COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 10.04 1996 
COM(96) 126 def. 
XXVe VERSLAG OVER HET 
MEDEDINGINGSBELEID (1995) 
(door de Commissie ingediend) 
r\ 

INHOUD 
Inleiding 5 
I - Mededingingsbeperkende afspraken en misbruik van een 
machtspositie: artikelen 85 en 86 14 
A - Veiligstellen van de voordelen van de interne markt 14 
1. Distributie van motorvoertuigen 14 
2. Beperkingen op parallelinvoer 15 
3. Beperking van de toegang tot de markt door nieuwe 
marktdeelnemers 17 
4. Groenboek over verticale beperkingen 20 
5. Grensoverschrijdende credit-overmakingen 20 
6. Clementieregeling 22 
7. Inzage in dossiers 22 
B - Samenwerking en concurrentie in een economisch klimaat van 
snelle veranderingen en mondialisering 23 
1. De toepassing van de artikelen 85 en 86 in de 23 
telecommunicatiesector 
1.1. Strategische allianties 23 
1.2. Overeenkomsten over toegang en interconnectie 2 6 
2. Mondiale markten 2 6 
3. Technologieoverdracht 27 
C - Vervoer 27 
1. Zeevervoer 27 
1.1. Lijnvaartconsortia 28 
1.2. Vaststelling van de prijzen voor het inlandsegment 29 
door lijnvaartconferences 
2. Luchtvervoer 30 
2.1. IATA-tariefoverleg 30 
2.2. Samenwerking tussen luchtvaartmaatschappijen 30 
D - Transeuropese netwerken en mededingingsregels 31 
E - Mededinging en milieu 32 
F - Secundaire produktmarkten 33 
G - Vrije beroepen 35 
H - Subsidiariteit en gedecentraliseerde toepassing 35 
1. De minimis-overeenkomsten 36 
2. Gedecentraliseerde toepassing 36 
I - Statistisch overzicht 38 
II - Staatsmonopolies en monopolierechten: artikelen 37 en 90 41 
A - Inleiding 41 
1. De diensten van algemeen economisch belang als kernpunt 
van het liberaliseringsbeleid van de Commissie 41 
2. De richtlijnen op grond van artikel 90, lid 3, 
van het EG-Verdrag 42 
3. Overige instrumenten waarover de Commissie beschikt 43 
B - Telecommunicatie 43 
1. Algemene maatregelen 43 
\ . 2. De richtlijn tot liberalisering van de kabeltelevisienetten 44 
3. De richtlijn tot liberalisering van de mobiele telefonie 44 
4. De richtlijn inzake volledige mededinging 45 
: 5. Inbreukprocedures op grond van artikel 90, lid 3 46 
C - Energie 48 
D - Postdiensten 49 
E - Vervoer 50 
1. Luchthavens 50 
1.1. Landingsrechten 50 
1.2. Gronddiensten 50 
2. Havens 51 
F - Andere staatsmonopolies van commerciële aard 52 
1. Het Zweedse en Finse alcoholmonopolie 52 
2. Het Oostenrijkse alcoholmonopolie 52 
3. Het Oostenrijkse zoutmonopolie 53 
4. Het Oostenrijkse monopolie op tabaksprodukten 53 
III - Concentratiecontrole 54 
A - Inleiding 54 
B - Grondige onderzoeken 54 
1. Mediazaken 55 
2. Andere grondige onderzoeken 57 
C - Andere belangrijke zaken 59 
D - Gewettigde belangen van de Lid-Staten 60 
E - Concentraties in de kolen- en staalindustrie 61 
F - Perrier 61 
G - Statistisch overzicht 62 
IV - Steunmaatregelen van de Staten 64 
A - Algemene beleidskwesties 64 
Nieuwe maatregelen om de aanmeldingsverplichting te doen naleven 65 
1. Terugvordering van met schending van het Verdrag verleende 
steun 65 
2. Samenwerking tussen de Commissie en de nationale 
rechterlijke instanties 66 
B - Het begrip steun 67 
C - Onderzoek van de verenigbaarheid van steun met 
de gemeenschappelijke markt 70 
1. Sectoriële steun 70 
1.1. Sectoren waarop speciale roqel.n van t-onpanai no *ijn 70 
1.1.1. Steun aan de scheepsbouw 70 
1.1.2. Ijzer- en staalindustrie 70 
1.1.3. Kolenindustrie 71 
1.1.4. Automobielindustrie 72 
1.1.5. Synthetische vezelindustrie 73 
1.1.6. Vervoer 7 4 
1.1.7. Landbouw 77 
1.1.8. Visserij 79 
1.2. Specifieke sectoren die niet aan bijzondere 79 
regels zijn onderworpen 
1.2.1. De banksector 79 
1.2.2. De postsector 80 
1.2.3. De audio-visuele sector 81 
2. Horizontale steun 81 
2.1. Onderzoek en ontwikkeling 81 
2.2. Steun voor de werkgelegenheid en algemene 82 
sociale maatregelen 
2.3. Steun voor milieubescherming 84 
2.4. Steun ten behoeve van het midden- en kleinbedrijf (MKB) 85 
2.5. Steun aan de export 85 
2.6. Reddings- en herstructureringssteun 86 
2.7. Treuhandanstalt 87 
3. Regionale steun 88 
D - Procedures (rechten van klagers) 88 
E - Statistieken 90 
V - Internationale activiteiten 92 
A - Europese Economische Ruimte 92 
B - Midden- en Oost-Europa, Baltische Staten, Nieuwe 92 
Onafhankelijke Staten en Middellandse-Zeelanden 
1. Midden- en Oost-Europa 92 
2. Baltische Staten, Slovenië en Nieuwe Onafhankelijke Staten 93 
3. Middellandse-Zeelanden en Mercosur 94 
C - Noord-Amerika 94 
D - Japan 95 
E - Australië en Nieuw-Zeeland 96 
F - Multilaterale Organisaties en andere 
internationale aangelegenheden 96 
1. OESO 96 
2. WTO 96 
3. UNCTAD 96 
4. Internationale samenwerking 97 
VI - Voorlichtingsbeleid 98 
Bijlage : In het verslag behandelde zaken 99 
Inleiding 
1. Een concurrerend klimaat als voorwaarde voor een sterke concurrentiepositie 
1. Algemeen wordt erkend dat het concurrentiebeleid van cruciaal 
belang is om het concurrentievermogen van het communautaire 
bedrijfsleven te handhaven. 
Het concurrentiebeleid is een instrument om te komen tot een optimale 
allocatie van middelen, een reële technische vooruitgang en de nodige 
soepelheid om zich aan een veranderende omgeving aan te passen. In dat 
opzicht zijn concurrentie en concurrentievermogen onlosmakelijk met 
elkaar verbonden. De ervaring leert dat alleen ondernemingen die gewend 
zijn tegen sterke concurrentie op te tornen en die in open en 
dynamische markten goed presteren in staat zijn dat ook op een grotere 
schaal te doen - zowel in andere geografische gebieden als in het kador 
van een steeds mondialer wordende economie in het algemeen. 
Een concurrentiebeleid en een beleid ter bevordering van het 
concurrentievermogen zijn derhalve niet tegenstrijdig en zijn 
uiteindelijk op hetzelfde doel gericht, namelijk het tot stand brengen 
van de basisvoorwaarden voor de ontwikkeling en handhaving van een 
doeltreffend en concurrerend communautair bedrijfsleven, dat aan de 
Europese burgers betere produkten en diensten levert, en het waarborgen 
van een stabiel economisch klimaat. 
2. Interne markt en concurrentiebeleid 
2. Dat deze twee beleidsvormen elkaar aanvullen komt ook duidelijk tot 
uiting in het streven van de Gemeenschap naar de totstandbrenging van 
een interne markt. Aan de ene kant is de interne markt een 
basisvoorwaarde voor de ontwikkeling van een doeltreffend en 
concurrerend bedrijfsleven. Aan de andere kant is het 
mededingingsbeleid een belangrijk instrument om de beoogde interne 
markt te verwezenlijken en in stand te houden, met name door het 
handhaven van regels die ervoor zorgen dat de wettelijke 
handelsbelemmeringen die zijn weggenomen niet worden vervangen door 
particuliere of andere door de overheid opgelegde beperkingen die 
dezelfde uitwerking hebben. 
2.1. Factoren die de mededinging in de interne markt ongunstig 
beïnvloeden 
3. Ofschoon de wetgevende initiatieven die in het Witboek van de 
Commissie van 1985 inzake de interne markt waren aangekondigd vrijwel 
allemaal zijn genomen en in het nationale recht zijn verwerkt, zijn er 
aanwijzingen dat sommige produkten- en dienstenmarkten versnipperd 
blijven1. 
Integratie van de interne markt zal, te zamen met de geleidelijke 
mondialisering van de markten, naar verwachting leiden tot grotere 
geografische markten (niet noodzakelijk op communautaire schaal - de 
relevante markten kunnen bestaan uit een ander samenstel van regionale 
of nationale markten). Dit kan aanleiding geven tot een herijking van 
de structurele parameters van de markt waarop de gevolgen van 
handelingen van publieke of particuliere actoren op het gebied van de 
mededinging moeten worden beoordeeld. In dit vroege stadium kan geen 
definitief antwoord worden gegeven op de vraag of de concurrentie-
bevorderende gevolgen van de interne markt zich werkelijk hebben 
De Commissie is voornemens om in de loop van 1996 de resultaten bekend te maken van een 
algemene analyse van het effect en-doeltreffendheid van het interne-marktprogramma, zoals 
gevraagd in Resolutie 92/1218 van de Raad van 7 december 1992. 
voorgedaan. Er zijn bepaalde aanwijzingen dat de mededinging op 
bepaalde markten zich steeds meer op een supranationaal niveau 
ontwikkelt. In andere sectoren ziet het ernaar uit dat de markten 
volgens nationale scheidslijnen opgedeeld blijven. Dit laatste is te 
verklaren aan de hand van een hele reeks factoren waarmee rekening moet 
worden gehouden bij de beoordeling van de gevolgen van de integratie 
van de interne markt in termen van geografische vergroting van de 
"relevante markten". 
4. Een eerste factor betreft de doelmatigheid van de wetgevende 
initiatieven (en bijbehorende maatregelen, zoals Europese normalisatie) 
bij het opheffen van de wettelijke en administratieve belemmeringen 
voor grensoverschrijdende transacties. Voor zover het wettelijke kader 
niet voltooid of niet aangepast is, wil de Commissie druk uitoefenen 
om het te verbeteren. Voorts bestaan er allicht situaties waarin de 
toegang tot de markt weliswaar niet wordt belemmerd maar de verschillen 
in nationale regelingen niettemin leiden tot verschillen in de 
economische omstandigheden die de handel en de mededinging kunnen 
vervalsen (bij voorbeeld de prijsstelling voor geneesmiddelen, 
fiscaliteit, monetaire schommelingen). Wanneer deze factoren leiden tot 
verschillende economische omstandigheden op de nationale markten welke 
de marktdeelnemers ertoe brengen een onderscheid tussen deze markten 
te maken, moet hiermee allicht rekening worden gehouden bij het 
omschrijven van de in mededingingsopzicht relevante markt. "Natuurlijke 
belemmeringen" zoals taal, smaak en gewoonten, of structurele kenmerken 
die de verhandelbaarheid van produkten of diensten beperken, kunnen 
eveneens een reden zijn om nationale markten als afzonderlijke eenheden 
te beschouwen. Deze problemen zijn naar voren gekomen in het kader van 
het onderzoek van de Commissie naar fusies in de omroep- en 
mediasector, waarin taalkundige en culturele factoren ertoe nopen de 
EU-markt te beschouwen als een verzameling van afzonderlijke nationale 
markten. Deze culturele diversiteit draagt bij tot de rijkdom van ons 
gemeenschappelijke Europese erfgoed en moet door de Commissie bij de 
beoordeling van zaken in aanmerking worden genomen, zelfs indien dit 
ertoe leidt dat vaker tot het bestaan van een machtspositie moet worden 
besloten (Nordic Satellite; RTL/Veronica/Endemol). 
2.2. Rol van het mededingingsbeleid 
5. Aan de ene kant is de integratie van de interne markt bepalend voor 
de economische context waarin het communautaire mededingingsbeleid ten 
uitvoer moet worden gelegd, maar aan de andere kant draagt de 
toepassing van het communautaire mededingingsbeleid ook bij aan een 
betere werking van de geïntegreerde markt. Er kunnen drie grote 
terreinen worden onderscheiden waarop het mededingingsbeleid inwerkt: 
concurrentieverstorende overeenkomsten en gedragingen, de gereguleerde 
of gemonopoliseerde sectoren en staatssteun. Het is in dit verband van 
fundamenteel belang erop te wijzen dat de Commissie over een reeks 
samenhangende instrumenten beschikt voor het voeren van een 
mededingingsbeleid. De kartelvoorschriften, de concentratiecontrole, 
het toezicht op steunmaatregelen van de Staten en de regels inzake 
liberalisatie dienen alle hetzelfde doel, namelijk ervoor zorgen dat 
de mededinging binnen de interne markt niet wordt verstoord. 
6. De Commissie past de communautaire mededingingsregels met grote 
waakzaamheid toe wanneer bedrijven trachten de concurrentiebevorderende 
gevolgen van de integratie van de interne markt ongedaan te maken door 
concurrentiebeperkende gedragingen die erop gericht zijn de 
compartimentering van de markt in stand te houden. Voorbeelden van 
gedragingen die in dit verband aanleiding geven tot bezorgdheid, zijn 
beperkingen op de parallelle handel, sommige soorten van verticale 
overeenkomsten en/of distributiesystemen, alsmede niet gemotiveerde 
weigeringen om (op non-discriminitoire grondslag) toegang te verlenen 
tot faciliteiten waarover derden moeten kunnen beschikken om te 
concurreren. 
7. De liberalisatie van traditioneel gemonopoliseerde markten, zoals 
de markt voor nutsvoorzieningen, is van cruciaal belang bij de 
totstandbrenging van een interne markt. Zonder een sterkere en 
concurrerende basis in de sectoren energievoorziening, openbaar vervoer 
en telecommunicatie zal de Europese economie, met inbegrip van de 
consumenten en het midden- en kleinbedrijf, in de toekomst in een 
nadelige positie verkeren2. De Europese Raad van Madrid in december 
1995 kwam tot de conclusie dat het absoluut noodzakelijk is meer 
concurrentie te introduceren in diverse sectoren ten einde het 
concurrentievermogen aan te wakkeren en aldus nieuwe werkgelegenheid 
te scheppen. De Commissie heeft dan ook haar pogingen voortgezet om 
deze markten open te stellen voor mededinging en intracommunautaire 
handel, waarbij er wel op is toegezien dat de voorgestelde of genomen 
maatregelen verenigbaar zijn met de uitvoering van opdrachten van 
algemeen economisch belang door openbare diensten, zoals het verzorgen 
van een universele dienstverlening aan alle burgers tegen betaalbare 
prij zen. 
8. De telecommunicatie is een strategische sector die voor de Europese 
Unie van groot belang is3. De voortschrijdende liberalisatie van deze 
sector heeft de telecommunicatiebedrijven ertoe verplicht nieuwe 
diensten te lanceren en de prijzen te verlagen. Zowel het bedrijfsleven 
als de consumenten profiteren van de openstelling van de 
telecommunicatiemarkten. De invoering van concurrentie in deze sector 
is tevens van wezenlijk belang voor het vergemakkelijken van de 
overgang naar de informatiemaatschappij en derhalve ook voor onze 
kansen om te overleven in een steeds concurrerender mondiale markt. In 
dit verband zijn culturele diversiteit en gelijke toegang tot de nieuwe 
diensten fundamentele doelstellingen die niet uit het oog mogen worden 
verloren. 
Het grootste deel van de regelgeving die op communautair niveau tot 
stand moet worden gebracht, is reeds vastgesteld of is in volle 
voorbereiding met het oog op een volledige liberalisatie in 1998. Deze 
regelgeving moet uiteraard worden omgezet in nationaal recht en 
daadwerkelijk worden toegepast om te bereiken dat er echte vrije 
mededinging komt. De rol van de Commissie zal niet kleiner worden 
wanneer de regelgeving eenmaal voltooid is. In tegendeel, de Commissie 
zal erop moeten toezien dat de wettelijke belemmeringen, wanneer die 
eenmaal uit de weg zijn geruimd, niet worden vervangen door 
overeenkomsten of gedragingen met een soortgelijke werking, zoals 
concurrentiebeperkende concentraties, overeenkomsten tot verdeling van 
de markt, misbruiken van gevestigde marktdeelnemrs om nieuwkomers te 
weren - bij voorbeeld door een non-discriminatoire toegang tot 
noodzakelijke faciliteiten te weigeren - of onrechtmatige staatssteun. 
Wanneer in bepaalde gereserveerde sectoren exclusieve rechten worden 
gehandhaafd, dient kruissubsidiëring met de niet-gereserveerde 
activiteiten van de betrokken onderneming te worden voorkomen. 
Inmiddels is het bedrijfsleven in volle beweging om te anticiperen op 
nieuwe markten die tot ontwikkeling komen. Nieuwe samenwerkingsvormen 
met wereldwijde implicaties zijn voor onderzoek aan de Commissie 
Adviesgroep Concurrentievermogen, "Enhancing European Competitiveness" (verbetering van 
het Europese concurrentievermogen), Tweede Rapport aan de Voorzitter van de Europese 
Commissie, de Minister-Presidenten en Staatshoofden, december 1995 (" Rapport-Ciampi"). In 
dezelfde context wordt ook aangevoerd: "waar het vooral op aankomt, is niet zozeer dat de 
eigendom - met het beheer - van de nutsvoorzieningen overgaat van de staat naar de 
particuliere sector, als wel dat in die sectoren concurrentie wordt ingevoerd en wel op 
zo ruim mogelijke schaal". 
Groenboek inzake de liberalisering van telecommunicatie-infrastructuur en 
kabeltelevisienetwerken: Deel Een (COM(94) 440 van 25.10.1994) en Deel Twee (COM(94) 682 
van 25.01.1995) . 
voorgelegd. Bij de beoordeling van deze zaken door de Commissie is 
gebleken hoe de bestaande mededingingsregels - indien op een 
realistische wijze toegepast - in staat zijn om op de dynamiek van 
innovatie en mondialisering in te spelen. Nieuwe opkomende markten zijn 
echter geen garantie voor goedkeuring van elke samenwerking. Terwijl 
samenwerking dient te worden toegestaan of zelfs aangemoedigd indien 
zij concurrentiebevorderend is, kunnen samenwerkingsvormen die het 
demonopoliseringsproces dwarsbomen of bedreigen niet worden aanvaard. 
Wanneer grote marktdeelnemers hun krachten bundelen, dient de Commissie 
alles in het werk te stellen om een vergrendeling van de markt te 
voorkomen. 
9. De sector luchtvervoer, waarin de volledige liberalisatie tegen eind 
1997 rond zal zijn, bewijst, meer nog dan de telecommunicatiesector, 
dat regelgeving een noodzakelijke doch niet voldoende voorwaarde is om 
te komen tot een echt concurrentieklimaat. In deze sector, waarin de 
luchtvaartmaatschappijen met elkaar knokken om een voldoende groot 
aandeel te verwerven of te behouden op een slechts langzaam groeiende 
en concurrerende markt, bestaat constant het gevaar dat de gevestigde 
marktdeelnemers oneerlijke methoden gebruiken om hun belangen te 
beschermen. Een strenge toepassing van de mededingingsregels, vooral 
op het gebied van staatssteun en het toezicht op misbruiken van sterke 
marktdeelnemers, is absoluut noodzakelijk. In het bijzonder staatssteun 
wordt gezien als een contraproduktieve maatregel die in de meeste 
gevallen inefficiënte ondernemingen beschermt tegen efficiënte 
concurrenten en daardoor noodzakelijke herstructureringsmaatregelen 
alleen maar uitstelt. Staatssteun kan zelfs worden gebruikt om nieuwe 
concurrenten te bestrijden door middel van afbraakprijzen en andere 
destructieve maatregelen. Herstructureringsmaatregelen zijn weliswaar 
noodzakelijk om de efficiëntie en het concurrentievermogen op een 
uitdijende markt te vergroten, maar de Commissie moet erop toezien dat 
een hoge graad van concentratie op de markt de vliegroutes en "slots" 
niet afgrendelt, hetgeen zou betekenen dat de opgeheven wettelijke 
barrières opnieuw worden opgericht. 
10. Energie is een andere cruciale factor voor het bedrijfsleven en 
werd ook in het Rapport-Ciampi als zodanig vermeld. In het verslagjaar 
is evenwel geen noemenswaardige vooruitgang geboekt in de liberalisatie 
van deze sector. 
11. Volgens het vierde overzicht van de steunmaatregelen in de 
Europese Unie, dat in 1995 is gepubliceerd, is het totale bedrag van 
de nationale steunmaatregelen in de periode 1990-1992 afgenomen, maar 
ligt dit bedrag - gemiddeld circa 94 miljard ecu per jaar voor de 
gehele Gemeenschap - toch nog te hoog om de doelstellingen van de 
Commissie binnen bereik te brengen, met name wat de rijkere Lid-Staten 
betreft. Grote bedragen uitgeven aan staatssteun is niet de juiste 
manier om een sterke concurrentiepositie te verwerven. Het vertraagt 
noodzakelijke herstructureringen, vervalst de mededinging tussen 
ondernemingen en regio's en bezwaart de overheidsbegrotingen. 
Het zou evenwel niet realistisch zijn voor te stellen dat alle 
staatssteun zonder meer wordt afgeschaft. Dat was ook nooit de 
bedoeling van de opstellers van het Verdrag of van de Commissie. Als 
men, op een markt die niet volmaakt is, alleen de marktkrachten laat 
spelen, kunnen bepaalde fundamentele doelstellingen van de Lid-Staten 
en de Europese Unie, zoals economische en sociale samenhang, een 
voldoende mate van onderzoek en ontwikkeling en de bescherming van het 
milieu, de ontwikkeling van het midden- en kleinbedrijf, alsmede de 
noodzaak om de nodige tijd uit te trekken voor structurele 
bijstellingen, met name om sociale redenen, nooit worden bereikt. In 
de ogen van de Commissie komt het er in essentie op aan ervoor te 
zorgen dat, wanneer bij wijze van uitzondering staatssteun wordt 
toegestaan, de negatieve gevolgen voor de mededinging en de handel 
tussen Lid-Staten tot het strikt noodzakelijke worden beperkt en dat 
deze worden gecompenseerd doordat doelstellingen van algemeen 
communautair belang worden verwezenlijkt. 
3. Internationale samenwerking 
12. De voortschrijdende mondialisering van de wereldeconomie en het 
veranderende patroon van de moderne handel maken internationale 
samenwerking tussen mededingingsautoriteiten een noodzaak. 
Om te beginnen moeten ondernemingen die op mondiale schaal werkzaam 
zijn kennis hebben van en zich gedragen in overeenstemming met de 
verschillende wetten en gebruiken op concurrentiegebied in 
verschillende rechtsgebieden. Dit brengt voor de betrokken 
ondernemingen onvermijdelijk kosten mee. Voorts wordt het risico dat 
tegenstrijdige maatregelen worden opgelegd groter wanneer transacties 
onder de bevoegdheid van meerdere mededingingsautoriteiten vallen. De 
mededingingsautoriteiten van hun kant hebben het allicht moeilijk 
toegang te krijgen tot informatie die het bewijs van een kartelinbreuk 
vormt wanneer die informatie zich buiten hun rechtsgebied bevindt. 
Overigens zijn mededingingsregels die de handhaving van een 
daadwerkelijke mededinging op de thuismarkt beogen wellicht minder 
doeltreffend om concurrentieverstorende gedragingen op mondiaal niveau 
te bestrijden. Tenslotte wordt algemeen erkend dat een liberalisatie 
van de handel alleen dan praktische resultaten oplevert wanneer zij 
gepaard gaat met een verruimde toepassing van de mededingingsregels. 
Particuliere handelsbelemmeringen mogen immers niet in de plaats komen 
van de afgeschafte barrières die vroeger door de overheid waren 
opgeworpen. 
Om al die redenen is een intensievere samenwerking op internationaal 
niveau onmiskenbaar in het belang van het bedrijfsleven en de 
consumenten. 
13. Op een bilateraal niveau biedt de overeenkomst met de Verenigde 
Staten (die in april 1995 door de Raad is bekrachtigd) reeds 
mogelijkheden voor samenwerking. De bepalingen inzake coördinatie van 
de handhaving van de mededingingsregels maken het de partijen in zekere 
mate mogelijk samen te werken om concurrentieverstorende situaties die 
de markten in de EU en de VS ongunstig beïnvloeden aan te pakken. 
In een rapport over het mededingingsbeleid in de nieuwe wereldorde op 
handelsgebied, dat op verzoek van de heer Van Miert door een 
onafhankelijke groep deskundigen is opgesteld, beveelt deze groep als 
een "prioriteit" de versterking van de bestaande EG/VS-Overeenkomst 
aan. Het rapport van de groep deskundigen doet ook aanbevelingen met 
betrekking tot plurilaterale samenwerking, daar de groep van oordeel 
is dat bilaterale overeenkomsten alleen geen afdoende oplossing kunnen 
bieden voor alle problemen die zich op internationaal niveau kunnen 
voordoen. 
4. Rol van de Commissie bij de toepassing van de mededingingsregels 
14. Zonder overdrijving kan worden gesteld dat de fase van de 
ontwikkeling van het communautaire mededingingsbeleid voltooid is. Het 
beleid en de rechtsregels zijn thans terdege geconsolideerd op grond 
van de administratieve praktijk van de Commissie en de door de Europese 
rechtscolleges ontwikkelde jurisprudentie. De Commissie beschikt 
evenwel slechts over beperkte middelen om een steeds toenemend aantal 
zaken af te handelen. Met name in 1995 nam het aantal nieuwe zaken, 
vooral zaken in verband met staatssteun en de toepassing van de 
artikelen 85 en 86, in significante mate toe ten gevolge van de 
toetreding van drie nieuwe Lid-Staten. 
15. Naar aanleiding daarvan heeft de Commissie gezocht naar 
mogelijkheden om zich te concentreren op die overeenkomsten en 
gedragingen die een aanzienlijke invloed hebben op de mededinging en 
waarvan mag worden aangenomen dat zij de handel tussen Lid-Staten 
merkbaar ongunstig zullen beïnvloeden. Met het oog daarop zijn reeds 
diverse instrumenten en ideeën uitgewerkt. Er zijn voorbereidende 
werkzaamheden aan de gang om deze verder uit te breiden en te 
verfijnen. In het bijzonder van belang zijn in dit verband de 
toepassing van de de minimis-regel (zowel op kartelgebied als met 
betrekking tot staatssteun), de groepsvrijstellingen (die het 
ondernemingen mogelijk maken overeenkomsten te sluiten zonder deze bij 
de Commissie aan te melden om rechtszekerheid te verkrijgen) en het 
concept "communautair belang" bij klachten. 
16. Wanneer de Commissie zich bij voorrang moet toeleggen op zaken die 
een aanzienlijke invloed op de intracommunautaire mededinging hebben, 
wordt de rol van de nationale autoriteiten en rechterlijke instanties 
in mededingingszaken belangrijker. De gedecentraliseerde toepassing van 
de mededingingsregels is vaak een snellere en doeltreffender manier om 
een einde te maken aan inbreuken. Wanneer de mededingingsregels vaker 
door nationale rechters en autoriteiten worden toegepast, geeft de 
burger van de Gemeenschap zich er beter rekenschap van dat deze regels 
deel uitmaken van het "levende recht" van elke Lid-Staat en de 
bescherming van zijn rechten beogen. 
17. De Commissie is dan ook de gedecentraliseerde toepassing van de 
communautaire mededingingsregels blijven stimuleren, met name ten 
aanzien van zaken die onder de toepassing van de artikelen 85 en 86 
vallen. Het doel van de Commissie is een daadwerkelijke samenwerking 
tot stand te brengen tussen de nationale rechterlijke instanties en 
mededingingsautoriteiten aan de ene kant en de Commissie aan de andere 
kant. In dit verband is al heel wat voorbereidend werk geleverd voor 
een nieuwe bekendmaking inzake de samenwerking tussen de Commissie en 
de nationale mededingingsautoriteiten. Deze zal de tegenhanger vormen 
van de bestaande bekendmaking inzake samenwerking met de nationale 
rechterlijke instanties. 
Dit decentralisatiebeleid dient evenwel geleidelijk en met grote 
zorgzaamheid ten uitvoer te worden gelegd. De decentralisatie gaat hand 
in hand met een volgehouden inspanning van de Commissie om de regels 
inhoudelijk te verduidelijken en te vereenvoudigen, om aldus te 
waarborgen dat de Lid-Staten bij de toepassing van de communautaire 
mededingingsregels hetzelfde referentiekader gebruiken. 
18. Het subsidiariteitsbeginsel schrijft voor dat de zaak dient te 
worden behandeld door de meest aangewezen autoriteit. Sommige zaken die 
onder de bevoegdheid van meerdere nationale autoriteiten vallen, dienen 
bijgevolg door de Commissie in behandeling te worden genomen. In het 
geval van concentraties verdient het bij voorbeeld de voorkeur dat 
ondernemingen de door hen voorgenomen fusies alleen door de Commissie 
laten onderzoeken in plaats van ze te moeten voorleggen aan een hele 
reeks nationale autoriteiten. De Commissie startte in 1995 een nieuwe 
procedure tot herziening van de concentratieverordening, waarbij het 
onder meer de bedoeling was na te gaan of het criterium van de omzet 
voor het bepalen welke zaken aan de Commissie moeten worden voorgelegd 
en welke onder de exclusieve bevoegdheid van de Lid-Staten vallen, nog 
aan de behoeften voldoet. 
19. Op het gebied van staatssteun houdt het subsidiariteitsbeginsel in 
dat de Gemeenschap bij uitsluiting bevoegd moet zijn, aangezien van de 
Lid-Staten niet verlangd kan worden dat zij de door henzelf toegekende 
staatssteun controleren op een manier die eerlijk is ten aanzien van 
hun buren. Eén aspect kan echter op nationaal niveau worden 
afgehandeld: de nationale rechterlijke instanties kunnen optreden naar 
10 
aanleiding van klachten van de concurrenten van de staatssteun 
ontvangende onderneming, en zij kunnen met name nagaan of de 
voorgeschreven aanmeldings- en goedkeuringsprocedure door de Lid-Staat 
zijn gevolgd. De Commissie heeft ter zake een nieuwe mededeling 
bekendgemaakt, welke een drieledig doel heeft: de handhaving van de 
voorschriften inzake staatssteun verbeteren en decentraliseren, de 
juridische toestand in het belang van alle betrokken partijen 
verduidelijken en een houvast bieden aan de rechters. 
5. Doorzichtigheid 
20. De mededingingsregels zijn vaak complex omdat de economische, 
juridische en politieke context waarin zij functioneren eveneens 
gecompliceerd is en voortdurend verandert. Dit betekent niet dat een 
grotere doorzichtigheid en een vereenvoudiging niet meer mogelijk 
zouden zijn. De Commissie heeft zelfs diverse manieren gevonden om haar 
beleid beter bekend te maken en het regelgevende kader te 
vereenvoudigen. Te vermelden zijn in dit verband de pas goedgekeurde 
groepsvrijstelling voor overeenkomsten betreffende de overdracht van 
technologie, die de beide verordeningen inzake know-how en 
octrooilicenties zal vervangen; het gebruik van mededelingen en 
bekendmakingen om richtsnoeren te geven voor de toepassing van de 
mededingingsregels in bepaalde sectoren (grensoverschrijdende 
kredietoverdrachten; postdiensten); het gebruik van Groenboeken met het 
oog op het opzetten van een breed overleg (met name de geplande 
Groenboeken inzake verticale concurrentiebeperkingen en de herziening 
van de concentratieverordening, welke in 1996 zullen worden 
gepubliceerd); de publikatie van verklarende brochures (de nieuwe 
verordening inzake de automobieldistributie). Op het gebied van 
staatssteun is de aanmeldingsverplichting, zoals opgenomen in het 
Verdrag, de belangrijkste factor met het oog op de doorzichtigheid. De 
Commissie heeft in een mededeling aangegeven dat zij voornemens is alle 
bevoegdheden die het Verdrag haar verleent aan te wenden om de 
Lid-Staten te dwingen deze verplichting na te komen. De Commissie is 
voorts bezig met het uitwerken van een herziene, versterkte 
kaderregeling voor regionale steun en heeft een nieuwe kaderregeling 
voor steun ten behoeve van onderzoek en ontwikkeling goedgekeurd. 
Tenslotte is de Commissie het publiek op een actieve manier blijven 
informeren over concurrentieaangelegenheden: persberichten en 
persconferenties, de voorlichtingsdienst van DG IV, publikaties, de 
Nieuwsbrief concurrentiebeleid, en last but not least het jaarlijks 
verslag over het mededingingsbeleid, al deze middelen dienen hetzelfde 
doel: de doorzichtigheid, rechtszekerheid en voorspelbaarheid van het 
mededingingsbeleid vergroten. 
6. Democratische verantwoording 
21. Het mededingingsbeleid mag geen louter technocratisch of 
administratief gebeuren blijven, doch heeft alles te winnen bij een 
brede democratische instemming. De Commissie hecht dan ook groot belang 
aan een vruchtbare dialoog met de andere instellingen van de Europese 
Unie over alle aspecten van haar mededingingsbeleid. 
22. Het jaarlijks verlag over het mededingingsbeleid dient als een 
basisinstrument voor de communicatie met en de informatie aan de andere 
instellingen van de Europese Unie, met name het Europees Parlement, de 
Raad en het Economisch en Sociaal Comité. De vruchtbare 
gedachtenwisselingen en discussies over het vorige verslag hebben de 
Commissie duidelijk geholpen bij het vervullen van haar taken en hebben 
ook bijgedragen tot een betere kennis en begrip van het Europese 
mededingingsbeleid. Voorts neemt de Commissie, wanneer dit gewenst is, 
het initiatief om de andere instellingen te raadplegen over nieuwe 
bepalingen die zij voorstelt of over andere beleidsdocumenten. Meer 
ïi 
bepaald in het kader van de goedkeuring van liberaliseringsrichtlijnen 
op grond van artikel 90 heeft heeft de Commissie zorgvuldig rekening 
gehouden met de opmerkingen van het Europees Parlement, de Raad, het 
Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de regio's. 
23. Voorts heeft de Commissie met betrekking tot diverse aspecten van 
haar beleid, met name in verband met de verhouding tussen 
concurrentiebeleid en concurrentievermogen, nauw samengewerkt met de 
Raad. 
24. De Lid-Staten zijn bij het besluitvormingsproces van de Commissie 
nauw betrokken via het Adviescomité inzake Mededingingsregelingen en 
economische machtsposities, het Adviescomité voor Concentraties en de 
Conferentie van nationale regeringsdeskundigen. Daarenboven hebben de 
ambtenaren van de Commissie geregelde en constructieve informele 
contacten met hun collega's op nationaal niveau. 
25. Op 3 en 4 april 1995 heeft de Commissie te Brussel het Eerste 
Europese Concurrentieforum georganiseerd over het vraagstuk van de 
verticale concurrentiebeperkingen4, waaraan meer dan 260 
vertegenwoordigers van mededingingsautoriteiten en rechters uit 35 
Europese landen hebben deelgenomen. Het forum heeft ten doel de 
uitwisseling van ervaringen en de discussie te bevorderen tussen 
functionarissen van de Gemeenschap en van de Lid-Staten tot wier taak 
het behoort het mededingingsrecht te doen naleven. Voorts wil het forum 
de gedecentraliseerde toepassing van het mededingingsrecht aanmoedigen. 
Een tweede forum is gepland in 1996. 
26. Het XXVe Jaarlijks Verslag over het mededingingsbeleid (1995) van 
de Commissie verschilt qua vormgeving van de vorige jaarverslagen. 
27. In de voorbije jaren is het mededingingsverslag van de Commissie 
gestaag in omvang toegenomen. In 1994 telde het meer dan 600 
bladzijden. De afzonderlijke brochure van de Commissie "Het Europese 
mededingingsbeleid 1994", waarin het beleid en de beschikkingen van de 
Commissie in een "gebruiksvriendelijke" vorm worden samengevat, kreeg 
een gunstig onthaal. De Commissie werd verzocht, met name door het 
Economisch en Sociaal Comité, een korter en leesbaarder document in te 
dienen. 
Daarom heeft de Commissie besloten een korter verslag op te stellen dan 
in het verleden gebruikelijk was, en daarbij de aandacht vooral te 
richten op de belangrijkste beleidsontwikkelingen op het gebied van de 
mededinging, welke in voorkomend geval worden geïllustreerd aan de hand 
van de belangrijkste beschikkingen van de Commissie en nieuwe 
regelgevende maatregelen. 
Naast dit jaarlijks verslag heeft het Directoraat-generaal Concurrentie 
(DG IV) van de Europese Commissie een "Verslag over de toepassing van 
de mededingingsregels in de Europese Unie in 1995" opgesteld. In dit 
document van de diensten van de Commissie worden de belangrijke 
toepassingsgevallen beschreven waarover de Commissie een beschikking 
heeft gegeven. Het bevat tevens lijsten met verwijzingen naar de nieuwe 
regelgevende bepalingen en bekendmakingen, de beschikkingen en 
persberichten van de Commissie, alsmede de arresten van het Hof van 
Justitie en het Gerecht van eerste aanleg. Voorts bevat het een 
beschrijving van de toepassing van de mededingingsregels in de 
Lid-Staten. 
Competition Policy Newsletter, nr. 5, deel 1, zomer 1995, blz. 7, 
12 
7. Statistieken 
28. Er viel een sterke toename van het totale aantal nieuwe zaken 
(kartelzaken; concentraties; staatssteun) te noteren, namelijk van 
1 081 in 1994 tot 1 472 in 1995, hetgeen neerkomt op 36%. Het aantal 
nieuwe zaken uit hoofde van de artikelen 85 en 86 steeg met meer dan 
42%, het aantal aanmeldingen van concentraties met bijna 16% en het 
aantal nieuwe steunzaken met 35%. Een significant deel van deze 
toename, met name wat betreft de ingeleide kartel- en steunzaken, is 
een gevolg van de toetreding van drie nieuwe Lid-Staten tot de Europese 
Unie op 1 januari 1995. 
29. Het totale aantal zaken dat in 1995 werd afgesloten, bleef vrijwel 
op hetzelfde niveau als dat van 1994: 1 210 zaken tegen 1 200. 
13 
I - Mededingingsbeperkende afspraken en misbruik van een 
machtspositie : artikelen 85 en 86 
A - Veiligstellen van de voordelen van de interne markt 
30. Eén van de voornaamste doelstellingen van het Europese 
mededingingsbeleid is ervoor te zorgen dat de voltooiing van de interne 
markt de consumenten en de Europese economie in haar geheel alle 
voordelen oplevert van een markt die de gehele Gemeenschap omspant. 
Het mededingingsbeleid moet het kader bieden dat ondernemingen in staat 
stelt in te spelen op de nieuwe kansen die ontstaan door het wegvallen 
van de nationale belemmeringen. Als ondernemingen echter het proces van 
marktintegratie proberen te vertragen of het grensoverschrijdende 
verkeer zelfs belemmeren door concurrentievervalsende praktijken, is 
het noodzakelijk om een strikt beleid te voeren, dat in geval van 
ernstige inbreuken op de mededingingsregels het opleggen van strenge 
sancties kan omvatten. 
Een belangrijk onderdeel van het Europese mededingingsbeleid op dit 
terrein is gericht op verticale afspraken. In sommige gevallen kunnen 
dergelijke afspraken noodzakelijk zijn om toegang te krijgen tot nieuwe 
markten, nieuwe produkten te lanceren of efficiënte 
distributienetwerken tot stand te brengen, in welke gevallen deze 
afspraken ook voordelen voor de consument kunnen opleveren. Er kunnen 
zich echter problemen voordoen wanneer de concurrentie tussen 
producenten of tussen distributeurs in dezelfde markten onvoldoende is 
of wanneer de verticale afspraken worden aangewend voor 
concurrentievervalsing, bij voorbeeld verdeling van de markt of 
afscherming van de markt voor nieuwe marktdeelnemers. 
1. Distributie van motorvoertuigen 
31. Omdat motorvoertuigen duurzame consumptiegoederen zijn die 
deskundig onderhoud en herstel vereisen, werken de fabrikanten samen 
met geselecteerde dealers en reparatiebedrijven om gespecialiseerde 
distributie en service voor hun produkt te kunnen aanbieden. Dergelijke 
overeenkomsten zijn bevorderlijk voor een doelmatige distributie van 
de betrokken produkten en de exclusieve en/of selectieve aard van het 
distributiesysteem kan als onmisbaar worden beschouwd voor de 
rationalisering en de doelmatigheid in de automobielindustrie. 
Dit was en is nog steeds de belangrijkste reden om restrictieve afzet-
en klantenservice-overeenkomsten in de automobielindustrie toe te 
staan. De nieuwe groepsvrijstelling voor de afzet en de klantenservice 
inzake motorvoertuigen5, die de Commissie op 28 juni 1995 goedkeurde 
en die in de plaats komt van de bestaande Verordening nr. 123/856, 
bevat verscheidene aanpassingen waarmee wordt beoogd de concurrentie 
op de markten voor motorvoertuigen en reserve-onderdelen te vergroten, 
alsmede de positie van de consument te verbeteren door hem alle 
voordelen van de interne markt te bieden. 
32. De nieuwe verordening geeft met name de dealers meer vrijheid ten 
opzichte van de automobielfabrikanten. Belangrijkste element hierbij 
is dat het dealers van motorvoertuigen wordt toegestaan voertuigen van 
andere fabrikanten te verkopen, op voorwaarde dat dit geschiedt in een 
gescheiden verkoopruimte, onder leiding van een afzonderlijke directie, 
Verordening (EG) nr. 1475/95 van de Commissie van 28 juni 1995 betreffende de toepassing 
van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op groepen afzet- en klantenservice-overeenkomsten 
inzake motorvoertuigen, PB L 145 van 29.6.1995, blz. 25. 
Verordening (EEG) nr. 123/85 van de Commissie van 12 december 1984, PB L 15 van 18.1.1985. 
14 
in de vorm van een afzonderlijke rechtspersoon en op een wijze die 
verwarring tussen verschillende merken uitsluit. Ten einde 
daadwerkelijke concurrentie op de markten voor onderhoud en reparatie 
te bewerkstelligen, is het autofabrikanten of -leveranciers niet 
toegestaan om de markt af te schermen voor onafhankelijke fabrikanten 
en distributeurs van reserve-onderdelen of een dealer het recht te 
ontzeggen om onderdelen van gelijkwaardige kwaliteit te betrekken bij 
bedrijven van zijn keuze buiten het netwerk. Voorts dienen 
autofabrikanten aan reparatiebedrijven die geen deel uitmaken van hun 
netwerk de technische informatie te verschaffen die nodig is om de door 
hen geproduceerde voertuigen te repareren en te onderhouden, op 
voorwaarde dat op de informatie geen intellectuele-eigendomsrechten 
rusten. 
33. Het recht van dealers om verschillende automerken te verkopen, de 
openstelling van de markt voor reserve-onderdelen en meer concurrentie 
op het gebied van reparaties hebben alle ten doel de keuze van de 
consument te vergroten in overeenstemming met de beginselen van de 
interne markt. Om deze doelstelling te verwezenlijken moet het voor 
consumenten ook mogelijk zijn een motorvoertuig te kopen en te laten 
onderhouden en repareren daar waar de prijzen of de voorwaarden in de 
Europese Unie het gunstigst zijn. 
Dit is met name in de automobielsector van belang vanwege de grote 
prijsverschillen tussen de Lid-Staten. In het laatste halfjaaroverzicht 
van de autoprijzen, verschenen in juli, stelde de Commissie vast dat 
de prijsverschillen sinds november 19947 enorm zijn gestegen. Sinds het 
begin van 1995 ontvangt de Commissie een groeiend aantal klachten van 
burgers van de Europese Unie, hoofdzakelijk uit Oostenrijk, Duitsland 
en Frankrijk, die het onmogelijk wordt gemaakt een motorvoertuig aan 
te schaffen in Italië en Spanje, waar de prijzen sinds de devaluaties 
van de munteenheid naar verhouding laag liggen8. 
De nieuwe verordening bevat een uitdrukkelijk verbod op praktijken die 
bedoeld zijn om parallelinvoer9 te verhinderen. Het moet dealers worden 
toegestaan te voldoen aan de vraag buiten het hen toegekende 
grondgebied en zij zullen in de toekomst buiten hun contractgebied 
bepaalde vormen van reclame mogen voeren. 
34. Op 26 september 1995 publiceerden de diensten van de Commissie een 
brochure in alle talen van de Gemeenschap over het nieuwe wettelijke 
kader voor autofabrikanten, dealers, fabrikanten van reserve-onderdelen 
en onafhankelijke reparatiebedrijven. Ook is hierin informatie te 
vinden over de vrijheid van consumenten om waar dan ook in de 
Gemeenschap een motorvoertuig te kopen10. 
2. Beperkingen op parallelinvoer 
35. Eén van de fundamentele beginselen van het mededingingsrecht van 
de Gemeenschap is dat het fabrikanten verboden is de interne markt te 
verdelen door middel van onderlinge overeenkomsten of prijsverschillen 
te handhaven door middel van concurrentievervalsende volledige 
bescherming van het grondgebied. Dergelijke praktijken komen op de 
markt echter nog steeds voor en de Commissie treedt streng op wanneer 
dergelijke zaken aan het licht komen. 
Persberichten van de Commissie IP/95/50 van 19.1.1995 en IP/95/768 van 24.7.1995. 
"De weerslag van de monetaire fluctuaties op de interne markt", Mededeling van de 
Commissie aan de Europese Raad, 31.10.1995, punt 25. 
Zie ook de uitspraken van het Hof van Justitie van 24 oktober 1995 in de zaken C-70/93 
Bayerische Motorenwerke AG en ALD Auto-Leasing D GmbH en C-266/93 Bundeskartellamt en 
Volkswagen AG, VAG Leasing GmbH (nog niet gepubliceerd). 
"Distributie van motorvoertuigen", Verklarende brochure, Europese Commissie, DG IV, 
IV/9509/95. Van deze brochure zijn inmiddels al 7.000 exemplaren verspreid. 
15 
BASF/Accinauto 
36. Bij haar beschikking van 12 juli 199511 heeft de Commissie een 
boete van 2,7 miljoen ecu opgelegd man <lo Puit no n-ibrikani vnu 
autoreparatielakken BASF Lacke + Farben, een dochteronderneming van de 
groep BASF, alsmede een boete van 10.000 ecu aan Accinauto S.A., de 
alleenverkoper van BASF in België en Luxemburg. Aanleiding tot deze 
zaak vormde een klacht van twee Engelse parallelinvoerders van 
autoreparatielakken van het merk Glasurit. De klagers voerden aan dat 
Accinauto, waarvan zij de Glasurit-produkten betrokken, in opdracht van 
BASF in de zomer van 1990 de leveranties stopzette. De Commissie stelde 
bij BASF en Accinauto ter plaatse een onderzoek in en ontdekte dat 
Accinauto contractueel verplicht was alle bestellingen van afnemers 
buiten haar contractgebied voor alleenverkoop door te geven aan BASF. 
De Commissie concludeerde dat deze verplichting een onaanvaardbare 
beperking van de concurrentie vormde en de uitvoer van de betrokken 
produkten door Accinauto uit België naar het Verenigd Koninkrijk 
onmogelijk maakte. Deze verplichting leidde er in feite toe dat niet 
de alleenverkoper maar BASF zelf de beslissingen nam en de zeggenschap 
had over de levering van haar produkten aan parallelinvoerders in 
andere Lid-Staten. 
Farmaceutische produkten : Organon 
37. De prijzen van farmaceutische produkten verschillen sterk tussen 
de Lid-Staten. Over het algemeen vindt dit zijn oorsprong in de 
verschillen tussen de nationale prijsafspraken en de 
gezondheidszorgstelsels. Reeds verscheidene malen heeft het Hof van 
Justitie gesteld dat parallelinvoer niet mag worden geblokkeerd, 
ongeacht de factoren die leiden tot prijsverschillen. In de 
farmaceutische sector past de Commissie dan ook consequent de 
mededingingsregels toe op overeenkomsten of gedragingen die de 
parallèle handel in geneesmiddelen belemmeren. De achterliggende 
gedachte is dat een onbelemmerde werking van het marktmechanisme 
bevorderlijk kan zijn voor een geleidelijke convergentie van de 
prijzen, maar ook van de prijscontrole-mechanismes. De prijzen in de 
"duurdere" landen dienen te dalen, terwijl die in de "goedkopere" 
landen, wanneer het rendement van farmaceutische bedrijven te laag is, 
uiteindelijk zouden moeten stijgen vanwege de dreiging dat de produkten 
uit de handel worden genomen. Sommige Lid-Staten met hoge 
geneesmiddelenprijzen stimuleren zelfs de parallelinvoer om een 
verlaging van de totale kosten van de gezondheidszorg te 
bewerkstelligen. 
38. Organon is een Britse dochteronderneming van Akzo (Nederland) die 
zich bezighoudt met de vervaardiging en het op de markt brengen van 
anticonceptiepillen. 
Op 4 mei 1994 wijzigde Organon de prijzen van de anticonceptiepillen 
Mercilon en Marvelon, waarvan de laatste in de hele Gemeenschap een 
aanzienlijk marktaandeel heeft. Tot die datum gaf Organon een korting 
van 12,5% op alle aan haar afnemers geleverde produkten, ongeacht de 
eindbestemming. In de nieuwe prijsregeling werd een onderscheid gemaakt 
tussen de pillen die in het Verenigd Koninkrijk zouden worden verkocht 
en die welke bestemd waren voor export. Alleen op de eerstgenoemde werd 
nog een korting van 12,5% gegeven. 
Naar aanleiding van verscheidene klachten en de aanmelding van de 
nieuwe prijsregeling door Organon, leidde de Commissie een procedure 
in tegen Organon en publiceerde zij een mededeling van punten van 
PB L 272 van 15.11.1995, blz. 16. 
16 
bezwaar met als doel de vrijstelling van boetes die gold vanwege de 
aanmelding, op te heffen. De Commissie was van mening dat de nieuwe 
prijareqelinq, die deel uitmaakt van de lopende handelsbetrekkinqpn 
tussen Organon en haar groothandelaren en derhalve een uvexeeukomM. ir» 
de zin van artikel 85, lid \Vl is, een ernstige schending van de 
mededingingsregels was aangezien deze leidde tot discriminatie op het 
gebied van de prijzen van de produkten afhankelijk van hun geografische 
bestemming. Consumenten konden daardoor niet langer profiteren van de 
voordelen van parallelinvoer. In het bijzonder in Nederland, waar de 
anticonceptiepil Marvelon van Nederlandse origine niet volledig wordt 
vergoed door het ziekenfonds, hadden consumenten niet langer de 
mogelijkheid om te kiezen voor Marvelon uit het Verenigd Koninkrijk en 
zo te vermijden dat zij moesten toeleggen op het vergoede bedrag. 
Organon besloot echter de prijsregeling waartegen de Commissie bezwaar 
maakte, af te schaffen en de vroegere prijsvoorwaarden weer in te 
voeren. Aangezien werd teruggekeerd naar de oude situatie besloot Je 
Commissie de procedure op te schorten. Zij behoudt zich het recht voor 
de toekomstige prijsregeling die bij Organon in voorbereiding is, aan 
een onderzoek te onderwerpen. 
3. Beperking van de toegang tot de markt door nieuwe marktdeelnemers 
39. Een interne markt met werkelijke concurrentie impliceert ook dat 
het ondernemingen niet wordt belet toe te treden tot de markt en te 
concurreren met bestaande marktdeelnemers. De Commissie ziet er dan ook 
nauwlettend op toe dat de markten toegankelijk blijven en is opgetreden 
tegen ondernemingen die nieuwe marktdeelnemers beletten toe te treden 
tot de markt, hetzij door middel van beperkende overeenkomsten, hetzij 
door eenzijdig optreden. 
40. Het betreden van de markt door nieuwe concurrenten kan worden 
belet door middel van verticale overeenkomsten tussen één of meer 
bestaande leveranciers en distributeurs. Dit is in het bijzonder het 
geval wanneer een groot aantal kleinhandelaren op de markt alleen de 
produkten mag verkopen van de producent waarmee zij een overeenkomst 
hebben of bij het bestaan van andere overeenkomsten met een 
vergelijkbaar effect van uitsluiting van derden. Voorbeelden hiervan 
vormen de zaken betreffende de markt voor impuls-ijsaankopen 
(Unilever/Mars). 
In andere gevallen wordt het nieuwe marktdeelnemers belet de markt te 
betreden door middel van een horizontale overeenkomst of onderling 
afgestemde gedragingen tussen daadwerkelijke of potentiële 
concurrenten. Dit was het geval met de Nederlandse markt voor de 
verhuur van hijskranen(Van Marwijk/FNK-SCK). 
De markt kan voorts ook worden afgeschermd doordat een monopolist of 
een zich in een machtspositie bevindende verstrekker misbruik maakt van 
essentiële voorzieningen of diensten. Dit is een groeiend probleem in 
verscheidene sectoren. Als een onderneming die een machtspositie heeft, 
eigenaar is of zeggenschap heeft over een voorziening die voor 
concurrenten van essentieel belang is om hun activiteiten voort te 
zetten, mag hun de toegang hiertoe niet worden ontzegd maar dient deze 
op niet-discriminerende basis te worden verleend. Ongeacht of het gaat 
om de sector vervoer, met name luchtvervoer, het bankwezen of de sector 
telecommunicatie past de Commissie dit algemene beginsel van het EU-
In zijn arrest van 24 oktober 1995 in zaak C-70/93 en C-266/93 (voetnoot 9 hiervoor) 
bevestigde het Hof eerdere uitspraken dat een opdracht van een onderneming aan haar 
dealers geen unilaterale handeling is die buiten het toepassingsgebied van artikel 85, lid 
1, valt, maar moet worden beschouwd als een overeenkomst in de zin van genoemde bepaling 
indien deze deel uitmaakt van een reeks lopende handelsbetrekkingen die worden geregeld 
door een voorafgaandelijk opgestelde algemene overeenkomst. 
17 
mededingingsrecht13 toe om nieuwe concurrenten de kans te geven actief 
te worden op de markt. Een dergelijk vraagstuk was aan de orde in de 
Franse haven Roscoff (ICG/CCI Morlaix). 
Unilever/Mars 
41. Unilever is in de meeste Lid-Staten van de EU marktleider op het 
gebied van " impuls"-consumptie-ijsprodukten (d.w.z. in afzonderlijke 
porties verpakt industrieel consumptie-ijs dat voor onmiddellijke 
consumptie wordt verkocht in kiosken, benzinestations, enzovoorts). 
In de Republiek Ierland is Unilever veruit de grootste producent van 
consumptie-ijs. Het bedrijf verstrekte koelkisten aan detaillisten op 
voorwaarde van exclusiviteit, dat wil zeggen dat deze alleen mochten 
worden gebruikt voor de opslag van Unilever-produkten("koelkist-
exclusiviteit" ) . Bovendien werden de kosten van de verstrekking van de 
koelkisten verrekend in de ijsprijzen die aan alle detaillisten in 
rekening werden gebracht, ongeacht of deze wel of niet over een 
koelkist van Unilever beschikten. 
Naar aanleiding van een klacht van Mars stelde de Commissie een 
onderzoek in naar de distributie-overeenkomsten van Unilever in 
Ierland. Daaruit bleek dat detaillisten die over één of meer koelkisten 
van Unilever beschikten, daardoor in de meeste gevallen gehouden waren 
alleen consumptie-ijsprodukten van Unilever te verkopen; in Ierland 
valt de meerderheid van alle verkooppunten van consumptie-ijs in deze 
categorie. Een dergelijke exclusiviteit van een verkooppunt werd door 
de Commissie reeds in 1992 veroordeeld in verband met de Duitse markt 
voor impuls-consumptie-ijs14. Dit gecumuleerde concurrentiebeperkende 
effect van de Unilever-overeenkomsten betekende dat het derden 
onmogelijk werd gemaakt de markt te betreden. Ook werd geconcludeerd 
dat Unilever door middel van de overeenkomsten misbruik maakte van haar 
machtspositie op de markt. 
Unilever stemde er vervolgens mee in haar gebruiken te wijzigen ten 
einde de markt open te stellen, in het bijzonder door de detaillisten 
een grotere keuze te laten. De Commissie maakte daarop bekend dat de 
gewijzigde overeenkomsten in overeenstemming lijken te zijn met de 
voorwaarden om in aanmerking te komen voor een vrijstelling15. 
Dit algemene beginsel vond steun in het arrest van het Hof van Justitie van 6 april 1995 
in de zaken C-241/91 P en C-242/91 P Radio Telefis Eireann (RTE) en Independant Television 
Publications Ltd tegen Commissie (Magill), Jurispr. 1995, blz.1-743. 
In 1992 gaf de Commissie een afwijzende beschikking betreffende Langnese (Unilever) en 
Scholier die op de Duitse markt voor impuls-consumptie-ijs een duopolie vormen. In deze 
zaak trad de Commissie op tegen de overeenkomsten voor de "exclusiviteit van 
verkooppunten", volgens welke een detaillist zich ertoe verbond uitsluitend de produkten 
te verkopen van de producent waarmee hij een overeenkomst had gesloten. De Commissie kwam 
tot de slotsom dat het gecumuleerde effect van de betrokken overeenkomsten leidde tot een 
aanmerkelijke beperking van de concurrentie tussen Langnese en Scholier. De partijen 
tekenden beroep aan tegen deze beschikking, maar werden niet in het gelijk gesteld door 
het Gerecht van eerste Aanleg in diens uitspraak van 8 juni 1995 in de zaak T-7/93 
Langnese-Iglo GbbH/Commissie, Jurispr. 1995, blz. 11-1533 en in de zaak T-9/93 Scholier 
Lebensmittel GmbH & Co. KG/Commissie, Jurispr. 1995, blz. 11-1611. 
PB C 211 van 15.08.1995, blz.4. 
18 
Van Marwijk/FNK-SCK 
42. In haar beschikking van 29 November 199516 legde de Commissie 
boetes17 op aan de FNK en de SCK wegens schending van artikel 85, lid 
1, op de Nederlandse markt voor de verhuur van hijskranen. 
De FNK (Federatie van Nederlandse Kraanverhuurbedrijven) is een 
vereniging van Nederlandse bedrijven die mobiele kranen verhuren. De 
SCK (Stichting Certificatie Kraanverhuurbedrijf) werd opgezet op 
initiatief van de FNK om door middel van een certificatiesysteem de 
kwaliteit te waarborgen van de kranen en de installaties die worden 
gebruikt in het kraanverhuurbedrijf. De meeste ondernemingen die 
deelnemen in de SCK zijn tevens lid van de SCK. Zij vertegenwoordigen 
tussen 50 en 80% van de Nederlandse markt. Kraanverhuurders huren op 
hun beurt zelf op grotere schaal kranen bij andere kraanverhuurders. 
Afgezien van de adviesprijzen van de FNK voor de verhuur van kranen en 
de prijsafspraken tussen de leden van de FNK, maakte de Commissie 
bezwaar tegen het verbod voor gecertificeerde SCK-bedrijven om kranen 
te huren van niet bij de SCK aangesloten kraanverhuurders. De Commissie 
was van mening dat het huurverbod van de SCK onder artikel 85, lid 1, 
valt omdat hét certificatiesysteem van de SCK niet voldeed aan de 
voorwaarden inzake openheid en erkenning van andere vergelijkbare 
kwaliteitswaarborgsystemen. De Commissie concludeerde dat het verbod 
niet alleen de vrijheid van de aangesloten bedrijven beperkte, maar ook 
de toegankelijkheid van de Nederlandse markt voor derden ernstig 
belemmerde. 
In haar beschikking stelde de Commissie dat haar beleid inzake 
certificatie weliswaar ruimte laat voor privaatrechtelijke 
certificeringsystemen die bedoeld zijn om aanvullend toezicht te houden 
op de naleving van wettelijke voorschriften, maar dat dergelijke 
systemen in overeenstemming met de mededingingsvoorschriften dienen te 
zijn. 
ICG/CCI Morlaix 
43. De Irish Continental Group (ICG) verzocht de Kamer van Koophandel 
van Morlaix (CCI Morlaix) om toegang tot de haven van Roscoff 
(Bretagne) ten einde met ingang van de zomer van 1995 een veerdienst 
tussen Ierland en Bretagne te beginnen. Brittany Ferries was op dat 
moment de enige onderneming die veerdiensten tusssen Ierland en 
Bretagne onderhield. Aanvankelijk werd tussen de partijen een 
beginselakkoord gesloten, naar aanleiding waarvan ICG begon met het 
aanbieden en accepteren van reserveringen voor zijn nieuwe veerdienst. 
De onderhandelingen liepen echter in januari 1995 spaak en ook na een 
klacht van ICG bij de Commissie en verdere onderhandelingen kon geen 
overeenstemming worden bereikt tussen CCI Morlaix en ICG. 
De Commissie kwam tot de conclusie dat CCI Morlaix als exploitant van 
de haven van Roscoff - de enige die beschikt over de benodigde 
havenfaciliteiten voor veerdiensten tussen Bretagne en Ierland - prima 
facie een machtspositie had. Bovendien bleek dat CCI Morlaix, door de 
onterechte weigering om ICG toegang te verlenen tot de 
havenfaciliteiten van Roscoff, prima facie misbruik had gemaakt van 
zijn machtspositie. De Commissie kondigde daarom op 16 mei 1995 
voorlopige maatregelen af en sommeerde CCI Morlaix de nodige 
maatregelen te treffen om ICG tot het einde van het zomerseizoen 
PB L 312 van 23.12.1995, blz.79. 
De vrijstelling van boetes die het resultaat was van de aanmeldingen van de FNK en de SCK 
van begin 1992 werd ingetrokken op grond van artikel 15, lid 6 van verordening nr. 17, bij 
beschikking van de Commissie van 13 april 1994 van PB L 117 van 7.5.1994. 
19 
toegang tot de haven van Roscoff te verlenen. 
Na de tussenkomst van de Commissie sloten de partijen een vijfjarig 
contract af betreffende het gebruik van de havenfaciliteiten van 
Roscoff door ICG, dat niet alleen de beide partijen ten goede kwam 
maar, belangrijker nog, voordelen opleverde voor de reizigers, die hun 
keuze op het gebied van vervoer en activiteiten in het gebied rond 
Roscoff zagen uitgebreid. 
4. Groenboek over verticale beperkingen 
44. Met het oog op de marktintegratie is in het Gemeenschapsrecht 
altijd bijzondere aandacht besteed aan verticale overeenkomsten tussen 
leveranciers en distributeurs in verscheidene Lid-Staten. Het vormt één 
van de voornaamste elementen van het communautaire beleid om de kanalen 
voor parallel handelsverkeer te beschermen tegen beperkingen van 
particuliere ondernemingen. Ofschoon het mededingingsbeleid ten aanzien 
van verticale beperkingen tot op heden goed heeft gefunctioneerd, wordt 
een herziening noodzakelijk geacht om er zeker van te zijn dat het 
Gemeenschapsbeleid op dit terrein ook voor de behoeften van de 
distributie en de consumenten van de toekomst adequaat is. 
Zo impliceert de toepassing van informatietechnologieën en just-in-
time-methodes niet alleen een verandering van de produktiemethodes, 
maar ook van de vorm en de systemen van distributie. In het beleid 
dient met de gevolgen hiervan ten volle rekening te worden gehouden om 
voorkomen dat de zeer innovatieve en snel veranderende 
distributietechnieken in hun ontwikkeling worden geremd. 
Daar komt bij dat de voornaamste groepsvrijstellingen op het gebied van 
verticale beperkingen binnenkort aan vernieuwing toe zijn: 
alleenverkoop- en exclusieve afname-overeenkomsten in 1997 en 
franchising-overeenkomsten in 1999. Deze vernieuwing dient te worden 
voorbereid. 
Met het oog op deze herziening zal een Groenboek worden opgesteld, 
waarin de verschillende alternatieven voor het toekomstige beleid 
worden besproken. Deze nota met opties zal voor een bredere en 
diepgaande openbare raadpleging worden voorgelegd aan alle 
belanghebbende politieke en sociaal-economische partners (het Europees 
Parlement, de Lid-Staten, de producenten, de distributeurs en de 
consumenten). 
5. Grensoverschrijdende credit-overmakingen 
45. In het bankwezen is nog altijd geen sprake van een goed werkende 
interne markt. De voor financiële transacties in rekening gebrachte 
bedragen vormen een belangrijke kostenfactor voor ondernemingen en 
kunnen een aanzienlijke belemmering voor een soepele werking van de 
interne markt vormen. 
46. In september hechtte de Commissie haar goedkeuring aan een 
bekendmaking over de toepassing van de communautaire mededingingsregels 
op grensoverschrijdende credit-overmakingen18. 
De bekendmaking maakt deel uit van een pakket maatregelen dat door de 
Commissie werd goedgekeurd, waaronder een voorstel voor een richtlijn, 
waarmee wordt beoogd de bankdiensten op het gebied van credit-
overmakingen te verbeteren19. Deze systemen worden door banken gebruikt 
PB C 251 van 27.09.1995, blz. 3. 
Bekendmaking van de Commissie over "Het overmaken van geld in de EU: doorzichtigheid, 
kwaliteit en stabiliteit", COM(94)436, 19 oktober 1994; Buil. EU 9-1995, punt 1.3.12. 
20 
voor de overschriivina van qeld nampns hun klanten tussen verschillende landen van de Unie. 
47. De mededeling is een bijwerking en vervanging van de 
mededingingsbeginselen die in 1992 werden gepubliceerd. In de 
mededeling stelt de Commissie dat zij als algemene leidraad een gunstig 
standpunt zal innemen ten aanzien van samenwerkingsovereenkomsten 
tussen banken, in het bijzonder die welke banken in staat stellen te 
voldoen aan de vereisten van de richtlijn. Deze samenwerking mag echter 
niet zo ver gaan dat de concurrentie tussen banken wordt uitgeschakeld. 
Daarom bevat de mededeling richtsnoeren voor banken betreffende het 
opzetten van samenwerkingsovereenkomsten om overmakingen doeltreffender 
te maken zonder dat de mededingingsregels worden geschonden. Op die 
wijze wil de mededeling bijdragen tot de totstandkoming van betere 
betaalsystemen voor de Europese burgers. 
48. In de bekendmaking komen twee belangrijke vraagstukken aan de ord^: 
toegang tot de markt en tariefconcurrentie. 
Ten aanzien van de toegang tot de markt wenst de Commissie ervoor te 
zorgen dat kleinere banken niet op oneerlijke wijze worden uitgesloten 
van systemen waarbij zij moeten zijn aangesloten om in de praktijk 
grensoverschrijdende credit-overmakingen aan hun klanten aan te bieden. 
De voorwaarden voor toegang tot dergelijke systemen dienen objectief 
gerechtvaardigd te zijn en op niet-discriminerende wijze te worden 
toegepast. Het uitsluiten van nieuwe marktdeelnemers van een systeem 
dat geen essentiële voorziening vormt, bijvoorbeeld een kleiner systeem 
door een aantal banken ontwikkeld, vormt daarentegen normaalgesproken 
geen aanleiding tot bezwaren in verband met de mededinging. 
Ten aanzien van tariefconcurrentie wordt in de mededeling onderscheid 
gemaakt tussen tariefafspraken tussen banken en klanten en 
tariefafspraken tussen banken onderling. 
Banken mogen geen onderlinge afspraken maken over de tarieven die aan 
klanten in rekening worden gebracht of de wijze waarop deze in rekening 
worden gebracht. 
Eén van de voornaamste vraagstukken met betrekking tot tariefafspraken 
tussen banken onderling is de beoordeling van multilateraal 
overeengekomen interbancaire tarieven, dat wil zeggen collectief 
overeengekomen transactievergoedingen die worden betaald door de ene 
bank (in dit geval meestal de bank van de afzender of haar 
correspondent) aan de andere bank (de bank van de begunstigde) . De 
Commissie is van mening dat een multilateraal overeengekomen 
interbancair tarief een beperking van de mededinging vormt in de zin 
van artikel 85, lid 1. Voor dergelijke tarieven kan echter een 
vrijstelling overeenkomstig artikel 85, lid 3, worden verleend wanneer 
aan de voorwaarden voor een dergelijke vrijstelling wordt voldaan. In 
het geval van OUR-overschrijvingen (waarbij de opdrachtgever de 
volledige kosten voor zijn rekening neemt) mag de bank van de 
begunstigde deze laatste geen aanvullende vergoeding in rekening 
brengen voor de afhandeling van de grensoverschrijdende overmaking. In 
een dergelijk geval kunnen banken overeenkomen dat de bank van de 
begunstigde een multilateraal overeengekomen interbancair tarief 
ontvangt, op voorwaarde dat dit tarief de kosten dekt die daadwerkelijk 
en noodzakelijkerwijze uit een grensoverschrijdende credit-overmaking 
voortvloeien. Het overeengekomen tarief mag niet hoger zijn dan de 
gemiddelde daadwerkelijke kosten die banken van begunstigden moeten 
maken voor de afhandeling van dergelijke overmakingen. Voorts dient het 
om een standaard tarief te gaan waarbij het mogelijk moet zijn in 
bilaterale overeenkomsten bedragen boven of onder het standaard tarief 
vast te stellen. 
21 
6. Clementieregeling 
49. De Commissie ging voort met het actief opsporen van geheime 
kartelvorming in de vorm van vaste prijzen of marktverdeling, welke in 
belangrijke bedrijfstakken nog steeds voorkomt. 
Het speuren naar feiten legt in groeiende mate beslag op de 
administratieve middelen die de Commissie heeft uitgetrokken voor het 
toezicht op de naleving van het mededingingsrecht. De Commissie 
verrichtte in 91 gevallen verificaties, in 87 gevallen onaangekondigd. 
50. Kartels worden meestal geheim gehouden en de betrokkenen doen er 
alles aan om ontdekking door de autoriteiten te voorkomen, waarbij ook 
gebruik wordt gemaakt van de informatietechnologie. 
In sommige gevallen is het belang voor de consument van opsporing en 
verbieding van geheime kartels groter dan het belang dat de Gemeenschap 
kan hebben bij het opleggen van boetes aan ondernemingen die de 
Commissie hun medewerking verlenen en haar zo in staat stellen of 
helpen een kartel op het spoor te komen en te verbieden. Daarom 
overweegt de Commissie een clementieregeling voor ondernemingen die 
meewerken aan het eerste stadium van een onderzoek of een 
inbreukprocedure20. De Commissie heeft een ontwerp-mededeling 
gepubliceerd waarin zij aangeeft onder welke voorwaarden bedrijven die 
hun medewerking verlenen, in aanmerking kunnen komen voor vrijstelling 
of verlaging van de boetes die hen anders zouden worden opgelegd. 
Alvorens over te gaan tot goedkeuring van de mededeling heeft de 
Commissie alle belanghebbenden uitgenodigd haar hun opmerkingen over 
de ontwerp-mededeling kenbaar te maken21. 
7. Inzage in dossiers 
51. De procedures voor het tegengaan van kartelvorming van de Europese 
Gemeenschap mogen niet arbitrair of oneerlijk zijn. De Commissie dient 
procedurele waarborgen te bieden om de ondernemingen die door haar 
beslissingen worden geraakt, te beschermen. In dit verband kan het 
recht op verweer worden genoemd, in het bijzonder het recht op 
wederhoor. Verder kunnen bedrijven en belanghebbenden in laatste 
instantie beroep aantekenen bij de Europese gerechtshoven. 
52. Het Gerecht van eerste aanleg verklaarde een reeks beschikkingen 
van de Commissie van 19 december 199022 ongeldig. De beschikkingen 
hadden betrekking op schending van de mededingingsregels op de markt 
voor natriumcarbonaat. Eén van deze beschikking betrof de onderling 
afgestemde gedragen van Solvay en ICI ter verdeling van de markt. 
Bovendien was de Commissie in deze zaak tot de conclusie gekomen dat 
zowel Solvay als ICI misbruik hadden gemaakt van hun machtsposities in 
West-Europa, in respectievelijk het Verenigd Koninkrijk en Ierland23. 
De beschikking op grond van artikel 85 werd ongeldig verklaard omdat 
de Commissie het recht op verweer van de partijen niet had 
gerespecteerd. Het Hof stelde dat de Commissie Solvay in het kader van 
de procedure van artikel 85 inzage had moeten geven in bepaalde 
documenten die zich in het dossier van de Commissie betreffende de 
Op 10 augustus 1993 begon de kartelafdeling van het Amerikaanse Ministerie van Justitie 
met een dergelijk clementiebeleid ten aanzien van bedrijven. Op 10 augustus 1994 werd dit 
gevolgd door een vergelijkbaar beleid ten aanzien van natuurlijke personen. 
PB C 341 van 19.12.1995, blz. 13. 
PB L 152 van 15.6.1991. 
Twintigste Verslag over het Mededingingsbeleid (1990), punten 92 en 113. 
22 
procedure van artikel 86 tegen ICI24 bevonden. Om dezelfde redenen, in 
tegenovergestelde zin, stelde het Hof ICI in het gelijk25. 
Uu L'ommi aM-lfc onüfesj. ^ot-skt. wal preuitsw iJfc ijbvohjcii van üe^e l^b l l s a i tiy \>i> 
haar huidige werkwijze zijn, mede vanwege het te hernieuwen mandaat van 
de Raadadviseur, dat bepaalt dat indien een onderneming van mening is 
dat de Commissie haar niet alle noodzakelijke documenten voor haar 
verdediging heeft verschaft, de Raadadviseur een dergelijke klacht moet 
onderzoeken en moet beslissen of deze gegrond is26. 
B - Samenwerking en concurrentie in een economisch klimaat van snelle 
veranderingen en mondialisering 
53. Het economische klimaat van dit moment wordt gekenmerkt door een 
sterke toename van de concurrentie. Verscheidene factoren hebben 
hiertoe bijgedragen: de voortgaande verkorting van produktlevenscycli, 
de toenemende mondialisering van bedrijfstakken en markten en de 
voltooiing van het wetgevingsprogramma voor de totstandbrenging van de 
interne markt. Met deze economische realiteit moet bij de toepassing 
van de mededingingsregels rekening worden gehouden. Daarom is 
economische marktanalyse in mededingingszaken van steeds groter belang. 
De Commissie moet rekening houden met de specifieke economische 
kenmerken van een bepaalde markt om de betrokken zaak in zijn 
werkelijke context te plaatsen. 
In een economisch klimaat dat wordt gekenmerkt door dynamische markten, 
innovatie en mondialisering, is samenwerking tussen ondernemingen vaak 
van vitaal belang om hen in staat te stellen op de markt concurrerend 
te blijven door het verbeteren van onderzoek en ontwikkeling, het 
verlagen van de kosten en de ontwikkeling van nieuwe produkten. 
Dergelijke samenwerking mag echter niet leiden tot een situatie waarin 
de concurrentie beperkt wordt, hetgeen niet verenigbaar is met de 
mededingingsregels van het Verdrag. 
1. De toepassing van de artikelen 85 en 86 in de telecommunicatiesector 
1.1. Strategische allianties 
54. De voortgaande liberalisering van de telecommunicatiesector 
stimuleert in combinatie met het steeds meer naar elkaar toe groeien 
van telecommunicatie, informatietechnologie en media de commerciële 
activiteiten in kernsectoren van de informatiemarkt. De marktpartijen 
positioneren zich thans zodanig dat zij voordeel kunnen trekken uit de 
nieuwe mogelijkheden. Dit heeft geleid tot een golf nieuwe allianties 
en samenwerkingsverbanden, die zijn aangekondigd of reeds tot stand 
gebracht27. 
Strategische allianties tussen bestaande telecommunicatie-exploitanten 
(TE's), die hun intrede doen op mondiale markten, zijn één vorm van 
dergelijke allianties (BT/MCI; Atlas-Phoenix). Andere allianties 
(conglomeraten) worden gevormd tussen ondernemingen die voorheen niet 
op de telecommunicatiemarkt aanwezig waren, maar wel profiteren van 
synergie door toetreding tot die markt - zoals electriciteitsbedrijven 
Arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 29 juni 1995 in zaak T-30/91 Solvay/Commissie 
Jurispr. 1995, blz. 11-1775. 
Arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 29 juni 1995 in Zaak T-36/91 Imperial 
Chemical Industries plc/Commissie, Jurispr. 1995, blz. 11-1847. 
Besluit van de Commissie van 12 december 1994 betreffende het mandaat van de raadadviseur­
auditeur in mededingingsprocedures voor de Commissie, PB L 330 van 21.12.1994, blz. 67. 
Een volledig overzicht van besluiten en publikaties op dit gebied wordt gegeven in 
Community Competition Policy in the Telecommunications Sector, Europese Commissie, 
Officiële documenten, juli 1995 (IV/18571/95). 
23 
en banken die omvangrijke interne netwerken hebben, alsmede de 
financiële middelen en know-how -, of allianties tussen dergelijke 
ondernemingen en TE's (Cable & Wireless en Veba, BT-Viag, BT-BNL, 
Albacom). Voorts worden grote consortia gevormd voor het aanbieden van 
mondiale mobiele satellietcommunicatiediensten (Inmarsat-P, Iridium, 
Globalstar en Odyssey). 
55. De toepassing van de basisregels inzake mededinging op deze 
allianties is de afgelopen jaren één van de belangrijkste taken voor 
het mededingingsbeleid van de EU geworden. De Commissie moet ervoor 
zorgen dat het huidige herstructureringsproces leidt tot concurrerende 
en op groei gerichte marktstructuren. Het beleid van de Gemeenschap om 
de telecommunicatiesector te liberaliseren leidt tot nieuwe diensten 
en produkten, tegen concurrerende prijzen voor consumenten, alsook tot 
lagere kosten voor het bedrijfsleven en nieuwe banen. Deze inspanningen 
zouden echter nergens toe dienen, als toegestaan zou worden dat nieuwe 
concurrentiebeperkende overeenkomsten, praktijken of marktstructuren, 
die de opkomende concurrentie op de geliberaliseerde markten zouden 
verhinderen, ontstaan, of als zou worden toegelaten dat de TE*s hun 
macht gebruiken om hun positie te handhaven. Hieruit blijkt dat er een 
nauwe relatie bestaat tussen de verschillende beleidsterreinen van de 
Gemeenschap en dat alle beleidsinstrumenten op het gebied van de 
mededinging in combinatie met elkaar en samenhangend moeten worden 
toegepast. 
56. De gemeenschappelijke onderneming Concert van British 
Telecommunications en het Amerikaanse MCI Corporation was de eerste 
grote strategische alliantie in de telecommunicatiesector die de 
Commissie behandeld heeft; hiervoor werd een ontheffing op grond van 
artikel 85, lid 3, verleend28. 
Allianties waarmee beoogd wordt nieuwe mondiale diensten aan te bieden 
met eigenschappen die met name grote ondernemingen reeds verlangen (bij 
voorbeeld naadloze diensten, end-to-end, one stop shopping en 
facturering, enz.), zullen over het algemeen de kwaliteit en de 
beschikbaarheid van geavanceerde telecommunicatiediensten verbeteren 
en zullen tevens bijdragen tot het tot stand brengen van transeuropese 
netwerken, hetgeen één van de doelstellingen van het EG-Verdrag 
(artikel 129B) is. De afnemers, waaronder grote multinationale 
ondernemingen, maar ook innoverende kleine en middelgrote bedrijven, 
kunnen profijt trekken van meer geavanceerde mondiale diensten en 
toenemende efficiëntie, omdat hierdoor zowel mondiaal als binnen de 
Europese Unie hun concurrentiepositie verbetert. 
Voor zover allianties echter zowel binnenlandse als internationale 
diensten aanbieden, zijn de onmisbaarheid die artikel 85, lid 3, 
verlangt, en de mogelijke uitschakeling van de mededinging op nationaal 
niveau belangrijke elementen in de analyse van de Commissie. 
Belangrijke elementen voor het positieve standpunt van de Commissie 
over de oprichting van Concert waren de werkelijk mondiale aard van de 
betrokken diensten en het feit dat de markten van beide 
moederondernemingen reeds voor concurrentie zijn opengesteld. 
Atlas-Phoenix 
57. De Atlas-Overeenkomst, die de Commissie in de loop van 1995 
onderzocht heeft, wijkt in twee belangrijke opzichten af van de BT-
MCI-alliantie: ten eerste is de binnenlandse component van de 
aangeboden diensten veel groter dan de geplande mondiale onderdelen, 
en ten tweede zijn de thuismarkten van de partijen (Frankrijk en 
Beschikking van 27 juli 1994, PB L 223 van 27.8.1994, blz. 36; XXIVe Verslag over het 
mededingingsbeleid (1994), punten 156 tot 160. 
24 
Duitsland) minder geliberaliseerd dan de thuismarkten van BT en MCI 
(het VK en de VS). 
De Atlas-transactie brengt een gemeenschappelijke onderneming tot stand 
van de Franse en Duitse openbare telecommunicatie-exploitanten, France 
Telecom (FT) en Deutsche Telekom (DT). Voorts is Atlas het instrument 
waarmee DT en FT participeren in een tweede transactie, met de 
Amerikaanse onderneming Sprint Corporation, onder de naam Phoenix. 
Atlas richt zich op twee afzonderlijke produktmarkten voor 
telecommunicatiediensten met toegevoegde waarde, namelijk de markt voor 
geavanceerde telecommunicatiediensten voor ondernemingen en de markt 
voor gestandaardiseerde laagwaardige pakketgeschakelde 
datacommunicatiediensten. De bredere Phoenix-alliantie richt zich op 
dezelfde markten voor telecommunicatienetwerkdiensten met toegevoegde 
waarde en voorts op de markt voor diensten voor reizigers en de markt 
voor zogenaamde "carrier's carrier"-diensten. 
De Atlas- en Phoenix-afspraken hebben vanuit het oogpunt van de 
mededinging een aantal bezwaren doen rijzen, met name in verband met 
de thuismarkten van de EU-partners bij de transacties, omdat FT en DT 
daarop de jure en de facto een machtspositie innemen met betrekking tot 
een aantal telecommunicatiediensten en het aanbieden van de 
infrastructuur. Aangevoerd werd daarom dat de mededinging zou kunnen 
worden uitgeschakeld en dat de positieve gevolgen van toekomstige 
volledige liberalisering in gevaar zouden kunnen komen. Als reactie 
hierop hebben de partijen bij de allianties en de Franse en Duitse 
regeringen bepaalde wijzigingen aangebracht en toezeggingen gedaan, 
waarmee aan deze bezwaren tegemoet wordt gekomen. Deze hebben 
betrekking op het niet in Atlas integreren van de binnenlandse Franse 
en Duitse openbare geschakelde datanetwerken, op non-disciminatie bij 
de toegang tot deze netwerken en op het voorkomen van 
kruissubsidiëring. De belangrijkste toezegging van de regeringen was 
echter dat het gebruik van alternatieve telecommunicatie-infrastructuur 
voor het aanbieden van geliberaliseerde telecommunicatiediensten 
(d.w.z. niet de basisspraakdienst) met ingang van 1 juli 1996 zal 
worden geliberaliseerd. Zonder een dergelijke liberalisering zou door 
deze alliantie van de grootste telecommunicatie-exploitanten in de Unie 
de concurrentie op het gebied van datacommunicatie ook in andere 
Lid-Staten in gevaar worden gebracht of uitgeschakeld. De volledige 
liberalisering, d.w.z. inclusief de basisspraakdienst en de 
infrastructuur, zal per 1 januari 1998 plaatsvinden. 
Op basis hiervan heeft de Commissie te kennen gegeven dat zij bereid 
is, onder voorbehoud van opmerkingen van derde partijen, een positief 
standpunt in te nemen met betrekking tot de Atlas-
Phoenix-overeenkomsten29. 
58. Andere vergelijkbare strategische allianties die door de Commissie 
worden onderzocht, zijn Unisource en de Uniworld-alliantie daarvan met 
AT&T. 
Mondiale mobiele satellietsystemen 
59. De Commissie is begonnen met een diepgaand en uitvoerig onderzoek 
naar de recente strategische allianties die gevormd worden voor het 
mondiaal aanbieden van mobiele satelliettelecommunicatiediensten. 
In deze sector met slechts enkele mondiale marktpartijen is het van 
essentieel belang dat op de betrokken downstream-markten, namelijk 
Bekendmakingen overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17, PB C 337 van 
15.12.1995, blz. 2 en 13. 
25 
lokale dienstverlening, distributie en levering van apparatuur, sprake 
blijft van concurrentie. 
Ten aanzien van één van de onderzochte systemen, namelijk Inmarsat-P, 
heeft de Commissie reeds een positieve reactie gegeven30. 
1.2. Overeenkomsten over toegang en interconnectie 
60. Een belangrijk probleem bij de toepassing van het 
EU-mededingingsrecht op deze sector en in het algemeen bij de 
regelgeving voor de toekomstige telecommunicatiemarkt is het probleem 
van de overeenkomsten over toegang en interconnectie31. In de 
toekomstige multimediawereld zal na het verdwijnen van de monopolies 
waarschijnlijk sprake zijn van situaties, waarin ondernemingen alleen 
of gezamenlijk de zeggenschap hebben over faciliteiten - zoals 
netwerken, systemen met voorwaardelijke toegang of cruciale software-
interfaces - waarmee cliënten essentiële routes aangeboden kunnen 
worden. 
Overeenkomsten over toegang en interconnectie kunnen in beginsel worden 
beschouwd als concurrentiebevorderend, omdat ermee beoogd wordt het 
aanbod van diensten, waarover cliënten kunnen beschikken, uit te 
breiden. Dergelijke overeenkomsten kunnen echter ook leiden tot 
verregaande onderling afgestemde gedragingen en het afsluiten van 
markten, alsook tot het misbruik maken van machtsposities32. Toegang 
tot essentiële faciliteiten op niet-discriminerende basis en op 
redelijke voorwaarden is in dit verband van cruciaal belang. Daarom is 
de Commissie voornemens om in 1996 een ontwerp-mededeling over de 
tenuitvoerlegging van de mededingingsregels op dit gebied uit te 
brengen. 
2. Mondiale markten 
ATR/BAe 
61. De markt voor regionale vliegtuigen is een voorbeeld van een sector 
met een wereldwijde dimensie. De voornaamste fabrikanten zijn werkzaam 
in alle werelddelen. 
62. Op 18 augustus heeft de Commissie bij administratieve brief haar 
goedkeuring gehecht aan de oprichting van een joint venture voor de 
bouw van vliegtuigen voor regionaal verkeer door enerzijds, 
Aérospatiale en Alenia, reeds geïntegreerd in ATR, en anderzijds, 
British Aerospace. De uiteindelijke doelstelling is de fusie van de 
activiteiten van partijen op het gebied van vliegtuigen voor regionaal 
verkeer. De eerste fase van de samenwerking omvat in hoofdzaak 
rechtstreekse dienstverlening aan de klanten en gezamenlijke uitvoering 
van haalbaarheidsstudies voor nieuwe vliegtuigen in die sector. 
De goedkeuring van de Commissie geldt slechts voor een beperkte 
periode, tot 6 juni 2000, waardoor de Commissie de mogelijkheid heeft 
om de situatie opnieuw te bekijken indien de partijen als gevolg van 
de haalbaarheidsstudies zouden beslissen om de nieuwe vliegtuigen niet 
te ontwikkelen, produceren of op de markt te brengen, terwijl zij hun 
samenwerking op het gebied van verkoop en dienst-na-verkoop zouden 
handhaven. 
Bekendmaking overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17, PB C 304 van 
15.11.1995, blz. 6. 
Conclusies van de G7 en Groenboek Telecommunicatie-infrastructuur. 
Coudert Bros, Competition aspects of interconnection agreements in the telecommunications 
sector, rapport aan de Europese Commissie, juni 1995. 
26 
3. Technologieoverdracht 
63. Een van de voornaamste taken die de Commissie zich heeft gesteld 
met het oog op de ontwikkeling van de grote interne markt, is het 
bevorderen van het dynamisme van de Europese industrie inzake innovatie 
en verspreiding van nieuwe technologieën. In het Witboek van de 
Commissie over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid werd 
benadrukt dat de technologieoverdracht van essentieel belang is voor 
de ontwikkeling van technologische innovatie in de economie van de 
Europese Unie en tevens bijdraagt tot de versterking van het 
concurrentievermogen van de in deze ruimte werkzame ondernemingen. 
64. De nieuwe verordening voor een groepsvrijstelling voor 
overeenkomsten inzake technologieoverdracht33, zoals voorgesteld in 
1994 en in hoofdlijnen gewijzigd in 1995 na de hoorzitting met derden 
en de tweede vergadering van het Adviescomité voor 
mededingingsregelingen en economische machtsposities, beoogt bij te 
dragen tot de economische groei en de toename van het 
concurrentievermogen door de inhoud van de twee bestaande verordeningen 
inzake licentieovereenkomsten34 te vereenvoudigen en in een enkele 
tekst samen te brengen. 
65. Hiertoe worden in de nieuwe verordening de verschillen tussen de 
octrooilicentieverordening en de know-how-licentieverordening 
verminderd en worden meerdere uitzonderingen in die verordeningen op 
de groepsvrijstelling geschrapt of naar de verzetprocedure 
overgebracht. Bovendien worden een aantal nieuwe geoorloofde clausules 
vastgesteld, ten einde de contractuele vrijheid van partijen beter te 
respecteren. Deze verzachtingen komen ten goede aan de grote 
meerderheid van de marktdeelnemers in de Gemeenschap maar hierbij hoort 
een duidelijke waarschuwing voor de ondernemingen met een sterke 
positie op de markt. Aldus wordt in de verordening bepaald dat de 
vrijstelling kan worden ingetrokken indien de ondernemingen door het 
verkrijgen van exclusieve licenties de markt van een produkt zouden 
kunnen monopoliseren en de toegang van derden tot nieuwe technologieën 
verhinderen. Bij de beoordeling van een dergelijke situatie zal de 
Commissie bijzondere aandacht schenken aan de situaties waarin het 
marktaandeel van de licentienemer een drempel van 40% zou overstijgen. 
C - Vervoer 
1. Zeevervoer 
66. De Europese Unie is het grootste handelsblok in de wereld. Het 
grootste deel van haar handel met de rest van de wereld (en een 
belangrijk deel van de handel binnen de Unie) vindt plaats via vervoer 
over zee. In dit verband is de lijnvaart, dit zijn de maritieme 
lijnvaartdiensten, het belangrijkst. 
Bijgevolg is het voor de Europese Unie van essentieel belang om te 
kunnen beschikken over de best mogelijke zeevervoerdienst tegen de 
laagst mogelijke prijs. Om dit doel te bereiken vormt het 
mededingingsbeleid een goed instrument. 
67. Er zij ook op gewezen dat onlangs in de Verenigde Staten door het 
Huis van Afgevaardigden een wetsontwerp is goedgekeurd, dat thans in 
behandeling is bij de Senaat, waarin de lijnvaart wordt 
gedereglementeerd en waarin voor die sector een meer concurrerend 
De verordening is op 31 januari 1996 door de Commissie vastgesteld. 
Verordening (EEG) nr. 2349/84 van 23 juli 1984 en Verordening (EEG) nr. 556/89 van 30 
november 1988. 
27 
wettelijk kader wordt vastgesteld. Het betreft de "Ocean Shipping 
Reform Act" van 1995. Indien die wet wordt goedgekeurd zal de 
wettelijke regeling in de VS nader tot de Europese regeling zijn 
gebracht. 
1.1. Lijnvaartconsortia 
68. De nieuwe verordening waarbij een groepsvrijstelling wordt 
verleend voor lijnvaartconsortia35 is in dit verband een belangrijk 
instrument aangezien de reders worden aangemoedigd om hun activiteiten 
te verbeteren en te rationaliseren, waardoor hun kosten en 
vrachttarieven kunnen worden verlaagd en zij terzelfder tijd hun 
dienstverlening kunnen verbeteren en de frequentie van hun diensten 
verhogen. Dit is de tweede groepsvrijstelling die in de sector van de 
lijnvaart is goedgekeurd. Verordening nr. 4056/86 tot vaststelling van 
de wijze van toepassing van de artikelen 85 en 86 op het zeevervoer 
bevat reeds een groepsvrijstelling voor lijnvaartconferences36. 
69. De nieuwe groepsvrijstelling is op 22 april 1995 van kracht 
geworden en geldt voor een periode van vijf jaar. Lijnvaartconsortia 
zijn overeenkomsten tussen twee of meer scheepvaartondernemingen met 
betrekking tot de gemeenschappelijke exploitatie van lijnvaartdiensten 
door samenwerking op technisch, operationeel en/of commercieel gebied, 
met uitzondering van de vaststelling van prijzen. De groepsvrijstelling 
geldt enkel voor internationale lijnvaartdiensten van of naar een of 
meer havens van de Gemeenschap, en uitsluitend voor het vervoer van 
vracht, in hoofdzaak met containers. Daarnaast geldt de vrijstelling 
zowel voor consortia die binnen een lijnvaartconference werkzaam zijn 
als consortia die buiten die conferences werkzaam zijn, met 
uitzondering van de gezamenlijke vaststelling van vrachttarieven 
waarvoor de vrijstelling niet geldt. Leden van een consortium die de 
prijzen gemeenschappelijk wensen vast te stellen en niet voldoen aan 
de criteria van Verordening nr. 4056/86, moeten een individuele 
ontheffing vragen. 
De groepsvrijstelling geldt voor de volgende activiteiten: de 
onderlinge afstemming en/of de gemeenschappelijke vaststelling van de 
dienstregelingen en van de aanloophavens; de uitwisseling, de verkoop 
of de wederzijdse bevrachting van scheepsruimte of van "slots" van de 
schepen; het gemeenschappelijke gebruik ("pooling") van schepen en/of 
haveninstallaties; het voor de exploitatie houden van een of meer 
gemeenschappelijke kantoren; het beschikbaar stellen van containers, 
chassis of andere uitrustingen en/of overeenkomsten van huur, leasing 
of koop van die uitrustingen; het gebruik van een geautomatiseerd 
systeem voor gegevensuitwisseling en/of van een systeem voor 
gemeenschappelijke documentatie; tijdelijke capaciteitsaanpassingen37; 
de gemeenschappelijke exploitatie of het gemeenschappelijk gebruik van 
haventerminals en de daarmee verbonden diensten; de deelname aan een 
van de volgende "pools" : tonnage-pool, opbrengsten-pool of resultaten-
pool; de gemeenschappelijke uitoefening van de stemrechten van het 
consortium in de lijnvaartconference; een gemeenschappelijke 
afzetstructuur en/of de afgifte van een gezamenlijk aan-boord-
cognossement; en alle overige activiteiten in verband met één van deze 
Verordening (EG) nr. 870/95 van de Commissie van 20 april 1995 betreffende de toepassing 
van artikel 85, lid 3, van het Verdrag op bepaalde groepen overeenkomsten, besluiten en 
onderling afgestemde feitelijke gedragingen tussen lijnvaartondernemingen (consortia) 
krachtens Verordening (EEG) nr. 479/92 van de Raad, PB L 89 van 21.04.1995, blz. 7. 
Verordening nr. 4056/86 van 22 december 1986, PB L 378 van 31.12.1986, blz. 4. 
Dit omvat niet de regelingen met betrekking tot het niet-gebruik van de bestaande 
capaciteit waarbij lijnvaartondernemingen die aan het consortium deelnemen, afzien van het 
gebruik van een bepaald percentage van de capaciteit van de schepen die in het kader van 
het consortium worden ingezet; zie artikel 4 van Verordening nr. 870/95 en de beschikking 
van de Commissie van 19 oktober 1994 betreffende de Trans-Atlantic Agreement waarin de 
Commissie een overeenkomst inzake het niet-gebruiken van capaciteit verbood (PB L 376 van 
31.12.1994, blz. 1). 
28 
activiteiten die voor de uitoefeninq daarvan ononthoor 1i ik 7iin. 
70. De Commissie is van mening dat consortia in het algemeen bijdragen 
tot verbetering van de produktiviteit en de kwaliteit van de aangeboden 
lijnvaartdiensten door de rationalisatie van de activiteiten van de 
deelnemende ondernemingen en door de schaalvoordelen waartoe zij leiden 
bij het gebruik van schepen van haveninstallaties. Over het algemeen 
komt een billijk aandeel in de uit consortia voortvloeiende voordelen 
ten goede aan de vervoergebruikers indien er voldoende concurrentie 
bestaat in de vaargebieden waarin de consortia werkzaam zijn. 
Om in aanmerking te komen voor de groepsvrijstelling moet een 
consortium in de reeks havens die het aandoet, een marktaandeel 
bezitten van minder dan 30% van het rechtstreekse verkeer, indien het 
consortium in een conference werkzaam is, en minder dan 35% indien het 
daarbuiten werkzaam is. Voor consortia met een marktaandeel dat die 
drempel overschrijdt zonder evenwel hoger te zijn dan 50% van het 
rechtstreekse verkeer is een vereenvoudigde verzetprocedure van 
toepassing. 
1.2. Vaststelling van de prijzen voor het inlandsegment door 
lijnvaartconferences 
71. Op 8 juni 1994 keurde de Commissie een verslag goed38 over de 
wijze waarop zij van plan is de mededingingsregels toe te passen op het 
geregeld zeevervoer, en dat zij aan de Raad Transport heeft voorgelegd. 
De basis van dit verslag is de analyse van de juridische situatie van 
overeenkomsten tussen bij lijnvaartconferences aangesloten rederijen 
inzake de vaststelling van prijzen voor het inlandsegment van het 
multimodaal vervoer dat zij in de Gemeenschap aanbieden. Er wordt 
gesteld dat deze praktijk van conferences in strijd is met de 
communautaire mededingingsregels en in de huidige voorwaarden geen 
vrijstelling kan genieten. In de oriëntaties van het verslag wordt 
echter een nieuwe benadering voorgesteld die verenigbaar is met de 
mededingingsregels en die het mogelijk zou maken het vervoer over land 
van containers te organiseren op een meer efficiënte en voor de 
bevrachters gunstiger wijze. 
72. De Raad heeft dit verslag besproken in november 1994; bij die 
gelegenheid heeft commissaris Van Miert aanvaard om bij de Raad een 
verslag in te dienen over de uitvoering van die oriëntaties, zich 
baserend op de werkzaamheden van een Comité van Wijzen. Dit comité, " 
groupe Multimodal" genoemd, werd opgericht in juli 1995 en zal de 
commissaris begin 1996 een tussentijds verslag voorleggen dat bij de 
Raad zal worden ingediend in het eerste semester van 1996. 
73. In 1994 heeft de Commissie twee beschikkingen gegeven waarbij 
overeenkomsten inzake de vaststelling van het inlandsegment van de 
vrachtprijzen werden verboden: de TAA (Transatlantic Agreement)39 en de 
FEFC (Far Eastern Freight Conference)40. Op 10 maart 1995 gelastte de 
President van het Gerecht van eerste aanleg de opschorting van de TAA-
beschikking, voor zover daarin werd verboden om in het kader van het 
gecombineerde vervoer gezamenlijk de tarieven vast te stellen voor de 
segmenten vervoer over land over het grondgebied van de Gemeenschap41. 
Het beroep van de Commissie tegen die beschikking van de President werd 
door de President van het Hof van Justitie verworpen op 19 juli 199542. 
SEC(94)933. 
Beschikking van 19 oktober 1994, PB L 376 van 31.12.1994, blz. 1. 
Beschikking van 21 december 1994, PB L 378 van 31.12.1994, blz. 17. 
Zaak T-395/94 R Atlantic Container Line and Others/ Commissie, Jurispr. 1995, blz. 11-595. 
Zaak C-149/95 P (R) Commissie/Atlantic Container Line and Others, Jurispr. 1995, 
blz. 1-2165. 
29 
In de tussentijd werd bij de Commissie een gewijzigde versie aangemeld 
van de TAA: de Trans-Atlantic Conference Agreement (TACA) . De Commissie 
stuurde aan de partijen bij de TACA een mededeling van punten van 
bezwaar, waarin zij de redenen uiteenzette waarom zij tot de voorlopige 
opvatting was gekomen dat de nieuwe TACA-aanmelding niet tot gevolg had 
dat met betrekking tot de vaststelling van de tarieven voor het 
inlandsegment, geen geldboeten zouden kunnen worden opgelegd43. Het 
Gerecht van eerste aanleg verwierp een verzoek om voorlopige 
maatregelen waarbij het de Commissie zou worden verboden om inzake 
geldboeten geen immuniteit toe te staan44. 
2. Luchtvervoer 
2.1. IATA-tariefoverleg 
74. In Verordening (EEG) nr. 1617/93 van 25 juni 199345 wordt 
vastgesteld dat artikel 85, lid 3, van toepassing is op de organisatie 
van overleg over de prijzen voor vervoer van passagiers en vracht met 
geregelde luchtdiensten tussen luchthavens van de Gemeenschap. Voor die 
vrijstelling gelden evenwel een aantal voorwaarden die zijn opgesomd 
in artikel 4 van die verordening. Met name geldt de vrijstelling 
slechts in zoverre dat het tariefoverleg leidt tot "interlining"-
faciliteiten. 
75. Op basis van de eerste inlichtingen die de Commissie in 1995 heeft 
ontvangen, blijkt dat er in het algemeen weinig of geen interlining-
overeenkomsten op het gebied van goederenvervoer zijn. Het staat 
bovendien vast dat de prijzen die de luchtvaartmaatschappijen 
gezamenlijk hebben vastgesteld gevoelig hoger liggen dan de 
gebruikelijke marktprijzen, zodat de luchtvaartmaatschappijen ertoe 
worden aangezet hun tarieven meer te verhogen dan in normale 
concurrentievoorwaarden het geval zou zijn. 
De Commissie is derhalve van mening dat een wijziging van bovengenoemde 
verordening moet worden overwogen, ten einde het tariefoverleg inzake 
het goederenvervoer uit te sluiten van de werkingssfeer ervan. Vooraf 
heeft de Commissie een mededeling gepubliceerd46, ten einde de 
luchtvaartmaatschappijen en derde belanghebbenden de mogelijkheid te 
geven hun standpunt kenbaar te maken. In 1996 zal de Commissie 
beslissen welke stappen in deze zaak moeten worden genomen. 
2.2. Samenwerking tussen luchtvaartmaatschappijen 
76. De samenwerking tussen luchtvaartmaatschappijen kan bijdragen tot 
een gezonde herstructurering van het luchtvervoer in Europa en kan 
leiden tot een betere dienstverlening aan de consumenten en een betere 
kostenbeheersing. Het is niet de bedoeling van de Commissie om deze 
herstructureringsoperaties in de Europese luchtvaart te bemoeilijken, 
doch zij waakt erover dat die operaties geen mededingingsbeperkingen 
met zich brengen die niet onontbeerlijk zijn en dat zij niet de 
mogelijkheid uitsluiten van een daadwerkelijke mededinging door nieuwe 
marktdeelnemers op de belangrijkste routes. 
In die doelstelling kaderen de door Swissair-Sabena voorgestelde 
voorwaarden, die de Commissie heeft aanvaard bij haar goedkeuring van 
de concentratie tussen die twee luchtvaartmaatschappijen, alsmede de 
voorwaarden die de Commissie heeft opgelegd met het oog op het verlenen 
Persmededeling van de Commissie IP/95/646, 21.06.1995. 
Beschikking van de President van het Gerecht van eerste aanleg van 22 november 1995, Zaak 
T-395/94 R II Atlantic Container Line/Commissie, Jurispr. 1995. 
PB L 155 van 26.6.1993, blz. 18. 
PB C 322 van 2.12.1995, blz. 15. 
30 
van een vrijstelling voor de samenwerking tussen Lufthansa en SAS. 
Lufthansa/SAS 
77. De algemene samenwerkingsovereenkomst tussen Lufthansa en SAS 
voorziet in de invoering van een geïntegreerd luchtvervoersysteem 
tussen de twee luchtvaartmaatschappijen, gebaseerd op lange-
termijnbetrekkingen op commercieel en operationeel vlak, waarbij de 
wereldnetten van de twee maatschappijen zullen worden geïntegreerd. Met 
name zal er een vergaande commerciële samenwerking tot stand komen op 
de routes tussen Scandinavië en Duitsland, waar de partijen beogen een 
gemeenschappelijke onderneming in het leven te roepen. 
78. De Commissie stelde47 dat ofschoon de betrokken overeenkomst de 
mededinging op de betrokken markten op gevoelige wijze beperkt, 
inzonderheid op de routes tussen Scandinavië en Duitsland, voor die 
overeenkomst een vrijstelling zou kunnen worden verleend mits het 
opleggen van voorwaarden die moeten zorgen voor het handhaven van e^n 
voldoende daadwerkelijke en potentiële mededinging. 
Deze voorwaarden hebben hoofdzakelijke betrekking op: de bevriezing van 
het aantal dagelijkse vluchten van de twee luchtvaartmaatschappijen; 
de openstelling van de loyaliteitsprogramma's voor ondernemingen die 
niet over dergelijke programma's beschikken; de verplichting voor 
LH/SAS om onder bepaalde voorwaarden interlining-overeenkomsten te 
sluiten met nieuwe marktdeelnemers; het verbreken van bepaalde 
samenwerkingsovereenkomsten met andere maatschappijen; en de opgave 
door LH/SAS van "slots" in bepaalde luchthavens die op de piekuren 
verzadigd zijn, ten einde de marktintrede van nieuwe ondernemingen 
mogelijk te maken. 
Op 16 januari 1996 heeft de Commissie een ontheffingsbeschikking 
goedgekeurd. 
D - Transeuropese netwerken en mededingingsregels 
79. De Commissie heeft in 1995 ook onderzocht hoe de mededingingsregels 
moeten worden toegepast met betrekking tot de particuliere financiering 
van de transeuropese netwerken. Het resultaat van dit onderzoek is 
neergelegd in een algemeen rapport betreffende transeuropese netwerken 
waarvan de Europese Raad van Madrid van 15 en 16 december 1995 met 
voldoening kennis heeft genomen. In dit rapport stelde de Commissie de 
volgende richtsnoeren vast met betrekking tot de behandeling van 
problemen van mededinging en kondigde zij aan dat ten behoeve van 
degenen die voor projecten verantwoordelijk zijn, een "one-stop 
help-desk" (fax : 32/2/295.65.04) zou worden ingesteld waar zij nadere 
informatie over die richtsnoeren kunnen verkrijgen. 
80. De Commissie stelt voor de volgende hoofdcriteria te hanteren bij 
de behandeling van de haar voorgelegde dossiers: (i) Indien de 
beheerder van de infrastructuur aan de transportbedrijven de 
mogelijkheid wil geven om van bij de lancering van het project 
capaciteit te reserveren, is het wenselijk dat die mogelijkheid wordt 
geboden aan alle bedrijven in de Gemeenschap die hiervoor 
belangstelling zouden kunnen hebben; (ii) De aan een onderneming 
voorbehouden capaciteit moet in verhouding staan tot de rechtstreekse 
of onrechtstreekse financiële verbintenissen die deze heeft aangegaan 
en beantwoorden aan de binnen een redelijke termijn geplande 
operationele behoeften; (iii) Een nieuwe infrastructuur zal in het 
algemeen niet verzadigd zijn van bij de indienstneming ervan. Bijgevolg 
zou niet alle beschikbare capaciteit mcgen worden toevertrouwd aan een 
onderneming of een groep ondernemingen in de zin van artikel 3 van 
Richtlijn 91/440/EEG. Een gedeelte van die capaciteit dient beschikbaar 
PB C 201 van 5.8.1995, blz. 2. 
31 
te blijven om de mogelijkheid open te houden dat andere bedrijven 
concurrerende diensten exploiteren; (iv) De ondernemingen die 
gebruiksrechten bezitten kunnen zich niet ertegen verzetten dat die 
rechten vervallen indien zij niet worden benut; (v) De duurtijd van de 
overeenkomsten waarbij capaciteit wordt gereserveerd mag een redelijke 
termijn niet overstijgen, die in elk geval afzonderlijk moet worden 
vastgesteld. 
Deze lijst met criteria is niet uitputtend en doet geen afbreuk aan de 
bepaling van het eindstandpunt van de Commissie, dat zal worden 
vastgesteld in het licht van de specifieke kenmerken van elk project. 
81. De Commissie zal de aanmeldingen van de overeenkomsten in verband 
met de financiering van de transeuropese netwerken zo snel mogelijk 
behandelen. Met name is zij voornemens een eindbeschikking te nemen 
binnen een maximumtermijn van zes maanden, op voorwaarde dat de 
partijen vôôr de afronding van de overeenkomsten contact hebben 
opgenomen met de diensten van de Commissie. 
Gas Interconnector 
82 . In haar Witboek over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid 
heeft de Commissie het belang benadrukt van nieuwe Europese 
infrastructuurnetwerken die ertoe kunnen bijdragen de fragmentering van 
bepaalde markten in Europa te verhelpen. 
Op 17 mei 1995 heeft de Commissie een administratieve brief gezonden 
ter goedkeuring van een joint venture-overeenkomst tussen negen 
belangrijke Europese gasmaatschappijen voor de bouw en de exploitatie 
van een onderzeese gasverbinding tussen het Verenigd Koninkrijk en 
België, met name een hoge-drukgaspijplijn waarmee de eerste verbinding 
zal worden gelegd tussen de gasmarkt van het Verenigd Koninkrijk en die 
van het vasteland. 
Gelet op het feit dat derden vrij konden onderhandelen over de 
voorwaarden voor toegang tot vervoercapaciteit via de verbinding, en 
in acht genomen het feit dat dit project concurrentiemogelijkheden zal 
creëren tussen markten die tot nog toe vrij geïsoleerd zijn, was de 
Commissie van mening dat de positieve gevolgen van de joint venture 
voor de concurrentie duidelijk belangrijker waren dan de beperkingen 
van de mededinging. In haar administratieve brief verzekerde de 
Commissie tevens dat de overeenkomsten in de praktijk een zodanige 
uitwerking zullen hebben dat effectief wordt voldaan aan de eventuele 
vraag naar capaciteit inzake omkering van de gasstroom. 
E - Mededinging en milieu 
83. In 1995 hebben de diensten van de Commissie nogmaals de wijze 
uiteengezet waarop de Commissie het mededingingsbeleid wil toepassen 
op milieugebied en met name inzake convenanten48. 
84. Het milieubeleid van de Gemeenschap berust op het beginsel "de 
vervuiler betaalt". De doeltreffendheid van dit principe is met name 
afhankelijk van de werking van het prijsmechanisme dat de ondernemers 
verplicht een prijs te betalen voor de negatieve milieugevolgen van een 
economische activiteit. Het prijsmechanisme kan zijn functie van 
indicator slechts op correcte wijze vervullen indien de ondernemingen 
de kosten in verband met de bescherming van het milieu intern 
doorberekenen. Het principe van "de vervuiler betaalt" sluit niet uit 
Zie document "Mededinging en milieu", ingediend door DG IV op de Rondetafel betreffende 
milieu en mededinging, georganiseerd door de Commissie Recht en Mededingingsbeleid van de 
OESO - Parijs, mei 1995. 
32 
dat in bepaalde omstandigheden overheidssteun voor de bescherming van 
het milieu gerechtvaardigd kan zijn (zie hierna). 
Voor een betere benutting van de natuurlijke hulpbronnen kunnen de 
volgende instrumenten worden aangewend: rechtstreekse 
overheidsreglementering, fiscale maatregelen, de zogenaamde convenanten 
en zelfregulering. Convenanten zijn contracten tussen de industrie en 
de overheid waarbij de betrokken sector zich ertoe verplicht een aantal 
doelstellingen op milieugebied te verwezenlijken volgens een 
vastgesteld tijdschema. Convenanten kunnen zowel betrekking hebben op 
de doelstellingen als op de middelen om deze te realiseren. 
In de meeste OESO-landen wordt meer en meer gebruik gemaakt van 
convenanten, terwijl er een tendens is tot deregulering en minder 
overheidstussenkomst. 
Convenanten en zelfregulering worden beschouwd als oplossingen die 
minder bureaucratisch en soepeler zijn dan de traditionele 
benaderingen. Convenanten en zelfregulering kunnen evenwel beperkingen 
van de mededinging opleveren zoals bedoeld in artikel 85, lid 1, van 
het Verdrag. De Commissie onderzoekt overigens op het ogenblik meerdere 
klachten in dit verband. 
85. Bij haar onderzoek van individuele zaken weegt de Commissie de 
mededingingsbeperkingen die voortvloeien uit de overeenkomst af tegen 
de doelstellingen op milieugebied die met die overeenkomst kunnen 
worden verwezenlijkt, met gebruikmaking van het evenredigheidsbeginsel 
overeenkomstig artikel 85, lid 3. Met name wordt de verbetering van de 
toestand van het milieu beschouwd als een element dat bijdraagt tot de 
verbetering van de produktie of de distributie en tot de bevordering 
van de economische en technische vooruitgang. 
De Commissie is evenwel voornemens om zeer strikt te blijven toezien 
op de handhaving van het principe dat de nationale markten niet mogen 
worden afgesloten voor buitenlandse marktdeelnemers. Zij zal zeer 
waakzaam blijven ten opzichte van de problemen inzake de toegang van 
derden tot een systeem en ten opzichte van overeenkomsten die tot 
gevolg zouden hebben dat een produkt uit een markt wordt geweerd. 
De Commissie heeft ook een a priori negatieve houding ten opzichte van 
de multilaterale vaststelling van prijzen of tarieven als gevolg van 
de uitvoering van een overeenkomst betreffende het milieu; de 
onontbeerlijkheid van die overeenkomst zal echter geval per geval 
worden onderzocht. Een doelstelling inzake bescherming van het milieu 
lijkt op zich niet noodzakelijk te moeten leiden tot een overeenkomst 
inzake prijzen. 
F - Secundaire produktmarkten 
86. De Commissie heeft verschillende klachten ontvangen met betrekking 
tot beweerd misbruik van een machtspositie in markten voor secundaire 
produkten, zoals reserveonderdelen, complementaire verbruiksgoederen 
of onderhoudsdiensten. Deze produkten worden gebruikt in samenhang met 
een hoofdprodukt en moeten daarmee technisch compatibel zijn (bij 
voorbeeld software of hardware-randapparatuur voor een computer). 
Bijgevolg is het mogelijk dat er buiten de onderdelen of diensten die 
worden geleverd door de leverancier van het hoofdprodukt voor die 
secundaire produkten weinig of geen substitutieprodukten bestaan. Dit 
leidt tot de vraag of een producent van hoofdprodukten, die geen 
machtspositie heeft voor die produkten, toch een machtspositie kan 
hebben met betrekking tot een vrij kleine secundaire produktmarkt, 
d.w.z. voor secundaire produkten die compatibel zijn met een bepaald 
soort hoofdprodukten van die leverancier. 
Die vraag is zeer complex. Volgens de producenten van hoofdprodukten 
33 
kan er geen machtspositie bestaan in secundaire produkten indien er in 
de markt voor hoofdprodukten geen machtspositie is, aangezien 
potentiële kopers hun aankopen van de hoofdprodukton zoud<=>n nt.op7eff.pn 
indien de prijzen voor onderdelen of diensten zouden sLijyen. beze 
theorie veronderstelt dat er een tijdige reactie plaatsvindt op de 
markt van het hoofdprodukt, als gevolg van de mogelijkheid van de 
consumenten om de kosten tijdens de volledige levensduur van het 
hoofdprodukt te berekenen, met inbegrip van alle onderdelen, 
complementaire verbruiksgoederen, diensten, enz. Voorts veronderstelt 
zulks dat prijsdiscriminatie niet mogelijk is tussen nieuwe klanten en 
"oude" klanten en dat de overschakelingskosten voor die laatsten laag 
zijn. De klagers, die complementaire verbruiksgoederen produceren of 
onderhoudsdiensten leveren, veronderstellen daarentegen dat er op de 
secundaire produktmarkt sprake is van een machtspositie indien op die 
markten de marktaandelen hoog zijn, d.w.z. dat zij enkel de secundaire 
produktmarkt beschouwen zonder onderzoek naar de mogelijke gevolgen op 
de markt voor hoofdprodukten. 
De Commissie is van mening dat geen van deze zienswijzen de 
werkelijkheid voldoende weergeeft. De Commissie heeft machtspositie 
steeds omschreven als de mogelijkheid om in aanzienlijke mate 
onafhankelijk van concurrenten en klanten te handelen. Bijgevolg dienen 
geval per geval de feiten te worden vastgesteld en grondig te worden 
onderzocht. Om in deze context machtspositie te beoordelen zal de 
Commissie rekening houden met alle belangrijke factoren zoals de prijs 
en de levensduur van het hoofdprodukt, de transparantie van de prijzen 
van secundaire produkten, de verhouding van de prijzen van secundaire 
produkten ten opzichte van de waarde van het hoofdprodukt, de 
informatiekosten en andere factoren die hiervoor ten dele werden 
vernoemd. Een gelijkaardige benadering werd gevolgd door het 
Hooggerechtshof van de Verenigde Staten in zijn beslissing van 1992 
betreffende Kodak. 
Pelikan/Kyocera 
87. De Commissie heeft deze benaderingswijze gevolgd toen zij in 1995 
de klacht verwierp van Pelikan, een Duitse producent van inktcassettes 
voor printers, tegen Kyocera, een Japanse producent van 
computerprinters en van inktcassettes voor die printers. In haar klacht 
voerde Pelikan een aantal praktijken aan van Kyocera die erop zouden 
gericht zijn om Pelikan uit de markt van inktcassettes te drijven en 
werd Kyocera er onder meer van beschuldigd dat zij haar machtspositie 
op de secundaire markt zou misbruiken, ook al was het duidelijk dat 
Kyocera niet over een machtspositie beschikte op de markt voor 
hoofdprodukten. Ongeacht het feit dat er geen bewijs bestond voor 
gedragingen die als een misbruik zouden kunnen worden beschouwd, kon 
de Commissie evenmin vaststellen dat Kyocera een machtspositie had op 
de markt voor complementaire verbruiksgoederen. Dit vloeide voort uit 
de bijzondere kenmerken van de hoofdmarkt en van de secundaire markten. 
De kopers waren goed geïnformeerd over de prijzen die werden 
aangerekend voor complementaire verbruiksgoederen en bleken hiermee 
rekening te houden bij hun beslissing tot aankoop van een printer. 
"Totale kostprijs per bladzijde" was één van de meest gebruikte 
criteria bij de keuze van een printer, aangezien de aanschaf- en 
operatiekosten van complementaire verbruiksgoederen (in hoofdzaak 
inktcassettes) een zeer hoog aandeel vormden van de waarde van een 
printer. Indien bijgevolg de prijs voor complementaire 
verbruiksgoederen voor een bepaald merk werd opgetrokken, dan zouden 
de consumenten sterk geneigd zijn om een ander merk printer te kopen. 
Bovendien kon niet worden aangetoond dat de mogelijkheid bestond van 
prijsdiscriminatie tussen de oude en de nieuwe klanten. 
34 
G - Vrije beroepen 
88. Beperkende praktijken met betrekking tot het vrij verkeer voor 
vrije beroepen in de Gemeenschap dreigen de handel tussen de Lid-Staten 
in toenemende mate ongunstig te beïnvloeden. Naar verwachting zal het 
aantal zaken op dit gebied toenemen. Herhaaldelijk heeft het Europees 
Parlement de Commissie gevraagd om de mededingingsregels toe te passen 
op de vrije beroepen49. 
Coapi 
89. Op 30 januari heeft de Commissie overeenkomstig artikel 85 een 
beschikking gegeven waarin de mededingingsregels op dit gebied werden 
toegepast. 
Het Colegio Oficial de Agentes de la Propiedad Industrial (Coapi) is 
de beroepsvereniging van industriële eigendomsagenten in Spanje, 
waarbij alle in Spanje werkzame agenten zijn aangesloten. Industriële 
eigendomsagenten adviseren derden en verlenen bijstand aan of 
vertegenwoordigen klanten in procedures in verband met industriële 
eigendomsrechten. 
Volgens de Commissie vormde de vaststelling door de algemene 
vergadering van Coapi van bindende minimumtarieven voor 
grensoverschrijdende dienstverlening door zijn leden, een inbreuk op 
artikel 85, lid 1. 
Op grond van de bestaande communautaire wetgeving heeft de Commissie 
bevestigd dat het nationale wettelijk kader van dergelijke 
overeenkomsten of besluiten van vrije beroepen niet de toepassing van 
artikel 85 kan verhinderen. Zelfs indien overheidsautoriteiten 
dergelijke gedragingen zouden aanmoedigen of aan een 
ondernemersvereniging de bevoegdheid zouden delegeren om de tarieven 
die haar leden moeten hanteren vast te stellen, dan zou de uitoefening 
door die vereniging van die bevoegdheid niet kunnen ontsnappen aan de 
toepassing van artikel 85 van het Verdrag. 
H - Subsidiariteit en gedecentraliseerde toepassing 
90. In zijn toespraak tot het Europees Parlement, ter gelegenheid van 
het investituurdebat van de nieuwe Commissie, heeft de voorzitter van 
de Europese Commissie de noodzaak benadrukt van een voortgezette 
inspanning om zich te concentreren op essentiële punten: "Minder 
optreden, doch beter optreden". 
In zoverre het gaat om zaken die onder de werkingssfeer vallen van de 
artikelen 85 en 86, hanteert de Commissie dit principe door haar 
optreden te beperken tot die regelingen die merkelijke gevolgen hebben 
voor de mededinging en waarvan waarschijnlijk een aanzienlijke 
ongunstige invloed zal uitgaan voor de handel tussen de Lid-Staten, 
Gelet op de verantwoordelijkheden die zijn toevertrouwd aan dip 
Commissie als enige bevoegde instantie om bepaalde overeenkomsten toë 
te staan, stimuleert de Commissie daarenboven decentralisering waar 
mogelijk, in het bijzonder in gevallen die tot een verbodsbeslissing 
kunnen leiden. 
Resolutie betreffende het XlXe Verslag over het mededingsbeleid, punt 9 liii), en 
resolutie betreffende het XXe Verslag over het mededingingsbeleid, punt 38, en het 
antwoord van de Commissie hierop in het XXIe Verslag over het mededingingsbeleid, 
blz. 241-243. 
35 
1. De minimis-overeenkomsten 
91. Overeenkomsten waarvan de gevolgen voor de handel tussen de 
Lid-Staten of voor de mededinging verwaarloosbaar zijn, vallen niet 
onder het verbod van artikel 85, lid 1, inzake concurrentiebeperkende 
overeenkomsten. Enkel die overeenkomsten zijn verboden die merkelijke 
gevolgen hebben voor de marktvoorwaarden. Daarom is het van essentieel 
belang voor de Commissie om een juiste analyse te maken van de markt 
waarbinnen die overeenkomsten werkzaam zijn. 
De bekendmaking van de Commissie inzake overeenkomsten van geringe 
betekenis bevat kwantitatieve criteria in verband met de concrete 
betekenis van "beoordeelbaarheid" . Ondanks de recente verhogingen van 
de drempelwaarden50, heerst de mening dat het begrip "geringe 
betekenis" verder moet worden onderzocht. Binnen de Commissie is 
derhalve in dit verband een onderzoek gestart met het oog op nieuwe 
voorstellen waarover in de loop van 1996 overleg zou plaatsvinden. 
2. Gedecentraliseerde toepassing 
92. In het kader van haar beleid om bij voorrang zaken te behandelen 
met een betekenisvolle communautaire dimensie, moedigt de Commissie ook 
de uitvoering van communautair mededingingsrecht op nationaal vlak aan. 
Volgens de Commissie is er normalerwijs geen voldoende communautair 
belang bij het onderzoek van een klacht, indien de klager een adequate 
bescherming van zijn rechten kan verzekeren voor de nationale 
rechter51. In zijn arresten SACEM van 24 januari 1995 heeft het Gerecht 
van eerste aanleg verder toegelicht onder welke voorwaarden de 
Commissie het recht heeft om een klacht te verwerpen op grond dat het 
communautaire belang van een zaak onvoldoende is52. In 1995 konden op 
basis hiervan verschillende zaken worden afgesloten. 
93. Een belangrijke stap voorwaarts met het oog op de 
gedecentraliseerde toepassing is de mededeling van de Commissie 
betreffende de samenwerking tussen de nationale rechterlijke instanties 
en de Commissie voor de toepassing van de artikelen 85 en 8653. Op 
grond van het samenwerkingsmechanisme in deze mededeling hebben 
verschillende nationale rechtbanken uit Spanje, Frankrijk, Duitsland 
en België in 1995 inlichtingen aan de Commissie gevraagd inzake 
mededingingsvraagstukken. 
In een antwoord op prejudiciële vragen54 heeft het Hof van Justitie 
geoordeeld dat dezelfde principes inzake samenwerking tussen de 
Commissie en de nationale rechterlijke instanties van toepassing zijn 
op gebied van landbouw, waarvoor Verordening nr. 26 vaststelt in welke 
mate de communautaire mededingingsregels van toepassing zijn. Het is 
interessant op te merken dat het Hof van oordeel is dat de nationale 
Mededeling van de Commissie betreffende de actualisering van de bekendmaking van 1986 
aangaande overeenkomsten van geringe betekenis, PB C 368 van 23.12.1994. 
Deze praktijk werd door het Gerecht van eerste aanleg voor het eerst gesteund in zijn 
arrest van 17 september 1992 in zaak T-24/90 Automec/Commissie, Jurispr. 1992, 
blz. 11-2223, r.o. 91-94. 
Zaak T-114/92 BENIM/Commissie, Jurispr. 1995, blz. 11-147 en Zaak T-5/93 
Tremblay/Commis s ie, Jurispr. 1995, blz. 11-185. Onder verwijzing naar het arrest 
Automec II verklaarde het Gerecht van eerste aanleg dat, met het oog op de beoordeling van 
het communautaire belang, de Commissie een afweging dient te maken tussen het belang van 
de gestelde inbreuk voor de werking van de gemeenschappelijke markt, de waarschijnlijkheid 
dat zij het bestaan ervan kan aantonen en de reikwijdte van de onderzoeksmaatregelen die 
nodig zijn om de mededingingsregels ten uitvoer te leggen. Het feit dat een nationale 
rechter of een nationale mededingingsautoriteit een zaak betreffende de verenigbaarheid 
van een overeenkomst of gedraging met artikel 85 of artikel 86 reeds onderzoekt, is een 
element dat de Commissie in aanmerking mag nemen. 
PB C 39 van 13.2.1993, blz. 6. 
Arrest van 12 december 1995 in gevoegde zaken C-319/93, C-40/94 en C-224/94 Dijkstra/Frico 
Domo, van Roessel/Campina Melkunie, de Bie/Campina Melkunie, (nog niet gepubliceerd). 
36 
rechter in zijn beoordeling rekening kan houden met de criteria die 
zijn vastgelegd in de rechtspraak van het Hof en de praktijk van de 
Commissie, zoals die blijkt uit de door de Commissie gegeven 
beschikkingen maar ook uit haar verslagen over het mededingingsbeleid 
en haar mededelingen. 
94. Niet alleen de nationale rechtbanken maar ook de nationale 
mededingingsautoriteiten spelen een belangrijke rol om de 
tenuitvoerlegging van het communautaire mededingingsrecht te verbeteren 
en om de onbeperkte en eerlijke mededinging binnen de Europese Unie te 
verzekeren. In die gevallen waarin de economische gevolgen 
hoofdzakelijk in één enkele Lid-Staat merkbaar zijn, bevinden de 
nationale autoriteiten zich dichter bij de markt en zijn zij beter 
geplaatst om de zaak te behandelen. 
De Commissie heeft haar werkzaamheden voortgezet in verband met de 
voorbereiding van een mededeling inzake de samenwerking tussen de 
Commissie en de nationale mededingingsautoriteiten55. Hierin wordt 
vastgesteld dat de Commissie informatie kan verstrekken aan en kan 
worden geraadpleegd door de nationale autoriteiten wanneer die in 
gevallen met communautaire dimensie artikel 85, lid 1, artikel 86 of 
het nationale mededingingsrecht toepassen. Een ontwerp is reeds voor 
overleg aan de Lid-Staten overgemaakt .Er zal verder worden overlegd met 
derde belanghebbenden, op basis van een ontwerp-mededeling die de 
Commissie in 1996 beoogt te publiceren. 
95. De gedecentraliseerde uitvoering mag er evenwel niet toe leiden dat 
het mededingingsrecht in de Europese Unie op verschillende wijzen wordt 
toegepast. Derhalve streeft de Commissie ook naar eenvormigheid ter 
zake van de inhoud en de toepassing van de nationale 
mededingingsregels. Dit gebeurt niet via formele harmonisatie maar via 
voortdurende en intensieve communicatie en samenwerking tussen 
autoriteiten van de Gemeenschap en van de Lid-Staten. 
Thans zijn er in negen Lid-Staten mededingingsregels van toepassing met 
betrekking tot mededingingsbeperkende overeenkomsten en misbruik van 
machtspositie, die grotendeels lijken op die van de Gemeenschap. De 
meeste overige Lid-Staten overwegen wijzigingen aan het nationaal recht 
om dit in overeenstemming te brengen met het Gemeenschapsrecht. Dit 
proces van "zachte harmonisatie" is een natuurlijk gevolg van het 
integratieproces, dat druk creëert om te komen tot gelijke 
mededingingsvoorwaarden in de hele Gemeenschap. 
De conclusies van een ad hoc groep, samengesteld uit vertegenwoordigers van de nationale 
autoriteiten en de Commissie, die in 1994 werden goedgekeurd door de directeurs-generaal 
Concurrentie, vormden de inspiratie voor het ontwerp van de Commissie. Zie het 
XXIVe Verslag inzake mededingingsbeleid (1994), punten 40-42. 
37 
I - Statistisch overzicht 
Tabel 1 : Nieuwe zaken 
600 
500 + 
400 + 
300 
200 
100 282 •Hl 
246 266 236 368 E Op initiatief van de 
Commissie geopende 
zaken 
•Klachten 
B Aanmeldingen 
1991 1992 1993 1994 1995 
96. In 1995 werden bij de Commissie 559 nieuwe zaken ingeschreven, 
waaronder 368 aanmeldingen, 145 klachten en 46 ambtshalve ingeleide 
procedures. Dit vertegenwoordigt een stijging met meer dan 42% in 
vergelijking met 1994, waardoor het gemiddelde aantal ingekomen zaken 
gedurende de laatste acht jaren met meer dan 32% wordt overschreden. 
De toename van de nieuwe zaken kan voor bijna de helft (78 zaken) 
worden verklaard door de overdracht van zaken die dienden voor de 
toezichthoudende autoriteit van de EVA, als gevolg van de toetreding 
van Zweden, Finland en Oostenrijk tot de Unie. 
38 
Tabel 2: Afgehandelde zaken 
1200 
1000 + 
800 + 
600 + 
400 
200 41$ 1 Formele beschikkingen 
'Informele procedure 
1991 1992 1993 1994 1995 
97. In 1995 heeft de Commissie in totaal 433 zaken afgesloten, waarvan 
419 via een informele procedure (zoals administratieve brief houdende 
goedkeuring of weigering, afwijzing van een klacht en administratieve 
afsluiting van het dossier56) en 14 door een formele beschikking. In 
1995 verminderde het aantal afgesloten zaken met 23,4% in vergelijking 
met hetzelfde aantal in 1994. 
56 Zaken die werden afgesloten omdat de overeenkomsten niet langer van kracht waren, het 
effect te gering was om verder onderzoek te rechtvaardigen, de klachten louter 
hypothetisch waren geworden of werden ingetrokken of omdat uit onderzoek geen 
concurrentiebeperkende praktijken waren gebleken. 
39 
Tabel 3: Evolutie van de in behandeling zijnde zaken 
2500 
2000 + 
1500 + 
1000 + 
500 + 1178 
388 399 404 I 392 
1991 1992 1993 1994 1995 
'Geopende zaken mam Afgehandelde zaken —•""Aantal zaken in behandeling 
98. Het nettoresultaat van input en output in 1995 leidt ertoe dat, 
voor het eerst sinds 1988, het aantal nog niet afgehandelde zaken eind 
1995 is gestegen. Die stijging is echter relatief gering: minder dan 
12% en zelfs minder dan 5% indien geen rekening wordt gehouden met het 
aantal bijkomende dossiers van de nieuwe Lid-Staten. Het aantal zaken 
in behandeling is nog steeds aanzienlijk lager dan de meer dan 3.000 
niet-afgesloten zaken eind van de jaren tachtig en stemt ruwweg overeen 
met het aantal zaken die daadwerkelijk in behandeling zijn. 
De Commissie streeft er echter naar om het aantal niet-afgesloten zaken 
verder te verminderen, met name door een verdere verbetering van de 
efficiëntie van haar procedures en door stimulering van de 
gedecentraliseerde toepassing van de mededingingsregels waar dit 
mogelijk is. 
40 
II - Staatsmonopolies en monopolierechten: artikelen 37 en 90 
A - Inleiding 
1. De diensten van algemeen economisch belang als kernpunt van het 
liberaliseringsbeleid van de Commissie 
99. De Commissie is in haar beleid ernaar blijven streven dat bepaalde 
sectoren waarin traditioneel monopolies bestonden, zoals de 
telecommunicatie, energie, postdiensten en het vervoer, geliberaliseerd 
en voor concurrentie opengesteld worden. Deze sectoren zijn van 
essentieel belang voor zowel de individuele consument als voor de 
concurrentiekracht, de groei en het scheppen van werkgelegenheid in de 
Europese economie als geheel; daarom heeft de toenemende efficiëntie 
die voortvloeit uit de introductie van een zekere mate van 
concurrentie, over het algemeen positieve gevolgen voor de Europese 
samenleving. Bovendien kan men niet van een werkelijke interne markt 
spreken, als deze essentiële sectoren georganiseerd blijven op grond 
van zuiver nationale overwegingen en op basis van monopolistische 
structuren. 
Het belang van deze sectoren voor onze samenleving en hun specifieke 
eigenschappen, zoals de organisatie op basis van netwerken, hebben de 
overheden in de Lid-Staten er in het verleden toe gebracht uitsluitende 
of bijzondere rechten te verlenen, dan wel andere beperkingen van de 
concurrentie toe te staan ten gunste van openbare of particuliere 
exploitanten; in ruil daarvoor dienden deze exploitanten bepaalde taken 
van algemeen economisch belang te vervullen, zoals het leveren van een 
universele dienst voor alle burgers tegen vastgestelde voorwaarden en 
redelijke prijzen. 
De Commissie heeft de legitimiteit van deze doelstellingen van algemeen 
economisch belang altijd aanvaard; zij is echter wel van mening dat de 
middelen die in het verleden zijn aangewend om hieraan te voldoen, niet 
altijd gerechtvaardigd zijn, met name vanwege de technologische 
ontwikkeling en de nieuwe behoeften van de gebruikers, maar ook vanwege 
de integratie van de Europese economieën. Dit geldt vooral voor de 
informatiemaatschappij, die de komende jaren een bron van groei, nieuwe 
diensten en arbeidsplaatsen zal zijn. 
In het licht van deze nieuwe omstandigheden moet derhalve opnieuw 
worden bezien welke de meest geschikte instrumenten zijn om de burgers 
openbare diensten van goede kwaliteit te garanderen. De Commissie is 
van oordeel dat de introductie van concurrentie in veel gevallen de 
kwaliteit van de diensten kan verbeteren, innovatie en het scheppen van 
arbeidsplaatsen mogelijk maakt en de prijzen kan doen dalen ten gunste 
van de consumenten. Het wegnemen van de belemmeringen voor vrije 
concurrentie is echter slechts één aspect van het liberaliseringsbeleid 
van de Commissie. Om ervoor te zorgen dat de universele dienst in 
omstandigheden waarin van concurrentie sprake is, blijft bestaan, zal 
vaak nieuwe regelgeving moeten worden vastgesteld. In gevallen waarin 
bepaalde concurrentiebeperkingen onmisbaar zijn om de universele dienst 
in stand te houden, erkent de Commissie dat dergelijke beperkingen in 
het licht van het Gemeenschapsrecht legitiem zijn (dit geldt ook voor 
staatssteun). 
Derhalve is de Commissie van mening dat de ontwikkeling van het 
mededingingsbeleid geheel en al verenigbaar is met de openbare 
dienstverlening. Het is overigens niet overbodig erop te wijzen dat 
liberalisering van een sector niet gelijk staat aan privatisering van 
de overheidsbedrijven die in die sector actief zijn. Hoewel 
openstelling voor concurrentie in bepaalde gevallen voortvloeit uit de 
communautaire bepalingen, doen deze bepalingen geen uitspraak over het 
publieke of private karakter van de betrokken bedrijven. 
41 
2. De richtlijnen op grond van artikel 90, lid 3, van het EG-Verdrag 
100. Ter verwezenlijking van de doelstelling dat markten worden 
opengesteld voor concurrentie, verleent artikel 90, lid 3, van het 
Verdrag de Commissie de bevoegdheid bindende beschikkingen of 
richtlijnen tot de Lid-Staten te richten. Deze laatste mogelijkheid 
leidt vaak tot tegenstand van bepaalde partijen. 
In werkelijkheid is het zo dat, ook al geeft artikel 90, lid 3, de 
Commissie de mogelijkheid richtlijnen vast te stellen, het Hof van 
Justitie heeft verduidelijkt dat deze bepaling de Commissie slechts 
machtigt tot het stellen van algemene voorschriften, waarin de 
verplichtingen worden omschreven die uit hoofde van het Verdrag reeds 
op de Lid-Staten rusten met betrekking tot openbare bedrijven en 
bedrijven waaraan bijzondere of exclusieve rechten verleend zijn, dan 
wel tot het nemen van de noodzakelijke preventieve maatregelen die de 
Commissie in staat stellen haar toezichthoudende functie te vervullen. 
De beperkte bevoegdheid die artikel 90, lid 3, aan de Commissie 
verleent, is derhalve afwijkend van en specifieker dan de bevoegdheden 
die voor het vaststellen van richtlijnen aan het Europees Parlement en 
de Raad of aan de Raad alleen verleend worden. De Commissie kan geen 
nieuwe verplichtingen aan de Lid-Staten opleggen, maar kan slechts, op 
een wijze die voor alle Lid-Staten geldt, de concrete verplichtingen 
die krachtens het Verdrag op de Lid-Staten rusten, bepalen. De 
reikwijdte van de plichten en bevoegdheden van de Commissie hangt 
derhalve af van de reikwijdte van de regels, op de naleving waarvan 
moet worden toegezien. 
De Commissie heeft dit instrument altijd behoedzaam toegepast. Van 
richtlijnen op grond van artikel 90, lid 3, is slechts gebruik gemaakt 
in situaties waarin talrijke inbreuken op de fundamentele regels van 
het EG-Verdrag dergelijke richtlijnen noodzakelijk maakten, ten einde 
een veelvoud aan inbreukprocedures te voorkomen en te zorgen voor een 
minimum aan rechtszekerheid voor de economische subjecten57. Deze 
richtlijnen zijn over het algemeen gegeven als reactie op door de Raad 
of het Parlement kenbaar gemaakte bezorgdheid. 
De Commissie heeft er altijd het grootste belang aan gehecht dit 
instrument te gebruiken in het kader van een doorzichtige procedure, 
die gericht is op zo uitvoerig mogelijk overleg met de andere 
instellingen van de Unie, de Lid-Staten en de betrokken partijen. 
Normaliter komt deze aanpak reeds tot uitdrukking in de eerste fasen 
van onderzoek, als de Commissie groenboeken of discussiedocumenten 
publiceert die bestemd zijn om het debat in het kader van het openbaar 
overleg op gang te brengen. Op basis van de uitkomsten van dit overleg, 
de door deskundigen uitgevoerde studies en de door de Commissie 
ingewonnen informatie, stelt de Commissie in eerste aanleg een ontwerp 
van richtlijn vast, dat voor advies wordt doorgestuurd aan het 
Parlement, het Economisch en Sociaal Comité, het Comité van de regio's 
en de Lid-Staten. Ook wordt het ontwerp gepubliceerd in het 
Richtlijn 80/723/EEG van de Commissie van 25 juni 1980 betreffende de doorzichtigheid in 
de financiële betrekkingen tussen Lid-Staten en openbare bedrijven (PB L 195 van 29.7.1980, 
blz. 35), gewijzigd bij Richtlijn 85/413/EEG van de Commissie van 24 juli 1985 (PB L 229 
van 28.8.1985, blz. 20) en bij Richtlijn 93/84/EEG van de Commissie van 30 september 1993 
(PB L 254 van 12.10.1993, blz. 16); Richtlijn 88/301/EEG van de Commissie van 16 mei 1988 
betreffende de mededinging op de markten voor telecommunicatie-eindapparatuur (PB L 131 van 
27.5.1988, blz. 73); Richtlijn 90/388/EEG van de Commissie van 28 juni 1990 betreffende de 
mededinging op de markten voor telecommunicatiediensten (PB L 192 van 24.7.1990, blz. 10), 
gewijzigd bij Richtlijn 94/46/EG van de Commissie van 13 oktober 1994 met betrekking tot 
satellietcommunicatie (PB L 268 van 19.10.1994, blz. 15) en bij Richtlijn 95/51/EG van de 
Commissie van 18 oktober 1995 inzake de opheffing van de beperkingen op het gebruik van 
kabeltelevisienetten voor het verrichten van reeds geliberaliseerde 
telecommunicatiediensten (PB L 256 van 26.10.1995, blz. 49). 
42 
Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen, ten einde de betrokkenen 
in staat te stellen commentaar te geven. 
De definitieve vaststelling door de Commissie van een richtlijn op 
grond van artikel 90, lid 3, wordt in elk geval voorafgegaan door een 
zorgvuldige overweging van het ontvangen commentaar en met name van de 
eventuele opmerkingen van het Europees Parlement, de Lid-Staten, het 
Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de regio's. 
Het overleg dat in 1995 plaats heeft gevonden over de richtlijnen 
inzake kabeltelevisienetten, mobiele communicatie en de volledige 
liberalisering van de telecommunicatie is een goede illustratie van 
deze aanpak. 
3. Overige instrumenten waarover de Commissie beschikt 
101. Artikel 90, lid 3, verleent de Commissie voorts de bevoegdheid in 
afzonderlijke gevallen beschikkingen te geven. Het gaat hierbij om 
individuele gevallen van toepassing van het Gemeenschapsrecht op 
concrete zaken, die qua inhoud geheel en al vergelijkbaar zijn met de 
beschikkingen die de Commissie op andere gebieden geeft (steun). Ook 
op de rechtsgeldigheid van deze handelingen wordt toegezien door het 
Hof van Justitie. 
Ter bevordering van de rechtszekerheid en de doorzichtigheid kan de 
Commissie het in bepaalde gevallen noodzakelijk achten een toelichting 
te geven op de criteria die zij voornemens is toe te passen bij de 
uitoefening van haar taak toezicht te houden op de naleving van het 
Gemeenschapsrecht door de Lid-Staten en de economische subjecten in een 
bepaalde sector. De ontwerp-bekendmaking over de toepassing van de 
regels van het Verdrag op de posterijen, die in 1995 gepubliceerd is, 
is een voorbeeld van een dergelijk initiatief. 
B - Telecommunicatie 
1. Algemene maatregelen 
102. Evenals in voorgaande jaren heeft de Commissie met steun van de 
Raad en het Europees Parlement maatregelen genomen ter bevordering van 
de liberalisering op het gebied van de telecommunicatie. 
Op 25 januari 1995 heeft de Commissie het tweede deel van het Groenboek 
over de liberalisering van de telecommunicatie-infrastructuur 
goedgekeurd. In het Groenboek wordt onderzocht welke regelgeving 
noodzakelijk is om binnen het tijdschema waarover de Raad 
overeenstemming bereikt heeft, te zorgen voor volledige mededinging in 
de telecommunicatiesector58. Na uitgebreid overleg over het Groenboek 
heeft de Commissie op 3 mei 1995 een bekendmaking goedgekeurd59, waarin 
de resultaten van dit overleg worden samengevat en vervolgens wordt 
vermeld welke maatregelen nodig zijn om de volledige liberalisering en 
de totstandbrenging van duidelijke regelgeving te voltooien. Dit omvat: 
het bepalen van 1 januari 1998 als datum voor het opheffen van 
alle resterende uitsluitende en bijzondere rechten voor openbare 
spraaktelefonie en concurrentie op de netwerken, zulks door middel 
van richtlijnen op grond van het EU-mededingingsrecht; 
Resolutie van de Raad van 22 december 1994 inzake het principe van en het tijdschema voor 
de liberalisering van telecommunicatie-infrastructuur, 94/C379/03, PB C 379 van 31.12.1994, 
blz. 4. 
COM(95)158. 
43 
te zorgen voor de financiering van de universele dienst en de 
voorwaarden voor toegang via onderlinge verbindingen te 
verduidelijken door de verdere ontwikkeling van het rechtskader 
waarmee Open Network Provision tot stand gebracht wordt; 
de verdere ontwikkeling van de nationale en Europese regelgeving, 
waaronder een discussie over de toekomstige interactie van 
nationale en EU-regelgeving in deze sector. 
In de loop van het jaar zijn drie voorstellen voor richtlijnen, die de 
Commissie in verband hiermee op grond van artikel 90, lid 3, opgesteld 
heeft, behandeld en/of vastgesteld. 
2. De richtlijn tot liberalisering van de kabeltelevisienetten 
103. Op 18 oktober heeft de Commissie een richtlijn vastgesteld die het 
mogelijk moet maken de infrastructuur van de kabelnetten te gebruiken 
voor reeds geliberaliseerde telecommunicatiediensten60. Het ontwerp 
van de richtlijn is op 21 december 1994 voor openbaar overleg 
bekendgemaakt61. Hoewel zij daar op grond van specifieke 
verdragsbepalingen niet toe verplicht is, heeft de Commissie getracht 
voor de vaststelling van richtlijnen op grond van artikel 90, lid 3, 
een doorzichtige en open procedure tot stand te brengen. In de meer dan 
40 schriftelijke opmerkingen die ontvangen zijn, wordt in het algemeen 
steun betuigd aan het ontwerp van de Commissie. 
In de richtlijn wordt bepaald dat beperkingen op het gebruik van 
transmissiecapaciteit op kabeltelevisienetwerken met ingang van 
1 januari 1996 voor alle telecommunicatiediensten behalve de openbare 
spraaktelefonie moeten zijn afgeschaft; kabeltelevisienetwerken moet 
worden toegestaan i) onderlinge verbinding met het nationale openbare 
telecommunicatienetwerk tot stand te brengen en ii) rechtstreekse 
onderlinge verbindingen tot stand te brengen. Ook verlangt de richtlijn 
dat de Lid-Staten verplichtingen opleggen inzake boekhoudkundige 
doorzichtigheid en scheiding van de financiële boekhouding van de twee 
bedrijfsactiviteiten, wanneer de omzet op de telecommunicatiemarkt 
50 miljoen ecu of meer bedraagt. 
Deze richtlijn is slechts een eerste stap in de richting van de 
doelstelling van liberalisering van de infrastructuur, die tot stand 
zal worden gebracht met de richtlijn inzake volledige mededinging. Deze 
eerste stap maakt het voorts gemakkelijker om met ingang van 
1 januari 1996 reeds geliberaliseerde diensten daadwerkelijk aan te 
bieden. 
3. De richtlijn tot liberalisering van de mobiele telefonie 
104. De tweede richtlijn betreft de liberalisering van mobiele en 
persoonlijke communicatie. Een ontwerp hiervan werd door de Commissie 
op 1 augustus 1995 voor openbaar overleg bekendgemaakt62, waarbij voor 
het indienen van opmerkingen een termijn van twee maanden werd 
toegestaan. Het ontwerp werd voorts toegezonden aan de Raad, het 
Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van 
de regio's. In de commentaren werd de formulering van het ontwerp over 
het algemeen ondersteund. 
Richtlijn 95/51/EG van de Commissie van 18 oktober 1995 tot wijziging van Richtlijn 
90/388/EEG van de Commissie inzake de opheffing van de beperkingen op het gebruik van 
kabeltelevisienetten voor het verrichten van reeds geliberaliseerde 
telecommunicatiediensten, PB L 256 van 26.10.1995, blz. 49. 
24e Verslag over het Mededingingsbeleid (1994), punt 220. 
Ontwerp-richtlijn van de Commissie tot wijziging van Richtlijn 90/388/EEG met betrekking 
tot mobiele communicatie en personal communications, PB C 197 van 1.8.1995, blz. 5. 
44 
De Europese Commissie heeft op haar vergadering van 20 december 1995 
in principe haar goedkeuring gehecht aan deze richtlijn op grond van 
artikel 90, lid 3. Op 16 januari 1996 heeft de Commissie de richtlijn 
officieel goedgekeurd63. Het doel van de Commissie is te zorgen voor 
eerlijke concurrentie, zowel bij het verlenen van vergunningen aan 
exploitanten als bij het beheer van het mobiele telefonienet in de 
Europese Unie. Dit moet de toetreding van nieuwe partijen tot de markt 
bevorderen en moet de interconnectie van nationale netten 
vereenvoudigen. 
De richtlijn tracht dit te bereiken door de Lid-Staten te verplichten 
alle uitsluitende en bijzondere rechten op het gebied van de mobiele 
communicatie af te schaffen en door voor het verlenen van vergunningen 
machtigingsprocedures in te voeren, indien de Lid-Staten dit al niet 
gedaan hebben. Voorts verlangt de richtlijn van de Lid-Staten dat zij 
nieuwe partijen op de markt voor mobiele telecommunicatiediensten 
toestaan hun diensten via eigen infrastructuur aan te bieden of via 
zogenaamde alternatieve infrastructuren. Dit is absoluut noodzakelijk 
om de concurrentie te bevorderen aangezien, zoals de Commissie in haar 
mededeling betreffende het overzicht 1992 van de situatie in de sector 
telecommunicatiediensten64 vastgesteld heeft, hoge tarieven voor 
basisinfrastructuur waarover geliberaliseerde diensten kunnen worden 
geëxploiteerd of aan derde partijen kunnen worden aangeboden, en het 
niet beschikbaar zijn daarvan de algemene ontwikkeling van dergelijke 
diensten vertraagd heeft. 
De Lid-Staten met minder ontwikkelde netwerken (Spanje, Griekenland, 
Ierland en Portugal) mogen, indien zij zulks wensen, gebruik maken van 
een derogatieperiode van vijf jaar. Vanwege de geringe omvang van het 
Luxemburgse netwerk mag dit land de termijn met twee jaar verlengen. 
Het juridische argument voor het op grond van deze richtlijn afschaffen 
van bijzondere en uitsluitende rechten is dat dergelijke rechten een 
beperking vormen op de in artikel 59 van het Verdrag bepaalde vrijheid 
om diensten te verrichten. De richtlijn is evenwel ook gebaseerd op 
artikel 86, waarvan de elfde overweging luidt: 
"De uitsluitende rechten die momenteel op het gebied van de 
mobiele communicatie bestaan, zijn over het algemeen verleend aan 
organisaties die bij de opbouw van het aardnet reeds eert 
machtspositie innamen, of aan een van hun dochterorgansaties. In 
dergelijke situaties hebben zulke rechten ten gevolge dat de 
machtspositie waarover deze organisaties beschikken, wordt 
uitgebreid en derhalve versterkt, hetgeen volgens de rechtsspraak 
van het Hof van Justitie met artikel 86 strijdig misbruik van de 
machtspositie oplevert". 
4. De richtlijn inzake volledige mededinging 
105. In zijn resolutie van 22 december 1994 heeft de Raad opnieuw 
uitgesproken dat onder voorbehoud van overgangsregelingen voor bepaalde 
Lid-Staten (Griekenland, Spanje, Portugal en Ierland: maximaal 
vijf jaar; Luxemburg: maximaal twee jaar), 1 januari 1998 de datum is 
voor de liberalisering van de telecommunicatie-infrastructuur en van 
de openbare spraaktelefoniediensten. De Commissie heeft hierop 
gereageerd door een pakket van twee maatregelen voor te stellen: een 
richtlijn van de Commissie op grond van artikel 90, lid 3, betreffende 
de invoering van volledige mededinging op de telecommunicatiemarkten 
Richtlijn 96/2/EG van de Commissie van 16 januari 1996 tot wijziging van 
Richtlijn 90/388/EEG met betrekking tot mobiele en persoonlijke communicatie, PB L 20 van 
26.1.1996, blz. 59. 
Mededeling van 21 oktober 1992 betreffende het overzicht 1992 van de situatie in de sector 
telecommunicatiediensten, SEC(92)1048. 
45 
en een voorstel voor een richtlijn van de Raad en het Europees 
Parlement op basis van artikel 100A van het EG-Verdrag, ten einde de 
regels voor onderlinge verbinding to harmoniseren, uit dit pakkot 
blijkt dat het mededingingsbeleid zich moet ontwikkelen in nauwe 
samenhang met de meer algemene aspecten van het telecommunicatiebeleid 
van de Gemeenschap. 
106. De richtlijn op grond van artikel 90, lid 3, die onder voorbehoud 
van overgangsperioden voor bepaalde Lid-Staten beoogt dat alle 
telecommunicatiediensten met inbegrip van de spraaktelefonie op 
1 januari 1998 geliberaliseerd moeten zijn, is op 10 oktober 1995 voor 
commentaar gepubliceerd. In 1996 moeten de beperkingen op het gebruik 
van alternatieve infrastructuur worden opgeheven (behalve in het geval 
van de openbare spraaktelefonie, die in 1998 moet worden 
geliberaliseerd) en in 1997 moeten de voorwaarden en regels voor het 
verlenen van toestemming voor onderlinge verbinding worden vastgesteld. 
Ook worden in de richtlijn de fundamentele beginselen bepaald die ten 
grondslag liggen aan het machtigen van nieuwe partijen op de markten 
voor spraaktelefonie en telecommunicatie-infrastructuur. Deze 
beginselen garanderen dat in de betrokken sectoren concurrentie 
ontstaat, en geven voorts een opsomming van de noodzakelijke 
maatregelen om de universele dienst in de Lid-Staten te garanderen. 
Daarnaast bepaalt de richtlijn dat de Lid-Staten de voorwaarden en 
procedures voor vergunningen, alsmede de voorwaarden voor onderlinge 
verbinding bekend moeten maken. 
Ook bij deze richtlijn geldt dat de Lid-Staten met minder ontwikkelde 
of kleine netwerken een ontheffing voor de duur van respectievelijk 
vijf of twee jaar kunnen krijgen. 
107. Parallel aan dit beleid om het eerder genoemde kader voor de 
regelgeving tot stand te brengen heeft de Commissie evenals voorheen 
getracht toe te zien op de volledige tenuitvoerlegging van de bestaande 
richtlijnen op het gebied van de telecommunicatie, met name de 
richtlijn telecommunicatiediensten65. Op 4 april heeft de Commissie een 
mededeling bekendgemaakt66 over de stand van zaken en de 
tenuitvoerlegging van deze richtlijn, waarin de Commissie opnieuw haar 
voornemen uitsprak ervoor te zorgen dat de problemen en lacunes bij de 
tenuitvoerlegging, die in de mededeling worden vastgesteld, opgelost 
worden. 
5. Inbreukprocedures op grond van artikel 90, lid 3 
108. Naast algemeen toepasselijke richtlijnen van de Commissie op grond 
van artikel 90, lid 3, kan de Commissie voorts in afzonderlijke 
gevallen beschikkingen jegens Lid-Staten geven. De Commissie heeft 
aangegeven voornemens te zijn dit te doen ten aanzien van mogelijke 
discriminatie tegen tweede exploitanten van mobiele telefoniediensten 
in verschillende Lid-Staten. De openbare exploitanten genieten reeds 
aanzienlijke voordelen ten opzichte van nieuwe partijen - zoals het 
universele telefoonnetwerk, de machtspositie op de markt en een reeds 
aanwezig bestand aan gebruikers van mobiele diensten (waarbij de 
toestemming om mobiele diensten aan te bieden veelal is verleend zonder 
enig voorschrift voor een selectieprocedure) . De Commissie ziet er 
daarom zorgvuldig op toe dat tweede exploitanten door de Lid-Staten 
Richtlijn 90/388/EEG van de Commissie betreffende de mededinging op de markten voor 
telecommunicatiediensten, PB L 192 van 24.7.1990, blz. 10. In de dienstenrichtlijn is 
bepaald dat bijzondere en uitsluitende rechten die de Lid-Staten voor het leveren van alle 
telecommunicatiediensten behalve de spraaktelefonie verlenen, moeten worden afgeschaft; 
deze richtlijn is de hoeksteen van de Eü-regelgeving voor de liberalisering van de Europese 
telecommunicatiemarkt geworden. 
Mededeling van de Commissie van 4 april 1995 over de stand van zaken en de 
tenuitvoerlegging van Richtlijn 90/388/EEG betreffende de mededinging op de markten voor 
telecommunicatiediensten, PB C 275 van 20.10.1995, blz. 2. 
46 
eerlijk behandeld worden. Met name heeft de Commissie zich zorgen 
gemaakt over de veilingprocedure, die een aantal Lid-Staten heeft 
opgenomen in de criteria voor de selectie van een tweede exploitant. 
Een dergelijke veiling, die in het Groenboek mobiele communicatie en 
Personal Communications uit 1994 kritisch beschouwd wordt67, leidt 
ertoe dat tweede vergunningen niet uitsluitend op basis van een 
vergelijking van intrinsieke kwalitatieve elementen verleend worden, 
maar ook op basis van een financieel bod boven een bepaalde drempel. 
Omnitel Pronto Italia 
109. Op 4 oktober heeft de Commissie een formele beschikking op grond 
van artikel 90, lid 3, gegeven68 in het geval van Italië vanwege 
discriminatie van Omnitel Pronto Italia en bevoordeling van Telecom 
Italia Mobile (de openbare exploitant). De discriminatie, waardoor de 
machtspositie van Telecom Italia Mobile versterkt werd, had de vorm van 
een verplichting voor Omnitel Pronto Italia om een 
toetredingsvergoeding voor een GSM-vergunning te betalen, zonder dat 
een dergelijke betaling van Telecom Italia verlangd werd en zonder dat 
Omnitel gecompenseerd werd door versoepeling van de regelgeving. In de 
beschikking wordt daarom bepaald dat de Italiaanse regering van Telecom 
Italia Mobile een gelijke betaling moet verlangen of, na daartoe 
toestemming van de Commissie te hebben gekregen, corrigerende 
maatregelen moet treffen die economisch gelijkwaardig zijn aan de 
betaling. Bovendien mogen de uiteindelijk vastgestelde maatregelen geen 
afbreuk doen aan de concurrentie die door de vergunning voor een tweede 
GSM-exploitant ontstaat. 
GSM radiotelefoniediensten in andere Lid-Staten 
110. De Commissie heeft voorts maatregelen genomen tegen een aantal 
andere landen (waaronder België, Spanje en Ierland), ten einde gelijke 
kansen voor de tweede GSM-exploitant te creëren. Zo heeft België pas 
na besprekingen met de Commissie de toezegging gedaan aan Belgacom (de 
openbare exploitant) een vergoeding voor haar bestaande GSM-vergunning 
in rekening te brengen die vergelijkbaar is met de vergoeding die de 
tweede GSM-exploitant, Mobistar, moest betalen. De Commissie blijft 
toezicht houden op de exploitatievoorwaarden voor tweede exploitanten 
in de Lid-Staten. 
Vebacom 
111. De Commissie heeft ook op andere gebieden van de 
telecommunicatiesector maatregelen op grond van artikel 90 genomen. In 
april ontving de Commissie een klacht op grond van artikel 90 van 
Vebacom, de telecommunicatiedochter van VEBA AG, een 
houdstermaatschappij van Duitse nutsbedrijven. Veba had zonder succes 
verschillende pogingen gedaan om een vergunning te krijgen voor een 
breedband telecommunicatienetwerk op basis van SDH (Synchronous 
hierarchy)-technologie, waarmee het versturen van data tussen 36 
verschillende locaties van de Duitse openbare omroepmaatschappij ARD 
mogelijk zou worden. Het voorlopige standpunt van de Commissie was dat 
de klacht terecht was, met name omdat Vebacom voornemens was een dienst 
aan te bieden op basis van nieuwe technologie (SDH), die niet door 
Deutsche Telekom AG, de houder van het monopolie op de infrastructuur 
in Duitsland, aangeboden wordt. Na informeel overleg met de Commissie 
heeft het Duitse Ministerie van Posterijen en Telecommunicatie ermee 
ingestemd een vergunning te verlenen voor het opzetten en exploiteren 
van een alternatief telecommunicatienetwerk. 
Naar de Personal Communications Omgeving - Groenboek inzake een gemeenschappelijke 
benadering op het gebied van mobiele en personal communications in de Europese Unie, 
COM(94)145. 
JO L 280 van 23.11.1995, blz. 49-57. 
47 
C - Energie 
112. De gewijzigde voorstellen voor richtlijnen betreffende 
gemeenschappelijke regels voor de interne markt voor elektriciteit en 
gas, die de Commissie op 7 december 1993 heeft ingediend, worden nog 
steeds diepgaand onderzocht door de Raad. 
113. Ook in 1995 is het echter onmogelijk gebleken wezenlijke 
vooruitgang te boeken ten aanzien van de liberalisering van de markten 
voor elektriciteit en aardgas in de Gemeenschap, die behoudens enige 
uitzonderingen gedomineerd blijven door exclusieve rechten of 
monopolies. De Raad bleek op zijn vergadering van 20 december 1995 niet 
in staat overeenstemming te bereiken over een gemeenschappelijk 
standpunt met betrekking tot de ontwerp-richtlijn betreffende de 
gemeenschappelijke regels voor de interne markt voor elektriciteit; het 
Spaanse voorzitterschap kon wel concluderen dat de onderhandelingen hun 
laatste fase zijn ingegaan en dat het mogelijk moet zijn begin 1996 een 
besluit te nemen. 
114. Begin 1995 heeft de Commissie op verzoek van de Raad mogelijkheden 
onderzocht voor het naast elkaar bestaan van de door de Commissie 
voorgestane benadering van toegang op basis van onderhandelingen 
(afnemers en producenten onderhandelen met de exploitant van het net 
over toegang tot het net) en het zogenaamde "single buyer"-concept (één 
enkele instantie in het systeem die verantwoordelijk is voor inkoop, 
verkoop en openbare dienstverlening). In haar werkdocument over de 
organisatie van de interne elektriciteitsmarkt69 heeft de Commissie 
vastgesteld dat het oorspronkeli j ke " single buyer" -model onverenigbaar 
is met het Verdrag en geen gelijkwaardige economische resultaten noch 
wederkerigheid tussen de twee systemen mogelijk maakt. De Commissie 
stelde ook een aantal varianten op het "single buyer"-model voor, die 
het naast elkaar bestaan van beide systemen mogelijk zouden maken. Deze 
wijzigingen in het "single buyer"-model betreffen de keuzemogelijkheden 
voor alle in aanmerking komende afnemers, de mogelijkheid van invoer 
en uitvoer tegen objectieve voorwaarden, maatregelen om te zorgen voor 
doorzichtigheid en het vermijden van vervalsing van de concurrentie, 
garanties voor eerlijke concurrentie bij de opwekking en het 
openstellen daarvan voor onafhankelijke opwekkers, en de mogelijkheid 
directe lijnen aan te leggen. Op zijn vergadering in juni heeft de Raad 
het standpunt van de Commissie in principe aanvaard, door te 
concluderen dat beide systemen alleen naast elkaar kunnen bestaan op 
basis van wijzigingen in het "single buyer"-model. Over de lijst van 
de door de Commissie voorgestelde modaliteiten bestond echter weinig 
of geen overeenstemming. 
115. Het Spaanse voorzitterschap heeft in juli een compromistekst 
voorgesteld, waarin alle reeds in eerdere conclusies van de Raad 
bereikte politieke akkoorden verwerkt zijn, die mede op de conclusies 
van het werkdocument van de Commissie uit maart betrekking heeft, en 
waarin getracht wordt oplossingen voor de nog niet bestaande problemen 
voor te stellen. Het naast elkaar bestaan van het systeem met toegang 
op basis van onderhandelingen en het "single buyer"-systeem wordt 
geaccepteerd, maar laatstgenoemd systeem wordt wel gewijzigd om 
rekening te houden met een aantal vereiste veranderingen. In de tweede 
helft van 1995 is intensief overleg gevoerd over deze compromistekst. 
116. De twee cruciale problemen waarvoor nog een oplossing bereikt moet 
worden, betreffen de mate waarin de markt opengesteld wordt door het 
definiëren van in aanmerking komende afnemers en met name de vraag of 
distributiebedrijven worden gerekend tot de in aanmerking komende 
afnemers, die de vrijheid hebben contracten te sluiten met de meest 
SEC(95)464 van 22.3.1995. 
48 
officiante produnenten. Voorts vroïion nontmi qo T.i d-St riton dnf do 
voorgestelde oplossing voor openbare dienstverleningsverplichtingen kan 
worden misbruikt op een wijze die de concurrentie al te zeer beperkt. 
117. De Commissie betreurt dat een akkoord over het voorstel voor een 
richtlijn nog niet mogelijk is gebleken, met name vanwege het belang 
van de kwestie. Zoals in het rapport Ciampi70 vastgesteld is, begint de 
afwezigheid van liberalisering in de energiesector uiterst negatieve 
gevolgen te krijgen voor het concurrentievermogen van de Europese 
economie. 
D - Postdiensten 
118. Op 26 juli heeft de Commissie een pakket maatregelen vastgesteld, 
dat bestaat uit een voorstel voor een richtlijn van het Europees 
Parlement en de Raad betreffende gemeenschappelijke regels voor de 
ontwikkeling van de postdiensten, alsmede een ontwerp-mededeling van 
de Commissie over de toepassing van de mededingingsregels op de 
postdiensten. Deze maatregelen beogen de levering van een universele 
postdienst te garanderen en tegelijkertijd de postmarkt voor meer 
concurrentie open te stellen. 
In het voorstel voor een richtlijn71, dat is gebaseerd op artikel 100A 
van het EG-Verdrag, is bepaald dat aan alle inwoners van de Gemeenschap 
een universele verplichte dienst moet worden geleverd, tegen redelijke 
prijzen, met een hoog kwaliteitsniveau en over het hele grondgebied, 
met name ten behoeve van afgelegen gebieden en perifere regio's van de 
Gemeenschap. Ten einde de financiële levensvatbaarheid van de 
universele dienst te garanderen, worden in het voorstel geharmoniseerde 
criteria bepaald voor de diensten die in aanmerking komen om in 
concessie te worden gegeven aan de verrichters van de universele 
dienst. Daarom mogen binnenlandse post in de Lid-Staten tot een gewicht 
van minder dan 350 gram en een tarief van maximaal vijfmaal het tarief 
voor gewone briefpost (normaliter een brief van 20 gram), alsmede 
direct-mail en "binnenkomende grensoverschrijdende post" tot 
31 december 2000 blijven behoren tot de in concessie gegeven diensten 
(met als voorbehoud dat de sector van de direct-mail uiterlijk op 
30 juni 1999 opnieuw zal worden bestudeerd). In het voorstel is voorts 
bepaald dat de Lid-Staten de tarieven voor de universele dienst zodanig 
moeten bepalen dat de prijzen redelijk zijn en in verhouding staan tot 
de kosten, en dat zij kwaliteitsnormen moeten vaststellen die voor de 
nationale dienst gelden en die coherent zijn met de communautaire 
maatregelen. 
De ontwerp-mededeling72, waarover openbaar overleg zal worden gepleegd, 
is een aanvulling op het voorstel voor een richtlijn. De Commissie 
geeft hierin de beginselen aan, die zij als leidraad zal hanteren bij 
de toepassing van de mededingingsregels van het Verdrag op de 
postdiensten, ten einde de geleidelijke en beheerste liberalisering van 
de postmarkt te bevorderen. De Commissie beschrijft de aanpak die zij 
voornemens is te hanteren bij de analyse van overheidsmaatregelen die 
het vrij verrichten van diensten of de vrije concurrentie op de 
postmarkten beperken, in het licht van de regels van het Verdrag. De 
Commissie stelt met name de problematiek van niet-discriminatie op het 
gebied van toegang tot het postnetwerk, het vaststellen van 
kruissubsidiëring, het vaststellen van de noodzakelijke beschermende 
Zie hiervoor, voetnoot 2. 
Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende 
gemeenschappelijke regels voor de ontwikkeling van de postdiensten in de Gemeenschap en 
voor de verbetering van de kwaliteit van de dienst, PB C 322 van 2.12.1995, blz. 22. 
Ontwerp-mededeling van de Commissie over de toepassing van de mededingingsregels op de 
postsector, met name over de beoordeling van bepaalde overheidsmaatregelen met betrekking 
tot postdiensten, PB C 322 van 2.12.1995, blz. 3. 
49 
maatregelen om eerlijke concurrentie te garanderen en de toepassing van 
de regels inzake steun in deze sector aan de orde. 
E - Vervoer 
1. Luchthavens 
119. De Commissie blijft trachten te bewerkstelligen dat de 
liberalisering van het luchtvervoer in de Europese Unie niet in gevaar 
wordt gebracht door concurrentiebeperkende praktijken op het gebied van 
de luchthavens. In dit verband onderzoekt de Commissie een aantal 
klachten en heeft zij evenals voorheen maatregelen genomen om te zorgen 
voor meer concurrentie op bepaalde belangrijke luchthavens in de 
Europese Unie. 
1.1. Landingsrechten 
Luchthaven Brussel Nationaal 
120. De Commissie heeft een beschikking op grond van artikel 90, lid 
3, gegeven73 ten aanzien van het systeem van kortingen op 
landingsrechten, dat bij Koninklijk Besluit van 22 december 1989 op de 
luchthaven Brussel Nationaal is ingevoerd. British Midland, de 
luchtvaartmaatschappij die de klacht heeft ingediend, was van mening 
dat dit systeem de luchtvaartmaatschappij Sabena, haar belangrijkste 
concurrent op de lijn Brussel-Londen, in staat stelde te profiteren van 
een korting van 18% op de landingsrechten, terwijl geen enkele andere 
luchtvaartmaatschappij in de positie verkeerde dat zij van deze korting 
kon profiteren. 
Na onderzoek van de klacht was de Commissie van oordeel dat dit systeem 
een overheidsmaatregel in de zin van artikel 90, lid 1, juncto artikel 
86 vormde, omdat de maatregel tot gevolg had dat jegens de 
luchtvaartmaatschappijen ongelijke voorwaarden voor dezelfde diensten 
in verband met het landen en opstijgen toegepast werden, waardoor de 
concurrentie werd vervalst. De Commissie was van oordeel dat een 
dergelijk systeem alleen gerechtvaardigd zou kunnen zijn, als de 
beheerder van de luchthaven gelijkwaardige schaalvoordelen zou behalen. 
In het onderhavige geval was van dergelijke schaalvoordelen geen 
sprake. De Commissie heeft derhalve de Belgische autoriteiten 
opgedragen dit systeem af te schaffen. 
1.2. Gronddiensten 
121. De Commissie is voorts praktijken blijven onderzoeken, waarmee 
beoogd wordt de concurrentie op het gebied van de gronddiensten te 
beperken (op de platforms, in de aankomst- en vertrekhallen en/of op 
het gebied van de afhandeling van vracht) . In 1995 was sprake van 
positieve ontwikkelingen, omdat de bemoeienissen van de Commissie bij 
de autoriteiten van de Lid-Staten geleid hebben tot een geleideljke 
openstelling van de markt (dit geldt voor de Republiek Ierland, waar 
de markt voor gronddiensten sedert 1 januari 1995 is opengesteld voor 
een tweede exploitant) , dan wel geleid hebben tot concrete toezeggingen 
in deze richting (dit is het geval van Griekenland en Spanje, omdat de 
autoriteiten van deze landen de Commissie maatregelen voorgelegd hebben 
die zij voornemens zijn vast te stellen om de doelmatigheid in deze 
sector te verbeteren, waaronder een tijdschema voor de liberalisering) . 
Voorts heeft de Commissie opnieuw klachten op grond van artikel 86 van 
het Verdrag onderzocht, die zijn ingediend jegens twee particuliere 
JO L 216 van 12.9.1995, blz. 8. 
50 
luchthavenondernemingen, verantwoordelijk voor het beheer van twee van 
de belangrijkste luchthavens in de Unie, Frankfurt en Milaan. 
122. Op dit gebied moet voorts een nieuwe ontwikkeling worden 
gesignaleerd, te weten het beginselakkoord dat op 8 december 1995 in 
Vervoersraad is bereikt over de richtlijn betreffende de liberalisering 
van gronddiensten op de luchthavens in de Gemeenschap. Dit voorstel, 
dat gebaseerd is op artikel 84 van het Verdrag, is door de Commissie 
in december 1994 ingediend en vormt een vervolg op de resolutie van de 
Raad van 24 oktober 199474 betreffende de situatie in de 
burgerluchtvaart in Europa en op de mededeling van de Commissie die is 
getiteld "een betere toekomst voor de burgerluchtvaart in Europa". 
Gronddiensten zijn een activiteit die verband houdt met het 
luchtvervoer en die onmisbaar zijn om de vervoerders in staat te 
stellen hun diensten te verrichten. De liberalisering ervan past in het 
kader van de begeleidende maatregelen om de eengemaakte markt in het 
luchtvervoer tot stand te brengen, en is in het bijzonder een vervolg 
op de vaststelling van communautaire regelgeving op het gebied van de 
toewijzing van "slots" en het functioneren van geautomatiseerde 
boekingssystemen. Bovendien gaat het erom de Europese 
luchtvaartmaatschappijen in staat te stellen hun exploitatiekosten 
beter te beheersen en hun diensten beter af te stemmen op de behoeften 
van hun cliënten. 
In de voorgestelde richtlijn is een overgangsperiode bepaald om de 
markt in staat te stellen zich aan te passen. Op grond van bepaalde 
referentiewaarden zijn verschillende termijnen voor inwerkingtreding 
bepaald. Afhankelijk van de sector en van individuele gevallen moet de 
volledige liberalisering tussen 1998 en 2003 plaatsvinden. 
2. Havens 
123. Na het arrest van het Hof "Haven van Genua"75 is in Italië een 
proces van hervorming van de havens op gang gekomen, dat in 1994 geleid 
heeft tot het aannemen van Wet nr. 84. 
Hierin wordt het beginsel van het voor concurrentie openstellen van de 
markt voor havenactiviteiten (laden en lossen) uitdrukkelijk 
vastgesteld. Deze doelstelling wordt in de praktijk evenwel niet 
nageleefd, omdat in een aantal Italiaanse havens de plaatselijke 
autoriteiten systematisch weigeren de noodzakelijke vergunningen af te 
geven aan potentiële concurrenten van de bestaande havenbedrijven. 
Gezien deze situatie, die het mededingingsbeleid van de Commissie op 
het gebied van de havens in gevaar brengt, heeft de Commissie 
maatregelen noodzakelijk geacht. De Commissie heeft haar maatregelen 
gericht op de haven van Genua, de grootste haven van Italië en daarmee 
van groot belang voor de Unie als geheel. 
Op 21 juni 1995 heeft de Commissie de Italiaanse regering in gebreke 
gesteld en van haar verlangd binnen tien dagen een 
exploitatievergunning te verlenen aan een onderneming, waaraan dit 
recht op onrechtmatige wijze door de plaatselijke havenautoriteit 
ontzegd werd. 
Op 11 juli 1995 hebben de Italiaanse autoriteiten de Commissie 
medegedeeld dat de betrokken vergunning binnen de gestelde termijn was 
afgegeven. Deze vergunning stelt de sector van de havenactiviteiten in 
de haven van Genua open voor andere dienstverleners. De maatregel zal 
PB C 309 van 5.11.1994, blz. 2. 
Arrest van 10 december 1991 in zaak C-179/90 Porto di Genova/Siderurgica Gabrielli, 
Jurispr. 1991, blz. 1-5839. 
51 
ten goede komen aan de gebruikers van de haven, aan vele plaatselijke 
ondernemingen, hoofdzakelijk uit het midden- en kleinbedrijf, en zal 
de haven beter in staat stellen de internationale concurrentie het 
hoofd te bieden. 
124. Daarnaast heeft de Commissie de verschillende inbreukprocedures 
tegen Italië betreffende aspecten van de havenorganisatie, die nog 
immer problemen in verband met het Gemeenschapsrecht opleveren, 
voortgezet. 
F - Andere staatsmonopolies van commerciële aard 
125. Over de problematiek van de nationale monopolies van commerciële 
aard in de nieuwe Lid-Staten is intensief overleg gevoerd tussen de 
Commissie en de betrokken regeringen. Dit overleg heeft tot doel de 
wetgeving betreffende deze monopolies aan te passen aan het acquis 
communautaire, met name aan artikel 37 van het Verdrag. 
1. Het Zweedse en Finse alcoholmonopolie 
126. Over de alcoholmonopolies in Zweden en Finland is overleg gevoerd 
tussen de Commissie en deze nieuwe Lid-Staten, ten einde de regelgeving 
betreffende deze monopolies aan te passen aan het acquis communautaire. 
In het licht van deze doelstellingen hebben de betrokken twee Lid-
Staten ermee ingestemd de exclusieve rechten voor invoer, uitvoer, 
produktie en groothandelsverkoop waaronder ook de groothandelsverkoop 
aan cafés en restaurants, af te schaffen. De Commissie heeft kunnen 
vaststellen dat deze exclusieve rechten - die reeds na de 
inwerkingtreding van de EER-Overeenkomst afgeschaft hadden moeten zijn 
- inderdaad uiteindelijk zijn afgeschaft door nieuwe wetgeving op het 
gebied van alcohol, die eind 1995 in Zweden en Finland is 
vastgesteld76. 
Wat betreft de exclusieve rechten op het gebied van de 
detailhandelsverkoop van alcohol, is de Commissie van oordeel dat, 
onverminderd eventuele ontwikkelingen in de jurisprudentie van het Hof 
van Justitie, deze binnen het kader van het huidige acquis 
communautaire gerechtvaardigd kunnen zijn, met name vanwege de 
gerechtvaardigde nationale zorg in verband met het bestrijden van 
alcoholmisbruik; elk effect waardoor gediscrimineerd wordt tussen 
nationale en uit andere Lid-Staten geïmporteerde produkten, moeten 
echter worden uitgesloten. Om ervoor te zorgen dat de praktijken van 
de monopolies op de detailhandelsverkoop aan deze eisen voldoen, heeft 
de Commissie het noodzakelijk geacht nauw te worden betrokken bij het 
gedetailleerde, periodieke toezicht op het functioneren daarvan. 
2. Het Oostenrijkse alcoholmonopolie 
127. Wat betreft zuivere alcohol en bepaalde alcoholhoudende dranken 
heeft de Oostenrijkse Staat een monopolie van commerciële aard, dat 
gekenmerkt wordt door het bestaan van uitsluitende rechten voor de 
invoer en de groothandelsverkoop; in tegenstelling tot het geval van 
de uitsluitende rechten voor de detailhandelsverkoop worden deze 
rechten beschouwd als volledig onverenigbaar met in het bijzonder 
artikel 37 van het EG-Verdrag, zonder dat de eerder genoemde 
voorwaarden van toepassing zijn. Derhalve zouden deze exclusieve 
rechten reeds voor 1 januari 1995 moeten zijn afgeschaft. De betwiste 
exclusieve rechten zijn tot op heden nog niet officieel afgeschaft, om 
welke reden de Commissie zich gedwongen heeft gezien ten aanzien van 
Voor Zweden, zie de Alcoholwet (1994:1738) die op 16.12.1994 is uitgevaardigd en op 
1.1.1995 in werking is getreden. Voor Finland, zie de nieuwe Alcoholwet (1143/94), die op 
8.12.1994 is aangenomen en op 1.1.1995 in werking is getreden. 
52 
Oostenrijk de inbreukprocedure van artikel 169 van het EG-Verdrag in 
te leiden. 
3. Het Oostenrijkse zoutmonopolie 
128. Wat betreft het nationale monopolie van commerciële aard in de 
zoutsector heeft Oostenrijk na ingrijpen van de Commissie uiteindelijk 
geaccepteerd de exclusieve reenten op de invoer en de 
groothandelsverkoop van produkten afkomstig uit andere Lid-Staten af 
te schaffen; deze rechten hadden reeds aan het begin van het jaar 1995 
moeten worden afgeschaft77. 
4. Het Oostenrijkse monopolie op tabaksprodukten 
129. Voor het Oostenrijkse monopolie op tabakasprodukten, dat 
gekenmerkt wordt door het bestaan van exclusieve rechten op het gebied 
van de invoer en verkoop, gelden de bepalingen van artikel 71, leden 
1 tot en met 3, van de toetredingsakte van Oostenrijk78. Op grond van 
dit artikel moet Oostenrijk haar monopolie op tabaksprodukten 
geleidelijk aanpassen door vanaf de datum van toetreding de grenzen 
steeds meer open te stellen voor invoercontingenten van produkten die 
uit andere Lid-Staten afkomstig zijn, zodat uiterlijk op 
31 december 1997 bij de voorziening en de afzet geen sprake meer is van 
enige discriminatie tussen ingezetenen van de Lid-Staten. Naleving van 
deze verplichting houdt in dat het exclusieve recht op de invoer en het 
exclusieve recht op de groothandelsverkoop worden afgeschaft. Wat 
betreft de detailhandelsverkoop van contingenten geïmporteerde 
produkten moet er voor gezorgd worden dat deze produkten op niet-
discriminerende wijze hun weg naar de consumenten vinden. 
Nadat de Commissie geconstateerd had dat Oostenrijk niet de 
noozakelijke maatregelen had genomen om aan deze bepalingen te voldoen, 
en met name niet was overgegaan tot het openstellen van contingenten 
op de voorgeschreven voorwaarden, heeft de Commissie zich gedwongen 
gezien de inbreukprocedure van artikel 169 van het EG-Verdrag in te 
leiden. 
Wat betreft de detailhandelsverkoop van contingenten geïmporteerde 
produkten ziet de Commissie er voorts op toe dat deze produkten op 
niet-discriminerende wijze hun weg naar de consumenten vinden. Zo moet 
de Commissie erop toezien dat de licentie- en distributie­
overeenkomsten tussen de exploitant Austria Tabakswerke en andere 
Europese exploitanten niet het nuttig effect van de aanpassing van het 
Oostenrijkse monopolie op tabaksprodukten in gevaar brengen en dat deze 
verenigbaar zijn met de mededingingsregels van het Verdrag. 
BGBL nr. 518/1995 van 4.8.1995. 
JO C 241 van 29.08.1994, biz. 35. 
53 
Ill - Concentratiecontrole 
A - Inleiding 
130. Er waren in 1995 nog meer concentraties die onder toepassing 
van de concentratieverordening vielen, dan in 1994. De Commissie 
ontving 11.4 aanmeldingen (tegen 100 in 1994) en gaf 109 
eindbeschikkingen (tegen 90 in 1994). Er was in 1995 een toename van 
de activiteit met 24% ten opzichte van het voorgaande jaar, toen er 
reeds een toename van 50% was ten opzichte van 1991, 1992 en 1993. Er 
werden in 1995 zeven fase-II-onderzoeken ingesteld, tegen zes het 
voorgaande jaar, en er werden twee verbodsbeschikkingen gegeven, tegen 
één in 1994. 
1995 was het vijfde jaar sinds de inwerkingtreding van de 
concentratieverordening79. De Commissie gaf in die vijf jaar 382 
eindbeschikkingen, d.w.z. gemiddeld één beschikking om de drie en een 
halve werkdag of meer dan 70 beschikkingen per jaar. Uit de verdeling 
van de zaken over de verschillende sectoren blijkt dat op het gebied 
van de telecommunicatie, de financiële diensten, de media en de 
farmaceutische produkten het aantal aanmeldingen blijft stijgen. 
De herziene uitvoeringsverordening80 is op 1 maart 1995 in werking 
getreden. Daarnaast werden vier interpretatieve mededelingen die eind 
1994 het licht zagen, voor het eerst toegepast81. Zij hebben 
respectievelijk betrekking hebben op het onderscheid tussen 
gemeenschappelijke ondernemingen met het karakter van een concentratie 
of een samenwerkingsverband (concentratieve GO 's en samenwerkings-
GO's), het begrip "concentratie", het begrip "betrokken onderneming" 
en de berekening van de omzet. 
Deze wijzigingen met betrekking tot de werking van de 
concentratieverordening waren het resultaat van de door de Commissie 
in 1993 gerealiseerde herziening. In 1995 werd de aanzet gegeven tot 
eën nieuwe herziening. De Commissie voerde uitgebreid overleg over het 
vraagstuk van de. verlaging van de in de concentratieverordening 
vastgestelde drempels en over een aantal andere punten waarop de 
verordening misschien aan herziening toe is. Bij het overleg werden 
onder meer de Lid-Staten, andere Instellingen van de Gemeenschap, 
individuele ondernemingen, bedrijfsorganisaties en juridisch adviseurs 
betrokken. Begin 1996 werd een Groenboek over de werking van de 
concentratieverordening gepubliceerd82, om tot een brede 
maatschappelijke discussie over de aan de orde gestelde thema's te 
komen. Waarschijnlijk zullen later in het jaar voorstellen voor 
regelgeving worden ingediend. 
B - Grondige onderzoeken 
131. In zeven gevallen werd een grondig onderzoek (fase-II-
onderzoek) krachtens de concentratieverordening ingesteld. In twee van 
deze gevallen - beide op het gebied van de media - liep het onderzoek 
op een verbodsbeschikking uit, nl. in de zaak Nordic Satellite 
Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989 betreffende de controle op 
concentraties van ondernemingen, PB L 395 van 30.12.1989, blz. 1. 
Verordening (EG) nr. 3384/94 van de Commissie van 21 december 1994 betreffende de 
aanmeldingen, de termijnen en het horen van betrokkenen en derden overeenkomstig 
Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad betreffende de controle op concentraties van 
ondernemingen, PB L 377 van 31.12.1994, blz. 1; XXIVe Verslag over het mededingingsbeleid 
(1994), punten 234 en 235 
XXIVe Verslag over het mededingingsbeleid, punten 237-260 
COM(96)19. 
54 
Distribution (NSD), een joint venture in de Noordse reyio, en in de 
zaak RTL/Veronica/Endemol (Holland Media Groep - HMG) in Nederland. In 
de overige vijf gevallen werd een goedkeuringsbeschikking gegeven, in 
twee gevallen onvoorwaardelijk on in drie. gov.il Ion mof oplogqinrj v.in 
zodanige voorwaarden dat de bezwaren in verband met de mededinging, die 
de Commissie tijdens haar onderzoek had onderkend, werden weggenomen. 
1. Mediazaken 
132. De Commissie ontving een toenemend aantal aanmeldingen in de 
mediasector, hetgeen erop wijst dat de eigendomsstructuren hier aan het 
veranderen zijn en dat technologieën die voordien gescheiden waren, 
zoals telecommunicatie en media, naar elkaar toe beginnen te groeien. 
In de meeste van deze gevallen rezen er geen problemen voor de 
mededinging en werd de operatie na een fase-I-onderzoek goedgekeurd. 
De beschikkingen in de NSD-zaak en in de HMG-zaak maken duidelijk 
hoeveel belang de Commissie aan zaken in deze sector hecht. Beide 
operaties zouden aanzienlijke horizontale en verticale gevolgen hebben 
gehad, omdat het in de bedoeling lag nieuwe ondernemingen op te richten 
die in de toekomst de toegang tot televisienetten zouden hebben kunnen 
beperken, zowel op het gebied van uitzendingen door de ether en via de 
satelliet als via de kabeldistributie. De Commissie had in 1994 
Bertelsmann, Kirch en Deutsche Telekom verboden hun plan tot oprichting 
van een gemeenschappelijke dochteronderneming, MSG Media Service, die 
diensten voor betaaltelevisie zou gaan verstrekken, uit te voeren. Toen 
zij de NSD-operatie verbood, verzocht de Commissie de partijen nieuwe 
voorstellen in te dienen, die als verenigbaar met de gemeenschappelijke 
markt zouden kunnen worden beschouwd. Hieruit blijkt dat de Commissie 
de oprichting van nieuwe ondernemingen in deze sector gunstig gezind 
is, maar niet wanneer daardoor een machtspositie ontstaat of sterker 
wordt. 
Nordic Satellite Distribution 
133. NSD was opgezet als een gemeenschappelijke dochteronderneming 
die satelliettelevisieprogramma's zou doorgeven aan kabelmaatschappijen 
en huishoudens met een eigen schotelantenne. De Commissie was echter 
van oordeel dat de oprichting van NSD in de voorgestelde vorm tot een 
concentratie van de activiteiten van haar moedermaatschappijen zou 
hebben geleid waardoor het tot een verticale integratie van al die 
activiteiten zou zijn gekomen, vanaf de produktie van 
televisieprogramma's tot en met het verstrekken van 
detailhandelsdiensten op het gebied van de distributie van 
betaaltelevisie. 
De ondernemingen die NSD wilden oprichten, zijn sterke mediabedrijven 
in de Noordse regio. Norsk Telekom A/S is de grootste kabelmaatschappij 
in Noorwegen, is bedrijvig op het gebied van de distributie van 
betaaltelevisie in dat land en controleert satellietcapaciteit die 
bruikbaar is voor kijkers in de Noordse landen. TeleDanmark A/S (TD) 
is de dominante kabelmaatschappij in Denemarken. Bovendien controleert 
TD met Kinnevik het grootste gedeelte van de resterende 
satellietcapaciteit die bruikbaar is voor kijkers in de Noordse landen. 
Kinnevik, een Zweeds concern, is de belangrijkste leverancier van 
satelliettelevisieprogramma's en een grote distributeur van 
betaaltelevisie in de Noordse regio en heeft een aanzienlijk aandeel 
in de kabeltelevisie en in de commerciële televisie in Zweden. 
De Commissie was de mening toegedaan dat de oprichting van NSD tot het 
ontstaan of het versterken van een machtspositie zou hebben geleid op 
drie markten: 
55 
de markt voor de levering van transpondercapaciteit voor 
satelliettelevisie in de Noordse regio (Denemarken, Noorwegen, 
Zweden en Finland); 
de Deense markt voor de exploitatie van kabelnetten; en 
de markt voor de distributie met rechtstreekse ontvangst van 
betaaltelevisieprogramma's en andere geëncrypteerde 
televisieprogramma's. 
Door haar verticaal integrerend effect zou de operatie de partijen de 
macht hebben gegeven om de Noordse markt van de satelliettelevisie voor 
concurrenten af te sluiten, en zou de toegang tot die markt van hen 
afhankelijk zijn geworden. Omdat de betrokken markten zich op het 
ogenblik in een overgangsfase bevinden, greep de Commissie in om 
afscherming van die markten in de toekomst te verhinderen. 
RTUVeronica/Endemol 
134. In de zaak RTL/Veronica/Endemol stelde de Commissie een 
onderzoek in nadat de Nederlandse regering een verzoek op grond van 
artikel 22 van de concentratieverordening had ingediend. Volgens dit 
artikel kan een Lid-Staat ook een zaak die geen communautaire dimensie 
heeft, naar de Commissie verwijzen, voor zover er sprake is van 
beïnvloeding van de handel tussen Lid-Staten. Hoewel de Commissie van 
oordeel was dat Nederland de relevante geografische markt vormde, kwam 
zij tot de conclusie dat de concentratie de handel tussen Lid-Staten 
beïnvloedde, omdat ze de voorwaarden waaronder nieuwkomers tot de 
Nederlandse markt voor televisie-uitzendingen zouden kunnen toetreden, 
zou wijzigen, omdat ze gevolgen zou hebben voor de aankoop van 
anderstalige programma's en omdat de gemeenschappelijke onderneming 
zelf in het Groothertogdom Luxemburg is gevestigd en de programma's van 
twee van haar kanalen met gebruikmaking van een Luxemburgse 
omroepvergunning worden uitgezonden. Het onderzoek verliep op de 
gebruikelijke wijze, behalve dat de gewone regels inzake de schorsing 
van de totstandbrenging van de concentratie niet van toepassing waren. 
Bijgevolg konden in dit geval de partijen hun concentratievoornemen 
uitvoeren, ondanks het besluit van de Commissie dat zij door de 
oprichting van de gemeenschappelijke onderneming een machtspositie 
zouden verwerven. 
Het ging in deze zaak om de oprichting van een gemeenschappelijke 
onderneming, Holland Media Groep (HMG), door RTL, Veronica en Endemol. 
RTL droeg haar omroepactiviteiten in Nederland, meer bepaald de twee 
commerciële televisiekanalen RTL4 en RTL5, aan HMG over. Een derde 
commercieel kanaal werd ingebracht via Veronica, dat uit het openbare 
omroepbestel in Nederland stapte om aan de joint venture deel te nemen. 
De andere moedermaatschappij, Endemol, is de grootste onafhankelijke 
producent van televisieprogramma's in Nederland. 
De Commissie kwam na haar onderzoek tot de conclusie dat de nieuwe 
onderneming ten minste 40% van de Nederlandse markt voor televisie met 
vrije toegang en meer dan 60% van de markt voor televisiereclame in 
handen zou hebben. Bovendien zou Endemol haar positie als de grootste 
onafhankelijke televisieproducent in Nederland door haar participatie 
in HMG versterken. De Commissie gaf een verbodsbeschikking en verzocht 
de partijen binnen drie maanden passende maatregelen voor te stellen 
om een daadwerkelijke mededinging op de Nederlandse markten voor 
televisiereclame en voor televisieprodukties te herstellen. Er is bij 
het Gerecht van eerste aanleg beroep tegen de beschikking van de 
Commissie ingesteld. 
56 
2. Andere grondige onderzoeken 
135. In alle overige gevallen waarin een grondig onderzoek werd 
ingesteld, werd de operatie na afloop verenigbaar met de 
gemeenschappelijke markt verklaard. In de zaak Siemens/Italtel, een 
joint venture in de sector van de produktie van 
telecommunicatieapparatuur in Italië, en in de zaak Mercedes 
Benz/Kâssbohrer, waarin het ging om de overname door Mercedes van een 
andere Duitse fabrikant van autobussen en touringcars, werd een 
onvoorwaardelijke goedkeuringsbeschikking gegeven. In beide gevallen 
legden de partijen echter bepaalde verklaringen betreffende hun 
toekomstig zakelijk gedrag af, die in de beschikking werden opgenomen. 
Deze verklaringen behoorden evenwel niet tot de analyse die de 
Commissie van de concurrentiesituatie maakte, maar gingen op eigen 
initiatief van de partijen uit. Zo verbond STET, de moedermaatschappij 
van Italtel, zich ertoe het aankoopbeleid van Telecom Italia niet ten 
gunste van de gemeenschappelijke onderneming te beïnvloeden; en 
Mercedes zegde toe tegen concurrerende prijzen motoren te zullen 
leveren aan andere fabrikanten die niet over een eigen motorenproduktie 
beschikken. 
136. In de zaak Siemens/Italtel wilden Siemens en STET, de holding van 
de Italiaanse telecommunicatie-exploitanten, waaronder Italtel, hun 
respectieve dochterondernemingen die telecommunicatieapparatuur 
produceren, in een gemeenschappelijke onderneming onderbrengen. De 
operatie moest zowel op haar horizontale als op haar verticale effecten 
worden beoordeeld. Uit het horizontale oogpunt bezien, was de 
gemeenschappelijke onderneming vooral actief op het gebied van 
schakelapparatuur waar het gecombineerde marktaandeel van de partijen 
50-60% van de Italiaanse markt en circa 30% van de totale afzet in de 
EU bedroeg (het gecombineerde marktaandeel voor transmissieapparatuur 
was lager). Wat de verticale verhoudingen betreft, zou de 
gemeenschappelijke onderneming voor een deel eigendom van haar grootste 
afnemer worden. 
De Commissie kwam tot de conclusie dat de voorgenomen joint venture 
verenigbaar met de gemeenschappelijke markt was; zij hield daartoe 
rekening met: 
de potentiële gevolgen van de opkomst van nieuwe technologieën, 
waardoor de telecommunicatiemarkten waarschijnlijk ingrijpend 
zullen veranderen; 
de gevolgen van de standaardisering en van de richtlijnen inzake 
overheidsopdrachten voor de openstelling van de markten; en 
de verdere liberalisatie van de telecommunicatiediensten en 
inzonderheid de verdere liberalisatie op het gebied van de 
telecommunicatie-infrastructuur, waardoor er wereldmarkten voor 
telecommunicatieapparatuur zullen ontstaan. 
137. In de zaak Mercedes Benz/Kàssbohrer zou de voorgenomen operatie 
weliswaar de gehele Europese autobusmarkt raken, maar oordeelde de 
Commissie desniettemin dat inzonderheid de gevolgen ervan op de Duitse 
autobusmarkt grondig moesten worden onderzocht. Er werden drie markten 
afgebakend; het gezamenlijke marktaandeel van de partijen bedroeg 44% 
voor stadsbussen, 54% voor touringcars en 74% voor intercitybussen. 
Niettegenstaande het aandeel van 57% op de gehele Duitse autobusmarkt 
kwam de Commissie tot het besluit dat de vrijheid van handelen van 
Mercedes op de Duitse markt op adequate wijze zou worden beperkt, niet 
alleen omdat er reeds twee concurrenten in Duitsland waren, maar ook 
omdat te verwachten viel dat elders in Europa gevestigde bedrijven tot 
de Duitse markt zouden toetreden. Volgens de afnemers zou het 
verschijnen van nieuwkomers op de Duitse markt hun positie versterken. 
Tenslotte stelde de Commissie vast dat de richtlijnen inzake 
overheidsopdrachten, volgens welke het verplicht is voor de meeste 
57 
aankopen van stadsbussen en intercitybussen een communautaire 
aanbesteding te houden, ook leiden tot de ontwikkeling van een grotere 
Europese markt. 
138. In de resterende gevallen keurde de Commissie de operatie eerst 
goed nadat de partijen in de loop van de procedure bepaalde 
toezeggingen hadden gedaan. 
139. In de zaak ABB/Daimler Benz ging de Commissie ervan uit dat de 
markt van railvoertuigen voor lokaal vervoer in Duitsland nog steeds 
een nationale markt was, ook al had in andere Lid-Staten de afwezigheid 
van grote producenten van materieel voor railvervoer reeds tot het 
ontstaan van omvangrijker geografische markten geleid. De voorgenomen 
operatie zou een dominant duopolie op de Duitse markt van 
railvoertuigen voor lokaal vervoer hebben gecreëerd. Ook zou ze, door 
het verdwijnen van alle onafhankelijke producenten van elektrische 
componenten, de toegang tot de markt voor buitenlandse aanbieders 
hebben bemoe i1i j kt. 
Om aan de bezwaren van de Commissie tegemoet te komen, gingen de 
partijen ermee akkoord Kiepe Elektrik GmbH (een dochteronderneming van 
Mercedes Behz) te verkopen. Kiepe is gespecialiseerd in de produktie 
van elektrische componenten voor railvoertuigen voor lokaal vervoer. 
Ten gevolge van deze afstoting zou een competente, van de partijen 
onafhankelijke producent van elektrische componenten op de Duitse markt 
aanwezig blijven en in staat zijn te leveren aan of samen te werken met 
bedrijven die de mechanische componenten voor railvoertuigen voor 
lokaal vervoer produceren. Kiepe is een gevestigde, succesvolle 
producent en heeft door zijn samenwerking met het Canadese Bombardier 
ook een belangrijke rol in de openstelling van de Duitse markt 
gespeeld. 
De Duitse regering had in verband met deze transactie een verzoek om 
verwijzing krachtens artikel 9 van de concentratieverordening bij de 
Commissie ingediend. Hoewel zich vooral op twee produktmarkten in 
Duitsland concurrentieproblemen voordeden, had de voorgenomen operatie 
- waardoor de grootste producent van materieel voor railvervoer ter 
wereld ontstond - aanzienlijke gevolgen in geheel Europa, zodat de 
Commissie het verzoek afwees. 
140. In de zaak Orkla/Volvo werd de voorgenomen overname goedgekeurd 
op voorwaarde dat Orkla's brouwerij Hansa werd afgestoten. Zonder deze 
afstoting zouden de partijen een marktaandeel van 75% op de biermarkt 
hebben gehad, en de Commissie weigerde te aanvaarden dat de 
detailhandel of de horeca machtig genoeg was om aan de vraagzijde voor 
voldoende tegenwicht te zorgen. 
141. In de zaak Crown Cork and Seal/Carnaud MetalBox stelde de 
Commissie na een grondig fase-II-onderzoek van zowel de horizontale als 
de verticale aspecten van de voorgenomen concentratie vast dat daardoor 
slechts op één markt een machtspositie dreigde te ontstaan, nl. op die 
voor blikken spuitbussen. Beide partijen produceren en verkopen in de 
Europese Economische Ruimte (EER) blikken spuitbussen, conservenblikken 
en bepaalde sluitingen voor drankblikjes en flessen, waaronder deksels 
voor drankblikjes, metalen kroonkurken en kunststof en aluminium 
doppen. De Commissie kwam dan ook tot de conclusie dat de verbintenis 
van Crown om een bepaald gedeelte van haar activiteit op het gebied van 
blikken spuitbussen af te stoten voldoende was om de bezwaren van de 
Commissie op het stuk van de mededinging weg te nemen. 
Partijen gingen ermee akkoord een aantal grote fabrieken van blikken 
spuitbussen in vijf verschillende Lid-Staten, met een marktaandeel van 
bijna 22% op deze produktmarkt in de EER, van de hand te doen. Zonder 
deze verkoop zou het gecombineerde Europese marktaandeel van de twee 
58 
partijen meer dan 60% - tegen 15 à 20% voor hun naaste concurrent -
hebben bedragen en zouden zij over het overgrote deel van de 
reservecapaciteit op de betrokken markt hebben beschikt. 
C - Andere belangrijke zaken 
142. Voor een aantal belangrijke operaties werd zonder grondig 
onderzoek binnen een maand na de aanmelding goedkeuring verleend. 
Hiertoe behoren verschillende zaken in de sector van de farmaceutische 
produkten, waaronder de zaken Glaxo/Wellcome, Behringwerke/Armour 
Pharmaceutical, Hoechst/Marion Merrell Dow, Rhône Poulenc Rohrer/Fisons 
en Upjohn/Pharmacia. Om mogelijke twijfel over de verenigbaarheid van 
de voorgenomen operatie met de gemeenschappelijke markt weg te nemen, 
stemde Glaxo ermee in een derde een exclusieve licentie op een van de 
op het ogenblik door Glaxo of Wellcome ontwikkelde middelen tegen 
migraine te verlenen. De recente concentraties in de farmaceutische 
sector blijken erop gericht te zijn het produktenaanbod van de 
ondernemingen te vergroten, zodat zij sterkere concurrenten worden voor 
de afzet aan groothandelaren, hospitalen en ketens van apotheken. 
Dientengevolge ging het tot nog toe voornamelijk om complementaire 
operaties die in het algemeen geen mededingingsproblemen opleverden. 
143. In de zaak Swissair/Sabena slaagde de Commissie erin een regeling 
te bereiken waardoor de concurrentieproblemen die zich ten gevolge van 
de operatie, bestaande in de verwerving door Swissair van een 
participatie van 49,5% in Sabena, voordeden, uit de weg werden geruimd. 
De operatie zou tot het ontstaan van een monopolie op het gebied van 
het luchtvervoer tussen Zwitserland en België hebben geleid. Bovendien 
nam Swissair met SAS en Austrian Airlines aan de European Quality 
Alliance deel en had SAS aan Lufthansa voorgesteld een 
samenwerkingsovereenkomst te sluiten. De operatie zou in combinatie met 
deze afspraken de deelnemende luchtvaartmaatschappijen in staat hebben 
gesteld een uitgebreid netwerk van routes met een aandeel van ongeveer 
35% in het Europese passagiersvervoer, het dubbele van de naastvolgende 
luchtvaartmaatschappij, tot stand te brengen. De Commissie was slechts 
bereid de operatie goed te keuren, indien de twee betrokken 
luchtvaartmaatschappijen en de Belgische en Zwitserse regeringen de 
verbintenis aangingen voldoende verkeersrechten en luchthaven-slots ter 
beschikking te stellen om concurrenten de mogelijkheid te geven 
vluchten tussen België en Zwitserland te verrichten. Voorts werd geëist 
dat Swissair en Sabena concurrenten in de gelegenheid stelden 
interlining-regelingen met hen te treffen en aan hun 
loyaliteitsprogramma's deel te nemen. Tenslotte moest Swissair haar 
banden met SAS in het kader van de European Quality Alliance verbreken. 
De operatie werd twee keer aangemeld, de tweede keer in gewijzigde 
vorm. Er vond die tweede keer een uitgebreide toetsing (met inbegrip 
van overleg met de Lid-Staten) plaats zonder dat het nodig was een 
fase-II-procedure in te leiden. 
144. De Commissie hechtte haar goedkeuring aan een operatie die erin 
bestond dat de Finse ondernemingen Repola Corporation en Kymmene 
Corporation volledig fuseerden. Repola en Kymmene zijn grote 
internationale producenten van drukpapier en verpakkingsmateriaal. De 
operatie had onder meer betrekking op de volgende produktmarkten : 
krantenpapier, papier voor tijdschriften en papieren zakken. 
Wat papieren zakken betreft, leidde het onderzoek van de Commissie tot 
de conclusie dat er een afzonderlijke Finse markt voor dit produkt 
bestaat en dat ten gevolge van de concentratie een machtspositie op 
deze nationale markt zou ontstaan. De nieuwe onderneming zou praktisch 
de enige leverancier van papieren zakken aan Finse afnemers zijn. De 
partijen gingen een aantal verbintenissen aan, onder meer om een deel 
van hun capaciteit voor de produktie van papieren zakken voor de Finse 
markt af te stoten. 
59 
De markten voor krantenpapier en papier voor tijdschriften zijn ten 
minste Westeuropees van omvang, en Repola/Kymmene vervoeren zoals alle 
andere grote Europese papierproducenten hun produkten naar bijna alle 
Lid-Staten om ze daar te verkopen. De onderneming die door de fusie 
ontstaat, zal de grootste Europese producent van krantenpapier en 
papier voor tijdschriften zijn. Haar marktaandeel zal echter op geen 
van beide produktmarkten meer dan ongeveer 20% bedragen, en er zijn 
bovendien op die markten verschillende sterke concurrenten aanwezig. 
Repola is te zamen met vijf andere Finse papierproducenten lid van 
Finnpap Marketing Association. Finnpap is een gemeenschappelijke 
verkooporganisatie die over de gehele wereld de papierprodukten van de 
leden verhandelt. Kymmene heeft een eigen distributienet en is geen lid 
van Finnpap. De partijen hebben zich ertoe verbonden geen 
papierprodukten via Finnpap te verkopen. 
D - Gewettigde belangen van de Lid-Staten 
145. Op 6 maart dienden de autoriteiten van het Verenigd Koninkrijk 
in verband met de voorgenomen overname van Northumbrian Water door 
Lyonnaise des Eaux voor het eerst een verzoek om erkenning van 
gewettigde belangen krachtens artikel 21, lid 3, van de 
concentratieverordening in. Het verzoek had betrekking op de Britse 
wetgeving inzake de watervoorziening. Deze wetgeving omvat bijzondere 
bepalingen betreffende concentraties van ondernemingen, die ervoor 
moeten zorgen dat de regeling haar doel, dat erin bestaat de 
continuïteit van deze vitale dienst te verzekeren en de consument te 
beschermen, bereikt. Deze bepalingen houden in dat, telkens wanneer een 
fusie of overname plaatsvindt of wordt gepland, de zaak aan de 
"Monopolies and Mergers Commission" (MMC) wordt voorgelegd, die moet 
beslissen of de operatie in strijd kan komen met het openbaar belang. 
Een van de criteria aan de hand waarvan concentraties op het gebied van 
de watervoorziening op hun verenigbaarheid met het openbaar belang 
worden beoordeeld, is het aantal zelfstandige 
watervoorzieningsbedrijven waartussen de regulerende overheid 
vergelijkingen kan maken ter berekening van de prijsbepalingsformule. 
Het verzoek van het Verenigd Koninkrijk had betrekking op deze 
bepalingen; de verwijzing naar de MMC geschiedt immers automatisch en 
hangt niet af van een discretionaire beslissing. 
De Commissie erkende het gewettigd belang van het Verenigd Koninkrijk, 
maar stelde bepaalde beperkingen aan het onder deze omstandigheden door 
de MMC te verrichten onderzoek. De Commissie aanvaardde in haar 
beschikking van 29 maart 1995 dat de MMC bevoegd is om potentiële 
concentraties op hun verenigbaarheid met het openbaar belang te 
toetsen, maar voegde eraan toe dat in dergelijke gevallen uitsluitend 
vragen die rechtstreeks met de wetgeving inzake de watervoorziening 
verband houden, kunnen worden geacht het openbaar belang te raken. De 
Commissie verzocht de Britse autoriteiten haar in kennis te stellen van 
alle maatregelen die op grond van het besluit van de MMC zouden worden 
getroffen, zodat zij kon nagaan of die maatregelen passend waren. 
Kort na de beschikking van de Commissie legden de Britse autoriteiten 
het voorgenomen overnamebod aan de MMC voor. Nadat de MMC zijn verslag 
had uitgebracht, waarvan de conclusie luidde dat de operatie in strijd 
met het openbaar belang was tenzij de consumentenprijs aanzienlijk werd 
verlaagd, pleegde OFWAT overleg met Lyonnaise en Northumbria en stelde 
het een maatregel voor die een prijsverminderingsformule inhield; 
Lyonnaise ging formeel met deze maatregel akkoord. Zoals zij in haar 
beschikking had geëist, werd de Commissie door de Britse regering van 
de voorgestelde maatregel in kennis gesteld; zij maakte daaromtrent 
geen opmerkingen. 
60 
E - Concentraties in de kolen- en staalindustrie 
146. De Commissie gaf dit jaar zeven concentratiebeschikkingen 
krachtens artikel 66 van het EGKS-Verdrag. Drie van deze zaken hadden 
betrekking op de privatisering van voorheen door de overheid 
gecontroleerde staalondernemingen : de overname van het 
bedrijfsonderdeel platte produkten van Uva door het RIVA-concern; een 
joint venture van Usinor Sacilor en Hoogovens met het oog op de 
overname van de Portugese producent van platte produkten SN-Planos; en 
een andere joint venture van RIVA en FREIRE met het oog op de overname 
van SN-Longos. 
F - Perrier 
147. Op 27 april deed het Gerecht van eerste aanleg (GEA) uitspraak 
over twee beroepen, het ene aanhangig gemaakt door de werknemers van 
Perrier en het andere door de werknemers van Vittel en Pierval, tegen 
de beschikking van de Commissie van 22 juli 1992 in de zaak 
Nestlé/Perrier. De Commissie had de concentratie goedgekeurd met 
oplegging van voorwaarden en verplichtingen. De belangrijkste punten 
van het arrest kunnen als volgt worden geresumeerd : 
ofschoon het GEA erkent dat de concentratieverordening in de 
eerste plaats op vragen betreffende de mededinging 
betrekking heeft, is het van oordeel dat zulks niet betekent 
dat de Commissie de sociale gevolgen van een concentratie 
niet in aanmerking mag nemen, wanneer die gevolgen nadelig 
zijn voor het werkgelegenheidspeil of de 
werkgelegenheidssituatie in de Europese Gemeenschap of een 
wezenlijk deel ervan; 
dat een derde niet direct bij de administratieve procedure 
betrokken is geweest, sluit die derde niet in alle gevallen 
uit van het recht de beschikking aan te vechten; 
de vertegenwoordigers van de werknemers van een onderneming 
worden in beginsel niet rechtstreeks door een 
concentratieprocedure geraakt. Zij hebben bijgevolg niet het 
recht de nietigverklaring van een beschikking te vorderen, 
tenzij om hun procedurele rechten te beschermen; 
derden kunnen er geen aanspraak op maken tijdens de 
administratieve procedure op dezelfde wijze als de partijen 
bij de concentratie te worden behandeld. 
61 
G - Statistisch overzicht 
Grafiek 1 : Jaarlijks aantal eindbeschikkingen sinds 1990 
Grafiek 2 : Uitsplitsing volgens het soort operatie (1995) 
Soorten concentratie (totaal 1990-95) 
Overige 
Overeengekomen bod 7% 
5% 
Ven/verving van een 
meerderheidsbelang 
39% Gemeenschappellijke 
onderneming/ 
zeggenschap 
49% 
62 
Grafiek 3 : Landen van vestiging van de bij de operaties betrokken ondernemingen 
(1995) 
Uitsplitsing van ondernemingen naar land van vestiging 
49 (1995; zaken waarvoor een eindbeschikking is gegeven) 
63 
IV - Steunmaatregelen van de Staten 
A - Algemene beleidskwesties 
148. De Commissie heeft in juli haar vierde overzicht inzake de 
steunmaatregelen van de Lid-staten in de Europese Unie83, 
bekendgemaakt, dat betrekking heeft op de jaren 1991 en 1992. Dit 
overzicht vormt een fundamenteel kwantitatief instrument voor de 
afbakening van het steunbeleid. De langzame doch bestendige neerwaartse 
tendens van het totale steunvolume, die reeds in het tijdvak 1981-1990 
werd waargenomen, hield aan, ondanks de hoge kosten van de Duitse 
eenwording, een klimaat van conjuncturele achteruitgang en de 
intensivering van de internationale concurrentie. Het totale 
steunvolume blijft echter hoog met gemiddeld 94 miljard ecu per jaar 
voor de gehele Gemeenschap, ofwel 1,9% van haar BBP en 704 ecu per 
werknemer. De Industrieraad, die in novembe'r is bijeengekomen, stond 
achter de analyse van de Commissie dat het noodzakelijk is, met 
inaanmerkingneming van andere communautaire doelstellingen, het niveau 
van de verleende steun te blijven verminderen door een versterking van 
de controlemechanismen en de verbetering van de doorzichtigheid 
daarvan. 
149. De door het Verdrag voorgeschreven verplichting tot aanmelding 
van steunmaatregelen vormt een kernelement van de doorzichtigheid van 
steun. De Commissie heeft er in een in mei goedgekeurde mededeling aan 
herinnerd dat zij voornemens is alle haar bij het Verdrag verleende 
bevoegdheden te hanteren om de Lid-Staten te nopen tot naleving van 
deze verplichting. Met een bekendmaking betreffende samenwerking tussen 
de Commissie en nationale rechterlijke instanties heeft zij medegedeeld 
dat zij gaarne bijstand zal verlenen aan de nationale rechterlijke 
instanties bij de op hun rustende taak tot bescherming van de rechten 
van ondernemingen die nadelige gevolgen hebben ondervonden van 
onrechtmatig aan hun concurrenten verleende steun. 
150. Ook de bekendmaking van kaderregelingen en mededelingen waarin 
de door de Commissie bij haar toetsting van de verenigbaarheid van 
staatssteun met de gemeenschappelijke markt aangewende criteria worden 
vastgesteld, is een belangrijk element van het doorzichtigheids- en 
vereenvoudigingsbeleid van de Commissie. Alle per 31 december 1994 
vigerende teksten, inclusief een handleiding van de procedures en een 
overzicht van de arresten van het Hof van Justitie zijn gebundeld in 
de bijgewerkte versie van de verzameling "Mededingingsrecht in de 
Europese Unie. Volume II: regels die van toepassing zijn op 
steunmaatregelen van de Staten". In de loop der jaren is echter een 
veelvoud van regels ontstaan. Bepaalde teksten dienen derhalve te 
worden geconsolideerd en de bestaande teksten te worden herbezien. De 
teksten op het gebied van regionale steun worden thans geconsolideerd 
en de Commissie heeft een nieuwe kaderregeling voor O&O-steun 
goedgekeurd, waarvan het ontwerp door haar diensten met de deskundigen 
van de Lid-Staten was behandeld op een multilaterale vergadering in 
april. Op deze vergadering is eveneens een discussie gehouden over de 
criteria voor het onderscheid tussen staatssteun en zgn. "algemene" 
maatregelen - die niet onder artikel 92, lid 1 vallen - alsmede over 
de problemen in verband met de in het kader van de verkoop van 
terreinen uit overheidsbezit verleende steun en steun in de vorm van 
leninggaranties. Een gedetailleerde vragenlijst over overheidsgaranties 
is aan alle Lid-Staten toegezonden. 
Vierde overzicht van de Commissie inzake de steunmaatregelen van de Lid-Staten voor de 
nijverheid en bepaalde andere sectoren in de Europese Unie, COM(95)365 def. 
64 
151. Twee andere multilaterale bijeenkomsten zijn in 199,'J gohoudtMi. 
In juli hebben de deskundigen van de Lid-Staten zich gebogen over do 
herziening van de de minimis-regel en de kaderregeling voor steun aan 
het midden- en kleinbedrijf, evenals over ontwerp-richtsnoeren voor 
staatssteun ten behoeve van kunst en cultuur, meer bepaald met 
betrekking tot de audiovisuele sector. In december werd gediscussieerd 
over de toekomstige controle op steun aan de synthetische 
vezelindustrie, een eerste ontwerp voor een horizontale kaderregeling 
voor regionale steun ten behoeve van grote investeringsprojecten en de 
problemen in verband met de vaststelling en verzameling van gegevens 
betreffende de referentierente en de disconteringspercentages welke een 
bepalende rol spelen bij de waardering van steunmaatregelen. 
152. De Commissie heeft in 1995 een ongeëvenaard aantal besluiten 
genomen op het gebied van steunmaatregelen van de Staten, ten dele 
wegens de toetreding van drie nieuwe Lid-Staten. Talrijke 
steunmaatregelen die zij moest beoordelen beoogden de sociale gevolgen 
van herstructureringen in bepaalde sectoren te verzachten. Ook poogt 
de Commissie steun in lang tegen de internationale concurrentie 
beschermde sectoren beter onder controle te houden, evenals steun die 
in weinig doorzichtige vormen is verleend, die in het verleden dikwijls 
aan elke controle zijn ontsnapt. De grotere gevoeligheid van 
ondernemingen op het punt van steun die hun concurrenten ontvangen en 
hun betere kennis van de mogelijkheden die hun door de 
gemeenschapsregels op het gebied van staatssteun worden geboden om een 
eerlijke concurrentie te waarborgen, heeft hen ertoe gebracht steeds 
meer klachten in te dienen bij de Commissie, doch ook om vaker bij het 
Gerecht van eerste aanleg beroep in te stellen tegen besluiten van de 
Commissie om steun voor hun concurrenten goed te keuren. 
Nieuwe maatregelen om de aanmeldingsverplichting te doen naleven 
153. De Commissie heeft haar inspanningen om een betere naleving van 
de verplichting van de Lid-Staten om al hun voornemens tot verlening 
van staatssteun bij haar aan te melden te verzekeren, voortgezet. Uit 
de ervaring is namelijk gebleken dat deze verplichting, waarvan de 
rechtsgrondslag gelegen is in het EG-Verdrag (artikel 93, lid 3) indien 
zij nuttige gevolgen wil hebben, vergezeld moet gaan van een reeks 
aanmoedigingsmaatregelen of zelfs sancties. 
1. Terugvordering van met schending van het Verdrag verleende steun 
154. De Commissie heeft opnieuw een duidelijk signaal gegeven met 
betrekking tot de betekenis die zij hecht aan het stelsel van 
voorafgaande controle op staatssteun en aan het concrete blijk daarvan, 
n.l. de regel van de voorafgaande aanmeldingsverplichting. Zij heeft 
dan ook in mei een mededeling goedgekeurd84 waarin de beginselen worden 
aangegeven die zij wil doen naleven bij de tenuitvoerlegging van haar 
beleid op het gebied van de terugvordering van met schending van deze 
verplichting verleende steun. 
Deze mededeling maakt deel uit van een breed opgezet initiatief, dat 
de Lid-Staten enerzijds wil brengen tot een betere naleving van 
artikel 93, lid 3, van het EG-Verdrag en anderzijds de marktdeelnemers 
wil aanmoedigen tot meer waakzaamheid op het punt van de rechtmatigheid 
van de steun die zij ontvangen. Deze problematiek is echter niet nieuw. 
De Commissie heeft deze reeds aangepakt door de terugbetaling van met 
het Verdrag onverenigbaar en onwettelijk toegekende steun te 
PB C 156 van 27.6.1995, blz. 5. 
65 
verlangen85, welk standpunt door het Hof van Justitie werd bevestigd en 
zelfs verstevigd86. Onlangs heeft het Gerecht van eerste aanlea 
nogmaals zijn steun voor het beleid van de Commissie op dit gebied 
bevestigd. In zijn arrest van 13 september in de gevoegde zaken 
T-244/93 en T-486/93, Textilwerke Deggendorf GmbH tegen Commissie, 
bevestigde het Gerecht de beschikking van de Commissie om als 
voorwaarde voor haar goedkeuring van een nieuw pakket steunmaatregelen 
de opschorting van de betaling van die steun te verlangen, totdat 
eerder aan dezelfde onderneming verleende steun die onverenigbaar was 
verklaard, was teruggevorderd, omdat uit de beschikking van de 
Commissie duidelijk bleek dat de cumulering van de onverenigbare steun 
en het nieuwe maatregelenpakket de steun in zijn geheel onverenigbaar 
zou doen worden. 
De doeltreffendheid van het destijds gehanteerde opschortingsbevel was 
echter beperkt, omdat het slechts in de toekomst werking zou hebben, 
d.w.z. zonder onmiddellijke gevolgen voor de reeds gedeeltelijk (of 
geheel) betaalde steun. Deze middelen waren derhalve niet toereikend 
om het probleem van de potentiële mededingingsdistorsie, waarvan de 
gevolgen voortgang zouden kunnen blijven vinden tot de eindbeslissing 
van de Commissie, aan te pakken en te regelen. De ondernemingen die 
onrechtmatig steun hadden ontvangen waren aldus steeds, zelfs al zouden 
zij uiteindelijk het ontvangen bedrag moeten terugbetalen, bevoordeeld 
ten opzichte van hun concurrenten, zij het financieel dan wel door de 
verlenging van hun solventieperiode in het geval van in moeilijkheden 
verkerende ondernemingen. 
De nieuwe mededeling van de Commissie situeert zich in deze context. 
Zij bepaalt dat de Commissie zich in bepaalde gevallen het recht 
voorbehoudt, bij voorlopige beschikking en na de betrokken Lid-Staat 
te hebben aangemaand zijn opmerkingen kenbaar te maken en als 
alternatief de toekenning van reddingssteun te overwegen, de Lid-Staat 
te gelasten de reeds met schending van het Verdrag geheel of 
gedeeltelijk betaalde steun terug te vorderen. De terugvordering moet 
plaats vinden in overeenstemming met de bepalingen van het nationale 
recht en te worden vermeerderd met moratoire rente over het terug te 
vorderen steunbedrag, met ingang van de dag waarop de onwettige steun 
is toegekend. Nog een nieuw punt is dat de rente niet moet worden 
berekend op basis van het wettelijk vastgestelde tarief, doch op basis 
van de marktrente, d.w.z. het referentiepercentage dat door de 
Commissie in het kader van regionale steunmaatregelen wordt 
gehanteerd87. Indien de Lid-Staat zich niet zou conformeren aan deze 
voorlopige beschikking, kan de Commissie zich rechtstreeks tot het Hof 
van Justitie wenden op basis van een soortgelijke procedure als die van 
artikel 93, lid 2, tweede alinea, van het EG-Verdrag, door middel van 
een vordering in kort geding. 
2. Samenwerking tussen de Commissie en de nationale rechterlijke 
instanties 
155. Eveneens op basis van het streven naar een betere naleving van 
het rechtmatigheidsbeginsel in de Gemeenschap, heeft de Commissie in 
oktober een mededeling goedgekeurd betreffende de samenwerking tussen 
de Commissie en de nationale rechterlijke instanties op het gebied van 
Mededeling van de Commissie inzake onwettelijk toegekende steun, PB C 318 van 24.11.1983. 
Arrest van het Hof van Justitie van 21 maart 1990 in de zaak C 142/87 Koninkrijk België 
tegen Commissie (Tubemeuse), Jurispr. 1990, blz. 1-959 en arrest van het Hof van Justitie 
van 14 februari 1990 in de zaak C 301/87 Franse Republiek tegen Commissie (Boussac), 
Jurispr.1990, blz. 1-307. 
Zie mededeling van de Commissie aan de Lid-Staten, brief SG(95) D/1971 van 22.2.1995. Het 
Gerecht van eerste aanleg heeft recentelijk de mogelijkheid voor de Commissie bevestigd, 
de betaling van rente over de teruggevorderde bedragen te verlangen: arrest van 8 juni 
1995 in de zaak T 459/93 Siemens SA, Jurispr. 1995, blz. 11-1675. 
66 
steunmaatregelen van de Staten88. Deze tekst is niet van dwingend of 
beperkend karakter, doch beoogt veeleer een nieuwe stimulans te geven 
aan de betrekkingen tussen het uitvoerend orgaan van de Gemeenschap en 
de nationale rechterlijke instanties; ook wil zij de aandacht van de 
laatstgenoemden vestigen op de belangrijke rol die zij kunnen spelen 
bij het zo snel mogelijk beschermen van de rechten van derden en bij 
het doen naleven van bepaalde procedurele verplichtingen door de 
Lid-Staat. Deze mededeling vormt derhalve ook een onderdeel van het 
nieuwe algemene initiatief dat in het voorgaande punt is beschreven. 
In dit document wordt eraan herinnerd dat, hoewel de Commissie het 
communautaire gezagsorgaan is dat verantwoordelijk is voor de 
tenuitvoerlegging en de ontwikkeling van het mededingingsbeleid in het 
openbare belang van de Gemeenschap, de nationale rechterlijke 
instanties, hangende de eindbeslissing van de Commissie, de rechten van 
de justitiabelen dienen te beschermen tegenover een eventuele 
miskenning, door de nationale autoriteiten, van het in artikel 93, 
lid 3, laatste volzin, van het EG-Verdrag neergelegde verbod89. Te dien 
einde wordt de nationale rechterlijke instanties verzocht zich te 
bedienen van alle passende middelen en alle pertinente bepalingen van 
het nationale recht toe te passen, met name: voorlopige maatregelen te 
treffen, onder meer door blokkering of teruggave van onrechtmatig 
uitgekeerde sommen te gelasten en de toekenning van schadevergoeding 
aan partijen wier belangen worden geschaad. 
Om deze doelstellingen zo goed mogelijk te effectueren, is de Commissie 
voornemens de nationale rechterlijke instanties bijstand te verlenen 
door met hun samen te werken, met name op de volgende wijze: 
voortzetting en verbetering van het doorzichtigheidsbeleid door 
middel van bekendmakingen van informatie op het gebied van 
staatssteun, 
het verstrekken van procedurele inlichtingen over in behandeling 
zijnde zaken 
verstrekken van feitelijke gegevens, zoals statistieken en 
analyses. 
B - Het begrip steun 
156. De uitlegging van het door de Verdragen bedoelde begrip 'steun' 
is dikwijls het moeilijkste onderdeel van de beoordeling van de door 
de Commissie onderzochte maatregelen. De criteria die de aanwezigheid 
van een steunelement in de door de Lid-Staten ten aanzien van hun 
ondernemingen genomen maatregelen bepalen, zijn van bijzonder belang, 
niet alleen voor de overheidsautoriteiten van deze Lid-Staten welke 
deze moeten aanmelden doch ook voor de nationale rechterlijke 
instanties die genoopt kunnen worden te bepalen of een voor hun 
betwiste maatregel had moeten worden aangemeld. Een aantal in 1995 door 
de Commissie genomen beschikkingen maakt het mogelijk het door de 
mededingingsregels bedoelde begrip "steun" duidelijker af te bakenen. 
157. a) Wil artikel 92, lid 1 van toepassing zijn, dan moet de 
maatregel een onderneming een economisch voordeel bieden, dat zij bij 
een normale bedrijfsvoering niet zou hebben ontvangen. De Commissie is 
van mening dat aan deze voorwaarde wordt voldaan als een onderneming 
grond in overheidseigendom of een industrieterrein in overheidseigendom 
verwerft tegen een prijs, die onder de marktprijs ligt. Zij heeft 
PB C 312 van 23.11.1995, blz. 8 
Arrest van het Hof van Justitie van 21.11.1991 in de zaak C 354/90 Fédération nationale 
du commerce extérieur des produits alimentaires en Syndicat national des négociants et 
transformateurs de saumon tegen État français, Jurispr. 1991, blz. 1-5527, 
rechtsoverweging 14. 
67 
derhalve besloten de procedure van artikel 93, lid 2 in te leiden met 
betrekking tot de aankoop door de onderneming Siemens Nixdorf AG/Mainz 
van een terrein in overheidsbezit tegen een prijs die naar raming van 
5,5 miljoen tot 21,5 miljoen DM onder de marktprijs lag. Dese.lfdts 
redenering gaat ook op, als de Staat grond van een onderneming verwerft 
tegen een prijs die boven de marktprijs ligt. Daar de Commissie 
betwijfelde of de prijs voor de grond die door het Spaanse staalbedrijf 
Tubacex aan de overheid was verkocht overeenstemde met de marktwaarde, 
besloot zij tot inleiding van de procedure van artikel 93, lid 2. 
158. Overheidsfinanciering van kosten ten behoeve van het 
bedrij fsklaarmaken van een gebouw/industrieterrein waarbij 
aansluitingen op verschillende (openbare) nutsdiensten worden aangelegd 
valt niet onder artikel 92, lid 1, als de onderneming rechtstreeks of 
indirect wordt belast voor het gebruik van de infrastructuur. Daar het 
bedrijf sklaarmaken van het terrein te Villey, Meurthe-et-Moselle, voor 
de opzet van een nieuw produktiebedrijf door de papieronderneming 
Kimberly-Clark alleen aan deze onderneming ten goede kwam, in het 
bijzonder omdat zij zowel eigenaar als enig gebruiker is van de 
aangebrachte inrichtingen, vormde de gedeeltelijke 
overheidsfinanciering van dit bedrij fsklaarmaken steun aan die 
onderneming. In deze context hield de Commissie er ook rekening mee, 
dat een particuliere investeerder tegen marktvoorwaarden de betrokken 
werkzaamheden niet zou hebben uitgevoerd, aangezien de verkoopprijs 
voor het terrein zelfs de gedeeltelijke financiering van het 
bedrij fsklaarmaken niet dekte. 
159. Overheidsmiddelen, die aan een (openbaar) bedrijf worden 
verstrekt onder gunstiger voorwaarden dan die waarop een particulier 
investeerder onder normale marktvoorwaarden deze aan een particuliere 
onderneming in een vergelijkbare financiële en concurrentiepositie zou 
verstrekken, vormt staatssteun. In gevallen waarin de verwerving door 
de Staat van een deelneming in een onderneming gecombineerd kan worden 
met andere typen overheidsmaatregelen die bij de Commissie op grond van 
artikel 93, lid 3 moeten worden aangemeld, bestaat er een vermoeden dat 
hier sprake kan zijn van staatssteun. In overeenstemming met haar 
mededeling inzake de toepassing van artikel 92 en 93 van het EG-Verdrag 
op kapitaalinbreng door de overheid in ondernemingen90 verzocht de 
Commissie de Spaanse regering van tevoren geïnformeerd te worden over 
verwervingen door het Instituut voor de ontwikkeling van Andalusië. 
Gezien het feit, dat de voorgenomen kapitaalinbreng door de Vrijstaat 
Beieren ter dekking van de geaccumuleerde verliezen van de 
staalbedrijven Neue Maxhütte Stahlwerke GmbH en Lech-Stahlwerke GmbH 
zou samenvallen met de verkoop van haar aandelen in deze ondernemingen, 
waarbij werd afgezien van alle vooruitzichten op rentabiliteit uit de 
verstrekking van deze middelen, zelfs op lange termijn, besloot de 
Commissie dat deze kapitaalinbreng staatssteun vormde. Om soortgelijke 
redenen besloot de Commissie dat de kapitaalinjecties door de 
Italiaanse Staat via zijn industriële holdingonderneming ENI in het 
meststoffenbedrijf Enichem Agricultura S.p.A. in de jaren 1991-1994 
staatssteun vormden, daar zij gedaan werden alvorens een 
herstructureringsplan werd opgezet, uitsluitend met het doel, te 
beletten dat de onderneming failliet zou gaan en derhalve zonder enige 
vooruitzichten op een redelijk rendement. De Commissie was bovendien 
van oordeel dat onder de omstandigheden de periode waarin de 
onderneming zware verliezen had geleden, n.l. vijf jaar, te lang was 
om voor een particuliere investeerder aanvaardbaar te zijn, die de 
onderneming lang daarvoor zou hebben geliquideerd of grondig 
geherstructureerd. De kapitaalinjecties die in het kader van een later 
opgezet herstructureringsplan zouden worden gedaan, vormden derhalve 
Zie mededeling van de Commissie van 1983, Bulletin EG 9-1984, punten 3.4 en 4.4, 
68 
ook staatssteun en de Commissie was voorts van mening dat de van de 
tenuitvoerlegging van het plan verwachte positieve resultaten te gering 
waren in verhouding tot de totale inbreng van nieuw kapitaal. 
Anderzijds, als de kapitaalinbreng door de Staat in een onderneming 
samengaat met de kapitaalinbreng door een particuliere investeerder op 
gelijke voorwaarden en de deelneming van de particuliere investeerder 
in de onderneming van reële economische betekenis is, is de Commissie 
van mening dat bij de overheidsinterventie geen steun betrokken is. De 
Commissie besloot derhalve dat de kapitaalinbreng en de leningen die 
door de autoriteiten van het Waalse Gewest (België) verstrekt waren aan 
de textielonderneming EM-Filature gebaseerd waren op normale 
commerciële overwegingen en geen staatssteun vormden, daar deze 
interventie samenging met een kapitaalinbreng door particuliere 
aandeelhouders waardoor zij tot meerderheidsaandeelhouders in de 
onderneming werden en aangezien particuliere aandeelhouders leningen 
aanboden op gelijksoortige voorwaarden. Om soortgelijke redenen was de 
Commissie van mening dat de kapitaalinbreng door de Portugese Staat in 
het scheepsreparatie-bedrijf Lisnave in verband met een 
herstructurering van de onderneming geen staatssteun ingevolge 
artikel 92, lid 1 inhield. 
160. b) Overeenkomstig artikel 92, lid 1 moet steun worden verleend 
aan bepaalde ondernemingen (of de produktie van bepaalde goederen) wil 
zij staatssteun vormen. Algemene economische, fiscale of sociale 
beleidsmaatregelen vallen niet onder artikel 92, lid 1 en 
mededingingsvoordelen voor ondernemingen in een bepaalde Lid-Staat ten 
gevolge van verschillen in dergelijke algemene beleidsmaatregelen 
moeten zonodig worden behandeld op basis van de desbetreffende 
procedure van de artikelen 101 en 102. 
Artikel 92, lid 1 is dan ook niet van toepassing op algemene 
maatregelen welke van toepassing zijn op alle ondernemingen in een Lid-
Staat die aan objectieve en niet-discriminerende criteria voldoen. In 
het licht van deze overwegingen meende de Commissie dat door de Duitse 
regering verleende steun voor werknemers van de onderneming 
Maschinenfabrik Sangerhausen GmbH ter dekking van sociale 
zekerheidsverplichtingen in verband met de liquidatie van de 
onderneming geen staatssteun vormde, aangezien dergelijke steun 
automatisch kan worden verleend aan alle in Duitsland in liquidatie 
verkerende ondernemingen. Zo was de Commissie ook van mening dat de 
opschorting van betalingen voor het Spaanse staalbedrijf Tubacex als 
zodanig geen staatssteun vormde, doch een algemene maatregel is die 
wordt genomen in het kader van de Spaanse insolventiewetgeving welke 
algemenerwijze van toepassing is op alle ondernemingen. Uit de 
bovengenoemde criteria volgt echter ook, dat als het gevolg van de 
objectieve vereisten ingevolge een regeling die openstaat voor alle 
ondernemingen is, dat de maatregel alleen ten goede kan komen aan 
bepaalde ondernemingen, de Commissie van mening is dat hier sprake is 
van staatssteun. 
Als de maatregel van toepassing is op alle ondernemingen doch 
discrétionnaire bevoegdheid verleent aan de autoriteiten welke de 
maatregel toepassen, kan ook sprake zijn van staatssteun. De Commissie 
was derhalve van oordeel dat een Finse regeling voor werkloosheidssteun 
die van toepassing is op alle ondernemingen in iedere sector van de 
industrie en iedere regio van het land staatssteun inhield, daar de 
arbeidsmarktautoriteiten naar eigen goeddunken konden beslissen over 
het steunpeil en de duur van de gesubsidieerde periode voor elke 
werknemer die door een onderneming werd aangeworven. 
161. c) De financiële voordelen voor bepaalde ondernemingen moeten 
door een Lid-Staat worden toegekend of uit staatsmiddelen worden 
bekostigd, om steun te kunnen vormen ingevolge artikel 92, lid 1. Dit 
69 
artikel ia van toepassing op steun die door centrale, regionale of 
plaatselijke overheden wordt toegekend of verleend wordt door een 
overheids- of particulier lichaam dat door de Staat is ingesteld of 
aangewezen voor het beheer van de steun91. Zelfs al wordt de steun niet 
verleend via een lichaam dat door de Staat is ingesteld of aangewezen, 
kan er sprake zijn van staatssteun, als de financiële bijdrage voor de 
ontvangende onderneming(en) door de Staat wordt voorgeschreven. 
162. d) De steun moet het handelsverkeer tussen de Lid-Staten merkbaar 
ongunstig kunnen beïnvloeden. De Commissie was van mening dat aan deze 
voorwaarde werd voldaan met betrekking tot de steun aan de Duitse 
onderneming Leuna-Werke GmbH, hoewel de onderneming geen goederen 
uitvoert naar andere Lid-Staten, aangezien de steun haar in staat kan 
stellen haar produktie voor de thuismarkt te vergroten en derhalve de 
potentiële markt aldaar voor uit andere Lid-Staten ingevoerde goederen 
kan verminderen. 
C - Onderzoek van de verenigbaarheid van steun met de 
gemeenschappelijke markt 
1. Sectoriële steun 
1.1. Sectoren waarop speciale regels van toepassing zijn 
1.1.1. Steun aan de scheepsbouw 
163. Op 21 december stelde de Raad Verordening EG/3094/9592 vast tot 
uitvoering van een OESO-Overeenkomst inzake normale 
concurrentievoorwaarden in de commerciële scheepsbouw- en 
scheepsreparatiesector, inclusief de opheffing van produktiesteun. De 
nieuwe verordening zal van toepassing worden op de dag van 
inwerkingtreding van de OESO-Overeenkomst. Dit had op 1 januari 1996 
moeten geschieden, doch de inwerkingtreding moest, hoewel de Europese 
Unie de overeenkomst in december ratificeerde, helaas worden uitgesteld 
wegens vertragingen in het ratificatieproces bij andere partijen bij 
de overeenkomst. De Raad besloot derhalve dat de bepalingen van de 
zevende richtlijn inzake steunverlening aan de scheepsbouw93 voorshands 
van toepassing zouden blijven tot uiterlijk 1 oktober 1996. Als de 
OESO-Overeenkomst per 1 juni 1996 nog niet in werking is getreden, zal 
de Commissie de Raad de nodige voorstellen doen, zodat deze voor 
1 oktober 1996 kan besluiten over het toekomstbeleid. Tegen deze 
achtergrond heeft de Commissie besloten het gemeenschappelijke plafond 
voor bedrijfssteun per 1 januari 1996 te handhaven op 9% voor grote 
schepen en 4,5% voor schepen met een waarde van minder dan 
10 miljoen ecu en scheepsverbouwing. 
1.1.2. Ijzer- en staalindustrie 
164. Gedurende 1995 bleef de Commissie waakzaam bij haar toepassing 
van de Staalsteuncode94. Deze strikte tenuitvoerlegging van de 
steunregels resulteerde in het nemen van een aantal negatieve 
beschikkingen, inclusief het gelasten van de terugvordering van 
onwettig verleende steun. 
De Raad verleende zijn eenparige instemming voor speciale afwijkingen 
ex artikel 95 EGKS, respectievelijk met betrekking tot bedrij fs- en 
Arrest van het Hof van Justitie in de zaak 78/76 Steinike en Weinlig tegen Bundesamt fur 
Ernâhrung und Forstwirtschaft, Jurispr. 1977, blz. 575. 
PB L 332 van 30.12.1995 
Richtlijn 90/684/EEG van de Raad, laatstelijk gewijzigd bij Richtlijn 94/73/EG. 
Beschikking 3855/91/EGKS van de Commissie. 
70 
sluitingssteun voor ijzerertsmijnbouw in Oostenrijk in november en de 
privatisering van het openbare staalbedrijf in Ierland in december. 
Een nauwlettend toezicht op zes vorige EGKS-gevallen ex artikel 95 
(Uva in Italië, CSI en Sidenor in Spanje, EKO Stahl en SEW Freital in 
Duitsland, en Siderurgia Nacional in Portugal) werd voortgezet met 
indiening van halfjaarlijkse verslagen bij de Raad. 
De Commissie stelde in maart voor, de bepalingen van de Staalsteuncode 
betreffende milieusteun in overeenstemming te brengen met de herziene 
richtsnoeren van de Gemeenschap betreffende staatssteun voor 
milieubescherming ingevolge het EG-Verdrag, ten einde te waarborgen dat 
de ijzer- en staalindustrie op gelijke voet wordt behandeld als andere 
industriesectoren. Het wachten is nog op toestemming van de Raad. 
1.1.3. Kolenindus trie 
165. Bij Beschikking nr. 3632/93/EGKS95 van 28 december 1993 werd de 
communautaire regeling voor de steunmaatregelen van de Lid-Staten ten 
behoeve van de kolenindustrie vastgesteld voor de periode van 1994 tot 
en met 2002. 
Op 4 april gaf de Commissie goedkeuring96 voor financiële bijstand ten 
belope van in totaal 3,384.2 miljoen ecu, die door Duitsland voor 1995 
in de vorm van compensatie voor de elektriciteitsproducenten uit hoofde 
van de derde wet inzake uit Gemeenschapskolen geproduceerde 
elektriciteit, steun voor het behoud van ondergrondse arbeidskrachten 
in de mijnen ("Bergmannsprâmie" ), en steun ter dekking van de 
uitzonderlijke uitgaven van een aantal kolenbedrijven in verband met 
lasten uit het verleden. 
Op 19 juli nam de Commissie een positief standpunt in over het 
herstructureringsplan dat door de Franse autoriteiten was ingediend en 
keurde zij steun97, voor in totaal 912,8 miljoen ecu goed ter dekking 
van exploitatieverliezen over 1994, steun ter dekking van lasten uit 
het verleden voortvloeiend uit de modernisering, rationalisatie en 
herstructurering van de kolenmijnindustrie en steun voor onderzoek en 
ontwikkeling. Terzelfder tijd keurde de Commissie aanvullende Duitse 
steun voor in totaal 196,9 miljoen ecu goed voor de levering van 
cokeskolen en cokes voor de ijzer- en staalindustrie van de 
Gemeenschap98. 
Op 26 juli stond de Commissie99 Frankrijk toe voor in totaal 
668,1 miljoen ecu steun te verlenen ter dekking van 
exploitatieverliezen over 1995, steun ter dekking van lasten uit het 
verleden uit hoofde van de modernisering, rationalisatie en 
herstructurering van de kolenmijnindustrie en onderzoek voor steun en 
ontwikkeling. 
De goedkeuring van de Commissie voor steunverlening door het Verenigd 
Koninkrijk voor in totaal 2.594,4 miljoen ecu wegens lasten uit het 
verleden in 1995 is neergelegd in de beschikking van de Commissie van 
3 november 1994100. 
Aanmeldingen van steun voor 1995 zijn ontvangen van de Portugese en 
Spaanse autoriteiten, terwijl van de Duitse autoriteiten een 
aanvullende kennisgeving is ontvangen. Deze worden alle door de 
PB L 329 van 30.12.1993, blz. 12. 
Beschikking 95/464/EGKS, PB L 267 van 9.11.1995, blz. 42. 
Beschikking 95/465/EGKS, PB L 267 van 9.11.1995, blz. 46. 
Beschikking 95/499/EGKS, PB L 287 van 30.11.1995, blz. 53. 
Beschikking 95/519/EGKS, PB L 299 van 12.12.1995, blz. 18. 
Beschikking 95/995/EGKS, PB L 379 van 31.12.1995, blz. 6. 
71 
Commissiediensten getoetst op hun al dan nU»t vor mij gbaai ho M im<i 
Beschikking 3632/93/EGKS. 
1.1.4. Automobielinduatri e 
166. In zijn arrest van 29 juni 1995101 besliste het Hof van Justitie 
dat de communautaire kaderregeling voor staatssteun aan de 
automobielindustrie sinds 1 januari 1995 niet meer van kracht was, dit 
in weerwil van het laatste besluit van de Commissie om de kaderregeling 
voor onbepaalde duur te verlengen. Om te vermijden dat er een juridisch 
vacuüm zou ontstaan als gevolg van het arrest moest de Commissie 
ongebruikelijke stappen nemen; zij besloot op 5 juli 1995 om de 
kaderregeling met terugwerkende kracht vanaf 1 januari 1995 te 
verlengen en stelde tegelijkertijd de Lid-Staten voor deze 
kaderregeling voor een periode van twee jaar, uiterlijk vanaf 1 januari 
1996, opnieuw in te voeren. 
Vervolgens ging de Spaanse regering bij het Hof in beroep tegen het 
besluit van de Commissie om de kaderregeling met terugwerkende kracht 
te verlengen en verwierp zij, in tegenstelling tot alle andere 
Lid-Staten, ook het voorstel om de kaderregeling opnieuw in te voeren 
voor een periode van twee jaar. Hierdoor was de Commissie genoodzaakt 
de procedure van artikel 93, lid 2, EG, in te leiden om de 
verenigbaarheid van alle steunregelingen ten behoeve van 
automobielondernemingen in Spanje, te onderzoeken. Op 20 december nam 
de Commissie een eindbeslissing waarbij zij Spanje aanmaande om 
- evenals de overige Lid-Staten - aan de vereisten van de sinds kort 
opnieuw ingevoerde kaderregeling te voldoen. 
Op basis van haar besluit van 5 juli zette de Commissie de toepassing 
van de kaderregeling voor staatssteun aan de automobielindustrie 
gedurende het gehele jaar 1995 voort. Zij ontving negen kennisgevingen 
op basis van goedgekeurde regelingen en twee kennisgevingen op basis 
van ad-hoc regelingen. In zes gevallen stelde de Commissie een 
beschikking vast waarbij zij de aangemelde steun goedkeurde. Zij nam 
tevens een voorlopige beschikking waarin zij de Duitse regering 
gelastte binnen een bepaalde termijn alle informatie te verstrekken die 
nodig was om de nieuwe projecten van VW Sachsen te beoordelen, die niet 
onder een eerdere beschikking van 1994 vielen102. 
167. Bij haar beoordeling van afzonderlijke gevallen van steun op 
basis van regionale steunregelingen (bij voorbeeld FORD Genk) hield 
de Commissie vast aan de voorwaarde dat regionale steun in deze sector 
evenredig moet zijn met de feitelijke regionale nadelen waarmee een 
investeerder te maken krijgt. Opgemerkt zij evenwel dat hierdoor in de 
regel hogere steunintensiteiten zijn verleend aan automobielproducenten 
die investeringsprojecten in de minst ontwikkelde regio's van de EU 
uitvoerden. 
168. Ten aanzien van gevallen van reddings- en herstructureringssteun 
heeft de Commissie definitieve beschikkingen vastgesteld met betrekking 
tot de steunverlening aan DAF België, DAF Nederland en SEAT-Volkswagen. 
Deze beschikkingen hielden in dat, overeenkomstig de bestaande 
voorschriften, in het geval van het failliete DAF een gedeelte van de 
steun moest worden terugbetaald en dat, in het geval van SEAT, de 
produktiecapaciteit aanzienlijk moest worden verminderd. Bovendien 
besloot de Commissie de procedure van artikel 93, lid 2, EG, in te 
leiden met betrekking tot door de Spaanse autoriteiten aan Santana 
Motor, S.A verleende steun. 
101 Zaak C-135/93 Spanje/Commissie, Jurispr. 1995, 1-1651. 
102 XXIVe Verslag over het mededingingsbeleid, punt 367 en bijlage II.E., punt 2.6. 
72 
169. Bij haar beoordeling van steunmaatregelen voor onderzoek en 
ontwikkeling neemt de Commissie, hoewel zij de potentiële gunstige 
invloed van O&O-werkzaamheden op de economische ontwikkeling erkent, 
het risico van concurrentiedistorsies in aanmerking en zorgt zij ervoor 
dat dergelijke steun alleen wordt verleend voor projecten die 
daadwerkelijk innoverend zijn op Europees niveau. Zij ziet er ook op 
toe dat de maximum-steunintensiteiten die in de communautaire 
kaderregeling voor steun aan O&O zijn vastgelegd, in acht worden 
genomen. Aangezien in de zaken Opel Austria en Ford Valencia aan deze 
voorwaarden was voldaan heeft de Commissie de voor deze projecten 
voorgenomen steun goedgekeurd. 
170. In beide bovengenoemde gevallen was er tevens sprake van steun 
voor investeringsprojecten met het oog op de vermindering van de 
milieuvervuiling. Overeenkomstig de kaderregeling voor steun aan de 
automobielindustrie en de kaderregeling inzake overheidssteun ten 
behoeve van het milieu kan deze steun worden goedgekeurd mits zij 
uitsluitend bestemd is voor extra investeringskosten die nodig zijn om 
vervuiling te beperken of te beëindigen of om produktiemethoden aan te 
passen met het oog op de milieubescherming, en mits de maximale 
steunintensiteit die in de laatstgenoemde regeling is vastgesteld, 
d.w.z. 15% voor de aanpassing aan nieuwe milieunormen en 30% voor 
investeringen die gericht zijn op een beduidend hoger niveau van 
bescherming of voor vrijwillige maatregelen, niet wordt overschreden. 
Zowel in de zaak van Opel Austria als Ford Valencia, evenals met 
betrekking tot de steun aan de bovengenoemde onderneming Ford Genk, was 
aan deze voorwaarden voldaan zodat de Commissie de voorgenomen steun 
goedkeurde. 
171. In een aantal gevallen had de Commissie de nationale autoriteiten 
verzocht toezicht te houden op de uitvoering van de voor steun in 
aanmerking komende investering en had zij de Lid-Staten gevraagd 
jaarverslagen in te dienen over de resultaten van de investeringen en 
de steunbetalingen. De praktijk heeft het belang van een dergelijke 
follow-up-procedure reeds aangetoond, aangezien de uitvoering van 
grootschalige meerjarige investeringsprojecten tot een groot aantal 
veranderingen leidt waarvoor wijziging van de steunbetalingen nodig kan 
zijn. In 1995 werd deze controle achteraf uitgeoefend in het geval van 
Ford/VW Setubal en Fiat Mezzogiorno evenals bij Chrysler en SNF in 
Oostenrijk, waar de Europese Unie met Oostenrijk overeenstemming had 
bereikt over vermindering van steun. In haar beschikking inzake NedCar 
had de Commissie de Nederlandse autoriteiten verzocht de voorschriften 
met betrekking tot de kostenallocatie tussen de oude en nieuwe modellen 
aan te melden, zodat zij zich ervan kon vergewissen dat geen steun werd 
verleend aan Volvo en Mitsubishi als gevolg van foutieve regelgeving103. 
Uit onderzoek van deze regelgeving voor 1994 en 1995 bleek dat zij geen 
elementen van staatssteun bevatte. Tenslotte werd in de zaak Rover 
(herstructureringssteun) , die van vóór de vaststelling van de 
kaderregeling stamt, en in de zaak Opel Eisenach (regionale steun) de 
controle achteraf beëindigd, nadat aan alle voorwaarden van de 
beschikkingen was voldaan. 
1.1.5. Synthetische vezelIndustrie 
172. Sinds 1977 is de steun aan deze industrie onderworpen aan 
aanvullende controle op grond van de kaderregeling inzake steun aan de 
synthetische vezelindustrie. In april verzocht de Commissie een 
onafhankelijke consulent om de gevolgen van de kaderregeling te 
beoordelen en, indien een voortzetting van aanvullende controle 
noodzakelijk zou blijken, om na te gaan in welke vorm deze zou moeten 
worden uitgeoefend. De consulenten brachten in oktober verslag uit; de 
XXIVe Verslag over het mededingingsbeleid, punt 367 en bijlage II.E, punt 2.6. 
73 
Commissie zal begin 1996 besluiten welke maatregelen zullen worden 
genomen. Eveneens in april verlengde de Commissie de geldigheidsduur 
vqii dfc huidigfa kaiJoi-'teyeJ i uy"M mol nfcyfan maauUon i..< bu met 
31 maart 1996lü5. 
1.1.6. Vervoer 
173. In 1995 steeg het aantal steungevallen in de vervoersector 
aanzienlijk (van 29 tot 52) . Afgezien van deze stijging waren de 
steungevallen inhoudelijk ingewikkelder en breidde het 
toepassingsgebied van de artikelen 92 en 93 zich uit. Naarmate de 
liberalisering van de vervoermarkten voortschrijdt neemt de commerciële 
druk op de marktdeelnemers over de gehele linie toe. De aanstaande 
voltooiing van de liberalisering van de burgerluchtvaart omvat tevens, 
vanaf maart 1997, cabotage door Europese vervoerondernemingen. De 
onlangs goedgekeurde richtlijnen betreffende infrastructuurlasten en 
de toegang tot het spoorwegnet vormen verdere stappen op de weg die met 
Richtlijn 91/440 werd ingeslagen. Deze richtlijn wordt verder 
uitgebreid tot scheepvaartlijnen tussen de Lid-Staten. Dit zijn slechts 
enkele voorbeelden van de vooruitgang in de richting van een 
geïntegreerde markt voor vervoerdiensten. 
174. Naarmate commerciële transacties hun intrede doen in nieuwe 
sectoren moet de controle op financiële overheidssteun worden 
uitgebreid om ervoor te zorgen dat eerlijke concurrentieverhoudingen 
voor alle ondernemingen, zowel openbare als particuliere, worden 
gehandhaafd. In de vervoersector dienen, op basis van een 
overheidsmaatregel, geen voordelen te worden toegestaan waardoor de 
kosten die normaal deel uitmaken van de kostenstructuur van een 
onderneming worden gereduceerd tenzij zij bestemd zijn voor de 
noodzakelijke coördinatie van het vervoer of een vergoeding vormen voor 
bepaalde verplichte openbare dienstverrichtingen. Bovendien kan de 
ontwikkeling van het vervoer als economische activiteit of als een 
concreet project van gemeenschappelijk Europees belang in aanmerking 
komen voor vrijstelling. 
175. In het afgelopen jaar werden de diensten van de Commissie in een 
aantal gevallen door Lid-Staten geraadpleegd (Ferrovie dello Stato, 
vaste Öresund-oeververbinding) om te verduidelijken of openbare 
investeringen in infrastructuurvoorzieningen als staatssteun konden 
worden beschouwd. De regeringen hebben financiële steun altijd gebruikt 
als een essentieel beleidsinstrument met het oog op de ontwikkeling van 
de infrastructuur. In principe zal deze steun, zolang de toegang en het 
gebruik openbaar en algemeen blijven, geen steunmaatregel in de zin van 
artikel 92, lid 1, uitmaken, doch zij zal in de regel worden beschouwd 
als een zaak van algemeen belang. Om van concurrentievervalsing te 
kunnen spreken moeten de voordelen die de infrastructuurwerken 
opleveren op selectieve wijze worden toegekend, met het doel specifieke 
bedrijven te helpen: bij voorbeeld een speciaal gebouwde installatie 
die uitsluitend door één onderneming wordt gebruikt, of discriminerende 
toegangsbeperkingen. 
Vanuit economisch oogpunt worden deze goederen en diensten in de regel 
door de openbare autoriteiten verstrekt omdat het prijsstelsel niet in 
staat is dit op efficiënte wijze te doen. Goederen als 
infrastructuurvoorzieningen zijn gewoonlijk ondeelbaar en worden 
collectief gebruikt door alle burgers, of zij hiervoor betalen of niet. 
Een dergelijk openbaar goed dat door de regering wordt verstrekt komt 
de samenleving als geheel ten goede en niet alleen een specifieke 
onderneming of industrie (beginsel van niet-exclusiviteit) . Bijgevolg 
vormt overheidssteun voor infrastructuurwerken in de regel geen steun, 
104 PB C 346 van 30.12.1992. 
105 PB C 142 van 8.6.1995. 
74 
doch veeleer een algemene maatregel die berust op de autonomie van de 
overheid op het gebied van economisch beleid, ruimtelijke ordening en 
ontwikkeling. 
176. Een aantal klachten in 1995 stelden staatssteun voor havens aan 
de kaak. De vraag werpt zich op of financiële steun voor 
havenactiviteiten kan worden onderzocht in het kader van artikel 92. 
177. Wat de burgerluchtvaart betreft heeft de Commissie haar 
beschikkingen inzake staatssteun in 1995 gebaseerd op de beginselen die 
in de nieuwe richtsnoeren van november 1994106 worden ontwikkeld. De 
richtsnoeren nemen de toenemende concurrentie in de markt voor 
luchtvervoerdiensten sinds de inwerkingtreding van het derde pakket 
liberaliseringsmaatregelen in 1993, in aanmerking. In 1994 keurde de 
Commissie de verlening van herstructureringssteun aan TAP en Air France 
goed, die in schijven zou worden uitgekeerd. In beide gevallen stelde 
de Commissie haar goedkeuring afhankelijk van de correcte nakoming c.q. 
uitvoering van een aantal verbintenissen en herstructureringsplannen. 
In 1995 hield de Commissie met de hulp van onafhankelijke deskundigen 
toezicht op de naleving van hetgeen was overeengekomen. Omdat zowel 
TAP107 als Air France108 op bevredigende wijze aan de verplichtingen 
voldeden, werd geen bezwaar gemaakt tegen de uitkering van de tweede 
schijven van de steun. 
178. Eveneens in 1994 besloot de Commissie dat de inschrijving door 
de Franse publiekrechtelijke rechtspersoon CDC-P op door Air France 
uitgegeven obligaties onwettige steun uitmaakte die onverenigbaar met 
de gemeenschappelijke markt was, en eiste zij terugbetaling ervan. In 
oktober 1994 stelden Frankrijk en Air France bij het Gerecht van eerste 
aanleg beroep tegen de beschikking van de Commissie in. De Commissie 
besloot dan op 4 april 1995109 haar oorspronkelijke beschikking te 
wijzigen en te eisen dat Frankrijk waarborgde dat de steun en de rente 
op achterstallige bedragen op een geblokkeerde bankrekening zouden 
worden geplaatst totdat het Gerecht definitief uitspraak zou hebben 
gedaan. De economische rechtvaardiging hiervan is dat Air France op die 
manier de als steun ontvangen sommen niet kan gebruiken zolang de zaak 
bij het Gerecht aanhangig is. 
179. Op 4 mei 1995110 analyseerde de Commissie de financiële 
transacties die waren geregeld in een overeenkomst tussen Swissair en 
Sabena, op grond waarvan Swissair een strategische participatie (49, 5%) 
in Sabena zou nemen. De operatie hield in dat Sabena voor 
9,5 miljard BFR nieuwe aandelen zou uitgeven, waarop Swissair voor 
6 miljard BFR en de Belgische overheid en een groep Belgische 
investeerders voor het resterende bedrag zouden inschrijven. De 
Commissie herinnerde eraan dat, wanneer de overheid haar participatie 
in een vennootschap verhoogt, deze kapitaalinbreng niet als 
overheidssteun moet worden beschouwd, indien de overheidsinvestering 
gepaard gaat met een belangrijke kapitaalinbreng door een particuliere 
investeerder. Het feit dat Swissair tegen dezelfde prijs en tegen 
dezelfde voorwaarden als de Belgische overheid en de Belgische 
investeerders op de nieuwe aandelen inschreef, werd aanvaard als bewijs 
dat de operatie een normale financiële transactie was en geen 
overheidssteun uitmaakte. 
106 XXIVe Verslag over het mededingingsbeleid, punt 375. 
101 PB C 154 van 21.6.1995. 
108 PB C 295 van 10.11.1995. 
109 PB L 219 van 15.9.1994. 
110 PB L 239 van 7.10.1995, blz. 19. 
75 
180. Op 10 mei 1995 besloot de Commissie geen bezwaar te maken tegen 
plannen van de Duitse overheid om in het kader van het in 1992 begonnen 
privatiseringsprogramma van Lufthansa bij te dragen aan pensioenfondsen 
voor het personeel van de onderneming. De maatregelen hielden verband 
met de lasten die Lufthansa te dragen kreeg nadat zij zich had moeten 
terugtrekken uit een door de publiekrechtelijke rechtspersoon VBL 
beheerd aanvullend pensioenfonds waarbij de onderneming als 
overheidsbedrijf verplicht was geweest zich aan te sluiten. De 
Commissie was van oordeel dat een particuliere investeerder die zich 
in dezelfde positie zou hebben bevonden als de Duitse overheid, die 
haar zeggenschap over Lufthansa had moeten opgeven, op dezelfde wijze 
zou hebben gehandeld om de uiteindelijke waarde van zijn participatie 
te maximaliseren. 
181. Op 19 juli 1995 analyseerde de Commissie een kapitaalinbreng van 
300 miljoen FF in de luchtvaartmaatschappij AOM door haar door de 
overheid gecontroleerde moedermaatschappij Crédit Lyonnais. Na het 
herstructureringsplan van de luchtvaartmaatschappij te hebben 
onderzocht, kwam de Commissie tot de conclusie dat deze waarschijnlijk 
in de nabije toekomst opnieuw winst zou boeken en dat de nettowaarde 
van de toekomstige cash flow op dat ogenblik hoger was dan die van de 
investering. De operatie werd als een normale financiële transactie en 
niet als overheidssteun beschouwd, omdat een particuliere investeerder 
in een markteconomie, die zich in dezelfde omstandigheden zou hebben 
bevonden, dezelfde investering in AOM zou hebben gedaan. 
182. Op 29 november 1995 gaf de Commissie een negatieve 
eindbeschikking met betrekking tot het bijzondere stelsel van 
afschrijving voor in Duitsland ingeschreven, voor internationale 
commerciële activiteiten gebruikte vliegtuigen. Het stelsel stond onder 
bepaalde omstandigheden een buitengewone afschrijving van ten hoogste 
30% van de totale aankoopprijs toe. De Commissie was van oordeel dat 
het stelsel neerkwam op steunverlening en dat het niet onder toepassing 
van artikel 92, leden 2 en 3, kon vallen. 
183. Evenzo heeft de Commissie een aantal beschikkingen gegeven met 
betrekking tot gevallen van staatssteun in de sector van het 
zeevervoer. De richtsnoeren van de Commissie van 1989 betreffende het 
onderzoek van steunmaatregelen van de Staten ten behoeve van 
scheepvaartondernémingen in de Gemeenschap worden thans opnieuw 
bestudeerd in het kader van een algemene herijking van het 
communautaire zeevervoerbeleid. De resultaten hiervan werden door de 
Commissie in een strategisch document neergelegd; de Europese 
Instellingen, de Lid-Staten en andere belanghebbenden zullen worden 
verzocht dit document te bespreken en van opmerkingen te voorzien. 
184. De Commissie besloot met name dat een overeenkomst tussen de 
Spaanse regionale en lokale overheden in Baskenland enerzijds en 
Ferries Golfo de Viscaya anderzijds, betreffende een veerdienst tussen 
Bilbao en Portsmouth, geen elementen van overheidssteun bevatte. Na een 
procedure ex artikel 93, lid 2, te hebben ingeleid, gaf de Commissie 
haar eindbeschikking op 6 juni 1995. 
185. Er rees ernstige twijfel over de verenigbaarheid met het Verdrag 
van steun ten gunste van de scheepvaartmaatschappij Compagnie Générale 
Maritime (CGM), die eigendom is van de Franse overheid. De Commissie 
besloot op 31 oktober 1995 om een procedure ex artikel 93, lid 2, in 
te leiden en later op 20 december 1995 om deze procedure uit te 
breiden. De steun bedraagt ongeveer 330 miljoen ecu. 
186. De Commissie heeft eveneens een aantal gevallen van staatssteun 
aan de sector van het wegvervoer onderzocht waarbij zij in het 
bijzonder rekening hield met de liberalisering van de cabotage in het 
76 
wegvervoer die sinds 1 januari 1995 geleidelijk plaatsvindt111 en 
waarvoor de openstelling van de plaatselijke markten voor communautaire 
concurrentie noodzakelijk is. 
187. De Commissie heeft op 18 augustus 1995 bij het Hof van Justitie 
beroep ingesteld tegen Italië, dat niet de maatregelen heeft genomen 
die nodig zijn om te voldoen aan de beschikking van de Commissie van 
9 juni 1993, waarin is vastgesteld dat een in Italië ingesteld 
belastingkrediet ten gunste van wegvervoerders onverenigbaar met de 
gemeenschappelijke markt is, en waarin de Italiaanse autoriteiten is 
bevolen de uitgekeerde bedragen terug te vorderen. 
Bovendien is de betrokken regeling, die als eenvoudige bedrijfssteun 
werd beschouwd en die aanvankelijk voor het belastingjaar 1992 zou 
hebben gegolden, door de Italiaanse autoriteiten voor 1993 en 1994 
verlengd, met een budget van 558 miljoen ecu. De Commissie heeft op 
4 oktober 1995 besloten om ten aanzien van deze verlengingen een 
procedure ex artikel 93, lid 2, in te leiden, en zij heeft 
onmiddellijke opschorting van de steun bevolen. 
188. In de binnenvaartsector wordt de structurele sanering met het oog 
op de vermindering van de bestaande overcapaciteit door sloop, waarmee 
in 1990 was begonnen op basis van Verordening (CEE) nr. 1101/89 van de 
Raad van 27 april 1989, nog voortgezet, Gezien de omvang van het 
scheepsruimteoverschot heeft de Commissie op 23 mei 1995 een voorstel 
bij de Raad ingediend tot wijziging van de voornoemde verordening, 
waarin zij grootschalige sloopwerkzaamheden aanbeveelt voor de jaren 
1996-1998, te financieren door de Gemeenschap, de betrokken Lid-Staten 
en de beroepsgroep. Dit vormt een belangrijke begeleidende maatregel 
van de geleidelijke liberalisering van de binnenvaartmarkt die eveneens 
door de Commissie wordt aangekondigd in een voorstel van 23 mei 1995. 
189. De Commissie toetste in 1995 een aantal operaties van 
spoorwegmaatschappijen aan de artikelen 92 en 93. Met betrekking tot 
de verkoop van de maatschappijen voor rollend spoorwegmaterieel 
(ROSCO's) in het Verenigd Koninkrijk besloot de Commissie op 
29 november 1995 dat de aan de kopers verleende waarborgen nodig waren 
om de bij de verkoop geboekte winst te maximaliseren, en derhalve niet 
als overheidssteun moesten worden beschouwd. 
Evenzo besloot de Commissie op 18 oktober 1995 dat een door de 
Italiaanse overheid aan Ferrovie dello Stato S.p.A verleende 
staatswaarborg op een lening van 372 miljoen ecu voor investeringen in 
spoorweginfrastructuur ten behoeve van de HST-verbinding Brenner-Verona 
geen overheidssteun uitmaakte. 
1.1.7. Landbouw 
190. De toetreding van drie nieuwe Lid-Staten (Oostenrijk, Zweden en 
Finland) heeft de situatie op het gebied van staatssteun in de 
landbouwsector enigermate gewijzigd. Voor iedere nieuwe Lid-Staat 
voorziet het Toetredingsverdrag in een bijzondere procedure voor de 
steunregelingen die op het moment van de toetreding reeds bestonden, 
gedurende een overgangsperiode. Zoals in het Toetredingsverdrag wordt 
bepaald hebben de nieuwe Lid-Staten vóór 30 april 1995 hun bestaande 
steunregelingen ten behoeve van de landbouwsector in de zin van 
artikel 93, lid 1 van het EG-Verdrag aan de Commissie meegedeeld. 
Bovendien heeft de Commissie op 13 februari 1995 twee besluiten genomen 
waarbij zij het Oostenrijkse en Finse programma voor de toepassing van 
de artikelen 138 tot en met 140 van de Toetredingsakte goedkeurt; 
hierin wordt de toekenning van overheidssteun voor landbouwprodukten 
Verordening nr. 3118/93 van de Raad, PB L 279 van 12.11.1993. 
77 
gedurende een overgangsperiode en de geleidelijke vermindering ervan 
geregeld. Deze besluiten zijn vervolgens gewijzigd om met nieuwe 
elementen rekening te houden. 
191. In zijn algemeenheid is heeft de Commissie het recht om zich te 
verzetten tegen overheidssteun van welke Lid-Staat dan ook die de 
marktmechanismen van de Gemeenschap dreigt te verstoren en die, als 
bedrijfssteun, geen duurzame invloed heeft op de ontwikkeling van de 
desbetreffende sector. 
192. Wat de investeringssteun in de sector van de primaire produktie 
betreft, en met name de toepassing van artikel 12, lid 1, van 
Verordening (EEG) nr. 2328/91 van de Raad inzake de verbetering van de 
doeltreffendheid van de landbouwstructuren112, dienen, met het oog op 
de beoordeling van de communautaire en nationale steun, de 
steungevallen voortaan zoveel mogelijk gelijktijdig te worden 
onderzocht binnen de voor overheidssteun geldende termijnen; dank zij 
deze procedure kan één brief aan de betrokken Lid-Staat worden 
gezonden, zowel uit hoofde van de artikelen 92 en 93 van het Verdrag 
als van Verordening nr. 2328/91. 
193. Wat de investeringssteun betreft die bestemd is voor de 
verbetering van de voorwaarden inzake verwerking en afzet van 
landbouwprodukten is het communautair beleid vastgelegd in Verordening 
(EEG) nr. 866/90 van de Raad113. Deze verordening staat de Lid-Staten 
tevens toe onder een aantal voorwaarden steun te verlenen uit hoofde 
van de artikelen 92 en 93 van het Verdrag. Deze mogelijkheid wordt 
evenwel beperkt door de in de genoemde verordening vastgestelde 
selectiecriteria welke door de Commissie op dezelfde wijze worden 
toegepast als bij de beoordeling van overheidssteun. 
Tot 1994 golden de selectiecriteria voor deze investeringen, "voor 
specifieke sectoren geldende beperkingen" genaamd, van Beschikking 
90/342/EEG van de Commissie van 7 juni 1990114. Deze zijn gewijzigd bij 
Beschikking 94/173/EEG van de Commissie van 22 maart 1994115. In 1994 
had de Commissie de Lid-Staten meegedeeld dat zij, wat de 
overheidssteun betreft, de beperkingen per sector zou blijven toepassen 
die zijn vastgesteld in punt 2 van de bijlage van de beschikking van 
1990116. In 1995 heeft de Commissie haar standpunt genuanceerd ten einde 
de beperkingen van de beschikking van 1994 toe te passen in gevallen 
waarin de voorwaarden minder stringent zijn117. Naar aanleiding van haar 
voorbereidende werkzaamheden met de Lid-Staten heeft de Commissie 
besloten om, met ingang van 1 januari 1996, op steunmaatregelen van de 
overheid de beperkingen van haar beschikking van 22 maart 1994 toe te 
passen in plaats van die van haar beschikking van 7 juni 1990118. 
194. De Commissie heeft eveneens besloten haar beleid op het gebied 
van gesubsidieerde beheerskredieten in de landbouwsector te herzien119. 
PB L 218 van 6.8.1991, blz. 1. 
PB L 91 van 26.4.1990, blz. 1. 
PB L 163 van 29.6.1990, blz. 71 
PB L 79 van 23.3.1994, blz. 29. 
PB L 189 van 12.7.1994, blz. 5. 
PB L 71 van 23.3.1995, blz. 6. 
PB C 29 van 2.2.1996, blz. 4. 
PB C 44 van 16.2.1996, blz. 2. 
78 
1.1.8. Viaaerij 
195. In 1995 heeft de Commissie 37 nieuwe aangemelde steunregelingen 
geregistreerd, alsmede 20 steunregelingen die niet of te laat werden 
aangemeld, evenals drie nieuwe gevallen van bestaande steunregelingen 
in deze sector. Zij heeft besloten zich niet tegen de uitvoering van 
22 steunregelingen te verzetten, waarvan één reeds vanaf 1994 in 
behandeling was. Verder heeft zij besloten de procedure van artikel 93, 
lid 2, van het EG-Verdrag in te leiden ten aanzien van twee 
steunmaatregelen, één in Italië en één in Duitsland. In dezelfde 
periode heeft de Commissie besloten de procedure van artikel 93, lid 
2, te beëindigen welke was ingeleid ten aanzien van een steunmaatregel 
die ten uitvoer was gelegd in Italië en die in 1993 was aangemeld. 
1.2. Specifieke sectoren die niet aan bijzondere regels zijn 
onderworpen 
196. Sinds enkele jaren doet zich in Europa een golf van 
liberaliseringen, privatiseringen en aanpassingen van de nationale 
sectoren die een monopoliepositie bekleden, voor. Deze veranderingen, 
die verband houden met het voortschrijdende proces van harmonisatie van 
de voorschriften op communautair niveau, hebben de Commissie ertoe 
gebracht te onderzoeken hoe de regels op het gebied van staatssteun 
kunnen worden toegepast op bepaalde bijzondere sectoren, zoals de 
banksector of de posterijen. Deze sectoren moeten in theorie weliswaar 
op dezelfde manier worden behandeld als alle andere (met name het 
beginsel van de " particuliere investeerder in een markteconomie" ) , maar 
bezitten toch een aantal specifieke kenmerken die rechtvaardigen dat 
de Commissie hiermee rekening houdt bij de toepassing van de regels op 
het gebied van overheidssteun. 
1.2.1. De banksector 
197. Deze sector heeft bepaalde kenmerken die vooral verband houden 
met overwegingen van sociale en juridische aard (bescherming van 
spaarders), van macro-economische en financiële aard (noodzakelijke 
stabiliteit van de sector, goede werking van het betalingssysteem), en 
tenslotte van politieke en internationale aard (mogelijke weerslag in 
de vorm van "paniek" op andere instellingen in hetzelfde land of in 
andere landen gezien de zeer grote onderlinge afhankelijkheid in 
sectoren als de banksector, met name wanneer een grote instelling in 
ernstige moeilijkheden raakt). Daarom zijn bijzondere autoriteiten 
belast met het toezicht op deze sector in de verschillende Lid-Staten. 
Na de zaak Banesto in 1994 vormt de zaak Crédit Lyonnais een 
belangwekkend voorbeeld van de wijze waarop de regels inzake 
overheidssteun kunnen worden toegepast, waarbij niettemin rekening 
wordt gehouden met de bijzondere gevoeligheid van de sector. Deze zaak 
is in kwantitatief opzicht de belangrijkste die de Commissie ooit heeft 
behandeld: het totale steunbedrag beliep namelijk 45 miljard FF (7,5 
miljard ecu) . Bovendien was Crédit Lyonnais eind 1993 de grootste 
Europese bank wat het balanstotaal betreft, zodat deze zaak een 
voorbeeld vormt van een in ernstige moeilijkheden verkerende grote bank 
met alle gevolgen die dit downstream kan hebben voor het gehele Franse 
en zelfs Europese financiële en bancaire stelsel. 
De door de Commissie gekozen benadering bestaat, na raadpleging van een 
groep deskundigen op hoog niveau, in de toepassing op de banksector van 
materiële en procedurevoorschriften op het gebied van overheidssteun, 
waarbij tevens rekening wordt gehouden met de specifieke kenmerken van 
de sector. Wanneer de regels in acht worden genomen wordt bovendien 
voorkomen dat bepaalde kredietinstellingen, vertrouwend op de 
impliciete of expliciete steun van de overheid indien het een openbare 
onderneming betreft en/of een onderneming die te belangrijk is om aan 
haar lot te worden overgelaten, zich onvoorzichtig gaan gedragen. Deze 
79 
houding kan immers een beroep op overheidsondersteuning noodzakelijk 
maken en derhalve een concurrentiedistorsie veroorzaken die voorkomen 
had kunnen worden. Zelfs indien steun van de overheid noodzakelijk 
wordt geacht om ongewenste gevolgen voor de overige instellingen en 
financiële markten te vermijden, meende de Commissie dat ervoor moest 
worden gezorgd dat de gekozen oplossing de concurrentie zo min mogelijk 
verstoort. Tenslotte dient door de in moeilijkheden verkerende 
instelling een aanzienlijke compensatie te worden verleend om de 
negatieve gevolgen van de overheidssteun voor de overige 
marktdeelnemers teniet te doen. Daarom is in de eindbeslissing van de 
Commissie de goedkeuring van de steun afhankelijk gesteld van de 
verkoop door Crédit Lyonnais van een groot deel van het internationale 
netwerk, van een bijdrage in de kosten van de afstotingsoperatie door 
middel van een clausule inzake terugkeer naar winstgevendheid, een 
duidelijke scheiding tussen Crédit Lyonnais en de 
afsplitsingsconstructie en de waarschijnlijke privatisering van de bank 
binnen vijf jaar. 
1.2.2. De poatsector 
198. De Commissie hecht bijzonder veel betekenis aan deze sector, die 
een onmisbaar instrument is in het sociaal-economische leven van een 
land. Zij moet echter rekening houden met de uitspraak van het Hof van 
Justitie volgens welke in deze sector de mededingingsvoorschriften van 
toepassing zijn120, onverminderd het beginsel van artikel 90 ,lid 2, van 
het EG-Verdrag. 
De postdiensten en met name de overheids of semi-overheidsdiensten of 
de bedrijven die bijzondere of uitsluitende rechten hebben verkregen, 
onderhouden nog steeds bevoorrechte betrekkingen met de staat. Dit 
brengt met zich mee dat zij op directe (subsidies) of indirecte 
(belastingfaciliteiten) wijze steun ontvangen waarover vaak weinig 
bekend is. Deze steun valt echter onder de Richtlijn van de Commissie 
betreffende de transparantie van de financiële betrekkingen tussen 
overheid en overheidsbedrijven121 en is daardoor gebonden aan een aantal 
duidelijke boekhoudkundige en financiële verplichtingen. Bovendien is 
bij dergelijke rechtstreekse of indirecte financiële bijstand sprake 
van staatssteun hetgeen betekent dat de Commissie hierop toezicht moet 
houden, enerzijds om toe te zien op voorafgaande aanmelding van 
steunvoornemens door de staten en anderzijds om de bestaande 
steunregelingen in de Lid-Staten aan een voortdurend onderzoek te 
onderwerpen met het oog op de geleidelijke ontwikkeling en het 
functioneren van de interne markt. 
In dit verband is de zaak "Activités concurrentielles de la Poste 
française" in twee opzichten interessant. Enerzijds gaat het hier om 
de toepassing van de bepalingen ten aanzien van staatssteun (artikelen 
92-93) en anderzijds om bepalingen die gelden voor ondernemingen belast 
met het beheer van diensten van algemeen economisch belang (artikel 90, 
lid 2) . Dit is de eerste zaak waarin de Commissie beide bepalingen 
gezamenlijk heeft toepast. De Commissie stelde dat de eventuele 
belastingvoordelen waarvan de post kon profiteren, niet groter waren 
dan de extra kosten die voortvloeien uit het functioneren als een 
openbare dienst en geen voordeel opleverden voor de concurrerende 
activiteiten van de Franse posterijen (i.e. de activiteiten die 
krachtens het Franse recht niet voorbehouden zijn aan de posterijen). 
De Commissie besloot dus dat deze belastingfaciliteiten geen staatsteun 
vormden in de zin van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag. 
Arrest van het Hof van Justitie van 12 februari 1992 in de gevoegde zaken C-48/90 en C-
66/90 Nederland en PTT Nederland en PTT Post vs Commissie, Jurispr. 1992 1-565; arrest 
van het Hof van Justitie in de zaak C-320/91 Paul Corbeau, Jurispr 1993, p. 1-2563. 
Richtlijn van de Commissie 80/723/EEG van 25.6.1980 gewijzigd bij Richtlijn 84/413/EEG, 
PB L 229 vanu 28.8.1985, blz. 20. 
80 
1.2.3. Dm audio-visuele sector 
199. De Commissie erkent dat de Europese filmindustrie en de produktie 
van televisieprogramma's in belangrijke mate bijdragen tot de 
diversificatie van de Europese cultuur. Bevordering van de culturele 
diversiteit wordt dan ook door de Commissie geaccepteerd als 
rechtvaardiging voor staatsteun aan de filmindustrie en de produktie 
van televisieprogramma's. De Commissie zal er echter bij de beoordeling 
van staatsteun aan de audiovisuele sector op toezien, dat de steun niet 
tot onrechtmatige concurrentiedistorsies leidt en dat niet 
gediscrimineerd wordt op grond van nationaliteit. Ook mag het vrije 
verkeer van goederen, diensten, personen en ideëen niet op enigerlei 
wijze belemmerd worden. De Commissie zal streven naar een evenwicht 
tussen bevordering van het cultureel erfgoed en vrije handel en 
mededinging binnen de interne markt. 
De Commissie wil haar beleid op dit gebied duidelijk profileren en 
daarom worden momenteel richtsnoeren uitgewerkt over staatssteun voor 
cultuur, kunst en de audio-visuele sector. Deze richtsnoeren zijn 
tijdens een multilaterale vergadering met de Lid-Staten in juni 
besproken en hebben algemene bijval gevonden. 
200. Naar aanleiding van klachten van particuliere televiesiestations 
over concurrentievervalsing binnen de EG door staatsteun aan openbare 
zenders liet de Commissie in 1993 een studie uitvoeren door een 
adviesbureau, dat met name moest onderzoeken welke diensten de openbare 
zenders verplicht moeten verstrekken, hoeveel deze kosten en hoeveel 
steun de openbare zenders ontvangen. In oktober 1995 ontving de 
Commissie het resultaat van dit onderzoek dat zij aan alle Lid-Staten 
deed toekomen. Voor de nieuwe Lid-Staten en de EVA-Staten die de EER-
Overeenkomst hebben ondertekend, heeft de Commsiie een aanbesteding 
voor een analoge studie uitgeschreven. Zodra de Commissie de 
opmerkingen van de Lid-Staten over het eerste onderzoek heeft ontvangen 
en de tweede studie is afgerond, zal zij de hangende zaken in 
behandeling nemen en een discussie over de toekomstige ontwikkeling op 
gang brengen. 
2. Horizontale steun 
2.1. Onderzoek en ontwikkeling 
201. De Commissie heeft op 20 december 1995 de nieuwe communautair 
kaderregeling voor staatssteun aan onderzoek en ontwikkeling 
goedgekeurd. 
Bij de herziening van het beleidskader van 1986 is uitgegaan van de 
nieuwe communautaire en internationale concurrentieverhoudingen. Ook 
is in de nieuwe versie rekening gehouden met de aanbevelingen van het 
Witboek "Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid" en de gevolgen 
van de overeenkomsten die gesloten zijn naar aanleiding van de 
multilaterale onderhandelingen in het kader van de Uruguayronde. 
Bovendien brengt deze versie duidelijkheid omtrent een aantal 
ongeschreven gebruiken die sedert de inwerkingtreding van het kader van 
1986 zijn ontstaan. 
Terwijl het steunplafond in het algemeen gehandhaafd blijft op 25% 
voor preconcurrentiële ontwikkeling - die dichter bij de markt staat -
en 50% voor industrieel basisonderzoek, kunnen nu "bonussen" worden 
gegeven voor projecten waarbij het MKB (+10 punten), steunregio's (+5 
of+10 punten) en prioritaire projecten van het communautair 
kaderprogramma voor O&O betrokken zijn. 
Bovendien kan de maximale steunintensiteit (met 10 punten) verhoogd 
worden voor projecten die aan één of meer van de volgende criteria 
beantwoorden: grensoverschrijdende samenwerking tussen onafhankelijke 
81 
ondernemingen, verspreiding op grote schaal van de 
onderzoeksresultaten, samenwerking tussen universiteiten en 
bedrijfsleven. Een bonus van 25 punten mag worden gegeven voor 
projecten die tot de prioriteiten van het kaderprogramma O&O behoren 
en waarbij ook sprake is van grensoverschrijdende samenwerking tussen 
ondernemingen of tussen ondernemingen en openbare onderzoekinstellingen 
alsmede van verspreiding op grote schaal van de onderzoeksresultaten. 
Dit bonussysteem maakt het mogelijk het steunplafond te moduleren naar 
gelang van het gemeenschappelijk belang van de projecten. De maxima die 
zijn vastgesteld in de steuncode van de WTO mogen echter in geen geval 
worden overschreden. 
Uitgaande van de concurrentie van buiten de Gemeenschap en de nieuwe 
mogelijkheden die de Overeenkomst over staatssteun en compenserende 
maatregelen van de WTO biedt, is in de nieuwe kaderregeling vastgelegd, 
dat de Europese ondernemingen in de volgende gevallen recht hebben op 
de maximale steunpercentages van de WTO (50% voor preconcurrentiële 
ontwikkeling en 75% voor industrieel basisonderzoek): cumulatie van 
staatssteun en steun van de Gemeenschap, belangrijke projecten van 
algemeen Europees belang (uitzondering op artikel 92, lid 3, onder b) , 
projecten en programma's waarvoor vergelijkbare werkzaamheden zijn 
uitgevoerd door buiten de Europese Unie gevestigde ondernemingen die 
daarvoor met instemming van de WTO (in de afgelopen drie jaar) 
hetzelfde steunpercentage hebben gekregen of nog krijgen. 
In de nieuwe kaderregeling is aan de hand van de opgedane ervaringen 
besloten, de administratieve procedures voor de Lid-Staten en de 
Commissie te vereenvoudigen door bij verhoging van het jaarlijkse 
steunbedrag (<100% van het oorspronkelijke bedrag) en/of verlenging van 
een goedgekeurde steunregeling voorafgaande aanmelding niet meer 
verplicht te stellen, wanneer aan bepaalde voorwaarden is voldaan. 
Steun voor projecten die deel uitmaken van een door de Commissie 
goedgekeurde O&O-steunregeling, behoeft in principe niet meer 
afzonderlijk te worden aangemeld. Voor afzonderlijke projecten waarvan 
het steunbedrag (5 miljoen ECU) en de projectkosten (25 miljoen ECU) 
een bepaalde grens overschrijden, is in de kaderregeling 1995 een ander 
aanmeldingscriterium vastgelegd. 
In de herziene kaderreggeling wordt tevens aangegeven, in welke 
gevallen staatssteun voor O&O-activiteiten van openbare 
hoger-onderwijsinstellingen of openbare onderzoekcentra zonder 
winstoogmerk onder de bepalingen van artikel 92, lid 1, van het 
EG-Verdrag valt. 
Voorts wordt in de nieuwe kaderregeling vermeld aan de hand van welke 
factoren de Commissie beoordeelt of staatssteun ten behoeve van O&O 
bedrijven er inderdaad toe aanzet, aanvullende werkzaamheden op het 
gebied van O&O te ondernemen naast die welke zij reeds in het kader van 
hun gewone dagelijkse activiteiten verrichten (stimulerende werking van 
steun aan O&O) . 
De Commissie gaat ervan uit dat steun aan O&O voor het MKB zonder meer 
noodzakelijk en stimulerend is, maar zal zorgvuldig onderzoeken of dit 
ook het geval is bij steun voor grote ondernemingen die met 
marktgericht onderzoek bezig zijn. 
2.2. Steun voor de werkgelegenheid en algemene sociale maatregelen 
202. Ook in 1995 vormde de hoge werkloosheid het voornaamste sociaal-
economische probleem van de Gemeenschap. Om deze zorgwekkende situatie 
het hoofd te bieden proberen de Lid-Staten op allerlei manieren de 
werkgelegenheid te bevorderen. Ook de Commissie heeft in haar Witboek 
82 
over "Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid" een aantal 
mogelijkheden aangegeven om met inachtneming van het mededingingsbeleid 
van de Gemeenschap de werkgelegenheid te stimuleren. 
De maatregelen die de Lid-Staten in het kader van hun 
werkgelegenheidsbeleid nemen, zijn in de meeste gevallen algemene 
maatregelen en geen steunmaatregelen; zij begunstigen niet bepaalde 
ondernemingen en beïnvloeden ook niet de handel tussen de Lid-Staten 
in de zin van artikel 92, lid 1, van het EG-Verdrag. Zo worden onder 
de onlangs ingevoerde Deense energiewet nieuwe of hogere belastingen 
geheven op C02- en S02-emissies door de Deense industrie, maar komt de 
opbrengst van deze belastingen weer ten goede aan de industrie in de 
vorm van een algemene verlaging van de werkgeverspremies. Op basis van 
objectieve criteria en gezien het feit dat deze regeling automatisch 
aan alle ondernemingen ten goede komt, heeft de Commissie besloten, dat 
hier geen sprake is van staatssteun in de zin van artikel 92, lid 1, 
van het EG-Verdrag. 
Slechts wanneer maatregelen selectief de arbeidskosten van bepaalde 
ondernemingen of sectoren verlagen met de bedoeling, bedrijven ertoe 
aan te zetten hun personeel uit te breiden of in dienst te houden dan 
wel bepaalde categorieën werklozen aan te stellen, kan worden gesteld 
dat zij de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen, omdat de 
begunstigden bevoordeeld worden ten opzichte van hun concurrenten. Zo 
oordeelde de Commissie dat een Zweedse steunregeling ter bevordering 
van de werkgelegenheid beschouwd moest worden als staatssteun ten 
behoeve van bepaalde ondernemingen, omdat deze regeling alleen gold 
voor ondernemingen tot 500 werknemers en deze dus bevoordeeld werden 
ten opzichte van ondernemingen met meer dan 500 werknemers. 
203. Aangezien steeds vaker werkgelegenheidssteun wordt gegeven, 
achtte de Commissie het wenselijk haar beleid ter zake te 
verduidelijken in de "Richtsnoeren betreffende 
werkgelegenheidssteun"122. Steun die gegeven wordt voor opleiding zal 
indirect worden getoetst aan de algemenere richtlijnen over het 
onderscheid tusssen staatssteun en algemene maatregelen, omdat 
dergelijke steun vaak als algemene maatregel kan worden beschouwd. De 
richtsnoeren inzake werkgelegenheidssteun zijn in eerste instantie 
bedoeld om de Lid-Staten en andere belanghebben te informeren over de 
beginselen die de Commissie toepast om vast te stellen of sprake is van 
staatsteun en zo ja, of deze verenigbaar is met de gemeenschappelijke 
markt. Voorts dienen zij om te zorgen voor coherentie tussen de 
mededingingsvoorschriften en de werkgelegenheidsmaatregelen zoals deze 
worden voorgesteld in het Witboek over "Groei, concurrentievermogen 
en werkgelegenheid". In de richtsnoeren wordt bevestigd, dat de 
Commissie staatssteun ter bevordering van de werkgelegenheid in 
beginsel positief beoordeelt, met name wanneer deze steun verstrekt 
wordt aan het MKB of aan bedrijven in regio's die voor regionale steun 
in aanmerking komen. Voorwaarde is wel dat de steun tot een netto 
stijging van het aantal arbeidsplaatsen in de betrokken onderneming 
leidt. Ook heeft de Commissie in de meeste gevallen geen bezwaar tegen 
steun die ondernemingen krijgen om werklozen uit kansarme categorieën, 
zoals langdurig werklozen of jongeren, in dienst te nemen. De Commissie 
zal bij de beoordeling van de steun tevens bekijken of de onderneming, 
naast het in dienst nemen van werklozen, ook op andere wijze 
tegenprestaties voor ontvangen steun levert, zoals bijvoorbeeld 
opleiding. Uiteraard zal de Commissie steeds handelen volgens de 
beginselen van haar beleid ten aanzien van staatssteun; zij zal nagaan 
of de steun onmisbaar is voor de aanstelling van werklozen en toezien 
op het tijdelijke karakter van de steun. 
PB C 334, 12.12.1995, blz. 4 
83 
Werkgelegenheidssteun wordt echter niet altijd goedgekeurd. Maatregelen 
die de mededinging binnen de gemeonschappel i j kr> markt ongunstiq 
beïnvloeden of kunnen be'invJoodmi, zl)n in ,ilii)d mei het 
gemeenschappelijk belang en zullen «lc*chtn in non hop^rkt .i.mt.il 
gevallen worden goedgekeurd . Zo bevestigt de Commissie in de 
richtsnoeren haar negatieve houding ten opzichte van maatregelen om 
werkgelegenheid in een onderneming in stand te houden. In deze gevallen 
is namelijk sprake van bedrijfssteun en het gevolg is meestal, dat de 
structurele hervormingen die nodig zijn om een bedrijf of een sector 
weer economisch gezond te maken, niet of te laat genomen worden en dat 
onrendabele produkties kunstmatig in leven worden gehouden. In de 
meeste gevallen zijn de negatieve gevolgen van dergelijke maatregelen 
volgens de Commissie groter dan de eventuele voordelen op korte termijn 
in de vorm van tijdelijke handhaving van het werkgelegenheidspeil. 
Bovendien is de Commissie in het algemeen geen voorstandster van 
werkgelegenheidssteun wanneer deze uitsluitend bestemd is voor één of 
meer gevoelige sectoren die in een crisis verkeren of met 
overcapaciteit te kampen hebben. De negatieve gevolgen die dergelijke 
steun kan hebben op concurrerende bedrijven uit andere Lid-Staten en 
het risico dat met deze steun enkel de werkloosheid naar andere 
Lid-Staten geëxporteerd wordt, wegen zwaarder dan de vermindering van 
de werkloosheid in de Lid-Staat die de steun verstrekt. Om deze redenen 
besloot de Commissie de procedure van artikel 93, lid 2, in te leiden 
tegen steun aan de schoenenindustrie in Italië in het kader van een 
algemene steunregeling voor de werkgelegenheid in sectoren die met een 
werkgelegenheidscrisis te maken hebben. 
Steun voor de handhaving van de werkgelegenheid kan echter wel worden 
goedgekeurd, wanneer deze verstrekt wordt aan ondernemingen in regio's 
die wegens hun ernstige sociaal-economische problemen in aanmerking 
komen voor regionale steun uit hoofde van artikel 92, lid 3, onder a) 
of wanneer de steun verstrekt wordt in het kader van een reddings- of 
herstructureringsplan123. Ook mag sectorale werkgelegenheidssteun worden 
goedgekeurd in regio's die met ernstige werkloosheid te kampen hebben, 
en in opkomende subsectoren die werkgelegenheid genereren. 
204. Aangezien de huidige werkloosheidscrisis in de EU om dringende 
maatregelen vraagt en een structureel werkgelegenheidsbeleid gevoerd 
moet worden, met name via actieve arbeidsmarktmaatregelen, overweegt 
de Commissie voor de aanmelding van werkgelegenheids- en 
opleidingssteun een versnelde procedure toe te passen. Volgens deze 
procedure worden aanmeldingen binnen 20 werkdagen na ontvangst 
behandeld. 
2.3. Steun voor milieubescherming 
205. Het milieubeleid van de Gemeenschap is gebaseerd op het beginsel 
dat de onderneming die vervuilt, moet betalen voor de milieuschade die 
zij aanricht. Wanneer ondernemingen steun krijgen voor 
milieubescherming, is dit eigenlijk niet verenigbaar met het beginsel 
dat de vervuiler betaalt. Toch kan dergelijke steun in bepaalde 
gevallen nodig zijn om bedrijven ertoe aan te zetten 
milieubeschermingsmaatregelen te nemen die verder gaan dan het 
wettelijk vereiste minimum of om de concurrentiepositie van de 
industrie in stand te houden, wanneer nieuwe milieuvoorschriften worden 
ingevoerd. Onder bepaalde omstandigheden kan steun voor 
milieubescherming dus gerechtvaardigd zijn. Het is daarentegen ook 
duidelijk dat hierdoor binnen de Gemeenschap concurrentiedistorsies 
tussen bedrijven kunnen ontstaan en dat de steun alleen toelaatbaar is, 
wanneer het milieu-effect ervan groter is dan de concurrentiedistorsies 
Richtsnoeren betreffende steun voor de redding en herstructurering van ondernemingen in 
moeilijkheden, PB C 368, 23.12.1994. 
84 
die ontstaan. 
206. üe communautaire richtsnoeren1'"1 voor bLbuimidaLi byelen vdii de 
staat ten behoeve van het milieu zijn bedoeld om een evenwicht tot 
stand te brengen tussen de doelstellingen van het mededingingsbeleid 
en die van het milieubeleid. Dit betekent dat wordt uitgegaan van het 
beginsel "de vervuiler betaalt" , maar dat onder bepaalde 
omstandigheden milieusteun zal worden toegestaan. 
In de richtsnoeren staat dan ook, dat bedrijfssteun gewoonlijk 
onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt wordt geacht, maar dat 
de Commissie in bepaalde gevallen toestemming kan geven tot het 
verlenen van steun in de vorm van vrijstelling van milieuheffingen en 
andere compenserende maatregelen, wanneer dit nodig is om de beoogde 
milieudoelstellingen te verwezenlijken. Zo heeft de Commissie besloten, 
dat de vrijstelling van nieuwe energieheffingen op C02- en S02-emissies 
die in Denemarken en Nederland aan energie-intensieve bedrijven wordt 
verleend, en de vrijstelling van de belasting op grondwater en afval 
die sommige bedrijven in Nederland krijgen, geoorloofd zijn, omdat dit 
de prijs is die betaald moet worden voor het feit dat deze landen als 
eerste belastingen invoeren die het milieu ten goede komen. Zonder 
compensatie zouden deze belastingen voor de bedrijven in de landen 
waarin zij wordt ingevoerd, in dit geval Denemarken en Nederland, tot 
een ernstige verzwakking van de concurrentiepositie leiden en dus 
onuitvoerbaar worden. Dit neemt echter niet weg, dat dergelijke 
belastingfaciliteiten niet tot onnodige concurrentiedistorsies mogen 
leiden en de begunstigden er wel toe moeten aanzetten, maatregelen te 
nemen om de vervuiling tegen te gaan. Daarom zal de Commissie steeds 
als eis stellen dat de maatregelen tijdelijk zijn en een degressief 
karakter hebben. 
2.4. Steun ten behoeve van het midden- en kleinbedrijf (MKB) 
207. De criteria van de communautaire kaderregeling voor steun aan het 
MKB die de Commissie op 20 mei 1992 had goedgekeurd125, zijn ook in 1995 
toegepast bij de beoordeling van steunmaatregelen ten behoeve van het 
MKB. In deze kaderregeling is bepaald dat de Commissie uiterlijk drie 
jaar na datum van publikatie de toepassing ervan zal herzien. De 
diensten van de Commissie hebben daarom tijdens de multilaterale 
vergadering van juli aan de deskundigen van de Lid-Staten hun 
conclusies dienaangaande voorgelegd en de wijzigingen voorgesteld die 
wenselijk leken. De Commissie had als uitgangspunt dat zij steun met 
een stimulerend karakter die erop gericht is specifieke handicaps van 
het MKB weg te nemen, wil toestaan en daarbij de concurrentiedistorsies 
tot een minimum wil beperken. De voornaamste punten van discussie waren 
de verduidelijking en vereenvoudiging van de regels, de aanpassing van 
de de minimis regel en de mogelijkheid rekening te houden met 
investeringsuitgaven in verband met de overdracht van technologie. 
2.5. Steun aan de export 
208. Steun aan de export, d.w.z. steun die gekoppeld is aan de 
hoeveelheid126 goederen die in een andere Lid-Staat/EER-Staat verkocht 
wordt of nauw verband houdt met de marketing en de verkoop van goederen 
in deze landen, zoals steun voor het opzetten en onderhouden van 
distributienetwerken of verkooppunten voor goederen en diensten binnen 
de Gemeenschap en de EER, is duidelijk in strijd met het streven naar 
een interne markt. Ook andere Gemeenschapsdoelstellingen zijn hierbij 
124 PB C 72, 10.3.1994. 
125 PB C 213 van 19.8.1992, blz. 2. 
126 De Commissie overweegt hiertoe een uitdrukkelijke vrijstelling in te voeren in de "de 
minimis" regel die momenteel herzien wordt. 
85 
niet gebaat, zodat geen enkele rechtvaardiging bestaat voor de 
negatieve gevolgen die deze steun voor de mededinging heeft. Daarom zal 
de Commissie geen toestemming geven voor exportsteun. In het kader van 
haar positieve beleid ten opzichte van financiële steun aan het MKB, 
dat met beperkte know-how moet werken en vaak moeite heeft om externe 
financieringen te vinden, kan zij echter wel instemmen met zachte steun 
aan het MKB voor de ontwikkeling van exportmarkten, zoals steun voor 
bedrijfsadviseurs of marktonderzoek. Voorwaarde is daarbij dat de steun 
eenmalig is en slechts dient om vaste voet te krijgen op nieuwe 
markten. Onder dergelijke omstandigheden kan de Commissie ook instemmen 
met steun aan het MKB voor deelneming aan handelsbeurzen. 
209. Europese bedrijven concurreren niet alleen met andere bedrijven 
binnen de EG/EER, maar ook op buitenlandse markten zoals Oost-Europa, 
Rusland en Zuidoost-Azië. De Commissie is dan ook van oordeel dat steun 
voor investeringen op vreemde markten ook de concurrentie en de handel 
binnen de Gemeenschap kan beïnvloeden en dus onder de bepalingen inzake 
staatsteun van het EG-Verdrag valt. De Commissie vreest dat dergelijke 
steunmaatregelen tot verplaatsing van bedrijvigheid zullen leiden en 
vooral zullen worden verleend in de centraal gelegen en meest 
ontwikkelde regio's van de Gemeenschap, waardoor ze een averechts 
effect zouden hebben op het door de Gemeenschap gevoerde cohesiebeleid, 
dat de kloof tussen welvarende en minder welvarende regio's van de 
Gemeenschap moet dichten. Anderzijds kunnen dergelijke steunmaatregelen 
de landen in Oost-Europa, de Baltische Staten en Rusland helpen bij de 
overschakeling naar de markteconomie en daardoor in sommige gevallen 
gerechtvaardigd zijn. Om op dit terrein tot een duidelijk beleid te 
komen, besloot de Commissie ten aanzien van een aantal internationale 
steunregelingen de procedure van artikel 93, lid 2, in te leiden en 
verzocht zij de Lid-Staten en andere belanghebbenden hun opmerkingen 
te maken. 
210. De Commissie heeft in 1995 opnieuw met de Lid-Staten onderhandeld 
over een mededeling betreffende exportkredietgaranties voor de korte 
termijn. Zij wil dat de Lid-Staten afzien van steunverlening aan 
verzekeraars die exportkredietgaranties verstrekken voor korte-
termijnrisico's. Het ziet ernaar uit dat de problemen in de loop van 
1996 zullen worden opgelost, waarna deze mededeling kan worden 
aangenomen. 
2.6. Readings- en herstructureringssteun 
211. Voor deze vorm van steun gelden de nieuwe richtsnoeren inzake 
reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in 
moeilijkheden127. Wanneer geen strenge controle wordt uitgeoefend op 
reddings- en herstructureringssteun, bestaat het gevaar dat Lid-Staten 
hiervan misbruik maken om noodlijdende ondernemingen kunstmatig in 
leven te houden met als gevolg dat de nodige structurele aanpassingen 
in de Interne Markt niet of te laat plaatsvinden en de lasten van de 
aanpassingen worden afgewenteld op gezonde ondernemingen. Reddings- en 
herstructureringssteun kan daarentegen wel worden toegestaan wanneer 
deze past in bestaand sociaal of regionaal beleid. De richtsnoeren 
dienen ertoe, het juiste midden te vinden tussen dergelijke 
overwegingen en de totstandbrenging van een gemeenschappelijke markt 
met vrije, onvervalste mededinging. 
212. Reddingssteun wordt gegeven met het doel een onderneming 
tijdelijk draaiende te houden en haar zo de gelegenheid te geven een 
herstructureringsplan op te stellen. Daarom mag deze steun slechts 
gedurende een beperkte periode worden vestrekt, gewoonlijk niet langer 
dan 6 maanden. De garantie van 18 maanden die de Spaanse regering de 
PB C 368, 23.12.1994, blz. 12. 
86 
onderneming Gutierrez Asunce Corporacion (Guascor) verstrekte voor 
marktleningen werd door de Commissie strijdig met de voorwaarden voor 
roddingssstoun gnacht. 
213. In de richtsnoeren is vastgelegd, dat de Commissie slechts onder 
bepaalde voorwaarden toestemming geeft tot herstructureringssteun. Een 
van de voornaamste voorwaarden is dat de steun eenmalig is. Bovendien 
moet de steun gekoppeld zijn aan een herstructureringsplan dat ten doel 
heeft de levensvatbaarheid van de onderneming binnen een redelijk 
tijdsbestek en op grond van realistische veronderstellingen inzake de 
omstandigheden waaronder de onderneming in de toekomst zal 
functioneren, duurzaam te herstellen, zodat in de toekomst geen steun 
meer nodig is. Voor de Commissie is dit de conditio sine qua non om 
herstructureringssteun te kunnen goedkeuren128. Aangezien sommige Duitse 
steunregelingen inzake garanties en zachte leningen voor de redding en 
herstructurering van ondernemingen in moeilijkheden in beginsel niet 
uitsluiten dat dezelfde onderneming later nog eens een dergelijke steun 
ontvangt, heeft de Commissie zich het recht voorbehouden steun die meer 
dan eens verleend wordt, van geval tot geval te bekijken. Een 
soortgelijke situatie deed zich voor bij het herstructureringsplan voor 
SANTANA Motor S.A., een dochteronderneming van Suzuki Motor Corporation 
Group, dat niet duidelijk en overtuigend was en bovendien niet ten doel 
had de levensvatbaarheid van de onderneming duurzaam te herstellen. De 
Commissie besloot dan ook geen toestemming te geven voor staatsteun van 
de Spaanse regering aan dit plan en de procedure van artikel 93, lid 2, 
van het EG-Verdrag in te leiden. 
214. Om nadelige effecten voor concurrenten zoveel mogelijk te 
compenseren, wordt herstructureringssteun in sectoren met een 
structurele overcapaciteit slechts toegestaan, indien de begunstigde 
onderneming haar capaciteit daadwerkelijk en onomkeerbaar verkleind. 
Zo stelde de Commissie bij haar goedkeuring van de 
herstructureringssteun aan de Italiaanse kunstmestproducent Enichem 
Agricultura S.p.A. als voorwaarde, dat de onderneming haar 
produktiecapaciteit zolang zou inkrimpen tot de steun voor de 
mededingingssituatie in de Gemeenschap geen merkbare gevolgen meer zou 
hebben. Een overheidsgarantie voor de Spaanse onderneming Guascor werd 
echter niet goedgekeurd, aangezien het herstructureringsplan in ten 
minste één van de produktiesectoren waarin sprake is van overcapaciteit 
in de EG, niet voorzag in capaciteitsvermindering. 
De Commissie kan zelf niet eisen dat wordt overgegaan tot privatisering 
van ondernemingen die herstructureringssteun ontvangen. Wanneer een 
Lid-Staat echter de toezegging doet dat de begunstigde onderneming 
geprivatiseerd zal worden, kan dit voor de Commissie een beslissend 
element zijn bij de beoordeling van de vraag of de onderneming in de 
toekomst zonder steun kan blijven bestaan. Zo heeft de toezegging van 
de Italiaanse regering dat kunstmestproducent Enichem Agricultura 
S.p.A. geprivatiseerd zou worden, meegespeeld bij het besluit van de 
Commissie om herstructureringssteun toe te staan. 
2.7. Treuhandanstalt 
215. In januari nam de Commissie een besluit over de voorwaarden voor 
privatiseringssteun in de nieuwe Duitse deelstaten in 1995. Dergelijke 
voorwaarden waren al eerder vastgelegd in 1991129 en in 1992130. Naar 
aanleiding van de opheffing van de Treuhandanstalt besloot de Commissie 
dat de procedures en beoordelingsctiteria voor privatiseringssteun in 
1995 meer in overeenstemming moeten worden gebracht met die welke voor 
129 Zie ook de richtsnoeren van de Commissie inzake staatssteun aan de luchtvaart, PB C 350 
van 10.12.1994, blz. 5. 
129 XXIe Verslag over het mededingingsbeleid, punt 249. 
130 XXIIe Verslag over het mededingingsbeleid, punt 349. 
andere Lid-Staten gelden. Na het overgangsjaar 1995 zullen geen 
speciale regels meer bestaan. 
Een aantal gevallen van privatiseringssteun aan ondernemingen in de 
nieuwe Lid-Staten werd door de Commissie afzonderlijk onderzocht. 
Verreweg het belangrijkste hiervan was de privatisering van de 
petrochemische fabrieken van BSL (Buna, Sâchsische Olefinwerke, Leuna) 
die werden overgenomen door Dow Chemical. In november nam de Commissie 
een definitieve beslissing en stemde zij in met een steun van 
5 miljard ECU (9,5 miljard DM) voor de herstructurering van BSL tot een 
geïntegreerd industriecomplex. 
3. Regionale steun 
216. De Commissie heeft ook dit jaar gewerkt aan de herziening van 
de bestaande steunregelingen en van de kaarten van de regio's die voor 
steun met regionale strekking in aanmerking komen (met als uitgangspunt 
vermindering van het bevolkingspercentage dat onder de steun valt en 
afstemming op de kaarten van de structuurfondsen). Zij heeft 
beschikkingen gegeven voor Nederland, België (zonder Henegouwen), 
Spanje en Italië. Hiermee is de herziening van de regionale kaarten 
vrijwel voltooid. Er is nog maar één land dat zijn kaart nog moet 
herzien. Voor de drie landen die op 1 januari 1995 tot de Gemeenschap 
zijn toegetreden (Oostenrijk, Zweden en Finland), heeft de Commissie 
de kaarten overgenomen die in 1994 door de Toezichthoudende Autoriteit 
van de EVA in het kader van de Europese Economische Ruimte waren 
vastgesteld. Voorts zijn de steunmaatregelen die de Structuurfondsen 
uit hoofde van de verschillende doelstellingen hebben genomen, getoetst 
aan de artikelen 92 en 93 van het Verdrag. 
D - Procedures (rechten van klagers) 
217. Het Hof van Eerste Aanleg vernietigde in zijn arrest van 
28 september 1995 in zaak T-95/94 SYTRAVAL v. Commission, de 
beschikking van de Commissie van 31 december 1993, waarbij een klacht 
over vermoedelijke staatsteun aan "Securipost" een dochteronderneming 
van de Franse Posterijen die op de vrije markt actief is,werd 
verworpen. Het Hof was van mening dat een aantal vermoedens van de 
klagers betreffende bevoorrechting van Securipost door de staat via de 
posterijen door de Commissie onvoldoende waren weerlegd. 
De betekenis van dit arrest ligt in de uitspraken van het Hof 
betreffende de rechten van klagers in staatssteunprocedures. Het Hof 
maakte duidelijk dat de Commissie alle argumenten van de klagers aan 
een zorgvuldig en onpartijdig onderzoek moet onderwerpen en dat zij 
de bewijslast ten aanzien van het bestaan en de (on) verenigbaarheid 
van staatssteun niet bij de klager mag leggen. In de meeste gevallen 
zijn de klagers namelijk aangewezen op de Commissie om de informatie 
te verkrijgen waarmee zij hun beweringen moeten staven. De Commissie 
kan dus niet aanvoeren dat de aangevoerde argumenten onvoldoende zijn 
of dat zij bepaalde beweringen niet kan onderzoeken, omdat de klager 
zo weinig informatie heeft verstrekt. De conclusies in de zaak SYTRAVAL 
bevestigen het arrest van het Hof van 18 September 1995 in de zaak 
T-49/93 SIDE v. Commissie. 
218. De procedure voor de bestudering van steunmaatregelen van de 
Staten door de Commissie verloopt in twee fases: een eerste onderzoek 
van de maatregelen en, wanneer de Commissie, na afloop van dit onderzoek 
nog twijfelt aan de verenigbaarheid van de maatregelen met de 
Gemeenschappelijke markt, inleiding van de procedure van artikel 93, 
lid 2. Terwijl het Verdrag bepaalt dat bij inleiding van de procedure 
van artikel 93, lid 2, aan belanghebbenden verzocht wordt hun 
88 
opmerkingen te maken, is dit niet het geval bij het onderzoek dat 
hieraan voorafgaat. Wanneer zonder verder onderzoek kan worden 
vastgesteld dat een maatregel verenigbaar is met de gemeenschappelijke 
markt, lijkt het niet nodig belanghebbende partijen in te lichten voor 
de Commissie een besluit neemt. Daarom heeft de Commissie het tot haar 
vaste praktijk gemaakt, tijdens het voorafgaand onderzoek geen 
belanghebbenden te horen, ook niet wanneer het klagers zijn. Het 
Europese Hof van Justitie heeft deze houding in een aantal arresten 
goedgekeurd131. Naast de eis dat de Commissie alle beweringen van de 
klagers aan een zorgvuldig en onpartijdig onderzoek moet onderwerpen 
en haar beschikking voldoende moet motiveren, heeft het Hof van Eerste 
Aanleg de Commissie in de zaak SYSTRAVAL echter ook de verplichting 
opgelegd, in gevallen waarin moeilijk is vast te stellen of maatregelen 
als staatsteun te betitelen zijn, voorafgaande aan de procedure van 
artikel 93, lid 2, een procedure van hoor en wederhoor met de klagers 
in te leiden. Aangezien deze uitspraak extra verplichtingen lijkt op 
te leggen aan de Commissie bij de behandeling van klachten in zaken 
waarin niet duidelijk is of al dan niet sprake is van steun, lijkt zij 
in strijd te zijn met de vaste rechtspraak van het Hof van Justitie en 
daarom is de Commissie hiertegen bij het Hof van Justitie in beroep 
gegaan. 
Zie met name Zaak 84/82 Duitsland v Commissie, Jurispr. 1984, blz. 1451. 
89 
E - Statistieken 
219. In de loop van het verslagjaar heeft de Commissie kennis genomen 
van 680 aanmeldingen van nieuwe steunmaatregelen of wijzigingen van 
bestaande steunmaatregelen en 113 niet aangemelde steunmaatregelen132. 
In dezelfde periode heeft zij in 504 gevallen besloten geen bezwaar te 
maken. In 57 gevallen heeft zij besloten de procedure van artikel 93, 
lid 2, van het EG-Verdrag of van artikel 6, lid 4, van Beschikking 
3855/91/EGKS in te leiden. Deze procedures hebben onder andere geleid 
tot 22 gunsige eindbeschikkingen, 9 negatieve eindbeschikkingen en 5 
voorwaardelijke eindbeschikkingen. Ten slotte heeft de Commissie 
besloten dienstige maatregelen in de zin van artikel 93, lid 1, van het 
EG-Verdrag voor te stellen ten aanzien van 6 bestaande 
steunmaatregelen. 
Grafiek 1 : Nieuwe gevallen in 1995 
900 
• Opnieuw onderzochte 
steunmaatregelen 
• Niet-aangemelde 
steunmaatregelen 
n Aangemelde steunmaatregelen 
1994 1995 
Hieronder vallen niet de steunmaatregelen in de sectoren landbouw, visserij, vervoer en 
kolenindustrie. 
90 
Grafiek 2 
Tabel 1 : Beschikkingen per Lid-Staat 
Oostenrijk 22 
België 15 
Denemarken 17 
Duitsland 209 
Griekenland 9 
Spanje 110 
Finland 2 
Frankrijk 51 
Ierland 3 
Italië 93 
Luxemburg 1 
Nederland 34 
Portugal 12 
Zweden 6 
Verenigd Koninkrijk 35 
EUROPESE UNIE 619 
91 
V - Internationale activiteiten 
A - Europese Economische Ruimte 
220. Na de toetreding van Zweden, Oostenrijk en Finland tot de 
Europese Unie op 1 januari 1995 blijven alleen Noorwégen en IJsland nog 
over als verdragspartijen van de Overeenkomst over de Europese 
Economische Ruimte (EER-Overeenkomst). Hierbij is op 1 mei 1995 
Liechtenstein gekomen. 
Op het vlak van de mededinging blijft de samenwerking met deze drie 
landen verlopen volgens de regels van de EER-Overeenkomst, aangevuld 
door een procedure van informeel, maar systematisch overleg welke de 
Commissie en de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA gezamenlijk 
hebben ingevoerd133. 
Daarnaast zijn de dossiers met betrekking tot de nieuwe Lid-Staten die 
nog in behandeling waren bij de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA, 
overeenkomstig artikel 172 van het Verdrag betreffende de toetreding 
van Oostenrijk, Finland en Zweden tot de Europese Unie134 overgedragen 
aan de Commissie (ongeveer 80 dossiers voor de artikelen 53 en 54 van 
de EER-Overeenkomst en ongeveer 400 steundossiers). 
B Midden- en Oost-Europa, Baltische Staten, Nieuwe Onafhankelijke 
Staten en Middellandse-Zeelanden 
1. Midden- en Oost-Europa 
221. Tijdens de Europese Raad van Essen in december 1994 werd 
benadrukt dat het mededingingsbeleid een belangrijk onderdeel van de 
strategie ter voorbereiding van de landen van Midden- en Oost-Europa 
(LMOE's)135 op de toetreding vormde, maar dat ook iets moest worden 
gedaan om de toepassing ervan te bevorderen. De Commissie werd er o.a. 
mee belast samen met de Lid-Staten een opleidingsprogramma voor 
mededingingsbeleid op te zetten. De Commissie is een aantal keren met 
de bevoegde nationale diensten samengekomen en daarbij is het gelukt 
de samenwerking te verbeteren en een belangrijke gezamenlijke actie te 
lanceren. Ambtenaren uit de zes geassocieerde LMOE's en de Baltische 
Staten hebben in september in groepsverband een opleiding van twee 
weken bij DG IV gevolgd (gefinancierd door het PHARE-programma) en 
vervolgens ieder afzonderlijk een nationale dienst voor concurrentie 
in één van de Lid-Staten van de EU bezocht. Deze actie is door de 
deelnemers bijzonder op prijs gesteld. 
De technische bijstand in het kader van het PHARE-programma was tot nu 
toe voornamelijk gericht op de kartelwetgeving. In 1996 zal de nadruk 
gelegd worden op monopolies, exclusieve rechten en staatssteun. Hierbij 
zal de daadwerkelijke toepassing van de regels bijzondere aandacht 
krijgen. 
Het Witboek van de Commissie136 is een gids voor de integratie van de 
LMOE's en legt de nadruk op de grote betekenis van een goed 
mededingingsbeleid voor de economieën die zich in een overgangsfase 
XXlIe Verslag over het mededingingsbeleid, par. 85 t/m 89 en XXIVe Verslag, par. 399. 
PB C 241 van 29.8.1994. 
De Europa-overeenkomsten met Roemenie, de Tsjechische Republiek en de Slowaakse Republiek 
traden op 1 februari 1995 in werking; die met Polen en Hongarije op 1 februari 1994. De 
mededingingsvoorschriften in deze overeenkomsten zijn in feite dezelfde als die van het 
Verdrag van Rome; zie XXIVe Verslag over het mededingingsbeleid, blz. 283, par. 401. 
Witboek van de Commissie over de voorbereiding van de geassocieerde landen in Midden- en 
Oost-Europa op integratie in de Interne Markt van de Unie (mei 1995), goedgekeurd door 
de Europese raad van Cannes in juni 1995. 
92 
bevinden. In het Witboek worden vier domeinen genoemd waarin aanpassing 
van de wetgevingen van de geasssocieerde landen essentieel is (kartels, 
concentraties, staatssteun en staatsmonopolies/exclusieve rechten) . Op 
het gebied van de kartelcontrole zijn belangrijke vorderingen gemaakt; 
op één na hebben alle geassocieerde landen nu een dienst voor 
concurrentie. Bij toetreding zullen deze landen het gehele "acquis 
communautaire" overnemen en in afwachting daarvan wordt verdergegaan 
met het verstrekken van technische bijstand. 
De uitvoeringsbepalingen van de Europaovereenkomsten die betrekking 
hebben op de mededingingsvoorschriften voor ondernemingen zullen 
binnenkort door de Associatieraden worden aangenomen. De voorgestelde 
regels voor staatssteun zijn in behandeling. Een land heeft met de 
regels ingestemd en de formele goedkeuringsprocedure gestart. Een ander 
land heeft aangekondigd hetzelfde te zullen doen. 
De Commissie probeert steeds weer, de deelnemers aan het economisch 
leven in deze landen vertrouwd te maken met het mededingingsbeleid. 
Tijdens de conferentie van Brno in april 1995 heeft de directeur-
generaal voor mededingingszaken voor een groot publiek, waaronder zich 
ook vertegenwoordigers van concurrentiediensten en van het 
bedrijfsleven bevonden, een toespraak gehouden over de internationale 
dimensie van het mededingingsbeleid en het belang van de samenwerking 
tussen overheidsdiensten. Tijdens de conferentie van Visegrad op 19 en 
21 juni 1995 spraken hoofden van concurrentiediensten uit de LMOE's en 
ambtenaren van DG IV over de specifieke concurrentieproblemen van 
economieën die in een overgangsfase verkeren en over de wisselwerking 
tussen concentratiebepalingen en het beleid ten aanzien van 
staatssteun. Er werd een gemeenschappelijk actieprogramma opgesteld. 
Zo werd onder andere besloten een netwerk voor elektronische 
uitwisseling van gegevens op te zetten. In de herfst bezocht de 
directeur-generaal voor mededingingszaken Bulgarije waar hij over 
vraagstukken in verband met staatssteun en monopolies sprak. 
2. Baltische Staten, Slovenië en Nieuwe Onafhankelijke Staten 
222. Als onderdeel van de strategie ter voorbereiding van de 
toetreding traden op 1 januari 1995 de vrijhandelsovereenkomsten met 
de Baltische Staten (Estland, Letland en Litouwen) in werking. Deze 
bevatten dezelfde mededingingsvoorschriften als de Europaovereenkomsten 
met de LMOE's. De vrijhandelsovereenkomsten worden op korte termijn 
vervangen door Europaovereenkomsten welke in juni 1995 reeds zijn 
geparafeerd. De Baltische staten moeten nu in het kader van de 
voorbereidingsstrategie aan dezelfde voorwaarden voldoen als de LMOE's. 
Ook zijn dezelfde uitvoeringsbepalingen voorgesteld als voor de LMOE ' s . 
Een land heeft in beginsel al ingestemd met de voorgestelde regels voor 
ondernemingen en voor staatssteun. Met Slovenië worden onderhandelingen 
gevoerd over een Europaovereenkomst. 
Partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten zijn gesloten met 
Rusland, de Oekraïne, Wit-Rusland, Kazachstan, Kirgizië en Moldavië. 
Hoewel de mededingingsvoorschriften hierin minder streng zijn dan in 
de overeenkomsten met de LMOE's, bevatten deze overeenkomsten toch een 
paragraaf over aanpassing van de wetgeving. Er is een begin gemaakt met 
de samenwerking, met name in de vorm van technische bijstand in het 
kader van het TACIS-programma. Zo werd in het najaar van 1995 in 
Moskou een internationale conferentie gefinancierd die was 
georganiseerd door de Russische dienst voor concurrentie en werd 
bijgewoond door de adjunct-directeur-generaal voor mededinging. Een 
Russisch-Europese werkgroep kwam in mei en december bijeen om over de 
praktische uitvoering van de partnerschaps- en 
samenwerkingsovereenkomsten te spreken. 
93 
3. Middellandse-Zeelanden en Mercosur 
223. Met Tunesië, Marokko en Israël zijn associatie-overeenkomsten 
gesloten en met Jordanië, Egypte en Libanon wordt over dergelijke 
overeenkomsten onderhandeld. Evenals in de Europaovereenkomsten zijn 
hierin mededingingsvoorschriften opgenomen of wordt erover 
onderhandeld. De Overeenkomst over een douane-unie met Turkije, die 
reeds ondertekend is en momenteel geratificeerd wordt, bevat 
buitengewoon strenge verplichtingen ten aanzien van de aanpassing van 
de wetgeving, met name de mededingingsregels, die binnen bepaalde 
termijnen moet worden uitgevoerd. 
Door al deze bilaterale overeenkomsten ontstaat er een duidelijke 
ontwikkeling in de richting van beleidsharmonisatie. Dit strookt met 
de aanbevelingen van de groep van deskundigen over het 
mededingingsbeleid in de nieuwe wereldhandelsorde (zie hieronder). 
Met Mercosur zijn onderhandelingen gaande, onder andere over enkele 
mededingingsaspecten 
C - Noord-Amerika 
224. De Overeenkomst tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten 
betreffende de toepassing van hun mededingingsregels werd op 10 april 
1995 door de Raad goedgekeurd. Tegelijkertijd stemde de Raad in met de 
tekst van een brief aan de Verenigde Staten waarin de Europese Unie 
haar interpretatie van een aantal bepalingen van de Overeenkomst 
toelicht137. 
Deze brief geeft het standpunt weer dat de Commissie aan de Raad heeft 
doorgegeven en verstrekt opheldering over twee punten. 
In de eerste plaats zal de Commissie aan de diensten voor 
kartelcontrole van de VS geen inlichtingen verstrekken die onder de 
bepalingen van artikel 20 van verordening nr. 17 of onder 
gelijkwaardige bepalingen van andere verordeningen op het gebied van 
de mededinging vallen, behoudens uitdrukkelijke toestemming van de 
betrokken bron. 
In de tweede plaats zal elk van beide partijen de vertrouwelijkheid van 
informatie die als zodanig door de andere partij is verstrekt, 
waarborgen en alle ter beschikking staande rechtsmiddelen aanwenden om 
onthulling van dergelijke informatie te voorkomen. De Commissie zal de 
Lid-Staat of Lid-Staten waarop kennisgevingen van de Amerikaanse 
diensten betrekking hebben, hierover informeren na eerst de 
mededingingsdiensten van de VS hiervan op de hoogte te hebben gesteld. 
In overleg met deze diensten zal de Commissie de betreffende Lid-Staat 
of Lid-Staten ook op de hoogte stellen van samenwerking of coördinatie 
bij de uitvoering van besluiten. In dit laatste geval zal de Commissie 
echter het verzoek van de autoriteiten van de VS respecteren om door 
hen verstrekte inlichtingen niet bekend te maken, indien deze 
vertrouwelijk moeten blijven. 
Door de Overeenkomst goed te keuren hebben de Lid-Staten de politieke 
impuls en de juridische zekerheid gegeven, die nodig waren om de 
samenwerking tussen de EU en de VS nieuw leven in te blazen. 
De Overeenkomst heeft tot gevolg gehad dat de EG in de loop van het 
jaar regelmatig kennisgevingen van de VS heeft ontvangen. In het totaal 
waren dit er 35 (21 van het Ministerie van Justitie en 14 van • de 
137 PB L 95, 27.4.1995 als gecorrigeerd door PB L 131, 15.6.1995. 
94 
Federale Commissie voor de Handel) waarvan 21 gevallen van 
concentraties. De kennisgevingen van de EG aan de VS werden op 10 april 
hervat na een korte onderbreking vanwege onzekerheid over de 
rechtsgeldigheid van de Overeenkomst onder het Gemepn.Tchapsrecht1™. Hot 
totaal aantal kennisgevingen van de EG aan de VS bedroeg in 1995 43, 
waarvan 30 concentratiezaken. 
De halfjaarlijkse bilaterale overeenkomsten op hoog niveau tussen de 
Commissie en de diensten voor kartelcontrole van de VS werden op 13 
november na een onderbreking van twee jaar hervat. In de besprekingen 
werd vooral aandacht besteed aan de efficiëntie van de huidige 
bilaterale samenwerking. Besloten werd op een aantal gebieden nader 
onderzoek te verrichten. Voorts werd de toekomstige bilaterale en 
multilaterale samenwerking bekeken tegen de achtergrond van het verslag 
van de groep van deskundigen over het mededingingsbeleid in de nieuwe 
wereldhandelsorde en van de goedkeuring door de VS van de wet inzake 
internationale samenwerking bij kartelcontrole. Een belangrijk deel van 
de vergadering was gewijd aan vernieuwende markten en hun verhouding 
tot het mededingingsbeleid. 
Op 23 januari gaf de Raad de Commissie toestemming om onderhandelingen 
met Canada te beginnen over een Overeenkomst inzake bilaterale 
samenwerking in mededingingszaken139. Tijdens de eerste 
onderhandelingsronde op 27 januari 1995 werden reeds belangrijke 
vorderingen geboekt bij het definiëren van het raamwerk van een 
ontwerp-overeenkomst. Deze werd op 6 maart door de groep economische 
zaken van de Raad behandeld. Verwacht wordt dat de onderhandelingen 
vóór medio 1996 zullen kunnen worden afgerond. 
Op 14 november 1995 vond een informele ontmoeting tussen de Commissie 
en het Canadese bureu voor mededingingsbeleid plaats waarbij van 
gedachten werd gewisseld over de recente ontwikkelingen van het 
mededingingsbeleid in de EU en Canada. 
D- Japan 
225. DG IV heeft in 1995 nauwe banden onderhouden met de Japanse 
dienst voor mededinging JFTC (Japanase Fair Trade Commission). 
Op 22 november 1995 vond te Tokyo voor de derde keer een gezamenlijk 
seminar plaats van de mededingingsdiensten van de EU en Japan. Hierbij 
werd gesproken over de rol van het mededigingsbeleid in een 
globaliserende economie en de gebieden waarop het beleid van toepassing 
is. 
De bilaterale vergadering tussen DG IV en de JFTC vond plaats op 24 
november. Op de agenda stonden de bilaterale betrekkingen en een aantal 
onderwerpen van gemeenschappelijk belang zoals de liberalisering en de 
internationalisering van de mededingingsregels. Voorts stelden beide 
partijen elkaar op de hoogte van de voornaamste ontwikkelingen op het 
vlak van de wetgeving en de tenuitvoerlegging van de 
mèdedingingsvoorschriften. 
In de loop van 1995 zijn de formele en informele contacten met de 
Japanse autoriteiten toegenomen. Zo heeft DG IV de Japanse regering bij 
de aanpassing van haar dereguleringsprogramma in mei 1995 zijn 
desiderata inzake mededinging kunnen voorleggen. Dit zijn strengere 
toepassing van de mededingingsregels en uitbreiding van het 
toepassingsgebied, afschaffing van vrijwel alle uitzonderingen en meer 
bevoegdheden voor de dienst voor mededingingscontrole (JFTC). 
138 XXIVe Verslag over het mededingingsbeleid, par. 413 
139 XXIVe Verslag over het mededingingsbeleid, par. 414 
95 
E - Australië en Nieuw-Zeeland 
??.f>. Bi j een aantal qel egenheden vonden in dp loop van 1995 bilaterale 
contacten met Australië plaats. Tijdens deze informele ontmoetingen 
werd gesproken over recente politieke ontwikkelingen in de EU en 
Australië, met name op het vlak van de deregulering en de herziening 
van de Australische mededingingswetgeving. 
F - Multilaterale Organisaties en andere internationale aangelegenheden 
1. OESO 
227. DG IV heeft actief deelgenomen aan de werkzaamheden van de OESO 
op het terrein van de mededinging. Het ging hierbij voornamelijk om 
harmonisatie van de wetgevingen, internationale samenwerking en de 
verhouding tussen het mededingingsbeleid en het handelsbeleid in de 
context van liberalisering van de handelsbetrekkingen. Voorts werd 
aandacht besteed aan de toepassing van de mededingingsvoorschriften in 
geliberaliseerde sectoren (telecommunicatie en vervoer over zee)en aan 
specifieke of sectorale aspecten van het mededingingsbeleid 
(faillissementsdreiging en rentabiliteitsoverwegingen, verticale 
integratie in de filmindustrie, mededingings- en milieubeleid). 
DG IV vertegenwoordigt de Commissie in de werkgroep staatssteun van het 
industriecomité van de OESO en heeft met haar vakkennis ook in 1995 een 
nuttige bijdrage kunnen leveren tot de studie die de OESO opstelt over 
staatsteun aan ondernemingen. 
2. WTO 
228. In sectoren waarin geen akkoorden zijn bereikt naar aanleiding 
van de Uruguayronde, zijn actief onderhandelingen gevoerd. Dit geldt 
met name voor de sector basiscommunicatiediensten. De Europese Unie 
heeft in het kader van deze onderhandelingen een ontwerp-aanbod 
voorgelegd, waarin met name wordt aangedrongen op afstemming van de 
externe liberaliseringskalender aan de liberalisering binnen de 
Europese Unie en op waarborgen voor de onafhankelijkheid van de 
regelgevende instanties. 
Ten aanzien van staatssteun stemden alle aangesloten landen in met het 
voorstel van de Commissie om het huidige gestandaardiseerde stelsel van 
kennisgeving van staatssteun en jaarlijkse verslaggeving140 te vervangen 
door één enkele procedure voor kennisgeving en verslaggeving aan de 
Commissie en de Wereldhandelsorganisatie. Ten gevolge van deze 
wijziging kunnen de aanmelding van subsidies uit hoofde van de WTO-
overeenkomst inzake subsidies en compenserende maatregelen en de 
jaarlijkse verslaggeving hierover in één stap worden uitgevoerd. De 
Commissie is ervan overtuigd dat deze procedure voor de aangesloten 
landen een administratieve vereenvoudiging betekent en tot grote 
doorzichtigheid zal leiden. 
3. UNCTAD 
229. DG IV blijft nauw betrokken bij de werkzaamheden van de UNCTAD 
op het vlak van restrictieve handelspraktijken. Zo heeft het 
deelgenomen aan de Derde Conferentie van de Verenigde Naties die de 
door de UNCTAD vastgestelde grondslagen en regels op dit gebied moet 
herzien. 
Brief van de Commissie D/20500 van 2.8.1995 ter vervanging van brief SG(94) D/2484 van 
22.2.1994. 
96 
4. Internationale samenwerking 
230. De groep van deskundigen die in 1994 door Commissielid Van Miert 
is opgericht om de mogelijkheden tot nauwere samenwerking tussen 
diensten voor mededinging te onderzoeken, heeft in juli 1995 een 
verslag uitgebracht141. Dit verslag bevat een aantal aanbevelingen. De 
mogelijkheid om een internationale concurrentiedienst op te richten en 
wereldwijde mededingingsregels in te voeren, werd door de groep na een 
kort onderzoek als voorlopig onhaalbaar terzijde geschoven. Het werd 
daarentegen wel wenselijk geacht, dat landen die nog niet over een 
deugdelijke mededingingswetgeving beschikken, hiermee een begin gaan 
maken. Zij zouden hierbij geholpen moeten worden door landen die op dit 
gebied reeds de nodige ervaring hebben opgedaan. 
De groep pleitte voor een tweeledige aanpak, waarbij twee elementen 
worden samengebracht. In de eerste plaats versterking van de bilaterale 
samenwerking tussen diensten voor concurrentie, in hoofdzaak via 
intensivering van de bestaande samenwerking met de Verenigde Staten en 
uitbreiding van de bilaterale samenwerking tot andere landen. 
De tweede en belangrijkste aanbeveling van de groep was het creëren van 
een plurilateraal samenwerkingskader, aangezien bilaterale 
samenwerking, ook in versterkte mate, volgens de groep niet voldoende 
is om alle problemen van de concurrentiediensten te kunnen oplossen of 
naleving van de mededingingsregels op markten van derde landen te 
kunnen afdwingen. Een plurilaterale overeenkomst zou alle elementen van 
de bilaterale overeenkomsten moeten omvatten en daarnaast een 
noodzakelijk minimum aan mededingingsregels, een gedragscode en een 
goed functionerende, vooruitstrevende geschillenregeling. 
Op 17 juli heeft de Commissie toestemming gegeven om het verslag voor 
te leggen aan de Raad en het Parlement met het doel de discussie met 
de voornaamste partners van de EU en binnen de betrokken internationale 
organisaties op gang te brengen. 
Tijdens de vergadering van directeuren-generaal van de 
concurrentiediensten van de Lid-Staten op 17 oktober 1995 werd besloten 
een werkgroep op te richten om de technische aspecten van deze 
aanbevelingen te bestuderen. 
Het verslag is ook voorgelegd aan het Europees Parlement, het Comité 
voor artikel 113 van de Raad en de OESO-partners. De eerste reacties 
waren positief. 
Mededingingsbeleid in de nieuwe wereldhandelsorde: versterking van internationale 
samenwerking en regels. COM (95) 359 def. 
97 
VI - Voorlichtingsbeleid 
231. De actieve campagne ter voorlichting van het publiek over het 
mededingingsbeleid is in 1995 voortgezet. Nog steeds heeft ongeveer een 
derde van de perscommuniques van de Commissie betrekking op 
mededingingskwesties. De voorlichtingsdienst van DG IV heeft met de 
beperkte middelen waarover het beschikt in de loop van het jaar meer 
dan 1000 vragen van het publiek beantwoord door documentatie toe te 
sturen of nuttig advies te verstrekken. Bij gebrek aan middelen moest 
tegen het eind van het jaar worden overgegaan tot het beantwoorden van 
verzoeken om inlichtingen met standaardbrieven. Deze bevatten een 
bijgewerkte lijst van voor het publiek toegankelijke publikaties van 
de Gemeenschap over het mededingingsbeleid142 (waaronder studies en 
voordrachten van personeelsleden van DG IV). In samenwerking met het 
Bureau voor Officiële Publikaties heeft DG IV in 1995 een aantal 
naslagwerken over het mededingingsbeleid gepubliceerd terwijl ook de 
drie keer per jaar verschijnende EC Competition Policy Newsletter (met 
een oplage van momenteel 17. 000)een belangrijke bron van informatie is 
geworden. Voor 1996 zijn aantal nieuwe publikaties in voorbereiding en 
DG IV heeft het plan informatie in te voeren in EUROPA, de hostcomputer 
van de Europese Instellingen op World Wide Web143. 
Voor meer informatie over het verkrijgen van de laatste lijst van Voor het publiek 
toegankelijke publikaties van de Gemeenschap over het mededingingsbeleid, gelieve contact 
op te nemen met DG IV Cellule Information, C150 00/158, Wetstraat 200 , B-1049 Brussel, 
tel. (+32-2) 295 76 20, fax. (+32-2) 295 54 37, Electronic mail: X400: C=BE ; a=RTT ; 
p=CEC;o=DG4;s=INF04, Internet: Info4@dg4.cec.bë 
http://www.cec.lu 
98 
Bijlage In het versing behandelde zaken 
1. Artikelen 85 en 86 en artikel 90 
Zaak Punt (en) 
Atlas - Phoenix 57 
ATR/BAe 61-62 
BASF/Accinauto 36 
Coapi 89 
Gas Interconnector 82 
ICG/CCI Morlaix 40,43 
Inmarsat-P 59 
Luchthaven Brussel Nationaal 120 
Lufthansa/SAS 77-78 
Omnitel Pronto Italia 109 
Organon 37-38 
Pelikan/Kyocera 87 
TACA ___7J 
Unilever/Mars 40,41 
Van Marwijk/FNK-SCK 40,42 
Vebacom 111 
2. Concentratiecontrole 
Zaak Punt (en) 
ABB/Daimler Benz 139 
Crown Cork and Seal/Carnaud MetalBox 141 
Glaxo/Wellcome 142 
Lyonnaise des Eaux/Northumbrian Water 145 
Mercedes Benz/Kàssbohrer 135,137 
Nordic Satellite Distribution 133 
Orkla/volvo 140 
Perrier 147 
Repola Corporation/Kymmene 144 
RTL/Veronica/Endemol 134 
Siemens/Italtel 135-136 
Swissair/Sabena 76,143 
1 ' =ü 
99 
3. Steunmaatregelen van de Staten 
Zaak Punt (en) 
Air France 177, 178 
AOM 181 
BSL (Buna, Sâchsiche Olefinwerke,Leuna) 215 
CGM 185 
Chrysler 171 
Crédit Lyonnais 197 
DAF België 168 
DAF Nederland 168 
Deense energiewet 202, 206 
EM-Filature 159 
Energieheffingen in Nederland 206 
Enichem Agricultura S.p.A. 159, 214 
Ferries Golfo De Viscaya 184 
Ferrovie dello Stato S.p.A. 189 
Fiat Mezzogiorno 171 
Ford Genk 167 
Ford Valencia - 169 
Ford/VW Setubal 171 
Guascor (Gutierrez Asunce Corporacion) 212 
Instituut voor de ontwikkeling van Andalusie 159 
Kimberley-Clark 158 
Lech-Stahlwerke GmbH 159 
Leuna-Werke GmbH 162 
Lisnave 159 
Lufthansa 180 
Maschinenfabrik Sangerhausen GmbH 160 
NedCar-Volvo/Mitsubishi 171 
Opel Austria 169 
Opel Eisenach 171 
Poste française 198 
ROSCOs 189 
Rover 171 
Santana Motor SA 213 
Schoenenindustrie in Italië 203 
SEAT-Volkswagen 168 
Siemens Nixdorf AG/Mainz 157 
1 SNF 1 171 I 
100 
S wi .• i ua i f - Sabena I /^ 
Sytraval 217 
TAP 177 
Textilwerke Deggendorf GmbH tegen Commissie 154 
Tubacex 157, 160 
Zweedse steunregeling ter bevordering van de 202 
werkgelegenheid 
101 

ISSN 0254-1513 
COM(96) 126 def. 
DOCUMENTEN 
NL 08 
Catalogusnummer : CB-CO-96-135-NL-C 
ISBN 92-78-01878-3 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
At v