•k -k COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 08.05.1996 
COM(96) 197def. 
VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD 
EVALUATIE 
VAN DE RESULTA TEN VAN TEMPUS TOT OP HEDEN 
EN VISIES OP 
DE RESTERENDE BEHOEFTEN VAN DE PARTNERLANDEN 

EVALUATIE VAN DE RESULTATEN VAN TEMPUS TOT OP HEDEN 
EN VISIES OP 
DE RESTERENDE BEHOEFTEN VAN DE PARTNERLANDEN 
INHOUD 
INLEIDING 
I. EVALUATIE VAN TEMPUS TOT OP HEDEN 
1. De ontwikkeling van het programma 
2. De effecten van Tempus 
3. Vaststelling van het Tempus-beleid 
II. EEN ROL VOOR TEMPUS IN DE TOEKOMST 
1. IN DE GEASSOCIEERDE LANDEN VAN PHARE 
A. Tempus en de toenadering 
De Europese Raad van Essen 
De verhouding tot Socrates 
B. Steun voor beleidsinitiatieven in het hoger onderwijs 
C. De noodzaak om de verandering te leiden en rekening en 
verantwoording af te leggen: optimalisatie van de universitaire 
middelen 
D. Maximalisatie van de toepassing van de resultaten van Tempus 
2. IN DE NIET-GEASSOCIEERDE PHARE-LANDEN 
3. TEMPUS IN DE TACIS-LANDEN 
A. Belangrijkste uitdagingen voor de toekomst van het hoger 
onderwijs 
B. Strategische overwegingen 
C. Toekomstige oriëntaties voor Tempus Tacis 
III. SLOTOPMERKINGEN 
Ow 
EVALUATIE VAN DE RESULTATEN VAN TEMPUS TOT OP HEDEN EN VISIES 
OP DE RESTERENDE BEHOEFTEN VAN DE PARTNERLANDEN 
INLEIDING 
1. In overeenstemming met het besluit van de Raad van 29 april 1993 (PB LI 12 van 
6 mei 1993, blz. 34) is de tweede fase van het Transeuropees Mobiliteitsprogramma voor 
universiteitsstudies (Tempus II) goedgekeurd voor een periode van vier jaar met ingang 
van 1 juli 1994. Artikel 11 van dit besluit vereist dat voor 30 april 1996 een tussentijds 
verslag wordt voorgelegd, met inbegrip van de resultaten van de evaluatie, evenals, zo 
mogelijk, een voorstel tot verlenging of aanpassing van Tempus II na 1 juli 1998. 
2. Dit tussentijds verslag heeft derhalve tot doel informatie te geven over de resultaten 
van Tempus tot op heden en te onderzoeken of na het einde van Tempus II een 
vervolgfase mogelijk is in het licht van de impact die Tempus tot dusverre heeft gehad 
op de hervorming van het hoger onderwijs in de Phare- en Tacis-partnerlanden. 
L EVALUATIE VAN TEMPUS TOT OP HEDEN 
1. DE ONTWIKKELING VAN HET PROGRAMMA 
3. Sinds de goedkeuring van Tempus door de Raad op 7 mei 1990 en het begin van de 
initiële proeffase per 1 juli 1990 is gebleken dat het een dynamisch programma is dat zich 
voortdurend heeft weten aan te passen aan de veranderende omgeving waarin het actief 
was. Deze omgeving heeft gedeeltelijk vorm gekregen door de ontwikkelingen in en 
verbanden met de strategieën van Phare en Tacis, door de behoeften en capaciteiten van 
de partnerlanden en door het beleidskader dat door besluiten van de Raad en van het 
Tempus-comité is gecreëerd. Bovendien zijn de modaliteiten voortdurend verbeterd 
naarmate de ervaring met de uitvoering van programma's werd gebruikt om toekomstige 
programma's een betere uitgangspositie te geven. 
4.Er kunnen duidelijk drie hoofdfasen worden onderscheiden in de benadering die het 
programma kiest. De beginfase van Tempus wordt gekenmerkt door de noodzaak de 
verbanden tussen degenen die in de partnerlanden en in de Europese Unie bij het hoger 
onderwijs betrokken zijn, tot stand te brengen, te verbreden en te verdiepen. In deze fase 
is mobiliteit van het grootste belang als middel om een kritische massa van academici en 
beleidsmakers tot stand te brengen die bereid en in staat zijn de onderwijshervormingen 
in de partnerlanden te sturen. De volgende fase heeft te maken met het mobiliseren en 
kanaliseren van dit veranderingspotentieel in activiteiten die gericht zijn op concrete en 
duurzame hervormingen binnen de hoger-onderwijsstelsels. Deze meer structurele aanpak 
omvat de hervorming of de vernieuwing van opleidingen, de ontwikkeling en vernieuwing 
van het curriculum en de invoering van verbeterde onderwijsmethoden. Deze fase wordt 
langzamerhand een steeds grotere uitdaging naarmate de aan de orde gestelde 
1 
onderwerpen steeds vaker weergeven aan welke vaardigheden op de arbeidsmarkt 
behoefte bestaat en waarmee de academische gemeenschap weinig of geen ervaring heeft 
waarop zij projectactiviteiten kan baseren. De derde fase behelst deze hervormingen naar 
een strategisch niveau te tillen waar zij een impact zullen hebben op de universiteiten als 
geheel en op de beleidsvorming en uitvoering in de ministeries van onderwijs. Dit 
betekent dat de doelstellingen en de modaliteiten van het programma tot op zekere hoogte 
moeten worden veranderd naarmate een andere groep "klanten" wordt benaderd en 
naarmate verticale, op specifieke onderwerpen gebaseerde prioriteiten meer en meer 
worden vervangen door horizontale prioriteiten die met het hoger-onderwijsstelsel 
samenhangen. 
5. Tegen deze algemene achtergrond, waarbij de fasering van land tot land verschilt 
naargelang van hun situatie, kunnen enkele hoofdkenmerken in de ontwikkeling van het 
Tempus-programma worden onderscheiden. Deze kunnen als volgt worden samengevat: 
- een verschuiving van uitwisseling en mobiliteit als doelen op zichzelf naar 
steeds meer structurele en strategische doelstellingen; 
- een toenemende mate van eigenaarschap van de partnerlanden. Dit wordt 
het duidelijkst aangetoond door de spectaculaire groei van het aantal in 
aanmerking komende landencoördinatoren en contractanten, waardoor het 
gewenste effect is opgetreden dat het ontwerp en beheer van projecten in 
het kader van Tempus langzamerhand meer vraaggestuurd is dan dat het 
door het aanbod van de Westerse partners wordt bepaald. Het is in dit 
verband ook zinvol de toenemende professionaliteit en het toenemende 
profiel van de Nationale Tempus-bureaus (NTO's) in de 
Phare-partnerlanden te vermelden, die als een steeds effectiever 
bemiddelende instantie hebben gefunctioneerd bij het proces van uitwerken 
en formuleren van de hervormingsagenda; 
- projecten die in toenemende mate volgens nationale prioriteiten worden 
vastgesteld. Op hun beurt maken deze prioriteiten langzamerhand steeds 
vaker deel uit van samenhangende nationale strategieën voor hervorming 
van het hoger onderwijs, waarbij Tempus in staat is met name behoeften 
aan vaardigheden aan de orde te stellen die een ondersteuning van 
algemene Phare- en Tacis-doelstellingen per land vormen; 
- modaliteiten die deze strategischer benadering weerspiegelen door een 
'top-down'-dimensie toe te voegen aan het bewezen succes van de 
traditionele 'bottom-up'-benadering; 
- toenemende nadruk op horizontale onderwerpen als verbanden tussen 
universiteiten en ondernemingen, multidisciplinaire en flexibele 
opleidingsstructuren en de kwaliteit van het management van de 
universiteiten, die erop gericht zijn de prestatie van het hoger onderwijs 
te verbeteren door te voldoen aan de veranderende vraag van de 
arbeidsmarkt en van verschillende sociale partners; 
- toenemende aandacht voor de algemene toepasbaarheid en de verspreiding 
van het groeiende aantal overdraagbare resultaten van Tempus-projecten. 
2. DE EFFECTEN VAN TEMPUS 
6. Wanneer men wil nagaan wat de effecten van Tempus zijn, moeten deze worden 
beoordeeld op basis van de doelstellingen die krachtens het desbetreffende besluit van de 
Raad voor het programma zijn vastgesteld. De doelstellingen van Tempus I lagen vooral 
op het gebied van de bevordering van de samenwerking met partners in de Gemeenschap, 
van de mobiliteit van studenten en docenten en van mogelijkheden om 
Gemeenschapstalen te leren en te doceren. Pas bij Tempus II, dat op 1 juli 1994 van start 
ging, werd in de tekst van het besluit een expliciete relatie gelegd met de doelstellingen 
van het Phare- en het Tacis-programma en met de economische en sociale hervormingen. 
Specifieke doelstellingen werden structureler van aard ten aanzien van de ontwikkeling 
en de herziening van onderwijsprogramma's, de hervorming en het management van de 
hoger-onderwijsstructuren en -instellingen en de ontwikkeling van op vaardigheden 
gerichte opleidingen om gedurende het proces van economische hervorming 
tekortkomingen in de vaardigheden op hoog niveau aan te pakken. 
7. De impact van Tempus blijkt voornamelijk uit een externe evaluatie1, aangevuld met 
de reeks landenmonografieën die zijn gebaseerd op onderzoek ter plaatse en uitgegeven 
door de Europese Commissie2, het verslag 'Strengthening East-West Inter-University 
Cooperation: From Assistance to Partnership' dat is samengesteld door de CRE 
(Permanente Conferentie van rectores en rectores magnifici van de Europese 
universiteiten) in samenwerking met het Verbindingscomité van de conferentie van 
rectores3 en verslagen van projectbezoeken door externe deskundigen4 
8. Ondanks deze diversiteit aan bronnen blijkt er een aanzienlijke mate van 
overeenstemming te bestaan ten aanzien van de beoordeling van de effecten van Tempus 
en de gebieden waarop nadere actie nodig is. In de evaluatie wordt geconcludeerd dat 'de 
door Tempus gesteunde projecten over het algemeen als succesvol en belangrijk kunnen 
worden beschouwd voor de ontwikkeling van het hoger onderwijs in de Midden- en 
Oost-Europese partnerlanden... Hoewel kan worden geconstateerd dat Tempus I een 
aanzienlijke bijdrage aan de ontwikkeling van het hoger onderwijs in de Midden- en 
Oost-Europese partnerlanden heeft geleverd, zijn verdere inspanningen in tenminste enkele 
Midden- en Oost-Europese partnerlanden nodig om een prestatieniveau en een mate van 
vooruitgang in de vernieuwing en herstructurering van het hoger onderwijs te 
bewerkstelligen, die ervoor zorgt dat het potentieel van het Tempus-programma beter 
wordt benut om de doelstellingen van het Programma te bereiken'. 
(i) Evaluation of the First Phase of Tempus 1990-91 - 1993-94, Eindverslag, februari 1996, 
(ii) Evaluation of the Second Phase of Tempus 1994-95 - 1995-96, Eindverslag, april 1996, door: 
de Universiteit van Kassei, Centrum voor Onderzoek naar Hoger Onderwijs en GES 
Maiworm&Over, Gesellschaft für Empirische Studiën bR, Kassei. 
Tempus Country Monograph: The Slovak Republic, 1994, door Prof. R. Gwyn. Vergelijkbare 
monografieën over Bulgarije, Tsjechië, Hongarije, Polen, Roemenië en Slovenië worden 
momenteel voorbereid. 
September 1994 
De Commissie heeft in de periode 1992-94 een reeks projectbezoeken ondernomen voor een 
kwaliteitsverificatie van het Tempus-programma en in het bijzonder van de Gezamenlijke Europese 
Projecten daarvan, zowel vanuit een academische als vanuit een financiële invalshoek. Voor nadere 
bijzonderheden: het Programma voor Projectbezoeken, Jaarverslag 1992-1993. 
9. Het CRE-verslag is over de hele linie zeer duidelijk in zijn beoordeling van het 
Tempus-programma in het algemene kader van de internationale hulpverlening aan de 
hervormingen van het hoger onderwijs: 
'Daarom vormt de inter-universitaire samenwerking tussen Oost en West een 
uiterst complex en gediversifieerd gebied en zou het verkeerd zijn dit te zien als 
een gebied waar door één enkel ondersteunend agentschap, hoe groot en 
invloedrijk dan ook, de dienst wordt uitgemaakt. Niettemin bleek in de loop van 
dit project overduidelijk dat van alle samenwerkingsprogramma's uit heden en 
verleden er één ondersteunend programma is, namelijk Tempus, dat een absoluut 
centrale rol speelde en speelt. Voor vele instellingen was dit verreweg het 
belangrijkste internationale programma voor samenwerking tussen Oost en West, 
niet alleen ten aanzien van de hoeveelheid externe middelen die erbij betrokken 
is, maar ook ten aanzien van de steunverlening van buiten. Velen zijn van mening 
dat Tempus meer dan welk ander proces dan ook de internationalisatie van het 
hoger onderwijs in Midden- en Oost-Europa in gang heeft gezet en tot 
ontwikkeling gebracht en er kan gerust worden gesteld dat het algemene oordeel 
van de begunstigden zeer positief is.' 
In de monografieën wordt eveneens gesteld dat Tempus 'een groot aantal activiteiten heeft 
gegenereerd die een zeer positief effect op het innovatieproces in het hoger onderwijs' 
hebben gehad. 
10. Ook bij de beoordeling van meer specifieke resultaten en effecten van Tempus bestaat 
in grote lijnen dezelfde consensus. Zowel de evaluatie als de monografieën maken op hun 
eigen, verschillende, wijze onderscheid tussen wat in deze laatste resultaten van het 
proces en resultaten van hel project wordt genoemd. In de evaluatie wordt met betrekking 
tot het proces als eerste en belangrijkste resultaat genoemd: 'de integratie van de Midden-
en Oost-Europese partners in een internationale gemeenschap van wetenschappers en in 
sommige gevallen van functionarissen. Zij zijn aan deze structuur gewend geraakt en 
kunnen er flexibel mee omgaan, zij zijn opgenomen in kleinere en grotere netwerken en 
hebben enige opleiding gekregen en er zijn algemene verbeteringen aangebracht zodat zij 
hun vakbekwaamheid en status konden verhogen. 
11. Wanneer naar de toekomst wordt gekeken, kan worden gesteld dat Tempus door deze 
procesvoordelen een platform voor duurzame verandering en ontwikkeling in het hoger 
onderwijs in de partnerlanden heeft gecreëerd en dat ook nu nog doet. Voor de 
geassocieerde landen hebben de netwerken, vaardigheden en attitudes die zij door Tempus 
hebben verworven, het bijzondere voordeel dat deze landen in de toekomst door de 
universitaire gemeenschap gemakkelijker actief betrokken zullen worden bij allerlei 
programma's van de Europese Unie. Voor de andere Phare- en Tacis-landen dragen deze 
voordelen bij tot het verankeren van democratische waarden en nieuwe perspectieven in 
hun stelsels van hoger onderwijs en tot de overdracht van vaardigheden die van belang 
zijn om hervormingen op andere gebieden van het maatschappelijk leven gemakkelijker 
ingang te doen vinden. 
12. Het belangrijkste concrete resultaat van de Tempus projecten lag misschien wel op 
het gebied van de innovaties die in de universtitaire curricula, met inbegrip van de 
ontwikkeling van nieuwe opleidingen, lesmateriaal en lesmethoden hebben 
plaatsgevonden. Steeds vaker bepaalde het raamwerk van nationale prioriteiten welke 
activiteiten doorgang vonden; de volgende kenmerkende aspecten maakten hiervan deel 
uit: 
- de bevordering van multidisciplinaire studierichtingen en de ontwikkeling 
van nieuwe opleidingstructuren, met name korte doctoraalopleidingen en 
postdoctorale opleidingen. 
- voorrang voor onderwerpen op bepaalde gebieden van het universitaire 
onderwijs die te maken.hebben met de economische overgang en de 
democratische hervormingen of meer in het bijzonder met de Phare- en 
Tacis-sectorprogramma's, zoals bedrijfsmanagement, overheid, 
milieubescherming, landbouw en gezondheid. 
13. Hoewel de impact van Tempus op dit gebied algemeen als gunstig werd beoordeeld, 
waren het niveau en de reikwijdte ervan aanvankelijk beperkt en werden deze pas onder 
Tempus II uitgebreid. Aanvankelijk, onder Tempus I, vonden de meeste ontwikkelingen 
plaats op het niveau van de opleidingen of op dat van het lesmateriaal, zodat de resultaten 
vooral gekenmerkt werden door in selectieve innovatie of aanpassing en niet door geheel 
nieuwe programma's en het effect voornamelijk op het niveau van de vakgroep optrad. 
Zelfs wanneer op een universiteit verschillende vakgroepen bij een aantal verschillende 
projecten betrokken waren, was er toch vaak weinig of geen sprake van synergie als 
middel tot institutionele hervorming. In de evaluatie van Tempus I staat: 
'In een aanzienlijk aantal vakgroepen in Midden- en Oost-Europese landen zijn 
vergaande vernieuwingen van het curriculum doorgevoerd, en vaak werd nieuw 
lesmateriaal van strategische aard ontwikkeld. De ontwikkeling van het curriculum 
en andere onderwijsactiviteiten liepen echter sterk uiteen wat reikwijdte en 
resultaat betreft. 
14. Terugkijkend op de doelstellingen die voor Tempus I waren vastgesteld in het besluit 
van de Raad is het redelijk en begrijpelijk dat de resultaten van de Tempus-projecten die 
in de eerste drie of vier jaar van start gingen de ruimere dimensies misten die als een 
duidelijke prioriteit voor Tempus II worden gezien. Niettemin lijkt het erop dat de 
redenen voor het aanvankelijk ontbreken van een meer strategisch effect op de 
instellingen niet alleen met de kwestie van de doelstellingen te maken hebben, maar op 
beperkingen wijzen die gedurende Tempus II waarschijnlijk in meer of mindere mate 
zullen blijven bestaan en derhalve van belang kunnen zijn bij het opstellen van een 
mogelijke agenda voor een volgende fase van het programma. Deze beperkingen komen 
voort uit de ontwikkeling in de richting van interne fragmentatie en van extreme vormen 
van individuele autonomie in instellingen voor hoger onderwijs, nadat zij in 1989/90 
bevrijd werden van het gecentraliseerde bestuur. Zowel de evaluatie als de monografieën 
zien dit gebrek aan institutionele cohesie en strategie als een belangrijke factor die 
verhindert dat Tempus-projecten een bredere impact hebhen. In de evaluatie wordt 
bijvoorbeeld gesproken over: 
'... resultaten die zijn bereikt op geselecteerde innovatie-eilanden die het voorrecht 
hadden in het kader van het Tempus-programma te worden geselecteerd. De 
nuttige nevenresultaten in de desbetreffende instellingen bleven bescheiden of 
grotendeels marginaal.' 
Het is interessant te constateren dat deze opvatting in beide documenten wordt afgezwakt 
wat de kleinere universiteiten betreft, waar een grotere mate van instellingsidentiteit en 
-management tot meer structurele door Tempus-projecten geïnitieerde hervormingen heeft 
geleid. Het onderwerp universiteitsmanagement komt verderop in dit verslag aan de orde. 
15. De noodzaak om een effect op instellingen in hun geheel te bewerkstelligen werd 
specifiek door Tempus II opgepakt. Onlangs werd een begin gemaakt met het gebruik van 
Tempus als instrument om de duurzame ontwikkeling op instellingsniveau te bevorderen 
met de invoering van de nieuwe eis dat de universiteiten in de partnerlanden dienen aan 
te tonen hoe een gepland project in hun strategieën voor ontwikkeling op instellingsniveau 
past. Een ander element dat heeft bijgedragen tot een sterkere betrokkenheid van de 
centrale niveaus van instellingen bij Tempus-projecten is dat plaatselijke universiteiten 
als project-coördinatoren kunnen optreden in alle partnerlanden en in de meeste ook als 
contractanten. 
In de evaluatie van Tempus II worden de aangebrachte aanpassingen als volgt beoordeeld: 
'De functie van het centrale niveau in de instellingen voor hoger onderwijs is in 
Tempus II geleidelijk veranderd. Speciale Gezamenlijke Europese Projecten en 
aanvullende maatregelen kregen ondersteuning voor de verbetering van het 
instellingsmanagement. Bovendien bleek dat vaker pogingen werden gedaan om 
Tempus-activiteiten in een instellingsstrategie te integreren.' 
16. Hoewel het meer een middel dan een doel in zichzelf is, blijkt de levering van 
apparatuur, hoeken en tijdschriften een resultaat van de Tempus-projecten dat zeer op 
prijs wordt gesteld. In de evaluatie wordt over nieuwe apparatuur gesproken als 'de trots 
van de desbetreffende vakgroepen in de landen van Midden- en Oost-Europa'. Met de 
aanschaf van nieuwe apparatuur is uiteraard alleen ingestemd in die gevallen waar het 
aantoonbaar de desbetreffende onderwijsactiviteiten en/ of bijbehorende infrastructuur 
ondersteunt, bijvoorbeeld PC's voor managementprojecten, talenpractica voor 
talenprojecten of fotokopieerapparaten om de ontwikkeling van lesmateriaal en de 
communicatie met partners te vergemakkelijken. Zowel de evaluatie als de monografieën 
bevestigen dat er inderdaad een dergelijke verbinding met onderwijsactiviteiten bestond. 
In de monografieën wordt gerefereerd aan het gunstige effect op onderwijsprogramma's 
van de aanschaf van microcomputers en in meer algemene zin aan de belangrijke bijdrage 
die fotokopieerapparaten, telefoons en faxapparaten aan de verbetering van de 
communicatie leveren. 
De evaluatie stelt het als volgt: 
Terwijl deze (nieuwe apparatuur) in sommige gevallen nauw verband hield met 
de desbetreffende maatregelen op onderwijsgebied, werd het in de meeste gevallen 
gezien als een verbetering die hoe dan ook nuttig was, dat wil zeggen voor de 
kwaliteit van de onderwijsactiviteiten in het algemeen, om de toekomstige 
internationale samenwerking te vergemakkelijken, om de onderzoeksinfrastructuur 
te ondersteunen, enzovoorts. Structurele ontwikkeling werd het vaakst genoemd 
als belangrijke reden om tot ondersteuning over te gaan.' 
17. Veel van dergelijke overwegingen zijn van toepassing op de levering van boeken en 
tijdschriften. Om de monografieën te citeren: 
'De kwaliteit van de bibliotheek is een belangrijke indicatie voor de kwaliteit van 
de universiteit als geheel. Tempus heeft daaraan een belangrijke bijdrage geleverd: 
het heeft de instellingen in staat gesteld hun boekenvoorraad met vele vaak uit 
Europa of Noord-Amerika afkomstige titels aan te vullen die onder het oude 
regime wellicht niet beschikbaar waren en waartoe zij zonder de ondersteuning 
van het programma nog steeds geen toegang zouden hebben, uitsluitend op grond 
van de kosten.' 
Evenals bij de apparatuur profiteerden hiervan zowel de onderwijsmethoden als de 
leerstof, maar het is ook noodzakelijk hieraan toe te voegen dat zodra een belangrijk deel 
van dit 'deficit' eenmaal was gecorrigeerd, er meer nadruk is gelegd op het ter plaatse 
ontwikkelen van publikaties en ander materiaal (voornamelijk case studies) die aan de 
nationale behoeften tegemoet komen. 
18. De mobiliteit van hel personeel heeft evenveel bijgedragen tot proces voordel en als 
tot specifieke projectresultaten. Het gaat hierbij om aanzienlijke aantallen: in zo'n 57 000 
gevallen werd subsidie voor geografische mobiliteit van het personeel toegekend in het 
kader van de Gezamenlijke Europese Projecten (GEP's) van Tempus, waarvan 60% voor 
bezoeken van Oost-Europeanen aan het Westen. De evaluatie spreekt van de grote 
voordelen van de kennismaking met partners in andere landen, met hun activiteiten en 
manieren van denken, van het opzetten van netwerken, van de bescheiden uitbreiding van 
de bevoegdheden en van het wennen aan andere communicatie- en gedragsstijlen. In de 
monografieën wordt gesteld dat 'de mobiliteit van het personeel in GEP's (en hetzelfde 
geldt voor de mobiliteit van studenten) en alles dat het in zijn kielzog met zich heeft 
gebracht, al is het eerder een middel dan een doel, een van de grote succesverhalen van 
Tempus is'. Enkele van de vele bijkomende voordelen zijn: de verwerving en het op peil 
brengen van specialistische kennis, het overnemen van nieuwe lesmethoden, het opdoen 
van ervaring met het gebruik van moderne strategieën voor curriculumontwikkeling en 
het verwerven van de vaardigheden om in projecten te werken en deze te beheren. De 
ontwikkeling en het beheer van projecten is een bijzonder waardevol hulpmiddel 
gebleken, aangezien het er aanzienlijk toe heeft bijgedragen dat de partnerlanden in 
hogere mate eigenaar van de projecten zijn geworden door langzamerhand de rol van 
contractant op zich te nemen. Aan deze voordelen moet het niet minder belangrijke 
element worden toegevoegd dat nieuwe standpunten en houdingen ten opzichte van 
verandering en hervorming worden ingenomen en dat het zelfvertrouwen om bestaande 
structuren en praktijken ter discussie te stellen wordt vergroot. Misschien moet aan deze 
positieve conclusie wel een voorbehoud worden toegevoegd, namelijk dat het volledige 
potentieel van de nieuw verworven vaardigheden niet altijd volledig werd benut na 
terugkeer van het personeel naar hun instellingen in de partnerlanden. Wederom is dit te 
wijten aan de gevolgen van fragmentatie in de instellingen waarop we later in dit verslag 
terug zullen komen. 
19. Er is ook een aanzienlijke mobiliteit van studenten geweest met bijna 27 000 toelagen 
die krachtens de GEP's van Tempus zijn toegekend. In de evaluatie wordt gesteld dat 
'men van oordeel was dat de uitwisseling van studenten over het algemeen erg nuttig was 
voor degenen die daadwerkelijk naar het buitenland gingen, maar dat deze over de hele 
linie minder sterk verband hield met de andere hervormingsactiviteiten'. Het hield zeer 
zeker minder direct verband met de vernieuwing en verandering in het onderwijs, hoewel 
de indirecte effecten van studenten die terugkeren met nieuwe inzichten en houdingen, 
met een versterkt zelfvertrouwen en met een grotere vaardigheid in het uiten van hun 
mening en in het uitdagen van de status quo, niet moeten worden onderschat. Een van de 
conclusies van een seminar van deskundigen die betrokken waren bij het programma van 
projectbezoeken van Tempus was als volgt: 
'De mobiliteit van studenten wordt door alle deskundigen als een rendabele 
activiteit beschouwd, aangezien de vorming die in het buitenland plaatsvindt 
werkelijk kan bijdragen tot een versnelling van de pedagogische veranderingen, 
zowel van de onderwijsmethoden en -technieken als van de programma's.' 
Deze katalysatorfunctie van de mobiliteit van studenten kan worden verklaard door de 
invloed die terugkerende studenten hebben op houdingen binnen vakgroepen, zowel op 
de medestudenten als op de personeelsleden, waardoor deze laatsten zich gedwongen zien 
veranderingen in het curriculum en de lesmethoden te overwegen. Wat Tempus I betreft, 
is het belangrijkste punt van kritiek ten aanzien van de mobiliteit van studenten misschien 
wel dat de studietijd in de EU maar al te vaak niet door de oorspronkelijke instelling 
werd erkend; dit punt wordt onder Tempus II aangepakt. Onder Tempus II zijn 
mobiliteitsprojecten voor studenten geleidelijk een kleinere rol gaan spelen in het geheel 
van GEP-activiteiten en nu spelen zij alleen nog een rol bij het opstellen van maatregelen 
om mobiliteit en samenwerking in de toekomst gemakkelijker te maken door middel van 
systemen van wederzijdse erkenning van universiteiten en puntenoverdracht. 
20. Elk van de bovenstaande resultaten is in meer of mindere mate afhankelijk van 
overwegingen van levensvatbaarheid op langere termijn na beëindiging van een 
Tempus-project. In het programma is dit op drie manieren aangepakt: 
- Inschrijvers op een Gezamenlijk Europees Project (GEP) wordt verzocht 
plannen in te dienen voor de toekomstige levensvatbaarheid als onderdeel 
van hun projectontwerp en het is duidelijk dat een beoordeling van de 
kwaliteit van deze plannen een van de punten zal zijn die worden 
meegewogen bij de evaluatie van de algehele kwaliteit van de inschrijving. 
Bovendien worden GEP's ten behoeve van de Tacis-landen pas 
goedgekeurd nadat een voorbereidende eenjarige fase, gericht op het 
nagaan wat precies de behoeften zijn en op het opstellen van een 
betrouwbaar plan, tot een succesvol einde is gebracht. 
- de actie Gezamenlijk Europees Netwerk (JEN) is geïntroduceerd (dat 
betekent dat er beperkte fondsen zijn voor aanvullende activiteiten na 
afsluiting van een GEP) en houdt zich specifiek bezig met de kwestie van 
de levensvatbaarheid. 
- minder rechtstreeks maar wellicht uiteindelijk belangrijker: in de GEP's 
wordt men aangemoedigd bindingen aan te gaan met en diensten te 
ontwikkelen voor bedrijven, vooral op het gebied van het verzorgen van 
bij- en nascholing, waardoor de instellingen in staat worden gesteld om in 
de toekomst een inkomen te genereren en daardoor over eigen middelen 
te beschikken, niet alleen om hun apparatuur te onderhouden en hun 
voorraden publikaties op peil te houden, maar ook om nationale en 
internationale samenwerking gaande te houden. 
21. Concluderend wijst alles erop dat de GEP-projecten veel effect en groot succes 
hebben, vooral afgezet tegen de doelstellingen die voor Tempus I waren vastgesteld. 
Volgens de evaluatie 'lijkt het erop dat de meeste waarnemers het ermee eens zijn dat het 
aandeel echte succesverhalen opmerkelijk groot is en dat in de meeste gevallen zinvolle 
veranderingen konden worden geconstateerd'. Gevraagd naar hun algemene tevredenheid 
met door hun specifieke GEP bereikte resultaten, zeiden van alle deelnemers 
- meer dan 90% van de respondenten per land en 
- bijna 80% van de EU-respondenten 
zeer tevreden te zijn. 
3. VASTSTELLING VAN HET TEMPUS-BELEID 
22. De beleidsbeslissingen van Tempus worden op verschillende niveaus genomen. In elk 
partnerland zijn er twee belangrijke gebeurtenissen waardoor dit beleid vorm krijgt: de 
vaststelling van nationale prioriteiten en doelstellingen voor Tempus-projecten (krachtens 
artikel 5 van het besluit van de Raad inzake Tempus II) en de toewijzing van fondsen aan 
Tempus binnen het algemene kader van Phare- en Tacis-fondsen. De belangrijkste 
beleidsmakers op nationaal niveau zijn de ministeries van onderwijs en de 
Phare/Tacis-coördinatoren; andere ministeries kunnen er ook bij betrokken zijn. In de 
Phare-landen spelen de Nationale Tempus-bureaus een essentiële rol bij het stimuleren 
van het hele proces en bij het coördineren van de bijdrage van de universitaire 
gemeenschap. De relaties tussen de verschillende actoren zijn nogal ingewikkeld en 
werden gedurende de eerste jaren niet goed begrepen. Wat dit betreft wordt in de 
evaluatie van Tempus II opgemerkt dat 'de procedures van beleidsvaststelling van Tempus 
stabieler en routinematiger verlopen. In tegenstelling tot Tempus I hebben we 
geconstateerd dat beslissingen van de belangrijkste actoren op nationaal beleidsniveau een 
belangrijker rol zijn gaan spelen bij het vormgeven van het programma.' 
23. De meeste Phare-landen hebben commissies van toezicht of adviescommissies voor 
Tempus opgezet, waarin alle belangrijke actoren vertegenwoordigd zijn. In de evaluatie 
van Tempus I wordt daarover opgemerkt: 
'Het is gebleken dat het instellen van raden van toezicht of adviesraden voor 
Tempus, die als arena voor dialoog en samenwerking fungeren voor alle 
belangrijke actoren die bij beleidsbeslissingen over Tempus betrokken zijn, een 
goede keuze was om de noodzakelijke coördinatieprocessen beter te laten 
verlopen. Het functioneren van deze raden vergt van alle actoren dat zij bereid 
zijn met elkaar samen te werken.' 
24. In het eerste jaar van Tempus was de deelname van de hoofdrolspelers bij de 
beleidsvorming niet altijd in juiste balans. De rol van de ministeries van Onderwijs werd 
door een aantal factoren belemmerd. Universiteiten en zelfs faculteiten oefenden hun 
hervonden autonomie uit zonder een effectief wetgevend kader voor het hoger onderwijs. 
Ook was er sprake van een hoge mate van instabiliteit in de structuren en van een snelle 
doorstroming van het personeel bij de ministeries zelf. Deze situatie is in de loop der 
jaren verder geëvolueerd en uit de evaluatie van Tempus II blijkt een proactievere rol van 
de ministeries van Onderwijs en een duidelijke poging om de mogelijkheden van Tempus 
sterker te integreren in een algemeen nationaal hoger-onderwijsbeleid. 
25. De vaststelling van de prioriteiten en doelstellingen van Tempus heeft een steeds 
grotere invloed gehad op het toepassingsgebied en het profiel van de gesteunde projecten. 
De prioriteiten kunnen worden beschouwd als de toevoeging van een 'top-down'-dimensie 
aan de gebruikelijke 'bottom-up'-benadering van Tempus, waardoor tot op zekere hoogte 
het beleid van de partnerlanden op het gebied van onderwijs, economie en sociale 
hervormingen in het programma wordt geïntegreerd. De prioriteiten hebben 
langzamerhand hun plaats gekregen in de algemene doelstellingen van Phare en Tacis en 
tot op zekere hoogte in het sectorale Phare- en Tacis-beleid. Vooral in de Tacis-landen 
was de reikwijdte van de geselecteerde prioritaire gebieden beperkt van omvang en klein 
in aantal, vanwege de geringe hoeveelheid aan Tempus toegekende middelen. 
26. In de evaluatie van Tempus II wordt opgemerkt dat 'in de meeste nationale 
prioriteiten steeds gedetailleerder specificaties zijn geïntroduceerd, die vorm hebben 
gekregen in verklaringen met nadere voorwaarden en voorkeuren die verder gaan dan de 
prioriteiten zelf, en dat bovendien 'de nationale prioriteiten ieder jaar tot op zekere hoogte 
veranderen. Veranderingen in onderwerp-afhankelijke prioriteiten hangen meestal samen 
met overwegingen van evenwichtigheid en roulering. Veranderingen in thematische of 
structurele prioriteiten hangen samen met beleidsontwikkelingen. Beleidswijzigingen 
worden ook vaak weerspiegeld in de formulering van voorkeuren.' 
27. Wanneer een voortzetting van het Tempus-programma wordt overwogen, dient dat in 
de juiste financiële en beleidsmatige context te worden geplaatst. Financiële 
voorzieningen voor zowel Phare- als voor Tacis-programma's zijn tot en met 31 december 
1999 vastgesteld en aangezien de financiering voor Tempus deel uitmaakt van deze 
programma's, moet het vooruitzicht op iedere mogelijke voortzetting van Tempus 
afhankelijk worden gesteld van dit begrotingskader. De laatste oproep tot het indienen van 
voorstellen krachtens Tempus II is voor de periode 1997-98 en moet uit de begroting voor 
1997 worden gefinancierd, terwijl de laatste Gezamenlijke Europese Programma's (GEP's) 
op 1 september 1997 beginnen. Derhalve wordt in dit tussentijdse verslag naar de beide 
jaren 1998 en 1999 gekeken als een concrete tijdschaal voor een mogelijke volgende fase 
van Tempus, waarbij die factoren worden vastgesteld die argumenten kunnen leveren voor 
de voortzetting van bepaalde activiteiten in het kader van Tempus na 1999, mochten de 
financiën daarvoor beschikbaar worden gesteld. 
28. Bij nadere beschouwing van de toekomst van Tempus kan worden geconstateerd dat 
het beleid en de operationele context tot een zekere differentiatie tussen groepen 
partnerlanden leiden, die in de structuur van dit tussentijdse rapport terug te vinden is. 
29. De eerste groep zijn de geassocieerde landen van Midden- en Oost-Europa die zich 
momenteel voorbereiden op integratie in de interne markt van de Europese Unie in het 
kader van een toenaderingsstrategie die in december 1994 door de Europese Raad van 
Essen werd goedgekeurd. Zoals in het daaropvolgende Witboek van mei 1995 is 
uitgestippeld, zal het proces van integratie in de gemeenschappelijke markt onder andere 
ervoor zorgen dat op de arbeidsmarkt van de geassocieerde landen nieuwe eisen qua 
vaardigheden en kwalificaties worden gesteld, hetgeen op zijn beurt invloed zal hebben 
op hun onderwijs- en opleidingsstelsels. Indien men wil dat Tempus in enigerlei vorm in 
deze groep landen wordt voortgezet, moeten argumenten worden aangevoerd die 
overduidelijk en aantoonbaar een aanvulling op een Phare-programma betekenen, dat door 
het proces van meerjarige indicatieve planning wordt bijgestuurd om het 
toenaderingsproces rechtstreeks te ondersteunen. Daarbij dient dan ook te worden erkend 
dat Tempus tegen het eind van Tempus II in sommige van deze partnerlanden wel tot zo'n 
10 
acht jaar heeft gefunctioneerd en dat er ook andere programma's zijn die het proces van 
hervorming van het hoger onderwijs ondersteunen. 
30. De tweede groep omvat de niet-geassocieerde Phare-landen, waar op dit moment 
alleen Albanië onder valt, maar waartoe waarschijnlijk spoedig ook de landen van 
voormalig Joegoslavië zullen behoren, mits er voldoende vooruitgang wordt geboekt op 
het gebied van veiligheid en politieke ontwikkeling. In deze landen zal Tempus tegen 
1998 veel korter actief zijn geweest en zal het derhalve een beperkter effect op de 
hervorming van het hoger onderwijs kunnen hebben. De situatie van deze landen is er 
niet zozeer één die behoort bij een toenaderingsstrategie, als wel één waarbij zij in 
verschillende mate voortdurend het hoofd moeten bieden aan fundamentele uitdagingen 
bij de hervorming van hun hoger-onderwijsstelsel en meer in het algemeen bij de 
overgang naar een volwaardige markteconomie. 
31. De derde groep landen omvat de Nieuwe Onafhankelijke Staten en Mongolië; dit is 
de groep landen waar het Tacis-programma zich mee bezig houdt. Pas sinds 1993 
beginnen deze landen geleidelijk deel te nemen aan het Tempus-programma. Dit moet 
worden beschouwd vanuit het perspectief van de gigantische uitdagingen waarvoor deze 
landen zich gesteld zien wat hun politieke en economische hervormingen betreft en het 
relatief beperkte budget dat binnen Tacis voor Tempus beschikbaar is. Na de Europese 
Raad van Cannes in juni 1995 is het beleid van de Europese Unie ten aanzien van deze 
landen gebaseerd op het dubbele spoor van de voortgezette steun aan de economische en 
democratische hervormingen en, met name in het geval van Rusland, van het creëren van 
een 'echte partnerschapsrelatie'. Dit beleid wordt langzamerhand vastgelegd in een reeks 
partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten die een ruim kader scheppen voor de 
toekomstige activiteiten van de Europese Unie. 
32. In de argumentatie ten gunste van voortzetting van Tempus worden de verschillende 
situaties en behoeften van deze groepen landen aan de orde gesteld. 
n. EEN ROL VOOR TEMPUS IN DE TOEKOMST 
1. IN DE GEASSOCIEERDE LANDEN VAN PHARE 
33. Ondanks de aanzienlijke impact die Tempus heeft gehad en nog steeds heeft op de 
hervorming en de verbetering van het hoger onderwijs, is het programma actief in een 
dynamische omgeving van veranderende behoeften en eisen. Deze omgeving wordt steeds 
meer bepaald door de volgende factoren: 
- de eisen van de toenaderingsstrategie en van het 'acquis communautaire'; 
- de voortgezette ontwikkeling van het structurele en het 
wetgevingsraamwerk voor hoger onderwijs en de noodzaak beleid op het 
operationele niveau ten uitvoer te leggen; 
- toenemende druk op universiteiten van een groot aantal belanghebbenden 
en de noodzaak om in een meer op de arbeidsmarkt en de sociale partners 
gerichte relatie op instellingsniveau te bewijzen dat men kwaliteit heeft, 
relevant werk verricht en zijn geld waard is. 
34. Tot op zekere hoogte geeft Tempus II al enige prioriteit aan deze gebieden. Er is 
echter iets voor te zeggen om deze gebieden ook na Tempus II prioriteit te blijven geven, 
vanwege de aard en de omvang van de behoefte, bijvoorbeeld in relatie tot eisen die de 
toenadering stelt of omdat bepaalde gebieden, zoals de in de evaluatie omschreven 
hervorming van het management van universiteiten, maar langzaam blijken te veranderen 
en derhalve een voortdurende inspanning vereisen. 
35. Een volgende fase van Tempus zou tot doel moeten hebben het werk op deze 
belangrijke gebieden te voltooien en te consolideren, door gericht de desbetreffende 
Phare-sectorprogramma's en andere activiteiten van de EU aan te vullen en te steunen. 
Aangezien deze strategie flexibiliteit van de gebruikelijke modaliteiten van het 
Tempus-programma vereist, moeten deze als de meest effectieve worden beschouwd. Daar 
komt bij dat, om de investeringen die in het verleden via Tempus zijn en op dit moment 
worden gedaan zo goed mogelijk te laten renderen, ook aandacht moet worden besteed 
aan een betere verspreiding van de steeds langere lijst van projectresultaten, met name 
van die projecten die een ondersteuning vormen van de bovengenoemde gebieden en die 
ook buiten de universitaire wereld bruikbaar zijn. 
36. Hoewel wordt erkend dat de Phare-programma's in toenemende mate een bijdrage 
leveren aan de onderwijs- en opleidingssector, komt men tot het besef dat de ten tijde van 
Tempus I en II ontwikkelde vaardigheden en relaties die samenhangen met het werken 
in platforms een zeer voordelige en efficiënte manier kunnen zijn om deskundigheid te 
mobiliseren, met name voor het leggen van contacten tussen het beleidsniveau en de 
uitvoerenden in de universitaire wereld. Mits ze in een samenhangende en strategische 
context worden gebruikt, kunnen zorgvuldig geconstrueerde en toegepaste 
ontwikkelingsprojecten op instellingsniveau, met inbegrip van proefprojecten om de goede 
praktijken te testen en te bewijzen, het proces van beleidsontwikkeling ondersteunen en 
er inhoud aan geven en kunnen zij specifieke resultaten opleveren ten aanzien van 
prioritaire behoeften aan vaardigheden. 
A. Tempus en de toenadering 
De Europese Raad van Essen 
37. Tijdens de Europese Raad van Essen van december 1995 werd een algemene 
toenaderingsstrategie aangenomen die door middel van een gestructureerde dialoog een 
verdere versterking van de relaties met de geassocieerde landen van Midden- en 
Oost-Europa beoogt; ook werd de Commissie verzocht een Witboek op te stellen over de 
voorbereidende stappen die nodig zijn voor de integratie van deze landen in de interne 
markt. Tevens is besloten dat het Phare-programma zich van nu af aan moet heroriënteren 
om dit proces te ondersteunen. 
38. Het Witboek kwam in mei 1995 uit. De gemeenschappelijke markt kent natuurlijk 
vele verschillende aspecten, maar in hoofdstuk 4 van het Witboek wordt een groot 
onderscheid gemaakt tussen het proces van onderlinge aanpassing van wet- en regelgeving 
en de instelling van de structuren voor de tenuitvoerlegging. In verband met dit laatste 
wordt het volgende gesteld: 
'Algemeen kan worden gezegd dat het proces van het opzetten, van personeel 
voorzien en het operationeel maken van alle vereiste administratieve 
12 
voorzieningen bij het wetgevingsproces zelf achterblijft. De situatie varieert tussen 
de geassocieerde landen onderling en tussen de sectoren, maar over de gehele linie 
moet in dit opzicht een grotere inspanning worden geleverd.' 
39. Zelfs daar waar de instellingen zelf reeds in het leven zijn geroepen, zegt het 
Witboek, 'is het niet altijd mogelijk geschoold personeel te vinden om deze te beheren. 
Doorgaans hebben zij onvermijdelijk een gebrek aan ervaring. In dit verband kan steun 
via Tempus, via de activiteiten van de Europese Stichting voor Opleiding en via 
deelneming door de LMOE aan het Leonardo-programma en het Socrates-programma, dit 
personeel helpen de benodigde vaardigheden te ontwikkelen.' 
40. Omzetting van bepaalde richtlijnen voor de interne markt in de nationale wetgeving 
zal resulteren in een behoefte aan personeel dat op universitair niveau adequaat moet 
worden opgeleid. Bijvoorbeeld de omzetting, de controle en de tenuitvoerlegging van 
regelgeving op het gebied van veiligheid en gezondheid op het werk vergen opleidingen 
op het gebied van de arbeidsgeneeskunde worden opgezet. Om een ander voorbeeld te 
noemen: de tenuitvoerlegging van richtlijnen op het gebied van de gezondheid van 
planten en dieren vereist het opzetten van cursussen om het toekomstige personeel van 
inspecties op te leiden. 
41. In de verschillende sectorale hervormingsprogramma's van Phare heerst toenemende 
bezorgdheid over het tekort aan gekwalificeerd personeel dat in staat is met de wettelijke 
en economische aspecten van het nationale hervormingsbeleid om te gaan. Het probleem 
wordt steeds nijpender met de aanstaande toetreding in het vooruitzicht. Er moeten 
cursussen met een multidisciplinaire invalshoek worden ontwikkeld die gericht zijn op 
het raakvlak van juridisch/economische aspecten en technische onderwerpen. Dergelijke 
raakvlakken zijn bijvoorbeeld landbouweconomie, milieubeleid en -wetgeving, 
gezondheidseconomie, enzovoorts. 
42. Een duidelijker vaststelling van wat de 'nieuwe beroepsprofielen' zijn die ieder land 
nodig heeft, moet wachten op de afzonderlijke werkprogramma's die op dit moment door 
de geassocieerde landen in hun toenaderings- en aanpassingsstrategie worden ontwikkeld. 
Als deze eenmaal zijn vastgesteld dienen zij een belangrijk aandachtsgebied te worden 
bij de vaststelling van toekomstige nationale Tempus-prioriteiten. Het is de bedoeling dat 
de ontwikkeling van post-doctoraalcursussen en/of van bij- en nascholing op professioneel 
niveau de universitaire activiteit is die wat dit betreft waarschijnlijk als eerste in 
aanmerking komt voor ondersteuning door Tempus. 
43. Onderwijs en opleiding door de rechtenfaculteiten zullen een weerspiegeling moeten 
zijn van de veranderingen die door de omzetting van het 'acquis communautaire' in de 
nationale wetgeving teweeg zijn gebracht. Een aanpassing van de bestaande opleidingen 
en de introductie van nieuwe opleidingsmodulen is nodig. Dit is het soort behoeften dat 
door Tempus-projecten op het gebied van de ontwikkeling van het curriculum kan worden 
aangepakt. 
44. De ontwikkeling van Europese studies en vooral van de studie Europees Recht is 
uiteraard essentieel bij de ondersteuning van de toenaderingsprocedure. Deze 
wetenschapsgebieden behoren sinds de start in 1990 tot de prioriteiten van Tempus; vele 
projecten zijn inmiddels voltooid of bevinden zich in verschillende fasen. Sommige 
projecten hebben geleid tot de oprichting van centra of vakgroepen voor Europese studies 
binnen universiteiten, soms als interfacultaire centra. Er kan met zekerheid worden gesteld 
13 
dat er in de meeste landen nog steeds behoefte bestaat aan nieuwe Tempus-projecten op 
deze gebieden. 
45. Een ander belangrijk element van integratie waaraan Tempus een doeltreffende 
bijdrage zou kunnen leveren, ligt op het gebied van maatregelen die het vrije verkeer van 
personen binnen de gemeenschappelijke markt moeten garanderen. Delen van deze 
wetgeving betreffende het vrije verkeer van personen zijn nauw verbonden met het vrij 
verrichten van diensten, met name van die diensten waarvoor minimale professionele 
kwalificaties nodig zijn die in een meerderheid van de gevallen te bereiken zijn na een 
met succes afgesloten studie aan een instelling voor hoger onderwijs. 
46. De zeven sectoriële richtlijnen van de Commissie die de gereglementeerde beroepen 
als arts, verpleegkundige, tandarts, vroedvrouw, dierenarts, apotheker en architect 
bestrijken, hebben de meest rechtstreekse impact op de noodzaak de opleidingen aan de 
universiteiten in de partnerlanden aan te passen, aangezien wederzijdse erkenning 
afhankelijk is van de daaraan voorafgaande coördinatie en harmonisatie van de opleiding. 
I Iet Witboek ziet toe op een gefaseerde tenuitvoerlegging van deze richtlijnen, aangezien 
de partnerlanden tijd nodig hebben om zich aan te passen; in deze periode zou een 
hervorming van het curriculum onder Tempus zeer zeker een waardevolle bijdrage kunnen 
leveren. 
47. De sectoriële richtlijnen zijn aangevuld met twee algemene richtlijnen betreffende een 
algemeen stelsel van erkenning van diploma's van beroepsopleidingen. Deze richtlijnen 
van 1989 en 1992 bestrijken een ruim aantal beroepen en activiteiten, waaronder alle 
diploma's die niet onder de sectoriële richtlijnen vallen en die worden uitgereikt na 
afsluiting van een studie in het hoger onderwijs die ten minste drie jaar voltijdstudie of 
het equivalent daarvan omvat. Voorbeelden van mogelijke in aanmerking komende 
beroepen zijn onder meer leraren, ingenieurs, opticiens en registeraccountants. Hoewel 
de algemene richtlijnen geen eisen stellen op het gebied van de coördinatie van de 
opleiding, wordt wel wederzijds vertrouwen tussen de verschillende nationale autoriteiten 
verlangd, alsmede een goede kennis van eikaars functioneren. 
48. Transparantie en consistentie van de instellingen alsmede de aanwezigheid van 
effectieve systemen voor kwaliteitscontrole versterken het wederzijds vertrouwen in hoge 
mate. De implicaties van dergelijke eisen binnen een ruimer kader van verbetering van 
aspecten van het universiteitsmanagement komen later in dit verslag aan de orde, maar 
Tempus zal om een aantal redenen een belangrijke bijdrage aan deze gebieden moeten 
blijven leveren. Doordat er langzamerhand meer kennis wordt vergaard over de algemene 
relatie lussen de eisen die de El I stelt en de diploma's van de partnerlanden, zoals in het 
Witboek werd voorzien, zou er bovendien licht kunnen worden geworpen op gebieden 
waar enige aanpassing of verbetering van deze diploma's wenselijk zou zijn; ook daarbij 
zou Tempus een rol kunnen spelen. 
De verhouding tot Socrates 
49. Een ander aspect van de toenadering dat door Tempus zou kunnen worden gesteund 
is het geleidelijk laten deelnemen van de geassocieerde landen aan programma's van de 
EU zelf. De onderhandelingen over toetreding tot Socrates (alsmede Leonardo en Jeugd 
voor Europa III) zijn al ver gevorderd, en hoewel hier nog eindbeslissingen over moeten 
worden genomen, zal waarschijnlijk in 1998/99 aan het onderdeel Erasmus van Socrates 
worden deelgenomen. 
14 
50. Om na te gaan hoe Tempus en Socrates gedurende deze periode produktief aan elkaar 
gekoppeld kunnen worden is het nodig de verschillende doelstellingen en modaliteiten 
ervan te onderzoeken. Deze kunnen als volgt worden samengevat: 
- Tempus is in wezen een /zw//;programma dat belangrijke middelen 
verschaft voor de overdracht van vaardigheden en ervaring van 
universiteiten in de EU naar die in de partnerlanden, terwijl Socrates 
voornamelijk een samenwerkingsprogramma is waarbij weinig overdracht 
van middelen plaatsvindt. 
- Het voornaamste doel van Tempus is om de ontwikkeling van 
hoger-onderwijsstelsels in de partnerlanden te stimuleren in het kader van 
economische en sociale hervormingen, terwijl Socrates bijdraagt aan de 
kwaliteit van het onderwijs door transeuropese samenwerking aan te 
moedigen, waarbij speciaal verwezen wordt naar de bevordering van de 
'Europese dimensie'. 
- Terwijl Tempus zich vooral bezig houdt met het curriculum en de 
structurele ontwikkeling, staat binnen het onderdeel Erasmus van Socrates 
de mobiliteit van studenten centraal. Hoewel binnen Socrates in 
toenemende mate nadruk wordt gelegd op de uitwisseling van docenten en 
de ontwikkeling van curricula, gebeurt dit in een relatie waarbij alle 
partners het nieuwe curriculum toepassen. Ook zijn de beschikbare fondsen 
voor dergelijke activiteiten aanmerkelijk kleiner dan die van Tempus. 
51. Met het oog op een eventuele complementaire relatie tussen deze beide programma's 
is het de vraag of de universiteiten van de partnerlanden in het licht van bovenstaande 
punten over voldoende deskundigheid beschikken om onmiddellijk tot Socrates te kunnen 
toetreden of dat er nog 'lacunes' bestaan ten opzichte van de universiteiten in de EU, die 
de bovenstaande samenwerking zouden beperken. Indien dat het geval is zou Tempus 
deze gebieden kunnen aanpakken om toetreding tot Socrates te vergemakkelijken. 
52. Evaluaties van instellingen in de partnerlanden wijzen uit dat de structurele en 
management-zwakheden de belangrijkste tekortkomingen zijn. Het belang hiervan voor 
Socrates wordt onderstreept door de introductie van de 'Institutionele overeenkomst'. Een 
belangrijk onderdeel van deze overeenkomst is de eis van een verklaring over het 
Europese beleid van de instelling, met inbegrip van maatregelen voor de verbetering van 
de kwaliteit van haar activiteiten op Europees niveau door middel van passende 
regelingen voor controle, kwaliteitsborging en evaluatie. Bij het opstellen van plannen en 
het selecteren van activiteiten voor toekomstige samenwerking wordt van de instellingen 
verwacht dat zij een analyse maken van de zwakke en sterke punten van hun 
internationale samenwerking tot nu toe ten aanzien van de kwaliteit van de 
samenwerking, de soorten activiteiten, de deelneming op bepaalde gebieden en de 
geografische spreiding van partnerinstellingen. Er moeten beslissingen worden genomen 
over de vraag welke activiteiten voortgezet, uitgebreid of juist stopgezet moeten worden, 
en tot deze algemene planningsprocedure behoren hoogstwaarschijnlijk ook het regelen 
en het leiden van overleg met een groot aantal wetenschappelijke en 
niet-wetenschappelijke actoren door de hele universiteit heen en misschien ook wel 
daarbuiten. 
15 
53. Binnen Socrates zullen plannen voor de volledige academische erkenning van 
studieperioden in het buitenland ook deel uitmaken van het beleid ten opzichte van de 
instellingen, waarbij in toenemende mate gebruik wordt gemaakt van het Europees 
puntenoverdrachtsysteem als middel om dit te bewerkstelligen. Tot slot moeten er goede 
en goed georganiseerde voorzieningen ter ondersteuning van studenten op het gebied van 
welzijn, begeleiding, huisvesting, enzovoorts worden opgezet om de onder Socrates 
gestegen mobiliteit van studenten op te kunnen vangen. 
54. Al deze factoren vereisen een zekere mate van kwaliteit en coherentie wat het beheer 
van de universiteiten betreft; deze elementen komen nu juist uit de evaluatie, het 
CRE-verslag, de monografieën en de projectbezoeken naar voren als zwakke plekken 
binnen de universiteiten van de partnerlanden. Hoewel Tempus II zich nog maar kort met 
dit onderwerp bezig houdt, is men het erover eens dat het niet zo gemakkelijk is op dit 
gebied veranderingen aan te brengen, omdat er in de instellingen zeer sterke gevestigde 
belangen en onbuigzame houdingen heersen, en dat er meer moeite moet worden gedaan 
om op dit gebied hervormingen door te voeren, hetgeen in een volgende fase van Tempus 
zou moeten worden voortgezet. 
55. Om vanaf 1998 aan Socrates (Erasmus) deel te kunnen nemen moet rekening worden 
gehouden met de voortgang van het Tempus-programma, dat door zijn aard voor de 
begunstigde landen financieel gunstiger is. Uit bovenstaande analyse blijkt op welke 
punten Tempus zich sterker moet inzetten om de door Socrates beoogde samenwerking 
te bevorderen. Derhalve wordt voorgesteld beide programma's gedurende een beperkte 
overgangsperiode parallel te laten lopen, maar wel zodanig dat zij elkaar aanvullen en dat 
overlappingen worden vermeden (mobiliteit van studenten zou bijvoorbeeld de exclusieve 
taak van Socrates moeten worden). De verhouding tussen beide zal van land tot land 
verschillen en mettertijd veranderen naarmate een groeiend aantal voor steun in 
aanmerking komende universiteiten kan doorschuiven van zijn plaats als begunstigde van 
steunverlening naar die van gelijke partner in een samenwerkingsverband. 
B. Steun voor beleidsinitiatieven in het hoger onderwijs 
56. Begin jaren '90 is in de partnerlanden veel nieuwe wetgeving ingevoerd die de 
verhouding tussen de staat en de instellingen voor hoger onderwijs opnieuw zodanig 
definieerde, dat laatstgenoemden binnen het stelsel een grote mate van autonomie kregen. 
Deze periode werd erdoor gekenmerkt dat de universiteiten de overheid op een afstand 
hielden en hun nieuwe vrijheden ten volle benutten. Naarmate het decennium vordert, 
wordt echter in toenemende mate ingezien dat dit een slechte basis vormt om een 
verantwoordelijke en relevante hoger onderwijssector van hoge kwaliteit op te bouwen, 
aangezien hierdoor vaak op grote schaal de bestaande, voornamelijk behoudende oude 
interne structuren op de universiteiten onaangetast bleven. 
57. Daarom is er op dit moment in de partnerlanden gaande wat een 'tweede fase' van de 
hervormingen genoemd zou kunnen worden, waarmee wordt gepoogd een nieuw 
evenwicht te brengen in de verhouding tussen de instellingen voor hoger onderwijs, de 
regering en de samenleving als geheel, waarmee zowel verantwoordelijkheden als rechten 
worden benadrukt, en waarmee vóór alles sleutelfactoren als het afleggen van rekening 
en verantwoording en relevantie voor maatschappelijke en economische doeleinden 
worden aangepakt. Zo is bijvoorbeeld in 1995 in Bulgarije en Roemenië wetgeving met 
betrekking tot het hoger onderwijs aangenomen. Deze houdt zich bezig met gebieden als 
de herstructurering van universitaire kwalificaties, de oprichting van systemen voor 
16 
evaluatie en erkenning en de verplichtingen met betrekking tot het beheer van de 
instellingen die verband houden met de autonomie. 
58. Er is op dit moment in de partnerlanden natuurlijk een verscheidenheid aan 
wetgevingskaders voor hoger onderwijs en elk daarvan bevindt zich in een andere subfase 
van deze tweede hervormingsfase. De Republiek Tsjechië werkt bijvoorbeeld nog steeds 
aan een nieuwe wet betreffende het hoger onderwijs. Niettemin kunnen in de huidige 
agenda voor hervorming bepaalde gemeenschappelijke thema's worden onderscheiden, 
aangezien de regeringen en de instellingen zelf proberen bovenstaande problemen aan te 
pakken. Dit houdt in dat de bestaande structuren en gevestigde belangen op verschillende 
manieren moeten worden uitgedaagd, alsmede dat diepgewortelde houdingen en praktijken 
moeten worden veranderd. Met is voornamelijk om deze redenen dat de tenuitvoerlegging, 
ook daar waar nieuwe wet- en regelgeving reeds zijn ontwikkeld, een voortdurende 
inspanning op operationeel niveau vergt. Tempus is goed toegerust om in de resterende 
jaren van dit decennium een dergelijke inspanning te leveren. 
59. Een belangrijk gemeenschappelijk thema is de noodzaak om doeltreffende stelsels 
voor kwaliteitscontrole op te zetten voor autonome instellingen voor hoger onderwijs. Er 
is en wordt véél werk verzet om erkenningssystemen op te zetten of te hervormen, en 
gedeeltelijk wordt dit door sectorprogramma's van Phare gesteund. Er wordt ook aandacht 
geschonken aan de mogelijkheid om systemen voor de evaluatie van instellingen toe te 
passen om toekomstige beslissingen over de omvang van de financiering aan instellingen 
op te baseren. Zelfs daar waar wetgeving en structuren aanwezig zijn, bestaat echter vaak 
de behoefte om zaken aan te pakken die anders het gevaar zou kunnen lopen 
voornamelijk bij goede bedoelingen te blijven. Tempus kan op dit werk voortbouwen 
door de middelen te leveren om de deskundigheid op het operationele niveau te 
mobiliseren, door proefprojecten op te zetten om de implementatiestrategieën te 
optimaliseren en door goede praktijken te verspreiden en in het systeem te verankeren. 
60. Vergelijkbare overwegingen zijn van toepassing op een ander gemeenschappelijk 
thema dat de komende tijd waarschijnlijk nog wel op de agenda voor hervorming zal 
blijven staan, namelijk de ontwikkeling van korte studies. Hiermee wordt zowel tegemoet 
gekomen aan de trend naar nieuwe, korte, beroepsgerichte opleidingen op universitair 
niveau die ofwel door bestaande instellingen worden verzorgd ofwel door aparte 
instellingen die vaak zijn gestructureerd naar het model van de Duitse 'Fachhochschulen'. 
Deze ontwikkelingen zijn gericht op het doen toenemen van de verscheidenheid, de 
flexibiliteit en de relevantie van het hoger onderwijs, en ook op dit punt is zowel op 
bejeids- als op structureel niveau een begin gemaakt met de hervorming. Er blijft echter 
een belangrijke rol voor Tempus weggelegd ten aanzien van de versterking van de'ze 
activiteiten door steun te verlenen aan de herstructurering van bestaande opleidingen, aan 
de ontwikkeling van nieuwe, meer op de praktijk gerichte studieprogramma's, aan de 
introductie van innovatieve onderwijsmethoden en aan de verspreiding en verankering van 
goede praktijken. 
61. Het hoger onderwijs speelt een scharnierfunctie in het hoger-onderwijsbeleid van een 
land, in die zin dat hel via zijn lerarenopleidingen een belangrijke invloed heeft op de 
kwaliteit van het basis- en voortgezet onderwijs. Op die niveaus in het onderwijs staan 
hervormingen op het programma en in sommige gevallen bevindt de wetgeving zich reeds 
in de uitvoeringsfase. Het beroepsprofiel van de leraar krijgt op dit moment opnieuw 
vorm en de lerarenopleidingen dienen hun studieprogramma's te herstructureren, 
bijvoorbeeld om leraren in staat te stellen twee vakken te kunnen doceren. Tempus kan 
17 
een waardevolle bijdrage leveren aan de financiering van samenwerkingsprojecten die als 
voorbeelden van goede praktijken zouden kunnen dienen. 
62. De noodzaak van grotere flexibiliteit en verscheidenheid zijn thema's die regelmatig 
worden gehoord in de partnerlanden (maar ook in West-Europa) en behalve dat 
vooruitgang wordt geboekt ten aanzien van korte opleidingen, is er ook aandacht voor de 
toenemende rol van interdisciplinaire studies als manier om antwoord te geven op de zich 
ontwikkelende behoeften van de arbeidsmarkt. Er wordt ingezien dat er, zelfs op het 
hoogste niveau, nog steeds een bepaalde mate van overspecialisatie is waardoor mensen 
te weinig verschillende vaardigheden hebben voor de grote behoefte die daaraan op de 
huidige arbeidsmarkt bestaat. Dit remt de arbeidsmobiliteit en/of verhindert dat aan de 
veranderende eisen tegemoet kan worden gekomen. De verantwoordelijkheid voor 
hervormingen op dit gebied berust grotendeels bij de instellingen voor hoger onderwijs 
zelf. Ook hervormingen die op het hoger-onderwijsstelsel zijn gericht, hebben echter een 
belangrijke ondersteunende functie voor de procedures voor puntenoverdracht en 
erkenning binnen en tussen instellingen ten einde de mobiliteit van studenten tussen 
verschillende disciplines als onderdeel van een opleiding te bevorderen. Tempus kan op 
verschillende manieren een bijdrage leveren aan dit proces, bijvoorbeeld door het leveren 
van de deskundigheid om steun te verlenen aan de ontwikkeling en/of de sturing van 
systemen, door voorwaarden te stellen binnen structurele projecten om te bevorderen dat 
instellingen besluiten studiepunten aan elkaar over te dragen en te erkennen en door bij 
activiteiten in verband met curriculumontwikkeling de nadruk te leggen op 
interdisciplinaire doelstellingen. 
63. Er zijn uiteraard vele andere gebieden van hoger-onderwijsbeleid waarop momenteel 
in de verschillende partnerlanden wetgevingshervormingen plaatsvinden. Om een aantal 
voorbeelden te noemen: herstructurering van het postdoctoraal onderwijs, het opzetten van 
interfacultaire of interuniversitaire centra om fragmentatie tegen te gaan, de integratie van 
universiteiten en onderzoeksinstituten, het opzetten van universitaire 
punteno verdrachtssy sternen op nationaal niveau, de ontwikkeling van interne 
kwaliteitssystemen op universiteiten, de hervorming van overgespecialiseerde curricula, 
de vermindering van de onderwijslast en vooral van het aantal te geven colleges, 
invoering van nieuwe lesmethoden, enzovoorts. Verscheidene Tempus-projecten zouden 
kunnen worden toegepast om zich met deze gebieden bezig te houden. 
C. De noodzaak om de verandering te leiden en rekening en verantwoording af te 
leggen: optimalisatie van de universitaire middelen 
64. De omgeving waarin universiteiten werken, wordt steeds veeleisender. Zoals in de 
inleiding bij het kwaliteitscontroleprogramma voor instellingen van de CRE wordt gezegd: 
'Universiteiten moeten nu misschien meer dan ooit in het verleden het hoofd 
bieden aan een snel veranderende omgeving waarvan zij afhankelijk zijn voor hun 
organisatorische overleving. Institutionele planningsprocedures voor de aanpassing 
aan de veranderende omgeving worden momenteel dan ook belangrijker voor het 
beheer van universiteiten. Wanneer wij deze twee inzichten aan elkaar koppelen, 
kunnen wij concluderen dat kwaliteitsmanagement centraal staat in het strategisch 
management van een universiteit.' 
65. Centraal in deze veranderende omgeving staat in de partnerlanden de trend die gaat 
in de richting van grotere autonomie voor de universiteiten. Terwijl het oorspronkelijk 
18 
was bedoeld als een politieke maatregel om hun grotere vrijheid te geven en hen 
onafhankelijk te maken van de voorafgaande ideologische leiding, wordt het nu duidelijk 
dat autonomie zowel verantwoordelijkheden als rechten met zich brengt. Zoals een 
deskundige van het Centrum ter bestudering van het hoger-onderwijsbeleid het stelt: 
'Meer autonomie voor universiteiten veronderstelt een betere zelfregulering, geheel andere 
beheersstructuren, een sterke leiding, transparantie en het afleggen van rekening en 
verantwoording'. Hij noemt autonomie een 'onmisbaar werktuig bij het beheer om een 
antwoord te kunnen geven op de veranderende omgeving en om de vele kansen die er 
liggen, aan te grijpen...' 
66. Wanneer autonomie nieuwe verplichtingen met zich brengt, worden deze steeds 
duidelijker gedefinieerd door een aantal belanghebbenden of belanghebbende groeperingen 
die steeds meer van zich laten horen en die belang hebben bij de goede prestaties van het 
hoger onderwijs. De regeringen nemen weliswaar het grootste deel van de financiering 
voor hun rekening, maar er zijn ook nog de studenten en hun ouders die in toenemende 
mate bijdragen moeten betalen, alsmede de regionale en lokale autoriteiten, de werkgevers 
die afgestudeerden in dienst nemen en de klanten die onderzoekprojecten of specifieke 
opleidingscursussen uitbesteden. 
67. Wellicht zijn de twee belangrijkste factoren die de veranderingen in dit landschap 
genereren: 
- de toenemende druk op de beschikbare overheidsfinanciering voor 
instellingen voor hoger onderwijs, en 
- de noodzaak voor instellingen voor hoger onderwijs om nauwere banden 
met externe sociaal-economische partners aan te gaan en om zich sneller 
aan te passen aan de eisen van de arbeidsmarkt. 
68. Deze situatie verlangt van de universiteiten op hun beurt dat zij de middelen 
aanwenden om de verschillende belanghebbenden te laten zien dat zij efficiënt en 
doeltreffend zijn, dat zij hun geld waard zijn en dat ze relevant werk verrichten; ook 
wordt van de universiteiten verlangd dat zij hun betrekkingen met deze belanghebbenden 
op een samenhangende manier beheren. Zij moeten beslissen over de prioriteiten en 
selecties maken op basis van een grondige analyse van de sterke en zwakke punten van 
de instelling. Het kunnen beheersen van veranderingen door een hele instelling heen 
wordt zo een essentiële eigenschap. 
69. In dit verslag is al eerder gewag gemaakt van de interne fragmentatie die na de 
politieke omwenteling van 1989/90 plaatsvond. Naar aanleiding van de beperkte impact 
die Tempus-projecten op de hervorming van de instellingen hebben, wordt in de evaluatie 
een gebrek aan beleid en leiding op instellingsniveau geconstateerd. Er wordt aan 
toegevoegd: 
'De meeste betrokkenen en de meeste externe waarnemers lijken het erover eens 
te zijn dat activiteiten die gedurende de eerste vier jaren van het 
Tempus-programma door Tempus werden gesteund, min of meer een zaak waren 
van de desbetreffende faculteiten of vakgroepen in de partnerlanden. De 
universiteit als instelling speelde geen enkele rol.' 
19 
70. Op verschillende manieren erkennen alle beoordelingen waarop dit verslag is 
gebaseerd de factor van de fragmentatie van de instellingen. Gekoppeld aan de beperkte 
effecten van Tempus op instellingsniveau levert dat nog meer gunstige omstandigheden 
en goede redenen op om de vaardigheden op het gebied van management verder te 
ontwikkelen en een strategischer benadering te kiezen, om zodoende een kader te 
scheppen voor interne verspreiding, het samen delen van goede praktijken en de 
inbedding van hervormingsmaatregelen door middel van beleid op instellingsniveau. 
71. In vele partnerlanden duurt de institutionele fragmentatie vooral in de grotere 
instellingen voort en dat gaat steeds slechter samen met een omgeving waarin die 
instellingen aan steeds meer verwachtingen moeten voldoen, die in paragraaf 58 
hierboven reeds zijn samengevat. Om een verslag van een projectbezoek aan een 
instelling in 1994 te citeren: 
'Als de capaciteiten van het management op deze universiteit op wat voor manier 
ook typerend zijn voor Midden- en Oost-Europese instellingen, dan denk ik dat 
dat een krachtig argument is om een deel van de fondsen van Tempus naar 
opleidingen over strategische planning voor het hogere management toe te 
sluizen.' 
Dit brengt de mogelijkheid om als instelling ten aanzien van de belanghebbenden een 
eigen coherent en onderscheidend profiel te ontwerpen, ernstig in het gedrang. Het noopt 
tot gerichte inspanningen om op instellingsniveau normen op te stellen die zowel in- als 
extern als definitie van en garantie voor de kwaliteit van de instelling kunnen dienen. 
Verder verzwakt het de mogelijkheid van de instelling als geheel om over haar eigen 
sterke en zwakke punten, kansen en risico's na te denken, en dus om de inspanningen en 
de schaarse middelen op die gebieden te richten die waarschijnlijk het meeste opleveren, 
vanuit een gedeeld idee van waar het om gaat, dat vorm krijgt in een gemeenschappelijk 
overeengekomen algemene taak van de instelling. 
72. Hoewel strategisch management een cruciaal middel is om creatief te kunnen reageren 
op een steeds veeleisender veranderende omgeving, wordt het vaak gekoppeld aan stelsels 
die kwaliteit binnen instellingen garanderen. Of voldoende vooruitgang wordt geboekt op 
het gebied van de in de strategische plannen gedefinieerde doelstellingen kan het best 
worden gemeten en gemanaged in een raamwerk van duidelijke en transparante 
resultaatgerichte normen die zijn gedefinieerd door middel van een stelsel voor 
kwaliteitsborging, dat op zijn beurt als middel kan dienen om de hele instelling op één 
lijn te krijgen. Zoals in het kwaliteitscontroleprogramma voor instellingen van de CRE 
al naar voren werd gebracht 'moeten (Europese Universiteiten) een antwoord vinden op 
de steeds hogere eisen door aan te geven dat zij bereid zijn zich aan te passen aan nieuwe 
beperkingen vanuit hun omgeving. De ontwikkeling en toepassing van 
kwaliteitsmanagement is een efficiënte manier om dit probleem te benaderen'. 
73. Een deskundige van de OESO verwoordde het zo in een stuk dat hij voor een seminar 
over kwaliteitsborging in het hoger onderwijs van de OESO en Phare had geschreven: 'het 
leidt nauwelijks twijfel dat de kwaliteitsborging in alle betrokken landen wordt gezien als 
belangrijke prioriteit voor het tot een succesvol einde brengen van de omvorming van de 
structuren en praktijken in het hoger onderwijs.' Hij heeft voor de LMOE en andere 
landen de volgende doelstellingen voor ogen: 
- zorgen voor kwaliteitsborging en normering; 
20 
- zorgen voor kwaliteitsverbetering en verhoging van de normen; 
rekening en verantwoording afleggen aan het publiek over de uitgaven 
voor hoger onderwijs; 
- zorgen voor bescherming van de consument tegen onbekwame of nalatige 
instellingen. 
Hij stelt ook met nadruk dat op alle niveaus veel aandacht aan kwaliteit moet worden 
besteed: 
'Een fundamentele voorwaarde voor de toepassing van welk 
kwaliteitsborgingsstelsel dan ook is dat alle leden van de instelling zich volledig 
moeten inzetten voor de kwaliteit. Formele deelneming door de rector-magnificus, 
het College van bestuur en de Universiteitsraad is niet voldoende om er zeker van 
te zijn dat de hoofden van de faculteiten en de docenten en onderzoekers er 
daadwerkelijk aan meedoen en met elkaar samenwerken. Omgekeerd heeft 
enthousiaste ondersteuning door deze laatste groep geen enkele zin indien de top 
van het universiteitsmanagement niet eveneens de doelstellingen van de 
kwaliteitsborging toegewijd is. 
74. De behoefte aan management van instellingen voor hoger onderwijs gaat derhalve 
verder dan dat het hogere management over vaardigheden op het gebied van strategische 
planning moet beschikken. Ook degenen die op andere gebieden, bijvoorbeeld financiën, 
personeel, informatietechnologie en dienstverlening aan studenten, voor de dagelijkse 
bedrijfsvoering zorgen, moeten over managcmcnt-capaciteiten beschikken. Vaak voelt 
juist dit niet-wetcnschappclijke personeel zich gemarginaliseerd, vergeleken met de status 
van het wetenschappelijk personeel en de ondersteuning die deze laatsten krijgen. 
Niettemin hangt het toekomstig succes niet alleen af van de wetenschappelijke kwaliteit 
van een instelling, maar ook van de doelmatigheid van haar interne systemen voor 
kwaliteitsborging en van een hoog niveau van doelmatige ondersteuning van de 
wetenschappelijke activiteiten. Met andere woorden: op deze 'ondersteunende diensten' 
zal een toenemende druk worden gelegd om een aantoonbare waarde toe te voegen aan 
de verrichtingen van instellingen voor hoger onderwijs. Dit betekent niet alleen dat op 
verschillende niveaus voor de juiste operationele vaardigheden moet worden gezorgd, 
maar ook dat moet worden bevorderd dat het wetenschappelijke en niet-wetenschappelijke 
personeel beter met elkaar samenwerkt, waarbij de laatste groep beter moet worden 
betrokken bij planning en ontwikkeling op instellingsniveau. 
75. Een verbetering van de kwaliteit en de samenhang van het universitair management 
zou vele voordelen opleveren, niet in de laatste plaats op het gebied van het behoud van 
de relevantie van de instellingen voor de behoeften van de samenleving, met name door 
betere contacten te onderhouden met en gevoeliger te zijn voor de arbeidsmarkt in de 
partnerlanden. Dit is niet alleen nodig om de steunverlening door de overheid voor het 
hoger onderwijs overeind te kunnen houden, maar ook om die bronnen van inkomsten te 
kunnen aanboren die waarschijnlijk steeds belangrijker zullen worden naarmate de 
overheidsfinanciering onder toenemende druk komt te staan. Het CRE-verslag noemt dit 
de 'dienstverlenende functie1'van de universiteiten, met inbegrip van de samenwerking met 
de industrie, waaronder gebieden vallen als de advisering van het regionale en nationale 
bedrijfsleven bij de herstructurering, en van lokale overheden bij de bestuurlijke 
vernieuwing door middel van speciale opleidingscursussen of het uitvoeren van 
verschillende projecten voor toegepast onderzoek. Speciale aandacht moet worden 
gegeven aan de bijdrage die universiteiten kunnen leveren aan de ontwikkeling van 
21 
nieuwe kleine en middelgrote ondernemingen, bij voorbeeld de vorming van 
wetenschappers en deskundigen in de technologie, en aan de innoverende voorziening van 
bij- en nascholing om te zorgen voor de veranderende behoeften aan vaardigheden van 
mensen die reeds aan het arbeidsproces deelnemen. 
D. Maximalisatie van de toepassing van de resultaten van Tempus 
76. In de evaluatie van Tempus I staat: 'In het kader van Tempus zijn bij andere 
instellingen voor hoger onderwijs in het land afgeleide toepassingen van activiteiten op 
het gebied van het onderwijs en het curriculum voor dezelfde vakgebieden en dezelfde 
vakgroepen gerealiseerd. Er kan worden geconstateerd dat de resultaten tot op zekere 
hoogte worden verspreid en overgenomen, hoewel dit zou kunnen worden verbeterd door 
de verspreiding en de publikatie van in het kader van de GEP's ontwikkeld materiaal te 
ondersteunen, alsmede door de communicatie en de uitwisseling te verbeteren.' Hoewel 
momenteel slechts beperkte steun wordt gegeven aan de verspreiding van resultaten van 
projecten, kan het geven van meer aandacht aan dit aspect in de toekomst vermoedelijk 
het grootste rendement bereiken uit de aanzienlijke investeringen die reeds door Tempus 
zijn gedaan en het effect daarvan op het hervormings- en herstructureringsproces 
maximaliseren. 
77. Er zijn een aantal verschillende gebieden waar een effectievere verspreiding 
waarschijnlijk tot positieve resultaten zal leiden, zowel 'verticaal', op het gebied van de 
onderwerpen, als 'horizontaal', waarbij wellicht lesmethoden of met het proces 
samenhangende vaardigheden als projectimplementatie en management zijn betrokken. 
Een gebied waar de uitkomsten beter kunnen worden benut, is in de instellingen van de 
partnerlanden waar het Tempus-project oorspronkelijk is uitgevoerd. Dit is misschien 
meer van toepassing op niet aan een onderwerp van verspreiding gerelateerde aspecten, 
maar er lijken duidelijke argumenten te zijn om beter en systematischer de overdraagbare 
aspecten van 'goede praktijken' te delen, of het hierbij nu gaat om vaardigheden op het 
gebied van management, interpersoonlijke relaties of didactiek. Verbeteringen die wat dit 
betreft kunnen worden aangebracht in de modaliteiten voor verspreiding zullen duidelijk 
meer effect krijgen wanneer ze worden aangevuld met verbeterde stelsels voor de 
deskundigheidsontwikkeling van voor steun in aanmerking komende universiteiten, die 
zo zijn opgezet dat goede praktijken door de hele instelling heen worden gedeeld en 
verankerd. 
78. Verspreiding onder andere instellingen voor hoger onderwijs is even belangrijk. Op 
nationaal niveau draagt dit bij tot de totstandkoming van de kritische massa voor 
hervormingen. Het verschaft ook een gelegenheid voor die instellingen of faculteiten die 
niet aan Tempus hebben deelgenomen, om van de resultaten ervan te profiteren. 
Niettemin moet in de toekomst speciale aandacht worden geschonken aan de mogelijkheid 
om resultaten van Tempus met andere partnerlanden te delen, aangezien dit aspect zowel 
in de evaluatie als in de monografieën wordt genoemd. De ervaring heeft geleerd dat 
regionale samenwerking alleen doeltreffend functioneert als er duidelijk gedefinieerde 
gemeenschappelijke belangen, een hoge mate van betrokkenheid van alle partners en 
voldoende ondersteunende voorwaarden zijn. Er wordt gesuggereerd dat de 
gemeenschappelijke agenda voor het toenaderingsproces ten aanzien van het hoger 
onderwijs wel eens een stimulans en een gemeenschappelijk kader zou kunnen vormen 
voor een nieuwe fase in de regionale samenwerking; toekomstige acties voor verspreiding 
moeten met dit aspect rekening houden. Ook moet worden gezegd dat kleinere 
22 
partnerlanden een bijzonder belang hebben bij regionale verspreiding als middel om te 
kunnen profiteren van de ervaring van een groter aantal projecten in andere partnerlanden. 
79. Vele Tempus-projecten kunnen ook buiten de universitaire wereld resultaten 
opleveren, bijvoorbeeld de projecten betreffende vaardigheden op het gebied van 
management of bedrijfsvoering of toegepaste wetenschappen en technologie. In verband 
met wat al is gezegd over de handhaving van de relevantie van universiteiten en de 
verbetering van de relaties met de externe sociale en economische partners is het 
belangrijk de toepassing van resultaten van Tempus aan te moedigen, waar deze 
plaatselijke ondernemingen en plaatselijke en regionale overheden ten goede komen. 
Vooral in combinatie met de toepassing van de prestaties van naburige universiteiten zou 
Tempus kunnen worden benut om de bijdrage van het hoger onderwijs aan de regionale 
ontwikkeling in individuele landen te versterken. Dit zou onderdeel moeten zijn van een 
gerichtere strategie om tegemoet te komen aan de behoefte aan vaardigheden van 
Phare-sectorprojecten, waarbij de rol van universiteiten bij het duurzaam verstrekken van 
de gewenste opleiding, training en ontwikkeling in arbeidsorganisaties beter benut zou 
moeten worden. 
80. Bij alle bovenstaande aspecten van verspreiding wordt gesuggereerd dat er 
doelmatiger gebruik kan worden gemaakt van de omvangrijke investeringen die ten tijde 
van Tempus I en II zijn gedaan. Maatregelen om de verspreiding in de toekomst 
doeltreffender te maken zouden de invoering van verbeterde stimulansen en modaliteiten 
moeten omvatten om te bereiken dat de projectdeelnemers zich beter inzetten en 
produktiever worden. Wellicht moet er meer worden geïnvesteerd in het vaststellen van 
de behoeften van de begunstigden en moet meer aandacht worden gegeven aan de 
kwaliteit van het proces van de verspreiding of van de tenuitvoerlegging, waaruit moet 
blijken dat de ontvangers actief betrokken zijn en zich 'eigenaar' voelen. Aanvullend 
hierop zou de mogelijkheid moeten worden gegeven de oorspronkelijke resultaten van 
projecten zodanig aan te passen dat zij nauwkeuriger voldoen aan de eisen van beoogde 
instellingen en organisaties, zouden gezamenlijke activiteiten van consortia sterker moeten 
worden aangemoedigd en zouden vernieuwende allianties tussen universitaire en 
niet-universitaire instellingen en organisaties moeten worden ondersteund. 
2. IN DE NIET-GEASSOCIEERDE PHARE-LANDEN 
81. Momenteel omvat deze categorie alleen Albanië, maar daar komen te zijner tijd 
waarschijnlijk de republieken van voormalig Joegoslavië (met uitzondering van Slovenië) 
bij. In afwachting van de beslissingen over de vorm en inhoud van de steun aan deze 
republieken door de EU en de analyse van hun behoeften, is het beter hier alleen enkele 
algemene opmerkingen te maken over de mogelijke rol van Tempus. Zelfs binnen deze 
beperkte groep landen zijn er aanzienlijke verschillen in het ontwikkelingsniveau en de 
infrastructuur van het hoger-onderwijsstelsel die in een Tempus-programma tot 
uitdrukking zouden moeten komen. Niettemin zijn er even sterke, zo niet sterkere, 
argumenten als voor alle andere landen van Midden- en Oost-Europa om in het pakket 
steunmaatregelen van Phare een deel ten behoeve van Tempus op te nemen. 
82. Hoewel in sommige landen van voormalig Joegoslavië in het verleden wellicht iets 
meer contact met de universitaire gemeenschap van West-Europa heeft bestaan, hebben 
de recente gebeurtenissen in meer of mindere mate de kloof met de rest van het continent 
vergroot. Het is bijzonder belangrijk dat de universiteiten in deze landen niet alleen zelf 
open en democratische verhoudingen scheppen, maar ook in staat zijn door hun 
23 
toekomstige activiteiten te helpen dergelijke waarden tot ontwikkeling te brengen en deze 
op hun samenleving over te dragen. Dit en de noodzaak voor universiteiten om een 
bijdrage te leveren aan de vaardigheden die nodig zijn voor de hervorming en 
reconstructie van de economie vormen tezamen een overtuigende reden om Tempus tot 
deze landen uit te breiden, vooral wanneer dit zorgvuldig wordt gecoördineerd met 
Phare-sectorprogramma's en andere steunverlening aan het hoger onderwijs. De ervaring 
wijst uit dat het enkele jaren duurt voor het programma een kritische massa bereikt en 
daarom wordt aanbevolen dat de GEP's die zich vooral met curriculumontwikkeling en 
structurele doelstellingen bezighouden, op een permanente jaarbasis van start gaan 
gedurende de volledige periode van een mogelijke toekomstige financieringsverbintenis 
van Phare. 
83. In Albanië hebben de behoeften van het hoger onderwijs een iets andere oorsprong, 
maar is de urgentie niet minder groot. In tegenstelling tot de meeste andere landen in de 
regio is er geen lange hoger onderwijs-traditie: de eerste universiteit werd pas in 1957 
opgericht. Het land en zijn onderwijssysteem heeft ook geleden onder een lange periode 
van bijna complete isolatie van de buitenwereld en zelfs de samenwerking met andere 
communistische landen was zeer beperkt. De effecten van deze situatie zijn nog eens 
verergerd door een zwakke economie en het zeer geringe budget voor hoger onderwijs, 
dat wordt geschat op ongeveer de helft van dat van andere landen in Midden- en Oost-
Europa, in verhouding tot het BBP. Dit heeft geresulteerd in een bijzonder groot 'tekort' 
in het hoger-onderwijsstelsel van Albanië, dat nog steeds lijdt aan een zwakke fysieke 
infrastructuur en gebrek aan zulke elementaire hulpmiddelen als boeken. 
84. Tegen de achtergrond van deze uitdagingen is Tempus relatief laat van start gegaan, 
aangezien de eerste projecten in 1992/93 zijn gelanceerd. Op het moment dat dit wordt 
geschreven zijn pas acht projecten afgesloten en zullen nog eens vier andere in 1995/96 
worden afgesloten. Deze omstandigheden lijken een dwingend argument om door te gaan 
met het lanceren van Tempus-projecten in elk jaar dat binnen de financieringsverbintenis 
van Phare valt. Het indicatief meerjarenprogramma van Phare tot 1999 behelst 
voortdurende steun aan de ontwikkeling van sociale en menselijke hulpbronnen. Het 
programma moet iets gaan doen aan de dringende behoeften op het gebied van 
vernieuwing van het curriculum, met name daar waar dit de doelstellingen van Phare 
ondersteunt, de verbetering van de vaardigheden in het lesgeven, van materiaal en 
faciliteiten en de modernisering en herstructurering van het hoger-onderwijsstelsel, met 
inbegrip van het beheer van de instellingen, om zodoende te bereiken dat de diversiteit, 
flexibiliteit en relevantie ten behoeve van de veranderende behoeften op de arbeidsmarkt 
toenemen. Verder mag de bijdrage die Tempus levert aan het vestigen en verankeren van 
de waarden van de democratische burgermaatschappij niet worden onderschat. Tegen deze 
achtergrond zou ieder jaar waarin Phare geld voor Albanië beschikbaar stelt, een 
voldoende aantal GEP's moeten worden gelanceerd om een kritische massa voor 
verandering tot stand te brengen. 
3. TEMPUS IN DE TACIS-LANDEN 
85. Met het Besluit van de Raad van 29 april 1993 tot goedkeuring van Tempus II werd 
het programma uitgebreid tot de republieken van de voormalige Sovjetunie. 
Voorbereidende activiteiten zijn in 1993-94 van start gegaan voor Wit-Rusland, de 
Russische Federatie en Oekraïne en de eerste GEP's in deze landen werden het 
daaropvolgende jaar gelanceerd. Langzamerhand kwamen ook de andere republieken voor 
steun in aanmerking, zodat momenteel alle 13 Tacis-partnerlanden deelnemen in Tempus. 
24 
Van de 565 miljoen ecu die tot op heden aan het Tempus-programma zijn toegewezen 
sinds dit in 1990 van start ging, is ongeveer 8,5% uitgetrokken voor de Tacis-landen, 
waarmee 230 éénjarige voorbereidende projecten en 59 driejarige volwaardige GEP's zijn 
gefinancierd. 
86. Dit maakt duidelijk dat Tempus Tacis nog in de kinderschoenen staat, vooral wanneer 
men dit afzet tegen de meer dan 1200 GEP's die sinds 1990 in de Phare-landen zijn 
gelanceerd. Deze factor wordt nog versterkt wanneer men het afzet tegen de enorme 
uitdagingen die de Tacis-landen tegemoet zien bij de hervorming van hun politieke, 
sociale, juridische en economische structuren. Onlangs stond in een verslag van de 
Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling: 'De omvang van de taak van het 
creëren van de wettelijke, institutionele en menselijke basis van de markteconomie is over 
het algemeen onderschat'. Ten aanzien van de hervorming van het hoger onderwijs kan 
de omvang van de taak die voor ons ligt worden geïllustreerd aan de hand van het feit 
dat er alleen al in Rusland 'ongeveer 700 universiteiten, instellingen, hogescholen en 
andere instellingen voor hoger onderwijs zijn, waaronder vele met een eeuwenoude 
geschiedenis en die wereldwijd prestige genieten en waar rond de zes miljoen 
professoren, docenten, onderzoekers, studenten en promovendi actief zijn.'5. 
87. Wanneer over de toekomst van Tempus Tacis nâ het einde van Tempus II wordt 
nagedacht, moet met deze factoren rekening worden gehouden. In de volgende paragrafen 
wordt dieper ingegaan op de belangrijkste uitdagingen waarvoor de Tacis-landen zich 
gesteld zien bij de toekomstige herstructurering en ontwikkeling van hun 
hoger-onderwijsstelsels en op de strategische overwegingen die te maken hebben met de 
doeltreffende uitvoering van programma's en die moeten leiden tot een voorstel voor de 
benadering van een volgende fase van Tempus Tacis, dat een waardevolle bijdrage zal 
blijven leveren aan het hervormingsproces. 
A. Belangrijkste uitdagingen voor de toekomst van het hoger onderwijs 
88. Hoewel ieder Tacis-land zijn eigen specifieke agenda heeft wat de hervorming van 
het onderwijs betreft, kunnen uit de analyse van de uitdagingen die op hen afkomen 
bepaalde gemeenschappelijke thema's worden afgeleid die voornamelijk voortkomen uit 
hun gezamenlijke Sovjet-erfenis. De verhoudingen tussen deze thema's variëren uiteraard, 
bijvoorbeeld naargelang van de omvang van het desbetreffende land, maar deze 
belangrijke uitdagingen vormen een goede reden om over de toekomstige rol van Tempus 
na te denken. 
89. Grof gezegd kunnen zij worden onderverdeeld in structurele en didactische aspecten, 
hoewel het natuurlijk belangrijk is te erkennen hoe nauw deze met elkaar samenhangen. 
Structureel is een van de belangrijkste problemen op de agenda voor hervorming de 
uitvoering en het beheer van het proces van diversificatie en decentralisatie van en het 
verlenen van autonomie aan de instellingen voor hoger onderwijs. De diversificatie wordt 
in verscheidene Tacis-landen voor een belangrijk deel ter hand genomen door een 
groeiend aantal instellingen voor hoger onderwijs in de particuliere sector, hoewel de 
diversificatie ook binnen de overheidssector overduidelijk is aangezien de instellingen hun 
best doen te reageren op de hervorming van de wetgeving, de financiële beperkingen en 
de noodzaak een antwoord te vinden op veranderingen op de arbeidsmarkt. Diversificatie 
'Forword' bij de Catalogus van Instellingen voor Hoger Onderwijs (december 1994). 
25 
hangt ook samen met de trend naar meer decentralisatie van de financiering en het beheer 
van instellingen. Dit is met name van belang voor de grotere Tacis-landen waar de 
centrale regering probeert een belangrijk grotere rol te geven aan regionale en lokale 
autoriteiten6. Er is nog veel werk te doen ten aanzien van de vaststelling van een 
bevredigende verhouding tussen de verschillende bevoegdheidsniveaus in het nieuwe 
stelsel en ten aanzien van de ontwikkeling van nieuwe ondersteunende beheersstructuren 
en -vaardigheden en van nieuwe mechanismen voor financiering. Dit beleid heeft ook 
consequenties voor het instellingsniveau in die zin dat de instellingen autonomie krijgen. 
Dit is in alle Tacis-landen een doelstelling van de hervormingen. Dit beleid vergt echter 
nieuwe structuren, vaardigheden en houdingen van zowel het wetenschappelijke als het 
administratieve personeel van de betrokken instellingen, hoewel het een essentieel 
hulpmiddel is om de instellingen in staat te stellen zich aan de nieuwe eisen aan te passen 
en rekenschap te kunnen afleggen aan de verschillende belanghebbenden. 
90. Dit proces van diversificatie en decentralisatie toont duidelijk aan dat 
kwaliteitscontrole en handhaving van een zekere mate van nationale cohesie bij het 
toekomstige functioneren van hoger-onderwijsstelsels noodzakelijk is. Derhalve wordt 
voorrang gegeven aan de ontwikkeling of de herziening van de nationale stelsels van 
normen en erkenningen. Dit leidt waarschijnlijk tot meer nadruk op doeltreffende 
manieren om de in het kader van de verschillende hierboven genoemde 
bevoegdheidsniveaus ontwikkelde stelsels te operationaliseren. 
91. Een belangrijke factor en beperking bij dit hervormingsproces is de drastische, 
inkrimping over de gehele linie van de voor het hoger onderwijs beschikbare middelen. 
Het tekort aan financiën leidt tot demotivatie van het personeel, een binnenlandse 'brain 
drain' naar andere, beter betaalde banen, gebrek aan de meest essentiële leermiddelen 
(zoals tekstboeken, elektronische/communicatieapparatuur en ander materiaal) en het 
onvermogen om de fysieke infrastructuur overeind te houden (zoals onderhoud en 
reparatie van de gebouwen). De levens- en studieomstandigheden voor studenten zijn 
ernstig verslechterd, in de eerste plaats door gebrek aan financiële ondersteuning. Op deze 
manier worden aan het hervormingsproces nog hogere eisen gesteld en worden 
vaardigheden als het proactief en kostenbesparend leiding geven aan de veranderingen 
nog belangrijker. 
92. Een belangrijk aspect van deze verandering is, zoals hierboven reeds vermeld, de 
versterking van de regionale en lokale aspecten van hoger onderwijs. Daar waar het 
regionale aspect in een Tacis-land belangrijk is, wordt op instellingen voor hoger 
onderwijs een beroep gedaan om een actievere en zelfstandiger rol te spelen bij 
economische en sociale activiteiten, zonodig in het kader van regionale 
ontwikkelingsplannen, met inbegrip van het leveren van een bijdrage aan de conversie 
van de militaire infrastructuur voor burgerlijk gebruik door middel van omscholing. 
Grotere betrokkenheid op lokaal niveau is tot op zekere hoogte een doelstelling die alle 
Tacis-landen delen, met name waar het de ontwikkeling van nauwere banden met 
ondernemingen betreft door bijvoorbeeld mogelijkheden te zoeken voor 
technologie-overdracht, advisering en bij- en nascholing. Het opzetten door instellingen 
voor hoger onderwijs van wat wel een 'dienstenfunctie' is genoemd7, waarmee in de 
6 In Rusland is het aandeel van de financiering door de federale overheid afgenomen tot 3,8% in 
1993 
7 Verslag 'Strengthening Fast-West Inter-University Cooperation. From Assistance to Partnership', 
26 
praktische behoeften van verscheidene regionale en lokale organisaties en ondernemingen 
zou moeten worden voorzien, is evenwel alleen mogelijk als de structuren, vaardigheden 
en attitudes aanwezig zijn die nodig zijn om een nauwere band met 'externe' partners aan 
te gaan. Als instellingen voor hoger onderwijs door het op regionaal en lokaal niveau 
smeden van hechtere en produktievere verbanden belangrijker kunnen worden en een 
grotere toegevoegde waarde tot stand kunnen brengen, dan schept dat nieuwe of grotere 
financieringsbronnen waarmee de lagere bijdrage door de federale overheid tot op zekere 
hoogte kan worden gecompenseerd. 
93. Instellingen voor hoger onderwijs spelen een belangrijke rol bij de opleiding van 
leraren in het middelbaar onderwijs, zoals bijvoorbeeld de ongeveer 100 pedagogische 
instituten en universiteiten in Rusland. De hervormingen in de sector van het onderwijs 
aan leerplichtigen leiden ertoe dat prioriteit wordt gegeven aan de herstructurering van 
de voorzieningen voor de (om)scholing van leraren. De voorgenomen hervormingen in 
Rusland8 behelzen een verschuiving in de richting van eèn structuur met verschillende 
niveaus waardoor de opleidingsmogelijkheden worden gediversifieerd, met inbegrip van 
bij- en nascholing op het werk, alsmede de invoering van nieuwe lesmethoden en nieuwe 
curricula, met name op het gebied van de letterenstudies. 
94. De belangrijkste uitdagingen op het gebied van de didactiek concentreren zich 
voornamelijk op de noodzaak overgespecialiseerde en rigide curricula te hervormen, 
waardoor deze beter aansluiten bij de eisen van de arbeidsmarkt, moderne technologie en 
bij de maatschappelijke en democratische ontwikkeling, alsmede op de invoering van 
nieuwe lesmethoden. 
95. Ten tijde van het rigide systeem van de commando-economie werden de curricula van 
instellingen voor hoger onderwijs tot in detail vastgelegd (en tot op zekere hoogte worden 
zij dat nog steeds) door sectoriële ministeries die na het afstuderen ook een baan 
garandeerden. Met de geleidelijke ineenstorting van dit stelsel blijven instellingen voor 
hoger onderwijs zitten met overgespecialiseerde, vaak te lange opleidingen waar steeds 
minder behoefte aan is, met afgestudeerden die voor de nieuwe arbeidsmarkt over 
onvoldoende vaardigheden beschikken (vooral in de technische vakken). Bovendien 
beschikken de instellingen voor hoger onderwijs niet over de mechanismen, vaardigheden 
en attitudes om zich aan deze zich snel veranderende marktgerichte omgeving aan te 
passen, omdat zij de behoeften aan vaardigheden voorheen gedicteerd kregen. Niettemin 
is verandering des te urgenter geworden vanwege de acute financiële noodsituatie waarin 
het hoger onderwijs verkeert: het kan zich eenvoudig niet meer veroorloven irrelevante 
opleidingen aan te bieden. Het ontwikkelen van nauwere banden met de lokale 
sociaal-economische partners is een noodzakelijke maar onvoldoende voorwaarde voor 
de modernisering van studieprogramma's, waartoe ook de hierboven genoemde 
veranderingen op instellingsniveau noodzakelijk zijn. 
96. De situatie is buitengewoon kritiek in de studierichtingen die in bijzondere mate bloot 
stonden aan ideologische invloed, maar die in hun huidige vorm in belangrijke mate 
bijdragen aan de economische en sociale herstructurering. De voornaamste hiervan zijn 
rechten en economie, hoewel meer in het algemeen ook de sociale wetenschappen en de 
opgesteld door de CRE, blz. 16-17. 
Ministerie van Onderwijs/ UNESCO: 'National School Development Project', 1995; Ministerie van 
Onderwijs: 'The Development of Education - National Report of the Russion Federation', 1994. 
27 
letterenstudies in verschillende mate lijden onder de 'tekorten' die het gevolg zijn van het 
communistische tijdperk. 
97. Ook de onderwijsmethoden, waarbij de aandacht voornamelijk op de docent is gericht 
en de inhoud van de lessen op feiten berust, moeten radicaal gemoderniseerd worden. 
Instellingen voor hoger onderwijs zoeken naar know-how om het oude systeem te 
vervangen door meer participerende en innovatieve methoden die een grotere 
verscheidenheid bieden, om daarmee tegemoet te komen aan de verschillende stijlen van 
leren en de verschillende voorkeuren van studenten. De nadruk die bij het lesgeven op 
feiten wordt gelegd, moet in die zin worden hervormd dat studenten worden 
aangemoedigd hun vaardigheden op het gebied van kritische analyse te ontwikkelen en 
worden toegerust met de vaardigheden om verschillende opties te onderzoeken en soms 
gecompliceerde beslissingen te nemen waar zij in hun persoonlijke en hun arbeidsleven 
mee te maken krijgen. Dit zou moeten worden aangevuld met het ontwikkelen van de 
bereidheid en de vaardigheid zich aan te passen en flexibel te zijn, aangezien dit 
eigenschappen zijn waar de markteconomie vooral om vraagt. Het verwerven van 
vaardigheden om levenslang te leren zal een beslissende stap zijn bij het vergroten van 
de relevantie van het hoger onderwijs voor de veranderende eisen van de arbeidsmarkt. 
B. Strategische overwegingen 
98. De relaties en de samenwerking van de EU met de Tacis-landen worden 
langzamerhand vastgelegd in het kader van de partnerschaps- en 
samenwerkingsovereenkomsten die gericht zijn op de ontwikkeling van 
partnerschapsrelaties van wisselende intensiteit ten behoeve van de ondersteuning van 
economische en democratische hervormingen9. In elk van deze overeenkomsten staan 
bepalingen met betrekking tot onderwijs en opleiding, en het is de tenuitvoerlegging 
hiervan die het ruimere kader zou moeten scheppen voor Tempus Tacis in de komende 
jaren. 
99. De Europese Raad van Cannes heeft de belangrijkste politieke thema's voor de 
verhoudingen tussen de Europese Unie en Rusland vormgegeven en had daarbij in het 
bijzonder een 'echte partnerschapsrelatie' op het oog. De Commissie heeft de Raad 
sedertdien gedetailleerde voorstellen voorgelegd voor de toekomstige verhoudingen met 
Rusland, Oekraïne en de Transkaukasische republieken, waarbij rekening moet worden 
gehouden met het beleidskader dat in de uiteindelijke conclusies van de Raad wordt 
vastgelegd. 
100. De Tacis-landenprogramma's10 stellen een specifiekere operationele strategie vast 
voor de ondersteuning van economische en democratische hervormingsdoelstellingen. Het 
wordt belangrijk de toekomstige activiteiten in het kader van Tempus in deze strategie 
zodanig te positioneren dat het hoger onderwijs zo effectief mogelijk wordt ingezet bij 
het helpen verwezenlijken van deze hervormingsdoelstellingen. 
10 Er zijn partnerschaps- en samenwerkingovereenkomsten gesloten met Wit-Rusland, Moldavië, 
Kazachstan, Kirgizië, Rusland en Oekraïne en er zijn onderhandelingen over gaande met Armenië, 
Azerbajdzjan en Georgië. Verkennende besprekingen worden momenteel gehouden met 
Turmenistan en Oezbekistan. 
De nieuwe Verordening van de Raad van 29 januari 1996 inzake Tacis stelt vierjarige indicatieve 
programma's vast voor de periode 1996-99, alsmede meer gedetailleerde actieprogramma's van 
variabele tijdsduur. 
28 
101. Hoewel er in de Tacis-landen een grote behoefte aan hervorming bestaat, blijven de 
financiële middelen voor steunverlening waarschijnlijk beperkt, waardoor het des te 
belangrijker is te streven naar zo rendabel mogelijke methoden voor de uitvoering van 
programma's. De recente invoering van nationale prioriteiten zou er in belangrijke mate 
toe moeten bijdragen dat gerichter wordt gewerkt aan voor ieder land specifieke 
prioritaire gebieden. Deze trend in de richting van nauwkeuriger doelgerichte acties moet 
in de toekomst verder worden versterkt door deze prioriteiten onder te brengen in steeds 
duidelijker samenhangende nationale en misschien zelfs regionale beleidskaders. De 
beginfase van Tempus Tacis heeft aangetoond dat de keuze voor een benadering waarbij 
het ontwerp, de selectie en de uitvoering van projecten aan concurrentie onderhevig is, 
hoge kwaliteit en lage kosten garandeert, vooral wanneer deze benadering in het kader 
van doelgerichte prioriteiten wordt toegepast. 
102. De invloed van het feit dat er beperkte middelen beschikbaar zijn kan ook worden 
geoptimaliseerd door vast te stellen wat de belangrijkste aangrijpingspunten zijn waarvan 
het multiplicatoreffect het grootst is en door te zoeken naar de meest produktieve synergie 
met andere steunverleningsactiviteiten in het hoger onderwijs. Dit houdt in dat moet 
worden voortgebouwd op het beleid dat zich speciaal richt op bepaalde regionale 
onderzoekzwaartepunten en dat de vorming van regionale netwerken aanmoedigt, terwijl 
erop wordt toegezien dat deze activiteiten zorgvuldig zodanig worden gekozen dat zij de 
opkomende lokale beleidskaders en ontwikkelingsprogramma's aanvullen en ondersteunen. 
De verspreiding van projectresultaten wordt in de toekomst over het algemeen steeds 
belangrijker, met name in verband met het smeden van sterkere banden met en het 
tegemoetkomen aan de behoeften van de lokale industrie en andere niet-universitaire 
organisaties. 
103. Verandering en modernisering van hoger-onderwijsstelsels is in ruime mate 
afhankelijk van belangrijke verbeteringen van de normen voor het beheer op alle niveaus. 
Dit omvat zo nodig het opzetten van nieuwe beheersstructuren en zeer zeker ook het tot 
ontwikkeling brengen van verbeterde managementvaardigheden en van proactievere en 
positievere attitudes tegenover het doorvoeren van veranderingen. Dergelijke maatregelen 
zullen niet alleen de herstructurering en hervorming bevorderen, maar, en dat is even 
belangrijk, zij zullen ze gaande houden. 
C. Toekomstige oriëntaties voor Tempus Tacis 
104. De beleidsoriëntaties voor Tempus zullen vastgesteld blijven worden door middel 
van gerichte nationale prioriteiten die op hun beurt vastgesteld moeten worden in de 
algemene context van de verhoudingen van de EU met de belrokken Tacis-landen en in 
de meer specifieke context van de programmering van Tacis. Het plaatsen van 
toekomstige Tempus-projecten in een kader van versterkte banden tussen het 
beleidsniveau en operationele niveaus zal tot een produktievere synergie tussen beide 
leiden en zal zorgen voor een duidelijke aanvullende rol voor Tempus in die gevallen 
waarin Tacis-sectorprogramma's het proces van beleidsontwikkeling steunen. 
105. Hetzelfde geldt ten aanzien van de ontwikkeling en uitvoering van het 
hoger-onderwijsbeleid in de Tacis-landen. Er is inderdaad nieuw hoger-onderwijsbeleid 
nodig om een samenhangend kader te scheppen om de waarde van projecten op het 
instellingsniveau te maximaliseren. Tempus is het juiste programma om Tacis-activiteiten 
aan te vullen: het kan dit proces ondersteunen door projecten daar in te zetten waar het 
29 
beleid op operationeel niveau kan worden beproefd, uitgevoerd en verankerd, bijvoorbeeld 
op gebieden als de nieuwe onderwijs-managementstructuren en -praktijken. 
106. Steun aan de versterking van het universitair management blijft ook in de toekomst 
een prioriteit. De trend in de richting van het vergroten van de autonomie van de 
instellingen stelt nieuwe eisen aan het personeel van de universiteit en naarmate er minder 
middelen zijn, zullen deze eisen strenger worden. De structuren en vaardigheden om op 
instellingsniveau verandering tot stand te brengen zullen essentieel worden naarmate 
universiteiten hun best doen om hun activiteiten aan de arbeidsmarkt aan te passen, 
nieuwe relaties aangaan met lokale en regionale overheden en ondernemingen en 
naarmate zij een grotere verantwoordelijkheid op zich nemen om zo zuinig mogelijk om 
te gaan met de kleinere budgetten die waarschijnlijk de norm zullen blijven. 
107. Hoewel Tempus zich in de toekomst waarschijnlijk meer met 'horizontale' 
onderwerpen zal gaan bezighouden door, zoals hierboven beschreven, een aanvulling te 
vormen op Tacis, zal er voortdurend behoefte zijn aan gerichte steun voor 
onderwerpspecifieke ontwikkeling van het curriculum. Gebieden die voor steun in 
aanmerking willen komen, moeten in principe voortkomen uit de behoeften die 
samenhangen met de opbouw van de markteconomie en de vestiging van de democratie, 
rekening houdend met lokale eisen zoals de bestaande mogelijkheden en de 
opnamecapaciteit van instellingen en de doelstellingen van Tacis-landen. Voorbeelden van 
onderwerpen waar het 'universitair tekort', door hervormingen ingegeven behoeften en 
door Tacis vastgestelde doelstellingen samenkomen, zijn rechten, economie, 
wetenchappen en technologie, milieubescherming en onderwijs in democratie 
(burgerschapskunde). 
108. In die Tacis-landen waar het vergroten van de regionale dimensie van hoger 
onderwijs een prioritaire doelstelling is, zouden Tempus-projecten waar mogelijk dit 
aspect in hun ontwerp en bij de selectie moeten weerspiegelen. Er moeten wegen worden 
gezocht om het regionale eigenaarschap en de regionale identiteit van projecten en, indien 
van toepassing, hun binding met regionale ontwikkelingsplannen te versterken. Dit heeft 
niet alleen tot doel de regionale relevantie van projecten te vergroten, maar vergroot 
waarschijnlijk ook de impact naarmate regionale belanghebbenden zich er meer bij 
betrokken voelen. 
109. Het werken met netwerken en de dienstverlening op regionaal of lokaal niveau 
versterkt waarschijnlijk de kritische massa van activiteiten, de consolidatie en de impact. 
Derhalve moeten de samenwerkingsactiviteiten tussen instellingen voor hoger onderwijs 
die zich met hetzelfde gebied bezighouden en die duidelijke gemeenschappelijke 
doelstellingen hebben, voortdurend worden aangemoedigd. Niettemin moet in de toekomst 
speciale nadruk worden gelegd op het vergroten van de capaciteit van de instellingen om 
verbanden aan te gaan met 'externe' partners op sociaal en economisch gebied, met name 
met de industrie, en om diensten te verlenen voor ondernemingen en lokale/regionale 
overheden door middel van bijvoorbeeld technologie-overdracht, advisering en bij- en 
nascholing. 
110. Uit het bovenstaande blijkt dat blijvend steun gegeven moet worden aan de 
verspreiding van de resultaten van Tempus, en aangezien de lijst met resultaten van 
projecten de komende jaren blijft groeien, moet worden overwogen of er ruimte is om het 
rendement van investeringen die in het kader van 'Tempus zijn gedaan te vergroten door 
de steun aan deze activiteit te versterken. In dit verband moet prioriteit worden gegeven 
30 
aan het tot stand brengen en verdiepen van de interactie tussen de desbetreffende door 
Tacis gesteunde projecten. 
111. Een potentieel belangrijk middel dat het werken met netwerken, de dienstverlening 
en verspreiding doeltreffend zou kunnen steunen, vooral waar afstanden groot zijn, is het 
gebruik van elektronische media waarmee bijvoorbeeld zou kunnen worden bevorderd dat 
de projectresultaten ruimer toegankelijk worden, waarmee samenwerkingsactiviteiten 
ondersteund kunnen worden of die nieuwe mogelijkheden voor onderwijsmethoden en 
overdracht bieden wanneer het niet altijd mogelijk of nodig is de deelnemers aan een 
bijeenkomst feitelijk bij elkaar te brengen. Rusland, dat het meest van dit medium zou 
kunnen profiteren, besteedt bijzondere aandacht aan het aansluiten van universiteiten op 
informaticanetwerken. ' ' 
ffl. SLOTOPMERKINGEN 
112. Zowel in de Phare- als in de Tacis-landen wordt voorgesteld een eigen inhoudelijke 
rol voor Tempus te behouden, ook na afloop van de tweede fase. Over het algemeen moet 
worden geprobeerd de sterke kanten van het programma op operationeel instellingsniveau 
te benutten en om dit omvangrijke platform voor verandering in te zetten voor: 
- steun aan en ontwikkeling van nauwere synergie op het gebied van de 
ontwikkeling en de uitvoering van hoger-onderwijsbeleid. 
Complementariteit zou verder bijvoorbeeld waardevol kunnen zijn voor het 
uitproberen van beleidsvernieuwingen door middel van proefprojecten, het 
tot stand brengen van systematischer wederzijdse terugkoppeling tussen het 
beleidsniveau en het operationele niveau en het gebruik maken van 
projecten op het gebied van ontwikkeling op instellingsniveau en van 
verspreiding om goede praktijken tot stand te brengen en te verankeren. 
- mobilisatie en overdracht van deskundigheid binnen het hoger onderwijs 
door middel van gevestigde netwerken en samenwerkingsmodaliteiten om 
zorgvuldig omschreven tekorten aan vaardigheden aan te pakken in relatie 
tot hervormingsdoelstellingen van Phare en Tacis. 
- het ontwikkelen van capaciteiten op instellingsniveau om verandering tot 
stand te brengen en om doeltreffend antwoord te geven op de uitdagingen 
in de economische en sociale omgeving. Tempus kan bijdragen aan het tot 
stand brengen van processen, attitudes en vaardigheden die nodig zijn om 
op termijn relevant te blijven voor de behoeften op economische en sociaal 
gebied, door bijzondere nadruk te leggen op het scheppen, versterken en 
Afgelopen jaar werd bijvoorbeeld een concept uitgewerkt voor de oprichting van een 'Nationaal 
Universitair systeem van gegevensbanken van hoger-onderwijsinstellingen in Rusland'. In dit 
systeem zal informatie komen te staan over de belangrijkste activiteiten van instellingen voor hoger 
onderwijs en het zal internationaal beschikbaar komen via Internet. Ook het Comité hoger 
onderwijs heeft de totstandkoming van centra voor nieuwe informatietechnologie op 60 
universiteiten en andere instellingen voor hoger onderwijs gesponsord, die allemaal een aansluiting 
hebben op de elektronische post. In de toekomst zou Tempus zo goed mogelijk gebruik moeten 
maken van de infrastructuur die op dit gebied in Rusland en elders wordt ontwikkeld, om zodoende 
de impact zo groot mogelijk te doen zijn, zoals hierboven geschetst. 
31 
beheren van verbanden met ondernemingen en andere regionale/lokale 
organisaties. 
- investeringen die reeds eerder door Tempus zijn gedaan te benutten door 
gebruik te maken van verspreiding en netwerken om zodoende de kritische 
massa voor hervormingen te vergroten. 
113. Vooral in de geassocieerde Phare-landen vereist deze meer gestuurde strategie enige 
verdere aanpassing van de traditionele 'bottom-up'-benadering ten gunste van een meer 
praktijkgerichte rol bij het opstellen en begeleiden van projecten. Een mogelijk scenario 
voor de toekomst is dat van een relatief klein aantal zorgvuldig gepositioneerde en door 
onderhandelingen vastgestelde projecten waarmee horizontale gebieden zoals normen, 
kwaliteit, management en de structuur van kwalificaties die te maken hebben met de 
behoeften van een veranderende arbeidsmarkt, aan te pakken. Dit zal waarschijnlijk 
gevolgen hebben voor het huidige beleid waarbij projectontwerpen door inschrijvers 
worden geïnitieerd, en voor de mate van begeleiding die nodig is om te waarborgen dat 
aan steeds hogere, specifieker en strategischer eisen wordt voldaan. In de Tacis-landen 
blijft de 'bottom-up'-benadering zoals die onder Tempus II is ontwikkeld een eerste 
vereiste voor succesvolle uitvoering van het programma. 
114. Ook wordt voorzien dat wanneer het Tempus-programma zich met name in de 
geassocieerde Phare-landen verder ontwikkelt en de ontwikkeling van het basiscurriculum 
minder nadruk krijgt, de behoefte aan volledige driejarige GEP's kan verschuiven in de 
richting van kortere en compactere acties die misschien niet langer dan twee jaar duren. 
Bovendien moet ook aandacht worden geschonken aan het flexibeler maken van de 
marges van het programma, zodat het beter kan reageren op behoeften die zich op kortere 
termijn voordoen, zoals steun voor zaken als bijeenkomsten van beleidsmedewerkers en 
uitvoerenden, activiteiten die zijn opgezet om speciale deskundigheid in te brengen in een 
problematisch onderwerp dat op de hervormingsagenda staat of initiatieven om de impact 
van belangrijke resultaten van Tempus te vergroten. 
115. Zoals in het begin is opgemerkt, blijft het tijdschema voor een volgende fase van 
Tempus beperkt tot de huidige financieringsverbintenis voor Phare en Tacis. Natuurlijk 
betekent dit niet noodzakelijkerwijs dat tegen het einde van dit decennium aan alle 
behoeften op het gebied van hervorming van het hoger onderwijs is voldaan, met name 
niet in de Tacis-landen. De verschillen in vooruitgang ten aanzien van de eisen voor 
toetreding zouden er zelfs in de geassocieerde Phare-landen toe kunnen leiden dat er ook 
na 1999 in sommige daarvan nog steeds behoeften op het gebied van onderwijs en 
opleiding resteren, waaraan Tempus een waardevolle bijdrage zou kunnen leveren. De 
omvang van de uitdagingen die de hervormingen voor de Tacis-landen betekenen, maakt 
het waarschijnlijk dat er in het volgende decennium nog een belangrijke rol voor Tempus 
is weggelegd. 
32 
ISSN 0254-1513 
COM(96) 197 def. 
DOCUMENTEN 
NL 16 11 
Catalogusnummer : CB-CO-96-206-NL-C 
ISBN 92-78-03552-1 
Bureau voor officiële pubUkaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
33