19. 12. 83 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 341/43 
Advies inzake milieuactiviteiten die werkgelegenheid scheppen 
A. JURIDISCHE GRONDSLAG VAN HET ADVIES 
Tijdens de op 24 en 25 november 1982 gehouden 202e zitting heeft het Comité op 
voorstel van zijn Bureau overeenkomstig de bepalingen van artikel 20, vierde alinea, 
van zijn Reglement van Orde besloten, op eigen initiatief een advies inzake voor­
noemd onderwerp uit te brengen. 
B. ADVIES VAN HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft beraadslaagd over zijn advies inzake voor­
noemd onderwerp tijdens zijn op 28 en 29 september 1983 te Brussel gehouden 210e 
zitting. 
Dit advies luidt als volgt: 
HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ, 
Gezien het besluit van de Voltallige Vergadering 
d. d. 25 november 1982 de Afdeling voor milieu, 
volksgezondheid en consumptie te belasten met de 
voorbereiding van een advies inzake milieuactivitei­
ten die werkgelegenheid scheppen, 
Gezien het informatief rapport dat deze Afdeling 
heeft goedgekeurd tijdens haar op 17 september 
1982 gehouden 70e vergadering, 
Gezien het door de Afdeling, tijdens haar op 12 juli 
1983 gehouden 76e vergadering, goedgekeurde 
advies, 
Gezien het mondeling door de rapporteur, de heer 
De Grave, uitgebrachte verslag, 
Gezien de beraadslagingen tijdens zijn op 28 en 
29 september 1983 gehouden 210e zitting (vergade­
ring van 29 september), 
BRENGT VOLGEND ADVIES UIT, 
dat met 41 stemmen vóór, twee stemmen tegen, bij 
8 onthoudingen, is goedgekeurd. 
1. Inleiding: de werkgelegenheidssituatie 
1.1. In februari 1983 was de werkloosheid in de 
Gemeenschap opgelopen tot 10,9%. In twaalf jaar 
tijd is de werkloosheid hiermee gestegen van 2 tot 
11,1%('). In december 1982 was 38,9% van de 
werklozen jonger dan 25 jaar ('). 
(') Exclusief Griekenland. 1.2. Deze werkloosheid is van een in het recente 
verleden ongekende omvang en treft alle Lid-Staten 
van de Gemeenschap, hoewel niet in dezelfde mate 
(cijfers gebaseerd op de, soms uiteenlopende, offi­
ciële definities van de Lid-Staten; februari 1983): 
Ierland 
Nederland 
België 
Verenigd Koninkrijk 
Italië 
Denemarken 
BR Duitsland 
Frankrijk 
Griekenland 
Luxemburg 15,1 
14,5 
14,1 
12,4 
12,0 
10,7 
9,6 
9,2 
2,5 
1,6 
1.3. De aanhoudende tendens tot hoge en nog ver­
der stijgende werkloosheidspercentages vormt op 
communautair niveau een nieuw politiek gegeven. 
Tussen medio 1979 en eind 1982 is de werkloosheid 
gestegen met: 
Griekenland 
Nederland 
BR Duitsland 
Verenigd Koninkrijk 
Denemarken 
Luxemburg 
Ierland 
België 
Frankrijk 
Italië 133% 
132% 
122% 
121 % 
105% 
104% 
64% 
53% 
49% 
33% 
1.4. De binnenlandse en buitenlandse afzetmoge­
lijkheden voor goederen en diensten (consumptie­
goederen, halffabrikaten, dienstverlening) blijken 
niet de vereiste omvang te hebben bereikt om voor 
meer werkgelegenheid te kunnen zorgen. Verder 
Nr. C 341/44 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 19. 12. 83 
lijkt de tertiaire sector, die traditioneel de netto­
inkrimping van de werkgelegenheid in de andere secto­
ren opving (zoals in de 19e eeuw grote aantallen arbeidskrachten uit de landbouw werk vonden in de 
industrie), thans niet meer over dezelfde absorptie-
capaciteit als voorheen te beschikken. 
(Percentage van de beroepsbevolking 
Land 
BR Duitsland 
Verenigd Koninkrijk 
Zweden 
Japan 
Verenigde Staten 
Frankrijk Industrie 
1955 
60 
49 
42 
24 
35 
37 1975 
45 
42 
37 
35 
28 
38 Dienstverlening 
1955 
35 
46 
43 
35 
54 
35 1975 
46 
55 
56 
50 
70 
50 
1.5. De term „crisis" is dan ook op zijn plaats 
(zoals in het document „FAST", blz. 138, wordt 
opgemerkt) voor een maatschappij waarvan de toe­
komst en zelfs de geloofwaardigheid in het geding 
zijn, aangezien zij uitgaat van volledige werkgele­
genheid, een uitgangspunt dat zij niet meer waar 
kan maken. De werkgelegenheidscrisis zal ongetwij­
feld de jaren tachtig kenmerken en de energiecrisis 
geheel overschaduwen ('). In de komende jaren zul­
len werkgelegenheids- en arbeidsvraagstukken dan 
ook veel sterker dan in het verleden centraal staan 
bij de uitwerking van het beleid van de Lid-Staten. 
Uit talrijke, door verschillende Europese onder­
zoekscentra verrichte onderzoeken (van algemene 
aard of naar een deel van het vraagstuk) blijkt una­
niem dat de werkloosheid op korte en middellange 
termijn zal aanhouden of nog zal toenemen (2). 
1.6. Er blijven nog zoveel behoeften te bevredigen 
op het vlak van milieubeheer en welzijn, dat het 
zoeken van een verband met de werkgelegenheids­
situatie zich bepaald opdringt. 
2. Werkgelegenheid en milieubeleid 
2.1. De vraag die in het onderhavige advies wordt 
gesteld, luidt dan ook als volgt: hoe kan een milieu­
beleid in een volkshuishouding waar nog talrijke 
behoeften onbevredigd zijn en de werkloosheid 
hoog is, groei en werkgelegenheid bevorderen? 
Dit betekent uiteraard niet dat het milieubeleid 
ondergeschikt moet worden gemaakt aan het werk­
gelegenheidsbeleid, of omgekeerd; ieder beleid 
(') De werkgelegenheidscrisis kan niet als een gedaante­
wisseling van de energiecrisis worden beschouwd. Het 
mechanisme, de subjecten en de maatschappelijke 
omstandigheden verschillen fundamenteel en de stij­
ging van de energieprijzen is, op den duur, zeker geen 
hoofdoorzaak van de werkloosheid of de inflatie. 
(2) Het programma FAST.— Resultaten en Aanbevelin­
gen (deel 1) december 1982. heeft zijn eigen doelstellingen. Maatregelen waarmee 
„twee vliegen in één klap kunnen worden gesla­
gen", verdienen wel bijzondere aandacht en zouden 
deel moeten uitmaken van de prioritaire activiteiten. 
2.2. Men dient in dit verband verder te zien dan 
een milieubeleid, dat overigens in de ruime zin moet 
worden opgevat en niet alleen in de zin van bestrij­
ding van verontreiniging. Er zijn nog talrijke onbe­
vredigde behoeften op het gebied van welzijn (hulp 
aan en verzorging van bejaarden, jongeren en 
immigranten, woonsituatie, land- en stadsinrichting, 
recreatiebeleid, enz.). In het verleden is al dikwijls 
gebleken dat produktieapparaat en behoeften diver­
sifiëren (ontwikkeling van achtereenvolgens de pri­
maire, secundaire en tertiaire sector) naarmate ten 
gevolge van produktiviteitsverbeteringen arbeids­
krachten uit de bestaande sectoren moeten 
afvloeien. Behalve in een aantal sectoren, met name 
de sectoren die samenhangen met de toenemende 
vrije tijd (vrijetijdsbesteding, doe-het-zelf, enz.), 
leveren deze nieuwe, dikwijls moeilijk te bevredigen 
behoeften voor de overheden netelige financierings­
problemen op. Het is niet mogelijk via de commu­
nautaire, de nationale, de gewestelijke of de plaatse­
lijke begroting alle uit menselijk en sociaal oogpunt 
wenselijke behoeften te bevredigen. 
2.3. Een werkgelegenheid stimulerend beleid op 
het vlak van milieubeheer en welzijnsbevordering 
dient vanzelfsprekend rekening te houden met de 
werkloosheidsopbouw. De financiële consequenties 
van de werkloosheid treffen bovendien rechtstreeks 
de werknemers, maar ook de staatskas. Dikwijls 
betekent een werkloze voor de staat een financiële 
belasting die direct of indirect vrijwel even hoog is 
als het loon van een werknemer. 
2.4. Er dient ook in toenemende mate te worden 
gekeken naar de door de werkloosheid veroorzaakte 
kosten die niet in de begroting tot uiting komen, nl. 
menselijke, maatschappelijke en politieke kosten. 
19.12.83 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 341/45 
2.5. Men mag niet voorbijgaan aan het feit dat, 
afgezien van de menselijke en sociale aspecten, een 
beleid tot verbetering van het welzijn dikwijls 
beschouwd kan worden als investering met een 
positief economisch effect: 
— vermindering van absenteïsme, zenuw- en 
beroepsziektes, ongevallen; 
— verbetering van de arbeidssatisfactie en aldus 
van de motivering en de aanpassing van werk­
nemers; 
— vermindering van door de milieuvervuiling ver­
oorzaakte kosten en schade aan bepaalde 
ondernemingen, aan grond en gebouwen, 
gezondheid en andere sectoren (noodzaak van 
drinkwaterzuivering, zure regen, zwaveldioxide, 
aandoeningen aan de luchtwegen, schoonma­
ken van met olie verontreinigde stranden, 
schade toegebracht aan visteelt, toerisme, enz.); 
— bescherming van cultuurbezit; 
— afneming van allerlei kosten die het gevolg zijn 
van onaangepast gedrag (marginalisering in al 
haar vormen, alcoholisme, drugsverslaving, aan­
passingsproblemen op het werk, enz.); 
— minder hoge verzekeringskosten (schadegeval­
len, premies). 
Het zou dus een misvatting zijn te veronderstellen 
dat een beleid ter bevordering van de kwaliteit van 
het bestaan een luxe is die in crisistijd minder aan­
dacht verdient. 
2.6. Evenals bij kosten van onderwijs, onderzoek 
of infrastructuurinvesteringen is het heel goed 
mogelijk dat uitgaven ter verbetering van de kwali­
teit van het bestaan pas op lange termijn en alleen 
uit macro-economisch oogpunt rendabel zijn; niet­
temin is het financieringsprobleem op korte termijn 
dikwijls moeilijk. 
2.6 bis. Het beginsel „de vervuiler betaalt" of het 
nemen van maatregelen ter beperking van vervui­
lende emissies kan ertoe leiden dat economische 
activiteiten naar bepaalde derde landen worden ver­
legd. Het Comité kan geen genoegen nemen met 
een eenvoudige verplaatsing van de vervuilingsbron, 
waarbij werkgelegenheid in de EG verloren gaat en 
de invoer uit derde landen toeneemt. Dit probleem 
is verwant aan een reeds welbekend verschijnsel, nl. 
„sociale dumping". Het Comité dringt er bij de 
Commissie op aan, eens te gaan nadenken over de 
vraag hoe deze negatieve gevolgen kunnen worden 
vermeden. 
2.7. Een op verbetering van het milieu gericht 
beleid als groeifactor dient een onderdeel te zijn van het streven naar een nieuwe vraag en een nieuw 
aanbod, welke voor meer werkgelegenheid en wel­
zijn kunnen zorgen zonder de inflatie aan te wakke­
ren. In een economie waarin de dienstverlening cen­
traal staat en het er niet naar uitziet dat de ontwik­
keling van de internationale handel aan deze ver­
wachtingen zal kunnen beantwoorden, dienen alle 
nieuwe groeimogelijkheden te worden onderzocht. 
In het bijzonder dient aandacht te worden besteed 
aan groeimodellen die inspelen op de plaatselijke 
mogelijkheden en waarin kwalitatieve elementen 
beter tot hun recht komen en die dus minder zijn 
gericht op een sterke stijging van de consumptie van 
„grondstoffenintensieve" materiële goederen, en/of 
van de import, maar wel op de toename van econo­
misch en maatschappelijk nuttige produktieve 
dienstverlening. Wil dit soort groei algemeen aan­
vaard worden, dan is een beter regionaal evenwicht 
vereist en dan dienen de minder gefortuneerd en in 
de samenleving te beschikken over een minimum-
pakket materiële goederen, hetgeen inhoudt dat in 
bepaalde regio's en onder bepaalde bevolkingsgroe­
pen de levensstandaard dient te stijgen. De maat­
schappelijke groeperingen met de hogere inkomens 
lijken het trouwens wenselijk te vinden dat verdere 
groei in de toekomst meer op kwalitatieve aspecten 
gericht is. 
2.8. Talrijke Lid-Staten en andere landen hebben 
hun wetgeving aangepast aan deze nieuwe economi­
sche situatie. 
2.9. Op internationaal vlak heeft de UICN (Inter­
nationale unie voor het behoud van de natuur en 
van de natuurlijke hulpbronnen), een niet-gouverne-
mentele organisatie die in 1948 onder auspiciën van 
de UNESCO werd ingesteld, onlangs een milieupro­
gramma van ongekende omvang en ambitie gelan­
ceerd. Ongeveer 450 regeringsinstanties en milieuor­
ganisaties in meer dan 100 landen is gevraagd bij te 
dragen tot het uitwerken van dit programma. De 
Wereldstrategie voor Milieubescherming, zoals de 
naam van het programma luidt, is opgesteld in het 
kader van het programma van de Verenigde Naties 
voor het milieu, van waaruit ook financiële steun 
gaat naar deze strategie. Het programma wordt ook 
gesteund door de FAO van de Verenigde Naties en 
door de UNESCO. 
2.10. Doel van de strategie is, de mening te weer­
leggen dat met bescherming van de natuur en 
bodem kan worden volstaan om het milieu te 
behouden. Ook wordt de idee verworpen dat deze 
bescherming op zich een belemmering zou kunnen 
betekenen voor economische ontwikkeling. In de 
strategie staat juist de groei centraal, welke onmoge­
lijk is voor landen die hun natuurlijke hulpbronnen 
niet tegelijkertijd beschermen. Daarom wordt op de 
noodzaak gewezen van een beleid waarin milieupro­
jecten en ontwikkelingsprojecten hand in hand 
gaan, zonder te wachten tot het milieu wordt 
bedreigd. 
Nr. C 341/46 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 19. 12. 83 
3. Situatie op het niveau van de Gemeenschap 
Hoewel de Gemeenschap wellicht een zekere achter­
stand heeft, moet toch worden gewezen op drie ini­
tiatieven : 
a) Een studie van de Commissie ('), die in dit 
opzicht van zeer bijzondere betekenis is en ove­
rigens verricht is nadat in de Lid-Staten een 
schat aan ervaringen is opgedaan. In deze stu­
die wordt de tenuitvoerlegging van milieupro­
gramma's door de particuliere en de openbare 
sector voorgesteld. Die programma's moeten 
zodanig gekozen worden dat rekening wordt 
gehouden met de plaatselijke werkgelegenheids­
situatie en met de noodzaak dat bij de verwe­
zenlijking ervan voldoende indirecte activiteiten 
ontstaan. 
Dit zou volgende consequenties kunnen heb­
ben: 
— directe gevolgen, d. w. z. het in dienst hou­
den van vaste arbeidskrachten; 
— indirecte gevolgen door toelevering tussen 
bedrijfstakken; 
— geïnduceerde effecten door toenemende 
consumptie van de extra arbeidskrachten; 
— een beter inspelen op de produktiebehoef-
ten. 
In de studie wordt een aantal projecten voorge­
steld die zouden kunnen worden uitgevoerd: 
— door de particuliere sector (sturing van de 
innovatie en van de investeringen in de 
richting van milieubescherming en bevorde­
ring van de werkgelegenheid); 
— door onafhankelijke particuliere organisa­
ties en groeperingen (dikwijls kleinschalige 
projecten); 
— door de overheid (maatregelen ter bevorde­
ring van de werkgelegenheid en grote open­
bare werken). 
Volgens de studie van de Commissie zouden de 
extra kosten die dergelijke programma's met 
zich brengen, een multiplicatoreffect hebben 
op de werkgelegenheid en de financiering ervan 
zou toch niet inflatoir hoeven te zijn. 
De particuliere organisaties zouden vooral inge­
schakeld worden bij projecten waarbij jongeren 
werkzaamheden te verrichten krijgen die weinig 
kapitaalintensief zijn en die weinig technologie 
vergen (verbetering van openbare en particuliere groenstroken). De openbare projecten die een 
beslissende rol zouden moeten spelen, zouden 
ten dele worden toegespeeld aan particuliere 
ondernemingen. De projecten zouden op de 
werkgelegenheid een multiplicatoreffect heb­
ben. 
In de studie van de Commissie worden de vol­
gende projecten genoemd: 
— verbetering van waterleidings- en waterzui­
veringsinstallaties, van dijken en oeverver­
sterking, van natuurreservaten, groene 
zones, bossen, enzovoort; 
— benutting van braakliggende terreinen (in 
steden, industriegebieden); 
— opruiming van illegale stortplaatsen; 
— restauratie van historische plaatsen en 
monumenten; 
— verzamelen en benutten van ecologische 
gegevens. 
b) Een voorstel voor een verordening (EEG) van 
de Raad inzake communautaire acties voor het 
milieu (CAM), dat onlangs aan de Raad is voor­
gelegd. 
Ingevolge het initiatief van het Europees Parle­
ment om financiële middelen op de Gemeen­
schapsbegroting op te voeren die bedoeld zijn 
ter financiering van wat in de toekomst een 
milieufonds zou kunnen worden, en in overeen­
stemming met de communautaire milieupro­
gramma's, stelt de Commissie voor bepaalde 
specifieke acties op dit terrein financieel te steu­
nen. 
In het bijzonder gaat het hier om maatregelen 
ter ontwikkeling van zogenaamde „schone tech­
nieken" — dat wil zeggen technieken waarmee 
de verontreiniging kan worden verminderd en 
een zuinig gebruik van natuurlijke hulpbronnen 
kan worden bevorderd — alsmede om de 
bescherming van het natuurlijk milieu in voor 
de Gemeenschap belangrijke gebieden. 
Het Comité verwijst op dit punt naar zijn advies 
van 27 april 1983 (2). 
c) Een programma van modelprojecten en studies 
ter bestrijding van de armoede, tegen de achter­
grond van de heersende werkloosheid. 
De Lid-Staten hebben een reeks projecten goed­
gekeurd die zijn gericht op de ontwikkeling van 
de beroepsopleiding, van herscholing, van het 
opdoen van beroepservaring en het bevorderen 
van de arbeidsmobiliteit, het stimuleren van ver-
(') Studie van de karakteristieken van een de werkgele­
genheid bevorderend milieuprogramma voor de 
Gemeenschap, 1978. (2) PB nr. C 176 van 4. 7. 1983, blz. 1. 
19. 12. 83 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 341/47 
vroegde pensionering en het scheppen van 
nieuwe, maatschappelijk nuttige arbeidsplaat­
sen. De Gemeenschap werkt met de Lid-Staten 
samen door middel van haar financieel instru­
mentarium. 
Het in Europa bereikte werkloosheidspeil, en 
met name de omvang van de werkloosheid 
onder jonge schoolverlaters, levert een vorm van 
maatschappelijke uitsluiting op, die op lange 
termijn een schadelijk cumulerend effect kan 
hebben. Bovendien is een minderheid van de 
Europese bevolking niet gedekt door sociale 
verzekeringen. 
Daarom is een programma opgezet ter bestrij­
ding van de armoede. Hiervoor is tussen 1976 
en 1980 20 miljoen Ecu uitgetrokken. 
Op 15 december 1979 is een eindrapport gepu­
bliceerd. Een reeks modelprojecten zijn door de 
Gemeenschap en de Lid-Staten gesubsidieerd 
of gefinancierd. 
De in artikel 2 van het EEG-Verdrag genoemde 
verbetering van de levensstandaard heeft zowel 
een kwalitatieve als een kwantitatieve inhoud. 
Voornoemd programma houdt vanwege 
bepaalde onderdelen (b. v. woningrenovatie) 
rechtstreeks verband met het milieu en kan ook 
werk scheppen. 
Een aantal projecten waren vormen van maat­
schappelijk opbouwwerk, waarbij diverse plaat­
selijke initiatieven zijn gebruikt of in het leven 
zijn geroepen, bij voorbeeld op het vlak van 
woningbouw en milieubescherming. Verschil­
lende projecten omvatten de bouw van nieuwe 
woningen; andere betroffen woningverbetering 
en verbetering van het natuurlijk leefmilieu. Het 
gehele programma heeft 300 a 400 arbeidsplaat­
sen opgeleverd, hetgeen neerkomt op 10 000 
Ecu per arbeidsplaats per jaar. 
4. Conclusies: Door de Gemeenschap te ontwikkelen 
of op te zetten activiteiten 
Het Comité wil de Commissie een aantal suggesties 
doen, die eerder beschouwd moeten worden als te 
bestuderen, te bespreken en nader uit te werken 
richtsnoeren, dan als definitieve voorstellen. Dit 
betekent niet dat de behandeling ervan niet urgent 
zou zijn. Integendeel. 
Het doel van de economie is bevrediging van 
behoeften. De behoeften op het terrein van verbete­
ring van het milieu en van de leefomstandigheden 
— waarvoor slechts beperkte middelen ter beschik­
king staan — en de steeds somberder vooruitzichten 
voor de arbeidsmarkt verdienen zoveel aandacht 
van de Commissie dat aan de omvang van de pro­
blematiek recht wordt gedaan. Tevens dient rekening te worden gehouden met de 
gevolgen voor het welzijn van de komende genera­
ties. 
De Commissie dient hierover intensief overleg te 
plegen met de sociale partners in de ruime betekenis 
van het woord (d. w. z. ook de milieuorganisaties 
moeten hiertoe worden gerekend). 
Hierna stelt het Comité een aantal richtsnoeren 
voor, waarvan het er enkele concreter formuleert 
dan andere; het is het Comité namelijk niet altijd 
mogelijk geweest, alle gevolgen van een reeks con­
crete maatregelen na te gaan. 
De Commissie dient ervoor te zorgen dat zij over 
voldoende medewerkers en onderzoeksmiddelen 
beschikt om de Regeringen van de Lid-Staten onaf­
gebroken praktische voorstellen voor maatregelen 
aan de hand te doen waarvan positieve gevolgen 
voor zowel milieu als werkgelegenheid mogen wor­
den verwacht. 
Daarbij dient er op te worden toegezien dat de acti­
viteiten 
— bij voorrang gericht zijn op de probleemgroepen 
van de arbeidsmarkt; 
— de financiering ervan geen negatieve uitwerking 
heeft op de werkgelegenheid elders; 
— worden afgewogen tegen andere prioritaire 
taken van de Gemeenschap, opdat de verschil­
lende doeleinden niet worden nagestreefd met 
behulp van instrumenten die tegenstrijdig zou­
den kunnen zijn, maar daarentegen, indien 
mogelijk, met behulp van maatregelen die 
elkaar ondersteunen. 
Het effect van de geplande maatregelen dient zorg­
vuldig te worden afgewogen en later op het succes 
ervan te worden gecontroleerd. 
Indien mogelijk, dient voor ieder voorstel een kos­
ten/batenanalyse te worden gemaakt, waarin ook 
niet in geld waardeerbare aspecten worden betrok­
ken. Er zij echter op gewezen dat een dergelijke ana­
lyse dikwijls erg moeilijk is. Hoe moet bij voorbeeld 
het behoud van het erfelijkheidsmateriaal van plan­
ten en dieren, het welzijn, de veiligheid in grote 
samenlevingseenheden of de maatschappelijke con­
sensus in geld worden uitgedrukt? 
De Gemeenschap zou volgens het Comité haar acti­
viteiten in vijf richtingen moeten sturen: 
4.1. Steun aan projecten ter verbetering van de kwa­
liteit van het bestaan 
4.1.1. De Commissie zou de deskundigen van de 
Lid-Staten bijeen moeten brengen (hetgeen nog 
Nr. C 341/48 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 19. 12.83 
nooit gebeurd is) om na te gaan welk beleid op 
nationaal niveau wordt gevoerd ter verbetering van 
enerzijds de werkgelegenheid en anderzijds het leef­
milieu (lucht, water, bodem, lawaai, fauna en flora, 
landschap) en de kwaliteit van het bestaan (huisves­
ting, psychologische, medische en maatschappelijke 
hulpverlening, specifieke problemen van bepaalde 
bevolkingsgroepen, enz.). 
Daarbij lijkt datgene wat onder „milieu" in enge zin 
wordt verstaan, moeilijk te scheiden van wat onder 
„kwaliteit van het bestaan" in een veel ruimere zin 
moet worden begrepen. 
4.1.2. Een dergelijk vergelijkend onderzoek zou de 
sterke en de zwakke kanten van de nationale 
beleidsmaatregelen aan het licht moeten brengen en 
het mogelijk moeten maken, verbeteringen in het 
beleid van de Lid-Staten aan te brengen. 
4.1.3. Ook zou de Commissie de Lid-Staten die 
nog geen beleid voeren dat erop gericht is werkzoe­
kenden in nuttige projecten te werk te stellen, via 
een aanbeveling kunnen verzoeken zulks te doen, 
voor zover de begrotingsruimte dit toelaat. 
4.1.4. Naast dit zorgen voor informatie-uitwisse­
ling en dit aandringen op nationale beleidsmaatre­
gelen, is voor de Commissie nog een taak wegge­
legd: de Commissie zou financiële prikkels kunnen 
geven. Zelfs een bescheiden financiële bijdrage in 
de vorm van steun voor modelprojecten zou al wel­
kom zijn. 
4.1.5. Met name zouden werkscheppende experi­
mentele ontwikkelingsprojecten kunnen worden 
gesubsidieerd die beter in het landschap passen en 
bij voorkeur gebruik maken van de mogelijkheden 
van het milieu (alternatieve landbouw, biomassa, 
landbouw in bergstreken, bossen) of die tot behoud 
van het milieu bijdragen in gebieden die bij voor­
beeld door achteruitgang of problemen in de water­
huishouding bedreigd worden. 
4.1.6. Op het gebied van stadsvernieuwing en plat­
telandsontwikkeling (recreatiegebieden), sanering 
van verlaten industrieterreinen, van bescherming en 
openstelling van monumenten en historische plaat­
sen, valt nog veel te doen. Bepaalde aanlegwerk-
zaamheden (zoals bewegwijzering, aanleg van wan­
delpaden en fietspaden, enz.) zijn eveneens veelbe­
lovend. 
4.1.6 bis. Uit het oogpunt van milieupolitiek is het 
vooral gewenst natuurlijke landschappen in de 
oorspronkelijke staat te herstellen of een nieuwe 
vorm te geven, voor zover deze als recreatiegebieden 
voor de mens, als leefruimte voor bedreigde plan­
ten- en diersoorten en als ecologische compensatie 
voor zeer belaste concentratiegebieden in aanmer­
king komen. 4.1.7. Gezien de belangrijke economische conse­
quenties, zouden voor deze activiteiten gemakkelij­
ker communautaire financiële middelen beschikbaar 
moeten worden gesteld. 
4.2. Informatie 
4.2.1. Alleen het verstrekken van informatie over 
datgene wat op landelijk en plaatselijk niveau reeds 
is verwezenlijkt, zou al aarzelingen kunnen helpen 
wegnemen of de uitvoering van potentiële plannen 
kunnen vergemakkelijken. Het Comité verzoekt de 
Commissie daarom, in samenwerking met de inter­
nationale organen die zich inzetten voor plaatselijke 
instanties, dergelijke voorlichtingsactiviteiten naar 
de bevolking en de betrokken autoriteiten toe te sti­
muleren. Ook zou het Comité gaarne zien dat de 
Commissie de onderwijs- en opleidingsinstellingen 
steunt. 
4.2.2. Er bestaat bijzondere behoefte aan voorlich­
ting en bewustmaking van de consument, wil men 
bereiken dat deze op de markt niet alleen op de 
prijs, maar ook op de invloed van zijn gedrag op het 
milieu let. 
4.3. Economische politiek op middellange termijn 
4.3.1. De huidige economische situatie wordt met 
name gekenmerkt door hoge structurele werkloos­
heid, betalingsbalansproblemen, internationale con­
currentie waaronder in het bijzonder een groot deel 
van de industrie te lijden heeft, het onbevredigd 
blijven van bepaalde behoeften, een laag investe­
ringsniveau, een zwakke binnenlandse vraag en 
onderbenutting van de produktiecapaciteit in veel 
bedrijfstakken. 
4.3.2. In het kader van de economische politiek op 
middellange termijn dient de Gemeenschap, met 
gebruikmaking van de beste instrumenten van eco­
nomisch onderzoek, de voorwaarden te scheppen 
voor de structuurveranderingen die nodig zijn om 
tegen de uitdaging van deze tijd opgewassen te zijn. 
4.3.2 bis. In de natioanle rekeningen moeten de 
lange-termijngevolgen van de economische bedrij­
vigheid voor de samenleving worden verwerkt, 
zodat zowel de positieve als de negatieve lange-ter­
mijngevolgen voor het milieu en de hoogte van het 
BNP tot uiting komen. 
Dit beginsel dient in het bijzonder consequent te 
worden toegepast door het heffen van een belasting 
op milieuvijandige activiteiten. 
4.3.3. Rationeler gebruik van natuurlijke hulp­
bronnen zou een essentieel element moeten zijn van 
een groeibeleid. Hoe en waar grondstoffen en ener-
19. 12. 83 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 341/49 
gie worden gebruikt, de mogelijkheden van recy­
cling, het gebruik van afval, de duurzaamheid van 
goederen, zijn onderwerpen waarover grondig dient 
te worden nagedacht. 
4.3.4. Zo zou moeten worden onderzocht wat de 
algemene gevolgen voor de economie zijn wanneer 
de kwaliteit van produkten wordt verbeterd en de 
levensduur wordt verlengd en er met name naar 
wordt gestreefd meer te repareren en te restaureren 
(auto's, huizen, enz.) in plaats van weg te werpen of 
te vernietigen en te vervangen (gevolgen in de zin 
van vermindering van de invoer en dus van het 
tekort op de handelsbalans, meer werkgelegenheid 
in arbeidsintensieve sectoren als de dienstverlening 
en de woningbouw welke minder gevoelig zijn voor 
de internationale concurrentie, vermindering van 
afval en van verwijderingskosten, zuiniger gebruik 
van deviezen, grondstoffen, enz.). Als de economi­
sche modellen en de nationale ervaringen de ver­
wachting wekken dat de effecten gunstig zullen zijn, 
is het zaak dat wordt nagedacht over de meest 
geschikte mogelijkheden om deze doeleinden te ver­
wezenlijken, en dat hieromtrent voorstellen worden 
gedaan. 
Aangezien vergelijkende onderzoeken ontbreken, is 
het moeilijk na te gaan wat het beste beleid is. Vast 
staat dat het restaureren van oude gebouwen en het 
in de oude staat herstellen van monumenten en der­
gelijke schier onbeperkte werkmogelijkheden bie­
den. Ook het repareren van semi-duurzame goede­
ren als auto's, die slechts voor een gedeelte in de 
Gemeenschap zijn gefabriceerd (en in welke sector 
de werkgelegenheid steeds verder terugloopt), door 
uiteraard plaatselijk aanwezige kleine en middel­
grote bedrijven zou in alle regio's voor talrijke 
arbeidsplaatsen kunnen zorgen. 
4.3.5. Er kan ook aan andere mogelijkheden voor 
verbetering van het stads- en plattelandsmilieu wor­
den gedacht: 
— gebruik van hulpbronnen door middel van 
zogenaamde „schone" technieken; 
— gebruik van produkten en afvalverwerking: 
— inzamelen en hergebruik van afval; 
— gevaarlijk en giftig afval; 
— beperking van de hoeveelheid afval en dus 
van de behandelingskosten; 
— opruiming van illegale stortplaatsen. 
4.3.6. Op energiegebied kan worden gedacht aan 
bevordering van rationeel energiegebruik, gecoördi­
neerd met het industrie- en het vervoerbeleid, het 
beleid inzake stede- en woningbouw (nieuwbouw en 
verbouwing), landinrichting, enzovoort. 4.4. Optimale benutting van de ondernemingen op 
milieugebied 
4.4.1. Volgens het document van het „FAST'-team 
(blz. 13) zijn de bedrijven die actief zijn op milieu­
gebied (de „milieu-industrie") waarschijnlijk goed 
voor 1,25% van het BBP en bieden zij werk aan 
1,3 miljoen personen. 
4.4.2. In dit document is te lezen dat de kosten van 
deze sector over een jaar berekend lager zijn dan de 
schade die de bestreden milieuverontreiniging in die 
periode anders zou hebben aangericht. Gesteld kan 
dus worden dat de „milieu-industrie" zowel ecolo­
gisch als economisch een haalbare kaart is. Dit feit 
komt onvoldoende tot uiting in het milieubeleid van 
de Europese staten (')• 
4.4.3. De Gemeenschap exporteert al veel op dit 
terrein, maar haar positie zou nog moeten worden 
versterkt. 
4.4.4. Het verdient in dit verband vermelding dat 
de Lid-Staten meer materiaal in kennis uitvoeren 
dan invoeren op gebieden waarop al het langst aan 
bestrijding van milieuverontreiniging wordt gedaan 
en waarop daarmee het meeste succes is geboekt 
(voorbeeld: waterzuivering in Frankrijk). Zij zijn 
daarentegen importeurs gebleven op gebieden 
waarop andere landen, onder druk van strengere 
wettelijke voorschriften, procédés hebben ontwik­
keld, bij voorbeeld ontzwaveling van rook in de Ver­
enigde Staten en Japan, instrumentale controle op 
verontreiniging en controle op informatie (micro­
processoren). 
4.4.5. Bestrijding van milieuvervuiling kan dus een 
kiem van technische vernieuwing worden. De export 
van Europese technische procédés kan bijdragen tot 
het scheppen van talrijke arbeidsplaatsen. 
4.5. Aandacht voor milieu en werkgelegenheid in 
alle beleidsonderdelen van de Gemeenschap 
4.5.1. Het gemeenschappelijk landbouwbeleid, het 
onderzoeksbeleid, de vervoerpolitiek, het sociaal 
beleid, het energie- en het economisch beleid en het 
beleid op andere terreinen kunnen van invloed zijn 
op de werkgelegenheid en op het milieu. 
4.5.2. De activiteiten op het gebied van de land­
bouw en bepaalde infrastructuurprojecten staan in 
rechtstreeks verband met het milieubeleid (impact­
studies). 
4.5.3. In verschillende eerder uitgebrachte advie­
zen heeft het Comité ook het ontbreken van een 
(') Het programma FAST — 36 onderzoekingen samen­
gevat (deel 2) december 1982 (niet in het Nederlands 
beschikbaar). 
Nr.C 341/50 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 19. 12.83 
bosbouwbeleid betreurd, terwijl de handelsbalans 
van de Gemeenschap op dit vlak een flink tekort — 
het grootste na dat van de aardolieprodukten — ver­
toont. Er zouden arbeidsplaatsen kunnen worden 
gecreëerd in de bosbouw zelf en in de houtverwer­
kende nijverheid. delijk leefmilieu). De Gemeenschap is reeds de 
belangrijkste importeur van technisch hoogwaardig 
materiaal op het gebied van milieubeheer (zuive­
ringsinstallaties, luchtfilters, isolatiemateriaal, meet­
apparatuur, materiaal voor de verwijdering van 
deeltjes uit rook, afvalverwerkingsinstallaties, enz). 
4.5.4. De verschillende beleidsonderdelen en de 
diverse financiële instrumenten van de Gemeen­
schap zouden, beter dan voorheen, kunnen bijdra­
gen tot de verwezenlijking van de in dit advies 
genoemde doeleinden, zonder daarbij hun eigen 
specifieke doelstelling los te laten. 
4.5.5. Zo dient een evaluatie uit het oogpunt van 
milieu en werkgelegenheid een van de criteria te zijn 
voor uitvoering van projecten (EFRO, EOF, enz.). 
Situaties waarin steun wordt verstrekt voor ontbos­
sing en enkele jaren later weer steun wordt aange­
vraagd voor herbebossing, zoals kort geleden is 
gebeurd in een ACS-land, zouden dan wellicht te 
vermijden zijn. 
4.5.6. Ten slotte zou het onderzoeks- en ontwikke­
lingsbeleid erop gericht moeten zijn de Gemeen­
schap een vooraanstaande plaats te doen innemen 
op het vlak van „schone" technieken en van nieuwe 
materialen (b.v. stikstofbinding door planten, 
geluidwerend materiaal voor toepassing in het ste-5. Het Comité is ervan overtuigd dat de Commis­
sie deze voorstellen aan een onderzoek zal onder­
werpen en er alles aan zal doen dat de door het 
milieubeleid aan de groei te leveren bijdrage niet uit 
het oog wordt verloren. Betere leef- en werkomstan­
digheden kunnen en moeten evenals de andere 
beleidsnormen van de Gemeenschap hun bijdrage 
leveren tot de oplossing van de verontrustende 
werkloosheidsproblematiek. 
6. Nu het Comité dit advies aan de Raad en aan 
de Commissie voorlegt, wil het van de gelegenheid 
gebruik maken om de Commissie en de regeringen 
der Lid-Staten op te roepen: 
— samen te werken ten einde spoedig concrete 
maatregelen te kunnen treffen ter verbetering 
van milieu en werkgelegenheid; 
— lange- en middellange-termijndoelstellingen 
vast te stellen om de gevaren die onze samenle­
ving thans bedreigen, te bestrijden. 
Gedaan te Brussel, 29 september 1983. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Francois CEYRAC 
BIJLAGE 
bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité 
— Wijzigingsvoorstel verworpen 
Onderstaand wijzigingsvoorstel, dat in overeenstemming met het Reglement van Orde werd inge­
diend, is tijdens de beraadslagingen door het Comité verworpen: 
Paragraaf 4.1.3 
Paragraaf 4.1.3 zou als volgt moeten komen te luiden: 
„De Commissie dient erop aan te dringen dat de Lid-Staten — voor zover dit nog niet is 
geschied — middellange-termijnprogramma's opstellen ter verbetering van het leefmilieu en 
van de kwaliteit van het bestaan, met concrete doelstellingen voor de verschillende deelge­
bieden en voorzien van een tijdschema. Deze programma's zouden de economie ten goede 
moeten komen door stimulering van op de toekomst gerichte investeringen en zouden tevens 
als indicator moeten dienen voor tewerkstellingsmaatregelen van de overheid en voor over-
heidsplannen in het algemeen. Verder zou de Commissie de Lid-Staten die nog geen beleid 
19. 12. 83 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 341/51 
voeren dat gericht is op werkverschaffing, via een aanbeveling kunnen verzoeken, voor zover 
hun begrotingsruimte dit toelaat, werkzoekenden aan te trekken voor de verwezenlijking van 
dergelijke programma's, mits bestaande arbeidsplaatsen daardoor niet in gevaar worden 
gebracht (b.v. aparte inzameling van oud papier e. d., aanleg, herstel en onderhoud van 
groenstroken, parken, speelplaatsen, natuur- en landschapsbeschermingsgebieden, herstel 
van de natuurlijke loop van beken en rivieren, maatregelen om land weer in cultuur te bren­
gen, verrichten van planmatige en grootschalige metingen van de concentratie schadelijke 
stoffen in lucht, water en bodem, verzorging van hulpbehoevenden, monumentenzorg, 
enz.).". 
Motivering 
Het lijkt zinvol door het formuleren van concrete doelstellingen voor de verbetering van het leef­
milieu en de kwaliteit van het bestaan het particuliere bedrijfsleven en overheidsinstanties op 
weg te helpen. 
Uitslag van de stemming: 
Stemmen vóór: 3; tegen: 36; onthoudingen: 7. 
Advies inzake een mededeling van de Commissie aan de Raad over de structuren en 
procedures van het gemeenschappelijk beleid op het gebied van de wetenschap en de 
technologie, waarin opgenomen ontwerp-besluiten van de Raad inzake: 
I. de besluitvormingsstructuren en -procedures op het gebied van wetenschap en 
technologie 
II. de structuren en procedures voor het beheer en de coördinatie van de communautaire 
onderzoeks-, ontwikkelings- en demonstratiewerkzaamheden 
De tekst waarop de adviesaanvrage betrekking heeft is bekendgemaakt in het Publika­
tieblad van de Europese Gemeenschappen nr. C 113 van 27 april 1983, blz. 4 en 5. 
A. JURIDISCHE GRONDSLAG VAN HET ADVIES 
Op 7 april 1983 heeft de Raad besloten het Economisch en Sociaal Comité overeen­
komstig de bepalingen van artikel 198 van het Verdrag tot oprichting van de Europese 
Economische Gemeenschap over bovengenoemd voorstel te raadplegen. 
B. ADVIES VAN HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft beraadslaagd over zijn advies inzake voor­
noemd onderwerp tijdens zijn op 28 en 29 september 1983 te Brussel gehouden 210e 
zitting. 
Dit advies luidt als volgt: 
HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ, 
Gezien het Verdrag tot oprichting van de Europese 
Economische Gemeenschap, in het bijzonder arti­
kel 198, 
Gezien de op 7 april 1983 gedateerde adviesaan­
vrage van de Raad van de Europese Gemeenschap­pen inzake de ontwerp-besluiten van de Raad 
inzake: 
I. de besluitvormingsstructuren en -procedures op 
het gebied van wetenschap en technologie; 
II. de structuren en procedures voor het beheer en 
de coördinatie van de communautaire onder-