1.Inleiding

Het wordt tijd dat het potentieel van algen als hernieuwbare hulpbron in Europa ten volle wordt benut. De noodzaak om de bevoorradingszekerheid van grondstoffen en energie te waarborgen is nog dringender geworden door de ongerechtvaardigde en niet-uitgelokte Russische militaire agressie tegen Oekraïne, die gevolgen heeft voor de beschikbaarheid van meststoffen, diervoederingrediënten en energie. Dit “leidt tot hoge mondiale energie‑, grondstof- en voedselprijzen en toenemende onzekerheid, factoren die de groei afremmen en de inflatiedruk wereldwijd vergroten”.

De groeiende wereldbevolking, de uitputting van hulpbronnen, de milieudruk en de klimaatverandering vereisen een andere benadering van voedsel- en economische systemen. Cruciaal hierbij is dat wordt gezocht naar nieuwe en duurzame manieren om de snel groeiende wereldbevolking te voeden. Hoe? Om te beginnen door gebruik te maken van een enorme en te weinig benutte hulpbron, namelijk zeeën en oceanen, die momenteel slechts tot 2 % van het menselijke voedsel produceren, hoewel ze meer dan 70 % van het aardoppervlak beslaan.

In de Europese Green Deal, de “van boer tot bord”-strategie en de mededeling duurzame blauwe economie wordt gewezen op het potentieel van gekweekt zeevoedsel als bron van eiwitten voor levensmiddelen en diervoeders met een lage koolstofvoetafdruk. De “van boer tot bord”-strategie benadrukt de rol van algen als belangrijke bron van alternatieve eiwitten voor een duurzaam voedselsysteem en wereldwijde voedselzekerheid.

De strategische richtsnoeren voor een duurzamere en concurrerendere EU-aquacultuur voor de periode 2021 tot en met 2030 (strategische richtsnoeren voor aquacultuur in de EU) onderstrepen de noodzaak om de kweek van algen – zowel macroalgen (zeewier) als microalgen – te bevorderen als een manier om bij te dragen aan de verwezenlijking van verschillende doelstellingen van de Europese Green Deal. De kweek van algen kan bijdragen aan de verwezenlijking van de doelstellingen van de EU op het gebied van decarbonisatie, nulverontreiniging, circulariteit, de instandhouding en het herstel van de biodiversiteit, de bescherming van ecosystemen en de ontwikkeling van milieudiensten. Algen kunnen in de plaats komen van op fossiele brandstoffen gebaseerde producten en dienen als grondstof voor biostimulanten voor planten, biogebaseerde chemische stoffen en andere materialen, en biobrandstoffen. In de mededeling over duurzame koolstofcycli wordt het potentieel van algen voor de blauwe koolstofeconomie onderkend.

Volgens het rapport “Food from the Oceans” (voedsel uit de oceanen) van het mechanisme voor wetenschappelijk advies op hoog niveau van de Europese Commissie (de Commissie) heeft zeewier het potentieel om te voldoen aan de verwachte extra vraag naar meer dan 100 miljoen ton biomassa voor menselijke consumptie in de komende twintig jaar. De productie en verwerking van algen en andere nieuwe mariene hulpbronnen (biomassa) kunnen bijdragen tot het leveren van duurzame voedsel- en voederproducten, farmaceutica, nutraceutica, biostimulanten voor planten, verpakkingen op biobasis, cosmetica en andere niet-voedingsproducten (zie figuur 1).

Figuur 1: Toepassingen van algenbiomassa

De uitbreiding van zeewierteelt op zee mag evenwel geen schadelijke gevolgen hebben voor het evenwicht van mariene ecosystemen, en vermeden moet worden dat fouten die in het verleden op het land zijn gemaakt, worden herhaald in oceanen.

De Europese algensector is vooralsnog een kleine sector, maar heeft het potentieel om een belangrijk onderdeel van de blauwe bio-economie van de EU te worden. Een combinatie van onderzoek en innovatie in de EU en enthousiast ondernemerschap heeft het momentum gecreëerd dat de algensector in de EU nodig had om zich te ontwikkelen en uit te breiden – het “Global Compact”-initiatief van de VN heeft het zelfs over een zeewierrevolutie – en draagt bij aan de verwezenlijking van de doelstellingen van de Europese Green Deal. Dit plaatst Europa in een zeer goede positie om het potentieel van algen de komende tien jaar te benutten.

Volgens schattingen van de coalitie “Seaweed for Europe” kan de Europese vraag naar zeewier in alle sectoren toenemen van ongeveer 270 000 ton in 2019 tot 8 miljoen ton in 2030 en in datzelfde jaar een waarde van 9 miljard EUR bereiken, waarbij diervoeders, levensmiddelen en biostimulanten voor planten (bemestingsproducten) het grootste deel voor hun rekening nemen. Een dergelijke productietoename kan ongeveer 85 000 banen opleveren, jaarlijks duizenden tonnen fosfor en stikstof uit de Europese zeeën verwijderen, de CO2-emissies met 5,4 miljoen ton per jaar verminderen en de druk op het land verlichten16.

Een bloeiende algenindustrie in de EU kan tot boegbeeld en inspiratiebron worden voor andere industrieën om regeneratiever en innovatiever te worden en een sociale voorbeeldfunctie te vervullen, en kan met name voor kustgemeenschappen duizenden nieuwe banen opleveren. Zoals aangekondigd in de mededeling over de nieuwe aanpak van de Commissie voor een duurzame blauwe economie5 wordt in deze mededeling gekeken naar het potentieel van algen in de EU en wordt een coherente aanpak uitgestippeld, met gerichte acties, om de opschaling van regeneratieve teelt en productie van algen in de hele EU te ondersteunen en de markten voor food- en non-foodtoepassingen van algen te ontwikkelen en te mainstreamen.

2.Waarom algen worden beschouwd als een onaangeboorde hulpbron in Europa

Doordat algen een laag vetgehalte hebben en rijk zijn aan voedingsvezels, micronutriënten en bioactieve verbindingen, worden ze vaak gepresenteerd als gezond en caloriearm voedsel, waarbij sommige soorten bekend staan om hun bijzonder hoge eiwitgehalte. Door hun biochemische verbindingen en eigenschappen zijn algen een waardevol product voor een toenemend aantal andere commerciële toepassingen, zoals dier- en visvoeders en toevoegingsmiddelen voor diervoeding; farmaceutica; nutraceutica; biostimulanten voor planten; biogebaseerde verpakkingen; cosmetica of biobrandstoffen en diensten voor de behandeling van afvalwater; zoals koolstof- en nutriëntenvastlegging enz. Algen verwijderen ook nutriënten uit aquatische ecosystemen en helpen zo eutrofiëring tegen te gaan. Wanneer zeewier op zee wordt geteeld, wordt koolstof verwijderd en neemt de verzuring van de oceanen af. Al deze potentiële voordelen moeten uiteraard worden bekeken in het licht van de bestaande EU-wetgeving en in voorkomend geval worden afgewogen tegen de potentiële gezondheidsrisico’s (zoals het hoge gehalte aan zware metalen in bepaalde algensoorten).

De zeewierindustrie in Europa, die momenteel meer gericht is op het oogsten van zeewier in het wild dan op teelt in aquacultuurvoorzieningen zoals in Azië, bevindt zich nog grotendeels in een embryonaal stadium. Terwijl de Aziatische markt,14 de afgelopen tien jaar aanzienlijk is gegroeid (zeewier is er goed voor ongeveer de helft van de mondiale aquacultuurproductie), is de Europese zeewierproductie tot dusver verwaarloosbaar (zie figuur 2 hieronder).

Figuur 2: Productie van mariene aquacultuur in de EU en wereldwijd

Ondanks zijn huidige marginale aandeel in de mondiale zeewiermarkt kan Europa, gezien de gunstige zakelijke vooruitzichten, een sterke algenindustrie ontwikkelen die gericht is op aquacultuurproductie en innovatieve zeewiermaricultuur (mariene permacultuur ). Een dergelijke industrie kan het potentieel van grote Europese zeeën benutten en tegelijk banen opleveren voor lokale gemeenschappen, gezonde koolstofarme producten produceren, kustecosystemen regenereren (bijvoorbeeld CO2 en nutriënten vastleggen en zuurstof genereren) en ecosysteemdiensten leveren.

De EU is een van de grootste importeurs wereldwijd van zeewierproducten qua waarde (554 miljoen EUR in 2016), wat betekent dat er duidelijk een grote vraag is naar zeewierproducten in Europa. De verwachting is dat deze vraag zal toenemen in lijn met gezondheids- en duurzaamheidstrends. Een groeiende wereldbevolking en consumptiepatronen zullen de vraag naar algen en producten op basis van algen verder stimuleren . Verwacht wordt dat de EU-vraag naar algen en producten op basis van algen de komende jaren zal volgen (zie figuur 3). Wat micro-algen betreft, die ook aan land en ver van zee kunnen worden geproduceerd, groeit de marktvraag naar chlorella en de cyanobacterie spirulina ook in de EU.