OTVIIVIISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
C0M(93) 556 def. - COD 476 
Brussel, 15 november 1993 
Voorstel voor een 
RICHTLIJN VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN VAN DE RAAD 
inzake het gebruik van normen voor het uitzenden 
van televisiesignalen 
(met intrekking van Richtlijn 92/38/EEG) 
MK&-
1» (Door de Commissie ingediend) 
||jPi] ipf^mglfflTOISpB 
i f 
-2-
TOELICHTING 
1. INLEIDING 
Richtlijn 92/38/EEG van de Raad van 11 mei 1992 had tot doel de overgang van televisie 
met standaard beeldkwaliteit (zoals door de huidige PAL- en SECAM-televisiesystemen 
wordt aangeboden)* naar hogedefinitietelevisie (HDTV) in Europa te vergemakkelijken. 
Daartoe werd gekozen voor de compatibele evolutionaire aanpak waarbij gebruik wordt 
gemaakt van de voor satelliet- en kabeldistributie ontwikkelde D2-MAC en HD-MAC 
uitzendsystemen**. Men was destijds van oordeel dat er enkele jaren beschikbaar waren om 
deze strategie tot een goed eind te brengen. 
In de richtlijn zelf werd echter bepaald dat de strategie voortdurend moest worden 
geëvalueerd. Van de Commissie wordt vereist dat zij over deze evaluatie verslag uitbrengt 
en zo nodig de richtlijn aanpast in het licht van de huidige en vermoedelijke veranderingen 
op de markt, de ontwikkeling van de technologie en de besteding van communautaire 
middelen. Het beoordelingsverslag dient vóór 1 januari 1994 te worden uitgebracht. 
2. ONTWIKKELING VAN DE MARKT 
De explosie van het aantal satelliettelevisiediensten in Europa heeft voor de kijkers 
ongetwijfeld geleid tot een grotere diversiteit en nog meer programmakeuzemogelijkheden 
dan vijf jaar geleden. Naarmate meer ervaring is opgedaan met de voorkeur en de afkeer 
van de kijkers hebben de ideeën over de diensten ook een ontwikkeling doorgemaakt. Van 
toenemend belang voor het financiële succes van veel aanbieders van televisiediensten zijn 
de inkomsten uit abonnementen en het vooruitzicht op kiestelevisie (pay-per-view), 
waarvan de filmkanalen het meest bekende voorbeeld vormen. 
De eigenschappen van de PAL- en SECAM-televkiesyttemen zijn gedefinieerd in CCIR-rapport 624-4,1990. 
ETSI-normen : D2MAC • prETS 300 250; HDMAC • prETS 300 3S2 
-3-
Deze econommische en andere factoren (ook technische - zie punt 3) hebben ertoe 
bijgedragen dat veel omroeporganisaties niet direct bereid zijn te investeren in nieuwe 
technologieën, in nieuwe apparatuur, in het aanpassen van de studio's en het maken van 
HDTV-programma's. De aanloopkosten voor HDTV vormen dus duidelijk een 
hinderpaal, vooral op het kritieke gebied van de programmaproduktie. 
Naarmate de satelliettelevisiediensten in deze periode toenamen, werd het duidelijk dat 
er in eerste instantie meer behoefte was aan uitbreiding van het programma-aanbod 
(kwantiteit) dan aan verbetering van de technische kwaliteit van het beeld. Deze 
behoefte aan programma's en het veroveren van een marktaandeel met een standaard 
beeldkwaliteit was voor de satellietomroeporganisaties commercieel noodzakelijker dan 
het invoeren van diensten waarvan de beeldkwaliteit beter is dan die van hun 
terrestrische concurrenten. 
Het afgelopen jaar zijn de Commissie en de satellietomroeporganisaties het er evenwel 
over eens geworden dat breedbeeld-TV (beeldschermformaat 16:9) het kijken 
aantrekkelijker maakt en ook voor de omroeporganisaties commercieel aantrekkelijk is. 
De accentverschuiving naar 16:9-breedbeelddiensten werd bovendien als een nuttige en 
rederlijkerwijs haalbare stap naar HDTV beschouwd. 
Terrestrische omroeporganisaties deelden deze mening (zij beschouwden 16:9-
breedbeeld-TV als een gelegenheid om de aantrekkingskracht van hun eigen diensten te 
verbeteren of als een bedreiging van hun marktaandeel door de aangekondigde 16:9-
Het beeldschermformaat is de verhouding tussen de breedte en de hoogte van het beeldscherm. Bij systemen met standaard definitie zoals 
PAL en SECAM is de verhouding tussen de breedte en de hoogte van het beeld 4:3, terwijl dit bij geavanceerde televisiesystemen 16:9 
wordt. 
breedbeeld satellietdiensten) maar voelden zich weinig of niet bij het Europese beleid 
betrokken aangezien D2-MAC en HD-MAC alleen voor satelliet- en kabelsystemen 
geschikt zijn. 
3. TECHNQMWISCHE ONTV^KKEaNCEN 
Aangezien D2-MAC/HD-MAC uitsluitend in satelliet- en kabelsystemen toepasbaar zijn, 
behoeft het geen verbazing te wekken dat de terrestrische omroeporganisaties zijn gaan 
onderzoeken welke verbeteringen kunnen worden aangebracht in de televisiesystemen met 
standaard definitie (met beeldformaat 4:3) waaraan zij vastzitten, namelijk PAL en 
SECAM. Er wordt nu spoed achter dit onderzoek gezet zodat er in 1994/95 
breedbeeld varianten beschikbaar moeten zijn. 
Ook op het gebied van digitale technieken en systemen is de ontwikkeling versneld. Dank 
zij geavanceerde digitale compressietechnieken is de meerkanaalscapaciteit (4 tot 5 TV-
kanalen met standaard definitie op dezelfde bandbreedte als één analoog kanaal) een 
commercieel zeer aantrekkelijk vooruitzicht geworden. Dit geldt in het bijzonder voor 
kiestelevisie (pay-per-view). De snelle vooruitgang op het gebied van digitale codering en 
multiplexing, alsook van compressie, leidt thans tot veelbelovende resultaten bij het streven 
naar volledig digitale HDTV-systemen. 
Een andere belangrijke factor is het geloof dat voortaan in toenemende mate kan worden 
gehecht aan de in de VS verrichte werkzaamheden op het gebied van digitale HDTV-
systemen die voor de Amerikaanse terrestrische omroep worden ontworpen. Thans wordt 
algemeen aangenomen dat het selectieproces van de FCC met betrekking tot een digitaal 
terrestrisch HDTV-systeem vóór het einde van dit decennium tot de invoering van 
dergelijke diensten zal leiden. 
Uit al deze technische ontwikkelingen kan worden geconcludeerd dat de Europese D2-
MAC/HD-MAC-strategie voor de invoering van HDTV niet de enige mogelijke is. Het is 
5-
evenwel belangrijk dat wordt ingezien dat, ondanks het veelbelovende karakter van de 
digitale technieken, D2-MAC en HD-MAC door de deskundigen nog steeds worden geacht 
uitstekend te presteren en dat zij vandaag beschikbaar zijn voor de omroeporganisaties die 
16:9-breedbeeld- en HDTV-diensten wensen aan te bieden. 
4. HET ANTWOORD VAN EUROPA 
In het licht van deze technische en marktontwikkelingen heeft het debat in Europa zich in 
toenemende mate op 16:9-breedbeeld-TV en digitale TV toegespitst. 
Ten einde de invoering van 16:9-breedbeeld-televisiediensten te bespoedigen heeft de 
Gemeenschap onlangs het actieplan voor de invoering van geavanceerde televisiediensten 
in Europa vastgesteld. In het kader van het actieplan is voor de periode tot 30 juni 1997 een 
bedrag van 228 miljoen ecu aan communautaire steun uitgetrokken (de vereiste middelen 
worden in totaal op 450 miljoen ecu geraamd). Uit een technologisch oogpunt is het 
actieplan neutraal, met dien verstande dat alleen wordt vereist dat de geavanceerde TV-
diensten gebruik maken van het 16:9-breedbeeldformaat (625 of 1250 lijnen) ongeacht de 
Europese TV-norm die wordt toegepast en ongeacht de wijze waarop wordt uitgezonden 
(kabel, satelliet of terrestrisch). 
Het actieplan heeft tot doel bij te dragen ian de aanloopkosten voor programmamakers en 
omroeporganisaties en ervoor te zorgen dat tegen het einde van de periode waarover het 
actieplan loopt reeds tienduizenden uren in 16:9-breedbeeldformaat worden uitgezonden. 
Het is de bedoeling een ruime infrastructuur van ontvangstcapaciteit voor breedbeeld tot 
stand te brengen en voor de programmamakers de overgang naar breedbeeldproduktie 
gemakkelijker te maken ten einde op langere termijn de weg voor HDTV te banen. 
Op het ogenblik dat het actieplan werd vastgesteld, heeft de Raad de Commissie verzocht 
met het oog op de samenhang van het Gemeenschapsbeleid de evaluatie van Richtlijn 
92/38/EEG enkele maanden te vervroegen. De Commissie heeft bovendien aangeboden in 
de nabije toekomst bij de Raad een mededeling betreffende digitale televisie in te dienen. 
5. HERZIENING VAN RICHTLLTN 92/38/EEG - RESULTATEN 
Na alle overleg met de betrokken economische actoren in de afgelopen twee jaar, met 
inbegrip van een formele raadpleging op 13 juli 1993, is het duidelijk dat : 
i) Richtlijn 92/38/EEG moet worden ingetrokken en een nieuwe richtlijn moet worden 
vastgesteld om aan te knopen bij de gewijzigde omstandigheden; 
ii) met de nieuwe richtlijn steun moet worden gegeven aan het zich ontwikkelende 
Gemeenschapsbeleid, waarbij enerzijds een geordende regelgeving mogelijk wordt 
gemaakt en anderzijds wordt voorkomen dat de exploitanten onnodige beperkingen 
en de consumenten kosten worden opgelegd; 
iii) de onmiddellijke werkingssfeer van de nieuwe richtlijn moet worden beperkt, vooral 
omdat de reikwijdte en de mogelijkheden van de digitale technologie nog onduidelijk 
zijn; 
iv) het evenwel mogelijk moet zijn om als dat nodig is op de digitale ontwikkelingen te 
reageren. 
De bepalingen van de nieuwe richtlijn hebben derhalve betrekking op de volgende 
kwesties : 
5.1 Uitzendnormen 
Voor alle breedbeeld-televisiediensten moet gebruik worden gemaakt van het 16:9-
beeldschermformaat. Deze eis geldt ongeacht de wijze waarop de beelden naar de 
kijker worden uitgezonden, via de kabel, per satelliet of langs terrestrische weg. 
Aanbieders van diensten zullen kunnen kiezen welke norm voor een Europees 
televisiesysteem voor hen het meest geschikt is; deze kan analoog, volledig digitaal 
7-
dan wel hybride zijn. Dit betekent voor diensten met standaard definitie de huidige 
D2-MAC; of een nieuw analoog systeem dat volledig compatibel is met PAL of 
SECAM; of een nieuw volledig digitaal systeem (genormaliseerd door een erkende 
Europese normalisatie-instantie). Voor hogedefinitiediensten kan HD-MAC worden 
gebruikt of een volledig digitaal systeem dat voldoet aan de normen van een erkende 
Europese normalisatie-instantie. 
5.2 Standaardconnector in televisietoestellen 
Dit is een minimumeis voor de fabrikanten van consumentenprodukten. Op die 
manier moet voor de nodige flexibiliteit worden gezorgd waardoor het mogelijk moet 
zijn alle soorten decoders die thans op de markt kunnen worden verwacht, op het 
televisietoestel aan te sluiten. Voor de consument die een nieuw geavanceerd 
TV toestel wenst te kopen is het geruststellend te weten dat het toestel geschikt is 
voor het ontvangen van verschillende soorten televisiesignalen. Dit moet worden 
gewaarborgd door TV-toestellen vanaf een bepaalde schermgrootte te voorzien van 
een door een erkende Europese normalisatie-instantie genormaliseerde aansluitbus 
met open interface, zonder de fabrikanten of de kopers van kleinere eenvoudigere 
modellen al te veel te benadelen. 
5.3 Kabel 
De bedoeling is de exploitanten van kabeltelevisienetten in de gehele Gemeenschap 
ertoe te verplichten, wanneer zij besluiten televisiediensten te distribueren, de 
ontvangen breedbeeld-televisiediensten door te zenden in 16:9-breedbeeldformaat, 
welke Europese televisienorm de omroeporganisatie ook moge hebben gekozen. 
5.4 Evaluatie 
Bij de communautaire strategie inzake televisie moet rekening worden gehouden 
met de ontwikkelingen van de markt en van de technologie, vooral die op digitaal gebied. 
Een evaluatie dient om de twee jaar plaats te vinden. 
-8-
6. SUBSIDIARITEIT 
a) Wat zijn de doelstellingen van de voorgenomen maatregel ten aanzien van de 
verplichtingen van de Gemeenschap ? 
De maatregel is bedoeld om te zorgen voor een interne markt voor produktie-, zend- en 
ontvangstapparatuur en televisiediensten voor 16:9-breedbeeldtelevisie in geheel de 
Gemeenschap door het formaat voor uitzending te harmoniseren (artikel 57, lid 2, en de 
artikelen 66 en 100 A). 
b) Valt de voorgenomen maatregel onder de exclusieve bevoegdheid van de 
Gemeenschap of ook onder de bevoegdheid van de Lid-Staten ? 
De voorgenomen maatregel valt uitsluitend onder de bevoegdheid van de Gemeenschap 
(interne markt). 
c) Welke actiemiddelen staan de Gemeenschap ter beschikking (aanbeveling, 
financiële steun, verordening, wederzijdse erkenning...) ? 
Voor de totstandbrenging van de interne markt voor televisie-uitzendingen in 16:9-
breedbeeldformaat is een richtlijn van de Raad het meest geschikte middel. 
d) Zijn eenvormige voorschriften noodzakelijk of kan worden volstaan met een 
richtlijn waarbij algemene doelstellingen worden vastgesteld, die dan door de Lid-Staten 
ten uitvoer moeten worden gelegd ? 
Om te voorkomen dat er in de Lid-Staten afwijkende formaten in breedbeeld­
televisiediensten ontstaan, is een richtlijn ter harmonisatie van het 16:9-formaat 
noodzakelijk. 
-9 
7. CONCLUSIES 
De Commissie heeft Richtlijn 92/38/EEG van de Raad geëvalueerd en is tot de conclusie 
gekomen dat een wijziging van essentieel belang is om aan te sluiten bij de gewijzigde 
marktomstandigheden en de huidige technologische realiteit. De Commissie dringt er bij 
de Raad, het Europees Parlement en het Economisch en Sociaal Comité op aan de 
voorgestelde nieuwe richthjn ter vervanging van Richtlijn 92/38/EEG zo spoedig mogelijk 
vast te stellen. 
De Commissie is ervan overtuigd dat met de totstandbrenging van beide instrumenten, 
namelijk de herziene richthjn en het financieringsprogramma van het communautair 
actieplan voor geavanceerde televisiediensten, de omroeporganisaties, de aanbieders van 
satellietdiensten, de fabrikanten van consumentenprodukten, de exploitanten van 
kabelnetten, de TV-produktiebureaus en faciliteitenbedrijven op een vaste basis kunnen 
werken om nieuwe breedbeelddiensten aan te bieden aan kijkers en klanten die thans meer 
vertrouwen in de stabiliteit van die markt kunnen hebben. 
-10-
Voorstel voor een 
RICHTLIJN VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN VAN DE RAAD 
inzake het gebruik van normen voor het uitzenden 
van televisiesignalen 
HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD VAN DE EUROPESE 
GEMEENSCHAPPEN, 
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op 
artikel 57, lid 2, en de artikelen 66 en 100 A, 
Gezien het voorstel van de Commissie1, 
Gezien het advies van het Economisch en Sociaal Comité2, 
Overwegende dat de Gemeenschap bij Besluit 89/337/EEG3 en Besluit 89/630/EEG4 van 
de Raad het strategische belang van hogedefinitietelevisie (HDTV) voor de Europese 
consumentenelektronica industrie en voor de Europese televisie en filmindustrie heeft 
onderkend en daarmee het strategisch raamwerk voor de invoering van Europese HDTV 
heeft bepaald; 
Overwegende dat de doelstellingen van de strategie voor de invoering van HDTV in 
Europa een integrerend deel van het audiovisuele beleid van de Gemeenschap vormen en 
dat zij rekening dienen te houden met andere doelstellingen van dit beleid met het oog op 
de ontwikkeling van de audiovisuele capaciteit in Europa, waaronder structurele 
doelstellingen zoals de ontwikkeling van de produktie in landen of regio's met een beperkte 
audiovisuele capaciteit; 
3 PB L142 van 25.5.1989, bb. 1 
4 PB L 363 van 13.12.1989, blz. 30 
11 
Overwegende dat Richthjn 92/38/EEG van de Raad inzake de vaststelling van normen 
voor het per satelliet uitzenden van televisiesignalen3 een regelgevingskader vaststelt inzake 
normen voor geavanceerde televisieomroepdiensten voor televisieprogramma's die zijn 
gebaseerd op HD-MAC6 als de Europese satelliet- en kabel-uitzendnorm voor niet volledig 
digitale HDTV en de D2-MAC norm7 voor andere niet volledig digitale satelliet- en 
kabeluitzendingen in het 16:9-breedbeeldformaat; 
Overwegende dat Besluit 93/424/EEG van de Raad betreffende een actieplan voor de 
invoering van geavanceerde televisiediensten in Europa8 tot doel heeft het 16:9-
breedbeeldformaat (625 of 1250 lijnen) te bevorderen, ongeacht de gebruikte Europese 
televisienorm en ongeacht de wijze van uitzenden (terrestrisch, satelliet of kabel); 
Overwegende dat de Commissie krachtens artikel 7 van Richthjn 92/38/EEG van de Raad 
inzake de vaststelling van normen voor het uitzenden van televisiesignalen verslag dient uit 
te brengen over de effecten van de toepassing van die richthjn, de ontwikkeling van de 
markt, in het bijzonder de aan de hand van objectieve criteria gemeten marktpenetratie, 
alsmede het gebruik van de financiële middelen van de Gemeenschap en zo nodig bij de 
Raad voorstellen moet indienen voor de aanpassing van die richthjn aan deze 
ontwikkelingen; 
Overwegende dat, om de doelstellingen van de Gemeenschap als uiteengezet in 
bovengenoemde besluiten te verwezenlijken en bij te dragen tot de totstandkoming van een 
interne markt, als bedoeld in artikel 8 A van het Verdrag, voor het uitzenden van 
televisiesignalen, maatregelen moeten worden genomen om een gemeenschappelijk 
formaat voor breedbeelduitzendingen vast te stellen; 
3 PB L137 vaa 20.5.1992, bb. 17 
6 ETSI-Dorm : prETS 300 352 
7 ETSI-norm : prETS 300 250 
8 PB L196 van 5.8.1993, bte. 48 
-12 
Overwegende dat de Internationale Telecommunicatie Unie (ITU)9 op wereldniveau voor 
HDTV het breedbeeldformaat 16:9 heeft vastgesteld en dat het wenselijk en mogelijk is de 
markt voor geavanceerde televisiediensten en produkten met hetzelfde 16:9-
breedbeeldformaat te ontwikkelen; 
Overwegende dat televisiediensten momenteel thuis worden ontvangen via terrestrische 
systemen, satellietsystemen en kabelsystemen en dat het van essentieel belang is dat 
geavanceerde breedbeelddiensten voor het grootst mogelijke aantal kijkers beschikbaar 
zijn; 
Overwegende dat er gemeenschappelijke digitale normen moeten worden opgesteld voor 
het uitzenden van televisiesignalen via kabel, per satelliet of met terrestrische middelen ten 
einde daadwerkelijke concurrentie op een vrije markt mogelijk te maken, en dat dit het 
best kan gebeuren door tussenkomst van een erkende Europese normalisatie-instantie; 
Overwegende dat het wenselijk is Richthjn 92/38/EEG van de Raad in te trekken en een 
nieuwe richthjn vast te stellen in het licht van deze technologische en marktontwikkelingen; 
Overwegende dat de technologieën voor geavanceerde televisiediensten een snelle 
ontwikkeling doormaken en een gemeenschappelijke aanpak van deze ontwikkeling 
noodzakelijk is; dat afzonderlijke en veelvoudige maatregelen van de Lid Staten kunnen 
leiden tot ongewenste versnippering van de markt voor produkten en diensten en tot elkaar 
overlappende werkzaamheden; dat dergelijke maatregelen betere resultaten kunnen 
opleveren als ze op communautair niveau worden getroffen, 
9 In CCIR-Aanbeveling 709 worden "beeldeigenschappen* gedefinieerd, waaronder net breedbeeldformaat 16:9 
-13-
HEBBEN DE VOLGENDE RICHTLIJN VASTGESTELD 
ArtflkeH 
De Lidstaten treffen alle passende maatregelen ter bevordering en ondersteuning van de 
versnelde ontwikkeling van televisiediensten in het 16:9-breedbeeldformaat, met 
gebruikmaking van 625 of 1250 lijnen. 
Artifteï 2 
Alle televisiediensten die in de Gemeenschap naar de kijkers worden uitgezonden via de 
kabel, per satelliet of langs terrestrische weg : 
i) mogen, indien het uitzendingen in breedbeeld betreft, uitsluitend worden uitgezonden 
in het 16:9 beeldformaat; 
ii) moeten, indien het uitzendingen in breedbeeld en 625 lijnen betreft die niet volledig 
digitaal zijn, worden uitgezonden in D2-MAC of een systeem dat volledig compatibel 
is met PAL of SECAM; 
iii) moeten, indien het uitzendingen in hogedefinitieformaat betreft die niet volledig 
digitaal zijn, worden uitgezonden in HD-MAC. 
Artikel 3 
Volledig digitale televisiesystemen moeten gebruik maken van een uitzendsysteem dat 
genormaliseerd is door een Europese normalisatie-instantie maar vallen verder niet onder 
deze richtlijn. 
-14-
Artikel 4 
Elk televisietoestel met een integraal beeldscherm waarvan de zichtbare diagonaal groter 
dan 42 cm is, dat in de Gemeenschap te koop of te huur wordt aangeboden moet voorzien 
zijn van ten minste één (door een erkende Europese normalisatie-instantie) 
genormaliseerde aansluitbus met open interface die het zonder meer mogelijk maakt 
verdere decoders of randapparaten aan te sluiten. 
Artikel 5 
Elke televisiedienst in 16:9-breedbeeldformaat die door kabeltelevisiesystemen ontvangen 
en opnieuw gedistribueerd wordt, moet over dergelijke systemen in het 16:9-
breedbeeldformaat worden doorgezonden. 
Artikel 6 
Vóór 1 januari 1996 en vervolgens om de twee jaar onderwerpt de Commissie deze richthjn 
aan een evaluatie en dient zij bij het Europees Parlement, de Raad en het Economisch en 
Sociaal Comité een verslag in over de technologische en marktontwikkelingen, in het 
bijzonder met betrekking tot de ontwikkelingen op het gebied van digitale technologie. Zo 
nodig dient de Commissie bij de Raad voorstellen in voor de aanpassing van deze richtlijn 
aan deze ontwikkelingen. 
Artikel 7 
Richthjn 92/38/EEG wordt zes maanden na de datum van kennisgeving van deze nieuwe 
richthjn ingetrokken. 
-15 
Artikel 8 
1. Uiterlijk zes maanden na de datum van de kennisgeving van deze richtlijn doen de Lid 
Staten de nodige wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen in werking treden om 
aan deze richtlijn te voldoen. Zij stellen de Commissie daarvan onverwijld in kennis. 
2. Wanneer de Lid Staten deze bepalingen vaststellen, wordt in die bepalingen naar de 
onderhavige richtlijn verwezen of wordt hiernaar verwezen bij de officiële 
bekendmaking van die bepalingen. De regels voor deze verwijzing worden vastgesteld 
door de Lid Staten. 
3. De Lid Staten delen de Commissie de tekst van alle bepalingen van intern recht mede 
die zij op het onder deze richthjn vallende gebied vaststellen. 
Artikel 9 
Deze richthjn is gericht tot de lid Staten. 
Gedaan te Brussel, 
Voor het Europees Parlement Voor de Raad 
De Voorzitter De Voorzitter 

4G-
ISSN 0254-1513 
COM(93) 556 def. 
DOCUMENTEN 
NL 15 
Catalogusnummer : CB-CO-93-594-NL-C 
ISBN 92-77-60786-6 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg