COMVIISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
C0M(91) 484 def. 
Brussel, 9 december 1991 
Voorstel voor een 
BESCHIKKING VAN DE RAAD 
TOT GOEDKEURING VAN HET JAARVERSLAG 1991/1992 OVER 
DE ECONOMISCHE TOESTAND IN DE GEMEENSCHAP EN 
VASTSTELLING VAN DE RICHTSNOEREN VOOR DE IN DE 
GEMEENSCHAP IN 1992 TE VOLGEN ECONOMISCHE POLITIEK 
ECONOMISCH JAARVERSLAG 1991/92 
VERSTERKING VAN DE GROEI 
EN 
VERBETERING VAN DE CONVERGENTIE 
(door de Commissie ingediend) 

Voorstel voor een 
BESLUIT VAN DE RAAD 
TOT GOEDKEURING VAN HET JAARVERSLAG 1991/1992 OVER 
DE ECONOMISCHE TOESTAND IN DE GEMEENSCHAP EN 
VASTSTELLING VAN DE RICHTSNOEREN VOOR DE IN DE 
GEMEENSCHAP IN 1992 TE VOLGEN ECONOMISCHE POLITIEK 
DE RAAD VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN, 
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, 
Gelet op besluit 90/141/EEG van de Raad van 12 maart 1990 inzake de 
totstandbrenging van een geleidelijke convergentie van het economisch beleid 
en de economische resultaten gedurende de eerste fase van de Economische en 
Monetaire UnleC), Inzonderheid op artikel 4, 
Gezien het voorstel van de Commissie, 
Gezien het advies van het Europese Parlement<2), 
Gezien het advies van het Economisch en Sociaal Comité*3^, 
HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT GENOMEN : 
ArtlKftl 1, 
Het aan dit besluit gehechte Jaarverslag 1991/1992 over de economische 
toestand In de Gemeenschap wordt goedgekeurd en de door 4e Gemeenschap in 1992 
te volgen richtsnoeren voor de economische politiek die in dit verslag zijn 
opgenomen, worden aanvaard. 
Armel. 2 
Dit besluit is gericht tot de Lid-Staten. 
Gedaan te Brussel, op 
Voor de Raad 
De Voorzitter 
(1) PB L 78 van 24.3.1990, blz. 24 
(2) Advies uitgebracht. 
(3) Advies uitgebracht. 
ECONOMISCH JAARVERSLAG 1991/1992 
INLEIDING EN SAMENVATTING I-V 
I. ECONOMISCHE SITUATIE EN VOORUITZICHTEN 1 
1. 1991, een fase van vertraagde groeI 1 
A. Een mInder dynamIsche wereIdeconomie 1 
B. Groe i verschI I I en In de Gemeenschap 1 
2. De vooruitzichten voor 1992 en 1993 : een geleidelijk herstel ... 9 
II. GEEN VERDERE VORDERINGEN IN ECONOMISCHE CONVERGENTIE 10 
1. De nominale convergentie neemt af maar de fundamentele 
factoren blijven positief 10 
2. Langzamere ree* Ie convergent ie 14 
III. PRIORITEITEN VOOR DE ECONOMISCHE POLITIEK IN DE GEMEENSCHAP 16 
IV. MACRO-ECONOMISCH BELE IP EN BELE IP YQOR STRUCTURELE AANPASSING 16 
1. Monetair beleid en het EMS 19 
2. Begrotingsbeleid 21 
3. Structureel aanpassingsbeleid 26 
ECONOMISCH JAARVERSLAG 1991-92 
INLEIDING EN SAMENVATTING 
1991-1992 : twee jaren van minder groei 
In 1991 Is de economische groei In de wereld, met + 0,2 % In volume, vrijwel 
verdwenen. ConJunctuur factoren, versterkt door de negatieve effecten van de 
Golfcrisis, hebben een recessie teweeggebracht In de economieën van vele 
belangrijke Industrielanden : de Verenigde Staten, Canada, enkele EVA-Landen 
en het Verenigd Koninkrijk. Bovendien lelden de Ingrijpende hervormingen In 
Midden- en Oost-Europa onvermljdelIJk tot een tijdelijke maar aanzienlijke 
achteruitgang van de produktle In deze landen : het effect op de Gemeenschap 
blijft niettemin beperkt. Het einde van de produktledalIng In enkele landen en 
een zekere verbetering van de wereldhandel doen verwachten dat de 
groei percentages In 1992 weer zullen toenemen tot ongeveer 2 %. 
Ook de economie van de Europese Gemeenschap werd door deze factoren beïnvloed, 
maar bood daaraan veel beter weerstand dan In vele andere werelddelen het 
geval was. De fundamentele verbetering van de werking van de economie van de 
Gemeenschap In de Jaren tachtig en de krachtige positieve groei-Impulsen die 
uitgingen van de Duitse eenwording hadden tot gevolg dat de groei bleef 
aanhouden, zij het In een lager tempo. De groei In de Gemeenschap zal naar 
verwachting In 1991 dalen tot ongeveer 1 1/4 %, nadat In 1990 nog een groei 
van 2,8 % werd bereikt. Voor 1992 wordt een kleine verbetering van de groei 
tot ongeveer 2 1/4% voor de Gemeenschap als geheel verwacht. De voorziene 
opleving In het Verenigd KonlnkrlJk zal worden gecompenseerd door een 
vertraging In Duitsland nadat de effecten van de eenwording uitgewerkt zullen 
zijn. 
De huidige economische vertraging moet worden gezien tegen de achtergrond van 
de sterke groei die voorafging. De economie van de Gemeenschap Is sedert 1984 
in een bevredigend tempo gegroeid. De afgelopen Jaren werden gekenmerkt door 
uitzonder!IJke hoge stijgingspercentages voor de Investeringen, die moei lijk 
gehandhaafd kunnen blijven : In 1990 waren de Investeringen In outillage van 
bedrijven In de Gemeenschap In volume ongeveer 50 % hoger dan In 1984. De door 
het programma voor de Interne markt gewekte verwachtingen kunnen In 1987-1989 
voor de ondernemingen aanleiding zijn geweest hun Investeringen te vervroegen, 
vooruitlopend op de werkelIJke effecten van de Interne markt. Deze effecten 
zullen zich In de komende Jaren doen gevoelen naarmate de reeds genomen 
politieke besluiten en vastgestelde regelingen worden uitgevoerd en lelden tot 
een daadwerkelIJke verwlJdering van de nog resterende belemmeringen In de 
Interne markt . 
-II-
De economie van de Gemeenschap - Kerngegevens 
Gemiddelde Gemiddelde 
1983-87 1988-89 ** 
7990 799/ 7992 7993 
fêeël BBP (procentuele 
stijging per Jaar) 2.4 
Inflatie (a) (Idem) 5.9 
Werkgelegenheid (Idem) 1.3 
Werkloosheid (Idem) 0.1 
Werkloosheid (X van 10.5 
de beroepsbevolking) 
Begrotingstekort (b) 4.9 
(% GDP) 
Soldo lopende rekening 0.7 
(% SBP) 3.7 
4.3 
1.6 
7.6 
9.3 
3.3 2.8 
5.2 
2.3 
1.4 
8.4 
4.1 1.3 
5.0 
2.0 
0.5 
8.6 
4.4 2tt 
4% 
1* 
9 
4fo 
-0.2 -0.8 -1 2% 
4& 
m 
9)4 
4& 
-3/4 
** Raming (a) Deflator van de partIcul1ère consumptIe 
(b) Financieringsbehoefte van de gehele overheid 
Groeivertragingen vormen een risico-element bij de realisering van belangrijke 
projecten van de Gemeenschap 
De huidige economische vertraging heeft 
Gemeenschap twee consequenties. voor het economische beleid In de 
l) 
il) Enerzijds betekent deze groeivertraging een ongewenste ontwikkel Ing 
waardoor de beleidsruimte In vele landen vermindert. De lagere 
groei percentages lelden reeds in 7997 tot een toeneming van de 
werkloosheid, waardoor een einde komt aan de sedert 1986 voortdurend 
dalende trend. De sociale weerstand tegen veranderingen dreigt toe te 
nemen omdat de positieve effecten van de huidige structurele 
aanpassingen meer tijd vergen en daardoor minder duidelijk zijn dan de 
tijdelijke negatieve effecten. Op weg naar de EMU Is de convergentie 
onderbroken; de groeivertraging bemoeilijkt de begrotlngsconsolldatle 
waar deze nog nodig Is en heeft tot gevolg dat voorwaarden voor 
Inhaal proces minder gunstig worden. 
Anderzijds doet de groeivertraging nog eens duidelijk uitkomen dat de 
economische beleidsaanpassingen In de Jaren tachtig weliswaar 
omvangrlJk waren, maar niet voldoende of volledig. 
werd blJgedragen tot een verbetering van de 
Investeringen, die na de twee oliecrises en 
Instabiele omstandigheden die deze tot gevolg 
verslechterd. Aan deze positieve ontwikkel Ing kwam echter een einde In 
1990 toen de correctie nog niet volledig was. Meer Inspanningen zijn 
nodig om het rendement van de Investeringen weer te brengen op 
tenminste het niveau van de Jaren zestig. Door de loonmatiging 
winstgevendheid van 
als gevolg van de 
hadden, sterk was 
-Ill-
De krachtige groei van 1988-1990 werd niet benut om waar nodig het 
aanpassingsproces te steunen. In enkele Lld-Staten waren de 
Inflatiepercentages, ook al waren zij aanzienlijk lager dan In het 
begin van de Jaren tachtig, aan het eind van het decennium nog te hoog 
uit het oogpunt van het verklaarde streven naar een snelle Invoering 
van de Economische en Monetaire Unie. De structurele aanpassingen waren 
onvoldoende geweest. De sterke toeneming van de werkgelegenheid In 
1988-1990 heeft In 1990 tot ongemotiveerde loonstijgingen geleld, 
ondanks een nog grote werkloosheid. Evenzeer zorgwekkend Is de situatie 
op begrotingsgebied. De krachtige groei percentages boden een unieke 
gelegenheid, welke niet werd benut, om met weinig kosten Ingrijpende 
maatregelen tot consolIdatfe van de begrotingssituatie te nemen. In 
veel gevallen zou een kracht/ge consolI dat Ie bijgedragen hebben tot het 
voorkomen van een oververhitting en positieve consequenties hebben 
gehad voor de vermindering van de Inflatoire spanningen. In enkele 
landen bleven problemen bestaan ten aanzien van het externe 
concurrent levermogen, zoals blijkt uit de nog steeds kwetsbare pos/t les 
op hun lopende rekeningen. Veelal werden ook op dit gebied de 
Inspanningen te vroeg onderbroken. 
Het beleid waarmee In de economische ontwikkel Ing van de Gemeenschap In de 
Jaren tachtig een omslag werd teweeggebracht moet opnieuw en met een grotere 
vasthoudendheid worden toegepast. In een Int erdependente wereldeconomie dragen 
gezonde fundamentele verhoudingen en een flexibele economie er In belangrijke 
mate toe b/J dat de effecten van ongunstige externe ontwikkelIngen de 
verwezenlijking van de fundamentele doelstel 1Ingen van het economische beleid 
In de Gemeenschap niet In gevaar brengen. 
Met een passend beleid blijven de vooruitzichten op middel lange termijn goed 
De groei van de communautaire economie zal naar thans wordt verwacht weer 
toenemen tot 2,5 % In 1993. In het lage tempo van het herstel komt tot uiting 
dat In vele Lld-Staten weer een op aanpassingen gericht beleid ten uitvoer zal 
worden gelegd. Onder deze omstandigheden kan de economie van de Gemeenschap 
weer tot groei percentages komen die zowel uit een economisch oogpunt als uit 
mlIleu-overwegIngen aanvaardbaar zijn. 
De met de grote programma's van de Gemeenschap - voltooi Ing van de Interne 
markt, totstandbrenging van de Economische en Monetaire Unie, versterking van 
de economische en sociale cohesie - op gang gebracht processen zijn 
onomkeerbaar. Moedige besluiten en krachtige maatregelen zouden zeer positieve 
effecten hebben op het vertrouwen van de deelnemers aan het economisch leven 
en een directe stimulans voor de economische groei betekenen. 
De voltooi Ing van de Interne markt zal de meest omvattende veranderingen aan 
de aanbodzijde van de economie In de geschiedenis van de Gemeenschap met zich 
brengen. Het merendeel van de vereiste besluiten Is reeds genomen. De 
omzetting daarvan In nationaal recht vertoont een achterstand en een aantal 
moeilijke punten moet nog worden opgelost. Het recente akkoord over de 
totstandbrenging van een Europese economische ruimte zal uitbreiding geven aan 
de effecten van het programma voor de Interne markt en deze versterken. 
Door de Economische en Monetaire Unie zullen de economische voordelen die 
voortvloeien uit het programma voor 1992 worden vergroot. Alleen met een 
gemeenschappel/Jke valuta zullen de potentiële voordelen van de geïntegreerde 
IV -
markt ten volle kunnen worden gerealiseerd. Het voornaamste doel van de EMU Is 
derhalve de versterking van de Intégrât ie van de Gemeenschap en de verbetering 
van haar economische ontwikkel Ing. Na vele Jaren van opmerkelIJke vooruitgang 
Is In 1989/1990 aan de trendmatige nominale convergentie, die nodig Is voor 
een soepele overgang naar de EMU, een einde gekomen. Thans zijn weinig 
Lld-Staten In een positie die zonder aanzlenllJke aanpassingen de overgang op 
de EMU mogelijk maakt. De Lld-Staten hebben ingezien dat de voortgang naar 
grotere convergent Ie hervat moet worden ; zij hebben dan ook Ingestemd met de 
tanuItvoerlegging van ambitieuze convergentieprogramma's. Het is van belang 
dat deze programma's vastbesloten ten uitvoer worden gelegd. De Lld-Staten met 
nog grote aanpass/ngsbehoeften zullen In hun streven gesterkt worden door een 
succesvol Ie en du/del IJke afloop van de conferentie van Maastricht, door de 
reeds door hun partners bereikte resultaten en door geïntensiveerde 
coordinatfeprocedures op communautair niveau. 
te prioriteiten van het communautaire beleid Is een consistente 
•ing vereist van doelgerichte macro-economische maatregelen en 
maatregelen tot structurele aanpassing. 
in alle landen moet het streven naar verbetering van de flexlblIItelt van de 
economie worden voortgezet . Het naast elkaar bestaan van zeer hoge niveaus van 
werkloosheid en knelpunten In bepaalde segmenten van de arbeidsmarkt doet 
uitkomen dat grotere Inspanningen nodig zijn om de opleiding te verbeteren en 
vraag en aanbod van beroepskwalificaties beter op elkaar te doen aansluiten. 
Tevens Is een grotere flexlblIItelt van zowel het loonvormlngsproces als de 
loonstructuur nodig. Het Is van belang dat de procedures volgens welke het 
loonniveau wordt bepaald worden herzien, zodat beter kan worden gereageerd op 
macro-economische omstandigheden en rekening kan worden gehouden met de 
noodzaak van structurele aanpassing. 
De Gemeenschap en de gehele wereld hebben te kampen met een tekort aan 
besparingen dat in de komende Jaren acuut dreigt te worden. Ondanks een matige 
lnvesierlngsvraag In de gelndustrIal Iseerde wereld zijn de reële rentetarieven 
voor de lange termijn In 7997 hoog, waaruit blijkt dat de beschikbare 
besparingen onvoldoende zijn om aan de vraag naar kapitaal te voldoen. De 
situatie zou nog ongunstiger kunnen worden als de Investeringsactiviteit weer 
opleeft en de grote potentiële kapltaalvraag uit Midden- en Oost-Europa 
overgaat in een werkelIJke vraag naar middelen. De autoriteiten zouden alle 
structurele belemmeringen voor besparingen systematfsch moeten onderzoeken. 
In de meeste landen zou evenwel een aanzienlijke vermindering van de 
overheidstekorten verreweg de belangrlJkste bijdrage tot een vergrot Ing van de 
nationale besparingen zijn. VerschlIlende. Lld-Staten (Griekenland, Italië, 
Portugal, België, Nederland, Ierland en Duitsland) hebben een 
begrotingssituatie die, van land tot land In verschlIlende mate, onbevredigend 
Is. Deze situaties moeten worden gecorrigeerd ten einde de macro-economische 
verhoudingen In de betrokken landen te verbeteren en een probleemloze overgang 
naar de EMU mogelijk te maken. De daartoe noodzakelijke vorderingen zouden 
tevens bijdragen tot een vermindering van het totale tekort aan besparingen en 
zouden de last die thans moet worden gedragen door het monetaire beleid 
verminderen. 
De markten hebben het succes van de monetaire autorite/ten bij de handhaving 
van prijs- en wissel koersstablIItelt In de Gemeenschap erkend en de 
renteverschlIlen tussen de EMS-vaiuta's zijn aanmerkelIJk kleiner geworden. 
ZIJ zijn ten aanzien van de korte rente vrijwel verdwenen voor de valuta's 
waarvoor vanaf het begin de nauwe bandbreedte geldt.Onder deze omstandigheden 
V -
Is de bewegingsruimte op nationaal niveau uiterst gering. D/t maakt de 
volledige Invoering van de EMU des te dringender noodzakellJk. Gezien de 
voortdurende krachtige Inflatoire spanningen In de grote meerderheid van de 
Lld-Staten moet de koers van het monetaire beleid In het algemeen echter 
behoedzaam bIIJven. 
Gegeven de door de hoge mate van economische Intégrât le en 
wisselkoersstabllf telt In de Gemeenschap gevormde randvoorwaarden voor het 
monetaire beleid en het begrotingsbeleid zou In meerdere mate vla een beleid 
tot structurele aanpassing gestreefd moeten worden naar de totstandbrenging 
van de voorwaarden voor een harmonische ontwikkel Ing van alle landen en 
regio's van de Gemeenschap. Het beleid dient ondersteund te worden met 
passende beleidsmaatregelen In sleutelsectoren van de economie ten einde de 
structurele aanpassing te vergemakkelijken. De Lld-Staten en de Gemeenschap 
moeten ervoor zorgen dat de aanbodsvoorwaarden overal beter worden zodat 
nieuwe werkgelegenheid tot stand komt. Daar waar de werkloosheid groot Is 
moeten voorwaarden tot stand gebracht worden die bevordert IJk zijn voor 
Investeringen waarmee werkgelegenheid wordt geschapen. Deze voorwaarden zouden 
tevens bijdragen tot het lnhaalproces, dat verder versterkt kan worden door 
het op vergroting van de cohesie gerichte beleid van de Gemeenschap. Een 
betere Infrastructuur, nauwere samenwerking, minder starre arbeidsmarkten en 
belastIngstructuren die ondernemersactIvltelten niet afremmen zijn daarbij 
bijzonder belangrlJke factoren. De Lld-Staten dienen aan de verbetering van 
het aanbodsbeleld een belangrljke plaats toe te kennen In hun macro-
economische strategieën. Samenwerking op het niveau van de Gemeenschap en een 
op de aanbodzijde gericht beleid In de Lld-Staten zijn noodzakellJke 
aanvulIIngen op macro-economische strategieën. 
De verbetering van de aanbodsvoorwaarden moet gepaard gaan met de 
Instandhouding van een open concurrent Ie zonder distort fes. Overheidssubsidies 
kunnen de werking van een door concurrent f e gekenmerkte markt bedreigen door 
specifieke voordelen toe te kennen aan concurrerende ondernemingen. In de 
periode voorafgaande aan de EMU dient ten einde de convergentie te verbeteren 
scherper toezicht te worden gehouden op staatsteun. De Commissie streeft naar 
vermindering van de subsidies en het afstemmen van subsidies op de 
herstructurering. 
Een grotere dl set pi Ine ten aanzien van subsidies zou tevens bijdragen tot een 
vrijer Internationaal handelssysteem. Door een spoedige succesvol Ie afsluiting 
van de Uruguay-Ronde zou niet alleen toegang tot de markten en een 
vermindering van de protectie op de traditionele gebieden van de 
handelsbesprekingen worden verzekerd maar tevens mogelijk worden gemaakt dat 
muitIlateraal overeengekomen regels worden toegepast op nieuwe gebieden die 
van grote betekenis zijn voor de Gemeenschap : diensten, het Intellectueel 
eigendomsrecht en Internationale Investeringen. Het is van belang de toegang 
tot onze markten te verbeteren voor die produkten waarmede de Midden- en 
Oosteuropese landen op wereldniveau effectief kunnen concurreren : 
landbouwprodukten, textiel, kolen en staal. Deze verbetering van de 
markttoegang zal niet ten koste gaan van de bestaande handelsbetrekking met 
andere partners, In het bijzonder de ontwikkelingslanden. Uitsluitend met een 
krachtige, concurrerende en open communautaire economie zal een bevredigende 
bijdrage tot de veranderingen van de economische structuren In Midden- en 
Oost-Europa kunnen worden geleverd. 
I. ECONOMISCHE SITUATIE EN VOORUITZICHTEN 
A. Een minder dynamische wereldeconomie 
in de afgelopen twee jaar werd de Gemeenschap geconfronteerd met een steeds 
ongunstiger economisch klimaat. Nadat 
Tabsi 1 : Raas3 BBP, fo-ifisiercBanosa vraag ®K vjereldhandei 
__ (% verandering) 
1981-a5 1986 89 1980 1991* 1992* 1993* 
Wereld (excl. EG) 
U.S.A. 
Japan 
EUR 12 
U.S.A. 
Japan 
EUR 12 2.6 
2.9 
3.8 
1.5. 
3.7 
2.8 
OS 3.8 
3.5 
4.4 
3.2 BBP 
1.0 
0.9 
5.6 
2.8 -0.2 
-0.4 
4.6 
13 
Binnenlandse waag 
0.5 3.0 
5.6 
AZ •1.0 
3.4 
Wereidinvoer (exci. EG) 3.0 
Duits*-, 'nvoer 1.6 
EG invoer*" 2.0 2.9. 
WereidhandeS 
5.0 3.0 
3.8 1.8 
12.8 
2.5 2.1 
2.1 
3.5 
23. 
2.1 
3.7 
5.1 
5.0 
5.2 3.1 
2.2 
3.5 
•2.*::i 
2.1 
3.7 
6.1 
4.7 
5$ 
Loparsde rekening (% van BBP) 
U.S.A. 
Japan 
EUR 12 *4 1.2 
1.9 
-0.1 -2.3 
3.2 
0.5 -1.6 
1.2 
-0.2 -0.1 
1.5 -0.7 
1.6 -0.6 
1.7 
* Raming 
4K EUR 12 zonder Duitsland 
ia* EUR 12 inclusief heï Verenigd Duitsland vanaf 1991. 
Bron: Dienstan van ds Commissie in 1988 de groei van de 
wereldproductie buiten de EG het 
topniveau van 4 % had bereikt, is 
deze groei voortdurend minder 
geworden en In 1991 gedaald tot 
vrijwel 0, het laagste niveau sedert 
1982. De volumegroei van de 
wereldhandel (eveneens zonder EG) is 
nog sterker verminderd : van meer dan 
7 % in 1988 tot minder dan 2 % In 
1991 (tabel 1). De vermindering van 
de bedrijvigheid was sterker dan aan 
het begin van het jaar werd 
verondersteld en het verwachte 
herstel doet langer op zich wachten. 
De voorgaande beoordeling van de 
economische vooruitzichten was duidelijk te optimistisch. 
B. GroeiverschiIlen in de Gemeenschap 
Van iand tot land is de situatie In de Gemeenschap nogal verschillend : 
een betrekkelijk zwakke bedrijvigheid in Frankrijk en Italië en een 
recessie in het Verenigd Koninkrijk, die thans een 
- 2 -
dieptepunt lijkt te hebben bereikt, ontrasteren scherp met de 
aanhoudende expansie in Duitsland, Luxemburg en Spanje, terwijl de 
overige landen een plaats tussen deze uitersten Innemen. 
a) In het bijzonder In Duitsland aanhoudende expansie, maar In een laaer 
tempo 
De groei in Duitsland bleef krachtig onder invloed van de significante 
expansieve impulsen die in verband met de eenwording uitgingen van het 
begrotingsbeleid. Het begrotingsbeleid had een stimulerend effect op de 
particuliere consumptie, terwijl de Investeringen bevorderd werden door 
het streven van ondernemingen de produktlecapacI te it uit te breiden om 
aan vijf nieuwe Lànder te kunnen leveren. In deze vraagstIjging kon niet 
worden voorzien door het binnenlandse aanbod, wat leidde tot een 
krachtige toeneming van de invoer, waardoor het saldo op de lopende 
rekening omsloeg van een overchot van 4,7 % van het BBP (West-Duitsland) 
In 1989 in een tekort van 1,1 X van het BBP (Verenigd Duitsland) In 
1991. 
Deze omvangrijke afvloeiing van de binnenlandse vraag naar het 
buitenland was echter niet toereikend om te voorkomen dat binnenlandse 
spanningen ontstonden. Een aantal factoren, waaronder verhogingen van de 
indirecte belastingen, hebben tot een opgaande ontwikkeling van het 
prijsniveau bijgedragen. De trendmatige inflatie In West-Duitsland nam 
toe en bedraagt nu meer dan 4 %. In loonovereenkomsten werden 
loonsverhogingen van 6 tot 7 % toegekend. Bij een verminderende 
produktiviteltsstIJglng had zulks een verhoging van de arbeidskosten per 
eenheid produkt tot gevolg met bijna 6 %, waardoor de winstmarges 
verminderden, zij het uitgaande van hoge niveaus. 
Wegens de krachtige toeneming van de overdrachtsbetalingen in het kader 
van de eenwording veranderde het begrotingssaldo van evenwicht In 1989 
tot een tekort van 3,6 % van het BBP In 1991, ondanks hogere 
begrotingsontvangsten en maatregelen tot beperking van de uitgaven ten 
belope van ongeveer 2 % van het BBP, waartoe in het begin van 1991 werd 
besloten. 
- 3 -
Sedert medio 1991 heeft het groeiproces aan kracht Ingeboet, daar de 
expansieve impulsen die van de eenwording uitgingen uitgewerkt raken en 
een restrictief monetair beleid moest worden gevoerd ten einde de 
inflatoire verwachtingen tegen te gaan. Voorts zijn de vooruitzichten 
voor de winstgevendheid verslechterd door de verhoging van de 
arbeidskosten per eenheid produkt. Tegelijkertijd heeft de uitbreiding 
van de capaciteit als gevolg van de Investeringen In de afgelopen Jaren 
tot enige verlaging van de hoge bezettingsgraad sedert het voorjaar van 
dit Jaar geleld. Ofschoon het gevaar van een bestedingsinflatie 
enigszins Is afgenomen is het gevaar van een door belastingen en kosten 
veroorzaakte inflatie, dat inherent is aan het huidige begrotingsbeleid, 
dat te sterk gericht is op de ontvangstenzijde, aanzienlijk. 
b) Groeivertraging In de rest van de Gemeenschap 
Het Verenigd KonlnkrI ik maakte in 1991 een diepe recessie door, waarbij 
het BBP afnam met bijna 2 %. De particuliere consumptie en de 
particuliere investeringen gingen aanzienlijk achteruit onder de 
vertraagde invloed van het restrictieve monetaire beleid dat in 1989 en 
1990 werd gevoerd ten einde de oververhitting van de economie door de 
voorafgaande consumptiegolf te bestrijden. 
In de rest van de Gemeenschap was de groei meer bescheiden met 1,5 %, 
tegen 2,7 % In 1990. In het 
Qraflek 1: Vertrouwensindlcatoren EQ 
(enquêtea bij hst b«drijf«leven) 
J • I o i • J 
19S« 198» 
iBron: Diensten van de Commissie algemeen verminderde in het 
bijzonder de groei van de 
particuliere consumptie en de 
uitvoer, terwijl de investeringen 
zelfs stagneerderen. Het vertrouwen 
van de consumenten en de industrie 
is sedert het ontstaan van de 
Golfcrisis gering geweest en 
vertoonde sindsdien slechts een 
beperkt herstel (grafiek 1). 
- 4 -
De investeringen stagneerden voor de eerste maal na de bijzonder krachtige 
ontwikkeling van de investeringen in de afgelopen vijf jaar, In welke periode de 
Europese kapitaalgoederenvoorraad reëel met bijna 15% toenam. Zo'n adempauze 
was vrijwel onvermijdelijk na de eerste golf van Investeringen In het vooruit 
zicht van de voltooiing van de Tabel 2: Kerngegevens voor de economie van de EG 
1983-87 1988-89 1990 1991* 1992* 1993* 
Groei BBP 
Werkgelegen heid 
Reële lonen** 
Inflatie*** 
Reële arbeidskosten 
per eenheid produkt 
Investeringen 
waarvan: outillage 2.4 3.7 2.8 1.3 2.2 2.4 
0.3 1.6 1.4 0.5 0.3 0.5 
1.3 1.6 2.3 2.0 1.3 1.4 
5.8 4.3 5.2 5.0 4.5 4.2 
-1.1 -1.0 0.5 0.8 -0.7 -0,7 
2.6 7.9 4.1 -0.5 2.2 3.7 
4JÖ ÖS 4.7 -0.4 2.6 4.8 
* Raming 
** Reëel loon per hoofd (deflator van de particuliere consumptie) 
*** Deflator van de particuliere consumptie 
Bron: Diensten van de Commissie interne markt. De effecten van 
de maatregelen voor de interne 
markt zullen zich in de komende 
Jaren doen gevoelen naarmate de 
reeds genomen politieke 
besluiten en vastgestelde 
regelingen worden uitgevoerd en 
lelden tot een daadwerkelijke 
verwijdering van de nog 
resterende belemmeringen In de 
interne markt (tabel 2). 
De groeivertraging zou evenwel geprononceerder zijn geweest zonder de Duitse 
eenwording. De groei in de landen van de Gemeenschap werd immers sterk gesteund 
door bestedingseffecten als gevolg van de Duitse economische expansie. Het 
totale effect van de Duitse eenwording op de overige landen van de Gemeenschap 
wordt geschat op gemiddeld 0,5 procentpunt per Jaar In de periode 1990-1991 (zie 
kaderartIkel). 
in landen als Spanje, Portugal, Nederland, België, Luxemburg, Ierland, Italië en 
Frankrijk was de groeivertraging grotendeels conjunctureel. De conjuncturele 
daling heeft In een aantal landen onderliggende structurele zwakheden aan het 
licht gebracht. Zo zouden Italië en Frankrijk, in verhouding tot hun 
handelspartners, meer moeilijkheden ondervinden bij het handhaven van een 
krachtigere ontwikkeling van de economische bedrijvigheid gezien de 
- 5 -
Economische consequenties voor de Gemeenschap van de Duitse eenwording 
In het algemeen heeft de Duitse eenwording zowel reële effecten vla de Intracommunautaire handel 
impulsen als monetaire effecten vla de rente- en wisselkoersontwIkkeIIngen gehad. 
De reële effecten komen tot stand vla In de handelsbalanstransactles : de omvangrijke Inkomens- en 
kapitaaloverdrachten van flest-Dultsland (ex-BRD) ten gunste van de vijf nieuwe deelstaten worden ten 
dele omgezet In extra vraag. Deze vraag Is grotendeels gericht tot fiest-Dultse ondernemingen, gezien 
hun comparatleve voordelen (geografische nabijheid, zelfde taal, zelfde munteenheid). De aldus vergrote 
totale finale vraag van flest-Dultsland leidt weer tot grotere Invoer uit de rest van de wereld, met 
name uit de andere Lid-Staten van de Gemeenschap, met, ceteris paribus, positieve gevolgen voor de 
groei van hun eigen finale bestedingen en BBP. 
De omvang van deze positieve effecten wordt 
uiteraard niet alleen bepaald door het aandeel van 
de uitvoer naar Duitsland in de totale uitvoer 
maar ook door het aandeel van de uitvoer In het 
BBP (zie tabel 2). Aldus hebben de kleine open 
economieën die nauwe banden hebben met Duitsland, 
zoals de Bene lux landen en Denemarken, 
waarschijnlijk In verhouding tot hun BBP meer 
positieve Invloeden ondergaan dan de grote landen. Tobel 1 : Uitvoer naar Duit»land per kwartaal 
(procentuele verandering ten opzicht van hetzelfde kwartaal 
van het voorafgaande jaar) 
BLEU 
Oenemarken 
Griekenland 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Italie 
Neder I and 
Portugal 
Verenigd 
Koninkrijk 1990 
III 
7.8 3.2 
10.8 8.8 
3.4 -2.7 
16.3 9.5 
15.9 -8.4 
9.0 5.8 
13.0 8.0 
5.7 -0.5 
21.5 14.8 
6.7 -0.5 12.1 
22.5 
3.5 
30.5 
15.1 
11.7 
17.5 
8.7 
17.5 
7.1 31.9 
31.2 
8.4 
38.0 
10.6 
6.9 
20.1 
17.1 
20.1 
13.4 1991 
I II 
28.8 27.0 
33.9 29.2 
8.1 4.9 
48.7 41.2 
21.0 38.7 
13.6 13.3 
22.0 19.1 
20.9 18.5 
22.5 21.5 
17.5 21.6 
Bron : Bundesbank, moondverelog, supplement 3, 1991 In de eerste twaalf maanden sedert de eenwording 
werden de schattingen die In mei/juni 1990 werden 
gemaakt bevestigd door cijfers over de handel : 
aankopen van de nieuwe deelstaten uit de rest van 
de wereld Inclusief fiest-Duitsland nam toe van 
18 miljard DU tot ongeveer 130 miljard, een bedrag 
dat vrijwel overeenkomt met de 
over heidsoverdracht en die deze deelstaten 
ontvingen van flest-Dultsland. Tegelijkertijd 
vertoonden de overige EG-Landen, met uitzondering 
van Griekenland, een aanzienlijke stijging van hun 
bilaterale handel met Duitsland (zie tabel 1). 
Op grond van deze gegevens kan worden geschat dat het groel-effect voor de Gemeenschap In 1990 (tweede 
halfjaar) en 1991 respect level ijk ongeveer 0,4 en 0,6 punt beliep (zie tabel 2). Voor kleine en meer 
open economieën Is het effect in het algemeen groter, in het bijzonder In het tweede Jaar, waarin zij 
tevens Indirecte positieve effecten van de eenwording ondervonden. 
Tabel 2 : Effect van de Duitse eenwording op de groei in 
de overige Lld-Staten 
Aandeel van 
de uitvoer 
naar D in de 
totale uitvoer 
(*) 
BLEU 
Denemarken 
Griekenland 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Italie 
Neder I and 
Portugal 
Verenigd 
Koninkrijk 
EUR 11 Referentiegegevens 1990 
Aandeel van 
van de 
uitvoer in 
het BBP 
(X) 
19.8 
18.2 
25.1 
11.1 
18.7 
12.2 
17.4 
28.1 
15.8 
12.7 75.3 
35.1 
23.4 
17.7 
23.4 
63.5 
20.6 
56.4 
37.3 
24.8 
12.8 28.0 Effect op het 
groeipercentage 
In procentpunten 
per jaar 
1990* 1991 
40.6 
40.4 
40.2 
40.3 
40.4 
40.3 
40.3 
40.7 
40.3 
40.2 
40.4 4-1.0 
40.7 
40.4 
40.5 
40.7 
40.8 
40.6 
40.9 
40.4 
40.5 
40.6 In mei /Juni 1990 werd verwacht dat de eenwording 
tot een algemene stijging van de Duitse 
rentetarieven en een révaluât Ie van de DU zou 
lelden. Deze ontwikkelingen zouden door alle 
andere Lld-Staten van het wisselkoersmechanisme 
gevolgd moeten worden met negatieve effecten op 
hun groeipercentages. De reactie van de financiële 
markten In de eerste kwartalen van 1990 scheen dit 
te bevestigen. Sedertdien echter is de effectieve 
wisselkoers, na een aanvankelijke révaluât Ie, 
gedaald tot ongeveer het niveau van vóór de 
eenwording. De nominale rentetarieven op zowel de 
geldmarkt als de kapitaalmarkt volgden voor de 
meeste EG-Landen hetzelfde patroon van een 
aanvankelIjke stijging, gevolgd door een daling. 
* Tweede halfjaar, op jaarbasis 
Bron : Diensten van de Commissie 
- 6 -
Derhalve mag worden aangenomen dat de monetaire effecten van de eenwording op de Lld-Staten Iets 
zwakker zullen zijn dan aanvankelijk werd verwacht en weinig Invloed zullen hebben op de In tabel 2 
weergegeven schattingen. Ofschoon een ceteris paribus redenering In de economie altijd moeilijk Is kan 
worden geschat dat, zonder het effect van de eenwording, Duitsland dezelfde neerwaartse 
conjunctuurontwIkkeIIng gevolgd zou hebben als de andere landen en dat de economie van de EG in 1991 
een zeer geringe groei vertoond zou hebben. 
Voorts moet worden opgemerkt dat In dit document alle historische gegevens voor Duitsland alleen 
betrekking hebben op flest-Duitsland aangezien grote statistische problemen een betrouwbaar beeld voor 
geheel Duitsland In de weg staan. Er zijn echter enkele belangrijke uitzonderingen op deze algemene 
regel, wat een methodologische breuk In de betrokken tijdreeksen betekent. In de eerste plaats 
betreffen de op douanegegevens gebaseerde cijfers voor de In- en uitvoer van goederen In het Verenigd 
Duitsland. In de tweede plaats omvatten de ramingen voor de gehele overheid de over heidsoverdrachten 
van flest-Dultsland naar de nieuwe deelstaten, evenals het tekort van de overheden van deze deelstaten 
vanaf 1991. In de derde plaats hebben de gegevens van de lopende rekening eveneens betrekking op geheel 
Duitsland. Voorzover uitgedrukt In procenten van het BBP wordt in deze drie gevallen het BBP van geheel 
Duitsland gebruikt. 
Uiteraard Is bij de aggregatie van de nationale gegevens tot een totaal voor de EG rekening gehouden 
met de gevolgde behandeling van Duitsland. In onderstaande tabel wordt een Indruk gegeven van de mate 
waarin de ramingen voor geheel Duitsland, ook al zijn zij onzeker, de totaalcijfers voor de gehele 
Gemeenschap beïnvloeden, in het bijzonder ten aanzien van de reef e groei, de werkloosheid en de 
inflatie. 
EG 
EG* 
EG 
EG* 
EG 
EG* 1991 1992 1993 
Groei reëel BBP (% per Jaar) 
1.3 
0.9 2.2 
2.2 
fierkloosheldspercentage 
8.6 
9.3 9.1 
9.8 
Inflatie (% per Jaar) a 
5.0 
5.3 4.5 
4.1 
Financieringstekort b 
-4.3 
-4.4 -4.3 
-4.4 
Saldo lopende rekening c 
-0.3 
-0.8 -0.3 
-0.9 2.4 
2.5 
9.2 
9.9 
4.2 
4.3 
•4.1 
•4.3 
-0.4 
-0.8 
* F G met inbegrip van de vijf nieuwe Duitse deelstaten 
a) Deflator van de particuliere consumptie 
b) Gehele overheid -, In % van BBP 
c) In % van BBP 
7 -
kwetsbaarheid van hun lopende rekeningen. Het prIjsconcurrentievermogen van 
Italië is aanzienlijk verslechterd. In Frankrijk Is de sectorale 
samenstelling van de handelsbalans zorgwekkend : terwijl het overschot bij 
landbouwprodukten toeneemt is het overschot bij industrleprodukten, dat in 
het midden van de jaren tachtig nog bestond, in een belangrijk tekort 
omgeslagen, ofschoon zich In de afgelopen maanden enige verbetering 
voordeed. 
De geringere groei had uiteraard belangrijke consequenties voor de 
werkgelegenheidsituatie in de Gemeenschap die in de Jaren tachtig een 
gunstige ontwikkeling te zien gaf met een netto toeneming van 9 miljoen 
banen (tabel 3). Ondanks het feit dat de groei meer arbeidsintensief werd 
ging de groei van de werkgelegenheid voor het eerst sedert 1982 duidelijk 
achteruit, wat resulteerde in een belangrijke toeneming van het 
onaanvaardbaar hoge niveau van werkloosheid. 
Tabel 3: Werkgelegenheid in de Gemeenschap 
Totale werkgelegenheid 
min % verandering Werkloosheid 
percentage** Ondanks de grotere ruimte op de 
arbeidsmarkt is de loondruk 
nauwelijks afgenomen het nominale 
loon per werknemer steeg in 1991 met 
7 %, een percentage dat slechts 
weinig lager ligt dan In 1990 (7,6 
%). BIJ de conjuncturele vertraging 
van de produktivlteltsgroel leidde 
dit tot een verdere stijging van de 
nominale arbeidskosten per eenheid 
produkt en, als gevolg van de 
onmogelijkheid de prijzen voldoende 
te verhogen, tot een verdere 
verhoging van de reële arbeidskosten 
per eenheid produkt, met een daaruit voortvloeiend negatief effect op de 
winstgevendheid en het internationale concurrentievermogen. 1980 
1984 
1990 
1991 
1992 
1993 128 
124.8 
133.6 
134.2 
134.6 
135.3 -0.6 *** 
1.4 
0.5 
0.3 
0.5 6.0 
10.7 
8.4 
8.6 
9.1 
9.2 
* Raming 
** in % van de civiele beroepsbevolking. 
"** gemiddelde 1980-84 
Bron: Diensten van de Commissie 
- 8 -
Grafiek 2: Rendement van vaste activa 
Renie arbeidskosten per eenheid produot 
(1961-73-100) 
Netto rendement van vaste aotlva 
(1B61-73M00) 
(llnkereohaal) 
Brute-lnvaeterlngen In vsateN 
(In % van BBP, reehteraohaal)v 
1SM «70 1S7S «SO 
Brem Diensten van de CoamlssiS Toch bleef de winstgevendheid op een 
hoog niveau. Maar terwijl het 
rendement per eenheid toegevoegde 
waarde weer op het niveau van de 
periode 1961-73 kwam was dit nog niet 
het geval voor het rendement van de 
kapitaal voorraad. De 
kapitaalproduktlvltelt liep van 1970 
op 1983 sterk terug en vertoont eerst 
sedert 1985 een langzaam herstel. 
Dlentengevolg is het rendement op 
vaste activa nog steeds lager dan het 
niveau van 1961-73, zodat nadere 
inspanningen nodig zijn om tot een 
volledig herstel van de 
winstgevendheid te komen (grafiek 2). 
Tabel 4: Aanbodfactoren in de Gemeenschap 
(Procentuele verandering per jaar, tenzij andere vermeld) 
1981-86 1987-89 1990-91 1991* 1992* 
Totaal investeringen 0.1 7.1 
waarvan: 
outillage 1.7 9.4 
bouw -1.0 4.9 
kapitaalvooraad 2.3 2.7 
kapitaalproduktrviteit -0.6 0.7 
reëel loon per werknemer** 0.9 1.7 
reële arbeidskosten per eenheid -1.0 -0.7 
winstgevendheid *** 73.8 90.2 
reële rente op lange termijn**** 4.3 5.0 1.8 -0.5 
2.2 -0.4 
1.7 -0.5 
2.9 
-0.8 
2.1 2.8 
-1.5 
2.0 2.2 
2.6 
1.8 
2.8 
-0.6 
1.3 
0.5 0.6 -0.7 
92.5 91.6 92.9 
5.3 5.1 
* Raming 
** Gecorrigeerd met de deflator van de particuliere consumptie 
*** Netto rendement op de netto kapKaalvoorraad (1961-73-100) 
""Gecorrigeerd met de BBP deflator 
zou derhalve schadelijk zijn voor 
werkgelegenheid. Sedert 1985 De verslechtering van de 
winstgevendheid in 1990 en 1991 Is 
zeker niet dramatisch (tabel 4). 
Terwijl echter de relatieve 
factorprIjzen en de winstgevendheid 
op korte termijn slechts een beperkte 
invloed hebben op de investeringen 
wordt deze invloed groter op lange 
termijn. Een voortzetting van deze 
tendens van afnemende winstgevendheid 
een herstel van de Investeringen en de 
hebben de investeringen een 
- 9 -
krachtig herstel te zien gegeven dankzij een aanzienlijk betere 
winstgevendheid : het investeringsvolume ligt nu ongeveer een derde hoger 
dan in 1985. Niettemin zijn de investeringen In procent van het BBP nog meer 
dan een vol procentpunt lager dan het gemiddelde niveau van de periode 1961-
73. Een verdere verbetering van dit percentage Is nog nodig om de grote 
werkloosheid in de Gemeenschap terug te dringen. 
Een aanhoudende loondruk en belastingverhogingen in enkele landen maakten 
het onmogelijk dat de prijsstijgingen geringer werden, ondanks de 
conjunctuurvertraging. De consumptieprijzen en de deflator van het BBP 
namen, evenals In 1990, met ongeveer 5 % toe. 
Pe vooruitzichten voor 1992 en 1993 ; een geleiden IK herstel 
Nadat de bedrijvigheid in de tweede helft van 1991 een laagtepunt bereikt 
heeft zal deze naar verwachting in 1992 onder invloed van binnenlandse 
factoren weer enige opleving vertonen. Waarschijnlijk zullen de externe 
factoren weliswaar verbeteren als gevolg van een uitbreiding van de 
wereldproduktie en de wereldhandel, maar de Lld-Staten van de Gemeenschap 
zullen slechts In beperkte mate van dit herstel kunnen profiteren, aangezien 
deze positieve ontwikkeling gecompenseerd zal worden door de afzwakking van 
het effect van de Duitse eenwording op de bestedingen. Het handelsverkeer 
met het buitenland zal derhalve waarschijnlijk in de meeste landen geen 
belangrijke ondersteuning voor de groei van het BBP vormen. Niettemin kunnen 
de markten buiten de Gemeenschap een grotere rol spelen in de groei van de 
uitvoer van de Gemeenschap dan in de afgelopen Jaren. Het instandhouden van 
het externe concurrentievermogen is derhalve van essentiële betekenis. 
Het vertrouwen zal waarschijnlijk geleidelijk weer toenemen, wat kan lelden 
tot een bescheiden herstel van de particuliere consumptie en de 
investeringen in 1992. Als een gezond beleid wordt voortgezet zullen de 
prijs- en kostenontwikkelingen waarschijnlijk verbeteren, waardoor de 
verslechtering van de winstgevendheid In de periode 1990-91 in het tegendeel 
kan verkeren. 
Als gevolg van een minder snelle groei van de bedrijvigheid zal de 
werkgelegenheid in 1992 waarschijnlijk opnieuw minder toenemen, namelijk met 
0,3 %. Gemiddeld in de periode 1988-90 bedroeg de groei van de 
- 10 -
werkgelegenheid nog 1,5 % per jaar en in 1990 0,5 %.ln combinatie met de 
voortdurende groei van de beroepsbevolking In de Gemeenschap zal de 
vertraagde groei van de werkgelegenheid een verdere toeneming van de 
werkloosheid van 8,6 X in 1991 tot 9,1 % in 1992 tot gevolg hebben. 
Voor 1993 wordt een verdere versterking van het herstel verwacht met een 
groei van het reële BBP met ongeveer 2,5 %. Toch zal het hogere niveau van 
bedrijvigheid naar verwachting nog niet resulteren in een voldoende groei 
van de werkgelegenheid om de stijging van de beroepsbevolking op te kunnen 
vangen, zodat de werkloosheid verder, zij het in geringe mate, zal toenemen. 
De risicofactoren aangaande deze vooruitzichten liggen duidelijk meer binnen 
dan bulten de Gemeenschap, ofschoon externe onzekerheden nog een belangrijke 
Invloed kunnen hebben op de uitkomsten In de Gemeenschap. Voor het verwachte 
geleidelijk krachtiger wordende herstel is vooral noodzakelijk dat een 
passend beleid wordt gehandhaafd. 
Een verbetering van de kostenontwikkeling na de verslechtering in 1990-91 
zal waarschijnlijk bijdragen tot een geleidelijk herstel van de 
investeringen. Het is echter onzeker hoe de Investeringen zouden reageren 
als deze verbetering zich niet zou voordoen. Een sterkere groei is echter 
nodig om het nog hoge niveau van werkloosheid te verminderen en de 
structurele aanpassingen in verband met de voltooiing van de interne markt 
en de overgang op de Economische en Monetaire Unie te vergemakkelijken. 
II. GEEN VERDERE VORDERINGEN IN ECONOMISCHE CONVERGENTIE 
1. De nominale convergentie neemt af maar de fundamentele factoren blliven 
positief 
Na een aanzienlijk verslechtering In 1990 Is de prIIsconveroentIe (gemeten 
aan de spreiding^1) van de deflators van de particuliere consumptie) In 
1991 Iets verbeterd, zij het op een gemiddeld niveau van Inflatie dat minder 
(1) De spreiding wordt gemeten als het ongewogen gemiddelde van de absolute 
deviatie van het gewogen gemiddelde. 
- 11 -
Grafiek 3: Prijsconvergentie in de 
Gemeenschap < m % ) 
Gemiddelde 
«80 «82 1884 1M6 «88 1MO «»2 
Spreiding 
«80 «88 1884 1988 «88 «80 «02 
Eur 7 • B, Dk, D, F, IRL. L, NL 
Eur 6 • GR, E, IT, P, UK gunstig is dan in de periode 1987-89 (grafiek 
3). Dit was voornamelijk een gevolg van de 
toeneming van de gemiddelde inflatie in de 
vanaf het begin in de nauwe bandbreedte van 
het EMS deelnemende landen (EUR-7) als gevolg 
van voornamelijk de bijzondere ontwikkelingen 
in Duitsland en Nederland, terwijl de 
prijsontwikkeling In het algemeen beter werd 
in de overige landen die deelnemen in het 
wisselkoersmechanisme. In de landen die niet 
vanaf het begin in de nauwe bandbreedte 
deelnamen namen de prijsstijgingen af, in het 
bijzonder in het Verenigd Koninkrijk. De 
prijsontwikkelingen in de Gemeenschap geven 
echter nog reden tot zorg, omdat het 
gemiddelde niveau van Inflatie nog bijna 5 % 
bedraagt, in een periode dat de economische 
bedrijvigheid langzamer groeit. 
Grafiek 4: Loonconvergentie in de 
Gemeenschap ( m % ) 
Gemiddelde 
EUR 7 
«80 «82 «84 «88 «88 «SO «92 
Eur 7 • B, DK. D, F. IRL, L, NL. 
Eur 5 • OR, E, IT, P, UK. Loonontwikkelingen en belasting- verhogingen 
lijken de voornaamste factoren te zijn 
geweest die geleld hebben tot deze 
verslechtering van de prijsontwikkeling. In 
de landen die van het begin af aan in de 
nauwe bandbreedte deelnemen waren de 
loonontwikkelingen onbevredigend. In 1991 
(graf lef 4) bestaat, in het bijzonder in 
Duitsland, het potentiële gevaar van een 
ontwikkeling van een kostenlnflat Ie. 
De groeiende tendens meer te vertrouwen op de 
ontvangstenzijde om begrotingstekorten te 
corrigeren is niet zonder gevaar voor de 
prijsontwikkeling, daar aldus de strijd om de 
Tabel 5 : Rnancieringsoverachot (+) of -tekort (-) 
van de gehele overheid ** (in % van BBP) 
1981 1985 1989 1990 1991 1992* 
EG 
Griekenland 
Italië 
België 
Portugal 
Nederland 
Duitsland 
Ierland 
Spanje 
Verenigd Koninkrijk 
Denemarken 
Frankrijk 
Luxemburg - 12 -
inkomensverdeling weer kan oplaaien. 
In het vooruitzicht van de EMU is de prijzen- en kostenontwikkeling in de 
Gemeenschap nog onbevredigend. Voor de EMU zou het wenselijk zijn dat de 
gemiddelde prIJsinflat Ie daalt tot 2 à 3 %, gepaard gaande met een 
vermindering van de divergentie. 
Op bearotInasaebled is, evenals ten aanzien van prijzen en kosten, het 
uitblijven van een verbetering van de convergentie voornamelijk toe te 
schrijven aan een minder gunstige situatie in landen die In de vooraf­
gaande Jaren goede resultaten boekten. 
In 1990 verslechterde de 
begrotingssituatie, ondanks een nog 
hoog niveau van bedrijvigheid, in de 
meeste landen. De verslechtering was 
echter bijzonder geprononceerd in 
Duitsland en het Verenigd Koninkrijk 
(tabel 5). Ook In 1991 was de minder 
gunstige begrotingssituatie In de 
Gemeenschap als geheel voornamelijk 
een gevolg van het stijgende tekort in 
het VK en Duitsland. In de meeste 
andere landen bleef het tekort min of 
meer gelijk ten opzichte van het BBP 
in een situatie van verminderende 
bedlJvlgheidsgroei. Derhalve konden ook de automatische stabilisatoren 
niet volledig effect hebben. Dit was nodig om een verdere stijging van de -5.3 
-t*>o 
-11.4 
-9.3 
-S.S 
-3.6 
-13,4 
-3.9 
-2.6 
-6.9 
A.9 
-3.5 -5.2 
-13.8 
-12.5 
-8.5 
-10.1 
-4.8 
-0.9 
-11,2 
-6.9 
-2.8 
-2.0 
-2.9 
5.3 -2.9 
-183 
-10.1 
-6.7 
-3.4 
-S£ 
0.2 
-3,5 
-2.7 
1.3 
-0.5 
-1.2 
4.3 -4.1 -4.4 -4.4 
-19.8 -17.3 -14,0 
-10.6 -9.9 -9.3 »*4 
-«.3 -62 
-5.4 -4.6 
•4.4 -4.1 
-3.6 -3.4 
-4.1 -4.1 
-3.9 -3.6 
•1,9 *3.6 
-1.7 -1.5 
•1.5 -1.7 
1.9 2.0 -5.6 
-5.8 
-S.3 
-1.9 
-3.6 
-4.0 
-0.7 
-1.5 
-1.6 
4.7 
* Raming op grond van ongewijzigd beleid. 
** Gerangschikt naar omvang van hat tekort in 1981. 
*** Omvat niet volledig de effecten van de convergentieprogramma 
Bron: Diensten van de Commissie 
begrotingstekorten te voorkomen. 
De Duitse eenwording heeft ook bijgedragen tot een belangrijke wijziging 
In de bOta11nqabaIflnaPOSi110 van de EG. De lopende rekening van de EG Is 
sedert 1986 voortdurend verslechterd van een overschot van 1,4 X van het 
BBP tot naar verwachting een tekort van ongeveer 1 % van het BBP In 1991 
(tabel 6). Dit houdt verband met een verzwakking van de lopende rekening 
Tabel 6: Saldo lopende rekening 
(in % van het BBP) 
1980 1986 1990 1991* 1992* 
ËO -1,2 1.4 -0.2 -0.8 -0,9 
België -4.3 2.1 1.0 1.0 1.1 
Denemarken -3.7 -5.4 0.8 1.4 2.2 
Duitsland -1.7 4.4 3.2 -1.1 -0.9 
Griekenland 0.5 -5.3 -6.1 -4.1 -3.4 
Spanje -2.4 1.6 -3.5 -3.1 -3.2 
Frankrijk -0.6 0.5 -1.0 -0.7 -0.8 
leriand -11.8 -2.9 3.4 2.3 2.0 
Italie -2.2 0.5 -1.4 -1,3 -1.5 
Luxemburg 18.7 39.4 31.2 28.1 26.1 
Nederland -1.5 2.7 3.8 4.1 4.4 
Portugal -5.9 2,4 -0.3 -1.1 -1.5 
Verenigd Koninkrijk 1.5 -0.9 -2.6 -1.1 -1.4 
* Raming 
Bron: Diensten van de Commissie - 13 -
In alle landen, uitgezonderd Denemarken, 
leriand en Nederland. De verslechtering was 
bijzonder geprononceerd In het Verenigd 
Koninkrijk (van 1986 op 1989), Spanje (van 
1987 op 1989) en Duitsland (van 1989 op 
1991). Maar ook voor Frankrijk en Italië is 
de lopende rekening aanmerkelijk 
verslechterd. In de meeste landen was deze 
verslechtering een gevolg van het hoge niveau 
van de binnenlandse vraag in verhouding tot 
de produktlecapacItelt. 
De meest opvallende ontwikkeling In de afgelopen Jaren met betrekking tot de 
lopende rekeningen is het volledig verdwijnen van het Duitse overschot. De 
tegenpost van dit verdwenen overschot kan niet geheel teruggevonden worden 
In de Gemeenschap. Ongeveer de helft van het bestedingseffect van de Duitse 
eenwording schijnt afgevloeid te zijn naar bulten de Gemeenschap. De 
verslechtering van de lopende rekeningen Is bijzonder sterk met betrekking 
tot Industrleprodukten : de Invoer van Industrleprodukten uit derde landen 
Is gemiddeld sterker gestegen dan de Intracommunautaire Invoer-, meer In het 
bijzonder voor high-tech-produkten lijken de producenten van de Gemeenschap 
enige grond prijs te hebben moeten geven aan de producenten bulten de 
Gemeenschap. De groei van de uitvoer van industrleprodukten was eveneens 
bescheiden en duidelijk geringer dan de groei van het volume van de 
Intracommunautaire export. Deze tendens wijst op een verschuiving van 
handelsstromen naar een bijzonder dynamische interne markt. 
Reden tot grote zorg Is echter het feit dat deze verslechtering van de 
lopende rekening ook duidt op een lager niveau van concurrentievermogen, In 
het bijzonder op markten van derde landen en, nog verontrustender, In het 
marktsegment voor high-tech-produkten. De valuta's van de Gemeenschap zijn 
- 14 -
per saldo sedert 1984 voortdurend reëel In waarde gestegen, wat heeft geleid 
tot een verlies van marktaandelen. Deze ontwikkeling doet vragen rijzen 
aangaande de kracht van de economie in enkele Lld-Staten en haar vermogen om 
effectief te concurreren met de buitenwereld. In de gevallen van Frankrijk 
en Italië moet het loonconcurrent levermogen derhalve onmiskenbaar aandachtig 
gevolgd worden, daar in deze landen de externe positie kwetsbaar blijft. 
Ten einde de convergentie in de eerste fase van de EMU te verbeteren werd de 
Lld-Staten derhalve verzocht convergentleprogramma's OP \e stellen die 
worden besproken en goedgekeurd op communautair niveau in het kader van het 
multilaterale toezicht. Deze programma's werden ingediend of worden nog 
opgesteld door de meeste Lid-Staten met het doel de convergentie te 
bevorderen. 
2. Langzamere reële convergentie 
Tabel 7: Het inhaalproces in de Gemeenschap 
(BBP per hoofd van de bevolking, EG=100) 
Spanje Griekenland leriand Portugal 
1975 
1980 
1986 
1991 
1992 81.9 
74.2 
72.8 
79.0 
79.9 57.3 
58.1 
55.9 
52.5 
52.1 62.7 
64.0 
63.4 
68.9 
68.9 52.2 
55.0 
52.5 
56.3 
56.3 
Verschillen 
1986-80 
1991-86 -1.4 
6.2 -2.2 
-3.4 -0.6 
5.5 -2.5 
3.8 
Raming 
De hantering van BBP-cijfers kan leiden tot een te 
gunstig beeld, omdat een relatief sterke groei van 
inkomensoverdrachten aan het buitenland buiten 
beschouwing blijft. 
Bron: Diensten van de Commissie In de afgelopen jaren zijn de landen met 
een relatief laag BBP per hoofd, met 
uitzondering van Griekenland, er in 
geslaagd hun Inkomensachterstand ten 
opzichte van het gemiddelde van de 
Gemeenschap te verkleinen (tabel 7). Een 
passend binnenlands beleid en de 
verdubbeling van de middelen die via de 
Structuurfondsen beschikbaar komen, 
hebben tot dit resultaat bijgedragen. 
in Span ie en Portugal hebben vooral de 
Investeringen tot dit resultaat bij-
- 15 -
gedragen, hetgeen verband houdt met een sterk verbeterde winstgevendheid en 
de openstelling van de markt van de Gemeenschap. Het aandeel van de 
investeringen in het BBP nam van 1986 op 1990 met bijna één kwart toe 
(tabel 8). De binnenlandse besparingen waren ontoereikend om in deze 
expansie te voorzien zodat zich, op 
Tabel 8: Investeringen en exportaandelen en reële arbeidskosten 
per eenheid in de inhalende landen 
GR IRL EUR 4 EUR 6 
1986 
1990 
1992* 
1986 
1990 
1992* 
1986 
1990 
1992* 18.5 
18.9 
18.5 
22.4 
22.6 
212 Investeringsaandelen (in % van het BBP) 
19.6 18.9 19.5 
24.4 
24.1 18.1 
18.6 
18.7 22.1 
26.7 
26.0 23.7 
23.4 
Exportaandelen (in % van het BBP) 
23.8 19.9 
175 
17.3 55.2 
62.1 
65.0 33.2 
36.4 
30.0 22.8 
22.0 
Reële arbeidskosten per eenheid product 
-73-10" 
102.3 
102.4 
95.0 91.1 
87.5 
86.3 (1961-73-100) 
92.8 98.4 de lopende rekening van de 
betalingsbalans een aanzienlijk 
tekort ontwikkelde. De voortzetting 
van het inhaal proces in deze landen 
zal derhalve, naast andere 
belangrijke factoren, afhangen van 
het beschikbaar komen van voldoende 
binnenlandse besparingen, zulks 
voornamelijk door een verdere 
vermindering van de ontsparIngen door 
de overheid. 
In Ier land echter werd de sterke 
groei voornamelijk gedragen door de 
uitvoer. Door de begrotings-
consolidatie en de gematigde loon­
ontwikkelingen werd de binnenlandse vraag afgeremd terwijl tegelijkertijd de 
export werd bevorderd door een verbeterd concurrentievermogen. Deze door de 
uitvoer gedragen expansie maakte leriand meer dan Spanje en Portugal 
kwetsbaar voor de verslechtering van het internationale economische klimaat. 
Nu in leriand de grondslag voor verdere Inhaal resultaten gezond is dient 
meer nadruk te worden gelegd op de ontwikkeling van het binnenlandse 
produktiepotentieel. De investoringsratio is nog betrekkelijk laag en Is 
niet veel toegenomen. In het bijzonder de aanbodzijde van de economie 
behoeft verdere verbetering. 88.9 
92.5 93.8 
97.6 94.2 
90.8 
90.0 20.3 
19.6 
28.0 
28.9 
29.9 
98.1 
96.8 
96.9 
* Raming 
Bron: Diensten van de Commissie 
in Griekenland pakte het inhaalproces de afgelopen Jaren negatief uit als 
gevolg van ongeschikt beleid. Het in 1991 door de regering aangenomen 
- 16 -
programma voor stabilisatie en structurele aanpassingen getuigt van een 
ernstig streven een omkeer teweeg te brengen in de macro-economische 
achteruitgang van het land en zijn productiepotentieel te herstellen. De 
hoofddoelstellingen van het programma zijn belastinghervormingen en 
structurele vernieuwingen. De maatregelen tot fiscale aanpassing en 
structurele hervormingen houden onderling verband en moeten in geval van een 
doeltreffende toepassing Griekenland in,staat stellen profijt te trekken van 
het proces van Europese Integratie. Recente ontwikkelingen wijzen er echter 
op dat de uitvoering van het programma op ernstige moeilijkheden is gestuit 
en vertraging ondervindt. Als het programma niet ten volle wordt uitgevoerd 
zal dit de hervatting van het Inhaalproces vertragen. 
III. PRIORITEITEN VOOR DE ECONOMISCHE POLITIEK IN DE GEMEENSCHAP 
Nu het ernaar uitziet dat de internationale conjunctuur het komende Jaar slechts 
matig zal verbeteren, is het van groot belang dat de Gemeenschap haar interne 
potentieel versterkt. De economische politiek moet derhalve bijdragen tot een 
snelle uitvoering van de voornaamste communautaire projecten. 
Grafiek 5: Omzetting richtlijnen interne markt* De voltooiing van de interne markt 
blijft een onmiddellijke prioriteit voor 
de Gemeenschap en er is nog veel te doen 
: met betrekking tot 69 van de 282 in 
het Witboek opgesomde maatregelen moet 
de Raad nog een besluit nemen. De 
omzetting van richtlijnen In nationaal 
recht moet worden bespoedigd. 166 in het 
Witboek vermelde maatregelen zijn van 
kracht geworden en voor 134 daarvan zijn 
nationale uitvoeringsmaatregelen nodig. 
Van deze nationale maatregelen is gemiddeld 71 % reeds genomen (grafiek 5). De 
Lid-Staten lijken hun verantwoordelijkheid te hebben genomen en lijken in te 
zien dat er meer haast moet worden gemaakt. TWA Omgezat 
• Niet omgazat 
Bron: Dlanatan van da Commlaala I Afwijkingen 
3 Gaan maatregalan nodig 
8tand par 16/10/91 
- 17 -
Het programma voor de Interne markt Is reeds van beslissende betekenis geweest 
voor de communautaire groeivooruitzichten en voor de welvaart het 
bedrijfsleven heeft reeds tot op zekere hoogte geanticipeerd op de sterke 
mededinging en de nieuwe omstandigheden en mogelijkheden die er in 1993 zuilen 
komen. Dit heeft geleld tot een sterke uitbreiding van de Investeringen In de 
periode 1986-1990. 
De werkelijke effecten van de interne markt zullen in de komende jaren merkbaar 
worden, vooral naarmate de resterende interne barrières daadwerkelijk 
verdwijnen. Een vastberaden optreden en krachtige beslissingen zullen een 
belangrijke positieve invloed hebben op het vertrouwen van de ondernemingen en 
zullen de economische groei een nieuwe impuls geven. 
Een Economische en Monetaire Unie In de Gemeenschap zal lelden tot een 
versterking van de economische voordelen die zullen voortvloeien uit het 
programma 1992. Alleen met één gezamenlijke valuta kunnen de potentiële 
voordelen van een interne markt volledig worden verwezenlijkt. 
De EMU heeft in de eerste plaats ten doel de integratie van de Gemeenschap te 
versterken en haar economische resultaten te verbeteren. De EMU zal zorgen voor 
stabiliteit, zodat het proces van duurzame groei wordt versterkt. De ervaring 
van de Jaren tachtig heeft duidelijk aangetoond dat een lagere werkloosheid op 
lange termijn niet kan worden bereikt met een hogere inflatie. Integendeel, 
stabiliteit wordt steeds meer beschouwd als een absolute voorwaarde voor betere 
reële economische resultaten. 
De Inkomenskloof tussen de Inhaal landen en het communautaire gemiddelde blijft 
groot en het zal dan ook jaren vergen om deze kloof te overbruggen. Dit proces 
kan slechts berusten op een gezonde groei waardoor het binnenlandse 
produktiepotentieel toeneemt. 
Het beleid op nationaal en communautair niveau moet de grondslag leggen voor een 
duurzame en sterkere relatieve groei van het reële BBP, zonder inflatledruk en 
- 18 -
onaanvaardbare interne en externe onevenwichtigheden. Een snelle economische en 
sociale convergentie moet vooral grotendeels worden bewerkstelligd onder de 
verantwoordelijkheid van de minder begunstigde landen zelf. Recente 
ontwikkelingen hebben bevestigd dat een gezond macro-economisch beleid een 
essentiële voorwaarde Is om de Interne groeimogelijkheden van deze landen met 
alle beschikbare middelen te verbeteren. 
De economisch sterkere landen moeten ook tot dit proces bijdragen door een 
dynamische groei op middellange termijn te ondersteunen. 
De Gemeenschap zal bij de tenuitvoerlegging van het gemeenschappelijke beleid en 
bij de totstandbrenging van de interne markt streven naar een versterking van de 
economische en sociale samenhang. De economische politiek van de Gemeenschap en 
die van de Lld-Staten moeten elkaar versterken om de economische resultaten in 
de minder begunstigde Lid-Staten te verbeteren. Als de structuurfondsen en 
andere financiële Instrumenten efficiënt worden gebruikt onder gunstige 
nationale randvoorwaarden, zullen daardoor de vraag- en de aanbodsituatie in de 
ontvangende landen aanzienlijk worden verbeterd. 
Het m Mleu en het belang daarvan in de algemene context van de kwaliteit van het 
leven wordt steeds meer een zorg van de Gemeenschap. De Commissie heeft onlangs 
een coherente communautaire strategie uitgewerkt om de C02-emlssies In de 
Gemeenschap tegen het jaar 2000 te stabiliseren op het niveau van 1990. De 
strategie bestaat uit een geheel van op communautair niveau vastgestelde 
verplichte, vrijwillige en mogelijke fiscale maatregelen In combinatie met 
aanvullende nationale programma's. De aanwending van fiscale Instrumenten, met 
name een nieuwe gecombineerde C02/energiebelast ing, die fiscaal neutraal is, 
wordt gezien als een belangrijke voorwaarde om de stabilisatie van de C02-
emissie, op doelmatige wijze te bereiken. Als de Juiste prijssignalen worden 
gegeven, zullen alle ondernemingen geneigd zijn tot een milieuvriendelijk 
gedrag. In het belang van een gezonde economie en welvaart op lange termijn en 
19 -
ook voor het milieu dienen milieu-overwegingen afdoende te worden verwerkt In 
het communautaire beleid op andere gebieden, met name energie, vervoer en 
landbouw. 
IV. MACRO-ECONOMISCH BELEID EN BELEID VOOR STRUCTURELE AANPASSING 
1. Monetair beleid en het EMS 
Het EMS heeft ten doel bij te dragen tot prijsstabiliteit en nominale 
convergentie in de Gemeenschap door middel van stabiele wisselkoersen en een 
passend monetair beleid. Het afgelopen Jaar werd dit doel moeilijker te 
bereiken. In het najaar van 1990 werd het monetaire beleid in de Gemeenschap 
krapper als reactie op de stijgende olieprijzen. In de loop van 1991 leek er 
echter weer wat meer ruimte op monetair gebied te komen. Dit gebeurde 
terwijl de inflatledruk in verscheidene landen van de Gemeenschap aanhield 
of zelfs toenam ondanks de daling van de olieprijzen na de Golfoorlog. 
Wegens de vertraging van de groei In de Gemeenschap in 1991 was een zekere 
verruiming van het monetaire beleid welkom terwijl de inflatieverwachtingen 
op lange termijn toch niet ongunstig lijken te zijn beïnvloed de 
rendementscurves vertoonden dit jaar eerder de nelging om naar beneden te 
verschuiven dan stijl omhoog te klimmen als reactie op het ruimere monetaire 
beleid, en de lange rentetarieven zijn op de meeste markten iets lager dan 
een Jaar geleden. Ondanks deze verruiming wordt nog steeds een krap monetair 
beleid gevoerd. Het is van essentieel belang ervoor te zorgen dat nominale 
convergentie gepaard gaat met een absolute en niet een relatieve norm voor 
prijsstabiliteit en dat het EMS in sterke mate blijft bijdragen tot het 
behoud van stabiele prijzen tot de volledige Inwerkingtreding van de EMU. 
In dit opzicht zijn er enkele problemen verbonden aan de wijze waarop het 
monetaire beleid In de Gemeenschap dit Jaar lijkt te zijn verruimd. In de 
- 20 -
jaren tachtig speelde Duitsland de hoofdrol bij het terugdringen van de 
inflatie in de Gemeenschap. Via de wisselkoersdiscipline van het EMS werkte 
dit door in andere landen die hun wisselkoersen binnen de nauwe 
fluctuatiemarge hielden. Deze band werd versterkt na de laatste herschikking 
in Januari 1987, waarna steeds minder werd geanticipeerd op verdere 
herschikkingen. De Duitse strategie was gebaseerd op begrotingsconsolidatIe 
en monetaire streefcijfers die niet werden overschreden. Bij deze strategie 
bleef de onderliggende inflatie laag zelfs toen met betrekking tot de 
monetaire streefcijfers een grotere soepelheid werd betracht als reactie op 
externe omstandigheden. 
Doordat toekomstige herschikkingen steeds minder waarschijnlijk werden 
geacht, werd dit plaatje heel anders. De expansieve koers van het 
begrotingsbeleid In Duitsland ten gevolge van de Duitse eenmaking in 
combinatie met een op stabiliteit gericht monetair beleid leidt tot een 
reële appreciatie van de valuta naarmate de reële vraag groter wordt dan het 
reële binnenlandse aanbod. Deze combinatie en de onmogelijkheid de daaruit 
voortvloeiende reële appreciatie te doen plaatsvinden via een nominale 
wisselkoersaanpassing In het EMS, veroorzaken een extra sterke druk op de 
rentetarieven In Duitsland. De zeer grote vraag heeft namelijk een sterke 
invloed gehad op de loononderhandelingen, waardoor sluipende prijsstijgingen 
in de hand werden gewerkt. Dit proces werd nog versterkt door de Ingrijpende 
maatregelen tot verhoging van de ontvangsten om het budgettaire effect van 
de eenmaking te beperken. 
Van tijd tot tijd gaven de markten blijk van onzekerheid over de mate waarin 
de Bundesbank dezelfde strategie als in het verleden zal kunnen volhouden. 
Deze onzekerheid en de verwachting ten aanzien van strabiele wisselkoersen 
en verminderde inflatieverschillen hebben voor de bij het 
wisselkoersmechanisme aangesloten valuta's geleid tot een belangrijke 
vermindering van de renteverschillen ten opzichte van de DM, waar de premie 
voor wisselkoersrisico's min of meer is verdwenen. 
- 21 -
Aangezien de inflatie in de Gemeenschap als geheel nog aanzienlijk is, is 
een verdere versoepeling van de koers van het algemene monetaire beleid 
momenteel niet gerechtvaardigd. Het collectieve karakter van het EMS 
impliceert dat andere bij het wisselkoersmechanisme aangesloten landen dan 
Duitsland, en vooral de grotere landen, een deel van de verantwoordelijkheid 
op zich moeten nemen voor een monetair beleid in de Gemeenschap dat 
verenigbaar is met laagste prijsstijgingsniveau en met voortdurende 
neerwaartse convergentie door de landen met een hoge inflatie. 
In de twee landen die nog niet bij het wisselkoersmechanisme zijn 
angesloten, Portugal en Griekenland, ligt de inflatie nog boven de 10%, 
hoewel onlangs in beide landen een daling is opgetreden. In Portugal moet in 
de allereerste plaats het monetaire beleid strak genoeg worden gehouden om 
de oververhitting op de arbeidsmarkt te verminderen. Gezien de grote 
toestroming van kapitaal zal dit waarschijnlijk inhouden dat de koers van de 
escudo nog enige tijd zal moeten kunnen blijven stijgen. Het doel moet zijn 
tot het wisselkoersmechanisme toe te treden wanneer reeds zoveel stoom aan 
de economie is onttrokken dat de wisselkoersdiscipline niet leidt tot een te 
grote verruiming van het monetaire beleid. 
In Griekenland moet het monetaire beleid gericht blijven op de beteugeling 
van de door een werkelijk excessief begrotingstekort veroorzaakte inflatie. 
Het monetaire beleid kan echter niet eindeloos worden gebruikt voor de 
bestrijding van de gevolgen van de problemen op het gebied van de openbare 
financiën. Slechts indien de in het stabilisatieprogramma vastgestelde 
begrotingsplafonds niet worden overschreden, kan worden gehoopt op een 
spoedige en duurzame nominale convergentie in Griekenland. 
Begrotingsbeleid 
Aangezien de Lld-Staten bevoegd blijven voor het begrotingsbeleid, is met 
het oog op de EMU een grotere coördinatie vereist volgens beginselen of 
regels die ervoor zorgen dat het begrotingsbeleid de stabiliteit In de 
Gemeenschap niet ondermijnt. 
- 22 
In een eerste groep landen (Griekenland en Italië) is al vele jaren sprake 
van buitengewoon hoge begrotingstekorten en een voortdurende stijging van de 
schuldenlast van de overheid (tabel 5 en grafiek 6). 
Grafiek 6: Ontwikkeling van de 
bruto overheidsschuld <•« % »«« BBP> 
71 76 60 66 
Bron: Dlanatan *an da Commlaala In Griekenland ver toont de 
begrotingsontwikkeling In 1991 een 
afwijking van de tendens van de 
afgelopen jaren, welke het resultaat is 
van de uitvoering van het nieuwe, drie 
Jaar durende convergentieprogramma. Met 
de aanpassing en hervorming van de 
begroting zullen de doelstellingen 
echter niet bereikt worden. Om een 
aanzienlijke vermindering van het 
begrotingstekort en een stabilisering 
van de openbare schuld te 
bewerkstelligen moet het programma 
stringenter worden uitgevoerd. 
De begrotingssituatie In Itallë blijft 
afwijken van die in de andere landen die 
deelnemen aan de nauwe bandbreedte van het wisselkoersmechanisme. Het 
begrotingstekort bedraagt nog steeds meer dan 10% van het BBP, ondanks 
herhaalde pogingen tot correctie. Ten gevolge daarvan overschreed de 
overheidsschuld in 1990 de grens van 100 % van het BBP en Is zij sindsdien 
voortdurend toegenomen. Er is duidelijk geen gebrek aan 
aanpassingsprogramma's, maar veeleer aan daadkrachtige tenuitvoerlegging 
daarvan. Er zou meer nadruk moeten worden gelegd op de Instrumenten die 
gebruikt worden om de doelstellingen te bereiken en op structurele 
maatregelen ter verbetering van de overheidsfinanciën. Maar zelfs bij 
stringente uitvoering van het huidige programma bestaat het gevaar dat de 
aangekondigde doelstellingen niet bereikt worden, omdat het is gebaseerd op 
een zeer optimistisch groeiscenario. Bovendien legt het programma sterk de 
nadruk op belastingmaatregelen. Als de belastingbetalers de verhoging van de 
directe belastingen trachten af te wentelen door het stellen van hogere 
looneisen, kan dat bijdragen tot opwaartse druk op de inflatie. Het 
- 23 -
Is niettemin bemoedigend dat de Italiaanse regering haar bereidheid 
bevestigd heeft om corrigerende maatregelen te treffen als de doelstellingen 
niet bereikt worden. 
In een tweede groep landen (België, Nederland, Portugal en leriand) bestaan 
nog steeds aanzienlijke begrotingstekorten en is de overheidsschuld in 
percenten van het BBP buitengewoon hoog. In België waren de 
stabilisatie-inspanningen tijdens de periode van hoge groei (1988-1990) 
onvoldoende om het weer toenemen van de overheidsschuld in 1991, toen de 
economische bedrijvigheid verminderde, te voorkomen. Het streven van de 
regering om de uitgaven exclusief rente reëel te bevriezen en het tekort van 
de nationale overheid nominaal op hetzelfde peil te houden, is duidelijk 
onvoldoende en moet worden uitgebreid tot de overheden op andere niveaus, 
met Inbegrip van de sociale fondsen. Een aanzienlijke vermindering van het 
tekort is noodzakelijk om ervoor te zorgen dat de overheidsschuld, die nog 
steeds tweemaal zo hoog is als het gemiddelde van de Gemeenschap, in 
verhouding tot het BBP een duidelijk dalende tendens gaat vertonen. 
Ook In Neder land zijn de consolidat ie-Inspanningen tijdens de periode van 
hoge groei (1988-1990) onvoldoende geweest. In 1991 zijn aanvullende 
maatregelen getroffen om de doelstellingen met betrekking tot de 
overheidsfinanciën te bereiken. Het aanhoudende overheidstekort zou echter 
stringentere doelstellingen voor het overheidsbeleid op middellange termijn 
rechtvaardigen, ten einde de overheidsschuld in verhouding tot het BBP te 
verminderen. 
De verminderde Instabiliteit van de overheidsfinanciën in Portugal in de 
afgelopen jaren is het resultaat van de volledige herziening van het 
belastingstelsel dat daardoor doelmatiger werd, inspanningen om de uitgaven 
te beperken, de opgaande economische conjunctuur, en het 
privatiseringsproces. Niettemin zijn zowel het begrotingstekort van de 
totale overheid als de overheidsschuld verhoudingsgewijs hoger dan het 
gemiddelde van de Gemeenschap. Om die reden en ook om de bestrijding van de 
Inflatie te ondersteunen, moet begrotingsaanpassing een van de belangrijkste 
doelstellingen van het economisch beleid blijven en moet de aanpassing 
stringent worden uitgevoerd. 
- 24 -
1er land is eind Jaren tachtig zeer succesvol geweest bij de consolidatie van 
de overheidsfinanciën. Daarna Is de consolidatie vertraagd ten gevolge van : 
de negatieve effecten van de lagere groei van de inkomsten, de druk op de 
overheidsuitgaven door de stijgende werkloosheid en de verhoging van de 
lonen in de collectieve sector. De consolI dat ie-inspanningen moeten op 
middellange termijn worden volgehouden om ervoor te zorgen dat de 
overheidsschuld in verhouding tot het BBP een duidelijk dalende tendens 
bl I Jft vertonen. 
Duitsland en het Verenigd Koninkrijk zijn uitzonderlijke gevallen. 
In Duitsland bedroeg, als direct gevolg van de grote financieringsbehoeften 
in verband met de eenwording, de omslag van het saldo van de overheidssector 
in de periode 1989-1991 bijna 4 % van het BBP, ondanks een hoog niveau van 
economische bedrijvigheid. Hoewel het huidige tekort, afgezien van het feit 
dat het bijdraagt tot een onevenwichtige beleidscombinatIe, weinig zorgen 
baart, zijn de vooruitzichten om het tekort op middellange termijn onder 
controle te brengen, nogal verontrustend. Ook als de consumptlest Imul erende 
uitgaven worden verminderd, zullen daar grootschalige investeringen in 
infrastructuur voor in de plaats komen. Onder druk van een snel stijgende 
overheidsschuld en de daarmee samenhangende sterk oplopende rentelasten 
zullen de uitgaven verder stijgen. Derhalve zal begrot Ingsconsolidalte een 
van de belangrijkste uitdagingen voor het beleid In de komende jaren zijn. 
Recentelijk is bovendien sterk de nadruk gelegd op verhoging van de 
inkomsten. Hogere directe en Indirecte belastingen zullen echter zeer 
waarschijnlijk leiden tot hogere looneisen ter compensatie van de 
inkomensachteruitgang. Onder deze omstandigheden kan een al te groot 
vertrouwen In verhoging van de belastinginkomsten lelden tot een nieuwe 
cyclus van voortdurend toenemende druk op de inkomensverdeling. Aan de 
uitgavenzijde bestaat nog steeds aanzienlijke ruimte om het begrotingstekort 
te verminderen. Voorts zouden maatregelen voor Inkomenssteun zodanig moeten 
worden opgezet dat het zeker Is dat zij een tijdelijk karakter hebben. 
De verslechtering van het begrotingssaldo In het Verenigd KonlnkrlIk is 
25 -
hoofdzakelijk te wijten aan de werking van de automatische stabilisatoren 
tijdens de ernstige recessie. De doelstelling op middellange termijn van de 
autoriteiten blijft het bereiken van een begroting die, gecorrigeerd voor 
conjuncturele invloeden, globaal evenwichtig is. Een behoedzaam 
begrotingsbeleid blijft dan ook het aangewezen middel om de doelstellingen 
op middellange termijn, evenwicht op de begroting en voortdurende positieve 
overheldsbesparIngen, te bereiken. 
In de laatste groep landen (Denemarken, Spanje, Frankrijk en Luxemburg) zijn 
het begrotingssaldo en de schuldenlast van de overheid In grote lijnen onder 
controle. Deze landen hebben een overschot op de overheldsrekenlng, voldoen 
aan de gulden financieringsregel en hebben een overheidsschuld in procenten 
van het BBP die lager is dan het gemiddelde van de Gemeenschap. Niettemin 
moet In deze landen een behoedzaam begrotingsbeleid gevoerd worden, 
aangezien een aantal ervan kampt met sterk inflatoire tendensen en 
aanzienlijke tekorten op de lopende rekening (Spanje), of met een hoge 
buitenlandse schuld (Denemarken). 
Het vasthouden aan begrotIngsconsolldatIe wordt Ingegeven door verschillende 
overwegingen. Ten eerste moet hierdoor de huidige, onevenwichtige combinatie 
van een relatief ruim begrotingsbeleid en een betrekkelijk restrictief 
monetair beleid worden gecorrigeerd. Ook al kunnen begrotingstekorten 
gerechtvaardigd zijn In verband met tijdelijke en uitzonderlijke factoren, 
zij moeten niettemin zo snel mogelijk worden verminderd ten gunste van een 
meer evenwichtige beleidscomblnatie. Ten tweede is het noodzakelijk dat de 
besparingen in de Gemeenschap toenemen, waartoe een vermindering van de 
overheidstekorten een aanzienlijke bijdrage zou moeten leveren. Tenslotte 
zal een restrictiever begrotingsbeleid waarschijnlijk lelden tot een meer 
gematigde loonontwikkeling, hetgeen zou bijdragen tot een betere 
convergent Ie. 
De gewenste extra toeneming van de investeringsquote, waardoor groei en 
werkgelegenheid moeten toenemen, doet het probleem van de toereikendheid van 
de besparingen rijzen. Hoewel er tot nu toe weinig tekenen zijn die erop 
wijzen dat het lage niveau van de besparingen belangrijke negatieve gevolgen 
- 26 -
voor de economie heeft gehad, heeft het bijgedragen tot aanhoudend hoge 
reële lange-rentetarleven. De ontoereikendheid van de besparingen dreigt 
echter in de toekomst een belangrijkere beperking van de groei te worden, 
met name voor de landen in Oost- en Midden-Europa, die een 
IiberalIsatleproces doormaken, en de ontwikkelingslanden. Een spaaroverschot 
kan alleen ontstaan als de aanzienlijke overheidstekorten in de Gemeenschap 
en de andere grote westerse landen omslaan in overschotten. Het ontstaan van 
voldoende overheidsbesparIngen Is derhalve ook een fundamentele voorwaarde 
voor een succesvolle start van de markteconomieën in Midden- en Oost-Europa. 
Tenslotte zal er in een volledig ontwikkelde EMU minder ruimte voor het 
begrotingsbeleid en vooral het monetaire beleid zijn. Daarom moet meer 
nadruk worden gelegd op structurele maatregelen die moeten zorgen voor de 
noodzakelijke aanpassing van de economieën van de Gemeenschap. 
3. Structureel aanpassingsbeleid 
De inspanningen voor het scheppen van een interne markt hebben geleld tot 
het meest verreikende beleidsinitiatief met betrekking tot de aanbodzijde 
van de economie In de geschiedenis van de Gemeenschap. De dynamiek van de 
interne markt heeft echter niet alleen het groeipotentieel van de 
Gemeenschap vergroot, maar ook het nog steeds bestaande gebrek aan 
flexibiliteit van de markten doen uitkomen. Dit gebrek aan flexibiliteit 
wordt door de toenemende concurrentie duidelijker zichtbaar. In de huidige, 
minder gunstige Internationale context Is het voor de Gemeenschap ook van 
belang om de eigen binnenlandse groei te versterken. 
Structureel aanpassingsbeleid, ondersteund door een adequaat 
industriebeleid, verbetert het aanpassingsvermogen en de efficiëntie van de 
economieën van de Gemeenschap. Overeenkomstig de uitvoering van het 
1992-programma heeft de Commissie de noodzaak van beleidsmaatregelen voor 
verschillende belangrijke Industriële sectoren benadrukt en heeft zij 
voorstellen daarvoor gedaan. De voltooiing van de interne markt moet 
vergezeld gaan van structureel aanpassingsbeleid om ervoor te zorgen dat 
alle voordelen van de interne markt ook daadwerkeljk optreden. 
- 27 -
Voorts zuilen de landen die volledig deelnemen aan de EMU niet langer de 
beschikking hebben over de nominale wisselkoers als aanpasslngsInstrument. 
Een toeneming van de flexibiliteit op alle markten is derhalve noodzakelijk 
om een evenwichtige ontwikkeling van alle gebieden van de Unie te 
waarborgen. In de EMU zal de flexibiliteit van de arbeidsmarkt een 
belangrijk element zijn in het aanpassingsproces, als men een verdere 
stijging van de werkloosheid wil vermijden. 
Zowel het nationale als het communautaire structurele aanpassingsbeleid 
zullen een nog belangrijkere rol spelen. Te zamen met een voorzichtig 
macro-economisch beleid en het communautaire beleid met betrekking tot de 
economische en sociale samenhang, dat versterkt moet worden, moet dit het 
antwoord van de Gemeenschap vormen, waardoor weer een duurzame groei van 
meer dan 3,5 % per Jaar wordt bereikt ten einde de nog steeds hoge 
werkloosheid te verminderen. In het bijzonder op vier gebieden zijn verdere 
structurele verbeteringen noodzakelijk : de samenwerking, de arbeidsmarkt, 
het mededingingbeleid en de internationale handel. 
Samenwerking kan de omstandigheden waaronder ondernemingen werken verbeteren 
en het internationale concurrentievermogen van de Gemeenschap versterken 
door de bundeling van krachten en Innovatie. Een beleid ter verbetering van 
de Infrastructuur, en vooral het transport, Is een onmisbaar element bij de 
schepping van de Interne markt. Het is evenzeer een onderdeel van het 
cohesleproces, in de zin dat een beter functionerende Infrastructuur de 
transport- en communicatiekosten verlaagt en de verafgelegen regio's dichter 
bij het centrum van de Gemeenschap brengt. 
Ook op het gebied van innovatie, onderzoek en ontwikkeling zijn meer 
inspanningen noodzakelijk. Onderzoek- en ontwikkelingsbeleid zal het 
concurrentievermogen van de ondernemingen in de Gemeenschap bevorderen, maar 
in een tijd van fundamentele technologische veranderingen die vaak zeer hoge 
ontwikkelingskosten met zich meebrengen, moeten de resultaten van deze 
Inspanningen door toenemende samenwerking wijder verbreid worden. Hierdoor 
zal de aanpassing van onze economieën aan de recente technologische 
vooruitgang versneld worden. Ook op het gebied van de industriële 
- 28 -
herstructurering en hetmilieu zal toenemende samenwerking waarschijnlijk 
leiden tot het vergemakkelijken van de aanpassing. Door samenwerking op deze 
gebieden zou de Gemeenschap de internationale concurrentie beter tegemoet 
kunnen treden. De Gemeenschap kan een belangrijke stimulerende rol spelen 
door ondernemingen nader tot elkaar te brengen. 
De arbeidsmarkten In de Gemeenschap vertonen een groter aanpassingsvermogen, 
maar de verbetering is nog onvoldoende. Toenemende opwaartse druk op de 
lonen in een tijd waarin meer dan 9 % van de civiele beroepsbevolking 
werkloos Is, wijst erop dat er nog steeds aanzienlijke structurele problemen 
op de arbeidsmarkten bestaan. 
De voltooiing van de interne markt In een tijd van verminderde groei van de 
economie van de Gemeenschap en toenemende concurrentie uit het buitenland, 
betekent dat ondernemingen en werknemers hun werkmethoden aan deze nieuwe 
omstandigheden moeten aanpassen. Een flexibele reactie van ondernemingen op 
de nieuwe context waarin zij werken, moet vergezeld gaan van flexibiliteit 
op de arbeidsmarkt, zowel wat betreft scholing en beroepsvaardigheden als 
wat betreft arbeidsvoorwaarden. 
In de meeste landen Is de aanpassing van de loonkosten nog steeds 
onvoldoende om volledige werkgelegenheid te garanderen. Om een toeneming van 
de werkloosheid te voorkomen, moeten de sociale partners in hun 
onderhandelingen meer rekening houden met de noodzaak van aanpassing. De 
autoriteiten van de Lid-Staten zouden daartoe hun beleidsdoelstellingen 
duidelijker kenbaar moeten maken, zodat in de loononderhandelingen beter 
rekening kan worden gehouden met de macro-economische vooruitzichten. Een 
geloofwaardige betrokkenheid van de regeringen van de Lid-Staten bij de 
convergentie is een mogelijke benaderingswijze. 
Starre loonstructuren, arbeidsvoorwaarden en gebrek aan scholing hebben de 
problemen van hen die bulten het arbeidsproces staan, verergerd. Het grote 
aantal ongeschoolde werklozen illustreert het probleem van kosten en 
passende beroepskwalificaties in relatie tot het produktlepotentIeel van 
deze groep. De Lid-Staten zouden de arbeidsmarktwetgeving en de sociale 
- 29 -
voorzieningen moeten onderzoeken, ten einde de aspecten daarvan die Intrede 
of herintrede in de arbeidsmarkt verhinderen, te corrigeren. 
Tenslotte lijken er goede redenen te zijn voor het aanmoedigen van een 
actiever arbeidsmarktbeleid met een grotere nadruk op herscholing dan op het 
verlenen van werkloosheidssteun. 
De voltooiing van de Interne markt zal leiden tot een verscherping van de 
concurrentie, aangezien de handelsbarrières systematisch worden afgebroken. 
De Europese ondernemingen moeten op deze grotere concurrentie, die al tot 
een golf van concentratieactiviteiten in de Gemeenschap heeft geleld, 
voorbereid zijn. Ter vermijding van machtsposities die de concurrentie 
belemmeren en de algemene welvaart verminderen, voert de Gemeenschap een 
actief mededingingsbeleid. 
Verscherpte concurrentie kan ook leiden tot een roep om meer steun ter 
verdediging van ondernemingen en industrieën die daardoor onder druk komen 
te staan. Staatssubsidies bedreigen echter het functioneren van het 
marktproces door bepaalde voordelen te verlenen aan concurrerende 
ondernemingen. Ook bestaat het risico dat staatssteun de noodzakelijke 
herstructurering van de Industrie verhinderd. Daarom streeft de Commissie 
ernaar dat het verlenen van subsidie wordt beperkt en ingepast in het kader 
van herstructurering. 
De economisch sterkere landen van de Gemeenschap zouden de verleiding moeten 
weerstaan om de als gevolg van de openstelling van de markten grotere 
concurrentie te compenseren door binnenlands subsidie te verlenen, Het 
concurrentievoordeel dat de economisch minder ontwikkelde landen In bepaalde 
sectoren hebben verworven, zou door deze subsidies juist weer teniet worden 
gedaan. 
Vrije en eerlijke concurrentie in de Gemeenschap vereist doelmatig toezicht 
op staatssteun. De Commissie heeft in 1988 en 1990 twee overzichten 
betreffende overheidssteun In de Europese Gemeenschap opgesteld en streeft 
consequent naar meer doorzichtigheid op dit gebied. Overheidssteun 
- 30 -
absorbeert nog steeds een belangrijk deel van de middelen van de overheden 
In de Lld-Staten (tabel 9). Uit het tweede overzicht is gebleken dat het 
totaal van de door de nationale overheden verleende steun 2,2 % van het BBP 
van de Gemeenschap bedraagt, d.w.z. meer dan twee maal het bedrag van de 
begroting van de Gemeenschap. De verschillen tussen de Lid-Staten zijn 
aanzienlijk : Denemarken en het Verenigd Koninkrijk besteden slechts 1 % van 
het BBP aan steun, België, Griekenland, Italië en Luxemburg daarentegen 
besteden daaraan 3 % en meer. 
Tabel 9: Staatssteun in de Gemeenschap* 
(gemiddeld 1986-88) 
B 
Dk 
0 
Gr 
E 
F 
Irl 
It 
L 
NI 
P 
UK in % van in % van de 
het BBP overheids­
uitgaven 
3.2 
1.0 
2.5 
3.1 
2.3 
2.0 
2.7 
3.1 
4.1 
1.3 
2.3 
1.1 5.8 
1.7 
5.3 
6.5 
5.5 
3.8 
5.2 
6.2 
7.6 
2.1 
5.3 
2.6 Verleend in de vorm van (%) 
overheids- belasting­
subsidies faciliteiten 
89 
100 
36 
100 
100 
82 
63 
64 
91 
70 
41 
94 11 
0 
64 
0 
0 
18 
37 
36 
9 
30 
60 
6 
* Betreft subsidie» dia zijn onderworpen aan communautaire bepalingen 
Het totaal van de verleende wibeidiee Ie moeilijk vast te «tellen, omdat 
de subsidies in verschillende vormen kunnen worden verleend en omdat 
volledige nationale gegeven* ontbreken. 
Bron: Commissie, Tweede Overzicht van de steunmaatregelen De staatssteun is sterk geconcentreerd : 
de verwerkende industrie had een aandeel 
van 41 %, de transportsector 30 %, de 
steenkoolindustrie 16% en de landbouw 
(nationale steun) 13 %. 
In de aanloop naar de EMU moet strenger 
toezicht worden uitgeoefend op de 
nationale uitgaven aan subsidies, ten 
einde de convergentie te verbeteren. 
Meer discipline bij het verlenen van 
subsidies zou ook bijdragen tot het 
verwezenlijken van een meer open 
internationaal handelssysteem. 
Het weer opkomen van protectionistische tendensen in de Internationale 
ùajjdfti is een verontrustende ontwikkeling. Er Is grote onenigheid tussen de 
handelspartners geweest, in het bijzonder met betrekking tot de subsidiëring 
van de landbouw en een aantal achteruitgaande industrieën. Het gebruik van 
niet-tarIfaire maatregelen om eigen produkten te beschermen, is toegenomen. 
De Gemeenschap streeft ernaar om eind 1991 een ambitieus, algemeen en 
evenwichtig resultaat in de Uruguay-Ronde, die zich momenteel In een 
cruciale fase bevindt, te bereiken. Dit is noodzakelijk om het multilaterale 
handelssysteem te versterken en de tendens tot protectionisme te doen 
omslaan. Verdere vertraging zou de aanpassingsstrategie van veel 
31 -
ontwikkelingslanden en landen in Midden- en Oost-Europa, die een naar bulten 
gericht, op de markt georiënteerd beleid met betrekking tot groei en 
ontwikkeling voeren, ondermijnen. De belangrijkste industrielanden dragen op 
dit gebied een grote verantwoordelijkheid en moeten streven naar een 
spoedige afsluiting van de Uruguay-Ronde. 
Een succesvol resultaat van de Ronde zou niet alleen de belangen van de 
Gemeenschap dienen in de zin dat het de toegang tot de markten en 
verminderde protectie op traditionele gebieden van handelsbesprekingen zou 
waarborgen. Het zou ook een uitbreiding van de In multilateraal verband 
overeengekomen regels tot nieuwe gebieden mogelijk maken, die van groot 
belang zijn voor de Gemeenschap : diensten, intellectuele eigendomsrechten 
en internationale Investeringen. 
De onderhandelingen tussen de Gemeenschap en de EVA-Landen, die het scheppen 
van een Europese economische ruimte beogen, zijn afgesloten, waardoor de 
voordelen van de Interne markt tot een nog groter gebied zullen worden 
uitgebreid. Door het verkeer van goederen, diensten, kapitaal en arbeid 
tussen de EG en de EVA te vergemakkelijken, draagt de overeenkomst bij tot 
meer concurrentie en een verbetering van de aanbodzijde van de economie. 
De Gemeenschap is actief betrokken bij de steun aan de Midden- en 
Oosteuropese landen. ter bevordering van politieke en economische 
hervormingen. De Commissie beheert niet alleen de steunprogramma's van de 
Gemeenschap zelf, maar treedt ook op als coördinator voor de G-24, een groep 
waartoe alle belangrijke geïndustrialiseerde landen behoren. 
Er worden verschillende vormen van steun verleend, zoals steun voor 
economische herstructurering, voedsel- en noodhulp, technische bijstand, 
betalingsbalanssteun, investeringsfinanciering en exportkredieten. De 
Gemeenschap voorziet In ongeveer de helft van de In totaal verleende steun 
en Is daarmee de belangrijkste bron van middelen voor de landen In Midden-
en Oost-Europa geworden. Bovendien heeft de Gemeenschap de onderhandelingen 
over Europa-overeenkomsten waardoor een associât leverband met Hongarije, 
- 32 -
Polen en TsjechoslowaklJe wordt gecreëerd, afgesloten. Deze overeenkomsten 
maken het mogelijk dat de Midden- en Oosteuropese landen deelnemen aan 
hetproces van de Europese Integratie. Zij zijn politiek en economisch van 
doorslaggevend belang, op een tijdstip waarop de hervormingen In deze landen 
In een cruciale fase zijn gekomen en hun traditionele exportmarkt (de USSR) 
is Ingestort. De liberalisatie van de handel zal de particuliere 
Investeringen in deze landen bevorderen, hetgeen een van de belangrijkste 
voorwaarden voor succesvolle economische hervormingen is. De Gemeenschap is 
bereid om met andere Midden- en Oosteuropese landen, waarin aan de 
noodzakelijke politieke en economische voorwaarden is voldaan, over 
soortgelijke overeenkomsten te onderhandelen. 
De Gemeenschap heeft zich bereid getoond om de toegang van Midden- en 
Oost-Europa tot haar markten te verbeteren voor produkten waarmee deze 
landen daadwerkelijk op de wereldmarkten kunnen concurreren, zoals 
landbouwprodukten, textiel, kolen en staal. Er zal rekening moeten worden 
gehouden met de implicaties en moeilijkheden van deze sectoren en de 
betrokken regio's in de Gemeenschap. De verbeterde toegang tot de markt zal 
niet ten koste gaan van de bestaande relaties met andere handelspartners, in 
het bijzonder de ontwikkelingslanden, waarmee de Gemeenschap 
samenwerkingsovereenkomsten heeft gesloten. Verbeterde toegang tot de markt 
Is essentieel voor de succesvolle ontwikkeling van de economieën van de 
betreffhele overheid. 
VOORNAAMSTE ECONOMISCHE INDICATOREN 1989-1993 
Gemeenschap, VS en Japan 
(a) 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
NL 
P 
UK 
EG 
USA 
JAP BBP In constante prijzen (1) 
(procentuele mutatie) 
1989 
3.9 
1.2 
3.3 
2.8 
4.8 
3.6 
5.9 
3.2 
6.1 
4.0 
5.4 
2.2 
3.3 
2.8 
4.9 1990 1991' 1992* 
3.7 
2.1 
4.7 
-.3 
3.7 
2.8 
5.7 
2.0 
.9 
3.9 
4.0 
.8 
28 
.9 
5.6 .7 1 1/4 
25 3 
1.3 2 1/4 
1.3 2 1/4 
1.1 2 
3.0 3 1/2 
1.3 
-.4 
4.6 2 
3 1/2 1993* 
1.3 2 1/4 2 1/2 
1.8 3 3 1/4 
3.3 2 1/4 1 3/4 
2 
3 1/4 
2 1/2 
2 3/4 
2 1/2 
3 1/2 
2.3 1 1/4 2 
2.0 1 3/4 2 
-1.8 2 2 3/4 
2 1/4 2 1/2 
2 1/4 
3 1/2 (b) 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
NL 
P 
UK 
EO 
USA 
JAP Binnenlandse vraag in constante prijzen 
(procentuele mutatie) 
1989 
4.9 
.3 
2.7 
3.3 
7.8 
3.2 
6.0 
3.6 
7.8 
4.9 
4.0 
3.1 
3.7 
2.2 
5.7 1990 1991' 1992* 
3.4 
-.7 
5.0 
3.3 
4.6 
3.2 
5.4 
1.9 
2.2 
3.6 
5.8 
-.1 
29 
.5 
5.8 1.2 
.4 
3.0 
-.3 
3.1 
1.1 
1.1 
-1.0 
3.4 2 1/4 
2 
2 1/4 
1 
3 1/2 
2 
2 1/4 
2 
3 3/4 1993* 
2 1/4 
3 1/4 
2 
2 1/4 
3 1/2 
2 1/4 
.6 1 1/4 1 3/4 
1.5 2 1/4 2 3/4 
4.3 3 3/4 3 3/4 
2.1 1/4 1 1/2 
4.6 3 1/4 3 1/4 
-3.0 2 1/4 3 
2 1/2 
2 
3 3/4 
(c) Prijsindexcijfer van het gezinsverbruik 
(procentuele mutatie) 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
NL 
P 
UK 
EG 
USA 
JAP 1989 
3.5 
5.1 
3.1 
14.7 
6.6 
3.5 
3.9 
5.8 
3.4 
2.9 
12.8 
5.9 
49 
4.5 
1.7 1990 1991' 1992* 
3.5 
2.5 
2.6 
20.2 
6.4 
2.9 
2.6 
6.2 
4.2 
2.5 
13.6 
8.4 
5.2 
5.0 
2.4 5.0 
4.4 
2.8 4 3/4 
2 1/2 
(* ) Vooruitzichten oktober 1991. 
( I) RNP voor de VS en voor Japan vanaf 1990. 
firon : Diensten van de Commissie. 1993* 
3.2 3 1/2 3 1/2 
2.4 2 1/4 2 1/2 
3.5 4 1/4 4 
18.3 14 1/4 11 
5.8 5 1/2 5 1/4 
3.0 3 2 3/4 
3.0 3 2 3/4 
6.4 5 1/4 5 1/4 
3.4 3 3/4 3 1/4 
3.2 3 1/2 3 1/4 
11.7 9 1/2 7 3/4 
6.5 4 1/2 4 
4 1/2 4 1/4 
5 
2 1/2 (d) Saldo lopende rekening van de betalingsbalans 
(in procent van het BBP) 
B 
DK 
D 
GR 
E 
r 
IRI 
NL 
P 
UK 
EG 
USA 
JAP 1989 
1.1 
-1.2 
4.7 
-4.8 
-3.2 
.1 
1.3 
-1.4 
34.4 
3.3 
-2.9 
-4.8 
-.1 
1.9 
2.1 1990 1991' 1992* 1993* 
1.0 
.8 
3.2 
-6.1 
-3.5 
1.0 
3.4 
-1.4 
31.2 
3.8 
-.3 
-2.6 
-2 
-1.6 
1.2 1.0 
1.4 
-1.1 
-4.1 
3.1 
.7 
2.3 
-1.3 
28.1 
8 
-.1 
1.5 1/4 
-3 1/4 
-3 1/4 
-3/4 
2 
-1 
26 1/2 
-3/4 
1/2 1 1/4 
2 1/2 
-3/4 
-2 3/4 
-3 1/4 
-3/4 
1 3/4 
-1 3/4 
25 1/2 
4.1 4 1/2 4 3/4 
-1.1 -1 1/2 -2 1/2 
-1.1 -1 1/2 -1 1/4 
-3/4 
-3/4 
3/4 
(e) 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
NL 
P 
UK 
EG 
USA 
JAP Aantal werklozen in % van de 
civiele beroepsbevolking 
1989 
8.5 
7.7 
5.5 
7.5 
17.1 
9.4 
16.0 
10.7 
1.8 
8.7 
4.8 
7.0 
89 
5.3 
2.3 1990 1991' 1992* 
8.1 
7.9 
5.1 
7.5 
16.1 
9.0 
15.6 
9.8 
1.6 
8.1 
4.6 
6.4 
84 
5.5 
2.1 8.6 
9.2 
4.6 
15.8 
9.5 
16.8 
9.4 
1.6 
7.2 
4.0 
8.4 
8.6 
6.7 
2.2 8 1/2 
9 
5 
7 3/4 
4 1/4 
9 3/4 1993* 
8 1/2 
8 1/2 
5 1/2 
9 1/4 9 3/4 
15 1/2 15 1/4 
10 10 1/4 
8 18 1/2 
9 1/2 9 1/4 
1 1/2 1 1/2 
7 3/4 
4 3/4 
10 
9 1/4 
7 6 3/4 
2 1/4 2 1/4 (0 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
K?) 
NL 
P 
UK 
EG 
USA 
JAP Vorderingensaldo van de totale 
overheid (in % van het BBP) 
1989 
-R.7 
-.5 
.2 
18.3 
2.7 
-1.2 
-3.5 
-10.1 
4.3 
-5.2 
-3.4 
1.3 
-2.9 
-1.7 
2.5 1990 1991' 1992* 
•5.6 
-1.5 
-1.9 
-19.8 
-4.0 
-1.6 
-3.6 
-10.6 
4.7 
-5.3 
-5.8 
-.7 
-4.1 
-2.4 
2.2 1993* 
6.3 -6 1/4 5 3/4 
-1.7 1 1/2 -1/2 
-3.6 -3 1/4 -3 3/4 
-17.3 
•3.9 
-1.5 
-4.1 
9.9 
1.9 
-4.4 
2.3 
1.8 -14 
-3 
-1 
-4 
-9 
2 1/2 
3/4 
1/4 -10 1/4 
-3 1/4 
-1 1/2 
1/2 
-4.4 -4 -3 3/4 
-5.4 -4 1/2 -4 
-1.9 -3 1/2 -3 1/4 
-4 1/2 -4 1/4 
-1 1/2 
2 
(g) 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
NL 
P 
UK 
EG 
USA 
JAP Totale werkgelegenheid 
(procentuele mutatie) 
1989 
1.6 
-.6 
1.4 
.4 
3.6 
1.1 
-.1 
.2 
4.0 
1.6 
1.0 
2.8 
1.5 
2.3 
1.9 1990 1991' 1992* 
.9 
-.4 
2.8 
.2 
2.6 
1.2 
1.3 
1.0 
4.2 
2.1 
1.1 
.4 
1.4 
.5 
2.0 -.3 
-1.0 
2.8 
.7 
.4 
.0 
.9 
1.9 
1.0 
1.1 
-2.3 
1.6 0 
0 
1 
-0 
1 1/4 
-0 
1/4 
1/2 
1/4 
0 
-3/4 
1/4 
1 
1 1/2 1993* 
1/4 
1 
1/4 
1/4 
1 1/2 
1/2 
3/4 
3/4 
1 1/2 
0 
•1/2 
1/2 
1/2 
1 1/2 
1 1/2 (h) Reële loonsom per werknemer (3) 
(procentuele mutatie) 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
f 
L 
NI 
P 
Uk 
EG 
USA 
JAP 1989 
.1 
-1.6 
-.2 
2.9 
.5 
1.2 
2.2 
3.0 
3.0 
2.4 
.8 
2.8 
1.1 
1.0 
2.5 1990 1991' 1992* 
2.8 
1.0 
1.5 
.0 
1.2 
1.9 
5.9 
3.9 
.8 
1.1 
37 
27 
2.3 
-.1 
1.8 1.9 
1.1 
2.6 
-1.7 
1.8 
1.5 
3.5 
1.7 
1.3 
1.5 
6.6 
1.7 
20 
.3 
1.0 2 1/4 
1/4 
1/2 
2 1/4 
1/4 
1/2 
1/4 
1/2 
1/2 
1/4 
1/4 
(-*) Vooruitzichten oktober 1991. 
(2) 1992 en 1993 : De gevolgen van het convergentieprogramma zijn niet volledig in da cijfers verwerkt. 
(3) Gr'defleerd met prijsdeflator gezinsverbruik. 
Rron : Diensten van de Commissie. 1993* 
1/2 
1/2 
-3/4 
1/4 
1/4 
1/2 
3/4 
1/2 
1/4 
-1/4 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
NI. 
P 
UK 
EG Bruto investeringen, bouw, in constante 
prijzen (procentuele mutatie) 
1989 
8.9 
-4.6 
5.1 
2.0 
14.9 
5.3 
9.8 
3.6 
4.4 
1.6 
3.5 
2.5 
5.3 1990 1991' 1992* 
6.7 
-6.1 
5.3 
2.1 
10.7 
2.3 
8.4 
2.5 
.9 
1.3 
6.5 
-1.1 
3.6 -1.4 3 1/4 
-6.5 -1 
3.5 2 1/2 
-5.0 2 
5.3 4 
1.2 2 
-2.9 
.4 
5.8 1/2 
4 
1 1/4 
4 1/2 
-.6 -1 
4.5 3 
-12.9 -3/4 1993* 
2 3/4 
4 
1 3/4 
5 
4 
3 
4 
1 1/4 
3 
1 1/4 
4 
4 3/4 
1 3/4 2 3/4 (j) Bruto investeringen, outillage, in 
constante prijzen (procentuele mutatie) 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
NL 
P 
UK 
EG 1989 
18.2 
6.3 
10.0 
17.4 
13.0 
5.8 
15.3 
6.2 
26.3 
4.5 
10.0 
8.3 
85 1990 1991' 1992* 1993* 
10.3 
3.0 
12.9 
7.9 
1.2 
5.0 
6.8 
3.5 
fi.O 
7.7 
8.5 
-3.6 
4.7 3.0 2 3/4 2 3/4 
3.0 5 10 
10.0 5 4 1/2 
3.0 4 1/2 
2.5 3 
-1.8 1 1/2 
3.0 
4.5 
-12.8 1 1/4 
3 
-1 6 
4 
3 1/2 
1.8 3 3/4 4 1/2 
1.1 3 1/2 4 1/2 
6.7 5 5 
1/2 
1/2 
2 1/2 4 3/4 
(k) Bruto investeringen, totaal, in constante 
prijzen (procentuele mutatie) 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
P 
UK 
EG 
USA 
JAP 1989 
13.6 
.2 
7.1 
8.6 
13.7 
5.8 
11.3 
5.1 
13.4 
3.0 
7.5 
4.8 
67 
2.7 
11.0 1990 1991' 1992* 
8.3 
-1.9 
8.8 
4.8 
6.7 
3.8 
7.5 
3.0 
3.3 
4.2 
7.5 
-2.4 
4.1 
.9 
10.9 -.4 3 3/4 
.4 2 1/2 
6.2 4 3/4 
1.1 -1 
4.5 3 
-12.8 -3/4 
-4.4 
4.6 4 1/2 
3 1/2 1993* 
.6 3 2 3/4 
-1.9 2 7 1/4 
6.6 3 3/4 3 
-1.2 3 1/2 5 1/2 
2.2 3 3/4 4 
-.6 1 3/4 3 1/4 
4 1/4 
3 
4 
2 
3 3/4 
6 1/2 
2 1/4 3 3/4 
5 1/2 
4 (I) 
B 
DK 
D 
GR 
E 
F 
IRL 
NL 
P 
UK 
EG 
USA 
JAP BBP per hoofd (EG = 100) lopende prijzen 
en koopkrachtpariteiten 
1960 
95.4 
118.3 
117.9 
38.6 
60.3 
105.8 
60.8 
86.5 
158.5 
118.6 
38.7 
128.6 
100.0 
189.6 
55.8 1973 1986 1992* 
101.2 
113.1 
111.1 
56.8 
79.0 
110.4 
58.9 
93.3 
141.9 
113.1 
56.4 
108.5 
1000 
161.6 
96.2 100.6 
117.0 
114.0 
55.9 
72.8 
110.1 
63.4 
103.0 
126.2 
106.0 
52.5 
105.4 
100.0 
155.7 
110.6 103.4 
110.2 
113.6 
52.1 
79.9 
108.8 
68.9 
103.2 
130.0 
102.7 
56.3 
102.1 
100.0 
146.8 
124.3 1993* 
103.8 
111.4 
112.3 
52.0 
80.7 
108.8 
69.2 
103.4 
13?.6 
102.0 
56.2 
102.5 
100.0 
145.9 
125.6 
(*) Vooruitzichten oktober 1991. 
Bron : Diensten van de Commissie. 

ISSN 0254-1513 
COM(91)484def. 
DOCUMENTEN 
NL 01 
Catalogusnummer : CB-CO-91-572-NL-C 
! ISBN 92-77-78560-8 
H re au voor officïële publikaties der Europese Gemeenschappen f 
I :i>85 Luxemburg S