Advies over ruimtelijke ordening en ontwikkelingsstrategieën voor de Atlantische kustregio's ("Atlantische boog") (94/C 393/08)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 24 februari 1994 overeenkomstig artikel 23 (derde alinea) van zijn Reglement van Orde besloten een advies op te stellen over ruimtelijke ordening en ontwikkelingsstrategieën voor de Atlantische kustregio's ("Atlantische boog").

De Afdeling voor regionale ontwikkeling, ruimtelijke ordening en urbanisme die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 30 augustus 1994 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Speirs.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 318e Zitting (vergadering van 14 september 1994) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Het Comité acht het een goede zaak dat Atlantische regio's met het oog op hun ontwikkeling samenwerken, en het verzoekt de Gemeenschap een strategie uit te stippelen om deze ontwikkeling - waarover het Economisch en Sociaal Comité zou kunnen worden geraadpleegd - op gang te brengen.

1.2. Door ten behoeve van een experimenteel actieprogramma voor de "Atlantische boog" (het "Atlantic Arc Pilot Action Programme") ongeveer 4 miljoen ecu ter beschikking te stellen (met een even hoog bedrag aan co-financiering, dus een totaal van 8 miljoen ecu), heeft de Commissie de tenuitvoerlegging van het programma Europa 2000 een nieuwe impuls gegeven.

1.3. Willen de economische en sociale partners kunnen bijdragen aan en kunnen profiteren van de hieruit voortvloeiende samenwerkingsprojecten, dan is het van het grootste belang dat zowel in de voorbereidende als in de evaluatiefase rekening wordt gehouden met hun opvattingen. Het Economisch en Sociaal Comité is mede gezien zijn structuur bij uitstek geschikt om aan dit proces een bijdrage te leveren.

1.4. Voorbereidend onderzoek naar de Atlantische regio's en met name naar de "Atlantische boog" is gedaan door het CEDRE (Europees centrum voor regionale ontwikkeling). Bovendien bestaat er sinds 1975 een samenwerkingsverband tussen de regio's die deel uitmaken van de Conferentie van Perifere Kustregio's van de EG (de CPKR). Ook werd het probleem van de Atlantische regio's aangesneden in een in 1992 aangenomen resolutie van de commissie regionaal beleid en ruimtelijke ordening van het Europees Parlement.

2. Kenmerken van de Atlantische regio's

2.1. Het begrip "Atlantische boog" verbindt alle Atlantische kustregio's van de Europese Unie, van Schotland tot de Canarische eilanden. Gesteld kan worden dat deze regio's te zamen ongeveer 30 % van het grondgebied en slechts 16 % van de bevolking van de Unie uitmaken. Welke regio's er precies toe behoren, is echter moeilijk aan te geven, omdat er van het gebied nog steeds twee verschillende soorten definities door elkaar heen worden gebruikt :

2.1.1. Het begrip dat voor analytische doeleinden wordt gebruikt in het kader van het programma Europa 2000. Hierbij splitst de Commissie het grondgebied van de Gemeenschap op in een aantal grote gebieden waarvoor prospectieve transregionale studies zijn verricht. Een normatief karakter heeft deze onderverdeling zeer zeker niet. Zij stoelt zowel op geografische overwegingen (min of meer vergelijkbare situaties) als op mogelijkheden tot het ondernemen van actie (kansen voor samenwerking tussen regio's). Bovendien vloeit zij voort uit een praktische noodzaak : het is onmogelijk één grondige prospectieve studie te maken van het hele grondgebied van de EU. Overigens worden ook de eilanden en overzeese gebiedsdelen (de Azoren, de Canarische eilanden, Madeira, Guadeloupe, Martinique, Guyana) in dit verband meegerekend.

2.1.2. Het begrip dat vanuit het politieke streven naar samenwerking wordt gebruikt in het kader van de Conferentie van Perifere Kustregio's. Een van de vier commissies van deze Conferentie draagt de naam "Atlantische boog"; zij bestaat uit regionale overheden die blijk hebben gegeven van hun politieke wil om samen te werken. Het aantal participerende regio's ligt niet vast : sinds de oprichting van de commissie is het geleidelijk gestegen. De tenuitvoerlegging van de programma's voor interregionale samenwerking, waaronder het Atlantis-programma, valt onder de verantwoordelijkheid van deze commissie.

2.2. De Atlantische regio's verschillen zowel m.b.t. hun fysieke kenmerken als ten aanzien van de problemen waarmee ze te kampen hebben. Schotland is voor een groot deel bergachtig, terwijl Zuidwest-Frankrijk vlak is. In Cantabria, Wales en de Schotse Laaglanden overheerst de - hoofdzakelijk zware en nu in verval geraakte - industrie, terwijl Ierland, West-Frankrijk en de Alentejo een grotendeels landelijk karakter hebben. In de Algarve en Andalusië, op Madeira en de Canarische eilanden, en in sommige delen van de Franse kust, is het toerisme ontwikkeld, waarbij men soms te ver is doorgeschoten. Het is belangrijk de omvang van deze verschillen onder ogen te zien, omdat zij een obstakel kunnen vormen voor pogingen om onderlinge wedijver te voorkomen en in plaats daarvan samenwerking tot stand te brengen.

2.3. De economische en sociale situatie in de Atlantische regio's is het resultaat van een aantal historische en economische factoren, onder meer de centralisatie van politieke en bestuurlijke macht. Hierdoor zijn de problemen van randgebieden verscherpt en is het voor de betrokken regio's moeilijk geworden zich aan te passen aan de door invoering van nieuwe en snellere methoden voor het vervoer van goederen en mensen veroorzaakte verschuivingen in handelspatronen. Dit heeft het concurrentievermogen aangetast en omvangrijke emigratie in de hand gewerkt. De problemen van perifeer gelegen gebieden zijn ook versterkt door de recessie en de gevolgen daarvan voor de werkgelegenheid, alsmede door de structurele invloed van de belangrijkste industriële en handelsconcerns en de bezuinigingen in de overheidssector. Positief is dat de historische banden tussen Spanje, Portugal en de Latijns-Amerikaanse landen, tussen het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten, en tussen Frankrijk en Canada niet verloren zijn gegaan en mogelijkerwijs nieuw leven kunnen worden ingeblazen.

2.4. De betrokken regio's hebben grotendeels een landelijk karakter en zijn afhankelijk van de landbouw; zij worden getroffen door de karakteristieke economische veranderingen die zich in deze sector voltrekken. Ook in de Atlantische regio's heeft het in het kader van het GLB gevoerde beleid jarenlang bijgedragen aan het verbreden van de kloof tussen een kleine groep landbouwers die met succes moderniseringen heeft doorgevoerd en een veel grotere groep die is (of dreigt te worden) gemarginaliseerd. Mensen keren de landbouwsector de rug toe en jongeren neigen ertoe hun streek te verlaten en elders werk te zoeken. Voor de betrokken regio's moet worden gezocht naar alternatieve activiteiten. Meer dan op de ontwikkeling van de landbouw dienen deze vooral gericht te zijn op de ontwikkeling van het platteland.

2.5. Veel verwerkende industrie behoort tot traditionele bedrijfstakken waarin te weinig kapitaal is geïnvesteerd en waar men er niet in is geslaagd te profiteren van nieuwe technologie. Naast zware industrie zijn ook de volgende bedrijfstakken van groot belang voor de werkgelegenheid en de regionale economische ontwikkeling :

1. delfstoffen en metaalbewerking;

2. landbouw en voeding;

3. textiel en kleding;

4. hout en meubels;

5. aanleg van vervoersinfrastructuur;

6. scheepsbouw.

Aan de andere kant moet worden erkend dat een aantal bedrijven zich aan technologische veranderingen heeft weten aan te passen en erin is geslaagd te overleven.

2.6. In veel gebieden zijn toeristische voorzieningen tot stand gebracht in een periode waarin mensen minder vrije tijd hadden en voornamelijk in eigen land op vakantie gingen. Vandaag de dag zijn mensen veeleisender en hebben ze een meer "verfijnd" verwachtingspatroon. Hoewel er veel is gedaan om aan deze eisen tegemoet te komen, zouden bestaande voorzieningen kunnen worden verbeterd en nieuwe vormen van toerisme tot ontwikkeling kunnen worden gebracht. Daartoe is het zaak dat de betrokken regio's werken aan een meer gevarieerd toeristisch aanbod, door - aanknopend bij hun historische, culturele en landschappelijke troeven - nieuwe voorzieningen tot stand te brengen. (Op dit soort vraagstukken wordt uitvoeriger ingegaan in het advies van het ESC over toerisme - rapporteur : de heer Lustenhouwer.)

2.7. De visserij is wellicht de oudste en meest voorkomende activiteit in de Atlantische regio's. Zij verschaft duizenden mensen werk - op land nog meer dan op zee. Het is algemeen bekend dat de visserij gebukt gaat onder zware problemen, die voortvloeien uit de wanverhouding tussen visserijcapaciteit en visbestand en de vervuiling van de zee.

2.8. Tot slot dient het vervoers- en communicatieprobleem te worden genoemd. Havens zijn vaak klein en ofschoon in de meeste gevallen is geprobeerd de regio's te verbinden met het centrum van het land, is weinig gedaan om andere dwarsverbindingen tot stand te brengen of - zoals in de VS langs de Stille Oceaan is gebeurd - verbindingen langs de Atlantische kust aan te leggen. Arcantel, een telecommunicatiesysteem waarmee diverse Atlantische havens met het oog op het uitwisselen van informatie van uiteenlopende aard met elkaar verbonden zijn, lijkt een voorbeeld van succesvolle samenwerking. Het systeem heeft zijn waarde bewezen, zowel op het gebied van de handel als ten aanzien van het beroepsonderwijs.

2.9. Hoewel de Atlantische regio's kampen met zware problemen, zijn hun perspectieven niet volledig uitzichtloos. Dat een aantal regio's er op eigen kracht in is geslaagd de neerwaartse trend om te buigen, is een bemoedigend teken. In een aantal Atlantische regio's zijn de elektrotechnische, farmaceutische en voedselverwerkende industrie - met name d.m.v. samenwerkingsverbanden met bedrijven in andere gebieden - tot ontwikkeling gekomen. Aan deze strategie kleeft evenwel ook een aantal nadelen : de hoge kosten, de geringe betrokkenheid van lokale bedrijven bij onderzoek en ontwikkeling, en hun kwetsbaarheid voor besluiten die in de context van de mondiale concurrentiestrijd buiten de eigen regio worden genomen.

2.10. De problemen van de Atlantische regio's zijn vergroot doordat de economische recessie onlangs de meest welvarende delen van de Gemeenschap heeft getroffen. Als gevolg hiervan tenderen nationale regeringen ernaar perifere regio's te verwaarlozen en zich op hun belangrijkste industriegebieden te concentreren. Het is daarom des te belangrijker na te gaan, hoe recent succesvolle gebleken ontwikkelingen kunnen worden verklaard en te werken aan het bevorderen en het totstandbrengen van banden tussen de Atlantische regio's onderling en tussen die regio's en andere landen.

3. Een nieuwe strategie voor de Atlantische regio's

3.1. Het hoofddoel van een programma voor de Atlantische regio's zou de versterking van hun ontwikkelingspotentieel moeten zijn. Hiertoe zou gemakkelijker steun moeten kunnen worden verleend ter bevordering van economische relaties tussen die regio's onderling of tussen één of meer Atlantische regio's en landen buiten de Europese Unie.

3.2. Het merendeel van de Atlantische regio's komt in het kader van één of meer "doelstellingen" van de structuurfondsen voor steun in aanmerking. Programma's die met het oog daarop worden opgezet, zijn echter gebaseerd op nationale grenzen. Met transeuropese netwerken (TEN's) en communautaire initiatieven zoals Interreg wordt specifiek beoogd grensoverschrijdende verbindingen tot stand te brengen. Daarbij gaat het ook - zoals bij de meeste grenzen van de Atlantische regio's het geval is - om verbindingen die maritieme grenzen overschrijden. Al deze instrumenten dienen optimaal te worden benut; de nadruk dient daarbij te liggen op een geïntegreerde benadering voor het gehele Atlantische gebied.

3.3. Het Comité acht het essentieel dat er een instrument wordt gecreëerd waarmee de Atlantische regio's aanspraak kunnen maken op financiële bijstand ter ondersteuning van programma's die zijn gericht op het bevorderen van economische relaties tussen die regio's onderling of tussen één of meer Atlantische regio's en niet-lid-staten. Zo'n instrument moet ofwel een omvangrijk Interreg-programma zijn, ofwel worden gefinancierd met gelden die in aanvulling op de in paragraaf 3.2 genoemde initiatieven ter beschikking worden gesteld. Het Comité herinnert aan zijn advies van juni 1994 over de "Communautaire initiatieven", waarin het enerzijds opmerkte dat de Commissie steun aan interne maritieme grensregio's als een te grote uitzondering blijft beschouwen en het anderzijds betoogde dat er in het kader van het Interreg-programma helaas geen enkele mogelijkheid bestaat voor samenwerking tussen gebieden aan weerszijden van de buitengrenzen van de EU (Oost-Europa of de relatie Sicilië-Tunesië).

3.4. Omdat de financieringsmogelijkheden van de overheid beperkt zijn, moeten de effecten van verstrekte gelden nauwkeurig worden geëvalueerd. Daarbij moet worden nagegaan in hoeverre zij een stimulans vormen voor plaatselijke initiatieven en bevorderlijk zijn voor met maatschappelijke behoeften en de noodzaak van grotere efficiëntie strokende economische groei.

3.5. Er moet worden gezocht naar alternatieve manieren om lokale initiatieven te financieren. Een voorbeeld hiervan vormt het door de Europese Commissie ingediende voorstel voor een beschikking van de Raad (), waarmee een bijdrage zou worden geleverd aan de ondersteuning, coördinatie en versterking van de maatregelen die zijn gericht op het opzetten van coöperaties. Deze ondernemingsvorm kan een nuttige rol spelen bij het beheren van arbeidsintensieve projecten die weinig kapitaalinvesteringen vergen. Ook zou ervoor kunnen worden gezorgd dat de Atlantische regio's toegang hebben tot zachte leningen of een hernieuwbaar fonds ("revolving fund").

3.6. Het is van zeer groot belang dat de particuliere sector wordt doordrongen van het ontwikkelingspotentieel in het gebied en van de natuurlijke en menselijke hulpbronnen die ten behoeve van een dergelijke ontwikkeling ter beschikking staan. De beschikbaarheid van risicodragend kapitaal is daarom essentieel. Er is al een aantal succesvolle initiatieven van de grond gekomen ("Finatlantica", waarmee banden tussen regionale banken worden gecreëerd, en "Finarc", dat kapitaal verstrekt aan het MKB), maar hieraan moet meer bekendheid worden gegeven. Ook moeten de mogelijkheden op dit vlak worden uitgebreid.

3.7. Om de overgang van een industrie waarin wordt gewerkt met laagwaardige technologie en ongeschoolde arbeid naar meer gediversifieerde activiteiten te stand te brengen, moet een enorme inspanning worden geleverd om samenwerkingsverbanden tussen bedrijven te stimuleren en de tertiaire sector - een direct complement van industriële activiteit - op of uit te bouwen. De Atlantische regio's moeten daarom streven naar de oprichting en ontwikkeling van elitecentra, waarin de belangen van industrie, onderzoek en onderwijs worden verenigd en waarmee aldus de nodige steun kan worden verleend aan het opzetten van meer gespecialiseerde, produktieve en innovatieve kleine en middelgrote bedrijven.

3.8. Ten slotte zou er een samenwerkingsverband tussen overheidsinstanties, particuliere sector, coöperaties en lokale ontwikkelingsmaatschappijen tot stand kunnen worden gebracht. De succesvolle samenwerkingsverbanden die in het kader van het Leader-programma van de grond zijn gekomen, zouden in dit opzicht een nuttige leidraad kunnen vormen.

4. Projecten die voor steun in aanmerking komen

4.1. Zoals in paragraaf 3.1 al is betoogd, moet steun bij voorkeur worden verleend aan programma's waarmee banden tussen regio's worden versterkt of de economische ontwikkeling van één of meer specifieke regio's binnen de "Atlantische boog" wordt bevorderd. Binnen te ondersteunen programma's zouden projecten kunnen worden opgezet waarmee wordt beoogd :

4.1.1. de verwerkende industrie, landbouw, visserij en bosbouw te herstructureren door nieuwe technologie en moderne communicatie- en marketingmethoden in te voeren;

4.1.2. de vestiging van kleine en middelgrote bedrijven aan te moedigen, en dan met name bedrijven die kunnen profiteren van de ter plaatse aanwezige menselijke hulpbronnen en van de vaardigheden die zij op grond van omgeving en culturele achtergrond waarin ze zijn opgegroeid, bezitten;

4.1.3. de in paragraaf 3.7 genoemde elitecentra op te zetten;

4.1.4. bij te dragen aan de ontwikkeling van : nieuwe methodes voor het conserveren van vis; viskwekerijen (incl. wetenschappelijk onderzoek naar methodes voor het kweken van nog niet eerder gekweekte vissoorten); en efficiëntere methodes voor de marketing en verkoop van vis;

4.1.5. de plaatselijke verwerking van landbouw- en visprodukten te bevorderen, aangezien dit de positie van landbouw en visserij bijzonder ten goede komt. Dit streven vergt de ontwikkeling en modernisering van oogstmachines en sorteer- en verwerkingsbedrijven. De hier bepleite benadering verhoogt de toegevoegde waarde van lokaal geproduceerd voedsel en zorgt daarnaast voor extra werkgelegenheid.

De ontwikkeling van biotechnologie zou voorts een belangrijke impuls kunnen geven aan het gebruik van voor andere dan voedingsdoeleinden benutte landbouwprodukten;

4.1.6. de toeristische sector te ontwikkelen door de faciliteiten in traditionele vakantieoorden te verbeteren, het culturele erfgoed te bevorderen, recreatief en sportief toerisme (zeilen, vissen, enz.) aan te moedigen, en nieuwe manieren te zoeken om het toerisme op het platteland te stimuleren en aan de man te brengen;

4.1.7. moderne telecommunicatie en nieuwe systemen voor informatietechnologie in te voeren, zodat degenen die werkzaam zijn in verwerkende industrie, toerisme, handel, landbouw en visserij, in staat worden gesteld de problemen die eigen zijn aan perifere regio's - maar m.b.v. van moderne methoden inzake informatie-overdracht goeddeels zouden kunnen worden verholpen - uit de weg te ruimen;

4.1.8. binnen de gehele "Atlantische boog" d.m.v. informatie-uitwisseling vormen van interregionale samenwerking tot stand te brengen. (Een recent voorbeeld hiervan vormt het met succes van de grond gekomen samenwerkingsverband tussen diverse havens in het Atlantische gebied : via computers wisselen zij gegevens uit over het scheepvaartverkeer en het goederenvervoer, hetgeen heeft geleid tot een groei van de handel);

4.1.9. nieuwe handelspartners te vinden (met name in kringen waar thans geen gebruik wordt gemaakt van grote havens zoals Rotterdam of Antwerpen) en, aanknopend bij de in paragraaf 2.3 genoemde historische banden, tussen de Atlantische regio's samenwerkingsverbanden op handelsgebied in het leven te roepen;

4.1.10. aanvoer- en cabotagelijnen voor het containervervoer van goederen over zee tot stand te brengen. Dit zou niet alleen een nieuwe impuls betekenen voor het maritieme transport langs de Atlantische kustlijn, maar zou bovendien de belangrijkste verkeerswegen ontlasten, hetgeen het milieu ten goede komt;

4.1.11. bij te dragen aan de ontwikkeling van interregionale wegverbindingen en als knooppunt fungerende vliegvelden ("hubs"), alsmede aan de modernisering van voor lokale gemeenschappen zeer essentiële kleinere havens;

4.1.12. bij te dragen aan de ontwikkeling van multimodale platforms die kunnen dienen als centrale punten voor het lucht-, zee- en wegvervoer;

4.1.13. de stedelijke omgeving te verbeteren door nieuwe technologie in te voeren en in middelgrote steden lokale vormen van dienstverlening te ontwikkelen, zodat potentiële ondernemers er zeker van kunnen zijn dat de dienstverlening aan hun bedrijf en de levensomstandigheden van hun werknemers min of meer overeenkomen met die in andere gebieden;

4.1.14. in het hoger onderwijs opleidingsprogramma's op te zetten die de plaatselijke bevolking in staat stellen, al die nieuwe kennis en vaardigheden te verwerven die nodig zijn om te kunnen profiteren van de nieuw gecreëerde banen;

4.1.15. projecten op te zetten ter verbetering of bescherming van de kwaliteit van het milieu in het gebied, dat ontegenzeglijk een van zijn grootste troeven vormt.

5. Conclusies

5.1. Tot op heden is onvoldoende aandacht besteed aan de problemen van de Atlantische regio's. Om hun situatie te verbeteren, moeten Gemeenschap, nationale regeringen en regio's zelf de handen ineenslaan en geïntegreerde, innovatieve en duurzame programma's opstellen en uitvoeren die specifiek op de behoeften van het gebied in kwestie zijn toegesneden. Na de problemen aan een grondige analyse te hebben onderworpen, zou de Gemeenschap een communautair startprogramma voor de Atlantische regio's moeten uitwerken.

5.2. Voorts is het van belang dat wetgeving inzake ruimtelijke ordening op alle niveaus systematisch wordt toegepast. Komt er een Europees programma van de grond, dan moet het gehele Atlantische kustgebied ter wille van grotere slagkracht en interregionale solidariteit worden versterkt. In paragraaf 2.2 is gewezen op het feit dat regionale verscheidenheid wedijver i.p.v. samenwerking met zich mee kan brengen. Voorkomen moet worden dat programma's, door steun te verlenen aan sterkere regio's, indirect tot gevolg hebben dat zwakkere regio's verder worden gemarginaliseerd.

5.3. Ten slotte zou met het oog op meer doorzichtigheid, efficiëntie en democratie moeten worden nagedacht over een passende institutionele structuur voor de uitvoering van het programma op communautair, nationaal en regionaal niveau. Alle sociaal-economische belangengroepen zouden zonder uitzondering het recht moeten hebben te participeren en het subsidiariteitsbeginsel zou in acht moeten worden genomen.

Brussel, 14 september 1994.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

S. TIEMANN

() Doc. COM(93) 650 def.