Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de "Mededeling van de Commissie 'Opzetten van een actiekader voor financiële diensten'"

(1999/C 209/10)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 28 januari 1999 besloten om overeenkomstig artikel 23, derde alinea, van zijn R.v.O. een advies op te stellen over de voornoemde mededeling en om overeenkomstig artikel 11, vierde alinea, en artikel 19, eerste alinea, van zijn R.v.O. een subcomité voor de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden op te richten.

Het subcomité heeft op 20 april 1999 een ontwerp van initiatiefadvies goedgekeurd. Rapporteur was de heer Burani.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 364e zitting van 26 en 27 mei 1999 (vergadering van 26 mei) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. De Commissie heeft de Raad en het Europees Parlement op 28 oktober 1998 een Mededeling voorgelegd (COM(1998) 625 def.) waarin een overzicht wordt gegeven van de huidige stand van zaken op de Europese financiële markten en een programma wordt voorgesteld met mogelijke initiatieven om de integratie van de Europese en internationale markten te vergroten, deze een stevigere basis te geven en overzichtelijker te maken en het toezicht te verbeteren. Het Comité neemt kennis van de inhoud van deze - overigens niet aan hem gerichte - Mededeling en hoopt met dit advies, ook al is het ongevraagd, toch een bijdrage te leveren die een nuttige discussie op gang brengt.

1.2. Het Comité heeft er bewust voor gekozen om alleen stil te staan bij de hoofdlijnen van deze Mededeling: de investering in tijd en geld die nodig is voor een advies dat in bijzonderheden treedt, is in dit stadium waarin nog niet met het uitstippelen van strategieën is begonnen, waarschijnlijk niet zinvol. Daarin ligt echter een reden temeer om duidelijkheid te scheppen over de basisconcepten waarop die strategieën zullen worden geïnspireerd.

1.3. Het Comité waardeert het ten zeerste dat de Commissie deze zeer duidelijke Mededeling heeft opgesteld, waarin de bijdragen van beroepskringen, nationale overheden, gebruikers en consumenten op geslaagde wijze onder één noemer zijn gebracht. Het is het daarom volledig eens met de aan de mededeling ten grondslag liggende algemene doelstellingen en de door de Commissie voorgestelde, in de toekomst te nemen maatregelen.

1.4. De nagestreefde doelstellingen worden in de Inleiding in zes punten uiteengezet. De nadruk wordt daarbij gelegd op de juridische randvoorwaarden, resterende belemmeringen als gevolg van (fiscale) regelgeving, integratie van markten en infrastructuur en coördinatie van het toezicht. Het Comité zou daaraan een andere noodzakelijke grondvoorwaarde willen toevoegen, namelijk de noodzaak om een solide Europese financiële sector tot stand te brengen die goed is voor nieuwe werkgelegenheid en de productie van concurrentiekrachtige en transparante goederen en diensten, en aantrekkelijk voor buitenlandse investeerders.

1.5. Deze opmerking - die de Commissie zelf ook maakt, maar dan alleen met betrekking tot prudentiële regelgeving(1) - zou ook moeten opgaan als het gaat om de afzonderlijke maatregelen: de noodzaak om de internationale concurrentiepositie van Europa te verbeteren, zou als het ware als benchmark moeten gaan fungeren. Dat betekent niet noodzakelijkerwijs - zoals verderop in dit advies beter zal worden uitgelegd - dat de spelregels daarom minder streng moeten worden. In sommige gevallen is zelfs het tegendeel waar.

2. Een beter gestroomlijnde en doeltreffendere regelgeving

2.1. Wat de prudentiële regelgeving betreft(2), heeft de Commissie, net als het Comité, felle kritiek op de wetgevingsprocedures die in haar ogen te lang duren, te omslachtig zijn en te veel ruimte laten om daaraan te pas en te onpas eigen "regeltjes" toe te voegen. De door de Commissie aangehaalde situaties spreken boekdelen: een richtlijn die dertig maanden te laat komt voor de inmiddels al in de VS genomen maatregelen, en een andere richtlijn die uiteindelijk niet minder dan 79 bladzijden beslaat, zijn schrijnende voorbeelden van gevallen waarin de wetgever er geen oog voor heeft gehad dat met spoed moest worden opgetreden om de markt aan de internationale ontwikkelingen aan te passen. Prudentiële regels vormen een zeer technische en gespecialiseerde materie: in duidelijke noodgevallen zou het voor de Commissie mogelijk moeten zijn om minder tijdrovende procedures toe te passen, zoals een comité-procedure. In dat verband zouden naleving van de regels van de Bank voor Internationale Betalingen (BIB) en instemming van de nationale toezichthoudende autoriteiten een voldoende garantie moeten zijn voor een rechtstreekse en onverwijlde integratie van de regels van het Comité van Bazel in de Europese wetgeving. Temeer daar deze regels het nu al mogelijk maken om op marktrisico's, maar binnen afzienbare tijd ook voor kredietrisico's, òfwel de standaard-methode, òfwel de door de nationale overheden erkende interne modellen toe te passen. Het probleem i.v.m. de toepassing van die regels op grote èn kleine kredietinstellingen, dat in het verleden het argument vormde voor een voor alle kredietinstellingen geldende EU-wijde benadering, is daarmee van de baan.

2.2. In de ruimere context van de wetgeving inzake financiële dienstverleners en financiële producten, stelt de Commissie een aanpak voor die breekt met de tot dusver gevolgde werkwijze: regelgeving op dit gebied zou beperkt moeten blijven tot "fundamentele vereisten", zonder "al te diepgaande en/of kwantitatieve specificaties". Deze specificaties kunnen worden gegeven met behulp van beter gestroomlijnde en flexibelere procedures, b.v. in de vorm van mededelingen, aanbevelingen of besluiten van de Commissie, "bij de uitvaardiging waarvan passende comitéprocedures dienen te worden gevolgd", maar dan ook alleen in dat geval.

2.3. Het Comité kan in beginsel met die aanpak instemmen, maar houdt daarbij wel slagen om de arm. Hoe flexibeler een regel is, hoe gemakkelijker de lidstaten de daaraan te geven uitleg kunnen aanpassen aan de eigen nationale omstandigheden en usances. Dat gunstige effect heeft echter ook een keerzijde, omdat veel manoeuvreer- en interpretatieruimte ook het risico van uiteenlopende regelgeving met zich mee brengt. Zo ontstaat het gevaar dat er nieuwe obstakels voor de integratie van de markten worden opgeworpen en dat bepaalde scheefgetrokken concurrentieverhoudingen in stand worden gehouden of zelfs nog worden geconsolideerd.

2.4. Het Comité hecht weliswaar zijn goedkeuring aan de door de Commissie voorgestelde aanpak, maar adviseert om ieder voornemen om wetgeving te "verlichten" aan de mogelijke praktische gevolgen daarvan te toetsen: hoe dan ook moet er zeer zorgvuldig op worden toegezien dat de aan de lidstaten of de afzonderlijke actoren gelaten handelingsvrijheid niet wordt aangegrepen om de mededingingsregels oneigenlijk toe te passen of de integratie van de markten te belemmeren.

3. Optimale benutting van de bestaande regels(3)

3.1. Volgens de Commissie kunnen de bestaande regels hun doelmatigheid bewijzen als de lidstaten een meer eensluidende en duidelijkere interpretatie aan de communautaire wetgeving zouden geven en die wetgeving sneller in nationale wetten zouden omzetten. Bovendien zouden de toezichthoudende autoriteiten het onderling eens moeten worden over oplossingen waar geen nieuwe wetgeving aan te pas komt en/of in de vorm van zelfregulering, om op die manier tot meer transparantie van de in de praktijk toe te passen concepten te komen. Eventuele discrepanties zouden door de Commissie aan de hand van interpretatieve mededelingen kunnen worden gecorrigeerd.

3.2. Het Comité kan alleen maar instemmen met de opmerkingen en suggesties van de Commissie. Het feit dat het, meer dan tien jaar na de inwerkingtreding van de Tweede Bankrichtlijn en de andere basisregelingen voor het financiële systeem, nog steeds nodig blijkt om te harmoniseren, te verduidelijken en te interpreteren, lijkt er echter op te wijzen dat nog een lange weg is te gaan alvorens van een werkelijk eengemaakte Europese markt kan worden gesproken. Wel kan met recht worden gesteld dat het hier alleen nog om details gaat en dat de integratie in grote lijnen een feit is. Bovendien kan uit de opmerkingen van de Commissie worden afgeleid dat volgens haar de verantwoordelijkheid voor èchte harmonisatie, c.q. de goedkeuring van uniforme begrippen en gelijkluidende benaderingswijzen bij de lidstaten en hun toezichthoudende autoriteiten moet worden gelegd.

3.3. Verder vestigt het Comité de aandacht van de lidstaten op de kosten van het uitblijven in Europa van een tot in de kleinste bijzonderheden(4) door te voeren harmonisatie van de toezichtsregelingen. Het toezicht in het land van oorsprong sluit namelijk niet uit dat de autoriteiten van het ontvangende land alsnog inlichtingen (moeten) vragen over activiteiten van bijkantoren op hun territorium. Ook zijn er van land tot land dikwijls verschillen in de manier waarop de meldplicht is geregeld, wat niet verwaarloosbare extra kosten en aanzienlijke administratieve complicaties met zich mee brengt.

4. Geïntegreerde wholesalemarkten liggen binnen bereik(5)

4.1. De Commissie begint dit hoofdstuk met de vaststelling dat de invoering van de euro op zich "niet tot geïntegreerde markten zal leiden" en dat de markten "versnipperd zullen blijven als gevolg van de resterende regelgevende, administratieve en fiscale belemmeringen". Die versnipperdheid is volgens de Commissie één van de redenen waarom "de kapitaalmarkten in een aantal lidstaten sterk onderontwikkeld blijven" en eist een hoge tol van ondernemingen die "bepaalde financieringsmechanismen, zoals aandelen- en obligatie-emissies, onderbenutten". Dat nadeel is vooral aanzienlijk als het gaat om de "financiering van innoverende startende ondernemingen met behulp van risicokapitaal".

4.2. Op deze analyse valt niets aan te merken en de door de Commissie voorgestelde oplossingen zijn rationeel. Wel plaatst het Comité kanttekeningen bij de opmerkingen over de Amerikaanse markt, die door de Commissie wordt opgevoerd als een soort referentie voor Europa. Als bewijs voor de geringere ontwikkeling van de Europese kapitaalmarkt stelt de Commissie vast dat 70 % van de emissies in de EU voor rekening van veiliger activa (met een kredietwaardigheid van Aa2 en hoger) komt, terwijl dit percentage in de Verenigde Staten slechts 30 % bedraagt(6). Als de Commissie daarmee bedoelt te impliceren dat de markt verder moet worden opengesteld voor ondernemingen met een ongunstigere rating, dan is een bezinning geboden op een aantal, meestal als onwrikbaar gepresenteerde basisconcepten.

4.3. Het cijfer voor Europa (70 % van de emissies voor rekening van veiliger activa) bewijst dat de criteria voor toelating tot de beurs dermate streng zijn dat alleen de meest solide ondernemingen daarvoor in aanmerking kunnen komen. De door de Commissie bepleite maatregelen(7) worden door het Comité dan ook zeer goed ontvangen: wederzijdse erkenning van prospectussen, financiering van niet-beursgenoteerde startende ondernemingen, "corporate governance", vergroting van de transparantie van jaarrekeningen, opheffing van beleggingsbeperkingen en verwezenlijking van gelijkwaardige concurrentieverhoudingen voor vergelijkbare financiële producten. Verwezenlijking daarvan zou tot gevolg hebben dat de Europese markt niet langer alleen maar afgaat op structuren die van de kredietverlening door banken afhankelijk zijn, maar zich langzamerhand meer aan risico's durft bloot te stellen. Daarbij mag echter niet over het hoofd worden gezien dat deze markt andere trekken vertoont: de geneigdheid om risico's te nemen, is in Europa over het algemeen minder groot en de bereidheid om gedetailleerde gegevens bekend te maken, laat soms te wensen over.

4.3.1. Daarnaast dient ook nog een oplossing te worden gevonden voor het probleem van de fiscaliteit. Momenteel kan een onderneming die een lening aangaat, de daarop af te dragen rente fiscaal aftrekken, terwijl verhoging van het kapitaal extra lasten met zich mee brengt, vooral t.a.v. de belasting op de winsten. Het belastingsysteem zou juist een stimulans moeten worden om een beroep te doen op de effectenmarkt als bron van financiële middelen.

4.4. Wat het risico betreft, moet de verbreding van de markt gepaard gaan met stringente maatregelen voor de toetsing van de op de markt toe te laten effecten om een overmatige verlaging van de kwaliteit van de markt te voorkomen. Institutionele beleggers kennen het klappen van de zweep en zijn in staat om de beschikbare financiële informatie in hun voordeel aan te wenden: hun keuzen zijn gebaseerd op een vakkundige afweging van risico en rendement. Problematischer daarentegen is de positie van de consument. Door de lage opbrengsten op de geldmarkt en van de staatsleningen zijn steeds meer kleine beleggers geneigd om hun geld in risicodragend kapitaal te steken, zonder echter over de nodige ervaring te beschikken om wegwijs te worden op een per definitie riskante markt, waarvan de risicofactor bovendien hoger wordt naarmate de rating van de aangeboden waardepapieren lager is. Er zijn weliswaar formules (investeringsfondsen) waarmee risicospreiding mogelijk is, waardoor de consument/belegger een geringer risico loopt, maar per saldo betekent dit alleen maar dat het risico wordt afgewenteld, omdat het wordt herverdeeld over de gehele markt.

4.5. Het gaat hier om een bekend probleem dat niet opnieuw moet worden aangekaart en dat in feite neerkomt op het vinden van de gulden middenweg tussen de noodzaak om het bedrijfsleven te financieren en om àlle marktdeelnemers bescherming te bieden. Het wezenlijke vraagstuk ligt elders en houdt verband met een veel ruimere problematiek, waarnaar in dit advies wordt verwezen, ook al valt het voor een deel buiten het bestek ervan. Gedoeld wordt op de grotere afhankelijkheid van schuldfinanciering van Europese bedrijven in vergelijking met Amerikaanse bedrijven. De Commissie geeft daarover significant cijfermateriaal(8): de mate waarin het bedrijfsleven een beroep doet op schuldfinanciering, varieert van 20 % in de VS tot 50 % in Nederland en 80 % in Spanje, met een gemiddelde van ongeveer 70 %.

4.6. Dit verschil tussen Europa en de VS is zo groot dat het wel gevolgen moét hebben. Vanuit de invalshoek van de efficiëntie van een bedrijf kan worden opgemerkt dat een omvangrijk eigen vermogen minder kosten en een flexibelere werking van het bedrijf betekent. Qua beleggingsrisico impliceert een omvangrijk eigen vermogen in het algemeen dat de garanties groter zijn. Er zijn velerlei verklaringen voor deze verschillen, maar in de eerste plaats moet toch worden gedacht aan het aanzienlijke onderscheid tussen de fiscale behandeling van bedrijven. Bespreking van dat vraagstuk hoort echter niet in dit advies thuis. Daarentegen acht het Comité het onjuist en zelfs gevaarlijk om de Amerikaanse effectenmarkten als referentiepunt te nemen of tot voorbeeld te stellen. Vóór alles moet de volgende vraag worden gesteld: hoeveel van alle ondernemingen die op zoek zijn naar "vers" kapitaal, kunnen van meet af aan op een kredietwaardigheid van Aa2 of hoger bogen? De mogelijkheid voor ondernemingen om zich voor hun financiering tot de markt te wenden, is weliswaar wenselijk, maar daarom nog geen wondermiddel. Het Europese financieringsmodel, dat kredietverlening altijd hoog in het vaandel heeft gedragen, heeft uiteindelijk de totstandkoming van de Europese MKB-structuur mogelijk gemaakt. Evenmin mag over het hoofd worden gezien dat de Europese banken als stuwende kracht achter de bloei van de Europese economie hebben gefungeerd.

5. De kleinhandelsmarkten van de lidstaten zijn nog verre van open(9)

5.1. In dit hoofdstuk schetst de Commissie de situatie op de kleinhandelsmarkt van financiële producten en diensten voor bedrijven en consumenten; zij merkt daarbij op dat

- het transnationale aanbod nog voor een groot deel afhankelijk is van de aanwezigheid van bijkantoren of dochterondernemingen (en dat er dus nog maar weinig schot zit in grensoverschrijdende financiële dienstverlening door ondernemingen die géén bijkantoren in het buitenland hebben);

- de prijsverschillen, niettegenstaande de invoering van de euro, niet afnemen, maar integendeel van nationale markt tot nationale markt nog altijd groot zijn.

5.2. De Commissie wil problemen voornamelijk aanpakken met maatregelen die bedoeld zijn om "de concurrentie te intensiveren". Dat doel kan volgens haar worden bereikt door tussenpersonen op grond van een vergunning van de toezichthouder van hun land van herkomst met elkaar te laten concurreren. Verder streeft de Commissie naar consumentenbescherming: door voorlichting over prijzen en kwaliteitsverschillen en een adequate en gelijkwaardige bescherming van de belangen van de consumenten, moeten dezen in de gelegenheid worden gesteld om met kennis van zaken de nodige keuzen te maken. Het is zaak daarbij niet uit het oog te verliezen dat de verscheidenheid aan regels voor de bescherming van de consument een obstakel vormt voor leveranciers: het feit dat de regelgeving van het land van bestemming geldt, werkt onzekerheid in de hand en brengt kosten met zich mee. Het Comité is van oordeel dat de regels voor consumentenbescherming, gezien ook de in punt 28 van de mededeling geschetste moeilijkheden, een verdergaande harmonisatie behoeven en stelt de Commissie voor om de daarvoor noodzakelijke maatregelen als een van de actiepunten in punt 33 van haar mededeling op te nemen.

5.2.1. Ook zijn er nog maatregelen nodig op verzekeringsgebied: consumenten moeten ook in het buitenland een (levens-)verzekeringscontract kunnen afsluiten. Sommige van de bestaande obstakels zijn gerechtvaardigd, maar andere moeten worden afgeschaft door maatregelen die niet noodzakelijkerwijs van wetgevende aard behoeven te zijn.

5.3. Het Comité staat over het geheel genomen achter de overige voorgestelde maatregelen, omdat deze in overeenstemming zijn met de nagestreefde doelstellingen. Het heeft desalniettemin een aantal aanvullende opmerkingen die de analyse van deze problematiek moeten verduidelijken.

5.4. Om te beginnen haalt de Commissie de begrippen "financiële producten", "bankdiensten" en "financiële diensten" door elkaar: zo wordt van "financiële diensten" in punt 21, op "financiële producten" overgestapt in punt 22, terwijl het nog steeds hetzelfde vraagstuk betreft. Toch zijn de verschillen tussen deze drie begrippen niet onaanzienlijk, omdat de kenmerken ervan verschillen en de overwegingen die eraan ten grondslag liggen, dikwijs anders zijn.

5.5. Een financieel product wordt eigendom van de koper (b.v. beleggingscertificaten, aandelen of obligaties) en kan steeds op de markt worden gekocht en verkocht, terwijl vanaf het ogenblik waarop de prijs ervoor is betaald, iedere contractuele band tussen koper en verkoper ophoudt te bestaan. Een "bankdienst" wordt echter geen eigendom van de koper: de prijs die ervoor wordt betaald, is bedoeld om in het genot van de dienst te komen, waarbij de aanbieder van de dienst over het algemeen een risico loopt. Voorbeelden van "bankdiensten" zijn creditcards, consumentenkrediet, hypotheekleningen en rekening-courantkredieten(10). "Financiële diensten" liggen daartussenin: pensioenregelingen, en het aanbod aan (levens-)verzekeringen en soortgelijke krijgen op den duur wel een concrete vorm, maar zijn zo complex dat vakkundig advies van een tussenpersoon nuttig en dikwijls onontbeerlijk is.

5.6. Financiële producten kunnen dus, net als andere niet-financiële producten of diensten, worden gekocht en verkocht: de verkoper biedt deze producten op de markt aan en is bereid om deze te verkopen aan al wie bereid is om daarvoor de gevraagde prijs te betalen, voorzover deze tenminste zorgvuldig zijn getoetst aan de regelgeving inzak het "witwassen" van geld. De Commissie wijst er in punt 32 op dat de nieuwe elektronische technologieën (Internet) - én de invoering van de euro - een sterke impuls aan deze markt zullen geven, als bepaalde resterende obstakels in de vorm van (fiscale) regelgeving eenmaal zijn opgeheven. De integratie van de markt behoeft verder geen grote problemen meer op te leveren.

5.7. In het geval van "bankdiensten" - waaraan, zoals gezegd, meestal een risico voor de verkoper is verbonden - gelden volkomen andere overwegingen. Om te beginnen moet de aanbieder van de dienst de cliënt kennen, niet alleen om, alvorens een contract te sluiten, het daaraan verbonden risico te kunnen evalueren, maar ook omdat die verplichting door de EU- en nationale wetgeving wordt opgelegd om witwassen van geld tegen te gaan. Daar komt later nog een andere overweging bij, nl. dat de evolutie van het risico in de tijd in het oog moet worden gehouden.

5.8. Financiële diensten worden meestal verkocht met vakkundig advies, over het algemeen van een tussenpersoon. Een regelgeving voor die tussenpersoon is in het belang van de consument: het uitblijven van harmonisatie op dat gebied zou een struikelblok gaan worden op weg naar een interne markt van financiële diensten.

5.9. De overwegingen t.a.v. bankproducten en -diensten vooronderstellen in het algemeen,- vooral als het gaat om kleine en middelgrote ondernemingen, maar ook in het geval van particulieren - continuïteit in de contacten/relatie tussen dienstverlener en cliënt, die meestal méér omvat dan alleen vermogensbeheer (bijvoorbeeld ook consulting en al dan niet op de persoon afgestemde service met gebruikmaking van hoogwaardige technologie). Het complexe karakter van die contacten geeft meestal de doorslag bij het besluit om voor de dienstverlening bijkantoren of dochterondernemingen te openen(11). De opmerking van de Commissie dat "... financiële ondernemingen zich momenteel om juridische, fiscale of administratieve redenen (over het algemeen) verplicht (zien) dochterondernemingen in andere lidstaten op te richten"(12), zou dus op zijn minst moeten worden genuanceerd of nader toegelicht, omdat ook rekening moet worden gehouden met andere belangrijke redenen.

5.10. Het hierboven uiteengezette onderscheid tussen bankdiensten, financiële diensten en financiële producten vormt een verklaring voor een aantal wezenlijke zaken, als reactie op de opmerking van de Commissie dat(13) "... de consumenten (na de invoering van de euro) wellicht steeds minder begrip (zullen) kunnen opbrengen voor het feit dat financiële diensten niet gemakkelijk over de grenzen heen kunnen worden gekocht en verkocht." Dankzij de euro is een einde gemaakt aan wisselkoersrisico en -kosten, kan de integratie van de markten vlotter verlopen en is het mogelijk geworden om in het buitenland financiële producten te kopen. Wat de euro echter niet heeft kunnen bewerkstelligen (net zo min als welke wettelijke, fiscale of administratieve maatregel dan ook), is verandering brengen in de basiskenmerken van de handel in financiële diensten.

5.11. Over de prijzen van financiële producten en van bankdiensten, maar vooral van die laatste(14), heeft het Comité nog enkele opmerkingen die hopelijk bijdragen tot meer duidelijkheid tijdens de besprekingen die de Commissie is begonnen met vertegenwoordigers van consumenten en financiële instellingen. Het Comité wil zich daarmee vooralsnog niet mengen in de discussie over het door de Commissie belichte probleem van het uitblijven van prijsconvergentie - dat immers ook in tal van andere sectoren speelt -, maar een basis leggen voor de bij de analyse te volgen werkwijze.

5.12. Eenvoudigweg een vergelijking maken van bepaalde producten of diensten, zou de discussie op een dwaalspoor kunnen brengen: elke financiële instelling biedt daarvan een ruime keuze en de consument heeft het recht om daaruit te kiezen door nut en prijs tegen elkaar af te wegen. Zo onstaat een markt waarop vraag en aanbod steeds groepen producten en bankdiensten betreffen, net als in het grootwinkelbedrijf en de handel in het algemeen, en waar de keuze van de consument wordt bepaald door een globale beoordeling van nut en kwaliteit(15). Andersom is het zo dat (en ook hier kan de situatie worden vergeleken met die van het grootwinkelbedrijf) de prijzen aan de aanbodzijde veelal aan de hand van "cross-selling"-berekeningen worden bepaald, d.w.z. met als uitgangspunt de mogelijke totale opbrengst van de aangeboden producten en diensten.

5.13. Uit het voorgaande kan worden afgeleid dat een correcte methode voor de berekening van de mate van prijsconvergentie vooraf dient te worden gegaan door een onderzoek naar de kenmerken van de diverse markten. Daarvoor moeten dus vergelijkbare "pakketten" worden samengesteld van in de diverse segmenten van de nationale markten gangbare producten en diensten. Door de vergelijking die dan kan worden gemaakt van de prijzen van dergelijke "pakketten" per homogene doelgroep van cliënten in de diverse landen, is een eerste evaluatie van de prijsverschillen mogelijk. De cijfermatige resultaten die aldus worden verkregen, moeten vervolgens worden aangevuld met een vergelijkende analyse van het objectieve risico (per type product), het subjectieve risico (per type cliënt) en de waarde (of kwaliteit) van het product of de dienst.

5.14. De met de hierboven beschreven berekeningswijze verkregen informatie is vooral significant omdat hiermee de reële omvang van de verschillen in prijspeil van de diverse landen wordt aangegeven. De Commissie kan op die manier een nuttige bijdrage leveren aan het scheppen van meer duidelijkheid in de besprekingen tussen vertegenwoordigers van consumenten en financiële instellingen. Bovendien wordt het nu eindelijk mogelijk voor consumenten om hun keuzen met kennis van zaken te maken, zonder zich van de wijs te laten brengen door evaluaties die beperkt blijven tot de prijs van afzonderlijke producten of diensten. Een daaruit voortvloeiend, maar daarom niet minder belangrijk gevolg is dat de resultaten van naar behoren uitgevoerde vergelijkende analyses een stimulans kunnen vormen voor intensivering van de concurrentie in de sector, met reële dalingen van het algemene prijspeil.

5.15. In het licht van het voorgaande kan het Comité instemmen met de analyse die de Commissie maakt van de obstakels(16) die de totstandbrenging van een volledig geïntegreerde markt nog in de weg staan. Ook geeft het, onder voorbehoud van de hierna volgende opmerkingen, zijn steun aan de in dat verband door de Commissie bepleite maatregelen.

5.16. Bij financiële diensten en producten speelt het kredietrisico een cruciale rol. Het is daarom volstrekt noodzakelijk om de faillissementswetgeving in Europa te trachten te harmoniseren, niettegenstaande de zeer grote moeilijkheden daarvan. Alleen op die manier kan worden ingespeeld op de wensen van consumenten en die van de dienstverleners.

5.17. Omwille van de gewenste convergentie van de regels voor consumentenbescherming bij financiële dienstverlening, dient volgens de Commissie een eensluidende interpretatie te worden gegeven van het onderscheid tussen professionele en niet-professionele gebruikers ("consumenten") van financiële diensten(17), omdat professionele afnemers nu eenmaal niet evenveel bescherming nodig hebben als consumenten. Ondanks de reeds door de Commissie in wetsteksten vastgelegde uitleg van dat onderscheid, bestaan nog twijfels over de precieze interpretatie daarvan. Het Comité is van mening dat in het geval van niet-professionele afnemers moet worden nagedacht over de mogelijkheid om aan de geboden bescherming de voorwaarde te verbinden dat met de transactie bepaalde - op zich hoge - bedragen zijn gemoeid (zodat de bescherming dus niet onbeperkt is). Een particulier die bijvoorbeeld een miljoen euro wil beleggen, moet uiteraard worden ingedeeld in de categorie "niet-professionele beleggers", maar de hoogte van het bedrag rechtvaardigt de veronderstelling dat de betrokken persoon, net zo goed als de professionele belegger, goed op de hoogte is - of moet zijn - van de geldende regels en risico's: aan een dergelijke particuliere belegger dezelfde bescherming bieden als aan een consument, zou betekenen dat die "echte" consument opdraait voor de lasten die de financiële instellingen moet dragen om zich tegen het algemene risico in te dekken. Er zou dus een maximum moeten worden bepaald waarboven niet langer aanspraak kan worden gemaakt op de bescherming die "gewone" consumenten genieten (uiteraard met uitzondering van de gebruikelijke aan contracten verbonden en andere juridische garanties). De gemakkelijkste oplossing om een einde te maken aan een aantal twijfels van het Comité bij de bestudering van deze Mededeling van de Commissie, zou kunnen zijn dat de definitie van het begrip "consument", alsook de regels voor consumentenbescherming ongemoeid worden gelaten, maar dat wordt bepaald dat die regels slechts van toepassing zijn zolang een bepaald bedrag niet is overschreden.

5.18. De Commissie wijst verder op de noodzaak om bescherming te bieden aan consumenten die op aanbiedingen via Internet ingaan, en stelt daarbij dat "Als consumenten (echter) op eigen initiatief Internet-websites van in een andere lidstaat gevestigde financiële dienstverleners raadplegen, ... zij bereid (moeten) zijn te aanvaarden dat de website overeenkomstig de wetgeving van dat land geconfigureerd is en geëxploiteerd wordt."(18) De gebruikte voorwaardelijke werkwoordsvorm (Nota v.d. Vert.: in de Nederlandse versie van de mededeling van de Commissie wordt die werkwoordsvorm, zoals blijkt uit het citaat, niet gebruikt) maakt deze uitspraak onduidelijk. Een consument met een Internet-aansluiting is niet noodzakelijkerwijs op de hoogte van alle op dit gebied geldende regels: aan de omstandigheid dat het gebruik van door de consument zelf gevraagde financiële diensten (of liever: producten) onder de wetgeving van de lidstaat van herkomst valt, zou de verplichting moeten zijn verbonden om informatie uit te wisselen over (niet alleen financiële) producten en/of diensten. Aan die voorwaarde moet noodzakelijkerwijs zijn voldaan om de consument volledige voorlichting te kunnen garanderen.

6. Samenwerking tussen regelgevers en toezichthouders ter bevordering van de financiële stabiliteit(19)

6.1. De Commissie maakt een uitvoerige analyse van de dagelijkse gang van zaken op de financiële markten van Europa(20). Globalisering, oprichting van transnationale financiële concerns, branchevervaging, trend om financiële transacties aan externe organisaties uit te besteden, kortom een complex geheel van factoren die het de monetaire en toezichthoudende autoriteiten, die immers in laatste instantie verantwoordelijk zijn voor de liquiditeit van het systeem, steeds moeilijker maken om zich behoorlijk van hun taak te kwijten. Een mogelijke oplossing ligt in de intensivering van de samenwerking tussen de door de toezichthouders zelf opgezette organisaties onderling en tussen die organisaties en de Commissie, waarbij deze laatste kan rekenen op de nuttige assistentie van de diverse door de haarzelf opgerichte comités(21).

6.2. Wereldwijd ziet de situatie er problematischer uit(22). De recente gebeurtenissen hebben nog eens duidelijk gemaakt dat de nationale autoriteiten onderling meer moeten gaan samenwerken en dat de regelgevende en toezichthoudende systemen verbetering behoeven. Deze vraagstukken zullen, samen met het verzoek om versoepeling van de restricties op directe buitenlandse investeringen, onderdeel uitmaken van de verzoeken die de Commissie tijdens de komende onderhandelingen in GATS-verband zal voorleggen. Verder is de Wereldbank van plan om haar mogelijkheden tot verlening van assistentie te versterken door van de begunstigde landen te vergen dat deze hun toezichthoudende systemen verbeteren.

6.3. Europa heeft inmiddels afdoend bewezen in staat te zijn om zich te weer te stellen tegen "besmettingseffecten" van crises elders in de wereld. De Europese monetaire structuur is door de euro steviger geworden en het toezicht is efficiënt gebleken. Toch mag Europa niet op haar lauweren gaan rusten: het lopende jaar biedt geen rooskleurige perspectieven voor de wereldeconomie en ook Europa moet, zoals de Commissie opmerkt, haar "toezicht- en regelgevingssystemen ... continu aan een kritisch onderzoek (onderwerpen)", zodat deze vlot aan veranderingen in de internationale situatie en regelgeving kunnen worden aangepast.

6.4. Hier wenst het Comité een fundamentele opmerking te formuleren: uit de elkaar opvolgende en gedeeltelijk overlappende crises in Japan, Zuid-Oost-Azië, Rusland en onlangs Brazilië is gebleken dat de supranationale organisaties niet in staat zijn om gebeurtenissen te voorspellen en er ook niet in slagen om crises in de hand te houden. In rapporten aan het Wereldforum voor de Economie van Davos zijn de werking van het IMF, maar ook het beleid van de Wereldbank aan de kaak gesteld. In zekere zin zijn daarin bovendien twijfels uitgesproken over de efficiëntie van de - volgens de regels van het Comité van Bazel bij de Bank voor Internationale Betalingen (BIB) uitgevoerde - nationale en internationale controles.

6.5. Eén kant van de zaak wordt in de Mededeling van de Commissie niet of slechts terloops aan de orde gesteld, nl. de vraag in hoeverre de financiële sector in zijn geheel solide is. Door globalisering, branchevervaging en deregulering is het ontstaan in de hand gewerkt van steeds groter wordende multinationale organisaties die - door het grote aantal verschillende controles - in de praktijk aan een globaal toezicht op hun activiteiten ontsnappen. Ondanks de - niet altijd en overal even doeltreffende - samenwerking tussen toezichthoudende autoriteiten, bestaan er nog steeds "grijze zones" waarin de respectieve bevoegdheden òf niet duidelijk zijn afgebakend òf elkaar overlappen. Het zijn vooral die grijze zones die een voedingsbodem vormen voor niet-conforme organisaties of speculatieve posities die pas worden ontdekt als het al te laat is.

6.6. De slotsom is dat de huidige situatie op zich weliswaar bevredigend kan worden genoemd, maar dat de toekomst toch met enige vreze tegemoet moet worden gezien, vooral als rekening wordt gehouden met mogelijke, onvoorspelbare conjuncturele ontwikkelingen i.v.m. politieke gebeurtenissen in de wereld. De G-7 heeft analoge conclusies getrokken en de noodzaak ingezien om procedures vast te leggen waardoor het toezicht op de gehele financiële sector, door een gestructureerde coördinatie van de voornaamste internationale autoriteiten die de verantwoordelijkheid voor de stabiliteit van deze sector dragen, kan worden versterkt. De aan de heer Tietmeyer, president van de centrale bank van Duitsland, toevertrouwde opdracht om onderzoek te doen naar de uitvoeringsmogelijkheden daarvan, heeft een rapport(23) opgeleverd waarin wordt gepleit voor de oprichting van een "Forum voor financiële stabiliteit". In dat Forum zouden de ministers van financiën en de presidenten van de centrale banken van de G-7 zitting moeten hebben, evenals vertegenwoordigers van de internationale regelgevende organisaties, het IMF en de BIB, en van enkele andere centrale banken. Het Comité is een overtuigd voorstander van die oplossing, maar vindt dat daaraan ook moet worden deelgenomen door een vertegenwoordiger van de Commissie, omdat deze verantwoordelijk is voor de financiële regelgeving in Europa.

6.7. In het onder auspiciën van de heer Tietmeyer opgestelde rapport wordt de problematiek duidelijk alleen vanuit een wereldwijd oogpunt bekeken. Het Comité dringt daarom aan op onderzoek in Europa naar de mogelijkheid om voor de stabiliteit van de financiële sector relevante informatie te centraliseren, met speciale aandacht voor het toezicht op multinationale organisaties, die door hun aard en structuur aan het toezicht van de daarmee belaste nationale instanties kunnen ontsnappen. De nadruk moet daarbij vooral worden gelegd op de niet-financiële instellingen waarvan de invloed op de financiële markten steeds groter wordt, maar die zich niet aan de regels houden of aan het toezicht ontsnappen omdat zij, vanwege de aard van hun organisatie, juridisch "buiten schot" blijven.

7. Algemene voorwaarden voor een volledig geïntegreerde financiële markt in de EU(24)

7.1. Wat de infrastructuur betreft, stelt de Commissie terecht met tevredenheid vast dat de betalingssystemen van de wholesale-kapitaalmarkten en de effectenmarkten in beginsel efficiënt werken, en vooral dankzij het real time gross settlement gebaseerde TARGET-systeem en de toepassing van de richtlijn inzake de doorzichtigheid en kwaliteit van betalingen, bestand zijn tegen systeemrisico's. Daarbij dient te worden opgemerkt dat alle andere richtlijnen die gericht zijn op het garanderen van de soliditeit en solvabiliteit van de deelnemers aan het systeem, mede bijdragen tot de verwezenlijking van het uiteindelijke doel, nl. de waarborging van de transparante werking van een markt waar geldstromen ongehinderd kunnen circuleren.

7.2. Over de systemen voor kleine betalingen merkt de Commissie op dat de technische capaciteit daarvoor "... nog steeds minder ver gevorderd (is) dan die voor het afhandelen van grote transacties". Over het gevolg daarvan, nl. dat het, met name in de euro-zone, duurder is om kleine bedragen naar het buitenland over te maken dan grote bedragen, hebben de consumentenvertegenwoordigers geen goed woord over. De verklaring die wordt gegeven, is dat van dit systeem nu eenmaal statistieken moeten kunnen worden gemaakt en dat dit probleem binnenkort enigszins zal worden verholpen door de invoering van uniforme methoden en een regeling waardoor bedragen die onder een bepaalde grens vallen, daarvan zullen worden vrijgesteld. Daarnaast breekt de Commissie een lans voor het aanbrengen van koppelingen tussen de diverse betalingssystemen van de EU-lidstaten.

7.3. De Commissie heeft het met deze analyse volgens het Comité wel bij het rechte eind, maar gaat desondanks voorbij aan de kern van het probleem. Er bestaat ontegenzeggelijk een algemene economische regel die geldt voor de distributie van àlle (dus ook financiële) producten en diensten en die inhoudt dat aan kleinhandel hogere kosten verbonden zijn dan aan groothandel, omdat bij die laatste van schaal- en investeringsvoordelen kan worden geprofiteerd. Daarenboven brengt de koppeling van verschillende nationale systemen extra kosten met zich mee (in vergelijking met de kosten van de werking van de afzonderlijke nationale systemen): telefoonverbindingen vormen daarvan een sprekend voorbeeld, omdat de tarieven voor internationale gesprekken altijd hoger zijn dan die voor nationale gesprekken. Het Comité vindt dat moet worden doorgegaan met de inspanningen om de kosten voor de consument te verminderen, maar dat de verschillen tussen de systemen voor de groot- en voor de kleinhandel niet helemaal kunnen worden opgeheven. Echte vooruitgang kan worden bereikt als het probleem in zijn globaliteit en vanuit een andere invalshoek wordt bekeken.

7.3.1. Welke trends de markt voor grensoverschrijdende kleine betalingen beheersen, zijn gemakkelijk vast te stellen: steeds meer betalingen worden - ook op afstand - met creditcards gedaan, geldopnames vinden plaats met behulp van bank- of kredietkaarten en overschrijvingen gebeuren nu al, en in de nabije toekomst hopelijk nog vaker en beter, elektronisch. Al deze methoden hebben gemeen dat zij nauwelijks tijd kosten, goedkoop zijn en voldoende veiligheid bieden. De Commissie werkt momenteel hard aan regelingen waardoor de consument een adequate bescherming kan worden geboden.

7.3.2. Uit het voorgaande kan worden afgeleid dat de traditionele systemen voor het overmaken van kleine bedragen geen lang leven meer zijn beschoren: de trend is dat deze plaats gaan maken voor alternatieve systemen die efficiënter werken en goedkoper zijn. De Commissie moet onverminderd doorgaan met haar inspanningen om de kosten voor het overmaken van geld terug te dringen, maar mag daarbij de onvermijdelijke evolutie van de markt niet uit het oog verliezen. Daarom is het zaak dat de Commissie de financiële sector ertoe aanzet om de consument bekend te maken met alternatieve methoden voor het overmaken van geld. Bovendien zou de Commissie meer vaart moeten zetten achter alle - geplande of lopende - acties op het gebied van de elektronische handel, waarvan de betalingen immers de hoeksteen vormen, en zou zij deze zo snel mogelijk tot een goed einde moeten brengen.

7.4. Wat staatssteun betreft, maakt de Commissie melding van een verslag waarmee op verzoek van de Europese Raad te Amsterdam in 1997 een aanvang is gemaakt en dat "te gepasten tijde" aan de ECOFIN-Raad zal worden voorgelegd. Dat er sindsdien al heel wat tijd overheen is gegaan, is op zich al tekenend voor de complexiteit en de gevoeligheid van deze materie. Door te verwijzen naar het feit dat de laatste tijd steeds meer financiële instellingen in moeilijkheden geraken, lijkt de Commissie haar aandacht vooral te willen richten op de mogelijke concurrentieverstorende effecten van steunmaatregelen van de overheid. Dergelijke effecten kunnen volgens de Commissie bijvoorbeeld worden ondervangen door bedrijven die door hun overheid worden geholpen, te verplichten om hun transactievolume te verkleinen.

7.4.1. Een dergelijke maatregel moet met zeer grote behoedzaamheid worden benaderd. Vermindering van het concurrentievermogen van bedrijven die overheidssteun ontvangen, speelt ongetwijfeld in het voordeel van de andere bedrijven in de sector, maar het algemene belang zou de overhand moeten hebben en de grootste zorg van de beleidsmakers moeten zijn. Dit impliceert dat overheidsgelden die in een noodlijdend bedrijf worden geïnvesteerd, worden terugbetaald: als een begunstigde instelling wordt verplicht om haar omzet te verkleinen, zou die terugbetaling een probleem kunnen worden. Een ander bezwaar is dat een "grote" financiële instelling die haar problemen heeft overwonnen en met een kleinere omzet op de markt zou terugkomen, met uitgaven wordt geconfronteerd in verband met de inkrimping van het bedrijf, en wegens zijn beschadigde imago de grootste moeite zal krijgen om het vertrouwen van cliënten en van de overige instellingen terug te winnen.

7.4.2. Los van de conclusies die aan de ECOFIN-Raad zullen worden voorgelegd (zie punt 7.4), merkt het Comité op dat - vooral erg grote - noodlijdende financiële instellingen zich in de paradoxale situatie bevinden, op staatssteun aangewezen te zijn als de overige instellingen van de sector geen hulp willen of kunnen bieden. Het geld van honderdduizenden - en dikwijls miljoenen - cliënten (consumenten, beleggers en bedrijven) mag niet verloren gaan, op straffe van sociale onrust en verwoestende crises in het hele systeem. Er valt niet aan te ontkomen dat de vaak verguisde leerstelling volgens welke een bedrijf te groot kan zijn om failliet te mogen gaan ("too big to fail"), hier helemaal opgaat: de waarheid daarvan is onomstotelijk komen vast te staan door de gebeurtenissen die zich onlangs in Frankrijk en Italië, en jaren terug in de Noordse landen, hebben voorgedaan. Overigens is dit een extra argument voor versterking van de regelingen voor toezicht en controle, waarvan het Comité een vurig voorstander is.

7.4.2.1. De zorg voor de bescherming van cliënten en beleggers is natuurlijk terecht, maar mag het zgn. "morele" risico niet uit het oog doen verliezen dat ontstaat doordat met nagenoeg 100 % zekerheid kan worden voorspeld dat de overheid noodlijdende, grote kredietinstellingen te hulp zal schieten. Daarin kan namelijk een stimulans liggen om ondoordachte risico's te nemen. Het streven naar bescherming van spaarders en naar stabiliteit van het financiële bestel mag dus niet overenigbaar zijn met de noodzaak om bestuurders en aandeelhouders op hun gebrek aan behoedzaamheid en bekwaamheid aan te spreken.

7.4.3. Een specifiek geval waaraan - ook ethische - problemen verbonden zijn, vormen steunmaatregelen van de overheid voor staatsbedrijven of bedrijven met staatsparticipatie. Het is in sommige lidstaten heel gebruikelijk dat overheidsgelden worden aangewend om staatsbedrijven te helpen, maar de vraag kan worden gesteld of dergelijke maatregelen niet betekenen dat onder het mom van de bescherming van het openbaar belang in feite concurrentieverstoringen teweeg worden gebracht, waarvan de kosten op hun beurt weer voor rekening van de collectiviteit komen.

7.5. Aan de problematiek van de belastingheffing(25) zitten de meeste controversiële kanten. Volgens de Commissie hebben de verschillen in behandeling t.a.v. de belasting op door particulieren ontvangen rente op spaargelden tot gevolg dat dezen hun geld elders beleggen of dat de financiële instellingen zelf zich elders vestigen, omdat er nu eenmaal altijd landen met aantrekkelijkere voorwaarden zijn. In zijn commentaar op het desbetreffende richtlijnvoorstel van de Commissie(26) stelt het Comité dat morele overwegingen en overwegingen i.v.m. gelijke concurrentievoorwaarden tussen financiële instellingen in het voordeel van het voorstel spreken, maar dat de vrees voor kapitaalvlucht naar derde landen en aanwakkering van de fiscale concurrentie tussen de lidstaten weer tegenargumenten vormen.

7.6. De overige voorgenomen maatregelen (opheffing van het risico van dubbele belastingheffing op financiële producten, ingrijpen in de regelingen voor pensioenfondsen, terugdringing van de verschillen in behandeling tussen obligaties en aandelen) krijgen de volledige instemming van het Comité. De hoop wordt uitgesproken dat de nodige regelingen zo snel mogelijk naar behoren worden getroffen en voorrang krijgen boven alle andere programma's voor fiscale harmonisatie, omdat daarmee een einde kan worden gemaakt aan het grootste obstakel voor de daadwerkelijke integratie van de Europese markten. Dat het èchte en grootste obstakel voor de integratie van de markten van fiscale aard is, blijkt uit het feit dat bepaalde transacties (b.v. levensverzekeringen, aanvullende pensioenen en hypotheekleningen) bij financiële instellingen van een andere lidstaat, ondanks de veelvoud aan regelingen, toch niet binnen het bereik van de consument liggen. Het Comité beseft dat het daarmee gepaard gaande proces moeizaam is en veel tijd zal kosten: de belangen van de markt kunnen van land tot land verschillen vertonen en ook op de nationale markten zelf spelen uiteenlopende en tegenstrijdige belangen een rol.

8. Werken aan een consensus(27)

8.1. Ter afsluiting van de voorstellen voor maatregelen waarvan steeds aan het eind van ieder hoofdstuk een opsomming wordt gegeven, wordt aangedrongen op voortzetting van de discussie tussen Commissie en Europees Parlement. Om de diverse activiteiten een concrete impuls te geven, wordt bovendien voorgesteld om een door de Commissie voorgezeten werkgroep voor het beleid inzake financiële dienstverlening op te richten, die zou moeten worden samengesteld uit persoonlijke vertegenwoordigers van de ministers van financiën. De eerste taak van deze werkgroep zou erin bestaan, een in juni 1999 aan de Raad voor te leggen actieprogramma uit te werken. Haar tweede taak zou zijn, om daarvóór de prioriteiten te identificeren die met onmiddellijke ingang ten uitvoer moeten worden gelegd.

8.2. Het Comité staat achter deze Mededeling en mogelijke hierop aansluitende andere initiatieven, met dien verstande dat het zich het recht voorbehoudt om, hoewel niet om zijn bijdrage wordt gevraagd, kanttekeningen te plaatsen en suggesties te doen die hopelijk toch hun nut zullen bewijzen.

Brussel, 26 mei 1999.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

B. RANGONI MACHIAVELLI

(1) Mededeling, punt 6.

(2) Mededeling, punten 6 t/m 10.

(3) Mededeling, punten 11 t/m 3.

(4) Ter illustratie: een van de grootste bankconcerns, dat wereldwijd werkzaam is, moet zich onderwerpen aan 45 verschillende nationale controles, waarvoor steeds weer andere regelingen en vereisten gelden.

(5) Mededeling, punten 14 t/m 20.

(6) Mededeling, voetnoot 7.

(7) Mededeling, punten 17 t/m 19.

(8) Mededeling, Inleiding.

(9) Mededeling, punten 21 t/m 33.

(10) Het eigendomsrecht van in bewaring gegeven of geleend geld mag niet worden verward met de bijbehorende diensten in verband met het beheer van dat geld. Voorbeeld 4 in de Mededeling van de Commissie moet dus gaan over prijsverschillen voor financiële diensten in de interne markt (in plaats van financiële producten).

(11) De oplossing in de vorm van "banken op afstand" vormt een nog vrij recent fenomeen met geheel eigen kenmerken. "Banken op afstand" zijn meestal voor particulieren bedoeld en gaan uit van een geheel eigen evaluatie van het risico, dat over het algemeen toch beperkt blijft tot het nationale grondgebied. Ook al zullen er in de toekomst waarschijnlijk steeds meer van dat soort banken komen, toch vormen deze niet meer dan een aanvulling op de oplossing in de vorm van bijkantoren in het buitenland (en komen daarvoor dus niet in de plaats).

(12) Mededeling, punt 24.

(13) Mededeling, punt 26.

(14) Mededeling, punt 22 en voorbeeld 4.

(15) Opmerkelijk in dit verband zijn de om de zoveel tijd door een consumententijdschrift gepubliceerde enquêtes waarbij als het ware in de boodschappentas van gezinshuishoudingen (de "panier de la ménagère") wordt gekeken, d.w.z. dat onderzoek wordt gedaan naar groepen van meest verkochte producten.

(16) Mededeling, punten 28 t/m 33.

(17) Mededeling, punt 28 (eerste aandachtspunt) en punt 31.

(18) Mededeling, punt 32.

(19) Mededeling, punten 34 t/m 41.

(20) Mededeling, punten 34 t/m 37.

(21) Raadgevend comité voor het Bankwezen, Comité voor het Verzekeringswezen, Comité op hoog niveau van effectentoezichthouders, Contactcomité Jaarrekeningenrichtlijnen, ICBE-contactcomité.

(22) Mededeling, punten 38 t/m 41.

(23) Rapport gepubliceerd in de serie "Auszüge aus Presseartikeln" van de Deutsche Bundesbank, 26 februari 1999.

(24) Mededeling, punten 42 t/m 48.

(25) Mededeling, punten 49 t/m 54.

(26) Advies van het Comité over het "Voorstel voor een richtlijn van de Raad ertoe strekkende in de Gemeenschap een minimum van effectieve belastingheffing op inkomsten uit spaargelden in de vorm van rente te garanderen"; rapporteur: de heer Geuenich, CES 194/99 van 24 februari 1999.

(27) Mededeling, punten 55 t/m 62.