NL Publicatieblad van de Europese Unie C 267/9

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over Veranderingsprocessen in de machinebouw en aanverwante sectoren

(2005/C 267/02)

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft op 1 juli 2004 besloten overeenkomstig artikel 29, lid 2, van zijn reglement van orde een advies op te stellen over Veranderingsprocessen in de machinebouw en aanverwante sectoren

De Adviescommissie industriële reconversie, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 27 april 2005 goedgekeurd. Rapporteur was de heer van Iersel, co-rapporteur de heer Castañeda.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn op 11 en 12 mei 2005 gehouden 417e zitting (vergadering van 11 mei 2005) het volgende advies uitgebracht, dat met 211 stemmen vóór en zonder stemmen tegen, bij 4 onthoudingen, is goedgekeurd.

Samenvatting

De machinebouw en aanverwante sectoren vormen niet alleen een bedrijfstak op zich, maar zorgen ook, als leverancier van kapitaalgoederen en wijdverbreide, door verschillende industrieën gebruikte technologie, voor kruisbestuiving en waardevolle impulsen in een groot aantal andere Europese sectoren. Het gaat om een innovatieve kernindustrie: daarom dient machinebouw in het Europese industriebeleid als een strategische sector te gelden. Deze sector is uitstekend geschikt voor een concreet programma met doelstellingen op regionaal, nationaal en EU-niveau, ter uitvoering van de Lissabonagenda. Er is zowel horizontaal als sectorspecifiek beleid nodig, alsmede een passende mix van beide. Beleidsmaatregelen op dit terrein moeten de sector helpen om topprestaties te leveren, niet alleen in Europa maar ook op wereldschaal.

Met betrekking tot machinebouw is het zaak om in het huidige proces van raadpleging en beleidsvorming in EU-verband, nader in te gaan op een aantal kwesties waarvan een stimulerend effect kan uitgaan op vergelijkbare processen op nationaal en regionaal niveau in Europa. Specifieke voorwaarden waaraan op EU-niveau moeten worden voldaan, zijn: betere wetgeving, inclusief effectbeoordeling van de regelgeving voorafgaand aan regelgeving, alsmede correcte uitvoering en naleving van bestaande EU-wetgeving; doeltreffende marktbewaking; oprichting van een technologieplatform om de kloof te dichten tussen onderzoekscentra en universiteiten enerzijds en het bedrijfsleven anderzijds; halt toeroepen aan de toenemende scheefgroei tussen door Europa gesubsidieerde O&O en de behoeften van de sector machinebouw; een mededingingsbeleid dat ontwikkeling en innovatie in het MKB aanmoedigt; verbetering van de toegang tot financiële markten en een handelsbeleid dat vrije toegang tot investeringen in markten van derde landen waarborgt. Van groot belang is voorts de aanpassing van vaardigheden aan huidige normen.

Overleg tussen de Commissie en alle belanghebbbenden op EU-niveau over de gevolgen voor het bedrijfsleven kan gunstige randvoorwaarden scheppen voor de machinebouw in de EU en zal bijdragen tot de bevordering en ontwikkeling van krachtige regionale clusters. Al deze zaken vereisten de actieve inzet van de Europese instellingen, met name de Commissie.

1. Inleiding

1.1 De Europese Commissie werkt aan een industriebeleid „nieuwe stijl”. Dit beleid steunt op drie pijlers: betere regelgeving, een sectorspecifieke aanpak en een geïntegreerde benadering in EU-verband. Het hangt rechtstreeks samen met de Lissabonstrategie en de huidige herijking van de bijdrage van de productiesector aan de Europese economie.

1.2 In een groot aantal sectoren wordt de hernieuwde aandacht voor het industriebeleid in EU-verband met open armen ontvangen. Het EESC schaart zich volledig achter de uitgangspunten van het industriebeleid „nieuwe stijl” (1), waarvan het succes hoofdzakelijk bepaald wordt door een zinvolle combinatie van acties op horizontaal en sectoraal niveau, op grond van het volgende: — industriële sectoren verschillen onderling aanzienlijk; — het sectorniveau komt op een aantal terreinen het meest in aanmerking voor de bundeling van vertegenwoordigers van het bedrijfsleven, inclusief relevante sociale partners, overheidsvertegenwoordigers en beleidsmakers (Commissie en nationale overheden) en overige belangrijke partijen zoals cliënten, instellingen voor onderwijs en opleiding, wetenschappelijke en technologische instellingen, alsmede banken.

1.3 Politiek is men het erovereens dat Europa zich, met het oog op de uitdagingen van de toekomst, sterker als leider in een geglobaliseerde wereld dient te profileren. Uitvoering van de agenda van Lissabon is meer dan ooit van eminent belang. Europa moet daartoe niet alleen de in vergelijking met zijn handelspartners vastgestelde zwakheden overwinnen, maar ook zijn sterke punten steunen en ontwikkelen. De sector machinebouw zorgt voor essentiële technologische middelen, aangezien hij niet alleen de technologie in zijn eigen producten bezit, maar ook in die van de processen bij zijn cliënten, o.m. de overige productiesectoren en leveranciers van belangrijke nutsvoorzieningen zoals energie-, water-, vervoer- en communicatiebedrijven.

1.4 Nu de agenda van Lissabon nieuw leven wordt ingeblazen en het streven gericht is op groei en meer banen benadrukt de Commissie terecht de sleutelrol van de met name kleine en middelgrote productiebedrijven. Derhalve dient de machinebouw, die bovendien momenteel floreert, in elk Europees industriebeleid als een strategische sector te worden beschouwd. De aandacht moet dus niet alleen uitgaan naar sectoren die thans met problemen kampen; succesvolle sectoren verdienen net zoveel aandacht.

1.4.1 Machinebouw is niet alleen een sector op zich, maar zorgt ook, als leverancier van kapitaalgoederen en wijdverbreide, door verschillende industrieën gebruikte technologie, voor kruisbestuiving en waardevolle impulsen in een groot aantal andere Europese sectoren.

1.4.2 De sector machinebouw vormt als technologieleverancier voor alle andere economische sectoren het fundament van de industriële infrastructuur van de Europese economie.

1.4.3 Bovendien is machinebouw één van de grote exportsectoren, goed voor circa 15 % van de uitvoer van in de EU geproduceerde goederen.

1.5 Deze sector heeft aanmerkelijk geprofiteerd van de interne markt, die de Europese ondernemers een belangrijke thuisbasis heeft verschaft. De sector heeft behoefte aan een evenredige mate van coherente internationale standaarden en Europese regelgeving, maar daarbij is het wel van wezenlijk belang een evenwicht te bewaren om concurrentieverstorende overregulering te voorkomen. Tegelijkertijd moet er meer aandacht besteed worden aan implementatie en naleving van de regelgeving.

1.6 Er is zowel horizontaal als sectorspecifiek beleid nodig, alsmede een passende mix van beide.

2. Strategisch belang

2.1 De sector machinebouw is om een aantal redenen van cruciaal belang voor de Europese economie:

2.1.1 Machinebouw is een strategische industrie: het gaat om een kennisintensieve sector met hoge meerwaarde, die de overige sectoren van de economie voorziet van machines, productiesystemen, onderdelen en aanverwante diensten, alsook van de vereiste technologie en kennis. Hij levert voorts een belangrijke bijdrage aan duurzame ontwikkeling omdat hij kan leiden tot een doeltreffender productie en zodoende tot de ontkoppeling van grondstoffengebruik en economische groei. Machinebouw is geen homogene, maar een zeer gedifferentieerde industrie die zeer uiteenlopende subsectoren bestrijkt, inclusief: hijs- en verplaatsingsapparaten; machinewerktuigen; machines voor houtbewerking; niet-huishoudelijke koel- en ventilatie-apparaten; pompen en compressoren; machines voor mijnbouw, groeves en bouwwerken; lagers, aandrijvingen, koppelings- en transmissie-onderdelen; kranen en kleppen, motoren en turbines; machines voor land- en bosbouw; machines voor de textiel-, kleding- en leerindustrie; machines voor voedingsmiddelen, dranken en tabaksverwerking; landbouwapparatuur; machines voor papier- en kartonproductie; industriële hoogovens en branders; machines voor metaalbewerking, enz. Hiernaast zijn er de gangbare technologieën, zoals mechatronica, dat mechanische en elektronische elementen verenigt.

2.1.2 Machinebouw levert niet alleen de apparatuur, maar ook de vaardigheden en kennis voor de verbetering van bestaande processen en producten en voor de ontwikkeling van nieuwe producten in alle subsectoren. Dit is van bijzonder belang met het oog op de ontwikkeling van de economie in het uitgebreide Europa en daarbuiten.

2.1.3 De Europese machinebouw staat mondiaal aan de top: hij neemt 41 % van de wereldproductie voor zijn rekening, Europa is 's werelds grootste producent en exporteur van machines (261,707 miljard EUR in 2002), inclusief de uitvoer van complete fabrieksinstallaties. Wil Europa de meest concurrerende kenniseconomie ter wereld worden, dan is het van levensbelang deze leidende positie te behouden.

2.1.4 Machinebouw is een omvangrijke industrie: het is niet alleen één van Europa's grootste industriële sectoren, goed voor 8 % van de totale goederenproductie, maar ook één van de grootste werkgevers met circa 140.000 ondernemingen (waarvan er 21 600 meer dan 20 werknemers hebben), die werk bieden aan ongeveer 2,49 miljoen mensen die meestal hooggekwalificeerd werk verrichten. De sterke Europese thuismarkt voor machinebouw (2003: EU 15, 285 miljard EUR; EU 25, 305 miljard EUR) is de bestemming van 70 % van de productie in de interne markt. Zij versterkt zowel de concurrentie in de industrie als de stabiliteit van de werkgelegenheid in de sector. Deze industrie is daarom essentieel voor de verwezenlijking van de Lissabondoelstellingen.

2.1.5 Machinebouw vervult een sleutelrol voor innovatie: in Europa is hij zeer sterk op het gebied van op maat gemaakte apparatuur en nichemarkten, hetgeen van groot belang is voor het innovatief vermogen van alle andere sectoren in de economie. Hij is ook vitaal voor het vermogen van alle industriële sectoren om een hoge meerwaarde te creëren, en bijgevolg een concurrentievoordeel ter compensatie van nadelen waarmee Europa te kampen heeft, bijvoorbeeld op het gebied van arbeidskosten. Machinebouw stimuleert innovatie en fungeert als pionier: de innovaties worden in de eigen producten en processen toegepast en geïntegreerd. Niet over het hoofd mag worden gezien dat machinebouw een schakel is — heel vaak de eerste — in een keten die waarde creëert: ontbreekt één van de schakels, dan ondervindt de hele keten daar de gevolgen van.

2.1.6 Machinebouw is een bedrijfstak van ondernemers. In de meeste gevallen gaat het om kleine of middelgrote bedrijven (2) — die grotendeels in familiehanden zijn — met alle bijbehorende problemen waarmee deze, vaak wereldwijd optredende ondernemingen, geconfronteerd worden. Machinebouw vat daarom in een notendop de geest van ondernemerschap samen die fundamenteel is voor de verwezenlijking van de doelstellingen van Lissabon.

2.1.7 Andere kenmerken van de sector machinebouw hebben betrekking op het volgende: — het is geen kapitaalsintensieve activiteit, in vergelijking tot andere productiesectoren, maar de machinebouw biedt desondanks werk aan hooggekwalificeerd personeel voor het ontwerp en de productie van op maat gemaakte machines en industriële installaties; — de vooruitgang in de laatste decennia is gebaseerd op een groter aanpassingsvermogen, dat voortvloeit uit innovatie, waarbij diverse concurrerende onderdelen worden samengevoegd die vervolgens wereldwijd op de markt worden gebracht; — gezien de universele rol van machines in alle productieprocessen is topbetrouwbaarheid een must in deze sector, die onlosmakelijk verbonden is met het gangbare imago van een sterke Europese industriële traditie.

2.2 Ondernemingen in de machinebouw kunnen bogen op zeer degelijke betrekkingen met hun cliënten aangezien de productie van goederen met machines over het algemeen een zeer complex proces is dat geavanceerde technische vaardigheid en voortdurende technische assistentie en service van de kant van de leverancier vereist. Het is een essentieel onderdeel van het industrieel bestel en een basis voor succesvolle clusters, als de productie bestemd is voor geografisch nabije eindgebruikers, zoals het geval is in Baden-Württemberg, Rijnland-Palts, Piemonte, Lombardije, Rhône-Alpes, de Midlands en Eindhoven-Aken. Uit deze voorbeelden blijkt de vaak succesvolle en noodzakelijke bijdrage van de regionale en lokale overheden.

2.3 Machinebouw speelt een vitale rol bij de verbetering van het milieu door de productie van apparatuur voor de behandeling en verwerking van water, aarde, lucht, afval en mest. Dankzij de machinebouw wordt het ook beter mogelijk om gebruik te maken van hernieuwbare energiebronnen.

2.4 De sector machinebouw is een wereldleider, waaruit de Europese productie en uitvoer naar voren komt en die daarom één van Europa's troeven is. Stimulerende maatregelen voor de machinebouw moeten de sector helpen om topprestaties te leveren, niet alleen in Europa, maar overal ter wereld.

2.5 Een overtuigend argument voor meer steun aan de sector is de aandacht die de regering van de VS sinds kort aan machinebouw besteedt. Landen als de VS beseffen steeds meer het belang van de productiesector in het algemeen en van de sector machinebouw in het bijzonder, voor de economie en de nationale veiligheid. (3)

3. Wat op Europees niveau moet gebeuren

3.1 Industriële reconversie en innovatie

3.1.1 Industriële reconversie en innovatie is bij productie en verwerking schering en inslag. Minder geavanceerde productie, die minder hoog opgeleid bedienend personeel vereist, wordt meer en meer verplaatst naar andere delen van de wereld. Voor het behoud en de versteviging van de positie op de thuismarkt en in het buitenland zijn continue aanpassing en innovatie in de sector nodig. Alle betrokken partijen, op regionaal, nationaal en EU-niveau, dienen hiervan doordrongen te zijn.

3.1.2 De sector trok al in 1994 de aandacht van de EU, die reageerde met een Mededeling (4), gevolgd door een resolutie van de Raad (5). De Europese Commissie, noch de lidstaten bleken erg genegen om uitvoering te geven aan de voorgestelde follow-up van beide documenten. Deze terughoudendheid kan moeilijk beschouwd worden als positieve beleidsuitvoering. In deze aarzelende houding, die algemeen was, is onder de laatste Commissie verandering gekomen doordat het concurrentievermogen van de productiebedrijven als een prioriteit werd gezien in het kader van de Lissabonstrategie. Dit had kunnen leiden tot een gunstig klimaat voor daadwerkelijke partnerschappen op EU-niveau, die hopelijk de positieve interactie tussen spelers op nationaal en lokaal niveau op passende wijze had bevorderd. Helaas lijkt de Commissie thans haar aandacht te richten op een beperkt aantal sectoren die als paradepaardjes fungeren, en waarvan de machinebouw momenteel geen deel uitmaakt.

3.1.3 Het industriebeleid „nieuwe stijl” wil de scheidslijnen opheffen die zo lang kenmerkend waren voor de betrekkingen tussen publieke en particuliere actoren. Deze moeten beseffen dat elk van hen ten dienste staat van gemeenschappelijke doelstellingen. Een dergelijk industriebeleid wil mensen en organisaties samenbrengen om kloven te overbruggen die voorheen de nodige innovatie in de weg stonden.

3.1.4 De veelsoortigheid van gespecialiseerde en vaak technisch geavanceerde middelgrote en kleine bedrijven in de sector brengt hoge eisen met zich mee voor de organisatie en het beheer van de productieprocessen. Anders dan in sommige overige sectoren met een betrekkelijk klein aantal toonaangevende ondernemingen dienen er specifieke instrumenten en benaderingen te komen. Te denken valt hierbij aan de oprichting van een technologieplatform voor de productiesector of de uitstippeling van een specifiek programma dat in dit verband een eminente rol kan vervullen (6). Substantiële investeringen in O&O zijn een vereiste.

3.1.5 Bij de oprichting van een technologieplatform of de uitwerking van een specifiek programma dient te worden geput uit het reservoir van vaardigheden die het resultaat zijn van een al lang bestaande Europese traditie in machinebouw. Hiermee zou een alliantie moeten worden gevormd ter ondersteuning van Europese onderzoeksprogramma's, industriële kennis in machinebouwclusters en de troeven van gespecialiseerde Europese onderzoeksinstituten.

3.1.6 Bij dergelijke programma's voor machinebouw moet rekening worden gehouden met de zeer uiteenlopende subsectoren en de onderlinge betrekkingen, zoals gemeenschappelijke innovaties, de bundeling van technologieën en, bijgevolg, de behoefte om kennis doeltreffend te laten circuleren in de productie en zakelijke dienstverlening.

3.1.7 De kloof tussen onderzoekscentra en universiteiten enerzijds, en de marktsector anderzijds, moet worden gedicht. Europese O&O-programma's dienen zeker niet uitsluitend op wetenschap gericht te zijn, met oog voor de lange termijn, maar zouden ook een evenwicht moeten nastreven door middelen te reserveren voor toegepast onderzoek, dat innovatieve producten oplevert.

3.1.8 Het technologieplatform zou in ruime mate moeten bijdragen tot een beter begrip tussen allerlei onderzoekscentra en de sector machinebouw. Dit zou op zijn beurt, een gunstig effect moeten hebben op soortgelijke fora in de lidstaten.

3.1.9 De aanwezigheid van zoveel kleine en middelgrote ondernemingen in deze sector versterkt de behoefte aan minder beperkingen, minder rompslomp en ruimere toegang tot EU-programma's.

3.1.10 De uitvoering van grootschalige industriële projecten vergt vanzelfsprekend O&O-programma's die op baanbrekende technologie zijn gericht. Deze zorgen voor impulsen voor de gehele verdere waardeketen. Het is evenwel van belang dat er een juist evenwicht wordt bereikt tussen de subsidiëring van zulke omvangrijke projecten en de steunverlening aan het MKB.

3.1.11 Het geheel zal de nationale programma's gunstig beïnvloeden. In een klimaat gekenmerkt door interactie en benchmarking, moet ook naar goede praktijken worden gekeken. Gezien het enorme aantal kleine en middelgrote ondernemingen moeten nationale branche-organisaties zich op dit terrein actief opstellen.

3.2 Industriële reconversie en vaardigheden

3.2.1 Het industriebeleid „nieuwe stijl”, innovatie, creativiteit, productiviteit en vaardigheden hangen nauw met elkaar samen.

3.2.2 Vandaag de dag zijn jongeren minder geneigd om techniek te studeren en in de technische sector aan de slag te gaan, een verschijnsel dat deels te maken heeft met een achterhaald beeld van de sector. Dit vraagt om acties van het bedrijfsleven die de nieuwe technologieën centraal stellen, aangevuld met een cultureel element van de kant van de nationale en Europese media, om het imago bij het publiek te veranderen. Goede communicatie tussen bedrijfsleven en publiek, met name jongeren, is cruciaal. Er is een andere mentaliteit en aanpak nodig om de huidige trend om te buigen. Men dient meer te beseffen wat machinebouw feitelijk is. Het gaat om het volledige proces: technologie, zakelijke dienstverlening, de schakels in de onderlinge verhoudingen tussen technologieën, bewerking, marketing, internationalisatie, enz. Hoe beter deze betrekkingen en spannende processen uit de verf komen, hoe meer interesse gewekt zal worden bij het brede publiek en bij jongeren in het bijzonder.

3.2.3 Alle verbetering begint bij innovatieve en aantrekkelijke onderwijssystemen. Er dienen op de hedendaagse situatie afgestemde onderwijspakketten te worden bedacht, ook in de bedrijven zelf. Nauwe samenwerking van het bedrijfsleven met scholen, hogeronderwijsinstellingen en beroepsopleidingenscentra moet worden aangemoedigd. Tevens moet rechtstreekse deelname van managers in relevante onderwijsprogramma's worden bevorderd; omgekeerd moeten docenten de gelegenheid krijgen contact te leggen met ondernemingen. De aanwezigheid van scholen op (internationale) bedrijfsbeurzen moet worden gestimuleerd.

3.2.4 In de buurt van technische universiteiten zouden er bedrijfs- en technologieparken moeten komen of ze zouden actiever ontwikkeld moeten worden. Geslaagde voorbeelden als de universiteit van Cambridge, Eindhoven en Aken en andere moeten voor het voetlicht worden gebracht.

3.2.5 In verband met de snel veranderende product- en dienstencycli moet levenslang leren, en dus ook de flexibiliteit van werknemers ten opzichte van veranderingen in bedrijven, gemeengoed worden.

3.2.6 Doeltreffende coördinatie tussen het bedrijfsleven (management, vakbonden, personeel) en onderwijsinstellingen op elk niveau komt de regionale specialisatie ten goede en zal dus de vorming en ontwikkeling van sterke regionale clusters intensiveren. Deze coördinatie zou grotendeels in regionaal verban plaatsvinden, niet alleen vanwege het zeer grote aantal betrokken ondernemingen, maar ook vanwege de impact van regionale specialisaties en culturele verschillen.

3.2.7 Overleg tussen sociale partners over de gevolgen voor het bedrijfsleven op EU-niveau kan gunstige resultaten opleveren. Sprekende voorbeelden, vergelijkingen en benchmarks in EU-verband kunnen een positief kader vormen en de opzet of uitbreiding van nationale en regionale programma's bevorderen. Een heel fraai voorbeeld van overleg dat tot een dergelijk kader heeft geleid, is het overleg dat de ad-hocwerkgroep van de WEM-EMF in 2003 (7) heeft gevoerd. Het zou zinvol zijn om de resultaten van de uiteenlopende initiatieven te meten en de goede praktijken te beoordelen, aangezien dit de dynamiek in de regio's kan aanwakkeren.

3.2.8 Dit proces kan worden versterkt, met name door deelname van de nieuwe lidstaten, en kan worden uitgebreid door onderwijsinstellingen te laten deelnemen.

3.2.9 Ofschoon de mobiliteit van (technisch) ingenieurs in de EU nog veel te wensen overlaat, leidt het Bolognaproces en de toenemende convergentie van opleidingscurricula van Europese technische universiteiten, beroepsopleidingscentra en beroepsverenigingen van ingenieurs tot een Europese arbeidsmarkt voor op dit terrein geschoolde vakkrachten.

3.3 Randvoorwaarden

De randvoorwaarden waaronder ondernemingen actief zijn, zijn uiterst belangrijk. Het betreft onder meer:

3.3.1 De interne markt

De interne markt dient een geharmoniseerde toegang tot de EU/EER-markt te garanderen en derhalve het Europese concurrentievermogen te versterken. Helaas is de interne markt voor goederen nog niet volledig voltooid; met name de volgende tekortkomingen dienen te worden aangepakt:

3.3.1.1 Verordeningen

— Betere wetgeving is een sine qua non voor alle ondernemingen, maar vooral voor het MKB.

— Wetgeving dient uitsluitend te worden opgesteld als dat echt nodig is, dus op basis van een gedetailleerde effectbeoordeling, inclusief een uitvoerige raadpleging van de betrokken partijen.

— Wetgeving dient eenvoudig te zijn, met een minimum aan administratieve lasten. Dit geldt vooral voor het MKB, dat het leeuwendeel van de Europese ondernemingen in de machinebouw uitmaakt (8). Het is helaas maar al te vaak het geval dat EU-regelgevers, ondanks hun goede bedoelingen, geen oog hebben voor de administratieve rompslomp die uit regelgeving voortvloeit.

— Effectbeoordeling van regelgeving is essentieel: alle EU- en nationale instellingen zouden hiertoe moeten overgaan, niet alleen in het oorspronkelijke voorstel, maar in het gehele wetgevingsproces en ex-post, gedurende een bepaalde termijn nadat de wetgeving van kracht is geworden. Op die manier kan beoordeeld worden in hoeverre beleidsdoelstellingen verwezenlijkt zijn.

— Bestaande EU-wetgeving dient correct te worden uitgevoerd en nageleefd: de Commissie moet haar follow-up verbeteren en geharmoniseerde uitvoering waarborgen. Deelname aan en bewaking van de uitvoering en de correcte naleving door alle relevante partijen moet worden gestimuleerd.

— De regelgeving die uit de diverse richtlijnen voortvloeit, moet worden geharmoniseerd; de hierin gebruikte definities met betrekking tot productie moeten gestroomlijnd worden.

— Aanvullende nationale eisen zouden voorkomen moeten worden. De producteisen lopen tussen de lidstaten al veel te ver uiteen; verschillen in de omzetting versterken dit proces alleen maar. „Goldplating”, zoals het algemeen wordt genoemd, levert slechts versnippering van de interne markt op en ondermijnt dus de concurrentiekracht.

3.3.1.2 Markttoezicht

Een beter markttoezicht is cruciaal: in Europa is dit momenteel onvoldoende en heeft het oneerlijke concurrentie tot gevolg (9). De douaneautoriteiten dienen daarom meer controles uit te voeren en te worden voorzien van de nodige middelen om te garanderen dat producten slechts op de markt komen indien zij aan alle vigerende voorschriften voldoen.

De controle van technische producten aan de EU-grenzen dient ook te worden verscherpt ter bestrijding van namaak, een ernstig en toenemend probleem dat betrekking heeft op niet minder dan 5 % van de in de EU verkochte apparatuur. Het is onbevredigend dat lidstaten pas in actie zouden moeten komen als er een ongeluk gebeurt.

Daar nationale overheden op grond van verschillende criteria toezicht uitoefenen op de markt, is harmonisatie vereist. De Commissie zou hiertoe een gids voor markttoezicht voor alle lidstaten kunnen publiceren.

3.3.2 Handel

Hoofddoelstelling is te komen tot markttoegang voor Europese ondernemingen zonder Europa's eigen normen op de interne markt te ondermijnen. Met een uitvoer van machines en apparatuur ter waarde van 129 miljard EUR is de EU wereldleider op de markt voor machinebouw. Vrije toegang tot en investeringen in markten in derde landen is dus van levensbelang voor deze sector.

Verder is de liberalisatie van de wereldhandel in technische producten en diensten (inclusief vele op de interne markt) een belangrijk aspect. De Europese machinebouw is een voorloper geweest bij de ontmanteling van tarief- en andere barrières voor de handel tijdens de Uruguay- en de Doha-ronde. De Commissie dient haar multilaterale, regionale en bilaterale handelsbesprekingen onverdroten voort te zetten ter opheffing van technische belemmeringen voor de handel, ter liberalisering van investeringen en vestigingen in het buitenland en van zakelijke dienstverlening, en ter geleidelijke afbouw van invoerheffingen voor producten uit de sector machinebouw, op voorwaarde van reciprociteit.

Wat zakelijke dienstverlening betreft, moet er in de eerste plaats naar worden gestreefd dat er bij de levering van producten en verlening van aanverwante diensten geen inmenging plaatsvindt.

3.3.3 Mededingingsbeleid

Wil de EU de meest dynamische economie ter wereld worden, dan moet er niet alleen aan nieuwe technologieën worden gewerkt, maar is het ook zaak dat de snelle verspreiding ervan op grote schaal wordt bevorderd. Daarom moeten er passende randvoorwaarden worden gecreëerd binnen het concurrentiebeleid om technologieoverdracht naar derden mogelijk te maken. Als een innovatieve technologie tot stand is gekomen — en de machinebouw in Europa is vaak gespecialiseerd in nichemarkten — dan is toepassing van marktdrempels, zoals bepleit door Europese concurrentieautoriteiten om bepaalde concurrentievervalsende effecten vast te stellen, niet op zijn plaats.

3.3.4 Belastingen en financiering

Het belastingniveau in de EU is over het algemeen zeer hoog. Naast verlaging van de vennootschapsbelasting — uiterst zinvol voor kapitaalgoederen — zullen ook andere maatregelen, zoals belastingvoordelen in ruil voor investeringen, stimulerend werken.

3.3.5 Banken

De rol van financiële instellingen wordt vaak over het hoofd gezien, maar zij spelen een belangrijke rol bij de uitvoering van de doelstellingen van het industriebeleid door risico's al dan niet aan te gaan en door hun mate van toegankelijkheid. In sommige landen, zoals in Duitsland en Frankrijk het geval lijkt te zijn, zijn de praktijken stimulerender dan in andere. Het EESC zou graag zien dat dit aspect in het debat over het industriebeleid aan de orde komt, met name in deze sector, die zo belangrijk is voor het MKB. Dit zou betere praktijken in geheel Europa kunnen opleveren. Andere aspecten, zoals de bepalingen van Bazel II, vormen een steeds groter obstakel voor de toegang tot de vereiste middelen voor investeringen in onderzoek voor de ontwikkeling van innovatieve producten of voor de groei van ondernemingen in het algemeen.

3.4 Voortdurende analyses en permanent overleg tussen alle betrokken partijen, met name de sociale partners, over de gevolgen voor het bedrijfsleven op EU-niveau (alsook op nationaal als regionaal niveau) zullen deze processen ongetwijfeld bevorderen.

4. Aanbevelingen

4.1 Het EESC is van oordeel dat bij de opzet van een industriebeleid de daad bij het woord moet worden gevoegd. De zogenaamde „Cost of Non-Europe” zou zeer hoog kunnen uitvallen voor de sector machinebouw wanneer men bedenkt dat deze, ondanks zijn leidende rol en zijn belangrijke kernvaardigheden, voor een aantal problemen staat die niet alleen cyclisch, maar ook structureel zijn. Deze moeten worden aangepakt, waarbij aandacht voor het volgende van vitaal belang is:

4.2 Deze sector is uitstekend geschikt voor een concreet programma met doelstellingen op regionaal, nationaal en EU-niveau, gericht op uitvoering van de Lissabonagenda.

4.3 Volgens het EESC is de betekenis van de EU-inzet tweeledig: — er moet een algemene agenda vastgesteld worden voor een kwalitatieve versterking van de prestaties van de machinebouw in Europa, en — er moet in de EU aan specifieke voorwaarden worden voldaan ten aanzien van verordeningen, O&O, handel, benchmarking en andere aspecten.

4.3.1 De verantwoordelijkheid hiervoor is een taak van de Commissie en de Raad Mededinging, in nauwe samenwerking met de sectorvertegenwoordigers. Regelmatige bijeenkomsten van de sector (m.i.v. relevante sociale partners) met de Commissie, zijn gewenst. Hiertoe dient bij de organisatie van de EU-infrastructuur voor beleidsondersteuning, met name in DG Ondernemingen en industrie, terdege rekening te worden gehouden met de eisen van de sector machinebouw.

4.3.2 Het EESC bepleit tevens dat het nodige gedaan wordt zodat de Commissie over voldoende praktische kennis van en expertise in de sector machinebouw beschikt.

4.4 Naar het oordeel van het EESC verdient deze sector op EU-niveau bijzondere aandacht gezien het enorme aantal kleine en middelgrote bedrijven dat hierin actief is. Daarbij moet de nadruk vooral op de volgende aspecten liggen:

4.4.1 Wat onderzoek en innovatie betreft, dient de scheefgroei tussen door Europa gesubsidieerde O&O en de behoeften van de sector machinebouw te worden aangepakt; deelname van ondernemingen aan O&O dient te worden vereenvoudigd om voor de ambitieuze doelstelling, namelijk versterking van het concurrentievermogen, even ambitieuze financiële middelen vrij te maken in de desbetreffende onderdelen van de EU-begroting. De meeste ondernemingen zijn kleine en middelgrote ondernemingen; momenteel is het zo dat zij in Europese projecten voor industrieel onderzoek te weinig aan bod komen en dat hun deelname wordt bemoeilijkt.

4.4.2 De randvoorwaarden voor regelgeving in de EU moeten in overleg met de sector worden verbeterd, aangezien te veel regels en toenemende bureaucratie voortvarend ondernemerschap in het nauw brengen in plaats van bevorderen.

4.4.3 Markttoezicht moet verscherpt worden, om eerlijke concurrentie te waarborgen tussen Europese ondernemingen onderling, alsook tussen Europese fabrikanten en importeurs uit derde landen.

4.4.4 De toegang tot financiële markten moet voor deze ondernemingen worden verbeterd.

4.4.5 Handelsbetrekkingen met derde landen moeten vrije toegang tot en investeringen in markten van derde landen waarborgen.

4.4.6 Het mededingingsbeleid dient de ontwikkeling, innovatie en technologie in het MKB te begunstigen.

4.4.7 Een discussie op EU-niveau tussen sociale partners en de Commissie over verbetering van de prestaties, vaardigheden, onderwijs- en opleidingssystemen schept wellicht een zinvol kader voor de totstandbrenging van soortgelijk overleg in de lidstaten, vooral op regionaal niveau.

4.5 Als sector die een reconversie beleeft, ontwikkelt de machinebouw zich snel van een industrie die gericht is op producten naar een „waarde- en toegangsverschaffer”, die een steeds breder pakket diensten en totaaloplossingen voor zijn klanten integreert. Deze enorme uitdaging, die de sleutel vormt tot het behoud van een duurzame groei en een sterke positie op de wereldmarkt, dient ondersteund te worden met passend EU-beleid. Het EESC hoopt dat de Commissie de aanbevelingen ter harte neemt en adequate maatregelen neemt. Op die manier kan Europa werken aan één van de — ook volgens voorzitter Barroso — hoofdprioriteiten van de Commissie, namelijk de uitvoering van de Lissabonagenda.

Brussel, 11 mei 2005 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité A.-M. SIGMUND

(1) Zie het EESC-advies over de Commissiemededeling: „De structurele veranderingen begeleiden: een industriebeleid voor het uitgebreide Europa” (COM(2004) 274 def., 21-4-2004), goedgekeurd op 15-12-2004; rapporteur: de heer van Iersel

(2) Slechts 21 600 ondernemingen hebben 20 of meer werknemers, en slechts circa 4 500 ondernemingen bieden werk aan 100 of meer werknemers.

(3) Zie: Manufacturing in America – Ministerie van handel van de VS. Een ander, specifiek voorbeeld van het strategisch belang van machinebouw is de bepaling in de „Defence Authorization Act” voor het belastingjaar 2004 van de VS, namelijk dat contractanten van het Amerikaanse Ministerie van defensie gestimuleerd worden om in de VS gefabriceerde werktuigmachines te gebruiken. Dit houdt verband met de mening dat dit essentieel wordt geacht voor het behoud van een onafhankelijke sector voor werktuigmachines op grond van defensie-, veiligheids- en politieke overwegingen.

(4) Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Parlement en het Economisch en Sociaal Comité – Verbetering van het concurrentievermogen van de Europese machinebouwindustrie (COM(94) 380 def. van 25 oktober 1994)

(5) Resolutie van de Raad over de verbetering van het concurrentievermogen van de Europese machinebouwindustrie van 27 november 1995, gepubliceerd in PB C 341 van 19 december 1995, blz. 1-2

(6) Zie o.a. het EESC-advies over Wetenschap en technologie, CESE 1647/2004, rapporteur: de heer Wolf, en het aanvullend advies over Wetenschap en technologie, rapporteur: de heer van Iersel

(7) Ad-hocwerkgroep van de Europese organisatie van werkgevers in de metaalsector (WEM) en de Europese federatie van metaalarbeiders (EMF), „Major outcome from the exchange of national examples”, januari 2003

(8) Voorbeelden: het REACH-voorstel voor chemicaliën en de ontwerprichtlijn inzake eco-design van energieverbruikende producten, die in hun huidige versie voor ondernemingen moeilijk uitvoerbaar zijn.

(9) Bijvoorbeeld: in het geval van constructie-apparaten (en andere machines) lijkt er zeer vaak sprake te zijn van een grijze markt, waarbij machines uit derde landen worden ingevoerd, van een CE-merk en een conformiteitsverklaring worden voorzien, maar die NIET aan de Europese regelgeving voldoen. Er zijn verder legio gevallen van machines zonder CE-merk en die niet aan de regels voldoen, maar die desondanks geheel straffeloos op de Europese markt gebracht worden. Ten behoeve van eerlijke concurrentie tussen Europese fabrikanten en fabrikanten uit derde landen, zouden deze praktijken voorkomen moeten worden.