Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de aanbeveling voor een aanbeveling van de Raad betreffende het economisch beleid van de eurozone

(vervolgadvies)

(COM(2019) 652 final)

(2021/C 10/17)

Algemeen rapporteur: Judith VORBACH (1)

Besluit van het bureau 28.5.2020 Rechtsgrondslag Artikel 32, lid 1, van het reglement van orde en artikel 29, onder a), van de uitvoeringsbepalingen van het reglement van orde Bevoegde afdeling Economische en Monetaire Unie, Economische en Sociale Samenhang Goedkeuring door de afdeling 8.9.2020 Goedkeuring door de voltallige vergadering 29.10.2020 Zitting nr. 555 Stemuitslag (voor/tegen/onthoudingen) 148/9/21

Preambule

Dit vervolgadvies over de aanbeveling betreffende het economisch beleid van de eurozone (COM(2019) 652 final) vormt een pakket met het vervolgadvies over de jaarlijkse strategie voor duurzame groei 2020 (COM(2019) 650 final). Doel is eerdere voorstellen (2) van het EESC te actualiseren en verder uit te werken, rekening houdend met de recente ontwikkelingen, de gevolgen van COVID-19 en het herstel daarvan, alsook met de diverse verslagen en aanbevelingen die zijn gepubliceerd in het kader van het lopende Europees Semester. Deze adviezen vormen de bijdrage van het maatschappelijk middenveld van de EU aan het economische, sociale en milieubeleid voor de volgende cyclus van het Europees Semester, die vermoedelijk in november 2020 van start gaat. Het EESC verzoekt de Europese Commissie en de Raad om deze bijdrage in aanmerking te nemen in het komende “najaarspakket” van het Europees Semester en het daaruit voortvloeiende interinstitutionele besluitvormingsproces.

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1. De exogene symmetrische schok die door COVID-19 is veroorzaakt, heeft zware gevolgen voor de economie van de eurozone. Volgens de economische voorjaarsprognoses 2020 van de Europese Commissie is de EU in 2020 in de diepste economische recessie uit haar geschiedenis beland ( 3 ) . In de economische zomerprognoses 2020 ( 4 ) wordt dit sombere vooruitzicht bevestigd met de voorspelling van een “nog diepere recessie met grotere verschillen”.

1.2. De eengemaakte markt voltooien en ervoor zorgen dat deze markt snel herstelt en volledig functioneel is, moet een van de belangrijkste prioriteiten blijven. Dit houdt onder meer in dat de twintig beginselen van de Europese pijler van sociale rechten moeten worden gehandhaafd.

1.3. Prognoses geven aan dat werkloosheid, armoede en sociale en economische ongelijkheden sterk zullen toenemen, terwijl een groot aantal bedrijven failliet zal gaan. Verder heeft de pandemie alle eurozonelidstaten getroffen, maar de economische en sociale gevolgen verschillen. Europese burgers en investeerders, die een diepe recessie vrezen, zijn heel voorzichtig geworden en wachten op betrouwbaardere voorspellingen. Het EESC waarschuwt ook voor verdere systemische risico’s die gepaard gaan met ernstige economische malaise, zoals instabiliteit op de financiële markten of deflatie.

1.4. Het EESC roept op tot solidariteit onder eurozonelidstaten en onder burgers om inkomens- en welvaartsongelijkheid binnen samenlevingen terug te dringen. De pandemie zal naar verwachting ernstige gevolgen hebben voor de arbeidsmarkt en de sociale omstandigheden in de eurozone, met een toename van de werkloosheid, inkomensongelijkheid, armoede en sociale uitsluiting. Het werkloosheidspercentage in de eurozone zal naar verwachting tot 9,6 % stijgen in 2020 en in 2021 slechts licht dalen tot 8,6 %, ook weer met grote verschillen tussen de lidstaten, regio’s en zelfs bevolkingsgroepen. Er wordt ook een forse stijging van de werkloosheid onder jongeren verwacht, waarbij een doeltreffende jongerengarantie soelaas kan bieden. Bovendien is inkomens- en welvaartsongelijkheid nauw verbonden met verschillen in levensverwachting en toegang tot goed onderwijs en hoogwaardige gezondheidszorg. In het toekomstige EU-beleid moet ook goed rekening worden gehouden met de gevolgen van de crisis voor kansarme groepen en mensen met een handicap.

1.5. Het EESC verwacht dat de pandemie zal zorgen voor een herstructurering van onze economie en dat er nieuwe bedrijfsmodellen het levenslicht zullen zien. Europa loopt al voorop in de circulaire economie, de groene transitie en de strijd tegen klimaatverandering. Een snelle en doeltreffende omarming van digitalisering zal de overgang naar slimme groene groei bespoedigen. De EU moet deze kans aangrijpen om onze concurrentievoordelen te versterken en ervoor te zorgen dat Europa een pionier wordt en het voortouw neemt op cruciale gebieden: de digitale sector, AI, technologie, het koolstofvrij maken van de economie, en duurzame en circulaire groei. Het EESC benadrukt dat er nu actie moet worden ondernomen, niet wanneer de COVID-19-pandemie voorbij is.

1.6. Het EESC is ingenomen met het besluit van de Raad over het EU-herstelplan, dat een grote rol moet spelen in het herstel van de Europese economie, de lidstaten moet helpen om de pandemie te bestrijden en snel moet zorgen voor een duurzame economische opleving. Herstelplannen moeten worden gekoppeld aan de uitvoering van de Europese pijler van sociale rechten en de doelstellingen voor duurzame ontwikkeling, en tegelijkertijd moeten zij duurzame en inclusieve groei stimuleren.

1.7. Het Comité is van mening dat het volgende meerjarig financieel kader (MFK) de nodige middelen moet bieden om duurzame en inclusieve groei te verwezenlijken en de strategische doelstellingen van de EU te behalen. In dit verband wijst het EESC erop dat de Europese Raad met een minder ambitieus MFK op de proppen is gekomen dan het Europees Parlement en het EESC voor ogen hadden. Bovendien zijn de bedragen die in Next Generation EU zijn vermeld ter compensatie van de reducties in het MFK geschrapt of fors verlaagd. Het EESC is met name bezorgd over de verlaging van de investeringen in innovatie en onderzoek, digitalisering en het fonds voor een rechtvaardige transitie, maar ook over de veronachtzaming van het rechtsstaatsbeginsel.

1.8. De pandemie heeft de druk op de overheidsbegrotingen verder vergroot en de schuldenlast zal naar verwachting in de hele EU toenemen. Tegelijkertijd zijn verplichtingen aangegaan op het gebied van de bestrijding van de klimaatverandering en digitalisering, en hoogwaardige overheidsinvesteringen die de toegevoegde waarde ten goede komen en leiden tot het scheppen van hoogwaardige banen zullen een belangrijke rol spelen in het economisch en sociaal herstel. Het EESC is van mening dat het stimuleren van de vraag met het oog op het aanpakken van de klimaatcrisis, het bevorderen van goed betaalde banen en het bestrijden van armoede niet alleen nodig is om de doelstellingen op zich te behalen, maar ook om het economisch herstel te verzekeren.

1.9. Het EESC denkt dat de activering van de ontsnappingsclausule een noodzakelijke stap was en waarschuwt voor een terugkeer naar de regels van voor de pandemie, aangezien de zwaarst getroffen landen dan worden gedwongen te bezuinigen en alle voordelen van Next Generation EU zullen worden tenietgedaan. Bovendien is het EESC van mening dat de gemoderniseerde begrotingsregels pas weer van kracht mogen worden wanneer de werkloosheid fors daalt. Het EESC pleit bovendien voor een snelle omschakeling naar een op welvaart gerichte en op solidariteit gebaseerde economische governance, bijvoorbeeld door de gulden regel toe te passen.

1.10. Dat er bij het gebruik van EU-fondsen snel flexibiliteit is ingebouwd door de lidstaten toe te staan overdrachten tussen fondsen, regio’s en beleidsdoelstellingen uit te voeren, was een noodzakelijke en nuttige stap. Het EESC waarschuwt echter dat de lidstaten hun programmeringscapaciteit aanzienlijk moeten verbeteren en er tegelijkertijd voor moeten zorgen dat alle vrijgemaakte middelen volledig worden geabsorbeerd en op efficiënte wijze worden ingezet, met name voor investeringen met onmiddellijke positieve effecten om de recessie het hoofd te bieden en/of investeringen in de transitie naar een duurzame, inclusieve, gedigitaliseerde en koolstofarme economie.

1.11. Het Europees Semester speelt sinds kort een centrale rol binnen de faciliteit voor herstel en veerkracht. Wel merkt het EESC op dat politieke organen zoals het Europees Parlement en sommige nationale parlementen niet of nauwelijks bij het proces zijn betrokken en dat er daardoor onvoldoende democratisch toezicht is. Ook de rol van de sociale partners en maatschappelijke organisaties moet worden versterkt.

1.12. Het EESC verwacht dat de banken van de eurozone in de crisis als schokdempers zullen fungeren door de verstrekking van de noodzakelijke liquiditeit en kredieten voor particulieren mogelijk te maken. De bankenunie moet onmiddellijk worden voltooid, wat ook betekent dat het Europees depositoverzekeringsstelsel zijn beslag dient te krijgen. Daarnaast moet de voltooiing van de kapitaalmarktenunie net zo hoog op de agenda staan. In dit verband benadrukt het EESC dat doeltreffende regulering van de financiële markten zeer belangrijk is voor een stabiele financiële sector.

1.13. De uitvoering van sociaal beleid op EU-niveau en via het Europees Semester is van levensbelang om onvolkomenheden in de marktwerking te corrigeren of marktontwikkeling op nationaal niveau te ondersteunen. Het EESC benadrukt dat de bestrijding van de enorme ongelijkheden tussen en binnen lidstaten een voorwaarde is voor de totstandbrenging van economische en sociale veerkracht.

1.14. Het EESC is van mening dat forse en snelle publieke en private investeringen in O&O en vaardigheden tot onmiddellijke prioriteit verheven moeten worden als de EU de uitdaging van een krimpende en vergrijzende bevolking het hoofd wil bieden en digitalisering wil omarmen. Regeringen moeten bereid zijn nieuwe innovatieve ideeën aan te moedigen en experimenten in sectoren met een groot groeipotentieel te financieren.

1.15. De nationale socialebeschermingsstelsels moeten worden ondersteund. Om veerkrachtige en op solidariteit gebaseerde structuren tot stand te brengen die de eurozone in tijden van crisis stabiliseren, moet er een EU-systeem voor de herverzekering van werkloosheidsuitkeringen komen om nationale systemen te versterken door uitkeringen te koppelen aan een solide financiering van de nationale stelsels.

1.16. Het EESC vraagt zich af hoe de Unie en de lidstaten na de huidige situatie zouden reageren op een asymmetrische schok waarbij slechts een of twee lidstaten door een crisis worden getroffen. Het EESC vindt dat de lidstaten in de eurozone meer moeten samenwerken en speciaal ontwikkelde instrumenten nodig hebben om hun weerbaarheid en hun vermogen om symmetrische en asymmetrische schokken op te vangen te vergroten.

1.17. Belastingontduiking, grondslaguitholling, winstverschuiving, het witwassen van geld en de strijd tegen corruptie zijn voor veel lidstaten nog steeds gevoelige en politiek netelige kwesties. Het EESC roept op tot een grondige en snellere hervorming van het fiscale beleid om mazen in de wetgeving te dichten en ontduiking overal in de Unie tegen te gaan, aangezien een en ander nog aan belang heeft gewonnen. Er moet een moderne fiscale EU-agenda worden uitgewerkt om de economische, sociale en ecologische uitdagingen van de toekomst aan te pakken, en daarnaast moet ook democratischer te werk worden gegaan. Vorig jaar schaarde het EESC zich al volledig achter de discussies over een geleidelijke verschuiving naar stemming met gekwalificeerde meerderheid en de gewone wetgevingsprocedure in belastingzaken, en erkende het dat alle lidstaten en de Europese instellingen en organen te allen tijde over passende mogelijkheden moeten beschikken om aan het besluitvormingsproces deel te nemen. Het EESC dringt erop aan dat er zo snel mogelijk actie wordt ondernomen naar aanleiding van de desbetreffende voorstellen van de Commissie, zoals het ook al in eerdere adviezen heeft aanbevolen ( 5 )

2. Inleiding en algemene opmerkingen

2.1. Het EESC keurde in februari 2020 met grote meerderheid van stemmen zijn advies over het economisch beleid van de eurozone (2020) goed. Er was in de eurozone nog wel groei, maar deze was zorgwekkend traag en ook de externe en interne onevenwichtigheden in de economie waren reden voor bezorgdheid. Sindsdien zijn de economische en sociale omstandigheden in Europa en de rest van de wereld ingrijpend veranderd naarmate de COVID-19-pandemie zich snel verspreidde en alle lidstaten trof. Deze extreme symmetrische schok van buitenaf raakt de economie van de eurozone en vergroot de armoede en inkomensongelijkheid. Volgens de economische voorjaarsprognoses 2020 van de Europese Commissie is de EU in 2020 in de diepste economische recessie uit haar geschiedenis beland. In de economische zomerprognoses 2020 wordt dit sombere vooruitzicht bevestigd met de voorspelling van een “nog diepere recessie met grotere verschillen”.

2.2. Europa heeft de grootste eengemaakte markt en de op een na meest gebruikte munt ter wereld. De gemeenschappelijke munt kan echter pas optimaal worden benut wanneer alle lidstaten deze hebben ingevoerd en de economische en monetaire unie (EMU) is voltooid. De Commissie is er steeds meer op uit om de rol van de euro in de wereld te versterken, maar dit kan alleen worden bereikt als het effect van de recessie zo veel mogelijk wordt verzacht en dynamische en inclusieve duurzame groei in de onmiddellijke nasleep ervan wordt gewaarborgd. Daarom is het ook nodig de lidstaten te ondersteunen door middel van een coherente en doelgerichte gemeenschappelijke EU-strategie. De voorzitter van de Eurogroep erkende in zijn toespraak op 11 juni dat coördinatie, met name in de eurozone, van essentieel belang is om ervoor te zorgen dat we divergenties en een toename van onze onevenwichtigheden vermijden. De bescherming van de gemeenschappelijke munt is net zo cruciaal als de bescherming van de eengemaakte markt. Ze zijn eigenlijk onlosmakelijk met elkaar verbonden ( 6 )

2.3. De eengemaakte markt is een van de meest opmerkelijke wapenfeiten van het EU-project. Hiermee is vrije en vlotte handel tussen de lidstaten mogelijk gemaakt en is bijgedragen tot economische welvaart, voorspoed en een van de hoogste levensstandaarden in de wereld. De eengemaakte markt voltooien en ervoor zorgen dat deze markt zich snel herstelt en volledig functioneel is, moet een van de belangrijkste prioriteiten blijven. Daarbij dient ook te worden gekeken naar de brexitonderhandelingen en de eventuele consequenties daarvan. Dit omvat tevens een sociale agenda met maatregelen voor opwaartse sociale convergentie om eerlijke en betere arbeidsomstandigheden en een rechtvaardigere verdeling van inkomen en welvaart te waarborgen. De twintig beginselen van de Europese pijler van sociale rechten, zoals het beginsel van gelijke beloning voor gelijk werk op dezelfde werkplek, moeten naar behoren worden toegepast om sociale convergentie te bewerkstelligen en betere arbeidsomstandigheden te bereiken. Daarnaast moeten de negatieve effecten van de pandemie op de voortgang van het plan voor de doelstellingen voor duurzame ontwikkeling worden gemeten, en moet de EU ernaar streven het oorspronkelijke tijdschema in stand te houden.

2.4. De Commissie benadrukte in de voorjaarsprognoses dat de coronaviruspandemie zware gevolgen heeft voor de consumentenuitgaven, de industriële productie, de investeringen, de handel, de kapitaalstromen en de toeleveringsketens, terwijl de arbeidsmarkt naar verwachting ook zware klappen krijgt. De Commissie merkte tevens op dat de pandemie meer drastische en permanente veranderingen teweeg dreigt te brengen in de houding ten aanzien van mondiale waardeketens en internationale samenwerking. Er zijn nog meer neerwaartse risico’s, zoals de ernst van de pandemie, faillissementen, een crisis in de financiële sector, liquiditeitsproblemen en moeizame onderhandelingen. De arbeidsmarkt zou hiervan langdurige gevolgen kunnen ondervinden. In de economische zomerprognoses wordt geraamd dat de economie van de eurozone in 2020 met 8,75 % zal krimpen, terwijl de economie van de totale EU naar verwachting met 8,3 % zal krimpen.

2.5. In het licht van de ongekende exogene symmetrische schok van de COVID-19-pandemie geven prognoses aan dat werkloosheid, armoede en sociale en economische ongelijkheid sterk zullen toenemen en een aanzienlijk aantal bedrijven failliet zal gaan. De pandemie heeft alle eurozonelidstaten getroffen, maar de economische en sociale gevolgen verschillen. In sommige EU-landen zal dit effect de reeds bestaande sociale problemen verder verergeren. De voorspellingen voor het bbp in 2020 variëren van een daling van 4,6 % in Polen tot een afname van 11,2 % in Italië, en de omvang van de neergang in 2021 zal naar verwachting sterk uiteenlopen tussen de lidstaten en regio’s. Verschillen tussen de lidstaten in de toegang tot en de kosten van leningen en het gebrek aan Europese coördinatie van het economisch, sociaal en milieubeleid kunnen gevolgen hebben voor het vermogen van de lidstaten om de crisis aan te pakken. Verschillen in het vermogen om noodzakelijke investeringen te financieren zodat de economie weer op gang kan worden gebracht, zouden ook het gelijke speelveld in de eurozone uit evenwicht kunnen brengen. Bovendien zou aanhoudende grote ongelijkheid tussen de lidstaten en tussen regio’s kunnen leiden tot migratie vanuit armere naar rijkere landen, wat resulteert in een problematische braindrain en andere sociale problemen.

3. Gevolgen van COVID-19

3.1. Zelfs nu, enkele maanden na het begin van de pandemie, is de situatie onstabiel, waarbij prognoses elke maand veranderen en risico’s groter worden. Niemand kan op dit moment voorspellen of er een W-vormige recessie komt met twee golven gevolgd door een herstel of zelfs een complexere en langer aanhoudende neerwaartse fase gevolgd door een later en langzamer herstel. Europese burgers en investeerders, die een diepe recessie vrezen, zijn heel voorzichtig geworden en wachten op betrouwbaardere voorspellingen. Het EESC wijst erop dat verwachtingen een belangrijke rol spelen in de macro-economische vraag. Het Europees Begrotingscomité heeft al verklaard dat ook in 2021 meer en langer begrotingssteun nodig zal zijn, aangezien de versoepeling van de lockdownmaatregelen langzamer gerealiseerd zal worden dan aanvankelijk werd verwacht en dat consumenten naar verwachting uit voorzorg meer zullen sparen. Wanneer particuliere huishoudens en ondernemingen, zowel in binnen- als buitenland, hun uitgaven verminderen, zijn overheidsuitgaven en monetaire accommodatie de enige manieren om de vraag in stand te houden ( 7 ) . Het EESC sluit zich uitdrukkelijk bij dit standpunt aan en waarschuwt voor verdere systemische risico’s die gepaard gaan met een ernstige economische malaise, zoals instabiliteit op de financiële markten of deflatie.

3.2. De pandemie heeft de druk op de overheidsbegrotingen verder vergroot en de schuldenlast zal naar verwachting in de hele EU toenemen, maar wederom met grote verschillen tussen de lidstaten. Toen de pandemie begon, hadden sommige landen al een hoge schuldenlast. Tegelijkertijd zijn verplichtingen aangegaan op het gebied van de bestrijding van de klimaatverandering en digitalisering, en hoogwaardige overheidsinvesteringen die de toegevoegde waarde ten goede komen en leiden tot het scheppen van hoogwaardige banen zullen een belangrijke rol spelen in het economisch en sociaal herstel. De EU moet ernaar streven de positieve synergie-effecten tussen publieke en private investeringen te benutten en de uitvoering van de structurele programma’s te coördineren.

3.3. Met de gezondheidscrisis is er in de hele EU een significante afname in vraag en aanbod geconstateerd. De pandemie bracht in eerste instantie een schok aan de aanbodzijde teweeg, maar tweederonde-effecten hebben nu voor een grote schok gezorgd waar het gaat om de totale vraag. Het totale effect zal afhangen van de vraag welke van deze twee schokken de overhand heeft ( 8 ) . Kleine en middelgrote ondernemingen (kmo’s) hebben tijdens de pandemie de grootste klappen gekregen, en zonder specifieke en realistische reddingsplannen voor kmo’s zullen vele van hen failliet gaan. De EU heeft reeds maatregelen getroffen op centraal niveau, maar de lidstaten moeten nu zelf zonder dralen en op gecoördineerde wijze de beschikbare fondsen daar inzetten waar ze het meest nodig zijn. De Europese Commissie moet de gecorreleerde absorptie van de beschikbare middelen daarom op de voet volgen.

3.4. Met de lockdown die in de meeste lidstaten is ingevoerd, is duidelijk geworden dat lange toeleveringsketens tot kwetsbaarheid leiden en dat het negatief kan uitpakken als men in kritieke sectoren afhankelijk is van externe leveranciers. Een helder en goed doordacht strategisch plan op EU-niveau, waarin particuliere investeringen door publieke investeringen worden aangezwengeld, is dan ook geboden. De particuliere sector kan zijn afhankelijkheid in belangrijke mate sturen door de keuzes die hij maakt ten aanzien van de plaats van levering van grondstoffen, personele middelen, logistiek enz. De nieuwe industriële strategie moet deze afhankelijkheid helpen verminderen. Daarnaast moeten de EU en de lidstaten in conclaaf over de nationale productie in bepaalde belangrijke sectoren, met name de gezondheidszorg.

3.5. Het EESC heeft reeds gewezen op de noodzaak “geïntegreerde industriële waardeketens binnen de EU (weer op) te bouwen om de strategische autonomie en economische veerkracht van Europa te vergroten” ( 9 ) . Op 13 juni verklaarde de voorzitter van de Europese Centrale Bank (ECB) dat het streven om veerkrachtigere toeleveringsketens te bouwen de katalysator zou kunnen zijn die we nodig hebben om de eengemaakte markt definitief te voltooien ( 10 ) . Het zou ook helpen degelijke en efficiënte banen in stand te houden, bedrijven bij te staan bij het creëren van toegevoegde waarde, het concurrentievermogen te versterken, de afhankelijkheid te verminderen, ongunstige demografische tendensen een halt toe te roepen en opwaartse convergentie te bewerkstelligen.

3.6. De pandemie zal ook ernstige gevolgen voor de arbeidsmarkt en de sociale toestand binnen de eurozone hebben. De COVID-19-crisis zal naar verwachting leiden tot een sterke toename van de werkloosheid, inkomensverschillen, armoede en sociale uitsluiting. Volgens de voorjaarsprognoses 2020 zal het werkloosheidspercentage in de eurozone naar verwachting tot 9,6 % stijgen in 2020 en in 2021 slechts licht dalen tot 8,6 %, ook weer met grote verschillen tussen de lidstaten, regio’s en zelfs bevolkingsgroepen. Sommige sectoren, zoals toerisme, gastronomie, luchtvaart en cultuur, kunnen ook op lange termijn de gevolgen ondervinden. Ondanks de omvangrijke stabilisatiemaatregelen zullen veel mensen waarschijnlijk toch een laag inkomen hebben. Degenen die vóór de crisis al kwetsbaar waren, zullen waarschijnlijk het hardst worden getroffen. Veel banen die tijdens de crisis van vitaal belang bleken te zijn, worden op de arbeidsmarkt zwaar onderbetaald en ondergewaardeerd. In haar beleid moet de EU goed rekening houden met de gevolgen van de crisis voor kansarme groepen en mensen met een handicap. Bovendien wordt een sterke stijging van de jeugdwerkloosheid verwacht, wat een doeltreffende en sterkere jeugdgarantie en werkgelegenheidsprogramma’s alleen maar noodzakelijker maakt.

3.7. Het EESC verwacht dat de pandemie onze economie zal herstructureren en dat er nieuwe bedrijfsmodellen zullen worden bedacht. Een analyse per sector laat zien dat de verschillen reeds in meer of mindere mate merkbaar zijn. Als we ervan uitgaan dat elke crisis een kans is, dan moeten we deze aangrijpen om onze concurrentievoordelen te versterken en ervoor te zorgen dat Europa een pionier wordt en het voortouw neemt op vitale terreinen: de digitale sector, AI, technologie, het koolstofvrij maken van de economie, duurzame circulaire groei en een inclusieve economie. Hiervoor is een sterke nadruk op investering in onderzoek en innovatie, maar ook in de ontwikkeling van competenties en vaardigheden nodig. Een betrouwbaar, voorspelbaar en competitief beleidskader is een belangrijk onderdeel van een omgeving die particuliere investeringen bevordert. Al met al moet de EU voor het bedrijfsleven omstandigheden creëren die het in staat stellen om de digitale en groene transitie zo ter hand te nemen dat nieuwe ondernemingen het licht zien en er dus tegelijkertijd allerlei voordelen ontstaan.

3.8. Het oplopende dodental als gevolg van de pandemie en de sociale en economische gevolgen vormen een grote uitdaging voor het Europese project. De eurozone wordt nu meer dan ooit opgeroepen om solidariteit te betrachten en er sterker uit te komen. Het EESC pleit voor krachtige maatregelen om de inkomens- en welvaartsongelijkheid binnen samenlevingen op nationaal niveau te verminderen, aangezien deze ook samenhangen met verschillen in levensverwachting en toegang tot goed onderwijs en hoogwaardige gezondheidszorg.

3.9. Een goed gecoördineerd Europees gezondheidsbeleid zou de weg banen voor samenwerking en onderlinge steun tussen de lidstaten en aldus van groot belang zijn om de pandemie de baas te worden. De eerlijke distributie van medische producten die nuttig worden geacht bij de bestrijding van COVID-19, moet vooropstaan in een Europees gezondheidsbeleid en als zodanig een toonbeeld zijn van solidariteit tussen de lidstaten. Een krachtig en duurzaam economisch herstel is alleen mogelijk als we de pandemie de baas worden.

4. Economisch en sociaal herstel

4.1. Het EESC beklemtoont dat nu het moment is om in actie te komen, niet wanneer de COVID-19-pandemie voorbij is. Politieke actie en hervormingsprocessen moeten in tijden van enorme onzekerheid doorgaan. Dat betekent dat uitgestelde debatten snel moeten worden hervat, bijvoorbeeld over de evaluatie van de economische governance, de herschikking van het Europees Semester en de start van de conferentie over de toekomst van Europa, en dat belangrijke beleidsmaatregelen tot uitvoering moeten worden gebracht, zoals de integratie van de doelstellingen voor duurzame ontwikkeling in het regelgevingskader. De COVID-19-crisis kan ook worden gezien als een kansrijk moment, wanneer de EU de moed heeft om die kansen aan te grijpen.

4.2. Het EESC is ingenomen met het besluit van de Raad over het EU-herstelplan. Hoewel de betrokken bedragen in macro-economisch opzicht bescheiden zijn, is het een uiterst belangrijke stap, aangezien het een bekrachtiging is van het standpunt “alles doen wat nodig is” van de ECB, dat nu door de EU als geheel wordt uitgedragen. Next Generation EU, dat als onderdeel van het MFK wordt uitgevoerd, moet een grote rol spelen in het herstel van de Europese economie en de lidstaten helpen om de pandemie te bestrijden en snel voor een duurzame economische opleving te zorgen. Er zijn echter nog enkele tekortkomingen die om een oplossing vragen. Er moet worden gewaakt voor een negatieve conditionaliteit van de landspecifieke aanbevelingen en het Europees Semester, die vanwege hun rol binnen de faciliteit voor herstel en veerkracht eigenlijk een dwingender karakter krijgen. Herstelplannen moeten gericht zijn op duurzame en inclusieve groei en daarom nog sterker de nadruk leggen op de doelstellingen van de SDG’s en de Europese pijler van sociale rechten. Ook moet rekening worden gehouden met de sociaaleconomische situatie van elke lidstaat.

4.3. Het EESC waardeert het dat de EU en de lidstaten onmiddellijk actie hebben ondernomen om op de COVID-19-pandemie te reageren. Het Comité is van mening dat het volgende meerjarig financieel kader (MFK) de EU de nodige middelen moet bieden om duurzame en inclusieve groei te verwezenlijken, soepel te functioneren en haar strategische doelstellingen te behalen. Dit houdt in dat er voldoende middelen moeten worden uitgetrokken voor O&O, digitale technologieën en de strijd tegen de klimaatverandering. In het MFK moeten ook de juiste prioriteiten worden vastgesteld om de cohesie tussen de lidstaten en de EU als geheel te versterken. Het EESC wijst er in dit verband op dat de omvang van het MFK tijdens de Europese top is vastgesteld op 1,05 % van het bni van de EU-27, en dus lager uitvalt dan de 1,3 % waar het Europees Parlement en het EESC om hadden verzocht, en zelfs lager dan de in mei 2018 voorgestelde 1,1 % van het bni van de EU-27. Bovendien zijn de bedragen die in Next Generation EU zijn vermeld ter compensatie van de reducties in het MFK, bijvoorbeeld met betrekking tot het cohesiebeleid, uiteindelijk geschrapt of fors verlaagd. Het EESC is ook bezorgd over de verlaging van de investeringen in innovatie en onderzoek, digitalisering en het fonds voor een rechtvaardige transitie, en eveneens over de veronachtzaming van het rechtsstaatsbeginsel. Ten slotte zou het EESC graag zien dat er onverwijld krachtdadig wordt opgetreden om tot aanvullende eigen middelen te komen.

4.4. Het EESC beveelt aan om een goed doordacht evenwicht tussen maatregelen aan de aanbod- en de vraagzijde te bewaren. Met betrekking tot de vraagzijde mag niet worden vergeten dat het stimuleren van investeringen binnen de eurozone om de klimaatcrisis aan te pakken, het tegengaan van werkloosheid, het bevorderen van goed betaalde banen en het bestrijden van armoede niet alleen doelstellingen op zich zijn, maar ook positieve effecten hebben op de totale vraag en derhalve het economische herstel een impuls kunnen geven.

4.5. Het Europees stabiliteitsmechanisme (ESM) beschikt over de noodzakelijke instrumenten om een schok zoals COVID-19 aan te pakken. Op 9 april 2020 besloot de Eurogroep een omvangrijk pakket ter waarde van 540 miljard EUR goed te keuren, met inbegrip van een leningsinstrument ter waarde van 240 miljard EUR (crisisondersteuning bij een pandemie — PCS) op basis van de kredietlijn tegen verscherpte voorwaarden (ECCL) van het ESM die voor alle landen in de eurozone beschikbaar zal zijn. Op 15 mei 2020 stemde de Raad van gouverneurs van het ESM ermee in om het PCS-instrument ter beschikking te stellen van de lidstaten in de eurozone. De Raad van gouverneurs zal beslissen om de door elk land aangevraagde steun al dan niet te verlenen, op basis van de beoordeling door de Europese Commissie in overleg met de ECB en in samenwerking met het ESM ( 11 )

4.6. Het EESC is ook van mening dat de snelle activering van de ontsnappingsclausule van het stabiliteits- en groeipact een noodzakelijk initiatief was. Het EESC neemt echter nota van de aanbevelingen van het Europees Begrotingscomité over het feit dat in het voorjaar van 2021 duidelijkheid moet worden verschaft over het tijdschema van en de voorwaarden voor deactivering of herziening. In dit verband waarschuwt het EESC voor een te snelle terugkeer naar de regels van voor de pandemie, aangezien de zwaarst getroffen landen dan worden gedwongen te bezuinigen en alle voordelen van Next Generation EU teniet zullen worden gedaan. Bovendien zouden eventuele nieuwe begrotingsregels pas van kracht moeten worden wanneer de werkloosheid fors daalt.

4.7. Het EESC pleit voor een snelle omschakeling naar een op welvaart gerichte en op solidariteit gebaseerde economische governance. Het EESC is het met het Europees Begrotingscomité eens dat de neiging om overheidsinvesteringen te verlagen wanneer de overheidsfinanciën onder druk komen te staan, moet worden bestreden, en is ingenomen met zijn bereidheid om een gulden regel in te voeren en met zijn aanbevelingen voor het verhelpen van eerdere tekortkomingen in de begrotingsregels om overheidsinvesteringen te beschermen, onder andere door centrale begrotingscapaciteit te creëren ( 12 ) . Het EESC verzoekt de Commissie de lopende herziening voort te zetten, zodat de modernisering van het kader voor economische governance wordt bespoedigd. Zo ligt, ondanks het zeer expansieve monetair beleid, het deflatiespook op de loer.

4.8. De EU heeft actief geprobeerd om alle beschikbare fondsen te mobiliseren om de lidstaten in staat te stellen onmiddellijk op de pandemie te reageren. Het is een goede zaak dat er bij het gebruik van EU-fondsen snel flexibiliteit is ingebouwd door de lidstaten toe te staan overdrachten tussen fondsen, regio’s en beleidsdoelstellingen uit te voeren. Tegelijkertijd is het EESC van mening dat de lidstaten hun programmeringscapaciteit aanzienlijk moeten verbeteren en er daarbij voor moeten zorgen dat alle vrijgemaakte middelen volledig worden geabsorbeerd en op efficiënte wijze worden ingezet. Middelen moeten worden gebruikt voor investeringen met onmiddellijke positieve effecten om de recessie het hoofd te bieden en/of investeringen in de transitie van de EU-lidstaten naar een duurzame, inclusieve, gedigitaliseerde en koolstofarme economie. Het EESC vraagt de Europese Commissie een gestructureerd overzicht van alle beschikbare middelen en fondsen te verstrekken.

4.9. Het Europees Semester is voor de Unie een cruciaal instrument voor planning, monitoring en governance en speelt reeds een centrale rol binnen de faciliteit voor herstel en veerkracht. Het EESC waardeert de aangekondigde hervorming van het Europees Semester en de voorgestelde nieuwe rol ervan voor het coördineren van de herstelmaatregelen, waarbij tegelijkertijd de beginselen van de Europese Green Deal ( 13 ) , de Europese pijler van sociale rechten ( 14 ) en de doelstellingen voor duurzame ontwikkeling van de Verenigde Naties (SDG’s) ( 15 ) ten volle geëerbiedigd worden. Wel merkt het EESC op dat politieke organen zoals het Europees Parlement en sommige nationale parlementen niet of nauwelijks bij het proces zijn betrokken en dat er daardoor onvoldoende democratisch toezicht is. Ook de rol van de sociale partners en maatschappelijke organisaties moet worden versterkt.

4.10. Het EESC meent dat het uitermate nuttig zou zijn als de EU-begroting flexibeler was in geval van negatieve schokken, met name schokken die niet economisch van aard zijn. De EU zou werk moeten maken van beleidsmaatregelen om de samenwerking tussen de lidstaten in tijden van crisis onmiddellijk te verbeteren. Betere protocollen en intensievere samenwerking zouden een snelle en gecoördineerde Europese reactie op ongeacht welke ramp mogelijk maken.

4.11. Anderzijds waren banken beter voorbereid op deze crisis dan op de financiële crisis van 2008. Het EESC verwacht dat de banken van de eurozone in de crisis als schokdempers zullen fungeren door de verstrekking van de noodzakelijke liquiditeit en kredieten voor particulieren en ondernemingen mogelijk te maken. De bankenunie moet zo snel mogelijk worden voltooid, wat onder meer betekent dat het Europees depositoverzekeringsstelsel zijn beslag dient te krijgen. Daarnaast moet de voltooiing van de kapitaalmarktenunie net zo hoog op de EU-agenda staan. Bovendien benadrukt het EESC dat doeltreffende regulering van de financiële markten zeer belangrijk is om tot een stabiele financiële sector te komen.

4.12. Het EESC wijst erop dat het tegengaan van interne en externe onevenwichtigheden en ongelijkheid enerzijds inhoudt dat er op EU-niveau en via het Europees Semester sociaal beleid moet worden geïmplementeerd om onvolkomenheden in de marktwerking te corrigeren of marktontwikkeling op nationaal niveau te ondersteunen. Anderzijds moet bij economische beleidsmaatregelen van de EU — van regulering van de financiële markten tot maatregelen ter bestrijding van de klimaatcrisis en de COVID-19-crisis — rekening worden gehouden met de spreidingseffecten ervan. Bovendien lijkt de welvaart van huishoudens steeds afhankelijker te worden van Europese factoren, zoals eenzijdig begrotingsbeleid, een zwakke sociale dimensie en vertragingen bij de verdieping van de EMU. Het EESC benadrukt dat de bestrijding van de enorme ongelijkheden tussen en binnen lidstaten een voorwaarde is voor de totstandbrenging van economische en sociale veerkracht.

5. Te volgen koers

5.1. Het EESC is van mening dat forse en snelle publieke en private investeringen in O&O en vaardigheden tot prioriteit verheven moeten worden als de EU de uitdaging van een krimpende en vergrijzende bevolking het hoofd wil bieden en digitalisering wil omarmen. Het EESC heeft al gezegd: “Er moeten programma’s voor opleiding, omscholing, bijscholing en levenslang leren voor Europese werknemers komen, zodat zij ten volle kunnen profiteren van de technologische veranderingen” ( 16 ) . Regeringen moeten bereid zijn nieuwe innovatieve ideeën aan te moedigen en experimenten in sectoren met een groot groeipotentieel te financieren.

5.2. Om schrijnende toestanden te voorkomen, moeten de nationale socialebeschermingsstelsels worden ondersteund. Om veerkrachtige en op solidariteit gebaseerde structuren tot stand te brengen die de eurozone in tijden van crisis stabiliseren en de sociale bescherming in de lidstaten consolideren, moet er een Europees herverzekeringsstelsel voor werkloosheid komen. Net als andere werkloosheidsstelsels zou dit stelsel kunnen dienen als automatische stabilisator en tegelijkertijd als ondersteuning van nationale werkloosheidsverzekeringsstelsels in geval van grote recessies. Voorts zou het nationale stelsels versterken door uitkeringen afhankelijk te stellen van nationale regelingen die stevig op basis van solidariteit worden gefinancierd. Het instrument voor tijdelijke steun om het risico op werkloosheid in noodsituaties te beperken (SURE) is een stap in de goede richting, maar er moet meer gebeuren.

5.3. Uit ramingen die de Europese Commissie eind mei 2020 maakte, blijkt dat de EU ten minste 595 miljard EUR per jaar moet investeren om de groene transitie en de digitale transformatie te verwezenlijken ( 17 ) . Het EESC is van mening dat het economische herstel volledig in overeenstemming met de beginselen van de Europese Green Deal en de SDG’s moet zijn. Europa loopt al voorop in de circulaire economie, de groene transitie en de strijd tegen klimaatverandering. Naar het oordeel van het EESC zal een snelle en doeltreffende omarming van digitalisering de overgang naar slimme groene groei bespoedigen.

5.4. Het EESC heeft er herhaaldelijk voor gewaarschuwd dat “hoe langer het huidige bezuinigingsbeleid zonder een doeltreffend investeringsplan wordt voortgezet, hoe meer de welvaart van Europa in gevaar komt”, en dat “er een duidelijk gebrek is aan strategische visie op de toekomst en aan vermogen om adequaat te reageren op andere economische en financiële crises”. Bovendien benadrukte het EESC begin 2018 dat “er nieuwe financiële instrumenten moeten worden ontwikkeld om crises te voorkomen en procyclische maatregelen tegen te gaan” ( 18 ) . Het EESC dringt eens te meer aan op maatregelen om de druk op de overheidsfinanciën te verlichten, zodat er meer manoeuvreerruimte komt voor de aanpak van externe schokken.

5.5. Het EESC vraagt zich af hoe de eurozonelidstaten zouden reageren op een andere, asymmetrische schok in de nasleep van de huidige situatie en het verwachte moeilijke herstel, en rekening houdend met de onzekerheid waarin de eurozone nog steeds verkeert. Zou de EU net zo snel en direct reageren als slechts een of twee lidstaten in de eurozone door een andere crisis zouden worden getroffen? Een dergelijke asymmetrische schok is hoogst onwenselijk, maar zou volgens het EESC de lakmoesproef zijn voor de solidariteit in de Unie en het Europese project in zijn geheel. Het EESC vindt dan ook dat de lidstaten in de eurozone meer moeten samenwerken en speciaal ontwikkelde instrumenten nodig hebben om hun weerbaarheid en hun vermogen om symmetrische en asymmetrische schokken op te vangen te vergroten. Naast de versterking van economische veerkracht moeten ook de veerkracht van de arbeidsmarkt en de sociale veerkracht worden ontwikkeld. Een van de sleutelfactoren voor het bereiken van dit doel is een sterkere betrokkenheid van de sociale partners en maatschappelijke organisaties in alle processen, op nationaal en EU-niveau ( 19 )

5.6. Aangezien de tekorten en schulden in de gehele Unie toenemen, moeten we opnieuw gaan nadenken over onze manier van belastingheffing en over alle andere onderdelen van het belastingsysteem. Belastingontduiking, agressieve fiscale planning, grondslaguitholling, winstverschuiving, het witwassen van geld en de bestrijding van corruptie zijn voor veel lidstaten politiek netelige kwesties, maar we verkeren niet meer in de positie dat we achterover kunnen leunen en doen alsof we van niets weten. Het EESC roept op tot een grondige hervorming van het fiscale beleid om mazen in de wetgeving te dichten en ontduiking overal in de Unie tegen te gaan. Voorts pleit het EESC voor een goed gecoördineerd begrotingsbeleid ten behoeve van de monetaire positie, de houdbaarheid van de overheidsfinanciën en de weerbaarheid tegen schokken in de eurozone. Het EESC herhaalt ook zijn aanbevelingen aan de lidstaten en de Europese instellingen om het tempo van de bestrijding van belastingontwijking en -ontduiking op te voeren, aangezien deze nog aan belang hebben gewonnen. Er moet een moderne fiscale EU-agenda worden uitgewerkt om de economische, sociale en ecologische uitdagingen van de toekomst aan te pakken, en daarnaast moet ook democratischer te werk worden gegaan. Vorig jaar schaarde het EESC zich al volledig achter de discussies over een geleidelijke verschuiving naar stemming met gekwalificeerde meerderheid en de gewone wetgevingsprocedure in belastingzaken, en erkende het dat alle lidstaten en de Europese instellingen en organen te allen tijde over passende mogelijkheden moeten beschikken om aan het besluitvormingsproces deel te nemen. Het EESC dringt erop aan dat er zo snel mogelijk actie wordt ondernomen naar aanleiding van de desbetreffende voorstellen van de Commissie, zoals het ook al in eerdere adviezen heeft aanbevolen ( 20 )

Brussel, 29 oktober 2020. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Christa SCHWENG

(1) Dit advies is tijdens de mandaatsperiode 2015-2020 van het EESC opgesteld door Mihai Ivașcu als rapporteur en Judith Vorbach als corapporteur. Het advies werd in oktober 2020, tijdens de eerste zitting van het EESC in zijn mandaatsperiode 2020-2025, gepresenteerd door Judith Vorbach, die als algemeen rapporteur optrad.

(2) Zie de adviezen van het EESC over de jaarlijkse strategie voor duurzame groei 2020 (PB C 120 van 14.4.2020, blz. 1) en over het economisch beleid in de eurozone (2020) (PB C 120 van 14.4.2020, blz. 7).

(3) Economische voorjaarsprognoses 2020: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/nl/ip_20_799

(4) Economische zomerprognoses 2020: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/nl/IP_20_1269

(5) Zie de EESC-adviezen “Naar een meer efficiënte en democratische besluitvorming in het fiscale beleid van de EU” (PB C 353 van 18.10.2019, blz. 90) en over de bevordering van duurzame economische groei in de hele EU (PB C 364 van 28.10.2020, blz. 29).

(6) Opmerkingen van Mário Centeno na de videoconferentie van de Eurogroep van 11 juni 2020: https://www.consilium.europa.eu/nl/press/press-releases/2020/06/11/remarks-by-mario-centeno-following-the-eurogroup-videoconference-of-11-june-2020/

(7) Beoordeling van het geschikte begrotingsbeleid voor de eurozone in 2021: https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/2020_06_25_efb_assessment_of_euro_area_fiscal_stance_en.pdf

(8) The European Central Bank in the COVID-19 crisis: whatever it takes, within its mandate

(9) Zie het advies “Een nieuwe industriestrategie voor Europa” (PB C 364 van 28.10.2020, blz. 108).

(10) The path out of uncertainty.

(11) https://www.esm.europa.eu/content/europe-response-corona-crisis

(12) Beoordeling van het geschikte begrotingsbeleid voor de eurozone in 2021: https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/2020_06_25_efb_assessment_of_euro_area_fiscal_stance_en.pdf

(13) Een Europese Green Deal.

(14) Europese pijler van sociale rechten (PB C 428 van 13.12.2017, blz. 10).

(15) Doelstellingen voor duurzame ontwikkeling van de Verenigde Naties.

(16) PB C 228 van 5.7.2019, blz. 57.

(17) SWD(2020) 98 final.

(18) PB C 262 van 25.7.2018, blz. 28.

(19) EESC-advies “Naar een veerkrachtigere en duurzamere Europese economie” (PB C 353 van 18.10.2019, blz. 23).

(20) Zie voetnoot 5.