Advies van het Economisch en Sociaal Comité over:

- de "Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement over de preventie van criminaliteit in de Europese Unie - Beraad over gemeenschappelijke richtsnoeren en voorstellen voor een communautaire financiële steunverlening", en

- het "Voorstel voor een beschikking van de Raad tot vaststelling van een programma voor stimulering, uitwisselingen, opleiding en samenwerking op het gebied van criminaliteitspreventie (Hippokrates)"

(2001/C 221/17)

De Europese Commissie heeft op 29 november 2000 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 262 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de voornoemde mededeling en het voornoemde voorstel.

De afdeling "Werkgelegenheid, sociale zaken, burgerschap", die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 2 mei 2001 goedgekeurd. Algemeen afdelingsrapporteur was de heer Burnel.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn op 30 en 31 mei 2001 gehouden 382e zitting (vergadering van 30 mei 2001) het volgende advies uitgebracht, dat met 111 stemmen vóór bij 1 onthouding is goedgekeurd.

I. INLEIDING

1. In de Europese Unie en overal ter wereld neemt de criminaliteit toe; het lijkt een kwaad dat zich snel en gemakkelijk verspreidt. Sommige gebieden zijn gunstige uitvalsbases van waaruit criminelen bij voorkeur opereren.

2. Iedere staat, en ook de Europese instellingen, hebben de absolute plicht tegen elke vorm van criminaliteit op te treden. Ze dienen dit verschijnsel in al zijn vormen bij de wortel aan te pakken. De constatering dat criminaliteit in elke samenleving voorkomt, doet hier niets aan af en mag geen excuus zijn om niet tot actie over te gaan.

3. Het ESC is nu gevraagd naar zijn standpunt over "de mededeling van de Commissie aan de Raad en het Parlement over de preventie van criminaliteit in de Europese Unie: beraad over gemeenschappelijke richtsnoeren en voorstellen voor een communautaire steunverlening".

4. Bij criminaliteit vormt preventie de eerste fase van een beleid dat veelomvattend moet zijn. Daarom is het advies van het ESC inhoudelijk ruimer van aard dan de mededeling en het voorstel van de Commissie, zonder dat echter getracht is volledig te zijn. Het ESC heeft al eens eerder zijn visie op dit onderwerp gegeven; het ging dan bijvoorbeeld over de criminele uitbuiting van kinderen, vrouwen of immigranten (die in veel vormen kan voorkomen), en meer in het algemeen over die van kwetsbare individuen en risicogroepen.

5. Het ESC dringt er allereerst op aan dat met name degenen die op politiek niveau besluiten nemen, duidelijk maken hoe zij denken over de bescherming en bevordering van normen en waarden en over het definiëren van maatregelen en middelen, dat uit respect voor ieder mens dient te gebeuren.

6. De uitbreiding van de Unie zal leiden tot langere buitengrenzen, zowel op zee als op het land. Het is dan ook gewenst kandidaat-lidstaten te wijzen op de daarmee gepaard gaande problematiek, hen deelgenoot te maken van de bezorgdheid die binnen de EU hierover bestaat, en hen te betrekken bij de uitwerking van maatregelen van de Gemeenschap.

De Europese Unie dient samen met de Raad van Europa en de Verenigde Naties van gedachten te wisselen en beleid op te zetten, met name in de strijd tegen de georganiseerde criminaliteit, die immers doeltreffend gebruik maakt van de meest moderne technologieën, bijvoorbeeld op het gebied van communicatie, productie van drugs en spionageactiviteiten.

II. OPMERKINGEN

1. De Commissie heeft gekozen voor een brede definitie van het begrip "criminaliteit", die verder gaat dan in nationaal recht met "misdrijf" wordt aangeduid.

1.1. Als zware misdrijven worden beschouwd als de top van de piramide bestaande uit alle vergrijpen, dan bevinden zich daaronder verschillende lagen van ongeoorloofde handelingen: van het op het eerste gezicht onschuldige gebrek aan burgerzin aan de basis, tot maffia-achtige praktijken en geweldsdelicten aan de top, met daartussen in alle gradaties van individueel of collectief gepleegde strafbare feiten.

1.2. Het ESC kan zich vinden in de brede uitleg die de Commissie aan het begrip "criminaliteit" geeft, omdat elk vergrijp dat niet bij de wortel wordt aangepakt, als gevolg van het voorbeeldeffect aan de basis kan staan van steeds ernstigere strafbare gedragingen. "Van kwaad vervalt men licht tot erger", zoals een uitdrukking luidt.

2. De strijd tegen criminaliteit beoogt natuurlijke en rechtspersonen, alsook individuele en collectieve goederen (zowel in de openbare als de privésfeer) te beschermen en rechtsherstel voor slachtoffers te bereiken.

3. Het beleid dat hiervoor nodig is, vraagt om maatregelen op vier met elkaar samenhangende gebieden:

3.1. preventie;

3.2. rechtshandhaving door politie en justitie (volgens het geldende recht);

3.3. herstel van onrecht en begeleiding van slachtoffers;

3.4. reclassering van plegers van misdrijven, zowel tijdens als na hun straf.

4. De Commissie heeft terecht haar programma de benaming "Hippokrates" meegegeven. Deze figuur was de drijvende kracht achter de preventieve geneeskunde waarvan het motto luidt: "Voorkomen is beter dan genezen." Dit logische principe zou voor elke vorm van onrecht moeten gelden.

4.1. Voor de Commissie zijn de volgende twee uitgangspunten bijzonder belangrijk:

- de burgers alert te maken;

- hen te stimuleren een bijdrage te leveren aan het overheidsbeleid ter bescherming van personen en goederen (zowel in de openbare als de privésfeer) en dit daarmee tot een succes te maken.

4.2. Deze oproep aan de burgers en degenen die op politiek, economisch, sociaal en cultureel gebied besluiten nemen, tot het leveren van een bijdrage zal effect hebben als aan twee voorwaarden wordt voldaan:

4.2.1. De burgers moeten ervan worden doordrongen dat de van hen gevraagde bijdrage redelijk - dat wil zeggen realistisch - is en dat deze zal leiden tot concrete, waarneembare resultaten. Het voorkómen van criminaliteit is niet alleen een zaak van deskundigen, hoe onmisbaar hun werk ook is, maar behoort zeker ook tot de kern van de burgerzin.

4.2.2. Het preventiebeleid moet veelomvattend zijn. Dit houdt in dat het alle kiemen van de ziekte die criminaliteit heet, zowel de meer onder het oppervlak liggende als de zichtbare, moet uitroeien en dat mensen in alle geledingen van de samenleving klaar moeten staan om actie te ondernemen. Op deze manier dragen onder andere het stedelijk beleid, de strijd tegen armoede, werkloosheid en uitsluiting, het onderwijsbeleid en het beleid op het gebied van burgerbescherming, sociale voorzieningen en voorlichting bij aan het voorkómen van criminaliteit. Armoede bijvoorbeeld dient te worden bestreden door de oorzaken en gevolgen ervan aan te pakken en niet door te verklaren dat arme mensen en gezinnen zelf verantwoordelijk zijn voor hun situatie. Wie wil er nu in armoede leven?

4.2.3. Onderwijs en opvoeding dienen hier speciaal te worden vermeld. Op school wordt door middel van de verschillende verschijningsvormen van taal (spreken, lezen, schrijven, rekenen) geleerd gebruik te maken van de manieren om na te denken en met anderen van gedachten te wisselen. Daarnaast wordt tijdens de gehele opvoeding aandacht besteed aan zaken als gedrag, moraal en burgerzin. Derhalve is het noodzakelijk het onderwijzend personeel met alle soorten mensen (leerlingen en ouders) te leren omgaan en rondom scholen voorzieningen en plaatsen in te richten ten behoeve van de opvoeding van kinderen. De straat is zelden een goede leerschool.

4.3. Het ESC heeft, als verzamelplaats en discussieforum voor de georganiseerde civiele samenleving, per definitie erg veel aandacht voor de kwaliteit van het bestaan en zodoende ook voor alle factoren die daarop van negatieve invloed zijn door het ontbreken van belangrijke grondrechten: o.m. het recht op veiligheid, op menselijke waardigheid, het recht om te werken, op sociale en gezondheidsbescherming, het recht op onderwijs en scholing, op een gezinsleven.

4.4. We kunnen niet om de constatering heen dat de groei van de criminaliteit, zowel kwantitatief als kwalitatief, en het steeds professioneler worden van misdadige organisaties, zich maar al te vaak in een sneller tempo voltrekken dan de ontwikkeling van middelen en methoden ter voorkoming en bestrijding ervan. Op zijn minst is dit toch de heersende publieke opinie.

4.4.1. Hier ligt voor de overheid de zware taak een grootscheepse voorlichtingscampagne gericht op burgers en media te beginnen.

4.4.2. De middelen waarover Europol beschikt zijn in hoge mate ontoereikend (35 miljoen euro in 2001, dat is 29 % meer dan in 2000). Hetzelfde kan gezegd worden over de middelen die in de lidstaten worden uitgetrokken voor de bestrijding van, bijvoorbeeld, grensoverschrijdende criminaliteit (zowel over land als over zee). Misdaad is een kwaad dat zich steeds sneller en gemakkelijker verspreidt. Hoe langer het duurt voordat dit actief wordt bestreden, des te ingrijpender zullen de gevolgen ervan zijn.

4.4.3. Eigenlijk zou samenwerking waarbij onderlinge concurrentie geen enkele rol speelt, het hoogst in het vaandel moeten staan, maar zo nu en dan blijkt dat de politieoorlog niet meer uitsluitend in de verbeelding van romanschrijvers voorkomt.

4.4.4. De complexiteit van sommige juridische procedures en het trage tempo waarin deze zich voltrekken, versterken het gevoel van het publiek dat veel misdrijven ongestraft blijven nadat bepaalde zaken aan het licht zijn gekomen. Dit terwijl het hier veelal gaat om een zichtbaar gebrek aan middelen en zelfs om de ongeschiktheid van die middelen. Als de rechten van de verdachte moeten worden beschermd, dan moet dit toch ook op zijn minst gelden voor die van het slachtoffer.

4.4.5. Het publiek komt dan ook wel eens in de verleiding te denken dat de eerlijke burger wordt vergeten en dat zij die diens rechten moeten beschermen, een achterhoedegevecht leveren.

5. De Commissie heeft als volgt op bovenstaande ontwikkelingen gereageerd:

5.1. Zij dringt erop aan dat, als vervolg op het in juni 1997 door de Europese Raad van Amsterdam goedgekeurde actieplan, de lidstaten op basis van gemeenschappelijke normen concrete stappen nemen ten behoeve van de ontwikkeling van "een mechanisme voor het verzamelen en analyseren van gegevens, waarmee een beeld kan worden verkregen van de toestand van de georganiseerde criminaliteit in de lidstaten en dat rechtshandhavingsinstanties kan helpen bij de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit".

Europol en de lidstaten hebben bij het opstellen van het jaarlijkse rapport over de toestand van de georganiseerde criminaliteit in de Europese Unie reeds een begin hiermee gemaakt.

5.2. Wat de algemene criminaliteit betreft, is het door het ontbreken van betrouwbare gegevens vaak moeilijk de situaties in verschillende staten met elkaar te vergelijken. De Raad van Europa en de Verenigde Naties zijn met dit soort werkzaamheden begonnen, met name wat de gegevens over algemene criminaliteit betreft.

5.3. Het ESC steunt de nog lopende initiatieven die moeten leiden tot een algeheel en een gedegen overzicht van de toestand van de criminaliteit in de lidstaten en tot methodes waarmee veranderingen hierin kunnen worden waargenomen en de effecten van genomen maatregelen correct kunnen worden geëvalueerd.

6. De Commissie dringt aan op de vorming van een netwerk van de actoren die op het gebied van preventie werkzaam zijn, en wil dat zij tot actie overgaan.

6.1. De Commissie steunt het initiatief van het Franse voorzitterschap en Zweden om "een Europees netwerk voor de preventie van stedelijke criminaliteit, jeugdcriminaliteit en drugsgerelateerde criminaliteit op te zetten".

6.2. Initiatieven zijn reeds ontplooid in industriële kringen en bij bepaalde beroepsgroepen waar het risico betrokken te raken bij corruptie, witwasoperaties of fraude bijzonder groot is.

6.3. De Commissie stelt voor een Europees forum voor de preventie van de georganiseerde criminaliteit in te stellen dat zich moet gaan bezighouden met de meest uiteenlopende terreinen die bij de preventie van georganiseerde criminaliteit en economische criminaliteit moeten worden bestreken (zoals legale en illegale handel in goederen, computercriminaliteit, corruptie, financiële criminaliteit, milieucriminaliteit) en met de rol van bepaalde specifieke beroepsgroepen. Een dergelijk forum zou zo vaak als nodig, in verschillende samenstellingen en subgroepen bijeen moeten komen en zou zich in de eerste plaats moeten richten op het structureren van de criminaliteitspreventie op Europees niveau:

- Europese instellingen en lidstaten adviseren bij alle mogelijke kwesties inzake criminaliteitspreventie;

- meehelpen bij het vaststellen van nieuwe ontwikkelingen in het criminele milieu;

- de uitwisseling van informatie over preventiemaatregelen mogelijk maken;

- het functioneren van expertisecentra bevorderen;

- bijdragen aan de vaststelling van terreinen waarop onderzoek, scholing en evaluatie nodig zijn.

Het forum zal zo worden opgezet, dat het gemakkelijk door de diensten van de Commissie kan worden begeleid.

De Commissie zal met de betrokken partners onderzoeken of het nodig is een webstek over criminaliteitspreventie op te zetten.

Het ESC stemt met bovenstaande in.

7. Tijdens de Europese Raad van Tampere hebben het staatshoofd en de regeringsleiders het idee gelanceerd om de EU financiële steun te laten verlenen voor criminaliteitspreventie. De Commissie kwam tot de conclusie, zoals zij tijdens de conferentie van Praia da Falésia meedeelde, dat een financieel instrument een toegevoegde waarde aan de maatregelen van de lidstaten zou geven.

Dit financieel instrument zal zich enerzijds richten op grensoverschrijdende georganiseerde criminaliteit en anderzijds op algemene criminaliteit.

Het financieel instrument zou als een proefproject worden beschouwd en bij besluit op grond van artikel 34 van het Verdrag betreffende de Europese Unie in eerste instantie voor een periode van twee jaar (2001/2002) worden vastgesteld. "Wat de financiële middelen betreft, wordt het wenselijk geacht behoedzaam van start te gaan. In afwachting van de algemene voorstellen van de Commissie betreffende de door haar beheerde programma's, lijkt een bedrag van 1 miljoen euro per jaar redelijk", aldus de Commissie.

8. Het ESC neemt kennis van deze besluiten. Het spreekt de wens uit dat, in het licht van de omvang van de op te lossen problemen, alle mogelijke middelen worden aangewend. Het verontruste publiek verwacht dat er blijvende, krachtige maatregelen worden genomen.

8.1. Het ESC wijst op de noodzaak de burgers te betrekken bij criminaliteitspreventie via organisaties, vakbonden, verenigingen e.d. waarin zij vertrouwen hebben en waaraan zij verbonden zijn.

8.2. Het ESC wijst verder op de rol die is weggelegd voor het gezin, het onderwijs, het maatschappelijk werk en de media.

8.3. Uitgaande van het streven individuen op een actieve manier aan de samenleving te laten deelnemen - één van de belangrijkste kenmerken van de democratie - is het onvoldoende alleen maar een beroep te doen op sociale herstelprogramma's. Het is absoluut noodzakelijk bij al het beleid een vorm van integratie na te streven die voor alle burgers waarneembaar is (bijvoorbeeld op het gebied van huisvesting, verstedelijking, werkgelegenheid, scholing, sociale en gezondheidsbescherming, voorlichting en cultuur).

Dit zal de beste vorm van criminaliteitspreventie zijn, hoewel iedereen weet dat ook hier het toezicht van politie en justitie, de hoedsters van het recht, niet kan ontbreken.

Elke vrije, democratische samenleving kan zich niet onttrekken aan de plicht haar burgers een veilig bestaan te garanderen.

Brussel, 30 mei 2001.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs