
stakingen, openlijke of clandestiene protestacties, mas­
sabetogingen en rellen geleid. 
1.6. Ook al staat het buiten kijf dat de sociaal-
economische situatie over het geheel genomen sterk te 
wensen overlaat, toch is het Comité zich er terdege van 
bewust dat deze op een genuanceerde manier beoor­
deeld moeten worden en dat de toestand van land tot 
land en van regio tot regio verschilt. Zo dient men te 
bedenken dat in de Oosteuropese landen goede wo­
ningen enerzijds een zeldzaam goed zijn, maar ander­
zijds voor een symbolisch bedrag worden verhuurd; 
ook de prijzen van de eerste levensbenodigheden, warm 
water, gas, elektriciteit, openbaar vervoer en andere 
diensten worden er door de overheid vastgelegd, met 
alle voor- en nadelen die zulks vanuit algemeen econo­
misch oogpunt met zich meebrengt. 
1.7. Zoals gezegd is er in de Oosteuropese landen 
geen sprake van volledige werkgelegenheid, maar daar 
staat wel tegenover dat mensen mét een betrekking er 
vrijwel zeker van zijn dat zij hun — weliswaar slecht 
betaalde — baan niet zullen verliezen. 
Bovendien is de arbeidsduur er over het geheel genomen 
korter dan in de westerse landen; dit betekent niet dat 
de werknemers er luier zouden zijn dan in het Westen, 
maar laat zich verklaren door het streven naar volledige 
werkgelegenheid in die landen. 
Alle kinderen hebben er toegang tot het lager en mid­
delbaar onderwijs. Het hoger onderwijs is er in de eerste 
plaats gereserveerd voor kinderen van leden van de 
leidende klasse en voor aan de hand van politiek criteria 
geselecteerde jongeren, maar staat daarnaast ook open 
voor talrijke andere begaafde jongeren. 
1.8. Afgezien van de geprivilegieerde „no-
menclatura" is de bevolking in de Oosteuropese landen 
— met name in Rusland en Polen — over het geheel 
genomen doordrongen van de idee dat alle burgers 
gelijk zijn. Door deze mentaliteit kunnen de Oosteu­
ropese volkeren zich moeilijk verenigen met zaken als 
concurrentie en individuele stimulansen. Dit verhindert 
enerzijds dat een sfeer van gezonde wedijver tussen 
werknemers ontstaat en dat concurrentie tussen bedrij­
ven tot stand wordt gebracht (en verklaart tevens het 
wantrouwen en de afkeer t.a.v. individuele of 
coöperatieve kleine bedrijven die tegen vrije prijzen 
nieuwe goederen en diensten aanbieden), maar vormt 
anderzijds ook een vruchtbare voedingsboden voor 
waarden als solidariteit en sociale rechtvaardigheid. 
1.9. Wil men zich een juist beeld van de situatie 
vormen, dan moet volgens het Comité ook rekening 
worden gehouden met de positieve resultaten die in een 
aantal landen zijn bereikt. 
Zo blijken in de DDR de economische resultaten beter 
en de technologie geavanceerder te zijn dan in de overige 
Oosteuropese landen, dank zij de nauwe contacten en 
het intensieve handelsverkeer met de Duitse Bondsrepu­
bliek. Dit heeft echter niet kunnen beletten dat ook 
de DDR-economie in een zeer ernstige crisissituatie is 
komen te verkeren, dat de DDR-bevolking het land 
Nr. C 124/60 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 21. 5. 90 
massaal de rug toekeert en dat de DDR het duidelijk 
moet afleggen tegen de Bondsrepubliek. De Sovjetunie 
is met haar 60 000 fabrieken — hoe verouderd deze 
grotendeels ook zijn — in kwantitatief opzicht nog 
steeds één van de belangrijkste industriële mogendheden 
in de wereld. Bovendien heeft dit land bewezen dat het 
in een aantal sectoren — ruimtevaart, geneeskunde, ... 
om nog maar te zwijgen van de wapenindustrie, waarin 
enorme bedragen zijn geïnvesteerd — over zeer ge­
avanceerde technologieën beschikt. Ieder jaar worden 
in de Sovjetunie duizenden octrooiaanvragen ingediend, 
maar door het ontbreken van de nodige ondernemings­
capaciteiten worden de meeste van deze produkten 
nooit vervaardigd en dus ook nooit op de markt ge­
bracht. 
1.10. Het Comité is zich terdege bewust van het 
essentiële belang van de politieke ontwikkelingen in de 
Oosteuropese landen, maar is niettemin van oordeel 
dat een analyse en een evaluatie van de politieke situatie 
in die landen buiten het bestek van dit rapport vallen. 
De situatie verschilt sterk van land tot land en men kan 
onmogelijk met zekerheid voorspellen hoe de dingen 
zich verder zullen ontwikkelen. Het Comité hoopt even­
wel dat het invoeren van een markteconomie in de 
betrokken landen ook gepaard zal gaan met het invoe­
ren van een vrij, democratisch bewind. Zonder vrijheid 
en democratie kan er zijns inziens geen sprake zijn 
van sociaal-economisch pluralisme en van een efficiënt 
functionerende markteconomie, en zou deze maar een 
kort leven beschoren zijn. 
In dit verband is het van essentieel belang dat vrije en 
representatieve werkgevers- en werknemersorganisaties 
worden opgericht en dat deze zich verder kunnen ont­
plooien en collectieve onderhandelingen over lonen en 
arbeidsvoorwaarden kunnen voeren. 
Even belangrijk is dat er ook in de andere sectoren van 
het sociaal-economische leven (landbouw, ambacht, 
„sociale economie", milieubescherming, consu­
menten...) onafhankelijke en representatieve verenigin­
gen en organisaties worden opgericht en dat deze zich 
verder kunnen ontplooien. 
Naarmate in de diverse landen democratische verkie­
zingen plaatshebben, zal er geleidelijk aan meer duide­
lijkheid komen in de politieke situatie. 
1.11. Het Comité meent dat het én de economische 
én de sociale én de politieke situatie — zoals de publieke 
opinie in binnen- en buitenland die via de analyses van 
de statistici, politici en economen van de betrokken 
landen zelf heeft leren kennen — onder de loep moet 
nemen om duidelijk tot uiting te laten komen dat de 
situatie zeer ernstig is en dat het Westen — en met 
name de Europese Gemeenschap — daarom vast­
besloten ingrijpende maatregelen moet nemen. 
1.12. De ontwikkelingen in Oost-Europa hebben im­
mers niet te overziene gevolgen. 
Zo kunnen de westerse landen met ernstige moeilijkhe­
den te kampen krijgen als in dat deel van de wereld een 
niet te stuiten desintegratieproces op gang zou komen, 
als de produktie en de levensstandaard er verder zouden 
dalen en als de bevolking er van de openstelling van de grenzen gebruik zou maken om massaal naar het West­
en te emigreren. Met de algemene dooi die het 
stopzetten van de bewapeningswedloop en het in Oost-
Europa op gang gekomen hervormingsproces in de 
Oost-Westbetrekkingen teweeg heeft gebracht, is er een 
periode aangebroken waarin het mogelijk en noodzake­
lijk is een nieuw algemeen kader voor de samenwerking 
met Oost-Europa — niet alleen op economisch, fi­
nancieel, commercieel, technologisch en milieugebied, 
maar ook op sociaal en menselijk vlak — in het leven 
te roepen. 
1.13. Er zijn steeds meer tekenen van toenadering en 
toenemende onderlinge afhankelijkheid tussen Oost- en 
West-Europa waar te nemen. 
Het Comité beschouwt het — vrij flexibel en gemakke­
lijk aan te passen — ontwikkelingsmodel van de Ge­
meenschap met zijn specifieke economische structuur 
en zijn sociaal evenwicht als een mogelijk alternatief 
voor de Oosteuropese landen (het is evenwel van oor­
deel dat deze landen vrij moeten kunnen kiezen en dat 
het EG-model hun in geen geval mag worden opge­
drongen). In het economisch bestel van de Gemeen­
schap — dat niet als een monolithisch blok mag worden 
gezien, maar waar particuliere bedrijven, overheidsbe­
drijven en bedrijven op het vlak van de „sociale econo­
mie" naast elkaar bestaan — wordt het reilen en zeilen 
van de economie bepaald door het marktmechanisme 
en door duidelijke regels die de vrije concurentie moeten 
waarborgen en waarbij de vrijheid van de onderne­
mingen, de werknemers en de burgers wordt geres­
pecteerd. 
Met dit model is het volgens het Comité mogelijk en 
gemakkelijker — hoewel de moeilijkheden niet onder­
schat mogen worden — om van een gesloten, bureau­
cratische en centraal geleide economie over te gaan naar 
een open, gedecentraliseerde en door een nieuw soort 
ondernemers, managers, zelfstandigen en loontrekken­
de gedragen economie. 
1.14. Wat de DDR betreft is het Comité enerzijds 
verheugd over de in het vooruitzicht gestelde vereniging 
met de Duitse Bondsrepubliek, maar anderzijds ook 
enigszins bezorgd over de mogelijkheid dat daarbij 
overhaast te werk wordt gegaan en stappen worden 
ondernomen die — althans op korte termijn — een 
negatieve weerslag hebben op de economie van Ge­
meenschap. 
2. Het vroegere en huidige steun- en samenwerkings­
beleid 
2.1. Tegen de hierboven geschetste achtergrond zou­
den de maatregelen en het beleid van de Gemeenschap 
ten aanzien van de Oosteuropese landen moeten worden 
gezien. 
Bij alle bovenstaande beschouwingen is uitgegaan van 
een fundamenteel axioma dat nogmaals uitdrukkelijk 
moet worden bevestigd, nl. dat de huidige historische 
ontwikkelingen in Oost-Europa en het beleid ten aan­
zien van dat deel van de wereld op geen enkele manier 
de verdere uitbouw van de Europese Gemeenschap in 
het gedrang mogen brengen of mogen afremmen. 
Het Comité is van oordeel dat de verwezenlijking van 
de interne markt en van de Economische en Monetaire 
Unie — met alle maatregelen en termijnen die in dat 
21. 5. 90 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 124/61 
verband door de twaalf lid-staten overeen zijn gekomen 
— een doelstelling is die de Gemeenschap resoluut en 
consequent moet blijven nastreven. 
Daarom dringt het Comité erop aan dat de hereniging 
van Duitsland en de maatregelen in het kader van 
de economische en monetaire unie tussen de Duitse 
Bondsrepubliek en de DDR worden ingebed in het 
algemene streven naar Europese integratie en dat niets 
wordt ondernomen dat indruist tegen de regels die 
de verwezenlijking van deze fundamentele doelstelling 
mogelijk moeten maken. 
Het Comité is niet bevoegd om zich uit te spreken over 
de algemene politieke plannen die sommige lid-staten 
bekend hebben gemaakt. Wel meent het erop te moeten 
wijzen dat een eventuele geleidelijke uitbreiding van de 
Gemeenschap alleen maar mogelijk is als de Gemeen­
schap haar innerlijke samenhang en coherentie weet te 
versterken en ook in sociaal-economisch opzicht ver­
dere vooruitgang weet te boeken. 
2.2. Het Comité beseft evenwel dat de communautai­
re instellingen wel veel, maar niet alles kunnen doen. 
De samenwerking met de Oosteuropese landen voltrekt 
zich op drie niveaus en dit zal ook in de toekomst 
zo blijven. In de eerste plaats zijn er de bilaterale 
betrekkingen tussen de lid-staten van de Gemeenschap 
en de Oosteuropese landen. 
Daarnaast zijn er de diverse maatregelen van de Ge­
meenschap zelf — en met name van de Commissie — 
ten behoeve van de afzonderlijke Oosteuropese landen. 
Deze maatregelen kunnen de ontwikkeling van de Oost­
europese landen een nieuwe impuls geven en zullen 
in het onderhavige advies dan ook uitvoerig worden 
belicht. 
2.3. Tenslotte zijn er de multilaterale betrekkingen 
tussen de Gemeenschap en de Comecon. Als gevolg van 
de institutionele verschillen tussen beide organisaties 
zijn de onderlinge betrekkingen tussen de EG en de 
Comecon beperkt gebleven tot een klein aantal speci­
fieke terreinen. Op grond van de allerlaatste berichten 
over een opheffing van de Comecon worden de — zeer 
beperkte — vooruitzichten betreffende samenwerking 
met deze organisatie teniet gedaan en kan worden ge­
dacht aan overeenkomsten met de afzonderlijke landen 
of, zo mogelijk, met groepen aan de Gemeenschap 
grenzende landen. 
2.4. Naarmate de Oosteuropese landen toetreden tot 
de diverse Europese en internationale multilaterale or­
ganisaties — zoals de Organisatie voor economische 
samenwerking en ontwikkeling (OESO), de Raad van 
Europa, de Algemene Overeenkomst betreffende ta­
rieven en handel (GATT), het Internationaal Monetair 
Fonds (IMF) en de Wereldbank — kan de samenwer­
king met de Comecon nog geleidelijk aan worden uitge­
breid. 
2.5. Voorlopig wil het Comité zich beperken tot de 
recente initiatieven van de Commissie t.a.v. de diverse 
Oosteuropese landen. 
In de onderstaande analyse van de door de Commissie 
en de Raad genomen maatregelen is uitgegaan van de 
situatie zoals deze in het eerste deel van het onderhavige 
advies is geschetst. 2.6. Het Comité is van oordeel dat de hulp van de 
westerse landen — en met name die van de lid-staten 
van de Gemeenschap — zo veel mogelijk moet worden 
gebundeld en zo veel mogelijk via de Commissie naar 
de betrokken landen moet worden gesluisd, mede ter 
ondersteuning van de in die landen aanwezige tendensen 
die kunnen leiden tot een ontwikkeling in de richting 
van een economische integratie met de Europese Ge­
meenschap als middelpunt. 
2.7. Het Comité onderschrijft de handels- en samen­
werkingsovereenkomsten die tot dusverre met Hon­
garije, Polen en de Sovjetunie zijn gesloten. Het be­
schouwt deze overeenkomsten als een eerste aanzet tot 
een ruimere samenwerking met elk van deze landen, die, 
zoals de voorzitter van de Commissie heeft verklaard, 
in de toekomst op een ruimer instrumentarium moet 
kunnen stoelen. Het Comité spreekt de hoop uit dat de 
onderhandelingen met de andere belangstellende lan­
den, zoals Tsjechoslowakije en Bulgarije, goed zullen 
vorderen. Het betreurd evenwel dat het over deze onder­
handelingen en overeenkomsten niet officieel op de 
hoogte wordt gesteld en niet om een uitvoerig advies 
over deze problematiek wordt verzocht. Het is van plan 
deze overeenkomsten nader onder de loep te nemen in 
het informatief rapport over de betrekkingen met de 
afzonderlijke Oosteuropese landen dat het na het uit­
brengen van dit advies zal opstellen. 
Het wil er alvast op wijzen dat deze overeenkomsten 
alleen nut hebben als zij daadwerkelijk ten uitvoer 
worden gelegd en als de met het onderling overleg 
belaste organen goed functioneren. 
2.8. Het Comité is zich er echter van bewust dat 
de verdere ontwikkeling van het handelsverkeer, de 
particuliere investeringen en de samenwerking in de 
diverse sectoren grotendeels zal worden bepaald door 
het tempo waarin de hervormingen in de diverse landen 
zich voltrekken. Op dit aspect zal nog nader worden 
ingegaan. 
2.9. Het Comité is van oordeel dat de Gemeenschap 
terecht heeft besloten Polen en Roemenië spoedhulp te 
verstrekken en dat het misschien zelfs noodzakelijk is 
deze vorm van hulpverlening tot andere landen uit te 
breiden. Het Comité acht de daarmee samenhangende 
kosten verantwoord omdat het hier niet alleen om een 
maatregel van humanitaire aard, maar ook om een 
kwestie van politieke verantwoordelijkheid gaat; de 
Gemeenschap mag immers in geen geval onverschillig 
blijven tegenover de verslechterende levensomstandig­
heden in de Oosteuropese landen en tegenover de onder 
de bevolking van die landen heersende malaise, die 
nadelige gevolgen zou kunnen hebben voor het hervor­
mingsproces dat zich momenteel aan het voltrekken is. 
Het spreekt vanzelf dat de Gemeenschap bij voorrang 
de armste bevolkingsgroepen te hulp moet komen; wat 
de rest van de bevolking betreft, moet men zoveel 
mogelijk de vrije prijsvorming op de landbouwmarkten 
voor een evenwicht tussen de kosten van de landbouw­
producenten en de belangen van de consumenten laten 
zorgen. 
In verband met de landbouw zij er overigens op gewezen 
dat er in de eerste plaats naar moet worden gestreefd 
deze sector verder uit te bouwen en te moderniseren. 
Daar de mogelijkheden en het potentieel van de meeste 
Oosteuropese landen niet te onderschatten zijn, zullen 
deze landen zowel op de Europese als op de wereld­
markt concurrenten van de Gemeenschap worden. 
Volgens het Comité moest er dan ook absoluut op 
worden toegezien dat de nieuwe economische betrek­
kingen met de Oosteuropese landen geen gevaar vormen 
Nr. C 124/62 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 21. 5. 90 
voor de verwezenlijking van de doelstellingen van het 
EG-beleid en geen nieuwe concurrentiedistorsies doen 
ontstaan. 
Verder moet ook worden afgesproken wat met de te­
genwaarde van de verleende hulp in plaatselijke valuta 
dient te gebeuren, en moet toezicht worden uitgeoefend 
op het gebruik van deze middelen. 
2.10. Het Comité vindt het goed dat de Commissie 
de handelsbetrekkingen met de Oosteuropese landen — 
met name Polen en Hongarije — een krachtige impuls 
wil geven, maar heeft ernstige bedenkingen bij het be­
sluit om hiertoe — weliswaar tijdelijk — ook het stelsel 
van algemene preferenties (SAP) te gebruiken. In alle 
desbetreffende adviezen van de afgelopen jaren heeft 
het Comité erop aangedrongen dat de SAP-regeling 
verder wordt gestroomlijnd en dat deze vorm van 
steunverlening steeds meer op een beperkt aantal landen 
wordt geconcentreerd. Het Comité neemt deze gelegen­
heid dan ook te baat om nogmaals te wijzen op de 
noodzaak van een rationale hervorming van dit stelsel, 
waarbij rekening wordt gehouden met de ontwikkelin­
gen van het afgelopen jaar en ernaar wordt gestreefd 
het handelsverkeer met de Gemeenschap steeds meer 
volgens het wederkerigheidsbeginsel te laten verlopen 
en de Gemeenschap daarbij te beschermen tegen moge­
lijke slinkse invoerpraktijken. 
Zolang de betrokken landen er praktijken op na houden 
die niet stroken met het concurrentiebeginsel (b.v. subsi­
dies), moet de Gemeenschap zich kunnen blijven be­
schermen om te vermijden dat aan gehele bedrijfstakken 
ernstige schade wordt toegebracht. Daarom is het vol­
gens het Comité verantwoord in de overeenkomsten 
met de landen in kwestie vrijwaringsclausules op te 
nemen. 
2.11. Het Comité vindt het goed dat de Gemeenschap 
300 miljoen Ecu wil uittrekken om Polen en Hongarije 
te helpen bij het aanpassen van hun centraal geleide 
economieën (het zgn. PHARE-programma). Over de 
doelstellingen van deze operatie is reeds gesproken in 
het eerste deel van het onderhavige advies; het Comité 
heeft zich daar tegen de invoering van een „monolithi­
sche" economie uitgesproken en tevens verklaard ermee 
in te stemmen dat de Gemeenschap de betrokken landen 
— op hun verzoek en met de middelen die de Gemeen­
schap ter beschikking staan — helpt bij het totstand-
brengen van een markteconomie waarin efficiënte be­
drijven van diverse aard — kleine, grote, particuliere, 
coöperatieve, gemengde of overheidsbedrijven — kun­
nen opereren. 
2.12. Verder zou het Comité ook gaarne zien dat 
i.v.m. economische aangelegenheden de overheid van 
de betrokken landen overleg pleegt met alle sociaal-
economische kringen. 
2.13. Hoewel het aan de Commissie is om de aange­
vraagde bedragen te beoordelen, wijst het Comité erop 
dat de ter beschikking gestelde middelen wel eens ontoe­
reikend zouden kunnen blijken te zijn. 
2.14. Het Comité dringt er dan ook op aan dat deze 
niet worden versnipperd over een groot aantal weinig 
effect sorterende maatregelen, maar worden gere­
serveerd voor slechts enkele, op elkaar afgestemde 
prioritaire projecten. Deze idee lijkt ook aan de basis 
te liggen van het besluit van de Commissie om een aanzienlijk deel (100 miljoen Ecu) van de toegekende 
300 miljoen Ecu (200 voor Polen en 100 voor Hongarije) 
te reserveren voor het verbeteren van de produktiviteit 
van de Poolse landbouwsector en het financieren van 
de invoer van goederen die daarvoor absoluut noodza­
kelijk zijn. 
Het Comité vindt het goed dat de overige middelen 
worden gebruikt voor maatregelen ten behoeve van 
de industrie, het milieu, de opleiding, de technische 
samenwerking en het onderzoek. 
Het Comité zou wel gaarne zien dat in het kader van 
al deze programma's ook de nodige aandacht wordt 
geschonken aan het stimuleren van de sociale dialoog. 
2.15. In verband met de door de Raad goedgekeurde 
extra leningen (tot 1 miljard Ecu over een periode van 
drie jaar) zou het Comité gaarne van de Commissie 
vernemen van welke prioritaire criteria bij de toe­
kenning van deze lengingen zal worden uitgegaan en 
voor welke soort investeringen deze leningen bedoeld 
zijn. 
Het Comité hoopt dat het op de hoogte wordt gehouden 
van de diverse goedgekeurde projecten en van de re­
sultaten die dank zij de toegekende steun zullen worden 
geboekt. 
2.16. Het besluit om ten behoeve van de Oosteurope­
se landen een Europese Bank voor Wederopbouw en 
Ontwikkeling (EBWO) in het leven te roepen, is volgens 
het Comité een belangrijk multilateraal initiatief. 
Over de oprichting zelf en over een aantal belangrijke 
aspecten — zoals b.v. de verdeling van de kapitaal-
inbreng over de verschillende deelnemers — is al wel een 
beslissing genomen, maar een aantal andere problemen 
moet nog geregeld worden. Het Comité kan voorlopig 
dus alleen nog maar een principieel standpunt innemen. 
Het Comité staat zeer positief tegenover dit initiatief, 
dat z.i. een welkome aanvulling vormt op de geplande 
steunmaatregelen van de Europese Investeringsbank 
(die voor de Oosteuropese landen niet zulke grote be­
dragen kan uittrekken als de EBWO). 
Eveneens zeer positief is dat ook de Commissie en de 
Europese Investeringsbank (EIB) — enig — kapitaal 
zullen inbrengen en in de raad van bestuur verte­
genwoordigd zullen zijn. 
Het Comité hoopt dat deze nieuwe financiële instelling 
in de eerste plaats aandacht zal besteden aan produk-
tieve investeringen, met name in het kader van het 
midden- en kleinbedrijf (MKB), join ventures of andere 
gemeenschappelijke initiatieven; daarnaast moet echter 
ook het nodige geld worden uitgetrokken voor het 
financieren van de infrastructuurmaatregelen die het 
meest noodzakelijk zijn of bij voorrang moeten worden 
genomen om de economische ontwikkeling te kunnen 
stimuleren. 
Daar de middelen van de EBWO helaas beperkt zullen 
zijn, moet deze instelling trachten een zo groot mogelijk 
multiplier-effect teweeg te brengen door niet alleen 
rechtstreeks leningen toe te kennen, maar o.m. ook 
formules voor investeringsgaranties uit te werken. 
21. 5. 90 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 124/63 
Het Comité zal op deze problematiek uitvoerig te­
rugkomen wanneer alle details van de EBWO-regeling 
bekend zullen zijn. 
2.17. Het Comité is het er met de Commissie en de 
Raad volledig over eens dat verbetering van de opleiding 
voor de landen in Centraal- en Oost-Europa zeer be­
langrijk is. Volgens het Comité zal het zelfs grotendeels 
hiervan afhangen of de geplande economische hervor­
mingen kunnen worden doorgevoerd en of de tot stand 
te brengen markteconomie zal kunnen functioneren. 
Het Comité heeft dan ook veel waardering voor het plan 
om een Europese stichting voor de beroepsopleiding in 
het leven te roepen ten einde de beroepsopleidings­
systemen voor jongeren en volwassenen in de Oosteu-
ropese landen — te beginnen met Polen en Hongarije 
— verder uit te bouwen. Het beschouwt deze stichting 
als een noodzakelijk instrument om nieuwe sa­
menwerkingsvormen op dit specifieke terrein tot stand 
te kunnen brengen. 
Het Comité stelt met voldoening vast dat de gemeen­
schap ook op dit gebied zal zorgen voor het coördineren 
van de financiële middelen die de diverse landen binnen 
en buiten de EG hiervoor ter beschikking zullen stellen. 
De voor het Europees Centrum voor de ontwikkeling 
van de beroepsopleiding (CEDEFOP) gekozen tripar­
tiete opzet zou ook voor deze stichting moeten gelden. 
Werkgevers- en werknemersorganisaties moeten de mo­
gelijkheid krijgen om via deze stichting ook eigen pro­
gramma's uit te voeren. 
Het Comité vestigt er de aandacht op dat ook de 
particuliere sector (via de gespecialiseerde instellingen, 
instituten en ondernemingen in de diverse landen) bij 
deze stichting en bij de diverse activiteiten hiervan 
moeten worden betrokken. Op die manier kunnen de 
activiteiten van de stichting worden gedecentraliseerd, 
kan gebruik worden gemaakt van de technische know­
how en de structuren van de diverse landen en be­
drijfstakken (landbouw, industrie, bankwezen, finan­
ciële sector) en kunnen de opleidingsactiviteiten worden 
gekoppeld aan het verlenen van technische bijstand en 
aan activiteiten ter bevordering van de doeltreffendheid 
van bepaalde bedrijfsinitiatieven. 
Het Comité rekent erop dat de Commissie het Comité 
over de diverse programma's en activiteiten van de 
stichting informeert, zodat het later in het kader van de 
concrete opleidingsmaatregelen t.b.v. de werknemers, 
technici en managers in de betrokken landen zijn 
steentje kan bijdragen. 
2.18. Wat het TEMPUS-programma(1) betreft, ver­
wijst het Comité naar het advies dat zijn Afdeling voor 
sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, onder­
wijs en cultuur hierover aan het opstellen is. 
3. Vooruitzichten voor nieuwe samenwerkingsvormen 
3.1. Het Comité is van oordeel dat de Gemeenschap 
haar politieke en financiële steun aan de Oosteuropese 
landen dient op te voeren zonder evenwel haar steun 
(*) Transeuropees Mobiliteitsprogramma voor Universiteits­
studies. aan haar „traditionele" partners terug te schroeven. (Er 
is het Comité met name veel aan gelegen dat de EG-
initiatieven t.a.v. Centraal- en Oost-Europa niet ten 
koste gaan van de EG-programma's en -projecten ten 
behoeve van de Staten in Afrika, het Caraïbische gebied 
en de Stille Oceaan (ACS), de landen in het Middel-
lands-Zeegebied en de Latijnsamerikaanse landen en 
ook niet als nadelig hiervoor worden ervaren). De Ge­
meenschap moet méér middelen uittrekken om de Oost-
europese landen te hulp te komen en — vooral — de 
produktieve investeringen in die landen te stimuleren. 
De EG-steun mag echter in geen geval in de plaats 
komen van de bilaterale steunmaatregelen van de di­
verse westerse landen, die overigens door de Commissie 
steeds beter moeten worden gecoördineerd. 
3.2. De door de heer Delors in het vooruitzicht ge­
stelde „associatieverdragen" met de diverse Oosteuro­
pese landen zijn ongetwijfeld een essentieel instrument 
om een steeds betere integratie van West-Europa 
enerzijds en Centraal- en Oost-Europa anderzijds tot 
stand te brengen. Over de inhoud van deze verdragen, 
die varieert naar gelang van de specifieke situatie in de 
betrokken landen, moet grondig worden nagedacht. 
Deze verdragen moeten namelijk een steeds nauwere 
samenwerking en een steeds betere integratie op alle 
mogelijke terreinen mogelijk maken, waarbij met de 
belangen van alle communautaire sectoren (landbouw, 
industrie, enz.) in gelijke mate rekening moet worden 
gehouden. Het Comité dringt er met klem op aan dat 
het te gelegener tijd over die associatieverdragen wordt 
geraadpleegd, zodat ook de in het Comité verte­
genwoordigde belangengroeperingen zich hierover kun­
nen uitspreken en voorstellen naar voren kunnen 
brengen. 
3.3. Men mag niet vergeten dat de samenwerking 
met de Oosteuropese landen alle betrokken partijen in 
gelijke mate ten goede moet komen; het is dan ook 
zaak dat zij alle mogelijke terreinen bestrijkt: economie, 
handel, financiën, technologie, wetenschappen, sociale 
aangelegenheden, cultuur en milieu. 
Op middellange en lange termijn zal deze samenwerking 
— hopelijk — zowel voor de Gemeenschap als voor 
Oost-Europa aanzienlijke voordelen met zich meebren­
gen. De Oosteuropese landen zullen bij deze samenwer­
king gebaat zijn omdat deze de overdracht van de meest 
uiteenlopende — uitstekende — westerse technologieën 
en know-how zal stimuleren, het opzetten van een op 
westerse leest geschoeid systeem voor beroepsopleiding 
en opleiding van managers mogelijk zal maken en een 
heilzame mentaliteitsverandering tweeg zal brengen 
(ondernemingszin, bereidheid tot het nemen van ri­
sico's, zin voor initiatief). 
Anderzijds zullen de Oosteuropese landen voor West-
Europa steeds betere — en gelijkwaardige — partners 
worden en hun immense markt geleidelijk aan meer 
openstellen voor investerings- en consumptiegoederen, 
diensten en cultuurprodukten uit de industrielanden. 
Gelet op de sociale doelstellingen van de Gemeenschap 
mag dit integratieproces niet worden gezien als een 
middel om zaken te doen of steun te verkrijgen, maar 
moet dit worden beschouwd als een factor die het 
Nr. C 124/64 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 21. 5. 90 
bedrijfsleven én de beroepsbevolking in Oost-Europa 
én in West-Europa ten goede komt (vanuit het oogpunt 
van de werkgelegenheid, de levensstandaard en de so­
ciale rechten). Anders zou de teleurstelling weleens zo 
groot kunnen zijn dat het hervormingsproces in Oost-
Europa, dat uiteindelijk naar democratie en vrijheid 
moet leiden, aangezienlijk wordt belemmerd en zelfs 
ernstig in het gedrang komt. 
3.4. Het Comité betreurt het dat, tot op dit moment, 
de Commissie in haar reacties op het hervormingsproces 
in de landen van Centraal- en Oost-Europa geen oog 
lijkt te hebben voor de ernstige sociale problemen die 
door de economische herstructurering veroorzaakt zul­
len worden. Zij lijkt samenwerking en hulpverlening 
uitsluitend te definiëren in humanitaire dan wel in 
zuiver economische, financiële en technische termen. 
Het Comité meent dat dit een te beperkte — en op 
korte termijn mogelijk gevaarlijke — benadering is. 
De verwachtingen van de bevolking van deze landen 
lijken zeer hoog gespaannen. Het valt aan te nemen 
dat de hervormingen echter niet op korte termijn de 
verbeteringen zullen opleveren die men zich ervan heeft 
voorgesteld, en dat aanzienlijke offers zullen moeten 
worden gebracht. Als die offers de bevolking worden 
opgelegd zonder dat deze door middel van vrije, onaf­
hankelijke en representatieve belangenorganisaties een 
rol heeft kunnen spelen in de besluitvorming daarover, 
kan een gevaarlijke situatie ontstaan. Samenwerkings-
en steunafspraken tussen de Gemeenschap en deze lan­
den moeten daarom o.m. ook betrekking hebben op de 
opbouw van deze organisaties, van een systeem van 
arbeidsverhoudingen en van een stelsel van sociaal-
economische besluitvorming op macro-economische 
niveau dat is afgestemd op een gemengde markt­
economie. 
De Gemeenschap dient er bij het verstrekken van econo­
mische hulp, technische bijstand, kredieten en leningen, 
bij het toekennen van handelspreferenties en garanties, 
bij het stimuleren van investeringen, enz. steeds op toe 
te zien dat de werknemers in de betrokken landen 
daadwerkelijk het recht krijgen zich aaneen te sluiten 
en collectieve onderhandelingen te voeren en dat de 
nagestreefde economische groei en materiële welvaart 
ook de werknemers ten goede komt. 
3.5. Het Comité is zich er terdege van bewust dat 
de samenwerking met Oost-Europa op alle niveaus 
moeilijkheden zal opleveren. Het is dan ook van oordeel 
dat de Oostereuropese landen passende wetten en regels 
zouden moeten vaststellen om een vlottere samenwer­
king mogelijk te maken. Zo is b.v. de problematiek 
rond gemengde ondernemingen momenteel een zeer 
netelige kwestie. Wanneer men het over joint ventures 
heeft, mag men niet vergeten dat de Sovjetunie en de 
overige Oosteuropese landen dergelijke sa­
menwerkingsverbanden in hun wetgeving weliswaar 
aanmoedigen, maar dat de realiteit er heel anders uit­
ziet, zoals westerse ondernemers die joint ventures pro­beren op te zetten reeds hebben ondervonden. De her­
vormingen in sommige Oosteuropese landen hebben 
wel een einde gemaakt aan het oude systeem waarin de 
centrale overheid verantwoordelijk was voor de onder­
handelingen met economische subjecten uit derde lan­
den, maar hebben geen overdracht van bevoegdheden 
aan de ondernemingen zelf teweeg gebracht. Behalve 
aan joint ventures kan ook nog aan andere sa­
menwerkingsvormen worden gedacht, zoals licentie-, 
compensatie-, „buy back"- en leasing-overeenkomsten. 
Welk instrument ook wordt gekozen, het zal in ieder 
geval mogelijk moeten zijn de verkregen winsten te 
repatriëren, de investeerders te beschermen tegen be­
paalden risico's, de intellectuele eigendom te be­
schermen en een nieuw wisselkoerssysteem uit te wer­
ken (zoals het Comité overigens reeds heeft bepleit). 
3.6. Verder vestigt het Comité er ook de aandacht 
op dat diverse Europese en andere internationale or­
ganisaties er in belangrijke mate toe kunnen bijdragen 
de contacten tussen de sociaal-economische kringen in 
West- en Oosteuropa te intensiveren en efficiënter te 
maken. Er zijn reeds initiatieven in die zin genomen, 
b.v. door de Internationale Arbeidsorganisatie, de Inter­
nationale Federatie van Landbouwproducenten, het In­
ternationaal Verbond van Coöperatieve Verenigingen, 
het Europees Verbond van Vakverenigingen, de Unie 
van Industriefederaties der Europese Gemeenschap, het 
Verbond van de Europese Landbouw, enz. Al deze 
organisaties hebben een standpunt ingenomen en voor­
stellen naar voren gebracht om de overgang naar een 
markteconomie in de Oosteuropese landen te versnellen 
en tevens hun eigen belangen veilig te stellen. 
3.7. Ook voor de westerse ondernemingen — van 
welke aard en omvang ook — is hier uiteraard een 
fundamentele rol weggelegd: zonder hun medewerking 
zouden alle omschakelings- en ontwikkelingsprogram­
ma's en alle financiële steunmaatregelen ten behoeve 
van de produktiesector tot mislukking gedoemd zijn. 
Het is absoluut noodzakelijk dat niet alleen de nodige 
wettelijke voorschriften worden vastgesteld, maar ook 
dat men bij de ondernemingen in de Gemeenschap het 
nodige vertrouwen weet te wekken, zodat deze zich 
meer voor de Oosteuropese landen gaan interesseren 
en er op grotere schaal gaan investeren. 
De Gemeenschap zou de investeringen van bedrijven 
uit industrielanden in de Oosteuropese landen in goede 
banen moeten leiden door deze te coördineren en er 
— uitgaande van de OESO-richtlijnen voor multinatio­
nale ondernemingen, de diverse van toepassing zijnde 
instrumenten van de Internationale Arbeidsorganisatie 
(IAO) en het EG-Handvest van de sociale grondrechten 
— voor te zorgen dat de in Oost-Europa opererende 
ondernemingen de internationale normen inzake ar­
beidsvoorwaarden en -omstandigheden strikt naleven. 
3.8. Ook de problematiek rond de buitenlandse 
schuld van sommige landen moet de nodige aandacht 
krijgen; daarbij moeten de diverse mogelijke oplos­
singen zorgvuldig onder de loep worden genomen. De 
in de „Groep van 24" en het IMF vertegenwoordigde 
21. 5. 90 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 124/65 
industrielanden mogen in dit verband echter niet met 
kant en klare economische theorieën of stringente be­
sparingsvoorschriften komen. 
3.9. Het Comité dringt erop aan dat alle door de 
Gemeenschap te coördineren samenwerkingsprogram­
ma's pas worden vastgesteld na voorafgaand overleg 
tussen de Commissie en de sociaaleconomische kringen 
in de Gemeenschap en de betrokken landen over de 
kwaliteit van de voorgenomen investeringen en de over 
te dragen technologieën, vooral vanuit het oogpunt van 
de gevolgen voor het milieu, de arbeidsvoorwaarden 
en -omstandigheden en de werkgelegenheid (ook binnen 
de Gemeenschap). 
3.10. Het Comité beschouwt niet alleen de officiële 
EG-maatregelen, maar ook de onderlingen contacten 
tussen de maatschappelijke en beroepsorganisaties in 
de lid-staten van de Gemeenschap en die — voorzover 
zij bestaan — in de Oosteuropese landen als een belang­
rijk middel voor het verstrekken van allerlei soorten 
informatie en steun. De organisaties van de diverse 
sectoren van het sociaal-economische leven — industrie, 
landbouw, ambacht, bankwezen, vakbonden, handel, 
coöperaties, enz. — kunnen de Oosteuropese landen 
helpen door hen mee te laten profiteren van hun eigen 
ervaring, hun de nodige bijstand te verlenen op het vlak 
van de beroepsopleiding en met hen samen te werken bij 
allerlei gemeenschappelijke economische initiatieven. In 
verscheidene Oosteuropese landen is de situatie van 
dergelijke organisaties weliswaar weinig stabiel en aan 
voortdurende veranderingen onderhevig, maar op lange 
termijn hebben de sociaal-economische kringen in die 
landen een niet te onderschatten rol te spelen, waarvoor 
zij over de nodige instrumenten moeten kunnen be­
schikken. 
Het Comité hecht groot belang aan de oprichting van 
vrije, onafhankelijke, democratische en representatieve 
organisaties van de werkgevers, de werknemers en de 
overige categorieën. De Gemeenschap moet haar 
steunverlening ook op deze doelstelling richten en met 
Gedaan te Brussel, 29 maart 1990. het oog daarop ook internationale organisaties als de 
IAO bij de zaak betrekken. 
3.11. Het zou ook nuttig zijn als er rechtstreekse 
contacten tussen het Comité en de meest representatieve 
organisaties van de sociaal-economische kringen in de 
Oosteuropese landen tot stand zouden kunnen komen; 
het zou wenselijk zijn als in de loop van de uitwerking 
van het informatief rapport dergelijke contacten — 
althans met sommige Oosteuropese landen — zouden 
kunnen worden gelegd. 
Het Comité zou gaarne zien dat in de Oosteuropese 
landen zo spoedig mogelijk sociaal-economische raden 
in het leven worden geroepen om de nieuwe — uit het 
hervormings- en herstructureringsproces te voorschijn 
komende — stuwende krachten in staat te stellen hun 
stem te laten horen en zich behoorlijk van hun taak te 
kwijten. 
3.12. Als de tijd en de beschikbare middelen het 
toelaten, zouden er ook hoorzittingen moeten worden 
gehouden met deskundigen, waarnemers en personen 
die rechtstreeks en actief bij de economische, commer­
ciële en sociale betrekkingen met de Oosteuropese lan­
den betrokken zijn. 
3.13. Tot besluit zij erop gewezen dat het uitgangs­
punt van dit advies — de ernstige sociaal-economische 
situatie in de Oosteuropese landen — niet uit het oog 
mag worden verloren. De omvorming van de Oosteu­
ropese economieën tot markteconomieën zal niet van 
een leien dakje lopen, zal veel tijd vergen en zal niet 
zonder de nodige offers verwezenlijkt kunnen worden. 
Binnen de grenzen van haar bevoegdheden zal de Ge­
meenschap al het mogelijke moeten doen om de nodige 
middelen ter beschikking te stellen en een steun-, we­
deropbouw-, ontwikkelings- en integratieprogramma 
uit te werken, waarvan in het bovenstaande de voor­
naamste doelstellingen en — voor zover dit momenteel 
mogelijk is — een aantal mogelijke instrumenten en 
maatregelen zijn aangegeven. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Alberto MASPRONE