Jaarverslag over de tenuitvoerlegging van de instrumenten van de Europese Unie voor de financiering van externe maatregelen in 2016

In reactie hierop heeft de Europese Commissie in 2016 een voorstel ingediend voor een nieuwe Europese consensus inzake ontwikkeling , waarmee het ontwikkelingsbeleid van de EU wordt afgestemd op de Agenda 2030, met inachtneming van de actieagenda van Addis Abeba en de Overeenkomst van Parijs inzake klimaatverandering. De nieuwe Europese consensus inzake ontwikkeling werd, na trilaterale besprekingen met het Europees Parlement en de Raad, in juni 2017 ondertekend en omvat een gedeelde visie en een actiekader voor de ontwikkelingssamenwerking van de Europese Unie en haar lidstaten.

Door crisisresponsmaatregelen kan de EU onmiddellijk reageren op onvoorziene gebeurtenissen. Daardoor is zij in staat snel politieke projecten op te zetten om gevoelige diplomatieke processen en conflictsituaties te beheren, en om nieuwe mogelijkheden te creëren voor dialoog en crisisbeheersing.

In 2016 nam de EU ook het voortouw bij de internationale inspanningen om de crises in Oekraïne aan te pakken en heeft zij samengewerkt met haar internationale partners om Syrië, Irak en Libië te ondersteunen bij de strijd tegen Da‘esh.

De EU ijvert voortdurend voor een vreedzame wereld en heeft een ondersteunende rol bij onderhandelingen om de spanningen in de wereld te verminderen. Zo werd in 2016 begonnen met de uitvoering van het historisch internationaal akkoord over het nucleaire programma van Iran en het vredesakkoord tussen de regering en de FARC-beweging (Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia) in Colombia.

Overeenkomstig deze strategie heeft de EU zich in 2016 toegespitst op vijf prioritaire beleidsgebieden: investeren in de veerkracht van de staten en samenlevingen ten oosten en ten zuiden van Europa en een geïntegreerde aanpak van conflicten en crisissen bevorderen; veiligheid en defensie versterken; de koppeling tussen het interne en het externe beleid versterken, met bijzondere aandacht voor migratie; bestaande regionale en thematische strategieën actualiseren of er nieuwe opstellen; en de diplomatieke inspanningen opvoeren.

Met de integrale strategie 2016 wordt gestreefd naar een "gedeelde visie" en "gemeenschappelijk optreden" voor een "sterker Europa". De strategie definieert de wezenlijke belangen en beginselen van de EU, en biedt een routekaart voor een meer geloofwaardige, verantwoordelijke en responsieve EU in de wereld. Zij zal een leidraad vormen voor het optreden van de EU in de komende jaren. De doelstellingen van het externe optreden van de EU zijn ten volle verenigbaar met de visie van de Agenda 2030, en de SDG’s zullen een sectoroverstijgende rol spelen bij de uitvoering van de integrale strategie.

In 2016 heeft de EU, om het hoofd te bieden aan de vele door de mens veroorzaakte rampen en natuurrampen, de meeste middelen ooit vrijgemaakt voor humanitaire EU-hulp. Zij heeft 2,3 miljard euro (inclusief EOF-verhogingen) verstrekt voor noodhulp (met name voor voedsel, onderdak, bescherming, gezondheidszorg en schoon water) voor meer dan 120 miljoen mensen in meer dan 80 landen.

In 2016 bleven de EU en haar lidstaten ’s werelds grootste verstrekkers van ontwikkelingshulp, met een bijdrage van meer dan de helft van de wereldwijde officiële ontwikkelingshulp (ODA). De Europese Commissie alleen al betaalde namens de EU meer dan 10,3 miljard euro aan officiële ontwikkelingshulp met het oog op de terugdringing van de armoede in de wereld, de waarborging van duurzame economische, sociale en ecologische ontwikkeling, en de bevordering van democratie, de rechtsstaat, goed bestuur en de eerbiediging van de mensenrechten.

In 2016 startte de Europese Unie een debat over de toekomst van Europa en over de uitvoering van de Agenda 2030 voor duurzame ontwikkeling en de 17 doelstellingen voor duurzame ontwikkeling (SDG’s), als overeengekomen op de Algemene Vergadering van de VN in 2015. Tevens heeft zij een integrale strategie voor het buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU vastgesteld (de integrale strategie).

De Europese Commissie zet zich in voor een betere toegang tot betrouwbare en duurzame energiebronnen, als een "groene" motor voor groei. Met de in 2016 vrijgemaakte middelen wil de Europese Commissie tussen nu en 2020 de toegang tot energie voor 40 miljoen mensen in de wereld (waarvan 30 miljoen in Afrika) verbeteren, het wereldwijde gebruik van hernieuwbare energiebronnen verhogen met 6,5 gigawatt (waarvan 5 gigawatt in Afrika), en jaarlijks de uitstoot van kooldioxide wereldwijd verminderen met 15 miljoen ton (waarvan 11 miljoen ton in Afrika).

Om de klimaatverandering in Malawi aan te pakken en een veerkrachtige landbouw te bevorderen, heeft het GCCA+ landbouwpraktijkscholen opgericht om de duurzame landbouw te bevorderen. Door de "al doende leren"-aanpak hebben landbouwers geleerd de productiviteit te verbeteren en hun producten te diversifiëren. Voorts werd aandacht besteed aan de vermindering van de bodemdegradatie en geïntegreerde sociale activiteiten ter bevordering van cohesie. Het project komt ten goede aan 43 000 kwetsbare mensen uit 7 200 huishoudens in vier districten.

De strategie van het EU-vlaggenschipinitiatief, Global Climate Change Alliance (GCCA+) (wereldwijd bondgenootschap tegen klimaatverandering) werd aangepast om rekening te houden met de Overeenkomst van Parijs inzake klimaatverandering en de Agenda 2030. In september vond in Brussel een algemeen opleidingsevenement plaats waaraan meer dan 250 deelnemers uit 45 landen hebben deelgenomen. Het GCCA+ keurde in 2016 zeven nieuwe landenacties goed en zette de steun aan de meest kwetsbare ontwikkelingslanden, nl. kleine insulaire ontwikkelingslanden (SIDS) en de minst ontwikkelde landen (MOL’s), voort. In 2016 bedroegen de totale bijdragen van de EU en haar lidstaten om ontwikkelingslanden te helpen hun broeikasgasemissies te beperken en de effecten van de klimaatverandering op te vangen, 20,2 miljard euro (waarvan 2,7 miljard euro uit de EU-begroting en het Europees Ontwikkelingsfonds, en 1,9 miljard euro van de Europese Investeringsbank).

De ontwikkelingssamenwerking met Zambia, met name via het Europees Ontwikkelingsfonds (EOF), is een goed voorbeeld van de versterking van gendermainstreaming, waarbij consequent aandacht wordt besteed aan gendergelijkheid in de verschillende programma’s en activiteiten. Er is bij voorbeeld aandacht voor vrouwen die handel drijven in de landbouwsector, de genderproblematiek in het kader van goed bestuur en de integratie van genderkwesties in de beleidsdialoog.

In 2016 werd de basis voor de werkzaamheden gelegd, onder meer in de vorm van nationale analysen.

Sinds haar oprichting zet de EU zich in voor gendergelijkheid en de rechten van meisjes en vrouwen en empowerment. Het Genderactieplan in externe betrekkingen 2016-2020 omvat een ambitieus actiekader om genderaspecten te integreren in alle programma-ontwerpen en politieke en beleidsdialogen met partnerlanden van de EU, alsook in alle internationale onderhandelingen, en om de partnerschappen met alle relevante belanghebbenden te versterken. Het omvat vier pijlers: het garanderen van de fysieke en psychologische integriteit van vrouwen en meisjes, onder meer door de bestrijding van alle vormen van geweld en schadelijke praktijken; economische en sociale rechten en empowerment; het versterken van de stem en de participatie van vrouwen; en het aanpassen van de institutionele cultuur.

Na breed overleg werden in het kader van de gezamenlijke mededeling van 2016 "Een hernieuwd partnerschap met de landen in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan", de noodzakelijke bouwstenen gelegd om een sterker, hernieuwd politiek partnerschap met de ACS-landen aan te gaan, op basis van een echt partnerschap van gelijken waarbij gemeenschappelijke oplossingen worden gezocht voor gemeenschappelijke problemen.

De huidige overeenkomst van Cotonou tussen de EU en 79 landen van Afrika, het Caribisch Gebied en de Stille Oceaan (ACS) loopt af in 2020. Deze overeenkomst is het grootste, meest omvattende en langstdurende geografische partnerschap ter wereld. Zij heeft ertoe bijgedragen de armoede te verminderen, de stabiliteit te verhogen en de ACS-landen te integreren in de wereldeconomie.

De consensus voorziet in een samenhangende aanpak van vijf thema's: mensen, planeet, welvaart, vrede en partnerschap (de "vijf P's" van de Agenda 2030). Het uitbannen van armoede blijft de voornaamste doelstelling, waarbij de sociale, economische en milieudimensie van duurzame ontwikkeling omvattend wordt geïntegreerd. De Europese consensus inzake ontwikkeling bevestigt het streven van de EU naar beleidscoherentie voor ontwikkeling (PCD), waarbij rekening wordt gehouden met de doelstellingen van ontwikkelingssamenwerking in het beleid dat gevolgen kan hebben voor de ontwikkelingslanden. Beleidscoherentie voor ontwikkeling draagt aanzienlijk bij tot de verwezenlijking van de SDG’s in partnerlanden.

Het programma voor beter migratiebeheer in het onderdeel Hoorn van Afrika van het EU-trustfonds voor Afrika is gericht op een beter beheer van de migratie op regionaal niveau. Dit wordt bereikt door middel van programma’s voor capaciteitsopbouw en de levering van apparatuur aan de overheidsinstellingen die betrokken zijn bij het proces van Khartoem (een ononderbroken dialoog voor nauwere samenwerking inzake migratie en mobiliteit). De steunverlening heeft betrekking op het genereren en het gebruik van statistische gegevens over migratie, het onderzoek naar en de vervolging en berechting van gevallen van illegale handel en smokkel, en de verbetering van het grensbeheer. Ook wordt steun verleend om beleid te ontwikkelen op het gebied van mensenhandel en mensensmokkel, de bescherming van slachtoffers en de bewustmaking van de gevaren van irreguliere migratie, alsook van mogelijkheden voor legale migratie en mobiliteit.

Wat de financiële bijstand betreft, werden vanwege de snel veranderende migratiesituatie snel EU-middelen vrijgemaakt, waaronder een bijdrage van 3 miljard euro van de EU en haar lidstaten die via de faciliteit voor vluchtelingen in Turkije en het regionale trustfonds van de EU als reactie op de Syrische crisis werd gecoördineerd. Eind 2016 werden ook twee EU-pacten met Jordanië en Libanon gesloten, om mensen die ontheemd zijn als gevolg van de Syrische crisis, onderwijs en werkgelegenheid te bieden in hun gastgemeenschappen.

In april 2016 publiceerde de Europese Commissie haar mededeling "Waardig leven: van afhankelijkheid van steun tot zelfredzaamheid - Gedwongen ontheemding en ontwikkeling" , met het oog op de versterking van de op ontwikkeling gerichte EU-aanpak van gedwongen ontheemding. Met dit beleidskader, dat steun omvat voor zowel ontheemde bevolkingsgroepen als gastgemeenschappen, heeft de EU een belangrijke bijdrage geleverd aan de wereldtop over humanitaire hulp, die in mei 2016 plaatsvond. Het kader dient als richtsnoer voor de financiële bijstand van de EU op het gebied van gedwongen ontheemding.

Om het hoofd te bieden aan de uitdagingen als gevolg van het toenemende aantal migranten en vluchtelingen die hun leven riskeren om Europa te bereiken, heeft de EU een reeks maatregelen genomen. Als gevolg van de Verklaring EU-Turkije van 18 maart 2016 en de feitelijke sluiting van de Westelijke-Balkanroute zijn aanzienlijk minder migranten de grens overgegaan en is het verlies aan mensenlevens sterk gereduceerd. Ondanks deze inspanningen was het aantal migranten en vluchtelingen die onderweg naar Europa het leven hebben gelaten, in 2016 groter dan ooit, met een snel stijgend aantal doden op de route door het centrale Middellandse Zeegebied uit Libië. De EU versterkte haar steun en de dialoog met alle belanghebbenden die actief zijn op het gebied van migratie in Libië, met het oog op een beter beheer van de migratiestromen.

In 2016 heeft de EU extra inspanningen geleverd om haar toezeggingen na te komen op het gebied van migratie en mobiliteit, in overeenstemming met de Europese migratieagenda van 2015 . De diensten van de Europese Commissie hebben onmiddellijk gereageerd op dringende situaties als gevolg van de grootschalige toestroom van vluchtelingen en migranten, maar hielden zich ook bezig met de diepere oorzaken van migratie. Het aanpakken van de langetermijnproblemen - en mogelijkheden - van migratie en gedwongen ontheemding is een integrerend onderdeel van de geïntegreerde ontwikkelingspolitiek en -samenwerking van de EU.

Het voorgestelde Europees extern investeringsplan (EIP) illustreert duidelijk het sterke engagement van de EU om werk te maken van deze agenda. Het EIP volgt de nieuwe filosofie van de agenda, volgens welke omvattende uitvoeringsinstrumenten nodig zijn om de SDG’s te behalen. Het nieuwe Europees Fonds voor duurzame ontwikkeling zal het belangrijkste EU-instrument zijn om particuliere en openbare investeringen in arme en kwetsbare landen aan te trekken. Het gaat om een nieuwe geïntegreerde manier van werken met de partnerlanden van de EU, de lidstaten, internationale financiële instellingen, andere donoren en de particuliere sector om investeringen in Afrika en de nabuurschap van de EU te stimuleren, om het scheppen van fatsoenlijke banen te stimuleren, duurzame ontwikkeling te bevorderen en de onderliggende oorzaken van irreguliere migratie en gedwongen ontheemding aan te pakken.

Naast een gezond beleid zullen, vooral in de ontwikkelingslanden, aanzienlijke investeringen nodig zijn om te voldoen aan de doelstellingen inzake duurzame ontwikkeling. Officiële ontwikkelingshulp in de vorm van subsidies blijft van essentieel belang, maar moet worden aangevuld met andere instrumenten en financieringsbronnen, zoals de mobilisering van binnenlandse middelen of particuliere investeringen. In 2016 werd de agenda voor innovatieve acties voortgezet, die in 2015 tijdens de derde internationale conferentie over financiering voor ontwikkeling in Addis Abeba was overeengekomen. Zij heeft betrekking op alle financieringsbronnen en bestrijkt samenwerking over een breed spectrum van terreinen, waaronder technologie, wetenschap, innovatie, handel en capaciteitsopbouw.

Het ondersteunen van partnerlanden bij de hervorming van hun veiligheidssystemen is cruciaal voor de verbetering van het bestuur. De eerbiediging van de fundamentele vrijheden en de participatieve beoordeling van de veiligheidsbehoeften van verschillende groepen, waaronder de meest kwetsbare groepen, is een van de belangrijkste doelstellingen van het nieuwe, EU-brede strategische kader ter ondersteuning van de hervorming van de veiligheidssector (SSR) .

In 2016 heeft de EU met 43 partnerlanden en regionale groeperingen overleg gepleegd over de mensenrechten. Tevens heeft zij haar steun voortgezet aan mensenrechtenorganisaties en mensenrechtenverdedigers.

Met het in november 2015 gelanceerde noodtrustfonds van de EU voor stabiliteit en de aanpak van de diepere oorzaken van irreguliere migratie en ontheemding in Afrika kwam er een nieuw uitvoeringsinstrument om de grondoorzaken van irreguliere migratie aan te pakken. Op die manier kan de EU gecoördineerder, flexibeler en sneller dan ooit reageren op de echte behoeften op het terrein. In het eerste volledige werkingsjaar heeft het trustfonds voor Afrika gezorgd voor de goedkeuring van ruim 100 projecten met een totaalwaarde van meer dan 1,5 miljard euro.

Verwevenheid van veiligheid en ontwikkeling

Met het EU-instrument voor bijdrage aan stabiliteit en vrede (IcSP) worden behoeften op het gebied van crisisrespons in verband met veiligheid aangepakt als voorwaarde voor ontwikkelingssamenwerking. Acties in het kader van het IcSP stimuleren veiligheid door steun te verlenen aan bemiddeling, vredesopbouw, onmiddellijke uitkering van vredesdividenden, bestrijding van wapensmokkel, ondersteuning van de energiesector en andere bijhorende acties.

In juli 2016 werd een wijziging aan het IcSP voorgesteld zodat de EU haar bijstand in het kader van het IcSP kon uitbreiden met de financiering van capaciteitsopbouw voor veiligheid en ontwikkeling met meer nadruk op de verwevenheid van veiligheid en ontwikkeling in het ontwerp van haar programma's. Dankzij deze wijziging kan de EU zorgen voor opleiding en mentoring, niet-dodelijke uitrusting en infrastructuurverbeteringen, en ondersteuning - in uitzonderlijke omstandigheden - aan de militaire actoren van de partnerlanden in het kader van een bredere hervorming van de veiligheidssector of capaciteitsopbouw ter ondersteuning van ontwikkeling en veiligheid. Dit strookt met de grotere doelstelling van duurzame ontwikkeling en past in situaties waar er tussen het betrokken land en de Europese Unie een consensus is dat deze aanpak van cruciaal belang is voor het behouden of herstellen van de voorwaarden die essentieel zijn voor duurzame ontwikkeling, bijvoorbeeld in crises en in fragiele of gedestabiliseerde contexten.

Verwevenheid van humanitaire en ontwikkelingshulp

De EU hecht veel belang aan het verband tussen humanitaire hulp, die nodig is als onmiddellijke reactie op een crisissituatie, en de meer op middellange en lange termijn gerichte ontwikkelingshulp. De verwevenheid tussen humanitaire hulp en ontwikkelingshulp is complex en vergt diepgaande coördinatie.

Voor de gemeenschappelijke agenda van beide werd lang de term "koppeling van noodhulp, rehabilitatie en ontwikkeling" gebruikt; het is een belangrijke doelstelling van internationale bijstand. In de Conclusies van de Raad van 12 mei 2016 over de Wereldtop voor humanitaire hulp werd bevestigd dat nog steeds in deze aanpak moet worden geïnvesteerd.

Bijvoorbeeld voor de stabilisering in Irak na Da‘esh is een snelle en gecoördineerde reactie nodig. Daarom heeft de Commissie humanitaire en ontwikkelingsacties gecoördineerd om vanaf het begin van het proces rekening te houden met de ontwikkeling op lange termijn, en hebben de diensten van de Commissie een gezamenlijk alomvattend actieplan voorbereid waarin alle activiteiten en plannen in een kader van "koppeling van noodhulp, rehabilitatie en ontwikkeling" zijn geïntegreerd. Hiermee past de programmering in een nauwere samenwerking met lidstaten en andere gelijkgestemde donoren.

3.Verantwoording en resultaten

Via het EU-kader voor de resultaten op het gebied van internationale samenwerking en ontwikkeling houdt de Europese Commissie regelmatig toezicht op de resultaten van door de EU-gefinancierde acties overal ter wereld en brengt zij er geregeld verslag over uit.

Hier volgt een selectie van wereldwijde resultaten van door de EU gefinancierde projecten en programma's die ten einde liepen tussen midden 2015 en midden 2016.

EU-actie - Belangrijkste resultaten in 2016

Goed bestuur

923 000 mensen werden rechtstreeks geholpen door programma's voor juridische bijstand, die van groot belang zijn voor de gelijkheid voor de wet, onder meer het recht zich door een raadsman te doen bijstaan en het recht op een eerlijk proces.

Conflictpreventie, vredesopbouw en veiligheid

314 000 mensen werden rechtstreeks geholpen door programma’s die specifiek gericht zijn op steun aan civiele vredesopbouw na conflicten en/of conflictpreventie.

Duurzame landbouw, voedselzekerheid en voeding

1 118 000 mensen konden gebruik maken van adviesdiensten in plattelandsgebieden om de waarde van hun productie op te drijven en de relaties tussen landbouwers en markten te verbeteren.