31. 8. 87 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 232/91 
Advies van het Economisch en Sociaal Comité inzake de minder ontwikkelde eilandgebieden 
(87/C 232/25) 
De Afdeling voor regionale ontwikkeling heeft het onderwerp „Minder ontwikkelde eilandgebieden" 
eerst behandeld in een informatief rapport waarvoor het Bureau in december 1985 toestemming had 
gegeven en dat in juli 1986 gereed is gekomen. 
Na de goedkeuring door de Afdeling is dit rapport echter niet aan de Voltallige Vergadering 
voorgelegd, omdat het Bureau op 25 november 1986 op verzoek van de Afdeling toestemming heeft 
verleend voor een procedurewijziging waardoor het rapport in een initiatiefadvies kon worden 
omgezet. 
De Afdeling voor regionale ontwikkeling, ruimtelijke ordening en urbanisme heeft haar advies op 
8 april 1987 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Vassilaras. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 247e zitting van 1 en 2 juli 1987 (vergadering van 
2 juli 1987) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd: 
1. Inleiding 
Gezien de belangstelling die de bevoegde autoriteiten voor 
zijn informatief rapport tonen, spreekt het Comité er zijn 
tevredenheid over uit, zijn eerste officiële advies te kunnen 
uitbrengen over de specifieke problemen van eilandgebieden, 
waaraan ook andere instellingen, zoals de Raad van Europa 
en het Europees Parlement, reeds aandacht hebben 
besteed. 
Het Comité is van mening dat in het regionale beleid van de 
EG, zoals dat nu is uitgestippeld, geen plaats is voor het 
ontwikkelen van programma's of specifieke maatregelen 
voor minder ontwikkelde eilandgebieden, die naast de 
algemene typische onderontwikkelingsproblemen te kampen 
hebben met de nadelen van een verafgelegen en geïsoleerde 
ligging. Daarom zouden alle in dit advies voorgestelde 
maatregelen zich moeten onderscheiden van die voor minder 
ontwikkelde gebieden op het vasteland, al was het maar door 
een iets hoger steunpercentage. 
Er dient op gewezen te worden dat dit advies uitsluitend 
betrekking heeft op eilanden of eilandgebieden van beperkte 
omvang. Voor grotere eilanden bestaan er immers reeds 
speciale ontwikkelingsprogramma's. Verder beschikken gro­
te eilanden over een bestuursapparaat dat veel beter in staat is 
aan de voor de nationale of communautaire hulp geldende 
criteria te beantwoorden. De kleinste eilanden die nog in 
aanmerking worden genomen moeten qua bevolkingsdicht­
heid overeenkomen met regio's van niveau III en IV. Dit 
betekent dat er op het eiland ten minste één plaats moet zijn 
die als ontwikkelingskern kan worden beschouwd. 
Over de in dit advies aan de orde komende problemen maken 
alle eilandgemeenschappen zich zorgen. Dit blijkt uit ver­
schillende bijdragen van deskundigen, terwijl zulks ook bij de 
bezoeken ter plaatse van de rapporteur en de studiegroep 
gebleken is. Bij deze problemen gaat het voornamelijk om slechte bereik­
baarheid, de transportinfrastructuur, water- en/of energie­
voorziening, huisvesting en sociale infrastructuur. 
Het Comité heeft vastgesteld dat de Lid-Staten niet voldoen­
de aandacht aan deze problemen besteden, niet zozeer bij 
gebrek aan middelen, als wel omdat de betrokken bevolkin­
gen niet talrijk genoeg of onvoldoende georganiseerd zijn om 
echt electorale druk te kunnen uitoefenen. Met dit advies 
wordt beoogd een meer gecoördineerd gebruik te maken van 
de diverse instrumenten die het regionale beleid en alle 
structuurfondsen bieden, ten einde maatregelen te lanceren 
die als hefboom werken en er zo toe bijdragen dat de 
ontwikkelingshandicaps van de kleine eilanden verdwijnen. 
Het feit dat de Lid-Staten medeverantwoordelijkheid moeten 
dragen en in de financiering moeten delen is echter van 
doorslaggevend belang, ook al is in bepaalde gevallen een 
hogere dan normale financiële bijdrage van de Gemeenschap 
noodzakelijk. 
2. Voornaamste sectoren die dienen te worden onder­
steund 
2.1. Bereikbaarheid en transportinfrastructuren 
In sommige gevallen is de afstand tussen eiland en vasteland 
bijzonder groot, in andere gevallen zijn de scheepvaart- of 
luchtvaartverbindingen schaars; in weer andere gevallen 
verhinderen de klimatologische omstandigheden, of de slech­
te bevaarbaarheid van de zee voor kortere of langere 
perioden de toegang tot het eiland; of anders ontbreken 
behoorlijke landings- en havenfaciliteiten (gebrek aan/of 
slechte staat van havens, aanlegsteigers of luchthavens). 
In alle gevallen blijkt dit hogere kosten met zich mee te 
brengen, alsmede bevoorradings- en vervoersproblemen, en 
belemmeringen voor de ontwikkeling van een dynamische 
handel. 
Om deze problemen op te lossen en tevens het eigen 
potentieel voor de economische ontwikkeling van de eilan-
Nr. C 232/92 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 8. 87 
den te ondersteunen zijn — niet alleen tijdens de onrendabele 
maanden, maar permanent — verschillende vormen van 
nationale en communautaire subsidie noodzakelijk. Als de 
Lid-Staten zouden besluiten de lopende vervoerskosten te 
subsidiëren, mits de Gemeenschap t.b.v. het regionale beleid 
over haar twijfels t.a.v. het mededingingsbeleid heenstapt, 
zou overwogen moeten worden of het beheer over de 
subsidiegelden kan worden toevertrouwd aan gevolmachtig­
den van de eilandbevolking, waarbij zowel aan democratisch 
gekozen afgevaardigden als aan vertegenwoordigers van de 
beroepsorganisaties wordt gedacht. 
2.2. Energie 
Er moet een infrastructuur worden ontworpen om de 
energievoorziening op de kleine eilanden te verbeteren. De 
opwekking, levering en distributie van electriciteit is niet 
alleen van belang voor de voorziening in de primaire 
energiebehoeften, maar ook voor verlichtingsdoeleinden, 
huishoudelijk gebruik, verwarming, kassen, irrigatie en 
ontzilting van zeewater (waardoor het watervoorzienings­
probleem van vele eilanden zou worden opgelost). Ook 
bepaalde te weinig ontwikkelde middelgrote bedrijven, b.v. 
in de hout- en lederwarensector, de scheepsbouw, de verpak­
king van en handel in visserijprodukten zouden baat vinden 
bij voldoende, goedkope energievoorziening. 
De Lid-Staten dienen in de eerste plaats op korte termijn 
bijzondere financiële steun te geven voor de ontwikkeling van 
de conventionele energiedragers, ten einde in de onmiddel­
lijke energiebehoeften te voorzien. Op middellange termijn 
moeten echter nieuwe, alternatieve energiedragers worden 
getest, ontwikkeld en geëxploiteerd, vooral op het gebied van 
zonne-energie, windenergie, aardwarmte, getij denenergie of 
biomassa. 
Sommige eilanden zouden hiervoor als proefstations kunnen 
functioneren. 
Verder wijst het Comité er nogmaals op dat het nieuwe 
programma voor de exploitatie van het eigen energetisch 
potentieel (Valoren) bijzonder belangrijk is voor de oplossing 
van de problemen van de (minder ontwikkelde) eilandgebie­
den. 
2.3. Watervoorziening 
Doordat de kleine eilanden slechts een geringe oppervlakte 
hebben en de kust overal vlakbij is, heeft het regenwater er 
weinig tijd om in onderaardse waterbekkens samen te 
stromen en stroomt dit water direct in zee. Niet in de laatste 
plaats wegens de rotsachtige bodem hebben de meeste 
eilanden daarom te kampen met water schaarste. Dat 
bemoeilijkt weer op vele eilanden de economische ontwikke­
ling (toerisme), nog afgezien van de gevolgen van de 
waterschaarste voor de gezondheid van de eilandbewoners 
en voor de veeteelt. 
Door middel van zeewaterontzilting (en eventueel de nood­
zakelijke zuiveringsinstallaties) zou dit probleem slechts 
gedeeltelijk opgelost kunnen worden. Er bestaan andere 
technische mogelijkheden voor het verzamelen en opslaan van regenwater en voor de watervoorziening uit andere 
bronnen bij groot verbruik in piekperioden. De Gemeen­
schap zou in haar regionale beleid actief aan de realisering 
van deze mogelijkheden moeten meehelpen. 
Opslag en aanvoer van water via waterleidingen naar 
woongebieden, of de bereiding van water volgens industriële 
procédés leiden voor de eilandgemeenschappen tot veel 
hogere kosten per m3 dan op het vasteland. Voor toeristen 
die in hotels verblijven vormt dit geen probleem, maar voor 
de plaatselijke bevolking, die in slechte hygiënische omstan­
digheden leeft, heeft dit soms desastreuse gevolgen (b.v. 
Canarische eilanden). Verder heeft de landbouw op sommige 
eilanden geen toekomst zonder dure irregatie. 
2.4. Sociale infrastructuur en huisvesting 
De maatregelen voor een sociale basisinfrastructuur zouden 
meer projecten moeten omvatten op de volgende gebie­
den: 
— gezondheidssector: artsen en ziekenhuizen, eventueel 
drijvende ziekenhuizen voor eilandengroepen; 
— onderwijs: scholen en bevoegd personeel, (voortgezette) 
beroepsopleidingscentra, accomodatie voor afstandon-
derwijs en een gemakkelijkere toegang tot het hoger 
onderwijs op het vasteland. Op korte termijn zouden 
doeltreffende maatregelen enerzijds kunnen bestaan uit 
vestigingspremies voor vakmensen en geschoolde 
arbeidskrachten van het vasteland en anderzijds uit steun 
gericht op vergroting van de mobiliteit van de jongeren, 
door deze bepaalde garanties te bieden voor de terugkeer 
naar het eiland na het volgen van een opleiding op het 
vasteland; 
— informatie: ter plaatse verstrekte informatie over de steun 
die industriële, commerciële en/of ambachtelijke bedrij­
ven kunnen krijgen via advies- en technische hulp-verle­
nende instanties; 
— huisvesting: behoud van het architectonische erfgoed, 
betere inrichting en uitrusting van de woningen en, zo 
nodig, sociale woningbouw. 
In verband met dit laatste punt moet op een reëel, en al vaak 
genoemd probleem worden gewezen, nl. dat voor de huis­
vesting geen gebruik gemaakt kan worden van de EFRO-
verordening. Het Comité is ervan overtuigd dat in minder 
ontwikkelde gebieden, of het nu eilandgebieden of gebieden 
op het vasteland betreft, hulpmaatregelen voor restauratie of 
bouw van goede woningen voor de betrokken bevolking 
vaak op de eerste plaats komen en een basisvoorwaarde 
vormen voor latere economische ontwikkeling. De Gemeen­
schap zou hiervoor over de nodige middelen dienen te 
beschikken, en niet pas wanneer ze inet de rug tegen de muur 
staat, moeten werken met ad hoc-verordeningen, zoals dat 
het geval was met de geïntegreerde maatregel voor Belfast. 
2.5. Milieu 
Dit aspect is van het grootste belang voor de eilanden, 
aangezien zij heel in het bijzonder moeten letten op de 
31. 8. 87 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 232/93 
handhaving van het wankele evenwicht zee/land, en op het 
behoud van elders op onze planeet reeds verdwenen ecosys­
temen en biotopen. In dit verband is het nuttig te wijzen op de 
Mededeling van de Commissie aan de Raad inzake de 
geïntegreerde inrichting van de kustgebieden als onderdeel 
van het milieubeleid van de Gemeenschap (doe. COM(86) 
571 def.) 
Er zijn met name maatregelen nodig voor: 
— het schoonhouden van het omringende zeewater; 
— het tegengaan van kusterosie; 
— het behoud c.q. het herstel van de inheemse flora en 
fauna; 
— de lancering van programma's voor het redden van 
bedreigde diersoorten (b.v. de zeerobben en de zeeschild-
padden op enkele Griekse eilanden) en het creëren van 
natuurreservaten; 
— beveiliging tegen bosbranden die het bosbestand vernie­
tigen en de erosie van de dunne bodemlaag op de eilanden 
versnellen. Voorts dienen braakliggende oppervlakten op 
eilanden te worden herbebost; dit moet gebeuren in het 
kader van een communautair bosbouwbeleid, met 
inachtneming van de specifieke belangen van de eilan­
den. 
Onder de zorg voor het milieu vallen verder acties die gericht 
zijn op het intomen — waar het nog niet te laat is — van de 
wildgroei in de bouw, omdat daarbij geen acht wordt 
geslagen op overwegingen betreffende de esthetiek, het 
welzijn van de bevolking of de handhaving vdn een architec­
tonische stijl en de ter plaatse levende tradities. Dit zou door 
middel van aanbevelingen aan de Lid-Staten gedaan kunnen 
worden. 
2.6. Landbouw en herbebossing 
Enerzijds moet men constateren dat de landbouw achteruit­
gaat in gebieden waar de toeristische sector zich uitbreidt. 
Anderzijds zou modernisering en diversificatie van de pro-
duktie wel zeer wenselijk zijn, maar blijken het gebrek aan 
know-how, de tradities, de vergrijzing van de bevolking en 
het gebrek aan gegarandeerde afzetmogelijkheden hier vaak 
een struikelblok. Verder blijkt de ontbossing die in de loop 
der eeuwen om verschillende redenen heeft plaatsgevonden, 
een ernstige handicap te zijn, vooral voor de watervoorzie­
ning op eilanden met een warm klimaat. 
Hoewel het hervormde GLB streeft naar een beperking van 
de landbouwgronden, vragen de specifieke omstandigheden 
van de eilanden om maatregelen die voorkomen dat de 
tomeloze ontwikkeling van het toerisme leidt tot een irratio­
neel afstoten van teveel landbouwgrond, die voor het behoud 
van het natuurlijk evenwicht op het eiland onmisbaar is. 
Het is dus belangrijk, op basis van speciaal voor de 
eilandgebieden uitgewerkte ontwikkelingsprogramma's 
maatregelen te treffen die gericht zijn op reorganisatie en 
stimulering van de landbouweconomie. Technische hulp en organisatie van landbouwcoöperaties zijn twee uitermate 
belangrijke voorwaarden. Bij de industriële verwerking en de 
handel moet eveneens terdege rekening worden gehouden 
met de specifieke kenmerken van deze eilanden, die bij 
uitstek geschikt zijn voor het verbouwen van geneeskrachtige 
planten en biologisch-dyndmische produkten. In het alge­
meen zou er voor gezorgd moeten worden dat traditionele 
cultures niet verdwijnen. 
2.7. Visserij en haveninstallaties 
Hoewel de visserij voor de economie van de eilanden van 
doorslaggevende betekenis is, vormt zij op verscheidene 
eilanden een achteruitgaande traditionele sector welke de 
jongere generaties de rug toekeren. Door de concurrentie zijn 
de ambachtelijke vissers van de visgronden verdrongen en 
families die van oudsher van de visserij leefden tot nietsdoen 
gedwongen, omdat het visserijbeleid niet voldoende bescher­
mende maatregelen voor kleine schepen omvat. In een 
werkelijk communautair visserijbeleid zou ten volle rekening 
gehouden moeten worden met de specifieke belangen van de 
eilanden, ook waar het de interventiemogelijkheden van het 
structuurfonds betreft. Er moet een doeltreffend systeem ter 
bescherming van de visserij komen dat wordt gefinancierd uit 
EG-begrotingsmiddelen, zodat de kosten niet volledig voor 
rekening van de excentrisch gelegen Lid-Staten komen. 
Op Gemeenschapsniveau moet verder diepgaand onderzoek 
naar de problemen van de visserijsector worden gedaan. 
Algemene maatregelen gericht op de betere exploitatie van de 
visgronden en aquacultuur, de modernisering van de schepen 
en de uitrusting daarvan met modern materieel, en de 
stimulering van infrastructuurplannen, zoals de bouw van 
haveninstallaties en installaties voor de koeling en verwer­
king van vis, zodat redelijk met de grote buitenlandse vloten 
kan worden geconcurreerd, zouden er om te beginnen toe 
bijdragen dat de achteruitgang van deze sector wordt 
vertraagd. 
3. Algemene aanbevelingen 
3.1. Al deze maatregelen kunnen worden ingepast in een 
„communautair ontwikkelingsprogramma voor de minder 
ontwikkelde eilandgebieden" waarvoor, in sommige geval­
len, een iets hogere financiële bijdrage van de Gemeenschap 
moet worden uitgetrokken. 
Dit programma zou kunnen worden uitgevoerd aan de hand 
van nauwkeurige criteria voor de ontwikkelingsgraad van 
ieder eiland en zou uit een aantal op zich zelf staande 
„modulen" kunnen bestaan. Eerst worden dan de specifieke 
kenmerken en behoeften van ieder eiland vastgesteld, waarna 
in volgorde van prioriteit de module „haveninfrastructuur", 
de module „diversificatie van de landbouw", of andere 
modulen naar keuze gelijktijdig op alle eilanden van een 
bepaalde eilandengroep kunnen worden toegepast. 
Het is duidelijk dat de oprichting van telecommunicatie- of 
informatiecentra op bepaalde strategische punten in eiland-
Nr. C 232/94 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 31. 8. 87 
gebieden de uitvoering en de coördinatie van dergelijke 
programma's alleszins zou vergemakkelijken, terwijl daar­
door ook nog eens extra werkgelegenheid zou ontstaan. In 
dit verband herinnert het Comité eraan, dat het met volledige 
instemming zijn steun aan de uitvoering van het Star-pro­
gramma heeft gegeven en daarbij heel in het bijzonder de 
betekenis ervan voor de ontwikkeling van de eilandgebieden 
heeft onderstreept. 
In het kader van dit grootscheepse ontwikkelingsprogramma 
voor minder ontwikkelde eilandgebieden moet ook een 
beroep op artikel 34 van het EFRO-Verdrag gedaan kunnen 
worden om voor de ernstigste gevallen geïntegreerde maat­
regelen ten uitvoer te leggen, zoals dit momenteel op het 
eiland Réunion gebeurt. 
3.2. Aan twee belangrijke voorwaarden moet steeds 
voldaan worden: 
In de eerste plaats de diversificatie over verschillende secto­
ren, want alle monoculturen, mono-industrieën of mono-ac­
tiviteiten (met inbegrip van het toerisme) zijn per definitie 
ongezond, bieden geen zekerheid en zijn kwestbaar bij 
tegenslagen, of die nu van klimatologische, politieke of 
economsiche aard zijn. In het kader van deze diversificatie is 
een belangrijke rol weggelegd voor de kleine en middelgrote 
ondernemingen, omdat dank zij de activiteiten van deze 
bedrijven een grote verscheidenheid aan banen kan worden 
gecreëerd en de bevolking ervan kan worden weerhouden 
weg te trekken. 
In de tweede plaats de actieve deelname van de eilandbevol­
king — via de plaatselijke autoriteiten en de sociaal-econo­
mische partners — aan de uitvoering en toepassing van de 
besluiten die haar aangaan, zoals dit met name wordt 
voorgesteld in paragraaf 2.1 „transportinfrastructuren", 
zonder deze deelname tot dit terrein te willen beperken. Er zij 
overigens op gewezen dat deze inschakeling van de bevolking 
al deel uitmaakt van het beheer en de praktijk van de 
„geïntegreerde maatregelen", maar dat zulks ook bij de 
uitvoering van een specifiek EG-programma voor de eiland­
gebieden het geval zou moeten zijn. 
Om deze deelname van de bevolking in alle gevallen te 
vergemakkelijken en te garanderen, is het noodzakelijk dat 
de kleinste eilanden gaan samenwerken om de administra­
tieve hindernissen te kunnen nemen. Op dit punt zijn hier en 
daar reeds goede resultaten geboekt. 
Gedaan te Brussel, 2 juli 1987. 3.3. Minder ontwikkelde eilandgebieden dienen vanwege 
hun specifieke kenmerken en omdat er maximaal gebruik 
gemaakt moet worden van alle instrumenten waarmee zij in 
hun ontwikkeling kunnen worden gestimuleerd, in aanmer­
king te komen voor geïntegreerde maatregelen, zoals wordt 
aanbevolen in het advies van het Comité ter zake (doe. CES 
1062/86 van 17. 12. 1986) — mits zij beantwoorden aan 
de daarin (in het bijzonder in paragraaf 11.2) genoemde 
criteria. 
4. Conclusie 
Bij de problemen van de minder ontwikkelde eilandgebieden 
in de Gemeenschap zijn meer dan 7 miljoen mensen betrok­
ken. Het Comité is van mening dat dit op zich al voldoende 
reden is om zich om deze mensen te bekommeren. Voorts is 
het van mening dat de ontwikkeling van deze gebieden niet 
moet worden overgelaten aan de Lid-Staten, omdat in het 
verleden gebleken is dat nationale regeringen en zelfs regi­
onale overheden in de huidige bestuurlijke zin, andere 
prioriteiten stellen — tenzij een eiland voor hen van strate­
gisch belang is. Het Comité betreurt deze verwaarlozing, 
want de bevolking van deze eilanden heeft evenveel recht op 
respect en ontwikkeling als de bewoners van regio's op het 
vasteland van de Gemeenschap. Als niet snel maatregelen 
worden getroffen, zullen sommige culturen, of zelfs sommige 
volksgroepen langzaam verdwijnen en daarvoor geleidelijk 
„onbewoonde" eilanden in de plaats komen die het toe­
vluchtsoord van marginale figuren worden, of door het 
internationaal toerisme worden gekoloniseerd. 
Een geïntegreerde communautaire aanpak, in de vorm van 
een specifiek programma waarvan de Lid-Staten uit hoofde 
van het additionaliteitsbeginsel medewerken, zou de beste 
manier zijn om de huidige problemen op te lossen en de 
plaatselijke bevolking te helpen hun rechtmatige erfgoed te 
behouden. 
Door dit programma uit geheel op zichzelf staande „modu­
len" samen te stellen, zoals het Comité zou willen, behoeft 
men niet te vrezen dat sommige eilanden die, b.v. door het 
toerisme, al relatief welvarend zijn ten onrechte van de 
geboden voordelen profiteren. Door de steunmaatregelen 
tegelijkertijd uit te voeren op verschillende eilanden die met 
dezelfde soort problemen kampen, zouden bovendien de 
kosten kunnen worden gedrukt. 
De voorzitter 
van bet Economisch en Sociaal Comité 
A. MARGOT