NL Publicatieblad van de Europese Unie C 267/25

Advies van het Comité van de Regio's over het belang van stadsvernieuwing voor de toekomst van stedelijke ontwikkeling in Europa

(2010/C 267/07)

I. BELEIDSAANBEVELINGEN

De bijdrage van steden aan ontwikkeling en de overgang van renovatie naar stadsvernieuwing

HET COMITÉ VAN DE REGIO’S WIJST OP HET VOLGENDE:

1. Het CvdR meent dat steden en stedelijke gebieden (agglomeraties van steden en hun buurgemeenten) smeltkroezen van verbeelding en creativiteit zijn en de mogelijkheden hebben om de economische en financiële problemen van de Europese Unie aan te pakken, net als de middelen om sociale uitsluiting, misdaad en armoede te bestrijden. Volgens het CvdR moeten zij evenwel worden erkend in de structurele programma's om tot verandering en vernieuwing te kunnen leiden.

2. Steden en stadscentra (1) leveren een steeds belangrijkere bijdrage aan de duurzame ontwikkeling van en tussen de verschillende governanceniveaus. Steden vormen het centrum van het culturele leven, de economie, onderwijs, onderzoek en ontwikkeling, kennisintensieve dienstverlening en de financiële sector. Zij zijn knooppunten van het regionale en internationale personen- en goederenvervoer en dragen in belangrijke mate bij tot de integratie van bevolkingsgroepen van uiteenlopende herkomst.

3. Sommige stedelijke omgevingen kampen met problemen op milieu-, economisch en sociaal gebied, maar er zijn in Europa ook tal van voorbeelden van geslaagde stadsvernieuwing, gefinancierd met de hulp van de EU.

4. De aan illegale bouw en binnenlandse migratie toe te schrijven concentratie van de bevolking in de steden vond vaak plaats in een tempo dat de capaciteit en de planning van de lokale overheden te boven ging. De sociale problemen werden scherper en sommige bevolkingsgroepen werden gemarginaliseerd, waardoor aldus een aanzienlijk arbeids- en maatschappelijk potentieel veronachtzaamd werd. In de ontwikkelde landen gingen achtergestelde wijken onafscheidelijk deel uitmaken van het stedelijk weefsel; ze kunnen sociale uitsluiting en onveiligheid in de hand werken.

5. Op economisch gebied zorgden de structurele veranderingen, de overplaatsing van productie-eenheden en de opkomst van nieuwe technologieën, met name in de sector van het goederenvervoer (bv. eenheidslading), in een snel tempo voor een vermindering van de waarde van de infrastructuur en de grond (havens, spoorwegstations); zij maken het voor wijken en zelfs gehele steden bijzonder moeilijk om hun economische en sociale functies uit te oefenen en plaatsen hen voor geheel nieuwe uitdagingen.

6. Stadsvernieuwingsbeleid moet de basis vormen van een aequaat model dat acties kan omvatten die variëren van het weer bruikbaar maken van stedelijke ruimte tot rehabilitatie van bestaande woonblokken. Het nieuwe model van duurzame steden moet gebaseerd zijn op een innovatieve geïntegreerde aanpak van stadsvernieuwing waarbij in overeenstemming met het Handvest van Leipzig rekening wordt gehouden met milieu-, sociale en economische aspecten. Dit model pleit niet voor ongebreidelde groei of voor woningbouw op nieuwe locaties maar is daarentegen gericht op controle van de groei, preventie van stedelijke wildgroei, het saneren van het bestaande stedelijke woningbestand, het herstel van het sociale weefsel, de verbetering van de milieu-efficiëntie van steden, de sanering van oude industrieterreinen en de bevordering van duurzamere vervoerswijzen, ruimtelijke ordening op verschillende niveaus (regionaal, gewestelijk en lokaal niveau) en functiemenging als belangrijke elementen.

7. Op het eind van de 20e eeuw hadden steden duidelijk behoefte aan opwaarderingsmaatregelen met een meer gericht en multisectoraal karakter. De complexiteit van de problemen maakte een themaoverschrijdende benadering noodzakelijk, die het op haar beurt noodzakelijk maakte stadsvernieuwingsprogramma's op te stellen die in ruime mate op een geïntegreerde aanpak waren gebaseerd wat betreft de doelstellingen, methoden en instrumenten waarmee ze gestalte zouden krijgen, rekening houdend met een bredere geografische context en met schaalvoordelen. Stedelijke gebieden die in moeilijkheden verkeren, mogen of kunnen niet in de steek worden gelaten omdat zij een bron van onaangeboord talent zijn en anders een verspilling zouden vormen van menselijk en materieel kapitaal dat onbenut zou blijven terwijl het op productieve wijze zou kunnen worden ingezet en zou kunnen bijdragen aan de algemene economische groei.

De rol van lokale en regionale overheden en van het CvdR m.b.t. stadsvernieuwing

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

8. benadrukt dat regionale en lokale overheden een doorslaggevende en voortrekkersrol zouden moeten spelen in het uitstippelen, uitvoeren, monitoren, ondersteunen en evalueren van geïntegreerde stadsvernieuwingsstrategieën en algemeen de verbetering van het stedelijk milieu. De diversiteit van Europese steden en gemeenten vereist dat oplossingen op lokaal niveau worden ontwikkeld en dat in eerste instantie op lokaal niveau actie moet worden ondernomen. Via tal van EU-programma's en initiatieven is er op Europees niveau en in afzonderlijke steden aanzienlijke knowhow op het gebied van stadsontwikkeling opgebouwd. Het Comité vindt dan ook dat lokale overheden aangemoedigd moeten worden om gebruik te maken van alle op Europees niveau verworven kennis en met name van het „Urban acquis”.

9. Er wordt overvloedig gelegenheid geboden voor acties op het gebied van stadsvernieuwing, waarbij de betreffende strategieën moeten ingaan op de factoren die aan de basis liggen van de uitdagingen waarmee sommige stedelijke gebieden geconfronteerd worden. De economische verslechtering van de laatste jaren kan een relatief grotere impact hebben op bepaalde stedelijke gebieden die zich door hun sociaaleconomische structuur trager aanpassen dan andere. Stadsvernieuwingsprogramma's moeten op zoek gaan naar innovatieve manieren om het agglomeratie-effect in centrale stadsdelen om te zetten in voordelen voor de lokale bevolking.

10. Steden bieden samen met peri-urbane gebieden belangrijke voordelen voor zowel mensen als bedrijven, niet alleen als economische motor en handelscentra, maar ook als middel ter bevordering van individuele vrijheden en centra van creativiteit, onderzoek en uitmuntendheid. Anderzijds zijn de problemen waarmee steden te kampen hebben soms te wijten aan veranderingen in levensstijl en demografische veranderingen, maar vaker nog aan inadequate ontwikkelingsmodellen voor steden. Stadsvernieuwing en duurzaamheid van steden staan thans hoog op de agenda van tal van lokale en regionale overheden in de EU die streven naar zowel duurzame groei als moderne (met name technologische) infrastructuur, een aantrekkelijk ondernemingsklimaat en een schoon en gezond milieu.

11. Er zijn reeds tal van goede praktijken voorhanden die evenwel onvoldoende zijn verspreid of ten uitvoer gelegd. Het CvdR roept dan ook opnieuw op een virtueel netwerk te creëren om de goede praktijken bekend te maken in de Europese steden en regio's. Het CvdR was nauw betrokken bij initiatieven als het burgemeestersconvenant en de wedstrijd voor de prijs voor Europa's groene hoofdstad, en heeft deelgenomen aan de follow-upacties m.b.t. het Handvest van Leipzig over duurzame Europese steden in het kader van de Urban Development Group (UDG) van EU-lidstaten. Het Comité heeft recent ook een aantal adviezen over aanverwante onderwerpen goedgekeurd, bv. over de vraag hoe steden en regio's bijdragen aan de verwezenlijking van de EU-doelstellingen inzake klimaatverandering en energievoorziening, over de acties die nodig zijn om energie-efficiëntie te bevorderen en over het Europees actieplan inzake stedelijke mobiliteit.

EU-maatregelen voor stadsontwikkeling in Europa

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

12. Hoewel stadsbeleid geen bevoegdheid is waarin door de Verdragen expliciet is voorzien, kan er sinds 1990 tot nu een grote vooruitgang worden waargenomen op het gebied van stadsontwikkeling, zowel wat programma's als wat knowhow inzake stedelijke maatregelen betreft. In die periode waren de steden open laboratoria en hebben ze waardevolle resultaten laten zien ondanks de beperkte middelen waarover ze beschikten.

13. De EU kan een cruciale rol spelen in de ondersteuning van stadsvernieuwingsstrategieën. Voortbouwend op het „Urban Acquis” zou de Commissie moeten worden aangemoedigd om haar inspanningen op te voeren teneinde alle voorhanden kennis en steunacties op het gebied van stadsontwikkeling op coherente en gestructureerde wijze open te stellen voor het lokale niveau. Hierbij zij gedacht aan alle EU-maatregelen die rechtstreekse gevolgen hebben voor stedelijke ontwikkeling en waarbij bijzondere aandacht wordt geschonken aan samenhang, werkgelegenheid, sociaal, milieu-, breedband- en vervoersbeleid.

14. Het Comité is ingenomen met de recent bijgewerkte handleiding m.b.t. „The urban dimension of Community policies 2007-2013” van de Interservice group van de Commissie die zich bezighoudt met stadsontwikkeling, en nodigt de Commissie uit de mogelijkheden na te gaan van een bijgewerkte en geformaliseerde Europese Stedelijke Agenda, in samenhang met een nieuw actiekader of actieplan voor stadsontwikkeling met geïntegreerde stadsvernieuwing als één van de topprioriteiten, waarbij evenwel de uiteenlopende context in acht moet worden genomen waarin zij ten uitvoer moet worden gelegd.

15. Het Comité ondersteunt alle bestaande initiatieven die in het kader van het cohesiebeleid aan duurzame stadsontwikkeling en met name geïntegreerde stadsvernieuwing bijdragen, nl. het gedeelte stedelijke gebieden onder de structuurfondsen, de stadsaudit, de stedelijke atlas, het programma URBACT en het JESSICA-initiatief. Het Comité verzoekt de Commissie niettemin de resultaten van de integratie van het communautaire initiatief Urban in de operationele EFRO-programma's nauwlettend te analyseren en een specifieke tussentijdse evaluatie ervan te maken. In aansluiting op deze evaluatie zou het noodzakelijk kunnen blijken in de volgende programmeringsperiode het specifieke karakter van stadsvernieuwingsinitiatieven onder de structuurfondsen te versterken alsook te zorgen voor een betere coördinatie ervan met andere maatregelen binnen de Europese Stedelijke Agenda.

16. De nieuwe aanpak van de financiering van stadsvernieuwingsinitiatieven onder JESSICA is een goede zaak, met name omdat een duidelijk verband wordt gelegd tussen de financiering en de noodzaak om geïntegreerde stadsontwikkelingsplannen te ontwikkelen. Het Comité onderstreept evenwel dat ook subsidies een nuttig en noodzakelijk instrument zijn om marktfalen in het kader van stadsontwikkeling op te vangen. Het heeft evenwel vragen omtrent de zichtbaarheid van JESSICA, het niveau van bewustwording bij lokale en regionale overheden en de problemen die op het niveau van de lidstaten bij de tenuitvoerlegging zijn vastgesteld.

17. Het is een goede zaak dat de verordening over de structuurfondsen is aangepast zodat investeringen in huisvesting met het oog op energie-efficiëntie en hernieuwbare energie voor steun in aanmerking komen. Natuurlijk moet aan de steunmaatregelen op huisvestingsgebied, waarin bij de laatste wijziging van de EFRO-verordening met betrekking tot de subsidiabiliteit van huisvestingsprojecten voor gemarginaliseerde gemeenschappen is voorzien, meer ruchtbaarheid worden gegeven, zoals deze steun ook op vaste basis in een programma van geïntegreerde stadsontwikkeling moet worden opgenomen. Het Comité stelt daarom voor dat uitgaven voor huisvesting in zwaar achtergestelde gebieden ook voor steun van de structuurfondsen in aanmerking komen. Goede huisvesting is een absolute voorwaarde voor het welslagen van stadsvernieuwingsprogramma's. Financiële steun zou alleen mogen worden verleend in het kader van geïntegreerde programma's en onder strikte voorwaarden, teneinde te verzekeren dat zij de lokale behoeftige bevolking ten goede komt en niet bijdraagt aan gentrificatie.

Duurzame stadsvernieuwing

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

18. De steden in de EU worden opgeroepen om de inspanningen van de Unie te ondersteunen om de economische en financiële crisis te boven te komen en om bij te dragen aan de verdieping van de Europese integratie. De drie dimensies die volgens het Spaanse voorzitterschap de basis vormen om de problematiek van de rol van stadsvernieuwing in stadsontwikkeling te ontwikkelen, vormen de pijlers van een duurzame ontwikkeling. De stadsvernieuwingsprogramma's zullen tijdens hun tenuitvoerlegging moeten worden aangevuld met specifieke thematische prioriteiten, die de hele thematiek in een moderne sociaaleconomische context moeten plaatsen. Volgens het Comité moeten concreet de volgende thema's hoog op de agenda worden geplaatst: stadsgovernance en de rol van lokale en regionale overheden, de financiering van stadsvernieuwing, de bijdrage van telecommunicatietechnologie aan stadsvernieuwing, het belang van de organisatiewijze en werking van lokaal zelfbestuur voor de planning en tenuitvoerlegging van stadsvernieuwingsprogramma's, het belang van innovatie voor stadsvernieuwing en ten slotte de bijdrage van stadsvernieuwing aan de ontwikkeling van externe betrekkingen en de internationalisering van steden. Ook spelen de lokale en regionale overheden een essentiële rol bij de werkzaamheden op het gebied van stadsvernieuwing – van ruimtelijke ordening tot stadsplanning en de tenuitvoerlegging daarvan – waarbij vernieuwing voorrang moet krijgen boven nieuwe stedelijke ontwikkelingsprojecten en stadsverbetering voorrang moet krijgen boven verdere uitbreiding van de stad.

De economische dimensie van stadsvernieuwing – Bijdrage aan slimme groei

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

19. De economische veranderingen van de laatste jaren, met name de mondialisering van de economie, kunnen een relatief grotere invloed hebben op oudere of meer centraal gelegen stedelijke gebieden die, gelet op hun sociaaleconomische structuur, zich trager aanpassen dan andere gebieden in de stad. In dit verband zijn maatregelen in het kader van het cohesiebeleid gebaseerd op de idee dat ruimtelijk onevenwichtige groei niet alleen schadelijk is voor de sociale samenhang maar ook grenzen stelt aan de potentiële economische groei. Dit geldt zelfs nog meer voor het lokale niveau en werd recent nog opnieuw in het licht gesteld in bv. het Barca-verslag.

20. Innovatieve economische activiteit moet worden aangemoedigd door een passende omgeving te scheppen en te zorgen voor stimuli, uitstekende infrastructuur en via levenslang leren goed opgeleid menselijk kapitaal.

21. De bescherming van het culturele en immateriële erfgoed door middel van vernieuwing van stadscentra en met maximale inachtneming van het historische en architecturale erfgoed vormt een meerwaarde voor het imago, het prestige en de aantrekkingskracht van steden en bevordert de culturele diversiteit, die een belangrijke economische rol speelt in de ontwikkeling van de kenniseconomie en de creatieve industrie, terwijl ze tegelijkertijd de lokale ontwikkeling bevordert door vaak specifieke lokale werkgelegenheid met een hoge specialisatiegraad te ondersteunen.

22. Stadsvernieuwingsprojecten moeten zelf (via zowel hun procedures als hun resultaten) kennis en innovatie genereren, integreren en verspreiden.

23. Stadsvernieuwingsstrategieën moeten een aanpak bieden van de verschillende factoren die aan de basis liggen van het economisch verval van sommige stedelijke gebieden. Zo moet in ieder geval een oplossing worden gevonden voor functioneel verouderde gebouwen, ouderwetse infrastructuur en problemen qua toegankelijkheid. Tal van ondernemingen vestigen zich buiten de stad wegens de lagere operationele kosten en de extra ruimte aldaar; de werknemers volgen hun ondernemingen omwille van de betere levenskwaliteit (sociale infrastructuur, vervoersdiensten) of de lagere kosten voor levensonderhoud (lagere huur- en vastgoedprijzen). Om tegemoet te komen aan de wensen van ondernemingen die zich in opgewaardeerde gebieden willen vestigen, moeten stadsvernieuwingsprogramma's innovatieve manieren aanreiken om de beschikbare ruimte te gebruiken en de dienstverlening te verbeteren door het agglomeratie-effect van centrale stadsdelen in hun voordeel te gebruiken.

24. Vele stedelijke gebieden in Europa hebben te kampen met problemen van stedelijke mobiliteit, met name verkeerscongestie, en het probleem kan niet alleen worden opgelost door te voorzien in betere infrastructuur of door meer geld te stoppen in openbarevervoersmaatschappijen. Mobiliteit in steden biedt burgers en bedrijven meer mogelijkheden en draagt daardoor bij tot het economisch concurrentievermogen en de sociale samenhang. Het Comité wijst erop dat alle burgers gebruik zouden moeten kunnen maken van doeltreffend en betaalbaar openbaar vervoer; dit is van groot belang om het isolement van armere wijken te doorbreken. Het onderstreept dat gezien de schade die aan het milieu in de steden wordt toegebracht, meer werk moet worden gemaakt van maatregelen ter bevordering van milieuvriendelijk stadsvervoer (onderzoeks- en demonstratieprojecten m.b.t. voertuigen met weinig of geen emissie-uitstoot, activiteiten ter aanmoediging van andere vervoerwijzen en vervoerregelingen zoals autodelen/carpoolen, bevordering van het fietsgebruik in de stad, enz.) Het Comité spreekt andermaal zijn steun uit voor het opstellen van duurzame stadsmobiliteitsplannen, in eerste instantie voor grote steden, en pleit voor Europese stimuleringsmaatregelen waarbij bv. de financiering van projecten voor stadsvervoer afhankelijk wordt gemaakt van het voorleggen van duurzame stedelijke mobiliteitsplannen en van publiek-private samenwerkingsovereenkomsten inzake mobiliteit.

25. Er moeten maatregelen worden genomen ter versterking van de lokale ondernemingszin door te voorzien in op specifieke bevolkingsgroepen gerichte stimuli, het creëren van fora ter ondersteuning van het ondernemerschap en het organiseren van passende evenementen. Het Comité erkent in dit verband de belangrijke rol die een ondersteuning van de economie door slimme groei via bevordering van vrouwelijk ondernemerschap kan spelen.

De milieudimensie van stadsvernieuwing – Bijdrage aan duurzame groei

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

26. In het kader van de milieudimensie van stadsvernieuwing moeten drie hoofdthema's absolute prioriteit krijgen: de klimaatverandering, de aanpak van de door menselijke activiteit veroorzaakte vervuiling van natuurlijke hulpbronnen en meer in het algemeen het rendabel gebruik ervan, en ten slotte de bescherming van natuurlijke habitats.

27. Het Comité is ervan overtuigd dat zelfs al is Europa nu reeds sterk verstedelijkt, de trend naar verdere stedelijke uitbreiding zal aanhouden, met name in gebieden waar de meest dynamische agglomeraties van middelgrote tot grote omvang te vinden zijn. De uitbreiding van steden kan gepaard gaan met vernietiging van sommige hulpbronnen en aantasting van de bodem- en waterkwaliteit. Het Comité wijst er daarom op dat geïntegreerde stadsvernieuwingsprogramma's deze trend kunnen tegengaan of zelfs ombuigen door ongebreidelde stedelijke groei te beperken en de stadsomgeving te saneren.

28. Anderzijds wordt verwacht dat de klimaatverandering en de stijging van de zeespiegel ten gevolge van door menselijke activiteit veroorzaakte broeikasgasemissies zich deze eeuw nog versneld zullen doorzetten. Dat vormt met name een groot probleem voor stedelijke gebieden aan de kust, die in dit verband aanzienlijke uitgaven zullen moeten doen, omdat ze de nodige financiële middelen zullen moeten inzetten om uitvoering te geven aan maatregelen op het gebied van kustbescherming en bescherming tegen overstromingen. Een en ander toont tevens aan dat de werkzaamheden van de Urban Development Group (UDG) van EU-lidstaten m.b.t. een referentiekader voor duurzame Europese steden zijn dan ook erg belangrijk; naast meer gebruikelijke milieuproblemen i.v.m. stedelijke gebieden wordt door deze groep ook de dimensie van de klimaatverandering meegenomen alsook de problemen ten gevolge van de aanpassing aan en bestrijding van de gevolgen ervan.

29. Het Comité geeft absolute prioriteit aan de aanpak van de door menselijke activiteit veroorzaakte vervuiling van natuurlijke hulpbronnen, merkt deze aan als belangrijkste speerpunt van stadsvernieuwing en legt daarbij vooral de nadruk op maatregelen die de preventie van vervuiling versterken. Het onderstreept evenzeer het belang van voorzorgsmaatregelen voor de evaluatie en de beperking van het gebruik van stoffen die de natuurlijke omgeving belasten en waarvan de gehele levenscyclus (productie – gebruik – verwijdering) in aanmerking moet worden genomen.

30. Het energiezuiniger maken van gebouwen is uit kostenoogpunt een van de beste manieren om de in Kyoto gedane toezeggingen in verband met de klimaatverandering gestand te doen. De CO2-uitstoot en de energiekosten van gebouwen kunnen zo met 42 % worden verminderd

31. Steden zijn verantwoordelijk voor 70 % van de broeikasgasemissies; het Handvest van Leipzig roept de steden in dit verband dan ook op hun CO2-afdruk te verminderen, hun hulpbronnen en biodiversiteit in stand te houden, energie te besparen en de toegang tot de belangrijkste openbare diensten te bevorderen. Om die reden moeten dan ook onmiddellijk maatregelen worden genomen om het energieverbruik in steden te beperken, eerst en vooral door een goed energiebeheer en vervolgens ook door energie uit hernieuwbare energiebronnen te winnen. Soortgelijke maatregelen moeten worden genomen in de bouwsector met het oog op een grotere energie-efficiëntie van gebouwen.

32. Het Comité is ingenomen met het Convenant van burgemeesters dat is ondertekend door nagenoeg 3 000 Europese steden, die hebben toegezegd verder te gaan dan de drie „20 %-doelstellingen”, een wettelijke minimumeis van de EU waaraan uiterlijk in 2020 voldaan moet worden. Evenals de wedstrijd voor de prijs voor Europa's groene hoofdstad, wordt dit initiatief van de Europese Commissie gesteund door het Comité van de Regio's, dat er ook voor wil zorgen dat het Convenant wordt uitgebreid tot het regionale niveau.

33. Groene gebieden en waterlichamen spelen een belangrijke rol in stadsvernieuwingsprogramma's. Zij leveren een cruciale bijdrage aan de verbetering van het klimaat in steden daar zij een afkoelend effect hebben op de stad, verse lucht aanvoeren, vervuilde lucht filteren en lawaai beperken. Anderzijds dragen groene recreatiegebieden ook bij aan de leefbaarheid van de stad en vergroten zij aldus de sociale samenhang. Groenere steden is een doelstelling waarop eenieder zich moet toespitsen.

34. Wereldwijd wordt het beschikbare water steeds schaarser en in de programma's voor stadsvernieuwing moeten dan ook maatregelen worden genomen ter bescherming van de waterstand, met name van het drinkwater, het goede beheer ervan en de toepassing van alternatieve methoden voor het gebruik ervan. Ook de „water footprint” van de steden moet worden beperkt.

35. De esthetische kwaliteit van de bebouwde omgeving is voor steden een doorslaggevende factor om de wereldwijde concurrentie te kunnen aangaan, alsook voor hun aantrekkelijkheid en de levenskwaliteit van hun burgers. Er moeten dan ook maatregelen worden genomen waarbij aandacht wordt geschonken aan creativiteit in architectuur en kunsten.

36. Het Comité erkent de waarde van natuurlijke habitats en geeft hoge prioriteit aan hun bescherming en beheer wanneer zij rond of dicht bij steden liggen; het beschouwt ze als een belangrijke parameter voor stadsvernieuwing, samen met acties voor bewustmaking en voorlichting van burgers op milieugebied.

37. Er bestaan sterke banden tussen steden en de hen omringende gebieden, met name het dynamische stedelijk randgebied, en deze band moet goed worden beheerd.

Sociale aspecten van stadsvernieuwing – Bijdrage aan alomvattende groei

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

38. Sociaaldemografische veranderingen hebben er in vele steden voor gezorgd dat gezinnen uit oudere stadsbuurten zijn verhuisd naar nieuwe en meer perifere woonblokken, stedelijke gebieden aan de rand van de stad of gewoonweg nieuwe steden dicht bij grote agglomeraties. Motieven daarvoor zijn de beschikbaarheid van goedkopere en aantrekkelijkere huisvesting, een betere levenskwaliteit en een groter aanbod van diensten. De laatste decennia hebben mensen met een meer dan gemiddeld inkomen de stad verlaten; zij komen slechts mondjesmaat terug wegens het succes van sommige stadsvernieuwingsprogramma's. Het Comité beklemtoont daarom dat van gebieden die zijn getroffen door stedelijk verval, opnieuw plaatsen moet worden gemaakt die aantrekkelijk zijn om te leven en die in staat zijn aan de verwachtingen van eenieder tegemoet te komen, los van het inkomensniveau.

39. Huisvesting heeft altijd – en nu nog steeds – boven aan de agenda van stadsvernieuwing gestaan; het is namelijk een van de hoofddoelstellingen van dat beleid om de meest kansarme bevolkingsgroepen betere levensomstandigheden te bieden.

40. De toename van de sociale ongelijkheid plaatst de meeste stedelijke gebieden voor een grote uitdaging. Ongelijkheid tussen wijken is het resultaat van sociaal-ruimtelijke gettovorming, die soms toe te schrijven is aan onaangepast huisvestingsbeleid, alsook aan dienstverlening die beperkt blijft tot rijkere buurten en de achtergestelde voorsteden links laat liggen. De nieuwe doelstelling inzake territoriale samenhang die aan het Lissabonverdrag is toegevoegd moet dan ook alle bestuursniveaus in dit verband aansporen rekening te houden met deze ongelijkheden in alle sectorale stadsbeleidsmaatregelen binnen het kader van geïntegreerde stadsvernieuwingsstrategieën. Het Comité beklemtoont daarom dat een duurzame stad gebaseerd moet zijn op stedelijke solidariteit, waarbij uitsluiting en discriminatie actief worden bestreden door de sociale samenhang tussen verschillende wijken, sociale en beroepskringen, mannen en vrouwen en mensen met verschillende achtergronden te versterken. Stedelijke solidariteit moet een weerspiegeling zijn van onze ambitie om een inclusieve en meer samenhangende Europese samenleving tot stand te brengen.

41. Er moeten met name inspanningen worden geleverd om migranten in het leven van de stad te integreren; wil men problemen vermijden, dan is dit de oplossing.

Partnerschap voor stadsverniewing

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

42. De openbare, particuliere en non-profitsector moeten steeds bij stadsvernieuwingsprogramma's worden betrokken en lokale gemeenschappen moeten bij deze partnerschappen centraal staan. Zelfs al is stadsvernieuwing een voortdurend en nooit-eindigend proces, „standaard-oplossingen” zijn hier niet aan de orde; door stakeholders in ruime mate bij dit proces te betrekken kan lering worden getrokken uit vroegere verwezenlijkingen en kan worden vermeden dat dezelfde fouten opnieuw worden gemaakt. Lokale en regionale overheden spelen in dit verband een sleutelrol daar zij verschillende economische en sociale actoren kunnen bijeenbrengen en gerichte acties kunnen ontwikkelen. De documenten inzake ruimtelijke ordening en stadsplanning kunnen dienen als platforms waarrond alle overheden bijeen kunnen komen en overleg kunnen voeren over het beleid.

Thematische prioriteiten

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

43. De overgang van stadsrenovatie, waarbij de nadruk lag op de natuurlijke en de door de mens gecreëerde omgeving, naar programma's voor stadsvernieuwing zal moeten gebeuren tijdens de volgende programmeringsperiode. Er zal moeten worden opgetreden op een groter aantal gebieden en er zullen een aantal prioriteiten moeten worden vastgesteld. Om aan de verwachtingen van de burgers tegemoet te komen, zullen de Europese steden van de toekomst immers infrastructuur en een context moeten aanbieden die de kennis en het arbeidspotentieel van de werkenden ten volle benutten, duurzame en aantrekkelijke woon-, werk- en ontspanningsoorden vormen, aan iedereen zonder onderscheid zoveel mogelijk kansen bieden, en zuinig omspringen met de natuurlijke hulpmiddelen, aangezien ze zullen functioneren in een concurrerende koolstofarme economie.

Governance van stadsvernieuwingsstrategieën

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

44. Stadsvernieuwing moet worden beschouwd als een voortdurend en geïntegreerd proces op basis van een langetermijnvisie voor duurzame stadsontwikkeling. Goede governance van stadsvernieuwingsprogramma's begint met een analysefase. Gedegen gegevens over economie, sociale kenmerken en milieu van de betroffen gebieden moeten worden verzameld uit betrouwbare bronnen waarbij goed doordachte en vergelijkbare indicatoren worden gebruikt. In deze context zijn de werkzaamheden van de Urban Audit van de Europese Commissie alsook de aanhoudende inspanningen m.b.t. het referentiekader voor duurzame Europese steden bijzonder waardevol.

45. Er zijn nieuwe methoden nodig voor de organisatie van het stadsbeleid, waarbij stadsvernieuwingsprogramma's met ondersteuning van het nationale en Europese niveau op lokaal en regionaal niveau moeten worden uitgestippeld. Lokale overheden moeten het voortouw nemen om maatregelen te ontwikkelen inzake samenhang, integratie en samenwerking en aldus natuurlijke hulpbronnen in stand te houden, te zorgen voor een eco-efficiënte ontwikkeling van hun gebied en om de dialoog i.v.m. culturele verscheidenheid te bevorderen en te verbeteren. Om de efficiëntie van het overheidsbeleid te maximaliseren hebben tal van lokale en regionale overheden reeds nieuwe vormen van stadsgovernance ontwikkeld die stadsvernieuwingsprogramma's nauwer bij de lokale situatie laten aansluiten. Geïntegreerd stadsbeleid betreft ook andere partners dan overheden, met name vaak ook de bevolking van de betroffen gebieden via verschillende regelingen voor participatie (die in sommige landen de vorm van overeenkomsten of convenanten hebben aangenomen). Grotere betrokkenheid van het publiek en de grotere rol die stadsgemeenschappen wordt toebedeeld, moeten ervoor zorgen dat het nodige sociale kapitaal wordt gevormd om het stadsontwikkelingsbeleid te doen slagen.

46. Voor de stadsvernieuwingsprogramma's moet zo veel mogelijk gebruik worden gemaakt van alle beschikbare middelen (op papier en elektronisch) om informatie te verstrekken over en ruchtbaarheid te geven aan zowel de programma's als de wijze van deelname eraan (lokale referenda, bijeenkomsten, e-democratie, enz.). De programma's voor stadsvernieuwing moeten deel uitmaken van het leerproces ter ontwikkeling van de steden in de EU en bijdragen aan de bewustwording van de burgers van de problemen van steden en de kansen die deze bieden.

47. Volgens het Comité worden stadsvernieuwings- en -ontwikkelingskwesties overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel doeltreffender aangepakt op lokaal niveau. EU-ondersteuning kan evenwel inzake stadsontwikkeling duidelijke voordelen opleveren, daar de EU gemakkelijker oplossingen kan aanreiken voor stedelijke problemen die de economische, sociale en territoriale samenhang in de EU betreffen. Stadsvernieuwings- en –ontwikkelingsbeleid moet daarom gebaseerd zijn op het Europese „urban acquis” dat bestaat uit zowel bestaande rechtsinstrumenten en beleidsinitiatieven als mechanismen voor de uitwisseling van ervaring en goede praktijken tussen steden. In dit verband zij eraan herinnerd dat bij het op dit gebied ontwikkelde beleid ook rekening moet worden gehouden met het evenredigheidsbeginsel en met het bredere territoriale kader.

48. EU-ondersteuning is vooral zinvol als de lokale overheidsinstanties hierdoor worden aangemoedigd tot samenwerking met de gehele functionele stedelijke regio (functional urban region). Op die manier kan de stedelijke regio een gemeenschappelijke financiële verantwoordelijkheid opnemen voor bevolkingsgroepen en stadsdelen die achter dreigen te blijven. Het zou goed zijn om EU-steuninstrumenten beschikbaar te stellen voor functionele stedelijke regio's op voorwaarde dat de lokale overheidsinstanties efficiënt samenwerken bij de toewijzing van hun eigen middelen.

Financiering van stadsvernieuwing

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

49. De ontwikkelingsplanning is er meer op gericht tegemoet te komen aan behoeften dan te bouwen aan de toekomst. De financiële middelen voor de financiering van de stadsvernieuwingsprogramma's moeten binnen deze problematiek een specifieke parameter zijn die bijdraagt aan de duurzaamheid en doeltreffendheid van de programma's. De problematiek betreft met name de mix van centrale en lokale middelen, de systematische of ad-hocfinanciering van de programma's, de combinatie van openbare middelen met particulier kapitaal, de lokale belastingen, de kredietverstrekking, de evaluatie van het nut van verbouwingen, het doorberekenen van de betreffende kosten aan de gebruikers en begunstigden, de herkomst van de middelen, het strategisch belang en de omvang van de subsidies. Er moet met name werk worden gemaakt van de mechanismen voor de financiering en tenuitvoerlegging van de stadsvernieuwingsprogramma's. Verwacht wordt dat mechanismen als de fondsen voor stadsontwikkeling (UDF’S - Urban Development Funds) en de drie J's (JESSICA, JEREMIE, JASPERS) hiertoe zullen bijdragen; hun specifieke toespitsing en de resultaten van hun toepassing blijven evenwel een open vraag;

50. De bijdrage van vrijwilligerswerk aan stadsvernieuwingsprogramma's is nog niet voldoende geëvalueerd. Ten slotte moeten de uitwerking en de consolidatie van het begrip „ondernemerschap” op het niveau van zowel lokaal zelfbestuur als de stadsvernieuwingsprogramma's zelf, een afzonderlijk onderzoeksgebied vormen, met het oog op toekomstige actie.

Bijdrage van telecommunicatietechnologieën aan stadsvernieuwing

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

51. Algemeen kan worden vastgesteld dat de organisatie, werking en vorm van Europese steden in aanzienlijke mate is beïnvloed door de opkomst van informatie- en communicatietechnologie. In het bijzonder moet ervoor worden gezorgd dat de stadsvernieuwingsprogramma's maatregelen bevatten die gericht zijn op de ontwikkeling van kwalitatief hoogstaande technische informatie- en communicatie-infrastructuur, alsook van toepassingen en inhoud die het leven van de burgers en de werking van de openbare diensten verbeteren, het niveau van de door de particuliere sector verstrekte diensten verhogen en het gebruik van de toepassingen aantrekkelijk maken.

52. Naarmate zich nieuwe kansen ontwikkelen, ontstaan er onherroepelijk ook risico's. De bescherming en verzekering van toepassingen en transacties, de bescherming van persoonsgegevens en de eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer en de eigen identiteit vormen een netelige kwestie die nog heel wat werk vereist. Tegelijk doet het gebruik van telecommunicatietechnologie met het oog op beveiliging van steden grote problemen inzake democratische werking van de samenleving rijzen. De stadsvernieuwingsagenda moet ook de discussie meenemen die zich thans ontspint en moet ervoor zorgen dat oplossingen worden gevonden voor de betreffende problemen.

53. Dankzij het gebruik van draadloze en draadgebaseerde infrastructuur zijn de meest geavanceerde telecommunicatietoepassingen in staat virtuele omgevingen te creëren (ambient city, digital city, ubiquitous city), d.i. plaatsen waar burgers met elkaar in interactie kunnen treden en transacties kunnen verrichten. De digitale stad is een parallelle wereld waarmee op de agenda van de stadsvernieuwing rekening moet worden gehouden.

Innovatie en educatie in stadsvernieuwing

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

54. Versterkte innovatie zal tot betere resultaten leiden en aan de economische duurzaamheid van de steden bijdragen. De stadsvernieuwingsprogramma's moeten daarom zorgen voor omgevingen, infrastructuur en stimuli die innovatie aantrekken.

55. Zo ook moet de introductie van leerstructuren voor actoren die aan het economisch leven van de stad deelnemen, een strategische prioriteit van stadsvernieuwing zijn.

56. Stadsvernieuwing moet tevens zorgen voor een versterking van de banden tussen onderwijs, bedrijfsleven, onderzoek en innovatie, en moet nieuwe innoverende ondernemingen aanmoedigen.

Belang van de organisatie en werking van lokaal zelfbestuur voor het uitstippelen en ten uitvoer leggen van stadsvernieuwingsprogramma's

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

57. Voor het vaststellen van de noodzaak van een stadsvernieuwingsprogramma, alsook voor de uitstippeling, de follow-up van de tenuitvoerlegging, de eventuele bijstelling en uiteindelijke evaluatie ervan, moet worden voorzien in een bestuur dat over de minimaal vereiste specifieke bestuurs- en beheerscapaciteiten beschikt. Deze capaciteiten zijn niet in alle lokale en regionale besturen verzekerd. In dat geval moeten de stadsvernieuwingsprogramma's een „sine qua non”-voorwaarde bevatten waarbij maatregelen worden voorgeschreven om de capaciteitsopbouw van lokale overheden te versterken. Maatregelen die worden voorgesteld zijn: de ontwikkeling van geïnformatiseerde beheerssystemen (MIS), van geografische informatiesystemen (GIS) die activiteiten vergemakkelijken en de besluitvormingsprocedures verbeteren, alsook de introductie van gecertificeerde handelingen (ISO, EMAS, enz.) die het niveau van de aan de burgers verstrekte diensten verhogen. Handelingen die verzekeren dat bij de organisatie van de werking van lokale overheden een aanpak wordt gehanteerd waarbij de burger centraal staat, moeten in het epicentrum staan van de planning van stadsvernieuwing. De organisatorische opwaardering van lokale en regionale overheden is een uitdaging alsook een voorwaarde voor de tenuitvoerlegging van stadsvernieuwingsprogramma's en moet dan ook worden meegenomen in de desbetreffende actiegebieden.

Bijdrage van stadsvernieuwing aan de ontwikkeling van externe betrekkingen

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

58. De promotie van steden (city marketing) en van de identiteit van de stad (city branding) maakt integrerend deel uit van de activiteiten van lokale en regionale overheden. In een steeds meer geglobaliseerde wereld wordt de concurrentie tussen steden scherper en probeert iedere stad zo veel mogelijk kapitaal, investeringen en gekwalificeerd menselijk potentieel aan te trekken. Steden stellen de planning van hun ontwikkeling voor concurrentie open zodat ze middelen en geld kunnen eisen, die het welzijn van hun burgers zullen garanderen. De concurrentie tussen steden komt bv. – en tegelijk ook het duidelijkst – tot uiting bij het organiseren van belangrijke sport-, commerciële of politieke evenementen.

59. Anderzijds neemt, ongeacht de concurrentie, de samenwerking tussen steden ook toe. De netwerkvorming, zij het op thematische dan wel op geografische basis, heeft met name in de EU een hoge vlucht genomen dankzij gerichte Europese acties (URBACT, INTERACT, Town Twinning enz.). De uitwisseling van goede praktijken is daarbij een bijzonder nuttig instrument gebleken. De acties die bijdragen aan de internationalisering van de Europese steden zullen een ander duidelijk actiegebied moeten vormen in de context van de stadsvernieuwingsprogramma's.

II. CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

60. De EU moet bij de uitwerking van haar strategische keuzes voor de volgende programmeringsperiode (2014-2020) het strategische belang van stadsvernieuwing erkennen en voorzien in de versterking van de stedelijke dimensie in al haar beleidsmaatregelen, zodat steden opnieuw een proefterrein worden. Zij moet ditmaal een bijzonder goed gevulde agenda laten zien die haar kan helpen de economische en financiële crisis te boven te komen.

61. Het Comité stelt voor een initiatief in het leven te roepen met als titel „Stadsvernieuwing voor slimme, duurzame en inclusieve Europese steden”. De Europese steden kunnen de plaats bij uitstek worden voor de tenuitvoerlegging van de zeven vlaggenschipinitiatieven die worden vermeld in de Mededeling van de Commissie „Een strategie voor slimme, duurzame en inclusieve groei” (2).

62. De tijd is thans rijp om een dergelijk besluit te nemen. Bij de discussie over de begroting van de volgende programmeringsperiode, en bij de aanpassing van de begroting van de lopende programmeringsperiode zal het duidelijk ook moeten gaan over de financiering van een dergelijke stadsvernieuwing.

Brussel, 9 juni 2010 De voorzitster van het Comité van de Regio's Mercedes BRESSO

(1) Dit advies heeft ook betrekking op stedelijke gebieden (agglomeraties van steden en hun buurgemeenten).

(2) COM(2010) 2020 final.