Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de "Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad - Actieplan om de sociale, economische en regionale gevolgen van de herstructurering van de visserijsector in de EU tegen te gaan"

(COM(2002) 600 def.)

(2003/C 208/05)

Op 6 november 2002 heeft de Commissie besloten, overeenkomstig artikel 262 van het EG-Verdrag, het Europees Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de voornoemde mededeling.

De gespecialiseerde afdeling "Landbouw, plattelandsontwikkeling, milieu", die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 1 april 2003 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Chagas.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 399e zitting van 14 en 15 mei 2003 (vergadering van 14 mei) het volgende advies uitgebracht, dat met 103 stemmen vóór en 2 stemmen tegen, bij 7 onthoudingen, is goedgekeurd.

1. Het Commissievoorstel

1.1. De toestand van bepaalde visbestanden maakt dat een herstructurering van de visserijsector niet langer kan uitblijven. Het actieplan van de Commissie is bedoeld om de verwachte sociale, economische en regionale gevolgen van deze herstructurering op te vangen. De Commissie wil trachten zicht te krijgen op de impact van de beperking van de visserij-inspanning - een maatregel die deel uitmaakt van de hervorming van het gemeenschappelijk visserijbeleid (GVB) - op bepaalde regio's en op bepaalde soorten.

1.2. De sociale kosten van de hervorming van het GVB, en met name de beperking van de visserij-inspanning in het kader van de meerjarige beheersplannen, vallen volgens de Commissie in het niet vergeleken bij de kosten die uitstel van deze noodzakelijke maatregelen zou meebrengen. Het meest waarschijnlijke scenario is dat de lidstaten zullen besluiten de regelingen voor beperking van de visserij-inspanning om te zetten in stilleggingsregelingen. Deze impliceren een beperking van het aantal visdagen dat vaartuigen doelgericht op bepaalde bestanden mogen vissen, wat waarschijnlijk een inkomensdaling tot gevolg zal hebben, omdat de vaartuigen moeten overschakelen op andere, minder winstgevende soorten, of moeten worden stilgelegd. Verder hangt er ook een sociaal prijskaartje aan de inkrimping van de steun aan de vloten. De voorgestelde beperking van de steun voor modernisering, de afschaffing van de steun voor vernieuwing en definitieve overbrenging van vissersvaartuigen naar derde landen en de aantrekkelijkere regeling voor de duurzame vermindering van de vangstcapaciteit zullen ongetwijfeld de nodige gevolgen hebben voor de sector.

1.3. De mededeling van de Commissie bevat:

- een evaluatie van de te verwachten sociaal-economische gevolgen van de beperking van de visserij-inspanningen en van de inkrimping van de vloot, en met name een herziening van de voorlopige initiële raming van het banenverlies;

- een overzicht van alle mogelijkheden die de huidige steunregelingen van de Gemeenschap (FIOV, EFRO en ESF) bieden om deze gevolgen te verzachten;

- een overzicht van aanvullende middelen die op korte termijn door de hervorming van het GVB en de herprogrammering van de Structuurfondsen vrij zouden komen;

- een analyse van andere opties op de langere termijn.

1.4. De voorgestelde maatregelen, die zouden worden gefinancierd uit de middelen die voor de periode 2000-2006 ter beschikking staan, behelzen o.m. het volgende:

- afschaffing vanaf 2003 van de steun voor modernisering en vernieuwing van de vloot en voor de overbrenging van vaartuigen naar derde landen; daardoor zou tot 611 miljoen euro uit het FIOV vrijkomen voor sociale maatregelen en beperking van de vlootcapaciteit;

- specifieke maatregelen ter bescherming van de kleinschalige visserij, die circa 70 % van de vaartuigen en 50 % van de arbeidsplaatsen in de sector vertegenwoordigt;

- oppoetsen van het imago van de sector door verbetering van de leef- en werkomstandigheden aan boord, sociale beschermingsmaatregelen, steun aan jonge vissers en de keuze voor duurzamere visserij-activiteiten;

- steun aan diversifiëring van de visserij-activiteit, in het kader van een geïntegreerde ontwikkeling van de kustgebieden.

1.5. Tevens schenkt de Commissie bijzonder veel aandacht aan de impact die de beperking van de visserij-inspanning zonder twijfel ook zal hebben op de meerjarige beheersplannen. Zo zal het jaarlijkse aantal visdagen worden verminderd, met alle gevolgen van dien voor het inkomen van de vissers en het rendement van de bedrijven. Een en ander zou er zelfs toe kunnen leiden dat schepen uit de vaart dienen te worden genomen.

2. Conclusies van de Visserijraad van 16 t/m 20 december 2002

2.1. Bij de bespreking van het actieplan van de Commissie mogen de conclusies van de Visserijraad van 16 t/m 20 december 2002 niet over het hoofd worden gezien. De Raad heeft bij die gelegenheid een herziening van de verordening en nieuwe structurele acties goedgekeurd, waarop hieronder dieper wordt ingegaan.

2.2. Er wordt een vereenvoudigde regeling voor de beperking van de vlootcapaciteit van de Unie ingevoerd, die beter is afgestemd op de beschikbare bestanden. Deze regeling komt in de plaats van de meerjarige oriëntatieprogramma's, die volgens de Commissie niet voldoende efficiënt waren om een eind te maken aan de overcapaciteit van de EU-vloot. Er moet worden gestreefd naar een beter evenwicht tussen de capaciteit van de nationale vloten en de beschikbare bestanden; de lidstaten krijgen hierbij nu meer verantwoordelijkheid. De nieuwe regeling omvat o.m. de volgende maatregelen:

- er worden referentieniveaus vastgelegd die zijn gebaseerd op de in de MOP's voor 31 december 2002 vastgestelde niveaus; deze referentieniveaus worden automatisch en definitief verlaagd telkens wanneer overheidssteun wordt verleend voor het onttrekken van capaciteit aan de vloot (als een schip met overheidssteun aan de vloot wordt onttrokken stemt de verlaging van het referentieniveau overeen met de desbetreffende capaciteit);

- voor elke BT die met overheidssteun aan de vloot wordt toegevoegd (alleen mogelijk in 2003 en 2004) zijn de lidstaten verplicht om zonder steun:

a) een gelijkwaardige capaciteit aan de vloot te onttrekken (aan een verhouding toevoegingen/onttrekkingen van 1:1) voor vaartuigen onder 100 BT;

b) 1,35 ton (verhouding toevoegingen/onttrekkingen van 1:1,35) aan hun vloot te onttrekken voor vaartuigen boven 100 BT;

- elke lidstaat die in de periode 2003/2004 steun verleent voor vernieuwing van de vloot, is verplicht de totale capaciteit van zijn vloot in die periode globaal met ten minste 3 % (in vergelijking met de referentieniveaus) te verminderen;

- de lidstaten moeten erop toezien dat de totale capaciteit van nieuwe schepen die deel gaan uitmaken van de vloot de capaciteit van de definitief uit de vaart genomen schepen niet overstijgt, en dat de capaciteit is afgestemd op de beschikbare bestanden.

2.3. De steun voor de vernieuwing van vissersvaartuigen wordt geleidelijk afgeschaft; alleen voor vaartuigen van minder dan 400 BT zal gedurende twee jaar (tot eind 2004) nog steun worden verleend. Bovendien geldt dit enkel voor de lidstaten die de in het MOP IV vastgelegde algemene capaciteitsdoelstellingen hebben gehaald, en dienen de hierboven vermelde verhoudingen toevoegingen/onttrekkingen steeds te worden nageleefd. Dankzij dit tweejarenplan krijgen de lidstaten in kwestie de kans hun vloot te moderniseren, terwijl toch duidelijk is dat zij na 2004 een eind zullen moeten maken aan dit soort steun, dat overbevissing in de hand kan werken.

2.4. Alleen schepen van minstens vijf jaar oud komen in aanmerking voor moderniseringssteun, die bedoeld moet zijn om de veiligheid, de kwaliteit van de producten en de arbeidsomstandigheden te verbeteren, of om het gebruik van selectiever vistuig of de installatie van een satellietvolgsysteem mogelijk te maken. Indien de modernisering erop gericht is de veiligheid, de kwaliteit of de arbeidsomstandigheden te verbeteren, mag de tonnage worden verhoogd, maar alleen als het gaat om een verbetering van de bovenstructuur van het schip (boven het hoofddek). Verder mag de modernisering er niet toe leiden dat de vangstcapaciteit wordt opgetrokken. De EU-steun blijft beperkt tot de lidstaten die de in het MOP IV vastgelegde algemene capaciteitsdoelstellingen hebben gehaald.

2.5. De begroting van het nieuwe sloopfonds bedraagt 32 miljoen EUR. Dit bedrag is bedoeld als steun voor de lidstaten die in het kader van de herstelplannen hun visserij-inspanning nog verder moeten beperken. In aanmerking komen de vaartuigen waarvan de capaciteit in het kader van een herstelplan met ten minste 25 % moet worden verminderd. De premies liggen 20 % hoger dan de slooppremies die uit het FIOV worden verstrekt.

2.5.1. De steun voor de definitieve overbrenging van EU-schepen naar derde landen, ook via de oprichting van gemengde vennootschappen met partnerlanden, blijft gedurende twee jaar beschikbaar (tot eind 2004). Voorwaarde is wel dat het gaat om overbrenging naar een land waarmee de EU een visserij-overeenkomst heeft afgesloten, of om de oprichting van een gemengde vennootschap in een van deze landen (tenzij de Commissie anders beslist). Bij overbrenging blijft het steunbedrag beperkt tot maximaal 30 % van de FIOV-slooppremie, bij de oprichting van gemengde vennootschappen tot 80 %.

2.5.2. De steun van de lidstaten aan de vissers en reders die hun activiteiten tijdelijk dienen stop te zetten, mag voortaan worden uitgekeerd gedurende drie achtereenvolgende maanden, of gedurende zes maanden tussen 2000 en 2006, dit indien de steun vanwege onvoorziene omstandigheden moest worden onderbroken. Verlenging met een jaar is mogelijk als de onderbreking samenhangt met de tenuitvoerlegging van een recuperatieplan, een meerjarig beheersplan, of door de Commissie of de lidstaten ingestelde noodmaatregelen. De steun voor de omscholing van vissers wordt uitgebreid, met de bedoeling de vissers de kans te geven ook in andere sectoren te gaan werken en de visserij deeltijds te blijven beoefenen.

3. Algemene opmerkingen

3.1. Het actieplan van de Commissie komt voor de visserijsector op een scharniermoment. Om het voortbestaan van een duurzame visserijactiviteit te verzekeren zijn nl. ingrijpende maatregelen nodig. Zo moet op de eerste plaats worden gestreefd naar het herstel van de bestanden, die in veel gevallen in een bijzonder kritieke toestand verkeren. Het Comité deelt de visie van de Commissie ten aanzien van de situatie van de visserijsector, zoals naar voren gebracht in het groenboek van 2001. Ook het Comité ziet de overcapaciteit van de Europese vissersvloot als een probleem. Het is duidelijk dat duurzame visserij niet mogelijk is als de vlootcapaciteit en met name de visserijinspanningen op het huidige peil blijven. Het Comité wil niettemin benadrukken dat het probleem niet alleen vanuit economisch en ecologisch standpunt moet worden bekeken. In zijn advies(1) over het bewuste groenboek heeft het Comité erop gewezen dat de visserij voor de betrokken regio's veel belangrijker is dan uit het aandeel ervan in het BBP kan worden opgemaakt. De visserij mag niet worden afgedaan als de zoveelste sector waar de EU de zaken op orde moet brengen. Het gaat voor het merendeel om kleinschalige visserij die geen schade toebrengt aan het milieu. De visserij vormt het middelpunt van diverse gemeenschappen en activiteiten en speelt vanuit het oogpunt van sociale samenhang en regionaal bestuur dan ook een belangrijke rol, met name in ultraperifere regio's en in regio's die op dit moment in sterke mate afhankelijk zijn van visserij.

3.1.1. Zoals het Comité al opmerkte in zijn advies over de roadmap die de Commissie in 2002 heeft goedgekeurd(2), zou men er beter aan doen "een adequaat evenwicht te zoeken tussen rentabiliteit en efficiëntie van de vissersvloot enerzijds en duurzame werkgelegenheid anderzijds".

3.2. Het Comité heeft al herhaaldelijk betoogd dat herstructureringsmaatregelen voor de visserijsector gepaard moeten gaan met de nodige sociale en economische maatregelen om de consequenties voor de vissers en het bedrijfsleven mee te helpen opvangen. Ook heeft het Comité er al vaker op gewezen dat de visserijsector zelf van meet af aan moet worden betrokken bij de uitstippeling van het herstructureringsbeleid.

3.3. De Commissie heeft in mei 2002 een eerste reeks hervormingsmaatregelen voorgesteld, maar bleef daarbij doof voor de terechte bezorgdheid van de sector. Het viel dan ook te verwachten dat de vissers en diverse lidstaten zich hardnekkig verzetten tegen de voorstellen, een situatie die de Commissie gemakkelijk had kunnen vermijden indien zij de sector meer aandacht had geschonken.

3.4. Zoals aangegeven in haar roadmap(3) heeft de Commissie het hier behandelde document opgesteld na bilateraal overleg met de lidstaten. Het Comité wijst er evenwel op dat ook de sociale partners, de reders en de vakbonden toen al de kans hadden moeten krijgen om hun mening te geven over de nodige sociale en economische maatregelen.

3.5. Zoals eerder opgemerkt moet het voorstel in de juiste context worden geplaatst: het is de Commissie er om te doen de sociale en economische gevolgen van de eerste reeks voorgestelde maatregelen op te vangen. Daarbij mag echter niet worden vergeten dat de besluiten van de ministerraad van december 2002 alvast een gedeelte van deze gevolgen afzwakken. Ook zullen de beschikbare steunbedragen lager liggen dan gepland, aangezien de Raad ervoor gekozen heeft een aantal regelingen die de Commissie wilde afschaffen - de desbetreffende middelen zouden een andere bestemming krijgen - toch te behouden.

3.6. Toch blijft het Comité van mening dat het actieplan, dat ongetwijfeld noodzakelijk is, voorbijgaat aan de wensen van de ondernemers en de vissers, omdat een aantal punten te vaag zijn en niet voor alle onderdelen in de nodige financiële middelen is voorzien.

3.7. De oorspronkelijke ramingen inzake het verlies aan arbeidsplaatsen, worden in het actieplan naar beneden toe herzien: vier jaar geleden schatte de Commissie het verlies op 28000 posten, nu nog op 12000. Na raadpleging van de lidstaten is de Commissie nl. tot de slotsom gekomen dat de arbeidsplaatsen die verdwijnen als gevolg van de hervorming niet onder dezelfde noemer vallen als de arbeidsplaatsen die de laatste jaren "op natuurlijke wijze" verloren zijn gegaan. Anderzijds is het op dit moment moeilijk om personeel aan te werven in de visserijsector; in bepaalde landen is daardoor een tekort aan arbeidskrachten ontstaan, zodat een gedeelte van de werklozen uit de sector daar terecht kan.

3.7.1. Hoewel uit de conclusies van de Raad kan worden afgeleid dat de impact op de werkgelegenheid zal afnemen, bestaat er nog grote onzekerheid over de werkelijke effecten van de meerjarige beheersplannen. Bovendien zal de uitbreiding van de EU de werkgelegenheidssituatie in de sector geenszins ten goede komen, zo merkt de Commissie nog op. Het Comité verzoekt de Commissie daarom de middelen vrij te maken die nodig zijn om deze moeilijkheden en het tekort aan technische middelen, infrastructuur en opleiding te kunnen opvangen.

3.7.2. Anderzijds is het een feit dat de drastische beperkingen van de kabeljauw- en heekvangst in de Noordzee niet te verwaarlozen gevolgen zullen hebben voor de werkgelegenheid in de regio, iets wat de Commissie niet kon voorzien en waarmee zij dus ook geen rekening heeft gehouden.

3.8. Het Comité wijst erop dat nog geen studie is gemaakt van de mogelijke gevolgen van de al dan niet reeds goedgekeurde maatregelen voor andere sectoren die nauw verwant zijn met de visserij-activiteit. Te denken valt aan het in de handel brengen, de transformatie, de verwerking, of de scheepsbouw en de scheepsherstelling. De beperking van de activiteit, het aantal schepen en de vangsten zal voor deze sectoren niet te verwaarlozen consequenties hebben, en het Comité dringt er dan ook op aan dat de nodige steunmaatregelen worden uitgewerkt. Het hamert er eens te meer op dat de visserij in bepaalde gemeenschappen van doorslaggevend belang is voor de economische en sociale samenhang, en dat de geringste verstoring van het evenwicht ingrijpende gevolgen zal hebben voor alle verwante sectoren. De Commissie erkent zelf dat in bepaalde gemeenschappen werkloosheid of emigratie de enige alternatieven voor de visserij-activiteit zullen zijn.

3.9. Evenzeer verontrustend is het scenario waarin vissers en vloten wel aan het werk kunnen blijven, maar de visserijmogelijkheden - uitgedrukt in visserijdagen of in TAC's - zo beperkt zijn dat faillissementen op korte termijn niet te ontlopen zijn. Het is de hoogste tijd dat een ernstig en diepgaand debat wordt geopend over het model dat de Commissie de visserij in de EU-wateren wil opleggen. Is het wel verstandig te kiezen voor een beperkt aantal grote, moderne en bijzonder winstgevende vaartuigen, ten koste van middelgrote schepen die misschien minder winstgevend zijn maar wel een groter aantal bemanningsleden te werk kunnen stellen? Op termijn zou deze keuze tot monopolievorming, en zelfs tot privatisering van de visbestanden en verhandeling van quota kunnen leiden. Een dergelijke ontwikkeling is volgens het Comité volstrekt uit den boze.

3.10. Daarnaast beklemtoont het Comité dat moet worden opgetreden tegen illegale, niet-aangegeven en niet-gereglementeerde visserij en tegen schepen die onder goedkope vlag varen, inclusief op het niveau van de invoer van visserijproducten, en dat de sportvisserij aan banden moet worden gelegd, dit met het oog op een harmonische en rechtvaardige toepassing van de communautaire voorschriften.

3.11. De Commissie verschaft in haar mededeling een overzicht van de verschillende communautaire fondsen die de financiering van sociale en economische maatregelen mee zouden kunnen dragen. Naast de specifieke programma's voor de visserijsector, zoals het FIOV, bieden ook het EFRO, het EOGFL en het ESF mogelijkheden.

3.12. Het Comité wil hier nog maar eens wijzen op het belang van het PESCA-programma, dat specifiek op de visserijsector is toegespitst. Hoewel niet ten volle gebruik is gemaakt van alle mogelijkheden, hebben de vissers en de ondernemingen dankzij dit programma meer inspraak gekregen. Aangezien bepaalde lidstaten hebben besloten geen specifieke sociale maatregelen voor de sector te nemen, zou het met name nuttig zijn een nieuw programma uit te werken, om zo alle betrokkenen uit de sector rechtstreeks toegang te verschaffen tot sociale begeleidingsmaatregelen.

3.13. Voorts dient ten volle gebruik te worden gemaakt van de ontwikkelingsmogelijkheden van de aquacultuursector, die goed scoort op het vlak van werkgelegenheid en een gedeelte van de werknemers die uit de activiteit op zee moeten stappen, kan opvangen. Het zou nuttig zijn fiscale en andere stimulansen in te voeren om deze doorstroming nog te bevorderen(4).

3.14. De Commissie rekent erop dat een nieuwe bestemming kan worden gevonden voor de bedragen die al aan de lidstaten zijn toegekend, maar die ingevolge de in het pakket van mei voorgestelde beperkingen niet meer zouden kunnen worden gebruikt. De Raad echter heeft niet alle door de Commissie voorgestelde beperkingen goedgekeurd, wat betekent dat minder middelen dan verwacht zullen vrijkomen voor sociale en economische maatregelen. Bovendien hebben sommige lidstaten al bepaald dat deze middelen grotendeels zullen worden besteed aan de vernieuwing van de vloot. Wil men een duurzame steunregeling voor de sector tot stand brengen, dan moet de begroting van het FIOV worden opgetrokken en een specifieke begrotingslijn voor sociale steunmaatregelen worden gecreëerd.

3.15. Het Comité is in dit verband bijzonder ingenomen met het initiatief van het Europees Parlement, dat de begrotingsautoriteit en de Commissie voorstelt een actieplan goed te keuren dat erop gericht zou zijn de gevolgen van de herstelmaatregelen voor het kabeljauwbestand te verzachten. Zo zouden extra middelen ten bedrage van 150 miljoen euro worden toegekend.

3.16. In het hoofdstuk "Andere opties op langere termijn" bespreekt de Commissie de situatie van al wie in de sector werkzaam blijft. De volgende thema's worden aangesneden: verruiming van de FIOV-verordening, dit met het oog op de financiering van maatregelen die bedoeld zijn om de kustgemeenschappen minder afhankelijk te maken van de visserij; steun aan de kleinschalige visserij; verbetering van het imago van de sector; grotere betrokkenheid van vrouwen bij verwante activiteiten en meer erkenning voor hun rol; nieuwe studies over de mate waarin bepaalde gebieden afhankelijkheid zijn van de visserij, en kanttekeningen bij de toekomst van het structuurbeleid voor de sector na 2006. Het Comité staat volledig achter deze ideeën en verzoekt de Commissie en de lidstaten een en ander zo snel mogelijk in praktijk te brengen.

3.16.1. De Commissie herhaalt dat zij voornemens is de sociale partners, met name binnen het Comité voor sociale dialoog, te raadplegen over de maatregelen om de arbeids- en leefomstandigheden aan boord te verbeteren. Hoewel de huidige mededeling is uitgebracht zonder dat met dit comité overleg werd gepleegd, hebben de sociale partners in november 2002 een gemeenschappelijk standpunt goedgekeurd waarin een aantal concrete voorstellen op dit vlak zijn vermeld. Het Comité verzoekt de Commissie dringend de bijdrage van de sociale partners terdege in overweging te nemen, en hen van meet af aan te betrekken bij het besluitvormingsproces, zowel op Europees als op plaatselijk en regionaal niveau.

3.16.2. Deze samenwerking is voorts ook van fundamenteel belang voor de verbetering van het imago van de sector. Zoals de Commissie zelf al stelt moet in dit verband worden gezorgd voor meer zekerheid, moet meer aandacht uitgaan naar het milieu en moeten loonregelingen worden ingevoerd die jongeren meer stabiliteit en werkzekerheid bieden.

3.16.3. Het Comité is ten zeerste ingenomen met het voornemen van de Commissie om de huidige wetgeving inzake de arbeidsomstandigheden en de sociale bescherming in de sector te verbeteren. Het gaat hier immers om punten waarop het Comité al geruime tijd hamert. Meer concreet zou het Comité graag zien dat de lidstaten vaart zetten achter de ratificering van het STCW-F-Verdrag en het Protocol bij de Torremolinos-Conventie.

3.17. Verder is het zaak na te gaan hoe ervoor kan worden gezorgd dat de kennis en de ervaring van degenen die uit de visserij stappen, niet verloren gaan; het Comité denkt in dit verband aan opleidingsacties en samenwerking met derde landen.

3.18. Ten slotte zou de Commissie een debat op gang moeten brengen over de vraag hoe de communautaire steun ter verbetering van de sociale omstandigheden in de sector efficiënter kan worden aangewend. De toegang tot de desbetreffende middelen zou voor de hele sector afhankelijk moeten worden gesteld van de naleving van sociale minimumnormen.

Brussel, 14 mei 2003.

De voorzitter

van het Europees Economisch en Sociaal Comité

R. Briesch

(1) PB C 36 van 8.2.2002, par. 2.1.2.

(2) PB C 85 van 8.4.2003.

(3) COM(2002) 181 def.

(4) PB C 85 van 8.4.2003.