COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 14.03.1997 
COM(97) 99 def. 
97/0103 (COD) 
SOCRATES: 
HET COMMUNAUTAIRE ACTIEPROGRAMMA 
OP ONDERWIJSGEBIED 
VERSLAG OVER DE IN 1995 EN 1996 
BEREIKTE RESULTATEN 
Voorstel voor een besluit van het Europees Parlement 
en de Raad 
tot wijziging van Besluit nr. 819/95/EG tot instelling van het communautaire 
actieprogramma Socrates 
(door de Commissie ingediend) 

OVERZICHT VAN HET SOCRA TES-PROGRAMMA 
HOGER ONDERWIJS (Erasmus) 
Actie 1 Beurzen aan universiteiten voor activiteiten met een Europese Dimensie 
- Institutionele Contracten (organisatie van mobiliteit van studenten; mobiliteit 
van onderwijzend personeel; Europees systeem voor overdracht van studiepunten 
(ECTS); ontwikkeling van studieprogramma's; intensieve talencursussen, 
Europese onderwijsprogramma's; intensieve programma's; voorbereidende 
bezoeken) 
- Door Thematische Netwerken ontwikkelde projecten 
Actie 2 Mobiliteitsbeurzen voor studenten 
SCHOOLONDERWIJS (Comenius) 
Actie 1 Schoolpartnerschappen voor Europese Onderwijsprojecten, waaronder 
uitwisselingen van docenten en stages en studiebezoeken voor schoolhoofden 
Actie 2 Transnationale projecten met betrekking tot het onderwijs aan kinderen van 
migrerende werknemers, personen met een itinerant beroep, reizigers en 
Zigeuners/ Intercultureel Onderwijs 
Actie 3 Bijscholingscursussen voor docenten en onderwijzend personeel 
3.1 beurzen voor het ontwikkelen en organiseren van cursussen 
3.2 beurzen voor deelnemers 
BEVORDERING VAN DE TALENKENNIS (Lingua) 
Actie A Europese Samenwerkingsprogramma's voor de opleiding van taaileraren (ESP) 
Actie B Bij scholingscursussen voor taaileraren 
Actie C Assistentschappen voor toekomstige taaileraren 
Actie D Ontwikkeling van instrumenten voor taalonderwijs -.-verwerving en beoordeling 
Actie E Gezamenlijke onderwijsprojecten voor taalverwerving (GOP) 
OPEN EN AFSTANDSONDERWIJS 
- Europese partnerschappen / partnerschapsprojecten 
- Observatieprojecten 
VOLWASSENENONDERWIJS 
- Bewustmaking van andere Europese landen en de Europese Gemeenschap 
- Bevordering van volwassenenonderwijs door Europese samenwerking 
UITWISSELING VAN INFORMATIE EN ERVARING INZAKE 
ONDERWIJSSYSTEMEN EN -BELEID 
- Analyse van vraagstukken van gemeenschappelijk belang betreffende het onderwijsbeleid 
- Europees informatienetwerk inzake onderwijs (Eurydice) 
- Studiebezoeken voor beleidsmakers op onderwijsgebied (Arion) 
- Netwerk van nationale informatiecentra voor academische erkenning (Naric) 
AANVULLENDE MAATREGELEN 
- Europese activiteiten van verenigingen op onderwijsgebied 
- bewustmakingsactiviteiten ter bevordering van Europese samenwerking op onderwijsgebied 
- voorlichtingsactiviteiten van de Nationale Agentschappen van SOCRATES 
- toezicht op en evaluatie van SOCRATES 
INHOUDSOPGAVE 
OVERZICHT VAN DE UITVOERING 
DEEL A: MET HET S0C/L4J£S-PROGRAMMA ALS GEHEEL BEREIKTE 
RESULTATEN 
I. Inleiding 
II. Met het oog op de tenuitvoerlegging van het programma genomen 
maatregelen 
2. Verspreiding van informatie 
3. Instelling van de infrastructuur voor beheer en bestuur 
4. Selectie van te ondersteunen projecten 
5. Waarborg van complementariteit met andere communautaire programma's 
en beleidslijnen 
6. Instelling van mechanismen voor toezicht op en evaluatie van het 
programma 
7. Voorbereiding van de uitbreiding van SOCRATES naar andere landen 
III. Resultaten van het programma in 1995 en 1996 
3. Steunaanvraag in het kader van het programma 
4. In 1995 en 1996 toegekende beurzen 
5. Resultaten van de verstrekte steun 
6. Ondervonden belemmeringen 
IV. Uitdagingen voor SOCRATES in de komende periode 
V. Conclusies 
DEEL B: MET ELK ONDERDEEL VAN HET PROGRAMMA BEREIKTE 
RESULTATEN 
• Hoger onderwijs (Erasmus) 
• Schoolonderwijs (Comenius) 
• Bevorderen van taalonderwijs (Lingua) 
• Open en afstandsonderwijs 
• Volwassenenonderwijs 
• Uitwisseling van informatie en ervaring op het gebied van 
onderwijsstelsels en beleid 
• Aanvullende maatregelen 
STATISTISCHE BIJLAGE 
OVERZICHT VAN DE UITVOERING 
De reacties op het SOCRATES-programma vanuit de onderwijswereld in de 15 Lid-Staten en 
de drie EVA-EER-landen waren opmerkelijk. De in 1995 en 1996 verstrekte steun is reeds 
een aanmerkelijk toegenomen Europese samenwerking gaan opleveren, met name op 
gebieden als schoolonderwijs, volwassenenonderwijs en open en afstandsonderwijs, waarin 
voorheen nauwelijks een traditie in gestructureerde samenwerking op transnationaal niveau 
bestond. Instellingen beginnen voor een meer strategische benadering van de Europese 
samenwerking te kiezen, waarbij zij in hun plannen voor toekomstige ontwikkeling voor deze 
samenwerking meer plaats inruimen dan tot op heden het geval was. 
SOCRATES-STEUN IN 1995 EN 1996 
Mobiliteit en uitwisselingen 
• mobiliteitsbeurzen om tot 316.000 studenten uit het hoger onderwijs in staat te stellen 
een geïntegreerde en erkende studieperiode in een ander deelnemend land door te 
brengen 
• geïntegreerde studieopdrachten in het buitenland voor ongeveer 26.000 hoogleraren 
en universitair docenten 
• ongeveer 80.000 jongeren die deelnemen in gezamenlijke onderwijsprojecten en 
uitwisselingen die bedoeld zijn om hen te motiveren, in andere Europese talen te 
communiceren 
• ruim 16.000 deelnemers in Europese bijscholingscursussen voor taaileraren 
Samenwerkingsnetwerken 
• 2.673 interuniversitaire samenwerkingsprogramma's waarbij ruim 1.800 instellingen 
voor hoger onderwijs zijn betrokken 
• 28 grote Thematische Netwerken, bedoeld om de Europese dimensie te ontwikkelen op 
uiteenlopende vakgebieden en gebieden die van bijzonder belang zijn binnen het hoger 
onderwijs, bij elk waarvan ruim 70 instellingen alsmede in totaal 85 Europese 
verenigingen binnen de universitaire wereld zijn betrokken 
• 1.620 multilaterale schoolpartnerschappen waarbij ongeveer 5.000 scholen zijn 
betrokken 
• ongeveer 3.500 Gezamenlijke Onderwijsprojecten, bedoeld om jongeren sterker te 
motiveren tot het leren van andere Europese talen 
• ruim 600 transnationale projecten waarbij ongeveer 2.700 instellingen zijn betrokken, 
bedoeld om de samenwerking te bevorderen op het gebied van Open en 
Afstandsonderwijs, Volwassenenonderwijs, Intercultureel onderwijs, taalonderwijs en 
de initiële opleiding en bijscholing van leraren 
Aanzienlijke vooruitgang is reeds geboekt in de richting van de verwezenlijking van de 
hoofddoelstellingen voor SOCRATES, welke zijn aangegeven in het Besluit tot instelling van 
het programma. In 1995 en 1996 heeft het programma met name: 
• een belangrijke bijdrage geleverd aan de mobiliteit van onderwijzend personeel en 
studenten van diverse typen, wat zowel het aantal uitwisselingen als de kwaliteit van 
het organisatorisch kader ervan betreft; 
• een brede en intensieve samenwerking tussen onderwijsinstellingen gestimuleerd in 
diverse deelnemende landen, met name door middel van de oprichting van multilaterale 
netwerken. Vele hiervan blijken nu reeds het potentieel te hebben zich tot duurzame 
samenwerkingsstructuren te ontwikkelen die nog lang na de afronding van het 
specifieke project waarvoor SOCRATES-steun werd verstrekt, een gunstige uitwerking 
zullen hebben; 
• een nieuwe impuls gegeven aan de universitaire erkenning van studieperioden die zijn 
gevolgd en kwalificaties die zijn behaald in het buitenland; 
• vooruitgang kunnen blijven boeken in het bevorderen van het onderwijs en de 
verwerving van de talen van de Unie die op kleinere schaal onderwezen en gesproken 
worden; 
• een richtpunt geboden voor een grootschaliger gebruik van open en afstandsonderwijs 
en nieuwe technologieën in diverse onderwijssectoren, en mede gewaarborgd dat bij de 
ontwikkeling van multimedia-benaderingen meer rekening wordt gehouden met 
pedagogische overwegingen; 
• geleid tot de vervaardiging van een groot en gevarieerd aanbod aan 
onderwijsmateriaal, leerplannen, cursusprogramma 's en andere onderwijsproducten; 
• nieuwe mogelijkheden geboden voor een grootschalige uitwisseling van kennis en 
ervaring, waarbij know-how wordt verspreid en het innovatieproces in de deelnemende 
landen wordt gestimuleerd; 
• een rol gespeeld bij het zeker stellen dat de Europese samenwerking alle Lid-Staten ten 
goede komt, met inbegrip van de landen die in economisch opzicht achtergesteld zijn, 
en/of tegen de buitengrenzen van de Gemeenschap zijn gelegen; 
• geholpen bij het vrijmaken van aanzienlijke bedragen aan aanvullende financiering 
uit uiteenlopende andere bronnen, zodanig dat de totale investeringen in mobiliteit en 
samenwerking op onderwijsgebied in Europa zijn gestegen; 
• de basis gelegd voor de uitbreiding van het programma naar een Europa dat meer 
landen omvat, overeenkomstig de bepalingen van het Besluit. 
Ondanks de aanzienlijke belemmeringen die bij het starten van een programma van deze 
omvang en draagwijdte uit de weg moeten worden geruimd, wijzen de bereikte resultaten erop 
dat het programma in verschillende opzichten de in het Verdrag van Maastricht vastgelegde 
opdracht begint te vervullen, namelijk dat de Gemeenschap zal bijdragen tot de ontwikkeling 
van 'onderwijs van hoog gehalte' via een scala van samenwerkingsactiviteiten op 
onderwijsgebied. Dankzij de gezamenlijke inspanningen op Europees en nationaal niveau en 
binnen de onderwijsinstellingen zelf draagt SOCRATES ertoe bij dat de 'Europese dimensie 
in het onderwijs' een begrip van betekenis wordt voor honderdduizenden onderwijzers, 
leerlingen en studenten van alle leeftijden. 
De mogelijkheid tot deelname aan SOCRATES is tevens met enthousiasme begroet door de 
geassocieerde landen uit Centraal- en Oost-Europa en door Cyprus . Hiermee wordt bevestigd 
1 In het besluit tot instelling van SOCRATES wordt tevens de mogelijkheid genoemd van uitbreiding van haar 
acties naar Malta. Onderhandelingen zijn gevoerd teneinde Malta in staat te stellen deel te nemen aan het 
programma in het kader van de eerdere toetreding van Malta tot de Gemeenschap. Aangezien echter de Maltese 
regering onlangs heeft besloten haar aanvraag tot toetreding tot de Gemeenschap te bevriezen, heeft de Raad de 
dat het programma aantrekkingskracht uitoefent, wat eerder bleek in de Lid-Staten van de EG 
en vervolgens in de EVA-EER-landen. 
Reeds in deze vroegtijdige fasen van het programma echter zijn er veel te veel aanvragen voor 
de meeste Acties gedaan en doen zich steeds nijpender begrotingsproblemen voor. 
In onderhavig document wordt ernaar gestreefd, de belangrijkste aspecten van de 
tenuitvoerlegging en ontwikkeling van SOCRATES tijdens de eerste twee jaar na de 
goedkeuring ervan te analyseren. 
Commissie opgedragen ter voorbereiding technische contacten te leggen met het oog op het scheppen van 
duidelijkheid in de toekomstige betrekkingen tussen de Gemeenschap en Malta. Daar het definitieve, door Malta 
en de Gemeenschap in te nemen standpunt thans niet bekend is, verwijst de onderhavige tekst in positieve noch 
negatieve zin naar een eventuele latere openstelling van het programma voor Malta. 
DEEL A: MET HET SOCRATES-VROGRAMMA ALS GEHEEL BEREIKTE 
RESULTATEN 
I. INLEIDING 
Het communautaire actieprogramma op het gebied van onderwijs, SOCRATES genoemd2, 
bestrijkt de periode 1995-1999 en is van toepassing op de 15 Lid-Staten van de Europese 
Gemeenschap alsmede op IJsland, Liechtenstein en Noorwegen in het kader van de 
Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte. Momenteel wordt het 
uitgebreid naar de geassocieerde landen van Centraal- en Oost-Europa en Cyprus3, 
overeenkomstig de bepalingen van het Besluit. 
De algemene doelstelling van SOCRATES is het stimuleren van samenwerking, het 
versterken van de mobiliteit en het bevorderen van de Europese dimensie in alle sectoren van 
het onderwijs. Zodoende draagt het programma bij tot de ontwikkeling van hoog opgeleid 
menselijk potentieel, afgestemd op de behoeften van een Europa dat steeds meer onderling 
afhankelijk en geïntegreerd wordt. Dit is een sleutelfactor in het stimuleren van het 
concurrentievermogen en werkgelegenheid, het bereiken van een grotere economische groei 
en het handhaven van sociale stabiliteit in de gehele Gemeenschap . Zeker zo belangrijk is het 
feit dat SOCRATES bijdraagt tot de persoonlijke voldoening van de individuele deelnemers, 
en burgers van alle leeftijden een gevoel voor identiteit met de Europese Gemeenschap 
bijbrengt. 
Het programma is gericht op een brede bevolkingsgroep. In de huidige Europese 
Gemeenschap zijn er ongeveer 117 miljoen jongeren onder de 25 jaar: een derde van de totale 
bevolking. Ongeveer 60 miljoen leerlingen staan ingeschreven bij de 307.000 scholen van 
deGemeenschap, waarvan 36 miljoen bij het middelbaar en 24 miljoen bij het basisonderwijs; 
daarnaast staan 10 miljoen jonge kinderen bij het peuter- en kleuteronderwijs. Zij krijgen les 
van ruim 4 miljoen onderwijzers. Zo'n 11 miljoen studenten studeren aan meer dan 5.000 
instellingen voor hoger onderwijs; miljoenen volwassen studenten volgen voltijd- of 
deeltijdcursussen om hun kennis en vaardigheden bij te schaven en uit te breiden. Al deze 
personen, alsmede al het personeel dat is betrokken bij het beheer en bestuur van onderwijs en 
bij daarmee samenhangende taken zoals begeleiding en advisering, zijn potentiële deelnemers 
aan SOCRATES5. 
2 Besluit nr. 819/95/EG van het Europees Parlement en van de Raad van 14 maart 1995 tot instelling van het 
communautaire actieprogramma 'Socrates', Publikatieblad nr. L 87/10 van 20 april 1995. 
Zie bovenstaande referentie (3). 
4 Dit is benadrukt in de $$Actie van de Commissie voor Werkgelegenheid in Europa. Een vertrouwenspact, CSE-
document (96) 1 def., Brussel, 5 juni 1996, alsmede in het $$Witboek betreffende onderwijs en opleiding : 
Onderwijzen en Leren. Naar een lerende samenleving van de Commissie, Luxemburg : Bureau voor Officiële 
Publikaties der Europese Gemeenschappen 1996 ; haar recente %%Groenboek betreffende Innovatie, aangenomen 
op 20 december 1995 (COM (95) 688) en haar eerder verschenen $$Witboek inzake Groei, 
Concurrentievermogen, Werkgelegenheid : de uitdagingen en de weg voor ons naar de 21ste eeuw, Luxemburg : 
Bureau voor Officiële Publikaties der Europese Gemeenschappen 1994. 
De cijfers in deze alinea zijn gebaseerd op de $$Sleutelgegevens inzake onderwijs in de Europese Unie, 
samengesteld voor de Commissie door het EURYDICE-netwerk, uitgave van 1995, Luxemburg : Bureau voor 
Officiële Publikaties der Europese Gemeenschappen 1996. 
SOCRATES is het eerste uitgebreide programma op het niveau van de Europese 
Gemeenschap dat samenwerking bevordert op het gehele terrein van onderwijs. Het omvat 
eerdere EG-initiatieven zoals de programma's Erasmus en Lingua, breidt de draagwijdte en 
het werkterrein ervan uit, en integreert deze in een nieuwe serie activiteiten in 
onderwijssectoren waarop tot op heden geen communautaire programma's systematisch 
waren gericht. SOCRATES maakt tevens deel uit van een bredere strategie tot bevordering 
van het begrip 'levenslang leren'. Het staat in nauwe interactie met andere Europese 
initiatieven, met name het Leonardo da Vinci-programma voor beroepsopleiding, Jeugd voor 
Europa III, programma's voor sociaal beleid, en onderdelen van het Vierde Kaderprogramma 
voor Onderzoek en Technologische Ontwikkeling. 
Wil SOCRATES invloed van betekenis te hebben, dan is niet alleen een aantal zorgvuldig 
gekozen maatregelen voor elke beoogde onderwijssector vereist, maar ook een financieel 
kader dat geheel strookt met de doelstellingen van het programma. Na een langdurige 
onderhandelingsprocedure tussen het Europees Parlement en de Raad werd uiteindelijk 
overeenstemming bereikt over een bedrag van 850 miljoen ECU voor de periode 1995-1999. 
Dit bleef ver beneden de aanvankelijk door de Commissie voorgestelde 1005,6 miljoen ECU, 
ondanks het feit dat het in de behoeften van de uitgebreide Europese Gemeenschap met 15 
Lid-Staten moest voorzien, alsmede in extra programma-onderdelen, met name 
volwassenenonderwijs, dat tijdens de onderhandelingen naar voren werd gebracht. Het 
Europees Parlement stemde slechts toe in het compromisbedrag op voorwaarde dat te zijner 
tijd een herziening wordt overwogen. 
Na afloop van de onderhandelingsprocedure kwamen het Europees parlement, de Raad en de 
Commissie dan ook het volgende overeen: 
Twee jaar na het begin van het programma beoordelen het Europees Parlement en de 
Raad de met het programma bereikte resultaten. Met het oog daarop legt de Commissie 
hun een verslag voor, vergezeld van de door haar passend geachte voorstellen, ook ten 
aanzien van de financiële middelen die door de wetgever in de zin van de 
gemeenschappelijke verklaring van 6 maart 1995 zijn vastgesteld. ' Hel Europees 
Parlement en de Raad nemen zo spoedig mogelijk een besluit over die voorstellen. ' 
Op basis daarvan heeft de Commissie dit verslag opgesteld waarin de eerste twee jaar van 
SOCRATES worden geanalyseerd (1995 en 1996). Daarin wordt aangetoond dat het 
programma met enthousiasme is begroet door de onderwijswereld in de gehele Gemeenschap, 
en een veelbelovende start heeft gemaakt op weg naar de verwezenlijking van de 
doelstellingen die zijn vastgelegd in het Besluit tot instelling van het programma. Zodoende 
wordt doeltreffend gereageerd op de in Artikel 126 van het EG-Verdrag vastgelegde opdracht 
die luidt dat de Gemeenschap 'zal bijdragen tot de ontwikkeling van onderwijs van hoog 
gehalte' door middel van samenwerking over nationale grenzen heen. 
6 Verklaring van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie van 6 maart 1995 (95/C 293/03), 
Publikatiebladnr. C 293/4 van 8 november 1995. 
7 Gezamenlijke verklaring van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie over Besluit 819/95/EG van 
het Europees Parlement en van de Raad van 14 maart 1995 tot instelling van het communautaire 
actieprogramma 'Socrates', Publikatieblad nr. L 132/18 van 16 juni 1995. 
8 Publikatieblad nr. C 224 van 31 augustus 1992. 
De omvang van de voor het programma vereiste financiering overtreft echter nu reeds 
verschillende malen de beschikbare middelen, en de volledige uitwerking van de vraag is tot 
op heden om een aantal redenen uitgebleven. De Commissie heeft uit de analyse van de eerste 
twee jaar geconcludeerd dat het financiële kader niet langer geschikt is voor de 
verwezenlijking van de doelstellingen van het programma. Het onderhavige Verslag gaat 
derhalve vergezeld, zoals in bovengenoemd Gemeenschappelijk Standpunt wordt beoogd, van 
voorstellen van de Commissie voor een wijziging van het financiële kader. 
II. MET HET OOG OP DE TENUITVOERLEGGING VAN HET PROGRAMMA 
GENOMEN MAATREGELEN 
De met het oog op de tenuitvoerlegging van het programma genomen maatregelen zijn 
toegespitst op zes actiepunten: 
1. Verspreiding van informatie 
Een breed scala van voorlichtingsactiviteiten zijn ontplooid om de aandacht van doelgroepen 
te vestigen op de kansen die SOCRATES biedt. Een algemeen Vademecum, actiegerichte 
Richtlijnen voor aanvragers en een serie Voorlichtingsnota's zijn in elk van de elf EU-talen 
voorbereid en op grote schaal verspreid, zowel in schriftelijke vorm als via de EUROPA 
Internet-server. Een formele Aankondiging / Uitnodiging tot het indienen van Voorstellen 
werd in het Publikatieblad gepubliceerd. 
Om rekening te houden met de specifieke behoeften aan informatie van elk deelnemend land 
zijn nationale SOCRATES-voorlichtingscampagnes gevoerd, bestaand uit 
lanceringsconferenties op nationaal niveau, regionale en sectoriële conferenties en seminars, 
voorlichtingsdocumenten en publicitaire acties. De campagnes werden ondersteund met 
SOCRATES-beurzen, zoals bepaald in het Besluit. De nadruk werd gelegd op nieuwe 
financieringsonderdelen binnen SOCRATES. Bijzonder intensieve campagnes waren gewijd 
aan het 'Institutionele Contract' binnen Erasmus (vgl. hieronder) en aan samenwerking in de 
schoolsector (Comenius). 
2. Instelling van de infrastructuur voor beheer en bestuur 
Bij de tenuitvoerlegging van SOCRATES wordt de Commissie bijgestaan door het 
SOCRATES-Comité, dat bestaat uit twee leden die door elke Lid-Staat zijn aangesteld, en 
wordt voorgezeten door de Commissie. Het Comité en zijn beide subcomités hebben zich op 
het gebied van hoger onderwijs respectievelijk schoolonderwijs onder andere met de volgende 
onderwerpen beziggehouden: de prioriteiten en criteria voor steun in het kader van de diverse 
Acties van het programma: toewijzing van begrotingsmiddelen aan de diverse Acties; selectie 
van projecten in het kader van centraal beheerde Acties; beleidskwesties zoals gelijke kansen 
en de behoeften van gehandicapten. De goede werkrelaties tussen de Commissie en de 
nationale overheden hebben de tenuitvoerlegging van het programma bevorderd, en blijven 
een bepalende factor voor het succes ervan op lange termijn. 
Publikatieblad nr. C 200 van 4 augustus 1995. 
Het Europees Parlement is volledig op de hoogte gehouden van de door het Comité en de 
Subcomités behandelde zaken, overeenkomstig de 'Modus Vivendi', overeengekomen tussen 
het Europees Parlement, de Raad en de Commissie op 20 december 199410. 
Nationale Agentschappen spelen een essentiële rol in de tenuitvoerlegging van SOCRATES. 
Deze zijn onder andere verantwoordelijk voor het selecteren van projecten en het toekennen 
van beurzen in het kader van de gedecentraliseerde Acties, toezicht en financieel beheer, het 
verspreiden van informatie, bieden van begeleiding en hulp bij het vinden van geschikte 
partners, en waarborgen van operationele complementariteit binnen de op nationaal niveau 
lopende programma's. In enkele deelnemende landen is één enkel Nationaal Agentschap 
aangewezen voor heel SOCRATES . In andere landen zijn verschillende organisaties 
aangewezen voor verschillende Acties; de Commissie heeft de betrokken landen 
aangemoedigd om doeltreffende regelingen voor de coördinatie te treffen. De Nationale 
Agentschappen zijn opgeroepen voor twee plenaire zittingen, en vaker voor specifieke Acties. 
Dergelijke vergaderingen zijn van essentieel belang voor een doeltreffend, samenhangend 
beheer van het programma. De overgrote meerderheid van de Nationale Agentschappen heeft 
uitstekende prestaties geleverd in de startfase van SOCRATES, en heeft zich voorbeeldig 
ingezet om de in het programma vastgelegde uitdagingen aan te gaan. Wel stuitte men daarbij 
op enkele problemen, zoals hieronder uiteengezet. 
Bij het operationeel bestuur van het programma wordt de Commissie ondersteund door het 
Bureau voor Technische Ondersteuning SOCRATES & JEUGD, dat is gevestigd te Brussel. 
De organisatie die deze ondersteuning biedt, werd begin 1995 geselecteerd op basis van een 
openbare aanbesteding. 
Gezien het grote aantal organisaties dat bij het beheer van SOCRATES is betrokken, is de 
ontwikkeling van elektronische uitwisseling van informatie tussen Nationale Agentschappen, 
de Commissie en het Bureau voor Technische Ondersteuning een topprioriteit geweest. Dit 
netwerk zal begin 1997 in gebruik worden genomen. 
3. Selectie van te ondersteunen projecten 
De selectie van te ondersteunen projecten en activiteiten heeft centraal gestaan tijdens de 
startfase van SOCRATES. Aangezien het Besluit tot instelling van het programma eerst eind 
april 1995 werd gepubliceerd, werden op grond van Artikel 5(2) 'Overgangsmaatregelen' 
voor de beginperiode overeengekomen. Dankzij de flexibele, bereidwillige houding van alle 
partijen stonden deze maatregelen garant voor een over het algemeen probleemloze 
tenuitvoerlegging. De in het kader van de diverse onderdelen van het programma toegekende 
steun wordt hieronder nader geanalyseerd. 
10 Modus Vivendi van 20 december 1994 overeengekomen tussen het Europees Parlement, de Raad en de 
Commissie betreffende de maatregelen ter uitvoering van de besluiten die zijn vastgesteld volgens de procedure 
van Artikel 189 B van het EG-Verdrag, Publikatieblad m. C 293/1 van 8 november 1995. 
" Nieuwe organisaties zijn in bepaalde gevallen opgericht met deze specifieke opdracht, ofwel uitsluitend voor 
SOCRATES, ofwel in combinatie met de uitoefening van de functies van een nationaal agentschap die verband 
houden met andere communautaire programma's zoals Leonardo da Vinci, Jeugd voor Europa Hl en de 
Communautaire Initiatieven binnen de Structuurfondsen. 
4. Waarborg van complementariteit met andere communautaire programma's en 
beleidslijnen 
Hoewel SOCRATES het belangrijkste communautaire instrument is voor samenwerking op 
onderwijsgebied, hebben veel andere communautaire beleidsterreinen een belangrijke 
dimensie wat onderwijs betreft, of zijn deze nauw verwant met onderwijs.12 In Artikel 6(1) 
van het Besluit tot instelling van SOCRATES wordt dan ook bepaald : 'de Commissie 
waarborgt, in partnerschap met de Lid-Staten, de algehele samenhang tussen dit programma 
en de andere communautaire acties'. Deze bepalingen zijn ten uitvoer gelegd door passende 
nauwe werkrelaties op te bouwen met de verantwoordelijke diensten, met in bepaalde 
gevallen wederzijdse betrokkenheid bij de selectie van projecten, en door het nemen van de 
noodzakelijke maatregelen om zeker te stellen dat SOCRATES zelf ten volle zijn rol speelt 
van het bevorderen van de doelstellingen van andere beleidslijnen van de EG. 
Tot de voornaamste hiervan behoren, zoals aangegeven in het SOCRATES-Besluit en zoals 
met name benadrukt door het Europees Parlement bij de goedkeuring ervan, de bevordering 
van gelijke kansen en de integratie van gehandicapten, wat strookt met het 'mainstreaming'-
beleid, d.w.z. het opnemen van deze principes in de tenuitvoerlegging van alle communautaire 
beleidslijnen, programma's en acties . Voor gelijke kansen wordt deze benadering toegepast 
door middel van maatregelen ter bewustmaking , het ondersteunen van projecten betreffende 
gelijke kansen ', en de waarborg dat het principe van gelijke kansen nauwgezet wordt 
geëerbiedigd bij de selectie van projecten en individuele personen door de Commissie en de 
Nationale Agentschappen. Aan de behoeften van gehandicapten wordt op verschillende 
manieren tegemoetgekomen, met name door nauwe samenwerking met organisaties die 
mogelijkheden op onderwijsgebied voor gehandicapten bevorderen, en door seminars rond 
een bepaald thema om meer instellingen te stimuleren, projecten op dit gebied te 
ontwikkelen ; begunstigde instellingen aan te moedigen, doeltreffende diensten te 
verstrekken voor de ontvangst, begeleiding, pedagogische hulp en technische ondersteuning 
van gehandicapten ; prioriteit te geven aan projecten die gericht zijn op de 
onderwijsbehoeften van gehandicapten, bijvoorbeeld in het kader van de Acties 1 en 3 van 
12 Voorbeelden van dergelijke beleidsterreinen zijn : beroepsopleiding, jeugd, externe betrekkingen, 
ontwikkelingshulp, werkgelegenheid, de informatiemaatschappij, de interne markt, onderzoek en technologische 
ontwikkeling, energie, regionale ontwikkeling, vormen van sociaal beleid zoals de integratie van gehandicapten 
en bevordering van gelijke kansen voor mannen en vrouwen, milieu, gezondheid, cultuur, informatie, 
consumentenbescherming, statistiek. 
Vgl. %%Mededeling van de Commissie : Opnemen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen in alle 
communautaire beleidslijnen en activiteiten, 21 februari 1996, COM(96)67 def. ; $$Mededeling van de 
Commissie betreffende gelijke kansen voor mensen met handicaps, 30 juli 1996, COM(96)406 def. ; Vierde 
communautaire actieprogramma inzake gelijke kansen voor vrouwen en mannen (1996-2000), Publikatieblad 
nr. L 335/37 van 31 december 1995. 
14 Voorbeeld : het contactseminar dat in Stockholm werd gehouden in december 1995 om middelbare scholen in 
staat te stellen, projecten te ontwikkelen die gericht zijn op kwesties rond gelijke kansen. 
15 Dit is bijvoorbeeld één van de terreinen die prioriteit genieten voor ondersteuning van schoolpartnerschappen 
in het kader van Comenius. 
16 Zo is een themaseminar gepland in België in februari 1997 dat gericht is op instellingen die voorzien in de 
onderwijsbehoeften van mensen met een lichte verstandelijke handicap. 
17 B.v. de tweedelige publicatie, getiteld Studeren in het buitenland, uitgewerkt door de Katholieke Universiteit 
Leuven in samenwerking met de Thematische Groep 13 van HELIOS en het Europees Forum voor 
Studentenbegeleiding (FEDORA) met de steun van de Europese Commissie (Deel 1 : Checklist van behoeften 
voor gehandicapte studenten; Deel 2 : Europese gids voor gehandicapte studenten), [Leuven, 1995-1996]. 
11 
18 
Comenius en de Acties A t/m D van Lingua; en aanvullende financiële ondersteuning te 
bieden aan gehandicapte deelnemers, voor zover de voor het programma beschikbare middelen dat toestaan. 
5. Instellen van mechanismen voor toezicht op en evaluatie van het programma 
Het toezicht op SOCRATES en de formele tussentijdse en definitieve evaluatie zullen worden 
uitgevoerd overeenkomstig de bepalingen van Artikel 8 van het Besluit. Hierbij zal tevens 
rekening worden gehouden met de richtlijnen inzake evaluatie, goedgekeurd door de 
Commissie in het kader van haar beleidslijn voor 'Gezond en doeltreffend management (SEM 
20 
2000)' . Over de regelingen wordt grondig overleg gepleegd met het SOCRATES-Comité. 
Voorbereidende maatregelen zijn genomen, met name om zeker te stellen dat de met het oog 
op toezicht en basisevaluatie benodigde gegevens worden verzameld en teruggehaald. 
Hiervoor is een aanzienlijke inzet van de Nationale Agentschappen, en nauwe samenwerking 
tussen deze laatste en de Commissie vereist. Het onderhavige verslag wijst eens te meer op 
het belang dat de Commissie hecht aan grondige periodieke verslaggeving over de voortgang 
van het programma. 
6. Voorbereiding van de uitbreiding van SOCRATES naar andere landen 
Artikel 7(3) van het Besluit voorziet in de uitbreiding van SOCRATES naar de 
geassocieerde landen in Centraal- en Oost-Europa, Cyprus en Malta . Onderhandelingen 
met de betrokken landen zijn gevoerd en hoge prioriteit is hieraan gegeven tijdens de 
beginfase van het SOCRATES-programma. Momenteel lijkt het waarschijnlijk dat enkele van 
deze landen, of zelfs al deze landen, in aanmerking komen voor deelname vanaf 1997. De 
uitbreiding van het programma zal belangrijke consequenties hebben, niet het minst op het 
21 
gebied van de begroting. 
Praktische maatregelen zijn genomen om erop toe te zien dat zodra de betreffende 
overeenkomsten in werking treden, de betrokken Centraal- en Oosteuropese landen volledig 
18 Instellingen in Frankrijk, Griekenland, Nederland en het VK werken bijvoorbeeld samen in het kader van de 
Comenius-Actie 3 aan een pakket van instructie-onderwijsprogramma's voor gebruik in de klas in het gewoon 
onderwijs door onderwijzers die verantwoordelijk zijn voor het integreren van leerlingen met bijzondere 
onderwijsbehoeften. 
19 Zo wordt rekening gehouden met de behoeften van bijzonder zwaar gehandicapte studenten in het hoger 
onderwijs binnen de 5 % van de financiering van Hoofdstuk I Actie 2 van Erasmus, die de Commissie ter 
beschikking staan om toe te zien op evenwichtige deelname. De Commissie heeft te kennen gegeven dat zij 
bereid zal zijn, de haalbaarheid van een gelijksoortige benadering voor de Hoofdstukken II en III vanaf 1997 in 
overweging te nemen. 
20 Document SEC (95) 1301/4 van 22 juli 1995. 
21 De 'geassocieerde' status wordt verleend aan de Centraal- en Oosteuropese landen die een 'Europa-
Overeenkomst' met de Europese Unie hebben ondertekend. Dergelijke overeenkomsten zijn bestemd om het 
betrokken land te helpen bij de voorbereidingen voor een eventueel toekomstig lidmaatschap. Alle tien 
betrokken landen zullen in aanmerking komen voor deelname aan SOCRATES zodra de bepalingen en 
voorwaarden zijn goedgekeurd en geratificeerd. 
22 Zie bovenstaande referentie ( 1 ). 
23 Deze worden uiteengezet in het Toelichtingsmemorandum en de Financiële Verklaring die bij de voorstellen 
van de Commissie voor een uitbreiding in het financieel kader van het programma zijn gevoegd. 
12 
kunnen deelnemen aan de verschillende Acties van het programma. Ter bevordering van deze 
voorbereidingen werden in 1995 en 1996 financiële middelen voor een totaalbedrag van 4,05 
miljoen ECU uit de PHARE-begroting beschikbaar gesteld. Bijzondere aandacht werd besteed 
aan: oprichting van Nationale Agentschappen en opleiding van het personeel daarvan; 
vervaardiging van documentatie over het programma; totstandbrenging van vergelijkbare 
datasystemen, en het bieden van toegang tot communicatienetwerken; opleidingsseminars 
voor nationale experts in het beoordelen van projecten; beurzen voor studiebezoeken voor 
beleidsmakers op onderwijsgebied. 
III. RESULTATEN VAN HET PROGRAMMA IN 1995 EN 1996 
1. Steunaanvraag in het kader van het programma 
Het SOCRATES-programma is met enthousiasme ontvangen door de onderwijswereld in 
Europa. Reeds in dit vroege ontwikkelingsstadium is de beschikbare begroting ver overtroffen 
door de steunaanvraag: in 1995, het eerste jaar van tenuitvoerlegging, lag de totale aanvraag 
van ruim 500 miljoen ECU ongeveer drie maal hoger dan de beschikbare begrotingsmiddelen. 
In 1996 vond opnieuw een sterke stijging plaats in het aantal beursaanvagen in het kader van 
de meeste Acties in vergelijking met 1995. Dit is met name merkbaar bij de meest recente 
Acties, die duidelijk snel aanslaan. Zo is het aantal scholen dat wenst deel te nemen aan 
schoolpartnerschappen in het kader van Comenius vijfmaal toegenomen, en in het kader van 
het Lingua-programma voor Assistentschappen bedraagt de vraag naar beurzen en verzoeken 
om assistenten in bepaalde landen vijf tot tien maal het niveau van 1995. Van de 
'gecentraliseerde ' Acties, d.w.z. die waarbij de Commissie rechtstreeks besluit over de 
selectie, zijn de steunaanvragen voor nieuwe projecten op het gebied van 
bijscholingscursussen voor onderwijzers (Comenius Actie 3), Volwassenenonderwijs en 
Open- en Afstandsonderwijs, 78 tot 112 % gestegen in vergelijking met het voorgaande jaar. 
De begrotingstoestand vormt reeds een ernstig probleem. Zoals blijkt uit Grafiek 2 in de 
Statistische Bijlage, overtrof het gevraagde bedrag vele malen de in 1995 en 1996 beschikbare 
begroting in het kader van diverse Acties, ook op gebieden die nieuw zijn wat de 
communautaire financiering in het kader van SOCRATES betreft. Waar een dergelijke 
toestand in bepaalde communautaire programma's eerder aanvaardbaar kan zijn, baart deze in 
het geval van SOCRATES zorgen gezien de rol die het programma heeft om een zo breed 
mogelijke doelgroep te bereiken in elke onderwijssector, en om zo een sterk besef van 
identificatie met de Gemeenschap te bevorderen bij de Europese burgers. 
Reeds in 1995 en 1996 was de vraag groot; eerst in 1997 en daarna zal echter pas het volle 
gewicht daarvan merkbaar worden. Dit komt met name doordat vanaf die tijd: 
- financiering elk jaar vereist zal zijn, niet alleen voor nieuwe initiatieven maar ook voor een 
hernieuwde steun in Jaar 2 en 3 van meerjarenprojecten die in voorgaande jaren voor het 
24 Met het oog op de berekening van de totale vraag in het kader van SOCRATES wordt verondersteld dat 
studenten in het kader van Erasmus Actie 2 gemiddeld verzoeken om de helft van de maximaal toegestane beurs, 
aangepast op basis van het aantal in het buitenland doorgebrachte maanden. 
13 
eerst werden ondersteund; bij de meeste Acties is voor 80 % van de projecten die in 1995 
voor het eerst werden ondersteund, voortzetting van de financiering in 1996 vereist; 
het effect van de in 1995 en 1996 gevoerde voorlichtingscampagnes, en van de toegekende 
beurzen voor voorbereidende bezoeken, zal doorwerken in projectvoorstellen, met name in 
het kader van de meer innoverende Acties binnen het programma, zoals multilaterale 
schoolpartnerschappen; 
de nieuwe Lid-Staten en van EVA-EER-landen zullen waarschijnlijk sterker betrokken 
raken naarmate zij meer vertrouwd raken met de deelname; 
bepaalde Acties zullen voor het eerst volledig beschikbaar komen, zoals: het 'Institutionele 
Contract' van Erasmus, waarvoor de aanvragen voor het academisch jaar 1997-1998 een 
toename met 25 % te zien geven in het totaal aangevraagde bedrag (250 miljoen ECU) in 
vergelijking met het laatste jaar (1996-1997) van financiering via Interuniversitaire 
Samenwerkingsprogramma's; beurzen voor onderwijzers om deel te nemen aan 
bijscholingscursussen in het kader van Comenius (Hoofdstuk II, Actie 3.2); 
de effecten van bepaalde andere beleidskaders zullen merkbaar worden in de vorm van een 
toegenomen vraag om steun in het kader van SOCRATES. Hieronder vallen met name het 
-ir 
Europese Jaar van voor Onderwijs en Scholing tijdens het gehele leven 1996 en het 
Europees Jaar tegen Racisme" . 
2. In 1995 en 1996 toegekende beurzen 
Gedurende de eerste twee jaar van SOCRATES zijn beurzen met een totaalbedrag van 364,5 
miljoen ECU toegekend op grond van de bepalingen van het programma. Zoals blijkt uit 
onderstaand kader, is steun verstrekt aan een groot aantal projecten en individuele deelnemers 
in alle onderwijssectoren. In de Statistische Bijlage zijn meer gedetailleerde cijfers 
opgenomen. 
SOCRATES-STEUN IN 1995 EN 1996 
Mobiliteit en uitwisselingen 
• mobiliteitsbeurzen om tot 316.000 studenten in het hoger onderwijs in staat te stellen, een 
geïntegreerde en erkende sludiepcriodc in een ander deelnemend land te volgen 
25 Besluit nr. 2493/95/EG van het Europees Parlement en van de Raad van 23 oktober 1995 tot uitroeping van 
het 'Europees jaar voor onderwijs en scholing tijdens het gehele leven, Publikatieblad nr. L 256/45 van 26 
oktober 1995. 
26 Resolutie van de Raad en de Vertegenwoordigers van de Regeringen van de Lid-Staten, in het kader van de 
Raad bijeen, van 23 juli 1996 over het Europees Jaar tegen Racisme (1997), Publikatieblad nr. C 237/1 van 15 
augustus 1996. 
27 Voor 1995 zijn bij dit bedrag naast de communautaire begroting bovendien de bijdragen van de EVA-EER-
landen en Zwitserland inbegrepen (1995 was het laatste jaar waarin de bilaterale overeenkomst liep die voorzag 
in de deelname van dat land aan het onderdeel Erasmus van het programma) alsmede hergebruikte fondsen uit 
voorgaande jaren. Voor 1996 zijn bij dit bedrag bijdragen van EVA-EER-landen inbegrepen. 
14 
geïntegreerde leeropdrachten in het buitenland voor ongeveer 26.000 hoogleraren en 
universitair docenten 
ongeveer 80.000 jongeren die deelnemen aan gemeenschappelijke onderwijsprojecten en 
uitwisselingen, bedoeld om hen te motiveren om in andere Europese talen te 
communiceren 
ruim 16.000 deelnemers in Europese bijscholingscursussen voor taaileraren 
Samenwerkingsnetwerken 
• 2.673 interuniversitaire samenwerkingsprogramma's waarbij ruim 1.800 instellingen voor 
hoger onderwijs zijn betrokken 
• 28 belangrijke Thematische Netwerken, bedoeld om de Europese dimensie in een breed 
scala van disciplines en gebieden van bijzonder belang in het hoger onderwijs te 
ontwikkelen, bij elk waarvan ruim 70 instellingen alsmede in totaal 85 Europese 
verenigingen in de academische wereld zijn betrokken 
• 1.620 multilaterale schoolpartnerschappen waarbij ongeveer 5.000 scholen zijn betrokken 
• circa 3.500 Gezamenlijke Onderwijsprojecten, bedoeld om jongeren sterker te motiveren 
om andere Europese talen te leren 
• ruim 600 transnationale projecten waarbij zo 'n 2.700 instellingen zijn betrokken, bedoeld 
om de samenwerking te bevorderen op het gebied van Open en afstandsonderwijs, 
Volwassenenonderwijs, Intercultureel onderwijs, Taalverwerving en de Initiële scholing en 
bijscholing van onderwijzers 
Wat de algehele toewijzing van financiële middelen aan de diverse onderdelen van het 
programma betreft, kon tijdens deze beginperiode reeds het in het Besluit vastgelegde principe 
worden nageleefd dat tijdens de gehele vijfjarige periode tot en met 1999 ten minste 55, 10 en 
25 % dient te worden besteed aan de respectievelijke Hoofdstukken I, II en III. Grafiek 1 in de 
Statistische Bijlage verwijst hiernaar. Dit is een aanwijzing te meer dat de nieuwe 
financieringsterreinen in de Hoofdstukken II en III van het programma reeds goed zijn 
ontvangen. 
Teneinde niet teveel bekwame aanvragers te hoeven teleurstellen tijdens de eerste jaren van 
het programma, is de Commissie in 1995 en 1996 over het algemeen zodanig te werk gegaan 
dat ten minste een bepaald bedrag aan steun aan zoveel mogelijk goede projecten werd 
verstrekt, ondanks de beperkte beschikbare begroting, terwijl toch een 'kritische massa' aan 
steun aan elk project werd toegekend. Uit de analyse van de eerste twee jaar blijkt echter dat 
in bepaalde essentiële onderdelen van het programma de eenheidsbeurs reeds wordt 
afgeroomd tot een onhoudbaar laag niveau, en in bepaalde gevallen niet langer volstaat als 
waarborg dat met projecten de gewenste resultaten worden bereikt2 . De situatie is met name 
kritisch op het gebied van: 
- Erasmus, waar de in 1996 beschikbare middelen gemiddeld 1.000 ECU per instelling 
bedroegen voor elk van de interuniversitaire samenwerkingsprogramma's (ISP's). 
Bovendien zou de beurs per student, indien alle studenten binnen goedgekeurde Erasmus-
28 Er zijn zelfs gevallen gemeld waarin projectcoördinatoren het aanbod van een subsidie afsloegen aangezien zij 
vonden dat het geboden bedrag ontoereikend was om de betrokken projecten levensvatbaar te houden. 
15 
uitwisselingsprogramma een beurs toegekend werd om bij te dragen in de financiering van 
hun studieperiode in het buitenland, inclusief reiskosten en andere kostenposten, slechts 
750 ECU voor een volledig studiejaar (of slechts 75 ECU per maand) bedragen, wat 
ongeveer 15 % bedraagt van het in het kader van het Besluit toegestane maximumbedrag 
van 5.000 ECU. Hoewel een Erasmus-student bepaalde niet-iïnanciële voordelen geniel 
(volledige academische erkenning van studie in het buitenland, niet hoeven betalen van 
collegegeld aan de gastuniversiteit, enz.), moet uit de analyse van de eerste twee jaar van 
Erasmus-ondersteuning in het kader van SOCRATES worden geconcludeerd dat het lage 
bedrag aan beurzen en subsidies aan zowel studenten als universiteiten wel degelijk en in 
toenemende mate reden tot ongerustheid is. Als men deze situatie laat voortbestaan na de 
invoering van het systeem van Institutionele Contracten in 1997/199829, zou dit het succes 
van het cruciale gedeelte van het SOCRATES-programma ernstig kunnen ondermijnen; 
- Comenius, waarbinnen de maximumsubsidie voor elke school die deelneemt aan een 
schoolpartnerschapsproject normaal gezien slechts 2.000 ECU per jaar bedraagt (3.000 
ECU in het geval van scholen die dergelijke partnerschappen coördineren). Dit cijfer is 
buitengewoon laag, en doordat onderwijsbegrotingen op nationaal niveau onder druk staan, 
wordt hel scholen moeilijk gemaakt aanvullende financiële middelen van betekenis uit 
andere bronnen te verkrijgen. In verschillende landen wordt de SOCRATES-subsidie 
beschouwd als een ontoereikende stimulans om meer scholen aan te moedigen tot 
deelname, met name doordat steun voor mobiliteit van deelnemende leerlingen ontbreekt. 
In de situatie die nu ontstaat, worden personen en instellingen bevoordeeld die beschikken 
over meer economische middelen. De ervaring in 1995 en 1996 heeft tevens uitgewezen dat 
de ontoereikendheid van middelen diverse Nationale Agentschappen ervan kan gaan 
weerhouden, informatie over het programma op nog grotere schaal te verspreiden, met alle 
betreurenswaardige consequenties van dien voor instellingen en individuele personen die nog 
niet eerder hebben deelgenomen aan de Europese samenwerking, en zich nog niet ten volle de 
door SOCRATES geboden mogelijkheden realiseren. Dergelijke factoren doen afbreuk aan 
het vermogen van het programma om het in het Besluit uiteengezette principe van gelijke 
kansen hoog te houden. 
3. Resultaten van de verstrekte steun 
De resultaten die in 1995 en 1996 zijn geboekt met elk onderdeel van het programma, zijn 
uiteengezet in Ded B van dit verslag. Over het algemeen kan worden gesteld dat het 
programma reeds in dit betrekkelijk korte tijdsbestek aanleiding heeft gegeven tot een 
aanmerkelijk in omvang en kwaliteit toegenomen Europese samenwerking, met name op 
gebieden als schoolonderwijs, volwassenenonderwijs en open en afstandsonderwijs, welke 
voorheen weinig traditie hadden wat gestructureerde samenwerking op transnationaal niveau 
betreft. Bovendien stimuleert het instellingen om voor een meer strategische benadering van 
Europese samenwerking te kiezen, en daarvoor een belangrijkere plaats in te ruimen dan tot 
nu toe in hun plannen voor toekomstige ontwikkeling het geval was. Met name heeft 
SOCRATES: 
29 Zie het onderdeel Erasmus in Deel B van onderhavig document. 
• een aanzienlijke bijdrage geleverd aan de mobiliteiten van studenten, jongeren en 
onderwijzend personeel, wat zowel de omvang van uitwisselingen als de kwaliteit van hun 
organisatorisch kader betreft; 
• een brede en intensievere samenwerking tussen onderwijsinstellingen gestimuleerd in 
verschillende deelnemende landen, met name door multilaterale netwerken op te zetten. 
Vele hiervan zijn reeds in staat gebleken zich te ontwikkelen tot duurzame 
samenwerkingsstructuren die nog lang na de afronding van het specifieke project waarvoor 
SOCRATES-sleun werd verstrekt, gunstige effecten zullen hebben. In totaal hebben ruim 
16.000 instellingen in alle onderwijssectoren actief deelgenomen aan SOCRATES 
gedurende de eerste twee jaar van het programma; 
• bijgedragen aan de bevordering van de Europese dimensie in diverse onderwijssectoren, 
met name door maatregelen die verband houden met de initiële opleiding en verdere 
professionele ontwikkeling van onderwijzend personeel; 
• een nieuwe impuls gegeven aan de academische erkenning van studieperioden die zijn 
doorlopen en kwalificaties die zijn behaald in het buitenland; het Europees Systeem voor 
Overdracht van Studiepunten wordt uitgebreid naar ruim 1.000 instellingen voor hoger 
onderwijs; projecten die zijn gericht op de erkenning van kwalificaties in 
volwassenenonderwijs en die welke zijn verkregen via open en afstandsonderwijs worden 
ook ondersteund; 
• vooruitgang kunnen blijven boeken in het bevorderen van het onderwijs in en de 
verwerving van de op kleinere schaal gebruikte en minder onderwezen talen van de Unie, 
met name in het Lingua-onderdeel van het programma, maar ook binnen Erasmus; 
• een richtpunt geboden voor grootschaliger gebruik van open en afstandsonderwijs en 
nieuwe technologieën in diverse onderwijssectoren, en mede gewaarborgd dal bij de 
ontwikkeling van multimedia-benaderingen pedagogische factoren in overweging werden 
genomen; 
• geleid tot de vervaardiging van een breed en uiteenlopend aanbod van 
onderwijsmateriaal, leerplannen, opleidingsprogramma 's en andere leermiddelen; 
• nieuwe mogelijkheden geboden voor grootschalige uitwisseling van kennis en ervaring, 
waarbij vakkennis werd verspreid en het innovatieproces werd bevorderd in de 
deelnemende landen; 
M) De grootste belemmeringen voor transnationale mobiliteit zijn vastgesteld in het $$Groenboek van de 
Commissie : Onderwijs - Opleiding - Onderzoek : De belemmeringen voor transnationale mobiliteit, COM 
(%)462 del", van 2 oktober 1996. 
11 De feitelijke reikwijdte van de deelname in netwerken gaat veel verder dan onmiddellijk zichtbaar is, 
aangezien een project-'partner' vaak een over heel Europa verspreide organisatie is met vele lidinstellingen. In 
de Statistische Bijlage wordt een overzicht gegeven van de deelname van elk land aan transnationale projecten 
in het kader van SOCRATES. 
17 
• een rol gespeeld in het zeker stellen dat de Europese samenwerking alle Lid-Staten ten 
goede komt, met inbegrip van de landen die economisch achtergesteld zijn en/of tegen de 
buitengrenzen van de Gemeenschap zijn gelegen. 
In al deze opzichten boekt het SOCRATES-programma duidelijk en aantoonbaar vooruitgang 
in de richting van de doelstelling die wordt uiteengezet in Artikel 126 van het EG-Verdrag32, 
namelijk het bijdragen tot onderwijs van hoog gehalte in de gehele Gemeenschap. Zeker zo 
belangrijk is dat het helpt, de 'Europese dimensie in het onderwijs' tot een begrip van 
betekenis te maken voor honderdduizenden onderwijzers en leerlingen en studenten in alle 
leeftijden. Aanzienlijke vooruitgang is geboekt met het leggen van de basis voor het 
doorgeven van deze voordelen van het programma aan het uitgebreide Europa, 
overeenkomstig de bepalingen van het Besluit. 
De verstrekte steun heeft er tevens duidelijk toe bijgedragen, aanzienlijke bedragen aan 
aanvullende financiering vrij te maken uit uiteenlopende andere bronnen3 . 
4. Ondervonden belemmeringen 
Op grond van de ervaring die de eerste twee jaar van het programma werd opgedaan, kon een 
aantal belemmeringen voor de verdere ontwikkeling van het programma worden vastgesteld. 
Dit is met name het geval bij middelbare en bovenal basisscholen, aangezien weinig van 
dergelijke instellingen een traditie kennen op het gebied van internationale samenwerking of 
een netwerk van internationale contacten waarop een beroep kan worden gedaan. Derhalve 
geeft de voorwaarde dat alle projecten vanaf het begin multilateraal moeten zijn, aanleiding 
tot aanzienlijke problemen. Scholen werden met nog andere moeilijkheden geconfronteerd: 
- zij worden eerder strenger gecontroleerd door nationale, regionale of plaatselijke 
overheden, wat de administratieve regelgeving betreft waaronder de instellingen, de 
arbeidsomstandigheden van onderwijzers en de inhoud van het leerplan vallen; 
- met name in het basisonderwijs hebben zij niet altijd een wettelijke status als organisatie 
op zichzelf, waardoor zij soms moeite hebben met het vinden van een geschikt contractueel 
en financieel kader voor hun betrokkenheid bij projecten; 
- de bevoegde instanties zijn in veel gevallen niet bereid gebleken, de wettelijk 
voorgeschreven werkbelasting te verminderen van onderwijzers die verantwoordelijk zijn 
voor projecten, en/of hen voldoende erkenning voor dit werk te geven; 
- zowel scholen als instellingen voor bijscholingscursussen vonden het moeilijk, aanvullende 
financiering te vinden, met name in een periode van strenge begrotingsbeperkingen op 
nationaal, regionaal en plaatselijk niveau. 
32 Publikatieblad, nr. C 224 van 31 augustus 1992. 
Zoals blijkt uit de Statistische Bijlage, bestrijken 
ojectkosten in het kader van nagenoeg alle gecer 
onderwijs ligt dit percentage nog veel lager en bedraagt dit hoogstens 15 % van de totale projectkosten. 33 Zoals blijkt uit de Statistische Bijlage, bestrijken de SOCRATES-subsidies minder dan 40 % van de totale 
projectkosten in het kader van nagenoeg alle gecentraliseerde Acties van het programma; voor het hoger 
Voor het Volwassenenonderwijs lag er ook een uitdaging in het ontbreken van een traditie van 
transnationale samenwerking, in het feit dat de verstrekking ervan in de deelnemende landen 
onderling niet te vergelijken is, in de omvang van de doelgroep en in de nieuwigheid van de in 
het kader van SOCRATES geboden samenwerkingsmogelijkheden. Naarmate echter 
informatie begint door te dringen tot de instellingen op dit gebied, komt de toegevoegde 
waarde van de multilaterale samenwerking op Europees niveau snel tot uitdrukking in een 
grote verscheidenheid aan waardevolle projecten. 
In de sector van het hoger onderwijs moest tijdens de fase van tenuitvoerlegging het grootste 
probleem worden aangepakt: het bereiken van een soepele overgang van de tijdens het 
voorafgaande Erasmus-programma gebruikte financieringsstructuur, namelijk de toekenning 
van subsidies aan multilaterale 'Interuniversitaire samenwerkingsprogramma's', naar een 
benadering op basis van 'Institutionele Contracten' die het merendeel van de Europese 
samenwerkingsactiviteiten van elke universiteit omvatten, zonder de inzet van de bij deze 
activiteiten betrokken academici op het niveau van de vakgroepen en faculteiten van elke 
universiteit in gevaar te brengen. 
Binnen het Lingua-onderdeel van het programma heeft het proefjaar voor het programma voor 
talenassistentschappen tevens een aantal belemmeringen onderstreept die verband houden met 
diverse onderwijssectoren. Hieronder vallen administratieve belemmeringen voor het vrije 
verkeer van de deelnemers, die in veel gevallen werknemer noch student zijn, in zaken als 
werkvergunningen, verzekering en belastingheffing; nationale regelgeving die de mobiliteit 
van onderwijzer-stagiaires beperkt; financiële problemen die voortvloeien uit verschillen in de 
kosten van levensonderhoud tussen het thuis- en gastland van de assistent; en diverse 
praktische problemen zoals huisvesting. 
Een ander probleem is gelegen in de ongunstige omstandigheden waaronder de Nationale 
Agentschappen soms hebben moeten werken. Aanvankelijk was dit deels te wijten aan de 
problemen van het oprichten van de Agentschappen en van het lanceren van de diverse Acties 
binnen uiterst krappe termijnen, als gevolg van de vertraging die bij de goedkeuring van het 
programma werd opgelopen. Een ander probleem houdt verband met de hoeveelheid middelen 
die de bevoegde nationale instanties in bepaalde deelnemende landen beschikbaar stelden aan 
Agentschappen. De ervaring van de eerste twee jaar wijst er duidelijk op dat, indien de 
middelen ontoereikend blijven, dit een aantal ernstige consequenties kan hebben: het zou 
Agentschappen ervan kunnen weerhouden, informatie over het programma op zo groot 
mogelijke schaal te verspreiden, waardoor de verwezenlijking van het programma met al zijn 
potentieel wordt beperkt; het zou de bijstand kunnen beperken die Agentschappen kunnen 
bieden in het zoeken van partners en het adviseren van aanvragers; het kan hun vermogen om 
volledige en tijdige informatie betreffende het beheer te verstrekken aan de Commissie, en 
leiden tot minder bereidheid om deel te nemen aan activiteiten die onterecht als belangrijk 
worden beschouwd, doch minder dringend zijn, zoals toezicht en evaluatie. 
Zoals blijkt uit Deel B van dit Verslag, is reeds aanzienlijke vooruitgang geboekt in de 
richting van een oplossing van een aantal hierboven vastgestelde belemmeringen. Hoewel 
andere belemmeringen aanmerkelijk hardnekkiger zijn, stemt de ervaring in de eerste twee 
jaar tot optimisme wat de bereidheid van de betrokken hoofd-'actoren' betreft om voor een 
constructieve benadering te kiezen en innoverende oplossingen te zoeken wanneer zich 
moeilijkheden voordoen. 
19 
Reden tot meer structurele bezorgdheid vormen echter de begrotingsproblemen waarmee het 
programma nu reeds te maken heeft, en die zich duidelijke zullen aftekenen in 1997 en 
daarna, naarmate het programma in een stroomversnelling komt en de vraag volledig tot 
uitdrukking komt. Deze problemen zullen verder worden verergerd door de uitbreiding van 
het programma naar de geassocieerde landen van Centraal- en Oost-Europa en Cyprus. 
Blijkens de onderhavige analyse van de eerste twee jaar van SOCRATES en de nauwkeurige 
toekomstverwachtingen voor de komende jaren die deze analyse mogelijk maakt, vormen 
financiële beperkingen de grootste belemmering voor de verdere ontwikkeling van het 
programma en het vermogen ervan om de in het Besluit uiteengezette doelstellingen te 
verwezenlijken. 
IV. UITDAGINGEN VOOR SOCRATES IN DE KOMENDE PERIODE 
In de beginfase waarover in dit verslag wordt gerapporteerd, kon een aanzienlijk aantal 
uitdagingen naar voren komen voor de komende periode, en met name: 
• Verspreiding van nuttige effecten en ervaring die uit SOCRATES-activiteiten resulteren. 
Vele stappen zijn in dit opzicht reeds ondernomen, bijvoorbeeld het opnemen van 
doeltreffende maatregelen ter verspreiding als hoofdselectiecriterium voor projecten; inter­
project-vergaderingen en themaseminars; samenwerking met Europese verenigingen als 
stimulerende factor voor verspreiding; vervaardiging van Handboeken van goede praktijk 
met betrekking tot diverse typen projecten; bevordering van blijvende contacten tussen 
voormalige individuele deelnemers. De volgende stap is het ontwikkelen van een meer 
geïntegreerde aanpak van deze verspreidingsactiviteiten, zowel op communautair niveau 
als in samenwerking met Nationale Agentschappen, en de aanvulling hierop met nieuwe 
activiteiten zoals het publiceren van catalogi van uit projecten resulterende producten en 
het toenemend gebruik van elektronische middelen voor het verspreiden van 
projectresultaten, met name gegevensbanken die toegankelijk zijn via Internet. 
• Totstandbrenging van grotere interactie tussen de SOCRATES-Acties. SOCRATES werd 
niet aangenomen met de bedoeling een kaderprogramma op te zetten waarbinnen nagenoeg 
autonome programma's afzonderlijke doelstellingen zouden nastreven. SOCRATES was 
eerder bedoeld als een geïntegreerd programma dat werd gekenmerkt door een creatieve 
interactie tussen de subprogramma's die verband houden met elke onderwijssector of elk 
aspect van onderwijs. Nu elke Actie is gelanceerd, zal steeds meer aandacht worden 
besteed, op zowel communautair als nationaal niveau, aan de totstandbrenging van een 
nauwere samenwerking tussen de diverse Acties. 
• Consolidatie van het netwerk van Nationale Agentschappen. Een grote uitdaging voor de 
volgende fase bestaat erin, zeker te stellen dat aan alle Agentschappen de middelen worden 
verstrekt om de rol die het Besluit aan hen toekent, op doeltreffende wijze te vervullen. 
Steeds meer aandacht dient ook te worden besleed aan het waarborgen van doeltreffende 
coördinatie op nationaal niveau tussen de Agentschappen die zich met verschillende Acties 
van SOCRATES bezighouden, en tussen SOCRATES-Agentschappen en Agentschappen 
die soortgelijke functies uitoefenen in het kader van andere Europese programma's. Verder 
dient prioriteit te worden verleend aan het bevorderen van de operationele 
20 
complementariteit tussen de in het kader van SOCRATES beschikbare subsidies en die 
welke geboden worden vanuit bronnen binnen de deelnemende landen. 
• Tenuitvoerlegging van de regelingen voor toezicht en evaluatie voor het programma. De 
strategie, methodologie en operationele regelingen voor de tussentijdse en definitieve 
evaluatie van het programma worden momenteel besproken binnen het SOCRATES-
Comité. 
• De soepele integratie binnen het programma van de geassocieerde landen van Centraal­
en Oost-Europa en Cyprus. Bij hel aangaan van deze uitdaging wordt een beroep gedaan 
op alle organisaties die betrokken zijn bij de vormgeving aan SOCRATES, niet alleen om 
het hoofd te bieden aan een algehele toename in werkbelasting, maar ook om met nieuwe 
soorten behoeften en problemen om te gaan. Extra kennis zal vereist zijn, met name wat de 
inzichten van stafleden betreft in de onderwijsstelsels van de sinds kort deelnemende 
landen. 
• Voorlichting van de onderwijswereld over de mogelijkheden die SOCRATES biedt. Deze 
werkzaamheden moeten worden voortgezet, met name wat nieuwe Acties betreft zoals 
schoolpartnerschappen en Volwassenenonderwijs, en voor landen die pas sinds kort 
toegang hebben tot communautaire programma's. 
• Ten slotte is er de steeds grotere uitdaging van het handhaven van de algehele 
toekomstgerichte stroomversnelling van het programma ondanks de groeiende 
begrotingsbeperkingen. In veel sectoren valt hieronder met name het bereiken van het 
wankele evenwicht tussen voortzetting van ondersteuning voor bestaande projecten, die 
doeltreffend en succesvol zijn gebleken, en ondersteuning van nieuwe netwerken, projecten 
en mobiliteitsactiviteiten. 
Naast deze uitdagingen waarmee SOCRATES als geheel te maken heeft, kent elke Actie 
binnen het programma haar eigen specifieke agenda met prioriteitskwesties die moeten 
worden aangepakt. Deze zijn aangegeven in het kader onderaan bladzijde 13. 
21 
V. CONCLUSIES 
Het onderhavige verslag heeft aangetoond dat SOCRATES een belangrijke bijdrage is gaan 
leveren aan de voorbereiding van jongeren van vandaag op het leven en werken in het Europa 
van morgen. Het is gebleken in staat te zijn om via Europese samenwerking de kwaliteit, de 
creativiteit en het innovatievermogen in het onderwijs te bevorderen. Het levert een bijdrage 
tot de ontwikkeling van een sterkere waardering van de mogelijkheden op onderwijsgebied 
die de informatiemaatschappij binnen bereik brengt. Misschien wel bovenal draagt het er sterk 
toe bij dat de Europese Gemeenschap een toegankelijke, levensechte realiteit wordt voor 
honderdduizenden Europese burgers van alle leeftijden, van het kleuteronderwijs tot 
volwassenen- en hoger onderwijs. 
De analyse heeft echter ook uitgewezen dat het programma deze veelbelovende, in de 
beginfase geboekte resultaten niet zal kunnen handhaven en consolideren, en daar niet op kan 
bouwen zonder aanvullende financiële middelen. Derhalve gaat dit Verslag vergezeld, zoals 
bepaald in bovengenoemde Gemeenschappelijke Verklaring van het Europees Parlement, de 
Raad en de Commissie, van voorstellen tot uitbreiding van het financieel kader. De 
begrotingsgeoriënteerde overwegingen worden uitvoerig uiteengezet in het 
Toelichtingsmemorandum en de daarmee samenhangende Financiële Verklaring. In grote 
lijnen bestaan deze uit drie onderdelen, gebaseerd op de bevindingen van onderhavig Verslag : 
- ten eerste dient erop te worden gewezen dat de overkoepelende doelstellingen van 
SOCRATES erin bestaan bij te dragen tot onderwijs van hoog gehalte, en Europa dichter 
bij de burger te brengen. Het is derhalve van cruciaal belang dat in het kader van elk van de 
Acties van het programma een 'kritische massa' aan kwaliteitsprojecten en -activiteiten 
wordt ondersteund. Aangezien het programma gericht is op bijzonder brede doelgroepen, 
dient een groot aantal subsidies te worden toegekend ; 
- ten tweede is het onmogelijk met dezelfde dynamiek te blijven streven naar deze kritische 
massa voor het programma wanneer het gemiddelde steunbedrag voor elke begunstigde 
blijft afnemen. Zo is de steun die elke school binnen een Comenius-schoolpartnerschap 
ontvangt (2.000 ECU), nauwelijks toereikend om zelfs maar een minimaal aantal contacten 
tussen de betrokken docenten te bekostigen ; het bedrag aan beurzen dat in het kader van 
Erasmus wordt toegekend aan studenten, bedraagt slechts 15 % van het in het Besluit 
toegestane maximumbedrag. Bovendien maken strenge bezuinigingen op 
overheidsuitgaven in het onderwijs alsmede problemen in het bedrijfsleven, het 
onderwijsinstellingen steeds moeilijker om grote bedragen aan aanvullende financiering te 
verkrijgen uit nationale bronnen ; 
- ten derde overtreft de vraag naar steun in het kader van het programma, zoals blijkt uit 
onderhavig Verslag, veruit de beschikbare financiële middelen, en om structurele redenen 
zal deze vraag blijven stijgen. Voor een programma als SOCRATES, met als één van de 
hoofddoelstellingen Europa dichter bij een groot aantal burgers te brengen, is het niet 
wenselijk dat - zelfs wanneer het om kwaliteitsprojecten gaat - nog selectiever te werk 
moet worden gegaan dan reeds het geval is. Dit zou frustratie oproepen bij een grote groep 
burgers, juist op een moment waarop het voor de Gemeenschap van cruciaal belang is te 
tonen dat zij werkelijk hun belangen behartigt. 
22 
UITDAGINGEN VOOR SOCRATES IN DE KOMENDE PERIODE 
Hoger onderwijs (Erasmus) 
zorgen voor een Europese dimensie voor alle studenten, niet alleen voor hen die een 
studieperiode in het buitenland doorbrengen 
ten uitvoer leggen van het Institutioneel Contract om van de Europese samenwerking een 
strategisch kenmerk van institutionele planning te maken, met behoud echter van de inzet 
van individuele academici binnen hun vakgroep 
stimuleren van de Thematische Netwerken als middel tot innovatie en 
kwaliteitsbevordering 
handhaven van de motivatie van studenten om in het buitenland te studeren, en van gelijke 
kansen tot deelname in mobiliteit, ondanks het lage niveau aan verstrekte financiële 
ondersteuning 
Schoolonderwijs (Comenius) 
handhaven van de uitbreiding van het aantal multilaterale schoolpartnerschappen, en met 
name het sterker dan tot dusverre betrekken van sectoren in het basis- en 
peuter/kleuteronderwijs (Actie 1) 
versterken van de ondersteuning, geboden aan onderwijs van achtergestelde groepen in 
binnensteden (Actie 2) 
zeker stellen dat bijscholing in het kader van Comenius Actie 3 volledig wordt erkend door 
de bevoegde instanties in de deelnemende landen, in gelijke mate als nationale 
bij scholingsactiviteiten 
bevorderen van sterkere interactie tussen de drie Acties, met name wat het terugkoppelen 
van de resultaten van bijscholingsactiviteiten betreft in het kader van Actie 3 naar de 
ontwikkeling van schoolpartnerschappen (Actie 1) 
Taalverwerving (Lingua) 
verder toenemende inspanningen ter bevordering van diversiteit op taalgebied, met name 
het onderwijs in en de verwerving van op kleinere schaal gebruikte en gesproken EU-talen 
komen tot een meer gestructureerde terugkoppeling van onderzoek op het gebied van 
taalverwerving naar de Lingua-activiteiten, en van hieruit naar nationale onderwijsstelsels 
bevorderen van een sterkere betrokkenheid van de sector van initiële opleiding binnen 
Europese Samenwerkingsprogramma' s 
stimuleren van intensievere onderlinge verbanden tussen de Lingua-Acties en tussen deze 
laatste en andere onderdelen van SOCRATES zoals schoolonderwijs 
Open en afstandsonderwijs (OAO) 
aanpassen aan de veranderingen in OAO die resulteren uit de opkomst van de nieuwe 
technologieën, en waarborgen dat benaderingen met gebruikmaking van OAO meer 
onderwijs- en minder technologie-georiënteerd worden 
24 
meer doen om de kwaliteit van OAO-middelen en -producten te helpen verbeteren 
versterken van de bijdrage van deze Actie tot de goedkeuring en erkenning van de via 
OAO behaalde kwalificaties 
komen tot grotere betrokkenheid van de schoolsector bij de ondersteunde activiteiten 
Volwassenenonderwijs 
voortzetten van de verspreiding van informatie over deze Actie in het algemeen, gezien de 
heterogeniteit en de diversiteit van de sector volwassenenonderwijs 
richten op belangrijke terreinen en groepen, in het perspectief van levenslang leren en 
sociale uitsluiting 
bevorderen van de beoordeling van eerder gevolgd experimenteel onderwijs 
stimuleren van meer samenwerking tussen diverse typen organisaties voor 
volwassenenonderwijs, en helpen bij het slaan van bruggen tussen officieel en niet-officieel 
volwassenenonderwij s 
Uitwisseling van informatie en ervaring over onderwijsstelsels en -beleid 
lanceren van de operationele activiteiten in het kader van Hoofdstuk III, Actie 3.1 van 
SOCRATES, en bovenal de eerste proefprojecten betreffende kwaliteitswaarborg in 
schoolonderwijs 
consolideren van de werkzaamheden van het Eurydice-netwerk bij het uitvoeren van 
betrouwbare vergelijkende onderzoeken en de totstandbrenging van sleutelindicatoren voor 
samenwerking op onderwijsgebied op communautair niveau 
ten uitvoer leggen van de nieuwe toewijzingsformule voor studiebezoeken in het kader van 
Arion, en de kwaliteit van de studiebezoeken verder verhogen op basis van feedback van 
door deelnemers en andere evaluaties 
soepel integreren van de geassocieerde landen van Centraal- en Oost-Europa en Cyprus 
binnen Eurydice, Arion en het Naric-netwerk 
25 
DEEL B: MET ELK ONDERDEEL VAN HET PROGRAMMA BEREIKTE 
RESULTATEN 
• HOGER ONDERWIJS (ERASMUS) 
Het Hoofdstuk hoger onderwijs van SOCRATES vormt de voortzetting van het eerdere 
Erasmus-programma (1987-1994) in herziene en uitgebreide vorm. Het heeft tot doel, de 
kwaliteit in het hoger onderwijs te bevorderen via Europese samenwerking. Het meest 
bekende aspect ervan is Actie 2, die mobiliteitsbeurzen voor studenten verstrekt om de kosten 
te helpen dekken van het doorlopen van een erkende studieperiode in het buitenland. Met de 
integratie van Erasmus in SOCRATES wordt steeds meer nadruk gelegd op het bevorderen 
via Actie 1 van de Europese dimensie van werkzaamheden van universiteiten, die studenten 
in staat stelt hun voordeel te doen met de Europese samenwerking, ook als zij niet direct 
deelnemen in uitwisselingen. 
De uitwerking van Erasmus op zowel de kwantiteit als de kwaliteit van de Europese 
samenwerking is afzonderlijk geëvalueerd sinds de instelling ervan.34 Uitgedrukt in cijfers 
heeft Erasmus de situatie gewijzigd die bestond voor Erasmus werd aangenomen, en meer dan 
enige andere afzonderlijke factor bijgedragen tot het grotere belang dat universiteiten nu 
hechten aan Europese samenwerking vergeleken met tien jaar geleden. De kwalitatieve 
uitwerking ervan is ook duidelijk zichtbaar, wat blijkt uit de thematische conferenties die 
gedurende 1995 en 1996 zijn gehouden. Voor de universiteiten zijn er voordelen als 
verhoogde onderwijsnormen door het samenvoegen van vakkennis en ervaring, een verbeterd 
vreemde-talenonderwijs, een doeltreffender verspreiding van informatie, verbetering van de 
academische erkenning, en betere interne administratieve procedures, met name wat het 
management van internationale samenwerking betreft op het niveau van de instellingen, 
faculteiten en vakgroepen. Nieuwe of intensievere samenwerking op onderzoeksgebied is 
eveneens het resultaat van de vele contacten tussen het universiteitspersoneel. De overgrote 
meerderheid van de Erasmus-studenten melden dat zij hun academische ervaring hebben 
verrijkt door veelvuldig contact met het onderwijzend personeel van de gastinstelling. 
Onderzoeken van voormalige deelnemers wijzen uit dat de afgestudeerden door de ervaring 
van Erasmus worden geholpen bij het vinden van werk, en dat zij hierdoor werkopdrachten 
ontvangen waarvoor internationale kennis en ervaring is vereist. 
Bovengenoemde voordelen zijn blijven voortduren en zijn verder uitgebreid in de eerste twee 
jaar van SOCRATES, welke de academische jaren 1995/1996 en 1996/1997 bestrijken: 
• Teneinde de universiteiten tijd te gunnen om zich aan te passen aan de regelingen van het 
Institutioneel Contract, werd de voormalige financieringsstructuur op basis van 
Interuniversitaire Samenwerkingsprogramma's (ISP's) tijdens deze tweejarige 
34 Met name door het Centrum voor Onderzoek naar Hoger Onderwijs en Werk aan de Universitàt-
Gesamthochschule Kassei, die een serie kwantitatieve en thematische evaluaties heeft voortgebracht gedurende 
de gehele looptijd van het Erasmus-programma, en in een evaluatie door de adviseurs die Price Waterhouse in 
1993 afsloot. 
35 Vgl. Review of the Erasmus Programme : Final Synthesis Report, Price Waterhouse, 1993. 
36 Vgl. Friedhelm Maiworm, Wolfgang Steube en Ulrich Teichler, Learning in Europe : the Erasmus 
Experience, Londen 199, ibid. : Experiences of Erasmus Students 1990/1991, Kassei 1993 (= Erasmus-
monografieën nrs 14 resp. 17). 
26 
i-t 
overgangsperiode voortgezet op aanbeveling van het SOCRATES-Comité. In 1995 werd 
een ongekend totaalaantal van 2.673 Interuniversitaire Samenwerkingsprogramma's 
(ISP's) ondersteund, bij elk waarvan gemiddeld acht instellingen betrokken waren. De in 
1995 en 1996 aangevraagde financiering voor een totaalbedrag van circa 400 miljoen ECU 
overtrof de beschikbare middelen met een factor van 9:1. In 1996 ontvingen 2.530 ISP's 
bovendien een gedeelte van een steunbedrag. Hoewel studentenmobiliteit centraal bleef 
staan voor de overgrote meerderheid van de ISP's, kwamen tevens andere soorten 
samenwerking duidelijk naar voren. De vraag naar ontwikkeling van studieprogramma's 
was opnieuw groot, en de vraag naar Intensieve Programma's bleef stijgen. Deze laatste 
bieden studenten en docenten uit verschillende landen een zinvolle gelegenheid om samen 
te komen en ervaring, kennis en ideeën uit te wisselen in een intensieve cursus, en vele 
ervan leiden ertoe dat gezamenlijk lesmateriaal wordt ontwikkeld en gemeenschappelijke 
onderzoeksprojecten tot stand komen waarbij personeel en studenten zijn betrokken. De 
vraag naar ondersteuning van mobiliteit van onderwijzend personeel is ook toegenomen. 
De intrinsieke waarde ervan bij het bevorderen van de kwaliteit van studieprogramma's en 
lesmethoden in het hoger onderwijs, alsmede het belang ervan als middel om de studenten 
die niet rechtstreeks kunnen profiteren van mobiliteit, een Europese dimensie in hun studie 
-jo 
te bieden, wordt duidelijk meer algemeen erkend. 
• Binnen SOCRATES krijgt de gezamenlijke ontwikkeling van studieprogramma's een veel 
grotere rol toebedeeld, wat strookt met de doelstelling van het bevorderen en versterken 
van de Europese dimensie voor een groter aantal studenten. De drie nieuwe maatregelen 
tot ontwikkeling van studieprogramma's (cursussen van het type doctoraalstudie, 
Europese onderwijsprogramma's, geïntegreerde taalcursussen) worden op zeer beperkte 
schaal getest in 1996/1997, alvorens in het kader van de Institutionele Contracten volledig 
ten uitvoer te worden gelegd vanaf 1997/1998. 41 proefprojecten worden ondersteund in 
vakken die worden vastgesteld in onderling overleg tussen de Commissie en universiteits-
en beroepsorganisaties; deze projecten zijn van strategisch belang voor de ontwikkeling 
van de menselijke hulpbronnen in Europa. 
• Het Europees systeem voor overdracht van studiepunten (ECTS) bevindt zich in een 
opmerkelijke groeifase. ECTS werd als proefproject geïntroduceerd van 1989/1990 tot 
1994/1995, en is algemeen gunstig ontvangen als een doeltreffend kader waarbinnen 
mobiele studenten studie-kredietpunten kunnen worden geboden die volledig 
37 Een laatste volledige ISP-selectie werd in 1995 uitgevoerd, maar aangezien vervolgens geen nieuwe ISP's of 
nieuwe activiteiten zijn gefinancierd, en de financiering voor bepaalde ISP's werd beëindigd, had dit in 
1996/1997 een schijnbare stagnatie in de groei tot gevolg. Deze ontwikkeling is derhalve 'kunstmatig' 
opgeroepen, en weerspiegelt geen enkele fundamentele daling in de vraag, zoals de aanvragen uit het eerste jaar 
om ondersteuning van 'Institutionele Contracten' (zie verderop) hebben uitgewezen. 
38 De meeste leeropdrachten in het buitenland zijn echter van korte duur geweest, zodat de uitwerking ervan 
vaak beperkt blijft. Vanaf 1997 wordt een bijkomend, nieuw soort mobiliteit van onderwijzend personeel, 
Selectieve Beurzen van Erasmus, ingevoerd. Deze gaan gepaard met langere onderwijsperioden van twee tot zes 
maanden in het buitenland, en het is de bedoeling dat deze een blijvende uitwerking op de lesmethoden hebben. 
V) De vakgebieden voorde proefprojecten van 1996/1997 zijn : cultureel management, management van 
gezondheidsdiensten, management van middelgrote en kleine ondernemingen, nieuwe 
arbeidsmarktbeleidsvormen, de functie van de ingenieur-manager, nieuwe materialen en industriële technologie, 
nieuwe technologieën in de dienstensector, ontwerp in weg- en waterbouwkunde, stadsontwikkeling, 
milieubescherming en -ontwikkeling, veranderingen in de sociale en economische geografie, onderwijsbeleid, 
internationaal gezondheidsonderwijs, Europese gegevensbanken met wetteksten, intellectueel eigendom, de 
rechtspositie van de vrouw. 
27 
overdraagbaar zijn tussen Europese universiteiten. Een grondige evaluatie benadrukte dat 
ECTS inderdaad studentenuitwisselingen kan vereenvoudigen en in kwaliteit kan doen 
toenemen. In 1995/1996 werd ECTS uitgebreid en omvatte het bijna 1.000 vakgroepen of 
faculteiten binnen circa 230 instellingen ; wanneer ECTS beschikbaar wordt voor alle 
instellingen in Europa met het ingaan in 1997/1998 van de regelingen van de Institutionele 
Contracten, zal het opnieuw aanmerkelijk worden uitgebreid. 
• In 1996 zijn de nieuwe Projecten van Thematische Netwerken ingevoerd, die steun bieden 
bij de ontwikkeling van de Europese dimensie in academische disciplines of op andere 
terreinen waarvoor algemene belangstelling bestaat (bijv. een transdisciplinair vakgebied 
of een aspect van beheer of bestuur in het hoger onderwijs). De projecten leiden tot 
samenwerking tussen een groot aantal faculteiten van universiteiten in alle of de meeste 
deelnemende landen, alsmede universiteits-, beroeps- en andere verenigingen. Het is de 
bedoeling dat deze projecten een blijvende en grootschalige invloed hebben op de 
betrokken gebieden in heel Europa. Bijna 500 blijken van belangstelling en ruim 100 
volledige projectvoorstellen werden ingediend, maar door de beperkte begroting konden er 
slechts 28 worden geselecteerd voor communautaire steun.41 Uit de reacties van Europese 
universiteiten op de door Projecten voor Thematische Netwerken geboden mogelijkheden 
blijkt dat deze voorzien in een duidelijk gevoelde behoefte. Dit eerste jaar werd duidelijk 
dat veel Netwerken in staat zullen zijn, een bijdrage van betekenis te leveren aan de 
verbetering van kwaliteit en blijvende innovatie op hun respectieve terreinen. 
• Circa driekwart van de Erasmus-begroting wordt besteed aan financiering van 
mobiliteitsbeurzen voor studenten. In 1995 en 1996 werd mobiliteit voor maximaal 
316.000 studenten goedgekeurd met een studieperiode in het buitenland van gemiddeld 
zeven maanden. De vraag is voortdurend sneller gegroeid dan de beschikbare begroting, en 
hoewel diverse deelnemende landen moeite hebben gedaan om aanvullende financiering te 
verstrekken, zijn de financiële situaties voor mobiliteit mettertijd aanzienlijk verslechterd. 
De gemiddelde beurs per toegelaten student bedraagt nu slechts ongeveer 15 % van het in 
het Besluit toegestane maximumbedrag; deze situatie roept steeds meer bezorgdheid op . 
De inspanningen van de Commissie om zeker te stellen dat landen die tegen de 
buitengrenzen van de Unie liggen, landen waarvan de talen op kleinere schaal worden 
gesproken, en landen met minder gunstige economische omstandigheden, volledig worden 
betrokken bij studentenmobiliteit - als zowel thuis- als gastlanden - werpen nu duidelijk 
hun vruchten af.43 Nog een initiatief bij wijze van proef werd genomen in 1996, waarbij 
studenten uit diverse Lid-Staten intensieve taalkundige voorbereiding kunnen volgen in het 
40 Evaluation of the Pilot Phase of the European Community Course Credit Transfer System, Coopers & 
Lybrand, 1993. 
41 De Thematische Netwerken betreffen uiteenlopende vakgebieden, variërend van kwaliteitsmanagement tot 
biotechnologie, sociaal werk, sport, medische onderwijskunde, kunstonderwijs, elektrotechniek, archeologie, 
toeristisch onderwijs, ontwikkeling van menselijke hulpbronnen voor humanitaire hulp, textieltechnologie, 
diergeneeskunde, geharmoniseerde rechtsbescherming van burgers in Europa, aquicultuur, economie, vertalen 
en tolken, natuurkunde, scheikunde en lerarenopleiding. 
42 Dit blijkt ook uit recente berichten in de media over de overgang van Erasmus naar SOCRATES, met name in 
Duitsland. Zie bijvoorbeeld de recente artikelen 'Hoffnungslos unterdotiert' in de Deutsche Univers itdts-Zeitung 
van 3 mei 1996 en 'Weniger Geld für den Studentenaustausch', Handelsblatt, 29 mei 1996. 
43 Tussen 1988/1989 en 1995/1996 nam het aantal toegelaten Erasmus-studenten uit Duitsland, Frankrijk en het 
VK met een factor 7 toe tot circa 78.000; het aantal studenten uit alle overige deelnemende landen steeg met een 
factor 14 tijdens diezelfde periode (van krap 6.000 tot ruim 82.000). 
28 
Portugees, Grieks, Fins, Deens en Italiaans. Dit zijn de talen van landen die de grootste 
moeite hebben, Erasmus-studenten aan te trekken. 
Sinds de integratie van Erasmus binnen SOCRATES is grote nadruk gelegd op het versterken 
van de Europese samenwerkingsstrategieën van de instellingen voor hoger onderwijs zelf. 
Vanaf het academisch jaar 1997/1998 zal derhalve de meeste directe communautaire steun aan 
universiteiten worden verstrekt via 'Institutionele Contracten'. Deze term houdt een 
overeenkomst in tussen de Europese Commissie en elke universiteit, waarbij de geplande 
activiteiten van de universiteit op het gebied van Europese samenwerking en de door de 
Gemeenschap verstrekte steun als hulp bij de ontwikkeling en tenuitvoerlegging ervan, 
worden uiteengezet. Elke universiteit die een dergelijk contract wenst, dient een Europese 
Beleidsverklaring te verstrekken waarin haar strategie voor internationale samenwerking als 
kader voor haar specifieke voorstellen wordt omschreven. 
De Commissie heeft nu de eerste aanvragen van universiteiten voor Institutionele Contracten 
ontvangen voor het academisch jaar 1997/1998. De tenuitvoerlegging van de nieuwe 
regelingen hebben zeker niet tot een verminderde belangstelling geleid zoals sommigen 
hadden voorspeld, integendeel: zij leidde tot een aanzienlijke verdere stijging in omvang en 
tot enkele belangrijke veranderingen in de aard van de vraag naar activiteiten op het gebied 
van Europese samenwerking. 
In totaal 1.582 voorstellen voor Institutionele Contracten zijn ingediend door nagenoeg alle 
belangrijke instellingen voor hoger onderwijs in de 18 deelnemende landen, en door bijna alle 
instellingen die tot dusverre betrokken waren bij Erasmus-ISP's. De voorstellen van de 
universiteiten betreffen een begrotingsaanvraag ten bedrage van ongeveer 250 miljoen ECU, 
25 % meer dan tijdens het afgelopen jaar van normale ISP-financiering. De voorstellen 
hebben de volgende opvallende kenmerken: 
Ongeveer 95 % van de ingediende voorstellen betreffen tevens studentenmobiliteit Het 
aantal studenten waarvoor beurzen zijn aangevraagd, is sinds 1995 met nog eens 20 % 
gestegen tot ruim 180.000, zodat de regelmatige stijging in de vraag naar 
studentenmobiliteit die reeds vanaf het begin van Erasmus zichtbaar was, doorzette. 
Ongeveer twee derde van alle universiteiten die Institutionele Contracten aanvragen, heeft 
ook om steun verzocht om het Europees systeem voor overdracht van studiepunten in te 
voeren. Dit betekent een viervoudige stijging in vergelijking met het aantal instellingen dat 
momenteel het systeem toepast. 
De stijging in de vraag naar mobiliteit voor onderwijzend personeel is nog sterker. Maar 
liefst 85 % van de aanvragen betreffen tevens mobiliteit van onderwijzers, waarmee 31.000 
gevallen van uitzending van personeel naar het buitenland mee gemoeid zijn in 
vergelijking met slechts 14.000 in 1995/1996. 
Het aantal voorgestelde Intensieve programma's is bijna verdubbeld van 605 in 1995/1996 
naar 1.138 in 1997/1998. Dit kan deels toe te schrijven zijn aan de nieuwe definitie van 
Intensieve Programma's in het kader van SOCRATES, waarbij de mogelijkheid tot 
Europese activiteiten wordt geboden aan disciplines die vanouds moeilijkheden 
ondervonden bij de deelname aan studentenmobiliteit. 
29 
Het totaal aantal voor 1997/1998 voorgestelde projecten voor ontwikkeling van 
studieprogramma's, bijna 1.200, bedraagt ruim het dubbele van het aantal in 1995/1996, 
namelijk 514. Hieronder vallen 287 projecten voor studieprogramma's voor de 
eerste/tweede cyclus, 355 voorstellen voor de ontwikkeling van cursussen in het hoger 
onderwijs (type 'doctoraalstudie'), 453 Europese Onderwijsprogramma's en 100 
voorstellen voor Talencursussen die in andere vakken zijn opgenomen. 
De voorstellen voor Institutionele Contracten wijzen derhalve niet alleen op een blijvende 
inzet voor studentenmobiliteit als steunpilaar van Erasmus binnen SOCRATES, maar tevens 
op een bijzonder grote vraag naar ondersteuning van activiteiten die bedoeld zijn om een 
Europese dimensie te geven aan de studieprogramma's van een bredere groep studenten. 
De overgang van het Erasmus-programma naar de nieuwe regelingen in het kader van 
SOCRATES heeft een hoopgevend potentieel voor toekomstige ontwikkeling te zien gegeven. 
Maar in dit deel van het programma worden steeds ernstiger problemen ondervonden als 
gevolg van de kloof tussen de vraag om steun en de beschikbare financiering. De 
beschikbaarheid van financiële middelen zal het vermogen van Erasmus sterk aantasten om 
zijn essentiële bijdrage te blijven leveren aan de ontwikkeling van hoog opgeleid menselijk 
potentieel en de bevordering van wederzijds begrip in Europa. 
• SCHOOLONDERWIJS (COMENIUS) 
Comenius vormt het eerste alomvattende instrument voor de bevordering op communautair 
niveau van Europese samenwerking ten behoeve van alle schooltypen: peuter-/kleuterschool, 
basisschool en middelbare school. 
Het gaat zonder meer om een aanzienlijke uitdaging om dit deel van het programma te doen 
slagen. Dit heeft allereerst te maken met alleen al de omvang van de doelgroep. Zoals 
hierboven genoemd zijn er ruim 300.000 scholen, 4 miljoen onderwijzers en ongeveer 70 
miljoen leerlingen in de momenteel aan SOCRATES deelnemende landen. Verspreiding van 
informatie onder alle mogelijk geïnteresseerden is derhalve een behoorlijke opgave. Verder 
kan de schoolsector niet op dezelfde traditie van internationale samenwerking bouwen als de 
sector hoger onderwijs; bovendien zijn scholen doorgaans veel minder autonoom in het 
beheer van hun zaken als hun tegenhangers in het hoger onderwijs. 
Voor de tenuitvoerlegging van Comenius is derhalve gekozen voor een gefaseerde aanpak. De 
in 1995 aan dit Hoofdstuk toegewezen financiële middelen waren betrekkelijk laag, terwijl zij 
in 1996 aanzienlijk zijn verhoogd aangezien de vraag naar steun merkbaar begint te worden. 
Na slechts twee jaar ondersteuning ontstaat in snel tempo een nieuwe 
' samenwerkingscultuur' : 
44 Overeenkomstig de in het Besluit vervatte voorwaarde moet ten minste 10 % van de algemene 
vijfjarenbegroting van het programma worden besteed aan dit Hoofdstuk. Zowel de Commissie als het 
SOCRATHS-Comité hebben echter hel voornemen te kennen gegeven, zo mogelijk een hoger percentage dan 
deze 10 % te bereiken. 
30 
In het geval van de Europese Onderwijsprojecten, in het kader van Actie J ontwikkeld 
door multilaterale schoolpartnerschappen, werd - terwijl in de eerdere proefactie slechts 
40 partnerschappen werden ondersteund - ruim het elfvoudige daarvan (462) onmiddellijk 
gelanceerd in 1995 toen Comenius-ondersteuning beschikbaar kwam; dit aantal is 
wederom zowat verviervoudigd tot ongeveer 1.620 partnerschappen in 1996. Circa 5.000 
scholen nemen nu deel. Deze cijfers zullen de komende jaren aanzienlijk stijgen naarmate 
de uitwerking van de voorlichtingsmaatregelen en van de 4.300 in 1995 en 1996 afgelegde 
voorbereidende bezoeken zichtbaar wordt. 
De belofte van eerdere proefactie blijkt reeds gestalte te krijgen in multilaterale 
schoolpartnerschappen, die een doeltreffend kader bieden voor een breed scala van 
initiatieven tot samenwerking tussen scholen, en voor het tot stand brengen of versterken 
van de Europese dimensie in de klas. Deze partnerschappen blijken ook een potentieel te 
hebben als bron van innovatiepraktijk en beroepsmatige ontwikkeling van onderwijzers via 
intensieve transnationale contacten tussen collega's en via de uitwerking van nieuw 
Europees lesmateriaal; naar verluidt hebben zij een positieve uitwerking op de motivatie tot 
leren bij de deelnemende leerlingen. Door met medeleerlingen aan een gezamenlijk project 
te werken dat voortkomt uit het gangbare studieprogramma, verwerven leerlingen diepere 
inzichten in het leven en leren in andere Europese landen. Door het gebruik van nieuwe 
informatie- en communicatietechnologie om contact te onderhouden met partnerscholen, 
raken leerlingen vertrouwd met dit essentiële aspect van de moderne samenleving. 
In 1995 en 1996 zijn projecten ondernomen op een breed scala van thematische gebieden 
zoals: milieu; cultureel erfgoed; verbanden tussen school en bedrijfsleven; regionale, lokale 
en Europese identiteiten; gelijke kansen. Veel van deze gebieden gaan gepaard met een 
interdisciplinaire benadering en betrekkingen met buitenschoolse kringen. 
Naast de projecten als zodanig zijn 1.700 uitwisselingen van onderwijzers ondersteund, en 
zijn beurzen toegekend om ruim 600 onderwijzers in staat te stellen transnationale stages te 
doorlopen in het bedrijfsleven, de handel en andere organisaties buiten de onderwijssector, 
zodat een bijdrage wordt geleverd aan de ontwikkeling van een duidelijker koppeling met 
ondernemingen en aan een doeltreffender voorbereiding van leerlingen voor het 
beroepsleven. Dank zij ruim 2.300 studiebezoeken kon aan schoolhoofden verslag worden 
uitgebracht over de partners, betrokken bij de projecten van hun scholen, en kon 
tegelijkertijd een kritische vergelijking van benaderingen van management en leiderschap 
tussen scholen in verschillende landen worden vergemakkelijkt. 
Het potentieel van Actie 2 van Comenius (Intercultureel onderwijs) als instrument ter 
bevordering van de sociale cohesie in de huidige, steeds meer multiculturele samenleving, 
blijkt duidelijk uit de ruim 200 uiteenlopende projecten die in 1995 en 1996 werden 
gesteund. Deze waren in het bijzonder gericht op: 
- de invoering van de talen van migranten als vreemde talen voor andere leerlingen; 
- de bewustmaking van de invloed van de formele woordenschat die in de klas wordt 
gebruikt (de onderwijstaal) op de prestatieniveaus van leerlingen met een kansarme 
achtergrond; 
- het gebruik van nieuwe technologieën, met name open en afstandsonderwijs, voor 
Zigeuners en Reizigers; 
31 
- de invoering van interculturele benaderingen in het algemeen onderwijs met het oog op 
inzicht in verschillende culturen, godsdiensten en talen; 
- het scheppen van de voorwaarden voor de uitoefening van een actief Europees 
burgerschap op basis van wederzijds respect en mensenrechten voor allen, ongeacht 
cultuur, ras of geloofsovertuiging; 
- de vernieuwing van scholen in de binnensteden en projecten die gericht zijn op de 
specifieke behoeften van scholen in probleemwijken in grote hoofdstedelijke gebieden 
door de ontwikkeling van geïntegreerde benaderingen en door samenwerking tussen 
onderwijsinstellingen, gemeentelijke overheden, leerlingen, ouders en plaatselijke 
verenigingen. 
De Actie heeft reeds een goed evenwicht tussen de diverse doelgroepen ervan tot stand 
gebracht: ongeveer 40 % van de projecten is bestemd voor de verbetering van onderwijs 
aan kinderen van migrerende werknemers, 30 % is gericht op de behoeften van Zigeuners, 
Reizigers en personen met itinérante beroepen, terwijl de resterende 30 % interculturele 
zaken in verband met schoolonderwijs in het algemeen betreft. 
De ondersteunde Europese netwerken blijken nu reeds een doeltreffend hulpmiddel te zijn 
bij de uitwisseling van ideeën en goede praktijkvoorbeelden, en stimulerend te werken 
voor de communicatie in het algemeen over interculturele kwesties. Vele daarvan hebben 
inmiddels concrete resultaten opgeleverd zoals lesmateriaal voor migrerende kinderen, 
Zigeuners, Reizigers en personen met itinérante beroepen, leermodules voor intercultureel 
onderwijs en gegevensbanken ter bevordering van transnationale samenwerking. Hieronder 
valt een gegevensbank die ongeveer 5.000 referenties bevat naar organisaties en 
instellingen die actief zijn op dit gebied, en een gegevensbank voor al het pedagogisch 
materiaal voor intercultureel onderwijs in Europa. 
Actie 3 (bijscholingscursus) van Comenius is gericht op de onderwijzer als de strategische 
persoon die meewerkt aan de verandering van de leerervaring van jongeren in scholen. Tot 
op heden zijn 128 geheel nieuwe projecten gefinancierd waarbij zo'n 500 instellingen 
waren betrokken die zich bezighouden met de bijscholing van onderwijzers in de 18 
deelnemende landen. De vraag is van 1995 tot 1996 ruim verdubbeld. De deelnamecijfers 
voor 1996 vertoonden een opvallende stijging voor alle landen, en de geografische 
spreiding van coördinators en deelnemende instellingen was gelijkmatiger. De projecten in 
1996 werden verder gekenmerkt door meer uiteenlopende thema's, een grotere diversiteit 
in betrokken instellingen en een betere spreiding van onderwijssectoren. 
De voor de ontwikkeling van opleidingsactiviteiten toegekende beurzen beginnen nu 
reeds hun vruchten af te werpen. Hoewel slechts 47 van dergelijke beurzen in 1995 
werden verstrekt, zijn deze dermate productief geweest dat maar liefst 81 Europese 
cursussen reeds in het schooljaar 1996/1997 beschikbaar komen. De cursussen, die 
inhoudelijk gedetailleerd worden omschreven in de Actie 3-catalogus van Comenius, 
zullen in de periode tot augustus 1997 2.200 tot 2.500 onderwijzers de mogelijkheid tot 
bijscholing bieden, wat onverwacht snel een druk legt op de in het kader van Actie 3.2 
beschikbare middelen (beurzen die individuele onderwijzers in staat stellen, deel te 
nemen aan bijscholingscursussen). De betrokkenheid van diverse instellingen voor 
bijscholing uit een aantal verschillende landen bij de voorbereiding en organisatie van 
de cursussen, en vervolgens de deelname aan de cursussen door onderwijzers uit diverse 
32 
landen, vormen een aantoonbare toegevoegde waarde in vergelijking met 
bijscholingsactiviteiten die uitsluitend in een nationale context worden ontwikkeld en 
verzorgd. 
Ondanks de vele problemen die inherent zijn aan de lancering van een dergelijk plan 
vinden de drie Acties van Comenius ingang in de onderwijswereld, en de activiteiten 
stemmen in zowel kwantitatief als kwalitatief opzicht tot optimisme wat de toekomstige 
uitwerking betreft van dit nieuwe, ambitieuze onderdeel van SOCRATES. 
• BEVORDEREN VAN TAALONDERWIJS (LINGUA) 
Het bevorderen van taalbeheersing, met name van de op kleinere schaal gebruikte en 
onderwezen talen, is één van de hoofddoelstellingen van het SOCRATES-Programma. Dit is 
niet alleen bepalend voor de verbetering van de menselijke hulpbronnen in een Europese 
context, maar ook voor de versterking van wederzijds begrip en een gevoel voor Europees 
burgerschap in de geheleGemeenschap. In de vorm van de binnen SOCRATES ondersteunde 
activiteiten worden de in het kader van het Lingua-Programma (1990-1994) gestarte 
activiteiten voortgezet. Tevens zijn daar nieuwe activiteiten aan toegevoegd, en de 
mogelijkheden tot interactie met andere onderdelen van SOCRATES openen meer 
perspectieven. Alle elf officiële talen van de Europese Unie komen aan bod, alsmede Iers, 
Luxemburgs, IJslands en Noors. 
Lingua is gericht op de verbetering van de kwaliteit en kwantiteit van taalonderwijs en -
verwerving door een omgeving tot stand te brengen waarin talen op doeltreffende wijze 
kunnen worden aangeleerd, door opleiding van taaileraren en de ontwikkeling van 
taalgebonden materiaal, en door burgers sterker te motiveren om te leren en te communiceren 
in andere talen dan hun eigen taal door uitgebreidere mogelijkheden voor transnationale 
contacten. 
• Ruim 300 instellingen zijn betrokken geweest bij de 54 Europese 
Samenwerkingsprogramma's voor de opleiding van taaileraren (ESP's), ondersteund in 
het kader van Actie A van Lingua. Nagenoeg alle doeltalen van Lingua zijn 
vertegenwoordigd. De tot dusverre binnen SOCRATES ondersteunde projecten worden 
gekenmerkt door een steeds grotere verscheidenheid aan onderwerpen en 
onderwijssectoren. Steeds meer aandacht wordt besteed aan strategische terreinen voor 
innovatie zoals het jong leren van vreemde talen, het gebruik van multimedia en andere 
nieuwe technologieën, en de rol van open en afstandsonderwijs in opleiding van 
taaileraren. 
Zoals eerdere evaluaties hebben aangetoond, hebben ESP's een aanzienlijke invloed op de 
kwaliteit van de opleiding van taaileraren, verstrekt door de deelnemende en andere 
instellingen. Door de voortdurende activiteiten van deze instellingen vormen de materialen, 
onderwijs- en studieprogramma's die in het kader van ESP's worden ontwikkeld, een 
45 Onlangs kwam deze behoefte nogmaals naar voren in Doelstelling 4 van het $$Witboek van de Commissie 
over Onderwijs en Opleiding, Naar een lerende samenleving toe (vgl. hierboven), waarin duidelijk wordt 
gewezen op de behoefte om van taalvaardigheid in ten minste twee andere EU-talen een prioriteit op school te 
maken. 
33 
belangrijke innovatiefactor die niet alleen bijdraagt tot de verbetering van de 
taalvaardigheid van onderwijzers en opleiders en hun zelfverzekerd gebruik van de 
doeltaal, maar ook tot de verdieping van hun inzicht in de culturele achtergrond van de taal 
en het bijschaven van hun technische en methodologische vakkennis. De netwerken van 
instellingen die in het kader van de Programma's worden ontwikkeld, vormen een 
belangrijk hulpmiddel bij de verspreiding waarvan het potentieel in de toekomst 
systematisch dient te worden benut. De initiële opleiding van leraren is nog niet volledig 
door de onderwijswereld opgenomen in de sector die onder deze Actie valt. Naarmate het 
bewustzijn van deze innovatie toeneemt, wordt een sterke toename in de vraag verwacht. 
In 1995 en 1996 hebben ruim 16.000 taaileraren een beurs ontvangen in het kader van het 
Lingua-beursstelsel om individuele taaileraren in staat te stellen bijscholingsactiviteiten 
te volgen in een ander deelnemend land (Actie B). Derhalve kan worden gesteld dat naar 
schatting ruim één miljoen leerlingen tijdens deze periode hiermee hun voordeel hebben 
gedaan. Het stelsel heeft binnen SOCRATES een bredere reikwijdte gekregen doordat 
leraren hierin zijn opgenomen die andere vakken in een vreemde taal wensen te 
onderwijzen. 
De steun die in het kader van deze Actie wordt verstrekt, heeft in diverse opzichten zijn 
uitwerking: bevordering van de transnationale mobiliteit van personeel in het 
taalonderwijs, verbeterde kwaliteit van taalonderwijs, een versterkte culturele en Europese 
dimensie in het klassikaal onderwijs, een bijdrage aan de versterking van de beroepsmatige 
motivatie van leraren, en een groeiend bestand van mensen met potentieel om initiatief te 
nemen tot andere vormen van samenwerking binnen SOCRATES, zowel binnen Lingua als 
op het gebied van samenwerking tussen scholen (Comenius). 
Het schooljaar 1995/1996 was een proefjaar voor Lingua-Assistentschappen (Actie C), 
met de plaatsing van zo'n 200 toekomstige taaileraren in scholen in de Lid-Staten van de 
EG en in de EVA-EER-landen.. In 1996/1997 zijn 550 Lingua-assistentschappen 
ondersteund. Er bestaan reeds aanwijzingen dat de vraag het beperkte aanbod aanzienlijk 
zal overtreffen. In 1996 meldden enkele landen een tienvoudige toename in aanvragen voor 
een Assistentschapsbeurs in vergelijking met 1995, en zagen andere landen het aantal 
scholen dat een Assistent wenst te ontvangen, vervijfvoudigen. Diverse landen moeten de 
duur van assistentschappen beperken zodat meer personen daartoe de gelegenheid krijgen. 
De nieuwe Actie heeft een aanzienlijke uitwerking in die zin dat het aantal aangeboden 
taalassistentschappen in Europa wordt uitgebreid. Voor aanvang daarvan kenden slechts 
drie van de 18 aan SOCRATES deelnemende landen stelsels voor assistentschap van 
uiteenlopende omvang, namelijk de landen met de grootste bevolking en de op grote schaal 
gesproken EU-talen. Bovendien hebben Lingua-Assistentschappen wat de 'toegevoegde 
waarde' betreft een aantal kenmerken in vergelijking met de meeste nationaal 
gefinancierde assistentschappen, in die zin dat zij uitsluitend op toekomstige taaileraren 
zijn gericht, de nadruk leggen op leermethodologie alsmede enkel de bevordering van 
taalvaardigheid, en prioriteit geven aan de op kleinere schaal gesproken EU-talen. 
Tijdens het proefjaar is deze Actie in staat gebleken om te helpen bij de verbetering van de 
kwaliteit en diversiteit van taalonderwijs, met name doordat toekomstige leraren zich 
verder bekwamen in de taal die zij zullen onderwijzen en de bijbehorende cultuur; om 
34 
• nieuwe taaileraren te helpen nog een taal aan hun taalaanbod toe te voegen; om nieuwe 
onderwijzers en ervaren beroepsmensen een kans te geven om van elkaar te leren; om het 
aanbod door scholen onderwezen Europese talen uit te breiden; om meer leerlingen - en 
zelfs onderwijzers en ouders - te stimuleren een nieuwe Europese taal te gaan leren. 
Voorbeelden van andere pluspunten zijn de rol van deze Actie in het inzetten van de 
assistenten voor het aanknopen van betrekkingen met buitenlandse partnerinstellingen of 
plaatselijke ondernemingen, in het uitwerken van nieuw lesmateriaal, en in het integreren 
van Europese talen en culturen in andere dan taallessen. 
Gedurende de eerste twee jaar van SOCRATES zijn 84 samenwerkingsprojecten op het 
gebied van ontwikkeling van hulpmiddelen voor taalonderwijs en -verwerving 
(onderwijsprogramma's, materiaal, evaluatie- en beoordelingsinstrumenten enz.) 
ondersteund in het kader van Actie D van Lingua. De eerste twee jaar van SOCRATES 
hebben het belang van deze Actie aangetoond voor de bevordering van innovatie, met 
name voor het vervaardigen van materiaal. De producten die in het kader van de projecten 
van 1995 en 1996 zijn uitgewerkt, houden met name verband met: 
- het gebruik van informatietechnologie en telematica, in het bijzonder de benutting van 
CD-ROM en Internet als ondersteuning bij taalonderwijs en -verwerving; 
- de culturele dimensie van taalverwerving; 
- het jong leren van vreemde talen; 
- beoordeling van taalvaardigheden en -beheersing; 
- hulpmiddelen, bestemd om in educatief opzicht kansarme jongeren betere 
mogelijkheden te bieden om deel te nemen aan, en hun voordeel te doen met 
mobi 1 i tei tsprogramma' s. 
Veel van de producten waarvan de ontwikkeling werd ondersteund, zouden zonder 
ondersteuning in het kader van Lingua nooit hebben bestaan. Dit geldt met name voor 
producten voor onderwijs en verwerving van de op kleinere schaal gebruikte en minder 
onderwezen talen. ' Dit is echter nog zo'n Actie van het programma waarvoor de vraag 
de beschikbare middelen ruimschoots overtreft. Slechts 20 % van de aanvragen voor 
nieuwe projecten werden in 1995 aanvaard, en een aantal personen dat een voorstel tot 
een project indiende, heeft projecten ingetrokken aangezien de bijdrage die de 
Commissie kon leveren ontoereikend was om de projecten levensvatbaar te maken. 
• In de schooljaren 1995-1996 en 1996-1997 is SOCRATES-steun verleend aan ongeveer 
3.500 Gezamenlijke Onderwijsprojecten (GOP's) in het kader van Actie E van Lingua, 
waarvan tweeweekse uitwisselingen voor ruim 80.000 jongeren uit alle de deelnemende 
landen het hoogtepunt vormden. GOP's hebben een lange reeks successen op hun naam 
staan waar het gaat om een leveren van een daadwerkelijke bijdrage aan de motivatie en 
taalvaardigheid van jongeren, met name van hen die minder mogelijkheden hebben om 
talen te verwerven: ongeveer 56 % van de deelnemers volgen een 
technische/beroepsopleiding. Geleidelijk aan wordt duidelijk prioriteit verleend aan de 
minst gebruikte en onderwezen talen. 
46 De aanzienlijke bijdrage die deze Actie blijft leveren aan de diversificatie van het taalaanbod, blijkt eens te 
meer uit het feit dat in 1995 in totaal 61 projecten met betrekking tot het Deens, Nederlands, Fins, Grieks, Iers, 
Noors, Portugees en Zweeds werden ondersteund, terwijl er slechts 11 betrekking hadden op het Engels. 
35 
Door aan dergelijke projecten deel te nemen, gaan leerlingen beseffen dat er een 
gegronde reden bestaat voor het leren van talen: zij hebben deze nodig om te kunnen 
communiceren met hun partners voor en tijdens de uitwisseling die het hoogtepunt 
vormt van elk GOP. De deelnemers doen praktische ervaring op: zij maken kennis met 
het leven en de studie van hun medestudenten in andere Europese landen, en krijgen zo 
een beter inzicht in de Europese diversiteit en gemeenschappelijke kenmerken. Een 
grote verscheidenheid aan onderwerpen zijn behandeld in de projecten die tot dusverre 
door SOCRATES zijn ondersteund. Elk daarvan leidt - behalve tot de uitwisselingen -
bovendien tot een reeks praktische, concrete producten zoals tentoonstellingen, 
tijdschriften, technische woordenlijsten, tweetalige multimedia-programma's enz. 
De ervaring met de eerste twee jaar van Lingua in het kader van het SOCRATES-programma 
wijst uit dat een sterkere interactie tussen de Lingua-Acties ontstaat. Zo wordt bij de 
verstrekking van beurzen voor Actie B meer prioriteit gegeven aan onderwijzers die 
deelnemen aan bijscholingsactiviteiten die worden ontwikkeld in het kader van Actie A; 
cursussen die worden ontwikkeld in het kader van Actie A en Assistentschappen in het kader 
van Actie C kunnen onderwijzers van pas komen bij de ontwikkeling van Gezamenlijke 
Onderwijsprojecten in het kader van Actie E. Bovendien worden voor de Lingua-Acties de 
mogelijkheden nagegaan voor een sterkere interactiviteit met andere onderdelen van 
SOCRATES. Zo vormt nu het ontwerp van materiaal en studieprogramma's, specifiek gericht 
op de bevordering van mobiliteit, een prioriteitsterrein voor ondersteuning, en ontstaan 
diverse mogelijkheden tot samenwerking met Comenius. 
• OPEN EN AFSTANDSONDERWIJS 
De ontwikkeling van open en afstandsonderwijs, inclusief het gebruik van nieuwe informatie-, 
communicatie- en multimediatechnologie in het onderwijs, vormt een belangrijke factor die 
burgers van de Europese Unie in staat stelt, hun voordeel te doen met de open ruimte voor 
samenwerking op onderwijsgebied in Europa. Bovendien kan deze een cruciale rol spelen in 
de strategie die een hoger niveau en een grotere toegankelijkheid van het onderwijs beoogt op 
alle niveaus en gedurende het gehele leven. 
In de OAO-Actie in het kader van SOCRATES komt het toenemende bewustzijn tot 
uitdrukking van het belang van de bevordering van een intensievere Europese samenwerking 
op dit gebied. Dit uitte zich eerder in het Memorandum van 1991 van de Commissie , de 
48 
Conclusies van de Raad van 1992 en de twaalf daaruit voortvloeiende nationale verslagen. 
Meer recente ontwikkelingen zijn onder andere de oprichting van de Task Force betreffende 
educatieve software en multimedia van de Commissie, die heeft geleid tot de publikatie van 
een gemeenschappelijke uitnodiging tot het indienen van voorstellen voor diverse 
communautaire programma's50, de Resolutie van de Raad op dit gebied van mei 1996' , en 
het strategische actieplan voor 'Leren in de informatiemaatschappij', gelanceerd door de 
47 $$()pen en afstandsonderwijs in de Europese Gemeenschap, COM (91) 388 def., 12 november 1991. 
4K Conclusies van de Raad (Britse voorzitterschap), Publikatieblad m. J 92/C 336 van 27 november 1992. 
49 %%Educalieve software en multimedia, Definitief verslag, juli 1996, SEC(96)1426 def. 
50 Publikatieblad m. C 381/24 van 17 december 1996. 
51 Resolutie van de Raad van 6 mei 1996 inzake educatieve multimedia-software op het gebied van onderwijs en 
opleiding (96/C 195/03), Publikatieblad nr. C 195/8 van 6 juli 1996. 
36 
Commissie na afloop van de Europese Raad in Florence in juni 1996' . Het project voor 
taalverwerving, dat deel uitmaakt van de G7-acties met betrekking tot de 
informatiemaatschappij, dient in dit verband eveneens te worden vermeld. 
De Actie is gericht op twee aspecten: het verstrekken van onderwijsdiensten op afstand en het 
gebruik van multimediaproducten en -diensten in alle educatieve kaders die bestaan of 
eventueel ontstaan. Twee soorten projecten worden ondersteund: 
- Europese partnerschapsprojecten, waarmee wordt gestreefd naar meer samenwerking, 
uitwisseling van ervaring en van middelen en vakkennis op Europees niveau bij de 
vervaardiging van specifieke, daaruit resulterende producten of bij de verstrekking van 
specifieke diensten voor open en afstandsonderwijs in Europa; 
- Observatieprojecten, die elk bedoeld zijn om een uitvoerig beeld te geven van de stand van 
ontwikkeling van een bepaald aspect van het open en afstandsonderwijs, met inbegrip van 
het gebruik van nieuwe onderwijstechnologieën in een groot, representatief aantal landen 
die deelnemen aan SOCRATES. 
De Actie beantwoordt duidelijk aan behoeften waaraan niet wordt tegemoetgekomen met 
andere communautaire programma's. In de twee selectierondes voor nieuwe projecten die tot 
op heden hebben plaatsgevonden, werden 241 aanvragen ingediend waarvan er 74 zijn 
aanvaard. De sterke toename tussen 1995 en 1996 wekt de indruk dat de vraag nog niet 
volledig tot uitdrukking is gekomen. Begrotingsbeperkingen lijken zeker een reële 
belemmering te worden voor de ontwikkeling van deze Actie vanaf 1997. Dit houdt verband 
met de behoefte aan hernieuwde financiering van de meerjarenprojecten die in 1995 en 1996 
voor het eerst werden ondersteund, en met de waarschijnlijk aanhoudende toename in de 
vraag naar ondersteuning van nieuwe projecten. 
Alleen al het bestaan van de Actie Open en Afstandsonderwijs in het kader van SOCRATES 
heeft reeds voor een aanmerkelijk toegenomen omvang van de Europese samenwerking op het 
gebied van OAO gezorgd. De Actie is met name de samenwerking gaan bevorderen tussen 
diverse soorten 'actoren' die voorheen weinig ervaring hadden met partnerschappen op dit 
gebied: gebruikers, verstrekkers, software-ontwikkelaars en -verspreiders, bestuurders in 
onderwijsstelsels enz. Bij de tot nu toe ondersteunde netwerken is een breed scala van 
organisaties betrokken, onder andere: verenigingen en andere non-gouvernementele 
organisaties, instellingen voor afstandsonderwijs, traditionele universiteiten (en tot op zekere 
hoogte scholen en organisaties voor volwassenenonderwijs) die zich bezighouden met het 
gebruik van nieuwe technologie in het onderwijs en de invoering van leerplannen voor 
afstandsonderwijs; uitgevers van pedagogisch materiaal, met name op het gebied van 
multimedia. Op deze wijze draagt de Actie er tevens toe bij dat OAO in de deelnemende 
landen over het algemeen duidelijker zichtbaar wordt. 
Een grote verscheidenheid van hoofdthema's wordt in de projecten van 1995 en 1996 
behandeld. Daaruit blijkt een groeiend bewustzijn van de noodzaak om, voor zowel 
onderwijzers/opleiders als bestuurders in het onderwijs, de consequenties na te gaan van de 
invoering van innovatieve benaderingen op basis van OAO. Dit wijst er tevens op dat, hoewel 
52 $$Leren in de informatiemaatschappij. Actieplan voor een initiatief voor het Europese onderwijs (1996-1998). 
Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Economisch en Sociaal Comité en het 
Comité van de Regio's van 2 oktober 1996, COM (96) 471 def. 
37 
de rol en de bijdrage van de informatie- en communicatietechnologie over het algemeen als 
essentieel element van dit proces worden beschouwd, het absoluut noodzakelijk is dat 
opnieuw de nadruk wordt gelegd op de pedagogische aspecten zoals ontwerp van cursussen en 
de rol van onderwijzers/tutors. Organisatorische kwesties met betrekking tot de ontwikkeling 
van samenwerking/aanpassing van studieprogramma's en lesmateriaal, de invoering van 
informatie- en communicatietechnologieën in verschillende contexten in het onderwijs, of de 
ontwikkeling van specifieke diensten of omgevingen ter ondersteuning van studenten of 
studerende volwassenen, vormen ook duidelijk een aandachtspunt in het project. 
• VOLWASSENENONDERWIJS 
De Actie ten behoeve van het Volwassenenonderwijs vormt een belangrijk innovatieterrein 
binnen SOCRATES. Met de Actie wordt ernaar gestreefd, de maatregelen met betrekking tot 
opleiding en vaardigheden in het kader van Leonardo da Vinci aan te vullen door de Europese 
dimensie op alle terreinen van het volwassenenonderwijs te bevorderen: algemeen, cultureel 
en sociaal. Zij dient geplaatst te worden tegen de achtergrond van de steeds sterker naar voren 
komende behoefte aan een krachtdadig beleid voor het levenslang leren op Europees niveau 
en binnen elk van de deelnemende landen. Hiertoe worden Europese projecten ondersteund 
waarmee: 
- de ontwikkeling wordt beoogd van cursussen in het volwassenenonderwijs of de 
vervaardiging van lesmateriaal dat kan leiden tot een beter inzicht in politieke, 
economische, sociale, culturele en historische aspecten van de aan SOCRATES 
deelnemende landen en van de Europese Gemeenschap als zodanig. In dit kader worden 
tevens projecten voor cursussen op het gebied van Europees burgerschap en, meer in het 
algemeen, van actief burgerschap ondersteund; 
- transnationale samenwerking, netwerkvorming, uitwisseling van ervaring en informatie 
tussen organisaties op het gebied van volwassenenonderwijs worden bevorderd zodat 
wordt bijgedragen aan de kwaliteit van het volwassenenonderwijs in Europa. 
In het verleden stond de gestructureerde transnationale samenwerking in de sector 
Volwassenenonderwijs nog in de kinderschoenen. De 68 Europese projecten die tijdens de 
eerste twee jaar van SOCRATES reeds werden ondersteund, betekenden derhalve een 
aanzienlijke uitbreiding van deze samenwerking. Het is vooral positief dat bij elk project 
gemiddeld bijna vijf partners (in totaal ruim 300) zijn betrokken: hieruit blijkt het hoge niveau 
aan multilateralisme dat met deze Actie in een kort tijdsbestek kon worden bereikt. De vraag 
naar ondersteuning is tussen 1995 en 1996 verdubbeld. 
Het soort en de omvang verstrekt volwassenenonderwijs vertonen behoorlijke afwijkingen 
tussen de diverse landen, en het potentieel van de Actie ten behoeve van het 
Volwassenenonderwijs in het kader van SOCRATES, als instrument voor het op productieve 
wijze uitwisselen van ervaring en vakkennis, wordt nu reeds duidelijk. De tot dusverre 
ondersteunde projecten betreffen een grote verscheidenheid aan thema's en activiteiten. De 
projecten die gericht zijn op de bevordering van kennis en bewustzijn van Europa en actief 
burgerschap houden zich specifiek bezig met de ontwikkeling van materiaal en/of 
38 
onderwijsprogramma's die te zijner tijd in gedrukte en/of elektronische vorm beschikbaar 
zullen worden gesteld. Als thema's worden onder andere kunst, mediakennis, lichamelijke 
opvoeding, en de strijd tegen racisme, xenofobie en sociale uitsluiting behandeld. De 
projecten die de nadruk leggen op de bevordering van volwassenenonderwijs door Europese 
samenwerking, zijn gericht op de ontwikkeling van nieuwe lesmethoden, nieuwe structuren of 
programma's voor volwassenenonderwijs, ontwikkeling van informatienetwerken en 
gegevensbanken, en de voorbereiding en verspreiding van publicaties (gidsen, handboeken, 
tijdschriften). Veel van de projecten houden verband met de verbetering van 
onderwijsmogelijkheden voor oudere burgers, groepen die sociaal zijn uitgesloten of zich aan 
de zelfkant van de maatschappij bevinden, gehandicapten of analfabeten, en werklozen. 
Enkele worden ontwikkeld in samenwerking met vakbonden. 
Enkele belangrijke kwesties waarmee het volwassenenonderwijs in het huidige Europa wordt 
geconfronteerd, worden in de ondersteunde projecten aangepakt. Hieronder vallen 
methodologische kwesties, autodidactische strategieën, beoordeling van eerder experimenteel 
onderwijs, kwaliteitsmanagement in het volwassenenonderwijs, kwesties rond 
toegankelijkheid en motivatie, basisvaardigheden van kansarme groepen, opleiding van 
volwassen onderwijsdeskundigen en tutors, erkenningssystemen die geschikt zijn voor 
gebruik in het officiële en ni et-officiële volwassenenonderwijs, en manieren waarop tussen 
deze systemen bruggen kunnen worden geslagen. 
Bij de projecten wordt een grote verscheidenheid van verstrekkers van volwassenenonderwijs 
actief betrokken uit alle onderdelen van het 'stelsel' voor volwassenenonderwijs, al dan niet 
officieel, openbaar of particulier, met beroepsmensen of vrijwilligers, op nationaal, regionaal 
of plaatselijk niveau. Het was vooral hoopgevend dat de meeste aanvragende organisaties 
nationale of plaatselijke organisaties voor volwassenenonderwijs of non-gouvernementele 
organisaties zijn, wat de indruk geeft dat de Actie ook op basisniveau voet aan de grond krijgt. 
• UITWISSELING VAN INFORMATIE EN ERVARING OP HET GEBIED VAN 
ONDERWIJSSTELSELS EN -BELEID 
Op basis van de opdracht, vervat in Artikel 126 van het EG-Verdrag, bestaat één van de 
hoofddoelstellingen van SOCRATES erin, de kwaliteit van het onderwijs te bevorderen door 
uitwisseling van informatie en ervaring tussen de deelnemende landen te stimuleren. Hiertoe 
worden vier soorten activiteiten ondersteund: 
Analyse van onderwij s-beleidskwesties van algemeen belang 
Om een goed onderbouwde, diepgaande discussie te bevorderen tussen beleidsmakers op 
onderwijsgebied, bevordert SOCRATES onderzoeken en analyses, uitwisseling van experts en 
studiebezoeken, verspreidingsactiviteiten, colloquia, workshops en - vanaf 1997 -
proefprojecten betreffende strategische beleidskwesties. Deze worden vastgesteld in nauw 
overleg met het Onderwijscomité van de Raad. Projectvoorstellen worden beoordeeld aan de 
hand van drie criteria, nl. beleidsmatige relevantie, wetenschappelijke kwaliteit en 
aantoonbare Europese dimensie, in dit geval gedefinieerd als de toegevoegde waarde van het 
behandelen van een thema vanuit een vergelijkende benadering en/of in een Europese context, 
in tegenstelling tot het behandelen hiervan in een uitsluitend nationaal, regionaal of plaatselijk 
39 
53 
kader. De voorkeur wordt gegeven aan het ondersteunen van een beperkt aantal uitvoerige 
analyses in plaats van een groot aantal onderzoeken met minder reikwijdte of diepgang. 
De analyses waarmee in 1995 en 1996 werd begonnen, voldoen volledig aan deze 
voorwaarden. Zij houden verband met thema's die van essentieel belang zijn voor 
beleidsmakers op onderwijsgebied in alle Europese landen, namelijk aspecten van de rol van 
het onderwijs in het aanpakken van het probleem dat jongeren het onderwijs verlaten zonder 
voldoende voorbereiding op het beroepsleven, en kwaliteitswaarborg in het schoolonderwijs. 
Al snel blijkt dat deze Actie het potentieel heeft om de vakkennis van organisaties die zich 
bezighouden met beleidsonderzoeken op onderwijsgebied, te bundelen en een gestructureerde 
dialoog tussen onderzoek en beleidsvorming te stimuleren. De voortgang van de projecten 
wordt zorgvuldig in het oog gehouden om zeker te stellen dat zij zich richten op kwesties die 
in beleidsmatig opzicht relevant zijn. Het vermogen om projectresultaten in de 
beleidsdiscussie op te nemen, is van primair belang. 
Het Europees informatienetwerk inzake het onderwijs (Eurydice) 
Met het Eurydice-netwerk, dat bestaat uit nationale eenheden die worden gecoördineerd door 
de Europese Eenheid in Brussel, wordt beoogd de autoriteiten in de deelnemende landen en op 
Europees niveau betrouwbare, vergelijkende gegevens en analyses te verstrekken over de 
ontwikkeling van onderwijsstelsels en -beleid. Het netwerk werkt samen met Eurostat, 
CEDEFOP, de Raad van Europa, OESO en andere organen. 
De twee jaar die zijn verstreken sinds het Eurydice-netwerk werd opgenomen binnen 
SOCRATES, zijn een bijzonder productieve periode geweest. Voorbeelden van resultaten zijn 
met name: 
- negen gezaghebbende overzichten over specifieke belangrijke onderwerpen zoals de 
toestand van het peuter/kleuter-, basis- en middelbaar onderwijs, de rol van ouders en 
overlegorganen in hel onderwijs, opleiding van onderwijzers, hervormingen in de 
leerplicht, en de rol van het schoolhoofd; 
- de tweede editie van het uitgebreide repertorium betreffende onderwijs- en initiële 
beroepsopleidingsstelsels van de EG-Lid-Staten, opgesteld in nauwe samenwerking met 
het Europees Centrum voor de Ontwikkeling van de Beroepsopleiding (CEDEFOP) ; 
- de tweede, aanmerkelijk verbeterde editie van Sleutelgegevens over Onderwijs in de 
Europese Unie55. Dit document, dat in nauwe samenwerking met Eurostat wordt opgesteld 
en nu jaarlijks verschijnt, geeft een toelichting op de steeds belangrijkere rol van Eurydice 
53 Op deze manier vormt de Actie een aanvulling op meer onderzoeksgerichte projecten die worden gefinancierd 
binnen het subprogramma voor onderwijs en opleiding van het programma voor Gericht sociaal-economisch 
onderzoek in het kader van het Vierde Kaderprogramma voor Onderzoek en Technologische Ontwikkeling. 
Nauwe samenwerking wordt gehandhaafd bij de belangrijke maatregelen, vervat in het programma Leonardo da 
Vinci voor de analyse van beroepsopleidingsstelsels en beleidskwesties. 
54 SSSlructuren van de Onderwijs- en Beroepsopleidingsstelsels in de Europese Unie, tweede editie, 
Luxemburg : Bureau voor Officiële Publikaties 1995. 
55 $%Sleutelgegevens over onderwijs in de Europese Unie, editie 1995, Luxemburg : Bureau voor Officiële 
Publikaties der Europese Gemeenschappen 1996. 
40 
in onderbouwen van het besluitvormingsproces en het verstrekken van gezaghebbende 
gegevens op een bredere basis. De tweede editie bevat een grondig dossier over het 
onderwij svak in Europa. 
In 1995-1996 is tevens de gegevensbank van het netwerk, EURYBASE, aanzienlijk verder 
ontwikkeld. Deze bevat een schat aan informatie over de onderwijsstelsels in de deelnemende 
landen, met onder andere omschrijvingen van belangrijke wetgeving, belangrijke 
bibliografische referenties, een overzicht van instellingen en een terminologische 
woordenlijst. 
Aanzienlijke inspanningen zijn de afgelopen twee jaar gedaan om de activiteiten van Eurydice 
uit te breiden naar de EVA-EER-landen en geleidelijk naar de landen waarvoor SOCRATES 
nu wordt opengesteld, om zeker te stellen dat publicaties in meer EU-talen verschijnen, en om 
de resultaten van het netwerk zoals de onderzoeken en de F^URYBASE-gegevensbank 
beschikbaar te stellen aan niet alleen beleidsmakers inzake onderwijs, maar ook aan hel 
bredere publiek, met name via de EUROPA-server van de Commissie op Internet. 
Studiebezoeken voor beleidsmakers inzake onderwijs (Arion) 
Gedurende 1995/1996 en 1996/1997 zijn ongeveer 2.600 beurzen toegekend voor 
studiebezoeken in het kader van Arion. Hiermee wordt beoogd de uitwisseling van informatie 
en ervaring op terreinen van algemeen belang te stimuleren, met name op het gebied van 
basis- of algemeen, middelbaar technisch en beroepsonderwijs. Aan elk bezoek van één week 
neemt een groep personen uit verschillende landen deel. Een jaarlijks verschijnende catalogus 
maakt een weloverwogen keuze mogelijk voor het bezoek dat het best aansluit op de 
behoeften van elke deelnemer. 
De kwalitatieve resultaten van Arion hebben gedurende de eerste twee jaar van SOCRATES 
voortgeduurd. Uit de feedback van duizenden verslagen, en uit contactvergaderingen met 
plaatselijke organisatoren, Nationale Agentschappen en deelnemers, bleek dal hel programma 
onderwijsdeskundigen en beleidsmakers een unieke gelegenheid biedt om hun 
aandachtsterreinen op multilaterale basis te bespreken met collega's en hun beroepsmatige 
werkzaamheden in een Europese context te heroverwegen en te wijzigen. Blijvende contacten 
en netwerken komen tot stand tussen personen die strategische functies bekleden in het 
onderwijs in de deelnemende landen. In veel gevallen vormt deelname aan Arion de 
aanleiding tot verdere samenwerking en projecten in het kader van andere SOCRATES-Acties 
en andere EG-programma's. 
De prioritaire thema's voor Arion-bezoeken worden vastgesteld door de nationale autoriteiten 
en overeengekomen op communautair niveau. Gedurende de eerste twee jaar van SOCRATES 
stonden hierbij onderwijsstelsels en hun waarden, de 'actoren' in het onderwijsproces, het 
studieprogramma en aspecten van school en de schoolomgeving centraal. Flexibiliteit wordt 
in acht genomen met het oog op aanpassing aan veranderende behoeften; zo werden 
studiebezoeken betreffende kwaliteitswaarborg in het onderwijs ingevoerd als resultaat van 
het overleg van de Onderwijsraad in oktober 1995. 
41 
In 1996/1997 werd de in voorgaande jaren gebruikte formule voor begrotingsverdeling 
aangepast om rekening te houden met de bepalingen van het SOCRATES-Besluit. Dit heeft 
geleid tot aanzienlijke veranderingen in de toewijzing aan elk land, en de implicaties van de 
nieuwe formule worden momenteel opnieuw bekeken. Het programma wordt momenteel 
uitgebreid naar de geassocieerde landen van Centraal en Oost-Europa. 
Steeds meer aandacht wordt besteed aan de verspreiding van de resultaten van bezoeken. 
Verslagen van bezoeken worden op grotere schaal verspreid, en themaseminars worden 
georganiseerd met het oog op de herziening van de verkregen comparatieve inzichten en de 
verdere consolidatie van het netwerk van betrokken personen. 
42 
Netwerk van nationale informatiecentra voor academische erkenning (Narics) 
Elk deelnemend heeft een nationaal centrum aangewezen dat tot taak heeft bij te dragen tot de 
mobiliteit van studenten, onderwijzers en onderzoekers door informatie en advies te 
verstrekken over zaken die verband houden met academische erkenning. De meeste Narics 
dienen tevens als informatiebalies in het kader van de tenuitvoerlegging van de 'Algemene 
Richtlijn' voor de professionele erkenning van hoger-onderwijsdiploma's56. De Commissie 
vormt de schakel tussen de centra teneinde een nauwe samenwerking en een optimale 
uitwisseling van informatie te waarborgen. Jaarlijkse vergaderingen zijn twee maal 
georganiseerd; één daarvan is een gezamenlijke zitting met het 'ENIC'-netwerk van de Raad 
van Europa en het Centrum voor Hoger Onderwijs CEPES van UNESCO. Tevens wordt steun 
verstrekt voor studiebezoeken tussen de Narics en de tenuitvoerlegging van gezamenlijke 
projecten, met name onderzoeken en overzichtsrapporten. Leden van het netwerk hebben 
opleidingsmodules uitgewerkt met betrekking tot de beoordeling van in het buitenland 
afgegeven diploma's en getuigschriften, waardoor de verspreiding op grotere schaal van de 
verworven kennis en know-how wordt bevorderd. 
Bijzondere aandacht is in 1995 en 1996 geschonken aan de hulp aan de Geassocieerde landen 
in Centraal en Oost-Europa bij hun voorbereidingen op hun aansluiting bij het netwerk. Zo 
worden zij in staat gesteld netwerkvergaderingen bij te wonen, krijgen zij 
cursusbijeenkomsten aangeboden, wordt verspreiding van belangrijke documentatie 
bevorderd, en wordt toegang geboden tot elektronische communicatienetwerken. De Narics in 
de momenteel aan SOCRATES deelnemende landen spelen een actieve rol bij veel aspecten 
van dit proces. 
• AANVULLENDE MAATREGELEN 
In het kader van Hoofdstuk III van SOCRATES is steun beschikbaar voor Aanvullende 
Maatregelen die met name betrekking hebben op activiteiten van verenigingen die werkzaam 
zijn op onderwijsgebied, op voorlichtingsactiviteiten door Nationale Agentschappen, toezicht 
en evaluatie, en allerlei bewustmakingsactiviteiten. In totaal zijn in 1995 160 beurzen 
toegekend, waarvan 23 aan de hoger-onderwijssector, 70 op het gebied van school- en 
algemeen onderwijs, en 13 op het gebied van taalverwerving; de rest werd verleend ten 
behoeve van voorlichtingsactiviteiten die verband houden met de lancering van het 
programma. De betreffende activiteiten houden met name verband met de organisatie van 
conferenties, seminars en workshops, het uitbrengen van nieuwsbrieven en andere publicaties, 
en de verspreiding van projectresultaten, pedagogisch materiaal en innovatieve 
methodologieën. Tevens werd steun verleend ten behoeve van de 'Europa op school"-
wedstrijden, die in samenwerking met de Raad van Europa worden georganiseerd. 
In deze context is de voor activiteiten van Europese verenigingen verleende steun van 
S7 bijzonder belang; deze activiteiten ontstonden de afgelopen jaren in steeds hoger tempo . 
56 Richtlijn van de Raad van 21 december 1988 betreffende een algemeen stelsel van erkenning van hoger-
onderwijsdiploma's waarmee beroepsopleidingen van ten minste driejaar worden afgesloten (89/48/EEG), 
Publikatieblad nr. L 19/16 van 24 januari 1989. 
5 Naar schatting van de Commissie is het aantal verenigingen dat op Europees niveau werkzaam is in de diverse 
onderwijssectoren, de afgelopen driejaar ruimschoots verdubbeld. 
43 
Verschillende van de verenigingen hebben een cruciale rol gespeeld in het leiden van 
co 
samenwerking op onderwijsgebied op Europees niveau , en zijn een belangrijke partner die 
garant kan staan voor het succes van SOCRATES. Zij vormen een belangrijk kanaal voor de 
verspreiding van informatie, de uitwisseling van ervaring en vakkennis, de bevordering van 
transnationale contacten en het nemen van initiatief tot netwerken van instellingen, het helpen 
bij het ontwerp en de voorbereiding van projecten, en het verstrekken van cursussen aan 
onderwijzend personeel en bestuurders in het onderwijs in een werkelijk Europese context59. 
Derhalve heeft SOCRATES het werk van de verenigingen actief bevorderd - 53 van de in het 
kader van de Aanvullende Maatregelen toegekende subsidies gingen naar dergelijke Europese 
organisaties - en nauw met hen samengewerkt in het nastreven van de doelstellingen van het 
programma. 
Artikel 5(1) van het Besluit bepaalt uitdrukkelijk dat de verenigingen alsmede de sociale 
partners worden geraadpleegd. Hiertoe werd in november 1995 een belangrijke conferentie 
gehouden waarvoor alle relevante verenigingen waren uitgenodigd. Deze werd gevolgd door 
een aantal meer gerichte besprekingen met enkele van de belrokken verenigingen, en door een 
algemene beraadslaging met vertegenwoordigers van 16 verenigingen en organisaties van 
sociale partners in januari 1997. 
Dergelijke verenigingen hebben een sterk uiteenlopend karakter. Hieronder vallen bijvoorbeeld verenigingen 
van docenten en onderwijzend personeel op een bepaald vakgebied, studentenverenigingen en verenigingen van 
rectors van universiteiten of buitenuniversitaire instellingen, verenigingen van schoolhoofden en personen die 
zich bezighouden met keuzebegeleiding en advies, verenigingen die gespecialiseerd zijn in taalverwerving of 
zich inzetten voor onderwijskwesties op andere terreinen zoals milieu, gezondheid, nieuwe technologieën, 
verenigingen die zich richten op de behoeften van een bepaalde categorie onderwijsconsumenten zoals 
gehandicapten, en verenigingen die zich bezighouden met een specifieke onderwijssector zoals het 
basisonderwijs, volwassenenonderwijs of docentenopleiding. Ook van bijzonder belang zijn de groeperingen die 
worden gevormd binnen de organisaties die de sociale partners op Europees niveau vertegenwoordigen. 
59 Het belang van verschillende van de grote verenigingen als contactmogelijkheid met de onderwijswereld en 
van het bereiken van een echt vermenigvuldigingseffect blijkt alleen al uit de omvang van enkele van de 
betrokken verenigingen. Zo omvat het $$Europees Vakbondscomité voor Onderwijs (ETUCE) 3 à 4 miljoen 
onderwijzers die lid zijn van zijn vakbonden in heel Europa, en de grootste federatie van ouderverenigingen op 
Europees niveau, de $$Europese Oudervereniging, met ongeveer 50 afzonderlijke organen die het potentieel 
hebben om ruim 135.000 scholen te bereiken. 
44 
STATISTICAL ANNEX 
Version 19/12/96 
H3 
(1) Table 1: Number of amplications received within the Centralised A .«ons in 1995 and 1996 
Erasmus (Inter-univ. 
Coop. Programmes) 
Erasmus (Thematic 
networks) 
Comenius 
(Intercultural educ.) 
Comenius (In-service 
training) 
Lingua (Europ. Coop. 
Programmes) 
Lingua (Language 
instruments) 
Open and Distance 
Learning 
Adult Education 
Studies on education 
policy 1995 
New 
Projects(2) 
2870 
. 
221 
66 
56 
162 
97 
58 
37 Renewals 
_ 
_ 
_ 
_ 
_ 
_ 
_ 
. 
-Total 
2870 
_ 
221 
66 
56 
162 
97 
58 
37 1996 
New 
Projects 
_ 
109{4) 
68 
101 
22 
93 
144 
89 
64 Renewals 
2530(3) 
_ 
96 
39 
22 
32 
29 
26 
4 %of 
eligible 
projects 
requesting 
renewal(6) 
[88 %](3) 
_ 
60 %(5) 
83% 
51 %(5) 
63 %(5) 
88% 
84% 
100% Total 
2530(3) 
109 
164 
140 
44 
125 
173 
115 
68 % change 
from 1995 
(3) 
_ 
-26 %(5) 
+ 112% 
-21 %(5) 
-23 %(5) 
+ 78 % 
+ 98 % 
+ 84 % 1995 + 1996 
New 
Projects 
2870(3) 
109 
289 
167 
78 
255 
241 
147 
97 Renewals 
2530(3) 
96 
39 
22 
32 
29 
26 
4 Total 
5400 
109 
385 
206 
100 
287 
270 
173 
105 
(1) Actions in which the decision on the projects to be selected is taken directly by the Commission. 
(2) In 1995, all projects are defined as "new", since this was the first year of the programme, irrespective of whether they had received support under a previous 
Community programme or action. 
(3) Comparison with 1995 is not significant for this Action, since no additional ICPs were allowed in 1996 and many ICPs reached the end of their funding period in 1995. 
(4) Full applications. These were submitted after preselection among 486 expressions of interest. 
(5) Comparison with 1995 is not significant for these Actions, since a high proportion of projects supported in 1995 were ones which had reached the end 
of their funding period that year. In addition, with regard to Comenius (Intercultural education), the criteria for support were changed considerably in 1996 
as a result of the SOCRATES Decision 
(6) There is also one decentralised Action (i.e. where selection is carried out by National Agencies) in which renewal of funding is a systematic feature, namely 
Comenius Action 1 (European Education Projects within school partnerships). 13 of the 18 participating countries report renewal rates of over 90 %, and for 8 of th 
the rate was 100 %: the other countries report renewal rates of 84 %, 77%, 75 %, 69 % and 67 %. ese 
cs/smith'centra-l.xls 18 02 97 
Tabic 2: Num^r of grants awarded in 1995 and 1996 (Centi. .sed Actions0* ) 
# ta 
Erasmus (Inter-univ. 
Coop. Programmes) 
Erasmus (Thematic 
networks) 
Comenius 
(Intercultural educ.) 
Comenius (In-service 
training) 
Lingua (Europ. Coop. 
Programmes) 
Lingua(Language 
instruments) 
Open and Distance 
Learning 
Adult Education 
Studies on education 
policy 1995 
New 
Projects<2' 
(= Total 
1995) 
2673 
. 
160 
47 
43 
51 
33 
31 
4 Acceptance 
rate 
93% 
. 
72% 
71% 
77% 
32% 
34% 
53% 
11% 1996 
New 
Projects 
. 
28 
42 
81 
11 
33 
41 
37 
9 Acceptance 
rate 
. 
26 %<4) 
62% 
80% 
50% 
35% 
28% 
42% 
14% Renewal 
grants 
2504<3) 
. 
70 
34 
20 
24 
29 
20 
4 Acceptance 
rate 
99% 
. 
73% 
87% 
91% 
75% 
100% 
77% 
100% Total 
grants 
2504 
28 
112 
115 
31 
57 
70 
57 
13 Acceptance 
rate 
99% 
26 %w 
68% 
82% 
70% 
46% 
41% 
50% 
19% 1995 +1996 
New 
Projects 
2673 
28 
202 
126 
54 
84 
74 
68 
,3 Acceptance 
rate 
93% 
26 %l4) 
70% 
77% 
69% 
33% 
31% 
46% 
13% Renewal 
grants 
2504 
70 
34 
20 
24 
29 
20 
« Acceptance 
rate 
99% 
73% 
87% 
91% 
75% 
100% 
77% 
100% Total 
grants 
5177(S' 
28 
272 
162 
74 
108 
103 
88 
» Acceptance 
rate 
96% 
26 %H' 
71% 
79% 
74% 
38% 
38%| 
51% 
16% | 
(1) Actions in which the decision on the projects to be selected is taken directly by the Commission. 
(2) In 1995, at! projects are defined as "new", since this was the first year of the programme, irrespective of whether they had received support under a previous Community programme or action. 
(3) Comparison with 1995 is not significant for this Action, since no additional ICPs were allowed in 1996 and many ICPs reached the end of their funding period in 1995. 
(4) 6 %, if measured against the initial expressions of interest. 
(5) Within these ICPs, it is estimated that a total of 26,641 staff members have received support for teaching assignments abroad. 646 Intensive programmes were also supported (acceptance rate 70 %) 
as well as 383 curriculum development projects (acceptance rate 52 %). 
cs/smilh/centra-2 \h \H 02 97 
r€ Table 3: Participation of each country in projects supported under the Centralised Actions(,) in 1995 and 1996 
(number of partners U) including numbers of coordinators) 
\^Country 
Actions ^^ 
Erasmus (Inter-univ. 
Coop. Programmes){3) 
Erasmus (Thematic 
networks) 
Comenius (intercultural 
educ.) 
Comenius (In-service 
training) 
Lingua (Europ. Coop. 
Programmes) 
Lingua (Language 
instruments) 
Open and Distance 
Learning 
Adult Education BE 
1060 
107 
31 
13 
26 
30 
26 DK 
559 
67 
28 
10 
15 
17 
22 DE 
2869 
166 
46 
36 
29 
35 
34 GR 
763 
81 
19 
11 
42 
30 
16 ES 
2374 
135 
60 
33 
27 
40 
38 FR 
3128 
173 
67 
44 
30 
46 
32 IE 
643 
60 
32 
8 
13 
20 
19 IT 
1998 
178 
55 
35 
39 
54 
33 LU 
15 
9 
5 
3 
3 
1 
2 NL 
1162 
99 
31 
11 
27 
23 
31 AT 
436 
59 
17 
6 
1 
6 
9 PT 
835 
79 
34 
17 
18 
28 
8 FI 
664 
86 
26 
12 
8 
18 
17 SV 
606 
91 
25 
9 
7 
23 
21 UK 
3347 
301 
105 
53 
58 
72 
56 IS 
38 
9 
4 
0 
2 
2 
1 LI 
1 
1 
0 
0 
0 
1 NO 
368 
32 
8 
3 
5 
24 
6 EUR 
3 
85 
0 
0 
2 
0 
* Total 
20869 
1817 
594 
304 
352 
469 
374 
(1) Actions in which the decision on the projects to be selected is taken directly by the Commission. This table does not include the Studies on educational 
policy as in this case the number of partners is not considered relevant. 
(2) The number of "partners" is not necessarily identical with the number of "participating institutions", since an institution may be participating in more 
than one project. 
(3) 1995 only (no new projects were accepted in 1996). 
cs'smith/centra-3.xls I8'02'97 
(I) Table 4: Financial aspects of the app..cations for support under the Centralised étions1 ' in 1995 and 1996 (in MioECU) 
Erasmus (Inter-univ. 
Coop. Programmes) 
Erasmus {Thematic 
networks) 
Comenius 
(intercultural educ.) 
Comenius (In-service 
training) 
Lingua (Europ. Coop. 
Programmes) 
Lingua (Language 
instruments) 
Open and Distance 
Learning 
Adult Education 
Studies on education 
policy 1995 
All projects 
Total 
cost 
n/a 
. 
17.3 
5.3 
11.4 
38.6 
27.4 
9.9 
4.9 Amount 
requested 
from 
SOCRATES 
200.0 
. 
9.1 
2.5 
4.9 
18.5 
16.1 
6.5 
2.8 Request 
from 
SOCRATES 
as % of cost 
n/a 
. 
53% 
47% 
43% 
48% 
59% 
66% 
57% 1996 fl 1995 + 1996 
New projects 
Total 
cost 
. 
32.1 
7.8 
6.4 
4.1 
17.0 
36.5 
16.4 
8.4 Amount 
requested 
from 
SOCRATES 
. 
153 
3.8 
2.6 
1.7 
8.8 
22.3 
10.4 
50 % 
. 
48% 
49% 
41% 
41% 
52% 
61% 
63% 
60% Renewals 
Total 
cost 
n/a 
-
100 
2.4 
62 
11.9 
8.6 
5.7 
0.8 Amount 
requested 
from 
SOCRATES 
200.0(2) 
. 
4.9 
1.0 
2.7 
4.0 
4.5 
3.8 
0.6 % 
n/a 
. 
49% 
42% 
44% 
34% 
52% 
67% 
75% Total 1996 | New projects 
Total 
cost 
n/a 
32.1 
17.8 
8.8 
10.3 
289 
45.1 
22 1 
92 Amount 
requested 
from 
SOCRATES 
200.0 U1 
15 3 
8.7 
36 
4.4 
128 
268 
14.2 
56 % 
n/a 
48% 
49% 
41% 
43% 
44% 
59% 
64% 
61% Total 
cost 
n/a 
32.1 
25.1 
11.7 
15.5 
55.6 
63.9 
26.3 
13.6 Amount 
requested 
from 
SOCRATES 
200.0 
15.3 
12.9 
5.1 
6.6 
27.3 
38.4 
16.9 
7.8 % 
n/a 
48% 
51% 
44% 
43% 
49% 
60% 
64% 
57% Renewals 
Total 
cost 
n/a 
_ 
10.0 
2.4 
6.2 
11.9 
8.6 
5.7 
0.8 Amount 
requested 
from 
SOCRATES 
2000 
. 
4.9 
1.0 
2.7 
4.0 
45 
3.8 
0.6 % 
n/a 
49% 
42% 
44% 
34% 
52% 
67% 
75% Total 
Total 
cost 
n/a 
321 
35 1 
14.1 
21.7 
67.5 
725 
320 
144 Amount 
requested 
from 
SOCRATES 
400 0 
15 3 
178 
6 1 
93 
31 3 
429 
20 7 
84 % 
n/a 
48% 
51% 
43% 
43% 
46% i 
59% | 
65% 
58%; 
(1) Actions in which the decision on the projects to be selected is taken directly by the Commission. 
(2) Increase in demand was structurally excluded by the nature of the transitional measures for this Action. The figure has increased to around 250 MioECU for 1997. 
cs''smiilvVen!rà-4 \\± 
(1) Tabic 5 : Financial aspects of projects supported under the Centralised Actions in 1995 and 1996 (2) 
8' Erasmus (Thematic 
networks) 
Comenius 
(Intercultural educ.) 
Comenius (In-service 
training) 
Lingua (Europ. Coop. 
Programmes) 
Lingua (Language 
instruments) 
Open and Distance 
Learning 
Adult Education 
Studies on education 
policy 1995 
All projects 
Total budget 
of accepted 
projects 
(MioECU) 
13.2 
4.4 
9.9 
13.3 
9.8 
4.6 
4.9 Amount 
awarded by 
SOCRATES 
(MioECU) 
5.4 
1.1 
3.0 
4.2 
4.1 
2.9 
0.5 SOCRATES 
grants as a 
% of total 
project 
budgets 
41% 
25% 
30% 
32% 
42% 
63% 
10% Average 
grant 
awarded 
(ECU) 
m 
33,500 
23,400 
69,100 
82,200 
123,800 New projects 
Total budget 
of accepted 
projects 
15.2 
46 
5.0 
22 
59 
104 
94,800] 67 
125,000| 1.3 Amount 
awarded by 
SOCRATES 
(MioECU) 
2.3 
1.6 
19 
0.8 
3.1 
42 
30 
07 SOCRATES 
grants as a 
V. of total 
project 
budgets 
15% 
35% 
38% 
41% 
53% 
40% 
45% 
52% Average 
grant 
awarded 
(ECU) 
82,100 
39,000 (3) 
23,500 
77,000(4) 
97,000 
102.200 
80,600 
75,600] 1996 
Renewals 
Total budget 
of accepted 
projects 
_ 
8.3 
20 
5.6 
6.7 
8.6 
50 
0.8 Amount 
awarded by 
SOCRATES 
(MioECU) 
_ 
3.2 
0.8 
2.1 
2.3 
3.0 
2.1 
06 SOCRATES 
grants as a 
%of total 
project 
budgets 
_ 
39% 
40% 
38% 
34% 
35% 
42% 
73% Average 
grant 
awarded 
(ECU) 
46,100 
24,500 All projects 
Total budget 
of accepted 
projects 
15.2 
129 
7.0 
102,8001 7.7 
94,1 OOP 12.6 
104,8001 19.2 
106.1001 11.7 
142.5001 2.1 Amount 
awarded by 
SOCRATES 
(MioECU) 
23 
48 
2.7 
2.9 
5.4 
7.2 
5.1 
1.3 SOCRATES 
grants as a 
% of total 
project 
budgets 
15% 
37% 
39% 
38% 
43% 
38% 
44% 
62% Average 
grant 
awarded 
«ECU) 
82,100 
42.900'3' 
23,500 
93,500(4' 
94,700 
102,900 
89,500 
103,700 
(1) Actions in which the decision on the projects to be selected is taken directly by the Commission. Including contributions from, and grants to projects involving, EFTA-EEA countries. 
(2) The figures for 1996 are provisional, as the final data for 1996 were not available at the time of completing the present document. 
(3) The average grant rose in 1996 due to the new requirements concerning the profile of projects (at least 2 institutions from each of at least 3 participating countries). 
(4) The average grant rose in 1996 due to the process of concentration within projects (fewer projects, more institutions within each project) actively encouraged by the Commission. 
cs/smith/centrao \ls 18 02 ^7 
Table 6 : Amount requested and grants awarded under each of the SOCRATES Actions 
(total for 1995 and 1996) (in ECU) (i) 
,i HIGHER EDUÇATJQN (Erasmus) ct„£ ZàÛ£J^itâ& 
Action 1: European Dimension of universities 
Action 2: Student mobility 
II^SCHOOirEDMÇ^QjyÇbJ 
Action 1: School partnerships/European Projects 
Action 2: Intercultural education 
Action 3: In-service training of teachers 
Action 1: Promotion of language-learning (Lingua) 
Action 2: Open and distance learning 
Action 3: Exchange of information and experience 
Total SOCRATES 
(1) Provisional figures, as the final data for 1996 were not available at the time of completing the present document. 
(2) For the purpose of calculating the amount requested for student grants, it is assumed that students request only 
50 °/o of the maximum grant allowable tinder the Decision, modulated downwards by the number of months to be 
spent abroad compared with a full academic year, rather than the maximum grant as such. 
cs/smith'centra-6.xls 
Chart 1: Overall utilisation of funds in 1995 and 1996 
Categories to be used 
A - Erasmus (universities) 
B - Erasmus (student grants) 
C - Comenius 
D - Lingua 
E - Open and distance learning 
F - Adult Education 
G - Exchange of information on education 
systems and policy 
H - Complementary measures (including 
information activities of National Agencies) 
Total allocation 
Chapter I: 56.9% 
Chapter! S : 13.2 % 
Chapter 111:29.9% 
B 
41,21% 
cs smith'chart-1.xb I 8'02 v'" 
Chart 2: SOCRATES budget, relative to (a) total project costs and (b) amounts requested 
under the Centralised Actions ( * and Erasmus student grants (total for 1995<2) 
and 1996 <3)) (expressed as an index, whereby SOCRATES budget =1) 
Index 
14 O Total project cost 
• Total amount requestet 
a Total budget available 
12 
10 ,'»N.; ' ' »• " l * * ^v 
(1) Actions in which the decision on the projects to be selected is taken directly by the Commission. 
(2) In 1995 also including contributions from EFTA-EEA countries and Switzerland, as well as funds recycled from 
previous years. 
(3) Including contributions from EFTA-EEA countries. 
(4) Budget = All Action 1 expenditure except Thematic networks. Total project cost is not available for ICPs. 
(5) For the purpose of calculating the amount requested for student grants, it is assumed that students request only 
50 % of the maximum grant allowable under the Decision, modulated downwards by the number of months to be 
spent abroad compared with a full academic year, rather than the maximum grant as such. 
53 
Voorstel voor een besluit van het Europees Parlement 
en de Raad 
tot wijziging van Besluit nr. 819/95/EG tot instelling van het communautaire 
actieprogramma Socrates 
a 
TOELICHTING 
I. INLEIDING 
Het communautaireactieprogramma op onderwijsgebied, getiteld SOCRATES ', 
bestrijkt de periode van 1995 t/m 1999 en is van toepassing op de 15 Lid-
Staten alsmede op de partnerlandenin de Europese Economische Ruimte. Het 
algemene doel van het programma is de kwaliteit te bevorderen door 
vergroting van de mobiliteit, uitbreiding van de samenwerking en versterking 
van de Europese dimensie in alle sectoren van het onderwijs. Het draagt op 
drie manieren bij tot de verdere ontwikkelingvan de Europese Gemeenschap: 
• SOCRATES is een hoeksteen van het beleid dat de Europese 
Gemeenschap dichter bij al haar burgers wil brengen. Zo'n 70 miljoen 
jongeren in de Gemeenschap krijgen onderwijs van zo'n 4 miljoen 
docenten. Zo'n 11 miljoen studenten studeren aan meer dan 5.000 
instellingen van hoger onderwijs en miljoenen volwassenen volgen 
voltijd- of deeltijdonderwijs. De mogelijkheid die SOCRATES bezit om 
een positief gevoel van identificatie met het proces van de opbouw van 
Europa te bevorderen, is uniek. 
• Voor SOCRATES is een hoofdrol weggelegd bij de ontwikkeling van 
menselijke hulpbronnen van hoge kwaliteit, een sleutelfactor voor het 
stimuleren van de werkgelegenheid, het bevorderen van het 
concurrentievermogen en het tot stand brengen van een grotere 
economische groei. 
• SOCRATES staat centraal bij het proces van uitbreiding van de 
Gemeenschap met meer Europese landen en wel door in de periode die 
aan de toetreding voorafgaat, de geassocieerde landen van Midden- en 
Besluit nr. 819/95/EG van het Europees Parlement en de Raad van 14 maart 1995 tot 
instelling van het communautaire actieprogramma Socrates. PB nr. L 87 van 
20.4.1995, blz. 10 
55 
Oost-Europa en Cyprus2 bij strategisch belangrijke programma's te 
betrekken. 
Deze bijdrage wordt tegen uiterst lage kosten verwezenlijkt. Zelfs wanneer 
rekening wordt gehouden met de verhoging van de financiële middelen die in 
de onderhavige voorstellen van de Commissie wordt gepland, neemt 
SOCRATES in 1998 ongeveer 0,2% van de communautaire begroting voor zijn 
rekening. 
SOCRATES bouwt voort op eerdere communautaire programma's, zoals de 
zeer geslaagde programma's Erasmus en Lingua en breidt deze uit tot het 
gehele onderwijsgebied. Het programma bevat zorgvuldig gerichte maatregelen 
voor elke onderwijssector; hierover is bij de onderhandeling over de instelling 
van het programma zonder al te veel moeite overeenstemming bereikt. Zowel 
het Europees Parlement als de Raad heeft herhaaldelijk het belang 
onderstreept dat zij aan de goedkeuring van het programma hechtten. 
Om een significant effect te kunnen sorteren, heeft het programma financiële 
middelen nodig die volledig in overeenstemming zijn met de doelstellingen die 
in het besluit zijn uiteengezet. De financiële middelen zijn het onderwerp 
geweest van een bemiddelingsprocedure tussen het Europees Parlement en de 
Raad. Het goedgekeurde bedrag, namelijk 850 miljoen ecu voor de periode van 
1995 tot 1999, was lager dan het oorspronkelijk voorstel van de Commissie, 
1.005,6 miljoen ecu, zelfs al moet het de behoeften dekken van de vergrote 
Europese Gemeenschap van 15 Lid-Staten, vergeleken met de 12 waarop het 
voorstel van de Commissie was gebaseerd en van programmaonderdelen die 
tijdens de onderhandelingen zijn toegevoegd. Het Europees Parlement is met 
dit compromis uitsluitend akkoord gegaan op voorwaarde dat halverwege een 
evaluatie zou worden uitgevoerd. Derhalve zijn het Europees Parlement, de 
Raad en de Commissie overeengekomen: 
"Twee jaar na het begin van het programma beoordelen, het Europees 
Parlement en de Raad de met het programma bereikte resultaten. Met 
het oog daarop legt de Commissie hun een verslag voor, vergezeld van de 
door haar passend geachte voorstellen, ook ten aanzien van de financiële 
middelen die door de wetgever in de zin van de gemeenschappelijke 
2 Het besluit tot instelling van SOCRATES maakt ook melding van de mogelijkheid tot uitbreiding 
tot Malta. Er zijn onderhandelingen gevoerd om Malta in staat te stellen deel te nemen in het 
programma in de context van de voorbereiding op de toetredingvan dit land tot de Gemeenschap. 
Aangezien de regering van Malta echter onlangs het besluit heeft genomen haar aanvraag om toe 
te treden tot de Gemeenschap te bevriezen, heeft de Commissie van de Raad opdracht gekregen 
voorlopige technische contacten te onderhouden met het oog op de verduidelijking van de 
toekomstige relaties tussen de Gemeenschap en Malta. Aangezien het definitieve standpunt dat 
Malta en de Gemeenschap zullen gaan innemen nog niet bekend is, wordt in dit stuk positief 
noch negatief verwezen naar een mogelijke openstelling van het programma voor 
Malta op een later tijdstip 
<ot 
verklaring van 6 maart 1995s zijn vastgesteld. Het Europees Parlement 
en de Raad nemen zo spoedig mogelijk een besluit over die voorstellen. '4 
Op grond van de haar in de gezamenlijke verklaring verstrekte opdracht, heeft 
de Commissie een verslag5 ingediend waarin de twee eerste jaren van 
SOCRATES (1995 en 1996) zijn geanalyseerd, vergezeld van het onderhavige 
voorstel voor een besluit om wijziging te brengen in de financiële middelen van 
het programma. 
II. DE DOOR SOCRATES IN 1995 EN 1996 BEHAALDE RESULTATEN 
Het SOCRATES-programma heeft in de gehele Gemeenschap in 
onderwij skringen een warm onthaal gevonden. Het vormde de aanleiding tot 
een aanzienlijk groter volume en een betere kwaliteit van de Europese 
samenwerking, vooral op gebieden als het schoolonderwijs, de 
volwasseneneducatie en het open en afstandsonderwijs die nauwelijks enige 
traditie terzake van gestructureerde samenwerking op transnationaal niveau 
bezaten. Met name heeft het: 
• een aanzienlijke bijdrage geleverd tot de mobiliteit van studenten, 
jongeren en docenten, ten aanzien van zowel de omvang van de 
uitwisselingen als de kwaliteit van het organisatorisch kader daarvan. 
In het hoger onderwijs zijn subsidies beschikbaar gesteld om zo'n 
316.000 studenten en 26.000 docenten in staat te stellen te gaan 
studeren of doceren in het raam van een gestructureerd programma in 
een andere Lid-Staat;6 
• een ruime, intensievere samenwerking gestimuleerd tussen 
onderwijsinstellingen in verschillende deelnemende landen, met name 
door de instelling van zo'n 2.600 interuniversitaire 
samenwerkingsprogramma's en meer dan 600 transnationale projecten 
in andere onderwijssectoren. Er hebben tot nu toe meer dan 16.000 
instellingen aan het programma deelgenomen; 
• een nieuwe stimulans gegeven tot de academische erkenning van 
studieperioden in het buitenland en aldaar verkregen diploma's. Op het 
Verklaring van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie van 6 maart 1995 (95/C 
293/03), PB nr. C 293 van 8.11.1995, blz. 4 
Gezamenlijke verklaring van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie over 
Besluit 819/95/EG van het Europees Parlement en de Raad van 14 maart 1995 tot 
instelling van het communautaire actieprogramma SOCRATES, PB nr. L 132 van 16 
juni 1995, blz. 18 
COM(97)[ ... def.] 
De voornaamste hindernissen voor transnationale mobiliteit binnen de Europese Gemeenschap zijn 
onlangs vastgesteld in het Groenboek van de Commissie onder de titel: Onderwijs - Opleiding -
Onderzoek: De belemmeringen voor transnationale mobiliteit. COM (96) 462 def. van 
2.10.1996 
5Ï 
terrein van het hoger onderwijs wordt het geslaagde Europees 
puntenoverdrachtsysteem tot meer dan 1.000 instellingen uitgebreid; 
• geholpen de Europese dimensie van het onderwijs te versterken, met 
name ten aanzien van de initiële opleiding en de verdere 
beroepsontwikkeling van docenten; 
• voortdurend gezorgd voor vorderingen bij het bevorderen van het 
onderwijzen en leren van de minder algemeen gebruikte en minder 
onderwezen talen van de Gemeenschap; 
• het middelpunt gevormd van een algemener en pedagogischer, tegenover 
een technologisch getint gebruik van het open- en afstandsonderwijs en 
multimediale benaderingen in verschillende onderwijssectoren, en de 
aanzet gegeven tot de vervaardiging van een grote, gevarieerde reeks 
didactisch materiaal, lesprogramma's, opleidingsschema's en andere 
educatieve producten; 
• nieuwe mogelijkheden geboden voor een wijdverbreide uitwisseling van 
kennis en ervaring, waardoor in alle deelnemende landen expertise is 
verspreid en het innovatieproces is bevorderd; 
• ervoor gezorgd dat alle Lid-Staten profiteren van de Europese 
samenwerking, door landen die economisch achtergebleven zijn en/of in 
de periferie liggen, grotere mogelijkheden voor samenwerking te bieden 
dan anders beschikbaar zouden zijn geweest; 
• geholpen aanzienlijke aanvullende financiering te genereren uit allerlei 
andere bronnen, waardoor de totale Europese investering in mobiliteit 
en samenwerking aanzienlijk is vergroot. 
Op al deze manieren maakt het SOCRATES-programma duidelijke, 
aantoonbare vorderingen op weg naar de verwezenlijking van de in artikel 126 
van het Verdrag van Maastricht7 genoemde doelstelling, dat wil zeggen bij te 
dragen tot de ontwikkeling van onderwijs van hoog gehalte in de gehele 
Gemeenschap. Wat net zo belangrijk is, het programma helpt de "Europese 
dimensie in het onderwijs" voor honderdduizenden docenten en leerlingen van 
alle leeftijden tot een zinvol begrip te maken. Er is aanzienlijke vooruitgang 
geboekt bij het voorbereiden van het terrein om deze voordelen van het 
programma, overeenkomstig de bepalingen van het besluit, uit te breiden tot 
Europa in ruimere zin. 
PBnr.C 224 van 31.8.1992 
â 
III. DE NOODZAAK DE FINANCIËLE MIDDELEN VOOR SOCRATES 
TE VERHOGEN 
Voor de periode na 1997 zullen de middelen die aan SOCRATES zijn 
toegewezen, niet meer voldoende zijn om de in het Besluit genoemde 
doelstellingen te bereiken. Dat is de duidelijke conclusie van de analyse van 
de eerste twee jaar van het programma en de daaruit voortvloeiende 
gedetailleerde ramingen voor de komende jaren. De Commissie stelt derhalve 
voor, de algemene middelen van het programma te verhogen met 50 miljoen 
ecu (of 5,9%); deze verhoging moet worden doorgevoerd in de laatste twee jaar 
(1998 en 1999) van de eerste vijfjaar van het programma. In het licht van de 
tot nu toe opgedane ervaringen, worden geen andere wijzigingen in het Besluit 
noodzakelijk geacht. De redenen die de Commissie ertoe hebben gebracht deze 
verhoging voor te stellen, staan hieronder vermeld. 
1. De noodzaak een kritisch aantal leden van de doelpopulatie te 
bereiken 
De allerbelangrijkste doelstellingen van SOCRATES zijn bij te dragen tot 
onderwijs van hoog gehalte in Europa en Europa dichter bij de burger te 
brengen. Om die reden is het van vitaal belang dat onder elk van de acties van 
het programma een kritisch hoeveelheid producten en activiteiten van hoog 
gehalte wordt ondersteund. Gezien het feit dat de door het programma 
aangesproken doelgroepen uitermate groot zijn, moet een groot aantal 
subsidies worden toegewezen. Zoals hieronder in punt 3 is aangegeven, is het 
onmogelijk het programma verder voortgang te laten boeken op weg naar het 
bereiken van deze kritische hoeveelheid door het gemiddelde steunbedrag per 
begunstigde nog verder te verlagen. Het is niet gewenst nog strengere 
selectiecriteria, ook ten opzichte van projecten van goed gehalte, te hanteren 
dan op dit moment al gebeurt. Dat zou aanleiding geven tot frustratie bij een 
grote groep burgers en dat juist op het ogenblik waarop het voor de 
Gemeenschap van cruciaal belang is om aan te tonen dat zij rekening houdt 
met hun echte zorgen. 
2. De huidige grote vraag naar deelname 
In 1995, het allereerste jaar dat het programma werd uitgevoerd, was de totale 
aanvraag om financiële steun, meer dan 500 miljoen ecu, ca. drie maal zo hoog 
als de beschikbare begroting. In 1996 is het aantal subsidieaanvragen, 
vergeleken met 1995, sterk nog verder gestegen. Zo is het aantal scholen dat 
aan schoolpartnerschappen wil deelnemen, met een factor 5 toegenomen en op 
andere nieuwe terreinen van het programma, zoals de volwasseneneducatie en 
het open en afstandsonderwijs, is het aantal aanvragen verdubbeld. Voor 
bepaalde onderdelen van het programma bedraagt het door de aanvragers 
gevraagde bedrag al ca. negen maal zo veel als de jaarlijks beschikbare 
begroting. In totaal is het gevraagde bedrag in 1996 gestegen tot meer dan 700 
miljoen ecu, vergeleken met de 173 miljoen ecu die beschikbaar zijn. 
<*ft 
3. Problemen als gevolg van de ontoereikende begrotingsmiddelen 
Hol; ontbreken van evenwicht tussen vraag en aanbod is oen bron van oprechte 
zorg voor een programma als SOCRATES, dat de mogelijkheid biedt oen heel 
ruime populatie te laten profiteren van de voordelen van Europese 
samenwerking. De problemen die een gevolg zijn van de dikwijls onvoldoende 
financiële middelen, zijn met name: 
• Als gevolg van de financiële restricties daalt de hoogte van de subsidies 
voor bepaalde essentiële onderdelen van het programma al tot een 
onhoudbaar laag peil. 
Het actieprogramma Erasmus was een van de belangrijkste successen 
van communautaire financiering. Nu het in SOCRATES is opgenomen, 
blijft het een sleutelfactor voor verwezenlijking van de doelstellingen 
van het programma. Maar de verdere ontwikkelingvan Erasmus wordt 
in gevaar gebracht door de begrotingssituatie waardoor SOCRATES in 
zijn geheel wordt beïnvloed. Dit geldt zowel voor de subsidies voor 
studentenmobiliteit, als voor de steun ten behoeve van de ontwikkeling 
van een Europese dimensie voor studenten die niet rechtstreeks 
deelnemen aan de mobiliteit. 
De subsidies voor studentenmobiliteit vormen waarschijnlijk de 
bekendste zuil van Erasmus, maar de doeltreffendheid daarvan wordt 
bedreigd. De maximale subsidie is 5.000 ecu per student, maar als alle 
in aanmerking komende studenten binnen goedgekeurde 
uitwisselingsprogramma's in het kader van Erasmus subsidie zouden 
krijgen, zou het bedrag per student voor een geheel academisch jaar 
slechts ongeveer 750 ecu belopen, net 15% van het maximum en, 
behalve voor hen die over aanzienlijke extra financiële middelen 
beschikken, onvoldoende. 
Van nu af aan zal elke universiteit met de Commissie een enkel 
"Institutioneel contract" sluiten voor het totaal van haar activiteiten op 
het terrein van de Europese dimensie. Dit zal aanzienlijke gevolgen 
hebben voor het stimuleren van instellingen om een strategisch 
standpunt in te nemen ten opzichte van de Europese samenwerkingen 
op de lange duur zorgen voor rendement van de investering in 
SOCRATES. De respons van de universiteiten was buitengewoon 
bemoedigend. Bijna 1.600 instellingen overal in de Gemeenschap hebben 
gevraagd om een contract voor het academisch jaar 1997/8. Het totaal 
van de aangevraagde subsidies bedraagt 250 miljoen ecu. Op basis van 
de huidige cijfers zou iedere universiteit een bedrag van slechts 10.000 
à 15.000 ecu ontvangen voor het hele spectrum van haar activiteiten 
voor de Europese dimensie. Hierdoor zou de gehele nieuwe strategische 
aanpak van de interuniversitaire samenwerking in de Gemeenschap in 
gevaar komen. 
Wat Comenius betreft, het actieprogramma voor samenwerking in de 
schoolsector dat een van de voornaamste innovaties binnen SOCRATES 
is en zorgt voor een Europese dimensie in het onderwijs voor een veel 
ruimere populatie, is de situatie praktisch gelijk. 
De ruggengraat van Comenius wordt gevormd door de multilaterale 
schoolpartnerschappen waardoor scholen in verschillende Lid-Staten 
banden aanknopen. Op deze nieuwe mogelijkheid is door de scholen van 
Europa vol ongeduld gewacht, maar de eerste twee jaar bedroeg de 
maximale subsidie per school slechts 2.000 ecu per jaar (3.000 ecu voor 
de scholen die de partnerschappen coördineerden). Dit bedrag is uiterst 
laag en door de druk op de onderwijsbegroting die in de gehele EU op 
nationaal niveau aanwezig is, wordt het voor de scholen bijzonder 
moeilijk aanzienlijke aanvullende financiële middelen uit andere 
bronnen aan te trekken. 
• Voor een maximaal rendement van de investering van communautaire 
gelden zijn drie elementen noodzakelijk: enige continuïteit in de 
financiering teneinde duurzame samenwerkingsnetwerkente scheppen, 
handhaving van de regelmatige opname van deelnemers die voor "nieuw 
bloed" zorgen en verspreiding van de resultaten ten behoeve van niet 
deelnemende instellingen en particulieren. Door een te lage financiering 
zou deze aanpak in gevaar komen. 
• Het feit dat de financiële middelen ontoereikend zijn om aan de 
bestaande vraag te voldoen, begint verscheidene nationale 
agentschappen er al van af te houden de informatie over het programma 
op ruime schaal te verspreiden. Het gevolg hiervan zal zijn dat enkele 
soorten instellingen, achtergebleven gebieden en categorieën personen 
die niet eerder aan de Europese samenwerking hebben deelgenomen, 
uitgesloten worden. Tezamen met de geringe omvang van de subsidies 
die voor bepaalde onderdelen van het programma worden verleend, zal 
dit een ongunstige invloed hebben op de mogelijkheden voor het 
programma om het beginsel van gelijke kansen - een aspect waaraan 
het Europees Parlement bij de onderhandeling over de goedkeuringvan 
het programma bijzonder veel belang hechtte - te handhaven. 
4. Toenemende begrotingsproblemen tijdens de rest van de periode 
van vijfjaar 
Hoewel de vraag in 1995 en 1996 al groot was, zal de kracht daarvan pas in 
1997, en nog sterker vanaf 1998, volledig merkbaar worden. Dat komt omdat: 
• niet alleen financiering beschikbaar moet worden gesteld voor nieuwe 
initiatieven, maar ook voor verlenging van de steun voor het tweede en 
het derde jaar van de meerjarige projecten die op de meeste terreinen 
van SOCRATES worden gestimuleerd; 
61 
• het aantal aanvragen voor steun ten behoeve van nieuwe projecten 
aanzienlijk zal stijgen, naar mate de volledige impact van de in 1995 en 
1996 gevoerde voorlichtingscampagne resulteert in nieuwe voorstellen 
voor projecten. Ook de deelname van de drie nieuwe Lid-Staten van de 
Europese Gemeenschap aan bepaalde acties zal naar alle 
waarschijnlijkheid een aanzienlijke verdere groei gaan vertonen; 
• bepaalde acties in het raam van het programma voor het eerst volledig 
beschikbaar komen. Met name gaat het daarbij om: 
- de institutionele contracten in het kader van Erasmus. Zoals 
hierboven reeds is opgemerkt, zijn de cijfers van de vraag voor 
1997 voor dit actieprogramma al bekend. Het gaat daarbij om een 
verzoek om ongeveer 250 miljoen ecu (25% hoger dan in 1996); 
- subsidies om docenten in staat stellen in-serviceopleidingen te 
volgen (Comenius). Deze vormen een essentieel middel om ervoor 
te zorgen dat het innovatiepotentieel van projecten ter vergroting 
van de Europese dimensie in het onderwijs werkelijk doorwerkt 
op school; 
• de gevolgen van bepaalde andere beleidsmaatregelen, zoals met name 
het Europese Jaar van onderwijs en scholing tijdens het gehele leven 
(1996)8 en het Europees jaar tegen het racisme (1997)9 zich zullen doen 
gevoelen door een toeneming van de vraag naar steun in het raam van 
SOCRATES. 
De door de Commissie voorgestelde verhoging van de begroting is dus 
gerechtvaardigd wat betreft het programma in zijn huidige vorm en de huidige 
geografische werkingssfeer. Er is zelfs nog geen rekening gehouden met de 
impact op de begroting van de uitbreiding van SOCRATES tot tien 
geassocieerde landen van Midden- en Oost-Europa en Cyprus, die eveneens in 
de komende periode zal moeten worden verwerkt10. 
Besluit nr. 2493/95/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 1995 tot uitroeping 
van het 1996 tot "Europees jaar van onderwijs en scholing tijdens het gehele leven", PB nr. L 256 
van 26.10.1995, blz. 45 
Resolutie van de Raad en de Vertegenwoordigers van de Lid-Staten (23 Juillet 1996), in het kader 
van de Raad bijeen, over het Europees jaar tegen het racisme (1997), PB nr. C 237 van 15.8.1996, 
De operationele kosten (subsidies) die rechtstreeks te maken hebben met de deelname 
van personen en instellingen uit de nieuwe deelnemende landen, zullen worden 
bestreden uit de bijdrage van elk van de betrokken landen, hetzij door fondsen te 
gebruiken die volledig uit de nationale begroting van dat land afkomstig zijn of door 
gdeeltelijk nationale fondsen en gedeeltelijk de PHARE-toewijzing te gebruiken 
(maximaal 10% daarvan mag voor dit doel worden gebruikt). Voor de instellingen in 
de landen die momenteel aan SOCRATES meewerken, zal de samenwerking met de 
nieuwe landen echter aanzienlijke kosten meebrengen. 
tt 
IV. CONCLUSIES 
In de eerste twee jaar die na de instelling van SOCRATES zijn verlopen, zijn 
aanzienlijke prestaties geleverd. De ervaring in die periode heeft echter wel 
geleerd dat het programma, wanneer de algemene financiële middelen voor het 
programma in de laatste twee jaar (1998 en 1999) van de eerste periode van 
vijfjaar van het programma niet aanzienlijk worden verhoogd, niet in staat zal 
zijn deze veelbelovende eerste resultaten te handhaven, te consolideren en erop 
voort te bouwen. Wanneer de algemene budgettaire situatie gunstiger was 
geweest, zou de Commissie zonder aarzelen een voorstel voor een veel grotere 
verhoging gedaan hebben dan thans het geval is. Dit zou volledig 
gerechtvaardigd zijn, gezien de kosten-batenrelatie van de betrokken activiteit 
en de aangetoonde noodzaak voor aanvullende middelen. 
Het thans voorgestelde bedrag van 900 miljoen ecu, een verhoging met ca. 6%, 
wordt als het minimum beschouwd dat nodig is om SOCRATES in staat te 
stellen zijn potentieel als middel om te komen tot een werkelijk open ruimte 
voor samenwerking op onderwijsgebied in de Gemeenschap te verwezenlijken 
en wijdverbreide teleurstelling onder een omvangrijk, invloedrijk deel van de 
Europese burgers te vermijden, op een moment dat voor de verdere 
ontwikkeling van de Gemeenschap van doorslaggevend belang is. 
Ob 
Voorstel voor een besluit van het Europees Parlement 
en de Raad 
tot wijziging van Besluit nr. 819/95/EG1 tot instelling van het communautaire 
actieprogramma Socrates 
HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE, 
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid 
op de artikelen 126 en 127, 
Gezien het voorstel van de Commissie2, 
Gezien het advies van het Economisch en Sociaal Comité', 
Gezien het advies van het Comité van de Regio's4, 
Volgens de procedure van artikel 189 B van het Verdrag5, 
Overwegende dat bij Besluit nr. 819/95/EG van het Europees Parlement en de 
Raad van 14 maart 1995 het communautaire actieprogramma SOCRATES6 is 
ingesteld, 
Overwegende dat in artikel 7 van bedoeld besluit wordt voorzien in financiële 
middelen voor de tenuitvoerlegging van het programma gedurende de periode van 
1 januari 1995 t/m 31 december 1999, 
Overwegende dat in de gezamenlijke verklaring van het Europees Parlement, de 
Raad en de Commissie betreffende eerdergenoemd besluit van 14 maart 1995 
wordt bepaald dat het Europees Parlement en de Raad twee jaar na het begin van 
het programma de met het programma bereikte resultaten beoordelen en dat de 
Commissie met het oog daarop hun een verslag voorlegt, vergezeld van de door 
haar passend geachte voorstellen, ook ten aanzien van de financiële middelen die 
door de wetgever in de zin van de gemeenschappelijke verklaring van 6 maart 
PB nr. L 87 van 20.4.1995, blz. 10 
6 Zie voetnoot 1 
£<f 
19956 zijn vastgesteld en dat het Europees Parlement en de Raad zo spoedig 
mogelijk een besluit nemen over die voorstellen7, 
Overwegende dat in het door de Commissie naar aanleiding van bovenbedoelde 
gezamenlijke verklaring ingediende verslag8 de voortreffelijke resultaten staan 
vermeld die in de eerste twee jaar na het begin van het programma zijn behaald, 
Overwegende dat het programma een bijzonder goed onthaal heeft gevonden in 
onderwij skringen en dat de vorderingen die bij het verwezenlijken van de 
doelstellingen van het programma worden gemaakt, moeten worden voortgezet, 
Overwegende dat de vraag naar steun al vele malen hoger is dan de beschikbare 
middelen en blijft stijgen, 
Overwegend dat er voor moet worden gezorgd dat een kritische hoeveelheid 
financiering gehandhaafd blijft om ervoor te zorgen dat de kwaliteit van de te 
ondersteunen gemeenschappelijke activiteiten geen gevaar loopt, 
Overwegend dat er continuïteit aanwezig moet zijn in de steun voor projecten in 
hun ontwikkelingsfase, terwijl er niettemin voldoende middelen moeten worden 
gereserveerd voor het ondersteunen van nieuwe projecten en activiteiten, waardoor 
het potentieel van het programma om tot de vernieuwing bij te dragen wordt 
bewaard, 
Overwegende dat de financiële middelen van het programma derhalve moeten 
worden bijgesteld, teneinde het vermogen van het programma om de in het Besluit 
tot instelling van het programma vermelde doelstellingen te verwezenlijken, 
BESLUITEN: 
Artikel 1 
Artikel 7, lid 1 van Besluit 819/95/EG van het Europees Parlement en de Raad 
van 14 maart 1995 wordt als volgt gelezen: 
"De financiële middelen voor de uitvoering van dit programma in de in artikel 1 
genoemde periode belopen 900 miljoen ecu." 
6 Verklaring van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie van 6 maart 1995 
betreffende de opneming van financiële bepalingen in de wetgevingsbesluiten(95/C 293/03), 
PB nr. C 293 van 8 november 1995, blz. 4 
7 PB nr. L 132 van 16 juni 1995, blz. 18 
8 COM(97) [...] 
& 
Artikel 2 
Dit Besluit treedt in werking op dag van zijn bekendmaking in het Publikatieblad 
van de Europese Gemeenschappen. 
& 
FINANCIEEL MEMORANDUM 
1 TITEL VAN DE MAATREGEL 
Wijziging van het communautaire actieprogramma Socrates, vastgesteld bij Besluit 
nr. 819/95/1 iG van het Luropees Parlement en de Raad van 14 maart 19951 
2 BEGROTINGSONDERDEEL 
B3-1001 
3 RECHTSGRONDSLAG 
Artikelen 126 en 127 EG-Verdrag 
4 OMSCHRIJVING VAN DE MAATREGEL 
4.1 Algemene doelstelling 
Het hoofddoel van het programma is bij te dragen tot de ontwikkeling van onderwijs van 
hoog gehalte door het bevorderen van de samenwerking tussen de Lid-Staten. 
De activiteiten in het kader van het programma zijn bedoeld om geleidelijk een open 
Europese onderwijsruimte tot stand te brengen door de onderwijswereld beter in staat te 
stellen om zich aan te passen aan en te anticiperen op politieke, sociale, economische en 
technologische veranderingen, om te bereiken dat jongeren alsmede volwassenen die zulks 
wensen dusdanig onderwijs ontvangen dat zij in het nieuwe kader van de Europese 
Gemeenschap kunnen leven en werken. 
Het programma heeft in het bijzonder tot doel: 
- de Europese dimensie te ontwikkelen in studies op alle niveaus ter consolidering 
van de zin voor het Europees burgerschap, steunend op het culturele erfgoed van de 
Lid-Staten; 
een kwantitatieve en kwalitatieve verbetering van de kennis van de talen van de 
Europese Unie te bevorderen, met name van de minst verbreide en minst 
onderwezen talen, teneinde het begrip en de solidariteit tussen de volken van deze 
Unie te versterken en de interculturele dimensie van het onderwijs te bevorderen; 
PB L 87 van 20.4.1995, blz. 10. 
in de Lid-Slatcn een intensieve samenwerking op brede basis te bevorderen tussen 
onderwijsinstellingen van elk niveau, recht doende aan hun intellectuele en 
opvoedkundige mogelijkheden; 
de mobiliteit van docenten aan te moedigen, teneinde de studies een Europese 
dimensie te geven, en bij te dragen tot een kwalitatieve verbetering van hun 
bekwaamheden; 
de mobiliteit van studenten te bevorderen door hen in staat te stellen een deel van 
hun studie in een andere Lid-Staat te volgen, teneinde de Europese dimensie in het 
onderwijs te consolideren; 
betrekkingen tussen leerlingen op het niveau van de Europese Gemeenschap te 
stimuleren en de Europese dimensie van hun opleiding te bevorderen; 
de academische erkenning van diploma's, studieperioden en andere kwalificaties 
aan te moedigen, teneinde de ontwikkeling van een open Europese ruimte voor 
samenwerking op onderwijsgebied te vergemakkelijken; 
het open en afstandsonderwijs in het kader van de activiteiten van het programma te 
bevorderen; 
de uitwisseling van informatie en ervaringen te bevorderen, zodat de diversiteit en 
specificiteit van de onderwijsstelsels in de Lid-Staten een bron kan vormen van 
verrijking en wederzijdse stimulering. 
4.2 Periode en wijze van verlenging 
Vijfjarig actieprogramma (1995-1999). Verlenging afhankelijk van de resultaten van de 
tussentijdse evaluatie van het programma. 
5 INDELING VAN DE UITGAVEN/INKOMSTEN 
5.1 Niet-verplichte uitgaven 
5.2 Gesplitste kredieten 
5.3 Soort inkomsten: geen 
6 AARD VAN DE UITGAVEN/ONTVANGSTEN 
Over het algemeen subsidie voor medefinanciering met andere openbare of particuliere 
financieringsbronnen (betrokken institutionele partners: universiteiten en scholen, 
verenigingen op Luropecs of nationaal niveau, NGO's, instellingen voor 
volwasseneneducatie, plaatselijke overheden, particuliere initiatieven, ondernemingen enz.). 
De communautaire bijdrage kan worden verhoogd tot maximaal 75%, met name in de 
volgende gevallen: 
CS 
projecten die betrekking hebben op een nieuw actiegebied op Europees niveau, 
waar de samenwerking tot op heden bijzonder beperkt gebleven is en het voor de 
Gemeenschap van bijzonder belang is om die samenwerking te stimuleren; 
projecten waarbij organisaties betrokken zijn die als gevolg van hun rechtspositie of 
aard duidelijk problemen zouden hebben om een bedrag gelijk aan de 
communautaire bijdrage voor medefinanciering bijeen te brengen (b.v. caritatieve 
instellingen en/of organisaties die voor een groot deel draaien op vrijwilligerswerk) 
en/of die nog niet veel aan Europese samenwerkingsprojecten hebben deelgenomen; 
- projecten waarbij het voor de Gemeenschap bijzonder van belang is om een 
transnationale dimensie toe te voegen aan het werk van organisaties die tot nu toe in 
een louter nationale context actief zijn; 
- projecten waarbij Lid-Staten betrokken zijn waarin het betrokken gebied minder 
sterk ontwikkeld is; 
- projecten die tot dusdanige producten of resultaten zullen leiden dat de 
Gemeenschap er groot belang bij heeft dat die op grote schaal worden 
overgedragen. 
Subsidiëring voor 100% zal alleen plaatsvinden voor studies en analyses door derden, 
alsmede in andere uitzonderlijke, deugdelijk gemotiveerde gevallen. 
7 FINANCIËLE GEVOLGEN 
7.1 Wijze van berekening van de kosten van de maatregel (verband tussen 
kostenonderdelen en totale kosten) 
7.1.1 Achtergrond 
Na een bemiddelingsprocedure is voor 1995-1999 voor Socrates 850 miljoen ecu 
vastgesteld. Dit was een stuk lager dan de Commissie had voorgesteld (namelijk 1005,6 
miljoen ecu), hoewel met dit bedrag de behoeften moeten worden gedekt van een 
Gemeenschap van 15 Lid-Staten in plaats van 12 zoals ten tijde van het aanvankelijke 
voorstel van de Commissie, alsmede van de nieuwe onderdelen die tijdens de 
onderhandelingen aan het programma zijn toegevoegd, met name volwasseneneducatie. 
Inmiddels is wel duidelijk gebleken dat de oorspronkelijke begrotingsramingen van de 
Commissie realistisch waren. In 1995, het eerste jaar van het programma, was de vraag met 
500 miljoen ecu al bijna driemaal zo groot als het beschikbare budget. In 1996 is de vraag 
ten opzichte van 1995 nog gestegen. Zo is het aantal scholen dat aan de partnerships tussen 
scholen van Comenius wil deelnemen in een jaar vervijfvoudigd en was het door de 
gegadigden aangevraagde bedrag vele malen groter dan het bedrag dat in 1995 en 1996 
voor verscheidene onderdelen van het programma beschikbaar was, met inbegrip van de 
nieuwe communautaire financieringsgebieden. Een en ander is bijzonder verontrustend 
omdat de opzet van Socrates was om in elke sector van het onderwijs een zo groot 
mogelijke groep te bereiken om zo de burgers ervan te doordringen dat zij deel uitmaken 
van Europa. 
&S 
Om verscheidene redenen heeft de vraag zijn top nog niet bereikt. Vanaf 1997 en vooral in 
1998 zal deze vraag nog verder toenemen, vooral om de volgende redenen: 
de duur van de projecten zal nu volledig voelbaar worden: met het jaarlijkse bedrag 
moeten niet alleen "nieuwe" projecten worden gefinancierd, maar ook het tweede en 
derde jaar van driejarige projecten in de verschillende categorieën van het 
programma; 
hel effect van de in 1995, 1996 en 1997 gevoerde voorlichtingscampagnes en 
afgelegde voorbereidingsbezoeken zal volledig tot uiting komen in het aantal 
financieringsaanvragen voor nieuwe projecten; 
- de deelname van de nieuwe Lid-Staten zal waarschijnlijk ook behoorlijk toenemen; 
- bepaalde nieuwe acties zullen volledig operationeel worden, met name: 
• de "institutionele overeenkomsten" van hoofdstuk I (hoger onderwijs -
Erasmus), actie 1. Wat deze actie aangaat vertoont de vraag voor 1997 een 
groei van 25% ten opzichte van het vorige financieringsstelsel en bedraagt 
nu al 250 miljoen ecu; 
• subsidies voor bijscholing van docenten in hoofdstuk II (schoolonderwijs -
Comenius), actie 3.2; 
de gevolgen van sommige andere communautaire maatregelen zullen ten volle 
merkbaar worden; het betreft hier met name het Europees Jaar voor onderwijs en 
scholing tijdens het gehele leven (1996) en dat tegen het racisme (1997). 
De Commissie stelt voor de totale financiële middelen van het programma met 50 miljoen 
ecu (5,9% van het huidige bedrag) te verhogen. Dit wordt als het minimum beschouwd om 
de aansluiting bij de doelstellingen te behouden. Als de algemene budgettaire situatie 
gunstiger was, zou de Commissie zonder aarzeling een hoger bedrag voorstellen, en wel ten 
minste het oorspronkelijk door haar voorgestelde bedrag. Deze verhoging is volledig 
gerechtvaardigd gezien de ontwikkeling van het programma met zijn huidige geografische 
omvang. Er is namelijk nog niet eens rekening gehouden met de aanzienlijke budgettaire 
gevolgen van de uitbreiding van Socrates tot de tien geassocieerde landen van Midden- en 
Oost-Europa alsmede Cyprus , die in de betrokken periode ook zullen moeten worden 
opgevangen . 
In het besluit tot vaststelling van Socrates wordt ook de mogelijkheid genoemd om de acties tot 
Malta uit te breiden. Er zijn onderhandelingen gevoerd met het oog op de deelname van Malta aan 
het programma in het kader van de beoogde toetreding van dit land tot de Gemeenschap. 
Aangezien de Maltese regering echter onlangs besloten heeft de toetredingsaan vraag in de ijskast 
te zetten, heeft de Raad de Commissie opgedragen voorbereidende technische gesprekken te 
beginnen om de toekomstige betrekkingen tussen de Gemeenschap en Malta nader te bepalen. 
Daar op dit moment nog niet bekend is welk standpunt Malta en de Gemeenschap ten aanzien van 
deze kwestie uiteindelijk zullen innemen, wordt de eventuele openstelling van het programma 
voor Malta in dit stuk geheel buiten beschouwing gelaten. 
De operationele kosten die rechtstreeks voortvloeien uit de deelname van personen en instellingen uit 
de nieuwe deelnemende landen zullen worden bestreden uit de bijdrage van elk van de betrokken 
landen, die hetzij geheel uit de nationale begroting komen, hetzij deels uit de nationale begroting en 
7.1.2 Wijze van berekening 
Gelet op de bepalingen van de bijlage bij het besluit wordt bij de berekening van de totale 
kosten van de actie uitgegaan van enerzijds het eenheidsbedrag dat voor de verschillende 
ondersteunde activiteiten, afhankelijk van hun specifieke aard, adequaat geacht wordt, en 
anderzijds de frequentie daarvan (jaarlijkse selectie) en het aantal projecten/personen dat 
voor elk van de acties een kritieke massa vormt. Ook moet er rekening mee gehouden 
worden dat de subsidiëring moet worden voortgezet (in de regel tot maximaal driejaar) en 
dat er voldoende nieuwe projecten komen om het innoverende effect van het programma te 
waarborgen. 
Om de eenheidskosten en het geschatte aantal begunstigden te berekenen is de ervaring met 
de eerste twee jaar van het programma grondig geanalyseerd. Sleutelfactoren daarbij zijn: 
- het percentage van de steunverlening; 
- het minimumbedrag dat nodig is wil de subsidie zin hebben; 
- het percentage meerjarenprojecten, waaraan de toegekende steun moet worden 
voortgezet; 
- het aantal projecten/personen dat voor elke actie de kritieke massa vormt. 
Het benaderde aantal begunstigden en de gemiddelde bedragen die in 1998 voor de 
verschillende acties zullen worden toegekend, zijn: 
Hoofdstuk I (Erasmus) 
- actie 1 (institutionele overeenkomsten): binnen een marge van normaliter 10.000 tot 
50.000 ecu zal per instelling gemiddeld 17.000 ecu worden toegekend voor alle 
activiteiten met Europese dimensie. Er zullen ongeveer 1586 instellingen 
ondersteund worden; 
actie 1 (thematische netwerken): per netwerk zal gemiddeld 70.000 ecu worden 
betaald. Hierdoor zal de financiering van 30 in 1996 en 1997 geselecteerde 
projecten kunnen worden voortgezet terwijl ook 5 nieuwe netwerken gefinancierd 
kunnen worden; 
- actie 2 (mobiliteitsbeurzen van studenten): uitgaande van een zeer geringe toename 
van de vraag, met niet meer dan 1% - veel minder dan de groei die zich de vorige 
jaren heeft voorgedaan - zullen maximaal ongeveer 182 000 studenten een beurs 
kunnen ontvangen . Als al deze studenten die van Erasmus gebruik mogen maken 
een beurs ontvangen om hun verblijf in het buitenland te vergemakkelijken, zal per 
deels uit de aan het desbetreffende land toegewezen PHARE-begroting (hiervoor kan maximaal 10% 
van het totaal in het kader van PHARE aan het land toegewezen bedrag worden gebruikt). De 
samenwerking met de nieuwe landen zal echter ook aanzienlijke kosten meebrengen voor de 
instellingen in de 18 landen die momenteel aan Socrates meewerken. Als hier geen extra middelen 
voor komen, zal het acquis communautaire in termen van de samenwerkingsactiviteit tussen de Lid-
Staten niet kunnen worden gehandhaafd. 
Met de opname van Erasmus in Socrates is een onderscheid ingevoerd tussen Erasmusstudenten met 
en zonder (gedeeltelijke) mobiliteitsbeurs, aangezien die dienen te worden toegekend aan de 
studenten die ze het hardst nodig hebben. 
*?-? 
student gemiddeld 400 ecu worden betaald voor de gemiddelde duur van 7 maanden 
(57 ecu per maand). 
Hoofdstuk II (Comenius) 
- actie 1 (partnerships tussen scholen/Europese onderwijsprojecten): een 
deelnemende school zal gemiddeld 2.000 ecu per jaar ontvangen; scholen die als 
coördinator optreden krijgen daarbovenop nog 1.000 ecu vanwege het extra werk. 
Met het totaal geraamde bedrag zullen 8500 scholen steun kunnen ontvangen, zodat 
het streefdoel van de Commissie om in de nabije toekomst 10 000 scholen bij deze 
actie te betrekken weer wat dichter wordt benaderd; 
naast de 19,7 miljoen ecu die voor partnershipprojecten is bestemd, wordt 5 miljoen 
ecu uitgetrokken om in totaal naar schatting 10 000 onderwijsgevenden en hoofden 
van instellingen in staat te stellen aan uitwisselingen en bezoeken deel te nemen; 
actie 2 (intercultureel onderwijs): per project zal gemiddeld 40.000 ecu worden 
betaald. In totaal zijn 124 projecten gepland, waarvan 46 nieuwe en 78 waaraan de 
steun wordt voortgezet; 
actie 3 (3.1: bij- en nascholing): per project zal gemiddeld 20.000 ecu worden 
betaald. In totaal worden 128 projecten gesteund, waarvan er 28 nieuw zijn en 100 
worden voortgezet; 
- actie 3 (3.2: beurzen): per deelnemer zal gemiddeld 1.000 ecu worden betaald. Het 
totaal aantal deelnemers zal ongeveer 1900 zijn. 
Hoofdstuk III (transversale maatregelen) 
- actie 1 (punt 2a: Europese samenwerkingsprogramma's): per programma zal 
gemiddeld 75.000 ecu worden betaald. In totaal worden 36 programma's gesteund, 
waarvan 14 nieuwe en 22 bestaande; 
- actie 1 (punt 2b: bij-, na- en omscholing): per deelnemer zal gemiddeld 1.000 ecu 
worden betaald. 1 Iet totaal aantal deelnemers zal rond de 6900 liggen; 
actie 1 (punt 2c: assislcntschappen voor taaileraren): de geraamde 500 assistenten 
zullen per persoon gemiddeld 5.300 ecu ontvangen voor een heel schooljaar; 
- actie 1 (punt 2d: instrumenten en testen): per project zal gemiddeld 85.000 ecu 
worden betaald. In totaal worden 35 projecten gesteund, waarvan 10 nieuwe en 25 
al lopende; 
- actie 1 (punt 2e: gezamenlijke onderwijsprojecten voor jongeren): elk project zal 
gemiddeld 6.000 ecu ontvangen. In totaal worden omstreeks 1770 projecten 
gesteund, waarbij zo'n 33 000 jongeren en 3300 onderwijsgevenden aan de 
uitwisselingen zullen deelnemen; 
- actie 2: per project zal gemiddeld 77.000 ecu worden betaald. In totaal worden 85 
projecten gesteund, waarvan 20 nieuwe en 65 al lopende; 
- actie 3: in het kader van deze veelomvattende actie zal onder meer het volgende 
worden gedaan: 
• toekenning van steun aan ongeveer 20 transnationale activiteiten van 
wisselende omvang (vergelijkende analyses, studiebezoeken, uitwisselingen 
van deskundigen, conferenties, seminars, proefprojecten) betreffende 
beleidskwesties van gemeenschappelijk belang op onderwijsgebied; 
• beurzen van gemiddeld 1.000 ecu waardoor circa 1150 besluitvormers op 
onderwijsgebied Arion-studiebezoeken kunnen afleggen; 
K 
• communautaire steun aan de nationale centra voor academische erkenning 
(Naric), waarbij die centra gemiddeld 13.300 ecu zullen ontvangen; 
• subsidies van gemiddeld 72.000 ecu in de sector volwasseneneducatie. In 
totaal zullen 75 projecten worden gesteund, waarvan 30 nieuwe en 45 al 
lopende; 
verlening van zo'n 300 subsidies van gemiddeld ongeveer 10.000 ecu aan 
verenigingen en dergelijke die op Europees niveau in de onderwijssector 
actief zijn; 
• subsidies ter ondersteuning van de informatieactiviteiten van de nationale 
instanties; 
• financiering van de evaluatie en de follow-up van het programma. 
Voor de voorbereidingsbezoeken die in het kader van de verschillende onderdelen van het 
programma zullen worden gesteund, zal per persoon gemiddeld tussen 500 en 1.000 ecu 
worden toegekend voor een bezoek van een week, met inbegrip van alle reis- en 
verblijfkosten; het exacte bedrag hangt met name af van de duur van het beoogde bezoek en 
het reisdoel. 
7.1.3 Gevolgen van de beoogde verhoging 
De beoogde verhoging van de financiële middelen zal op strategische wijze worden ingezet, 
dus niet proportioneel. In verband met de sterk toenemende vraag en de budgettaire krapte 
zal hiermee in het bijzonder het volgende worden nagestreefd: 
- voorkomen dat het gemiddelde bedrag voor bepaalde onderdelen van het 
programma zo laag wordt dat de doeltreffendheid van de subsidie en in sommige 
gevallen zelfs de geloofwaardigheid van het programma in het geding komen; 
- ervoor zorgen dat ten minste een minimum aan middelen beschikbaar blijft om 
nieuwe projecten te steunen, zodat het programma innoverend blijft; 
- de condities scheppen waarin een zekere groei van het aantal projecten of bursalen 
mogelijk is. Dit is een conditio sine qua non om de kwantitatieve effecten van het 
programma ten opzichte van de grootte van de doelgroepen te handhaven, 
aangezien die in de landen van de Gemeenschap in verscheidene onderwijssectoren 
een duidelijk stijgende lijn vertoont; 
- vermijden dat een situatie ontstaat waarin als gevolg van de budgettaire beperkingen 
moet worden bezuinigd op de verspreiding van de resultaten van de ondersteunde 
projecten, wat afbreuk zou doen aan de rentabiliteit van de met communautaire 
steun gedane investeringen. 
Wat de berekening van de aan het financiële voorstel ten grondslag liggende 
eenheidskosten betreft, moest rekening gehouden worden met de situatie die zich al in 1996 
heeft voorgedaan en die zich in 1997 nog erger zal doen voelen. Uit een analyse van de 
eerste twee jaar blijkt namelijk dat voor bepaalde essentiële onderdelen van het programma 
de steun per eenheid al zeer gering wordt, zodat het gevaar bestaat dat die in bepaalde 
gevallen ontoereikend is om de gewenste resultaten van de projecten te bereiken. Vermeden 
moet worden dat er een situatie ontstaat waarbij de personen en instellingen die over de 
ruimste financiële middelen beschikken bevoordeeld worden, want daardoor zou het in het 
besluit vastgelegde beginsel van gelijke kansen in gevaar komen. Bovendien is uit de 
^ 
ervaring van 1995 en 1996 gebleken dat als er te weinig middelen beschikbaar zijn om te 
voldoen aan de vraag naar bepaalde soorten transnationale projecten en individuele 
mobiliteitsacties, ook al is de kwaliteit daarvan hoog, de nationale instanties hun 
informatieactiviteiten zullen inperken. Dat zou bijzonder nadelige consequenties hebben 
voor die soorten instellingen, regio's en categorieën achtergestelde personen die nog niet 
van de Europese samenwerking hebben kunnen profiteren en nog niet volledig bekend zijn 
met de mogelijkheden die Socrates biedt. 
Het gaat hier in het bijzonder om de volgende problemen: 
- hoofdstuk 1 (hoger onderwijs/Erasmus): in 1997 zal een instelling gemiddeld 
slechts 16.000 ecu ontvangen (binnen een marge van 10.000 tot 50.000 ecu) voor 
alle activiteiten met een Europese dimensie in het kader van de gesloten 
institutionele overeenkomst. Bovendien zal, als alle studenten van de door Erasmus 
goedgekeurde uitwisselingsprogramma's een beurs zouden ontvangen om naar het 
buitenland te gaan, het bedrag per student, inclusief reis- en alle andere kosten, 
ternauwernood op 550 ecu voor een heel studiejaar komen (zo'n 55 ecu per maand) 
- wat maar 11% is van de 5000 ecu die krachtens het besluit maximaal toegestaan 
zijn. Hoewel een student die aan Erasmus deelneemt daar ook andere dan financiële 
voordelen van heeft, is de algemene indruk dat hierdoor het welslagen van dit 
essentiële onderdeel van Socrates ernstig in gevaar kan komen. Met de voor 1998 
beoogde verhoging zal het bedrag per student per maand op bijna 60 ecu kunnen 
worden gehouden en dat voor de universiteiten op zo'n 17.000 ecu per instelling, 
ondanks de nog steeds licht stijgende aantallen deelnemers; 
- de partnerships tussen scholen in het kader van hoofdstuk II (Comenius). Deze 
partnerships, die steeds rond een Europees project worden gevormd, zijn de 
ruggegraat van de samenwerking tussen scholen, de grote uitdaging en een van de 
belangrijkste innovaties van Socrates. De steun aan elke school die aan een 
partnershipproject deelneemt zal in de regel slechts 2.000 ecu per jaar bedragen 
(3.000 ecu voor de scholen die partnerships coördineren). Dit bedrag is uiterst laag 
en door de druk op de onderwijsbegroting op nationaal niveau wordt het voor de 
scholen bijzonder moeilijk om nog substantiële aanvullende middelen uit andere 
bronnen aan te trekken. Het is essentieel dat deze bedragen ten minste op hetzelfde 
niveau gehouden worden en dit zullen voortaan gemiddelden zijn in plaats van 
maxima, waarbij het aantal deelnemende scholen nog zal kunnen worden verhoogd 
om een eerste kritieke massa te bereiken; 
- voor een aantal acties van het programma ter ondersteuning van transnationale 
samenwerkingsprogramma zal het gemiddelde eenheidsbedrag in 1997 duidelijk 
lager worden. Dit is met name het geval voor het intercultureel onderwijs, de 
transnationale Lingua-projecten, het open en afstandsonderwijs en de 
volwasseneneducatie. Met de in het voorstel van de Commissie vervatte verhoging 
zal in elk geval voor het restant van de huidige vijfjarige looptijd van Socrates 
kunnen worden vermeden dat deze bedragen nog verder blijven dalen. 
-=üt 
7.2 Uitsplitsing per onderdeel van de maatregel (in miljoen ecu) 
1995 
+ 
1996 1997 1998 1999 IOTA Al. % 
%m Î07,0 502,8 55,9 
Actie 1 : Europese dimensie 51,9 27,3 29,4 30,8 
Actie 2: Studentenmobiliteit 145,6 68,8 72,8 76,2 
II. Schoolonderwijs (Comenius) MM m 16,1 
Actie 1 : Partnerships tussen 
scholen/Europese projecten 30,0 19,7 24,7 26,1 
Actie 2: Intercultureel onderwijs 1,0 4,7 5,0 5,1 
Actie 3: Bij-en nascholing 5,8 
"478" 
........ 4,2 
..„..„.. 
......... 4,5 4,6 
-3.1: Projecten 2,6 
.... 2,6 
....... 
- 3.2: Beurzen voor 
deelnemers 
£M 
Actie 1: Bevordering van de 
talenkennis (Lingua) 60,0 24,9 25,9 27,1 
Actie 2: Open en afstandsonderwijs 11,4 6,3 6,6 6,9 
Actie 3: Uitwisseling van informatie 
en ervaring 33,2 15,6 16,6 17,3 
TOTAAL Socrates 348,9 171,5 185,5 194,1 900,0 100% 
7.3 Tijdschema van de vastleggings- en betalingskredieten 
Financiële middelen voor de hele looptijd van het programma (voornaamste 
referentiepunt): 900 miljoen ecu. 
In artikel 7 van het besluit tot instelling van het programma was een bedrag van 850 
miljoen ecu uitgetrokken (voornaamste referentiepunt). Het Europees Parlement, de Raad 
en de Commissie zijn overeengekomen dat het Parlement en de Raad twee jaar na het 
begin van het programma de daarmee bereikte resultaten beoordelen. Met het oog daarop 
legt de Commissie hun een verslag voor, vergezeld van de door haar passend geachte 
voorstellen, ook ten aanzien van de financiële middelen die door de wetgever in de zin 
van de gemeenschappelijke verklaring van 6 maart 1995 zijn vastgesteld. Het Europees 
Parlement en de Raad nemen zo spoedig mogelijk een besluit over die voorstellen . 
PBL 132 van 16.6.1995, blz. 18. 
•?5 
De Commissie heeft het in die gezamenlijke verklaring bedoelde verslag opgesteld6. Uil 
financieel memorandum vergezelt de voorstellen van de Commissie om de financiële 
middelen van het programma van 850 tot 900 miljoen ecu te verhogen. 
Toepassingsperiode: 1995-1999 (in miljoen ecu) 
VK 
BK 
1995 
1996 
1997 
1998 
1999 
later 
Totaal VK95 
175,9 
124,4 
51,5 
175,9 VK96 
173,0 
143,1 
29,9 
173,0 VK97 
171,5 
147,2 
24,3 
171,5 
« VK98 
185,5 
159,0 
26,5 
185,5 VK99 
194,1 
166,3 
27,8 
194,1 Totaal 
900,0 
124,4 
194,6 
177,1 
183,3 
192,8 
27,8 
900,0 
Beleidsuitgaven voor studies, vergaderingen van deskundigen enz. in deel B 
VK in miljoen ecu 
Onderdeel 
- studies 
- vergaderingen deskundigen 
- conferenties en symposia 
- voorlichting en publicaties 
TOTAAL 1998 
0,500 
0,250 
0,250 
3,000 
4,000 1999 
0,500 
0,250 
0,250 
3,000 
4,000 Totaal 
1,000 
0,500 
0,500 
6,000 
8,000 
8 FRAUDEBESTRIJDINGSMAATREGELEN 
Alle tussen de Commissie en de begunstigden gesloten contracten, overeenkomsten en 
juridische verbintenissen bieden de mogelijkheid van controle ter plaatse in eerste en 
tweede instantie (d.w.z. bij de rechtstreekse begunstigde van de communautaire steun of bij 
de begunstigde in tweede instantie voor een decentraal beheerde activiteit) door de 
Commissie en de Rekenkamer. De begunstigden moeten onder meer een verslag en een 
financieel verslag overleggen, die op inhoud en subsidiabiliteit zullen worden getoetst aan 
het doel van de communautaire financiering, rekening houdende met de contractuele 
verplichtingen en de beginselen van zuinigheid en goed financieel beheer. 
COM(97).... 
% 
In de overeenkomsten van de Commissie met de organisaties die de gedecentraliseerde 
acties beheren zullen minimumbepalingen worden vermeld die deze organisaties in de 
overeenkomsten met de eindbegunstigden moeten opnemen teneinde de belangen van 
zowel de begunstigden als de Gemeenschap zo goed mogelijk te beschermen. 
9 ELEMENTEN VAN DE KOSTEN-BATENANALYSE 
9.1 Specifieke kwantificeerbare doelstellingen en doelgroep 
9.1.1 Het Socrates-programma in zijn geheel 
Het Socrates-programma is bedoeld om de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren door 
samenwerking te bevorderen en de mobiliteit op Europees niveau te vergroten. Daartoe 
wordt er met het programma ook naar gestreefd de voorwaarden te scheppen voor een 
betere synergie tussen de verschillende onderwijssectoren, door zich op samenhangende 
wijze maar tevens op een bij hun rol en behoeften (mobiliteit, samenwerking op het gebied 
van curricula enz.) aansluitende wijze tot de betrokkenen te wenden en door 
samenwerkingsverbanden tussen de sectoren te ondersteunen. 
Wat de kosten-batenverhouding van de activiteiten betreft, komen uit de resultaten van de 
eerste twee jaar zoals die zijn vastgelegd in het overeenkomstig de gezamenlijke 
verklaringen van de bovengenoemde instellingen opgestelde verslag over deze periode een 
aantal belangrijke structurele aspecten naar voren, en wel: 
- dankzij de aan transnationale projecten in diverse onderdelen van het programma 
verleende steun zijn enkele honderden multilaterale netwerken opgericht, waarvan 
de meeste al bewezen hebben dat zij tot duurzame samenwerkingsstructuren kunnen 
uitgroeien. De nuttige effecten van deze tot stand gebrachte netwerken zullen zich 
dus gedurende veel langere tijd manifesteren dan louter de duur van de financiering 
uit hoofde van Socrates; 
- de steunverlening was dusdanig dat alle Lid-Staten ten volle aan de verschillende 
soorten samenwerking hebben kunnen deelnemen, ook die landen waarvan de 
geografische ligging of de economische situatie voordien een ernstige belemmering 
voor Europese samenwerking was; 
- de communautaire steunverlening is een doeltreffend middel gebleken om de 
initiatiefnemers in staat te stellen aanvullende middelen uit andere bronnen te 
verwerven. In het hoger onderwijs maakt de door Socrates verleende steun 
gemiddeld slechts 10% van de totale kosten van de mobiliteitsacties uit en bij de 
nieuwe thematische netwerken is dat 15%; 
- het programma heeft geleid tot een rationalisering van de beheersstructuren en een 
grotere decentralisatie, waardoor een betere aansluiting verkregen is bij degenen 
voor wie de acties bedoeld zijn. 
Ir 
De bestudering van de eerste twee jaar heeft echter ook aan het licht gebracht dat de 
financiering van bepaalde onderdelen ontoereikend was, met name ten aanzien van het 
bedrag dat minimaal moet worden verleend om het effect van de communautaire steun te 
garanderen, liet voorstel van de Commissie bij dit financieel memorandum bcoogl deze 
situatie althans enigszins te verhelpen (zie punt 7.1 ). 
Met de door de Commissie voorgestelde verhoging zullen de totale financiële middelen van 
het programma in 1998 ongeveer 0,2% van de totale Gemeenschapsbegroting uitmaken. 
9.1.2 De specifieke acties van het programma 
Wat de specifieke kwantificeerbare doelstellingen betreft, is het geschatte aantal projecten 
dat zal worden gesteund aangegeven bij punt 7.1. 
Hoofdstuk I - Hoger onderwijs - (Erasmus) 
Specifieke doelstellingen 
Actie I : Bevordering van de Europese dimensie in de universiteiten 
1. Institutionele overeenkomsten 
Het meest innoverende idee van hoofdstuk I zijn de institutionele overeenkomsten, die voor 
het eerst voor het academisch jaar 1997/98 met universiteiten worden gesloten en zullen 
leiden tot een rationalisering van de samenwerkingsactiviteiten, schaalvoordelen op 
gebieden van gemeenschappelijk belang (talen, beheer, huisvesting, enz.) en een veel 
grotere betrokkenheid van het onderwijzend personeel en de universiteitsbesturen bij de 
samenwerkingsgebieden. 
Uit de eerste reeks aanvragen voor institutionele overeenkomsten komt niet alleen een 
voortdurende inzet naar voren voor de mobiliteit van studenten, tot op heden de hoeksteen 
van Erasmus-Socrates, maar ook een bijzonder grote vraag naar steun voor activiteiten om 
in de studieprogramma's van alle studenten een Europese dimensie te introduceren. Het gaat 
hierbij vooral om: 
de mobiliteit van de docenten: de kosten-batenverhouding van deze activiteit is 
tweeledig: er is een intrinsieke waarde in termen van verbetering van de kwaliteit 
van de studieprogramma's in het hoger onderwijs en de onderwijsmethoden, maar 
het is ook een belangrijk middel om de studie van studenten die zelf niet 
rechtstreeks van mobiliteit gebruik kunnen maken van een Europese dimensie te 
voorzien; 
- de gezamenlijke curriculumontwikkeling: dit is bij uitstek een manier om het 
innoverend vermogen en de kwaliteit van het onderwijs te vergroten en 
tegelijkertijd alle studenten in hun studie een Europese dimensie mee te geven. 
Deze activiteiten kunnen bestaan uit het ontwikkelen van cursussen met een 
specifieke Europese inhoud (b.v. over het Gemeenschapsrecht) voor alle studenten. 
Ü 
Naast de samenwerking op het gebied van curricula in het oude [{rasmus­
programma omvat het hoofdstuk Erasmus van Socrates drie nieuwe maatregelen 
voor het ontwikkelen van studieprogramma's: "master"-opleidingen om tegemoet te 
komen aan de personeelsbehoefte van bepaalde sectoren waarin nog steeds een 
tekort heerst, Europese modules en geïntegreerde cursussen die een specifieke 
opleiding en taalonderwijs omvatten; 
- de intensieve programma's: deze bieden de studenten en docenten uit verschillende 
landen een waardevolle mogelijkheid om elkaar te ontmoeten en ervaringen, kennis 
en ideeën uit te wisselen in het kader van een intensieve cursus. Veel hiervan leiden 
tot de gezamenlijke ontwikkeling van lesmateriaal en tot gezamenlijke 
onderzoekprogramma's waarbij zowel docenten als studenten betrokken zijn. 
De universiteiten zien steeds meer de waarde van deze maatregelen in, getuige de bij na-
verdubbeling van het aantal aanvragen voor 1997 ten opzichte van het vorige jaar. 
Het organiseren van mobiliteit voor studenten blijft overigens een sleutelelement in de 
institutionele overeenkomsten. De Gemeenschap verleent twee soorten steun: 
- steun om het de universiteiten makkelijker te maken met elkaar in contact te treden, 
om ervoor te zorgen dat de organisatie rond de mobiliteit optimaal is. Dit betreft 
onder meer academische erkenning, opvang van de studenten, taalcursussen, 
rekening houden met de specifieke behoeften van deelnemende gehandicapte 
studenten. In het kader van de institutionele overeenkomst dient elke universiteit te 
zorgen voor de nodige voorzieningen om de transnationale studentenstromen te 
beheren, door hiervoor centrale diensten aan te wijzen maar ook bij de faculteiten en 
afdelingen speciale personen hiermee te belasten. Aldus zal voor de communautaire 
steun een zo gunstig mogelijke kosten-batenverhouding bereikt kunnen worden. Uit 
de aanvragen die de universiteiten voor het academisch jaar 1997/98 hebben 
ingediend, komt naar voren dat zij dankzij de institutionele overeenkomst de nodige 
structuren hebben gecreëerd; 
- het Europees puntenoverdrachtsysteem (European Credit Transfer System -
ECTS): dit systeem dat in de periode 1989/90 tot 1994/95 op proef is ingevoerd, 
vormt een doeltreffend kader waarmee studenten die van mobiliteit gebruik maken 
studiepunten kunnen verzamelen die volledig tussen de verschillende Europese 
universiteiten kunnen worden overgedragen. Uit een evaluatie van de proeffase is 
gebleken dat dit systeem de uitwisseling van studenten kan vergemakkelijken en de 
kwaliteit daarvan kan verhogen. Dankzij het systeem zijn de opleidingen 
transparanter geworden, iets wat essentieel is voor academische erkenning maar ook 
voor academische samenwerking in het algemeen. De proeffase is in 1995/96 
uitgebreid tot bijna 1000 afdelingen of faculteiten van zo'n 230 instellingen en het is 
duidelijk dat als het ECTS dankzij de bepalingen van de institutionele 
overeenkomst voor alle instellingen in Europa beschikbaar zal zijn, het nog op veel 
grotere schaal zal worden toegepast: ongeveer tweederde van alle universiteiten die 
een aanvraag voor een institutionele overeenkomst hebben ingediend, hebben om 
steun gevraagd om het ECTS in tenminste één afdeling of vakgroep in te voeren. 
% 
Dat is viermaal zo veel als het aantal instellingen dat het systeem op dit moment 
toepast. 
De thematische netwerken zijn de tweede grote innovatie van het hoofdstuk hoger 
onderwijs van Socrates. Op basis van de ervaring met de interuniversitaire 
samenwerkingsprogramma's steunt de Gemeenschap projecten met universiteiten die via 
thematische netwerken met elkaar verbonden zijn om de samenwerking te bevorderen en de 
contacten tussen faculteiten te vergemakkelijken met het oog op een gezamenlijke 
bezinning op de toekomst van het onderwijs op een bepaald vakgebied. Ook komen 
onderwerpen in verband met het management van universiteiten aan bod. Deze netwerken 
bieden dus gelegenheden voor samenwerking die bijzonder geschikt zijn om tot synergie in 
de curricula te komen en de toekomstige behoeften te analyseren; daardoor zullen zij een 
stimulerende en sturende invloed op de universiteiten hebben om onderwijs van hoge 
kwaliteit te verstrekken waarin met de actuele sociaal-economische ontwikkelingen 
rekening gehouden wordt. Aldus bevorderen de netwerken een grotere doelmatigheid en 
een besparing in de investeringen van elke instelling om het door haar gegeven onderwijs 
aan te passen en te verbeteren. De communautaire steun is in de universitaire wereld 
bijzonder goed gevallen: er zijn bijna 500 verklaringen van belangstelling om een netwerk 
op te richten ingediend. De 28 geselecteerde netwerken omvatten gemiddeld 70 
universiteiten; ook zijn er zo'n 85 academische verenigingen en gezelschappen bij 
betrokken. De communautaire steun bedroeg slechts 15% van de totale kosten van de door 
de geselecteerde netwerken geplande projecten, maar was wel de stimulans die een 
grootschalig streven naar samenwerking in de academische wereld van de hele Unie in 
gang gezet heeft. De gunstige kosten-batenverhouding is hier dus evident. 
Actie 2: Bevordering van de mobiliteit van de studenten en financiering van de 
Erasmus-beurzen 
De Gemeenschap zet in het kader van Socrates de ontwikkeling van het beurzenstelsel 
voort dat door Erasmus is ingevoerd en waardoor tot op heden meer dan een half miljoen 
studenten van mobiliteit heeft kunnen profiteren. Er wordt rekening gehouden met de 
speciale behoeften van in economisch opzicht kansarme studenten en van gehandicapte 
studenten. De Gemeenschap zal hierbij een van de opmerkelijkste aspecten van de actie 
voortzetten en versterken, namelijk het stimuleren van studentenstromen naar landen die 
vooral vanwege hun officiële talen geen andere mogelijkheden zouden hebben om jongeren 
uit andere Lid-Staten naar hun universiteiten te laten komen. Overigens moet erop worden 
gewezen dat de kosten voor de Gemeenschap om dit evenwicht van studentenstromen te 
bereiken en mobiliteit in het algemeen aan te moedigen in feite zeer bescheiden zijn. Zij 
draagt namelijk maar een fractie van de totaal aan de mobiliteit verbonden kosten, maar dit 
heeft wel geleid tot medefinanciering uit de openbare en soms de particuliere sector, iets 
waaruit blijkt dat de landen zich bewust geworden zijn van de noodzaak en de waarde van 
mobiliteit in het hoger onderwijs. 
& 
Het aanzienlijke effect van Erasmus, zowel wat de kwantiteit als wat de kwaliteit van de 
Europese samenwerking betreft, is nauwgezet en voortdurend geëvalueerd. De voordelen voor 
de universiteiten zijn hogere normen voor het onderwijs dankzij de uitwisseling van expertise en 
ervaring, een verbetering van het vreemdetalenonderwijs, doeltreffender informatieverspreiding, 
verbetering van de academische erkenning en betere interne administratieve procedures, met 
name wat betreft het beheer van de internationale samenwerking op institutioneel, universitair en 
faculteitsniveau. De nieuwe of intensievere samenwerking op onderzoekgebied bleek ook het 
resultaat te zijn van vele nauwe contacten tussen het academisch personeel als gevolg van 
Erasmus. Verreweg de meeste studenten die aan Erasmus hebben deelgenomen verklaarden dat 
dit een verrijkende academische ervaring was dankzij de frequente contacten met het 
onderwijzend personeel van de gastinstelling. Uit studies blijkt dat degenen die aan Erasmus 
hebben deelgenomen na voltooiing van hun studie makkelijker werk vinden en vaker in een 
functie terechtkomen waarvoor internationale kennis en ervaring vereist is. 
Doelgroep 
Erasmus is bestemd voor alle 5600 hogeronderwijsinstellingen, 600 000 universitaire 
onderwijsgevenden en 11 miljoen studenten in de Lid-Staten. Het hoofdstuk Erasmus staat 
open voor alle studierichtingen en alle typen instellingen voor hoger onderwijs. Er wordt 
speciale aandacht gewijd aan niet-universitaire instellingen die niet over dezelfde 
infrastructuur beschikken als universiteiten, en aan bepaalde studierichtingen die bijzondere 
aanmoediging vereisen, zoals talen en docentenopleidingen. 
Budget 
Het budget voor actie 1 (29,4 miljoen ecu in 1998) vormt 29% van het totaalbudget van 
hoofdstuk 1. De hoofdmoot van dit budget is bestemd voor de onder a) hierboven 
genoemde activiteiten, die de basis vormen voor het ontwikkelen van 
samenwerkingsactiviteiten. 
De financiële bijdrage van de Gemeenschap aan de universiteiten voor deze activiteiten is 
de laatste jaren sterk gedaald, waardoor een zeer gunstige kosten-batenverhouding bereikt 
is. Het uitgetrokken budget is vooral bedoeld om een beperkte steun te blijven verlenen aan 
alle hogeronderwijsinstellingen die activiteiten van niveau met een Europese dimensie 
aanbieden; gebleken is namelijk dat deze steun - ondanks dat die maar een uiterst gering 
percentage van de totale kosten uitmaakt - voor de instellingen van essentieel belang is om 
gelden uit andere openbare en particuliere bronnen los te maken. 
Activiteiten waarmee beoogd wordt om alle studenten in hun studie een Europese dimensie 
mee te geven zullen voorrang krijgen. Er zij nogmaals gewezen op het strategische belang 
van deze maatregelen om te bereiken dat niet-mobiele studenten - de grote meerderheid -
een intellectuele en sociale "kwalificatie" van Europees niveau verwerven, waardoor zij de 
mogelijkheid krijgen zich in het nieuwe kader van de Gemeenschap te ontplooien en daar 
profijt van te trekken, zodat hun eigen Lid-Staat kan beschikken over de openheid en 
competentie die aansluiten bij de huidige sociaal-economische vereisten. Op grond van het 
bewezen effect van deze activiteiten mag een uiterst gunstige kosten-batenverhouding 
worden verwacht. 
îï 
In 1998 zal het onderdeel thematische netwerken voor het eerst zijn volle omvang bereiken, 
aangezien naast de nieuwe netwerken ook die welke in 1996 en 1997 voor het eerst 
gesteund zijn, nog gesubsidieerd zullen moeten worden. De netwerken vertegenwoordigen 
ongeveer 2,4% van het totale budget van hoofdstuk I. 
Actie 2 neemt het grootste deel van het budget van hoofdstuk I in beslag, namelijk 71%; 
deze actie omvat 39% van de totale begroting van het programma. De toegevoegde waarde 
van de communautaire actie op het gebied van de studentenmobiliteit wordt erkend door de 
nationale instanties, de universiteiten, de jongeren en hun gezinnen. Kijkt men naar het 
grote aantal studenten dat er gebruik van maakt, naar de functie die deze feitelijke mobiliteit 
heeft vervuld bij het stimuleren van samenwerking en naar het belang van Erasmus om nu 
ten tijde van de Intergouvernementele Conferentie de burgers van de Europese 
Gemeenschap duidelijk te maken wat deze Unie voor hen kan betekenen, dan mag de 
kosten-batenverhouding wederom als uiterst gunstig worden beschouwd. Daarom blijft de 
mobiliteit van studenten een prioriteit van het Socrates-programma. 
Hoofdstuk II - Schoolonderwijs - Comenius 
Hoofdstuk II vormt een daadwerkelijk nieuw element in de communautaire actie op 
onderwijsgebied. Het is namelijk het eerste instrument ter bevordering van de Europese 
samenwerking op het niveau van de Unie waarbij alle soorten instellingen betrokken zijn: 
instellingen voor kleuter-, basis- en secundair onderwijs. Het is een grote uitdaging om dit 
gedeelte van het programma te laten slagen. Dit houdt in de eerste plaats verband met de 
omvang van de doelgroep: de landen die momenteel meewerken aan Socrates tellen in 
totaal ongeveer 307.000 scholen, 4 miljoen leerkrachten en ongeveer 70 miljoen 
schoolgaande kinderen. Alleen al de verspreiding van informatie onder alle potentiële 
belangstellenden is dus een enorme onderneming. Bovendien kent het schoolonderwijs niet 
dezelfde traditie in internationale samenwerking als het hoger onderwijs en hebben de 
scholen over het algemeen minder bestuurlijke zelfstandigheid dan instellingen voor hoger 
onderwijs. 
Specifieke doelstellingen 
Actie 1 : Partnerships tussen scholen 
Partnerships omvatten onderwijsinstellingen uit ten minste drie verschillende Lid-Staten en 
vormen een uiterst doeltreffend en pedagogisch zeer waardevol samenwerkingskader 
aangezien deze zijn gebaseerd op onderwijsprojecten (Europese Onderwijsprojecten, 
EOP's) waaraan iedere school in zijn geheel meewerkt. Het partnership geeft aanleiding tot 
leerzame activiteiten en tot duurzame sociale en persoonlijke ervaringen voor zowel 
leerlingen als onderwijzers. Dit is niet alleen vastgesteld bij de proefprojecten die zijn 
georganiseerd in de aanloop naar de goedkeuring van deze maatregel binnen Socrates, maar 
het is ook bevestigd door de ervaringen die zijn opgedaan in de eerste twee jaren van het 
eigenlijke Socrates-programma. 
n 
De intrinsieke pedagogische waarde van de EOP's waarop de partnerships zijn gebaseerd en 
de prioriteit voor projecten die aantoonbaar beschikken over doeltreffende middelen voor 
de verspreiding van de opgedane ervaringen, bevorderen het multiplicatoreffect en de 
positieve gevolgen voor de sociaal-economische omgeving van de instelling en voor de 
overige scholen in de betrokken plaatsen. 
Via de partnerships zouden voor het eind van het eerste lustrum van het Socrates-
programma ten minste 10.000 instellingen bij het programma betrokken moeten worden en 
daarmee tienduizenden leerkrachten en honderdduizenden leerlingen met uiterst bescheiden 
gemiddelde kosten per instelling (2000 ecu voor een deelnemende school en 3000 ecu voor 
een coördinerende school). Er moet evenwel voor worden gezorgd, zoals hierboven is 
toegelicht, dat dit bedrag niet onder dit niveau daalt, aangezien dat als minimum wordt 
beschouwd om scholen te blijven stimuleren. De activiteiten die voor communautaire steun 
in aanmerking komen, zijn vooral bedoeld om samenwerking mogelijk te maken zonder dat 
fysieke mobiliteit noodzakelijk is, behalve wanneer het gaat om uitwisselingen en stages 
van leerkrachten of studiebezoeken door schoolhoofden. Te verwachten valt dus een groot 
en duurzaam effect voor geringe financiële kosten; uit een enquête onder schoolhoofden is 
gebleken dat nagenoeg iedereen in beginsel bereid is aan een partnership deel te nemen. 
Reeds in dit vroege stadium van de tenuitvoerlegging is duidelijk geworden dat de 
multilaterale partnerships tussen scholen de door het voorafgaande proefproject gewekte 
verwachtingen volledig waarmaken. De ervaringen in de eerste twee jaren van Socrates 
hebben aangetoond dat het programma een doeltreffend kader vormt voor de ontwikkeling 
van een waaier van activiteiten en initiatieven voor samenwerking tussen scholen en voor 
de totstandbrenging of versterking van de Europese dimensie in de klas. Ook blijken de 
partnerships een bron te kunnen zijn van vernieuwende praktijken en onderwijsmethoden 
voor leerkrachten dankzij de intensieve transnationale contacten tussen collega's en de 
ontwikkeling van nieuw didactisch materiaal; bovendien kan worden vastgesteld dat de 
partnerships in het algemeen een positieve invloed uitoefenen op de leergierigheid van 
deelnemende leerlingen: door met hun tegenhangers van andere instellingen samen te 
werken aan een gemeenschappelijk project als onderdeel van het eigenlijke lesprogramma 
krijgen de leerlingen een duidelijker kijk op het leven en leren in andere Europese landen. 
Het gebruik van nieuwe informatie- en communicatietechnologieën voor contacten met 
partnerscholen in het buitenland maakt de leerlingen bovendien vertrouwd met dit voor de 
moderne samenleving zo belangrijke clement. 
Naast de eigenlijke projecten leveren ook de beurzen voor uitwisselingen van leerkrachten 
en stages van leerkrachten in industrie en handel en bij andere organisaties buiten het 
onderwijs, een bijdrage aan de ontwikkeling van een nauwere band met het plaatselijke 
bedrijfsleven en aan een doeltreffender voorbereiding van de leerlingen op het arbeidsleven. 
De studiebezoeken stellen niet alleen de schoolhoofden in staat om zich volledig te laten 
informeren over de partners in het "school"project, maar bieden ook gelegenheid tot een 
kritische vergelijking van de aanpak van het beheer en het bestuur van scholen in 
verschillende landen, wat grote potentiële mogelijkheden schept voor een verbetering van 
de kwaliteit van het onderwijs in het algemeen. 
fc 
Actie 2: Onderwijs aan kinderen van migrerende werknemers, en aan kinderen van 
personen met itinérante beroepen, van reizigers en van zigeuners, alsmede 
intercultureel onderwijs 
Het belang van deze actie als instrument ter bevordering van de sociale samenhang in de 
huidige, multiculturele samenleving, wordt steeds duidelijker. Dit geldt in het bijzonder 
voor de jaren 1998 en 1999 aangezien de actie steeds meer initiatieven zal gaan omvatten in 
het kader van het Europees Jaar tegen racisme 1997. 
Op tal van scholen zitten tegenwoordig kinderen van migrerende werknemers, reizigers en 
zigeuners, en deze kinderen hebben recht op onderwijs dat hun daadwerkelijk gelijke 
kansen biedt. 
Overigens vraagt ook de politieke en sociale context om drastische maatregelen ter 
bevordering van het intercultureel onderwijs voor iedereen en de specifieke acties in het 
kader van actie 2 kunnen voor alle jongeren een leerschool en een waardevolle bron van 
vernieuwing vormen. 
De relevantie van de behandelde thema's komt duidelijk naar voren uit de gegevens over 
1995 en 1996, namelijk: 
de invoering van de talen van migranten als vreemde talen voor alle leerlingen; 
- de bewustmaking van de invloed van het formele taalgebruik in de klas (de taal 
waarin wordt onderwezen) voor de resultaten van leerlingen uit kansarme groepen; 
- het gebruik van nieuwe technologieën en in het bijzonder het open en 
afstandsonderwijs voor zigeuners en reizigers; 
- de invoering van een interculturele benadering in het algemeen onderwijs voor een 
beter begrip van andere culturen, godsdiensten en talen; 
- de totstandbrenging van de nodige voorwaarden voor de uitoefening van een actief 
Europees burgerschap op basis van wederzijds respect en eerbiediging van de 
mensenrechten voor iedereen, ongeacht cultuur, ras of geloof; 
- de verbetering van achterstandsscholen en projecten in achterstandswijken waarbij 
met name aandacht wordt besteed aan de specifieke behoeften van de scholen in 
probleemwijken in grootstedelijke gebieden door middel van een geïntegreerde 
benadering voor en samenwerking tussen onderwijsinstellingen, stedelijke 
overheden, leerlingen, ouders en plaatselijke verenigingen. 
De ernstige integratie-, onderwijs- en sociale problemen van immigrantenjongeren (9% van 
de schoolgaande jeugd in Europa), met name in de probleemwijken van grote steden, de 
opleving van vreemdelingenhaat en geweld en de toestroom van reizigers en zigeuners uit 
Oost-Europa (ongeveer een miljoen kinderen in de schoolgaande leeftijd) maken deze 
problematiek uiterst actueel. De doeltreffendheid van de acties kan worden verbeterd door 
de uitwisseling van ervaringen en door een betere opleiding van de betrokken leerkrachten. 
De uitbreiding van deze acties tot het volledige onderwijs kan leiden tot grote 
schaalvoordelen en tot de verbetering van de bestaande instrumenten en kan aanstekelijk 
werken aangezien de pedagogische verworvenheden kunnen worden gebruikt voor andere 
bevolkingsgroepen die met uitsluiting worden bedreigd. De communautaire bijdragen 
worden vooral gericht op overdraagbare activiteiten met een groot educatief vermogen en 
* 
op de verspreiding van dergelijke activiteiten. In dit verband is nu in de voorschriften voor 
deelname vastgelegd dat in ieder deelnemend land (minimaal drie landen) ten minste twee 
instellingen aan het project moeten deelnemen en dat de voorkeur uitgaat naar projecten die 
kunnen aantonen óver een duidelijk gedefinieerde structuur voor verspreiding te 
beschikken. 
Binnen deze actie is reeds sprake van een redelijk evenwichtige deelname van alle beoogde 
doelgroepen: 40% van de projecten is namelijk gewijd aan de verbetering van het 
onderwijsaanbod voor kinderen van migrerende werknemers, 30% speelt in op de 
behoeften van zigeuners, reizigers en personen met itinérante beroepen en de overige 30% 
betreft interculturele vraagstukken in verband met het onderwijs in het algemeen. 
De kosten-batenverhouding van de actie is zeer gunstig, vooral gelet op de eis van een 
groter aantal deelnemende instellingen. De ondersteunde Europese netwerken blijken een 
doeltreffend middel te zijn voor de uitwisseling van ideeën en voorbeelden van goede 
praktijken en een kanaal voor communicatie over interculturele problemen in het algemeen. 
Bovendien levert een aanzienlijk percentage van de projecten concrete producten op die 
veel effect sorteren, ook buiten de rechtstreeks aan het project deelnemende instellingen. 
Het gaat hierbij bijvoorbeeld om handboeken en didactisch materiaal voor kinderen van 
migranten, zigeuners, reizigers en personen met itinérante beroepen, leermodules voor 
intercultureel onderwijs en de oprichting van gegevensbanken ter vergemakkelijking van de 
samenwerking tussen instellingen in verschillende landen. Tot deze laatste behoren onder 
andere een gegevensbank met ongeveer 5000 referenties over op dit gebied actieve 
organisaties en instellingen en een gegevensbank over al het in Europa beschikbare 
didactische materiaal voor intercultureel onderwijs. Een ander, voor de kosten-
batenverhouding bevorderlijk element is de integratie in projecten van middelen voor open 
en afstandsonderwijs, aangezien deze middelen de mogelijkheid geven om meer mensen uit 
de doelgroepen te bereiken en toegang te bieden tot een kwalitatief beter onderwijs. 
Actie 3: Actualisering en verbetering van de bekwaamheden van het onderwijzend 
personeel 
Deze actie kent van nature een sterk multiplicatoreffect. De actie is namelijk in de eerste 
plaats gericht op degenen die zijn belast met de actualisering van de bekwaamheden van het 
onderwijzend personeel; bovendien is de actie gericht op de onderwijsdeskundigen die een 
doorslaggevende rol vervullen bij het bevorderen van de kwaliteit van het onderwijs. In het 
kader van de actie gaat de aandacht naar alle aspecten van het onderwijs aangezien ook de 
studiekeuzebegeleiding en de psycho-pedagogische hulp erbij worden betrokken; er is dus 
sprake van een grote effectiviteit met geringe bijdragen. 
Met deze actie word vooral beoogd een Europese dimensie te geven aan de actualisering 
van de bekwaamheden, goede ervaringen over te dragen en pedagogisch materiaal te 
ontwikkelen, wat zou moeten leiden tot aanzienlijke schaalvoordelen door de uitbreiding 
van de verscheidenheid van hulpmiddelen voor de bij- en nascholing van het onderwijzend 
personeel. Een belangrijk aspect van deze actie betreft de bij- en nascholing van 
onderwijzers die te maken hebben met kansarme groepen en met de verbetering van de 
werkwijze ter voorkoming van schooluitval, een belangrijk element vanuit het oogpunt van 
£5 
de strategische investeringen van de communautaire steun aangezien moet worden 
bijgedragen tot een beperking van de enorme (menselijke en financiële) kosten van 
schooluitval voor de onderwijsstelsels van de Lid-Staten. 
De medewerking van talrijke instellingen voor bij- en nascholing in verschillende landen 
aan de voorbereiding en organisatie van de lessen en de deelname hieraan door 
onderwijzend personeel uit uiteenlopende Lid-Staten vormen een aantoonbare toegevoegde 
waarde ten opzichte van de activiteiten voor bij- en nascholing die louter op nationaal vlak 
georganiseerd worden. 
De eigenlijke acties (gezamenlijke projecten en ontwikkeling van pedagogisch materiaal) 
zijn van dien aard dat de overdracht van de meest veelbelovende elementen van de onder de 
Lid-Staten beschikbare instrumenten wordt bevorderd zonder afbreuk te doen aan de 
verscheidenheid. 
Wat de kosten-batenverhouding betreft, blijken de uit hoofde van deze actie ondersteunde 
projecten uiterst gunstig; ieder project leidt tot de ontwikkeling van een opleidingscursus 
die binnen een bepaalde termijn uitvoerbaar is, namelijk binnen het eerstvolgende 
schooljaar na de toekenning van de steun. Het gemiddelde aantal cursussen dat ieder project 
binnen deze periode oplevert, bedraagt 1,5, maar in werkelijkheid ligt het rendement 
duidelijk hoger aangezien vele van de ontwikkelde cursussen meer dan eens worden 
georganiseerd. De doelmatigheid blijkt ook duidelijk uit het verband tussen de 
geproduceerde cursussen en de beurzen die worden verstrekt aan degenen die deelnemen 
aan cursussen die in het kader van dergelijke projecten ontworpen zijn. Tegelijkertijd draagt 
het feit dat de beurzen uit hoofde van punt 3.2 uitsluitend worden toegekend aan personen 
die deelnemen aan cursussen die zijn ontworpen in het kader van punt 3.1, in belangrijke 
mate bij tot de waarborging van de kwaliteit en dus tot het optimaal gebruik van de voor 
beurzen beschikbare middelen. De 47 subsidies voor projecten in 1995 hebben geleid tot 81 
Europese cursussen en daarmee voor de bij- en nascholing voor 2200 tot 2500 leerkrachten. 
De omvang van de actie zal in de komende jaren nog aanzienlijk toenemen. 
Hierbij zij nog vermeld dat bijzonder veel belang wordt gehecht aan de erkenning door de 
bevoegde nationale autoriteiten van de in deze context gegeven bij- en nascholing. Op deze 
wijze worden de gesubsidieerde acties over het algemeen beter opgenomen in de nationale 
onderwijsstelsels, wat meer zekerheid biedt voor een groter effect op langere termijn van de 
communautaire investeringen. Meer in het algemeen sluit deze actie aan bij de acties in het 
kader van het Socrates-programma die streven naar een multiplicator-effect; de leerkrachten 
en andere leden van het onderwijzend personeel vormen in dit verband een uiterst geschikte 
doelgroep. 
Doelgroep 
Comenius is gericht op de onderwijsinstellingen op alle niveaus (in de Gemeenschap 
ongeveer 307.000 in getal), de leerlingen, met inbegrip van de kinderen van migrerende 
werknemers en zigeuners (ongeveer 70 miljoen kinderen in het voortgezet, basis- en 
kleuteronderwijs) en het onderwijzend personeel (meer dan 4 miljoen personen in de 
Gemeenschap). 
& 
Bij dit gedeelte van het programma gaat de voorkeur uit naar een benadering die 
onrechtstreeks zoveel mogelijk begunstigden oplevert, aangezien slechts een zeer beperkt 
gedeelte van de bovengenoemde doelgroepen voor rechtstreekse steun in aanmerking 
komen. Daarom zijn de geplande maatregelen vooral gebaseerd op vier elementen: 
de totstandbrenging van partnerships en netwerken; 
- activiteiten voor de verspreiding van de behaalde resultaten; 
- bij- en nascholing voor leerkrachten en onderwijzend personeel in het algemeen met 
het oog op hun multiplicatorfunctie; 
- de ontwikkeling van cursussen en pedagogische middelen die langere tijd kunnen 
worden gebruikt. 
Gezien de grote omvang van de doelgroep van de actie is de individuele mobiliteit op zich 
geen doelstelling. Toch zal een zekere mate van mobiliteit noodzakelijk blijken ter 
ondersteuning van de totstandbrenging, het onderhoud en de latere ontwikkeling van de 
netwerken, voor het testen van de uitvoerbaarheid van modules, cursussen en pedagogisch 
materiaal en om de gekozen wijzen van aanpak in de verschillende deelnemende landen 
met elkaar te vergelijken. 
De doelgroep van de instellingen voor bij- en nascholing is aanzienlijk geringer dan het 
aantal scholen en derhalve wordt beoogd te gelegener tijd al deze instellingen rechtstreeks 
of indirect bij de actie te betrekken door ondersteunde activiteiten. 
Budget 
Bij de bepaling van de voor de drie acties noodzakelijk geachte kredieten is rekening 
gehouden met de hierboven uiteengezette aanpak en met de volgende elementen: 
- 72% van de middelen van Comenius zullen worden toegekend aan actie 1, die de 
grootste doelgroep kent. Gezien de beperkingen van de middelen komt naar 
verwachting echter slechts een gering percentage (3%) van de scholen die in 
beginsel belangstelling hebben voor deelname in een partnership, in aanmerking 
voor een zeer beperkte steunverlening. Een aanzienlijke verhoging van de middelen 
is nodig om de actie uit te breiden tot een in kwantitatief opzicht reële omvang, 
namelijk zo'n 10% van alle scholen in de Gemeenschap; 
- het budget voor actie 2 vertegenwoordigt 15% van de Comenius-begroting. Dit 
wordt beschouwd als een minimum, gezien de groei van de door de actie beoogde 
sociale problemen; 
- het budget voor actie 3 valt in twee delen uiteen: deel 3.1 betreft de ontwikkeling 
van projecten met het oog op de organisatie van bij- en nascholing; deel 3.2 is 
bedoeld voor de toekenning van beurzen aan deelnemers van op deze wijze 
ontwikkelde bij- en nascholingscursussen. Het budget voor deze actie, 13% van de 
totale Comenius-begroting, zal in een verhouding van 58:42 over beide onderdelen 
worden verdeeld. 
n 
Hoofdstuk III- Transversale maatregelen 
Dit hoofdstuk behelst de transversale maatregelen die van toepassing zijn op alle 
onderwijsniveaus en die een aanvulling vormen op de in de twee eerste hoofdstukken 
genoemde acties. 
Actie 1 : Bevordering van de talenkennis in de Gemeenschap (Lingua) 
Specifieke doelstellingen 
Deze actie is een geheel van samenhangende maatregelen ter bevordering van de kennis 
van de officiële talen van de Europese Unie binnen het onderwijs (zie tweede doelstelling, 
deel 4.1 hieronder). Het is een voortzetting en verruiming van de acties van het Lingua-
programma (1990-1994) dat was gericht op de onderwijswereld. Meer specifiek beoogt de 
actie: 
de bevordering van de transnationale samenwerking ter verbetering van de kwaliteit 
van de initiële opleiding en de bij- en nascholing van taaileraren door de uitvoering 
van gezamenlijke opleidingsprojecten voor taaileraren; 
- bevordering van de mobiliteit van de actieve en aankomende taaileraren om hen 
rechtstreeks in contact te brengen met de taal en de levenswijze in andere Lid-Staten 
van de Europese Gemeenschap; 
- bevordering van de samenwerking bij de ontwikkeling van vernieuwend didactisch 
materiaal en vernieuwende methodes, met name voor de minst verbreide en minst 
onderwezen talen van de Europese Unie; 
het motiveren van jongeren tot het leren van en communiceren in een andere taal, in 
het bijzonder de jongeren in het technisch en beroepsonderwijs, waar het 
talenonderwijs minder ontwikkeld is. 
In verband met de kosten-batenverhouding van de verschillende onderdelen van de actie, 
dient met name te worden gewezen op de volgende punten: 
- in de programma's voor Europese samenwerking bij de opleiding van taaileraren 
(PES), ondersteund uit hoofde van punt 2, onder a), van de actie komen nagenoeg 
alle doeltalen van Lingua aan bod. De tot dusver in het kader van Socrates 
ondersteunde projecten worden gekenmerkt door een steeds grotere verscheidenheid 
van onderwerpen en doelsectoren. Steeds meer aandacht gaat uit naar de uit het 
oogpunt van vernieuwing zo belangrijke gebieden, zoals het vreemde­
talenonderwijs op jonge leeftijd, het gebruik van multimedia en andere nieuwe 
technologieën en de rol van het open en afstandsonderwijs bij de opleiding van 
taaileraren. Zoals reeds bij eerdere evaluaties is aangetoond, hebben de PES een 
aanzienlijke invloed op de kwaliteit van de opleiding van taaileraren, en niet alleen 
bij de deelnemende instellingen. Bij de lopende activiteiten van die instellingen 
vormen de ontwikkelde modules, lesmiddelen en curricula een belangrijke 
& 
stimulans voor vernieuwing, die niet alleen bijdraagt tot de verbetering van de 
talenkennis van de leraren en opleiders en van hun zelfvertrouwen in het gebruik 
deze talen, maar ook tot de verruiming van hun begrip van de culturele omgeving 
van het taalgebied en tot de aanscherping van hun technische en methodologische 
vaardigheden. De in het kader van het programma tot stand gebrachte netwerken 
van onderwijsinstellingen zijn een belangrijke bron van verspreiding die in de 
toekomst op systematische wijze benut kan worden; 
de beurzen voor taaileraren om voortgezette-opleidingscursussen in een andere 
Lid-Staat te volgen (punt 2, onder b), van de actie) hebben in het kader van het 
Socrates-programma een veel ruimer toepassingsgebied gekregen, aangezien de 
maatregel is uitgebreid tot vakleraren die in een vreemde taal moeten doceren. De in 
het kader van deze maatregel verleende steun heeft een veelzijdige werking: de 
maatregel bevordert de transnationale mobiliteit van taaileraren, verbetert de 
kwaliteit van het talenonderwijs, versterkt de culturele en Europese dimensie in de 
klas, versterkt de algemene beroepsmotivatie onder leraren en schept een grotere 
reserve van personen die eventueel kunnen meewerken aan andere vormen van 
samenwerking in het kader van Comenius. Het gaat dus om een maatregel met 
beperkte eenmalige kosten die tal van resultaten biedt en waarvan de 
doeltreffendheid alleen nog maar zal toenemen door nauwere banden tussen 
bovengenoemde PES; 
de eerste fase van het proefproject voor assistentschappen uit hoofde van punt 2, 
onder c) van de actie heeft verscheidene elementen aan het licht gebracht die 
rechtstreeks van invloed zijn op de kosten-batenverhouding van de maatregel: de 
maatregel is een uiterst belangrijk instrument voor de verspreiding van het concept 
en de verruiming van het kwalitatieve aanbod van assistentschappen in 
talenonderwijs in Europa. De assistentschappen van Lingua hebben vernieuwende 
kenmerken aangezien de aandacht wordt geconcentreerd op toekomstige taaileraren 
en de nadruk leggen op de onderwijsmethoden en niet alleen op de verbetering van 
de taalkundige vaardigheden; bovendien wordt voorrang verleend aan de minst 
verbreide talen in de Europese Unie. De actie draagt bij tot de verbetering van de 
kwaliteit en de verscheidenheid van het talenonderwijs, met name door de 
perfectionering van de kennis van toekomstige taaileraren van de taal die zij gaan 
onderwijzen en de bijbehorende cultuur. Ook wordt leraren de mogelijkheid 
geboden een nieuwe taal machtig te worden en wordt de verscheidenheid van de in 
Europa op school onderwezen talen verruimd. Tenslotte worden ook meer 
leerlingen - en zelfs leraren en ouders - aangemoedigd een nieuwe Europese taal te 
leren. Hierbij zij verder vermeld dat voor aanvang van deze actie slechts 3 van de 
deelnemende landen beschikten over een assistentschappenregeling van betekenis 
waarbij ook aandacht werd besteed aan de minst verbreide talen; 
de uit hoofde van punt 2, onder d), van Lingua ondersteunde projecten voor 
samenwerking in verband met de ontwikkeling van middelen voor het onderwijs en 
de verwerving van talen (curricula, materiaal, evaluatie- en 
beoordelingsinstrumenten enz.) is een belangrijke stimulans voor innovatie 
gebleken, met name op het gebied van de productie van didactisch materiaal. De in 
dit kader ontworpen producten houden met name verband met het gebruik van 
tl 
informatietechnologieën en telematica, vooral CD-ROMs en Internet, als 
hulpmiddelen voor taalonderwijs en -verwerving; de culturele dimensie van het 
talenonderwijs; het vreemde-talenonderwijs op jonge leeftijd; de beoordeling van de 
taalkundige vaardigheden en het ontwerp van hulpmiddelen die op het gebied van 
onderwijs benadeelde jongeren een betere kans geven om deel te nemen aan en te 
profiteren van mobiliteit; 
de gezamenlijke onderwijsprojecten (GOP) uit hoofde van punt 2, onder e) van de 
actie leveren een daadwerkelijke bijdrage aan de motivering en aan de talenkennis 
van jongeren, in het bijzonder de jongeren die over het algemeen niet in de 
gelegenheid zijn cen vreemde taal te leren: ongeveer 56% van de deelnemers volgt 
technisch of beroepsonderwijs. Geleidelijk wordt ook duidelijk dat de minst 
verbreide talen voorrang krijgen. De projecten bestrijken een grote verscheidenheid 
van onderwerpen en ieder project heeft geleid tot praktische, concrete producten 
zoals tentoonstellingen, tijdschriften, technische woordenlijsten, tweetalige 
multimediaprogramma's enz. 
Doelgroep 
De doelgroep omvat vier categorieën: 
- personen van alle leeftijden die een of meer talen willen leren en/of hun 
taalvaardigheid willen evalueren; 
leraren en toekomstige leraren in het onderwijs van de talen van de Europese 
Gemeenschap; hun aantal kan op zo'n 300.000 worden geraamd; 
instellingen voor de initiële opleiding of de bij- en nascholing van leraren en 
instanties die zijn betrokken bij de ontwikkeling van didactisch materiaal; 
- jongeren in het schoolonderwijs, met name in het technisch en beroepsonderwijs. 
Budget 
Het voor de tenuitvoerlegging van deze acties noodzakelijk geachte budget is vastgesteld in 
het licht van de volgende overwegingen: 
de uitbreiding van de actie tot de sector van de initiële opleiding, naast de bij- en 
nascholing, van taaileraren als doelgroep die uit hoofde van actie 1, punt 2, onder a), 
voor steun in aanmerking komt, vergt een aanzienlijke uitbreiding van de financiële 
middelen; 
op grond van de opgedane ervaringen lijkt het noodzakelijk meer taaileraren steun 
te verlenen voor een intensieve taaistage uit hoofde van actie 1, punt 2, onder b), 
dan in 1997. Het effect van dergelijke stages, zowel op de beroepsuitoefening van 
lp 
de betrokken leraren als op de instellingen waar zij lesgeven, maakt een versterking 
van deze maatregel wenselijk; 
gezien de gunstige evaluatie van het proefproject "Lingua-assistentschappen", moet 
de financiering van een bepaald minimumaantal beurzen uit hoofde van actie 1, 
punt 2, onder c), gewaarborgd kunnen worden; 
de toegenomen vraag als gevolg van de toetreding van nieuwe Lid-Staten wordt 
steeds duidelijker merkbaar, met name door het feit dat voorrang wordt verleend 
aan de minst verbreide talen; 
- met het oog op de waarborging van de gelijke kansen voor benadeelde doelgroepen 
op het gebied van het talenonderwijs, met name in het technische en 
beroepsonderwijs, moet ervoor worden gezorgd dat de uit hoofde van actie 1, punt 
2, onder e), aan gezamenlijke projecten toegekende steun niet wordt verminderd. 
Rekening houdend met deze aspecten en met de ervaringen die zijn opgedaan in de eerste 
twee jaren van het programma, zullen de beschikbare middelen bij benadering in een 
verhouding van respectievelijk 11%, 27%, 10%, 12% en 40% over de vijf onderdelen van 
de actie worden verdeeld. 
Actie 2: Bevordering van het open en afstandsonderwijs 
Specifieke doelstellingen 
Het open en afstandsonderwijs is het middel bij uitstek voor het diversifiëren van het 
onderwijsaanbod voor iedereen en met name voor degenen die geen gebruik kunnen maken 
van het reguliere contactonderwijs. Bovendien kan aan het onderwijs een Europese 
dimensie worden gegeven. 
Het open en afstandsonderwijs is een belangrijk element dat de burgers van de Unie de 
mogelijkheid biedt de over de hele Gemeenschap verspreide onderwijsmogelijkheden ten 
volle te benutten en deze vorm van onderwijs dient dan ook een belangrijke rol te spelen in 
de strategie ter verbetering van het niveau en de toegankelijkheid van het onderwijs op alle 
niveaus en voor alle leeftijden. 
Naast het gebruik van het open en afstandsonderwijs als hulpmiddel ter ondersteuning en 
verspreiding van de Erasmus-, Comenius- en Lingua-acties, beoogt deze actie de 
bevordering en ontwikkeling van het open en afstandsonderwijs als zodanig door de 
totstandbrenging van transnationale partnerships van organisaties die zijn betrokken bij 
open en afstandsonderwijs of bij het gebruik van nieuwe informatie- en 
communicatietechnologieën. 
Zoals in het verslag van de Task Force "Educatieve software en multimedia" is bevestigd, 
vergemakkelijkt de communautaire actie de ontwikkeling van persoonlijke netwerken op 
dit terrein hetgeen leidt tot een betere uitwisseling van informatie en ervaringen tussen 
gebruikers, producenten en dienstverleners van open en afstandsonderwijs. Deze actie 
•PI 
stimuleert de uitwisseling inzake gebruikte methodes en de ontwikkeling van kwalitatief 
goed gemeenschappelijk materiaal op Europees niveau. Op langere termijn zal dit grote 
schaalvoordelen opleveren voor de productie van didactisch materiaal. 
Uit de ervaringen tijdens de twee eerste jaren is duidelijk gebleken dat de actie een steeds 
grotere Europese samenwerking op gang weet te brengen op het gebied van het open en 
afstandsonderwijs. De actie heeft met name de samenwerking vergemakkelijkt tussen een 
grotere verscheidenheid van "actoren" die tot dusverre weinig ervaring hadden met 
partnerschappen op dit gebied: gebruikers, leveranciers, ontwikkelaars en verspreiders van 
software, onderwijssysteembeheerders enz. Bij de tot dusverre ondersteunde netwerken zijn 
zeer uiteenlopende organisaties betrokken: verenigingen en andere niet-gouvernementele 
organisaties, instellingen voor open en afstandsonderwijs en klassieke universiteiten (en in 
zekere mate scholen en organisaties voor volwassenenonderwijs) die belangstelling hebben 
voor het gebruik van nieuwe technologieën in het onderwijs en de invoering van systemen 
voor afstandsonderwijs alsmede uitgevers van pedagogisch materiaal, in het bijzonder op 
het gebied van de multimedia. Op deze wijze draagt de actie ook bij tot een grotere 
algemene bekendheid van het open en afstandsonderwijs in de deelnemende landen. 
Bovendien vestigt de actie de aandacht op de noodzaak om te onderzoeken welke gevolgen 
de invoering van vernieuwende onderwijsmethoden op basis van het afstandsonderwijs met 
zich brengt - zowel voor de onderwijzer/opleider als voor de beleidsmakers. Ook al zijn de 
rol en de bijdrage van de informatica en de communicatie in dit proces van het grootste 
belang, toch komt steeds meer nadruk te liggen op de pedagogische aspecten zoals het 
ontwerp van cursussen en de rol van onderwijsgevenden. De organisatorische vragen in 
verband met de gezamenlijke ontwikkeling/aanpassing van lesprogramma's en 
onderwijsmateriaal, de invoering van informatie- en communicatietechnologieën in de 
verschillende onderwijscontexten en de ontwikkeling van specifieke hulpdiensten of 
-programma's voor de studerenden behoren eveneens tot de belangrijkste doelstellingen. De 
actie draagt daarmee bij tot de verbetering van de kwaliteit van dit type onderwijs door de 
bundeling van de middelen en expertise uit alle Lid-Staten. 
Uit de ervaringen in 1995 en 1996 is gebleken dat de actie beantwoordt aan behoeften 
waarmee bij andere communautaire initiatieven nog geen rekening is gehouden. Toch zal 
de tenuitvoerlegging van de actie steeds in nauw overleg met andere initiatieven op dit 
gebied blijven plaatsvinden - de meest concrete uiting van dit overleg is wel de in 
december 1996 gepubliceerde oproep tot het indienen van gezamenlijke voorstellen voor 
verschillende communautaire initiatieven geweest. 
Doelgroep 
De actie is vooral gericht op alle personen die hun opleidingsniveau willen verbeteren en in 
het bijzonder degenen die geen gebruik kunnen maken van het contactonderwijs. Dit is een 
belangrijke bijdrage aan de tenuitvoerlegging van een strategie voor het levenslang leren, 
wat door alle Lid-Staten als gemeenschappelijke prioriteit is aangemerkt. 
«U 
Budget 
Het betreft een nieuwe actie in het kader van de communautaire steunverlening op 
onderwijsgebied en wel een actie die in volle groei is. Het is dan ook van belang dat voor 
de actie een zeker minimumbedrag wordt vrijgemaakt om een voor de doeltreffendheid van 
de communautaire actie noodzakelijke omvang aan de actie te kunnen geven. De vraag zal 
blijven toenemen, met name door de grotere bekendheid die de communautaire steun heeft 
gekregen met de hierboven genoemde publicatie van een oproep tot het indienen van 
gezamenlijke voorstellen voor verschillende programma's op het gebied van de multimedia 
(Socrates, Leonardo da Vinci, Telematica, Esprit enz.). 
Het is duidelijk dat de verdere ontwikkeling van deze actie vanaf 1997 grote hinder zal 
ondervinden van de budgettaire beperkingen, enerzijds vanwege de noodzakelijke 
verlenging van de financiering van meerjarenprojecten waaraan in 1995 steun is toegekend 
en die in 1996 zijn voortgezet, en anderzijds vanwege de naar verwachting voortdurende 
toename van het aantal aanvragen om steun voor nieuwe projecten. Het beoogde budget 
maakt het mogelijk de gemiddelde subsidie, die in 1997 aanzienlijk lager is, enigszins te 
versterken, zonder het aantal projecten te hoeven verminderen. 
Actie 3 : Bevordering van uitwisseling van informatie en ervaring 
Actie 3 heeft betrekking op de bevordering van de uitwisseling van informatie en ervaring 
rond onderwerpen van gemeenschappelijk belang in verband met het onderwijsbeleid, het 
Eurydice-netwerk voor informatie op onderwijsgebied, het Arion-programma betreffende 
studiebezoeken voor beleidsmakers op onderwijsgebied, het Naric-netwerk van nationale 
informatiecentra voor academische erkenning, en tal van andere maatregelen zoals het 
volwassenenonderwijs en aanvullende maatregelen. 
Het betreft specifieke activiteiten, zowel wat de rol in de voorlichtingsketen, als wat de 
doelgroepen betreft. 
- De uitwisseling en opstelling van informatie door middel van onderzoek door en 
uitwisselingen van deskundigen, en in de vorm van proefprojecten ter waarborging 
van de kwaliteit in de onderwijssector, zijn in de eerste plaats bedoeld voor de 
beleidsmakers op onderwijsgebied. De acties zijn bedoeld om meer bekendheid te 
geven aan nieuwe tendensen en vraagstukken in het onderwijs binnen de 
Gemeenschap. Ook wordt beoogd de beleidsmakers betrouwbare en nauwkeurige 
referenties te geven. 
- De studiebezoeken zijn zowel een voorlichtings- als bewustmakingsactie rond 
bepaalde thema's van gemeenschappelijk belang voor de Lid-Staten, en 
vergemakkelijken de samenwerking op onderwijsgebied. De actie is gericht op de 
deskundigen op de doelgebieden die in hun eigen Lid-Staat een zeker multiplicator-
effect kunnen bewerkstelligen. 
- De acties voor het volwassenenonderwijs zijn bedoeld voor de bewustmaking 
omtrent andere Lid-Staten en de Europese Gemeenschap en ter verbetering van de 
«B 
kwaliteit van het volwassenenonderwijs door het tot stand brengen van 
samenwerkingsnetwerken. 
De aanvullende maatregelen beogen de bewustmaking en voorlichting van een 
groot publiek, dat wil zeggen alle actoren op onderwijsgebied, met name door 
informatieactiviteiten van de nationale instanties van het programma; ook de 
evaluatie van het programma valt hieronder. 
Deze activiteiten vertonen alle een gunstige kosten-batenverhouding. Door de maatregelen 
krijgen de beleidsmakers de beschikking over de nodige middelen om de ervaringen van 
alle andere Lid-Staten te integreren in hun eigen onderwijs, hetgeen hen ook in staat stelt 
om -met gebruikmaking van slechts een klein gedeelte van de Socrates-begroting-
passende maatregelen te treffen waarvan de kans van slagen en kosten-batenverhouding 
reeds eerder zeer gunstig gebleken zijn: 
- de analyses, uitwisselingen van deskundigen, proefprojecten inzake de 
"onderwijskwaliteit" en verspreidingsacties uit hoofde van actie 3.1, hebben 
betrekking op de belangrijkste beleidsaspecten zoals die zijn vastgesteld in nauwe 
samenwerking met het Onderwijscomité van de Raad. De voorstellen worden 
geëvalueerd aan de hand van het volgende drieledige criterium: politieke relevantie, 
wetenschappelijke kwaliteit en aantoonbaarheid van een duidelijke Europese 
dimensie, in dit geval gedefinieerd als de toegevoegde waarde van de internationaal 
vergelijkende en/of Europese benadering van een vraagstuk ten opzichte van een 
louter nationale, regionale of plaatselijke benadering. Bij voorkeur gaat de steun 
naar een beperkt aantal min of meer afgeronde onderzoeken in plaats van naar een 
groter aantal studies die grootschaliger en/of oppervlakkiger zijn. Al snel wordt 
duidelijk dat door deze actie de bekwaamheden van organisaties die zich inzetten 
voor analyses en planning op onderwijsgebied kunnen worden gebundeld, en dat er 
een gestructureerde dialoog tussen onderzoek en besluitvorming ontstaat. 
Bijzondere aandacht gaat uit naar de follow-up van projecten en de verwerking van 
de resultaten ervan om deze bruikbaar te maken voor beleidsmakers; 
- het Eurydice-netwerk (actie 3.2) bestaat uit nationale eenheden die worden 
gecoördineerd door de Europese Gemeenschap en speelt een primordiale rol 
doordat het de autoriteiten in de deelnemende landen en op Europees niveau, 
betrouwbare, vergelijkbare gegevens verschaft over de ontwikkeling van de stelsels 
en beleidslijnen op onderwijsgebied. De productiviteit van het netwerk in 
verhouding tot de kosten is zeer groot, zoals blijkt uit de resultaten van de eerste 
twee jaren steunverlening uit hoofde van Socrates. De financiering biedt met name 
de middelen voor de productie van vergelijkende overzichten over specifieke 
vraagstukken, compendia over bepaalde aspecten van de onderwijsstelsels en een 
grote publicatie over de Kerncijfers over het onderwijs in de Europese Unie, en 
voor de voortdurende uitbreiding en bijwerking van de gegevensbank EURYBASE. 
Bijzondere aandacht gaat uit naar de verspreiding van publicaties en andere 
producten van het netwerk in alle talen van de Gemeenschap; deze zullen ook op 
elektronische wijze aan een enorm ruim publiek beschikbaar worden gesteld, 
namelijk via Internet. Door deze maatregelen wordt de kosten-batenverhouding van 
de actie nog groter; 
n 
de kwalitatieve resultaten van de studiebezoeken uit hoofde van Arion (actie 3.3) 
zijn al uitvoerig beschreven. De feedback in de vorm van duizenden verslagen en de 
talrijke contactvergaderingen met de plaatselijke organisatoren, de nationale 
instanties en de deelnemers hebben aangetoond dat de bezoeken voor de 
deskundigen en beleidsmakers op onderwijsgebied een unieke gelegenheid zijn om 
hun problemen op multilaterale basis met collega's te bespreken en om hun 
werkzaamheden in een Europees verband te heroverwegen en eventueel aan te 
passen. Er worden contacten en duurzame netwerken tot stand gebracht tussen de op 
onderwijsgebied in de deelnemende landen belangrijkste personen. In veel gevallen 
leidt de deelname aan Arion tot nieuwe vormen van samenwerking en nieuwe 
projecten in het kader van andere Socrates-acties en andere programma's van de 
Europese Gemeenschap. Steeds meer zorg wordt besteed aan de verspreiding van de 
resultaten van de bezoeken. De verslagen van de studiebezoeken worden op steeds 
grotere schaal verspreid en er worden thematische seminars georganiseerd voor het 
bijwerken van de vergelijkende overzichten en voor het bestendigen van de 
netwerken van betrokkenen; 
het nut van het Netwerk van nationale informatiecentra inzake academische 
erkenning (Narie), oftewel actie 3.4, is overduidelijk: iedere Lid-Staat heeft een 
nationaal centrum aangewezen dat moet bijdragen tot de mobiliteit van studenten, 
onderwijzend personeel en onderzoekers door hun informatie en advies te geven 
over de problemen in verband met de erkenning van diploma's. De bijdrage van 
Socrates helpt bij de instandhouding van het netwerk van centra hetgeen op 
Europees niveau aanzienlijke voordelen biedt bij uiterst geringe financiële 
inspanningen. Het merendeel van de Naric-centra fungeert ook als informatiepunt in 
het kader van de tenuitvoerlegging van de "Algemene richtlijn" voor de 
beroepsmatige erkenning van kwalificaties in het hoger onderwijs. De Commissie 
wenst het netwerk te blijven steunen ter waarborging van een nauwe samenwerking 
en een optimale informatie-uitwisseling. Twee maal per jaar zullen vergaderingen 
worden gehouden waarvan een in samenwerking met het ENIC-netwerk van de 
Raad van Europa en met het CEPES-centrum van de UNESCO voor het hoger 
onderwijs. Ook zal steun worden verleend aan studiebezoeken tussen de Naric-
centra en de uitvoering van gezamenlijke projecten, in het bijzonder de opstelling 
van samenvattende verslagen. Door de leden van het netwerk ontwikkelde 
opleidingsmodules over de beoordeling van in het buitenland afgegeven diploma's 
en getuigschriften, vergemakkelijken de verspreiding van de bestaande kennis en 
bekwaamheden. Ook de openstelling van gegevensbanken langs elektronische weg 
zal worden voortgezet. Al deze maatregelen zijn ontworpen met het doel zoveel 
mogelijk resultaat te behalen met de toegekende steun; 
actie 3.5.A betreffende het Volwassenenonderwijs is een terrein van aanzienlijke 
vernieuwing binnen het Socrates-programma. Doel van de actie is de versterking 
van de Europese dimensie in alle sectoren van het volwassenenonderwijs-
algemeen, cultureel en sociaal. Het volwassenenonderwijs is een essentieel element 
in het licht van de steeds duidelijker noodzaak van een beleid dat is gericht op 
levenslang leren. Hiertoe wordt uit hoofde van deze actie steun verleend aan een 
grootschalige uitwisseling van ervaringen en informatie op Europees niveau, vooral 
15 
door middel van projecten voor de ontwikkeling van opleidingscursussen voor 
volwassenen of de productie van lesmateriaal dat een beter inzicht verschaft in de 
politieke, economische, sociale, culturele en historische aspecten van de Lid-Staten 
en de Europese Gemeenschap als geheel. In dit verband wordt ook steun verleend 
aan projecten rond het thema van de Europese maatschappijleer of meer in het 
algemeen rond het actieve burgerschap. Voorts beoogt de actie een stimulans te 
geven aan de ontwikkeling van transnationale samenwerking, de totstandbrenging 
van netwerken en de uitwisseling van ervaringen en informatie tussen organisaties 
voor volwassenenonderwijs om daarmee bij te dragen tot een verbetering van de 
kwaliteit van dit volwassenenonderwijs in Europa. De aard en de omvang van het 
aanbod aan volwassenenonderwijs varieert aanzienlijk per Lid-Staat en het belang 
en het potentieel van de actie "Volwassenenonderwijs" van Socrates als instrument 
voor het productieve delen van de uitwisselingen van ervaringen en expertise 
behoeven dan ook geen nadere toelichting. 
De ondersteunde projecten omvatten een grote verscheidenheid van doelstellingen 
en activiteiten. Degenen die zich richten op de bevordering van de bewustmaking 
van en de kennis omtrent Europa en het actieve burgerschap worden over het 
algemeen betrokken bij de ontwikkeling van materiaal en/of modules die te zijner 
tijd op papier of in elektronische vorm beschikbaar gesteld zullen worden. Tot de 
onderwerpen behoren de kunst, de media, het gezondheidsonderwijs en de 
bestrijding van racisme, vreemdelingenhaat en sociale uitsluiting. De projecten die 
zijn gericht op de verbetering van het volwassenenonderwijs door Europese 
samenwerking zijn vooral gericht op de ontwikkeling van nieuwe 
onderwijsmethoden, -structuren of -programma's voor volwassenen, de 
totstandbrenging van informatienetwerken en gegevensbanken en de productie en 
verspreiding van publicaties (gidsen, handleidingen, tijdschriften). Tal van projecten 
besteden aandacht aan de verbetering van de onderwijsmogelijkheden voor ouderen, 
met sociale uitsluiting bedreigde of gemarginaliseerde groepen, gehandicapten, 
analfabeten en werklozen. Voor sommige projecten word samengewerkt met 
vakbondsorganisaties. 
In de ondersteunde projecten komen enkele van de grootste vraagstukken op het 
gebied van het volwassenenonderwijs in Europa aan bod. Het gaat met name om 
methodologische vraagstukken, strategieën voor zelfstandig leren, de evaluatie van 
eerdere ervaringen, het kwaliteitsbeheer in het volwassenenonderwijs, 
toegankelijkheid en motivatie, de essentiële vaardigheden voor kansarme groepen, 
de opleiding van onderwijzers en opleiders in het volwassenenonderwijs, de 
geschikte systemen voor de erkenning van het officiële en inofficiële 
volwassenenonderwijs en middelen voor de onderlinge afstemming van deze 
systemen. 
Een grote verscheidenheid van verstrekkers van volwassenenonderwijs is actief bij 
de projecten betrokken, alsmede allerlei actoren uit alle takken van het "stelsel" van 
volwassenenonderwijs: officieel en inofficieel, particulier en openbaar, 
professioneel en vrijwillig op nationaal, regionaal en plaatselijk niveau. Het feit dat 
de meeste belangstelling komt van nationale en plaatselijke organisaties voor 
volwassenenonderwijs en niet-gouvemementele organisaties is buitengewoon 
bemoedigend aangezien dit doet vermoeden dat de effecten van deze actie nu ook 
aan de basis merkbaar worden. 
Gelet op de omvang van dit gebied en de aanzienlijke resultaten die met 
communautaire steun zijn behaald, mag de kosten-batenverhouding van deze 
maatregelen, waarvoor slechts 3% van het totale Socrates-budget wordt aangewend, 
uiterst gunstig worden genoemd. 
- uit hoofde van de aanvullende maatregelen (actie 3.5.B van Socrates) is vooral 
steun beschikbaar voor acties door organisaties die werkzaam zijn op het terrein van 
het onderwijs, informatieactiviteiten door de nationale instanties, de follow-up en 
evaluatie van het programma en bewustmakingsactiviteiten van allerlei aard, met 
inbegrip van de in samenwerking met de Raad van Europa georganiseerde wedstrijd 
"Europa op school". In deze context neemt met name de steun aan de activiteiten 
van de Europese verenigingen, waarvan vele een pioniersrol hebben vervuld voor 
de samenwerking op Europees niveau in het onderwijs, een belangrijke plaats in. De 
Europese verenigingen zijn onmisbare partners voor het welslagen van Socrates. Zij 
vormen een belangrijk kanaal voor de verspreiding van informatie, de onderlinge 
uitwisseling van ervaringen en expertise, de verspreiding van informatie ten 
behoeve van de ontwikkeling en voorbereiding van projecten en de organisatie van 
opleidingen voor onderwijzend personeel en hoofden van onderwijsinstellingen in 
een daadwerkelijk Europese context. De gerealiseerde voordelen blijken uiterst 
groot terwijl de toegekende steun bescheiden is. Dit geldt eveneens voor de 
informatieactiviteiten van de nationale instanties - aangezien deze activiteiten van 
cruciaal belang zijn om ervoor te zorgen dat het onderwijs in de Unie volledig is 
geïnformeerd over de mogelijkheden die Socrates biedt- en de overige 
bewustmakingsactiviteiten. De kosten van de follow-up en evaluatie van het 
programma vallen volledig binnen de orde van grootte die de Commissie in het 
kader van de doeltreffende aanpak van het beheer, SEM 2000, had geraamd. 
Doelgroep 
Dit gedeelte van het programma is met name gericht op het onderwijzend personeel en in 
het bijzonder op de beleidsmakers en deskundigen op onderwijsgebied, alle 
onderwijsinstellingen, nationale instanties en verenigingen die op dit terrein werkzaam zijn. 
Het betreft onderdelen, die zeer uiteenlopende functies vervullen maar alle van groot belang 
zijn voor de kwaliteit van het onderwijs in de Lid-Staten, voor de verspreiding van 
informatie enz., aangezien alle een multiplicatoreffect bewerkstelligen op nationaal of 
plaatselijk niveau. Ook de deelnemers aan het volwassenenonderwijs behoren tot de 
doelgroep. 
Budget 
Het aandeel van deze maatregelen in de totale begroting van het programma zal in 1998 9% 
bedragen. Daarvan gaat het grootste gedeelte naar het volwassenenonderwijs (33% van het 
totale budget voor deze actie) en dit aandeel neemt nog toe onder invloed van het 
Tr 
toenemende belang van deze sector voor de Lid-Staten in de huidige sociaal-economische 
context. 
9.2 Rechtvaardiging van de actie 
De functie van de communautaire actie op het gebied van het onderwijs is het bevorderen 
van de kwaliteit van het onderwijs door de samenwerking concreet gestalte te geven. De 
samenleving eist van de burgers steeds meer kennis, vaardigheden en 
aanpassingsvermogen, en de ontwikkeling van de samenleving zelf is sterk afhankelijk van 
de beschikbaarheid van menselijke hulpbronnen die breed inzetbaar zijn, met name op 
Europese schaal. De communautaire actie dient dus gericht te zijn op het leveren van een 
bijdrage aan de reactie van de onderwijsstelsels van de Lid-Staten op deze uitdaging. 
Het was overigens de bedoeling van de Gemeenschap een nieuw elan te geven aan haar 
actie op onderwijsgebied door in het Verdrag betreffende de Europese Unie een specifiek 
artikel over dat thema op te nemen. De Commissie heeft in november 1995 een Witboek 
over onderwijs en opleiding goedgekeurd, waarin de Gemeenschap een grotere rol op dat 
terrein wordt toebedeeld en waarin wordt aangegeven dat bepaalde acties noodzakelijk zijn 
om het hoofd te kunnen bieden aan de uitdaging van de cognitieve samenleving. 
Sinds meer dan tien jaar hebben de Lid-Staten, de Raad en het Parlement consequent 
belangstelling getoond voor en steun verleend aan de ontwikkeling van de communautaire 
actie, door te besluiten tot actieprogramma's op dit terrein en door actief deel te nemen aan 
de uitvoering daarvan. De belangstelling van potentiële begunstigden voor deze 
programma's groeit nog steeds. 
De activiteiten in het kader van het Socrates-programma vormen een ondersteuning van en 
een aanvulling op de acties van de Lid-Staten, en stellen deze in staat gebruik te maken van 
de inbreng op communautair niveau en van de resultaten van de samenwerking op 
onderwijsgebied om de kwaliteit en de doelmatigheid van hun eigen stelsels en 
voorzieningen te verbeteren. 
De acties zijn opgebouwd rondom samenwerkingsprogramma's tussen instellingen, 
partnerschappen en netwerken die getoond hebben in staat te zijn een Europese dimensie 
aan het onderwijs toe te voegen. Hun doelstellingen liggen op terreinen waar het 
communautaire niveau - met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel - een nuttige 
bijdrage kan leveren en de doelmatigheid kan bevorderen: kennis van de talen van de Unie, 
transnationale mobiliteit, bevordering van de uitwisseling van informatie en ervaringen, 
ontwikkeling van vernieuwende methoden en vernieuwend lesmateriaal, enz. 
De complementariteit van de communautaire actie en die van de Lid-Staten is met name 
doelmatig doordat het in vergelijking met dat van de Lid-Staten minieme communautaire 
budget gebruikt wordt om ontwikkelingen te stimuleren op juist die terreinen waar de 
budgettaire beperkingen in tijden van bezuinigingen het pijnlijkst worden gevoeld. Het gaat 
hierbij met name om transnationale activiteiten en pedagogische vernieuwing. 
In bepaalde sectoren - bijvoorbeeld open en afstandsonderwijs - zal de mogelijkheid om 
met communautaire steun ontwikkeld didactisch materiaal te verspreiden zonder twijfel 
•ft 
helpen om de beperkende factoren die de ontwikkeling van hoogwaardige en aan specifieke 
doelgroepen aangepaste producten belemmeren, te overwinnen. 
Socrates levert met zijn verschillende acties een specifieke bijdrage aan de kwaliteit van het 
onderwijs, overeenkomstig het in artikel 126 van het Verdrag gegeven mandaat. De 
ondersteunde activiteiten zijn gericht op het bevorderen van een voor alle burgers 
toegankelijke open Europese ruimte voor samenwerking op onderwijsgebied, waar de 
confrontatie van uiteenlopende methoden en referentiekaders zal leiden tot grotere 
verscheidenheid, waardoor meer mensen met een redelijke kans op succes passend 
onderwijs zullen kunnen volgen. Door zoveel mogelijk bekendheid te geven aan de 
successen en verworvenheden van de verschillende onderwijsstelsels bevordert het 
programma de ontwikkeling van die stelsels en maakt het, door de overdracht van 
succesvolle benaderingen en andere resultaten, mogelijk om bij de tenuitvoerlegging op 
nationaal niveau besparingen te realiseren. 
Op het gebied van het hoger onderwijs wordt de communautaire actie voortgezet in het 
kader van de institutionele overeenkomsten, waarbij met name de mobiliteit van studenten 
wordt aangemoedigd; het effect daarvan op de universiteiten en de groeiende belangstelling 
van nationale en plaatselijke overheden - die zich met name uit in een niet onaanzienlijke 
medefinanciering - geven aan dat deze overeenkomsten een stimulerende werking hebben 
op de ontwikkeling van het hoger onderwijs, en daarnaast ook dat de Lid-Staten zich ervan 
bewust zijn dat er behoefte bestaat aan jonge academici die andere Lid-Staten uit eigen 
ervaring kennen. De op het terrein van het hoger onderwijs voorgestelde acties omvatten 
overigens ook een meer geïntegreerde aanpak, met het doel alle academische autoriteiten bij 
de transnationale samenwerking te betrekken. Deze benadering zal schaalvoordelen met 
zich brengen, alle studenten de mogelijkheid bieden hun studie een Europese dimensie te 
geven, en de vergelijkbaarheid en erkenning van diploma's - een essentiële voorwaarde 
voor werkelijk vrij verkeer van personen - bevorderen. 
Op het terrein van het schoolonderwijs dient beantwoord te worden aan de behoeften inzake 
transnationale samenwerking. Gezien de omvang van de benodigde investeringen is het te 
verwachten dat de communautaire actie, die ruime mogelijkheden tot verspreiding biedt en 
vernieuwing stimuleert door een effectiever gebruik van de beschikbare middelen - met 
name wat lesmateriaal en onderwijsmethoden betreft - een wezenlijke bijdrage zal kunnen 
leveren aan de ontwikkeling van de verschillende stelsels. 
De lopende activiteiten betreffen concrete acties die goed aansluiten op de werkelijke 
behoeften van de scholen en die tot algemeen bruikbare resultaten zullen leiden; ondanks de 
beperkte beschikbare middelen is het te verwachten dat deze acties een belangrijke bijdrage 
zullen kunnen leveren. 
Tenslotte dient te worden benadrukt dat de communautaire actie op onderwijsgebied in 
belangrijke mate bijdraagt tot de zichtbaarheid van de communautaire actie en de Europese 
burger een concreet voorbeeld geeft van de inspanningen ter bevordering van de Europese 
eenwording. Onderwijs is een onderwerp dat iedereen aangaat en direct verband houdt met 
de toekomst van individuele burgers, gezinnen en naties; de maatschappelijke discussies 
over dit thema vinden dan ook veel weerklank. De communautaire acties op dit terrein, die 
zowel op scholieren als op studenten, op volwassenen die een opleiding volgen en op 
•n 
onderwijsgevenden gericht zijn, leveren een belangrijke bijdrage aan de bewustwording van 
Europa als realiteit, aan de attitudevorming ten aanzien daarvan, en aan het ontstaan van 
een gevoel van saamhorigheid als Europeanen en van algemene instemming met de 
fundamentele waarden waarop de oprichting van de Europese Gemeenschap gebaseerd is. 
9.3 Controle en evaluatie van de actie 
Onder verantwoordelijkheid van een nieuwe eenheid, die belast is met de samenwerking op 
onderwijsgebied en de permanente evaluatie van het Socrates-programma, is begin 1996 
een interne werkgroep opgericht voor de controle en evaluatie van het programma. Deze 
groep heeft een eerste rapport opgesteld over het functioneren van het programma in de 
eerste twee jaar, alsmede enkele methodologische documenten betreffende de meer 
diepgaande evaluatie. 
9.3.1. Controle 
Vanaf het begin in 1995 is het programma aan een permanente controle onderworpen. Deze 
controle is gebaseerd op de informatie waarover de Commissie rechtstreeks kan beschikken 
(gegevens afkomstig van de in het kader van de gecentraliseerde onderdelen ondersteunde 
projecten) en op de informatie die zij ontvangt van de Nationale Instanties, in het kader van 
het gedecentraliseerde beheer van bepaalde onderdelen. Op basis van deze "feedback" is 
een eerste controlerapport over de tenuitvoerlegging van het programma opgesteld, waarin 
de balans van twee jaar Socrates wordt opgemaakt; dit rapport vormt de basis van het 
voorstel tot wijziging van het Socrates-besluit. 
9.3.2 Prestatie-indicatoren 
Ter illustratie volgen hier enkele van de prestatie-indicatoren die bij de controle van het 
programma gebruikt kunnen worden: 
9.3.2.1 Output-indicatoren 
Kwantitatieve 
Hoofdstuk I - Hoger onderwijs 
Actie 1 : Europese dimensie van de universiteiten 
- aantallen bij het programma betrokken faculteiten, studenten en docenten; 
- studenten- en docentenstromen van en naar de verschillende Lid-Staten en 
in de verschillende studierichtingen; 
- aantal studieprogramma's en de geografische spreiding en verdeling over de 
studierichtingen daarvan, met name wat actuele thema's betreft; 
- aantal in samenwerking met andere instellingen georganiseerde intensieve 
programma's, met name betreffende meer actuele studies; 
4=Q 
aantal, aard en geografische spreiding van faculteiten/departementen, 
academische verenigingen en andere organen die deel uitmaken van (of 
aangesloten zijn bij) de thematische netwerken. 
Actie 2: Mobiliteit van studenten 
aantallen toegekende beurzen per Lid-Staat en per regio, per deelnemende 
instelling, per sekse, per studierichting, enz.; 
- aantallen studenten die bij gebrek aan middelen geen gebruik konden maken 
van mogelijkheden tot mobiliteit; 
- gemiddeld bedrag van de beurzen. 
Hoofdstuk II- Schoolonderwijs 
Actie 1 : Partnerships tussen scholen/Europese onderwijsprojecten 
- aantal aan partnerships deelnemende scholen (per land, regio, schooltype, 
enz.); 
- aantal onderwijsgevenden die aan uitwisselingen en stages bezoeken hebben 
deelgenomen (per land, regio, schooltype, enz.); 
- aantal schoolhoofden/directeuren die in het buitenland op studiebezoek zijn 
geweest (per land, regio, schooltype, enz.); 
Actie 2: Intercultureel onderwijs 
- aantal scholen die aandacht besteden aan intercultureel onderwijs; 
- aantal en aard van de organisaties die aan interculturele projecten deelnemen 
(per land, type instelling, kenmerken van de betrokken regio's en plaatsen, 
enz.); 
Actie 3: Bij- en nascholing van onderwijzend personeel 
- aantal organisaties die deelnemen aan transnationale projecten betreffende 
de bij- en nascholing van onderwijzend personeel (per land, regio, 
schooltype, enz.); 
- aantal leden van het onderwijzend personeel die door de transnationale 
projecten geïnitieerde bij- en nascholingscursussen volgen (per land, regio, 
schooltype, potentiële multiplicatorfunctie, enz.); 
Hoofdstuk lil - Transversale maatregelen 
Actie 1 : Bevordering van de talenkennis 
- spectrum van talen waarop de verschillende maatregelen in het kader van de 
actie betrekking hebben, met name als indicator van het effect van de actie 
op het leren van de minst verbreide talen; 
- aantal organisaties die deelnemen aan de Europese 
samenwerkingsprogramma's betreffende de initiële opleiding en de bij- en 
4P1 
nascholing van talenleraren (per land, regio, onderwezen taal, schooltype, 
initiële opleiding/bij- en nascholing, enz.); 
aantal en spreiding van de opleidingen, opleiders en (toekomstige) 
talenleraren die door de Europese samenwerkingsprogramma's bereikt 
worden; 
aantal onderwijsgevenden die bij- en nascholingsstages volgen (per land, 
regio, schooltype, onderwezen taal, type leraar, potentiële 
multiplicatorfunctie, enz.); 
- aantal assistenten, duur van de assistentschappen, typen gastinstellingen; 
- aantal en aard van gezamenlijke onderwijsprojecten, en aantal en type van 
de deelnemende instellingen; 
- aantal jongeren die aan gezamenlijke onderwijsprojecten deelnemen (per 
land, regio, type instelling, enz.). 
Actie 2 : Open en afstandsonderwij s 
- aantal organen die deel uitmaken van of aangesloten zijn bij de partnerships 
(per land, type instelling, onderwijssector, enz.) 
- aantal, aard, kwaliteit en reikwijdte van de resultaten/producten van de 
partnerships en de waarnemingsprojecten; 
- aantal personen die dankzij de Socrates-projecten opleidingen volgen in of 
met behulp van open en afstandsonderwijs (leerlingen, onderwijsgevenden, 
kaderpersoneel, enz.). 
Actie 3 : Uitwisseling van informatie en ervaring 
- aantal deelnemers aan Arion-studiebezoeken; 
- aantal en aard van de organisaties die deelnemen aan projecten inzake 
volwassenenonderwijs (per land, type instelling, kenmerken van de 
betrokken regio's en plaatsen, enz.); 
- aantal ondersteunde verenigingen op onderwijsgebied (per land, 
onderwijssector, enz.); 
Kwalitatieve 
Hoofdstuk 1- Hoger onderwijs 
Actie 1 : Europese dimensie van de universiteiten 
- niveau van tevredenheid van studenten, docenten, universiteitsbestuurders 
en administrateurs; 
- mate van feitelijke verankering van de Europese samenwerking in de 
instelling (betrokkenheid van de bestuurders; bestuurlijk niveau van de 
verantwoordelijkheid voor Europese zaken; controle van de verwezenlijking 
in de praktijk van de beleidsverklaring van de instelling over Europese 
samenwerking; verdeling van de Europese samenwerking over de 
besluitvormende organen van de instelling); 
1©a 
- verdeling en kwaliteit van de sociaal-economisch-culturele cursussen over 
de andere Lid-Staten; 
- verdeling en kwaliteit van de modules over Europese integratie; 
verdeling en kwaliteit van de vergelijkende cursussen per studierichting; 
kwaliteit en verdeling over de talen van de geïntegreerde talencursussen die 
ter beschikking van studenten en docenten staan; 
- aantal, aard, kwaliteit en reikwijdte van de binnen de thematische netwerken 
uitgevoerde projecten. 
Actie 2: Mobiliteit van studenten 
- niveau van tevredenheid van de studenten met betrekking tot de beurzen; 
- niveau van tevredenheid betreffende het gebruik van de term 
"Erasmusstudent" voor studenten die van de erkende 
uitwisselingsregelingen gebruik maken zonder in het genot te zijn van een 
Erasmusbeurs. 
Hoofdstuk II - Schoolonderwijs 
Actie 1 : Partnerships tussen scholen/Europese onderwijsprojecten 
- kwaliteit van de schoolactiviteiten in verband met het invoeren van een 
Europese dimensie in het onderwijs; 
- aard en kwaliteit van de andere resultaten/producten van de Europese 
onderwijsprojecten; 
- aard van bestaande vormen van mobiliteit en relevantie daarvan ten aanzien 
van de doelstellingen en behoeften van de partnerships. 
Actie 2: Intercultureel onderwijs 
- deelname van organisaties die op de betreffende interculturele terreinen 
actief zijn, en aard van de partnerships tussen scholen, plaatselijke 
overheden en deze organisaties. 
Actie 3 : Bij- en nascholing van het onderwijzend personeel 
- relevantie en thematische en geografische spreiding van de door de 
transnationale projecten gegenereerde bij- en nascholingscursussen, en van 
het bijbehorende didactische materiaal; 
Hoofdstuk III - Transversale maatregelen 
Actie 1 : Bevordering van de talenkennis 
- relevantie, verdeling over de doeltalen en thema van de initiële en 
voortgezette lesprogramma's en andere producten van de Europese 
samenwerkingsprogramma's; 
- vernieuwende impulsen van de Lingua-assistentschappen; 
1Q3 
- verdeling en relevantie van de producten voor het talenonderwijs en voor de 
beoordeling van talenkennis. 
Actie 2: Open en afstandsonderwijs 
- diversificatie van de op open en afstandsonderwijs gebaseerde 
benaderingen; 
- ontwikkeling van de op open en afstandsonderwijs gebaseerde benaderingen 
in andere in het kader van het Socratesprogramma ondersteunde activiteiten 
(Erasmus, Comenius, Lingua, volwassenenonderwijs, enz.). 
Actie 3 : Uitwisseling van informatie en ervaring 
- kwaliteit en relevantie van de uit hoofde van actie 3.1 ondersteunde 
transnationale activiteiten (vergelijkende studies en analyses, 
studiebezoeken, uitwisseling van deskundigen, conferenties, seminars, 
proefprojecten); 
- relevantie, omvang en validiteit van de door het Eurydice-netwerk verstrekte 
en uitgewisselde vergelijkbare gegevens en analyses; 
kwaliteit en relevantie van de resultaten van de projecten op het terrein van 
het volwassenenonderwijs; 
- relevantie en omvang van de informatieactiviteiten van de nationale 
eenheden; 
- relevantie en kwaliteit van de met steun van Socrates uitgevoerde 
activiteiten van de verenigingen. 
Indicatoren betreffende alle hoofdstukken 
- kwaliteit van de aandacht voor de speciale behoeften van gehandicapte 
studenten en docenten die aan het Socrates-programma deelnemen; 
- mate en aard van de aandacht voor het beginsel van gelijke kansen voor 
vrouwen en mannen wat de deelname aan Socratesactiviteiten betreft; 
- mate van tevredenheid over de toegekende bedragen; 
- aard en mate van interactie tussen de verschillende acties van het 
programma; 
- eventuele afwijkingen van het profiel van de Socrates-maatregelen van dat 
van analoge maatregelen op nationaal niveau; 
- doelmatigheid van de methoden ter verspreiding van de resultaten van de 
projecten en andere activiteiten. 
Is* 
9.3.2.2 Effectindicatoren 
Hoofdstuk I - Hoger onderwijs 
Actie 1 : Europese dimensie van de universiteiten 
- effecten van de institutionele overeenkomsten of de werkzaamheden van de 
thematische netwerken die bijdragen tot de verbetering van de kwaliteit van 
het geboden onderwijs; 
- beschikbaarheid van de door de instellingen geboden dienstverlening 
(keuzebegeleiding/oriëntatie, huisvesting, administratieve faciliteiten, 
taalkundige voorbereiding van de studenten in alle talen, begeleiding en 
herintegratie, procedures voor academische erkenning, enz.); 
- fondsen ter aanvulling van de communautaire fondsen; 
- genomen maatregelen met betrekking tot de voortzetting van de activiteiten 
na beëindiging van de communautaire financiering; 
Actie 2: Mobiliteit van studenten 
- omvang van de beschikbare fondsen ter aanvulling van de communautaire 
financiering, en bronnen van deze fondsen; 
- mate en aard van het effect op de studenten, zowel uit academisch oogpunt 
als wat hun kansen op de arbeidsmarkt betreft; 
Hoofdstuk II- Schoolonderwijs 
Actie 1 : Partnerships tussen scholen/Europese onderwijsprojecten 
- omvang en aard van de veranderingen in de onderwijsinstellingen met 
betrekking tot het toevoegen van een Europese dimensie aan het curriculum, 
de werkmethoden, de relaties tussen onderwijsgevenden en leerlingen, de 
pedagogische aanpak, de samenwerking tussen verschillende vakken, enz.; 
- versterking van de banden tussen de school en de plaatselijke omgeving 
(andere scholen in de omgeving, ondernemingen, enz.). 
Actie 2: Intercultureel onderwijs 
- genomen maatregelen om interculturele elementen te verwerken in de 
curricula van de scholen en in de initiële en voortgezette opleiding van 
docenten en andere categorieën onderwijzend personeel; 
- wettelijke of administratieve maatregelen ter bevordering van intercultureel 
onderwijs, die naar aanleiding van de actie zijn genomen. 
Actie 3 : Bij- en nascholing van het onderwijzend personeel 
- aard en mate van de verbetering van de bekwaamheden van het 
onderwijzend personeel dat aan de cursussen heeft deelgenomen; 
/IP6 
erkenning van de bij- en nascholing in het kader van de actie (integratie van 
de cursussen in het nationale aanbod van opleidingen, officiële erkenning 
van de nieuwe beroepsbekwaamheden van de deelnemers, enz.). 
Hoofdstuk III - Transversale maatregelen 
Actie 1 : Bevordering van de talenkennis 
- aanpassingen, als gevolg van internationale samenwerking, van curricula en 
methoden op het terrein van de actualisering van de kennis en 
bekwaamheden van talenleraren. 
- aard en mate van de verbetering van de bekwaamheden van het 
onderwijzend personeel dat aan de bij- en nascholingscursussen heeft 
deelgenomen; 
mate van verbetering van de talenkennis en van de motivatie om een 
vreemde taal te leren, als gevolg van de gezamenlijke onderwijsprojecten; 
- effecten van de Lingua-actie op vernieuwing en diversificatie in het 
talenonderwijs, met name wat de minst verbreide talen betreft. 
Actie 2 : Open en afstandsonderwij s 
- diversificatie van het gebruik van op open en afstandsonderwijs gebaseerde 
benaderingen (typen instellingen, studierichtingen en doelgroepen); 
- aandacht voor de pedagogische behoeften en de gebruiksvriendelijkheid bij 
het ontwerpen van in Europa geproduceerde educatieve software; 
- verrichte inspanningen ten behoeve van de erkenning van via open en 
afstandsonderwijs verworven kwalificaties, op Europees en op nationaal 
niveau; 
- omvang en intensiteit van het gebruik van de voorzieningen voor open en 
afstandsonderwijs in Europa. 
Actie 3: Uitwisseling van informatie en ervaring 
- verbeteringen van de onderwijsstelsels van de deelnemende landen dankzij 
de door de onderdelen 1, 2 en 3 van actie 3 bevorderde uitwisseling van 
informatie en ervaringen; 
- verbeteringen van de regelingen inzake de academische erkenning van 
diploma's en studieperioden dankzij de door onderdeel 4 van actie 3 
ondersteunde samenwerking tussen de nationale informatiecentra; 
- diversificatie van het aanbod van volwassenenonderwijs dankzij de 
uitwisseling van informatie en ervaringen op Europees niveau; 
doelmatigheid van de informatie- en bewustmakingsacties, in termen van de 
omvang en de verscheidenheid van de door de onderwijswereld getoonde 
belangstelling voor Europese samenwerking. 
4oG 
9.3.3 Evaluatie 
Een eerste verslag is voor het einde van 1996 opgesteld, overeenkomstig de hierboven 
genoemde gezamenlijke verklaring van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie. 
Het omvat een eerste analyse van de eerste twee jaar van de looptijd van het programma, ter 
begeleiding van het voorstel voor een besluit tot wijziging van het Besluit tot instelling van 
het programma. De in dit verslag vastgestelde resultaten worden kort samengevat 
weergegeven in het volgende deel van dit document. 
Bovendien waarborgt de Commissie, in partnerschap met de Lid-Staten en overeenkomstig 
artikel 8 van het Besluit tot instelling van het programma, de controle en periodieke 
evaluatie van het programma, met het oog op de eventuele aanpassing ervan, indien dat in 
de loop van de uitvoering noodzakelijk mocht blijken. De Commissie zal uiterlijk op 30 
september 1998 een tussentijds verslag indienen over de aanloopfase, en uiterlijk op 30 
september 2000 een eindverslag over de uitvoering van het programma. 
Om deze controle- en evaluatieprocedure in gang te zetten heeft de Commissie, 
overeenkomstig artikel 4, lid 3, van het Besluit het Socrates-comité tijdens de vergadering 
van het comité op 18 en 19 november 1996 geïnformeerd over de geplande 
methodologische aanpak. De evaluatiemaatregelen zullen diepgaander besproken worden 
op de vergadering van het comité op 28 en 29 januari 1997. 
Beoordeling van de behaalde resultaten 
Uit de analyse van de eerste twee jaren van het programma is gebleken dat de verleende 
steun tot een grote verscheidenheid van concrete resultaten heeft geleid. Deze analyse is te 
vinden in het verslag dat het voorstel van de Commissie voor een besluit tot wijziging van 
het Besluit tot instelling van het programma vergezelt. Kort samengevat wordt 
geconstateerd dat Socrates in de relatief korte periode sinds de start van het programma al 
geleid heeft tot een toename van de mobiliteit en tol intensivering en verbetering van de 
kwaliteit van de Europese samenwerking, met name op gebieden'als het schoolonderwijs, 
het volwassenenonderwijs en het open en afstandsonderwijs, waar tevoren weinig aan 
gestructureerde samenwerking op transnationaal niveau gedaan werd. Daarnaast stimuleert 
Socrates de instellingen tot een meer strategische aanpak van de Europese samenwerking, 
en tot het toekennen van meer belang dan vroeger aan dit aspect in hun institutionele 
ontwikkelingsprogramma's. Socrates heeft met name: 
• een belangrijke bijdrage geleverd aan de mobiliteit van studenten, scholieren en 
onderwijsgevenden, zowel wat de omvang als wat de kwaliteit van de organisatie van 
deze uitwisselingen betreft; 
• een uitgebreide en intensieve samenwerking tussen de onderwijsinstellingen van de 
deelnemende landen gestimuleerd; 
• in aanzienlijke mate bijgedragen tot de versterking van de Europese dimensie in 
verschillende sectoren van het onderwijs, met name door maatregelen op het gebied 
van de bij- en nascholing van onderwijsgevenden; 
Vr 
• 
• 
• een nieuw elan gegeven aan de academische erkenning van in het buitenland voltooide 
studieperioden en behaalde diploma's. In het hoger onderwijs wordt het buitengewoon 
succesvolle Europese systeem voor de overdracht van kapitaliseerbare cursuseenheden 
momenteel uitgebreid tot meer dan 1.000 instellingen, en het programma verleent ook 
prioritair steun aan projecten betreffende het probleem van de erkenning van verworven 
kwalificaties in de sector volwassenenonderwijs en door middel van open en 
afstandsonderwijs; 
verdere vooruitgang geboekt bij het bevorderen van het onderwijzen en leren van de 
minst verbreide en onderwezen talen van de Unie, met name in het kader van Lingua, 
maar ook in dat van Erasmus; 
een steunpunt geboden voor een breder gebruik van open en afstandsonderwijs en van 
de nieuwe technologieën in verschillende onderwijssectoren, en ervoor gezorgd dat er 
beter rekening wordt gehouden met specifiek pedagogische behoeften bij de 
ontwikkeling van educatieve software en multimedia-benaderingen; 
de aanzet gegeven tot de productie van een grote verscheidenheid van didactisch 
materiaal, studie- en opleidingsprogramma en andere onderwij'sproducten; 
nieuwe mogelijkheden geboden voor meer uitwisselingen van kennis en ervaring, 
waardoor in de deelnemende landen deskundigheid verbreid en het vernieuwingsproces 
gestimuleerd wordt; 
• ervoor gezorgd dat alle Lid-Staten van dit alles kunnen profiteren, ook de Lid-Staten 
die anders door hun geografische en/of economische situatie moeilijk aan Europese 
samenwerkingsprojecten zouden kunnen deelnemen; 
• voorbereidingen getroffen om ook de geassocieerde landen van Midden- en Oost-
Europa alsmede Cyprus te laten profiteren van deze voordelen. 
Het is gebleken dat de relatief bescheiden communautaire investeringen een 
katalysatoreffect hebben: de Lid-Staten, de regio's en veel onderwijsinstellingen hebben 
voor aanvullende financiering gezorgd, waardoor een groot publiek bereikt kon worden. 
In kwantitatieve termen kon met de communautaire steun een groot aantal activiteiten 
gestimuleerd worden, met name: 
Mobiliteit en uitwisselingen 
• mobiliteitsbeurzen waarmee 316.000 studenten in het hoger onderwijs een 
geïntegreerde en erkende studieperiode in het buitenland konden doorlopen; 
• geïntegreerde onderwijsopdrachten in het buitenland voor ongeveer 26.000 
docenten; 
• meer dan 80.000 jongeren namen deel aan gezamenlijke onderwijsprojecten en 
uitwisselingen met het doel hen te motiveren om te communiceren in de andere 
talen van de Unie; 
na 
• meer dan 16.000 deelnemers aan de Europese bij- en nascholingscursussen 
voor talenleraren. 
Samenwerkingsnetwerken 
• 2.673 interuniversitaire samenwerkingsprogramma's, waarbij meer dan 1.800 
instellingen voor hoger onderwijs in de hele Gemeenschap betrokken zijn 
• 28 grote thematische netwerken met als doel het ontwikkelen van de Europese 
dimensie in een grote verscheidenheid van studierichtingen en speciale 
aandachtsvelden in het hoger onderwijs; aan elk van deze netwerken nemen 
meer dan 70 instellingen deel, naast een totaal van 85 Europese academische 
verenigingen; 
• 1.620 multilaterale partnerships tussen scholen, waaraan ongeveer 5.000 
scholen in alle Lid-Staten van de Gemeenschap deelnemen; 
• ongeveer 3.500 gezamenlijke onderwijsprojecten met het doel jongeren te 
stimuleren om EU-talen te leren; 
• meer dan 600 transnationale projecten, waarbij ongeveer 2.700 instellingen 
betrokken zijn, ter verbetering van de samenwerking op de terreinen van het 
open en afstandsonderwijs, het volwassenenonderwijs, het intercultureel 
onderwijs, het talenonderwijs en de bij- en nascholing van onderwijsgevenden. 
Bij de analyse van de twee eerste jaren is ook vastgesteld welke aspecten van de behaalde 
resultaten van belang zijn voor het bepalen van de kosten-batenverhouding van de 
verschillende maatregelen. Deze aspecten zijn besproken onder punt 9.1 hierboven. 
Wat de algemene toewijzing van fondsen via de verschillende onderdelen van het 
programma betreft, is het ook in de beginperiode al mogelijk gebleken de in het Besluit 
aangegeven verhouding van ten minste 55%, 10% en 25% voor respectievelijk de 
hoofdstukken I, II en III aan te houden. Dit is een indicatie dat de nieuwe 
financieringssectoren in de verschillende hoofdstukken van het programma door de 
betreffende doelgroepen gunstig ontvangen zijn. 
$ $ $ $ $ $ 
<[o*\ 
ISSN 0254-1513 
COM(97) 99 def. 
DOCUMENTEN 
NL 16 15 01 
Catalogusnummer : CB-CO-97-091-NL-C 
ISBN 92-78-16685-5 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
lic