EUROPESE COMMISSIE Brussel, 23.5.2022 SWD(2022) 621 final WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE Landverslag 2022 - Nederland bij Aanbeveling voor een AANBEVELING VAN DE RAAD over het economisch beleid van Nederland en met een advies van de Raad over het stabiliteitsprogramma 2022 van Nederland {COM(2022) 621 final} - {SWD(2022) 640 final}



Momentopname van de economie en de werkgelegenheid Een krachtig herstel met uitdagingen voor de toekomst De Nederlandse economie heeft zich snel hersteld van de COVID-19-pandemie. Met name de consumptieve bestedingen stegen snel, met de vaccinatiecampagne in de eerste helft van 2021, waardoor de economie weer kon worden opengesteld. Het herstel van de wereldhandel resulteerde in een sterke uitvoer en een aanzienlijke bijdrage aan de bbp-groei. Tegelijkertijd leed de investeringsactiviteit onder beperkingen aan de aanbodzijde, voornamelijk als gevolg van tekorten aan arbeidskrachten en verstoringen van de mondiale toeleveringsketen. Ondanks nieuwe beperkingen als gevolg van de Omicron-variant in het vierde kwartaal van 2021 was de totale bbp-groei in 2021 krachtig en bedroeg zij 5,0%. De consumptieprijsinflatie is gestegen als gevolg van de stijgende energieprijzen. De gemiddelde inflatie op jaarbasis steeg tot 2,8% in 2021. Voor 2022 wordt verwacht dat de inflatie verder zal stijgen tot 7,4%, voornamelijk als gevolg van aanhoudende opwaartse druk op de energieprijzen. De autoriteiten zijn slechts ten dele in staat het effect van de energieprijzen op te vangen door de energiebelastingen te verlagen en forfaitaire overdrachten te verstrekken. De nominale huizenprijzen zijn sterk gestegen. Met een groei van ongeveer 15% in 2021, tegenover minder dan 8% in 2020, was dit een van de sterkste stijgingen in de EU en is deze in het hele land tamelijk gelijkmatig gevoeld. Aanhoudende belastingvoordelen in verband met hypotheekrentebetalingen en een structureel ontoereikend woningaanbod in combinatie met een onderontwikkelde particuliere huurmarkt zorgen voor zowel de prijzen als de schuld. Hierdoor bevinden huishoudens zich in een financieel kwetsbare positie als er grote aanpassingen van de huizenprijzen zouden plaatsvinden (). De groeidynamiek vanaf 2021 biedt een solide basis voor 2022, maar de economie wordt geconfronteerd met nieuwe tegenwind. De Russische invasie van Oekraïne heeft de onzekerheid doen toenemen en heeft geleid tot een sterke daling van het vertrouwen van de huishoudens. Hoewel de COVID-19-beperkingen eind januari werden opgeheven, zal de groei van de consumptieve bestedingen naar verwachting relatief gematigd zijn als gevolg van de oplopende inflatie die het beschikbare inkomen van huishoudens beïnvloedt. De toegenomen onzekerheid zal naar verwachting ook wegen op de investeringsactiviteit van bedrijven, terwijl de beperkingen aan de aanbodzijde naar verwachting zullen aanhouden gezien de nieuwe lockdowns in China en de gevolgen van de Russische invasie van Oekraïne. Al met al wordt in de economische voorjaarsprognoses van de Commissie uitgegaan van een bbp-groei van 3,3% voor 2022 en 1,6% voor 2023. Om de groei op middellange en lange termijn te blijven ondersteunen, kunnen maatregelen om onder de doelstellingen vallende investeringen in onderzoek en ontwikkeling (zie bijlage 9) en een relatief lage productiviteitsgroei (zie bijlage 10) aan te pakken, gunstig zijn. De Russische invasie van Oekraïne treft de Nederlandse economie voornamelijk door hogere energie- en grondstofprijzen. De stijging van de gas- en olieprijzen heeft grote gevolgen voor de Nederlandse economie, gezien de energiemix, die sterk afhankelijk is van deze twee energiebronnen. Meer dan de helft van de Nederlandse huishoudens heeft echter elektriciteits- en gascontracten met een looptijd van meer dan een jaar, waardoor het effect van de stijgende prijzen op het beschikbare inkomen geleidelijk zal verlopen. Daarnaast heeft de regering maatregelen genomen om het effect van hogere energieprijzen op de begrotingen van huishoudens te verlichten. Bedrijven zullen op hun beurt ook worden getroffen door stijgende input- en energieprijzen, terwijl de toegenomen onzekerheid naar verwachting zal wegen op de investeringsbeslissingen van ondernemingen. De handelsbetrekkingen met Rusland zijn beperkt, maar de directe investeringen van Nederlandse bedrijven in Rusland waren relatief hoog in vergelijking met de EU-gemiddelden in 2020, waarbij de netto buitenlandse directe investeringen (exclusief special purpose entities) in Rusland 3,5% van het Nederlandse bbp bedroegen. De investeringen van Russische ondernemingen (met uitzondering van special purpose entities) in Nederland waren de afgelopen jaren zeer beperkt. De handels- en financiële banden van de Nederlandse economie met Oekraïne zijn over het algemeen beperkt. De regering heeft grootschalige nood- en steunmaatregelen genomen om de gevolgen van de COVID-19-pandemie te beperken () en de nieuwe regering plant extra uitgaven om grote maatschappelijke uitdagingen aan te pakken. De hogere uitgaven voor gezondheidszorg in verband met COVID-19 en voor steunmaatregelen om banen te beschermen en de koopkracht van huishoudens in stand te houden, zorgden ervoor dat het overheidstekort in 2020 toenam tot 3,7% van het bbp. Het tekort daalde in 2021 tot 2,5% van het bbp. Tegelijkertijd daalde de overheidsschuld van 54,3% van het bbp in 2020 tot 52,1% van het bbp in 2021. De nieuwe regering, die op 10 januari 2022 aantrad, kondigde aan dat zij de uitgaven voor haar gehele mandaat zal verhogen. Tot medio 2025 is het de bedoeling de uitgaven met 79 miljard EUR (9,2% van het bbp van 2021) te verhogen. Er zijn extra uitgaven gepland om uitdagingen zoals klimaatverandering, buitensporige stikstofafzettingen, stijgende energieprijzen en een ontoereikend woningaanbod aan te pakken. De verlaging van de energiebelastingen en de verstrekking van forfaitaire overdrachten bedragen momenteel 3,7 miljard EUR voor 2022. Daarnaast zullen de uitgaven voor langdurige zorg en pensioenen naar verwachting vanaf de middellange termijn stijgen als gevolg van de vergrijzing. De arbeidsmarkt presteert over het algemeen goed, maar de toenemende tekorten aan arbeidskrachten en vaardigheden en de segmentering van de arbeidsmarkt blijven voor uitdagingen zorgen. De werkloosheid daalde van 4,7% in 2020 tot 4,2% in 2021. Bovendien is het aantal vacatures zelfs hoger dan het aantal werklozen in het afgelopen jaar (zie grafiek 1.1). Daardoor is het voor werkgevers steeds moeilijker om mensen met de juiste vaardigheden te vinden. De loongroei trekt geleidelijk aan, en zal naar verwachting in 2022 aanhouden, waardoor de tekorten vermoedelijk zullen aanhouden. In het algemeen wijst het sociaal scorebord, dat de Europese pijler van sociale rechten ondersteunt, op een goed presterende arbeidsmarkt en goede maatschappelijke resultaten, hoewel er nog steeds uitdagingen in verband met de segmentatie van de arbeidsmarkt bestaan. Met name het hoge niveau van flexibele werkgelegenheid vereist meer aandacht wat betreft gelijke kansen op de arbeidsmarkt, billijke arbeidsvoorwaarden, adequate sociale bescherming en de bijdrage ervan aan een trage productiviteitsgroei (zie bijlagen 10 en 12). Grafiek 1.1: Aantal werklozen en aantal vacatures (in duizend) Bron: CBS De sterke afhankelijkheid van fossiele brandstoffen doet twijfels rijzen over de vraag of het land zijn klimaatdoelstellingen tijdig kan halen. Nederland is een van de vijf slechtst presterende EU-landen wat betreft het aandeel hernieuwbare energie in het bruto-eindverbruik van energie en zal een aanzienlijke kloof moeten dichten om de huidige doelstellingen voor 2030 te halen. Verdere investeringen om knelpunten weg te werken en het net te digitaliseren, zullen helpen om het aandeel energie uit hernieuwbare bronnen en het gebruik van duurzame mobiliteit te vergroten. De bouw en de landbouw worden afgeremd door overmatige stikstofafzettingen, die schadelijk zijn voor het milieu. De afgelopen decennia is de stikstofdepositie sterk toegenomen, ook in natuurbeschermingsgebieden. Om dit te verminderen heeft de regering actie ondernomen, wat zowel de landbouw- als de bouwactiviteiten negatief heeft beïnvloed. Een belangrijke stap in de aanpak van de stikstofcrisis is de overgang naar duurzame landbouw. Om dit te vergemakkelijken wordt in het regeerakkoord een overgangsfonds van 25 miljard euro tot 2035 voorgesteld. Een van de redenen waarom het land de COVID-19-crisis relatief goed heeft doorstaan, is de hoge mate van digitalisering van zijn economie. Nederland behoort tot de best presterende EU-lidstaten op het gebied van de index van de digitale economie en samenleving (). Zij presteerde bijzonder goed op het gebied van de invoering van digitale technologieën door bedrijven en het gebruik van onlinediensten. Hoewel de Nederlandse bevolking over een goed niveau van digitale basisvaardigheden en geavanceerde digitale vaardigheden beschikt (), maakt het relatief lage percentage afgestudeerden in de ICT-sector het voor bedrijven moeilijker om digitaal gekwalificeerd personeel te vinden om vacatures in te vullen. Het land zou ook verdere vooruitgang kunnen boeken op het gebied van 5G-gereedheid en hoge breedbandprijzen (zie bijlage 8).

Nederland heeft nog steeds te maken met macro-economische onevenwichtigheden die verband houden met een groot overschot op de lopende rekening en een hoge particuliere schuld. Het overschot op de lopende rekening steeg van 7% van het bbp in 2020 tot 9,5% in 2021 (). Vanuit sectoraal oogpunt is het overschot in de sectoren huishoudens en bedrijven toegenomen ten opzichte van 2020. Dit werd echter gedeeltelijk gecompenseerd door het vorderingentekort van de overheidssector met een aanzienlijke reeks crisisgerelateerde begrotingssteunmaatregelen. De schuld van de huishoudens bestaat voornamelijk uit hypotheekschulden en zal naar verwachting in nominale termen verder stijgen als gevolg van de hierboven genoemde snel stijgende huizenprijzen (zie bijlage 17). Nederland heeft de afgelopen jaren vooruitgang geboekt bij het aanpakken van problemen met agressieve fiscale planning. Het land heeft een voorwaardelijke bronbelasting ingevoerd op rente- en royaltybetalingen aan laagbelastende rechtsgebieden en aan rechtsgebieden op de EU-lijst van niet-coöperatieve rechtsgebieden. De bronbelasting is ook van toepassing op rente- en royaltybetalingen in bepaalde gevallen van misbruik. De regering heeft zich ertoe verbonden opnieuw te onderhandelen over clausules in bilaterale verdragen die het effect van de bronbelasting kunnen neutraliseren. Bovendien heeft de regering per 1 januari 2024 een voorstel aangenomen om de bronbelasting op dividenduitkeringen aan laagbelastende rechtsgebieden en aan rechtsgebieden die op de EU-lijst van niet-coöperatieve rechtsgebieden staan, te versterken. Nederland scoort zeer goed op het gebied van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s) van de Verenigde Naties, hoewel er op enkele gebieden nog aanzienlijke uitdagingen blijven bestaan, zoals de toegang tot betaalbare en schone energie (SDG 7). Het land presteert zeer goed op het gebied van economische groei en werkgelegenheid (SDG 8). SDG 4 (hoogwaardig onderwijs) presteert beter dan het EU-gemiddelde voor geavanceerde digitale vaardigheden en heeft een van de hoogste percentages volwassenen die deelnemen aan leren. De resultaten van SDG 10 (migratie en sociale inclusie) zouden kunnen verbeteren door mensen met een migratieachtergrond meer op de arbeidsmarkt te betrekken. Prioriteiten voor de toekomst Hoewel de Nederlandse economie zich snel herstelt van de gevolgen van de COVID-19-pandemie, blijven er verschillende uitdagingen bestaan. Deze uitdagingen verhinderen dat de economie weerbaarder wordt en op lange termijn op duurzame en inclusieve wijze blijft groeien. De al geruime tijd bestaande problemen in verband met de woningmarkt zijn zelfs toegenomen. De pandemie wees op de risico's van een sterk gesegmenteerde arbeidsmarkt. Andere kwesties houden verband met arbeidstekorten, het pensioenstelsel en de omvorming tot een groene en klimaatneutrale economie. Het aanpakken van deze uitdagingen zal het land ook helpen verdere vooruitgang te boeken bij de verwezenlijking van de SDG's op de desbetreffende gebieden en de uitvoering van de Europese pijler van sociale rechten. Aanpakken van fiscale verstoringen en aanbodbeperkingen op de woningmarkt De huizenprijzen in Nederland zijn het afgelopen jaar verder gestegen, met een verdere groei van de grote steden naar het hele land. De groei van de huizenprijzen op jaarbasis bedroeg tussen 2016 en 2020 al gemiddeld meer dan 7% en bedroeg in 2021 gemiddeld 15,2%. De prijzen stegen vooral tegen het einde van het jaar, waarbij de huizenprijzen in december 20,1% hoger lagen dan in dezelfde maand een jaar eerder. De betaalbaarheid en beschikbaarheid van huisvesting is aanzienlijk verslechterd, met name in grote steden en hun omgeving, waar de prijzen al enkele jaren sterk stijgen. Zo is de prijs van een appartement van 100 m2 in Noord-Holland, de provincie met het hoogste gemiddelde prijsniveau in het land, gelijk aan 17 jaar inkomen voor een typisch huishouden – 45% boven de waarde in 2014. Een combinatie van eenmalige effecten en reeds lang bestaande kenmerken van de Nederlandse woningmarkt leidde tot de scherpe prijsstijging in 2021. De besparingen die tijdens de pandemie zijn opgebouwd, hebben de budgetten van de huishoudens doen toenemen. De afschaffing van de overdrachtsbelasting voor eerste kopers heeft de vraag in 2021 doen stijgen. Gedragseffecten hebben de prijzen verder doen stijgen – de krappe markt heeft bestaande huiseigenaren ertoe aangezet een nieuwe woning te zoeken naar een 'eerst kopen, later verkopen' -strategie. Dit heeft de markt feitelijk tot stilstand gebracht, met een daling van het aantal transacties tot onder het niveau van 2020 (zie grafiek 2.1). Het beperkte aanbod op de markt heeft op zijn beurt de huizenkopers ertoe aangezet pent-up spaargeld te gebruiken om meer dan de catalogusprijs te betalen uit 'angst om de boot te missen'. Deze bijzondere factoren in 2021 komen bovenop de reeds bestaande factoren, zoals lage rentetarieven, relatief ruime limieten voor hypotheekleningen (), onvoldoende en inelastisch aanbod en belastingvoordelen die de vraag stimuleren. Fiscale verstoringen die het met vreemd vermogen gefinancierde eigenwoningbezit stimuleren, zijn al lang een probleem. De hypotheekrenteaftrek is het belangrijkste aspect. Het stelt huishoudens in staat rentebetalingen af te trekken van hun belastbaar inkomen. Ondanks een geleidelijke verlaging van het aftrekpercentage in de afgelopen jaren blijft de stimulans aanzienlijk. Het regeerakkoord van de huidige regering omvat de afschaffing van de mogelijkheid van belastingvrije giften voor de aankoop van woningen. Hoewel dit welkom is, zal het effect op de algemene verstoringen op de woningmarkt naar verwachting marginaal zijn. Grafiek 2.1: Groei huizenprijzen en aantal transacties op de woningmarkt Bron: Eurostat, CBS Subsidies voor schuldgefinancierd eigenwoningbezit dragen in hoge mate bij tot de relatief hoge schuldenlast van huishoudens. Bovendien zouden relatief hoge kredietlimieten () voor woninghypotheken aanleiding kunnen geven tot bezorgdheid over de houdbaarheid van de schuld van huishoudens als er grote correcties in de huizenprijzen worden toegepast, met name bij recente kopers. Maar zelfs huishoudens met een positieve nettovermogenspositie kunnen kwetsbaar zijn voor schokken op de financiële markten, gezien de illiquiditeit van hun activa (voornamelijk woningen) (). In 2019 heeft het Europees Comité voor systeemrisico's aanbevelingen () gedaan aan de Nederlandse autoriteiten om kwetsbaarheden in de woningbouwsector aan te pakken, met inbegrip van de aanbeveling om de maximale kredietlimieten te verlagen. Er zijn inmiddels enkele beperkte stappen gezet (), maar de aanbeveling inzake maximale leningslimieten blijft onopgevolgd. Het ontoereikende woningaanbod zet de huizenprijzen onder extra opwaartse druk (). De Nederlandse autoriteiten schatten dat in 2021 nog eens 279.000 woningen nodig zouden zijn geweest om aan de vraag te voldoen, wat overeenkomt met 3,5% van de totale woningvoorraad (). De bouwactiviteiten zijn tot op zekere hoogte hersteld na een scherpe daling van het aantal bouwvergunningen in 2019 als gevolg van onzekerheid over milieubeschermingsmaatregelen (). In een belofte om het woningaanbod te stimuleren, heeft de nieuwe regering de doelstelling van nieuwbouwwoningen verhoogd van 75.000 naar 100.000 eenheden per jaar. Hoewel de regering brede gebieden heeft geschetst waarop zij van plan is actie te ondernemen (), zoals de duur van de planningsprocessen op lokaal bestuursniveau, moet nog worden bepaald welke hervormingen precies zullen worden doorgevoerd om deze nieuwe doelstelling te bereiken. Een snelle toename van het aantal nieuwbouw wordt bemoeilijkt door de toegenomen tekorten aan arbeidskrachten en materialen die de afgelopen jaren zijn ontstaan. Naast deze tekorten heeft Nederland te maken met uitdagingen op het gebied van bestuurlijke capaciteit op gemeentelijk niveau, waardoor de planningsprocessen worden vertraagd, en met strikte regelgeving inzake landgebruik die de beschikbare grond voor woningbouw beperkt (). Een slecht functionerende huurmarkt zorgt voor verdere prikkels voor huishoudens om te kopen in plaats van huren. De toegang tot sociale huisvesting (gehuurd tegen een korting ten opzichte van de markttarieven) is slechts in beperkte mate afhankelijk van het inkomen en is dus relatief ongericht. Samen met subsidies op de door de eigenaar bewoonde markt leidt dit tot een onderontwikkelde particuliere huurmarkt en lange wachtlijsten voor degenen die het meest behoefte hebben aan sociale huisvesting. Er is dan ook een gebrek aan haalbare en betaalbare alternatieven voor veel huishoudens die op zoek zijn naar een woning. Dit dwingt hen tot schuldfinanciering van eigenwoningbezit, terwijl de hoge prijzen deze optie voor grote delen van de bevolking onbetaalbaar hebben gemaakt. Het pensioenstelsel eerlijker en transparanter maken De sociale partners en de regering zijn het in 2019 en 2020 eens geworden over de belangrijkste beginselen van de fundamentele pensioenhervorming. De belangrijkste punten van de overeenkomst zijn onder meer het afschaffen van ex ante intergenerationele herverdeling in het huidige pensioenstelsel van de tweede pijler, met behoud van een zekere mate van risicodeling tussen de generaties, het invoeren van extra flexibiliteit bij de toegang tot pensioenactiva en het versterken van de koppeling tussen prestaties van pensioenfondsen en uitbetalingen. Ontwerpwetgeving (Wetsvoorstel toekomst pensioenen) is op 30 maart 2022 bij het parlement ingediend en zal naar verwachting op 1 januari 2023 in werking treden. Zodra het nieuwe kader is aangenomen, zal het geleidelijk worden ingevoerd van 2023 tot 2027. De geplande pensioenhervorming zal naar verwachting de structurele tekortkomingen in de tweede pijler van het pensioenstelsel in verband met eerlijkheid tussen de generaties, transparantie, flexibiliteit en schokbestendigheid aanpakken. De geplande geleidelijke afschaffing van de feitelijke systematische herverdeling () van jongere naar oudere werknemers () zal zowel de eerlijkheid tussen de generaties als de transparantie verbeteren, aangezien de koppeling tussen bijdragen en uitkeringen duidelijker zal worden. Een ander zwak punt in het huidige systeem is de afhankelijkheid van pensioenpremieaanpassingen om onevenwichtigheden in de balansen van pensioenfondsen op te vangen, een probleem dat nog wordt verergerd door demografische ontwikkelingen (). De sterkere koppeling tussen de prestaties van pensioenfondsen en de uitbetaling in het voorgestelde nieuwe systeem houdt in dat uitkeringsaanpassingen () het primaire mechanisme zullen worden om onevenwichtigheden op te vangen, hetgeen de schokbestendigheid van het stelsel zou verbeteren. Het nieuwe systeem is gebaseerd op levenscyclusinvesteringen en een betere toewijzing van risico's aan de groepen die deze het best kunnen dragen (bv. minder renterisico voor ouderen). Bovendien is het huidige systeem ook niet goed toegerust om in te spelen op de behoeften van een moderne arbeidsmarkt, waar meer flexibiliteit werknemers die van verschillende soorten werk veranderen zou helpen. Op macro-economisch niveau zijn pensioenbijdragen van de tweede pijler een belangrijke aanjager van verplichte besparingen voor huishoudens en dragen zij bij tot het overschot op de lopende rekening. De relatief hoge pensioenbijdragen, met name in combinatie met hoge hypotheekschulden en daarmee samenhangende aflossingen, kunnen leiden tot een suboptimale afvlakking van de consumptie in de verschillende levensfasen (). Met andere woorden, in sommige gevallen sparen huishoudens meer dan zij zouden willen, terwijl zij na het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd vaak een hoog pensioeninkomen genieten met beperkte huisvestingskosten. Het aanpakken van witwasrisico's Nederland behoort tot de landen met de grootste stromen van binnenkomende en uitgaande buitenlandse directe investeringen ter wereld en is daarom onderhevig aan een hoog witwasrisico. Een aanzienlijk deel van deze stromen (ongeveer 80%) wordt uiteindelijk overgedragen naar een buitenlandse bestemming via special purpose entities, brievenbusmaatschappijen of brievenbusmaatschappijen zonder echte economische activiteit in Nederland. Tegen deze achtergrond is het van cruciaal belang dat entiteiten die betrokken zijn bij de oprichting van vennootschappen en trusts (verleners van trust- en bedrijfsdiensten, belastingadviseurs en juridische adviseurs) zich bewust zijn van de witwasrisico's die aan deze bedrijfsstructuren verbonden zijn.

De afgelopen jaren heeft de Nederlandse regering verschillende maatregelen genomen om misbruik van vennootschaps- en juridische structuren voor witwasdoeleinden tegen te gaan. Dit omvat een breed scala aan maatregelen die zijn opgenomen in het in 2019 gelanceerde actieplan ter bestrijding van het witwassen van geld van de regering. Het plan heeft onder meer tot doel de rol van trust- en bedrijfsdiensten als poortwachters te versterken en de risico's waaraan deze sector is blootgesteld, aan te pakken. Voorts heeft de Nederlandse Senaat in november 2021 de invoering goedgekeurd van een openbaar register met bepaalde persoonlijke informatie over de uiteindelijke begunstigden van trusts en soortgelijke juridische constructies, ook bekend als het trustregister. Nederland moet de resterende uitdagingen echter nog aanpakken. Naast de opname van de 5e antiwitwasrichtlijn in de nationale wetgeving, moet het trustregister nog worden opgezet en aangevuld met feitelijke gegevens. Voorts blijven diverse kwesties in verband met de naleving van de vereisten inzake de bestrijding van witwassen en terrorismefinanciering door meldingsplichtige entiteiten in de gehele niet-financiële sector, met inbegrip van verleners van trust- en bedrijfsdiensten, belangrijke uitdagingen voor Nederland. In dat verband moet de doeltreffendheid van het nieuwe toezichtstelsel en de handhavingsmaatregelen nog worden beoordeeld en aangetoond. Kansen om maatschappelijke resultaten te verbeteren en inclusieve groei te ondersteunen De algemene prestaties van de arbeidsmarkt zijn goed, met een hoge arbeidsparticipatie en een lage werkloosheid, maar de segmentatie van de arbeidsmarkt blijft voor belangrijke uitdagingen zorgen. Het sociaal scorebord ter ondersteuning van de Europese pijler van sociale rechten wijst op een goed presterende arbeidsmarkt en goede maatschappelijke resultaten in Nederland (zie bijlage 12). Niettemin blijven het hoge niveau van flexibele werkgelegenheid (39% van de beroepsbevolking in 2021) () en de sterke groei ervan in het afgelopen decennium (zie grafiek 3.2) ook in vergelijking met andere EU-lidstaten een punt van zorg. Deze ontwikkeling vereist verdere aandacht met betrekking tot gelijke kansen op de arbeidsmarkt, billijke arbeidsvoorwaarden, adequate sociale bescherming en de rol ervan in de lage productiviteitsgroei. Hoewel bepaalde werknemers kunnen kiezen voor flexibele werkgelegenheid als gevolg van veranderende individuele voorkeuren, hebben sommigen geen keuze (). Het gebruik van dit soort arbeid wordt in aanzienlijke mate beïnvloed door institutionele factoren en nationale beleidskeuzes, zoals verschillen in fiscale behandeling (voor zelfstandigen zonder werknemers), socialezekerheidsdekking en arbeidsbeschermingsregels. Zelfstandigen zijn bijvoorbeeld niet onderworpen aan socialezekerheidsbijdragen in verband met ziekte, invaliditeit, werkloosheid en ouderdom. In plaats van te worden bepaald door de kenmerken van de baan, zijn deze financiële (dis) stimulansen van invloed op de gekozen arbeidsstatus. Grafiek 2.2: Ontwikkeling van de arbeidssituatie naar type Bron: CBS De pandemie heeft de risico's van een sterk gesegmenteerde arbeidsmarkt en de ongunstige werkgelegenheids- en sociale situatie van bepaalde groepen verder aan het licht gebracht. Mensen met flexibele en/of tijdelijke contracten () (meestal jongeren, laaggeschoolden, mensen met een migratieachtergrond of een handicap) en zelfstandigen zonder werknemers werden het hardst getroffen tijdens de pandemie (zie grafiek 3.2) (). Als gevolg daarvan werden zij geconfronteerd met een (aanzienlijke) daling van hun inkomen en een aantal van hen verzocht om tijdelijke inkomenssteunmaatregelen en/of moest hun financiële buffers gebruiken (). Er zijn ambities geuit om de institutionele drijvende krachten achter de segmentering van de arbeidsmarkt aan te pakken, maar er blijven uitdagingen bestaan. Er zijn enkele maatregelen genomen om de kloof tussen de verschillende fiscale behandelingen te verkleinen, zoals een geleidelijke vermindering van de belastingaftrek voor zelfstandigen vanaf 2020. (). Er blijven echter aanzienlijke verschillen bestaan in de arbeidsvoorwaarden (bv. beperkte inkomenszekerheid voor personen met oproep- en nulurencontracten) en adequate sociale bescherming in het kader van verschillende werk- en werkregelingen. Het regeerakkoord van de huidige regering is bedoeld om de verschillen tussen regelingen voor vast en flexibel werk aan te pakken en de sociale bescherming van zelfstandigen te verbeteren, met name door de invoering van een verplichte invaliditeitsverzekering. Ondanks de crisis zijn de tekorten aan arbeidskrachten verder toegenomen en zijn zij algemener geworden in alle sectoren. Sommige sectoren en ondernemers wijzen nog steeds op de gevolgen van de pandemie, maar de reeds bestaande tekorten op de arbeidsmarkt hebben zich opnieuw voorgedaan in overeenstemming met het algemene economische herstel en de opleving van de vraag naar arbeid. De krapte op de arbeidsmarkt bereikte eind 2021 een historisch niveau (zie de economische en werkgelegenheids-Snapshot en grafiek 1.1). Tekorten op basis van het aantal vacatures zijn momenteel het meest geconcentreerd in de informatie- en communicatietechnologie, de bouw en de horeca (). Arbeidsmarktprognoses wijzen op een aanhoudend krappe arbeidsmarkt in de toekomst voor onderwijs, gezondheidszorg, technische banen (met inbegrip van wetenschap en techniek) en in de IT-sector (). De krappe arbeidsmarkt dreigt ook de verwezenlijking van de ambitieuze plannen van de regering in het kader van de groene en digitale transitie te belemmeren. Bovendien belemmert de lage betaalbaarheid van huisvesting in sommige regio's ook de mobiliteit op de Nederlandse arbeidsmarkt en kan het regionale tekort aan arbeidskrachten toenemen. Ondanks een hoge algemene participatiegraad beschikt Nederland nog steeds over een pool van onbenutte en onderbenutte arbeidskrachten die kunnen worden geactiveerd. In 2020 bedroeg de kloof tussen niet-EU-burgers en Nederlanders in termen van arbeidsparticipatie 26.0 procentpunt (), wat meer is dan het EU-gemiddelde (15.7 procentpunt). De arbeidsparticipatie van vrouwen is hoog en neemt nog steeds toe, met een hoog percentage vrouwen in deeltijd (in 2021 werkte ongeveer 62,5% van de werkende vrouwen in deeltijd, tegenover een EU-gemiddelde van 28,3%) (). Dit resulteert in een bovengemiddelde loonkloof tussen mannen en vrouwen (14,2% in 2020, terwijl het EU-gemiddelde 13% bedroeg) (), een van de grootste in de EU (zie bijlage 12). Het activeren en bij- en omscholen van inactieven, langdurig werklozen en mensen aan de rand van de arbeidsmarkt door middel van gerichte en gepersonaliseerde maatregelen kan helpen om tekorten aan arbeidskrachten te verminderen. Meer dan 500.000 werknemers in Nederland (ongeveer 5% van de beroepsbevolking) geven aan meer uren te willen werken (). Bovendien zou het stimuleren van een toename van het aantal gewerkte uren door deeltijdwerkers, waaronder veel vrouwen, de bestaande tekorten op de arbeidsmarkt verder kunnen verminderen. Een betere toegang tot hoogwaardige en betaalbare kinderopvang en de invoering van maatregelen om ouders te helpen een beter evenwicht tussen werk en privéleven tot stand te brengen, kunnen bijvoorbeeld een toename van het aantal gewerkte uren vergemakkelijken. Gerichte steun en voortgezette investeringen in basis-, technische en digitale vaardigheden, onderwijs en opleiding kunnen de toegang tot de arbeidsmarkt verbeteren en tegelijkertijd gelijke kansen en actieve inclusie bevorderen. Over het algemeen blijft de deelname van volwassenen aan een leven lang leren aanzienlijk hoger dan het EU-gemiddelde. Toch is deelname aan leren een uitdaging voor mensen in een kwetsbare situatie op de arbeidsmarkt vanwege hun onzekere arbeidsrelatie (flexibel of tijdelijk werk/zelfstandige) en in sommige gevallen een lager opleidingsniveau of een lage geletterdheid. Er kan behoefte zijn aan meer gerichte steun, onder meer gericht op het vergroten van de sectoroverschrijdende mobiliteit, om mensen in de marge van de arbeidsmarkt doeltreffender te bereiken. Het aanpakken van deze uitdagingen is van cruciaal belang voor Nederland om de EU-kerndoelstelling inzake vaardigheden voor 2030 te halen. Het percentage voortijdige schoolverlaters is in overeenstemming met de doelstelling op EU-niveau, maar de basisvaardigheden zijn gedaald en de verschillen in prestatieniveau tussen scholen nemen toe. Kinderen van laag- en hoogopgeleide ouders worden steeds vaker op verschillende scholen opgeleid. Van alle EU-lidstaten is Nederland het land waar de verschillen tussen scholen het sterkst van invloed zijn op de prestaties van leerlingen, wat een weerspiegeling is van een op abiliteit gebaseerde tracering vanaf jonge leeftijd. Het percentage slecht presterende leerlingen is vooral hoog (56 %) onder leerlingen die in het buitenland zijn geboren. Autochtone leerlingen met een migratieachtergrond halen de achterstand slechts gedeeltelijk in. Bovendien kunnen verwachte tekorten aan leerkrachten negatieve gevolgen hebben voor de kwaliteit van het onderwijs en de onderwijsresultaten (zie bijlage 13). Vermindering van de afhankelijkheid van fossiele energie en bevordering van de groene transitie Nederland heeft goede vooruitgang geboekt bij het terugdringen van broeikasgasemissies, maar er is meer nodig om de EU- en nationale doelstellingen te halen. Het land heeft de doelstelling van de beschikking inzake de verdeling van de inspanningen voor 2020 overschreden, hoewel dit deels toe te schrijven is aan de gevolgen van de pandemie en niet zozeer aan structurele reducties. De uitstoot van broeikasgassen was in 2020 23% lager dan in 1990. Met het huidige beleid worden de emissies tegen 2030 geraamd op 38% tot 48% onder het niveau van 1990, wat lager is dan de doelstelling van het regeerakkoord om de emissies met 55% te verlagen. Nederland is sterk afhankelijk van energie uit fossiele brandstoffen, met aanhoudende afhankelijkheid van Russische olie en Russisch gas. Aardgas en olie waren samen goed voor ongeveer 80% van het energieverbruik in Nederland in 2020, vergeleken met het EU-gemiddelde van minder dan 60%. Door de winning van aardgas op eigen grondgebied is Nederland van oudsher een netto-exporteur van gas, en zijn netwerk is nauw verbonden met andere lidstaten. Door de uitfasering van de binnenlandse gaswinning is de afhankelijkheid van invoer aanzienlijk toegenomen en was de gasinvoer in 2017 groter dan de uitvoer. Een aanzienlijk deel van de invoer komt via de terminal voor vloeibaar aardgas (LNG) in Rotterdam of via de verbinding met de terminal van Zeebrugge in België. Niettemin was de afhankelijkheid van Russisch gas aanzienlijk, zij het in mindere mate dan in veel andere lidstaten (30% van het in Nederland ingevoerde aardgas kwam in 2021 uit Rusland, tegenover een EU-gemiddelde van 44%). Door middel van energiebesparingsmaatregelen en uitbreiding van de LNG-capaciteit streeft de regering ernaar tegen eind 2022 onafhankelijk te zijn van Russische gasleveringen. De binnenlandse olietoevoer is klein en de afhankelijkheid van ruwe olie uit Rusland ligt op hetzelfde niveau als het EU-gemiddelde (26%). De Nederlandse regering streeft er ook naar om tegen het einde van het jaar onafhankelijk te worden van Russische olie en heeft bedrijven die blootstaan aan olie-invoer uit Rusland opgeroepen hun afhankelijkheid te verminderen om bij te dragen tot een snelle uitfasering van de invoer. Met 54% ligt de afhankelijkheid van de invoer van steenkool uit Rusland op hetzelfde niveau als het EU-gemiddelde. Over het geheel genomen is de Nederlandse economie iets minder blootgesteld aan het risico van verstoringen van de voorziening uit Rusland dan andere lidstaten, maar het effect van de stijgende gasprijzen zal naar verwachting relatief groot zijn (). Er is een aanzienlijk potentieel om het aandeel van fossiele bronnen in de energiemix te verminderen door de productie van hernieuwbare energie uit te breiden. Nederland heeft het op twee na laagste aandeel hernieuwbare energie in het bruto-eindverbruik van energie in de EU, hoewel het in 2020 vooruitgang heeft geboekt (zie grafiek 2.3 en bijlage 5). Het heeft ook een van de grootste verschillen tussen de aandelen van 2020 (14,7% in 2020) en de streefcijfers voor 2030 (27%). Er is echter een aanzienlijk potentieel om dit aandeel te vergroten, aangezien de Noordzee grote mogelijkheden biedt om de opwekking van elektriciteit uit windenergie uit te breiden. Nederland neemt maatregelen om het aanbod en het gebruik van duurzaam biomethaan en waterstof te vergroten. Nederland is voornemens de productie van biomethaan te versnellen, met name door de invoering van een bijmengverplichting voor energieleveranciers. Er zijn ook plannen om te investeren in elektrolysecapaciteit voor de productie van waterstof en om een deel van het bestaande gastransmissienetwerk tegen 2027 om te vormen tot een waterstofruggengraat, dat de belangrijkste industriële clusters bestrijkt en interconnecties met Antwerpen en het Ruhrgebied in Duitsland omvat. Voor de frontloading van hernieuwbare energie zijn extra investeringen in energie-netwerkinfrastructuur nodig. Dit betreft netwerkinfrastructuur voor elektriciteit, warmte en hernieuwbare waterstof. Het elektriciteitsnet is sterk verbonden met de omringende landen. De capaciteitsbeperkingen in het Nederlandse net bleven in 2021 echter toenemen, wat leidde tot vertragingen bij de uitvoering van nieuwe projecten voor hernieuwbare energie aan land. De capaciteitsbeperkingen zijn met name acuut in Flevoland, Drenthe en Noord-Limburg. Volgens Netbeheer Nederland vereist de uitvoering van de huidige plannen in het landelijke programma van de regionale energiestrategie een aanzienlijke uitbreiding van het netwerk om netwerkknelpunten weg te werken (32). Het gebrek aan een voldoende ‘slim’ energienetwerk voor variabele hernieuwbare energie beperkt ook de doeltreffendheid en snelheid van de energietransitie. Een verdere vereenvoudiging van de administratieve procedures zou ook het aandeel energie uit hernieuwbare energiebronnen kunnen doen toenemen. Nederland heeft de afgelopen jaren verschillende maatregelen genomen om de vergunningverlening voor energieprojecten te vereenvoudigen (bv. alleen hernieuwbare-energieprojecten boven bepaalde drempels kunnen worden aangevochten bij hogere rechtbanken, onlineplatform voor ‘All in One Permit for Physical Aspects’ voor onshore-windmolenparken en op de grond gemonteerde fotovoltaïsche windmolenparken, voorafgaande milieubeoordeling van offshore-windmolenparken), maar er blijven knelpunten bestaan, met name op lokaal niveau om projecten op het gebied van hernieuwbare energie goed te keuren, gezien de hoge bevolkingsdichtheid. Het regeerakkoord omvat plannen om de administratieve procedures voor energie-infrastructuurprojecten te versnellen en een klimaattransitiefonds van 35 miljard euro voor de komende 10 jaar op te richten. Het heeft tot doel de op nationaal en Europees niveau vastgestelde klimaatdoelstellingen te verwezenlijken, met name door de nodige energie-infrastructuur te ontwikkelen en de levering van hernieuwbare energie te stimuleren. Verbeteringen van de energie-efficiëntie zijn een kostenefficiënte manier om de uitstoot en de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen in Nederland te verminderen. Er is een aanzienlijk potentieel voor verbeteringen bij de renovatie van gebouwen en de uitrol van warmtepompen in de particuliere woningsector, wat vaak de voorkeur verdient boven de installatie van nieuwe gasketels.

Grafiek 2.3: Aandeel hernieuwbare energie in bruto-eindverbruik van energie (in %) Bron: Eurostat Verdere investeringen in vervoersinfrastructuur kunnen helpen knelpunten weg te nemen en duurzame mobiliteit te ondersteunen. De spoor- en wegeninfrastructuur is overbelast. Het Nederlandse spoorwegnet wordt het intensiefst gebruikt in Europa (RMMS, 2020). De invoering van het Europees beheersysteem voor het spoorverkeer (ERTMS) in het Nederlandse spoorwegnet is aan de gang om de toename van de verkeerscapaciteit te ondersteunen. In 2019 was de verkeerscongestie weliswaar iets lager dan het EU-gemiddelde, maar had zij naar schatting 4% van het Nederlandse bbp gekost (). Het regeerakkoord omvat investeringen in het onderhoud van de vervoersinfrastructuur en bevat de invoering van een ‘kilometerheffing’ tegen 2030 (betalen naar gebruik/MRB-plus). Het voorziet ook in de verdere uitrol van oplaadinfrastructuur. Nederland heeft ook het voortouw genomen om de binnenvaart koolstofvrij te maken. Investeringen in duurzame mobiliteitsinfrastructuur kunnen positieve overloopeffecten hebben op de interne markt, gezien het belang van Nederlandse vervoersknooppunten (haven van Rotterdam, luchthaven Schiphol) en de grote afhankelijkheid van het land van olie verder verminderen (39% van de energiemix in 2020). Overmatige stikstofafzettingen in de landbouw schaden het milieu. Het stikstofoverschot is vier keer zo hoog als het EU-gemiddelde, met ammoniakemissies per hectare ook het hoogste in Europa (60 kg NH3/ha). Stikstofdepositie (Nederland overschrijdt de drempels van de nitraatrichtlijn) belemmert biodiversiteitsdoelstellingen en beïnvloedt de waterkwaliteit (). Naar aanleiding van een uitspraak van de Raad van State in 2019 moet de regering actie ondernemen om de stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden te verminderen. De uitspraak heeft gevolgen gehad voor bestaande en nieuwe bouwvergunningen, waardoor de bouwactiviteiten in 2020 werden beperkt en onzekerheid werd gecreëerd voor landbouwactiviteiten. Een verschuiving naar duurzame landbouw is noodzakelijk om de stikstofdepositie te verminderen en vergt aanzienlijke investeringen. De landbouw is verantwoordelijk voor 45% van de stikstofafzettingen (), voornamelijk als gevolg van intensieve veehouderij. Daarmee is Nederland het land met de hoogste veedichtheid in de EU (). Het regeerakkoord voorziet in een overgangsfonds van 25 miljard EUR tot 2035 om de overgang naar duurzame landbouw (met inbegrip van inkrimping) te ondersteunen, de stikstofcrisis aan te pakken en de natuur te herstellen. Het demissionaire kabinet heeft de wet inzake stikstofreductie opgesteld, die het stikstofreductieprogramma verankert waartoe de regering heeft besloten naar aanleiding van de uitspraken van de Raad van State. Belangrijkste bevindingen Gezien de belangrijkste uitdagingen die in dit verslag worden beschreven, zou Nederland baat hebben bij: ·Beperking van de fiscale prikkels die het eigenwoningbezit met schuldfinanciering begunstigen, waardoor de hoge schuldenlast van de huishoudens wordt verlaagd en de sterke groei van de huizenprijzen wordt teruggedrongen, en door het woningaanbod te verhogen, met name door de regelgeving inzake landgebruik te versoepelen en de planningscapaciteit op lokaal bestuursniveau te verbeteren. ·Het aanpakken van tekortkomingen in het pensioenstelsel van de tweede pijler door de uitvoering van de pensioenovereenkomst van 2019 en 2020, waardoor het stelsel schokbestendiger, transparanter en eerlijker wordt. ·Verdere verbetering van de maatschappelijke resultaten en inclusieve groei door de segmentatie van de arbeidsmarkt te verminderen en adequate sociale bescherming voor zelfstandigen te bevorderen. ·Het aanpakken van tekorten aan arbeidskrachten ter ondersteuning van de uitvoering van investeringen, vooral die ter ondersteuning van de groene en digitale transitie, met name door het activeren van onbenutte arbeids- en bij- en omscholingsmaatregelen. ·Het stimuleren van energie-efficiëntie en het verhogen van de investeringen in netcapaciteit, hernieuwbare energiebronnen en elektrificatie om de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen, onder meer uit Rusland, te verminderen. ·Vermindering van de druk op overbelaste weg- en spoorweginfrastructuur en ondersteuning van duurzame mobiliteit door verdere investeringen in vervoersinfrastructuur. ·Een duurzamere landbouw aanmoedigen om de bodem- en waterverontreiniging te verminderen en de biodiversiteit te beschermen door de stikstofemissies te verminderen. BIJLAGEN LiJst VAN BIJLAGEN Transversale voortgangsindicatoren 23 Bijlage 1: DUURZAME ONTWIKKELINGSDOELSTELLINGEN23 Bijlage 2: PLAN VOOR HERSTEL EN VEERKRACHT - UITVOERING5 Bijlage 3: ANDERE EU-INSTRUMENTEN VOOR HERSTEL EN GROEI6 Bijlage 4: VOORUITGANG BIJ DE UITVOERING VAN DE LANDSPECIFIEKE AANBEVELINGEN8

Milieuduurzaamheid 0 Bijlage 5: GREEN DEAL Bijlage 6: SOCIALE EN WERKGELEGENHEIDSEFFECTEN VAN DE GROENE TRANSITIE4 Productiviteit 6 Bijlage 7: HULPBRONNENEFFICIËNTIE EN PRODUCTIVITEIT6 Bijlage 8: DIGITALE TRANSITIE8 Bijlage 9: INNOVATIE Bijlage 10: INDUSTRIE EN EENGEMAAKTE MARKT Bijlage 11: OPENBAAR BESTUUR5 Rechtvaardigheid 7 Bijlage 12: UITDAGINGEN OP HET GEBIED VAN WERKGELEGENHEID, VAARDIGHEDEN EN SOCIAAL BELEID IN HET LICHT VAN DE EUROPESE PIJLER VAN SOCIALE RECHTEN7 Bijlage 13: ONDERWIJS EN VAARDIGHEDEN9 Bijlage 14: GEZONDHEID EN GEZONDHEIDSZORGSTELSELS Bijlage 15: ECONOMISCHE EN SOCIALE PRESTATIES OP REGIONAAL NIVEAU Macro-economische stabiliteit 6 Bijlage 16: BELANGRIJKE ONTWIKKELINGEN IN DE FINANCIËLE SECTOR6 Bijlage 17: BEOORDELINGSMATRIX VAN DE PROCEDURE VOOR MACRO-ECONOMISCHE ONEVENWICHTIGHEDEN8 Bijlage 18: BELASTINGHEFFING Bijlage 19: ECONOMISCHE EN FINANCIËLE KERNINDICATOREN Bijlage 20: SCHULDHOUDBAARHEIDSANALYSE

LIJST VAN TabElLeN Tabel A4.1:Overzichtstabel LSA's 2019, 2020 en 20219 Tabel A5.1:Indicatoren ter onderbouwing van de vooruitgang met de Green Deal van de EU vanuit macro-economisch oogpunt Tabel A7.1:Geselecteerde indicatoren voor hulpbronnenefficiëntie7 Tabel A8.1:Kernindicatoren van de index van de digitale economie en samenleving9 Tabel A9.1:Kernindicatoren voor onderzoek, ontwikkeling en innovatie Tabel A10.1:Kernindicatoren voor de eengemaakte markt en de industrie (1/2) Tabel A10.2:Kernindicatoren voor de eengemaakte markt en de industrie (2/2)4 Tabel A11.1:Indicatoren voor het openbaar bestuur – Nederland6 Tabel A12.1:Sociaal scorebord voor Nederland7 Tabel A13.1:Doelstellingen op EU-niveau en andere contextuele indicatoren in het strategisch kader voor de Europese onderwijsruimte9 Tabel A14.1:Belangrijkste gezondheidsindicatoren Tabel A15.1:Enkele indicatoren op regionaal niveau — Nederland5 Tabel A16.1:Financiëlegezondheidsindicatoren7 Tabel A17.1:Beoordelingsmatrix voor macro-economische onevenwichtigheden9 Tabel A18.1:Fiscale indicatoren Tabel A19.1:Economische en financiële kernindicatoren Tabel A20.1:Schuldhoudbaarheidsanalyse voor Nederland Tabel A20.2:Heat map van de risico’s voor de budgettaire houdbaarheid voor Nederland4

LIJST VAN GraFIEKEN Grafiek A1.1: Vooruitgang in de richting van de SDG's in Nederland in de afgelopen vijf jaar Grafiek A3.1: ESIF 2014-2020 Totaal budget per fonds 6 Grafiek A3.2: Bijdrage van het cohesiebeleid aan de SDG's (miljard EUR) 7 Grafiek A4.1: De vooruitgang van Nederland met betrekking tot de LSA's 2019-2020 (cyclus van het Europees Semester 2022) 8 Grafiek A5.1: Begrotingsaspecten van de groene transitie Grafiek A5.2: Thema – Energie - Aandeel in de energiemix (vaste stoffen, olie, gas, kernenergie, hernieuwbare energie) Grafiek A5.3: Thema - Biodiversiteit - Terrestrische beschermde gebieden en biologische landbouw Grafiek A5.4: Thema - Mobiliteit - Aandeel emissievrije voertuigen (% van nieuwe registraties) Grafiek A6.1: Uitdagingen in verband met een eerlijke groene transitie 5 Grafiek A6.2: Energiearmoede per inkomensdeciel Grafiek A7.1: Economisch belang en uitbreiding van de circulaire economie — werkgelegenheid en toegevoegde waarde in de sectoren van de circulaire economie 6 Grafiek A11.1: Prestaties op het gebied van de indicator voor overheidsopdrachten op de eengemaakte markt 5 Grafiek A13.1: Percentage leerkrachten met ten minste een masterdiploma, volgens sociaal-economisch profiel van de school, PISA 2018 Grafiek A14.1: Levensverwachting bij de geboorte (in jaren) Grafiek A14.2: Verwachte stijging van de overheidsuitgaven voor gezondheidszorg in de periode 2019-2070 (referentiescenario van de werkgroep vergrijzing) Grafiek A15.1: Bbp per hoofd van de bevolking (2010) en bbp-groei (2010-2019) Grafiek A15.2: Gebieden in Nederland die het zwaarst door de klimaattransitie worden getroffen Grafiek A15.3: Innovatieprestaties in Nederland 4

Grafiek A18.1: Indicatoren van de belastingwig Transversale voortgangsindicatoren Bijlage 1: Duurzame ontwikkelingsdoelstellingen In deze bijlage wordt de vooruitgang van Nederland in de richting van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen (SDG's) beoordeeld op basis van de vier dimensies van concurrerende duurzaamheid. De 17 SDG's en de bijbehorende indicatoren bieden een beleidskader in het kader van de Agenda 2030 voor duurzame ontwikkeling van de VN om een einde te maken aan alle vormen van armoede, ongelijkheden te bestrijden en de klimaatverandering aan te pakken, en er tegelijkertijd voor te zorgen dat niemand aan zijn lot wordt overgelaten. De EU en haar lidstaten zijn vastbesloten deze historische mondiale kaderovereenkomst na te leven en een actieve rol te spelen bij het maximaliseren van de vooruitgang in de richting van de SDG's. De onderstaande grafiek is gebaseerd op de reeks SDG-indicatoren van de EU, die is ontwikkeld om de vooruitgang in de richting van de SDG's in een EU-context te monitoren. Grafiek A1.1: Vooruitgang in de richting van de SDG's in Nederland in de afgelopen vijf jaar Bron: Eurostat Nederland presteert zeer goed op verschillende SDG-indicatoren met betrekking tot milieuduurzaamheid (SDG 2, 6, 9, 11, 12, 13, 15), terwijl de prestaties voor SDG 7 beter worden. Wat betreft de aanpak van ‘betaalbare en schone energie’ (SDG 7) heeft het land aanzienlijke vooruitgang geboekt met betrekking tot het aandeel hernieuwbare energie in het totale energieverbruik, dat is gestegen van 5,7% in 2015 tot 14% in 2020, maar nog steeds onder het EU-gemiddelde ligt (22,1% in 2020). Het land verbeterde ook wat betreft indicatoren als ‘primair energieverbruik’ (3,4 ton olie-equivalent per hoofd van de bevolking in 2020) en ‘eindenergieverbruik’ (2,6 ton in 2020), maar het verbruik blijft boven het EU-gemiddelde (respectievelijk 2,8 en 2 ton in 2020). Wat de milieueffecten van de landbouwproductie (SDG 2) betreft, zijn de ammoniakemissies van de landbouw licht gedaald van 61,7 kg per hectare cultuurgrond in 2014 tot 58,9 kg in 2019, wat nog steeds zeer hoog is in vergelijking met het EU-gemiddelde (19,7 kg in 2019). Nederland presteert zeer goed op de meeste SDG-indicatoren met betrekking tot billijkheid (SDG 1, 2, 3, 4, 5, 8, 10). Het land presteert beter dan het EU-gemiddelde voor de meeste indicatoren met betrekking tot armoede, gezondheid en onderwijs (SDG's 1, 3 en 4). Het presteert historisch gezien zeer goed op het gebied van economische groei en werkgelegenheid (SDG 8). De arbeidsparticipatie is gestegen van 77,9% in 2016 tot 81,7% in 2021, waardoor Nederland een van de best presterende landen in de EU is (EU-gemiddelde: 73,1% in 2021). Tegelijkertijd daalde het percentage langdurig werklozen van 2,3% in 2016 tot 0,8% in 2021 en ligt het ver onder het EU-gemiddelde (2,8% in 2021). Wat migratie en sociale inclusie (SDG 10) betreft, is de kloof tussen niet-EU-burgers en Nederlandse onderdanen die na sociale overdrachten met inkomensarmoede worden bedreigd, sterk toegenomen van 4,7% in 2015 tot 25,9% in 2020, meer dan het EU-gemiddelde (23,8% in 2020). Ook het verschil in arbeidsparticipatie tussen deze twee categorieën is tussen 2016 en 2021 licht toegenomen (van 25,3% tot 26,0% in 2021) en blijft hoger dan het EU-gemiddelde (14,9%). Nederland presteert zeer goed op het gebied van SDG-indicatoren met betrekking tot productiviteit (SDG 4, 8, 9). Het land heeft het hoogste percentage mensen met ten minste elementaire digitale vaardigheden (79% in 2021, vergeleken met het EU-gemiddelde van 54%) en een van de hoogste percentages volwassenen die deelnemen aan onderwijs, dat sinds 2015 is toegenomen (18,8% in 2016 en 26,6% in 2021) (SDG 4). Het aandeel huishoudens met snel internet (90,6%) ligt in 2021 ruim boven het EU-gemiddelde (70,2%) en betekent aanzienlijke vooruitgang ten opzichte van deze indicator sinds 2016 (31,2% in 2016). Nederland heeft zijn aandeel van het bbp in O&O verhoogd van 2,1% in 2015 tot 2,3% in 2020 en voldoet nu aan het EU-gemiddelde (2,3% in 2020). Het aandeel van O&O-personeel onder de actieve bevolking is gestegen van 1,6% in 2015 tot 1,7% in 2020 (EU-gemiddelde: 1,4% in 2020) (SDG 9). Nederland presteert zeer goed op het gebied van SDG-indicatoren met betrekking tot macro-economische stabiliteit (8, 16). Met name de indicatoren inzake ‘vrede, gerechtigheid en sterke instellingen’ (SDG 16) zijn verder verbeterd en het land scoort sterk op indicatoren met betrekking tot toegang tot de rechter. Nederland presteert ook beter dan het EU-gemiddelde wat betreft indicatoren met betrekking tot werkgelegenheid en fatsoenlijk werk (SDG 8). Hoewel het percentage van de bevolking dat aangifte doet van criminaliteit, geweld of vandalisme is gedaald van 17,4% in 2014 tot 15,7% in 2020, ligt het nog steeds boven het EU-gemiddelde (11% in 2019) (SDG 16). Bijlage 2: Plan voor herstel en veerkracht - uitvoering De faciliteit voor herstel en veerkracht staat centraal in de inspanningen van de Europese Unie om het herstel van de Unie na de COVID-19-pandemie te ondersteunen en de veerkracht van de Unie tegen toekomstige schokken te versterken. Op 13 mei 2022 had Nederland zijn herstel- en veerkrachtplan nog niet officieel ingediend. Bijlage 3: Andere EU-instrumenten voor herstel en groei De EU-begroting van meer dan 1,2 biljoen EUR voor 2021-2027 is de investeringshefboom voor de uitvoering van de prioriteiten van de EU. Op basis van een aanvullend bedrag van ongeveer 800 miljard EUR via NextGenerationEU en het grootste instrument ervan, de faciliteit voor herstel en veerkracht, vormt deze begroting een aanzienlijke slagkracht om het herstel en de duurzame groei te ondersteunen. Grafiek A3.1: ESIF 2014-2020 Totaal budget per fonds Bron: Europese Commissie, Cohesie Open Data In de periode 2021-2027 zullen de fondsen van het cohesiebeleid van de EU () de ontwikkelingsdoelstellingen op lange termijn in Nederland ondersteunen door 1,92 miljard euro te investeren (). Dit omvat 623,1 miljoen EUR uit het Fonds voor een rechtvaardige transitie voor het verlichten van de sociaal-economische gevolgen van de groene transitie in de meest kwetsbare regio's. In de partnerschapsovereenkomsten en -programma's in het kader van de fondsen voor het cohesiebeleid voor de periode 2021-2027 wordt rekening gehouden met de landspecifieke aanbevelingen en investeringsrichtsnoeren in het kader van het Europees semester voor de periode 2019-2020. Daarnaast zal Nederland voor de periode 2023-27 4,1 miljard EUR steun ontvangen uit het gemeenschappelijk landbouwbeleid, dat sociale, ecologische en economische duurzaamheid en innovatie in de landbouw en plattelandsgebieden ondersteunt, bijdraagt aan de Europese Green Deal en voedselzekerheid op lange termijn waarborgt.

In 2014-2020 hebben de Europese structuur- en investeringsfondsen (ESIF) Nederland 2,73 miljard EUR () uit de EU-begroting toegewezen, met nog eens 2,18 miljard EUR uit nationale financiering (grafiek A3.1), wat neerkomt op ongeveer 0,1% van het bbp voor 2014-2020 en 2,5% van de overheidsinvesteringen (). Op 31 december 2021 was de totale ESIF-begroting toegewezen aan specifieke projecten en was 60% gerapporteerd als uitgegeven, waardoor eind 2023 nog 1,97 miljard EUR moest worden uitgegeven (). De 11 doelstellingen die het meest relevant zijn voor de financiering van het cohesiebeleid in Nederland zijn onderzoek en innovatie, koolstofarme economie, duurzame en hoogwaardige werkgelegenheid en sociale inclusie (in totaal 2,25 miljard EUR). Eind 2020 steunden de investeringen in het kader van het cohesiebeleid meer dan 8.000 bedrijven, waarvan er ongeveer 2.700 bedoeld waren om nieuwe producten op de markt te brengen. 760 bedrijven kregen steun om samen te werken met onderzoeksinstellingen. De particuliere investeringen die overeenkomen met de steun voor O&O- en innovatieprojecten bedragen bijna 614 miljoen EUR. Het cohesiebeleid hielp ook meer dan 589.000 mensen op de arbeidsmarkt en financierde speciale stages die ertoe leidden dat bijna 111.000 stagiairs een baan kregen aangeboden die anders zeer weinig kansen op de arbeidsmarkt zouden hebben gehad. De fondsen van het cohesiebeleid dragen reeds in aanzienlijke mate bij aan de duurzameontwikkelingsdoelstellingen (SDG's). In Nederland ondersteunen deze fondsen 5 van de 17 SDG's, waarbij tot 98% van de uitgaven bijdraagt tot de verwezenlijking van de doelstellingen. Het React-EU-instrument (herstelbijstand voor cohesie en de regio's van de EU) in het kader van NextGenerationEU verstrekte 668,4 miljoen EUR extra financiering voor de toewijzingen in het kader van het cohesiebeleid voor de periode 2014-2020 aan Nederland om te zorgen voor een evenwichtig herstel, convergentie te stimuleren en vitale steun te verlenen aan regio's na de uitbraak van het coronavirus. React-EU ondersteunt investeringen die de transitie naar een digitale en groene economie ondersteunen en de regionale economie veerkrachtiger maken. Het ondersteunt kwetsbare groepen die het zwaarst worden getroffen door de COVID-19-crisis door ondersteuning en begeleiding te bieden bij het vinden van (nieuw) werk en de ontwikkeling van de nodige basis- en beroepsvaardigheden - ook in het licht van de groene en de digitale transitie. De Commissie biedt via het instrument voor technische ondersteuning expertise op maat om Nederland te helpen bij het ontwerpen en uitvoeren van groeibevorderende hervormingen. Sinds 2019 heeft het land bijstand gekregen via 19 projecten voor technische ondersteuning. In 2021 uitgevoerde projecten hadden bijvoorbeeld tot doel de lokale diensten voor arbeidsvoorziening te verbeteren of de uitvoering van autodeelstrategieën te versnellen. In 2022 zullen nieuwe projecten van start gaan om onder meer de integratie van onderdanen van derde landen in Nederland te ondersteunen. Grafiek A3.2: Bijdrage van het cohesiebeleid aan de SDG's (miljard EUR) Bron: Europese Commissie Nederland profiteert ook van andere EU-programma's, zoals de Connecting Europe Facility, waarbij 585,6 miljoen EUR aan EU-financiering werd toegewezen aan specifieke projecten op het gebied van strategische vervoersnetwerken, en Horizon 2020, waarbij 5.330 miljoen EUR aan EU-financiering werd toegewezen. Bijlage 4: Vooruitgang bij de uitvoering van de landspecifieke aanbevelingen De Commissie heeft de landspecifieke aanbevelingen (LSA's) () 2019-2021 die in het kader van het Europees Semester tot Nederland zijn gericht, beoordeeld. Bij de beoordeling wordt rekening gehouden met de beleidsmaatregelen die Nederland tot nu toe heeft genomen. In totaal is 70% van de LSA's die gericht waren op structurele kwesties in 2019 en 2020 ten minste ‘enige vooruitgang’ geboekt, terwijl 30% ‘beperkt’ registreerde (zie grafiek A4.1).

Grafiek A4.1: De vooruitgang van Nederland met betrekking tot de LSA's 2019-2020 (cyclus van het Europees Semester 2022) Bron: Europese Commissie Tabel A4.1: Overzichtstabel LSA's 2019, 2020 en 2021 Bron: Europese Commissie Milieuduurzaamheid Bijlage 5: Green Deal De Europese Green Deal beoogt de EU om te vormen tot een moderne, hulpbronnenefficiënte en concurrerende economie, waar vanaf 2050 netto geen broeikasgassen meer worden uitgestoten en de economische groei is losgekoppeld van het gebruik van hulpbronnen. Deze bijlage biedt een momentopname van de belangrijkste en economisch meest relevante ontwikkelingen in Nederland in de respectieve “bouwstenen” van de Europese Green Deal. De bijlage wordt aangevuld met bijlage 6 over de sociale en werkgelegenheidseffecten van de groene transitie en bijlage 7 over de aspecten van de circulaire economie van de Green Deal. De broeikasgasemissie-intensiteit is de afgelopen jaren in Nederland aanzienlijk gedaald, maar er zijn verdere inspanningen nodig. Tussen 1990 en 2019 (2020) is de uitstoot van broeikasgassen in de hele economie (met uitzondering van landgebruik) in Nederland met 14 % gedaald (23 %), wat minder is dan het EU-gemiddelde. Hoewel de emissie-intensiteit van de economie vergelijkbaar is met het EU-gemiddelde, liggen de emissies per hoofd van de bevolking boven het EU-gemiddelde. In de Nederlandse klimaatwet is voor de hele economie een doelstelling vastgesteld om de broeikasgasemissies tegen 2030 met 48 % te verminderen ten opzichte van het niveau van 1990. Nederland heeft zijn doelstelling voor 2020 om de emissies in sectoren die niet onder de EU-regeling voor de handel in emissierechten vallen, met 16 % te verminderen ten opzichte van 2005, ruimschoots overtroffen. In zijn nationale energie- en klimaatplan wil Nederland dezelfde vermindering bereiken als het huidige streefcijfer van -36 % voor de inspanningsverdeling voor 2030. De voorgestelde nieuwe doelstelling van de verordening inzake de verdeling van de inspanningen voor Nederland is een vermindering van 48 %. Volgens de huidige praktijken op het gebied van landbeheer zal Nederland tegen 2030 naar verwachting een hogere netto-uitstoot hebben. Grafiek A5.1: Begrotingsaspecten van de groene transitie Bron: Eurostat Zowel milieubelastingen als overheidsuitgaven voor milieubescherming liggen in Nederland boven het EU-gemiddelde. De Nederlandse belastinginkomsten, zowel als percentage van de totale belastinginkomsten als van het bbp, liggen boven het EU-gemiddelde. Daarbij vormen energiebelastingen het grootste onderdeel van het totaal, waarbij een aanzienlijk deel ook toe te schrijven is aan vervoersbelastingen. Een klein percentage gaat ook naar de belastingen op vervuiling. Tegelijkertijd besteedt de Nederlandse regering een groter deel van haar uitgaven aan milieubescherming dan de EU in het algemeen. De subsidies voor fossiele brandstoffen zijn sinds 2016 gestaag gedaald. De budgettaire blootstelling aan klimaatrisico’s (d.w.z. het klimaatrisico voor de overheidsfinanciën als gevolg van niet-verzekerde activa) wordt als laag/matig beschouwd, met uitzondering van het risico van overstromingen. Voor meer indicatoren inzake belastingen, zie bijlage 18. Nederland heeft een relatief laag aandeel hernieuwbare energie in het bruto binnenlands verbruik (11 %). Fossiele energiedragers vormen nog steeds het grootste deel van de energiemix met 39 % aardolie en aardolieproducten en 44 % aardgas. Met een aanzienlijke daling van de binnenlandse gasproductie wordt Nederland van een grote exporteur een grote importeur van aardgas. Als gevolg daarvan had Nederland statistische overdrachten nodig om zijn streefcijfer voor hernieuwbare energie voor 2020 te halen, en zijn nog steeds aanzienlijke investeringen nodig om de bijdrage van hernieuwbare energie aan het EU-streefcijfer voor 2030 van 27 % van het bruto-eindverbruik van energie te bereiken. Grafiek A5.2: Thema – Energie

Aandeel in de energiemix (vaste stoffen, olie, gas, kernenergie, hernieuwbare energie) Bron: Eurostat De bescherming van de biodiversiteit vormt een aanzienlijke uitdaging: meer dan driekwart van de beschermde habitats en soorten heeft een ongunstige staat van instandhouding. Het aandeel van de beoordelingen voor habitats met een goede staat van instandhouding is toegenomen, met name voor habitats die niet door stikstof worden aangetast. Tegelijkertijd is het aandeel habitats met een slechte staat van instandhouding gestegen tot 58,85 % en is het aandeel van de beoordelingen voor soorten met een slechte staat van instandhouding gedaald tot 38,75 %. De belangrijkste probleempunten zijn de landbouw, door de mens veroorzaakte veranderingen in het waterregime en natuurlijke processen. Een van de belangrijkste redenen voor de verslechtering van habitats is de aanhoudende hoge druk van de landbouw en de veranderingen in het waterregime (drainage). Wat beschermde soorten betreft, bedroeg het aandeel van de beoordelingen van habitats in een goede staat van instandhouding in 2018 26,25 %, meer dan de 22,78 % die in de vorige verslagperiode (2007-2012) werd gemeld. Geen van de krachtens de EU-natuurrichtlijnen beschermde boshabitats vertoont een gunstige staat van instandhouding. Wat vogels betreft, vertoonde 58 % van de broedsoorten op korte termijn stijgende of stabiele populatietrends (62 % voor belangrijke overwinterende soorten). Grafiek A5.3: Thema — Biodiversiteit

Terrestrische beschermde gebieden en biologische landbouw Bron: EEA en Eurostat De belangrijkste uitdagingen zijn de waterkwaliteit, die sterk wordt beïnvloed door stikstofdepositie, en luchtverontreiniging als gevolg van nitraten en ammoniak. Landgebruik en zeer intensieve landbouw zijn van invloed op de natuur en de biodiversiteit. De luchtkwaliteit in Nederland blijft aanleiding geven tot ernstige bezorgdheid: 78 % van de oppervlaktewaterlichamen, maar ook dammen, barrières en sluizen worden getroffen. Stikstofdepositie is voornamelijk het gevolg van landbouw en verkeer en er moeten nog specifieke maatregelen worden besproken. Nederland moet zijn nitraatactieprogramma aanzienlijk versterken met maatregelen die afgestemd zijn op de ernst en urgentie van de situatie, in overeenstemming met de verplichtingen uit hoofde van de nitratenrichtlijn. Nederland moet er ook voor zorgen dat de doelstellingen van de kaderrichtlijn water, Natura 2000 en de wetgeving inzake luchtkwaliteit worden verwezenlijkt. Wat duurzame mobiliteit betreft, heeft Nederland een zeer dynamische uitrol van emissievrije voertuigen en een groot aandeel van elektrificatie in zijn spoorwegnet.

Grafiek A5.4: Thema — Mobiliteit

Aandeel emissievrije voertuigen (% van nieuwe registraties) Bron: Europees Waarnemingscentrum voor alternatieve brandstoffen Tabel A5.1: Indicatoren ter onderbouwing van de vooruitgang met de Green Deal van de EU vanuit macro-economisch oogpunt Bron: Eurostat, JRC, Europese Commissie, EEA, EAFO Bijlage 6: Sociale en werkgelegenheidseffecten van de groene transitie De groene transitie omvat niet alleen verbeteringen van de ecologische duurzaamheid, maar ook een belangrijke sociale dimensie. Hoewel de maatregelen in dit verband de kans op duurzame groei en het scheppen van banen omvatten, moet er ook voor worden gezorgd dat niemand aan zijn lot wordt overgelaten en dat alle groepen in de samenleving van de transitie profiteren. Nederland heeft aanzienlijke groene investeringen gepland, met een aanzienlijk potentieel voor het scheppen van banen, terwijl energie-intensieve sectoren vrij groot blijven. Problemen van sociale aard in verband met de toegang tot vervoer en energie zijn minder waarschijnlijk een probleem. Nederland heeft in zijn nationale energie- en klimaatplan (NECP) een ambitieus pakket groene transitiemaatregelen opgenomen om een duurzame toekomst voor het land tot stand te brengen. De beschikbaarheid van voldoende gekwalificeerde professionals, met name technisch geschoolde werknemers, is van essentieel belang, aangezien digitale vaardigheden in de hele economie steeds meer nodig zijn. Het Europees Sociaal Fonds Plus (ESF+) zal werknemers en werkzoekenden helpen bij het vinden en behouden van werk, ook in het licht van de groene en de digitale transitie. Het Fonds voor een rechtvaardige transitie (623,1 miljoen EUR) zal de sociale gevolgen van de transitie in de zwaarst getroffen regio’s helpen verzachten door bij- en omscholing en meer sectoroverschrijdende mobiliteit. Naar aanleiding van het NECP zijn overeenkomsten gesloten voor het opzetten van sectorale onderwijs- en arbeidsmarktagenda’s1. Het gaat daarbij onder meer om initiatieven ter versterking van het arbeidsmarkt- en opleidingsbeleid dat werknemers actief moet sturen naar banen in duurzame technologieën in alle sectoren en een leven lang leren moet stimuleren. Wat energiearmoede betreft, maakt Nederland melding van het aantal getroffen huishoudens, maar het geeft geen specifieke maatregelen aan bovenop de bestaande en vrij omvangrijke beleidsmaatregelen voor armoedebestrijding. Wat de werkgelegenheidsdimensie betreft, is de koolstofvoetafdruk van de economie licht afgenomen, en hoewel energie-intensieve sectoren vrij groot blijven, zou de groene economie verder kunnen worden uitgebreid, aangezien zij een aanzienlijk potentieel voor het scheppen van banen biedt. De broeikasgasemissie-intensiteit van de Nederlandse economie is tussen 2015 en 2020 met 20 % gedaald (in termen van bruto toegevoegde waarde) en ligt nu 10 % onder het EU-gemiddelde, terwijl de gemiddelde koolstofvoetafdruk per werknemer met 15,88 ton broeikasgasemissies hoger is dan het EU-gemiddelde (13,61 ton in de EU, zie grafiek A6.1). Hoewel er geen krimpende sectoren zijn vastgesteld (), biedt de Nederlandse energie-intensieve industrie (EII), met inbegrip van aardgaswinning, scheepvaart en chemicaliën (), werkgelegenheid voor 1,3 % van het totale aantal werknemers, waarvoor bij- en omscholing bijzonder belangrijk kunnen zijn (zie bijlage 15). De sector milieugoederen en -diensten biedt banen aan ongeveer 1,5 % van de beroepsbevolking (2,2 % in de EU) (), en wind- en zonne-energie en verbeteringen van de energie-efficiëntie bieden verdere kansen voor groene banen (). Wat de sociale dimensie van de groene transitie betreft, lijkt het waarborgen van de toegang tot vervoer en energie in Nederland in het algemeen minder een probleem. Een relatief laag maar stabiel aandeel van de plattelandsbevolking loopt een armoederisico (10,8 % tegenover 18,7 % in de EU in 2020) (). Het aandeel van de bevolking dat zijn woningen niet voldoende warm kan houden, is gedaald van 2,9 % in 2015 tot 2,4 % in 2020, wat lager is dan het EU-gemiddelde (8 %). Lagere inkomensgroepen worden het meest getroffen (zie grafiek A6.2). De consumptiepatronen verschillen per bevolkingsgroep: de gemiddelde koolstofvoetafdruk van de 10 % grootste uitstoters is ongeveer vier keer zo groot als die van de onderste 50 % van de bevolking (5,3 keer in de EU). Belastingstelsels zijn van cruciaal belang voor een eerlijke transitie naar klimaatneutraliteit (). De inkomsten van Nederland uit de totale milieubelastingen zijn in de loop der tijd vrij constant gebleven (2015-2020) en bedroegen in 2020 ongeveer 3,3 % van het bbp (boven het EU-gemiddelde van 2,2 %). De belastingwig voor mensen met een laag inkomen () is tussen 2015 en 2019 gedaald van 26,9 % tot 23,9 % (22 % in 2021), vergeleken met 31,9 % in de EU in 2021 (zie bijlage 18). Herverdelingsmaatregelen ter begeleiding van milieubelastingen kunnen een positief effect hebben op het beschikbare inkomen van huishoudens met een lager inkomen (). Grafiek A6.1: Uitdagingen in verband met een eerlijke groene transitie Bron: Eurostat, World Inequality Database Grafiek A6.2: Energiearmoede per inkomensdeciel Bron: Eurostat-enquête EU-SILC (2020) Productiviteit Bijlage 7: Hulpbronnenefficiëntie en productiviteit Grafiek A7.1: Economisch belang en uitbreiding van de circulaire economie —

werkgelegenheid en toegevoegde waarde in de sectoren van de circulaire economie Bron: Eurostat Een efficiënt gebruik van hulpbronnen is van cruciaal belang om het concurrentievermogen en de open strategische autonomie te waarborgen en tegelijkertijd de milieueffecten tot een minimum te beperken. De groene transitie biedt de Europese industrie ook aanzienlijke kansen door markten te creëren voor schone technologieën en producten. Dit zal doorheen de hele waardeketen te voelen zijn in sectoren zoals energie en vervoer, bouw en renovatie, voeding en elektronica. Daardoor zullen in heel Europa duurzame, lokale en goed betaalde banen worden gecreëerd. Nederland neemt in de EU de eerste plaats in wat betreft circulair secundair materiaalgebruik. Met een gebruikspercentage van 28,5 % in 2016 en 30,9 % in 2020 ligt het land ver boven het EU-gemiddelde van 12,8 %. “Nederland circulair in 2050” is een van de meest verregaande programma’s in de EU. Het aantal groene overheidsopdrachten ligt al hoger dan de aanbeveling van de Commissie. Nederland beschikt over een aantal werkwijzen voor circulair aanbesteden en het programma “Green Deals” is van start gegaan met een aantal pilots en richtsnoeren voor functionele specificaties. In het algemeen is Nederland een koploper in het beleidskader voor de circulaire economie. Nederland presteert het best op het gebied van hulpbronnenproductiviteit en ligt ruim boven het EU-gemiddelde. Hulpbronnenproductiviteit drukt uit hoe efficiënt de economie materiële hulpbronnen gebruikt om welvaart te genereren. De verbetering daarvan kan helpen om de negatieve gevolgen voor het milieu tot een minimum te beperken en de afhankelijkheid van volatiele grondstoffenmarkten te verminderen. De hulpbronnenproductiviteit in Nederland bedraagt 5 koopkrachtstandaarden (KKS) per kg verbruikt materiaal in 2020, terwijl het EU-gemiddelde 2,2 KKS per kg bedraagt. Het land maakt gebruik van innovatieve publiek-private partnerschappen (Green Deals). Ook kleine ondernemingen worden steeds meer circulair.

De economische groei in Nederland is nog niet losgekoppeld van de afvalproductie. De totale afvalproductie blijft hoog (8,4 kg per persoon in 2018, tegenover 8,3 kg per persoon in 2016), meer dan het jaarlijkse EU-gemiddelde van 5,2 kg per persoon. Het Nederlandse recyclingpercentage voor stedelijk afval ligt rond 57 %, ruim boven het EU-gemiddelde van ongeveer 48 %, en boven de EU-streefcijfers voor 2020 en 2025 van respectievelijk 50 % en 55 %. Recycling blijft de belangrijkste vorm van verwerking van stedelijk afval, terwijl het storten van afval met 3 % ver onder het EU-gemiddelde ligt als gevolg van stortbelastingen en -verboden. Deze relatief hoge waarde illustreert het geavanceerde niveau van afvalbeheer in Nederland. Wat de productie en het beheer van afval betreft, zijn de algemene prestaties van Nederland echter goed, rekening houdend met de indicator voor recycling en circulair materiaalgebruik. In ieder geval zijn afvalpreventie en hergebruik de meest geprefereerde opties en staan zij bovenaan de afvalhiërarchie.

Verdere maatregelen kunnen Nederland helpen zijn leidende positie op het gebied van milieutechnologie te behouden. Dit heeft met name betrekking op duurzaam productontwerp, hulpbronnenefficiënte productieprocessen, digitale oplossingen, industriële symbiose, herproductie in belangrijke waardeketens, alternatieven voor de niet-duurzame winning van grondstoffen en nieuwe circulaire bedrijfsmodellen. Er is ook ruimte om af te stappen van de verbranding van herbruikbaar en recycleerbaar afval, onder meer door middel van economische instrumenten, om ervoor te zorgen dat de recyclingdoelstellingen voor de periode na 2020, met name voor kunststoffen, worden gehaald. Dit zal maatregelen vereisen om de verbranding van stedelijk afval te verminderen. Tabel A7.1: Geselecteerde indicatoren voor hulpbronnenefficiëntie Bron: Eurostat Bijlage 8: Digitale transitie De index van de digitale economie en samenleving (DESI) monitort de digitale vooruitgang van de EU-lidstaten. Menselijk kapitaal, digitale connectiviteit, de integratie van digitale technologieën door bedrijven en digitale overheidsdiensten zijn de gebieden waarop de kernpunten van het digitale decennium tot uiting. komen(). In deze bijlage worden de DESI-prestaties van Nederland beschreven. Hoewel Nederland over het algemeen goed presteert als een land dat op digitaal gebied geavanceerd is, is het lage percentage ICT-afgestudeerden een punt van zorg, aangezien dit afbreuk kan doen aan het vermogen van Nederland om de digitale transitie te versnellen. Nederland heeft het hoogste percentage personen in de Europese Unie dat ten minste over digitale vaardigheden op basisniveau beschikt. Het percentage afgestudeerden in de ICT-sector blijft echter achter bij het EU-gemiddelde (3,1 % in vergelijking met 3,9 % volgens de meest recente beschikbare gegevens) en het percentage ondernemingen dat kampt met moeilijk in te vullen ICT-vacatures blijft hoog (71,3 % tegenover 55,4 % in vergelijking met het EU-gemiddelde in 2020). Dit gebrek aan digitaal ICT-personeel kan nadelig zijn voor de verdere vooruitgang in de Nederlandse digitale transitie. Voorts ligt het percentage vrouwelijke ICT-specialisten ook onder het EU-gemiddelde (18 % tegenover 19 %). Nederland presteert goed inzake connectiviteit met een hoog niveau van dekking op het gebied van 5G en netwerken met zeer hoge capaciteit (very high capacity network - VHCN). Het land scoort nog steeds ruim boven het EU-gemiddelde voor alle connectiviteitsaspecten. Niettemin ligt het gebruik van ten minste 100 Mbps snelheden, ondanks de beschikbare dekking, onder het potentieel, aangezien huishoudens blijven vasthouden aan lagere snelheden en de breedbandprijzen nog steeds hoger zijn dan het EU-gemiddelde. Het gebruik van mobiele breedband lijkt daarentegen niet te worden beïnvloed en lag in 2021 op 94 % . Ondanks de hoge 5G-dekking is er echter aanzienlijke ruimte voor verbetering van de kwaliteit, betrouwbaarheid en capaciteit van het Nederlandse 5G-netwerk. De uitbreiding van spectrumopties tot buiten het huidige systeem van dynamische spectrumdeling – met name de lancering van de veiling van de 3.6 GHz-band – is in dit verband van cruciaal belang. Nederlandse bedrijven integreren met succes nieuwe digitale technologieën en scoren boven het gemiddelde in alle kernmaatstaven, maar er zijn meer inspanningen nodig om EU-topprestaties voor alle geavanceerde technologieën te bereiken. Het percentage bedrijven dat de cloud gebruikt, ligt boven het EU-gemiddelde. Het percentage kmo’s met ten minste een basisniveau van digitale intensiteit en het gebruik van artificiële intelligentie en big data door bedrijven ligt ook boven het EU-gemiddelde. Het gebruik van AI door bedrijven loopt echter achter bij het gebruik van cloud en big data. Nederland is een koploper op het gebied van het aanbieden van digitale openbare diensten. Het land presteert boven het EU-gemiddelde wat betreft het aanbieden van digitale overheidsdiensten aan zowel burgers als bedrijven, met enkele van de hoogste scores in de EU voor beide indicatoren. Tabel A8.1: Kernindicatoren van de index van de digitale economie en samenleving Bron: Index van de digitale economie en samenleving Bijlage 9: Innovatie Deze bijlage geeft een algemeen overzicht van de prestaties van het Nederlandse onderzoeks- en innovatiesysteem. Volgens de editie 2021 van het Europees innovatiescorebord (), behoort Nederland tot de groep landen die sterk presteren op het gebied van innovatie met een score die ruim boven het EU-gemiddelde ligt. De innovatieprestaties zijn echter licht gedaald ten opzichte van voorgaande jaren, toen Nederland tot de groep van innovatieleiders behoorde. Nederland heeft in 2020 en 2021 belangrijke investeringsinitiatieven op het gebied van onderzoek en ontwikkeling aangekondigd. Het doel ervan is Nederlandse investeringen in onderzoek en ontwikkeling dichter bij die van andere lidstaten met een vergelijkbaar niveau van economische ontwikkeling te brengen. De totale O&O-intensiteit bedroeg 2,29 % in 2020, onder het EU-gemiddelde van 2,32 % en onder het nationale streefcijfer van 2,5 %, dat oorspronkelijk voor 2020 was vastgesteld. Terwijl de publieke O&O-intensiteit met 0,75 % van het bbp in 2020 onder het EU-gemiddelde blijft, tegenover een EU-gemiddelde van 0,78 % van het bbp, en in de loop der tijd is gedaald, zijn de O&O-uitgaven van het bedrijfsleven gestegen tot het EU-gemiddelde. Via het Nationaal Groeifonds ter waarde van 20 miljard euro en een aangekondigd O&O-fonds van 5 miljard euro trekt Nederland de overheidsuitgaven voor onderzoek en ontwikkeling op, die ook (direct en indirect) gericht zijn op het stimuleren van O&O in het bedrijfsleven om verdere innovatie te stimuleren. De innovatiesteun zou baat kunnen hebben bij meer aandacht voor duurzaamheid en het bereiken van een breder scala aan bedrijven. Het opdrachtgerichte innovatiebeleid kan een potentiële beleidshefboom zijn om O&O-investeringen te stimuleren en tegelijkertijd hardnekkige of opkomende maatschappelijke vraagstukken aan te pakken. Dit ambitieuze beleidsinitiatief koppelt de sectorale en technologische uitdagingen aan de maatschappelijke vraagstukken door publieke en private belanghebbenden samen te brengen om gedeelde kennisagenda’s, visie en uitvoering te ontwikkelen. Nederland presteert onder het EU-gemiddelde als het gaat om nieuwe afgestudeerden in wetenschap, engineering en ICT. In Nederland bedroeg het aantal nieuwe afgestudeerden in wetenschappen en ingenieurswetenschappen 11,3 % in 2019. Het EU-gemiddelde lag toen op 16,3 % (zie de statistieken hieronder). Evenzo ligt het aantal afgestudeerden in informatica onder het EU-gemiddelde en is het in de loop der jaren stabiel gebleven, terwijl de vraag naar ICT-professionals is toegenomen. Dit tekort aan gekwalificeerd personeel is nog steeds een aanzienlijke uitdaging en komt niet overeen met de omvang en ambitie van de Nederlandse economie om vaart te zetten achter de digitale en groene transitie. Tabel A9.1: Kernindicatoren voor onderzoek, ontwikkeling en innovatie Bron: DG Onderzoek en Innovatie – Common R&I Strategy & Foresight Service – Chief Economist Unit Bijlage 10: Industrie en EENGEMAAKTE markt Productiviteitsgroei is een cruciale motor voor economische welvaart, welzijn en convergentie op de lange termijn (). Een belangrijke bron van productiviteit voor de EU-economie is een goed functionerende eengemaakte markt, waar eerlijke en doeltreffende concurrentie en een bedrijfsvriendelijk klimaat worden gewaarborgd waarin kleine en middelgrote ondernemingen soepel kunnen opereren en innoveren. Bedrijven en industrie zijn sterk afhankelijk van robuuste toeleveringsketens en worden geconfronteerd met knelpunten die een negatief effect hebben op de productiviteit, de werkgelegenheid, de omzet en de toe-/uittredingsgraad van bedrijven. Dit kan gevolgen hebben voor het vermogen van de lidstaat om de Europese groene en digitale transformatie te verwezenlijken. Nederland is op het gebied van productiviteitsniveaus weliswaar een koploper in de EU, maar loopt achterop op het gebied van productiviteitsgroei. De arbeidsproductiviteit, afgemeten aan het reële bbp per gewerkt uur, steeg tussen 2000 en 2018 slechts met 0,4 % gemiddeld, minder dan de helft van het gemiddelde van de eurozone en de G7 (). Tegelijkertijd is de Nederlandse economie steeds arbeidsintensiever geworden. Verschillende ontwikkelingen kunnen deze tendens verklaren. Meer dan 60 % van de reële bbp-groei in Nederland in de afgelopen jaren is toe te schrijven aan de groei van de arbeidsinput (totaal aantal gewerkte uren door alle betrokkenen). Flexibele werkregelingen hebben deze trend versterkt, met name in de dienstensectoren, die over het algemeen een lagere productiviteit hebben (). De bijdrage van kapitaal, zowel ICT als niet-ICT, aan de bbp-groei, die gemiddeld een hoger groeipotentieel heeft, is mettertijd afgenomen van 43 % vóór 2015 tot 15 % in 2018. Nederland heeft een algemeen gunstig ondernemingsklimaat, maar er zijn enkele punten van zorg. De prestaties van Nederland liggen boven het gemiddelde wat betreft internemarktindicatoren, met name op het gebied van handelsintegratie en openstelling van de markt. Niettemin heeft een aantal grote bedrijven de afgelopen jaren hun hoofdkantoor uit Nederland verhuisd. Een recente rechterlijke uitspraak over klimaatkwesties heeft gevolgen gehad voor de voorspelbaarheid van het ondernemingsklimaat en bedrijfsinvesteringen. De bedrijfsdynamiek in Nederland is in elk geval sinds 2006 gestaag afgenomen, met aanzienlijke gevolgen voor de productiviteit, met name in de dienstensector (). De toegang van Nederlandse kmo’s tot bankfinanciering blijft constant onder de EU-gemiddelden (). De Nederlandse economie kampt met acute tekorten aan arbeidskrachten en is afhankelijk van de invoer van grondstoffen. Het tekort aan arbeidskrachten is een van de belangrijkste punten van zorg van bedrijven. In 2021 meldde gemiddeld 23 % van de bedrijven in Nederland capaciteitsbeperkingen als gevolg van tekorten aan arbeidskrachten, tegenover 17 % in de EU. Tegen het einde van het jaar namen de tekorten verder toe: meer dan 35 % van alle bedrijven meldde capaciteitsbeperkingen als gevolg van tekorten aan arbeidskrachten. De Nederlandse economie is meer afhankelijk van kritieke grondstoffen dan andere lidstaten (invoerconcentratie-index van 0,19 tegenover 0,17 in de EU).

Tabel A10.1: Kernindicatoren voor de eengemaakte markt en de industrie (1/2) Bron: Zie hierboven in de tabel de respectieve bron voor elke indicator in de kolom “Omschrijving”. Tabel A10.2: Kernindicatoren voor de eengemaakte markt en de industrie (2/2) Bron: Zie hierboven in de tabel de respectieve bron voor elke indicator in de kolom “Omschrijving”. Bijlage 11: Openbaar bestuur Een goede bestuurlijke capaciteit bevordert economische welvaart, sociale vooruitgang en rechtvaardigheid. Overheidsdiensten op alle overheidsniveaus leveren crisisrespons, zorgen voor de verlening van openbare diensten en dragen bij tot de opbouw van de veerkracht die nodig is voor de duurzame ontwikkeling van de Europese economie. Het openbaar bestuur in Nederland is een van de meest doeltreffende in de EU(). Nederland behoort tot de best presterende EU-landen op het gebied van digitaal openbaar bestuur, met een gemiddeld hoog digitaliseringsniveau (NL: 85 %, EU: 71 %). 94 % van de diensten wordt digitaal aangeboden (EU: 81 %) (). Het percentage gebruikers van e-overheid is tijdens de COVID-19-pandemie gestegen tot 92 %. Nederland heeft een goed functionerend begrotingskader en staat rond het EU-gemiddelde voor overheidsopdrachten. De kwaliteit van de begrotingsplanning en de kracht van de begrotingsregels liggen de afgelopen vier jaar consequent boven het EU-gemiddelde. Er is echter ruimte voor verbetering op het gebied van overheidsopdrachten, gezien het relatief lage gebruik van gecentraliseerde aanbestedingen en de lage scores bij indicatoren voor het meten van de gegevenskwaliteit bij aanbestedingen (grafiek A11.1). Nederland ligt ver boven het EU-gemiddelde op het gebied van empirisch onderbouwde beleidsvorming (NL: 2,07, EU: 1,67). Nederland is een van de EU-landen die het vaakst gebruikmaken van raadpleging van belanghebbenden en evaluatie achteraf van wetgeving. Bedrijven merkten echter consequent op dat snel veranderende wetgeving een probleem vormde voor bedrijfsvoering op nationaal niveau (41 % in zowel 2017 als 2019) (). Grafiek A11.1: Prestaties op het gebied van de indicator voor overheidsopdrachten op de eengemaakte markt Bron: Scorebord van de eengemaakte markt, data 2020 Het rechtsstelsel werkt over het algemeen efficiënt. De duur van de procedures in eerste aanleg is kort, met name voor burgerlijke en handelszaken, terwijl de efficiëntie van de bestuursrechtspraak in eerste aanleg enigszins is afgenomen. De algemene kwaliteit van het rechtsstelsel is goed, hoewel het digitaliseringsniveau verder kan worden verbeterd. Voor 2022 is de regering voornemens meer middelen uit te trekken voor het rechtsbijstandsstelsel, gezien bepaalde zorgen over de toereikendheid van de financiering ervan (). Wat de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht betreft, zijn er geen systemische tekortkomingen gemeld ().



Tabel A11.1: Indicatoren voor het openbaar bestuur – Nederland Bron: Enquête over het gebruik van ICT, Eurostat (# 1); Benchmarkverslag voor e-overheid (# 2); Verslag over de maturiteit inzake open data (# 3); Fiscal Governance Database (# 4, 9, 10); Arbeidskrachtenenquête, Eurostat (# 5, 6, 8), Europees Instituut voor gendergelijkheid (# 7), samengestelde indicator van het scorebord van de eengemaakte markt voor overheidsopdrachten (# 11); OESO, Indicators of Regulatory policy and governance (# 12). Rechtvaardigheid Bijlage 12: Uitdagingen op het gebied van werkgelegenheid, vaardigheden en sociaal beleid in het licht van de Europese pijler van sociale rechten De Europese pijler van sociale rechten zet de koers uit voor opwaartse convergentie in de richting van betere arbeids- en levensomstandigheden in de Europese Unie. De uitvoering van zijn twintig beginselen inzake gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt, eerlijke arbeidsvoorwaarden, sociale bescherming en inclusie, ondersteund door de kerndoelen van de EU voor 2030 inzake werkgelegenheid, vaardigheden en armoedebestrijding, zal het streven van de Unie naar een digitale, groene en eerlijke transitie versterken. Deze bijlage geeft een overzicht van de vooruitgang die Nederland heeft geboekt bij de verwezenlijking van de doelstellingen van de Europese pijler van sociale rechten. Tabel A12.1: Sociaal scorebord voor Nederland Bron: Europese Commissie, Eurostat. De Nederlandse arbeidsmarkt presteert over het algemeen goed, maar er blijven aanzienlijke uitdagingen bestaan met betrekking tot de arbeidsmarktsegmentatie en de ongunstige situatie op sociaal en werkgelegenheidsgebied van bepaalde groepen. De arbeidsparticipatie in Nederland ligt ruim boven het EU-gemiddelde (82,2 % tegenover 74,4 % in het vierde kwartaal 2021). Het hoge aantal atypische flexibele en tijdelijke contracten en het aantal zelfstandigen zonder personeel, dat de afgelopen tien jaar sterk is toegenomen, blijven echter een punt van zorg en vereisen verdere aandacht wat betreft de uitdagingen op het gebied van gelijke kansen, billijke arbeidsvoorwaarden en adequate sociale bescherming. De COVID-19-pandemie heeft de risico’s in een reeds sterk gesegmenteerde arbeidsmarkt vergroot. Mensen met flexibele contracten (met name jongeren, laaggeschoolden, mensen met een migrantenachtergrond en/of personen met een handicap) behoorden tot de groepen die het hardst werden getroffen, samen met zelfstandigen zonder personeel. Hoewel de arbeidsparticipatiekloof tussen mannen en vrouwen in 2021 gemiddeld 8.2 procentpunten bedroeg, blijft deeltijdwerk wijdverbreid, met name onder vrouwen. Als gevolg daarvan is de genderpensioenkloof in Nederland een van de grootste in de EU. In het kader van het Europees Sociaal Fonds Plus (ESF+) zal Nederland blijven investeren in de actieve inclusie van kwetsbare groepen, waaronder mensen met een migratieachtergrond. De ESF+-middelen zullen worden ingezet om werknemers in de marge van de arbeidsmarkt bij- en omscholingsmogelijkheden te bieden en banenverlies te voorkomen. Toenemende tekorten aan arbeidskrachten en vaardigheden en ongelijkheden op het gebied van toegang tot onderwijs, volwasseneneducatie en bij- en omscholing vormen uitdagingen, ook met het oog op de groene en de digitale transitie. Het verbeteren van de arbeidsmarktresultaten van groepen in een ongunstige werkgelegenheids- en/of kwetsbare sociale situatie zou ook helpen om tekorten aan arbeidskrachten aan te pakken en het onbenutte potentieel aan arbeidskrachten en vaardigheden te activeren. Na verscheidene jaren van zwakke groei is de deelname van volwassenen aan leeractiviteiten in de afgelopen vier weken in 2020 gedaald, maar veel minder dan in de meeste landen (met 0.7 procentpunt ten opzichte van 2019), en met 18,8 % is deze deelname nog steeds meer dan het dubbele van het EU-gemiddelde (9,2 %). Na een onderbreking in de tijdreeksen steeg de participatiegraad in 2021 tot 26,6 %. Het is echter moeilijk om mensen in een kwetsbare arbeidsmarktsituatie te bereiken. Verdere investeringen in het verbeteren van basis-, technische en digitale vaardigheden, het vergroten van de sectoroverschrijdende mobiliteit en inzetbaarheid, en het verbeteren van de kwaliteit en inclusiviteit van onderwijs en opleiding voor iedereen, is essentieel voor Nederland om bij te dragen aan de verwezenlijking van het EU-kerndoel inzake vaardigheden voor 2030. Hoewel het percentage mensen dat met armoede of sociale uitsluiting wordt bedreigd in Nederland stabiel is en ruim onder het EU-gemiddelde ligt, blijven er uitdagingen bestaan voor specifieke groepen, zoals mensen met een migratieachtergrond en personen met een handicap. In 2020 liep ongeveer 36 % van de buiten de EU geboren personen die in Nederland wonen het risico op armoede of sociale uitsluiting, 22.5 procentpunten meer dan onder de in Nederland geboren personen. Voor mensen met een niet-EU-migratieachtergrond is de kloof het gevolg van een groter risico op armoede (29,7 % tegenover 11,1 % voor autochtonen), deels wegens een ongunstigere werkgelegenheidssituatie, een hoger percentage ernstige materiële deprivatie (8,9 % tegenover 1,1 %) en een grotere prevalentie van armoede onder werkenden (14,9 % tegenover 4,6 %). Bovendien liepen in 2020 meer dan een kwart (29,3 %) van de kinderen met in het buitenland geboren ouders risico op armoede, ongeveer drie keer zoveel als kinderen met in Nederland geboren ouders (9%). Bovendien liep 24,9 % van de personen met een handicap in 2020 risico op armoede of sociale uitsluiting (tegenover 12 % van de personen zonder handicap). Het risico op armoede onder werkenden is groter voor mensen die werken met flexibele en/of tijdelijke contracten en voor zelfstandigen zonder personeel. Ook blijft de toegang tot adequate sociale bescherming voor zelfstandigen zonder personeel voor aanzienlijke uitdagingen zorgen. Daarom is er ruimte voor versterkte sociale beleidsmaatregelen voor Nederland om bij te dragen aan de verwezenlijking van het kerndoel van de EU voor 2030 inzake armoedebestrijding.

Bijlage 13: Onderwijs en vaardigheden In deze bijlage worden de belangrijkste uitdagingen voor het Nederlandse onderwijs- en opleidingsstelsel geschetst in het licht van de doelstellingen op EU-niveau van het strategisch kader voor de Europese Onderwijsruimte en andere contextuele indicatoren, op basis van de analyse uit de Onderwijs- en opleidingsmonitor 2021. Het onderwijs- en opleidingsstelsel van Nederland presteert goed wat betreft voortijdig schoolverlaten en de resultaten van het tertiair onderwijs, maar kampt met uitdagingen op het gebied van kansengelijkheid. Dit heeft geleid tot een verslechtering op de lange termijn van de basisvaardigheden, terwijl de verschillen in prestatieniveau tussen scholen toenemen. Tabel A13.1: Doelstellingen op EU-niveau en andere contextuele indicatoren in het strategisch kader voor de Europese onderwijsruimte Bron: Eurostat (UOE, arbeidskrachtenenquête); OESO (PISA) De deelname aan voor- en vroegschoolse educatie en opvang vanaf de leeftijd van 3 jaar ligt onder het EU-gemiddelde; recente investeringen zijn gericht op betere kwaliteit en bredere participatie. Vanaf de leeftijd van 3 jaar neemt 90,5 % van de kinderen deel aan voor- en vroegschoolse educatie en opvang. Dat is minder dan het EU-gemiddelde en minder dan de EU-doelstelling voor 2030. Voor 2020 heeft de regering extra investeringen gedaan om de kwaliteit van voor- en vroegschoolse educatie en opvang te verbeteren. Het aantal participatie-uren moet hoger worden en het kwalificatieniveau van het betrokken personeel moet worden verhoogd tot tertiair niveau. De gelijkheid van onderwijskansen zal worden geëvalueerd. Het percentage voortijdige schoolverlaters is in overeenstemming met de doelstelling op EU-niveau, maar de basisvaardigheden, zoals gemeten door het OESO-programma voor internationale studentenbeoordeling (PISA), zijn verslechterd. Nederland heeft het EU-streefcijfer (minder dan 9 %) voor voortijdige schoolverlaters al bereikt. Er is op de lange termijn over de hele linie echter een neerwaartse trend in de gemiddelde scores. Het percentage slecht presterende leerlingen ligt voor wiskunde dicht bij de EU-doelstelling van 15 %, maar is hoger op het gebied van wetenschap en met name op het gebied van leesvaardigheid. Het percentage slecht presterende leerlingen is vooral hoog (56 %) onder leerlingen die in het buitenland zijn geboren. In Nederland geboren leerlingen met een migratieachtergrond halen de achterstand slechts gedeeltelijk in. Verschillen tussen de scholen hebben in alle EU-landen de meeste invloed op de prestaties van leerlingen. Dit weerspiegelt het feit dat vanaf jonge leeftijd selectie van leerlingen op grond van hun mogelijkheden plaatsvindt en dat de personele middelen ongelijk zijn verdeeld. Er zijn aanwijzingen dat de pandemie de leerachterstanden heeft verergerd. Naar aanleiding daarvan heeft de overheid in februari 2021 buitengewone aanvullende onderwijsinvesteringen aangekondigd om de leerverliezen die gepaard gingen met de pandemie, te compenseren. Grafiek A13.1: Percentage leerkrachten met ten minste een masterdiploma, volgens sociaal-economisch profiel van de school, PISA 2018 Bron: OESO (2019), PISA 2018 Het tekort aan leerkrachten wordt steeds problematischer. Nederland kampt met een oplopend leerkrachtentekort. Van alle basisschoolleerkrachten is 35 % vijftig jaar of ouder, en slechts een op de drie leerkrachten werkt voltijds. De tekorten zijn het grootst in de Randstad (de vier grootste steden Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht en de omliggende gebieden). Het percentage bevoegde leerkrachten verschilt sterk per regio, per schooltype en volgens de samenstelling van de schoolbevolking. Het verschil tussen de scholen met een bevoorrecht sociaal-economisch profiel en die met een kansarm profiel, wat het percentage leerkrachten met ten minste een masterdiploma betreft, is het grootste in de EU. De tekorten zijn nijpender in scholen waar de meerderheid van de leerlingen een migratieachtergrond heeft. De regering heeft maatregelen genomen, waaronder verhoging van de salarissen, om het tekort aan leerkrachten te verminderen. Het effect van deze maatregelen moet nog blijken. Het percentage tertiair opgeleiden en hun arbeidsparticipatie liggen ruim boven het EU-gemiddelde. Van de 25-tot 34-jarigen heeft 55,6 % een hogeronderwijsdiploma (EU: 41,2 %) Het percentage tertiair opgeleiden onder in de EU maar buiten Nederland geboren personen (53,3 %) overtreft dat van in Nederland geboren personen (56,2 %), en is bovendien relatief hoog onder buiten de EU geboren personen (51,5 %; EU-gemiddelde: 34,7 %) De arbeidsparticipatie van pas afgestudeerden van het tertiair onderwijs is zeer hoog, namelijk 95,2 % (EU-gemiddelde: 84,9 %). Bijlage 14: Gezondheid en gezondheidszorgstelsels Met name in het licht van de huidige COVID-19-pandemie is een veerkrachtige gezondheidszorg een voorwaarde voor duurzaamheid in de economie en de samenleving. Deze bijlage toont een momentopname van de zorgsector in Nederland. De levensverwachting is in Nederland hoger dan in de EU in haar geheel, maar nam in 2020 met meer dan 9 maanden af als gevolg van COVID-19. Tot 17 april 2022 meldde Nederland 1,27 cumulatieve COVID-19-sterfgevallen per 1 000 inwoners en 461 bevestigde cumulatieve COVID-19-gevallen per 1 000 inwoners. De sterftecijfers in Nederland als gevolg van behandelbare oorzaken behoren tot de laagste in de EU. De meeste mensen geven aan gezond te zijn, maar er zijn grote verschillen tussen inkomensgroepen. Grafiek A14.1: Levensverwachting bij de geboorte (in jaren) Bron: Eurostat-databank De zorguitgaven in verhouding tot het bbp en per hoofd van de bevolking lagen in Nederland in 2019 boven het EU-gemiddelde. Een groot deel van de uitgaven voor gezondheidszorg komt voor rekening van publieke bronnen, en het aandeel eigen bijdragen is dan ook laag. Er is verder een grote vrijwillige zorgverzekeringssector, die diensten buiten het uitkeringspakket dekt. De overheidsuitgaven voor gezondheidszorg als percentage van het bbp zullen naar verwachting iets onder het EU-gemiddelde voor 2070 liggen (). Grafiek A14.2: Verwachte stijging van de overheidsuitgaven voor gezondheidszorg in de periode 2019-2070 (referentiescenario van de werkgroep vergrijzing) Bron: Europese Commissie/EPC (2021) Nederland heeft een sterk eerstelijnszorgstelsel, maar kampt met een tekort aan bepaalde gezondheidswerkers. In algemene artsenpraktijken is het vaak lastig om na pensionering een vervanger te vinden. Hoewel het aantal verpleegkundigen per inwoner boven het EU-gemiddelde ligt, is het verplegend personeel overbelast, bijvoorbeeld in ziekenhuizen. De gezondheidszorg is relatief goed ontwikkeld, maar het Nederlandse stelsel heeft in sommige poliklinische afdelingen en voor sommige diensten (bijvoorbeeld geestelijke gezondheidszorg voor kinderen) te maken gehad met buitensporige wachttijden. Er wordt ook veel minder dan het EU-gemiddelde gebruikgemaakt van antimicrobiële middelen. Van het tekort aan zorgwerkers werd al gewag gemaakt in de landspecifieke aanbevelingen (LSA’s) van 2020. De tweede uitdaging, die werd vermeld in de LSA’s inzake gezondheid van 2020, betreft de uitrol van e-gezondheidsinstrumenten. Tijdens de pandemie kon de toegang tot zorgdiensten in stand worden gehouden door consulten op afstand. Tabel A14.1: Belangrijkste gezondheidsindicatoren Bron: Eurostat-databank, behalve: * Eurostat-databank en OESO, ** ECDC Bijlage 15: Economische en sociale prestaties op regionaal niveau De regionale dimensie is een belangrijke factor bij de beoordeling van de economische en sociale ontwikkelingen in een lidstaat. Door met deze dimensie rekening te houden, kan een goed gekalibreerde en gerichte beleidsrespons worden geboden, die cohesie bevordert en in alle regio’s voor duurzame en veerkrachtige economische ontwikkeling zorgt.

Grafiek A15.1: Bbp per hoofd van de bevolking (2010) en bbp-groei (2010-2019) Bron: Europese Commissie De regionale verschillen zijn in Nederland zeer gering en zijn de afgelopen tien jaar zeer stabiel gebleven. De provincie Noord-Holland, waar de hoofdstad Amsterdam ligt, had in 2019 het hoogste bbp per hoofd (170 % van het EU-gemiddelde). Drie provincies — Drenthe, Friesland en Flevoland — hebben een bbp dat iets onder het EU-gemiddelde ligt (respectievelijk 87 %, 88 % en 96 %). Deze kleinere variatie van de regionale verschillen wordt ook weerspiegeld in de relatief beperkte verschillen bij de regionale gemiddelde besteedbare inkomens van huishoudens in 2019. Deze variëren van 108 % van het