CORRIGENDUM This document corrects document JOIN(2017) 4 final of 25.1.2017. Concerns all language versions. Minor changes in the text. The text shall read as follows:

INLEIDING

Een ongekend aantal vluchtelingen en migranten heeft in 2016 een poging gewaagd om via het centrale Middellandse Zeegebied de kust van Europa te bereiken. Op deze route zijn in 2016 meer dan 181 000 mensen aangetroffen, waarvan verreweg het merendeel in Italië is aangekomen. Daarbij is 2016 ook een ongekend aantal slachtoffers gevallen: meer dan 4 500 mensen zijn bij pogingen om over te steken verdronken. De centrale Middellandse Zeeroute is nu weer de drukste route waarlangs migranten en vluchtelingen Europa proberen te bereiken, zoals dat ook het beval was voor de snelle opkomst van de oostelijke route eind 2015 en begin 2016. Deze situatie brengt onnoemelijk menselijk leed en afschuwelijk veel slachtoffers met zich mee.

Er zijn vele verklaringen te noemen voor de toenemende instroom van migranten via de centrale Middellandse Zeeroute, zoals de instabiliteit in Libië, maar ook meer algemene factoren, zoals de gewelddadige conflicten en de economische situatie in sub-Saharaans Afrika. Het is onwaarschijnlijk dat deze factoren in de nabije toekomst aan kracht zullen inboeten. We zullen dus een aanhoudende instroom moeten verwachten, die de druk op de meest getroffen EU-lidstaten Italië en Malta nog zal doen toenemen.

Libië is door zijn strategische ligging op de centrale Middellandse Zeeroute het vertrekpunt voor 90% van de migranten die naar Europa willen. Mensensmokkelaars en mensenhandelaars maken misbruik van de fragiele politieke situatie en de versnippering van het gezag over het grondgebied en de grenzen. Zij dragen door hun optreden en mensenrechtenschendingen bij tot de instabiliteit in het land, waardoor de migranten nog kwetsbaarder worden. Om Libië een duurzame toekomst te geven en de stabiliteit in de hele regio te vergroten, is het essentieel om de politieke situatie te stabiliseren. Een blijvende oplossing voor de bestuurs- en veiligheidsproblemen in Libië heeft voor de EU, haar lidstaten en haar internationale partners nog steeds prioriteit. Daar ligt ook de sleutel voor een effectieve en duurzame respons op het migratieprobleem voor de lange termijn. De EU zal daartoe steun blijven verlenen aan de regering van nationale eenheid en de presidentiële raad als de rechtmatige autoriteiten van Libië en als cruciale partners bij deze onderneming.

De EU en haar lidstaten hebben geleidelijk aan een krachtigere en flexibelere beleidsrespons ontwikkeld om de migrantenstromen in het centrale Middellandse Zeegebied te beheersen en levens te redden. De Europese Raad concludeerde in december 2013 dat „[i]ntensievere samenwerking met derde landen om te voorkomen dat migranten gevaarlijke tochten naar de Europese Unie ondernemen, […] een prioriteit [moet] zijn.” In 2015 heeft de Europese Commissie een uitgebreide Europese migratieagenda gepresenteerd. Nadat bij een schipbreuk niet ver van Lampedusa honderden mensen waren omgekomen, verklaarde de Europese Raad in april 2015 dat de EU „alles in het werk [zal] stellen om te voorkomen dat nog meer mensen het leven laten op zee en om de dieper liggende oorzaken van de huidige humanitaire noodsituatie aan te pakken” en besloot hij „onze aanwezigheid op zee op te voeren”. Sindsdien is de EU permanent aanwezig op zee, waardoor tienduizenden mensen zijn gered. In oktober 2015 is een fase van intensieve samenwerking tussen de EU en haar partners in Afrika van start gegaan als vervolg op de top van Valletta over migratie van 2015. In de context van het partnerschapskader wordt sinds juni 2016 gericht samengewerkt met een aantal landen die belangrijk zijn als land van herkomst of doorreis van migranten. De Europese Raad beklemtoonde in december 2016 dat „de steun voor de Libische kustwacht, onder meer via EUNAVFOR MED operation SOPHIA, moet worden opgevoerd” en dat „initiatieven [moeten] worden genomen om in Libië gestrande migranten mogelijkheden inzake begeleide vrijwillige terugkeer te bieden en het aantal gevaarlijke reizen te beperken.”

Als geen actie wordt ondernomen, is het duidelijk dat ook in het voorjaar van 2017 de ongecontroleerde irreguliere migratiestromen via de centrale Middellandse Zeeroute zullen aanhouden. De Maltese premier Joseph Muscat zei daarover in zijn toespraak voor het Europees Parlement: „Komend voorjaar zal Europa worden geconfronteerd met een sterke instroom van migranten via de centrale Middellandse Zeeroute. […] Ik zie niet in hoe één lidstaat deze nieuwe golf zou kunnen beheersen of opnemen. De kernbeginselen van de Europese Unie zullen dus zwaar op de proef worden gesteld, tenzij we nu actie ondernemen”.

De EU en de lidstaten moeten daarom operationele maatregelen vaststellen en uitvoeren die vóór het voorjaar en de zomer effect kunnen sorteren. De EU moet in nauwe samenwerking met de lidstaten gecoördineerd optreden, en waar lidstaten zelf inspanningen leveren – met name Italië en Malta – zal de EU optreden om die inspanningen te flankeren en te ondersteunen. Zij zal daarvoor alle op EU-niveau beschikbare instrumenten in een gezamenlijke samenhangende aanpak inzetten. De Libische regering van nationale eenheid is daarbij een cruciale partner. Alle maatregelen zullen worden uitgevoerd in volledige coördinatie met en volledige ondersteuning van de regering van nationale eenheid. De EU zal meer inspanningen leveren om de capaciteit van de regering van nationale eenheid te versterken.

In deze gezamenlijke mededeling wordt een aantal belangrijke maatregelen met een directe impact voorgesteld. Het accent ligt op maatregelen die relatief snel van start kunnen gaan en gericht zijn op diverse stadia van de centrale Middellandse Zeeroute. Deze maken deel uit van een brede strategie die sterke nadruk legt op de route via Libië. Om verlegging van de route te voorkomen en negatieve gevolgen voor de buurlanden te vermijden, wordt ook rekening gehouden met de bredere regionale context (met name landen als Tunesië, Egypte en Algerije). De strategie houdt tevens rekening met de belangrijke betrokkenheid van de Libische gemeenten en de nauwe samenwerking met internationale organisaties die in het land actief zijn, zoals de IOM en de UNHCR.

Een ander belangrijk aspect zijn de werkzaamheden binnen de EU op het gebied van migratiebeheersing. Die zijn gericht op efficiënte procedures en volledige registratie bij aankomst in de EU, alsmede op effectieve terugkeer van personen die geen internationale bescherming nodig hebben. Een geloofwaardig terugkeerbeleid zal met name duidelijk moeten maken dat de oversteek via de Middellandse Zee zeer grote risico’s met zich meebrengt. In het licht van de nieuwe behoeften zal de Commissie het EU-actieplan inzake terugkeer de komende weken actualiseren om te garanderen dat snel een doeltreffende respons kan worden gegeven. Met name zal de Commissie, op basis van de huidige EU-regels en met gebruikmaking van de flexibiliteit die deze regels bieden, vaststellen hoe terugkeerbesluiten beter kunnen worden gehandhaafd en in dat verband duidelijke richtsnoeren verstrekken.

1.DE UITDAGING VAN MIGRATIE VIA DE CENTRALE MIDDELLANDSE ZEEROUTE

Op de centrale Middellandse Zeeroute zijn in 2016 meer dan 181 000 irreguliere migranten aangetroffen, van wie verreweg het merendeel Italië heeft bereikt. Volgens Italië kwamen er dat jaar 18% meer migranten aan dan in 2015 en zelfs meer dan de vorige piek, die in 2014 werd bereikt. Het aantal in Malta aangekomen migranten is verhoudingsgewijs klein. Bijna 90% van de migranten vertrok uit Libië, 7% uit Egypte, 1,9% uit Turkije, 0,6% uit Algerije en 0,5% uit Tunesië.

Uit deze cijfers blijkt dat de centrale Middellandse Zeeroute in 2016 voor irreguliere migranten de belangrijkste reisroute naar Europa was. Langs de oostelijke Middellandse Zeeroute werden in 2015 maar liefst 885 000 irreguliere grensoverschrijdingen geconstateerd, maar dat aantal is sinds de verklaring EU-Turkije van 18 maart 2016 drastisch teruggelopen (zie figuur 1). De aanhoudende toename van het gebruik van de centrale Middellandse Zeeroute is dan ook des te opvallender (zie figuur 2).

Figuur 1. Aankomende migranten oostelijke Middellandse Zeeroute 2015–2016 (bron: Frontex – gegevens tot november 2016)

Figuur 2. Aankomende migranten centrale Middellandse Zeeroute 2015–2016 (bron: ministerie van Binnenlandse Zaken van Italië. Totaal 2015: 153 842 – totaal 2016: 181 436.

Uit de nationaliteitenverdeling blijkt dat er sprake is van een aanhoudende stroom van migranten uit sub-Saharaans Afrika. Van de in 2016 in Italië aangekomen migranten waren de meesten afkomstig uit een van de volgende tien landen van herkomst: Nigeria (21%), Eritrea (11%), Guinee (7%), Ivoorkust (7%), Gambia (7%), Senegal (6%), Mali (6%), Sudan (5%), Bangladesh (4%) en Somalië (4%). 22% was uit een ander land afkomstig.

Iets meer dan de helft van de in Italië aangekomen migranten verzocht om asiel. Hoewel er altijd migratie is geweest, lijkt er nu sprake van een structurele verplaatsing vanuit sub-Saharaans Afrika. Er zijn geen aanwijzingen dat er verandering komt in deze trend als de economische en politieke en veiligheidssituatie in de landen van herkomst niet verbetert.

Een zorgwekkende ontwikkeling is dat het aantal kwetsbare migranten, vooral vrouwen en minderjarigen, toeneemt. Onder de 181 000 in Italië aangekomen migranten waren ongeveer 24 000 vrouwen (13 %, van wie bijna de helft uit Nigeria) en zo’n 28 000 minderjarigen (15%), van wie het merendeel (91%) niet-begeleid. Deze cijfers zijn 10% hoger dan die voor 2015 en ook het percentage niet-begeleide minderjarigen ligt hoger (75% in 2015). De vijf belangrijkste landen van herkomst van niet-begeleide minderjarigen waren Eritrea (15%), Gambia (13%), Nigeria (12%), Egypte (10%) en Guinee (10%).