Nr. C 60/26 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 8. 3. 91 
Advies over het voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende een aantal aspecten van 
de organisatie van de arbeidstijd 
(91/C 60/09) 
De Raad heeft op 5 oktober 1990 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 118 A 
van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, het Economisch 
en Sociaal Comité te raadplegen over het bovengenoemde voorstel. 
De Afdeling voor sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, onderwijs en cultuur, die 
met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies 
op 13 december 1990 goedgekeurd. Rapporteur was mevrouw Engelen-Kefer. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 282e zitting (vergadering van 18 december 
1990) het volgende advies uitgebracht, dat met 91 stemmen vóór en 42 stemmen tegen, bij 
20 onthoudingen, is goedgekeurd. 
1. Algemene opmerkingen 
1.1. Het Comité stemt in met het Commissievoorstel, 
maar plaatst daarbij de volgende kanttekeningen: 
1.2. Door de ontwerp-richtlijn wordt de flexibiliteit 
van arbeids- en bedrijfstijden niet beperkt. Het gaat er 
de Commissie ook niet om, de totale arbeidstijd te 
verkorten of het werk in ploegendiensten en nach­
tarbeid in de gehele Gemeenschap te harmoniseren. 
— Wat de toenemende loskoppeling van de individuele 
arbeidstijd en de bedrijfstijden betreft, wijst de 
Commissie erop dat dergelijke methodes bevorder­
lijk kunnen zijn voor een meer flexibel, gelijkmatig 
en intensief gebruik van de installaties, hetgeen weer 
bijdraagt tot verlaging van de produktiekosten ter­
wijl de concurrentiepositie van de ondernemingen 
behouden blijft. 
— Met het voorstel zelf beoogt de Commissie de invoe­
ring van fundamentele gezondheids- en veiligheids­
maatregelen die deze arbeidsmethodes moeten aan­
vullen en — voor zover mogelijk — ongevallen op 
het werk c.q. de daardoor veroorzaakte beroeps­
ziekten moeten voorkomen dan wel verminderen. 
Uit tal van studies is namelijk gebleken dat te lange 
werktijden zonder rustperiodes en ploegenarbeid 
zonder onderbrekingen nadelig zijn voor de gezond­
heid van de betrokken werknemers en deze op lange 
termijn kunnen schaden, alsmede beroepsziektes 
kunnen veroorzaken. De meeste — maar niet alle 
— lid-staten hebben op grond van dergelijke vei­
ligheids- en gezondheidsoverwegingen bepaalde 
voorschriften voor rusttijden en dagelijkse maxi-
mumwerktijden, alsmede basisvoorschriften voor 
nachtarbeid uitgevaardigd. Ook onderzoek van de 
Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) op dit ge­
bied heeft als basis gediend voor het voorstel van 
de Commissie. 
1.3. Het Comité acht het noodzakelijk dat bij de 
organisatie van de arbeidstijd in evenwichtige mate 
met de belangen en behoeften van ondernemingen én 
werknemers rekening wordt gehouden. Naast de ren­
dabiliteit van de ondernemingen moet daarom ook aan­
dacht worden geschonken aan mogelijkheden voor de werknemers om de arbeidstijd in te delen overeenkom­
stig de persoonlijke, maatschappelijke en culturele be­
hoeften. 
1.4. Aangezien in het richtlijnvoorstel slechts een 
aantal aspecten van de organisatie van de arbeidstijd 
geregeld wordt, herinnert het Comité aan de in het 
actieprogramma van de Commissie tot uitvoering van 
het Gemeenschapshandvest aangekondigde initiatieven, 
waaronder de beperking van nachtarbeid in het bijzon­
der voor vrouwen (uitgaande van de desbetreffende 
IAO-normen). Het Comité neemt met instemming ken­
nis van het voornemen van de Commissie om ook voor 
andere aspecten van de organisatie van de arbeidstijd 
basisvoorschriften op communautair vlak vast te 
stellen. 
1.5. Het Comité wijst er nogmaals op dat „om van 
artikel 118 A gebruik te kunnen maken eerst een nadere 
toelichting overeenkomstig de conclusies van de Eu­
ropese Raad van Madrid noodzakelijk (is)" en dat deze 
kwestie tijdens de intergouvernementele conferentie in 
het kader van de herziening van het Verdrag aan de 
orde zou moeten komen (]). Het Comité benadrukt dat 
het richtlijnvoorstel uit hoofde van artikel 118 A van het 
EEG-Verdrag noodzakelijk is, en dat het een doelmatige 
aanvulling vormt op de kaderrichtlijnen inzake de ver­
betering van de veiligheid en de bescherming van de 
gezondheid op de werkplek (Richtlijn 89/391/EEG). 
— Het Comité heeft ten aanzien van vraagstukken 
betreffende veiligheid en gezondheid op de werkplek 
doorgaans een positieve consensus weten te berei­
ken. Het heeft zich consequent op het standpunt 
gesteld dat preventieve maatregelen en minimale 
basisnormen voor bescherming zowel sociaal nood­
zakelijk als economisch uitvoerbaar zijn (zo vormen 
b.v. beroepsziektes en ongevallen op het werk in 
humaan en financieel opzicht vaak onnodige en 
vermijdbare kosten). Nu 1992 nadert, worden na­
tuurlijk steeds meer EG-voorstellen op dit gebied 
uitgebracht. 
0) Advies van het ESC over de sociale ontwikkeling in de Ge­
meenschap van 5 juli 1990, dat met grote meerderheid van 
stemmen (4 onthoudingen) is goedgekeurd (PB nr. C 225 van 
10. 9. 1990). 
8. 3. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 60/27 
— Het Comité heeft voorts in verband met de „func­
tionele aanpak" op het volgende gewezen: „Hier 
doet zich het complexe en potentieel omstreden 
vraagstuk van de organisatie van de arbeidstijd 
voor. Dit kan slechts in een geest van geven en 
nemen en met goede wil van beide kanten worden 
opgelost." Hiervoor is wederom „vooruitgang op 
grond van overeenkomsten en consensus" noodza­
kelijk die gebaseerd is op „het sluiten van cao's 
tussen de sociale partners op alle overeengekomen 
niveaus, aangevuld door de nationale en Europese 
rechtskaders'^1). 
1.6. In het richtlijnvoorstel wordt grote nadruk ge­
legd op de rol van de sociale partners en op de verant­
woordelijkheden van de lid-staten in verband met het 
vaststellen van de minimumvoorschriften voor veilig­
heid en gezondheid binnen een fundamenteel commu­
nautair rechtskader. Dit kader zou een stimulans moe­
ten vormen voor het afsluiten van meer cao's inzake 
de werktijd op de verschillende nationale, lokale en 
sectorale niveaus. Autonomie en onafhandelijkheid van 
de sociale partners worden gewaarborgd doordat — 
overeenkomstig het beginsel van subsidiariteit — de 
toepassing van de geplande EG-richtlijn ook door cao's 
kan worden verwezenlijkt. Bovendien wordt op dat 
vlak door middel van een ruime uitzonderingsregeling 
nog meer armslag geboden. Het Comité is van mening 
dat met het oog op het groeiende aantal ondernemingen 
die grensoverschrijdend actief zijn, contratuele overeen­
komsten op Europees niveau (art. 118 B) wenselijk zijn. 
1.7. Uitbreiding van de bedrijfstijden kan ongetwij­
feld tot een verlaging van de kosten leiden. De gevolgen 
van gewijzigde bedrijfstijden qua kosten en werkgele­
genheid kunnen evenwel voor de bedrijven en op macro-
economisch niveau sterk van elkaar verschillen. Er moet 
rekening worden gehouden met de macro-economische 
gevolgen van uiteenlopende arbeidskosten. 
Het invoeren van communautaire minimumnormen 
voor de organisatie van de arbeidstijd zou er actief toe 
moeten bijdragen de levens- en arbeidsomstandigheden 
te verbeteren. Te dien einde zou meer aandacht moeten 
worden geschonken aan de gezondheid van de werkne­
mer en zou deze zijn arbeidstijd en vrije tijd beter 
moeten kunnen indelen. 
1.8. De Commissie stelt zelf vast dat wanneer nacht­
en ploegenarbeid met wisselende tijden gedurende lange 
periodes worden verricht, dit nadelig kan zijn voor de 
gezondheid van de werknemer en de veilligheid op de 
werkplek. Tegelijkertijd wordt evenwel erkend dat het 
hierbij om een potentieel risico gaat. Juist is ook dat in 
de memorie van toelichting wordt verwezen naar de 
definitie van gezondheid, zoals die is vastgelegd door 
de Wereldgezondheidsorganisatie. In het licht van deze 
definitie zou de ontwerp-richtlijn de aspecten van de 
organisatie van de arbeidstijd moeten behandelen die 
relevant zijn voor de gezondheid van de werknemers en 
zouden hierin concrete minimumvoorschriften moeten 
worden vastgesteld. Zo kunnen de in verband met 
(!) PB nr. C 201 van 7. 8. 1989, blz. 20. nachtarbeid en ploegendienst aangevoerde argumenten 
die wijzen op gezondheidsrisico's, zoals een hoger onge-
vallencijfer, ook gebruikt worden voor te lange arbeids­
tijden als gevolg van overwerk. Voorts zouden ook 
minimumvoorschriften betreffende de pauzes niet alleen 
voor nachtarbeid en ploegendienst moeten worden vast­
gelegd, maar ook voor overwerk. 
1.9. Ook de vaststelling van de maximale duur van 
de wekelijkse arbeidstijd is uiterst nauw verbonden met 
de bescherming van de gezondheid van de werknemers. 
Het is onbegrijpelijk waarom de Commissie geen ge­
zondheidsvoorschriften voor weekendwerk heeft voor­
gesteld, alhoewel zij dit in het actieprogramma had 
aangekondigd. De wekelijkse rustperiode is een belang­
rijk element van de bescherming van de gezondheid van 
de werknemers. In de meeste lid-staten van de EG is de 
zondag in principe een rustdag, alhoewel hiervan in alle 
landen om bepaalde redenen kan worden afgeweken. 
Met het oog op de ontwikkelingen op het gebied van 
de cao's zou de wekelijkse rustperiode meer dan 24 uur 
moeten bedragen. Het Comité herinnert in dit verband 
aan Aanbeveling nr. 103 van de IAO, waarin een we­
kelijkse rusttijd van 36 uur wordt geëist. 
1.10. Fundamentele internationale arbeidsnormen 
inzake de organisatie van de arbeidstijd zijn de laatste 
tijd ook door lid-staten van de EG niet meer in acht 
genomen of in deze landen op de tocht komen te staan. 
Zo is er duidelijk sprake van een ontwikkeling waarbij 
nachtarbeid voor vrouwen opnieuw wordt toegestaan 
en puur economische redenen worden aangevoerd om 
weer toestemming te geven voor werk op zondag. 
1.11. Helaas is er bij het opstellen van het Commis­
sievoorstel te weinig aandacht geschonken aan het So­
ciaal Handvest van de Raad van Europa en aan de 
normen van de IAO. In Verdrag nr. 14 en nr. 106 van 
de IAO is namelijk vastgelegd dat personeelsleden van 
een onderneming voor zover mogelijk dezelfde rust­
tijden moeten hebben. De wekelijkse rusttijd moet voor 
zover mogelijk vallen op de dag die volgens de tradities 
en de gebruiken van het land of de streek de rustdag is 
(Verdrag nr. 14) dan wel op de dag van de week die in 
het land of de streek de gebruikelijke rustdag is (Verdrag 
nr. 106). Deze regeling komt grotendeels overeen met 
die van het Europees Sociaal Handvest. In landen met 
christelijke tradities moet deze rustdag de zondag zijn. 
1.12. De Commissie heeft geen referentiewaarde 
vastgesteld voor de regelmatige wekelijkse arbeidstijd 
en het jaarlijks betaald verlof. Het Comité wijst derhal­
ve op de Aanbeveling van de Raad uit 1974 inzake de 
40-urige werkweek en het Besluit van de Raad over de 
organisatie van de arbeidstijd o.m. overwerk en totale 
jaarlijkse arbeidstijd. 
— Er zouden bijzondere regelingen moeten komen 
voor gevallen waarin stand-by-diensten van tevoren 
zijn vastgelegd, met name als tijdens dergelijke dien­
sten regelmatig gedurende lange periodes wordt ge­
werkt. Er dient een regeling te worden uitgewerkt 
om ervoor te zorgen dat werknemers in zulke om­
standigheden ook adequate rustpauzes krijgen. 
Nr. C 60/28 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 8. 3. 91 
1.13. Het Comité acht het noodzakelijk dat het ver­
bod op nachtarbeid voor jongeren op EG-niveau gere­
geld wordt. 
1.14. Het Comité is van mening dat de arbeidsnor-
men van de IAO veel beter gerespecteerd zouden moeten 
worden. Gewaarborgd moet worden dat deze inter­
nationale normen die over de hele wereld zouden moe­
ten gelden, in de EG-wetgeving voor 100% in acht 
worden genomen. 
1.15. Het Comité stelt voor specifieke regelingen 
voor thuiswerkers te treffen waarbij voldoende rekening 
wordt gehouden met het feit dat het moeilijk is daarop 
controle uit te oefenen. De sociale partners zouden de 
mogelijkheid moeten hebben om op het gebied van de 
scheepvaart regelingen te treffen die afwijken van het 
richtlijnvoorstel. Hierbij moet wel gewaarborgd wor­
den dat de relevante IAO-normen in acht worden ge­
nomen. 
1.16. Ten einde het inzicht omtrent de risico's voor 
de gezondheid en op het sociale vlak van met name 
nacht- en ploegenarbeid te verbeteren, stelt het Comité 
voor de desbetreffende onderzoekswerkzaamheden op 
EG-niveau te intensiveren en de statistische registratie 
van arbeidstijd die afwijkt van de normale arbeidstijd 
te verbeteren. 
2. Bijzondere opmerkingen 
2.1. Eerste Overweging 
Voor de juridische grondslag: zie de opmerkingen in 
paragraaf 1.5. 
2.2. Tweede Overweging 
Het Comité heeft consequent aangedrongen op adequa­
te maatregelen ter bescherming van de gezondheid en 
de veiligheid van de werknemers. Een fundamenteel 
communautair rechtskader inzake de bescherming van 
de gezondheid en veiligheidsmaatregelen voor nach­
tarbeid en ploegendienst, waardoor nauwere samen­
werking tussen de sociale partners op het stuk van de 
organisatie van de arbeidstijd tot stand wordt gebracht, 
zou tevens een nuttig referentiekader vormen voor het 
vaststellen van werkroosters in het midden- en kleinbe­
drijf; hierdoor zou nl. gewaarborgd worden dat aan 
bepaalde minimumeisen wordt voldaan. Bovendien 
zouden de besparingen die een dergelijke gezondheids-
en veiligheidsstrategie in menselijk en financieel opzicht 
zou opleveren, ten goede komen van zowel het midden-
en kleinbedrijf als van grote ondernemingen. 
2.3. Vierde Overweging 
Deze Overweging zou beter als volgt geformuleerd kun­
nen worden: „Overwegende dat door het vaststellen 
van minimumeisen t.a.v. de individuele rust- en arbeids­
tijden de in artikel 118 A bedoelde verbetering van het arbeidsmilieu wordt bevorderd, ten einde de veiligheid 
en gezondheid van de werknemers te beschermen." Zo 
zouden nutteloze discussies over het toepassingsgebied 
van artikel 118 A kunnen worden voorkomen. 
2.4. Vijfde en zesde Overweging 
De Commissie refereert terecht aan het „Gemeen­
schapshandvest van de sociale grondrechten van de 
werkenden". 
2.5. Zevende Overweging 
Naast de resolutie van het Europese Parlement zou in 
het voorstel ook naar het advies van het Economisch 
en Sociaal Comité over de „Sociale grondrechten in de 
Gemeenschap" moeten worden verwezen, en met name 
naar paragraaf IIIB waarin het „recht op jaarlijkse 
vakantie" en „het recht op een wekelijkse rusttijd" 
worden benadrukt(]). 
2.6. Veertiende Overweging 
Bij de toepassing van de richtlijn dient vanzelfsprekend 
de nodige aandacht te worden geschonken aan „sei-
zoenafhankelijk" werk en „bepaalde werkzaamheden". 
2.7. Artikel 1 
2.7.1. De ontwerp-richtlijn betreft alleen aspecten 
van de minimale dagelijkse en wekelijkse rusttijden en 
bepaalde aspecten van nacht- en ploegenarbeid. Het 
Comité dringt erop aan, ook andere vanuit gezondheid-
soogpunt relevante aspecten in aanmerking te nemen. 
2.7.2. Opgemerkt zij dat het door de verwijzing in 
artikel 1, lid 2, naar „specifieke bepalingen" in de ka­
derrichtlijn, naast de overeenkomstig artikel 12 mogelij­
ke uitzonderingen, mogelijk zou zijn de richtlijn met de 
nodige flexibiliteit op bepaalde groepen werknemers 
toe te passen. 
2.8. Artikel 2 
2.8.1. De definitie van nachtarbeid is niet bevredi­
gend en niet voldoende gemotiveerd. Uitbreiding van 
de tijdspanne tot 9 uur is niet realistisch. Dit geldt 
eveneens voor het stellen van de begintijd op 20 uur. 
Als nachtarbeid zou veeleer werk gedefinieerd moeten 
worden dat tussen 22 uur en 6 uur wordt verricht. Voor 
zover mogelijk dient het aantal opeenvolgende uren in 
collectieve arbeidsovereenkomsten te worden vast­
gelegd. 
2.9. Artikel 3 
De voorgestelde dagelijkse minimumrusttijd van elf 
aaneengesloten uren per tijdspanne van 24 uur zou kun-
(!) PB nr. C 126 van 23. 5. 1989. 
8. 3. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 60/29 
nen impliceren dat de maximale dagelijkse werktijd tot 
en met 13 uur zou kunnen bedragen. Dat is drie tot vijf 
uur méér dan in de huidige wettelijke regelingen is 
vastgelegd. Dit artikel zou derhalve gewijzigd moeten 
worden. Geadviseerd wordt de dagelijkse minimum-
rusttijd tot twaalf uur uit te breiden. 
2.10. Artikel 4 
Het Comité bevestigt nogmaals nadrukkelijk zijn opvat­
ting dat tot de sociale grondrechten in de Gemeenschap 
ook het „recht op een wekelijkse rusttijd" gerekend zou 
moeten worden. Deze zou langer moeten zijn dan 24 uur 
per week. Er zou rekening moeten worden gehouden 
met het feit dat de reële wekelijkse rusttijd in de meeste 
lid-staten normaal gesproken twee achtereenvolgende 
dagen omvat. De rusttijd zou per week moeten worden 
berekend, en niet — zoals voorgesteld — over een 
referentieperiode van 14 dagen. Dergelijke bijkomende 
berekeningen kunnen worden overgelaten aan de so­
ciale partners. In ieder geval zou de tekst van de IAO-
Verdragen nrs. 14 en 106 in het artikel moeten worden 
opgenomen. 
2.11. Artikel 5 
Dit artikel is zonder meer te vaag. Overeenkomstig de 
Aanbeveling van de Raad van 1974, wordt als EG-
minimumnorm een jaarlijkse vakantie van vier weken 
met behoud van loon voorgesteld. 
2.12. Artikel 6 
In zoverre de in artikel 3 en 4 bedoelde minimumrust-
tijden in acht worden genomen, is overwerk mogelijk. 
Er zou nog eens moeten worden nagedacht over deze 
wel zeer ruime bepaling inzake overwerk. 
2.13. Artikel 7 
Een referentieperiode van 14 dagen voor de berekening 
van een gemiddelde arbeidstijd van nachtarbeiders van 
acht uur per etmaal is waarschijnlijk te lang. Het woord 
„normale" zou geschrapt moeten worden. 
Het Comité stemt in met artikel 7, lid 2. 
Een maximumarbeidstijd voor nachtarbeiders wordt 
niet vastgesteld. Evenmin wordt trouwens bepaald wan­
neer nachtarbeid eigenlijk toegestaan is. Als dit niet 
duidelijk geregeld wordt, zal de in artikel 9 genoemde 
verplichting om de bevoegde autoriteiten op de hoogte 
te stellen van nachtarbeid waarschijnlijk zo goed als 
geen effect sorteren. 
Het Comité adviseert, overeenkomstig de IAO-bepalin-
gen vast te leggen dat de normale arbeidstijd van nach­
tarbeiders over het algemeen gemiddeld korter zou moe­
ten zijn dan die van de werknemers die hetzelde werk 
met dezelfde eisen overdag verrichten. De normen betreffende nachtarbeid die de IAO in juni 
1990 heeft opgesteld, zouden meer in aanmerking moe­
ten worden genomen. 
Tegelijkertijd zou aandacht moeten worden geschonken 
aan het aspect van de dubbele belasting (werk en gezin) 
met alle consequenties vandien i.v.m. de organisatie 
van de arbeidstijd. Overeenkomstig het beginsel van 
subsidiariteit moeten de lid-staten de mogelijkheid 
blijven behouden om de bestaande beperkingen inzake 
de nachtarbeid te handhaven. Dit geldt met name voor 
de nachtarbeid van vrouwelijke werknemers. 
2.14. Artikel 8 
Het Comité is van mening dat dit artikel verduidelijkt 
zou moeten worden. 
— In lid 1 zou bepaald moeten worden dat de werk­
nemers in het kader van wettelijke of bedrijfsregelin­
gen inzake de gezondheidszorg, recht hebben op 
gratis medische keuringen. De resultaten van dit 
onderzoek moeten vertrouwelijk zijn. 
— Lid 2 zou als een aanspraak van de werknemers 
moeten worden geredigeerd. De woorden „zo moge­
lijk" moeten worden vervangen door de formulering 
„tenzij dit redelijkerwijs niet van de werkgever kan 
worden gevergd". 
2.15. Artikel 9 
Het Comité acht het van essentieel belang dat informa­
tie over nachtarbeid niet alleen aan de op het gebied 
van gezondheid en veiligheid bevoegde instanties wordt 
doorgegeven; deze informatie moete ook een onderdeel 
vormen van de procedures voor informatie aan een 
consultatie van vertegenwoordigers van de werknemers, 
zoals is bepaald in het in juni 1990 goedgekeurde IAO-
verdrag. 
Het Comité dringt erop aan dat daarbij onnodige bu­
reaucratische methodes vermeden worden. 
2.16. Artikel 10 
Het woord „toegankelijk" dient nader te worden toege­
licht. In ieder geval moet gewaarborgd worden dat 
tijdens de nachtarbeid ten minste dezelfde mate van 
bescherming tegen risico's die verband houden met 
het werk wordt geboden als overdag (b.v. wanneer de 
werknemers alleen werken). 
2.17. Artikel 11 
Deze bepaling dient niet alleen te gelden bij wijziging 
van het arbeidspatroon, maar bij elke vaststelling van 
het arbeidspatroon. 
Nr. C 60/30 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 8.3.91 
komst" eenzijdig door de werkgever wordt gewijzigd. 
Het is van essentieel belang ervoor te zorgen dat de 
uitzonderingsbepaling in artikel 12, lid 3, niet de moge­
lijkheid biedt om toch eenzijdig onaanvaardbare werk­
tijden in te voeren of te handhaven. 
2.19. Artikel 14 
De discussie inzake het arbeidstijdbeleid wordt bemoei­
lijkt doordat actuele en regelmatig bijgehouden gege­
vens, met name betreffende nachtarbeid en 
ploegendienst, ontbreken. De lid-staten zouden derhal­
ve verplicht moeten worden op gezette tijden onderzoek 
te doen naar de frequentie en de structuur van nacht­
en ploegenarbeid. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Francois STAEDELIN 
BIJLAGE 1 
bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité 
De volgende wijzigingsvoorstellen, waarvóór ten minste een kwart van de stemmen werd uitgebracht, zijn 
tijdens de discussie verworpen : 
Paragraaf 1.6 
De laatste zin dient te vervallen. 
Motivering 
Het enkele feit dat een groeiend aantal ondernemingen grensoverschrijdend actief zijn, is op zichzelf geen 
reden om de noodzaak of wenselijkheid van contractuele overeenkomsten op Europees niveau te bepleiten. 
Uitslag van de stemming 
Stemmen vóór. 56, stemmen tegen: 86, onthoudingen: 5. 
Bladzijde 4, paragraaf 1.8 
De vierde en vijfde zin (vanaf „In het licht van ..." tot en met „... te lange arbeidstijden als gevolg van 
overwerk.") te schrappen. 
Motivering 
Het in de ontwerp-richtlijn voorgestelde kader van communautaire voorschriften moet niet tot meer specifieke 
aspecten worden uitgebreid. Deze kunnen beter op lokaal niveau geregeld worden. 2.18. Artikel 12 
Afwijkingen van de bepalingen die af en toe noodzake­
lijk zijn, b.v. in verband met seizoenarbeid in de land­
bouw, mogen niet de norm gaan vormen. Dit artikel 
zou derhalve in restrictievere zin geformuleerd moeten 
worden. Tegelijkertijd zou artikel 12, lid 3, echter ruim­
te moeten laten voor collectieve arbeidsovereenkomsten 
waarover vrij is onderhandeld. Het wordt beslist nood­
zakelijk geacht dat de lid-staten de mogelijkheid wordt 
geboden om met deelneming van de cao-partners bui­
tengewone regelingen voor de scheepvaart uit te vaar­
digen in overeenstemming met de IAO-normen. In het 
geval van sommige werknemers in de publieke sector 
kan het gebeuren dat hun „collectieve arbeidsovereen-
Gedaan te Brussel, 18 december 1990. 
Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 60/31 
Uitslag van de stemming 
Stemmen vóór: 65, stemmen tegen: 98, onthouding: 1. 
Bladzijde 6, paragraaf 1.13 
Deze paragraaf als volgt te wijzigen : 
„Het Comité acht het noodzakelijk dat de voorwaarden van nachtarbeid door jongeren op EG-niveau wordt 
geregeld." 
Motivering 
Het wijzigingsvoorstel spreekt voor zichzelf. 
Uitslag van de stemming 
Stemmen vóór: 56, stemmen tegen: 89, onthoudingen: 4. 
Bladzijde 8, paragraaf 2.9 
Door de volgende tekst te vervangen: 
„Artikel 3 dient te worden aangepast aan de tekst van het IAO-Verdrag op grond waarvan de rusttijd van 
elf uur ,voor zover mogelijk' moet worden toegekend." 
Motivering 
In het Afdelingsadvies wordt herhaaldelijk gepleit voor toepassing van de IAO-normen; deze zouden met 
name in dit verband in acht moeten worden genomen. 
Uitslag van de stemming 
Stemmen vóór: 57, stemmen tegen: 91, onthoudingen: 3. 
Bladzijde 8, paragraaf 2.10 
De volgende zin te schrappen: 
„De rusttijd ... van 14 dagen." 
Motivering 
Zelfs de door de Commissie voorgestelde referentieperiode van 14 dagen is vrij kort wil men de flexibiliteit 
waarborgen die bij bepaalde arbeidspatronen noodzakelijk is. Deze periode mag derhalve niet nog verder 
ingekort worden. 
Uitslag van de stemming 
Stemmen vóór: 53, stemmen tegen: 81, onthoudingen: geen. 
Bladzijde 9, paragraaf 2.13 (tweede en derde regel) 
In plaats van „ , ... is waarschijnlijk te lang. Het woord „normale" zou geschrapt moeten worden." te lezen: 
„ ...is te kort. De Commissie zou artikel 7, lid 1, dienovereenkomstig moeten herzien." 
Motivering 
Zie wijzigingsvoorstel betreffende paragraaf 2.10. 
Uitslag van de stemming 
Stemmen vóór: 52, stemmen tegen: 82, onthoudingen: 3. 
Bladzijde 10, paragraaf 2.17 
De tweede zin als volgt te lezen : 
„Van dit artikel mag derhalve geen misbruik worden gemaakt." 
Nr. C 60/32 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 8. 3. 91 
Motivering 
Spreekt voor zichzelf. 
Uitslag van de stemming 
Stemmen vóór: 50, stemmen tegen: 78, onthoudingen: 8. 
BIJLAGE II 
bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité 
De volgende aanwezige of vertegenwoordigde leden hebben vóór het advies gestemd: 
De dames en heren: Abejon Resa, Amato, Ataide ferreira, Barbagli, Bleser, Bonvicini, Bordes-Pages, Bottazzi, 
Burnel, Vasco Cal, Carroll, Cassina, Ceballo Herrero, Chevalier, Colombo, von der Decken, d'Elia, D'Hondt, 
Diapoulis, van Dijk, Douvis, Draijer, Drilleaud, Dunkel, Elstner, Engelen-Kefer, Etty, Eullen, Flum, Forgas i 
Cabrera, Frandi, Freeman, Geuenich, Giatras, Gomez Martinez, Groben, Hagen, Hilkens, Hörsken, Hovgaard 
Jakobsen, Jaschick, Jenkins, Kanellopoulos, de Knegt, Korfiatis, Laca Martin, Lappas, Larsen, Laur, Liverani, 
Luchetti, Maddocks, Mantovani, Margalef Masia, Masucci, Mayayo Bello, Mercier, Molina Vallejo, Morris, 
Murïiz Guardado, Murphy, Nielsen B., Nielsen P., Nierhaus, Ovide Etienne, Pavlopoulos, Pe, Pellarini, 
Pelletier, Ch., Pompen, Quevedo Rojo, Rangoni Machiaveli, Roseingrave, Saitis, Salmon, Santillan Cabeza, 
Santos, Schmidt, Schmitz, Sequeira, Silva, Spyroudis, Staedelin, Theonas, Tiemann, Vandermeeren, Velasco 
Mancebo, Verboven, Wagenmans, Waldack, Zufiaur Narvaiza. 
De volgende aanwezige of vertegenwoordigde leden hebben tegen het advies gestemd: 
De dames en heren: Andrade, Aparicio Bravo, Bagliano, Beale, Bell, Cavaleiro Brandao, Connellan, Cunha, 
van Dam, Donck, Frerichs, Gafo Fernandez, Gardner, Ghigonis, Giacomelli, Giesecke, Guillaume, Kaaris, 
Kafka, Little, Lów, Machado Von Tschusi, Masprone, McGarry, Merce Juste, Meyer-Horn, Mobbs, More­
land, Noordwal, Panero Florez, Pearson, Pelletier, R., Perrin-Pelletier, Petersen, Petropoulos, Robinson, 
Sauwens, Schleyer, Schnieders, Tukker, Whitworth, Wiek. 
De volgende aanwezige of vertegenwoordigde leden hebben zich van stemming onthouden: 
De dames en heren: Arena, Aspinall, Beltrami, Berns, Bredima-Savopoulou, Ceyrac, Dawson, Delorozoy, De 
Tavernier, Green, Kazazis, Lustenhouwer, Marvier, Muller, Pardon, Proumens, Rebuffel, Schade-Poulsen, 
Solari, Thys.