EUROPESE COMMISSIE Straatsburg, 8.6.2021 COM(2021) 370 final VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD over de voortgang van Roemenië met betrekking tot het mechanisme voor samenwerking en toetsing



1. INLEIDING Bij de toetreding van Roemenië tot de EU in 2007 is het mechanisme voor samenwerking en toetsing ingesteld als een overgangsmaatregel om Roemenië te helpen bij zijn voortdurende inspanningen om zijn justitiële stelsel te hervormen en de strijd tegen corruptie op te voeren. Dit mechanisme is een gezamenlijke onderneming van Roemenië en de EU. Overeenkomstig de beschikking tot instelling van het mechanisme en zoals onderstreept door de Raad en bevestigd door het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJ-EU), wordt het mechanisme voor samenwerking en toetsing beëindigd wanneer in voldoende mate is voldaan aan alle ijkpunten. Sinds 2007 zijn er werkzaamheden in het kader van het mechanisme voor samenwerking en toetsing gaande om het hervormingsproces op basis van deze ijkpunten te ondersteunen en op te volgen. In januari 2017 heeft de Commissie een alomvattende evaluatie verricht van de vooruitgang die sinds de instelling van het mechanisme de afgelopen tien jaar is geboekt. Dit perspectief gaf een duidelijker beeld van de aanzienlijke vooruitgang die is geboekt, en de Commissie kon twaalf specifieke aanbevelingen formuleren die, wanneer ze werden opgevolgd, zouden volstaan om het proces van het mechanisme voor samenwerking en toetsing te beëindigen. Een en ander zou afhangen van de omzetting van de aanbevelingen op een onomkeerbare wijze, maar zou ook gekoppeld zijn aan de algemenere voorwaarde dat er zich geen ontwikkelingen zouden voordoen die de gemaakte vorderingen duidelijk te niet zouden doen. Sindsdien heeft de Commissie drie evaluaties uitgevoerd van de vooruitgang met de tenuitvoerlegging van de aanbevelingen. In november 2017 noteerde de Commissie vooruitgang met een aantal aanbevelingen, maar merkte zij ook op dat de hervormingen in de loop van 2017 aan élan hadden ingeboet, en waarschuwde zij dat het risico bestond dat kwesties die in het verslag van januari 2017 als voltooid werden beschouwd, opnieuw zouden moeten worden bekeken. In het verslag van november 2018 werd geconcludeerd dat er zich ontwikkelingen hadden voorgedaan die de gemaakte vorderingen te niet hadden gedaan of die de onomkeerbaarheid van de vooruitgang hadden gecompromitteerd, en dat aanvullende aanbevelingen nodig waren. Zowel het Europees Parlement als de Raad schaarden zich achter deze visie,. In het verslag van oktober 2019 werd verheugd geconstateerd dat de Roemeense regering de aanpak wilde bijstellen, maar werd betreurd dat Roemenië niet alle aanbevelingen had opgevolgd. De Commissie riep de bevoegde Roemeense autoriteiten op hun toezegging tot hervatting van de hervormingen om te zetten in concrete stappen om gevolg te geven aan alle aanbevelingen. In 2020 bevestigde de regering haar verbintenis om de doelstellingen van het mechanisme voor samenwerking en toetsing te verwezenlijken, hoewel de algehele vooruitgang beperkt was. Dit kon onder meer worden verklaard door de situatie in verband met de COVID-19-pandemie en het feit dat 2020 in Roemenië een verkiezingsjaar was. In deze omstandigheden publiceerde de Commissie geen specifiek verslag over het mechanisme voor samenwerking en toetsing, maar bleef zij niettemin nauwlettend toezien op de ontwikkelingen en de samenwerking en dialoog met de Roemeense autoriteiten en belanghebbenden, onder meer via het rechtsstaatmechanisme. In september 2020 kwam de Commissie met haar “Verslag over de rechtsstaat 2020 – De situatie op het gebied van de rechtsstaat in de Europese Unie”, waarin werd ingegaan op de ontwikkelingen op het gebied van de rechtsstaat in alle lidstaten, met inbegrip van de ontwikkelingen op het gebied van justitiële hervorming, het kader voor corruptiebestrijding, pluralisme in de media en andere institutionele controlemechanismen. De proactieve deelname van de Roemeense autoriteiten aan dit nieuwe rechtsstaatmechanisme is een belangrijk teken van betrokkenheid bij het versterken van de rechtsstaat en dus van de kwesties die onder het mechanisme voor samenwerking en toetsing vallen. Het specifieke landenhoofdstuk voor Roemenië omvatte updates over de ontwikkelingen op het gebied van justitiële hervorming en corruptiebestrijding sinds het verslag over het mechanisme voor samenwerking en toetsing van oktober 2019, alsook kwesties die van grote invloed zijn op het vermogen tot en de duurzaamheid van hervormingen van de lidstaten in het algemeen, zoals de kwaliteit van de wetgeving en het wetgevingsproces, en het mediaklimaat. De rechtsstaat in het algemeen en de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, het opnieuw aangaan van de strijd tegen corruptie en het aanpakken van de stagnatie en achteruitgang van de afgelopen jaren zijn opgenomen in het programma van de nieuwe regering, die eind december 2020 aantrad. In het programma wordt het voornemen van de regering vermeld om voort te gaan met de demarches om het mechanisme voor samenwerking en toetsing af te ronden, op basis van reële vooruitgang met betrekking tot de onafhankelijkheid en efficiëntie van het Roemeense justitiële stelsel. In januari 2021 sprak de regering in een memorandum de politieke uit om gevolg te geven aan alle nog niet uitgevoerde aanbevelingen van het mechanisme voor samenwerking en toetsing, teneinde het mechanisme op te heffen. De memorandumplannen omvatten een wetsontwerp tot afschaffing van de afdeling voor het onderzoeken van strafbare feiten binnen de rechterlijke macht (SIIJ) en wijzigingen van de justitiële wetgeving, die beide rechtstreeks verband houden met de aanbevelingen van het mechanisme voor samenwerking en toetsing. Het arrest van het HvJ-EU van 18 mei 2021 in een reeks prejudiciële verwijzingen is een belangrijke ontwikkeling die de aard van het mechanisme voor samenwerking en toetsing en de daaruit voortvloeiende verplichtingen van Roemenië heeft verduidelijkt. Wat de beschikking van het mechanisme voor samenwerking en toetsing van 2006 betreft, heeft het Hof uitgelegd dat het in al zijn onderdelen bindend is voor Roemenië vanaf zijn toetreding tot de EU, en dat het Roemenië verplicht te voldoen aan de in de bijlage bij de beschikking genoemde ijkpunten, die ook bindend zijn.Deze ijkpunten, die zijn bepaald op basis van de tekortkomingen die door de Commissie vóór de toetreding van Roemenië waren geconstateerd, beogen met name te verzekeren dat die lidstaat het rechtsstaatbeginsel eerbiedigt. Roemenië moet derhalve passende maatregelen nemen om aan de ijkpunten te voldoen, en geen maatregelen nemen die de nakoming van die ijkpunten in gevaar brengen. In het arrest wordt ook verduidelijkt dat de “aanbevelingen” van de verslagen van de Commissie zijn opgesteld om Roemenië te helpen aan de betreffende ijkpunten te voldoen. Overeenkomstig het beginsel van loyale samenwerking moet Roemenië terdege rekening houden met deze vereisten en aanbevelingen en mag het geen maatregelen treffen of handhaven die het gevaar meebrengen dat niet aan de desbetreffende ijkpunten wordt voldaan. In dit verslag wordt een beeld geschetst van de vorderingen in het kader van het mechanisme voor samenwerking en toetsing sinds november 2019. Hoewel sommige aanbevelingen zijn geformuleerd in bewoordingen die specifiek betrekking hadden op het moment waarop ze werden vastgesteld, blijft de intentie ervan duidelijk en moeten alle resterende aanbevelingen worden uitgevoerd, terwijl de reeds uitgevoerde aanbevelingen nog steeds in aanmerking moeten worden genomen om achteruitgang te voorkomen. De Commissie moedigt Roemenië, zijn regering en het parlement aan de in het kader van het mechanisme voor samenwerking en toetsing gedane toezeggingen na te komen en actief te streven naar de uitvoering van alle resterende aanbevelingen van het mechanisme voor samenwerking en toetsing. Dit zou de beëindiging van het mechanisme voor samenwerking en toetsing mogelijk maken, terwijl rechtsstatelijke kwesties in Roemenië gevolgd blijven worden in het kader van het rechtsstatelijkheidsmechanisme, dat van toepassing is op alle lidstaten. Evenals in voorgaande jaren is ook dit verslag het resultaat van een door de Commissie verrichte zorgvuldige analyse, die steunt op nauwe samenwerking met de Roemeense autoriteiten, maatschappelijke organisaties en andere belanghebbenden. 2. BEOORDELING VAN DE VOORUITGANG MET DE TENUITVOERLEGGING VAN DE AANBEVELINGEN Dit deel bevat een evaluatie van de vooruitgang die is geboekt met de 12 aanbevelingen van januari 2017 en de 8 aanvullende aanbevelingen van november 2018. De uitvoering van alle resterende aanbevelingen is van essentieel belang voor het proces van hervormingen, voor het verhelpen van de in de verslagen van het mechanisme voor samenwerking en toetsing van 2017, 2018 en 2019 vastgestelde negatieve effecten en voor de voltooiing van het mechanisme voor samenwerking en toetsing. 2.1. IJkpunt één: Gerechtelijke onafhankelijkheid en justitiële hervorming Wetten inzake het justitiële stelsel en wettelijke garanties voor onafhankelijkheid van de rechterlijke macht Aanbevelingen van 2018 •Onmiddellijke opschorting van de tenuitvoerlegging van de wetten inzake het justitiële stelsel en de daarop volgende noodverordeningen. •Herziening van de wetten inzake het justitiële stelsel met volledige inachtneming van de aanbevelingen van het mechanisme voor samenwerking en toetsing, de Commissie van Venetië en de Groep van Staten tegen Corruptie (Greco) van de Raad van Europa. Drie wetten inzake het justitiële stelsel bepalen de status van magistraten en organiseren het gerechtelijk apparaat en de Hoge Raad voor de Magistratuur. Ze zijn daarom van cruciaal belang om de onafhankelijkheid van magistraten en de goede werking van de rechterlijke macht te waarborgen. In 2018 en 2019 doorgevoerde wijzigingen van deze wetten , die nog steeds van kracht zijn, hadden ernstige gevolgen voor de onafhankelijkheid, kwaliteit en efficiëntie van het justitiële stelsel. Belangrijke problemen waren onder meer de oprichting van een afdeling voor het onderzoeken van strafbare feiten binnen de rechterlijke macht (SIIJ), het systeem van burgerlijke aansprakelijkheid van rechters en aanklagers, regelingen voor vervroegde uittreding, de toegang tot het beroep en de status en benoeming van hooggeplaatste aanklagers. De uitvoering van de gewijzigde wetten gaf snel aanleiding tot bezorgdheid, en er zijn in de tussenliggende jaren nieuwe problemen aan het licht gekomen . De bezorgdheid over de aanhoudende impact van de gewijzigde wetten werd bevestigd in de verslagen van 2018 en 2019, met een aanbeveling om de gewijzigde wetten op te schorten en te herzien om rekening te houden met de aanbevelingen van de Commissie, de Greco en de Commissie van Venetië. In de verslagen werd benadrukt hoe de SIIJ is gebruikt om druk uit te oefenen op rechters en aanklagers en om de loop van sommige corruptiezaken op hoog niveau te wijzigen. Ook werd daarin opgemerkt dat de situatie tot onzekerheid en druk heeft geleid wat betreft zowel de loopbaanontwikkeling en de onafhankelijkheid van individuele magistraten als voor het justitiële stelsel als geheel. In de verslagen werd ook de deugdelijkheid van de regels voor de benoeming en verantwoording van het bestuur van de gerechtelijke inspectie ter discussie gesteld. Aangezien de wetten inzake het justitiële stelsel, zoals gewijzigd in 2018-2019, nog steeds van kracht zijn, blijft er bezorgdheid bestaan over schade aan de werking van het justitiële stelsel. Met name het bestaan en de werking van de SIIJ blijven een punt van ernstige zorg. Hoewel minder dan in voorgaande jaren, was er sprake van hernieuwde druk van de SIIJ op magistraten door middel van dagvaardingen en van bezorgdheid over het gebrek aan objectiviteit bij de keuze van aan een strafrechtelijk onderzoek te onderwerpen zaken en werd er in sommige gevallen gelekt naar de media , waardoor rechters en aanklagers onder druk kunnen komen te staan. Ook de negatieve gevolgen voor corruptiezaken op hoog niveau houden aan. De SIIJ bemoeit zich minder actief met lopende corruptiezaken op hoog niveau. Zo neemt zij geen corruptiezaken meer over die zijn toegewezen aan delen van het openbaar ministerie, en de problematische praktijk van de intrekking van beroepen in corruptiezaken op hoog niveau is stopgezet nadat het Grondwettelijk Hof had geoordeeld dat de overdracht van beroepszaken aan de SIIJ ongrondwettelijk was . De SIIJ blijft echter bij andere vervolgingsinstanties originele bewijsstukken opvragen in lopende corruptiezaken, en rechtszaken dreigen daardoor te worden verstoord. In zijn arrest van 18 mei 2021 heeft het HvJ-EU verklaard dat, om verenigbaar te zijn met het Unierecht, de regeling tot oprichting van een dergelijke gespecialiseerde afdeling moet worden gerechtvaardigd door objectieve en verifieerbare vereisten in verband met een goede rechtsbedeling, ervoor moet zorgen dat die afdeling niet kan worden gebruikt als instrument voor politieke controle op de activiteiten van rechters en aanklagers en dat de afdeling haar bevoegdheid moet uitoefenen met inachtneming van de vereisten van het Handvest van de grondrechten. Indien zij niet aan deze vereisten voldoet, zou deze wetgeving kunnen worden opgevat als een instrument van pressie en intimidatie van rechters, hetgeen het vertrouwen in de rechtspleging zou schaden . Het HvJ-EU voegt daaraan toe dat de betrokken nationale regeling niet tot gevolg mag hebben dat de specifieke verplichtingen van Roemenië uit hoofde van de beschikking inzake het mechanisme voor samenwerking en toetsing op het gebied van corruptiebestrijding worden veronachtzaamd.

Tegelijkertijd blijft de druk op de personele middelen van de gerechtelijke instellingen toenemen. Dit is te wijten aan het gecombineerde effect van het ontbreken van nieuwe aanstellingen in 2019 en 2020 , een toenemende werklast per rechter en per aanklager, een toenemend aantal pensioneringen, ontmoedigende anciënniteitsdrempels voor benoemingen en beperkingen voor tijdelijke detacheringen (met name bij het nationale directoraat voor corruptiebestrijding). Een verdere verslechtering van de situatie werd voorkomen toen de regering en het parlement maatregelen namen om de inwerkingtreding van problematische bepalingen inzake de mogelijkheid van vervroegde uittreding van magistraten na twintig dienstjaren en het verhoogde aantal rechters in bepaalde colleges uit te stellen en vervolgens in te trekken . Het lopende proces tot wijziging van de wetten inzake het justitiële stelsel In september 2020 presenteerde het ministerie van Justitie gewijzigde wetten inzake het justitiële stelsel die gedurende een periode van zes maanden aan een openbare raadpleging zouden worden onderworpen. De nieuwe ontwerpen vormden een belangrijke herziening van de drie wetten inzake het justitiële stelsel. Volgens de minister van Justitie werd in de aanpak ten volle rekening gehouden met de verslagen over het mechanisme voor samenwerking en toetsing, de Greco-verslagen en de adviezen van de Commissie van Venetië, alsook met de bredere noodzaak om de wetten inzake het justitiële stelsel opnieuw te bekijken, te bespreken en te wijzigen. Een specifiek doel was het verhelpen van de negatieve gevolgen van de vorige wijzigingen. In de wetsontwerpen van september 2020 worden oplossingen voorgesteld voor tal van kwesties die in de verslagen over het mechanisme voor samenwerking en toetsing aan de orde zijn gekomen, en met name afschaffing van de SIIJ, waardoor de professionele onafhankelijkheid van aanklagers wordt vergroot, afschaffing van de regeling voor vervroegde uittreding voor magistraten; wijziging van de bepalingen inzake de civielrechtelijke aansprakelijkheid van magistraten, opheffing van de beperkingen van de vrijheid van meningsuiting van magistraten, en wijziging van de procedures voor herroeping en benoemingen voor hooggeplaatste aanklagers (zie ook hieronder). Over het geheel genomen leverden het raadplegingsproces en de reactie van de magistratuur een gemengd beeld op. De Hoge Raad voor de Magistratuur legde eerst een verklaring over de wetten af waarin met bezorgdheid werd gewezen op de ontwerpwijzigingen van de wetten inzake het justitiële stelsel toen deze werden onderworpen aan een openbaar debat . Later hebben de rechters en aanklagers van de Hoge Raad voor de Magistratuur afzonderlijke raadplegingen georganiseerd en stuurden zij hun standpunten naar de minister van Justitie, maar deze werden niet openbaar gemaakt . In januari 2021 wijzigde de nieuwe regering de aanpak, waardoor de goedkeuring van twee specifieke en beperktere wijzigingen werd versneld. Ten eerste kwam zij met een wetsontwerp inzake tijdelijke maatregelen inzake toelating tot de magistratuur , na een positief advies van de Hoge Raad voor de Magistratuur. Het wetsontwerp werd op 3 februari 2021 door het parlement aangenomen, maar na een betwisting bij het Grondwettelijk Hof werden sommige bepalingen van de wet op 17 maart 2021 ongrondwettig bevonden. Ten tweede werd het wetsontwerp inzake de afschaffing van de SIIJ op 4 februari 2021 gepubliceerd op de website van het ministerie van Justitie en voor advies aan de Hoge Raad voor de Magistratuur toegezonden. De Hoge Raad voor de Magistratuur bracht een negatief advies uit met het argument dat er aanvullende garanties nodig waren om magistraten te beschermen tegen mogelijk oneigenlijke corruptieonderzoeken. De regering volgde het advies van de Hoge Raad voor de Magistratuur niet en stelde het wetsontwerp op 18 februari ongewijzigd vast, overwegende dat de ontmanteling van de SIIJ de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht ten goede zou komen, en diende het ontwerp bij het parlement in. Het parlement was het niet eens met het verzoek van de regering tot goedkeuring via een spoedprocedure en toen de Kamer van Afgevaardigden als eerste kamer het wetsontwerp in maart aannam, had zij bepalingen toegevoegd die volgens haar bedoeld waren om “magistraten te beschermen tegen oneigenlijke corruptieonderzoeken”, en stelde zij voor dat een verzoek tot goedkeuring van een verwijzing naar de rechter via de Hoge Raad voor de Magistratuur zou lopen . Deze bijkomende stap leidde tot kritiek van het maatschappelijk middenveld, een groot deel van de rechterlijke macht en van de Hoge Raad voor de Magistratuur zelf omdat het een nieuwe vorm van immuniteit vormde en kon worden gezien als een beperking van de verantwoordingsplicht van magistraten. Het wetsontwerp ligt thans bij de senaat als besluitvormende kamer. Op 26 maart 2021 heeft de minister van Justitie de Commissie van Venetië om advies verzocht over het wetsontwerp, en met name over de aanvullende garanties. Het advies van de Commissie van Venetië zal naar verwachting in juli worden vastgesteld. Wetten inzake het justitiële stelsel Tegelijkertijd leefde de discussie over de volledige reeks wijzigingen in de drie wetten inzake het justitiële stelsel weer op met aanvullende debatten en overleg met de gerechtelijke instellingen, en in maart 2021 werden de drie ontwerpen van gewijzigde wetten voor advies aan de Hoge Raad voor de Magistratuur toegezonden. De minister van Justitie zegde toe de wetsontwerpen op het moment van indiening ervan bij het parlement ook voor advies toe te zenden aan de Commissie van Venetië. Over de ontwerpen wordt nog gedebatteerd en overlegd in Roemenië. Er waren ook reacties van het maatschappelijk middenveld . Begin mei voerde de minister van Justitie met 14 ngo’s die actief zijn op het gebied van justitie, besprekingen over de justitiële hervormingen. Een belangrijke ontwikkeling is het arrest van het HvJ-EU van 18 mei 2021, waarin een aantal bepalingen van de wetten inzake het justitiële stelsel werden getoetst aan artikel 2 en artikel 19, lid 1, VEU en aan de beschikking inzake het mechanisme voor samenwerking en toetsing, en in het bijzonder met betrekking tot de SIIJ en de ad-interimbenoemingen in bestuurlijke functies binnen de gerechtelijke inspectie, alsmede de persoonlijke aansprakelijkheid van rechters als gevolg van justitiële fouten. Meer in het algemeen herinnerde het HvJ-EU er in zijn arrest aan dat een lidstaat zijn wetgeving, met name op het gebied van de rechtsbedeling, niet zodanig mag wijzigen dat afbreuk wordt gedaan aan de bescherming van het rechtsstaatbeginsel. De definitieve vorm van de drie wetten inzake het justitiële stelsel zal van groot belang zijn voor de onafhankelijkheid, kwaliteit en efficiëntie van het justitiële stelsel en voor het waarborgen van het recht van de burgers op een doeltreffende voorziening in rechte. De regering heeft reeds bevestigd dat zij de hervorming zodanig benadert dat gevolg wordt gegeven aan de aanbevelingen van het mechanisme voor samenwerking en toetsing over zowel het proces als de inhoud. Wat de procedure betreft, blijft het van belang dat niet alleen terdege rekening wordt gehouden met de aanbevelingen van het mechanisme voor samenwerking en toetsing zelf, maar ook met de jurisprudentie van het HvJ-EU inzake de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, en met name de recente uitspraak van 18 mei 2021, en met de adviezen van de Commissie van Venetië en de Greco-verslagen. Dit is een belangrijk element bij het vinden van solide, stabiele en duurzame oplossingen. Inhoudelijk wordt in de aanbevelingen van het mechanisme voor samenwerking en toetsing gewezen op een aantal terreinen waarop de Commissie bijzondere aandacht zal besteden aan het resultaat van de herziening van de wetten inzake het justitiële stelsel. Daarbij gaat het onder meer om kwesties in verband met structuren en procedures, zoals de ontmanteling van de SIIJ, de tuchtrechtelijke, civielrechtelijke en strafrechtelijke aansprakelijkheidsregelingen voor rechters en aanklagers, de verantwoordingsplicht en benoeming van het bestuur van de gerechtelijke inspectie, en de benoemings- en ontslagprocedures voor hoge aanklagers, alsook de rol van het Hoge Hof van Cassatie en Justitie en de Hoge Raad voor de Magistratuur. Belangrijk is ook het effect van de hervormingen op de onafhankelijkheid en loopbaanorganisatie van magistraten. Na afronding van het wetgevingsproces zal de Commissie breder kunnen beoordelen in hoeverre stappen in de goede richting zijn gezet als het gaat om de uitvoering van de aanbevelingen van het mechanisme voor samenwerking en toetsing over de wetten inzake het justitiële stelsel. •Aanbeveling van 2017: Een robuust en onafhankelijk systeem instellen voor de benoeming van hoofdaanklagers, gebaseerd op duidelijke en transparante criteria, met de steun van de commissie van Venetië. •Aanbeveling van 2018: Rekening houden met de negatieve adviezen van de Hoge Raad voor de Magistratuur inzake benoemingen of ontslagen van aanklagers op bestuursposten, tot een nieuw wetgevingskader in werking treedt overeenkomstig aanbeveling 1 van januari 2017. •Aanbeveling van 2018: Heropstarten van de procedure voor de benoeming van de hoofdaanklager van het nationale directoraat voor corruptiebestrijding, met aantoonbare ervaring op het vlak van de vervolging van corruptie en met een duidelijk mandaat voor het nationale directoraat voor corruptiebestrijding om het professionele, onafhankelijke en onpartijdige speurwerk naar corruptie voort te zetten. Benoemingen voor leidinggevende functies bij het openbaar ministerie In opeenvolgende verslagen van het mechanisme voor samenwerking en toetsing is gewezen op de noodzaak van voldoende controlemechanismen in de procedure voor de benoeming van hooggeplaatste aanklagers, alsook op de mate waarin dezelfde benoemings- en ontslagprocedure van toepassing zou zijn op lagere bestuurlijke niveaus binnen het openbaar ministerie. In het verslag over het mechanisme voor samenwerking en toetsing van 2018 werd geconcludeerd dat de situatie was verslechterd, terwijl in het verslag over het mechanisme voor samenwerking en toetsing van 2019 werd gewezen op het risico dat voortdurende wijzigingen tot meer onzekerheid en een gebrek aan vertrouwen zouden leiden: hoewel de procedure in minder dan zes maanden viermaal was gewijzigd, heeft geen van deze wijzigingen betrekking op het kernpunt van het evenwicht tussen de invloed van de verschillende instellingen op het proces en de concentratie van de macht bij de minister van Justitie. De Commissie van Venetië richtte zich ook op het gebrek aan tegenwicht tegen de invloed van de minister van Justitie . Sinds 2019 zijn er geen verdere wetswijzigingen meer geweest en de kwestie maakt nu deel uit van de lopende wijzigingen van de wet inzake het justitiële stelsel met betrekking tot het statuut van rechters en aanklagers. In een nieuw ontwerp van maart 2021, waarover de minister van Justitie om een advies van de Hoge Raad voor de Magistratuur heeft verzocht (zie hierboven), wordt voorgesteld de rol van de Hoge Raad voor de Magistratuur te versterken door de invoering van een bindend advies van de Hoge Raad voor de Magistratuur. De rol van de president van Roemenië wordt ook versterkt wat betreft de mogelijkheid om een kandidaat te weigeren. Sinds het laatste verslag zijn nieuwe hoofden van het openbaar ministerie benoemd, maar de aanhoudende bezorgdheid over de procedure blijft bestaan. Begin 2020 was een van de eerste acties van de toenmalige minister van Justitie het organiseren van selectieprocedures met meer transparantie, met het oog op de benoeming van nieuwe leidinggevenden voor het openbaar ministerie . Terwijl de nieuwe hoofdaanklager van het nationale directoraat voor corruptiebestrijding werd benoemd na een positief advies van de Hoge Raad voor de Magistratuur, werden de procureur-generaal en de hoofdaanklager van het directoraat onderzoek georganiseerde misdaad en terrorisme (DIICOT) benoemd ondanks een negatief advies van de Hoge Raad voor de Magistratuur. De afdeling aanklagers van de Hoge Raad voor de Magistratuur meldde voorts dat de aanklagers die tegen de kandidaten voor het ambt van procureur-generaal en het DIICOT hadden gestemd, daardoor onder druk van de SIIJ kwamen te staan . In 2020 was er nog een aantal gevallen waarin de minister van Justitie voorbijging aan het advies van de Hoge Raad voor de Magistratuur wat betreft plaatsvervangende bestuurlijke functies. De ontslagprocedure van de hoogste aanklagers houdt nauw verband met het benoemingsproces. Het ontslag in 2018 van de voormalige hoofdaanklager van het nationale directoraat voor corruptiebestrijding is beoordeeld door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM). Er werd geoordeeld dat Roemenië inbreuk had gemaakt op het recht op een eerlijk proces en de vrijheid van meningsuiting, zoals verankerd in artikel 6, lid 1, en artikel 10 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens. Volgens het EHRM heeft de voormalige hoofdaanklager de redenen voor haar ontslag niet doeltreffend kunnen aanvechten bij de rechter. Het EHRM wees ook op het toenemende belang dat wordt gehecht aan het optreden van een autoriteit die onafhankelijk is van de uitvoerende en de wetgevende macht met betrekking tot besluiten die gevolgen hebben voor de benoeming en het ontslag van aanklagers. Daarnaast wees het EHRM op het risico dat het ontslag de bereidheid van magistraten om deel te nemen aan het openbare debat over de rechterlijke macht, zou kunnen ondermijnen. De Roemeense regering heeft onlangs een actieplan voor de uitvoering van de uitspraak gepresenteerd en in de ontwerpwijzigingen van de wetten inzake het justitiële stelsel is een herzieningsprocedure bij een administratieve rechter toegevoegd aan de procedure voor het ontslag van hoofdaanklagers. Al met al is er werk gemaakt van de aanbeveling van het mechanisme voor samenwerking en toetsing over de benoeming van de hoofdaanklager van het nationale directoraat voor corruptiebestrijding. Het lopende wetgevingsproces tot wijziging van de wetten inzake het justitiële stelsel bevat bepalingen die gevolg moeten geven aan de resterende aanbevelingen inzake benoemingen bij het openbaar ministerie en de uitvoering van de aanbevelingen kan worden beoordeeld wanneer het proces is afgerond.

Gedragscodes Aanbeveling van 2017: Ervoor zorgen dat de gedragscode voor parlementsleden die nu in het parlement wordt opgesteld, voorziet in duidelijke bepalingen over wederzijds respect tussen de instellingen en ondubbelzinnig bepaalt dat parlementsleden en de parlementaire werkzaamheden de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht moeten eerbiedigen. Een soortgelijke code moet voor ministers worden vastgesteld. Sinds eind 2017 is er een gedragscode voor parlementsleden . 1) In de verslagen van 2018 en 2019 werd vastgesteld dat de gedragscode vanwege het gebrek aan expliciete bepalingen over het eerbiedigen van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht nog niet aan het doel ervan beantwoordde . Sinds het laatste verslag zijn er geen verdere ontwikkelingen met betrekking tot de toepassing van de code gemeld. Er waren in de media nog steeds meldingen van gevallen waarin de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht in het parlementaire proces werd veronachtzaamd en het gerechtelijk apparaat en individuele magistraten werden bekritiseerd door parlementsleden , maar het aantal en de hevigheid van de aanvallen zijn duidelijk afgenomen ten opzichte van de periode 2017-2019. De Commissie had er ook op gewezen dat de gedragscode voor ministers ook een dergelijke bepaling zou moeten bevatten, en in april 2019 voegde de regering aan de gedragscode een expliciete bepaling toe betreffende de noodzaak om de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht te eerbiedigen. Sinds het laatste verslag over het mechanisme voor samenwerking en toetsing zijn er paar gevallen geweest waarin de Hoge Raad voor de Magistratuur heeft geconstateerd dat kritiek van een regeringslid waarschijnlijk afbreuk heeft gedaan aan de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, maar wel aanzienlijk minder gevallen dan in voorgaande jaren . Er is geen informatie ontvangen over de vraag of in die gevallen de naleving van de gedragscode van de regering is besproken. Gezien de ontwikkelingen in de vorige zittingsperiode met betrekking tot de eerbiediging van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht door het parlement kan aan deze aanbeveling niet worden geacht te zijn voldaan. Nu er sinds begin 2021 een nieuw parlement is, bieden de komende debatten over justitievraagstukken een nieuwe gelegenheid om de gedragscode zo toe te passen dat wordt voldaan aan de aanbeveling om de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht te eerbiedigen. Wetboek van burgerlijke rechtsvordering Aanbeveling van 2017: De minister van Justitie, de Hoge Raad voor de Magistratuur en het Hoge Hof van Cassatie en Justitie moeten een actieplan voltooien waarmee de nieuwe termijn voor de tenuitvoerlegging van de resterende bepalingen van het wetboek van burgerlijke rechtsvordering kan worden gehaald. Deze aanbeveling had betrekking op de voltooiing van de hervorming van het wetboek van burgerlijke rechtsvordering, waarbij met name een raadkamerfase werd ingevoerd in de burgerlijke rechtsvordering en bepaalde beroepsprocedures. In 2018 werd deze hervorming losgelaten . In het verslag over het mechanisme voor samenwerking en toetsing van 2019 werd geconcludeerd dat dit een kans zou moeten bieden voor een periode van stabiliteit in deze tak van het justitiële stelsel. Aan deze aanbeveling kan worden geacht te zijn voldaan. De beoordeling van de doeltreffendheid en kwaliteit van de gerechtelijke procedures vindt plaats in het kader van het verslag over de rechtsstaat. Wetboek van strafrecht en wetboek van strafvordering •Aanbeveling van 2018: Bevriezing van de inwerkingtreding van de wijzigingen van het wetboek van strafrecht en het wetboek van strafvordering. •Aanbeveling van 2018: Hervatting van de herziening van het wetboek van strafrecht en het wetboek van strafvordering met volledige inachtneming van de noodzaak van overeenstemming met de EU-wetgeving en de internationale anti-corruptie-instrumenten, alsook de aanbevelingen in het kader van het mechanisme voor samenwerking en toetsing en het advies van de Commissie van Venetië. •Aanbeveling van 2017: De huidige fase in de hervormingen van de Roemeense strafwetboeken moet worden voltooid, waarbij het parlement versneld werk maakt van zijn plannen om de wijzigingen goed te keuren die de regering in 2016 na overleg met de justitiële autoriteiten had ingediend. In april 2019 nam het parlement in het kader van de spoedprocedure wijzigingen aan in het wetboek van strafrecht en het wetboek van strafvordering en in de bijzondere wet inzake corruptie, wat aanleiding gaf tot ernstige bezorgdheid over de gevolgen voor het onderzoek naar en de bestraffing van misdrijven in het algemeen en corruptiemisdrijven in het bijzonder. Deze aanpassingen werden op grote schaal bekritiseerd en in juli 2019 in hun geheel ongrondwettig verklaard . Door deze uitspraak zijn de wetten niet in werking getreden, maar het feit dat er een beleidskeuze was geweest om dergelijke aanpassingen door te voeren, bleef een punt van zorg voor de Commissie en vele andere waarnemers , temeer daar deze beleidskeuze niet onmiddellijk na de uitspraak van de rechters uitdrukkelijk werd afgewezen en de wetsontwerpen in de gehele vorige zittingsperiode aanhangig bleven bij het parlement. In maart 2021 verwierpen beide kamers van het nieuw verkozen parlement de aanpassingen van 2018 en 2019 definitief. Daarvóór, in mei 2020, had het parlement ook zeven problematische ontwerpamendementen op het wetboek van strafrecht en het wetboek van strafvordering verworpen. Wijzigingen van de twee wetboeken blijven noodzakelijk. In de eerste plaats is dit nodig om gevolg te geven aan een aantal vergaande uitspraken van het Grondwettelijk Hof die sinds 2014 zijn gedaan en die bepalingen van beide wetboeken nietig hebben verklaard en een duidelijk effect hebben gehad op de bestrijding van corruptie en georganiseerde misdaad. Zonder degelijke wetgevings- en beleidsoplossingen is de rechtsonzekerheid schadelijk voor individuele gevallen en daarmee voor de strijd tegen corruptie. Sinds 2019 is er een interinstitutionele werkgroep die wetgevingsinitiatieven tot wijziging van het wetboek van strafrecht en het wetboek van strafvordering onderzoekt en gemeenschappelijke oplossingen en standpunten van de rechterlijke macht voorstelt . De werkgroep kwam in 2020 niet bijeen vanwege de COVID-19-pandemie, maar de vergaderingen zijn inmiddels hervat. De minister van Justitie heeft de werkzaamheden met betrekking tot de twee wetboeken tot prioriteit gemaakt en de werkzaamheden van de werkgroep zullen de basis vormen voor de herziening van het wetboek van strafrecht en het wetboek van strafvordering. De regering is voornemens nieuwe geconsolideerde teksten bij het parlement in te dienen zodra de wijzigingen van de wetten inzake het justitiële stelsel zijn aangenomen. Deze verschillende stappen betekenen in feite dat afstand is genomen van de wijzigingen die in de aanbevelingen als achteruitgang werden aangemerkt. Daarmee wordt de weg vrijgemaakt voor het proces van herziening van het wetboek van strafrecht en het wetboek van strafvordering om gevolg te geven aan de uitspraken van het Grondwettelijk Hof, met volledige inachtneming van de noodzaak van overeenstemming met de EU-wetgeving en de internationale anti-corruptie-instrumenten, alsook de aanbevelingen in het kader van het mechanisme voor samenwerking en toetsing en het in de aanbevelingen vervatte advies van de Commissie van Venetië. De Roemeense autoriteiten zetten thans voorbereidende stappen. Wetgevend proces op het gebied van het mechanisme voor samenwerking en toetsing Aanbeveling van het mechanisme voor samenwerking en toetsing van 2017: Om de transparantie en de voorspelbaarheid van het wetgevend proces te verbeteren en de interne vrijwaringsmaatregelen die de onomkeerbaarheid van de maatregelen moeten garanderen, te versterken, moeten de regering en het parlement zorgen voor volledige transparantie en terdege rekening houden met het overleg met de desbetreffende autoriteiten en belanghebbende partijen in de besluitvorming en de wetgevende activiteiten met betrekking tot het strafwetboek en het wetboek van strafvordering, de wetgeving inzake corruptie, de integriteitswetgeving (onverenigbaarheden, belangenconflicten, niet-verantwoorde vermogens), de wetgeving met betrekking tot de rechterlijke macht (met betrekking tot de organisatie van het justitiële stelsel) en het burgerlijk wetboek en het wetboek van burgerlijke rechtsvordering, naar het voorbeeld van de transparantie in de besluitvorming die de regering in 2016 tot stand heeft gebracht. Deze aanbeveling weerspiegelt dat een open en robuust wetgevingsproces de beste manier is om ervoor te zorgen dat hervormingen zowel duurzaam als doeltreffend zijn . Tijdens het referendum van mei 2019 stemde een meerderheid van de burgers voor een verbod op het gebruik van noodverordeningen van de regering (GEO) op het gebied van justitie. Dit illustreert de bezorgdheid over het buitensporige gebruik van GEO’s, en sinds november 2019 is dit nog maar weinig gebeurd .

Wat de procedures in het parlement betreft, is het aantal noodprocedures met betrekking tot wetten inzake het justitiële stelsel, het wetboek van strafrecht en het wetboek van strafvordering, het rechtskader inzake integriteit en de corruptiebestrijding duidelijk gedaald sinds het verslag over het mechanisme voor samenwerking en toetsing van 2019. In februari 2021 heeft het parlement een voorstel verworpen om het wetsontwerp tot afschaffing van de SIIJ via een parlementaire spoedprocedure te onderzoeken. Er zijn ook minder gevallen geweest waarin controversiële wetsontwerpen in het kader van het mechanisme voor samenwerking en toetsing zijn ingediend in commissies of in een van de kamers, en nog minder gevallen waarin dergelijke ontwerpen zijn aangenomen. Een uitzondering was een wet tot afschaffing van bijzondere pensioenen, met inbegrip van het speciale pensioen van rechters en aanklagers, die door de Hoge Raad voor de Magistratuur werd aangemerkt als zijnde gericht tegen de rechterlijke macht. Uiteindelijk werd de wet ongrondwettelijk verklaard . Gezien de parlementaire procedure waarbij amendementen op de stemmingslijst blijven staan totdat ze ervan af worden gehaald, wachten echter nog diverse reeds lang bestaande amendementen op behandeling door het parlement, waaronder een aantal amendementen die het rechtskader voor het voorkomen en bestraffen van onverenigbaarheden en belangenconflicten ernstig zouden kunnen ondermijnen. Tegen deze achtergrond was het feit dat het parlement vóór verwerping van problematische amendementen op het wetboek van strafrecht en het wetboek van strafvordering heeft gestemd, een belangrijk teken van vooruitgang. Voorts verwierp het parlement in maart 2021 een aantal hangende amendementen die tot bezorgdheid hadden geleid over het rechtskader inzake integriteit (zie hieronder). Het wetgevingsproces voor de verschillende hervormingsvoorstellen — betreffende de SIIJ, de wetten inzake het justitiële stelsel, en later het wetboek van strafrecht en het wetboek van strafvordering — biedt de gelegenheid om aan te tonen dat de aanpak van de aanbeveling wordt gevolgd. Tenuitvoerlegging van rechterlijke uitspraken door het openbaar bestuur Aanbeveling van het mechanisme voor samenwerking en toetsing van 2017: De regering moet een passend actieplan invoeren om het pijnpunt van de uitvoering van rechterlijke uitspraken en de toepassing van de rechtspraak door overheidsdiensten aan te pakken, waarbij ook moet worden voorzien in een mechanisme voor het verstrekken van accurate statistieken om monitoring in de toekomst mogelijk te maken. Voorts moet een systeem van interne monitoring worden ontwikkeld waarbij de Hoge Raad voor de Magistratuur en de Rekenkamer worden betrokken om een correcte uitvoering van het actieplan te garanderen. Respect voor en uitvoering van rechterlijke uitspraken vormen een integrerend deel van de efficiëntie van het justitiële stelsel . Roemenië werd in 2005 door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens op de vingers getikt omdat de Roemeense staat of juridische entiteiten die onder de verantwoordelijkheid van de Roemeense staat vallen, definitieve uitspraken van de binnenlandse rechters niet opvolgen of daar te lang mee wachten. Dit blijft een probleem: in 2016 heeft Roemenië aan het Comité van Ministers van de Raad van Europa een actieplan voorgelegd om iets te doen aan het structurele probleem van niet-uitvoering of een te trage uitvoering van rechterlijke uitspraken tegen de staat . Dit actieplan en de aanvullende maatregelen die waren geëist door het Comité van Ministers van de Raad van Europa, zijn van rechtstreeks belang voor het opvolgen van deze aanbeveling . In het verslag over het mechanisme voor samenwerking en toetsing van 2019 werd enige vooruitgang genoteerd: er werd gemeld dat de regering de lijst van maatregelen in april 2019 had goedgekeurd en de verantwoordelijke interministeriële werkgroep had opgedragen de wetsvoorstellen voor de uitvoering van het actieplan uit te werken. Die voorstellen omvatten wijzigingen in het rechtskader om een tijdige uitvoering te garanderen en een toezichtsmechanisme om een te late uitvoering van uitspraken ten laste van de staat te voorkomen . Geen van deze maatregelen is echter aangenomen of uitgevoerd . De verantwoordelijkheid werd binnen de regering verschoven en een speciale werkgroep werd belast met de taak om met voorstellen te komen voor nieuwe juridische oplossingen. Zoals ook het Comité van Ministers van de Raad van Europa in maart 2021 heeft benadrukt, is een sterke politieke wil om met brede, duurzame oplossingen te komen, onontbeerlijk . Sinds het vorige verslag zijn er geen belangrijke nieuwe stappen gezet om deze aanbeveling uit te voeren. Strategisch justitieel beheer en actieplan voor de rechterlijke macht Aanbeveling van het mechanisme voor samenwerking en toetsing van 2017: Het strategische beheer van het gerecht, d.i. de minister van Justitie, de Hoge Raad voor de Magistratuur, het Hoge Hof van Cassatie en Justitie en de procureur-generaal, moeten zorgen voor de uitvoering van het actieplan zoals het is goedgekeurd, en op gezette tijden voorzien in een gezamenlijke openbare rapportage over de tenuitvoerlegging, met inbegrip van oplossingen voor pijnpunten zoals het tekort aan griffiers, de buitensporige werkbelasting en vertragingen bij de motivering van uitspraken. In 2017 werd het strategisch justitieel beheer opgezet met als doel belangrijke strategische kwesties in het justitiële stelsel aan te pakken en de belangrijkste instellingen samen te brengen die verantwoordelijk zijn voor de werking van het justitiële stelsel . Het is ook verantwoordelijk voor de uitvoering van het actieplan van de strategie voor de ontwikkeling van de rechterlijke macht 2015-2020 . Deze strategie was bedoeld om de belangrijkste aanjager van de justitiële hervorming te worden en de hervormingsdynamiek vanuit het mechanisme voor samenwerking en toetsing te internaliseren. In het verslag van november 2019 over het mechanisme voor samenwerking en toetsing werd geconstateerd dat het strategisch justitieel beheer niet naar behoren functioneerde en dat het actieplan grotendeels niet is uitgevoerd . Sinds 2019 is de situatie van het justitiële stelsel op het gebied van personele middelen en organisatie verder verslechterd als gevolg van de wijzigingen in de wetten en het beleid inzake het justitiële stelsel die in de periode 2017-2019 zijn aangenomen. De belangrijkste structurele problemen die in het verslag van 2017 werden genoemd, blijven bestaan: tekorten aan griffiers, buitensporige werklast in bepaalde rechtbanken en vertragingen bij het motiveren van rechterlijke uitspraken. Eind 2019 vonden enkele vergaderingen van het strategisch justitieel beheer plaats en kon de professionele institutionele samenwerking worden hervat, maar er werden geen tastbare resultaten geboekt. De minister van Justitie is nu begonnen met het opnieuw bijeenroepen van vergaderingen, en er zijn eerste besprekingen gevoerd over de werking van het strategisch justitieel beheer en over de personeelsstrategie voor 2021-2022. Momenteel wordt gewerkt aan een eindverslag over de uitvoering van het actieplan, aan de hand waarvan kan worden bepaald welke volgende stappen en acties uit het vorige plan relevant blijven. Een nieuwe visie en strategie voor een doeltreffende en duurzame ontwikkeling van het justitiële stelsel voor de komende jaren zal een belangrijke aanvulling vormen op een herzien rechtskader door middel van de wetten inzake het justitiële stelsel. Daarmee zou ook worden getoond dat het strategisch justitieel beheer een actief forum wordt dat in staat is belangrijke strategische kwesties in het justitiële stelsel aan te pakken en consensus en vertrouwen tussen de belangrijkste justitiële en overheidsinstellingen tot stand te brengen. Dit zou een belangrijke stap zijn om aan te tonen dat er duurzame structuren bestaan om de hervormingen voort te zetten na afloop van het mechanisme voor samenwerking en toetsing. Transparantie en verantwoordingsplicht van de Hoge Raad voor de Magistratuur Aanbeveling van het mechanisme voor samenwerking en toetsing van 2017: De nieuwe Hoge Raad voor de Magistratuur moet een collectief programma voor zijn mandaat opstellen, met inbegrip van maatregelen om transparantie en verantwoordingsplicht te bevorderen. Het programma moet ook een communicatiestrategie bevatten waarbij op gezette tijden openbare vergaderingen worden georganiseerd met groepen rechters en aanklagers op alle niveaus, alsook met het maatschappelijk middenveld en beroepsorganisaties, waarbij gezorgd wordt voor een jaarlijkse rapportering die kan worden besproken op de algemene vergaderingen van rechtbanken en aanklagers. In de verslagen over het mechanisme voor samenwerking en toetsing is consequent benadrukt dat het van belang is dat de Hoge Raad voor de Magistratuur bijdraagt aan de dynamiek van de hervormingen, door duidelijke collectieve standpunten te formuleren en vertrouwen te wekken door transparantie en verantwoordingsplicht. In de verslagen van 2018 en 2019 over het mechanisme voor samenwerking en toetsing werd bezorgdheid geuit over dit aspect en werd opgemerkt dat de standpunten die de Hoge Raad voor de Magistratuur heeft ingenomen met betrekking tot kwesties als de afdeling voor het onderzoeken van strafbare feiten binnen de rechterlijke macht (SIIJ), belangrijke benoemingen en de verdediging van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, aanleiding hebben gegeven tot bezorgdheid over haar institutionele onafhankelijkheid en gezag. De werkzaamheden van de Hoge Raad voor de Magistratuur worden sinds november 2019 nog steeds gekenmerkt door controverse. Een belangrijk punt van zorg betreft het vermogen van de Hoge Raad voor de Magistratuur om consensus te bereiken in het justitiële stelsel en aldus een constructieve rol te spelen in belangrijke beslissingen voor de organisatie en het functioneren van de rechterlijke macht. Deze bezorgdheid kan worden geïllustreerd aan de hand van de beslissing om niet constructief mee te werken aan de wetsontwerpen inzake het justitiële stelsel die door het ministerie van Justitie zijn gepubliceerd voor een openbare raadpleging van zes maanden in september 2020 : de Hoge Raad voor de Magistratuur heeft vóór het einde van de openbare raadpleging geen geconsolideerd standpunt naar voren gebracht . Een ander voorbeeld waarin de Hoge Raad voor de Magistratuur geen duidelijk standpunt heeft geformuleerd en geen bijdrage heeft geleverd aan het publieke debat, is de reactie op het wetsontwerp om de SIIJ te ontmantelen. Hoewel het wetsontwerp van de minister van Justitie in overeenstemming was met de aanbevelingen van het mechanisme voor samenwerking en toetsing, de Commissie van Venetië en de Greco, bracht de Hoge Raad voor de Magistratuur een negatief advies over het ontwerp uit en riep hij op tot nieuwe waarborgen, maar ondanks het langdurige debat over dit onderwerp heeft hij niet aangegeven wat deze waarborgen zouden moeten inhouden. Daardoor konden de resultaten van een voorafgaand openbaar debat niet worden meegenomen in de in de Kamer van Afgevaardigden ingediende amendementen op het ontwerp waarin in reactie op de Hoge Raad voor de Magistratuur waarborgen werden opgenomen die betrekking hadden op de procedure bij aanklachten tegen rechters of aanklagers die beschuldigd worden van corruptie. Toen de voorgestelde waarborgen aan het licht kwamen, leidden deze tot kritische reacties binnen de Hoge Raad voor de Magistratuur, het maatschappelijk middenveld en de meerderheid van de rechters en aanklagers (zie ook hierboven).

De communicatie naar het publiek van de Hoge Raad voor de Magistratuur, met name over de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, blijft ook een bron van zorg. In het verslag van januari 2017 werd opgemerkt dat een proactieve aanpak door de Hoge Raad voor de Magistratuur met betrekking tot de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht een belangrijk element was om aan de ijkpunten te voldoen. In de verslagen van het mechanisme voor samenwerking en toetsing is geconstateerd dat de Hoge Raad voor de Magistratuur niet in staat is geweest een krachtig standpunt ter zake te bepalen. Sinds het laatste verslag heeft de Hoge Raad voor de Magistratuur weinig activiteiten ontplooid om de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht te verdedigen . Hij heeft zich niet uitgelaten over de baanbrekende uitspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens van mei 2020 ten gunste van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Er is ook verwarring ontstaan tussen het plenum van de Hoge Raad voor de Magistratuur — dat krachtens de grondwet verantwoordelijk is voor de verdediging van de onafhankelijkheid van het justitiële stelsel en voor adviezen over wetgevingsvoorstellen — en de afdelingen. In veel gevallen verdedigen de afdelingen, en niet het plenum, de onafhankelijkheid van het justitiële stelsel . Er zijn echter ook gevallen geweest waarin de Hoge Raad voor de Magistratuur zijn verdeeldheid heeft overwonnen en resultaten heeft kunnen boeken, zoals in 2020, toen het parlement de speciale pensioenen van rechters en aanklagers introk , of met betrekking tot salarissen en pensioenen in 2021. Evenzo heeft de Hoge Raad voor de Magistratuur in februari 2021 positief bijgedragen aan een wetsontwerp voor de organisatie van een vergelijkend onderzoek voor de toelating tot het beroep in 2021. Hij is ook blijven samenwerken met de regering om middelen te verkrijgen voor het gerechtelijk apparaat en het openbaar ministerie . De Hoge Raad voor de Magistratuur heeft ook zijn regels gewijzigd om de toegang tot openbare informatie te verbeteren en de ontwerpbeslissingen die door zijn plenum of afdelingen in stemming worden gebracht, openbaar te maken. Er is vooruitgang geboekt met belangrijke projecten die met EU-middelen worden gefinancierd, waaronder een gezamenlijke communicatiestrategie . Er blijft bezorgdheid bestaan over de capaciteit en de verantwoordingsplicht van de Hoge Raad voor de Magistratuur zoals te berde gebracht in de verslagen van 2018 en 2019 over het mechanisme voor samenwerking en toetsing. De meer consensuele toon van de leiding van de Hoge Raad voor de Magistratuur dit jaar zal ertoe bijdragen dat het vertrouwen in en de eenheid van het justitiële stelsel wordt hersteld en dat de raad de rol kan vervullen die in de aanbeveling en in ijkpunt één is beschreven. Gerechtelijke inspectie Aanbeveling van 2018 van het mechanisme voor samenwerking en toetsing: Onmiddellijke benoeming door de Hoge Raad voor de Magistratuur van een interim-bestuur van de gerechtelijke inspectie en binnen drie maanden benoeming van een nieuw bestuur van de inspectie via een vergelijkend onderzoek. De jaren 2018 en 2019 werden gekenmerkt door controverse over de aanpak van de Hoge Raad voor de Magistratuur ten aanzien van de positie van de hoofdinspecteur, aangezien de Hoge Raad voor de Magistratuur de ambtstermijn van de gevestigde functionaris daadwerkelijk verlengde, ondanks de controverse over een tijdelijke verlenging op basis van een noodverordening van de regering. Bij het HvJ-EU is een verzoek om een prejudiciële beslissing ingediend over de verenigbaarheid met artikel 2 en artikel 19, lid 1, VEU van de bevoegdheid van de regering om tussentijdse benoemingen te verrichten in bestuurlijke functies binnen de gerechtelijke inspectie die verantwoordelijk is voor het voeren van tuchtprocedures tegen rechters en aanklagers. In zijn arrest van 18 mei 2021 oordeelde het HvJ-EU dat een nationale regeling geen aanleiding mag geven tot twijfel of de bevoegdheden van een gerechtelijk orgaan dat belast is met tuchtrechtelijke onderzoeken en tuchtprocedures tegen rechters en aanklagers, kunnen worden gebruikt als instrument om druk dan wel politiek toezicht uit te oefenen op de werkzaamheden van die rechters en aanklagers. Volgens het Hof doet een nationale regeling in het bijzonder dergelijke twijfels rijzen wanneer zij de regering van de betrokken lidstaat de bevoegdheid verleent om de bestuursleden van het orgaan dat belast is met tuchtonderzoeken en tuchtprocedures tegen rechters en aanklagers, te benoemen zonder de in het nationale recht neergelegde gewone benoemingsprocedure te volgen, zelfs al is die benoeming maar voorlopig. Het arrest herbevestigt het doel van de aanbeveling van 2018. De autoriteiten die toezicht houden op de gerechtelijke inspectie, en met name de Hoge Raad voor de Magistratuur, zullen naar behoren rekening moeten houden met dat arrest, mede in het licht van de herhaalde bezorgdheid over de activiteiten van de gerechtelijke inspectie. De afgelopen jaren hebben rechterlijke instellingen, waaronder de Hoge Raad voor de Magistratuur zelf, hun bezorgdheid geuit over het gebrek aan verantwoordingsplicht van de gerechtelijke inspectie, onder verwijzing naar het grote aantal door de inspectie aangespannen zaken dat uiteindelijk door de rechters is verworpen, de concentratie van alle besluitvorming bij de hoofdinspecteur en de beperkingen van de toezichtsbevoegdheden van de Hoge Raad voor de Magistratuur . Meer in het algemeen is door deze ontwikkelingen de vraag opgeworpen of de bepalingen van de wetten inzake het justitiële stelsel die betrekking hebben op de benoeming van het bestuur van de gerechtelijke inspectie en de verantwoordingsplicht ervan, voldoende waarborgen bieden en het juiste evenwicht tussen rechters, aanklagers en de Hoge Raad voor de Magistratuur bewerkstelligen . De nieuwe wetsontwerpen voor het justitiële stelsel van maart 2021, waarover de minister van Justitie advies had gevraagd aan de Hoge Raad voor de Magistratuur, wijzigen de bepalingen inzake de benoeming van de hoofdinspecteur en adjunct-hoofdinspecteurs, alsook de controlemechanismen voor de activiteiten van de gerechtelijke inspectie: de Hoge Raad voor de Magistratuur krijgt meer toezichtsbevoegdheden en het Nationaal Instituut voor Magistratuur wordt betrokken bij de vergelijkende onderzoeken voor de aanwerving van personeel voor de gerechtelijke inspectie. In de verslagperiode meldden gerechtelijke instellingen een algehele vermindering van de activiteiten van de gerechtelijke inspectie, en met name minder ambtshalve gevoerde tuchtprocedures die aanleiding gaven tot bezorgdheid over objectiviteit. Er zijn echter nog gevallen waarin tuchtrechtelijke onderzoeken en zware sancties tegen magistraten die kritiek uitoefenden op de efficiëntie en onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, aanleiding hebben gegeven tot bezorgdheid . De vertragingen van de gerechtelijke inspectie bij het onderzoek van klachten worden ook gezien als een manier om druk te blijven uitoefenen op de rechter of aanklager zolang het onderzoek loopt. Hoewel deze aanbeveling gericht was op de bijzondere omstandigheden ten tijde van het verslag van 2018, hangt zij samen met ernstige bezorgdheid over de gerechtelijke inspectie. Daarbij ging het onder meer om een tendens om magistraten die in het openbaar gekant zijn tegen de richting die met de hervorming van het justitiële stelsel werd ingeslagen, disciplinair te vervolgen, en om het lekken van documenten (die dan door politici werden gebruikt om gerechtelijke instellingen aan te vallen), en om de verlenging van het mandaat van het managementteam. Deze structurele zorgen moeten nog worden weggenomen, onder meer in het licht van het recente arrest van het HvJ-EU. Er wordt weer vooruitgang geboekt op het gebied van ijkpunt één. Zoals aangeven in de gedetailleerde beoordeling van de vorderingen met betrekking tot elk van de aanbevelingen, zal de voltooiing van de wijzigingen van de wetten inzake het justitiële stelsel, het wetboek van strafrecht en het wetboek van strafvordering, in overeenstemming met de aanbevelingen, van essentieel belang zijn voor het meten van de vooruitgang in het kader van ijkpunt één. Alles draait om deze wetten als het gaat om het vinden van duurzame oplossingen voor de rechterlijke macht, en als er beslissende vooruitgang wordt geboekt, zal dat van invloed zijn op de beoordeling van een groot deel van de aanbevelingen. 2.2. IJkpunt twee: Integriteitskader en het nationale agentschap voor integriteitsbewaking Het nationale agentschap voor integriteitsbewaking (ANI) blijft onverenigbaarheden, belangenconflicten en ongerechtvaardigde rijkdom onderzoeken . Het werk van het ANI zou gemakkelijker moeten worden door elektronische indiening van informatie over vermogensbestanddelen en rente. Dit systeem werd in mei 2021 operationeel na een wijziging in juli 2020 van de wet op de integriteit bij de uitoefening van openbare ambten . Het ANI meldde dat zijn begroting voor 2020 toereikend was voor de uitvoering van zijn taken omdat de aanvankelijk verlaagde begroting later in het jaar werd aangevuld . Het ANI kampt met enige onzekerheid wat betreft de leidinggevende posities. De functie van voorzitter is vacant sinds december 2019 en het mandaat van de vicevoorzitter verstrijkt in 2021 . De selectieprocedures werden uiteindelijk in april 2021 gestart. Het ANI speelde een actieve rol tijdens de lokale en nationale verkiezingen in 2020, door voorlichting te geven over de integriteitsregels voor kandidaten en informatie met de autoriteiten te delen over kandidaten die geen openbaar ambt mogen bekleden. Dit wordt gezien als een van de redenen voor relatief weinig controverse bij de verkiezingen rond de eerbiediging van integriteitsregels. In het verslag van 2019 over het mechanisme voor samenwerking en toetsing werd geconcludeerd dat er een risico bestond dat de vooruitgang met betrekking tot ijkpunt twee te niet zou worden gedaan. Een reeks wijzigingen van de integriteitswetten, met name in 2017-2019, had tot gevolg gehad dat het ANI minder goed in staat was zijn werkzaamheden uit te voeren. Twee voorstellen die in 2019 in werking zijn getreden, hadden de rechtsonzekerheid over de toepasselijke integriteitsregeling nog verder vergroot. Er dreigde een terugval bij ijkpunt twee als er ondanks een definitieve rechterlijke beslissing geen “afschrikkende sancties” meer konden worden opgelegd . In het verslag werd geconcludeerd dat er meer duidelijkheid over de ontwikkelingen in de wetgeving inzake integriteitswetten moest komen om een dergelijk risico te voorkomen. In 2020 en 2021 heeft het Hoge Hof van Cassatie en Justitie de uitlegging van de wet verduidelijkt. Het Hof oordeelde dat de sanctie van toepassing blijft, zelfs als de onverenigbaarheid betrekking heeft op een eerder mandaat, en dat een verjaringstermijn van drie jaar betrekking heeft op de noodzaak dat het ANI een onderzoek afrondt binnen drie jaar na de feiten die bepalend zijn voor het bestaan van een belangenconflict of onverenigbaarheid (en niet op de sanctie die na drie jaar niet meer van toepassing is) . Het ANI heeft deze beslissingen verwelkomd: er is weer duidelijkheid en zekerheid over de mogelijkheid om sancties op te leggen na een definitieve rechterlijke beslissing. Het ANI en belanghebbenden hebben gewezen op de noodzaak om de stabiliteit en duidelijkheid van het rechtskader voor integriteit verder te verbeteren. De vorige zittingsperiode werd gekenmerkt door een aantal hangende amendementen in het parlement, ondanks een negatief advies van het ANI. Deze onzekerheid is gedeeltelijk weggenomen door het nieuwe parlement: vijf hangende amendementen die aanleiding gaven tot bezorgdheid, zijn definitief verworpen door de kamers van het parlement. Het schrappen van alle hangende amendementen met een negatief advies van het ANI zou de weg vrijmaken voor meer ordelijke wijzigingen en consolidatie van het rechtskader inzake integriteit. Een consolidatie van de integriteitswetten, onverenigbaarheden en belangenconflicten zou het mogelijk maken om rekening te houden met jurisprudentie en beleid ter voorkoming van corruptie en om een stabiele basis voor de toekomst te bieden. De Greco zou bij de voorbereiding van deze wet nuttig advies over deze kwestie kunnen verstrekken. Prevent-systeem

Aanbeveling van 2017 van het mechanisme voor samenwerking en toetsing: Zorgen voor de inwerkingtreding van het Prevent-systeem. Het nationale agentschap voor integriteitsbewaking en het nationale bureau voor plaatsing van overheidsopdrachten moeten zorgen voor rapportage over de voorafgaande controles bij procedures voor overheidsopdrachten en hun opvolging, inclusief controles achteraf, alsook over belangenconflicten of gevallen van corruptie die aan het licht zijn gekomen, en voor de organisatie van openbare debatten waarbij de regering, de lokale autoriteiten, het justitiële stelsel en het maatschappelijk middenveld wordt verzocht te reageren op het rapport. Prevent is volledig operationeel en het ANI maakt melding van positieve resultaten . Het ANI wijst met name op een voortdurende daling van het aantal belangenconflicten sinds de start van Prevent, aangezien het bewustzijn bij de overheid toeneemt. In het verslag van november 2018 werd geoordeeld dat aan deze aanbeveling is voldaan, en de structureel doeltreffende uitvoering ervan illustreert de duurzaamheid van dit systeem. Uitvoering van uitspraken van rechterlijke instanties met betrekking tot parlementsleden Aanbeveling van 2017 van het mechanisme voor samenwerking en toetsing: De besluitvorming van het parlement inzake de opvolging van de definitieve en onherroepelijke uitspraken met betrekking tot onverenigbaarheden, belangenconflicten en niet-verantwoorde vermogens ten aanzien van parlementsleden moet transparant zijn. In de afgelopen twee verslagen over het mechanisme voor samenwerking en toetsing werd gewezen op vertragingen en kennelijke inconsistenties bij de toepassing van sancties tegen leden van het parlement die onverenigbare functies bekleedden of in een belangenconflict verkeerden volgens een definitieve rechterlijke uitspraak die was gedaan naar aanleiding van een verslag van het ANI. In de verslagen werd gewezen op een mogelijk uiteenlopende interpretatie van de regels (met name wanneer het integriteitsincident zich voordeed in een eerder mandaat of een eerdere positie) en op een behoefte aan duidelijkheid op een wijze die voldoet aan het ijkpunt van het mechanisme voor samenwerking en toetsing, namelijk “bindende besluiten op basis waarvan afschrikkende sancties kunnen worden opgelegd”. De zaken waarover het ANI en het parlement het in de vorige zittingsperiode oneens waren, bleven hangende in het parlement, en de sancties zijn nooit toegepast. De aanpak van het huidige parlement is aanzienlijk verschillend. In het kader van het valideringsproces na de verkiezingen heeft de validatiecommissie van de Roemeense senaat het ANI verzocht om definitieve en onherroepelijke beslissingen van rechters over onverenigbaarheden of belangenconflicten van de gekozen senatoren mee te delen. Het ANI constateerde dat voor geen van de gekozen senatoren een verbod gold om een ambt te bekleden. De Kamer van Afgevaardigden heeft het ANI verzocht een standpunt in te nemen ten aanzien van de bekendmaking door een reeks afgevaardigden zelf dat er in hun geval mogelijk sprake was van een onverenigbaarheid . De ervaring in de vorige zittingsperiode heeft twijfel doen rijzen over de vraag of deze aanbeveling is uitgevoerd. De nieuwe proactieve samenwerking die het nieuwe parlement aangaat, zou een keerpunt kunnen zijn in de uitvoering van integriteitswetten en definitieve rechterlijke beslissingen met betrekking tot parlementsleden. Een soortgelijke benadering bij nieuwe gevallen van mogelijke onverenigbaarheid of belangenconflicten met betrekking tot zittende parlementsleden zou tot gevolg hebben dat aan deze aanbeveling wordt voldaan. Het risico van terugval bij ijkpunt twee, dat in 2019 werd geconstateerd in verband met wijzigingen van het rechtskader inzake integriteit, is getemperd. Er zijn bemoedigende tekenen dat in de nieuwe zittingsperiode een duidelijk traject wordt uitgezet naar duurzaamheid van het ANI en het wetgevingskader inzake integriteit en naar opvolging van het resterende deel van de aanbeveling. 2.3 IJkpunt drie: Aanpak van corruptie op hoog niveau Nationaal directoraat voor corruptiebestrijding en de strijd tegen corruptie op hoog niveau In haar verslag van november 2019 heeft de Commissie zich uiterst bezorgd betoond en haar conclusie van november 2018 herhaald dat de basis voor de positieve evaluatie in verband met ijkpunt drie in januari 2017 door Roemenië weer op losse schroeven was gezet. In het verslag van 2019 werd erkend dat zowel het nationale directoraat voor corruptiebestrijding (DNA) als het Hoge Hof van Cassatie en Justitie corruptie op hoog niveau verder hadden onderzocht en bestraft en in zeer moeilijke omstandigheden blijk hadden gegeven van professionalisme en erin waren geslaagd om de in het verleden ingezette lijn door te trekken. In het verslag werd ook geconcludeerd dat de aanvallen op hun activiteiten, de opeenvolgende wijzigingen van het toepasselijke rechtskader en de mogelijke betwisting van het gezag van definitieve uitspraken vragen opwerpen over de duurzaamheid van de prestaties van Roemenië in de strijd tegen corruptie op hoog niveau. Sinds het verslag van 2019 is de situatie verbeterd. De benoeming van een nieuwe hoofdaanklager van het DNA en van andere personen in leidinggevende functies in 2020 heeft een nieuwe impuls en institutionele stabiliteit gebracht. Dit heeft geleid tot een grotere nadruk op het waarborgen van de kwaliteit van de onderzoeken en de aan de rechters voorgelegde dossiers. In 2020 slaagde het DNA erin betere resultaten te boeken dan in 2019, met een stijging van het aantal aanklachten en een vermindering van de achterstanden . Er is ook vooruitgang geboekt op gerechtelijk niveau, met een toename van het aantal rechterlijke beslissingen. In 2020 is het aantal klachten van burgers en ambtshalve ingediende klachten over beweerde corruptie gestegen, een ommekeer van de dalende trend sinds 2015. Het DNA ziet dit als een teken van hernieuwd vertrouwen van het publiek, dat ernstig werd geschaad door de aanvallen op het DNA in de periode 2017-2019. Het communicatiebeleid van het DNA is ook gewijzigd in 2020: de namen van verdachten worden bij het openen van onderzoeken niet meer vermeld in de persberichten, zodat verdachten niet meer meteen volop in de publiciteit staan. Er blijven echter belangrijke uitdagingen bestaan met betrekking tot de duurzaamheid van het DNA en de onomkeerbaarheid van de strijd tegen corruptie. De wijzigingen van de wetten inzake het justitiële stelsel in de periode 2018-2019 vormden een belangrijke belemmering voor het goed functioneren van het DNA, die niet wordt weggenomen zolang deze wijzigingen van kracht blijven. De algemene problemen waarmee het justitiële stelsel te kampen heeft (zie hierboven), blijven zeer hinderlijk voor het DNA . Het DNA heeft te kampen met een tekort aan personele middelen , waardoor de aanklagers onder nog grotere druk kwamen te staan in een tijd waarin het DNA te maken kreeg met de extra uitdaging om zijn eigen technische capaciteit te ontwikkelen om rechterlijke bevelen uit te voeren met behulp van speciale onderzoekstechnieken . Bovendien wordt een doeltreffende behandeling van sommige corruptiezaken op hoog niveau nog steeds belemmerd door de afdeling voor het onderzoeken van strafbare feiten binnen de rechterlijke macht (SIIJ), die blijft interveniëren in lopende corruptiedossiers op hoog niveau die door het DNA worden onderzocht, en vertragingen blijft veroorzaken die deze zaken negatief kunnen beïnvloeden. Dat de SIIJ klachten behandelt die tegen aanklagers zijn ingediend door personen die veroordeeld zijn voor corruptie, wordt ook als druk op de DNA-aanklagers gezien. De andere belangrijke uitdaging in de strijd tegen corruptie is het ontbreken van beleids- en wetgevingsoplossingen voor de snel opeenvolgende verreikende uitspraken van het Grondwettelijk Hof tot nietigverklaring of interpretatie van bepalingen van het wetboek van strafrecht en het wetboek van strafvordering sinds 2014. Deze situatie heeft geleid tot meer belemmeringen en rechtsonzekerheid met betrekking tot het onderzoeken, vervolgen en bestraffen van corruptiezaken op hoog niveau. Dit heeft geleid tot de verwerping van zaken door rechters, tot rechtsonzekerheid over de toelaatbaarheid van bewijsmateriaal en tot de herstart van onderzoeken of processen . De gevolgen voor lopende corruptiezaken op hoog niveau van de uitspraken van het Grondwettelijk Hof met betrekking tot de samenstelling van de colleges van drie rechters voor corruptiezaken op hoog niveau en de cassatiecolleges van vijf rechters bij het Hoge Hof van Cassatie en Justitie moeten nog zichtbaar worden . In zijn recente arrest heeft het Hof van Justitie van de Europese Unie geoordeeld dat het beginsel van voorrang van het Unierecht zich verzet tegen een nationale grondwettelijke regeling, die een lagere rechter het recht ontneemt om een nationale bepaling die binnen de werkingssfeer van het mechanisme voor samenwerking en toetsing valt en die in strijd is met het Unierecht, ambtshalve buiten toepassing te laten. Indien is bewezen dat het EU-Verdrag of de beschikking inzake het mechanisme voor samenwerking en toetsing is geschonden, zal de verwijzende rechter op grond van het beginsel van voorrang van het Unierecht verplicht zijn de betrokken bepalingen buiten toepassing te laten, ongeacht of deze van wetgevende dan wel grondwettelijke aard zijn. Hoewel de leidinggevende situatie bij het DNA en de steun van de regering de omstandigheden hebben verbeterd, blijven er nog enkele belangrijke uitdagingen bestaan voor een blijvend goede werking van het DNA en voor de onomkeerbaarheid van de strijd tegen corruptie. De door de regering voorgenomen wijzigingen van zowel de wetten inzake het justitiële stelsel als het wetboek van strafrecht en het wetboek van strafvordering zullen belangrijke stappen zijn om de strijd tegen corruptie op hoog niveau verder te consolideren. Opheffing van de immuniteit van parlementsleden Aanbeveling van 2017 van het mechanisme voor samenwerking en toetsing: Objectieve criteria vaststellen inzake besluiten over en motivering van de opheffing van de onschendbaarheid van parlementsleden en ervoor zorgen dat onschendbaarheid niet wordt ingezet om te ontkomen aan onderzoek naar en vervolging van corruptie. De regering moet ook een wetswijziging overwegen om de onschendbaarheid van ministers te beperken tot hun ambtstermijn. Voor het nemen van deze maatregelen zou een beroep kunnen worden gedaan op bijstand van de Commissie van Venetië en de Groep van Staten tegen corruptie (Greco). Het parlement zou kunnen voorzien in een regelmatige rapportage over besluiten die de parlementaire kamers hebben genomen over verzoeken tot opheffing van de immuniteit en zou een openbaar debat kunnen organiseren, hetgeen de Hoge Raad voor de Magistratuur en het maatschappelijk middenveld de kans zou geven om te reageren. Deze aanbeveling betreft de verantwoordingsplicht van het parlement met betrekking tot zijn besluiten over verzoeken van het openbaar ministerie om toestemming te geven voor preventieve maatregelen zoals huiszoekingen of aanhoudingen of voor onderzoeken naar parlementsleden die minister zijn of zijn geweest. Het gebrek aan motivering van de besluiten die het parlement heeft genomen, alsook het aantal gevallen waarin het parlement niet toestond dat een onderzoek werd voortgezet, heeft geleid tot bezorgdheid over de objectiviteit van deze besluiten. In het verslag over het mechanisme voor samenwerking en toetsing van 2019 werd ingenomen gereageerd op het feit dat de Kamer van Afgevaardigden haar reglement van orde in juni 2019 had gewijzigd en specifiek had verwezen naar de criteria zoals vermeld in het verslag van de Commissie van Venetië over het doel en de opheffing van de parlementaire immuniteit . In het verslag werd de senaat ook aangemoedigd soortgelijke regels vast te stellen, maar op dit punt is er geen vooruitgang geboekt.