Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de "Mededeling van de Commissie betreffende Modernisering en verbetering van de sociale bescherming in de Europese Unie"

(98/C 73/22)

Op 18 maart 1997 heeft de Commissie besloten om het Economisch en Sociaal Comité, overeenkomstig artikel 198 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, te raadplegen over de voornoemde mededeling.

De Afdeling voor sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, onderwijs en cultuur, die was belast met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden, heeft haar advies goedgekeurd op 13 november 1997. Rapporteur was mevrouw Maddocks en co-rapporteur de heer Chevalier.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 350e Zitting (vergadering van 10 december 1997), met 76 stemmen vóór en 38 stemmen tegen, bij 9 onthoudingen, het volgende advies uitgebracht.

1. Inleiding

1.1. Internationale mededinging?

Sociale bescherming en concurrentievermogen zijn zaken die elkaar kunnen versterken. Het een mag niet ten koste gaan van het ander, noch in de interne markt noch binnen het kader van de Wereld Handelsorganisatie. Tezamen kunnen zij een samenhangend en duurzaam fundament vormen dat, gekoppeld aan een macro-economisch beleid, in staat is om de groei en werkgelegenheid te stimuleren, zulks op basis van solidariteit, ondernemingslust en sociale integratie.

De uitgaven voor sociale bescherming maken 28 % van het BBP van de gehele EU uit. In de Verenigde Staten bedragen de netto-uitgaven 27 % van het BBP. "Rekening houdend met zowel particuliere als openbare uitgaven, liggen de totale uitgaven voor sociale bescherming, gezondheidszorg en pensioenen in tal van ontwikkelde, geïndustrialiseerde landen ongeveer op hetzelfde niveau", aldus de Commissie (). In de Mededeling wordt duidelijk gesteld dat "Het belangrijk is te beseffen dat de noodzaak voor een hervorming van de sociale-beschermingsstelsels geen gevolg is van concurrentie van derde landen" ().

1.2. Actuele ontwikkelingen?

De uitgaven voor sociale bescherming in de EU zijn in de jaren '80 en '90 ten opzichte van het BBP minder snel gestegen dan in de jaren '70. Stijgingen hebben zich in hoofdzaak voorgedaan tijdens perioden van economische recessie, toen het BBP nauwelijks of helemaal niet toenam. Ook hebben enkele lid-staten hun uitgaven verhoogd om het niveau van hun sociale-beschermingsstelsels op te trekken tot dat van de in dit opzicht meer ontwikkelde landen in de EU (). Over het algemeen zijn de uitgaven voor sociale bescherming in de EU redelijk stabiel gebleven, behalve tijdens perioden van laagconjunctuur. De Commissie is tot de conclusie gekomen dat "er weinig tekenen zijn die wijzen op een structurele versnelling van de groei van uitgaven voor sociale bescherming" (). Tegelijkertijd worden de uitgaven voor sociale bescherming in de EU geacht, in perioden van ingrijpende macro-economische crises, tijdens processen van industriële verandering en bij herstructureringen, voor handhaving van de sociale samenhang en stabiliteit te zorgen.

1.3. Is sociale bescherming in de EU in de toekomst nog houdbaar?

1.3.1. Teneinde hun sociale-beschermingsstelsels in stand te houden, zonder de demografische en economische ontwikkelingen uit het oog te verliezen, zullen tal van lid-staten proberen om deze stelsels aan te passen, met inachtneming van de eigen bijzondere situatie en cultuur. Deze aanpassingen dienen echter wel d.m.v. samenwerking binnen het raamwerk van de EU plaats te vinden.

1.3.2. De Commissie stelt in haar Mededeling dat de werkelijke redenen voor een hervorming van de sociale bescherming van interne aard zijn. De twee voornaamste problemen die onder de aandacht worden gebracht, zijn de "grote overheidstekorten en onvoldoende sociale integratie" ().

1.3.2.1. Men zou kunnen stellen dat het eerstgenoemde probleem niet veroorzaakt wordt door, maar wel gevolgen heeft voor de sociale bescherming. Massale werkloosheid en de daarmee verbonden overdracht van financiële middelen naar werklozen ter compensatie van een inkomen uit loonarbeid, zijn problemen die voornamelijk te maken hebben met economische recessies en ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Ook de demografische "tijdbom" en de vrees voor een onhoudbare "grijze" druk in de nabije toekomst (d.w.z. het steeds grotere aantal mensen met een ouderdomsvoorziening in verhouding tot het aantal werkenden) kunnen worden beschouwd als in wezen een probleem van verdeling, dat meer te maken heeft met de mate van vervanging op de arbeidsmarkt dan met inherente tekortkomingen van de sociale bescherming zelf. Tegelijkertijd kan ook worden aangevoerd dat de nodig geachte economische en arbeidsmarkthervormingen kunnen worden bevorderd en ondersteund door bepaalde aanpassingen van onze sociale-beschermingsstelsels. Vooruitgang op beiderlei gebied kan vermoedelijk alleen worden bereikt als hierbij de begrippen "flexibiliteit" en "zekerheid" onlosmakelijk met elkaar worden verbonden, waarbij rekening wordt gehouden met de "veranderende aard van het werk" en het belang van coördinatie van economisch en structuurbeleid, zoals geformuleerd in de Verklaring van de Top van Dublin over werkgelegenheid en geschetst in het verslag van de Commissie over "Europa als een economisch geheel".

1.3.2.2. Het tweede probleem - "onvoldoende sociale integratie" - is meer intrinsiek verbonden met de sociale bescherming in de EU, vooral waar het de massale werkloosheid en daarmee gepaard gaande sociale uitsluiting betreft, die naar schatting enorme economische en sociale kosten met zich mee brengen. Men is het er algemeen over eens dat gestreefd dient te worden naar een fundamentele verschuiving van (passieve) inkomensgarantie naar (actieve) werkgelegenheidsvriendelijke sociale-beschermingsstelsels.

1.3.3. Daarnaast wordt in de Mededeling van de Commissie nog gewezen op twee andere belangrijke opgaven waarvoor men zich gesteld ziet, nl. "aanpassing van de sociale bescherming aan de evenwichtiger deelname van mannen en vrouwen" en "verbetering van de sociale bescherming voor mensen die zich binnen de Unie verplaatsen". Het ESC staat achter alle belangrijke voorstellen die in dit verband worden gedaan ().

2. Specifieke voorstellen?

2.1. Sociale bescherming als produktiefactor

2.1.1. Het ESC heeft consequent de opvatting uitgedragen dat sociale bescherming kan bijdragen tot betere economische resultaten. Tevens heeft het gewezen op de voordelen van een geïntegreerde en gecoördineerde benadering van het sociale en economische beleid op zowel Europees als nationaal niveau (). Verder wordt in de Mededeling van de Commissie verklaard dat "de prestaties, gelet op het BBP per hoofd van de bevolking of de handelsbalans, van landen met een sterk vangnet over het algemeen beter zijn dan die van landen met een zwak vangnet." () De negatieve neerwaartse spiraal van slechte economische resultaten die leiden tot kortingen op de sociale bescherming, die weer leiden tot een lager consumptieniveau en een teruglopende vraag, kan worden omgezet in een positieve geïntegreerde benadering, waarbij de nadruk ligt op het ombuigen van passieve naar actieve uitgaven, het genereren van banen, dienstverlening en groei. Zoals gesteld in het Witboek van Delors, zou het zaak zijn daartoe "de nationale inkomensondersteuningsregelingen van de overheid zodanig te herstructureren dat het inkomen uit arbeid wordt aangevuld met inkomen van de sociale zekerheid door het ontwikkelen van geïntegreerde belastingheffings- en inkomensondersteuningssystemen" (). In dit verband zou de Commissie, naast andere door haar uit te voeren studies naar dwarsverbindingen tussen sociaal en economisch beleid, ook kunnen bestuderen welke vergelijkende indicatoren op het gebied van de tewerkstellingsmogelijkheden in de zorgsector en van de preventieve mogelijkheden van sociale bescherming kunnen worden opgesteld. Er bestaat een recent onderzoek waarin wordt aangegeven hoeveel kosten een onvoldoende ontwikkeld sociaal model met zich brengt (). Ten slotte "blijft het een centrale vraag [...] hoe de verplichtingen en mogelijkheden met elkaar gecombineerd kunnen worden" (). De Commissie wijst er terecht op dat "in de meeste lid-staten de dringende behoefte aan een consolidatie van de overheidsfinanciën [...] niet in strijd is met een hoog niveau van sociale bescherming en evenmin het solidariteitsbeginsel ontmantelt", want dat deze "integendeel de solidariteit versterkt tussen verschillende generaties, aangezien het de last op toekomstige generaties vermindert." () Het ESC is ervan op de hoogte dat de Commissie een studie over deze kwestie zal voorleggen aan de lid-staten, en zou ook zelf graag betrokken willen worden bij de discussies hierover.

2.2. Een "werkgelegenheidsvriendelijker" sociale bescherming

2.2.1. Nieuwe ontwikkelingen op de arbeidsmarkt - zoals de toenemende deelname van vrouwen en het algemener worden van flexibele werkvormen, gekoppeld aan de opkomst van nieuwe vormen van arbeidsorganisatie en flexibele verlofregelingen gedurende het beroepsleven - zijn bezig de structuur van de arbeidswereld om te vormen in de richting van meer gevarieerde individuele werkvormen (). Sociale bescherming kan dergelijke ontwikkelingen ondersteunen door de verschillende vormen van overgang op de arbeidsmarkt te vergemakkelijken. In diverse adviezen heeft het ESC het standpunt uitgedragen dat deze nieuwe ontwikkelingen in aanmerking dienen te worden genomen bij de organisatie van sociale bescherming (). In de Verklaring van Dublin over werkgelegenheid werd tevens opgeroepen tot "het ontwikkelen van sociale-zekerheidsstelsels die zich kunnen aanpassen aan nieuwe arbeidspatronen en adequate sociale bescherming kunnen bieden aan mensen die dergelijke arbeid verrichten."

2.2.2. De mogelijkheden om sociale bescherming werkgelegenheidsvriendelijker te maken, liggen vooral in de sfeer van partnerschappen tussen de openbare en particuliere sector. Zorg, vervoer, energie en milieu zijn b.v. allemaal terreinen waar door investeringen - via het gebruik van mechanismen voor secundaire inkomenssteun, en flankerende voorzorgsmaatregelen - mogelijkheden kunnen worden geschapen om op economisch meer verantwoorde wijze te voldoen aan andere dringende behoeften (zoals die van bejaarden), en een gunstige invloed zou kunnen worden uitgeoefend op de groei en de werkgelegenheid. Het feit dat de openbare sector er zo sterk bij betrokken is, geeft deze programma's des te meer gewicht. Daarom is het ook logisch dat in het Witboek van Delors wordt voorgesteld om de mogelijkheden die deze maatregelen hebben om banen te genereren, te optimaliseren door "één enkele overheidsinstantie" () met de uitvoering daarvan te belasten. Wanneer ook de sociale partners, andere sociaal-economische actoren, belanghebbende NGO's en de lokale en regionale overheden binnen een dergelijk raamwerk zouden participeren, zou dit ertoe bijdragen dat er praktische programma's tot stand komen, en dat voor adequate voorzorgsmaatregelen en positieve stimulansen wordt gezorgd, waardoor de overgang van "welzijnszorg naar werk" wordt vergemakkelijkt. Veel mensen die gedurende een langere periode uitkeringen hebben ontvangen, bevinden zich maatschappelijk op een dood spoor en vinden het steeds moeilijker om hun situatie te doorbreken. Hier zou een oplossing voor gevonden kunnen worden via een positieve campagne, gericht op aanpassing en verbetering van de situatie van de individuele uitkeringstrekker en op bijstelling van de relatie tussen belastingen en uitkeringen (zonder dat dit ten koste gaat van een van beide). Een voorbeeld van een dergelijke stimulans is het optrekken van het inkomensplafond, in termen van aanspraken op uitkeringen.

2.2.3. Soortgelijke partnerschappen tussen openbare en particuliere sector, die gebaseerd zijn op ervaring met deelarbeid en steun voor gedeeld inkomen en gebonden zijn aan collectieve arbeidsovereenkomsten, zouden kunnen worden overwogen om werklozen die een (nieuw) diploma willen halen en/of (opnieuw) toegang willen krijgen tot de arbeidsmarkt, te helpen met opleiding en omscholing. Het is belangrijk dat wordt gestreefd naar bevordering van een flexibele overgang tussen school, opleiding en betrekking. Ook hier zou betrokkenheid van de sociale partners bij de onderhandelingen over een raamwerk voor dergelijke scholingsprogramma's, aangevuld met inkomenssteun, kunnen waarborgen dat de programma's voor "tewerkstellingsbijstand" op stimulansen en niet op dwang zouden stoelen, en dat daarbij adequate voorzorgsmaatregelen werden getroffen om te voorkomen dat echte arbeidsplaatsen vervangen worden door goedkope gesubsidieerde arbeid. Ook dient er in het bijzonder op te worden gelet dat dergelijke programma's worden ontworpen op basis van criteria die op doelmatige wijze de werkgelegenheid bevorderen. Het Comité heeft al eerder aangegeven dat "onderwijs en opleiding alleen niet voldoende zijn om tot een adequaat anti-werkloosheidsbeleid te komen. Er zullen ook algemene en specifieke werkgelegenheid scheppende beleidsmaatregelen nodig zijn." ()

2.2.4. Bij deze maatregelen dient het volgende voorop te staan:

- inachtneming van het subsidiariteitsprincipe, en in het bijzonder de "verworvenheden" van elke lid-staat op grond van gevoerde onderhandelingen en de eigen "sociale cultuur" van elk land;

- nauwe samenwerking met de betrokken partijen bij het bepalen en uitvoeren van projecten en het evalueren van de resultaten, en

- voorkoming dat er zich een sociale klasse met kunstmatige en slecht betaalde banen ontwikkelt.

2.2.5. Een werkgelegenheidsvriendelijke sociale bescherming houdt ook in dat voorstellen worden gedaan om de secundaire arbeidskosten terug te dringen. In het Witboek van Delors wordt voorgesteld, om de door werkgevers af te dragen sociale premies voor de lager geschoolde, minder goed betaalde arbeidskrachten te verlagen resp. af te schaffen, waarbij dit verlies aan opbrengsten wordt gecompenseerd door maatregelen als milieuheffingen, accijnsen op consumptiegoederen die schadelijk zijn voor de gezondheid, en belastingen, die productieve investeringen aantrekkelijker moeten maken (). In het in november 1996 door het ESC uitgebrachte advies over de "Toekomst van de sociale bescherming" is een ongeveer gelijkluidend standpunt inzake compenserende maatregelen geformuleerd, met dien verstande dat hierin werd voorgesteld om werkgevers gedeeltelijk vrij te stellen van het betalen van sociale premies over alle lonen en salarissen, en wel voor het gedeelte van de lonen dat onder een bepaald, nader overeen te komen niveau valt (). Ook in het op 9 juli 1997 uitgebrachte advies over "Belastingheffing in de Europese Unie" heeft het ESC zich uitgesproken voor dergelijke alternatieve bronnen van financiering (). In de Mededeling van de Commissie wordt erop gewezen dat "verscheidene lid-staten maatregelen hebben genomen om de secundaire arbeidskosten te verlagen, [maar dat] sommige studies hebben uitgewezen dat dit geen significante gevolgen voor de algemene werkgelegenheid heeft gehad, aangezien het in de meeste gevallen leidt tot een vervanging van gesubsidieerde arbeid door niet-gesubsidieerde arbeid en tot een afstoting van overtollige arbeidsplaatsen. Tegelijkertijd tonen deze studies aan dat de positieve effecten groter zijn indien zij zorgvuldig zijn ontworpen en verbonden aan het verschaffen van werk." () Het ESC roept de Commissie op haar werkzaamheden op dit terrein voort te zetten, en verklaart zich gaarne bereid in dezen zijn bijdrage te leveren. Het is duidelijk dat dergelijke regelingen er niet toe mogen leiden dat er in de plaats van zekere banen onzekere komen, of dat deze de rechten van de uitkeringstrekkers aantasten. Het subsidiariteitsbeginsel dient in acht te worden genomen.

2.2.5.1. Met betrekking tot de bevordering van de werkgelegenheid bestaat er alom overeenstemming over "de noodzaak de tendens van de belastingstructuren naar de relatieve overbelasting van de factor arbeid ten opzichte van andere heffingsgrondslagen, om te buigen" (). Daarom onderkent het ESC het belang van een algemene benadering van belastingheffing in haar totaliteit, zoals voorgestaan door de werkgroep Belastingbeleid die door de Europese Raad van Dublin werd ingesteld. Bovendien zou ervoor kunnen worden gezorgd dat de wisselwerking tussen de belastingstructuren en die van de sociale uitkeringen een minder sterke terugslag heeft op de dynamiek van de arbeidsmarkt.

2.2.6. De voorstellen die in de Mededeling van de Commissie worden gedaan ter bevordering van een flexibeler pensionering, vooral d.m.v. het gebruik van vrijwillige, vóór de pensioengerechtigde leeftijd ingaande deeltijdregelingen, zijn consequent ondersteund door het ESC; er dient echter wel te worden gezorgd voor wettelijke voorzorgsmaatregelen en een krachtig raamwerk van collectieve arbeidsovereenkomsten, gedifferentieerd naar de verschillende bedrijfstakken. "Senioren zouden dan geleidelijk steeds korter in deeltijd gaan werken, maar tegelijkertijd langer aan het arbeidsproces kunnen deelnemen (geleidelijke verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd)." () Dergelijke geïndividualiseerde regelingen voor deeltijdarbeid, die onder collectieve arbeidsovereenkomsten vallen, kunnen zo worden opgezet dat hierdoor banen vrijkomen voor werkloze jongeren, waardoor weer bespaard wordt op de sociale zekerheid en werkloosheidsuitkeringen. Dit soort regelingen mogen echter niet ten koste gaan van andere werknemers. Een dergelijke besparing, gekoppeld aan een meer geleidelijk en glijdend pensioneringsstelsel, zou de kosten van de inkomenssteun, nodig om de vóór de pensioengerechtigde leeftijd ingaande deeltijdregelingen aan te vullen, meer dan goedmaken. Er zou een raming dienen te komen van de totale kosten en financiële voordelen van dergelijke regelingen, en de sociale partners zouden de voorbeelden van goede praktijken in de verschillende lid-staten samen moeten evalueren. Ook dient er een oplossing te komen voor de kwestie van de pro rato-rechten en de wettelijke status van deeltijdwerkers.

2.2.7. Het ESC heeft zich ook consequent uitgesproken voor sociale bescherming als factor die de maatschappelijke integratie bevordert. Hiertoe is een gagarandeerd minimum-inkomensniveau nodig, gekoppeld aan een beleid voor integratie, stabiliteit en herscholing. Banen en bezigheden zijn de beste wapens in de strijd tegen sociale uitsluiting. Te denken valt b.v. aan "niet-commerciële" banen, die dermate grote besparingen op de overheidsuitgaven opleveren dat hierdoor de kosten van toelages en uitkeringen of belastingvrijstellingen ruimschoots worden goedgemaakt.

2.3. Aanpassing van de sociale bescherming aan de vergrijzing van de Europese samenleving

2.3.1. Het dalende geboortencijfer en de toegenomen levensverwachting leiden er samen toe dat het aantal ouderen t.o.v. het aantal werkenden de komende vijftig jaar zal verdubbelen. Hierdoor zal het steeds moeilijker worden om de ouderdomsuitkeringen te financieren: het gevaar bestaat dat er door het deel van de bevolking dat actief is op de arbeidsmarkt, niet genoeg premies meer worden afgedragen. Wanneer er algemene prognosemodellen voor de uitgaven t.b.v. sociale bescherming op de lange termijn zouden worden opgesteld, zou er meer inzicht komen in de problemen waarvoor men zich in de gehele EU geplaatst ziet als gevolg van de demografische veranderingen. De demografische "tijdbom" (en de hieruit voortvloeiende druk op en twijfel omtrent de houdbaarheid van pensioenvoorzieningen) is in elk geval te beschouwen als in wezen een probleem van verdeling, gerelateerd aan de mate van vervanging op de arbeidsmarkt, zoals ook wordt gesteld in het door de Commissie in 1997 uitgebrachte Demografische Rapport (). Er zijn verschillende aanpassingen van de arbeidsmarkt denkbaar die ertoe kunnen bijdragen dat althans enkele van deze problemen minder nijpend worden. Zo wijst de Commissie er in haar Mededeling op dat "de tendens van een steeds groter aandeel van vrouwen in de beroepsbevolking zich de komende jaren zal voortzetten en een waardevolle bijdrage zal leveren om de gevolgen van een vergrijzende werkende bevolking op te vangen" (). Flexibele pensionering met vrijwillige lijdende uittredingsregelingen, zoals hierboven geschetst, zou ook de grijze druk kunnen terugdringen. Afgezien daarvan zou het nogal paradoxaal zijn als men zich in deze tijd van 18 miljoen werklozen in de EU zorgen zou maken over het feit dat er niet genoeg arbeidskrachten zijn. De kern van het probleem ligt niet in de totale demografische structuur van samenlevingen, maar in het aandeel van de bevolking dat bijdraagt tot het BBP. Het is eerder een kwestie van banen dan van pensioenen. Vraagstukken op het gebied van de lange-termijnfinanciering van pensioenen, of het nu gaat om omslagregelingen dan wel om kapitaaldekkingen, zijn uiteindelijk onlosmakelijk verbonden met economische prestaties. Bovendien is, zoals de Commissie aangeeft, "een radicale overgang van de openbare stelsels van omslagfinanciering naar kapitaaldekking niet realistisch door de enorme overgangskosten" ().

Wanneer "passende randvoorwaarden" voor aanvullende pensioenvoorzieningen worden geschapen, moet daarnaast ook een op economische prestaties gericht beleid worden gevoerd. Omslagregelingen zijn afhankelijk van een beleid dat mensen in staat stelt om actief bij te dragen tot het BBP. Kapitaaldekkingsregelingen zijn gevoelig voor inflatie en voor de risico's verbonden aan beleggingen en speculatie. Hoe pensioenverzekeringen ook geregeld zijn - via de overheid, aanvullend of op particuliere basis - er dient hoe dan ook voor te worden gezorgd dat zij naast elkaar voorkomen. De bijbehorende uitgaven dienen in elk geval afhankelijk te worden gesteld van de toestand van de nationale economie op dat moment, en van flankerende beleidsmaatregelen op het gebied van monetaire stabiliteit en kapitaalbelegging. Het ESC heeft reeds, met inachtneming van de genoemde economische restricties, voorstellen gesteund voor aanvullende "meeneembare" pensioenregelingen.

2.3.2. Het ESC heeft reeds eerder ingestemd met de in de Mededeling van de Commissie uitgewerkte ideeën betreffende het voorzien in de verzorgingsbehoeften van oudere mensen, vooral van bejaarden die liefst zo lang mogelijk thuis willen blijven wonen i.p.v. in een verpleeginrichting. Het is beter, en zeker ook goedkoper, om daarvoor de geschikte voorwaarden te scheppen - zoals thuishulp, medische en paramedische zorg en toegang tot sociale diensten, evt. in samenwerking met de sector van het vrijwilligerswerk - dan om afhankelijk te zijn van particuliere verzekeringen, die het mogelijke gevaar van "negatieve selectie" en "morele risico's" () inhouden. Het ESC heeft aanvullende maatregelen voorgesteld, zoals een solidariteitsheffing tussen generaties ter financiering van structuren en bijstand voor ouderen, teneinde hen minder afhankelijk te maken. Ook in tijden van economische recessie kunnen er positieve maatregelen op het gebied van sociale bescherming van de grond komen, waardoor men zich kan indekken tegen nieuwe risico's.

2.3.3. Bescherming en herstel van de gezondheid vormen een essentieel onderdeel van de sociale bescherming. Dit aspect dient niet alleen binnen het kader van de ouderenproblematiek te worden benaderd, maar moet als op zichzelf staand beleidsonderwerp aandacht krijgen. Uitgaven voor gezondheidszorg, met name t.b.v. hoogbejaarden, kunnen voor een deel worden ondervangen door preventieve medische behandeling, begeleiding en thuiszorg. Teneinde te bewerkstelligen dat de gezondheidszorg meer effect sorteert en over meer instrumenten beschikt om greep te krijgen op de factoren die van invloed zijn op de volksgezondheid, zouden de lid-staten hun gezondheidsbeleid consequenter kunnen afstemmen op de richtsnoeren die zijn gegeven door de WHO (). Bovendien zouden de kosteneffectiviteit van nieuwe technologieën en de gevolgen van het EU-beleid op betere wijze kunnen worden geëvalueerd. Ook wijst de Commissie erop dat de mensen meer bewust moeten worden gemaakt van de gezondheidsaspecten die verbonden zijn aan veranderingen van de werkorganisatie (). In zijn advies over de "Toekomst van de sociale bescherming" (november 1996) vestigt het ESC er de aandacht op dat "met de in 1992 opgestelde aanbeveling betreffende de convergentie van de doelstellingen en het beleid op het gebied van de sociale bescherming de EU-lid-staten [hebben] bevestigd, dat zij ernaar streven, alle personen die legaal op het grondgebied van een lid-staat woonachtig zijn, het recht te geven op toegang tot de nodige gezondheidszorg, en een hoogwaardige gezondheidszorg te handhaven en/of te ontwikkelen. Bij de beperking van de uitgaven voor volksgezondheid moet zodanig te werk gegaan worden dat alle burgers gelijke toegang tot een hoogwaardige gezondheidszorg blijven houden. Invoering van maatregelen waarbij risico's worden geselecteerd ('afroming'), zou ten koste kunnen gaan van de solidariteit en van de doeltreffendheid van de verleende zorg (5)

(5) PB C 66 van 3.3.1997, paragraaf 8.5.".

2.4. Aanpassing van de sociale bescherming aan de evenwichtiger deelname van mannen en vrouwen: individualisering van de rechten

2.4.1. Het ESC heeft zich geschaard achter voorstellen om werk en gezin met elkaar te combineren via een geleidelijke individualisering van rechten, zonder dat daardoor de economische positie van vrouwen schade wordt berokkend. De Commissie stelt vast dat "het concept van een basisouderdomspensioen met aanvullingen in de vorm van een werknemerspensioen dit zeer complexe probleem enigszins zou kunnen wegnemen" (), doordat beter rekening wordt gehouden met de huidige positie van de vrouw op de arbeidsmarkt en met meer gevarieerde patronen van beroepsleven. Gezien de verschillen tussen de nationale stelsels, moet evenwel grondig worden onderzocht welke gevolgen het voorstel van de Commissie zou kunnen hebben voor sociale-beschermingsstelsels met aan het inkomen gekoppelde premies. Het zou een goede zaak zijn als de Commissie een mededeling over de individualisering van rechten zou uitbrengen waarin deze problemen aan de orde worden gesteld.

2.4.2. Het ESC heeft tevens consequent zijn steun betuigd aan voorstellen voor gelijke behandeling in wettelijke en bedrijfsregelingen voor sociale zekerheid.

2.5. Verbetering van de sociale bescherming voor mensen die zich in de Unie verplaatsen

2.5.1. Het ESC heeft zich geschaard achter alle actualiseringen van Verordening (EEG) nr. 1408/71, gericht op een betere onderlinge afstemming van de wettelijke sociale-zekerheidsregelingen voor mensen die zich binnen de EU verplaatsen. Ook werkt het Comité aan een advies over het onlangs verschenen Groenboek inzake Aanvullende pensioenen in de interne markt (). Al eerder heeft het speciaal gevraagd om soortgelijke voorzieningen op het vlak van bedrijfspensioenregelingen, waaronder een juridisch kader ter bescherming van de verworvenheden en individuele rechten van aangeslotenen, vergelijkbare overdrachtswaarden in de hele EU en een coördinerend raamwerk voor bedrijfspensioenregelingen, dat wellicht kan stoelen op artikel 51 van het Verdrag van Rome, naar analogie van het reeds functionerende raamwerk voor wettelijke pensioenregelingen (). Ook heeft het de aandacht gevestigd op de afwijkende fiscale regelingen voor grensgangers.

3. Ondersteuning van het aanpassingsproces door actie op Europees niveau

3.1. Het ESC heeft zich uitgesproken voor een wetgevend kader op EU-niveau inzake de pro-ratarechten van deeltijdwerkers en voor coördinatie van bedrijfspensioenregelingen. Daarnaast heeft het gepleit voor de opzet van een waarnemingspost voor armoede en sociale uitsluiting in Europa en voor een Europese databank met gegevens over de kosten van armoede en sociale uitsluiting. Verder is steun gegeven aan EU-voorstellen voor een gelijke behandeling van mannen en vrouwen bij wettelijke en bedrijfsregelingen voor sociale zekerheid. In tal van adviezen heeft het ESC voorstellen gedaan of gesteund voor EU-maatregelen ter bevordering van groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid, waarvan de sociale bescherming immers afhankelijk is. Van doorslaggevend belang is en blijft de fundamentele verwovenheid van sociaal beleid en economische prestaties in de EU. Daarom ook is het ESC het met de Commissie eens dat "de hervormingen van de sociale-beschermingsstelsels moeten worden gezien in de context van de Europese werkgelegenheidsstrategie [en de] tijdens de Europese Raad van Florence goedgekeurde globale richtsnoeren voor het economische beleid" (). Om dezelfde reden is het ESC ingenomen met het voornemen van de Commissie om de discussie met de sociale partners en maatschappelijke organisaties alsmede met de Europese instellingen voort te zetten, vanuit de overtuiging dat "modernisering en verbetering van de sociale bescherming in de Unie niet kunnen worden verwezenlijkt zonder de actieve deelname van alle betrokkenen" (). Het ESC is er zich tevens van bewust dat uitwisseling van ervaringen tussen lid-staten een belangrijke toegevoegde waarde biedt op het niveau van de Europese Unie (), en zou graag willen dat deze "katalyserende" functie ook in de toekomst gehandhaafd bleef. In dit kader kan "benchmarking" een waardevol instrument zijn ter vaststelling van praktijken die bijzonder effectief zijn gebleken bij het verwezenlijken van de doelstellingen, zoals geformuleerd in de Aanbeveling van 1992 over de convergentie van doelstellingen en beleidsvormen op het gebied van sociale bescherming.

3.2. Het ESC stelt echter op grond van de Mededeling vast dat de Commissie een wel heel overladen en strak schema voor zichzelf heeft opgesteld, met o.a. tal van studies en de publicatie van diverse documenten, zoals:

- analyses van: belastingheffing; werkloosheidsuitkeringen; prognosemodellen; verhouding tussen markt en gezondheidszorg; verzorging van kinderen; verzorging van oudere hulpbehoevenden, enz.;

- inventarisaties van: de kosten en financiële voordelen van sociale bescherming; invloed van beleidsvormen en instrumenten in de strijd tegen de werkloosheid; het minimuminkomen; loonkosten; uittredings- en pensioenregelingen; preventieve geneeskunde en kosten van de gezondheidszorg;

- het Groenboek over aanvullende pensioenen (zie paragraaf 2.5.1).

3.2.1. Zelf zou het ESC graag nog een studie verricht zien naar vergelijkbare indicatoren op het gebied van het werkgelegenheidspotentieel in de zorgsector en de preventieve capaciteiten van sociale bescherming. Het tijdschema van de Commissie is bijzonder strak ("Top van Amsterdam, eind juni 1997, eerste helft van 1997 ..."). Daarom heeft het ESC geen tijd gehad om alle documenten te bestuderen. Bovendien zal het moeilijk worden om alle belanghebbende partijen te raadplegen. Gezien de reikwijdte, aard en ernst van de thema's waar het hier om gaat, zou het ESC graag tijdig met zijn advies willen komen, in het stadium dat de teksten worden voorbereid en niet na de publicatie daarvan.

Brussel, 10 december 1997.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS

() COM(97) 102 def., paragraaf 1.2, tweede alinea. Gegevens m.b.t. de openbare en particuliere uitgaven voor sociale bescherming in Zweden en de Verenigde Staten, uitgedrukt als percentage van bestedingen door individuele huishoudens, tonen aan dat Zweedse huishoudens in 1990 4,4 % van hun inkomens besteedden aan particuliere gezondheidszorg, onderwijs, pensioenen en kinderopvang, en 36,8 % aan belastingen (in totaal 41,2 %). Huishoudens in de VS besteedden 29,2 % van hun inkomen aan particuliere gezondheidszorg, onderwijs, pensioenen en kinderopvang, en 10,4 % aan belastingen (in totaal 39,6 %). Cf. Gosta Esping-Andersen, "The Double Problem of Coordination in Contemporary Welfare States", discussiestuk, opgesteld voor de Conferentie over sociale politiek en economische prestaties, Amsterdam, 23 tot 25 januari 1997.

() COM(97) 102 def., paragraaf 1.2, derde alinea. In het rapport van de Commissie "Europa als economisch geheel" (CSE(96) 8 def. van 4 december 1996, blz. 8) staat: "De uitvoer van goederen door derde landen is goed voor 8 % van het BBP van de EU: een percentage dat de laatste twintig jaar constant is gebleven. Dit betekent dat 92 % van de vraag wordt gedekt door produktie binnen de EU en 8 % door invoer uit derde landen."

() "De sociale zekerheid in Europa", COM(95) 457 def., hoofdstuk 3.

() COM(95) 457 def., op.cit., samenvatting, blz. 12, voorlaatste alinea.

() COM(97) 102 def., op.cit., paragraaf 1.2, laatste alinea.

() COM(97) 102 def., op.cit., samenvatting, punten 4 en 5.

() Advies van het ESC over "Sociaal beleid en economische prestaties" PB C 287 van 22.9.1997, paragrafen 2.3 en 3.

() COM(97) 102 def., op.cit., paragraaf 1.2, tweede alinea.

() Witboek over Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid: Overwegingen voor de middellange termijn, Bulletin van de EEG, supplement 6/93, blz. 159, paragraaf 8.8, c derde streepje.

() German unemployment and the European Social Model (Werkloosheid in Duitsland en het Europese sociale model), diensten van de Commissie.

() COM(97) 102, paragraaf 2.1, tweede alinea.

() COM(97) 102, paragraaf 1.2, vierde alinea.

() Groenboek - Partnerschap voor een nieuwe werkorganisatie (COM(97) 128).

() Zie de adviezen van het ESC over de "Toekomst van de sociale bescherming": PB C 66 van 3.3.1997 en over "Werktijden": PB C 18 van 22.1.1996.

() Zie de adviezen van het ESC over de "Toekomst van de sociale bescherming": PB C 66 van 3.3.1997 en over "Werktijden": PB C 18 van 22.1.1996, paragraaf 8.8 c derde streepje.

() Advies van het ESC over "Sociale uitsluiting", paragraaf 5.2.2: PB C 352 van 30.12.1993.

() Witboek, op.cit., paragraaf 9.4 en 9.5.

() PB C 66 van 3.3.1997.

() PB C 296 van 29.9.1997, paragraaf 2.2.3.

() COM(97) 102 def., op.cit., paragraaf 2.2.3, vierde alinea.

() Mededeling van de Commissie over "Prijsstelling in de Europese Unie. Verslag over de ontwikkeling van de belastingstelsels" (COM(96) 546 def.), paragraaf 6.12. Gegevens m.b.t. belastingstructuur als economische functie, uitgedrukt in % van het BBP, tonen aan dat in 1993 gemiddeld voor de 15 huidige lid-staten de belastinglasten als volgt waren verdeeld: consumptie 11 %, betaalde arbeid 21,2 %, kapitaal 7 % en energie en milieu resp. 2,2 % en 0,6 %. Cf. Belastingstructuren in de EU, verslag van Eurostat, 1997.

() PB C 66 van 3.3.1997, op.cit., paragraaf 6.4.1.7.

() Europese Commissie, Demografisch Rapport 1997, blz. 3 e.v.

() COM(97) 102 def., op.cit., paragraaf 1.2.3, eerste alinea.

() COM(97) 102 def., op.cit., paragraaf 2.3.1, zevende alinea.

() COM(97) 102 def., op.cit., paragraaf 2.3.3, derde alinea.

() WHO, Health for all in Europe: an Epidemiological Review, Kopenhagen, 1990.

() Groenboek - Partnerschap voor eee nieuwe werkorganisatie (COM(97) 128), paragrafen 62 en 63.

() COM(97) 102 def., op.cit., paragraaf 2.4, laatste alinea.

() COM(97) 283 def.

() Advies van het ESC over "Aanvullende sociale-zekerheidsregelingen" van 26 mei 1992: PB C 223 van 31.8.1992.

() COM(97) 102 def., paragraaf 2.1, tweede alinea.

() COM(97) 102 def., paragraaf 3, tweede alinea.

() COM(97) 102 def., paragraaf 3, eerste alinea.

BIJLAGE 1 bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité

De volgende aanwezige of vertegenwoordigde leden hebben vóór het advies gestemd:

De dames en heren: ABEJÓN RESA, ANDREWS, ANGELO, ATTLEY, Jocelyn BARROW, BASTIAN, BETELU BAZO, BØGH, BRIESCH, van den BURG, BURKHARD, Vasco CAL, CASSINA, CEBALLO HERRERO, CHAGAS, CHEVALIER, CHRISTIE, COLOMBO, DANTIN, DELAPINA, van DIJK, DRIJFHOUT-ZWEIJTZER, DRILLEAUD, ENGELEN-KEFER, ETTY, zu EULENBURG, FORGAS I CABRERA, FRERICHS, FUCHS, GAFO FERNÁNDEZ, GEUENICH, GLATZ, HAGG, HERNÁNDEZ BATALLER, JASCHICK, KALLIO, KANNISTO, KIENLE, de KNEGT, KONITZER, KONZ, KORYFIDIS, KUBENZ, LEMMETTY, LIVERANI, LYONS, LÖNNBERG, MADDOCKS, MANTZOURANIS, MARGALEF i MASIÀ, MENGOZZI, MERIANO, NILSSON, NYBERG, PELLARINI, POMPEN, QUEVEDO ROJO, RAMAEKERS, REUNA, SÁNCHEZ MIGUEL, SANTILLÁN CABEZA, SANTOS, SCHMITZ, SEPI, SEQUEIRA, SKOUBY, STOKKERS, STÖLLNBERGER, STRASSER, TSIRIMOKOS, TWIST, VOGLER, WAHROLIN, WESTERLUND, WRIGHT, ZUFIAUR NARVAIZA.

De volgende aanwezige of vertegenwoordigde leden hebben tegen het advies gestemd:

De dames en heren: ANDRADE, BAGLIANO, BARROS VALE, BEALE, BOUSSAT, BREDIMA SAVOPOULOU, BURANI, BYRNE, DE NORRE, DOCK, DONOVAN, FRANZ, GARDNER, GAUDER, GIESECKE, HAMRO-DROTZ, HORNUNG-DRAUS, JOHANSEN, KIELMAN, KONTIO, LEHNHOFF, LEVITT, LINSSEN, LITTLE, MALOSSE, MEGHEN, MOBBS, MORELAND, MORGAN, NOORDWAL, PIETTE, RAVOET, REGNELL, REITERER, SIMPSON, SIRKEINEN, WALKER, WHITWORTH.

De volgende aanwezige of vertegenwoordigde leden hebben zich van stemming onthouden:

De dames en heren: BENTO GONÇALVES, BOISSERÉE, BROOKES, DECAILLON, HAGEN, LERIOS, NIELSEN, RETUREAU, SOLARI.

BIJLAGE 2 bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité

Na de hoofdelijke stemming over het advies in zijn geheel hebben de hieronder genoemde leden van de Groep Werkgevers, die tegen het advies hebben gestemd, de volgende verklaring afgelegd:

"De Groep Werkgevers is van mening dat in het ESC-advies onvoldoende wordt onderkend waar de werkelijke problemen op het gebied van de huidige stelsels van sociale bescherming liggen, en dat te weinig nadruk wordt gelegd op de noodzaak van modernisering en verbetering.

De Groep staat volledig achter het standpunt dat een doeltreffende sociale bescherming voor al onze burgers een cruciale rol speelt als het gaat om het behalen van goede economische resultaten, maar wijst er tegelijkertijd op dat goede economische resultaten op hun beurt een essentiële voorwaarde zijn voor betaalbare sociale-beschermingsstelsels.

De problemen waarmee veel lid-staten op dit moment kampen, kunnen als volgt worden samengevat:

1. De stelsels voor sociale uitkeringen zijn geleidelijk aan uit hun voegen gegroeid en afgestemd op een levensstandaard en werkgelegenheidspatroon uit voorbije jaren.

2. Er is een afhankelijkheidscultuur geschapen als gevolg van het feit dat niet voldoende is gedaan om langdurige uitkeringstrekkers te helpen met het vinden van een uitweg voor de situatie waarin zij verkeren.

3. De lid-staten zijn verontrust over een spiraalsgewijs oplopen van de kosten bij hun streven om de begrotingstekorten in bedwang te houden.

4. De grijze druk (het aantal 65plussers in verhouding tot de leeftijdscategorie 15 tot 64) zal naar schatting tweemaal zo groot zijn tegen de tijd dat degenen die op dit moment hun entree maken op de arbeidsmarkt, met pensioen gaan.

De Groep is ingenomen met de analyse van de Commissie. Over het algemeen genomen staat zij achter de voorgestelde maatregelen; zij hoopt dat de lid-staten hierdoor zullen worden geholpen bij hun pogingen, een oplossing te vinden voor de problemen. Met name de volgende punten dienen naar de mening van de Groep nauwgezet te worden bestudeerd:

- de structuur van uitkeringsstelsels en de onderlinge verhouding tussen de verschillende soorten uitkeringen;

- het bestemmen van uitkeringen voor de zwaksten in de samenleving;

- het helpen van langdurige uitkeringstrekkers met hun integratie op de arbeidsmarkt;

- de onderlinge relatie tussen belastingen en uitkeringen voor de laagstbetaalden, met betere stimulansen voor het aanvaarden van werk;

- het aanmoedigen van de eigen verantwoordelijkheid;

- een geleidelijke toename van langdurige kapitaaldekkingsregelingen ter vervanging van althans een deel van de pensioenuitkeringen, en

- toenemende samenwerking tussen openbare en particuliere voorzieningen.

Ten slotte betuigt de Groep haar instemming met het streven van de Commissie om de resterende obstakels voor het vrije verkeer van werknemers op het gebied van sociale bescherming uit de weg te ruimen."

De dames en heren: ANDRADE, BAGLIANO, BARROS VALE, BEALE, BOUSSAT, BREDIMA SAVOPOULOU, BURANI, BYRNE, DE NORRE, DONOVAN, FRANZ, GARDNER, GAUDER, GIESECKE, HAMRO-DROTZ, HORNUNG-DRAUS, JOHANSEN, KIELMAN, KONTIO, LEHNHOFF, LEVITT, LINSSEN, LITTLE, MALOSSE, MEGHEN, MOBBS, MORGAN, NOORDWAL, RAVOET, REGNELL, REITERER, SIRKEINEN, WALKER, WHITWORTH.