Advies over de betrekkingen tussen de Europese Unie en Rusland, Oekraïne en Wit-Rusland

(95/C 102/11)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 29 april 1993 besloten overeenkomstig artikel 23 (derde alinea) van zijn Reglement van Orde een advies op te stellen over de betrekkingen tussen de Europese Unie en Rusland, Oekraïne en Wit-Rusland.

De Afdeling voor externe betrekkingen, handels- en ontwikkelingsbeleid, die met de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 13 januari 1995 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Petersen.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 322e Zitting (vergadering van 26 januari 1995) het volgende advies uitgebracht, dat met meerderheid van stemmen bij 3 onthoudingen is goedgekeurd.

Tsjetsjenië : gevechten onmiddellijk stopzetten

Met grote verontrusting volgt het Comité de bloedige strijd in Tsjetsjenië, waar de mensenrechten op grote schaal worden geschonden en de bevolking onnoemelijk leed wordt berokkend. Het Comité dringt er bij de EU-instanties op aan de nodige stappen te ondernemen om Rusland ertoe te bewegen een einde te maken aan het zinloze bloedvergieten en onmiddellijk een politieke oplossing uit te werken. De Europese Unie dient Rusland duidelijk te maken dat het politieke hervormingsproces in de Russische Federatie zich nog op de "testbank" bevindt en dat Rusland steeds meer het risico loopt zichzelf ernstige schade te berokkenen, ook op economisch gebied. Onze gemeenschappelijke doelstellingen - als vastgelegd in het CVSE-document van Helsinki van 1992 - zijn : eerbiediging van de mensenrechten en de fundamentele vrijheden (incl. de rechten van nationale minderheden) en toepassing van de beginselen van de democratie en de rechtsstaat. De eerbiediging van deze - onvervreemdbare - rechten en vrijheden vormt de basis voor medewerking en samenwerking in het kader van het CVSE-proces en is een conditio sine qua non voor de verdere ontwikkeling van onze samenlevingen. Wat is echter het nut van de plechtig geproclameerde CVSE-beginselen en -doelstellingen als sommige CVSE-staten deze ongestraft kunnen negeren ?

Het Comité heeft steeds gepleit voor een intensieve politieke dialoog met de democratieën in Midden- en Oost-Europa. Het heeft zich eensgezind achter het toenaderingsproces tussen de EG en de Midden- en Oosteuropese landen geschaard en er met klem op aangedrongen dat deze landen in een "paneuropese economische ruimte" worden geïntegreerd. Het heeft met de grootste voldoening vastgesteld dat de EG en haar oostelijke partners de politieke en economische vrijheden als de "grondslag" van hun partnerschap bestempelen, dat zij een gezamenlijke inspanning willen leveren om deze vrijheden te consolideren en dat zij eerbiediging van de democratische beginselen en van de mensenrechten als richtsnoer voor hun binnen- en buitenlands beleid en als wezenlijk bestanddeel van hun partnerschap beschouwen. De EG en haar lid-staten dienen Rusland duidelijk te maken dat zij deze passages van de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst werkelijk au sérieux nemen en daarom het interim-handelsakkoord nog niet ten uitvoer wensen te leggen.

Bovendien zouden de lid-staten de overeenkomst pas mogen ratificeren wanneer Rusland de politieke en maatschappelijke hervormingen krachtdadiger aanpakt en wanneer het duidelijk is dat interne conflicten als dat met Tsjetsjenië voortaan niet met geweld maar langs politieke weg opgelost zullen worden.

Samenvatting

Gezien de omvang van dit advies worden de voornaamste conclusies en aanbevelingen van het Comité hier in het kort samengevat. Het advies gaat voornamelijk over de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten die de Europese Gemeenschap en haar lid-staten in het eerste halfjaar van 1994 met Rusland en Oekraïne hebben gesloten. Voor een beter begrip van de ingrijpende veranderingen die zich momenteel in de oostelijke partnerlanden voltrekken - en van de oorzaken die daaraan ten grondslag liggen - geeft het Comité eerst een overzicht van de gebeurtenissen die uiteindelijk tot de ineenstorting van de Sovjetunie hebben geleid. Vervolgens neemt het ook nog even de eerste politieke en economische hervormingen van de nieuwe onafhankelijke republieken onder de loep, omdat sommige passages van de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten moeten worden gezien tegen de achtergrond van het op gang gekomen hervormingsproces.

Het Comité juicht de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten in beginsel toe, maar is van oordeel dat de inhoud hiervan niet mag variëren naar gelang van de onderhandelingspositie van de betrokken republieken en dat, indien mogelijk, ook geen onderscheid mag worden gemaakt tussen de republieken in het Europese en die in het Aziatische deel van de vroegere Sovjetunie. Anders zou de economische ruimte van het GOS verder versnipperd raken, zou de toch al zorgwekkende desintegratie nog eens in een stroomversnelling komen en zou het onlangs ingestelde Economisch Comité van het GOS met ernstige problemen te kampen krijgen. De partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten zijn niet-preferentiële, gemengde en dus verplicht te ratificeren overeenkomsten. Zij houden het midden tussen de "klassieke" handels- en samenwerkingsovereenkomsten en de recente "Europa-overeenkomsten" en hebben tot doel een breed scala van politieke, economische en commerciële betrekkingen tussen de overeenkomstslui-tende partijen tot stand te brengen. De bilaterale besprekingen met Rusland zijn eind 1992 van start gegaan; kort daarop zijn ook die met Oekraïne begonnen.

Het Comité kan het alleen maar toejuichen dat partijen de politieke en economische vrijheden als "grondslag van het partnerschap" bestempelen en zich ertoe verbinden een gezamenlijke inspanning te leveren om deze vrijheden te consolideren. Het vindt het ook een goede zaak dat zij overtuigd zijn van het "allesoverheersende belang" van de beginselen van de rechtsstaat, de eerbiediging van de mensenrechten (met name de rechten van minderheden), de invoering van een meerpartijensysteem met vrije en democratische (geheime) verkiezingen en de liberalisering van de economie met het oog op de invoering van een markteconomie. Positief is ten slotte ook dat zij de voortzetting van de politieke en economische hervormingen in de oostelijke landen van essentieel belang achten om een echt partnerschap tot stand te kunnen brengen.

Terwijl Oekraïne nog steeds als staatshandelsland wordt aangemerkt, wordt Rusland als land met een economie in een overgangsfase aangeduid. Volgens het Comité is dit verschil in behandeling voornamelijk te wijten aan het feit dat Rusland een sterkere onderhandelingspartner was. Er is hier z.i. duidelijk sprake van een politiek compromis. Of Ruslands economie werkelijk in een verder gevorderd stadium verkeert zal de toekomst moeten uitwijzen. Een duidelijk minpunt van de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten is dat met geen woord wordt gerept over de naleving van de beginselen inzake sociale rechtvaardigheid. De onderhandelingspartners dienen terdege te beseffen dat het transformatieproces in de nieuwe onafhankelijke republieken met enorme sociale veranderingen gepaard gaat, die op den duur zelfs tot gevolg zouden kunnen hebben dat de bevolking de democratie en de markteconomie afwijst omdat zij de maatschappelijke en menselijke kosten te hoog vindt. Daarom dringt het Comité erop aan in de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten niet gewoonweg over de invoering van een "markteconomie" maar van een "sociale markteconomie" te spreken.

Het Comité is allesbehalve ingenomen met de passage over de algemene beginselen die aan de overeenkomst ten grondslag liggen. Partijen noemen weliswaar de eerbiediging van de democratische beginselen en van de mensenrechten als wezenlijk bestanddeel van de overeenkomst, maar het Comité vindt dit absoluut onvoldoende. Het betreurt vooral dat de EG er niet in is geslaagd de invoering en handhaving van markteconomische beginselen als wezenlijk element in de overeenkomst te laten opnemen, hoewel deze beginselen in het oorspronkelijke onderhandelingsmandaat wèl uitdrukkelijk worden genoemd. Het is van oordeel dat hiermee voor een verkeerd politiek signaal wordt gezorgd, wat voor de voorstanders van de invoering van een markteconomie bepaald niet bemoedigend is. Bovendien dringt het erop aan ook de bescherming van de sociale grondrechten en de rechten van minderheden als wezenlijke elementen in de overeenkomsten op te nemen.

Bijzonder belangrijk vindt het Comité de evolutieve clausule. Daarin wordt bepaald dat partijen de situatie in Rusland c.q. Oekraïne in 1998 gezamenlijk onder de loep zullen nemen om na te gaan of de economische voorwaarden voor het aanvatten van onderhandelingen over de totstandbrenging van een vrijhandelszone al zijn vervuld (b.v. fundamentele markteconomische structuren). Het Comité had liever gezien dat dit aspect van de overeenkomst nauwkeuriger zou zijn geformuleerd, niet in de laatste plaats omdat zulks het onderlinge vertrouwen zou bevorderen.

Eens te meer wordt in de overeenkomsten met geen woord gerept over de onontbeerlijke contacten tussen de sociaal-economische kringen. De EG-instanties dienen terdege te beseffen dat er geen sprake kan zijn van een "paneuropese economische ruimte" waarin voor de maatschappelijke groeperingen slechts een marginale rol is weggelegd. Het Comité stelt hun dan ook voor om bij de eerste herziening van de overeenkomst gezamenlijk na te gaan of de tijd rijp is om de contacten tussen het ESC en soortgelijke organen in de oostelijke partnerlanden te institutionaliseren in het kader van een gemengd raadgevend comité. In afwachting zou het Comité ermee moeten worden belast gezamenlijke bijeenkomsten te organiseren om de dialoog en de samenwerking tussen de sociaal-economische organisaties van beide zijden concreet gestalte te geven.

In het kader van hun handelsrelaties gaan partijen overeenkomstig artikel I van de GATT-overeenkomst elkaar algehele meestbegunstiging verlenen. Ook verbinden zij zich ertoe bij de invoer van goederen uit het grondgebied van de tegenpartij geen kwantitatieve beperkingen toe te passen (voor textiel, EGKS-produkten en kernmaterialen blijven evenwel specifieke regelingen gelden). De vrijwaringsclausule van de overeenkomst dient echter concreter te worden geformuleerd en zo spoedig mogelijk aan de nieuwe GATT-regels te worden aangepast. Dit geldt ook voor de anti-dumpingmaatregelen en de compenserende maatregelen. Het Comité betreurt dat de EG niet heeft geprobeerd met Rusland en Oekraïne overeenstemming te bereiken over een "stand still" op het vlak van het douanebeleid. Zolang deze beide landen niet tot de GATT/WTO zijn toegetreden, kunnen zij hun douanetarieven naar eigen goeddunken optrekken, alle voorafgaand overleg ten spijt.

Wat de arbeidsmarktproblematiek aangaat begrijpt het Comité niet waarom gezinsleden van legaal in de EG werkende Russische of Oekraïense werknemers de toegang tot de communautaire arbeidsmarkt wordt ontzegd. Wel ziet het in dat er hier in de komende jaren geen noemenswaardige behoefte aan arbeidskrachten uit derde landen te verwachten is, gezien de hoge werkloosheidscijfers en de uitermate beperkte speelruimte op middellange termijn. Het is dan ook van oordeel dat geen afspraken mogen worden gemaakt die door ingezetenen van derde landen zouden kunnen worden aangegrepen om, al was het maar om politieke redenen, aanspraak te maken op vrije toegang tot de communautaire arbeidsmarkt.

De regelingen voor de vestiging van ondernemingen - vooral op het vlak van de financiële dienstverlening - moeten volgens het Comité dringend worden bijgeschaafd. De afspraken met Rusland leveren de EG-banken in dat land vooralsnog duidelijke concurrentienadelen op, die zo snel mogelijk, en in ieder geval sneller dan tot dusverre was gepland, uit de weg dienen te worden geruimd.

Partijen verbinden zich ertoe in het kader van het goederen-, diensten- en personenverkeer courante betalingsverrichtingen in vrij convertibele valuta toe te staan. Het Comité juicht deze eerste initiatieven op het stuk van de liberalisering van het kapitaalverkeer toe en dringt erop aan de inspanningen op dit gebied nog op te voeren. Vestigingsplaats- en specialisatievoordelen van een vrij goederen- en dienstenverkeer kunnen immers alleen dan ten volle worden benut als ook het grensoverschrijdend verkeer van kapitaal volledig vrij is.

Een zwak punt van de overeenkomsten vormen de afspraken op het vlak van de mededinging. Deze zijn namelijk zo vaag geformuleerd en zo weinig bindend dat zij noch de overeenkomstsluitende partijen zelf noch de Europese ondernemingen enig houvast bieden. Wel vindt het Comité het een goede zaak dat de EG bereid is haar partners te helpen bij de uitwerking en tenuitvoerlegging van mededingingsregels wanneer zij daarom verzoeken.

Op het gebied van de bescherming van de intellectuele, industriële en commerciële eigendomsrechten willen Rusland en Oekraïne aan het eind van het vijfde jaar na de inwerkingtreding van de overeenkomst een beschermingsniveau bereiken dat "vergelijkbaar" is met dat in de EG. Het Comité had liever gezien dat in dit verband van een "gelijkwaardig" beschermingsniveau zou zijn gesproken. Het heeft ook bezwaar tegen de procedure voor het beslechten van geschillen over de juiste tenuitvoerlegging van de overeenkomst en de daarin opgesomde multilaterale overeenkomsten. De procedure is uitermate vaag omschreven, komt in feite neer op niet-bindend overleg en gaat lang niet zo ver als de geschillenprocedure in GATT-verband.

Rusland en Oekraïne gaan een inspanning leveren om hun wetgeving geleidelijk aan "in overeenstemming met die van de Gemeenschappen" te brengen. Het Comité vindt dit een goede zaak, maar is zich terdege bewust van de ernstige moeilijkheden die een dergelijke harmonisatie voor de oostelijke partners met zich meebrengt. Het is van oordeel dat in het kader van de Samenwerkingsraden werkgroepen zouden moeten worden ingesteld om na te gaan op welke terreinen de wetgevingen bij voorrang geharmoniseerd dienen te worden. Ten slotte betreurt het nog dat in de overeenkomsten geen concreet tijdschema voor de harmonisatie van de wetgevingen is opgenomen.

Partijen willen verder ook hun economische samenwerking stimuleren om hun economische banden in ieders belang te consolideren en nauwer aan te halen. Bijzonder positief is dat alle partijen ook het streven naar een harmonische sociale ontwikkeling van essentieel belang achten. Het Comité betwijfelt echter ten zeerste of samenwerking op zoveel los van elkaar staande terreinen wel een efficiënt middel is om de nagestreefde macro-economische doelstellingen te kunnen verwezenlijken. Bovendien mag niet worden vergeten dat het hier niet om slechts één of twee oostelijke partners gaat, maar dat ook de geassocieerde Middeneuropese landen, de Baltische staten en de overige onafhankelijke republieken van de voormalige Sovjetunie van de EG een vergelijkbare inspanning verwachten. Volgens het Comité hadden partijen er beter aan gedaan eerst een lijst van prioritaire samenwerkingsterreinen op te stellen. Tot die prioriteiten behoren z.i. ook het verbeteren van de infrastructuur, het moderniseren of stilleggen van kerncentrales en de bescherming van het milieu en de menselijke gezondheid.

Anders dan in de Europa-overeenkomsten is in de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst met Rusland ook een lijst van werkterreinen voor samenwerking ter voorkoming van illegale activiteiten opgenomen. Het Comité beschouwt dit als een uitermate belangrijk aspect van de overeenkomst en dringt er bij de EG-instanties en de lid-staten op aan de voorgenomen samenwerking en "nauwe cooerdinatie" met Rusland spoedig in praktijk te brengen en onverwijld de nodige technische en administratieve bijstand te verlenen.

Ten slotte vindt het Comité het positief dat de EG Rusland en Oekraïne in het kader van haar TACIS-programma technische bijstand in de vorm van subsidies gaat verlenen. Ter wille van de efficiëntie willen partijen deze steun nauw cooerdineren met die uit andere financieringsbronnen. Het Comité staat daar volledig achter en neemt aan dat hierbij wordt gedoeld op alle vormen van financiële steun waarmee het Westen de oostelijke landen helpt het economische transformatieproces tot een goed einde te brengen. Het pleit ook voor maatregelen om de omvangrijke kapitaalvlucht in die landen tegen te gaan en het aandeel van binnenlands kapitaal in de produktieve investeringen te vergroten. Dit heeft echter alleen kans van slagen als een consistent macro-economisch stabiliseringsbeleid wordt gevoerd en tegelijkertijd voor een doelmatig en betrouwbaar juridisch en administratief kader wordt gezorgd.

1. De ineenstorting van de Sovjetunie en het ontstaan van onafhankelijke republieken

1.1. Aan het einde van de jaren '70 begon in de Sovjetunie de roep om betere levensomstandigheden zo sterk toe te nemen dat de economie steeds minder in de groeiende behoeften van de bevolking kon voorzien. De staatsplanners pakten weliswaar ieder jaar uit met ambitieuze macro-economische doelstellingen, maar in de praktijk werden er maar weinig concrete resultaten geboekt, zodat de achterstand ten opzichte van de westerse industrielanden steeds groter werd. De kloof tussen de behoeften van de bevolking en de concrete resultaten van de Sovjeteconomie werd op den duur zo groot dat een crisis niet langer kon uitblijven. Binnen de communistische partij was dit probleem al onder het Brezjnev-regime uitvoerig aan de orde gekomen, maar de schuchtere hervormingspogingen in de jaren '60 en '70 waren gedoemd te mislukken omdat men niet wilde tornen aan de fundamenten van het bestaande planningssysteem en omdat men de voorgenomen economische hervormingen niet gepaard wilde laten gaan met politieke hervormingen. Met de verkiezing van Gorbatsjov tot secretaris-generaal van de CPSU in maart 1985 kreeg het hervormingsproces binnen de partij een nieuwe impuls. Tijdens het 27e Congres van de CPSU (februari 1986) verklaarde Gorbatsjov onomwonden dat partij en staat constant achter de feiten aanholden en dat inertie, bureaucratisering, totaal verouderde bevelsstructuren en gebrek aan inzet veel schade hadden aangericht (). In het licht van deze "harde" analyse pleitte hij in juni 1987 tijdens de Plenaire Vergadering van het Centraal Comité van de CPSU voor radicale economische hervormingen en een ingrijpende herstructurering van het economisch bestel, m.a.w. voor "perestrojka". "Perestrojka betekent het overwinnen van het proces van stagnatie, het afbreken van het remmende mechanisme, het scheppen van een betrouwbaar en doelmatig mechanisme om de sociale en economische vooruitgang te versnellen en deze een grotere dynamiek te geven", aldus Gorbatsjov ().

1.2. In dit perestrojka-proces, dat tot doel had het bureaucratisch-dictatoriale sovjetsysteem via hervormingen "levendiger, opener, flexibeler en efficiënter" te maken, speelde de CPSU een beslissende rol. Vanaf het begin was het duidelijk dat een groot deel van de leden van het Centraal Comité de hervormingsplannen van Gorbatsjov niet steunde. Het hervormingsproces kwam op alle niveaus en in alle segmenten van de samenleving in botsing met het autoritaire sovjetsysteem. Daarom riep Gorbatsjov in juni 1988 de 19e Conferentie van de CPSU bijeen, die een nieuw parlement, versterking van de presidentiële macht, invoering van een markteconomie en grotere economische zelfstandigheid van de deelrepublieken eiste. Ook deze eisen stuitten op aanzienlijke weerstand doordat vele kringen zich in hun belangen bedreigd voelden : de partijnomenklatoera, het gehele staatsapparaat (van de centrale bestuursorganen tot de plaatselijke besturen), het militair-industriële complex en niet het minst een groot deel van de bevolking zelf, die haar enige ideologische en politieke houvast dreigde te verliezen.

1.3. Zonder brede maatschappelijke ondersteuning viel tegen de vastgeroeste structuren en oude denkpatronen niet op te boksen en kon van de geplande hervormingen niets terecht komen. Er moest absoluut meer openheid ("glasnost") komen : problemen en tekortkomingen dienden openlijk te worden besproken en aangepakt. Een volgende stap was de grondwetswijziging en de instelling van het Congres van Volksafgevaardigden als grondwetgevende vergadering (maart 1989). De verkiezingen voor het Congres van Volksafgevaardigden konden weliswaar nog niet als vrije verkiezingen in de westerse betekenis worden beschouwd, maar zij vormden niettemin een belangrijke stap op de weg naar democratie en waren niet te vergelijken met de "verkiezingen" die tot dan toe in de Sovjetunie hadden plaatsgehad. Vele afgevaardigden van het Congres van Volksafgevaardigden waren echter leden of voormalige leden van de communistische partij, zodat de communisten ook na de verkiezingen nog steeds de sterkste politieke groepering vormden. Toch betekenden deze verkiezingen het einde van het politieke monopolie van de CPSU. Bovendien werden maatregelen genomen om de macht van het partij-apparaat te beknotten, zonder evenwel de "leidende rol" van de partij ter discussie te stellen. De CPSU verloor haar directe invloed op en controle over de economie, de betrokken partij-organen werden op alle niveaus opgedoekt en de privileges van de nomenklatoera werden grotendeels afgeschaft. Om als politieke klasse te kunnen overleven, moesten de partijfunctionarissen een radicale zwenking maken : terwijl zij tot voor kort nog als vazallen van Moskou optraden, moesten zij zich voortaan kritisch tegenover Moskou opstellen en zich als pleitbezorger voor hun eigen regio opwerpen. Als gevolg van deze ontwikkelingen, die nog in de hand werden gewerkt door de toenemende distributieproblemen, begonnen in de diverse republieken en regio's separatistische tendensen de kop op te steken, die later ook nationalistische trekken zouden gaan vertonen.

1.4. In de tweede helft van 1989 begon het er steeds meer op te lijken dat de dagen van het socialistische systeem geteld waren. Vanaf augustus 1989 stortten de communistische regimes in Midden- en Oost-Europa ineen, nadat Gorbatsjov zijn directe steun had stopgezet. In maart 1990 kondigde Litouwen als eerste sovjetrepubliek de onafhankelijkheid af. In steeds meer deelrepublieken werden parlementsverkiezingen gehouden. Toen Jeltsin tot voorzitter van het Parlement van de Russische Federatie werd gekozen en ook deze republiek de onafhankelijkheid uitriep, kwam de strijd om de instandhouding c.q. ontbinding van de Sovjetunie in een nieuwe fase. Door de onafhankelijkheid van Rusland was de Sovjetunie nog slechts een fractie van wat zij vroeger was. Ook de andere republieken kondigden in de loop van de tweede helft van 1990 hun onafhankelijkheid af. Om het voortbestaan van de Sovjetunie te verzekeren - een doelstelling die vooral door economische motieven was ingegeven - stelde Gorbatsjov voor een Unie van Soevereine Staten op te richten. In maart 1991 werd het ontwerp-Unieverdrag in een referendum goedgekeurd. De voor 20 augustus 1991 geplande ondertekening ging als gevolg van de coup van 19 augustus evenwel niet door. Begin september 1991 benoemde het sovjetparlement een interimregering voor de overgang naar een Unie van Soevereine Staten. Enkele dagen later verklaarde Oekraïne dat het hieraan niet wilde deelnemen. Op 16 november 1991 vaardigde Jeltsin, die medio juni 1991 tot president van de Russische Federatie was gekozen, tien decreten uit waarbij Rusland een aantal functies van de toenmalige Sovjetunie overnam.

1.5. Ondanks de afgelegde verklaringen en zonder inspraak van hun parlement richtten de presidenten van Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne enkele dagen later, op 8 december 1991, in het "Belovesha-woud" een bond van onafhankelijke staten op. In de desbetreffende overeenkomst verklaarden zij dat de wetten van de Sovjetunie niet langer van kracht waren. Tevens vestigden zij er de aandacht op dat Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne in 1922 de aanzet hadden gegeven tot de oprichting van de Sovjetunie en bijgevolg ook het recht hadden de Sovjetunie weer op te heffen. Op 21 december 1991 vonden in Alma Ata de ondertekening van een document getiteld "Over het einde van de Sovjetunie" en de oprichting van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS) plaats. Alle voormalige sovjetrepublieken, met uitzondering van de Baltische staten en Georgië, waren daarbij betrokken. Volgens de verklaring betreffende de oprichting van het GOS willen de GOS-landen op voet van gelijkheid met elkaar samenwerken en is het GOS "noch een staat noch een supranationale constructie".

2. Het hervormingsproces in Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne

2.1.

Rusland

2.1.1. Bij het uiteenvallen van de Sovjetunie erfden Rusland en de andere voormalige sovjetrepublieken de politieke structuren van het communistische samenlevingsmodel. De Opperste Sovjet van Rusland was nog ten tijde van de voormalige Sovjetunie gekozen. De scheidslijn tussen meerderheid en oppositie was niet erg duidelijk en het stemgedrag wisselde nogal eens naar gelang van het onderwerp. De afgevaardigden bleken niet zozeer de belangen van bepaalde maatschappelijke geledingen als wel die van bepaalde regio's te behartigen. Naarmate de hervormingsplannen concreter werden, namen de meningsverschillen tussen de president en de Opperste Sovjet toe. Het ging daarbij helemaal niet om meningsverschillen tussen een hervormingsgezinde president en een conservatief parlement (hoewel in het parlement ook heel wat tegenstanders van de hervormingen zitting hadden), maar in de eerste plaats om tegengestelde opvattingen over de manier waarop de hervormingen moesten worden doorgevoerd. Het aantal twistpunten was legio. Moesten de hervormingen snel, en zonder rekening te houden met de sociale gevolgen ervan, worden doorgevoerd ? Of moest de overgang naar een markteconomie geleidelijk aan, en met de nodige sociale begeleidende maatregelen, zijn beslag krijgen ? Moest een buitenlands marktmodel worden overgenomen of moest een Russische variante daarop ontwikkeld worden ? Conflicten in verband met de "verdeling" van voormalig staatsbezit maakten de zaak alleen nog maar erger. Belangengroepen en individuele afgevaardigden raakten verwikkeld in een nog nooit eerder vertoond conflict om delen van het te privatiseren staatsbezit, die vaak beneden hun waarde werden verkocht of in sommige gevallen (onroerende goederen, bedrijfsgebouwen, woningen en grond) zelfs gratis van de hand werden gedaan. Op die manier ontstonden er conflicten tussen vertegenwoordigers van de grote staatsbedrijven, de nieuwe particuliere ondernemers, de boeren en de bevolking. Een erg delicaat punt was wie allemaal een deel van de "koek" zou mogen krijgen en wie het kind van de rekening zou zijn. Door de ontbinding van het oude parlement op 21 september 1993 kwam er een einde aan dit gehakketak om de verdeling van de "koek", maar was het helaas ook niet meer mogelijk een bevredigende oplossing te vinden voor de cruciale problemen die tot het conflict hadden geleid.

2.1.2. De verkiezingen van 12 december 1993 voor de Staatsdoema (Volksvertegenwoordiging) en de uit vertegenwoordigers van republieken en regio's bestaande Federatieraad (Senaat) waren de eerste meerpartijenverkiezingen in Rusland. De uitslag van deze parlementsverkiezingen moet als een rechtstreeks gevolg van het hervormingsbeleid van Jeltsin worden beschouwd. Uit de opkomst en de uitslag bleek dat een groot deel van de bevolking zich niet met het gevolgde beleid kon verenigen. Deze afwijzende houding liet zich vooral verklaren door het feit dat de bevolking al een hoge prijs had moeten betalen terwijl er nog steeds geen noemenswaardige verbeteringen te bespeuren vielen. Verder bleek uit de verkiezingsresultaten ook dat de samenstelling van het op 21 september 1993 ontbonden parlement een trouwe afspiegeling vormde van hetgeen onder de bevolking en in politieke kringen in Rusland leefde. De verkiezingsuitslag kwam dan ook niet als een verrassing en er is geen reden om aan te nemen dat de samenstelling van het nieuwe - democratisch gekozen - parlement tot minder conflicten zal leiden dan die van het ontbonden parlement. Of en in hoeverre de conflicten weer zullen oplaaien, zal afhangen van de manier waarop de hervormingen zullen worden voortgezet. Daarbij dient men ook te bedenken dat de president bij de verdere uitvoering van zijn hervormingsbeleid ook rekening dient te houden met het standpunt van het Russische leger, dat hem in oktober 1993 heeft geholpen door op bloedige wijze een einde te maken aan de staatsgreep. Hij blijkt steeds meer te steunen op de "sterke ministeries", het leger en het veiligheidsapparaat. Wat de gevolgen daarvan voor de ontwikkeling van de democratie en het parlementair bestel zullen zijn, kan vooralsnog niet precies worden ingeschat. Momenteel lijkt het er echter op dat president en parlement een "modus vivendi" hebben weten te bereiken. Van een bewust uitgelokte confrontatie vanwege het parlement is tot nu toe in ieder geval geen sprake geweest. Het parlement beseft kennelijk dat aan structurele hervormingen niet te ontkomen valt. De president van zijn kant heeft blijkbaar weinig vertrouwen in het parlement en de bestaande instellingen, want met de regelmaat van de klok worden er nieuwe organen ingesteld, zoals de "Presidentiële Maatschappelijke Kamer" en de in het "Verdrag over de burgervrede" genoemde cooerdinatiecommissie.

2.1.3. Sinds de verkiezingen ziet de verdeling van de 450 zetels in de Staatsdoema er als volgt uit : nauwelijks een kwart gaat naar de democratisch gezinde hervormingspartijen, ongeveer een derde gaat naar de conservatieve en antidemocratische partijen en eveneens ongeveer een derde gaat naar de onafhankelijken en de kleinere partijen. Twee grote blokken spelen een toonaangevende rol, nl. het hervormingsgezinde blok "Ruslands Keuze" (65 zetels) en de Liberaal-Democratische Partij van de rechtse extremist Zjirinovski (de op één na sterkste fractie, die goed is voor 64 zetels). Over de onderlinge verhoudingen tussen de diverse partijen en blokken is er geen duidelijkheid en ook de precieze plaats van de onafhankelijke kandidaten in het politieke spectrum is in vele gevallen onduidelijk, wat bijgevolg tot verkeerde gevolgtrekkingen kan leiden. Bovendien zijn verkiezingscoalities vaak maar een kort leven beschoren. Moeilijk in te schatten is verder de toekomstige houding van de 178 afgevaardigden van de Federatieraad, die bestaat uit twee vertegenwoordigers van elk van de "subjecten van de Federatie" (republieken en regio's). Een groot deel van deze gedeputeerden maakte reeds deel uit van de Opperste Sovjet.

2.1.4. Tegelijk met de parlementsverkiezingen is ook een referendum over een nieuwe grondwet gehouden, waarbij meer dan 50 % van de kiesgerechtigden hun stem uitbrachten en meer dan 50 % van de kiezers zich vóór de nieuwe grondwet uitspraken. Daarmee werd de door Jeltsin voorgestelde grondwet formeel goedgekeurd en kwam er een einde aan de langdurige strijd om de nieuwe grondwet en de rechten van de president. Wel zij erop gewezen dat 19 van de 89 "subjecten van de Federatie" (9 republieken en 10 regio's) zich tegen de voorgestelde grondwet uitspraken. De nieuwe grondwet is volledig op de president toegesneden. Zij geeft hem het recht om over alle belangrijke aangelegenheden beslissingen te nemen en zo nodig het parlement daarbij links te laten liggen. Gezien de samenstelling van het democratisch gekozen nieuwe parlement en de nog niet opgeloste economische problemen is het bepaald niet denkbeeldig dat een dergelijke situatie zich ooit eens voordoet. De dominerende positie van de president blijkt ook uit het feit dat hij een doorslaggevende rol speelt bij de samenstelling van de regering. Hij benoemt zelf de ministers en, zij het met instemming van de Doema, de minister-president. Hij beslist over het aftreden van de regering en het ontslag van ministers. Hij kan zijn stempel drukken op het binnenlands èn het buitenlands beleid. Hij heeft het recht het parlement te ontbinden, terwijl hijzelf alleen bij hoogverraad door een beslissing van beide kamers van het parlement en van het Constitutioneel Hof uit zijn ambt kan worden ontzet. De nieuwe grondwet heeft de machtsstrijd dus beslecht in het voordeel van de centrale overheid. Zij maakt een einde aan het langs elkaar heen werken van de wetgevende en uitvoerende organen op de verschillende bestuursniveaus en roept een duidelijke machtsstructuur in het leven. Zo maakt zij geen onderscheid meer tussen de diverse "subjecten van de Federatie" (republieken en regio's) en tussen de rechten en bevoegdheden hiervan. In hoeverre zij echter in praktijk zal kunnen worden gebracht, zal in belangrijke mate van deze "subjecten van de Federatie" afhangen. De nieuwe grondwet is dus duidelijk gericht op een versterking van de presidentiële macht. Dit zou weleens nadelig kunnen uitpakken als Jeltsin zou terugtreden en een vertegenwoordiger van uiterst rechts of van de nationalisten president zou worden.

2.1.5. Ten tijde van de Sovjetunie werden de sovjetwetten in de Russische Federatie systematisch door Russische wetten vervangen. Sinds 1991 zijn tal van nieuwe wetten en decreten uitgevaardigd, die een snelle hervorming van het economisch bestel mogelijk moesten maken (wetten op de ondernemingen, de privatisering van overheidsbedrijven, de mededinging en de beteugeling van monopolies op de goederenmarkten, het bankwezen, de goederenbeurzen en de beurshandel). Daarnaast hebben nog vele presidentiële decreten en besluiten van de Opperste Sovjet, van de ministerraad en van andere organen op federaal niveau het licht gezien. Er kleeft echter een principieel bezwaar aan deze gang van zaken : decreten, die op korte termijn gewijzigd of weer ingetrokken kunnen worden, beperken de rechtszekerheid en leiden tot onzekerheid omtrent de afloop van het hervormingsproces. Bovendien wordt nog steeds voornamelijk gewerkt met wetten die slechts bepaalde onderdelen van het economisch leven regelen en voor specifieke doelgroepen of beroepen bedoeld zijn, in plaats van eerst de grondbeginselen van een sociale markteconomie vast te leggen en een adequaat macro-economisch kader in het leven te roepen.

2.1.6. Tegen deze achtergrond bezien is het niet te verwonderen dat het hervormingsbeleid als niet-consequent en weinig systematisch wordt bestempeld. Er zijn talloze programma's en voorstellen voor hervormingen, maar deze geven alleen het standpunt van de respectieve auteurs en groepen weer en vormen geen bruikbare basis voor het te voeren economisch beleid. De regering heeft haar standpunten en opvattingen in tal van afzonderlijke plannen of regeringsverordeningen duidelijk gemaakt, maar van een evenwichtig hervormingsprogramma is er geen sprake. Zelfs aan de vooravond van de parlementsverkiezingen van december 1993 kwamen de president en de regering nog met allerlei verkiezingsbeloften : de minimumlonen, werkloosheidsuitkeringen en pensioenen zouden worden opgetrokken; de met staking dreigende werknemers in de mijnen en hoogovenbedrijven kregen opnieuw de toezegging dat hun achterstallige lonen alsnog zouden worden uitbetaald; de nieuwe financiële instellingen zouden tegen buitenlandse concurrentie worden beschermd; de landbouwsector zou de door een beperking van de graanimport vrijkomende middelen kunnen gebruiken voor investeringen; de eis van grote industriële ondernemingen om financieel-industriële conglomeraten naar Aziatisch model te mogen vormen zou worden ingewilligd. Kennelijk zijn president Jeltsin en premier Tsjernomyrdin het uiteindelijk met elkaar eens geworden over het verdere verloop van het hervormingsproces. In verklaringen dienaangaande wordt erop gewezen dat het er nu op aankomt werk te maken van de uitvoering van het regeringsprogramma van augustus 1993 in plaats van nieuwe doelstellingen vast te stellen. Toch bestaat nog steeds het gevaar dat het transformatieproces door een niet-consequent doorgevoerd economisch beleid en door niet-consequent in praktijk gebrachte intentieverklaringen wordt afgeremd.

2.2.

Wit-Rusland

2.2.1. In Wit-Rusland zijn de partijen en bewegingen sinds 1991 als paddestoelen uit de grond opgeschoten (op 10 maart 1993 waren er in totaal 497 geregistreerd). Tot de sterkste groepen in de Opperste Sovjet behoren de Communistische Partij, de "Communisten van Wit-Rusland" en de volksbeweging "Wedergeboorte". Ook hier staan hervormingsgezinden tegenover afgevaardigden die nog ten tijde van de Sovjetunie in functie zijn getreden, maar de confrontatie tussen beide kampen is lang niet zo fel als in Rusland. Via een voorzichtig beleid en door het sluiten van compromissen is de regering erin geslaagd de politieke stabiliteit grotendeels in stand te houden, ook na de verkiezing van de nieuwe president in juli 1994. Anders dan b.v. in Rusland blijken zich in Wit-Rusland geen noemenswaardige veranderingen in het denken en het maatschappelijke leven te hebben voorgedaan. De overheid, de maatschappelijke groeperingen en de partijen hebben zich nog niet aan de oude denkpatronen weten te ontworstelen, waardoor belangrijke beslissingen steeds worden uitgesteld. Begin maart 1994 werd eindelijk de nieuwe grondwet aangenomen. Opvallend is het uitblijven van een vergaande decentralisering, waarvoor gewichtige "objectieve" redenen worden aangevoerd, zoals het nijpende tekort aan grondstoffen, de toegenomen arbeidsverdeling, de ongunstige geopolitieke ligging en de nasleep van de catastrofe in Tsjernobyl. Wit-Rusland is voor zijn energievoorziening en zijn export afhankelijk van Rusland, waardoor hier en daar al stemmen opgaan om weer bij de Russische Federatie aan te sluiten. Ook de nieuwe president, Loekasjenko, pleitte vóór de verkiezingen al voor nauwere banden met Rusland. De geplande monetaire unie met Rusland, ingevolge het akkoord betreffende de toetreding van Wit-Rusland tot het monetaire stelsel van Rusland, is uiteindelijk om verscheidene redenen, maar vooral vanwege de afwijzende houding van Moskou, afgeblazen. In plaats daarvan hebben beide landen begin 1995 akkoorden gesloten over handelsliberalisatie, instelling van een douane-unie, onderlinge convertibiliteit van de Russische en Witrussische munt, oprichting van gemeenschappelijke industrieel-financiële concerns, intensivering van de onderlinge handel en andere aspecten van de economische betrekkingen tussen beide landen. Daarnaast hebben zij ook nog akkoorden gesloten over het Russische radarstation Gantsewitsjki en het controlecentrum voor de Russiche duikbootvloot Wileika. Wit-Rusland streeft echter ook naar nauwere samenwerking met de overige GOS-republieken.

2.2.2. De republiek Wit-Rusland kondigde op 27 juli 1990 de onafhankelijkheid af. Al enkele weken later kwam de Opperste Sovjet met een tweejarenprogramma om de Witrussische economie om te vormen tot een markteconomie. Dat programma voorzag o.m. in economische herstructureringsmaatregelen ter bevordering van zijn economische onafhankelijkheid. Andere doelstellingen waren : privatisering, demonopolisering en het creëren van nieuwe infrastructuurvoorzieningen. Tot nu toe kon geen enkele van deze doelstellingen verwezenlijkt worden. Als gevolg van de economische en politieke ontwikkelingen in andere voormalige sovjetrepublieken (met name in de buurlanden Rusland en Oekraïne) en uit vrees voor een verdere afname van de produktie en een verdere verarming van de bevolking heeft de regering van Wit-Rusland slechts schoorvoetend maatregelen genomen om het economisch bestel om te vormen tot een markteconomie. De catastrofale economische situatie heeft de regering er op 30 september 1994 toe genoodzaakt een anti-crisisprogramma goed te keuren. Dit programma heeft in de eerste plaats tot doel de macro-economische situatie te stabiliseren. Het voorziet dan ook niet in ingrijpende hervormingen. Wel is het de bedoeling dat er meer spoed wordt gezet achter de tenuitvoerlegging van het privatiseringsprogramma. Of de ambitieuze doelstellingen van het programma werkelijk verwezenlijkt zullen kunnen worden, is echter, gezien de krappe termijn en het ontbreken van krachtige stimulansen, zeer de vraag. De internationale organisaties ondersteunen weliswaar deze pogingen om de economie weer op de rails te zetten, maar sporen het land tegelijkertijd aan concrete en ingrijpende maatregelen te nemen om de economie om te vormen tot een markteconomie. Ook in Wit-Rusland zelf gaan er trouwens steeds meer stemmen op om een consequenter hervormingsbeleid te voeren.

2.2.3. Toch heeft Wit-Rusland in de afgelopen drie jaar al een aantal belangrijke wetten uitgevaardigd om zijn economie om te vormen. Daartoe behoren o.m. een pachtregeling, voorschriften voor het bankwezen, een regeling voor goederenbeurzen, regels voor vennootschappen, een regeling met betrekking tot de insolvabiliteit van bedrijven en regels om de macht van monopolies te beperken. Sommige van deze regelingen vertonen evenwel nog steeds lacunes, terwijl andere nauwelijks worden toegepast of niet meer aan de gewijzigde omstandigheden zijn aangepast.

2.2.4. In zijn streven een economisch onafhankelijk industrieland te worden en zijn volledig ontwrichte economische structuren te moderniseren, past Wit-Rusland nog steeds dirigistische methoden toe. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het programma ter bevordering van de herstructurering van de industrie dat het presidium van de Opperste Sovjet in mei 1993 heeft goedgekeurd. Dit programma - een uitvloeisel van de beleidsplannen van de voorafgaande drie jaren - heeft een looptijd van ongeveer drie jaar en is erop gericht de ontwikkeling van bepaalde industriële sectoren te stimuleren en een aantal belangrijke produkten van de Witrussische be- en verwerkende industrie concurrerend te maken op de internationale markten. Het is niet duidelijk hoe de doelstelllingen en methoden van dit - op sommige punten uiterst gedetailleerd uitgewerkte - programma in overeenstemming kunnen worden gebracht met de invoering van bepaalde mechanismen die kenmerkend zijn voor een markteconomie, met name de autonome beslissingsbevoegdheid van ondernemingen. Door de belabberde economische situatie en het ontbreken van de benodigde financiële middelen is het programma nog steeds niet van start gegaan. Pas na de voltooiing van het tot medio 1995 lopende anti-crisisprogramma zal de herstructurering van het economisch bestel worden aangepakt. In afwachting is het vooral zaak dat men zich niet strikt beperkt tot de tenuitvoerlegging van het macro-economische stabilisatiebeleid en van de voorgenomen privatiseringen - zowel de "kleine privatisering" als de omvorming van grote ondernemingen tot naamloze vennootschappen - maar dat ook wordt gezorgd voor efficiënte stimulansen voor bedrijfsleiders. Het valt echter af te wachten of de geplande "managementsovereenkomsten" wel degelijk de onafhankelijkheid van de betrokken ondernemingen ten goede zullen komen dan wel alleen maar tot een versterking van de dirigistische bevelsstructuur zullen leiden.

2.3.

Oekraïne

2.3.1. In Oekraïne ging aanvankelijk nagenoeg alle aandacht naar de vorming van een onafhankelijke staat. Aan de economische problemen werd bijna geheel voorbijgegaan, waardoor de meningsverschillen over de aanpak en de korte- en lange-termijndoelstellingen van het economische hervormingsproces niet aan de oppervlakte kwamen. Bovendien worden zowel de binnenlandse als de buitenlandse problemen er nog verscherpt door de separatistische tendensen in de Krim. De Oekraïense bevolking is teleurgesteld over het hervormingsproces. Door het geruzie tussen hervormingsgezinden en conservatieven (vooral de leiding van de grote industriële complexen en de nationalistische en Moskougezinde krachten) was er van enige concrete vooruitgang nauwelijks sprake. Net als in andere voormalige sovjetrepublieken werd de slagvaardigheid van de regering aanzienlijk beperkt door onenigheden met het parlement. In september 1993 leidden meningsverschillen over het economisch beleid en het presidentieel decreet inzake "dwingende maatregelen ter stabilisering van de economische en politieke situatie in Oekraïne" uiteindelijk tot het aftreden van premier Koetsjma. Deze had zijn handtekening gezet onder een verdrag over nauwere economische samenwerking met Rusland omdat hij van oordeel was dat Oekraïne vrijwel geen kans heeft een levensvatbare onafhankelijke staat te worden als het niet samenwerkt met Rusland. Bovendien meende hij op die manier de voor Oekraïne zo belangrijke aardolieleveringen op korte termijn te kunnen veiligstellen.

2.3.2. Bij de op 10 juli 1994 afgesloten presidentsverkiezingen won Koetsjma van de zittende president Kravtsjoek. Hij dankt deze overwinning vooral aan het oostelijke deel van het land, waar de zware industrie geconcentreerd is en de Russische minderheid het sterkst vertegenwoordigd is. Dat deel van Oekraïne is voorstander van nauwere en evenwichtigere betrekkingen met Rusland, terwijl in het westelijke deel de nationalistische stromingen heel wat aanhangers tellen. President Koetsjma is erin geslaagd enige ontspanning te brengen in de betrekkingen met Rusland en enkele geschilpunten van hun scherpe kanten te ontdoen, zonder evenwel de onafhankelijkheid van zijn land ook maar enigszins in het gedrang te laten komen. Zo wordt de kwestie van de Zwarte-Zeevloot niet langer als een principiële hinderpaal voor onderlinge samenwerking beschouwd. Verder kunnen ook de deelname van Oekraïne aan de werkzaamheden van het intergouvernementele Economisch Comité van de GOS-landen en de samenwerking van de strijdkrachten in het kader van het veiligheidsbeleid aanzienlijk bijdragen tot de normalisering van de betrekkingen tussen beide landen. Ten slotte heeft Oekraïne met de ondertekening van het verdrag tegen de spreiding van kernwapens een belangrijke bijdrage geleverd aan de verbetering van het internationale klimaat en een solide basis gelegd voor nauwere samenwerking met internationale organisaties.

2.3.3. Van een vastomlijnd economisch beleid was er, als gevolg van meningsverschillen over de economische toekomst van het land, tot nu toe geen sprake. In november 1990, dus nog ten tijde van de Sovjetunie, was al een algemeen concept voor de overgang naar een markteconomie goedgekeurd. Nauwelijks een half jaar later werden al een aantal buitengewone maatregelen genomen om de macro-economische crisis uit de wereld te helpen. Na het afkondigen van de onafhankelijkheid werden, in oktober 1991, de hoofdlijnen van dat economisch beleid bekrachtigd. In januari 1992 werd een "economisch urgentieplan" vastgesteld, dat tot doel had de fundamenten te leggen voor een markteconomie. Binnen een jaar werden meer dan 60 wetten en tal van andere wettelijke voorschriften - op de meest uiteenlopende sociaal-economische terreinen - uitgevaardigd. Bovendien werden aan de regering volmachten toegekend om een adequaat juridisch en administratief kader in het leven te roepen. Al gauw bleek echter dat het niet mogelijk was de economie snel los te weken uit de greep van de staat. Vanaf december 1992 moesten een aantal wetten herwerkt of weer ingetrokken worden, waarschijnlijk vanwege de alsmaar toenemende en niet meer te overziene - laat staan na te leven - vloed van voorschriften. Zowel binnenlandse ondernemingen als buitenlandse investeerders liepen - en lopen nog steeds - voortdurend het risico onbewust de een of andere wet te overtreden. In de afgelopen twee jaar werden niet minder dan acht crisisprogramma's goedgekeurd, waarvan er echter geen enkel is uitgevoerd. President Koetsjma heeft hervormingen beloofd en wil de economie "onder staatstoezicht" verder ontwikkelen. Hij wil daarbij in de eerste plaats werk maken van een radicale herstructurering van het economisch bestel. Om de geplande herstructureringsmaatregelen gemakkelijk te kunnen doorvoeren, benoemde hij zichzelf tot premier en plaatste hij de regionale en plaatselijke instanties onder zijn verantwoordelijkheid. Het parlement zal een deel van zijn nog uit de sovjettijd daterende bestuurstaken moeten afstaan. In het kader van het hervormings-beleid is de president vooral van plan meer spoed te zetten achter het aanslepende privatiseringsproces. Verder staan er ook nieuwe belastingwetten op stapel.

3. Van de Gemeenschappelijke Verklaring van 1988 tot de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten

3.1. De EG en de Raad voor Wederzijdse Economische Bijstand (COMECON) ondertekenden op 25 juni 1988 na jaren van moeizame onderhandelingen een Gemeenschappelijke Verklaring () en legden daarmee de basis voor de normalisering van hun onderlinge betrekkingen, een stap die zij volgens het Comité eigenlijk al veel eerder hadden moeten zetten. De "politiek van de parallelle aanpak" van de EG had eindelijk concrete resultaten opgeleverd : er kwamen niet alleen officiële betrekkingen tussen de EG en de COMECON als zodanig, maar de COMECON-landen kregen ook de mogelijkheid om met de EG bilaterale betrekkingen aan te knopen en bilaterale handelsbesprekingen aan te vatten. Daarmee kwam er automatisch een einde aan de kwestie van het overkoepelende EG/COMECON-orgaan, een onderwerp dat de COMECON voordien telkens opnieuw te berde had gebracht. Slechts - bijna op de dag af - drie jaar na de ondertekening van de Gemeenschappelijke Verklaring werd het Oosteuropese economische bondgenootschap echter opgeheven. Tijdens de 46e zitting van het bondgenootschap, eind juni 1991, werd formeel een streep gezet onder een proces van geleidelijke afbrokkeling, dat reeds in het midden van de jaren '80 was begonnen. Niet alleen was de handel tussen de COMECON-landen onderling geleidelijk aan geslonken, maar bovendien was met de Duitse hereniging een van de voornaamste steunpilaren van het bondgenootschap weggevallen. Toen de COMECON-landen ten slotte in januari 1991 besloten hun onderlinge handel niet meer in convertibele transferroebels (de valuta die als gezamenlijke verrekeningseenheid werd gebruikt) maar in dollars af te wikkelen, kwam dit in feite neer op de opheffing van het bondgenootschap.

3.2. De politieke en economische contacten met de COMECON-landen leidden al gauw tot officiële betrekkingen en zelfs tot handels- en samenwerkingsovereenkomsten met de Midden- en Oosteuropese landen. Al deze initiatieven vormen, naar het oordeel van het Comité, een wezenlijke bijdrage aan het politieke en economische integratieproces in Europa : zij versterken de dialoog tussen de betrokken landen, verdiepen de Europese Politieke Samenwerking (EPS) en kunnen ertoe bijdragen het politieke hervormingsproces in de oostelijke buurlanden een duurzame economische basis te verschaffen. De handels- en samenwerkingsovereenkomst met de Sovjetunie werd op 18 december 1989 ondertekend en trad op 1 april 1990 in werking (). Hoofdpunten van het handelsgedeelte van de overeenkomst waren de wederzijdse toekenning van de status van meestbegunstigde handelspartner en de toezegging van de EG alles in het werk te zullen stellen om de "specifieke kwantitatieve beperkingen" op grond van Verordening (EEG) nr. 3420/83 geleidelijk aan af te schaffen; het ging hier om "autonome" invoerbeperkingen die de EG sinds het midden van de jaren '70 - na het aflopen, eind 1974, van de vóór 1973 gesloten bilaterale handelsovereenkomsten tussen afzonderlijke EG-lid-staten en de COMECON-landen - had ingesteld; zij had daartoe besloten nadat zij tevergeefs had geprobeerd nieuwe bilaterale onderhandelingen, maar dan op EG-niveau, op gang te brengen (behalve in het geval van Roemenië waren al deze pogingen gestrand op het verzet van de Sovjetunie) (). Verder kwamen partijen overeen hun economische samenwerking in de sectoren industrie, landbouw, milieu, energie en vervoer - om slechts enkele voorbeelden te noemen - "op een zo ruim mogelijke grondslag te bevorderen", "rekening houdende met hun respectieve beleidsvormen en doelstellingen op economisch gebied". Deze overeenkomst was een belangrijk signaal van het groeiend wederzijds vertrouwen - zowel op politiek als op economisch vlak - tussen Oost en West. Hoe snel het toenaderingsproces sindsdien is verlopen, blijkt uit het feit dat de Europese Raad al in december 1990, tijdens de Top van Rome, de Commissie verzocht om "zich met de autoriteiten van de Sovjetunie te buigen over het idee van een brede overeenkomst tussen de Gemeenschap en de Sovjetunie die een politieke dialoog omvat en die alle aspecten van een nauwere samenwerking, alsmede samenwerking op cultureel gebied behelst" (). De Europese Raad dacht dus duidelijk aan een overeenkomst die verder zou gaan dan de handels- en samenwerkingsovereenkomst van 1989. De gesprekken over de concrete invulling van de geplande economische en commerciële samenwerking liepen evenwel vertraging op door de politieke en economische omwentelingen die zich in de loop van 1991 voordeden en uiteindelijk tot het uiteenvallen van de Sovjetunie leidden. Een en ander had tot gevolg dat de Commissie ten slotte met maar liefst twaalf partners verkennende gesprekken moest gaan voeren.

3.3. De politieke en economische omwentelingen maakten het bovendien noodzakelijk de nieuwe overeenkomsten op een andere leest te schoeien. De onderhandelingen met de onafhankelijke staten van de voormalige Sovjetunie () zijn dan ook niet gericht op het sluiten van "klassieke" handels- en samenwerkingsovereenkomsten, maar van partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten. Het gaat hier om niet-preferentiële, gemengde en dus verplicht te ratificeren overeenkomsten, die het midden houden tussen de "klassieke" handels- en samenwerkingsovereenkomsten en de zgn. "Europa-overeenkomsten". Deze nieuwe overeenkomsten komen in de plaats van de in 1989 met de Sovjetunie gesloten handels- en samenwerkingsovereenkomst en hebben tot doel een breed scala van politieke, economische en commerciële betrekkingen tussen de overeenkomstsluitende partijen tot stand te brengen. Eind 1992 gingen de bilaterale besprekingen met Rusland van start; kort daarop begonnen ook die met Oekraïne. In het eerste halfjaar van 1994 konden de onderhandelingen met deze twee staten worden afgerond; die met Wit-Rusland werden in december 1994 beëindigd.

3.4. De partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten vertonen grosso modo dezelfde structuur als de Europa-overeenkomsten, ook al is de inhoud grotendeels anders. In de regel komen steeds de volgende punten aan de orde :

- preambule

- algemene beginselen

- politieke dialoog

- goederenverkeer

- ondernemingsklimaat en investeringen

- betalings- en kapitaalverkeer

- mededinging, bescherming van de intellectuele en industriële eigendom, samenwerking op het gebied van de wetgeving

- economische samenwerking

- samenwerking op het vlak van de misdaadpreventie

- culturele samenwerking

- financiële samenwerking

- institutionele, algemene en slotbepalingen.

De onderstaande analyse is gebaseerd op de op 25 juni 1994 ondertekende overeenkomst tussen de Europese Unie, haar lid-staten en de Russische Federatie. Als de al op 14 juni 1994 ondertekende overeenkomst met Oekraïne daar duidelijk van afwijkt, wordt deze voor zover nodig apart behandeld. De overeenkomst met Wit-Rusland wordt in dit advies niet behandeld omdat zij pas op 22 december 1994 geparafeerd is.

3.5. De besprekingen met Rusland duurden uiteindelijk langer dan de EG had verwacht. Dit was ten dele te wijten aan interne problemen aan Russische zijde en aan de alsmaar hogere eisen van de Russische onderhandelaars, maar ten dele ook aan de vaak sterk uiteenlopende standpunten aan EG-zijde. De EG-lid-staten bleken vooral op het vlak van de handel (markttoegang) weinig geneigd nog méér te bieden dan wat zij al op grond van het onderhandelingsmandaat van 5 oktober 1992 hadden aangeboden, terwijl hun oostelijke partners vooral op het vlak van de dienstenproblematiek en van de vestigingsvoorwaarden voor EG-bedrijven weinig toegeeflijk bleken te zijn. De twee aanvullende richtsnoeren voor de onderhandelingen met Rusland (5 april en 9 november 1993) en de uitbreiding van het mandaat voor de onderhandelingen met Oekraïne tonen echter duidelijk aan dat de EG vastbesloten was de onderhandelingen met haar oostelijke partners tot een goed eind te brengen.

3.6. Het Comité is niet gelukkig met de inhoud van de "protocollaire verklaring" in het aanvullende mandaat van 5 april 1993, waarin wordt gezegd dat de richtsnoeren in kwestie alleen voor Rusland gelden en dat de Raad en de Commissie later zullen bekijken of de daarin opgenomen bepalingen, of althans een aantal ervan, ook voor andere voormalige sovjetrepublieken kunnen gelden. Het is namelijk van oordeel dat de EG bij het uitbouwen van haar betrekkingen met de nieuwe onafhankelijke staten geen onderscheid zou mogen maken tussen de verschillende republieken, ook niet tussen de republieken in het Europese en die in het Aziatische deel van de vroegere Sovjetunie, wat evenwel niet betekent dat de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten geen regelingen mogen bevatten die specifiek op een bepaald land zijn afgestemd. Het zag er overigens al gauw naar uit dat sommige republieken zouden proberen om de EG en haar lid-staten ertoe te bewegen een overeenkomst te sluiten die inhoudelijk vergelijkbaar is met die tussen de EG en Rusland (getuige de door Oekraïne begin 1994 geformuleerde eis dat het "uitgangspunt" van de EG nader dient te worden bekeken).

Preambule

3.7. Het Comité kan het alleen maar toejuichen dat partijen de politieke en economische vrijheden als de "grondslag van het partnerschap" bestempelen en verklaren een gezamenlijke inspanning te willen leveren om deze vrijheden te consolideren. Het vindt het ook een goede zaak dat zij overtuigd zijn van het "allesoverheersende belang" van de beginselen van de rechtsstaat, de eerbiediging van de mensenrechten (met name de rechten van minderheden), de invoering van een meerpartijensysteem met vrije en democratische (geheime) verkiezingen en de liberalisering van de economie met het oog op de invoering van een markteconomie. Voorts stelt het met voldoening vast dat zij de voortzetting en voltooiing van de politieke en economische hervormingen in Rusland van essentieel belang achten voor de verwezenlijking van het partnerschap en vooral dat zij zich ertoe verbinden de in het kader van het CVSE-proces aangegane verplichtingen na te komen; belangrijk is in dit verband dat niet alleen wordt verwezen naar de beginselen en bepalingen van de Slotakte van Helsinki, de slotdocumenten van de vervolgconferenties van Madrid en Wenen, het "Handvest van Parijs voor een nieuw Europa" en het CVSE-document van Helsinki over "De uitdaging van een veranderende wereld" (1992), maar ook naar het slotdocument van de CVSE-conferentie van Bonn van 11 april 1990. Het Comité vindt deze verwijzingen naar slotaktes of -documenten echter te algemeen en dringt er dan ook op aan deze passage concreter te formuleren, b.v. door ze aan te vullen met belangrijke zinnen of eisen uit het document van de Conferentie van Bonn over "Economische samenwerking in Europa". Het hoopt dat al deze intentieverklaringen ook in de grondwetten van de betrokken landen verankerd zullen worden en in het dagelijkse politieke leven in praktijk zullen worden gebracht.

3.8. Partijen erkennen dat Rusland niet langer een staatshandelsland maar een land met een economie in een overgangsfase is. Volgens het Comité gaat het hier om een politiek compromis, maar of dit vanuit economisch oogpunt gezien realistisch en houdbaar is zal de toekomst moeten uitwijzen. Voorwaarde hiertoe is dat een consequent hervormingsbeleid wordt gevoerd. In tegenstelling tot Rusland wordt Oekraïne nog wèl als een staatshandelsland aangemerkt, ook al wordt erkend dat dit land de nodige inspanningen levert om zijn planeconomie om te vormen tot een markteconomie. Volgens het Comité zijn de verschillen tussen deze beide landen niet van dien aard dat Oekraïne nog als "staatshandelsland" moet worden beschouwd en Rusland al als "land met een economie in een overgangsfase" kan worden bestempeld. Waarschijnlijk was Rusland een sterkere onderhandelingspartner en is het er beter en vaker dan de andere voormalige sovjetrepublieken in geslaagd zijn eigen visie door te drukken.

3.9. Het Comité heeft al meermaals kritiek geuit op het feit dat de toezegging de beginselen inzake sociale rechtvaardigheid te zullen naleven - die in de eerste Europa-overeenkomsten nog als een van de grondslagen van de associatie werd genoemd - in de latere overeenkomsten niet meer voorkomt. Ook in de preambule van de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten wordt niet meer over naleving van de beginselen inzake sociale rechtvaardigheid gesproken. Dit is volkomen onbegrijpelijk, want uit het slotdocument van de CVSE-conferentie van Bonn (1990) en het CVSE-document van Helsinki (1992) blijkt duidelijk dat de staatshoofden en regeringsleiders van de betrokken landen - dus ook die van de EG en haar oostelijke partners - sociale rechtvaardigheid niet als een heikele kwestie maar als een fundamentele gemeenschappelijke doelstelling beschouwen. Zij wijzen eensgezind op de noodzaak van brede grensoverschrijdende samenwerking - o.m. via menselijke contacten - om economische en sociale ongelijkheden uit de weg te ruimen en de weg te effenen naar meer sociale en economische ontwikkeling. De onderhandelingspartners dienen terdege te beseffen dat het transformatieproces in de onafhankelijke republieken van de voormalige Sovjetunie met enorme sociale veranderingen gepaard gaat, die in vele gevallen heel wat menselijk leed en vaak zelfs bittere ellende met zich brengen. Zij dienen te beseffen dat, als niets wordt ondernomen om de nadelige gevolgen van het transformatieproces draaglijker te maken, deze vroeg of laat ook in andere landen zullen gaan doorwerken en daar de welvaart en veiligheid in gevaar zullen brengen, zoals begin 1994 door het "Fund for Democracy and Development" is opgemerkt (). Op den duur zou het zelfs zo ver kunnen komen dat de bevolking de democratie en de markteconomie afwijst omdat zij de maatschappelijke en menselijke kosten te hoog vindt (). Met deze mogelijke kettingreactie van gevolgen moet terdege rekening worden gehouden. Alleen als men erin slaagt de invoering van een markteconomie gepaard te laten gaan met de invoering van een adequaat sociaal bestel, zal de nagestreefde "paneuropese economische ruimte" aan politieke - en dus in de eerste plaats etnische en sociale - stabiliteit winnen. Op de kritiek van het Comité is vaak gereageerd met de bewering dat sociale rechtvaardigheid niet in de preambule verankerd behoeft te worden omdat de overeenkomst zelf verscheidene passages met een "sociale" inhoud bevat (b.v. de passages over samenwerking op het vlak van de bescherming van de gezondheid en de veiligheid, de werkgelegenheid en de sociale zekerheid), maar deze redenering gaat aan de kern van de zaak voorbij.

3.10. Om bovenstaande reden dringt het Comité erop aan in de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten niet gewoonweg over "markteconomie" maar over "sociale markteconomie" te spreken. Sommige politici in de Midden- en Oosteuropese landen brengen daar weliswaar tegen in dat het woord "sociaal" in hun land met "socialistisch" gelijkgesteld wordt en dat een socialistische markteconomie wel het laatste is dat men daar wenst, maar dat is voor het Comité geen reden om op zijn standpunt terug te komen. Bovengenoemd argument is trouwens een overtuigend bewijs dat er in de jonge democratieën in Midden- en Oost-Europa nog steeds een enorme behoefte is aan duidelijke informatie over regelingen en procedures. Daarom dienen de EG en haar lid-staten in het kader van hun programma's ten behoeve van Midden- en Oost-Europa nog meer aandacht te gaan besteden aan het verstrekken van advies. In het beginstadium van politieke en economische hervormingsprocessen is dit even belangrijk is als het verlenen van materiële steun.

3.11. Anders dan de nu al met zes Middeneuropese landen gesloten Europa-overeenkomsten bevatten de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten in hun preambule geen enkele verwijzing naar de mogelijkheid van toetreding. De voormalige Oekraïense president Kravtsjoek heeft de ondertekening van de overeenkomst met zijn land evenwel te baat genomen om bekend te maken dat Oekraïne op een later tijdstip tot de Europese Unie zou willen toetreden. "Deze doelstelling behoort tot de prioriteiten van de Oekraïense regering", aldus Kravtsjoek. Slechts enkele weken eerder had de Russische premier Tsjernomyrdin verklaard dat ook zijn land in beginsel het lidmaatschap van de Europese Unie nastreeft. Volgens artikel O van het Verdrag betreffende de Europese Unie kan elke "Europese" staat verzoeken lid te worden van de Unie. Er bestaat echter geen overtuigende definitie van het begrip "Europees". De Commissie merkt terecht op dat dit begrip geografische, historische en culturele elementen omvat en dat Europa zijn identiteit aan al deze factoren tezamen ontleent. Het lijkt dan ook mogelijk noch zinvol nu al eens en voor altijd de grenzen van de Europese Unie vast te stellen, omdat de contouren hiervan pas na verloop van vele jaren duidelijk zichtbaar worden (). Bovendien moet nieuwe toetredingskandidaten aan het verstand worden gebracht dat de drempel voor toetreding door het alsmaar voortschrijden van het integratieproces in de Europese Unie steeds hoger komt te liggen en dat de weg naar de Europese Unie bijgevolg lang is. Ook in de Europese Unie zelf zijn aanzienlijke aanpassingen noodzakelijk, b.v. op het vlak van het gemeenschappelijk landbouwbeleid en van de financiering van de Unie. Alleen al om deze reden is het voor het Comité onbegrijpelijk dat politici aandringen op een snelle uitbreiding naar het Oosten en op een onvoorwaardelijke toetreding van alle Midden- en Oosteuropese landen ineens. Het zou uitermate gevaarlijk zijn als het interne consolidatieproces in de Unie ten prooi zou vallen aan politiek opportunisme en door overhaaste of onvoldoende voorbereide uitbreidingen zou worden vertraagd of zou verwateren.

3.12. Voor de (geassocieerde) Middeneuropese landen is de mogelijkheid van toetreding in de overeenkomsten vastgelegd omdat de Europese Raad op de Top van Kopenhagen van juni 1993 heeft besloten dat deze landen op bepaalde voorwaarden lid van de Europese Unie kunnen worden. Volgens de Europese Raad vereist het lidmaatschap "stabiele instellingen die de democratie, de rechtsorde, de mensenrechten en het respect voor en de bescherming van minderheden garanderen". Absoluut noodzakelijk zijn verder ook "een functionerende markteconomie alsook het vermogen om (...) de marktkrachten (...) het hoofd te bieden". Voorts moeten de kandidaat-lid-staten "de verplichtingen van het lidmaatschap op zich nemen" en "de doelstellingen van een politieke, economische en monetaire unie onderschrijven". Volgens de Europese Commissie dient de intergouvernementele conferentie in 1996 de institutionele voorwaarden te scheppen om de besluitvaardigheid van de Europese Unie na de toetreding van nieuwe lid-staten veilig te stellen.

3.13. De partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten bieden een stevige basis voor intensievere samenwerking tussen de Europese Unie en de voormalige sovjetrepublieken. De Europese Unie heeft herhaaldelijk te kennen gegeven dat toetreding van de nieuwe onafhankelijke staten om conceptionele en principiële redenen vrijwel niet mogelijk is, althans niet binnen afzienbare tijd. Dit zou namelijk een zo vergaande convergentie van belangrijke politieke, economische en maatschappelijke randvoorwaarden vergen dat de landen in kwestie al te zeer in hun eigen ontwikkeling zouden worden afgeremd. Bovendien zou de economische ruimte van het GOS daardoor verder versnipperd raken en zou de toch al zorgwekkende desintegratie nog eens in een stroomversnelling komen. Wel is het Comité van oordeel dat de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten met specifieke vormen van politieke samenwerking kunnen worden uitgebreid en dat te gelegener tijd met de verst gevorderde republieken - d.w.z. de republieken waar het politieke en economische hervormingsproces een "point of no return" heeft bereikt - overleg moet worden gepleegd over verdergaande vormen van samenwerking.

Algemene beginselen

3.14. Het Comité is allesbehalve ingenomen met de passage over de algemene beginselen die aan de overeenkomst ten grondslag liggen. De overeenkomstsluitende partijen noemen daarin de eerbiediging van de democratische beginselen en van de mensenrechten - als verankerd in met name de Slotakte van Helsinki en het Handvest van Parijs - als richtsnoer voor hun binnenlands en buitenlands beleid en als wezenlijk bestanddeel van hun partnerschap en van de overeenkomst. Het Comité vindt dit echter absoluut onvoldoende. Het betreurt vooral dat de EG er niet in is geslaagd de "invoering en handhaving van markteconomische beginselen" als grondbeginsel in de overeenkomst op te nemen. Het vindt dit hoogst merkwaardig, niet alleen omdat de "beginselen van de markteconomie" in het oorspronkelijke onderhandelingsmandaat wèl uitdrukkelijk worden genoemd, maar ook omdat het de bedoeling is om binnen enkele jaren met Rusland een vrijhandelszone tot stand te brengen. De Commissie had moeten inzien dat zij, door dit beginsel te laten vallen, voor een verkeerd politiek signaal zou zorgen, wat voor de voorstanders van de invoering van een markteconomie in Rusland bepaald niet bemoedigend is. Als Rusland wil dat het niet langer als staatshandelsland wordt beschouwd (wat tijdens de onderhandelingen herhaaldelijk is gebleken) en dat zijn economisch hervormingsproces een succes wordt, dan is het absoluut noodzakelijk dat de "invoering en handhaving van markteconomische beginselen" niet slechts als een "holle frase" maar als een fundamenteel beginsel in de overeenkomst wordt opgenomen. Bovendien dringt het Comité er nogmaals op aan in toekomstige overeenkomsten ook de "bescherming van de sociale grondrechten" en de in de preambule genoemde "bescherming van de rechten van minderheden" als grondbeginselen op te nemen. Anders dan in het geval van Rusland worden in de overeenkomst met Oekraïne de "beginselen van de markteconomie", zoals deze o.m. in het CVSE-document van Bonn worden beschreven, wèl als wezenlijk bestanddeel van de overeenkomst vermeld. Positief is dat de EG de overeenkomst eenzijdig en met onmiddellijke ingang kan opschorten als deze grondbeginselen voortdurend met voeten worden getreden. De Commissie beschouwt het in de overeenkomst ingebouwde sanctiemechanisme als een aanmerkelijke verbetering ten opzichte van de nogal langzame en complexe procedure van het "Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht".

3.15. Bijzonder belangrijk is volgens het Comité de evolutieve clausule, waarin wordt bepaald dat partijen in 1998 gezamenlijk zullen nagaan of in Rusland c.q. Oekraïne de nodige economische voorwaarden vervuld zijn om onderhandelingen over de totstandbrenging van een vrijhandelszone te kunnen beginnen (b.v. fundamentele markteconomische structuren). Mede om het onderlinge vertrouwen te bevorderen zou het Comité de voorkeur hebben gegeven aan een nauwkeurigere formulering van dit aspect van de overeenkomst, vooral wat het begin van de onderhandelingen betreft, maar door meningsverschillen tussen de lid-staten van de EG is er van een dergelijke concrete formulering niets terecht gekomen : eens te meer is de EG er op het terrein van de handelspolitiek niet in geslaagd haar woorden om te zetten in daden. Het is ook te betreuren dat in de overeenkomsten met Kazachstan, Kirgizië en Moldavië helemaal geen evolutieve clausule is opgenomen. Door deze verschillen tussen de diverse overeenkomsten is het gevaar bepaald niet denkbeeldig dat de oostelijke economische ruimte nog moeilijke tijden tegemoet gaat en dat er maar weinig terecht komt van de door de EG herhaaldelijk bepleite regionale samenwerking tussen de voormalige sovjetrepublieken. Dit geldt niet in de laatste plaats voor de nauwe economische samenwerking waartoe de regeringsleiders van de twaalf GOS-staten begin september 1994 hebben besloten (met o.a. de oprichting van een intergouvernementeel Economisch Comité). Maar al te vaak wordt niet onderkend dat de invoering van het vrije verkeer van goederen met de voormalige sovjetrepublieken tot en met de totstandbrenging van vrijhandelszones in het belang van alle partijen is. Het behoeft geen betoog dat, als de interne economische ontwikkeling in de oostelijke landen op een efficiënte manier van buitenaf wordt gesteund, nieuwe afzetmarkten zullen ontstaan en de EG er op lange termijn nieuwe omvangrijke afzetmogelijkheden voor investerings- en gebruiksgoederen bij zal krijgen. Conditio sine qua non is evenwel dat het motto "hulp door handel" serieus wordt genomen en dat de daad bij het woord wordt gevoegd. Het zou allesbehalve logisch zijn als het Westen enerzijds enorme bedragen zou uittrekken om het hervormingsproces in Midden- en Oost-Europa te ondersteunen, maar anderzijds de landen in kwestie de toegang tot zijn markten zou ontzeggen en hun op die manier zou verhinderen op eigen kracht aan de nodige adviezen te komen. "Wat wij werkelijk nodig hebben, is vrij verkeer van personen, ideeën en - vooral - goederen, in een vorm die beide partijen ten goede komt," aldus de Tsjechische premier Klaus ().

Politieke dialoog

3.16. Het Comité heeft er al herhaaldelijk op gewezen dat de politieke dialoog een essentieel en richtinggevend element van het Europese integratieproces is. Het vindt het dan ook een goede zaak dat de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst voorziet in een regelmatige politieke dialoog, met een vergelijkbare structuur als de politieke dialoog in het kader van de Europa-overeenkomsten. Deze moet de toenadering tussen de overeenkomstsluitende partijen bevorderen, het politieke en economische transformatieproces in de oostelijke staten ondersteunen en de totstandkoming van nieuwe vormen van politieke samenwerking in de hand werken. Verder moet hij partijen in staat te stellen elkaars visie op internationale kwesties beter te leren kennen en hun standpunten beter op elkaar af te stemmen, wat de veiligheid en stabiliteit ten goede zal komen. Positief is dat partijen met elkaar gaan samenwerken bij vraagstukken die verband houden met de eerbiediging van de democratische beginselen en de mensenrechten; zij zijn van plan zo nodig onderling overleg te plegen om deze beginselen optimaal te kunnen toepassen. Te betreuren is evenwel dat de rechten en ontplooiingsmogelijkheden van minderheden niet uitdrukkelijk als elementen van de politieke dialoog worden vermeld, wat volgens het Comité afbreuk doet aan de geloofwaardigheid hiervan. Dit dient dan ook zo snel mogelijk verholpen te worden.

3.17. De overeenkomst voorziet in regelmatige ontmoetingen tussen de president van Rusland en de voorzitters van de Raad en de Commissie (in principe twee per jaar). Verder zal er ook overleg worden gevoerd op ministerieel niveau (voornamelijk in de Samenwerkingsraad) en op parlementair niveau (in het Parlementaire Samenwerkingscomité). Daarnaast zullen er nog andere procedures en regelingen in het leven worden geroepen. Gedacht wordt aan : optimale gebruikmaking van diplomatieke kanalen, ontmoetingen van hoge ambtenaren of andere vormen van contact die kunnen bijdragen tot de consolidatie en uitbreiding van de politieke dialoog.

3.18. Eens te meer wordt met geen woord gerept over de onontbeerlijke contacten tussen de sociaal-economische kringen van de overeenkomstsluitende partijen. De EG-instanties dienen terdege te beseffen dat er absoluut geen sprake kan zijn van een paneuropese economische ruimte waarin voor de maatschappelijke groeperingen slechts een marginale rol is weggelegd. De sociaal-economische kringen zijn de steunpilaren van de sociale en politieke cultuur in Europa, garanderen de nodige transparantie bij verschuivingen van het politieke en economische evenwicht en zorgen ervoor dat de belangen van alle geledingen in de samenleving behartigd worden. Juist nu in de voormalige sovjetrepublieken steeds meer maatschappelijke groeperingen het licht zien, is het van het allergrootste belang dat contact wordt onderhouden met de democratische maatschappelijke krachten in die landen en dat deze een vaste plaats krijgen in het geheel van Europese structuren. In dit verband maakt het Comité de lid-staten erop attent dat in de overeenkomst over de Europese Economische Ruimte (EER) de samenwerking tussen de sociaal-economische kringen geïnstitutionaliseerd is via het Raadgevend Comité van de EER, dat in het kader van de betrekkingen met Hongarije ernstig wordt nagedacht over de oprichting van een Paritair Raadgevend Comité en dat in andere Europa-overeenkomsten (Bulgarije/Roemenië) partijen in een gezamenlijke verklaring te kennen hebben gegeven dat zij door de respectieve Associatieraden zullen laten nagaan of het mogelijk is om een uit leden van het Economisch en Sociaal Comité van de Europese Gemeenschap en vertegenwoordigers van de sociaal-economische kringen van de betrokken Middeneuropese partnerlanden bestaand adviesorgaan op te richten. Het Comité heeft deze gemeenschappelijke verklaring als een belangrijke stap in de goede richting bestempeld en verwacht dat soortgelijke verklaringen ook in de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten worden opgenomen. De afgelopen maanden hebben leden van het Comité meermaals contact gehad met vertegenwoordigers van sociaal-economische kringen uit Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne, waarbij is gebleken dat de sociaal-economische kringen in die landen niet alleen grote behoefte hebben aan informatie, maar ook gaarne zouden zien dat de contacten worden voortgezet. Zij denken daarbij niet aan sporadisch onderling overleg, maar aan een permanente en intensieve dialoog over gemeenschappelijke standpunten, doelstellingen en prioriteiten. Op die manier willen zij ook aan de nodige know-how komen om hun problemen op een efficiënte manier te kunnen aanpakken, wat uiteindelijk beide partijen ten goede komt. In de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten wordt bepaald dat de overeenkomsten drie jaar na hun inwerkingtreding worden herzien. Als Rusland en Oekraïne evenwel daarvóór al lid van de GATT of van de Wereldhandelsorganisatie worden, wordt de geplande herziening al op dat moment uitgevoerd. Het Comité stelt de EG-instanties voor om bij de eerste herziening van de overeenkomst gezamenlijk na te gaan of de tijd rijp is om zijn contacten met soortgelijke organen in de oostelijke partnerlanden te institutionaliseren en met het oog daarop een gemengd raadgevend orgaan op te richten. Dat orgaan zou een vergelijkbare structuur kunnen hebben als het voorgestelde Paritair Raadgevend Comité van de sociaal-economische kringen van de Europese Unie en van de groeperingen die zijn vertegenwoordigd in de Hongaarse Raad voor Verzoening van Belangen.

Goederenverkeer

3.19. Hoewel Rusland en Oekraïne nog niet zijn toegetreden tot de GATT, sluiten sommige bepalingen van de overeenkomsten nauw aan bij de desbetreffende GATT-voorschriften. Onder "GATT" verstaan de EG en haar oostelijke partners de in 1947 in Genève ondertekende overeenkomst in de gewijzigde versie die bij de ondertekening van de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten is gebruikt. In het kader van hun handelsrelaties verlenen partijen elkaar algehele meestbegunstiging overeenkomstig artikel I van de GATT-overeenkomst, wat niet meer dan logisch is aangezien dit beginsel ook al in de handels- en samenwerkingsovereenkomst tussen de EG en de vroegere Sovjetunie was opgenomen. Deze bepaling van de overeenkomsten is echter niet van toepassing op bilaterale voordelen die Rusland of Oekraïne in onder de overeenkomst vallende sectoren aan buurlanden toekennen, of aan voordelen die overeenkomstig de GATT-overeenkomst of andere internationale regelingen aan bepaalde ontwikkelingslanden worden toegekend. Zo geldt het stelsel van algemene preferenties (SAP) van de EG sinds 1 januari 1993 ook voor de GOS-staten, wat het Comité overigens volkomen gerechtvaardigd vindt. Volgens ramingen van het Duitse "Institut fuer Wirtschaftsforschung" gaat de tariefverlaging in het geval van de GOS-staten over het geheel genomen echter een stuk minder ver dan in het geval van de ontwikkelingslanden waarop het SAP-stelsel van toepassing is (). Deze betalen dankzij het SAP gemiddeld zowat een derde minder aan douanerechten (). Dit verschil laat zich verklaren door de uiteenlopende exportstructuur : de GOS-staten exporteren vooral - althans in het jaar voordat het SAP-stelsel op hen van toepassing is verklaard - minerale oliën en andere grondstoffen, waarop ofwel lage ofwel helemaal geen rechten verschuldigd zijn ().

3.20. Het Comité stelt met voldoening vast dat partijen zich ertoe verbinden geen kwantitatieve beperkingen toe te passen bij de invoer van goederen van oorsprong uit het grondgebied van de tegenpartij (alleen voor textiel, EGKS-produkten en kernmaterialen blijven specifieke regelingen gelden). In feite past de EG al sinds 1 augustus 1991 geen specifieke kwantitatieve beperkingen meer toe, maar nu is deze afspraak formeel in een overeenkomst verankerd. Dit geldt ook voor de eenzijdige opschorting van alle niet-specifieke kwantitatieve invoerbeperkingen in het kader van de handelsrelaties tussen de GATT-landen en de betrokken oostelijke landen. De overeenkomst biedt Rusland en Oekraïne evenwel de mogelijkheid om qua tijd en omvang beperkte uitzonderingsmaatregelen in de vorm van niet-discriminatoire kwantitatieve beperkingen als bedoeld in artikel XIII van de GATT-overeenkomst in te voeren. Daarbij wordt gedacht aan economische sectoren die een herstructureringsproces doormaken, die met ernstige moeilijkheden te kampen hebben (ook op sociaal gebied), die hun marktaandeel volledig of gedeeltelijk dreigen te verliezen (alleen in Rusland) of die nog in de kinderschoenen staan. Overeengekomen is dat Rusland niet mag proberen deze bepalingen te omzeilen door de douanetarieven voor de betrokken goederen op te trekken. Het Comité heeft er begrip voor dat de overeenkomsten in dergelijke uitzonderingsregelingen voorzien, omdat de volkshuishoudingen van de voormalige sovjetrepublieken nog niet tot volle ontplooiing zijn gekomen en bijna van de ene dag op de andere met enorme uitdagingen geconfronteerd werden, zodat een toename van de invoer van concurrerende produkten daar aanzienlijke structurele problemen met zich brengt. Anderzijds vreest het dat dergelijke uitzonderingsmaatregelen de landen in kwestie er weleens toe zouden kunnen aanzetten de noodzakelijke aanpassingen aan de regels van een markteconomie op de lange baan te schuiven. Gelet op de ruime en vage criteria zou deze uitzonderingsregeling op sommige belangrijke markten in de betrokken oostelijke landen weleens de algemene regel kunnen worden, wat beslist niet bevorderlijk zou zijn voor een snelle - en noodzakelijke - intensivering van de economische betrekkingen tussen Rusland, Oekraïne en de lid-staten van de EG.

3.21. De in de overeenkomst opgenomen vrijwaringsclausule heeft niet dezelfde draagwijdte als die in de GATT-overeenkomst, zo blijkt uit een gemeenschappelijke verklaring. De oostelijke onderhandelingspartners hadden er herhaaldelijk op aangedrongen dat op dit punt de GATT-regels zouden worden overgenomen, maar de lid-staten van de EG konden daar geen overeenstemming over bereiken. Een en ander heeft tot gevolg gehad dat de algemene voorwaarden voor de invoering van vrijwaringsmaatregelen nauw bij de GATT-bepalingen aansluiten (art. XIX), maar dat het beslissende criterium om de clausule daadwerkelijk te mogen toepassen nogal vaag is geformuleerd. Er is slechts sprake van "ernstige schade lijden of dreigen te lijden", wat de EG kan interpreteren zoals haar goeddunkt. In de overeenkomst met Rusland wordt bepaald dat, wanneer de EG op grond van de vrijwaringsclausule kwantitatieve beperkingen invoert, Rusland ten aanzien van de EG "ontheven is van haar uit deze overeenkomst voortvloeiende verplichtingen met betrekking tot de gelijkwaardigheid van het handelsverkeer". Het is het Comité helemaal niet duidelijk waarom deze bepaling wèl in de overeenkomst met Rusland maar niet in die met Oekraïne is opgenomen, temeer daar het recht om gelijkwaardige concessies weer in te trekken ook al was opgenomen in de handels- en samenwerkingsovereenkomst die de EG in 1989 met de Sovjetunie heeft gesloten en waarvan de rechten en plichten door de later onafhankelijk geworden sovjetrepublieken zijn overgenomen. Het Comité wijst erop dat Oekraïne weleens zou kunnen proberen de verplichting tot het motiveren van de invoering van kwantitatieve beperkingen te omzeilen door zijn douanetarieven te verhogen. Rusland heeft zich er weliswaar toe verbonden van deze mogelijkheid geen gebruik te maken, maar het Comité vraagt zich af of deze toezegging in de praktijk wel enig nut heeft. Zolang Rusland en Oekraïne niet tot de GATT/WTO zijn toegetreden, zijn zij immers volledig vrij bij de concrete invulling van hun douanebeleid en kunnen zij hun douanetarieven om welke reden dan ook optrekken. Het geplande overleg over het douanebeleid van de oostelijke partners in het kader van de Samenwerkingsraad is tegen deze achtergrond gezien een goede zaak, maar biedt uiteindelijk geen efficiënte bescherming tegen een eventuele verhoging van de douanetarieven van Rusland en Oekraïne. Het zou beter zijn geweest als men van meet af aan had geprobeerd overeenstemming te bereiken over een "stand still". Dat de vrees van het Comité gegrond is, is inmiddels al duidelijk gebleken : medio 1994 heeft Rusland zijn invoertarieven voor verschillende consumptiegoederen opgetrokken. Belangrijk is in dit verband de verklaring van de EG (in een buiten het kader van de overeenkomst gevoerde briefwisseling) dat de inwerkingtreding van de nieuwe GATT-overeenkomst heeft geleid tot een "verandering van omstandigheden, in de zin van artikel 4 van de overeenkomst, waarbij het passend zou zijn na te gaan of de overeenkomst zou moeten worden gewijzigd". Het Comité dringt erop aan van deze herziening gebruik te maken om de vrijwaringsclausule zonder voorbehoud aan de nieuwe GATT-regels aan te passen. Het is namelijk van oordeel dat de vrijwaringsclausule in de overeenkomsten met Rusland en Oekraïne alleen geloofwaardig is als de toepassing van vrijwaringsmaatregelen aan strengere voorwaarden wordt gekoppeld. Overigens is het begrip "ernstige schade lijden of dreigen te lijden" in de nieuwe GATT-overeenkomst nader uitgewerkt. Het Comité stelt tot zijn voldoening vast dat de benadeelde partij nu met concrete feiten - in plaats van alleen maar met vermoedens, vage beweringen of gissingen - voor de dag moet komen.

3.22. In beide overeenkomsten wordt bepaald dat anti-dumpingmaatregelen of compenserende maatregelen in overeenstemming dienen te zijn met de artikelen VI en XVI van de GATT-overeenkomst en met de aanverwante interne wetgeving (waar zonder enige twijfel de anti-dumpingverordening van de EG onder valt) en dat partijen alvorens definitieve maatregelen te nemen eerst moeten proberen een constructieve oplossing te vinden. Het (in economisch opzicht nauwelijks te rechtvaardigen) verschil in behandeling tussen Rusland en Oekraïne - die zoals gezegd resp. als "land met een economie in een overgangsfase" en "staatshandelsland" worden beschouwd - komt het duidelijkst tot uiting in de anti-dumpingbepalingen van de overeenkomsten. Zo is bijvoorbeeld artikel 2, lid 5, van de anti-dumpingverordening van de EG - waarin de criteria voor het vaststellen van de normale waarde van goederen uit landen zonder markteconomie worden aangegeven - niet van toepassing op Rusland (). Bovendien wordt bij het vaststellen van de normale waarde van goederen uit Rusland "terdege rekening gehouden met natuurlijke comparatieve voordelen die door de betrokken fabrikanten kunnen worden aangetoond ten aanzien van factoren zoals toegang tot grondstoffen, produktieprocédés, nabijheid van de produktie ten opzichte van de klant en speciale kenmerken van het produkt". In het geval van Oekraïne en nog andere voormalige sovjetrepublieken daarentegen - die zonder uitzondering als "landen zonder markteconomie" worden behandeld - wordt hierover met geen woord gerept, maar wordt in plaats daarvan verwezen naar een arrest van het Europees Hof van Justitie d.d. 22 oktober 1991 (zaak C-16/90). Bovendien bevatten deze overeenkomsten een prijsclausule waarin wordt bepaald dat in het goederenverkeer tussen partijen "marktconforme prijzen" gelden. Helaas wordt niet gezegd wat onder het begrip "marktconforme prijs" moet worden verstaan. Partijen kunnen dit begrip dan ook interpreteren zoals het hun goeddunkt. De EG heeft er meermaals op gewezen dat zij over een efficiënt instrumentarium beschikt om zich tegen prijsmanipulaties te beschermen. Als dit inderdaad het geval is, kan men zich afvragen wat dan wel de zin en het doel van een dergelijke vage prijsclausule zijn. Het Comité wijst er dan ook nogmaals op dat de EG er wellicht beter aan zou hebben gedaan alle voormalige sovjetrepublieken bij fundamentele economische aangelegenheden over één kam te scheren. Daarom dient de EG de inwerkingtreding van de nieuwe GATT-overeenkomst te baat te nemen om ook de anti-dumping- en compensatiebepalingen in de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten op uniforme wijze aan de nieuwe GATT-regels aan te passen.

3.23. De openstelling van de EG-markt naar het Oosten vormt voor de economie van de EG een ongewone uitdaging. Voor de eerste keer wordt - waarschijnlijk zelfs wereldwijd - een poging gedaan tot het creëren van een grootschalige vrijhandelszone met een groep landen waar de loonkosten weliswaar uitermate laag liggen, maar die evenals de EG over een industriële traditie en over geschoolde arbeidskrachten beschikken. Volgens het Comité zal het opnemen van de Midden- en Oosteuropese markten in een "paneuropese economische ruimte" in de EG aanvankelijk nog méér structurele aanpassingen noodzakelijk maken en het omschakelingsproces nog versnellen. Bovendien zullen voor gevoelige sectoren met specifieke problemen aanvullende overgangsmaatregelen moeten worden vastgesteld. Zo voorzien de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten al in tijdelijke beschermingsmaatregelen voor met name de textiel- en de ijzer- en staalsector om de onvermijdelijke herstructurering van deze bedrijfstakken vlotter te laten verlopen en de sociale gevolgen ervan te ondervangen. Op langere termijn dient de EG er echter naar te blijven streven met haar partners afspraken over een verregaande liberalisering van het onderlinge handelsverkeer te maken en erop toe te zien dat haar partners zich daar strikt aan houden. In artikel 110 van het Verdrag wordt uitdrukkelijk bepaald dat de Gemeenschap, in overeenstemming met het gemeenschappelijk belang, dient te ijveren voor liberalisering van het handelsverkeer. Verder wordt in de definitie van het begrip "vrijhandelsgebied" in artikel XXIV/8b van de GATT-overeenkomst bepaald dat in een vrijhandelsgebied douanerechten en andere handelsbeperkende maatregelen in beide richtingen en in "vrijwel de gehele handel" moeten worden afgeschaft. Deze bepaling, die ook in dit geval van toepassing is, komt erop neer dat in geen enkele sector, en dus ook niet in de landbouw, beschermende maatregelen gehandhaafd kunnen worden.

3.24. De handel in textielprodukten tussen de EG en Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne is al geregeld in zelfbeperkingsovereenkomsten die nog lopen tot eind 1995. Ingevolge een besluit van de Raad van 20 december 1993 gelden deze bilaterale overeenkomsten (met terugwerkende kracht) vanaf 1 januari 1993. In de preambule verklaren partijen dat zij willen bijdragen tot een evenwichtige en harmonische ontwikkeling van de handel in textielprodukten en vastbesloten zijn zo veel mogelijk rekening te houden met de ernstige economische en sociale problemen waarmee de textielsector te kampen heeft. Het Comité ziet in deze overeenkomsten een - onder de huidige omstandigheden - noodzakelijke stap om dreigende marktverstoringen blijvend tegen te gaan. Het dringt er bij de Commissie op aan om vóór het aflopen van de huidige overeenkomsten met de Europese textiel- en kledingsector te gaan praten over de inhoud en een eventuele verlenging van deze zelfbeperkingsovereenkomsten. Het heeft zich in zijn adviezen over deze problematiek steeds aangesloten bij het standpunt van de Europese Commissie, die van oordeel is dat voor de textiel- en kledingindustrie van de EG vanuit structureel oogpunt gezien een belangrijke rol is weggelegd, niet alleen vanwege het aandeel van deze sector in de totale produktie, afzet en werkgelegenheid, maar ook omdat deze sector rijk is aan ervaring en creativiteit (). De structurele aanpassingen in de Europese textiel- en kledingindustrie vereisen een solidaire houding van de gehele Gemeenschap, temeer daar deze sectoren voor een aantal communautaire regio's nog steeds van vitaal belang zijn.

3.25. De handel in EGKS-produkten blijft vooralsnog onderworpen aan kwantitatieve beperkingen. Onderhandelingen over zelfbeperkingsovereenkomsten voor sommige staalprodukten voor de periode 1995/1996 werden eind december 1994 met succes afgerond. Het Comité staat in principe positief tegenover een dergelijke regeling omdat het evenals de Commissie van oordeel is dat een overeenkomst de voorkeur verdient boven unilaterale oplossingen in de vorm van kwantitatieve beperkingen (momenteel de meest gebruikelijke methode). Nog tot eind 1992 werd de staalinvoer uit de voormalige Sovjetunie gecontingenteerd via unilaterale regelingen van de EG-lid-staten, hetzij in de vorm van officiële "nationale contingenten" hetzij in de vorm van semi-officiële beperkende maatregelen. Met de voltooiing van de binnenmarkt hebben deze unilaterale regelingen de plaats moeten ruimen voor een gemeenschappelijke invoerregeling, zodat voor de invoer van bepaalde staalprodukten uit de GOS-staten sinds 1 januari 1993 communautaire contingenten gelden. Deze maatregel is eerst voor een periode van één jaar ingevoerd (1993) en is daarna tot eind 1994 verlengd (waarbij de contingenten met 3 % werden uitgebreid). Wat de met Rusland en Oekraïne gesloten zelfbeperkingsovereenkomsten voor de periode 1995/1996 betreft, is het Comité allesbehalve gelukkig met het feit dat :

- met de nieuwe regeling in 1995 35 % en in 1996 nog eens 15 % méér zal kunnen worden ingevoerd dan met de EG-contingenten van 1994, wat het erg veel vindt;

- er geen sprake meer is van een regeling om de staalinvoer over de gehele Gemeenschap te spreiden.

De partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten voorzien ook in de oprichting van een Contactgroep Kolen en Staal die partijen in staat moet stellen regelmatig informatie uit te wisselen over vraagstukken van gemeenschappelijk belang. Het Comité juicht dit initiatief toe, maar betwijfelt of de Commissie en haar oostelijke gesprekspartners wel in staat zijn om de ontwikkelingen in de kolen- en staalsector (op hun eigen grondgebied èn wereldwijd) juist in te schatten en praktijkgerichte voorstellen (b.v. voor structurele aanpassingen) uit te werken. Volgens het Comité zou het veel beter zijn van meet af aan ook vertegenwoordigers van de ijzer- en staalsector zelf als volwaardige gesprekspartners aan de werkzaamheden van de Contactgroep te laten deelnemen (in plaats van deze pas nà het overleg in de Contactgroep bij de zaak te betrekken). Verder hoopt het Comité dat deze Contactgroepen op een efficiëntere manier te werk zullen gaan dan de Contactgroepen die in het kader van de Europa-overeenkomsten zijn opgericht.

3.26. De onderhandelingen over de handel in kernmaterialen verliepen lange tijd erg moeizaam als gevolg van meningsverschillen tussen beide partijen èn tussen de EG-lid-staten onderling. De EG vreesde vooral dat de invoer van verrijkt uranium uit Rusland het voortbestaan van haar eigen industrie in gevaar zou brengen en het aandeel van haar eigen producenten op de EG-markt "aanzienlijk" zou verminderen. Daarom zijn partijen overeengekomen om voor de handel in kernmaterialen andere afspraken te maken dan voor het goederenverkeer en zelfs een aparte overeenkomst te sluiten, die uiterlijk op 1 januari 1997 rond moet zijn. Gedacht wordt aan een vast invoerquotum, een soepelere vrijwaringsclausule en een speciale prijsclausule waarin met alle kostenfactoren rekening wordt gehouden (incl. opslag, opwerking, veiligheidsvoorzieningen en milieumaatregelen). In afwachting van de sluiting van deze afzonderlijke overeenkomst wordt de handel in kernmaterialen geregeld door enerzijds een aantal artikelen van de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst en anderzijds een aantal bepalingen van de handels- en samenwerkingsovereenkomst die destijds met de Sovjetunie is gesloten. De voornaamste punten van deze voorlopige regeling zijn : soepele regels voor het nemen van beschermende maatregelen, "marktconforme" prijzen en naleving van de wetgeving en voorschriften van beide partijen. Wat de EG betreft gaat het hier o.m. over het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie, en met name de bepalingen waarin de rechten, bevoegdheden en verantwoordelijkheden van het Voorzieningsagentschap van Euratom en van de Europese Commissie zijn omschreven. In een briefwisseling over deze problematiek verklaart Rusland voornemens te zijn "als solide, betrouwbare en op lange termijn handelende leverancier van kernmateriaal aan de Gemeenschap op te treden", terwijl de EG van haar kant verklaart dat zij "Rusland in het kader van haar voorzieningsbeleid op nucleair gebied beschouwt als een afzonderlijke leverancier die zich van andere leveranciers onderscheidt". Partijen zijn van plan om in twee aanvullende overeenkomsten nog een aantal andere aspecten van hun samenwerking bij de toepassing van kernenergie voor civiele doeleinden te regelen, o.m. de problematiek rond kernfusie en nucleaire veiligheid. In dit verband stelt het Comité met voldoening vast dat zij hebben verklaard alles in het werk te zullen stellen om het op gang gekomen proces van nucleaire ontwapening te vergemakkelijken.

Ondernemingsklimaat en investeringen

3.27. Partijen verbinden zich ertoe dat zij op het vlak van de arbeidsvoorwaarden, en met name op het gebied van beloning en ontslag, geen achterstelling op grond van nationaliteit zullen dulden en elkaars onderdanen niet zullen discrimineren ten opzichte van hun eigen onderdanen, mits de betrokkenen op legale wijze op hun grondgebied werkzaam zijn. In de overeenkomst wordt evenwel niet bepaald dat gezinsleden van legaal in de EG verblijvende en werkende Russische of Oekraïense werknemers tot de arbeidsmarkt van de EG worden toegelaten. Het Comité begrijpt niet waarom deze gezinsleden de toegang tot de communautaire arbeidsmarkt wordt ontzegd. Wel ziet het in dat er hier in de komende jaren geen noemenswaardige behoefte aan arbeidskrachten uit derde landen te verwachten is, gezien de hoge werkloosheidscijfers en de uitermate beperkte speelruimte op middellange termijn. Het is dan ook van oordeel dat geen afspraken mogen worden gemaakt die door ingezetenen van derde landen zouden kunnen worden aangegrepen om, al was het maar om politieke redenen, aanspraak te maken op vrije toegang tot de communautaire arbeidsmarkt. In dit verband zij erop gewezen dat de EG in andere overeenkomsten concessies heeft gedaan (secundaire prioriteiten) die weleens tot een verdere beperking van de immigratiemogelijkheden uit Oost-Europa zouden kunnen leiden. Verder zijn partijen overeengekomen een gezamenlijke inspanning te leveren om de illegale immigratie onder controle te houden (Oekraïne) of zelfs een halt toe te roepen (Rusland). Het Comité vindt dit een goede zaak. In zijn adviezen over de Europa-overeenkomsten heeft het trouwens zelf