NL Publicatieblad van de Europese Unie C 100/84

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de ethische en sociale dimensie van de Europese financiële instellingen

2009/C 100/14

Het Europees Economisch en Sociaal Comité besloot op 25 september 2007, overeenkomstig artikel 29, lid 2, van zijn reglement van orde, een initiatiefadvies op te stellen over:

De ethische en sociale dimensie van de Europese financiële instellingen.

De gespecialiseerde afdeling Economische en Monetaire Unie — economische en sociale samenhang, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 2 oktober 2008 goedgekeurd. Rapporteur was de heer IOZIA.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 448e zitting van 22 en 23 oktober 2008 (vergadering van 23 oktober) onderstaand advies uitgebracht, dat met 122 stemmen vóór en 23 stemmen tegen, bij 45 onthoudingen, is goedgekeurd.

1. Samenvatting en aanbevelingen

1.1. De laatste ontwikkelingen in de financiële crisis, die zowel onvoorspelbaar als onverwacht waren voor wat betreft de enorme omvang van de verliezen en het onmiskenbare onvermogen om met regulerende instrumenten de markt en dus ook spaarders, bedrijven en investeerders te beschermen, nopen tot specifieke en nadere overwegingen ten aanzien van de inhoud van dit advies. De faillissementen die elkaar wereldwijd zijn opgevolgd en de reddingspogingen van ogenschijnlijk uiterst solide banken en verzekeringsmaatschappijen hebben bij miljoenen Europese burgers tot ongerustheid en spanning geleid.

1.1.1. De Europese Raad van 15 en 16 oktober jl., die hoofdzakelijk gewijd was aan de financiële crisis, heeft uitdrukkelijk te kennen gegeven gezamenlijk op te willen treden om het Europese financiële stelsel en de spaarders te beschermen. De Raad onderschrijft de door de Eurogroep tijdens haar vergadering in Parijs op 12 oktober omschreven beginselen, die gericht zijn op behoud van stabiliteit van het stelsel, verscherpt toezicht op de Europese financiële sector, met name op transnationale concerns, verbetering van de coördinatie van het toezicht op Europees niveau, steun aan de belangrijke financiële instellingen, het voorkómen van faillissementen en de waarborging van de bescherming van spaartegoeden.

1.1.2. De Raad hoopt verder dat er versneld werk wordt gemaakt van de richtlijn ter regulering van de werkzaamheden van de ratingbureaus en betreffende de veiligheid van spaartegoeden. Tevens hoopt hij dat de lidstaten maatregelen treffen om te voorkomen dat managers, met name in de financiële sector, vanwege hun beloningsregelingen en aandelenpakketten, buitensporige risico's nemen of zich blindstaren op kortetermijndoelstellingen.

1.1.3. De Raad benadrukt dat groei en werkgelegenheid moeten worden ondersteund, en hoopt dat het tot een grondige hervorming komt van het internationale financiële stelsel, uitgaande van de volgende beginselen: transparantie, bancaire soliditeit, verantwoordelijkheid, integriteit, wereldwijde governance en het voorkómen van belangenconflicten.

1.1.4. Het EESC verzoekt al geruime tijd, als een roepende in de woestijn, om maatregelen ter versterking van regulerende instrumenten, om samenwerking tussen controle-autoriteiten, en coördinatie en harmonisatie van toezicht. Het heeft gewezen op de enorme risico's in het Europese en internationale bankstelsel, die gepaard gingen met abnormale beloningen en die gebaseerd waren op resultaten op zeer korte termijn, waardoor de operatoren in de sector verplicht waren lukraak uiterst riskante producten te verkopen.

1.1.5. Ondanks de financiële schandalen, die ook in Europa plaatsvonden, is er in concreto niets gedaan en pas nu, op het moment dat de omvang van de crisis dramatische gevolgen voor de gehele economie kan hebben, wordt beseft dat de beloften van een ongebreideld en onverantwoord kapitalisme, en van mateloze en onbeperkte groei vals waren en een diepe crisis aankondigden.

1.1.6. Het huidige financiële model is onherroepelijk zijn laatste fase ingegaan. Het EESC hoopt dat de beleidsinstanties eindelijk hun verantwoordelijkheid nemen en de volgende maatregelen treffen:

— verruiming van de doelstellingen en de werkingssfeer van de met toezicht belaste autoriteiten;

— verbod op de mogelijkheid om buiten de balans middelen, kredieten en effecten aan te houden;

— uitbreiding en stroomlijning van de werkzaamheden van de nationale regulerende instanties;

— invoering van geschiktere en doorzichtiger normen voor de activiteiten van „hedge funds”, investeringsbanken, t.a.v. off-shore-instrumenten om financiële activiteiten over te brengen, en voor „sovereign” en „equity funds”, door ze te onderwerpen aan het toezicht van de autoriteiten en door ze als „ondernemingen” te bestempelen, waarop de vigerende wetgeving van kracht is, waar het Europees Parlement om heeft verzocht;

— verandering van het belastingstelsel, afzien van financiële prikkels of matiging in geval van grote risico's of uitzonderlijk hoge schulden;

— oprichting van een Europees ratingbureau;

— invoering van regels voor het beloningsstelsel voor topmanagers, en t.a.v. de financiële prikkels voor de verkoop van ongeschikte financiële producten aan operatoren, overeenkomstig de wens van de Raad;

— controle van niet-gereguleerde markten, en

— aanpassing van de kapitaalsvereisten voor complexe financiële producten en derivaten.

1.1.7. Het EESC is ervan overtuigd dat de ernstige financiële crisis en de verwachte ondergang van het casinokapitalisme de mogelijkheid bieden om doeltreffender maatregelen te nemen om in de toekomst het financiële systeem te beschermen en tegelijkertijd de economie te doen opleven. Alle zeilen moeten worden bijgezet om te voorkomen dat het in de financiële sector uitgebroken virus overslaat op de gehele reële economie. Investeringen in infrastructuur, „groene investeringen”, zoals in energie-efficiëntie, hernieuwbare energiebronnen, innovatie en onderzoek kunnen helpen om de vraag te ondersteunen. Een door de lidstaten gegarandeerd nieuw Europees fonds, waarvan het beheer kan worden toevertrouwd aan de EIB, zou de tot stilstand gekomen financiering voor de economie weer vlot kunnen trekken, met name voor projecten die in de eerste plaats gebaat zijn bij investeringen voor de middellange en lange termijn.

1.1.8. Het EESC waardeert de tot nu toe verrichte inspanningen van de lidstaten, de Europese Centrale Bank en de Raad; het roept alle Europese instellingen op om in deze voor burgers, werknemers en ondernemingen zo dramatische omstandigheden eendrachtig en snel op te treden zodat het Europese en wereldwijde financiële stelsel zo spoedig mogelijk weer naar behoren werkt.

1.1.9. Het EESC hoopt voorts dat naast het nemen van de vereiste financiële maatregelen voor deze prioritaire doelstelling al het mogelijke wordt gedaan om de hieruit voortvloeiende economische crisis te beteugelen.

1.1.10. Honderden miljarden euro's zijn ter beschikking gesteld om de banken te redden; het EESC hoopt dat met dezelfde energie en bereidheid ook het bedrijfsleven te hulp wordt geschoten, met name het MKB, o.a. door via salaris- en pensioenverhoging de vraagzijde te stimuleren, om te voorkomen dat de recessie zich binnenkort omzet in een depressie.

1.2. Het overvloedige aanbod van financiële diensten valt te vergelijken met de rijke verscheidenheid van de natuur. Iedere burger is er ondertussen van doordrongen dat de biodiversiteit beschermd moet worden. Bescherming van de diversiteit van financiële dienstverleners maakt eveneens deel uit van het cultureel en sociaal erfgoed van Europa dat niet mag teloorgaan, maar beschermd moet worden, ook vanwege de grote sociale waarde die het vertegenwoordigt. De ethische en sociale dimensie van het Europese financiële stelsel dient te worden behouden en versterkt.

1.3. Het Verdrag van Lissabon stelt in art. 2, lid 3 het volgende: „Zij (de Unie) zet zich in voor de duurzame ontwikkeling van Europa, op basis van een evenwichtige economische groei en van prijsstabiliteit, een sociale markteconomie met een groot concurrentievermogen die gericht is op volledige werkgelegenheid en sociale vooruitgang, en van een hoog niveau van bescherming en verbetering van de kwaliteit van het milieu. De Unie eerbiedigt haar rijke verscheidenheid van cultuur en taal en ziet toe op de instandhouding en de ontwikkeling van het Europees cultureel erfgoed.”

1.4. De Europese instellingen en de lidstaten dienen niet alleen het concurrentievermogen van de financiële markt te stimuleren en te beschermen, maar ook het ethische en sociale aspect hiervan. „Een sociale markteconomie is ook een sociaal rechtvaardige markteconomie” (1). Bovendien: „De sociale markteconomie is ook een economie waarmee het uiteindelijke doel kan worden bereikt, namelijk welvaart en welzijn voor de gehele bevolking, en bescherming van de bevolking tegen armoede” (2).

1.5. Bij de lancering van het voorstel om een Europees comité op hoog niveau op te richten om de crisis op de financiële markten het hoofd te bieden, nieuwe regels op te stellen en de „dolgedraaide financiën te beteugelen, die ons niet mogen beheersen”, verklaarde Jacques Delors dat de huidige crisis „het bankroet belichaamt van de weinig of slecht gereguleerde markten en opnieuw aantoont dat de markten niet tot zelfregulering in staat zijn”.

1.6. Uit de recente crisis blijkt dat het pluralisme en de diversiteit van het financiële systeem niet alleen Europees cultureel en historisch erfgoed zijn, maar ook een voorwaarde voor initiatieven met een ethisch/sociale connotatie. Voorts zijn beide belangrijk voor de vergroting van het concurrentievermogen en de systematische beperking van het risico op een crisis van de financiële stelsels.

1.7. Economische groei waarmee bepaalde grenzen zijn overschreden en geen andere behoeften meer kunnen worden bevredigd, maakt mensen niet gelukkiger. De overheersende rol van financiële speculatie in de economie moet worden teruggedrongen en teruggebracht tot een houding die redelijker, sociaal duurzaam en ethisch aanvaardbaar is.

1.8. Er moet daarom waardering komen voor ethisch verantwoord en op het algemeen welzijn gericht bankieren. Het EESC stelt voorop dat in dit verband een dirigistische aanpak misplaatst zou zijn, omdat de ervaring leert dat zeer sociaal en ethisch getinte initiatieven beter spontaan van onderaf kunnen opkomen.

1.9. Het ethische aspect is niet voorbehouden aan één bepaald type activiteit. De gedocumenteerde en belangrijke rol van spaarbanken en diverse coöperatieve bewegingen voor de bevordering van ethisch-sociale initiatieven en van lokale systemen verdient nadere aandacht. Ondanks de erkenning in het EG-Verdrag zijn er nog steeds lidstaten die dit aspect niet erkennen, laat staan uitdrukkelijk beschermen. Er moet gewerkt worden aan een systematischere en uitgebreidere erkenning van deze vorm van maatschappelijk verantwoord bestuur. De bij de Commissie recent ingediende beroepen tegen coöperaties in Italië, Spanje, Frankrijk en Noorwegen bekrachtigen deze eis, zolang het nog schort aan adequate Europese wetgeving.

1.10. Volgens het EESC is een wettelijk kader nooit zonder gevolgen voor het gedrag van organisaties en personen. Hiervan uitgaande zou in een systeem dat bepaald gedrag nu al beloont, de stelselmatige en algemene toepassing van het beginsel dat compenserende maatregelen moeten worden getroffen als er sprake is van ethische/sociale initiatieven, beantwoorden aan criteria van billijkheid en rationaliteit van de rol van de overheid in economie en samenleving.

1.11. Telkens wanneer kan worden aangetoond dat een organisatie ten minste gedeeltelijk, maar structureel en permanent, afziet van winstmaximalisatie ten gunste van ethische of sociale initiatieven, zouden er fiscale en wettelijke regels moeten worden toegepast die, met uitzondering van de essentiële prudentiële regels, in ieder geval tot op zekere hoogte afwijken van de algemene regels. In sommige lidstaten genieten ethische investeerders nu al een uitzondering op de bankrichtlijn: dit beginsel zou tot alle lidstaten moeten worden uitgebreid.

1.12. Het EESC heeft zich afgevraagd of ethisch/sociale initiatieven van typisch op winst gerichte organisaties moeten profiteren van fiscale of wettelijke voordelen. Een naar winst strevende organisatie lanceert een initiatief dat structureel gescheiden is van haar kerntaken: in dat geval spreekt het min of meer voor zich dat een compensatie moet worden toegekend ten opzichte van de standaardbehandeling. Als de initiatieven daarentegen niet structureel gescheiden kunnen worden van de gebruikelijke activiteiten, moet grondiger worden nagegaan of er wel een compensatieregeling moet komen.

1.13. Het sociale aspect is in veel marktsegmenten een ondergeschoven kindje. Zo wordt bij Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) de voorkeur gegeven aan een constante en compatibele groei met respect voor mens en milieu, maar wordt in beloningssystemen uitsluitend uitgegaan van de hoeveelheid verkochte producten en niet van de kwaliteit van de prestatie. Dat laatste leidt tot grote ontevredenheid onder de klanten en de werknemers, die onder druk staan van begrotingsoverwegingen ofwel te lijden hebben van stress ten gevolge van voortdurende commerciële druk.

1.14. Het EESC meent dat het zgn. „evenredigheidsbeginsel” systematisch en gericht moet worden toegepast, op grond waarvan voor een kleine tussenschakel met een overzichtelijke bedrijfsvoering niet dezelfde overdaad aan regels mag gelden als voor een complexe multinational, hoewel dezelfde garanties voor de markt van kracht moeten blijven. De regels zijn er om de markt te beschermen.

1.15. Door te garanderen dat de lidstaten geen concurrentieverstorende maatregelen nemen, kan de Commissie een divers aanbod van financiële, bancaire en verzekeringsdiensten begunstigen. In de regels voor staatssteun moet met deze aspecten rekening worden gehouden.

1.16. Casinokapitalisme en turbokapitalisme hebben belangrijke industriële en financiële ondernemingen in het vizier genomen, deze kaalgevreten en verkocht, waarna ze niet meer dan een schaduw van zichzelf waren. Bij deze „vernietiging” van intrinsieke waarde waren duizenden werknemers, gezinnen, aandeelhouders en de economie over het algemeen betrokken, die achterblijven op de puinhopen.

1.17. Met dit advies wil het EESC nog eens wijzen op de noodzaak om de economie weer ten dienste te stellen van de mens, zoals een groot econoom zei (3): „Het grootste gevaar is dat de gedachte ondergeschikt wordt gemaakt aan de behoeften van het moderne industriële systeem. Deze behoeften komen erop neer dat de technologie altijd gedijt, dat economische groei altijd goed is, dat ondernemingen altijd moeten uitbreiden, dat consumptie van goederen de belangrijkste bron van geluk is, dat luiheid uit den boze is en dat niets mag dwarsbomen dat voorrang wordt gegeven aan de techniek, de groei en de toename van de consumptie.”

2. Inleiding

2.1. Ethiek en gemeenschapszin

2.1.1. Het Griekse denken is de bakermat van de westerse cultuur: hieruit moeten we putten om eerst en vooral de begrippen „ethisch” en „sociaal te omschrijven”.

2.1.2. Volgens Aristoteles draait het in de ethiek om het welzijn van de mens, niet in abstracte zin, maar opgevat als het hoogste goed dat hij door actie kan verwerven en voortbrengen. Het hoogste goed waarnaar een ieder streeft, is geluk: de hoogste vorm van geluk is deugdzaam handelen.

2.1.3. Geluk is het edelste, schoonste en aangenaamste goed dat er is; en men moet die kwaliteiten niet scheiden, zoals in het opschrift van Delos:

„a) Het edelst is rechtvaardigheid;

b) het beste gezondheid;

c) maar het aangenaamst is toch te krijgen wat je hart begeert.

d) Al deze kwaliteiten vindt men inderdaad terug in de beste activiteiten. En deze activiteiten, of één ervan, de beste daaronder, identificeren we met geluk” (Aristoteles — Ethica Nicomachea, Boek I, vert. C. Pannier en J. Verhaeghe).

2.1.4. De filosofie leert ons dat er naast de absolute realiteit van de ethiek, ook een relatieve realiteit is die volstaat — voor kleine of grote sociale — groepen die dezelfde opvatting van geluk delen en zich aaneensluiten om die na te jagen.

2.1.5. Ethiek en tal van verschillende waarden bestaan naast elkaar en vertegenwoordigen het rijke spectrum van de mensheid in haar diverse uitingen, inclusief het verschijnsel dat recent bekend is geworden onder de naam „economie van het geluk”. In die „economie van het geluk” wordt stelselmatig en proefondervindelijk onderzoek gedaan naar de aard van het geluk en de wegen die ernaartoe leiden.

2.1.6. Het is bewezen dat economische groei zonder daaraan gerelateerde groei van andere behoeftenbevredigende factoren, mensen niet gelukkiger maakt, integendeel: „Boven een bepaalde grens houdt economische groei geen geluk meer in. Ongebreidelde toename van de consumptie impliceert een niet eindige impuls tot werk om die consumptie te financieren en een niet eindige investering in tijd om te werken. Dit gaat ten koste van de menselijke relaties. En het zijn uitgerekend die relaties die de belangrijkste factor voor geluk uitmaken.” (4).

2.1.7. Uit diverse onderzoeken van Eurostat is gebleken dat het geluk in Europa in de laatste 25 jaar in feite ongewijzigd is gebleven, terwijl het inkomen per hoofd van de bevolking in die tijd voordurend toenam. Soortgelijke bevindingen zijn ook in de VS gedaan.

2.2. De financiële crisis van 2007-2008 … en hoe het nu verder moet

2.2.1. De turbulente gebeurtenissen die zich sinds februari 2007 op de financiële markten voordoen en waarbij belangrijke financiële instellingen en banken betrokken zijn, staan ondertussen in het middelpunt van het internationale politieke debat.

2.2.2. De gevolgen van de Amerikaanse hypotheekcrisis hebben zich verspreid en zijn enorm toegenomen doordat veel van de als „subprime” geclassificeerde schulden, (d.w.z. schulden waarvan de aflossing twijfelachtig is) via securitisatie zijn ingevoegd in grotere „schuldpakketten”, terwijl volstrekt duister is hoe omvangrijk het probleem is. Daardoor beschikken operatoren over onzekere en gedevalueerde waardepapieren.

2.2.3. Deze onzekerheid heeft weer tot verder verlies van vertrouwen in het financiële stelsel geleid en een zeer negatieve uitwerking gehad op activiteiten die gebaseerd zijn op een constante stroom van goedkoop krediet.

2.2.4. De hedge funds of speculatieve fondsen waren het eerste slachtoffer van de financiële crisis, inclusief de interne hedge funds van grote zakenbanken. Veel Europese banken bleken een groot deel van de Amerikaanse subprime-schuld in hun portefeuille te hebben. Enkele Duitse banken, die bekend staan om hun voorzichtigheid, zijn hard getroffen, maar hetzelfde geldt voor immuun geachte financiële instituten, die de kosten van het geld buitenproportioneel hebben zien stijgen. Dat was de oorzaak van de bijna-ondergang van Northern Rock.

2.2.5. De zaak SOCGEN houdt deels verband met de financiële perikelen die afgelopen zomer aan het licht traden, en deels met een zekere neiging om operatoren op de financiële markten aan te moedigen, om buitensporige risico's te nemen, die net zo goed in enorme winsten kunnen resulteren als in astronomische verliezen in geval van onvoorzichtige besluiten. Zo is de vergaande ontoereikendheid gebleken van de in deze sector gehanteerde controleprocedures; tevens zijn er zo twijfels ontstaan over de werkwijze van het gehele bankenstelsel op dit gebied.

2.2.6. Voilà het casinokapitalisme, waar helaas, als een bank failliet gaat, het vooral de zwakste spaarders zijn die op de een of andere manier en buiten hun schuld de rekening gepresenteerd krijgen, en de werknemers (ruim 100 000 ontslagen tot nu toe in de financiële sector, en er staan er nog meer op stapel (5) en de burgers, die zich minder veilig gaan voelen en zich afvragen of het financiële systeem nog wel betrouwbaar is.

2.2.7. De tot nu toe bekende verliezen belopen 400 miljard dollar en volgens gezaghebbende bronnen kan dit bedrag verder stijgen tot 1 200 miljard dollar (6). Vanzelfsprekend hebben de grote institutionele beleggers, de pensioenfondsen, hieronder te lijden, maar het is de economie in het algemeen die zware klappen krijgt, met stijgende kosten, minder beschikbaar geld, dus stijgende prijzen en inflatie, en een vertragende economie: een negatieve spiraal die alle economische activiteiten aantast. In sommige lidstaten wordt al gerept van een recessie.

2.2.8. Het staat vast dat het Europese financiële systeem meer slachtoffer dan schuldige was, afgezien van geïsoleerde en welbepaalde gevallen. Het is echter ook zo dat de verfinanciering van de economie, de zoektocht naar steeds verfijnder middelen om winst te creëren, de steeds agressievere rol van speculatieve fondsen en de komst van staatsinvesteringsfondsen met vrijwel onbeperkte middelen, de echte economie een toenemend ondergeschikte rol toewijzen; verder zijn hierdoor de tekortkomingen van de nationale controlesystemen aan het licht gekomen, evenals de ondoeltreffendheid van de modellen voor samenwerking tussen diverse overheden en de verontrustende rol van ondernemingen die de kredietwaardigheid beoordelen, met inbegrip van de zgn. ethische rating bureaus (die een onderneming als Parmalat, met een uitstekende gedragscode, positief hebben beoordeeld).

2.2.9. Deze crisis heeft gevolgen voor alle marktpartijen, ongeacht of zij zich veel, weinig of niet met speculatie inlaten. De marktintegratie is zover gevorderd dat niemand kan beweren geen negatieve gevolgen te ondervinden. Het probleem is dat slechts de nadelen met anderen gedeeld worden, maar dat de winsten stevig in handen van de speculanten blijven.

3. Het Europese financiële systeem

3.1. De banken

3.1.1. Van de financiële tussenpersonen zijn de banken als het ware de spin in het web: in sommige landen oefenen ze veel controle uit op de echte economie en hebben ze een niet uitsluitend economische macht. Ook bepalen banken daar de ontwikkeling van regio's en ondernemingen en vermenigvuldigen zij hun winstkansen.

3.1.2. Hoewel bankondernemingen in een marktcontext opereren en in wezen alle dezelfde van uiterst gestandaardiseerde tot zeer specialistische diensten aanbieden, lopen ze in oorsprong tot op de dag van vandaag onderling erg uiteen.

3.1.3. Naast de handels- en investeringsbanken die de markt beheersen, zijn er ook spaarbanken, publiek geïnspireerde ondernemingen die opgericht zijn om de burgers, met name de armen onder hen, redding te bieden in tijden van crisis. De naam is verbonden aan de eerste spaarbanken in het Duitse rijk aan het begin van de 19e eeuw, maar in veel gevallen gaat het in feite om in de 15e eeuw opgerichte pandjeshuizen die van naam zijn veranderd. Tegenwoordig beslaan zij éénderde van de particuliere markt, met 160 miljoen klanten en 980 duizend werknemers. Voorbeelden van inclusieve acties van spaarbanken zijn „Die Zweite Sparkassen” in Oostenrijk en „Parcours confiance” in Frankrijk.

3.1.4. In enkele afgelegen regio's en op het platteland zijn, op instigatie van Friedrich Wilhelm Raiffeisen, de banken voor de plattelandsbevolking en handwerkers ontstaan om woeker tegen te gaan. Raiffeisen richtte in 1864 de eerste Darlehnskassenverein op. De eveneens coöperatief opgezette volksbanken zijn geïnspireerd op ideeën van Franz Hermann Schulze-Delitzsch, die in 1850 de eerste Vorschussverein (volksbank) oprichtte. Uit deze experimenten zijn de coöperatieve banken en de volksbanken voortgekomen, met thans in de EU een marktaandeel van ruim 20 %, meer dan 140 miljoen cliënten, 47 miljoen vennoten en 730 000 werknemers.

3.1.5. Uit dit historisch overzicht blijkt dat het maatschappelijk middenveld de banken altijd al een rol in het economisch systeem heeft toebedeeld die ten minste deels anders is dan die van andere ondernemingen. Altijd werd ervan uitgegaan dat er naast het winststreven ook ethische/sociale doelstellingen werden nagestreefd.

3.1.6. Een belangrijk thema waarover de financiële sector zich moet buigen, is de optimale toegankelijkheid tot financiële diensten. Terwijl in ontwikkelingslanden slechts 200 % van de bevolking toegang heeft tot krediet, geldt voor Europa een geruststellende 900 %. Dit is echter nog niet genoeg: de uitgesloten 100 % heeft misschien te kampen met een de facto ernstige discriminatie.

3.2. De verzekeringsmaatschappijen

3.2.1. De eerste moderne banken zijn aan het begin van de 15e eeuw in Italië ontstaan (Banco di San Giorgio, 1406); sommige zijn nog steeds actief, zoals de Monte dei Paschi di Siena (opgericht in 1472). De ontstaansgeschiedenis van verzekeringsmaatschappijen gaat veel verder terug. De eerste vormen van verzekeringen dateren uit het 3e en 2e millennium voor Christus en waren te vinden in China en Babylonië; de Grieken en Romeinen introduceerden begrippen als levens- en ziektekostenverzekering, met de „liefdadigheidsgenootschappen” die medische zorg betaalden, toelagen voor gezinnen en zelfs begrafenissen. De middeleeuwse gilden hadden hetzelfde doel. In Genua werd in de 14e eeuw (1347) het verzekeringscontract uitgevonden dat losstond van investeringen. Daarmee heeft Edward Lloyd zijn fortuin gemaakt, die in 1688 in Londen, in de Towerstreet, een café had geopend waar reders, kooplieden en kapiteins kwamen: de ideale ontmoetingsplaats voor wie een schip of een lading wilde verzekeren en voor wie financieel aan het avontuur wilde deelnemen. Ook in die tijd, na de rampzalige brand van Londen in 1666 waarbij 13 200 huizen in vlammen opgingen, introduceerde Nicholas Barbon de eerste brandverzekering, met zijn „Fire Office”.

3.2.2. Na de ervaring van Lloyd’s (die technisch gezien geen verzekeringsmaatschappij is) verspreidt zich in geheel Europa het verzekeringsmodel en worden overal verzekeringsmaatschappijen actief. De opkomst van de moderne verzekeringsmaatschappijen houdt verband met de moderne theorie van de kansberekening, met als voorlopers Pascal en Pierre de Fermat, maar ook Galileo. Onderlinge verzekeringsmaatschappijen doen ook hun intrede; de eigenaars daarvan zijn de cliënten zelf, de ondertekenaars van de polissen, en niet aandeelhouders. In de vorige eeuw ontstonden ook coöperatieve verzekeringsmaatschappijen. In sommige landen hebben zij een groot marktaandeel verworven, omdat zij een brede reeks kwaliteitsproducten kunnen aanbieden. Evenals de coöperatieve banken zijn ook de onderlinge verzekeringsmaatschappijen sterk geworteld in de plaatselijke economie en dragen zij in hoge mate bij tot de ontwikkeling ervan, ook doordat zij een belangrijk deel van hun meerwaarde opnieuw investeren.

3.3. Ethische banken en verzekeringsmaatschappijen

3.3.1. Sinds enkele jaren zijn er ethisch verantwoorde banken en verzekeringsmaatschappijen actief, die alleen zakelijke relaties willen onderhouden met en financiële steun willen geven aan ondernemingen die aan zeer strenge ethische criteria voldoen, die worden onderschreven door de cliënten van deze banken en verzekeringen. Enkele voorbeelden van deze „waarden”, die als referentiekader op dit gebied fungeren, zijn: milieuduurzaamheid, de afwijzing van iedere poging om het met de wapenhandel op een akkoordje te gooien en permanente bestrijding van elke vorm van discriminatie.

3.3.2. Ethische financiering en micro-financiering

3.3.2.1. Met „ethische financiering” wordt een financiële activiteit bedoeld ten gunste van humane, sociale en milieudoeleinden, op basis van een ethische en economische beoordeling van het gevolg daarvan voor milieu en samenleving. Die financiële activiteit heeft in de eerste plaats tot doel om financiële steun te verlenen aan die initiatieven of, ook wel, via microkredieten, aan individuen.

3.3.2.2. Microfinanciering wordt verstrekt door gespecialiseerde banken die geringe bedragen lenen aan arme bevolkingsgroepen die geen toegang hebben tot het gewone banksysteem; deze banken zijn vooral actief in de derde wereld. Het mag echter niet vergeten worden dat ook in de westerse landen een belangrijke traditie van microsparen bestond (terwijl het microkrediet een geringere plaats innam, zo waren er ooit pandjeshuizen): voorbeelden van microsparen zijn stortingen voor enkele jaren tegen geringe kosten.

3.3.2.3. Ethische financiering kent de volgende beginselen (7):

a) non-discriminatie van de begunstigden van de inleg op grond van geslacht, afkomst of godsdienst, of op basis van vermogen, ervan uitgaande dat krediet, ongeacht de vorm, een mensenrecht is;

b) toegang voor de zwaksten, op basis van de overtuiging dat vormen van persoonlijke, categoriale of gemeenschappelijke borgstelling evenveel waard zijn als borgstelling door vermogen;

c) efficiëntie: ethische financiering is geen liefdadigheid, maar een economisch haalbare en sociaal nuttige activiteit;

d) betrokkenheid van de spaarder bij de keuzes van de onderneming die het spaargeld verzamelt, door de mogelijkheid om aan te geven waar de fondsen bij voorkeur belegd moeten worden of door democratische betrokkenheid bij de besluitvorming;

e) volledige transparantie van en toegankelijkheid tot alle informatie; daarom dienen de spaartegoeden op naam te staan; de cliënt heeft het recht om te weten hoe de financiële instelling werkt en hoe de besluitvorming voor het gebruik van de middelen en investeringen verloopt;

f) afwijzing van verrijking die uitsluitend tot stand komt op grond van geldbezit en -wissel, daarom moet de rentevoet zo billijk mogelijk worden vastgesteld, niet alleen op basis van economische, maar ook van sociale en etische overwegingen;

g) uitsluiting van financiële betrekkingen met personen en economische activiteiten die de ontwikkeling van de mens in de weg staan en bijdragen aan schending van fundamentele rechten van de mens, zoals wapenproductie en -handel, productie die de gezondheid en het milieu ernstig schaadt, activiteiten gebaseerd op uitbuiting van minderjarigen of onderdrukking van burgerlijke vrijheden.

3.3.2.4. Onder „ethische verzekering” worden verzekeringsactiviteiten verstaan die gebaseerd zijn op de volgende beginselen (8):

a) wederkerigheid, opgevat in de oorspronkelijke betekenis die aan verzekeringen is gegeven, nl. als instrument van solidariteit tussen degene die geen schade lijdt en degene die wel schade heeft geleden en schadeloosstelling nodig heeft;

b) verzekerbaarheid, opgevat als beschermende garantie voor iedereen om eventuele ongemakken te voorkomen, zonder ongerechtvaardigd onderscheid op grond van leeftijd, handicaps of andere sociale nadelen;

c) transparantie: duidelijke contracten en inzicht in de criteria voor de premievorming;

d) voorwaarde dat de verzekering voordelen schept voor het grondgebied;

e) gelijkwaardigheid tussen contractsluitende partijen.

3.3.3. Ethisch beleggen

3.3.3.1. Ethisch investeren richt zich op de financiering van initiatieven op het gebied van het milieu, duurzame ontwikkeling, maatschappelijke diensten, cultuur en internationale samenwerking. De keuze van waardepapieren hangt niet alleen af van de gebruikelijke financiële criteria: er wordt ook gekeken naar maatschappelijke verantwoordelijkheid, zoals de kwaliteit van de arbeidsverhoudingen, milieubescherming en transparantie.

4. Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO)

4.1. DG Ondernemingen en DG Sociale Zaken van de Commissie werken op enkele terreinen samen met ondernemersorganisaties. Eén daarvan betreft het correct informeren van spaarders, om hun een beter inzicht te verschaffen in de mechanismen van de financiële markten en de aangeboden producten. De initiatieven voor financiële educatie zijn een sociaal verantwoorde manier om te voorkomen dat spaarders in producten investeren die niet aan hun verwachtingen of risicoprofiel voldoen.

4.2. De deelname van stakeholders aan MVO-initiatieven is nog beperkt tot enkele ondernemingen en deels tot activiteiten die op alle stakeholders gericht zijn: er is dus nog een lange weg te gaan. Complete sectoren evenwel, zoals coöperatieve en volksbanken, spaarkassen, coöperatieve en onderlinge verzekeringsmaatschappijen hebben veel vooruitgang geboekt en zijn van zins deze inspanningen uit te breiden en te verbeteren.

4.3. Eén van de problemen betreft de beloningen die aan topmanagers en bankiers van investeringsbanken worden gegeven: deze zouden moeten worden herzien en teruggebracht tot een redelijk niveau, dat in evenwicht is met de door de onderneming geboekte winst en resultaten. Nu veroordelen de door de financiële crisis getroffen werknemers en consumenten de exorbitante lonen van topmanagers, die hun problemen nog vergroten. Deze beloningen blijven vaak zeer hoog, ongeacht de resultaten.

4.4. De nieuwe managementmodellen van financiële ondernemingen, die naar winstmaximalisatie op zo kort mogelijke termijn streven, o.a. vanwege de kwartaalevaluaties van de prestaties, zetten soms aan tot onverantwoord gedrag, zoals recente financiële schandalen in enkele lidstaten aantonen. MVO daarentegen houdt het vizier gericht op stabiele en duurzame winst, door gebruik te maken van het materieel en immaterieel vermogen van de onderneming, dat in het geval van financiële ondernemingen bestaat uit de werknemers en de vertrouwensrelatie met de cliënten.

4.5. Het EESC hoopt dat op MVO geïnspireerde gedragscodes wijd en zijd worden ingevoerd. Het is cruciaal dat deze controleerbaar zijn en gecontroleerd worden, om herhaling te voorkomen van gevallen waarin managers voorbeeldige gedragscodes onderschrijven en publiceren en vervolgens honderdduizenden spaarders bedriegen, zoals in de ernstigste financiële schandalen van de laatste jaren is gebeurd (9).

5. Lokale banken, de ontwikkeling van de lokale economie en het MKB

5.1. De verschillende soorten banken die er zijn, concurreren met elkaar op dezelfde markt en bieden in wezen hetzelfde type diensten aan. Economische efficiëntie is een voorwaarde waaraan alle banken moeten voldoen: naamloze vennootschappen en privébanken die vooral oog hebben voor de winst van de aandeelhouders, andere ondernemingen die meer gericht zijn op de economische en sociale ontwikkeling van hun grondgebied, met speciale aandacht voor problemen in verband met de toegang tot krediet, minder welgestelde cliënten, de ontwikkeling van het MKB, steun aan sociaal zwakkeren en perifere en ultraperifere gebieden.

5.2. In gebieden waar het lokale bankenstelsel goed ontwikkeld is, blijkt dat het groeipercentage van de lokale economie aanzienlijk hoger wordt. Verder moet opgemerkt worden dat in veel landen lokale banken meestal spaarbanken en coöperatieve vennootschappen zijn die een fors deel van hun winst opnieuw plaatselijk investeren.

5.3. „Het banksysteem heeft een tweeledige verantwoordelijkheid: tegenover het bedrijfsleven dient het banksysteem de beheersefficiëntie van de kredietinstellingen te verbeteren, niet alleen afgemeten aan het rendement („winst maken”), maar ook aan het innovatief vermogen en de kwaliteit van het ingezette personeel; tegenover het grondgebied dient het banksysteem bij te dragen aan de lokale ontwikkeling („ontwikkeling stimuleren”), wat niet alleen af te lezen valt aan de omvang van het verstrekte krediet, maar ook aan het vermogen om te investeren in de selectie van projecten en de beoordeling van het potentieel ondernemers en bedrijven, wat als „territoriale efficiëntie” kan worden omschreven. De beheersefficiëntie moet ten dienste staan van de territoriale efficiëntie: de aanwezigheid van efficiënte banken heeft immers geen zin als die niet bijdragen aan de lokale ontwikkeling” (10).

5.4. Het MKB heeft een zinvol instrument ontwikkeld voor een ruimere toegang tot krediet voor zijn leden, te weten via Waarborg- en garantiemaatschappijen, die ook in Europees verband georganiseerd zijn. Via deze maatschappijen kunnen middelgrote en kleine bedrijven eenvoudiger aan krediet voor investeringen komen; zij genieten immers niet het voordeel van persoonlijke garanties die financiers eisen voor een stabiele relatie met de bank.

6. De rol van beleidsmakers

6.1. Het EESC stelt voorop dat in dit verband een benadering van bovenaf een vergissing zou zijn, aangezien de ervaring leert dat sterk sociaal en ethisch getinte initatieven beter spontaan en van onderaf kunnen opkomen. Elke „actieve” inmenging dreigt het spontane karakter, de belangrijkste garantie voor de „biodiversiteit” van het economisch en financieel systeem, te dwarsbomen en op een zijspoor te zetten. Tegelijkertijd meent het EESC dat beleidsmakers moeten vermijden dat hun optreden reeds bestaande initiatieven in de weg staat of spontane, nieuwe initiatieven belemmert.

6.2. Het EESC heeft zich afgevraagd of initiatieven van ethische of sociale strekking die worden genomen door organisaties die in de regel naar winst streven, in aanmerking moeten komen voor voordelen van fiscale of regelgevende aard. In dit verband bestaan er twee verschillende situaties.

6.2.1. Een op winst gerichte organisatie lanceert een initiatief dat structureel gescheiden is van de gewoonlijke bedrijfsactiviteiten (zie bijv. de actie „Point Passerelle” van de Crédit Agricole). Hier spreekt de wenselijkheid van een compensatie ten opzichte van de standaardbehandeling wel min of meer voor zich.

6.2.2. Een op winst gerichte organisatie lanceert een initiatief dat niet structureel gescheiden is van de gewoonlijke bedrijfsactiviteiten. In deze omstandigheden vergde de vraag of er een compensatiesysteem moet komen meer discussie. Voorstanders van fiscale, financiële of regelgevende compensatie menen dat zulks gerechtvaardigd is op grond van de externe voordelen van het initiatief. De tegenstanders baseren zich hoofdzakelijk op twee argumenten: slechts initiatieven in een autonoom economisch evenwicht (d.w.z. die een redelijke winst garanderen) overleven op den duur. Voorts dient zuiver ethisch/sociaal handelen belangeloos te zijn en niet ingegeven door voordelen van regelgevende, financiële of fiscale aard. Ethisch/sociaal handelen beloont immers zichzelf: voor degene die goed doet, moet de handeling zelf genoeg zijn.

6.2.3. Het EESC stelt vast dat tegenwoordig in alle systemen compensatie voor ethisch/sociale initiatieven een feit is. De fiscale wetgeving staat alleen toe dat onkosten worden afgetrokken als die zijn gemaakt om inkomsten te genereren. Het principe van het verband tussen beide (natuurlijk binnen zekere grenzen en voorwaarden) geldt niet als het kosten betreft voor instellingen voor een goed doel of met maatschappelijk nut. In dit geval mogen van het belastbaar inkomen ook kosten worden afgetrokken die geen verband houden met het genereren van inkomen.

6.2.4. Het EESC meent dat een wettelijk kader voor het gedrag van organisaties en personen nooit zonder gevolgen blijft. Op grond van deze overweging meent het dat de algemene en stelselmatige toepassing van het beginsel dat ethisch/sociale initiatieven moeten worden gecompenseerd in een systeem dat nu al bepaalde vormen van gedrag stimuleert, beantwoordt aan de criteria van billijkheid en rationaliteit van het optreden van de overheid in economie en samenleving.

6.2.5. Als dit door het Comité voorgestelde beginsel wordt goedgekeurd, dan zou de compensatie niet rechtstreeks naar de instellingen gaan, maar naar hun ethisch/sociale initiatieven. Het EESC acht dit op zich wel aangewezen: ethiek en economie kunnen niet geforceerd van elkaar gescheiden worden volgens de redenering, dat slechts activiteiten die geen economisch voordeel opleveren, als zuiver ethisch zijn te beschouwen. Op die manier zouden ethische initiatieven uiteindelijk uitsluitend verwateren tot weldadigheid of vrijgevigheid.

7. Financiële compensatie en belastingen

7.1. Het EESC staat positief tegenover initiatieven van deze strekking. Een dergelijke tendens is ook economisch te rechtvaardigen. Om diverse redenen, in verband met politieke keuzes, begrotingsbeperkingen of het streven naar economische efficiëntie, zijn we in de afgelopen 10-20 jaar getuige geweest van een inkrimping van de verzorgingsstaat. Om een rigoreuze achteruitgang in het welzijn van de bevolking te vermijden, mag men het streven naar welzijn of sociale bescherming niet alleen laten afhangen van economische groei; er moet meer ruimte komen voor initiatieven van onderaf.

7.2. Een voorbeeld van regelgeving die de overheids- en privésector integreert om hoge sociale normen te kunnen blijven garanderen, is de manier waarop in Nederland de sector ziektekostenverzekeringen is opgezet. Enerzijds moeten verzekeringen immers verplicht voor alle burgers gelden, anderzijds hebben verzekeringsmaatschappijen toegang tot een systeem van compensatie door de overheid voor de grootste risico's die zij op deze wijze moeten verzekeren. De Nederlandse sector heeft tevens voorbeeldige maatregelen genomen om seropositieven toegang te bieden tot levensverzekeringen.

7.3. België biedt een interessant voorbeeld van financiële compensatie om de toegang tot financiële basisdiensten te stimuleren. Er bestaat daar een interbancair fonds dat de tussenpersonen beloont die zorgen voor een vlottere toegang tot de diensten: zo zijn de striktste tussenpersonen netto geldschieters van het fonds, terwijl de meer flexibele tussenpersonen hiervan — netto — de vruchten plukken.

7.4. Verder bestaat er al een wijdverbreid systeem van fiscale faciliteiten voor coöperatieve vennootschappen die als ziekenfonds optreden.

7.5. Een voorbeeld van wetgeving die belastingvoordelen toekent aan organisaties met uitgesproken sociale doeleinden, is de ONLUS-wet in Italië (wet op organisaties van algemeen nut en zonder winstoogmerk).

8. Regelgeving

8.1. De regels brengen kosten en verplichtingen met zich mee die de activiteiten van ondernemingen en tussenpersonen bemoeilijken. Leidraad bij de maatregelen in de laatste 20 jaar was het „level playing field”. Door alle betrokkenen op hetzelfde niveau te plaatsen (bijv. banken en verzekeringsmaatschappijen) konden de regels zorgen voor een hoger concurrentievermogen en meer economische efficiëntie. Door te strenge toepassing van dit beginsel, zonder de nodige correctie, verwordt het tot een onoverkomelijk obstakel voor het opzetten en de voortzetting van ethische en sociale initiatieven. Dit gevaar kan worden beperkt door de stelselmatige en gerichte toepassing van het zgn. „evenredigheidsbeginsel”, op grond waarvan een kleine tussenpersoon met een overzichtelijke bedrijfsvoering niet dezelfde regels kunnen worden opgelegd als een complexe multinational.

8.2. Telkens wanneer kan worden aangetoond dat een organisatie ten minste gedeeltelijk, maar structureel en permanent, afziet van winstmaximalisatie ten gunste van ethische of sociale initiatieven, zouden fiscale of wettelijke regels moeten worden toegepast die in ieder geval voor een deel afwijken van de algemene regels. In sommige lidstaten genieten ethische investeerders nu al een uitzondering op de bankrichtlijn: dit beginsel zou tot alle lidstaten moeten worden uitgebreid.

8.3. Ondanks de erkenning in het EG-Verdrag zijn er nog lidstaten die dit aspect niet erkennen, laat staan uitdrukkelijk beschermen. Er moet gewerkt worden aan een systematischere en uitgebreidere erkenning van deze vorm van maatschappelijk verantwoorde governance.

8.4. Door te garanderen dat de lidstaten geen concurrentieverstorende maatregelen nemen, kan de Commissie ertoe bijdragen dat de verscheidenheid van het aanbod van financiële, bancaire en verzekeringsdiensten behouden blijft. In de regels betreffende staatssteun moet met deze aspecten rekening worden gehouden.

Brussel, 23 oktober 2008. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Mario SEPI

(1) A.F. Utz, Economische ethiek, San Paolo, Cinisello Balsamo, 1999.

(2) Konrad Adenauer, Memoires 1945-1953.

(3) J. Kenneth Galbraith, The Atlantic Monthly, juni 1967, „Liberty, Happiness…and the Economy”.

(4) Luca de Biase, Economia della felicità, Feltrinelli 2007.

(5) Bron: UNI United Network International — Genève 2008.

(6) Bulletin van de Banca Italia, nr. 52, april 2008.

(7) Participatieve democratie: definities ontleend aan een onderzoek uitgevoerd door de dienst Begrotingszaken van de regio Latium/Italië.

(8) Idem als voetnoot 7.

(9) Sommige van die managers is zelfs een eredoctoraat verleend, als volgt gemotiveerd: „zet zich op lokaal, nationaal en internationaal niveau in voor bedrijfsactiviteiten, is moedig, vasthoudend, vindingrijk, hoog opgeleid, met een duidelijke visie op de zaken, op grond van moreel hoogstaand gedrag dat degenen, hoewel het er maar weinig zijn, die beweren dat ethiek en economie moeilijk met elkaar te rijmen zijn, logenstraft.”

(10) P. Alessandrini (2003), Le banche tra efficienza gestionale ed efficienza territoriale: alcune riflessioni (Banken tussen beheers- en territoriale efficiëntie: enkele overwegingen).