m-rWm' 
mm', COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
COM(94) 161 def. 
Brussel, 05.05.1994 
XXIHste VERSLAG VAN DE COMMISSIE 
OVER HET MEDEDINGINGSBELEID 
-1993-
XXIIIe VERSLAG OVER HET MEDEDINGINGSBELEID - INHOUD 
INLEIDING en VADE MECUM 
DEEL EEN: VOORNAAMSTE ONTWIKKELINGEN IN HET MEDEDINGINGSBELEID 
Hoofdstuk I - Handhaving van de mededinging g 
§1. Bijdrage van het mededingingsbeleid aan groei, concurrentievermogen en 8 
werkgelegenheid 
§2. Steunmaatregelen van de Staten 15 
§3. Liberalisering en privatisering 20 
§4. Controle op concentraties 26 
§5. Concurrentiebeperkende overeenkomsten en misbruik van een machtspositie 36 
§6. Gevolgen van het Verdrag van Maastricht • 45 
Hoofdstuk II - De internationale dimensie van het mededingingsbeleid 4g 
§1. Algemeen (GATT) 4g 
§2. Bevorderen van de toepassing van de mededingingsregels in heel Europa 50 
§3. Een lastiger taak: het bevorderen van de tenuitvoerlegging van het 55 
mededingingsbeleid in derde landen 
§4. Samenwerking bij de toepassing in specifieke gevallen 59 
§5. De gevolgen van de Uruguay-ronde voor het mededingingsbeleid 61 
Hoofdstuk III - Ontwikkelingen bij de toepassing van de mededingingsregels in 
enkele specifieke bedrijfstakken 63 
§1. Financiële diensten - Verzekeringen 63 
§2. Telecommunicatie en postdiensten 66 
§3. Energie 73 
§4. Vervoer 77 
§5. De audiovisuele sector 82 
Hoofdstuk IV - Mededingingsbeleid en andere communautaire beleidsterreinen 86 
§1. Voltooiing van de interne markt 86 
§2. Industriebeleid 89 
§3. Milieu 93 
§4. Cultuur 98 
§5. Handelspolitiek 101 
Hoofdstuk V - De toepassing van de mededingingsregels 103 
§1. Doorzichtigheid- 103 
§2. Subsidiariteit en gedecentraliseerde toepassing 107 
§3. Verbetering van de procedures 110 
§4. De werkzaamheden van de Commissie (kwantitatieve beschrijving) 124 
4-
DEEL TWEE; HET MEDEDINGINGSBELEID TEN AANZIEN VAN DE ONDERNEMINGEN 128 
Hoofdstuk I - Voornaamste beschikkingen en maatregelen van de Commissie 128 
A. Algemene overwegingen 128 
§1. Horizontale overeenkomsten 128 
§2. Verticale overeenkomsten 130 
§3. Misbruik van een machtspositie 132 
B. Analyse van afzonderlijke beschikkingen en maatregelen 133 
§1. Oprichting van gemeenschappelijke ondernemingen en andere 133 
samenwerkingsvormen 
- Philips-Thomson-Sagem 
- Alenia-Honeywell 
- International Private Satellite Partners (IPSP) 
- Intrax 
§2. Dienstensector 140 
- CNSD 
§3. Audiovisuele sector 142 
- EBU 
- Auditel 
§4. Energiesector 144 
- Electricidade de Portugal/Pego-projeet 
- Overeenkomst tussen REPSOL/BPMED voor logistieke samenwerking op de 
Canarische eilanden 
- Disma 
- Texaco Ltd 
- Tankstationcontracten in Spanje 
- Tankstationcontracten op de Canarische eilanden 
§5. Automobielsector 154 
- Samenwerkingsovereenkomsten tussen Peugeot en Fiat in het kader van de 
gemeenschappelijke dochteronderneming SEVEL 
- Rover Group 
- Verkoop van reserveonderdelen voor auto's van het Fiat-concern in 
Italië 
§6. Vervoersector 158 
a) Zeevervoer 
- Oost-Afrika-conference 
- Trans Atlantic Agreement 
- Irish Club Rules 
b) Havendiensten 
- Sea Containers/Sealink 
c) Vervoer per spoor 
- Beschikking over de tariefstructuren in het gecombineerd 
goederenvervoer 
d) Luchtvervoer 
- IATA - Valutaregels 
- IATA - Toeslag op de vrachtprijs 
- SABRE/Air France en Iberia 
§7. Milieubescherming 168 
- Spa Monopolie/GDB 
§8. Zaken betreffende de intellectuele eigendom 171 
- Becton-Dickinson - Cyclopore 
§9. Overige sectoren 172 
- Zera Montedison/Hinkens Stâhler • 
- Selectief distributiesysteem van Grundig 
- Papeteries de Golbey 
C. Concentratiecontrole 176 
§1. Toepassingsgebied 17^ 
a. Communautaire dimensie (artikel 1) 
b. Berekening van de omzetdrempels (artikel 5) 
c. Definitie van concentratie (artikel 3) 
§2. Beoordeling van concentraties 1gg 
a. Afbakening van de relevante produktmarkt 
b. Afbakening van de geografische referentiemarkt 
c. Verenigbaarheidstoetsing 
§3. Toepassing van de artikelen 9, 21 en 22 205 
a. Toepassing van artikel 9 
b. Toepassing van artikel 21, lid 3 
c. Toepassing van artikel 22, lid 3 
§4. Toepassing van artikel 223 van het Verdrag 208 
D. Belangrijkste beschikkingen in de sector kolen en staal 209 
§1. Voornaamste ontwikkelingen 209 
§2. Concentraties 209 
§3. Financiële voorzieningen 210 
E. Materiële en procedurevoorschriften 213 
Toepassing van de groepsvrijstellingsverordeningen 
a. Afzet van motorvoertuigen 
b. Toepassing van de overige groepsvrijstellingsverordeningen 
Hoofdstuk II - De belangrijkste arresten van het Hof van Justitie en het Gerecht 218 
van eerste aanleg 
§1. Uitlegging van artikel 3, onder f), artikel 5, tweede alinea en artikel 85, 218 
lid 1, van het EG-Verdrag 
§2. Het begrip onderneming 220 
§3. Toepassing van artikel 85 op een horizontale prijsovereenkomst 221 
§4. Uitlegging van Verordening nr. 1984/83 van de Commissie 223 
§5. Uitlegging van Verordening nr. 123/85 van de Commissie 224 
§6. Misbruik van machtspositie 225 
§7. Prejudiciële vragen 227 
§8. Procedurekwesties 229 
§9. Rechtspraak inzake de verordening betreffende de controle op concentraties 236 
a 
DERDE DEEL: OPENBARE BEDRIJVEN EN NATIONALE MONOPOLIES 240 
Hoofdstuk I - Belangrijke ontwikkelingen 240 
§1. Telecommunicatiesector en postdiensten 240 
§2. Energie 243 
§3. Vervoer 244 
Hoofdstuk II - De belangrijkste arresten van het Hof van Justitie 248 
§1. Arresten van het Hof met betrekking tot artikel 90 van het EG-Verdrag 248 
§2. Uitlegging van de richtlijn betreffende telecommunicatie-eindapparatuur 251 
§3. Openbare bedrijven en staatssteun 254 
DEEL VIER: STEUNMAATREGELEN VAN DE STATEN 255 
Hoofdstuk I - Beleid van de Commissie: voornaamste beschikkingen en 255 
ontwikkelingen 
§1. Algemene beleidskwesties (met inbegrip van kaderregelingen, procedures en 255 
internationale aspecten) 
§2. Openbare bedrijven en privatisering 274 
§3. Horizontale steunregelingen 286 
Investeringssteun 
Steun voor milieubescherming en energiebesparing 
Steun aan de export 
Steun aan het midden- en kleinbedrijf 
Steun voor de werkgelegenheid 
Steun voor reddingsoperaties en herstructurering van bedrijven die in 
moeilijkheden verkeren 
§4. Steun voor onderzoek en ontwikkeling 303 
§5. Regionale steun 307 
§6. Steun aan industriesectoren waarop speciale communautaire regels inzake 315 
overheidssteun van toepassing zijn 
a. Steun aan de ijzer- en staalindustrie 
- Onder EGKS-Verdrag vallende ijzer- en staalsectoren 
- Niet onder het EGKS-Verdrag vallende ijzer- en staalsectoren 
b. Steun aan de scheepsbouw 
c. Steun aan de automobielindustrie 
d. Steun voor de sector synthetische vezels 
e. Textiel- en confectie-industrie 
§7. Steun aan andere bedrijfstakken (met inbegrip van energie) 344 
§8. Steun in de vervoersector 346 
§9. Steun in andere sectoren van de dienstverlening 353 
§10. Staatssteun aan de landbouw 356 
§11. Steun aan de visserij 362 
-G. 
Hoofstuk II - De belangrijkste arresten van het Hof van Justitie 364 
DEEL V: INTERNATIONALE DIMENSIE 367 
§1. EVA-Landen 367 
§2. Midden- en Oost-Europa 37g 
§3. Noord-Amerika 372 
§4. Japan en Korea 374 
§5. Multilaterale organisaties 375 
DEEL ZES: CONTACTEN MET COMMUNAUTAIRE EN ANDERE INSTELLINGEN 376 
§1. Europees Parlement 376 
§2. Economisch en Sociaal Comité 377 
§3. Adviescomité voor mededingingsregelingen en economische machtsposities 37g 
§4. Adviescomité voor concentraties 379 
§5. De conferentie van regeringsdeskundigen van de Lid-Staten 3gg 
§6. Contacten met de mededingingsautoriteiten van de Lid-Staten 3g1 
a. Mededingingsregelingen, machtsposities, concentraties 
b. Steun 
§7. Het mededingingsrecht in de Lid-Staten 3g3 
§8. Overige contacten 3g7 
BIJLAGEN 
Bijlage III : Beschikkingen, bekendmakingen en arresten betreffende individuele 
gevallen 3go 
A. Het mededingingsbeleid ten aanzien van de ondernemingen 3go 
1. Samenvatting van zaken 3go 
B. Openbare bedrijven en nationale monopolies 415 
Bijlage IV : Ontwikkelingen op het gebied van concentratie en concurrentie 417 
Inleiding 417 
A. Overnemingen (met inbegrip van fusies en verwervingen van 418 
meerderheidsbelangen), verwervingen van minderheidsbelangen en 
gemeenschappelijke ondernemingen in 1992/1993 
B. Het programma van studies in 1993 454 
C. Statistisch overzicht van concentraties die overeenkomstig Verordening (EEG) 
nr. 4064/89 van de Raad zijn aangemeld 462 
Intro.p.1 
001 
<T4> Inleiding 
1. Het jaarlijkse Verslag over het Mededingingsbeleid biedt de Commissie de 
mogelijkheid de voornaamste ontwikkelingen en zaken op het gebied van het 
mededingingsbeleid uiteen te zetten voor de verschillende communautaire 
instellingen - het Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité, de 
Lid-Staten - alsmede voor alle bedrijfstakken die direct belang hebben bij de 
toepassing ervan en voor het grote publiek dat indirect de belangrijkste 
begunstigde is van de toepassing van dit beleid. Door het taalgebruik in het 
verslag niet te technisch te laten zijn, wordt een grotere doorzichtigheid 
bereikt, een factor die in elke democratische samenleving van essentieel 
belang is voor de succesvolle toepassing van beleid. 
2. De activiteiten dit jaar worden gekenmerkt door verscheidene belangrijke 
gebeurtenissen in de ontwikkeling van de Gemeenschap ~ de inwerkingtreding 
van het Verdrag betreffende de Europese Unie, de voltooiing van de 
ratificatie van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte en 
het Witboek inzake Groei, Concurrentievermogen en Werkgelegenheid. Dit heeft 
de mogelijkheid geschapen om in dit verslag, naast een beschrijving van de 
ontwikkeling en activiteiten gedurende het jaar, tevens te onderzoeken op 
welke wijze deze drie belangrijke mijlpalen het mededingingsbeleid 
beïnvloeden, en omgekeerd in hoeverre het mededingingsbeleid een 
noodzakelijke rol speelt om de doelstellingen die deze mijlpalen voor de 
Gemeenschap inhouden, te bereiken. Dit verband tussen communautaire 
doelstellingen en mededingingsbeleid is een tweezijdig proces. Het is 
ondenkbaar dat het mededingingsbeleid toepassing kan vinden zonder te 
verwijzen naar de prioriteiten die de Gemeenschap heeft gesteld. Maar het is 
evenzeer van belang zich te realiseren op welke wijze een effectief 
mededingingsbeleid kan bijdragen aan het bereiken van deze doelstellingen. 
3. Hoewel dit principe niet ter discussie staat, zal de toepassing van het 
beleid in de praktijk zorgvuldige afweging vereisen. In feite zijn nog niet 
alle beleidsgevolgen van de hiervóór vermelde belangrijke gebeurtenissen 
uitgewerkt en zal dit verslag hopelijk bijdragen aan een goed debat over de 
wijze waarop een juist evenwicht kan worden bereikt in de toepassing van 
mededingingsbeleid en de prioriteiten die gewoonlijk na invoering ervan 
worden gesteld. In dit opzicht blikt het verslag van dit jaar iets verder 
Intro.p.2 
002 
vooruit dan gebruikelijk, namelijk in die zin dat het zonder volledigheid na 
te streven enkele manieren voorstelt waarop het mededingingsbeleid kan worden 
aangepast om aan de nieuwe communautaire prioriteiten tegemoet te komen. De 
detaillering van deze gevolgen en de aanpassing van het beleid aan een snel 
veranderende wereld zijn een dynamisch en voortdurend proces. Natuurlijk 
blijven er bepaalde basisprincipes bestaan - als neergelegd in het Verdrag -, 
maar zij kunnen niet mechanisch worden toegepast zonder dat rekening wordt 
gehouden met ofwel de context waarbinnen zij gevolgen hebben ofwel met de 
hoofddoelstellingen en prioriteiten van de Gemeenschap. 
4. Deze aanpassing aan de context waarbinnen het mededingingsbeleid van 
toepassing is, is geen nieuw verschijnsel, maar afgeleid van het feit dat 
mededinging een instrument van gemeenschapsbeleid is. Sinds het begin van de 
Gemeenschap, heeft het mededingingsbeleid ertoe bijgedragen fundamentele 
gemeenschapsdoelstellingen te bereiken. Het heeft bijvoorbeeld bijgedragen 
aan de vorming van een gemeenschappelijke markt, een harmonieuze ontwikkeling 
van de economische voorwaarden en een versnelde stijging van de 
levensstandaard. Deze rol werd versterkt door de Europese Akte waarmee het 
programma voor een werkelijk interne markt een feit werd, en waarin 
toenemende concurrentie werd beschouwd als hét mechanisme waardoor de vele 
voordelen van dit programma zouden worden verwezenlijkt indien eenmaal de 
fiscale, bestuurlijke en overige obstakels waren weggenomen. De betekenis van 
het beleid werd voorts vergroot met de mededeling van 1990 inzake het 
industriebeleid op open en concurrerende markten, waarin een belangrijke 
functie werd toegekend aan het mededingingsbeleid inzake 
produktiviteitsverbetering van de Europese industrie in een snel veranderende 
wereld waarin markten in toenemende mate mondialiseren. 
5. Het Verdrag van Maastricht voegde nieuwe doelstellingen toe. Zo 
introduceerde en verdiepte het de industriële, culturele en 
milieudoelstellingen. Tevens maakte het Verdrag het subsidiariteitsbeginsel 
expliciet. Deze drie doelstellingen en het subsidiariteitsbeginsel komen 
afzonderlijk en diepgaand aan de orde in dit verslag. Het Witboek zet helder 
en duidelijk de beleidslijnen uit waarlangs groei, concurrentievermogen en, 
nog belangrijker, werkgelegenheid kunnen worden bereikt. De noodzaak van 
mededingingsbeleid om deze doelstellingen te bereiken en de wijze waarop deze 
doelstellingen de toepassing van het mededingingsbeleid beïnvloeden, komt 
eveneens aan de orde. Deze ontwikkelingen doen geenszins afbreuk aan het 
mededingingsbeleid, maar vergroten het belang ervan en verlenen het 
Intro.p.3 
003 
vernieuwde kracht en gewicht. Een mededingingsbeleid dat niet van invloed is 
op de genoemde beleidsterreinen of er niet door wordt beïnvloed, zou 
gemarginaliseerd raken en minder relevant worden. 
6. Het is altijd moeilijk en zelfs gevaarlijk om bepaalde op zichzelf 
staande beleidspunten of -maatregelen naar voren te halen in aanvulling op de 
algemene en belangrijke overwegingen die hiervóór werden aangegeven. De 
hierna volgende opmerkingen impliceren dan ook geenszins dat niet-genoemde 
punten niet belangrijk zouden zi-jn. Ze zijn echter bedoeld om de aandacht te 
vestigen op gebieden waarvan het relatieve belang toeneemt. 
De eerste opmerking betreft de introductie van mededinging in 
gemonopoliseerde sectoren. Hiermee is grote vordering geboekt op het 
gebied van de telecommunicatie, maar ook in andere gemonopoliseerde 
sectoren verloopt de voortgang gestaag. Dit punt wordt genoemd vanwege 
de voordelen die kunnen worden behaald met de invoering van mededinging 
in deze sectoren en het positieve effect ervan op het 
concurrentievermogen en de werkgelegenheid binnen transeuropese 
netwerken, die zo duidelijk in het Witboek worden aangegeven. 
In de tweede plaats is er de introductie van mededinging in andere 
sectoren, met name in de dienstensector, die voorheen in grote mate 
beschermd werden. Hoewel de liberalisatie in de telecommunicatie tot 
dusver ongeëvenaard is, is de beleidsvoortgang op dit terrein 
gehandhaafd. Het Witboek benadrukt ook hier weer het 
werkgelegenheidspotentieel in de dienstensector. 
Het derde terrein, ten slotte, dat van toenemend relatief belang is, 
betreft de internationale dimensie van het communautaire 
mededingingsbeleid. Dit is met name dit jaar van belang vanwege de 
afsluiting van de Uruguay-Ronde in het kader van de GATT op 
15 december jl. en de voltooiing van het ratificatieproces van de 
Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte en in het 
verlengde daarvan de inwerkingtreding ervan begin januari 1994. Deze 
ontwikkelingen, gevoegd bij de voortgaande onderhandelingen met landen 
in Midden- en Oost-Europa, zijn belangrijke stappen voor de vrijmaking 
Intro.p.4 004 
van de internationale handel en veranderen derhalve het 
mededingingsklimaat waarbinnen het communautaire mededingingsbeleid 
toepassing vindt. 
Aan de andere kant moet worden bedacht dat met het wegnemen van 
overheidsbelemmeringen op handelsgebied, zoals tarifaire en niet-
tarifaire belemmeringen, in het verleden aanzienlijke voortgang is 
geboekt en dat dit tempo derhalve in de toekomst waarschijnlijk zal 
afnemen. Verdere liberalisatie van regionale of internationale 
handelsstromen moet dan ook voornamelijk voortkomen uit de eliminatie 
van particuliere obstakels voor de handel en andere 
concurrentieverstoringen. 
Vade Mecum.p.5 
005 
<T4> Leidraad 
7. Dit verslag bestaat uit zes delen en een groot aantal bijlagen. Deze 
gedetailleerde indeling is bedoeld om de lezer in staat te stellen 
onmiddellijk die informatie te vinden die hij zoekt. 
8. In het eerste deel worden de voornaamste ontwikkelingen in het 
mededingingsbeleid uiteengezet. Dit deel is dan ook algemener van aard dan de 
overige delen. Het heeft ten doel de evolutie in het mededingingsrecht in de 
loop van 1993 te belichten en tegelijkertijd te anticiperen op de manier 
waarop deze evolutie in de toekomst kan worden voortgezet. Er wordt aandacht 
besteed aan alle aspecten van het mededingingsbeleid, aan de samenhang tussen 
de verschillende aspecten ervan, alsmede aan de samenhang met de andere 
beleidsterreinen van de Gemeenschap. 
9. Het tweede deel is gewijd aan een onderzoek naar de toepassing van de 
mededingingsregels voor ondernemingen. Het gaat hierbij om de artikelen 85 en 
86 van het EEG-Verdrag, de artikelen 65 en 66 van het EGKS-Verdrag, en om de 
verordening betreffende de controle op concentraties. Dit deel is meer 
beschrijvend van aard. Het omvat, evenwel geen beschrijving van alle gevallen 
waarin de Commissie optrad, maar alleen van die gevallen welke om de een of 
andere reden van algemener belang zijn. In de bijlagen komen ook andere 
gevallen aan de orde. In dit deel is niet alleen een analyse van de 
beschikkingen van de Commissie opgenomen, maar wordt ook aandacht besteed aan 
de arresten van het Hof van Justitie en van het Gerecht van Eerste Aanleg. 
10. Het derde deel vormt een geheel nieuw onderdeel in dit verslag. Voorheen 
werden de geconstateerde ontwikkelingen in het geval van openbare bedrijven 
en nationale monopolies opgenomen in het deel over steunmaatregelen. Het leek 
ons passender deze beide onderwerpen van elkaar te scheiden. Enerzijds 
rechtvaardigt het toegenomen belang van het mededingingsbeleid ten aanzien 
van deze ondernemingen zonder enige twijfel een afzonderlijke behandeling. 
Anderzijds zijn de in dit deel aangesneden onderwerpen uiteenlopend van aard, 
aangezien ze betrekking hebben op zowel de handelwijze van de staten als op 
die van de ondernemingen. 
Intro.p.6 _ 006 
11. Het vierde deel is gewijd aan de controle op de steunmaatregelen en gaat 
tevens in op de jurisprudentie van het Hof van Justitie op dit punt. Het gaat 
hier om een traditioneel onderdeel van het verslag, waarvan het belang geen 
betoog behoeft. 
12. Het vijfde deel is eveneens nieuw. Het is gewijd aan de geconstateerde 
ontwikkelingen in het mededingingsbeleid voor wat betreft de internationale 
aspecten ervan. Aangezien dit aspect steeds belangrijker wordt, lag een 
afzonderlijk deel hierover voor de hand. 
13. Het zesde deel ten slotte, is gewijd aan de betrekkingen tussen de 
Commissie en de overige communautaire instellingen, alsmede die met andere 
internationale organisaties. Dit vaste onderdeel van het verslag onderstreept 
het belang van de rol die de instellingen die nauw betrokken zijn bij dit 
verslag, te weten het Europees Parlement en het Economisch en Sociaal Comité, 
spelen bij de formulering van het communautaire mededingingsbeleid. 
14. Het corpus van het verslag is aangevuld met een groot'aantal bijlagen. 
De Commissie acht het haar taak ervoor te zorgen dat het verslag een zo 
compleet mogelijk overzicht van de evolutie van het mededingingsrecht 
gedurende het afgelopen jaar bevat. Zo zijn alle teksten van wetgevende of 
belangwekkende aard, zoals de resoluties van het Europees Parlement en van 
het Economisch en Sociaal Comité naar aanleiding van het vorige verslag, 
integraal opgenomen (bijlagen I en II) . Bovendien bevat bijlage III, zoals 
ook al eerder is aangegeven, een samenvatting van de meest interessante zaken 
waarin op grond van de artikelen 85 en 86 van het EEG-Verdrag beslissingen 
zijn genomen. Daarnaast verdient de in punt 2 van dezelfde bijlage opgenomen 
lijst van perscommuniqués op het gebied van het mededingingsbeleid hier 
vermelding. Voor wat betreft de steunmaatregelen wordt de lijst van 
perscommuniqués tegelijk met de lijst van beschikkingen gepresenteerd. Om 
redenen van leesbaarheid en toegankelijkheid zijn in het corpus van het 
verslag overigens geen verwijzingen opgenomen. De lezer die een tekst of 
document wenst na te trekken, vindt alle nuttige aanwijzingen daartoe 
derhalve in de bijlagen. 
Vade Mecum.p.7 
007 
15. Ten slotte dient hier ook bijlage V te worden vermeld, waarin een 
analyse van de voornaamste ontwikkelingen op het gebied van het 
mededingingsrecht in de Lid-Staten is opgenomen. 
16. Nog een laatste opmerking: DG IV heeft besloten een 
voorlichtingsfunctionaris aan te stellen, die wordt belast met de 
beantwoording van vragen over het mededingingsbeleid vanuit het publiek. 
l.I.§l.p.l 
008 
<T5> Deel een 
<T1> Voornaamste ontwikkelingen in het mededingingsbeleid 
<T4> Hoofdstuk 1 
<T2> Handhaving van de mededinging 
<T3> §1. Bijdrage van het mededingingsbeleid 
aan groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid 
17. De huidige context die gekenmerkt wordt door een vertraagde groei, door 
een verminderd concurrentievermogen van bepaalde sectoren van de Europese 
economie en vooral door een bijzonder hoog werkloosheidscijfer, vereist van 
alle Lid-Staten een gezamenlijke politieke actie om deze uitdagingen op 
economisch en sociaal gebied aan te gaan. Het mededingingsbeleid moet een 
centrale rol spelen in de communautaire strategie met als doel een duurzaam 
herstel van de groei en de werkgelegenheid. De prioriteiten die de Commissie 
zich op het gebied van de mededinging heeft gesteld, worden voortaan 
grotendeels bepaald door de bijdrage die dit beleid kan leveren aan de 
communautaire doelstelling van groei, concurrentievermogen en 
werkgelegenheid, zoals deze is omschreven in het Witboek dat door de 
Commissie is goedgekeurd en dat in december 1993 i1' aan de Raad van de 
Europese Unie in zijn eerste vergadering werd voorgelegd. 
18. In dit Witboek staat dat de Europese Unie in haar beleid voorrang moet 
geven aan het scheppen van 15 miljoen nieuwe banen. Het Witboek erkent dat er 
geen wondermiddel bestaat, en beschrijft de verschillende gebieden waarop 
actie nodig is om dit probleem aan te pakken. Eén van de belangrijkste 
thema's die als een rode draad door het Witboek lopen, is de noodzaak van 
fundamentele herstructurering van de Europese economie om zo de hierin 
gestelde doelen te bereiken. Met het oog hierop wordt in het Witboek 
benadrukt dat de mededingingsregels - waaronder de regelgeving inzake 
staatssteun - onvervaard moeten worden toegepas-t. Tevens wordt bijzondere 
aandacht besteed aan de rol van dit beleid bij het opheffen van starre 
marktmechanismen en het verbeteren van de flexibiliteit in een steeds 
(1) Witboek Groei, concurrentievermogen, werkgelegenheid. Naar de 21e eeuw: 
wegen en uitdagingen. Com(93)700 def. van 5 december 1993. 
l.I.§l.p.2 
009 
dynamischer wordende economische context. Deze krachtige toepassing van 
mededingingsbeleid werd eveneens benadrukt door de top van staatshoofden en 
regeringsleiders in december. 
19. De bevordering van groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid is 
altijd één van de bestaansredenen van het mededingingsbeleid geweest. 
Mededinging stimuleert de efficiënte toewijzing van middelen en bevordert 
onderzoek en ontwikkeling, innovatie en investeringen. Zij vormt het 
mechanisme dat middelen en banen naar groeiende sectoren stuurt en. afhoudt 
van sectoren met een minder veelbelovende toekomst. Het belang van deze 
traditionele rol van het mededingingsbeleid is de afgelopen jaren op twee 
manieren versterkt. Ten eerste wordt het aandeel van dit beleid in het 
realiseren van de interne markt waardoor werkgelegenheid wordt geschapen en 
groei en concurrentievermogen worden bevorderd, in brede kring erkend^ . 
Ten tweede is dit beleid van wezenlijk belang voor het industriebeleid van de 
Gemeenschap T3 ^ • De voltooiing van een echte interne markt en een 
doeltreffend industriebeleid hebben in het Witboek bijzonder hoge prioriteit 
gekregen. Dit geeft op zichzelf reeds de noodzaak aan van een hernieuwd elan 
bij de uitvoering van het mededingingsbeleid op gebieden waar het deze 
doelstellingen aanvult en verbetert. 
Hoewel dit krachtige mededingingsbeleid gehandhaafd moet blijven, stelt het 
Witboek de Gemeenschap nog voor een nieuwe uitdaging. Het is van wezenlijk 
belang te onderzoeken hoe het mededingingsbeleid nog doeltreffender kan 
worden toegepast om groei en werkgelegenheid te helpen creëren en hoe het 
overig in dit Witboek beschreven beleid verbeterd of aangevuld kan worden. 
In dit hoofdstuk zal onderzocht worden welk verband er is tussen het 
mededingingsbeleid en de belangrijkste structurele veranderingen die in de 
Europese economie nodig zijn om de doelstellingen van het Witboek te halen. 
Dit verslag doet geen definitieve uitspraken, hetgeen pas na een volledige 
diepte-analyse kan gebeuren. Wel geeft het verslag enkele voorlopige ideeën 
over de richting waarin gedacht moet worden. 
20. Eén van de prioriteiten van de Commissie is het via een duidelijk beleid 
en snelle besluitvorming bevorderen van concentratiebewegingen en het tot 
stand brengen van samenwerking tussen ondernemingen die geen belemmering 
betekenen voor een doeltreffende mededinging en de dynamiek van de markt. De 
(2) Punten 14 9 tot en met 154 van dit Verslag, 
(3) Punten 155 tot en met 161 van dit Verslag, 
1.I.SI.p.3 
010 
eerste kunnen een bijdrage leveren aan de herstructurering van de economie, 
terwijl de tweede bij voorbeeld belangrijke schaalvoordelen mogelijk kunnen 
maken. Deze bevorderen de verbetering van de produktkwaliteit, het 
technologisch onderzoek en de toepassing van de resultaten ervan, en tevens 
wordt het voor ondernemingen eenvoudiger zich op nieuwe markten te begeven. 
Het Witboek legt de nadruk op efficiëntieverbeterende eigenschappen en verder 
op de mogelijke stimulans van onderzoek, innovatie en produktontwikkeling 
door samenwerking tussen ondernemingen en die waardoor de concurrentiedruk op 
de markt kan worden vergroot. Het geeft in het bijzonder aan hoe de 
concurrentiestructuur in vele sectoren gezien moet worden in een toenemend 
mondiale context. Dit evenwicht tussen de doeltreffendheid van de 
samenwerking en de daadwerkelijke mededingingscontext waarbinnen deze 
samenwerking plaatsvindt, vormt een wezenlijk element waarmee rekening 
gehouden moet worden bij de toetsing van deze samenwerking aan de 
mededingingsregels(4). 
21. Verbetering van het concurrentievermogen van Europese ondernemingen 
vindt eveneens plaats door een vermindering van de kosten en door toegang tot 
sterker concurrerende diensten in centrale sectoren als financiële diensten 
en overheidsdiensten, in het bijzonder telecommunicatie, vervoer en energie. 
Slechts door liberalisering zullen de positieve effecten op de produktiviteit 
volledig gestalte krijgen. Dit kan worden bereikt door te stimuleren dat 
particuliere instellingen investeren in de opbouw van een infrastructuur en 
door verlaging van de prijs van goederen en diensten die met betrekking tot 
deze infrastructuur geleverd worden. Deze infrastructuren, die nog voltooid 
moeten worden om transeuropese netwerken te creëren, kunnen slechts binnen 
een geliberaliseerd kader volledig bijdragen aan de herstructurering van de 
Europese economie en essentiële veranderingen in investeringen en diensten 
aanbrengen. Transeuropese netwerken krijgen in het Witboek zelfs een centrale 
rol toebedeeld, en de geleidelijke invoering van mededinging op deze 
terreinen blijft voor de Commissie een prioritaire doelstelling^5^. Er dient 
echter te worden opgemerkt dat wanneer mededinging voor het eerst wordt 
ingevoerd in voorheen gemonopoliseerde sectoren, de prijzen van bepaalde 
goederen en diensten kunnen stijgen, wanneer verborgen subsidiëring of 
kruissubsidiëring verdwijnt. 
Het beleid op dit gebied en de redenen waarom hierop sterke nadruk wordt 
(4) Punten 74 tot en met 89 van dit Verslag. 
(5) Punten 36 tot en met 42 van dit Verslag. 
l.I.§l.p.4 
011 
gelegd, worden het best geïllustreerd in de sector telecommunicatie door: 
1) de evaluatie die dit jaar voltooid werd en die de groeimogelijkheden 
daarvan aan het licht bracht, 2) het belang voor het concurrentievermogen van 
de rest van het bedrijfsleven als een essentiële factor, 3) het belang voor 
de huidige werkgelegenheid en de mogelijkheden om nieuwe werkgelegenheid te 
scheppen, 4) de vraag naar enorme investeringen en geavanceerde technologie 
(hard- en software) en tenslotte 5) het maatschappelijk belang via algemene 
diensten (met een universeel karakter). 
Als dit beleid slaagt en de knelpunten door investeringen in deze en andere 
transeuropese netwerken verdwijnen, zal dat een sterk en gunstig effect 
hebben op groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid. Deze uitdaging kan 
slechts worden aangegaan als het mededingingsbeleid wordt gecoördineerd met 
het andere noodzakelijke Gemeenschapsbeleid dat uitgevoerd moet worden. 
22. Het MKB is volgens het Witboek een ander gebied dat essentieel is voor 
het scheppen van werkgelegenheid en het bevorderen van flexibiliteit. Het MKB 
geniet reeds lange tijd een voorkeursbehandeling bij de toepassing van het 
mededingingsbeleid^^ . Een verdere verbetering van dit beleid kan 
noodzakelijk zijn om nog ruimer gebruik te maken van de mogelijkheden om 
werkgelegenheid te scheppen en het vermogen om snel nieuwe en innovatieve 
technologieën toe te passen en in te spelen op nieuwe marktmogelijkneden. In 
overeenstemming met het Witboek wordt in het beleid inzake staatssteun ten 
aanzien van het MKB zoals verwoord in de steunkaderregeling, reeds de nadruk 
gelegd op "zachte" steun met als doel zowel de soepele inzet van het 
arbeidspotentieel (bij voorbeeld steun voor opleiding) als de technische en 
marketingmogelijkheden te vergroten ("zachte" steun voor technische en andere 
op kennis gebaseerde middelen^7'). Het MKB krijgt tevens een 
voorkeursbehandeling met betrekking tot investeringspremies en steun voor 
O & O en milieu. 
23. Het beleid inzake staatssteun in het algemeen dient een belangrijke rol 
te spelen bij het stimuleren en vereenvoudigen van de voornaamste structurele 
veranderingen die in het Witboek worden aangegeven'8). Ten eerste moet het 
beleid krachtig worden voortgezet, om te voorkomen dat afzonderlijke 
Lid-Staten de steun defensief en negatief gaan gebruiken om zich te verzetten 
(6) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 78-79. 
(7) Punten 43 0 tot en met 432 van dit Verslag. 
(8) Punten 27 tot en met 35 van dit Verslag. 
1.I.SI.p.5 
012 
tegen de noodzakelijke structurele veranderingen, en andere Lid-Staten de 
lasten van de aanpassing op te dringen, hetgeen ten koste gaat van hun 
produktie en werkgelegenheid. Anderzijds kunnen steunmaatregelen een 
positieve rol spelen in dit herstructureringsproces. Deze kunnen 
veranderingen bespoedigen, O & O en innovatie aanmoedigen en de sociale 
gevolgen van grote en plotselinge veranderingen verzachten. Europa wordt vaak 
verweten wel te beschikken over goed basisonderzoek, maar een slechte 
reputatie op het gebied van innovatie te hebben; het zou een starre 
arbeidsmarkt hebben en weinig mogelijkheden om werkgelegenheid te scheppen, 
ondanks een algehele economische groei op de lange termijn. Het beleid inzake 
staatssteun moet onderzocht worden in het licht van het Witboek om te zien of 
het doeltreffend is, en met name of het nodig is de koers te corrigeren in 
die zin dat kapitaalinvesteringen een sterker accent krijgen dan 
investeringen in menselijke, organisatorische en op kennis gebaseerde 
hulpbronnen. 
Er moet in het bijzonder op gelet worden dat steun in welke vorm of bestemd 
voor welke produktiefactor dan ook, niet gebruikt wordt om kunstmatig banen 
te behouden die op de lange termijn geen toekomst hebben, maar eerder om te 
helpen de economie zodanig te herstructureren dat levensvatbare banen 
ontstaan die leiden tot investeringen. Steun moet niet gebruikt worden om de 
markt te regelen, omdat overheidsbemoeienis op dit punt niet altijd succes 
heeft gehad. Het beleid moet zich eerder richten op horizontale maatregelen 
en op gebieden waarop de markt verzuimd heeft voldoende of snel genoeg te 
investeren (met name O & O en milieu, innovatie en opleiding). Van wezenlijk 
belang voor het Witboek is namelijk de rol van onderzoek, ontwikkeling en 
technologie en investeringen in menselijk en immaterieel kapitaal om het 
groei-, mededingings- en werkgelegenheidsmodel van de Gemeenschap te 
veranderen. Het mededingingsbeleid in al zijn aspecten moet zijn rol blijven 
spelen. 
24. Samen met beleid ten aanzien van de ondernemingen moet steunbeleid 
ontwikkeld en op samenhangende wijze toegepast worden op gebieden waar de 
mededingingsregels nog niet geheel doeltreffend worden toegepast. Dit geldt 
niet alleen voor de hiervóór genoemde gereglementeerde sectoren, maar in nog 
sterkere mate voor vele dienstverleningssectoren - bij voorbeeld financiële 
diensten en de audiovisuele sector'9'. 
(9) Punten 117 tot en met 122 en 143 tot en met 146 van dit Verslag. 
1.I.SI.p.6 
013 
Doordat deze sectoren lange tijd van mededinging zijn afgeschermd, zijn de 
verbeteringen die voortvloeien uit de invoering van daadwerkelijke 
mededinging des te groter, niet alleen in termen van prijsverlagingen voor 
consumenten, maar ook van ondersteuning van het concurrentievermogen van het 
overige bedrijfsleven dat betaalbare en innovatieve diensten uit deze 
sectoren nodig heeft. Ook de mogelijkheden van deze dienstverleningssectoren 
om werkgelegenheid te scheppen, moeten niet genegeerd worden. Lange tijd was 
hun aandeel in het bruto binnenlands produkt en in de groei van de 
werkgelegenheid groter dan dat van het bedrijfsleven. Een steeds dynamischer 
dienstverleningssector, ondersteund door de daadwerkelijke toepassing van 
mededingingsbeleid, zal onvermijdelijk één van de voornaamste bronnen voor 
het creëren van werkgelegenheid blijven. Dit is het best te illustreren met 
een voorbeeld uit het Witboek. Het aantal werknemers in de audiovisuele 
sector wordt geraamd op ten minste 1,8 miljoen. Recente schattingen wijzen op 
een verdubbeling op middellange termijn van het aandeel van de huishoudelijke 
uitgaven dat besteed wordt aan audiovisuele softwareprodukten. Als deze groei 
wordt vertaald in werkgelegenheid in Europa, zou dat in het jaar 2000 
twee miljoen nieuwe banen kunnen betekenen. Bij de toepassing van de 
mededingingsregels in deze sector moet echter rekening gehouden worden met 
andere doelstellingen van het Gemeenschapsbeleid, met name op het gebied van 
de pluriformiteit van de media en de bevordering van de cultuur^10'. 
25. Tenslotte onderstreept het Witboek de internationale dimensie van het 
probleem van de verbetering van groei, concurrentievermogen en 
werkgelegenheid in Europa. Europa maakt een wezenlijk deel uit van een 
economie die steeds mondialer wordt. Omdat de handel wordt bevrijd van 
overheidsbeperkingen en -obstakels, een koers die hernieuwde impulsen heeft 
gekregen dankzij de geslaagde afronding van de Uruguayronde van het 
GATT-overleg, krijgt het mededingingsbeleid op internationaal niveau een nog 
centralere rol toebedeeld^11). Uit de ontwikkeling van de Gemeenschap zelf 
blijkt dat mededingingsbeleid economische integratie kan bevorderen. 
Terwijl in de meeste landen het mededingingsbeleid vanouds werd gezien als 
een zuiver nationale aangelegenheid, voerde de Gemeenschap als eerste een 
beleid dat iets probeerde te doen aan de gevolgen van de verstoringen van de 
mededinging voor de handel. Deze aanpak werd aanvankelijk alleen binnen de 
(10) Punten 90, 143 tot en met 146 en 172 tot en met 177 van dit Verslag, 
(11) Punten 96, 97 en 114 tot en met 116. 
1.I.SI.p.7 
014 
Gemeenschap toegepast, maar geleidelijk uitgebreid tot handel met de 
belangrijkste handelspartners van de Gemeenschap in Europa. Zo heeft het 
mededingingsbeleid een grote rol gespeeld bij het bevorderen van de 
internationale handel en met name van de mogelijkheden voor onze 
ondernemingen om naar andere markten te exporteren die tot dan tóe gesloten 
waren wegens concurrentiebeperkende praktijken, staatssteun of nationale 
monopolies. 
Niet alle grote handelspartners van de Gemeenschap hebben echter voor een 
dergelijke aanpak gekozen en door middel van een liberaal mededingingsbeleid 
hun markten voor import opengesteld. Een dergelijk beleid ontbreekt met name 
in een aantal landen in Oost- en Zuidoost-Azië. Deze markten zijn niet zozeer 
door tarifaire en non-tarifaire belemmeringen gesloten, maar hoofdzakelijk 
door concurrentiebeperkende praktijken. De "Keiretsu" in Japan en het 
gesloten distributiesysteem in verscheidene landen vormen slechts twee 
belangrijke voorbeelden van dit verschijnsel. 
Het is een prioriteit van de Gemeenschap regels op te stellen met betrekking 
tot deze mededingingsproblemen. Idealiter zouden deze regels multilateraal 
moeten worden overeengekomen, zodat deze een zo groot mogelijk bereik 
krijgen. Tijdens de GATT-ronde werd deze kwestie niet behandeld, ook al 
bevatten bepaalde gedragscodes (in het bijzonder de gedragscodes in verband 
met intellectuele eigendomsrechten [Trips] en diensten) bepalingen inzake 
concurrentiebeperkende ondernemingspraktijken. De Wereldhandelsorganisatie 
(WTO), opgericht als onderdeel van het onderhandelingspakket, moet kwesties 
betreffende het mededingingsbeleid direct op haar agenda hebben staan, 
waarbij de aandacht met name dient uit te gaan naar concurrentiebeperkende 
ondernemingspraktijken en kartels. Er moet beslist gestreefd worden naar 
overeenstemming over minimale materiële voorschriften, maar wat nog 
belangrijker is, naar het opstellen van procedures om toepassing van deze 
regels door elk van de partijen te waarborgen. Slechts door toepassing van 
deze regels in afzonderlijke gevallen kunnen namelijk de positieve effecten 
van het openstellen van de markt bewerkstelligd worden. Het recht om een 
beroep te doen op beoordelingscommissies van GATT moet versterkt worden 
evenals de doeltreffendheid van hun arbitrage. Het opstellen van dergelijke 
effectieve regels zal moeilijk en tijdrovend zijn, maar het is hoog tijd met 
dit proces te beginnen. 
1.I.SI.p.8 
0.15 
26. In de nabije toekomst moet men met de voor mededinging verantwoordelijke 
autoriteiten van derde landen eerst overeenstemming bereiken over een 
overleg- en samenwerkingssysteem, om elk mogelijk conflict te voorkomen. De 
Commissie heeft met de bevoegde Amerikaanse autoriteiten op het gebied van 
mededinging een overeenkomst gesloten om deze conflicten via een proces van 
overleg, samenwerking en coördinatie te beperken. 
Als de overeenkomst die momenteel bij het Hof van Justitie in studie is, 
wordt goedgekeurd, kan deze als model dienen voor andere onderhandelingen. Er 
hebben in deze zin reeds besprekingen plaatsgehad met de Canadese 
autoriteiten en het is mogelijk dat andere kandidaten volgen. Aangezien deze 
overeenkomsten als één van de hoofddoelstellingen heeft de eventuele 
conflicten over de toepassing ervan te beperken, kunnen zij slechts gesloten 
worden met autoriteiten die de mededingingsregels daadwerkelijk uitvoeren. 
l.I.§2.p.9 
016 
<T3> §2. Steunmaatregelen van de Staten 
27. Controle op staatssteun maakt deel uit van het wezenlijke regelgevende 
kader dat het bereiken van de doelstellingen van het Witboek Groei, 
concurrentievermogen, werkgelegenheid zal ondersteunen en vereenvoudigen. Dat 
de controle op staatssteun op communautair niveau in het Witboek als iets 
vanzelfsprekends beschouwd wordt, geeft aan in welke mate deze geaccepteerd 
is. Op de Europese Raad te Brussel van 10/11 december benadrukten de 
staatshoofden en regeringsleiders het belang van een beleid inzake 
staatssteun in de context van de Witboekstrategie. De ontwikkelingen dit jaar 
in de sfeer van de staatssteun bevestigen dit. 
28. Controle op staatssteun op communautair niveau is allereerst van 
wezenlijk belang voor het welslagen van het programma betreffende de 
eengemaakte markt, een van de factoren die het concurrentievermogen van de 
Gemeenschap zal vergroten. Markten openstellen en open houden is altijd één 
van de belangrijkste functies van controle op staatssteun geweest, net als 
van mededingingsbeleid in het algemeenl12'. In een meer geïntegreerde markt 
wordt het vervalsende effect van bepaalde soorten steun groter, zodat 
controle op steun nog belangrijker is. Dit geldt vooral duidelijk voor 
bedrijfstakken met chronische structurele problemen, de zogenaamde "gevoelige 
sectoren", waarop stringente steunkaderregelingen van toepassing zijn. 
Toezicht op de steunregels in de ijzer- en staalindustrie, de sector 
synthetische vezels en de automobielindustrie had hoge prioriteit in het 
recessiejaar 1993 (13). ook moest er extra aandacht besteed worden aan 
mogelijk vervalsende steun in andere sectoren. De Commissie werd er door het 
Hof van Justitie aan herinnerd dat zij in twijfelgevallen de marktsituatie 
nauwkeurig moest bestuderen alvorens klachten van concurrenten ongegrond te 
verklaren (14) . De zorg om markten open te houden en integratie te 
bevorderen, komt men ook tegen op vele andere gebieden van staatssteun. 
Nationale regionale steun wordt gecontroleerd om de aanzuigende werking van 
de meest welvarende streken tegen te gaan en investeringen van buitenaf in de 
onderontwikkelde gebieden of in gebieden die te kampen hebben met verval van 
de industrie, te stimuleren. Zo kunnen deze streken in de hoofdstroom worden 
opgenomen. Verder moet er beslist nauwgezet controle uitgeoefend worden op 
(12) Punt 157 van dit Verslag. 
(13) Punten 480 tot en met 533 van dit Verslag. 
(14) Punt 533 van dit Verslag. 
1.I.§2.p.10 
017 
staatssteun voor markten die nu pas opengesteld worden voor mededinging, 
zoals de sectoren energie en telecommunicatie. 
29. Het Witboek beschouwt de weerstand tegen structurele aanpassing van 
achteruitgaande naar groeiende bedrijfstakken als één van de redenen dat 
Europa het nu zo slecht doet op het gebied van groei en het scheppen van 
werkgelegenheid. Dat de Europese economieën vraag en aanbod zo traag op 
elkaar afstemmen, heeft vele oorzaken: gesloten markten, een te logge 
overheidssector, een starre arbeidsmarkt, subsidies enz. Gelukkig is de 
situatie op vele van deze punten in de afgelopen tien jaar sterk verbeterd en 
verbetert deze nog steeds. Handelsbelemmeringen binnen de Gemeenschap zijn 
weggenomen en vallen nu weg tussen de Gemeenschap en de rest van Europa en de 
wereld. Overheden hebben hun bemoeienis met het bedrijfsleven teruggedrongen 
of zijn daar nu mee bezig. Wat betreft subsidies heeft de Commissie altijd 
geageerd tegen staatssteun die bedrijven in staat stelt 
herstructureringsmaatregelen uit te stellen. Voor deze aanpak is een 
rechtvaardiging gegeven. Steun kan legitiem zijn om herstructurering te 
vergemakkelijken, met name wat betreft de sociale gevolgen ervan. Toegang tot 
steun met het oog hierop kan herstructurering eenvoudiger maken. Steun moet 
echter niet leiden tot eindeloos uitstel van herstructurering. De 
gebeurtenissen van het afgelopen jaar - de herstructurering van de ijzer- en 
staalindustrie en de problemen betreffende automatische garanties voor 
schulden van overheidsbedrijven^15^ - onderstreepten deze boodschap, maar 
bevestigden tevens hoe moeilijk het soms is deze in de praktijk te 
brengen(16). 
30. Het stopzetten van de verspilling van overheidsgeld aan ondernemingen 
die geherstructureerd moeten worden, heeft gunstige macro-economische 
effecten. Het helpt begrotingstekorten terug te dringen. Zoals het Witboek 
aangeeft, is het een belangrijke voorwaarde voor het welslagen van het 
groeibeleid dat de macro-economische criteria voor de EMU bereikt worden, 
met name het terugdringen van begrotingstekorten. Hierdoor en door het 
verleggen van inkomsten van particuliere consumptie naar investeringen zal 
de enorme hoeveelheid middelen vrijkomen die noodzakelijk is voor 
transeuropese netwerken en investeringen in groeisectoren. 
31. De Commissie heeft altijd haar positieve houding ten opzichte van 
(15) Punt 374 van dit Verslag, 
(16) Punt 23 van dit Verslag. 
1.1.52.p.11 
018 
bepaalde soorten steun benadrukt zolang deze binnen zekere grenzen blijven en 
een bijdrage leveren aan de doelstellingen van de Gemeenschap. Premies voor 
het midden- en kleinbedrijf vormen zo'n categorie. Het Witboek verwacht zeer 
veel van het MKB voor de ontwikkeling van Europa. De Commissie erkent deze 
bijdrage reeds lange tijd in haar beleid inzake staatssteun. Haar richtlijnen 
voor steun aan het midden- en kleinbedrijf van mei 1992 zijn vrij expliciet 
over bij voorbeeld de financieringshandicap van het MKB - een punt dat 
benadrukt werd op de top van Edinburgh in 1992 en op die van Kopenhagen in 
1993, waarbij voorzieningen betreffende leninggaranties en zachte leningen 
(op gunstige voorwaarden) werden voorgesteld - en de waarde van "zachte" 
steun voor opleiding en adviesverlening. De Commissie besprak de steun voor 
opleiding en verspreiding van informatie ten behoeve van het MKB tijdens een 
multilaterale vergadering met Lid-Staten in december'17'. In haar nieuwe 
richtlijnen voor steun ten behoeve van het milieu nam de Commissie ook een 
meer welwillende houding aan ten opzichte van 'steunverlening aan het MKB. 
32. Verder reageert de Commissie reeds lange tijd positief op steun voor 
Onderzoek en Ontwikkeling (O & O) en milieubescherming, twee andere gebieden 
waaraan het Witboek prioriteit geeft. De Commissie staat nationale steun toe 
om een relatief hoog percentage van projectkosten te dekken, afhankelijk van 
de afstand tussen O & O en de markt die gedeeltelijk bepalend is voor het 
risico en de vorm waarin de steun wordt verleend^18'. 
33. Het beleid ten aanzien van steun voor het milieu werd in 1993 
geëvalueerd. In de nieuwe kaderregeling betreffende steunverlening^19^ wordt 
weer een stap gezet in de richting van een bredere toepassing van het 
beginsel "de vervuiler betaalt" en de Commissie bouwt voort op ervaring 
waaruit het belang is gebleken van het aanmoedigen van investeringen die 
verder gaan dan waartoe men verplicht is. Dergelijke investeringen kunnen 
in de toekomst in sterkere mate ondersteund worden dan investeringen die 
louter bestemd zijn om bedrijven te helpen hun fabrieken aan nieuwe normen 
aan te passen. Subsidies voor de aanschaf van milieuvriendelijke produkten, 
verzachting van nieuwe milieuheffingen en steun voor terugwinning en 
hergebruik van afvalstoffen worden nu eveneens bestreken. De kaderregeling 
moet ertoe bijdragen dat de verwachtingen van het Witboek over de verbetering 
van het milieu worden waargemaakt via het vergroten van de doorzichtigheid en 
(17) Punten 383 en 430 tot en met 432 van dit Verslag. 
(18) Punten 160 en 414 tot en met 464 van dit Verslag. 
(19) Punt 384 van dit Verslag. 
l.I,.S2.p.l2 
019 
door een breed beleidskader voor milieusubsidies te verschaffen. 
34. De Commissie staat gewoonlijk positief tegenover staatssteun voor de 
audiovisuele sector, een ander groeigebied dat in het Witboek aangegeven 
wordt. Zij heeft nooit bezwaar gemaakt tegen steunregelingen ten behoeve van 
de filmindustrie, behalve om discriminatie tegen te gaan. Discriminatie van 
EG-onderdanen kan zelfs niet om culturele redenen toegestaan worden. Het 
nieuwe artikel 92, lid 3, sub d dat in het Verdrag betreffende de Europese 
Unie is ingevoegd, bevat een specifieke uitzondering in verband met 
steunmaatregelen om de cultuur en de instandhouding van het culturele erfgoed 
te bevorderen. 
35. Derhalve kan geconstateerd worden dat dankzij de controle van de 
Commissie op staatssteun de doelstellingen van het Witboek en het Verdrag 
betreffende de Europese Unie reeds meer benaderd worden. Door vervalsende en 
verspillende steun vastberaden af te wijzen en andere subsidies slechts af te 
wijzen indien dat noodzakelijk is om misbruik te voorkomen, helpt de 
Commissie de voorwaarden te scheppen die nodig zijn om deze strategie te doen 
slagen. 
1.I.S3.p.13 
020 
<T3> S3. Liberalisering en privatisering 
36. Aan de communautaire mededingingsregels zitten twee kanten. De regels 
hebben enerzijds als doel een concurrentieklimaat te handhaven dat niet 
vervalst wordt door ondernemingen of overheidsbemoeienis. Dat is de taak die 
is neergelegd in de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag, van 
Verordening (EEG) nr. 4064/89 betreffende de controle op concentraties, de 
artikelen 65 en 66 van het EGKS-Verdrag, de artikelen 92 en 93 en tot op 
zekere hoogte artikel 90 van het EG-Verdrag. Anderzijds kunnen deze ook 
zorgen voor grotere concurrentie in bepaalde sectoren waar de Lid-Staten in 
het verleden monopoliesituaties hebben gecreëerd ten behoeve van bepaalde 
ondernemingen. Op grond van artikel 90 van het EG-Verdrag kan de Commissie 
optreden tegen deze Staten wanneer zij uitsluitende of bijzondere rechten 
verlenen aan bepaalde bedrijven in strijd met voorschriften van het 
EG-Verdrag. Artikel 90, lid 3 biedt de Commissie twee mogelijkheden om in 
actie te komen: zij kan richtlijnen geven, dat wil zeggen documenten met een 
algemene werkingssfeer of afzonderlijke tot een bepaalde Lid-Staat gerichte 
beschikkingen. Verdragsbepalingen die op deze wijze kunnen worden overtreden, 
zijn bij voorbeeld bepalingen die als doel hebben te zorgen voor een vrije 
verlening van diensten, bepalingen betreffende de vrijheid van vestiging of 
de artikelen 85 en 86. 
Het EG-Verdrag houdt zich echter niet bezig met het openbare of particuliere 
karakter van de ondernemingen die van deze voorrechten profiteren. 
Artikel 222 van het EG-Verdrag specificeert namelijk duidelijk dat het de 
regeling van het eigendomsrecht in de Lid-Staten onverlet laat. 
In overeenstemming met deze actie tegen de Lid-Staten wordt in artikel 90, 
lid 2 bevestigd dat overheidsbedrijven en ondernemingen die een door de Staat 
goedgekeurd uitsluitend of bijzonder recht bezitten, geen 
voorkeursbehandeling krijgen bij de toepassing van de mededingingsregels. De 
enige uitzondering betreft mededingingsbeperkingen die toegestaan kunnen 
worden wanneer ze noodzakelijk zijn om de vervulling van de hun toevertrouwde 
bijzondere taak mogelijk te maken. Sommige ondernemingen moeten namelijk een 
specifieke opdracht uitvoeren ten gunste van alle gebruikers. Het gaat hier 
om een taak van algemeen economisch belang die een motivatie kan vormen voor 
het verlenen van deze uitsluitende of bijzondere rechten. De inhoud van deze 
taak verschilt naar gelang het soort activiteit en leidt in de praktijk tot 
1.I.S3.p.14 
021 
delicate afbakeningsproblemen'20'. De uitzondering van artikel 90, lid 2 van 
het EG-Verdrag laat zien dat de opstellers ervan niet de bedoeling hadden de 
vervulling van deze taak in gevaar te brengen. 
37. Uit onderzoek naar de sectoren binnen de Gemeenschap waar dergelijke 
uitsluitende of bijzondere rechten bestaan, blijkt dat de gehanteerde 
tarieven vaak hoger zijn dan de tarieven in landen waar de mededinging in 
dezelfde sectoren vrij spel heeft gekregen. Dit geldt met name voor de 
sectoren vervoer, telecommunicatie en energie. Verder worden ondernemingen 
door de afwezigheid van concurrentiedruk vaak niet aangemoedigd 
technologische vernieuwingen in te voeren, en dit leidt er vooral toe dat 
consumenten de keus tussen verschillende technologieën onthouden wordt. Deze 
situatie is nadelig voor het concurrentievermogen van de gehele communautaire 
industrie, want in deze sectoren kan zij niet profiteren van de voordelen van 
een echte interne markt. Zoals de Commissie heeft aangegeven in haar Witboek 
Groei, concurrentievermogen, werkgelegenheid zal dit waarschijnlijk leiden 
tot banenverlies in de communautaire industrie. Het effect is overigens 
tweeledig: om verder te kijken dan de verliezen die het gehele bedrijfsleven 
lijdt, zou het nuttig zijn wanneer meer ondernemingen actief zouden kunnen 
zijn in deze sectoren die zelf nieuwe werkgelegenheid creëren. De invoering 
van mededinging zal op de middellange en lange termijn een gunstige 
uitwerking hebben. Op korte termijn kunnen de invoering van mededinging, 
veelal vergezeld van privatisering, en de rationalisering echter leiden tot 
een afname van de werkgelegenheid als gevolg van de reorganisatie die is 
uitgevoerd om vooruit te lopen op een verhoogde concurrentiedruk. 
Verder is het zeker dat alle consumenten door een gebrek aan doeltreffende 
mededinging in deze sectoren benadeeld worden. Enerzijds zijn de kosten van 
deze diensten hoog voor hen en anderzijds worden zij geconfronteerd met de 
gevolgen van het produktiviteitsverlies van de gehele communautaire 
industrie. Daarom is de Commissie van mening dat de invoering van een grotere 
mededinging onontbeerlijk is om de produktiviteit van de communautaire 
industrie als geheel te verbeteren. Een meer gedetailleerde analyse van de 
ontwikkelingen die deze sectoren hebben doorgemaakt, wordt in deel 1, 
hoofdstuk III van dit Verslag gegeven. 
38. Naast de specifieke bijzonderheden moeten er echter nog verschillende 
(20) Punten 123 tot en met 135 van dit Verslag. 
1.I.S3.p.15 
022 
punten van overeenkomst naar voren worden gehaald. Allereerst geeft de 
Commissie, hoewel zij op grond van artikel 90, lid 3 van het EG-Verdrag over 
de hiervóór beschreven aanzienlijke bevoegdheden beschikt, de voorkeur aan 
overleg om een geleidelijke liberalisering te bewerkstelligen, waarbij zij 
met name rekening houdt met de termijnen die nodig zijn om de 
herstructurering van de tarieven en de vervulling van de taak van de algemene 
dienstverlening (d.w.z. de taak die onmisbaar is voor alle gebruikers) te 
waarborgen. Het tempo waarin dit plaatsvindt, zal overigens sterk afhangen 
van de specifieke sectorkenmerken. Het beste voorbeeld van deze 
gedifferentieerde aanpak is de sector telecommunicatie. De technologische 
ontwikkelingen binnen deze sector zorgen er namelijk voor dat de rechtens 
aanwezige monopoliesituaties in de meeste Lid-Staten achterhaald zijn. 
Derhalve zal er in deze sector sneller een liberalisering plaatsvinden. 
39. Bovendien betekent de geleidelijke invoering van een grotere mededinging 
niet dat op den duur alle regelgeving afgeschaft wordt. Het is namelijk 
eveneens van belang rekening te houden met de belangrijke doelstellingen die 
in deze sectoren nagestreefd moeten worden, waarvoor regelgevende maatregelen 
noodzakelijk zijn. Zo mag in de sector vervoer de mededinging niet ten koste 
gaan van de veiligheid van de passagiers, waardoor het absoluut noodzakelijk 
is op dit punt regels op te stellen. Evenzo moet men er in de sector 
telecommunicatie of postdiensten voor zorgen dat de "openbare nutsfunctie" 
gehandhaafd blijft zonder de sociale aspecten van de telecommunicatie te 
veronachtzamen, zoals de hulp aan bejaarden of gehandicapten. Tenslotte moet 
in de sector energie de zekerheid van de energievoorziening en de openbare 
dienstverlening op het gebied van elektriciteit gehandhaafd blijven. In al 
deze gevallen gaat het er niet om de ene bureaucratie door de andere te 
vervangen, ditmaal op communautair niveau. Verbetering van het 
concurrentievermogen van de communautaire industrie betekent namelijk ook dat 
deze niet moet functioneren binnen een te star klimaat. Er moeten echter op 
Gemeenschapsniveau wel basisnormen ontwikkeld worden om de bescherming van 
deze doelstellingen te waarborgen. 
Tenslotte is in al deze sectoren de grootste moeilijkheid het bepalen van de 
grens tussen activiteiten die aan één onderneming toegewezen blijven en 
activiteiten die vrij toegankelijk moeten zijn voor derden, zonder afbreuk te 
doen aan de doelstelling van de integratie van de markt. De Commissie erkent 
dat de door de Staten legitiem nagestreefde doelstellingen inhouden dat 
bepaalde activiteiten althans voorlopig beschermd worden tegen elke vorm van 
1.I.S3.p.16 
023 
mededinging. Anders bestaat het risico dat bedrijven uitsluitend op grond van 
commerciële criteria handelen en slechts de meest rendabele activiteiten 
verrichten, ten koste van de openbare nutsfunctie die de Lid-Staten 
gewaarborgd willen zien. Deze afbakening en de duur van de op deze wijze 
verleende bescherming moeten per geval plaatsvinden, afhankelijk van de 
kenmerken van elke betrokken sector. De Commissie is echter wel van mening 
dat de om deze reden aan de concurrentie onttrokken gebieden beperkt moeten 
blijven tot hetgeen strikt noodzakelijk is om deze openbare nutsfunctie te 
kunnen vervullen. 
40. Voor de mededingingsregels van het EG-Verdrag blijft een belangrijke 
taak weggelegd wanneer deze sectoren geliberaliseerd worden. Voorkomen moet 
worden dat door concurrentiebeperkende praktijken, misbruik van 
machtsposities of concentraties de op deze markten opererende ondernemingen 
de consumenten de heilzame gevolgen van de demonopolisering onthouden. Wat 
dit betreft zal de Commissie bijzonder sterk letten op inbreuken op 
artikel 86 van het EG-Verdrag, dat strafbepalingen bevat met betrekking tot 
misbruik van een machtspositie. Zelfs indien de toegang tot infrastructuren 
wettelijk geliberaliseerd wordt, blijven de ondernemingen die voorheen 
uitsluitende of bijzondere rechten bezaten, op deze markten onbetwist een 
machtspositie innemen, ten minste gedurende een bepaalde periode. Voorkomen 
moet worden dat zij vanaf dat moment deze positie gebruiken om de mededinging 
op de desbetreffende of op andere markten te beperken. 
Wat betreft dit eerste punt moet de Commissie er, in gevallen waarin de 
toegang tot infrastructuren geliberaliseerd wordt, nauwlettend op toezien dat 
de toegang van derden tot deze bestaande infrastructuren niet leidt tot 
ongemotiveerde beperkingen. Wanneer mededinging tot stand wordt gebracht, 
moeten derden onder niet-discriminerende voorwaarden van deze infrastructuren 
kunnen profiteren. De Commissie is zich ervan bewust dat het in bepaalde 
gevallen moeilijk kan zijn billijke tarieven vast te stellen voor de toegang 
tot infrastructuren. Het is veelal billijk dat derden die profiteren van de 
toegang tot bestaande infrastructuren, de eigenaar van deze infrastructuur 
hiervoor een vergoeding betalen. Deze maakt immers bepaalde kosten om de 
infrastructuur te handhaven. Bovendien moet hij zijn openbare nutsfunctie 
blijven vervullen, wat extra kosten meebrengt die niet door derden gedragen 
worden. De voor de diensten gevraagde prijs mag echter niet zo hoog zijn dat 
derden iedere reële toegangsmogelijkheid ontnomen wordt. Verder dient 
rekening te worden gehouden met het feit dat deze derden trachten een tot dan 
1.1.S3.p.17 
024 
toe gesloten markt te betreden. Op dit moment bestudeert de Commissie bij 
voorbeeld deze kwesties in het kader van de sector telecommunicatie. 
Verder is het risico niet denkbeeldig dat deze ondernemingen hun 
machtspositie in de sector waar zij een monopolie hadden of nog steeds 
hebben, gebruiken om hun activiteiten op andere markten waar zij 
geconfronteerd worden met een sterkere mededinging, te subsidiëren. Dit 
gevaar van kruissubsidiëring is zeker groter in sectoren die gedereguleerd 
worden, want in het verleden hielden deze ondernemingen er slechts zelden een 
doorzichtige boekhouding op na. De omgekeerde situatie, waarbij de 
gerealiseerde winsten in niet-gereglementeerde sectoren gedeeltelijk gebruikt 
worden om te kunnen voldoen aan de verplichting van openbare dienstverlening, 
is in principe niet afkeurenswaardig. 
Tenslotte moeten de regels vervat in de verordening betreffende de controle 
op concentraties garanderen dat ondernemingen die uitsluitende rechten 
bezitten niet via verwervingen situaties creëren waarin mededinging van 
derden in feite onmogelijk is. De Commissie is echter niet van plan zich 
tegen dergelijke hergroeperingen te verzetten, wanneer deze er in 
werkelijkheid naar streven ondernemingen gereed te maken voor het nieuwe, 
soms mondiale concurrentieklimaat. 
41. Zoals hiervóór aangegeven laat het EG-Verdrag het eigendomsrecht van 
deze ondernemingen onverlet. Desalniettemin zal het betreden van de markt 
door nieuwe concurrenten alsmede de beperkte groeimarge van de 
overheidsuitgaven in de Lid-Staten, waarschijnlijk een zekere privatisering 
van deze sectoren tot gevolg hebben, vooral indien er een goede kans bestaat 
dat particuliere ondernemingen van een open klimaat profiteren. Dat is 
overigens één van de redenen dat de Commissie van plan is de vorming van 
echte transeuropese netwerken in bepaalde sectoren te stimuleren. Vanwege de 
investeringsbedragen die nodig zijn om op doeltreffende wijze toegang tot 
deze sectoren te verkrijgen, zullen zeer waarschijnlijk vormen van 
partnerschap ontstaan tussen ondernemingen binnen de particuliere sector of 
tussen de overheidssector en de particuliere sector. Deze samenwerkingsvormen 
moeten ongetwijfeld getoetst worden aan de communautaire mededingingsregels, 
ofwel aan artikel 86 van het EG-Verdrag, ofwel op grond van de verordening 
betreffende de controle op concentraties, om te voorkomen dat deze tot nieuwe 
monopolies leiden. Onder dit voorbehoud zal de Commissie dit type 
overeenkomsten zeer waarschijnlijk stimuleren wanneer daardoor haar 
1.I.S3.p.18 
025 
basisdoelstelling bereikt kan worden om meer mededinging in deze sectoren te 
bewerkstelligen, en de ontwikkeling daarvan mogelijk te maken. 
42. Bij privatisering is het van wezenlijk belang ervoor te zorgen dat er op 
elk geval van steunverlening strikte controle wordt uitgeoefend. Steun kan 
het geprivatiseerde bedrijf een oneerlijk concurrentievoordeel geven, 
waardoor een echte mededinging zich niet kan ontwikkelen en het doel van de 
liberalisering niet bereikt wordt. In geval van privatisering via een eerste 
emissie ter beurze of een openbare, niet aan voorwaarden gebonden uitnodiging 
tot inschrijving, waarbij het bedrijf aan de hoogste bieder wordt verkocht, 
speelt staatssteun gewoonlijk geen rol. In alle andere gevallen moet de 
beoogde verkoop bij de Commissie aangemeld worden, zodat zij kan nagaan of er 
steun verleend is. De koper mag de activa niet verwerven tegen een prijs 
onder de reële waarde. Ook mag een onderneming niet kunstmatig door steun in 
bedrijf worden gehouden wanneer herstructurering nodig is, of wanneer het 
zelfs gesloten zou moeten worden. De beginselen die de Commissie hanteert bij 
het doorlichten van privatiseringen krachtens de voorschriften betreffende 
staatssteun, worden beschreven in het hoofdstuk over steunmaatregelen van de 
Staten(21). 
(21) Punten 402 en 403 van dit Verslag, 
l.I.S4.p.l9 
026 
<T3> S4. Controle op concentraties 
<T5> a) Achtergrond van de herziening 
43. Na intensief overleg heeft de Raad op 21 december 1989 met eenparigheid 
van stemmen de Concentratieverordening aanvaard, die negen maanden later van 
kracht werd. Dit reglement moest na vier jaar, dus in 1993, worden herzien. 
Om de volgende redenen is deze herziening niet tot stand gekomen. In het 
kader van de voltooiing van de interne markt was het van belang om over een 
passend juridisch instrument te beschikken ten einde enerzijds de 
daadwerkelijke mededinging te handhaven, die door verwerving met 
grensoverschrijdende invloed teniet gedaan zou kunnen worden, en anderzijds 
het proces van economische integratie te vergemakkelijken. Dit doel is nog 
steeds van groot belang, aangezien de totstandkoming van de interne markt, 
met daarbij de noodzaak voor ondernemingen om een steviger positie op die 
markt te verwerven, een fenomeen is dat in de toekomst een vervolg moet 
krijgen, met het oog op de verschillende maatregelen van de Gemeenschap die 
bedoeld zijn om de interne markt over alle sectoren uit te breiden. Enkele 
maatregelen komen verderop in dit verslag aan de orde. 
44. Een belangrijk kenmerk van de verordening is dat de Gemeenschap 
exclusieve bevoegdheid heeft voor het beoordelen van de mededinging in alle 
gevallen van concentratie waarbij de omzet een bepaalde drempel overschrijdt. 
Dit geldt echter niet in uitzonderlijke gevallen waarin het 
subsidiariteitsbeginsel van toepassing is of waarin de Lid-Staten op 
gerechtvaardigde gronden in staat moeten worden gesteld hun rechtmatige 
belangen te beschermen in overeenstemming met het Gemeenschapsrecht. 
Enerzijds mogen de drempels niet dermate hoog zijn dat concentraties met een 
daadwerkelijke communautaire dimensie uitgesloten worden. Anderzijds mogen ze 
ook weer niet zo laag zijn dat operaties die primair van nationaal belang 
zijn, binnen de werkingssfeer vallen. Het subsidiariteitsbeginsel impliceert 
niet dat alle operaties op nationaal niveau behandeld moeten worden, maar 
eerder dat elke concentratie onderzocht wordt door de meest geschikte 
instantie. In bepaalde gevallen zal dat een nationale autoriteit zijn, in 
andere gevallen de Commissie. In overeenstemming met deze toepassing van het 
subsidiariteitsbeginsel is er een bijkomende vereiste om de juiste hoogte van 
de drempels te vinden, die de optimale balans geeft bij de moeilijke taak van 
toewijzing van institutionele bevoegdheid. Het is wenselijk dat er ten 
l.I.S4.p.20 
027 
behoeve van de doorzichtigheid en de rechtszekerheid een redelijk eenvoudige 
regelgeving komt voor het toekennen van bevoegdheden. We moeten hierbij 
echter niet uit het oog verliezen, dat er zelfs bij een ideaal evenwicht 
onvermijdelijk grensgevallen ontstaan die buiten de bevoegdheid van de 
Gemeenschap vallen, terwijl ze eigenlijk binnen het toepassingsgebied van de 
verordening thuis horen. Ook het omgekeerde geldt. 
45. De technische moeilijkheid van het vaststellen van een drempelwaarde 
ging gepaard met een gebrek aan ervaring met de praktische toepassing van de 
verordening. De Raad onderschreef dit probleem door een aanpak in twee fasen 
te aanvaarden voor het vaststellen van drempelwaarden, en ging akkoord met de 
herziening van de aanvankelijke waarden binnen vier jaar na de aanvaarding 
van de verordening, dus nog vóór eind 1993 (22) . Voor de herziening van de 
drempels was een voorstel van de Commissie vereist, waarvoor een 
gekwalificeerde meerderheid van stemmen nodig was. 
46. Tijdens de aanvaarding van de verordening heeft de Commissie zelf 
verklaard dat de hoogste omzetdrempel (op wereldniveau) aan het eind van deze 
beginfase van de tenuitvoerlegging teruggebracht moest zijn van 5 000 tot 
2 000 miljoen ecu, en dat de omzetdrempel voor de Gemeenschap van 
250 miljoen ecu eveneens verlaagd moest worden op grond van de ervaring en de 
trend van de gemiddelde drempelwaarde. Indien dezelfde verlaging naar 
evenredigheid wordt toegepast op de communautaire drempel, houdt dat in dat 
de huidige drempel van 250 miljoen daalt naar 100 miljoen ecu. Dit wil niet 
zeggen dat er onder die drempels geen belangrijke operaties plaatsvinden, 
maar men neemt aan dat concentraties onder dit niveau vooral invloed hebben 
op nationaal niveau. In overeenstemming met het subsidiariteitsbeginsel 
kunnen deze ook beter op nationaal niveau benaderd worden. 
47. Omdat elke verandering van de drempel invloed heeft op de verdeling van 
de bevoegdheden tussen Lid-Staten en de Commissie, lag het voor de hand om 
tegelijkertijd artikel 9 van de verordening te herzien. In dit artikel worden 
de voorwaarden beschreven waaronder een Lid-Staat de Commissie kan verzoeken 
om zaken die onder de Concentratieverordening vallen, toch te verwijzen naar 
de bevoegde nationale autoriteiten voor mededinging^23^. De verwijzing op 
grond van artikel 9 betreft de praktische toepassing van het 
subsidiariteitsbeginsel, ook al vloeit deze voornamelijk voort uit de hoogte 
(22) Artikel 1, lid 3. 
(23) Artikel 9, lid 10. 
l.I.S4.p.21 
028 
van omzetdrempels, met name bij de uitzondering die geldt in geval in een 
Lid-Staat meer dan tweederde van de totale omzet wordt gerealiseerd^24^. 
48. Naast de omzetdrempels en de verwijzingsprocedures moeten volgens een 
verklaring van zowel de Raad als de Commissie ook andere aspecten van de 
verordening worden onderzocht, met inbegrip van het aangeven van 
omzetdrempels voor gezamenlijke ondernemingen, een nauwkeuriger concept van 
de inkomsten van kredietinstellingen en andere financiële instellingen en de 
regelingen voor de publikatie van het advies van het Raadgevend Comité. 
<T5> b) Voortgang van de tenuitvoerlegging tot dusver 
<T6> Samenvatting van beschikkingen en het economisch 
profiel van de afzonderlijke gevallen 
49. In de drie jaar en drie maanden dat de verordening van kracht is, zijn 
er [190] gevallen aangemeld. Aangezien de beslissingen per aanmelding in de 
vorige verslagen of in het verslag van dit jaar zijn behandeld, worden hierna 
alleen de echt belangrijke aspecten weergegeven. 
1990 1991 1992 1993 Totaal 
Aantal aanmeldingen 12 63 60 58 193 
Besluiten artikel 6, lid 1, sub a 2 5 9 4 20 
Besluiten artikel 6, lid 1, sub b 5 50 47 49 151 
Besluiten artikel 6, lid 1, sub c 0 6 4 4 14 
Besluiten artikel 8, lid 2 
zonder voorwaarden 
met voorwaarden 
Besluiten artikel 8, lid 3 
Verwijzing artikel 9 
(24) De Verordening heeft bepaald dat een concentratie niet aangemeld hoeft 
te worden krachtens de Verordening wanneer elk van de betrokken 
ondernemingen meer dan tweederde van haar totale omzet binnen de 
Gemeenschap in een zelfde Lid-Staat behaalt. 
l.I.S4.p.22 
029 
50. Er zijn zes verzoeken op grond van artikel 9, lid 2 ontvangen, en in één 
geval heeft een Lid-Staat krachtens artikel 22, lid 3 verzocht een 
concentratie zonder communautaire dimensie onder de Concentratieverordening 
te laten vallen. 
51. De meerderheid van de aangemelde gevallen kwam voor in de sector 
industriële produktie, bij voorbeeld de sectoren voedingsmiddelen en dranken, 
chemie en auto's. Ook kwamen er veel gevallen voor in de dienstverlenende 
sector, zoals groot- en kleinhandel, automatisering, banken en verzekeringen. 
Verreweg het grootste aantal aanmeldingen was afkomstig uit Duitsland, het 
Verenigd Koninkrijk en vooral Frankrijk. 
52. Als uitvloeisel van de doelstellingen van de Concentratieverordening was 
bijna driekwart van de aanmeldingen afkomstig van ondernemingen van 
verschillende Lid-Staten of van een derde land. Een zelfde aantal gevallen 
had betrekking op de in aanmerking te nemen geografische markten die van 
communautaire omvang waren of zich uitstrekten over meer dan één Lid-Staat. 
<T6> Doeltreffendheid en doelmatigheid van de toepassing 
53. De afgelopen drie jaar heeft de Commissie de verordening overeenkomstig 
de fundamentele doelstellingen toegepast: het toestaan van concentraties die 
de benodigde reorganisaties van bedrijven in de Gemeenschap teweeg brengen 
als gevolg van het openstellen van nationale markten voor het communautaire 
en het mondiale aanbod, en het verbieden of aanpassen van concentraties die 
naar alle waarschijnlijkheid blijvende schade zullen aanrichten aan de 
daadwerkelijke mededinging in de gemeenschappelijke markt of in een wezenlijk 
deel ervan. 
54. Hoewel de Commissie uiteindelijk maar één verbod heeft opgelegd^25^ (in 
een ander geval(26^ werd de aanmelding ingetrokken wegens het inleiden van. 
de procedure van Fase II) is het effect van het Commissie-optreden veel 
groter dan deze cijfers op zich doen vermoeden. 
55. Het bestaan van EG-wetgeving op het gebied van fusiecontrole, met 
daarbij de aanzienlijke hoeveelheid informele steun die de diensten van de 
(25) IV/M.052 ~ Aerospatiale/Alenia/De Havilland, 
(26) IV/M.238 ~ Siemens/Philips. 
l.I.S4.p.23 
030 
Commissie aan ondernemingen geven, heeft op zich al een wezenlijk preventieve 
invloed gehad op concurrentiebeperkende strategieën in de Gemeenschap. 
Bovendien werden slechts 8 van de 12 gevallen van de tweede fase, die 
afgesloten werden met een beschikking krachtens artikel 8, goedgekeurd nadat 
de Commissie voorwaarden en verplichtingen had opgelegd die het aanvankelijke 
concentratieplan wijzigden. In nog eens 7 gevallen van de eerste fase heeft 
de Commissie de concentratie pas goedgekeurd nadat zij van de partijen had 
verlangd de vastgestelde mededingingsproblemen uit de weg te ruimen. 
56. In deze gevallen werd de daadwerkelijke mededinging in stand gehouden en 
bevorderd door met name drie soorten middelen: het verwijderen van 
toegangsdrempels, het beëindigen van financiële, personele of structurele 
bindingen en het afstoten van vermogensbestanddelen en aandelen. 
57. Wanneer de partijen niet bereid waren geweest de aanvankelijke 
concentratieplannen te wijzigen, was het aantal gevallen waarbij een 
procedure was ingeleid of een verbod was opgelegd, veel groter geweest. 
58. De huidige uitvoering van de verordening wordt over het algemeen als 
geslaagd beschouwd. Bedrijfsleven en juristen hebben het tempo, de 
rechtszekerheid en de in de verordening vastgelegde "one-stop"-controle van 
de beschikkingen van de Commissie hogelijk weten te waarderen. Tegelijkertijd 
creëert de verordening voor iedereen gelijke kansen bij de verwerving van 
meerderheidsbelangen in de Gemeenschap, aangezien deze operaties onderworpen 
zijn aan dezelfde regels die op communautaire grondslag worden toegepast. Het 
gaat om een nieuw voorbeeld dat aantoont dat de totstandkoming van een 
werkelijk interne markt vooral uniforme en efficiënte maatregelen op het 
gebied van mededinging vereist. 
<T6> De relatie tussen het fusiecontrolebeleid op nationaal 
en op communautair niveau 
59. Met de toenemende integratie van EG-markten, zijn er steeds minder 
markten van zuiver nationale dimensie. Deze trend van integratie der 
nationale markten op zich bevordert de concurrentie, en komt deels tot uiting 
in het hoge aantal goedkeuringen. Bijna alle Lid-Staten kennen momenteel een 
nationaal fusiecontrolebeleid voor fusies beneden de drempel van de 
verordening. De Commissie is voorstander van deze ontwikkeling, omdat het een 
waarborg vormt voor een volledig systeem voor het handhaven van 
l.I.S4.p.24 
031 
daadwerkelijke mededinging op zowel nationaal als communautair niveau. 
60. Naarmate de integratie echter toeneemt, wordt het wenselijker dat het 
bedrijfsleven zelf aan de hand van algemene regels een strategie van het 
overnemen van bedrijven op communautair niveau weet toe te passen. Daarom is 
een zo groot mogelijke uniformiteit van doelstellingen, methodologie en 
procedures van het nationaal en communautair fusiebeleid van groot belang. 
Zelfs als de omzetdrempels van de Concentratieverordening worden verlaagd, 
blijft er voortdurend behoefte aan toenemende harmonisatie in een eengemaakte 
markt. Het is immers niet haalbaar om alle concentraties aan één enkele 
controle te onderwerpen. De nationale wetgeving zal in ieder geval een rol 
blijven spelen. 
<T5> c) Toepassingsgebied van de Concentratieverordening 
<T6> Drempels en verwijzingen op grond van artikel 9 
61. In overeenstemming met de eisen van de verordening heeft de Commissie 
een onderzoek ingesteld naar de herziening van de omzetdrempels en de 
verwijzingsprocedures. De Commissie is van mening dat er sterke argumenten 
bestaan voor de verlaging van de drempel. 
62. Een van de gevolgen van het ontstaan van aanvullende nationale systemen 
van fusiecontrole is, dat het aantal procedurefasen dat doorlopen moet 
worden, toegenomen is voor concentraties die werkelijk een communautaire 
dimensie hebben, waarmede bedragen zijn gemoeid die lager liggen dan de 
huidige drempels. Tegelijkertijd heeft het programma van de interne markt aan 
de ene kant een nog ongekende golf van grensoverschrijdende 
fusie-activiteiten binnen de Gemeenschap teweeg gebracht. Anderzijds heeft de 
crisissituatie waarmee de communautaire industrie nu geconfronteerd wordt, 
ook geleid tot herstructureringsoperaties tussen ondernemingen, die de vorm 
van fusies kunnen aannemen. Terwijl het niveau van concentratieactiviteiten 
sinds 1985 gelijke tred heeft gehouden met de algemene trend van de 
economische activiteit, blijkt uit een analyse van de algemene gegevens door 
DG IV, dat het aantal grensoverschrijdende fusies in de Gemeenschap 
verdubbeld is. In de bijeenkomsten ter voorbereiding van een aanmelding is de 
Commissie inderdaad op veel gevallen gestuit die een sterke invloed hadden op 
de mededingingsverhoudingen in de Gemeenschap, maar lager bleven dan de 
huidige drempels. Daardoor zijn de voordelen van de "one-stop-shop" en de 
l.I.S4.p.25 
032 
behoefte aan gelijke kansen door de toegenomen integratie vandaag de dag 
zelfs groter dan in 1989. 
63. Om inzicht te krijgen in de praktische gevolgen van een 
drempelverlaging, heeft de Commissie een speciaal onderzoek verricht onder 
bijna 300 van de grootste bedrijven in de Gemeenschap, en tevens onder 
verenigingen die als spreekbuis van het bedrijfsleven fungeren. Hoewel 
concentratie-activiteiten onderhevig zijn aan aanzienlijke schommelingen, 
gaven de onderzoeksresultaten aan dat wanneer de mondiale en communautaire 
drempels verlaagd zouden worden tot respectievelijk 2 000 en 150 miljoen ecu, 
de Commissie zich jaarlijks over ongeveer 110 gevallen zou moeten buigen 
tegenover zo'n 60 gevallen in de afgelopen jaren. Bovendien zouden verreweg 
de meeste van deze extra gevallen ook een echt grensoverschrijdende invloed 
hebben. 
64. Ook van de kant van instellingen als het Parlement ^27^ en het 
Economisch en Sociaal Comité'28' is er steun voor de drempelverlaging. 
Hoewel de industrie over het algemeen voorstander is van lagere drempels, 
hebben de verschillende Lid-Staten zeer uiteenlopende meningen; in 
Noord-Europa zijn de nationale verenigingen van bedrijven veelal voor 
verlaging, maar in Zuid-Europa stelt men zich wat gereserveerder op. 
65. Met name de nationale autoriteiten op het gebied van de mededinging zijn 
zeer terughoudend, niet alleen waar het gaat om drempelverlaging, maar bij de 
thans voorgestelde wijzigingen in de verordening. Ze zijn van mening dat de 
ervaring met de toepassing van een, inderdaad betrekkelijk recente, 
verordening ontoereikend is, en dat gevallen die momenteel onder de huidige 
drempels vallen, adequaat aangepakt kunnen worden door nationale 
autoriteiten. Bovendien wijzen zij erop dat de werkelijke hoogte van de 
drempels in de periode sinds de aanvaarding door de inflatie feitelijk al 
lager zijn geworden en op de invloed van de toekomstige uitbreiding van de 
Gemeenschap. 
66. Met het oog op deze uiteenlopende standpunten vindt de Commissie het te 
(27) Punt 26 van de Resolutie in het Negentiende Verslag over het 
Mededingingsbeleid, 24-1-1991. Zie Bijlage I van het Twintigste Verslag 
over het Mededingingsbeleid. 
(28) Punt 1.3.2 van het standpunt inzake het Eenentwintigste Verslag over het 
Mededingingsbeleid, 25-11-1991. Zie Bijlage I van het Tweeëntwintigste 
Verslag over het Mededingingsbeleid. 
l.I.S4.p.26 
033 
vroeg om een drempelverlaging voor te stellen. De Commissie vreest vooral dat 
de bestaande consensus over de verordening en de bereidheid om mee te werken 
aan de loyale uitvoering daarvan worden geschaad indien zij een voorstel 
indient waardoor aanzienlijke veranderingen ontstaan in de verdeling van de 
rechtsmacht tussen de Lid-Staten en de Gemeenschap wanneer daarvoor een 
bredere steun van nationale autoriteiten en bedrijven ontbreekt. 
67. Aangezien de Commissie tegenwoordig over het algemeen een geval naar de 
nationale autoriteiten verwijst of de Fase-II-procedure inleidt wanneer 
daartoe een met redenen omkleed verzoek is ingediend, is men met het oog op 
de verwijzingsprocedure veelal van mening dat de huidige bepalingen van 
artikel 9 een adequaat instrument vormen wanneer de bestaande omzetdrempels 
worden gehandhaafd. Deze bepalingen moeten overigens in geval van een 
drempelverlaging worden herzien. 
68. Omdat er op dit moment geen voorstellen voor wijzigingen van de 
hoofdpunten van de herziening (drempels en verwijzingsprocedures) in 
behandeling zijn, wil de Commissie dat het onderzoek naar andere mogelijke 
verbeteringen die tot een wijziging van de verordening leiden (inclusief de 
wijze waarop het begrip "inkomsten van kredietinstellingen en andere 
financiële instellingen" wordt gehanteerd bij het berekenen van de drempel), 
uitgesteld en herzien wordt in het kader van alle wijzigingen die de 
Commissie tussen nu en eind 1996 zou kunnen voorstellen, met name wat betreft 
drempels. 
<T5> d) Conclusie 
69. De Commissie is van mening dat er goede politieke, economische en 
juridische argumenten zijn die voor drempelverlaging pleiten, maar vindt een 
voorstel daartoe op dit moment niet aangewezen, omdat dit ongunstige gevolgen 
kan hebben. Verder zou meer ervaring met de toepassing van de verordening 
nuttig en bevorderlijk zijn. 
70. Toch denkt de Commissie dat de roep om drempelverlaging zal toenemen. De 
voordelen van de "one-stop-shop" zullen bij toekomstige grensoverschrijdende 
fusies aan het licht komen, en bij verdere integratie in de eengemaakte markt 
kunnen de behoefte aan en de argumenten voor lagere drempels alleen maar 
sterker en steeds duidelijker zichtbaar worden. 
l.I.S4.p.27 
034 
71. Daarom heeft de Commissie, ook al is er geen voorstel gedaan, de Raad 
verzocht om uiterlijk eind 1996 over te gaan tot formele herziening in de zin 
van artikel 1, lid 3 en artikel 9, lid 10 van de concentratieverordening. 
72. Het door de Commissie opgestelde rapport over de tenuitvoerlegging van 
de concentratieverordening is voorgelegd aan de Raad, het Parlement en het 
Economisch en Sociaal Comité. 
<T5> e) Verbetering van de doorzichtigheid en van de procedures 
op grond van de bestaande verordening 
73. Op grond van de reeds opgedane praktijkervaring, is de Commissie in 
staat in het kader van het herzieningsrapport enkele verbeteringen aan te 
geven die zouden bijdragen tot een hogere mate van doorzichtigheid en 
procedurele doelmatigheid. Deze verbeteringen, die de Commissie zal invoeren 
zonder de concentratieverordening te wijzigen, hebben betrekking op de 
volgende terreinen: 
toezeggingen in de eerste fase: in het verleden is de Commissie tijdens 
haar voorlopig, één maand durende onderzoek (Fase I) akkoord gegaan met 
de toezeggingen van partijen die een aanmelding hebben ingediend om al 
te uitgesproken concurrentieproblemen tegen te gaan. Dit blijft 
weliswaar een doelmatige vorm van bestuur, maar heeft vaak enig verlies 
van doorzichtigheid tot gevolg. Met name hebben andere concurrenten en 
ondernemingen hierdoor geen kans om commentaar te geven op de 
adequaatheid van de toezeggingen. De doorzichtigheid kan verbeterd 
worden door een voorafgaande publïkatie van de toezeggingen, hoewel deze 
in een pril stadium van de procedure moeten worden gedaan om de hiervoor 
in eerste^ instantie gestelde termijn te kunnen halen; 
toezeggingen in de tweede fase: behoudens toezeggingen die onder de 
bescherming van als zodanig erkende bedrijfsgeheimen vallen zullen 
toezeggingen die door partijen zijn gedaan in gevallen van Fase-II-
gevallen, over het algemeen vooraf openbaar gemaakt moeten worden; 
mededelingen van de Commissie: om de doorzichtigheid te bevorderen is de 
Commissie voornemens mededelingen te doen uitgaan inzake technische en 
juridische aspecten zoals de bevoegdheid (met inbegrip van een nieuwe 
Bekendmaking over gemeenschappelijke ondernemingen met het karakter van 
1.1.54.p.28 
035 
samenwerking of concentratie), de berekening van de omzet en het begrip 
concentratie; 
lichtere aanmeldingseisen voor gemeenschappelijke ondernemingen van 
geringe omvang : sommige kleine gemeenschappelijke ondernemingen vallen 
voornamelijk onder de verordening wegens de omvang van het 
moederbedrijf, andere hebben echter geen directe of indirecte invloed op 
de markten in de Gemeenschap. De Commissie stelt voor om voor dergelijke 
transacties aanmeldingen van aanzienlijk beperkter omvang, te 
accepteren, waarin alleen maar behoeft te worden aangetoond dat de 
mededingingsverhoudingen in de Gemeenschap hierdoor niet worden 
aangetast. Over het algemeen moet men echter eerst met de Commissie tot 
overeenstemming komen inzake verlichting van de eisen tot kennisgeving, 
via de inmiddels ingeburgerde praktijk van aan de aanmelding voorafgaand 
informatief overleg; 
Raadgevend Comité : het Raadgevend Comité, dat bestaat uit ten minste één 
vertegenwoordiger van iedere bevoegde nationale instantie, is verplicht 
advies te geven over alle ontwerp-beschikkingen van de Commissie 
waarmede gevallen worden afgesloten waarin Fase-II-procedures ingeleid 
zijn. In tegenstelling tot de uitvoeringsinstrumenten van de artikel 85 
en 86 van het EG-Verdrag, voorziet de concentratieverordening in de 
mogelijkheid dit standpunt op verzoek van het Comité te publiceren. De 
Commissie is niet wettelijk verplicht dit advies te publiceren, maar in 
de praktijk wordt er gehoor gegeven aan het verzoek van het Comité en 
wordt het advies tegelijk met het formele besluit in het Publikatieblad 
bekendgemaakt. In verband met de vertaling vindt de publikatie meestal 
enkele maanden na de datum van het bindende beschikking van de Commissie 
plaats, en dan kan de zaak iets van zijn aanvankelijke belang verloren 
hebben. De doorzichtigheid kan worden bevorderd door het advies van het 
Raadgevend Comité tegelijk met de beschikking van de Commissie bekend te 
maken. Dit legt ook meer nadruk op het belang van de visies van de 
Lid-Staten. 
l.I.S5.p.29 
036 
<T3> S5. Concurrentiebeperkende overeenkomsten en 
misbruik van een machtspositie 
74. Een groot aantal gevallen die in het tweede deel van dit verslag zijn 
beschreven, is getoetst aan de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag. Dit, 
houdt verband met de belangrijke rol van de mededingingsregels voor de andere 
beleidsterreinen van de Gemeenschap. Zo mag het niet gebeuren dat van de 
particuliere sector afkomstige belemmeringen voor het handelsverkeer, bij de 
voltooiing van de eengemaakte markt, de plaats innemen van de vroegere door 
de overheid ingestelde belemmeringen. Voorts moet worden voorkomen dat 
concurrentieverstorende praktijken de produktiviteit van de communautaire 
industrie verlagen en aldus de Europese burgers benadelen doordat de 
werkgelegenheid zich niet op een normale manier kan ontwikkelen. De rol die 
het mededingingsbeleid hierin moet spelen, wordt gedetailleerd beschreven in 
deel één, hoofdstuk IV, van dit verslag. 
75. Er kunnen tal van tendensen worden waargenomen. Sommige ervan zijn 
trouwens een voortzetting van een reeds geconstateerde ontwikkeling. 
76. De eerste tendens is uiteraard de steeds bredere toepassing van de 
mededingingsregels in alle sectoren van het economisch leven. Dit blijkt 
vooral in de vervoerssector, aangezien de Commissie voor het eerst de 
mededingingsregels heeft toegepast op het vervoer per spoor en opnieuw 
meerdere malen is opgetreden tegen de concurrentiebeperkende praktijken in de 
sector van het zeevervoer. Hoewel er in deze sector bij de toepassing van de 
mededingingsregels bepaalde specifieke omstandigheden in overweging genomen 
kunnen worden, mag dit niet ten koste gaan van de voordelen van echte 
mededinging, zeker aangezien het gehele communautaire bedrijfsleven er belang 
bij heeft. Hetzelfde geldt voor de energiesector, waar verschillende gevallen 
bijgedragen hebben tot een nadere verfijning van het beleid van de Commissie 
ten aanzien van deze sector. Ook bepaalde praktijken in de sector vrije 
beroepen, hadden de aandacht van de Commissie. Tenslotte hebben de 
mededingingsregels een belangrijke rol gespeeld in de audiovisuele sector. 
Het valt te verwachten dat deze rol steeds groter zal worden vanwege, 
enerzijds, het belang van deze sector voor de Gemeenschap en, anderzijds, de 
snelle en constante ontwikkeling van deze sector. 
77. Voorts is in de loop van dit jaar, gebruik makend van de nieuwe 
l.I.S5.p.30 
037 
procedure die eind vorig jaar werd goedgekeurd, een beslissing gevallen over 
de eerste zaken met betrekking tot gemeenschappelijke ondernemingen met het 
karakter van een samenwerkingsverband. De Commissie heeft aangegeven te 
trachten deze zaken binnen twee maanden na de aanmelding te behandelen en 
heeft ernaar gestreefd zich hieraan te houden^29'. Deze verandering moet in 
een meer algemene context gezien worden. Hoewel het duidelijk is dat bepaalde 
kartels streng verboden moeten worden, verdienen veel vormen van samenwerking 
tussen ondernemingen juist aanmoediging, aangezien ze de slagkracht van de 
communautaire industrie vergroten door een ruimere verspreiding van nieuwe 
technologieën. Volgens de Commissie zijn de marktgevolgen van bepaalde vormen 
van samenwerking echter belangrijker dan de juridische vorm waarin deze is 
gegoten. Dit betekent dat, zolang bepaalde transacties konden profiteren van 
de snelle behandeling die met de regelgeving inzake de controle op 
concentraties werd ingevoerd, en andere operaties onderworpen bleven aan de 
langzamere procedure van artikel 85 van het EG-Verdrag, het risico bleef 
bestaan dat ondernemingen niet alleen uit eigenbelang tot .samenwerking 
overgingen, maar ook om te profiteren van bepaalde procedurele voordelen. Dit 
diende zeker voorkomen te worden aangezien hieruit situaties met oneigenlijke 
aspecten konden voortvloeien. De Commissie is dan ook van mening dat het 
belangrijk is, naast de juridische structuren die de partijen gekozen hebben 
en die niet genegeerd mogen worden, deze transacties tevens in hun context te 
beschouwen en na te gaan wat de gevolgen ervan zijn voor de mededinging op de 
desbetreffende markten. Indien deze transacties als doel of als gevolg hebben 
de concurrentieverhouding te verstoren, dan moeten ze verboden worden. Aan de 
andere kant wil de Commissie alle transacties aanmoedigen die een voor alle 
partijen gunstige samenwerking met zich meebrengen. 
78. Een derde verschijnsel is het feit dat, in een groot aantal gevallen, de 
betrokken ondernemingen er de voorkeur aan hebben gegeven af te zien van 
praktijken die door de Commissie als zijnde concurrentieverstorend worden 
aangemerkt, zonder een formele beschikking hierover af te wachten. Dit 
verklaart waarom er dit jaar relatief weinig beschikkingen zijn gegeven. Het 
doel van een efficiënt mededingingsbeleid is immers de gedragingen van de 
ondernemingen direct te beïnvloeden en niet het aantal langdurige procedures 
te vergroten. Dit betekent geenszins dat de rechten van de verdediging niet 
volledig wordt gerespecteerd, aangezien de ondernemingen in kwestie altijd de 
mogelijkheid hebben om te weigeren hun handelwijze te veranderen indien er 
(29) Punten 193 en 194 van dit Verslag. 
l.I.S5.p.31 l 
038 
geen beschikking is gegeven. 
79. Het vierde kenmerk is dat rekening wordt gehouden met de verruiming van 
de markten op wereldschaal en met het bestaan van mededinging op mondiaal 
niveau in veel sectoren. De zaak Philips/Thompson/Sagem is in dit opzicht 
bijzonder verhelderend. Hoewel de moederbedrijven van deze gemeenschappelijke 
onderneming in de Gemeenschap de belangrijkste producenten waren van het 
desbetreffende produkt, werd hun overeenkomst goedgekeurd aangezien er 
duidelijk een wereldmarkt bestond voor dit produkt en er grote concurrenten 
waren in derde landen. Het gaat er immers om iedere gedraging in zijn context 
te plaatsen, rekening houdend met alle economische en feitelijke elementen. 
De technologische ontwikkeling en de geleidelijke openstelling van de markten 
van derde landen door met name de liberalisering die het gevolg is van 
bilaterale of regionale overeenkomsten die door de Gemeenschap zijn gesloten 
of middels de GATT-onderhandelingen tot stand zijn gekomen, hebben namelijk 
een reële uitbreiding van veel markten tot resultaat. De Commissie is zich 
hier terdege van bewust en heeft besloten er rekening mee te houden bij het 
onderzoek van beperkende overeenkomsten of praktijken. Door de gedragingen 
van de communautaire bedrijven aldus in een ruimer kader te plaatsen, is de 
Commissie in staat te beoordelen of deze overeenkomsten toegelaten kunnen 
worden omdat ze de concurrentiepositie van de communautaire industrie 
verbeteren. 
80. Tenslotte heeft een aantal zaken waarover dit jaar een beslissing is 
gevallen, het gemeenschappelijke kenmerk dat ze betrekking hebben op de 
toegang tot .een bepaalde infrastructuur. Het komt namelijk veelvuldig voor 
dat een onderneming, of een groep ondernemingen, bijzonder gemakkelijk 
toegang heeft tot bepaalde infrastructuren die ook voor de concurrent 
onmisbaar zijn. Zoals hiervóór reeds werd uitgelegd, ligt deze kwestie 
bijzonder gevoelig in sectoren waar vroeger bijzondere of uitsluitende 
rechten golden die aan bepaalde ondernemingen werden toegekend, maar deze 
kwestie speelt ook onder andere omstandigheden. Ten einde de eerlijke 
mededinging in deze gevallen te waarborgen, moeten alle concurrerende 
ondernemingen een onpartijdige en niet-discriminerende toegang hebben tot 
deze infrastructuur. Deze kwestie is uiteraard van groot belang wanneer de 
onderneming die deze infrastructuur bezit een machtspositie heeft, maar ook 
bij de toepassing van artikel 85 van het EG-Verdrag. De zaak Disma is een 
voorbeeld van de laatstgenoemde categorie. De Commissie heeft in deze zaak 
ingegrepen om te bewerkstelligen dat alle oliemaatschappijen gelijkelijk 
l.I.SS.p.32 
039 
toegang hebben tot de installaties voor de directe toevoer van brandstoffen 
naar de vliegtuigloods via een ondergronds buizenstelsel dat door het 
vliegveld van Milaan/Malpensa in samenwerking met bepaalde 
oliemaatschappijen, in het kader van de gemeenschappelijke onderneming Disma 
is aangelegd. 
81. Onafhankelijk van de tendensen die samenhangen met het communautaire 
mededingingsrecht, moet ook worden gewezen op de ontwikkeling van de 
mededingingsregels op nationaal niveau. In het kader van het beleid dat is 
gericht op de naleving van het subsidiariteitsbeginsel, moedigt de Commissie 
de gedecentraliseerde toepassing van de mededingingsregels aan. Er bestaat 
echter voor de Lid-Staten geen enkele verplichting om op nationaal niveau ten 
aanzien van de mededinging dezelfde regelgeving aan te houden als die welke 
in het EG-Verdrag is vervat. Geconstateerd kan echter worden dat de meest 
recente wettelijke regelingen in hoge mate gebaseerd zijn op de 
basisbeginselen zoals neergelegd in de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag. 
Dit geldt vooral voor de Belgische wet die dit jaar van kracht is geworden. 
De Commissie staat bijzonder positief tegenover deze spontane harmonisatie 
van de mededingingsregels. Zelfs wanneer aan dezelfde teksten door de 
communautaire overheden en de Lid-Staten een uiteenlopende uitlegging wordt 
gegeven, betekent dit toch een toenadering van de verschillende wetgevingen, 
hetgeen bijdraagt tot een grotere samenhang voor de ondernemingen en dus tot 
een duidelijker afbakening van de context waarbinnen ze dienen te handelen. 
Dit verschijnsel strekt zich overigens uit tot buiten de grenzen van de 
Gemeenschap. Er worden soortgelijke ontwikkelingen geconstateerd in de landen 
die met de Gemeenschap overeenkomsten hebben gesloten waarvoor de 
mededingingsregels van belang zijn, zoals bij voorbeeld de Overeenkomst 
betreffende de Europese Economische Ruimte en de Europa-overeenkomsten die 
zijn gesloten met de landen van Midden- en Oost-Europa. 
Het is dan ook niet langer denkbeeldig ervan uit te gaan dat er in de nabije 
toekomst een groot gebied zal zijn waar de gedragingen van de ondernemingen 
beoordeeld zullen worden op basis van gemeenschappelijke uitgangspunten. 
Wanneer men echter de groei van de communautaire industrie wil waarborgen, is 
dit niet voldoende. Zo wordt in het Witboek Groei> concurrentievermogen en 
werkgelegenheid geconstateerd dat een verbetering van de produktiviteit van 
de communautaire industrie betekent dat deze sector toegang moet krijgen tot 
derde markten, zonder daar met discriminatie geconfronteerd te worden. De 
Gemeenschap staat van haar kant open voor ondernemingen uit derde landen, 
l.I.S5.p.33 
040 
enerzijds op grond van de bepalingen die vastgelegd zijn in het kader van de 
GATT, anderzijds omdat ze op effectieve wijze haar' eigen mededingingsregels 
toepast met betrekking tot de gedragingen die het afschermen van de markten 
beogen. De opstellers van het EG-Verdrag hebben ingezien dat het creëren van 
een interne markt zowel het opheffen van handelsbelemmeringen op het niveau 
van overheid en bedrijfsleven betekent. Internationaal is, met uitzondering 
van de reeds genoemde overeenkomsten die door de Gemeenschap gesloten zijn, 
alleen gestreefd naar een vermindering van deze belemmeringen op 
regeringsniveau. Het voorbeeld van de Gemeenschap geeft aan dat dit 
onvoldoende is en dat het tevens noodzakelijk is om regels op te stellen met 
betrekking tot de gedragingen van ondernemingen die het afschermen van de 
nationale industrie als doel of (direct of indirect) gevolg hebben. Bovendien 
moeten, zoals in het volgende hoofdstuk wordt uitgelegd, deze regels 
daadwerkelijk toegepast worden. Met andere woorden, het is ook belangrijk een 
echt "level playing field" te creëren op internationaal niveau, zodat de 
communautaire industrie werkelijk toegang heeft tot de markten van derde 
landen en niet geconfronteerd wordt met particuliere belemmeringen waarmee de 
industrieën van de desbetreffende landen niet te maken krijgen wanneer ze 
toegang willen tot de communautaire markt. 
<T4> - Crisiskartels 
82. Een van de gevolgen van de huidige crisis is weder oplevende 
belangstelling voor crisiskartels (voor het laatst gesignaleerd in het begin 
van de jaren tachtig na de tweede oliecrisis) als reactie op structurele 
overcapaciteit. In sommige industrietakken worden de problemen die 
veroorzaakt worden door een structurele overcapaciteit in combinatie met een 
sterke daling van de vraag, nog vergroot door de huidige recessie en de 
groeiende mondiale concurrentie waardoor er niet alleen veel meer goederen op 
de EG-markt komen, maar tevens de oorspronkelijke markten buiten de 
Gemeenschap vaak wegvallen. In veel gevallen verminderen bedrijven die te 
maken krijgen met een grote, eerder structurele dan conjuncturele daling van 
de vraag eenzijdig hun capaciteit. In een vrije markteconomie is dit in feite 
de meest gebruikelijke manier om te reageren op zulke sterke dalingen van de 
benodigde produktiecapaciteit en opbrengst, gepaard gaand met grote 
bedrijfsverliezen. In sommige industrietakken heeft dit echter niet 
noodzakelijkerwijs tot gevolg dat de minst efficiënte capaciteit wordt 
opgeruimd. Niet alleen wordt de mededinging vaak verstoord door staatssteun 
(bij voorbeeld regionale steun) die gebruikt wordt om meer capaciteit te 
l.I.SS.p.34 
041 
creëren, maar ook zetten bedrijven met hoge vaste lasten en relatief lage 
produktiekosten, de produktie met hun oude en inefficiënte maar volledig 
afgeschreven installatie voort zolang de produktiekosten gedekt zijn. 
Hierdoor kunnen zich sterke prijsverlagingen voordoen die misschien op korte 
termijn gunstig zijn voor de consument, maar die op middellange en lange 
termijn nadelige gevolgen hebben voor de mogelijkheden om te investeren en 
0 & 0 uit te voeren. Hiervan kan op langere termijn ook de consument de dupe 
worden. 
83. Sommige sectoren willen daarom bilaterale of multilaterale 
herstructureringsovereenkomsten aangaan om de capaciteit te verlagen en de 
industrie op langere termijn een stevige grondslag te geven. Dergelijke 
regelingen vallen gewoonlijk onder artikel 85. Het beleid dat de Commissie 
bij zulke kwesties volgt, is in vorige Verslagen over het 
mededingingsbeleid(30' duidelijk uiteengezet, maar de uitgangspunten 
blijven geldig. Het is de moeite waard ze uitgebreid te herhalen. 
84. In een enkel geval gedoogt de Commissie concurrentiebeperkende 
overeenkomsten die betrekking hebben op een sector in zijn geheel, mits deze 
uitsluitend zijn gericht op het teweeg brengen van een gecoördineerde 
vermindering van overcapaciteit en overigens de vrije besluitvorming door de 
betrokken bedrijven niet inperken. Middelen als prijsafspraken of 
quota-overeenkomsten zijn niet geschikt om de benodigde structurele 
reorganisatie te bereiken. Deze mag ook niet worden belemmerd door 
overheidssteun, die leidt tot het kunstmatig instandhouden van de 
overcapaciteit. 
85. De Commissie kan echter sectoriële overeenkomsten goedkeuren indien ze 
de zekerheid heeft dat er is voldaan aan de overige bepalingen van 
artikel 85, lid 2, van het EG-Verdrag, met name onder de hierna volgende 
omstandigheden : 
(i) de produktie is als verbeterd te beschouwen als de 
capaciteitsverlagingen op den duur naar verwachting de 
winstgevendheid verbeteren en het concurrentievermogen 
herstellen, en als de coördinatie van de bedrijfssluitingen de 
gevolgen ervan voor de werkgelegenheid helpt verzachten, 
(30) Dertiende Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 56-61. 
Veertiende Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 80-85. 
1.1.§5.p.35 
042 
spreiden en verzachten. Hiertoe dient de overeenkomst voor elke 
sector een gedetailleerd en verplicht programma van 
bedrijfssluitingen te bevatten, waardoor overcapaciteit 
enerzijds onomkeerbaar wordt afgestoten, en er anderzijds 
tijdens de uitvoering van het plan geen nieuwe capaciteit wordt 
x gecreëerd, afgezien van de vervangingscapaciteit waarin het 
reorganisatieprogramma voorziet ; 
(ii) de gunstige uitvloeiselen van de overeenkomst kunnen geacht 
worden in redelijke mate ten goede van de consument te komen 
indien deze, bij afloop hiervan, een concurrerende en economisch 
gezonde toeleveringsstructuur in de Gemeenschap tegemoet kunnen 
zien, zonder tijdens de uitvoering ervan, in weerwil van de 
gevolgen van de capaciteitsreducties, te zijn achtergesteld in 
hun keuzevrijheid of in de voordelen die het voortzetten van de 
concurrentie tussen de deelnemende bedrijven oplevert; 
(iii) de concurrentiebeperkingen die de overeenkomst met zich brengt, 
zijn te beschouwen als een logisch uitvloeisel van de 
doelstelling van geplande herstructurering, indien de 
overeenkomst uitsluitend betrekking heeft op het terugdringen 
van de produktiecapaciteit en van meet af aan beperkt blijft tot 
de periode die nodig is voor de technische invoering van het 
beoogde afslankingsprogramma. Er mag een systeem worden 
ingesteld voor het uitwisselen van informatie ter controle van 
de uitvoering van de toegezegde capaciteitsreducties, mits zulks 
op geen enkele wijze bijdraagt tot het coördineren van het 
beleid inzake het gebruik van de resterende capaciteit of tot 
het onderling aanpassen van de verkoopvoorwaarden; 
(iv) de partijen krijgen om de hierna volgende redenen geen kans 
uiteindelijk de concurrentie uit te schakelen: ten eerste vormt 
het stelselmatig verminderen van overmatige capaciteit slechts 
één, zij het belangrijk, onderdeel van de concurrentiestrategie 
van de betrokken ondernemingen. Hierdoor wordt hen niet alle 
vrijheid van handelen in de markt ontnomen, en blijft er een 
zekere mate van onderlinge concurrentie in stand. Ten tweede 
vormen de aanwezigheid in de markt van bedrijven die geen partij 
zijn bij de overeenkomst, alsmede het feit dat de Gemeenschap 
l.I.S5.p.36 
043 
open staat voor import uit derde landen, gewoonlijk een bron van 
mededinging van derden. Tot slot is de overeenkomst van begin af 
aan bedoeld voor een beperkt tijdsbestek. Dit biedt de zekerheid 
dat er in de nabije toekomst een terugkeer plaatsvindt naar een 
volledig vrijgelaten concurrentie en noopt de betrokken 
ondernemingen ertoe, zelfs bij de beslissingen die ze gedurende 
de looptijd van de overeenkomst nemen, rekening te houden met 
het feit dat ze te zijner tijd weer volledig eikaars 
concurrenten worden. 
86. Als alternatief voor dergelijke sectoriële overeenkomsten kan de 
Commissie ook overeenkomsten tussen een gering aantal bedrijven overwegen, 
hetgeen onderlinge specialisatie in de hand werkt en hen in staat stelt hun 
overcapaciteit af te stoten. 
87. Ongeacht het soort oplossing dat wordt gekozen, zal de Commissie zich er 
altijd van moeten vergewissen dat er na afronding van het 
reorganisatieprogramma nog een voldoende aantal communautaire producenten is 
overgebleven om in de Gemeenschap een daadwerkelijke concurrentie te 
handhaven. Deze voorwaarde is nodig om zeker te stellen dat de economie in 
zijn geheel, en in het bijzonder de gebruikers en consumenten, kunnen 
meeprofiteren van de gunstige gevolgen van de overeenkomsten. 
88. De reorganisatie-operaties dienen tevens van dien aard te zijn, dat ze 
de werkgelegenheidssituatie binnen de desbetreffende sector stabiliseren en 
zekerstellen. 
89. De Commissie heeft in de twee gevallen in kwestie haar beleid feitelijk 
voortgezet. Het ene geval betreft de staalproduktie(31) , en het tweede 
betreft de publikatie van een Mededeling krachtens artikel 19, lid 3, van 
Verordening 17, waarin ze meedeelt een gunstig standpunt in te willen nemen 
ten aanzien van een crisiskartel onder baksteenproducenten in Nederland. 
In Nederland doet zich een structurele afname voor in de vraag naar baksteen, 
met name naar gewone metselbaksteen, die wordt vervangen door allerlei 
alternatieve bouw- en afwerkingsmaterialen, in het bijzonder beton, 
aluminium, staal, kunststof en hout. Door de periodieke vraagschommeling in 
(31) Zie de punten 481 en 482 van dit Verslag, 
1.1.55.p.3.7 
044 
de bouwnijverheid is de daling van de vraag weliswaar aangescherpt, maar toch 
zijn er verschillende aanwijzingen dat er zonder meer sprake was van een 
langdurige fundamentele, structurele overcapaciteit. De prijsdaling en de 
daaruit voortvloeiende verliezen werden versterkt doordat de produktie een 
kostenopbouw kent met relatief hoge vaste kosten. De oorspronkelijke 
overeenkomst die bij de Commissie werd aangemeld bevatte naast de maatregelen 
die ter sanering van de structurele overcapaciteit werden voorgesteld, 
verschillende concurrentiebeperkingen die verder gingen dan het hoogst 
noodzakelijke en dan de hiervóór uiteengezette voorwaarden. Het betreft met 
name regelingen om produktiequota's vast te leggen, ondersteund door een 
beboetingssysteem en uitmondend in een kwantitatieve herverdeling van vrijwel 
de gehele baksteenindustrie in Nederland. 
Op grond van het bezwaar dat de Commissie hiertegen aantekende, kwamen de 
partijen overeen af te zien van deze verdere beperkingen. De Commissie kon 
daardoor voorlopig een gunstig standpunt innemen, aangezien de partijen hun 
overeenkomst beperkten tot datgene wat strikt noodzakelijk was om de 
capaciteit te verminderen, zonder prijs- of produktie-afspraken te maken. De 
nieuwe overeenkomst strookte derhalve met de hiervóór geschetste 
uitgangspunten. 
l.I.S6.p.38 
045 
<T3> S6. Gevolgen van het Verdrag van Maastricht 
90. Het Verdrag van Maastricht werd op 1 november 1993 van kracht. In de 
bepalingen van het verdrag zijn slechts twee veranderingen van de 
mededingingsregels van het EG-Verdrag opgenomen, beide met betrekking tot de 
controle op staatssteun. Enerzijds kunnen de "steunmaatregelen om de cultuur 
en de instandhouding van het culturele erfgoed te bevorderen, wanneer door 
deze maatregelen de voorwaarden inzake het handelsverkeer en de 
mededingingsvoorwaarden in de Gemeenschap niet zodanig worden veranderd dat 
het gemeenschappelijk belang wordt geschaad" voortaan in principe door de 
Commissie verenigbaar worden verklaard met het EG-Verdrag. Anderzijds moet de 
Commissie het Europese Parlement raadplegen indien ze de Raad verordeningen 
wil voorleggen die van belang zijn voor de toepassing van de artikelen 92 en 
93 van het EG-Verdrag. Deze aanpassingen brengen geen fundamentele 
verandering van de structuur van het EG-Verdrag met zich mee, waaruit blijkt 
dat de opstellers van het Verdrag van Maastricht de rol van de Commissie als 
instelling, belast met de toepassing van de mededingingsregels, niet 
betwisten. Dit is overigens niet verrassend, aangezien de totstandkoming van 
een echte Europese Unie betekent dat er een neutrale partij moet zijn die 
belast is met het controleren van de gedragingen van de ondernemingen. Dat 
wil echter niet zeggen dat het Verdrag van Maastricht verder geen nieuwe 
gegevens inzake het mededingingsbeleid bevat. 
91. In de eerste plaats is het verdrag veel duidelijker over bepaalde 
doelstellingen dan het EG-Verdrag, bij voorbeeld over het milieubeleid. 
Hoewel dit onderwerp in de Europese Akte pas in artikel 130 r ter sprake 
komt, wordt de draagwijdte ervan in het Verdrag van Maastricht zeker 
verruimd. De vraag is dan ook in hoeverre de toepassing van de 
mededingingsregels hierdoor zal worden beïnvloed. 
Uit de nieuwe kaderregeling inzake steun voor het milieu, die de Commissie in 
1993 heeft ingediend, blijkt reeds de toenemende aandacht voor het milieu. In 
deze kaderregeling erkent de Commissie de betekenis van subsidies binnen het 
milieubeleid, welke duidelijk bleek uit haar recente ervaring met 
steunmaatregelen van de Lid-Staten die buiten de vorige kaderregeling van 
1974 vielen. Met de nieuwe kaderregeling wordt de controle op staatssteun in 
dienst gesteld van het milieubeleid, waarbij voorkomen moet worden dat deze 
steun de mededinging dermate vervalst dat het gemeenschappelijk belang wordt 
l.I.S6.p.39 
046 
geschaad. 
Verder dient benadrukt te worden dat de Commissie alleen een uitzondering kan 
maken voor overeenkomsten die de mededinging weliswaar beperken, maar een 
positieve invloed hebben op het milieubeleid, indien deze overeenkomsten 
voldoen aan de vier voorwaarden van artikel 85, lid 3, van het EG-Verdrag. 
Dit artikel is overigens niet gewijzigd door de toevoeging van specifieke 
overwegingen met betrekking tot het milieu. De termen van dit artikel zijn 
echter voldoende ruim om ook de doelstellingen van andere beleidsterreinen te 
omvatten, en met name de doelstellingen op het gebied van het milieu. Hierna 
wordt deze kwestie nader besproken^32'. 
Het cultuurbeleid maakt deel uit van de nieuwe elementen die het Verdrag van 
Maastricht bevat. Dit beleid is zelfs van directe invloed op de 
mededingingsregels aangezien, zoals hierboven is aangegeven, expliciet in een 
nieuwe uitzondering op het verbod op steunmaatregelen is voorzien. 
92. In het Verdrag van Maastricht wordt het industriebeleid voor het eerst 
uitdrukkelijk genoemd. Zoals hierna wordt uiteengezet^33', maakte het begrip 
industriebeleid feitelijk reeds deel uit van de aanpak die door de 
Gemeenschap in het algemeen, en de Commissie in het bijzonder, wordt gevolgd. 
93. De gevolgen van het Verdrag van Maastricht gaan echter verder dan de 
veranderingen in de beleidsvormen van de Gemeenschap die hierboven zijn 
vermeld. Het Verdrag van Maastricht is het begin van de ontwikkeling naar een 
grotere betrokkenheid bij de besluitvorming, middels de 
medebeslissingsprocedure, en dus een grotere democratische controle. Het 
mededingingsbeleid kan niet aan deze tendens voorbijgaan. 
De Commissie is zich ervan bewust dat de Lid-Staten, ondernemingen en andere 
betrokken economische kringen met de noodzaak van een doelmatig 
mededingingsbeleid moeten instemmen. Om dit te bereiken is het belangrijk dat 
de Commissie bepaalde stappen zet. Allereerst moet zij haar prioriteiten 
vaststellen en deze op een consequente en effectieve manier toepassen. De 
richtsnoeren die opgenomen zijn in het Verdrag van Maastricht zullen zeker 
een grote invloed hebben op de keuze van deze prioriteiten. Vervolgens moet 
de Commissie deze prioriteiten onder de aandacht van het publiek brengen. 
(32) Punten 162 t/m 171 van dit Verslag, 
(33) Punten 155 t/m 161 van dit Verslag 
l.I.S6.p.40 
047 
Daarom heeft zij het organiseren van jaarlijkse bijeenkomsten met de 
nationale autoriteiten die bevoegd zijn op het gebied van de mededinging, 
waarbij deze doelstellingen worden toegelicht en besproken, voortgezet. 
Overigens is een van de doelstellingen van dit Verslag om het Europese 
Parlement en het Economisch en Sociaal Comité, en vervolgens het publiek in 
het algemeen, van de prioriteiten van de Commissie in kennis te stellen. 
Verder dient het beleid van de Commissie zo doorzichtig mogelijk te zijn, 
zodat de economische subjecten uitstekend op de hoogte zijn van het kader 
waarbinnen ze dienen te handelen. Met betrekking hiertoe bevat dit Verslag 
een meer gedetailleerde analyse van de maatregelen die de Commissie heeft 
genomen of wil nemen om deze doelstelling te bereiken^34'. 
Tenslotte moet de samenwerking tussen de Commissie, de nationale overheden en 
de rechterlijke instanties van de Lid-Staten optimaal functioneren. 
94. Het begrip subsidiariteit wordt vaak aangehaald als één van de 
veranderingen die het Verdrag van Maastricht heeft meegebracht. Het begrip 
was al bekend in het communautaire mededingingsrecht, zoals hierna wordt 
uiteengezet^35^. Dit begrip moet ook in de toekomst de leidraad vormen voor 
de handelwijze van de Commissie, aangezien zij zich in toenemende mate zal 
moeten toeleggen op gevallen van gemeenschappelijk belang, terwijl de 
nationale overheden of rechterlijke instanties de zaken kunnen behandelen 
waarvan de gevolgen een voornamelijk nationaal karakter hebben. 
95. Kortom, het is duidelijk dat het Verdrag van Maastricht een grote 
invloed heeft op het mededingingsbeleid. Dit proces is echter niet eenzijdig. 
Het concurrentiebeleid speelt namelijk ook een fundamentele rol bij de 
tenuitvoerlegging van andere takken van Gemeenschapsbeleid^36'. 
(34) Punten 182 t/m 188 van dit Verslag. 
(35) Punten 189 t/m 191 van dit Verslag. 
(36) Punten 149 t/m 181 van dit Verslag. 
1.II.S1. p. 1 
048 
<T4> Hoofdstuk II 
<T2> De internationale dimensie van het mededingingsbeleid 
<T3> Si. Algemeen 
96. Gedurende het verslagjaar werd de internationale dimensie van het 
communautaire mededingingsbeleid gekenmerkt door drie belangrijke 
gebeurtenissen, die alle drie in december plaatsvonden. De Gemeenschap en 
haar Lid-Staten rondden de ratificatie van de Overeenkomst betreffende de 
Europese Economische Ruimte af. Omdat de vijf deelnemende EVA-landen de 
overeenkomst al eerder hadden bekrachtigd, kon de EER op 1 januari 1994 in 
werking treden. Op 15 december sloten de partijen in het GATT-overleg, na 
zeven jaar van dikwijls moeizame onderhandelingen, de zogenaamde 
Uruguay-ronde van de multilaterale handelsbesprekingen af. Tenslotte bracht 
de Commissie haar Witboek inzake groei, concurrentievermogen en 
werkgelegenheid uit. Zoals eerder aangegeven bevat dit Witboek een 
belangrijke verklaring over de internationale dimensie van het 
mededingingsbeleid. 
97. Deze drie gebeurtenissen lijken het einde te markeren van een tijdperk 
waarin het communautair beleid inzake internationale mededingingsvraagstukken 
hoofdzakelijk was gericht op het in internationale handelsverdragen doen 
opnemen van regels tegen concurrentievervalsende praktijken, structuren en 
overheidssteun. Ook markeerden ze de aanzet tot een beleid dat er veel 
sterker op gericht is om dergelijke regels daadwerkelijk uit te voeren, op 
een wijze die vergelijkbaar is met de manier waarop de Gemeenschap de 
mededingingsregels heeft toegepast als hulpmiddel voor het bevorderen van de 
intracommunautaire handel. 
Er heeft dus een bepaalde verschuiving plaatsgevonden van een voornamelijk op 
regels gebaseerde aanpak, naar een beleidsmatige benadering. Dit was van 
invloed op de betrekkingen tussen de Gemeenschap en al haar handelspartners, 
ongeacht de werkelijke regels die hierbij van toepassing waren. De Commissie 
heeft daarom de regels van de Vrijhandelsovereenkomsten (1972) met Europese 
landen aangewend om ervoor te zorgen dat de mededingingsregels ook werden 
toegepast in de handel met de Gemeenschap. Ook heeft ze ernaar gestreefd de 
Toezichthoudende Autoriteit van de EVA soortgelijke bevoegdheden te verlenen 
1.II.S1. p. 2 
049 
als die waarover zij zelf beschikt. Maar zelfs bij landen als Japan, waarmee 
momenteel nog geen specifieke regels inzake het mededingingsbeleid zijn 
overeengekomen, heeft zij pogingen in het werk gesteld om een daadwerkelijke 
tenuitvoerlegging van het mededingingsbeleid te stimuleren ten einde nieuwe 
mogelijkheden op het gebied van handel te creëren. 
1.II.S2. p. 3 
050 
<T3> S2. Bevorderen van de toepassing van de mededingingsregels 
in heel Europa 
<T4> - EVA 
98. De Commissie heeft haar inspanningen vergroot om verandering te brengen 
in de staatssteun die toegekend wordt door EVA-landen en die strijdig is met 
de mededingingsregels van de vrijhandelsovereenkomsten van 1972. Nadat er een 
compromis was bereikt betreffende steun aan de gemeenschappelijke 
onderneming, "Eurostar", van Chrysler Motors Company en Steyr 
Nutzfahrzeuge^1', heeft de Commissie zich gebogen over een aantal andere 
gevallen inzake staatssteun, waarvan vier betrekking hadden op Oostenrijk en 
één op Finland. 
99. Op 22 juli 1993 heeft de Commissie geconstateerd dat de steun die de 
Oostenrijkse federale en regionale overheden voornemens waren toe te kennen 
aan General Motors Austria en de steun die toegekend was aan Steyr 
Nutzfahrzeuge AG, evenals de subsidie die de gemeenteraad van Wenen in 
mei 1991 en juni 1992 aan Grundig Austria GmbH had verleend, in strijd zijn 
met artikel 23 van de overeenkomst. In dit artikel is in lid 1, sub iii, 
bepaald dat alle vormen van overheidssteun die gevolgen hebben voor het 
handelsverkeer tussen de Gemeenschap en Oostenrijk, en die de mededinging 
vervalsen of dreigen te vervalsen door bepaalde ondernemingen of produkten 
te bevoordelen, onverenigbaar zijn met de goede werking van de overeenkomst. 
Tegen de achtergrond van de verklaring die de Gemeenschap heeft afgelegd op 
het moment van de overeenkomst zelf, is de beoordeling van deze praktijken 
gebaseerd op de criteria welke voortvloeien uit de toepassing van artikel 92 
van het EEG-Verdrag. 
De Oostenrijkse autoriteiten hebben een subsidie van 15 % aan General Motors 
Austria toegekend ten gunste van investeringen die bestemd zijn om de 
produktie van versnellingsbakken, nokkenassen en cilinderkoppen in de 
fabriek Asperen-Wenen uit te breiden. Alleen de versnellingsbakken worden 
geëxporteerd naar de Gemeenschap voor de assemblage door General Motors, 
terwijl de motoronderdelen geëxporteerd worden naar Hongarije. Aan Steyr 
Nutzfahrzeuge AG (dochteronderneming van MAN) in Steyr is overheidssteun van 
(1) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 344. 
1.II.S2. p. 4 
051 
15,1 % toegekend voor rationalisatie en de uitbreiding van de produktie van 
vrachtwagens in Steyr, die voornamelijk voor de communautaire markt bestemd 
zijn. Wat betreft Grundig Austria GmbH bedraagt de door de overheid 
toegekende subsidie voor de rationalisatie en uitbreiding van de produktie 
van televisietoestellen 10 %, met een maximum van 100 miljoen ÖS ten gunste 
van een investeringsprogramma ter waarde van één miljard ÖS in de fabriek in 
Wenen. 
In al deze gevallen zijn de begunstigde ondernemingen concurrenten van 
ondernemingen in de Gemeenschap. Volgens de Commissie zijn deze vormen van 
steun onaanvaardbaar op grond van de criteria die voortvloeien uit de 
toepassing van artikel 92, lid 3, sub a) en c) , van het EG-Verdrag, zeker 
gezien het feit dat de stad Wenen, waar Grundig en General Motors zijn 
gevestigd, niet in aanmerking komt voor regionale steun. 
Aangezien de Gemeenschap en Oostenrijk noch door middel van overleg in het 
Gemengd comité, noch na contacten tussen deskundigen binnen de vastgestelde 
termijn tot een voor beide partijen bevredigende oplossing zijn gekomen, 
heeft de Commissie op 22 september 1993 aan de Raad drie voorstellen 
voorgelegd tot intrekking van de tariefconcessies voor de desbetreffende 
produkten van General Motors, Steyr Nutzfahrzeuge en Grundig, op grond van 
artikel 27, lid 3, van de overeenkomst. Wat General Motors en Grundig 
betreft, heeft de Commissie voorgesteld de produkten van beide bedrijven te 
onderwerpen aan invoerrechten ter hoogte van het recht dat van toepassing zou 
zijn indien de vrijhandelsovereenkomst niet van kracht zou zijn. Deze rechten 
zullen gehandhaafd worden tot de Raad oordeelt dat de betrokken steun geen 
negatieve invloed meer heeft op de mededinging en het handelsverkeer, of ten 
hoogste voor een duur gelijk aan de gemiddelde fiscale afschrijvingsduur. Een 
vierde geval betreft een investering in de automobielsector (BMW, gevestigd 
in de buurt van Steyr), en wordt nog onderzocht. 
Dankzij de nauwe contacten die onderhouden worden met de Oostenrijkse 
autoriteiten, is wat Steyr Nutzfahrzeuge betreft overeenstemming bereikt in 
het kader van het onderzoek van het Oostenrijkse beleid inzake regionale 
steun met het oog op de uitbreiding. 
In de zaak Grundig heeft de Raad zich op 21 december met gekwalificeerde 
meerderheid uitgesproken voor het aannemen van de door de Commissie 
voorgestelde verordening. De Oostenrijkse autoriteiten stemden ermee in om 
1.II.S2. p. 5 
052 
onmiddellijk over te gaan tot de terugvordering van de 67 miljoen ÖS die de 
Commissie had geëist. Daarom heeft de Gemeenschap afgezien van de invoering 
van de eerder genoemde invoerrechten. 
In het geval van General Motors heeft de Raad zich eveneens met een 
gekwalificeerde meerderheid uitgesproken voor de door de Commissie 
voorgestelde verordening. Dientengevolge zullen er invoerrechten van 4,9 % 
geheven worden over de uit Oostenrijk geïmporteerde versnellingsbakken F15 
die door General Motors Austria geproduceerd zijn. 
100. Bij alle tot nu toe behandelde zaken die onder de mededingingsregels van 
de vrijhandelsovereenkomsten uit 1972 vallen, treden de problemen aan het 
licht die inherent zijn aan de procedureregels van die overeenkomsten. Met 
het in werking treden van de Europese Economische Ruimte op 1 januari 1994, 
zouden deze problemen zich in vijf EVA-landen in de toekomst niet meer voor 
moeten doen. Met betrekking tot de andere landen heeft de Gemeenschap echter 
besloten dat er voor een efficiënt mededingingsbeleid beter uitvoerbare 
procedures nodig zijn. 
<T4> - Landen van Midden- en Oost-Europa 
101. Wat betreft Europa en de interimovereenkomsten die gesloten zijn met een 
aantal Midden- en Oosteuropese landen^ , heeft deze nieuwe aanpak niet 
alleen geleid tot de vaststelling van uitvoeriger en meer uitgebreide 
mededingingsregels. Het meest vernieuwende aspect van de mededingingsregels 
in deze overeenkomsten is dat deze ook voorzien in de vaststelling van 
uitvoeringsmaatregelen binnen drie jaar na de inwerkingtreding van de 
overeenkomsten. Deze maatregelen moeten zorgen voor doeltreffende en redelijk 
efficiënte toepassingsprocedures. 
De Commissie en de bevoegde autoriteiten van de desbetreffende landen zijn 
aldus begonnen met de voorbereiding van deze regelgeving in Gemengde comités 
die bij iedere afzonderlijke interimovereenkomst zijn ingesteld. Hierbij zij 
benadrukt dat het niet de bedoeling is mededingingsregels vast te stellen 
naast de bestaande voorschriften van de betrokken partijen, zoals reeds in 
het vorige Verslag opgemerkt werd*3'. 
(2) Punten 563 en 564 van dit verslag. 
(3) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 103. 
1.II.S2. p. 6 
053 
102. Wat de mededingingsregels betreft die van toepassing zijn op 
ondernemingen, dienen de dossiers hoofdzakelijk behandeld te worden op grond 
van de bestaande regelgeving in de Gemeenschap en de aangesloten landen door 
de autoriteiten die met de toepassing van die regelgeving zijn belast. Dan 
kan echter de situatie ontstaan dat twee verschillende autoriteiten de 
rechtsbevoegdheid hebben over hetzelfde dossier. Wanneer slechts één 
autoriteit bevoegd is, is het ook mogelijk dat de maatregelen van deze 
autoriteit de belangen van de partij waarvan de nationale autoriteit niet 
bevoegd is, aantasten. Verder is het mogelijk dat bepaalde dossiers onder'de 
bevoegdheid van de autoriteiten van geen van beide partijen vallen. 
Voornamelijk met het oog op dit soort situaties is het noodzakelijk om 
uitvoeringsmaatregelen vast te stellen. 
Overeenkomstig de hierboven genoemde richtsnoeren is een gezamenlijk project 
tot stand gekomen van de Commissie en de Poolse autoriteiten, in het 
bijzonder het Poolse Anti-Kartelbureau. Het project is ter beoordeling en 
bespreking voorgelegd aan de co-voorzitters van het Gemengd Comité EG-Polen. 
De Commissie wil eenzelfde aanpak toepassen bij haar werkzaamheden met de 
andere betrokken landen om gezamenlijk soortgelijke procedureregels op te 
stellen. 
103. Ten aanzien van de staatssteun zijn de werkzaamheden nog niet zo ver 
gevorderd. De Commissie is van mening dat de procedureregels gebaseerd kunnen 
worden op de indeling van de steun in drie categorieën: de steun die moet 
voldoen aan de verplichting van financiële doorzichtigheid, de steun die 
gemeld moet worden aan de andere overeenkomstsluitende partij en de steun die 
niet behoeft te worden aangemeld, maar die besproken kan worden op verzoek 
van de andere partij. Gedurende de verslagperiode zijn de eerste 
werkzaamheden ondernomen om de door een aantal van de landen in kwestie 
toegekende steun te inventariseren. Deze inventarisatie zouden de partijen 
als leidraad kunnen gebruiken bij het formuleren van uitvoeringsbepalingen. 
104. Gezien het feit dat er in de Europa-overeenkomsten een bepaling is 
opgenomen inzake de onderlinge aanpassing van de verschillende wetgevingen, 
zijn de zes betrokken landen begonnen hun wetgeving aan te passen aan de 
mededingingsregels van de Gemeenschap. Hiervoor is geen termijn vastgesteld, 
maar het betreft wel een prioritaire doelstelling waarmee met name wordt 
beoogd om het vaststellen van regels voor de toepassing van de overeenkomsten 
te vergemakkelijken, aangezien de tenuitvoerlegging hiervan voornamelijk 
1.II.S2 
054 
gebaseerd is op de nationale wetgeving. De desbetreffende landen zullen 
hiervoor dan ook technische bijstand nodig hebben. 
Verder wordt gedacht aan technische bijstand voor de opstelling van een 
verslag over de situatie op het gebied van staatssteun, nationale monopolies, 
openbare bedrijven en de ondernemingen met bijzondere of uitsluitende 
rechten. Dit verslag vergemakkelijkt de tenuitvoerlegging van de 
overeenkomsten, de bepalingen over de geleidelijke aanpassing van de 
staatsmonopolies van commerciële aard en de tenuitvoerlegging van de 
uitgangspunten van de artikelen 90 en 92 van het EEG-Verdrag. 
Met betrekking tot deze technische bijstand zijn er regelmatig contacten 
geweest tussen de Commissie en de autoriteiten van de desbetreffende landen. 
Sommige van de landen in kwestie hebben een verzoek ingediend voor technische 
bijstand in het kader van het PHARE-programma en bekostigd uit het 
PHARE-budget. De Commissie heeft deze taak echter gedeeltelijk aan externe 
adviseurs moeten uitbesteden, aangezien zij niet over voldoende personeel 
beschikt om aan het toenemend aantal verzoeken om technische bijstand te 
voldoen. Het is duidelijk dat de technische bijstand een uniek middel is om 
de desbetreffende landen te helpen bij de tenuitvoerlegging van een actief 
mededingingsbeleid. 
1.II.S3. p. 8 
055 
<T3> S3. Een lastiger taak: het bevorderen van de 
tenuitvoerlegging van het mededingingsbeleid in derde landen 
105. Het streven van de Gemeenschap om de tenuitvoerlegging van het 
mededingingsbeleid in Europa te bevorderen heeft veel baat gehad bij het feit 
dat er met bijna alle Europese derde landen nieuwe overeenkomsten zijn 
gesloten of momenteel worden besproken. In de meeste, zo niet alle, 
overeenkomsten zijn bepalingen inzake handelsaspecten opgenomen, waardoor de 
Gemeenschap bij de liberalisering van de handel haar tweesporenbeleid kan 
voortzetten. Dit beleid behelst niet alleen het wegnemen van de van 
overheidswege opgelegde belemmeringen voor het handelsverkeer, maar ook de 
opheffing van de belemmeringen ten gevolge van de gedragingen van 
ondernemingen. 
106. Met betrekking tot het merendeel van haar niet-Europese handelspartners, 
wijkt de situatie af. De handelsbetrekkingen met deze landen worden uiteraard 
beïnvloed door de nieuwe GATT-overeenkomst. Deze overeenkomst heeft echter 
nog niet tot gevolg dat de GATT bij de liberalisatie van de handel een 
tweesporenbeleid gaat volgen. Daarom heeft men er tijdens het verslagjaar 
diverse malen op aangedrongen dat mededingingsregels in de GATT op de agenda 
van de post-Uruguayronde worden geplaatst. Dergelijke verzoeken waren 
afkomstig van particuliere groeperingen als de "International Antitrust Code 
Working Group", die bestaat uit deskundigen op het gebied van 
mededingingsbeleid uit Europa, de VS en Japan, en die in juli in München de 
"Draft International Antitrust Code as a GATT-Multilateral Trade Organisation 
Plurilateral Trade Agreement" heeft uitgebracht. Ook op regeringsniveau 
worden dergelijke geluiden steeds meer gehoord. Het "Committee on Competition 
Law and Policy" en het "Committee on Trade" van de OESO, hebben daarom een 
reeks gezamenlijke bijeenkomsten georganiseerd om de convergentie van het 
handels- en mededingingsbeleid te bespreken. 
107. Hoewel een multilateraal instrument inzake het mededingingsbeleid in het 
kader van de GATT de beste mogelijkheden lijkt te bieden om 
concurrentievervalsende praktijken die de internationale handel beperken aan 
te passen, wijst alles erop dat een dergelijke oplossing ingewikkeld, en dus 
wellicht tijdrovend overleg vergt. De Commissie beval in haar Witboek aan om 
communautaire prioriteit toe te kennen aan de vaststelling van dergelijke 
multilaterale regels, maar ze is niet van zins de resultaten hiervan 
1.II.S3, p. 9 
056 
werkeloos af te wachten. Daarom richt ze zich ondertussen op enkele van de 
voornaamste handelspartners van de Gemeenschap om te onderzoeken hoe de 
concurrentievervalsende praktijken en structuren die het handelsverkeer met 
deze landen belemmeren, kunnen worden tegengegaan. 
108. In de overeenkomst die de Commissie en de regering van de VS in 1991 
hebben gesloten, was reeds een bepaling opgenomen die gericht was op de 
aanpak van dergelijke problemen. Bij artikel V van de overeenkomst is een 
bepaling van "positief wederzijds respect" vastgelegd. Krachtens deze 
bepaling kan een partij waarvan grote belangen door de 
concurrentievervalsende praktijken op het grondgebied van de andere partij 
worden geschaad, deze partij verzoeken een onderzoek naar deze praktijken in 
te stellen. De partij op het grondgebied waarvan de praktijken zouden hebben 
plaatsgevonden, kan de kwestie onderzoeken en alle maatregelen treffen die 
zij juist acht. 
Deze procedure kan vanzelfsprekend vooral worden toegepast wanneer er door 
concurrentievervalsende praktijken in een land belemmeringen voor de toegang 
tot de markt worden geschapen. Dergelijke praktijken kunnen alleen op deze 
wijze worden aangepakt omdat het land waar het veronderstelde probleem zich 
voordoet zich niet bewust is van het bestaan ervan, of doordat het land het 
probleem wél onderkent maar er geen hoge prioriteit aan toekent. 
109. De procedure is dus niet alleen bedoeld ter bevordering van de 
tenuitvoerlegging van het mededingingsbeleid in het algemeen, maar ook om te 
trachten de tenuitvoerlegging specifiek te richten op gevallen die voor 
andere landen van groot belang zijn. Dit geldt met name wanneer een land 
beschikt over een uitgebreide reeks mededingingsregels die het ook actief 
toepast, maar zich daarbij richt op concurrentievervalsende praktijken die 
zich hoofdzakelijk op de thuismarkt afspelen, en de problemen die zich 
voornamelijk in andere landen voordoen laat voor wat ze zijn. De reden 
hiervoor is dikwijls dat een land zijn mededingingsbeleid veeleer wil 
gebruiken ten eigen bate, dan voor het welzijn op mondiaal vlak. 
Hoewel de Commissie voorlopig nog geen overeenkomsten als die met de VS is 
aangegaan met andere landen, is ze ten aanzien van andere grote 
handelspartners niet geheel verstoken van het hulpmiddel "positief wederzijds 
repect". In de Herziene Aanbeveling van 21 mei 1986 van de OESO-Raad is 
namelijk een soort gelijke bepaling betreffende de internationale handel 
X.XX....P.X. 7 
opgenomen. De Commissie heeft daarom iedereen die te maken heeft met 
concurrentievervalsende praktijken in andere OESO-landen verzocht, haar 
hiervan in kennis te stellen, zodat ze deze kwestie op grond van de 
bepalingen van "positief wederzijds respect" ter sprake kan brengen. 
110. In andere gevallen heeft de Commissie zelfs nog minder formele middelen 
gebruikt om de tenuitvoerlegging van het mededingingsbeleid onder haar 
handelspartners te bevorderen. Daartoe heeft zij op 4 november in Tokio een 
seminar over mededingingsbeleid georganiseerd, te zamen met de Japanse "Fair 
Trade Commission", die belast is met de tenuitvoerlegging van het 
mededingingsbeleid in Japan. Het seminar had ten doel de communautaire aanpak 
met de Japanse te vergelijken wat een aantal mededingingsvraagstukken betreft 
die van bijzonder belang zijn voor de internationale handel. Er werd derhalve 
overleg gepleegd over handel, fusies en verwervingen, deregulering en de 
internationale dimensie van het mededingingsbeleid. De woordvoerders van de 
Commissie beklemtoonden met name de wijze waarop het mededingingsbeleid in de 
Gemeenschap is toegepast om particuliere belemmeringen voor het 
intracommunautaire handelsverkeer weg te nemen en in de EG een markt met 
gelijke kansen voor iedereen tot stand te brengen. Ze pleitten voor een 
soortelijk beleid ten aanzien van de internationale handel. Besloten werd om 
in de loop van 1994 een vervolgconferentie te organiseren in Europa. 
111. Tot slot zij opgemerkt dat er zich in de verslagperiode in een aantal 
landen, met name de VS en Japan, politieke ontwikkelingen hebben voorgedaan 
die tot verbetering van de tenuitvoerlegging hebben geleid. Nadat de nieuwe 
Amerikaanse regering begin 1993 aan het bewind was gekomen, gaf het 
antitrust-beleid van de VS een terugkeer naar een meer stringente toepassing 
te zien, ook op gebieden die al 12 jaar onafgebroken op de agenda hadden 
gestaan. De Amerikaanse onderminister van Justitie besloot daarom opnieuw een 
begin te maken met de tenuitvoerlegging van de antitrust-wetten tegen 
verticale beperkingen. 
In Japan maakte de nieuwe regering, die halverwege de verslagperiode aan de 
macht kwam, deregulering tot één van de hoekstenen van haar economisch 
beleid. Deze deregulering gaat gepaard met een verbeterde tenuitvoerlegging 
van de Antimonopoliewet, door onder meer vermindering van het aantal 
uitgesloten sectoren. 
In een aantal andere landen, zoals Turkije, de Republiek Korea, Taiwan en 
1.II.S3. p. 11 
058 
verschillende landen in Midden- en Zùid-Amerika, vinden soortgelijke 
ontwikkelingen plaats. De Commissie juicht deze ontwikkelingen toe en 
probeert ze, waar mogelijk, te stimuleren. Ze is er vast van overtuigd dat de 
markten overal ter wereld via een actief mededingingsbeleid met succes 
geopend kunnen worden en dat er voor zowel communautaire als andere bedrijven 
een markt met gelijke kansen kan ontstaan. 
1.II.S4. p. 12 
059 
<T3> §4. Samenwerking bij de toepassing in specifieke gevallen 
112. Alle hiervóór genoemde en in de verslagperiode genomen 
beleidsinitiatieven moeten leiden tot een betere tenuitvoerlegging van de 
mededingingsregels in de voornaamste handelspartners van de Gemeenschap, met 
name ten aanzien van particuliere praktijken die van invloed zijn op de 
handel met de Gemeenschap. In enkele gevallen kunnen dergelijke praktijken of 
structurele wijzigingen ook onder de mededingingsregels van de Gemeenschap 
zelf vallen. Het lijkt daarom zinvol een poging tot samenwerking met de 
mededingingsautoriteiten van de betrokken derde landen te ondernemen om 
ervoor te zorgen dat beide partijen een samenhangende aanpak volgen. Omdat 
hierdoor overlapping van kosten en inspanningen wordt tegengegaan, is een 
dergelijke samenwerking in het belang van de uitvoerende autoriteiten. Ook de 
bedrijven waarop de regels worden toegepast hebben baat bij samenwerking, 
aangezien hierdoor kan worden vermeden dat er twee soorten maatregelen worden 
genomen die te zamen een sterkere uitwerking zouden hebben dan strikt 
noodzakelijk is voor de oplossing van alle eventuele mededingingsproblemen. 
Zowel de overeenkomst tussen de EG en de VS van 23 september 1991 als de 
OESO-aanbeveling van 1986 betreffende de samenwerking bij restrictieve 
handelspraktijken, biedt een kader voor een dergelijke samenwerking. De 
geheimhoudingsplicht, zoals neergelegd in artikel 20 van Verordening 17, 
beperkt de mogelijkheden voor een zinvolle uitwisseling van informatie, en 
daarmee voor samenwerking tussen de betrokken autoriteiten, echter 
aanzienlijk. 
113. De Commissie en het Amerikaanse ministerie van Justitie namen daarom in 
december van het verslagjaar het initiatief om een bedrijf waarnaar beide 
autoriteiten een onderzoek hadden ingesteld, te vragen afstand te doen van 
het recht op geheimhouding, waardoor DG IV en de "Antitrust Division" van het 
ministerie van Justitie in staat zouden zijn in dit bijzondere geval 
informatie uit te wisselen en samen te werken. 
Bij haar verzoek wees de Commissie erop dat de informatie die ze eventueel 
van het ministerie van Justitie zou krijgen, niet rechtstreeks zou worden 
gebruikt bij de procedures van Verordening 17. De Commissie behield zich 
echter het recht voor dergelijke informatie te bemachtigen met gebruikmaking 
van haar eigen onderzoeksmiddelen. De Commissie gaf tevens te kennen dat ze 
1.II.S4. p. 13 
060 
het ministerie van Justitie zou verzoeken alle informatie die de zij het 
ministerie toezond alleen dan aan derden bekend te maken, wanneer het 
ministerie zelf dergelijke informatie had kunnen verkrijgen en had kunnen 
verstrekken. 
De Commissie wil deze procedure, waarbij wordt verzocht om afstand te doen 
van het recht op geheimhouding, ook in andere gevallen aanwenden. Ze is ervan 
overtuigd dat dergelijke verklaringen van afstand, zo lang de bestaande 
geheimhoudingsplicht niet wordt gewijzigd, een zeer nuttig instrument vormen 
om samenwerking met andere mededingingsautoriteiten mogelijk te maken, in het 
belang van zowel de betrokken bedrijven als de uitvoerende autoriteiten zelf. 
1.II.S5. p. 14 
061 
<T3> S5. De gevolgen van de Uruguay-ronde voor het mededingingsbeleid 
114. Zoals hierboven aangegeven, bood de Uruguay-ronde geen algemene 
oplossing voor de problemen in de internationale handel die voortvloeien uit 
particuliere praktijken en structuren. Dit betekent echter niet dat de ronde 
niet van betekenis was voor de toepassing van de mededingingsregels. De 
Slotakte, die in december in Genève in principe werd goedgekeurd, bevatte een 
belangrijke Overeenkomst inzake Subsidies en Compenserende Maatregelen 
waardoor de GATT-regels op dit gebied beter aansloten bij de communautaire 
bepalingen op het gebied van staatssteun, hoewel er nog steeds verschillen 
bestaan tussen de twee regelgevingen. Verder is er in de General Agreement on 
Trade in Services op initiatief van de Gemeenschap een bepaling met 
betrekking tot "positief wederzijds respect" opgenomen. 
115. Verder moet melding worden gemaakt van de onderhandelingen in het kader 
van de Uruguay-ronde op het gebied van staatssteun. 
In de slotversie van de overeenkomst zijn op dit gebied nieuwe elementen 
opgenomen, met name wat betreft de "groene lijst" van subsidies die als 
"non actionable" niet aanvechtbaar worden beschouwd. Op het gebied van steun 
voor onderzoek/ontwikkeling wordt in de overeenkomst steun met een hogere 
steunintensiteit dan de communautaire kaderregeling toestaat, voor zowel 
basisonderzoek als voor toegepast onderzoek en ontwikkeling, als 
"non actionable" beschouwd. 
Steunmaatregelen voor de milieubescherming zijn alleen in de groene lijst 
opgenomen voor zover deze betrekking hebben op investeringen voor het 
aanpassen van installaties aan nieuwe regels, en onder bepaalde voorwaarden 
met name wat de steunintensiteit betreft (20 % van de aanpassingskosten). 
Verder dient opgemerkt te worden dat steunmaatregelen ten gunste van de 
ontwikkeling van de minst welvarende regio's ook op de "groene lijst" 
voorkomen. 
116. De "General Agreement on Trade in Services" is het eerste instrument 
waarover multilaterale overeenstemming is bereikt en dat een bepaling van 
"positief wederzijds respect" bevat. In artikel IX van de overeenkomst wordt 
erkend dat bepaalde handelspraktijken van de dienstverleners de mededinging, 
en daarmee de handel in diensten, beperken. Vervolgens wordt een procedure 
1.II.S5. p. 15 
062 
vastgesteld op grond waarvan iedere partij, op verzoek van een andere partij, 
overleg dient te plegen om beperkende handelspraktijken uit de weg te ruimen. 
Hoewel de enige andere verplichting bestaat uit het "schenken van volledige 
en welwillende aandacht aan een dergelijk verzoek" en het "samenwerken 
middels het verstrekken van algemeen verkrijgbare, niet-vertrouwelijke 
informatie" lijkt deze procedure toch een interessante mogelijkheid te bieden 
om tot een ruimere toepassing van mededingingsregels in de dienstensectoren 
van de markten van de handelspartners van de Gemeenschap te komen. 
1.III.Si.p.1 
063 
<T4> Hoofdstuk III ( 
<T2> Ontwikkelingen bij de toepassing van de mededingingsregels 
in enkele specifieke bedrijfstakken 
<T3> SI. Financiële diensten - verzekeringen 
117. Net als elders in de wereld zijn in de Europese Gemeenschap de markten 
voor diensten - sectoren waarin openstelling van de markten voor concurrentie 
grote voordelen kan opleveren - lange tijd afgeschermd gebleven als gevolg 
van de beperkte mobiliteit van de diensten tussen de markten enerzijds en van 
de marktdeelnemers binnen deze markten anderzijds. 
De commerciële dienstverlening speelt een belangrijke rol in de economie en 
is momenteel met een aandeel van 50 % in de totale produktie van de 
communautaire economie de belangrijkste sector van activiteit. Hierbinnen 
nemen de financiële diensten een belangrijke plaats in. Deze vormen derhalve 
één van de belangrijkste sectoren die een bijdrage leveren aan de algemene 
welvaart. 
Gezien deze omstandigheden zullen de mededingingsregels in de toekomst een 
steeds belangrijkere rol gaan spelen. De veranderingen in de situatie in deze 
sector vinden mede hun oorsprong in verschillende wetgevende maatregelenl1', 
waardoor in deze sector geleidelijk een werkelijk eengemaakte markt tot stand 
komt. 
118. De matige omvang van de concurrentie in de dienstensector lijkt 
hoofdzakelijk te wijten te zijn aan twee factoren: de specifieke aard van de 
diensten en de nationale wetgevingen. 
Uit een onderzoek van de Commissie ^ , dat recentelijk werd uitgevoerd ter 
voorbereiding van het programma 1992, bleek dat de concurrentie in met name 
de sector banken en verzekeringen matig was vanwege de twee voornoemde 
(1) Zie punt 42 t/m 48 van het Tweeëntwintigste verslag over het 
mededingingsbeleid, 1992. 
(2) "Les services marchands dans l'économie de la Communauté". Economie 
européenne, Supplement A, mei 1993. 
1.III.SI.p.2 
064 
redenen. Verder werken de slechte informatieverstrekking over de kwaliteit 
van de diensten en de gevestigde reputaties in het voordeel van de bestaande 
ondernemingen. 
Deze algemene beoordeling van de sector moet vanzelfsprekend worden 
genuanceerd afhankelijk van de betrokken transacties: binnen een financieel 
systeem bestaan markten waarop de concurrentie in vergelijking met andere 
markten heviger is (hypothecaire leningen bijvoorbeeld). 
Sinds het midden van de jaren tachtig hebben zich op de dienstenmarkten van 
de Gemeenschap ingrijpende veranderingen voorgedaan onder invloed van zowel 
het programma voor de standbrenging van de interne markt (vrije vestiging en 
vrij verkeer van produktiefactoren) als de technologische vooruitgang. Deze 
twee factoren zijn met name in de banksector van grote invloed. 
119. Ten aanzien van de concrete toepassing van de mededingingsregels op de 
financiële sector dienen de volgende kenmerken van deze sector in het oog te 
worden gehouden: 
het economische belang is groter dan het rechtstreekse economische 
gewicht ervan. Allereerst zijn de resultaten van de financiële sector 
door de wederzijdse beïnvloeding bepalend voor het concurrentievermogen 
van de andere produktiefactoren en voor het welzijn van de consumenten. 
Ten tweede speelt de banksector vanuit macro-economisch oogpunt een 
institionele rol doordat in deze sector een verband bestaat met het 
monetaire beleid; 
voor bepaalde produkten is het kenmerkend dat marktdeelnemers met elkaar 
in contact komen zonder dat er sprake is van een overwogen keuze. Zij 
voeren de opdrachten van hun klanten uit; er is dus geen sprake van een 
rechtstreeks verband tussen de vraag en het aanbod. Wanneer een 
marktdeelnemer bij voorbeeld een cheque uitschrijft ten gunste van een 
andere partij, is de bank van de crediteur verplicht betrekkingen aan te 
gaan met de bank van de debiteur. 
de marktdeelnemers kunnen tegelijkertijd zowel aan de vraag- als aan de 
aanbodzijde van een bepaalde produktmarkt actief zijn. In bij voorbeeld 
het geval van een willekeurig betaalmiddel, treedt elke bank zowel op 
als crediteur en als debiteur. Dit impliceert dat elke marktdeelnemer op 
1.III.SI.p.3 
065 
elk moment een rol speelt bij de totstandkoming van de vraag en het 
aanbod op een markt. 
120. Een juiste beoordeling van deze elementen is van groot belang voor de 
ontwikkeling van een mededingingsbeleid dat daadwerkelijk gebaseerd is op de 
realiteit van de markten in deze sector. 
Momenteel lopen verschillende zaken betreffende de verenigbaarheid van 
gedragingen van banken met de mededingingsregels. De Commissie verricht een 
uitgebreid onderzoek naar het gebruik van bankkaarten dat als uitgangspunt 
zal dienen voor haar standpunt ter zake. 
121. Bij gevallen van staatssteun zijn banken vaak betrokken in de 
hoedanigheid van kredietverschaffers, investeerders^3' of depositonemers die 
om spaargelden concurreren met particuliere banken'4'. 
122. In de verzekeringssector heeft de Commissie eind vorig jaar Verordening 
3932/92/EEG^5^ van de Commissie van 21 december 1992 goedgekeurd, waarbij 
het verbod van artikel 85, lid 1, voor bepaalde categorieën overeenkomsten in 
de verzekeringssector buiten toepassing werd verklaard. Deze verordening is 
op 1 april 1993 in werking getreden. De diensten van de Commissie hebben 
verenigingen of ondernemingen die voorafgaand aan de inwerkingtreding van de 
verordening overeenkomsten in deze categorieën hadden aangemeld (ruim 200) 
schriftelijk verzocht binnen zes maanden na te gaan of hun overeenkomsten in 
overeenstemming met de voorschriften zijn. In dit schrijven werd de 
betrokkenen meegedeeld dat de Commissie er vanuit zou gaan dat de 
verenigingen of ondernemingen geen individuele hbehandeling van hun eerdere 
aanmelding wensten indien binnen deze termijn geen verzoek daartoe werd 
ontvangen. In verscheidene gevallen hebben verenigingen de Commissie reeds 
medegedeeld van hun overeenkomsten af te zien. In andere gevallen worden de 
overeenkomsten aangepast aan de voorwaarden voor de ontheffing zoals 
vastgelegd in de verordening. Een groot aantal aanmeldingen, in verband 
waarmee naar aanleiding van bovengenoemd schrijven geen reactie werd 
ontvangen, werd of zal worden afgesloten. 
(3) Zie Eenentwintigste verslag over het mededingingsbeleid, punt 221. 
(4) Zie punten 540 en 541 van dit Verslag. 
(5) PB L398 van 31.12.1992 en punt 274 t/m 288 van dit Verslag. 
l.III.S2.p.4 
066 
<T3> S2. Telecommunicatie en postdiensten 
<T4> - Telecommunicatie 
123. In oktober 1992 publiceerde de Commissie het "Overzicht van de situatie 
in de sector telecommunicatiediensten (1992)"'6' dat zij krachtens Richtlijn 
90/388/EEG^7^ diende op te stellen. Op de publikatie van deze mededeling 
volgende een periode van intensief overleg. Hiermee werd beoogd te 
onderzoeken of de resterende exclusieve rechten op het gebied van 
spraaktelefonie nog wel gerechtvaardigd waren en hoe de vereiste 
concurrerende omgeving voor telecommunicatiediensten het best gestalte kon 
worden gegeven. 
Tijdens het overleg hoorde de Commissie tijdens vijf verschillende 
hoorzittingen de standpunten van ruim 130 organisaties en ondernemingen en 
ontving zij meer dan 80 schriftelijke bijdragen over voornoemd overzicht. Aan 
het overleg namen telecommunicatie-exploitanten, gebruikers, leveranciers van 
telecommunicatiediensten en potentiële marktdeelnemers, fabrikanten van 
apparatuur, vakbonden en consumentenorganisaties deel. 
In bovengenoemd overzicht werden vier opties^8^ voorgesteld. De Commissie 
sprak haar voorkeur uit voor optie 4, de openstelling voor concurrentie van 
spraaktelefoniediensten tussen de Lid-Staten. Als resultaat van het overleg 
werd echter gekozen voor optie 3, de liberalisatie van alle 
spraaktelefoniediensten. Deze nieuwe aanpak gaat dus veel verder dan 
aanvankelijk voorzien, maar zal meer voorbereidingstijd en een groter kader 
van ondersteunende maatregelen vereisen. 
Er is dus een aanzienlijke vooruitgang geboekt met de verwezenlijking van een 
werkelijk gemeenschappelijke markt voor deze sector, waarvan het belang reeds 
meermalen in dit Verslag werd onderstreept. De Europese consumenten, die 
allen gebruikers van telecommunicatie zijn, zullen hiervan als eersten de 
vruchten plukken. Ook het communautaire bedrijfsleven zal profijt trekken van 
doeltreffendere en goedkopere communicatiemiddelen. Tot slot zal deze sector 
een grote groei te zien geven en dus zelf werkgelegenheid scheppen, waarbij 
(6) SEC(92)1048 def. 
(7) Zie Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 33 t/m 36 
(8) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 511, 
l.III.S2.p.5 
06 7 
belangrijke technologische ontwikkelingen vereist zullen zijn. 
124. Op basis van de conclusies die werden getrokken uit het gevoerde overleg 
hechtte de Commissie haar goedkeuring aan de "Mededeling aan de Raad en aan 
het Europese Parlement betreffende het overleg over het Overzicht van de 
situatie in de sector telecommunicatiediensten" (COM(93) 159 def). In de week 
voorafgaand aan de goedkeuring debatteerde het Europese Parlement over deze 
zaak en keurde een resolutie goed die het standpunt van de Commissie inzake 
een verdere liberalisatie onderschrijft. 
In voornoemde mededeling nam de Commissie een tijdschema op om tussen nu en 
1 januari 1998 in alle Lid-Staten te komen tot de volledige liberalisatie van 
telecommunicatiediensten. Landen met specifieke problemen kunnen aanspraak 
maken op een extra overgangsperiode van twee jaar, indien gerechtvaardigd. 
Besloten werd tevens dat aan het einde van 1993 een Groenboek over 
mobiele/persoonlijke communicatie zou verschijnen, alsmede vóór 1995 een 
Groenboek over de toekomstige regelgeving inzake de infrastructuur voor 
openbare telecommunicatienetwerken en kabeltelevisienetten. 
De Commissie ging in op alle vraagstukken die tijdens het overleg aan de orde 
kwamen, met name die in verband met universele dienstverlening; de 
aanpassingen die nodig zijn om tot een concurrerende markt te komen, de 
situatie in de perifere regio's en kleine of minder ontwikkelde netten. 
Zij stelde bijzondere maatregelen voor in de vorm van financiering uit 
communautaire bestekken, in aanvulling op financiering uit eigen middelen, om 
de ontwikkeling van de netten en de universele dienstverlening in perifere 
regio's te bespoedigen. De Commissie benadrukte de noodzaak van een senile 
goedkeuring van in behandeling zijnde voorstellen inzake de toepassing van de 
"Open Network Provision" op spraaktelefonie; inzake de wederzijdse erkenning 
van vergunningen en inzake de satellietcommunicatie, welke markt voorheen was 
uitgesloten van concurrentie. 
In de mededeling wordt voorgesteld voor reeds geliberaliseerde 
telecommunicatiediensten gebruik te maken van alternatieve infrastructuren en 
de kabeltelevisie-infrastructuur. Hierdoor zou het effect van de toepassing 
van de bestaande wetgeving kunnen worden versterkt, hetgeen tijdens het 
overleg op zichzelf als één van de voornaamste doelstellingen werd 
aangemerkt. 
l.III.S2.p.6 
068 
125. Op zijn bijeenkomst van 16 juni 1993 gaf de Raad zijn goedkeuring voor 
een resolutie die de voorstellen van de Commissie in de mededeling van 28 
april 1993 ten volle ondersteunt, zowel ten aanzien van de voornaamste 
beleidsdoelstellingen, de beginselen als het tijdschema voor de vereiste 
wetgeving. Het belangrijkste punt van de door de twaalf Lid-Staten 
goedgekeurde resolutie was het akkoord de openbare spraaktelefonie uiterlijk 
op 1 januari 1998 te liberaliseren, zoals was voorgesteld door de Commissie. 
De Raad achtte het echter wenselijk aan vier landen - namelijk Spanje, 
Portugal, Griekenland en Ierland - zonodig de mogelijkheid te bieden deze 
termijn te verlengen tot 2003. De Commissie is begonnen met het geven van 
bijstand aan deze landen om hun netten te ontwikkelen en de nodige 
aanpassingen door te voeren. Op verzoek van Luxemburg besloot de Raad dat de 
termijn waar gerechtvaardigd voor kleine netten mag worden verlengd tot het 
jaar 2000. 
Het voorstel van de Commissie betreffende het gebruik van alternatieve 
infrastructuren voor reeds geliberaliseerde telecommunicatiediensten werd 
niet opgenomen in de resolutie van de Raad, hoewel vier Lid-Staten -
Frankrijk, Duitsland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk - het standpunt 
van de Commissie ondersteunden. De Commissie onderzoekt welke effecten zouden 
uitgaan van de door haar voorgestelde liberalisatie van alternatieve 
infrastructuren, waaronder de kabeltelevisienetten. 
In zijn resolutie erkende de Raad het belang van het behoud van de financiële 
stabiliteit van de sector ten einde de werkgelegenheid in stand te houden, de 
opleiding te ontwikkelen, de perifere regio's te steunen met communautaire 
middelen, de totstandkoming van transeuropese netwerken te bevorderen in het 
belang van de versterking van de economische en sociale samenhang en de 
bepaling van een coherente aanpak ten aanzien van de infrastructuur. Tevens 
ging hij in op het vraagstuk van de financiering van de universele 
dienstverlening, waarvoor een toegangsvergoeding kan worden overwogen. De 
Raad noemde voorts de noodzaak van geleidelijke onderlinge aanpassing van de 
tarieven, zonder het evenwicht tussen liberalisatie en harmonisatie te 
verstoren, en erkende in verband hiermee het belang van samenwerking tussen 
de marktdeelnemers in de sector telecommunicatie, van het verzoeken om 
gelijkwaardige toegang tot derde landen en van de coördinatie van nationale 
l.III.S2.p.7 
069 
en communautaire maatregelen overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel^. 
De goedgekeurde algemene aanpak, die een combinatie van liberalisatie- en 
harmoniseringsmaatregelen omvat, toont aan dat de liberalisatie van een 
economische sector niet noodzakelijkerwijs de afschaffing van alle 
voorschriften impliceert, maar daarentegen een wettelijke kader vereist om 
concurrentievervalsing te voorkomen. 
126. Het Economisch en Sociaal Comité schaarde zich in grote lijnen achter de 
standpunten van de Commissie en de Raad, maar vroeg zich af of de datum van 
2003 in bepaalde Lid-Staten niet te laat was voor volledige 
liberalisatie ^10' 
127. Op verzoek van het Belgische voorzitterschap bereidde de Commissie een 
mededeling voor over universele dienstverlening. Hierin werd het 
fundamentele belang ervan benadrukt en de positieve bijdrage genoemd die de 
mededinging aan de totstandkoming ervan kan hebben f11'. Bijzondere aandacht 
werd besteed aan de noodzaak van de onderlinge aanpassing van de tarieven. 
In de mededeling kwamen voorts twee andere vraagstukken aan de orde. 
Allereerst werd, naar het voorbeeld van de "Open Network Provision"-
wetgeving, het toepassingsgebied van de universele dienstverlening 
afgebakend. Ten tweede werd aandacht besteed aan het centrale vraagstuk van 
de financiering van de universele dienstverlening in gevallen waarin een 
dienst bij volledige vrije marktwerking op commerciële basis niet aan een 
bepaalde klant zou zijn verleend. De Commissie was van mening dat hierbij de 
aan de nieuwe exploitanten in rekening te brengen tarieven en 
toegangsvergoedingen een rol moeten spelen. Tot slot werd financiering uit 
communautaire bestekken uit hoofde van de structuurfondsen voorzien. Deze 
zou moeten worden verstrekt afhankelijk van de nationale prioriteiten voor 
specifieke problemen in verband met universele dienstverlening in de 
perifere regio's. 
Op 7 december keurde Raad een resolutie goed over de beginselen van de 
universele dienstverlening op het gebied van telecommunicatie, waarbij de 
(9) Resolutie van de Raad van 22.7.1993 - PB C213 van 6.8.1993 
(10) Advies 1166/93 van het ESC over documenten COM(93)159 en SEC(92)1048 van 
24.11.1993. 
(11) COM(93)543. 
l.III.S2.p.8 
070 
mededeling van de Commissie voor een belangrijk deel werd overgenomen. In 
zijn resolutie onderstreept de Raad dat de ontwikkeling van de universele 
dienstverlening de sleutel vormt tot de toekomstige onderwikkeling van de 
telecommunicatie in de Gemeenschap en doet zij een beroep op de Lid-Staten om 
het hiertoe vereiste wettelijke kader te scheppen en doelstellingen te 
formuleren die de universele dienstlening op hun grondgebied verzekeren. 
Erkend wordt dat in talrijke gevallen de marktwerking de aangewezen manier is 
om de totstandkoming van universele dienstverlening op commerciële basis te 
garanderen. Indien spraaktelefoniediensten met verlies moeten worden 
verleend, zullen deze, aldus de Raad in voornoemde resolutie, kunnen worden 
gefinancierd door middel van kruissubsidiëring, toegangsvergoedingen of 
andere instrumenten die verenigbaar zijn met de mededingingsregels van het 
Verdrag. 
128. In 1998 zal de Commissie de maatregelen nemen voor de opstelling van een 
tijdschema en de structurele aanpassingen in de perifere regio's om tot 
volledige liberalisatie te komen; beslissen over het wettelijke kader voor de 
openbare infrastructuur en de maatregelen ten uitvoer leggen die nodig zijn 
voor een volledige liberalisatie van de spraaktelefonie. 
129. De liberalisatie van deze sector is voor ondernemingen die reeds op de 
markt aanwezig zijn of die ertoe wensen toe te treden aanleiding geweest 
verscheidene overeenkomsten te sluiten om zich aan te passen aan de nieuwe 
situatie. Deze overeenkomsten betreffen verschillende samenwerkingsvormen, 
gaande van strategische allianties, gemeenschappelijke dochterondernemingen 
met het karakter van een samenwerkingsverband tot enkele fusies. De 
mededingingsregels, in het bijzonder artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag, 
alsmede de verordening inzake de controle op concentraties, zijn onmisbare 
instrumenten om onderscheid te maken tussen operaties die leiden tot meer 
concurrentie in de sector en operaties die daarentegen ten doel hebben 
verworven posities veilig te stellen en het liberalisatieproces te vertragen. 
<T4> - Postdiensten 
130. In de postsector heeft de Commissie ernaar gestreefd het momentum te 
handhaven door de goedkeuring, het afgelopen jaar, van het Groenboek over de 
ontwikkeling van de interne markt voor postdiensten. Reden hiervoor was het 
belang voor de Gemeenschap van de totstandkoming van diensten van hoge 
kwaliteit door middel van een combinatie van harmonisatie- en 
l.III.S2.p.9 
071 
liberalisatiemaatregelen. Ook deze sector speelt een vitale rol bij de 
verwezenlijking van economische en sociale samenhang in de Gemeenschap. 
131. Naar aanleiding van de publikatie van het Groenboek over de postdiensten 
in 1992 (12' keurde de Commissie op 2 juni 1993 een Mededeling aan de Raad en 
aan het Europees Parlement (13) goed met als titel "Richtsnoeren voor de 
ontwikkeling van de postdiensten in de Gemeenschap". 
In de Mededeling wordt rekening gehouden met de standpunten die naar voren 
werden gebracht tijdens het openbaar overleg naar aanleiding van de 
publikatie van het Groenboek en wordt een reeks richtsnoeren voorgesteld voor 
de verdere ontwikkeling van de postdiensten in de Gemeenschap. 
Aan het einde van de periode van formeel openbaar overleg hadden de diensten 
van de Commissie ruim tweehonderd schriftelijke bijdragen ontvangen, waarvan 
een samenvatting als bijlage bij de mededeling werd opgenomen. 
In het algemeen hebben de Richtsnoeren betrekking op de definiëring van de 
universele postdiensten op communautair niveau: behoud van een 
concessiegebied, opstelling van kwaliteitsnormen voor de diensten; 
maatregelen ter bevordering van harmonisatie; de scheiding van regelgevende 
en uitvoerende bevoegdheden; eindvergoedingen en de internationale aspecten 
van de sector postdiensten. 
Meer specifiek weerspiegelen de Richtsnoeren de consensus die werd bereikt 
over het basisconcept van de universele dienstverlening en wordt een 
definitie voorgesteld in overeenstemming met de verplichtingen waaraan de 
Lid-Staten krachtens de Conventie van de Wereldpostunie gehouden zijn. Er is 
overeenstemming over het behoud van concessiegebieden voor universele 
dienstverlening, maar er bestaat verschil van mening over het effect dat zal 
uitgaan van specifieke liberalisatiemaatregelen, zoals betreffende 
binnenkomend grensoverschrijdend verkeer en reclamezendingen, op de 
economische levensvatbaarheid van de postadministraties, alsmede over 
problemen in verband met controle. 
S 
132. Hoewel de Commissie de voorkeur blijft geven aan liberalisatie, heeft 
zij toegezegd de gevolgen van laatstgenoemde maatregelen voor de verstrekking 
12) Zie Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, par. 38. 
;i3) Com(93) 247 def. 
l.III.S2.p.l0 
072 
van universele dienstverlening aan een nadere analyse te onderwerpen. 
De Richtsnoeren onderschrijven voorts het standpunt van het Groenboek ten 
aanzien van, ten eerste, de noodzaak van een verdere scheiding - in de 
breedte en in de diepte - tussen de regelgevende en uitvoerende bevoegdheden 
in de postsector en, ten tweede, het belang van de invoering van een op de 
kosten gebaseerd systeem van eindvergoedingen met het oog op een rationale 
ontwikkeling van het postbeleid in de Gemeenschap. 
Tijdens het overleg spraken de betrokkenen hun steun uit voor de 
harmonisatievoorstellen van de Commissie. In de Richtsnoeren wordt bijzondere 
aandacht besteed aan de noodzaak van maatregelen die de kwaliteit van de 
dienstverlening verbeteren door middel van de Europese normen, toezicht op de 
voltooiing ervan en publikatie van de resultaten. Tevens wordt voorgesteld de 
verkoopvoorwaarden verder te harmoniseren en een verdere technische 
normalisering van de verwerking, het vervoer en de aflevering van post door 
te voeren. 
1.III.S3.p.11 
073 
<T3> S3. Energie 
133. De totstandbrenging van een gemeenschappelijke markt voor energie, 
overeenkomstig artikel 7A van het Verdrag betreffende de Europese Unie, 
blijft één van de prioriteiten van de Commissie. Om in deze sector, die lange 
tijd aan de concurrentie en de toepassing van de bepalingen van het Verdrag 
is ontsnapt, tot een concurrerend klimaat te komen, moeten enkele belangrijke 
hindernissen worden overwonnen. 
De voorstellen voor richtlijnen die de Commissie in 1992 heeft ingediend op 
basis van arti*kel 57, lid 2, artikel 66 en artikel 100A betreffende 
gemeenschappelijke regels voor de interne markt voor elektriciteit (14^ en 
voor aardgas'15' blijven de inzet vormen voor een brede discussie. 
De Raad stelde in zijn conclusies van zijn bijeenkomst van 30 november 1992 
dat het absoluut noodzakelijk is de openheid, de doorzichtigheid, de 
doelmatigheid en de concurrentie op de markten voor elektriciteit en gas te 
vergroten. Hij benadrukte dat er nog belemmeringen voor de interne markt 
moeten worden weggenomen en meer vooruitgang moet worden geboekt, en nodigde 
de Commissie uit haar voorstellen naar aanleiding van de werkzaamheden van de 
Raad en het advies van het Europees Parlement op verscheidene punten te 
wijzigen. 
De Raad van 25 juni 1993 bevestigde deze conclusies. Het Europese Parlement 
bracht zijn advies uit op de plenaire zitting van 17 november 1993. Naar 
aanleiding van de discussies in de Raad en de talrijke door het Europese 
Parlement voorgestelde wijzigingen legde de Commissie op 10 december 1993 de 
Raad de gewijzigde voorstellen voor de richtlijnen betreffende elektriciteit 
en gas voor. De belangrijkste wijzigingen hebben betrekking op: 
het bieden aan elektriciteits- en aardgasproducenten van de mogelijkheid 
te onderhandelen over toegang tot het net. Deze mogelijkheid komt in de 
plaats van de wettelijke toegang van de oorspronkelijke voorstellen en 
gaat vergezeld van arbitrageregels voor gevallen waarin zich problemen 
voordoen met de onderhandelingen of de uitvoering van de overeenkomst. 
Deze arbitrage kan echterde beroepsmogelijkheden van het 
gemeenschapsrecht niet vervangen; 
(14) Voorstel voor een richtlijn van de Raad (PB C65 van 14.3.92, p. 4) 
(15) Voorstel voor een richtlijn van de Raad (PB C65 van 14.3.92, p. 5) 
1.III.§3.p.12 
074 
de opneming in de voorstellen zelf van een gedetailleerd werkprogramma 
voor de Commissie om de harmonisatievoors tellen op te stellen die 
noodzakelijk zijn voor de goede werking van de markt, zonder afbreuk te 
doen aan de toepassing van het gemeenschapsrecht. 
De gewijzigde voorstellen omvatten voorts bepalingen met betrekking tot 
aanbestedingsprocedures in de elektriciteitssector voor de toekennning van 
nieuwe vervoer- en produktiecapaciteit voor de netten in plaats van het 
oorspronkelijk voorziene vergunhingensysteem. Tevens is een doorzichtig en 
niet discriminerend vergunningensysteem voor verbruikers met eigen 
opwekkingsinstallatatie en onafhankelijke producenten voorzien. Tot slot 
werden de regels voor de werking van de netten vereenvoudigd. In het Witboek 
over Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid heeft de Commissie zich 
er echter toe verbonden, zonodig door middel van communautaire financiering 
(steun en leningen), een impuls te geven voor de aanleg van nieuwe, onderling 
op elkaar aangesloten netten in de gas- en elektriciteitssectoren van de 
Europese Unie. Zij zal erop toezien dat de voorwaarden inzake verbruik en 
toegang tot deze nieuwe netten, alsmede tot de reeds bestaande netten, 
conform zijn met de beginselen van het EG-Verdrag en, waar van toepassing, de 
bovengenoemde voorstellen voor richtlijnen. 
133bis. De Commissie gaat voort met haar beleid om door middel van toepassing 
van de mededingingsregels een intracommunautaire markt voor energie met meer 
concurrentie en een grotere openheid te creëren. Met het oog hierop heeft zij 
haar goedkeuring gegeven aan de op 26 januari 1993 aangemelde overeenkomst 
tussen Electricidade de Portugal, National Power PLC (UK), Empresa Nacional 
de Electricidad, S.A. (Spanje) en Electricité de France, betreffende de 
aankoop en de exploitatie van een thermische kolencentrale te Pego (Portugal) 
die twee eenheden omvat. De overeenkomst is, zeker na op verzoek van de 
Commissie door partijen doorgevoerde wijzigingen, in overeenstemming met de 
liberalisatie van de elektriciteitsproduktie zoals voorzien in de 
bovengenoemde voorstellen voor richtlijnen. 
134. Ten aanzien van de oliesector, in het bijzonder het vervoer, de 
distributie en de verkoop van brandstof voor motorvoertuigen en vliegtuigen, 
heeft de Commissie haar beleid van daadwerkelijke liberalisatie voortgezet. 
Hiertoe is van verscheidene overeenkomsten nagegaan of deze in 
overeenstemming waren met de geldende voorschriften. Dit betrof met name een 
overeenkomst tussen Spaanse raffinaderijen en pomphouders van het voormalige 
1.III.S3.p.13 
075 
gemonopoliseerde net, dat onlangs werd afgeschaft, betreffende de exploitatie 
van benzinestations^16' en een overeenkomst betreffende de invoering van een 
franchisesysteem in Groot-Brittannië^17' voor benzinestations die zouden 
worden gecombineerd met winkels voor courante consumptie-artikelen. 
De Commissie heeft voorts haar goedkeuring gegeven aan een overeenkomst 
betreffende de gezamenlijke exploitatie door British Petroleum en Repsol S.A. 
van logistieke installaties voor de opslag en de behandeling van 
olieprodukten op de Canarische eilanden'18', alsmede aan een overeenkomst 
betreffende de oprichting van een gemeenschappelijke onderneming die zich 
gaat bezighouden met de logistiek van de distributie van kerosine op het 
nieuwe vliegveld van Milaan. Bij de beoordeling van deze zaken hield de 
Commissie er rekening mee of derden tegen objectieve en niet-discriminatoire 
voorwaarden toegang werd verleend tot het betrokken net, voor zover deze 
toegang noodzakelijk was om actief te zijn op de markt. 
135. In december gaf de Commissie haar goedkeuring aan een beschikking 
waarover unanimiteit was bereikt in de Raad, betreffende nieuwe regels voor 
de goedkeuring van staatssteun aan de communautaire steenkoolindustrie tussen 
1994 en 2002, wanneer de EGKS afloopt. De overeenstemming werd bereikt na 
lange onderhandelingen in de Raad en het Parlement, naar aanleiding waarvan 
de Commissie het aanvankelijke voorstel, dat in december 1992^19^ werd 
ingediend, op bepaalde punten gewijzigd. De nieuwe steuncode^20' stemt meer 
overeen met de code waarvoor hij in de plaats komt dan met het 
oorspronkelijke voorstel; er is niet langer een plafond voor de 
produktiekosten waarvoor subsididies mogen worden verleend om het verschil 
met de wereldmarktprijzen te overbruggen. Oorspronkelijk was voorgesteld de 
produktiesteun te beperken tot het verschil tussen de gemiddelde 
produktiekosten in de Gemeenschap en de prijzen op de wereldmarkt. Een 
nieuwigheid in de nieuwe steuncode vormt de verplichting de steun aan te 
melden en op goedkeuring te wachten alvorens deze uit te betalen. Afgezien 
van steenkool hadden alle staatssteunbeschikkingen van de Commissie in de 
(16) Punt 226 van dit Verslag. 
(17) Punt 225 van dit Verslag. 
(18) Punt 226 van dit Verslag. 
(19) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 400 
(20) Opgenomen in Bijlage II van dit Verslag. 
1.III.§3.p.14 
076 
nergiesector betrekking op steun voor hernieuwbare energiebronnen(21). De 
stimulering van het gebruik van energie uit hernieuwbare bronnen kreeg een 
nieuwe impuls met de goedkeuring van het ALTENER-Programma^22^ . 
(21) Zie punten 532 en 533 van dit Verslag. 
(22) Beschikking van de Raad 93/500/EEG van 13.9.1993, PB L235 van 18.9.1993 
1.III.§4.p.15 
077 
<T3> S4. Vervoer 
<T4> - Luchtvervoer 
136. Met ingang van 1 januari 1993 vormt het luchtvervoer binnen de 
Gemeenschap vanuit het oogpunt van de regelgeving een gemeenschappelijke 
markt met een in ruime mate geliberaliseerde regeling'23'. De vervoerders 
hebben thans toegang tot vrijwel alle intracommunautaire verbindingen. Voorts 
zijn de luchtvaarttarieven aan geen enkele voorafgaande controle onderworpen, 
waardoor de mogelijkheid voor het voeren van een dynamische commerciële 
strategie aanzienlijk wordt vergroot en de mededinging in deze sector zal 
worden versterkt. 
De liberalisatie van de interne markt moet de ontwikkeling van de mededinging 
bevorderen, doch bepaalde vormen van samenwerking tussen 
luchtvaartmaatschappijen behouden een plaats in het nieuwe sectoriële kader. 
De samenwerking kan in de toekomst een gunstige beoordeling blijven genieten, 
voor zover hieruit voordelen voortvloeien voor de gebruikers en hierdoor de 
concurrentiepositie van de deelnemende ondernemingen wordt verbeterd, 
inzonderheid van de kleinere vervoerders die niet over een uitgestrekt net 
beschikken. De Commissie heeft voorts haar goedkeuring gehecht aan nieuwe 
groepsvrijstellingen^24^ betreffende de gezamenlijke planning van de 
dienstregelingen, de gemeenschappelijke exploitatie van luchtdiensten op 
nieuwe of minder druk bevlogen routes, de toekenning van landings- en 
starttijden op luchthavens en het overleg over tarieven om "interlining"-
faciliteiten mogelijk te maken(25). De Commissie heeft echter aangekondigd 
dat zij de ontwikkeling van het systeem van interlining van zeer nabij zal 
volgen, ten einde na te gaan of de vrijstelling voor het tarief overleg kan 
worden gehandhaafd. Tenslotte werd de groepsvrijstelling met betrekking tot 
de geautomatiseerde boekingssystemen gewijzigd^26' als gevolg van de 
goedkeuring door de Raad van nieuwe gedragsregels in verband met de werking 
van die systemen'27' . 
(23) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 58. 
(24) Verordening (EEG) nr. 1617/93 van de Commissie (PB L 155 van 26.6.1993 
en PB L 177 van 29.6.1993). 
(25) Twintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 73-74. 
(26) Verordening (EEG) nr. 1618/93 van de Commissie (PB L 155 van 26.6.1993) 
en Verordening (EEG) nr. 3652/93 (PB L 333 van 31.12.1993). 
(27) Verordening (EEG) nr. 3089/93 van de Raad (PB L 278 van 11.11.1993). 
1.ilI.§4.p.16 
078 
137. De Commissie heeft kunnen vaststellen dat de intensifiëring van de 
mededinging in de sector van het luchtvervoer de aandacht heeft gevestigd op 
het bestaan van monopoliesituaties voor gronddiensten in de meeste Europese 
luchthavens. De mededingingsbeperkingen die hieruit voortvloeien dreigen een 
deel van de positieve gevolgen van de liberalisatie in de vervoersector in 
gevaar te brengen. Aangezien bij de Commissie meerdere klachten werden 
ingediend heeft zij beslist om op basis van een werkdocument waaraan zij op 
15 december 1993 haar goedkeuring heeft gehecht, breed overleg te beginnen 
met het Europees Parlement, de nationale autoriteiten, de marktdeelnemers in 
de sector en de betrokken instellingen en partijen. Op basis van dit overleg 
zou de Commissie moeten kunnen beslissen over de inhoud van de te nemen 
maatregelen, alsmede over de aard van het aan te wenden rechtsinstrument. De 
Commissie bestudeert momenteel de overwegingen die zij verzameld heeft 
tijdens haar consultaties overeenkomstig de doelstellingen op dit gebied 
zoals vervat in het 22e Verslag. 
Die maatregelen zouden kunnen bestaan in, enerzijds, de opheffing van het 
monopolie voor alle soorten diensten (met voor bepaalde hiervan een volledige 
liberalisatie) en, anderzijds, maatregelen die een daadwerkelijke mededinging 
verzekeren, zoals bij voorbeeld neutrale procedures voor het verlenen van een 
vergunning en voor aanbestedingen of doorzichtige en niet-discriminerende 
voorwaarden voor de marktintrede van nieuwe bedrijven. 
Deze belangrijke sector illustreert aldus de principes die ten grondslag 
liggen aan het optreden van de Commissie in de sectoren waar monopolies 
bestaan. 
13 8. Noorwegen en Zweden hebben met de Gemeenschap een overeenkomst gesloten 
krachtens dewelke die Staten deel uitmaken van de communautaire interne markt 
van het vliegverkeer, hetwelk tevens de toepassing inhoudt van de 
mededingingsregels(28^ . Die overeenkomst werd aangepast aan de evolutie van 
het communautaire regelgevend kader(2^). 
139. Terwijl de luchtvaartsector in Europa en elders in recessie is en vaak 
verlieslatend is, heeft de Commissie verschillende belangrijke zaken moeten 
behandelen van overheidssteun aan nationale luchtvaartmaatschappijen. Over 
(28) PB L 200 van 18.7.1992... 
(29) PB L 212 van 23.8.1993. 
1.III.§4.p.17 
079 
die zaken, met name Air France en Aer Lingus, wordt hierna verslag 
uitgebracht'30^ . 
<T4> - Zeevervoer 
140. De Commissie heeft zich voorts bekommerd om de toepassing van de 
artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag in deze sector, in het kader waarvan 
zij de draagwijdte heeft toegelicht van de groepsvrijstelling (EEG) 
nr. 4056/86. Het is mogelijk dat zij volgend jaar een document vaststelt 
waarin de principes worden uiteengezet die de Commissie van essentieel belang 
acht inzake de toepassing van de mededingingsregels in die sector. 
141. De Commissie heeft haar goedkeuring gehecht aan een ontwerp van 
groepsvrijstellingverordening waarin wordt vastgesteld welke groepen 
consortiumovereenkomsten, voor de lijnvaart kunnen worden toegelaten uit 
hoofde van artikel 85, lid 3. Over dit voorstel wordt thans overleg gepleegd 
met de belanghebbende sectoren overeenkomstig de modaliteiten die in de 
machtigingsverordening zijn vastgelegd^31'. 
Consortia zijn overeenkomsten tussen vervoerders die schepen exploiteren en 
die tot doel hebben - uiteenlopende vormen van - samenwerking tot stand te 
brengen voor de gezamenlijke exploitatie van een lijndienst voor zeevervoer 
door middel van technische, operationele en commerciële regelingen. 
Wegens de redenen die reeds zijn uiteengezet in haar bekendmaking van 
juni 1990 (32^ staat de Commissie positief tegenover deze moderne 
organisatievorm van lijnvaartvervoer, die is ontstaan met de groei van het 
containervervoer. 
De ontwikkeling van de containerdiensten en de aanzienlijke investeringen die 
nodig zijn om dergelijke diensten te exploiteren, met name op het gebied van 
schepen, heeft immers geleid tot een grotere nood aan samenwerking tussen 
reders, die gewoonlijk de vorm heeft aangenomen van consortiumovereenkomsten. 
Uitgaande van de vaststelling dat het hier gaat om zeer uiteenlopende 
overeenkomsten, aangezien de mate van samenwerking en de omvang van de 
(30) Punten 536 tot en met 539 van dit Verslag. 
(31) PB L 55 van 29.2.1992. 
(.32) COM(90)260 van 18.6.1990. 
1.III.54.p.18 
080 
gezamenlijke activiteit die zij beogen verschillend zijn naargelang van de 
behoeften van de exploitanten en de omstandigheden van het betrokken 
vaargebied, heeft de Commissie zich beijverd om voor de groepsvrijstelling 
een juridisch kader uit te werken dat terzelfder tijd evenwichtig en flexibel 
is en dat ook rekening houdt met de speciale aspecten van het zeevervoer. Het 
dient de reders in staat te stellen in het kader van die verschillende 
overeenkomsten in volle rechtszekerheid te werken en tevens te waarborgen dat 
een billijk aandeel van de daaruit vloeiende voordelen aan de verladers ten 
goede komt. 
Volgens de ontwerp-verordening zal de groepsvrijstelling, die voor een 
initiële periode van vijf jaar is vastgesteld, zowel van toepassing zijn op 
de consortia die binnen een scheepvaartconference werkzaam zijn als voor die 
buiten een conference. 
De in de nieuwe groepsvrijstellingsverordening opgenomen voorwaarden zijn 
gebaseerd op de reeds gepubliceerde richtsnoeren'33^, die zijn verfijnd ten 
einde erover te waken dat de consortia werken in een omgeving waar zij aan 
daadwerkelijke mededinging zijn blootgesteld. 
Hiertoe bepaalt de ontwerp-verordening voor de betrokken consortia een 
maximum marktaandeel in het vaargebied, als voorwaarde voor een automatische 
toepassing van de groepsvrijstelling. 
Deze ontwerp-verordening werd in december een eerste keer onderzocht door de 
Lid-Staten in het kader van het Raadgevend Comité en werd begin 1994 
gepubliceerd ten einde belangstellende derden uit te nodigen hun opmerkingen 
te maken. 
<T4> Vervoer per spoorweg 
142. Deze sector is van oudsher sterk gereglementeerd en elke nationale 
spoorwegonderneming beschikte in feite over een monopolie op haar 
grondgebied. Op 1 januari 1993 trad Richtlijn 91/440 van de Raad van 
29 juli 1991'34' met betrekking tot de ontwikkeling van de communautaire 
spoorwegen in werking. Die richtlijn vormt een zeer belangrijke fase in de 
liberalisatie van de spoorwegsector aangezien zij de spoorwegondernemingen 
(33) Eenentwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, bijlage II.4. 
(34) PB L 237 van 24.8.1991, blz. 25. 
l.III.S4.p.l9 
081 
machtigt om onder bepaalde voorwaarden de spoorweginfrastructuur te gebruiken 
in andere Lid-Staten dan die waar zij zijn gevestigd, ten einde er 
internationale passagiers- en goederentreinen te exploiteren. 
Derhalve kan het gebruik van de spoorweginfrastructuur, die een essentiële 
faciliteit vormt in dezelfde zin als een haven of een luchthaven, niet meer 
alleen aan de beheerder worden toevertrouwd. 
Door die nieuwe bedrijfsvoorwaarden van de markt wordt de vrije concurrentie 
tussen de bestaande spoorwegondernemingen ontegenzeggelijk gestimuleerd en 
moet ook de intrede van nieuwe marktdeelnemers worden vergemakkelijkt. 
Niettemin kunnen bepaalde samenwerkingsvormen tussen spoorwegondernemingen 
noodzakelijk blijven. De vrijstellingsbeschikking die de Commissie op 
24 februari 1993 heeft goedgekeurd voor de sector van het gecombineerd 
goederenvervoer past in dit kader en heeft de Commissie reeds de mogelijkheid 
gegeven om bepaalde principes te verduidelijken die zullen worden beklemtoond 
in het kader van de behandeling van andere actuele zaken. 
In het algemeen is de Commissie voornemens om in de komende jaren een actief 
beleid te voeren ten einde deze wijze van vervoer een nieuwe dynamiek te 
geven en haar concurrentiekracht ten opzichte van met name het wegvervoer te 
vergroten. 
l.III.S5.p.20 
082 
<T3> S5. De audiovisuele sector 
143. De audiovisuele sector is zeker een sleutelsector met betrekking tot de 
verbetering van de produktiviteit van de communautaire industrie. Er dient 
evenwel een onderscheid te worden gemaakt tussen de situatie in de deelsector 
televisie en de situatie voor de produktie en de distributie van films. 
In het eerste geval gaat het om een deelsector die in volle expansie is met 
een voortdurend groeiend aantal televisiezenders. Naast de klassieke zenders 
bestaan thans uiteenlopende soorten zenders : thematische zenders, 
betaalzenders of nog de zogenoemde "pay per view"-zenders waar de kijker 
enkel betaalt voor de bekeken uitzendingen. Die evolutie wordt mogelijk 
gemaakt door de voortdurende technologische vooruitgang. De komst van de 
digitale compressie zou het aantal televisiezenders per satelliet in 
aanzienlijke mate moeten doen stijgen. Die technologische vooruitgang heeft 
ook tot gevolg dat de mededinging meer en meer mondiaal wordt. 
In het tweede geval moet worden vastgesteld dat in de meeste landen van de 
Gemeenschap het bioscoopbezoek daalt terwijl er een zeer sterke concurrentie 
is van niet-communautaire producenten en distributeurs. De evolutie in de 
deelsector televisie heeft bovendien gevolgen op die in de filmsector. 
Die mondiale concurrentie versterkt ongetwijfeld de noodzaak om zoveel 
mogelijk te verzekeren dat iedereen gelijke kansen heeft, ten einde te 
waarborgen dat de communautaire industrie in derde landen voorwaarden geniet 
die niet discriminerend zijn ten opzichte van die welke de industrie van die 
landen in de Gemeenschap geniet. 
144. Op zich vormt de groei in de televisiesector een bron van 
arbeidsplaatsen maar zij heeft ook gevolgen voor het geheel van de 
communautaire industrie. Zoals in het Witboek over de groei, de 
produktiviteit en de tewerkstelling wordt vastgesteld, is de 
informatieverspreiding een onmisbaar werktuig om de bedrijven in staat te 
stellen zich snel aan te passen aan een concurrentiële omgeving. 
De televisiesector is echter ook een bijzondere sector omdat die opening naar 
de mededinging een recent fenomeen is dat pas is ontstaan sinds de moderne 
technieken een veel ruimere uitzendbereik van de televisieprogramma's 
l.III.S5.p.21 
083 
mogelijk maken. De thans aan gang zijnde technologische evolutie zou trouwens 
kunnen leiden tot een echte individualisering van televisieprogramma's, 
waarbij elke kijker een selectie maakt van de uitzendingen die hij verkiest 
te zien. 
145. Tenslotte moet ook rekening worden gehouden met de factoren betreffende 
het pluralisme in de media. In dit verband heeft de Commissie haar 
goedkeuring gehecht aan een Groenboek'35' op basis waarvan zij in 1993 een 
ruim overleg is begonnen met alle belanghebbende partijen. Het Groenboek 
heeft tot doel te onderzoeken of het, gelet op de doelstellingen van de 
interne markt, nodig is om op communautair niveau een harmonisatie voor te 
stellen van de specifieke regelingen inzake media-eigendom die de Lid-Staten 
hebben vastgesteld om het pluralisme te verzekeren. Over de vraag of een 
communautair optreden nodig is zal de Commissie tegen de lente van 1994 een 
standpunt innemen. Er zij op gewezen dat de controle op de concentraties 
stellig een doeltreffende manier vormt om de evolutie in die sector te 
volgen, zelfs indien geen enkel geval dat dit jaar uit hoofde van die 
verordening werd aangemeld betrekking heeft op de audiovisuele sector. Er zij 
trouwens aan herinnerd dat één van de uitzonderingen op het "one stop shop"-
principe de media betreft. In principe worden de concentraties die aan de 
drempeIvoorwaarden voldoen enkel onderzocht op grond van de 
concentratieverordening, maar artikel 21, lid 3, daarvan biedt de Lid-Staten 
de mogelijkheid om op te treden tegen de concentraties die het pluralisme in 
de media in gevaar brengen, zelfs indien zij geen machtspositie in het leven 
zouden roepen waardoor de mededinging in de zin van de verordening kan worden 
beperkt. 
146. De houding die de Commissie dit jaar heeft aangenomen en die zij in de 
toekomst wil handhaven is ingegeven door het streven de mededinging in de 
televisiesector, die wordt geconfronteerd met die nieuwe situatie, 
daadwerkelijk te bevorderen. De Commissie heeft herhaaldelijk overeenkomsten 
moeten beoordelen tussen televisiezenders waarbij in werkelijkheid werd 
beoogd de deelnemers exclusieve rechten te waarborgen en derden te 
verhinderen om toegang te krijgen tot de uitzending of de doorgifte van 
beelden. In al die gevallen heeft de Commissie ernaar gestreefd de partijen 
ertoe te brengen hun overeenkomsten aan te passen ten einde derden toegang te 
(35) "Pluralisme en concentratie van de media in de interne markt 
- Beoordeling van de .noodzaak van een communautair optreden", 
COM(92)480 def. 
l.III.S5.p.22 
084 
verschaffen tot de betrokken markten en dit op niet-discriminerende basis. In 
dit verband is de zaak EBU-Eurovision System van bijzonder belang. Het ging 
om de gezamenlijke aankoop van de omroeprechten voor bepaalde manifestaties. 
Aanvankelijk gaf die overeenkomst enkel rechten aan de leden van een orgaan, 
Eurovisie genoemd. Hiervan kunnen echter enkel de openbare of particuliere 
zenders met openbare dienstverplichtingen deel uitmaken. De uitzending van 
die manifestaties door particuliere zenders werd door die regeling dus 
volledig onmogelijk gemaakt. Uiteindelijk heeft de Commissie die overeenkomst 
enkel vrijgesteld nadat de partijen hadden aanvaard om hun overeenkomst in 
zekere mate open te stellen voor derden. 
Die benadering is identiek aan die welke in andere sectoren werd gevolgd 
waarin het probleem van de toegang tot onmisbare infrastructuur werd gesteld. 
147. De toestand van de filmindustrie daarentegen is moeilijker. In het 
verleden had de Commissie haar goedkeuring gehecht aan de oprichting van een 
gezamenlijke onderneming - United International Pictures (UIP) - die door 
drie Amerikaanse producenten was opgericht met het oog op de gezamenlijke 
distributie van hun films. Dit jaar werd een verzoek ingediend om die 
vrijstelling te verlengen. De Commissie streeft er echter ook in die sector 
naar te verzekeren dat derden toegang krijgen tot de markt tegen 
gelijkwaardige voorwaarden, waarbij een gelijke behandeling van allen wordt 
verzekerd. 
<T4> - Overheidssteun 
148. Zoals er hiervoor werd op gewezen met betrekking tot de audiovisuele 
produktie (langspeelfilms en televisieprodukties) heeft de Commissie de steun 
van de Lid-Staten steeds gunstig beoordeeld, gelet op de moeilijke situatie 
en het bijzondere culturele belang van de sector. Zij is slechts opgetreden 
tegen schendingen van andere bepalingen van het Verdrag zoals de 
discriminatie van onderdanen van andere Lid-Staten^3^'. 
Als gevolg van klachten die door verschillende particuliere televisiezenders 
waren ingediend, heeft de Commissie een onderzoek ingesteld naar de 
financiering van de openbare zenders in verschillende Lid-Staten (Spanje, 
Frankrijk, Portugal). Ten einde de Commissie in staat te stellen te 
(36) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 441-444. 
l.III.S5.p.23 
085 
beoordelen welke de verschillende voorrechten en verplichtingen zijn die de 
financiering van de openbare en particuliere omroepen in de Lid-Staten 
bepalen en welke hun eventuele grensoverschrijdende gevolgen zijn, heeft de 
Commissie externe adviseurs om een studie verzocht. 
l.IV.Sl.p.l 
086 
<T4> Hoofdstuk IV 
<T2> Mededingingsbeleid en andere communautaire beleidsterreinen 
149. Ook op andere gebieden van het Gemeenschapsbeleid speelt het 
mededingingsbeleid een rol. Het is derhalve noodzakelijk een hoofdstuk van 
dit Verslag te wijden aan de functie die het mededingingsbeleid kan vervullen 
bij de concretisering van deze verschillende beleidskoersen. De hieronder 
vermelde relaties zijn echter niet de enige, aangezien het mededingingsbeleid 
eveneens van betekenis is voor de tenuitvoerlegging van beleidsaspecten die 
niet in dit Verslag worden behandeld, zoals het regionale beleid of de 
consumentenbescherming. De in dit Verslag gemaakte keuzen zijn gebaseerd op 
belangrijke ontwikkelingen die in de loop van dit jaar zijn opgetreden, maar 
houden niet in dat de relaties tussen het mededingingsbeleid en andere 
niet-vermelde beleidsterreinen van minder groot belang zouden zijn. 
<T3> SI. Voltooiing van de interne markt 
150. 1993 vormde het begin van een nieuwe fase in de ontwikkeling van de 
interne markt. Overeenkomstig artikel 7a van het EG-Verdrag (het vroegere bij 
de Europese Akte ingevoerde artikel 8a van het EG-Verdrag) werd het merendeel 
van de maatregelen voor het tot stand brengen van de interne markt voor 
1 januari 1993 genomen. Dank zij deze wetgeving konden de interne grenzen 
worden afgeschaft ten behoeve van het vrije verkeer van goederen, diensten en 
kapitaal. Niettemin is de Commissie zich ervan bewust dat de vaststelling van 
dit wettelijk kader niet volstaat om een ruimte waar de concurrentie vrij 
spel kan hebben over de interne grenzen heen, werkelijkheid te doen worden. 
De noodzaak van een permanent toezicht op de goede werking van de basisregels 
heeft de Commissie ertoe gebracht om het Strategisch Programma voor de 
interne markt vast te stellen^1'. 
151. In dit Strategisch Programma worden de richtsnoeren en activiteiten 
nader aangegeven die nodig zijn om de werking van de interne markt te 
verzekeren en ervoor te zorgen dat de marktdeelnemers op communautair niveau 
(1) COM(93)632 def. van 22.12.1993 
1.IV.SI.p.2 
087 
met elkaar kunnen concurreren'2'. Centraal hierbij staat de wisselwerking 
tussen het mededingingsbeleid en de totstandbrenging van de interne markt. 
Deze wisselwerking vloeit voort uit het feit dat het communautair beleid op 
deze terreinen gericht is op dezelfde fundamentele doelstelling - de 
versterking van het vermogen van de Gemeenschapseconomie om de welvaart te 
bevorderen door een betere allocatie en een doelmatiger gebruik van de 
produktiemiddelen. De strikte toepassing van de mededingingsregels vormt een 
onontbeerlijke aanvulling op de 'inspanningen om de juridische en 
administratieve belemmeringen voor het handelsverkeer binnen de Unie op te 
heffen. Hierdoor kan immers worden voorkomen dat eventuele door ondernemingen 
en nationale autoriteiten gevolgde praktijken die in strijd zijn met de 
mededinging, de dynamiek van de concurrentie, welke de economische voordelen 
die de verwezenlijking van de interne markt met zich brengt moet 
concretiseren, afremmen. Een krachtig mededingingsbeleid kan voorkomen dat 
ondernemingen die proberen in te spelen op de door de interne markt geschapen 
mogelijkheden, hun activiteiten door dergelijke praktijken ondermijnd zien. 
152. Ten eerste kunnen de Lid-Staten geneigd zijn om steun te verlenen aan 
ondernemingen die worden geconfronteerd met een verscherping van de 
concurrentie als gevolg van het Interne-Marktprogramma. Een dergelijke 
reactie kan op haar beurt identieke handelingen van andere, meer welvarende 
Lid-Staten die hun ondernemingen willen beschermen, uitlokken. Dit soort 
kettingreacties kan er slechts toe leiden dat de Lid-Staten elkaar gaan 
aftroeven, waarvan uiteindelijk de rijkere, van meet af aan meer ontwikkelde 
landen profiteren. Het is derhalve noodzakelijk dat de Commissie haar 
scheidsrechterlijke rol blijft spelen en de in het Verdrag neergelegde 
beginselen voor een strikte toepassing van steunmaatregelen en het verzekeren 
van de samenhang nauwgezet toepast. 
Voorts kan er een zekere weerstand bestaan tegen de niet-discriminerende 
liberalisering van de mededinging op nationaal en communautair niveau in 
sectoren die gewoonlijk in het kader van uitsluitende of bijzondere rechten 
worden beheerd. Dit geldt vooral voor sectoren die bepaalde 
basisinfrastructuurvoorzieningen omvatten zoals vervoer, energie of 
telecommunicatie. Dit beleid gaat echter uiteindelijk in tegen het belang van 
deze landen en derhalve van de Gemeenschap als geheel. Bij afwezigheid van 
(2) Het jaarverslag over de interne markt beschrijft de belangrijkste 
communautaire maatregelen die van invloed zijn op de werking van de 
interne markt. De eerste uitgave is in maart 1994 verschenen. 
1.IV.SI.p.3 
088 
elke vorm van concurrentiedruk worden de ondernemingen immers niet 
noodzakelijkerwijze gestimuleerd om hun produktievermogen te verbeteren. Het 
daaruit resulterende gebrek aan efficiëntie is nadelig voor deze 
ondernemingen en derhalve ook voor de Gemeenschap. Ook komen de andere 
ondernemingen van deze landen, waarvoor de toegang tot deze 
infrastructuurvoorzieningen vaak een noodzaak is, wat hun 
concurrentiemogelijkheden betreft in het nadeel te verkeren ten opzichte van 
ondernemingen in andere Lid-Staten of derde landen. Door middel van een 
geleidelijke liberalisering van deze sectoren streeft de Commissie ernaar 
iedereen een gelijke kans te geven om van de voordelen van een werkelijk 
interne markt te profiteren. 
153. Ten tweede kunnen ondernemingen geneigd zijn zich tegen concurrentie uit 
andere regio's te beschermen. Dit keer gaat het niet meer om handelingen op 
overheidsniveau, doch om gedragingen van particulieren. Zij kunnen proberen 
deze bescherming te verkrijgen door middelJ van overeenkomsten of, in 
voorkomend geval, door misbruik te maken van hun machtspositie. Dergelijke 
gedragingen moeten worden verboden, aangezien zij het de ondernemingen 
onmogelijk maken hun mededingingsvoordelen optimaal te benutten. Bovendien 
hebben zij een remmende werking op de ontwikkeling van bepaalde regio's 
doordat een betere benutting van de comparatieve regionale voordelen wordt 
vertraagd. Het mededingingsbeleid kan wederom door het streng bestraffen van 
dergelijke praktijken bijdragen tot de verwezenlijking van de economische en 
sociale samenhang die onmisbaar is voor de goede werking van de interne markt 
op termijn. De controle op concentraties streeft, door te verhinderen dat 
ondernemingen door verwervingen posities gaan innemen waardoor zij niet meer 
behoeven te vrezen voor andere ondernemingen, geen ander doel na. 
154. Het mededingingsbeleid blijft derhalve een fundamenteel instrument om te 
waarborgen dat de voltooiing van de interne markt aan het communautaire 
bedrijfsleven en de consumenten alle voordelen biedt die uit het bestaan van 
een grote markt voortvloeien. Als voorbeeld kunnen bovendien de verschillende 
generieke vrijstellingsverordeningen worden genoemd die voor alleenverkoop-
en -afnameovereenkomsten zijn vastgesteld. Dit beleid is echter niet nieuw, 
aangezien een van de fundamentele redenen voor de opneming van 
mededingingsregels in het EG-Verdrag het streven is om erop toe te zien dat 
handelsbelemmeringen van overheidswege die ingevolge het EG-Verdrag moesten 
worden afgeschaft, niet worden vervangen door belemmeringen van 
particulieren. 
l.IV.S2.p.4 
089 
<T3> S2. Industriebeleid 
155. Het mededingingsbeleid en het industriebeleid zijn in het verleden soms 
met elkaar in tegenspraak geweest. Ter verduidelijking van de werkelijke 
omvang van dit vermeend conflict is het evenwel belangrijk om van tevoren te 
bepalen wat het begrip industriebeleid inhoudt. Alle Lid-Staten voeren immers 
een industriebeleid, maar de inhoud van dit beleid loopt sterk uiteen. 
Enerzijds zijn er de landen waar de overheid in het dagelijks leven 
voortdurend optreedt, terwijl in andere landen de rol van de overheid beperkt 
blijft tot de basisfuncties (onderwijs, openbare veiligheid, enz.). Het lijdt 
geen twijfel dat een mededingingsbeleid onuitvoerbaar is in een volledig 
interventionistisch stelsel. Daarentegen kennen alle andere vormen van 
economische organisatie een min of meer belangrijke plaats aan het 
mededingingsbeleid toe, waardoor een zekere relatie met het industriebeleid 
wordt gewaarborgd. 
156. De Commissie heeft voor het eerst haar standpunt met betrekking tot het 
industriebeleid kenbaar gemaakt in haar mededeling "Industriebeleid in open 
en concurrerende markten"^3'. De auteurs van het Verdrag van Maastricht 
werden door soortgelijke ideeën geïnspireerd. Dit Verdrag bevat namelijk een 
nieuwe titel XIII, "Industrie" genaamd (artikel 130). Volgens de in het 
Verdrag geformuleerde zienswijze van de Gemeenschap beoogt het 
industriebeleid vooral de schepping van voorwaarden die onontbeerlijk zijn 
voor een snelle ontwikkeling van een doeltreffende communautaire industrie. 
Het gaat er de Gemeenschap niet om zelf de plaats van de ondernemingen in te 
nemen, maar om als katalysator te dienen met het oog op het bevorderen van 
innovaties en het scheppen van een gunstig en stabiel klimaat. In dit licht 
is de belangrijkste prestatie ongetwijfeld de voltooiing van de interne markt 
die de communautaire industrie in staat moet stellen schaalvoordelen te 
behalen, terwijl de groei en de concurrentiedruk haar produktiviteit slechts 
kan stimuleren. 
Deze algemene benadering komt in meer specifieke activiteiten tot uiting. Zo 
heeft de Commissie documenten per bedrijfstak opgesteld waarin de rol van de 
concurrentie wordt benadrukt. Anderzijds worden verschillende maatregelen 
vermeld in het Witboek inzake groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid. 
(3) COM(90)556 
l.IV.S2.p.5 
090 
Hiervan kunnen worden genoemd de maatregelen ter bevordering van de 
ontwikkeling van infrastructuurvoorzieningen, in het bijzonder de oprichting 
van transeuropese netwerken, de bespoediging van de technologische 
vooruitgang, met name op biotechnologisch gebied, en de openstelling van de 
markten ten opzichte van derde landen. 
157. Gezien het bovenstaande is de Commissie van oordeel dat het 
mededingingsbeleid, in plaats van tegenstrijdig te zijn met het 
industriebeleid, een noodzakelijk instrument is en dat beide vormen van 
beleid elkaar zeker aanvullen. Het Verdrag van Maastricht beoogt trouwens 
dezelfde benadering. Enerzijds blijft het mededingingsbeleid, zoals vermeld 
in artikel 3, lid g, een fundamentele doelstelling. Anderzijds vermeldt het 
nieuwe artikel 130 dat het optreden van de Gemeenschap ter bevordering van 
het concurrentievermogen van de communautaire industrie moet plaatsvinden 
"overeenkomstig een systeem van open en concurrerende markten". Tenslotte 
bevestigt artikel 3A dat het economische beleid van de Gemeenschap moet 
worden gevoerd met inachtneming van het beginsel van een markteconomie met 
vrije mededinging. Het Verdrag somt een aantal acties op die met name door de 
Commissie kunnen worden uitgevoerd. Voor elk van deze acties speelt het 
mededingingsbeleid een belangrijke rol. 
158. Allereerst bepaalt het Verdrag dat de aanpassing van de industrie aan de 
structurele veranderingen dient te worden bespoedigd. Om zich te kunnen 
aanpassen moeten de ondernemingen, door integratie, het bestaan van een grote 
interne markt benutten. Deze integratie kan het resultaat zijn van 
concentraties. In dit verband is de verordening betreffende de controle op 
concentraties een waardevol instrument, omdat deze de Commissie niet alleen 
in staat stelt om controle uit te oefenen op fusies van ondernemingen en om 
te voorkomen dat zij een nadelige invloed op de marktsituatie hebben, maar 
vooral ook om alle operaties goed te keuren waarbij dit risico zich niet 
voordoet. Wat het bedrijfsleven betreft is uit het overleg over de verlaging 
van de drempels gebleken dat het liever met een enkele mededingingsautoriteit 
te maken heeft dan aan de eisen van meerdere nationale autoriteiten te moeten 
voldoen. 
Andere vormen van samenwerking tussen ondernemingen kunnen gunstig zijn 
zonder noodzakelijkerwijs tot een algehele fusie te leiden. Zo kunnen firma's 
besluiten een gemeenschappelijke onderneming op te richten, of zelfs slechts 
een samenwerkingsovereenkomst sluiten. Deze vormen van samenwerking kunnen 
l.IV.S2.p.6 
091 
ervoor zorgen dat de partners beter presteren en aldus het hoofd kunnen 
bieden aan de concurrentie die zich meer en meer op wereldniveau afspeelt. 
Krachtens artikel 85, lid 3, zijn dergelijke overeenkomsten geoorloofd 
ondanks het feit dat ze een concurrentiebeperkende uitwerking hebben. Van 
deze mogelijkheid werd dit jaar herhaaldelijk gebruik gemaakt. Het is evenwel 
belangrijk dat de Commissie in alle gevallen snel reageert, aangezien de door 
de ondernemingen genomen besluiten snel ten uitvoer moeten worden gelegd; zo 
niet, dan dreigen zij in een veranderend klimaat te worden achterhaald. De 
Commissie is zich hiervan bewust en heeft zich derhalve verbonden om bij 
structurele gevallen op korte termijn haar standpunt kenbaar te maken. 
159. Voorts wordt in het Verdrag van Maastricht bepaald dat het midden- en 
kleinbedrijf moet worden gestimuleerd. Zoals elders in dit Verslag wordt 
vermeld geeft de Commissie een voorkeursbehandeling aan het midden- en 
kleinbedrijf met betrekking tot de controle op overheidssteun. 
In het kader van de mededingingsregels die op ondernemingen van toepassing 
zijn, zij eraan herinnerd dat de Commissie het midden- en kleinbedrijf sinds 
geruime tijd gunstig bejegent en dat zij heeft besloten zich gewoonlijk niet 
met de gedragingen van kleinere bedrijven te bemoeien. Meer in het algemeen 
moet worden onderstreept dat de toepassing van de mededingingsregels veelal 
geleid heeft tot het verbieden van overeenkomsten en praktijken die 
schadelijk waren voor kleine en middelgrote bedrijven. 
160. Tenslotte bevat het industriebeleid van de Gemeenschap alle mogelijke 
aanmoedigingen met betrekking tot onderzoek en ontwikkeling. Een duidelijk en 
ondersteunend beleid inzake steun aan O & O werd door de Commissie voorgelegd 
in haar kaderregeling van 1986 ^. Op grond van artikel 85 van het 
EG-Verdrag is de Commissie bereid overeenkomsten toe te staan die de 
handelingsvrijheid van de partijen beperken indien dit noodzakelijk is om 
technische innovaties tot stand te brengen die alle partijen ten goede komen. 
Het dit jaar gegeven arrest in de zaak Becon-Cyclopore geeft een duidelijk 
beeld van deze benadering. Er wordt tevens aan herinnerd dat de Commissie 
reeds in 1984 een generieke vrijstellingsverordening heeft goedgekeurd om 
bepaalde gezamenlijke overeenkomsten op het gebied van onderzoek en 
ontwikkeling toe te staan. Ter aanvulling van deze verordening is dit jaar 
een andere verordening in werking getreden, die dergelijke overeenkomsten 
(4) PB C 83 van 11.4.1986. Zie ook de punten 454 tot en met 464 van dit 
Verslag. 
1.IV.§2.p.7 
092 
onder bepaalde voorwaarden vrijstelt, zelfs indien de partijen besluiten het 
resultaat van hun onderzoek gezamenlijk te exploiteren door een 
dochteronderneming op te richten die met het in de handel brengen van de 
produkten wordt belast. 
161. Het ondernemingsklimaat wordt in belangrijke mate bepaald door 
dienstverlening, zoals vervoer en telecommunicatie die elders in dit Verslag 
worden behandeld, en de beschikbaarheid van gekwalificeerde arbeidskrachten. 
Dit houdt in dat goed ontwikkelde infrastructuurvoorzieningen en 
doeltreffende, voortdurend bijgewerkte opleidingssystemen belangrijke 
instrumenten vormen van het industriebeleid. De overheidsfinanciering van een 
infrastructuur die voor alle dienstverlenende bedrijven toegankelijk is, 
wordt over het algemeen niet als staatssteun beschouwd. 
1.IV.S3.p.8 
093 
<T3> S3. Milieu 
162. Dit jaar is belangrijk geweest op het gebied van de verhouding tussen 
het milieu- en het mededingingsbeleid. Met de inwerkingtreding van het 
Verdrag van Maastricht heeft het milieu aan belang gewonnen. In artikel 13OR, 
lid 2, is bepaald dat de eisen ter zake van milieubescherming moeten worden 
geïntegreerd in het Gemeenschapsbeleid op andere gebieden. Het beginsel van 
de integratie van milieu-overwegingen in het Gemeenschapsbeleid op andere 
gebieden was tevens een basisonderdeel van het Vijfde Actieprogramma voor het 
milieu van de Gemeenschap "Op weg naar duurzame ontwikkeling" ^5^ , en werd 
nader toegelicht in de mededeling van juni betreffende de integratie van 
milieudoelstellingen in andere beleidsterreinen(6) . Inzake mededinging moet 
derhalve evenzeer als op andere gebieden van het Gemeenschapsbeleid rekening 
worden gehouden met milieu-overwegingen. 
163. De gevolgen van milieu-overwegingen voor het mededingingsbeleid zijn 
echter geen eenrichtingsverkeer. Het mededingingsbeleid heeft, wanneer het in 
zijn juiste context wordt geplaatst, een belangrijke rol te spelen bij de 
verwezenlijking van milieudoelstellingen^7'. 
164. Het milieubeleid van de Gemeenschap berust in de eerste plaats op het 
beginsel dat "de vervuiler betaalt". Door de toepassing hiervan kan het 
prijsmechanisme dat de negatieve milieugevolgen van een bijzondere 
produktiemethode of een produkt dient weer te geven, zijn functie van 
indicator vervullen die ten grondslag ligt aan de markteconomie. Dit 
verplicht de ondernemingen ertoe een prijskaartje te hangen aan de 
milieukosten. De concurrentiedruk is derhalve een van de mechanismen die 
bedrijven zal aansporen om de emissies te beperken in het bijzonder door 
minder vervuilende produktie- en afvalverwerkingstechnieken te gebruiken. Op 
lange termijn moedigen deze prijsstimulansen het onderzoek aan naar de 
ontwikkeling van milieuvriendelijke produkten of produktietechnologieën 
waardoor de economie op een structureel minder vervuilend spoor wordt gezet. 
165. Deze benadering die gebaseerd is op de mededinging en het 
marktmechanisme is in het gehele milieubeleid terug te vinden. De Commissie 
(5) COM (92) 23 
(6) SEC(93)785/5 van 28.5.1993 
(7) Zie Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 75-77 
1.IV.S3.p.9 
094 
verlangt in haar mededeling betreffende "Industriële mededinging en 
milieubescherming"*8' een waakzaam mededingingsbeleid. Er is gesteld dat de 
integratie van de vereisten inzake mededinging en milieu, indien mogelijk, 
een strategie vergen die moet worden opgebouwd rond oplossingen die gebaseerd 
zijn op de vrije concurrentie van de markt. Dit houdt in dat de nadruk vooral 
moet worden gelegd op marktgebonden middelen van een milieubeleid. Een 
vergelijkbare filosofie vormt de grondslag van andere recente vormen van 
milieubeleid. In het Groenboek inzake herstel van milieuschade^ wordt de 
aansprakelijkheid voor milieuschade bij de vervuiler en de consument gelegd. 
In het voorstel voor een richtlijn inzake geïntegreerde preventie en 
bestrijding van verontreiniging*10' is een rol weggelegd voor de mededinging 
bij het vaststellen van de beste beschikbare technologie (BBT) om aan de 
bestaande normen te beantwoorden. 
166. Het beginsel dat de vervuiler betaalt wordt verder doorgetrokken in de 
nieuwe kaderregeling inzake milieubescherming waarin de beginselen zijn 
opgenomen op grond waarvan de Commissie staatssteun ten behoeve van 
milieubescherming zal beoordelen^11'. Subsidies om verontreiniging te 
bestrijden zijn duidelijk geen eerlijke toepassing van het principe volgens 
hetwelk alle dusdanige kosten door de vervuiler dienen te worden gedragen. 
Maar zij kunnen een tweede beste oplossing zijn. Het probleem van de 
volledige en onmiddellijke toepassing van het beginsel dat de vervuiler 
betaalt, is erkend sinds de uitvaardiging van de eerste kaderregeling in 
1974, maar in de loop van de tijd zijn de subsidieniveaus geleidelijk 
verlaagd. De nieuwe kaderregeling houdt een verdere beperking in van steun 
voor de aanpassing van een bestaande installatie, maar uit hoofde van de 
erkenning van subsidies als "tweede beste" oplossing is een hoger steunniveau 
(tot 3 0 %) toegestaan ten behoeve van investeringen die aanzienlijk verder 
reiken dan de huidige milieuvereisten. Door de invoering van duidelijker 
voorschriften op deze en andere gebieden draagt de kaderregeling bij tot een 
doelmatiger milieubeleid in de Lid-Staten. 
167. Even belangrijk als het beleid inzake staatssteun is de samenwerking 
tussen ondernemingen waarvan de gevolgen met betrekking tot de 
mededingingsvoorschriften dienen te worden onderzocht. Een groeiend aantal 
(8) SEC(92)1986 def. 
(9) COM(93)47 van 14.5.1993 
(10) COM(93)423 van 14.9.1993 
(11) Zie punten 419 tot en met 426 van dit Verslag 
1.IV.S3.p.10 
095 
Lid-Staten stelt bij voorbeeld wetgeving vast op het gebied van het 
verpakkingsafval ten einde dit soort afval te verwijderen uit het openbare 
afvalverwerkingssysteem voor huishoudelijk afval. Deze doelstelling is erop 
gericht te verzekeren dat afval of andere produkten die aan het einde van hun 
nuttige levensduur zijn gekomen, worden gerecycleerd of hergebruikt(12^ . 
168. Samenwerking tussen ondernemingen is vaak de enige manier waarop zij aan 
deze normen kunnen voldoen en particuliere ophaal- en sorteersystemen kunnen 
runnen. Verschillende belangrijke zaken worden momenteel onderzocht. Het DSD 
(Duales System Deutschland) staat de deelnemende ondernemingen die een recht 
betalen, toe een "Grüne Punkt" te plaatsen op hun produkten waarmee wordt 
aangegeven dat de verpakking normaliter zal worden gesorteerd en 
recycleerbaar is. Deze zaak heeft aanleiding gegeven tot een aantal klachten 
waarin verschillende belangrijke problemen ter sprake zijn gebracht. In het 
bijzonder dient de vraag te worden gesteld of het noodzakelijk is dat er 
slechts één systeem bestaat hetgeen het gevaar inhoudt voor een 
monopoliepositie, en of deelname aan het systeem de facto noodzakelijk is 
voor producenten, in het bijzonder van buiten Duitsland, om de Duitse markt 
te betreden. Met andere woorden, kan een systeem worden gebruikt om de 
intrede op de markt van nieuwe concurrenten te belemmeren? 
Soortgelijke problemen zijn gerezen in een andere zaak die momenteel wordt 
onderzocht en betrekking heeft op herbruikbare plastic kratten voor het 
vervoer van vers fruit en groenten. IFCO (International Fruit Container 
Organisation, opgericht door handelaren in levensmiddelen) verbindt zich 
ertoe om deze kratten tegen betaling te produceren, te leveren, terug te 
nemen en schoon te maken zodat ze opnieuw kunnen worden gebruikt. De 
handelaren in levensmiddelen brachten hun groenten- en fruitleveranciers 
ervan op de hoogte dat zij in de mate van het mogelijke uitsluitend in 
IFCO-kratten geleverde goederen zouden afnemen. Zij hebben het systeem tevens 
aangemeld bij de Commissie. Nationale en Europese verenigingen van 
producenten van kartonverpakkingen en groenten- en fruitproducenten dienden 
klacht in tegen het IFCO-systeem. De Commissie onderzoekt de zaak momenteel 
maar begin juni 1993 gaf ze in een persmededeling toelichting bij een 
specifieke vraag. De brief waarin de handelaren hun leveranciers op de hoogte 
;i2) Het Hof van Justitie heeft bevestigd dat belemmeringen van het vrije 
verkeer van goederen in de zin van artikel 30 gerechtvaardigd kunnen 
zijn op grond van milieuoverwegingen in het bijzonder in geval nog geen 
communautaire maatregelen zijn goedgekeurd (zaak 240/83 Jurispr. 531 en 
zaak 302/86 Jurispr. 4607). 
1.IV.§3.p.11 
096 
hadden gesteld van het bestaan van het IFCO-systeem verschilde in zoverre van 
de aanmelding van het systeem dat de indruk werd gewekt dat de handelaren 
alleen IFCO-kratten zouden aanvaarden. Volgens de aanmelding hadden de 
handelaren zich uitsluitend ertoe verbonden om het gebruik van IFCO-kratten 
te bevorderen door een minimumaantal kratten te gebruiken dat noodzakelijk 
wordt geacht om het IFCO-systeem in een aanloopperiode op te starten. In haar 
persmededeling bracht de Commissie het publiek ervan op de hoogte dat de 
handelaren op haar verzoek aan hun leveranciers een tweede brief hadden doen 
toekomen waarin dit punt werd opgehelderd^13^ . 
169. Een andere zaak waarin dit jaar uitspraak werd gedaan is van groot 
belang omdat ze de denkwijze van de Commissie in dit ingewikkelde gebied 
illustreert. Het betreft overeenkomsten tussen waterbottelaren met het oog op 
het standaardiseren van flessen ten einde wetgeving te kunnen naleven 
volgens dewelke deze flessen opnieuw gebruikt moeten kunnen worden indien er 
geen systeem voor de recyclage ervan bestaat*14'. Een standaardfles is meer 
bepaald doelmatiger met betrekking tot het sorteren op kleinhandelniveau. Met 
de invoering van de nieuwe Duitse wetgeving werd deelname aan dit systeem 
inzake het gebruik van standaardflessen een feitelijke noodzaak, hoewel het 
geen wettelijke verplichting is om de Duitse markt te betreden. Het systeem 
werd gewijzigd ingevolge de punten van bezwaar van de Commissie waarin werd 
gewezen op de discriminerende voorwaarden ter zake van de toedreding tot het 
systeem voor niet-Duitse producenten van mineraalwater wier toegang tot de 
Duitse markt aanzienlijk werd belemmerd. Dit staat in contrast met de 
situatie een aantal jaren geleden toen de Commissie een soortgelijke klacht 
verwierp omdat op dat ogenblik andere mogelijkheden voor de distributie van 
mineraalwater bestonden en toetreding tot het systeem niet noodzakelijk was 
om toegang te hebben tot de markt. 
170. Uit deze zaak blijkt duidelijk dat de Commissie alle overeenkomsten 
tussen ondernemingen nauwkeurig zal onderzoeken om te zien of zij 
onontbeerlijk zijn voor de verwezenlijking van milieudoelstellingen. Zij zal 
inzonderheid erover waken dat dergelijke overeenkomsten de toegang tot de 
markt voor buitenstaanders niet belemmeren en dat, wanneer toetreding tot het 
systeem noodzakelijk is om toegang te hebben tot de markt bij gebrek aan een 
levensvatbaar alternatief, de toetreding geschiedt op niet-discriminerende 
basis. In dit opzicht wordt de toetreding op dezelfde wijze behandeld als de 
(13) Persmededeling IP(93)430 van 3.6.1993 
(14) Zie punt 240 van dit Verslag. 
1.IV.S3.p.12 
097 
toegang tot essentiële faciliteiten en gereglementeerde sectoren of vervoer 
(bij voorbeeld havens) *15' . In feite moet de Commissie in haar onderzoek van 
afzonderlijke zaken de beperkingen van de mededinging in de overeenkomst 
afwegen tegen de verwezenlijking van de milieudoelstellingen waartoe de 
overeenkomst bijdraagt, ten einde vast te stellen of zij op grond van dit 
evenredigheidsonderzoek haar goedkeuring kan hechten aan de overeenkomst. 
171. Tenslotte wordt in het Witboek een vooraanstaande plaats toegekend aan 
het milieu in het nieuwe ontwikkelingsmodel van de Gemeenschap. Het 
gebrekkige gebruik van arbeidsintensieve hulpmiddelen staat in schril 
contrast tot het overmatige gebruik van natuurlijke hulpbronnen en 
kapitaalintensieve produktiemethoden. Het uitgestippelde ontwikkelingspad is 
gebaseerd op reeds bestaande onderdelen van het milieubeleid waaraan met meer 
kracht hernieuwde aandacht is besteed. De noodzakelijke rol van de 
mededinging in de tenuitvoerlegging van het beleid inzake duurzame 
ontwikkeling en het effect van dit beleid op de toepassing van het 
mededingingsbeleid zal derhalve de in dit hoofdstuk beschreven wederzijdse 
beïnvloeding tussen milieu en mededinging nog versterken. 
(15) Zie punt 234 van dit Verslag. 
1.IV.§4.p.13 
098 
<T3> S4. Cultuur 
172. Het Verdrag van Maastricht bevat een specifieke bepaling met betrekking 
tot de cultuur hetgeen een nieuwigheid is ten opzichte van de bestaande 
verdragen. Dit nieuwe beleid van de Gemeenschap heeft rechtstreekse gevolgen 
voor de mededingingsvoorschriften. In artikel 92, lid 3, van het EG-Verdrag 
is nu bepaald dat steunmaatregelen om de cultuur en de instandhouding van het 
culturele erfgoed te bevorderen, wanneer door deze maatregelen de voorwaarden 
inzake het handelsverkeer en de mededingingsvoorwaarden in de Gemeenschap 
niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt 
geschaad, als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kunnen worden 
beschouwd en derhalve toegestaan. Deze belangrijke nieuwe bepaling zal de 
Commissie in staat stellen om het nodige evenwicht te vinden tussen de 
vereisten om de cultuur en de instandhouding van het culturele erfgoed te 
bevorderen, en de openheid van het handelsverkeer en de mededinging in de 
interne markt. 
173. Het neerleggen van een uitdrukkelijke rechtègrondslag in het Verdrag ten 
behoeve van staatssteun op cultuurgebied is welkom, maar betekent niet dat 
de Commissie in het verleden een ander beleid voerde. In feite is het een 
vaste praktijk geweest van de Commissie om staatssteun ter bevordering van de 
cultuur en de instandhouding van het culturele erfgoed toe te staan voor 
zover de mededinging niet onrechtmatig werd vervalst en de andere 
voorschriften inzake de interne markt volledig worden nageleefd. Het 
standpunt van de Commissie inzake film en televisie werd toegelicht in het 
Verslag van vorig jaar^1"'. 
Er zijn veel lokale, regionale en ook nationale cultuursubsidies die de 
mededinging niet vervalsen noch het handelsverkeer tussen de Lid-Staten in 
aanzienlijke mate ongunstig beïnvloeden. In dergelijke gevallen is artikel 92 
van het EG-Verdrag niet van toepassing en heeft de Commissie geen reden om op 
te treden. Indien een subsidie een concurrentievervalsend effect heeft, wordt 
dit onderzocht in het licht van het nagestreefde nationale en communautaire 
beleid en de gevolgen voor de concurrenten van de begunstigden. In dit 
onderzoek wordt bijzondere aandacht besteed aan het evenredigheidsbeginsel. 
De Commissie moet nagaan of de subsidie verder gaat dan hetgeen noodzakelijk 
(16) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid (1992), punten 64 
tot en met 66 
l.IV.S4.p.l4 
099 
is om de doelstellingen van het nagestreefde beleid te verwezenlijken en of 
de benadeling van de concurrenten zwaarder weegt dan de voordelen van de 
verwezenlijking van de betrokken beleidsdoelstellingen. 
174. Vaak wordt gezegd dat cultuur geen gewoon produkt is als een ander. Dit 
is misschien wel het geval maar kunstenaars, producenten, distributeurs en 
alle deelnemers in het proces van cultuurcreatie en instandhouding van het 
culturele erfgoed komen vaak in concurrentie met elkaar met het oog op het 
vinden van een publiek, adverteerders en afzetgebieden. Derhalve is het 
belangrijk dat de Commissie ook op dit gebied erop toeziet dat de 
mededinging niet onrechtmatig wordt verstoord en dat verspillende 
subsidieconcurrentie wordt vermeden. 
De Commissie heeft recentelijk een aantal beslissingen genomen die haar 
standpunt inzake steun op cultuurgebied toelichten. Het behoud van de 
culturele diversiteit is aanvaard als een rechtvaardiging voor steun ten 
behoeve van de filmindustrie, de subsidiëring van de produktie van 
televisieprogramma's in regionale talen, de bevordering van plastische 
kunsten en de steun ten behoeve van de export van boeken naar landen waar de 
taal van het boek niet algemeen gesproken wordt. Er zijn manieren gevonden om 
de instandhouding van het culturele erfgoed te verzoenen met het 
discriminatieverbod. Nu het EG-Verdrag op de bovengenoemde wijze gewijzigd 
is, kunnen verdere verduidelijkingen worden verwacht zonder dat het beleid 
evenwel fundamenteel wordt gewijzigd. 
175. De bezorgdheid om de cultuur te beschermen speelt eveneens een rol in de 
toepassing van de mededingingsvoorschriften met betrekking tot de 
ondernemingen. Hoewel in de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag niet 
specifiek naar dit probleem wordt verwezen, neemt de Commissie deze dimensie 
in overweging bij de behandeling van zaken op grond van deze artikelen. Er is 
evenwel geen sprake van een totstandbrenging van een cultuurbeleid noch van 
het vellen van waardeoordelen bij de toepassing van deze bepalingen maar 
eerder van een beoordeling van de gedragingen van ondernemingen rekening 
houdend met de eventuele weerslag ervan ten aanzien van het cultuurbeleid van 
de Gemeenschap. 
176. Een eerste voorbeeld van deze bezorgdheid is reeds vermeld in de 
bespreking van de audiovisuele sector in dit Verslag. Het optreden van de 
Commissie in deze sector is zoals in de andere sectoren vanzelfsprekend in de 
l.IV.S4.p.l5 
100 
eerste plaats gericht op de voorkoming van vervalsing van de mededinging 
tussen ondernemingen en uitsluiting van bepaalde ondernemingen door andere 
ondernemingen via concurrentiebeperkende praktijken. Aldus betreft het 
optreden van de Commissie echter eveneens het garanderen van een zekere 
pluriformiteit in de media, hetgeen zeker een doelmatig middel is om de 
Europese cultuur te bevorderen. Door meer bepaald te voorkomen dat bepaalde 
marktdeelnemers van deze sector de toegang van anderen tot bepaalde beelden 
beperken, wenst de Commissie de ruimst mogelijke verspreiding van deze 
informatie veilig te stellen en draagt zij derhalve zijdelings bij tot hun 
verspreiding in de gehele Gemeenschap. 
177. Het tweede voorbeeld is misschien nog markanter. Verscheidene zaken die 
momenteel door de Commissie worden behandeld, betreffen de prijsstelsels voor 
de verkoop van boeken. Het gaat om mechanismen die door de uitgevers in 
verschillende Lid-Staten zijn ingevoerd om een scherpe prijsconcurrentie 
onder uitgevers en onder boekhandels te vermijden. Zonder vooruit te lopen op 
de uiteindelijke beslissing in deze zaken heeft de Commissie evenwel 
herhaaldelijk erop gewezen dat zij ten aanzien van de 
mededingingsvoorschriften dergelijke in de sector opgelegde prijsstelsels 
geenszins kan goedkeuren voor zover zij individueel en uitsluitend vertikaal 
zijn. Dit wil zeggen, dat de Commissie, hoewel zij niet kan aanvaarden dat 
de prijzen, de methoden om de prijzen vast te stellen of de 
verkoopvoorwaarden collectief door alle uitgevers worden vastgesteld, kan 
instemmen met een stelsel waarbij een individuele uitgever de 
verkoopvoorwaarden en de verkoopprijs van zijn boeken in de boekhandel 
vaststelt. Uit dit onderzoek blijkt dat de Commissie zich bewust is van de 
noodzaak om een zekere bescherming te garanderen voor de uitgevers wier 
boeken slechts in een beperkte oplage worden gedrukt en dat deze overweging 
haar onderzoek met betrekking tot de mededinging beïnvloedt. Een individueel 
opgelegd prijssstelsel biedt namelijk de mogelijkheid de boekhandels te 
beschermen die specifieke boeken met een beperkte oplage aanbieden. Het 
betreft hier opnieuw een belangrijk voorbeeld waarin de Commissie rekening 
houdt met cultuurpolitieke overwegingen bij de toepassing van de 
mededingingsvoorschriften. 
l.IV.S5.p.l6 
101 
<T3> S5. Handelspolitiek 
178. De banden tussen het mededingingsbeleid en de handelspolitiek, in het 
bijzonder de anti-dumpingmaatregelen, zijn sinds lang het voorwerp van 
bezinning. Zelfs is voorgesteld de anti-dumpingvoorschriften te vervangen 
door de mededingingsvoorschriften. In dit opzicht dient echter erop te worden 
gewezen dat deze laatste evenwel uitsluitend worden bekeken in functie van 
hun toepassing ten aanzien van gedragingen binnen de Gemeenschap. 
De Commissie deelt deze zienswijze niet. In haar Witboek over "Groei, 
concurrentievermogen en werkgelegenheid" onderstreept zij dat de 
communautaire industrie dient te worden beschermd tegen oneerlijke praktijken 
in de Gemeenschap van ondernemingen die in derde landen zijn gevestigd, door 
de toepassing van de anti-dumpingvoorschriften te versterken. Momenteel is er 
derhalve geen sprake van deze handelspolitieke maatregelen te vervangen door 
de mededingingsvoorschriften. 
179. Dit betekent evenwel niet dat er in de toekomst geen grote rol is 
weggelegd voor de mededingingsvoorschriften op dit gebied. De toepassing van 
de anti-dumpingmaatregelen laat de communautaire industrie immers niet toe 
markten van derde landen te betreden waar nationale producenten vaak zodanig 
georganiseerd zijn dat een buitenlands bedrijf feitelijk is uitgesloten. 
Overigens kunnen anti-dumpingmaatregelen die bestaan uit verbintenissen van 
producenten of quota, paradoxaal genoeg leiden tot een ' verhoging van de 
winsten van ondernemingen van derde landen die hun produkten tegen een hogere 
prijs in de Gemeenschap afzetten. Indien men een permanente oplossing wil 
vinden voor deze moeilijkheden van de communautaire industrie, dienen 
derhalve andere middelen te worden ingezet. 
180. Volgens de Commissie kunnen de mededingingsregels hierbij dienstig zijn. 
Het voorbeeld van de Gemeenschap toont immers aan dat de 
mededingingsvoorschriften een onontbeerlijke aanvulling zijn om de door de 
Staten opgeworpen belemmeringen van het handelsverkeer weg te werken. Dit 
verklaart waarom de Commissie steeds de nadruk heeft gelegd op het 
sanctioneren van de gedragingen van marktdeelnemers welke gericht zijn op het 
afremmen van de integratie van de markten. Momenteel hebben de maatregelen 
inzake de liberalisering van de wereldhandel slechts betrekking op de door de 
overheid ingevoerde belemmeringen, maar wordt geen rekening gehouden met de 
l.IV.S5.p.l7 
102 
particuliere belemmeringen van het handelsverkeer. De ontwikkeling van 
mededingingsvoorschriften op internationaal niveau en vooral de 
daadwerkelijke toepassing ervan is derhalve voor de Commissie een dwingende 
noodzaak indien men de communautaire industrie onder vergelijkbare 
voorwaarden wil laten werken als haar concurrenten. De methodes die kunnen 
worden gebruikt zijn talrijk maar de Commissie is van oordeel dat de ene de 
andere niet uitsluit. De meest ambiteuze oplossing is ongetwijfeld de 
goedkeuring van een internationale mededindingscode met doelmatige middelen 
om de naleving ervan veilig te stellen. De Commissie dring overigens aan op 
de invoering van mededingingsregels in de overeenkomsten die zij sluit met 
derde landen. Tenslotte heeft zij bepaalde specifieke overeenkomsten op 
mededingingsgebied gesloten met de mededingingsautoriteiten van derde landen 
of is zij voornemens zulks te doen. Het betreft noodzakelijke voorwaarden om 
de communautaire industrie vrije toegang te verlenen tot de markten van derde 
landen. Deze nieuwe situatie zou de ondernemingen uit deze derde landen de 
belangrijke winsten ontzeggen die zij momenteel boeken wegens de 
ontoegankelijkheid van hun markt. Onder die voorwaarden komt er een einde aan 
de economische omstandigheden die hen momenteel in staat stellen om op 
oneerlijke wijze te concurreren in de Gemeenschap. Indien zij immers tegen 
zeer lage prijzen blijven verkopen, zouden hun produkten opnieuw kunnen 
worden geëxporteerd naar hun markt van oorsprong of zouden de communautaire 
ondernemingen tegen lagere prijzen dan deze ondernemingen in hun land van 
oorsprong kunnen verkopen. De economische omstandigheden die 
dumpingpraktijken mogelijk maken zouden derhalve zijn weggewerkt. 
1.V.S1. p.l 
103 
<T4> Hoofdstuk V 
<T2> De toepassing van de mededingingsregels 
<T3> SI. Doorzichtigheid 
182. De Commissie heeft sinds een aantal jaren bijzondere inspanningen 
geleverd om ervoor te zorgen dat ondernemingen en burgers gemakkelijk en 
doelmatig toegang krijgen tot de informatie welke zij nodig hebben om het 
mededingingsbeleid van de Gemeenschap te begrijpen en, in het geval van 
bedrijven, om dagelijks te voldoen aan de vereisten ervan. Inzonderheid ten 
aanzien van staatssteun is het van cruciaal belang dat de regeringen van de 
Lid-Staten en hun lagere overheden toegang hebben tot de informatie die 
noodzakelijk is om ervoor te zorgen dat de steunvoornemens die zij uitwerken, 
in overeenstemming zijn met de relevante formele en materiële communautaire 
voorschriften. Deze behoefte aan duidelijke voorlichting wordt door de 
Commissie als een prioriteit van het mededingingsbeleid beschouwd. Het 
communautaire mededingingsbeleid zal door het bedrijfsleven, de beleidsmakers 
en het grote publiek slechts volledig worden gesteund indien het in brede 
kring wordt begrepen. Om deze doelstelling te verwezenlijken moet de aanpak 
van de Gemeenschap op dit gebied volledig doorzichtig zijn. 
In 1993 is de Commissie voortgegaan met het treffen van een aantal 
maatregelen om de doelmatigheid van dit beleid te handhaven. 
183. Zij heeft in de eerste plaats een voorlichtingsambtenaar aangesteld in 
het Directoraat-generaal Concurrentie tot wie ondernemingen en de burgers van 
de Gemeenschap zich kunnen richten. De dienst streeft ernaar toegankelijke 
informatie te verstrekken zowel ten aanzien van algemene vragen inzake het 
mededingingsbeleid als ten aanzien van specifieke rechtsvragen. Er kan 
telefonisch of per fax contact worden opgenomen met de dienst op 
respectievelijk nummer 32 2 295 00 94 of 32 2 295 54 37 te Brussel. 
184. Ten tweede heeft de Commissie verder geijverd voor de uitbreiding van 
het scala publikaties en andere informatiebronnen die beschikbaar kunnen 
worden gesteld. 
1.V.S1. p.2 
104 
Naast de bekendmaking in het Publikatieblad van de volledige teksten van de 
formele beschikkingen die door de Commissie worden gegeven krachtens de 
artikelen 85 en 86, worden alle belangrijke ontwikkelingen in individuele 
zaken en op het gebied van het algemene beleid bekendgemaakt in 
persmededelingen. Deze persmededelingen zijn algemeen beschikbaar en kunnen 
wórden geraadpleegd via RAPID, een on-line-gegevensbank waarop bij de 
Commissie kan worden geabonneerd. Voorts worden deze persmededelingen 
maandelijks in het Bulletin van de Europese Gemeenschappen en jaarlijks in 
het Mededingingsverslag samengevat. Tenslotte heeft de Commissie in 1993 voor 
de eerste maal een lang perscommuniqué bekendgemaakt betreffende haar 
activiteiten op het gebied van de toepassing van de mededingingsregels 
gedurende het eerste halfjaar. Een tweede communiqué betreffende het tweede 
halfjaar werd begin 1994 bekend worden gemaakt. 
Een aantal andere projecten zijn eveneens de voltooiing nabij. Uiteenlopende 
brochures over het communautaire mededingingsbeleid zijn in voorbereiding en 
zullen beschikbaar zijn in 1994. Bovendien is een gemakkelijk toegankelijke 
viermaandelijkse nieuwsbrief gepland die gericht is op het bijwerken van de 
kennis van bedrijven en juristen inzake recente ontwikkelingen. 
185. Ten derde heeft de Commissie een aantal maatregelen getroffen met het 
oog op het verhogen van de inbreng van bedrijfsleven en consumenten 
betreffende zaken welke door de Commissie worden behandeld. Ten aanzien van 
concentraties en structurele samenwerkingsverbanden die in de werkingssfeer 
van artikel 85, lid 1, vallen, publiceert de Commissie, zodra de aanmelding 
is ingekomen, een korte bekendmaking in het Publikatieblad C waarin de 
betrokken verrichting wordt beschreven en de belanghebbende derden worden 
aangemaand hun opmerkingen kenbaar te maken. Bovendien dient erop te worden 
gewezen dat de Commissie, in zaken waarin zij voornemens is een beschikking 
houdende formele ontheffing of negatieve verklaring te geven, een vrij 
uitvoerige bekendmaking publiceert krachtens artikel 19, lid 3, van 
Verordening nr. 17/62 waarin de voorgenomen transactie en het waarschijnlijke 
effect ervan op de betrokken markt wordt beschreven en de belanghebbende 
derden worden uitgenodigd hun opmerkingen kenbaar te maken alvorens een 
eindbeschikking wordt gegeven. 
186. Ten vierde heeft de Commissie ondernemingen en hun vertegenwoordigers 
verder aangemoedigd om contact op te nemen met het Directoraat-generaal 
Concurrentie voor overleg met betrekking tot afzonderlijke zaken alvorens 
1.V.S1. p.3 
105 
aanmelding wordt gedaan of klacht ingediend. Dergelijke contacten zijn 
voortaan een standaardprocedure voor zaken die onder de 
concentratieverordening vallen, en het gebruik werd door de betrokkenen op 
algemene bijval onthaald. De Commissie heeft derhalve de ondernemingen op de 
hoogte gebracht van deze mogelijkheid, in het bijzonder in geval van 
structurele samenwerkingsverbanden ten aanzien waarvan de nieuwe interne 
termijnen van de Commissie een nauwe samenwerking tussen de Commissie en de 
betrokken ondernemingen onontbeerlijk maken. 
187. Tenslotte verdient de doorzichtigheid op het gebied van staatssteun 
bijzondere vermelding. In 1993 is een nieuwe kaderregeling tot stand gebracht 
die de beginselen omvat op grond waarvan de Commissie de verenigbaarheid van 
staatssteun voor milieubescherming zal beoordelen*1'. De Commissie heeft 
eveneens een mededeling goedgekeurd waarin aanmeldingen en verslagen inzake 
goedgekeurde steunregelingen worden gestandaardiseerd*2'. De diensten van de 
Commissie hebben twee multilaterale bijeenkomsten gehouden met deskundigen 
van de twaalf Lid-Staten. 
188. De Commissie heeft overigens concrete maatregelen getroffen in de vorm 
van een instructie aan haar diensten ten einde een grotere doorzichtigheid 
van de wetgeving veilig te stellen. Een actieve dialoog met de belanghebbende 
economische en beroepskringen en met de Europese burgers in het algemeen 
veronderstelt dat zij beter bekend zijn met de voorbereidende werkzaamheden 
die aan de goedkeuring van wetgeving voorafgaan. 
Een wettelijke verplichting voor de Commissie om de ontwerpen van wetteksten 
die zij voorbereidt, te publiceren bestaat slechts ter zake van 
groepsvrijstellingsverordeningen*3'. De Commissie verbindt er zich toe in de 
toekomst alle voorstellen voor een richtlijn of een verordening van de Raad 
alsmede alle ontwerp-richtlijnen, -verordeningen of -mededelingen van 
interpretatieve of politieke aard welke zij voornemens is vast te stellen 
inzake de op ondernemingen toepasselijke mededingingsvoorschriften, te 
publiceren. 
(1) Zie punt 384 van dit Verslag. 
(2) Zie punt 385 van dit Verslag. 
(3) Zie in dit verband de macht igings verordeningen van de Raad: de 
artikelen 5 en 6 van Verordening nr. 19/65/EEG (PB 36 van 6.3.1965, 
blz. 533); de artikelen 5 en 6 van Verordening (EEG) nr. 2821/71 (PB 
L 285 van 29.12.1971, blz. 46). 
1.V.S1. p.4 
106 
De bekendmaking geschiedt normaliter in het Publikatieblad van de Europese 
Gemeenschap. Andere ontwerpen dan deze van de 
groepsvrijstellingsverordeningen, zullen worden gepubliceerd op het ogenblik 
dat de Commissie de teksten aan de Lid-Staten doet toekomen. Deze procedure 
biedt de Commissie de gelegenheid om reeds rekening te houden met de reacties 
van de belanghebbenden bij de overlegbijeenkomst met de nationale 
autoriteiten. 
l.V.„.p.S 
<T3> S2. Subsidiariteit en gedecentraliseerde toepassing 
189. Het in het nieuwe artikel 3, onder b) van het EG-Verdrag neergelegde 
subsidiariteitsbeginsel is van meet af aan de basis geweest van de 
voorschriften die zowel op het niveau van de Lid-Staten als op het niveau van 
de Gemeenschap gericht zijn op het behoud en de ontwikkeling van een 
eerlijke, daadwerkelijke en niet vervalste mededinging. Op het gebied van 
afspraken en machtsposities zijn de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag 
altijd samen met de analoge bepalingen van het nationale recht van toepassing 
geweest. De betrokken overeenkomsten en gedragingen vallen slechts onder de 
toepassing van de communautaire voorschriften voor zover zij de handel tussen 
de Lid-Staten ongunstig kunnen beïnvloeden. Een vergelijkbare oplossing is 
door de communautaire wetgever ontwikkeld om de bevoegdheden van de 
Gemeenschap en de Lid-Staten inzake concentraties te scheiden. Krachtens 
Verordening (EEG) nr. 4064/89 vallen immers alleen de verrichtingen met een 
communautaire dimensie*4' onder het toezicht van de Commissie. 
Hoewel het subsidiariteitsbeginsel derhalve voldoende ingang schijnt te 
hebben gevonden in het mededingingsbeleid, is de tenuitvoerlegging ervan 
evenwel niet steeds bevredigend omdat de afbakening tussen de communautaire 
bevoegdheden en deze van de Lid-Staten niet altijd volledig geschikt is. Dit 
geldt meer bepaald voor de afbakening in Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de 
toepassingsgebieden van het Gemeenschapsrecht en het nationale recht van de 
Lid-Staten. Uit de bij de toepassing van deze verordening opgedane ervaring 
blijkt namelijk dat talloze transacties die zich momenteel onder de geldende 
drempels bevinden, een echt Europees karakter hebben en derhalve onder het 
toezicht van de Gemeenschap zouden moeten vallen^' . 
Om deze doelstelling te verwezenlijken zal de Commissie haar inspanningen 
voortzetten om in 1996 de in artikel 1 van Verordening (EEG) nr. 4064/89 
vastgestelde omzetdrempels te herzien aan de hand waarvan de communautaire 
dimensie van een concentratie wordt vastgesteld. 
190. Wat de artikelen 85 en 86 betreft, belet de Verdragstekst de Commissie 
kennis te nemen van akkoorden of machtsposities waarvan de verwachte gevolgen 
beperkt blijven tot het grondgebied van één Lid-Staat. Het betreft een gebied 
(4) Zie Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 120 
(5) Zie in dit opzicht het hoofdstuk over concentraties. 
1.V.S2. p.6 
108 
dat is voorbehouden voor de nationale autoriteiten en de toepassing van het 
nationale recht. Daarentegen is er geen uitsluitend rechtsgebied van de 
Gemeenschap noch een uitsluitende bevoegdheid van de Commissie ten aanzien 
van afspraken en misbruiken van machtspositie welke gevolgen hebben in 
verschillende Lid-Staten en derhalve het intracommunautair handelsverkeer 
ongunstig beïnvloeden. De nationale autoriteiten kunnen in deze zaken hun 
nationaal recht toepassen. Zolang de Commissie geen procedure heeft ingeleid 
kunnen zij zelfs een beroep doen op de verbodsbepalingen van artikel 85, 
lid 1, en artikel 86. De bevoegdheid om krachtens artikel 85, lid 3, 
individuele vrijstellingen toe te kennen is evenwel voorbehouden voor de 
Commissie (artikel 9 van Verordening nr. 17). 
Een dergelijke constellatie vergt een constante en nauwe samenwerking tussen 
de Commissie en de autoriteiten van de Lid-Staten ten einde parallelle 
procedures te voorkomen welke kunnen leiden tot onsamenhangende en zelfs 
tegenstrijdige beslissingen. Zij noopt bovendien tot het zoeken naar een 
betere taakverdeling tussen de Gemeenschap en de Lid-Staten ter zake van de 
bescherming van de mededinging. De Commissie is van oordeel dat 
overeenkomsten en misbruiken van machtspositie die, hoewel ze het 
intracommunautaire handelsverkeer aanzienlijk beïnvloeden, hoofdzakelijk 
gevolgen hebben voor één nationale markt, behandeld dienen te worden door de 
autoriteiten van de betrokken Lid-Staat in het kader van zijn subsidiaire 
bevoegdheden uit hoofde van artikel 9, lid 3, van Verordening nr. 17. 
Krachtens deze bepaling kunnen de nationale autoriteiten de verbodsbepalingen 
van artikel 85, lid 1, en artikel 86 uitsluitend of samen met de analoge 
bepalingen van hun nationaal recht toepassen. Omgekeerd worden zaken die een 
aanzienlijk gevolg hebben voor de mededinging in de gehele Gemeenschap of in 
een gedeelte ervan dat het grondgebied van één Lid-Staat ruimschoots 
overtreft, uitsluitend door de Commissie behandeld. 
Een dergelijke taakverdeling zou overigens geen gevolgen hebben voor de 
uitsluitende bevoegdheid van de Commissie krachtens artikel 9, lid 1, van 
Verordening nr. 17, om individuele vrijstellingen te verlenen uit hoofde van 
artikel 85, lid 3. De toepassing van deze bepaling door de rechterlijke 
instanties en de autoriteiten van de Lid-Staten is slechts mogelijk voor 
typen overeenkomsten die geen belangrijke problemen doen rijzen voor een 
daadwerkelijke mededinging en door middel van 
groepsvrijstellingsverordeningen. In de andere gevallen, die aan een 
individueel onderzoek worden onderworpen, onderstelt het verlenen van een 
1.V.S2. p.7 
109 
afwijking van het verbod op overeenkomsten een beoordeling van ingewikkelde 
economische situaties en de uitoefening van een ruime discretionaire 
bevoegdheid meer bepaald wanneer uiteenlopende doelstellingen van het 
EG-Verdrag in overweging moeten worden genomen. Deze functie kan slechts 
worden waargenomen door de Commissie. 
191. De hierboven aangeprezen oplossing past perfect in het sinds 
verschillende jaren door de Commissie gevoerde beleid dat gericht is op een 
toenemende gedecentraliseerde toepassing van de artikelen 85 en 86. De 
vaststelling van een bekendmaking betreffende de samenwerking tussen de 
Commissie en de nationale rechterlijke instanties is een eerste stap in deze 
richting^6^. Voortaan zal de Commissie ijveren voor een intensere 
samenwerking met de bevoegde autoriteiten van de Lid-Staten ten einde de 
basis te leggen voor een regelmatige toepassing van het Gemeenschapsrecht 
door deze autoriteiten. De jaarlijkse conferentie van de directeuren-generaal 
Mededinging die op 15 oktober 1993 te Brussel is gehouden, was volledig aan 
dit thema gewijd. De gedachtenwisselingen worden voortgezet in het kader van 
een ad hoc werkgroep die is samengesteld uit vertegenwoordigers van de 
nationale autoriteiten en de Commissie. Deze werkgroep heeft als taak te 
onderzoeken welke maatregelen dienen te worden genomen om 
overal in de Gemeenschap een doelmatiger mededingingsbeleid ten aanzien 
van de ondernemingen veilig te stellen; 
de bevoegde autoriteiten van de Lid-Staten voortaan te betrekken bij de 
tenuitvoerlegging van dit beleid; 
de communautaire procedures te verbeteren en 
te komen tot een betere taakverdeling tussen de Commissie en de 
Lid-Staten. 
De Commissie is van oordeel dat de genoemde doelstellingen kunnen worden 
verwezenlijkt zonder wijziging van Verordening nr. 17. De concrete acties die 
in deze context gewenst zijn, zullen het voorwerp uitmaken van een mededeling 
in het Publikatieblad. 
(6) PB C 3 9 van 13.2.1993, blz. 6, Tweeëntwintigste Verslag over het 
mededingingsbeleid, punt 2 99 
1.V.S3. p.8 
11.0 
<T3> S3. Verbetering van de procedures 
192. De Commissie blijft zoeken naar mogelijkheden om haar procedures te 
vereenvoudigen en te versnellen. Middelen om dit te bereiken zijn enerzijds 
het standaardiseren van de verzoeken, aanmeldingen en verslagen van de 
partijen en de brieven van het Directoraat-generaal Concurrentie en 
anderzijds het zorgen voor een betere aanvoer van de informatie waarop de 
Commissie haar beschikkingen baseert. Het afgelopen jaar zijn zowel op het 
gebied van de overheidssteun*7' als met betrekking tot de toepassing van de 
artikelen 85 en 86 aanzienlijke vorderingen gemaakt. 
<T4> - "Structurele" samenwerkings-GO's 
<T5> a) Doelstellingen 
193. De Commissie heeft bij besluit van 23 december 1992 nieuwe interne 
regels vastgesteld voor een snellere afhandeling van de zaken die betrekking 
hebben op "structurele" samenwerkings-GO's (gemeenschappelijke ondernemingen 
met het karakter van een samenwerkingsverband) *®'. Tot deze categorie 
behoren de samenwerkings-GO's waarvan de oprichting tot ingrijpende 
wijzigingen in de structuur van de oprichtende ondernemingen leidt. De GO 
moet dus meer zijn dan een louter juridische constructie waarvan de 
betrokkenen gebruik maken om hun commercieel beleid te coördineren. De GO 
moet op zich een zeker gewicht hebben doordat de moedermaatschappijen daarin 
een aanzienlijke hoeveelheid activa samenbrengen. Het gaat met name om 
produktie-GO's en GO's voor de vervaardiging én verhandeling van bepaalde 
produkten. 
Het is nodig gebleken de procedures van de Commissie in deze zaken te 
versnellen, omdat aan de ondernemingen, die in dergelijke gevallen vaak in 
het kader van een industrieel en commercieel beleid op middellange of lange 
termijn belangrijke investeringen doen, een voldoende mate van 
rechtszekerheid moet worden gewaarborgd. Daarom is in de nieuwe interne 
regels van de Commissie bepaald dat de diensten van DG IV binnen twee maanden 
na de volledige aanmelding van de overeenkomst de betrokkenen de resultaten 
(7) Zie punt 385 van dit Verslag. 
(8) Zie Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid (1992), 
punten 122-124. 
1.V.S3. p.9 
111 
van een eerste analyse van de zaak meedelen en hun in voorkomend geval laten 
weten hoelang de administratieve procedure die zij voornemens zijn in te 
leiden, vermoedelijk zal duren. 
194. Om deze bijzonder korte termijn te kunnen respecteren, moeten er naast 
de interne maatregelen die de Commissie heeft genomen, andere maatregelen 
komen die de externe betrekkingen tussen de bevoegde diensten van de 
Commissie en de ondernemingen regelen. Er bestaat vooral behoefte aan een 
efficiënte administratieve procedure voor de structurele samenwerkings-GO's 
die bij de Commissie worden aangemeld, te meer omdat het aantal aanmeldingen 
van dien aard voortdurend toeneemt. Wil de Commissie binnen twee maanden tot 
een ernstige economische en juridische beoordeling in staat zijn, dan moet 
zij van het begin van haar onderzoek af over volledige informatie beschikken 
over een aantal in aanmerking te nemen factoren en meer bepaald over de 
activiteiten van de betrokken ondernemingen, de concerns waartoe zij behoren, 
hun omvang en hun marktaandelen, de aard, de rol en het belang van de GO en 
de concurrentiestructuur op de relevante markten. 
<T5> b) Voorgenomen maatregelen 
195. De huidige administratieve praktijk, ontwikkeld op basis van de thans 
geldende procedureregels - en tot eind 1992 ook in zaken betreffende 
structurele samenwerkings-GO's gevolgd -, schiet hier tekort. 
Het formulier A/B is in zijn huidige versie in te vage bewoordingen gesteld 
om de aanmeldende ondernemingen duidelijk te maken welke de essentiële punten 
zijn om een GO aan artikel 85, leden 1 en 3, te toetsen. Al te vaak sleept de 
administratieve procedure nodeloos lang aan, omdat de diensten van de 
Commissie bijkomende vragenlijsten tot de betrokken ondernemingen moeten 
richten en op hun antwoord moeten wachten. 
Om de structuur van en de concurrentievoorwaarden op de betrokken markten 
correct te kunnen analyseren, moeten de diensten van de Commissie vaak ook 
bij andere ondernemingen inlichtingen inwinnen, wat het verloop van de 
procedure nog meer vertraagt. De door artikel 19, lid 3, van Verordening 
nr. 17 vereiste bekendmaking van het essentiële gedeelte van de aanmelding 
biedt hier geen uitkomst. Er kan daartoe pas aan het einde van het onderzoek 
worden overgegaan, omdat de Commissie zich eerst een (zij het voorlopig) idee 
over de zaak moet hebben gevormd. Deze bekendmaking, die tot doel heeft 
1.V.S3. p.10 
112 
commentaar van de concurrenten en handelspartners van de betrokken 
ondernemingen en van de consumenten en consumentenverenigingen uit te lokken, 
komt dus te laat om voor de rapporteur van nut te kunnen zijn in de eerste 
fase van de behandeling van het dossier. 
196. Om dit probleem op te lossen, moeten zowel de administratieve praktijk 
als bepaalde regels die daaraan ten grondslag liggen, worden aangepast. Er 
moet bij "structurele" samenwerkings-GO's voor een gelijkaardige procedurele 
aanpak worden gekozen als bij concentraties, die eveneens een snelle 
economische en juridische beoordeling vereisen. Er hangt hier veel af van de 
openheid en bereidheid tot medewerking van de betrokken ondernemingen. 
De Commissie is ter wille van een versnelling van haar procedures bereid te 
accepteren dat reeds vóór de aanmelding contacten tussen haar diensten en de 
ondernemingen plaatsvinden. Voorbereidende vergaderingen kunnen in bepaalde 
gevallen nuttig blijken, wanneer DG IV op die manier beter zijn onderzoek kan 
plannen. De Commissie is bovendien haar praktijk om kort na de ontvangst van 
de aanmelding een samenvatting daarvan in het Publikatieblad te laten 
verschijnen ook bij "structurele" samenwerkings-GO's gaan toepassen. Deze 
bekendmaking - te vergelijken met die bedoeld in artikel 4, lid 3, van 
Verordening (EEG) nr. 4064/89 - heeft tot doel derden ertoe aan te zetten hun 
standpunt kenbaar te maken. Het is belangrijk dat de diensten van de 
Commissie van het begin van het onderzoek af over deze informatie beschikken. 
Vanzelfsprekend moet bij de bekendmaking rekening worden gehouden met de 
gewettigde belangen van de betrokken ondernemingen. De Commissie zal zich er 
dan ook toe beperken een feitelijke beschrijving van de overeenkomst te 
geven, zonder zich over de merites van de zaak uit te spreken. Zij zal 
overigens slechts zo'n bekendmaking publiceren, wanneer de partijen daarmee 
akkoord gaan. 
De hierboven beschreven maatregelen moeten worden aangevuld met andere 
maatregelen om enerzijds de aanmelding ten volle effect te doen sorteren en 
anderzijds de administratieve procedure te vereenvoudigen. Om deze tweeledige 
doelstelling te bereiken, moeten de thans geldende regels worden aangepast. 
De Commissie is voornemens een nieuwe verordening ter vervanging van 
Verordening nr. 27 vast te stellen, die grotendeels zal gelijklopen met 
Verordening (EEG) nr. 2367/90 betreffende de aanmelding van concentraties, en 
een nieuw formulier A/B op te stellen naar het model van het formulier CO. 
1.V.S3. p.11 
113 
197. Omdat deze maatregelen zowel voor de ondernemingen als voor de diensten 
die de mededingingsregels moeten toepassen van groot belang zijn, is de 
Commissie op het ogenblik bezig met een brede raadpleging van de Lid-Staten 
en de belanghebbende kringen. Zij heeft ook het advies van de 
Toezichthoudende Autoriteit van de EVA gevraagd. In december heeft een eerste 
gedachtenwisseling met de Lid-Staten plaatsgevonden tijdens een conferentie 
van regeringsdeskundigen waaraan vertegenwoordigers van de Toezichthoudende 
Autoriteit van de EVA als waarnemer hebben deelgenomen. Tegelijkertijd wordt 
overleg gevoerd met het bedrijfsleven. De Commissie hoopt de nieuwe 
verordening met het nieuwe formulier A/B in de eerste helft van 1994 te 
kunnen aannemen, na een tweede lezing van de teksten door de conferentie van 
regeringsdeskundigen. 
De Commissie wil ook op andere terreinen dan dat van de samenwerkings-GO's 
haar procedures versnellen. De ervaring die haar diensten bij de toepassing 
van de voorgenomen regels zullen opdoen, zal bepalend zijn voor het antwoord 
op de vraag in hoeverre het nieuwe systeem voor de behandeling van 
"structurele" zaken tot andere individuele gevallen kan worden uitgebreid. 
<T4> - Het recht om te worden gehoord 
198. De Commissie heeft in 1993 in het kader van de voortdurende herziening 
van haar procedures voor de toepassing van de mededingingsregels bijzondere 
aandacht besteed aan die regels welke het recht waarborgen om te worden 
gehoord. De Commissie heeft onderzocht hoe haar bestaande procedures kunnen 
worden verbeterd, daarbij vooral drie doelstellingen voor ogen houdend. Ten 
eerste moet ervoor worden gezorgd dat ondernemingen die in procedures uit 
hoofde van de mededingingsregels zijn betrokken, optimaal de kans krijgen hun 
mening te geven over de bezwaren van de Commissie; ten tweede moet ervoor 
worden gezorgd dat de Commissie in deze procedures eerlijk en objectief is en 
ook als zodanig overkomt bij de betrokken ondernemingen; en ten derde moet 
zowel voor de betrokken ondernemingen als voor de Commissie de 
administratieve last zoveel mogelijk worden beperkt. 
Hoewel de bestaande procedures in het verleden goed hebben gewerkt en er maar 
zelden problemen zijn geweest, is toch gebleken dat bepaalde aspecten voor 
verbetering vatbaar zijn. Dit geldt met name voor het informeren van de 
partijen over bewijsstukken in het bezit van de Commissie (toegang tot 
informatie) en de rol van de raadadviseur-auditeur. 
1.V.S3. p.12 
114 
<T4> - Toegang tpt informatie 
199. Een essentieel element van de procedure, waardoor het recht wordt 
gewaarborgd om te worden gehoord, is dat de partijen kennis kunnen nemen van 
alle relevante informatie^9). Het Hof van Justitie en het Gerecht van eerste 
aanleg hebben de voorbije jaren in een aantal zaken op bepaalde punten 
gewezen die bij het verlenen van toegang tot dergelijke informatie in acht 
moeten worden genomen: 
de partijen moeten kennis kunnen nemen van alle documenten waarop de 
Commissie zich in haar mededeling van punten van bezwaar baseert^10); 
de Commissie moet met het oog op de daadwerkelijke uitoefening van het 
recht om te worden gehoord de onderneming niet alleen inzage verlenen 
van de documenten die bezwarend, maar ook van die welke gunstig voor 
haar zijn*11'; 
met vertrouwelijke informatie moet uiterst zorgvuldig worden 
omgesprongen^12^ . Artikel 20 van Verordening nr. 17 van de Raad 
bepaalt: "Onverminderd hetgeen in de artikelen 19 en 21 is bepaald, zijn 
de Commissie en de bevoegde autoriteiten der Lid-Staten, alsmede hun 
personeelsleden en functionarissen verplicht de inlichtingen welke zij 
bij de toepassing van deze verordening hebben ingewonnen en welke naar 
hun aard onder de geheimhoudingsplicht vallen, niet openbaar te maken". 
De Commissie heeft erop gewezen dat het soms moeilijk is dit vereiste te 
verzoenen met de verplichting om toegang te verlenen tot alle relevante 
informatie(13^ . De Commissie wijst erop dat tot de categorie vertrouwelijke 
(9) HvJEG, 13.2.1979, zaak 85/76, Hoffmann-La Roche/Commissie, 
Jurispr. 1979, blz. 461, rechtsoverwegingen 9-11 
(10) Zie o.m. HvJEG, 17.1.1984, gevoegde zaken 43 en 63/82, VBVB en 
VBBB/Commissie, Jurispr. 1984, blz. 19; en HvJEG, 3.7.1991, zaak 62/86, 
AKZO/Commissie, Jurispr. 1991, blz. 1-3359. 
(11) GEA, 17.12.1991, zaak T-7/89, Hercules/Commissie, Jurispr. 1991, 
blz. 11-1711, rechtsoverweging 54; GEA, 10.3.1992, zaak T-10/89, 
Hoechst/Commissie, Jurispr. 1992, blz. 11-629, rechtsoverweging 54 
(12) Zie HvJEG, 24.6.1986, zaak 53/85, AKZO/Commissie (geheimhoudingsplicht), 
Jurispr. 1986, blz. 1985, rechtsoverwegingen 26-30; Zestiende Verslag 
over het mededingingsbeleid, punt 126; en HvJEG, 17.11.1987, gevoegde 
zaken 142 en 156/84, BAT/Commissie, Jurispr. 1987, blz. 4487, 
rechtsoverweging 21. 
(13) Achttiende Verslag over het mededingingsbeleid (1988), punt 43 
1.V.S3. p.13 
115 
informatie niet alleen documenten behoren die zakengeheimen bevatten, maar 
ook andere documenten welke toebehoren aan een onderneming die misschien niet 
wenst dat derden of in de procedure betrokken partijen daarvan kennis nemen. 
Het is nadrukkelijk gesteld dat een verregaande bescherming van 
vertrouwelijke informatie noodzakelijk is, maar dat in uitzonderlijke 
gevallen de vertrouwelijke aard van documenten geen beletsel vormt om inzage 
daarvan te verlenen, wanneer de Commissie de betrokken informatie nodig heeft 
om het bewijs te leveren van een vermoedelijke inbreuk op de communautaire 
voorschriften*14'. Gezien haar verplichting om de vertrouwelijkheid van de 
haar verstrekte informatie te bewaren, gaat de Commissie er dan ook in 
beginsel van uit dat van documenten die zij met gebruikmaking van haar 
bevoegdheden uit hoofde van Verordening nr. 17 in haar bezit krijgt, enkel 
inzage mag worden verleend, wanneer zulks noodzakelijk is om de betrokken 
ondernemingen in staat te stellen hun recht om te worden gehoord 
daadwerkelijk uit te oefenen. Dit geldt onder meer voor documenten die 
informatie bevatten welke gunstig is voor de betrokken partij. 
200. De Commissie heeft zich in het Elfde Verslag over het mededingingsbeleid 
(1981) *15' bereid verklaard ondernemingen toegang tot het dossier van de 
zaak te verlenen, en in het Twaalfde Verslag*16' heeft zij nader toegelicht 
welke regels daarop van toepassing zijn: 
"De ondernemingen worden op de hoogte gesteld van de inhoud van het dossier 
van de Commissie via de toevoeging [aan] de mededeling van punten van bezwaar 
of aan de brief waarbij de klacht wordt verworpen, van een lijst van alle 
documenten waaruit het dossier is samengesteld, met opgave van de documenten 
of de delen daarvan waartoe zij toegang hebben. 
De ondernemingen worden uitgenodigd, de toegankelijke documenten ter plaatse 
te onderzoeken. Verlangt een onderneming er slechts enkele te consulteren, 
dan kan de Commissie haar daarvan afschriften doen toekomen. 
De Commissie beschouwt als vertrouwelijk, en derhalve niet-toegankelijk voor 
een bepaalde onderneming, de volgende documenten: 
documenten of delen daarvan die zakengeheimen van andere ondernemingen 
bevatten; 
(14) HvJEG, 13.2.1979, zaak 85/76, Hoffmann-La Roche/Commissie, 
Jurispr. 1979, blz. 461, rechtsoverwegingen 13 en 14 
(15) Punten 22-25 
(16) Punten 34 en 3 5 
1.V.S3. p.14 
116 
interne documenten van de Commissie, zoals nota's, ontwerpen of andere 
werkdocumenten; 
alle andere vertrouwelijke informatie, zoals die waardoor klagende 
partijen zouden kunnen worden geïdentificeerd, terwijl zij onbekend 
wensen te blijven, en inlichtingen welke de Commissie zijn verstrekt 
onder voorbehoud van geheimhouding. 
Vraagt een onderneming op goede gronden een niet-toegankelijk document te 
mogen raadplegen, dan kan de Commissie haar een niet-vertrouwelijke 
samenvatting van dit document ter beschikking stellen". 
De Commissie heeft in het Achttiende Verslag deze regels verder verfijnd met 
betrekking tot kartelzaken waarin een groot aantal ondernemingen betrokken 
is, en verklaard dat documenten "[voor] partijen bij de procedure 
toegankelijk (kunnen) worden gemaakt door toegang tot het dossier dan wel 
door de toezending van afschriften". 
Het Gerecht van eerste aanleg heeft in de zaak CBR e.a./Commissie(17^ 
verklaard dat de procedure van inzage van het dossier in mededingingszaken 
bedoeld is om degenen tot wie een mededeling van punten van bezwaar is 
gericht, de gelegenheid te geven het bewijsmateriaal in het dossier van de 
Commissie te onderzoeken, zodat zij daadwerkelijk in staat zijn hun mening te 
geven over de conclusies waartoe de Commissie in haar mededeling van punten 
van bezwaar op basis van dat bewijsmateriaal is gekomen. 
201. Gelet op de ervaring die zij sinds het Achttiende Verslag in individuele 
zaken heeft opgedaan, en gelet op recente uitspraken van het Hof van Justitie 
en het Gerecht van eerste aanleg over deze materie, heeft de Commissie 
besloten haar praktijk op dit gebied te consolideren en te verduidelijken. 
Ten eerste heeft de Commissie vastgesteld dat de praktijk om aan de 
ondernemingen die in een procedure zijn betrokken, te zamen met de mededeling 
van punten van bezwaar afschriften toe te zenden van alle documenten en 
informatie welke voor die ondernemingen toegankelijk moeten worden gemaakt, 
een betere methode is dan het laten raadplegen van het dossier ten kantore 
van de diensten van de Commissie. De ondernemingen kopiëren trouwens bijna 
altijd alle documenten waarvan zij kennis mogen nemen, zodat het toezenden 
(17) GEA, 18.12.1992, gevoegde zaken T-10/92, T-ll/92, T-12/92 en T-15/92, 
Jurispr. 1992, blz. 11-2667, rechtsoverweging 38 
1.V.S3. p.15 
117 
van een afschrift van die documenten tijd en kosten bespaart. Deze praktijk 
zal dan ook in de toekomst de algemene regel worden. 
Ten tweede is de praktijk om de betrokken onderneming een lijst van alle 
documenten in het dossier van de Commissie toe te zenden en daarbij aan te 
geven welke documenten of gedeelten van documenten voor haar toegankelijk 
zijn, weliswaar niet onontbeerlijk om te waarborgen dat de ondernemingen alle 
documenten ontvangen die zij nodig hebben om hun mening over de bezwaren van 
de Commissie te kunnen geven, maar toch nuttig. Daarom zullen in de toekomst 
in alle zaken de voor de betrokken onderneming beschikbare documenten bij de 
mededeling van punten van bezwaar worden gevoegd, te zamen met een lijst van 
alle documenten in het dossier van de Commissie. In deze lijst zal worden 
vermeld welk nummer het document in het dossier draagt, wat de aard van het 
document is en of het toegankelijk is. 
Ten derde heeft de Commissie geconstateerd dat de beschrijving in het 
Twaalfde Verslag van de documenten waarvan de ondernemingen inzage kan worden 
verleend, onvoldoende nauwkeurig is en tot een zekere verwarring heeft 
geleid, vooral in zaken waarin een aantal ondernemingen betrokken is. Deze 
verwarring was ten dele te wijten aan de onnauwkeurigheid van de term 
"dossier". Toen het verlenen van toegang tot het dossier werd ingevoerd, in 
1982, bestond het "dossier" uit de documenten die door het 
Directoraat Inspectie van DG IV werden doorgegeven aan het operationele 
directoraat dat met de verdere behandeling van de zaak was belast. Het 
dossier bevatte bijgevolg enkel die informatie welke voor deze verdere 
behandeling noodzakelijk en relevant werd geacht. De toegang tot het dossier 
gold bijgevolg een beperkt aantal documenten; de documenten die irrelevant of 
niet noodzakelijk voor de zaak waren, waren reeds door het 
Directoraat Inspectie uit het "dossier" verwijderd. In 1984 veranderde dit 
systeem, en de operationele directoraten van DG IV werden verantwoordelijk 
voor alle aspecten van de voorbereiding van zaken. Van dan af sloeg de term 
"dossier" op alle documenten die de Commissie in de loop van het onderzoek in 
haar bezit kreeg. 
202. In bijna alle zaken betreffende inbreuken verzamelt de Commissie in de 
loop van haar onderzoek een grote hoeveelheid documentatie. Normaliter dient 
slechts een klein gedeelte van die documentatie tot bewijs van de inbreuk, en 
vaak is een groot gedeelte ervan irrelevant voor de zaak. Bovendien is een 
groot gedeelte van de informatie in het dossier, die de Commissie met 
1.V.S3. p.16 
118 
gebruikmaking van haar bevoegdheden uit hoofde van Verordening nr. 17 heeft 
ingewonnen, van vertrouwelijke aard. Vele documenten zullen ten aanzien van 
sommige van de betrokken ondernemingen vertrouwelijk zijn, maar niet ten 
aanzien van andere. De ondervinding van de laatste jaren heeft geleerd dat, 
nu het karakter van het "dossier" fundamenteel is veranderd omdat het ook 
vele irrelevante documenten bevat, de classificatie in het Twaalfde Verslag, 
die aangeeft van welke soorten documenten de ondernemingen bij de inzage van 
het dossier kennis kunnen nemen, niet langer toepasbaar is. Dit is vooral het 
geval bij zaken waarin een groot aantal ondernemingen betrokken is^18^ . 
Daarom volgt de Commissie nu in dergelijke zaken de richtsnoeren die het 
Hof van Justitie en het Gerecht van eerste aanleg in voornoemde uitspraken in 
verband met de toegang tot het dossier hebben gegeven. De Commissie zendt met 
de mededeling van punten van bezwaar een afschrift mee van alle documenten 
waarop zij zich baseert om het bewijs van een inbreuk te leveren. De 
Commissie zendt ook alle documenten mee waarvan zij na zorgvuldig onderzoek 
van het dossier meent dat ze haar argumentatie tegenspreken of weerleggen 
("ontlastende" documenten). Richt een onderneming daarop een gemotiveerd 
verzoek tot de Commissie om het dossier opnieuw te onderzoeken en na te gaan 
of zij nog andere documenten in haar bezit heeft die betrekking hebben op een 
bepaald punt dat de onderneming nuttig acht voor haar verweer, dan zal de 
Commissie dit doen en de onderneming die documenten toezenden. In elk geval 
zal de Commissie, alvorens toegang tot het dossier te verlenen, terdege 
rekening houden met het gewettigd belang van de ondernemingen bij de 
bescherming van hun zakengeheimen. Wat andere vertrouwelijke informatie 
betreft, zal de Commissie erop toezien dat de identiteit van informanten die 
voor de partijen anoniem wensen te blijven, geheim wordt gehouden en dat geen 
gevoelige commerciële informatie wordt onthuld, wanneer zulks het verstrekken 
van dergelijke informatie in belangrijke mate nadelig zou beïnvloeden. 
Gelet op de opgedane ervaring en gezien de noodzaak om één enkele procedure 
toe te passen, zal de Commissie voortaan in alle zaken te werk gaan zoals 
hierboven beschreven. De Commissie is ervan overtuigd dat deze procedure, die 
efficiënt en praktisch is, tevens de ondernemingen ten volle de gelegenheid 
zal geven hun recht om te worden gehoord daadwerkelijk uit te oefenen. 
;i8) Advokaat-generaal Warner heeft in zaak 30/78, 
Distillers Company/Commissie (Jurispr. 1980, blz. 2267, 2295) 
uitdrukkelijk het recht van de Commissie erkend om irrelevante 
documenten uit het dossier te verwijderen. 
1.V.S3. p.17 
119 
<T4> - De rol van de raadadviseur-auditeur 
203. De functie van raadadviseur-auditeur werd in 1982 in het leven 
geroepen^19^ . Deze maatregel vond grote bijval en wordt algemeen gezien als 
een belangrijke aanwinst voor de mechanismen die een eerlijke en objectieve 
behandeling van zaken door de Commissie waarborgen en op dit punt vertrouwen 
bij de ondernemingen wekken. 
De deelnemers aan de conferentie over procedures die de Commissie in 
september 1993 heeft georganiseerd, hebben dit herhaaldelijk beklemtoond. 
Rekening houdend met wat tijdens deze conferentie naar voren is gebracht, en 
met de hierboven uiteengezette aanpassing van de procedure voor het verlenen 
van toegang tot het dossier, heeft de Commissie de rol van de 
raadadviseur-auditeur opnieuw bezien. 
204. Hoewel het geheel van regels die de betrokkenen en derden het recht 
waarborgen om te worden gehoord, over het algemeen genomen op bevredigende 
wijze heeft gefunctioneerd, moet toch worden vastgesteld dat er nog ruimte 
is voor verbeteringen. De Commissie zou immers zowel de doeltreffendheid van 
haar procedures op het gebied van de mededinging als de rechtszekerheid voor 
de ondernemingen nog aanzienlijk kunnen verhogen door de 
beslissingsbevoegdheid inzake de rechten van de verdediging over te hevelen 
naar het meest passende niveau, namelijk het voor 
mededingingsaangelegenheden bevoegde lid van de Commissie met subdelegatie 
aan de raadadviseur-auditeur. 
205. De rol van de raadadviseur-auditeur zou bijgevolg aanzienlijk moeten 
worden verruimd, en wel tot de volgende terreinen: 
Termijn voor het beantwoorden van de mededeling van punten van bezwaar. 
Het is mogelijk dat een onderneming de termijn waarbinnen zij de 
mededeling van punten van bezwaar moet beantwoorden, te kort vindt. De 
(19) Twaalfde Verslag over het mededingingsbeleid, punten 36 en 37. De 
taakomschrijving van de raadadviseur-auditeur werd in 1990 naar 
aanleiding van de vaststelling van de concentratieverordening herzien 
(Twintigste Verslag over het mededingingsbeleid, bijlage). 
1.V.S3. p.18 
120 
raadadviseur-auditeur zou dan moeten beslissen of al dan niet een 
verlenging van de termijn kan worden toegestaan. 
Toegang tot relevante informatie. Het is belangrijk dat de ondernemingen 
er vertrouwen in hebben dat de Commissie zich op zorgvuldige, eerlijke 
en objectieve wijze van haar verantwoordelijkheid inzake het verlenen 
van toegang tot informatie kwijt en onder voorbehoud van haar 
verplichtingen op het stuk van de vertrouwelijkheid de ondernemingen 
inzage verleent van alle documenten die dienstig kunnen zijn voor het 
voeren van hun verdediging. De raadadviseur-auditeur kan in dit verband 
een nuttige rol spelen. Het is niet mogelijk noch wenselijk de 
raadadviseur-auditeur het eerste onderzoek van het dossier te laten 
verrichten om na te gaan welke documenten aan de betrokken ondernemingen 
kunnen en moeten worden toegezonden*20', maar nadat deze toezending 
heeft plaatsgevonden en het dossier dus toegankelijk is gemaakt, zou hij 
als arbiter moeten optreden. Wanneer de onderneming op basis van de 
lijst van de documenten in het dossier van de Commissie, die haar te 
zamen met de mededeling van punten van bezwaar is toegezonden, en op 
basis van haar eigen kennis van de zaak redelijke gronden heeft om aan 
te nemen dat zij nog andere documenten zou moeten ontvangen, zou de 
raadadviseur-auditeur het daartoe strekkende verzoek moeten onderzoeken 
en op zijn gegrondheid beoordelen. Een dergelijk verzoek zou echter 
gemotiveerd moeten zijn en voldoende specifiek om de 
raadadviseur-auditeur in staat te stellen deze functie te vervullen. 
Het recht van derden om te worden gehoord. Het lijkt wenselijk de 
raadadviseur-auditeur ook de bevoegdheid toe te kennen om te beslissen 
of derden moeten worden toegelaten tot procedures die betrekking hebben 
op andere personen, ondernemingen of ondernemersverenigingen. Volgens de 
van kracht zijnde regels hebben natuurlijke personen en rechtspersonen 
die van een voldoende belang doen blijken, het recht om te worden 
gehoord. Het is evident dat over een dergelijk verzoek het best door de 
raadadviseur-auditeur kan worden beslist. 
Hoorzittingen. Het recht om te worden gehoord is een grondbeginsel van 
het Gemeenschapsrecht. In de verschillende verordeningen waarin dit is 
(20) Zie punten 199-202 van dit Verslag. 
1.V.S3. p.19 
121 
geregeld(21), wordt er echter in principe van uitgegaan dat de 
betrokkenen en derden hun opmerkingen schriftelijk maken binnen de hun 
door de Commissie toegekende termijn. Hoorzittingen zijn volgens deze 
verordeningen slechts een bijkomende mogelijkheid. Behalve wanneer de 
Commissie voornemens is hun geldboeten of dwangsommen op te leggen, 
moeten de in een procedure betrokken personen, ondernemingen of 
ondernemersverenigingen tot staving van een verzoek om mondeling hun 
standpunt te mogen uiteenzetten, aantonen dat zij daarbij een specifiek 
belang hebben. Dit betekent a contrario dat zich gevallen kunnen 
voordoen waarin het niet langer nuttig lijkt de partijen de gelegenheid 
te geven zich mondeling te verklaren. Dit is met name het geval wanneer 
zij reeds alle kans hebben gehad om schriftelijk hun mening te geven, en 
zich intussen geen enkele noemenswaardige verandering in de feitelijke 
of juridische toedracht van de zaak heeft voorgedaan. Wat betreft het 
recht van derden om te worden gehoord, volstaat het in de regel hen in 
de gelegenheid te stellen schriftelijk hun opmerkingen te maken^22). 
Zij kunnen er echter in uitzonderlijke gevallen een gewettigd belang bij 
hebben hun standpunt mondeling toe te lichten. Bovendien belet niets de 
Commissie om betrokkenen of derden ambtshalve de gelegenheid te geven 
tot een mondelinge uiteenzetting tijdens een hoorzitting. Aangezien de 
raadadviseur-auditeur verantwoordelijk is voor het organiseren van de 
hoorzittingen, lijkt het logisch hem ook te laten beslissen welke 
personen mondelinge verklaringen mogen afleggen. 
Zakengeheimen en andere vertrouwelijke informatie. Tenslotte zou de 
raadadviseur-auditeur bij het vervullen van de hierboven beschreven 
functies ook moeten kunnen beslissen welke van een onderneming 
afkomstige informatie die in het dossier van de Commissie is opgenomen, 
aan andere ondernemingen kan worden meegedeeld of bekendgemaakt. De 
toegang van de betrokkenen en derden tot de informatie in het dossier 
van de Commissie wordt beperkt door de verplichting van de Commissie om 
het gewettigd belang van de ondernemingen bij het niet openbaar maken 
(21) Zie artikel 7 van Verordening nr. 99/63/EEG; 
artikel 7 van Verordening (EEG) nr. 1630/69; 
artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 4260/88; 
artikel 10 van Verordening (EEG) nr. 4261/88; 
artikel 13, lid 1, en artikel 15 van Verordening (EEG) 
nr. 2367/90. 
(22) Zie HvJEG, 29.10.1980, gevoegde zaken 209-215 en 218/78, Heintz van 
Landewyck e.a./Commissie (FEDETAB), Jurispr. 1980, blz. 3125, 3232. 
1.V.S3. p.20 
122 
van hun zakengeheimen te respecteren. Het gaat hier om een algemeen 
beginsel van het Gemeenschapsrecht, geconcretiseerd in alle 
verordeningen op het gebied van de mededinging. Andere van ondernemingen 
afkomstige informatie met een vertrouwelijk karakter wordt door de 
Commissie slechts toegankelijk gemaakt in zoverre het absoluut 
noodzakelijk is dat andere personen of ondernemingen daarvan kennis 
kunnen nemen, willen zij hun recht om te worden gehoord ten volle kunnen 
uitoefenen. De Commissie wil vooral gevoelige commerciële informatie 
beschermen waarvan de openbaarmaking belangrijke nadelige gevolgen zou 
hebben voor degene van wie die informatie afkomstig is. 
De raadadviseur-auditeur lijkt de meest geschikte persoon om uit te maken wat 
voor derden toegankelijk kan worden gemaakt, met inachtneming van de door het 
Hof van Justitie in het arrest AKZO^23) bepaalde procedure. 
206. Waarschijnlijk zal, om rekening te houden met deze veranderingen, de 
taakomschrijving van de raadadviseur-auditeur begin 1994 worden 
aangepast(24) . 
<T4> - Normalisering van de antwoordtermijnen 
207. Enerzijds moeten de rechten van de verdediging naar behoren worden 
gerespecteerd en is de Commissie verplicht om snel een einde aan inbreuken 
te maken. Anderzijds is er het probleem van de materiële middelen waarover 
de Commissie beschikt, en moet ook rekening worden gehouden met de 
beschikbaarheid van de bestuurders van de betrokken ondernemingen en hun 
raadslieden. Om hier een redelijk evenwicht te bereiken, heeft DG IV nu 
besloten de termijnen voor het beantwoorden van de mededeling van punten van 
bezwaar te "normaliseren". 
Het eerste geval is dat van de gewone procedure. Voor gemiddeld belangrijke 
zaken zal een algemene termijn van twee maanden worden toegekend en voor 
ingewikkelde zaken een termijn van drie maanden. Deze algemene termijnen 
zullen autçmatisch met twee weken worden verlengd, wanneer de periode van 
Kerstmis of Pasen daarin valt. Termijnen waarin de maand augustus of een 
(23) HvJEG, 24.6.1986, zaak 53/85, Jurispr. 1986, blz. 1985 
(24) De Commissie heeft op ... 1994 besloten de taakomschrijving van de 
raadadviseur-auditeur in deze zin aan te passen. De nieuwe 
taakomschrijving is gepubliceerd in PB C ... van ... 1994, blz 
1.V.S3. p.21 
123 
gedeelte van de maand augustus valt, zullen automatisch met een maand worden 
verlengd. De termijn zal dus ten hoogste vier maanden bedragen voor een 
ingewikkelde zaak in de vakantieperiode. Deze betrekkelijk lange termijnen 
zullen echter - en dit is nieuw - in principe niet worden verlengd. 
Het tweede geval is dat van de versnelde procedures, bij voorbeeld bij 
voorlopige maatregelen. In deze gevallen is in het belang van de betrokken 
partijen een snelle behandeling absoluut noodzakelijk. Daarom zal slechts de 
in artikel 11 van Verordening nr. 99/63 vastgestelde minimumtermijn van twee 
weken worden toegekend, zonder mogelijkheid van verlenging. 
1.V.S4. p.22 
124 
<T3> S4. De werkzaamheden van de Commissie 
(kwantitatieve beschrijving) 
208. Op 31 december 1993 telde het Directoraat-generaal Concurrentie 411 
personeelsleden, waarvan 51 % in rang A (24 bij de Commissie gedetacheerde 
nationale deskundigen inbegrepen). Van de beschikbare arbeidskrachten hield 
44 % zich bezig met werk in het kader van de artikelen 85 en 86 van het 
EG-Verdrag, 12 % met concentratiezaken, 3 % met werkzaamheden in het kader 
van artikel 90 van het EG-Verdrag, 21 % met steunzaken, 9 % met 
internationale betrekkingen en coördinatie en 11 % met gegevensverwerking, 
documentatie en andere horizontale taken. Als gevolg van de toewijzing van 
nieuwe posten en een nieuwe procedure om kredieten in posten om te zetten is 
het totale aantal personeelsleden met 1 % gestegen ten opzichte van 
31 december 1992. 
<T5> a) De artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag 
Op 1 januari 1994 waren er bij DG IV 1231 zaken aanhangig in verband met de 
toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag. Ten opzichte van 
1 januari 1993 betekent dit een vermindering met meer dan 300 gevallen. Dit 
wordt verklaard door het feit dat DG IV verder heeft gewerkt aan het 
afsluiten van de zaken waarvoor achterstand was opgelopen. De helft van die 
zaken, die alle reeds verschillende jaren aanhangig waren, was niet meer 
actueel (bij voorbeeld omdat de aangemelde overeenkomst niet meer van kracht 
was) . De. andere helft betrof aanmeldingen van verzekeringsovereenkomsten die 
in overeenstemming waren met de groepsvrijstellingsverordening die de 
Commissie eind december 1992 had goedgekeurd. De operatie "achterstand" is 
thans in ruime mate voltooid en naar verwachting zal het aantal aanhangige 
zaken in de komende jaren niet meer verminderen. Een toename kan overigens 
niet worden uitgesloten. Zo zouden bij voorbeeld de bedrijven kunnen worden 
aangemoedigd om hun overeenkomsten vaker aan te melden als gevolg van de 
versnelde behandeling van de aanmeldingen, inzonderheid op het gebied van 
gemeenschappelijke ondernemingen met het karakter van een 
samenwerkingsverband. 
De vermindering van het aantal aanhangige zaken had hoofdzakelijk betrekking 
op de aangemelde zaken. Het relatieve gewicht van de klachten en de 
ambtshalve ingeleide procedures stijgt hierdoor lichtjes. Op 1 januari 1994 
1.V.S4. p.23 
125 
waren er iets meer dan 60 % aanmeldingen (749) , iets meer dan 25 % klachten 
(335), in de overige gevallen ging het om een ambtshalve ingeleide procedure 
(147) . In verband met de klachten moet erop worden gewezen dat hun aantal 
ruwweg dat van 1992 benadert. Er was dus geen invloed van het arrest 
Automec II (arrest van 18 september 1992 in zaak 24/90) waarin het Gerecht 
van Eerste Aanleg voor recht verklaarde dat de Commissie over een 
aanzienlijke discretionaire bevoegdheid beschikte om de klachten af te 
wijzen. De Commissie maakt van die discretionaire bevoegdheid een gematigd 
gebruik. Ofschoon zij de klagers vaker dan voordien naar de nationale 
instanties of de nationale rechter verwijst, met name wanneer volgens haar 
die rechtsgang toelaat een oplossing voor hun problemen te vinden, blijft de 
Commissie de klachten die volgens haar van groot communautair belang zijn met 
alle vereiste zorgvuldigheid behandelen. De behandeling van klachten waarvan 
de inzet onvermijdelijk van conflictuele aard is, neemt normalerwijs meer 
tijd in beslag dan die van de aanmeldingen. In dit verband is het 
verhelderend dat terwijl in de loop van 1993 het totale aantal afgesloten 
zaken (832) twee maal zo hoog was dan dat van de ingekomen zaken (404) , de 
verhouding omgekeerd is voor de klachten: 37 afgesloten zaken (waarvan vijf 
door een formele beschikking) tegenover 107 ingekomen zaken. 
In 1993 werden in totaal twaalf zaken afgesloten met een formele beschikking. 
Naast de reeds vermelde definitieve afwijzingen van klachten (vijf in 
totaal), waren er drie verboden (Zera/Montedison-Hinkens/Stâhler, AICAI/CNSD 
en Auditel), drie ontheffingen (Eurovisie, tariefstructuren voor gecombineerd 
vervoer en Grundig) en een negatieve verklaring (Institute of London 
Underwriters). In de zaak Sealink werd een verzoek om voorlopige maatregelen 
verworpen. 
Sinds begin 1993 werden ongeveer 25 aanmeldingen van gemeenschappelijke 
ondernemingen met het karakter van een samenwerkingsverband behandeld in het 
kader van een versnelde procedure. Er zij aan herinnerd dat in het kader van 
die procedure DG IV binnen de twee maanden na de datum van aanmelding de 
betrokken partijen in kennis stelt van haar (voorlopige of definitieve) 
beoordeling. Er moet worden onderstreept dat de termijn van twee maanden niet 
loopt zo lang de aanmelding onvolledig is. Een nieuw aanmeldingsformulier 
A/B, over een ontwerp waarvan thans overleg wordt gepleegd met de nationale 
autoriteiten en de belanghebbende sectoren, beoogt de ondernemingen in staat 
te stellen van bij de aanmelding aan DG IV alle vereiste inlichtingen te 
verstrekken. Voortaan zullen aanmeldingen van gemeenschappelijke 
1.V.S4. p.24 
126 
ondernemingen met het karakter van een samenwerkingsverband stelselmatig 
worden gepubliceerd volgens het "Allied/Carlsberg"-principe (d.w.z. een 
mededeling in het Publikatieblad waarbij derden worden uitgenodigd hun 
opmerkingen te maken; dit in navolging van de vaste praktijk in het kader van 
de concentratieverordening). 
Van de 25 gevallen die sinds begin 1993 werden aangemeld zijn er enkele die 
nog steeds in behandeling zijn omdat DG IV de aanmeldende partijen heeft 
gevraagd de reeds verschafte inlichtingen te vervolledigen. Het grootste deel 
van de overige zaken kon binnen de twee maanden worden afgehandeld. In zes 
gevallen heeft DG IV echter een voorlopige beoordeling gegeven binnen die 
termijn. Voor drie zaken heeft zij een "warning letter" (verwittigingsbrief) 
moeten zenden naar de partijen (Potacan, Pasteur-Mérieux en Coca 
Cola/Nestlé). In de twee overige zaken heeft de Commissie in het 
Publikatieblad een bekendmaking krachtens artikel 19, lid 3, van Verordening 
nr. 17 gepubliceerd waarbij een gunstig standpunt werd aangekondigd 
(Eurosport Mark III en International Private Satellite Partners). In die 
laatste zaak heeft zij de betrokken partijen medegedeeld dat zij voornemens 
is een dergelijke bekendmaking te publiceren (Fujitsu + AMD). 
<T5> b) Concentraties 
Uit hoofde van Verordening nr. 4064/89 betreffende de concentraties werden in 
1993 in totaal 58 zaken afgesloten (60 in 1992). In het grootste deel van die 
zaken (50) hechtte de Commissie haar goedkeuring aan concentraties in de 
eerste fase (in 1992: 46). Drie zaken werden in de tweede fase goedgekeurd 
(in 1992: vijf); de goedkeuring in de zaak Pilkington/SIV was niet aan 
voorwaarden of verplichtingen verbonden, maar de operaties KNP/Bührmann/URG 
en Kali+Salz/MDK/Treuhand werden door de Commissie van voorwaarden 
afhankelijk gemaakt. Van de vier overblijvende zaken werd geoordeeld dat zij 
niet het karakter van een concentratie hadden (in 1992: negen); drie van die 
zaken werden daarna onderzocht op basis van artikel 85 in het kader van de 
versnelde procedure (Philips-Thomson-Sagem, Pasteur-Mérieux/Merck en BT/MCI). 
Eén zaak werd naar de nationale instanties verwezen (Mc Cormick). 
Van de 50 gevallen die in de eerste fase werden afgesloten waren er 24 die na 
onderzoek gemeenschappelijke ondernemingen met het karakter van een 
concentratie bleken te zijn. Dit aantal is dus vergelijkbaar met dat van de 
gemeenschappelijke ondernemingen met het karakter van een 
1.V.S4. p.25 
127 
samenwerkingsverband die uit hoofde van artikel 85 van het EG-Verdrag werden 
onderzocht. 
Tenslotte kan erop worden gewezen dat uit hoofde van artikel 66 van het 
EGKS-Verdrag de Commissie negen concentraties heeft goedgekeurd. 
<T5> c) Steun 
In de loop van 1993 werden 435 zaken afgesloten met een beschikking (in 1992: 
502). In 399 gevallen werd beslist om geen bezwaar te maken (in 1992: 455). 
Onder de zaken waarvoor de procedure van artikel 93, lid 2, werd ingeleid, 
telt men 19 positieve eindbeschikkingen (in 1992: 31) en zeven negatieve 
eindbeschikkingen, waaronder twee beschikkingen die gedeeltelijk negatief 
waren of aan voorwaarden waren verbonden (in 1992: zes). Tenslotte waren er 
tien andere maatregelen (zoals in 1992) waaronder beslissingen om de zaak uit 
hoofde van artikel 95 van het EGKS-Verdrag bij de Raad aanhangig te maken, 
een bevel uit hoofde van artikel 88 van het EGSK-Verdrag (ILVA) en een 
nuttige maatregel overeenkomstig artikel 93, lid 1. 
In een dertigtal zaken (zoals in 1992) heeft de Commissie de procedure van 
artikel 93, lid 2, ingeleid. 
In het verslagjaar werden 561 nieuwe zaken ingeschreven (in 1992: 558), 
waarvan 475 aangemelde steungevallen (in 1992: 452), 85 gevallen van 
niet-aangemelde steun (in 1992: 102) en één geval van bestaande steun (in 
1992: acht). De vermindering van het aantal niet-aangemelde steungevallen is 
bemoedigend, in zoverre dit erop wijst dat de Lid-Staten hun verplichting uit 
hoofde van artikel 93, lid 3, van het EG-Verdrag om alle steunvoornemens aan 
de Commissie aan te melden, beter in acht nemen. 
Er zij op gewezen dat de bovenvermelde cijfers uitsluitend betrekking hebben 
op de steun die door DG IV is behandeld(25^ . 
(25) Bijlage III.C van dit Verslag bevat een tabel met de globale 
statistische gegevens in verband met de activiteiten van DG IV en die 
van de overige DG's waar steungevallen werden behandeld (DG VI, DG VII 
en DG XIV) . 
2.I.A.SI. p.l 
128 
<T5> Peel Twee 
<T1> Het mededingingsbeleid ten aanzien van de ondernemingen 
<T4> Hoofdstuk I 
<T2> Voornaamste beschikkingen en maatregelen van de Commissie 
<T9> A. Algemene overwegingen 
<T3> SI. Horizontale overeenkomsten 
209. Horizontale overeenkomsten, dat wil zeggen overeenkomsten tussen 
ondernemingen die wat de produktie en de verkoop van een produkt betreft op 
hetzelfde niveau van de bedrijfskolom actief zijn, komen in talrijke vormen 
voor. Onder deze algemene categorie vallen zowel overeenkomsten tussen 
producenten tot vaststelling van de verkoopprijzen van hun produkten, 
overeenkomsten tot verdeling van de markten en inzake de gezamenlijke 
ontwikkeling van nieuwe produkten. De Commissie is vastbesloten krachtig op 
te treden tegen werkelijke kartelvorming die de consumenten de voordelen van 
eerlijke concurrentie ontneemt. In het afgelopen jaar is deze aanpak wederom 
tot uitdrukking gekomen in verschillende onderzoeken in verschillende 
economische sectoren tegen ondernemingen die een wezenlijk deel van de markt 
onderling hadden verdeeld. Geconstateerd dient echter te worden dat het 
opsporen en veroordelen van deze praktijken een grote inspanning van de 
Commissie, met name in termen van mankracht, vereist. Dit verklaart waarom 
dergelijke procedures soms zeer lang kunnen duren. Aangezien het de bedoeling 
is kartels volledig uit te bannen, is de Commissie niettemin vastberaden alle 
middelen in te zetten die nodig zijn om hiertegen doeltreffend op te treden. 
210. Anders luidt het standpunt van de Commissie ten aanzien van 
overeenkomsten betreffende een vorm van samenwerking tussen ondernemingen die 
een verbetering van hun produktiviteit mogelijk maakt doordat gebruik wordt 
gemaakt van gemeenschappelijke faciliteiten. Het meest treffende voorbeeld 
van dergelijke samenwerking is de oprichting van een gemeenschappelijke 
onderneming. Afgezien van bepaalde gevallen waarin dergelijke transacties de 
verkapte vorming van kartels betreffen, is de Commissie vanwege de voordelen 
van dergelijke overeenkomsten voorstander van deze vorm van samenwerking. Zij 
2.I.A.SI. p.2 
129 
heeft voor deze gevallen een versnelde procedure ingesteld1. Zoals hiervoor 
reeds besproken, is het tevens van belang te voorkomen dat de partijen een 
rechtsvorm kiezen vanwege de voordelen die de betrokken procedure bij de 
Commissie oplevert in plaats van uitsluitend de transactie zelf voor ogen te 
houden. Bij de beoordeling van de verenigbaarheid van deze vormen van 
samenwerking met de communautaire mededingingsregels dient het effect dat 
ervan uitgaat op de betrokken markt, niet de aard van de overeenkomst, de 
doorslag te geven. 
Zie punt 77 van dit verslag, 
2.I.A.SI. p.3 
130 
<T3> 52. Verticale overeenkomsten 
211. In artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag wordt geen onderscheid gemaakt 
tussen horizontale en verticale overeenkomsten. Verticale overeenkomsten 
kunnen worden gedefinieerd als overeenkomsten tussen ondernemingen die wat de 
produktie en de verkoop van een produkt betreft op verschillende niveaus van 
de bedrijfskolom actief zijn. Vanaf het allereerste begin van de 
tenuitvoerlegging van Verordening nr. 17 heeft het Hof van Justitie duidelijk 
gesteld dat verticale overeenkomsten een inbreuk op artikel 85 van het EG-
Verdrag kunnen vormen. Sinds dit arrest heeft de Commissie dergelijke 
overeenkomsten talrijke malen verboden. Daar staat tegenover dat ook 
verscheidene groepsvrijstellingen voor dergelijke overeenkomsten zijn 
verleend. Het staat inmiddels wel vast dat verticale overeenkomsten een 
geëigend middel kunnen zijn om bepaalde ondernemingen in staat te stellen een 
positie te verwerven op nieuwe markten. Distributie-overeenkomsten kunnen 
worden gebruikt om de concurrentie tussen produkten van verschillende merken 
te vergroten zonder dat de nieuwe marktdeelnemer grote bedragen moet 
investeren. Deze positieve werking die van verticale overeenkomsten kan 
uitgaan verklaart de welwillende houding ten overstaan ervan in de 
verordeningen betreffende groepsvrijstellingen. Deze overeenkomsten kunnen 
echter ook worden gebruikt om derden de toegang tot de markt te beletten. Dit 
verklaart waarom de Commissie toch nauwlettend toeziet op deze 
overeenkomsten. De zaak Grundig, waarin in het afgelopen jaar een beslissing 
is genomen, illustreert deze benadering. De Commissie ging in deze zaak 
akkoord met de hernieuwing van een individuele vrijstelling voor het systeem 
van selectieve distributie dat Grundig had opgezet voor de verkoop van 
bepaalde elektronische apparaten. In haar onderzoek hield de Commissie 
rekening met de gevolgen ervan voor de consumenten, alsmede met het feit dat 
de bewuste markt zich kenmerkt door hevige concurrentie tussen de 
verschillende merken. 
212. Om deze benadering, overigens ondersteund door het Hof, te begrijpen 
moeten de mededingingsregels van het EG-Verdrag worden gezien in hun algemene 
context. Met deze regels wordt niet alleen beoogd een economisch stelsel te 
beschermen, ze vormen tevens een instrument om de totstandkoming van een 
werkelijke interne markt te bevorderen. Hiertoe moet worden verhinderd dat de 
geleidelijk afgebouwde belemmeringen van publieke aard niet worden vervangen 
door particuliere obstakels voor het vrije verkeer. Ten aanzien van verticale 
2.I.A.SI. p.4 
131 
overeenkomsten baseert de Commissie haar beslissing derhalve op een onderzoek 
in twee fasen overeenkomstig artikel 85 van het EG-Verdrag. Allereerst wordt 
een contractuele verbintenis tussen een producent en een distributeur 
beoordeeld als een beperking van de concurrentie omdat de bewegingsvrijheid 
van de partijen op het bestreken grondgebied wordt ingeperkt. Vervolgens kan 
voor een dergelijke overeenkomst over het algemeen een vrijstelling worden 
verleend op grond van artikel 85, lid 3, van het EG-Verdrag omdat ze geen 
bepalingen bevatten die de distributeur absolute exclusieve rechten verlenen, 
of dit tenminste objectief gezien niet het geval is. Hierin vinden we de 
fundamentele bedoeling van de opstellers van het Verdrag terug, het verkeer 
van goederen in de interne markt daadwerkelijk vrij te maken. Het onderzoek 
van de Commissie gaat dus verder dan de vraag welke voordelen de verticale 
akkoorden voor de concurrentie opleveren. Een voorbeeld dat dit duidelijk 
illustreert is de in het afgelopen jaar behandelde zaak Zera-Montedison. In 
deze zaak leidde de combinatie van een overeenkomst voor exclusieve rechten 
en nationale homologatieprocedures ertoe dat alle parallelinvoer in Duitsland 
werd uitgesloten. De Commissie is hiertegen opgetreden omdat het effect van 
deze overeenkomst in strijd was met de verwezenlijking van een daadwerkelijke 
interne markt, aangezien de betrokkenen gebruik wilden maken van de 
verschillen tussen de nationale wetgevingen om consumenten de mogelijkheid te 
ontnemen te profiteren van gunstiger prijzen in andere Lid-Staten. 
2.I.A.SI. p.5 
132 
<T3> S3. Misbruik van een machtspositie 
213. Een analyse van de beschikkingen van de Commissie en van de arresten van 
het Gerecht van eerste aanleg bevestigt de recente tendens dat gedragingen 
die in beginsel acceptabel worden geacht indien het ondernemingen met een 
beperkt marktaandeel betreft, laakbaar zijn indien er ondernemingen met een 
machtspositie bij betrokken zijn. Dergelijke ondernemingen dienen dan ook 
zeer behoedzaam te zijn om te voorkomen dat zij inbreuk maken op de 
bepalingen van artikel 86 van het EG-Verdrag. 
We kunnen zelfs een stap verder gaan en stellen dat ondernemingen met een 
machtspositie in sommige gevallen zelfs de verplichting hebben samen te 
werken met hun concurrenten. Zoals reeds besproken2 dient de eigenaar van 
een onmisbaar infrastructuurnet in sommige gevallen andere ondernemingen op 
niet-discriminatoire wijze toegang verlenen tot deze installaties ten einde 
doelmatige concurrentie mogelijk te maken. Elke andere oplossing zou leiden 
tot handhaving van de bevoorrechte situatie van de onderneming met een 
machtspositie en zou het voor derde ondernemingen onmogelijk maken de markt 
te betreden. Hoewel artikel 86 van het EG-Verdrag het bestaan van 
machtsposities dus niet verbiedt, is het begrip misbruik echter dermate ruim 
opgevat dat de voorrechten van een onderneming met een machtspositie sterk 
worden beperkt. 
Deze wisselende benadering afhankelijk van de vraag of de betrokken 
onderneming wel of geen machtspositie heeft, kan niet als discriminatoir 
worden aangemerkt. Gelet op de effecten die deze gedragingen kunnen hebben op 
de concurrentie, is het nu eenmaal een feit dat de gedragingen van een 
onderneming met een machtspositie vanwege haar invloed op de markt veel 
ingrijpendere gevolgen hebben dan indien het een kleinere onderneming 
betreft. Het is derhalve gerechtvaardigd van de eerstgenoemde te verlangen 
dat zij zich behoedzamer gedraagt. 
2 Punt 4 0 van dit Verslag 
2.I.B.SI.p.l 
133 
<T9> B. Analyse van afzonderlijke beschikkingen en maatregelen 
<T3> SI. Oprichting van gemeenschappelijke ondernemingen 
en andere samenwerkingsvormen 
214. Het afgelopen jaar werd voor het eerst in enkele zaken de nieuwe 
versnelde procedure voor gemeenschappelijke ondernemingen met het karakter 
van een samenwerkingsverband toegepast. Zoals bekend had de Commissie 
toegezegd bepaalde verordeningen betreffende groepsvrijstellingen op enkele 
punten te wijzigen en zich tevens te zullen inspannen om ondernemingen binnen 
twee maanden na de aanmelding een eerste indicatie te geven over de 
verenigbaarheid van hun overeenkomst met artikel 85 van het EG-Verdrag. In 
verscheidene van de hierna genoemde zaken werd deze versnelde procedure reeds 
toegepast. In totaal betreft het 25 zaken^. Slechts enkele ervan worden in 
dit hoofdstuk samengevat; andere komen beknopt aan de orde in bijlage III.A.l 
van dit Verslag. 
<T6> Philips-Thomson-Sagem 
215. De Commissie heeft overeenkomstig artikel 85 van het Verdrag van Rome 
besloten geen bezwaar te maken tegen de oprichting van een gemeenschappelijke 
onderneming onder de naam Flat Panel Display BV (FPD). De 
moedermaatschappijen van de gemeenschappelijke onderneming zijn Philips 
Electronics N.V., Thomson Consumer Electronics S.A. en Sagem. 
FPD gaat zich bezighouden met de ontwikkeling, het ontwerp, de vervaardiging 
en de verkoop van LCD-schermen met actieve matrix (active matrix liquid 
crystal display, AM-LCD). AM-LCD's worden onder meer gebruikt voor TV-modules 
met geheugenbeeldbuis, projectieschermen voor professioneel en privé-gebruik 
en modules voor de grafische weergave van gegevens. 
AM-LCD's behoren tot de tak van technologie die gewoonlijk wordt aangeduid 
met LCD (Liquid Crystal Displays) , op haar beurt één van de verschillende 
technologieën die bekend staan onder de benaming platte-schermtechnologieën. 
Deze technologieën bevinden zich in verschillende ontwikkelingsstadia. 
(1) Punt 208 van dit Verslag, 
2.I.B.SI.p.2 
134 
FPD zal als eerste Europese bedrijf in staat zijn dergelijke schermen op 
grote schaal te produceren. Met de massaproduktie zou in 1993 een aanvang 
worden gemaakt. Het bedrijf zal beschikken over eigen proces- en 
produktontwikkelingsafdelingen, faciliteiten en personeel. De produkten 
zullen wereldwijd aan derden worden aangeboden. 
Het aandelenkapitaal van FPD zal voor 80 % eigendom zijn van Philips, voor 
10 % van Thomson en voor 10 % van Sagem. Hoewel Philips dus een 
meerderheidsbelang heeft, zal het geen strategische beslissingen kunnen nemen 
zonder de steun van ten minste één van de andere aandeelhouders. Daarnaast 
zijn de partijen bij de overeenkomst voornemens andere ondernemingen als 
nieuwe aandeelhouders in FPD toe te laten. 
De overeenkomst betreffende de oprichting van FPD werd aanvankelijk op 
8 december 1992 aangemeld overeenkomstig de bepalingen van de 
Concentratieverordening. Op 18 januari 1993 besloot de Commissie echter dat 
FPD geen concentratie was in de zin van artikel 3 van de 
Concentratieverordening. Vervolgens werd de aanmelding op verzoek van de 
partijen omgezet in een aanmelding in de zin van artikel 4 van Verordening 
nr. 17 van de Raad. 
De Commissie heeft de voorgestelde gemeenschappelijke onderneming vervolgens 
beoordeeld vanuit het oogpunt van artikel 85 van het EG-Verdrag, waarna zij 
concludeerde dat de aangemelde gemeenschappelijke onderneming binnen het 
toepassingsgebied van artikel 85, lid 1, valt. 
De belangrijkste reden voor deze conclusie was dat de moedermaatschappijen, 
gezien hun overige activiteiten op het gebied van AM-LCD's, op het gebied van 
LCD-technologie en andere typen platte schermen, alsmede op het gebied van 
elektronenstraalbuizen (op welk gebied Thomson en Philips toonaangevend zijn 
op de wereldmarkt) moeten worden beschouwd als potentiële en zelfs huidige 
concurrenten van elkaar of van de gemeenschappelijke onderneming. 
De Commissie was echter van mening dat in dit geval was voldaan aan de 
voorwaarden voor de verlening van een individuele vrijstelling aan FPD. 
De Commissie stelde met name vast dat de gemeenschappelijke onderneming de 
moedermaatschappijen in staat zal stellen de massaproduktie van nieuwe 
technologisch hoogwaardige produkten in Europa te ontwikkelen en te handhaven 
2.I.B.SI.p.3 
135 
in een sector met grote concurrentie van buitenlandse leveranciers 
(voornamelijk Japan), waar produktie en marketing in een strak tijdschema op 
een economisch levensvatbare basis van doorslaggevend belang is en de 
technische en industriële structuren nog niet vastliggen. 
Voorts zullen de door FPD vervaardigde schermen worden verkocht aan 
producenten van hoogwaardige produkten (consumentenelektronika, auto's en 
telecommunicatie-apparatuur) met de bedoeling deze te integreren in bestaande 
produktfamilies of in volledige nieuwe produkten, waardoor het aanbod aan de 
consument zal worden vergroot. 
Dit is mede van belang omdat deze producenten een doeltreffend tegenwicht 
kunnen vormen voor de gemeenschappelijke onderneming. 
Tot slot kwam de Commissie tot de conclusie dat de gemeenschappelijke 
onderneming voor de moedermaatschappijen geen middel is om de concurrentie op 
het gebied van schermen in het algemeen of AM-LCD's in het bijzonder uit te 
schakelen. Ten aanzien van deze laatste kan worden gesteld dat in de EG een 
nieuwe technologie in produktie zal worden genomen. Belangrijker nog is dat 
het een sector betreft waarvoor de markt mondiaal is. De belangrijke positie 
die de gemeenschappelijke onderneming in de Gemeenschap verwerft, moet 
derhalve in deze globale context worden gezien. Gebleken is dat de nieuwe 
onderneming geen machtspositie op de markt zal verwerven. 
Om bovengenoemde redenen en gezien het dringende karakter van deze zaak, die 
deel uitmaakt van een breder programma dat door de Commissie wordt 
ondersteund in het kader van ESPRIT III, werd de zaak afgesloten met een 
administratieve brief aan partijen. 
Deze belangrijke zaak was één van de eerste waarvoor de nieuwe interne 
procedure voor de behandeling van structurele samenwerkings-GO's werd 
gevolgd. 
<T6> , Alenia-Honeywell 
216. Krachtens de nieuwe interne procedure voor de versnelde behandeling van 
structurele samenwerkings-GO's gaf de Commissie voorts overeenkomstig 
artikel 85 van het Verdrag van Rome toestemming voor de oprichting van een 
2.I.B.SI.p.4 
136 
samenwerkings-GO in Italië door de Italiaanse luchtvaartonderneming Alenia 
Spa en de Amerikaanse computeronderneming Honeywell Inc. De nieuwe 
onderneming, Space Controls Alenia-Honeywell (SCAH) gaat zich bezighouden met 
het ontwerp, de ontwikkeling, de vervaardiging, de verkoop en de 
ondersteuning van vier besturingsprodukten voor de ruimtevaart op basis van 
de technologie van Honeywell. De produkten zullen worden verkocht aan 
onderaannemers die deze zullen integreren in subsystemen. De subsystemen 
zullen op hun beurt worden geassembleerd tot volledige satellieten door de 
hoofdaannemers. 
Het aandelenkapitaal van SCAH komt voor 60 % in het bezit van Alenia en voor 
40 % van Honeywell. De directie van SCAH zal bestaan uit 5 leden, waarvan 3 
benoemd door Alenia en 2 door Honeywell. Hoewel de beslissingen betreffende 
het dagelijks beheer van SCAH zullen worden genomen bij gewone meerderheid, 
is unanimiteit vereist inzake het bedrijfsplan en de exploitatie- en O&O-
budgetten. 
De Commissie was van mening dat de gemeenschappelijke onderneming weliswaar 
alle kenmerken van een gewoon bedrijf vertoonde maar hoofdzakelijk een 
instrument van de moedermaatschappijen vormde om een aantal strategische 
doelstellingen te bereiken. Alenia vergroot hierdoor haar verticale 
integratie als hoofdaannemer op het gebied van satellieten, Honeywell 
verkrijgt toegang tot de Europese ruimtevaartmarkt. 
De Commissie beoordeelde de gemeenschappelijke onderneming daarom 
overeenkomstig artikel 85 van het EG-Verdrag en concludeerde dat de 
oprichting van SCAH in aanmerking kwam voor een negatieve verklaring omdat de 
moedermaatschappijen geen huidige of potentiële concurrenten zijn op het 
gebied van satellieten in het algemeen of onderdelen in het bijzonder. Zij 
zijn daarentegen actief op verschillende niveaus van de markt. 
De Commissie had echter wel bezwaar tegen een aantal stringente niet-
concurrentiebedingen die de fase na voltooiing van de produkten betreffen en 
verzocht de partijen deze te wijzigen en/of te schrappen. Deze verplichtingen 
waren van ondergeschikt belang voor de overeenkomst aangezien deze niet 
onmisbaar waren voor de uitvoering ervan. Nadat de partijen hieraan hadden 
voldaan, ontvingen zij een administratieve brief> 
2.I.B.SI.p.5 
137 
<T6> International Private Satellite Partners (IPSP) 
217. De Commissie heeft een "letter of intent" gezonden naar de 
moedermaatschapijen van IPSP, een gemeenschappelijke onderneming die werd 
opgericht in de vorm van een commanditaire vennootschap naar Amerikaans 
recht. De moedermaatschappijen van IPSP zijn, enerzijds, dochterondernemingen 
van bedrijven die zich specialiseren in de produktie en/of de lancering van 
satellieten en, anderzijds, dochterondernemingen van 
telecommunicatiebedrijven. IPSP heeft een tweeledig doel : ten eerste betreft 
dit het verlenen van internationale telecommunicatiediensten aan bedrijven in 
Europa en Noord-Amerika met behulp van haar eigen satellietsysteem op "one 
stop shop"-basis. Ten tweede biedt IPSP transmissiecapaciteit in bulkvorm aan 
derden voor zover de capaciteit van de satellieten niet volledig wordt benut 
door IPSP of haar partners. 
De eerste van deze markten kwam tot stand vanwege de behoefte van 
multinationale ondernemingen aan snelle telecommunicatieverbindingen tussen 
hun verschillende dochterondernemingen. IPSP biedt alleen haar diensten aan 
op de tweede markt indien de vraag naar de diensten op de eerste kleiner is 
dan verwacht. 
In haar "letter of intent", die deel uitmaakt van de nieuwe versnelde 
procedure voor de behandeling van structurele samenwerkings-GO's, stelde de 
Commissie de partijen in kennis van haar voorlopige conclusie dat de 
aangemelde overeenkomsten wellicht in aanmerking komen voor een negatieve 
verklaring overeenkomstig artikel 85 van het Verdrag van Rome. Vervolgens 
publiceerde zij een mededeling op grond van artikel 19, lid 3, van 
Verordening nr. 17. 
<T6> INTRAX 
218. De Commissie heeft haar fiat gegeven voor een overeenkomst waarbij PTT 
Telecom B.V., de openbare telecommunicatieorganisatie in Nederland, en 
Nederlands Omroepproduktie Bedrijf N.V. (NOB), het belangrijkste facilitaire 
bedrijf in Nederland, een gemeenschappelijke onderneming, Intrax B.V., 
oprichten. Deze onderneming heeft ten doel SNG-diensten (Satellite News 
Gathering) te verlenen zowel binnen als buiten Nederland. SNG behelst het 
gebruik van verplaatsbare apparatuur voor snelle audiovisuele registratie en 
2.I.B.SI.p.6 
138 
transmissie van televisiesignalen via satelliet vanop afgelegen plaatsen waar 
geen aansluiting op het netwerk over land mogelijk is. 
Dit geval illustreert het steeds vaker voorkomende verschijnsel dat 
telecommunicatieorganisaties zich verenigen met ondernemingen die niet in de 
telecommunicatiesector werkzaam zijn om nieuwe activiteiten te verrichten die 
strikt genomen geen verband houden met telecommunicatie. In alle gevallen van 
die aard moet de Commissie, als eerste stap in de traditionele toetsing van 
gemeenschappelijke ondernemingen met het karakter van een 
samenwerkingsverband aan de mededingingsregels, nagaan of de nog bestaande 
bijzondere of uitsluitende rechten van de telecommunicatieorganisatie in 
kwestie ertoe leiden dat door haar deelneming in een gemeenschappelijke 
onderneming deze laatste zich in een ongerechtvaardigd gunstige positie ten 
opzichte van de concurrentie bevindt. 
In dit geval was de Commissie van oordeel dat SNG-dienstverleners die op de 
Nederlandse markt met Intrax willen concurreren niet met grote belemmeringen 
voor toetreding worden geconfronteerd. 
De opstraling van signalen naar satellieten, een activiteit die 
traditioneel uitsluitend tot het werkterrein van de 
telecommunicatieorganisatie behoort, is in Nederland in 1991 
geliberaliseerd wat SNG betreft. 
Daarenboven heeft PTT Telecom, ten aanzien van de capaciteit van 
satellieten, de Commissie verzekerd dat zij, als partij bij door de 
telecommunicatieorganisaties beheerde internationale 
samenwerkingsverbanden voor de exploitatie van satellieten, Intrax op 
voet van gelijkheid met concurrende ondernemingen zal behandelen. 
Het staat die ondernemingen voorts vrij om, zelfs bij opstraling in 
Nederland, capaciteit op Eutelsat-satellieten te verwerven althans via 
de ondertekenaars in Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. 
Als derde mogelijkheid is capaciteit verkrijgbaar op onafhankelijke 
satellieten die niet aan de door telecommunicatieorganisaties beheerde 
samenwerkingsverbanden toebehoren. 
In andere landen dan Nederland zal Intrax onderworpen zijn aan dezelfde 
beperkingen op het gebied van opstraling en satellietcapaciteit als haar 
concurrenten. 
Derhalve maakte de Commissie haar gunstig standpunt ten opzichte van de 
2.I.B.SI.p.7 
139 
operatie in het Publikatieblad bekend. Er zijn dienaangaande geen opmerkingen 
ontvangen. De Commissie heeft, na raadpleging van de nationale autoriteiten 
belast met de mededinging, de procedure nu afgesloten door middel van een 
administratieve brief (negatieve verklaring). 
2.I.B.S2.p.8 
140 
<T3> S2. Dienstensector 
<T6> CNSD 
219. Op 30 juni 1993 heeft de Commissie voor de eerste maal een beschikking 
gegeven waarin werd geoordeeld dat de goedkeuring door een beroepsvereniging 
van door de leden verplicht te hanteren tarieven voor de verrichting van 
diensten, zelfs indien het een vrij beroep betreft, een inbreuk vormt op de 
communautaire mededingingsvoorschriften. 
De Commissie ontving verscheidene klachten van ondernemingen in de 
Gemeenschap over de moeilijkheden waarmee zij in Italië te maken hadden bij 
in- en uitklaringsverrichtingen. Eén' van deze klachten betrof het besluit van 
de "Consiglio Nazionale degli Spedizionieri Doganali" (Nationale Raad van 
douane-expediteurs) van 21 maart 1988 houdende vaststelling van de door 
douane-expediteurs toe te passen tarieven voor de verrichting van diensten in 
verband met de in- en uitklaring van goederen. 
De uitoefening van het beroep van douane-expediteurs is in Italië geregeld in 
wet nr. 1612 van 22 decmeber 1960, alsmede door verschillende 
uitvoeringsmaatregelen. 
Om het beroep van douane-expediteur als zelfstandige uit te kunnen oefenen, 
moet men erkend zijn en worden ingeschreven in het nationale register. Dit 
register wordt beheerd door de Nationale Raad (CNSD), die belast is met de 
vaststelling van de expediteurstarieven. Zo kwam op 21 maart 1988 op grond 
van aanbevelingen van de departementale raden de tarieftabel tot stand die in 
de plaats kwam van de op 16 april 1970 goedgekeurde tarieftabel en alle 
daarop toegepaste verhogingen met een bepaald coëfficiënt tussen 1970 en 
1988. 
Uit het besluit van de CNSD van 21 maart 1988 vloeien de volgende 
concurrentiebeperkingen op de markt van dienstverlening van douane­
expediteurs aan ondernemingen die goederen in- of uitvoeren uit Italië voort: 
de vaststelling van een vast minimum- en maximumtarief, waarvan niet 
individueel kan worden afgeweken, voor elke door de douane-expediteurs 
verrichte handeling; 
2.I.B.S2.p.9 
141 
het opleggen van een verplichte wijze van factureren volgens dit tarief, 
zoals de individuele facturering. 
Nadat de tarieftabel door de CNSD is vastgesteld, wordt hij bij ministerieel 
besluit goedgekeurd. Deze goedkeuring doet evenwel niets af aan het feit dat 
het in wezen een besluit van een ondernemingsvereniging is. Dit blijkt met 
name uit het feit dat voor beslissingen met betrekking tot afwijkingen van de 
tarieftabel geen ministeriële goedkeuring vereist is. De vaststelling door de. 
CNSD geschiedt dus op autonome wijze. 
Tegen deze beschikking is bezwaar aangetekend bij het Gerecht van eerste 
aanleg. 
De Commissie onderzoekt momenteel of de Italiaanse wet nr. 1612 van 
22 december 1960 verenigbaar is met het gemeenschapsrecht, in het bijzonder 
de artikelen 3, onder f), en 5, in samenhang met artikel 85 van het EG-
Verdrag en heeft besloten Italië over deze zaak een aanmaning te zenden. 
Nagegaan zal worden of de wet een inbreuk vormt op het EG-Verdrag doordat 
deze de CNSD verplicht concurrentievervalsende overeenkomsten te sluiten. 
2.I.B.S3.p.10 
142 
<T3> S3. Audiovisuele sector 
<T6> ERU 
220. De Commissie heeft besloten overeenkomstig artikel 85, lid 3, van het 
EG-Verdrag een vrijstelling te verlenen voor het Eurovisie-systeem van de 
Europese Radio-Unie (ERU). 
De ERU is een vereniging van Europese radio- en televisie-omroepen die het 
openbaar belang dienen. De aangeslotenen zijn over het algemeen openbare 
televisie- en radio-omroepen. De enkele particuliere omroepen die zijn 
aangesloten, zijn gebonden aan bepaalde verplichtingen in verband met het 
openbaar belang. Zuiver commerciële omroepen komen niet in aanmerking voor 
het lidmaatschap. 
Het door de ERU geëxploiteerde Eurovisie-systeem bestaat in de uitwisseling 
van televisieprogramma's - in het bijzonder sportprogramma's - en de 
collectieve aankoop van de uitzendrechten daarvoor. De collectieve aankoop 
van uitzendrechten voor internationale sportieve gebeurtenissen levert een 
beperking van de concurrentie op vanwege de gecumuleerde koopkracht van de 
leden van de ERU bij collectieve onderhandelingen. Niettemin leidt het 
systeem ook tot enkele verbeteringen, met name een rationalisering en een 
vermindering van de kosten - waardoor met name de aangeslotenen van de kleine 
landen in staat worden gesteld meer sportprogramma's van een betere kwaliteit 
uit te zenden. Bovendien vergemakkelijkt de samenwerking tussen de 
aangeslotenen grensoverschrijdende uitzendingen, hetgeen bijdraagt tot de 
ontwikkeling van een werkelijke Europese markt voor radio- en 
televisieprogramma's. 
De leden van de ERU hebben er voorts mee ingestemd niet-aangeslotenen 
contractuele toegang te verlenen tot de betrokken sportprogramma's, waarvoor 
op 26 februari 1993 een nieuwe regeling aan de Commissie werd voorgelegd. De 
nieuwe regeling biedt niet-aangeslotenen niet alleen de mogelijkheid van 
onrechtstreekse uitzendingen en de uitzending van samenvattingen, maar ook 
van rechtstreekse uitzendingen van de gedeelten van sportevenementen die de 
aangeslotenen van de ERU niet zelf rechtstreeks uitzenden. Op verzoek van de 
Commissie werd de regeling aanmerkelijk verbeterd ten opzichte van de 
oorspronkelijke versie, waarop veel kritiek was geleverd door niet-
2.I.B.S3.p.11 
143 
aangeslotenen. Als gevolg hiervan is de toegang voor derden sterk verbeterd. 
<T6> AUDITEL 
221. Op 24 november 1993 heeft de Commissie een beschikking gegeven waarin 
zij oordeelt dat de overeenkomst tussen de leden van de onderneming Auditel 
waarin zij zich ertoe verplichten uitsluitend gebruik te maken van de door 
Auditel verzamelde cijfers over de kijkdichtheid van televisieprogramma's in 
Italië in strijd is met de communautaire mededingingsregels. 
De beschikking heeft betrekking op een aanmelding van Sri Auditel van het 
systeem dat zij in Italië heeft ontwikkeld voor het verzamelen en verspreiden 
van kijkcijfers. 
De aandeelhouders van Sri Auditel zijn te verdelen in drie categorieën: 
het openbare televisienet; 
de particuliere televisienetten; 
organisaties van de volgende belanghebbenden: adverteerders, 
reclamebureaus, organisaties die gespecialiseerd zijn in 
reclametechniek of reclamemiddelen. 
De kosten van de werkzaamheden worden gedragen door de eerstgenoemde twee 
categorieën. 
Artikel 11 van de overeenkomst tot oprichting van Auditel verplichtte de 
partners ertoe in hun werkzaamheden, althans wat de loutere kijkcijfers 
betrof, (dit wil zeggen het aantal kijkers gedurende een bepaald 
tijdsbestek), uitsluitend van de Auditel-gegevens gebruik te maken, met als 
enige doel geschillen over de kijkdichtheid en verstoring van de informatie 
die dienaangaande door pers, radio en televisie aan het publiek wordt 
verstrekt, te voorkomen. 
In de praktijk had artikel 11 ten doel een "kijkcijferoorlog" tussen de 
belangrijkste Italiaanse televisienetten te voorkomen. 
De genoemde verplichting houdt een beperking van de concurrentie in doordat 
zij de leden elke mogelijkheid ontzegt om basisgegevens van een andere bron 
te gebruiken. De gebruikers van de reclamemedia en de betrokken ondernemingen 
baseren hun beleidsbeslissingen in verband met het bedrag van hun 
reclamebudget, de verdeling ervan over de verschillende media en hun keuze 
onder de verschillende media van hetzelfde type op deze kijkcijfers. 
Het verzoek om een vrijstelling werd niet ingewilligd omdat de beperking van 
artikel 11 niet onmisbaar was en de mededinging op dit punt nagenoeg volledig 
zou zijn uitgeschakeld. Vlak voordat deze beschikking werd gegeven, schrapte 
Sri Auditel artikel 11 uit de overeenkomst. 
2.I.B.S4.p.l2 
144 
<T3> ' S4. Energiesector 
<T6> Electricidade de Portugal/Pego-project 
222. Op 26 januari 1993 meldde Electricidade de Portugal S.A. (EDP) bij de 
Commissie een reeks overeenkomsten aan die in 1992 werden gesloten tussen 
EDP, National Power PLC, Electricité de France en Empresa Nacional de 
Electricidad S.A. en hun respectieve dochterondernemingen die de verwerving 
en de exploitatie van een kolencentrale te Pego betroffen. 
De aanmelding betrof een project voor de verwerving en de exploitatie - bouw, 
eigendom, exploitatie en overdracht - van een kolengestookte 
elektriciteitscentrale (bestaande uit twee eenheden) te Pego, Portugal, 
waarbij het elektriciteitsbedrijf, gezamenlijk eigendom van National Power 
PLC (Verenigd Koninkrijk), Electricité de France, Empresa Nacional de 
Electricidad S.A. (Spanje) en Electricidade de Portugal S.A., overeen kwamen 
het project te kopen van EDP en elektriciteit van de eenheden 1 en 2 aan EDP 
te leveren. 
De elektriciteitscentrale zal over een geïnstalleerde capaciteit van 614 
Megawatt beschikken, de twee eenheden over 307 Megawatt elk. De keuze van het 
elektriciteitsbedrijf werd gemaakt na uitschrijving van een internationale 
openbare aanbesteding. 
Na onderzoek van de aangemelde overeenkomsten deelde de Commissie de 
betrokkenen in maart 1993 mede dat zij niet akkoord kon gaan met de bepaling 
betreffende de exclusiviteit van de leveringen voor een duur van 28 jaar, 
aangezien het elektriciteitsbedrijf niet aan andere verbruikers dan EDP in 
Portugal noch in andere Lid-Staten elektriciteit zou mogen leveren. Naar 
aanleiding van de besprekingen die op dit schrijven volgden, stelde EDP 
aanzienlijke wijzigingen van de overeenkomst voor, die vervolgens werden 
doorgevoerd. 
De voornaamste wijzigingen waren: 
de capaciteit en de produktie van de elektriciteitscentrale zijn 
uitsluitend bestemd voor EDP gedurende de eerste vijftien jaar van de 
overeenkomst ; 
2.I.B.S4.p.l3 
145 
voor de overige dertien jaar van de overeenkomst wordt een "eerste 
optie"-systeem gehanteerd, hetgeen het elektriciteitsbedrijf in staat 
stelt elektriciteit aan derden buiten het franchise-systeem te leveren 
indien er sprake is van overcapaciteit die niet nodig is voor het 
elektriciteitsnet. Dank zij dit optiesysteem concurreert het 
elektriciteitsbedrijf met het net bij het zoeken naar afzetmogelijkheden 
op externe markten (in het vrije systeem van Portugal of in een andere 
Lid-Staat). 
Op 3 0 september 1993 publiceerde de Commissie een mededeling overeenkomstig 
artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 van de Raad waarin zij aankondigde 
dat zij gelet op bovengenoemde wijzigingen en op de verwachte ontwikkeling 
van de elektriciteitsvoorziening in Portugal op grond van wetsdecreten 99/91 
en 7/91, voornemens was een gunstig standpunt in te nemen ten aanzien van de 
overeenkomsten. Er werden geen opmerkingen van derden ontvangen. 
Partijen hadden in het kader van het onderzoek door het Directoraat-generaal 
voor de mededinging van de Commissie voldoende redenen aangevoerd om in 
aanmerking te komen voor een vrijstelling van de Commissie overeenkomstig 
artikel 85, lid 3, van het EG-Verdrag, rekening houdend met de aanzienlijke 
wijzigingen die werden aangebracht in de aangemelde overeenkomsten en 
mogelijkheden voor concurrentie in de energiesector die het resultaat zijn 
van de nieuwe wetgeving die in Portugal ten aanzien van de 
elektriciteitssector van kracht is geworden (wetsdecreten 99/91 en 7/91). 
De overeenkomsten weerspiegelen het beleid van Portugal om door middel van 
een systeem van concurrerende offertes meer concurrentie toe te laten in de 
sector elektriciteitsopwekking. 
In het nieuwe wettelijke kader wordt onderscheid gemaakt tussen twee soorten 
elektriciteitssystemen, één voor de franchisemarkt en één voor de vrije 
markt. Het onderscheid tussen franchiseverbruikers (die hun elektriciteit uit 
één bron betrekken) en vrije-marktverbruikers (die uit elke willekeurige bron 
elektriciteit kunnen betrekken) wordt gemaakt aan de hand van een 
verbruiksdrempel. 
In het franchisesysteem is EDP (dat een openbare leveringsverplichting heeft) 
op dit moment verantwoordelijk voor de opwekking, de transmissie, de 
2.I.B.54.p.14 
146 
distributie en de levering van elektriciteit. Krachtens de Pego-
overeenkomsten wordt het nieuwe elektriciteitsbedrijf volledig geïntegreerd 
in het franchise-systeem. 
Met het vrije-marktsysteem wil men bereiken dat de transmissie- en 
distributiesystemen vrij toegankelijk worden. Dit vrije-marktsysteem komt 
momenteel tot stand. Sinds de goedkeuring van wetsdecreet 99/91 betreffende 
de hoofdlijnen voor de toekomstige organisatie van de elektriciteitssector in 
Portugal is een aantal kleine producenten en verbruikers met eigen 
opwekkingsinstallaties erin geslaagd in totaal een marktaandeel van 5 % te 
verwerven. Op de lange termijn zal het vrije-marktsysteem 2 0 à 25 % van de 
markt beslaan. Het ontstaan van het vrije-marktsysteem wordt hoofdzakelijk 
mogelijk doordat andere producenten de kans krijgen elektriciteit te leveren 
onder betere omstandigheden dan EDP. 
Opgemerkt zij dat verbruikers vrij zijn te kiezen voor één van beide 
systemen. Aanvankelijk zal alleen aan de grootste verbruikers worden 
toegestaan het bestaande systeem te verlaten voor het vrije systeem. De 
distributiebedrijven krijgen het recht voor een bepaald percentage 
(aanvankelijk 10 à 15 %) van hun behoefte beroep te doen op het vrije 
systeem. Ook wordt het voor elektriciteitsbedrijven mogelijk hun eigen 
transmissielijnen te bouwen. Dit systeem maakt concurrentie bij zowel de 
opwekking als de levering van elektriciteit mogelijk. Vrije-marktverbruikers 
kunnen hun energie betrekken bij het elektriciteitsbedrijf of de 
concurrerende leverancier van hun keuze. Voorts krijgen vrije-
marktverbruikers open en doorzichtige toegang tot de bestaande transmissie-
en distributienetten. 
Volgens het systeem van "eerste optie" van de overeenkomst is het 
elektriciteitsbedrijf na verstrijking van de eerste periode van vijftien jaar 
van de overeenkomst vrij elektriciteit te leveren aan andere verbruikers dan 
EDP in Portugal of andere Lid-Staten gedurende de laatste dertien jaar van de 
overeenkomst. 
Geconcludeerd werd dat de aanmelding betreffende deze zaak kon worden 
afgehandeld door middel van een administratieve brief overeenkomstig de 
bepalingen van artikel 85, lid 3, van het EG-Verdrag. 
2.I.B.S4.p.l5 
147 
<T6> Overeenkomst tussen REPSOL/BPMED voor logistieke samenwerking 
op de Canarische eilanden 
Op 14 april 1993 heeft de Commissie bij administratieve brief een 
vrijstelling verleend voor een overeenkomst die op 2 maart 1993 werd 
aangemeld door REPSOL S.A. en BPMED S.A.. De overeenkomst betreft de 
gezamenlijke exploitatie door de beide bedrijven van logistieke installaties 
voor de opslag en de behandeling van olieprodukten. Dank zij een nieuwe 
onderneming, Terminales Canarios S.A., waarvan REPSOL S.A. en BPMED S.A. 
beide voor 50 % eigenaar zijn, bestaan op de Canarische eilanden nieuwe 
mogelijkheden voor de opslag en het vervoer van olieprodukten. Deze 
mogelijkheden staan niet alleen ter beschikking van voornoemde twee 
bedrijven, maar tevens van andere mogelijk geïnteresseerde bedrijven. 
Gezien de bijzondere kenmerken van deze markt, die nagenoeg uitsluitend 
bevoorraad wordt door de enige bestaande raffinaderij op de Canarische 
eilanden, was de Commissie van mening dat de uitbreiding van de beschikbare 
faciliteiten als resultaat van de overeenkomst bevorderlijk was voor de komst 
van nieuwe marktdeelnemers en, in het bijzonder, voor de invoer van 
olieprodukten uit Spanje en Portugal en/of andere Lid-Staten. 
<T6> Disma • 
223. Door middel van een overeenkomst tussen sommige oliemaatschappijen en de 
vennootschap die de luchthaven van Milaan Malpensa beheert, werd een 
gemeenschappelijke onderneming opgericht onder de naam DISMA, welke belast is 
met de bouw en de exploitatie van installaties voor de opslag en de toevoer 
van vliegtuigbrandstof naar de bevoorradingspunten op het terrein van de 
nieuwe luchthaven. Om een non-discriminatoire toegang van andere 
oliemaatschappijen tot deze markt te waarborgen, heeft de Commissie bepaalde 
wijzigingen in die overeenkomst geëist en ook verkregen. 
De betrokken overeenkomst voorziet in de bouw op het terrein van de 
luchthaven van een nieuwe vaste installatie voor de brandstofbevoorrading van 
vliegtuigen. Zij bestaat hoofdzakelijk uit een opslagplaats voor brandstof en 
smeermiddelen, die via ondergrondse leidingen rechtstreeks verbonden is met 
de bevoorradingspunten. Door dit systeem kan de brandstof rechtstreeks van de 
2.I.B.54.p.16 
148 
centrale opslagtanks worden overgepompt in de tanks van de vliegtuigen via 
speciaal daartoe geïnstalleerde aansluitingen en pompinstallaties, zonder dat 
een beroep behoeft te worden gedaan op de traditionele tankwagens. Wanneer 
deze voorziening eenmaal tot stand is gebracht, zal zij het enige middel voor 
de brandstofbevoorrading van vliegtuigen op het terrein van de nieuwe 
luchthaven van Milaan Malpensa zijn. 
224. Van meet af aan heeft de Commissie erkend dat de vliegtuigbrandstof dank 
zij de technologische kenmerken van de installaties van DISMA zou kunnen 
worden opgeslagen en aangevoerd op een wijze die uit het oogpunt van de 
communautaire milieuwetgeving, inzonderheid op het gebied van verkeer en 
luchtvervuiling, voordelen biedt. Die voordelen komen daarenboven niet alleen 
de oliemaatschappijen ten goede, maar ook de luchtvaartmaatschappijen die hun 
klanten zijn, en de gebruikers. 
Niettemin bevatte de oorspronkelijke versie van de bij de Commissie 
aangemelde overeenkomsten clausules die het oliemaatschappijen welke niet in 
DISMA vertegenwoordigd waren, onmogelijk maakten op non-discriminatoire 
voorwaarden gebruik te maken van de diensten van de gemeenschappelijke 
onderneming. Aan de ene kant zorgden de vrijwel onoverkomelijke belemmeringen 
die in de praktijk de overdracht van deelnemingen in DISMA onmogelijk maakten 
ervoor dat zij niet konden toetreden, en aan de andere kant waren de 
oprichtende leden van DISMA overeengekomen voor niet-leden aanzienlijk hogere 
tarieven vast te stellen. Voor de gebruikers van de installaties en diensten 
van DISMA die geen lid waren, golden aldus ongelijke voorwaarden voor 
gelijkwaardige prestaties, waardoor zij een concurrentienadeel ondervonden. 
De Commissie heeft op grond van de bovenstaande overwegingen en tevens gelet 
op het toegenomen belang dat de luchthaven van Milaan Malpensa wellicht zal 
krijgen voor het luchtvervoer in de Europese Gemeenschap, een sector waarin 
een geleidelijk liberalisatieproces aan de gang is, een procedure ingeleid om 
deze niet-gerechtvaardigde belemmeringen voor toetreding te doen opheffen en 
een neutrale en gelijke behandeling van alle gebruikers van de installaties 
van DISMA te waarborgen, ervan uitgaande dat alle oliemaatschappijen 
- ongeacht of zij lid zijn van de gemeenschappelijke onderneming - van de 
betrokken installaties gebruik moeten maken om hun klanten te bevoorraden. De 
leden van DISMA hebben naar aanleiding daarvan voorgesteld een enkele 
tariefschaal toe te passen, waarbij het tarief wel in zekere mate daalt 
naargelang de hoeveelheid behandelde vliegtuigbrandstof toeneemt : het 
2.I.B.54.p.17 
149 
beginsel van een degressieve tariefschaal kan daadwerkelijk worden 
verantwoord onder verwijzing naar de vaste kosten die met de dienstverlening 
aan elke klant gepaard gaan. 
•De partijen bij de overeenkomst hebben tevens aanvaard de deelneming van 
derde ondernemingen in het kapitaal van DISMA te vergemakkelijken zodra het 
systeem van bevoorrading via pijpleidingen op Milaan Malpensa operationeel 
zal zijn. 
Overwegende dat de overeenkomsten met betrekking tot de gemeenschappelijke 
onderneming DISMA thans verenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt, 
heeft de Commissie ten aanzien ervan een positieve houding aangenomen door de 
procedure af te sluiten met een administratieve brief van het type 
"vrijstelling". 
<T6> Texaco Ltd 
225. In november 1992 heeft TEXACO LIMITED een overeenkomst aangemeld waarbij 
een franchiseregeling voor de exploitatie van benzinestations werd ingevoerd. 
De onderneming heeft met betrekking tot overeenkomsten die met de 
exploitanten worden gesloten inzake de exploitatie van benzinestations en de 
daarbij behorende geïntegreerde winkels verzocht om een verklaring van 
overeenstemming met Verordening (EEG) nr. 4087/88/EEG, waarbij een 
groepsvrijstelling wordt verleend voor franchiseovereenkomsten. 
TEXACO wou namelijk niet alleen brandstoffen en olieprodukten onder haar naam 
verkopen, in welk geval Verordening (EEG) nr. 1984/83/EEG betreffende de 
toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen exclusieve 
afnameovereenkomsten had kunnen worden toegepast, maar een netwerk van 
benzinestations en winkels organiseren waar levensmiddelen, tabak, kranten en 
autoartikelen zouden worden verkocht onder een gemeenschappelijke naam, met 
een uniform uitzicht van de vestigingen, met gebruikmaking van een bepaalde 
know-how en met commerciële en technische bijstand. 
De Commissie was van oordeel dat de betrokken overeenkomsten aan alle in 
artikel 1 van Verordening nr. 4087/88/EEG genoemde voorwaarden voldeden. Het 
contract legt namelijk de verplichting op een gemeenschappelijke naam of 
embleem te gebruiken en voorziet in een uniforme inrichting van de vestiging, 
de mededeling door de franchisegever aan de franchisenemer van heel wat 
2.1.B.54.p.18 
150 
know-how, met inbegrip van een opleiding en heel wat informatie, met name op 
het gebied van management, administratief en financieel beheer, alsmede van 
verkoopbevordering, opslag van de produkten en presentatie ervan voor de 
consument. Overigens is de in de overeenkomsten opgenomen verplichting om 
uitsluitend brandstoffen van het merk TEXACO te verkopen in overeenstemming 
met de vrijstellingscriteria van de verordening. 
Wat het "winkelgedeelte" betreft, beschouwde de Commissie als geoorloofd, de 
verplichting voor de franchisenemer om steeds bepaalde merkprodukten in 
voorraad te hebben, waarvan de lijst door TEXACO is opgesteld. Voor elke 
categorie van verkochte produkten is de franchisenemer verplicht het door 
TEXACO aangewezen merkprodukt aan te bieden, waarbij het hem evenwel 
vrijstaat eveneens door hem gekozen concurrerende produkten aan te bieden, 
mits deze aan minimale kwaliteitscriteria voldoen. De franchisegever kan 
verlangen dat een gedeelte van de rekken in de winkel uitsluitend voor de 
uitstalling van deze merkprodukten wordt bestemd. Voorts heeft TEXACO voor de 
betrokken produkten een gecentraliseerd inkoopsysteem ingesteld. In het kader 
van dat systeem onderhandelt TEXACO met de fabrikanten en groothandelaren 
over de inkoopvoorwaarden en deelt zij mede wie de produkten het voordeligst 
aanbiedt. De oliemaatschappij kan immers veel gunstiger inkoopvoorwaarden 
bedingen dan de franchisenemers afzonderlijk zouden kunnen doen. Indien die 
beslissen aan het systeem deel te nemen, zijn zij verplicht alle gekozen 
produkten bij de door TEXACO aangewezen leveranciers te kopen. Het blijft hun 
daarentegen vrijstaan andere produkten bij zelfgekozen leveranciers te kopen. 
Na overleg met de Commissie heeft TEXACO verduidelijkt dat deze 
inkoopregeling vrij kon worden gekozen en niet automatisch aan de 
franchiseovereenkomst gekoppeld was. Zij biedt voordelen in de vorm van 
kortingen, maar het blijft de franchisenemer vrijstaan er al dan niet aan 
deel te nemen en hij kan er zich ook op elk ogenblik uit terugtrekken. 
Op grond van die verduidelijkingen is de Commissie tot de conclusie gekomen 
dat de door TEXACO aangemelde overeenkomst, met inbegrip van het aspect 
distributie van automobielbrandstof, in overeenstemming was met Verordening 
(EEG) nr. 4087/88/EEG. 
2.I.B.54.p.19 
151 
<T6> Tankstationcontracten in Spanje 
226. Ter zake van de toepassing van Verordening nr. 1984/83 (betreffende 
exclusieve afnameovereenkomsten) op tankstations heeft de Commissie meermaals 
de gelegenheid gehad bepaalde verduidelijkingen en nadere informatie te 
verstrekken betreffende de draagwijdte van de betrokken vrijstelling, met 
name betreffende de concurrentiebeperkingen die de toepassing ervan in de weg 
staan. 
Meer specifiek in het kader van de recente afschaffing van het Spaanse 
aardoliemonopolie*2' heeft de Commissie onderzoek moeten verrichten naar de 
contractuele betrekkingen tussen de Spaanse raffinaderijen en de pomphouders 
van het oude monopolienet in de periode waarin via dit net nog uitsluitend de 
produkten van de Spaanse raffinaderijen mochten worden verkocht. Het ging om 
exclusieve bevoorradingsovereenkomsten met een looptijd van tien jaar, te 
rekenen vanaf de datum van het verdwijnen van het monopolie. 
De betrokken overeenkomsten waren volgens de Commissie niet verenigbaar met 
Verordening (EEG) nr. 1984/83, aangezien, gelet op de wettelijke en 
economische afhankelijkheidspositie van de betrokken pomphouders, het 
vaststellen van een andere datum voor de inwerkingtreding van de 
overeenkomsten dan die van de ondertekening in feite leidde tot 
overeenkomsten van onbepaalde duur of met een looptijd die de maximumtermijn 
van tien jaar zoals bepaald in de verordening overschreed. De Commissie vocht 
tevens het feit aan dat de exclusieve bevoorrading niet alleen betrekking had 
op autobrandstof maar tevens op de in de betrokken tankstations verkochte 
smeermiddelen. 
Gelet op het feit dat de Spaanse raffinaderijen blijk hebben gegeven van hun 
bereidheid om de betrokken overeenkomsten aan te passen om ze verenigbaar te 
maken met de bovengenoemde verordening en dat met het oog daarop de 
tienjarige exclusiviteitstermijn zal beginnen te lopen vanaf de ondertekening 
van de overeenkomst en de exclusieve afnameverplichting uitsluitend 
betrekking zal hebben op autobrandstof, behalve wanneer de leverancier een 
smeerinstallatie ter beschikking van de pomphouder heeft gesteld, heeft de 
Commissie besloten dat deze zaak waarschijnlijk zal worden afgesloten met een 
administratieve brief van het type "vrijstelling". 
(2) Zie punt 362 van dit Verslag, 
2.I.B.S4.p.20 
152 
<T6> Tankstationcontracten op de Canarische eilanden 
226bis. Naar aanleiding van een klacht van de Vereniging van Verkopers 
van Aardoliederivaten op de Canarische eilanden tegen Texaco Petrolifera 
S.A., waarin de verenigbaarheid van de door de betrokken maatschappij op de 
Canarische eilanden gesloten exclusiviteitscontracten met de geldende 
communautaire regelgeving^3' wordt aangevochten, heeft de Commissie op 
23 december 1991 een mededeling van punten van bezwaar gericht aan Texaco 
Petrolifera S.A. Voor de Commissie vormden de door deze onderneming met de 
eigenaars van tankstations op de Canarische eilanden gesloten 
exclusiviteitscontracten een inbreuk op artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag 
omdat bepaalde clausules (met name die betreffende de duur en de omvang van 
de exclusieve afnameverplichting voor autobrandstoffen, alsmede die 
betreffende de systemen voor het vaststellen van de prijzen van de produkten 
aan de pomp) de door Verordening (EEG) nr. 1984/83 gestelde grenzen te buiten 
gingen. 
Op 28 januari 1992 heeft Texaco Petrolifera S.A. geantwoord op de mededeling 
van punten van bezwaar van de Commissie. 
Gelijktijdig heeft dè Commissie op grond van artikel 11 van Verordening 
nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962^4^ verzoeken om inlichtingen gericht 
tot alle gevestigde oliemaatschappijen die met pomphouders op de Canarische 
eilanden exclusiviteitscontracten hebben gesloten die vergelijkbaar zijn met 
die van Texaco Petrolifera S.A. Dit was het geval voor de maatschappijen 
Shell Espafia S.A., Distribuidora Industrial S.A. (DISA) en Mobil Oil Espafia 
S.A. 
Ten gevolge van het optreden van de Commissie in deze zaak hebben zowel 
Texaco Petrolifera S.A. als de overige maatschappijen die 
exclusiviteitscontracten hebben gesloten, blijk gegeven van hun bereidheid om 
die overeenkomsten aan te passen aan de geldende communautaire regelgeving. 
(3) Verordening (EEG) nr. 1984/83 van de Commissie van 22.6.1983 betreffende 
de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen 
exclusieve afnameovereenkomsten. 
(4) Eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het 
Verdrag, zoals gewijzigd en aangevuld bij Verordening nr. 59, 
Verordening nr. 118/63/EEG en Verordening nr. 2822/71/EEG. 
2.1.B.54.p.21 
153 
Daartoe hebben de betrokken maatschappijen voorgesteld (en dit is door de 
pomphouders aanvaard) aanhangsels bij de overeenkomsten te ondertekenen 
waarin de door de Commissie aangevochten contractuele bedingen worden 
aangepast. 
Rekening houdend met het feit dat de meeste van de betrokken pomphouders 
dergelijke aanhangsels hebben ondertekend en derhalve andermaal blijk hebben 
gegeven van hun wil om hun handelsbetrekkingen met de door hen gekozen 
maatschappij voort te zetten voor een periode die niet langer is dan tien 
jaar, en op de voorwaarden die in Verordening nr. 1984/83 zijn vastgelegd, 
werd op 8 februari 1993 besloten deze zaak te seponeren. Het belang van de 
voortzetting van het onderzoek in deze zaak op communautair niveau is, gezien 
de hierboven beschreven omstandigheden, immers gering en de klacht is 
overigens in behandeling genomen door de bevoegde nationale autoriteit. 
De zaak van de enkele pomphouders die hebben geweigerd de nieuwe, door de 
maatschappijen voorgestelde overeenkomsten te ondertekenen, zal derhalve op 
het niveau van de Spaanse autoriteit die bevoegd is inzake concurrentie 
worden behandeld. Overigens staat, gelet op de rechtstreekse werking van 
artikel 85, lid 1, niets eraan in de weg dat de indiener van een klacht voor 
de nationale rechter het probleem opwerpt van de verenigbaarheid met het 
Gemeenschapsrecht van exclusiviteitscontracten die niet kunnen worden 
vrijgesteld uit hoofde van Verordening (EEG) nr. 1984/83. Deze zaak vormt 
derhalve een mooie illustratie van het beleid inzake subsidiariteit en 
decentralisatie dat de Commissie volgt. 
2.I.B.55.p.22 
154 
<T3> S5. Automobielsector 
<T6> Samenwerkingsovereenkomsten tussen Peugeot en FIAT 
in het kader van de gemeenschappelijke dochteronderneming SEVEL 
227. De Commissie heeft haar onderzoek voortgezet naar de overeenkomsten die 
door FIAT en PEUGEOT zijn gesloten met het oog op de gezamenlijke produktie 
van voertuigen voor specifieke segmenten van de automobielmarkt. Het betreft 
de bouw van drie types voertuigen door twee gemeenschappelijke 
dochterondernemingen. SEVEL Val di Sangro vervaardigt middelgrote 
bedrijfswagens en SEVEL NORD maakt lichte bedrijfswagens en één-volume­
auto ' s. 
De middelgrote bedrijfswagens zijn het resultaat van een eerste samenwerking 
op grond van een overeenkomst van 29 juni 1978 betreffende de produktie van 
voertuigen met de namen J5 Peugeot, C25 Citroën en Ducato Fiat. De 
distributie van die voertuigen bleef evenwel onafhankelijk verzorgd worden 
door elk van de partijen. De Commissie heeft indertijd bij administratieve 
brief haar goedkeuring gehecht aan die overeenkomst omdat die erop gericht 
was onderzoek en ontwikkeling voor een nieuw produkt te bevorderen. Later 
werd een tweede overeenkomst gesloten om de ondernemingen in staat te stellen 
de bovengenoemde voertuigen te vervangen door nieuwe produkten, die beter 
aangepast zijn aan de ontwikkeling van de markt. De Commissie is voornemens 
bij wijze van formele beschikking haar goedkeuring te hechten aan de 
verruimde samenwerking met het oog op het nieuwe produkt, waarbij zij echter 
wel voorwaarden wil opleggen die moeten garanderen dat er tussen Fiat en 
Peugeot een echte concurrentie blijft bestaan met betrekking tot de 
distributie van de betrokken voertuigen in de gehele gemeenschappelijke 
markt. De Commissie heeft reeds een mededeling bekendgemaakt in het 
Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen om de mening van de 
belanghebbende kringen te vernemen. 
De gezamenlijke produktie van één-volume-auto's en lichte bedrijfswagens is 
daarentegen een nieuwe vorm van samenwerking, waarover pas recenter een 
overeenkomst is gesloten. Deze heeft zowel betrekking op het chassis, dat 
ontworpen is om voor alle modellen geschikt te zijn, als op de motoren en de 
carrosserie van deze voertuigen. Na een grondig onderzoek van de aanmelding, 
die door de beide moedermaatschappijen voor alle zekerheid is gedaan, heeft 
2.I.B.55.p.23 
155 
de Commissie erkend dat de betrokken overeenkomst in aanmerking komt voor het 
voordeel van Verordening nr. 418/85, die vrijstelling uit hoofde van 
artikel 85, lid 3, van het EG-Verdrag verleent voor sommige overeenkomsten 
inzake gezamenlijk onderzoek en ontwikkeling: beide ondernemingen kunnen 
derhalve doorgaan met hun gezamenlijk opgezette onderzoek en vervolgens de 
betrokken voertuigen door SEVEL NORD laten produceren. 
<T6> Rover Group 
228. In de periode 1986-1990 paste Rover Group in het Verenigd Koninkrijk een 
regeling toe waarbij een maximumbedrag werd vastgesteld voor de korting die 
een klant op sommige modellen kon krijgen. De door Rover Group erkende Rover­
dealers kregen de normale dealer-winstmarge van 15 %, maar een extra 
commissieloon van 2 % (betaalbaar bij naleving van de dealer-normen) werd 
niet uitgekeerd indien de dealer een hogere dan de vastgestelde korting 
toestond. Deze praktijk vormde een duidelijke inbreuk op de 
EG-mededingingsregels, aangezien de concurrentie op prijsgebied tussen 
dealers erdoor werd beperkt. 
De hoogste leiding van Rover maakte een einde aan deze praktijk en meldde 
vervolgens de ingevoerde wijzigingen vrijwillig aan bij de Office of Fair 
Trading in het Verenigd Koninkrijk en nadien ook bij de Commissie. Om de 
situatie recht te zetten deelde Rover haar dealers mede dat zij van het 
eerder gevolgde kortingsbeleid was afgestapt. Voorts verbond de Rover Group 
zich ertoe aan de dealers alsnog elk commissieloon uit te keren dat eerder 
was ingehouden. Na besprekingen met de Commissie stemde Rover er uiteindelijk 
mee in een bedrag van 1 miljoen UKL bij te dragen in de financiering van twee 
projecten ten voordele van consumenten die in het Verenigd Koninkrijk 
motorvoertuigen kopen. Dit doet evenwel geen afbreuk aan het recht van elke 
individuele consument om van Rover of een Rover-dealer schadevergoeding te 
eisen en staat evenmin eraan in de weg dat de nationale autoriteiten in het 
Verenigd Koninkrijk op grond van het nationale recht optreden. 
Onder die voorwaarden is de Commissie niet voornemens in deze zaak een 
formele procedure in te leiden. 
2.I.B.55.p.24 
156 
<T6> De Commissie saneert de verkoop van reserveonderdelen 
voor auto's van het FIAT-concern in Italië 
229. Naar aanleiding van een klacht van CICRA (Italiaanse vereniging van 
fabrikanten van reserveonderdelen en accessoires) heeft de Commissie bij FIAT 
Auto stappen ondernomen om van die onderneming te verkrijgen dat zij haar 
distributiesysteem voor reserveonderdelen voor haar voertuigen in Italië 
wijzigt. 
Op grond van de Italiaanse wetgeving kan een autofabrikant een wettelijk 
monopolie verkrijgen met betrekking tot reserve-carrosserieonderdelen 
waarvoor hij een inschrijving als model van nijverheid heeft gevraagd. 
FIAT Auto heeft van die mogelijkheid gebruik gemaakt en kon derhalve als 
enige bepaalde reserveonderdelen op wettige wijze leveren. Overigens waren de 
kortingen die aan de verkopers van reserveonderdelen op alle FIAT-produkten 
werden toegestaan, nauw gerelateerd aan de kortingen die werden toegestaan op 
reserveonderdelen die onder het wettelijk monopolie vielen. Voorts hingen 
deze kortingen tevens af van een door elke verkoper aanvaarde minimumafname. 
Overigens had FIAT, naast haar autodealernet, dat overeenkomstig Verordening 
nr. 123/85 van de Commissie is georganiseerd, een exclusief 
distributiesysteem in het leven geroepen in de vorm van een net van 315 
dealers die gespecialiseerd waren in de verkoop van reserveonderdelen. 
Daardoor ging FIAT het kader van een homogeen systeem van exclusieve en 
selectieve distributie te buiten en verloor zij derhalve het voordeel van de 
uit hoofde van de genoemde verordening verleende vrijstelling, althans wat de 
sector reserveonderdelen betreft. De betrokken groepsvrijstellingsverordening 
dekt de distributie van reserveonderdelen immers slechts voor zover die 
verbonden is met de verkoop van auto's. 
Na de bemoeiing van de Commissie heeft FIAT besloten haar systeem van 
kortingen met ingang van 1 januari 1994 zodanig te wijzigen dat het in 
overeenstemming is met de concurrentievoorschriften. Meer bepaald zal FIAT de 
korting afschaffen die werd toegekend om een dealer die zou willen verkopen 
aan afnemers buiten zijn zone te ontmoedigen. Voorts is het de bedoeling de 
minimumafname van 99 miljoen LIT om in aanmerking te komen voor de kortingen 
af te schaffen en elk verband tussen de toegekende kortingen op onderdelen 
waarvoor een modellenbescherming geldt en die op andere reserveonderdelen weg 
2.I.B.55.p.25 
157 
te werken. Het gevolg van deze kortingen was dat voor derden de mogelijkheid 
om de markt voor reserveonderdelen voor FIAT-voertuigen te betreden werd 
beperkt. 
Voorts heeft FIAT besloten het net van gespecialiseerde onderdelen-dealers op 
te doeken. Er zijn er daarvan ongeveer 750 in Italië, waarvan er 315 het 
label "erkend FIAT-dealer" hadden verkregen door zich met een exclusief 
dealercontract (een zogenaamd "CSR-contract") aan die fabrikant te binden. 
Gezien het aantal van die dealers heeft de Commissie FIAT een termijn van 
vijf jaar gegeven om die exclusiviteitscontracten, naargelang zij 
verstrijken, te ontbinden. Dit nieuwe beleid van FIAT moet worden beschouwd 
als een stap in de richting van meer concurrentie in de markt voor 
reserveonderdelen, aangezien de onafhankelijke fabrikanten van 
reserveonderdelen voortaan toegang zullen hebben tot een groep dealers aan 
wie zij tot dusver niet konden leveren. 
2.I.B.56.p.26 
158 
<T3> 56. Vervoersector 
<T5> a) Zeevervoer 
<T6> Oost-Afrika-conference 
230. In september van het verslagjaar heeft de Commissie de procedure 
beëindigd die zij in 1991 had ingeleid tegen de lijnvaartconference voor het 
verkeer tussen Europa en Oost-Afrika (EAC) en tegen de 
scheepvaartmaatschappijen die er lid van zijn. In deze procedure ging het om 
de duur van de opzegtermijn voor het verlaten van de conference. 
Het optreden van de Commissie in deze zaak was oorspronkelijk het gevolg van 
een klacht die in juni 1989 door de Compagnie maritime belge (CMB) was 
ingediend tegen de EAC op grond van het feit dat die conference CMB 
dwarsboomde bij het inleggen van een dienst buiten de conference op die 
route. Het geschil tussen de partijen gaat terug tot de dag waarop CMB 
besliste niet langer als lid van de conference op de betrokken route te varen 
maar als maatschappij buiten de conference ("outsider"), sinds wanneer zij 
een nieuwe geregelde lijndienst aanbiedt die rechtstreeks concurreert met die 
welke door de EAC wordt aangeboden. 
De EAC heeft toen verscheidene rechtsgedingen alsmede een arbitrageprocedure 
aanhangig gemaakt om te voorkomen dat die dienst vóór 31 december 1990 
operationeel zou worden; pas op dat moment kon de door CMB gegeven opzeg 
volgens haar ten gevolge hebben dat CMB niet langer gebonden was door haar 
uiteenlopende verplichtingen en door de geografische beperkingen die in de 
conference-overeenkomst waren opgenomen. 
CMB voerde aan dat het beding van de conference-overeenkomst inzake de duur 
van de opzegtermijn voor het verlaten van de conference niet onder de voor 
lijnvaartconferences geldende groepsvrijstelling viel^5'. De betrokken 
bepaling voorzag in een minimum-opzegtermijn van twaalf maanden, die 
uitsluitend aan het einde van een kalenderjaar kon verstrijken. 
(5) Artikel 3 van Verordening nr. 4056/86 van de Raad, PB L 378 van 
31.12.1986. 
2.I.B.56.p.27 
159 
De Commissie constateerde dat de geldende opzegvoorwaarden potentieel een 
beperking zouden kunnen inhouden van de handelingsvrijheid van een 
scheepvaartmaatschappij die de conference wil verlaten om als outsider een 
dienst aan te bieden, en dit gedurende een periode van maximum twee jaar min 
één dag. 
De Commissie heeft erkend dat het vereiste een opzeg te geven om een 
lijnvaartconference te verlaten een normale contractuele bepaling is, 
aangezien conferences een bepaalde samenwerking op het stuk van 
dienstregelingen en capaciteit organiseren en het uittreden van één van hun 
leden derhalve problemen kan veroorzaken. De Commissie was evenwel van 
oordeel dat in de onderhavige zaak het in de conferenceovereenkomst opgenomen 
opzegbeding een onredelijke opzegtermijn voorschreef en derhalve een 
beperking van de concurrentie inhield die niet voldeed aan de voorwaarden om 
te genieten van de groepsvrijstelling voor lijnvaartconferences of van een 
individuele vrijstelling en die bijgevolg uit hoofde van artikel 85, lid 2, 
van het EG-Verdrag van rechtswege nietig was. 
231. Volgens de Commissie houden opzegbedingen in conferenceovereenkomsten 
nauw verband met het bestaan van een daadwerkelijke externe concurrentie die 
uitgaat van maatschappijen buiten de conference ("outsiders") en die het 
belangrijkste tegenwicht vormt voor de groepsvrijstelling voor 
lijnvaartconferences. De Commissie staat ter zake op het standpunt dat zij er 
niet alleen op moet toezien dat de aanwezige outsiders in hun activiteit niet 
worden gehinderd door concurrentiebeperkende gedragingen van de vrijgestelde 
conferences, maar dat zij er ook voor moet zorgen dat een maatschappij die 
lid is van een conference binnen een redelijke termijn een "outsider" kan 
worden die een dienst aanbiedt die rechtstreeks concurreert met die welke 
door de conference wordt aangeboden. 
In het algemeen behoort de opzegtermijn waarna een lid een conference 
ongestraft kan verlaten volgens de Commissie niet langer dan zes maanden te 
zijn, moet hij op elk moment kunnen ingaan en dient het in bepaalde gevallen 
zelfs mogelijk te zijn de termijn nog te verkorten. 
Aangezien de EAC haar conferenceovereenkomst in de door Commissie gevraagde 
zin heeft gewijzigd, werd besloten de zaak zonder formele beschikking af te 
sluiten. 
2.I.B.56.p.28 
160 
<T6> - Trans Atlantic Agreement 
232. Bijna alle scheepvaartmaatschappijen die op de route Europa-Verenigde 
Staten actief zijn, zijn aangesloten bij deze overeenkomst, die ten doel 
heeft de capaciteit op de betrokken route te "bevriezen". 
Volgens de maatschappijen hebben zij de afgelopen twee jaar op deze route te 
kampen met overcapaciteit en zware verliezen voor de meeste leden. 
De overeenkomst is op 31 augustus 1992 in werking getreden. Zij biedt de 
leden van de TAA de mogelijkheid gezamenlijk prijzen vast te stellen, niet 
alleen voor het vervoer over zee zelf maar ook voor het daarop aansluitende 
vervoer over land. Daarenboven voerde de TAA een programma in ter beheersing 
van de capaciteit die door de leden wordt aangeboden, hetgeen hen in staat 
stelt om de voorheen aan de verladers aangeboden capaciteit met 25 % te 
verminderen door een deel van de op de schepen beschikbare ruimte ongebruikt 
te laten. Het programma heeft uitsluitend betrekking op het westwaartse 
scheepvaartverkeer en is derhalve voornamelijk van belang voor de uitvoer van 
de Gemeenschap naar de Verenigde Staten. 
De Commissie heeft talrijke klachten ontvangen van verladers 
(vervoergebruikers) met betrekking tot deze overeenkomst. Na de aankondiging 
door de leden van de TAA van aanzienlijke tariefverhogingen voor 1993 (30 tot 
100 %) dienden de Britse en de Franse verenigingen van verladers klachten in 
en verzochten zij de Commissie bij wijze van voorlopige maatregel de 
uitvoering van de overeenkomst op te schorten. 
Op 14 april 1993 heeft de Commissie aan de leden van de TAA een mededeling 
van punten van bezwaar toegezonden met het oog op voorlopige maatregelen, 
zoals de opschorting van de overeenkomst. Uit het schriftelijke antwoord en 
de hoorzitting is gebleken dat de ernstige en onherstelbare schade die door 
de klagers zou worden geleden ontoereikend waren om een dergelijke 
beschikking te verantwoorden. 
Op 10 december 1993 heeft de Commissie aan de leden van de TAA een mededeling 
van punten van bezwaar gezonden met betrekking tot de grond van de zaak, 
waarin een verbod van de overeenkomst in het vooruitzicht wordt gesteld. Deze 
mededeling steunt op vermeende inbreuken op de artikelen 85 en 86 van het 
EG-Verdrag. 
2.I.B.56.p.29 
1 f) 1 
<T6> Irish Club Rules 
233. De Commissie heeft een verzoek om individuele vrijstelling uit hoofde 
van artikel 12 van Verordening nr. 4056/86 ontvangen met betrekking tot een 
discussieovereenkomst die de naam "the Irish Club Rules" heeft gekregen. Deze 
overeenkomst is gesloten onder zes Europese scheepvaartmaatschappijen die in 
mondiaal perspectief als klein tot middelgroot moeten worden beschouwd en die 
lijndiensten aanbieden voor het vervoer van goederen tussen continentaal 
Europa enerzijds en Ierland en Noord-Ierland anderzijds. Deze overeenkomst is 
volgens de partijen zelf geen conferenceovereenkomst en ook geen 
kartelafspraak. 
In het kader van de verzetprocedure heeft de Commissie in juni 1991 ingevolge 
artikel 12, lid 2, van de Verordeningen nrs. 4056/86 en 1017/68 de essentiële 
inhoud van deze overeenkomst en van het verzoek om vrijstelling 
bekendgemaakt. 
Op grond van deze bekendmaking en de talrijke opmerkingen van belanghebbende 
derden die zich verzetten tegen de toekenning door de Commissie van een 
individuele vrijstelling voor de betrokken overeenkomst in haar huidige vorm 
heeft de Commissie in september 1991 uit hoofde van artikel 12, lid 3, aan de 
Irish Club Rules een brief verzonden waarin zij ernstige twijfel uit ten 
aanzien van de toepasselijkheid van artikel 85, lid 3, met name omdat ook het 
segment vervoer over land binnen de werkingssfeer van de overeenkomst valt. 
Tijdens de besprekingen die zij nadien met de partijen heeft gehad, heeft de 
Commissie hun voorts ter kennis gebracht dat de Irish Club Rules evenmin 
zouden kunnen worden vrijgesteld op grond van het argument van de 
stabilisering van de markt, dat bij Verordening nr. 4056/86 uitsluitend vopr 
lijnvaartconferences als afdoende is erkend, aangezien deze overeenkomst in 
het betrokken vaargebied niet de stabiliserende invloed zou hebben welke in 
de achtste overweging bij Verordening nr. 4056/86 wordt bedoeld en die in 
hoofdzaak voortvloeit uit een samenwerking tussen scheepvaartmaatschappijen 
op het gebied van vrachttarieven, welke concreet gestalte krijgt door de 
vaststelling van een gemeenschappelijk tarief. Daarvan is in de onderhavige 
zaak geen sprake. 
2.I.B.S6.p.30 
162 
Om tegemoet te komen aan de ernstige twijfels en de overige door de Commissie 
opgeworpen bezwaren, hebben de partijen in mei 1993 een gewijzigde versie van 
hun overeenkomst aangemeld. Naar aanleiding van die wijzigingen heeft de 
Commissie overeenkomstig artikel 23, lid 3, van Verordening nr. 4056/86 een 
bekendmaking gedaan ^, waarin zij haar voornemen kenbaar maakt om ten 
aanzien van de Irish Club Rules een gunstige beschikking te geven. In deze 
mededeling wordt een samenvatting gegeven van de gerezen ernstige twijfel, 
van de in de overeenkomst aangebrachte wijzigingen en van de belangrijkste 
overwegingen op grond waarvan de Commissie van oordeel was een individuele 
vrijstelling voor de overeenkomst te kunnen verlenen. 
Aangezien geen enkel nieuw gegeven dat het oordeel van de Commissie zou 
kunnen wijzigen, haar na deze tweede bekendmaking ter kennis is gebracht, 
heeft de Commissie het dossier afgesloten. 
Aan de partijen bij de Irish Club Rules is derhalve een administratieve brief 
verzonden om mede te delen dat de zaak uit hoofde van artikel 85, lid 3, was 
geseponeerd. 
<T5> b) Havendiensten 
<T6> - Sea Containers/Sealink 
234. De Commissie heeft een verzoek verworpen van Sea Containers (een 
onderneming die, naast andere activiteiten, hoge-snelheidsveerdiensten 
verzorgt tussen Groot-Brittannië, Frankrijk en Ierland) om voorlopige 
maatregelen te nemen tegen Stena Sealink (een Britse veerdienst, die tevens 
de havenautoriteit is te Holyhead, Wales), nadat ten gevolge van de bemoeiing 
van de Commissie een regeling was getroffen tussen de ondernemingen. 
Sea Containers diende in april 1993 bij de Commissie een klacht in over het 
feit dat Stena Sealink haar de toegang tot de haven van Holyhead weigerde, 
waar zij een hoge-snelheidsveerdienst wou beginnen, een handelwijze waardoor 
Stena Sealink haar eigen veerdienst tegen concurrentie wou beschermen. Sea 
Containers verzocht de Commissie voorlopige maatregelen te nemen tegen Stena 
Sealink en deze te verplichten haar toegang te verlenen tot de haven. In 
juli 1993 verzond de Commissie aan Stena Sealink een mededeling van punten 
(6) PB C 263 van 29.9.1993, blz 
2.I.B.56.p.31 
163 
van bezwaar, waarin zij mededeelde dat zij het gedrag van Sealink beschouwde 
als een misbruik van de machtspositie van die onderneming als eigenaar en 
beheerder van de haven, een en ander in strijd met de communautaire 
mededingingsregels, met name artikel 86 van het EG-Verdrag. De Commissie gaf 
te kennen dat zij voornemens was voorlopige maatregelen tegen Sealink te 
nemen en deze onderneming daarbij te verplichten Sea Containers toegang tot 
Holyhead te verlenen. 
In oktober 1993 bood Stena Sealink aan Sea Containers toegang tot de haven 
aan op voorwaarden die de Commissie redelijk en non-discriminatoir achtte. 
Sea Contaniers aanvaardde dit aanbod nadat de Commissie te kennen had gegeven 
dat de noodzakelijke voorwaarden voor het nemen van voorlopige maatregelen 
volgens haar niet langer vervuld waren (d.w.z. dringende spoed wegens de 
waarschijnlijkheid van ernstige en onherstelbare schade voor de aanvrager). 
De Commissie heeft besloten in deze zaak een formele beschikking te geven om 
ten behoeve van de ondernemingen en andere belanghebbenden de situatie uit 
juridisch oogpunt te verduidelijken. In haar beschikking verklaarde de 
Commissie dat Sea Containers bij wijze van voorlopige maatregelen geen 
aanspraak kon maken op meer dan wat Sealink had aangeboden. Toch stelde de 
Commissie ondubbelzinnig dat Sealink volgens haar op grond van de beschikbare 
aanwijzingen misbruik had gemaakt van haar machtspositie in de haven van 
Holyhead. De Commissie staat namelijk op het standpunt dat een onderneming 
die tegelijk eigenaar en gebruiker is van een belangrijke faciliteit als een 
haven en die haar concurrenten toegang tot die faciliteit weigert dan wel die 
toegang slechts verleent op voorwaarden die minder gunstig zijn dan die welke 
zij voor haar eigen diensten toepast, inbreuk maakt op artikel 86 van het 
EG-Verdrag indien de handel tussen Lid-Staten erdoor wordt beïnvloed. 
Wanneer een onderneming in een soortgelijke positie verkeert als Sealink in 
de onderhavige zaak, kan deze volgens de Commissie normaliter niet naar 
behoren voldoen aan haar plicht om op non-discriminatoire basis toegang te 
verlenen en belangenconflicten op te lossen indien zij geen maatregelen neemt 
om een duidelijk onderscheid te maken tussen haar rol als beheerder en die 
als gebruiker van de betrokken faciliteit. Dit kan bij voorbeeld inhouden dat 
andere personeelsleden verantwoordelijk zijn voor het beheer van de haven dan 
voor de exploitatie van de veerdienst, dat een non-discriminatoire 
gedragscode en een overlegprocedure met alle havengebruikers wordt ingevoerd 
en dat regelingen worden getroffen voor een onafhankelijke arbitrage bij 
geschillen. 
2.I.B.56.p.32 
164 
<T5> c) Vervoer per spoor 
<T6> Beschikking over de tariefstructuren in het gecombineerd 
goederenvervoer 
235. De Commissie heeft bij beschikking haar goedkeuring gehecht aan een 
overeenkomst tussen de belangrijkste spoorwegmaatschappijen van de 
Gemeenschap over een gemeenschappelijke tariefstructuur. Op het gebied van 
het gecombineerde goederenvervoer (d.w.z. waaraan verschillende 
transportmiddelen te pas komen, zoals bij voorbeeld vervoer per spoor en 
zeevervoer) bieden de spoorwegondernemingen slechts bij uitzondering hun 
diensten rechtstreeks aan de verladers aan. Gecombineerde vervoerdiensten 
worden aangeboden door gespecialiseerde vervoerondernemingen, die 
onafhankelijk van de spoorwegmaatschappijen dan wel dochterondernemingen 
ervan zijn. 
In de tussen de spoorwegmaatschappijen gesloten overeenkomst wordt een 
gemeenschappelijke tariefstructuur vastgesteld voor de verkoop van 
spoortractie aan vervoerondernemingen. In de overeenkomst is een schema van 
coëfficiënten opgenomen, waarmee rekening moet worden gehouden bij het 
vaststellen van de prijzen, maar de prijzen zelf worden in de overeenkomst 
niet geregeld. 
236. Volgens de Commissie zal deze overeenkomst beperkende gevolgen voor de 
mededinging hebben. Zonder de overeenkomst zouden de spoorwegmaatschappijen 
namelijk hun eigen tariefstructuur vaststellen en er daarbij naar streven 
vervoer dat tot dusver op concurrerende verkeersaders voor gecombineerd 
vervoer plaatsvond, aan te trekken. Voorts was de Commissie van oordeel dat 
de betrokken overeenkomst geen technische overeenkomst was in de zin van 
artikel 3 van Verordening nr. 1017/68 van de Raad, dat overeenkomsten toelaat 
die uitsluitend tot doel en ten gevolge hebben de toepassing van technische 
verbeteringen of de technische samenwerking. 
De Commissie is niettemin tot de conclusie gekomen dat de negatieve gevolgen 
van de overeenkomst zullen worden goedgemaakt, met name door het feit dat de 
vaststelling van de internationale -prijzen vlotter zal verlopen en door het 
feit dat de vervoerondernemingen die bij de spoorwegmaatschappijen diensten 
kopen, gemakkelijker vergelijkingen zullen kunnen maken tussen verschillende 
reiswegen en zo gebruik zullen kunnen maken van de concurrentie tussen de 
2.I.B.56.p.33 
165 
diverse internationale routes. Daarenboven biedt het bestaan van een 
gemeenschappelijke tariefstructuur die voor meerdere jaren geldt, voor de 
vervoerbedrijven een stabiliteit die dienstig is met het oog op hun 
investeringen. 
Om die redenen heeft de Commissie besloten voor een periode van vijf jaar 
haar goedkeuring te hechten aan de overeenkomst, mits wordt voldaan aan 
bepaalde voorwaarden, die de diensten voor gecombineerd vervoer moeten 
garanderen dat zij niet het slachtoffer worden van misbruik van de kant van 
de spoorwegmaatschappijen. 
<T5> d) Luchtvervoer 
<T6> IATA - Valutaregels 
237. De regels betreffende de voorwaarden voor het afgeven van vliegbiljetten 
zijn neergelegd in een reeks resoluties die zijn aangenomen door de IATA 
Tariff Coordination Conferences. Een van die resoluties beperkte de vrijheid 
van de passagiers om biljetten buiten het land van vertrek te kopen. 
IATA werd ervan in kennis gesteld dat de Commissie die regel beschouwde als 
een vorm van marktverdeling en als een hinderpaal voor de consument om 
zijn/haar transportbehoeften op de beste voorwaarden op te lossen. De 
toepassing van de resolutie door de IATA-luchtvaartmaatschappij en beperkte 
immers klaarblijkelijk de mededinging in de Gemeenschap en zou derhalve onder 
de toepassing van artikel 85, lid 1, van het EEG-Verdrag vallen. 
Na overleg met de IATA werd de resolutie door een IATA-confèrent ie in dier 
voege gewijzigd dat de betrokken bepalingen niet meer van toepassing, zijn op 
reizen binnen de EG, Noorwegen en Zweden. 
<T6> IATA - Toeslag op de vrachtprijs 
238. De overlegronde over vrachtvervoertarieven die jaarlijks tussen de 
luchtvaartmaatschappijen plaatsvindt in het kader van de IATA Tariff 
Coordinating Conferences, is geoorloofd uit hoofde van 
Verordening (EEG) nr. 1617/93 van de Commissie op grond van de overweging dat 
overleg - maar niet een overeenkomst - over tarieven kan bijdragen tot een 
algemenere aanvaarding van "interlining", hetgeen zowel de 
2.I.B.56.p.34 
166 
luchtvaartmaatschappijen als de gebruikers van luchtvervoerdiensten ten goede 
komt. 
Bij twee afzonderlijke gelegenheden in de loop van het verslagjaar heeft de 
IATA resoluties goedgekeurd waarin voor de gehele wereld een vaste toeslag 
van 15 USD cent per kilogram werd opgelegd voor alle luchtvrachtvervoer. Naar 
schatting zouden de intracommunautaire ontvangsten van de 
luchtvaartmaatschappijen die de toeslag toepassen hierdoor met 100 miljoen 
ecu toenemen. De IATA was van oordeel dat de goedkeuring van deze toeslag 
onder de groepsvrijstelling viel, omdat de toeslag deel uitmaakte van een 
voor "interlining" in aanmerking komend tarief. 
De Commissie aanvaardde niet dat een algemene toeslag, waarvan het hoofddoel 
een verhoging van de ontvangsten en niet de vergemakkelijking van 
"interlining" was en waarin geen rekening werd gehouden met de invloed van 
het verschillende kostenplaatje van de diverse luchtvaartmaatschappijen, in 
aanmerking kon komen voor het voordeel van de groepsvrijstelling. En zelfs 
als dat toch het geval zou zijn, zou de maatregel op het eerste gezicht toch 
gevolgen hebben die strijdig zijn met artikel 85, lid 3, van het Verdrag. 
Nadat de Commissie uiting had gegeven aan haar bezorgdheid dat de 
IATA-resolutie niet voldeed aan de voorwaarden om in aanmerking te komen voor 
de groepsvrijstelling of voor een individuele vrijstelling, zag de IATA van 
haar eerste poging tot invoering van een toeslag af. 
Op een volgende conferentie keurde de IATA opnieuw een resolutie tot 
invoering van een toeslag goed, zij het onder enigszins andere 
omstandigheden. In de nieuwe resolutie werd aan een individuele 
luchtvaartmaatschappij een grotere keuzemogelijkheid gelaten ter zake van de 
toepassing van de toeslagresolutie. Uit de feitelijke ontwikkelingen op de 
markt blijkt evenwel dat de meeste luchtvaartmaatschappijen de toeslag als 
bindend beschouwden en dat het hoofddoel ervan eerder een verhoging van de 
ontvangsten dan "interlining" was. Bijgevolg bleef het standpunt van de 
Commissie ongewijzigd, hetgeen ook aan de IATA werd medegedeeld. Ten gevolge 
van de reactie van de Commissie trok de IATA de toeslag in. 
2.1.B.56.p.35 167 
<T6> SABRE/Air France en Iberia 
239. De Commissie ontving een klacht van het geautomatiseerde boekingssysteem 
SABRE betreffende de weigering van de dochterondernemingen van twee grote 
luchtvaartmaatschappijen (Air France en Iberia) in de Gemeenschap om in 
afdoende mate mee te werken aan haar distributiefaciliteiten. Volgens SABRE 
kan een geautomatiseerd boekingssysteem niet daadwerkelijk concurreren op de 
nationale markten waarop het actief is, indien het de diensten van de 
luchtvaartmaatschappijen van het land zelf niet mag verkopen. 
Geautomatiseerde boekingssystemen verstrekken informatie over vluchtschema's, 
beschikbare plaatsen en tarieven in het luchtvervoer. De beide genoemde 
nationale luchtvaartmaatschappijen zijn aandeelhouder van een concurrerend 
geautomatiseerd boekingssysteem. 
De luchtvaartmaatschappijen stonden op het standpunt dat hun eigen 
geautomatiseerde boekingssysteem, dat op hun respectieve nationale markten 
een marktaandeel van ruim 80 % vertegenwoordigde, alle 
distributiefaciliteiten aanbood die zij nodig hadden. Voorts vonden zij dat 
SABRE, dat een "gastheer"-systeem is (het interne boekingssysteem van de 
eigenaar, American Airlines, is geïntegreerd in het geautomatiseerde 
boekingssysteem zelf), te hunnen opzichte discriminerend werkte doordat het 
aan American Airlines een betere kwaliteit van dienstverlening bood dan aan 
andere luchtvaartmaatschappijen. 
Uiteindelijk werd een schikking bereikt tussen de diverse partijen, die ertoe 
leidde dat de binnenlandse dochterondernemingen van Air France en Iberia zijn 
gaan participeren in SABRE. 
Ten gevolge van de bovengenoemde klachten zijn zowel in de gewijzigde 
gedragsregels voor geautomatiseerde boekingssystemen*7^ als in de herziene 
groepsvrijstelling voor geautomatiseerde boekingssystemen^8^ strengere 
voorschriften opgenomen in verband met de deelneming van 
moederluchtvaartmaatschappijen aan .concurrerende geautomatiseerde 
boekingssystemen alsmede inzake de non-discriminatoire werking van 
geautomatiseerde boekingssystemen die eigendom zijn van een 
luchtvaartmaatschappij. 
(7) Verordening nr. 3089/93 van de Raad, PB L 278 van 11.11.1993, blz. 1. 
(8) Verordening nr. 3652/93 van de Commissie, PB L 333 van 31.12.1993, 
blz. 37. 
2.I.B.57.p.36 
168 
<T3> 57. Milieubescherming 
<T6> - Spa Monopole/GDB 
240. Nadat de algemene vergadering van de Genossenschaft Deutscher Brunnen 
(GDB) op 2 9 april 1993 met algemene stemmen had besloten producenten van 
mineraalwater uit andere Lid-Staten toegang te verlenen tot haar pool van 
herbruikbare glazen flessen, heeft de Commissie besloten de procedure af te 
sluiten die zij in 1989 tegen de GDB had ingeleid uit hoofde van de 
artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag na een klacht van een Belgische 
waterproducent die van de GDB-flessen gebruik wou maken om zijn produkten in 
Duitsland te verkopen. Deze klacht is thans ingetrokken. 
De Belgische producent van mineraalwater SPA diende in 1989 een formele 
klacht in tegen een weigering van de GDB om toegang te verlenen tot een pool 
van gestandaardiseerde, herbruikbare glazen flessen en kratten, welke in 
Duitsland werkzaam is. Er zij op gewezen dat een soortgelijke klacht van 
Belgische en Franse producenten van mineraalwater in december 1987 door de 
Commissie werd verworpen. Volgens de Commissie had de GDB-overeenkomst en de 
daaruit voortvloeiende uitsluiting van buitenlandse waterproducenten op dat 
ogenblik geen merkbare negatieve invloed op de positie van derden of op de 
handel tussen staten in het bijzonder, omdat andere verpakkingsvormen, zoals 
PVC of glas voor eenmalig gebruik, vrije toegang hadden tot de Duitse markt. 
Tot in 1988 ging de uitvoer van mineraalwater naar Duitsland, met name uit 
Frankrijk en België, zelfs snel in stijgende lijn. 
Niettemin maakte de Commissie indertijd haar voornemen bekend om de situatie 
opnieuw te bekijken indien dwingende wettelijke bepalingen zouden worden 
vastgesteld met betrekking tot het gebruik van wegwerpflessen voor 
mineraalwater. Plastic flessen (PVC/PET) waren in feite tot einde 1989 de 
meest gangbare verpakking in de uitvoer van mineraalwater naar Duitsland. 
In een mededeling van punten van bezwaar verzocht de Commissie de GDB in 
december 1992 haar pool open te stellen voor producenten van mineraalwater 
uit de overige landen van de Gemeenschap. Het belangrijkste argument daarvoor 
was dat de omstandigheden op de Duitse markt voor mineraalwater dermate waren 
gewijzigd dat niet-Duitse producenten op deze markt alleen konden blijven 
concurreren indien zij hun produkten konden bottelen in GDB-flessen. Toegang 
tot deze pool was voor hen dan ook van wezenlijk belang. De oorzaak hiervan 
2.I.B.57.p.37 
169 
waren de nieuwe Duitse wettelijke bepalingen inzake afvalbeheer, die in 1989 
van kracht waren geworden en die leidden tot de verdwijning van de markt van 
plastic flessen voor eenmalig gebruik. Andere verpakkingswij zen, zoals 
recycleerbaar plastic of glazen wegwerpflessen waren geen afdoende 
vervangmiddel gebleken voor plastic flessen voor eenmalig gebruik. Voorts 
zijn, na de inwerkingtreding van de nieuwe verpakkingsverordening (VerpackVO) 
begin 1993, glazen wegwerpflessen (glas voor eenmalig gebruik) en andere 
verpakkingsmiddelen voor eenmalig gebruik evenmin nog toegestaan indien er 
geen systeem voor het recycleren ervan bestaat. Welke verpakking ook die niet 
opnieuw kan worden gevuld, mag slechts worden gebruikt mits de producent 
(distributeur) met statiegeld werkt. Opnieuw vulbare glazen flessen komen dan 
weer rechtstreeks in concurrentie met de GDB. Een nieuwe pool voor dergelijke 
flessen beginnen is voor degenen die niet tot de GDB behoren evenwel geen 
realistische oplossing, aangezien de meeste groothandelaren in water en de 
meeste supermarkten niet met een tweede pool naast de GDB willen werken. Dit 
zou voor hen aanzienlijke extra behandelings- en opslagkosten meebrengen. 
Op te merken valt dat de Commissie in deze zaak de Duitse milieuwetgeving 
niet ter discussie heeft gesteld. Zij verklaarde niettemin dat, gelet op de 
ontwikkeling van de Duitse markt voor mineraalwater sinds 1990 - met name de 
vaststelling van dwingende wettelijke bepalingen met betrekking tot het 
gebruik van wegwerpflessen voor mineraalwater, de reactie van de kleinhandel 
op deze wettelijke bepalingen en de gevolgen ervan voor de EG-uitvoer naar 
Duitsland -, de GDB-overeenkomst en de toepassing ervan in de praktijk een 
belemmering voor het betreden van de markt konden vormen. De overeenkomst 
bemoeilijkte buitenlandse waterproducenten namelijk de toegang tot de Duitse 
markt, waardoor de mededinging werd beperkt en de handel tussen Staten in de 
zin van de artikelen 8 5 en 86 van het EG-Verdrag in merkbare mate ongunstig 
werd beïnvloed. Gezien de machtspositie van de GDB op de markt voor 
verpakkingsmiddelen voor mineraalwater vormde haar weigering om buitenlandse 
EG-waterproducenten tot haar pool toe te laten, terwijl die toegang 
noodzakelijk was om daadwerkelijk te kunnen concurreren op de 
mineraalwatermarkt, een misbruik van een machtspositie in de zin van 
artikel 86 van het EG-Verdrag. 
2.I.B.57.p.38 
170 
Volgens de gewijzigde regeling moeten waterproducenten uit andere Lid-Staten 
die tot de GDB-pool willen toetreden, een contract ("Beitrittsvertrag") met 
de GDB ondertekenen. In dat contract wordt onder meer bepaald dat het nieuwe 
lid de bestaande statuten en regelingen van de GDB aanvaardt en de flessen 
uitsluitend voor zijn uitvoer naar Duitsland zal gebruiken. De buitenlandse 
waterproducenten moeten etiketten gebruiken waaruit de Duitse consument 
duidelijk kan afleiden wat de herkomst van het mineraalwater is en waar het 
is gebotteld. De Commissie is van oordeel dat dit voldoende is om elke 
verwarring te voorkomen die anders het gevolg zou kunnen zijn van het gebruik 
van GDB-flessen door producenten in de overige Lid-Staten. 
2.I.B.58.p.39 
171 
<T3> 58. Zaken betreffende de intellectuele eigendom 
<T6> Becton-Dickinson - Cyclopore 
241. De Commissie heeft bij administratieve brief een ontheffing verleend 
voor een licentieovereenkomst met exclusieve aan- en verkoopverplichtingen 
tussen CYCLOPORE, een onafhankelijke onderneming met zetel in België, die 
nauw verbonden is met een universiteit (UCL), en het Amerikaanse bedrijf 
BECTON DICKINSON AND COMPANY INC., dat gespecialiseerd is in medische 
artikelen. 
Cyclopore vervaardigt membranen op grond van een door de UCL verleende 
octrooilicentie. Membranen zijn zeer dunne doorschijnende vliezen met 
minstens 100.000 poriën per cm2. Becton Dickinson heeft een techniek 
ontwikkeld om dergelijke membranen aan elkaar te lassen tot weefselculturen. 
Die worden specifiek gebruikt voor het in vitro kweken van zoogdier- en 
insektencellen. 
Volgens de overeenkomst verleent Cyclopore aan Becton Dickinson voor de 
gehele wereld het exclusieve recht om haar membranen te verwerken en te 
verkopen voor gebruik in weefselculturen, mits Becton Dickinson een bepaalde 
minimumhoeveelheid afneemt, en verbindt Becton Dickinson zich ertoe al haar 
"track-tech" membranen met micro-poriën voor gebruik in weefselculturen 
uitsluitend van Cyclopore te betrekken. Voorts voorziet de overeenkomst in 
een exclusieve leveringsverplichting voor Cyclopore. De omvang van deze 
verplichting is, na een bemoeiing van de Commissie, beperkt, om Cyclopore in 
de gelegenheid te stellen haar membranen na vijf jaar ook aan anderen te 
verkopen voor weefselculturen. 
De overeenkomst is belangrijk, aangezien zij zorgt voor het rendabel maken 
van "spin-off" technologie van een universiteit, terwijl de concurrentie na 
een overgangsperiode toch toegang krijgt tot dit innoverende produkt. 
2. I.B.§9.p.40 
172 
i 
<T3> 59. Overige sectoren 
<T6> Zera Montedison/Hinkens Stâhler 
242. Bij een beschikking uit hoofde van artikel 85 van het EG-Verdrag heeft 
de Commissie vastgesteld dat inbreuk wordt gemaakt op het mededingingsrecht 
wanneer een fabrikant aan zijn dealer een absolute gebiedsbescherming biedt 
door, overeenkomstig een onderlinge overeenkomst, in verschillende Lid-Staten 
toelating aan te vragen voor produkten die vaak slechts zeer geringe 
verschillen vertonen. Deze produktdifferentiatie kan neveninvoer namelijk 
onmogelijk maken doordat de parallel ingevoerde artikelen niet voldoen aan de 
toelatingsvoorwaarden van de staat van invoer. 
In het onderhavige geval hebben de ondernemingen Farmoplant en Montedison 
Deutschland tussen 1983 en 1988 met het hierboven beschreven middel aan hun 
exclusieve dealer voor Duitsland een absolute gebiedsbescherming verleend 
voor het herbicide Digermin. Zo hebben deze ondernemingen de neveninvoer van 
Digermin op de Duitse markt verhinderd, terwijl dit produkt in andere 
Lid-Staten (waar het niet met dezelfde samenstelling is toegelaten als in 
Duitsland) aanzienlijk goedkoper wordt verkocht. 
Volgens de Duitse wetgeving ter zake mag een produkt namelijk slechts worden 
ingevoerd indien de invoerder aan de bevoegde autoriteiten het bewijs levert 
dat het identiek is met het in Duitsland toegelaten produkt. Zelfs zeer 
geringe wijzigingen van de samenstelling hebben aldus ten gevolge dat de 
invoer van een in een andere Lid-Staat op wettige wijze verkregen produkt 
onmogelijk wordt gemaakt. 
Volgens de Commissie hebben de betrokken ondernemingen inbreuk gemaakt op 
artikel 8 5 van het EG-Verdrag door overeen te komen in Duitsland voor het 
gewasbeschermingsmiddel Digermin een absolute gebiedsbescherming te verlenen 
door middel van produktdifferentiatie, ten einde zich zo tegen neveninvoer 
uit andere Lid-Staten te beschermen. 
De zaak mag als exemplarisch worden beschouwd: produktdifferentiatie wordt 
ook toegepast in andere sectoren waarin de officiële toelating van produkten 
vereist is. Zo lang er geen wederzijdse erkenning van nationale toelatingen 
2.I.B.59.p.41 
173 
of geen eenvormig Europees toelatingsstelsel bestaat, kunnen de geldende 
nationale voorschriften door de ondernemingen worden gebruikt om de handel 
tussen Lid-Staten in een bepaald produkt te bemoeilijken of zelfs te 
verhinderen door een minieme wijziging van de samenstelling of de merknaam. 
De prijsverschillen tussen Lid-Staten kunnen in dat geval dus niet in het 
voordeel van de consument spelen. 
<T6> Selectief distributiesysteem van Grundig 
243. Op 21 december 1993 heeft de Europese Commissie .een beschikking gegeven 
waarbij zij uit hoofde van artikel 85, lid 3, van het EG-Verdrag de 
vrijstelling voor het selectieve distributiesysteem van Grundig verlengt. 
De Duitse onderneming Grundig is een van de grootste Europese fabrikanten van 
consumentenelektronika. De industriële leiding van Grundig berust sinds 1984 
bij het Nederlandse bedrijf Philips Electronics, dat onlangs alle aandelen 
van Grundig van de overige aandeelhouders heeft overgekocht en thans dus 
volledige zeggenschap over Grundig heeft. 
Grundig maakt gebruik van een selectief distributiesysteem. De onderneming 
bedient zich voor de afzet van haar produkten van gespecialiseerde groot- en 
kleinhandelaren, die worden geselecteerd volgens bepaalde criteria (met name 
in verband met de scholing van het verkooppersoneel en hun bekwaamheid om de 
consument te adviseren, de uitstalling en de demonstratie van de toestellen 
en de serviceverlening). In het onderhavige geval bevatte de overeenkomst 
twee clausules die reeds in de eerste ontheffingsbeschikking als 
concurrentiebeperkend waren beschouwd. Het betreft de aan groot- en 
kleinhandelaren opgelegde verplichting alle Grundig-produkten in voorraad te 
hebben enerzijds en de verplichting voor detailhandelaren . om een 
representatieve keuze uit die produkten aan te bieden anderzijds. 
Volgens de vaste jurisprudentie van de Commissie en het Hof van Justitie zijn 
dergelijke systemen niettemin verenigbaar met het communautaire 
mededingingsrecht indien zij kunnen worden verantwoord door de specifieke 
aard van de betrokken produkten. In de lijn van die jurisprudentie werd op 
10 juli 1985 door de Commissie reeds een ontheffingsbeschikking voor het 
Grundig-systeem gegeven, die op 28 maart 1989 is verstreken. Op verzoek van 
Grundig wordt deze ontheffing verlengd tot 1999. 
2.I.B.59.p.42 
174 
Om de positie van de consument te verbeteren heeft de Commissie Grundig 
evenwel verzocht de garantievoorwaarden te wijzigen en te waarborgen dat de 
consument in de Lid-Staat waar hij woont aanspraak kan maken op garantie, ook 
wanneer hij het toestel in een andere Lid-Staat heeft gekocht, Grundig is met 
name voornemens ten behoeve van de consument een eenvormige, algemene 
contractuele garantie met gelding in geheel Europa in te voeren, en is 
daartoe met het opzetten van een technisch netwerk begonnen. In afwachting 
van de volledige invoering van dat netwerk heeft Grundig zich ertoe verbonden 
problemen in verband met de garantie in grensoverschrijdende gevallen 
vrijwillig te regelen. 
<T6> - Papeteries de Golbey 
244. De Commissie heeft een aantal overeenkomsten onderzocht die werden 
aangemeld door Norske Skogindustrier AS, E. Holtzmann & Co AG, SA Papeteries 
Matussiere et Forest en Papeteries de Golbey SA, betreffende de oprichting 
van een gemeenschappelijke onderneming (Golbey) voor de bouw en de 
exploitatie van een papierfabriek op het platteland in Golbey (Frankrijk), 
alsmede betreffende de distributie van het papier (met name krantenpapier) 
dat door de gemeenschappelijke onderneming wordt geproduceerd en de aankoop 
van grondstoffen (oud papier en hout) door de gemeenschappelijke onderneming. 
Volgens de oorspronkelijk aangemelde overeenkomsten kreeg de 
gemeenschappelijke onderneming alle functies van een zelfstandig bedrijf, 
werden alle bestaande middelen van de moedermaatschappijen te harer 
beschikking gesteld met het oog op de verkoop en distributie van haar 
produktie en werd voorzien in een langdurige territoriale verdeling van de 
markt voor produkten van Golbey tussen Norske en Holtzmann (door middel van 
exclusiviteitsbedingen). 
De Commissie was van oordeel dat de overeenkomsten het de betrokken partijen 
mogelijk maakten hun concurrentiegedrag te coördineren en konden leiden tot 
een verdeling van de markt die de mededinging zou kunnen beperken en de 
handel tussen Lid-Staten ongunstig zou kunnen beïnvloeden. De Commissie 
stelde de partijen in kennis van haar twijfels en verzocht hen de 
overeenkomsten betreffende de verkoop en distributie van Golbey's produktie 
aan te passen. Rekening houdend met het verzet van de Commissie verbonden de 
partijen zich er uiteindelijk toe het distributiemodel aan te passen, en 
2.I.B.59.p.43 
175 
Papeteries de Golbey zal in de toekomst dan ook als een loutere produktie-GO 
functioneren. 
Het meest waarschijnlijke gevolg van de gemeenschappelijke onderneming voor 
de markt is een meer doeltreffende concurrentie voor de bestaande Europese 
concerns; de extra capaciteit zal het aanbod in verhouding tot de vraag doen 
toenemen en aldus de prijzen laag helpen houden. 
Wat de produktie betreft, komt de operatie zowel beide partijen als de 
consument ten goede. Dank zij de uitwisseling van technische know-how tussen 
de partijen kan de nieuwe fabriek te Golbey gebruik maken van zeer 
geavanceerde technieken voor het ontinkten van oud papier en kon een 
"milieuvriendelijk" fabricageprocédé worden ontwikkeld. 
Na nota te hebben genomen van de aangemelde wijzigingen van de 
oorspronkelijke overeenkomsten, waardoor het risico van een verdeling van de 
markt en de concurrentiebeperkende gevolgen binnen aanvaardbare perken worden 
gehouden, heeft de Commissie de partijen bij administratieve brief 
medegedeeld dat de betrokken operatie in aanmerking komt voor ontheffing uit 
hoofde van artikel 85, lid 3. 
2.I.C.Sl.a.p.l 
176 
<T9> C. Concentratiecontrole 
245. In dit hoofdstuk zal eerst worden onderzocht van welke operaties werd 
aangenomen dat ze onder toepassing van Verordening (EEG) nr. 4064/89 
betreffende de controle op concentraties van ondernemingen vielen. Vervolgens 
zal worden nagegaan hoe de criteria werden toegepast aan de hand waarvan 
moest worden beoordeeld of die operaties met de verordening verenigbaar 
waren ^1' . 
<T3> 51. Toepassingsgebied 
246. Opdat een operatie onder toepassing van de concentratieverordening zou 
vallen, moeten eerst en vooral de partijen aan bepaalde voorwaarden voldoen 
wat hun omzet en inzonderheid hun. omzet in de Gemeenschap betreft^ . 
Voorts moet de operatie de kenmerken van een concentratie vertonen. 
<T5> a. Communautaire dimensie (artikel 1) 
247. De omzetdrempels in artikel 1 van de verordening dienen in de eerste 
plaats als maatstaf om te bepalen welke operaties voor de Gemeenschap van 
belang zijn. In de zaak Fletcher Challenge/Methanex bij voorbeeld, waarin 
een onderneming uit Nieuw-Zeeland en een onderneming uit de Gemeenschap de 
gezamenlijke zeggenschap over een Canadese onderneming verkregen, bereikte 
de omzet van de betrokken ondernemingen in de Gemeenschap niettemin de 
drempel van artikel 1. Deze zaak toont de noodzaak aan dat de Commissie 
dergelijke operaties onderzoekt; de joint venture had immers belangrijke 
gevolgen in de Gemeenschap. 
248. De regels van artikel 1 dienen ook om met het oog op het beginsel van 
de unieke procedure ("one-stop-shop") een duidelijke scheidslijn te trekken 
tussen zaken die het best door de Commissie en zaken die het best door de 
Lid-Staten worden behandeld. We vinden een verfijnde toepassing van dit 
beginsel in artikel 22, lid 3, van de verordening, waarin is bepaald dat een 
(1) Zie de bijlage voor een volledige lijst van de beschikkingen op basis 
van de concentratieverordening. 
(2) Volgens de huidige cijfers moet de gezamenlijke mondiale omzet van alle 
betrokken ondernemingen meer dan 5 miljard ecu bedragen en de omzet van 
ten minste twee betrokken ondernemingen in de Gemeenschap meer dan 
250 miljoen ecu. 
2.I.C.Si.a.p.2 
177 
Lid-Staat de Commissie kan vragen te onderzoeken welke gevolgen een 
concentratie zonder communautaire dimensie op zijn grondgebied heeft, voor 
zover de concentratie ook de handel tussen Lid-Staten beïnvloedt. De 
Commissie kan dus op verzoek ten behoeve van de bevoegde autoriteit van een 
Lid-Staat tussenbeide komen en de concentratieverordening toepassen om na te 
gaan welke gevolgen een niet-aanmeldingsplichtige operatie op het grondgebied 
van die Lid-Staat heeft. 
249. In de zaak British Airways/Dan Air ontving de Commissie voor het eerst 
sinds de inwerkingtreding van de verordening een verzoek in de zin van 
artikel 22, lid 3. Omdat British Airways enkel de non-charteractiviteiten van 
Dan Air overnam, bleef de omzet van deze laatste beneden de communautaire 
drempel, zodat de zaak door de betrokken nationale autoriteiten moest worden 
behandeld. Op verzoek van de Belgische regering onderzocht de Commissie 
echter de gevolgen van de operatie op het grondgebied van België. 
2.I.C.Sl.b.p.3 
178 
<T5> b. Berekening van de omzetdrempels (artikel 5) 
250. In artikel 5, lid 4, is de methode vastgesteld om bij het berekenen van 
de omzet te bepalen tot welke economische groep een betrokken onderneming 
behoort. Wat overheidsondernemingen betreft, moet artikel 5 worden gelezen in 
samenhang met overweging 12 van de verordening, volgens welke om 
discriminatie tussen de overheidssector en de particuliere sector te 
voorkomen, bij het berekenen van de omzet van overheidsondernemingen rekening 
moet worden gehouden "met ondernemingen die een economisch geheel vormen met 
een zelfstandige beslissingsbevoegdheid . . . " . In de zaak Alcan/Inespal/Palco 
wilde Inespal, een volle dochteronderneming van de Spaanse overheidsholding 
INI, een belang van 50 % in haar dochteronderneming Palco aan Alcan verkopen. 
Overeenkomstig overweging 12 werd aangenomen dat wat Inespal betrof enkel 
rekening moest worden gehouden met de omzet van INI*3' en niet met die van 
alle ondernemingen in staatseigendom. Deze regel werd ook toegepast in de 
zaak Kali+Salz/MdK/Treuhand, waarin Kali und Salz, een dochteronderneming van 
BASF, en de Treuhandanstalt de gezamenlijke zeggenschap over de kaliproducent 
MdK verkregen. De Treuhandanstalt is een publiekrechtelijke instelling die 
tot taak heeft de overheidsondernemingen in de voormalige DDR te 
herstructureren. De Commissie ging er in deze zaak van uit dat de 
Treuhandanstalt zelf een onderneming met een direct belang bij de operatie 
was, maar zij liet tevens de mogelijkheid open de verschillende 
organisatorische eenheden binnen de Treuhandanstalt (tot het niveau van het 
directoraat) als economische gehelen met zelfstandige beslissingsbevoegdheid 
in de zin van overweging 12 te beschouwen. Zelfs in dit laatste geval lag de 
omzet van het voor de mijnbouw bevoegde directoraat boven de communautaire 
drempel. 
251. Om te bepalen of de drempels van de verordening worden bereikt, moet ook 
een geografische toerekening plaatsvinden: zowel de omzet tussen de 
Gemeenschap en de rest van de wereld als het aandeel van de omzet in 
individuele Lid-Staten moeten worden berekend. In de zaak Alcatel/STC -
overname door Alcatel Cable van de activiteiten van STC op het gebied van 
onderzeese telecommunicatiesystemen (het leggen van onderzeese kabels) - lag 
echter niet meteen voor de hand op welke wijze dit moest gebeuren. 
(3) Deze idee van economische zelfstandigheid ligt ook ten grondslag aan de 
houding van de Commissie ten aanzien van concentraties tussen 
staatsbedrijven. 
2.I.C.SI.b.p.4 
179 
252. De Commissie was het niet eens met de zienswijze van de partijen dat de 
omzet in de Gemeenschap werd gevormd door de som van de contracten waarbij de 
kabel ten minste één verbinding met het land in de Gemeenschap had, zodat het 
verkeer langs het systeem voor ten minste één telecommunicatie-exploitant in 
de Gemeenschap inkomsten zou opleveren. De Commissie argumenteerde dat de 
activiteit van de partijen het leggen van onderzeese kabels en niet het 
verstrekken van telecommunicatiediensten was. 
253. Kabels worden voornamelijk in volle zee gelegd en verkocht aan 
internationale consortia die overwegend uit telecommunicatie-exploitanten 
bestaan. De capaciteit van een kabel wordt onder de exploitanten verdeeld in 
verhouding tot hun aandeel in het consortium. De Commissie kwam tot het 
besluit dat met het oog op de geografische toerekening van de omzet moest 
worden onderzocht waar voor het verkrijgen van de contracten concurrentie 
werd gevoerd, en zij was van oordeel dat in dit bijzondere geval de 
vestigingsplaats van de kopers van de kabel als vervangend criterium kon 
dienen. Omdat er bij elke kabel meer dan één koper was, werd bovendien aan de 
verschillende exploitanten een deel van de omzet toegerekend, evenredig met 
hun belang in het consortium. 
2.I.C.SI.c.p.5 
180 
<T5> c. Definitie van concentratie (artikel 3) 
254. Een concentratie in de zin van de verordening onderstelt dat een 
onderneming de uitsluitende zeggenschap verkrijgt of twee of meer 
ondernemingen de gezamenlijke zeggenschap verkrijgen over een andere 
onderneming. Het verschil tussen uitsluitende en gezamenlijke zeggenschap 
heeft ook gevolgen voor de wijze van berekening van de omzet: bij 
gezamenlijke controle moet de omzet van alle betrokken ondernemingen in 
aanmerking worden genomen, bij uitsluitende zeggenschap enkel de omzet van de 
onderneming die de andere controleert. • -
<T6> Uitsluitende zeggenschap 
255. Uitsluitende zeggenschap ontstaat meestal doordat een onderneming meer 
dan 50 % van het kapitaal van een andere onderneming verwerft. Wanneer andere 
feitelijke of juridische elementen ontbreken, maakt het voor het bestaan van 
zeggenschap weinig uit of de participatie zoals in de zaak Crédit 
Lyonnais/BFG Bank 50 % + één aandeel of zoals in de zaak 
Sara Lee/BP Food Division 100 % bedraagt. Een ander middel om de uitsluitende 
zeggenschap te verkrijgen is de aankoop van activa, met name wanneer het 
zoals in de zaak Zürich/MMI om een 'deel van een onderneming gaat dat geen 
rechtspersoonlijkheid heeft. 
256. Overeenkomstig haar vaste praktijk*4' nam de Commissie in de zaken 
VW AG/VAG UK en West LB/Thomas Cook aan dat de verkrijging door een van de 
partijen van de uitsluitende zeggenschap over een onderneming waarvan zij 
voordien gezamenlijk eigenaar waren, een concentratie in de zin van de 
verordening vormde. 
257. In de zaak Generale Maatschappij van België/Generale Bank oordeelde de 
Commissie dat de Generale Maatschappij door de verhoging van haar belang in 
de Generale Bank van 20,94 tot 25,96 % de uitsluitende zeggenschap over deze 
laatste verkreeg. De Commissie baseerde zich daartoe op een prognose inzake 
de aanwezigheid van de aandeelhouders op de toekomstige algemene 
vergaderingen van de Generale Bank, ervan uitgaande dat alle aandeelhouders 
met een belang van meer dan 0,06 % aan die vergaderingen zullen deelnemen. 
!4) Twintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 14 9; 
Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 228 
2.I.C.SI.c.p.6 
181 
Zij leidde hieruit af dat de Generale Maatschappij dank zij haar belang in de 
Generale Bank waarschijnlijk de meerderheid van de stemmen van de op de 
algemene vergadering aanwezige en vertegenwoordigde aandeelhouders zal hebben 
en gezien de versnippering van het kapitaal die feitelijke meerderheid ook op 
termijn zal behouden. De Commissie onderzocht ook of de Belgische 
wetsbepalingen die erop gericht zijn de zelfstandigheid van de bankactiviteit 
te waarborgen, en die in een protocol zijn neergelegd, afdeden aan de 
feitelijke zeggenschap die normaliter uit een meerderheidspositie in de 
algemene vergadering voortvloeit. Zij kwam tot het besluit dat dit, gelet op 
de bevoegdheden van de raad van bestuur, uit het oogpunt van een analyse van 
de concurrentiesituatie niet het geval was. Er kan namelijk in de raad van 
bestuur een meerderheid worden gevormd door de vertegenwoordigers van de 
aandeelhouders die een van het protocol inzake de bankactiviteit 
onderscheiden akte hebben ondertekend. De Generale Maatschappij behoort tot 
de ondertekenaars. 
<T6> Gezamenlijke zeggenschap 
258. Gezamenlijke zeggenschap kan een gevolg zijn van het feit dat de 
partijen gelijke participaties in de gemeenschappelijke onderneming hebben. 
In dit geval is niet vereist dat er bijzondere statutaire regels of een 
bijzonder akkoord tussen de aandeelhouders bestaan. Is dit wel het geval, dan 
moet zoals in de zaak Matra/Cap Gemini Sogeti, Alcan/Inespal/Palco en 
Rhône-Poulenc/SNIA(II) in deze teksten worden bevestigd dat geen enkele 
partner in de gemeenschappelijke onderneming onafhankelijk van de andere 
partner of partners kan handelen, bij voorbeeld omdat zij allen over 
hetzelfde aantal vertegenwoordigers in de vertegenwoordigende organen en/of 
bestuursorganen beschikken en geen van de vertegenwoordigers een 
doorslaggevende stem heeft. 
259. Voor de vraag of er sprake is van gezamenlijke zeggenschap, is bepalend 
of beleidsbeslissingen in de gemeenschappelijke onderneming overeenstemming 
tussen de verschillende partners vereisen. Het is dus niet noodzakelijk dat 
alle partners gelijke participaties of gelijke bevoegdheden hebben: in de 
zaak Ericsson/Hewlett Packard had Ericsson een participatie van 60 % en het 
recht om vier directeuren te benoemen, terwijl Hewlett Packard een 
participatie van 40 % had en het recht om drie directeuren te benoemen; voor 
alle belangrijke beslissingen was echter unanimiteit vereist. Ook in de zaak 
Aegon/Scottish Equitable had Aegon in een eerste fase een belang van 100 % en 
2.I.C.51-c.p.7 
182 
40 % van de stemrechten, terwijl de andere partner Trustco 60 % van de 
stemrechten had; voor alle beleidsbeslissingen en commerciële beslissingen en 
voor de benoeming van de directeuren was echter onderlinge overeenstemming 
vereist '^' . 
260. Elke partner moet echter over voldoende rechten beschikken, die 
aanzienlijk verder moeten reiken dan de normale rechten van de 
minderheidsaandeelhouders van een onderneming. In de zaak Sita-RPC/Scori 
oordeelde de Commissie dat de rechten van sommige partners niet voldoende 
waren om hun de gezamenlijke zeggenschap te geven, omdat zij op het gebied 
van het algemeen en commercieel beleid, de begroting en het bedrijfsplan niet 
over een vetorecht beschikten. Ook in de zaak Dasa/Fokker werd aangenomen dat 
de participatie van de Nederlandse Staat hem niet de gezamenlijke zeggenschap 
gaf, omdat hij alleen geen beslissingen kon tegenhouden en zelf zijn 
oppositierecht had beperkt, en dit ondanks het feit dat de gevallen waarin 
Dasa alleen - d.w.z. zonder de steun van een onafhankelijk lid of van de 
Nederlandse Staat - kon handelen, beperkt waren. 
261. Gezamenlijke zeggenschap onderstelt niet noodzakelijk dat de partijen 
die de gemeenschappelijke onderneming controleren, haar kapitaal volledig in 
handen hebben: gezamenlijke zeggenschap kan ook voor een deel het gevolg zijn 
van een akkoord tussen de aandeelhouders zoals in de zaken 
Costa Crociere/Chargeurs/Accor en BHF/CCF/Charterhouse. 
262. Overeenkomstig haar vaste praktijk*6', die in overeenstemming is met 
paragraaf 41 van de Mededeling van de Commissie inzake verrichtingen met het 
karakter van een concentratie of samenwerking in de zin van 
Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad^7), beschouwt de Commissie de 
gelijktijdige totstandbrenging van verschillende gemeenschappelijke 
ondernemingen door dezelfde partijen in het kader van een zelfde operatie als 
één concentratie. Zij heeft dit beginsel toegepast in de zaak 
Harrisons & Crosfield/Akzo. 
263. In de zaak Fort is/ASLK-CGER kwam de Commissie na onderzoek van alle 
feitelijke en juridische omstandigheden tot het besluit dat de operatie tot 
(5) Zie ook de zaken JCSAT/SAJAC en Costa Crociere/Chargeurs/Accor. 
(6) Tweeëntwingste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 229 
(7) PB C 2 03 van 14.8.1990; Twintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, 
punt 2 5 
2.I.C.SI.c.p.8 
183 
uitsluitende zeggenschap leidde voor het deel "verzekeringen" en tot 
gezamenlijke zeggenschap voor het deel "bank". Door deze operatie heeft 
Fortis, gecontroleerd door het Belgische concern AG en het Nederlandse 
concern Amev, een belang van 49,9 % verworven in ASLK/CGER Bank en 
ASLK/CGER Verzekeringen. De aandelen zijn aan haar verkocht door ASLK Holding 
NV/CGER Holding SA ("Holding"), de "bankholding van openbaar nut" van de 
Belgische Staat. Deze laatste behoudt eveneens een belang van 49,9 %. De rest 
blijft in eigen handen of vormt het voorwerp van een kruisparticipatie van 
ASLK/CGER Verzekeringen in ASLK/CGER Bank. 
264. Als uitgangspunt werd in aanmerking genomen dat de twee partijen in de 
nieuwe eenheden een gelijke participatie hebben en gelijkelijk 
vertegenwoordigd zijn en dat zij in een geest van samenwerking handelen, 
hetgeen met name blijkt uit de oprichting van een "overlegcomité". Wat de 
sector verzekeringen betreft (traditioneel de belangrijkste activiteit van 
Fortis), waren echter de stemmingsprocedure in de raad van beheer (gewone 
meerderheid) en het feit dat Fortis in geval van blijvend gebrek aan 
overeenstemming in het overlegcomité over een beslissende stem beschikt, 
redenen om te besluiten dat Fortis hier de uitsluitende zeggenschap ("het 
laatste woord") heeft. Wat daarentegen de banksector betreft (traditioneel de 
belangrijkste activiteit van ASLK/CGER), moest behalve met de 
stemmenverhouding (9 - één dubbele - voor Fortis en 8 voor Holding) ook 
rekening worden gehouden met het feit dat Fortis, om voor de door haar 
voorgestelde beleidsbeslissingen de vereiste gekwalificeerde meerderheid van 
15 op 23 stemmen te bereiken, de instemming moet verkrijgen van de zes leden 
van het bestuurscomité (waarvan de samenstelling door de Bankcommissie moet 
worden goedgekeurd) . Omdat niet kan worden uitgesloten dat al was het maar 
één lid van het bestuurscomité met Holding meestemt om een voorstel van 
Fortis tegen te houden, en omdat Fortis dus bij het uitwerken van haar 
voorstellen voor de raad van beheer met deze eventualiteit rekening moet 
houden, werd besloten dat Fortis en Holding de gezamenlijke zeggenschap 
hebben. 
265. In de zaak Philips/Grundig nam de Commissie aan dat Grundig vóór de 
operatie gezamenlijk werd gecontroleerd door Philips en drie banken. Voor 
haar conclusie dat de drie banken, waartussen geen aandeelhoudersakkoord 
bestaat, de gezamenlijke zeggenschap hebben, baseerde de Commissie zich 
vooral op het feit dat zij in onderlinge overeenstemming een van de twee 
directeuren moeten benoemen die met de dagelijkse leiding van de 
2.I.C.SI.c.p.9 
184 
Grundig-beheersmaatschappij zijn belast (de andere wordt door Philips 
benoemd) en dat zij gezien hun gebrek aan ervaring in de sector normaliter 
diens voorstellen zullen volgen, een gedragslijn die ook vanwege hun karakter 
van financiële instelling en hun doelstellingen voor de hand ligt. 
<T6> Concentraties tussen overheidsondernemingen die van een zelfde 
publiekrechtelijke rechtspersoon afhangen 
266. In de lijn van haar praktijk, met name op EGKS-gebied, en in 
overeenstemming met overweging 12 van de concentratieverordening heeft de 
Commissie bevestigd dat concentraties tussen overheidsondernemingen die van 
een zelfde publiekrechtelijke rechtspersoon (Staat, regionale of lokale 
overheden) afhangen, aan de verordening moeten worden getoetst, voor zover 
elk van die ondernemingen een economisch geheel met zelfstandige 
beslissingsbevoegdheid vormt. Dit beginsel werd toegepast in de zaak CEA 
Industrie/France Télécom/Finmeccanica/SGS-Thomson. In de zaak 
Fortis/ALSK/CGER, waarin er volgens haar geen gevaar voor coördinatie van het 
concurrentiegedrag bestond, ging de Commissie ervan uit dat het Centraal 
Bureau voor Hypothecair Krediet, hoewel eigendom van de Staat, in afwachting 
van de verkoop ervan werd beheerd door het Gemeentekrediet, een 
bankinstelling die van de gemeenten en provincies afhangt. 
<T6> Gemeenschappelijke onderneming met het karakter van een concentratie 
267. Artikel 3, lid 2, van de concentratieverordening bepaalt welke de twee 
voorwaarden zijn om de oprichting van een gemeenschappelijke onderneming 
("GO") als een concentratie te kunnen beschouwen. Volgens de eerste van deze 
voorwaarden, in de eerder geciteerde mededeling van de Commissie als 
positieve voorwaarde bestempeld, moet de GO duurzaam alle functies van een 
zelfstandige economische eenheid vervullen. De tweede, volgens genoemde 
mededeling negatieve, voorwaarde is dat de GO niet tot coördinatie van het 
concurrentiegedrag mag leiden, noch tussen de moedermaatschappijen, noch 
tussen deze en de GO. Is een van deze voorwaarden niet vervuld, dan kan de 
overeenkomst tussen de partijen aan artikel 85 van het EG-Verdrag worden 
getoetst. In de regel zal dan de versnelde procedure worden toegepast die 
voor dit soort operaties is ingevoerd*8'. 
(8) Punten 193 en 194 van dit Verslag 
2.I.C.SI.c.p.10 
185 
<T8> Eerste voorwaarde: totstandbrenging van een zelfstandige economische 
eenheid op duurzame basis 
268. In de zaak Philips /Thomson/SAGEM hadden de partijen een 
gemeenschappelijke onderneming opgericht voor de produktie van LCD's (liquid 
cristal displays, schermen met vloeibare kristallen), voornamelijk om in hun 
eigen behoeften te voorzien. De Commissie heeft zich weliswaar niet 
uitdrukkelijk over de kwestie van de zelfstandigheid uitgesproken, maar uit 
de beschikking blijkt dat, hoewel de partijen maar ongeveer 30 % van de 
produktie van de GO moeten aankopen, een toename van dit percentage in de 
toekomst niet valt uit te sluiten. De zelfstandigheid van de GO zou daardoor 
in het gedrang kunnen komen. Een ander voorbeeld van deze benadering, die in 
overeenstemming is met paragraaf 16 van de eerder geciteerde mededeling en 
met de praktijk van de Commissie ter zake (zie onder meer de zaak 
Flachglas/Vegla), vinden we in de zaak British Telecom/MCI. 
269. In de zaak Pasteur-Mérieux/Merck bundelden de twee moedermaatschappijen, 
respectievelijk de nummer drie en twee op de wereldranglijst van de 
producenten van menselijke vaccins, hun activiteiten in deze sector in 
West-Europa. Pasteur-Mérieux (PM) droeg haar distributie-infrastructuur in 
het betrokken gebied volledig aan de GO over, hetgeen deze in staat stelde 
alle produkten te distribueren die voordien door elke partij afzonderlijk 
werden gedistribueerd. Anderzijds, omdat het geografische werkterrein van de 
GO tot West-Europa beperkt bleef, droegen de partijen daaraan noch hun 
O & O-activiteiten (onderzoek en ontwikkeling), noch hun produktie, noch al 
hun intellectuele eigendomsrechten over. De Commissie leidde uit dit alles af 
dat de GO niet zelfstandig was, en het onderzoek werd voortgezet op basis van 
artikel 85 van het EG-Verdrag. 
De moedermaatschappijen behielden volledig hun O & O-activiteiten, en de GO 
had daartoe alleen toegang via een ontwikkelingscomité. De GO kon bijgevolg 
enkel "aanbevelingen" doen voor onderzoek ter verbetering van de reeds in de 
handel gebrachte produkten. Wat nieuwe produkten betreft, beschikte de GO 
slechts over zelfstandige beslissingsbevoegdheid in het stadium waarin met 
betrekking tot het daaraan toegewezen gebied een commerciële beslissing moest 
worden genomen, en niet in de daaraan voorafgaande onderzoeksstadia. De 
Commissie, die erkende dat de specificiteit van de sector een overdracht van 
de O & O-activiteiten kon bemoeilijken, nam op grond van bovenstaande 
overwegingen aan dat de GO niet in alle stadia van het 0 & O-proces een 
2.1.C.SI.c.p.11 
186 
beslissende invloed zou kunnen uitoefenen. Rekening houdend met het belang 
van 0 & O in de sector vaccins, kwam de Commissie tot de conclusie dat de GO 
ten gevolge van dit gebrek aan beslissende invloed niet onafhankelijk op de 
markt zou kunnen handelen. 
De Commissie kwam tot dezelfde conclusie met betrekking tot het feit dat de 
produktie niet aan de GO werd overgedragen; de mogelijkheid voor de GO om 
zich tot onafhankelijke leveranciers te wenden leek immers uiterst beperkt, 
zowel in juridisch als in economisch opzicht. 
Tenslotte droegen noch PM noch Merck hun octrooien betreffende de bestaande 
produkten over, terwijl de octrooien betreffende toekomstige produkten 
slechts werden overgedragen voor zover de moedermaatschappijen die produkten 
konden blijven produceren en verkopen buiten het gebied van de GO. De 
Commissie leidde hieruit af dat de moedermaatschappijen in geval van 
ontbinding van de GO op korte termijn opnieuw tot de markt konden toetreden. 
<T8> Tweede voorwaarde: geen coördinatie van het 
concurrentiegedrag 
270. De Commissie heeft voor het eerst in 1991 (in de zaak 
Thomson/Pilkington) en vervolgens in 1992 (in de zaak 
Del Monte/Royal Food/Anglo American) gesteld dat het feit dat de 
moedermaatschappijen in geringe mate aanwezig blijven op dezelfde markt als 
de GO, over het algemeen niet voldoende is om tot een coördinatie van het 
concurrentiegedrag te leiden, en dat dit dus niet aan de toepassing van de 
concentratieverordening in de weg staat. De Commissie heeft dit in 1993 
herhaaldelijk bevestigd. In de zaken Aegon/Scottish Equitable, 
Toyota Motor Corp./Walter Frey Holding/Toyota France, 
Allied Signal/Knorr-Bremse en Fortis/ASLK-CGER bleef een van de 
moedermaatschappijen marginaal actief op dezelfde markt als de GO, zonder dat 
dit een beletsel vormde om de operatie als een concentratie te kwalificeren. 
Het kan ook tot een coördinatie van het concurrentiegedrag komen, wanneer de 
moedermaatschappijen actief blijven op produktmarkten grenzend aan de markt 
van de GO. De Commissie beslist van geval tot geval op basis van een 
feitelijke analyse. Zo oordeelde de Commissie in de zaak 
Philips/Thomson/SAGEM dat de mate van interdependentie tussen de markten voor 
verschillende typen schermen (plasma, vloeibare kristallen, kathodebuizen, 
enz.) van dien aard was dat een coördinatie van het concurrentiegedrag 
2.I.C.SI.C.p.12 
187 
uiterst waarschijnlijk was, zowel tussen de oprichtende ondernemingen 
onderling als tussen deze en de GO. In de zaak Harrisons & Crosf ield/AKZO 
daarentegen was de Commissie van oordeel dat, hoewel de GO en de oprichtende 
ondernemingen ten dele dezelfde produkten vervaardigden, geen coördinatie van 
het concurrentiegedrag te verwachten viel, omdat de produkten van de GO 
enerzijds en de moedermaatschappijen anderzijds voor zeer verschillende 
toepassingen waren bestemd. 
271. In de zaak SITA-RPC/Scori verkregen verschillende ondernemingen de 
gezamenlijke zeggenschap over een bestaande onderneming (Scori), werkzaam op 
het gebied van de behandeling van speciaal industrieel afval, terwijl zij 
reeds via een andere gemeenschappelijke dochteronderneming (Teris) op 
dezelfde produktmarkt en geografische markt actief waren. De Commissie was 
van oordeel dat, aangezien vaststond dat Scori en Teris ongeacht de 
juridische structuur van de groep permanent onder een en dezelfde economische 
leiding zouden staan, coördinatie van het concurrentiegedrag tussen deze twee 
gemeenschappelijke ondernemingen niet mogelijk was. De Commissie wees er in 
haar beschikking ook op dat het feit dat Scori voor een gedeelte van haar 
activiteit als lasthebber voor rekening van een van de moedermaatschappijen 
zou handelen, niet van dien aard was dat het tot een coördinatie van het 
concurrentiegedrag zou leiden, omdat Scori in deze context de facto niet over 
werkelijke zelfstandigheid beschikte. 
V 2.I.C.S2.a.p.l3 
188 
<T3> 52. Beoordeling van concentraties 
272. De materiële beoordeling van een concentratie berust over het algemeen 
op een analyse in drie fasen: eerst worden de relevante produktmarkt en de 
geografische referentiemarkt afgebakend, en vervolgens wordt de concentratie 
getoetst op haar verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt. De 
relevante produktmarkt en de geografische referentiemarkt vormen het veld 
waarbinnen de sterkte van de nieuwe onderneming op de markt moet worden 
geëvalueerd. De Commissie kan in een beschikking ex artikel 6 de vraag welke 
juist de grenzen van de relevante produktmarkt of de geografische 
referentiemarkt zijn openlaten, wanneer er gegronde redenen zijn om te 
besluiten dat zelfs bij een zo restrictief mogelijke marktomschrijving geen 
machtspositie in het leven wordt geroepen of wordt versterkt. 
<T5> a. Afbakening van de relevante produktmarkt 
273. Uit de beschikkingen blijkt dat in de methodologie van de Commissie de 
substitueerbaarheid aan de vraagzijde centraal staat, waarbij een 
produktmarkt "alle produkten omvat die op grond van hun kenmerken, hun 
prijzen en het gebruik waarvoor ze zijn bestemd, door de consument als 
onderling verwisselbaar of substitueerbaar worden beschouwd". Dit onderstelt 
een feitelijke economische beoordeling. De Commissie onderscheidt soms binnen 
een zelfde produktgroep afzonderlijke produktmarkten, overeenkomend met 
verschillende categorieën van consumenten wier vraag onderscheiden kenmerken 
vertoont. De Commissie kan ook onderzoeken of bij de afbakening van de 
produktmarkt rekening moet worden gehouden met de substitueerbaarheid aan de 
aanbodzijde (de mogelijkheid voor andere producenten om over te schakelen 
naar de produkten van de partijen bij de concentratie) . Tenslotte kan de 
Commissie gegevens betreffende de prijzen (niveau, elasticiteit, correlatie) 
in haar onderzoek betrekken en nagaan in hoeverre die gegevens de conclusies 
bevestigen waartoe zij op basis van de overige criteria komt. 
274. In verschillende beschikkingen werd de substitueerbaarheid aan de 
vraagzijde als criterium gehanteerd om produktmarkten af te bakenen. In de 
zaak Procordia/Erbamont werden verschillende geneesmiddelen tot onderscheiden 
produktmarkten gerekend, niet alleen vanwege hun intrinsieke eigenschappen 
maar ook omdat ze dienen om verschillende ziekten te behandelen*9'. 
(9) Zie ook de zaken Costa Crociere/Chargeurs/Accor, Thomson/Shorts, 
Rhône - Poul ene / SNIA (II) , Fletcher Challenge/Me thanex, 
KNP/Bûhrmann-Tetterode/VRG en Zûrich/MMI. 
2.I.C.52.a.p.14 189 
275. In sommige beschikkingen werd op het bestaan van onderscheiden 
categorieën van consumenten of marktsegmenten gewezen. In de zaak 
Costa Crociere/Chargeurs/Accor concentreerde de Commissie zich op de markt 
van de cruises als een afzonderlijk segment van de markt van de 
all-invakanties, omdat zij vaststelde dat het bij een aanzienlijk percentage 
(ongeveer de helft) van de klanten voor cruises om een "gebonden" clientèle 
ging, waarop gevoelige prijsverhogingen geen invloed hadden (de Commissie 
ging echter niet zover dat zij ook onderzocht of de cruise operators zich 
soms schuldig maakten aan prijsdiscriminatie jegens deze gebonden clientèle). 
In de zaak Nestlé/Italgel kwam de Commissie tot het besluit dat de markt van 
het consumptie-ijs drie afzonderlijke markten omvatte naargelang de vraag 
betrekking had op impulsprodukten, meeneemprodukten of catering. In de zaak 
Ericsson/Hewlett Packard werd vastgesteld dat de markt van de beheerssystemen 
voor telecommunicatienetwerken zich op steeds bredere groepen kopers richtte, 
naast de traditionele afnemers in de openbare sector. 
276. De substitueerbaarheid aan de aanbodzijde komt normaliter aan de orde 
bij het onderzoek naar mogelijke marktdominantie (d.w.z. als potentiële 
concurrentie) . Soms echter vormt het een element bij de afbakening van de 
produktmarkt, al is het doorgaans geen voldoende grond voor een ruimere 
definitie van de relevante markt. Zo werd in de zaak 
KNP/Bührmann-Tetterode/VRG grafisch karton vanwege zijn gebruikskenmerken en 
zijn hogere prijs geacht een afzonderlijke markt te vormen, ondanks het 
bestaan van polyvalente uitrusting waarmee de producenten zowel grafisch 
karton als karton voor verpakkingen kunnen vervaardigen. 
277. In sommige beschikkingen werden ook prijsfactoren in aanmerking genomen, 
in de zaak Costa Crociere/Chargeurs/Accor werd een poging ondernomen om de 
prijselasticiteit te onderzoeken; een grootschalige enquête bij klanten, 
touroperators en reisagentschappen bracht aan het licht dat een verhoging van 
de prijs van cruises met 10 % bij ongeveer de helft van de consumenten de 
vraag zou doen afnemen maar voor de andere helft geen verschil zou maken. In 
de zaak Thomson/Shorts werden raketten voor zeer korte afstand, korte afstand 
en middellange afstand tot afzonderlijke produktmarkten gerekend, onder meer 
omdat voor elke categorie van raketten de prijzen aanzienlijk hoger waren dan 
voor de lagere categorie. 
2.I.C.52.b.p.15 
190 
<T5> b. Afbakening van de geografische referentiemarkt 
278. Het onderzoek van de Commissie naar de ruimtelijke dimensie van de in 
aanmerking te nemen produktmarkt resulteert naargelang van het geval in het 
onderkennen van lokale, nationale of regionale markten, een communautaire 
markt of een wereldmarkt voor de betrokken produkten. Het omschrijven van de 
geografische referentiemarkt waarop de aanbieders van produkten met elkaar 
concurreren, berust op een feitelijke economische evaluatie (zie artikel 2, 
lid 1, onder a)). 
279. De in aanmerking te nemen geografische markt is in de verordening 
gedefinieerd als "een gebied waarin de betrokken ondernemingen zijn betrokken 
bij vraag en aanbod van goederen en diensten, waarin de 
mededingingsvoorwaarden voldoende homogeen zijn, en dat van de aangrenzende 
gebieden kan worden onderscheiden, vanwege de mededingingsvoorwaarden die 
duidelijk afwijken van die welke in die gebieden heersen"^10^ . 
In de beschikkingen komt de klemtoon op de kenmerken van vraag en aanbod te 
liggen. Er worden bij het analyseren van de concurrentievoorwaarden op 
geografische markten zowel algemene indicatoren in aanmerking genomen als 
factoren die mogelijkerwijs de aflijning van de markt op beslissende wijze 
kunnen beïnvloeden. Tot de algemene indicatoren behoren de geografische 
verspreiding van marktaandelen en van verschillen in prijspeil en de plaats 
waar de belangrijkste producenten gevestigd zijn. Aan de vraagzijde, waar de 
regelgeving inzake de eengemaakte markt waarschijnlijk geen directe invloed 
heeft, onderzoekt de Commissie de factoren die de voorkeur van de consument 
beïnvloeden, zoals taal- en cultuurverschillen en merktrouw, en het 
koopgedrag van de eindgebruikers. Aan de aanbodzijde, waar de regelgeving 
inzake de eengemaakte markt zeer belangrijk kan zijn, onderzoekt de Commissie 
de marktdrempels (quota, invoerrechten, technische normen, voorkeur bij 
overheidsaanschaffingen) , de vervoerkosten, de distributiesystemen en 
algemene gegevens betreffende de handelsstromen. 
280. Verschillende beschikkingen illustreren de rol die algemene indicatoren 
spelen. In de zaak Rhône-Poulenc/SNIA (II) werd het ontbreken van 
prijsverschillen voor een halffabrikaat (nylon textielvezels) als een 
(10) Zie artikel 9, lid 7. 
2.I.C.52.b.p.16 
191 
aanwijzing beschouwd dat de markt geheel West-Europa bestreek. Omgekeerd werd 
in de zaak Nestlé/Italgel aangenomen dat prijsverschillen tussen landen op 
het bestaan van een overwegend nationale markt voor een verbruiksartikel 
(consumptie-ijs) wezen. In de zaak Harrisons & Crosfield/AKZO werd ervan 
uitgegaan dat er voor drie groepen van industrieprodukten een communautaire 
markt bestond, onder meer omdat er in verschillende Lid-Staten grote 
producenten met hoge marktaandelen waren. In de zaak Thomson/Shorts werd de 
aanwezigheid van een binnenlandse producent van defensiemateriaal als 
voldoende beschouwd om tot het bestaan van een nationale markt te besluiten; 
het ontbreken van een binnenlandse producent vormt een indicatie voor 
internationale of zelfs mondiale concurrentie^11'. 
281. Wat specifiek aan de vraag gerelateerde factoren betreft, werden in een 
aantal zaken waarin het om consumptiegoederen ging, het belang van de 
gevestigde voorkeur van de consument en het effect van reclame onderkend. In 
de zaak Nestlé'/1talgel werd aangenomen dat de markten voor consumptie-ijs 
overwegend nationaal zijn, omdat het profiel van de consument en zijn 
koopgewoonten van land tot land verschillen en hij aan binnenlandse merken 
gehecht is. In de zaak Costa Crociere/Chargeurs/Accor werd van het bestaan 
van nationale markten voor cruises en all-invakanties uitgegaan, onder meer 
omdat het consumptiepatroon van land tot land verschilt (zo zijn cruises veel 
populairder in Frankrijk en Duitsland dan in Spanje), in verschillende talen 
brochures moeten worden gepubliceerd en de reclamecampagnes op een nationaal 
publiek zijn gericht. Ook nu weer gold het koopgedrag van de consument als 
een belangrijke factor voor het afbakenen van geografische markten. Dit wordt 
met betrekking tot produktiegoederen geïllustreerd door de zaak 
KNP/Bûhrmann-Tetterode/VRG, waarin de Commissie tot de conclusie kwam dat de 
markt voor het distribueren en servicen van drukpersen nationaal is, vooral 
omdat de klanten (de drukkers) er veel belang aan hechten dat de 
distributeurs over een goed ontwikkeld lokaal netwerk voor onderhoud en 
herstellingen beschikken. Ook in de zaak Pilkington-Techint/SIV leken de 
korte leveringstermijnen en de kwaliteit van de lokale dienstverlening bij 
bepaalde soorten glas voor de bouwnijverheid op het bestaan van nationale of 
zelfs regionale markten te wijzen. Omgekeerd werd in de zaak 
Continental/Kaliko/DG-Bank/Benecke het feit dat de kopers een Europees 
gericht aanschafbeleid voeren, als een aanwijzing beschouwd dat er 
communautaire markten voor auto-onderdelen ontstaan. In twee zaken die 
(11) Zie ook de zaken Fletcher Challenge/Methanex, KNP/Bûhrmann-Tetterode/VRG 
en Costa Crociere/Chargeurs/Accor. 
2.I.C.52.b.p.17 
192 
betrekking hadden op de detailhandel in verbruiksartikelen, Kingfisher/Party 
en Ahold/Jerónimo Martins/Inovaçâo, vormden lokale aantrekkingszones de 
geografische referentiemarkten. 
282. Wat specifiek met het aanbod verband houdende factoren betreft, werd in 
de zaken Harrisons & Crosfield/AKZO, Fletcher Challenge/Methanex en 
Rhône-Poulenc/SNIA (II) aangenomen dat het bestaan van belangrijke 
handelsstromen erop duidde dat de markten voor de betrokken 
industrieprodukten ten minste de Gemeenschap omvatten. Omgekeerd werd in de 
zaak Kali+Salz/MdK/Treuhand het uiterst geringe volume van de invoer van kali 
in Duitsland als een indicatie voor het bestaan van een afzonderlijke markt 
beschouwd. In de zaak Nestlé/Italgel, die betrekking had op een 
verbruiksartikel (consumptie-ijs), werd onder meer uit het lage niveau van de 
grensoverschrijdende handel (minder dan 10 % van het verbruik) afgeleid dat 
de markten nationaal waren. 
283. Wat marktdrempels (een andere factor aan de aanbodzijde) betreft, werd 
in de zaken Harrisons & Crosfield/AKZO en Fletcher Challenge/Methanex het 
bestaan van een extern EG-douanerecht als een aanwijzing voor het 
communautaire karakter van de markten voor de betrokken industrieprodukten 
beschouwd, terwijl in de zaak Dasa/Fokker het ontbreken van 
toegangsbelemmeringen een reden was om aan te nemen dat de markten voor 
vliegtuigen wereldmarkten zijn. Andere marktdrempels zijn technische normen 
en wettelijke voorschriften, die in de zaak Gehe AG/OCP SA (farmaceutische 
produkten) en in de zaken Zürich/MMI en Fortis/ASLK-CGER (verzekeringen) als 
een indicatie voor het bestaan van nationale markten werden beschouwd. 
Anderzijds werd in de zaak Philips/Grundig aangenomen dat de harmonisatie van 
technische normen op het bestaan van communautaire markten voor elektronische 
produkten duidde. De vraag hoe kan worden bepaald hoeveel tijd het vergt 
alvorens de regelgeving inzake de eengemaakte markt tot het verdwijnen van 
wettelijke barrières leidt, kwam aan de orde in de zaak 
American Cyanamid/Shell; in juli 1993 werden de nationale wettelijke 
regelingen die de nationale afzet van gewasbeschermingsmiddelen bevorderen, 
vervangen door EG-richtlijnen betreffende de wederzijdse erkenning van 
nationale goedkeuringen, maar het werd onwaarschijnlijk geacht dat dit op 
korte termijn tot een vergemakkelijking van de communautaire handel in 
dergelijke produkten zou leiden'12'. 
(12) Zie ook de zaak Hoechst/Schering, 
2.I.C.52.b.p.18 
193 
284. In de zaken Fletcher Challenge/Methanex (vloeibare petrochemische 
produkten), KNP/Bûhrmann-Tetterode/VRG (verpakkingskarton) en 
Synthomer/Yule Catto (industriële rubberprodukten) werden hoge vervoerkosten 
beschouwd als een factor die waarschijnlijk de omvang van de geografische 
markten beperkte. Omgekeerd werd in de zaak Pilkington-Techint/SIV geoordeeld 
dat er voor sommige soorten vlakglas een communautaire markt bestond, omdat 
de vervoerkosten betrekkelijk laag waren in verhouding tot de hoge 
toegevoegde waarde van de produkten. In de zaken Arvin/Sogefi en 
Allied Signal/Knorr-Bremse werd ervan uitgegaan dat de verschillen tussen de 
onderscheiden landen op het gebied van de distributiekanalen voor onderdelen 
van uitlaten voor auto's op het bestaan van nationale markten wezen. 
2.I.C.52.c.p.19 
194 
<T5> c. Verenigbaarheidstoetsing 
285. In 1993 heeft de Commissie 49 aangemelde concentraties in de eerste fase 
van de procedure goedgekeurd, omdat zij geen ernstige twijfel had over hun 
verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt (beschikkingen ex artikel 6, 
lid 1, onder b)). In één fase-I-zaak, British Airways/Dan Air, onderzocht de 
Commissie voor het eerst de gevolgen van een concentratie zonder 
communautaire dimensie voor de mededinging op het grondgebied van een 
Lid-Staat, naar aanleiding van het verzoek van België overeenkomstig 
artikel 22, lid 3, van de concentratieverordening. In vier zaken ging de 
Commissie tot de tweede fase van de procedure over en verrichtte zij een 
grondig onderzoek van concentraties waarbij ernstige twijfel bestond over hun 
verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt (artikel 6, lid 1, onder c)). 
In een van deze vier zaken (Pilkington-Techint/SIV) keurde de Commissie de 
concentratie goed zonder in haar beschikking voorwaarden of verplichtingen op 
te leggen, omdat zij van oordeel was dat geen machtspositie in het leven werd 
geroepen of werd versterkt (beschikking ex artikel 8, lid 2, eerste alinea). 
In twee andere zaken (Kali+Salz/MdK/Treuhand en KNP/Bührmann-Tetterode/VRG) 
kwam de Commissie tot het besluit dat de concentratie tot een machtspositie 
zou leiden. Nadat de partijen bepaalde verbintenissen hadden aangegaan, werd 
echter uiteindelijk een beschikking gegeven waarin de concentratie met 
oplegging van voorwaarden en verplichtingen verenigbaar met de 
gemeenschappelijke markt werd verklaard (beschikkingen ex artikel 8, lid 2, 
tweede alinea). In een van deze twee zaken (Kali+Salz/MdK/Treuhand) legde de 
Commissie de criteria vast op basis waarvan in uitzonderlijke gevallen een 
concentratie niet als de oorzaak van een machtspositie moet worden beschouwd, 
wanneer ook zonder de concentratie een dergelijke machtspositie in het leven 
zou zijn geroepen of zou zijn versterkt. De laatste van de vier fase-II-zaken 
(Mannesmann/Vallourec/Ilva) was eind 1993 nog hangende. 
286. De Commissie had in 1992 in haar beschikking in de zaak Nestlé/Perrier 
artikel 2, lid 3, van de concentratieverordening aldus uitgelegd dat het ook 
op collectieve of oligopolistische machtsposities van toepassing is. In 1993 
werd in een aantal zaken het mogelijk in het leven roepen of versterken van 
een collectieve machtspositie onderzocht; vier van deze zaken 
(Rhône-Poulenc/SNIA (II), Allied Signal/Knorr-Bremse, Kali+Salz/MdK/Treuhand 
en Pilkington-Techint/SIV) worden hieronder geresumeerd. De Commissie 
baseerde haar beoordeling op een analyse van de marktstructuur en de 
2.I.C.52.c.p.20 
195 
marktsituatie, ten einde vast te stellen: (i) of concurrentiebeperkend 
parallel gedrag van de leden van het oligopolie waarschijnlijk was (waartoe 
zij een hele reeks factoren onderzocht, waaronder met name 
markttransparantie, respectieve marktposities en mogelijke structurele 
banden); en (ii) of het mogelijk was dat bij dergelijk gedrag tegendruk zou 
worden ondervonden van concurrentie buiten het oligopolie. 
<T6> Rhône-Poulenc/SNIA (II) (fase-I-zaak) 
287. Rhône-Poulenc en SNIA richtten een gemeenschappelijke onderneming 
(Europa) op, waarin zij al hun activiteiten op het gebied van nylongaren voor 
textiele toepassingen onderbrachten. De twee ondernemingen hadden reeds een 
andere joint venture tot stand gebracht voor hun activiteiten in aanverwante 
sectoren (vezels voor tapijt en voor textiele en industriële toepassingen), 
die door de Commissie op 10 augustus 1992 was goedgekeurd*13'. 
288. Hoewel het aandeel van Europa op de markt van nylongaren voor textiele 
toepassingen in de Gemeenschap aanzienlijk zal zijn (ongeveer 42 %) , was de 
Commissie van oordeel dat de concentratie niet tot het in het leven roepen 
van een enkelvoudige machtspositie zou leiden, omdat er sterke concurrenten 
zijn (inzonderheid Du Pont, de wereldleider in de sector, met een 
marktaandeel van 23 % in de Gemeenschap), er overcapaciteit heerst en er geen 
duurzame banden tussen producenten en afnemers bestaan. 
28 9. Omdat door de operatie de concentratiegraad op de communautaire markt 
voor nylon textielgaren merkelijk zal toenemen, zodat De Pont en Europa samen 
een marktaandeel van ongeveer 66 % zullen hebben, onderzocht de Commissie ook 
of de concentratie tot het in het leven roepen of versterken van een 
oligopolistische machtspositie zou leiden. Zij kwam tot de conclusie dat de 
volgende structurele kenmerken van de markt parallel gedrag als gevolg van 
oligopolistische interdependentie onwaarschijnlijk maakten: 
het produkt is niet homogeen; 
het concurrentieklimaat is niet stabiel, gezien de hoge innovatiegraad 
en het snelle tempo waarin nieuwe produkten worden ontwikkeld die over 
het algemeen niet worden geoctrooieerd; 
(13) Zie Twintigste Verslag over het Mededingingsbeleid (1992), punt 258 
2.1.C.52.c.p.21 
196 
er bestaat over het algemeen geen prijstransparantie, omdat producenten 
en afnemers op individuele basis met elkaar onder handel enf­
er heerst een structurele overcapaciteit op de markt en concurrentiedruk 
van buiten de Gemeenschap beperkt de mogelijkheid voor de twee 
ondernemingen om hun prijzen te verhogen; en 
er bestaan geen duurzame banden tussen producenten en afnemers. 
290. Er is in het verleden door de ondernemingen op de markt voor nylon 
textielgaren felle concurrentie gevoerd, waardoor de laatste jaren de prijzen 
zijn gedaald. De Commissie leidde uit de geschiedenis van de markt ook af dat 
er vóór de operatie geen oligopolistische machtspositie bestond. Gelet op de 
hierboven beschreven structurele factoren, viel niet te verwachten dat ten 
gevolge van de concentratie de concurrentiesituatie zou veranderen. 
<T6> Allied Signal/Knorr-Bremse (fase-I-zaak) 
291. Knorr-Bremse, een Duitse onderneming, en het Amerikaanse concern Allied 
Signal richtten een over de gehele wereld werkzame gemeenschappelijke 
onderneming op, waarin zij hun activiteiten op het gebied van 
luchtremsystemen voor middelzware en zware vrachtwagens, bussen en 
aanhangwagens onderbrachten. Bij luchtremsystemen wordt onderscheid gemaakt 
tussen bedieningssystemen, die de remkracht leveren en regelen, en 
wielremmen, die de remkracht op de wielen overbrengen. Het gamma produkten 
waarop de concentratie betrekking had, omvatte beide soorten luchtremsystemen 
en aanverwante produkten. 
292. De Commissie onderzocht de gevolgen van de concentratie op de volgende 
produktmarkten: componenten voor pneumatische bedieningssystemen, waaronder 
ABS, voor bedrijfsvoertuigen boven 6 ton; pneumatische wielremsystemen voor 
bedrijfsvoertuigen boven 6 ton; componenten voor stabiliseringsinrichtingen; 
aandrijfcylinders; bekrachtigingssystemen voor koppelingen; de onafhankelijke 
markt van vervangingsonderdelen voor componenten van luchtremsystemen. 
2.I.C.52.c.p.22 
197 
293. Wat componenten voor pneumatische bedieningssystemen betreft, zou de 
joint venture op alle markten behalve die van ABS de positie van de partijen 
versterken ten opzichte van de huidige marktleider, de onderneming Wabco, die 
tot het Westinghouse-concern behoort, en wat luchtcompressoren en 
luchtdrogers betreft, zou de gemeenschappelijke onderneming marktleider 
worden met een aandeel van ongeveer 50 %. Gezien de aanwezigheid van Wabco en 
andere belangrijke concurrenten met ervaring en een sterke reputatie op het 
stuk van innovatie in alle segmenten van de markt voor componenten van 
pneumatische bedieningssystemen, de macht van de vrachtwagenfabrikanten als 
afnemers en de potentiële concurrentie van ondernemingen op aangrenzende 
markten waar gelijkaardige technieken en produktieprocédés worden toegepast, 
kwam de Commissie tot het besluit dat de concentratie niet tot het in het 
leven roepen of versterken van een enkelvoudige machtspositie van de 
gemeenschappelijke onderneming zou leiden. 
294. Door de operatie zou echter ook de concentratiegraad op de markten voor 
componenten toenemen, en de gemeenschappelijke onderneming en Wabco zouden 
samen een marktaandeel van meer dan twee derde hebben, waarbij de verhouding 
tussen de twee ondernemingen evenwichtiger zou zijn dan voordien. De 
Commissie onderzocht dan ook of de operatie tot het in het leven roepen of 
versterken van een oligopolistische machtspositie op deze markten zou leiden. 
Ondanks de hoge concentratiegraad kwam de Commissie tot de slotsom dat dit 
niet het geval zou zijn, en wel om de volgende redenen: 
het ontbreken van prijstransparantie doordat de producenten op 
individuele basis met de voertuigbouwers onderhandelen, het belang van 
andere criteria dan de prijs en het gebrek aan stabiliteit van het 
concurrentieklimaat ten gevolge van de snelle technologische vooruitgang 
zouden onderlinge gedragsafstemming uiterst moeilijk maken; en 
de sterkte van de vrachtwagenfabrikanten als afnemers en de potentiële 
concurrentie van ondernemingen op aangrenzende markten zouden de 
marktmacht van de gemeenschappelijke onderneming en Wabco aan banden 
leggen. 
295. Wat de onafhankelijke markt van vervangingsonderdelen voor componenten 
van luchtremsystemen betreft, was de Commissie ondanks de aanzienlijke 
verhoging van de concentratiegraad van mening dat geen enkelvoudige of 
oligopolistische machtspositie in het leven zou worden geroepen of zou worden 
2.I.C.52.c.p.23 
198 
versterkt, omdat de mogelijkheid voor de producenten van componenten om hun 
prijzen op de onafhankelijke vervangingsmarkt te verhogen zou worden beknot 
door de prijzen waartegen de eigen dealers van de vrachtwagenfabrikanten 
vervangingsonderdelen aanbieden. Op de andere markten waarop de operatie 
betrekking had, bestond er geen ernstige twijfel over de verenigbaarheid van 
de concentratie met de gemeenschappelijke markt, gezien het lage gezamenlijke 
marktaandeel van de partijen en de aanwezigheid van belangrijke concurrenten. 
296. De Commissie heeft weliswaar op grond van de bijzonderheden van deze 
zaak besloten de concentratie goed te keuren, maar zij zal in het licht van 
de toenemende concentratiegraad in deze sector de ontwikkeling van de 
concurrentiesituatie op de markt van componenten voor voertuigen op de voet 
volgen. 
<T6> Kali+Salz/MdK/Treuhand (fase-II-zaak) 
297. Deze zaak betrof de samenvoeging van de activiteiten op het gebied van 
zout en kali van Kali und Salz (K+S) , een dochteronderneming van BASF, en 
MdK, een voormalig staatsbedrijf van de DDR. De concentratie nam de vorm aan 
van de oprichting van een gemeenschappelijke onderneming door K+S en de enige 
huidige aandeelhouder van MdK, de Treuhandanstalt, een overheidsinstelling 
die tot taak heeft MdK te privatiseren. 
298. De concentratie had voornamelijk betrekking op de sector van 
kaliprodukten voor gebruik in de landbouw. De Commissie onderzocht de 
gevolgen van de operatie op twee onderscheiden geografische markten voor 
landbouwkali, namelijk de Duitse markt en de communautaire markt buiten 
Duitsland. 
299. Wat de Duitse markt voor landbouwkali betreft, was de Commissie van 
oordeel dat de machtspositie van K+S na de concentratie sterker zou zijn. Er 
zou nagenoeg geen sprake zijn van concurrentie buiten de groep K+S/MdK, en 
vanwege de hoge marktdrempels was nieuwe toetreding onwaarschijnlijk. 
300. De Commissie kwam evenwel tot het besluit dat ook zonder de concentratie 
de machtspositie van K+S op de Duitse markt zou worden versterkt. De 
concentratie kon bijgevolg niet als de oorzaak van deze verslechtering van de 
marktstructuur worden beschouwd. Volgens deze redenering moet in 
2. I.C.52.c.p.24 
199 
uitzonderlijke gevallen een concentratie die normaliter tot het in het leven 
roepen of versterken van een machtspositie zou leiden, niet als de oorzaak 
van deze ontwikkeling worden beschouwd, wanneer: 
de overgenomen onderneming in de voorzienbare toekomst van de markt zou 
verdwijnen, indien zij niet door een andere onderneming werd 
overgenomen; 
haar marktaandeel naar de overnemende onderneming zou gaan; en 
een overname door een andere onderneming, met minder 
concurrentiebeperkende gevolgen, uitgesloten is. 
In deze zaak waren er voldoende gronden om aan te nemen dat aan deze drie 
voorwaarden was voldaan. Dit bijzondere resultaat zou ook in overeenstemming 
zijn met de fundamentele doelstelling de economische en sociale samenhang van 
de Gemeenschap te versterken, zoals vermeld in overweging 13 van de 
concentratieverordening. De Commissie was daarom van oordeel dat de operatie 
in dit opzicht verenigbaar met de gemeenschappelijke markt moest worden 
verklaard. 
301. Wat de communautaire markt buiten Duitsland betreft, zouden K+S/MdK en 
SCPA, de Franse kaliproducent, ongeveer 60 % van de afzet van kali 
controleren. De Commissie kwam tot de bevinding dat de produktie buiten deze­
leidende groep versnipperd was en dat de overblijvende producenten blijkbaar 
niet in staat waren een tegenwicht voor de marktmacht van de groep te vormen. 
302. Bovendien wezen ook de structurele kenmerken van de markt (homogeen 
produkt, markttransparantie en gebrek aan technologische innovatie) in 
samenhang met het gebleken gedrag van K+S en SCPA in het verleden erop dat de 
concentratie tot een collectieve machtspositie van K+S/MdK en SCPA zou 
leiden. Het belangrijkste aspect van deze zaak en de voornaamste reden om aan 
te nemen dat er geen werkelijke concurrentie tussen de leden van de leidende 
groep bestond, was echter het bestaan van uiterst nauwe banden tussen K+S en 
SCPA. De twee ondernemingen beschikten met name over een gemeenschappelijke 
onderneming in Canada, Potacan, met een output die grotendeels de totale 
produktie van SCPA evenaarde. Deze gemeenschappelijke onderneming zou in de 
toekomst bijzonder belangrijk zijn voor SCPA, omdat de kalireserves van deze 
laatste spoedig zouden zijn uitgeput. Ook de samenwerking van K+S en SCPA in 
het kader van het exportkartel Kali Export GmbH in Wenen beperkte blijkbaar 
een daadwerkelijke mededinging tussen de twee ondernemingen in de 
2.I.C.52.c.p.25 
200 
Gemeenschap. Tenslotte had K+S sinds lang een relatie als leverancier met 
SCPA, zodat K+S op de Franse markt niet in noemenswaardige mate als 
onafhankelijk concurrent handelde. 
303. Om de banden tussen K+S en EMC/SCPA te verbreken en zodoende de 
negatieve gevolgen van de concentratie op de communautaire markt buiten 
Duitsland te verhelpen, deden de partijen de volgende toezeggingen: 
K+S en de gemeenschappelijke onderneming van K+S en de Treuhandanstalt 
zouden zich uit Kali Export GmbH terugtrekken; 
K+S zou in de Gemeenschap en meer bepaald in Frankrijk een eigen 
distributienet voor haar kaliprodukten oprichten; en 
K+S zou de structuur van Potacan zodanig wijzigen dat elke partner de 
van Potacan betrokken kali onafhankelijk van de andere partner in de 
Gemeenschap zou kunnen verhandelen. 
304. De Commissie was van oordeel dat de eerste twee toezeggingen tegemoet 
kwamen aan de bezwaren inzake de banden tussen K+S en SCPA in het kader van 
het exportkartel en de afzet op de Franse markt. Zij legde bijgevolg in haar 
beschikking verplichtingen op die moeten waarborgen dat deze toezeggingen 
worden nagekomen. Met betrekking tot de derde toezegging besloot de Commissie 
geen formele verplichting op te leggen, omdat enkel in overeenstemming met 
EMC een passende regeling voor Potacan kan worden getroffen. De joint venture 
Potacan vormt reeds het voorwerp van een procedure ex artikel 85 van het 
EG-Verdrag, waarbij anders dan bij de concentratieprocedure ook EMC partij 
is. Mocht K+S er ondanks haar inspanningen niet in slagen een akkoord met EMC 
te bereiken, dan moet in de loop van de procedure ex artikel 85 een geschikte 
oplossing worden gevonden. 
<T6> KNP/Bûhrmann-Tetterode/VRG (fase-II-zaak) 
305. Deze zaak betrof de fusie tussen KNP en Bûhrmann-Tetter ode (BT) , twee 
Nederlandse concerns die actief zijn op het gebied van papier, karton en 
verpakkingen, en VRG, een Nederlandse distributeur van papier en 
druksystemen. Er rees bij de fusie een probleem van machtspositie op de 
markten voor de distributie van en de klantenservice voor drukpersen in 
België en Nederland. 
2.I.C.52.c.p.26 
201 
306. Wat de verwerking van oud papier tot karton en de distributie van 
grafisch papier betreft, concludeerde de Commissie dat de concentratie niet 
tot een machtspositie zou leiden. Hoewel de partijen in sommige segmenten van 
deze markten aandelen boven 25 % zouden verkrijgen, zou geen machtspositie in 
het leven worden geroepen of worden versterkt, onder meer omdat er andere 
sterke concurrenten zijn, er onbenutte capaciteit bestaat en de door de 
Commissie gecontacteerde afnemers verklaarden dat zij gemakkelijk toegang 
hebben tot alternatieve voorzieningsbronnen. 
307. Wat drukpersen betreft, waren BT en VRG vóór de concentratie 
alleenverkoper van respectievelijk Heidelberg en MAN-Roland, de twee grootste 
Europese producenten, en concurreerden zij met elkaar in België en Nederland. 
Na de concentratie zou de nieuwe onderneming in elk van deze landen een 
marktaandeel van meer dan twee derde hebben. 
308. Om uit te maken of de concentratie tot een machtspositie voor drukpersen 
zou leiden, hield de Commissie rekening met de volgende elementen: 
de distributeurs van andere drukpersen, zoals de Japanse onderneming 
Komori, die op het ogenblik in België of Nederland met de partijen 
concurreren, hebben slechts een klein marktaandeel. Zij beschikken niet 
over een uitgebreid servicenet en de drukpersen die zij verkopen, hebben 
in Europa niet dezelfde gevestigde reputatie als Heidelberg en 
MAN-Roland; 
wat onderhoud en service betreft, kunnen de weinige zelfstandige 
dienstverleners in België en Nederland vanwege hun geringe grootte en 
hun gebrek aan know-how de marktmacht van de gefuseerde onderneming niet 
op significante wijze beperken; 
of nieuwkomers op de Belgische en Nederlandse markten voor de 
distributie van drukpersen kans van slagen hebben, zou afhangen van de 
kwaliteit en reputatie van de produkten die zij aanbieden. Omdat er 
weinig gevestigde merken zijn, is het verschijnen van nieuwe 
concurrenten op de distributiemarkt dan ook weinig waarschijnlijk; 
2.I.C.52.c.p.27 
202 
de vraag is versnipperd, en het ligt voor de hand dat de vele kleine 
afnemers geen tegenwicht kunnen vormen voor de marktmacht van de 
partijen. Bovendien zouden zij niet gemakkelijk naar drukpersen van een 
ander merk kunnen overschakelen, indien zij niet tevreden waren over de 
dienstverlening van de partijen. 
309. De Commissie leidde uit dit alles af dat de concentratie tot een 
machtspositie op de markten voor de distributie van en de klantenservice voor 
drukpersen in België en Nederland zou leiden. Gezien de structuur van de 
betrokken markten, viel niet te verwachten dat deze machtspositie snel zou 
afkalven. Het betrof bijgevolg een meer dan tijdelijke machtspositie, die een 
daadwerkelijke mededinging op significante wijze zou belemmeren. 
310. De partijen verbonden zich er echter tegenover de Commissie toe hun 
relatie als distributeur met hetzij Heidelberg hetzij MAN-Roland voor België 
en Nederland te beëindigen. Bovendien verbonden zij zich ertoe alle activa 
van de hand te doen die verband houden met de distributie van en de 
klantenservice voor die drukpersen met betrekking tot welke deze relatie zal 
worden beëindigd, en onder meer personeel en bestaande servicecontracten over 
te dragen, ten einde een derde in staat te stellen zich als zelfstandig 
distributeur op de Belgische en Nederlandse markten te vestigen. 
311. Ingevolge deze verbintenissen zal de samenvoeging van distributie- en 
serviceactiviteiten die het resultaat, van de fusie zou zijn geweest, niet tot 
stand komen. De Commissie verklaarde de concentratie dan ook verenigbaar met 
de gemeenschappelijke markt op voorwaarde dat de partijen hun verbintenissen 
nakomen. 
<T6> Pilkington-Techint/SIV (fase-II-zaak) 
312. Deze zaak betrof de verkrijging door Pilkington en Techint van de 
gezamenlijke zeggenschap over SIV, een producent van vlakglas en 
veiligheidsglas voor auto's, voorheen eigendom van de Italiaanse Staat. 
313. De Commissie onderzocht de gevolgen van de concentratie op de 
floatglasmarkt op twee niveaus: (i) niveau 1, de produktie en verkoop van 
primair, ruw vlakglas; (ii) niveau 2, de verdere verwerking van het ruwe 
vlakglas vóór de verkoop aan de eindgebruiker (glas voor de 
automobielindustrie en voor algemene toepassingen). 
2.I.C.52.c.p.28 
203 
314. Na de concentratie zouden vijf producenten voor meer dan 90 % voorzien 
in de behoefte aan floatglas in de Gemeenschap: St. Gobain, de marktleider, 
gevolgd door Pilkington/SIV, PPG en Guardian (Amerikaans kapitaal) en 
Glaverbel (Japans kapitaal). Gezien de marktaandelen en de sterkte van de 
andere producenten, inzonderheid St. Gobain, kwam de Commissie tot het 
besluit dat de concentratie niet zou leiden tot het in het leven roepen of 
versterken van een enkelvoudige machtspositie van Pilkington/SIV. De overname 
van SIV door Pilkington en Techint zou echter de reeds aanzienlijke 
concentratiegraad in een sector met hoge marktdrempels nog doen toenemen. 
Daarom onderzocht de Commissie ook of de operatie tot het in het leven roepen 
of versterken van een collectieve machtspositie van een oligopolie van vijf 
producenten zou leiden. 
315. Wat het mogelijk in het leven roepen of versterken van een collectieve 
machtspositie betreft, was de Commissie van oordeel dat er buiten de groep 
van de vijf producenten in de Gemeenschap nauwelijks concurrentie zou bestaan 
en dat nieuwe toetreding op middellange termijn onwaarschijnlijk was. Zij 
kwam echter tot de conclusie dat de volgende kenmerken van de markt de ruimte 
voor concurrentieverstorend parallel gedrag van de leden van het oligopolie 
beperkten: 
toenemende overcapaciteit met als gevolg lage prijselasticiteit; 
produktinnovatie en -differentiatie; 
asymmetrie van de marktaandelen en de mate van verticale integratie van 
de vijf producenten; 
onvoldoende transparantie van prijzen en omzet; 
sterke impuls om parallel gedrag te doorbreken vanwege de economische 
gegevenheden bij de floatglasproduktie, nl. betrekkelijk lage variabele 
kosten met als gevolg hoge marginale winst bij toename van de omzet; 
sterke positie van de autofabrikanten aan de vraagzijde. 
316. De Commissie onderzocht in verband met de vraag of een collectieve 
machtspositie in het leven zou worden geroepen of zou worden versterkt, ook 
de werking van joint ventures tussen de vijf floatglasproducenten in de 
Gemeenschap. De gemeenschappelijke onderneming Flovetro, die na de 
concentratie gezamenlijk zou worden geëxploiteerd door Pilkington/SIV en 
St. Gobain, werd als de belangrijkste hiervan beschouwd. De Commissie kwam 
tot het besluit dat het in bedrijf houden van Flovetro een daadwerkelijke 
2.1.C.52.c.p.29 
204 
mededinging niet op significante wijze zou belemmeren, omdat het een zuivere 
produktie-GO betrof waarvan de output een zeer gering percentage van de omzet 
in de Gemeenschap uitmaakte. Bovendien waren de drie andere 
floatglasproducenten niet bij Flovetro betrokken en bestonden er in de sector 
geen andere banden op het stuk van de produktie. 
317. Een en ander was voor de Commissie aanleiding om de overname van SIV 
door Pilkington en Techint verenigbaar met de gemeenschappelijke markt te 
verklaren. 
2.1.C.§3.a.p.30 
205 
<T3> S3. Toepassing van de artikelen 9, 21 en 22 
<T5> a. Toepassing van artikel 9 
318. In de zaak McCormick/CPC/Rabobank/Ostmann ontving de Commissie een 
verzoek om verwijzing van de Duitse autoriteiten. Als algemene regel kan de 
Commissie, wanneer aan de materiële voorwaarden van artikel 9 is voldaan, 
hetzij de zaak zelf behandelen, hetzij ze naar de bevoegde autoriteiten van 
de betrokken Lid-Staat verwijzen, rekening houdend met het algemeen belang 
bij het waarborgen van onvervalste mededinging op de gemeenschappelijke 
markt. 
De Commissie was voornemens de zaak zelf te behandelen, daarbij zowel de 
dreiging voor de afgebakende markt in Duitsland als de mogelijke gevolgen van 
de concentratie op andere markten in de Gemeenschap in aanmerking nemend, 
maar een verkeerde berekening van de wettelijke termijnen van artikel 10, 
lid 1, tweede zin, belette dit. Overeenkomstig artikel 10, lid 6, juncto 
artikel 9, lid 4, onder a), bleef verwijzing op grond van artikel 9 echter 
mogelijk. De Commissie besloot bijgevolg de zaak naar de bevoegde Duitse 
autoriteiten te verwijzen met het oog op een toetsing aan het 
mededingingsrecht. 
319. Wat de grond van de zaak betreft, wezen verschillende factoren erop dat 
de markt voor kruiden en specerijen een nationaal karakter behield, vooral in 
Duitsland. De stabiliteit van de vraag en de saturatie van de markt in 
Duitsland, de specificiteit van distributie en marketing en de relatief hoge 
instapkosten maakten de Duitse markt in hoge mate ontoegankelijk. 
320. Volgens de praktijk van de Commissie komt een zaak die een nationale 
markt in haar geheel betreft slechts voor verwijzing in aanmerking in 
uitzonderlijke omstandigheden, wanneer die markt een wezenlijk deel van de 
gemeenschappelijke markt vormt. In dit bijzondere. geval bleek uit het feit 
dat de handel in kruiden en specerijen een specifiek, zeer omvangrijk 
distributie- en servicesysteem vereist (meer dan 85.000 verkooppunten in 
Duitsland), dat lokale omstandigheden een cruciale factor zijn. Zo bezien 
verkeerden de Duitse autoriteiten waarschijnlijk in een goede positie voor 
een grondig onderzoek. 
2.I.C.S3.b.p.31 
206 
<T5> b. Toepassing van artikel 21, lid 3 
321. In de zaak IBM France/CGI, waarin de Commissie op 19 mei 1993 haar 
goedkeuring aan de betrokken operatie hechtte, werd voor het eerst toepassing 
gemaakt van artikel 21, lid 3, volgens hetwelk de Lid-Staten bij 
concentraties die onder toepassing van de verordening vallen, passende 
maatregelen kunnen nemen ter bescherming van gewettigde belangen. De zaak 
betrof een openbaar ruilaanbod waardoor IBM France de zeggenschap verkreeg 
over de Franse naamloze vennootschap Compagnie Générale de 1'Informatique 
(CGI). De Franse autoriteiten deelden de Commissie mee dat zij bepaalde 
maatregelen hadden genomen ten aanzien van twee in de concentratie begrepen 
dochterondernemingen van CGI die hoofdzakelijk voor de nationale defensie 
werken. Deze maatregelen strekten tot bescherming van gewettigde belangen van 
Frankrijk op het gebied van de openbare veiligheid, overeenkomstig 
artikel 21, lid 3, tweede alinea. 
2.I.C.54.p.32 
207 
<T5> c. Toepassing van artikel 22, lid 3 
322. In de zaak British Airways/Dan Air ontving de Commissie voor het eerst 
een verzoek in de zin van artikel 22, lid 3, van de verordening, volgens 
hetwelk een Lid-Staat de Commissie kan vragen een concentratie zonder 
communautaire dimensie te onderzoeken. Daardoor rezen bepaalde problemen die 
eerder nog niet aan de orde waren geweest, en die vooral te maken hadden met 
het feit dat, hoewel de procedureregels in wezen dezelfde zijn als bij een 
aangemelde operatie, geen aanmelding was verricht. De Commissie oordeelde in 
dit geval dat het Belgische verzoek onvoldoende informatie voor een onderzoek 
bevatte en dat de termijn dus eerst inging nadat zij van de Belgische 
regering aanvullende informatie had gekregen. 
323. In materieel opzicht moet worden beklemtoond dat volgens artikel 22, 
lid 3, de Commissie slechts tussenbeide mag komen "voor zover de concentratie 
de handel tussen Lid-Staten beïnvloedt", en dat zij enkel maatregelen kan 
nemen die betrekking hebben op het grondgebied van de betrokken Lid-Staat. In 
dit verband was duidelijk dat de overname van de non-charterdiensten van Dan 
Air het luchtvervoer tussen België en het Verenigd Koninkrijk beïnvloedde. 
Het ging echter uitsluitend om de lijn Brussel-Londen, en de Commissie kwam 
tot het besluit dat de operatie hier niet tot het in het leven roepen of 
versterken van een machtspositie zou leiden. 
2.I.C.54.p.33 
208 
<T3> 54. Toepassing van artikel 223 van het Verdrag 
324. Op 17 maart lieten de Franse autoriteiten de Commissie weten dat zij op 
grond van artikel 223 van het Verdrag de partijen bij een concentratie hadden 
verzocht deze niet als een operatie met een communautaire dimensie aan te 
melden. De zaak betrof raketmotoren. 
325. De Commissie verklaarde van oordeel te zijn dat een Lid-Staat zich in 
deze zin op artikel 223 kan beroepen bij concentraties die uitsluitend 
betrekking hebben op militaire activiteiten zonder burgerlijke toepassingen. 
In een dergelijk geval moet de betrokken Lid-Staat haar echter in staat 
stellen na te gaan of aan de voorwaarden voor toepassing van artikel 223, 
lid 1, onder b) , is voldaan en of de operatie geen negatieve gevolgen heeft 
voor de leveranciers van de betrokken ondernemingen, de eventuele 
intermediaire verbruikers en de eindverbruikers - Ministeries van Defensie -
in andere Lid-Staten. Zij behield zich bovendien het recht voor toepassing te 
maken van artikel 225, eerste alinea, van het Verdrag. 
326. Op 20 oktober verstrekten de Franse autoriteiten de vereiste informatie: 
redenen waarom niet-aanmelding noodzakelijk is voor de bescherming van de 
wezenlijke belangen van de veiligheid van het land, precieze aard van de 
activiteit zodat kan worden nagegaan of ze onder toepassing van artikel 223, 
lid 2, valt, afwezigheid van "spill-over effects" op niet-militaire 
produkten, impact van de operatie op de leveranciers, de intermediaire 
verbruikers en de Ministeries van Defensie in andere Lid-Staten. Daarop 
deelde de Commissie hun op 29 oktober mee dat zij geen bewaren had. 
2.1. D. p.l 
209 
<T9> D. Belangrijkste beschikkingen in de sector kolen en staal 
<T3> 51. Voornaamste ontwikkelingen 
327. De crisis in de staalindustrie van de Gemeenschap duurde in 1993 
onverminderd voort. Op het gebied van kolen en staal zijn in 1993 55,zaken 
behandeld. Het aantal overeenkomsten betreffende specialisatie en 
gemeenschappelijke ondernemingen is toegenomen, terwijl het aantal 
concentraties aanzienlijk is afgenomen. Dit alles leidde tot 
zes beschikkingen op grond van artikel 66 van het EGKS-Verdrag, terwijl negen 
gevallen konden worden afgedaan middels een vrijstellingsbrief op grond van 
Beschikking nr. 25/67. Veertien gevallen vormen daarentegen het voorwerp van 
een administratieve brief overeenkomstig artikel 65 van het EGKS-Verdrag. 
<T3> 52. Concentraties 
<T5> a) Mannesmann - Hoesch 
328. De Commissie heeft haar goedkeuring gehecht aan de oprichting door 
Mannesmannröhren Werke AG en Hoesch AG van een gemeenschappelijke 
onderneming, Mannesmann Hoesch Pràzisrohr GmbH, alsmede aan de verwerving 
door Mannesmannröhren Werke van een 50 %-participatie in Gebr. Fuchs GmbH, 
een dochteronderneming van Hoesch. 
Deze beschikking heeft uitsluitend betrekking op EGKS-produkten. Niettemin is 
op grond van Verordening (EEG) nr. 4064/89 een parallelle beschikking gegeven 
voor de aan EEG-produkten verbonden concentratie-aspecten. 
<T5> b) Sollac - Bamesa 
329. De Commissie heeft Usinor Sacilor toestemming gegeven om via haar 
dochteronderneming Sollac een participatie van 30 % te nemen in het 
aandelenkapitaal van de distributeur van EGKS-produkten 
Barcelonesa de Metales (Bamesa). 
<T5> °) Profilarbed - Unimetal 
330. De Commissie heeft de concentratie van de produktie van zwaar 
profielijzer en walsdraad en van de distributie van lange produkten door 
2.1. D. p.2 
210 
Arbed en Usinor Sacilor goedgekeurd. Door deze concentratie kan het proces 
van rationalisatie en integratie van de produktie worden voltooid dat 
begonnen was met de goedkeuring van Europrofil. 
<T5> d) Ensidesa - Velasco 
331. De Commissie heeft haar goedkeuring verleend voor de deelneming van 
Ensidesa in het aandelenkapitaal van de holdingmaatschappij Cosimet, die 
gezamenlijk met de familie Riberas de zeggenschap uitoefent over Velasco, de 
Spaanse distributeur van EGKS-produkten. 
<T5> e) Thyssen Kohletechnik RAG - Fechner 
332. De Commissie heeft haar goedkeuring gehecht aan de oprichting door 
Thyssen Schachtbau Kohletechnik GmbH (onderdeel van Thyssen Schachtbau GmbH, 
Mûlheim/Ruhr) en Bruno Fechner GmbH & Co. KG (onderdeel van Ruhrkohle AG) van 
de gemeenschappelijke onderneming Micro Carbon Brennstofftechnik GmbH, 
alsmede aan de verwerving door deze laatste van de onderneming 
Techno Carbon GmbH. De nieuwe onderneming zal zich toeleggen op de produktie 
en verkoop van kolengruis voor cement- en kalkovens. 
<T5> f) Laubag - Espag 
333. De Commissie heeft Lausitzer Braunkohle AG (LAUBAG) toestemming gegeven 
voor de verwerving van het gehele aandelenkapitaal van 
Energiewerke Schwarze Pumpe AG (ESPAG), een belangrijke distributeur van 
bruinkoolbriketten. De Treuhand, die het aandelenkapitaal van beide 
ondernemingen in handen heeft, zal LAUBAG na deze verwerving opsplitsen in 
twee vennootschappen; in een daarvan zullen de rendabele divisies worden 
ondergebracht onder de naam "Braunkohlenwerke Brandenbourg-Sachsen AG", met 
het oog op privatisering in de toekomst. 
<T3> S3. Financiële voorzieningen 
334. Om de crisis in de staalindustrie tegen te gaan, heeft de Commissie 
maatregelen voorgesteld op grond van artikel 53 van het EGKS-Verdrag. 
Drie concerns, die uit een groot aantal bedrijven bestaan en werkzaam zijn in 
de deelsectoren warmgewalst bandstaai, warmgewalst breedband, dik plaatstaal 
en zware profielen, hebben een aantal overeenkomsten aangemeld waarbij op 
2.1. D. p.3 
211 
grond van artikel 53, onder a), van het EGKS-Verdrag gemeenschappelijke 
financiële voorzieningen1 worden getroffen met de volgende kenmerken: 
De partijen die aan de financiële voorzieningen deelnemen en die hun 
produktiecapaciteit niet stilleggen of verminderen, dragen bij tot de 
financiering van de vermindering van de capaciteit van partijen die voor 
stillegging kiezen; de doelstelling is een vermindering met 
2,5 miljoen ton van de capaciteit voor zware profielen, 6 miljoen ton 
voor bandstaai en warmbreedband en 2 miljoen ton voor quartoplaat. 
De stillegging van installaties wordt als definitief beschouwd wanneer 
deze tot stand is gebracht overeenkomstig artikel 8 van Beschikking 
nr. 3010/91/EGKS van de Commissie2. De herinrichting op een plaats 
vanwaar eventuele uitvoer naar de markt van de Gemeenschap 
onwaarschijnlijk is, kan worden gelijkgesteld met definitieve 
stillegging. 
De stilleggende partijen nemen de verplichting op zich hun resterende 
capaciteit voor de betrokken produkten waarop een financiële voorziening 
van toepassing is, gedurende vijf jaar niet uit te breiden, zulks op 
straffe van een aan de andere partijen te betalen boete van 100 ecu per 
ton extra capaciteit. Capaciteitsverhogingen ten gevolge van 
onderhoudswerkzaamheden of lopende produktiviteitsverhogende 
investeringen worden beperkt tot 2 % per jaar gedurende vijf jaar. 
Investeringen in nieuwe technologie zijn niet verboden voor zover zij in 
de plaats komen van bestaande capaciteit en er geen sprake is van 
netto-capaciteitsverhoging. 
Het programma voor de individuele sluiting van produktiecapaciteit zal 
bij de Commissie worden aangemeld met opgave van de inrichtingen die in 
beginsel vóór 31 december 1994 zullen worden gesloten. 
Met het oog op de handhaving van de mededinging op de gemeenschappelijke 
markt heeft de Commissie aan haar goedkeuring de voorwaarde verbonden dat de 
ondernemingen in het kader van de financiële voorziening geen overeenkomsten 
sluiten of onderling feitelijke gedragingen afstemmen, noch unilateraal 
verklaringen afleggen betreffende de prijzen, de bezettingsgraad van de 
capaciteit of het produktieniveau waarover elk der partijen na de stillegging 
zal beschikken; gedurende de looptijd van de financiële voorziening nemen 
deze leden geen deel aan onderling afgestemde feitelijke gedragingen of 
1 Beschikking van de Commissie van 21.12.1993 (PB L 6 van 8.1.1994) 
2 PB L 286 van 16.10.1991 
2.1. D. p.4 
212 
overeenkomsten tot uitwisseling van informatie waardoor de concurrentie zou 
kunnen worden beperkt, zonder de Commissie daarvan vooraf in kennis te 
stellen. Bovendien moet elke onderneming haar programma voor de stillegging 
van installaties binnen drie maanden na dagtekening van de kennisgeving van 
de beschikking van 27 oktober 1993 bij de Commissie indienen en moeten alle 
ondernemingen elke door de Commissie noodzakelijk geachte verificatie 
aanvaarden. 
2.I.E.a.p.1 
213 
<T9> E. Materiële en procedurevoorschriften 
<T3> Toepassing van de groepsvrijstellingsverordeningen 
<T5> a) Afzet van motorvoertuigen 
<T6> Verordening (EEG) nr. 123/85 
335. In het verslagjaar zijn bij de Commissie de eerste halfjaarlijkse 
prijsgegevens ingediend door de 23 grootste Europese en Japanse 
autofabrikanten. Aanleiding hiertoe was de maatregel van de Commissie uit 
1992 tot verbetering van de doorzichtigheid van de autoprijzen in de EG*"1) . 
De autofabrikanten hebben informatie verstrekt over de prijzen (per 
1 mei 1993 en 1 november 1993) van de bestverkopende 55 Europese en 
17 Japanse automodellen, gebaseerd op de aanbevolen dealerprijzen en 
aangepast voor verschillen in uitrustingen; de prijzen werden opgegeven in 
plaatselijke valuta vóór en na belastingen. 
De belangrijkste conclusie is dat zich in 1993 ingrijpende 
wisselkoersfluctuaties hebben voorgedaan, waarmee rekening dient te worden 
gehouden. Dit geldt met name in het geval van Spanje, Portugal en Italië, 
waar devaluatie plaatsvond en die gedurende deze periode de goedkoopste 
markten waren, terwijl Duitsland in verband met de sterke DM de duurste was. 
Niettemin kunnen de volgende opmerkingen worden gemaakt : 
In november waren de algemene prijsverschillen enigszins groter dan in 
mei. Ongeveer 80 % van de Europese auto's en 90 % van de prijzen van 
Japanse modellen vertoonden prijsverschillen van minder dan 20 %. 
Door wisselkoersfluctuaties buiten beschouwing te laten (de koers van de 
ecu in mei werd gebruikt voor de analyse in november) , werd duidelijk 
dat autofabrikanten de prijsverschillen voor de meeste van hun modellen 
in het algemeen hadden verminderd. 
Per marktsegment deed zich tussen mei en november 1993 vrijwel geen 
veranderingen voor in de relatieve prijzen van de auto's die procentueel 
het grootste aandeel van de automarkt beslaan (segment B, C en D) . 
Middelgrote en grote auto's (segmenten C en D) vertoonden kleine 
(1) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 290. 
2.l.E:a.p.2 
214 
prijsverschillen (85 % van de modellen vertoonden verschillen van minder 
dan 20 %) , terwijl kleine en zeer kleine auto's (segmenten B en A) de 
grootste verschillen kenden (slechts respectievelijk 67 % en 58 % van 
alle modellen vertoonden prijsverschillen van minder dan 20 %). 
De Commissie merkt op dat de autoprijzen in de EG tussen mei en 
november 1993 een algemene neerwaartse tendens hebben vertoond 
(uitgaande van de aanbevolen dealerprijzen tegen de toepasselijke 
wisselkoers van de ecu). 
Op deze wijze zullen de autoprijzen in de Gemeenschap om de zes maanden 
worden onderzocht, waardoor de Commissie in staat zal zijn om verder te gaan 
dan de huidige maatregel tot verbetering van de doorzichtigheid van de 
prijzen. De Commissie zal de ontwikkeling van prijsverschillen in de tijd 
kunnen beoordelen, welke verschillen naar verwachting zullen verminderen naar 
aanleiding van haar initiatief van mei 1992, en deze in aanmerking kunnen 
nemen bij het bepalen van de toekomst van Verordening (EEG) nr. 123/85, die 
in juni 1995 afloopt. 
Als tweede onderdeel van haar maatregel tegen verschillen in autoprijzen 
tussen de Lid-Staten heeft de Commissie de autofabrikanten in 1992 verzocht 
hun dealers duidelijk te maken dat zij gevolg zullen geven aan opdrachten die 
de dealers ontvangen van klanten en erkende dealers in andere Lid-Staten. De 
autofabrikanten hebben aan dit verzoek voldaan door hun dealers circulaires 
toe te zenden, hetgeen te oordelen naar de aanzienlijke vermindering van het 
aantal klachten dat in 1993 van individuele klanten is ontvangen, zijn nut 
heeft bewezen. 
Desalniettemin heeft de Commissie in 1993 wederom klachten ontvangen van 
klanten over de weigering van dealers om onder de garantie vallende 
werkzaamheden uit te voeren aan auto's die in andere Lid-Staten zijn gekocht. 
Deze moeilijkheden zijn opgelost door tussenkomst van de Commissie, waarna de 
autofabrikanten hun dealers erop hebben gewezen dat zij tot zodanige 
werkzaamheden gehouden zijn krachtens de bepalingen van Verordening (EEG) 
nr. 123/85. 
In het verslagjaar heeft de Commissie tegenover de fabrikanten bevestigd dat 
Verordening (EEG) nr. 123/85 slechts betrekking heeft op motorvoertuigen met 
drie of meer wielen en daarom niet van toepassing is op de distributie van 
2.I.E.a.p.3 
215 
motorfietsen binnen de Gemeenschap(2). De fabrikanten kunnen hun 
distributie-overeenkomsten aanpassen aan de bepalingen van Verordening (EEG) 
nr. 1983/83 betreffende alleenverkoop om voor groepsvrijstelling in 
aanmerking te komen of een verzoek indienen om individuele vrijstelling, 
indien zij van mening zijn dat deze verordening niet overeenkomt met de 
vereisten van de distributie van motorfietsen. 
336. Overigens heeft de Commissie er in het verslagjaar op toegezien dat 
tussenpersonen op de gemeenschappelijke markt niet worden uitgesloten van de 
levering van motorvoertuigen wanneer zij duidelijk aantonen dat zij als 
dienstverrichter optreden voor rekening van een derde. 
Bovendien heeft de Commissie een standpunt ingenomen ten aanzien van de 
toepasselijkheid van de huidige Verordening nr. 123/85 op contractsbepalingen 
die de vrijheid van dealers om aan leasemaatschappijen te leveren beperken. 
Het probleem doet zich voor in twee prejudiciële zaken in de zin van 
artikel 177 van het EG-Verdrag die momenteel bij het Hof van Justitie 
aanhangig zijn. Aangezien artikel 13, punt 12, - dat leasing gelijkstelt aan 
verkoop - uitsluitend betrekking heeft op de relatie tussen de fabrikanten en 
de dealers, is de Commissie tot de slotsom gekomen dat Verordening (EEG) 
nr. 123/85 in de huidige vorm niet van toepassing is op betrekkingen tussen 
dealers en leasemaatschappijen. 
(2) Eenentwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 123 
2.1.E.b.p.4 
216 
<T5> b) Toepassing van de overige groepsvrijstellingsverordeningen 
<T6> Exclusieve afname-overeenkomsten 
337. Wat de toepassing van Verordening (EEG) nr. 1984/83 op tankstations 
betreft, heeft de Commissie meermaals de gelegenheid gehad om bepaalde 
aspecten betreffende de reikwijdte van de vrijstelling en met name de 
mededingingsbeperkingen die aan de toepassing daarvan in de weg staan, nader 
uiteen te zetten. 
De Commissie heeft met name de contractuele betrekkingen onderzocht die door 
de Spaanse raffinaderijen zijn aangegaan met de tankstations die deel 
uitmaakten van het vroegere gemonopoliseerde netwerk, toen dit net nog 
wettelijk voorbehouden was aan produkten van de Spaanse raffinaderijen^3^ . 
<T6> Specialisatie- en onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten 
338. In de loop van 1993 heeft de Commissie slechts één aanmelding ontvangen 
uit hoofde van de oppositieprocedure van artikel 4 van Verordening (EEG) 
nr. 417/85 betreffende specialisatie-overeenkomsten*4'. De termijn van 
zes maanden is nog niet verstreken en het onderzoek in deze zaak is nog niet 
afgerond. 
Wat Verordening (EEG) nr. 418/85 betreffende onderzoek- en 
ontwikkelingsovereenkomstèn betreft, wordt de oppositieprocedure van 
artikel 7 daarvan nog altijd weinig gebruikt. In 1993 is geen enkele 
aanmelding op grond van dit artikel ontvangen. 
<T6> Octrooi- en know how-licentie-overeenkomsten 
339. In de loop van het jaar heeft de Commissie slechts één aanmelding met 
het oog op toepassing van de oppositieprocedure van artikel 4 van 
Verordening (EEG) nr. 556/89*^' betreffende know how-licentie-overeenkomsten 
ontvangen. De termijn van zes maanden is nog niet verstreken en het onderzoek 
van deze zaak is nog niet afgerond. In 1993 heeft de Commissie geen enkele 
(3) Zie punt 226 van dit Verslag. 
(4) PB C 53 van 22.2.1985. 
(5) PB L 61 van 4.3.1989. 
2.1.E.b.p.5 
217 
aanmelding ontvangen uit hoofde van artikel 4 van Verordening nr. 2349/84(6) 
betreffende octrooilicentie-overeenkomsten. 
Eveneens in de loop van dit jaar heeft in twee gevallen, die in 
respectievelijk 1990 en 1991 op grond van de beide verordeningen waren 
aangemeld, de Commissie de procedure kunnen beëindigen middels een 
administratieve brief, nadat de partijen hun overeenkomsten in 
overeenstemming met artikel 85 hadden gebracht. 
<T6> Franchisingovereenkomsten 
340. In de verslagperiode heeft de Commissie drie aanmeldingen ontvangen 
waarin een beroep werd gedaan op de oppositieprocedure van artikel 6 van 
Verordening (EEG) nr. 4087/88^7^ . 
In een van deze gevallen heeft de Commissie vastgesteld dat de betrokken 
overeenkomst geen wezenlijke nadelige gevolgen had voor de mededinging op de 
gemeenschappelijke markt en evenmin voor de handel tussen de Lid-Staten. 
Derhalve was de oppositieprocedure niet van toepassing, omdat de overeenkomst 
niet onder artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag viel. De overige twee 
aanmeldingen worden nog onderzocht. 
Bovendien heeft de Commissie het onderzoek van twee aanmeldingen*°' kunnen 
afronden, die in 1992 op grond van artikel 6 van Verordening (EEG) 
nr. 4087/88 waren ontvangen. In één geval heeft de Commissie vastgesteld dat 
de betrokken overeenkomst geen wezenlijke nadelige gevolgen had voor de 
mededinging op de gemeenschappelijke markt. In het andere geval heeft de 
Commissie vastgesteld dat de overeenkomst momenteel voldoet aan de 
voorwaarden voor toepassing van de groepsvrijstelling omdat de partijen met 
name hebben afgezien van de beperking van de vrijheid van de franchisehouder 
om de verkoopprijzen vast te stellen van de produkten die het voorwerp van de 
franchise vormen, en uitdrukkelijk hebben bepaald dat de franchisehouder de 
vrijheid heeft om de produkten af te nemen van andere franchisehouders. 
Hierbij moet tevens de in het voorgaande behandelde zaak Texaco worden 
vermeld*^' . 
(6) PB L 219 van 16.8.1984. 
(7) PB L 359 van 28.12.1988. 
(8) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid (1992), punt 273 
(9) Zie punt 225 van dit Verslag. 
2.II.p.l 
218 
<T4> Hoofdstuk II 
<T2> De belangrijkste arresten van het Hof van Justitie 
en het Gerecht van eerste aanleg 
341. Dit verslag omvat in totaal twaalf arresten en vijf beschikkingen. 
<T3> SI. Uitlegging van artikel 3, onder f), artikel 5, 
tweede alinea en artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag 
342. In zijn belangrijke arresten van 17 november in de zaken Meng, Ohra en 
Reiff heeft het Hof van Justitie in antwoord op prejudiciële vragen de 
grenzen afgebakend van haar jurisprudentie inzake de uitlegging van 
artikel 3, onder f) (onder g) sinds de inwerkingtreding van het Verdrag 
betreffende de Europese Unie), artikel 5 en artikel 85 van het EG-Verdrag. 
In de zaken Meng en Ohra ging het om Duitse (Meng) en Nederlandse (Ohra) 
regelingen houdende het verbod van toekenning van financiële voordelen 
(retourprovisies) door verzekeringsmaatschappijen (Ohra) en/of 
verzekeringstussenpersonen (Ohra en Meng), waarbij de tussenpersonen hun 
provisie geheel of gedeeltelijk afstonden aan hun klanten. 
De zaak Reiff betrof de Duitse regeling inzake de vaststelling van de 
tarieven voor het vervoer over de weg van goederen over lange afstand. 
343. In de drie zaken heeft het Hof op de in geding zijnde feiten de formule 
toegepast waarbij haar voorafgaande jurisprudentie werd samengevat en die 
reeds was neergelegd in haar arrest van 21 september 1988 (zaak 267/86, Van 
Eycke, Jurispr. 1988, blz. 4791, r.o. 16). Hiermee heeft zij de interpretatie 
verworpen dat overheidsregelingen die hetzelfde concurrentiebeperkend effect 
hebben als een door artikel 85 verboden kartel in strijd moeten worden geacht 
met de voornoemde bepalingen, indien elke overeenkomst tussen ondernemingen 
ontbreekt. 
De samenvattende formule waarvan het Hof gebruik heeft gemaakt omvat als 
eerste element de opmerking dat artikel 85 EG-Verdrag op zich slechts 
betrekking heeft op het gedrag van ondernemingen en niet op wettelijke of 
bestuursrechtelijke maatregelen van de Lid-Staten. Mitsdien heeft het Hof in 
2.II.p.2 
219 
de zaak Meng om te beginnen vastgesteld dat de omstreden maatregelen wel 
degelijk het karakter van overheidsmaatregelen hadden omdat zij werden 
uitgevaardigd door het Duitse Bureau voor Toezicht op de Verzekeringen, met 
een administratief statuut en toezichthoudende en regelgevende bevoegdheden. 
Het tweede deel van de redenering bevat een matiging van de eerste opmerking. 
Uit de samenhang van artikel 85 met artikel 5 van het EG-Verdrag volgt dat de 
Lid-Staten geen maatregelen, zelfs niet van wettelijke of bestuursrechtelijke 
aard, mogen nemen of handhaven die het nuttig effect van de op de 
ondernemingen toepasselijke mededingingsregels ongedaan kunnen maken. Dat zou 
in twee hypotheses het geval zijn : wanneer een Lid-Staat het tot stand komen 
van met artikel 8 5 strijdige afspraken zou opleggen of begunstigen dan wel de 
werking ervan zou versterken, en wanneer een Lid-Staat aan haar eigen 
regeling het overheidskarakter zou ontnemen door de verantwoordelijkheid voor 
het nemen van besluiten tot interventie op economisch gebied aan particuliere 
ondernemingen over te dragen. 
344. Ten einde op basis hiervan een passend antwoord te geven aan de 
verwijzende rechter heeft het Hof in de zaak Reiff vooreerst onderzocht of de 
betrokken Duitse regeling toeliet te besluiten dat er sprake was van een 
kartel in de zin van artikel 85 van het EG-Verdrag. Volgens die regeling 
worden de tarieven vastgesteld door comités die zijn samengesteld uit 
personen die worden voorgesteld door de belanghebbende takken van de 
wegvervoersector. Het Hof had vroeger reeds voor recht verklaard dat de 
aanstelling door de openbare overheid van personen die worden voorgesteld 
door professionele organisaties het bestaan van een kartel niet uitsloot,. 
wanneer die personen over een overeenkomst betreffende de prijzen hebben 
onderhandeld en die hebben gesloten in hun hoedanigheid van vertegenwoordiger 
van de organisaties door wie zij zijn voorgedragen*1' . In de zaak Reiff wees 
het Hof er echter op dat de leden van de tarifaire commissies handelden in 
hun hoedanigheid van deskundigen, onafhankelijk van de ondernemingen of 
verenigingen door wie zij werden voorgedragen bij de minister van Vervoer, en 
dat zij verplicht zijn om bij de vaststelling van de tarieven rekening te 
houden met de belangen van de overige sectoren. Het Hof van Justitie heeft 
dus negatief geantwoord op deze vraag. 
Met betrekking tot de versterking van het effect van een overeenkomst heeft 
(1) Arrest van 30.1.1985, zaak 123/83, BNIC/Clair, Jurispr. 1985, blz. 391 
2.II.p.3 
220 
het Hof in de zaak Meng het argument verworpen, dat de omstreden regeling de 
draagwijdte had versterkt van een overeenkomst waarbij afstand van provisies 
werd verboden in de sector levensverzekering doordat zij die overeenkomst van 
toepassing maakte op andere verzekeringstakken. Volgens het Hof worden de 
gevolgen van een reeds bestaande overeenkomst slechts dan versterkt door een 
voor een bepaalde sector geldende regeling, indien die regeling beperkt is 
tot de overname van de elementen van een overeenkomst tussen de 
marktdeelnemers in die sector. 
Tenslotte werd in het arrest Reiff door het Hof van Justitie ook geverifieerd 
of de overheid haar bevoegdheden niet had overgedragen aan particuliere 
economische subjecten. Ook op dit punt heeft het Hof negatief geantwoord. Het 
Hof wees erop dat krachtens de Duitse regeling voor de vaststelling van de 
tarieven voor wegvervoer aan de Bondsregering de taak is gegeven om de 
mededingingsvoorwaarden tussen de wijzen van vervoer nader tot elkaar te 
brengen, ten einde oneerlijke concurrentie te vermijden tussen het vervoer 
over de weg, per spoorweg en over water. Hiertoe kan de federale minister van 
Vervoer zelf of via een vertegenwoordiger deelnemen aan de bijeenkomsten van 
de tariefcomités, en kan hij ook zelf de tarieven vaststellen indien hij van 
mening is dat de door een tariefcommissie vastgestelde tarieven niet 
beantwoorden aan het algemeen belang. 
<T3> 52. Het begrip onderneming 
345. In het kader van twee geschillen (gevoegde zaken C-159 en 160/91) tussen 
respectievelijk Christian Poucet en de "Caisse Mutuelle régionale du 
Languedoc-RoussilIon" (Calmurac) en AGF, en Daniel Pistre en de "Caisse 
autonome nationale de compensation de l'assurance vieillesse des artisans" 
(Cancava), heeft het Hof van Justitie bij arrest van 17 februari 1993 
uitspraak gedaan over de vraag of een orgaan dat belast is met het beheer van 
een specifieke sociale-zekerheidsregeling moet worden beschouwd als een 
onderneming in de zin van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag. 
Om op die vraag te antwoorden verwijst het Hof naar zijn arrest van 
23 april 1991*2' waarin het Hof de voordien reeds afgelijnde omschrijving 
van het begrip onderneming had gepreciseerd : "In het kader van het 
mededingingsrecht omvat het begrip onderneming elke eenheid die een 
(2) Zaak C-41/90, Höfner en Eiser, Jurispr. 1990, blz. 1-1979 
2.II.p.4 
221 
economische activiteit uitoefent, ongeacht haar rechtsvorm en de wijze waarop 
zij wordt gefinancierd". 
Het Hof merkt op dat de betrokken sociale-zekerheidsregelingen een sociaal 
doel nastreven en beantwoorden aan het solidariteitsbeginsel. Voor dergelijke 
regelingen is het systeem van verplichte aansluiting een onmisbaar element 
voor de toepassing van het solidariteitsbeginsel en voor hun financieel 
evenwicht. 
Op basis van die overwegingen besluit het Hof dat de ziekenfondsen of de 
organen die bijdragen in het beheer van de openbare dienst van de sociale 
zekerheid een functie vervullen die uitsluitend sociaal van aard is. Die 
activiteit is gebaseerd op het principe van nationale solidariteit en mist 
elk winstgevend doel. De betaalde uitkeringen zijn wettelijke uitkeringen die 
onafhankelijk zijn van de bijdragen. Hieruit volgt dat die activiteit geen 
economische activiteit is en dat derhalve de organen die ermee zijn belast 
voor wat betreft die activiteit geen ondernemingen zijn in de zin van de 
artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag. 
<T3> S3. Toepassing van artikel 85 op een 
horizontale prijsovereenkomst 
346. In een arrest van 31 maart deed het Hof van Justitie uitspraak over een 
beroep tot nietigverklaring van een beschikking van de Commissie*3' waarin 
deze had vastgesteld dat 40 producenten van houtslijp en drie van hun 
beroepsorganisaties artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag hadden geschonden 
door overleg te plegen over de prijzen (gepubliceerde prijzen en/of 
werkelijke verkoopprijzen) (gevoegde zaken Ahlström Osakeyhtiö en andere, 
"houtslijp"). In die zaak had het Hof van Justitie reeds voordien een arrest 
gewezen met betrekking tot de bevoegdheid van de Gemeenschap inzake de 
toepassing van de mededingingsregels op ondernemingen die zijn gevestigd 
buiten het grondgebied ervan*4'. 
Verschillende bepalingen van de omstreden beschikking werden door het Hof 
nietig verklaard op grond van twee hoofdmotieven : schending van de rechten 
van de verdediging en het feit dat de Commissie geen geldig bewijs had 
aangevoerd van een algemeen overleg over de gepubliceerde prijzen. 
(3) Beschikking 85/202/EEG van 19.12.1984. 
(4) Arrest van 27.9.1988, Jurispr. 1988, blz. 5193 
2.II.p.5 222 
Volgens het Hof vormt de regeling waarbij de op de markt van houtslijp 
geldende prijzen trimesterieel worden gepubliceerd op zich geen inbreuk op 
artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag. 
Vermits de Commissie niet op geldige wijze had aangetoond dat er voorafgaand 
overleg had plaatsgevonden, heeft het Hof onderzocht of de regeling inzake 
trimesteriële publikatie van prijzen, de simultane of bijna simultane 
publikatie van prijzen en het parallellisme tussen de gepubliceerde prijzen 
dat werd vastgesteld voor de periode 1975-1983, voldoende ernstige, 
nauwkeurige en overeenkomstige aanwijzingen vormden van een voorafgaand 
overleg. Uit de twee expertises die door het Hof werden gelast bleek evenwel 
dat : 
voor die elementen een andere uitleg mogelijk was dan het overleg; 
de eenvormigheid van de prijzen op meer geloofwaardige wijze kon worden 
verklaard door de normale werking van de markt dan door het overleg. 
Aangezien de Commissie niet had kunnen aantonen dat er overleg had 
plaatsgevonden inzake de gepubliceerde prijzen, werd artikel 1, lid 1, van de 
beschikking door het Hof nietigverklaard. 
Mitsdien heeft het Hof ook de bepalingen nietig verklaard van de 
verbintenissen die in de bijlage van de beschikking waren opgenomen, voor 
zover deze andere verplichtingen opleggen dan die welke voortvloeien uit de 
door de Commissie gedane en door het Hof niet nietigverklaarde vaststellingen 
ter zake van inbreuken. 
Daarentegen heeft het Hof alle overige bepalingen van de beschikking geldig 
verklaard, te weten die waarin werd vastgesteld dat : 
overleg was gepleegd in verband met de vaststelling van de "aanbevolen 
KEA-prijzen" door de leden van die vereniging (er werd geen boete 
vastgesteld); 
de Finse vereniging Fincell had deelgenomen aan het overleg (de boete 
werd gehandhaafd); 
2.II.p.6 
223 
de contracten clausules bevatten inzake verbod van uitvoer en 
wederverkoop (de boete werd hier tot 20 000 ecu teruggebracht omdat de 
inbreuk was opgehouden). 
<T3> 54. Uitlegging van Verordening nr. 1984/83 
van de Commissie betreffende de toepassing van 
artikel 85, lid 3, op exclusieve afnameovereenkomsten 
347. In zijn arrest Petrogal (zaak C-39/92) van 10 november, betreffende een 
verzoek om een prejudiciële beslissing van de "Tribunal Civel da Comarca" te 
Lissabon, heeft het Hof vastgesteld welke uitlegging moet worden gegeven aan 
een bijzonder punt van Verordening (EEG) nr. 1984/83 van de Commissie van 
22 juni 1983 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag 
op exclusieve afnameovereenkomsten. 
De zaak in het hoofdgeding betrof een geschil tussen de Portugese 
vennootschap Petrogal en de eigenaar van een tankstation die in 1990 
eenzijdig een overeenkomst had opgezegd die in 1982 voor een looptijd van 
15 jaar was gesloten en waarbij deze zich ertoe verbond brandstof aan te 
kopen bij Petrogal. De verwijzende rechter was van mening dat de juridische 
beoordeling van die handelwijze afhankelijk was van de uitlegging van de 
bepalingen van Verordening (EEG) nr. 1984/83 op de zogenoemde 
tankstationcontracten. 
In artikel 10 van die verordening wordt artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag 
buiten toepassing verklaard voor de daarin omschreven tankstationcontracten. 
Om voor de groepsvrijstelling in aanmerking te komen moeten die contracten 
voldoen aan de in de artikelen 11 tot en met 13 van de verordening 
vastgestelde voorwaarden. Krachtens artikel 12, lid 1, onder c) , kan een 
contract enkel onder de vrijstelling vallen indien het voor onbepaalde duur 
of voor meer dan tien jaar wordt gesloten. 
Verordening (EEG) nr. 1984/83 bevat echter een specifieke bepaling voor 
Spanje en voor Portugal, volgens dewelke de bepaling betreffende de 
maximumduur van de contracten in artikel 10, in tegenstelling tot de overige 
voorwaarden in de artikelen 10 tot en met 13, niet van toepassing is op de 
contracten die op de datum van de toetreding van Spanje en Portugal tot de 
Gemeenschap in die landen van kracht zijn. 
2.II.p.7 
224 
Dit betekent dat die contracten in aanmerking komen voor de vrijstelling die 
in Verordening (EEG) nr. 1984/83 is vastgesteld, voor zover hun bepalingen in 
overeenstemming zijn gebracht met de vereiste van de artikelen 10 tot en met 
13 van de verordening, met uitzondering van die betreffende hun looptijd. 
<T3> §5. Uitlegging van Verordening (EEG) nr. 123/8 5 van 
de Commissie van 12 december 1984 (motorvoertuigen) 
en van de Mededeling van de Commissie van dezelfde datum 
in verband met die verordening 
Begrip gevolmachtigde tussenpersoon 
348. In zijn arrest van 22 april in zaak T-9/92, Peugeot, heeft het Gerecht 
het begrip gevolmachtigde tussenpersoon gepreciseerd. 
Aan deze zaak ligt de klacht ten gronde die in 1989 door de onderneming ECO 
SYSTEM werd ingediend tegen PEUGEOT en drie erkende Peugeot-dealers in België 
die de parallelle invoer hinderden van wagens door ECO SYSTEM in het kader 
van haar werkzaamheid van gevolmachtigde die optreedt voor rekening van 
Franse eindgebruikers. In een eerste fase keurde de Commissie voorlopige 
maatregelen goed, op vraag van ECO SYSTEM, en vervolgens gaf zij de 
beschikking van 4 december 1991 waartegen beroep werd ingesteld*5'. 
In die beschikking werd vastgesteld dat de toezending door de ondernemingen 
PEUGEOT SA en AUTOMOBILE PEUGEOT SA van de circulaire van 9 mei 198 9 aan hun 
dealers in Frankrijk, België en Luxemburg en de toepassing van die circulaire 
door deze dealers, die heeft geleid tot stopzetting van de levering van 
voertuigen van het merk PEUGEOT aan de onderneming ECO SYSTEM, strijdig is 
met artikel 85, lid 1, en buiten het kader valt van de vrijstelling van 
Verordening (EEG) nr. 123/85 betreffende de toepassing van artikel 85, lid 3, 
op groepen afzet- en klantenserviceovereenkomsten inzake motorvoertuigen. 
PEUGEOT baseerde zich voor haar beroep hoofdzakelijk op artikel 3, punt 11, 
van Verordening (EEG) nr. 123/85, op grond waarvan de vrijstelling ook geldt 
indien de distributeur zich ertoe verbindt slechts voertuigen te verkopen aan 
eindgebruikers die gebruik maken van de diensten van een tussenpersoon, 
indien die gebruikers de tussenpersoon vooraf schriftelijk volmacht hebben 
verleend om het voertuig te kopen en in ontvangst te nemen. 
(5) Beschikking van 4.12.1991, PB L 66 van 11.3.1992, blz. 3 
2.II.p.8 
225 
Daarnaast verwees PEUGEOT naar de mededeling van de Commissie van 
12 december 1984 in verband met Verordening (EEG) nr. 123/85, waarin wordt 
gepreciseerd dat de van het distributienet deel uitmakende ondernemingen 
kunnen verplicht worden om aan een derde of door bemiddeling van een derde 
geen nieuw motorvoertuig uit het in het contract bedoelde gamma te verkopen, 
wanneer deze derde zich voordoet als een erkend wederverkoper van nieuwe 
auto's of een met de wederverkoop overeenstemmende activiteit uitoefent 
(r.o. 3). 
Het. Gerecht verwierp het beroep en preciseerde daarbij het begrip 
"schriftelijk gevolmachtigde tussenpersoon", door vast te stellen dat de 
enige voorwaarde die de verordening oplegt aan de tussenpersoon een 
schriftelijke volmacht is die vooraf door de eindgebruiker wordt gegeven. 
Hieruit vloeit voort dat een naar behoren gevolmachtigde tussenpersoon door 
de verordening niet kan worden uitgesloten, enkel omdat deze zijn activiteit 
beroepshalve uitoefent. Hierbij heeft het Gerecht eraan herinnerd dat een 
dergelijke uitsluiting tot gevolg zou hebben dat de parallelinvoer wordt 
belemmerd, in strijd met de doelstelling om een eengemaakte markt tot stand 
te brengen. 
Bovendien heeft het Gerecht geoordeeld dat de verzoeksters de bedoelde 
mededeling niet konden inroepen omdat het hier gaat om een interpretatieve 
handeling die bijgevolg het in de verordening vastgestelde begrip van 
tussenpersoon niet kunnen wijzigen. 
<T3> 56. Misbruik van machtspositie 
349. Naar aanleiding van de "gipsplaten"-zaak (zaak T-65/89, BPB en British 
Gypsum) heeft het Gerecht van eerste aanleg bij arrest van 1 april 
vastgesteld dat een aantal praktijken misbruik van machtspositie opleverden. 
In deze zaak waren twee ondernemingen met een machtspositie betrokken: BPB, 
de Britse holdingmaatschappij van een groep die ongeveer de helft van de 
produktiecapaciteit voor gipsplaten in de Gemeenschap controleert, en haar 
dochteronderneming British Gypsum. 
Op 5 december 1988 had de Commissie vastgesteld dat British Gypsum misbruik 
had gemaakt van haar machtspositie inzake de levering van gipsplaten in 
2.II.p.9 
226 
Groot-Brittannië en dat BPB zelf, via haar dochteronderneming British Gypsum, 
haar machtspositie had misbruikt inzake de levering van gipsplaten in Ierland 
en in Noord-Ierland. 
Daaraanvolgend stelden BPB en British Gypsum beroep in tot nietigverklaring 
van die beschikking en, subsidiair, verlaging van de opgelegde boete. 
Het Gerecht verwierp de middelen van de verzoeksters die, naast de schending 
van de rechten van de verdediging (zie hierna, paragraaf 8, onder c), 
betrekking hadden op verschillende misbruiken van machtspositie. 
In de eerste plaats oordeelde het Gerecht dat praktijken van 
promotiebetalingen - zelfs indien de begunstigde van die betalingen zich in 
ruil daarvoor ertoe verbindt zich uitsluitend bij zijn leverancier te 
bevoorraden - in verticale distributiesystemen gewone praktijken vormen en 
dat dergelijke contracten in een markt die wordt gekenmerkt door een 
doeltreffende mededinging in het belang kunnen zijn van de beide partijen en 
niet principieel kunnen worden verboden. Daarentegen heeft het Gerecht 
onderstreept dat die overwegingen niet zonder voorbehoud kunnen worden 
aanvaard in het geval van een markt waarin de mededinging reeds wordt 
beperkt, juist door het feit dat een van de marktdeelnemers er een 
machtspositie heeft. 
Een onderneming met een machtspositie heeft immers een bijzondere 
verantwoordelijkheid die erin bestaat geen schade te berokkenen aan een 
doeltreffende en onvervalste mededinging in de gemeenschappelijke markt. 
Volgens het Gerecht had British Gypsum derhalve misbruik gemaakt van die 
machtspositie door de kopers aan zich te binden, zelfs indien dit op eigen 
verzoek gebeurde, middels een verplichting of een belofte om zich geheel of 
voor een aanzienlijk gedeelte van hun behoeften bij haar te bevoorraden, 
hetwelk een onaanvaardbare belemmering vormde voor nieuwe marktdeelnemers. 
Het Gerecht verwees naar het arrest van het Hof van Justitie van 
13 februari 1979 ^6^ en oordeelde dat er zelfs bij ontstentenis van een fout 
sprake kan zijn van misbruik wegens het objectieve karakter van dit begrip, 
zodat het argument van de verzoeksters volgens hetwelk British Gypsum nooit 
de bedoeling zou hebben gehad om de mededinging te verzwakken, niet kon 
worden aanvaard. 
(6) Zaak 85/76, Hoffmann-La Roche, Jurispr. 1979, blz. 461 
2.II.p.10 
227 
De mogelijkheid om op elk ogenblik de contractuele betrekkingen met een 
onderneming met een machtspositie te verbreken, doet volgens het Gerecht niet 
af aan het onrechtmatige karakter van de gedraging, aangezien een onderneming 
met een machtspositie haar macht kan gebruiken om haar klanten niet alleen te 
verplichten de hierboven beschreven contracten te sluiten maar ook om deze te 
blijven naleven. 
Vervolgens bevestigde het Gerecht een ander misbruik met betrekking tot de 
criteria inzake de voorrang die aan bestellingen moest worden gegeven bij 
tekorten. Voor die gedraging werd echter geen boete opgelegd. 
Tenslotte herhaalde het Gerecht het principe volgens hetwelk aan 
ondernemingen met een machtspositie niet kan worden ontzegd handelingen te 
stellen waardoor hun belangen worden verdedigd, indien die handelingen niet 
tot doel hebben hun machtspositie te versterken en daarvan misbruik te maken. 
Het Gerecht oordeelde evenwel dat de praktijken van British Gypsum in Ierland 
en in Noord-Ierland, als leverancier met een machtspositie ten opzichte 
waarvan de klant zich in een min of meer duidelijke positie van 
afhankelijkheid bevindt, duidelijk tot doel hadden de handelaars te 
bestraffen die voornemens waren gipsplaten te importeren en deze te ontraden 
zulks te doen, waardoor haar machtspositie nog werd versterkt. 
<T3> 57. Prejudiciële vragen - Bijzondere vereiste van 
nauwkeurigheid op het gebied van de mededinging 
350. In twee zaken heeft het Hof vastgesteld dat geen uitspraak diende te 
gebeuren inzake aan het Hof voorgelegde prejudiciële vragen over de 
uitlegging van de Verdragsbepalingen inzake mededinging. 
a) De eerste vaststelling in die zin werd gedaan in een arrest van 
26 januari 1993, Telemarsicabruzzo, in een prejudiciële verwijzing van 
de Vice Pretore de Frascati (Italië). 
De vragen van deze rechter hadden betrekking op de uitlegging van de 
Verdragsbepalingen inzake mededinging, inzonderheid artikel 85, lid 3, 
en artikel 86, ten einde te oordelen over de verenigbaarheid met het 
communautaire recht van de Italiaanse regeling waarbij het gebruik van 
2.II.p.11 
228 
bepaalde kanalen voor televisie-uitzendingen aan de regering werd 
voorbehouden, waardoor de particuliere sector werd verhinderd hiervan 
gebruik te maken. 
Deze vragen waren gerezen in een geschil tussen de ondernemingen die 
eigenaar zijn van televisiezenders en de Italiaanse ministers van Post 
en Telecommunicatie en van Landsverdediging. Ter verklaring van de 
vragen beperkte de verwijzende rechter zich ertoe vast te stellen dat 
artikel 85 van het Verdrag elke vorm van monopolie verbiedt, zonder dat 
hij echter de feitelijke en de juridische gegevens verduidelijkte die 
zouden toelaten om het voorwerp van de gestelde vragen af te bakenen. 
In die omstandigheden herinnerde het Hof aan de vereiste dat de 
nationale rechter het feitelijk en wettelijk kader van de vragen zou 
omschrijven of, op zijn minst, de feitelijke hypotheses zou toelichten 
waarop die vragen zijn gebaseerd. Het Hof preciseerde dat die vereisten 
in het bijzonder gelden op het mededingingsgebied dat wordt gekenmerkt 
door complexe feitelijke en juridische situaties. 
Ofschoon uit het dossier dat door de nationale rechter werd overgemaakt 
en middels de procedure voor het Hof bepaalde inlichtingen konden worden 
verkregen, waren deze echter te fragmentair om het Hof in staat te 
stellen een nuttige uitlegging te geven van de communautaire 
mededingingsregels voor de situatie die het voorwerp van het geschil 
vormde. 
b) De tweede zaak^7) werd beëindigd op 26 april 1993 met een beschikking, 
zonder mondelinge behandeling, waarin werd verklaard dat de prejudiciële 
vragen duidelijk niet-ontvankelijk waren. 
Deze beschikking werd gegeven ingevolge vragen die werden gesteld door 
de rechter-commissaris die was aangesteld voor de vereffening van de 
onderneming Monin Automobiles. Die onderneming voerde in Frankrijk 
Japanse wagens in en werd in haar activiteiten beperkt door de Franse 
nationale overheidsreglementering die erop gericht is om de invoer van 
wagens van Aziatische oorsprong te matigen en die leidt tot een kartel 
inzake quotaverdeling tussen de vijf belangrijkste Japanse 
(7) Zaak C-386/92, Monin Automobiles 
2.II.p.12 
229 
autoconstructeurs. Monin had bij de Commissie klacht ingediend wegens 
schending van de artikelen 30 en 85 van het EG-Verdrag, maar de 
Commissie had die klachten verworpen^8). 
Ondertussen was de onderneming Monin failliet gegaan. De 
rechter-commissaris die belast was met de liquidatie van die onderneming 
had • het Hof van Justitie verschillende prejudiciële vragen gesteld, 
waarmee hij in hoofdzaak verzocht te vernemen of het Franse beleid 
waarvan hiervoor sprake en het standpunt daaromtrent van de Commissie 
verenigbaar waren met het Gemeenschapsrecht. 
De rechter had echter niet het feitelijk en wettelijk kader omschreven 
waarin die vragen werden gesteld. Het Hof herhaalde dat die omschrijving 
een vereiste vormt en dat die vereiste in het bijzonder geldig is op het 
mededingingsgebied dat wordt gekenmerkt door complexe feitelijke en 
juridische situaties. Het Hof overwoog dat het hierdoor niet in staat 
was om vast te stellen welke de verhouding was tussen de prejudiciële 
vragen en het voorwerp van de zaak in het hoofdgeding, en verklaarde 
derhalve de gestelde vragen niet-ontvankelijk. 
<T3> 58. Procedurekwesties 
<T5> a) Beperking van de jurisprudentie-Orkem 
tot de procedure voor de Commissie 
351. Volgend aan een verzoek om een prejudiciële beslissing van de 
Arrondissementsrechtbank Amsterdam heeft het Hof op 10 november een arrest 
gewezen in verband met het probleem van de uitbreiding van de 
jurisprudentie-Orkem^9) tot de procedures voor de nationale burgerlijke 
rechtsinstanties. In het arrest Orkem had het Hof van Justitie geoordeeld 
dat de eerbiediging van de rechten van de verdediging, een fundamenteel 
beginsel van de communautaire rechtsorde, inhoudt dat de Commissie niet de 
mogelijkheid heeft om een onderneming bij een beschikking houdende een 
verzoek om inlichtingen krachtens artikel 11, lid 5, van Verordening nr. 17, 
te dwingen zodanige antwoorden te geven dat zij het bestaan van de inbreuk 
zou moeten 
(8) Arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 18.9.1992, zaak T-28/92, 
Asia Motors, Jurispr. 1992, blz. 11-2285. 
(9) Arrest van het Hof van Justitie van 18.10.1989, zaak 374/87, Orkem, 
Jurispr. 1989, blz. 3283. 
2.II.p.13 
230 
erkennen, die de Commissie heeft te bewijzen. 
In het arrest Postbank heeft het Hof van Justitie er vooreerst aan herinnerd 
dat de toepassing van de artikelen 85 en 86 door de nationale autoriteiten in 
beginsel wordt beheerst door de nationale procedureregels, zodat onverminderd 
de eerbieding van de fundamentele beginselen van het Gemeenschapsrecht, de 
waarborgen van de rechten van de verdediging kunnen verschillen van die welke 
in de communautaire procedures gelden. 
Het Hof stelde voorts vast dat er verschillen zijn tussen een administratieve 
procedure zoals die waarop het arrest Orkem betrekking had en een procedure 
die uitsluitend privaatrechtelijke verhoudingen tussen particulieren betreft 
en die rechtstreeks noch zijdelings tot resultaat kan hebben dat een sanctie 
wordt opgelegd door een overheidsorgaan. Op grond daarvan verklaarde het Hof 
voor recht dat het Gemeenschapsrecht niet voorschrijft dat een partij het 
recht moet hebben geen antwoorden te geven waardoor zij ertoe gebracht zou 
worden het bestaan van een inbreuk op de mededingingsregels te erkennen. 
Met betrekking tot het argument, dat dit antwoord de Commissie de 
mogelijkheid zou geven om via de nationale procedure inlichtingen te 
verkrijgen die zij niet rechtstreeks kan inwinnen, heeft het Hof opgemerkt 
dat de Commissie - evenals trouwens een nationale autoriteit - deze 
inlichtingen (die zij op geoorloofde wijze kan verkrijgen van elke betrokken 
partij) noch als bewijs van een inbreuk op mededingingsregels kan gebruiken 
in het kader van een procedure die tot resultaat kan hebben dat sancties 
worden opgelegd, noch als aanwijzing die de opening van een onderzoek 
voorafgaand aan een dergelijke procedure wettigt. 
In dit verband bevat dit arrest twee belangwekkende aanwijzingen. Enerzijds, 
vormt het een weergave van de gewettigde bekommernis van het Hof om te 
vermijden dat de Commissie via een omweg de inlichtingen zou verkrijgen die 
zij niet rechtstreeks kan inwinnen. Anderzijds bevestigt het de wil van het 
Hof om een duidelijk onderscheid te bewaren tussen de nationale en de 
communautaire procedures, een wil waarvan reeds was gebleken in zijn arrest 
van 16 juli 1992 in zaak C-67/91, Spaanse Banken(1Q). Het arrest Postbank is 
voor de Commissie zelfs nog beperkender dan het arrest Spaanse Banken voor de 
nationale autoriteiten, aangezien in dit laatste arrest onder bepaalde 
(10) Jurispr. 1992, blz. 1-4785 
2.II.p.14 
231 
voorwaarden werd toegelaten dat de inlichtingen waarover de Commissie 
beschikte en die tot de nationale autoriteiten waren gezonden, door die 
laatste werden beschouwd als aanwijzingen die in aanmerking konden worden 
genomen om de inleiding van een nationale procedure te rechtvaardigen. 
<T5> b) Onvoldoende duidelijke mededeling van punten van bezwaar -
inbreuk vastgesteld op basis van latere documenten 
352. In zijn voornoemd arrest van 31 maart (paragraaf 3) in de gevoegde zaken 
"houtslijp" (A. Ahlström Osakeyhtiö en andere), heeft het Hof verschillende 
schendingen van de rechten van de verdediging vastgesteld. 
Volgens het Hof was de mededeling van punten van bezwaar door de Commissie 
niet voldoende duidelijk opgesteld om de betrokkenen toe te laten 
daadwerkelijk kennis te nemen van de gedragingen die hun werden ten laste 
gelegd (met betrekking tot de transactieprijzen) zodat zij in het stadium van 
de administratieve procedure geen doeltreffende verdediging konden voeren. 
Het Hof heeft ook artikel 1, lid 3, van de bestreden beschikking nietig 
verklaard in zoverre daarin het bestaan van onderlinge afspraken ter zake van 
de transactieprijzen, gemaakt door de leden van een van de beschuldigde 
verenigingen, wordt vastgesteld. Voor de vaststelling van de inbreuk had de 
Commissie zich immers in hoofdzaak moeten baseren op documenten die waren 
verkregen nadat de mededeling van punten van bezwaar was verstuurd, zodat de 
leden van die vereniging hun standpunt ten aanzien van die documenten niet 
hadden kunnen naar voren brengen. 
Tenslotte heeft het Hof ook lid 4 van artikel 1 van de beschikking nietig 
verklaard voor zover die betrekking had op producent St.Anne aangezien die 
onderneming in de fase van de mededeling van punten van bezwaar in de 
onmogelijkheid verkeerde om kennis te nemen van het bezwaar in verband met 
haar deelneming aan de vergaderingen tijdens dewelke het kartel was 
georganiseerd. 
<T5> c) Het recht om te worden gehoord 
353. In zijn arrest "gipsplaten" (arrest van 1 april, zaak T-65/89, BPB en 
British Gypsum), dat reeds werd aangehaald in een ander kader (zie 
paragraaf 6), heeft het Gerecht gepreciseerd welke documenten de Commissie 
2.II.p.15 
232 
kan weigeren aan de partijen mede te delen in het kader van de "toegang tot 
het dossier". 
Het Gerecht herinnerde eraan dat volgens de voorschriften inzake de "toegang 
tot het dossier" de ondernemingen normalerwijs in bijlage bij de mededeling 
van punten van bezwaar een lijst ontvangen van alle documenten waarover de 
Commissie beschikt, met de vermelding welke documenten of delen daarvan voor 
hen toegankelijk zijn. Die mogelijkheid wordt hun gegeven zodat zij een 
passend antwoord kunnen geven op de conclusies van de Commissie. Als 
vertrouwelijk, en bijgevolg niet toegankelijk, worden onder meer de interne 
documenten van de Commissie beschouwd, zoals de notulen, ontwerpen of andere 
werkdocumenten. Andere vertrouwelijke informatie is die welke toelaat om de 
klagers te identificeren die hun identiteit niet wensen openbaar gemaakt te 
zien worden, alsmede de inlichtingen die aan de Commissie worden medegedeeld 
onder voorbehoud dat het vertrouwelijke karakter ervan wordt bewaard. 
In deze zaak was het Gerecht van mening dat de verzoeksters niet hadden 
aangetoond dat de "toegang tot het dossier" niet overeenkomstig die 
voorschriften was verzekerd. Met name diende aan de verzoeksters niet de 
briefwisseling met derde ondernemingen te worden medegedeeld. Een onderneming 
tot wie een mededeling van punten van bezwaar is gericht en die op de markt 
een machtspositie bezit zou immers represaillemaatregelen kunnen nemen tegen 
concurrerende ondernemingen, leveranciers of klanten die hebben medegewerkt 
aan het onderzoek van de Commissie. 
<T5> d) Afwijzing van klacht - Niet-ontvankelijkheid van beroep 
tegen de mededeling van voorlopige opmerkingen 
354. Het Gerecht heeft zich bij beschikking van 29 maart over dit probleem 
uitgesproken in de zaak T-2/92, Rendo II, die tot grondslag had de klacht die 
de verzoeksters hadden ingediend tegen bepaalde handelingen van de SEP, een 
Nederlandse onderneming die belast is met de structurering van de 
samenwerking tussen de elektriciteitsproduktiebedrijven in Nederland, en de 
elektriciteitsproduktiebedrijven in dit land. De Commissie had op 
16 januari 1991 een beschikking genomen betreffende een aantal van de in de 
klacht genoemde aspecten, die door verzoeksters zonder succes was 
aangevochten voor het Gerecht'11'. Hun nieuwe beroep was gericht tegen een 
(11) Arest van 18.11.1992, in zaak T-16/91, Rendo NV en andere, 
Jurispr. 1992, blz. 11-2417 
2.II.p.16 
233 
brief van 20 november 1991 van een directeur van het Directoraat-generaal 
Concurrentie, inhoudende dat "op dit tijdstip nog geen gevolg kan worden 
gegeven" aan hun klacht en waarin de reeds gegeven beschikking werd 
toegelicht en werd gewezen op de lopende procedures. 
De Commissie heeft tegen dit beroep een exceptie van niet-ontvankelijkheid 
aangevoerd, op grond dat die brief geen handeling was in de zin van 
artikel 173 van het EG-Verdrag waartegen beroep kon worden ingesteld. 
Het Gerecht heeft elke alinea van die brief onderzocht en heeft geoordeeld 
dat deze niet kon worden gelijkgesteld met een mededeling uit hoofde van 
artikel 6 van Verordening nr. 99/63/EEG van de Commissie, aangezien daarin 
aan de eisers niet de motieven worden gegeven van een eventuele afwijzing van 
hun klacht' en hun geen termijn wordt gegeven om hun opmerkingen in te dienen. 
Die brief is evenmin een nieuwe beschikking van de Commissie die 
rechtgevolgen heeft en derhalve het voorwerp kan zijn van een beroep tot 
nietigverklaring. De brief bevat enkel de herneming van een aantal 
inlichtingen en de formulering van beoordelingen waaruit nooit blijkt van een 
nieuwe beschikking van de Commissie. Bovendien wordt geenszins aangeduid dat 
het college van de leden van de Commissie een tweede maal zou hebben 
vergaderd over de klacht en in dit verband een beschikking zou hebben 
gegeven. 
Het Gerecht lijkt dus een tweede formeel criterium vast te stellen voor 
ontvankelijkheid: de handeling kan niet worden bestreden omdat zij niet de 
vorm heeft van een beschikking van de Commissie. 
Daarnaast heeft het Gerecht het tweede argument van de Commissie verworpen, 
namelijk dat de eisers, in de fase van de administratieve procedure, veeleer 
hadden moeten vragen om van de Commissie een mededeling overeenkomstig 
artikel 6, van Verordening nr. 99/63/EEG te ontvangen, en daarna een besluit 
houdende definitieve afwijzing van de klacht. Het Gerecht heeft in dit 
verband geoordeeld dat de ontvankelijkheid van het beroep niet afhankelijk 
was van andere vorderingen die de eisers eventueel zouden kunnen instellen. 
2.II.p.17 
234 
<T5> e) Afwijzing van klacht - wettigheid van motivering van verwerping -
Kennelijk onjuiste beoordeling 
355. Ten einde de draagwijdte te beoordelen van het arrest van het Gerecht 
van 26 juni in de zaak T-7/92, Asia Motors, dient eraan te worden herinnerd 
dat in 1988 verschillende invoerders van Japanse wagens in Frankrijk een 
klacht hadden ingediend bij de Commissie, waarbij zij aanvoerden dat de 
officiële importeurs van de vijf grootste Japanse merken zich ten opzichte 
van de Franse overheid ertoe hadden verbonden hun verkoop te beperken tot 3% 
van de Franse markt en dat zij onder elkaar afspraken hadden gemaakt om die 
quota onder elkaar te verdelen. 
Daaraanvolgend had het Directoraat-generaal Concurrentie overeenkomstig 
artikel 11 van Verordening nr. 17 aan de betrokken importeurs brieven 
gezonden. Dezen hadden niet geantwoord omdat de Franse minister van Industrie 
hun hiertoe had bevel gegeven. De diensten van de Commissie hadden vervolgens 
inlichtingen gevraagd bij de Franse autoriteiten, die antwoordden dat die 
vragen betrekking hadden op de modaliteiten van de door de overheid gewenste 
regeling en dat de invoerders die quota niet autonoom konden beheren. 
In het licht van die situatie had de Commissie de klacht van de 
parallelimporteurs verworpen bij beschikking van 5 december 1991, op grond 
dat de door de klacht gewraakte gedragingen een rechtstreeks gevolg waren van 
het beleid van de Franse openbare macht, zodat de officiële importeurs over 
geen enkele beoordelingsvrijheid beschikten. Bovendien zou een eventuele 
toepassing van artikel 85 de situatie van de klagers niet kunnen verhelpen, 
aangezien de Franse regeling geen mogelijkheid bood voor andere importeurs 
dan de in het geding betrokken importeurs om in de verdeelsleutel te worden 
opgenomen. 
Het Gerecht heeft geoordeeld dat bepaalde documenten die de klagers aan de 
Commissie hadden voorgelegd voorshands een ernstige aanwijziging vormden dat 
vijf betrokken importeurs bij de verdeling van de marktaandelen een 
daadwerkelijke autonomie bezaten. Gelet op die bewijselementen, die 
voornamelijk betrekking hadden op de dealers in Martinique, heeft het Gerecht 
besloten dat er bij de beschikking sprake was van een kennelijk onjuiste 
beoordeling van de feiten. 
2.II.p.18 
235 
Het Gerecht was ook van oordeel dat het tweede argument voor de afwij zing 
onvoldoende gegrond was, aangezien de parallelimporteurs de mogelijkheid 
hadden om hun voertuigen in Frankrijk in te voeren en bijgevolg te worden 
toegelaten tot het quotum van 3%. Indien het kartel waarbij dit quotum 
onderling werd verdeeld zou zijn verboden, dan zouden zij bijgevolg toegang 
hebben verkregen tot de Franse markt. 
Als gevolg van dit arrest, het eerste waarbij een beschikking tot afwijzing 
van een klacht wordt nietig verklaard, heeft de Commissie opnieuw 
inlichtingen gevraagd overeenkomstig artikel 11 van Verordening nr. 17 bij de 
Franse overheid en bij de importeurs van de in Frankrijk toegelaten Japanse 
merken. 
<T5> f) Toerekenbaarheid van inbreuk aan moederonderneming 
voor het gedrag van haar dochteronderneming 
356. In zijn arrest van 1 april in zaak T-65/89, BPB en British Gypsum 
("gipsplaten"), dat reeds hiervoor is samengevat (paragraaf 6 en paragraaf 8, 
onder c) , herinnerde het Gerecht aan zijn rechtspraak volgens dewelke het 
gedrag van een dochteronderneming kan worden toegerekend aan de 
moederonderneming indien de dochteronderneming niet zelfstandig haar 
marktgedrag bepaalt, doch in hoofdzaak uitvoering geeft aan instructies van 
de moederonderneming. 
Meer bepaald voor wat betreft Noord-Ierland konden noch de machtsposite noch 
het misbruik daarvan op die markt worden ten laste gelegd aan één of andere 
dochteronderneming van BPB in het bijzonder. Op die markt verhandelt British 
Gypsum immers de gipsplaten die door het Ierse filiaal van BPB worden 
geproduceerd, zodanig dat dit filiaal haar leveringen aan British Gypsum 
verhoogde in een mate die rechtstreeks , afhankelijk was van de 
doeltreffendheid van de misbruiken door British Gypsum in Noord-Ierland. 
Bijgevolg haalde de volledige groep BPB voordeel uit de praktijken van 
British Gypsum in Noord-Ierland. Daarom was het gerechtvaardigd om de 
praktijken van British Gypsum in Noord-Ierland toe te rekenen aan BPB en haar 
de bestreden boete op te leggen. 
2.II.p.19 
236 
<T3> 59. Rechtspraak inzake de verordening 
betreffende de controle op concentraties 
<T4> Beroep ingesteld door de organen die het personeel 
vertegenwoordigen van de betrokken ondernemingen 
Op 22 juli 1992 heeft de Commissie een beschikking gegeven waarin de overname 
van de onderneming Perrier door het Nestlé-concern verenigbaar werd verklaard 
met de gemeenschappelijke markt, op voorwaarde dat Nestlé een aantal 
bronwaters die voordien eigendom waren van Perrier zou verkopen aan een door 
de Commissie goedgekeurde concurrent. Het personeel dat in die bronnen was 
tewerkgesteld maakte zich ongerust over haar sociale situatie. Om die reden 
hebben hun vertegenwoordigende organen op 3 februari 1993 tegen de 
beschikking van de Commissie een beroep tot nietigverklaring ingesteld. Bij 
afzonderlijke akte hebben zij ook krachtens de artikelen 185 en 186 van het 
EG-Verdrag een verzoek ingediend om te bereiken dat de beschikking zou worden 
opgeschort voor zover daarin overdracht van de betrokken bronnen werd 
verlangd (zaak T-12/93 R, Comité Central d'Entreprise de Vittel). 
In zijn beschikking van 2 april 1993, de tweede beschikking van een 
communautaire rechter op het gebied van de onder Verordening nr. 4064/89 
vallende concentraties, heeft de president van het Gerecht geoordeeld dat het 
beroep dat door de organen werd ingesteld prima facie niet niet-ontvankelijk 
bleek. In dit verband verwees hij met name naar artikel 18, lid 4, van 
Verordening nr. 4064/89 waarin aan het personeel van de betrokken 
ondernemingen het recht wordt toegekend om te worden gehoord. De president 
was echter van mening dat het te vroeg was om een uitspraak te doen over het 
verzoek tot opschorting aangezien de afstand van de bronnen nog niet 
definitief was. De overname diende immers door verschillende Franse 
autoriteiten te worden goedgekeurd. In die omstandigheden gelastte de 
president de voorlopige opschorting van de tenuitvoerlegging van de 
beschikking totdat de Commissie zou hebben medegedeeld dat die goedkeuringen 
waren gegeven. 
In juni 1993 heeft de Commissie het Gerecht ervan in kennis gesteld dat de 
hinderpalen voor de overdracht van de bronnen waren opgeheven en dat aan alle 
voorwaarden voor hun overdracht was voldaan. De president kon zich derhalve 
uitspreken over het verzoek om voorlopige maatregelen van de 
personeelsorganen. 
2.II.p.20 
237 
In zijn beschikking van 6 juli 1993 oordeelde de president dat het door het 
personeel aangevoerde sociale nadeel niet ernstig en onherstelbaar was. Het 
personeel had niet aangetoond waarom de overdracht van hun onderneming de 
tewerkstellingssituatie ongunstig zou beïnvloeden. Volgens 
Richtlijn 77/187/EEG inzake de handhaving van de rechten van de werknemers in 
het geval van een overdracht van bedrijven, worden de rechten en 
verplichtingen die voor de vervreemder voortvloeien uit een op de dag van de 
overdracht bestaande arbeidsverhouding aan de verkrijger overgedragen. Voorts 
zou het Franse sociaal recht toelaten dat de toepasselijke sociale 
overeenkomst wordt opgezegd, zelfs buiten het kader van de overdracht. De 
vermeende schade, namelijk het verlies van de door die overeenkomst 
vastgestelde voordelen, zou dus niet uit de bestreden beschikking kunnen 
voortvloeien. 
Bijgevolg heeft de president van het Gerecht het verzoek in kort geding 
verworpen. 
<T4> Niet-ontvankelijkheid van een beroep van 
minderheidsaandeelhouders dat ertoe strekt een procedure te heropenen 
Op 28 oktober heeft het Gerecht zijn eerste arrest gewezen in verband met 
concentraties overeenkomstig Verordening nr. 4064/89. Het probleem waarover 
uitspraak werd gedaan is een procedurekwestie. Het Gerecht was van oordeel 
dat het beroep dat werd ingesteld door de minderheidsaandeelhouders van de 
Italiaanse verzekeringsonderneming Generali tegen de weigering om de 
procedure te openen die zou hebben geleid tot een beschikking van de 
Commissie krachtens artikel 6, lid 1, onder a), van de verordening, 
niet-ontvankelijk verklaard. Volgens die beschikking valt de verhoging van de 
deelname van Mediobanca in het kapitaal van Generali van 5,98 % tot 12,84 % 
niet onder de toepassing van de verordening aangezien Mediobanca na die 
operatie niet in staat zou zijn om een determinerende invloed uit te oefenen 
op Generali. 
De minderheidsaandeelhouders vroegen op 26 juni 1992, na de bekendmaking op 
19 maart 1992 in een Italiaans dagblad van de tekst van een tot dan geheim 
gebleven overeenkomst van 1995 tussen Generali, Mediobanca en Lazard (waarvan 
de dochteronderneming Eurolux de tweede aandeelhouder is van Generali) dat de 
procedure zou worden heropend. 
2.II.p.21 
238 
Bij brief van 31 juli 1992 verwierp de Directeur-generaal Concurrentie dit 
verzoek op grond dat de Commissie op de hoogte was van de Overeenkomst van 
1985 en daarmee rekening had gehouden bij de vaststelling van haar 
beschikking. 
Het Gerecht heeft in de eerste plaats vastgesteld dat Verordening nr. 4064/89 
geen bepaling bevat waarin uitdrukkelijk de mogelijkheid wordt voorzien dat 
de Commissie wordt gevraagd een procedure te heropenen. Niettemin laat 
artikel 8, lid 5, onder a) , de Commissie toe om een beschikking te herzien 
waarbij een concentratie verenigbaar wordt verklaard met de 
gemeenschappelijke markt, met name indien zij berust op onjuiste of 
frauduleus verkregen verklaringen. 
Daarna heeft het Gerecht het beroep niet-ontvankelijk verklaard, in hoofdzaak 
omdat de verzoeksters derden zijn ten opzichte van de beschikking waarvan zij 
de intrekking vragen, aangezien hun verzoek om de procedure te heropenen 
impliceert dat de beschikking waarvan die procedure de beëindiging was zou 
worden ingetrokken, en dat de door derden ingediende beroepen slechts 
ontvankelijk zijn indien die derden individueel en rechtstreeks worden 
geraakt door de beschikking. 
Volgens het Gerecht kunnen alleen specifieke omstandigheden toelaten een 
aandeelhouder te beschouwen als rechtstreeks en individueel geraakt door een 
handeling die een invloed kan hebben op de betrekkingen tussen de 
aandeelhouders van een maatschappij. 
In casu is zulks niet het geval. In de eerste plaats werden de omvang of de 
samenhang van de rechten van de aandeelhouders niet gewijzigd door de 
vaststelling door de Commissie dat de verhoging van de deelneming van 
Mediobanca in het kapitaal van Generali niet onder de toepassingssfeer van de 
verordening viel. In de tweede plaats beïnvloedt die vaststelling de 
verzoeksters in dezelfde mate als elke andere aandeelhouder van de 
onderneming, in totaal ongeveer 140.000. Tenslotte is het niet juist dat 
indien zij hadden gevraagd om tussen te komen in de procedure die heeft 
geleid tot de goedkeuring van de beschikking - zoals zij zouden hebben gedaan 
indien zij op de hoogte waren geweest van de elementen waarvan later is 
gebleken - zij zouden hebben beschikt over een mogelijkheid om in rechte in 
beroep te gaan, een mogelijkheid waaruit zou blijken dat zij individueel 
worden geraakt door de beschikking. Volgens het Gerecht vereisen de 
2.II.p.22 
23 9 
rechtszekerheid van de marktdeelnemers en de korte termijnen die in 
Verordening nr. 4064/89 zijn voorzien dat een verzoek om de procedure te 
heropenen, dat is gemotiveerd door de ontdekking van een zogenaamd nieuw 
feit, binnen een redelijke termijn zou worden ingediend. In de onderhavige 
zaak oordeelde het Gerecht dat het verzoek van 26 juni 1992 laattijdig was, 
aangezien de verzoeksters zelf hebben verklaard dat zij van dit zogezegd 
nieuwe feit op de hoogte waren gekomen einde maart begin april 1992. 
3.1.SI. p.l 
240 
<T5> Derde deel 
<T1> Openbare bedrijven en nationale monopolies 
<T4> Hoofdstuk 1 
<T2> Belangrijkste ontwikkelingen 
357. De principes op basis waarvan de Commissie de liberalisering van 
bepaalde sectoren heeft behandeld, kwamen reeds aan bod in het eerste deel 
van dit Verslag *'1) . Dit hoofdstuk heeft derhalve tot doel de maatregelen die 
in de diverse sectoren werden goedgekeurd nader te omschrijven. 
<T3> SI. Telecommunicatiesector en postdiensten 
<T4> - Communuataire wetgeving 
358. De voornaamste verwezenlijking van dit jaar is zeker de resolutie van de 
Raad van Ministers van 22 juli 1993, waarbij deze de liberalisering van de 
openbare telefoondiensten tegen uiterlijk 1 januari 1999 aanvaardde*2'. 
Volgens de Raad vormde de daadwerkelijke tenuitvoerlegging van de bestaande 
communautaire wetgeving inzake telecommunicatiediensten één van de 
belangrijkste doelstellingen van het communautair beleid op het gebied van 
telecommunicatie. 
359. Met het oog op die doelstelling heeft de Commissie in de loop van het 
jaar bilaterale gesprekken gevoerd met bepaalde Lid-Staten over de toepassing 
van Richtlijn 90/388/EEG van 28 juni 1990 betreffende de mededinging op de 
markten voor telecommunicatiediensten. Die gesprekken hebben in hoofdzaak 
betrekking op de omvang van de voorbehouden telefoondienst die in de 
richtlijn op zeer strikte wijze wordt gedefinieerd, hetwelk inhoudt dat de 
telefoondiensten die aan gesloten groepen consumenten worden aangeboden niet 
aan een monopolieregeling kunnen worden onderworpen. 
360. Als gevolg van dergelijke bilaterale contacten heeft Duitsland op 
15 januari 1993 telefoondiensten aan "Corporate Networks" geliberaliseerd en 
(1) Punten 36 tot en met 42 van dit Verslag. 
(2) Punten 123 tot en met 129 van dit Verslag. 
3.1.SI. p.2 
241 
heeft Ierland zich er bij brief van 22 juli 1993 toe verbonden zich strikt te 
houden aan de inhoud van de definitie van de Commissie. De Belgische regering 
heeft bij brief van 15 juni 1993 bevestigd dat het telefoonverkeer tussen 
derden in België wordt toegestaan via vaste verbindingen, voor zover dit niet 
bestaat in de vocale verbinding tussen twee aansluitpunten van het openbaar 
schakelnetwerk en niet aan het publiek wordt aangeboden. Er wordt evenwel 
vereist dat de derden met elkaar zijn verbonden door andere betrekkingen dan 
louter de behoefte aan telefoonverkeer, zoals bij voorbeeld de verhouding 
tussen een moedermaatschappij en haar dochtermaatschappij. Bij brief van 
16 september 1993 heeft Denemarken zich ertoe verbonden het telefoonverkeer 
via vaste verbindingen in 1994 volledig te liberaliseren, in plaats van een 
omschrijving te geven van de voorbehouden en de geliberaliseerde 
telefoondiensten. De Commissie blijft waakzaam inzake de toepassing van dit 
aspect van de richtlijn en zal blijven optreden in geval van klachten. 
De Commissie diende ook een verduidelijking te geven van de toepassing van de 
mededingingsregels in de sector van de mobiele telecommunicatie, die niet 
onder de werkingssfeer van de richtlijn valt. Zulks betekent immers niet dat 
de Lid-Staten het monopolie van hun openbare exploitant zouden kunnen 
uitbreiden tot de mobiele telecommunicatie. Nadat tegen Italië een procedure 
was ingeleid heeft deze Lid-Staat zich er op 1 oktober 1993 toe verbonden een 
tweede vergunning af te geven voor de exploitatie van de mobiele 
telecommunicatie GSM op haar grondgebied. Tegen België werd een identieke 
procedure ingeleid terwijl met Ierland de gesprekken nog aan de gang zijn. 
Daarnaast heeft de Commissie gevraagd dat de Lid-Staten die voornemens zijn 
een procedure te openen voor de toekenning van bijkomende vergunningen voor 
mobilofoonexploitanten, haar de desbetreffende voorwaarden zouden overmaken 
ten einde betwistingen in de toekomst te vermijden indien die procedures niet 
objectief zouden zijn of discriminerende gevolgen zouden hebben. Aldus heeft 
de Commissie bij brief van 31 maart 1993 een aantal opmerkingen gemaakt in 
verband met het ontwerp dat haar door de Nederlandse regering was voorgelegd. 
361. Tenslotte heeft de Commissie op 1 december 1993 in eerste lezing een 
ontwerp goedgekeurd voor een richtlijn*3' tot wijziging van de Richtlijnen 
88/301/EEG en 90/388/EEG. Met dit ontwerp wordt beoogd de liberalisering die 
is gerealiseerd op het gebied van telecommunicatiediensten en -apparatuur uit 
(3) SEC(93)1891 def. 
3.I.SI. p.3 
242 
te breiden tot de sector van de satellietcommunicatie. De Commissie heeft 
beslist om eventuele opmerkingen te horen van de Raad, het Parlement en het 
Economisch en Sociaal Comité, alvorens het ontwerp formeel goed te keuren. 
3.1.52. p.4 
243 
<T3> S2. Energie 
<T4> - Spaans aardoliemonopolie 
362. Aan het Spaanse aardoliemonopolie, dat in 1927 werd ingevoerd, is 
wettelijk een einde gekomen op 14 januari 1993 met de inwerkingtreding van 
wet nr. 34 van 22 december 1992 inzake de organisatie van de sector aardolie. 
Hiermee werd de laatste overblijvende wettelijke belemmering opgeheven, met 
name de exclusieve rechten inzake verhandeling op detailhandelniveau waarover 
de voormalige monopoliehouder (CAMPSA) en, door uitbreiding, de Spaanse 
raffinaderijen beschikten in het gemonopoliseerde net van tankstations. Gelet 
op de draagwijdte van de nieuwe wet heeft de Commissie beslist de lopende 
inbreukprocedure af te sluiten. 
De Commissie zal er evenwel over waken dat het nuttig effect van dè 
goedgekeurde regeling niet wordt geneutraliseerd en dat de tot nu toe 
bestaande wettelijke beperkingen op de mededinging niet worden vervangen door 
andere beperkingen van contractuele aard^4^ of die de effectieve opening van 
deze markt verhinderen. 
<T4> Exclusieve invoer- en uitvoerrechten voor elektriciteit en gas 
363. De Commissie ontving van de nationale autoriteiten een antwoord op de 
zes met redenen omklede adviezen die in november 1992 waren verzonden. 
Overeenkomstig artikel 169 van het EG-Verdrag had de Commissie immers 
inbreukprocedures ingeleid tegen bepalingen van de Franse, Italiaanse, 
Spaanse, Nederlandse, Deense en Ierse wetgevingen waarin exclusieve invoer­
en uitvoerrechten voor elektriciteit en gas waren neergelegd. 
Een aantal van die Lid-Staten zou voornemens zijn een reflectie- en 
discussieperiode te openen die zou moeten leiden tot de vaststelling van 
wijzigingen in de wetgeving in de richting van een bepaalde opening van de 
sector; geen van die Lid-Staten heeft echter gewag gemaakt van concrete 
projecten die zouden leiden tot de afschaffing van de betwiste monopolies. 
[4) Punt 226 van dit Verslag. 
3.I.S3, p.5 
244 
<T3> S3, vervoer^) 
<T4> - Zeevervoer 
<T7> Spanje 
364. Ten aanzien van de in het vorige verslag vermelde*°' nieuwe 
discriminatie op grond van nationaliteit door de openbare 
scheepvaartmaatschappij Transmediterranea, en gevolg gevend aan de 
schriftelijke ingebrekestelling van 24 november 1992 overeenkomstig 
artikel 90 juncto artikel 7 van het EG-Verdrag, heeft de Spaanse regering de 
Commissie uiteindelijk medegedeeld dat zij met ingang van juni 1992 een einde 
had gemaakt aan de gewraakte discriminatie. De Spaanse regering heeft 
verduidelijkt dat de korting die voordien uitsluitend was voorbehouden aan 
bepaalde categorieën begunstigden van Spaanse nationaliteit thans zonder 
onderscheid geldt voor nationale onderdanen en onderdanen van de overige 
Lid-Staten. 
<T> - Luchtvervoer : gronddiensten 
365. Door de opening als gevolg van het "derde pakket" 
liberaliseringsmaatregelen wordt de sector van het luchtvervoer 
geconfronteerd met een toenemende concurrentie, waardoor de 
vervoermaatschappijen worden verplicht om de kwaliteit van hun 
dienstverlening te verbeteren en meer dan ooit toezicht uit te oefenen op het 
niveau van hun kosten. De dienstverlening op het gebied van gronddiensten die 
aan die maatschappijen in de luchthavens worden aangeboden, zoals de 
afhandeling van bagage, de ontvangst van passagiers, het vervoer van de 
passagiers van de terminals naar de vliegtuigen, de aan de passagiers 
aangeboden boordrestauratie, de levering van brandstof aan de vliegtuigen en 
het onderhoud ervan, enz., vormen een belangrijk onderdeel van de kosten van 
de luchtvaartmaatschappijen en ook een sleutelelement voor hun commercieel 
imago. 
In de meeste Lid-Staten blijft de sector van de gronddiensten echter, in 
tegenstelling tot het luchtvervoer, gecontroleerd worden door ondernemingen 
(5) Punten 136 tot en met 142 van dit Verslag. 
(6) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 523 
3.1.S3, p.6 
245 
die geen concurrentie ondervinden en daardoor in staat zijn om excessieve 
prijzen te vragen ten opzichte van de kwaliteit van de aangeboden diensten. 
Dit is met name het geval indien de wetgeving de luchthavens de mogelijkheid 
biedt om zich de exclusiviteit voor te behouden inzake de levering van die 
diensten of indien zij die exclusieve rechten toekennen aan een onderneming 
die vaak de belangrijkste vervoermaatschappij op de nationale markt is. In 
talrijke luchthavens kunnen de luchtmaatschappijen niet zelf de gronddiensten 
verrichten en die beperkingen tonen hoe bijzonder kwalijk de 
concurrentiebeperkende aard van het huidige systeem is*7'. 
366. Een voorbeeld van die beperkingen vormde de weigering door de Duitse 
autoriteiten om de luchtvaartmaatschappij British Midlands toestemming te 
geven in de luchthaven van Frankfurt gronddiensten te ontvangen van de 
maatschappij SAS*8'. 
Dit verbod vloeide voort uit nationale bepalingen volgens welke buitenlandse 
maatschappijen slechts dergelijke diensten kunnen verlenen bij wederkerigheid 
ten behoeve van Duitse vervoersbedrijven in hun land van oorsprong. De Duitse 
autoriteiten voerden in dit opzicht aan dat voor Lufthansa soortgelijke 
beperkingen in Denemarken en de overige noordelijke landen gelden. 
Aangezien de toepassing van een dergelijke wederkerigheidsvereiste ten 
opzichte van een communautaire marktdeelnemer duidelijk onwettig was, hebben 
de Duitse autoriteiten na tussenkomst van de Commissie aanvaard om de eiseres 
toe te laten de gronddiensten te ontvangen van SAS. 
367. In 1993 heeft de Commissie talrijke klachten ontvangen in verband met de 
activiteiten van verschillende Duitse, Italiaanse, Portugese en Spaanse 
luchthavens in de sector van de gronddiensten. Die klachten geven weer hoe 
belangrijk het probleem is en hoe groot het gevaar dat de voordelen die 
worden verwacht van de liberalisering van het luchtvervoer in gevaar worden 
gebracht door mededingingsbeperkingen op het niveau van de gronddiensten. 
368. Zo heeft de Commissie moeten vaststellen dat Spanje geen einde heeft 
gemaakt aan de discriminatie in verband met aan de Spaanse 
luchtvaartmaatschappijen toegekende kortingen op de tarieven voor 
(7) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 518. 
(8) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 520. 
3.I.S3, p.7 
246 
gronddiensten *9' . 
Derhalve heeft de Commissie op 14 juni een schriftelijke ingebrekestelling 
verzonden aan de Spaanse regering. Daarin worden deze kortingen bestreden die 
de luchtvaartmaatschappij Iberia, in haar hoedanigheid van concessionaris 
voor gronddiensten op het hele nationale grondgebied, moet toepassen. De 
maatregelen van de Spaanse autoriteiten waarbij Iberia wordt verplicht die 
kortingen toe te passen zouden in strijd zijn met de bepalingen van 
artikel 90, lid 1, juncti de artikelen 7 (houdende een verbod van 
discriminatie op grond van nationaliteit), 59 (houdende een verbod op 
beperkingen van de vrije dienstverrichtingen) en 86 (houdende een verbod op 
gedragingen van bedrijven die een misbruik vormen, met name de toepassing ten 
opzichte van handelspartners van ongelijke voorwaarden bij gelijkwaardige 
prestaties) van het EG-Verdrag. 
369. Onverminderd de normale voortzetting van het onderzoek in individuele 
gevallen, maakt de omvang van het probleem het volgens de Commissie nodig om 
algemene maatregelen goed te keuren*10'. 
<T4> Havens 
370. De Deense regering heeft niet geantwoord op het verzoek om een 
onderneming die een scheepvaartverbinding wenste te openen met de Duitse 
haven Puttgarden, toegang te verlenen tot de haven van Rodby^11^ . De 
Commissie heeft bijgevolg een beschikking gegeven krachtens artikel 90, 
lid 3, van het EG-Verdrag*'12'. 
371. Na de formele afschaffing bij decreet-wet van het monopolie op het 
uitvoeren van havenverrichtingen ten voordele van de Italiaanse bedrijven en 
havens'13', heeft de Commissie moeten vaststellen dat dit decreet-wet niet 
binnen de gestelde termijn in wet is omgezet, zodat de Italiaanse regering de 
gevolgen ervan tot nu toe heeft moeten verlengen door de achtereenvolgende 
goedkeuring van een reeks decreet-wetten. 
Het blijkt dus dat sinds het arrest van het Hof van Justitie van 
(9) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 521. 
(10) Punt 13 7 van dit Verslag. 
(11) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 522. 
(12) Bijlage III.B van dit Verslag. 
(13) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 524. 
3.1.S3, p.8 
247 
10 december 1991 (zaak C-179/90, Porto di Genova), waarin werd vastgesteld 
dat het betrokken monopolie in strijd was met de bepalingen van artikel 90, 
lid 1, juncti de artikelen 30, 48 en 86 van het EG-Verdrag, en verschillende 
maanden nadat de inbreukprocedure werd ingeleid*14^, nog steeds geen 
bevredigende oplossing is bereikt. 
Volgens de Commissie heeft het herhaald beroep op noodmaatregelen die 
tijdelijk van aard zijn niet geleid tot de totstandbrenging van de 
rechtszekerheid die de enige voorwaarde is waaronder de betrokken economische 
marktdeelnemers, zowel de Italiaanse als de onderdanen van de overige 
Lid-Staten, die markt kunnen betreden door de passende investeringen te doen. 
Deze onzekere toestand zou bijgevolg tot nu toe geen uitvoering hebben 
gegeven aan de vereiste om een daadwerkelijke mededinging tot stand te 
brengen tussen de in de haven werkzame bedrijven. 
(14) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 524 
3.II.51.p.1 
248 
<T4> Hoofdstuk II 
<T2> De belangrijkste arresten van het Hof van Justitie 
<T3> 51. Arresten van het Hof met betrekking tot artikel 90 
van het EG-Verdrag 
372. In zijn arrest van 19 mei 1993 in de zaak C-320/91, Corbeau, heeft het 
Hof van Justitie de toepassingsvoorwaarden kunnen verduidelijken van 
artikel 90, leden 1 en 2, van het EG-Verdrag. Artikel 90, lid 1, verplicht de 
Lid-Staten geen met het EG-Verdrag strijdige maatregelen te nemen met 
betrekking tot de openbare bedrijven en de ondernemingen waaraan zij 
uitsluitende rechten verlenen. Lid 2 van dit artikel bepaalt dat de 
ondernemingen belast met het beheer van diensten van algemeen economisch 
belang onder de regels van het EG-Verdrag vallen, met name onder de 
mededingingsregels, voor zover de toepassing daarvan de vervulling, in feite 
of in rechte, van de hun toevertrouwde bijzondere taak niet verhindert. 
De feiten die aan de oorsprong van dit arrest lagen hadden betrekking op de 
activiteiten van een persoon die in Luik en aangrenzende zones een dienst 
verleent die erin bestaat dat post wordt afgehaald ten huize van de verzender 
en vóór de middag van de daaraan volgende dag wordt besteld, voor zover de 
bestemmelingen binnen de stad wonen. Indien de bestemmelingen daarbuiten 
wonen, wordt de post door de heer Corbeau ten huize van de verzender 
afgehaald en daarna door hem per post verzonden. 
De heer Corbeau werd op grond van die activiteiten vervolgd voor de 
correctionele rechtbank van Luik, op grond dat hij de Belgische wetgeving op 
het postmonopolie zou hebben geschonden. Die wetgeving bepaalt dat de Regie 
der Posterijen, een publiekrechtelijke rechtspersoon, op het gehele Belgische 
grondgebied over het exclusieve recht beschikt inzake de lichting, het 
vervoer en de distributie van alle briefwisseling, welke dan ook, op straf 
van strafrechtelijke sancties. De rechtbank vroeg zich echter af of dit 
monopolie verenigbaar was met artikel 90 van het EG-Verdrag. 
In zijn antwoord stelt het Hof in de eerste plaats vast dat de Regie der 
Belgische Posterijen een onderneming is waaraan een exclusief recht is 
toegekend in de zin van artikel 90, lid 1. Het bezit van een wettelijk 
3.II.SI.p.2 
249 
monopolie op een wezenlijk deel van de gemeenschappelijke markt kan 
aanleiding geven tot een machtspositie in de zin van artikel 86. Het Hof 
wijst erop dat ofschoon dit artikel enkel een verbod bevat voor misbruik van 
gedragingen door ondernemingen en niet voor overheidsmaatregelen, de 
Lid-Staten gehouden zijn om geen maatregelen te nemen die die bepaling haar 
nuttig effect kunnen ontnemen. 
Het Hof stelt vast dat artikel 90, lid 1, moet worden gelezen in samenhang 
met het tweede lid van dit artikel. Volgens het Hof staat vast dat de Regie 
der Posterijen belast is met een taak van algemeen economisch belang in de 
zin van artikel 90, lid 2, die bestaat in de verplichting om op het 
grondgebied van de betrokken Lid-Staat, de lichting, het vervoer en de 
distributie van de post te verzekeren, ten bate van alle gebruikers, tegen 
eenvormige tarieven en tegen soortgelijke kwaliteitsvoorwaarden, ongeacht de 
bijzondere situaties en de mate van economische rendabiliteit van elke 
individuele operatie. 
Vervolgens onderzocht het Hof in hoeverre een beperking van de mededinging, 
ja zelfs de uitsluiting van alle mededinging, noodzakelijk is om de houder 
van het uitsluitend recht in staat te stellen zijn taak van algemeen belang 
te vervullen, en inzonderheid om onder economisch aanvaardbare voorwaarden te 
kunnen werken. 
Volgens het Hof moet de onderneming die belast is met een taak van algemeen 
economisch belang, ten einde die taak op rendabele wijze te kunnen vervullen, 
de mogelijkheid hebben om haar verliezen in één sector te compenseren door 
winsten uit een andere sector. Die mogelijkheid vormt een rechtvaardiging 
voor een beperking van de mededinging door particuliere ondernemers in 
economisch rendabele sectoren. Een andere zienswijze zou erop neerkomen dat 
dezen hun activiteiten zouden kunnen concentreren op de rendabele sectoren en 
daar voordeliger voorwaarden aanbieden dan de onderneming die belast is met 
een dienst van algemeen belang, aangezien zij niet verplicht zijn om de 
verliezen uit niet-rendabele sectoren goed te maken. 
Het Hof was evenwel van mening dat de uitsluiting van mededinging niet wordt 
gerechtvaardigd indien het gaat om specifieke diensten, die kunnen worden 
onderscheiden van de dienst van algemeen belang, die beantwoorden aan de 
bijzondere behoeften van marktdeelnemers en die bepaalde bijkomende 
prestaties vereisen die de postdienst niet aanbiedt, zoals de afhaling ten 
3.II.SI.p.3 
250 
huize, een grotere snelheid of betrouwbaarheid bij de distributie of de 
mogelijkheid om de bestemming te wijzigen tijdens de operatie, en voor zover 
die diensten het economisch evenwicht van de dienst van algemeen belang die 
de houder van het uitsluitend recht moet uitvoeren, niet in gevaar brengen. 
Uit dit arrest vloeit voort dat elke uitbreiding van een uitsluitend recht 
die niet wordt gerechtvaardigd door artikel 90, lid 2, ertoe leidt dat de 
titularis van dat recht, in strijd met artikel 86, misbruik maakt van een 
situatie (monopolisering). 
Overigens bevestigt dit arrest de rechtstreekse werking van artikel 90, 
lid 2, dat door de verwijzende rechter zelf kan worden toegepast. 
3.II.52.p.4 
251 
<T3> 52. Uitlegging van de richtlijn betreffende 
telecommunicatie-eindapparatuur 
Op 27 oktober heeft het Hof van Justitie drie arresten gewezen ter uitlegging 
van artikel 6 van Richtlijn 88/301/EEG van de Commissie van 16 mei 1988 
betreffende de mededinging op de markten van telecommunicatie-eindapparatuur, 
waarin wordt vastgesteld dat de Lid-Staten ervoor dienen te zorgen dat vanaf 
1 juli 1989 de normalisering van de technische specificaties, de controle op 
hun toepassing en de erkenning van het materieel wordt uitgevoerd door een 
orgaan dat onafhankelijk is van de overheids- of particuliere bedrijven die 
op het gebied van de telecommunicatie met elkaar concurrerende goederen of 
diensten aanbieden. Twee van die arresten waren een antwoord op prejudiciële 
vragen van Franse rechtbanken (zaak C-69/91, Decoster, en zaak C-92/91, 
Taillandier). In het derde arrest was het verzoek om een prejudiciële 
beslissing afkomstig van een Belgische rechtbank (gevoegde zaken C-46/90 en 
C-93/91, Lagauche, Evrard en andere). Al die zaken hadden betrekking op de 
vervolging van handelaars die niet-erkende telecommunicatie-eindapparatuur 
(telefaxtoestellen en draadloze telefoon) hadden verkocht. Voor de nationale 
rechter hadden zij aangevoerd dat de nationale wet die een dergelijke 
erkenning oplegde in strijd was met het EG-Verdrag en met de richtlijn, omdat 
er geen onafhankelijke instelling was die bevoegd was voor die erkenningen. 
Op het ogenblik van de feiten werden die erkenningen in Frankrijk afgegeven 
door de directie algemene reglementeringen van het Ministerie van Post en 
Telecommunicatie, terwijl de commerciële exploitatie onder France Telecom 
viel die afhankelijk was van hetzelfde ministerie. In de twee eerste arresten 
diende het Hof van Justitie zich bijgevolg uit te spreken over de vraag of 
een organisatorische scheiding binnen een zelfde ministerie voldoende was om 
te beantwoorden aan de verplichting van artikel 6 van de richtlijn. Het Hof 
antwoordde hierop dat de verschillende directies van een zelfde administratie 
niet kunnen worden geacht onafhankelijk te zijn. Een andere uitlegging zou 
afbreuk doen aan de eenvormige toepassing van de richtlijn in alle 
Lid-Staten. Zou het criterium van onafhankelijkheid dan kunnen worden vervuld 
in geval van afhankelijkheid van twee verschillende administraties (of 
verschillende ministeries) ? Zulks is niet zeker. In elk geval blijkt uit de 
arresten Decoster en Taillandier dat de maatregelen die de Lid-Staten hebben 
genomen om zich te voegen naar die bepaling opnieuw moeten worden beoordeeld. 
3.II.52.p.5 
252 
In het derde arrest, de gevoegde zaken Lagauche - Evrard, diende het Hof niet 
het probleem van die onafhankelijkheid te onderzoeken omdat de Belgische 
regering ter terechtzitting had toegegeven dat die scheiding van activiteiten 
in België nog niet was uitgevoerd. 
Het belang van het arrest blijkt echter uit de juridische gevolgen die het 
Hof heeft gehecht aan de datum van 1 juli 1989 die in artikel 6 van de 
richtlijn van de Commissie wordt vermeld. Het Hof oordeelde immers, 
enerzijds, dat artikel 90 juncto artikel 86 van het EG-Verdrag er niet aan in 
de weg staan dat de regelgevende en de operationele taak binnen een zelfde 
onderneming wordt vermengd indien de taak van die onderneming is beperkt tot 
het onderzoek van de bij de minister ingediende aanvragen om erkenning, 
aangezien die taak slechts van ondergeschikte aard is ten opzichte van de 
uitoefening van de ministeriële bevoegdheid en, anderzijds, dat voor wat 
betreft de apparatuur die onder de toepassing valt van Richtlijn 88/301/EEG 
en voor zover het gaat om de periode na 1 juli 1989, artikel 6 van die 
richtlijn zich verzet tegen de verplichting om de apparatuur te laten 
erkennen door een overheidsbedrijf dat goederen of diensten op het gebied van 
telecommunicatie aanbiedt. 
Bijgevolg is volgens het Hof van Justitie de cumulatie van functies in 
bepaalde omstandigheden (subsidiaire rol van de exploitant, mogelijkheid om 
in beroep te gaan) verenigbaar met het Gemeenschapsrecht vóór 1 juli 1989 en 
is het dit niet meer na die datum. Dit lijkt erop te wijzen dat een richtlijn 
op basis van artikel 90, lid 3, meer kan doen dan louter de verplichtingen 
vaststellen die reeds voortvloeien uit de bepalingen van het EG-Verdrag. 
Wanneer een onderscheid wordt gemaakt tussen de juridische situatie vóór en 
die na de inwerkingtreding van artikel 6, van Richtlijn 88/301/EEG, verzwakt 
het arrest-Lagauche dus de restrictieve interpretatie van artikel 90, lid 3. 
Ofschoon de toekenning van regelgevende taken aan een exploitant op zich niet 
in strijd is met artikel 90 juncto artikel 86 is de Commissie evenwel bevoegd 
om een dergelijke cumulatie van activiteiten te verbieden in het kader van de 
taak die haar door artikel 90, lid 3, is opgelegd indien zij van mening is 
dat die cumulatie in bepaalde gevallen afbreuk kan doen aan de regels van het 
EG-Verdrag, onverminderd de controle door het Hof van Justitie. 
Aldus onderstreept het arrest-Lagauche de bevoegdheid van de Commissie om 
preventieve maatregelen te nemen ten einde de gelijke behandeling te 
3. II.52.p.6 
253 
verzekeren op de markten waar overheidsbedrijven of geprivilegieerde 
bedrijven werkzaam zijn. Het arrest herinnert aan de bijzondere 
verantwoordelijkheid van de Commissie bij de uitvoering van de taak die haar 
op die markten is toevertrouwd door artikel 90, lid 3. 
3.II.53.p.7 
254 
<T3> 53. Openbare bedrijven en staatssteun 
<T4> - Mededeling inzake openbare bedrijven 
373. In zijn uitspraak'1' naar aanleiding van een door Frankrijk ingesteld 
beroep annuleerde het Hof van Justitie de uit 1991 daterende mededeling van 
de Commissie inzake openbare bedrijven, waarin van de Lid-Staten werd 
verlangd dat zij de Commissie jaarlijks verslag doen van hun financiële 
betrekkingen met grote openbare bedrijven in de industriesector'2'. 
De Commissie baseerde deze eis op artikel 5 van haar richtlijn (80/723/EEG) 
betreffende de doorzichtigheid in de financiële betrekkingen tussen 
Lid-Staten en openbare bedrijven. Op grond van lid 2 van dit artikel kan de 
Commissie, wanneer zij zulks nodig acht, de Lid-Staten vragen haar bepaalde 
financiële gegevens te verschaffen over bepaalde openbare bedrijven. De 
Commissie betoogde dat artikel 5, lid 2, een voldoende wettelijke basis 
vormde voor de eis van rapportage die in de mededeling van 1991 was 
neergelegd; de mededeling specificeerde slechts een bestaande verplichting om 
deze gegevens op verzoek te verstrekken. 
Door dit argument te verwerpen gaf het Hof aan dat artikel 5, lid 2, geen 
algemene verplichting tot systematische rapportage over alle openbare 
industriële bedrijven boven een bepaalde omzetdrempel inhield, zoals de 
Commissie in haar mededeling van de Lid-Staten verlangde. De mededeling legde 
de Lid-Staten dan ook effectief een nieuwe wettelijke verplichting op zonder 
passende rechtsgrond, en was als zodanig van nul en gener waarde. Het Hof gaf 
aan dat zo'n nieuwe verplichting waarbij de vereisten van artikel 5, lid 2, 
werden veranderd, alleen kon worden opgelegd op grond van artikel 90, lid 3, 
van het Verdrag, zoals ook het geval is bij de oorspronkelijke richtlijn. 
Overeenkomstig het oordeel van het Hof heeft de Commissie de eisen inzake 
rapportage thans neergelegd in een nieuwe richtlijn, die de richtlijn van 
1980 wijzigt. Verder heeft zij de mededeling zonder de rapportage-eis opnieuw 
uitgebracht bij wijze van beleidsverklaring inzake de financiële stromen naar 
openbare bedrijven*3'. 
(1) Arrest van 16 juni 1993 in zaak C-325/91, Frankrijk/Commissie, nog niet 
gepubliceerd. 
(2) Eenentwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 167 t/m 172. 
(3) Punten 399 en 400 van dit Verslag. 
4.I.SI.p.1 
255 
<T5> Deel vier 
<T1> Steunmaatregelen van de staten 
<T4> Hoofdstuk 1 
<T2> Beleid van de Commissie: voornaamste beschikkingen en ontwikkelingen 
<T3> 51. Algemene beleidskwesties 
<T4> - Voornaamste ontwikkelingen 
374. Het in 1993 gevoerde beleid inzake overheidssteun werd beheerst door de 
crisis in de staalindustrie. Eén van de ernstigste recessies sinds de jaren 
dertig, de druk van import en moeilijkheden bij de export lagen ten grondslag 
aan de neergang op lange termijn in het staalgebruik, waardoor verdere 
capaciteitsverlagingen dringend noodzakelijk waren'1'. De Commissie was 
bereid een coördinerende rol te spelen in het realiseren van deze 
capaciteitsreducties, en in maart kende de Raad EG-middelen toe ter dekking 
van de kosten van sluitingen. Maar eerst was het nodig een aantal gevallen 
van steun die Lid-Staten wilden verstrekken aan openbare staalproducenten, op 
te lossen. Het was de taak van de Commissie erop toe te zien dat deze 
producenten in ruil voor de steun een redelijke bijdrage leverden aan de 
herstructurering. In december werd uiteindelijk overeenstemming bereikt toen 
de Raad zijn goedkeuring verleende aan steunverlening voor een totaalbedrag 
van ca. 6,8 miljard ecu aan zes producenten in ruil voor 5,5 miljoen ton 
capaciteitsverlaging. De moeilijkheid van deze eerste stap in de 
herstructurering kan worden afgeleid uit het feit dat de Industrieraad 
verschillende malen bijeen moest komen om dit resultaat te bereiken en dat de 
Commissie in juli, voor het eerst tot het uiterste moest gaan door een bevel 
op grond van artikel 88 van het EGKS-Verdrag uit te vaardigen om Italië ervan 
te weerhouden 4 miljard ecu van de schulden van Uva, één van de zes 
ondersteunde producenten, af te schrijven, waarbij de Italiaanse regering 
bleef volhouden dat er van steun absoluut geen sprake was. 
375. Ook op het gebied van steun aan de automobielindustrie bleef strenge 
(1) Punten 29 en 481 van dit Verslag, 
4.1.SI.p.2 
256 
controle vereist'2'. In veel gevallen ging het om reddingsoperaties en 
herstructurering. Met de toenemende overcapaciteit werd de steun voor 
investeringen in de auto-industrie in Oostenrijk met een zeer kritisch oog 
bekeken. Dit leidde tot het opleggen van retorsierechten'3). De situatie in 
de scheepsbouw liet de beëindiging van de speciale steunregelingen niet toe, 
en de zevende richtlijn werd met nog een jaar verlengd'4^ . Ook in vele 
andere bedrijfstakken - van machinebouw tot luchtvaart'5^ - waren 
reddingsoperaties en herstructurering in samenhang met steunmaatregelen aan 
de orde van de dag. Zoals altijd gaven de gevallen waarbij openbare bedrijven 
of privatiseringen betrokken zijn, de grootste problemen uit een oogpunt van 
controle op steun. Maar de ontwikkelingen op het gebied van 
staatsgaranties'6' en de nieuwe rechtsgrond voor de rapportageplicht inzake 
openbare bedrijven'7' moeten die controle in de toekomst eenvoudiger maken. 
Tevens herhaalde het Hof van Justitie dat de Commissie de plicht heeft een 
volledige analyse van de gevolgen van steunvoornemens voor concurrenten uit 
te voeren'8'. 
376. Een meer routinematig, maar niet minder belangrijk onderdeel van de 
controlewerkzaamheden inzake staatssteun betreft de verwerking van 
aanmeldingen van vormen van steunverlening die minder problemen op het 
gebied van de mededinging veroorzaken en om die reden betrekkelijk 
gemakkelijk kunnen worden goedgekeurd, mits bepaalde grenzen en voorwaarden, 
veelal neergelegd in kaderregelingen en richtsnoeren, in acht worden 
genomen. Ook voor dergelijke steunmaatregelen is de Commissie de enige 
controle-instantie en behoeven de Lid-Staten haar goedkeuring voordat zij de 
steun kunnen verlenen. De Commissie is verplicht dergelijke officiële 
goedkeuringen binnen een redelijke termijn te verlenen'^'. Met name in 
geval van een recessie is snelle behandeling van groot belang. 
377. Op het gebied van de nationale steunmaatregelen met regionale strekking 
handhaafde de Commissie haar gevestigde beleid van beperking van het aantal 
steungebieden om de doelmatigheid van de steun te vergroten en de 
(2) Punt 505 e.v. van dit Verslag. 
(3) Punt 506 van dit Verslag. 
(4) Punt 4 97 van dit Verslag. 
(5) Punten 531 e.v. en 536 e.v. van dit Verslag. 
(6) Punten 386 en 401 van dit Verslag. 
(7) Punt 3 99 van dit Verslag. 
(8) Punt 3 95 van dit Verslag. 
(9) Arrest van 11 december 1973, zaak 120/72, Lorenz/Duitsland, [1973] 
Jurispr. blz. 1471, 1481 (54). 
4.1.SI.p.3 
257 
instandhouding van verschillende steunniveaus tussen de meer en minder 
ontwikkelde regio's'10'. De Commissie zette tevens haar werkzaamheden op het 
gebied van steun voor investeringsprojecten met een grote kapitaalintensiteit 
voort. 
378. Initiatieven ter bevordering van reële schepping van werkgelegenheid, 
opleiding en de ontwikkeling van het kleinbedrijf kregen de welwillende 
behandeling die zij verdienen'11'. De Commissie rondde haar evaluatie van de 
bestaande steunregelingen voor kleine en middelgrote bedrijven aan de hand 
van de in 1992 uitgebrachte kaderregeling inzake overheidssteun voor het 
MKB'12' nagenoeg af . Ten aanzien van een ander in belang toenemend 
terrein, het milieu, publiceerde de Commissie nieuwe richtsnoeren voor 
steun, die aanzienlijk gedetailleerder en veelomvattender zijn dan die 
waarvoor zij in de plaats komen'13'. Zij zette haar inspanningen voort om te 
zorgen voor gelijke kansen voor openbare of door de staat gesteunde en 
particuliere exportkredietverzekeraars bij het verzekeren van commerciële 
risico's op korte termijn binnen de intracommunautaire handel en de handel 
tussen de OESO-landen. Naar verwachting wordt op korte termijn een 
kaderregeling goedgekeurd'14'. Tevens werd - het onderzoek voortgezet naar 
mogelijke verstoringen van de concurrentie als gevolg van steun aan andere 
bedrijven in de sector financiële dienstverlening en in de 
televisie-industrie. Op dit laatste terrein begon de Commissie een zich tot 
de gehele Gemeenschap uitstrekkende studie naar het toenemende aantal 
klachten van particuliere omroeporganisaties'15'. 
379. Op internationaal niveau kwamen kwesties op het gebied van staatssteun 
veelvuldig aan de orde tijdens de toetredingsonderhandelingen met de 
Noordeuropese landen Finland, Noorwegen en Zweden en met Oostenrijk'16^. 
Tot het zover is, zal de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA, nadat de 
Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte op 1 januari 1994 
van kracht is geworden, de communautaire regelgeving op het gebied van 
staatssteun eveneens toepassen op deze landen en op IJsland. Gezien de 
noodzaak van nauwe samenwerking met de Autoriteit, ontwierp de Commissie op 
grond van protocol 2 7 bij de Overeenkomst regelingen voor samenwerking 
(10) Punten 465 en 466 van dit. Verslag. 
(11) Punten 430 en 439 van dit Verslag. 
(12) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 342 
(13) Punt 384 van dit Verslag. 
(14) Punt 427 van dit Verslag. 
(15) Punt 546 van dit Verslag. 
(16) Punt 561 van dit Verslag. 
4.1.SI.p.4 
258 
betreffende aanhangige zaken en informatieverstrekking inzake 
eindbeslissingen voordat deze worden gepubliceerd'17^ . Ook in de 
Europa-overeenkomsten die zijn gesloten met verscheidene Midden- en 
Oosteuropese landen, zijn bepalingen op het gebied van staatssteun 
opgenomen'18^ . De Commissie was betrokken bij de besprekingen die werden 
hervat bij de OESO ter zake van een internationale overeenkomst over de 
scheepsbouw en bij het voortgaande overleg over een multilaterale 
staalovereenkomst. Daarnaast speelde de Commissie een actieve rol bij de 
onderhandelingen over de nieuwe code inzake subsidies in het kader van de 
GATT(19) _ 
380. De thans verwezenlijkte interne markt en het project van de Economische 
en Monetaire Unie maken de controle op staatssteun belangrijker dan ooit, en 
noodzaken de Commissie haar eindige middelen zo doeltreffend mogelijk te 
besteden. De procedurele verbeteringen die in het verslag van vorig 
jaar'20' zijn beschreven, werden uitgebreid met de goedkeuring van 
standaardformulieren voor de aanmelding van en rapportage over 
steunmaatregelen'21^ . De trend naar codificatie van de praktijk werd nog 
eens onderstreept met nieuwe richtsnoeren voor steun ten behoeve van het 
milieu. Dergelijke kaderregelingen vergroten de doorzichtigheid en 
voorspelbaarheid van het beleid en het vertrouwen in de consistente 
tenuitvoerlegging van de regels. Verder vereenvoudigen zij de beoordeling 
van de verenigbaarheid van vele individuele steunregelingen met een 
betrekkelijk ongecompliceerd karakter. Tijdens regelmatige multilaterale 
bijeenkomsten bespreekt de Commissie voorgenomen nieuwe beleidsverklaringen 
en andere algemene kwesties met de Lid-Staten. In 1993 werden twee van die 
bijeenkomsten gehouden'22' . Er werd een "Groep van wijzen" gevormd uit 
vooraanstaande bedrijfseconomen en deskundigen op het gebied van het 
mededingingsrecht, die discussieert en adviseert over het beleid inzake 
overheidssteun. De publikatie van de nieuwe uitgave van basisteksten 
betreffende de regels inzake steunmaatregelen van de staten, die vorig jaar 
werd aangekondigd, werd evenwel uitgesteld tot 1994 om ook de meest recente 
documenten (richtsnoeren voor milieusteun, een leidraad bij de procedures 
inzake staatssteun, enz.) te kunnen opnemen. 
(17) Punt 557 van dit Verslag. 
(18) Punten 101 en 563 van dit Verslag. 
(19) Punt 114 van dit Verslag. 
(20) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 337. 
(21) Punt 385 van dit Verslag. 
(22) Punt 382 van dit Verslag. 
4.I.SI.p.5 
259 
381. Op 1 augustus verkreeg het Europese Gerecht van eerste aanleg 
jurisdictie voor de behandeling van beroepen die bedrijven hebben ingesteld 
tegen beslissingen op het gebied van overheidssteun. Op die datum werden 11 
bij het Hof van Justitie aanhangig gemaakte, maar nog niet gerapporteerde 
zaken overgedragen aan het Gerecht van eerste aanleg. Tegen besluiten van het 
GEA ingestelde beroepen bij het Hof van Justitie mogen uitsluitend betrekking 
hebben op rechtsvragen. De jurisdictie om door Lid-Staten ingestelde beroepen 
te behandelen en om prejudiciële beslissingen op grond van artikel 177 van 
het EG-Verdrag te nemen, blijft berusten bij het Hof van Justitie. 
<T4> - Multilaterale bijeenkomsten 
382. In juni werd een multilaterale bijeenkomst belegd met de deskundigen van 
alle Lid-Staten en de ambtenaren van de Commissie'23^ om overleg te plegen 
over de herziene voorstellen voor een kaderregeling voor milieusteun, de 
exportkredietverzekering op korte termijn'24) , en nieuwe documenten inzake 
steun op het gebied van toerisme, O&O-steun en de referentierentepercentages 
die worden toegepast bij het berekenen van de steunintensiteit. De reacties 
op de volledig vernieuwde ontwerp-tekst van de kaderregeling voor milieusteun 
waren over het algemeen positief en de Commissie keurde de kaderregeling dan 
ook goed'25'. Wat de exportkredietverzekering betreft, ging de discussie 
voornamelijk over de resterende knelpunten. Tijdens de bijeenkomst werden 
tevens nuttige verkennende besprekingen gevoerd over de steun op het gebied 
van toerisme en het praktijkbeleid van de Commissie ten opzichte van steun 
voor onderzoek en ontwikkeling ingeval de steun wordt verstrekt in de vorm 
van een lening die terugvorderbaar is wanneer het project succesvol is, maar 
niet wanneer het project mislukt. Ten slotte verwelkomden de Lid-Staten het 
voorstel de referentierentepercentages die worden gehanteerd bij de 
berekening van de steunintensiteit, vaker aan te passen aan de fluctuaties in 
de markttarieven. Als resultaat hiervan herzag de Commissie de 
referentierentepercentages met ingang van 1 juli 1993 in plaats van de 
gebruikelijke jaarlijkse herziening'26'. 
383. Tijdens een tweede multilaterale bijeenkomst in december werden 
(23) Punt 58 3 van dit Verslag. 
(24) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 339 en 340 
(25) Punt 384 e.v. van dit Verslag. 
(26) Punt 3 98 van dit Verslag. 
4.I.SI.p.6 
260 
besprekingen gevoerd over verdere verbeteringen van het systeem van 
referentierentepercentages. De delegaties werden het eens over het voorstel 
om in de toekomst de referentiepercentages voor het volgende jaar te baseren 
op het gemiddelde van de voorafgaande drie maanden september tot en met 
november, in plaats van het gemiddelde over het hele jaar, en het 
referentiepercentage in de loop van het jaar te herzien indien de tarieven 
waarop het is gebaseerd met meer dan 15 % zijn gewijzigd, in plaats van met 
2 procentpunten zoals voorheen. Deze wijzigingen werden vervolgens door de 
Commissie goedgekeurd'27' . 
Op de bijeenkomst werd ook gesproken over de samenwerking met de 
Toezichthoudende Autoriteit van de EVA op grond van de Overeenkomst 
betreffende de Europese Economische Ruimte. Men was het er algemeen over eens 
dat de Autoriteit moet worden uitgenodigd bij toekomstige multilaterale 
bijeenkomsten, en dat de Commissie deze maandelijks lijsten van aanhangige 
steungevallen moet toezenden. Ook kwam de behandeling van klachten van de 
kant van bedrijven en Lid-Staten in de Gemeenschap en de EVA-Landen tegen 
overheidssteun op eikaars grondgebied aan de orde'28'. 
De bijeenkomst werd voortgezet met een discussie over de kwestie- van de 
definitie van "zachte" steun, dat is steun voor scholing, advisering en 
soortgelijke doeleinden, die al tot vrij hoge niveaus is toegestaan vanwege 
de gunstige effecten ervan op het algemene concurrentievermogen van 
middelgrote en kleine bedrijven. De meeste delegaties verwelkomden het 
document inzake "zachte" steun en na bijstelling van de definities zal het 
onderwerp tijdens de volgende multilaterale bijeenkomst opnieuw aan de orde 
komen. Ten slotte bespraken de deelnemers de vorderingen van de Commissie op 
het punt van terugvordering van ten onrechte toegekende steun en steun die 
niet voor ontheffing in aanmerking kwam. Uit een lijst van gevallen waarbij 
terugvordering bevolen was, bleek dat conflicten met een nationale 
procedurewetgeving één van de voornaamste oorzaken van vertraging bij het 
terugvorderen van steun waren'29'. Om dergelijke conflicten te voorkomen 
zouden de Lid-Staten direct terugvorderingsmaatregelen moeten treffen, zelfs 
wanneer beroep zou zijn aangetekend tegen het terugvorderingsbesluit, op 
grond van het niet-opschortende effect van juridische actie tegen besluiten 
(27) Punt 3 98 van dit Verslag. 
(28) Zie ook punt 98 van dit Verslag. 
(29) Deze lijst is opgenomen als bijlage ... bij dit Verslag. Zie ook punt 
3 96 van dit Verslag. 
4.I.SI.p.7 
261 
van de Commissie 
<T4> - Overheidssteun voor milieubescherming 
384. De nieuwe kaderregeling voor steun ten behoeve van het milieu die de 
Commissie in december goedkeurde, schetst het toekomstige beleid op dit 
terrein'30'. De kaderregeling waarvoor hij in de plaats komt, bleef nagenoeg 
ongewijzigd sinds zijn introductie in 1974 '31) . Vele steunmaatregelen 
vielen buiten de kaderregeling en dienden op ad hoe-basis te worden 
beoordeeld. De nieuwe kaderregeling codificeert de praktische ontwikkelingen 
op het gebied van het steunbeleid van de Commissie en verschaft een 
uitgebreider en gebruiksvriendelijker referentiekader dan voorheen. Daarbij 
wordt een nieuwe stap gezet op weg naar de volledige toepassing van het 
beginsel "de vervuiler betaalt" en wordt uiting gegeven aan de sterkere 
nadruk die in het vijfde milieu-actieprogramma wordt gelegd op "duurzame 
ontwikkeling" om toekomstige milieuproblemen te voorkomen. 
Met de kaderregeling worden de regels of beginselen in kaart gebracht, 
waarmee rekening dient te worden gehouden bij elk type financiële 
instrumenten dat wordt gehanteerd in het milieubeleid. De meest precieze 
bepalingen betreffen investeringssteun. De regels volgen hieronder: 
voor investeringen om bestaande installaties aan te passen aan nieuwe 
milieunormen of andere nieuwe dwingende voorschriften ter bescherming 
van het milieu, kunnen ondernemingen steun ontvangen tot 15 % bruto'32' 
van de investeringskosten die strikt vereist zijn voor dit doel. 
Bestaande installaties zijn installaties die ten minste twee jaar vóór 
de inwerkingtreding van de nieuwe norm of het voorschrift in bedrijf 
zijn. Recentere installaties komen niet voor steun in aanmerking. De 
steun kan worden toegekend voor een beperkte periode omstreeks de tijd 
(30) PB .., en punt 166 van dit Verslag. 
(31) Vierde Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 175 t/m 179; Tiende 
Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 222 t/m 226; Zestiende 
Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 259. In afwachting van 
goedkeuring van de nieuwe richtsnoeren, werd de bestaande kaderregeling, 
die eind 1992 zou aflopen, in december 1992 (zie het Tweeëntwintigste 
Verslag over het Mededingingsbeleid) en juni 1993 verlengd tot en met 
resp. de eerste en tweede helft van 1993. 
(32) Dat wil zeggen vóór belasting. Op grond van de vorige kaderregeling kon 
steun tot 15 % netto (d.w.z. na belasting) voor dit doel worden 
toegekend. 
4.I.51.p.8 
262 
dat de nieuwe normen of voorschriften worden geïntroduceerd; 
voor investeringen in nieuwe of bestaande installaties, waardoor 
bestrijding van de vervuiling of andere milieutechnische parameters een 
hoger niveau bereiken dan vereist op grond van normen of andere 
wettelijke verplichtingen, kunnen ondernemingen steun ontvangen tot 30 % 
bruto van de investeringskosten die strikt voor dit doel zijn vereist. 
Indien verschillende normen van kracht zijn, bij voorbeeld een 
communautaire norm en speciale nationale of plaatselijke bepalingen, dan 
dient de strengste norm voor te gaan. De feitelijke steunintensiteit 
moet in verhouding staan tot de bereikte milieuverbetering en de omvang 
van de investeringen om deze te bereiken; 30 % is "het maximum. Steun tot 
30 % bruto kan tevens worden toegekend voor geheel vrijwillige 
investeringen die bijdragen tot milieubescherming wanneer er geen normen 
of dwingende voorschriften voorhanden zijn; 
kleine en middelgrote bedrijven kunnen nog eens 10 procentpunten extra 
steun verkrijgen boven de beide hiervóór vermelde plafonds; 
de maximale steun in steungebieden is gelijk aan het maximaal toegestane 
steunpercentage voor milieu-investeringen, of het geldende percentage 
voor regionale steun dat de Commissie voor het gebied heeft goedgekeurd, 
zo dit hoger is; 
indien investeringen deels betrekking hebben op aanpassing aan normen en 
deels boven normen of voorschriften uitgaan, worden de plafonds naar 
rata aangepast. 
Behalve investeringen vallen ook de volgende activiteiten onder de 
kaderregeling : 
verspreiding van informatie; 
scholing en advisering ten gunste van individuele bedrijven, kan worden 
gesteund tot 50 % voor middelgrote en kleine bedrijven, zoals ook het 
geval is krachtens de kaderregeling inzake overheidssteun voor het 
MKB'33*, of tot het geldende regionale steunplafond, zo dit hoger is, 
(33) PB C 213 van 19.8.1992. 
4.1.SI.p.9 
263 
in steungebieden; 
stimulansen voor het kopen van milieuvriendelijke produkten; 
inzameling, behandeling en hergebruik van afval en vrijstelling van 
nieuwe milieubelastingen om een onaanvaardbaar verlies van 
concurrentievermogen te voorkomen. 
De kaderregeling geldt voor alle sectoren, inclusief die welke onderwerp zijn 
van speciale communautaire regels inzake overheidssteun, voor zover deze 
regels niet anders bepalen, zoals het geval is met enkele investeringen in de 
landbouw. Hij is ook van toepassing op steun voor energiebesparing, zij het 
dat hierbij rekening wordt gehouden met de kostenbesparingen die de 
onderneming bereikt. 
De kaderregeling geldt vanaf 1 januari 1994 tot eind 1999, wanneer het vijfde 
milieuprogramma afloopt, maar wordt in 1996 herzien. Om de bestaande 
milieuregelingen op één lijn te brengen met de nieuwe regels, zal de 
Commissie vóór 30 juni 1995 alle bestaande regelingen die niet vrijwillig 
opnieuw zijn aangemeld, op grond van artikel 93, lid 1, van het EG-Verdrag 
herzien. Ook heeft de Commissie besloten toe te zien op de toepassing van de 
kaderregeling in 1994 om te kunnen bepalen of de Lid-Staten moeten worden 
verplicht alle grote individuele steunverleningen op grond van goedgekeurde 
regelingen aan te melden. 
<T4> - Gestandaardiseerde aanmeldingen en verslagen 
385. De Commissie heeft een systeem van gestandaardiseerde aanmeldingen en 
verslagen ingevoerd om de meldingsplicht van de Lid-Staten te vereenvoudigen 
en de stroom van informatie over staatssteun, bestemd voor de Commissie,, in 
banen te leiden. De voorgenomen steunmaatregelen moeten in de toekomst 
aangemeld worden door middel van een gestandaardiseerde vragenlijst waarin de 
gegevens zijn opgenomen die de Commissie noodzakelijk acht voor het 
onderzoek. Dit nieuwe systeem zou moeten leiden tot een aanzienlijke 
vermindering van de aanvragen om aanvullende informatie, waardoor de 
besluitvorming aanmerkelijk versneld wordt. In het kader van deze 
administratieve vereenvoudiging heeft de Commissie tevens besloten dat de 
Lid-Staten niet meer verplicht zijn de herfinanciering van de voor onbepaalde 
tijd, of voor een bepaalde, nog lopende periode, goedgekeurde 
4.I.SI.p.10 
264 
steunmaatregelen aan te melden indien het nieuwe jaarlijkse budget het 
oorspronkelijk aangemelde budget niet met meer dan 20 % overschrijdt. Verder 
kan de Commissie door het tot stand gebrachte systeem van gestandaardiseerde 
verslagen met een nauwkeurig bepaalde structuur, veel efficiënter 
controleren, in het kader van artikel 93, lid 1, van het EG-Verdrag, of de 
tenuitvoerlegging van een regeling die eerder werd goedgekeurd onder bepaalde 
sociaal-economische omstandigheden, nog steeds aan de voorwaarden voldoet om 
in aanmerking te komen voor de afwijkingen waarin artikel 92 voorziet. Om de 
administratieve verplichtingen van de Lid-Staten te beperken, worden alleen 
gedetailleerde, standaardverslagen gevraagd voor een zeer klein aantal 
belangrijke steunmaatregelen. Wat betreft de overige steunmaatregelen hoeven 
de verslagen slechts een beperkt aantal gegevens te bevatten. 
<T4> - Gevallen waarover de Commissie of het Hof van Justitie 
uitspraak heeft gedaan 
<T5> a) Materiële kwesties 
<T6> Staatsgaranties . 
386. Het is zeer gebruikelijk dat regeringen bedrijven steunen door het 
garanderen van hun leningen. De overheidsgaranties voor kredieten zijn 
normaal gesproken ook een vorm van staatssteun, aangezien het bedrijf zonder 
de garantie niet in staat zou zijn de financiering te krijgen die het nodig 
heeft en het betreffende project zou moeten laten vallen of zelfs failliet 
zou gaan. De Commissie hecht haar goedkeuring aan veel 
leninggarantieregelingen en aan afzonderlijke garanties aan bedrijven wanneer 
die, zoals het hoort, bij haar zijn aangemeld op grond van artikel 93, lid 3, 
van het EG-Verdrag conform de brieven aan de Lid-Staten uit 1989. Zij stelt 
altijd als voorwaarde dat de garantie slechts kan worden gehonoreerd nadat de 
begunstigde de schuld zoveel mogelijk heeft teruggebracht door de verkoop van 
de activa van de debiteur of, indien nodig, door liquidatie van de 
onderneming. 
387. Leninggaranties van de staat kunnen echter tot belangrijke 
mededingingsdistorsies leiden, wanneer zij in strijd met deze voorwaarde 
4.I.51.p.11 
265 
toegekend en niet aangemeld worden. In de zaak EFIM'34^, waarin de garantie 
voortvloeide uit artikel 2362 van het Italiaanse Burgerlijk Wetboek, werden 
banken ertoe aangezet te blijven lenen aan openbare bedrijven die in ernstige 
financiële moeilijkheden verkeerden, in de verwachting dat de regering hun 
oplopende schulden zou aflossen. Een dergelijke handelwijze houdt in dat een 
onderneming die eigenlijk geherstructureerd of gerationaliseerd moet worden, 
financiële middelen blijft ontvangen ten koste van concurrenten die. geen 
steun krijgen. Verder werd in de zaak EFIM het feit dat de ondernemingen in 
kwestie in staat van liquidatie waren, niet als toereikend beschouwd om 
schuldeisers toe te staan een vordering in te stellen op grond van de 
staatsgarantie. Uiteindelijk kwamen de Commissie en de Italiaanse 
autoriteiten overeen dat betaling op grond van de garantie als vermeld, in 
artikel 2362 van het Italiaanse Burgerlijk Wetboek was toegestaan. Dit werd 
mogelijk gemaakt doordat de Italiaanse autoriteiten ermee instemden de 
schulden van bepaalde bedrijven die volledig staatseigendom waren, te 
verminderen tot deze in 1996 een niveau bereikt hebben dat aanvaardbaar is 
voor een particulier investeerder die volgens de in een markteconomie normale 
gebruiken handelt en doordat zij toezegden aandelen in dezelfde ondernemingen 
te verkopen, waardoor de effecten van het artikel in de toekomst te niet 
worden gedaan. 
<T6> Factoren die bepalen of maatregelen worden aangemerkt als 
staatssteun krachtens artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag 
<T4> - Financieel voordeel 
388. Verscheidene gevallen waarin de Commissie in 1993 een beschikking heeft 
gegeven, vormden een illustratie van het beginsel dat een maatregel op grond 
van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag als staatssteun aangemerkt kan 
worden, indien er sprake is van een financieel voordeel ten opzichte van 
normale marktvoorwaarden. 
[34) Punt 401 van dit Verslag (52) . Een volledige lijst van alle 
beschikkingen die de Commissie gedurende het jaar met betrekking tot 
gevallen van staatssteun heeft gegeven, is te vinden in Bijlage III.C. 
De lijst is onderverdeeld naar het type beschikking. Er wordt verwezen 
naar het eventuele perscommuniqué over de zaak en naar de uitgaven van 
het Publikatieblad waarin de desbetreffende beschikkingen of 
bekendmakingen met betrekking tot de zaak gepubliceerd zijn, wanneer dit 
bij het opstellen ervan bekend is. 
4.I.SI.p.12 
266 
In de zaak Nederlandse Gasunie '35^ had de Nederlandse regering, zoals 
vereist op grond van de beschikking van de Commissie van 1992 '36), de 
Commissie op de hoogte gebracht van haar bedoeling om kortingen te verlenen 
aan Nederlandse ammoniakproducenten voor bepaalde perioden in 1992 en 1993, 
toen de prij zen van ammoniak zo laag waren dat in heel Europa producenten 
verlies leden en fabrieken moesten sluiten. De Commissie was van mening dat 
de prijsverlaging het gevolg was van een normale commerciële instelling van 
de monopolist-leverancier Gasunie die voor 50 % staatseigendom is, want door 
de dalingen van de produktprijzen en de daaruit voortvloeiende financiële 
moeilijkheden voor haar afnemers te negeren, zouden de toekomstige markten 
van de Gasunie in gevaar worden gebracht. Tevens bestond het risico dat 
afnemers zouden overgaan op vervangende grondstoffen. De prijzen waartegen de 
Gasunie gas aan leveranciers in andere Lid-Staten verkocht, gaf hun op 
soortgelijke wijze armslag om hun prijzen voor ammoniakproducenten te 
verlagen. 
De contracten die de Duitse spoorwegmaatschappij, Deutsche Bundesbahn, met 
bedrijven sluit over aanleg of onderhoud van rangeersporen en die deze met 
het oog hierop kredietvoorzieningen en andere hulp verschaffen, werden 
eveneens toegeschreven aan een normale commerciële instelling*37'. De 
Commissie had de zekerheid verkregen dat de DB haar stimuleringsuitgaven in 
elk afzonderlijk geval compenseerde via de vrachttarieven die zij later aan 
het bedrijf in rekening bracht en dat er geen kruissubsidiëring van de 
regeling plaatsvond via andere transacties. 
389. In een aantal gevallen betreffende milieusubsidies onderzocht de 
Commissie of de subsidies de begunstigden een financieel voordeel 
verschaffen. Dit werd geacht niet het geval te zijn voor betalingen aan 
verwerkers van afgewerkte olie in Denemarken, die als een directe beloning 
voor dienstverlening werden beschouwd'38^. In een ander geval, een Deense 
regeling waarbij de hergebruikers van grondstoffen vanwege de grotere 
hoeveelheid afval die bij dit proces ontstaat, compensatie krijgen in de vorm 
van een lagere heffing die hun in rekening wordt gebracht voor het afval dat 
zij aan stortvoorzieningen aanbieden, was de Commissie echter van mening dat 
deze speciale fiscale behandeling de begunstigden mogelijk een financieel 
(35) Punt 533 van dit Verslag. 
(36) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 434-437. 
(37) Punt 534 van dit Verslag. 
(38) Punt 421 van dit Verslag. 
4.I.SI.p.13 
267 
voordeel verschafte in verhouding tot het algemene belastingstelsel, en vond 
zij derhalve dat deze binnen de werkingssfeer van artikel 92, lid 1, 
viel'39). 
<T4> - Selectiviteit 
390. De Commissie moest aangaande een aantal werkgelegenheidsprogramma's in 
Denemarken beslissen of het steunregelingen betrof die onder artikel 92, 
lid 1, van het EG-Verdrag vallen, dan wel "algemene maatregelen". Een 
regeling valt binnen de werkingssfeer van artikel 92, lid 1 wanneer deze 
bepaalde activiteiten van bedrijven zodanig subsidieert . dat bepaalde 
bedrijven of bedrijfstakken daardoor "begunstigd" worden, d.w.z. daarvan in 
het bijzonder profiteren. De begunstigden moeten, met andere woorden, 
geselecteerd of anderszins onderscheiden zijn. Deze begunstigde groep hoeft 
niet in de voorschriften van de regeling gespecificeerd te worden of 
gemakkelijk aanwijsbaar zijn. Het is voldoende dat bepaalde bedrijven in het 
bijzonder van de regeling kunnen profiteren, hoewel deze niet van tevoren 
herkenbaar zijn, en dit geldt met name indien de uitvoerende autoriteiten 
een zekere mate van vrijheid hebben wat betreft het selecteren van 
begunstigden of het vaststellen van de hoogte van de subsidie. De Commissie 
gaf twee beschikkingen . betreffende varianten van een regeling waarbij 
loonsubsidies werden toegekend aan bedrijven die langdurig werklozen in 
dienst namen'40). In het eerste geval werd bevonden dat de Lid-Staat geen 
of weinig vrijheid had. De regeling werd automatisch toegepast op alle 
bedrijven en werklozen die voldeden aan de voorwaarden, die in de 
belangrijkste opzichten nauwkeurig en goed omschreven waren, zoals de 
voorwaarden van het arbeidscontract. Deze werd derhalve als een algemene 
maatregel en niet als een steunregeling beschouwd. In het geval van de 
gewijzigde regeling werd echter een grotere vrijheid geconstateerd en werd 
de regeling beschouwd als mogelijk selectief, zodat deze binnen de 
werkingssfeer van artikel 92, lid 1, viel. De autoriteiten waren nu vrij om 
de subsidies te verlenen voor perioden van vast werk en voor vaste korte 
werkervaringsperioden zonder duidelijke voorwaarden. 
<T4> - Heffingen 
391. Heffingen zijn bijzondere belastingen op de produktie of verkoop van 
(39) Punt 42 0 van dit Verslag. 
(40) Punt 441 van dit Verslag. 
4.1.SI.p.14 
268 
bepaalde goederen of diensten. De opbrengsten van de bijzondere belasting -
die beschouwd worden als "staatsmiddelen" in de zin van artikel 92, lid 1 -
kunnen gebruikt worden om staatssteun te financieren voor verschillende 
doeleinden in de bedrijfstak waarin de belasting wordt geheven. Dergelijke 
regelingen roepen een aantal vragen op, zoals duidelijk werd bij 
beschikkingen die in 1993 gegeven werden. Ten eerste mogen dergelijke 
heffingen overeenkomstig een lange reeks arresten van het Hof en 
beschikkingen van de Commissie niet worden toegepast op de import en mag de 
export daarvan niet vrijgesteld worden. In beide gevallen zou de 
heffingsregeling onverenigbaar met het Gemeenschapsrecht zijn. 
392. Een tweede les die uit de verschillende heffingsbeschikkingen geleerd 
kan worden, is dat het feit dat de bedrijfstak zelf voor de regeling betaalt, 
nog niet betekent dat deze haar karakter van staatssteun verliest'41). De 
houding van de Commissie tegenover sectoriële steunregelingen wordt echter 
minder negatief wanneer de maatregel niet direct ten goede komt van een 
afzonderlijke onderneming in de sector, maar wordt gebruikt om activiteiten 
te bevorderen waar de gehele sector baat bij heeft, zoals onderzoek, 
opleiding, handelsbeurzen binnen de sector, handhaving of verbetering van 
kwaliteitseisen enz. Zo kon de Commissie in 1993 heffingen ter ondersteuning 
van de Deense bont- en de Britse wolhandel'42) en de Franse 
machine-industrie (COREM) buiten de werkingssfeer van artikel 92, lid 1, 
laten vallen. Zoals gewoonlijk werden ook op het gebied van de landbouw vele 
heffingsregelingen goedgekeurd'43). Een duidelijk sceptischer houding werd 
evenwel aangenomen tegenover sectoriële steunregelingen op grond waarvan 
directe, uit de schatkist betaalde subsidies werden verleend'44). 
<T4> - Verkoop van grond voor industriële of commerciële 
ontwikkeling door overheidsinstanties 
393. Bedrijven kunnen steun ontvangen wanneer overheidsinstanties terreinen 
verkopen ten behoeve van industriële of commerciële ontwikkeling tegen 
prijzen onder de marktwaarde'45). De Commissie onderzoekt vele klachten over 
vermeend gesubsidieerde grondverkopen. Hoewel gewoonlijk slechts een klein 
(41) Zie zaak 78/76, Steinike und Weinlig/Duitsland, grond 22. 
(42) Punt 528 van dit Verslag. 
(43) Punt 551 van dit Verslag. 
(44) Punt 453 van dit Verslag. 
(45) Twintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 239; 
Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 345. 
4.I.51.p.15 
269 
deel van de investeringskosten betrekking heeft op grond'46), kunnen 
gesubsidieerde prijzen de subtiel uitgebalanceerde verschillen wat betreft de 
hoogte van de regionale stimulansen verstoren en zo het regionale beleid in 
de war sturen. De Commissie overweegt de Lid-Staten aan te bevelen op dit 
punt een gedragscode in acht te nemen. Wat betreft de gevallen waarin formele 
beschikkingen werden gegeven in 1993, werd op basis van gedetailleerde 
taxaties van de terreinen vastgesteld dat de uiteindelijke verkoopprijzen in 
de orde van grootte lagen die als marktwaarde beschouwd kon worden. Toen Sony 
een groot stuk grond bij de Potsdamer Platz in Berlijn kocht, '47) bleek de 
prijs onder een later uitgevoerde officiële taxatie te liggen, maar binnen de 
foutenmarge voor grondtaxaties nadat aanpassingen waren aangebracht vanwege 
de tussentijdse stijging van grondprijzen, verplichtingen om een op de 
monumentenlijst geplaatst gebouw te beschermen en om mogelijk te maken dat 
een deel van het terrein voor culturele doeleinden gebruikt kon worden en 
mogelijk verdere beperkingen betreffende de planning die ten tijde van de 
verkoop onbekend waren. Er werd ook een beschikking gegeven over de verkoop 
van grond te Friedberg, Hesse, aan het farmaceutische bedrijf Fresenius'48) . 
Na een officiële taxatie had de onderneming erin toegestemd 280 000 ecu meer 
voor het terrein te betalen dan oorspronkelijk overeengekomen was. Hoewel de 
verkoopprijs toen nog steeds ongeveer 10 % onder de taxatieprijs lag, hield 
de Commissie rekening met het feit dat de grond reeds enige tijd op de markt 
geweest was, voordat een koper werd gevonden. De overeengekomen prijs was dus 
waarschijnlijk een marktprijs die niet veel afweek van de prijs die bij een 
openbare aanbesteding geboden zou zijn. 
<T4> - Bij overtreding van andere bepalingen van Gemeenschapsrecht komen 
steunregelingen onmiddellijk niet meer voor vrijstelling in aanmerking 
394. Uit het geval van een investeringssteunregeling in Baskenland, Spanje 
bleek opnieuw dat steunregelingen niet in aanmerking komen voor vrijstelling, 
indien deze andere bepalingen van Gemeenschapsrecht overtreden, in het 
bijzonder de bepalingen betreffende vrijheid van vestiging'49/. Geen enkele 
Lid-Staat mag in een steunregeling voorwaarden opnemen die onderdanen van 
andere Lid-Staten die op het grondgebied van eerstgenoemde staat verblijven, 
discrimineren. Dit beginsel is vaak toegepast op regelingen ter ondersteuning 
(46) Geraamd op ruwweg 5 % in de Coördinatiebeginselen voor regionale steun 
van 1971, PB C 111 van 4.11.1971. 
(47) Eenentwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 264. 
(48) PB C 21 van 25.1.1994. 
(49) Punt 4 73 van dit Verslag. 
4.I.SI.p.16 
270 
van de filmindustrie'50). Ook wat betreft privatiseringen zijn 
discriminerende voorwaarden niet toegestaan. Om die reden werd oorspronkelijk 
geen goedkeuring verleend voor het privatiseringsprogramma in Portugal'51). 
<T5> b) Procedurekwesties 
<T6> Procedure van artikel 93, lid 2, en het evenwicht 
tussen de rechten van concurrenten en van de begunstigde van 
de toekomstige steun 
395. In de arresten Cook'52) en Matra'53) bekrachtigde het Hof van Justitie 
de omstandigheden waaronder de Commissie verplicht is de procedure van 
artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden om andere belanghebbenden, 
in het algemeen concurrenten, in staat te stellen commentaar te leveren op 
steunvoornemens'54). In de zaak Cook was het Hof van mening dat de 
Commissie, wanneer de marktsituatie in de desbetreffende sector van belang 
was voor het besluit, een marktanalyse moest verrichten alvorens te beslissen 
steun toe te staan zonder de procedure van artikel 93, lid 2 te volgen. Onder 
de omstandigheden van de zaak en geconfronteerd met een duidelijke klacht van 
een concurrent dat door de steun de overcapaciteit zou toenemen en aan zijn 
positie schade zou worden berokkend, had de Commissie deze analyse moeten 
verrichten via de procedure van artikel 93, lid 2, omdat zij niet over de 
gegevens beschikte die vereist waren om zelf tot een duidelijke conclusie te 
komen (met betrekking tot het bestaan van overcapaciteit) . In de zaak Matra 
daarentegen vond het Hof dat de Commissie juist had gehandeld door geen 
procedure in te leiden tegen de beoogde steun aan een nieuwe fabriek in 
Portugal voor de produktie van Ford/Volkwagen-minibusjes, omdat zij zonder 
deze procedure een grondige marktanalyse kon verrichten. 
<T6> Heffen van rente over steun die teruggevorderd moet worden 
3 96. In haar beschikkingen tot terugvordering van onrechtmatige steun die 
niet in aanmerking blijkt te komen voor vrijstelling, eist de Commissie nu 
gewoonlijk dat over de steun rente wordt geheven, normaliter vanaf de datum 
(50) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 442. 
(51) Punt 416 van dit Verslag. 
(52) Punt 553 van dit Verslag. 
(53) Punt 553 van dit Verslag. 
(54) Zie ook zaak 84/82 Bondsrepubliek Duitsland/Commissie ("plan Claes"), 
arrest van 20 maart 1984. 
4.1.SI.p.17 
271 
dat deze werd verleend. Deze handelwijze, die formeel werd aangekondigd in de 
brief over boetebepalingen voor niet-aangemelde steun die de Lid-Staten in 
maart 1991 werd toegezonden'55), werd bekrachtigd in de nieuwe beschikking 
betreffende de terugvordering van steun verleend aan British Aerospace in 
verband met de overname van de Rover Groep'56). De Commissie besloot echter 
dat het beleid inzake het heffen van rente vanaf de datum dat de steun werd 
verleend, niet met terugwerkende kracht mocht worden toegepast op zaken 
waarin vóór de brief van de Commissie in 1991 uitspraak was gedaan. In 
dergelijke gevallen zou er pas rente geheven worden vanaf de datum dat de 
hoofdsom krachtens de beschikking terugvorderbaar werd. In de zaak BAe/Rover 
werd derhalve rente geheven vanaf de datum in augustus 1990 waarop de 
oorspronkelijke beschikking die op procedurele gronden door het Hof van 
Justitie was vernietigd, van kracht werd. 
<T6> Opneming van een voorbehoudsclausule in de steunwetgeving 
om niet-nakoming van de aanmeldingsplicht te voorkomen 
3 97. Krachtens de plicht als verwoord in artikel 93, lid 3, van het 
EG-Verdrag om steunvoornemens vooraf bij de Commissie aan te melden, dient 
het "tot uitvoering brengen" van de steunplannen opgeschort te worden totdat 
de Commissie haar goedkeuring heeft verleend. "Tot uitvoering brengen" 
betekent dan niet alleen het daadwerkelijk verstrekken van steun aan de 
begunstigde, maar ook het verlenen van bevoegdheden waardoor de steun zonder 
verdere formaliteit verstrekt kan worden. In 1989 gaf de Commissie de 
Lid-Staten schriftelijk een verduidelijking van dit punt. Niettemin voldoen 
Lid-Staten soms nog steeds niet aan de plicht tot aanmelding door 
steunwetgeving aan te melden die zonder voorbehoud bevoegdheid verleent om 
steun te geven, ook al wordt deze nog niet uitgeoefend, met als gevolg dat de 
steun als niet-aangemeld wordt beschouwd. Om dergelijke technische en vaak 
onopzettelijke overtredingen te voorkomen, adviseert de Commissie de 
autoriteiten van de Lid-Staten in hun wetgeving een voorbehoudsclausule op te 
nemen, krachtens welke de steunverlenende instantie slechts betalingen kan 
verrichten nadat de Commissie met de steun heeft ingesterrtd. 
Zowel centrale als regionale overheidsinstanties gaan steeds meer tot deze 
handelwijze over. Zo stelde de regio Emilia Romagna in Italië algemene 
(55) Eenentwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 159 en Bijlage 
II.7. 
(56) Punt 515 van dit Verslag. 
4.I.51.p.18 
272 
wetgeving op waarin niet alleen het beginsel is vastgelegd dat de goedkeuring 
van de Commissie een voorwaarde is voor steunverlening, maar ook is bepaald 
dat de voorschriften van alle steunregelingen een clausule bevatten waarin 
wordt verklaard dat de steunmaatregelen pas uitgevoerd kunnen worden na 
publikatie van een bekendmaking in de staatscourant van de regio waarin de 
goedkeuring van de Commissie wordt aangekondigd. 
<T6> Rentepercentages gebruikt als referentie voor de 
berekening van steunwaarden 
398. Om de steunwaarde van financiering op voorwaarden te bepalen, moet 
vergelijking met een rentepercentage dat als referentie dient plaatsvinden, 
en moet rekening gehouden worden met de financiële voordelen die in de 
toekomst tegen een dergelijk percentage verkregen worden. Toekomstige 
belastingbedragen moeten eveneens afgetrokken worden bij het bepalen van de 
netto (d.w.z. na belasting) waarde van steun, waaronder subsidies. Bij het 
maken van deze berekeningen gebruikt de Commissie als referentie voor iedere 
Lid-Staat een standaardrentepercentage, dat eenmaal per jaar wordt 
vastgesteld. De methode voor het vaststellen van dergelijke 
referentiepercentages werd beschreven in de bijlage van de 
Coördinatiebeginselen voor regionale steun van 1979 '57), hoewel deze nu 
gebruikt worden om steunwaarden te berekenen op de meeste terreinen van 
toezicht in steunmaatregelen, waaronder steun voor het MKB'58), 
milieubescherming'59) en het de minimis-beginsel'6°). Krachtens de methode 
van 1979 werden de referentiepercentages gebaseerd op de gemiddelde waarde 
van een gespecificeerd basispercentage over het vorige jaar. Deze konden 
tijdens het lopende jaar slechts gewijzigd worden, indien het dan geldende 
gemiddelde basispercentage meer dan twee procent van het referentiepercentage 
ging afwijken. Vanwege de snelle daling van de rentepercentages eind 1992 en 
1993 oordeelde de Commissie dat de referentiepercentages voor 1993 in sommige 
Lid-Staten aanzienlijk boven de marktrentepercentages lagen, waardoor het 
subsidie-element van de financiering te hoog werd ingeschat. Zij besloot 
derhalve de referentiepercentages van alle landen voor de tweede helft van 
het jaar te herzien en op dezelfde hoogte te brengen als het gemiddelde 
basispercentage 
(57) PB C 31 van 31.2.1979. 
(58) PB C 217 van 19.8.1992, blz. 2; Tweeëntwintigste Verslag over het 
Mededingingsbeleid, punten 78 en 342. 
(59) Punt 3 84 van dit Verslag. 
(60) Punt 431 van dit Verslag. 
4.1.SI.p.19 
273 
over de drie maanden maart tot en met mei 1993. Om het mogelijk te maken dat 
de referentiepercentages de ontwikkelingen van rentepercentages in de 
toekomst nauwkeuriger volgen, besloot zij verder dat de referentiepercentages 
voor 1994 en latere jaren gebaseerd zouden worden op het gemiddelde van het 
basispercentage over de drie maanden september tot en met november van het 
voorafgaande jaar en dat deze in de loop van het jaar herzien zouden worden 
wanneer het dan geldende gemiddelde basispercentage over een periode van drie 
maanden meer dan 15 % van het referentiepercentage zou gaan afwijken. 
4.I.52.p.20 
274 
<T3> 52. Openbare bedrijven en privatisering 
<T4> Openbare bedrijven 
<T7> - Mededeling betreffende openbare bedrijven 
399. Zoals verwacht'61) vocht het Hof van Justitie in zijn arrest'62) 
betreffende het beroep van Frankrijk de wettelijke grondslag aan van de 
rapportageplicht die door de mededeling van de Commissie van 1991 betreffende 
openbare bedrijven'63) aan de Lid-Staten was opgelegd. De Commissie baseerde 
de eis om jaarverslagen te verstrekken waarin melding wordt gemaakt van 
overdracht van gelden aan belangrijke openbare bedrijven in de 
industriesector op artikel 5 van Richtlijn 80/723/EEG betreffende de 
doorzichtigheid in de financiële betrekkingen tussen Lid-Staten en openbare 
bedrijven. 
Het Hof besliste ten gunste van de verzoeker, en verklaarde de mededeling 
nietig, aangezien het van mening was dat de algemene en stelselmatige 
rapportageplicht die de Commissie wilde opleggen, verder ging dan de 
verplichting van artikel 5 van de richtlijn van 1980 om zekere financiële 
gegevens over bepaalde openbare bedrijven te verstrekken voor zover en 
wanneer dat noodzakelijk is. De nieuwe rapportageplicht zou een wijziging van 
de richtlijn van 1980 hebben gevormd en kon dus niet worden opgelegd op grond 
van een mededeling. 
Als gevolg van dit arrest besloot de Commissie de rapportage-eisen die 
Voorheen in de mededeling van 1991 stonden, in een gewijzigde richtlijn'64) 
op te nemen. De nieuwe richtlijn verplicht Lid-Staten ertoe de Commissie 
financiële gegevens te verstrekken betreffende hun openbare bedrijven in de 
industriesector met een jaarlijkse omzet van meer dan 250 miljoen ecu. 
Aangezien de rest van de mededeling van 1991 slechts de bestaande wetgeving 
en praktijk beschreef met betrekking tot de criteria voor het beoordelen van 
geldstromen tussen overheidsinstanties en openbare bedrijven, zond de 
(61) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 529. 
(62) Zaak C-325/92 Republiek Frankrijk/Commissie. Zie punt 373 van dit 
Verslag. 
(63) Eenentwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 170. 
(64) PB L 254 van 12.10.1993. 
4.1.52.p.21 
275 
Commissie de Lid-Staten gelijktijdig met de richtlijn een gewijzigde versie 
van de mededeling van 1991 toe'65). 
<T7> Frankrijk 
<T8> Buil 
400. De Commissie besloot'66) in oktober de onderzoekprocedure van 
artikel 93, lid 2, in te leiden betreffende Buil, de Franse 
computerfabrikant. Deze beslissing, volgens welke de Commissie de betaling 
door de Franse staat wil onderzoeken van een voorschot op een toekomstige 
kapitaalinbreng ten bedrage van 380 miljoen ecu zonder dat deze bij de 
Commissie aangemeld is, volgt op de beslissing'67) die in juli 1992 werd 
genomen en waarbij een vorige kapitaalinjectie van 600 miljoen ecu in Buil 
geacht werd steun te vormen'68). 
De nieuwe zaak was opmerkelijk in die zin dat geen van de particuliere 
minderheidsaandeelhouders van Bull (NEC en IBM) in het voorschot deelnamen, 
terwijl deze wel hadden deelgenomen in de kapitaalinjectie in 1992. Vanwege 
dit feit hadden de Franse autoriteiten in 1992 aangevoerd dat de 
herkapitalisatie van 1992 in overeenstemming was met de mededeling van 1984 
betreffende deelneming van overheidsinstanties in het kapitaal van 
ondernemingen. Op grond hiervan kon worden geconcludeerd dat er geen sprake 
was van steun in geval van deelneming van particuliere aandeelhouders in de 
kapitaalaanwas. Dit argument werd echter niet door de Commissie geaccepteerd, 
omdat het investeringsbesluit door de Franse staat was genomen voordat NEC en 
IBM aandelen van Buil verworven hadden en omdat deze investeringen economisch 
niet van belang waren. 
Voor het eind van het jaar schreef de Commissie de Franse autoriteiten over 
een andere injectie vah 1 300 miljoen ecu in Buil die door de Franse staat en 
France Télécom in december was vastgelegd. 
(65) PB C 307 van 13.11.1993. 
{66) PB C 346 van 24.12.1993. 
(67) PB C 244 van 23.09.1992. 
(68) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 425 
4.1.52.p.22 
276 
<T7> Italië 
<T8> EFIM 
401. De Commissie nam twee gedeeltelijke eindbeslissingen'69) met betrekking 
tot EFIM, de Italiaanse staatsholding die in staat van liquidatie 
verkeert'70). Deze beslissingen zijn genomen in augustus en december en 
betroffen de steunelementen van de algemene garantie voor de schulden van 
EFIM die voortvloeien uit artikel 2362 van het Italiaanse Burgerlijk Wetboek. 
De Commissie was van mening dat de betaling door de Italiaanse staat van de 
schulden van ondernemingen van de. EFIM-groep die in staat van liquidatie 
waren, staatssteun vormde omdat, overeenkomstig de 
IOR/Finalp-beschikking'71), een investeerder die volgens de in een 
markteconomie normale gebruiken handelt nooit het verhoogde risico dat 
verbonden is aan de onbeperkte aansprakelijkheid, zoals deze voortvloeit 
uit artikel 2362 van het Italiaanse Burgerlijk Wetboek in geval van 
volledige eigendom, zou hebben aanvaard zonder een overeenkomstige toename 
van de winst. Bovendien zou een dergelijke investeerder maatregelen hebben 
genomen om zich financieel beter in te dekken door het afstoten van 
investeringen, door herstructurering enz. in het besef dat de schulden 
opliepen en dat er weinig kans op een ommekeer van dit proces was. 
Omdat EFIM zijn aandeelhouder (de Italiaanse staat) geen adequate of 
toegenomen winst verschafte en het management ervan (uiteindelijk de 
Italiaanse staat) geen maatregelen trof om de oplopende schulden in de hand 
te houden, kon de aflossing door de staat van de leningen van de groep niet 
worden beschouwd als het gedrag van een investeerder in een markteconomie en 
vormde deze derhalve steun. 
Hoewel het geld was bestemd voor ondernemingen in staat van liquidatie, zou 
dit toch leiden tot verstoring van de mededinging. Dit kwam omdat de 
ondernemingen in staat van liquidatie geld hadden geleend van banken en dit 
hadden doorgeleend aan de exploitatiemaatschappijen van de groep. De 
(69) PB C 267 van 2.10.1993 en PB C 349 van 29.12.1993. 
(70) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 475 tot en 
met 478. 
(71) PB L 183 van 3.7.1992. 
4.I.52.p.23 
277 
aflossing door de staat van deze externe schulden zou ertoe leiden dat de 
schulden van de exploitatiemaatschappijen binnen de groep zouden verdwijnen; 
hierdoor zou er voor deze ondernemingen een voordeel ontstaan, met als gevolg 
blijvende verstoring van de mededinging. 
De Commissie besloot echter dat de aflossing van schulden op grond van 
artikel 2362 van het Italiaanse Burgerlijk Wetboek verenigbaar was met de 
gemeenschappelijke markt krachtens artikel 92, lid 3, onder c, van het 
EG-Verdrag op basis van een overeenkomst met de Italiaanse regering waarin 
deze beloofde: 
op 31 december 1993 de schulden te bevriezen van bepaalde 
houdstermaatschappijen en dochterholdings die volledig het eigendom zijn 
van het Italiaanse ministerie van Financiën; 
de schulden van deze ondernemingen te verminderen tot bedragen die 
ongeveer even hoog zijn als bij vergelijkbare particuliere 
ondernemingen, en wel uiterlijk in 1996; 
het aandeel van de staat in deze ondernemingen aan het eind van het 
schuldenverminderingsproces dusdanig te beperken dat de bepalingen 
betreffende onbeperkte aansprakelijkheid in artikel 2362 van het 
Italiaanse Burgerlijk Wetboek buiten werking worden gesteld. 
dit schuldenverminderingsprogramma, te zamen met de plannen voor 
financiële en industriële herstructurering, te onderwerpen aan een 
controle die in samenwerking met de Commissie moet worden uitgevoerd. 
De Commissie was van mening dat de plannen voor financiële en industriële 
herstructurering deze Italiaanse openbare bedrijven zouden helpen 
concurrerend te worden, en dat door de uiteindelijke verkoop van een deel van 
de aandelen die het ministerie van Financiën in de ondernemingen had via het 
afschaffen van de onbeperkte garantie, zou worden voorkomen dat de 
ondernemingen in de toekomst verborgen subsidies zouden krijgen via 
bankleningen die niet door de bedrijfsresultaten worden gewaarborgd. De 
beslissing tot goedkeuring van de terugbetaling aan schuldeisers had geen 
betrekking op permanente steun voor Alumix; in de zaak die met betrekking tot 
dit bedrijf loopt, is nog geen uitspraak gedaan. 
4.I.52.p.24 
278 
<T4> - Privatiseringen 
402. De Commissie bleef de beginselen die het in de loop van de jaren 
ontwikkeld had'72) toepassen op de privatisering van staatsbedrijven. 
Terwijl in sommige landen het privatiseringsproces bijna was voltooid, begon 
het in andere landen pas of werd het na een onderbreking hervat. De Commissie 
zette haar aanpak op dit gebied schriftelijk uiteen aan landen uit de laatste 
categorie. Zo had zij contacten met België, Italië en Frankrijk met 
betrekking tot hun algemene privatiseringsplannen en vroeg zij de Nederlandse 
en Spaanse autoriteiten gegevens over de verkoop van afzonderlijke 
ondernemingen. Met betrekking tot het Portugese privatiseringsprogramma werd 
een eindbeslissing genomen. 
403. Ter wille van de doorzichtigheid is het de moeite waard de algemene 
beginselen te herhalen die de Commissie toepast op privatiseringen en die in 
de loop van de jaren zijn ontwikkeld op grond van nauwkeurig onderzoek van 
afzonderlijke gevallen. 
Er moet op worden gewezen dat overeenkomstig artikel 222 van het EG-Verdrag 
het Gemeenschapsrecht de regeling van het eigendomsrecht van particuliere of 
openbare bedrijven onverlet laat. Steun ter bevordering van privatiseringen 
vormt dus niet als zodanig een uitzondering op het grondbeginsel van 
onverenigbaarheid van staatssteun met de gemeenschappelijke markt als bepaald 
in artikel 92, lid 1. 
Wanneer de privatisering plaatsvindt via de verkoop van aandelen op de 
effectenbeurs, wordt in het algemeen aangenomen dat dit onder 
marktvoorwaarden gebeurt en dat er geen sprake is van steun. Vóór de eerste 
emissie mag de schuld afgeschreven of verminderd worden, zonder dat wordt 
verondersteld dat er sprake is van steun, zolang de opbrengst van deze 
emissie groter is dan de schuldenvermindering. 
Indien de onderneming niet via een eerste beursemissie, maar via een 
bedrijfsverkoop wordt geprivatiseerd, d.w.z. via verkoop van het bedrijf als 
geheel of in delen aan andere ondernemingen, moeten de volgende voorwaarden 
in acht genomen worden, wil men er zonder nader onderzoek vanuit kunnen 
(72) Eenentwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 248 e.v.; 
Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 464 e.v. 
4.I.52.p.25 
279 
gaan dat er geen sprake is van steun: 
er moet een aanbesteding plaatsvinden die open staat voor iedereen, die 
doorzichtig is en onvoorwaardelijk met betrekking tot het verrichten van 
andere handelingen, zoals de verwerving van andere activa dan waarop 
inschrijving mogelijk is of de voortgezette exploitatie van bepaalde 
bedrijven; 
de onderneming moet aan de hoogste inschrijver worden verkocht; en 
inschrijvers moeten voldoende tijd en informatie tot hun beschikking 
krijgen om naar behoren de waarde van de activa te bepalen als basis 
voor hun inschrijving. 
Privatiseringen via eerste emissie of openbare inschrijving onder de 
bovengenoemde voorwaarden hoeven niet van tevoren bij de Commissie aangemeld 
te worden met het oog op het onderzoeken van steunelementen, maar de 
Lid-Staten mogen dat wel doen, indien zij de extra wettelijke bescherming 
wensen die een formele goedkeuring geeft. In andere gevallen moeten 
bedrij fsverkopen worden onderzocht op mogelijke steunelementen en dienen zij 
derhalve aangemeld te worden. Dit geldt met name in de volgende gevallen: 
verkoop na onderhandeling met één enkele gegadigde of een aantal 
geselecteerde inschrijvers; 
verkoop voorafgegaan door de afschrijving van schulden door de staat, 
door andere openbare bedrijven of door een openbare instantie; 
verkoop voorafgegaan door de omzetting van schulden in aanwas van het 
eigen vermogen of in kapitaalgroei; en 
verkoop onder voorwaarden die niet gebruikelijk zijn bij vergelijkbare 
transacties tussen particulieren. 
In alle gevallen mag er geen discriminatie plaatsvinden op grond van de 
nationaliteit van gegadigden voor de desbetreffende aandelen of activa. 
Verkoop onder voorwaarden die niet als normale handelsvoorwaarden beschouwd 
kunnen worden, moet worden voorafgegaan door een taxatie door onafhankelijke 
4.1.52.p.26 
280 
adviseurs. Privatiseringen'73) in gevoelige sectoren (synthetische vezels, 
textiel, de automobielindustrie enz.) moeten alle vooraf bij de Commissie 
worden aangemeld. 
404. In 1993 werden beslissingen genomen betreffende 
privatiseringsprogramma's of afzonderlijke gevallen in de volgende 
Lid-Staten. 
<T7> Duitsland 
405. De Commissie bleef de activiteiten van de Treuhandanstalt in de 
voormalige Duitse Democratische Republiek nauwlettend volgen. Krachtens haar 
beschikking van november 1992 '74' werden verscheidene transacties van de 
Treuhandanstalt door de Commissie onderzocht op grond van de versnelde 
procedure die met de Duitse regering was overeengekomen. De Commissie 
bestudeerde tevens nieuwe financierings- en privâtiseringsmodelien die door 
de Treuhand waren ontwikkeld. De Oostduitse privatiseringen kenmerken zich 
door de schaal waarop herstructurering plaatsvindt en de grote financiële 
injecties die daarvoor nodig zijn. De Commissie deed haar best operaties te 
voorkomen die de daaruit voortvloeiende bedrijven enig kunstmatig voordeel 
ten opzichte van hun concurrenten zouden geven, vooral wanneer de bedrijfstak 
met overcapaciteit te kampen had. Enkele van de financiële regelingen werden 
derhalve gewijzigd om tegemoet te komen aan bezwaren die de Commissie 
aanvankelijk had gemaakt. In verscheidene gevallen onderzocht de Commissie 
tevens beweringen dat financiële middelen die met het oog op de privatisering 
waren verstrekt, werden gebruikt om onder de verkoopprijs van concurrenten te 
werken. De belangrijkste gevallen die in 1993 aan de orde waren, worden 
hierna beschreven. 
406. De Commissie keurde steun goed met betrekking tot de privatisering van 
de kunstmestproducent Stickstoff-Werke AG, Piesteritz (Saksen-Anhalt). De 
overname van het merendeel van de activa van het bedrijf door 
SKW-Stickstoffwerke Piesteritz GmbH, een dochtermaatschappij van de koper 
(SKW-Trostberg AG) , maakte de weg vrij voor de uiteindelijke privatisering. 
Tijdens het herstructureringsproces zal 95 % van de verliezen tot 
gespecificeerde plafonds door de Treuhandanstalt gedekt worden. Er moeten 
(73) Punt 480 e.v. van dit Verslag. 
(74) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 19, 349 en 
466; Eenentwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 249. 
4.I.52.p.27 
281 
garanties en kredieten ten bedrage van in totaal 280 miljoen ecu beschikbaar 
komen. Aangezien de herstructurering leidt tot een vermindering van de 
produktiecapaciteit van het bedrijf en tot terugtrekking uit sectoren die 
met een algemeen probleem van overcapaciteit te kampen hebben, terwijl het 
bedrijf weer winstgevend begint te worden, besloot de Commissie dat de steun 
verenigbaar was met de gemeenschappelijke markt. 
407. De Commissie keurde twee steunpakketten voor Buna AG (Saksen-Anhalt) 
goed. Buna is de op één na grootste fabrikant van chemische produkten in de 
nieuwe deelstaten, met fabrieken in het Oostduitse chemische-produktencentrum 
van Halle-Merseburg. Het eerste pakket bestond uit een garantie voor 
investeringen ten bedrage van 228 miljoen ecu en leningen ter verbetering van 
de liquiditeitspositie ten belope van 54 miljoen ecu. Later keurde de 
Commissie aanvullende leningen voor een bedrag van 115 miljoen ecu goed. 
Gezien de lopende herstructurering van Buna, waarbij de produktiecapaciteit 
van het bedrijf wordt verminderd om deze weer winstgevend te maken en de 
privatiseringskansen ervan te verbeteren, oordeelde de Commissie dat de steun 
verenigbaar was met de gemeenschappelijke markt. 
408. De Commissie hechtte eveneens haar goedkeuring aan steun van de 
Treuhandanstalt en de deelstaat Saksen-Anhalt voor de raffinaderij Leuna. Een 
privatiseringscontract tussen de Treuhandanstalt en het door Elf geleide 
syndicaat TED voorziet in de gecombineerde verwerving van activa van de 
bestaande raffinaderij van Leuna Werke AG en de aandelen van het 
distributiebedrijf Minol AG'75), de bouw van een nieuwe raffinaderij en de 
exploitatie van de oude raffinaderij door een dochtermaatschappij van Elf. De 
Commissie tekende geen bezwaar aan tegen dekking door de Treuhand tot 
maximaal 380 miljoen ecu van het verlies dat de oude raffinaderij zal lijden 
tot de nieuwe bedrijfsklaar is. Een controlesysteem zal ervoor zorgen dat 
noch Elf noch een van de bij haar aangesloten maatschappijen van deze steun 
zal profiteren. De Commissie verleende ook haar goedkeuring aan 
investeringssteun ten bedrage van 500 miljoen ecu door de deelstaat 
Sâksen-Anhalt voor de bouw van de nieuwe raffinaderij. 
409. Steun door de Treuhandanstalt verleend aan Sâchsische Olefinwerke, 
Böhlen (Sachsen) ter begeleiding van de herstructurering van het bedrijf, 
werd eveneens goedgekeurd. Het bedrijf produceert hoofdzakelijk ethyleen, 
(75) Zie ook het Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, 
punt 264. 
4.1.52.p.28 
282 
propyleen en andere monomeren en zou steun ontvangen ten bedrage van 
115 miljoen ecu in de vorm van garanties, alsmede 127 miljoen ecu in de vorm 
van leningen. Gezien de capaciteitsvermindering en omdat de herstructurering 
zal leiden tot grotere privatiseringsinspanningen, besloot de Commissie dat 
de steun verenigbaar was met de gemeenschappelijke markt. 
410. De Commissie leidde de procedure van artikel 93, lid 2, van het 
EG-Verdrag in tegen vermeend misbruik van steun van de Treuhandanstalt voor 
Leuna AG voor de produktie en het in de handel brengen van caprolactam, een 
grondstof voor nylon en andere synthetische vezels'76). 
Op grond van klachten die door andere fabrikanten werden ingediend, 
onderzocht de Commissie de prijzen waartegen Leuna caprolactam in de 
Gemeenschap verkoopt en de financiering van dit bedrijf door de 
Treuhandanstalt. De Commissie stelde op grond van de beschikbare informatie 
vast dat Leuna caprolactam tegen prijzen verkocht die lager waren dan de 
primaire kosten, en dat het bedrijf doorging met het maken van een produkt 
dat geen enkel perspectief had om rendabel te worden, gezien de algehele 
overcapaciteit in de Gemeenschap. 
411. De Commissie beëindigde echter de procedure van artikel 93, lid 2, die 
zij in 1992'77) had ingeleid tegen vermeend misbruik van steun van de 
Treuhandanstalt aan Buna voor de produktie en verhandeling van butyl-acetaat 
(butac), een produkt dat in de verfindustrie wordt gebruikt. De Commissie 
stelde vast dat steun van Treuhandanstalt niet gebruikt mocht worden om door 
te gaan met het maken van een produkt dat geen redelijke perspectieven had om 
rendabel te worden. Aangezien zelfs de meest efficiënte butacproducenten 
verlies lijden op een overvolle markt, zou permanente financiering van het 
verlies dat Buna op dit produkt leed, misbruik betekenen van de steun die de 
Treuhandanstalt aan de onderneming mocht verlenen. Aangezien Buna in juli 
echter besloot de produktie van butac te staken, beëindigde de Commissie de 
procedure '78). 
412. De Commissie keurde goed dat een garantie van 114 miljoen ecu en een 
lening van 46 miljoen ecu die de Treuhandanstalt aan de verwerkingsfabriek en 
machinebouwer SKET had verstrekt, tot eind juni 1993 werd verlengd, toen een 
(76) PB C 220 van 14.8.1993. 
(77) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 416 
(78) PB C 16 van 19.1.1994. 
4.1.52.p.29 
283 
herstructureringsplan zou worden opgesteld met daarin een gedetailleerde 
uitwerking van de vereiste vermindering van personeel en capaciteit. 
Later stond de Commissie toe dat de garantie en de lening verder verlengd 
werden tot eind mei 1994 en dat er aanvullende leningen voor in totaal 
72 miljoen ecu werden verstrekt. 
Met de steun werd beoogd de herstructurering van SKET te vergemakkelijken 
door onrendabele activiteiten te staken en de resterende activiteiten over te 
hevelen naar zes onafhankelijke dochtermaatschappijen. De herstructurering 
vormt een eerste vereiste voor privatisering van deze bedrijven. 
413. De Commissie beëindigde de in 1991'79) ingeleide procedure van 
artikel 93, lid 2, betreffende steun verleend door de Treuhandanstalt en de 
deelstaat Thüringen voor de privatisering en herstructurering van Carl Zeiss 
Jena, Jenoptik en Jenaer Glaswerk. De Duitse regering had het steunpakket 
gewijzigd om de mogelijkheid van niet-vastomlijnde steun uit te sluiten. De 
Commissie kwam tot de conclusie dat de resterende steun ten bedrage van 
960 miljoen ecu gerechtvaardigd was'8°). 
414. Goedgekeurd werd steun van de Treuhand ten bedrage van 794 miljoen ecu 
met betrekking tot de gedeeltelijke privatisering van de voormalige 
Oostduitse kalimijnonderneming, Mitteldeutsche Kali AG. Na een openbare 
inschrijving wordt Mitteldeutsche Kali overgenomen door de Westduitse 
producent Kali und Salz AG, een dochtermaatschappij van BASF. Kali und Salz 
zal 51 % van de aandelen van het gefuseerde bedrijf, 
Mitteldeutsche Kali GmbH, bezitten en Treuhand de overige 49 %. De fusie met 
Kali und Salz werd getoetst aan de concentratieverordening en gelijktijdig 
goedgekeurd'81). De steun bestond uit een kapitaalinbreng van 
539 miljoen ecu, kwijting van 160 miljoen ecu aan bankleningen, maximaal 
70 miljoen ecu ter dekking van toekomstige verliezen en 24 miljoen ecu voor 
afvloeiingskosten, en wordt toegekend voor een herstructurering die de 
produktiecapaciteit met twee derde verlaagt en het personeel tot slechts een 
tiende (3 000) van de omvang in 1989 terugbrengt. Evenzo bouwt 
Kali und Salz AG zijn produktiecapaciteit aanzienlijk af, zodat de 
gezamenlijke capaciteit van de gefuseerde onderneming in 1994 nog slechts 
(79) Eenentwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 250 
(80) PB C 97 van 6.4.1993. 
(81) Punt 297 van dit Verslag. 
4.1.52.p.30 
284 
56 % van de twee oorspronkelijke moederbedrijven bedraagt (3,1 miljoen ton in 
1994, tegen 5,5 miljoen ton in 1989). 
415. De Commissie verleende goedkeuring voor steun ten bedrage van 
130 miljoen ecu in verband met de privatisering van Neptun Industry Rostock 
GmbH. Deze voormalige scheepswerf was reeds opgehouden nieuwe schepen te 
bouwen en diende volgens de voorwaarden van de verkoop ook de werkzaamheden 
op het gebied van scheepsreparatie te staken. Zij mocht alleen allerlei 
technische werkzaamheden voortzetten. De steun was bestemd voor 
herstructurering en investering en omvatte 48 miljoen ecu aan regionale 
steun. 
<T7> Portugal 
416. In juli besloot de Commissie de procedure van artikel 93, lid 2, van het 
EG-Verdrag'82) te beëindigen die zij had ingeleid ten aanzien van een 
discriminerende nationaliteitsclausule met betrekking tot de potentiële 
kopers van aandelen in de ondernemingen die in het kader van wet 11/90 van 
5 april 1990 worden geprivatiseerd (de mogelijkheid tot beperking van het 
aantal aandelen van te privatiseren ondernemingen waarop alle buitenlandse 
ondernemingen kunnen intekenen)'83) na te hebben geconstateerd dat deze 
clausule geen verband houdt met het toekennen van steun. 
De Commissie besloot daarom het desbetreffende privatiseringsprogramma goed 
te keuren op grond van artikel 92 van het EG-Verdrag, onder voorbehoud van de 
volgende voorwaarden: 
de tijdige aanmelding, als neergelegd in artikel 93, lid 3, van het 
EG-Verdrag, van de privatiseringen waarbij de Portugese overheid 
voornemens is de niet-openbare procedure of de procedure van ondethandse 
verkoop toe te passen; 
de indiening bij de Commissie, vóór 30 juni van het volgend jaar, van 
een jaarverslag dat een overzicht geeft van de voortgang van het 
privatiseringsprogramma. 
(82) PB C 253 van 17.9.1993. 
(83) PB C 26 van 29.1.1993 en Tweeëntwintigste Verslag over het 
Mededingingsbeleid, punt 465. 
4.1.52.p.31 
285 
Los hiervan zette de Commissie de procedure van artikel 169, die is ingeleid 
ten aanzien van de desbetreffende nationaliteitsclausule, voort. 
4.1.53.p.1 
286 
<T3> S3. Horizontale steunregelingen 
<T4> - Investeringssteun 
<T5> Overzicht van de bestaande regelingen die vallen 
onder artikel 93, lid 1, van het EEG-Verdrag 
417. In 1993 is de Commissie alles behalve geslaagd in haar in 1990 '1) 
gestarte taak om de steunregelingen voor algemene investeringen op te heffen, 
dat wil zeggen regelingen die investeringssteun bieden aan bedrijven, 
ongeacht de omvang, en met inbegrip van de bedrijven die niet in steunzones 
gevestigd zijn. Zoals werd opgemerkt in de kaderregeling voor steun aan het 
midden- en kleinbedrijf'2), gaan dergelijke regelingen lijnrecht in tegen de 
economische en sociale samenhang en het beleid voor het midden- en 
kleinbedrijf. 
418. Zo heeft in België het Vlaamse Gewest, naar aanleiding van het besluit 
van de Commissie inzake de herroeping van de Wet op de economische expansie 
van 1959, de nodige bepalingen vastgesteld ten einde dit besluit ten uitvoer 
te kunnen brengen. 
<T4> - Steun voor milieubescherming en energiebesparing 
419. De oude kaderregeling voor milieusteun werd met zes maanden verlengd tot 
eind 1993, toen de Commissie de nieuwe kaderregeling heeft aangenomen'3). Er 
was inmiddels toestemming gegeven voor een groot aantal milieusteunregelingen 
of -premies, waarvan er vele bestemd waren voor doeleinden die niet voorzien 
waren in de oude kaderregeling, zoals het aanmoedigen van vrijwillige acties 
om vervuiling meer tegen te gaan dan wettelijk vereist is. 
420. In februari hechtte de Commissie krachtens artikel 92, lid 3, sub c) , 
van het EEG-Verdrag haar goedkeuring aan de belastingverlaging in Denemarken 
voor bedrijven die voor hun produktie minimaal 50 % gerecycleerd materiaal 
als grondstof gebruiken. De heffing op afval dat bedrijven naar stortplaatsen 
(1) Twintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 171 en 247; 
Eenentwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 240-241; 
Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 454. 
(2) PB C 213 van 19.08.1992, blz. 2. 
(3) Punten 166 en 384 van dit Verslag. 
4.1.S3.p.2 
28 7 
brachten, werd verhoogd. De verlaging werd gerechtvaardigd door het feit dat 
bedrijven die gerecycleerd materiaal gebruiken met veel grotere hoeveelheden 
afval blijven zitten dan bedrijven die nieuwe grondstoffen gebruiken. De 
belastingverlaging zorgde er dus over het algemeen voor dat bedrijven die 
hiervoor in aanmerking kwamen, wat betreft de afvalheffingen op gelijk niveau 
kwamen te staan als de andere bedrijven. Bovendien werd hierdoor het gebruik 
van gerecycleerd materiaal bevorderd. De meeste bedrijven die hiervan gebruik 
maakten, waren MKB's. 
421. De Commissie gaf eveneens goedkeuring aan een geamendeerde regeling in 
Denemarken, voor betaling aan bedrijven die afvalolie inzamelen. In dit geval 
nam zij echter in overweging dat de betalingen een directe vergoeding voor 
dienstverlening waren en geen steun vormden. De regeling maakte deel uit van 
de regelingen die waren ingevoerd om de richtlijn van de Raad inzake de 
verwerking van afgewerkte olie uit te voeren'4). 
422. In september'5) hechtte de Commissie haar goedkeuring aan een 
steunregeling die in België was ingevoerd door het Vlaamse Gewest voor 
investeringen met het oog op vermindering van de vervuiling, energiebesparing 
of besparing op grondstoffen, en verbetering van de milieuvriendelijkheid of 
veiligheid van produkten. Om voor deze steun in aanmerking te komen, moesten 
bedrijven investeringen verrichten die verder gingen dan de wettelijke eisen 
voor vermindering van vervuiling, of uitzonderlijke resultaten boeken bij het 
besparen van energie of grondstoffen, bij de veiligheid van produkten, enz. 
Er kon steun worden verleend tot 20 % bruto van de investeringskosten, 
betaald uit een budget van ongeveer 18 miljoen ecu per jaar. 
423. In februari heeft de Commissie een steunvoornemen goedgekeurd ten gunste 
van investeringen in twee Belgische bedrijven, Solvic & Cie CNC en Solvay 
Interox S.A., met als doelstelling het inperken van de nadelige gevolgen voor 
het milieu van de activiteiten van de ondernemingen wat betreft de 
produktiewijze en de produkten die op de markt gebracht worden 
(polyvinylchloride, waterstofperoxyde en natriumperboraat). De nieuwe 
procédés die door de twee ondernemingen zijn ontwikkeld, hebben een 
innoverend karakter en gaan verder dan de bepalingen van de huidige 
wetgeving. Ze hebben geen enkel gevolg voor de produktiecapaciteit van de 
fabrieken. 
(4) PB L 
(5) Zie punt 432 van dit Verslag, 
4.1.53.p.3 
288 
De betrokken steun bestaat uit een premie van 5 miljoen ecu ten gunste van 
Solvic & Cie CNC en een premie van 3,6 miljoen ecu alsmede een vrijstelling 
van de onroerende voorheffing gedurende vijf jaar ten gunste van Solvay 
Interox S.A. In beide gevallen stond dit gelijk aan een netto subsidie van 
nog geen 10 %. 
424. In september heeft de Commissie de steunmaatregelen ten gunste van het 
chemische bedrijf Phenolchimie, gelegen te Doel in Oost-Vlaanderen, 
goedgekeurd. 
Het bedrijf wilde een gasturbine met generator en een ketel voor de 
terugwinning van stoom installeren met het oog op de gecombineerde produktie 
van elektriciteit en stoom. Met dit project kan een grote vermindering van de 
C02-uitstoot bereikt worden. 
Aangezien de kosten van de investering in totaal 31 miljoen ecu bedragen, 
werd alleen het onderdeel dat direct gericht is op energiebesparing en 
milieubescherming, te weten 21 miljoen ecu, door de Vlaamse gewestelijke 
overheden in aanmerking genomen en werd er aan de onderneming een subsidie 
van nog geen 3 miljoen ecu toegekend. 
De investering gaat verder dan de wettelijke voorschriften die door de 
overheid opgelegd zijn met betrekking tot het tegengaan van vervuiling of 
milieubederf en draagt niet bij tot een toename van de produktiecapaciteit 
van de begunstigde onderneming. 
425. De Commissie heeft besloten de procedure van artikel 93, lid 2, van het 
EG-Verdrag in te leiden ten aanzien van twee besluiten van de Waalse 
Gewestexecutieve op het gebied van hernieuwbare energie en het milieu. Deze 
besluiten brachten een aantal problemen met zich, zowel op juridisch gebied 
als vanwege het feit dat ze beide voorzien in de mogelijkheid steun toe te 
kennen aan de producenten van bepaalde apparatuur en niet alleen aan de 
ondernemingen die de nieuwe apparatuur installeren om energie te sparen of de 
vervuiling door de onderneming te verminderen. 
426. De Commissie heeft de procedure van artikel 93, lid 2, van het 
EG-Verdrag ingeleid ten aanzien van het voorstel van de provincie Trento in 
Italië om steun toe te kennen aan het Cartiere del Garda, een producent van 
4.1.S3.p.4 
289 
gestreken papier die aan de Riva del Garda gevestigd is'6). De steun van 
100 miljoen ecu was bedoeld als compensatie voor het bedrijf voor de 
aanvullende investeringskosten waarmee het bedrijf te maken zpu krijgen als 
het, om milieuredenen, zou besluiten niet naar Riva, maar naar het 20 km 
verderop gelegen Mori uit te breiden. " 
De Commissie heeft in haar eindbeslissing de autoriteiten verboden de steun 
toe te kennen'7). De Commissie was namelijk van mening dat de steun in 
strijd was met het principe dat de vervuiler betaalt (vastgelegd in 
artikel 130 R, lid 2, van het EG-Verdrag), dat de steun indruist tegen dé 
doelstelling van een samenhangend beleid en dat, gezien de bestaande 
overcapaciteit in deze sector, door de steun de voorwaarden waaronder het 
handelsverkeer plaatsvindt zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk 
belang wordt geschaad. 
<T4> - Steun aan de export 
427. Gedurende het hele jaar is er intensief gewerkt aan een ontwerp-
mededeling betreffende de artikelen 92 en 93 van het EG-Verdrag over de 
exportkredietverzekering op korte termijn'8). Nieuw overleg met de 
deskundigen van de Lid-Staten tijdens een multilaterale bijeenkomst in juni 
en tijdens diverse bijeenkomsten van de werkgroep exportkredieten van de Raad 
gaf opheldering over de resterende onderwerpen, met name de mogelijkheid tot 
herverzekering die regeringen kunnen bieden om verzekeraars van 
exportkredieten te dekken. De mededeling zou de Lid-Staten dwingen een einde 
te maken aan alle nog lopende subsidies voor een beperkt aantal sectoren 
(korte-termijnrisico's in de handel of "verhandelbare risico's"), die thans 
grotendeels in handen zijn van particuliere verzekeraars of van officiële 
exportkredietbureaus die voor eigen rekening handelen. De Commissie hoopt de 
mededeling in 1994 uit te brengen. 
428. De Commissie is doorgegaan met het opstellen van regelingen die 
garanties of andere stimulansen bieden ter vermindering van de risico's die 
samenhangen met investeringen in landen in Midden- of Oost-Europa. In maart 
keurde zij een regeling in Nederland goed, waarmee de Staat garantie biedt 
(6) PB C 75 van 17.3.1993. 
(7) PB L 273 van 5.11.1993. 
(8) Eenentwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 166; 
Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 339; zie ook 
punt 382 van dit Verslag. 
4.1.53.p.5 
290 
voor achtergestelde leningen die door de Nationale Investeringsbank zijn 
verstrekt aan bedrijven in Oost-Europa waarin Nederlandse bedrijven een 
belang van minstens 40 % hebben. De volledige financiële bijdrage van de 
Nederlandse regering in het kader van deze regeling, bedraagt ongeveer 
68 miljoen ecu. 
In juni heeft de Commissie goedkeuring gegeven aan de Italiaanse wet nr. 100 
van 1990, die de deelname van bedrijven in gemeenschappelijke ondernemingen 
in Oost-Europa bevordert. Er kunnen leningen op gunstige voorwaarden worden 
verstrekt via de openbare maatschappij SIMEST aan bedrijven die een 
dergelijke participatie aangaan. Voor de regeling is een budget van ongeveer 
135 miljoen ecu uitgetrokken. 
429. Steun ter verbetering van de export van met name het MKB is 
toelaatbaar, op voorwaarde dat deze beperkt blijft tot scholing, advies, het 
bijwonen van handelsbeurzen en gelijksoortige activiteiten en dus geen 
eigenlijke exportsubsidie inhoudt. In voorkomende gevallen hoeft de steun 
niet beperkt te worden tot de niet-EG markten. In 1993 zijn er diverse 
steunregelingen die dergelijke steun bieden, goedgekeurd, onder andere de 
belastingregeling voor de Britse wolindustrie'9) en een regeling in 
Noord-Ierland. 
<T4> - Steun aan het midden- en kleinbedrijf 
430. Zoals verwacht'10) heeft de uitvaardiging van de kaderregeling inzake 
overheidssteun voor het MKB en de daarmee gepaard gaande verbeteringen in de 
procedures de goedkeuring van steunregelingen voor kleine ondernemingen 
aanzienlijk vereenvoudigd'11). De Lid-Staten zorgden er over het algemeen 
voor, uit eigen beweging of na een herinnering door de Commissie, dat hun 
nieuwe of opnieuw aangemelde regelingen werden aangepast aan de definities en 
steunintensiteiten zoals vastgelegd in de kaderregeling. Er kwamen veel meer 
regelingen dan voorheen in aanmerking voor de versnelde 
goedkeuringsprocedure, die afgelopen jaar is uitgebreid'12). Ook kon de 
Commissie de Lid-Staten die een steunregeling onder de de minimis-grens 
hadden aangemeld, veelal meedelen dat formele toestemming niet nodig was. 
(9) Zie ook punt 528 van dit Verslag. 
(10) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 467 
(11) Zie ook punt 159 van dit Verslag. 
(12) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 348 
4.1.53.p.6 
291 
Veel kleinere regelingen van deze aard betroffen steun aan ambachtelijke 
bedrijven en coöperaties in Spanje en Italië. Scholing en adviezen ("zachte 
steun") namen een opvallende plaats in in de activiteiten die door deze 
regelingen werden gesteund, waarvan een groot aantal mede gefinancierd werd 
door de Structuurfondsen van de Gemeenschap. Sommige grotere MKB-regelingen 
die in 1993 zijn goedgekeurd, worden hierna besproken. 
431. In maart stuurde het Directoraat-generaal Concurrentie de Lid-Staten een 
adviesnota inzake het gebruik van de de minimis-faciliteit'13). Hierin werd 
uitgelegd in welke categorieën zonder aanmelding steun kón worden verleend 
tot het de minimis-plafond. Ook werden hierin de regels uitgelegd voor 
cumulatie van de minimis-steun met steun die wordt verleend in het kader van 
toegestane regelingen over dezelfde periode van drie jaar, er werd uitgelegd 
hoe steun in een andere vorm dan subsidie kon worden omgezet in in contante 
waarde uitgedrukte subsidie-equivalent, en er werden methodes aangedragen 
waarmee de Lid-Staten konden controleren of de steun op de juiste manier 
wordt toegepast. 
432. De Commissie gaf goedkeuring aan een steunregeling voor het MKB in 
België, onder een decreet van het Vlaamse Gewest, waarmee eveneens steun 
wordt verleend voor milieubescherming en energiebesparing'14). Er zal steun 
beschikbaar zijn voor investeringen, evenals voor adviezen en scholing. Zowel 
de definitie als de steunintensiteit van de regeling voldeden aan de 
kaderregeling. Het Gewest zou in uitzonderlijke gevallen garantie kunnen 
verlenen, indien er wordt voldaan aan de voorwaarden die de Commissie 
hiervoor heeft geformuleerd, namelijk dat.de betaling van de garantie en de 
aanspraak hierop alleen plaatsvinden wanneer alle andere mogelijkheden tot 
terugvordering van de begunstigde en de andere borgen geen uitkomst meer 
bieden. 
433. In Denemarken werd er een regeling goedgekeurd voor de ontwikkeling van 
kwaliteitsmanagement in kleine en middelgrote bedrijven in de verwerkende 
sector en de dienstverlening, in de vorm van adviezen en opleidingen. De 
projecten die in het kader van de regeling voor steun in aanmerking komen, 
richten zich voornamelijk op de verbetering van het management en de 
ontwikkeling van het personeel volgens het zogeheten "totale 
kwaliteitsconcept", en niet op de ontwikkeling van speciale produkten of 
(13) Zie Bijlage II.B van dit Verslag. 
(14) Punt 422 van dit Verslag. 
4.1.53.p.7 
292 
produktieprocessen. Voor de regeling, die een steunintensiteit heeft van ten 
hoogste 50 %, is een budget van 32 miljoen ecu uitgetrokken voor de periode 
1993-1995. 
434. De Commissie heeft goedkeuring verleend voor de uitbreiding van de 
speciale regeling voor versnelde afschrijvingen ten bate van het midden- en 
kleinbedrijf in Duitsland. Met de bestaande versnelde afschrijving mogen zeer 
kleine ondernemingen in het eerste jaar van hun investeringskosten 20 % meer 
dan het standaardafschrijvingspercentage aftrekken van de belastbare winst. 
Met de uitgebreide regeling kunnen dezelfde bedrijven gedurende twee jaar 
vóór de investering een belastingvrije reserve opbouwen, waarmee ze maximaal 
4 5 % van de verwachte investeringskosten zouden kunnen betalen. Deze 
belastingvrije lening van twee jaar aan de onderneming heeft een waarde van 2 
tot 3 % netto van de investering, en wanneer dit wordt opgeteld bij de gewone 
versnelde afschrijving, blijft de som toch binnen de steungrenzen voor het 
MKB zoals geformuleerd in de kaderregeling. Het is de bedoeling dat deze 
uitgebreide regeling in 1995 wordt ingevoerd. Hiermee komt 450 miljoen extra 
vrij voor investeringen door kleine ondernemingen. 
435. De Commissie heeft ook haar goedkeuring gegeven aan de regeling voor 
leningen in aandelen, waarmee achtergestelde leningen op lange termijn worden 
verstrekt aan kleine en middelgrote ondernemingen in de nieuwe Duitse 
deelstaten. Deze regeling, die na de hereniging was ingevoerd, zou 
oorspronkelijk eind 1993 aflopen, maar zal nu tot eind 1995 voortgezet 
worden. Binnen de nieuwe regeling kunnen ook leningen worden verstrekt 
wanneer een nieuwe partner kapitaal inbrengt in een bestaand bedrijf, en zijn 
de leningen niet meer alleen toegankelijk voor startende ondernemingen en 
ondernemingen die uitbreiden. Alvorens de uitgebreide regeling goed te 
keuren, heeft de Commissie zich ervan vergewist dat de steun voornamelijk was 
bestemd voor investeringen, en niet voor werkkapitaal of reddingsacties, en 
dat de steunplafonds voor het MKB in de regio in acht werden genomen. Er 
wordt ongeveer 520 miljoen ecu per jaar aan de regeling besteed. 
436. De Commissie heeft goedkeuring gegeven aan een aantal kleinere 
regelingen voor het MKB in de nieuwe oostelijke Duitse deelstaten, zoals de 
regeling inzake investeringssteun in Thüringen voor startende ondernemingen 
of voor kleine en middelgrote ondernemingen die moeilijkheden hadden met de 
aanpassing aan de nieuwe marktomstandigheden. Voor deze regeling kwamen 
alleen bedrijven in aanmerking met goede toekomstperspectieven, hetgeen met 
4.1.S3.p.8 
293 
een goed ondernemingsplan moest worden aangetoond. De maximaal toegestane 
steunintensiteit is de hoogste regionale steun die de Commissie toelaat voor 
Thüringen, momenteel 35 %, plus de extra 15 % voor het MKB die is toegestaan 
in de kaderregeling inzake steun voor het MKB in steunzones in de zin van 
artikel 92, lid 3, sub a) , van het EG-Verdrag. Het jaarlijkse budget voor de 
regeling bedraagt 7 miljoen ecu. Er was tevens goedkeuring verleend aan een 
regeling inzake hulp aan kleinere be- en verwerkende bedrijven in Thüringen 
die te kampen hadden met acute financiële problemen, hoofdzakelijk vanwege de 
schuldenlast die zij bij de privatisering hadden meegenomen, en het 
uitblijvende herstel van hun markt. De steun wordt beperkt tot bedrijven met 
uitstekende toekomstperspectieven, die bovendien gevestigd zijn in die delen 
van de Staat waar de grootste werkloosheid heerst. Verder richt de steun zich 
op de herschikking van oude schulden met behulp van leningen tegen een iets 
gunstiger rentetarief. Voor 1993 is 17 miljoen ecu aan fondsen uitgetrokken 
ten gunste van de regeling en voor de periode 1994-1996 wordt 52 miljoen ecu 
aan middelen verstrekt. 
437. De Franse belastingkrediet regeling ten aanzien van kapitaalverhogingen, 
die verleden jaar alleen voor 1992 was goedgekeurd'15), is ook voor 1993 
goedgekeurd. Hoewel het belastingkrediet ook beschikbaar was voor bedrijven 
die groter zijn dan kleine en middelgrote ondernemingen volgens de definitie 
van de Gemeenschap, toonden de cijfers voor 1992 aan dat in de praktijk 
vooral zeer kleine ondernemingen van de regeling gebruik hebben gemaakt. Dit, 
alsmede het lage bedrag aan steun dat per bedrijf is betaald en het aflopen 
van de regeling eind 1993, waren voor de Commissie aanleiding om eraan 
voorbij te gaan dat de regeling niet eerder aan de kaderregeling inzake steun 
voor het MKB werd aangepast. 
438. De Commissie nam een soortgelijk standpunt in ten aanzien van de 
Italiaanse wet nr. 317 van 5 oktober 1991. In mei gaf de Commissie 
goedkeuring aan het pakket steunmaatregelen aan het MKB dat in deze wet 
geregeld was, nadat de Italiaanse autoriteiten het niveau van de 
investeringssteun buiten de steunzones hadden teruggebracht tot de plafonds 
die zijn toegestaan in de kaderregeling inzake steun voor het MKB'16). In 
juli werd een decreet vastgesteld, waarin de nieuwe tarieven voor 
investeringssteun en andere wijzigingen waren opgenomen, en waarin eveneens 
de definitie van kleine en middelgrote ondernemingen was aangepast aan de 
(15) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 469. 
(16) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 471. 
4.1.S3.p.9 
294 
definitie hiervan in de kaderregeling. De Commissie heeft geen terugbetaling 
gevraagd van de steun die onwettig was verleend nadat eind april de 
oorspronkelijke goedgekeurde periode van één jaar was verstreken, omdat uit 
de nadere rapporten die de Italiaanse autoriteiten hadden overgelegd, bleek 
dat de steun in de praktijk de in de kaderregeling toegestane grenzen niet 
heeft overschreden en dat het telkens om zeer kleine bedragen ging, aangezien 
de steun over diverse sectoren was uitgesmeerd. 
<T4> - Steun voor de werkgelegenheid 
439. Dit jaar heeft de Commissie, geconfronteerd met de economische crisis 
die een steeds groeiend aantal mensen werkloos maakt, bijzondere aandacht 
besteed aan de financiële stimulansen van de Lid-Staten ter bevordering van 
de indienstneming van werklozen, met name de groep werklozen die moeilijk 
toegang heeft tot de arbeidsmarkt, zoals bij voorbeeld jongeren en langdurig 
werklozen. Wanneer deze stimulansen automatisch en op een algemene manier 
worden uitgevoerd, hoeven ze niet onder artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag 
te vallen. 
Hoewel de Commissie over het algemeen positief staat tegenover dergelijke 
maatregelen, wil ze nagaan of het bij de toepassing ervan werkelijk gaat om 
een instrument voor het scheppen van werkgelegenheid en niet simpelweg om een 
bijdrage aan de personeelskosten van de onderneming. In het laatste geval zou 
het gaan om steun voor de exploitatie, hetgeen zou kunnen leiden tot de 
handhaving van de overcapaciteit van ondernemingen waardoor het 
werkloosheidsprobleem toeneemt en naar andere Lid-Staten wordt geëxporteerd. 
440. De Commissie heeft haar toestemming gegeven voor de toepassing in het 
Waalse Gewest in België van een ontwerp-decreet dat voorziet in de toekenning 
van steun aan de kleine en middelgrote ondernemingen die een tot vijf 
werklozen in dienst nemen om ze te betrekken bij de "ontwikkelingsprojecten", 
dat wil zeggen studies en onderzoek op bepaalde gebieden zoals de 
ontwikkeling van nieuwe produkten, milieubescherming, rationeel 
energiegebruik en de bevordering van alternatieve energiebronnen, alsmede het 
naleven van kwaliteitsnormen die strenger zijn dan de normen die wettelijk 
voorgeschreven zijn. De steun wordt toegekend, in de vorm van degressieve 
loonsubsidies en mag niet meer bedragen dan 50 % van de kosten van het 
project, tenzij het gaat om de indienstneming, door kleine ondernemingen 
volgens de definitie van de communautaire kaderregeling voor steun aan het 
4.1.S3.p.10 295 
MKB, van bepaalde categorieën werklozen die bijzonder moeilijk kunnen 
toetreden tot of herintreden op de arbeidsmarkt. 
Deze steun, die alleen betrekking heeft op studie- en onderzoeksprogramma's 
met uitsluiting van alle produktie-activiteiten, valt binnen de grenzen van 
de kaderregeling voor steun aan het MKB. De verwachte uitzondering ten gunste 
van de indienstneming, door kleine ondernemers, van werklozen die moeilijk 
plaatsbaar zijn, is gerechtvaardigd gezien enerzijds de grote problemen die 
de plaatsing van deze groep werkzoekenden met zich brengt, en anderzijds de 
omvang van de begunstigde ondernemingen. 
441. De Commissie heeft goedkeuring gegeven aan drie grote regelingen voor 
het creëren van werkgelegenheid in Denemarken. Het doel van deze regelingen 
was om voor de periode 1994-1996 100 000 geregistreerde werklozen per jaar 
aan een baan te helpen. Twee van de regelingen zijn in december opnieuw 
aangemeld voor hernieuwde goedkeuring. De regelingen zullen ongeveer 
2 miljard ecu per jaar kosten. In twee van de regelingen wordt loonsubsidie 
geboden aan bedrijven en instellingen die werklozen in dienst nemen, de derde 
biedt subsidie aan werklozen die een eigen bedrijf beginnen. 
442. Bij de grootste regeling heeft een bedrijf dat een werkloze in dienst 
neemt (in de praktijk gaat het om mensen die langer dan een jaar werkloos 
zijn) recht op een subsidie van 5,5 ecu per uur, hetgeen neerkomt op ongeveer 
42 % van het gemiddelde loon in Denemarken. De maximum subsidieperiode 
bedraagt 12 maanden, hetgeen inhoudt dat de subsidie ten hoogste 9.300 ecu 
per persoon bedraagt. Er moet sprake zijn van een netto stijging van het 
aantal werknemers in het bedrijf, en indien de loonsubsidie verstrekt wordt 
voor een periode van meer dan zes maanden, moet de werknemer een bepaalde 
periode nadat de subsidie is beëindigd in dienst worden gehouden, of scholing 
ontvangen. De tweede regeling komt ongeveer op hetzelfde neer, maar richt 
zich op groepen werklozen die bijzondere moeilijkheden ondervinden bij het 
zoeken naar een vaste baan, zoals migranten. Bij deze regeling zullen de 
werkzoekenden vooral emplooi vinden in instellingen voor openbare 
dienstverlening. De subsidie kan oplopen tot 70 % van het gemiddelde loon en 
kan langer dan 12 maanden duren. Op deze regeling zijn dezelfde voorwaarden 
van toepassing (voortzetting van de werkbetrekking na afloop van de subsidie 
of het bieden van een opleiding). De derde regeling tenslotte biedt subsidies 
van 50 % van de maximale werkloosheidsuitkering voor een periode van ten 
hoogste tweeëneenhalf jaar aan werklozen die een eigen bedrijf opzetten. 
4.1.S3.p.11 
296 
Uitgaande van de huidige maximale werkloosheidsuitkering, kan de subsidie ten 
hoogste 19 000 ecu per persoon bedragen. 
De Commissie was van mening dat alle regelingen onder artikel 92, lid 1, van 
het EG-Verdrag vielen, omdat de overheid bepaalde voorwaarden stelde, met 
name met betrekking tot de tijdsduur en het niveau van de subsidies die 
worden verleend, evenals de voorwaarden waarop de werklozen in dienst zijn 
genomen krachtens de eerste twee regelingen. In februari oordeelde de 
Commissie dat de versie van de eerste regeling, die toen als "algemene 
maatregel" was aangekondigd, niet onder artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag 
viel, omdat de voorwaarden, met name die met betrekking tot indienstneming, 
weinig ruimte voor beoordeling lieten, en daarom geen mogelijkheid tot 
selectieve toepassing van de regelingen boden. In de latere besluiten werden 
de regelingen waarin de steun naar eigen inzicht verleend kon worden, telkens 
in overeenstemming met het Gemeenschapsbeleid inzake het creëren van 
werkgelegenheid bevonden, en daarom beoordeeld als een uitzondering. 
443. In juni heeft de Commissie besloten de procedure te beëindigen die ze 
had ingeleid ten aanzien van een Italiaans project om een bijzonder hoge 
steun toe te kennen aan ondernemingen waarin voornamelijk vrouwen de leiding 
uitoefenen of zeggenschap hebben, en de toepassing ervan goed te keuren'17). 
De Italiaanse autoriteiten hebben de reikwijdte van de steunmaatregelen 
beperkt, zodat de steun nog uitsluitend bestemd is voor de kleine 
ondernemingen in de zin van de kaderregeling voor steun aan het MKB, en 
beperkt is tot ofwel de maximale steunintensiteit die in de betreffende 
kaderregeling is vastgelegd, ofwel een bedrag waardoor de steun aangemerkt 
kan worden als "de minimis "-steun (gedurende drie jaar 50 000 ecu per 
onderneming voor de investeringssteun en 50 000 ecu voor de overige 
doelstellingen, dus een maximum van 100 000 ecu in totaal). 
Aldus vastgelegde steunmaatregelen liggen dan ook in de lijn van de twee 
doelstellingen ten opzichte waarvan de Commissie over het algemeen een 
positief standpunt inneemt, te weten het bevorderen van de werkgelegenheid 
onder vrouwen en gelijke kansen voor laatstgenoemden enerzijds, en de 
ontwikkeling van het MKB anderzijds. 
(17) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 474 
4.1.S3.p.12 
297 
<T4> - Steun voor reddingsoperaties en herstructurering 
van bedrijven die in moeilijkheden verkeren 
444. De recessie heeft geleid tot een groot aantal nieuwe gevallen waarin 
regeringen steun verleenden ten einde ondernemingen die in financiële 
moeilijkheden verkeerden te redden en te herstructureren. Bij de behandeling 
van deze zaken en bij de besluitvorming inzake de gevallen die zich eerder 
voordeden, paste de Commissie de gebruikelijke principes toe, die erop zijn 
gericht te voorkomen dat concurrenten door de steun onrechtmatig worden 
benadeeld'18). De Commissie maakt onderscheid tussen enerzijds 
reddingsoperaties, waarbij de status quo wordt gehandhaafd terwijl wordt 
beslist over de toekomst van de onderneming (sluiting of herstructurering), 
en anderzijds herstructurering. De middelen die een regering tot haar 
beschikking heeft om een onderneming te redden zijn kortlopende 
overbruggingskredieten die tegen marktrente worden verstrekt en 
kredietgaranties. De overbruggingsfinanciering heeft normaliter een looptijd 
van ten hoogste zes maanden, doch de Commissie erkent dat deze periode op 
verzoek van de Lid-Staat kan worden verlengd totdat er een onderzoek is 
ingesteld op grond van de procedure van artikel 93, lid 2, van het 
EG-Verdrag'19). De herstructureringssteun dient in de eerste plaats te zijn 
gericht op het herstel van de levensvatbaarheid van de onderneming door 
middel van een deugdelijk herstructureringsplan en nauwlettend toezicht op 
de uitvoering ervan. Naast deze conditio sine qua non dient de 
herstructurering bovendien bij te dragen tot een vermindering van de 
overcapaciteit in de bedrijfstak, indien hiervan sprake is, (hetgeen meestal 
het geval is) . Anders worden de concurrenten die de herstructurering uit 
eigen middelen moeten financieren, benadeeld. Ook indien er geen sprake is 
van overcapaciteit in de bedrijfstak dient de herstructureringssteun op 
enigerlei wijze bij te dragen aan het gemeenschappelijk belang, hoewel dit 
ook op andere manieren kan plaatsvinden dan door de capaciteit te 
verminderen of het marktaandeel te verkleinen. 
De gevallen die zich voordeden in 1993 betroffen veelal de ijzer- en 
staalindustrie en automobielindustrie en andere gevoelige sectoren en 
privatiseringen, voornamelijk in het voormalige Oost-Duitsland. Hierover 
wordt in de desbetreffende delen verslag gedaan. Een deel van de overige 
(18) Achtste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 227-228 
(19) Zie punt 527 van dit Verslag. 
4.1.S3.p.13 
gevallen wordt hierna besproken, 298 
445. De Commissie heeft de autoriteiten van de Duitse deelstaat Neder-Saksen 
toestemming gegeven in het kader van een goedgekeurde regeling steun te 
verlenen in de vorm van een kredietgarantie aan de werktuigmachinefabrikant 
Berstoff Machinenbau GmbH in Hannover. De door Berstoff geproduceerde 
werktuigmachines worden gebruikt bij de vervaardiging van synthetische en 
rubberprodukten. De garantie dekte 80 % van een lening van 8 miljoen ecu die 
tegen marktvoorwaarden aan de onderneming werd verstrekt. 
Berstoff voerde een door een onafhankelijke adviseur opgesteld 
herstructureringsplan uit, waarmee de levensvatbaarheid van de onderneming in 
de nabije toekomst moet kunnen worden hersteld. De moeilijkheden waarmee het 
bedrijf had te kampen, waren te wijten aan het verdwijnen van de markten in 
Midden- en Oost-Europa. 
446. De Commissie heeft de regering van de Beierse deelstaat toestemming 
gegeven tot eind 1993 een garantie te verstrekken voor een lening van 
9 miljoen ecu aan een fabrikant van papierpulp, Bayerische Zellstoff GmbH in 
Kelheim. De onderneming was failliet gegaan toen de produktie daalde nadat er 
een nieuw procédé was ingevoerd waarbij geen zwavel of chloor wordt gebruikt 
en dat derhalve minder schadelijk is voor het milieu. 
447. De Beierse autoriteiten kregen tevens toestemming een rentesubsidie te 
verlenen voor een lening van 15,5 miljoen ecu die door particuliere banken 
was verstrekt aan twee werktuigmachinefabrikanten, Maho AG en Deckel AG, die 
bezig waren te herstructureren en hun activiteiten samen te voegen. De 
rentesubsidie van 1,3 miljoen ecu vormde de enige overheidssteun voor de 
reddingsoperatie en herstructurering, waarbij de werknemers van beide 
bedrijven alsook leveranciers en particuliere banken waren betrokken. De 
particuliere banken schreven 52 miljoen ecu schuld af, de verkoop van grond 
leverde 15,5 miljoen ecu op en een zelfde bedrag werd van de aandeelhouders 
verkregen in de vorm van nieuw eigen vermogen. 
448. De Commissie heeft de procedure van artikel 93, lid 2, van het 
EG-Verdrag beëindigd die ze in juli 1992 had ingeleid'20) naar aanleiding 
van de steun die de Baskische regering verstrekte voor herstructurering van 
(20) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 423 
4. 1.53.p.14 
299 
Esmaltaciones San Ignacio S.A. Deze onderneming produceert geëmailleerd 
stalen kookgerei, gasflessen en industriële kookketels en is gevestigd in 
Vitoria (Âlava). 
De steun bestond uit een zevenjarige garantie voor een tegen marktrente 
verstrekte lening van 7 miljoen ecu. Met het gegarandeerde krediet zou de 
onderneming een deel van een herstructureringsprogramma financieren waarmee 
het aantal werknemers aanzienlijk wordt verminderd. 
In haar eindbeslissing merkte de Commissie op dat met het herziene 
herstructureringsplan van de Spaanse autoriteiten de levensvatbaarheid van de 
onderneming op lange termijn leek te kunnen worden hersteld. Het plan 
behelsde de sluiting van verliesgevende produktielijnen en een vermindering 
van de resterende capaciteit met ongeveer 13 %. De Commissie nam tevens in 
aanmerking dat een garantie voor een lening tegen marktrente slechts een zeer 
geringe steunintensiteit heeft wanneer deze lening volledig wordt gedekt door 
activa en de begunstigde beschikt over een deugdelijk 
herstructureringsprogramma. 
449. De Commissie heeft tevens de procedure van artikel 93, lid 2, van het 
EG-Verdrag beëindigd die in juli 1990 was ingeleid'21) naar aanleiding van 
de steun die de Spaanse autoriteiten in verband met de verkoop van een deel 
van de activa van de technische groep Cenemesa, aan Asea Brown Boveri (ABB) 
hadden verstrekt. 
Hoewel de groep niet in handen was van de Spaanse Staat was deze actief 
betrokken bij het zoeken naar een koper. In augustus 1989 accepteerde de 
Staat het bod van ABB. In de voorwaarden van de overeenkomst was bepaald dat 
de Staat ermee instemde dat de crediteuren uit de publieke sector af zouden 
zien van hun schuldvordering van circa 230 miljoen ecu en eenzijdig de 
hypotheken op de activa zouden kwijtschelden. Bovendien verplichtte de Staat 
zich ertoe de kosten te dragen voor een regeling voor vervroegde uittreding 
van circa 1 700 werknemers. 
De Commissie was van mening dat de Spaanse Staat, door de schulden kwijt te 
schelden en ermee in te stemmen afvloeiingsregelingen te financieren, niet 
was opgetreden als particuliere crediteur maar als steunverlener. Zij 
(21) Twintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 275 
4.1.S3.p.15 
300 
oordeelde dat de overeenkomst tussen ABB en de Spaanse Staat niet kon worden 
gezien als onderdeel van een normale liquidatieprocedure en dat ABB had 
geprofiteerd van het feit dat zij de activa van de Cenemesa-groep als een 
bloeiende onderneming had kunnen overnemen zonder de schulden die normaliter 
deel uitmaken van de koop te hoeven overnemen. 
Uit de informatie die ABB verstrekte en door de Spaanse autoriteiten werd 
bevestigd, bleek echter dat de vroegere industriële activiteiten van de 
groep, die nu in handen was van ABB, zouden worden geherstructureerd volgens 
een plan dat vanuit het oogpunt van de Gemeenschap als bevredigend kan worden 
beschouwd. Met het herstructureringsprogramma is de produktiecapaciteit van 
alle lijnen met gemiddeld meer dan 50 % verminderd. Hiermee is de 
overcapaciteit in de Spaanse markt verdwenen en zou de Spaanse operatie van 
ABB winstgevend en levensvatbaar moeten worden. ABB heeft aanzienlijke 
financiële steun en know-how geleverd om de groep weer levensvatbaar te 
maken. 
Tenslotte heeft de Commissie ook rekening gehouden met het feit dat er met 
het herstructureringsplan banen behouden kunnen blijven in gebieden die te 
kampen hebben met specifieke problemen van onderontwikkeling en industriële 
achteruitgang. 
450. De Commissie heeft de procedure van artikel 93, lid 2, van het 
EG-Verdrag beëindigd'22) die ze in juli 1992 had ingeleid'23) ten aanzien 
van een voorstel van de Baskische autoriteiten steun te verlenen in de vorm 
van een staatsgarantie van 33 miljoen ecu voor de herstructurering van La 
Papelera Espafiola, een groep bedrijven die pulp en papier produceren en 
verwerken. 
De Spaanse regering heeft een herzien herstructureringsplan voorgelegd dat 
door de Baskische autoriteiten en de begunstigde groep is opgesteld. Met het 
plan zou de groep tegen 1995 weer winstgevend moeten worden door een 
verhoging van produktiviteit en kwaliteit en een verlaging van de capaciteit. 
De Commissie heeft hierbij tevens rekening gehouden met de zeer lage 
steunintensiteit van de garantie. 
451. Het in maart 1992 gestarte onderzoek, dat in september 1992 voor het 
(22) PB C 123 van 5.5.1993. 
(23) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 422 
4.1.S3.p.16 
301 
eerst werd uitgebreid'24) , is door de Commissie opnieuw uitgebreid en richt 
zich nu tevens op de mogelijke aanvullende steun aan de werktuigkundige 
onderneming CMF Sud SpA, die onder de naam CMF SpA zou worden voortgezet. 
Momenteel beoordeelt de Commissie de steun die werd en wordt verstrekt in het 
kader van het programma voor herstructurering van de activiteiten van de 
groep waarover met de Italiaanse autoriteiten overleg plaatsvindt. 
Nadat de procedure in september 1992 was uitgebreid, stelden de Italiaanse 
autoriteiten de Commissie op de hoogte van een reorganisatie van CMF Sud SpA, 
waarbij de houdstermaatschappij IRITECNA een nieuwe onderneming zou opzetten, 
CMF SpA, waaraan CMF Sud SpA haar kernactiviteiten zou verkopen voor een 
symbolisch bedrag dat in eerste instantie op 100 000 ecu werd vastgesteld. 
Vervolgens zou CMF Sud SpA vrijwillig liquideren en tijdens de liquidatie zou 
IRITECNA alle schulden van de onderneming kwijten. 
De Commissie was van mening dat bij de kapitaal inbreng in de nieuwe 
onderneming, de overdracht van de kernactiviteiten van de oude onderneming 
voor een symbolisch bedrag en de kwijting van alle schulden van de oude 
onderneming bij de liquidatie sprake is van steun. 
452. De Commissie heeft de procedure van artikel 93, lid 2, ingeleid tegen de 
financiering die drie staatsbanken in 1991 vrijmaakten ten gunste van Avenir 
Graphique, een drukkerij in Torcy (Marne-la-Vallée). De banken zagen later af 
van het grootste deel van de schuldvordering toen Avenir Graphique 
overgenomen werd door een ander drukkersconcern. 
453. De Commissie heeft een eindbeslissing genomen'25) ten aanzien van een 
door de autoriteiten van de regio Lazio in Italië voorgestelde steunregeling 
ten gunste van de keramische sector. In december 1992'26) werd de procedure 
van artikel 93, lid 2, ingeleid tegen de 3,5 miljoen ecu exploitatie- en 
investeringssteun ten behoeve van een aantal fabrikanten van sanitair en 
aardewerk. 
De Commissie heeft besloten dat steun die de toegestane niveaus, welke zijn 
vastgelegd in de kaderregeling inzake overheidssteun voor het midden- en 
(24) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 426 
(25) PB L 238 van 23.9.1993. 
(26) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 429 
4.1.S3.p.17 
302 
kleinbedrijf, overschrijdt'27), onverenigbaar is met de gemeenschappelijke 
markt en daarom niet toegekend mag worden, maar dat steun binnen de 
vastgestelde grenzen wel toelaatbaar is. 
(27) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 342. 
4.1.54.p.18 
303 
<T3> 54. Steun voor onderzoek en ontwikkeling 
<T4> Algemene ontwikkeling 
454. De Commissie is van mening dat de communautaire kaderregeling inzake 
overheidssteun voor O & o'28), in de oorspronkelijke versie, nog altijd een 
geëigend middel is voor de controle op overheidssteun voor O & O. 
455. Tijdens een multilaterale bijeenkomst in juni hebben de diensten van de 
Commissie van gedachten gewisseld met deskundigen uit de Lid-Staten over het 
probleem van de steun toegekend in de vorm van een bij welslagen van het 
onderzoek terug te betalen voorschot. De meeste Lid-Staten kennen dit soort 
steunmaatregelen. 
In de praktijk aanvaardt de Commissie een voorschot dat aanvankelijk 40 % van 
de kosten dekt van projecten voor toegepast onderzoek of ontwikkeling. Indien 
het project slaagt, wordt de steun terugbetaald zodat de effectieve 
steunintensiteit niet meer bedraagt dan 25 % bruto subsidie-equivalent. 
Uit de besprekingen werd geconcludeerd dat er niet voldoende argumenten zijn 
om op dit moment het beleid van de Commissie met betrekking tot dit soort 
steun te veranderen. 
456. Alle steun die in 1993 werd toegekend, viel onder de uitzonderingen van 
artikel 92, lid 3, sub c), behalve twee EUREKA-projecten (HDTV EU 95 - JESSI 
EU 127) die onder artikel 92, lid 3, sub b) , van het EG-Verdrag vielen. Een 
aantal van de belangrijkste beschikkingen wordt hieronder behandeld. 
<T7> België 
457. In maart heeft de Commissie in het kader van de federalisatie van de 
Belgische Staat de steunmaatregelen voor onderzoek en ontwikkeling van het 
Waals Gewest goedgekeurd. Deze maatregelen vervangen de twee eerder door de 
Commissie goedgekeurde, nationale steunprogramma's (1RSIA industrie en 
Prototypes) . De begroting voor 1993 bedraagt 73 miljoen ecu, waarmee alle 
stadia van onderzoek uitgevoerd door openbare instituten en particuliere 
(28) PB C 83 van 11.4.1986. 
4.1.54.p.19 
304 
bedrijven gefinancierd worden. 
De steun voor basisonderzoek wordt toegekend in de vorm van een subsidie van 
50 % (60 % voor het MKB) . De steun voor toegepast onderzoek en ontwikkeling 
wordt toegekend in de vorm van een voorschot van 40 % (50 % voor het MKB) en 
dient, indien het project slaagt, terug te worden betaald zodat de reële 
steunintensiteit wordt teruggebracht naar 25 % (35 % voor het MKB). Indien 
het onderzoek mislukt, hoeft niets te worden terugbetaald. 
<T7> Duitsland 
458. De Commissie heeft staatssteun voor onderzoek betreffende het project 
"VERBMOBIL" goedgekeurd. De steun, die is toegekend in de vorm van een 
subsidie, is bestemd voor de universiteiten, onderzoeksinstituten en 
ondernemingen die werken aan een project dat de interactie tussen mens en 
machine en de automatische vertaling ervan mogelijk moet maken. 
Het programma valt onder de wetenschappelijke verantwoordelijkheid van het 
Duitse centrum voor kunstmatige intelligentie. De hoogte van de steun is 
30 miljoen ecu voor een periode van 4 jaar en de steunintensiteit is 47 % 
bruto. Gezien het feit dat het hier om basisonderzoek gaat en dat aan de 
criteria betreffende de toegevoegde waarde en het gemeenschappelijk belang 
voldaan wordt, heeft de Commissie de uitzondering als neergelegd in 
artikel 92, lid 3, sub c), van het EG-Verdrag, toegepast. 
459. De Commissie heeft ook groen licht gegeven voor de tenuitvoerlegging van 
het onderzoekprogramma "Arbeit und Technik". Met deze steun, met een budget 
van ongeveer 163 miljoen ecu voor de periode 1993-1996, worden projecten op 
het gebied van fundamenteel en industrieel basisonderzoek gefinancierd die 
als doel hebben de gezondheid van de werknemers te beschermen door de 
vermindering van gevaarlijke belasting en door middel van beschermende 
voorzieningen, alsmede door de aanpassing van het werk en de technologie aan 
het individu. Tweederde van het budget is bestemd voor wetenschappelijke 
instituten en eenderde voor de ondernemingen, die voor 50 % van de kosten 
(60 % in de vroegere DDR) gefinancierd kunnen worden. 
460. De Commissie heeft geen bezwaar geuit tegen een gezamenlijk 
onderzoekprogramma voor het MKB. De steunmaatregelen, die voorzien zijn voor 
de periode van 1993 tot het jaar 2 000, hebben betrekking op een globaal 
4.1.54.p.20 
ùGo 
budget van 150 miljoen ecu. Het programma beoogt enerzijds het MKB betere 
toegang te verlenen tot het onderzoek uitgevoerd op zowel nationaal als 
internationaal niveau, en anderzijds onderzoekers in de industrie te plaatsen 
bij de openbare onderzoeksinstituten en vice versa. Het niveau van de 
steunintensiteit is op 35 % (40 % in de vroegere DDR) van de projectkosten 
vastgesteld, met een maximum van 155 000 (210 000) ecu per onderneming voor 
de nationale samenwerking en 260 000 (310 000) ecu voor de internationale 
samenwerking. Voor de uitplaatsing van onderzoekers bedraagt de maximale 
steunintensiteit 40 % (50 %) van het bruto loon. 
461. De Commissie heeft voor 1993 haar goedkeuring verleend aan een 
uitbreiding van het grootste onderzoekprogramma op het gebied van het vervoer 
("Verkehrsforschung") , dat eerder in 1989 en 1990 was goedgekeurd'29). Het 
grootste deel van het budget van 82 miljoen ecu was bestemd voor verdere 
werkzaamheden aan de "Transrapid"-magnetische zweeftrein, en kleinere 
bedragen voor basisonderzoek naar andere aspecten van de hoge-snelheidstrein, 
het stedelijk openbaar vervoer en het goederenvervoer en "transportketens". 
462. Verder werden twee grote programma's goedgekeurd op het gebied van 
lasertechniek en "microsystemen", systemen die in staat zijn stimuli te 
voelen, te verwerken en erop te reageren en die mogelijkheden bieden voor de 
toepassing in de gezondheidszorg, milieubescherming en vervoer. Het programma 
voor lasertechniek beslaat een budget van 84 miljoen ecu tot 1997 en het 
programma voor de technologie van microsystemen een budget van 
130 miljoen ecu voor de periode 1994-1999. De normale steunpercentages 
kunnen, in overeenstemming met de praktijk en de kaderregeling inzake 
overheidssteun voor 0 & 0, verhoogd worden met 10 procentpunten voor kleine 
en middelgrote ondernemingen en ondernemingen in de vroegere DDR (15 
procentpunten voor het MKB in de nieuwe deelstaten). 
<T7> Frankrijk 
463. De Commissie heeft in januari, februari en april de jaarlijkse 
herfinanciering goedgekeurd van vier Franse steunprogramma's die gericht zijn 
op onderzoek, ontwikkeling en innovatie. 
Het gaat met name om het programma ATOUT-PUMA, dat voornamelijk bestemd is 
(29) Negentiende Verslag over het mededingingsbeleid, punt 145; Twintigste 
Verslag over het mededingingsbeleid, punt 197. 
4.1.54.p.21 
306 
voor het MKB en dat, in de vorm van subsidie en terug te betalen 
voorschotten, de projecten op het gebied van O & O steunt die als doel hebben 
om geavanceerde materialen te integreren in industriële technologieën. Verder 
gaat het om steun uit het Fonds de la Recherche et de la Technologie (FRT) , 
dat ondernemingen helpt bij hun projecten op het gebied van fundamenteel of 
industrieel basisonderzoek met subsidies van ten hoogste 50 % van de kosten 
van het project. 
Een derde programma, "GRANDS PROJETS INNOVANTS" genaamd, is bestemd voor de 
industriële bedrijven die werkzaam zijn op zeer specifieke technologische 
werkterreinen zoals intelligente en flexibele machines, schone en zuinige 
voertuigen, de TGV van de toekomst, en grote innoverende industriële 
procédés. 
Het laatste programma heeft betrekking op de ANVAR, Agence Nationale pour la 
Valorisation de la Recherche. Het betreft hier alle stadia van O & O, met het 
zwaartepunt op toegepast onderzoek. De steun wordt aan de ondernemingen 
toegekend in de vorm van voorschotten die terugbetaald moeten worden indien 
het project slaagt (85 % van het budget) en directe subsidie 
(haalbaarheidsstudies). De overheidssteun van de goedgekeurde vier 
programma's wordt voor 1993 globaal op 536 miljoen ecu geschat. 
<T7> Verenigd Koninkrijk 
464. In mei heeft de Commissie de overheidssteun voor onderzoek goedgekeurd 
die was toegekend aan de onderneming Shorts PLC in Belfast (Noord-Ierland) 
voor het ontwerp en de ontwikkeling van een nieuw zakenvliegtuig, Learjet 45. 
De staatssteun is toegekend in de vorm van een voorschot dat terugbetaald 
moet worden indien het project slaagt. Dat betekent in voorliggend geval: de 
verkoop van 101 vliegtuigen. Het voorschot bedraagt 25 % van de kosten van de 
onderneming. 
Hoewel dit project geen deel uitmaakt van de overeenkomst van juli 1992 
tussen de EG en de VS inzake de handel in verkeersvliegtuigen met een grote 
capaciteit'30), voldoet de steun aan de bepalingen van de betreffende 
overeenkomst. 
(30) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 356 
4.1.55.p.22 
307 
<T3> S5. Regionale steun 
<T4> Algemene ontwikkelingen 
465. Wat de controle op de nationale regionale steun betreft, is de Commissie 
blijven streven naar groei van de economische en sociale samenhang tussen de 
meer en minder ontwikkelde delen van de Unie, en naar versterking van het 
effect van de Structuurfondsen'31). Om samenhang te verkrijgen is het nodig 
hogere niveaus aan nationale steun in de minder bedeelde regio's toe te 
staan. Met andere woorden: de minder ontwikkelde regio's moeten de vrijheid 
hebben om hogere steun te bieden om investeerders aan te trekken, dan de meer 
ontwikkelde regio's. Verder moet in de meer welvarende regio's, die relatief 
gezien minder ernstige ontwikkelingsproblemen kennen, de regionale steun 
geconcentreerd worden op de gebieden die dat werkelijk nodig hebben, hetgeen 
geleidelijk aan zal leiden tot kleinere steunzones. Vanzelfsprekend moet er 
streng toezicht gehouden worden op concurrerende vormen van steun in de niet-
gesteunde zones van ontwikkelde landen, waarbij investeringspremies slechts 
aan kleine en middelgrote ondernemingen of ten behoeve van speciale 
doelstellingen, zoals milieubescherming, mogen worden verstrekt'32). 
466. Met haar voorstellen voor herziening van de reglementering inzake de 
Structuurfondsen'33), streeft de Commissie naar verbetering van de samenhang 
tussen structurele beleidsvormen en overheidssteun. Overigens zou een betere 
samenhang verkregen kunnen worden door een gemeenschappelijke aanpak te 
hanteren, aan de hand waarvan wordt bepaald of een bepaalde streek in 
aanmerking komt voor de twee betrokken beleidsvormen, en door ervoor te 
zorgen dat de gebieden die in aanmerking komen voor de steun van de 
Structuurfondsen eveneens in aanmerking komen voor nationale regionale hulp, 
indien de Lid-Staat dit wenst. 
Het spreekt vanzelf dat, conform artikel 7 van Verordening (EEG) nr. 2081/93 
van de Raad van 20 juli 1993, acties die door de structuurfondsen worden 
gefinancierd moeten beantwoorden aan de vereisten van het communautaire 
beleid, met inbegrip van die welke betrekking hebben op de mededinging. 
(31) Eenentwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punten 54-56 
(32) Punten 419 e.v. en 430 e.v. van dit Verslag. 
(33) COM(93)67 def., punt 15. 
4.1.55.p.23 
308 
467. De Commissie heeft haar beleid voortgezet dat erop gericht is de 
grootste distorsies van de mededinging weg te nemen, die veroorzaakt kunnen 
worden door steun aan kapitaalintensieve investeringen'34). zij heeft op 
basis van de door de Lid-Staten verstrekte gegevens onderzocht wat de 
mogelijkheden waren om de steun te berekenen in verhouding tot de waarde die 
wordt toegevoegd als alternatief voor het criterium 
investeringskosten/arbeidsplaats. Er is echter gebleken dat dit niet op korte 
termijn berekend kan worden. De belangrijkste beslissingen inzake nationale 
regionale steunregelingen zijn hieronder aangegeven. 
<T7> België 
468. De Commissie heeft eveneens de procedure van artikel 93, lid 2, van het 
EG-Verdrag ingeleid ten aanzien van een steunregeling ten behoeve van de 
ondernemingen die deelnemen aan de uitvoering van Europese 
industrieprogramma's, die het voorwerp uitmaken van specifieke internationale 
overeenkomsten. Naast de onregelmatigheden op proceduregebied, bood de 
regeling eveneens de mogelijkheid exploitatiesteun te verlenen aan regio's 
die in aanmerking komen voor regionale steun op grond van artikel 92, lid 3, 
sub c), van het EG-Verdrag, terwijl dergelijke vormen van steun slechts onder 
bepaalde voorwaarden toegestaan zijn in de regio's die hiervoor in aanmerking 
komen op grond van artikel 92, lid 3, sub a), van het EG-Verdrag. 
<T7> Denemarken 
469. De Commissie heeft haar toestemming gegeven voor het vaststellen van zes 
bedrijvenzones binnen de steunzones Bornholm, Noord-Jutland (Nordjylland) en 
Storestrcm. Het niveau van de steun in deze bedrij venzones, met name in de 
vorm van versnelde afschrijvingen, blijft binnen de grenzen die de Commissie 
reeds had toegestaan voor deze gebieden. Om meer investeringsfondsen naar 
Bornholm te leiden, heeft de Deense overheid besloten dat, in het geval van 
Bornholm, de belastingfaciliteiten op investeringsgebied waarvoor werkgevers 
en kleine ondernemingen in aanmerking komen, niet onder de normale restrictie 
vallen dat het om een partner moet gaan die actief is in het bedrijf waarin 
wordt geïnvesteerd. De Commissie heeft dit plan eveneens goedgekeurd. 
(34) Eenentwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 164 
4.1.55.p.24 
309 
<T7> Duitsland 
470. De Commissie heeft haar goedkeuring gegeven aan het algemene beleidsplan 
van de belangrijkste regeling voor regionale steun, de door de Bondsregering 
en de deelstaten gezamenlijk beheerde "Gemeinschaftsaufgabe" voor 1993, dat 
slechts in geringe mate afweek van dat van de voorgaande jaren. Het patroon 
dat is ontstaan sinds de hereniging en dat waarschijnlijk ook in de toekomst 
gehandhaafd zal worden, werd voortgezet met de bepaling dat zo'n 89 % van de 
ongeveer 5,2 miljoen ecu aan steun die in het programma van 1993 werd 
betaald, uitgegeven moest worden in de nieuwe oostelijke deelstaten. 
471. De Commissie heeft ingestemd met een aantal verbeteringen in de reeks 
regionale stimulansen in de nieuwe oostelijke deelstaten. De aldaar op 
investeringen toegepaste regeling van speciale versnelde afschrijvingen, 
waarmee de economie van de oostelijke deelstaten nog eens een injectie van 
ongeveer 5,4 miljoen ecu krijgt, zal nu worden uitgebreid tot eind 1996 '35) . 
Het garantieschema dat in 1991 is ingevoerd voor investeringen in voormalig 
Oost-Duitsland'36), is uitgebreid tot gevallen van herstructurering in zones 
waar uitzonderlijk hoge werkloosheid heerst. Tot slot heeft de Commissie 
toestemming gegeven voor de verkoop van in de nieuwe Duitse deelstaten 
gelegen industriegebieden die staatseigendom waren, tegen de helft van de 
marktwaarde. Verder heeft zij toestemming gegeven aan de Berlijnse 
autoriteiten om de rente voor industriële en handelsgebouwen in gesteunde 
delen van de stad te subsidiëren (in niet-gesteunde delen komt alleen het MKB 
in aanmerking voor lagere rentetarieven). 
472. De Commissie heeft de procedure beëindigd die zij op grond van 
artikel 93, lid 2, had ingeleid tegen de steun die in het voormalige 
West-Berlijn'37) werd verstrekt in het kader van het speciale regionaal 
programma van rentesubsidies (het zogeheten "ERP-Aufbauprogramm") voor 
investeringen in de nieuwe oostelijke Duitse deelstaten. De Duitse 
autoriteiten hadden toegezegd niet langer steun te verlenen aan bedrijven in 
West-Berlijn in het kader van dit schema, en de reeds toegekende steun lag 
binnen de grenzen die zijn vastgelegd in de kaderregeling voor steun aan het 
MKB. Met betrekking tot de investeringspremieregeling in de oostelijke 
(35) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 484 
(36) Eenentwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 285. 
(37) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 485 
4.1.55.p.25 
310 
deelstaten'38), waarmee de bedrijven die daar al gevestigd waren vóór de 
beëindiging van het oude regime in aanmerking kwamen voor een hogere premie 
dan bedrijven die zich later hebben gevestigd, heeft'de Commissie de Duitse 
regering gevraagd deze discriminerende regeling per 30 juni 1994 te 
beëindigen. 
<T7> Spanje 
473. In mei gaf de Commissie een negatieve eindbeschikking inzake een fiscale 
steunregeling ten behoeve van investeringen in Baskenland'39). Met dit 
besluit heeft de Commissie haar reeds bij de inleiding van de procedure'40) 
ingenomen positie bevestigd, met name wat betreft de discriminatie met 
betrekking tot artikel 52 van het EG-Verdrag, inzake de vrije vestiging. Deze 
discriminatie is overigens één van de wezenlijke elementen die voor de 
Commissie aanleiding waren te oordelen dat betreffende regeling onder 
artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag valt, en geen algemene maatregel vormt. 
De betrokken autoriteiten is daarom gevraagd uiterlijk 31 december 1993 een 
einde te maken aan de distorsies ten aanzien van artikel 52. Bovendien heeft 
de Commissie besloten dat de Spaanse autoriteiten binnen een periode van twee 
maanden vanaf de datum dat het besluit is genomen en gedurende de 
overgangsperiode tot aan de opheffing van de discriminatie, erop moeten 
toezien dat de steunverlening plaatsvindt met inachtneming van de grenzen van 
de zones en de plafonds die zijn toegestaan voor regionale steun. 
<T7> Frankrijk 
474. De Commissie heeft besloten geen bezwaar te maken tegen het 
kredietbeleid dat het Emissie-Instituut van de Overzeese Departementen 
(Institut d'Émission des Départements d'Outre-Mer - IEDOM) voert. Het gaat 
met name om herdisconteringsovereenkomsten, waarmee het IEDOM tegen een 
verlaagd tarief de herfinanciering verzorgt van bepaalde steun die de 
kredietinstellingen van de Overzeese Departementen aan lokale ondernemingen 
hebben verleend. 
(38) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punten 483 en 486 
(39) PB L 134 van 3.6.1993, blz. 25. 
(40) Eenentwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 292. 
4.1.55.p.26 
311 
De Commissie was van mening dat deze maatregelen een vorm van steun waren, 
die ten gunste kwamen van zowel de kredietinstellingen, die hierdoor minder 
overheadkosten hadden, als van de ondernemingen, die goedkoper krediet konden 
verkrijgen. 
Zij heeft besloten om hiertegen geen bezwaar te maken, voor zover deze steun 
bestemd is voor achtergebleven regio's die in aanmerking komen voor de 
afwijking bedoeld in artikel 92, lid 3, sub a) , van het EG-Verdrag, en 
waarvoor specifieke maatregelen nodig zijn, conform het Besluit van de Raad 
van 22 december 1989, waarmee het POSEIDOM-programma'41) is gestart. 
<T7> Italië 
475. De Commissie heeft enkele regelingen van de Siciliaanse autoriteiten 
goedgekeurd, die anticiperen op of een vervanging zijn van de nationale 
steunregelingen ten behoeve van de Mezzogiorno, die een aanzienlijke 
vertraging hebben opgelopen bij de uitbetaling. 
Deze vertraging veroorzaakt enorme kosten voor de investeerders, die zich, in 
afwachting van het moment dat de steun wordt uitbetaald, gedwongen zien om 
bij banken leningen tegen markttarief aan te gaan, om de geplande 
investeringen te kunnen uitvoeren. 
De regeling in kwestie omvat leningen tegen een verlaagd rentetarief, ten 
behoeve van het MKB, evenals voorschotten op steun aan ondernemingen in het 
kader van wet nr. 64/86, binnen de grenzen die door de Commissie zijn 
toegestaan voor deze bijzondere steunmaatregel voor de Mezzogiorno. 
476. Om gelijksoortige redenen, dat wil zeggen met name om de achterstand van 
de uitbetaling van de steun in het kader van nationale wet nr. 488/92 inzake 
bijzondere maatregelen voor de Mezzogiorno enigszins op te vangen, heeft de 
Commissie de regio Sardinië toestemming gegeven het MKB leningen tegen een 
verlaagd rentetarief te verstrekken. In geval van een cumulatie van steun die 
verleend wordt op grond van andere regionale, nationale of communautaire 
regelingen, moet de Commissie toegestane maximumplafonds in acht nemen. 
(41) PB L 399 van 30.12.1989, blz. 39. 
4.1.55.p.27 
312 
477. De Commissie heeft de procedure beëindigd die zij op grond van 
artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag had ingeleid in september 1992 '42) en 
die betrekking had op bepaalde steunprojecten die zijn vastgelegd in de 
Italiaanse wet nr. 102 van 2 mei 1990, waarin bepalingen zijn opgenomen met 
betrekking tot de wederopbouw en ontwikkeling van Valtellina. 
Deze steun bestond uit subsidies, aflossingen van rente, leningen' tegen een 
verlaagd rentetarief, garanties en fiscale voordelen ten behoeve van 
ondernemingen in Valtellina en de omringende zones die te lijden hebben gehad 
onder de overstromingen van 1987. 
In de loop van de procedure hebben de Italiaanse autoriteiten toegezegd de 
betreffende regeling zodanig te herzien dat de voordelen ervan tot het MKB 
beperkt zijn. Bovendien hebben zij toegezegd dat de door de Commissie 
ingestelde plafonds voor steun zouden worden gerespecteerd, dat de 
exploitâtiesteun zou worden omgezet in investeringssteun, en dat in de andere 
gevallen het niveau van de "de minimis"-steun niet overschreden zou 
worden'43). Gezien de wijzigingen die zijn voorgesteld, heeft de Commissie 
deze steun verenigbaar met de gemeenschappelijke markt verklaard. 
<T7> Portugal 
478. In juli heeft de Commissie haar goedkeuring gegeven aan de steun door 
het RETEX-programma dat de Portugese autoriteiten hebben aangemeld. Dit 
programma omvat verschillende soorten maatregelen, met in het merendeel 
vormen van steun in de zin van artikel 92 van het EG-Verdrag. Het programma 
is bedoeld ter bevordering van de economische diversificatie in de regio's 
die te lijden hebben gehad onder de herstructurering van de textiel- en 
confectie-industrie. Deze steun kan worden opgesplitst in drie duidelijk te 
onderscheiden vormen: niet-terugvorderbare subsidies, renteloze leningen en 
overheidsparticipatie vanuit een risicokapitaalfonds. In de meeste gevallen 
betreft het diensten en uitgaven die niet rechtstreeks met produktie verband 
houden. 
(42) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 497. 
(43) Tweeëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid, punt 337. Zie ook 
punt 431 van dit Verslag. 
4.1.55.p.28 
313 
De afzonderlijke maatregelen van het programma bestaan uit verschillende 
steunintensiteiten. Deze maatregelen kunnen met elkaar gecombineerd worden 
ten behoeve van uitgaven die voor steun in aanmerking komen, tot een maximum 
gecumuleerde steunintensiteit van 75 % (bruto). Daarnaast staat dat deze 
maatregelen buiten het programma om gecumuleerd kunnen worden met fiscale 
steun. De cumulatie van de steunmaatregelen in het programma met de fiscale 
steun blijft echter eveneens beperkt tot 75 % (bruto). 
De overheidsbijdrage die aan het programma wordt verleend voor de 
financiering van de hierboven omschreven steun voor de periode 1993-1997, 
bedraagt 48 miljoen ecu (prijs van 1993). Aangezien deze steunvormen onder 
het communautaire RETEX-programma vallen, worden ze mede gefinancierd uit de 
Structuurfondsen. 
<T7> Verenigd Koninkrijk 
479. In juli besloot de Commissie geen bezwaar in te dienen tegen de nieuwe 
indeling van steunzones van Groot-Brittannië. Deze indeling, die de in 
december 1984 goedgekeurde indeling vervangt, bestaat uit 
arbeidsmarktgebieden (Travel-to-Work Areas - TTWA's) en uit delen hiervan. 
De steunzones zijn zoals voorheen onderverdeeld in twee categorieën: de 
"Development Areas", waar de steun tot 30 % netto subsidie-equivalent (NSE) 
kan bedragen, en de "Intermediate Areas", waar de steun beperkt blijft tot 
20 % NSE. 
De belangrijkste regeling die wordt toegepast in de steunzones in 
Groot-Brittannië, is de "Regional Selective Assistance", de regeling die 
samen met de voorgaande indeling van steunzones is goedgekeurd; de hulp wordt 
verstrekt in de vorm van kapitaalsubsidie. De intensiteit ervan is beperkt 
tot bovengenoemde plafonds. 
Sommige TTWA's zijn in tweeën verdeeld, waarbij één deel het status van 
"Development Area" heeft, en het andere dat van "Intermediate Area": 
Birmingham, Blaenau, Gwent and Abergavenny, Pontypridd and Rhondda, Wirral 
and Chester. 
4.1.55.p.29 
314 
Van de volgende TTWA's is slechts een deel opgenomen in de nieuwe indeling: 
Newport, Shotton, Flint and Rhyl, Wrexham, Dorcester and Weymouth, Ca'rdiff 
(voor een deel doelstelling 2) en Londen (een klein gedeelte, dat 0,5 % van 
de totale bevolking van het Verenigd Koninkrijk vormt). Dit deel van Londen 
is opgenomen in de indeling van steunzones vanwege de grote concentratie van 
werklozen, die wordt veroorzaakt door de constante achteruitgang van het 
industriële klimaat in dit deel van de stad. 
Een aanmerkelijke verandering met betrekking tot de voorgaande situatie is de 
toevoeging aan de indeling van steunzones van een groot ' deel van de County 
van Kent (de TTWA's van Thanet, Dover and Deal, Folkestone, Sittingbourne and 
Sheerness), als gevolg van de snelle afname van werkgelegenheid in de haven, 
in de ferryverbinding met het continent en in de douanediensten, die het 
gevolg is van de opening van de tunnel onder het Kanaal. 
Het deel van de bevolking dat van deze steun profiteert (35,15 % van de 
totale bevolking), is slechts in geringe mate afgenomen (met 0,15 punt) ten 
opzichte van de voorgaande situatie. 
4.Ï.S6.p.l 
315 
<T3> 56. Steun aan industriesectoren waarop speciale communautaire 
regels inzake overheidssteun van toepassing zijn 
<T4> Algemeen 
480. In 1993 werd nog eens extra duidelijk dat strenge controle op de steun 
aan industrieën met ernstige structurele problemen dringend noodzakelijk 
blijft'1). Juist in tijden van recessie hebben de speciale kaderregelingen 
en steuncodes hun waarde bewezen. Evenals in het midden van de jaren tachtig, 
was het de taak van de Commissie om de aanzet te geven tot een ordelijke 
herstructurering van de ijzer- en staalindustrie en een subsidierace te 
voorkomen'2). Het verschil tussen de jaren tachtig en 1993 is dat de 
steuncode voor de ijzer- en staalindustrie niet langer steun voor 
herstructurering toestaat, behalve voor de sluiting van bedrijven. Daarom was 
het in verschillende gevallen nodig om de instemming te verkrijgen van de 
Raad krachtens artikel 95 van het EGKS-Verdrag. Ook in de scheepsbouw, de 
sector synthetische vezels en in de automobielsector zorgde de doelbewuste 
toepassing van de steunregels door de Commissie ervoor dat het vertrouwen op 
gelijkheid van behandeling kon worden gehandhaafd, terwijl de bedrijven de 
nodige herstructureringen uitvoerden. 
<T5> a) Steun aan de ijzer- en staalindustrie 
<T6> - Onder EGKS-Verdrag vallende ijzer- en staalsectoren 
481. Aan het einde van het jaar slaagde de Commissie erin om één van de 
hindernissen weg te nemen die de noodzakelijke capaciteitsvermindering in de 
ijzer- en staalindustrie van de Gemeenschap in de weg stonden, toen zij van 
de Raad toestemming kreeg voor speciale uitzonderingen op artikel 95 van het 
EGKS-Verdrag .om bepaalde Lid-Staten toe te staan een reeks steunmaatregelen 
te nemen ter ondersteuning van de herstructurering, en in sommige gevallen de 
privatisering, van verlieslijdende openbare staalbedrijven. Deze gevallen 
betroffen zes bedrijven in vier Lid-Staten: Uva in Italië en CSI en Sidenor 
(1) Punten 2 9 en 3 74 van dit Verslag. Zie ook het Tweeëntwintigste Verslag 
over het Mededingingsbeleid, punt 375. 
(2) Vijftiende Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 177 en verder 
4.1.56.p.2 
316 
in Spanje'3); EKO Stahl en SEW Freital in het voormalige Oost-Duitsland en 
de Siderurgia Nacional in Portugal. 
Doordat voor deze gevallen een oplossing werd gevonden, is één van de 
hindernissen weggenomen voor het door de particuliere staalbedrijven 
uitvoeren van een bredere ronde van vrijwillige capaciteitsverminderingen, 
waarvoor de Raad in februari tegemoetkoming met extra communautaire steun 
voor afvloeiingskosten alsmede eventuele EGKS-leningen aan ijzer- en 
staalbedrijven die hun capaciteit op vrijwillige basis zouden verminderen had 
toegezegd. 
Met haar behandeling van de zes gevallen die in het kader van artikel 95 van 
het EGKS-Verdrag voor steun in aanmerking kwamen, beoogde de Commissie (zo 
nodig met behulp van externe consulenten) ervoor te zorgen dat de 
herstructureringsplannen tot levensvatbaarheid zouden leiden en dat de steun 
beperkt zou blijven tot het absoluut noodzakelijke bedrag; ook mocht de steun 
de handelsvoorwaarden binnen de Gemeenschap niet zodanig beïnvloeden dat het 
gemeenschappelijke belang geschaad werd. Derhalve werden tegenprestaties 
verlangd die in verhouding stonden tot de betreffende steun, in de vorm van 
capaciteitsverminderingen als bijdrage tot de noodzakelijke structurele 
aanpassing van de sector. Met het oog op gelijke behandeling wat dit laatste 
aspect betreft, streefde de Commissie naar een verhouding 
capaciteitsvermindering/steun van ongeveer 750 000 ton per jaar tegenover 
1 miljard ecu aan steun. Gezien de huidige marktsituatie werd dit de juiste 
verhouding bevonden. 
Na lange en in sommige gevallen moeilijke onderhandelingen met de betrokken 
Lid-Staten en na herhaaldelijke vruchteloze discussies in de Industrieraad 
gedurende het afgelopen jaar, aanvaardde de Raad op 17 december een reeks 
gewijzigde voorstellen. Dit maakte voor de Commissie de weg vrij om besluiten 
aan te nemen waarmee deze steunpakketten begin 1994 werden toegestaan. 
482. De Raad en de Commissie benadrukten de definitieve en uitzonderlijke 
aard van deze uitzonderingen en verklaarden dat desbetreffende producenten 
geen verdere steun zouden ontvangen die ingevolge de steuncode voor de ijzer­
en staalindustrie niet zou zijn toegestaan. Bovendien was de goedkeuring van 
deze steun verbonden aan een aantal belangrijke voorwaarden, zoals 
(3) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 392 tot en 
met 398 
4.I.56.p.3 
317 
capaciteitsverminderingen die als tegenprestatie voor de steun werden 
vereist, en die een totaal van ongeveer 5,5 miljoen ton/jaar aan warmgewalste 
produkten beliepen. Om het definitieve en onomkeerbare karakter van deze 
verminderingen te garanderen, moeten de betrokken installaties gesloopt of 
verkocht worden voor gebruik buiten Europa. Bovendien mag de overblijvende 
capaciteit niet toenemen, behalve wanneer het produktiviteitsverbeteringen 
betreft, gedurende ten minste vijf jaar vanaf de datum van de laatste 
capaciteitsvermindering of steunuitkering, met betrekking tot investeringen 
in het kader van het plan, afhankelijk van welke van de twee het laatst 
plaatsvindt. Andere voorwaarden zijn dat de financiële lasten van de 
bedrijven die voor deze regeling in aanmerking kwamen minimaal 3,5 % van de 
omzet bedragen, dat zij geen belastingvermindering krijgen voor verliezen die 
in het verleden zijn geleden en dat alle in de herstructureringsplannen 
vastgelegde herstructureringsmaatregelen op tijd worden uitgevoerd. 
Om ervoor te zorgen dat aan alle voorwaarden wordt voldaan, zal gedurende de 
komende vijf jaar een stringent toezicht worden uitgeoefend op de uitvoering 
van de herstructureringsplannen waarbij de Lid-Staten verplicht zijn om ieder 
half jaar, en indien nodig ieder kwartaal, rapporten aan de Commissie over te 
leggen met alle informatie over het bedrijf dat gebruik maakt van deze 
regeling en over de herstructurering die plaatsvindt, waarbij voldoende 
gegevens verstrekt moeten worden aan de hand waarvan de Commissie kan 
beoordelen of voldaan is aan de voorwaarden en eisen. Bijzondere aandacht zal 
worden besteed aan capaciteitsvermindering en personeelsinkrimping; 
investeringen; opvolging van het tijdschema voor sluitingen; produktie en 
gevolgen voor de markt; financiële resultaten; indien van toepassing 
privatisering en oprichting van nieuwe bedrijven; de bronnen van en 
voorwaarden voor verdere financiering; en ontwikkeling in de richting van 
levensvatbaarheid. 
Om de juistheid van de verstrekte informatie na te gaan, kan de Commissie 
verificaties uitvoeren in overeenstemming met artikel 47 van het 
EGKS-Verdrag. Indien klachten worden ontvangen over een bedrijf dat steun 
krijgt en dat de prijzen onderbiedt, kan een onderzoek worden ingesteld op 
grond van artikel 60 van het EGKS-Verdrag. 
De Commissie brengt ieder half jaar verslag uit aan de Raad, om deze op de 
hoogte te houden van de ontwikkelingen. De Commissie kan besluiten om 
4.I.56.p.4 
318 
onafhankelijke consulenten in te schakelen, met toestemming van de betrokken 
regeringen, om haar bij te staan in haar toezichthoudende taak. De Commissie 
is bevoegd om opschorting of terugvordering van steun te gelasten, indien 
niet volledig voldaan is aan de voorwaarden. Indien nodig zal gebruik worden 
gemaakt van artikel 88 van het EGKS-Verdrag indien Lid-Staten niet voldoen 
aan hun verplichtingen ingevolge dergelijke besluiten. De Commissie kan 
tevens verlangen dat aanvullende maatregelen worden genomen om de 
herstructurering kracht bij te zetten, indien er geen ontwikkeling naar 
levensvatbaarheid plaatsvindt. 
De capaciteitsverminderingen waartoe de landen die goedkeuring hebben 
verkregen voor steunverlening zich hebben verbonden, zullen een belangrijke 
bijdrage leveren aan de in een breder kader gedane 
herstructureringsinspanningen. De totale verminderingen die nodig zijn om de 
ijzer- en staalmarkt van de Gemeenschap tot levensvatbaarheid te brengen 
worden door de Commissie geschat op een minimum van 19 miljoen ton per jaar 
warmgewalste produkten en 30 miljoen ton per jaar vloeibaar staal. Een 
speciale vertegenwoordiger van de Commissie, de heer Fernand Braun, was 
belast met het vaststellen van potentiële verminderingen van deze grootte, in 
samenwerking met de industrie. In november stemde de Commissie ermee in, 
bedrijven EGKS-leningen te verstrekken bij inbreng in een .financiële 
herstructureringspoolvoorziening waaruit een deel van de sluitingskosten 
betaald zou kunnen worden. 
Nadere gegevens over de ondernemingen die onder artikel 95 van het 
EGKS-Verdrag vallen en andere belangrijke gevallen die in de loop van het 
jaar behandeld zijn, volgen hieronder. 
<T7> België 
483. De Commissie heeft een onderzoek ingesteld naar een overbruggingslening 
van 12,5 miljoen ecu, die is verstrekt aan Forges de Clabecq door de Société 
Wallonne de Sidérurgie, een openbare houdstermaatschappij die volledig in 
eigendom is van de Waalse Gewestexecutieve'4). Zij heeft de zaak gesloten 
nadat de Waalse overheden hadden voorgesteld de rente over de lening te 
verhogen met 0,5 % tot 9,3 %, een percentage dat een passende risicopremie 
(4) PB C 248 van 11.9.1993 
4.I.§6.p.5 
319 
zou omvatten en dat daarom, onder de huidige omstandigheden, een realistische 
marktrente voor een staalproducent zou zijn'5). 
<T7> Duitsland 
484. Eén van de twee Duitse gevallen waarvoor in december door de Raad 
goedkeuring werd verleend op grond van artikel 95 van het EGKS-Verdrag, 
betrof steun voor de herstructurering van Sâchsische Edelstahlwerke, Freital 
(Saksen). De steun bedroeg circa 177 miljoen ecu, waarvan de Commissie 
3 7 miljoen ecu kon toestaan op grond van artikel 5 van de steuncode voor de 
ijzer- en staalindustrie en artikel 92 van het EG-Verdrag'6). De Commissie 
had reeds in mei een positief besluit voorgesteld voor de resterende 
140 miljoen ecu, vanwege de aanzienlijke capaciteitsvermindering (53 %) in de 
sector warmgewalste eindprodukten van 16 0.000 ton/jaar. 
485. De tweede beschikking die de Raad in december goedkeurde, betrof 
EKO Stahl in Eisenhüttenstadt, Brandenburg. Overeengekomen werd dat de 
Treuhandanstalt voor 428 miljoen ecu steun kón verlenen aan het bedrijf ter 
dekking van de herstructurering en van een deel van de investeringsuitgaven 
voor een nieuwe warmbreedbandwalserij, waarvan de capaciteit tot 900.000 ton 
per jaar beperkt zou worden gedurende een periode van vijf jaar na de laatste 
steunuitkering in het kader van dit plan, of, indien deze later zou vallen, 
de laatste capaciteitsvermindering die verbonden was aan het plan. Er werd 
besloten dat 60 % van EKO Stahl verkocht zou worden aan de Italiaanse 
particuliere staalproducent Riva. Hoewel EKO Stahl zelf met de nieuwe 
walserij warmwalscapaciteit schiep, betekende dit toch een nettovermindering 
in de Oostduitse ijzer- en staalindustrie van 462.000 ton per jaar, gerekend 
vanaf 1990 (toen het voormalige Oost-Duitsland toetrad tot de Gemeenschap). 
Dit omvatte de sluiting, overeengekomen in december, van een walserij voor 
middelzware profielen met een capaciteit van 320 000 ton per jaar, in een 
bedrijf dat reeds in het bezit was van Riva, te Hennigsdorf. Verdere steun 
ten bedrage van 158 miljoen ecu zou verstrekt worden ten behoeve van de 
investering in EKO Stahl op grond van regelingen voor regionale 
investeringssteun, als toegestaan door artikel 5 van de staalsteuncode. 
In april had de Commissie zich verzet tegen een eerder herstructureringsplan 
voor EKO Stahl, waarmee bijna 1 miljoen ecu steun gemoeid was. Dit was 
(5) PB C 71 van 9.3.1994 
(6) PB C 302 van 9.11.1993 
4.I.56.p.6 
320 
gebaseerd op een zogeheten alleenstaand concept, waaraan geen privé-kapitaal 
te pas kwam. 
In november 1993 nam de Commissie, naar aanleiding van een nieuw voorstel van 
de Duitse regering, het standpunt in dat de verhouding tussen de voorgestelde 
staatssteun (467,7 miljoen ecu) en de bijbehorende capaciteitsvermindering 
bij warmgewalste produkten (142 000 ton per jaar) nog steeds niet voldoende 
was voor een voorstel aan de Raad om de steun in het kader van artikel 95 van 
het EGKS-Verdrag goed te keuren. Volgens de Commissie is een dergelijk 
steunpeil alleen aanvaardbaar bij een capaciteitsvermindering van 350 000 ton 
per jaar. 
486. Zoals zij in 1992 gedaan heeft voor de voornaamste regionale 
steunregelingen'7), heeft de Commissie op grond van artikel 5 van de 
staalsteuncode haar goedkeuring gehecht aan de mogelijkheid om de nieuwe 
oostelijke deelstaten tot eind 1994'8) steun te verlenen op grond van de 
voornaamste regelingen in het kader van ERP-steunprogramma's'9). In de loop 
van het jaar heeft zij ook in het kader van artikel 5 van de staalsteuncode 
diverse toekenningen van regionale investeringssteun toegestaan aan 
staalbedrijven in het voormalige Oost-Duitsland, met inbegrip van 
18 miljoen ecu en 12 miljoen ecu aan respectievelijk Hennigsdorfer 
Elektrostahlwerke en Brandenburger Elektrostahlwerke, die afgelopen jaar zijn 
overgenomen door Riva'10), en aan een aantal schrootverwerkende bedrijven in 
de nieuwe deelstaten. 
48 7. De Commissie heeft in het kader van artikel 6, lid 4, van de 
staalsteuncode een onderzoek ingesteld naar de steun van 17 miljoen ecu die 
de regering van de deelstaat Nedersaksen van plan was te verstrekken aan 
Georgsmarienhütte, Nedersaksen, voorheen Klöckner Edelstahl, voor de kosten 
in verband met de bouw van een nieuwe vlamboogoven '13-) . De steun was 
aangemeld voor goedkeuring als O & O-steun, maar de Commissie betwijfelde of 
zij niet beschouwd zou moeten worden als investeringssteun. 
(7) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 386 en 391 
( 8) PB ... 
(9) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 468 
(10) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 388 en PB .'. 
(11) PB C 71 van 9.3.1994 
4.I.56.p.7 
321 
<T7> Spanje 
488. Het steun- en herstructureringspakket dat de Raad in december heeft 
goedgekeurd, bestond onder andere uit 515 miljoen ecu steun voor een 
herstructureringsplan ten behoeve van het speciaal-staalbedrijf Sidenor. 
Gedurende de herstructurering zou een vermindering met ongeveer 379 000 ton 
per jaar warmgewalste produkten doorgevoerd worden. De goedkeuring van het 
plan was sinds november 1992 opgehouden, waardoor enkele wijzigingen nodig 
waren'12). 
489. Ook werd 2 817 miljoen ecu steun goedgekeurd voor de herstructurering 
van de openbare geïntegreerde staalonderneming Corporación de la Sidérurgia 
Integral (CSI). In november 1992 had de Commissie zich uitgesproken tegen een 
eerdere versie van het herstructureringsplan, dat ongeveer 3 592 miljoen ecu 
steun bedroeg, in ruil voor een nettovermindering van de warmwalscapaciteit 
van slechts 1,3 miljoen ton per jaar (waarbij de geplande investering in een 
compactproduktie-eenheid te Sestâo werd meegerekend), die eerst in 1997 zou 
worden gerealiseerd'13). Volgens het herziene plan, dat door de Raad werd 
goedgekeurd, werd minder steun verleend in het kader van de staalsteuncode, 
zou uiterlijk per eind 1995 een warmbandwalserij te Ansio worden gesloten, en 
werd de investering in Sestâo losgekoppeld van het gesteunde 
herstructureringsplan, doordat het project afhankelijk werd gesteld van een 
daadwerkelijke en langdurige deelneming door de particuliere sector en geen 
staatssteun zou ontvangen. Voor het gesteunde herstructureringsplan had dit 
tot gevolg dat de warmwalscapaciteit verder verminderd werd tot 
2,3 miljoen ton per jaar. 
<T7> Italië 
490. In juli heeft de Commissie de procedure van artikel 6, lid 4, van 
Beschikking nr. 3855/91/EGKS ingeleid ten aanzien van het voornemen van de 
Italiaanse regering, waarvan zij in april in kennis werd gesteld, om circa 
4 miljard ecu van de schuldenlast van het openbare ijzer- en staalconcern 
Uva kwijt te schelden voordat deze zou worden omgezet in een nieuwe openbare 
onderneming, Nuova Siderurgica'14). De Commissie heeft vastgesteld dat de 
groep in een bijzonder netelige economische en financiële situatie verkeert, 
(12) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 3 93 
(13) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 394 
(14) PB C 213 van 6.8.1993 
4.I.S6.p.8 
322 
en dat er in 1991 en 1992 aanzienlijke verliezen zijn geleden, waardoor de 
schuldenlast enorm is toegenomen. In 1993 is de situatie nog verder 
verslechterd. Ondanks de ernst van deze situatie is Uva in staat geweest 
zijn activiteiten voort te zetten, dank zij financiële maatregelen van de 
overheid, met name de passieve houding van de enige aandeelhouder, de Staat, 
die de toename van de schuldenlast heeft toegelaten via de uitdrukkelijke 
garantie die is opgenomen in artikel 2362 van het Italiaanse Burgerlijk 
Wetboek, en die in feite een kredietfaciliteit vormde. 
491. Bij deze gelegenheid heeft de Commissie ook voor de eerste keer op grond 
van artikel 88 van het EGKS-Verdrag voorlopige maatregelen getroffen, waarbij 
zij van de Italiaanse regering verlangde dat deze zou afzien van de 
tenuitvoerlegging van het plan om het merendeel van de schuldenlast van de 
openbare Italiaanse staalindustrie kwijt te schelden. Bij deze beschikking 
werd de Italiaanse regering aangemaand haar opmerkingen bekend te maken 
binnen een termijn van 15 dagen voordat de Commissie een met redenen omkleed 
besluit tot ingebrekestelling zou nemen. Vóór eind juli hebben de Italiaanse 
autoriteiten de Commissie op de hoogte gebracht van hun beslissing om zich te 
schikken naar het opschortingsbevel van de Commissie. 
4 92. Het definitieve herstructureringsplan voor Uva dat in december was 
goedgekeurd, omvatte de afschrijving van 1 579 miljoen ecu aan schulden 
voordat de activa van het bedrijf verdeeld zouden worden over twee bedrijven: 
één voor platte produkten en één voor roestvrij staal - respectievelijk Uva 
Laminati Piani en Acciai Speciali Terni - en voordat het geheel 
geprivatiseerd zou worden. De resterende schulden van Uva, die eind 1993 
werden geschat op een waarde van 5,4 miljard ecu, zouden ofwel overgedragen 
worden op de kopers ofwel doorberekend worden in de verkoopprijs. Verder 
omvatte de steun aan het openbare ijzer- en staalconcern Uva een 
kapitaalinjectie van 3 51 miljoen ecu en herstructurerings- en 
liquidatiekosten van 643 miljoen ecu. In totaal bedraagt de steun 
2 573 miljoen ecu. Er is overeengekomen dat als tegenprestatie voor de steun 
1,2 miljoen ton per jaar aan warmwalscapaciteit gesnoeid zou worden door in 
Taranto twee verwarmingsovens te slopen en door de warmbreedbandwalserij in 
Bagnoli volledig te sluiten. Daarnaast zou, binnen zes maanden na de 
privatisering, nog eens een capaciteitsvermindering van 500 000 ton per jaar 
bewerkstelligd worden door het bedrijf dat de fabriek in 
4.1. 56. p. 9 _, 
323 
Taranto zal overnemen'15). 
<T7> Portugal 
493. Eveneens als onderdeel van het pakket waarover in december 
overeenstemming was bereikt, gaf de Raad met eenparigheid van stemmen zijn 
instemming met 306,3 miljoen ecu steun voor de herstructurering van het 
•staatsbedrijf Siderurgia Nacional. Als tegenprestatie zou het bedrijf zijn 
warmwalscapaciteit in zijn installaties te Maia en Seixal met 140 000 ton per 
jaar verminderen. Het herstructureringsplan omvat eveneens steun voor 
afvloeiingskosten en voor milieu-investeringen, die de Commissie in het kader 
van de staalsteuncode afzonderlijk zal bestuderen. Bij de beschikking werd 
rekening gehouden met de positie van Portugal als kleine Lid-Staat met 
slechts één groot staalbedrijf'16). 
<T6> Niet onder het EGKS-Verdrag vallende ijzer- en staalsectoren 
<T7> Duitsland 
494. De Commissie heeft de procedure van artikel 93, lid 2, van het 
EG-Verdrag ingeleid ten aanzien van een voornemen om regionale 
investeringssteun ten belope van 186 000 ecu te verlenen aan 
Berg-Spezial-Rohr GmbH in Siegen, een producent van grote gelaste buizen. De 
investering zou leiden tot een capaciteitsverhoging in een sector die binnen 
de Gemeenschap met aanzienlijke overcapaciteit te kampen heeft'17). 
495. Daar staat tegenover dat de Commissie goedkeuring heeft gegeven voor 
investeringssteun van 9 miljoen ecu in de vorm van subsidies en 
belastingverminderingen plus een kredietgarantie van 15,5 miljoen ecu voor de 
buizenfabrikant Klöckner Rohrwerk Muldenstein GmbH in Saksen-Anhalt'18). 
Het bedrijf is bezig de capaciteit met 25 % te verminderen, en met 80 % wat 
de buizen van geringe diameter betreft. 
(15) PB . . . 
(16) PB ... 
(17) PB C 122 van 4.5.1993 
(18) PB . . . 
4.1.56.p.10 
324 
<T7> Spanje 
496. Op grond van het arrest van het Hof van Justitie in de zaak Cook'19) , 
waarin gesteld werd dat de Commissie een klacht betreffende steun aan PYRSA, 
een Spaanse producent van staalgietwerk, ten onrechte heeft afgewezen, zonder 
dat eerst een onderzoek naar de marktsituatie was ingesteld, heeft de 
Commissie de procedure ingeleid ten aanzien van de steun, bestaande uit 
subsidies van 1,4 miljoen ecu en een garantie en een rentesubsidie voor een 
lening van 3,8 miljoen ecu'20). 
(19) Punten 395 en 553 van dit Verslag 
(20) PB C 281 van 19.10.1993 
4.I.56.p.11 
325 
<T5> b) Steun aan de scheepsbouw 
<T6> Algemeen 
497. Op 16 december 1993 heeft de Raad Richtlijn 93/115/EG vastgesteld, 
waarbij de geldigheidsduur van de Zevende Richtlijn van de Raad inzake 
steunverlening aan de scheepsbouw (90/684/EEG) nogmaals met 12 maanden werd 
verlengd tot 31 december 1994. Op basis van een rapport van een consulent 
besloot de Commissie het plafond voor produktiesteun te handhaven op 9 % voor 
grote schepen en 4,5 % voor schepen met een contractwaarde van minder dan 
10 miljoen ecu en voor scheepsverbouwing. 
498. De onderhandelingen onder de auspiciën van de OESO over een nieuw 
internationaal instrument ter bestrijding van oneerlijke handelspraktijken in 
de scheepsbouw zijn voortgezet'21). De gesprekken gingen over directe en 
indirecte steun zoals produktiesubsidies en nationale kredietregelingen, 
beperkingen van de exploitatierechten voor in het buitenland gebouwde schepen 
en exportfinanciering'22). 
499. In een uitspraak betreffende twee beroepen die België had ingesteld 
tegen beschikkingen waarbij van België verlangd werd, dat het subsidies voor 
leningen aan Belgische reders die hun schepen op Belgische werven laten 
bouwen zou verminderen, bevestigde het Hof van Justitie dat steun aan 
scheepvaartmaatschappijen die orders voor schepen plaatsen meegerekend moet 
worden bij de berekening van de plafonds voor de scheepsbouw'23). 
<T6> Besluiten over afzonderlijke gevallen 
<T7> België 
500. In oktober heeft de Commissie een herstructureringspakket voor Boelwerf, 
de grootste scheepswerf in Vlaanderen, goedgekeurd. De werf zal het aantal 
arbeidskrachten met 40 % verminderen, en de scheepsbouwcapaciteit met meer 
dan 50 %, hetgeen gedeeltelijk zal geschieden door middel van de onomkeerbare 
sluiting van de werf te Hoboken. Het steunpakket bestaat onder andere uit 
(21) Twintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 9 
(22) Zie ook punt 575 van dit Verslag. 
(23) Punt 555 van dit Verslag 
4.1.56.p.12 ' 
326 
53 miljoen ecu bedrijfssteun, conform het van toepassing zijnde steunplafond 
ingevolge de Zevende Richtlijn, en 26 miljoen ecu sluitingssteun als 
tegemoetkoming in de afvloeiingskosten. 
<T7> Duitsland 
501. De Commissie heeft haar goedkeuring gegeven voor bedrijfssteun voor een 
totaalbedrag van 790 miljoen ecu voor vier Oostduitse scheepswerven - Warnow 
Werft, Peene Werft, Elbe Werft Bolzenburg en Volkswerft - die alle in 
Mecklenburg-Vorpommern liggen. In Richtlijn 92/68/EEG is een afwijking van de 
Zevende Richtlijn opgenomen voor de Oostduitse werven, waardoor zij 
bedrijfssteun kunnen ontvangen tot 36 % van hun gemiddelde jaaromzet over een 
periode van drie jaar, eindigend in 1993 '24) . Een besluit over een vijfde 
werf, MTW, was uitgesteld tot was vastgesteld of deze werf wegens een 
verandering van vestigingsplaats nog wel onder de afwijking van 1992 viel. De 
Commissie heeft tevens de eerste tranches van de investerings- en 
sluitingssteun voor de eerste vier werven goedgekeurd, aangezien hun 
investeringsplannen in overeenstemming waren met de vereiste 
capaciteitsvermindering van 40 % ten opzichte van de niveaus van 1990. 
502. In april gaf de Commissie een negatieve beschikking met betrekking tot 
steun aan Bremer Vulkan in verband met het feit dat deze onderneming een in 
scheepselektronika gespecialiseerd bedrijf heeft overgenomen van Krupp'25). 
De Commissie stelde vast dat 65 miljoen ecu aan onwettige staatssteun was 
verleend aan Bremer Vulkan, toen dit bedrijf een meerderheidsbelang in Krupp 
Atlas Elektronik kocht via HIBEG, de investeringsmaatschappij die het 
eigendom is van de deelstaat Bremen. In de beschikking wordt van Bremer 
Vulkan verlangd dat het de steun terugbetaalt aan HIBEG, dat voor verkrijging 
van het belang 65 miljoen ecu meer aan Krupp betaalde dan de beurswaarde van 
de aandelen van Bremer Vulkan die het aankocht bedroeg. HIBEG was hiertoe in 
staat dank zij de door de deelstaat Bremen verleende garantie. 
<T7> Spanje 
503. Krachtens artikel 9 van de Zevende Richtlijn was Spanje tot 
1 januari 1992 ontheven van de voorschriften inzake bedrijfssteun, als 
neergelegd in Hoofdstuk II van de Zevende Richtlijn (met uitzondering van 
(24) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 3 76 
(25) PB L 185 van 28.7.1993 
4.1.56.p.13 
327 
artikel 4, lid 5) , op voorwaarde dat het in 1991/1992 een 
herstructureringsprogramma zou uitvoeren waardoor de Spaanse 
scheepsbouwindustrie met hetzelfde steunpeil zou kunnen functioneren als de 
andere Lid-Staten. Zoals bepaald in artikel 9, lid 2, van de richtlijn, 
moesten over het herstructureringsplan regelmatig voortgangsverslagen worden 
voorgelegd door een onafhankelijk adviseur, die door de Spaanse regering en 
de Commissie tezamen was benoemd. In zijn eindverslag over 1992 kwam de 
adviseur tot de conclusie dat de doelstellingen van het herstructureringsplan 
over het algemeen waren verwezenlijkt. De resultaten van sommige werven waren 
echter ontoereikend, hetgeen, samen met de onzekere kansen op nieuwe orders, 
enige twijfel deed rijzen over het concurrentievermogen in de toekomst. 
Artikel 9 bepaalt dat onder dergelijke omstandigheden aanvullende maatregelen 
moeten worden getroffen om de herstructurering kracht bij te zetten. De 
Commissie bespreekt de bevindingen van de adviseur thans met de Spaanse 
autoriteiten. 
<T7> Verenigd Koninkrijk 
504. De Commissie heeft het Verenigd Koninkrijk toestemming gegeven om 
9 miljoen ecu (7 miljoen UKL) produktiesteun te verstrekken aan de Swan 
Hunter werf, ten einde deze werf in staat te stellen mee te dingen naar twee 
of drie orders voor koopvaardijschepen in 1994 en 1995 (indien voor dat jaar 
steun wordt toegestaan), om de verkoop van de werf te vergemakkelijken en om 
de sluiting ervan te voorkomen. Swan Hunter heeft zich nooit materieel 
afgesloten voor de bouw van koopvaardijschepen, doch het bedrijf heeft sinds 
1986 geen toegang meer tot het "Shipbuilder's Intervention Fund" van het VK. 
De Britse regering heeft toegezegd dat dit een eenmalige maatregel is, dat de 
steun gegeven zal worden in overeenstemming met de regels van de artikelen 4 
en 12 van de verlengde Zevende Richtlijn, en dat dit geen precedent zal 
vormen voor de andere marinewerven. De Commissie was van mening dat, gezien 
de bovengenoemde toezeggingen van de Britse regering, dit geringe bedrag aan 
steun voor de Swan Hunter werf kon worden toegestaan. 
4.I.56.p.14 
328 
<T5> ' c) Steun aan de automobielindustrie 
505. Het beleid van de Commissie inzake toezicht op investeringssteun aan de 
automobielindustrie werd bevestigd toen het Hof van Justitie instemde met 
haar besluit tot goedkeuring van steunverlening aan Ford en Volkswagen voor 
de bouw van een nieuwe fabriek voor minibusjes in Portugal'26). 
506. In december stelde de Raad een compenserende heffing van 4,9 % in op de 
invoer van versnellingsbakken uit een nieuwe fabriek van General Motors in 
Wenen naar de EG waarvoor'het bedrijf een investeringssubsidie had ontvangen. 
Tijdens de onderhandelingen in het kader van het Vrijhandelsverdrag tussen de 
EG en Oostenrijk is hiervoor geen oplossing gevonden die voor beide partijen 
aanvaardbaar was. Een ander probleemgeval in de automobielindustrie werd 
gevormd door Steyr Nutzfahrzeuge AG, waarvoor een oplossing werd gevonden 
door de steun terug te brengen tot een niveau dat de Commissie voor een 
vergelijkbare zone in de Gemeenschap redelijk vond. 
507. De Commissie heeft de volgende besluiten genomen krachtens de 
kaderregeling inzake staatssteun aan de automobielindustrie. In december 1992 
had de Commissie de kaderregeling herbezien, maar besloten daarin geen 
verandering aan te brengen'27). 
<T7> België en Nederland 
508. In oktober heeft de .Commissie de procedure ingeleid van artikel 93, 
lid 2, van het EG-Verdrag met betrekking tot mogelijke staatssteun die door 
de Nederlandse Staat en het Vlaamse Gewest is verleend aan de 
vrachtwagenfabrikant DAF. De financiële situatie van DAF was de afgelopen 
jaren steeds verder achteruitgegaan. In deze periode verzocht het bedrijf de 
autoriteiten om uitstel bij de terugbetaling van leningen of om een 
herschikking van de terugbetalingstermijnen van leningen alsmede om de 
verstrekking van nieuwe leningen. De Nederlandse en Vlaamse autoriteiten 
hebben deze operaties niet aangemeld. Tenzij deze ongedaan worden gemaakt en 
eventueel verstrekte steun wordt terugbetaald aan de respectieve regeringen, 
zullen zij in het kader van de procedure verder worden onderzocht. 
(26) Zie punt 553 van dit Verslag. 
(27) Twintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 250 en 251, en 
PB C 36, blz. 2, 1993 
4.I.56.p.15 
329 
Na het faillissement van DAF in maart 1993 werd een nieuw bedrijf, DAF 
Trucks NV, opgericht, dat de voornaamste activa van de vroegere 
DAF-onderneming overnam. Hoewel de Nederlandse en de Vlaamse regering met de 
particuliere aandeelhouders waren overeengekomen dat de overheidsdeelneming 
tot minder dan 50 % teruggebracht zou worden, bedroeg deze nog steeds 61 %. 
De Nederlandse Staat en het Vlaamse Gewest droegen respectievelijk 
72 miljoen ecu en 24 miljoen ecu bij in het eigen vermogen en verstrekten 
respectievelijk 21 miljoen ecu en 9 miljoen ecu aan risicodragende leningen. 
Ten einde vast te stellen in hoeverre deze maatregelen een vorm van 
staatssteun zijn, zal het ondernemingsplan van het nieuwe bedrijf worden 
getoetst aan de hand van de bepalingen van de kaderregeling inzake 
staatssteun aan de automobielindustrie die betrekking hebben op steun voor 
reddingsoperaties en herstructurering. De Commissie zal tevens onderzoeken of 
de verkoop van de activa van het voormalige DAF aan de nieuwe onderneming 
zonder dat deze aan andere gegadigden zijn aangeboden, tot een prijs beneden 
de marktwaarde heeft geleid. 
Indien uit de beoordeling van de Commissie van dit geval blijkt dat 
onrechtmatige staatssteun is verleend, dat wil zeggen steun die niet 
verenigbaar is met de communautaire markt, zal de Commissie bepalen of de 
steun of een deel ervan, met inbegrip van de steun die aan het voormalige DAF 
is verleend maar niet door dit bedrijf is terugbetaald, door de nieuwe 
onderneming moet worden vergoed. 
<T7> Duitsland 
509. In juni gaf de Commissie goedkeuring voor garanties van de 
Treuhandanstalt voor leningen tegen marktrentevoet voor een bedrag van 
77 miljoen ecu ten behoeve van Sâchsische Automobilbau GmbH (SAB). SAB maakt 
deel uit van een grootschalig Volkswagenproject om een moderne 
automobielindustrie op te zetten in de nieuwe oostelijke Duitse deelstaten. 
Dit project heeft van de Duitse autoriteiten directe en indirecte steun 
ontvangen ten belope van ongeveer 670 miljoen ecu, onder meer voor bepaalde 
exploitatieverliezen van SAB die de Treuhandanstalt had toegezegd te zullen 
dekken. De Commissie was van mening dat de voorgenomen garanties van de 
Treuhandanstalt elementen van overheidssteun aan SAB bevatten. Deze garanties 
vormden reddingssteun, maar voldeden aan de voorwaarden die de Commissie 
4.I.56.p.16 
330 
heeft gesteld voor deze vormen van steun over het algemeen en in de 
automobielindustrie met name in de sectoriële kaderregeling. De goedkeuring 
van de garantieverstrekking sloot eveneens aan op het algemene standpunt van 
de Commissie inzake garanties aan bedrijven die eigendom zijn van de 
Treuhandanstalt in gevallen waarin de voortgezette financiering door de 
Treuhandanstalt aan deze bedrijven nader wordt onderzocht nadat de procedure 
van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag is ingeleid'28). De noodzaak voor 
SAB om zijn cashflow te vergroten door een beroep op de kapitaalmarkten bleek 
in feite een gevolg te zijn van de in december 1991 ingeleide procedure van 
artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag'29), waardoor alle betalingen voor het 
Volkswagenproject werden opgeschort totdat een eindbeslissing was genomen. De 
verwachting is dat op korte termijn een besluit wordt genomen over het gehele 
Volkswagenproject in oostelijk Duitsland. 
510. In oktober hechtte de Commissie haar goedkeuring aan regionale steun 
voor Saginaw, een volle dochteronderneming van Adam Opel AG, ter 
ondersteuning van de investeringsplannen van deze onderneming in 
Kaiserslautern. Het project omvatte de installatie van een nieuwe produktie-
en testlijn voor dieselmotoren door Saginaw in de bestaande gebouwen van de 
Opel-fabriek te Kaiserslautern, ter vervanging van de bestaande motorenlijn. 
Het project wordt in de periode 1993-1996 uitgevoerd. De kosten zullen in 
totaal 260 miljoen ecu bedragen, waarvan 220 miljoen ecu in aanmerking komt 
voor regionale steun. De steun werd verstrekt in de vorm van subsidie van 
33 miljoen ecu voor het project, die vanaf 1994 tot en met 1996 zal worden 
uitbetaald. Dit komt neer op een bruto subsidie-equivalent van 14 %. Bij de 
goedkeuring van de staatssteun heeft de Commissie de voordelen van regionale 
ontwikkeling afgewogen tegen de mogelijke nadelige gevolgen voor de sector 
als geheel, zoals het ontstaan van aanzienlijke overcapaciteit. De Commissie 
heeft een analyse uitgevoerd ten einde de netto regionale nadelen te kunnen 
inschatten die Saginaw/Opel bij een investering in de steunzone 
Kaiserslautern zouden ondervinden. De conclusie was dat deze nadelen in 
verhouding stonden tot de voorgestelde regionale steun. Er werd niet verwacht 
dat het project nadelige effecten voor de sector binnen de Gemeenschap zou 
hebben, omdat het strekt tot een gedeeltelijke vervanging van de import van 
motoren vanuit derde landen. Dit waren de redenen dat de steun voldeed aan de 
criteria voor regionale steun zoals vastgelegd in de kaderregeling. 
(28) Zie punt 405 van dit Verslag. 
(29) Eenentwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 235 
4.1.56.p.17 
331 
511. De Commissie heeft in oktober eveneens de regionale steun aan MAN 
Nutzfahrzeuge goedgekeurd, ter ondersteuning van de investeringsplannen van 
deze onderneming in Salzgitter. Het project omvat de uitbreiding van gebouwen 
en de installatie van nieuwe machines ten einde de produktie van bussen en 
busonderdelen uit te breiden. Het project zal in de periode 1991-1994 worden 
uitgevoerd. De kosten zullen in totaal 48 miljoen ecu bedragen, waarvan 
46 miljoen ecu in aanmerking komt voor regionale steun. 
De voorgestelde steun in de vorm van een subsidie van 1,6 miljoen ecu aan het 
project komt neer op een bruto subsidie-equivalent van 2,8 %. 
Bij de goedkeuring van de staatssteun is de Commissie tot de slotsom gekomen 
dat het project voldoet aan de criteria voor regionale steun zoals vastgelegd 
in de kaderregeling inzake staatssteun aan de automobielindustrie. De 
Commissie heeft kunnen vaststellen dat het project een aanzienlijke bijdrage 
zal leveren aan de oplossing van het grote werkloosheidsprobleem in de regio, 
terwijl het niet zal leiden tot de schepping van een aanzienlijke 
overcapaciteit, met name omdat de vraag in Oost-Duitsland, waar de destijds 
bestaande busfabrieken merendeels gesloten zijn, toeneemt. 
<T7> Spanje 
512. In april besloot de Commissie de staatssteun aan Cadiz Electronica S.A., 
een volle dochter van de Ford Motor Company, goed te keuren. Het project 
omvat de installatie van nieuwe, flexibeler machines ten einde het 
produktieproces van het huidige type elektronische modules te rationaliseren 
en ten einde mogelijkheden te scheppen voor de produktie van elektronische 
modules voor geavanceerde remsystemen. De investering zou 46 miljoen ecu 
kosten en 150 arbeidsplaatsen creëren. De steun voor het project bestond uit 
een subsidie van 12 miljoen ecu door de centrale overheid op grond van een 
regionale steunregeling. Bij de beoordeling van deze steun heeft de Commissie 
niet dezelfde strenge normen gehanteerd als voor projecten voor de 
eindassemblage van voertuigen of voor de produktie van motoren, omdat dit tot 
een ongelijke behandeling zou leiden in vergelijking met projecten die worden 
uitgevoerd door onafhankelijke onderdelehfabrikanten die niet uit hoofde van 
de kaderregeling behoeven te worden aangemeld. Aangezien de 
capaciteitstoename beperkt bleef tot de nieuwe produktie van elektronische 
ABS-modules die uitsluitend worden gebruikt in ABS-systemen in Ford-auto's, 
4.I.56.p.18 
332 
en aangezien de aangemelde steun ver onder het plafond voor de steunzone 
bleef, werden geen grote mededingingsdistorsies verwacht. 
513. In juli gaf de de Commissie haar fiat voor de verlening van regionale 
steun aan SEAT ter ondersteuning van de door dit bedrijf geplande 
investeringen te Arazuri (Pamplona). Aan deze plannen lag het besluit van de 
Volkswagen-groep ten grondslag om de volledige produktie van het Polo-model 
onder te brengen in één fabriek en om de aldus vrijgekomen capaciteit in 
Wolfsberg te gebruiken voor uitbreiding van de produktie van de Golf- en 
Vento-modellen aldaar. De totale kosten van het project bedroegen 
375 miljoen ecu, waarvan 367 miljoen ecu in aanmerking kwam voor regionale 
steun. De investering zou leiden tot een toeneming van de werkgelegenheid met 
1 425 werknemers tot 4 369 werknemers. Het is de bedoeling dat de onderneming 
investeringssubsidies en werkgelegenheidssteun ten bedrage van 36 miljoen ecu 
ontvangt, hetgeen neerkomt op een steunintensiteit van 8 % bruto 
subsidie-equivalent. Bij de beoordeling van het project kwam de Commissie tot 
de conclusie dat het project voldeed aan de criteria voor regionale steun 
zoals vastgelegd in de kaderregeling, omdat de steun alleen compensatie zou 
bieden voor de netto regionale nadelen die SEAT bij zijn investeringen in de 
steunzone zou ondervinden. Rekening houdend met alle andere door dezelfde 
producent op groepsniveau binnen het relevante marktsegment uitgevoerde 
capaciteitswijzigingen zou de investering van SEAT in Arazuri een 
capaciteitstoename ten gevolge hebben. Ten einde een verstoring van de 
mededinging te voorkomen, heeft de Commissie de Spaanse autoriteiten gevraagd 
ervoor te zorgen dat de daadwerkelijke nominale steunintensiteit niet meer 
bedraagt dan 9,7 % van de voor steun in aanmerking komende kosten hetgeen 
gelijk zou staan aan het geschatte niveau van de netto regionale handicap. 
<T7> Frankrijk 
514. In juni gaf de Commissie haar goedkeuring aan de staatssteun aan Renault 
en PSA voor een gemeenschappelijk Onderzoeks- & Ontwikkelingsproject inzake 
auto's en verkeersveiligheid, dat de naam "Véhicule et Sécurité Routière" 
draagt. Het project, dat betrekking heeft op passieve en actieve veiligheid 
van voertuigen en het voorkomen van ongelukken, en dat in vier deelprojecten 
is opgesplitst, vormde een aanvulling op het Eureka onderzoeksprogramma 
Prometheus en op het communautaire onderzoeksprogramma DRIVE. Het 
onderzoeksproject heeft een looptijd van vijf jaar, gaat ongeveer 
99 miljoen ecu kosten en zal worden gecoördineerd door de gemeenschappelijke 
4.1.56.p.19 
333 
onderneming GIE PSA Renault, met deelneming van talrijke 
onderdelenproducenten. De steun, die wordt verstrekt in het kader van twee 
regelingen die onder toezicht staan van het Ministerie van Onderzoek en 
Technologie en het Ministerie van Industrie en Buitenlandse Handel, bestaat 
uit subsidies van in totaal 32 miljoen ecu. De steun dekt 50 % van de voor 
steun in aanmerking komende uitgaven voor basisonderzoek en 25 % van de 
kosten voor toegepast onderzoek, hetgeen neerkomt op een gemiddelde 
intensiteit van 32 %. Bij de beoordeling van de staatssteun kwam de Commissie 
tot de conclusie dat het project voldeed aan de criteria voor de 
kaderregelingen voor de automobielindustrie en voor onderzoek en ontwikkeling 
van de Gemeenschap. Met name worden de steunplafonds van laatstgenoemde 
kaderregeling nageleefd. 
<T7> Verenigd Koninkrijk 
515. In maart 1992 heeft de Commissie de procedure van artikel 93, lid 2, van 
het EG-Verdrag ingeleid tegen niet-bekendgemaakte steun die door de 
autoriteiten van het VK aan British Aerospace was verleend ten behoeve van de 
aankoop door dit bedrijf van de Rover-groep boven het bedrag dat in 1988 door 
de Commissie was goedgekeurd'30). De Commissie had in juli 1990 al een 
beschikking gegeven inzake de niet-toegestane steun die echter 
in februari 1992 nietig was verklaard door het Hof van Justitie op grond van 
procedurefouten, aangezien de Commissie had nagelaten de Britse autoriteiten 
de gelegenheid te bieden te reageren krachtens de procedure van artikel 93, 
lid 2, van het EG-Verdrag, alvorens haar beschikking te geven. In maart 1993 
gaf de Commissie na inleiding van de procedure van artikel 93, lid 2, van het 
EG-Verdrag een nieuwe beschikking. Zij kwam tot de slotsom dat de extra 
financiële tegemoetkomingen die de Britse autoriteiten in 1988 aan British 
Aerospace hadden verleend een vorm van staatssteun inhielden die niet 
verenigbaar was met de communautaire markt'31). De Commissie besloot tevens 
dat niet alleen de steun zelf terugbetaald moest worden, maar ook het 
rentevoordeel dat de begunstigden hadden genoten. De autoriteiten van het VK 
bevestigden later dat British Aerospace de steun plus rente, in totaal een 
bedrag van ongeveer 73 miljoen ecu, aan het Ministerie van Handel en 
Industrie had betaald. De rente was berekend over de periode vanaf 
18 augustus 1990 (de datum waarop de hoofdsom krachtens de beschikking van 
1990 moest worden betaald) tot en met 23 mei 1993. Door deze aanvangsdatum te 
kiezen, en niet de datum waarop de steun was verleend, aanvaardde de 
(30) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 413 
(31) PB L 143 van 15.6.93, blz. 93 
4.I.56.p.20 
334 
Commissie de stelling van de autoriteiten van het VK en de ontvangers van de 
steun dat het nieuwe beleid dienaangaande, dat vanaf maart 1991 was toegepast 
en volgens hetwelk rente over de terug te vorderen steun moest worden 
berekend vanaf de datum waarop de steun daadwerkelijk werd uitgekeerd, niet 
met terugwerkende kracht mocht worden toegepast. De Commissie stelde het op 
prijs dat het bedrijf en de autoriteiten van het VK zich in haar nieuwe, 
beschikking konden vinden'32). 
516. In juni keurde de Commissie de verlening van regionale steun aan Leyland 
Da.f Vans (LDV) goed ten behoeve van een investeringsproject dat deel 
uitmaakte van de reddingsoperatie van het bedrijfsvoertuigenbedrijf van DAF. 
De uitgaven voor het project, dat een looptijd van vijf jaar heeft belopen in 
totaal 34 miljoen ecu waarvan ongeveer 2 7 miljoen ecu in aanmerking komt voor 
regionale steun. Er zouden subsidies van 6,4 miljoen ecu beschikbaar worden 
gesteld, neerkomend op een steunintensiteit van minder dan 15 % netto 
subsidie-equivalent, hetgeen onder het plafond van 20 % netto ligt. De 
Commissie, die uitging van de criteria voor regionale steun, kwam tot de 
conclusie dat LDV te kampen had met aanzienlijke netto exploitatieproblemen 
ten gevolge van de investering in de oude, te grote installaties van DAF. De 
regionale steun zou daarom geen overmatige mededingingsdistorsies 
veroorzaken in een marktsegment dat op EG-niveau geen structurele 
overcapaciteit heeft. Met de regionale steun zou ook een halt worden 
toegeroepen aan een verder verlies van arbeidsplaatsen in het gebied rond 
Birmingham, waar grote werkloosheid heerst. Wat de herstructureringscriteria 
betreft kwam de Commissie tot de conclusie dat de steun voor redding van de 
bedrijfsvoertuigenactiviteiten van het vroegere Leyland DAF er niet toe zou 
leiden dat LDV de kans kreeg zijn kleine marktaandeel uit te breiden ten 
koste van de concurrentie, die geen steun ontvangt. LDV was niet alleen bezig 
met diversificatie van zijn produkten, maar concentreerde zijn verkoop ook op 
een niche-markt in het Verenigd Koninkrijk, waarbij het zwaartepunt lag op 
klanten met een groot wagenpark. De herstructureringssteun aan LDV zou dus 
weinig gevolgen hebben voor andere producenten van bedrijfsvoertuigen in de 
EG. 
(32) Zie punt 396 van dit Verslag. 
4.1.56.p.21 
335 
<T5> d) Steun aan de sector synthetische vezels 
517. De nieuwe steuncode voor de synthetische-vezelindustrie werd van kracht 
op 1 januari 1993. Deze steuncode, die tot en met 31 december 1994 geldig zal 
zijn, bepaalt dat alle voornemens tot steunverlening, in welke vorm dan ook, 
aan producenten van synthetische vezels, zoals gedefinieerd door de code, 
moeten worden aangemeld. Duitsland aanvaardde de steuncode aanvankelijk voor 
slechts één jaar, maar deelde in december 1993 mede de code ook voor 1994 te 
aanvaarden. Alle overige Lid-Staten hadden de code reeds voor beide jaren 
aanvaard. 
Krachtens de code wordt alleen steun toegestaan die samengaat met een 
aanzienlijke vermindering van de produktiecapaciteit in het gesteunde 
bedrijf. Bij de beoordeling van de significantie van de vermindering houdt de 
Commissie in alle gevallen rekening met onder andere de intensiteit van de 
steun en de plaats waar zij wordt verleend, het geïnvesteerde bedrag evenals 
de bijdrage, als daarvan al sprake is, van de investering tot de samenhang 
van de Gemeenschap en de groei van de gemiddelde bezettingsgraad van de 
produktiecapaciteit van de onderneming, van de groep waartoe deze onderneming 
behoort en van de sector in het algemeen. 
<T7> Duitsland 
518. De Commissie heeft de procedure van artikel 93, lid 2, van het 
EG-Verdrag ingeleid in vier gevallen van steun aan bedrijven in de nieuwe 
deelstaten, namelijk: 
(i) Mârkische Faser AG, Brandenburg, met betrekking tot aspecten in verband 
met de privatisering van het bedrijf'33), de aankoop van onroerend 
goed en bepaalde kapitaalinjecties; 
(ii) Rhône-Poulenc Rhotex GmbH, Brandenburg (3,75 miljoen ecu steun voor een 
nieuwe fabriek voor het textureren van polyamide-textielgarens); 
(iii) SST Garngesellschaft GmbH, Thüringen (2,5 miljoen ecu steun voor een 
nieuwe fabriek voor de fabricage van polyesterstapelvezels); en 
(33) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 402 
4.1.56.p.22 
336 
(iv) Textilwerke Deggendorf GmbH, Thüringen (22 miljoen ecu steun voor een 
nieuwe fabriek voor de fabricage van polyester- en polyamide-textielgarens). 
519. Twee van de gevallen werden later met goedkeuring van de steun 
afgesloten. De steun voor Rhône-Poulenc werd toegestaan, omdat dit bedrijf 
bezig was zijn capaciteit voor dit procédé aanzienlijk in te krimpen, zowel 
in het voormalige Oost-Duitsland als op groepsniveau. De Commissie was ook 
van mening dat de steun aan SST Garngesellschaft kon worden toegestaan, omdat 
zij een specifiek onderdeel vormde van het beleid inzake de herstructurering 
van de synthetische-vezelindustrie van de voormalige Duitse Democratische 
Republiek, dat beoogt de capaciteit terug te brengen tot 143 074 ton per 
jaar. 
<T7> Frankrijk 
520. Op grond van het arrest van het Hof van Justitie van 24 maart 1993, 
waarbij de oorspronkelijke beschikking van de Commissie waarbij zij de steun 
had goedgekeurd, nietig werd verklaard'34), leidde de Commissie de procedure 
in van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag, met betrekking tot de circa 
30 miljoen ecu steun die was verleend aan Allied Signal Fibers Europe SA, 
Meurthe-et-Moselle, voor de bouw van een nieuwe fabriek voor de produktie van 
polyesterfilamentgarens. 
<T7> Ierland 
521. De Commissie gaf toestemming voor steun ten bedrage van 180 000 ecu aan 
Wellman International Ltd., Cavan, een fabrikant van polyester- en 
polyamidevezels, voor de omschakeling van het bestaande machinepark en voor 
het ontwerpen van nieuwe energiezuinige procédés. De Commissie besloot de 
steun toe te staan, omdat de investering vergezeld zou gaan van een 
vermindering van de produktiecapaciteit, die als significant in de zin van de 
steuncode werd beschouwd, met name gezien de intensiteit van de steun en de 
plaats van de investering. 
(34) Zie punt 554 van dit Verslag. 
4.1.56.p.23 
337 
<T7> Portugal 
522. De Commissie gaf toestemming voor steun van ongeveer 2 miljoen ecu aan 
Têxtil António Falçâo Ltd., Braga, voor een nieuwe extrusie-installatie voor 
polyamide- en polyestergarens. De voorgenomen steun was aangemeld voordat de 
nieuwe steuncode van kracht werd en werd daarom beoordeeld op grond van de 
voorgaande steuncode, die eind 1992 kwam te vervallen. De Commissie besloot 
de steun goed te keuren vanwege de plaats van de investering en het zeer 
geringe effect dat deze steun zou hebben op het handelsverkeer tussen de 
Lid-Staten. 
<T7> Verenigd Koninkrijk 
523. De Commissie leidde de procedure van artikel 93, lid 2, van het 
EG-Verdrag in ten aanzien van het voornemen tot steunverlening ten bedrage 
van ongeveer 1 miljoen ecu aan Abingdon Carpets pic ten behoeve van 
installaties voor de produktie van polypropyleengaren in haar tapijtfabriek 
in Gwent in 1989. Hoewel de onderneming in 1988 een verzoek om steun voor het 
project indiende, meldden de Britse autoriteiten het voorstel om steun te 
verlenen pas in september 1993 aan. 
524. Overeenkomstig de steuncode, die verplicht tot aanmelding van voornemens 
tot steun aan een fabrikant van synthetische vezels, werd bij de Commissie 
een voornemen aangemeld om steun ten bedrage van 1,2 miljoen ecu toe te 
kennen aan Bonar Textiles Ltd, Tayside, voor nieuwe machinerieën om de 
produktiecapaciteit van polypropyleenband te vergroten. Op 21 april 1993 
besloot de Commissie geen bezwaar aan te tekenen, omdat polypropyleenband 
geen vezel vormde in de zin van de steuncode. 
4.I.56.p.24 
338 
<T5> e. Textiel- en confectie-industrie 
525. Hoewel het op grond van de huidige regels betreffende steun aan de 
textiel- en confectie-industrie uit 1977 niet specifiek verplicht is dat 
afzonderlijke gevallen van steunverlening krachtens goedgekeurde, bij 
voorbeeld regionale of MKB-regelingen, worden aangemeld, zoals bij 
synthetische vezels wel het geval is, moet nauwlettend toezicht worden 
gehouden op steun aan deze sector met structurele aanpassingsproblemen, en 
dient iedere steun die tot capaciteitsvergroting leidt afzonderlijk te worden 
aangemeld. De Commissie behandelde in 1993 de volgende gevallen die bij haar 
aangemeld werden krachtens andere algemene regelingen of die zelf bijzondere 
sectoriële regelingen vormden. 
526. De Commissie keurde een steunvoornemen van ongeveer 4 miljoen ecu met 
een intensiteit van 8 % goed ten behoeve van Société Sofisilk, Moeskroen 
(Henegouwen), België. De steun bestaat uit een subsidie en verlaagde rente. 
De beoogde steun leidt niet tot een toeneming van de in de handel gebrachte 
textielprodukten, aangezien Sofisilk geen spin- en satineercapaciteit heeft, 
maar zich met een verder stadium van het produktieproces bezighoudt. De 
onderneming voldoet derhalve aan de eisen van de Commissie op textielgebied 
en aan de voorwaarden van een regionale steunregeling voor de provincie 
Henegouwen die in 1975 door de Commissie werd goedgekeurd. 
52 7. De Commissie stelde op grond van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag 
een onderzoek in naar steun die door Niedersachsen aan Nino Textil AG, 
Nordhorn werd verleend. De instanties van deze deelstaat waren voornemens een 
bankgarantie van 13 miljoen ecu te honoreren die de Commissie in 1990 had 
goedgekeurd en af te zien van de aflossingsvordering op Nino. 
De Commissie beschouwde het honoreren van de garantie zonder een poging te 
doen de lening af te lossen via verkoop van de activa van het bedrijf als 
nieuwe steun die onder artikel 93, lid 3, van het EG-Verdrag moest worden 
aangemeld. 
Tijdens de procedure stond de Commissie echter toe dat de onderneming een 
nieuwe tijdelijke bankgarantie voor een lening ontving die beperkt was tot 
het minimale bedrag dat noodzakelijk was om Nino zes maanden lang in bedrijf 
4.1.56.p.25 
339 
te houden tot aan de eindbeslissing van de Commissie krachtens de procedure 
van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag. Zonder een dergelijke 
reddingssteun zou de onderneming deze periode niet doorkomen'35). Indien de 
procedure van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag niet binnen zes maanden 
wordt beëindigd, zal de Commissie een verzoek in overweging nemen om de 
garantie voor de rest van de proceduretijd te verlengen. 
528. De Commissie keurde een bestaande regeling ter verbetering van het 
profiel van de exportactiviteiten van de wolindustrie in het Verenigd 
Koninkrijk goed. De regeling wordt uitgevoerd door de British National Wool 
Textile Export Cooperation en de begunstigden zijn voornamelijk middelgrote 
en kleine bedrijven. De regeling, die een klein budget heeft, financiert 
zichzelf via een heffing die wordt betaald door ondernemingen die 
gespecificeerde activiteiten op wolverwerkingsgebied verrichten. Er zijn geen 
invoer-, maar wel uitvoerheffingen. Voor deze regeling kon derhalve 
ontheffing worden verleend. 
529. De Commissie heeft op grond van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag 
een onderzoek ingesteld naar een steunvoornemen van in totaal 76 miljoen ecu 
voor een investering door de Hualon Corporation in Belfast. 
Het investeringsplan (in vier fasen in de periode 1993-2000) behelst de 
constructie van gebouwen en de bouw van de noodzakelijke fabriek voor het 
spinnen, verven en afwerken van ongeveer 23 000 ton polyester-, polyamide- en 
polykatoenen stoffen. 
De steun viel niet onder de steuncode voor de synthetische-vezelindustrie, 
aangezien deze van toepassing is op de produktie van synthetische vezels. De 
activiteiten van Hualon hebben echter betrekking op een later stadium dan 
deze produktie. De steun viel echter wel binnen de richtsnoeren betreffende 
textiel die de Commissie in 1971 en 1977 heeft aangegeven, waarin wordt 
gesteld dat steun niet mag leiden tot capaciteitsverhogingen en dat daarbij 
(35) Punt 444 van dit Verslag 
4.I.56.p.26 
340 
rekening moet worden gehouden met de situatie waarin de bedrijfstak in de 
Gemeenschap als geheel verkeert. Hoewel het steunpeil (38 %) onder de voor de 
regio vastgestelde grens lag, meende de Commissie dat zij gezien het feit dat 
de investering eerst in 2001 voltooid zal zijn, in dit stadium niet in staat 
was te beoordelen of de voordelen van de steun voor de regio (schepping van 
1 800 banen in Noord-Ierland) in verhouding staan tot de nadelige gevolgen 
ervan voor de desbetreffende textielsectoren. 
4.I.56.p.27 
<T5> f. Steun aan de kolenmijnindustrie 341 
530. Overeenkomstig de bepalingen van Beschikking nr. 2064/86/EGKS'36) 
betreffende de communautaire regeling voor de steunmaatregelen van de Staten 
ten behoeve van de kolenindustrie, heeft de Commissie er in het jaar 1993 op 
toegezien dat deze bepalingen strikt toegepast worden met betrekking tot 
beoogde financiële maatregelen ten gunste van deze industrie. 
Voor de financiële maatregelen werd goedkeuring verleend voor zover deze in 
overeenstemming waren met de doelstellingen en toepassingscriteria van 
genoemde regeling en met de specifieke doelstellingen van de artikelen 2 en 3 
van het EGKS-Verdrag. 
In dit verband verleende de Commissie bij beschikking haar goedkeuring aan de 
steunvoornemens voor 1993 van de Bondsrepubliek Duitsland op 
24 december 1992 '37) '38), van België op 24 februari 1993 '39), van 
Frankrijk op 18 mei 1993'4°) en van Portugal op 7 december 1993'41). 
Via haar tot de Spaanse regering gerichte beschikkingen van 
23 december 1992'42) '43) keurde de Commissie de financiële maatregelen ten 
behoeve van de Spaanse kolenmijnindustrie voor het jaar 1993 goed. Bij 
genoemde beschikkingen heeft de Commissie zich eveneens uitgesproken over 
verschillende andere financiële steunmaatregelen voor de jaren 1991 en 1992 
die de regering van plan was uit te voeren in aansluiting op de maatregelen 
betreffende herstructurering, rationalisering en modernisering van de 
steenkolenindustrie, en tevens aangaande de financiële steunmaatregel die 
wordt gevormd door de compenserende bedragen die in het kader van de 
OFICO-steunregeling voor het jaar 1992 aan de elektriciteitsproducenten 
moeten worden betaald. 
Het Verenigd Koninkrijk heeft geen steun voor de lopende produktie ten 
behoeve van de kolenmijnindustrie uit hoofde van de begroting voor 
1993/1994 aangemeld. Deze niet-aanmelding strookt met het beleid dat de 
(36) PB L 177 van 1.7.1986, blz. 1 
(37) PB L 58 van 11.3.1993, blz. 60 
(38) PB L 59 van 12.3.1993, blz. 33 
(39) PB L 85 van 6.4.1993, blz. 26 
(40) PB L 198 van 7.8.1993, blz. 33 
(41) PB L 23 van 28.1.1994, blz. 30 
(42) PB L 57 van 10.3.1993, blz. 24 
(43) PB L 57 van 10.3.1993, blz. 26 
4.1.56.p.28 
342 
Britse regering voert om steunverlening te beperken tot de kosten van 
afvloeiingsregelingen voor het personeel en tot andere sociale kosten in 
verband met de herstructurering, rationalisering en modernisering van de 
kolenmijnindustrie. 
Overeenkomstig artikel 16 van Beschikking nr. 2064/86/EGKS heeft de Commissie 
aan de Raad het jaarlijks verslag betreffende de toepassing van genoemde 
regeling in 1992 voorgelegd'44). 
Vooruitlopend op het feit dat de huidige communautaire regeling voor de 
steunmaatregelen van de Staten ten behoeve van de kolenindustrie (Beschikking 
nr. 2064/86/EGKS) op 31 december 1993 verstrijkt, gaf de Commissie op 
28 december 1993'45) Beschikking nr. 3632/93 tot vaststelling van een nieuwe 
communautaire regeling voor de steunmaatregelen van de Lid-Staten ten behoeve 
van de kolenindustrie, die op 1 januari 1994 van kracht zou moeten worden. 
Tenslotte verleende de Commissie op 25 maart 1993 haar goedkeuring aan het 
verslag over de markt van vaste brandstoffen in de Gemeenschap in 1992 en de 
vooruitzichten ervan voor 1993 '46) . De herziene versie van genoemd 
verslag'47) werd op 23 september 1993 door de Commisie goedgekeurd. 
(44) COM(93)589 def. van 26.11.1993 
(45) PB L 329 van 30.12.1993 
(46) SEC(93)441 def. van 25.3.1993 
(47) SEC(93)1399 def. van 23.9.1993 
Steun aan de kolenmijnindustrie 
Steun aan de lopende produktie in 1992 en 1993 
in miljoen ecu un 
en 
•Ö 
Steun in het kader van 
Beschikking nr. 2064/86/EGKS 
1. Rechtstreekse steun 
- artikel 3 
- artikel 4 
- artikel 5 
- artikel 6 
- overige 
TOTAAL 
Ecu/per 
gesubsidieerde ton 
2. Indirecte steun 
TOTAAL 
Ecu/per 
gesubsidieerde ton België 
1993 
-
. 
-
• 1992 
33,5 
33,5 
153,67 
7,4 
40,9 
187,61 Bondsrep.Dui tsl. 
1993 
139,4 
1513,3 
61,6 
1714,3 
26,66 
2566,7 
4281,0 
66,58 1992 
177,7 
1787,7 
65,6 
2031,0 
28,15 
2466,7 
4497,7 
62,34 Spanje 
i 
1993 
355,4 
24,9 
380,3 
20,56 
15,5 
395,8 
21,39 1992 
379,7 
66,3 
446,0 
23,94 
17,3 
463,3 
24,87 l 
Frankrijk 
1993 
191,3 
191,3 
21,33 
-
191,3 
21,33 1992 
186,9 
186,9 
19,72 
-
186,9 
19,72 Portugal 
1993 
6,1 
0,6 
6,7 
27,73 
-
6,7 
27,73 1992 
5,0 
0,8 
5,8 
26,36 
-
5,8 
26,36 Ver. Koninkrijk 
1993 
-
" 
-
-1992 
-
•* 
-
-l 
Gemeenschap | 
1993 
692,2 
1513,3 
24,9 
61,6 
0,6 
2292,6 
14,33 
2582,2 
4874,8 
30,47 1992 
782,8 
1787,7 
65,6 
67,1 
2703,2 
14,64 
2491,4 
5194,6 
28,14 
CKI 
Osl 
4.I.57.p.30 
344 
<T3> 57. Steun aan andere bedrijfstakken 
531. Bij het merendeel van de in 1993 behandelde gevallen waarin steun werd 
verleend aan bedrijfstakken waarvoor geen steun- of kaderregeling geldt, ging 
het om reddingsoperaties en herstructurering van bedrijven die in 
moeilijkheden verkeerden, waarover hierboven verslag wordt uitgebracht'48). 
Ook heeft de Commissie zich gebogen over enkele regelingen waarmee specifieke 
bedrijfstakken worden ondersteund door middel van heffingen. De problemen die 
zich voordoen bij heffingsregelingen staan beschreven in de inleiding van dit 
hoofdstuk'49). De overige gevallen, die de energiesector betreffen, komen 
hierna aan de orde. 
<T4> - Energie 
532. In juli heeft de Commissie de Britse regering toestemming gegeven voor 
de voortgezette toepassing van de parafiscale heffing op elektriciteit, 
waarmee de ontwikkeling van hernieuwbare energiebronnen in Engeland en Wales 
wordt ondersteund. Deze zogeheten "Fossil Fuel Levy" werd in 1990 ingesteld, 
toen het merendeel der Britse elektriciteitsbedrijven werd geprivatiseerd. De 
heffing wordt grotendeels gebruikt om de ontmanteling van kerncentrales en de 
opslag van kernafval te bekostigen. Hoewel met de heffing ook enig gebruik 
van elektriciteit uit hernieuwbare energiebronnen wordt ondersteund, besloot 
de Commissie, toen zij de regeling in 1990 goedkeurde'50), dat deze 
maatregel vanwege het onderdeel betreffende de kernenergie tot 1998 beperkt 
diende te blijven. 
Deze tijdslimiet vormde een hindernis voor de ontwikkeling van hernieuwbare 
energiebronnen, waarvoor steun op langere termijn nodig is. Derhalve heeft de 
Commissie de beperking met betrekking tot deze vormen van energie opgeheven, 
zodat het Verenigd Koninkrijk de heffing tot in de volgende eeuw kan 
handhaven en daarmee 900 MW extra capaciteit voor Engeland en Wales kan 
financieren. De heffing levert maximaal rond 240 miljoen ecu op voor de 
ondersteuning van de ontwikkeling van hernieuwbare energiebronnen. In juli en 
augustus keurde de Commissie tevens regelingen goed waarmee het gebruik van 
elektriciteit uit hernieuwbare energiebronnen in Noord-Ierland en Schotland 
(48) Zie punt 444 van dit Verslag. 
(49) Zie punt 391 van dit Verslag. 
(50) Twintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 2 93 
4.I.57.p.31 
345 
wordt gesubsidieerd. Door deze beide regelingen wordt de levering van in 
totaal 3 00 MW gefinancierd. 
Maatregelen ter ondersteuning van het gebruik van elektriciteit uit 
hernieuwbare energiebronnen worden niet meegerekend bij de 'limiet van 20 % 
die de Commissie hanteert bij beslissingen inzake subsidies en andere 
beschermende maatregelen voor inheemse brandstoffen'51). 
533. In 1992 heeft de Commissie besloten dat het nieuwe aardgastarief dat de 
Gasunie berekent aan producenten van nitraatmeststoffen in Nederland geen 
steun inhield. Wel verzocht zij de Nederlandse regering haar in kennis te 
stellen van de toepassingen van een wijzigingsclausule waardoor producenten 
korting konden krijgen op de tarieven'52). De aardgasprijzen mochten door 
deze kortingen echter niet onder de prijs komen te liggen die werd berekend 
voor het gas dat vanuit Nederland werd geëxporteerd voor gebruik als 
grondstof. In 1993 stelden de Nederlandse autoriteiten de Commissie in kennis 
van het voornemen van de Gasunie aan Nederlandse ammoniakproducenten een 
korting van 0,88 ct/m3 te verlenen voor de periode van maart tot en 
met oktober 1992 en van 0,58 ct/m3 voor de periode van mei tot en 
met juli 1993. In beide periodes waren de prijzen van ammoniak, de 
voornaamste grondstof voor nitraatmeststoffen, met bijna 20 % gedaald. De 
kortingen beliepen respectievelijk circa 6 % en 3,8 % van het tarief, 
waardoor de prijs nog altijd ruim boven de prijs bleef waarvoor de Gasunie 
gas leverde aan de distributeurs in België, Duitsland en Frankrijk. De 
Commissie oordeelde dat de Gasunie met het geven van de kortingen een normale 
commerciële gedragslijn volgde. Door de prijsdaling die deels veroorzaakt 
werd door de lage Oosteuropese exportprijzen, zagen de klanten van de Gasunie 
zich genoodzaakt ammoniakfabrieken te sluiten om zware verliezen af te 
wenden. Met de kortingen werden Nederlandse producenten niet bevoordeeld ten 
opzichte van buitenlandse producenten, aangezien de exportprijs van het 
Nederlandse gas nog altijd lager was dan de prijs die Nederlandse producenten 
in rekening werd gebracht. 
(51) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 146 en 433 
(52) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 434-437 
4.I.58.p.1 
34 6 
<T3> 58. Steun in de vervoersector 
<T5> a) Vervoer over land 
534. Overheidssteun voor de instandhouding van de voornaamste openbare 
diensten vormt een essentieel onderdeel van het gemeenschappelijk 
vervoersbeleid. In artikel 77 van het EG-Verdrag is bepaald dat steun mag 
worden verleend als vergoeding voor verplichte openbare-dienstverrichtingen.' 
Wat betreft het spoorwegvervoer mogen de bevoegde autoriteiten sinds 
1 juli 1992 krachtens Verordening (EEG) nr. 1893/91'1) contracten sluiten 
voor de verstrekking van,diensten. De Commissie is voornemens te onderzoeken 
op welke wijze deze nieuwe voorziening wordt gebruikt teneinde ervoor te 
zorgen dat zij ten volle wordt benut. 
Met de bepalingen van Richtlijn 91/440/EEG'2) inzake de scheiding van de 
kosten en de exploitatie van de infrastructuur is de hele kwestie van de 
betaling van infrastructuurheffingen, met name voor het vrachtverkeer, meer 
onder de aandacht gekomen. Overeenkomstig artikel 93, lid 3, van het 
EG-Verdrag heeft Groot-Brittannië de Commissie in kennis gesteld van zijn 
voornemen een subsidie voor vrachtvoorzieningen en een tracéheffing in te 
stellen. Na een onderzoek te hebben verricht, besloot de Commissie geen 
bezwaar te maken tegen deze regelingen, die de doelstelling van de Commissie 
ondersteunen om met betrekking tot het vrachtvervoer beter gebruik te maken 
van het spoorwegnet. 
De Commissie oordeelde dat bepaalde financiële voorzieningen van de Duitse 
spoorwegen (DB) voor ondernemingen, met als doel hen te stimuleren 
rangeersporen aan te leggen of bestaande rangeersporen te onderhouden, geen 
staatssteun behelsden. Zij oordeelde dat de regelingen - leningen en levering 
van materialen en personeel - volledig werden bekostigd uit de 
vrachtheffingen die de ondernemingen later aan de DB betaalden en derhalve 
strookten met het beginsel van de investeerder in een markteconomie. 
In de binnenvaartsector heeft Verordening (EEG) nr. 3690/92 van de 
Commissie'3) geleid tot veranderingen in de financiële regelingen voor 
(1) PB L 169 van 29.6.1991, blz. 1. 
(2) PB L 237 van 24.8.1991, blz. 25. 
(3) PB L 374/22 van 22.12.1992, blz. 22 
4.I.58.p.2 
347 
inkrimping van de vloot, zodat de overcapaciteit in deze sector verder kan 
worden verminderd. Deze maatregelen werden op 1 januari 1993 van kracht. 
Nadat de Commissie de procedure van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag had 
ingeleid, nam zij een negatieve beslissing ten aanzien van een Italiaans 
decreet van 28 januari 1992, waarbij een belastingfaciliteit werd ingesteld 
voor Italiaanse wegvervoerders. De Commissie besloot dat dergelijke steun 
onverenigbaar was met het EG-Verdrag, aangezien deze niet voldeed aan de 
voorwaarden voor een ontheffing overeenkomstig artikel 92, lid 2 en 3, van 
dit Verdrag en Verordening (EEG) nr. 1107/70 van de Raad. 
In 1991 heeft de Commissie eveneens de procedure van artikel 93, lid 2, van 
het EG-Verdrag ingeleid naar aanleiding van een wetsontwerp van de Italiaanse 
regering dat elementen van staatssteun bevatte voor de herstructurering van 
de Italiaanse wegvervoersector. In maart 1993 besloot de Commissie deze 
procedure uit te breiden tot een andere Italiaanse wet, die in februari 1992 
was aangenomen en soortgelijke steun behelsde als die welke in 1991 
aanleiding gaf tot inleiding van de procedure. 
Ten slotte heeft de Commissie in mei 1993 een Spaanse steunregeling 
goedgekeurd krachtens welke 81 miljoen ecu werd toegekend voor de verbetering 
van de sector wegvervoer in de periode 1993-1995. Een van de redenen voor 
goedkeuring van deze regeling was dat de overcapaciteit in deze sector 
hiermee met ten minste 8 % wordt verminderd. 
<T5> b) Zeevervoer 
535. De Commissie onderzoekt momenteel een aantal gevallen van overheidssteun 
en zet haar werkzaamheden voort met betrekking tot de herziening van de in 
1989 aangenomen "Richtsnoeren voor het onderzoek van steunmaatregelen van de 
staten ten behoeve van scheepvaartmaatschappijen in de Gemeenschap" in het 
licht van de marktontwikkelingen die sindsdien hebben plaatsgevonden. 
Voorts heeft de Commissie een onderzoek verricht naar de kwestie van de 
doorzichtigheid van de financiële verhoudingen tussen overheidsinstanties en 
havens, dat tegen het einde van het jaar wordt afgerond. 
De Commissie heeft in de loop van het jaar beslissingen genomen in een aantal 
gevallen waarin staatssteun werd verstrekt aan het zeevervoer en de havens. 
4.I.58.p.3 
348 
In juli heeft de Commissie een nieuwe tijdelijke steunregeling goedgekeurd 
waarmee de scheepvaart in Nederland wordt gestimuleerd. De voorgenomen steun 
voor het kalenderjaar 1993 bedraagt 27 miljoen ecu en de maatregel geldt 
slechts voor één jaar. 
De Commissie heeft twee regelingen voor staatssteun aan de Duitse 
zeevervoersector goedgekeurd. Een van deze regelingen betreft financiële 
steun aan reders die gebruik maken van moderne schepen die onder Duitse vlag 
varen. Deze regeling, die in december werd goedgekeurd, geldt slechts voor 
1993 en 1994 en het totale budget voor deze periode bedraagt circa 
110 miljoen ecu. 
In oktober gaf de Commissie toestemming voor de steun die werd toegekend voor 
de privatisering van de Deutsche Seerederei Rostock. Deze bedroeg 
170 miljoen ecu en wordt aangewend voor het behoud van de werkgelegenheid in 
Mecklenburg-Vorpommern. 
De Commissie heeft de procedure van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag 
ingeleid naar aanleiding van de voorgenomen steun van de Baskische 
autoriteiten voor een nieuwe scheepvaartlijn tussen Bilbao en Portsmouth. In 
het kader van de procedure gaat de Commissie na of deze steun van 
8,5 miljoen ecu verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt. 
Met betrekking tot de havensector heeft de Commissie in juli toestemming 
gegeven voor enkele steunbetalingen voo*r de herstructurering van de 
Italiaanse havensector (70 miljoen ecu). Ten aanzien van het steunbedrag van 
34 miljoen ecu waarmee werd beoogd de exploitatietekorten van havenbedrijven 
terug te dringen, heeft de Commissie echter de procedure van artikel 93, 
lid 2, van het EG-Verdrag ingeleid. 
De Commissie achtte de financiële steun ten bedrage van 3 miljoen ecu die de 
Spaanse autoriteiten hadden toegewezen aan de Catalaanse jachthavens 
verenigbaar met de gemeenschappelijke markt overeenkomstig artikel 92 van het 
EG-Verdrag. 
<T5> c) Luchtvervoer 
536. Sinds op 1 januari 1993 als derde en laatste onderdeel van de 
maatregelen ter liberalisering van het luchtvervoer in de Gemeenschap de . 
4.1.58.p.4 
349 
Verordeningen (EEG) nrs. 2407/92, 2408/92 en 2409/92'4) van kracht zijn 
geworden, is een strengere aanpak bij de beoordeling van de steun aan 
luchtvaartmaatschappijen in de Gemeenschap noodzakelijk geworden. 
De Commissie heeft besloten dat de door de Portugese regering aangemelde 
steun aan de TAP op grond van artikel 92, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag 
verenigbaar was met de gemeenschappelijke markt. Deze steun diende als 
compensatie voor de tekorten die bij de TAP in de periode 1978-1991 waren 
ontstaan als gevolg van de verplichtingen tot het verlenen van openbare 
diensten op de routes naar de autonome regio's Madeira en de Azoren'5). De 
steun bedroeg circa 178 miljoen ecu (163 miljoen ecu schuld werd 
kwijtgescholden en 5 miljoen ecu werd verstrekt als kapitaalinjectie). 
Tegelijkertijd echter heeft de Commissie besloten de procedure van 
artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden ten aanzien van de nieuwe 
methode die de Portugese autoriteiten goedkeurden ter compensatie van de 
verliezen van de TAP bij het vervullen van haar verplichting tot het verlenen 
van openbare diensten op deze routes. Volgens deze methode wordt de 
vergoeding vastgesteld op basis van het verschil tussen de tarieven die aan 
de TAP worden opgelegd en die welke de TAP op commerciële basis in rekening 
zou brengen. De procedure werd ingeleid omdat deze methode het risico van 
overcompensatie van het tekort met zich meebrengt en ondoorzichtig is. 
De procedure van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag werd eveneens ingeleid 
ter zake van niet-aangemelde steunregelingen voor de privatisering en verkoop 
van de Nederlandse luchtvaartschool RLS aan de KLM'6). Hierbij verkocht de 
Nederlandse regering de RLS voor het symbolische bedrag van Hfl 1 aan de KLS 
(die volledig in handen is van de KLM) en verplichtte zij zich ertoe 
eventuele tekorten op de exploitatie van de school in de vijf jaar na de 
privatisering te dekken. De Commissie heeft de procedure ingeleid omdat zij 
betwijfelt of Hfl 1 de reële marktwaarde van de school weergeeft en ernstig 
betwijfelt of de toezegging de tekorten te dekken verenigbaar is met de 
gemeenschappelijke markt. 
537. In november heeft de Commissie de procedure van artikel 93, lid 2, van 
het EG-Verdrag ingeleid naar aanleiding van het feit dat een 
dochtermaatschappij van de Caisse de Dépôts et Consignations - Participations 
(4) PB L 240 van 24.8.1992. 
(5) PB C 178 van 30.6.1993. 
(6) PB C 293 van 29.10.1993. 
4.1.58.p.5 
350 
obligaties had gekocht die in maart waren uitgegeven door Air France. Het 
ging hierbij om twee soorten obligaties, met * een totale waarde van 
224 miljoen ecu: obligaties die terugbetaalbaar zijn in aandelen 
(112 miljoen ecu), en voor het overige achtergestelde obligaties met 
progressieve interest, die vergezeld gaan' van een bewijs van recht van 
inschrijving op aandelen. 
Uit het besluit van de Commissie om de procedure in te leiden blijkt dat zij 
betwijfelde of de transactie uitsluitend om commerciële redenen tot stand was 
gekomen. Gezien de financiële positie van Air France lijkt het eerder te gaan 
om staatssteun zoals bedoeld in het EG-Verdrag. 
Derhalve onderzoekt de Commissie of de financiële transactie verband houdt 
met een eind 1992 voorgelegd herstructureringsplan om de levensvatbaarheid 
van de Franse luchtvaartmaatschappij te herstellen. De Commissie onderzoekt 
welke gevolgen dit heeft voor de concurrentie binnen de gemeenschappelijke 
markt in het licht van de concurrentiepositie van Air France in de sector 
luchtvervoer, met name op de binnenlandse markt. 
538. In december heeft de Commissie besloten de Ierse regering toestemming te 
geven om 216 miljoen ecu steun te verlenen aan Aer Lingus. Deze bijdrage aan 
het eigen vermogen, die in drie schijven wordt uitbetaald, stelt Aer Lingus 
in staat een uitgebreid herstructureringsplan uit te voeren, waarmee volgens 
de Commissie de commerciële levensvatbaarheid van de luchtvaartmaatschappij 
in twee jaar kan worden hersteld. 
Gezien de toename van de concurrentie in de sector luchtvervoer nadat op 
1 januari 1993 de Verordeningen (EEG) nrs. 2407/92, 2408/92 en 2409/92 van 
kracht werden (het "derde pakket maatregelen voor de luchtvaart"), stelt de 
Commissie zich op het standpunt dat een strenge controle op staatssteun moet 
worden uitgeoefend teneinde te voorkomen dat deze steun gevolgen heeft die in 
strijd zijn met het gemeenschappelijk belang. 
In het algemeen dienen luchtvaartmaatschappijen die overheidssteun ontvangen 
eerlijk en vrij te concurreren op de eengemaakte markt, waarbij rekening 
wordt gehouden met de huidige vraag en de toekomstige marktgroei. Het zou 
echter oneerlijk zijn wanneer deze maatschappijen in staat worden gesteld een 
grotere capaciteit op te bouwen om te kunnen • concurreren met andere 
luchtvaartmaatschappijen in de EG. 
4.I.58.p.6 
351 
Derhalve verlangde de Commissie dat specifieke garanties werden gegeven dat 
de staatssteun niet wordt gebruikt om Aer Lingus concurrentievoordelen te 
geven op de gemeenschappelijke markt. 
De Ierse regering heeft voor de duur van het hervormingsprogramma onder meer 
de volgende toezeggingen gedaan: 
het programma om de kosten terug te dringen wordt uitgevoerd zoals was 
voorgenomen ; 
de Ierse regering brengt geregeld verslag uit aan de Commissie over de 
financiële en economische ontwikkeling van Aer Lingus en de voortgang 
met het programma; 
Aer Lingus breidt haar huidige vloot niet uit; 
de Ierse regering verleent geen verdere steun aan Aer Lingus; 
de goedkope dochtermaatschappij Aer Lingus Express zal, indien zij nog 
vóór het einde van het herstructureringsprogramma wordt opgezet, gebruik 
maken van de vloot van Aer Lingus; 
de Europese tak, de transatlantische tak en - indien en voor zover 
opgericht - Aer Lingus Express worden onafhankelijke rechtspersonen en 
krijgen afzonderlijke rekeningen teneinde de doorzichtigheid van de 
operaties te waarborgen; 
noch op de lijnvluchten binnen de Iers/Britse markt, noch op de route 
Dublin-Londen (Heathrow), biedt Aer Lingus meer stoelen aan dan de 
limieten die zijn vastgesteld op basis van het verkeerspeil dat werd 
bereikt in de twaalf maanden voorafgaand aan de aanmelding; 
Aer Lingus gebruikt het geld alleen voor herstructurering en verwerft 
geen deelnemingen in andere luchtvaartmaatschappijen in de Gemeenschap. 
539. De Commissie heeft twee aanbevelingen overeenkomstig artikel 93, lid 1, 
van het EG-Verdrag gezonden aan de Portugese en de Duitse regeringen'7) om 
resp. de fiscale vrijstellingen voor de TAP en het systeem van versnelde 
afschrijving ten gunste van Duitse luchtvaartmaatschappijen af te schaffen. 
Daar de Duitse regering weigerde het systeem van versnelde afschrijving af te 
schaffen, heeft de Commissie ten aanzien van dit belastingvoordeel de 
procedure van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag ingeleid'8). 
(7) PB C 163 van 15.6.1993. 
(8) PB C 16 van 19.1.1993. 
4.I.58.p.7 
352 
De Commissie is momenteel bezig de' richtsnoeren voor de beoordeling van 
steunmaatregelen ten behoeve van luchtvaartmaatschappijen in de Gemeenschap 
bij te werken. De Commissie houdt rekening met de conclusies van de 
"Commissie van wijze mannen". De nieuwe richtsnoeren worden gepubliceerd 
zodra de Commissie haar werkzaamheden betreffende de toekomst van de 
burgerluchtvaart in de Gemeenschap heeft afgerond. 
4.i.S9.pg.i 
353 
<T3> 59. Steun in andere sectoren van de dienstverlening 
<T4> - Financiële diensten 
540. De liberalisering van de financiële en postdiensten bleef aanleiding 
geven tot klachten van particuliere concurrenten van staatsbanken en 
posterijen. De klachten hebben betrekking op de bijzondere voorrechten die 
dergelijke openbare ondernemingen genieten, de injecties met overheidsgeld 
wanneer bedrijven geprivatiseerd worden en de uitbreiding van het werkterrein 
van de openbare bedrijven naar markten waarop voorheen alleen de particuliere 
sector actief was. 
541. In het kader van de uitvoering van de beleidsvoornemens die zijn 
aangegeven in het Groenboek over de ontwikkeling van de interne markt voor 
postdiensten'1) heeft de Commissie het onderzoek voortgezet naar de 
maatregelen die de Belgische autoriteiten hebben genomen ten aanzien van het 
BPC (Bestuur der Postcheques), naar de situatie van het CBHK (Centraal Bureau 
voor Hypothecair Krediet) en naar de bepalingen die in 1990 in Frankrijk zijn 
aangenomen betreffende de fiscale wetgeving die van toepassing is op de 
financiële diensten van de posterijen. 
<T4> Weddenschappen op paardenrennen 
542. In december 1990 heeft de Commissie de procedure van artikel 93, lid 2, 
van het EG-Verdrag ingeleid met betrekking tot bepaalde financiële 
steunverleningen die werd verleend aan Pari Mutuel Urbain (PMU). 
Omdat drie van deze steunmaatregelen ook na de inleiding van deze procedure 
niet geschorst werden, heeft de Commissie in juni 1991 een voorlopige 
beschikking gegeven waarin de Franse autoriteiten werden aangemaand deze 
binnen twee weken te schorsen. 
De sector paardenrennen heeft met name als bijzonderheid dat de mededinging 
en de handel tussen de Lid-Staten zich pas de laatste jaren ontwikkeld 
hebben. Er zijn maar weinig concurrerende ondernemingen en de handel bestaat 
vooral in het feit dat in een Lid-Staat bedragen kunnen worden ingezet op 
(1) COM(91)476 def. van 11.6.1992 
4.1.S 9.pg.2 
354 
paardenrennen in andere Lid-Staten en in uitwisseling van televisiebeelden 
van deze wedrennen. Hierdoor ondervond de Commissie enige problemen bij het 
formuleren van een gefundeerd oordeel over de staatssteun die mogelijk vervat 
is in de maatregelen die de Franse regering ten gunste van PMu'2) heeft 
genomen. 
In september heeft de Commissie de procedure van artikel 93, lid 2, van het 
EG-Verdrag afgesloten met een beschikking met in hoofdlijnen de volgende 
strekking. 
Van de drie maatregelen met betrekking waartoe de Commissie een voorlopige 
beschikking had gegeven, moeten er twee beschouwd worden als onverenigbare 
steun. In het bijzonder moet de PMU de bedragen terugbetalen waarvan zij het 
voordeel heeft genoten dankzij de vrijstelling van de werkgeversbijdrage voor 
sociale woningbouw. Hoewel de andere maatregel - ontheffing van de regel dat 
een tijdsverschil van één maand in acht genomen moet worden voor de aftrek 
van de BTW - onverenigbare steun vormde, werd deze gecompenseerd door een 
permanente consignatie van gelden bij de Schatkist, zodat het effect ervan op 
de mededinging en de handel teniet is gedaan. De andere maatregelen moeten 
worden beschouwd als behorende tot de normale financiële middelen van de PMU 
en daartegen bestaat derhalve geen bezwaar uit hoofde van artikel 92, lid 1, 
van het EG-Verdrag. 
<T4> - Het uitgeversbedrijf 
543. In mei heeft de Commissie haar goedkeuring gehecht aan vier 
steunregelingen die de Coopérative d'exportation du livre français (CELF) 
instelde ter ondersteuning van de verkoop van Franstalige boeken in niet-
Franstalige landen. Hoewel met deze regelingen de export van boeken, zij het 
op kleine schaal, werd gesubsidieerd, waren zij op culturele gronden 
gerechtvaardigd, daar alle uitgevers van Franstalige boeken in de Gemeenschap 
ervan konden profiteren. Vervolgens ging de Société internationale de 
diffusion et d'édition (SIDE) tegen de beslissing in beroep bij het Gerecht 
van eerste aanleg'3). 
(2) Zie Bijlage III.A.l., sub c, van dit Verslag, 
(3) Zaak T-49/93, PB C 272 van 8.10.1993. 
4.I.S9.pg.3 
355 
<T4> - Film- en televisie-industrie 
544. In juni heeft de Commissie haar goedkeuring gehecht aan een voorstel van 
de Franse regering om het stelsel van heffingen op de prijs van 
bioscoopkaartjes en op de opbrengst van televisiestations, waarvan de 
opbrengst wordt gebruikt om de produktie van kwalitatief goede films en 
televisieprogramma's alsmede de inkomsten van de televisiestations te 
subsidiëren, uit te breiden tot de verkoop van voorbespeelde videobanden'4). 
Aangezien de verkoop van videobanden een groeiend aandeel heeft in de 
inkomsten in de filmindustrie, wilde de Franse regering deze distributiewij ze 
opnemen in de regeling ter ondersteuning van zijn filmindustrie. In 1992 had 
de Commissie reeds de Duitse steunregeling voor de filmindustrie goedgekeurd, 
waarmee een heffing op voorbespeelde videobanden werd ingesteld'5). 
545. In oktober heeft de Commissie de regering van de Duitse deelstaat 
Brandenburg toestemming gegeven om een subsidie van 6 miljoen ecu te 
verstrekken aan Studio Babelsberg. De Treuhandanstalt heeft de oude 
"Ufa/Defa"'-studio's, waar een groot deel van de bekendste vooroorlogse Duitse 
films werd vervaardigd, verkocht aan een internationaal consortium dat 
voornemens is er een modern Europees produktiecentrum van te maken. De 
subsidie van de deelstaatregering was bedoeld voor investeringen in de 
geluidsstudio's. 
546. Vier particuliere televisiestations in Spanje, Frankrijk en Portugal 
hebben bij de Commissie een klacht ingediend over vermeende oneerlijke 
concurrentie door subsidies en concurrentieverstorende praktijken van 
publieke stations. De klachten inzake subsidiëring luiden dat de 
staatsomroepen met de publieke middelen die worden verstrekt in de vorm van 
kijk- en luistergeld, kapitaalinjecties en andere betalingen worden 
overgecompenseerd voor de verplichtingen die uit de status van openbare 
dienst voortvloeien en voor eventuele reklamebeperkingen, en dat deze 
financiële bijdragen derhalve concurrentievervalsende overheidssteun vormen. 
Ter fundering van haar beoordeling van de klachten heeft de Commissie externe 
adviseurs belast met een onderzoek naar het evenwicht tussen de respectieve 
rechten en plichten en financiële middelen van de publieke en particuliere 
televisiestations in de Europese Gemeenschap. 
(4) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 444. 
(5) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 442 
4.1.510. p.l 
356 
<T3> 510. Staatssteun aan de landbouw 
547. De activiteiten van de Commissie in de landbouwsector zijn in hoge mate 
afhankelijk van de bepalingen van het gemeenschappelijk landbouwbeleid, 
waarvan de beginselen zijn neergelegd in een groot aantal verordeningen van 
de Raad. Dit geldt met name voor de gemeenschappelijke marktordeningen, 
d.w.z. in principe alomvattende verordeningen voor de betrokken produkten, 
waarbij aanvullende maatregelen in de vorm van overheidssteun ter 
ondersteuning van de nationale markt niet zijn toegestaan. Ook op het gebied 
van structurele en milieubeschermende maatregelen voor de landbouwsector 
wordt het beleid van de Commissie bij de beoordeling van staatssteun uit 
hoofde van de artikelen 92 en 93 van het EG-Verdrag grotendeels bepaald door 
verordeningen van de Raad. In deze context is met name 
Verordening (EEG) nr. 2078/92 van de Raad betreffende 
landbouwproduktiemethoden die verenigbaar zijn met de eisen inzake 
milieubescherming, en betreffende natuurbeheer'1) van buitengewoon belang. 
Deze verordening vormt een van de begeleidende maatregelen bij de hervorming 
van het gemeenschappelijk landbouwbeleid in 1992. 
Verordening (EEG) nr. 2078/92 bepaalt dat een Lid-Staat aanvullende 
steunmaatregelen kan nemen, waarbij andere voorwaarden gelden en hogere 
bedragen kunnen worden verstrekt dan normaliter wettelijk is toegestaan. Bij 
de beoordeling van dergelijke steunmaatregelen dient de Commissie rekening te 
houden met de basiscriteria van deze verordening. Deze verschillen in een 
aantal opzichten van de criteria die werden gehanteerd in 
Verordening (EEG) nr. 2328/91 van de Raad, waarin voorheen de parameters voor 
milieubeschermende maatregelen waren vastgelegd, met name op de volgende 
punten : 
er mag nu ook steun worden verleend voor het behoud van bepaalde 
1andbouwpraktijken, ook van praktijken die niet onmiddellijk bedreigd 
worden; 
de steunprogramma's hoeven niet beperkt te blijven tot gebieden die met 
milieuproblemen kampen, maar kunnen zich op hele regio's richten; 
de steun (bijv. een premie per ha) mag een stimulans vormen en dus hoger 
uitvallen dan de gederfde inkomsten of de eventuele extra kosten die 
worden gemaakt in verband met de eisen van milieubescherming. 
(1) PB L 215 van 30.7.1992, blz. 85. Zie ook punt 384 van dit Verslag. 
4.I.§10. p.2 
357 
De volledige draagwijdte van de nieuwe parameters moet nog worden 
vastgesteld. Duidelijk is echter dat er een heel scala van voorwaarden tot 
stand is gekomen die betrekking hebben op de verstrekking van steun ten bate 
van het milieu. 
Bijgevolg kan overheidssteun voor milieubescherming nu een extra bron van 
inkomsten vormen voor de landbouwsector wanneer de Lid-Staten bereid en in 
staat zijn hun boeren te laten profiteren van de nieuwe mogelijkheden die 
worden geboden door Verordening (EEG) nr. 2078/92, naast die welke 
voortvloeien uit de acties die mede door de Gemeenschap worden gefinancierd. 
548. Zoals hiervóór opgemerkt, maakt de Commissie doorgaans bezwaar tegen 
steunmaatregelen die zijn gericht op de nationale markt voor produkten die 
zijn onderworpen aan een gemeenschappelijke marktordening. Reden hiervoor is 
dat deze aan produktie of produktiemiddelen gekoppelde nationale steun veelal 
de communautaire marktmechanismen verstoort en, aangezien het hierbij gaat om 
exploitatiesteun, gewoonlijk geen duurzame invloed heeft op de ontwikkeling 
van de betrokken sector. In deze context heeft de Commissie afwijzende 
eindbeschikkingen gegeven ter zake van twee Italiaanse steunregelingen. De 
ene regeling had betrekking op steun aan producenten van olijfolie, waarbij 
het toegekende bedrag hoger uitviel dan volgens de gemeenschappelijke 
marktordening voor vetten en oliën was toegestaan. De andere regeling betrof 
steun voor de particuliere opslag van noten. 
De Commissie heeft de procedure van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag 
ingeleid naar aanleiding van het kennelijk misbruik van een in 1992 
goedgekeurde steunregeling'2) voor de export van champignons uit Ierland. 
Zij was van mening dat deze steun een inbreuk inhield op de marktordening 
voor groenten en fruit en oordeelde dat hier sprake was van exploitatiesteun 
zonder duurzame invloed op de ontwikkeling van de sector. Volgens de 
informatie waarover de Commissie beschikte, werd de steun verstrekt op basis 
van de hoeveelheid champignons die werd geëxporteerd en resulteerde de 
steunregeling in een kostendaling voor de exporteurs. Derhalve werd deze 
steun in strijd geacht met de goedgekeurde steunregeling waarvan zij deel 
uitmaakte. Die was namelijk bedoeld om te voorkomen dat er een groot aantal 
ontslagen zou vallen in kleine en middelgrote bedrijven die hun inkomsten 
sterk hadden zien dalen ten gevolge van de depreciatie van het pond sterling. 
(2) Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 470 
4.1.§10. p.3 
358 
De Commissie maakte in 1992 geen bezwaar tegen deze steunregeling, met dien 
verstande dat er niet rechtstreeks steun mocht worden verstrekt voor 
produkten waarvoor gemeenschappelijke marktordeningen bestaan, zoals 
champignons, daar dit een inbreuk op deze marktordeningen zou inhouden. 
Een tweede reden voor de inleiding van de procedure was dat er voor de 
toekenning van de steun een voorwaarde was gesteld die het effect had van een 
kwantitatieve handelsbeperking, hetgeen in strijd is met artikel 30 e.v. van 
het Verdrag. Volgens de informatie waarover de Commissie beschikte, werd de 
steun alleen toegekend aan producenten die compost kochten bij een of meer 
van de vijf Ierse compostbedrijven. Dit geval illustreert dat de Commissie 
bij de beoordeling van overheidssteun rekening moet houden met de andere 
bepalingen van het Verdrag. Zij acht steun in strijd met artikel 92 indien de 
voorwaarden voor de toekenning ervan in strijd zijn met een andere bepaling 
van het Gemeenschapsrecht. . 
Een ander geval waarin de Commissie in de context van een gemeenschappelijke 
marktordening besloot de procedure van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag 
in te leiden betrof steun in de vorm van de overdracht van activa van de Milk 
Marketing Board voor Engeland en Wales, die momenteel vrijwel het monopolie 
heeft op het gebied van het ophalen en in de handel brengen van melk, aan een 
nieuwe coöperatie met de naam Milk Marque. 
Op basis van deze overdracht zal Milk Marque bewijzen van deelgerechtigdheid 
afgeven aan melkproducenten. Deze zijn niet overdraagbaar en kunnen door 
producenten die zich niet bij de nieuwe coöperatie wensen aan te sluiten 
worden verzilverd op de dag dat de coöperatie vijf jaar bestaat. Vanaf het 
tweede jaar betaalt Milk Marque hierover jaarlijks 7 % rente. 
De Commissie was van mening dat deze regelingen, waarbij bovendien in twijfel 
kan worden getrokken of de waarde van de aan Milk Marque over te dragen 
activa niet wordt onderschat, niet onder normale marktvoorwaarden tot stand 
zijn gekomen, maar in strijd zijn met het open-marktbeginsel zoals is bepaald 
door het Hof van Justitie in zijn arrest in zaak 177/78 (Pigs and Bacon 
Commission - McCarren and Company Ltd.). Melkproducenten die geen lid van 
Milk Marque wensen te worden, zouden gedwongen zijn te investeren in de 
nieuwe coöperatie, die dienovereenkomstig niet op werkelijk vrijwillige basis 
zou worden opgericht. Dientengevolge moest de Commissie deze maatregel ook 
als een inbreuk op de marktordening voor melk en melkprodukten beschouwen. 
4.I.510. p.4 
359 
549. In de wijnsector heeft de Commissie de procedure van artikel 93, lid 2, 
ingeleid naar aanleiding van Duitse steun voor de bereiding van grotere 
hoeveelheden wijn in Rijnland-Palts dan volgens de bepalingen van de 
gemeenschappelijke marktordening was toegestaan. In februari 1993 besloot de 
Raad deze steun op grond van artikel 93, lid 2, derde alinea, van het 
EG-Verdrag toe te staan, met als beweegreden dat er sprake was van 
buitengewone omstandigheden - een criterium waarmee de Commissie bij haar 
beoordeling van steunmaatregelen van de staten geen rekening mag houden. 
Er moet echter worden opgemerkt dat dit recentelijk niet het enige geval is 
waarin de Raad gebruik gemaakt heeft van deze Verdragsbepaling om in de 
wijnsector steunmaatregelen toe te staan waartegen de Commissie de procedure 
had ingeleid'3). In 1992 en 1993 gaf de Raad in totaal vier beschikkingen 
met een beroep op "buitengewone" omstandigheden betreffende steun in de 
wijnsector. 
550. Wat steun voor investeringen ter verbetering van de voorwaarden inzake 
verwerking en afzet van landbouwprodukten betreft, is het Gemeenschapsbeleid 
vastgelegd in Verordening (EEG) nr. 866/90 van de Raad en verder uitgewerkt 
in de beschikking van de Commissie van 7 juni 1990 tot vaststelling van de 
selectiecriteria voor deze investeringen ook wel "sectorlimieten" genoemd. 
Hoewel het de Lid-Staten op grond van Verordening (EEG) nr. 866/90 van de 
Raad niet verboden is onder verschillende voorwaarden steun te verlenen 
overeenkomstig de artikelen 92 en 93 van het EG-Verdrag, wordt deze vrijheid 
beperkt door de selectiecriteria van Verordening (EEG) nr. 866/90 die naar 
analogie worden toegepast bij de beoordeling van staatssteun. 
Dit doet de Commissie omdat er bij de vaststelling van deze "sectorlimieten" 
naar is gestreefd rekening te houden met de communautaire marktsituatie voor 
de desbetreffende produkten en niet is getracht de relatieve prioriteiten bij 
het gebruik van Gemeenschapsgelden te weerspiegelen. Met het oog op een 
samenhangend Gemeenschapsbeleid zou het dan ook ongewenst zijn investeringen 
te stimuleren in sectoren die als gevolg van het communautaire markt- en 
structuurbeleid uitgesloten zijn van gemeenschapsteun, door staatssteun in 
deze sectoren toe te staan. 
(3) Zie bijv. het Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, 
punt 503. 
4.I.§10. p.5 
360 
De Commissie kreeg verschillende zaken te behandelen betreffende steun voor 
de modernisering van ondernemingen in uitgesloten sectoren (graanmolens, 
verwerking van oliezaden) in de nieuwe deelstaten van Duitsland. De Commissie 
besloot de procedure van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden 
omdat zij geen reden zag om uitzonderingen op bovengenoemde limieten toe te 
staan, indien deze uitsluitend gemotiveerd werden met het algemene argument 
dat er in de nieuwe deelstaten sprake is van een bijzondere situatie. 
Uitzonderingen op de "sectorlimieten" kunnen voor een gegeven geval in het 
algemeen echter worden toegestaan, mits daarvoor een gedegen motivering wordt 
gegeven die gebaseerd is op een economische analyse waarin ook het 
Gemeenschapsbelang wordt afgewogen. 
De Commissie heeft een dergelijke uitzondering gemaakt toen zij geen bezwaar 
maakte tegen investeringssteun voor een veevoederfabriek, normaal gesproken 
een onderneming in een uitgesloten sector (uitgezonderd kleine produktie-
eenheden); deze uitzondering werd toegestaan omdat de Deense overheid kon 
aantonen dat de steunmaatregel, voor een bedrijf op het eiland Bornholm, geen 
weerslag had op handel tussen de Lid-Staten. 
De argumenten van de Deense overheid waren gebaseerd op de bijzondere 
omstandigheden van de zaak, met name de geographische ligging van het 
bedrijf, en het feit dat het sterk geïsoleerd lag van de betrokken markten 
elders in de Gemeenschap. 
551. In geval van steun gefinancierd via parafiscale belastingen (verplichte 
heffingen) dient de Commissie de financiering van de steun en de steun zelf 
te onderzoeken. In het geval van een Duitse steunregeling betreffende reclame 
die via parafiscale heffingen werd gefinancierd (Absatzfondsgesetz), werden 
nieuwe aspecten van het onderzoek naar deze soorten steun over het voetlicht 
gebracht. De Commissie tekende geen bezwaar aan tegen deze steunregeling, 
hoewel voor sommige produkten (bijv. oliezaden) slechts dat deel van de 
produktie werd belast dat baat had bij de steun. In dit geval werd de steun 
uitsluitend gebruikt voor reclame voor oliën op de binnenlandse markt. 
Uitsluiting van de belasting op de produktie ten behoeve van export of andere 
doeleinden dan olieproduktie werd derhalve niet beschouwd als indirecte 
exploitatiesteun voor deze vrijgestelde produkten. 
Met betrekking tot de steunmaatregelen die worden gefinancierd via 
parafiscale belastingen op produkten die uit andere Lid-Staten worden 
4.I.§10. p.6 
361 
ingevoerd is het beleid van de Commissie gebaseerd op de jurisprudentie van 
het Hof; zij gaat ervan uit dat deze steun vanwege de financieringsmethode in 
de regel onverenigbaar is met de gemeenschappelijke markt. Slechts in 
gevallen waarin het produkt ingrijpend bewerkt wordt zodat de herkomst van de 
verwerkte produkten wordt gewijzigd, en de belasting slechts wordt geheven 
over de aldus verwerkte produkten, kan het financieringsaspect van de steun 
als verenigbaar met de gemeenschappelijke markt worden beschouwd. 
De Commissie kon derhalve de procedure van artikel 93, lid 2, van het Verdrag 
beëindigen met betrekking tot een steunmaatregel voor het onderzoek dat 
gefinancierd werd via een parafiscale heffing over verwerkte groenten en 
fruit; deze procedure was ingeleid wegens de heffing op uit andere Lid-Staten 
ingevoerde verse produkten. Na wijziging door de Nederlandse autoriteiten van 
de regeling betreffende de inning van de parafiscale heffing kon vastgesteld 
worden dat deze slechts geheven wordt over verwerkte groente en fruit die een 
zodanig ingrijpende bewerking hebben ondergaan dat de verkregen produkten van 
Nederlandse herkomst worden. 
Ten aanzien van een bestaande steunmaatregel adviseerde de Commissie de 
Franse regering daarentegen overeenkomstig artikel 93, lid 1, van het 
EG-Verdrag de steunverlening van de nationale beroepsorganisatie betreffende 
Franse tafelwijnen en landwijnen te staken. Deze was onverenigbaar omdat de 
steun werd gefinancierd via een bijdrage die geïnd werd bij het ter 
consumptie aanbieden van het produkt op de nationale markt en bij de export; 
over uit andere Lid-Staten ingevoerde produkten werd in deze beide fasen 
eveneens belasting geheven. 
In deze context kon de Commissie een mengsel van Franse en uit andere Lid-
Staten ingevoerde tafelwijnen niet beschouwen als een fundamentele verwerking 
die de herkomst van wijnen uit andere Lid-Staten zou kunnen wijzigen. 
Verder moest de Commissie vaststellen dat over de in Frankrijk verwerkte 
tafelwijnen geen belasting wordt geheven, terwijl bij export voor de 
tafelwijnen een bijdrage betaald moet worden, ongeacht of deze voor 
verwerking bestemd zijn of niet. Deze bijdrage werd derhalve beschouwd als 
een heffing met een gelijke werking als een uitvoerrecht. 
4.1.§11. p.l 
362 
<T3> §11. Steun aan de visserij 
552. In 1993 heeft de Commissie 23 nieuwe steunregelingen geregistreerd, 
alsmede twee, steunregelingen die na invoering door de betrokken Lid-Staat 
werden aangemeld. 
De Commissie heeft besloten zich niet tegen de uitvoering van 
21 steunregelingen te verzetten. 
Gedurende 1993 heeft de Commissie besloten de procedure van artikel 93, 
lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden ten aanzien van een Deense en een 
Italiaanse steunmaatregel. In dezelfde periode heeft de Commissie besloten de 
procedure van artikel 93, lid 2, van het EG-Verdrag te beëindigen ten aanzien 
van drie steunmaatregelen die in Frankrijk en Italië tot uitvoering werden 
gebracht. 
Onderstaande tabel toont de ontwikkeling van het aantal ingevoerde en door de 
Commissie onderzochte steunregelingen in de sector visserij en aquicultuur, 
en het aantal door de Commissie gegeven beschikkingen inzake de 
verenigbaarheid van deze steunregelingen met de mededingingsregels en het 
communautaire visserijrecht. De cijfers komen overeen met de op de datum van 
de beschikking bekende gegevens en komen niet noodzakelijkerwijs overeen met 
het aantal geregistreerde of onderzochte gevallen. 
4.I.511. p.2 
363 
Beslissing van de Commissie 
Jaar Totaal Geen Inleiding van de Beëindiging Afwijzende 
bezwaar procedure van van de beslissing 
artikel 93, lid 2, procedure 
van het EG-Verdrag 
1990 23 12 2 2 
1991 45 (1) 18 7 4 
1992 33'2) 28 10 9 
1993 25'3) 21 2 3 
(1) Vóór het begin van de onderzoeksprocedure werden zeven reeds 
geregistreerde steunmaatregelen uit het steunregister geschrapt. 
(2) Vóór het begin van de onderzoeksprocedure werd één reeds geregistreerde 
steunmaatregel uit het steunregister geschrapt. 
(3) Vóór het begin van de onderzoeksprocedure werden vijf reeds 
geregistreerde steunmaatregelen uit het steunregister geschrapt. 
4.II.p.l 
364 
<T4> Hoofdstuk II 
<T2> De belangrijkste arresten van het Hof van Justitie 
<T3> 51. Het belang van de rechten van derden en toekomstige 
steunverkrijgers bij de beslissing om al dan niet de 
procedure van artikel 93, lid 2, van het EEG-Verdrag in te leiden 
553. Derden kunnen worden benadeeld indien geen besluit tot inleiding van de 
procedure van artikel 93, lid 2, van het EEG-Verdrag wordt genomen, aangezien 
hierdoor inbreuk wordt gemaakt op hun recht te worden gehoord. Voor 
toekomstige steunverkrijgers heeft de inleiding van de procedure van 
artikel 93, lid 2, van het EEG-Verdrag belangrijke rechtsgevolgen, vanwege de 
schorsende werking van de procedure'1). In twee arresten'2) heeft het Hof 
verklaard welke verplichtingen 
de Commissie heeft jegens derden en toekomstige steunverkrijgers bij haar 
beslissing al dan niet de onderzoeksprocedure van artikel 93, lid 2, van het 
EEG-Verdrag in te leiden. 
In het arrest in de zaak Cook vernietigde het Hof de beslissing van de 
Commissie om geen bezwaar te maken tegen een aantal steunmaatregelen ten 
gunste van PYRSA, een Spaanse producent van staalgietwerk, die een stijging 
van de produktiecapaciteit tot gevolg zouden hebben. 
Het Hof verklaarde dat de Commissie haar beslissing om geen bewaar te maken 
had gebaseerd op de vaststelling dat er geen sprake was van overcapaciteit in 
de subsector in kwestie. De Commissie beschikte echter niet over de nodige 
cijfers of statistieken om met enige mate van zekerheid te kunnen stellen dat 
zij de situatie met betrekking tot de capaciteit juist had beoordeeld. 
Bijgevolg zag de Commissie zich voor ernstige moeilijkheden gesteld toen zij 
moest bepalen of de steun verenigbaar met de gemeenschappelijke markt kon 
worden geacht, en derhalve had zij de procedure van artikel 93, lid 2, van 
het EEG-Verdrag moeten inleiden ten einde zich van de juistheid van haar 
(1) Zie [1992] Jurispr. 1-4117; Tweeëntwintigste Verslag over het 
mededingingsbeleid, punt 532, en zaak C 47/91, Italië/Commissie 
("Italgrani"), arrest van 30 juni 1992. 
(2) Cook/Commissie, zaak C 198/91, arrest van 19 mei 1993; Matra/Commissie, 
zaak C 225/91, arrest van 15 juni 1993. 
4.II.p.2 
365 
beoordeling te vergewissen. 
In de zaak Matra daarentegen bevestigde het Hof de beslissing van de 
Commissie om haar goedkeuring te hechten aan de regionale steun die de 
Portugese regering had toegekend aan Volkswagen en Ford voor de bouw van een 
nieuwe fabriek voor polyvalente wagens in Setubal. De Commissie had de 
procedure niet ingeleid, daar een adviesrapport haar ervan had overtuigd dat 
er geen sprake was van overcapaciteit. Aangezien de Commissie geen ernstige 
twijfels had over de vraag of de steun verenigbaar was met de 
gemeenschappelijke markt was zij in dit geval niet verplicht de procedure in 
te leiden. Als de Commissie er zonder de procedure in te leiden zeker van was 
dat de steun was toegestaan op grond van de uitzonderingsbepalingen van 
artikel 92, lid 3, van het EEG-Verdrag, dan behoorde zij dit ook niet te 
doen. 
<T3> 52. Juridische status en interpretatie 
van kaderregelingen voor steunmaatregelen 
554. In het arrest dat op 24 maart 1993 werd gewezen in de zaak 
CIRFS/Commissie'3) verklaarde het Hof opnieuw dat de regels voor het 
toezicht van de Commissie op steunmaatregelen bindend zijn wanneer zij aan de 
Lid-Staten zijn aanbevolen en door hen zijn aanvaard overeenkomstig 
artikel 93, lid 1, van het EEG-Verdrag. 
Het Hof was van mening dat de Commissie de draagwijdte van de kaderregeling 
inzake staatssteun in de sector synthetische vezels verkeerd had 
geïnterpreteerd toen zij had geoordeeld dat de steun voor een 
investeringsproject van Allied Signal niet hoefde te worden aangemeld omdat 
het hierbij ging om kunstvezels voor industrieel gebruik. De Commissie 
baseerde haar interpretatie op die welke zij had toegepast in een eerdere 
beslissing om een steunmaatregel ten gunste van een Duitse producent van 
synthetische vezels goed te keuren. Het Hof was echter van mening dat een 
regeling met een algemene draagwijdte niet impliciet kan worden gewijzigd 
door een individuele beslissing. Het Hof vernietigde dan ook de beslissing 
van de Commissie om de procedure van artikel 93, lid 2, van het EEG-Verdrag 
niet in te leiden ten aanzien van de steun die Frankrijk had toegekend aan 
Allied Signal. 
(3) CIRFS/Commissie ("Allied Signal"), zaak C 373/89, arrest van 
24 maart 1993. 
4.II.p.3 
366 
Intussen heeft de Commissie ten aanzien van deze steunregeling de procedure 
van artikel 93, lid 2, van het EEG-Verdrag ingeleid'4). 
<T3> S3. Steun aan scheepvaartmaatschappijen die orders 
plaatsen voor schepen, die meetellen voor de steunplafonds 
voor de scheepsbouw 
555. Het Hof heeft twee verzoeken tot nietigverklaring afgewezen die de 
Belgische regering had aangetekend tegen de beslissingen van de Commissie 
inzake steunmaatregelen in de vorm van gesubsidieerde kredieten die werden 
toegekend aan reders voor de bouw van schepen door Belgische 
scheepsbouwbedrijven'5). Het subsidie-equivalent van deze kredieten 
overschreed het plafond dat door de Commissie was vastgesteld overeenkomstig 
artikel 4, lid 1, van de zesde richtlijn van de Raad betreffende 
steunverlening aan de scheepsbouw'6). De Commissie had de Belgische regering 
gelast de voorwaarden voor de omstreden kredieten te herzien en het 
verstrekte bedrag mee te rekenen bij de plafonds voor het jaar 1989. 
In het beroepschrift voerde de Belgische regering aan dat een deel van de 
steun geen maatregel vormde ter ondersteuning van scheepsbouwbedrijven, maar 
slechts exploitatiesteun was voor het zeevervoer onder Belgische vlag, en dat 
derhalve diende te worden onderzocht of deze steunmaatregelen verenigbaar 
waren met de uitzonderingsbepalingen van artikel 92, lid 3, sub a), b) en c), 
van het EEG-Verdrag. 
556. Met zijn arrest bevestigde het Hof enerzijds dat de steun die werd 
toegekend aan reders voor de aankoop van schepen ten goede kwam aan 
scheepsbouwbedrijven en dat deze volledig diende te worden meegerekend bij 
het gemeenschappelijke plafond, en anderzijds dat in de richtlijnen van de 
Raad die zijn gebaseerd op artikel 92, lid 3, sub d) , van het EEG-Verdrag 
hetgeen is vermeld onder sub a), b) en c) reeds in aanmerking is genomen. 
(4) Punt 52 0 van dit Verslag. 
(5) België/Commissie, gevoegde zaken C 356/90 en C 180/91, arrest' van 
18 mei 1993. 
(6) Richtlijn 87/167/EEG van de Raad van 26 januari 1987. 
5.§l.p.l 
367 
<T5> Deel V 
<T1> Internationale dimensie 
<T3> SI. EVA-Landen 
557. Bij het referendum dat op 6 december 1992 werd gehouden, heeft het 
Zwitserse volk besloten dat Zwitserland geen deel zal uitmaken van de 
Europese Economische Ruimte. Bijgevolg diende de overeenkomst te worden 
aangepast en werd er een aanvullend protocol opgesteld. De 
mededingingsbepalingen bleven in dit protocol ongewijzigd. Ook Liechtenstein 
besloot zich voorlopig niet aan te sluiten bij de EER, maar kan in een later 
stadium alsnog tot toetreding besluiten. 
Alle andere betrokken landen rondden hun ratificatieprocedure in de loop van 
het verslagjaar af, zodat de EER op 1 januari 1994 van kracht werd. 
De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA is verantwoordelijk voor de 
tenuitvoerlegging van de mededingingsregels in de EVA. Gedurende het 
afgelopen jaar heeft de Commissie nauw samengewerkt met de Voorbereidende 
Commissie voor de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA, opdat zij zich zo 
goed mogelijk konden voorbereiden op hun taken in het kader van de EER. 
Voorts heeft de Commissie op 15 december 1993, ten einde rekening te houden 
met de EER-dimensie, besloten nieuwe aanmeldingsformulieren in te voeren, 
waarmee ondernemingen hun overeenkomsten of een voorgenomen fusie aan de 
Commissie kunnen melden'1). 
<T4> - De vrijhandelsovereenkomsten van 1972 
558. Ook in het afgelopen jaar heeft de Commissie de mededingingsregels van 
de vrijhandelsovereenkomsten van 1972 toegepast, met name op het gebied van 
staatssteun'2). 
Aangezien de EER-overeenkomst uitsluitend betrekking heeft op toegekende 
overheidssteun en concurrentiebeperkende praktijken die zich nâ 
(1) PB L 336 van 31.12.1993. 
(2) Zie punten 98 en 101 tot en met 104 van dit Verslag. 
5.SI.p.2 
368 
1 januari 1994 voordoen, wil de Commissie toezicht blijven houden pp de 
steunmaatregelen en concurrentiebeperkende praktijken die in de EVA-Landen 
hebben plaatsgevonden vóór de inwerkingtreding van de EER en de Raad 
voorstellen om waar nodig maatregelen te treffen. 
<T4> - Sectoriële overeenkomsten in de luchtvaartsector 
559. De overeenkomst die de Gemeenschap met Noorwegen en Zweden heeft 
gesloten en die op 6 juli 1992 van kracht werd, werd op 10 september 1993 
gewijzigd teneinde het zogeheten "derde pakket" op het gebied van de 
burgerluchtvaart uit te breiden tot deze twee landen. Hoewel de overeenkomst 
oorspronkelijk zou aflopen op het moment dat de EER van kracht werd, beseften 
de drie partijen dat dit een bijzonder probleem zou opleveren. Het derde 
pakket is nog niet opgenomen in het "acquis communautaire" van de 
EER-overeenkomst zoals is beschreven in Bijlage 13. Dit zal pas in een later 
stadium geschieden. Derhalve is besloten dat de overeenkomst met Zweden en 
Noorwegen van kracht blijft met betrekking tot het derde pakket, in principe 
tot het is opgenomen in de EER-overeenkomst. 
560. Nadat Zwitserland had besloten de EER-overeenkomst niet te ondertekenen, 
gaf de Zwitserse regering te kennen een overeenkomst te willen sluiten zoals 
die welke met Noorwegen en Zweden is gesloten op het gebied van de 
burgerluchtvaart. Bovendien vroeg het om een overeenkomst voor het 
wegvervoer. In september heeft de Commissie de Raad aanbevolen haar de 
onderhandelingen over deze overeenkomsten te laten voeren. Bij deze 
onderhandelingen zou een tweeledige benadering worden gevolgd, d.w.z. zij 
zouden zich op zowel het vervoersbeleid als de mededingingsaspecten richten. 
Het voornaamste probleem betreft de toepassing van deze regels. In 
tegenstelling tot de overeenkomst met Noorwegen en Zweden, die slechts voor 
een beperkte periode was bedoeld, zou een overeenkomst met Zwitserland voor 
onbepaalde tijd van kracht zijn. Om deze reden is de kwestie van de 
tenuitvoerlegging van de regels des te dringender geworden. 
<T4> - Besprekingen inzake toetreding 
561. De besprekingen die momenteel plaatsvinden in verband met de 
onderhandelingen over de toetreding van Finland, Noorwegen, Oostenrijk en 
Zweden zijn in hoge mate vergemakkelijkt door het werk dat op het gebied van 
5.SI.p.3 
369 
de mededinging reeds is verricht in het kader van de Europese Economische 
Ruimte. 
De aanvaarding van de communautaire verworvenheden levert dan ook geen 
bijzondere problemen op, ook al hebben de onderhandelingen twee kwesties aan 
het licht gebracht die voor de kandidaten zeer gevoelig liggen, namelijk de 
aanpassing van staatsmonopolies met een commercieel karakter en de 
steunregelingen met een regionale strekking. De kandidaten hebben met name 
gewezen op de gezondheidsvereisten waarmee rekening dient te worden gehouden 
in het geval van monopolies op het gebied van alcohol en alcoholische 
dranken, evenals op de bijzondere kenmerken van de dunbevolkte gebieden in de 
noordelijke regio's. 
In het kader van een briefwisseling tussen de Commissie en de Zweedse 
autoriteiten enerzijds en de Finse autoriteiten anderzijds is overeengekomen 
dat de uitsluitende rechten van import, produktie en groothandel van de 
monopolies op het gebied van alcohol in deze landen zal worden afgeschaft. 
Wat betreft de uitsluitende rechten op het gebied van de detailhandel geven 
de huidige communautaire verworvenheden er geen aanleiding toe de bestaande 
staatsmonopolies ter discussie te stellen, maar zij mogen op geen enkele 
wijze discriminerend te werk gaan. De Commissie heeft bij deze gelegenheid in 
herinnering gebracht dat zij van mening is dat het bovenstaande dient te 
worden toegepast vanaf het moment dat de EER-overeenkomst van kracht wordt. 
562. Overeenkomstig de conclusies van de topbijeenkomst van Kopenhagen heeft 
de Commissie in haar advies over de toetredingsaanvragen van Cyprus en Malta 
de mededingingssituatie in deze landen onderzocht. 
5.52.p.4 
370 
<T3> 52. Midden- en Oost-Europa 
563. Gedurende het verslagjaar hebben de Gemeenschap en haar Lid-Staten een 
Europa-overeenkomst met Roemenië gesloten, terwijl beide partijen tevens een 
interimovereenkomst sloten. Bovendien heeft de Commissie haar 
technische-bijstandsprogramma's in de Midden- en Oosteuropese landen 
voortgezet om hen te helpen hun mededingingsregels te harmoniseren met die 
van de Gemeenschap, waartoe zij krachtens de interimovereenkomsten en de 
Europa-overeenkomsten verplicht zijn, alsook om hen te helpen de nodige 
ervaring op de doen met de toepassing van hun mededingingswetgeving. 
564. De onderhandelingen over partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten 
met Rusland en een aantal andere voormalige Sovjet-republieken werden 
voortgezet. De Commissie heeft voorgesteld in de ontwerp-overeenkomst met 
Rusland, waarover de onderhandelingen verder zijn gevorderd dan over de 
andere overeenkomsten, een artikel over mededinging op te nemen. Omdat de 
ontwerp-overeenkomst niet ten doel heeft een vrijhandelszone met de Russische 
Federatie tot stand te brengen, was de Commissie van mening dat het artikel 
over de mededinging niet even ambitieus hoefde te zijn als die welke zijn 
opgenomen in de Europa-overeenkomsten. 
<T4> Andere landen 
565. Ook met de Baltische staten en Slovenië vinden besprekingen plaats over 
mogelijke handelsovereenkomsten. Voorgenomen is om in deze overeenkomsten 
soortgelijke mededingingsbepalingen op te nemen als die welke zijn opgenomen 
in de Associatieovereenkomsten met de Midden- en Oosteuropese landen. Het is 
in het belang van de marktdeelnemers dat een zo groot mogelijk aantal 
partnerlanden van de Gemeenschap op het Europese continent een samenhangend 
geheel vormen wat betreft de mededingingsregels en de toepassing ervan. 
566. Wat de betrekkingen met Israël betreft is de overeenkomst van 1975 
aangepast teneinde de hierin opgenomen mededingingsregels te versterken, met 
name door de toevoeging van de activiteiten op het gebied van dienstverlening 
en een nauwkeuriger omschrijving van de wijze waarop de overeengekomen 
beginselen dienen te worden toegepast. 
5.52.p.5 
371 
567. In de Europa-Maghreb overeenkomsten waarover onderhandeld moet worden 
met Marokko en Tunesië kan met betrekking tot de mededingingsregels dezelfde 
benadering worden gevolgd als in de overeenkomsten met de Midden- en 
Oosteuropese landen. Een van de voornaamste argumenten hiervoor is dat het in 
het belang is van alle betrokken partijen dat er in plaats van eventuele 
defensieve handelsmaatregelen geharmoniseerde mededingingsregels worden 
vastgesteld. 
568. De overeenkomst die in 1964 is gesloten tussen de Gemeenschap en Turkije 
en waaraan in 1973 een aanvullend protocol werd toegevoegd, bepaalde dat aan 
het einde van een overgangsperiode van 22 jaar na toevoeging van dit laatste 
protocol een douane-unie zou worden ingesteld. Derhalve zijn de besprekingen 
begonnen ter voorbereiding van deze douane-unie, die in de loop van 1995 tot 
stand moet komen. De mededingingsregels vormen ongetwijfeld een belangrijk 
onderdeel van de onderhandelingen, omdat hiermee wordt voorkomen dat het 
handelsverkeer wordt verstoord door gedragingen van ondernemingen, hetgeen 
van essentieel belang is wanneer alle douanebeperkingen bij verdrag worden 
opgeheven. 
5.S3.p.6 
372 
<T3> S3. Noord-Amerika 
569. De overeenkomst die de Commissie op 23 september 1991 heeft gesloten met 
de regering van de Verenigde Staten van Amerika'3) werd ook gedurende het 
afgelopen jaar weer door de Commissie en de Amerikaanse 
mededingingsautoriteiten toegepast. 
Er werden zesendertig aanmeldingen ontvangen en drieëndertig aanmeldingen 
verstuurd. Hierbij ging het voornamelijk om fusies en verwervingen, terwijl 
er ook een aantal betrekking hadden op de vaststelling van prijzen en 
vergunningen. 
Hoewel de werking van de overeenkomst op zijn laatst 24 maanden na de 
inwerkingtreding ervan opnieuw had moeten worden bekeken, d.w.z. vóór 
23 september 1993, werd besloten dit onderzoek op te schorten tot het Hof van 
Justitie uitspraak heeft gedaan in zaak 327/91 (Frankrijk/Commissie) '4) . 
Hierbij dient te worden vermeld dat de advocaat-generaal die met deze zaak is 
belast eind 1993 heeft voorgesteld de overeenkomst nietig te verklaren. Er is 
nog geen datum vastgesteld waarop het Hof uitspraak zal doen. 
Op 20 september en 9 december vonden in respectievelijk Brussel en Parijs 
bilaterale ontmoetingen plaats tussen DG IV en de Amerikaanse autoriteiten. 
Tijdens deze ontmoetingen hebben de partijen gesproken over de prioriteiten, 
met name die van de nieuwe Amerikaanse regering, met betrekking tot de 
tenuitvoerlegging van de overeenkomst. Daarnaast werd van mening gewisseld 
over bepaalde internationale aspecten van het mededingingsbeleid, en werd 
onderzocht hoe in bepaalde gevallen nauwer kan worden samengewerkt. 
Er vond nog een aantal contacten plaats, onder andere ter gelegenheid van 
internationale bijeenkomsten van de OESO en met betrekking tot specifieke 
gevallen van toepassing. 
(3) Zie het Eenentwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punten 64 
en 362. 
(4) Zie het Eenentwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid, punt 64. 
5.S3.p.7 
373 
570. In het afgelopen jaar heeft geen formele bilaterale ontmoeting 
plaatsgevonden tussen DG IV en het Canadese "Bureau of Competition", 
voornamelijk vanwege wijzigingen in het personeelsbestand van het bureau. Wél 
vond er een aantal informele contacten plaats bij de dagelijkse toepassing 
van de mededingingsregels. 
5.S4.p.8 
374 
<T3> 54. Japan en Korea 
571. De betrekkingen met de Japanse "Fair Trade Commission" gingen een nieuwe 
fase in toen de Commissie en de FTC op 4 november in Tokio gezamenlijk een 
seminar organiseerden over het mededingingsbeleid in de EG en Japan. Naar 
aanleiding van het succes van het seminar werd een principebesluit genomen om 
in de loop van 1994 in Brussel een vervolg-seminar te organiseren'5). 
Tijdens een informele ontmoeting op 9 december in Parijs werd besloten dat 
tijdens dit seminar aandacht zal worden besteed aan vraagstukken met 
betrekking tot de tenuitvoerlegging van het beleid in de EG en Japan. 
Het seminar werd voorafgegaan door de achtste bilaterale bijeenkomst van de 
Commissie en de FTC, die op 2 november eveneens in Tokio plaatsvond. Er werd 
gesproken over een aantal kwesties van gezamenlijk belang, waaronder de 
sectoriële onderzoeken die de FTC heeft verricht op het gebied van de 
automobiel-, auto-onderdelen-, papier- en glasindustrie. Het doel van deze 
onderzoeken was onder meer om na te gaan of concurrentiebeperkende praktijken 
in deze landen mogelijk problemen veroorzaken met betrekking tot de 
toegankelijkheid van de markt in Japan. De Commissie buigt zich momenteel 
over deze onderzoeken en zal de FTC wellicht verzoeken bepaalde problemen die 
uit de onderzoeken naar voren komen, aan te pakken. 
572. Op 13 december bezocht een delegatie van de Koreaanse "Fair Trade 
Commission" Brussel voor een eerste bilaterale ontmoeting met DG IV. De 
ontmoeting was grotendeels gewijd aan de recente activiteiten met betrekking 
tot de uitvoering van het beleid in de EG, om na te gaan op welke gebieden de 
ervaring van de Gemeenschap de Koreaanse autoriteiten van nut kan zijn bij de 
tenuitvoerlegging van hun beleid. 
(5) Zie punt 110 van dit Verslag 
5.55.p.9 
375 
<T3> S5. Multilaterale organisaties 
<T4> OESO 
573. Gedurende het verslagjaar heeft het Comité voor mededingingsrecht en 
-beleid van de OESO een aantal bijeenkomsten gehouden. Bovendien waren er 
enkele ontmoetingen tussen werkgroepen van dit comité en het handelscomité, 
waarbij gesproken werd over de samenhang tussen mededingings- en 
handelsbeleid. Ook de Commissie speelde een actieve rol tijdens deze 
besprekingen, aangezien deze een voorbereidende fase kunnen vormen voor 
mogelijke besprekingen over internationale mededingingsregels in het kader 
van de GATT. Andere onderwerpen die bij het comité aan de orde kwamen waren 
verticale en horizontale beperkingen. 
574. De Commissie heeft deelgenomen aan de activiteiten van het 
Industriecomité op het gebied van "subsidies en structurele aanpassing". 
Hierbij zijn in de loop van het jaar gemeenschappelijke begrippen en 
methodologieën voor de beoordeling van overheidssteun aan de industrie 
ontwikkeld, die worden gebruikt om een uitvoerige vragenlijst op te stellen 
die aan de lidstaten van de OESO wordt voorgelegd. 
Deze vragenlijst vormt een belangrijk onderdeel van het project dat moet 
leiden tot de kwantif icatie van de netto-kosten die de aan de industrie 
verstrekte steun met zich brengt voor de overheidsinstanties van de 
OESO-Landen. 
575. De Commissie bleef betrokken bij de besprekingen van de OESO over 
eerlijke handelsregels in de scheepsbouw'6). 
<T4> UNCTAD 
576. De intergouvernementele groep van deskundigen (IGD) inzake 
mededingingsbeperkende handelspraktijken van de UNCTAD heeft van 18 tot en 
met 22 oktober 1993 in Genève haar twaalfde bijeenkomst gehouden. 
(6) Zie punt 4 98 van dit Verslag, 
6.Sl.pl 
376 
<T5> Deel 6 
<T1> Contacten met communautaire en andere instellingen 
<T3> SI. Europees Parlement 
577. In de loop van 1993 heeft het Parlement veel aandacht besteed aan 
mededingingsaangelegenheden. Zijn constructieve bijdragen worden door de 
Commissie ten zeerste gewaardeerd. De Commissie streeft ernaar de 
voortdurende dialoog met het Parlement over aangelegenheden van 
mededingingsbeleid voort te zetten. 
Op 8 februari 1994 heeft het Parlement zijn resolutie over het 
Tweeëntwintigste Verslag over het Mededingingsbeleid goedgekeurd. Deze 
resolutie en het antwoord van de Commissie bevinden zich in de bijlagen bij 
dit Verslag'1). 
Voorts werden twee andere resoluties goedgekeurd die verband houden met 
mededinging. Deze hadden betrekking op 
scheepsbouw (goedgekeurd op 16 november 1993) en 
de situatie van DAF/LEYLAND (goedgekeurd op 11 februari 1993). 
578. In de loop van het jaar hebben de leden van het Parlement 159 
schriftelijke vragen over mededinging ingediend (141 in 1992); voorts werden 
er 2 9 vragen ingediend voor mondeling antwoord (66 in 1992). 
(1) Bijlage I.A. 
6.S2.p2 
377 
<T3> 52. Economisch en Sociaal Comité 
579. Op 24 november heeft het Economisch en Sociaal Comité zijn advies 
uitgebracht over het Tweeëntwintigste Verslag over he#t Mededingingsbeleid. 
Dit advies en het antwoord van de Commissie zijn weergegeven in bijlage I.B. 
Voorts heeft het Comité op 30 juni 1993 een standpunt ingenomen over 
steunverlening aan de scheepsbouw. 
580. De Commissie waardeert de constructieve opmerkingen van het Economisch 
en Sociaal Comité ten zeerste en verheugt zich op de voortzetting van de 
goede samenwerking met het Comité. 
6.53.p3 
378 
<T3> §3. Adviescomité voor mededingingsregelingen en 
economische machtsposities 
581. In 1993 is het Adviescomité zes keer bijeengekomen ter bestudering van 
voorontwerpen van beschikkingen van de Commissie met betrekking tot de 
toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag; twee voorontwerpen 
betroffen de goedkeuring van voorlopige maatregelen. 
In totaal heeft het Comité zeven adviezen uitgebracht. Het is ook om advies 
gevraagd in 13 zaken waarin de Commissie voornemens was de desbetreffende 
ondernemingen een administratieve brief betreffende verenigbaarheid te 
sturen, na publikatie van een bekendmaking overeenkomstig artikel 19, lid 3, 
van Verordening nr. 17. Het Comité is ook op de hoogte gehouden van het 
onderzoek in verschillende belangrijke zaken. 
Op wetgevingsterrein heeft het Comité, in zijn verschillende samenstellingen, 
vier keer vergaderd. Drie vergaderingen werden gewijd aan voorontwerpen van 
verordeningen van de Commissie tot wijziging van de bestaande 
groepsvrijstellingsverordeningen op het gebied van het luchtvervoer. Eén 
vergadering werd gewijd aan de bespreking van de tekst van een nieuwe 
groepsvrijstellingsverordening betreffende consortia in het zeevervoer. 
6.54.p4 
379 
<T3> 54. Adviescomité voor concentraties. 
582. Het Adviescomité voor concentraties heeft vijf vergaderingen gehouden. 
Het heeft adviezen uitgebracht over ontwerp-beschikkingen in de zaken 
KNP/Bührmann Tetterode/VRG, Pilkington-Techint/SIV, Kali+Salz/MDK/Treuhand en 
Mannesmann/Vallourec/ILVA. 
De herziening van Verordening (EEG) nr. 4064/89 vormde het voorwerp van twee 
bijeenkomsten met de regeringsdeskundigen van de Lid-Staten. Bij de 
opstelling van haar verslag aan de Raad'2) heeft de Commissie zich in zeer 
ruime mate laten leiden door de uitkomst van deze uitwisseling van 
standpunten. 
De bijeenkomst van directeuren-generaal op het gebied van de mededinging van 
15 oktober 1993 werd geheel gewijd aan de problemen betreffende de 
samenwerking tussen de Commissie en de bevoegde autoriteiten van de 
Lid-Staten. De besprekingen hierover worden voortgezet in het kader van een 
werkgroep van deskundigen. 
[2) Zie de punten 43 en volgende van dit Verslag, 
6.55.p5 
380 
<T3> §5. De conferentie van regeringsdeskundigen van de Lid-Staten 
583. Tijdens hun 44e conferentie, die op 7 december 1993 te Brussel werd 
gehouden, hebben de regeringsdeskundigen op het gebied van de mededinging 
voorontwerpen bestudeerd van nieuwe verordeningen van de Commissie 
betreffende de vorm, de strekking en de andere modaliteiten van de 
overeenkomstig Verordening nr. 17 ingediende verzoeken en aanmeldingen, 
alsmede van een nieuw formulier A/B. Er werd overeengekomen om over te gaan 
tot een tweede lezing van deze teksten, zodra de Commissie het overleg met. de 
betrokken economische en beroepskringen heeft afgerond. 
6.56.a.p6 
381 
<T3> 56. Contacten met de mededingingsautoriteiten 
van de Lid-Staten 
<T5> a) Mededingingsregelingen, machtsposities, concentraties 
584. Volgens een algemeen rechtsbeginsel, dat ten grondslag ligt aan alle 
verordeningen betreffende de toepassing van de artikelen 85 en 86, onderhoudt 
de Commissie bij de uitvoering van haar procedures nauw en voortdurend 
contact met de bevoegde autoriteiten van de Lid-Staten. Deze contacten - die 
in de loop van 1993 wederom talrijk waren - leiden niet alleen tot een 
uitwisseling van standpunten over de afzonderlijke zaken die door de 
Commissie worden behandeld. Zij maken ook een evaluatie mogelijk van de 
mogelijkheden voor samenwerking in het onderzoeksstadium en in voorkomende 
gevallen voor een verdeling van taken, overeenkomstig de beginselen van 
subsidiariteit en decentralisatie'3). 
585. Vanuit deze gedachtengang heeft de Commissie besloten een aantal 
verificaties bij ondernemingen in de sector brillen samen met de Lid-Staten 
uit te voeren. Deze verificaties zijn gedeeltelijk door de nationale 
autoriteiten op grond van artikel 13 en gedeeltelijk door de diensten van de 
Commissie op grond van artikel 14 van Verordening nr. 17 uitgevoerd. In een 
zaak betreffende de distributie van kantoorartikelen heeft de Commissie aan 
de autoriteiten van drie Lid-Staten verzocht om in haar plaats op hun 
respectievelijke grondgebied onderzoek te verrichten naar vermeende 
mededingingsbeperkende gedragingen. In twee zaken die het voorwerp vormden 
van een procedure in verband met inbreuken op de artikelen 85 en 86 en 
betrekking hadden op respectievelijk de sector voedingsmiddelen en de sector 
bouwmaterialen, heeft de Commissie de resultaten van haar onderzoek met een 
overwegend nationaal karakter van de overige resultaten afgezonderd om deze 
voor te leggen aan de bevoegde autoriteiten van de betrokken Lid-Staten. 
(3) Zie in dit opzicht deel 1, hoofdstuk V, paragraaf 2 van dit Verslag, 
6.56.b.p7 
j 382 
<T5> b) Steun 
586. De Commissie heeft twee multilaterale bijeenkomsten gehouden met 
ambtenaren van nationale ministeries die verantwoordelijk zijn voor 
steunaangelegenheden, ten einde aspecten van steunbeleid te bespreken. Op 
deze bijeenkomsten wordt elders in dit Verslag nader ingegaan'4). 
(4) Zie de punten 382 en 383 van dit Verslag, 
6.S7.p8 
383 
<T3> 57. Het mededingingsrecht in de Lid-Staten 
587. De ontwikkeling van het mededingingsrecht in de Lid-Staten wordt nog 
steeds gekenmerkt door de aanpassing van de nationale regelgeving aan de 
mededingingsregels van de Europese Gemeenschap. Hiertoe werden in diverse 
Lid-Staten nieuwe regels vastgesteld die de bestaande wetgeving vervangen, 
wijzigen of aanvullen. In andere Lid-Staten wordt vergelijkbare wetgeving 
voorbereid. 
588. In België trad op 1 april 1993 tegelijk met de uitvoeringsbepalingen de 
wet van 5 augustus 1991 betreffende de bescherming van de economische 
mededinging in werking. In deze wet, die in sterk op de artikelen 85 en 86 
van het EG-Verdrag gelijkende bewoordingen is opgesteld, is een kartelverbod 
met vrijstellingsmogelijkheden, een verbod van misbruik van machtsposities en 
bepalingen over de controle op concentraties tussen ondernemingen opgenomen. 
Met de toepassing van de wet zijn meerdere organen belast. De 
onderzoekswerkzaamheden behoren tot de taak van de tot het Ministerie van 
Economische Zaken behorende mededingingsdienst. Beslissingen worden genomen 
door een uit twaalf leden bestaande mededingingsraad, die voor de helft uit 
rechters en voor de helft uit mededingingsdeskundigen bestaat. De 
beroepsinstantie is het Hof van Beroep te Brussel. Dit Hof is ook bevoegd om 
op verzoek van andere gerechten een prejudiciële uitspraak te doen over de 
uitlegging van de wet. De minister van Economische Zaken kan 
groepsvrijstellingsverordeningen vaststellen. Adviezen op dit gebied worden 
uitgebracht door een paritaire mededingingscommissie. 
58 9. In Portugal werden de wetsdecreten betreffende de bescherming van 
mededinging en die betreffende de controle op concentraties tussen 
ondernemingen samengesmeed tot één enkele wet. Tegelijkertijd werden 
ingrijpende veranderingen van de huidige regels voorgenomen. De nieuwe wet 
bevat - evenals de mededingingsvoorschriften van het EG-Verdrag - geen 
bepalingen over mededingingsbeperkende gedragingen van normale, individuele 
ondernemingen meer. De bepalingen over oneerlijke en discriminerende 
gedragingen en die betreffende de weigering tot verkoop zijn vervallen. Het 
verbod van misbruik van horizontale machtsposities is aangevuld met een 
verbod van misbruik van economische afhankelijkheidsverhoudingen. De regels 
betreffende de controle op concentraties zijn opnieuw geformuleerd om deze 
aan te passen aan de beginselen en de begrippen van Verordening (EEG) 
6.57.p9 
384 
nr. 4064/89 van de Raad. De nieuwe wet verbiedt tenslotte staatssteun, voor 
zover deze de mededinging daadwerkelijk beperkt of anderszins belemmert. Op 
verzoek van de betrokken onderneming kan de steun worden onderzocht door de 
minister van Handel. Deze laatste moet de bevoegde minister eventueel 
passende maatregelen voorstellen om de mededinging te herstellen. 
590. Nederland bereidt een ingrijpende herziening van de wet economische 
mededinging uit 1956 voor. De bestaande regeling, die berust op het beginsel 
van toezicht op misbruik, wordt hierbij vervangen door een moderne wetgeving 
waarin kartelvorming en misbruik van machtsposities verboden wordt en die in 
ruime mate overeenkomt met de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag. 
Bovendien wordt onderzocht of het nuttig is om wettelijke bepalingen 
betreffende de controle op concentraties vast te stellen. Het wetsvoorstel is 
inmiddels voorgelegd aan de adviesorganen. Vooruitlopend op de voorgenomen 
herziening heeft de regering haar toezicht op bepaalde horizontale afspraken 
verscherpt. Bij koninklijk besluit zijn prijs-, marktverdelings- en 
aanbestedingskartels principieel verboden verklaard. Uitzonderingen op dit 
verbod kunnen slechts in bijzondere gevallen worden toegelaten. Hiertoe moet 
worden aangetoond dat de betreffende afspraak in het algemeen belang is. 
591. In Ierland wordt een wijziging van de mededingingswet van 1991 
voorbereid, die met name moet leiden tot een efficiëntere toepassing van het 
recht. De minister van Werkgelegenheid en Ondernemingszaken verdubbelde bij 
besluit de drempelwaarden voor de aanmelding van concentraties. De 
mededingingsinstantie stelde algemene uitzonderingsbepalingen vast voor 
alleenverkoopovereenkomsten en voor exclusieve afnameovereenkomsten met 
tankstations. Deze bepalingen komen in ruime mate overeen met die van de 
groepsvrijstellingsverordeningen (EEG) nrs. 1983/83 en 1984/83. 
592. In Denemarken kreeg een commissie de opdracht het ontwerp van een op het 
verbodsbeginsel berustend wetsvoorstel uit te werken en een standpunt in te 
nemen ten aanzien van de voor- en nadelen van een herziening van het geldende 
recht. Daarbij moet ook de mogelijkheid van invoering van controle op 
concentraties tussen ondernemingen worden onderzocht. 
593. De regering van het Verenigd Koninkrijk geeft gevolg aan haar voornemens 
tot herziening van de bepalingen betreffende misbruik van economische 
machtsposities. Een officieel document met verschillende mogelijkheden voor 
de wetgever vormt het voorwerp van ruim overleg met alle betrokken kringen. 
6.57.plO 
385 
Het is de bedoeling dat de nieuwe regeling tegelijk wordt vastgesteld met 
bepalingen waarbij kartels worden verboden, zodra het tijdschema van de 
parlementaire commissies dit toelaat. 
594. De Commissie verwelkomt deze ontwikkeling, die deels samengaat met de 
liberalisering van de markt en de vermindering van sectoriële uitzonderingen, 
omdat deze op passende wijze bijdraagt aan de harmonisering van het 
mededingingsbeleid van de Gemeenschap en dat van de Lid-Staten en bovendien 
de voorwaarden voor een nauwere samenwerking tussen de 
mededingingsautoriteiten en voor de gedecentraliseerde rechtstoepassing 
verbetert. Deze door de Commissie nadrukkelijk nagestreefde doelstelling 
vindt in toenemende mate weerklank. In twee andere Lid-Staten (Frankrijk en 
Portugal) zijn de wettelijke voorwaarden tot stand gebracht voor de 
toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag door de nationale 
mededingingsautoriteiten. Van deze mogelijkheid is in Denemarken, Ierland, 
Italië, Nederland en het Verenigd Koninkrijk tot op heden nog geen sprake. De 
Commissie zal zich blijven inspannen om ervoor te zorgen dat dergelijke 
bepalingen ook in de laatstgenoemde Lid-Staten worden vastgesteld. 
595. De nationale mededingingsautoriteiten die hiertoe over toereikende 
wettelijke bevoegdheden beschikken, passen de verbodsbepalingen van de 
artikelen 85 en 86 in toenemende mate toe. In 1993 zijn in totaal acht nieuwe 
gevallen ter kennis gebracht van de Commissie (Duitsland: 2; Spanje: 6; 
Frankrijk: 8; Portugal: 2). In het overgrote merendeel van deze gevallen 
werden de communautaire verbodsbepalingen te zamen met de overeenkomstige 
verbodsbepalingen van het nationale mededingingsrecht toegepast. In de twee 
Duitse gevallen werd uitsluitend het verbod van artikel 85, lid 1, toegepast, 
omdat het interne recht de mededingingsinstanties in de betrokken sector 
(energie) slechts zeer weinig speelruimte laat voor toezicht op misbruiken. 
596. Ook het aantal rechterlijke uitspraken waarin de mededingingsregels van 
de Gemeenschap worden toegepast, vertonen een sterk stijgende lijn. De 
verslagen van de Lid-Staten aan de Commissie over 1993 maken melding van 
ongeveer 60 van dergelijke uitspraken, waarvan er 3 7 vanwege hun grote 
betekenis bijzondere nadruk kregen. Aangezien de meeste nationale 
mededingingsautoriteiten niet over volledige statistische overzichten 
beschikken, is het totale aantal van de desbetreffende uitspraken 
waarschijnlijk nog aanzienlijk groter. Ook door deze ontwikkeling voelt de 
Commissie zich gesterkt in haar beleid van gedecentraliseerde 
6.S7.pll 
38b 
rechtstoepassing. 
597. Voor de bijzondere kenmerken van de ontwikkeling van het 
mededingingsrecht in de Lid-Staten kan worden verwezen naar de in de bijlage 
gepubliceerde landenberichten. 
6.S8.pl2 
387 
<T3> 58. Overige contacten 
598. Naast de in dit Verslag vermelde contacten ontvangt de Commissie tijdens 
de voorbereiding van regelgeving of van documenten van algemeen beleid 
geregeld opmerkingen van consumentenorganisaties, werkgeversorganisaties en 
andere belanghebbenden en onderhoudt zij met deze organisaties voortdurend 
contact. De Commissie heeft met name regelmatig contact met het Europees 
Bureau van Consumentenverenigingen (BEUC), de Europese Ronde Tafel en de Unie 
van Europese Industrie- en Werkgeversfederaties (UNICE).'Bovendien onderhoudt 
zij contacten met kamers van koophandel, die niet alleen de Lid-Staten 
vertegenwoordigen, maar ook onze voornaamste handelspartners, in het 
bijzonder de VS. Ambtenaren van de Commissie hebben ook op persoonlijke titel 
voordrachten gehouden tijdens diverse conferenties op mededingingsgebied, 
hetgeen een waardevol middel is om enerzijds de doorzichtigheid van het 
beleid van de Gemeenschap te vergroten en anderzijds kennis te nemen van de 
reactie van het bedrijfsleven en andere kringen op de gevolgen van het 
mededingingsbeleid op de markt. De Commissie verheugt zich in deze contacten 
met consumenten, werkgevers en andere relevante groepen, omdat zij hierdoor 
kennis kan nemen van de gevolgen van het mededingingsbeleid. 
599. De Commissie heeft bovendien geantwoord op een vragenlijst van de 
heer Charié, voorzitter van de werkgroep van het Franse parlement op het 
gebied van gebreken van de werking van de mededinging, en de stand van zaken 
uiteengezet met betrekking tot de werkzaamheden die zijn verricht op de 
gebieden die in de vragenlijst worden aangesneden, zoals met name misbruik 
van economische afhankelijkheid, machtsposities, doorzichtigheid van tarieven 
en weigering van verkoop. In het Rapport-Charié is in ruime mate rekening 
gehouden met de opmerkingen van de Commissie. 
<T4> Nationale vertegenwoordigende organisaties 
600. In de loop van het jaar hebben de diensten van de Commissie ook 
ontmoetingen gehad met de nationale werkgeversorganisaties in Duitsland, 
Spanje, Frankrijk, Ierland en het Verenigd Koninkrijk. Zij nodigt 
werkgeversorganisaties of andere belanghebbende groepen uit om contact op te 
nemen met de betrokken diensten, indien zij eveneens in de gelegenheid wensen 
te worden gesteld om hun standpunten ten aanzien van algemene vraagstukken en 
beleid uiteen te zetten. 
6.58.pl3 
388 
601. Tenslotte zijn opmerkingen toegezonden aan het Britse House of Lords in 
verband met zijn onderzoek van het mededingingsrecht, dat met name betrekking 
heeft op procedures in individuele gevallen op grond van de artikelen 85 en 
86. 
BIJLAGEN 
Bijlage III.A.l. p.l 
389 
<T4> Bijlage III 
<T2> Beschikkingen, bekendmakingen en arresten 
betreffende individuele gevallen 
<T9> A. Het mededingingsbeleid ten aanzien van de ondernemingen 
<T3> 1. Samenvatting van zaken 
<T4> a) Concurrentiebeperkende overeenkomsten 
<T5> * Horizontale overeenkomsten 
<T6> International Securities Market Association (ISMA) (voorheen AIBD) 
1. Deze zaak betreft de aanmelding door ISMA van haar reglement. ISMA is 
een vereniging van handelaren, of "bond dealers", in internationale effecten, 
merendeels Euro-obligaties. Ongeveer 900 banken zijn lid. Het grootste 
gedeelte van het aangemelde reglement heeft betrekking op regels die ISMA tot 
handhaving van de deugdelijke functionering van de markt heeft opgesteld 
(zoals de harmonisatie van afwikkelings- en matchingprocedures, compensatie 
voor niet-levering, enz.). Hoewel een paar kleine wijzigingen van de regels 
en procedures betreffende het lidmaatschap werden verlangd, vormden de 
aangemelde regelingen vanuit mededingingsoogpunt geen probleem. 
Binnen ISMA bestaat een als "Council of Reporting Dealers" (CRD) (Raad van 
rapporterende handelaren) bekend staande subgroep met zo'n 100 leden. Een 
hoekman is een handelaar die zich ertoe verbindt voor bepaalde 
effectencategorieën een "markt te onderhouden", d.w.z. gedurende een bepaalde 
periode en voor een minimumhoeveelheid een koop- en verkoopprijs voor die 
effecten aan andere hoekmannen op te geven. Hoekmannen die tevens lid van de 
CRD zijn, worden doorgaans als rapporterend handelaar aangeduid. Ook 
makelaars kunnen lid van de CRD zijn. In beginsel bestaan er twee soorten 
makelaars: makelaars die als tussenpersoon optreden, partijen slechts bij 
elkaar brengen en voor hun rekening handelen, en als zelfstandige tegenpartij 
optredende makelaars die als lastgevers achtereenvolgende transacties met 
koper en verkoper aangaan. Zij maken de naam van partijen niet bekend en 
Bijlage III.A.l. p.2 
390 
nemen geen effecten op in hun boeken. De aangemelde regels betroffen 
uitsluitend de laatste categorie. 
Op 14 december 1991 heeft de Commissie overeenkomstig artikel 19, lid 3, van 
Verordening nr. 17 van de Raad haar voornemen bekendgemaakt, een positief 
standpunt ten aanzien van het ISMA-reglement in te nemen. Vervolgens ontving 
de Commissie twee klachten waarin werd gesteld dat de regels 931 en 932 van 
dat reglement een inbreuk op artikel 85 van het EG-Verdrag opleverden. 
Volgens regel 931 verrichten makelaars uitsluitend transacties tussen 
rapporterende handelaren en verbinden zij zich ertoe geen transacties tot 
stand te brengen met of tussen andere partijen. Krachtens regel 932 was het 
rapporterende handelaren slechts toegestaan te handelen met makelaars die 
zich ertoe hadden verplicht regel 931 te eerbiedigen. Naar aanleiding van 
deze klachten kwamen nieuwe feiten aan het licht die de Commissie ertoe 
brachten haar oordeel over de regels 931 en 932 te herzien en te concluderen 
dat: 
a) regel 931 een aanzienlijke beperking van de mededinging in de zin van 
artikel 85, lid 1, inhield, omdat het makelaars werd verboden met niet-CRD-
hoekmannen (waaronder een groot deel van hun bestaande klanten) te handelen. 
Een van de doeleinden en het gevolg van dit verbod is de handhaving van 
kunstmatig hoge prijzen te vergemakkelijken en de prijzen voor handelaren die 
geen CRD-hoekman zijn en voor de uiteindelijke investeerder te verhogen. Een 
vrijstelling kon niet worden gerechtvaardigd omdat de beperking slechts CRD-
hoekmannen voordeel bracht en tegelijkertijd de andere marktdeelnemers schade 
berokkende; 
b) regel 932 eveneens een aanzienlijke mededingingsbeperking bevatte. Met 
deze regel wordt immers beoogd de beperkende gevolgen van regel 931 te 
versterken door te voorkomen dat CRD-hoekmannen handelen met makelaars die 
niet bereid zijn uitsluitend met CRD-hoekmannen zaken te doen. Omdat uit deze 
beperking alleen voor CRD-hoekmannen voordelen voortvloeien, kon geen 
vrijstelling worden verleend. 
Nadat de bezwaren tegen de regels 931 en 932 in een informeel schrijven waren 
geformuleerd, stemde ISMA erin toe deze regels te schrappen. Vervolgens kon 
de Commissie in een administratieve brief verklaren dat het reglement in 
overeenstemming met artikel 85 was, waarbij uitdrukkelijk werd gesteld dat de 
brief geen betrekking had op de subgroepen binnen de CRD, hun regels en hun 
Bijlage III.A.l. p.3 
391 
structuren. Tevens hield de Commissie zich zoals gebruikelijk alle rechten 
voor in geval van wijziging van de omstandigheden. 
<T6> Acriss 
2. Op 29 mei 1993 publiceerde de Commissie een bekendmaking overeenkomstig 
artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 van de Raad betreffende een 
aanmelding door Acriss (The Association of Car Rental Industry Systems 
Standards). De aanmelding betrof de statuten, een gedragscode, een 
voertuigenclassificatie, een speciale uitrustingscode en het standaard-
voucherschema voor autoverhuur in de Gemeenschap via geautomatiseerde 
reserveringssystemen (CRS). 
Momenteel bestaat Acriss uit de vijf grote Europese autoverhuurbedrijven, 
Avis, Budget, Hertz, Europcar Interrent en EuroDollar. Alle 
autoverhuurbedrijven kunnen echter lid worden. 
CRS, die al langer in de luchtvaart bestaan'1), worden nu ook door de 
autoverhuurbedrijven in de Gemeenschap gebruikt. Acriss heeft een gedragscode 
opgesteld voor bedrijven in deze sector die met CRS werken. Deze code is 
grotendeels gebaseerd op de door de Commissie voor de verkoop en verspreiding 
van vliegtickets via CRS opgestelde gedragscode. Met de code zou worden 
beoogd te waarborgen dat geautomatiseerde reserveringssystemen op een 
eerlijke, niet-discriminatoire en doorzichtige wijze worden gebruikt. 
De Commissie heeft geconcludeerd dat artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag op 
de regeling van toepassing is omdat autoverhuurbedrijven door de via het 
systeem beschikbare marktinformatie permanent op de hoogte kunnen zijn van de 
prijzen en leveringsvoorwaarden van de concurrentie. 
De Commissie is evenwel van opvatting dat de regeling algemeen bijdraagt tot 
de versterking van de mededinging in deze sector en besloot de zaak met een 
administratief schrijven af te doen. 
De Commissie betrok met name in haar oordeel dat alle autoverhuurbedrijven 
tegen een redelijke prijs aan het samenwerkingsverband kunnen deelnemen en 
dat de Europese consument kan beschikken over gemakkelijk toegankelijke, 
(1) Vrijgesteld bij Groepsvrijstelling nr. 83/91 van de Commissie, PB L 10 
van 15.1.1991, blz. 9. 
Bijlage III.A.l. p.4 
392 
begrijpelijke en nauwkeurige informatie over autoverhuurdiensten tegen 
concurrerende prijzen. 
Gegeven deze nieuwe ontwikkeling op de autoverhuurmarkt in de EG is de 
Commissie echter bijzonder waakzaam ten aanzien van het recht van alle 
betrokkenen om klachten aan een onafhankelijk arbitragecollege of 
beroepsinstantie voor te leggen. Bovendien zal de Commissie terstond 
ingrijpen in geval van enig bewijs van prijsafspraken tussen de deelnemende 
ondernemingen of van enigerlei aanwijzing voor onderling afgestemde 
gedragingen waardoor de mededinging op wat voor manier dan ook wordt 
aangetast. Bovendien mag worden verwacht dat er geen beperkingen worden 
gesteld aan het soort informatie dat kan worden aangeboden en, voor zover 
technisch mogelijk, in het CRS kan worden verwerkt. Tenslotte moeten 
deelnemende ondernemingen die hun clientele verdere gunstige voorwaarden, 
zoals kortingen, speciale aanbiedingen, enz. buiten het CRS om willen 
aanbieden, daartoe volkomen vrij zijn. 
<T6> UTC (Pratt & Whitney)/MTU'2> 
3. De Commissie heeft bij een aan de groepen United Technologies (divisie 
Pratt & Whitney) uit de Verenigde Staten (P&W) en MTU (Motoren und Turbinen 
Union) uit Duitsland gericht administratief schrijven (comfort letter) haar 
goedkeuring gehecht aan de door deze twee bedrijven uit de sector 
verkeersvliegtuigmotoren gesloten samenwerkingsovereenkomst. 
Met deze overeenkomst verhogen beide groepen het aandeel van MTU in de 
bestaande programma's en maken zij onderling een taakverdeling betreffende 
toekomstige programma's voor de vervaardiging van motoren. Zodoende zal MTU 
haar rol bij de levering van onderdelen, alsmede inzake revisie en herstel 
van motoren versterken. Verder verbindt MTU zich ertoe de aan de uitvoering 
van die programma's verbonden risico's en winsten met P&W te delen. 
In het oorspronkelijk bij de Commissie aangemelde ontwerp werd melding 
gemaakt van een "strategische" algemene samenwerking, hetgeen verder gaat dan 
concrete industriële projecten. Na bekendmaking van de hoofdlijnen van de 
aangemelde overeenkomst en de opmerkingen van derden hebben partijen zich 
evenwel op verzoek van de Commissie verplicht de samenwerking op het gebied 
(2) Zie het XXIIe Verslag over het mededingingsbeleid, Bijlage III.A.l 
Bijlage III.A.l. p.5 
393 
van zware motoren tot concrete projecten te beperken. Voortaan zullen deze 
projecten nog slechts op gespecifieerde categorieën verkeersvliegtuigmotoren 
betrekking hebben. 
De Commissie is van oordeel dat de samenwerking onder deze omstandigheden 
voordelen ypgr de mededinging inhoudt omdat zij aanzienlijke overdrachten van 
hoogwaardige technologie verwacht. Nochtans bevestigt de Commissie haar 
voornemen om ten aanzien van dergelijke raamovereenkomsten slechts voor 
concrete samenwerkingsprojecten een vrijstelling te verlenen, met name 
wanneer de betrokken markten een oligopolistische structuur kennen. 
Middels deze administratieve brief spreekt de Commissie zich voor de eerste 
keer over samenwerkingsovereenkomsten in deze sector uit. Daarom is reeds nu 
bepaald dat de overeenkomst over tien jaar zal worden herzien in het licht 
van de dan geldende marktomstandigheden. 
<T6> Datacentralen - Maersk Data 
4. Datacentralen A/S ("Datacentralen"), een bedrijf in eigendom van de 
Deense Staat, en Maersk Data A/S ("Maersk"), onderdeel van de Deense AP Moller-
Groep met wereldwijde activiteiten op het gebied van scheepvaart, fabricage, 
luchtvaart, olieproduktie en handel, hebben een serie overeenkomsten 
aangemeld voor de oprichting van twee gezamenlijke ondernemingen op 
fifty-fifty-basis, Dan Computer Management A/S ("DCM") en Dan Software 
International A/S ("DCI"). Op verschillende punten was nog aanvullende 
informatie nodig, en nadat de Commissie deze had gekregen, kon zij de zaak 
binnen de in de verkorte procedure gestelde termijn van twee maanden 
afsluiten met een administratieve brief, behelzende een negatieve verklaring. 
Datacentralen en Maersk zijn beide bedrijven voor computerdiensten die actief 
zijn op het gebied van systeemontwikkeling (analyse, ontwerp, programmering, 
testen) en "operative performance" (produktie) of "facilities management" 
("FM") in verband met opdrachten betreffende computers. Datacentralen heeft 
vooral FM aan staatsbedrijven geleverd en haar activiteiten in het buitenland 
bestaan vooral uit systeemontwikkeling buiten de Gemeenschap. Maersk levert 
voornamelijk computerdiensten aan de AP Moller-Groep en is wat FM betreft, 
evenals DC, in de Gemeenschap alleen in Denemarken actief. 
Bijlage III.A.l. p.6 
394 
Hoofddoel van de overeenkomsten is de uitvoering van het besluit van de 
Deense regering Datacentralen te privatiseren. Daarbij neemt DCM de 
FM-activiteiten van Datacentralen en Maersk over, maar verleent alleen 
diensten aan de AP Moller-Groep. DSI moet gaan functioneren als een 
gezamenlijke onderneming voor uitvoer van systemen. 
Partijen hebben slechts marginale marktaandelen in de Gemeenschap als geheel 
en de Commissie was van oordeel dat de samenvoeging van de goodwill en know­
how aangaande FM van Maersk en Datacentralen waarschijnlijk geen merkbare 
invloed zal hebben op de mogelijkheid voor buitenlandse bedrijven in 
Denemarken contracten te bemachtigen. 
Bijlage III.A.l.a) p.7 
<T6> * BP/Montedipe-overeenkomsten 395 
5. Montedipe (MD) en BP hebben een overeenkomst gesloten waarbij MD haar 
activiteiten inzake verkoop en distributie van door haar in Porto Marghera en 
Priolo vervaardigde acetylprodukten aan BP verkoopt. MD blijft produceren, 
maar alleen voor BP. 
In de overeenkomst is bepaald dat alle goodwill, andere activa en het 
betrokken commercieel personeel, alsook alle passiva die bij MD's bestaande 
groep behoren, worden overgedragen. Ook verplichtte MD zich ertoe gedurende 
vijf jaar BP in deze sector, zelf dan wel via haar partners, geen 
concurrentie aan te doen. 
De verkoopovereenkomst voorzag in de uitvoering door MD en BP van bepaalde 
aanvullende overeenkomsten inzake onder meer "tol"-produktie van 
bovengenoemde acetylprodukten door MD ten behoeve van de verkoop door BP; een 
deel van de vinylacetaatmonomeer zal aan partners van MD worden verkocht. 
In de aanvullende overeenkomsten is onder meer bepaald dat: 
MD gedurende een aanvangsperiode van tien jaar, die zij vijfmaal met een 
jaar mag verlengen, door BP geleverde grondstoffen bewerkt. Verwacht 
wordt dat de economische levensduur van de fabrieken dan zal zijn 
geëindigd. MD is verplicht haar totale produktiecapaciteit ter 
beschikking van BP te stellen en de capaciteit van de fabrieken ten 
volle te benutten; 
BP het recht heeft van MD te verlangen dat zij de fabrieken tijdelijk of 
definitief zal sluiten, dan wel deze zal ontmantelen, indien 
noodzakelijk; 
MD verantwoordelijk blijft voor de exploitatie van de fabrieken en BP 
moet vrijwaren tegen alle milieurisico's en gevaren die ontstaan door de 
exploitatie van de fabrieken en het behandelen, distribueren en opslaan 
van grondstoffen en eindprodukten; . , 
de kosten van bewerking door MD gelijk zijn aan de som van haar vaste en 
variabele kosten, terugbetaling van kapitaalkosten en een winstelement 
of dienstbelasting (of "tolgeld"); 
Bijlage III.A.l.a) p.8 
396 
de voor omwerking door MD tot ethanal benodigde hoeveelheden ethyleen 
door MD zelf uit haar fabriek in Priolo worden geleverd. Het is de 
bedoeling dat een dergelijke regeling op basis van gelijkwaardigheid 
gedurende de looptijd van de acetyl-tol-overeenkomst zal gelden. 
De Commissie stelde dat de betrokken overeenkomsten tussen sommige bedrijven 
uit de BP-Groep en sommige uit de ENI-Groep mededingingsbeperkende 
overeenkomsten tussen concurrenten waren, omdat zij partijen de mogelijkheid 
gaven onderling hun concurrentieel gedrag aangaande de levering en produktie 
van de desbetreffende produkten te coördineren. Daarom was artikel 85, lid 1, 
van het EG-Verdrag van toepassing. 
Deze mededingingsbeperking was aanzienlijk, vooral voor methylacetaat, omdat 
het marktaandeel van BP in de Gemeenschap in 1991 nogal groot was. 
Nochtans was het Directoraat-Generaal voor Concurrentie van oordeel dat 
partijen (op het eerste gezicht) voldoende rechtvaardiging voor een 
vrijstelling door de Commissie hadden gegeven. Met name bleek dat uit de 
overeenkomsten bepaalde voordelen voortvloeiden, vooral op milieugebied, 
omdat de door Montedipe met de juridische en technische eisen uit de 
Italiaanse milieuwetgeving opgedane ervaring een efficiënte behandeling van 
milieukwesties mogelijk zou maken. Het ging er niet om vast te stellen of de 
voorkeur moest worden gegeven aan MD-know-how boven die van BP, maar veeleer 
om het feit dat de verdeling van aansprakelijkheid voor milieuschade geen 
probleem meer was omdat MD ook de vorige exploitant van het terrein was, en 
omdat MD op dat terrein nog andere produktie-eenheden exploiteerde. 
Besloten werd dat de zaak met een administratief schrijven beëindigd kon 
worden. 
<T6> * Bio-ethanol 
6. Het Directoraat-Generaal voor Concurrentie heeft de voorwaarden 
onderzocht waaronder additieven voor brandstoffen worden verhandeld. Zij 
heeft inspecties bij oliemaatschappijen uitgevoerd ten einde opheldering te 
verkrijgen over de redenen waarom deze maatschappijen weigeren bio-ethanol, 
een nieuw produkt op de markt, af te nemen. De maatschappijen hebben 
technische en commerciële redenen naar voren gebracht om hun afnameweigering 
Bijlage III.A.l.a) p.9 
397 
te rechtvaardigen. Het onderzoek van de Commissie heeft geen aanwijzingen 
voor het bestaan van een ongeoorloofde afstemming aan het licht gebracht, en 
daarom heeft de Commissie besloten het onderzoek in deze zaak niet voort te 
zetten. 
<T6> * Internationaal Energie Agentschap 
7. Bij beschikking van 12 december 1983 had de Commissie krachtens 
artikel 85, lid 3, van het EG-Verdrag voor tien jaar een vrijstelling 
verleend betreffende onderling afgestemde feitelijke gedragingen tussen 
oliemaatschappijen, die nodig waren voor het binnen het IEA uit te voeren 
noodtoewijzingssysteem voor olie. 
De betrokken ondernemingen hebben gevraagd de vrijstelling, die op 
31 december 1993 afliep, met een nieuwe periode van tien jaar te verlengen. 
Derhalve heeft de Commissie de procedure geopend en, alvorens een beschikking 
krachtens artikel 85, lid 3, te geven, een bekendmaking overeenkomstig 
artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17/62 in het Publikatieblad doen 
verschijnen. 
<T6> Solvay-Asahi joint venture 
8. De zaak van een joint venture tussen Solvay en Asahi Glass betreffende 
een tronamijn en een fabriek van natuurlijk natriumcarbonaat in de Verenigde 
Staten, vroeger eigendom van Tennelo, is met een administratieve brief 
beëindigd. Solvay, Europa's grootste producent van synthetisch 
natriumcarbonaat, verkreeg in mei 1992 het aandelenkapitaal van een 
Amerikaans bedrijf waarmee haar aandeel in het trona- en 
natriumcarbonaatbedrijf op 80 % kwam. De andere 20 % was in handen van Asahi 
Glass. De opbrengst uit de mijn wordt tussen Solvay en Asahi naar rato van 
hun onderscheidenlijke deelnemingen verdeeld. 
Bijkomende verkoopregelingen sloten Europa uitdrukkelijk van hun 
werkingsgebied uit. Asahi Glass is evenwel eigenaar van een van Solvay's 
grootste afnemers van natuurlijk natriumcarbonaat in de Benelux. Haar aandeel 
van 20 % geeft haar rechtstreeks toegang tot natuurlijk natriumcarbonaat uit 
de Verenigde Staten. De Commissie kon de zaak afsluiten na van Solvay 
garanties te hebben verkregen dat er geen overeenkomst of afspraak bestond 
voor de verdeling van klanten in de EG. 
Bijlage III.A.l.a) p.10 
398 
<T6> Enimont-Orkem 
9. In 1989 kwamen de groepen Enimont (nu Enichem) en Orkem (nu Elf Atochem) 
overeen om wederzijds activiteiten over te dragen. 
Naar aanleiding van deze overeenkomst droeg Orkem met name haar in 
twee fabrieken in Duinkerken en Carling-Saint-Avoid uitgeoefende activiteiten 
op het gebied van radicaalpolyethyleen met lage densiteit aan Enimont over, 
alsmede haar activiteiten betreffende in Duinkerken geproduceerd lineair 
polyethyleen met lage densiteit (standaardnorm). 
Harerzijds droeg Enimont de maatschappij Vedril, die in Rho in Italië 
methylmethacrylaat en polymethylmethacrylaat produceert, aan Orkem over, en 
verder de maatschappij Vedril Deutschland GmbH die in Stökstadt (Duitsland) 
een fabriek van polymethylmethacrylaat exploiteert. Tevens droeg Enimont aan 
Orkem de in Porto Marghera (Italië) gevestigde produktie-installaties voor 
polymethylmethacrylaat over. 
Bovendien hadden partijen de exploitatie van een kraakinstallatie in 
Duinkerken binnen een gemeenschappelijke structuur gepland, alsook de 
gezamenlijke eigendom van de maatschappij Stocknord die aldaar de benodigde 
opslagfaciliteiten en bijbehorende diensten exploiteert. 
Het doel van deze overeenkomsten, en met name van de uitwisseling van 
activiteiten, is het mogelijk te maken dat ieder zich in zijn sterke kanten 
specialiseert: polyethyleen voor Enimont en methylmethacrylaat voor Orkem. 
Daarnaast had deze uitwisseling tot gevolg dat partijen elkaar op de 
betrokken markten geen concurrentie meer aandeden omdat polyethyleen en 
methylmethacrylaat geheel verschillende produkten zijn. 
Na reorganisatie in 1990 van de Franse chemische staatsindustrie zijn de 
activiteiten van Orkem verspreid over respectievelijk de dochterbedrijven 
Atochem en Total-Chemie van de groepen Elf-Aquitaine en Total-CFP. Zodoende 
zijn de chemische activiteiten van Orkem met die van Atochem gehergroepeerd. 
Maar terwijl Orkem had besloten zich volledig uit de aan Enimont overgedane 
activiteiten (polyethyleen) terug te trekken, was Atochem daarentegen 
toentertijd reeds actief in die sector. 
Na tussenkomst van Atochem tijdens de onderhandelingen, zijn de 
overeenkomsten betreffende de stoomkraker in Duinkerken (op grond waarvan 
Enimont de vrijheid had haar aandeel in eigendom en exploitatie van 50 tot 
Bijlage III.A.l.a) p.11 
399 
100 % te verhogen) gewijzigd ten einde Atochem een eigendoms- en 
exploitatierecht van 30 % aangaande de stoomkraker te verzekeren. 
In 1991 kwam Enichem in de plaats van Enimont en sinds enige tijd streeft zij 
naar rationalisering van haar activiteiten. 
Overeenkomstig dit programma en gelet op het belang van Elf Atochem om haar 
positie in de polyethyleensector te verstevigen, heeft zij in 1993 besloten 
een aantal van de vroegere overeenkomsten tussen Orkem en Enimont te 
beëindigen. Met name de industriële produktie-installaties voor lineair 
polyethyleen met lage densiteit in Carling (die vroeger van Orkem naar 
Enimont was gegaan) worden weer aan Elf Atochem overgedragen. 
De Commissie was van oordeel dat artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag op de 
door het geheel van deze overeenkomsten gevormde samenwerking van toepassing 
was. 
De overeenkomsten maakten het evenwel mogelijk de produktie in de betrokken 
sectoren te rationaliseren en de distributie doeltreffender te organiseren in 
grotere geografische markten dan waarop partijen voorheen ieder afzonderlijk 
actief waren. 
Aldus zijn partijen in staat de consument een breder scala aan complementaire 
produkten aan te bieden en hun inspanningen te concentreren op activiteiten 
die zij het beste beheersen, waardoor zij hun produkten kunnen verbeteren. 
Derhalve heeft de Commissie de zaak middels een formeel schrijven beëindigd. 
Bijlage III.A.l. p.12 
400 
<T6> Abim Card 
10. Op 6 augustus 1992 werd het voornemen aangemeld tot het sluiten van een 
overeenkomst tussen vier oliemaatschappijen, Aral AG, 
BP Oil International Ltd, Italiana Petroli SpA en 
Mobil Petroleum Company Inc. (de "deelnemers"), waarbij de deelnemers ieder 
afzonderlijk hun eigen internationale betaalkaarten voor brandstof en daarmee 
verband houdende diensten ("Commercial Cards") aan internationale vervoerders 
("Commercial Costumers") afgeven in de door elke deelnemer daartoe aangewezen 
benzinestations in Europa. Hierdoor zal de wederzijdse aanvaarding binnen het 
gezamenlijke "ROUTEX"-netwerk van de door de onderscheidenlijke deelnemers 
afgegeven betaalkaarten worden vereenvoudigd. 
De technische facetten van de overeenkomst zijn neergelegd in aanvullende 
overeenkomsten, waaronder een (ver)koopovereenkomst en een overeenkomst tot 
beheer van handelsmerken. 
Het was de bedoeling om met de overeenkomst in te spelen op de door de 
expansie van internationale vervoerders veroorzaakte groei van het 
grensoverschrijdende wegverkeer binnen Europa en te voldoen aan hun 
toenemende vraag naar gemakkelijke en comfortabele brandstofvoorziening, waar 
zij zich ook in Europa bevinden. Omdat geen van de deelnemers in staat was om 
over heel Europa de door de vervoerders verlangde dichtheid en spreiding aan 
te bieden, kwamen zij overeen om op wederzijdse basis eikaars betaalkaarten 
te aanvaarden. Zij stelden zich voor dat dienstverlening en spreiding van 
benzinestations over heel Europa hen in staat zouden stellen een hanteerbaar 
netwerk van voldoende omvang te ontwikkelen om aan de verwachtingen van 
internationale vervoerders te voldoen. 
Ten aanzien van de samenwerking is bepaald dat iedere deelnemer bepaalde 
verplichtingen aanvaardt, te weten (i) de overeenkomst in ieder Europees land 
waarin hij een officieel erkend verkooppunt heeft, uit te voeren, (ii) zijn 
best te doen om het gebruik van de betaalkaarten te bevorderen, (iii) een van 
een gemeenschappelijk merk voorziene betaalkaart af te geven en (iv) de door 
de andere deelnemers afgegeven betaalkaarten te accepteren. 
Verder verbonden de deelnemers zich ertoe de aanvaarding van de "UTA (Union 
Tank Eckstein GmbH)-vrachtwagenkaart" in hun daartoe aangewezen 
Bijlage III.A.l. p.13 
401 
benzinestations te bevorderen en aan UTA-voorwaarden gekoppelde voorwaarden 
voor diesel toe te passen. 
Afgezien van een aantal overgangsregelingen van beperkte duur werden bepaalde 
mededingingsbeperkingen op verzoek van de Commissie geschrapt. De diensten 
van de Commissie waren er met name bezorgd over dat de deelnemers onderling 
en met UTA kortingen zouden geven aan internationale vervoerders of dat de 
overeenkomsten ook een gemeenschappelijk produktassortiment zouden omvatten. 
Daarnaast moest de vrijheid van dealers om te bepalen of de met betaling via 
de kaart verband houdende bijkomende kosten op de klanten worden afgewenteld, 
onverlet blijven. 
De aldus gewijzigde overeenkomsten werden in oktober 1993 overgelegd en de 
zaak werd middels een administratieve brief beëindigd. 
<T6> MPEAA/NOS en NOS-programmacoördinatieregelingen 
11. Deze zaak betreft een aantal regelingen voor de coördinatie van de 
aankoop en de produktie van televisieprogramma's door omroeporganisaties van 
het Nederlandse publieke-omroepbestel, die samenwerken binnen een centrale 
omroeporganisatie die met voornoemde programmacoördinatie is belast (de 
"NOS"). 
De grote Amerikaanse producenten zijn de voornaamste leveranciers van 
televisieprogramma's aan Nederlandse publieke omroeporganisaties. Op 
5 april 1989 diende Motion Picture Export Association of America (MPEAA), een 
vereniging van producenten en distributeurs van films, samen met de 
aangesloten bedrijven bij de Commissie een klacht in tegen bovengenoemde 
regelingen die op 20 september 1990 door de NOS bij de Commissie werden 
aangemeld. 
Nadat overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 een 
bekendmaking aangaande deze regelingen was gepubliceerd, werd op 1 maart 1993 
bij administratieve brief een vrijstelling voor het systeem verleend. Deze 
vrijstelling is gebaseerd op het feit dat het systeem inzake organisatie en 
rendabiliteit voordelen biedt voor het functioneren van het Nederlandse 
publieke bestel. De klagers hebben geen bezwaar tegen beëindiging van de zaak 
middels een administratief schrijven. 
Bijlage III.A.l. p.14 
402 
<T6> BSB/Football Association 
12. Na publikatie van een bekendmaking overeenkomstig artikel 19, lid 3, van 
Verordening nr. 17/62 heeft de Commissie het dossier betreffende de 
overeenkomsten tussen de Engelse voetbalbond (FA), BBC en BSkyB (voorheen 
BSB) afgesloten. 
Op grond van deze overeenkomsten hadden BBC en BskyB de exclusieve 
televisierechten voor voetbalwedstrijden tijdens de seizoenen 1988/89-
1992/93 verkregen. Deze overeenkomsten hadden betrekking op alle nationale en 
internationale wedstrijden waarvoor de FA de televisierechten bezat, te wéten 
de door de FA georganiseerde nationale bekerwedstrijden (FA Cup en Charity 
Shield) en de internationale ontmoetingen van de Engelse nationale ploeg. BBC 
en BSkyB, die samen een bod op deze rechten hadden uitgebracht, hebben deze 
rechten onder elkaar verdeeld en verzorgen beurtelings de uitzendingen. 
De Commissie was van oordeel dat artikel 85, lid 1, op de toekenning van 
exclusieve rechten aan BBC en BskyB van toepassing was. Om te zorgen dat alle 
kanalen een reële toegangsmogelijkheid tot een groot publiek trekkende 
voetbalwedstrijden hebben, zouden contracten namelijk niet voor meer dan één 
seizoen mogen worden afgesloten. In dit speciale geval was een vrijstelling 
echter gerechtvaardigd omdat BSB (nu BskyB) , die pas in 1990 haar 
activiteiten startte, een langere contracttermijn nodig had om haar intrede 
op de nieuwe (groeiende) markt van directe satellietomroep te 
vergemakkelijken. Deze beoordeling laat het standpunt dat de Commissie 
eventueel later zou kunnen innemen ten aanzien van nieuwe overeenkomsten 
tussen de partijen, onverlet. 
Oorspronkelijk hadden BBC en BSkyB tevens exclusieve rechten verkregen voor 
het uitzenden van in het buitenland gespeelde voetbalwedstrijden. Die 
uitzendingen zijn op grond van artikel 14 van de UEFA-statuten onderworpen 
aan voorafgaande goedkeuring door de FA. Op verzoek van de Commissie is deze 
clausule, die in de door de Independant Television Association ingediende 
'klacht het heftigste werd bestreden, uit de overeenkomsten van 1992 
geschrapt. In afwachting van de beslissing van de Commissie over voornoemd 
artikel 14 heeft de FA zich ertoe verbonden niet te discrimineren tussen 
enerzijds BBC en BSkyB, en anderzijds de overige gegadigden voor uitzending 
van in het buitenland gespeelde wedstrijden (bij voorbeeld bij ITV 
aangesloten maatschappijen). 
Bijlage III.A.l. p.15 
403 
<T6> BBC Enterprises 
13. In december 1991 diende BBC Enterprises Limited, een dochteronderneming 
van de British Broadcasting Corporation "BBC", bij de Commissie een aanvraag 
in voor een negatieve verklaring dan wel een ontheffing van de toepassing van 
de communautaire mededingingsregels voor een modellicentieovereenkomst ter 
zake van het auteursrecht die diende ter vergemakkelijking van de doorzending 
van voor het Verenigd Koninkrijk bestemde televisieprogramma's naar abonnees 
van doorgiftediensten in Ierland (d.w.z. kabelnetwerken en "multipoint 
microwave distribution systems" of "MMDS"). 
De licentiehouders die met BBC Enterprises Limited contracteren zijn andere 
Britse omroepen en organisaties die de houders van auteursrechten en naburige 
rechten ten aanzien van in het Verenigd Koninkrijk uitgezonden 
televisieprogramma's vertegenwoordigen, waaronder de Independant Television 
Association, Channel 4 en de Association de Gestion Internationale Collective 
des Oeuvres Audiovisuelles "AGICOA" uit Zwitserland. De licentienemers met 
wie tot op heden overeenkomsten zijn gesloten, zijn verschillende 
kabeltelevisiemaatschappijen en ondernemingen die voornemens zijn MMDS-
diensten in Ierland te exploiteren, waaronder Cablelink Limited uit Dublin en 
Cork Communications Limited. 
De Commissie overwoog dat de overeenkomst bepaalde beperkingen bevatte die 
onder artikel 85, lid 1, vielen. Bij haar beoordeling van het verzoek om een 
vrijstelling op grond van artikel 85, lid 3, aanvaardde zij het standpunt van 
de aanmeldende partijen dat de collectieve licentieverlening het meest 
doeltreffende middel voor kabel- en MMDS-exploitanten is om zeker te zijn dat 
bij doorgifte van televisieuitzendingen naar abonnees geen inbreuk op 
auteursrechten of naburige rechten wordt gemaakt. 
Desalniettemin en rekening houdend met het feit dat voorheen in sommige 
Lid-Staten omroepmaatschappijen niet tot soortgelijke overeenkomsten werden 
toegelaten, moest de Commissie in het belang van de eerlijke mededinging 
waarborgen dat een dergelijk risico in casu tot een minimum beperkt bleef. 
Zodoende wijzigden partijen de overeenkomst op verzoek van de Commissie ten 
einde te verzekeren dat omroepmaatschappijen die thans geen partij zijn bij 
de overeenkomst, passende toetredingsmogelijkneden krijgen. Nadat publikatie 
Bijlage III.A.l. p.16 
404 
van een bekendmaking'3) overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening 
nr. 17/62 van de Raad'4) niet tot opmerkingen leidde, berichtte de Commissie 
de aanmelders op 8 juli 1993 middels een administratief schrijven dat aan de 
voorwaarden voor een vrijstelling was voldaan. 
<T6> Philips/Matsushita - DCC 
14. In november 1991 heeft Philips International BV "Philips" bij de 
Commissie een serie overeenkomsten aangemeld 
betreffende octrooilicenties in verband met de ontwikkeling en exploitatie 
van de Digital Compact Cassette en de DCC-speler, ten einde hiervoor een 
vrijstelling of een negatieve verklaring te verkrijgen. DCC is een op een 
nieuw type magneetbandcassette gebaseerd opname- en weergavesysteem waarbij 
in tegenstelling tot het huidige analoge geluid van traditionele cassettes 
digitaal geluid wordt voortgebracht. De andere bij de overeenkomsten 
betrokken grote ondernemingen zijn Matsushita Electric Industrial Company Ltd 
en Sony Corporation uit Japan, alsmede het van de Franse Thomson groep deel 
uitmakende Thomson Consumer Electronics SA. De aanmelding bevatte verder nog 
een memorandum van overeenstemming aangaande de voorkoming van piraterij van 
auteursrechtelijk beschermde werken tussen Philips en de International 
Federation of Phonografic Industry "IFPI", de vertegenwoordiger van de 
internationale muziekindustrie. 
Hoewel de overeenkomsten met artikel 85, lid 1, van het EG-Verdrag strijdige 
mededingingsbeperkingen bevatten, met name de "pooling" van octrooien en 
know-how en normalisering van specificaties, was de Commissie van mening dat 
voldoende redenen voor een vrijstelling ex artikel 85, lid 3, aanwezig waren. 
Na publikatie van een bekendmaking overeenkomstig artikel 19, lid 3, van 
Verordening nr. 17/62, waarop geen opmerkingen bij de Commissie binnenkwamen, 
berichtte zij Philips op 29 april 1993 bij adinistratief schrijven dat aan de 
voorwaarden voor een vrijstelling was voldaan. 
(3) PB C 105 van 16.4.1993 
(4) PB 13 van 21.2.1962 
Bijlage III.A.l. p.17 
405 
<T4> b) Misbruik van een machtspositie 
<T6> IBM-verbintenis 
15. De Commissie blijft toezicht houden op de op 1 augustus 1984 door IBM 
aangegane verbintenis, behelzende de openbaarmaking van informatie over 
interfaces ten behoeve van de koppeling van produkten van concurrenten aan 
IBM-system/370-produkten en SNA (System Network Architecture). 
Sinds de inwerkingtreding van de verbintenis hebben 23 concurrenten 189 
verzoeken met 1487 individuele vragen ingediend. Zeven van deze bedrijven 
hebben een overeenkomst betreffende openbaarmaking van technische informatie 
ondertekend en vervolgens informatie ontvangen. 
<T4> c) Beschikkingen betreffende afwijzing van klachten 
<T6> Exelvision - France Télécom 
16. De Commissie verwierp bij beschikking formeel een in 1987 door het 
Franse bedrijf Exelvision tegen France Télécom ingediende klacht wegens 
misbruik van een machtspositie. Laatstgenoemde bood gratis uitrusting voor 
minitelterminals aan om te gebruiken voor de levering van videotekstdiensten 
met toegevoegde waarde aan eindgebruikers. 
De klager vervaardigde soortgelijke terminals als door France Télécom werden 
aangeboden. 
De beoordeling van de zaak werd gecompliceerd omdat de regelgeving 
betreffende de verlening van diensten met toegevoegde waarde zowel in 
Frankrijk als in de hele EEG na de indiening van de klacht was veranderd. In 
1987 waren deze in Frankrijk nog aan een monopolie onderworpen, maar in 1988 
werden zij vrijgemaakt. 
De Commissie overwoog dat het gratis aanbieden gedurende een beperkte periode 
van standaard minitelterminals door France Télécom aan eindgebruikers een 
reclameactie was waarmee werd beoogd, zoals in veel gevallen, 
videotekstdiensten snel ingang te doen vinden waardoor deze aantrekkelijk 
worden voor potentiële leveranciers van diensten en eindgebruikers. Dit 
Bijlage III.A.l. p.18 
406 
gebeurde ook en momenteel wordt 90 % van de videotekstterminals in de EG in 
Frankrijk gebruikt. Verder wordt de Franse strategie vandaag de dag door veel 
landen in meer of mindere mate gevolgd. 
Betreffende de periode na de vrijmaking van videotekstdiensten overwoog de 
Commissie of het gedrag van France Télécom als misbruik van een machtspositie 
kon worden aangemerkt in die zin dat het bedrijf een concurrent door lage 
prijzen uit de markt probeerde te drukken. Hierbij hield de Commissie 
rekening met het feit dat France Télécom de terminals niet zelf produceerde 
maar deze in grote hoeveelheden kocht via openbare aanbestedingen waaraan de 
klager nooit had deelgenomen. Verder had France Télécom sinds 1989 een vast 
huurbedrag voor de nieuwe terminals ingevoerd en de reclameactie met de oude 
modellen stopgezet. 
Hieruit volgde dat het bestaan van een machtspositie niet kon worden 
aangenomen omdat geen bewijs was geleverd voor de bedoeling Exelvision uit de 
markt te drukken en geen aanwijzingen werden gevonden voor prijzen beneden de 
gemiddelde variabele kosten; dit laatste ten aanzien van zowel de de 
videotekstdiensten in hun geheel als de nieuwe minitelterminals. 
<T6> Tiercé Ladbroke (B)/PMU - DSV - Sociétés de courses françaises 
17. In 1990 diende Tiercé Ladbroke, Belgische dochteronderneming van het 
grootste Engelse bookmakerconcern, bij de Commissie een klacht in wegens 
inbreuk op de artikelen 8 5 en 86 van het EG-Verdrag tegen: 
het economisch samenwerkingsverband Pari Mutuel Urbain (PMU), een 
instelling voor weddenschappen die naar Frans recht is opgericht door de 
tien Franse organisatoren van paardenrennen die gemachtigd zijn om 
weddenschappen buiten de renbaan aan te nemen; 
de tien organisatoren van paardenrennen zelf; 
Pari Mutuel International SA (PMI), de dochteronderneming van PMU die 
belast is met de exploitatie van zijn rechten in het buitenland; 
Deutscher Sportverlag Kurt Stoof GmbH (DSV) uit Keulen, 
onderlicentiehouder van PMU in Duitsland. 
Het voorwerp van de klacht was tweeërlei : 
1. De tien maatschappijen die de intellectuele eigendomsrechten bezitten op 
de paardenrennen die zij organiseren, zouden artikel 86 van het 
Bijlage III.A.l. p.19 
407 
EG-Verdrag hebben overtreden door te weigeren de televisiebeelden met 
geluid en commentaar van de Franse paardenrennen door te geven. Nu 
vormen deze wedstrijden een groot gedeelte van de door Ladbroke in 
België aangeboden weddenschappen op winstkansen. De tien Franse 
organisatoren leveren die beelden met geluid en •commentaar wel aan de 
Franse PMU-kantoren en (via PMI) aan DSV, die deze aan de Duitse 
bookmakers doorgeeft. 
De Commissie was in de eerste plaats van oordeel dat de betrokken markt 
niet de Belgische markt voor weddenschappen op harddraverijen en 
paardenrennen was, maar die voor de doorgifte in België van 
televisiebeelden met geluid en commentaar van paardenrennen in het 
algemeen. Zij is verder tot de conclusie gekomen dat niet vaststond dat 
één bepaalde organisator, evenmin als PMU, PMI of DSV, zich op die markt 
in een machtspositie bevond. Bovendien was zij van mening dat Ladbroke 
niet het bewijs had geleverd dat 'de tien maatschappijen gezamenlijk een 
machtspositie hadden. 
De Commissie heeft geconstateerd dat, indien een dergelijke 
machtspositie al zou bestaan, het de Franse organisatoren vrijstaat per 
markt te kiezen of zij al dan niet licenties voor de exploitatie van hun 
rechten verlenen. Nu hebben die maatschappijen tot op heden verkozen de 
televisiebeelden met geluid en commentaar van de door hen georganiseerde 
rennen niet zelf op de Belgische markt door te geven. De situatie zou 
anders liggen indien de organisatoren hadden besloten bepaalde 
bookmakers wel en anderen geen licenties te verlenen. Dit laatste zou 
wel een door artikel 86 bestreken ongelijke behandeling kunnen 
betekenen. 
2. Op grond van artikel 85 van het EG-Verdrag vocht Ladbroke de geldigheid 
aan van de bepalingen van de overeenkomsten waarbij het PMU en DSV 
verboden wordt de van de Franse organisatoren ontvangen beelden met 
geluid en commentaar aan andere landen door te geven. 
De Commissie was van oordeel dat gegeven de huidige stand van het 
Gemeenschapsrecht de betrokken beperkingen deel uitmaken van de rechten 
van de licentiegever en derhalve niet onder artikel 85, lid 1, van het 
EG-Verdrag vallen. 
Bijlage III.A.l. p.20 
408 
Bijgevolg besloot de Commissie deze klacht af te wijzen. 
<T6> Ladbroke Racing Ltd (UK)/PMU - Sociétés de courses françaises 
18. In 1989 diende Ladbroke Racing Ltd, de belangrijkste Engelse bookmaker, 
een klacht bij de Commissie in wegens schending van de artikelen 85 en 86 van 
het EG-Verdrag tegen de tien Franse organisatoren van paardenrennen - vijf 
uit de Parij se regio en vijf uit de provincie - die op grond van het Franse 
besluit van 11 juli 1930 weddenschappen buiten de renbaan mogen aannemen. De 
organisatoren werd verweten dat zij de organisatie van deze weddenschappen 
aan één instelling (het economische samenwerkingsverband Pari Mutuel Urbain -
PMU) hadden overgedragen. 
Krachtens de wet van 16 april 193 0 en het corresponderende uitvoeringsbesluit 
van 11 juli 1930 is het hun namelijk toegestaan om weddenschappen buiten hun 
renbaan aan te nemen. Zij hebben de organisatie van deze weddenschappen aan 
de "Société du PMU sari" toevertrouwd. Bij wet van 23 december 1964 is 
bepaald dat alleen organisatoren van paardenrennen weddenschappen op 
buitenlandse koersen mogen aannemen, en op grond van het besluit van 
14 november 1974 mogen zij weddenschappen buiten de renbaan nog 
slechts via PMU aannemen. Bij besluit van 13 september 1985 is bepaald dat 
weddenschappen op Franse koersen uitsluitend door een organisator binnen zijn 
renbaan of door PMU mogen worden aangenomen. 
De Commissie heeft de klacht van Ladbroke tegen de tien verworpen, in zoverre 
hen wordt verweten tussen 1962 en 1974 voor hun weddenschappen buiten de 
renbaan gebruik te hebben gemaakt van een gemeenschappelijk organisme, PMU. 
De aanwijzing van een dergelijk organisme, dat met name belast is met de 
totalisering van de inzetten, de berekening van de opbrengsten en de 
uitbetaling van de winsten, vormt een wettelijke verplichting voor de 
organisatoren die voortvloeit uit het besluit van 1930 waarbij weddenschappen 
buiten de renbaan werden toegestaan. Verder heeft Ladbroke vóór de publikatie 
van het besluit van 1974, waarbij de tussenkomst van PMU verplicht werd 
gesteld, de organisatoren nooit gevraagd in de plaats van PMU te worden 
aangewezen. Tenslotte was het op grond van het besluit van 193 0 de 
organisatoren niet toegestaan ieder afzonderlijk een organisme in te stellen, 
in tegenstelling tot hetgeen Ladbroke beweert. 
De Commissie heeft tevens geconstateerd dat de uitvaardiging van het besluit 
van 1930 geen wettelijke bekrachtiging ex post van door artikel 85 van het 
Bijlage III.A.l. p.21 
409 
EG-Verdrag bestreken overeenkomsten of onderling afgestemde gedragingen 
vormde, omdat dit laatste voorschrift toen nog niet bestond. 
Tenslotte was zij van mening dat de door de tien in verband met de 
organisatie van weddenschappen op winstkansen gesloten 
overeenkomsten (vaststelling van een tijdschema voor de rennen, etc.) ook een 
logisch gevolg van het besluit van 193 0 zijn. Aangaande de andere onderdelen 
van de klacht van Ladbroke verwees de Commissie naar afzonderlijke procedures 
die momenteel aanhangig zijn. 
<T6> Tiercé Ladbroke België/PMU Frankrijk en PMU België 
19. In 1991 diende Tiercé Ladbroke, de Belgische dochteronderneming van het 
grootste Engelse bookmakersconcern, bij de Commissie een klacht in tegen PMU 
Frankrijk (GIE Pari Mutuel Urbain), de Belgische vzw Pari Mutuel Unifié en de 
SV Nevenmaatschappij PMU België die door PMU België is opgericht om in dat 
land weddenschappen op winstkansen aan te nemen. De klager verweet 
laatstgenoemden op 25 mei 1990 en 18 maart 1991 overeenkomsten te hebben 
gesloten waarbij wedders in 17 departementen in het noorden van Frankrijk 
sinds 20 maart 1991 viermaal per maand in de kantoren van PMU Frankrijk 
weddenschappen op door Belgische maatschappijen in dat land georganiseerde 
paardenkoersen kunnen aangaan. 
Het systeem is als volgt: de weddenschappen worden door PMU Frankrijk in haar 
burelen aldaar aangenomen en getotaliseerd. Vervolgens worden zij 
overgebracht naar de Belgische totalisator, die 35 % van het bedrag inhoudt 
overeenkomstig de Belgische wet. Van die 35 % blijft 26 % in handen van 
PMU België en wordt 9 % teruggegeven aan PMU Frankrijk, die daarvan samen met 
de koersorganisatoren 5 % behoudt, terwijl de resterende 4 % naar de Franse 
overheid gaat. Bij de Franse paardenkoersen behouden PMU en de organisatoren 
samen 10 % en bedraagt de overheidsheffing 18 %. 
Zowel in Frankrijk als in België is PMU in het leven geroepen door de 
maatschappijen die (harddraverijen en) paardenrennen organiseren en is zij 
bij de wet gemachtigd weddenschappen op deze wedstrijden volgens het principe 
van de totalisator aan te nemen. Waar in Frankrijk alleen de totalisator is 
toegestaan en PMU derhalve een monopoliepositie heeft, kunnen in België 
bookmakers behalve weddenschappen op winstkansen (bookmaking) ook 
weddenschappen op winstkansen volgens het totalisatorsysteem binnen de 
Bijlage III.A.l. p.22 
410 
renbaan aannemen, zulks onder toezicht van de maatschappijen die 
(harddraverijen en) paardenrennen organiseren, waaraan zij een bijdrage 
betalen. Bovendien zijn zij als enige gemachtigd om weddenschappen bij 
conventionele notering aan te nemen. 
De relevante geografische markt beslaat volgens de Commissie België en 
Frankrijk, omdat de nationale wetgeving in die twee landen tot gevolg heeft 
dat de concurrentievoorwaarden er niet alleen homogeen zijn, maar tevens van 
die in alle andere Lid-Staten verschillen. 
Gegeven de thans op de Franse markt geldende wettelijke bepalingen, op grond 
waarvan uitsluitend bij PMU Frankrijk weddenschappen kunnen worden aangegaan, 
kunnen er zich noch misbruik van een machtspositie in de zin van artikel 86 
van het EEG-Verdrag, noch concurrentiebeperkingen als bedoeld in artikel 85, 
lid 1, van het EEG-Verdrag voordoen om de eenvoudige reden dat er geen enkele* 
vorm van concurrentie kan zijn. 
Ten aanzien van de Belgische markt tenslotte, kon de Belgische PMU wegens het 
ontbreken van een machtspositie geen inbreuk op artikel 86 hebben gepleegd. 
Bovendien moet de exploitatie in het buitenland van het voorwerp van de 
weddenschappen, te weten de door de bij PMU België aangesloten 
koersmaatschappijen georganiseerde (harddraverijen en) paardenrennen, worden 
opgevat als een gewone verkoop van diensten binnen de Gemeenschap. Weliswaar 
kan deze verkoop het handelsverkeer tussen de Lid-Staten beïnvloeden, maar 
deze strekt er geenszins toe en heeft evenmin tot gevolg dat de mededinging 
binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst. 
Zodoende heeft PMU ook artikel 85, lid 1, niet geschonden. 
<T6> Tiercé Ladbroke België/PMU België 
20. In 1992 diende Tiercé Ladbroke, Belgische dochteronderneming van het 
grootste Engelse bookmakersconcern, bij de Commissie een klacht in tegen 
PMU België. Deze laatste bestaat uit de vzw Pari Mutuel Unifié Belge en de 
SV Nevenmaatschappij Belgische PMU, waaraan de Belgische organisatoren van 
harddraverijen en paardenrennen de weddenschappen volgens het 
totalisatorsysteem toevertrouwen die buiten de renbaan op de door hen 
georganiseerde paardenrennen worden aangegaan. 
Bijlage III.A.l. p.23 
411 
De klager verweet PMU België, die hem van 1982 tot 1988 als agent voor het 
aannemen van weddenschappen volgens het totalisatorsysteem op de Belgische 
paardenkoersen had erkend, haar een nieuwe erkenning te weigeren. 
Intussen kwam in december 1991 een concurrent van Tiercé Ladbroke, Tiercé 
Franco-Beige, waaraan PMU België de hoedanigheid van agent voor dit soort 
weddenschappen was blijven toekennen, onder zeggenschap te staan van 
PMU België en vier directeuren van koersmaatschappijen die lid van 
laatstgenoemde zijn. 
Zodoende had volgens Tiercé Ladbroke PMU België haar uit de Belgische markt 
voor weddenschappen op paardenkoersen gedrongen waardoor vanwege de Belgische 
wet niets anders overbleef dan weddenschappen op buitenlandse wedrennen aan 
te nemen. 
Hieruit concludeerde Tiercé Ladbroke dat PMU België, die volgens hem een 
monopolie op weddenschappen op paardenrennen buiten de renbaan bezat, 
misbruik van een machtspositie in de zin van artikel 86 van het EEG-Verdrag 
maakte. 
De Commissie was van mening dat er ter zake hoe dan ook geen monopolie meer 
bestond sinds het Hof van Beroep van Brussel bij arrest van 11 mei 1993 had 
beslist dat de vzw Hippodroom Oostende het recht had het aannemen van 
weddenschappen op door haar georganiseerde paardenrennen aan een andere 
lasthebber dan PMU België toe te vertrouwen. De vzw Hippodroom Oostende heeft 
overigens terstond van die mogelijkheid gebruik gemaakt voor het zomerseizoen 
1993 en de weddenschappen op haar koersen aan Tiercé Ladbroke toevertrouwd. 
Voorts meende de Commissie dat PMU België en haar dochteronderneming Tiercé 
Franco-Beige op de betrokken markt, die voor weddenschappen in België op 
(harddraverijen en) paardenrennen, waar deze ook plaatsvinden en ongeacht de 
aard van de weddenschappen, geen machtspositie bezaten. Tiercé Ladbroke 
bevindt zich op die markt namelijk in de sterkste positie. 
Tenslotte was zij van oordeel dat, zelfs indien PMU België en Tiercé 
Franco-Beige in een machtspositie verkeerden, de weigering om Ladbroke als 
agent te erkennen niet van invloed had kunnen zijn op het handelsverkeer 
tussen de Lid-Staten aangezien de weddenschappen in het Frans-Belgische 
grensgebied slechts van marginale betekenis zijn en de weddenschappen die het 
Bijlage III.A.l. p.24 
412 
voorwerp van de klacht vormen, worden aangegaan in Belgische kantoren, op 
Belgische koersen waarbij geen financiële transfers tussen België en een 
andere Lid-Staat plaatsvinden. 
Derhalve heeft de Commissie de klacht van Tiercé Ladbroke afgewezen. 
<T6> MTVE/VPL-IFPI 
21. In juni 1992 ontving de Commissie een klacht van MTV Europe ("MTVE") , 
een paneuropees satelliettelevisiestation dat popmuziekvideo's uitzendt, 
tegen Video Performance Limited ("VPL"), de International Federation of the 
Phonografic Industry ("IFPI") en 's werelds vijf grootste 
platenmaatschappijen, Sony, Polygram, Warner, BMG en Thorn/EMI ("de groten"). 
VPL is namens haar leden, waaronder de vijf groten, licentiegeefster en 
beheerster naar Engels recht van uitzend- en andere vertolkingsrechten op 
muziekvideo's. IFPI is een internationale vereniging van platen- en 
videoproducenten die de activiteiten van haar leden, inclusief de vijf, 
binnen de verschillende nationale belangenorganisaties waartoe deze behoren, 
coördineert. 
MTVE beklaagde zich erover dat (a) artikel 85, lid 1, zich verzette tegen het 
bestaan van VPL, tegen haar activiteiten aangaande verstrekking van 
auteursrechtlicenties binnen de EG op muziekvideo's van haar leden en tegen 
haar gezamenlijke activiteiten met IFPI waardoor platenmaatschappijen over 
heel Europa via gemeenschappelijke verkoopovereenkomsten (80 % namens de vijf 
groten) licenties kunnen verstrekken, en dat (b) VPL en IFPI samen een 
machtspositie in de Gemeenschap in de zin van artikel 86 bezitten omdat zij 
in staat zijn licentieverstrekking voor muziekvideo's van hun leden volledig 
te controleren. Volgens MTVE hebben zij deze machtspositie op de betrokken 
markt misbruikt door het opdringen van onbillijke prijzen aan MTVE voor de 
licentie van de Europese uitzendrechten van muziekvideo's. 
In 1987 had MTVE voor het eerst een overeenkomst betreffende bovenomschreven 
rechten met VPL/IFPI gesloten. Deze overeenkomst werd in 1990 vernieuwd, maar 
liep op 31 juli 1992 af en MTVE vreesde dat VPL en IFPI deze niet meer wilden 
verlengen. Daarom diende eerstgenoemde naast de klacht een verzoek tot 
voorlopige maatregelen bij de Commissie in, eisende dat VPL en IFPI een 
nieuwe overeenkomst met haar zouden aangaan. 
Bijlage III.A.l. p.25 
413 
Laatstgenoemden waren evenwel na tussenkomst van de Commissie bereid de 
overeenkomst met VPL tot en met 31 juli 1993 te verlengen (hetgeen vervolgens 
31 juli 1994 werd). 
Op 11 mei 1993 verwierp de Commissie het verzoek van MTVE om voorlopige 
maatregelen, omdat gegeven de verlenging van de overeenkomst geen risico voor 
zware en onherstelbare schade voor verzoekster meer bestond, waarmee voor die 
maatregelen geen rechtvaardiging meer bestond. 
Hierdoor was het niet meer nodig dat de Commissie onderzoek deed naar het 
bestaan van of aanwijzingen voor een schending van de communautaire 
mededingingsregels. 
De Commissie is momenteel doende de klacht ten principale te onderzoeken. 
<T6> Pentos 
22. Naar aanleiding van een klacht van Pentos Retailing Group, een 
detailhandelsonderneming die boeken verkoopt, weigerde de Commissie 
voorlopige maatregelen te nemen met betrekking tot de "Net Book Agreements" 
(NBA) . 
De NBA bevatten standaardvoorwaarden die Engelse uitgevers aan de 
detailhandel voor de wederverkoop van tot het net behorende boeken moeten 
opleggen. Na de beschikking van de Commissie van 12 december 1988 om geen 
vrijstelling voor de NBA te verlenen '5) , bevestigd bij arrest van het 
Gerecht van eerste aanleg van 9 juli 1992 '6/ , diende Pentos een klacht in 
bij de Commissie omdat het blijven toepassen van de NBA, en met name van de 
clausule betreffende de herinvoer vanuit andere Lid-Staten van in het 
Verenigd Koninkrijk gedrukte boeken (de ontwijkingsclausule) haar verhinderde 
prijsacties te voeren en derhalve afbreuk aan haar verkoop deed. 
De Commissie was van mening dat betreffende de ontwijkingsclausule een 
prima facie schending van artikel 85 niet kon worden uitgesloten. Nochtans 
vond de Commissie dat Pentos niet voldoende bewijs had aangedragen voor het 
bestaan van zware en onherstelbare schade. 
[5) Zie het XVIIIe Verslag over het mededingingsbeleid, punt 52. 
[6) Zie het XXIIe Verslag over het mededingingsbeleid, punt 318. 
Bijlage III.A.l. p.26 
414 
<T6> EGKS-Inspectie 
De EGKS-Inspectie heeft evenals in het verleden een reeks controles 
uitgevoerd op de aan heffingen onderhevige produktie van kolen en staal (zie 
de artikelen 49 en 50 van het EGKS-Verdrag). 
In totaal werden 103 controles op de aangemelde produktiecijfers in het 
hoofdkantoor en de fabrieken van de kolen- en staalondernemingen uitgevoerd. 
III.B. p.l 
415 
<T9> B. Openbare bedrijven en nationale monopolies 
<T4> Beschikkingen op grond van artikel 90 van het Verdrag 
<T6> Haven van Radby'1) 
Op 21 december gaf de Commissie een beschikking op grond van artikel 90, 
lid 3 van het EG-Verdrag, waarin van het Koninkrijk Denemarken werd verlangd 
dat het een einde zou maken aan een inbreuk op artikel 90, lid 1, gelezen in 
samenhang met artikel 86 van het EG-Verdrag, in verband met een weigering van 
toegang tot havenfaciliteiten te Rodby (Denemarken). 
De Deense autoriteiten hadden geweigerd om Euro-Port A/S, een 
dochteronderneming van STENA Rederi AB, toegang te verlenen tot bestaande 
havenfaciliteiten te Rodby of, als tweede mogelijkheid, de bouw van nieuwe 
faciliteiten op naast de bestaande haven gelegen land toe te staan. 
Euro-Port A/S wenste toe te treden tot de markt van veerdiensten op de route 
R0dby/Puttgarden (Duitsland). De haven van R0dby is eigendom van en wordt 
beheerd door DSB, de spoorwegonderneming van de Staat, die over het 
exclusieve recht beschikt om vervoer per spoor in Denemarken te organiseren. 
DSB exploiteert bovendien veerdiensten vanaf de haven in samenwerking met 
Deutsche Bundesbahn, een Duitse overheidsonderneming. 
De Commissie stelde vast dat een onderneming, die eigenaar en beheerder is 
van een essentiële faciliteit, d.w.z., een faciliteit of infrastructuur 
zonder welke haar concurrenten niet in staat zouden zijn hun diensten aan 
klanten aan te bieden, en die weigert om deze concurrenten toegang te 
verlenen tot een zodanig faciliteit, misbruik maakt van haar machtspositie. 
In het bijzonder kan de onderneming die eigenaar en beheerder is van 
essentiële havenfaciliteiten van waaruit zij zeevervoerdiensten aanbiedt, 
niet zonder objectieve rechtvaardigingsgrond de toegang tot die faciliteit 
ontzeggen aan een reder, die activiteiten wenst te ontplooien op dezelfde 
zeeroute, zonder daarmee een inbreuk te plegen op artikel 86. Bovendien 
verbiedt artikel 90, lid 1, een Lid-Staat om een onderneming in een positie 
te plaatsen waarin hij zichzelf niet zou kunnen plaatsen zonder inbreuk te 
maken op artikel 86. Wanneer een Lid-Staat derhalve weigert om toegang te 
;i) Beschikking van de Commissie 94/119/EG, PB L 55, 26.2.1994 
III.B. p.2 
416 
verlenen tot essentiële havenfaciliteiten en de gevolgen van die weigering 
nog versterkt door de bouw van een nieuwe haven te weigeren, pleegt deze 
Lid-Staat inbreuk op artikel 90, lid 1, gelezen in samenhang met artikel 86. 
Na de stellingen van de partijen te hebben onderzocht, concludeerde de 
Commissie dat er geen objectieve rechtvaardiging bestond voor de dubbele 
weigering van de Deense autoriteiten en dat deze weigering de concurrenten 
van DSB daadwerkelijk belet om toe te treden tot de markt van veerdiensten 
tussen Denemarken en Duitsland, waardoor de gezamenlijke machtspositie van 
DSB en Deutsche Bundesbahn op de route Redby/Puttgarden wordt versterkt, 
zulks in strijd met artikel 90, lid 1, gelezen in samenhang met artikel 86. 
Bijlage IV.A p.l 
417 
<T5> Bijlage IV 
<T1> Ontwikkelingen op het gebied van concentratie en concurrentie 
<T4> Inleiding 
23. Zoals aangekondigd in het XXIIe Verslag over het Mededingingsbeleid, 
heeft de Commissie in 1992 de directe gegevensverzameling (DOME), waarop de 
statistische gegevens in deze bijlage gebaseerd waren, beëindigd. Met ingang 
van dit jaar is de informatie die in dit deel van het Verslag wordt 
gepresenteerd, afkomstig van externe gegevensbanken. Het merendeel van de 
hier gepresenteerde informatie komt van de AMDATA-gegevensbank, een produkt 
van Acquisitions Monthly/Computasoft Ltd., waarop de diensten van de 
Commissie geabonneerd zijn. De cijfers van AMDATA zijn gecompleteerd met 
gegevens van KPMG'1) over gemeenschappelijke ondernemingen (joint ventures). 
Dit was noodzakelijk voor een betere dekking van deze soorten operaties, waar 
AMDATA zich niet rechtstreeks op richt. 
Het Directoraat-generaal Economische en Financiële Zaken heeft een 
vergelijkend onderzoek uitgevoerd naar de kenmerken van de gegevensbanken 
AMDATA en DOME. Dit onderzoek is gepubliceerd in European Economy. Voor de 
doelstellingen van dit Verslag is het van belang de volgende eigenschappen 
van AMDATA te vergelijken met die van DOME: 
a) AMDATA kent een veel groter bereik dan DOME. Dit blijkt uit het grote 
aantal operaties dat AMDATA in vergelijking tot DOME beslaat (zie 
figuur 1). Bovendien registreert AMDATA niet alleen de operatie op zich, 
maar ook een groot aantal variabelen en kenmerken van de operatie, met 
inbegrip van de waarde (echter niet altijd). 
b) Figuur 1 laat zien dat de twee gegevensbanken niet evenveel operaties 
beslaan, maar dat de tijdreeksen van DOME wat betreft de fusies en de 
verwervingen van meerderheidsbelangen eenzelfde patroon vertonen als de 
(1) Onze dank gaat uit naar KPMG voor het verstrekken van deze gegevens 
Bijlage IV.A p.2 
418 
reeksen aantallen en waarden die AMDATA'2) voor dit soort operaties 
weergeeft. 
c) AMDATA geeft gedetailleerde informatie over de nationaliteit van de 
koper en de over te nemen ondernemingen. Hierdoor kunnen wij onze kennis 
vergroten van grensoverschrijdende overnemingen. 
d) Verder voorziet AMDATA in gedetailleerde informatie over de 
standaardclassificatie naar industrietak van de operatie. Hierdoor 
kunnen we de sectoriële analyse van de overeenkomsten verbeteren. 
Om enige continuïteit in onze publikatie te houden, hebben we getracht de 
weergave van de vorige publikatie zoveel mogelijk aan te houden, voor zover 
de verschillen in de statistische bronnen dat toelaten. We hebben ook de 
jaarlijkse periode gehandhaafd: de gegevens die hierna gepresenteerd zijn, 
hebben betrekking op jaren van 1 juni tot en met 31 mei. De datum van elke 
operatie is de dag waarop de overeenkomst aangekondigd is, zoals vermeld door 
AMDATA. 
Tot slot halen wij nogmaals aan dat wij met deze bijlage steeds in ieder 
geval één doel voor ogen hebben gehad en in de nabije toekomst blijven 
houden: het beschrijven van de voornaamste ontwikkelingspatronen in de 
gebeurtenissen op het gebied van fusies en concentraties in de Gemeenschap. 
We zijn hier niet overgegaan tot een diepgaande analyse van de oorzaken van 
deze ontwikkeling. Ons hoofddoel is descriptief van aard. 
<T9>A. Overnemingen (met inbegrip van fusies en verwervingen van 
meerderheidsbelangen), verwervingen van minderheidsbelangen en 
gemeenschappelijke ondernemingen in 1992/1993 
<T4> Algemeen overzicht 
24. Tabel 1 geeft de ontwikkeling weer van de fusies en verwervingen van 
meerderheidsbelangen, de verwervingen van minderheidsbelangen en de 
gemeenschappelijke ondernemingen tussen 1987/1988 en 1992/1993. Het eerste 
\2) Een vergelijking van de cijfers van de verwervingen van 
minderheidsbelangen en gemeenschappelijke ondernemingen is niet 
mogelijk, omdat AMDATA en KPMG pas betrekkelijk recent zijn overgegaan 
tot een onderzoek naar deze typen voltrokken operaties. 
Bijlage IV.A p.3 419 
deel van de tabel bevat gegevens over landbouw, mijnbouw, nutsbedrijven, 
bouwnijverheid en de verwerkende industrie, en het tweede deel geeft 
informatie over diensten. De sectoren zijn ingedeeld op ééncijferig niveau 
volgens de Britse standaardclassificatie naar industrietak zoals verstrekt 
door AMDATA. Op tweecijferig niveau is deze classificatie vrijwel gelijk aan 
de NACE-code. Waar niets vermeld is, was de informatie bij geen van de twee 
bronnen aanwezig. 
CD 
Fus i e s. an. VAC ve.r.v JRgea .van 
meerderheidsbelangen in metingen 
van DOME en AMDATA Figuur to 
DOME: aantal geval.len. 
1000 
800 h 
600 
400 h 
200 h Aantal gevallen (x 1 000) Vol. in 10 miljard ecu: AMDATA -e-
87/88 88/89 89/90 90/91 91/92 92/93 
AMDATA: 
aantal operaties DOME: 
aantal operaties AMDATA: 
vol. in ecu 
Bronnen: De gegevensbanken AMDATA en DOME ro 
Bijlage IV.A p.5 
421 
De operaties zijn ingedeeld naar hun geografische aspect. We hebben 
vijf categorieën opgesteld. Binnenlandse overeenkomsten zijn operaties tussen 
bedrijven uit hetzelfde land. Communautaire overeenkomsten omvatten operaties 
tussen bedrijven uit minimaal twee Lid-Staten. Voor verwervingen van 
meerderheids- en minderheidsbelangen hebben we de operaties buiten de 
Gemeenschap ingedeeld naar de nationaliteit van de koper en van het over te 
nemen bedrijf. Onder "EG-internationaal" worden operaties verstaan waarbij 
bedrijven in de EG bedrijven van buiten de EG verwerven. Bij 
"internationaal-EG"-overeenkomsten is de koper een bedrijf buiten de EG dat 
een of meer bedrijven binnen de EG verwerft. De laatste categorie (buiten de 
EG) betreft overeenkomsten waarbij geen bedrijven uit de EG betrokken waren. 
25. In figuur 1 en tabel 1 is té zien dat de daling in 
concentratieactiviteiten die in 1990/1991 inzette, aanhield. Zowel het aantal 
operaties als de totale waarde van de overeenkomsten kent een nog scherpere 
daling dan vorig jaar. De afname van het aantal overeenkomsten is over het 
algemeen in alle sectoren terug te vinden. In de verwerkende industrie is het 
aantal fusies en verwervingen van meerderheidsbelangen met ongeveer 12 % 
gedaald. Metaal, machinebouw en automobielen was de deelsector die de 
sterkste daling van concentratieactiviteiten vertoonde: een afname van 15 % 
in 1992/1993. Deze sector had in 1991/1992 echter wel het niveau van 
1990/1991 weten te handhaven. In alle deelsectoren van de verwerkende 
industrie vertoonden de operaties in 1992/1993 dezelfde frequenties als in 
1988/1989, net voor de piek van 1989/1990. In de landbouw, mijnbouw en bij de 
nutsbedrijven liepen de concentratieactiviteiten nog sterker terug dan in de 
industrie. 
26. De ontwikkelingen in de dienstensector waren minder gelijkluidend. De 
sector handel en toerisme bij voorbeeld bereikte in 1991/1992 een hoog niveau 
van concentratieactiviteiten, maar niet het niveau van de cijfers van 
1989/1990. In 1992/1993 daalden de fusies en verwervingen van 
meerderheidsbelangen echter aanzienlijk ten opzichte van de cijfers van 
1991/1992 met 22 %. De sector banken en financiële instellingen kreeg ook te 
maken met een vermindering van het aantal overeenkomsten, maar deze was 
minder sterk (6 %). De deelsector overige diensten zag als enige een stijging 
van de concentratieactiviteiten, en bereikte een aantal overeenkomsten dat 
gelijk was aan de cijfers vóór 1990/1991 (en zelfs hoger wanneer we de 
verwervingen van minderheidsbelangen meetellen). Deze deelsector omvat 
Bijlage IV.A p.6 
422 
gezondheid en sanitaire diensten, onderwijs, onderzoek en ontwikkeling, en 
vrije tijd, culturele en persoonlijke diensten. 
De bovengenoemde daling van de concentratieactiviteiten vertoont sterk 
uiteenlopende patronen, afhankelijk van de geografische kenmerken van de 
operaties. In de industrie zijn de grensoverschrijdende operaties waarbij 
bedrijven uit de EG betrokken zijn (bij voorbeeld intracommunautaire 
operaties of overeenkomsten tussen Europese en niet-Europese bedrijven), 
minder sterk gedaald dan de binnenlandse operaties (respectievelijk 10 % en 
18 %). De ontwikkeling van de grensoverschrijdende operaties heeft echter 
verschillende vormen aangenomen. Intracommunautaire operaties zijn sterker 
teruggelopen dan de binnenlandse overeenkomsten, met 20 % ten opzichte van de 
cijfers van het afgelopen jaar. Aan de andere kant vertoont het aantal 
overeenkomsten tussen Europese en niet-Europese bedrijven een zekere 
resistentie tegen de daling, en neemt af met zo'n 3 % tot 4 %. 
Bijlage IV.A p.7 
«2-8 O >» IT\ «- «— m fO f\J N- N- »* ** r>-^WfCRSS 88&ÜSS3 SSSSSSR -M 
«"• «- «-* *— T— (\J (NJ «—«•—*— 
eo oo «J- IA >j- eo Kssasa ^«aesi8 &8§§§8 «fêgs^ss -ssfcws 
NMOO-Or- Or:oo>o>o SR^* fcSSfcPPI 8Sj§KJgQ °£R)I6££ .*"»SBfci* 
J! «^R** SSUS^ 3K§§8J§ SSëSgg M£U$ 
g I 5-8 
E 
d) 
c o SfeoSS $£$£ R1S5S roooco 
38SI0 Rigafc SSrtK «oospo 
£RJttf 8$F3tf M?:t2^ -vor-o 
8 S 11 
S! I É 
00 OJ ~ uu 
sa g- — 
I 'i É § i i8 o o o o o «- ro p"i o «- o» o* ONvtO OOIMN 
o o *- o o oo«-(M>* oorooro o o <M o «- o o rvi <\j m o o «- o o 
flj Pt. 
ï i a. o o «- o o ooroin o o *- -j- -a- OOKlSO <\1 O f- LTl oo>tvïn 
5 o 
4-, UU 
5-8 
f S ooororo rvi o «— o» o o o. o> >» o o co CN oo «- o ru 
o «* in «- «- ro M w N >o T-£WR) OUlO^ 
tatJÎSSCS SSfeSSö F3C3Qlfc3$ -M<O<*CMIM 
OWNrK,N *-<MAoosvo RjKfcfefco: fcöSJSgtf 3âfcSt8 omgord 
eomcMm.-- 8£;Opj£co £ £ fc fc 8 E 5 S 5 g S W g ÖS^SSS >oi^>ow>0 
(Mrosooovo- o-ooo-m j^e^^gjoî «ssgösra SSSSSH ^^^W^P 
3 Jg. ^îiwRfcîs gssssss **£££§* J K S ie S & sS -8S£3SR ™8fe&!ki8 
o u o> 
Û >S 'C m * • - *88»8££8 „8&8&SS *8$8fc8£ e8&8fc$$ SSÊS^KR 2§J£Sfc&$ 
'rT~<TÏ ^§S§-§ £fc§g?Sï-§ £^§Si-§ 8£§j|iS§ 5ifcSiiS§ 'ifc§ii>§ 8cS8&&& 8 8 8 8 8 S & *8888:&£ tf 8 8 8 8 frS & 8 8 8 S S & 3 88888:S j£ * J5 5 ^ Jb g: 
Tabel 1 vervolg 
Fusies en verwervingen van meerderheidsbelangen 
SIC-code 
(ééncij- Bimenl.I Camn. I EG- Intern.- I Buiten 
ferig) operat. | operat. | intern. EG | de EG 
Jaartallen CCNŒNTRATIEOPERATIES PER SECTOR EN GEOGRAFISCHE KENMERKEN 1987/1988 - 1992/1993 
Verwervingen van minderheidsbelangen | Gemeenschappelijke ondernemingen 
Handel en hotels 
1987/1988 399 
1988/1989 602 
1989/1990 744 
1990/1991 570 
1991/1992 768 
1992/1993 508 48 
121 
214 
157 
121 
104 
Vervoer en caimnicatie 
1987/1988 78 9 
1988/1989 113 24 
1989/1990 152 53 
1990/1991 164 33 
1991/1992 159 23 
1992/1993 138 33 79 
85 
110 
70 
53 
82 
6 
15 
10 
23 
23 
20 12 
57 
109 
108 
87 
103 
2 
26 
38 
37 
33 
33 
Banken, financiële instellingen en verzekeringen 
1987/1988 540 
1988/1989 704 
1989/1990 859 
1990/1991 800 
1991/1992 683 
1992/1993 606 
Overige diensten 
1987/1988 134 
1988/1989 203 
1989/1990 173 
1990/1991 167 
1991/1992 123 
1992/1993 132 
Totaal 
1987/1988 2110 
1988/1989 3187 
1989/1990 3853 
1990/1991 3638 
1991/1992 3720 
1992/1993 3004 41 
123 
206 
168 
136 
122 
5 
12 
20 
15 
22 
15 
252 
761 
1122 
947 
760 
634 121 
139 
122 
106 
76 
82 
19 
28 
17 
13 
20 
499 
659 
655 
550 
497 
537 46 
80 
122 
122 
73 
108 
8 
22 
10 
16 
30 
160 
447 
768 
729 
605 
656 16 
41 
38 
36 
44 
44 
3 
19 
12 
22 
14 
17 
17 
53 
64 
69 
63 
51 
3 
8 
4 
13 
19 
114 
310 
356 
376 
326 
381 Bimenl. 
operat. 
0 
1 
14 
12 
15 
1 
0 
5 
12 
6 
4 
4 
33 
73 
80 
0 
0 
6 
8 
18 
0 
9 
5 
93 
163 
196 Ccnnun. 
operat. 
0 
0 
4 
10 
8 
2 
2 
21 
27 
17 
0 
4 
2 
44 
82 
58 EG-
intern. 
1 
2 
4 
13 
10 
0 
2 
3 
17 
47 
49 Intern. -
EG 
8 
12 
12 
0 
0 
0 
25 
45 
42 Buiten 
de EG 
0 
6 
16 
2 
0 
0 
1 
18 
67 
54 Bimenl.I Canon, 
operat. | cperat. 
8 
29 
16 
15 EG-
intem. 
6 
10 
19 
13 
41 
125 
47 
18 
9 
9 
4 
15 
0 
0 
110 
266 
151 
149 Intern.-
EG 
39 
75 
30 
30 
19 
49 
67 
30 
58 
130 
87 
67 
8 
13 
16 
24 
0 
0 
322 
612 
470 
363 Buiten 
de EG 
13 
73 
74 
41 
19 
48 
60 
54 
32 
108 
77 
82 
1 
18 
17 
22 
0 
0 
65 
247 
228 
199 Bimenl. 
operat. 
399 
602 
745 
584 
780 
523 
78 
114 
152 
169 
171 
144 
540 
708 
863 
833 
756 
686 
134 
203 
173 
173 
131 
150 
1151 
1627 
1933 
1759 
1838 
1503 Conrrun. 
cperat. 
48 
121 
222 
190 
147 
127 
9 
24 
59 
43 
48 
50 
41 
125 
249 
312 
210 
157 
5 
12 
29 
25 
30 
34 
103 
282 
559 
570 
435 
368 TOTAAL 
EG-
intem. Intern. 
EG 
91 
142 
258 
258 
177 
219 
8 
41 
67 
111 
125 
86 
167 
219 
302 
366 
248 
269 
0 
27 
58 
40 
45 
77 
266 
429 
685 
775 
595 
651 Buiten 
de EG 
16 
41 
51 
109 
123 
92 
3 
19 
31 
72 
80 
79 
17 
53 
96 
183 
156 
135 
0 
3 
9 
23 
33 
45 
36 
116 
187 
387 
392 
351 W 
H-
!-• 
m 
H 
< 
tl 
CO 
Bronnen: AMDATA (verwervingen) en KPMG (gemeenschappelijke crdememirgen) 
N.B.: De waarden voor gemeenschappelijke orriememingen betreffen slechts de periode januari 1991 tot mei 1991. 
4*> 
-E» 
Bijlage IV.A p.9 
425 
Deze trend komt nog duidelijker naar voren in de dienstensector. De 
binnenlandse operaties liepen vorig jaar terug met 20 %, terwijl 
grensoverschrijdende operaties met 9 % toenamen. Ook dit is het gevolg van 
het aanzienlijk gestegen aantal operaties tussen bedrijven binnen en buiten 
de Gemeenschap. De intracommunautaire overeenkomsten zijn met 9 % gedaald. 
De cijfers van operaties tussen bedrijven van buiten de Gemeenschap stegen de 
afgelopen twee jaar opvallend voor de industrie. De sector metaal, 
machinebouw en automobielen verklaart deze plotselinge toename van 
fusieactiviteiten buiten de Gemeenschap. Hoewel de gegevensbank dit soort 
operaties niet op vergelijkbare wijze behandelt als de EG-operaties, lijken 
de cijfers van tabel 1 te suggereren dat de daling van de 
concentratieactiviteiten de afgelopen jaren in Europa groter is geweest dan 
in de rest van de wereld. 
<T4> De verdeling van fusies en verwervingen van 
meerderheidsbelangen naar sector 
27. Tabel 2 geeft een gedetailleerd overzicht van de verdeling naar sector 
van de fusies en verwervingen van meerderheidsbelangen, waarbij Europese 
bedrijven in 1992/1993 betrokken waren. De eerste drie kolommen geven 
informatie over de geografische kenmerken van die operaties en kolom vier en 
de overige kolommen geven de totalen over de periode 1987/1988 tot 1992/1993. 
Deze tabel bevat uitsluitend fusies en verwervingen van meerderheidsbelangen 
die afkomstig zijn uit de volgende aanvullende categorieën van AMDATA: 
openbaar overnamebod, particulier overnamebod, management buy-out, divestment 
en omgekeerde overneming'^'. 
Het eerste deel van deze tabel toont het aantal van dit soort operaties dat 
plaats had in de landbouw, mijnbouw en nutsbedrijven, de bouwnijverheid en de 
verwerkende industrie. Deze laatste categorie is onderverdeeld in 
drie groepen: delfstoffen en chemie, metaal, machinebouw en automobielen en 
de algemene verwerkende industrie. Het tweede deel van de tabel omvat alle 
dienstensectoren, die in vier categorieën verdeeld zijn: handel en hotels, 
vervoer en communicatie, banken, financiële instellingen en verzekeringen en 
overige diensten. 
(3) Zie de paragraaf over distributie naar grootte en naar soort bod hierna 
voor een definitie van drie categorieën. 
Bijlage IV.A p.10 
Tabel 2 
FUSIES EN VERWERVINGEN VAN MEERDERHEIDSBELANGEN PER DEELSECTOR h L. b 
Geografische kenrerken en jaar 
Doelwit SIC (tweecijferig) 1992/1993 
Binnenland Ccman. EG/niet-EG Totaal TOTAAL 
1987/1988 1988/1989 1989/1990 1990/1991 1991/1992 
Lard- en tuinbouw 11 1 5 17 
Bosbouw 10 0 1 
Visserij 10 3 4 
LANDBOUW 13 1 8 22 
Wiming van steenkool en 2 0 5 7 
vaste brandstoffen 
Minerale olie en aardgas 7 2 13 22 
Verwerking van minerale olie 5 1 1 7 
Bewerking van splijt- en 2 0 3 5 
kweekstoffen 
Elektriciteit, gas en overige 24 1 11 36 
energie 
Watervoorziening 2 11 4 
ENERGIE EN WATER 42 5 34 81 
Metaalhoudende ertsen 1 1 6 8 
Metaalbewerkirs 37 9 17 63 
Overige wiming van delfstoffen 15 3 12 30 
Ni et-metaal houdende minerale 76 35 30 141 
produkten 
Chemische industrie 64 45 97 206 
Vervaardiging van kunstmatige vezels 112 4 
DELFSTOFFEN EN CHEMIE 194 94 164 452 
Vervaardiging van overige 87 15 23 125 
metaalwaren 
Vervaardiging van mechanische 225 47 95 367 
machines 
Vervaardiging van kantcormachines en 18 2 15 35 
computers 
Vervaardiging van elektrische en 127 34 77 238 
elektronische machines 
Motorrijwielen en onderdelen 38 14 12 64 
Overige toebehoren voor 38 3 11 52 
t ranspor tmi dde l en 
Instrurentenbouw 31 8 21 60 
METAAL, MACHINEBOUW EN AUTO'S 564 123 254 941 
Voedingsmiddelenindustrie 114 29 35 178 
Suiker en nevenprodukten van suiker 104 15 54 173 
Textielindustrie 44 16 11 71 
Leer en produkten van leer 4 0 4 8 
Schoeisel- en kledingindustrie 69 9 14 92 
Hout en houten meubelen 52 6 14 72 
Vervaardiging van papier en 239 29 56 324 
papierwaren 
Vervaardiging van produkten van 52 15 37 104 
rubber of kunststof 
Overige predict ie- industrie 23 3 13 39 
PRODUKTIE 701 122 238 1061 
Bouw; weg- en waterbouw 106 15 17 138 
BOUW 106 15 17 138 14 
1 
2 
16 
10 
42 
6 
0 
2 
53 
6 
23 
9 
69 
107 
2 
215 
85 
184 
35 
187 
26 
30 
41 
588 
76 
71 
46 
2 
40 
54 
170 
71 
30 
560 
69 
69 21 
0 
1 
22 
24 
17 
1 
18 
77 
7 
65 
30 
141 
204 
5 
452 
131 
302 
58 
308 
67 
49 
60 
975 
140 
146 
78 
9 
97 
117 
304 
157 
42 
1090 
104 
104 39 
1 
5 
45 
30 
14 
1 
12 
9 
75 
9 
96 
35 
166 
283 
5 
594 
146 
445 
50 
353 
87 
65 
83 
1229 
195 
184 
94 
13 
101 
110 
386 
174 
50 
1307 
164 
164 38 
2 
5 
45 
20 
15 
2 
30 
14 
88 
10 
108 
23 
192 
252 
4 
589 
154 
392 
36 
320 
80 
64 
91 
1137 
235 
215 
74 
15 
98 
91 
381 
148 
49 
1306 
134 
134 36 
0 
1 
37 
35 
16 
3 
39 
4 
102 
17 
58 
36 
145 
226 
7 
489 
156 
415 
34 
321 
80 
73 
75 
1154 
217 
203 
111 
7 
76 
101 
337 
136 
42 
1230 
161 
161 
Totaal 1620 360 715 2695 1501 2720 3414 3299 3173 
Bijlage IV.A p.11 
Tabel 2 vervolg 
FUSIES EN VERWERVINGEN VAN MEERDERHEIDSBELANGEN PER DEELSECTOR 427 
Geografische kermerken en jaar 
Doelwit SIC (tweecijferig) 1992/1993 
Binnenland Ccmrin. EG/niet-EG Totaal TOTAAL 
1987/1988 1988/1989 1989/1990 1990/1991 1991/1992 
Groothandel 262 73 125 460 
Schroothandel en afval 10 0 1 11 
Kleinhandel bimenland 95 10 10 115 
Kleinhandel overig 78 6 17 101 
Hotels en catering 56 14 31 101 
Reparatie van goederen en rijwielen 7 11 9 
HANDEL EN HOTELS 508 104 185 797 
Vervoer en ccrnnxiicatie 9 0 1 10 
Spoorwegen 3 0 1 4 
Overig binnenlands vervoer 36 6 7 49 
Zeevaart 11 3 5 19 
Luchtvervoer 12 3 4 19 
VervœrordersteuTende activiteiten 17 3 6 26 
Overige wrvœrondersteuTende 49 18 26 93 
activiteiten; opslag 
Post en teleccmanicatie 10 3 4 
VERVOER EN TELECOMMUNICATIE 138 33 53 224 
Banken en financiële instellingen 123 28 43 194 
Verzekeringen (exclusief verplichte 48 15 21 84 
sociale verzekeringen) 
Zakelijke dienstverlening 333 66 110 509 
Verhuur van roerende goederen 29 7 8 44 
Eigendom van/handel in onroerend 73 6 8 87 
goed 
BANKEN, FINANCIËLE INSTELLINGEN EN 606 122 190 918 
VERZEKERINGEN 288 
8 
89 
77 
70 
15 
547 
0 
0 
39 
6 
7 
13 
36 
0 
95 
78 
44 
498 
62 
66 
748 480 
6 
114 
135 
116 
12 
863 
3 
3 
56 
21 
17 
11 
67 
0 
178 
195 
81 
608 
92 
70 
1046 614 
11 
141 
227 
155 
25 
1173 
15 
2 
47 
33 
25 
18 
110 
3 
253 
242 
94 
773 
104 
96 
1309 455 
3 
140 
185 
103 
13 
899 
15 
0 
62 
21 
23 
15 
108 
13 
257 
280 
98 
685 
53 
78 
1194 526 
18 
256 
136 
75 
14 
1025 
4 
2 
68 
29 
21 
30 
72 
12 
238 
243 
73 
535 
39 
78 
968 
Sanitaire diensten 33 5 16 54 
Onderwijs 10 0 6 16 
Onderzoek en ontwikkeling 8 3 5 16 
Gezondheidszorg en veterinaire 13 1 3 17 
diensten 
Andere openbare diensten 0 0 2 2 
Cultuur en recreatie 63 5 15 83 
Persoonlijke diensten 5 13 9 
OVERIGE DIENSTEN 132 15 50 197 
TOTALEN 1384 274 478 2136 20 
12 
8 
12 
2 
46 
66 
159 
1549 48 
10 
12 
32 
0 
74 
66 
242 
2329 23 
38 
31 
13 
25 
96 
17 
243 
2978 57 
16 
16 
15 
8 
87 
10 
209 
2559 49 
11 
19 
5 
1 
75 
14 
174 
2405 
Bron: AMDATA 
Bijlage IV.A p.12 . _ 
428 
Zoals is te zien in tabel 1, kennen de categorieën algemene verwerkende 
industrie en metaal, machinebouw en automobielen in 1992/1993 het grootste 
aantal fusies en verwervingen van meerderheidsbelangen. Dit is sinds 
1987/1988 een constante. De geografische verdeling van deze operaties 
vertoont echter aanzienlijke verschillen. De grensoverschrijdende operaties 
hebben in deze twee deelsectoren min of meer hetzelfde aantal gevallen, 
terwijl het aantal binnenlandse operaties in de algemene verwerkende 
industrie veel hoger ligt dan in de deelsector metaal, machinebouw en 
automobielen. 
De deelsectoren algemene verwerkende industrie, papier en papierwaren, 
voedingsmiddelen en suiker hadden het afgelopen jaar de hoogste frequentie 
van operaties. Ondanks de algemene daling van het aantal overeenkomsten 
behield de deelsector papier in 1992/1993 een hoog niveau van 
concentratieactiviteiten. Als gevolg hiervan is het relatieve aandeel van 
papier in de groep industrie gestegen, dat nu meer dan 30 % van alle 
overeenkomsten in deze groep beslaat. Het aandeel van de deelsectoren 
voedingsmiddelen en suiker maakte een wezenlijke daling van het aantal 
overeenkomsten door, maar blijft verhoudingsgewijs groter dan in 1987/1988. 
Bij de sector metaal, machinebouw en automobielen zij vermeld dat de 
twee voornaamste deelsectoren - de bouw van mechanische machines en van 
elektrische en elektronische machines - zich door de tijd heen verschillend 
hebben gedragen. Beide deelsectoren kennen ongeveer hetzelfde aantal 
overeenkomsten als in 1987/1988. Sindsdien is de concentratieactiviteit in de 
bouw van mechanische machines veel sneller toegenomen dan van elektrische en 
elektronische machines. Verder is het noemenswaard dat de binnenlandse 
overeenkomsten frequenter voorkomen in de bouw van mechanische machines dan 
van elektrische machines. 
Ondanks het kleine aantal overeenkomsten in "elektriciteit, gas en overige 
energie" is de groei in deze sector aanzienlijk. 
In de dienstverlening concentreert het aantal overeenkomsten zich met name in 
twee deelsectoren die zo'n 50 % van het totale aantal fusies en overnemingen 
van meerderheidsbelangen beslaan. Het betreft hier de deelsectoren 
groothandel en zakelijke dienstverlening in de financiële groep. 
Bijna alle deelsectoren hebben door de tijd de algemene trend in de 
concentrâtieactivitéiten gevolgd, en vertonen een piek rond 198 9/1990 en 
Bijlage IV.A p.13 
1990/1991, gevolgd door de huidige achteruitgang. Dit levert een'- zeer 
stabiele verdeling van operaties per sector door de tijd op, met slechts een 
klein aantal noemenswaardige gebeurtenissen: 
a) ten eerste de relatieve afname van zakelijke dienstverlening ten 
opzichte van de groothandel, hoewel de eerste nog aan de leiding gaat 
wat betreft de geregistreerde overeenkomsten; 
b) het relatieve belang van de deelsector banken is door de jaren heen 
gestaag gegroeid, maar heeft in 1992/1993 te maken gehad met een 
drastische daling van het aantal overeenkomsten; 
c) alle overige financiële diensten (verzekeringswezen, verhuur van 
roerende en onroerende zaken) kenden in 1992/1993 meer overeenkomsten 
dan in 1991/1992, hoewel de toename betrekkelijk klein was; 
d) de kleinhandel buitenland zag in 1991/1992 bijzonder weinig 
concentratieactiviteiten, en de belangrijke toename van het afgelopen 
jaar moet gezien worden als het herstel van het normale niveau van 
concentratieactiviteiten; 
e) de kleinhandel binnenland kende in 1991/1992 een ongewoon hoog aantal 
overeenkomsten, maar in 1992/1993 is de concentratieactiviteit in deze 
deelsector teruggebracht tot het niveau van voorgaande jaren. 
Ter conclusie van dit deel laat tabel 3 de verdeling per land zien van alle 
intracommunautaire operaties - de binnenlandse en communautaire - die in 
1992/1993 geregistreerd zijn. 
Het Verenigd Koninkrijk heeft in zes van de tien economische sectoren in de 
tabel het hoogste aantal overeenkomsten (landbouw, metaal en machinebouw, 
algemene industrie, handel en hotels, banken en verzekeringswezen en overige 
diensten). Duitsland heeft in vier sectoren een hoger aantal overeenkomsten 
(energie en nutsbedrijven, delfstoffen en chemie, bouwnijverheid en vervoer 
en communicatie). Dit hoge niveau van concentratieactiviteit in Duitsland 
lijkt de invloed van de Duitse eenwording te weerspiegelen, gezien het soort 
sectoren waarin Duitsland aan de leiding gaat. Frankrijk neemt de derde 
plaats in op het totale aantal intracommunautaire operaties. 
Bijlage IV.A p.14 
Tabel 3 430 
FUSIES EN VERWERVING VAN MEERDERHEIDSBELANGEN IN DE GEMEENSCHAP PER SECTOR EN DOELLAND - 1992/1993 
Bimenlands/ccmarautair 1992/1993 
Nationaliteit van 
het doelwit B DK IRL 
Doelwit SIC GR NL VK Totaal 
Lancbouw 
Energie en water 
Delfstoffen en chemie 
Metaal, machinebouw 
en auto's 
Produktie 
Bouw 
Hardel en hotels 
Vervoer en 
ccmanicatie 
Banken, financiële 
instellingen en 
verzekeringen 
Overige diensten 2 
2 
13 
13 
27 
6 
20 
9 1 
0 
11 
41 
32 
4 
19 
12 1 1 1 
0 4 22 
3 31 87 
2 131 185 
13 158 184 
11 47 
82 199 
28 45 
43 38 7 125 114 
1 20 39 0 
'2 
31 
64 
93 
2 
13 
17 
70 
10 2 
4 
11 
45 
60 
6 
40 
25 
74 3 
2 
29 
13 
40 
1 
24 
6 
45 3 
11 
68 
191 
208 
43 
206 
27 
203 
59 14 
47 
288 
687 
823 
121 
612 
171 
728 
147 
TOTAAL 140 161 33 591 923 302 273 14 166 1019 3638 
Bron: AMDATA 
Bijlage IV.A p.15 
43 1 
<T4> Geografische verdeling van transacties 
met het karakter van een concentratie 
28. De AMDATA-gegevensbank stelt ons in staat een gedetailleerde 
uitsplitsing te geven van de geografische spreiding van concentraties. In 
deze paragraaf worden de intracommunautaire transacties afzonderlijk 
gepresenteerd van de gevallen waarin bij dezelfde transactie communautaire en 
extra-communautaire bedrijven zijn betrokken. 
<T5> Jntracommunautaire transacties 
29. Tabel 4 geeft informatie over de verdeling van fusies en verwervingen 
van een meerderheidsbelang waarbij uitsluitend bedrijven uit de Lid-Staten 
zijn betrokken. De diagonaal van deze tabel toont transacties met een zuiver 
nationale dimensie, terwijl de overige ingangen transacties op communautaire 
schaal zijn, d.w.z. transacties tussen bedrijven uit ten minste twee 
verschillende Lid-Staten. De tabel omvat alle transacties die gedurende 
1992/1993 in alle sectoren plaatsvonden (landbouw, mijnbouw en nutsbedrijven, 
industrie en diensten). 
Uit tabel 4 blijkt dat de drie landen die vaker betrokken zijn bij fusies en 
verwervingen van een meerderheidsbelang met een nationale en communautaire 
dimensie (het VK, Duitsland en Frankrijk) tevens de landen zijn waar een 
groter aantal overnamebiedingen inzake bedrijven binnen de Gemeenschap 
plaatsvindt. Het VK neemt in beide gevallen de eerste plaats in. In 1992/1993 
vonden er binnen het VK meer transacties van deze aard plaats dan waar ook in 
de Gemeenschap. Alleen al het aantal nationale transacties in het VK was 
groter dan het totaal aantal transacties waar ook in de EG: er vonden 929 
zuiver nationale transacties plaats, terwijl het totaal aantal nationale plus 
EG-transacties gericht op Duitsland (dat de tweede plaats bezet) slechts 923 
bedroeg. Frankrijk bezet in 1992/1993 de derde plaats voor wat betreft 
concentratieactiviteit, zowel in termen van nationaliteit van de kopende als 
de beoogde bedrijven. 
De tabel toont echter ook een aantal belangrijke verschillen tussen deze drie 
landen. Het aantal gevallen waarin de koper in het VK is gevestigd, is iets 
groter dan het aantal gevallen waarin dat land doelwit is (respectievelijk 
1 101 en 1 019) . Daarom kunnen we stellen dat het VK in de communautaire 
context een "verwervend land" is, aangezien de nettobalans in termen van het 
Bijlage IV.A p.16 
432 
Tabel 4 
VERDELING NAAR LAND VAN FUSIES EN VERUERVINGEN VAN EEN MEERDERHEIDSBELANG MET INTRACOMMUNAUTAIRE DIMENSIE (nationaal en 
comnautair) (alle sectoren) - 1992/1993 
Nationaliteit van 
het doelwit 
Nationaliteit van 
de koper DK IRL F NL VK Totaal 
0 25 
3 0 
13 0 
0 0 België 78 1 0 
Denemarken 1 134 0 
Ierland 1 
Frankrijk 19 
Duitsland 5 
Griekenland 0 
Italië 1 1 0 
Luxemburg 1 0 1 
Nederland 22 4 1 
Portugal 0 0 0 
Spanje 0 0 0 
Verenigd Koninkrijk 12 5 6 8 3 0 
3 3 1 
0 2 0 
477 34 2 
26 801 0 
1 
18 0 4 
6 1 
1 0 0 
7 29 0 
0 0 0 
2 2 0 
48 43 1 0 
1 
0 
25 
8 
0 
249 
0 
3 
0 
0 
16 4 
1 
4 
11 
14 
0 
1 
0 
215 
0 
0 
23 3 
2 
1 
28 
8 
0 
8 
2 
7 
1 
89 
17 3 
16 
19 
23 
16 
0 
2 
1 
9 
0 
1 
929 103 
163 
52 
625 
893 
5 
289 
6 
298 
5 
98 
1101 
TOTAAL 140 161 33 591 923 9 302 273 14 166 1019 3638 
Bron: AMDATA 
Bijlage IV.A p.17 433 
aantal transacties negatief is, d.w.z. er vonden meer verwervingen plaats van 
buitenlandse bedrijven door Britse bedrijven dan van Britse bedrijven door 
buitenlandse ondernemingen (4) . Desalniettemin is het VK een land waar het 
aandeel van de binnenlandse transacties ten opzichte van de communautaire 
transacties relatief groot is: tegenover elk bod op een buitenlands bedrijf 
uit een andere Lid-Staat door een Britse firma, staan 5,4 transacties waarbij 
uitsluitend Britse bedrijven zijn betrokken. 
In elk geval in 1992/1993 vertoont Frankrijk een ander beeld. Evenals in het 
VK blijken Franse bedrijven meer op te treden als kopers van buitenlandse 
firma's in andere EG-landen dan het doelwit te zijn voor intracommunautaire 
transacties(5). Maar de binnenlandse transacties zijn relatief gezien minder 
belangrijk in Frankrijk (in vergelijking met de communautaire transacties) 
dan in Groot-Brittannië: tegenover iedere grensoverschrijdende transactie 
stonden 3,2 nationale verwervingen van een meerderheidsbelang in nationale 
firma's door Franse bedrijven. 
Ook Duitsland vertoont een verschillend profiel. Bedrijven in Duitsland waren 
vaker het doelwit van overname dan dat Duitse bedrijven ondernemingen in een 
andere Lid-Staat op het oog hadden. In deze zin verschilt de situatie in 
Duitsland van die in het VK of Frankrijk. Echter, net als in het VK, waren de 
nationale transacties (801) in relatieve zin veel belangrijker dan de 
verwervingen van buitenlandse firma's door Duitse bedrijven (92) of dan 
verwervingen van Duitse bedrijven door buitenlandse bedrijven (122) . 
De overige Lid-Staten volgen in meer of mindere mate de hiervóór genoemde 
drie patronen. Bedrijven in België, Griekenland en de Iberische landen zijn 
vaker doelwit van overname dan dat zij optreden als koper in het buitenland 
maar binnen de Gemeenschap. In dat opzicht lijken zij op Duitsland. België 
vertoont een hoge mate van "openheid" als het gaat om concentraties binnen de 
(4) Uiteraard zou het reële nettosaldo moeten worden uitgedrukt in de waarde 
van de transacties, maar gezien het grote aantal gevallen waarin 
gegevens over de waarde van het bod ontbreken, is hier de afweging 
gemaakt dat het aantal transacties een betere indicatie vormt. In het 
geval van het VK en de transacties met een communautaire dimensie, is 
het saldo in waarde eveneens zeer negatief: de waarde van de 
overnamebiedingen door Britse bedrijven bedroeg 7,7 miljard ecu, terwijl 
de waarde van de overnamebiedingen op beoogde Britse firma's slechts 
2,6 miljard ecu bedroeg. 
(5) Evenwel, de balans in termen van de totale waarde van de biedingen is in 
het geval van Frankrijk min of meer in evenwicht. 
Bijlage IV.A p.18 
434 
Gemeenschap. Evenals in Frankrijk is in België de ratio tussen nationale en 
communautaire overeenkomsten verhoudingsgewijs kleiner vergeleken met andere 
landen. In Italië bij voorbeeld doet zich het tegenovergestelde voor: 82 % 
van alle intracommunautaire overeenkomsten was strikt nationaal van aard. 
<T5> Communautaire/niet-EG-transacties 
30. In de tabellen 5 en 6 wordt het beeld van de transnationale 
concentratieactiviteiten gecompleteerd. In tabel 5 is de verdeling van 
verwervingen van meerderheidsbelangen door Europese bedrijven in derde landen 
weergegeven op grond van de nationaliteit van de overgenomen ondernemingen. 
Tabel 6 toont het land van herkomst van bedrijven uit derde landen die zijn 
gefuseerd met of die meerderheidsdeelnemingen hebben verworven in 
communautaire bedrijven. 
Zoals uit tabel 5 is af te lezen, vormde Noord-Amerika het voornaamste 
doelwit voor EG-ondernemingen die een overname van of fusie met een bedrijf 
uit een derde land wensten. Van de communautaire kopers was het VK het meest 
actief, gevolgd door Duitsland en Frankrijk. Maar ook hier vertonen de landen 
onderling afwijkende patronen. Ongeveer 50 % van de bedrijven uit het VK die 
ondernemingen uit derde landen verwierven, liet het oog vallen op Canada of 
de VS. Daar staat tegenover dat Duitsland en Frankrijk hun aandacht meer 
gelijkelijk verdeelden over Noord-Amerika, West-Europa (derde landen) en 
Oost-Europa. Het is opmerkelijk dat uit tabel 5 blijkt, dat Denemarken het op 
vier na grootste verwervende EG-land was; meer dan de helft van alle 
transacties in Scandinavië vond er plaats^'. De betrekkelijk grote 
activiteit van Italiaanse bedrijven in Latijns-Amerika is eveneens het 
vermelden waard. 
Uit tabel 6 blijkt dat Duitsland in 1992/1993 het favoriete land van 
bestemming was voor buitenlandse fondsen van buiten de Gemeenschap die 
EG-bedrijven overnamen. In 88 gevallen verwierven Noordamerikaanse 
ondernemingen meerderheidsdeelnemingen in Duitse bedrijven. West-Europa 
volgde met 62 gevallen, een aanzienlijk aantal. Op de voet gevolgd door 
Scandinavië, namen deze beide zones volgens verwachting het merendeel van de 
operaties voor hun rekening. Het Verre Oosten was de op drie na grootste 
investeerder, maar gezien hun omvang vertonen deze Aziatische economieën 
(onder meer Japan) vrij weinig activiteit bij concentraties met communautaire 
(6) Denemarken neemt een derde van alle communautaire verwervingen in 
Scandinavië voor zijn rekening. 
Tabel 5 
VERDELING NAAR ZONE VAN DE FUSIES EN VERUERVINGEN VAN MEERDERHEIDSBELANGEN DOOR EG-BEDRIJVEN BETREFFENDE ONDERNEMINGEN UIT DERDE LANDEN (alle sectoren) 
1992/1993 W 
H-
0) 
IQ 
fl> 
Nationaliteit van 
het dbeiwit 
Nationaliteit van 
de koper IS/Can Scandinavie Rest van 
West-Europa Verre Oosten Latijns-Amerika Midden-Oosten Oost-Europa Australië Azië Afrika Internationaal TOTAAL 
België 4 0 
Denemaricon 7 21 
Ierland 6 1 
Frankrijk 24 4 
Duitsland 25 12 
Griekenland 1 0 
Italië 10 2 
Luxemburg 0 0 
Nederland 14 8 
Portugal 0 0 
Spanje 2 0 
Verenigd Koninkrijk 102 15 0 
1 
0 
19 
27 
0 
2 
1 
5 
0 
0 
25 1 
2 
0 
6 
3 
0 
1 
0 
6 
0 
0 
15 1 
0 
0 
5 
0 
0 
10 
1 
1 
o 
2 
5 4 
4 
1 
19 
25 
1 
7 
0 
9 
0 
0 
9 0 
1 
0 
1 
2 
0 
0 
0 
3 
0 
0 
14 10 
37 
8 
85 
98 
2 
33 
2 
53 
0 
5 
201 
TOTAAL 195 63 80 34 79 21 15 12 534 
Bron: AMDATA 
(JTl 
Bijlage IV.A p.20 
Tabel 6 
VERDELING NAAR NATIONALITEIT VAN DE KOPER VAN DE FUSIES MET EN 
VERUERVINGEN VAN EEN MEERDERHEIDSBELANG IN EG-BEDRIJVEN DOOR ONDERNEMINGEN UIT 
DERDE LANDEN (alle sectoren) - 1992/1993 436 
Nationaliteit van 
het doelwit 
Nationaliteit van 
de koper DK IRL F NL VK Totaal 
VS & Canada 
Scandinavië 
West-Europe 
Caraïben 
Verre Oosten 
Latijns-Amerika 
Midden-Oosten 
Oost-Europa 
Australazië 
Azië 
Afrika 
Internationaal 6 
16 
3 
O 
1 
O 
O 
1 
O 
O 
o 
o 35 
5 
21 
0 
11 
O 
2 
1 
1 
O 
2 
3 88 2 
26 O 
62 1 
O O 
15 O 
2 O 
4 O 
2 O 
4 O 
5 O 
3 O 
3 1 19 
7 
13 
1 
4 
O 
O 
1 
O 
O 
O 
2 19 
11 
16 
1 
1 
O 
O 
O 
4 
O 
1 
3 20 
12 
10 
O 
3 
5 
1 
O 
O 
O 
2 
5 75 
12 
11 
2 
26 
O 
1 
O 
5 
O 
5 
9 273 
91 
145 
4 
62 
7 
8 
5 
15 
5 
14 
27 
TOTAAL 12 27 5 81 214 4 47 56 58 146 656 
Bron: AMDATA 
Bijlage IV.A p.21 
437 
bedrijven. Dit wordt duidelijk als we het cijfer voor Scandinavië 
(91 operaties) vergelijken met dat van het Verre Oosten (62 transacties). 
Uit de sectoriële uitsplitsing van fusies en verwervingen van 
meerderheidsbelangen door EG-bedrijven van ondernemingen uit derde landen 
blijkt, dat ze hun verwervingen voornamelijk zoeken in de sector metaal, 
machinebouw en automobielen en in de verwerkende industrie (met elk 
118 transacties) , gevolgd door de sectoren distributie en hotels, en banken, 
financiële instellingen en verzekeringen (met elk 82 operaties). Dit is in 
lijn met het algemene patroon van de sectoriële verdeling van de transacties 
in tabel 2. Uit de verdeling naar zone zijn echter enkele verschillen af te 
leiden. Bij de concentraties tussen Noordamerikaanse en EG-bedrijven bestaat 
er een opmerkelijk verschil wat betreft het aantal gevallen dat werd 
geregistreerd in de sectoren metaal, machinebouw en automobielen 
(50 gevallen) en het aantal gevallen in de algemene verwerkende industrie 
(33 gevallen, een aantal vergelijkbaar met de chemie, 31, distributie en 
hotels, 30, en banken, 30) . Wat betreft de fusie met of verwerving van 
ondernemingen in Oost-Europa door EG-bedrijven, kent de algemene verwerkende 
industrie het grootste aantal operaties (31 transacties), gevolgd door metaal 
en machinebouw en distributie en hotels (met respectievelijk 18 en 
10 operaties). Het aantal operaties in de sector banken, financiële 
instellingen en verzekeringen blijft wat betreft Oost-Europa tot slechts vijf 
beperkt. De financiële sector kent daarentegen het grootste aantal 
concentratieoperaties dat op bedrijven uit Australazië is gericht. In 
West-Europa was het vizier meer op produktie, metaal en machinebouw en chemie 
(met respectievelijk 18, 17 en 13 transacties) gericht dan op de 
dienstensector (12 gevallen in distributie en 10 in de financiële sector). 
Tot slot waren 19 Scandinavische bedrijven in metaal en machinebouw en 15 in 
distributie en hotelwezen het doelwit. 
Uit de sectoriële verdeling van concentratieoperaties waarbij een onderneming 
uit een derde land een EG-bedrijf op het oog had, zijn enkele verschillen af 
te leiden ten aanzien van de in tabel 3 hiervóór bestudeerde sectoriële 
verdeling van intracommunautaire operaties. In de eerste plaats vonden er in 
1992/1993 meer concentratieoperaties plaats in de sector metaal en 
machinebouw dan in de algemene verwerkende industrie (respectievelijk 136 en 
120 operaties). Dit is omgekeerd aan de situatie die voor intracommunautaire 
Bijlage IV.A p.22 
438 
operaties gold, waarin de verwerkende industrie bij de doelsectoren de 
koppositie inneemt. Het aantal operaties dat op de financiële sector was 
gericht, was ook relatief groter wanneer het bedrijf dat een bod uitbracht 
uit een derde land afkomstig was, in vergelijking met het aantal gevallen 
waarin alle betrokken bedrijven Europees waren (17 % tegen 20 %) . Hetzelfde 
geldt voor de chemie, de mijnbouw- en nutssector en de landbouw. De grote 
concentratieactiviteit met bemoeienis van buitenlandse ondernemingen die 
EG-bedrijven in de sector metaal en machinebouw verwierven, was ten dele het 
gevolg van het grote aantal van dit soort overeenkomsten waarbij Duitse 
bedrijven het doelwit waren (56 gevallen, een aandeel van 41,2 % van het 
totale aantal transacties in deze sector). De grote inbreng van Duitsland in 
de geografische verdeling van de transacties is in hoge mate bepalend voor de 
sectoriële verdeling (Duitsland wist 32,6 % van dergelijke operaties aan te 
trekken). Eveneens van groot belang was de activiteit in de Duitse 
distributiesector, met 48 gevallen van bedrijven uit derde landen die Duitse 
bedrijven in deze sector als doelwit uitkozen. Eens te meer laat het VK zien 
in de financiële sector gespecialiseerd te zijn: in 1992/1993 waren in 
42 gevallen Britse bedrijven het doelwit van ondernemingen uit derde landen. 
In Frankrijk kenden de vijf voornaamste sectoren een betrekkelijk 
gelijkmatige verdeling. België is een geval apart, aangezien het aantal 
operaties waarbij Belgische ondernemingen het doelwit waren van een koper uit 
een derde land, bijzonder gering was in vergelijking met het aantal 
geregisteerde overeenkomsten met een koper uit de EG. 
<T4> Patronen van concentratieactiviteiten 
31. Door bij elke transactie de nationaliteit van zowel koper als doelwit te 
traceren, kan er een gedetailleerde beschrijving worden gegeven van het 
patroon van de concentratieactiviteiten tussen landen. Door deze informatie 
te combineren met de geografische dimensie van de operaties, kunnen er 
patronen of kenmerken van elke Lid-Staat ten aanzien van de positie in de 
internationale stroom van concentratieoperaties aan het licht komen. In deze 
paragraaf definiëren we drie indicatoren aan de hand waarvan voor elk land 
het patroon kan worden vastgesteld. 
Bijlage IV.A p.23 
439 
De eerste heeft betrekking op de rol van elke Lid-Staat als het land 
waarin de koper of het doelwit is gevestigd bij operaties met een intra-
en extra-communautaire dimensie. Deze classificatie gaat uit van de 
geneigdheid van elk land om te fungeren als de koper dan wel als doelwit 
van bedrijven binnen of buiten de EG. 
De tweede indicator, het nettosaldo, geeft voor elk land het verschil 
aan tussen het aantal grensoverschrijdende transacties waarbij dat land 
fungeert als vestigingsplaats van koper en doelwit. 
Tot slot geeft de "openheidsindex" ons een idee van de verhouding tussen 
nationale en grensoverschrijdende transacties waarbij bedrijven uit een 
bepaalde Lid-Staat betrokken zijn. Figuren 2 en 3 geven een overzicht 
van de kenmerken van de Lid-Staten, uitgaande van deze indicatoren. 
32. Ten einde voor elke Lid-Staat de rol als intern of extern gericht land 
te bepalen, delen we de beide corresponderende ingangen van de laatste twee 
rijen van tabellen 3 en 6. Het blijkt dat het aantal operaties met EG-kopers 
veel groter is dan het aantal gevalllen met een bedrijf uit een derde land 
als koper. Zo waren er 3 638 operaties van intracommunautaire aard en slechts 
656 gevallen waarin bedrijven uit derde landen EG-ondernemingen verwierven. 
Dit houdt in dat er voor elke keer dat een bedrijf van buiten de EG een 
communautaire onderneming overnam, 5,55 overeenkomsten waren waarbij 
EG-bedrijven een meerderheidsbelang verwierven in een andere EG-onderneming. 
Aan de hand hiervan kunnen we de Lid-Staten typeren op grond van hun 
geneigdheid om van binnen of buiten de EG tot doelwit te worden gekozen. 
Landen met een ratio onder 5,55 zijn dus, meer dan gemiddeld in de 
Gemeenschap, het doelwit van bedrijven uit derde landen. Daar staat tegenover 
dat er, als de ratio boven 5,55 ligt, sprake van is dat de bedrijven van de 
desbetreffende nationaliteit verhoudingsgewijs meer dan gemiddeld in de 
Gemeenschap, het doelwit zijn van ondernemingen uit de EG. Op grond van deze 
methoden ontdekten we dat de Lid-Staten Griekenland, Portugal, Spanje, 
Duitsland en Nederland meer openstaan voor concentratieactiviteiten van 
buitenaf, dan vanuit de Gemeenschap. Het omgekeerde geldt voor de andere 
Lid-Staten, waarbij België bovenaan staat met 11,7 intracommunautaire 
operaties op elke operatie waarbij een bedrijf uit een derde land koper is. 
Bijlage IV.A p.24 
4 40 
Aan de hand van tabellen 4 en 5 kan een soortgelijke analyse worden 
uitgevoerd ter bepaling van de relatieve geneigdheid van EG-bedrijven uit 
elke Lid-Staat om bij concentratieoperaties binnen de Gemeenschap als koper 
op te treden of zich te richten op bedrijven buiten de Gemeenschap. Voor dat 
doel kunnen we de ingangen van de laatste kolommen van deze twee tabellen 
term voor term delen. Gemiddeld kan men stellen dat voor elk EG-bedrijf dat 
een onderneming buiten de Gemeenschap overneemt, 6,81 EG-bedrijven worden 
overgenomen door een EG-onderneming. Als landen een ratio onder 6,81 hebben, 
geeft dit aan dat ze geneigd zijn meer dan gemiddeld binnen de Gemeenschap 
bedrijven van buiten de Gemeenschap over te nemen. Als de ratio boven 6,81 
ligt, kan worden gesteld dat een land verhoudingsgewijs meer dan het 
EG-gemiddelde geneigd is op te treden als koper bij intracommunautaire 
overeenkomsten dan bij communautaire/niet-communautaire transacties. Uit deze 
classificatie komen Portugal, Spanje, Duitsland, Italië, Frankrijk en België 
naar voren als landen die relatief sterk geneigd zijn tot intracommunautaire 
aankopen, en Griekenland, Nederland, Denemarken, Luxemburg, Ierland en het VK 
als landen met een grotere neiging tot aankopen buiten de EG dan binnen de 
EG. 
Deze criteria geven een beeld van de EG-Lid-Staten aan de hand van hun intra-
of extra-communautaire concentratieactiviteiten zoals weergegeven in 
figuur 2. Uiteraard geldt, dat naarmate de absolute concentratieactiviteit 
van een bepaald land in de figuur kleiner is, de positie van dat land steeds 
onbestendiger wordt. Landen als Griekenland, Portugal of Luxemburg vertonen 
dus een uiterst wisselvallig beeld, doordat de geringe aantallen operaties in 
deze landen hun positie van jaar tot jaar aanzienlijk kunnen doen 
verschuiven. 
Interne 
koper 
6.8 
Externe 
koper Lid-Staten van de EG als koper of doelwit 
Landen van binnen en buiten de EG 
o Figuur c. 
Portugal *. Spanje 
Duitsland 
EG-gemiddelde 
Nederland " 
Griekenland 
Extern gericht België 
Italie 
m 
Ierland Frankrijk 
VK 
Denemarken 
Luxemburg 
1„, 
Intern gericht co 
0) 
(O 
< 
Bron: Tabellen 3, 4, 5 en 6 -P^ 
Bijlage IV.A p.26 
442 
In figuur 3 wordt nadere informatie verstrekt over de kenmerken van de 
Lid-Staten voor wat betreft internationale concentratieactiviteiten. Voor 
elke Lid-Staat is het nettosaldo berekend, in de vorm van het verschil tussen 
het aantal grensoverschrijdende transacties^ waarbij bedrijven uit het 
desbetreffende land optreden als doelwit voor het buitenland en als kopers 
bij extra-communautaire operaties, gedeeld door het totale aantal 
internationale operaties voor datzelfde land. Slechts vijf landen hebben een 
negatief saldo, ofwel zijn het landen waarvan het bedrijfsleven meer als 
koper van bedrijven in andere EG-landen of van derde landen optreedt, dan als 
doelwit van buitenlandse ondernemingen. Ierland en het VK hebben het meest 
negatieve saldo, gevolgd door Denemarken, Frankrijk en Nederland. Portugal, 
Spanje, Griekenland, België en Duitsland en daarna Italië hebben een positief 
nettosaldo wat betreft het aantal operaties met betrokkenheid van bedrijven 
van buiten hun landsgrenzen. 
In figuur 3 is tevens een openheidsindex opgenomen. Deze index meet het 
relatieve belang van de grensoverschrijdende concentratieactiviteiten in een 
land, afgezet tegen het aantal nationale overeenkomsten. Dit wordt uitgedrukt 
als het verschil tussen alle internationale transacties en nationale 
operaties, gedeeld door hun beider som. Kleinere landen als Luxemburg, 
Portugal, Griekenland en Ierland zijn, zoals valt te verwachten, zeer open, 
terwijl grotere landen als Duitsland veeleer gesloten zijn. Er zijn echter 
enkele opmerkelijke uitzonderingen. Vooral Denemarken heeft een negatieve 
index, waaruit blijkt dat de interne concentratieactiviteit van groot belang 
is ten opzichte van internationale operaties. Het is tevens opvallend dat 
Frankrijk een negatieve index heeft, die echter aboluut gezien zeer gering is 
(in vergelijking met bij voorbeeld Italië), wat een zeker evenwicht tussen 
het aantal grensoverschrijdende en nationale transacties met betrokkenheid 
van Franse bedrijven aangeeft. Onder de landen met een positief nettosaldo en 
een positieve openheidsindex bestaan enkele grote verschillen. De nettosaldi 
van Spanje en Portugal zijn bij voorbeeld ongeveer gelijk. De openheidsindex 
van Spanje bedraagt echter nog niet de helft van de Portugese, waaruit blijkt 
dat Spanje een veel aanzienlijker concentratieactiviteit van interne aard 
kent dan Portugal. 
,7) Van zowel communautaire als niet-communautaire aard, maar exclusief 
nationale operaties. 
België 
Denemarken -
Ierland 
Frankrijk 
Duitsland 
Griekenland . 
Italië --
Luxemburg. 
Nederland. 
Portugal.. 
Spanje 
VK ....•-
I 
-0,0 Nettosaldo en openheidsindex van Lid-Staten van de EG 
ten aanzien van fusies en de verwerving van meerderheidsbelangen 
F.iauHr 3 œ 
cu 
to 
-0,4 -0,2 0 0,2 0,4 0,0 0,(3 
Bron:: AMDATA .Net.t.oba.Lans .Qpenhe.idsindex 
L>4 
Bijlage IV.A p.28 
444 
<T4> Indeling van concentratieoperaties 
naar hoogte en aard van het bod 
33. De AMDATA-gegevensbank biedt niet, zoals de DOME-gegevenbank, informatie 
over de omzet van de bedrijven die bij concentraties betrokken zijn. Er kan 
dus geen overzicht worden gegeven van de omvang van de bedrijven die bij de 
operaties betrokken waren. Wel geeft AMDATA bepaalde informatie die ons een 
idee kan geven van de verdeling naar grootte van de operaties zelf, en niet 
van de omvang van de betrokken bedrijven. AMDATA geeft informatie over het 
overnamebedrag bij alle overeenkomsten. Zoals echter uit tabel 7 blijkt, is 
de hoogte van het overnamebod veelal niet bekend. Het overnamebedrag wordt 
vermeld voor slechts een derde van het totale aantal operaties waarbij 
Europese bedrijven betrokken waren (d.w.z. nationale en communautaire 
operaties, plus transacties waarbij een onderneming uit een Europees land en 
een derde land betrokken waren). Het percentage ontbrekende overnamebedragen 
kan per sector variëren. Dit probleem is bij intracommunautaire operaties in 
de bouwnijverheid het grootst, waar het overnamebod in slechts ongeveer één 
op de zes operaties bekend is. Daar staat tegenover dat het probleem minder 
speelt bij communautaire/niet-EG-overeenkomsten in de sector energie en 
water, waar het overnamebod bij slechts ongeveer 13 van de in totaal 
34 operaties onbekend is. 
Intracommunautaire operaties hebben meestal een geringere dimensie dan 
operaties waarbij bedrijven uit de EG en uit derde landen betrokken zijn. Zo 
waren de overnamebedragen in de verwerkende industrie (algemeen) in 65 % van 
de gevallen nog geen 10 miljoen ecu, terwijl dit percentage bij 
communautaire/intracommunautaire operaties 43 bedroeg. Van de 
communautaire/intracommunautaire operaties in deze sector had echter 56 % een 
overnamebedrag tussen de 10 en 500 miljoen ecu, en van de intracommunautaire 
operaties valt 34 % in dezelfde categorie overnamebedragen. Toch waren er ook 
twee intracommunautaire operaties met een overnamebod van meer dan 
200 miljoen ecu. 
Er zijn enkele interessante feiten te leren uit de verdeling van de omvang 
van de transacties naar industrietak en naar overnamebedrag. In de sector 
energie en water zijn de operaties gemiddeld aan de hoge kant. Bij de 
intracommunautaire transacties ligt het overnamebod in 31 % van de operaties 
waarover cijfers beschikbaar zijn, boven de 200 miljoen ecu. Bij de 
Bijlage IV.A p.29 
445 
communautaire/niet-EG-operaties stijgt dit percentage naar 38, waarmee in 
drie gevallen een overnamebedrag van meer dan 900 miljoen ecu gemoeid was. 
Ook de sector chemie en delfstoffen kende hogere overnamebedragen dan 
gemiddeld. 47 operaties met een extra-communautaire dimensie hadden 
overnamebedragen hoger dan 50 miljoen ecu en zeven overeenkomsten 
overschreden de grens van 500 miljoen ecu. De sectoren financiën, metaal en 
machinebouw en verwerkende industrie (algemeen) volgen op de voet wat betreft 
de gemiddelde omvang van de transacties. 
Bijlage IV.A p.30 
Tabel 7 
VERDELING NAAR OVERNAMEBEDRAG EN NAAR INDUSTRIESECTOR VAN DE CONCENTRATIES - 1992/1993 446 
Overnamebedragen uitgedrukt Geen 
in miljoen ecu waarde 
Doelwit SIC < 10M <50M <100M <200M <500M <900M Meer Totaal 
Lardbouw 
intracami. 7 6 
cami./niet-cami. 6 1 
Energie en water 
intracami. 31 8 
carni./niet-cann. 13 5 
Mijnbouw/Chemie 
intracami. 187 55 
caim./niet-cami. 102 15 
Met aa l /Mach i nebouw/Autcmobi e l en 
intracorm. 466 151 
caim./niet-caim. 171 36 
Verwerkende industrie 
intracarm. 600 144 
caim./niet-caim. 156 29 
Bouwnijverheid 
intracami. 98 16 
caim./niet-catm. 10 4 
Distributie/Hotels 
intracami. 398 138 
carni./niet-cami. 130 27 
Vervoer/Camuni cat i e 
intracaim. 129 24 
cornu/niet-caim. 35 9 
Banken/Financiële instellingen/Verzekeringen 
intracami. 469 143 
carni./niet-cami. 126 28 
Overige diensten 
intracarm. 97 32 
carni./niet-cami. 28 8 1 
1 
3 
5 
30 
25 
52 
31 
59 
24 
5 
1 
54 
18 
13 
5 
59 
21 
15 
7 0 
0 
0 
3 
9 
10 
12 
10 
9 
11 
2 
2 
9 
8 
3 
3 
24 
8 
2 
3 0 
0 
4 
4 
5 
5 
3 
4 
5 
8 
0 
0 
6 
2 
1 
0 
25 
4 
1 
1 14 
8 
47 
34 
288 
164 
687 
254 
823 
238 
121 
17 
612 
185 
171 
52 
728 
191 
147 
47 
TOTAAL 3259 879 429 128 78 41 4828 
Bron: AMDATA 
Bijlage IV.A p.31 
447 
In tabel 8 staat de verdeling van concentratieoperaties (waaronder niet 
begrepen gemeenschappelijke ondernemingen en minderheidsdeelnemingen, zoals 
in de vorige tabellen) naar type operatie. De categorie "openbaar 
overnamebod" heeft betrekking op overeenkomsten waarbij de overgenomen 
bedrijven aan een effectenbeurs waar dan ook ter wereld zijn genoteerd. De 
categorie particuliere verwervingen omvat alle transacties waarbij het 
overgenomen bedrijf niet aan een effectenbeurs is genoteerd en de transactie 
niet tot enige andere categorie behoort. Tot de "management buy-outs" behoren 
operaties waarbij de koper, gedeeltelijk of geheel, in handen is van de 
bestuursleden van het bedrijf dat wordt verworven. "Divestments" worden door 
AMDATA omschreven als verwervingen met een "divesting company" die zijn zetel 
heeft in het Verenigd Koninkrijk. Tot slot hebben de omgekeerde overnemingen 
betrekking op operaties waarbij een beursgenoteerde onderneming een 
niet-genoteerd bedrijf aankoopt en het inbrengen van aandelen tot gevolg 
heeft dat het niet-genoteerde bedrijf de genoteerde onderneming in handen 
krijgt(8). 
Uit tabel 8 blijkt, dat 3 821 van de in totaal 4 828 intracommunautaire en 
communautaire/niet-EG-operaties particuliere verwervingen waren, waarmee deze 
verreweg het meest voorkwamen. Ze hebben met name in de 
communautaire/niet-EG-operaties een groot aandeel, want slechts 
184 transacties van de extra-communautaire concentratieactiviteiten valt 
onder een andere categorie. Omgekeerde overnemingen komen daarentegen maar 
zelden voor: in 1992/1993 werden er slechts drie van aangetroffen. De 
management buy-outs kwamen in de intracommunautaire categorie 
verhoudingsgewijs vaak voor: meer dan 12 % van het totale aantal operaties. 
Het grootste deel van de 184 extra-communautaire overeenkomsten viel onder de 
categorie "divestment". Deze transacties kwamen betrekkelijk vaak voor bij de 
financiële en distributiesector. De categorie "openbaar overnamebod met een 
intracommunautaire dimensie" was met 60 operaties met name van belang in de 
sector banken, financiële instellingen en verzekeringen. 
(8) AMDATA rekent "strategische allianties" "(minderheids)belangen" en 
"deconcentraties" tot extra categorieën die niet onder de algemene 
noemer "verwerving van een meerderheidsbelang" vallen. De 
minderheidsbelangen worden in de volgende paragraaf behandeld. 
Tabel 8 
W 
VERDELING VAN TRANSACTIES NAAR TYPE OVERNAMEBCO EN INDUSTRIESECTOR - 1992/1993 
Type overnamebod 
Doelwit SIC Openbaar overnamebod Partie, verwervingen Man. buy-outs 
intracami. carni./ intracami. cann./ intracami. conti./ 
nïet-cami. niet-cami. niet-cami. Divestments 
intracami. catm./ Omgekeerde overnemingen Totaal 
intracami. carni./ intracami. carni./ 
niet-cami. niet-cami. niet-carm. IQ 
ui 
Larttxxu 1 0 
Energie en water 5 3 
Mijnbouw/Chemie 12 12 
Metaal/Machinebouw/ 17 5 
Automobielen 
Verwerkende industrie 29 3 
Bouwnijverheid 1 1 
Distributie/Hotels 17 8 
Vervoer/Caminicatie 2 3 
Banken/Financiële 60 9 
instellingen/ 
Verzekeringen 
Overige diensten 3 4 9 
38 
209 
492 
617 
94 
467 
140 
532 
107 6 
24 
133 
230 
214 
15 
156 
45 
156 
37 1 
0 
30 
117 
97 
19 
65 
20 
80 
16 3 
4 
37 
61 
80 
•7 
63 
9 
55 
21 1 
7 
16 
16 
19 
0 
20 
3 
23 14 
47 
288 
687 
823 
121 
612 
171 
728 
147 8 
34 
164 
254 
238 
17 
185 
52 
191 
47 
TOTAAL 147 48 2705 1016 445 13 340 111 3638 1190 
Bron: AM3ATA 
4^ 
4^ 
CO 
Bijlage IV.A p.33 
449 
AMDATA blijkt een veel gedetailleerder classificatie naar type overnamebod te 
kunnen geven dan DOME, dat slechts drie soorten operaties onderscheidde: 
fusies en verwervingen van een meerderheidsbelang, verwervingen van een 
minderheidsbelang en gemeenschappelijke ondernemingen. Er moet op worden 
gewezen dat AMDATA geen afzonderlijke categorie voor fusies onderscheidt. 
Zelfs wanneer twee bedrijven tot één nieuwe onderneming fuseren en de van 
oorsprong zelfstandige onderdelen daarbij worden ontbonden, onderscheidt 
AMDATA geen afzonderlijke categorie voor fusies. Als twee bedrijven tot één 
nieuwe onderneming fuseren en de oorspronkelijke onderdelen daarbij worden 
ontbonden, meldt AMDATA dat ten minste één van de bedrijven meer controle of 
zeggenschap heeft dan één of meer van de andere, net als bij een overname of 
een verwerving van een meerderheidsbelang. Voor de gegevensbank is er altijd 
sprake van (ten minste) één overnemend en één overgenomen bedrijft. 
Bovendien is het door deze boekhoudmethode mogelijk op grond van de 
nationaliteit van de koper en van het doelwit een geografische analyse op te 
stellen van het patroon van de concentratieactiviteiten. 
<T4> Verwervingen van een minderheidsbelang 
en gemeenschappelijke ondernemingen 
34. Tabellen 1 en 9 geven informatie over de ontwikkeling van verwervingen 
van een minderheidsbelang'10' in het afgelopen jaar, in vergelijking met het 
tijdvak 1987/1988-1991/1992. In tegenstelling tot wat er bij de fusies en 
verwervingen van een meerderheidsbelang gebeurde, is de verwerving van 
minderheidsbelangen ten opzichte van de cijfers over 1991/1992 niet erg 
drastisch gedaald. De nationale operaties en internationale communautaire 
operaties stegen in vergelijking met de cijfers voor 1991/1992. Een 
soortgelijke ontwikkeling deed zich voor in de verwerkende industrie en 
dienstensector. Dit soort operaties nam in aantal af bij metaal, machinebouw 
en automobielen, de sector financiën en de overige dienstensector. De sector 
banken, financiële instellingen en verzekeringen kende gemiddeld het hoogste 
aantal verwervingen van een minderheidsbelang: 80 nationale operaties en 
39 grensoverschrijdende transacties waarbij EG-bedrijven betrokken waren. Ook 
,9) Dit kan soms lastig, en dus twijfelachtig, zijn, maar dat neemt niet weg 
dat het aantal "zuivere" fusies verhoudingsgewijs zeer klein is. 
10) AMDATA omschrijft verwervingen van een minderheidsbelang als operaties 
waarbij het overnemende bedrijf niet meer dan 50 % van de overgenomen 
onderneming bezit. Als criterium voor opname geldt dat het belang dat 
wordt verworven groter is dan 30 %, of, bij een lagere waarde, dat er 
met een transactie meer dan 10 miljoen UKL gemoeid is. 
Bijlage IV.A p.34 
450 
de voorgaande jaren lieten een dergelijke hoge activiteit zien, maar omdat 
AMDATA niet beschikt over een compleet tijdsbeeld van deze soorten 
overeenkomsten van vóór 1990/1991, kunnen we geen vergelijkingen voor op 
langere termijn maken. 
Tabel 9 biedt een overzicht van de internationale activiteiten op het gebied 
van verwervingen van een minderheidsbelang waarbij EG-ondernemingen betrokken 
zijn. De intracommunautaire transacties waren veel groter in aantal dan de 
operaties waarbij bedrijven van buiten de EG betrokken waren. Frankrijk was 
in 1992/1993 het land met de meeste nationale operaties, gevolgd door Italië. 
Het Verenigd Koninkrijk en Duitsland, twee landen met zeer veel 
concentratieactiviteiten wat betreft verwervingen van een meerderheidsbelang, 
kenden een vrij gering aantal verwervingen van een minderheidsbelang. 
Tabel 9 
NATIONALITEIT VAN KOPER EN DOELWIT VAN DE VERWERVINGEN VAN EEN MINDERHEIDSBELANG - 1992/1993 
Nationaliteit van koper B DK IRL F D G I L NL P E VK Totaal | VS&Can. Scand. West-Eur. V. Oost. Lat.-Am. Oost-Eur. Overig Totaal | TOTAAL 
Nationaliteit van doelwit W 
H-
i-1 
ft) IQ 
(D 
H 
< 
België 800 110 00 10 00 11 
Denemarken 0 14 0 000 00 00 10 15 
Ierland 111 000 00 00 00 3 
Frankrijk 1107730 51 01 31 93 
Duitsland 000 0 110 20 10 23 19 
Italië 000 200 41 0 00 30 46 
Luxemburg 100 000 00 00 00 1 
Spanje 000 010 00 0115 0 17 
Verenigd Koninkrijk 000 500 30 30 3 14 28 
Nederland 300 100 10 15 1 00 21 3 
2 
14 
12 
3 
1 
12 
2 11 
18 
5 
107 
31 
49 
1 
18 
41 
23 •O 
ui 
Totaal intracami. 14 16 1 86 16 0 52 1 20 3 27 18 254 10 10 49 304 
VS & Canada 
Scandinavië 
West-Europa 
Verre Oosten 
Midden-Oosten 
Oost-Europa 
Internationaal 14 
5 
10 
7 
1 
2 
3 
Totaal rest van 
de wereld 2 0 10 4 0 5 0 42 
TOTAAL EG + Rest van de 16 18 1 
wereld 96 20 0 57 1 25 4 32 26 296 
Bron: AMDATA 
4^ 
en 
Bijlage IV.A p.36 
452 
Het Franse bedrijfsleven deed de meeste keren een overnamebod bij dit soort 
grensoverschrijdende transacties: 16 intra-europese operaties en 
14 overeenkomsten met bedrijven uit derde landen. Tevens was Frankrijk bij 
dit soort operaties ook zeer vaak het doelwit van andere ondernemingen, zowel 
van buiten als binnen de EG (19 gevallen) . Het is vermeldenswaard dat ook 
Spanje, met 17 internationale operaties, een veelgezocht doelwit was. Italië 
bezet met 16 operaties de derde plaats. 
De gegevens over gemeenschappelijke ondernemingen blijven beperkt tot datgene 
wat in tabel 1 staat vermeld. Deze gegevens zijn welwillend ter beschikking 
gesteld door KPMG. De tijdreeksen bevatten cijfers over drie soorten 
overeenkomsten: 
a) Overeenkomsten tussen twee of meer ondernemingen die geen 
dochteronderneming zijn van een en hetzelfde moederbedrijf, omwille van 
het opzetten van iets nieuws. Dat kan een nieuw bedrijf zijn, de 
ontginning van een olieveld of eigenlijk van alles, zo lang het maar een 
nieuwe en zelfstandige bezigheid betreft. 
b) Overeenkomsten waarmee een consortium in het leven wordt geroepen dat 
blijvend of op lange termijn aankopen doet of dat goederen of diensten 
ontwikkelt. 
c) Overeenkomsten waarbij twee afzonderlijke bedrijven enkele van hun 
dochtermaatschappijen fuseren. 
Dit houdt in dat de categorieën die in tabel 1 onder verschillende kopjes 
zijn vermeld, elkaar niet geheel onderling uitsluiten. Verder dient men te 
beseffen dat gemeenschappelijke ondernemingen worden geteld, telkens wanneer 
een bedrijf de grens overgaat. Dat betekent dat een operatie waarbij een 
gemeenschappelijke onderneming wordt opgericht door drie bedrijven waarvan er 
twee de grens overgaan, tweemaal wordt meegeteld. 
De KPMG-gegevensbank bevat, zoals hiervóór reeds vermeld, geen informatie 
over nationale joint ventures. Bovendien worden de 
communautaire/niet-EG-transacties meegeteld zonder vermelding van de 
nationaliteit van het bedrijf dat koopt of wordt gekocht, doordat de 
nationaliteit bij dit soort operaties veel moeilijker of zelfs onmogelijk kan 
worden vastgesteld. 
Bijlage IV.A p.3 7 
453 
Uit tabel 1 blijkt, dat het aantal intracommunautaire joint ventures in de 
verwerkende industrie afgelopen jaar weliswaar sterk toenam, maar toch nog 
onder het cijfer voor 1991/1992 lag. De dalende tendens bij de 
communautaire/niet-EG-operaties in de verwerkende industrie die in 1991/1992 
had ingezet, zette echter door. Het is opvallend dat joint ventures in de 
verwerkende industrie tussen communautaire bedrijven en ondernemingen uit 
derde landen veel frequenter voorkomen dan intracommunautaire operaties. De 
sectoren metaal, machinebouw en automobielen telden de meeste intra- en 
extra-communautaire joint ventures in de verwerkende industrie, gevolgd door 
delfstoffen en chemie en algemene verwerkende industrie. 
De ontwikkeling van de dienstensector lag meer in het verlengde van de afname 
bij alle soorten transacties. Het aantal joint ventures van 
intracommunautaire omvang is teruggelopen tot een derde van het cijfer voor 
de dienstensector in 1991/1992. Deze afname is ook op 
communautair/niet-communautair vlak constant, maar wel minder sterk. 
Het grootste deel van dit soort operaties doet zich voor bij banken, 
financiële instellingen en verzekeringen: in 1992/1993 werden er 
85 joint ventures opgericht waarbij EG-bedrijven betrokken waren. Het is 
tevens het vermelden waard dat KPMG grote activiteit meldde wat betreft de 
oprichting van joint ventures buiten de EG. 
Bijlage IV.B p.1 
454 
<T9> B. Het programma van studies in 1993 
35. DG IV gaf in de loop van 1993 opdracht tot het uitvoeren van acht 
studies. Eén ervan, de "Analyse van technische en economische problemen bij 
het toepassen van de mededingingsregels op de elektriciteitssector", is voor 
publikatie bestemd. Twee studies zullen niet worden gepubliceerd. De eerste 
gaat over prijsverschillen tussen artikelen uit de consumentenelektronika. De 
tweede bestudeert het vraagstuk van de dwarssubsidies. Er werd afgelopen jaar 
opdracht gegeven tot vijf vertrouwelijke studies, ten behoeve van de interne 
werkzaamheden van DG IV. Gezien het vertrouwelijke karakter van deze studies 
kunnen we in dit deel geen samenvatting geven van de bevindingen. 
<T4> Samenvatting van de studies die bestemd zijn voor publikatie 
<T5> - Analyse van de technische en economische problemen 
in de elektriciteitssector die veroorzaakt worden 
door de toepassing van de mededingingsregels 
36. Het probleem van de prijsdiscriminatie in de elektriciteitssector wordt 
in vier hoofdstukken behandeld. In het eerste hoofdstuk wordt de problematiek 
volgens een methodologische aanpak gestructureerd, hetgeen bepalend is voor 
de opbouw van de rest van het rapport. In het tweede hoofdstuk wordt een 
aantal goederen en diensten behandeld waarop de prijsdiscriminatie van 
toepassing kan zijn. In dit hoofdstuk komt tevens een aantal kostenbegrippen 
aan de orde aan de hand waarvan de discriminatie beoordeeld kan worden. Het 
derde hoofdstuk is gewijd aan de kenschetsing van prijsdiscriminatie middels 
een kostenanalyse. Tot slot wordt in het vierde hoofdstuk nagegaan in 
hoeverre de prijsdiscriminatie verklaard kan worden vanuit een normaal 
economisch handelen, of gerechtvaardigd kan worden vanuit een gereglementeerd 
handelen. 
In het eerste hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de problematiek van 
de prijsdiscriminatie in de elektriciteitssector. De drie vormen van 
prijsdiscriminatie die men in de economische theorie normaal gesproken 
onderscheidt, worden besproken. Geconcludeerd wordt dat ze alle drie van 
belang zijn voor de elektriciteitssector. Verder wordt er in dit hoofdstuk 
onderscheid gemaakt tussen de gereglementeerde en de niet-gereglementeerde 
markt; gesteld wordt dat, indien de gereglementeerde markt op dit moment het 
Bijlage IV.B p.2 
455 
natuurlijke kader vormt om de problemen op het gebied van de discriminatie in 
de elektriciteitssector te bestuderen, ook de discriminerende praktijken die 
kunnen voortvloeien uit normaal economisch handelen moeten worden beschreven. 
Deze praktijken zijn afhankelijk van het type concurrentie dat op de markt 
overheerst. De elektriciteitssector is, vanuit dit gezichtspunt en in de 
huidige omstandigheden, betrekkelijk eenvoudig te behandelen, aangezien er 
kan worden uitgegaan van het eenvoudige geval van een monopolie. Er kunnen 
verschillende redenen ten grondslag liggen aan de op de gereglementeerde 
markten meest voorkomende discriminerende praktijken. Er moet echter wat 
betreft deze praktijken een onderscheid worden gemaakt, hetgeen overigens in 
de Amerikaanse regelgeving algemeen wordt erkend, tussen gerechtvaardigde en 
niet-gerechtvaardigde discriminatie. De rechtvaardiging is gebaseerd op een 
toename van de economische efficiëntie, waarbij de vormen van discriminatie 
die niet bijdragen tot een dergelijke efficiëntie als niet-gerechtvaardigd 
worden aangemerkt. Uitgaande van de op deze manier vastgestelde begrippen kan 
de studie naar discriminatie ingedeeld worden in vijf thema's, die elk de 
kenmerken van bepaalde discriminerende praktijken behandelen. Het eerste 
thema heeft betrekking op de juridische omschrijving van discriminatie; deze 
kan namelijk verschillen van de definitie die doorgaans in de economie wordt 
aangehouden. Dit juridische thema wordt in dit rapport niet behandeld. Het 
tweede thema heeft betrekking op de economische kenmerken van de 
discriminerende praktijken in de elektriciteitssector. Voor een dergelijke 
beschrijving is het noodzakelijk de goederen en hun varianten, alsmede een 
aantal kostenbegrippen die hiermee verband houden, te definiëren. Het derde 
en vierde thema hebben betrekking op de beschrijving van discriminerende 
praktijken die voortvloeien uit normaal economisch handelen en 
gereglementeerd handelen. Wat betreft dit laatste thema, is het belangrijk 
zich af te vragen in hoeverre discriminatie gerechtvaardigd mag worden door 
een toename van de economische efficiëntie. Het vijfde en laatste thema heeft 
betrekking op de cijfermatige beschrijving van de gevolgen van discriminatie 
in termen van economische efficiëntie (gemeten naar welzijn). Dit dient per 
definitie van geval tot geval bekeken te worden en wordt daarom hier niet 
behandeld. Geconcludeerd kan worden dat dergelijke studies in het geval van 
de elektriciteitssector met succes uitgevoerd kunnen worden, mits men zich 
beperkt tot het kader van het normaal economisch handelen van een monopolie 
en het kader van het gereglementeerd handelen. 
In het tweede hoofdstuk wordt de markt afgebakend waarbinnen de problemen op 
het gebied van discriminatie bestudeerd moeten worden, en worden de 
Bijlage IV.B p.3 
456 
kostenbegrippen behandeld die van belang zijn voor de analyse. Ten einde 
iedere technische of wiskundige discussie te vermijden, is het betoog geheel 
gebaseerd op voorbeelden. Hierbij dient echter opgemerkt te worden dat dit in 
de meeste gevallen (met uitzondering van de mogelijke discontinuïteit, 
uitgedrukt in vermogen en energie) geen afbreuk doet aan de algemeenheid van 
de concepten. De concepten die voor de voorbeelden gebruikt worden, kunnen 
namelijk ook voor reële gevallen aangewend worden door gebruik te maken van 
doelmatige rekeninstrumenten. De betrokken markt wordt gedefinieerd als : de 
markt van de elektriciteitsleveringen en de diensten voor 
elektriciteitstransport. Deze leveringen en diensten verschijnen in 
verschillende vormen op de markt. Ze kunnen verschillen al naargelang de 
geografische ligging, omvang, regelmaat en mogelijke discontinuïteit. Ze 
kunnen gezamenlijk (levering inclusief produktie en transport) of apart 
(transport onafhankelijk van de produktie) voorkomen. Er kunnen verschillende 
kostenbegrippen worden aangewend om de prijsverschillen te rechtvaardigen. In 
dit hoofdstuk worden de begrippen toegerekende kosten, differentiële kosten 
en marginale kosten geïntroduceerd. 
In het derde hoofdstuk wordt de economische omschrijving van discriminatie 
behandeld. Hoewel dit begrip niet zoveel problemen oplevert voor de in de 
economische theorie gebruikelijke gestileerde modellen, stelt de toepassing 
ervan, zodra men van de reële kosten uit moet gaan, voor problemen. De 
analyse heeft betrekking op de verschillende leveringen en diensten die in 
hoofdstuk 2 behandeld zijn. Hierbij wordt gebruik gemaakt van de 
kostenbegrippen die in datzelfde hoofdstuk aan de orde zijn gekomen. We zien 
dat de conclusies met betrekking tot het al dan niet bestaan van 
discriminatie enorm uiteen kunnen lopen al naargelang de context waarin de 
transacties hebben plaatsgevonden en afhankelijk van de kostenbegrippen die 
in overweging zijn genomen. De marginale kosten lenen zich het minst voor 
discriminerende praktijken. Deze kosten zijn echter in de praktijk moeilijk 
toepasbaar, moeilijk te interpreteren en zeker moeilijk verifieerbaar. Bij de 
differentiële kosten kennen we een aantal van deze problemen niet, maar deze 
kosten brengen een bepaalde mate van vrijheid met zich die tot discriminatie 
kan leiden. De omschrijving van discriminatie brengt dus problemen met zich 
op het gebied van de uniformering van de toegepaste methodes voor de 
beoordeling van de kosten. Het is dan ook op zijn minst noodzakelijk iedere 
onderneming die een prijsverschil rechtvaardigt door te verwijzen naar een 
verschil in de differentiële kosten, te vragen aan te tonen dat deze 
onderneming op dit gebied een geformaliseerd systeem gebruikt voor de 
Bijlage IV.B p.4 
457 
kostenberekening en dat dit systeem op niet-discriminerende wijze wordt 
toegepast op de verschillende transacties. Het zou echter beter zijn om de 
differentiële kosten op nationaal of communautair niveau te standaardiseren. 
Deze opmerkingen zijn zeker ook van toepassing op de toegerekende kosten, 
aangezien die zich veel beter lenen voor discriminerende praktijken. Het 
rechtvaardigen van prijsverschillen aan de hand van verschillen in de 
toegerekende kosten is economisch alleen aanvaardbaar als dit tevens op grond 
van een andere aanpak (marginale kosten of differentiële kosten) kan worden 
aangetoond. De toegerekende kosten bieden echter het grote voordeel dat ze 
veel makkelijker verifieerbaar zijn aan de hand van boekhoudkundige gegevens. 
Ook hier lijkt het op zijn minst noodzakelijk dat de rechtvaardiging van 
prijsverschillen gebaseerd op verschillen in de toegerekende kosten gebaseerd 
wordt op een geformaliseerde procedure die op niet-discriminerende wijze 
toegepast wordt. Het zou ideaal zijn als de ondernemingen van de Lid-Staten 
konden overgaan tot de standaardisatie van de procedures voor het vaststellen 
van de kosten. 
In het vierde hoofdstuk worden de kenmerken beschreven van discriminatie die 
voortvloeit uit normaal economisch handelen en gereglementeerd handelen. Het 
normaal economisch handelen biedt een groot aantal mogelijkheden tot 
discriminatie. Dit komt er in de praktijk op neer dat het, om te voorkomen 
dat normaal economisch handelen als rechtvaardiging voor bijna iedere vorm 
van discriminatie kan worden gebruikt, van belang is om - zowel juridisch als 
met behulp van cijfermatige evaluaties van welzijn - een duidelijke 
omschrijving te geven van discriminerende praktijken die weliswaar niet 
strijdig zijn met het normaal economisch handelen, maar toch tot misbruik van 
een machtspositie kunnen worden gerekend. Aan de hand van het begrip "te hoge 
prijs" zou het een stuk makkelijker worden om tot een dergelijke definitie te 
komen. 
Het gereglementeerd handelen biedt eveneens de mogelijkheid tot een groot 
aantal discriminerende praktijken. Het lijkt dan ook noodzakelijk om ofwel op 
juridische wijze, ofwel middels cijfermatige evaluaties van welzijn, 
aanvaardbare reglementaire eisen op te stellen. Binnen deze aanvaardbare 
reglementaire verplichtingen moeten discriminerende praktijken 
gerechtvaardigd kunnen worden aan de hand van de economische efficiëntie. Dit 
kan ten dele gebeuren middels niet-cijfermatige analyses. 
Bijlage IV.B p.5 
458 
<T4> Samenvatting van de studies die niet bestemd zijn voor publikatie 
<T5> Studie naar de prijs van consumentenelektronika 
37. Dit onderzoek werd uitgevoerd door het International Economics Research 
Centre van de Universiteit van Sussex (Verenigd Koninkrijk). In de studie 
werden gegevens over de EG-prijzen van verschillende artikelen uit de 
consumentenelektronika vergeleken : CD-spelers, kleurentelevisies, 
videocamera's en videorecorders. De voornaamste conclusie van het rapport is, 
dat er bij enkele produkten van markt tot markt aanzienlijke prijsverschillen 
bestaan en dat bepaalde EG-markten aanmerkelijk hogere prijzen lijken te 
kennen dan andere. Daar staat tegenover dat de prijzen gemiddeld genomen 
sterk overeenkomen wanneer we alleen naar Frankrijk, Duitsland en het 
Verenigd Koninkrijk kijken. Deze studie behelst weliswaar geen compleet 
overzicht, maar geeft wel een beeld van de prijsverschillen en de problemen 
bij het vaststellen ervan. 
De studie gaat uitvoerig in op het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en 
Duitsland en geeft tevens informatie over Nederland, Denemarken, België, 
Spanje, Griekenland en Italië, en buiten Europa over Japan. 
Tussen het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland konden vrijwel geen 
grote prijsverschillen (inclusief BTW) worden ontdekt voor produkten waarvan 
in de verschillende landen identieke modellen te koop waren. Voor sommige 
modellen verschilden de prijzen in de drie landen onderling echter wel 
aanzienlijk. Er zijn aanwijzingen dat de prijzen voor radiocassettespelers in 
Frankrijk hoger liggen dan in de twee andere landen. Door de wisselkoersen 
kwamen de Franse prijzen in het najaar van 1992 meer dan 20 % boven die in 
het VK te liggen. 
De onderlinge prijsverschillen tussen deze drie Lid-Staten waren niet 
bijzonder groot, maar dat gold niet voor de gehele Gemeenschap. 
In Italië, Griekenland, Denemarken en (in mindere mate) Spanje waren de 
prijzen veelal aanzienlijk hoger dan in Frankrijk, Duitsland en het Verenigd 
Koninkrijk. De prijzen van videorecorders, radiocassettespelers en 
televisietoestellen liggen in Denemarken bij voorbeeld 50 % hoger, hoewel de 
Deense BTW-tarieven niet veel hoger zijn. 
Bijlage IV.B p.6 
459 
Binnen dit patroon bestond er, bij een gemiddeld prijsniveau, voor enkele 
modellen een aantal individuele verschillen. Prijsverschillen deden zich voor 
per merk. Sommige merken bleken in bepaalde markten relatief duurder te zijn, 
ook wanneer het algemene prijspeil in die markten niet uitzonderlijk hoog 
was. 
Een zeer ruwe steekproef van de prijzen op de Japanse markt gaf op het eerste 
gezicht geen aanwijzingen dat veel EG-artikelen in Japan duurder waren dan in 
de EG zelf. 
De studie wijst tevens op enkele technische problemen bij het uitvoeren van 
de prijsvergelijkingen. Er waren bij voorbeeld legio technische verschillen 
bij alle produkten behalve de echte audio-artikelen, en aangezien er niet 
altijd identieke modellen beschikbaar waren, konden moeilijk 
prijsvergelijkingen worden gemaakt. Bovendien leverden ook de verschillen in 
garantievoorwaarden moeilijkheden op. Ook zijn de cijfers ten aanzien van de 
gemiddelde verschillen tussen de markten zeer gevoelig voor de wijze waarop 
de steekproef wordt uitgevoerd en de manier van middeling. 
<T5> Kostenverdeling en dwarssubsidies 
38. Het onderzoek bestudeert het vraagstuk van de dwarssubsidiëring tussen 
de verschillende activiteiten binnen één onderneming, die gevolgen hebben 
voor het mededingingsbeleid. 
Binnen een bedrijf kunnen dwarssubsidies ontstaan wanneer twee of meer 
activiteiten kosten gemeenschappelijk hebben. De verdeling van dergelijke 
kosten over deze activiteiten kan van invloed zijn op de mededinging. Op 
dezelfde wijze kunnen er dwarssubsidies voorkomen in verband met een 
monopolie. In dergelijke omstandigheden heeft een monopolist die tevens op 
een concurrerende markt werkzaam is, de kans een deel van de kosten van de 
laatstgenoemde in de monopoliesector te absorberen, en daarmee de mededinging 
in de concurrerende sector te verstoren. Ook kan een monopolist in de 
omstandigheid verkeren dat hij aanzienlijke gemeenschappelijke kosten heeft. 
Deze kwesties zijn van bijzonder belang voor de mededingingsautoriteiten, 
vooral wanneer de monopolisten hun alleenrechten worden ontnomen en voorheen 
gesloten markten voor concurrentie worden geopend. 
Bijlage IV.B p.7 
460 
Wanneer een monopolist uit monopolistische activiteiten dwarssubsidies 
toekent aan concurrerende activiteiten, wordt het mededingingsbeleid voor een 
duidelijk probleem gesteld. Gemeenschappelijke kosten ten gevolge van 
gemeenschappelijke activa kunnen de produktiviteit echter gunstig 
beïnvloeden. Niettemin kunnen er mededingingsproblemen ontstaan wanneer er 
een onjuiste verbijzondering (toerekening) van de kosten plaatsvindt. 
39. Het onderzoek bestudeert drie methoden van kostenverdeling onder deze 
omstandigheden. Het betreft de berekening van de volledig toegerekende, de 
differentiële en de marginale kosten, die elk voor het lokaliseren van 
dwarssubsidies kunnen worden gebruikt. Elk van deze methoden is gevoelig voor 
het uitgangspunt op grond waarvan ze toegepast worden. Gewoonlijk maken 
ondernemingen een keuze uit deze drie methoden, en veel is afhankelijk van de 
informatie die ze willen krijgen, van de marktomgeving van het betrokken 
bedrijf en de regelgeving. 
40. Netwerken in handen van de Staat hebben veelal een zwak boekhoudsysteem. 
In deze situatie komt verandering doordat de markten worden geliberaliseerd. 
Wanneer het desbetreffende staatsbedrijf wordt geprivatiseerd, wordt het 
verantwoorden van de dwarssubsidiëring belangrijker indien het bedrijf alle 
dwarssubsidies tracht weg te werken of de dwarssubsidies gebruikt om de 
toegang tot de markt te blokkeren. In enkele gevallen is het boekhoudsysteem 
aan zo'n onderneming opgedrongen door de nationale regelgevende instanties. 
41. De studie onderstreept het verband tussen de beginselen van de 
kostprijsberekening en de boekhoudsystemen wat betreft de gemeenschappelijke 
kosten en de dwarssubsidies in netwerken. Dit geldt met name wanneer aan de 
prijzen beperkingen worden opgelegd doordat ze "algemeen geldend", 
"betaalbaar" of "geografisch gelijkmatig" moeten zijn. De studie onderkent 
dat er zich onder deze omstandigheden tegenstrijdigheden kunnen voordoen 
wanneer dergelijke netwerken worden geconfronteerd met nieuwe concurrenten. 
42. Uit de studie blijkt welk belang dwarssubsidiëring en kostenverdeling 
voor de interne markt hebben. De economische integratie kan worden beïnvloed 
door de reacties op deze kwesties in sectoren als energie en 
telecommunicaties. Bijgevolg is de aanpak van deze kwesties voorbestemd om 
een belangrijk beleidsvraagstuk te worden. 
Bijlage IV.B p.8 
461 
43. Er worden enkele eventuele beleidsmatige oplossingen voor de problemen 
met de boekhouding en dwarssubsidiëring aangedragen en bestudeerd. Eén van de 
oplosssingen zou een structurele scheiding van de desbetreffende activiteiten 
kunnen zijn, maar wel met verlies van de produktiecombinatievoordelen. Ook 
het uitgebreid regelen van de boekhoudsystemen vormt een oplossing, maar ook 
dan ten koste van de rendabiliteit. 
44. De resultaten van de studie geven aan dat er het beste een beleid kan 
worden gevoerd waarbij algemene beginselen worden vastgesteld en de betrokken 
ondernemingen ertoe verplicht worden een zodanige boekhouding bij te houden, 
dat zij kunnen aantonen dat geen inbreuk wordt gemaakt op deze beginselen. In 
de studie wordt gesteld, dat de algemene beginselen na hun invoering moeten 
worden ondersteund door onderzoek naar de wijze waarop de verbijzondering 
werd uitgevoerd, door het beginsel van investering volgens de regels van een 
markteconomie verder te ontwikkelen en door de mededingingsregels toe te 
passen. 
<T4> Vertrouwelijke studies 
Studie ten behoeve van het herstructureringsplan voor de Spaanse 
staalonderneming Corporación de la Siderurgia Integral (CSI). 
Studie ten behoeve van het herstructureringsplan voor de Spaanse 
speciaal-staalproducent Sidenor. 
Studie van de scheepsbouwmarkt in 1993. 
Geplande capaciteitsverminderingen bij een scheepswerf in de voormalige 
DDR. 
Onderzoek naar de handelwijzen bij het collectief beheer van de rechten 
betreffende het kabeltelevisienet in België. 
Bijlage IV.C. p.1 
462 
<T9> C. Statistisch overzicht van concentraties die overeenkomstig 
Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad zijn aangemeld 
<T3> §1. Inleiding 
45. Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad betreffende de controle op 
concentraties van ondernemingen werd in september 1990 van kracht. Evenals in 
beide voorgaande mededingingsverslagen heeft de Commissie ook nu een 
gedetailleerde statistische analyse opgesteld van alle gevallen die tot 
september 1993 overeenkomstig de verordening werden behandeld. Om redenen van 
consistentie werd dezelfde methodologie als vorig jaar gevolgd. 
46. In de hierna weergegeven tabellen wordt een statistisch overzicht 
gegeven van de gevallen die werden ingedeeld naar de aard van de 
concentratie, de geografische dimensie, de desbetreffende economische 
sectoren en het land waar de betrokken bedrijven zijn gevestigd. 
47. Gevallen die officieel werden aangemeld bij de Commissie, maar die 
buiten het toepassingsgebied van de verordening vallen, zijn niet in het 
overzicht opgenomen, evenals geannuleerde of ingetrokken aanmeldingen. 
48. De gevallen zijn in drie tijdvakken ondergebracht (1990-1991, 1991-1992 
en 1992-1993). Elke groep behelst de aanmeldingen (of beschikkingen) die in 
de periode van 21 september tot en met 20 september van het volgende jaar 
plaatsvonden. Deze indeling, die wordt bepaald door de datum waarop de 
verordening van kracht werd, valt niet precies samen met de tijdvakken die in 
deel A van deze bijlage zijn gebruikt. 
<T3> §2. Aard van de transactie en geografische dimensie 
van de concentraties (Tabel 1) 
49. Tabel 1 geeft een specificatie van de operaties die in 1990-1991, 
1991-1992 en 1992-1993 plaatsvonden naar de aard van de transactie en de 
geografische dimensie. 
50. Er zijn zes verschillende types concentratie. De rubriek "Verwerving 
meerderheidsbelang" omvat gevallen waarin één of meer ondernemingen 
contractueel of op enigerlei andere wijze aandelen of activa verwerven, en 
Bijlage IV.C. p.2 
463 
aldus rechtstreeks of zijdelings gehele of gedeeltelijke zeggenschap 
verkrijgen over één of meer ondernemingen. Gevallen echter waarin de 
verwerving plaatsvindt door middel van een openbaar bod op de aandelen van 
het overgenomen bedrijf, zijn niet in de rubriek "Verwerving 
meerderheidsbelang" opgenomen. De gevallen van openbaar bod zijn nader 
uitgesplitst in gevallen waarin het bod door het overgenomen bedrijf wordt 
betwist en gevallen waarin algemene overeenstemming bestond over het bod. De 
groep "Overige" omvat een overeenkomst inzake wederzijdse participaties in 
zowel 1990-1991 als 1992-1993 en één geval waarin in 1991-1992 een 
concentratie ongedaan werd gemaakt. 
51. Voor wat betreft de geografische dimensie werden dezelfde vier groepen 
als vorig jaar gebruikt: bij nationale overeenkomsten zijn twee of meer 
bedrijven uit hetzelfde land (niet noodzakelijkerwijs een Lid-Staat) 
betrokken, bij operaties met een communautaire dimensie zijn ondernemingen 
uit ten minste twee verschillende Lid-Staten betrokken; de derde categorie 
behelst overeenkomsten tussen ten minste één bedrijf uit één Lid-Staat en ten 
minste één onderneming uit een derde land; bij extra-communautaire 
overeenkomsten ten slotte, zijn uitsluitend ondernemingen uit ten minste twee 
verschillende derde landen betrokken, zonder enige deelname van ondernemingen 
uit één van de Lid-Staten. 
52. In 1992-1993 lag het totaal aantal gevallen dat onder de verordening 
valt iets onder het totaal van vorig jaar (52 ten opzichte van 57). Dit wekt 
nauwelijks verbazing gezien het huidige minder gunstige economische klimaat. 
53. Gemeenschappelijke ondernemingen en verwervingen van een 
meerderheidsbelang vormden andermaal verreweg het meest voorkomende type 
concentraties: resp. 51 % en 35 % van het totaal aantal in 1992-1993 
aangemelde gevallen. De opmerkelijke stijging van het percentage aangemelde 
gemeenschappelijke ondernemingen die zich voordeed in 1991-1992 in 
vergelijking met 1990-1991 (resp. 49 % en 32 %) , heeft zich thans 
gestabiliseerd op een niveau van ca. 50 % van alle gevallen, aangezien het 
cijfer voor 1992-1993 slechts een marginale stijging toont (51 %) . Voor de 
overige types concentratie, te weten de gevallen waarin het openbaar bod is 
overeengekomen dan wel wordt betwist, fusies en overige, blijft het aantal 
gevallen klein en vergelijkbaar met vorige jaren. 
Bijlage IV.C. p.3 
464 
54. Voor wat betreft de geografische dimensie van de transacties, lijkt het 
meest opvallende kenmerk van het statistisch overzicht dit jaar de 
aanzienlijke stijging van het aantal transacties met een zuiver communautaire 
dimensie waarbij geen ondernemingen uit derde landen zijn betrokken. In 
1991-1992 maakten deze gevallen 33 % van het totaal uit, maar in 1992-1993 
steeg het percentage tot meer dan de helft van het totaal (51 %). Dit is een 
indicatie van een toenemende grensoverschijdende integratie binnen de 
Gemeenschap. Tegenover deze toename van het aantal zuiver communautaire 
transacties staat een sterke afname van het aantal overeenkomsten waarbij 
communautaire en niet-communautaire ondernemingen zijn betrokken. Het totaal 
aantal operaties van deze aard daalde van 20 in 1991-1992 tot slechts 10 in 
1992-1993. 
<T3> §3. Economische sectoren van de transacties (Tabel 2) 
55. De aangemelde gevallen worden ingedeeld naar de NACE-code van de 
voornaamste economische activiteit van de concentratie die uit de transactie 
voortkomt. Deze sectoriële uitsplitsing wordt nader geanalyseerd aan de hand 
van de geografische dimensie van de concentratie. 
56. In 1992-1993 vond een groter aantal gevallen plaats in de dienstensector 
in vergelijking met de verwerkende industrie. Dit is de omgekeerde situatie 
ten opzichte van de beide voorgaande jaren. Terwijl de verwerkende industrie, 
en dan met name de algemene categorieën 1, 2 en 3 van de NACE-inde ling, in 
1990-1991 en 1991-1992 nog resp. 62 % en 58 % van het totaal aantal operaties 
voor haar rekening nam, daalde dit aandeel in 1992-1993 tot minder dan de 
helft van het totaal aantal aangemelde transacties (23 overeenkomsten, ofwel 
44 %). De toename van de activiteiten in de dienstensector wordt grotendeels 
verklaard door de sterke stijging van het aantal operaties op het gebied van 
de exploitatie van en de handel in onroerend goed en activiteiten in verband 
met computers, alsmede het gehandhaafde hoge aantal concentraties op het 
gebied van het vervoer, communicaties en financiële dienstverlening. In 
1992-1993 werden 9 gevallen in de eerstgenoemde sector aangemeld tegen 
slechts 3 vorig jaar, terwijl in de laatste sector in 1992-1993 met een 
totaal van 13 gevallen het grootste aantal transacties plaatsvond. 
Bijlage IV.C. p.4 
465 
<T3> §4. Transacties naar het land waar de betrokken 
bedrijven zijn gevestigd (Tabel 3) 
57. Tabel 3 bevat informatie betreffende het land waar de bij de transacties 
betrokken ondernemingen zijn gevestigd. Gezien het feit dat twee of meer 
bedrijven met eenzelfde of verschillende nationale herkomst bij dezelfde 
overeenkomst betrokken kunnen zijn, kan deze informatie op verschillende 
manieren worden weergegeven. Om de analyse te vereenvoudigen en een 
vergelijking over de laatste drie jaar te vergemakkelijken, wordt in Tabel 3 
een uitsplitsing gegeven naar het land waar de ondernemingen die betrokken 
zijn bij de onder de verordening vallende transacties zijn gevestigd. De 
landen zijn gerangschikt overeenkomstig de frequentie waarmee bedrijven uit 
eenzelfde land van herkomst bij transacties betrokken zijn geweest, en zijn 
verdeeld in twee groepen : Lid-Staten en derde landen. 
58. Zoals op algemene gronden valt te verwachten, is er een relatief sterke 
correlatie tussen de frequentie van bedrijven uit een bepaald land en de 
economische omvang van dit land. De vijf grotere Lid-Staten staan bovenaan de 
lijst voor EG-landen en de Verenigde Staten bekleden de hoogste positie bij 
de derde landen. 
59. Evenals in 1990-1991 en 1991-1992 telden Frankrijk, Duitsland en het 
Verenigd Koninkrijk ook in 1992-1993 het grootste aantal gevallen. Opnieuw 
waren Franse bedrijven verreweg het meest actief op het gebied van fusies en 
verwervingen in 1992-1993 en over drie jaar gemeten hebben zij het grootste 
aantal vermeldingen (80) in vergelijking met het Verenigd Koninkrijk (64) en 
Duitsland (59). Italiaanse en Spaanse bedrijven nemen een minder hoge positie 
in op de lijst van 1992-1993 in vergelijking met 1991-1992 (resp. 8 en 5 
vermeldingen tegenover resp. 16 en 11 vorig jaar). Nederlandse bedrijven 
waren in 1992-1993 relatief actiever met 8 vermeldingen tegen slechts 3 in 
1990-1991 en 1991-1992. 
Bijlage IV.C. p.5 
466 
<T3> §5. Analyse van gevallen die hebben geleid tot een 
beschikking op grond van artikel 8, lid 2, 
of artikel 8, lid 3 (Tabel 4) 
60. In Tabel 4 wordt gedetailleerde informatie gegeven over de individuele 
beschikkingen die werden gegeven op grond van artikel 8, lid 2, en artikel 8, 
lid 3, van de Verordening. Hoewel in de meeste aangemelde gevallen die binnen 
het toepassingsgebied van de Verordening vallen, binnen de gebruikelijke 
termijn van één maand kon worden beslist door middel van een beschikking op 
grond van artikel 6, lid 1, onder b, kan de Commissie in die gevallen waarin 
de voorgestelde transactie ernstige twijfels opwerpt voor wat betreft 
verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt, een uitgebreidere tweede 
onderzoeksfase inleiden door middel van een beschikking op grond van 
artikel 6, lid 1, onder c. Deze procedure wordt gewoonlijk'1' afgesloten met 
een beschikking op grond van artikel 8, lid 2, of artikel 8, lid 3. 
61. Het aantal gevallen waarin een beschikking op grond van artikel 8 werd 
gegeven, was te gering om er een groot aantal algemene conclusies aan te 
kunnen verbinden. Desalniettemin blijkt het aantal gevallen waarin de tweede 
procedurefase werd ingeleid, relatief stabiel te blijven op ongeveer 4 
gevallen per jaar (4 in 1990-1991, 3 in 1991-1992 en 4 in 1992-1993) . Dit 
komt overeen met iets minder dan 10 % van alle gevallen die binnen het 
toepassingsgebied van de verordening vallen. Men dient hierbij echter te 
bedenken dat deze cijfers alleen betrekking hebben op gevallen die binnen het 
verslagjaar zijn afgesloten, en dat de Commissie tegen het einde van het 
verslagjaar 1992-1993 in drie andere gevallen de tweede procedurefase heeft 
ingeleid, die eerst in de statistieken over 1993-1994 zullen worden 
opgenomen. 
62. Bestudering van de individuele beschikkingen in Tabel 4 toont aan dat in 
betrekkelijk weinig gevallen gemeenschappelijke ondernemingen (joint 
ventures) een rol spelen (slechts 2 op 11 gevallen) en dat op één 
uitzondering na alle gevallen in de verwerkende industrie plaatsvonden. 
il) In slechts één geval werd deze procedure daadwerkelijk gevolgd. Het 
betrof geval nr. IV/M.238 - Siemens/Philips, waarin de partijen hun 
aanmelding introkken nadat de Commissie had besloten de tweede 
procedurefasè in te leiden. 
Bijlage IV.C. p.6 
46 7 
Tabel 1 Transacties naar type concentratie en geografische dimensie 
Type concentratie 
Verwerving meerderheids­
belang 
Openbaar overnamebod 
(vriendschappelijk) 
Openbaar overnamebod 
(vijandig) 
Joint venture/controle 
Fusie 
Overige 
Totaal 1990/91 
A B C D Totaal 
5 11 8 2 26 
1 2 
1 15 
1 1 
0 1 
7 18 16 6 47 
Type concentratie 
Verwerving meerderheids­
belang 
Openbaar overnamebod . 
(vriendschappelijk) 
Openbaar overnamebod 
(vijandig) 
Joint venture/controle 
Fusie 1992/93 
BCD Totaal 
0 19 
0 0 
5 15 
1 1 
Wederzijdse participatie 0 
Verwerving 
minde rhe idsbe1ang 
Totaal 10 0 
11 26 11 0 0 
2 26 
0 2 
1 1 
0 1 
4 52 1991/92 
A B C D Totaal 
6 6 9 1 22 
0 0 10 1 
3 10 9 6 28 
10 0 12 
0 10 0 1 
10 19 20 8 57 
A= nationaal, B= communautair, C= internationaal, 
Bron: MTF Database D= extra-communautair 
Bijlage IV.C. p.7 
468 
Tabel 2 Transacties naar economische sector en geografische dimensie 
1991/92 
NACE-code 
1. Voedingsmiddelen, 
textiel en 
textielprodukten 1990/91 
A B C D Totaal 
2 12 0 5 
2. Houtindustrie, papier, 3 6 1 1 11 
chemische produkten, 
metalen, machines 
3. Elektr. apparaten en 2 3 6 
instrumenten, 
transportmiddelen 
4. Openbare nutsbedrij- 0 1 0 
ven, bouwnijverheid 
5. Groot- en kleinhandel 0 4 1 
hotels en restaurants 
6. Vervoer, communicaties 0 3 0 
en financ. diensten 
7. Exploitatie van en 
handel in onr. goed, 
activiteiten i.v.m. 
computers 
8. Onderwijs en 
gezondheidszorg 
9. Gemeenschapsvoor­
zieningen en sociaal-
culturele en persoon-
li jke dienstverl. 
Totaal 0 2 13 
1 1 
7 18 16 6 47 BCD Totaal 
0 2 114 
3 5 7 3 18 
2 2 5 2 11 
10 0 0 1 
2 5 10 8 
1 4 5 2 12 
1110 3 
0 0 0 0 0 
0 0 0 0 0 1992/93 
A B C D Totaal 
0 13 15 
4 3 5 0 12 
0 5 10 6 
0 10 0 1 
0 5 10 6 
3 8 0 2 13 
4 3 119 
0 0 0 0 0 
0 0 0 0 0 
A= nationaal, B= communautair, C= internationaal 
Bron: MTF Database 10 19 20 8 57 11 26 11 4 52 
D= extra-communautair 
Bijlage IV.C. p.8 
46y 
Tabel 3 Transacties naar het land waarin de betrokken bedrijven 
zijn gevestigd 
1990/91 1991/92 
Frankrijk 27 23 
Ver. Koninkrijk 16 31 
Duitsland 14 25 
Italië 6 16 
Spanj e 5 11 
Nederland 3 3 
België 1 5 
Portugal 1 
Denemarken 2 
Ierland 
Luxemburg 
Griekenland 
VSA 14 13 
Zweden 3 12 
Zwitserland 5 6 
Japan 5 
Canada 1 2 
Zuid-Afrika 2 
Koeweit 2 
Australië 1 
Oostenrijk 1 
Finland 1 
Hong Kong 1 
Nieuw-Zeeland 
Maagdeneilanden 1 1992/93 
30 
17 
20 
8 
5 
8 
4 
3 
2 
1 
1 TOTAAL 
80 
64 
59 
30 
21 
14 
10 
4 
4 
1 
1 
0 
34 
17 
17 
8 
5 
4 
2 
1 
1 
1 
1 
1 
1 
Totaal bedrijven 101 
Totaal transacties 47 159 
57 119 
52 
Tabel 4 Uitsplitsing van beschikkingen In procedures die werden Ingeleid overeenkomstig artikel 6, Md 1, onder c), 
van Veordenlng (EEG) nr. 4064/89 van de Raad 
Aantal gevallen 
Soort 
transactie 
Geografische 
dimensie 
NACE-code 
Nationaliteit 
betrokken ondern. 1990/91 
Beschikkingen ex artikel 8, lid 2 
Met voorwaarden 
3 
Verwerving meer-
derheidsbel.(2) 
Joint venture/ 
controle (1) 
Nat. (1) 
Comm. (2) 
31 (2) 
32 (1) 
Frans/1 tal. 
(2) 
Du lts/Du lts Zonder voorwaarden 
1 
Verwerving meer­
derheidsbelang 
Extra-comm. 
29 
Zweeds/Zwitsers Beschikkingen 
ex artikel 8, lid 3 O 1 1 1 '• 1991/92 
Beschikkingen ex artikel 8, lid 2 
Met voorwaarden 
2 
Vriendsch. bod 
Vijandig bod 
Communautalr(l) 
Communautair/ 
nlet-EG (1) 
159 
55 
Belgisch/Frans 
Frans/Zwitsers Zonder voorwaarden 
0 Beschikkingen 
ex artikel 8, I id 3 
1 
Verwerving meerder­
heidsbelang 
Communautair/ 
nlet-EG (1) 
35 
Canadees/Frans/ 
Ital laans 
Q. 
O 
> 
CD 
O» 
«o 
cû 
Aantal gevallen 
Soort 
transactie 
Geografische 
dimensie 
NACE-code 
Nationaliteit 
betrokken 
ondernemingen 1992/93 
Beschikkingen ex artikel 8, lid 2 Beschikkingen 
ex artikel 8, lid 3 
Met voorwaarden Zonder voorwaarden 
2 1 0 
Verwerving Joint venture/ 
meerderheids- controle 
belang (1) 
Fusie (1) 
Nationaal Nationaal 
Comm./nlet-EG 
211-247 272 -
Ned./Ned./ Duits/Duits 
Ned. 
Engels/ 
Amerikaans 
NACE-codes 
o 
a 
ü 
> 
o co 
(O 
co 159 Vervaardiging van dranken (mineraalwater) 
29 Vervaardiging van siachlnes, apparaten en werktuigen, N.E.G. 
31 Vervaardiging van elektrische machines en apparaten, N.E.G. 
32 Vervaardiging van audio-, video- en telecommunlcatleapparatuur en -benodigdheden 
35 Vervaardiging overige transportmiddelen 
55 Hotels en restaurants 
211 Vervaardiging van pulp, papier en karton 
247 Vervaardiging synthetische en kunstmatige vezels 
272 Vervaardiging van buizen 
Bron: MTF Database 
Bijlage IV.C. p.11 
472 
Tabel 5: Inleiding van procedures op grond van artikel 6, lid 1, onder c) 
1990/91 1991/92 1992/93 
Aantal gevallen 
Soort transactie 
Geografische 
dimensie 
NACE-codes 
Nationaliteit Verwerving meerder­
heidsbelang (4) 
Joint venture/ 
Controle (1) 
Nationaal (1) 
Communautair (2) 
Communautai r/ 
niet-EG (1) 
Niet-EG/ 
niet-EG (1) 
314 (2) 
32 
295 
353 
Du i t s/Du i t s 
Frans/Italiaans (2) 
Frans/Canadees/ 
I taliaans 
Zwi tsers/Zweeds Verwerving meer— 
derheidsbelang(l) 
Joint venture/ 
Controle (1) 
Vriend, bod (1) 
Vijandig bod (1) 
Nationaal (1) 
Communautair (1) 
Communautai r/ 
niet-EG (2) 
55 
159 
247 
272 
Duits/Duits 
Frans/Belgisch 
Zwi tsers/Frans 
Ameri kaans/Engels Verwerving meerderheids­
belang (1) 
Joint venture/ 
Controle (2) 
Fusie (1) 
Nationaal (2) 
Communautair (2) 
211 
241 
261 
272 
Duits/Duits 
Neder I./Neder I./Nederl 
Dui ts/F rans/ 
Italiaans 
Engels/Italiaans 
159 Vervaardiging van dranken (mineraalwater) 
211 Vervaardiging van pulp, popier en karton 
241 Vervaardiging van chemische basisprodukten 
247 Vervaardiging synthetische en kunstmatige vezels 
261 Vervaardiging van vlakglas 
272 Vervaardiging van stalen buizen 
295 Vervaardiging van overige machines voor de produktie van voedings- en genotsmiddelen 
314 Vervaardiging van accumulatoren, elektrische elementen en elektrische batterijen 
353 Vervaardiging van lucht- en ruimtevaartuigen 
55 Hotels en restaurants 
BSN 0254-1513 
COM(94) 161 def. 
DOCUMENTEN 
NL 08 
Catalogusnummer : CB-CO-94-174-NL-C 
ISBN 92-77-67854-2 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 l.u;^iubLUg