EUROPESE COMMISSIE Brussel, 22.11.2017 COM(2017) 674 final ONTWERP VAN GEZAMENLIJK VERSLAG OVER DE WERKGELEGENHEID

VAN DE COMMISSIE EN DE RAAD

bij de mededeling van de Commissie over de jaarlijkse groeianalyse 2018



INHOUD VOORWOORD BELANGRIJKSTE CONCLUSIES 1. OVERZICHT VAN DE TRENDS EN UITDAGINGEN OP DE ARBEIDSMARKT EN OP SOCIAAL GEBIED IN DE EUROPESE UNIE 1.1 Trends op de arbeidsmarkt 1.2 Sociale trends 2. MOMENTOPNAMES VAN HET SOCIAAL SCOREBORD 2.1 Toelichting bij het scorebord 2.2 Aan het sociaal scorebord ontleende gegevens 3. HERVORMINGEN OP SOCIAAL EN WERKGELEGENHEIDSGEBIED – PRESTATIES EN MAATREGELEN VAN DE LIDSTATEN 3.1 Richtsnoer 5: Stimuleren van de vraag naar arbeid 3.1.1 Kernindicatoren 3.1.2 Beleidsmaatregelen 3.2 Richtsnoer 6: Stimuleren van het arbeidsaanbod, vaardigheden en competenties 3.2.1 Kernindicatoren 3.2.2 Beleidsaanpak 3.3 Richtsnoer 7: Verbeteren van de werking van de arbeidsmarkten 3.3.1 Kernindicatoren

3.3.2 Beleidsaanpak 3.4 Stimulering van sociale insluiting, bestrijding van armoede en bevordering van gelijke kansen 3.4.1 Kernindicatoren 3.4.2 Beleidsaanpak BIJLAGEN



VOORWOORD Het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid wordt opgesteld krachtens artikel 148 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU). Het maakt deel uit van het najaarspakket met onder meer de jaarlijkse groeianalyse, die het startsein geeft voor de cyclus van het Europees Semester. Het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid biedt jaarlijks een overzicht van de belangrijkste ontwikkelingen op sociaal en werkgelegenheidsgebied in Europa en van de hervormingen in de lidstaten op basis van de richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid van de lidstaten. De rapportage over deze hervormingen is gebaseerd op de structuur van de richtsnoeren: stimuleren van de vraag naar arbeid (richtsnoer 5), stimuleren van arbeidsaanbod, vaardigheden en competenties (richtsnoer 6), verbeteren van de werking van de arbeidsmarkten (richtsnoer 7) en stimulering van sociale insluiting, bestrijding van armoede en bevordering van gelijke kansen (richtsnoer 8). Daarnaast analyseert het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid 2018 de prestaties van de lidstaten met betrekking tot de Europese pijler van sociale rechten. De pijler is op 17 november 2017 door het Europees Parlement, de Raad en de Commissie ondertekend als een interinstitutionele afkondiging en stelt beginselen en rechten op drie terreinen vast: i) gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt, ii) billijke arbeidsomstandigheden, en iii) sociale bescherming en integratie. De doorlichting van de voortgang op deze gebieden is vooral gebaseerd op een gedetailleerde analyse van het sociaal scorebord bij de pijler. Het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid is als volgt gestructureerd. Het inleidend hoofdstuk (hoofdstuk 1) geeft een overzicht van de belangrijkste sociale en arbeidsmarkttrends in de Europese Unie. Hoofdstuk 2 bevat de belangrijkste resultaten van de analyse van het sociaal scorebord bij de Europese pijler van sociale rechten. Hoofdstuk 3 geeft een gedetailleerde transnationale beschrijving van de belangrijkste indicatoren (met inbegrip van aan het sociaal scorebord ontleende indicatoren) en van de beleidsmaatregelen van de lidstaten om de richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid in de praktijk te brengen.



BELANGRIJKSTE CONCLUSIES Onderstaand volgt een overzicht van de belangrijkste conclusies van het verslag: De economische expansie, die zich nu in alle lidstaten doorzet, gaat gepaard met een gestage verbetering van de sociale situatie en de situatie op de arbeidsmarkt. Uit 11 van de 14 indicatoren van het sociaal scorebord voor toezicht op de voortgang bij de Europese pijler van sociale rechten blijkt dat het voorbije jaar in de EU als geheel vooruitgang is geboekt. Voor twee van de drie overige indicatoren is de situatie over het algemeen ongewijzigd gebleven en slechts voor één indicator (het effect van sociale overdrachten op armoedebestrijding) is de situatie lichtjes verslechterd, zij het dat de situatie zeer sterk verschilt van land tot land. Uit de gegevens blijkt dat over het algemeen vooruitgang wordt geboekt ten aanzien van de drie hoofdstukken van de pijler, onder meer dankzij het krachtige herstel en recente hervormingen. Toch worden de meeste lidstaten nog geconfronteerd met problemen ten aanzien van specifieke beginselen van de pijler. In het verslag wordt hierop dieper ingegaan. Deze problemen zullen ook grondig worden geanalyseerd in de landenverslagen van het Europees semester. Er worden meer banen gecreëerd en de werkgelegenheid blijft stevig groeien. In het tweede kwartaal van 2017 hadden ongeveer 235,4 miljoen mensen in de EU werk (156 miljoen in de eurozone), het hoogste aantal ooit. Vergeleken met de piek in 2008 vóór de crisis heeft 1,7 % meer mensen werk. In vergelijking met het dieptepunt midden 2013 hebben nu 11 miljoen meer mensen in de EU werk. Aan het huidige tempo en met een arbeidsparticipatie van 72,2 % in het tweede kwartaal van 2017 ligt het streefcijfer van Europa 2020 (een arbeidsparticipatie van 75 %) wellicht binnen bereik. Er is over de hele linie vooruitgang geboekt bij de belangrijkste arbeidsmarktindicatoren. Het werkloosheidspercentage blijft dalen, en dat al sinds midden 2013. In augustus 2017 is het percentage gedaald tot 7,6 % in de EU (9,1 % in de eurozone), het laagste percentage sinds december 2008 in de EU (sinds februari 2009 in de eurozone). Het verschil met het laagterecord in maart 2008 (6,8 %) wordt steeds kleiner. Ook de jeugdwerkloosheid en de langdurige werkloosheid blijven gestaag dalen. De participatiegraad, die tijdens de crisis nooit is gedaald, blijft in bijna alle lidstaten stijgen. Hoewel de situatie in alle lidstaten is verbeterd, bestaan er zeer grote onderlinge verschillen. Het werkloosheidspercentage varieert van 3,1 % in Tsjechië en 3,8 % in Duitsland tot 17,3 % in Spanje en 21,6 % in Griekenland (KW22017). De arbeidsparticipatie varieert van 57,7 % in Griekenland en 62,1 % in Italië tot 79,3 % in Duitsland en 82 % in Zweden (KW22017). In veel lidstaten is de arbeidsparticipatie nog steeds lager dan vóór de crisis en worden met name de nationale streefcijfers van Europa 2020 nog niet gehaald. De onderbenutting van de beroepsbevolking neemt af maar blijft aanzienlijk, zelfs in landen met een lage werkloosheid. Tijdens het herstel is het totale aantal gewerkte uren veel langzamer gestegen dan de werkgelegenheid. Belangrijk is dat het aantal gewerkte uren per werknemer stabiel blijft en ongeveer 3 % onder het niveau van vóór de crisis ligt. Bovendien blijft (onvrijwillig) deeltijdwerk hoog, hoewel de voltijdse werkgelegenheid in 2016 is gestegen. Dankzij het herstel zijn er zowel vaste als tijdelijke banen bijgekomen, maar het percentage werknemers met een arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd is in de EU stabiel gebleven (ongeveer 14 %). De combinatie van hoge percentages werknemers met een arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd en lage percentages werknemers die overschakelen op een vaste baan, wijst op de segmentering van de arbeidsmarkt in een aantal lidstaten. Zelfstandige arbeid is in 2016 slechts miniem gestegen (+ 0,3 %). De stijging was groter bij zelfstandigen zonder werknemers. Ondanks de opleving van de arbeidsmarkt stijgen de lonen in de meeste landen nog steeds slechts matig. De over het algemeen bescheiden loonontwikkeling kan worden verklaard door de blijvende slapte op de arbeidsmarkt, de zwakke stijging van de productiviteit en lage inflatieverwachtingen. Bovendien is van 2014 tot 2016 de reële stijging van de lonen achtergebleven bij de toename van de productiviteit. Dit is een trend op lange termijn: in de EU is de productiviteit per werknemer tussen 2000 en 2016 met 14,3 % gestegen, terwijl het reële loon per werknemer met 10,2 % is toegenomen. Verschillende lidstaten hebben maatregelen genomen om het loonvormingsmechanisme samen met de sociale partners voorspelbaarder te maken. Ze hebben veranderingen doorgevoerd om het loonvormingsmechanisme beter op de economische omstandigheden af te stemmen. Daarbij is ook aandacht geschonken aan de procedures voor de ontwikkeling van minimumlonen. Het is belangrijk dat de lonen op een voorspelbare manier worden vastgesteld, waarbij een behoorlijke levensstandaard wordt gewaarborgd en de autonomie van de sociale partners wordt gerespecteerd. Vooral de minimumlonen moeten transparant worden aangepast met als tweeledig doel armoede onder werkenden te voorkomen en tegelijkertijd de toegang tot werkgelegenheid en prikkels om werk te zoeken te vrijwaren. Responsiviteit op middellange termijn op ontwikkelingen van de productiviteit is in dit verband belangrijk.

De opleving van de arbeidsmarkt gaat gepaard met een algemene verbetering van de financiële situatie van de huishoudens. Het beschikbaar inkomen van de huishoudens is gestaag blijven stijgen. Het is in de EU momenteel even hoog als tijdens de piek in 2009. De stijging is vooral het gevolg van het feit dat er meer banen zijn gecreëerd, waardoor de inkomens uit arbeid zijn gestegen. De toestand is in bijna alle lidstaten verbeterd. In een aantal lidstaten is het beschikbaar inkomen van de huishoudens echter nog steeds lager dan vóór de crisis. Gezien de demografische ontwikkelingen is het van cruciaal belang dat de arbeidsmarktparticipatie, de arbeidsparticipatie en de productiviteit blijven stijgen. Door de aanhoudende vergrijzing van onze samenlevingen wordt de druk op de jongere generaties – die sowieso al moeilijker stabiel en degelijk werk vinden – opgevoerd om de financiële levensvatbaarheid en de duurzaamheid van de pensioenstelsels te waarborgen. Tegelijkertijd leidt de vergrijzing ertoe dat langer gewerkt moet worden en de pensioenen in de toekomst onder druk komen te staan. Meer algemeen kan de vergrijzing het "sociale contract" tussen de generaties in gevaar brengen, waardoor mogelijk een generatiekloof ontstaat en de solidariteit tussen generaties in vraag wordt gesteld. Het is daarom van cruciaal belang de arbeidsparticipatie, de arbeidsmarktparticipatie en de productiviteit nu te verhogen om deze effecten in te dammen. De recente stijging van de werkgelegenheid is niet gelijkmatig over de verschillende bevolkingsgroepen verdeeld. De kloof tussen de arbeidsparticipatie van laaggeschoolde en hooggeschoolde werknemers is groot (31 procentpunten). Het is bijgevolg belangrijk in vaardigheden te investeren om beter te kunnen inspelen op de veranderende behoeften van de arbeidsmarkt. Wat het rendement van onderwijs en opleiding betreft, zijn er nog steeds grote verschillen tussen de lidstaten. Verdere hervormingen kunnen daarom potentiële voordelen opleveren. De arbeidsparticipatie van jongeren neemt toe maar is nog steeds bijna 4 procentpunten lager dan vóór de crisis. Ook de arbeidsparticipatie van migranten (mensen die niet in de EU geboren zijn) herstelt zich langzamer dan bij andere groepen en is nog steeds lager dan vóór de crisis. Bovendien hebben mensen met een handicap minder kans op een baan dan mensen zonder handicap, hoewel hun situatie verbeterd is. Positief is dat de arbeidsparticipatie van vrouwen en oudere werknemers blijft toenemen, hoewel beide groepen nog steeds met grote problemen worden geconfronteerd. Hoewel de arbeidsparticipatie van vrouwen een recordhoogte heeft bereikt, zijn vrouwen nog steeds ondervertegenwoordigd op de arbeidsmarkt en is het loonverschil met mannen nog steeds aanzienlijk. De onderwijsprestaties van vrouwen zijn doorgaans beter dan die van mannen, maar hun arbeidsparticipatie blijft nog steeds 11 procentpunten achter bij die van mannen, ook al is hun arbeidsparticipatie constant toegenomen. Ook hier bestaan er grote verschillen tussen de lidstaten. De arbeidsparticipatiekloof is vooral groot bij moeders en vrouwen met zorgtaken. Het probleem wordt nog verergerd door de financiële obstakels waarmee vrouwen worden geconfronteerd als zij de arbeidsmarkt betreden of meer willen werken. Hoewel de verschillen kleiner zijn geworden, is de loonkloof tussen mannen en vrouwen nog steeds groot in de EU: het gemiddelde bruto-uurloon van mannelijke werknemers bedroeg in 2015 ongeveer 16 % meer dan dat van vrouwelijke werknemers. Deze kloof is voornamelijk te wijten aan de ondervertegenwoordiging van vrouwen in goed betaalde sectoren en beroepen (onder meer leidinggevende en toezichthoudende functies), die tot op zekere hoogte het gevolg is van discriminatie op de arbeidsmarkt. Bovendien nemen vrouwen vaker verlof om voor afhankelijke familieleden of verwanten te zorgen. Bovendien leidt meer deeltijdwerk in combinatie met kortere en vaker onderbroken loopbanen vaak tot lagere pensioenen voor vrouwen. Dit wijst erop dat op alle vlakken van de beleidsvorming rekening moet worden gehouden met het evenwicht tussen werk en privéleven. Sommige lidstaten nemen extra maatregelen om de toegang tot verlof, flexibele arbeidstijdregelingen en betaalbare en kwaliteitsvolle kinderopvang en andere zorgdiensten te waarborgen en de in de belasting- en uitkeringsstelsels verankerde negatieve prikkels om te werken (met name voor tweede verdieners) af te bouwen. Deze maatregelen zijn samen met maatregelen ter bestrijding van discriminatie van cruciaal belang voor de gelijke behandeling van vrouwen. Ze stimuleren opwaartse sociale mobiliteit, bevorderen gelijke kansen en verminderen ongelijkheid en armoede (met voordelen voor verschillende generaties) overeenkomstig de doelstellingen van de sociale pijler. Oudere werknemers blijven steeds langer op de arbeidsmarkt actief. De arbeidsparticipatie van alle leeftijdscategorieën boven 55 jaar is na de crisis toegenomen (zij het met grote onderlinge verschillen tussen de lidstaten) en stijgt nog steeds. Deze trend is onder meer het gevolg van recente pensioenhervormingen – waarbij de pensioenleeftijd in de meeste lidstaten is verhoogd – en flexibelere arbeidsregelingen. Passende beleidsmaatregelen voor evenwicht tussen werk en privéleven en steun voor leeftijdsmanagement (met inbegrip van de modernisering van de werkomgeving) zijn van essentieel belang om dit proces te begeleiden. In dit verband stimuleren sommige landen oudere werknemers langer te werken door in een flexibelere overgang naar de pensionering te voorzien en de combinatie van pensioen en inkomen uit werk mogelijk te maken. De bestrijding van jeugdwerkloosheid en langdurige werkloosheid blijft een prioriteit. Het percentage werkloze jongeren daalt gestaag, maar bedraagt nog steeds 17 % (KW22017) en vormt een belangrijk probleem in een aantal landen. Hetzelfde geldt voor het percentage jongeren dat niet werkt en geen onderwijs of opleiding volgt (NEET's). Het percentage langdurig werklozen is in sommige lidstaten nog steeds zeer hoog en goed voor bijna 50 % van de totale werkloosheid. Langdurige werkloosheid leidt tot een devaluatie van vaardigheden, een weinig hechte band met de arbeidsmarkt en uiteindelijk een groot risico op armoede en sociale uitsluiting. Bovendien bestaat het risico dat cyclische werkloosheid er structureel door wordt met negatieve gevolgen voor de potentiële groei. De maatregelen van de lidstaten in overeenstemming met de aanbeveling van de Raad van februari 2016 betreffende de integratie van langdurige werkloosheid en met de jongerengarantie kunnen van cruciaal belang zijn om de situatie te verbeteren. Betere investeringen in nationale onderwijsstelsels en vaardigheden en een gewaarborgde toegang tot hoogwaardig en inclusief onderwijs zijn van cruciaal belang om mensen in staat te stellen geëngageerde en actieve burgers te worden en om de overgang naar en de mobiliteit op de arbeidsmarkt te vergemakkelijken. Als de situatie aan het huidige tempo blijft verbeteren, is Europa goed op weg in 2020 de streefcijfers te halen inzake schooluitval en tertiair onderwijs. De lidstaten nemen maatregelen om hun onderwijs te moderniseren. Ze willen vooral schooluitval voorkomen en gebrekkige basisvaardigheden aanpakken door met name de onderwijskloof waarvan kansarme leerlingen het slachtoffer zijn, te dichten. Soms worden specifieke maatregelen genomen om de integratie van migranten in het onderwijs te bevorderen. Er wordt ook hoge prioriteit verleend aan een betere afstemming van het hoger onderwijs op de behoeften van de arbeidsmarkt. In overeenstemming met de nieuwe vaardighedenagenda voor Europa zijn in tal van lidstaten nationale coalities voor digitale vaardigheden en banen gesloten om investeringen in digitale vaardigheden te bevorderen. De lidstaten verbeteren — vaak met de steun van de sociale partners en andere belanghebbenden — de kwaliteit van het beroepsonderwijs, de beroepsopleiding, het leerlingwezen en de mechanismen voor de validering van buiten het formele onderwijs verworven vaardigheden. Door flexibiliteit en zekerheid op de werkplek en bij mobiliteit op de arbeidsmarkt geschikt te combineren kan worden bijgedragen aan de goede werking van de arbeidsmarkt, de creatie van hoogwaardige banen, de bevordering van ondernemerschap en een grotere arbeidsmarktparticipatie. Het is belangrijk nieuwe banen met vaste arbeidsovereenkomsten te scheppen, ervoor te zorgen dat tijdelijke contracten uitzicht op betere arbeidsvoorwaarden bieden (en geen doodlopend straatje zijn), de mobiliteit op de arbeidsmarkt te vergemakkelijken en ondernemers in staat te stellen hun activiteiten op te voeren. De lidstaten nemen maatregelen met het oog op een evenwichtig beleid op dit gebied, met name door het wetgevingskader voor ontslagen duidelijker en voorspelbaarder te maken en de behoefte te erkennen aan effectieve stelsels voor sociale bescherming die aangepast zijn aan meer uiteenlopende behoeften en omstandigheden, vooral als reactie op nieuwe vormen van werk. De mate van dekking en toereikendheid van werkloosheidsuitkeringen en andere uitkeringen en diensten verschilt echter nog steeds aanzienlijk van lidstaat tot lidstaat. Een doeltreffend actief arbeidsmarktbeleid dat voor vlotte mobiliteit op de arbeidsmarkt zorgt, is in dit verband bijzonder belangrijk om de uitdagingen van de globalisering en de digitalisering aan te gaan. Samen met het herstel van de economie en de arbeidsmarkt is ook het percentage mensen dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd, in 2016 blijven dalen. Het is momenteel identiek aan het percentage in 2008. De vermindering is grotendeels het gevolg van een daling van het percentage huishoudens met een lage arbeidsintensiteit en van de lagere percentages materiële deprivatie. Het (monetaire) armoederisicopercentage is daarentegen stabiel gebleven. Ondanks de daling is het totale aantal mensen dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd, nog steeds zeer hoog – 118 miljoen mensen oftewel 23,5 % van de totale bevolking in 2016. Deze cijfers liggen ver achter bij het streefcijfer van Europa 2020 met betrekking tot armoede en sociale uitsluiting. Na een stijging in de nasleep van de crisis is de inkomensongelijkheid in de EU ietwat kleiner geworden. De rijkste 20 % van de bevolking had in 2016 een beschikbaar inkomen dat ongeveer vijf keer groter was dan dat van de armste 20 %. De verschillen tussen de landen zijn op dit punt groot (in een aantal landen is de ongelijkheid zelfs toegenomen). Het hardnekkig voortbestaan van relatief grote inkomensongelijkheden – die vaak met ongelijke kansen op het gebied van onderwijs, opleiding en sociale bescherming en met een zwakke positie op de arbeidsmarkt samenhangen – baart zorgen in termen van fairness, sociale inclusie en duurzame groei. De lidstaten blijven de stelsels van sociale bescherming moderniseren door de dekking en de toereikendheid van uitkeringen en diensten (met name voor atypische werknemers) te verbeteren en ze stimuleren de arbeidsmarktparticipatie actief. Overeenkomstig de beginselen van de Europese pijler van sociale rechten hebben sommige lidstaten het bereik van de socialezekerheidsstelsels (met inbegrip van ouderschapsverlof, werkloosheidsuitkeringen en uitkeringen bij ziekte) verruimd tot zelfstandigen en freelancers, groepen die voorheen niet door de stelsels gedekt werden. In twee landen (Griekenland en Italië) zijn voor het eerst maatregelen genomen om in het hele land minimuminkomenssteun te waarborgen. Er worden ook maatregelen genomen om uitkeringsgerechtigden te activeren, bijvoorbeeld door de deelname aan actieve arbeidsmarktmaatregelen verplicht te maken en/of geïndividualiseerde diensten te verbeteren. Het is in dit verband zaak de daadwerkelijke toegang van alle werknemers (met inbegrip van zelfstandigen) tot sociale bescherming te waarborgen en de coördinatie tussen de bureaus voor arbeidsbemiddeling en de sociale diensten te verbeteren (onder meer via one-stop-shops), zodat meer aandacht kan worden geschonken aan de meest hulpbehoevenden en hun (her)integratie op de arbeidsmarkt met kwalitatief hoogwaardige diensten kan worden bevorderd. De belasting- en uitkeringsstelsels spelen een belangrijke rol bij de bestrijding van armoede en ongelijkheid, maar het gemeten effect van sociale overdrachten (m.u.v. pensioenen) op het risico van armoede nam in 2016 nog steeds lichtjes af. Achter deze ontwikkeling, waarbij nog geen rekening is gehouden met de jongste hervormingen ter verbetering van het sociale vangnet, gaan verschillende ontwikkelingen op nationaal niveau schuil. Er kan met name sprake zijn van een veranderde toereikendheid en dekking van uitkeringen, indexsprongen (tegen de achtergrond van over het algemeen stijgende inkomens) en wijzigingen in de samenstelling van de huishoudens (en gerelateerde kenmerken van wie met armoede wordt bedreigd). Om ongelijkheid en armoede te bestrijden (en onder meer te voorkomen dat ongelijkheid en armoede van de ene generatie op de andere worden overgedragen) kunnen de lidstaten op verschillende gebieden extra maatregelen nemen. Ze kunnen onder meer de belasting- en uitkeringsstelsels verbeteren, gelijke kansen op het gebied van onderwijs en opleiding bevorderen, de toegang tot gezondheidszorg van hoge kwaliteit waarborgen en zorgen voor meer gelijkheid tussen mannen en vrouwen. Het is nog steeds van prioritair belang voor toereikende pensioenen te zorgen en tegelijkertijd duurzame socialezekerheidsstelsels te waarborgen. De meeste recente hervormingen voorzien vaak in maatregelen om de toereikendheid van vooral de kleinere pensioenen te verbeteren. Een aantal landen heeft met name maatregelen genomen om de minimumpensioenen op te trekken en de belastingdruk op personen met een klein pensioen te verlagen. Hogere aanvullende pensioenen en andere vormen van pensioensparen kunnen ook een positieve rol spelen bij de verbetering van de toereikendheid van de pensioenen in sommige lidstaten. Het is in de context van demografische veranderingen zaak pensioenhervormingen te vermijden die ertoe kunnen leiden dat werknemers de arbeidsmarkt sneller verlaten en die zo de duurzaamheid en de toereikendheid van de pensioenen in gevaar brengen. In dit verband en in het licht van de hardnekkige pensioenkloof tussen mannen en vrouwen en het verhoogde risico op armoede voor oudere vrouwen is het in sommige lidstaten van essentieel belang maatregelen te nemen om de pensioenleeftijd voor mannen en vrouwen op één lijn te brengen. Gelijke en tijdige toegang tot hoogwaardige gezondheidszorg en langdurige zorg, evenals doeltreffende gezondheidsbevordering en ziektepreventie zijn van essentieel belang voor een gezonde en actieve bevolking en voor economische welvaart. In een aantal lidstaten zijn – overeenkomstig de bevoegdheden van de lidstaten – hervormingen van de gezondheidszorg doorgevoerd om de verstrekking van en de toegang tot doeltreffende eerstelijnsgezondheidszorg te verbeteren; de bevordering van een goede gezondheid en de preventie van ziekten in de primaire zorg te verankeren; de duurzaamheid van specialistische en ziekenhuiszorg te stroomlijnen en te vergroten; en de toegang tot betaalbare en kosteneffectief gebruikte geneesmiddelen te verbeteren. Sommige lidstaten nemen ook maatregelen om de efficiëntie en de kwaliteit van de langdurige zorg te verbeteren. Dit zou de sociale inclusie ten goede moeten komen en de obstakels voor de arbeidsmarktparticipatie van mantelzorgers (en met name vrouwen) uit de weg moeten helpen ruimen. Een goed functionerende sociale dialoog is van essentieel belang voor de combinatie van sociale rechtvaardigheid en economische prestaties. De sociale dialoog is van essentieel belang om de sociale rechten aan te scherpen en duurzame en inclusieve groei te bevorderen. De mate en het effect van de betrokkenheid van de sociale partners bij het ontwerp en de uitvoering van hervormingen variëren sterk van lidstaat tot lidstaat. Dit is voornamelijk te wijten aan de verscheidenheid van procedures en institutionele structuren in de verschillende lidstaten en aan de verschillende capaciteiten en bijdragen van de sociale partners. Hoewel het aan een referentiemodel ontbreekt, is het zaak de sociale partners — overeenkomstig de Europese pijler van sociale rechten — actief te betrekken bij alle stadia van de beleidsvorming en -uitvoering.

1. OVERZICHT VAN DE TRENDS EN UITDAGINGEN OP DE ARBEIDSMARKT EN OP SOCIAAL GEBIED IN DE EUROPESE UNIE Dit hoofdstuk biedt een overzicht van de trends en uitdagingen op de arbeidsmarkt en op sociaal gebied in de Europese Unie en bevat een gedetailleerde analyse van belangrijke thema's op sociaal en werkgelegenheidsgebied.

1.1 Trends op de arbeidsmarkt De situatie op de arbeidsmarkt in de Europese Unie is in 2016 en de eerste helft van 2017 aanzienlijk verbeterd en er is veel vooruitgang geboekt wat het streefcijfer van de Europa 2020-strategie inzake arbeidsparticipatie betreft. De arbeidsparticipatie (in de leeftijdsgroep van 20 tot 64 jaar) is in 2016 met 1 procentpunt gestegen tot 71,1 %, de grootste stijging sinds de crisis. In de eerste helft van 2017 is de arbeidsparticipatie blijven stijgen tot 72,2 % in KW22017, het hoogste percentage ooit in de EU. Tegelijkertijd hadden 235,4 miljoen mensen in KW22017 een baan, een stijging van 3,5 miljoen banen vergeleken met een jaar eerder. Als de arbeidsparticipatie aan het huidige tempo blijft stijgen, komt het streefcijfer van de Europa 2020-strategie (een arbeidsparticipatie van 75 %) duidelijk binnen bereik. Ook in de eurozone is de situatie aanzienlijk verbeterd: in KW22017 werd het hoogste percentage bereikt (70,9 %). Het herstel van de werkgelegenheid is ondersteund door een gestage stijging van de arbeidsmarktparticipatie, en de participatiegraad (1564) bereikte een recordniveau van 73,4 % in KW22017 (73 % in de eurozone). De continue toename van de werkgelegenheid heeft geleid tot een onophoudelijke daling van het werkloosheidspercentage (voor de leeftijdsgroep van 15 tot 74 jaar). In KW22017 bedroeg het werkloosheidspercentage 7,7 % (9,2 % in de eurozone). Daarmee komt het langzaam in de buurt van het percentage vóór de crisis. Dit is des te positiever aangezien meer mensen die vroeger inactief waren, nu op de arbeidsmarkt actief zijn, waardoor de beroepsbevolking (met inbegrip van meer werkzoekenden) is toegenomen. Jeugdwerkloosheid en langdurige werkloosheid zijn snel kleiner geworden. De jeugdwerkloosheid is nog steeds hoog (vooral in sommige lidstaten), maar is op jaarbasis toch met bijna 2 procentpunten gedaald tot 17 % in KW22017 (19,1 % in de eurozone): bijna 7 procentpunten onder de piek van 23,9 % in KW12013. Het percentage langdurig werklozen (d.w.z. mensen die langer dan 12 maanden werkloos zijn, als percentage van de beroepsbevolking) volgde een vergelijkbare trend en is op jaarbasis met 0,6 procentpunten gedaald tot 3,4 % in KW22017 (4,7 % in de eurozone). Ook het aandeel van de langdurig werklozen in de totale werkloosheid daalt, maar blijft met 45,6 % (49,7 % in de eurozone) hoog en bedraagt in sommige lidstaten meer dan 50 %. Bovendien daalt het percentage zeer langdurig werklozen (d.w.z. mensen die langer dan 24 maanden werkloos zijn) slechts langzaam, waardoor het gevaar toeneemt dat het probleem permanent wordt. Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. Het herstel van de werkgelegenheid en de daling van de werkloosheid zijn verrassend sterk gezien de gestage maar bescheiden groei van het bbp. Deze trend was de laatste twee jaren duidelijk waarneembaar, zowel in de EU als in de eurozone. De matige toename van het aantal gewerkte uren per werknemer – het aantal is in de EU nog steeds ongeveer 3 % lager dan vóór de crisis (ongeveer 4 % in de eurozone) – wijst echter op enige resterende slapte op de arbeidsmarkt (figuur 2). De toename van deeltijdwerk en, in mindere mate, de daling van het aantal gewerkte uren van voltijdse werknemers hebben tot deze ontwikkeling bijgedragen. Niettemin is in 2016 de voltijdse werkgelegenheid sneller toegenomen dan de deeltijdse werkgelegenheid (zie verderop in dit deel). Bron: Eurostat, nationale rekeningen (berekeningen van DG EMPL). De werkgelegenheid neemt sterker toe bij oudere werknemers. De grootste stijging van de werkgelegenheid in de EU (+ 4,6 %) heeft zich in 2016 voorgedaan bij oudere werknemers (van 55 tot 64 jaar) (zie figuur 3). De arbeidsparticipatie van deze groep is na de crisis continu gestegen van 45,5 % in 2008 tot 55,3 % in 2016. Tegelijkertijd is ook de participatiegraad gestegen tot 59,1 % in 2016. Deze ontwikkeling is het gevolg van de hervormingen van de nationale pensioenstelsels. Doel is de duurzaamheid van de stelsels te bevorderen en het arbeidsaanbod te vergroten in het licht van de demografische veranderingen (bijvoorbeeld de stijgende levensverwachting). Zoals in 2015 was de groei van de werkgelegenheid relatief lager bij jonge werknemers (15 tot 24 jaar) en werknemers in de meest actieve leeftijdsgroep (25 tot 54 jaar): respectievelijk 1,3 % en 0,8 %. Gezien de stabiele participatiegraad (41,5 % in 2015 en 2016) heeft het gestage scheppen van banen voor jongeren bijgedragen tot de daling van de jeugdwerkloosheid. Zoals in 2015 was de groei van de werkgelegenheid vergelijkbaar voor vrouwen en mannen. In 2016 is de werkgelegenheid voor zowel mannen als vrouwen met 1,4 % gestegen. Dit betekent dat het verschil in arbeidsparticipatie tussen mannen en vrouwen onveranderd is gebleven, hoewel de arbeidsparticipatie van beide groepen met 1 procentpunt is gestegen (tot respectievelijk 76,9 % en 65,3 %). De werkgelegenheid van mensen van alle onderwijsniveaus is gestegen, maar de stijging was het grootst bij hoger opgeleide werknemers. Het aantal mensen met een diploma hoger onderwijs met een baan is in 2016 met 3,1 % gestegen (in de leeftijdsgroep van 25 tot 64 jaar). Bij middelhoog geschoolde werknemers (met een diploma hoger secundair onderwijs) en laaggeschoolde werknemers (met hoogstens een diploma lager secundair onderwijs) was de stijging relatief lager (respectievelijk 0,4 % en 0,9 %). Verderop in dit verslag vindt u gedetailleerde informatie over de ontwikkelingen per lidstaat.

Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. Dankzij het herstel neemt het aantal vaste en tijdelijke – meer en meer voltijdse – banen toe. In absolute cijfers is het aantal werknemers met een vaste arbeidsovereenkomst in 2016 sterker gestegen dan het aantal werknemers met een tijdelijke arbeidsovereenkomst (2,7 miljoen tegenover 0,6 miljoen), maar procentueel is het aantal werknemers met een tijdelijke arbeidsovereenkomst sterker gestegen. Het aandeel van tijdelijke werknemers in het totale aantal werknemers is stabiel gebleven op 14,2 % (meer details in deel 3.3.1). Zelfstandige arbeid is in 2016 slechts miniem gestegen (+ 0,3 %). De stijging was groter bij zelfstandigen zonder werknemers (meer details in punt 3.1.1). Zoals eerder vermeld is het aantal deeltijdwerkers sinds het uitbreken van de crisis aanzienlijk gestegen (met ongeveer 11 % vergeleken met 2008), terwijl het aantal voltijdse werknemers is gedaald (met 2 %). Deze trend zou echter kunnen kantelen aangezien in 2016 proportioneel meer voltijdse dan deeltijdse banen zijn gecreëerd (hetzelfde heeft zich sinds 2008 slechts één keer voorgedaan, namelijk in 2014). Bovendien is het percentage onvrijwillige deeltijdwerkers in 2016 gedaald van 29,1 % tot 27,7 %. Zoals de voorbije jaren werden de meeste banen gecreëerd in de dienstensector (+ 1,7 %). Ook in de industrie en de bouwsector was er goede groei (+ 1 % in beide sectoren). De groei van de werkgelegenheid in de bouwsector was voor het eerst sinds 2008 positief, hoewel er nog steeds 18 % minder mensen in de sector werkzaam zijn dan in 2008. Zoals al sinds lange tijd blijft de werkgelegenheid in de landbouw dalen (met 4 % in 2016). 1.2 Sociale trends De opleving van de arbeidsmarkt gaat gepaard met een algemene verbetering van de financiële situatie van de huishoudens. Het reële bruto beschikbare inkomen van huishoudens (BBIH), dat het voor belastingen en sociale overdrachten gecorrigeerde marktinkomen van huishoudens meet, is in 2016 voor het derde opeenvolgende jaar gestegen en heeft de vorige piek van 2009 bereikt. Uit de kwartaalgegevens blijkt een stabiele stijging van ongeveer 2 % op jaarbasis in 2016. Het BBIH is in het eerste kwartaal van 2017 verder gestegen, maar aan een trager tempo. De recente groei is te danken aan hogere inkomsten uit werk, waarbij het loon van zelfstandigen en vooral van werknemers aan een stevig tempo is gestegen. Dit is vooral toe te schrijven aan hogere arbeidsparticipaties en in mindere mate aan loonstijgingen. Het beschikbaar inkomen van de huishoudens is ook gestegen door een stijging van de sociale uitkeringen, maar het aandeel van deze uitkeringen in de totale groei van het BBIH is in de tweede helft van 2016 afgenomen. Inkomsten uit vermogen en andere bronnen van inkomsten zijn de afgelopen jaren stabiel gebleven, terwijl hogere sociale bijdragen en belastingen een negatief effect hadden op de groei van het BBIH. Dankzij de betere inkomenssituatie van de huishoudens is het aantal mensen dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd (Arope), afgenomen. Deze indicator is in 2016 voor het vierde opeenvolgende jaar verbeterd en gedaald tot 23,5 % (vergeleken met 23,8 % een jaar eerder) en is zo niet ver verwijderd van het laagste niveau van 23,3 % in 2009. Toch is nog steeds onvoldoende vooruitgang geboekt ten aanzien van de kerndoelstelling (ten minste 20 miljoen armen minder dan in 2008) van de Europa 2020-strategie. In 2016 werden ongeveer 118 miljoen mensen met armoede of sociale uitsluiting bedreigd, d.w.z. ongeveer 700 000 meer dan in 2008. Bepaalde groepen lopen een groter risico: kinderen (van 0 tot 17 jaar, 26,4 %), jongeren (van 18 tot 24 jaar, 30,5 %), mensen met hoogstens een diploma lager middelbaar onderwijs (34,9 %) en mensen met een handicap (29,9 % in de leeftijdsgroep ouder dan 16 jaar). Ook twee derde van de werklozen werd in 2016 met armoede of sociale uitsluiting bedreigd. Wie niet in de EU is geboren, loopt meer risico op armoede of sociale uitsluiting (39,1 % in 2015). Omgekeerd zijn ouderen (65+) nog steeds relatief beter beschermd (met een lichte verslechtering van 17,4 % in 2015 naar 18,3 % in 2016). Bron: Eurostat, SILC. Opmerking: EU-27 is in deze grafiek de EU zonder Kroatië (voor Kroatië zijn pas sinds 2010 gegevens beschikbaar). Uit de deelcomponenten van Arope blijkt dat inkomensarmoede nog steeds het belangrijkste probleem is. Het aantal mensen dat met armoede wordt bedreigd (Arop) – een aantal dat na de crisis verscheidene jaren is gestegen als gevolg van de zwakke economische situatie en de slapte op de arbeidsmarkt tot medio 2014 – bereikte in 2016 een piek van 87 miljoen. Het aandeel van de mensen die met armoede worden bedreigd, in de totale bevolking is echter in 2015 en 2016 gestabiliseerd (17,3 % in beide jaren) dankzij het economisch herstel en de opleving van de arbeidsmarkt. Toch is dit percentage nog steeds hoger dan vóór de crisis (16,4 % in 2009). Uit flashramingen voor het inkomensjaar 2016 blijkt dat de inkomensarmoede in de meeste lidstaten verder is gestabiliseerd. Het aantal mensen dat met ernstige materiële deprivatie kampt, neemt sinds 2013 af en heeft in 2016 het laagste niveau ooit geregistreerd bereikt (37,8 miljoen). Het aantal komt overeen met 7,5 % van de bevolking van de EU (in 2015 kampte nog 8,1 % met ernstige materiële deprivatie). De daling weerspiegelt de teruggang van de absolute armoede en is de belangrijkste oorzaak van het dalende aantal mensen dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd. De opleving van de arbeidsmarkt heeft geleid tot een daling van het percentage mensen in huishoudens waar (bijna) niemand werk heeft. Het percentage bedroeg in 2016 10,4 % (of 38,8 miljoen mensen), een daling vergeleken met het hoogste niveau van 11,2 % in 2014. Over een langere periode gezien is het percentage echter nog steeds hoog vergeleken met 2008 (9,2 %). Het risico van armoede onder werkenden neemt nog steeds toe (sinds de crisis) en trof in 2016 9,6 % van de bevolking in de werkende leeftijd. Het percentage ligt nog steeds boven het laagste niveau van 8,3 % in 2010 en komt overeen met ruim 32 miljoen werknemers. Hoewel werk van cruciaal belang is om het armoederisico te verminderen, volstaat werk alleen niet altijd om mensen voor armoede te behoeden. De toename van atypisch werk en de arbeidspolarisatie kunnen van invloed zijn op de toekomstige resultaten voor deze indicator. De inkomensongelijkheid is in 2016 langzaam gedaald na een toename in de nasleep van de crisis. De verhouding inkomenskwintielen (d.w.z. de verhouding tussen het totale inkomen van de 20 % van de bevolking met het hoogste inkomen en dat van de 20 % van de bevolking met het laagste inkomen) is ietwat kleiner geworden (van 5,2 in 2015 tot 5,1 in 2016) na een stijging ten opzichte van het cijfer van 4,9 in 2009. Deze kleine daling is het gevolg van de verbeterde economische situatie en de opleving van de arbeidsmarkt. Achter de gemiddelde EU-indicator van inkomensongelijkheid gaan echter grote verschillen tussen de lidstaten schuil (zie punt 3.4).





2. MOMENTOPNAMES VAN HET SOCIAAL SCOREBORD De Europese pijler van sociale rechten is op 17 november 2017 door het Europees Parlement, de Raad en de Commissie ondertekend als een interinstitutionele afkondiging en stelt een aantal belangrijke beginselen en rechten vast om voor eerlijke en goed functionerende arbeidsmarkten en stelsels van sociale voorzieningen te zorgen. De pijler is ontworpen als kompas voor een hernieuwd proces van convergentie tussen de lidstaten met het oog op betere arbeids- en levensomstandigheden. De Europese pijler van sociale rechten gaat vergezeld van een nieuw sociaal scorebord om prestaties te monitoren en trends in alle lidstaten op te sporen. Deze editie van het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid geeft een overzicht van de resultaten van het sociaal scorebord, dat het in 2013 overeengekomen scorebord van kernindicatoren op sociaal en werkgelegenheidsgebied vervangt. Het nieuwe scorebord voorziet in een aantal kernindicatoren om de prestaties van de lidstaten op sociaal en werkgelegenheidsgebied door te lichten ten aanzien van drie algemene in de pijler vastgestelde themagebieden: i) gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt, ii) dynamische arbeidsmarkten en billijke arbeidsomstandigheden, en iii) overheidssteun/sociale bescherming en integratie. Deze analyse past in de ruimere context van hervormingen (zie hoofdstuk 3). 2.1 Toelichting bij het scorebord Het sociaal scorebord is een centraal instrument om de convergentie naar betere arbeids- en levensomstandigheden te monitoren. Het voorziet met name in de volgende 14 kernindicatoren om de grote trends op sociaal en werkgelegenheidsgebied te beoordelen: -Gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt: 1.Percentage voortijdige schoolverlaters in de leeftijdsgroep van 18 tot 24 jaar 2.Arbeidsparticipatiekloof tussen mannen en vrouwen, leeftijdsgroep 20 tot 64 jaar 3.Inkomensongelijkheid, gemeten als verhouding inkomenskwintielen - S80/S20 4.Percentage mensen met risico op armoede of sociale uitsluiting (Arope) 5.Jongeren die niet werken en geen onderwijs of opleiding volgen (NEET-percentage), leeftijdsgroep van 15 tot 24 jaar -Dynamische arbeidsmarkten en billijke arbeidsomstandigheden: 6.Arbeidsparticipatie, leeftijdsgroep van 20 tot 64 jaar 7.Werkloosheidspercentage, leeftijdsgroep van 15 tot 74 jaar 8.Percentage personen die willen werken en aan actieve arbeidsmarktmaatregelen deelnemen 9.Reëel bruto beschikbaar inkomen van huishoudens per hoofd 10.Beloning van werknemers per gewerkt uur (in euro) -Overheidssteun/sociale bescherming en integratie: 11.Effect van sociale overdrachten (m.u.v. pensioenen) op armoedebestrijding

12.Kinderen jonger dan 3 jaar in formele kinderopvang 13.Zelfgerapporteerde onvervulde behoefte aan medische zorg 14.Percentage van de bevolking met minstens elementaire algemene digitale vaardigheden. De gemeenschappelijke methode voor de analyse van het scorebord is overeengekomen door het Comité voor de werkgelegenheid en het Comité voor sociale bescherming (zie bijlage 3 voor details). De situatie en de ontwikkelingen in de lidstaten worden geëvalueerd door te kijken naar de niveaus en de jaarlijkse veranderingen van elk van de kernindicatoren van het sociaal scorebord. De niveaus en de veranderingen worden geclassificeerd op grond van het verschil met de respectieve (ongewogen) EU-gemiddelden. De prestaties van de lidstaten ten aanzien van de niveaus en veranderingen worden dan gecombineerd (met behulp van een vooraf gedefinieerde matrix), zodat elke lidstaat wordt ondergebracht in één van de volgende zeven categorieën: "beste presteerders", "beter dan gemiddeld", "goed maar moet worden gemonitord", "gemiddeld/neutraal", "zwak maar gaat vooruit", "moet in de gaten worden gehouden" en "kritieke situaties". Op basis hiervan geeft tabel 1 een samenvatting van de interpretatie van het scorebord in overeenstemming met de meest recente cijfers voor elke indicator. Een zorgvuldige en niet-mechanische lezing van de tabel is noodzakelijk. Daartoe wordt in hoofdstuk 3 een gedetailleerde analyse van de 14 indicatoren geboden (met inbegrip van trends op lange termijn en – waar relevant – extra indicatoren). Bovendien zullen de aangekondigde landenverslagen voorzien in een diepgaande analyse van alle "kritieke situaties" en in extra sociaaleconomische achtergrondinformatie om de landenspecifieke uitdagingen in het kader van het Europees semester beter te kunnen beschrijven. Het geheel vormt een analytische basis voor de eventuele latere voorstellen van de Commissie voor landenspecifieke aanbevelingen. 2.2 Aan het sociaal scorebord ontleende gegevens Er moeten maatregelen worden genomen om tot convergentie op het gebied van "maatschappelijke vooruitgang" te komen ten aanzien van de in de sociale pijler vastgestelde themagebieden. Uit de analyse van de kernindicatoren blijkt dat zich in 17 lidstaten ten minste één "kritieke situatie" voordoet. Op de 14 beoordeelde gebieden zijn 50 "kritieke situaties" vastgesteld, wat overeenkomt met bijna 13 % van het totale aantal beoordelingen. Wat de drie meest problematische categorieën betreft ("zwak maar gaat vooruit", "moet in de gaten worden gehouden" en "kritieke situaties"), zijn alles samen 129 gevallen geteld, wat overeenkomt met ongeveer een derde van alle beoordelingen. Bij de drie algemene themagebieden van het scorebord doen zich vaker problematische gevallen voor op het gebied van "overheidssteun/sociale bescherming en integratie": gemiddeld 11,8 gevallen (waarvan 4,5 "kritieke situaties") per indicator. Het meest problematisch is het effect van sociale overdrachten op armoedebestrijding: in 13 lidstaten is de situatie problematisch (in vijf van die lidstaten is de situatie kritiek). Dan volgen de themagebieden "gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt" en "dynamische arbeidsmarkten en billijke arbeidsvoorwaarden" met een gemiddelde van respectievelijk ongeveer 9 en 8,8 problematische gevallen per indicator (respectievelijk 4 en 3 "kritieke situaties" per indicator). Voor het eerste themagebied is de meest problematische indicator de arbeidsparticipatiekloof tussen mannen en vrouwen (10 gevallen). Bij het tweede themagebied is de beloning van werknemers per gewerkt uur de meest problematische indicator (13 gevallen). Uit het scorebord blijkt dat de situatie op de arbeidsmarkt en de sociale situatie in de EU als geheel verbeteren. Gemiddeld is de situatie in de EU voor 11 van de 14 kernindicatoren verbeterd tijdens het laatste jaar waarvoor gegevens beschikbaar zijn (2016 of 2015). Daaruit blijkt dat – samen met het economisch herstel – de situatie op de arbeidsmarkt en de sociale situatie gestaag zijn verbeterd. Vooral wat het werkloosheidspercentage betreft, kunnen 11 lidstaten nu worden ondergebracht in de categorieën "beste presteerders" of "beter dan gemiddeld". Slechts één land bevindt zich in een kritieke situatie. Voor de indicator arbeidsparticipatie kunnen 12 lidstaten worden ondergebracht in de categorieën "beste presteerders" of "beter dan gemiddeld", evenals voor de indicator percentage mensen met risico op armoede of sociale uitsluiting. Twee indicatoren (arbeidsparticipatiekloof tussen mannen en vrouwen en beloning van werknemers per gewerkt uur) zijn echter ruwweg ongewijzigd gebleven en voor één indicator (effect van sociale overdrachten op armoedebestrijding) is de situatie ietwat verslechterd. De situatie in de lidstaten blijft disparaat en de ernst van de problemen varieert sterk van lidstaat tot lidstaat. In de meeste lidstaten – met uitzondering van Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Nederland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk – is de situatie ten aanzien van ten minste één kernindicator problematisch. In Griekenland, Italië, Roemenië en Bulgarije is de situatie voor tien of meer indicatoren "kritiek", "moet in de gaten worden gehouden" of "zwak maar gaat vooruit". In deze vier landen is de situatie veruit het vaakst kritiek in Griekenland en Roemenië (d.w.z. de situatie ten aanzien van de indicatoren is veel slechter dan gemiddeld en verbetert niet snel genoeg of verslechtert nog verder). In Griekenland doen zich kritieke situaties voor op de drie themagebieden (de situatie is echter goed voor de indicator voortijdige schoolverlaters). In Roemenië doen zich vooral op de themagebieden "gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt" en "overheidssteun/sociale bescherming en integratie" kritieke situaties voor. Daarna volgen Cyprus (9 problematische situaties), Spanje en Kroatië (elk 8 problematische situaties) en Letland, Litouwen en Portugal (elk 7 problematische situaties). Denemarken daarentegen is een beste presteerder of een beter dan gemiddelde presteerder voor alle 14 kernindicatoren, gevolgd door Zweden (voor 12 indicatoren), Oostenrijk (voor 10 indicatoren) en Nederland (voor 9 indicatoren). Bij het themagebied gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt is de situatie het afgelopen jaar in de EU verbeterd ten aanzien van de indicatoren voortijdige schoolverlaters, risico op armoede en sociale uitsluiting en NEET’s. De situatie is echter grotendeels stabiel gebleven voor de indicatoren arbeidsparticipatiekloof tussen mannen en vrouwen en inkomensongelijkheid (gemeten als verhouding inkomenskwintielen). Wat de indicatoren afzonderlijk betreft: ·doet zich in Spanje, Malta, Portugal en Roemenië een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator voortijdige schoolverlaters. Kroatië, Litouwen en Slovenië scoren op dit punt het best. ·doet zich in Griekenland, Italië, Malta en Roemenië een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator arbeidsparticipatiekloof tussen mannen en vrouwen. Letland, Litouwen en Zweden scoren op dit punt het best. ·doet zich in Bulgarije, Griekenland, Spanje en Litouwen een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator inkomensongelijkheid. Tsjechië, Slovenië , Slowakije en Finland scoren op dit punt goed. ·doet zich in Bulgarije, Griekenland en Roemenië een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator percentage mensen met risico op armoede of sociale uitsluiting. Tsjechië, Denemarken, Nederland en Finland scoren op dit punt het best. ·doet zich in Bulgarije, Griekenland, Kroatië, Cyprus en Roemenië een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator NEET's. Denemarken, Luxemburg, Nederland en Zweden scoren op dit punt het best. Bij het themagebied dynamische arbeidsmarkten en billijke arbeidsomstandigheden in de EU is de situatie het afgelopen jaar verbeterd ten aanzien van de indicatoren arbeidsparticipatie, werkloosheidspercentage, deelname aan actieve arbeidsmarktmaatregelen en groei van het bruto beschikbaar inkomen van huishoudens per hoofd. De toestand is vrij stabiel gebleven ten aanzien van de indicator beloning van werknemers. Wat de indicatoren afzonderlijk betreft: ·doet zich in Griekenland, Kroatië en Italië nog steeds een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator arbeidsparticipatie. Denemarken, Duitsland, Nederland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk scoren op dit punt het best. ·doet zich in Griekenland een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator werkloosheidspercentage. Tsjechië en Duitsland scoren op dit punt het best.

·doet zich in Bulgarije, Estland, Kroatië, Roemenië en Slovenië een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator deelname aan actieve arbeidsmarktmaatregelen. België, Denemarken, Frankrijk, Hongarije en Zweden scoren op dit punt goed. ·doet zich in Griekenland en Cyprus een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator groei van het bruto beschikbaar inkomen van huishoudens per hoofd. Polen en Roemenië scoren op dit punt het best. ·doet zich in Bulgarije, Hongarije en Polen een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator beloning van werknemers. België, Denemarken, Frankrijk, Luxemburg en Nederland scoren op dit punt het best. Bij het themagebied overheidssteun/sociale bescherming en integratie is de situatie het afgelopen jaar verbeterd ten aanzien van de indicatoren beschikbaarheid van kinderopvang, zelfgerapporteerde onvervulde behoefte aan medische zorg en digitale vaardigheden. De situatie is echter verslechterd ten aanzien van de indicator het effect van sociale overdrachten op armoedebestrijding. Wat de indicatoren afzonderlijk betreft: ·doet zich in Bulgarije, Griekenland, Italië, Litouwen en Roemenië nog steeds een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator het effect van sociale overdrachten op armoedebestrijding. Denemarken, Oostenrijk, Finland en Zweden scoren op dit punt het best. ·doet zich in Tsjechië, Polen en Slowakije een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator beschikbaarheid van formele kinderopvang. België, Denemarken, Luxemburg, Portugal en Zweden scoren op dit punt het best. ·doet zich in Estland, Griekenland, Italië, Polen en Roemenië een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator zelfgerapporteerde onvervulde behoefte aan medische zorg (er konden geen "beste presteerders" met behulp van de methode worden vastgesteld). ·doet zich in Bulgarije en Roemenië een kritieke situatie voor ten aanzien van de indicator digitale vaardigheden. Denemarken, Luxemburg, Nederland en Finland scoren op dit punt het best. Tabel 1. Samenvatting van de kernindicatoren van het sociaal scorebord Opmerking: Op 31 oktober 2017 waren geen gegevens beschikbaar over de deelname aan actieve arbeidsmarktmaatregelen voor EL, IT, MT en UK (LU wordt niet in de tabel vermeld vanwege een probleem bij de verificatie van de gegevens); Er waren evenmin gegevens beschikbaar over de groei van het bruto beschikbaar inkomen van huishoudens per hoofd voor HR, LU en MT. Voor IE waren geen gegevens beschikbaar over de inkomensongelijkheid (gemeten als verhouding inkomenskwintielen), het percentage mensen met risico op armoede of sociale uitsluiting en het effect van sociale overdrachten op armoedebestrijding.



Kader 1. Benchmarking - stand van zaken In de mededeling van 26 april 2017 inzake de oprichting van een Europese pijler van sociale rechten wordt vermeld dat "op een aantal gebieden benchmarking en uitwisseling van goede praktijken zullen plaatsvinden, zoals arbeidsbeschermingswetgeving, werkloosheidsuitkeringen, minimumloon, minimuminkomen en vaardigheden". Naar aanleiding van het verslag van de vijf voorzitters en in samenwerking met de lidstaten heeft de Commissie vanaf 2015 voor benchmarking gezorgd op een aantal gebieden die in de mededeling over de sociale pijler worden genoemd. Het doel van benchmarking bestaat erin steun te verlenen aan structurele hervormingen en opwaartse convergentie in de richting van de best presterende landen. In vergelijking met andere onderlinge vergelijkingen (waarbij de nadruk vooral ligt op een vergelijking van algemene resultaten) schenkt deze benchmarking vooral ook aandacht aan beleidsinstrumenten (d.w.z. aan specifieke beleidsparameters die tot betere resultaten kunnen leiden). Het Comité voor de werkgelegenheid (EMCO) en het Comité voor sociale bescherming (SPC) zijn een drieledige gemeenschappelijke methode overeengekomen: 1) het vaststellen van belangrijke uitdagingen en een reeks resultaatindicatoren op hoog niveau die relevant zijn voor het beleidsgebied in kwestie; 2) prestatie-indicatoren die het benchmarken van prestaties mogelijk maken; 3) het vaststellen van beleidsinstrumenten, die vergezeld gaan van algemene beginselen voor beleidsadvies en, indien beschikbaar, van specifieke indicatoren. In dit stadium is het de bedoeling de lidstaten voor elk beleidsinstrument te kunnen vergelijken in plaats van referentiewaarden vast te stellen. In 2016 is in het Comité voor de werkgelegenheid een debat gestart over een proefproject inzake werkloosheidsuitkeringen en een actief arbeidsmarktbeleid en in 2017 is een akkoord bereikt. Er zijn met name drie resultaatindicatoren (werkloosheidspercentage, percentage langdurig werklozen en percentage werklozen dat met armoede wordt bedreigd), twee prestatie-indicatoren (percentage personen die willen werken en aan regelmatige activeringsmaatregelen deelnemen, en percentage werklozen die minder dan 12 maanden werkloos zijn, met een werkloosheidsuitkering) en drie indicatoren met betrekking tot beleidsinstrumenten op het gebied van werkloosheidsuitkeringen (vervangingsratio, duur van uitkeringen en voorwaarden om voor uitkeringen in aanmerking te komen) vastgesteld. De analyse van de werkloosheidsuitkeringen in hoofdstuk 3.3 is gebaseerd op de resultaten van de benchmarking. De werkzaamheden met betrekking tot beleidsinstrumenten inzake activeringsbeleid zijn nog niet afgerond. In het Comité voor sociale bescherming wordt momenteel samen met de lidstaten aan een benchmarking voor minimuminkomensregelingen gewerkt. De stand van zaken wordt toegelicht in hoofdstuk 3.4. Er wordt ook verder gewerkt aan een benchmarking voor vaardigheden, met bijzondere aandacht voor beleidsinstrumenten inzake volwasseneneducatie. In het kader van de Europese pijler van sociale rechten is de Commissie voornemens zich samen met de lidstaten verder over benchmarking te beraden. Doel is beginselen van de pijler op te sporen waarvoor benchmarking een positieve bijdrage kan leveren met het oog op wederzijds leren en opwaartse convergentie.



3. HERVORMINGEN OP SOCIAAL EN WERKGELEGENHEIDSGEBIED – PRESTATIES EN MAATREGELEN VAN DE LIDSTATEN In dit deel wordt een overzicht gegeven van recente kernindicatoren op sociaal en werkgelegenheidsgebied en van de maatregelen van de lidstaten op de prioritaire gebieden van de door de Raad in 2015 vastgestelde EU-werkgelegenheidsrichtsnoeren. Voor elk richtsnoer worden de beleidsmaatregelen van de lidstaten en de recente ontwikkelingen van een aantal kernindicatoren vermeld. Wat de beleidsmaatregelen betreft, is dit hoofdstuk gebaseerd op de nationale hervormingsprogramma’s van de lidstaten voor 2017 en bronnen van de Europese Commissie. Tenzij anders aangegeven, worden in het verslag alleen beleidsmaatregelen vermeld die na juni 2016 zijn uitgevoerd. Een diepgaande analyse van de recente ontwikkelingen op de arbeidsmarkt kan worden gevonden in het verslag Labour Market and Wage Developments 2017 en het Employment and Social Developments in Europe Review 2017.

3.1 Richtsnoer 5: Stimuleren van de vraag naar arbeid Dit deel gaat over de uitvoering van werkgelegenheidsrichtsnoer nr. 5, dat de lidstaten aanbeveelt voorwaarden te creëren die de vraag naar arbeid en het scheppen van banen bevorderen. Eerst wordt – ter aanvulling van de analyse van de situatie in de EU in hoofdstuk 1 – een overzicht gegeven van het werkloosheidspercentage en de arbeidsparticipatie per lidstaat om duidelijk te maken dat het in alle landen van belang is banen te scheppen. Vervolgens wordt gekeken naar de dynamiek van zelfstandige arbeid als maatstaf voor ondernemerschap en als bron van werkgelegenheidsgroei in se. Ten slotte worden belangrijke macro-economische determinanten voor aanwervingen onderzocht, namelijk loon- en belastingwigontwikkelingen. Deel 3.1.2 gaat over de beleidsmaatregelen die de lidstaten op deze gebieden hebben genomen om de vraag naar arbeid te stimuleren (bijvoorbeeld aanwervingssubsidies). 3.1.1 Kernindicatoren In bijna de helft van de lidstaten is het werkloosheidspercentage in 2016 duidelijk – met meer dan 1 procentpunt – gedaald. Het percentage is meer dan gemiddeld gedaald in een aantal lidstaten met een zeer hoge werkloosheid: vooral in Spanje, Kroatië en Cyprus (een daling met 2 procentpunten of meer), maar ook in Griekenland en Portugal. Daaruit blijkt een convergentie in de richting van minder werkloosheid. De verschillen blijven echter groot. Zoals blijkt uit figuur 5 (waarin gezamenlijk wordt gekeken naar niveaus en veranderingen volgens de overeengekomen methode voor de beoordeling van de kernindicatoren van het sociaal scorebord) was de spreiding van de werkloosheidspercentages in 2016 nog steeds vrij groot, variërend van 4 % in Tsjechië en Duitsland ("beste presteerders") tot 23,6 % in Griekenland ("kritieke situatie"). Hoewel het werkloosheidspercentage in Griekenland met 1,3 procentpunten is gedaald, blijft het nog steeds erg hoog. Ook in Italië is het werkloosheidspercentage nog steeds hoog en in 2016 is het nauwelijks kleiner geworden (een daling met slechts 0,2 procentpunt). Van de lidstaten met een lager dan gemiddeld werkloosheidspercentage is de situatie in 2016 in Estland en Oostenrijk lichtjes verslechterd. Ondanks een gestage daling sinds 2013 was het werkloosheidspercentage in de meeste lidstaten in 2016 nog steeds hoger dan in 2008 (figuur 6). De enige uitzonderingen zijn Duitsland, Hongarije, Malta, Polen, het Verenigd Koninkrijk en Tsjechië. Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête (berekeningen van DG EMPL). Periode: 2016 en veranderingen op jaarbasis ten opzichte van 2015. Opmerking: de assen zijn gecentreerd op het ongewogen EU-gemiddelde. De legenda is opgenomen in de bijlage. Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. De arbeidsparticipatie is in 27 van de 28 lidstaten toegenomen, maar er zijn nog steeds aanzienlijke verschillen tussen de lidstaten. Alleen in Luxemburg is de arbeidsparticipatie het afgelopen jaar lichtjes gedaald. Zoals blijkt uit figuur 7 is er slechts gedeeltelijk sprake van convergentie op het vlak van arbeidsparticipatie. Dit komt tot uiting in de matig negatieve helling van de regressielijn die veranderingen met niveaus van arbeidsparticipatie verbindt. Dit lijkt erop te wijzen dat in lidstaten met een lage arbeidsparticipatie de situatie ietwat sneller dan gemiddeld verbetert (en vice versa). Het beeld blijft echter disparaat. De arbeidsparticipatie (in de leeftijdsgroep van 20 tot 64 jaar) vertoont grote verschillen, variërend van 56,2 % in Griekenland tot 81,2 % in Zweden. De arbeidsparticipatie ligt met minder dan 65 % nog steeds ver onder het EU-gemiddelde in Griekenland, Kroatië, Italië ("kritieke situaties") en Spanje ("zwak maar gaat vooruit" gezien de aanzienlijke verbetering). De situatie is ietwat beter in Roemenië, België en Bulgarije, hoewel de arbeidsparticipatie er langzamer dan gemiddeld toeneemt. Nederland, Denemarken, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Zweden zijn de "beste presteerders" met een arbeidsparticipatie van 77 % of meer. Volgens de economische najaarsprognoses 2017 van de Europese Commissie zal de werkgelegenheid in 2017 en 2018 naar verwachting in bijna alle lidstaten toenemen. Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête (berekeningen van DG EMPL). Periode: 2016 en veranderingen op jaarbasis ten opzichte van 2015. Opmerking: de assen zijn gecentreerd op het ongewogen EU-gemiddelde. De legenda is opgenomen in de bijlage.

De gemiddelde arbeidsparticipatie in de EU is voortdurend gestegen sinds 2013 en ligt nu boven het niveau van voor de crisis, maar de onderlinge verschillen zijn nog steeds groot. In 2016 was de arbeidsparticipatie in meer dan de helft van de lidstaten (17 landen) nog steeds lager dan in 2008 (zie figuur 8). Het probleem doet zich vooral voor in landen die het meest onder de crisis te lijden hebben gehad, met name Griekenland (10,1 procentpunten), Cyprus (7,7 procentpunten), Spanje (4,6 procentpunten) en Kroatië (3,5 procentpunten). Geruststellend is dat het herstel de groei van de werkgelegenheid in bijna alle lidstaten heeft gestimuleerd vergeleken met 2013. De arbeidsparticipatie is sinds 2008 het sterkst toegenomen in Hongarije (+8,5 procentpunten) en Litouwen (+5,3 procentpunten). Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. In het kader van de aanhoudende groei van de werkgelegenheid geven de trends inzake zelfstandige arbeid blijk van meer stabiliteit. Het gemiddelde percentage zelfstandigen is in 2016 gedaald tot 14,0 % – het laagste percentage sinds 2008 – en de totale werkgelegenheid (+1,5 %) is sneller gegroeid dan de zelfstandige arbeid (+0,3 %). Als de structureel krimpende primaire sector (landbouw, bosbouw en visserij) echter niet wordt meegerekend, is het aantal zelfstandigen bijna even snel toegenomen als de totale werkgelegenheid (namelijk met 1,3 %). Zelfstandige arbeid door mensen met een migrantenachtergrond is gestaag blijven stijgen: het percentage zelfstandigen die geen burgers van de EU zijn, is gestegen van 11,9 % in 2015 tot 12,2 % in 2016 (in 2010 bedroeg het percentage slechts 10,0 %). Bovendien hebben demografische ontwikkelingen geleid tot een sterke toename van het aantal zelfstandigen van 65 jaar en ouder. In 2016 was deze groep goed voor 8 % van het totale aantal zelfstandigen (vergeleken met 6 % in 2006). In absolute termen is het aantal zelfstandigen in 2016 in het merendeel van de lidstaten gestegen. Sectorale ontwikkelingen hebben een rol gespeeld: dalingen hebben zich voornamelijk voorgedaan in lidstaten waar een bovengemiddeld percentage van de zelfstandigen in de primaire sector actief is (Kroatië, Roemenië, Slovenië, Bulgarije, Portugal, Finland en Polen). Ook in Cyprus, Duitsland, België, Zweden en Italië is het aantal zelfstandigen gedaald. In alle andere lidstaten is het aantal zelfstandigen echter gestegen (met 5 % of meer in Luxemburg, Slowakije en het Verenigd Koninkrijk). Het percentage mannelijke zelfstandigen is gestaag blijven dalen (17,5 % in 2016 vergeleken met meer dan 18 % in 2014), terwijl het percentage vrouwelijke zelfstandigen sinds 2012 stabiel is gebleven rond ongeveer 9,9 %. Zelfstandige arbeid zonder werknemers (d.w.z. zelfstandige arbeid voor eigen rekening) is nog steeds wijdverbreid. In 2016 is het aantal zelfstandigen zonder werknemers buiten de primaire sector met 1,8 % gestegen (het aantal was in 2016 9 % hoger dan in 2008), terwijl het aantal werkgevers (zelfstandigen met werknemers) buiten de primaire sector slechts met 0,3 % is gestegen (het aantal was in 2016 10 % lager dan in 2008). Achter zelfstandige arbeid zonder werknemers kan soms schijnzelfstandigheid schuilgaan. Deze kwestie zal in deel 3.3 verder worden besproken samen met de segmentering van de arbeidsmarkt. De lonen stijgen in de EU nog steeds matig ondanks voortdurende verbeteringen op de arbeidsmarkt. De reële lonen (gecorrigeerd voor de verandering van de consumentenprijzen) zijn in bijna alle lidstaten gestegen. In de EU zijn ze in het algemeen met 1,3 % gestegen. De stijging was lager in de eurozone: door de lage inflatie in 2015 en 2016 zijn de reële lonen er tijdens die jaren met iets minder dan 1 % gestegen. De bescheiden stijging van de lonen heeft in combinatie met een lichte vertraging van de productiviteitsgroei geleid tot een matige stijging van de arbeidskosten per eenheid product. De beloning van werknemers varieert sterk in Europa, van 4,6 EUR per gewerkt uur in Bulgarije tot 43,3 EUR in Luxemburg. Uit figuur 9 blijkt bovendien dat Europa ruwweg verdeeld is in twee groepen landen: landen met lage lonen en landen met hoge lonen. Alleen in Cyprus, Slovenië, Italië en Spanje liggen de lonen in de buurt van het EU-gemiddelde. Vooral in Bulgarije, Polen en Hongarije zijn de lonen laag. Ook Roemenië behoort tot deze groep, hoewel de lonen er het afgelopen jaar sterk zijn gestegen. Er tekent zich enige convergentie af, ook al lijkt de correlatie tussen het absolute loonniveau en de verandering van de lonen niet sterk. Bron: Eurostat, nationale rekeningen. Periode: 2016 en veranderingen op jaarbasis ten opzichte van 2015. Opmerking: de assen zijn gecentreerd op het ongewogen EU-gemiddelde. De legenda is opgenomen in de bijlage. Van 2011 tot 2016 is de stijging van de reële lonen in de meeste lidstaten (18 van de 28 lidstaten) achtergebleven bij de gemiddelde groei van de productiviteit. In zes landen (België, Cyprus, Finland, Kroatië, Griekenland en Portugal) was de stijging van de reële lonen in de periode 2014-2016 negatief. Ook op langere termijn is de ontwikkeling van de reële lonen gemiddeld genomen achtergebleven bij de productiviteit (zie figuur 10). Bron: Eurostat, nationale rekeningen (berekeningen van DG EMPL).

De ontwikkeling van het kostenconcurrentievermogen heeft bijgedragen tot het herstel van het evenwicht in de eurozone, maar de vooruitgang is vertraagd. De meeste landen in de eurozone hadden in 2015 opnieuw een overschot op de lopende rekening na een langdurige periode van begrotingsbezuinigingen en loonmatigingen. Tegen de achtergrond van de matige stijging van de lonen in de eurozone zijn de nominale arbeidskosten per eenheid product ietwat sneller gestegen in landen met een groot en aanhoudend overschot op de lopende rekening dan in de netto debiteurlanden. Het verschil is in 2016 echter iets kleiner geworden, waardoor het herstel van het evenwicht is vertraagd. In de meeste lidstaten zijn de lonen in 2016 evenveel of minder gestegen dan voorspeld was op basis van het historisch verband met de werkloosheid. De lonen zijn met name achtergebleven bij de daling van de werkloosheid. In onder meer België, Bulgarije, Finland, Slowakije en Zweden is de stijging van de lonen het meest achtergebleven bij de daling van de werkloosheid. De Phillipscurve – de (normaliter negatieve) relatie tussen de stijging van de lonen en de werkloosheid – bevestigt dat vooral in de eurozone de lonen traag hebben gereageerd op het herstel. Figuur 11 vergelijkt de jaarlijkse verandering in nominale beloning per werknemer met de zogenaamde werkloosheidskloof, d.w.z. het verschil tussen het werkelijke werkloosheidspercentage en de trend ervan. Sinds het begin van de crisis is de curve vlakker dan voorheen, wat een zwakkere reactie van de lonen op de daling van de werkloosheid impliceert. Bovendien zijn de lonen de laatste drie jaar procentueel minder gestegen dan was verwacht in het licht van de opleving van de arbeidsmarkt. De bescheiden loondynamiek kan worden verklaard door zwakke ontwikkelingen op het gebied van de productiviteit, de verwachte lage inflatie, het effect van een aantal hervormingen van de arbeidsmarkt en de blijvende slapte op de arbeidsmarkt. Het huidige werkloosheidspercentage geeft mogelijk geen adequaat beeld van de wijze waarop daadwerkelijk van de menselijke middelen op de arbeidsmarkt wordt gebruikgemaakt. Naast diegenen die een baan zoeken (d.w.z. de werklozen) kunnen ook ontmoedigde werknemers en gedeeltelijk werkloze deeltijdwerkers de lonen omlaag drukken. Ook de verwachte daling van de inflatie en de vermindering van de productiviteit kunnen invloed op de loononderhandelingen hebben en de stijging van de lonen negatief beïnvloeden, waardoor de duurzaamheid van het herstel wordt ondermijnd. Uit de onderhandelde lonen blijkt ook duidelijk dat vooral in de eurozone geen sprake is van loondruk: de jaarlijkse procentuele verandering in het eerste kwartaal van 2017 bedroeg 1,5 %, ongeveer 0,5 procentpunt minder dan in het vroege stadium van het herstel. Bron: Ameco-database van DG ECFIN en Eurostat, arbeidskrachtenenquête. De belastingdruk op arbeid is grotendeels stabiel in Europa, maar verschilt aanzienlijk van lidstaat tot lidstaat. In 2016 is de belastingwig voor alleenstaande werknemers met een gemiddeld loon vooral kleiner geworden in Oostenrijk (2,4 procentpunten), België (1,4 procentpunten) en Italië (1,2 procentpunten). In Nederland (1,3 procentpunten), Griekenland (1,0 procentpunt) en Polen (0,9 procentpunt) is die belastingwig echter duidelijk groter geworden. Uit figuur 12 blijkt dat de belastingwig varieert van minder dan 30 % in Ierland en Malta tot ongeveer 50 % in België, Hongarije, Duitsland, Oostenrijk, Frankrijk en Italië. Een vergelijkbare spreiding doet zich voor bij werknemers met een lager inkomen (d.w.z. een inkomen dat 67 % van het gemiddelde loon bedraagt), ook al zijn er verschillen tussen de landen wat de progressiviteit van de belastingtarieven betreft. Tussen 2013 en 2016 is de niet-gewogen gemiddelde belastingwig met 0,5 procentpunt kleiner geworden (en met 0,8 procentpunt voor werknemers met een laag inkomen). De belastingwig is aanzienlijk kleiner geworden in een aantal landen met een zeer hoog percentage (België, Oostenrijk en – voor werknemers met een laag inkomen – Italië en Frankrijk) en ook in Roemenië en Denemarken. In Luxemburg en – voor lage lonen – in Portugal is de belastingwig echter aanzienlijk groter geworden. Bron: Tax and benefits database, Europese Commissie/OESO. Opmerking: gegevens voor huishoudens met één kostwinner (geen kinderen). Voor Cyprus zijn geen recente gegevens beschikbaar. 3.1.2 Beleidsmaatregelen Sommige lidstaten verlenen nog steeds werkgelegenheidssubsidies om de vraag naar arbeid en het scheppen van banen te stimuleren. De meeste maatregelen op dit gebied zijn gericht op specifieke groepen die moeilijk op de arbeidsmarkt geïntegreerd raken (bijvoorbeeld jongeren, ouderen, langdurig werklozen en vluchtelingen). Het gaat om financiële stimuleringsmaatregelen (of lagere belastingen/socialezekerheidsbijdragen) om werkgevers ertoe aan te zetten specifieke groepen werknemers aan te werven. Tijdens de referentieperiode (d.w.z. vanaf de tweede helft van 2016) hebben een aantal lidstaten gerichte aanwervingssubsidies ingevoerd (meer details zijn te vinden in deel 3.2). Enkele landen hebben ook meer algemene aanwervingssubsidies ingevoerd (of zijn voornemens dat te doen), d.w.z. subsidies waaraan geen of minder strenge voorwaarden verbonden zijn, meestal om werkgelegenheid voor onbepaalde tijd te stimuleren. Italië heeft de socialezekerheidsbijdragen in de zuidelijke regio's verlaagd voor werkgevers die jongeren onder de 25 jaar of mensen die ten minste zes maanden werkloos zijn, permanent (of via beroepsstages) aanwerven. Frankrijk heeft de premie van 4 000 EUR verlengd (tot het eerste semester van 2017, de maatregel wordt momenteel geleidelijk stopgezet) die aan kleine of middelgrote ondernemingen wordt toegekend voor elke werknemer die wordt aangeworven en tot 1,3 keer het minimumloon krijgt uitbetaald. Bijna 1,6 miljoen werknemers hebben van deze premie geprofiteerd. In Oostenrijk wordt momenteel onderzocht of het zinvol is de loonkosten te verminderen voor werkgevers die nieuwe banen scheppen. In andere gevallen zijn de aanwervingssubsidies specifiek gericht op kansarme groepen. Portugal bijvoorbeeld heeft financiële stimuleringsmaatregelen genomen: wie mensen van bepaalde kwetsbare groepen (jongeren, langdurig werklozen en ouderen) permanent aanwerft, wordt gedeeltelijk vrijgesteld van socialezekerheidsbijdragen. Bovendien worden werkgevers gestimuleerd om arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd voor dezelfde groepen om te zetten in vaste arbeidsovereenkomsten. Het Europees Sociaal Fonds (ESF) ondersteunt deze maatregel, evenals een recent initiatief om de overgang van stageplaatsen naar vaste contracten te bevorderen. Cyprus heeft werkgelegenheidssubsidies ingevoerd voor werkgevers die mensen die tot kwetsbare groepen behoren, aanwerven (onder meer personen met een handicap en ontvangers van een gegarandeerd minimuminkomen). In Hongarije draagt het ESF bij aan de bevordering van het werkgelegenheidspotentieel van sociale ondernemingen via stimuleringsmaatregelen en subsidies voor het scheppen van banen. Sommige lidstaten nemen maatregelen om ondernemerschap en de oprichting van nieuwe bedrijven te bevorderen. Hongarije bijvoorbeeld steunt jongeren onder de 30 jaar en geregistreerde werkzoekenden ouder dan 30 jaar om ondernemers worden in het kader van de jongerengarantie. In Roemenië beoogt het plan voor startende ondernemingen de oprichting van kleine en middelgrote ondernemingen met steun van het ESF te bevorderen. In Finland kunnen mensen vanaf 2018 een werkloosheidsuitkering ontvangen als subsidie voor startende ondernemingen en terwijl ze als deeltijds ondernemer werken. Bovendien wordt beraadslaagd over de vraag hoe het voor werklozen gemakkelijker kan worden gemaakt een bedrijf op te richten. In veel lidstaten zijn ook maatregelen genomen om ervoor te zorgen dat zelfstandigen de nodige sociale rechten genieten (zie deel 3.3 over de segmentatie van de arbeidsmarkt). Een aantal lidstaten heeft de arbeidskosten verlaagd door de belastingwig te verkleinen, vooral voor de laagste inkomens. De afgelopen maanden is de belastingwig in veel landen verkleind (vooral voor mensen met een laag inkomen). Daartoe werden vooral de inkomstenbelastingen hervormd, vaak door de belastingaftrek (d.w.z. het belastingvrije deel van de inkomsten) te verhogen. In Duitsland bijvoorbeeld heeft de bondsregering de belastingtarieven aangepast om de fiscal drag te verminderen en de basisaftrek, de belastingkorting voor kinderen, de kinderbijslagen en de aanvullende kindertoeslagen te verhogen. In Estland heeft het parlement het nieuwe plan voor de hervorming van de belastingen goedgekeurd. Het plan zal in 2018 in werking treden en voorziet in een verhoging van de basisaftrek tot 500 EUR per maand (vergeleken met 180 EUR in 2017). Litouwen heeft de wet op de inkomstenbelastingen gewijzigd en de aanvullende en basisaftrek verhoogd. Hongarije heeft de gezinsaftrek voor verdieners met twee kinderen verhoogd. Het Verenigd Koninkrijk heeft de basisaftrek tot 11 500 GBP (ongeveer 13 100 EUR) per jaar verhoogd en de drempel voor het hogere tarief van 43 000 GBP tot 45 000 GBP (51 400 EUR) opgetrokken. Frankrijk heeft de inkomstenbelastingen voor lagere en middelhoge inkomens verder verlaagd. In België is op 1 januari 2017 de tweede fase van de belastinghervorming ingegaan met aanvullende verlagingen van de inkomstenbelastingen en een verschuiving van de belasting op arbeid naar onroerend goed. In Letland is een belangrijke belastinghervorming doorgevoerd, waarbij onder meer het vaste tarief voor de inkomstenbelastingen (23 %) is vervangen door een progressief stelsel. Cyprus heeft de "speciale bijdrage" afgeschaft – een progressieve belasting op de maandelijkse bruto-emolumenten van alle werknemers, zelfstandigen en gepensioneerden. Slovenië heeft de wet op de inkomstenbelastingen gewijzigd om de belastingdruk te verlagen. Veel lidstaten hebben ook de belastingwig verkleind door de socialezekerheidsbijdragen te verlagen. In Frankrijk zijn de bijdragen van de werkgevers verlaagd en gedeeltelijk gecompenseerd door een verhoging van de bijdragen van de werknemers. In andere landen zijn de socialezekerheidsbijdragen eerder verlaagd om de werkgelegenheid van specifieke doelgroepen te stimuleren: jongeren en oudere werknemers (België en Italië), personen met een handicap (Malta), nieuwe aanwervingen met een vast contract (Italië) of nieuwe aanwervingen door zelfstandigen (Zweden). Hongarije heeft de socialezekerheidsbijdragen verlaagd en zo de belastingwig voor mensen met een laag loon verkleind. In een aantal andere landen (Griekenland, Litouwen, Letland en Kroatië) zijn dan weer socialezekerheidsbijdragen voor zelfstandigen of werknemers met atypisch werk ingevoerd of de bijdragen voor deze categorieën verhoogd. In Letland ten slotte zullen de socialezekerheidsbijdragen vanaf 2018 algemeen voor zowel werkgevers als werknemers worden verhoogd om de gezondheidszorg te financieren. Voortbouwend op belangrijke hervormingen de afgelopen jaren brengen sommige lidstaten nieuwe wijzigingen aan in hun procedures voor loonvaststelling. Na overleg met de sociale partners heeft België de herziening van de wet van 1996 op de loonvaststelling voltooid: er is een automatisch correctiemechanisme ontwikkeld, er is een veiligheidsmarge ingevoerd en de rechtsgrondslag van de loonnorm is versterkt om verlies aan kostenconcurrentievermogen te voorkomen. De federale regering heeft in juli 2017 ook aangekondigd voornemens te zijn de participatie van werknemers in de winst van hun bedrijf te vereenvoudigen en te bevorderen. Kroatië heeft de collectieve onderhandelingen bij het sluiten van voor de regering bindende collectieve overeenkomsten doeltreffender gemaakt: er is voor gelijke toegang tot onderhandelingscomités gezorgd, het financieel beheer van fondsen uit de overheidsbegroting is verbeterd en de duurzaamheid van de loonkosten is gewaarborgd. Portugal heeft het automatisch vervallen van collectieve overeenkomsten tijdelijk (d.w.z. gedurende 18 maanden tot juli 2018) opgeschort vanwege het lage aantal nieuwe collectieve overeenkomsten. Bovendien plant de regering maatregelen om collectieve onderhandelingen te bevorderen naar aanleiding van de publicatie van het groenboek over arbeidsverhoudingen en als onderdeel van de tripartiete overeenkomst met de sociale partners. In Slovenië hebben de regering en de vakbonden in de openbare sector verder onderhandeld over de vraag hoe een aantal tijdelijke bezuinigingsmaatregelen uit hoofde van de wet op het begrotingsevenwicht uit 2012 op een aantal gebieden (beloning voor prestaties als gevolg van gestegen werklast, loonsverhoging bij bevordering, vergoeding voor jaarlijks verlof en beëindiging van de arbeidsovereenkomst van pensioengerechtigde personen) kunnen worden afgebouwd. In Frankrijk is – na overleg met de sociale partners – een nieuwe hervorming van de arbeidswet goedgekeurd die nog meer ruimte voor overeenkomsten op ondernemingsniveau creëert en bepaalt waar sectorale overeenkomsten doorslaggevend moeten blijven.

Een aantal lidstaten heeft in overleg met de sociale partners de minimumlonen aangepast of maatregelen genomen om de vaststelling van de minimumlonen voorspelbaarder te maken. In afwachting van een overeenkomst met de sociale partners heeft de Bulgaarse regering een ontwerp voor een mechanisme ter vaststelling van het minimumloon ingediend met drie scenario’s en een effectbeoordeling. De regering is voornemens het minimumloon incrementeel te verhogen van het huidige bedrag van 230 EUR per maand tot 305 EUR per maand in 2020. Roemenië heeft het bedrag van de minimumlonen tot 2020 in het regeringsprogramma vastgesteld. Het minimumloon is sinds 2010 meer dan verdubbeld en zal van 315 EUR per maand stijgen tot 380 EUR per maand in 2020. In Ierland is het minimumloon verhoogd van 9,15 EUR per uur in 2016 tot 9,25 EUR per uur in 2017 op basis van de aanbevelingen van de Low Pay Commission, die ook de sociale effecten van aanpassingen van het minimumloon evalueert. De Ierse regering heeft onlangs aangekondigd dat het minimumloon vanaf januari 2018 verder zal worden verhoogd tot 9,55 EUR per uur. In Letland zal het minimumloon vanaf 1 januari 2018 worden verhoogd van 380 EUR per maand tot 430 EUR per maand. Polen heeft het maandelijks minimumloon verhoogd tot 2 000 PLN en een minimum uurloon ingevoerd voor personen met een arbeidsovereenkomst naar burgerlijk recht (13 PLN per uur, d.w.z. ongeveer 3 EUR). In Portugal heeft de regering – op grond van een tripartiete overeenkomst met de sociale partners – het wettelijk minimumloon op 1 januari 2017 verhoogd van 530 EUR per maand tot 557 EUR per maand. De verhoging ging vergezeld van een tijdelijke verlaging van de socialezekerheidsbijdragen van werkgevers voor werknemers met het minimumloon. De regering van het Verenigd Koninkrijk wil het nationale minimumloon voor personen ouder dan 25 jaar uiterlijk 2020 verhogen tot 60 % van het mediane inkomen (ongeveer 9 GBP per uur, d.w.z. ongeveer 10,3 EUR). In april 2017 is het nationale leefloon verhoogd tot 7,50 GBP per uur (8,6 EUR) en ook het nationale minimumloon voor jonge werknemers en leerlingen zal worden verhoogd. In Duitsland heeft de bondsregering de aanbeveling van de permanente commissie minimumlonen van de sociale partners uitgevoerd en het algemeen minimumloon sinds 1 januari 2017 verhoogd van 8,50 EUR per uur tot 8,84 EUR per uur.



3.2 Richtsnoer 6: Stimuleren van het arbeidsaanbod, vaardigheden en competenties In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de uitvoering van werkgelegenheidsrichtsnoer nr. 6, waarin de lidstaten wordt aanbevolen de voorwaarden te creëren om het arbeidsaanbod, de vaardigheden en de competenties te bevorderen. Allereerst worden indicatoren gepresenteerd over de invloed van het onderwijs- en opleidingsstelsel op de inzetbaarheid van de beroepsbevolking (beheersing van basisvaardigheden, deelname aan een leven lang leren, de overgang van school naar werk voor verschillende soorten leerprogramma’s), waarna de arbeidsmarktsituatie van verschillende groepen die ondervertegenwoordigd zijn op de arbeidsmarkt (zoals jongeren, oudere werknemers, mensen met een migrantenachtergrond en vrouwen) aan bod komt. In deel 3.2.2 wordt verslag gedaan over de beleidsmaatregelen van de lidstaten op deze gebieden en maatregelen die gericht zijn op die kansarme groepen. 3.2.1 Kernindicatoren In 2016 is het percentage voortijdige schoolverlaters in de EU verder gedaald. Het bedroeg 10,7 %, een daling van 0,3 procentpunt ten opzichte van 2015. In zeventien lidstaten lag het geregistreerde cijfer onder het EU-streefcijfer van 10 %. Tegelijkertijd bedroeg het bijna 20 % in Malta, Spanje en Roemenië (waar net als in Portugal sprake is van een "kritieke situatie"), terwijl het in Kroatië, Litouwen en Slovenië ("beste presteerders") onder 5 % lag. Het afgelopen jaar bleef het percentage voortijdige schoolverlaters in veruit de meeste lidstaten stabiel (zie figuur 13); de sterkste dalingen waren te zien in Luxemburg (3,5 procentpunten) en Griekenland (1,4 procentpunten). In Cyprus daarentegen steeg het fors (met 2,8 procentpunten, hoewel het niveau nog steeds onder het EU-gemiddelde ligt). Er zijn geen aanwijzingen dat in 2016 convergentie tussen de lidstaten plaatsvond, wat blijkt uit de bijna horizontale regressielijn die betrekking heeft op veranderingen in de percentages voortijdige schoolverlaters op jaarbasis. Ten opzichte van 2008 (figuur 14) nam het percentage voortijdige schoolverlaters echter in bijna alle lidstaten af, gemiddeld met 4 procentpunten; het daalde het meest in Portugal, Spanje, Griekenland en Luxemburg, maar nam toe in Hongarije, Tsjechië, Slowakije en Roemenië. Het verschil in het percentage voortijdige schoolverlaters tussen mannen en vrouwen, dat in 2008 nog 3,9 procentpunten bedroeg, liep terug tot 3 procentpunten in 2016, waarbij vrouwen minder vaak voortijdig stopten met school dan mannen. Bron: Eurostat. Periode: 2016 en veranderingen op jaarbasis ten opzichte van 2015. Opmerking: De assen zijn gecentreerd op het ongewogen EU-gemiddelde. De legenda is opgenomen in de bijlage. Bron: Eurostat (arbeidskrachtenenquête). Online gegevenscode: edat_lfse_14. De daling op lange termijn van het aantal voortijdige schoolverlaters in Europa is een positieve trend die grotendeels het gevolg is van de structurele hervormingen van de onderwijs- en opleidingsstelsels en van gerichte beleidsmaatregelen. In de nasleep van de crisis heeft dit echter mogelijk deels te maken met het feit dat jongeren in landen waar een hoge werkloosheid heerst, nog steeds moeilijk toegang tot de arbeidsmarkt krijgen en dus besluiten langer onderwijs te blijven volgen. Daarnaast hangt voortijdig schoolverlaten sterk samen met een maatschappelijk benadeelde positie en een laag opleidingsniveau van de ouders. Onder leerlingen met een migrantenachtergrond, met name degenen die in het buitenland geboren zijn, is het percentage voortijdige schoolverlaters hoger. Ook leerlingen met een handicap bevinden zich in een nadeligere positie, met een verschil van 10,3 procentpunten in 2015 in vergelijking met leerlingen zonder handicap. Een belangrijke indicator van de kwaliteit van de initiële onderwijs- en opleidingsstelsels zijn de basisvaardigheden van leerlingen op het gebied van lezen, wiskunde en wetenschappen. Volgens de PISA-enquête (Programme for International Student Assessment) van de OESO uit 2015 – die de verworven basiscompetenties in het basis- en lager secundair onderwijs meet – presteerde 19,7 % van de Europese leerlingen op de leeftijd van 15 jaar zwak in lezen, 22,2 % in wiskunde en 20,6 % in wetenschappen. In vergelijking met de vorige enquête uit 2012 zijn de prestaties op alle gebieden in de EU en in de meeste EU-landen gemiddeld verslechterd, hoewel er nog steeds grote verschillen zijn tussen de lidstaten wat de verwerving van basisvaardigheden betreft. Dit betekent dat de EU-landen verder verwijderd raken van het doel om het aantal leerlingen dat zwak presteert in lezen, wiskunde en wetenschappen tegen 2020 onder 15 % te brengen. Een sociaal-economisch zwak milieu is de belangrijkste factor die samenhangt met zwakke leerprestaties. Ook is er overlapping tussen zwak presterende leerlingen en leerlingen met speciale onderwijsbehoeften en/of met een migrantenachtergrond. Het gemiddelde aandeel leerlingen die slecht presteren in wetenschappen in het onderste sociaal-economische kwartiel van de leerlingenpopulatie uit het PISA-onderzoek van 2015, bedraagt in de EU ongeveer 34 %, 26 procentpunten meer dan in het bovenste sociaal-economische kwartiel (figuur 15). In lidstaten waar een aanzienlijk deel van de leerlingen een migrantenachtergrond heeft, is het aandeel leerlingen die zwak presteren in basisvaardigheden meestal hoger dan gemiddeld en is er een sterke correlatie tussen de prestaties van leerlingen en hun sociaal-economische status. Daar komt bij dat, zoals al aangegeven in het gezamenlijke verslag over de werkgelegenheid van 2017, de recente toename van de migratie naar de EU duidelijk heeft gemaakt dat de onderwijs- en opleidingsstelsels een belangrijke rol spelen om de vele duizenden jonge nieuwkomers te helpen hun volledige potentieel te ontwikkelen en hun integratie in de Europese samenleving te bevorderen.

Bron: Europese Commissie (2016), PISA 2015: EU performance and initial conclusions regarding education policies in Europe. Het EU-percentage afgestudeerden van het hoger onderwijs in de leeftijd van 30-34 jaar is al meer dan tien jaar gestaag en zichtbaar aan het stijgen. Het ligt momenteel op 39,1 %, met alleen al in het afgelopen jaar een stijging van 0,4 procentpunt. Achttien lidstaten hebben percentages die hoger liggen dan de kerndoelstelling van Europa 2020 van 40 %. Sinds 2008 is het gemiddelde percentage afgestudeerden van het tertiair onderwijs in de EU met 8 procentpunten gestegen (figuur 16). Ondanks de forse vooruitgang die de afgelopen jaren is geboekt, bedraagt het percentage in de lidstaten die achterlopen nog steeds ongeveer de helft van dat van de koplopers. Er bestaan forse verschillen tussen de geslachten wat het percentage met tertiair onderwijs betreft: vrouwen presteren in alle lidstaten behalve Duitsland beter dan mannen, en gemiddeld is er een verschil van bijna 10 procentpunten tussen mannen en vrouwen die het tertiair onderwijs hebben afgerond. De achtergrond van de ouders heeft nog steeds invloed op het aantal afgestudeerden van het tertiair onderwijs: het percentage afgestudeerden van het tertiair onderwijs ligt onder mensen die in het buitenland zijn geboren ongeveer 5 procentpunten lager, hoewel het tegenovergestelde te zien is in Denemarken, Ierland, Luxemburg, Letland en het Verenigd Koninkrijk. Bovendien ondervinden de jongeren die midden in of aan het einde van hun schoolplichtige leeftijd zijn gemigreerd, meer problemen dan degenen die op jongere leeftijd zijn gemigreerd, en zij hebben niet-traditionele leertrajecten nodig om toegang te krijgen tot het hoger onderwijs, waarin de vaardigheden die zij mogelijk buiten het traditionele hoger secundair onderwijs hebben opgedaan, worden erkend. Ook onder mensen met een handicap ligt het percentage afgestudeerden van het hoger onderwijs steevast lager, met een verschil van 13,6 procentpunten in 2015. Bron: Eurostat (arbeidskrachtenenquête). Online gegevenscode edat_lfse_03. De relevantie van het onderwijs voor de arbeidsmarkt is van cruciaal belang om jongeren in staat te stellen een baan te vinden en daadwerkelijk bij te dragen aan de economische groei. In de EU bedraagt de arbeidsparticipatie van pas afgestudeerden van het hoger onderwijs gemiddeld 82,8 %, terwijl die voor mensen met een diploma hoger secundair onderwijs 72,6 % bedraagt (75 % voor degenen die een beroepsgericht traject hebben gevolgd). Het verschil is groter in lidstaten waar de algehele jeugdwerkloosheid lager ligt. Het verschil in arbeidsparticipatie en/of werkloosheidspercentage tussen de verschillende vaardigheidsniveaus duidt op een mismatch in vaardigheden: als vraag en aanbod op de arbeidsmarkt op vergelijkbare wijze op elkaar afgestemd waren, zou de arbeidsparticipatie in de verschillende vaardigheidsgroepen namelijk gelijk zijn. In 2016 werd de hoogste spreiding van arbeidsparticipatie naar opleidingsniveau (minder dan hoger secundair, hoger secundair en postsecundair, en tertiair onderwijs) vastgesteld in Bulgarije, Tsjechië, Kroatië, Litouwen, Polen, Slovenië en Slowakije. Ondanks de relatief goede arbeidsmarktresultaten van degenen die beroepsonderwijs en -opleiding hebben afgerond, is het aantal leerlingen dat zich inschrijft in initieel beroepsonderwijs en initiële beroepsopleiding in de EU sinds 2013 in de meeste landen gestaag gedaald. Het totale aantal leerlingen in het initieel beroepsonderwijs op het niveau van hoger secundair onderwijs in de EU is sinds 2013 met ongeveer 500 000 gedaald (4,7 %) tot 10,3 miljoen in 2015. Het Verenigd Koninkrijk registreerde de grootste afname van het aantal leerlingen in het initieel beroepsonderwijs in absolute cijfers – bijna 200 000. Tegelijkertijd is het aantal inschrijvingen in het algemeen onderwijs gelijkgebleven. Het aandeel leerlingen in het beroepsonderwijs in het totale aantal leerlingen dat is ingeschreven op hoger secundair niveau, is gedaald van 48,9 % in 2013 tot 47,3 % in 2015. Leerlingen in het beroepsonderwijs die na het behalen van hun diploma van het hoger secundair onderwijs meteen gaan werken, hebben in de meeste landen een relatief hoge arbeidsparticipatie. Dat is te zien in landen met goed functionerende stelsels voor beroepsonderwijs en -opleiding – waaronder stelsels die het makkelijk maken over te stappen en de overgang van school naar werk te maken – zoals Malta, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Nederland, Zweden, Oostenrijk en Denemarken (behalve voor afgestudeerden van beroepsonderwijs en -opleiding op het gebied van gezondheid en welzijn). In andere landen lijken afgestudeerden van beroepsonderwijs en -opleiding in sommige vakgebieden zwak te presteren (met name in bedrijfskunde, bestuurskunde en rechten), bijvoorbeeld in Hongarije, Litouwen, Slovenië, Polen, Frankrijk, Bulgarije en Roemenië. In Italië en Griekenland zijn er, binnen de in het algemeen niet erg goed presterende arbeidsmarkt, met name grote verschillen in arbeidsparticipatie afhankelijk van het vakgebied. Naast inzetbaarheid zijn salarisverwachtingen een belangrijke factor die een indicatie geven van de aantrekkelijkheid van verschillende onderwijstrajecten. Het verschil in beloning tussen degenen met een middelhoge beroepskwalificatie en degenen met een algemene middelhoge kwalificatie varieert van +60 % in Duitsland tot ongeveer 25 % in Tsjechië (al is dit een bijzonder geval aangezien de meerderheid van de afgestudeerden van beroepsonderwijs en -opleiding doorstromen naar het hoger onderwijs). In de EU als geheel verdienen jongeren met een beroepskwalificatie ongeveer 25 % meer dan die met een laag opleidingsniveau (ISCED 02), 17 % meer dan die met een middelhoge kwalificatie met een algemene oriëntatie, en 40 % minder dan jongeren met een hoog opleidingsniveau. Een van de belangrijkste kenmerken van de stelsels voor beroepsonderwijs en -opleiding die een soepele overgang naar en succes op de arbeidsmarkt bevorderen, is de integratie van leer-werktrajecten in programma’s voor beroepsonderwijs en -opleiding. Volgens de Onderwijs- en opleidingsmonitor 2016 waren in de EU in 2015 ongeveer 2,8 miljoen leerlingen ingeschreven in een programma waarin een leer-werktraject wordt gecombineerd met leren op school (waarbij minstens 25 % van de duur van het programma in een echte werkomgeving in een bedrijf wordt geleerd). Niettemin zijn programma’s met een leer-werktraject als substantieel element nog steeds beperkt beschikbaar in de meeste EU-landen en de situatie gaat niet vooruit. Tussen 2013 en 2015 waren er in de EU nauwelijks veranderingen in de prevalentie van de programma's waarin een leer-werktraject wordt gecombineerd met leren op school. In een aantal landen is het percentage van de leerlingen dat aan dergelijke programma’s deelneemt gedaald – bijvoorbeeld in het Verenigd Koninkrijk, Oostenrijk, Frankrijk, Luxemburg en Finland. Alleen in Slowakije en Hongarije werd een opmerkelijke verbetering waargenomen; in het laatste geval had dit mogelijk te maken met de verandering van de indeling van bepaalde programma’s op grond van de vraag of zij een voldoende hoeveelheid leren op de werkplek bevatten. Het percentage volwassenen dat deelneemt aan onderwijs in de EU is sinds 2013 weinig veranderd (figuur 17). In alle landen is de meeste volwasseneneducatie informeel van aard en meestal werkgerelateerd, en wordt deze aangeboden en gefinancierd door de werkgevers of de personen zelf. Deze opleidingen zijn vaak juist gericht op werknemers met de hoogste vaardigheidsniveaus en het best presteren in de meest complexe functies, terwijl voor de rest van de werknemers de kansen om opleiding te volgen vaak veel beperkter zijn. Het feit dat de meeste leervormen een informeel karakter hebben, impliceert ook dat het leren vaak slechts van korte duur is en gericht op het ontwikkelen van bedrijfsspecifieke vaardigheden. Dit leidt tot een situatie waarin volwasseneneducatie volwassenen vaak niet helpt vaardigheden te ontwikkelen die ook in andere bedrijven kunnen worden ingezet, waaronder de basisvaardigheden – lezen, schrijven, rekenen of ICT.

Bron: Eurostat, EU-LFS (speciaal extract, 2016). Opmerking: De indicator geeft de deelname aan formele en niet-formele onderwijs- en opleidingsactiviteiten weer (in de laatste vier weken) in de leeftijdsgroep van 25 tot 64 jaar. De gegevenscategorie "beide" staat voor het aandeel personen die gedurende de referentieperiode van vier weken hebben deelgenomen aan zowel formele als niet-formele leeractiviteiten. De gegevens van HR, HU en LV voor die landen die deelnemen aan "beide" leervormen zijn onbetrouwbaar en in CY, LT, SK, BG en RO zijn er geen beschikbaar. Het niveau van de digitale vaardigheden neemt toe, maar slechts zeer langzaam, waarbij delen van de bevolking niet in staat zijn te profiteren van de digitale transformatie. Dit heeft een effect op de innovatie en productiviteit en uiteindelijk ook op de groei. In 2016 beschikte 44 % van de EU-bevolking in de leeftijd van 1674 jaar niet over elementaire digitale vaardigheden om tegemoet te komen aan de huidige behoeften, terwijl 19 % er helemaal geen had (in 2015 bedroegen de cijfers respectievelijk 45 % en 21 %). Er zijn aanzienlijke verschillen tussen de lidstaten: in tien lidstaten (Portugal, Polen, Slovenië, Kroatië, Litouwen, Italië, Griekenland, Cyprus, Bulgarije en Roemenië) bezat minstens een kwart van de bevolking in 2016 geen digitale vaardigheden. Het niveau is bijzonder laag in Bulgarije en Roemenië ("kritieke situaties"), terwijl het in Finland, Nederland, Denemarken en Luxemburg ("beste presteerders") veel hoger dan gemiddeld ligt. Er zijn aanwijzingen dat er sprake is van verschillen binnen de EU wat deze indicator betreft – aangezien het niveau van digitale vaardigheden naar verhouding gemiddeld sneller vooruitgaat in de best presterende landen. Bron: Eurostat. Periode: 2016 en veranderingen op jaarbasis ten opzichte van 2015. Opmerking: de assen zijn gecentreerd op het ongewogen EU-gemiddelde. De legenda is opgenomen in de bijlage. De arbeidsmarktsituatie van jongeren blijft verbeteren naarmate de economie aantrekt. In de EU is de jeugdwerkloosheid met 5 procentpunten gedaald van een piek van 23,7 % in 2013 tot 18,7 % in 2016, om in KW22017 omlaag te duiken tot 17 %. Dit is echter nog altijd 1,4 procentpunten hoger dan in KW22008. De spreiding van de jeugdwerkloosheid is hoog – sommige lidstaten registreren niveaus van bijna of boven 40 % (Italië, Spanje, Griekenland) – maar neemt in de loop van de tijd af (zie figuur 19). Onder jonge vrouwen ligt de werkloosheid lager dan onder mannen (17,9 % tegenover 19,4 % in 2016). Dit kan samenhangen met een beter opleidingsniveau, maar ook met de lagere arbeidsparticipatie. Ondanks de betere vooruitzichten op de arbeidsmarkt zijn jongeren vaak werkzaam in atypische vormen van arbeid, zoals tijdelijk werk, onvrijwillig deeltijdwerk en lager betaalde banen (in 2016 werkte 43,8 % van de werkende jongeren – in Slovenië, Spanje en Polen meer dan 70 %– op basis van een tijdelijk contract, tegenover 13,1 % van de werknemers van 2549 jaar); zoals vermeld in punt 3.4, worden deze contracten niet altijd omgezet in stabielere arbeidsvormen. Bron: Eurostat, arbeidskrachtenenquête. Naast werkende of werkzoekende jongeren is een aanzienlijk deel van de jongeren van 1524 jaar in de EU economisch niet actief. In totaal waren er in 2016 in de EU meer dan 6 miljoen mensen tussen 15 en 24 jaar die geen werk hadden en geen onderwijs of opleiding volgden (NEET's). Dit stemt overeen met 11,5 % van de bevolking in die leeftijdscategorie, wat minder is dan de piek van 13,2 % in 2012, maar nog steeds boven het niveau van 2008 (10,9 %). Deze daling was hoofdzakelijk het gevolg van werkloze NEET's die werk hebben gevonden. Zoals te zien in figuur 20, worden nog steeds percentages NEET's van boven 15 % geregistreerd in verscheidene landen (Bulgarije, Roemenië, Kroatië, Cyprus en Griekenland, alle aangeduid als "kritieke situatie") en Italië, waar het niveau in 2016 met 1,5 procentpunten daalde ("zwak, maar gaat vooruit"). Nederland, Luxemburg, Denemarken en Zweden zijn op hun beurt de "beste presteerders". Het aantal NEET's neemt toe in Duitsland, Oostenrijk, Litouwen, Letland en, wat vooral zorgwekkend is, in Cyprus (dat al een hoog percentage had). Snelle dalingen zijn te zien in België, Malta, Estland en Slovenië. De negatieve helling van de regressielijn in verband met veranderingen op jaarbasis duidt erop dat de convergentie tussen de lidstaten zich voortzet. In de EU