Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot voorkoming van het gebruik van het financiële stelsel voor witwassen of terrorismefinanciering

(COM(2021) 420 final — 2021/0239 (COD))

over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende bij overmakingen van geld en van bepaalde cryptoactiva te voegen informatie (herschikking)

(COM(2021) 422 final — 2021/0241 (COD))

en over het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende de mechanismen die de lidstaten moeten invoeren om het gebruik van het financiële stelsel voor witwassen of terrorismefinanciering te voorkomen en tot intrekking van Richtlijn (EU) 2015/849

(COM(2021) 423 final — 2021/0250 (COD))

(2022/C 152/15)

Rapporteur: Javier DOZ ORRIT Corapporteur: Benjamin RIZZO

Raadpleging Europees Parlement, 4.10.2021 Raad, 8.10.2021 Rechtsgrondslag Artikelen 114 en 304 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie Bevoegde afdeling Economische en Monetaire Unie, Economische en Sociale Samenhang Goedkeuring door de afdeling 23.11.2021 Goedkeuring door de voltallige vergadering 8.12.2021 Zitting nr. 565 Stemuitslag (voor/tegen/onthoudingen) 230/7/0

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1. Verslagen van de Europese Commissie (2019) en de Europese Rekenkamer (2021), academische studies en nu ook de Pandora Papers en andere soortgelijke publicaties benadrukken de ernst van het verschijnsel van witwassen in de EU. De huidige Europese wetgeving is volstrekt ontoereikend gezien de gebrekkige coördinatie en de nationale verschillen.

1.2. Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) is groot voorstander van het wetgevingspakket inzake de bestrijding van witwassen (Anti Money Laundering, AML), en met name van de oprichting en opzet van de nieuwe Europese antiwitwasautoriteit (AMLA), die bevoegd wordt om direct toezicht uit te oefenen. Deze autoriteit zou voldoende middelen moeten krijgen om de kern van een geïntegreerd Europees toezicht- en inlichtingensysteem te worden.

1.3. Het EESC stemt in met de inhoudelijke verdeling tussen de eerste AML-verordening — toezicht op particuliere instellingen — en de zesde AML-richtlijn — coördinatie van nationale toezichthouders en financiële-inlichtingeneenheden (FIE’s) — en met de bepalingen van beide om de nationale wetgevingen te harmoniseren en de registratie en overdracht van informatie te automatiseren.

1.4. Om witwassen en daarmee verband houdende basisdelicten doeltreffend te kunnen bestrijden, is een cultuuromslag nodig en moet het maatschappelijk middenveld er daadwerkelijk bij worden betrokken. Het EESC herhaalt zijn voorstel voor een Europees pact ter bestrijding van gedrag dat afbreuk doet aan de ethische en politieke beginselen van onze democratieën en dat de collectieve goederen ondermijnt. Ook stelt het voor om een adviesorgaan van het maatschappelijk middenveld op te richten, binnen de AMLA, of onder de Europese Commissie en met deelname van de AMLA.

1.5. Het EESC stelt voor dat de verordening betreffende cryptoactiva, die deel uitmaakt van het AML-wetgevingspakket, dringend ten uitvoer wordt gelegd. De door de Commissie voorgestelde verordening betreffende markten in cryptoactiva ( 1 ) is een stap in de richting van algemene regelgeving en zou dringend in werking moeten treden, maar kan niet in de plaats komen van alle instrumenten die nodig zijn om te zorgen voor bescherming tegen de financiële en criminaliteitsrisico’s die met deze financiële producten gepaard gaan.

1.6. Het EESC verzoekt de Commissie na te gaan hoe het wetgevingspakket kan worden toegepast op witwaskanalen buiten het financiële stelsel: de markt voor kunstwerken en andere activa van grote waarde; vrijhavens, douane-entrepots en speciale economische zones; bepaalde commerciële of handelstransacties, investeringen in onroerend goed, gokken enz. Het EESC is van mening dat op deze gebieden nieuwe Europese wetgeving nodig zal zijn.

1.7. Het EESC stelt voor dat Europol meer bevoegdheden en voldoende middelen krijgt om witwassen, de financiering van terrorisme en de transnationale georganiseerde misdaad te bestrijden en om de nationale politiediensten op deze gebieden te coördineren. Door het Europees Openbaar Ministerie, dat onverwijld zou moeten worden opgericht, Europol en de nieuwe antiwitwasautoriteit op doeltreffende wijze te coördineren, kan het wetgevingspakket in de praktijk een succes worden.

1.8. Het EESC zou graag zien dat de Commissie aandringt op de hoognodige omzetting in alle lidstaten van Richtlijn 2018/1673 van het Europees Parlement en de Raad ( 2 ) , die een gemeenschappelijke definitie van het witwasdelict bevat, en op de vaststelling van een nieuwe richtlijn inzake een gemeenschappelijke definitie van daarmee samenhangende delicten, waarin wordt bepaald dat de desbetreffende sancties op deze delicten binnen bepaalde marges moeten vallen.

1.9. Het EESC vindt het zeer zorgwekkend dat er in de EU een groot aantal brievenbusmaatschappijen bestaan, die bij witwassen en belastingontwijking een sleutelrol vervullen. Het stelt voor dat de autoriteiten die momenteel verantwoordelijk zijn en het toekomstige geïntegreerde toezichtsysteem specifieke programma’s opzetten om de brievenbusmaatschappijen die door sommige advocatenkantoren, consultancybureaus of belastingadviseurs worden beheerd te monitoren, teneinde hun werkelijke eigenaren en degenen die verantwoordelijk zijn voor hun transacties op te sporen en eventuele misdrijven die ze plegen te onderzoeken.

1.10. Het EESC verzoekt de Europese Commissie te onderzoeken of de AMLA, inclusief direct toezicht, vóór 2026 volledig operationeel kan zijn. In ieder geval roept het EESC alle betrokken instellingen op om in de tussentijd nauwer samen te werken teneinde de bestaande wetgeving doeltreffender uit te voeren.

1.11. Het EESC acht het noodzakelijk een nieuwe, realistische en waarheidsgetrouwe lijst van derde landen met een hoog risico op te stellen, met inbegrip van alle landen die witwassen faciliteren. Ook stelt het voor dat de Europese Commissie een regel invoert op grond waarvan bedrijven en personen die bij financiële criminaliteit of witwassen betrokken zijn, moeten worden uitgesloten van overheidsopdrachten.

1.12. Het EESC roept de EU en de nationale regeringen op om het leven en de integriteit van journalisten, werknemers en ambtenaren die economische en politieke corruptie aan de kaak stellen, te beschermen, en acht de vertraging bij de omzetting van Richtlijn (EU) 2019/1937 van het Europees Parlement en de Raad ( 3 ) onaanvaardbaar.

2. Voorstel van de Europese Commissie en achtergrond

2.1. In juli 2019 presenteerde de Europese Commissie haar beoordeling van een alomvattend EU-beleid voor de preventie van witwassen en terorrismefinanciering (AML-CFT). In de mededeling en de vier evaluaties ( 4 ) werd gewezen op ernstige tekortkomingen bij de uitvoering van de bestaande wetgeving en verschillen tussen de lidstaten op het gebied van AML-CFT.

2.2. Om deze problemen aan te pakken, publiceerde de Commissie op 7 mei 2020 een actieplan voor AML-CFT ( 5 ) en opende zij een openbare raadpleging daarover. Het plan berust op zes pijlers: de doeltreffende uitvoering van de bestaande regels; een gemeenschappelijk EU-rulebook; toezicht op EU-niveau; ondersteuning van en samenwerking tussen FIE’s; betere handhaving van strafrechtelijke bepalingen en versterking van de rol van de EU in de wereld. In zijn advies over de bestrijding van belastingfraude, belastingontwijking en het witwassen van geld ( 6 ) sprak het EESC zijn steun uit voor het plan en voor de dringende ontwikkeling en uitvoering ervan.

2.3. Nadat de Raad en het Europees Parlement het plan hadden goedgekeurd en er een raadpleging had plaatsgevonden, heeft de Commissie de wetgevingsvoorstellen van het plan verder uitgewerkt in het wetgevingspakket van 20 juli 2021, dat de volgende voorstellen bevat: — een verordening tot oprichting van een Europese Autoriteit voor AML-CFT (7); — een gemeenschappelijk AML/CFT-rulebook waarin een deel van de wetgeving is opgenomen (8); — een nieuwe richtlijn, de zesde, tot herziening van enkele onderdelen van de resterende wetgeving (9), en — de hervorming van de verordening betreffende geldovermakingen zodat ook cryptoactiva eronder vallen (10).

2.4. De kern van het wetgevingspakket wordt gevormd door de oprichting van een nieuwe EU-antiwitwasautoriteit, die directe toezichtbevoegdheden krijgt en de coördinatie- en samenwerkingsbevoegdheden met de nationale autoriteiten versterkt. De antiwitwasautoriteit zal er daarmee op toezien dat de EU-regels correct en consequent door de particuliere sector worden toegepast. Zij zal met name: — samen met de nationale autoriteiten één geïntegreerd toezichtsysteem voor AML-CFT opzetten; — rechtstreeks toezicht houden op enkele van de meest risicovolle financiële instellingen die in een groot aantal EU-lidstaten actief zijn; de antiwitwasautoriteit zal sanctiebevoegdheden hebben ten aanzien van deze “geselecteerde meldingsplichtige entiteiten”; — zorgen voor toezicht op en coördinatie van de nationale toezichthouders die verantwoordelijk zijn voor andere financiële en niet-financiële instellingen en voor de toepassing van de EU-regels, en periodieke beoordelingen verrichten van sommige of alle activiteiten van een, meerdere of alle financiële toezichthouders, met inbegrip van de beoordeling van hun instrumenten en middelen om toezichtsnormen en -praktijken van hoog niveau te waarborgen; — de samenwerking tussen financiële-inlichtingeneenheden (FIE’s) bevorderen en ondersteunen en grensoverschrijdende communicatie en gezamenlijke analyse vergemakkelijken.

2.5. De AMLA zal worden geleid door een voorzitter, een uit vijf leden bestaande raad van bestuur en een algemene raad met twee lidmaatschapsstructuren en twee soorten bevoegdheden: toezicht en FIE; hierin zullen de hoofden van de nationale toezichthoudende en inlichtingendiensten vertegenwoordigd zijn om het geïntegreerde Europese systeem van toezicht en financiële inlichtingen te besturen. Een lid van de Europese Commissie zal deel uitmaken van de bestuursorganen van de antiwitwasautoriteit. Vertegenwoordigers van de Europese Bankautoriteit (EBA) en de Europese Centrale Bank (ECB), wier bevoegdheden en instrumenten — centrale gegevensbank en FIU.net — op het gebied van AML-CFT aan de nieuwe autoriteit zullen worden overgedragen, zullen als waarnemers in de algemene raad zetelen. De antiwitwasautoriteit zal in 2024 met haar activiteiten beginnen, en zal in 2026 al haar posten bezetten en met het directe toezicht beginnen.

2.6. De eerste EU-verordening betreffende AML-CFT breidt de lijst van meldingsplichtige entiteiten uit met aanbieders van cryptoactivadiensten, crowdfundingplatforms en marktdeelnemers die actief zijn op het gebied van investeringsmigratie (en die investeerders helpen om het verblijfsrecht en in sommige gevallen de nationaliteit te verwerven). De cliëntenonderzoeksmaatregelen en controles worden aangescherpt en verduidelijkt. De vereisten met betrekking tot derde landen en politiek prominente personen worden herzien. Evenzo worden de vereisten met betrekking tot de uiteindelijke begunstigden verduidelijkt en worden nieuwe vereisten ingevoerd om te voorkomen dat criminelen zich verschuilen achter intermediaire lagen. Er wordt opgetreden tegen het misbruik van instrumenten aan toonder en er wordt een maximumbedrag van 10 000 EUR vastgesteld voor het gebruik van contanten.

2.7. In tegenstelling tot de regelgeving voor de particuliere sector is de zesde richtlijn inzake AML-CFT gericht op het institutionele systeem en de aanpassing ervan in elke lidstaat. Het voorstel verduidelijkt de bevoegdheden, taken en toegang tot informatie van FIE’s, stelt een kader voor gezamenlijke analyses vast en verschaft een rechtsgrondslag voor het FIU.net-systeem. De bevoegdheid van de toezichthouders om op te treden wordt versterkt en de mechanismen voor samenwerking tussen de toezichthouders onderling en met andere autoriteiten worden verbeterd. Er wordt voorzien in een koppeling van de registers van bankrekeningen.

2.8. De voorgestelde verordening betreffende overmakingen van geld en bepaalde cryptoactiva is een herschikking van Verordening (EU) 2015/847 van het Europees Parlement en de Raad ( 11 ) betreffende overmakingen van geld, bedoeld om de traceerbaarheids- en identificatievereisten voor overdrachten van cryptoactiva vergelijkbaar te maken met die voor geldovermakingen. Tegelijkertijd zullen aanbieders van cryptoactivadiensten onderworpen zijn aan de vereisten van de antiwitwasverordening voor andere financiële operatoren.

3. Algemene opmerkingen

3.1. De eerste antiwitwasrichtlijn werd in 1991 vastgesteld. Sindsdien zijn nog vier andere richtlijnen inzake witwassen en terrorismefinanciering en tientallen andere aanvullende richtlijnen goedgekeurd, die betrekking hebben op het financiële stelsel of op daarmee samenhangende misdrijven en strafbare feiten. De resultaten van deze inspanningen, die door de EU-autoriteiten als een prioriteit worden beschouwd, zijn tot dusver duidelijk onbevredigend.

3.2. Hierover bestaat brede overeenstemming, zoals reeds blijkt uit de beoordelingen van de Commissie voor 2019 en uit die van instellingen zoals het Europees Parlement, in zijn resoluties van maart 2019 en juli 2020 ( 12 ) , en de Rekenkamer, in haar verslag van juni 2021, getiteld “De EU-inspanningen ter bestrijding van witwassen in de bankensector zijn gefragmenteerd en de uitvoering ervan is ontoereikend” ( 13 ) , en uit de overgrote meerderheid van de analysen van specialisten, academici en denktanks, met name het verslag van de taskforce CEPS-ECRI ( 14 )

3.3. De schattingen van de omvang van witwassen lopen uiteen: Europol en de Europese Commissie ramen deze op 1 % van het bbp van de EU-27, de Rekenkamer op 1,3 %, d.w.z. tussen 140 en 208 miljard EUR per jaar. Belangrijker is dat volgens Europol slechts ongeveer 1 % van dit volume wordt teruggevorderd. De afgelopen jaren hebben zich tal van witwasschandalen voorgedaan waarbij grote financiële instellingen betrokken waren, en het is veelzeggend dat veel van deze schandalen niet aan het licht zouden zijn gekomen zonder de toepassing van Europese wetgeving of het optreden van toezichthouders. Met andere woorden, ondanks de inspanningen en de bereidheid van de Europese Commissie en het Europees Parlement is er geen vooruitgang geboekt wat betreft de resultaten in de strijd tegen witwassen en terrorismefinanciering.

3.4. De publicatie van de Pandora Papers door het Internationaal Consortium van Onderzoeksjournalisten heeft eens te meer de omvang van het probleem van witwassen en daarmee verband houdende misdrijven, alsmede de essentiële rol van belastingparadijzen bij het faciliteren van deze misdrijven, aan het licht gebracht. Het is dan ook moeilijk te begrijpen dat het rechtsgebied dat in de documenten het vaakst wordt genoemd, niet voorkomt op de EU-lijst van “niet-coöperatieve jurisdicties”, en dat de Raad Economische en Financiële Zaken onlangs nog een rechtsgebied waarvan de wetgeving het onmogelijk maakt om de werkelijke eigenaars van vennootschappen en rekeningen te identificeren, van de lijst heeft geschrapt.

3.5. Het EESC wijst de EU-instellingen en de nationale regeringen erop dat het leven en de integriteit van journalisten, werknemers en ambtenaren die economische en politieke corruptie aan de kaak stellen, goed moeten worden beschermd. Het vindt het zorgwekkend dat een aantal lidstaten nog geen begin heeft gemaakt met de omzettingsprocedures van Richtlijn (EU) 2019/1937 inzake de bescherming van personen die inbreuken op het Unierecht melden, en verzoekt de Commissie ervoor te zorgen dat deze richtlijn snel, vóór eind 2021, wordt omgezet.

3.6. De tekortkomingen van het EU-beleid voor AML-CTF hebben verschillende oorzaken, die cumulatief van aard zijn: i) de versnippering van de bevoegdheden tussen diverse instellingen van de EU en de lidstaten; ii) het ontbreken van één EU-toezichthouder voor AML-CFT; iii) de beperkte instrumenten waarover de bevoegde EU-instanties beschikken; iv) de gebrekkige coördinatie, zowel bij preventie-initiatieven als bij het nemen van maatregelen tegen vastgestelde risico’s, en de vertraging bij de uitvoering ervan; v) tekortkomingen in het functioneren van toezichthouders en FIE’s in veel landen; vi) het feit dat de omzetting van de richtlijnen zeer laat is gebeurd en met aanzienlijke verschillen tussen de lidstaten, hetgeen heeft geleid tot administratieve en gerechtelijke procedures door de Europese Commissie; vii) onvoldoende besef, in nogal wat landen, van het belang van een krachtdadige bestrijding van het witwassen van geld en daarmee verband houdende misdrijven; viii) de verschillen die voortvloeien uit de uiteenlopende definities van strafbare feiten in de wetboeken van strafrecht, te beginnen met het witwassen van geld zelf, en de bijbehorende sancties; ix) ontoereikend onderzoek naar daarmee verband houdende basisdelicten, met name in derde landen, en x) het gebrek aan politieke wil bij sommige regeringen in de EU om Europese normen goed te keuren en toe te passen. De geografische en sectorale verschillen die uit al deze factoren voortvloeien, helpen financiële misdadigers om de meest geschikte netwerken voor hun illegale handel op te zetten.

3.7. In sommige situaties wordt samenwerking tussen EU-instellingen niet nodig geacht. Dat is het geval met de samenwerking tussen de Europese Commissie en de EBA bij het onderzoek naar inbreuken op de EU-wetgeving, die de Rekenkamer ertoe heeft gebracht te verklaren dat dit proces niet doeltreffend genoeg is ( 15 ) . Ook hebben de Europese Dienst voor extern optreden (EDEO) en de Europese Commissie niet altijd doeltreffend samengewerkt bij het opstellen van de lijst van “derde landen met een hoog risico” op het gebied van AML-CFT ( 16 ) . De lijst van de Europese Commissie uit 2019, die steun van het EP kreeg, werd uiteindelijk door de Raad verworpen en de in mei 2020 goedgekeurde lijst is een aanpassing van de FATF-lijst en bevat opmerkelijke afwezigen.

4. Het EESC-advies

4.1. Het EESC spreekt zijn volledige steun uit voor het wetgevingspakket van de Commissie, omdat het van mening is dat een correcte en snelle uitvoering ervan zeer nuttig kan zijn om een onhoudbare situatie, zoals die welke in het vorige hoofdstuk kort is beschreven, om te buigen. Het steunt met name de oprichting en opzet van de antiwitwasautoriteit (AMLA). Nationale toezichthouders en FIE’s zullen deel uitmaken van de algemene raad van de AMLA, terwijl vertegenwoordigers van de andere betrokken EU-instellingen hierin een waarnemersstatus hebben. Doordat de AMLA bevoegd is om direct toezicht uit te oefenen, wordt deze autoriteit de kern van een Europees toezichtsysteem (en inlichtingensysteem) voor AML-CFT.

4.2. Het EESC stemt in met de inhoudelijke verdeling tussen de eerste verordening en de zesde richtlijn en met de bepalingen van beide om de nationale wetgevingen te standaardiseren en de werking van de nationale FIE’s en toezichthouders op de volgende belangrijke gebieden te vergemakkelijken: registratie en melding van en onderzoek naar verdachte transacties, waarbij gebruik wordt gemaakt van gestandaardiseerde technieken. Het is zeer wenselijk dat de nadruk wordt gelegd op het vervullen van de diverse verplichtingen van de autoriteiten binnen de kortst mogelijke termijnen, zodat een van de belangrijkste huidige problemen kan worden opgelost. Het EESC is van mening dat de voorgestelde wetgeving in overeenstemming is met het Europese kader voor gegevensbescherming en de rechten van personen en bedrijven die uiteindelijk door het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJ-EU) zullen worden beschermd.

4.3. Het EESC verzoekt de nationale regeringen en de Europese maatschappelijke organisaties om de goedkeuring en correcte uitvoering van dit wetgevingspakket te ondersteunen. De EU en de lidstaten kunnen het zich niet veroorloven om de huidige situatie in stand te houden. Zij moeten dan ook aanzienlijk meer overheidsmiddelen uittrekken om de gevolgen van de COVID-19-pandemie op gezondheids-, economisch en sociaal gebied te bestrijden en de economie te herstellen. Zoals in het CEPS-ECRI-verslag wordt gesteld, zijn pogingen om witwassen een halt toe te roepen of ten minste aanzienlijk terug te dringen een morele plicht in elke democratische samenleving, waar alle burgers vrij en gelijk voor de wet zijn, in een eerlijk systeem van samenwerking. Gebrek aan duidelijkheid, vertragingen en inefficiëntie zullen alleen maar meer witwaspraktijken in de hand werken ( 17 )

4.4. Het EESC is zich bewust van het belang van publiek-private partnerschappen op dit gebied. In sommige landen bevindt de onderzoekscapaciteit zich grotendeels in de particuliere sector ( 18 ) . Het EESC roept de EU-instellingen op om bij de uitvoering van het wetgevingspakket alles in het werk te stellen om de verbetering van de nationale toezichthoudende instellingen en FIE’s te bevorderen, maar wil ook dat zij publiek-private partnerschappen op dit gebied zo veel mogelijk faciliteren.

4.5. Om doeltreffender op te treden tegen economische en fiscale criminaliteit is in veel landen waarschijnlijk een cultuuromslag en een grotere betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld nodig. Dat was een van de drijfveren achter het EESC-voorstel voor een Europees pact tegen belastingmisdrijven, belastingontwijking en het witwassen van geld ( 19 ) . In dezelfde lijn is het EP er voorstander van “[…] het vertrouwen van het publiek te herstellen en te zorgen voor eerlijke en transparante belastingstelsels en fiscale rechtvaardigheid” ( 20 ) . In dit verband stelt het EESC voor om een adviesorgaan van het maatschappelijk middenveld op te richten binnen de AMLA ( 21 ) , of als een orgaan onder de Europese Commissie waarin ook de AMLA participeert, zodat maatschappelijke organisaties en het Comité zelf actiever bij de bestrijding van witwassen en terrorismefinanciering kunnen worden betrokken en hun eigen ervaringen en voorstellen kunnen inbrengen. De EU-instellingen en het maatschappelijk middenveld moeten samen optreden om de Europese burgers te informeren over de zeer negatieve gevolgen van witwassen en daarmee verband houdende misdrijven voor collectieve goederen en voor de beginselen van rechtvaardigheid en billijkheid waarop de democratie is gebaseerd.

4.6. Europol en andere deskundigen zijn van mening dat sinds het uitbreken van de COVID-19-pandemie witwassen en daarmee samenhangende misdrijven, met name die welke langs elektronische weg en met gebruikmaking van cryptovaluta en andere cryptoactiva worden gepleegd, een hoge vlucht hebben genomen ( 22 ) . Het EESC acht het dan ook meer dan terecht om een verordening vast te stellen die cryptovaluta en andere cryptoactiva op dezelfde manier behandelt als andere transacties en de identificatie van de werkelijke eigenaren verplicht stelt. De door de Commissie voorgestelde verordening betreffende markten in cryptoactiva ( 23 ) is een stap in de richting van algemene regelgeving en zou dringend in werking moeten treden, maar kan niet in de plaats komen van alle instrumenten die nodig zijn om te zorgen voor bescherming tegen de financiële en criminaliteitsrisico’s die met deze financiële producten gepaard gaan.

4.7. Het EESC, het EP en andere instellingen hebben gewezen op het gevaar dat uitgaat van het bestaan in de EU van honderdduizenden brievenbusmaatschappijen ( 24 ) die door sommige advocatenkantoren, consultancybureaus of belastingadviseurs worden gelegaliseerd en beheerd en waarvan de meeste worden gebruikt voor witwassen en andere daarmee verband houdende basisdelicten, alsmede voor belastingontwijking. Via deze brievenbusmaatschappijen vloeien enorme hoeveelheden kapitaal over en weer. De bevoegde autoriteiten en het nieuwe Europese toezichtsysteem moeten nu specifieke programma’s opzetten om de regels voor de identificatie van de uiteindelijke begunstigden van de brievenbusmaatschappijen en van de emittenten en ontvangers van hun transacties toe te passen, zodat de door veel van deze vennootschappen gepleegde economische en financiële misdrijven kunnen worden vervolgd. Geen enkele onderneming of welke andere soort entiteit dan ook die kan worden gebruikt om geld wit te wassen of terrorisme te financieren zou zich in een lidstaat mogen laten registreren indien de uiteindelijke eigenaars niet bekend zijn of met dergelijke activiteiten verbonden zijn.

4.8. Het EESC vindt dat de lidstaten dringend de omzetting moeten voltooien van Richtlijn 2018/1673, die voorziet in een gemeenschappelijke definitie van witwassen als delict. Het EESC stelt voor dat er in een nieuwe richtlijn gemeenschappelijke definities worden vastgesteld van met witwassen samenhangende delicten in de wetgeving van de lidstaten, en dat de desbetreffende sancties op deze delicten binnen bepaalde marges moeten vallen. In artikel 83 van het VWEU vallen witwassen en daarmee samenhangende grensoverschrijdende delicten uitdrukkelijk onder de strafbare feiten ten aanzien waarvan de definities en straffen door middel van Europese minimumvoorschriften kunnen worden geharmoniseerd.

4.9. Het EESC verzoekt de Europese Commissie te onderzoeken of de AMLA, inclusief direct toezicht, vóór 2026 volledig operationeel kan zijn. In ieder geval roept het EESC de Europese Commissie en de andere betrokken instellingen op om in de tussentijd nauwer samen te werken teneinde, in aansluiting op de opmerkingen van het EP en de Europese Rekenkamer, de bestaande wetgeving doeltreffender uit te voeren. Dat geldt in het bijzonder voor de EBA — en haar nieuwe antiwitwascomité —, de ECB en Europol. Het EESC verzoekt de Europese Commissie, de EDEO en Europol ook om zo snel mogelijk een nieuwe analyse te maken van derde landen die waarschijnlijk op een nieuwe EU-lijst van niet-coöperatieve derde landen op het gebied van AML-CFT zullen worden geplaatst.

4.10. Het EESC is zich bewust van de belangrijke rol die het Europees Openbaar Ministerie kan spelen in de strijd tegen witwassen en terrorismefinanciering en verzoekt de Europese instellingen en de lidstaten om de volledige uitvoering ervan onverwijld te faciliteren. Het betreurt dat sommige regeringen de afronding van het proces in de weg staan, met name sommige regeringen die onlangs nog het tijdelijke voorzitterschap van de EU hebben bekleed. Het EESC is het met het EP eens dat de Europese Commissie zich moet buigen over het voorstel tot instelling van een Europees kader voor onderzoeken naar grensoverschrijdende financiële en belastingmisdrijven.

4.11. Het transnationale karakter van de witwaspraktijkten maakt het noodzakelijk de coördinatie tussen de nationale politie- en inlichtingendiensten op te voeren. Tegelijkertijd is het EESC van mening dat het zeer nuttig zou zijn om Europol meer bevoegdheden en voldoende personele en materiële middelen te geven om witwassen, terrorismefinanciering en de transnationale georganiseerde misdaad te bestrijden, en om de nationale politiediensten te coördineren. Dankzij een doeltreffende coördinatie van het Europees Openbaar Ministerie, de nieuwe antiwitwasautoriteit en Europol kan het wetgevingspakket in de praktijk een succes worden.

4.12. Het EESC is van mening dat er een nieuwe, realistische en waarheidsgetrouwe lijst van niet-coöperatieve jurisdicties moet worden opgesteld. Ook stelt het voor dat de Europese Commissie met een richtlijn komt waarin wordt bepaald dat bedrijven en personen die bij financiële criminaliteit of witwassen betrokken zijn, moeten worden uitgesloten van overheidsopdrachten.

4.13. Het EESC is ook van mening dat de huidige betrekkingen tussen de FIE’s van de lidstaten behouden moeten blijven en in de nieuwe structuur van de AMLA moeten worden opgenomen. De uitwisselingen van informatie en de strategische allianties die in de loop der jaren tussen de FIE’s van verschillende lidstaten zijn opgebouwd, mogen niet verloren gaan.

4.14. Een aanzienlijk deel van de witwaspraktijken vindt plaats buiten het financiële stelsel, via het gebruik van contanten voor de aankoop van goederen die vervolgens worden gelegaliseerd of opgeslagen, of via bepaalde handelstransacties. Het EESC verzoekt de Commissie te bestuderen hoe het voorgestelde wetgevingspakket het efficiëntst kan worden toegepast op de markt voor kunstwerken en activa van hoge waarde en de opslag daarvan in vrijhavens, douane-entrepots en speciale economische zones, alsmede op bepaalde handelstransacties, handelstransacties met renteloze leningen die worden terugbetaald in een land van bestemming, investeringen in onroerend goed en transacties met gokbedrijven. De resultaten van een dergelijke studie moeten, waar nodig, als basis dienen voor verdere wetgevingsvoorstellen ter bestrijding van witwaspraktijken en daarmee verband houdende misdrijven.

4.15. De activiteiten van de overgrote meerderheid van maatschappelijke organisaties zonder winstoogmerk versterken de democratie, omdat zij de democratie een participatief karakter geven. Bovendien vormen deze organisaties een economische sector met een groeiende waarde. Vele ervan dragen ertoe bij om witwassen te bestrijden en om witwaspraktijken aan het licht te brengen. Dat neemt niet weg dat sommige maatschappelijke organisaties zonder winstoogmerk gebruikt kunnen worden bij witwasoperaties. Bij de vaststelling van beleid betreffende maatschappelijke organisaties zonder winstoogmerk moet de risicobeoordeling in deze sector derhalve zeer zorgvuldig gebeuren, zodat gevallen waarbij dergelijke organisaties worden gebruikt voor illegale doeleinden kunnen worden opgespoord, zonder dat hun ontwikkeling wordt afgeremd of dat autoritaire regeringen in staat worden gesteld om organisaties die kritiek op hen uitoefenen aan te vallen.

5. Specifieke opmerkingen

5.1. Tijdens de pandemie is niet alleen het aantal virtuele transacties toegenomen en is er meer gebruikgemaakt van cryptoactiva, maar heeft ook de markt voor NFT (niet-verwisselbare tokens) ( 25 ) , waarmee met behulp van blockchaintechnologie geld over de grens wordt verplaatst (2,5 miljard USD in de eerste helft van 2021), een hoge vlucht genomen. Het EESC stelt voor om NFT-exploitanten op te nemen in de lijst van meldingsplichtige entiteiten. Ook “niet-contante transacties”, die worden gebruikt voor het witwassen van geld, moeten worden gemonitord.

5.2. Door de pandemie is het gebruik van contant geld afgenomen. Samen met het besluit om geen biljetten van 500 EUR meer te drukken, heeft dat ertoe geleid dat criminelen dit geld moeten “witwassen” en uitgeven in de reële economie. Het EESC beveelt de Europese Commissie dan ook aan de mogelijkheid te bestuderen om de limiet voor contante transacties te verlagen tot minder dan 10 000 euro, waarbij rekening moet worden gehouden met de verschillende situaties in de verschillende lidstaten.

5.3. Het EESC acht het van essentieel belang dat FIE’s goed functioneren. Daarvoor zijn voldoende technische en personele middelen van hoog niveau nodig. Hun capaciteit om samen te werken met andere FIE’s en EU-autoriteiten moet worden versterkt, met compatibele normen, procedures en IT-instrumenten, en voldoende en vergelijkbare opleidingen voor al hun personeel. De AMLA moet samenwerken met de bevoegde nationale autoriteiten om haar werk zo doeltreffend mogelijk te maken. Het EESC verzoekt de nationale regeringen, met name die welke in de landspecifieke aanbevelingen van het Europees Semester worden genoemd, prioriteit te geven aan de doelstelling om de FIE’s goed te laten functioneren en doeltreffende samenwerking met de Europese autoriteiten te bevorderen.

5.4. Het EESC is van mening dat de hoge professionele kwaliteit, ervaring, onafhankelijkheid — in de zin dat alleen de belangen en waarden van de EU worden verdedigd — en eerlijkheid van de managers en andere medewerkers van de AMLA essentieel zijn voor de goede werking ervan. Het selectieproces moet dus strikt en transparant zijn. Het EESC stelt voor dat de Commissie een lijst opstelt van beginselen en waarden die als uitgangspunt dienen bij de initiële aanwerving en die in aanmerking kunnen worden genomen in de gedragscode die door de organen van de AMLA moet worden opgesteld en goedgekeurd.

5.5. Het EESC herhaalt zijn voorstel ( 26 ) — dat aansluit bij dat van het EP — om verblijfsregelingen voor investeerders geleidelijk af te schaffen en nationaliteitsregelingen te verbieden, en in de tussentijd streng te controleren of degenen die ervan profiteren, in hun land van herkomst aan hun wettelijke verplichtingen hebben voldaan en niet betrokken zijn bij witwasoperaties.

5.6. Het EESC stelt voor dat de Europese Commissie een gegevensbank opricht om kleine en middelgrote ondernemingen te voorzien van informatie over sancties tegen personen en bedrijven, en de duur daarvan, in verband met de financiering van terrorisme.

5.7. De AMLA moet kunnen beschikken over een begroting die toereikend is om het hoofd te bieden aan de grote uitdagingen die verband houden met haar doelstellingen en opdrachten. Door op doeltreffende wijze witwassen en terrorismefinanciering te bestrijden, zullen de belastinginkomsten van de lidstaten, die het hoofd moeten bieden aan de uitdagingen van groene en digitale transformaties en een rechtvaardige transitie, aanzienlijk toenemen en zal tevens hun sociale en politieke cohesie worden verbeterd. Er moet aandacht worden besteed aan de kosten die ondernemingen maken om te voldoen aan de nieuwe wettelijke verplichtingen, die regelmatig moeten worden getoetst op hun doeltreffendheid. Het EESC stelt voor om de AMLA uit de EU-begroting te financieren.

5.8. Voor een succesvol AML-CFT-toezichtkader is het van cruciaal belang dat er goede, onderling gekoppelde gegevensbanken en registers van de uiteindelijke begunstigden van rekeningen, onroerend goed, trusts of trustees en transacties beschikbaar zijn, en dat deze voor bevoegde personen gemakkelijk toegankelijk zijn. Doordat deze registers en gegevensbanken steeds groter worden en steeds sneller toegankelijk zijn, neemt de behoefte aan bescherming van persoonsgegevens toe. Het EESC is van mening dat deze kwestie met de grootst mogelijke aandacht moet worden aangepakt.

Brussel, 8 december 2021. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Christa SCHWENG

(1) COM(2020) 593 final.

(2) Richtlijn (EU) 2018/1673 van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2018 inzake de strafrechtelijke bestrijding van het witwassen van geld (PB L 284 van 12.11.2018, blz. 22).

(3) Richtlijn (EU) 2019/1937 van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2019 inzake de bescherming van personen die inbreuken op het Unierecht melden (PB L 305 van 26.11.2019, blz. 17).

(4) COM(2019) 360 final, COM(2019) 370 final, COM(2019) 371 final en COM(2019) 372 final van 24.7.2019.

(5) C(2020) 2800.

(6) PB C 429 van 11.12.2020, blz. 6.

(7) COM(2021) 421 final.

(8) COM(2021) 420 final.

(9) COM(2021) 423 final.

(10) COM(2021) 422 final.

(11) Verordening (EU) 2015/847 van het Europees Parlement en de Raad van 20 mei 2015 betreffende bij geldovermakingen te voegen informatie en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 1781/2006 (PB L 141 van 5.6.2015, blz. 1).

(12) Resolutie van het Europees Parlement van 26 maart 2019 over financiële misdrijven, belastingontduiking en belastingontwijking (PB C 108 van 26.3.2021, blz. 8) en EP-resolutie van 10.7.2020.

(13) Europese Rekenkamer Speciaal verslag 13/2021.

(14) CEPS-ECRI: verslag van de taskforce: AML in the EU; 1/2021.

(15) Europese Rekenkamer, ibidem, punt 86. In tien jaar tijd heeft de raad van toezichthouders van de EBA op eigen initiatief geen onderzoeken inzake AML-FT uitgevoerd. Deze raad is niet wettelijk verplicht om tijdig op verzoeken te reageren en heeft slechts twee van de vier door de Europese Commissie ingediende klachten onderzocht.

(16) Europese Rekenkamer, ibidem, punten 26 en 28.

(17) CEPS-ECRI, ibidem, blz. 2.

(18) CEPS-ECRI, ibidem, blz. iv.

(19) EESC-advies over de bestrijding van belastingfraude, belastingontwijking, het witwassen van geld en belastingparadijzen (PB C 429 van 11.12.2020, blz. 6), paragrafen 3.4, 3.5 en 3.6.

(20) Resolutie van het Europees Parlement van 10/7/2020 over het actieplan voor AML-FT.

(21) Om het overleg met de belanghebbenden te vergemakkelijken, hebben de EBA, de ESMA (Europese Autoriteit voor effecten en markten) en de Eiopa (Europese Autoriteit voor verzekeringen en bedrijfspensioenen) sinds hun oprichting groepen van belanghebbenden opgericht, die evenwichtig zijn samengesteld uit vertegenwoordigers van particuliere ondernemingen, consumenten, gebruikers, werknemersvertegenwoordigers van sectorbedrijven en vooraanstaande academici.

(22) Europol-EFECC: Enterprising criminals. Europe’s fight against the global networks of financial and economic crime (6/2020), en WCA: COVID 19 opened the doors for a new wave of money laundering.

(23) COM(2020) 593 final.

(24) Brievenbusmaatschappij: vennootschap zonder echte economische activiteit in het land waar zij is geregistreerd en met geen of zeer weinig werknemers. Sommige ervan worden gebruikt voor witwassen, belastingontwijking of om de detacheringsrichtlijn te omzeilen. Zie: EPRS, 10/2018: “An overview of shell companies in the European Union”; IMF, F&D, 9/2019: Damgaard, Elkjaer en Johannesen: The Rise of Phantom Investments en het EESC-advies over de bestrijding van belastingfraude, belastingontwijking, het witwassen van geld en belastingparadijzen (PB C 429 van 11.12.2020, blz. 6).

(25) Reuters, 6/6/2021: NFT sales volume.

(26) PB C 47 van 11.2.2020, blz. 81 en PB C 429 van 11.12.2020, blz. 6.