VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT inzake de uitvoering van het Europees Handvest voor kleine bedrijven

INHOUDSOPGAVE

1. Kernpunten van dit rapport

1.1. Het scheppen van een optimaal ondernemingsklimaat voor kleine bedrijven

1.2. Vooruitgang geboekt bij de uitvoering van het Handvest

1.3. Nog meer van elkaar leren

1.4. Verbeteren van de beleidsvorming voor kleine bedrijven

1.5. De toekomst

2. Voortgang van de lidstaten, Noorwegen en de Commissie in de geselecteerde prioriteitsgebieden voor deze periode

2.1. Inleiding

2.2. Financiën

2.2.1. Recente ontwikkelingen

2.2.2. Conclusies en aanbevelingen

2.3. Versterken van het technologisch potentieel van kleine bedrijven, inclusief innovatie

2.3.1. Recente ontwikkelingen

2.3.2. Conclusies en aanbevelingen

2.4. Sterkere en doeltreffender behartiging van de belangen van het kleinbedrijf op het niveau van de Unie en op nationaal niveau

2.4.1. Recente ontwikkelingen

2.4.2. Conclusies en aanbevelingen

BIJLAGE - Samenvatting van nationale verslagen en Commissie-activiteiten in de andere Handvestgebieden

1. Onderwijs en opleiding in ondernemerschap

2. Goedkopere en snellere start

3. Betere wet- en regelgeving

4. Beschikbaarheid van vaardigheden

5. Betere online toegang

6. Meer profijt trekken van de interne markt

7. Belastingen

8. Succesvolle modellen voor e-business en eersteklasondersteuning van kleine topondernemingen

1. KERNPUNTEN VAN DIT RAPPORT

1.1. Het scheppen van een optimaal ondernemingsklimaat voor kleine bedrijven

In de Europese economie spelen kleine bedrijven een centrale rol. De gemiddelde Europese onderneming heeft zes werknemers in dienst. Het kleinbedrijf speelt in Europa een veel belangrijkere rol dan elders in de wereld [1]. Deze kleine bedrijven vormen een belangrijke bron van werkgelegenheid, bedrijfsdynamiek en innovatie.

[1] In Japan bijvoorbeeld voorzien KMO's (Kleine en Middelgrote Ondernemingen) in 33% van de totale particuliere werkgelegenheid, waarbij de gemiddelde Japanse onderneming 10 mensen in dienst heeft. In de Verenigde Staten voorzien KMO's in 46% van de totale particuliere werkgelegenheid, waarbij de gemiddelde Amerikaanse onderneming 19 mensen in dienst heeft. KMO's in Europa-19 (EER plus Zwitserland) voorzien in 66% van de totale particuliere werkgelegenheid, hetgeen overeenkomt met meer dan 80 miljoen banen. Deze cijfers hebben betrekking op niet-primaire particuliere ondernemingen. Europese waarnemingspost voor het midden- en kleinbedrijf (2002, No. 2): Het midden- en kleinbedrijf in Europa: een eerste overzicht van de situatie in de kandidaat-lidstaten.

Om kleine bedrijven volledig te kunnen inzetten bij het behalen van de Lissabon-doelstelling, en ervoor te zorgen dat ze kunnen gedijen in de meest gunstige omstandigheden, hebben staatshoofden en regeringsleiders in juni 2000 in Santa Maria da Feira het Europees Handvest voor kleine bedrijven bekrachtigd.

Dit is het vierde jaarlijkse verslag over de uitvoering van het Handvest [2]. Het geeft een beknopt overzicht van de belangrijkste maatregelen die de lidstaten en de Commissie in het afgelopen jaar hebben genomen bij de uitvoering van het Handvest. Het probeert daarmee de sterke en zwakke punten in de hele Europese Unie aan te wijzen, veelbelovende maatregelen op nationaal niveau onder de aandacht te brengen en aanbevelingen te doen voor toekomstige acties. Als gevolg daarvan wil het een bijdrage leveren aan een sterker beleid in de ondersteuning van kleine bedrijven, en de vaart erin houden waarmee in Lissabon een aanvang is gemaakt.

[2] Eerste verslag COM(2001) 122 definitief, 7.3.2001; tweede verslag COM(2002) 68 definitief, 6.2.2002; derde verslag COM(2003) 21 definitief, 21.1.2003.

De aanbevelingen in het Handvest zijn ook van belang voor ondernemingen in andere Europese landen. Het Handvest werd in april 2002 in Maribor bekrachtigd door de kandidaat-lidstaten, waarna de Westerse Balkanstaten [3] hun goedkeuring verleenden op de EU-top Westelijke Balkan van juni 2003 te Thessaloniki. Inmiddels passen 34 landen het 'kleinbedrijf-vriendelijke'-principe van het Handvest toe.

[3] Albanië, Bosnië-Herzegovina, Kroatië, de voormalige Joegoslavische Republiek van Macedonië, Servië en Montenegro.

Het Handvest verenigt alle beleidsaspecten die van invloed zijn op kleine bedrijven, zowel op Europees als op nationaal niveau. Met deze uitgebreide benadering draagt het Handvest ertoe bij dat beleidsmakers op het hoogste niveau aandacht besteden aan de noodzaak tot voortdurende verbetering.

In maart 2003 hield de Raad Concurrentievermogen een openbaar debat inzake het Handvest-rapport en een aantal andere documenten. In de conclusies over ondernemerschap en kleine bedrijven [4] werd de lidstaten verzocht om naar kleine bedrijven te luisteren, de uitvoering van het Handvest te bespoedigen en lering te trekken uit goede praktijken. Bovendien werd de lidstaten en de Commissie gevraagd om op vrijwillige basis verder te blijven werken aan kwantitatieve en kwalitatieve doelstellingen ten einde het gebruik ervan verder te integreren in de uitvoering van het Handvest.

[4] Conclusies van de Raad Concurrentievermogen betreffende ondernemerschap en kleine bedrijven (3 maart 2003).

Kort daarna, eveneens in maart 2003, gaf de Europese Raad in Brussel [5] een nieuwe impuls aan de uitvoering van het Handvest. De Europese Raad moedigde de lidstaten aan om de uitvoering van het Handvest op innovatieve wijze te versnellen en ervoor te zorgen dat kleine ondernemingen op een efficiëntere manier bij het beleidsvormingsproces kunnen worden betrokken en beter kunnen worden geraadpleegd. Tevens werd de lidstaten gevraagd om het Handvest te verfijnen en daarbij ten volle gebruik te maken van de mogelijkheden die passende nationale streefcijfers en wederzijdse beoordeling ("peer pressure") bieden.

[5] Conclusies van het voorzitterschap van de Europese Raad van Brussel (20-21 maart 2003), punt 23.

De Conferentie van ministers verantwoordelijk voor kleine en middelgrote ondernemingen, die in februari 2003 in Thessaloniki door het Griekse voorzitterschap werd georganiseerd, heeft er veel toe bijgedragen om de vaart erin te houden.

Door deze conferentie kregen ministers de gelegenheid om de voortgang te bespreken met vertegenwoordigers van kleine ondernemingen en hun belangen uit eerste hand te vernemen. Het spreekt vanzelf dat deelname van bedrijfsorganisaties aan de uitvoering van het Handvest van essentieel belang is. Op bedrijven gerichte initiatieven moeten worden beoordeeld door bedrijfsvertegenwoordigers, zodat de impact ervan in de praktijk kan worden vastgesteld. De grote belangstelling die door bedrijfsorganisaties voor het Handvest wordt getoond, alsmede hun toegenomen betrokkenheid bij de tenuitvoerlegging ervan, is zeer waardevol.

De Commissie juicht de ononderbroken steun van het Europese Parlement [6], het Europees Economisch en Sociaal Comité [7] en het Comité van de Regio's [8] aan verbetering van het ondernemingsklimaat voor kleine bedrijven en toezicht op volledige uitvoering van het Handvest toe.

[6] Resolutie van het Europees Parlement inzake Ondernemerschap in Europa (PE 322.026, 23.10.2003)

[7] Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over "De rol van het MKB in de Europese economie en productiestructuur" (INT/174, 18.6.2003), en over het "Groenboek - Ondernemerschap in Europa" (INT/178, 24.9.2003).

[8] Advies van het Comité van de Regio's van 9 oktober 2003 inzake de mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's inzake "Het industriebeleid na de uitbreiding" (ECOS-017, 27.10.2003).

1.2. Vooruitgang geboekt bij de uitvoering van het Handvest

Drie en een half jaar nadat het werd bekrachtigd, is het Europees Handvest voor kleine bedrijven voor veel KMO-organisaties [9] een symbool geworden voor de belangenbehartiging van kleine bedrijven door overheden op Europees, nationaal, regionaal en lokaal niveau.

[9] Kleine en middelgrote ondernemingen.

In deze periode zijn zonder meer vorderingen gemaakt bij de tenuitvoerlegging van de aanbevelingen in het Handvest. Individueel genomen maatregelen lijken soms minimaal, maar dragen wel degelijk bij tot algehele verbetering van het ondernemingsklimaat voor kleine bedrijven.

In het rapport dat dit jaar is gepubliceerd, wordt de geboekte voortgang in drie geselecteerde prioriteitsgebieden onder de loep genomen: Overleg met kleine bedrijven, toegang tot financiering, met name risicokapitaal en microleningen, en innovatie en technologieoverdracht.

Raadpleging van kleine bedrijven is het terrein waar vroeger een scheidslijn werd getrokken tussen lidstaten die systematisch kleine bedrijven raadplegen, en lidstaten die dat niet doen. Ondanks het beperkt aantal nieuwe initiatieven op dit gebied, zijn in het afgelopen jaar enkele veelbelovende ontwikkelingen tot stand gekomen. Bijvoorbeeld: met de uitwisselingsprogramma's tussen overheidsambtenaren en KMO's in Nederland en het Verenigd Koninkrijk is een nieuw middel geïntroduceerd voor het luisteren naar kleine bedrijven.

Over het geheel genomen is gebleken dat een aantal landen beschikt over gedegen systemen voor het raadplegen van bedrijven. Er bestaat een uitgebreide verzameling raadpleegmechanismen, waarvan de structuur per land, al naar gelang de omstandigheden, verschilt. Een goed voorbeeld vormen de Zweedse Commissies van Onderzoek die door de regering zijn aangesteld voor het voorbereiden van wetgeving, en die bij het gehele voorbereidingsproces zijn betrokken. Andere lidstaten kunnen door deze benadering worden geïnspireerd.

Vanwege de cruciale betekenis die het luisteren naar kleine bedrijven heeft voor het 'klein kunnen denken' moet het regelmatig en systematisch raadplegen van kleine bedrijven nog steeds met nadruk worden aangemoedigd. 'Luisteren naar KMO's' is een van de belangrijkste acties van het Actieplan Ondernemerschap, en het Best-procedureproject inzake de rol van KMO's bij landelijke beleidsvorming biedt de lidstaten meer voorbeelden van goede praktijken en beleidsaanbevelingen.

Toegang tot financiering is van fundamenteel belang om bedrijfsideeën om te zetten in realiteit. Hoewel sinds het ontstaan van het Handvest belangrijke vooruitgang is geboekt op dit gebied, zien bedrijven het ontbreken van financiering nog altijd als een belangrijke beperking [10]. Binnen de recent genomen maatregelen vormt de Finse 'DIILI'-regeling voor het aantrekken van bekwaam personeel dat deelt in het aandelenkapitaal van het bedrijf, een innovatief voorbeeld. In het Verenigd Koninkrijk stimuleert een nieuwe belastingprikkel de inzet van privé-kapitaal voor het financieren van instellingen die microkredieten verstrekken aan ondernemingen in benadeelde gebieden. In Frankrijk worden lokale investeringsfondsen opgericht waardoor investeerders (die bovendien profiteren van een belastingprikkel) kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van bedrijven in een bepaalde regio.

[10] Volgens het ENSR-onderzoek 2003 is toegang tot financiering het op-één-na belangrijkste obstakel voor KMO's, na het gebrek aan geschoolde arbeidskrachten (zie "Benchmarking van het ondernemingsbeleid - Resultaten van het scorebord 2003", SEC(2003) 1278, 4.11.2003). Resultaten van het scorebord 2003', SEC(2003) 1278, 4.11.2003).

Om de toegang van kleine bedrijven tot financiering te vergemakkelijken, moet de nadruk worden gelegd op financiering in de beginfase en op vermogensuitbreiding. Het Oostenrijkse model van startfinanciering, waarbij externe interventie in operationele bedrijfsbeslissingen wordt beperkt, biedt een interessante benadering voor het inzetten van overheidsdurfkapitaal. Hoewel in het afgelopen jaar andere nieuwe instrumenten zijn ontwikkeld, is verdere inspanning nodig om voldoende instrumenten en garanties voor microleningen te kunnen verschaffen. De al langer bestaande Italiaanse 'CONFIDI'-regeling is een voorbeeld van een goed functionerend systeem van onderlinge-waarborgmaatschappijen. Er moet in het bijzonder aandacht worden besteed aan de vermogensuitbreiding van kleine bedrijven.

Op het gebied van innovatie en technologieoverdracht zijn diverse nieuwe maatregelen genomen. Voorbeelden van signalen voor betere coördinatie van innovatieprogramma's zijn het Nederlandse initiatief 'TechnoPartner', waarin alle instrumenten voor innovatieve starters worden samengebracht, en het Portugees Innovatiebureau, dat is opgezet om het bedrijfsleven en nationale wetenschappelijke en technologische instellingen dichter bij elkaar te brengen. Toch ondervinden vele kleine ondernemingen in Europa grote problemen bij pogingen tot verhoging van de innovatieprestaties. Bovendien mist de meerderheid van kleine bedrijven, juist vanwege de geringe omvang, de competentie en de bronnen die nodig zijn voor onderzoek en ontwikkeling, introductie van nieuwe technologieën en training van eigen werknemers.

Kleine ondernemingen zijn in hoge mate afhankelijk van een ondernemingsklimaat waarin innovatie wordt ondersteund. De ontwikkeling van passende initiatieven voor technologie- en kennisoverdracht is voor de meeste van hen uiterst belangrijk. De Deense service-instellingen voor technologische kennis, die zich met name richten op de dienstverlening aan kleine ondernemingen, geven een interessant voorbeeld van een structuur die aansluit op KMO's. Noorwegen heeft de wet betreffende het recht van uitvinding door werknemers zodanig gewijzigd, dat de rechten op een octrooi nu worden verstrekt aan de universiteit in plaats van aan de onderzoeker. Als gevolg hiervan zijn de universiteiten van Oslo en Bergen bezig met het opzetten van eigen kantoren voor technologieoverdracht. In Ierland worden met het 'Shannon Development Network' bedrijfsleven, opleiding en innovatie samengebracht. In België wordt met de brochure "100 vragen over innovatie" informatie verstrekt en begeleiding geboden aan ondernemers die zoeken naar wegen om: te veranderen en innoveren. Verdere inspanningen zijn nodig voor de ontwikkeling van de juiste mechanismen voor technologieoverdracht om de samenwerking tussen wetenschap en bedrijfsleven te versterken.

Bedrijfsnetwerken en -clusters zijn belangrijke hulpmiddelen voor het kweken van innovatiepotentieel bij kleine bedrijven en voor innovatiespreiding. Deze vorm van samenwerking moet ook de landsgrenzen overschrijden. De nieuwe Duitse en Oostenrijkse regelingen voor het vergemakkelijken van transnationale samenwerking zijn veelbelovende voorbeelden. Toch zijn verdergaande initiatieven nodig om de samenwerking binnen en tussen bedrijven te bevorderen, ook buiten de landsgrenzen.

Op sommige gebieden van het Handvest is aanzienlijke voortgang geboekt. Ten aanzien van het goedkoper en sneller starten van een onderneming, waarvoor vanuit de politiek op hoog niveau veel aandacht is geweest, diverse lidstaten zelf doelstellingen hebben bepaald en een Best-procedureproject [11] concrete aanbevelingen voor verbetering heeft gedaan, zijn verschillende lidstaten erin geslaagd om de tijd en kosten van het opzetten van een bedrijf substantieel te verminderen. Gedurende het afgelopen jaar hebben sommige lidstaten online registratiesystemen in gebruik genomen.

[11] "Benchmarking van de administratie bij de oprichting van een bedrijf". Door de open coördinatiemethode biedt de Best-procedure een raamwerk voor het stimuleren van inspanningen van de lidstaten voor het identificeren en uitwisselen van beste praktijken in een aantal specifieke gebieden die voor bedrijven van belang zijn.

Zeer recente ontwikkelingen komen uit Spanje, waar met het project 'Nueva Empresa' (nieuwe onderneming) een drastische tijdsbesparing is geboekt voor registratie van een onderneming; een klein bedrijf kan binnen slechts 48 uur online worden opgezet. In deze 48 uur worden alle zeven benodigde stappen uitgevoerd (zoals registratie bij de belastinginstanties, de Kamer van Koophandel en de sociale verzekeringsinstanties) die voorheen in 30 tot 60 dagen werden volbracht [12]. Dit is een indrukwekkende prestatie die de door Spanje voor 2006 gestelde doelstelling van 42 dagen ruim overschrijdt. Bovendien omvat het project Nueva Empresa een vereenvoudigd boekhoudingsysteem, belasting- en financiële voordelen en ondersteunende diensten. Dit veelomvattende pakket helpt de ondernemer bij het snel en succesvol starten van een nieuw bedrijf.

[12] 30-60 dagen volgens het Spaanse nationale rapport van oktober 2003; 24 dagen volgens het definitieve rapport van het Best-procedureproject van januari 2002; 83 dagen volgens een discussienota van het Amerikaanse nationale bureau voor onderzoek uit het jaar 2000.

Betere regelgeving en onderwijs in ondernemerschap zijn andere gebieden ten aanzien waarvan in eerdere Handvest-rapporten melding is gemaakt van vooruitgang en verbeterde prestaties.

Alle regeringen spannen zich in om regelgeving te verbeteren en te vereenvoudigen. Landen worden zich steeds meer bewust van de noodzaak om administratieve lasten voor bedrijven te verlichten. Bovendien zijn verscheidene lidstaten begonnen met het herzien van hun faillissementswetgeving. Terwijl bepaalde lidstaten sinds enkele jaren effectbeoordeling uitvoeren voordat ze nieuwe wetgeving invoeren, zijn er nog steeds andere lidstaten die hiervan helemaal geen gebruik maken.. De Commissie legt sterk de nadruk op kwaliteitsverbetering van wetgeving en op het in kaart brengen van de mogelijke gevolgen van wetgeving voor kleine bedrijven. Het Actieplan voor Betere Regelgeving van 2002 vormt hiervoor de basis.

Met betrekking tot opleiding in ondernemerschap zijn de lidstaten zich er in toenemende mate van bewust dat ondernemerschap op alle opleidingsniveaus moet worden gestimuleerd. Op dit gebied is een aanzienlijk aantal initiatieven ontplooid. Zo heeft Frankrijk kortgeleden het 'Observatoire des Pratiques Pédagogiques en Entrepreneuriat' (Waarnemingspost voor opleidingspraktijken in ondernemerschap) opgezet, dat zich richt op bevordering van uitwisseling van goede praktijken tussen docenten. Het Best-procedureproject voor opleiding en training in ondernemerschap heeft bijgedragen tot positieve ontwikkelingen op dit gebied, hoewel de werkelijke impact van de maatregelen nog steeds niet goed kan worden vastgesteld omdat het enige tijd duurt voordat de resultaten zichtbaar worden.

Over het geheel genomen, is bij de tenuitvoerlegging van het Handvest de afgelopen jaren goede vooruitgang geboekt. Maar Europa moet meer doen en meer blijven doen. Verbetering van het ondernemingsklimaat voor kleine bedrijven is een continu proces. Om deze reden blijft het van cruciaal belang dat lidstaten voortdurend actie ondernemen in overeenstemming met de aanbevelingen uit het Handvest. Lidstaten moeten ervoor zorgen dat initiatieven en maatregelen verder reiken dan de planningfase, en dat deze correct worden uitgevoerd, beoordeeld en verbeterd.

1.3. Nog meer van elkaar leren

Het Handvest heeft op zeer doeltreffende wijze aandacht gevestigd op gebieden waar lidstaten vooruitgang hebben geboekt bij het stimuleren van kleine bedrijven. Bovendien biedt het waardevolle informatie over die gebieden waar meer moet worden gedaan. Ook al hebben lidstaten zich ingespannen om acties op alle gebieden van het Handvest uit te voeren, ze blijken verschillende specialiteiten en expertisegebieden te hebben. Dit alles vormt een uiterst waardevolle kennisbron voor de toekomstige verbetering van het ondernemingsklimaat voor kleine bedrijven in heel Europa. De toegevoegde waarde van de uitvoering van het Handvest bestaat bovenal in de verspreiding van deze kennis.

Een toenemend aantal lidstaten heeft aangegeven te zijn geïnspireerd door zowel maatregelen die in andere lidstaten zijn ontwikkeld als door aanbevelingen van de Best-procedureprojecten. Op deze wijze profiteert men dus van elkaars successen. De open- coördinatiemethode levert goede resultaten op en succes blijft niet langer beperkt te blijven tot de landsgrenzen. Dit is de beste manier om prestatieverschillen binnen de EU te overbruggen.

Verschillende lidstaten hebben bijvoorbeelddoelstellingen gedefinieerd voor vermindering van de administratieve lasten, en hebben methodes ontwikkeld voor het meten van de voortgang ten opzichte van deze doelstellingen. Momenteel wordt in Zweden een meetmethode ontwikkeld die is gebaseerd op de ervaringen in België, Denemarken en Nederland. Met Nederland als voorbeeld heeft België een contactpunt benoemd voor tegenstrijdige regelgeving en administratieve kosten. Hier kunnen personen en bedrijven rapporteren over tegenstrijdige of onnodig complexe regelgeving.

Geïnspireerd door het indrukwekkende voorbeeld van Spanje, is in Oostenrijk de registratie van startende ondernemingen bespoedigd door verdere verbetering van de infrastructuur voor notarissen. Door middel van elektronisch gecertificeerde juridische aktes kan de registratie binnen 48 uur worden uitgevoerd.

In Denemarken worden op een aantal terreinen meer "bedrijfseffectbeoordelingen" toegepast, in overeenstemming met de aanbevelingen in het betreffende Best-procedureproject.

Spanje heeft veel gedaan om de resultaten uit de Best-procedureprojecten in de praktijk om te zetten. Het Directoraat-generaal voor KMO-beleid heeft van ieder project samenvattingen gemaakt en verstuurd naar ministeries, regio's, bedrijfsorganisaties en KMO-deskundigen. Er zijn bijeenkomsten gehouden met de Spaanse vertegenwoordigers die deelnamen aan het Best-procedureproject en andere projecten die vallen onder het meerjarenprogramma voor ondernemingen en ondernemerschap [13], om relevante deskundigen te wijzen op de noodzaak tot publicatie van de resultaten en uitvoering van de aanbevelingen in het project.

[13] Beschikking 2000/819/CE van de Raad van 20 december 2000 betreffende een meerjarenprogramma voor ondernemingen en ondernemerschap, met name voor het midden- en kleinbedrijf (KMO) (2001-2005), PB L 333, 29.12.2000, p. 84.

De Commissie doet bovendien inspiratie op bij de lidstaten. In navolging van het door Nederland en het Verenigd Koninkrijk gestelde voorbeeld krijgen ambtenaren van de Commissie die zich bezighouden met bedrijfsgerelateerde zaken, op experimentele schaal de gelegenheid om gedurende één tot twee weken deel te nemen aan een stage in een klein of middelgroot bedrijf.

Dit proces waarin men leert van elkaars behoeften moet verder worden versterkt. Als aanvulling op de aanbevelingen van het Handvest zelf is een schat een informatie, aanbevelingen en voorbeelden van goede praktijken beschikbaar in de projectverslagen van de Best-projecten en de jaarlijkse Handvestverslagen. Hier is gebleken dat deze informatie amper wordt benut. Toepassing van de open-coördinatiemethode is op dit gebied succesvol gebleken. Het kan nog verder worden verbeterd door intensiever gebruik van de geboden hulpmiddelen.

De Commissie zal zich verder inspannen om verspreiding van de geconstateerde goede praktijken te verbeteren. De discussies die in 2003 op de regelmatige bijeenkomsten van de Groep Ondernemingenbeleid (GOB) [14] werden gevoerd met de directeuren-generaal die verantwoordelijk zijn voor industrie en KMO's in de lidstaten en de toetredende landen, zijn een stap in de richting. Ze bieden nu al een nuttig raamwerk voor gemeenschappelijk onderzoek naar goede praktijken [15].

[14] Een groep die tot taak heeft de Commissie te adviseren over het ondernemingenbeleid. De groepsleden zijn deskundigen op hoog niveau uit het bedrijfsleven en vertegenwoordigers van de lidstaten.

[15] Gedurende 2003 stonden goede praktijken op het gebied van onderwijs in ondernemerschap, overdracht van ondernemingen en microkredieten op de agenda.

De Tallinn-Handvestconferentie [16] in het najaar van 2003 leidde eveneens tot uitwisseling van ervaringen, waarbij speciaal aandacht werd besteed aan de kandidaat-lidstaten. Voortbouwend op het succes van de Tallinn- en Maribor-conferenties zal de Commissie jaarlijks Handvestconferenties blijven organiseren om de uitwisseling van ervaringen tussen lidstaten te bevorderen [17].

[16] Georganiseerd door de Commissie in samenwerking met het Ministerie van Economische Zaken en Communicatie van Estland, van 30 september t/m 1 oktober 2003.

[17] Dit sluit bovendien aan op het verzoek van de Raad Concurrentievermogen van maart 2003.

Alle aanbevelingen en goede praktijken van eerdere Handvestverslagen en afgeronde Best-procedureprojecten zullen op een centrale plaats worden bewaard, om de bestaande informatie toegankelijker en gebruikersvriendelijker te maken.

1.4. Verbeteren van de beleidsvorming voor kleine bedrijven

Het ondernemingsklimaat voor kleine bedrijven hangt af van een groot aantal factoren. Op een groot aantal terreinen moeten maatregelen ter verbetering worden genomen. Om deze reden zijn passende beleidsvorming en -coördinatie voor kleine bedrijven van cruciale betekenis. In het Handvest, dat uit tien prioriteitsgebieden bestaat, wordt aan deze kwesties aandacht besteed, waarbij verder wordt gekeken dan bedrijfsbeleid in de strikte zin. Correcte uitvoering vergt concrete acties door verschillende actoren.

In een aantal landen heeft de tenuitvoerlegging van het Handvest duidelijk bijgedragen aan een betere interne coördinatie. Voor de jaarlijkse bilaterale bijeenkomsten tussen de Commissie en lidstaten, en de ontwikkeling van nationale verslagen, zijn bijdragen vereist van diverse ministeries en autoriteiten. Dit leidt tot bevordering van betere samenwerking en coördinatie.

Coördinatie tussen ministeries en autoriteiten op nationaal niveau kan op verschillende manieren worden bewerkstelligd. Een aantal landen heeft overkoepelende initiatieven of actieplannen ontwikkeld op gebieden van ondernemerschap of innovatie.

Noorwegen is onlangs tot een bijzonder ambitieuze interministeriële samenwerking gekomen voor de ontwikkeling van het in oktober 2003 gepresenteerd innovatiebeleidsplan. . Een groep van vijf ministers, voorgezeten door de Minister van Handel en Industrie, leidde de activiteiten, en werd daarin bijgestaan door een werkgroep met afgevaardigden van drie ministeries en door 12 interministeriële groepen voor specifieke onderwerpen. Met het oog op dit proces is ook gebruik gemaakt van externe expertise. Er is een innovatiepanel van negen ministers samengesteld om ervoor te zorgen dat de plannen worden gerealiseerd. Daarnaast worden bedrijfsvertegenwoordigers en andere belanghebbenden uitgenodigd voor regelmatige bijeenkomsten om hun visie te geven op verbetering van beleidsvorming -uitvoering.

Ook politieke overeenkomsten tussen ministeries of ministers kunnen de coördinatie versterken. In Italië is door het Ministerie van Productieve Activiteiten en het Departement voor Innovatie en Technologie een intentieverklaring ondertekend voor een gezamenlijk actieplan ter bevordering van innovatie door KMO's. In Frankrijk hebben de Staatssecretaris van KMO's en de Minister van Nationale Educatie een protocolovereenkomst ondertekend, de eerste van dit soort in Frankrijk dat zich richt op verbetering van de kennis van docenten, leerlingen en studenten over ondernemingen en ondernemerschap.

Het belang van beleidsvorming voor kleine bedrijven geldt uiteraard ook voor de Commissie. Het Handvest is niet alleen een dynamisch hulpmiddel voor beleid inzake leine bedrijven zelf, maar haakt ook in op ander beleid van de Commissie; met name de zojuist herziene Europese werkgelegenheidsstrategie en Strategie voor de interne markt, het onderzoeksbeleid, het cohesiebeleid en de globale richtsnoeren voor het economische beleid.

De uitvoering van het Handvest heeft duidelijk geleid tot betere samenwerking tussen en coördinatie van diensten welke betrokken zijn bij het beleid van kleine bedrijven. Dit is nog verder versterkt door de benoeming van de gezant voor het KMO en de invoering van een nieuw KMO-netwerk binnen de Commissie. Dit netwerk tussen ambtenaren van alle diensten is een nuttig hulpmiddel dat de aandacht voor KMO-behoeften binnen de Commissie moet vergroten en moet leiden tot betere coördinatie van KMO-kwesties. Het KMO-netwerk zal het belangrijkste middel worden voor coördinatie van KMO-beleid in de Commissie en voor bevordering van de ontwikkeling van een 'KMO-vriendelijke' benadering van alle relevante EU-programma's en -initiatieven.

1.5. De toekomst

Voortbouwend op de in het kader van het Handvest gemaakte voortgangsanalyse en op het proces van tenuitvoerlegging ervan, dat nu goed op gang is gekomen, is de discussie inzake ondernemerschap in Europa verder verbreed door de publicatie in januari 2003 van het Groenboek van de Commissie over ondernemerschap [18]. Op basis van de openbare raadpleging presenteert de Commissie een Actieplan [19] dat een strategisch raamwerk bevat en een aantal belangrijke acties ter bevordering van de agenda voor Europees ondernemerschap. Vanaf 2005 wordt de rapportage over het Actieplan onderdeel van het rapportagesysteem dat voor het Handvest bestaat.

[18] GROENBOEK "ONDERNEMERSCHAP IN EUROPA", COM(2003) 27 DEFINITIEF, 21.3.2003.

[19] "ACTIEPLAN: DE EUROPESE AGENDA VOOR ONDERNEMERSCHAP", COM(2004) 70 DEFINITIEF, 11.02.2004

2. VOORTGANG VAN DE LIDSTATEN, NOORWEGEN EN DE COMMISSIE IN DE GESELECTEERDE PRIORITEITSGEBIEDEN VOOR DEZE PERIODE

2.1. Inleiding

Dit is het vierde jaarlijkse verslag over de uitvoering van het Handvest. Het geeft een beknopt overzicht van de belangrijkste maatregelen die de lidstaten, Noorwegen en de Commissie in het afgelopen jaar hebben genomen bij de uitvoering van het Handvest. Noorwegen heeft de uitnodiging van de Commissie aangenomen om deel te nemen aan het door het Handvest ingezette proces. De andere leden van de Europese Economische Ruimte, IJsland en Liechtenstein, hebben niet te kennen gegeven te willen deelnemen. Alle kandidaat-lidstaten hebben in april 2002 het handvest onderschreven, en alle westelijke Balkanlanden in juni 2003. De in die landen gemaakte vorderingen worden geanalyseerd in een afzonderlijk verslag [20].

[20] "Verslag inzake de uitvoering van het Europees Handvest voor kleine bedrijven in toetredende landen en kandidaat-lidstaten", SEK(2004) xxxx verschijnt binnenkort; "Verslag inzake de uitvoering van het Europees Handvest voor kleine bedrijven in de landen van de westelijke Balkan", SEK(2004) 149.

Het huidige verslag probeert de sterke en zwakke punten in de hele Europese Unie aan te wijzen, veelbelovende maatregelen op nationaal niveau onder de aandacht te brengen en aanbevelingen te doen voor toekomstige acties. Als gevolg daarvan wil het een bijdrage leveren aan een sterker beleid in de ondersteuning van kleine bedrijven, en de vaart erin houden waarmee in Lissabon een aanvang is gemaakt.

Het verslag probeert ook de uitwisseling van ervaringen en goede praktijken in Europa te bevorderen. Er bestaan verschillende definities van 'goede praktijken'. Binnen de context van dit verslag wordt alleen de nadruk gelegd op initiatieven die in nationaal verband zeer bevorderlijk zijn gebleken en dat ook voor andere landen zou kunnen zijn [21]. Vanwege de grote waarde die vanuit het Europees Parlement [22] en het Europees Economisch en Sociaal Comité [23] wordt gehecht aan het op gebruikersvriendelijke wijze presenteren van de goede praktijken die bij uitvoering van het Handvest zijn gedefinieerd, wordt over enkele bijzonder interessante maatregelen meer informatie gegeven.

[21] Een nationaal initiatief kan pas echt als "goede praktijk" worden beschouwd wanneer het volledig in overeenstemming is met de relevante EU-wetgeving, waaronder de mededingingsregels en de regels voor staatssteun. Wanneer in dit verslag afzonderlijke initiatieven worden beschreven, betekent dat niet automatisch dat deze maatregelen ook in overeenstemming zijn met de relevante bepalingen van het Verdrag. Maatregelen die hier onder de aandacht worden gebracht, zijn geselecteerd uit huidige en eerdere nationale verslagen.

[22] Resolutie van het Europees Parlement inzake Ondernemerschap in Europa (PE 322.026, 23.10.2003), punt 46.

[23] Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over "De rol van het MKB in de Europese economie en productiestructuur" (INT/174, 18.6.2003), punt 4.1.1.

Gezien het doel van dit verslag en de beschikbare ruimte wordt hier echter geen uitputtende of gedetailleerde lijst van maatregelen gegeven. Gedetailleerde beschrijvingen van nationale maatregelen en contactinformatie zijn te vinden in de nationale verslagen die op de website van de Commissie zijn gepubliceerd [24].

[24] Zie http://europa.eu.int/comm/enterprise/ enterprise_policy/charter/charter2004.htm voor de volledige verslagen.

Het klimaat waarin kleine bedrijven functioneren, wordt grotendeels door de lidstaten zelf bepaald [25]. In dit verslag worden daarom hoofdzakelijk conclusies getrokken ten aanzien van de door de lidstaten geboekte vooruitgang, maar ook vorderingen die de Commissie heeft gemaakt, krijgen aandacht. Daarnaast geeft het Gezamenlijk Verslag over de Werkgelegenheid [26] een - op nationale verslagen gebaseerd - overzicht van de reactie van lidstaten op de richtsnoeren voor werkgelegenheid en ondernemerschap.

[25] Het Europees Parlement heeft in de resolutie van 20 maart 2002 inzake de resultaten van de Europese Raad in Barcelona verklaard dat "de verantwoordelijkheid voor de tenuitvoerlegging van bijna alle actielijnen van het Europees Handvest voor het KMO bij de lidstaten ligt".

[26] COM(2004) 24 definitief, 21.1.2003.

Het is lastig om voor alle gebieden de jaarlijkse voortgang te beoordelen, maar de belangrijkste trends worden hieronder geschetst. Het overzicht in dit deel vormt een weergave van hoe de Commissie de huidige situatie ziet op basis van de door de lidstaten verstrekte gegevens [27].

[27] De informatie over de in dit verslag opgenomen maatregelen in de lidstaten en Noorwegen is afkomstig uit de nationale verslagen of informatie die op bilaterale bijeenkomsten is verstrekt (tenzij anders aangegeven).

De analyse van de voortgang in de lidstaten en Noorwegen is gebaseerd op gedetailleerde nationale verslagen en op bilaterale bijeenkomsten tussen de Commissie en nationale autoriteiten die plaatsvonden tussen juni en oktober 2003. In navolging van het voorbeeld dat vorig jaar is gesteld, namen nationale bedrijfsorganisaties actief deel aan alle bilaterale bijeenkomsten en maakten zij er hun standpunten kenbaar. Een raadpleging over de nationale verslagen via internet was toegankelijk voor alle belangstellende partijen en werd in oktober 2003 aangekondigd tijdens een bijeenkomst met Europese bedrijfsorganisaties, en via e-mail medegedeeld aan ongeveer 30 Europese bedrijfsorganisaties [28]. Op het niveau van de Commissie heeft een interne groep bestaande uit ambtenaren van alle diensten ter ontwikkeling van activiteiten voor KMO's, de analyse van de voortgang van de Commissie voorbereid.

[28] Voor de raadpleging, zie http://europa.eu.int/comm/enterprise/ enterprise_policy/charter/charter2004.htm. De volgende bedrijfsorganisaties gaven commentaren die ook op deze site staan: Zentralverband des Deutschen Handwerks, ZDH (Duitse ambachtsbond), Svenskt näringsliv (bond van Zweedse ondernemingen) en Företagarnas Riksorganisation (bond van Zweedse particuliere ondernemingen). Op basis van de Duitse respectievelijk Zweedse nationale verslagen gaven de organisaties hun visies op maatregelen die goed functioneren en maatregelen die verbetering behoeven. Bij beschrijvingen van de betreffende maatregelen in dit rapport wordt naar een aantal van deze commentaren verwezen. Op algemeen niveau heeft de Duitse ambachtsbond aangegeven dat ondanks initiatieven zoals "Pro Mittelstand" en het aanstellen van een erkende vertegenwoordiger van de federale regering voor KMO's, er onvoldoende aandacht is besteed aan de belangen van KMO's zowel in het totale economische beleid als in het voorbereiden van wetgeving in Duitsland.

De meeste maatregelen leiden niet op de korte termijn tot zichtbare resultaten, en het is onmogelijk om voor alle gebieden per jaar volledig vast te stellen welke vooruitgang is geboekt. De lidstaten zouden er ook niet naar moeten streven om elk jaar een groot aantal maatregelen in te voeren. Versterking, beoordeling en verbetering van bestaande maatregelen is minstens zo belangrijk. In navolging van de uitnodiging van de Raad Concurrentievermogen van maart 2003 om de beoordeling van nationale ontwikkelingen te versterken door ieder jaar een aantal Handvest-gebieden te prioriteren, onderzoekt dit verslag in meer detail de voortgang op het gebied van

- toegang tot financiering, met name risicokapitaal en microleningen;

- innovatie en technologieoverdracht;

- raadpleging van kleine bedrijven.

Europese bedrijfsorganisaties werden uitgenodigd om op een bijeenkomst in juni 2003 [29] de grootste problemen die zij op deze gebieden ondervinden, toe te lichten.

[29] Op basis van deze uitnodiging hebben Eurochambres en de Europese Federatie van Accountants (FEE) schriftelijk commentaar geleverd op de tenuitvoerlegging van het Handvest in het algemeen, en op de drie prioriteitsgebieden in het bijzonder.

Ook al heeft dit verslag hoofdzakelijk betrekking op de periode van het najaar 2002 tot het najaar 2003, enige overlapping tussen jaarverslagen is onvermijdelijk aangezien de meeste maatregelen zijn gericht op de lange termijn.

Met het oog op de in het Handvest verwoorde toezegging om gebruik te maken van "doelmatigheidsindicatoren om de voortgang in de tijd te evalueren" en het verzoek van de Raad Concurrentievermogen om "op vrijwillige basis voort te gaan met het werk inzake kwantitatieve en kwalitatieve doelstellingen teneinde het gebruik ervan nog meer in het ondernemingenbeleid te integreren", streeft het verslag ernaar om de kwantitatieve voortgang te beschrijven op basis van relevante indicatoren van de scoreborden voor ondernemingenbeleid [30], innovatie [31] en interne markt [32]. Ook wordt in dit verslag de nadruk gelegd op de relevante vrijwillige kwantitatieve doelstellingen van het ondernemingenbeleid die de lidstaten in 2002 en 2003 hebben geformuleerd [33]. De vrijwillige nationale doelstellingen zijn afkomstig uit de nauw met het Handvest verbonden en met de lidstaten overeengekomen indicatoren voor het ondernemingenbeleid.

[30] 'Benchmarking van het ondernemingsbeleid: Resultaten van het scorebord 2003', SEC(2003) 1278, 4.11.2003'. Het scorebord ondernemingenbeleid vormt de gegevensbron inzake indicatoren die in dit verslag zijn opgenomen (tenzij anders aangegeven).

[31] SEC(2003) 1255, 10.11.2003.

[32] Scorebord voor de interne markt, nr. 12, mei 2003; persmededeling IP/04/33, 12.1.2004.

[33] Het scorebord Ondernemingenbeleid vormt de informatiebron inzake de hier genoemde doelstellingen die door de lidstaten zijn geformuleerd.

De discussie rond indicatoren en doelstellingen binnen de context van het Handvest is ook gevoerd op bilaterale bijeenkomsten. Hoewel door een meerderheid van de lidstaten overeenstemming is bereikt over het nut van passende doelstellingen, werd door de nationale overheden de nadruk gelegd op de problemen rond het definiëren van relevante indicatoren die bij voorkeur uitsluitend de situatie van kleine bedrijven weergeven. Deze problemen worden veroorzaakt door beperkingen in beschikbaarheid van gegevens. Ter bevordering van de discussies suggereerden de Commissie-vertegenwoordigers op informele wijze dat binnen de context van het Handvest een klein aantal ambitieuze doch realistische gemeenschappelijke doelstellingen op EU-niveau de concentratie op de tenuitvoerlegging zou kunnen bevorderen. De meeste nationale overheden stonden voornamelijk positief tegenover dit idee, ondanks een zekere gereserveerdheid in bepaalde gevallen. Omdat de lidstaten echter nog verschillende standpunten hebben inzake de effectieve bijdrage die dergelijke gemeenschappelijke doelstellingen zouden kunnen leveren aan de verbetering van de tenuitvoerlegging van het Handvest, wordt naar verwachting op de korte termijn geen overeenstemming bereikt. Uiteraard zijn doelstellingen alleen zinvol als ze worden vergezeld van passende strategieën en beleidsmaatregelen. Wat indicatoren betreft, is er duidelijk behoefte aan betere officiële statistieken op de gebieden van het Handvest via het Europees statistisch stelsel.

Hoewel in dit verslag ook maatregelen onder de aandacht worden gebracht die specifiek zijn gericht op micro-ondernemingen en kleine ondernemingen, zijn veel van de beschreven initiatieven ontwikkeld ten gunste van zowel kleine als middelgrote ondernemingen. De Commissie is van mening dat deze maatregelen, ook al zijn ze niet uitsluitend gericht op ondernemingen met minder dan vijftig werknemers, onverminderd van waarde zijn voor of effect hebben op kleine bedrijven. Zowel de Commissie als de lidstaten hebben er daarom voor gekozen om in dit verslag alle initiatieven op te nemen die van invloed zijn op kleine en middelgrote ondernemingen, en daarbij de maatregelen die het meeste effect lijken te hebben op kleine bedrijven speciaal te belichten.

2.2. Financiën

"Ondernemers hebben financiële middelen nodig om hun ambities te realiseren. Om de toegang tot de financiële diensten voor kleine ondernemingen te verbeteren zullen wij:

de belemmeringen die een pan-Europese kapitaalmarkt en de uitvoering van de actieplannen inzake financiële diensten en risicokapitaal in de weg staan, vaststellen en wegwerken;

de relatie tussen het bankwezen en het kleinbedrijf verbeteren door passende voorwaarden voor de toegang tot krediet en risicokapitaal te scheppen;

de toegang tot de structuurfondsen verbeteren en initiatieven toejuichen van de Europese Investeringsbank om de voor starters en high-techbedrijven beschikbare fondsen, waaronder eigendomstitels, te verhogen."

Het verbeteren van de toegang tot financiering is een belangrijk aspect van het bevorderen van de ontwikkeling van kleine bedrijven in Europa. De omstandigheden in de financiële markten hebben invloed op de toegang tot financiering. Ook al heeft de neergang van de conjunctuur de externe en interne financiering van kleine bedrijven lastiger gemaakt, toch zal de geleidelijk sterker wordende groei ook positieve gevolgen hebben voor de financieringsmogelijkheden van kleine bedrijven. Externe financiering is lastiger te verkrijgen omdat veel banken en risicokapitaalfondsen verliezen hebben geleden in hun KMO-portefeuilles en minder zijn geneigd risico's te nemen. Banken gaan voorzichtiger om met leningaanvragen en vragen meer onderpand.

Risicokapitaal is voor slechts een gering aantal kleine bedrijven mogelijk, en wel die bedrijven die een snelle groei verwachten. Op de lange termijn wordt verwacht dat risicokapitaal een belangrijker rol gaat spelen, omdat veel KMO's hun vermogensbasis moeten versterken.

Business angels, die naast officiële ook niet-officiële individuele investeerders betreffen, bieden zowel financiering als bestuurlijke ervaring. Netwerken van business angels verhogen de efficiëntie van het bij elkaar brengen van angels en ondernemers. Een eerste stap ter verhoging van de investeringen is het geven van meer bekendheid aan de voordelen en diensten die business angels en hun netwerken bieden. Een andere belangrijke stap is om de investeringsbereidheid van ondernemers te vergroten, zodat zij meer investeringen door business angels kunnen aantrekken. Dit is van belang omdat ondernemers de verschillen moeten herkennen tussen financieringsbronnen en de specifieke rol die business angels spelen. De investeringsbereidheid van ondernemers en realistische ondernemingsplannen zullen de dialoog met business angels bevorderen.

De meeste kleine ondernemingen zijn eenmanszaken of vennootschappen, voor wie microkredieten, ofwel leningen van kleine geldbedragen tot EUR 25.000, vaak belangrijke financieringsbronnen zijn. Omdat microkrediet door banken vaak wordt beschouwd als een activiteit met hoog risico en laag rendement vanwege het hoge aantal faillissementen en behandelingskosten, is op dit gebied sprake van een gat in de markt.

In alle lidstaten is overheidssteun beschikbaar om dit gat in de markt - in ieder geval gedeeltelijk - te dichten. Op nationaal niveau spelen publiekrechtelijke stimuleringsbanken - indien aanwezig - een actieve rol en vormen een efficiënt en doeltreffend middel om een deel van het krediet en de kredietgaranties te verstrekken, vooral wanneer bedrijfsvoering op grote schaal is vereist. Daarnaast maken garantieregelingen (co- en contragaranties) het voor de kredietinstelling aantrekkelijker om microkredieten te verlenen omdat op die manier zowel de risico's als de vermogenseisen worden verlaagd. Op Europees niveau stelt een speciale voorziening voor microkredietgaranties uit het Meerjarenprogramma voor ondernemingen en ondernemerschap (2001-2005), dat wordt beheerd door het Europees Investeringsfonds, financiële instellingen in staat om hun microkrediet-aanbod te verhogen.

Het laatste Handvest-verslag concludeerde dat toegang tot financiering een belangrijk probleem blijft voor bedrijven in de hele EU, en dat de invoering van flexibele microleningen door een aantal lidstaten een bemoedigende stap vooruit was. De lidstaten werden opgeroepen om, in overeenstemming met de nationale omstandigheden, meer steun te geven aan financieringsinstellingen zodat kleine bedrijven betere toegang krijgen tot financiering en met name tot microleningen. De lidstaten werden ook opgeroepen om de fiscale en structurele hervormingen uit te voeren die nodig waren om investeringen in risicokapitaalfondsen te bevorderen, zoals werd aanbevolen in het kader van het Actieplan voor financiële diensten. Het rapport concludeerde voorts dat business angels in toenemende mate een belangrijke financieringsbron voor kleine bedrijven zijn. De lidstaten werden aangemoedigd om meer bekendheid te geven aan de mogelijkheden die business angels bieden, een legaal en fiscaal klimaat te bevorderen dat gunstig is voor risicovolle investeringen in kleine bedrijven, en lokale en regionale netwerken van business angels te ondersteunen.

Het geselecteerde prioriteitsgebied voor het onderhavige verslag is 'Toegang tot financiering, met name risicokapitaal en microleningen'. Niettemin zijn alle relevante maatregelen die vallen onder het Handvest-gebied 'Financiën' opgenomen in dit deel van het verslag.

2.2.1. Recente ontwikkelingen

Indicatoren en doelstellingen

Drie lidstaten hebben op het gebied van toegang tot financiering kwantitatieve doelstellingen gesteld . Frankrijk heeft als doel om in 2010 EUR1 miljard aan jaarlijkse investeringen in risicokapitaal te realiseren en Ierland streeft naar een investering in durfkapitaal van 0,80% van het BBP in 2006. Een andere doelstelling van Ierland is om vanaf 2006 jaarlijks 2 tot 3 nieuwe beursgenoteerde ondernemingen te registreren, en Nederland wil het niveau van jaarlijks toegekende staatsgaranties (BBMKB) verhogen naar EUR450 miljoen, hetgeen overeenkomt met 3.500 kredieten, waarvan 60% betrekking heeft op startende ondernemingen.

Het scorebord Ondernemingenbeleid 2003 heeft op basis van een aantal indicatoren geconcludeerd dat er de laatste kwartalen negatieve ontwikkelingen hebben plaatsgevonden op het gebied van toegang tot financiering. KMO's noemen toegang tot financiering als één van de belangrijkste knelpunten voor hun groeipotentieel [34].

[34] Volgens het ENSR-onderzoek 2003 is toegang tot financiering het op-één-na belangrijkste obstakel voor KMO's, na het gebrek aan geschoolde arbeidskrachten (gerapporteerd in het scorebord Ondernemingsbeleid 2003).

In vrijwel alle lidstaten bleef in 2002 het aantal nieuwe beursgenoteerde bedrijven in verhouding tot bestaande ondernemingen afnemen, maar in een veel lager tempo.

Durfkapitaalmarkten hebben in 2002 onder zware druk gestaan, gezien de afnemende kapitaalinvesteringen in alle lidstaten in 2002. In verhouding tot het BBP beschikken Zweden, Finland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk over de grootste markten voor durfkapitaal, en Griekenland, Oostenrijk en Portugal over de kleinste. Een zorgwekkende trend was ook de afname van beginfase- en startkapitaalinvesteringen gedurende de afgelopen drie jaar, ten gunste van financiering in latere stadia.

Een hoopgevende ontwikkeling is de - bescheiden - toename in het aantal netwerken van business angels sinds 1999, met name in Frankrijk, Duitsland, Zweden, Denemarken, het Verenigd Koninkrijk, Spanje en Nederland. Luxemburg heeft momenteel geen netwerk van business angels. Portugal, Oostenrijk en Finland hebben er ieder één.

Lidstaten

Er zijn verschillende financiële maatregelen voor starters ontwikkeld.

België heeft de '50+-lening' geïntroduceerd voor mensen ouder dan 50 die zelfstandige willen worden of een bedrijf willen oprichten, en de 'BAN-lening' voor de aanvulling van financiële steun afkomstig van business angels. Daarnaast is het 'Startersfonds' opgericht, een overheidsinitiatief ter bevordering van particuliere externe financiering voor de start en overdracht van ondernemingen. Onder bepaalde voorwaarden ontvangen de investeerders belastingverlaging over de feitelijke betalingen.

In Denemarken wordt in samenwerking met een aantal particuliere investeerders een nieuw 'ondernemerschapsfonds' opgezet van 500 miljoen DKK (ongeveer EUR67 miljoen), om gaten in de kapitaalfinancieringsmarkt te dichten die in de beginfasen vaak voorkomen. Nederland is de financiële instrumenten voor innovatieve startende ondernemingen aan het herzien.

Finland: Dienst voor vinden van geschikt werkmateriaal voor aandelenbezit

De PreSeed-diensten van Sitra (het Finse nationale fonds voor onderzoek en ontwikkeling) streven naar herstel van de negatieve marktsituatie inzake startfinanciering voor technologie-georiënteerde bedrijven.

De 'DIILI'-regeling van april 2003 is de meest recente bijdrage aan de groep PreSeed-diensten van Sitra waartoe ook 'INTRO' en 'LIKSA' [35] behoren. De fundamentele gedachte achter Sitra PreSeed is om ondernemers, verstrekkers van marktinformatie, business angels en ervaren verkopers en bedrijfskundigen samen te brengen op de INTRO-marktplaats die door SITRA wordt gecoördineerd. Binnen deze omgeving ondergaat het bedrijf een reeks maatregelen die een toegevoegde waarde hebben omdat ze op het juiste moment worden uitgevoerd. Ten gevolge daarvan wordt het bedrijf veel aantrekkelijker voor investeringen van particulier startkapitaal.

[35] LIKSA richt zich op het inzetten van de eigen bedrijfsmiddelen voor het verkrijgen, analyseren en verfijnen van bedrijfsinformatie over de commerciële exploitatie. Voor deze taak worden financiële middelen en deskundigen aangeboden.

De vrij beperkte verkoopgerichte en zakelijke competenties van ondernemingen vormden de belangrijkste reden voor het langzaam op gang komen van de goed functionerende INTRO-marktplaats. De nieuwe DIILI-regeling heeft in belangrijke mate geleid tot herstel van deze situatie, en bovendien tot bevordering en toename van het ondernemerschap. Via de INTRO-marktplaats kunnen startende ondernemingen vacatures plaatsen voor professionals uit het bedrijfsleven, en fungeren zij als investeringsdoelen voor business angels. In de DIILI-regeling biedt de deskundige die de verkoopactiviteiten van het bedrijf onder zijn hoede neemt, zijn expertise aan tegen aandelen in het bedrijf. De deskundige neemt tegen ondernemersrisico en - in het begin - waarschijnlijk tegen geringe vergoeding, deel aan het bedrijf . Wanneer dit op het juiste moment in de investeringscyclus plaatsvindt, fungeert de verkoopexpertise van de deskundige ook als trigger voor startfinanciering van het bedrijf, waardoor de negatieve marktsituatie wordt hersteld.

Ten aanzien van financiële instrumenten voor overdracht van ondernemingen was de in vijf gebieden toegepaste Franse proefregeling 'Prêt à la Reprise d'Enterprise - PRE' (leningen voor bedrijfsaankopen) zo geslaagd, dat deze overal zal worden toegepast. De Austria Wirtschaftsservice heeft een 'Successiebonus' ingesteld voor de ondersteuning van ondernemers en KMO's die op het punt staan het eigendomsrecht van het bedrijf over te dragen. Spaarkapitaal dat is aangewend voor een nieuwe doorstart of overname komt in aanmerking voor een niet-terugvorderbare overheidsbonus van 14%.

Onlangs zijn twee nieuwe microkrediet-regelingen ontwikkeld.

Frankrijk heeft een rechtskader geïntroduceerd waarmee officieel erkende non-profit verenigingen leningen van banken kunnen verkrijgen voor de verstrekking van microkredieten. De eerste officieel erkende vereniging was ADIE, een microkrediet-instelling gespecialiseerd in het bevorderen van de creatie en ontwikkeling van bedrijven door werklozen of mensen die het minimumloon ontvangen. Voordat dit nieuwe kader bestond, kon een vereniging uitsluitend leningen verstrekken uit het eigen vermogen.

Verenigd Koninkrijk: Belastingprikkel ter bevordering van microkrediet

De Britse overheid biedt via het Phoenix-fonds ondersteuning voor kapitaal-, winst- en leninggaranties aan ongeveer 40 financiële instellingen voor gemeenschapsontwikkeling (CDFI's). Hierdoor wordt de toegang tot financiering door bestaande en startende ondernemingen in achterstandswijken bevorderd. Dit zijn onafhankelijke financiële - meestal lokale - instellingen die een sterke binding hebben met bedrijfsondersteunende diensten en buurtorganisaties. Ze verstrekken op commerciële voorwaarden leningen aan bedrijven die op zich levensvatbare plannen hebben, maar via conventionele bronnen niet aan alle voorwaarden kunnen voldoen. Over het algemeen vereisen CDFI's geen onderpand en daarnaast baseren ze hun kredietbeslissingen op het verwachte effect van de onderneming op de buurt in plaats van conventionele technieken voor kredietscoreberekening.

De belastingverlichting voor gemeenschapsinvestering (CITR) van het Verenigd Koninkrijk, dat in maart 2003 in werking trad, dient ter bevordering van de particuliere kapitaalstroom door CDFI's via belastingprikkels aan investeerders die passief kapitaal verstrekken aan CDFI's. Een individuele of institutionele investeerder die bereid is aan een CDFI kapitaal te verstrekken als lening of als aandelenkapitaal voor minstens vijf jaar, ontvangt in elk van de vijf opeenvolgende belastingjaren een belastingverlaging van 5% van het geïnvesteerde bedrag. CDFI's die voor het aantrekken van deze investering officieel door de dienst Kleine Bedrijven van de Britse regering moeten zijn erkend, mogen leningen verstrekken aan startende en bestaande ondernemingen en aan gemeenschapsprojecten. In juli 2003 zijn 20 CDFI's officieel erkend. Zij streven ernaar om £88 miljoen (ca EUR125 miljoen) van investeerders bijeen te krijgen teneinde in de drie daaropvolgende jaren leningen te kunnen verstrekken.

België heeft een nieuw soort collectieve investeringsorganisatie opgericht voor het aantrekken van durfkapitaal: 'Private Pricaf'. Het stimuleert particuliere investeerders om het kapitaal van een niet-geregistreerde onderneming met minstens EUR250.000 uit te breiden, zonder zelf de onderneming te hoeven oprichten en runnen. Voor het Griekse 'Ontwikkelingsfonds van de nieuwe economie' (TANEO) is het startsein gegeven. Het is een fonds dat op zich weer uit fondsen bestaat, gericht op minderheidsdeelneming aan investeringsregelingen in innovatieve - bij voorkeur 'nieuwe economie' - bedrijven. Italië is bezig een publiek-private maatregel te ontwikkelen om de toegang tot durfkapitaal in minder begunstigde gebieden voor KMO's en voor nieuwe bedrijven te vergemakkelijken. Het stelt overheidsfondsen beschikbaar aan banken en financiële intermediairs voor de aankoop van aandelen in kortetermijn- en minderheidsbelangen.

Frankrijk: Investeringsfondsen ter bevordering van lokale investeringen

De Franse Wet Economisch Initiatief, welke in juli 2003 door het parlement is aangenomen, omvat de oprichting van lokale investeringsfondsen ('Fonds d'investissement de proximité', FIP). Deze maatregelen heeft primair betrekking op regionale KMO's, welke regelmatig problemen ondervinden bij het aantrekken van professionele investeerders die aansluiten op de karakteristieken van het bedrijf.

Het doel van FIP's is spaartegoeden aan te trekken van particulieren die bereid zijn te investeren in bedrijven die in een bepaald gebied zijn gevestigd. De levensvatbaarheid van de investering is dus niet het enige doel van de investeerder. De ontwikkeling van een gebied door prestaties van de aldaar gevestigde bedrijven kan ook een beslissende factor zijn.

FIP's kunnen zich mengen in een zone van maximaal drie aangrenzende gebieden, in Frankrijk of in een andere EU-lidstaat (er zijn speciale voorschriften voor de Franse overzeese departementen). Deze fondsen komen overeen met wederzijdse fondsen voor investering in risicokapitaal, en moeten minstens 60% van hun activa in KMO's investeren, waarvan 10% voor de oprichting van het bedrijf moet worden aangewend.

Relaties tussen FIP's en lokale overheden die ondersteuning willen bieden, worden opgenomen in overeenkomsten waarin investeringsprioteiten worden vastgelegd naar activiteitengebied of soort bedrijf. Investeringen in FIP's worden voor particulieren vooral aantrekkelijk door een aanzienlijke belastingprikkel, die kan oplopen tot een inkomstenbelastingverlaging van 25% van het geïnvesteerde bedrag, tot een maximum van EUR12.000 voor één persoon en EUR24.000 voor een (echt)paar.

Op regionaal niveau heeft de Vlaamse Gemeenschap in België het 'ARKimedes-fonds' opgericht voor het aantrekken van durfkapitaal door institutionele en particuliere investeerders voor Vlaamse KMO's. Via deze regeling komen particulieren in aanmerking voor belastingvermindering. In het Verenigd Koninkrijk is het 'Bridges Community Development Venture Capital Fund' (Bridges durfkapitaalfonds voor gemeenschapsontwikkeling) opgericht voor investeringen in het aandelenkapitaal van KMO's met groeipotentieel welke zijn gevestigd in de 25% meest achtergestelde kiesdistrictswijken in Engeland. Dit fonds heeft een waarde van £40 miljoen (ongeveer EUR57 miljoen) waarin investeerders uit zowel de overheid als de particuliere sector elk voor 50% participeren. Daarnaast worden in alle Britse regio's van het Verenigd Koninkrijk 'Early Growth Funds' opgericht, ter bevordering van het verstrekken van risicokapitaal aan starters en andere bedrijven in de allereerste groeistadia. Daarnaast wil men aan particuliere investeerders laten zien dat investeringen in startende ondernemingen commerciële opbrengsten kunnen opleveren.

Oostenrijk: Een nieuw model voor overheidsdurfkapitaal

Austria Wirtshaftsservice GmbH (AWS), een financiële intermediair van de overheid die in 2002 is opgericht, biedt risicokapitaalfondsen ter verstrekking van quasi-aandelenkapitaal in de vorm van achtergestelde leningen. Het financieringsbesluit wordt gemaakt na een uitgebreide screening van de onderneming, acceptatie van het ondernemingsplan en goedkeuring door een onafhankelijk adviesorgaan.

Op basis van de eigenschappen van het ondernemingsplan moet als vergoeding voor het verstrekte kapitaal een van te voren vastgesteld winstdeel van de onderneming worden betaald. Dit betekent dat in de beginjaren niets wordt betaald als de zakelijke transacties van het bedrijf tot financiële verliezen leiden. Daartegenover staat dat de verstrekte fondsen dan ook niet hoeven te worden vergoed. Een AWS-vertegenwoordiger woont de bestuursvergaderingen van het bedrijf bij en mengt zich in principe niet in de operationele besluiten, tenzij in belangrijke mate wordt afgeweken van het ondernemingsplan. Desondanks kan de ondernemer op ieder moment gebruik maken van kwalitatief hoogstaand advies en begeleiding.

Aan de ene kant ondervinden ondernemers middels dit model in de eerste jaren geen uitgaande kasstromen en balanskosten door hoge investeringen, in tegenstelling tot reguliere leningen. Aan de andere kant heeft de betaling van een deel van de winst in goede jaren geen negatieve invloed op de bedrijfsuitvoering.

Het biedt dus een oplossing voor de angst van met name kleine ondernemingen voor te sterke externe interventie door durfkapitaalverstrekkers.

In het kader van garantiestelsels biedt de Austria Wirtschaftsservice garanties voor leningen zonder onderpand tot een maximum van EUR75.000. In Portugal zijn drie nieuwe regionale onderlingewaarborgmaatschappijen opgericht.

Italië: Landelijk systeem van onderlingewaarborgmaatschappijen

In Italië bestaat al meer dan 30 jaar de 'CONFIDI'-regeling ter bevordering van de oprichting van onderlingewaarborgmaatschappijen. De primaire functie van deze regeling bestaat uit het ondervangen van problemen van kleine bedrijven bij het verkrijgen van leningen. CONFIDI is een landelijke onderlingewaarborgmaatschappij die uit 680 particuliere bedrijven bestaat (elk met eigen juridische en administratieve autonome bevoegdheden) en waarvan bijna 1 miljoen ondernemers lid zijn.

Deze fondsen verstrekken kredietgaranties voor KMO's, tot 80% van de leningen voor nieuwe bedrijven en 50% voor bestaande bedrijven. Het maximale garantiebedrag is EUR500.000, er is geen persoonlijk onderpand vereist en de gehanteerde rentetarieven zijn de tarieven die door banken doorgaans worden gehanteerd voor hun grootste klanten. Voor de KMO betekent dit een lager rentetarief dan bij een leningsaanvraag die niet wordt ondersteund door een CONFIDI. Deze stort 50% van het leenbedrag contant op een bankrekening.

Van elke euro die door de CONFIDI-regeling wordt gegarandeerd is het vermenigvuldigingseffect afhankelijk van de betreffende CONFIDI, doch tenminste een factor 10 van de toegekende lening. Elke kredietaanvraag wordt door een lokale CONFIDI beoordeeld, en niet door de bank. De resultaten uit het verleden zijn uitstekend. 1,6% als standaardtarief, in plaats van 8% voor de ambachtssector in het algemeen.

Sinds 2000 kunnen CONFIDI's worden ondersteund door een KMO-garantiefonds: een contragarantieregeling, ingesteld door het Ministerie van Produktieve Activiteiten. Dit heeft geleid tot een toename in garanties ten gunste van bedrijven.

Op regionaal niveau heeft de Vlaamse Gemeenschap in België raamovereenkomsten met particuliere banken afgesloten waarin is vastgelegd dat kredietaanvragen van KMO's die aan bepaalde criteria voldoen, voor 75% door de Vlaamse autoriteiten worden gegarandeerd. Het Waalse Gewest in België is bezig met de oprichting van een specifiek bedrijf 'SOCAMUT S.A.', dat contragaranties moet verstrekken voor 50% van de waarde van garanties die door onderlingewaarborgmaatschappijen in de regio worden verstrekt ten behoeve van de oprichting, groei en overdracht van ondernemingen. Dit systeem is uitsluitend bedoeld voor zeer kleine ondernemingen. Met het 'Garantiefonds' van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest in België kunnen ondernemers direct, dus zonder tussenkomst van een bank, garanties aanvragen. Na de goedkeuring van het Fonds kunnen ondernemers zich bij de diverse financiële instellingen oriënteren voor de meest gunstige voorwaarden.

Griekenland heeft plannen voor het oprichten van het eerste netwerk van business angels en Frankrijk heeft een speciale rechtsvorm voor business angels geïntroduceerd, de 'Business Angel Sole Proprietorship' (SUIP: Société unipersonnelle d'investissement providentiel, ofwel: eenmanszaak voor business angels). Doelstelling van deze regeling is de uitbreiding van het aantal business angels. De SUIP geniet aanzienlijke belastingvoordelen. Ierland heeft een database ingevoerd waarin meer dan 50 business angels met een hoog netto vermogen zijn opgenomen, en in totaal meer dan EUR12.7 miljoen beschikbaar hebben voor investering in kleine en middelgrote ondernemingen. In aanvulling op de bestaande particuliere netwerken van business angels kijkt de Nederlandse regering naar mogelijkheden ter bevordering van de oprichting van nieuwe netwerken op regionaal niveau. In Zweden hebben inmiddels 17 organisaties goedkeuring gekregen om regionale netwerken van business angels op te richten. Zweden financiert bovendien een project dat vrouwelijke business angels moet aantrekken om ze vervolgens in andere netwerken te laten deelnemen. In Portugal worden de activiteiten van business angels gepropageerd op conferenties en in persartikelen. In de toekomst zal een speciaal Actieplan worden opgesteld. In Noorwegen worden plannen gemaakt om netwerken van business angels op te zetten op het gebied van biotechnologie en ICT. Daarnaast biedt men een belastingvoordeel van 28% aan business angels die investeren in starters op het gebied van universiteitsonderzoek.

Er zijn ook meldingen gemaakt van andere financiële maatregelen. In Denemarken worden alle voorwaarden inzake financiële instellingen ondergebracht in de 'Financial Business Act'. Deze zal leiden tot verdere vereenvoudiging, efficiëntie en transparantie in de financiering van KMO's. In Duitsland heeft het samengaan van de KfW- en DtA-stimuleringsbanken in de KfW-Mittelstandsbank de financiële instrumenten die aan KMO's worden geboden, transparanter gemaakt. Daarnaast heeft het geleid tot verbeteringen van producten en vereenvoudiging van processen. Ierland heeft opdracht gegeven voor een landelijke vergelijking van de financiële ondersteuning voor starters die in andere EU-landen door de staat en de particuliere sector wordt geboden, en een ander onderzoek naar beleid en ondersteuning voor zeer kleine ondernemingen in Ierland. Oostenrijk heeft de Austria Wirtshaftsservice GmbH opgericht als one-stop-shop voor alle federale financiële ondersteuning aan ondernemingen. Het brengt verschillende bestaande ondersteunende organisaties samen onder één dak. Oostenrijk heeft ook een 'Actieplan ter versterking van de kapitaalmarkt' opgezet, en Portugal heeft een nieuw financieel programma, 'PRIME', geïntroduceerd ter bevordering van investering en modernisering van ondernemingen.

Op regionaal niveau biedt het Waalse Gewest in België diverse nieuwe regelingen om financiering van spin-offs van universiteiten te vergemakkelijken. Het gewest wil via een experimenteel project kleine ondernemingen die durfkapitaal nodig hebben, ondersteunen bij het aantrekken van een externe directeur in de Raad van Bestuur door deels bij te dragen in de personeelskosten. In het Verenigd Koninkrijk heeft de Scottish Excecutive een nieuw 'startpakket aandeleninvesteringen' geïntroduceerd dat zich richt op het investeringsgat onder £500.000 (ca EUR709.000). Daarnaast is een 'Investment Readiness Programme' (investeringsbereidheid-programma) opgezet om groeibedrijven financieel te ondersteunen in de ontwikkelingskosten voor plannen van een zodanig hoog niveau en kwaliteitsgehalte, dat ze ongetwijfeld aandeleninvesteringen zullen aantrekken. Het programma draagt tot 50% van deze kosten bij, tot een maximum van £10.000 (ca EUR14.200).

Commissie

In november 2003 heeft de Commissie haar vierde voortgangsverslag goedgekeurd over het Actieplan voor risicokapitaal (APRK) [36]. In het verslag werd vastgesteld dat in de totale APRK-periode belangrijke vorderingen zijn gemaakt, en dat alle politieke en de meeste technische doelstellingen zijn bereikt. De Europese risicokapitaal-industrie is volwassener en professioneler dan in 1998. Ondernemingen en overheden in het huidige Europa zijn zich meer bewust van het strategische belang van deze sector en van de mogelijkheden die dit type financiering biedt. Op politiek gebied heeft het APRK een rol gespeeld bij de ondersteuning van partijen die direct of indirect bij risicokapitaal-activiteiten waren betrokken. De filosofie achter het APRK is inmiddels ook doorgedrongen in ander beleid en andere programma's op regionaal, nationaal en EU-niveau. De Commissie zal de Europese risicokapitaalmarkten nauwgezet volgen om de vaart erin te houden.

[36] Mededeling van de Commissie betreffende de tenuitvoerlegging van het actieplan voor risicokapitaal (APRK), COM(2003) 654 definitief, 4.11.2003. Gebaseerd op de Mededeling van de Commissie 'Risicokapitaal: de sleutel tot het scheppen van werkgelegenheid in de Europese Unie', SEC(1998) 522, april 1998.

De Commissie heeft eveneens haar achtste voortgangsverslag gepubliceerd over het Actieplan financiële diensten [37]. Hierin wordt vastgesteld dat de algemene financiële vooruitzichten het politieke pleidooi voor integratie van financiële diensten binnen de EU ondersteunen. Er worden steeds meer juridische maatregelen goedgekeurd die noodzakelijk zijn voor het scheppen van een geïntegreerde markt. Het is van cruciaal belang dat ook de resterende juridische maatregelen worden afgerond.

[37] 'Financial Services: Nine months left to deliver the FSAP', 3.6.2003; http://europa.eu.int/comm/internal_market/ en/finances/actionplan/index.htm

Het jaarverslag uit 2002 [38] over de drie financiële instrumenten uit het Meerjarenprogramma voor ondernemingen en ondernemerschap (2001-2005), te weten de ETF-startersregeling, de KMO-garantievoorziening en de zaaikapitaalactie [39], laat zien dat voornamelijk kleine ondernemingen met minder dan 10 werknemers hebben geprofiteerd van de KMO-garantievoorziening. Aan het eind van 2002 maakten 125.164 KMO's gebruik van de voorziening, vergeleken met 112.581 medio 2002 en 92.408 aan het eind van 2001. De uiteindelijke begunstigden met maximaal 10 werknemers vormden 93% van het totale aantal KMO's en de uiteindelijke begunstigden met maximaal 50 werknemers vormden 99% van het totale aantal KMO's [40]. Dit geeft duidelijk weer dat de voorziening sterk is gericht op de doelgroep van het Handvest.

[38] Verslag van de Commissie: "Groei- en werkgelegenheidsinitiatief 1998: Maatregelen voor financiële bijstand aan innovatieve en werkgelegenheidscheppende kleine en middelgrote ondernemingen", COM(2003) 480 definitief van 5.8.2003.

[39] Alle drie worden beheerd door het Europees Investeringsfonds (EIF) en toegepast via financiële intermediairs.

[40] Gegevens van 30.6.2002.

In december 2003 heeft de Commissie de Mededeling 'Toegang van het midden- en kleinbedrijf tot financiering' [41] goedgekeurd. Deze diende om de Raad te informeren over de voortgang in KMO-financiering sinds het verslag 'Toegang tot financiering voor ondernemingen' [42] van 2001 en om het openbare beleidskader inzake KMO-financiering te herzien. Het verslag concludeerde dat om het ondernemerschap in Europa doeltreffend te bevorderen, verdere Europese, nationale en regionale overheidsmaatregelen zich moeten toespitsen op verbetering van het functioneren van financiële markten (met name in de nieuwe lidstaten), op reductie van het gebrek aan aanloopfinanciering (met name garanties en microkredieten) en op vergroting van het eigen vermogen.

[41] COM(2003) 713 definitief, 1.12.03.

[42] SEC(2001) 1667, 19.10.2001.

De diensten van de Commissie hebben, eveneens in 2003, een verslag gepubliceerd met de naam 'Microcredit for small businesses and business creation: bridging a market gap' [43], dat is opgesteld in samenwerking met een werkgroep van deskundigen uit lidstaten, toetredende landen en kandidaat-lidstaten. In het verslag werd de nadruk gelegd op de verscheidenheid aan microkrediet-actoren, zoals publiekrechtelijke stimuleringsbanken, spaarbanken, coöperatieve banken en non-banks. Vastgesteld werd dat garantieregelingen het risico vaak delen met microkrediet-instellingen, en dat bedrijfsondersteunende diensten een belangrijke functie hebben. Verschillen tussen de diverse praktijken werden met name uitgedrukt in de vastgestelde rentetarieven. In het verslag werd aangetoond dat een instelling alle kosten en risico's die met microkrediet-activiteiten gepaard gaan, kan dekken met de daaruit voortvloeiende rente-inkomsten. Zo kan de instelling onafhankelijk van overheidssubsidies in de eigen behoefte voorzien.

[43] http://europa.eu.int/comm/enterprise/ entrepreneurship/financing/index.htm

In november 2003 publiceerde de Commissie het jaarlijkse voortgangsverslag over de CREA-Startkapitaalactie. De actie werd gefinancierd door het derde meerjarenprogramma voor het midden- en kleinbedrijf (1997-2000) [44]. Het diende ter ondersteuning van pas opgerichte startkapitaalfondsen met tenminste EUR4 miljoen aan investeringskapitaal om zo het gebrek aan aanloopfinanciering te reduceren. De 19 actieve fondsen die gedurende 1998-1999 zijn geselecteerd, hebben in 218 bedrijven EUR150,9 miljoen geïnvesteerd. Dit heeft geleid tot het scheppen van 2.205 nieuwe banen. De meerderheid van deze fondsen investeren lokaal of regionaal in nieuwe ondernemingen op het gebied van informatietechnologie, communicatie, elektronica en levenswetenschappen. Totale desinvestering voor het fonds is EUR47.6 miljoen, waarvan 86% is afgeschreven.

[44] Besluit van de Raad 97/15/EC van 9.12.1996 betreffende een derde meerjarenprogramma voor het midden- en kleinbedrijf (MKB) in de Europese Unie (1997-2000)

In de aanbevelingen van de Raad Industrie in december 2001 wordt de Commissie verzocht een Europese gedragscode voor banken, financiële instellingen en KMO's op te stellen om het wederzijdse begrip te vergroten. Na het houden van diverse bijeenkomsten door een werkgroep bestaande uit vertegenwoordigers uit het Europese bankwezen en KMO-organisaties, werd in het najaar van 2003 een werkdocument goedgekeurd door Eurochambres, UEAPME [45], UNICE [46] en de 'European Group of Savings Banks', één van de grootste Europese kredietverstrekkers aan KMO's. Twee Europese verenigingen van banken, de 'European Association of Co-operative Banks' en de 'Banking Federation of the European Union' hebben meer tijd gevraagd voor het raadplegen van hun nationale leden.

[45] European Association of Craft, Small and Medium-sized Enterprises (Europese KMO-organisatie).

[46] Union of Industrial and Employers' Confederations of Europe (Unie van Industriefederaties van de Europese Gemeenschap).

De Commissie heeft in juni 2003 een gids over Kredietverzekering voor Europese KMO's [47] gepubliceerd die zich richt op de noodzaak tot het controleren van de risico's die het verstrekken van handelskredieten aan klanten met zich meebrengt. Als deze risico's niet zijn gedekt, kunnen ze leiden tot ernstige liquiditeitsproblemen en uiteindelijk tot insolventie. Daarom moeten KMO's verschillende risicobeheerinstrumenten onder de loep nemen, zoals kredietverzekering, risicobeheer door de KMO zelf, factoring, het kopen van informatie van bureaus, het gebruikmaken van incassobureaus en bankgaranties.

[47] http://europa.eu.int/comm/enterprise/ entrepreneurship/financing/index.htm

Een voor de Commissie uitgevoerde studie naar factoring [48] richtte zich op de rol van factoring bij de financiering van KMO's in Europa. Met factoring krijgen bedrijven door hun verkoopstijging toegang tot financiering. Het totale factoring-volume in Europa is in de periode 1998-2000 met 57% gestegen, uitgaande van een laag startniveau. In alle lidstaten zijn toenames geconstateerd. In het verslag werd aangegeven dat factoring vooral is gericht op en geschikt is voor kleinere bedrijven. Factoring is vanwege de hoge kosten alleen interessant voor snelgroeiende bedrijven en dus niet op alle kleine bedrijven toepasbaar.

[48] Factoring is een middel om de liquiditeit te verhogen door rekeningen vooruit te betalen; http://europa.eu.int/comm/enterprise/ entrepreneurship/financing/index.htm

In het kader van het Gate2Growth-initiatief [49] (een pan-Europese gegevensbank van investeringsmogelijkheden) is voor de vernieuwende ondernemer een aantal van de bestaande hulpmiddelen voor ondernemingsplanning verzameld. Deze bevatten bijvoorbeeld online handleidingen waarin wordt ingegaan op de diverse soorten beschikbare financieringsbronnen (zoals durfkapitaal, businessangels, commerciële banken en aandelenmarkten), de verwachte investeringscriteria en hoe investeerders kunnen worden bereikt. Er werd een experimenteel project opgezet voor de ontwikkeling van een diagnostische methodologie voor ondernemingsplannen. Deze moest feedback geven over investeringsbereidheid en dit in de praktijk toepassen en valideren. Hiermee kon de volledigheid van een ondernemingsplan worden getoetst op een aantal vooraf gedefinieerde criteria die door investeringsdeskundigen waren ontwikkeld. Er is een netwerk met 18 regionale invoerpunten opgezet, bestaande uit Bedrijfs- en innovatiecentra (BIC) en Innovatie-informatiecentra (IRC) (zie paragraaf 2.3.1) met expertise op het gebied van innovatiefinanciering. Het I-TecNet-netwerk van durfkapitaalinvesteerders voor technologie in een vroeg stadium werd in 2003 opnieuw opgericht. Doelstelling van dit netwerk is de capaciteit van Europese durfkapitaalbedrijven en vergelijkbare professionele particuliere investeerders in aandelenkapitaal uit te breiden bij het investeren in innovatieve bedrijven, en bij het ondersteunen van deze bedrijven in de realisatie van hun groeipotentieel.

[49] http:// www.gate2growth.com

De resultaten van technologieclassificerende proefprojecten die in voorgaande jaren waren uitgevoerd, werden verzameld voor publicatie en verspreiding [50]. Deze projecten waren gericht op het produceren van uitvoerbare methoden die op Europees niveau waren getest en geaccepteerd. Deze werden gebruikt voor het stimuleren van innovatieve KMO's bij de ontwikkeling van technologische projecten, waarvan de risico's door financiële operators werden geschat op basis van geverifieerde beoordelingstechnieken van technologiebedrijven. De uitkomsten zouden worden gebruikt door banken en andere verstrekkers van kleinschalige financiering in de beginfase, ter herkenning van technologiebedrijven met hoog groeipotentieel.

[50] Verwachte publicatie in het begin van 2004.

Binnen de context van het MEDIA-programma was de experimentele actie 'Groei en de audiovisuele sector: i2i Audiovisueel' [51] gericht op het stimuleren van banken en financiële instellingen voor investering in de audiovisuele programma-industrie. In het kader van haar functie als katalysator voor ondersteuning van de film- en audiovisuele industrie stelt de Europese Investeringsbank (EIB) kredietlijnen [52] beschikbaar aan de banksector die gespecialiseerd is in het financieren van KMO's inzake de creativiteit, technologie of prestaties op het gebied van onderaanneming binnen de audiovisuele sector.

[51] http://europa.eu.int/comm/avpolicy/media/ i2iav_en.html

[52] Globale lening en Risicodelende globale lening.

In augustus 2003 heeft de Commissie de herziene indicatieve richtsnoeren voor de tussentijdse beoordeling van de structuurfondsprogramma's [53] aangenomen, welke plaatsvindt tussen eind 2003 en begin 2004. In de richtsnoeren zijn de Handvest-aanbevelingen weergegeven en in de loop van de tussentijdse beoordeling worden algemene KMO-kwesties opnieuw bekeken. Verder wordt verscheidenheid in de reeks overheidsfinancieringsinstrumenten voor KMO's aangemoedigd. De eerste richtsnoeren van de Commissie voor de periode 2000-2006 [54] benadrukken dat een optimale hefboomwerking moet worden verkregen door zoveel mogelijk een beroep te doen op particuliere financieringsbronnen, met name risicodragend kapitaal en publiek-private samenwerking. In de in juni 2003 herziene Verordening inzake in aanmerking komende uitgaven [55] van de Commissie zijn voorwaarden en aanbevelingen gedefinieerd voor de financiering van risicodragend kapitaal, kredietmiddelen en garantiefondsen. De gepubliceerde Gids voor Risicokapitaalfinanciering in Regionaal Beleid [56] moet een praktisch document worden voor iedereen die betrokken is bij risicokapitaalgerelateerde activiteiten, op regionaal en nationaal niveau. De programmering van structuurfondsen toont aan dat de richtlijnen worden opgevolgd. Hierdoor zullen de interventies in risicokapitaal- en garantiefondsen zo'n EUR1,4 miljard bereiken in de periode 2000-2006; dit is meer dan het tweevoudige van de periode 1994-1999.

[53] COM(2003) 499 definitief, 25.08.03.

[54] De Structuurfondsen, het Cohesiefonds en de coördinatie ervan: Richtlijnen voor de programma's in de periode 2000-2006, 1.7.1999.

[55] Verordening (EG) nr. 1145/2003 van de Commissie van 27 juni 2003 tot wijziging van Verordening (EG) nr. 1685/2000 met betrekking tot de subsidiabiliteitsregels voor medefinanciering door de Structuurfondsen (PB L 160), 28.6.2003, p. 48.

[56] www.europa.eu.int/comm/regional_policy/sources/docgener/guides/risk/risk_en.pdf

De Commissie volgt nauwgezet de voortgang die is geboekt in de onderhandelingen door het Comité van Bazel inzake het 'Capital Adequacy Framework for Banks' (kapitaalakkoord). Op verzoek van de Europese Raad [57] zal de Commissie een onderzoek publiceren inzake het effect van het nieuwe kapitaalakkoord op de Europese economie, met name KMO's. Deze publicatie wordt in begin 2004 verwacht.

[57] Europese Raad van Barcelona, 15-16 maart 2002.

2.2.2. Conclusies en aanbevelingen

De eerdere Handvest-verslagen hebben toegang tot financiering gedefinieerd als belangrijkste probleem voor ondernemingen, terwijl wel steeds melding werd gemaakt van vooruitgang op dit gebied. De ontwikkelingen van het afgelopen jaar laten zien dat verschillende nieuwe maatregelen zijn genomen om de situatie te verbeteren. Toch blijft toegang tot financiering een belangrijk probleem voor bedrijven in de hele EU, zoals hierboven is aangegeven.

Uit de recente ontwikkelingen dient een groot aantal nieuwe maatregelen die in België zijn genomen, zoals het Startersfonds, het 'Private Picaf' en het ARKimedes-fonds om particuliere investeerders aan te trekken, speciaal te worden belicht. Het Britse initiatief om, naast het geven van een belastingprikkel, door non-banks microkrediet te laten verstrekken, en het Franse lokale investeringsfonds, zijn interessante voorbeelden van nieuwe financieringsvormen. Een ander innovatief voorbeeld is de Finse 'DIILI'-regeling voor het aantrekken van bekwaam personeel dat deelt in het aandelenkapitaal van het bedrijf. Bijzonder bemoedigend is de ontwikkeling van het eerste netwerk van business angels in Griekenland.

Ervaringen met overheidsacties die gericht zijn op de toegang tot financiering voor kleine bedrijven hebben aangetoond dat de beste resultaten worden verkregen wanneer de overheid nauw samenwerkt met financiële markten en de ontwikkeling daarvan stimuleert. Overheidsacties moeten zich primair richten op voorwaarden voor een algemeen kader, en als een katalysator fungeren voor betrokkenheid van de particuliere sector. Vooral sectorgerichte financieringsactiviteiten zijn inefficiënt gebleken, omdat er geen objectieve manier bestaat om meerdere jaren op marktontwikkelingen te anticiperen.

Om ondernemerschap efficiënt te stimuleren en de toegang tot financiering voor ondernemers te vergemakkelijken, moet de overheid meer activiteiten op nationaal en regionaal niveau ondernemen. Om het aanhoudende financieringsgat in de beginfase te overwinnen, is het noodzakelijk dat de overheid blijft samenwerken met de particuliere sector. Omdat bankleningen het belangrijkste financieringsinstrument voor kleine ondernemingen blijven, is er een duidelijke behoefte aan garanties waarvan de risico's door de particuliere sector en de overheid worden gedeeld, waardoor de toegang tot bankleningen voor KMO's wordt vergemakkelijkt . In dit verband is securitisering een interessant onderwerp voor verdere studie. Door nationale en lokale banken als intermediairs te gebruiken, worden garantiestelsels toegankelijk voor kleine bedrijven. De al langer bestaande Italiaanse CONFIDI-regeling is een voorbeeld van een goed functionerend systeem van onderlingewaarborgmaatschappijen.

Microkrediet is een belangrijk hulpmiddel voor financiering in de beginfase. De omvang ervan verschilt aanzienlijk per land. De overheid kan de verstrekking van microkrediet vergemakkelijken door het scheppen van randvoorwaarden en het geven van belastingprikkels voor investeerders die fondsen verstrekken aan microkrediet-aanbieders. Overheidssteun kan ook worden geboden door in fondsen voor gespecialiseerde kredietverschaffers te voorzien, door een deel van het risico te delen met gespecialiseerde waarborgmaatschappijen en/of door het bevorderen van ondersteunende diensten aan bedrijven. Microkrediet-programma's moeten zijn gericht op duurzaamheid, zodat steeds minder overheidssteun nodig is.

- Om de toegang van kleine bedrijven tot financiering te vergemakkelijken, moet de nadruk van de inspanningen worden gelegd op financiering in de beginfase, met name op garanties en microkredieten.

Hoewel de behoeften van snelgroeiende ondernemingen en gewone Europese bedrijven verschillend zijn, hebben beide een sterkere balans met voldoende eigen vermogen nodig. Winstreserves zijn de beste manier om groei en investeringen te financieren. Extra eigen vermogen kan afkomstig zijn van informele risicokapitaalverschaffers, van durfkapitaalfondsen en van instellingen die quasi-aandelenkapitaal verstrekken in de vorm van bijvoorbeeld achtergestelde leningen. De achtergestelde leningen van de Austria Wirtschaftsservice, waarbij externe interventie in operationele bedrijfsbeslissingen wordt beperkt, bieden een interessante benadering voor het bieden van overheidsdurfkapitaal.

- Nagaan of de belastingwetgeving remmend werkt op de groei van bedrijven doordat ingehouden winsten hoger worden belast dan uitgekeerde winsten.

- Bevordering van de ontwikkeling van liquide en goed functionerende durfkapitaalmarkten.

- Verdere stimulering van de mogelijkheden die business angels bieden, dient te worden voortgezet.

- Investeringen door informele verschaffers van risicokapitaal moet worden gestimuleerd via belastingvoordelen.

De Commissie is betrokken bij verschillende initiatieven ter verbetering van de toegang tot financiering voor kleine bedrijven. De financiële instrumenten van de EU bieden Europese steun voor KMO-financiering. Met de voltooiing van het Actieplan voor risicokapitaal is een belangrijk resultaat geboekt, en voltooiing van het Actieplan Financiële Diensten zal leiden tot een betere toegang tot zowel bankleningen als vermogensfinanciering. Onderzoeken en projecten voor de uitwisseling van goede praktijken dragen verder bij aan verbetering.

2.3. Versterken van het technologisch potentieel van kleine bedrijven, inclusief innovatie

"Bestaande programma's die erop gericht zijn de verspreiding van technologie naar kleine bedrijven te promoten, zullen worden versterkt, alsook de capaciteit van kleine ondernemingen om technologieën te onderkennen, te selecteren en aan te passen.

De technologische samenwerking en de uitwisseling tussen bedrijven van diverse omvang, met name Europese kleine bedrijven, zal worden aangemoedigd, er zullen doeltreffender onderzoeksprogramma's worden ontwikkeld die gericht zijn op de commerciële toepassing van kennis en technologie, en speciale kwaliteits- en certificeringssystemen voor het kleinbedrijf zullen worden ontwikkeld en aangepast. Het is van belang over een Gemeenschapsoctrooi te beschikken dat gemakkelijk toegankelijk is voor kleine bedrijven.

De betrokkenheid van kleine ondernemingen bij de samenwerking tussen bedrijven zal worden bevorderd op plaatselijk, nationaal, Europees en internationaal niveau; hetzelfde geldt voor de samenwerking tussen het kleinbedrijf en de instellingen voor hoger onderwijs en onderzoek.

Derhalve dienen op nationaal en regionaal niveau acties die gericht zijn op de ontwikkeling van bedrijfsclusters en -netwerken te worden ondersteund, dient de pan-Europese samenwerking tussen kleine ondernemingen die informatietechnologieën gebruiken te worden aangemoedigd, dienen beste praktijken in samenwerkingsovereenkomsten te worden neergelegd en moet de samenwerking van kleine ondernemingen worden ondersteund, zodat zij beter in staat zijn toegang te krijgen tot de pan-Europese markten en hun activiteiten tot markten van derde landen uit te breiden."

Efficiëntie en kostenvoordeel, kwaliteit, snelheid en flexibiliteit zijn kritieke succesfactoren voor bedrijven. Toch zijn deze factoren niet langer voldoende voor de concurrentiekracht op de lange termijn. Ondernemingen moeten tegenwoordig voortdurend innoveren om nieuwe producten en diensten te bedenken. Hiervoor moeten ze bedrijfsstrategieën ontwikkelen die aansluiten op vragen uit de markt, hetgeen voortdurende aanpassing van de organisatorische structuren en processen noodzakelijk maakt.

Cijfers uit de laatste 'Community Innovation Survey' [58] (Innovatie-enquête) en de Europese 'Innobarometer' [59] en een analyse uit de 'European Trend Chart on Innovation' [60] (stand van zaken inzake innovatie in Europa) bevestigen dat veel kleine Europese ondernemingen nog altijd grote problemen ondervinden bij het verbeteren van hun innovatieprestaties.

[58] Eurostat.

[59] http://www.cordis.lu/innovation-policy/ studies/ca_study3.htm

[60] http://www.cordis.lu/innovation-policy/ studies/gen_study8.htm

Er bestaan zeer grote verschillen tussen Europese kleine bedrijven en hun innovatiebehoeften. Hiervoor zijn beleidsinstrumenten nodig die net zo divers zijn en gericht zijn op regionaal, nationaal en Europees niveau. Het dient te worden benadrukt dat kleine bedrijven in hogere mate afhankelijk zijn van de optimalisatie van regionale innovatiesystemen dan grote ondernemingen. Helaas is overzichtelijke en vergelijkbare informatie over regionaal innovatiebeleid vrij schaars.

Voor een beter begrip van de innovatiebehoeften van kleine bedrijven moet onderscheid worden gemaakt in de bedrijfspopulatie tussen starters op het gebied van nieuwe technologie enerzijds en de meer traditionele bedrijven en vakgebieden anderzijds. Bovengenoemde onderzoeken laten zien dat hightech-starters grotendeels afhankelijk zijn van de beschikbaarheid van innovatiefinanciering, van intensieve interactie met wetenschappelijke instellingen en van efficiënte systemen voor bescherming van intellectuele eigendomsrechten. De meer traditionele kleine bedrijven zijn voor hun toegang tot technologie en marktintelligentie en voortdurende investering in hun personeel meer afhankelijk van intensieve interactie met vernieuwende klanten en technologiebedrijven.

Bovendien mist de meerderheid van kleine bedrijven de competentie en de bronnen die nodig zijn voor onderzoek en ontwikkeling (O&O), introductie van nieuwe technologieën en training van eigen werknemers. Sommigen hebben zelfs moeite om hun eigen technologiebehoeften te herkennen of vernieuwend bezig te zijn. Kleine ondernemingen zijn in hoge mate afhankelijk van een ondernemingsklimaat waarin innovatie wordt ondersteund. In dit verband is de ontwikkeling van initiatieven voor technologie- en kennisoverdracht voor de meeste van hen uiterst belangrijk.

De ruime definitie van technologieoverdracht betreft niet alleen de verschuiving van wetenschappelijke ideeën en de introductie daarvan door de industrie, maar ook de kennisoverdracht tussen bedrijven. Er bestaat een aantal manieren waarop beleidsmakers invloed kunnen uitoefenen op de incorporatie van onderzoeksresultaten door de industrie en de verwerking daarvan in verbeterde producten, processen en diensten.

Indirecte methoden zijn specifiek gericht op het wijzigen van randvoorwaarden en institutionele structuur om meer interactie te creëren tussen onderzoeksinstellingen van de overheid en bedrijven. Voorbeelden van maatregelen die op indirecte wijze bijdragen tot bevordering en verspreiding van kennis, zijn: (1) wetenschapsparken, regionale technologiecentra, verbindingskantoren in academische en onderzoeksorganisaties en andere soorten intermediairs; (2) juridisch kader met aandacht voor intellectuele eigendomsrechten om de technologieoverdracht te vergemakkelijken; (3) belasting- en financiële prikkels zoals financiële ondersteuningsregelingen waarmee risicovolle leningen aan innovatieve bedrijven worden verstrekt; (4) speciale fondsen voor onderzoek en technologische ontwikkeling (OTO) waaruit nieuwe kennis voortvloeit die vervolgens wordt overgedragen aan de industrie.

Directe methoden voor het stimuleren van kennisoverdracht tussen organisaties en personen omvatten: (1) programma's voor het overdragen en gebruiken van resultaten; (2) mobiliteitsregelingen waarmee personeel wordt gestimuleerd om binnen andere organisaties te werken, met het doel om kennis naar hun gastbedrijven over te brengen en van hen te leren; (3) informatieverspreidende maatregelen om organisaties beter op de hoogte te brengen van wetenschappelijke en technologische mogelijkheden; (4) samenwerkingsregelingen met industrie en demonstratieprojecten.

De overdracht van technologie van wetenschappelijke naar traditionele kleine bedrijven werkt gewoonlijk niet via direct contact, omdat de cultuur binnen universiteiten of grote onderzoeksinstellingen aanzienlijk verschilt van die van kleine ondernemingen. Voor een betere overdracht van technologie naar kleine bedrijven zijn dan ook intermediairs nodig, zoals speciale technologieoverdrachtbedrijven waarvan in Europa verschillende soorten bestaan.

Er bestaan contacten van meer directe aard tussen onderzoeksinstellingen en hightech-starters, namelijk in de vorm van spin-offs van universiteiten of van starters die in technologieparken of andersoortige technologische starterscentra zijn gevestigd. Steeds vaker worden combinaties van dergelijke maatregelen toegepast, aangevuld door verdere ondersteuning, met als doel clusters van specifieke technologiegebieden te vormen.

Door de verzameling van ontwikkelingen op het gebied van onderzoek en industrie kunnen kleine bedrijven profiteren van de beschikbare parate kennis en van de mogelijkheden om netwerken te vormen met andere bedrijven in hun regio.

Coöperatieve onderzoeksinstellingen vormen een ander voorbeeld van samenwerking tussen onderzoeksorganisaties en kleine bedrijven, welke bovendien beter aansluit op de behoeften van deze bedrijven. Deze instellingen blijken meer geschikt voor de verspreiding van tussentijdse technologieën dan van grensverleggende technologieën. Deze vorm van technologieoverdracht is weliswaar minder spectaculair op het gebied van innovatie, maar zeker belangrijk met het oog op het economische effect op de korte termijn.

Het Handvest-verslag van het afgelopen jaar concludeerde dat recente ontwikkelingen op het gebied van het bevorderen van clustering en technologische netwerken van kleine en middelgrote bedrijven bemoedigend waren, en dat verschillende veelbelovende initiatieven waren gelanceerd. Het verslag suggereerde wel dat er nog vele mogelijkheden zijn om goede praktijken uit te wisselen op gebieden als het bevorderen van technologieoverdracht van universiteiten naar kleine bedrijven, en het ondersteunen van innovatie, zowel in kleine technologiegerichte bedrijven als in de meer traditionele sectoren. De lidstaten werden opgeroepen actief bij te dragen aan het Best-procedureproject ter verbetering van organisaties voor technologieoverdracht, en ze werden aangemoedigd regionale en nationale technologieclusters en bedrijfsnetwerken verder te ontwikkelen. Om doeltreffend te zijn, moeten deze maatregelen vanuit een langetermijnperspectief worden geformuleerd.

Het geselecteerde prioriteitsgebied van het huidige verslag is 'Innovatie en technologieoverdracht' dat zich derhalve richt op de specifieke kwestie van technologieoverdracht, met expliciete aandacht voor innovatie. Desalniettemin zijn in het verslag alle relevante maatregelen opgenomen die vallen onder het Handvest-gebied 'Versterken van het technologisch potentieel van kleine bedrijven'.

2.3.1. Recente ontwikkelingen

Indicatoren en doelstellingen

Op het gebied van O&O-uitgaven hebben acht lidstaten kwantitatieve doelstellingen gedefinieerd. Denemarken, Duitsland en Frankrijk hebben de doelstelling van Barcelona om O&O-investeringen in de EU te verhogen naar 3% van het BBP direct omgezet in landelijke doelstellingen. Spanje, Portugal, Oostenrijk, Ierland en Finland hebben de voorkeur gegeven aan meer tussentijdse doelstellingen [61].

[61] Lidstaten hebben de volgende doelstellingen gedefinieerd voor algemene uitgaven voor O&O (GERD): Oostenrijk (2.5% in 2005), Denemarken, Duitsland en Frankrijk (alle 3% in 2010), Ierland (2.8% in 2006), Nederland (in de EU-kopgroep in 2010) en Portugal (1% in 2003). Daarnaast hebben drie lidstaten doelstellingen gedefinieerd voor verhoging van de uitgaven van het bedrijfsleven voor O&O (BERD): Denemarken (2% in 2010), Spanje (0,84% in 2003) en Nederland (EU-gemiddelde in 2005, in de kopgroep in 2010). Finland had zich voorheen gericht op het behalen van de GERD-doelstelling, maar heeft dit kortgeleden gewijzigd in de doelstelling van EUR1.700 miljoen aan intramurale overheidskosten voor O&O in 2007, hetgeen overeenkomt met 1% van het BBP. 'Benchmarking van het ondernemingsbeleid: Resultaten van het scorebord 2003', SEC(2003) 1278, 4.11.2003.

Spanje, Ierland en Nederland hebben daarnaast doelstellingen gedefinieerd met betrekking tot octrooien. Spanje streeft naar 24,5 Europese octrooien per miljoen inwoners in 2006 en 40,7 Europese octrooien per miljoen inwoners in 2010. Ierland beoogt 350 toegepaste octrooien per miljoen inwoners in 2006 en 100 verleende octrooien per miljoen inwoners in 2006. Met betrekking tot het aantal EPO-octrooien (EPO = Europese Octrooiorganisatie) streeft Nederland ernaar om in 2010 deel uit te maken van de kopgroep.

Daarnaast heeft Nederland zich een aantal doelstellingen gesteld voor O&O-uitgaven op het gebied van ICT, hightech-starters en innovatie: snellere groei van O&O-uitgaven door ondernemingen en onderzoeksinstellingen op het gebied van ICT dan in andere technologiegebieden; toename van 50% in het aantal startende technologische ondernemingen in 2004 en deel uitmaken van de kopgroep in 2010; behoren tot de EU-kopgroep in 2010 op het gebied van aantal innovatieve bedrijven, samenwerkende innovatieve bedrijven en innovatieve bedrijven die samenwerken op het gebied van onderzoek; tenslotte in 2010 deel uitmaken van de kopgroep met het oogpunt te profiteren van innovaties.

In de 'European Innovation Scoreboard' [62] en 'Enterprise Policy Scoreboard' van 2003 wordt via verschillende indicatoren aangetoond dat de EU de prestaties op het gebied van innovatie en verspreiding van kennis moet verbeteren. Tussen de lidstaten bestaan echter aanzienlijke prestatieverschillen.

[62] SEC(2003) 1255, 10.11.2003.

In 2001 zijn binnen de EU de O&O-uitgaven als percentage van het BBP niet toegenomen. O&O-percentages van ongeveer 1% of minder in Griekenland, Portugal, Spanje en Italië wegen zwaarder dan de percentages van 3% of hoger van Zweden en Finland [63].

[63] Zweden: 3,8% in 1999 (meest recente cijfers); Finland: 3,7% in 2001 (meest recente cijfers).

Het aantal octrooien, waaronder hightech-octrooien, is verhoogd van 2000 naar 2001. De lidstaten Zweden, Finland, Duitsland, Nederland, Luxemburg en Denemarken registreerden meer octrooien in verhouding tot de bevolking dan de Verenigde Staten; maar Zweden, Finland en Nederland registreerden meer hightech-octrooien. Op basis van deze gegevens is de doelstelling van Nederland om inzake het aantal EPO-octrooien in 2010 tot de 'kopgroep' te behoren, nu reeds behaald.

Lidstaten

Op het gebied van innovatie heeft Duitsland het 'Initiatief voor innovatie van KMO's' opgericht, ter bevordering van startende technologiebedrijven. Het initiatief biedt onder meer financiering, belastingverlaging voor investeringen in deze bedrijven en betere samenwerking tussen KMO's en onderzoeksinstellingen. In Italië is door het Ministerie van Productieve Activiteiten en het Departement voor Innovatie en Technologie een intentieverklaring ondertekend. Deze voorziet in een gezamenlijk actieplan voor de ontwikkeling van initiatieven ter bevordering van innovatie van KMO's, en streeft uiteindelijk naar gezamenlijke regelgevende en financiële maatregelen.

Duitsland en Oostenrijk: Regelingen ter bevordering van transna