Over het geheel blijkt uit dit verslag dat de vooruitgang bij de tenuitvoerlegging van de EOR is vertraagd en dat nog altijd belangrijke verschillen tussen landen bestaan of ten dele toenemen. Deze tendensen vragen om een hernieuwde inzet voor i) verdere verbetering van gezamenlijke inspanningen op alle niveaus; ii) de hervorming van de nationale systemen voor onderzoek en innovatie; en iii) de totstandbrenging van een goed functionerende Europese Onderzoeksruimte. De Commissie heeft hier al een voorschot op genomen en een aantal programma’s voorgesteld voor de volgende financieringsperiode 2021-2027: deze omvatten regionale fondsen, een Europees hervormingsinstrument en het komende EU-kaderprogramma voor onderzoek en innovatie (O&I) — Horizon Europa. Dit laatste omvat een specifieke pijler die de EOR moet helpen versterken.

Halverwege de EOR-routekaart 2015-2020 hebben tot nu toe 24 lidstaten en vier geassocieerde landen de NAP’s voor deze periode vastgesteld. Deze bevatten officiële informatie over EOR-strategieën en overeenkomstige beleidsmaatregelen in deze lidstaten en geassocieerde landen. Zij vormen een belangrijke bron waarmee de voortgang van de tenuitvoerlegging van de EOR in kaart kan worden gebracht. De meeste NAP’s zijn opgebouwd rondom de zes prioriteiten van de EOR — een bewijs te meer van systematische en gezamenlijke inspanningen om nationale hervormingen te plannen om de EOR ten uitvoer te leggen.

De Raad heeft in november 2018 conclusies aangenomen over de governance van de EOR. De Raad memoreerde zijn conclusies van mei 2015, die de basis vormden voor de daaropvolgende nationale EOR-actieplannen (NAP’s) en waarin werd opgeroepen tot toezicht op de uitvoering van de EOR-routekaart, dat zou moeten worden geïntegreerd in de EOR-voortgangsverslagen op basis van de door het Comité Europese Onderzoeksruimte en Innovatie (CEOR) voorgestelde hoofdindicatoren.

Gelet op de algehele ontwikkeling van de hoofdindicatoren is er nog steeds sprake van vooruitgang bij de tenuitvoerlegging van de EOR, zij het in een trager tempo dan voorheen. De groei van een aantal hoofdindicatoren (prioriteiten 5 en 6) is stabiel, terwijl die van andere (prioriteiten 1, 2 en 4) is vertraagd. Eén hoofdindicator (prioriteit 3) laat zelfs een negatieve groei zien. Dit geeft echter niet direct aanleiding tot bezorgdheid, aangezien deze indicator slechts een indicatie geeft en de aanvullende indicatoren voor prioriteit 3 nog verbeteren.

Uit het EOR-voortgangsverslag voor 2016 is gebleken dat aanzienlijke vooruitgang is geboekt bij de tenuitvoerlegging van de EOR in de afgelopen tien jaar. Op EU-niveau zijn alle hoofdindicatoren verbeterd, maar er zijn nog steeds grote verschillen tussen zowel de prestaties als de groei van lidstaten.

In het EOR-voortgangsverslag voor 2018 worden de stand van zaken in de Europese Onderzoeksruimte (EOR) en de vorderingen op het gebied van de tenuitvoerlegging van de EOR in de periode 2016-2018 beoordeeld. Het is de tweede keer op rij dat de vorderingen op nationaal niveau zijn gemeten met het EOR-toezichtssysteem, een set van 24 kernindicatoren en acht hoofdindicatoren, die samen zijn vastgelegd door de lidstaten, belanghebbenden in het onderzoeksgebied en de Commissie.

Hoewel in de loop der jaren gestage vorderingen zijn gemaakt, vereist een verdere vooruitgang i) een meer systematische coördinatie tussen de prioriteiten van de P2P’s en nationale onderzoeksagenda’s en programma’s; en ii) een systematische monitoring en evaluatie van het effect van deelname in P2P’s om te zorgen voor politieke betrokkenheid en de beschikbaarheid van financiering. Deze ontwikkelingen worden ondersteund door een nieuwe politieke ambitie om het effect van het O&I-partnerschap van de EU te vergroten, ondersteund door de conclusies van de Raad en de aanbevelingen van het Comité Europese Onderzoeksruimte (CEOR) met betrekking tot partnerschappen.

Het bundelen van middelen en onderzoekscapaciteiten om gemeenschappelijke uitdagingen doeltreffender te kunnen aanpakken, blijft een van de belangrijkste, daadwerkelijk gerealiseerde voordelen van de transnationale EU-samenwerking. Actieve deelname aan publiek-publieke partnerschappen (P2P’s) was een van de meest genoemde strategische doelstellingen in de NAP’s.

Uit de bevindingen blijkt dat, hoewel deze prioriteit met een jaarlijks percentage van 3,9 % in de periode 2014-2016 nog altijd een van de hoogste groeipercentages heeft van alle EOR-hoofdindicatoren, bijna alle landen een vertraging te zien geven wat betreft de nationale GBARD die in de hele EU zijn toegewezen aan transnationale publieke O&O.

Doelstelling: Beter samenwerken om de grote uitdagingen waarmee we allen worden geconfronteerd aan te pakken, is cruciaal om Europa in staat te stellen te reageren op een dynamische en veranderende wereld.

Bijna alle landen hebben nationale strategieën voor onderzoek en innovatie vastgesteld of verbeterd, waardoor de kwaliteit van het toponderzoek naar verwachting nog verder zal verbeteren. Ondanks de vooruitgang van de afgelopen jaren wijst de analyse op de noodzaak van een betere afstemming van de O&I-strategieën van diverse belanghebbenden om een efficiëntere samenwerking mogelijk te maken. De monitoring en de evaluatie van het nationale O&I-beleid moeten een centrale plaats innemen in het verbeteren van de doeltreffendheid van nationale O&I-systemen, het tegengaan van de versnippering en het vaststellen van punten waarop verbetering mogelijk en noodzakelijk is, met name het afstemmen van nationale en EU-instrumenten.

Concurrerende financiering — onderzoeksfinanciering die wordt toegewezen op basis van concurrentie, waarbij internationale deskundigen in evaluatiepanels zijn betrokken — is uitgegroeid tot een gangbare praktijk in de EOR-landen. Het evenwicht tussen concurrerende financiering en blokfinanciering varieert echter nog altijd sterk van land tot land. In sommige landen met minder goed ontwikkelde O&I-systemen vertrouwen organisaties die minder concurrerend onderzoek verrichten, hoofdzakelijk op blokfinanciering; dit heeft vaak gevolgen voor hun vermogen om de beste talenten aan te trekken en onderzoeksinfrastructuren te ontwikkelen en te onderhouden. Dit vereist verdere hervormingen van hun financieringsstelsels om een passend evenwicht tot stand te brengen.

Overheidsfinanciering voor O&O is een belangrijke factor voor de kracht en het internationale concurrentievermogen van binnenlandse O&I-systemen. In het algemeen korten sommige landen echter nog steeds op hun uitgaven voor O&I (toewijzingen uit de overheidsbegroting voor onderzoek en ontwikkeling (GBARD) als percentage van het bbp) en laten andere landen in de periode 2014-2016 geen aanzienlijke stijging zien. Landen met minder ontwikkelde nationale onderzoeksstelsels zijn echter ook geneigd om op de structuur- en investeringsfondsen van de EU te vertrouwen ter aanvulling van de binnenlandse O&I-middelen. Een aantal EOR-landen maakt ook gebruik van indirecte fiscale maatregelen als aanvulling op rechtstreekse overheidsfinanciering.

Uit de analyse van de kernindicator blijkt dat onderzoek van topkwaliteit met jaarlijks 3,2 % is gegroeid in de periode 2013-2016 (gemiddelde EU-28). Deze groei is echter gehalveerd ten opzichte van de periode 2010-2013.

Het aantal vacatures op het EURAXESS-platform is de afgelopen tijd afgenomen, maar onderzoekers in heel Europa zijn tevredener met de open, transparante en op verdiensten gebaseerde wijze waarop de aanwervingsprocedures in hun eigen onderzoeksinstellingen plaatsvinden. Het groeiende aandeel promovendi met een nationaliteit van een andere lidstaat is een positief teken van internationale mobiliteit. Er bestaan echter nog steeds grote verschillen tussen de lidstaten wat betreft de aantrekkelijkheid van carrières en de ontwikkelingsmogelijkheden voor onderzoekers. Overheden kunnen de internationale mobiliteit van onderzoekers verbeteren door de doeltreffendheid van nationale/regionale onderzoeksecosystemen op het gebied van baanbrekend onderzoek te vergroten. Naast de bovengenoemde factoren dragen de beschikbaarheid van hoogstaande infrastructuur, de facilitering van een efficiënte interactie tussen publieke en private partijen en een zeer innovatieve bedrijfssector bij aan een grotere mobiliteit en aantrekkelijkheid.

Uit de analyse blijkt dat er tussen de EU-lidstaten nog steeds een grote kloof bestaat waar het gaat om een open arbeidsmarkt en carrièremogelijkheden voor onderzoekers. Als gevolg hiervan bestaan er tussen de verschillende landen en regio’s in Europa grote verschillen in de aantrekkelijkheid van onderzoekscarrières. Deze vloeien niet alleen voort uit de diverse systemen voor hoger onderwijs en loopbaanstructuren, maar ook uit de uiteenlopende economische ontwikkeling die van invloed is op de overheidsmiddelen voor onderzoek en daarmee op de salarissen van onderzoekers en andere voorwaarden. Het bestaan van studiemogelijkheden, financieringsmogelijkheden voor onderzoek, financiële zekerheid en het aandeel van arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd zijn bepalend voor de mate waarin een regio of land op dat vlak aantrekkelijk wordt gevonden.

Niettemin komt uit de bevindingen ook naar voren dat er binnen de EU-28 sprake is van een gemiddelde jaarlijkse groei van 3,9 % van het aandeel promovendi met een nationaliteit van een andere EU-lidstaat, en van een groei van 7,5 % van het aandeel onderzoekers dat tevreden zegt te zijn met de open, transparante en op verdiensten gebaseerde wijze waarop de aanwervingsprocedure in hun eigen onderzoeksinstelling plaatsvindt. Wat dit laatste cijfer betreft was er in bijna alle lidstaten sprake van een toename.

Uit de bevindingen blijkt dat in de periode 2015-2016 het aantal via het vacatureportaal EURAXESS gepubliceerde onderzoeksvacatures met gemiddeld 5 % is afgenomen voor de hele landengroep. In de periode 2012-2014 liet het aantal vacatures nog een groei van 7,8 % zien en de daling in de daaropvolgende periode zou deels kunnen worden verklaard door het gebruik van alternatieve nationale portalen.

In vergelijking met 2016 laat de deelname aan zowel ESFRI-projecten als -oriëntatiepunten een duidelijke algemene groei zien, met toenemende pan-Europese inclusiviteit en toegankelijkheid. Sinds 2018 beschikte meer dan de helft van de EOR-landen over routekaarten in combinatie met ESFRI-onderzoeksinfrastructuren, maar slechts een derde van hen had ook financieringsbehoeften vastgesteld. Er is echter meer samenwerking en afstemming tussen nationale procedures (voor de vaststelling van prioriteiten, monitoring en financiering op lange termijn) nodig om het ecosysteem van de Europese onderzoeksinfrastructuur meer solide te maken en de effectiviteit van publieke investeringen op dit gebied te verhogen.

Om de doeltreffendheid van onderzoeksinfrastructuren in Europa verder te vergroten, is er behoefte aan een betere uitwisseling van informatie over de werkelijke capaciteit van de infrastructuur, financieringsprioriteiten, plannen en strategieën — dit geldt zowel voor landen/regio’s als tussen onderzoeksinstellingen. Uit de analyse blijkt dat landen zich steeds meer specialiseren in bepaalde gebieden bij de toewijzing van financiële middelen aan nationale onderzoeksinfrastructuren en zo inspelen op de behoefte om de algehele stijgende kosten te rationaliseren.

Hoewel meer dan de helft van de EOR-landen, en 19 van de 28 lidstaten van de EU, beschikten over nationale routekaarten in combinatie met ESFRI-onderzoeksinfrastructuren, had slechts een derde van hen ook hun financieringsbehoeften vastgesteld. Sinds de laatste controle in 2016 hebben acht landen, waarvan sommige voor het eerst hun financieringsbehoeften hebben vastgesteld, hun routekaarten geactualiseerd. Wanneer naar zowel ESFRI-projecten als -oriëntatiepunten wordt gekeken, blijkt uit gegevens dat de deelname van landen die net onder het EOR-gemiddelde liggen, sneller stijgt dan die van landen die net boven het gemiddelde liggen (met groeipercentages die verdubbeld, respectievelijk met 40 % gestegen zijn ten opzichte van 2016). Dit wijst erop dat er een belangrijke trend van convergentie tussen de landen van de EOR gaande is.

Gebleken is dat, ondanks de heterogeniteit tussen EOR-landen, strategische prioriteiten op nationaal niveau zijn vastgesteld. De ESFRI-routekaarten hebben hun waarde bewezen waar het gaat om hun inbreng in de nationale besluitvormingsprocessen, die vaak heeft geleid tot de onderlinge afstemming van nationale en ESFRI-routekaarten.

Ervoor zorgen dat de ESFRI-routekaart en de nationale O&I-routekaarten verenigbaar zijn met elkaar, faciliteren van de toegang tot onderzoeksinfrastructuren voor lidstaten die niet in staat zijn om in grote infrastructuren te investeren, en zorgvuldig onderzoeken van de geplande financiële bijdragen.

2.4.Gelijkheid van mannen en vrouwen en de integratie van de genderdimensie in onderzoek

Doelstelling: Wetenschappelijke excellentie bevorderen door genderdiversiteit en -gelijkheid ten volle toe te passen en een onverdedigbare verspilling van talent te vermijden. Resultaten: Ontwikkelen van beleid inzake gendergelijkheid, met bijzondere aandacht voor gebieden waar vrouwen ondervertegenwoordigd zijn, het bevorderen van de integratie van de genderdimensie en het opnemen van genderperspectieven in onderzoek.

Uit het verslag blijkt dat het aandeel vrouwen in toponderzoeksfuncties (klasse A) in het hoger onderwijs in de EU-28 met 1 % per jaar is toegenomen in de periode 2014-2016, oplopend tot 24 % in 2016. Hoewel in bijna alle lidstaten vooruitgang is geboekt, blijft er sprake van een ongelijkmatige trend.

Uit de analyse blijkt dat gendergelijkheidsplannen en aanverwant beleid op nationaal of op EU-niveau steeds meer wordt vastgesteld met het oog op institutionele verandering. Meer en meer landen richten zich op een verbetering van de transparantie bij aanwerving en bevordering en nemen dergelijke initiatieven op in hun nationale NAP's. De analyse van de NAP’s wijst echter op een kloof tussen meerdere lidstaten wat betreft de ontwikkeling van de genderdoelstellingen.

Er zijn grote inspanningen geleverd om de genderdimensie op te nemen in onderzoek op het niveau van de EU en de EOR-landen. Dit heeft geleid tot een hoger aantal publicaties met een genderdimensie, hoewel de algehele integratie laag blijft.

Hoewel er enige vooruitgang is geboekt, is er nog steeds sprake van genderongelijkheid in de wetenschappelijke en de academische wereld. In de meeste EOR-landen blijft het glazen plafond bestaan, hoewel er op EU-, nationaal en institutioneel niveau beleid en initiatieven zijn vastgesteld om problemen zoals onbewuste vooroordelen bij beoordeling, loonverschillen en gelijke loopbaanmogelijkheden, te bestrijden.

Conclusie De meeste landen hebben vorderingen gemaakt met de totstandbrenging van uitgebreidere strategieën voor gendergelijkheid in O&I, hoewel de vooruitgang traag en ongelijk verdeeld is over de EOR. Om gendergelijkheid en de integratie van de genderdimensie in de EOR te verwezenlijken, zijn nog altijd inspanningen nodig om meer vrouwen aan de wetenschap te laten deelnemen en hiervoor te behouden, moet er beleid worden gevoerd dat is gericht op de juiste balans tussen werk en privéleven, moeten de loonkloof en belemmeringen voor de carrièremogelijkheden van vrouwen worden verminderd en moet een betere integratie van de genderdimensie in O&I plaatsvinden.

2.5.Optimaal verkeer, toegang tot en overdracht van wetenschappelijke kennis, ook via de digitale EOR

Kennisoverdracht en open innovatie

Doelstelling:

Wegnemen van belemmeringen voor een ruimer gebruik van kennis om de groei en het concurrentievermogen van Europa te versterken door volledige uitvoering van een beleid inzake kennisoverdracht. Resultaten: Bevorderen van effectieve mechanismen voor kennisoverdracht en het opstellen van beleid en procedures voor het beheer van intellectueel eigendom.

Sinds het laatste EOR-voortgangsverslag in 2016 zijn meer projecten en initiatieven op het gebied van open innovatie en kennisoverdracht vastgesteld in de gehele EOR, met specifieke aandacht voor gezamenlijke activiteiten tussen publieke onderzoeksinstellingen en de particuliere sector. Op nationaal niveau worden echter nog steeds verschillende regels inzake intellectuele eigendom toegepast.

Uit de studie blijkt dat ongeveer 15 % van de bedrijven die actief zijn op het gebied van product- of procesinnovatie in de EU-28 samenwerken met universiteiten, overheid, publieke of particuliere onderzoeksinstituten. In 2012-2014 nam de samenwerking van de particuliere sector met universiteiten en instellingen voor hoger onderwijs met gemiddeld 0,7 % per jaar toe, en met overheids- en particuliere onderzoeksinstituten met 4 %.

Terwijl het aantal publiek-private copublicaties per miljoen inwoners stabiel bleef, is er in de afgelopen jaren sprake van een afname van de financiering door de particuliere sector van universiteiten en openbare onderzoeksinstituten.