INLEIDING

De afgelopen 12 maanden zijn de detailhandelsprijzen voor aardgas en elektriciteit met respectievelijk 65 % en 30 % gestegen. De Russische invasie van Oekraïne maakt de situatie nog moelijker wegens de bezorgdheid over de energievoorziening en heeft de prijsvolatiliteit verergerd. Hoge energieprijzen hebben een inflatoire werking, tasten de Europese economie aan, en vertragen het economisch herstel van de COVID-19-crisis.

Als onderdeel van de reactie op deze uitzonderlijke situatie heeft de Europese Commissie in oktober 2021 een toolbox met initiatieven en steunmaatregelen vastgesteld om de gevolgen voor consumenten en bedrijven op het niveau van de EU en de lidstaten te verzachten. Gerichte steunmaatregelen die bijdragen aan de verlaging van de energiekosten voor consumenten, huishoudens en bedrijfssectoren, hebben de druk helpen verlichten.

Op 8 maart 2022 stelde de Commissie in haar mededeling over REPowerEU voor de lidstaten verdere richtsnoeren vast over hoe de stijging van de elektriciteitsprijzen voor huishoudens en bedrijven kan worden verzacht en hoe de hoge winsten van sommige elektriciteitsproducenten kunnen worden gebruikt om deze maatregelen te financieren. Om te zorgen voor een duurzamer energiesysteem zal de Commissie in mei een plan voorstellen om de Europese afhankelijkheid van fossiele brandstoffen uit Rusland geleidelijk af te bouwen en tegelijkertijd de veerkracht van het EU-brede energiesysteem te vergroten.

De EU-leiders kwamen op 10 en 11 maart 2022 in Versailles overeen de afhankelijkheid van de EU van de invoer van gas, olie en steenkool uit Rusland zo spoedig mogelijk te verminderen en verzochten de Commissie om uiterlijk eind maart met een plan te komen om de energievoorzieningszekerheid en de betaalbaarheid van de energieprijzen in het volgende winterseizoen te waarborgen. Tegelijkertijd zegden de EU-leiders toe om, onder meer bij de volgende bijeenkomst van de Europese Raad op 24 en 25 maart 2022, en op basis van de Commissiemededeling van 8 maart 2022, dringend in te gaan op en zich te buigen over concrete opties om de gevolgen van de oplopende energieprijzen voor onze burgers en ondernemingen op te vangen, met name voor kwetsbare burgers en kleine en middelgrote ondernemingen.

Met deze mededeling geeft de Commissie gevolg aan de oproep van de leiders. Daarin worden de voor- en nadelen geschetst van concrete uitzonderlijke kortetermijnopties om prijspieken in te dammen. In de mededeling worden ook collectieve Europese maatregelen voorgesteld voor de aanpak van de onderliggende oorzaken van het probleem op de gasmarkt teneinde de voorzieningszekerheid tegen redelijke prijzen voor de volgende winter en daarna te waarborgen. Daartoe zouden EU-partnerschappen met derde landen de collectieve aankoop van gas en waterstof mogelijk maken. Tot slot wordt een Europees beleid voor gasopslag voorgesteld dat erop gericht is de veerkracht van het EU-brede energiesysteem te verbeteren.

OPTIES OM DE GEVOLGEN VAN DE HOGE ELEKTRICITEITSPRIJZEN VOOR BURGERS EN BEDRIJVEN AAN TE PAKKEN

Door lidstaten en belanghebbenden en in het academische debat zijn verschillende opties voor noodmaatregelen voorgesteld om het effect van de hoge elektriciteitsprijzen te beperken. Deze zijn erop gericht de eindverbruikers te ontlasten, zonder op de langere termijn de overkoepelende doelstellingen van de Green Deal te verstoren, onder meer op het gebied van decarbonisatie en energie-efficiëntie. Om succesvol te zijn, moeten deze tijdelijke en gerichte uitzonderlijke opties budgettair beheersbaar zijn en mogen zij de voorzieningszekerheid en het gelijke speelveld op de interne markt niet in gevaar brengen.

De kortetermijnopties voor de elektriciteitsprijs kunnen in grote lijnen in twee categorieën worden ingedeeld:

Interventie-opties, met inbegrip van financiële compensatie

Deze opties zijn erop gericht de elektriciteitsprijzen te verlagen, hetzij direct aan de detailhandelszijde, hetzij indirect op de groothandelsmarkt.

Detailhandel

Deze opties zijn erop gericht de gevolgen van de hoge prijzen voor eindgebruikers te verzachten en de Europese elektriciteits- en gasmarkten de prijs op groothandelsniveau te laten bepalen. In overeenstemming met de in oktober door de Commissie vastgestelde toolbox hebben 26 lidstaten dergelijke crisismaatregelen ingevoerd.

In het kader van deze maatregelen is rechtstreekse steun aan kwetsbare eindgebruikers gericht op de meest behoeftigen en kan staatssteun worden verleend aan bedrijven die door de buitensporige energieprijzen in de problemen komen Dit laatste zal worden ondersteund door het nieuwe tijdelijke crisiskader voor staatssteun, dat op 22 maart is goedgekeurd en dat steun mogelijk maakt voor ondernemingen die direct of indirect worden getroffen in de vorm van beperkte rechtstreekse subsidies, liquiditeitssteun en steun voor hogere gas- en elektriciteitskosten.

De meeste lidstaten hebben verlaagde btw-tarieven ingevoerd voor gas, elektriciteit en/of stadsverwarming. Veel mogelijkheden, met name in het kader van de energiebelastingrichtlijn, waaronder verlaagde tarieven of vrijstellingen voor huishoudens, worden echter nog niet ten volle benut.

De Commissie overweegt de lidstaten richtsnoeren te verstrekken over de wijze waarop het rechtskader het best kan worden benut, onder meer over gerichte landspecifieke vrijstellingen in het kader van de energiebelastingrichtlijn om verstoring van de eengemaakte markt te voorkomen.

Alle opties aan de detailhandelszijde zijn erop gericht burgers en bedrijven rechtstreeks te ontlasten. Het gebruik van hogere inkomsten uit energiebelasting en koolstofbeprijzing of uit buitensporige winsten van sommige energiebedrijven kan bijdragen tot de financiering van dergelijke gerichte en tijdelijke maatregelen ter ondersteuning van kwetsbare huishoudens en bedrijven.