Advies van het Comité van de Regio's over het "Verslag van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's inzake het door de Europese Raad van Stockholm verlangde verslag 'Vergroting van de arbeidsparticipatie en bevordering van beroepsactiviteit op oudere leeftijd'"

(2002/C 287/01)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

gezien het op verzoek van de Europese Raad van Stockholm door de Commissie opgestelde verslag aan de Raad, het Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's, getiteld "Vergroting van de arbeidsparticipatie en bevordering van beroepsactiviteit op oudere leeftijd" (COM(2002) 9 def.);

gezien het besluit van de Commissie van 24 januari 2002 om het Comité, overeenkomstig art. 265, lid 1, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, over dit verslag te raadplegen;

gezien het besluit van het CvdR-bureau van 6 februari 2002 om de commissie "Economisch en sociaal beleid" met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden te belasten;

gezien de Mededeling van de Commissie inzake de toekomst van de gezondheidszorg en de ouderenzorg: de toegankelijkheid, de kwaliteit en de betaalbaarheid waarborgen (COM(2001) 723 def.);

gezien de Mededeling van de Commissie inzake ondersteuning van de nationale strategieën ten behoeve van veilige en betaalbare pensioenen door middel van een geïntegreerde benadering (COM(2001) 362 def.);

gezien het advies van het Comité van de Regio's over "De economie in de EU: herziening van de richtsnoeren voor 2000" (CDR 469/2000 fin)(1);

gezien het advies van het Comité van de Regio's over "1999 - Internationaal Jaar van de ouderen" (CDR 442/98 fin)(2);

gezien het advies van het Comité van de Regio's inzake de "Demografische situatie in de Europese Unie" (CDR 388/97 fin)(3);

gezien de conclusies van de op 15 en 16 maart 2002 gehouden Europese Raad van Barcelona;

gezien de na de van 8 t/m 12 april 2002 te Madrid gehouden tweede Wereldtop over vergrijzing afgelegde slotverklaring en het daaruit voortvloeiende actieprogramma;

gezien het ontwerpadvies CDR 94/2002 rev. van commissie "Economisch en sociaal beleid", dat op 17 april 2002 werd goedgekeurd (rapporteur: de heer Van Nistelrooij - NL, EVP, gedeputeerde van de provincie Noord-Brabant),

heeft tijdens zijn 45e zitting op 3 en 4 juli 2002 (vergadering van 3 juli) het volgende advies met algemene stemmen goedgekeurd.

1. Standpunten van het Comité van de Regio's

1.1. Het Comité acht onderhavig Verslag van de Commissie van groot belang, omdat daarin niet alleen de problematiek van de vergrijzing in de Europese Unie en de maatschappelijke en sociaal-economische gevolgen daarvan in het mideelpunt van de politieke belangstelling wordt geplaatst, maar ook de nadruk wordt gelegd op de noodzaak om een nieuw beleid op de Europese agenda te zetten.

1.2. Een belangrijke voorwaarde om de problematiek van de vergrijzing te bestrijden, is de vergroting van de arbeidsparticipatie van ouderen. Vanwege de grote gevolgen die vergrijzing heeft voor de arbeidsmarkt vanwege de lage arbeidsparticipatie van oudere werknemers onderschrijft het Comité de kwantitatieve doelstelling die de Europese Raad van Stockholm heeft geformuleerd, welke luidt dat de gemiddelde arbeidsparticipatie in de EU van oudere vrouwen en mannen (55-64) tegen 2010 verhoogd moet worden tot 50 %.

1.3. Om deze ambitieuze doelstelling te kunnen realiseren, dienen naar het oordeel van het Comité op korte termijn acties te worden ondernomen. De beleidsprioriteiten die in het verslag worden genoemd, zijn daarbij een belangrijk uitgangspunt. Het Comité benadrukt hierbij het van belang te vinden dat bij de implementatie van de beleidsvoornemens sterker dan tot dusverre rekening wordt gehouden met de demografische ontwikkelingen die zich in de regio en gemeenten voordoen.

1.4. De lidstaten dienen het door de Europese Raad gestelde streefcijfer in de nationale actieplannen te vertalen, die zij in het kader van het Europees werkgelegenheidsbeleid opstellen. Gelet op de belangrijke rol die regionale en lokale overheden op het gebied van arbeidsmarktbeleid in het algemeen en van de bevordering van arbeidsparticipatie van ouderen in het bijzonder vervullen, dienen arbeidsmarktontwikkelingen op decentraal niveau in deze jaarlijks rapportages te worden verwerkt. Deze overweging dient naar het oordeel van het Comité te worden meegenomen bij de evaluatie van de Europese werkgelegenheidsstrategie, die in 2003 plaatsvindt.

1.5. Het is evident dat de keuze van de instrumenten die ingezet worden om de doelstelling te bereiken, afhankelijk is van de omstandigheden die zich op nationaal, regionaal en lokaal niveau voordoen. Dit laat naar het oordeel van het Comité echter onverlet, dat de te nemen maatregelen, om succesvol te kunnen zijn, in het kader van een alomvattende, evenwichtige strategie dienen te worden geplaatst. Het Comité acht een integrale aanpak niet alleen wenselijk gezien de nauwe samenhang tussen enerzijds de arbeidsmarkt en anderzijds de sociale zekerheid en de oudedagvoorziening, maar ook om een goed evenwicht te vinden tussen financiële en sociale doelstellingen.

1.6. En alomvattende aanpak houdt in dat, naast de inzet van instrumenten ter vergroting van de arbeidsparticipatie van ouderen, een brede verkenning van de overige terreinen moet plaatsvinden die met de problematiek van de vergrijzing samenhangen. In dit verband wordt gewezen op de problematiek van de pensioenen en de gezondheidszorg. Beide sectoren dienen zich aan te passen aan de snelle groei van de groep van mensen van 65 jaar en ouder. Deze categorie zal bestaan uit een groep hoogbejaarde, hulpbehoevende mensen die veel verzorging en verpleging nodig hebben en uit een groep actieve, gezonde pensioengerechtigden. Bovendien brengt de stijgende levensverwachting met zich mee dat mensen langer gepensioneerd zijn. Een groter aantal gepensioneerden en een langere periode waarover pensioenen worden uitgekeerd, maken een herziening van de huidige pensioenstelsels noodzakelijk.

1.7. De Europese Raad van Lissabon heeft aanpassing van de pensioenstelsels en de stelsels van gezondheids- en ouderenzorg, genoemd als één van de wegen waarlangs de gevolgen van de vergrijzing zoveel mogelijk kunnen worden opgevangen. Naast verhoging van de arbeidsparticipatie heeft de Raad tevens schuldreductie als middel genoemd. Het Comité merkt in dit advies over schuldreductie alleen op dat lidstaten hun overheidsschuld verder kunnen terugdringen, waardoor er meer ruimte op de begroting komt om de stijging van de vergrijzinggerelateerde uitgaven op te vangen.

2. Aanbevelingen van het Comité van de Regio's

2.1. Arbeidsparticipatie in breder perspectief

2.1.1. Het Comité onderschrijft op hoofdlijnen de door de Commissie in dit Verslag voorgestelde prioritaire beleidsinitiatieven, maar constateert dat zij daarbij kiest voor een sterk economische invalshoek door vooral de nadruk te leggen op de noodzaak tot toegang en deelname van oudere werknemers aan het arbeidsproces, omdat immers het verrichten van beroepsactiviteiten op oudere leeftijd kan bijdragen aan de verbetering van het persoonlijk welzijn. Het wijst er echter op, dat het welzijn van ouderen tevens door andere dan economische activiteiten kan worden bepaald, waarmee zij een belangrijke bijdrage leveren aan de "sociale economie". Zo verrichten vele ouderen in hun vrije tijd arbeid in het kader van vrijwilligerswerk en verlenen zij informele zorg. Het Comité beveelt aan dat onbetaald vrijwilligerswerk van ouderen meer erkenning krijgt.

2.1.2. De Commissie staat in haar Verslag kort stil bij de positie op de arbeidsmarkt van mensen met een handicap. De Commissie constateert terecht dat de overgrote meerderheid van mensen met een handicap buitenspel staat, maar stelt geen beleidsvoornemens voor die de sociale uitsluiting van deze groep moet verminderen. Het Comité benadrukt het van groot belang te vinden dat sociale participatie van mensen met een handicap hoog op de Europese, nationale, regionale en lokale beleidsagenda's komt te staan. Uitgangspunt van beleid dient te zijn dat mensen met een handicap gelijke kansen op toegang tot de arbeidsmarkt krijgen en hun werk kunnen behouden, dat de standaardregels van de Verenigde Naties op dit terrein worden nageleefd en dat de talrijke voorbeelden van - dankzij nationale, maar in de meeste gevallen lokale programma's - goed verlopen arbeidsintegratie van (zelfs ernstig) gehandicapten worden nagevolgd. Daarbij moet naar behoren rekening worden gehouden met de resultaten van uit voormalige en nieuwe EU-programma's en initiatieven gefinancierde projecten en de daarmee opgedane ervaringen. Bovendien moet worden gewaarborgd dat maatschappelijke organisaties (ngo's, vakbonden, verenigingen van vrijwilligers en organisaties voor sociale dienstverlening) die de belangen van gehandicapten behartigen, aan de besluitvorming hierover kunnen deelnemen.

Zo moet er ook nauwlettend op worden toegezien dat mensen met een handicap gedurende hun carrière meer werkzekerheid krijgen en dat er maatregelen worden genomen die zulks bevorderen.

2.1.3. Het Comité ondersteunt de inspanningen van de Commissie om de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt te verbeteren. Hoewel de bevoegdheid voor vergroting van de arbeidsparticipatie van (oudere) vrouwen in eerste instantie bij lokale en regionale overheden en de nationale overheid ligt, kan de Europese Unie een belangrijke rol spelen met name bij het bevorderen van nieuwe inzichten en de uitwisseling van good practices. Als plaatselijke werkgever kunnen lokale en regionale overheden deze good practices op velerlei manieren ten behoeve van vergroting van arbeidsdeelname van met name oudere vrouwen in hun eigen organisatiestructuur toepassen.

2.1.4. Het Comité betreurt dat de Commissie in haar Verslag niet specifiek ingaat op de relatie van oudere werknemers en ICT. Het bepleit ontwikkeling van beleid ter zake, omdat de toegang tot de arbeidsmarkt en het behoud van arbeid in toenemende mate afhankelijk is van de vaardigheden op het terrein van informatie en communicatietechnologie. Oudere werknemers beschikken vaak niet over deze vaardigheden, waardoor de kans om arbeid in ICT- gevoelige sectoren te verrichten, aanzienlijk wordt verkleind.

2.1.5. Het Comité wijst ook op de vergrijzing van de plattelandsbevolking doordat jonge mensen naar de stad trekken. Het gevolg is dat de gemiddelde leeftijd in meerdere plattelandsgebieden snel stijgt, zodat speciale aandacht en actie geboden is. De tegenovergestelde situatie verdient evenwel net zo goed aandacht: de inwoners van binnensteden zijn tegenwoordig voor het overgrote deel ouderen die vaak alleen wonen, omdat jonge gezinnen eerder geneigd zijn om in woonwijken buiten de stad een huis te huren, te kopen of te laten bouwen.

2.2. Levenslang leren

2.2.1. Het Comité deelt de opvattingen van de Commissie dat specifiek op ouderen gericht beleid in feite beperkt en achterhaald is. Het is er groot voorstander van om de arbeidsparticipatie van ouderen te bevorderen door onderwijs, scholing en werkbelasting van werknemers beter over de levensloop te spreiden. Er moet worden gestreefd naar een minder rigide allocatie van werk, leren en vrije tijd over de levensloop.

2.2.2. Een belangrijke voorwaarde om deze doelstelling te realiseren, is een fundamentele verandering in attitudes en gedrag van zowel werkgevers als werknemers. Verandering in culturele en psycho-sociale factoren moeten er mede toe leiden dat, in het kader van het human resources management, in bedrijven positieve prikkels worden ontwikkeld die bewerkstelligen dat mensen er belang bij krijgen langer te werken en tijdig meer in hun eigen kennis en vaardigheden investeren. Naast een leeftijdsbewust personeelsbeleid vraagt dit onder meer om ontmoediging van vervroegde uittreding door middel van de introductie van flexibele pensioenregelingen en een aanpassing van de stelsels van sociale zekerheid, arbeid en onderwijs.

2.3. Pensioenen

2.3.1. Met betrekking tot de pensioenen is de Commissie van mening dat ondersteuning van de nationale strategieën ten behoeve van veilige en betaalbare pensioenen noodzakelijk is, waarbij de beleidsterreinen die van invloed zijn op de betaalbaarheid van pensioenen (werkgelegenheids-, sociaal en economisch beleid) elkaar aanvullen, alsmede op elkaar afgestemd en geïntegreerd dienen te worden. Met het oog hierop stelt de Commissie voor de open coördinatiemethode toe te passen.

2.3.2. Het Comité vindt het belangrijk dat er komend jaar onderzoek plaatsvindt naar de relatie arbeidsparticipatie en ouderen en de consequenties daarvan ten aanzien van de pensioenstelsels. Daarnaast zou het aanbeveling verdienen om te kijken naar de effecten die pensioenen hebben op het evenwicht van de overheidsfinanciën. Veel landen beschikken slechts over beperkte reserves en er zou in de toekomst een zorgwekkende situatie kunnen ontstaan als niet op dit moment al maatregelen worden genomen die de financiering van pensioenen waarborgen. Er dient voor alles naar te worden gestreefd dat werknemers zo lang mogelijk met uittreding wachten, gekoppeld aan een succesvolle vergroting van de arbeidsparticipatie. Door het aanbrengen van meer flexibiliteit in ouderdomsvoorzieningen, met inbegrip van tussen overheid en particuliere sector tot stand gebrachte geïntegreerde pensioenregelingen, wordt het mogelijk dat mensen ook na het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd aan het werk blijven.

2.4. Gezondheidszorg

2.4.1. Met betrekking tot de gezondheidszorg vindt het Comité dat de solidariteit in de systemen van gezondheidszorg ook in de toekomst gewaarborgd zal moeten blijven. De stelsels voor gezondheidszorg verschillen van lidstaat tot lidstaat. Voorop staat dat iedereen gebruik kan maken van redelijk betaalbare en kwalitatief hoogstaande gezondheidsvoorzieningen. Daarbij moet rekening worden gehouden met specifiek nationale regelingen en de verschillende context per lidstaat. Afgezien van het zwaartepunt dat volgens de Commissie(4) bij de doelstellingen van toegankelijkheid, kwaliteitsverhoging en betaalbaarheid moet worden gelegd, dient ook keuzevrijheid de nadruk te krijgen.

2.4.2. Het Comité begrijpt dat de kwaliteit van de gezondheidszorg mede wordt bepaald door de wijze waarop kan worden ingespeeld op de preferenties van de gebruikers. Het beschikbare aanbod van gezondheidsvoorzieningen dient niet het uitgangspunt van beleid te zijn. Vraagsturing draagt er toe bij dat ook ouderen over keuzevrijheid beschikken.

2.5. Migratie

2.5.1. De mobiliteit van werknemers in de EU kan een belangrijke bijdrage leveren aan de realisering van het strategisch doel van de EU om de meest concurrerende en dynamische kenniseconomie ter wereld te worden die in staat is tot duurzame economische groei met meer en betere banen en een hechtere sociale samenhang, zoals dat door de Europese Raad in Lissabon is gedefinieerd. Het vrije verkeer van werknemers op de Europese markt kan door tal van maatregelen worden bevorderd, onder meer door erkenning van opleidingen en diploma's, het wegnemen van sociaal-economische discrepanties die migratie bemoeilijken, en dergelijke.

2.5.2. Het Comité is echter van oordeel dat migratie geen duurzame oplossing voor het vraagstuk van vergrijzing biedt. Wel dient er rekening mee te worden gehouden dat de krapte op de arbeidsmarkt in de toekomst meer arbeidsmigratie uitlokt. Met name vanuit de toekomstige lidstaten van de Europese Unie kan een arbeidsstroom naar de huidige lidstaten op gang komen. Dit kan, mede met het oog op de ook in deze landen te verwachten demografische omslag, aanzienlijke consequenties hebben voor de economische en sociale ontwikkeling van de toetredende landen. Het Comité vindt het wenselijk dat in deze landen maatregelen worden genomen die het weglekken van de aldaar benodigde kennis naar de huidige EU-lidstaten voorkomen (brain drain). Ook in dit kader kunnen regio's een belangrijke rol spelen door de formule van learning regions toe te passen: in een permanente dialoog met regio's van de kandidaat-lidstaten kunnen kennis en informatie worden uitgewisseld over regionaal arbeidsmarktbeleid in het algemeen en over verhoging van de arbeidsparticipatie van ouderen in het bijzonder.

2.6. Partnerschap

2.6.1. Regionale en lokale overheden zijn eindverantwoordelijk voor de ontwikkeling en implementatie van een brede aanpak die de arbeidsparticipatie van ouderen bevordert. Het Comité deelt de mening van de Commissie dat die alleen dan succesvol kan zijn als met de sociale partners en andere relevante maatschappelijke organisaties, zoals onderwijsinstellingen, nauw wordt samengewerkt. De positieve ervaringen, die de provincie Noord-Brabant, maar ook tientallen andere regio's hebben opgedaan met het met de EU gesloten territoriale Werkgelegenheidspact, waarin met lokale overheden en sociale partners intensief in het kader van het arbeidsmarktbeleid is samengewerkt, bevestigen het nut van dergelijke samenwerkingsverbanden. Het Comité dringt er derhalve op aan om deze samenwerkingsvormen formeel te bekrachtigen.

2.6.2. Tevens dienen de burgers bij een zo belangrijk vraagstuk als vergrijzing van de bevolking een doorslaggevende rol te spelen. Een beleid dat die erop is gericht de gevolgen van de vergrijzing op te vangen heeft geen kans van slagen als er geen inzicht bestaat in de kennis en wensen van oudere burgers. Oudere burgers zouden daarom actief bij de besluitvorming moeten worden betrokken. De problematiek van ouderen ernstig opvatten, is duidelijk een economische noodzaak: als een samenleving vergrijst, heeft dat aanzienlijke consequenties voor de spreiding van de leeftijdsgroepen in de beroepsbevolking, de mate waarin in de toekomst nog sociale zekerheid kan worden geboden, en de financiering van zorg en dienstverlening. Daarnaast speelt echter ook een sociale noodzaak: ouderen staan steeds vaker zelf op de bres voor hun belangen en rechten, omdat ze mondiger zijn dan vroeger en niet op een zijspoor willen worden gezet.

2.7. Learning regions

2.7.1. Het Comité hecht er grote waarde aan dat regionale en lokale overheden van elkaars ervaringen kunnen leren: "learning regions". Het roept de Commissie op initiatieven te nemen om netwerken tussen regio's en tussen lokale overheden tot stand te brengen zodat tussen regionale en lokale bestuurslagen die met vergelijkbare demografische ontwikkelingen worden geconfronteerd uitwisseling van gegevens en good practices op het gebied van vergroting van arbeidsparticipatie van ouderen mogelijk wordt.

2.7.2. Het Comité vindt dat de verschillende praktijkervaringen die in de diverse regio's en sectoren zijn opgedaan en de vergelijking van de (beleids)prestaties, een onmisbare basis zijn voor het opstellen van een strategie ter vergroting van de arbeidsparticipatie op regionaal en lokaal niveau. Het probleem hierbij is wel dat geen duidelijk zicht bestaat op initiatieven die op lokaal en regionaal niveau zijn en worden genomen. Het Comité herhaalt daarom haar voorstel, gedaan in zijn advies "1999 - Internationaal Jaar van de Ouderen", om de ervaringen van lokale en regionale overheden op het gebied van de inschakeling van ouderen te bundelen in een handboek voor good practices.

2.7.3. Een minimale vereiste is volgens het Comité dat er een EU-conferentie wordt georganiseerd over lokale en regionale toekomstperspectieven met betrekkingen tot de problematiek van de vergrijzende bevolking en de methoden die lokale en regionale overheden toepassen om aan die uitdaging het hoofd te bieden. Het verklaart zich bereid om voor de organisatie van die conferentie met de Commissie en eventuele andere partners (b.v. ngo's) samen te werken. Het acht het van belang dat in deze conferentie de demografische trends op regionaal niveau, die overigens sterk per regio kunnen verschillen, aan de orde worden gesteld. In verband daarmee moet worden gesproken over de verbetering van de statistieken, met name in de kandidaat-lidstaten. Betrouwbare informatie is immers medebepalend voor de keuze van de instrumenten, zoals peer review, benchmarking e.d. waarmee de uitdaging van de vergrijzing kan worden aangegaan.

Brussel, 3 juli 2002.

De voorzitter

van het Comité van de Regio's

Albert Bore

(1) PB C 253 van 12.9.2001, blz. 29.

(2) PB C 374 van 23.12.1999, blz. 36.

(3) PB C 251 van 10.8.1998, blz. 14.

(4) Cf. mededeling van de Commissie over "De toekomst van de gezondheidszorg en de ouderenzorg: de toegankelijkheid, de kwaliteit en de betaalbaarheid waarborgen". COM(2001) 723 def.