EUROPESE COMMISSIE Brussel, 4.4.2019 SWD(2019) 112 final WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE Evaluatie van de uitvoering van het milieubeleid 2019















Landverslag — BELGIË





























bij Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's Evaluatie van de uitvoering van het milieubeleid 2019:

een Europa dat zijn burgers beschermt en hun levenskwaliteit verbetert



{COM(2019) 149 final} - {SWD(2019) 111 final} - {SWD(2019) 113 final} - {SWD(2019) 114 final} - {SWD(2019) 115 final} - {SWD(2019) 116 final} - {SWD(2019) 117 final} - {SWD(2019) 118 final} - {SWD(2019) 119 final} - {SWD(2019) 120 final} - {SWD(2019) 121 final} - {SWD(2019) 122 final} - {SWD(2019) 123 final} - {SWD(2019) 124 final} - {SWD(2019) 125 final} - {SWD(2019) 126 final} - {SWD(2019) 127 final} - {SWD(2019) 128 final} - {SWD(2019) 129 final} - {SWD(2019) 130 final} - {SWD(2019) 131 final} - {SWD(2019) 132 final} - {SWD(2019) 133 final} - {SWD(2019) 134 final} - {SWD(2019) 135 final} - {SWD(2019) 136 final} - {SWD(2019) 137 final} - {SWD(2019) 138 final} - {SWD(2019) 139 final}



Dit verslag is geschreven door het personeel van het directoraat-generaal Milieu van de Europese Commissie. Commentaar is welkom en kan worden verzonden naar ENV-EIR@ec.europa.eu Meer informatie over de Europese Unie is beschikbaar op http://europa.eu Foto's: p. 14 — ©iStock/ Geofff; p. 15 — © iStock/ 4nadia; p. 22 — © iStock/ jotily; p. 26 — © gettyimages/ barmalini; p. 29 — © iStock/ Leonid Andronov Voor reproductie of gebruik van deze foto's moet rechtstreeks aan de auteursrechthebbende toestemming worden gevraagd. © Europese Unie 2019 Overneming met bronvermelding toegestaan. Inhoudsopgave Samenvatting

Deel I: Thematische werkterreinen 1.Omvorming van de EU tot een circulaire, hulpbronnenefficiënte, groene en concurrerende koolstofarme economie Maatregelen om tot een circulaire economie te komen Afvalbeheer Klimaatverandering 2.Bescherming, instandhouding en verbetering van het natuurlijk kapitaal Natuur en biodiversiteit Handhaving en herstel van ecosystemen en ecosysteemdiensten Schatting van natuurlijk kapitaal Invasieve uitheemse soorten Bodembescherming Mariene bescherming 3.Zorg voor de gezondheid en de levenskwaliteit van burgers Luchtkwaliteit Industriële emissies Geluid Waterkwaliteit en -beheer Chemische stoffen Steden duurzamer maken Deel II: Faciliterend kader: uitvoeringsinstrumenten

4.Groene belastingen, groene overheidsopdrachten, milieufinanciering en -investeringen Groene belastingen en milieuschadelijke subsidies Groene overheidsopdrachten Milieufinanciering en -investeringen 5.Verbetering van de milieugovernance Informatie, inspraak in besluitvorming en toegang tot de rechter Waarborging van de naleving Effectiviteit van milieubeheer Internationale overeenkomsten Duurzame ontwikkeling en de uitvoering van de duurzame-ontwikkelingsdoelstellingen van de VN Samenvatting België en de evaluatie van de uitvoering van het milieubeleid (Environmental Implementation Review — EIR) De belangrijkste uitdagingen die in de EIR 2017 werden geïdentificeerd met betrekking tot de uitvoering van het EU-milieubeleid en -recht in België waren: ·de luchtkwaliteit verbeteren, met name de stikstofdioxideconcentraties, door verkeerscongestie te verminderen; ·doorgaan met het aanpakken van waterverontreiniging uit stedelijk afvalwater en agrarische bronnen; ·het Natura 2000-netwerk beheren met als doel een gunstige staat van instandhouding voor alle soorten en habitats. In de nationale EIR-dialoog in maart 2017 legde België de nadruk op verkeerscongestie, luchtvervuiling, menselijke gezondheid en waarborging van de naleving. Vanwege de federale structuur van België zijn de meeste milieuvraagstukken een gewestelijke bevoegdheid. Daarom is een doeltreffende coördinatie nodig binnen een systeem van meerlagig bestuur. In 2017 heeft de Commissie de TAIEX-EIR Peer-to-Peer (EIR P2P) gelanceerd als nieuw praktisch instrument om te bevorderen dat de milieuautoriteiten van elkaar leren. België heeft deelgenomen aan activiteiten van dit instrument over de circulaire economie, lucht- en afvalbeheer. Vooruitgang met betrekking tot de uitdagingen sinds het verslag 2017

De EIR 2019 wijst uit dat er op het gebied van luchtkwaliteit enige vooruitgang is geboekt bij het verminderen van de emissies. Deze vooruitgang werd mede mogelijk gemaakt door planningsmaatregelen zoals lage-emissiezones, technische verbeteringen van voertuigen en belastingprikkels. Er is flinke vooruitgang geboekt ten aanzien van fijnstof: in 2016 zijn er in België geen meldingen geweest van limietoverschrijdingen en de uitstoot van stikstofoxiden is enigszins verbeterd. De emissies werden slechts in geringe mate teruggedrongen en de overschrijdingen van de grenswaarden houden aan, met name vanwege het nog altijd omvangrijke wegverkeer in België: bijna 80 % van het wegverkeer vindt plaats in particuliere wagens. Er moet verdere vooruitgang worden geboekt bij de hervorming van een doeltreffend systeem voor bedrijfswagens en bij het verminderen van congestie, waarbij de gelijkstelling tussen de benzine- en de dieselprijzen in stand moet blijven en investeringen in duurzamere vervoerswijzen nodig zijn. Op het gebied van de waterkwaliteit is flinke vooruitgang geboekt in die zin dat alle agglomeraties (bevolkingscentra of plaatsen waar economische activiteit plaatsvindt) dankzij passende investeringen voldoen aan de richtlijn behandeling stedelijk afvalwater. De nitraatconcentraties in het oppervlakte- en grondwater in Wallonië zijn vrij stabiel gebleven en in Vlaanderen blijft de landbouw aanzienlijke diffuse verontreiniging veroorzaken. De doeltreffendheid van de huidige maatregelen tegen de verontreiniging door mest en meststoffen in Wallonië moet daarom gemonitord blijven worden, en in Vlaanderen moeten de inspanningen ter vermindering van de verontreiniging door nutriënten worden voortgezet. Op het gebied van natuurbehoud zijn dankzij een doeltreffend gebruik van EU-financiering verschillende maatregelen genomen om Natura 2000-gebieden te herstellen en te beheren. Verder zijn de landbouwbeheersmaatregelen opgeschroefd ter bescherming van soorten en habitats, hoewel het nog niet duidelijk is of deze maatregelen toereikend zullen zijn om de negatieve trends op het platteland als geheel, die voortkomen uit de intensivering van de landbouw en de bijkomende eutrofiëring, te keren. Een van de kwesties die in dit verslag aan de orde worden gesteld, is de noodzaak om de EU-houtverordening beter uit te voeren. Verder blijft België efficiënt gebruikmaken van EU-financiering en ‑kredietmogelijkheden, met name ter ondersteuning van de circulaire economie. Voorbeelden van goede praktijken ·In 2018 gaf België zijn eerste groene obligaties uit. ·In het kader van de circulaire economie is het Vlaamse onderzoek naar duurzame overgangen door middel van de "Visie 2050" het vermelden waard. Wallonië heeft doeltreffende stimuleringsmaatregelen genomen om de gescheiden afvalinzameling door gemeenten op te schroeven. De inspanningen die Brussel levert voor de circulaire economie zijn uitgelicht op het Europees platform voor de circulaire economie. Met 53,5 % (2016) heeft België een van de hoogste recyclingpercentages van stedelijk afval in de EU. ·Er zijn verschillende initiatieven genomen met betrekking tot groene infrastructuur. Bijvoorbeeld: i) "maillage vert et bleu", dat natuurgebieden in het Brussels Gewest opnieuw met elkaar verbindt; ii) het kader voor de prioritering van herstelwerkzaamheden in het Vlaams Gewest; en iii) de Waalse wet inzake territoriale ontwikkeling, die voorziet in ecologische verbindingen. België heeft daarnaast de verspreiding van de Aziatische hoornaar goed in de hand gehouden. ·Voorbeelden van lovenswaardige acties in het openbaar bestuur zijn: i) de intergewestelijke samenwerkingsorganen en de organen voor samenwerking tussen de gewesten en de federale overheid; ii) het uitvoeringsverslag en de taskforce inzake de duurzame-ontwikkelingsdoelstellingen; en iii) het enkele loket dat voorlichting biedt over de uitvoering van het Verdrag van Aarhus en publieksraadpleging. ·De Commissie beschouwt het actieplan van België inzake groene overheidsopdrachten als voorbeeld van een goede Europese praktijk. België heeft de opleidings- en ontwikkelingsactiviteiten ter ondersteuning van de handhaving van het Verdrag inzake de internationale handel in bedreigde in het wild levende dier- en plantensoorten (CITES) opgeschroefd, waaronder in het kader van Africa Twix en het African Elephant Fund. Deel I: Thematische werkterreinen 1.Omvorming van de EU tot een circulaire, hulpbronnenefficiënte, groene en concurrerende koolstofarme economie Maatregelen om tot een circulaire economie te komen In het actieplan voor de circulaire economie wordt benadrukt dat we de overgang moeten maken naar een circulaire economie waarin de levenscyclus centraal staat, waarbij we hulpbronnen zoveel mogelijk hergebruiken en bijna geen restafval produceren. Dit kan worden bevorderd door innovatieve financiële instrumenten en financiering voor eco-innovatie te ontwikkelen en open te stellen Nadat de Europese Commissie in 2015 het actieplan voor de circulaire economie had vastgesteld en in 2017 een bijbehorend platform voor belanghebbenden had opgericht, heeft zij in januari 2018 een nieuw pakket maatregelen vastgesteld. Dit pakket omvat aanvullende initiatieven, zoals: i) een EU-strategie inzake kunststoffen; ii) een mededeling die ingaat op de wisselwerking tussen de wetgeving inzake chemische stoffen, producten en afvalstoffen; iii) een verslag over kritieke grondstoffen; en iv) een kader om de voortgang op weg naar een circulaire economie te monitoren. Op basis van de tien indicatoren van het monitoringkader voor de circulaire economie heeft België een grote voorsprong ten opzichte van het EU-gemiddelde voor het circulaire (secundaire) gebruik van materialen (18,9 % in 2016 tegenover een EU-gemiddelde van 11,7 %). Waar het gaat om het aantal mensen dat werkzaam is in de circulaire economie, presteert België echter onder het EU-gemiddelde (1,12 % van de totale werkgelegenheid in 2015 tegenover een EU-gemiddelde van 1,73 %). Uit de Speciale Eurobarometer nr. 468 over de houding van de EU-burgers ten opzichte van het milieu (2017) blijkt dat 86 % van de Belgische burgers zeer bezorgd is over de effecten van kunststofproducten op het milieu (EU-gemiddelde: 87 %) en over de effecten van chemische stoffen (92 % tegenover een EU-gemiddelde van 90 %). Over het geheel genomen lijkt de Belgische samenleving achter de initiatieven op het gebied van de circulaire economie en de milieubeschermingsmaatregelen te staan. In 2016 hebben de federale ministeries van Economie en van Volksgezondheid en Milieu samen een document met maatregelen opgesteld om de overgang naar een meer circulaire economie te ondersteunen. Sindsdien zijn partnerschappen tot stand gebracht met recyclage- en technologiebedrijven. Een andere welkome ontwikkeling was een studie naar repareerbaarheidscriteria, die medio 2018 werd vastgesteld en draaide om twee praktische voorbeelden (afwasmachines en stofzuigers).

Wat de samenwerking binnen de EU betreft treden de Beneluxlanden als één blok op met betrekking tot de circulaire economie en ondersteunt het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling (EFRO) de grensoverschrijdende samenwerking tussen België en Frankrijk in het afvalproject RECY-COMPOSITE en tussen België en Nederland in het grasrecyclingproject GrasGoed. In Wallonië behoren hulpbronnenefficiëntie en de circulaire economie tot de politieke topprioriteiten, zoals blijkt uit de verklaring over het gewestelijke beleid van 25 juli 2018, en maken deze vraagstukken deel uit van verschillende beleidsinitiatieven, waaronder het Marshall-plan 4.0 (het gewestelijke ontwikkelingsplan 2015‑2019 van de Waalse Regering). Het NEXT-programma, met de nadruk op een doeltreffend hulpbronnenbeheer in alle sectoren, is gericht op de overgang naar een circulaire economie en is een instrument om de Waalse strategie voor slimme specialisatie te versterken, omdat het programma verbindingen legt met andere sleutelsectoren en -clusters. Bovendien biedt het Waalse agentschap voor ondernemingen en innovatie sinds 2004 ondersteuning aan kleine en middelgrote ondernemingen die een rol willen spelen in de circulaire economie. Wallonië heeft ook een Alliantie Werkgelegenheid-Leefmilieu — As Duurzaam bouwen. De alliantie heeft een innovatieve bestuursdynamiek: overheidsinstanties, huishoudens en particuliere spelers in de bouwsector mobiliseren en coördineren in het kader van gezamenlijke acties om de uitdagingen rond energietransitie, klimaat en werkgelegenheid het hoofd te bieden. Het gebruik van ecocheques is in juli 2017 goedgekeurd en het EFRO heeft hiervoor een begroting van 3 260 miljoen EUR uit het operationele programma (OP) van Wallonië beschikbaar gesteld. Met deze ecocheques kunnen bedrijven deskundig advies inwinnen bij de ontwikkeling van ecologische oplossingen en van duurzame goederen. Vlaanderen heeft in maart 2016 de "Visie 2050" goedgekeurd als een van de zeven acties voor de overgang naar een circulaire economie. In februari 2017 heeft de Vlaamse Regering een conceptnota goedgekeurd over de circulaire stad, circulaire inkoop (waarvoor al een "green deal" is gelanceerd) en circulaire bedrijven. "Vlaanderen Circulair" is een andere opvallende strategie voor een circulaire economie. Het is een forum waar netwerkactiviteiten plaatsvinden en publiek-private partnerschappen in de circulaire economie worden gesmeed. De strategie dient ook als proeftuin ter ondersteuning van partners in de circulaire economie en voor het delen van kennis onder de deelnemers, ondersteund door een centrum voor beleidsonderzoek. Circulaire inkoop (of circulaire aanbesteding) is een van de drie strategische thema's van Vlaanderen Circulair voor 2017‑2018, naast "circulaire steden" en "circulair ondernemerschap". In 2017 is een nieuw subsidieprogramma gestart ter ondersteuning van experimenten met sociale innovaties (zoals nieuwe productie- en consumptiemodellen) met het oog op de circulaire economie. Een ander programma, "Slim Vlaanderen", ondersteunt 13 steden die "slimme steden" willen worden, en loopt tot eind 2019. Het in het oog springende project "Groen Licht Vlaanderen" is een netwerk voor digitalisering en duurzame led-verlichting. Tot slot heeft de Vlaamse Milieumaatschappij het verslag "Systeembalans 2017" opgesteld over de vraag of de energie-, mobiliteits- en voedselsystemen in evenwicht zijn met het milieu en welke systeemveranderingen er nodig zijn. De Brusselse Gewestregering heeft in maart 2016 een gewestelijk circulaire-economieplan (Be Circular) met 111 maatregelen vastgesteld, waarin een strategie wordt uiteengezet om tegen 2025 over te schakelen van een lineaire op een circulaire economie. Be Circular heeft de regionale innovatieprijs (2016) van de Vergadering van de Regio's van Europa en de Eurocities-prijs in de categorie "innovatie" (2017) gewonnen. Be Circular staat momenteel in de schijnwerpers op de nieuwe website van het Europees stakeholdersplatform voor de circulaire economie. Bij Be Circular zijn 3 gewestelijke ministeries, 15 overheidsinstanties, een adviescommissie en meer dan zestig publieke en private belanghebbenden betrokken. Het project biedt bedrijven in Brussel uiteenlopende coachings-, opleidings- en financieringsmogelijkheden. 18 maanden na de start is het gemiddelde uitvoeringspercentage van de Be Circular-maatregelen 45 %. Van de 111 Be Circular-maatregelen zijn er slechts 14 die nog van start moeten gaan. Meer dan 20 % van de maatregelen is volledig afgerond, en veel daarvan zijn terugkerend van aard. In België stegen de particuliere investeringen, de werkgelegenheid en de bruto toegevoegde waarde met betrekking tot de circulaire economie van 2 292,6 miljoen EUR in 2009 naar 2 843,5 miljoen EUR in 2015. België deed het iets beter dan gemiddeld in de EU wat hulpbronnenproductiviteit betreft (hoe efficiënt de economie gebruikmaakt van materiële hulpbronnen om welvaart te creëren), met 2,63 EUR/kg in 2017 (EU-gemiddelde: 2,04 EUR/kg). Figuur 1 toont de ontwikkeling in de loop der tijd. In België stijgt de hulpbronnenproductiviteit sinds 2009 licht maar gestaag, met uitzondering van een daling tussen 2016 en 2017. Figuur 1: hulpbronnenproductiviteit 2010-2017 Het hoge aantal producten met een EU-milieukeur en organisaties met een licentie van het milieubeheer- en milieuauditsysteem van de Europese Commissie (EMAS) laat zien dat de overheid werk maakt van de circulaire overgang en dat vele particuliere spelers en nationale belanghebbenden zich hiervoor inzetten. In september 2018 waren in totaal 2 057 Belgische producten en 49 licenties geregistreerd bij de EU-milieukeurregeling, op een totaal van 71 707 producten en 2 167 licenties in de EU. Bovendien staan er momenteel (april 2018) 75 Belgische organisaties in het EMAS ingeschreven met 751 geografische locaties. Op 4 december 2018 werd een belangrijk evenement georganiseerd over twintig jaar Belgisch productbeleid in brede zin. In alle drie de gewesten zijn belangrijke maatregelen getroffen voor de totstandbrenging van een markt voor secundaire grondstoffen en is er een voorlichtingscampagne voor consumenten gehouden. Zo is de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) een belangrijke partner van 30 geaccrediteerde kringloopcentra. Samen vormen zij een professioneel netwerk om de kwaliteit te verbeteren en van elkaar te leren. De OVAM ondersteunt een platform voor industriële symbiose, waar bedrijven die nevenstromen produceren worden gekoppeld aan bedrijven die die stromen als grondstoffen kunnen gebruiken. Een voorbeeld uit het bedrijfsleven is "Umicore", dat een gesloten bedrijfsmodel heeft ontwikkeld dat specifiek gericht is op producten en diensten voor de automobielbranche. De EIB verstrekt leningen voor voorzieningen in de haven van Antwerpen om het koolwaterstofafval aan boord van schepen (residuen) te recycleren. In de provincie Namen worden beton en stenen uit gesloopte gebouwen verwerkt tot milieuvriendelijke wegverharding. Kleine en middelgrote ondernemingen en hulpbronnenefficiëntie De milieuprestaties van de Belgische kleine en middelgrote ondernemingen (kmo's) blijven in lijn met het EU-gemiddelde (zie figuur 2). Tussen 2016 en 2017 zijn deze indicatoren onveranderd gebleven. In België hebben meer kleine en middelgrote ondernemingen maatregelen inzake hulpbronnenefficiëntie genomen dan het EU-gemiddelde en profiteren er meer kmo's van belastingprikkels en andere soorten subsidies dan gemiddeld in de EU. Het aantal Belgische kmo's dat groene producten of diensten levert, is ook gestegen tot het EU-gemiddelde. Het aantal kmo's dat meer dan 50 % van de omzet haalt uit groene producten, ligt echter onder het EU-gemiddelde. De nieuwste Eurobarometer over kmo's, hulpbronnenefficiëntie en groene markten laat verbeteringen zien met betrekking tot enkele hoofdindicatoren. 51 % van de Belgische kmo's investeerde tot 5 % van hun jaaromzet in verbetering van de hulpbronnenefficiëntie (EU-gemiddelde: 50 %), terwijl 36 % aangeeft groene producten of diensten aan te bieden of dat binnen twee jaar te willen gaan doen (EU-gemiddelde: 33 %). 69 % van de Belgische "groene" kleine en middelgrote ondernemingen is tevreden met de bijstand van de overheid (EU-gemiddelde: 58 %). Toch is er nog altijd ruimte voor verbetering. Waar in de EU gemiddeld vier werknemers per kmo een groene baan hebben, ligt dit gemiddelde in België op 3,8. Figuur 2: milieuprestaties van kleine en middelgrote ondernemingen

De Belgische gewesten hebben verschillende belangrijke maatregelen genomen om groene bedrijven te ontwikkelen, ondernemingen duurzamer en energie-efficiënter te maken en eco-innovatie te ondersteunen. Via het Be Circular-programma biedt het Brussels Gewest kleine en middelgrote ondernemingen één loket voor informatie, ondersteuning en financiering. Deze kunnen bijvoorbeeld profiteren van coachinginstrumenten die zijn ontwikkeld in het kader van het project "Resilient Web", dat door het EFRO wordt ondersteund. Een ander voorbeeld is de Be Circular-projectronde voor bedrijven en ondernemers in de circulaire economie, met een jaarlijks budget van 1,5 miljoen EUR. In de eerste twee aanvraagronden konden 70 projecten financieel worden ondersteund. Het Gentse project Bio Base NWE werd in 2017 bekroond met de RegioStars Award in de categorie "Slimme specialisatie voor innovatie in het mkb". De investering uit het IVB-programma van Interreg was een ondersteunende factor; deze bedroeg maximaal 71 miljoen EUR, goed voor 320 nieuwe banen in de biogebaseerde economie in Noordwest-Europa. Wallonië heeft het nieuwe initiatief "SMART PARK II" gelanceerd voor kmo's die energie-efficiëntie en de productie van hernieuwbare energie bevorderen. Het gewest beschikt ook over steun- en financieringsregelingen die kmo's en zkmo's de mogelijkheid geven om te investeren in energie-efficiëntie en meer hernieuwbare energie te produceren. Eco-innovatie In 2018 stond België op de achtste plaats van het Europees innovatiescorebord, bij een stijging met 6,8 punten sinds 2010. Met een totale score van 83 op het globale Eco-Innovation Scoreboard 2017 bekleedde België evenwel de 16e plaats in de lijst van EU-landen (zie figuur 3). Figuur 3: Eco-Innovation Index 2017 (EU = 100) Tussen 2011 en 2016 daalde de eco-innovatiescore van België van 115 naar 82 punten (zie figuur 4). Hoewel de ontwikkeling van eco-innovaties in België niet is vertraagd, verloopt deze niet zo snel als in andere EU-lidstaten. Om deze kloof te dichten moet België beter gaan scoren op een aantal hoofdindicatoren van de index. Zo hanteren slechts 1 167 Belgische organisaties de norm ISO 14001 inzake doeltreffende milieumanagementsystemen, waarmee België de 18e plek inneemt in de EU, en is de werkgelegenheid in de eco-industrie en de circulaire economie goed voor slechts 1,16 % van de totale werkgelegenheid tegenover een EU-gemiddelde van 1,71 %. Zoals gemeld in de EIR 2017 kunnen we in België verschillende drijvende krachten achter eco-innovatie identificeren Om te beginnen worden eco-innovatie- en duurzaamheidsdoelstellingen volledig geïntegreerd in het industriële en economische beleid, omdat eco-innovatie en duurzaamheid als waardevolle activa voor het concurrentievermogen van bedrijven worden beschouwd. Ten tweede heeft België een goed ontwikkelde technologische capaciteit, regelgeving en infrastructuur. De duidelijke focus van de overheid op wetenschap, belastingprikkels, sterke O&O-financiering, menselijk kapitaal en andere factoren hebben bijgedragen tot een versterking van de kennisbasis en hebben de Belgische eco- en andere industrieën in een sterke positie geplaatst. Ten derde is er van de kant van zowel particulieren als grotere bedrijven en overheden die zich toeleggen op vergroeningsstrategieën, steeds meer vraag naar groene technologie en producten. Figuur 4: de prestaties van België op het gebied van eco-innovatie Eco-innovatie wordt ook op verschillende manieren belemmerd. Sommige belemmeringen houden verband met intergewestelijke samenwerking, geïntegreerde planning en besluitvorming, waarbij weinig aandacht wordt besteed aan de verspreiding van goede gewestelijke praktijken en samenwerking naar het nationale niveau. Een andere belemmering is het gebrek aan competentie op het gebied van eco-innovatie en circulaire economie bij kleine en middelgrote ondernemingen. De Federale Overheidsdienst Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu heeft onderzoek laten verrichten naar de ontwikkeling van praktische instrumenten waarmee bedrijven de overgang kunnen maken van een op verkoop gericht bedrijfsmodel naar een bedrijfsmodel waarin producten als diensten worden aangeboden. Er wordt een casestudie verricht bij een grotere kmo. In Vlaanderen en Wallonië is het beleid om de marktwaarde van innovaties te vergroten georganiseerd rond clusters, waarbij bedrijven, kenniscentra en de gewestelijke overheden nauw met elkaar samenwerken. Vlaanderen beschikt over twee grote vraaggestuurde innovatieclusters op het gebied van eco-innovatie: een voor energie en een voor duurzame chemie. I‑cleantech is een organisatie die de uitrol van eco-innovaties door bedrijven stimuleert46. Verder staan er een innovatiehub (Blue App) en een incubator (BlueChem) op stapel. Hierbij zal de focus liggen op het hergebruik van afval en nevenstromen en op de ontwikkeling van hernieuwbare chemische stoffen en duurzame materialen. Het project zal meer dan 11 miljoen EUR kosten en zal worden medegefinancierd door het EFRO, de stad Antwerpen en het Vlaams Gewest. In Wallonië is de regering in lijn met de gewestelijke strategie voor slimme specialisatie doorgegaan met de uitvoering van het clusterbeleid voor concurrentievermogen. Sommige clusters hebben betrekking op de circulaire economie, zoals: het cluster ecologisch bouwen, dat verantwoorde gebouwen en bouwtechnieken promoot; CAP 2020, dat gericht is op de bouwsector en op vermindering van het energieverbruik; TWEED, dat draait om hernieuwbare energie, klimaatimpact en energie-efficiëntie; en GreenWin, dat groene chemie en duurzame materialen ondersteunt en nieuwe grondstofbronnen aanboort in stortplaatsen. De verwante, in november 2017 gelanceerde maatregel "EASYGREEN" ondersteunt Waalse kmo's die hun energieverbruik willen verminderen of die innovatieve projecten met een directe impact op de CO2-uitstoot willen ontwikkelen (eco-innovatie). De aanpak van de "slimme stad" wordt overal in België uitgerold. Gewestelijke en sectorspecifieke voorbeelden zijn: i) het Vlaamse iMinds/imec-programma voor slimme steden; ii) de conferentie over slimme steden in Wallonië; iii) het e-platform voor slimme steden in Brussel; en iv) de gemeenschap van slimme steden die is opgericht door de Belgische organisatie van de technologiesector (Agoria). Bovendien biedt het eerder genoemde programma Slim Vlaanderen oplossingen om de verkeerscongestie te verminderen, goederen op een duurzame manier van en naar de stadscentra te vervoeren, de luchtkwaliteit te verbeteren, de gezondheid te bevorderen, een goed parkeerbeleid te formuleren en belemmeringen voor achtergestelde groepen weg te nemen. Ook de "City of Things"-proeftuin in Antwerpen, die als interoperabiliteitslab wordt gebruikt, is het vermelden waard. Voorts ondersteunt het partnerschap tussen de Europese Investeringsbank (EIB) en Belfius de ontwikkeling van slimme steden in België via 100 slimme en duurzame projecten. Ten aanzien van de drie voorgestelde maatregelen uit de EIR 2017 op het gebied van circulaire economie, kleine en middelgrote ondernemingen en hulpbronnenefficiëntie en eco-innovatie heeft België flinke vooruitgang geboekt, zoals hierboven uiteengezet. Bovendien bevordert het Coördinatiecomité Internationaal Milieubeleid (CCIM) de uitwisseling van goede praktijken tussen alle Belgische instanties. Afvalbeheer De omzetting van afval in een hulpbron wordt ondersteund door: i) de volledige uitvoering van de EU-afvalwetgeving, inclusief de afvalhiërarchie, gescheiden afvalinzameling, het realiseren van de doelstellingen om te voorkomen dat afvalstromen op de stortplaats belanden enz.; ii) vermindering van de afvalproductie en de geproduceerde hoeveelheid afval per hoofd van de bevolking in absolute termen; en iii) beperking van de terugwinning van energie tot niet-recycleerbare materialen en de geleidelijke stopzetting van het storten van recycleerbaar of terugwinbaar afval.

In dit deel wordt gefocust op het beheer van stedelijk afval waarvoor in de EU-wetgeving bindende recyclagedoelstellingen zijn vastgesteld. In 2017 bleef de productie van stedelijk afval in België onder het EU-gemiddelde (409 kg/jr/inwoner tegen ongeveer 487 kg). Er is sprake van een dalende trend, echter met grote verschillen tussen de gewesten. In 2016 bedroeg de afvalproductie circa 490 kg/jr/inwoner in Vlaanderen, circa 535 kg/jr/inwoner in Wallonië en circa 300 kg/jr/inwoner in het Brussels Gewest. Figuur 5 geeft de hoeveelheid stedelijk afval in België weer, uitgesplitst naar verwerkingsmethode en uitgedrukt in kg per hoofd van de bevolking, en laat zien dat de verdeling tussen verwerkingsmethoden tamelijk stabiel blijft. Figuur 5: stedelijk afval, uitgesplitst naar verwerkingsmethode, in België in de periode 2010‑2017 België blijft een van de best presterende EU-lidstaten op het gebied van afvalbeheer: in 2017 werd 54 % van het stedelijk afval gerecycleerd (EU-gemiddelde 45 %), waarvan 20 % gecomposteerd (zie figuur 6). Op gewestelijk niveau variëren de prestaties echter, waarbij het Brussels Gewest het slechtst presteert. België voldoet al aan de recyclagedoelstelling van 50 % voor 2020 en is gestopt met het storten van biologisch afbreekbaar afval. Om de recyclagedoelstellingen voor de periode na 2020 te halen zijn echter verdere inspanningen nodig. Daarbij moeten bijzondere inspanningen worden geleverd om minder stedelijk afval te verbranden, een aspect dat momenteel geen neerwaartse trend vertoont. Figuur 6: recyclingpercentage van stedelijk afval 2010‑2017 Vanwege de gescheiden inzameling heeft België slechts één mechanische biologische scheidingsinstallatie in gebruik. Zowel Vlaanderen als Wallonië meldt dat ongeveer 70 % van hun stedelijk afval gescheiden wordt ingezameld; in het Brussels Gewest ligt dat rond 37 %. In een poging om het recyclingpercentage te verhogen breidde het Brussels Gewest in 2017 de gescheiden inzameling uit met de vrijwillige gescheiden inzameling van keukenafval. Bovendien hebben de drie gewesten onlangs een verbod ingesteld op het gebruik van lichtgewicht plastic tasjes. België staat in Europa bovenaan wat betreft de recyclage van verpakkingsmateriaal (80 % volgens Eurostat). Alle drie de gewesten beschikken al over een systeem dat het verbrande afval belast. Ook bevorderen ze alle drie warmteterugwinning uit afvalverbranding. Er zou verdere vooruitgang kunnen worden geboekt door nieuwe economische instrumenten te introduceren om afval te vermijden door de verbranding van herbruikbaar of recycleerbaar afval te voorkomen, met name in het Brussels Gewest, en door het hergebruik en de recyclage van afval economisch aantrekkelijker te maken. In Vlaanderen zijn in het afvalbeheerplan voor huishoudelijk afval en vergelijkbaar bedrijfs- en industrieel afval 2016‑2022 nieuwe doelen gesteld om de hoeveelheid restafval met nog eens 10 % tot 15 % te verminderen (ongeveer 140 kg huishoudelijk restafval per inwoner). Op 20 juli 2018 heeft de Vlaamse Regering een pakket maatregelen vastgesteld, waaronder het verbod op plastic wegwerptasjes en het verplichte gebruik van hernieuwbare bekers tijdens evenementen. Deze maatregelen worden in 2019 van kracht. Daarnaast verricht Vlaanderen verschillende pilootprojecten om de gescheiden inzameling van kunststoffen uit te breiden, aangezien jaarlijks nog altijd gemiddeld 15 kg kunststof per inwoner in het gemengd huishoudelijk afval terechtkomt. Vlaanderen werkt aan een actieplan voor kunststoffen voor 2019‑2024, dat concrete maatregelen zal bevatten om de overgang naar een meer circulaire economie op dit gebied bij de horens te vatten. Het op 22 maart 2018 aangenomen Waalse plan voor afvalbronnenbeheer omvat maatregelen die zijn ontwikkeld en geselecteerd met het oog op een zo efficiënt mogelijke toepassing van de beginselen van de circulaire economie en de afvalhiërarchie in Wallonië. Het plan omvat 157 maatregelen, waarvan er 93 nauw verband houden met hulpbronnenefficiënt materiaalgebruik en de ontwikkeling van een circulaire economie. Het ontbreken van een afvalplan in Wallonië was onderwerp van een voorgestelde maatregel in de EIR 2017. Het Brusselse plan voor hulpbronnen- en afvalbeheer streeft ernaar de afvalproductie van huishoudens en niet-huishoudelijke afvalproducenten vóór 2030 met 20 % te verminderen, de recyclage en de voorbereiding van hergebruik op te schroeven tot minstens het niveau van de nieuwe Europese nieuwe doelstellingen, hergebruik van bouwmateriaal en duurzame consumptiepatronen bij burgers te ontwikkelen en het gebruik van kunststof voor eenmalig gebruik te verminderen. Verschillende maatregelen zijn op bepaalde doelgroepen gericht (burgers, scholen, professionals in verschillende sectoren, waaronder de bouw, de groene economie en de afvalsector). Voedselverspilling is een ander probleem dat door Vlaanderen en Wallonië wordt aangepakt. Wallonië heeft het plan REGAL 2015‑2025 voor voedselverspilling. Beide gewesten hebben zich ten doel gesteld de voedselverspilling tegen 2025 met 30 % te verlagen ten opzichte van 2015. De steden Luik, Charleroi en Verviers nemen daarnaast deel aan verschillende initiatieven op het gebied van duurzaam voedsel. Op het gebied van duurzaam voedsel is het Brussels Hoofdstedelijk Gewest een leidende partner in het thematisch netwerk voor duurzame voeding in stedelijke gemeenschappen van URBACT, waarbij negen andere Europese steden betrokken zijn. Verder nam het gewest in december 2015 de strategie "Good Food — Naar een duurzamer voedingssysteem in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest" aan, met als doel de voedselverspilling tegen 2020 met 30 % te verminderen. Uit de tussentijdse evaluatie blijkt dat een op de drie inwoners van het Brussels Gewest aangeeft zijn of haar eetgewoonten in de afgelopen twee jaar te hebben aangepast. Ten slotte was het Belgische project "Robin Food", gericht op de voorkoming van de verspilling van voedsel dat zijn uiterste verkoopdatum nadert, finalist in de groene categorie van de StartUp Europe Awards 2018. De stad Leuven nam op 21‑22 februari 2018 deel aan een TAIEX-EIR Peer 2 Peer-workshop in Galway, Ierland. Daar werkten de steden uit het Green Leaf-netwerk uit Spanje, Ierland, België, Portugal en Zweden samen en deelden zij beste praktijken over afvalbeheer en de groene economie in stedelijke gebieden. Op 24‑25 september 2018 brachten Deense experts op het gebied van stedelijk afvalbeheer een studiebezoek in het kader van TAIEX-EIR Peer 2 Peer, om te leren over afvalpreventie, hergebruik- en reparatienetwerken en recyclage in Belgische gewesten en gemeenten. Prioritaire actie voor 2019 ·Afstappen van de verbranding van herbruikbaar en recycleerbaar afval, ook via economische instrumenten.

Klimaatverandering De EU heeft zich ertoe verbonden ambitieuze klimaatmaatregelen te nemen op internationaal en EU-niveau en heeft op 5 oktober 2016 de Klimaatovereenkomst van Parijs geratificeerd. De EU streeft ernaar om de uitstoot van broeikasgassen tegen 2020 met 20 % en tegen 2030 met ten minste 40 % te verlagen ten opzichte van 1990. In het kader van de inspanningen die de ontwikkelde landen als groep moeten leveren, is de langetermijndoelstelling van de EU om de emissies tegen 2050 met 80 % tot 95 % te verminderen. Aanpassing aan de nadelige gevolgen van klimaatverandering is essentieel om de nu al zichtbare effecten te verzachten en beter paraat te staan en beter weerstand te kunnen bieden tegen toekomstige effecten. De EU-regeling voor de emissiehandel (EU-ETS) heeft betrekking op alle grote uitstoters van broeikasgassen in de industrie-, de energie- en de luchtvaartsector in de EU. De EU-ETS is in alle lidstaten van toepassing en wordt in hoge mate nageleefd. Jaarlijks dekken de installaties ongeveer 99 % van hun emissies met het vereiste aantal emissierechten. Voor de emissies die niet onder de EU-ETS vallen, hebben de lidstaten bindende nationale streefcijfers vastgesteld uit hoofde van de wetgeving inzake de verdeling van de inspanningen. De emissie in België lag in 2013‑2015 steeds onder de jaarlijkse emissieruimte en overschreed die ruimte in 2016 enigszins. Volgens voorlopige gegevens lag de emissie in 2017 iets onder de jaarlijkse emissieruimte (zie figuur 7). Figuur 7: verandering van de totale broeikasgasemissies 1990‑2017 (1990 = 100 %) Het nationale streefcijfer van België uit hoofde van deze beschikking is om de emissies in 2020 met 15 % te verminderen ten opzichte van 2005. In december 2015 werd een samenwerkingsovereenkomst over de interne lastenverdeling van de Belgische klimaat- en energiedoelstellingen voor de periode 2013‑2020 goedgekeurd. Deze werd in februari 2018 formeel aangenomen. In de overeenkomst ligt de nadruk op de reductiedoelstellingen voor de uitstoot van broeikasgassen voor niet-ETS-sectoren, op het aandeel hernieuwbare energie in het eindverbruik van energie en op de bijdrage aan internationale klimaatfinanciering. Voor 2030 is het nationale streefcijfer van België uit hoofde van de verordening inzake de verdeling van de inspanningen een vermindering van de emissies met 35 % in vergelijking met 2005 (zie figuur 8). In juli 2013 werd bij koninklijk besluit een langetermijnvisie op het duurzame-ontwikkelingsbeleid uiteengezet, met de verbintenis om de broeikasgasemissies tussen 1990 en 2050 met ten minste 80 %-95 % te verminderen en vervolgens te streven naar koolstofneutraliteit. De drie gewesten hebben de doelstelling van 80 %-95 % ook in hun plannen en/of wetgeving opgenomen. Figuur 8: doelstellingen en emissies voor België uit hoofde van de beschikking en de verordening verdeling inspanningen Het energiepact dat de federale en de gewestelijke energieministers in december 2017 sloten, biedt hun een langetermijnvisie op de energietransitie. De federale overheid keurde het pact in 2018 voorwaardelijk goed als onderdeel van een bredere federale energiestrategie. Dit pact moet de basis vormen voor een reeks concrete beleidsmaatregelen met een duidelijk omlijnd beleidspad, waarin vier afzonderlijke energievisies (die van de drie afzonderlijke regio's plus de federale visie) met elkaar worden verenigd. Met het pact wordt ook gestreefd naar een breed gedragen overeenkomst door alle belanghebbenden te raadplegen. Het pact handhaaft de verbintenis om kernenergie geleidelijk af te bouwen en voorziet in de introductie van nieuwe interconnectoren, een toename van de opwekkingscapaciteit voor hernieuwbare energie (met name windenergie op zee) en de invoering van nieuwe energienormen. Het biedt het kader voor de overgang die de energiesector tegen 2050 moet maken naar een koolstofarme samenleving. Het energiepact omvat onder andere de volgende sectorale doelstellingen, die tegen 2050 moeten worden gehaald: ·verschuiving van de elektriciteitsproductie naar duurzame energiebronnen; ·volledig uitfaseren van het gebruik van fossiele brandstoffen voor het verwarmen van gebouwen; ·de verdere uitrol van hernieuwbare energiebronnen voor warmtetoepassingen in de industrie van 70 % naar 80 %; ·een toewijzing van 5 % tot 10 % van de onderzoeks- en ontwikkelingsbudgetten voor klimaat- en energieprojecten. In het kader van het bestuur van de energie-unie en de verordening inzake klimaatactie stellen de lidstaten geïntegreerde nationale energie- en klimaatplannen op en formuleren zij klimaat- en energiestrategieën voor de lange termijn. Een ontwerpversie van het nationale plan werd op 31 december 2018 ingediend, bestaande uit een federaal en drie gewestelijke ontwerpplannen. Op gewestelijk niveau heeft het parlement van het Waals Gewest in 2014 het "Waalse klimaatbesluit" aangenomen, met de doelstelling om de totale broeikasgasemissies met 30 % te verminderen tussen 1990 en 2020 en met 80 % tot 95 % tussen 1990 en 2050. Het besluit wordt in de praktijk gebracht door middel van een nieuw luchtklimaatplan dat in 2016 is aangenomen en loopt tot 2030. Het plan omvat 142 maatregelen om de uitstoot van broeikasgassen en andere luchtverontreinigende stoffen in verschillende economische sectoren te verminderen, de luchtkwaliteit te verbeteren en de samenleving aan te passen aan de gevolgen van klimaatverandering. In september 2017 heeft het Waalse Parlement ook een klimaatresolutie aangenomen waarin met name wordt opgeroepen de uitstoot van broeikasgassen in Wallonië tegen 2050 met 95 % terug te dringen. In december 2018 keurde de Waalse Regering de ontwerpversie van haar energie- en klimaatplan voor 2030 goed. De Vlaamse Regering lanceerde in april 2016 de Vlaamse klimaattop met als doel om alle partijen in de samenleving te stimuleren concrete acties en maatregelen te treffen die bijdragen aan het halen van de Vlaamse doelstellingen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Op 1 december 2016 werd de tweede klimaattop georganiseerd en werd het Vlaams Klimaat- en Energiepact vastgesteld. De Vlaamse Regering heeft zich er voorts toe verbonden om tegen 2018 in overleg met de verschillende maatschappelijke actoren een duidelijke, ambitieuze en brede Vlaamse klimaatvisie voor 2050 vast te stellen (Vlaamse Regering, 2016a). Op 23 november 2016 heeft het Vlaams Parlement een resolutie aangenomen met aanbevelingen aan de Vlaamse Regering voor een sterk Vlaams langetermijnklimaatbeleid (Vlaams Parlement, 2016). Overeenkomstig deze toezeggingen doorlopen de energie- en klimaatplannen van Vlaanderen momenteel de goedkeuringsprocedure. Hoewel het Vlaamse klimaatplan een sectorale opzet heeft, bevat het ook horizontale maatregelen, zoals bevordering van de overgang naar een circulaire economie, klimaatvriendelijke ruimtelijke ordening en klimaatvriendelijke belastingheffing. De stad Leuven heeft een eigen klimaatactieplan geformuleerd met de ambitieuze doelstelling om tegen 2030 klimaatneutraal te zijn. Het energiegebruik in gebouwen in Leuven zal tegen 2019 met 30 % dalen en nieuwe gebouwen zullen aan de passieve norm voldoen . Gent en Antwerpen willen tegen 2050 klimaatneutraal zijn. Tot slot heeft het Brussels Hoofdstedelijk Gewest op 12 juli 2018 zijn bijdrage aan de eerste (ontwerp-)versie van het nationale energie- en klimaatplan 2021‑2030 aangenomen. Begin 2019 vinden verdere werkzaamheden en overleg plaats ten behoeve van de eindversie van het gewestelijk plan, dat medio 2019 gereed moet zijn. Daarnaast zet het gewest zijn strategie voor een koolstofarme economie voort. Vervoer is goed voor bijna een kwart van de Europese broeikasgasemissies en is de hoofdoorzaak van luchtvervuiling in steden. Tussen 2012 en 2016 zijn de vervoersemissies in België met 5 % toegenomen (figuur 9). België heeft de maatregelen aangemeld die vereist zijn krachtens de richtlijn betreffende emissies van klimaatregelingsapparatuur in motorvoertuigen en de verordening betreffende gefluoreerde broeikasgassen, die van toepassing is op alle belangrijke toepassingen die gefluoreerde gassen gebruiken en waarbij de toegestane hoeveelheid fluorkoolwaterstoffen die op de EU-markt mag worden gebracht, geleidelijk wordt verminderd.

Figuur 9: broeikasgasemissies per sector (Mt CO2-eq.) Historische gegevens 1990‑2016. Prognoses 2017‑2030 De verantwoording van broeikasgasemissies en verwijderingen van bossen en landbouwgrond valt onder het Kyotoprotocol. De uit hoofde van het Kyotoprotocol gemelde hoeveelheden voor België duiden op een netto verwijdering van gemiddeld – 1,7 Mt CO2-eq voor de periode van 2013 t/m 2016. In dit verband is België goed voor 0,4 % van de jaarlijkse gemiddelde put van

– 384,4 Mt CO2-eq (EU-28). Een berekening voor dezelfde periode laat zien dat België een netto debet van gemiddeld 0,8 Mt CO2-eq heeft, wat overeenkomt met een negatieve bijdrage van – 0,7 % aan de verantwoorde put van de EU-28 van – 115,7 Mt CO2-eq. België is een van de zes EU-lidstaten waarvoor in deze voorlopige berekening een netto debet te zien is. De gemelde netto verwijderingen laten geen duidelijke trend zien, terwijl het verantwoorde netto debet licht daalt. De in 2013 vastgestelde EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering is gericht op het vergroten van de klimaatbestendigheid van Europa, door lidstaten te stimuleren maatregelen te treffen, beter onderbouwde besluitvorming en het stimuleren van aanpassing in belangrijke kwetsbare gebieden. De paraatheid en het reactievermogen van alle bestuursniveaus voor de gevolgen van klimaatverandering moeten worden verbeterd door middel van een coherente aanpak en betere coördinatie. In 2010 heeft België zijn nationale adaptatiestrategie aangenomen. Vervolgens heeft het land in april 2017 een nationaal adaptatieplan voor 2017‑2020 aangenomen met een systematische, sectorale aanpak. Het plan bevat specifieke nationale maatregelen die nodig zijn om de samenwerking en synergieën met betrekking tot adaptatie te versterken. België heeft de risico's en kwetsbaarheden grondig geëvalueerd en heeft de verdeling van de bevoegdheden tussen de verschillende betrokken instanties onderzocht, en heeft naar aanleiding hiervan een aantal kwetsbare sectoren geïdentificeerd die zich moeten aanpassen. Het gaat om de sectoren gezondheid, toerisme, landbouw, bosbouw, biodiversiteit, ecosystemen en water, kust-, zee- en getijdengebieden en productiesystemen, en fysieke infrastructuur. België ziet voortdurend toe op de gevolgen van de klimaatverandering. Hoewel het systeem versnipperd is (de monitoring vindt op gewestelijk niveau plaats), komt alles bij elkaar genomen het gehele land aan bod. Ondertussen is er een afzonderlijk monitoringsysteem opgezet om de adaptatie-activiteiten te evalueren; in dit verband wordt tegen het einde van 2018 een tussentijdse evaluatie opgesteld. Via het Burgemeestersconvenant voor klimaat en energie bevordert de EU lokale acties op het gebied van de bestrijding van klimaatverandering, klimaatadaptatie en energie-efficiëntie. In oktober 2018 hadden 337 Belgische gemeenten het EU-Burgemeestersconvenant ondertekend. In de periode 2013‑2017 verdiende België 607 miljoen EUR aan de veiling van emissierechten in het kader van de EU-ETS. In 2017 kwam 92 % van de inkomsten ten goede aan klimaatrelevante uitgaven. De keuzen met betrekking tot het energiebeleid kunnen grote gevolgen hebben voor bijvoorbeeld de natuur en de energie-infrastructuur. In het geval van België zijn die gevolgen echter niet onder de aandacht gebracht van de Commissie. Prioritaire actie voor 2019 In dit verslag zijn geen prioritaire acties op het gebied van klimaat opgenomen, omdat de Commissie eerst de ontwerpen moet beoordelen van de nationale energie- en klimaatplannen die de lidstaten eind 2018 moesten insturen. Met deze plannen zou het energie- en klimaatbeleid consistenter moeten worden, waarmee het een goed voorbeeld zou kunnen worden van het koppelen van sectorspecifiek beleid aan andere, onderling verbonden onderwerpen, zoals landbouw-natuur-water en vervoer-lucht-gezondheid. 2.Bescherming, instandhouding en verbetering van het natuurlijk kapitaal Natuur en biodiversiteit Met de EU-biodiversiteitsstrategie wordt beoogd het verlies aan biodiversiteit in de EU tegen 2020 een halt toe te roepen. De Europese vogel- en habitatrichtlijnen moeten volledig worden uitgevoerd om een gunstige staat van instandhouding van beschermde soorten en habitats te bereiken. Verder is het nodig dat de land- en bosbouw helpen bij het in stand houden en verbeteren van de biodiversiteit. Biodiversiteitsstrategie In België zijn natuur en biodiversiteit hoofdzakelijk gewestelijke aangelegenheden, maar alleen Vlaanderen en het Brussels Gewest beschikken over eigen biodiversiteitsstrategieën en -plannen. Enkele domeinen, zoals mariene aangelegenheden, handel, ontwikkeling en belastingheffing, zijn een federale bevoegdheid. De nationale biodiversiteitsstrategie 2020 biedt een kader om de samenhang tussen de verschillende niveaus en sectoren te vergroten en om nationale en internationale verbintenissen inzake biodiversiteit te integreren. De strategie bouwt met name voort op de gewestelijke en federale plannen en geeft politieke richtsnoeren om regio's te helpen hun biodiversiteitsverplichtingen na te komen, en om te zorgen voor samenhang, leemten op te vullen en biodiversiteitskwesties op nationaal en internationaal niveau te integreren. Het stuk is van toepassing op alle Belgische overheidsinstanties. Het opzetten van een samenhangend netwerk van Natura 2000-gebieden De land- en zeegebieden die binnen Natura 2000-gebieden vallen, komen in de EIR 2017 aan bod. De relatief lage dekking van het Natura 2000-netwerk in België houdt verband met de hoge bevolkingsdichtheid, de sterke mate van verstedelijking en de intensiteit van het landgebruik, met name in het centrale en noordelijke deel van het land. In Vlaanderen zijn er, gelet op de aard van het landgebruik en de geïsoleerde ligging van de Natura 2000-gebieden, duidelijk aanvullende herstelmaatregelen buiten het Natura 2000-netwerk nodig om een gunstige staat van instandhouding te bereiken. In Wallonië zijn de gebieden over het algemeen sterker met elkaar verbonden. Daarom zijn de instandhoudings- en hersteldoelstellingen in Wallonië meer gericht op het netwerk van Natura 2000-gebieden zelf en zijn ze nog steeds complementair aan de beschermings- en herstelactiviteiten buiten het netwerk. Aanwijzing van Natura 2000-gebieden en vaststelling van instandhoudingsdoelstellingen en -maatregelen

In alle drie de Belgische gewesten (Vlaanderen, Wallonië en Brussel) is de afgelopen jaren flinke vooruitgang geboekt bij de wettelijke aanwijzing van gebieden. Alle 38 Vlaamse, 156 Waalse en 3 Brusselse gebieden die onder de habitatrichtlijn vallen, zijn nu wettelijk aangewezen als speciale beschermingszones. Voor alle afzonderlijke speciale beschermingszones in Vlaanderen en Brussel zijn instandhoudingsdoelen vastgesteld — een voorbeeld dat navolging verdient. In Wallonië zijn tot nu toe echter alleen op gewestelijk niveau instandhoudingsdoelstellingen vastgesteld en ontbreekt het nog altijd aan doelstellingen voor de afzonderlijke gebieden. In juli 2018 heeft het Brussels Gewest twee Natura 2000-gebieden ten zuiden van Brussel samengevoegd door een verbindingsgebied van 13 ha aan te wijzen om de connectiviteit van soorten te verbeteren. In Vlaanderen zijn in 2014 specifieke instandhoudingsdoelstellingen vastgesteld voor speciale beschermingszones uit hoofde van de vogelrichtlijn, voor zover ze overlappen met de speciale beschermingszones uit hoofde van de habitatrichtlijn. In 2017 werden ook voor de resterende speciale beschermingszones voor vogels afzonderlijke instandhoudingsdoelstellingen vastgesteld. Voor de laatste speciale beschermingszone (de IJzervallei) loopt momenteel een procedure om deze definitief vast te stellen. Vlaanderen moet derhalve voor elke resterende speciale beschermingszone voor vogels afzonderlijke instandhoudingsdoelstellingen vaststellen. In het Waals Gewest, waar de speciale beschermingszones uit hoofde van de habitat- en de vogelrichtlijn grotendeels zijn samengevoegd, ontbreekt het ook aan gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen voor vogelsoorten. Het Brussels Gewest heeft geen speciale beschermingszones voor vogels. De instandhoudingsmaatregelen worden opgenomen in de aanwijzingsdocumenten van de Waalse gebieden en worden verder ontwikkeld in het kader van het geïntegreerde LIFE-project. Vlaanderen neemt gebiedsspecifieke instandhoudingsmaatregelen via een stapsgewijze aanpak waarin rekening wordt gehouden met de in de aanwijzingsdocumenten opgenomen prioritaire maatregelen. Eind 2017 werden een nieuwe opzet van het natuurbeheerplan en een nieuwe wet inzake subsidies voor natuurbeheermaatregelen aangenomen. Particuliere grondeigenaren kunnen technische en financiële steun krijgen voor het ontwikkelen van beheerplannen en voor maatregelen die bijdragen aan de uitvoering van de gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen. Vooruitgang in de handhaving of het herstel van een gunstige staat van instandhouding van soorten en habitats In de EIR 2017 werd verwezen naar het laatste verslag van de lidstaten over de staat van instandhouding van habitats en soorten, uit 2012; voor de volgende EIR kan uit nieuwe gegevens worden geput. Wat de voorgestelde maatregelen uit de EIR 2017 betreft, worden verschillende maatregelen uitgevoerd om Natura 2000-gebieden te herstellen en te beheren (met name als onderdeel van de plattelandsontwikkelings- en LIFE-programma's). Deze maatregelen zullen de staat van instandhouding van bepaalde soorten en habitats de komende jaren waarschijnlijk verder verbeteren. Verder is enige vooruitgang geboekt door de landbouwbeheersmaatregelen ter bescherming van soorten en habitats op te schroeven, hoewel het nog niet duidelijk is of deze maatregelen toereikend zullen zijn om de algemene negatieve trends op het platteland als geheel, die voortkomen uit de grootschalige intensivering van de landbouw en de bijkomende eutrofiëring, met name in laaggelegen gebieden, te keren.

Prioritaire acties voor 2019 ·De ontbrekende gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen voor speciale beschermingszones en gebieden van communautair belang vaststellen (op federaal niveau en in Wallonië voor mariene gebieden; voor vogelsoorten ook in Vlaanderen). De vaststelling van gebiedsspecifieke instandhoudingsmaatregelen voltooien, terdege rekening houdend met externe druk en bedreigingen (zoals de atmosferische uitstoot van stikstof). ·Dringende maatregelen nemen om ervoor te zorgen dat de resterende soorten en habitats een gunstige staat van instandhouding bereiken, en investeren in verdere herstelmaatregelen op basis van de gebiedsspecifieke doelstellingen voor soorten en habitats. Handhaving en herstel van ecosystemen en ecosysteemdiensten Met haar biodiversiteitsstrategie beoogt de EU ecosystemen en ecosysteemdiensten te handhaven en te herstellen door groene infrastructuur op te nemen in de ruimtelijke ordening en ten minste 15 % van de aangetaste ecosystemen te herstellen tegen 2020. De EU-strategie voor groene infrastructuur bevordert de opname van groene infrastructuur in gerelateerde plannen en programma's. De EU heeft richtsnoeren gepubliceerd voor de verdere uitrol van groene en blauwe infrastructuur, evenals een landenpagina in het Biodiversiteitsinformatiesysteem voor Europa (BISE) . Deze informatie wordt tevens gebruikt voor de eindbeoordeling van de EU-biodiversiteitsstrategie voor 2020. Brussels Hoofdstedelijk Gewest Het natuurplan van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest heeft als doel de toegang tot groene gebieden te verbeteren, natuurgebieden weer met elkaar te verbinden en natuuroverwegingen te integreren in plannen en projecten. Er wordt door het Brusselse ecologische netwerk versterkte groene en blauwe infrastructuur (het groene en blauwe netwerk) ontwikkeld om Natura 2000-gebieden weer met elkaar te verbinden. In het gewestelijke duurzame-ontwikkelingsplan wordt een netwerk opgenomen dat de groene gebieden binnen de stad met elkaar verbindt ("continuités vertes"). Een groen wandelpad ( De groene wandeling ) verbindt parken, semi-natuurgebieden, natuurreservaten en bossen in het gebied rond het Brussels Gewest. Met de uitvoering van het natuurplan wil het Brussels Gewest analyseren hoe de multifunctionaliteit en de ecosysteemdiensten van groene zones kunnen worden gemaximaliseerd en bewaakt. Momenteel worden er twee multifunctionele beheerplannen goedgekeurd (één voor het Zoniënwoud en één voor het natuurreservaat Zavelenberg). Hoogwaardige groene zones en waterwegen binnen Brussel kunnen oplossingen bieden voor stedelijke problemen, zoals overstromingen, hittestress, droogte, een slechte luchtkwaliteit en werkloosheid, en dragen bij aan een florerende biodiversiteit. Het Vlaams Gewest Het Beleidsplan Ruimte Vlaanderen — Strategische Visie (2018) verwijst naar groene infrastructuur en de vele voordelen ervan voor klimaatadaptatie, biodiversiteit en recreatieve activiteiten. Het departement Omgeving voert momenteel twee belangrijke projecten uit om de beschikbaarheid van gegevens voor groene infrastructuur te verbeteren. Met het project Gobelin wordt de groene infrastructuur met betrekking tot ecosysteemdiensten in kaart gebracht en worden lokale spelers geholpen om alle beschikbare instrumenten te gebruiken. Het project GARMON is gericht op het potentieel van private tuinen en behelst de ontwikkeling van een tuinmonitor. In 2016 verstrekten het Vlaamse Agentschap Natuur en Bos en het departement Omgeving richtsnoeren aan gemeenten over de aanleg van stedelijk groen en stedelijke bosbouw overeenkomstig de lokale visie. Het doel ervan is om het oppervlak en de kwaliteit van en de koppeling tussen groene zones in steden en voorsteden te vergroten en groene infrastructuur te integreren in de ruimtelijke ordening. Groene infrastructuur kan worden gefinancierd met financieringsinstrumenten die verband houden met natuur- en ruimtelijke-ordeningsvoorschriften, gecombineerd met EU-middelen. Via de projectoproep "Natuur in je buurt" verleent de Vlaamse Regering financiële steun aan initiatieven van lokale overheden die specifiek gericht zijn op de uitbreiding en verbetering van de groene infrastructuur in de gebouwde omgeving. Zo zijn in 2017 en 2018 twee grote initiatieven gelanceerd in steden en 15 kleinere initiatieven in kleinere steden en gemeenten. Bovendien sluit de Vlaamse Regering "Green Deals" met particuliere partners om gezamenlijke financieringsaanvragen te ondersteunen en wettelijke knelpunten die milieumaatregelen vertragen, weg te nemen.

Ook heeft Vlaanderen in 2016 zijn prioriteitenkader voor de uitvoering van actie 6 van de EU-biodiversiteitsstrategie gepubliceerd. Naar aanleiding van het "natuurbesluit" van 1997 werd in 2003 het Vlaams Ecologisch Netwerk (VEN) van grote natuureenheden opgericht, aangevuld met een integraal verwevings- en ondersteunend netwerk. Het netwerk bestrijkt een gebied van in totaal 125 000 ha. Hoewel het niet volledig samenvalt met Natura 2000, vormen enkele Natura 2000-gebieden en andere natuurgebieden de kern van het netwerk. De ontwikkeling van het VEN verloopt echter traag en tegen 2003 was slechts 85 000 ha aan bestaande gebieden in het netwerk opgenomen. Sindsdien zijn de inspanningen toegespitst op Natura 2000 en is de vooruitgang met betrekking tot het integrale verwevings- en ondersteunend netwerk, met name wat betreft landbouwgrond, tot stilstand gekomen. Het integraal verwevings- en ondersteunend netwerk (IVON) is ook gericht op ecologische samenhang en verbinding. Onderzoekers in Vlaanderen hebben aangetoond dat houtachtige netwerken in landbouwlandschappen een rijke bron van intrinsieke en functionele biodiversiteit zijn en daarom moeten worden beschermd. Waals Gewest In de gewestelijke beleidsverklaring 2014‑2019 wordt niet verwezen naar ecologische netwerken, maar de Waalse Regering heeft beloofd een "Waals natuurnetwerk" op te zetten aan de hand van een reeks vrijwillige maatregelen om natuur op openbare gebouwen te stimuleren, waterrijke gebieden en oeverhabitats te herstellen, gemeentelijke natuurreservaten te creëren en het belang van de natuur onder de aandacht te brengen. Het gewest is ook bezig om overeenkomsten te sluiten met particuliere bedrijven ter bevordering van groene infrastructuur. De "bosbouwwet" heeft als doel de regeneratie en de duurzaamheid van bossen te waarborgen, klimaatverandering te bestrijden en de biodiversiteit in stand te houden. De meeste vergunningen voor ruimtelijke en stedelijke planning worden verleend op voorwaarde dat er mitigatie- en/of compensatiemaatregelen worden genomen. Het Waalse departement Natuur en Bos beheert de natuurbegroting, die een aanvulling vormt op EU-financiering (bijv. agromilieumaatregelen), riviercontracten, milieu-educatieactiviteiten en Natura 2000-subsidies. In 2017 meldde Wallonië de Commissie dat het gewest een prioriteitenkader voor herstel had ontwikkeld op basis van bestaande kaders voor natuurbehoud. Het kader zet geen maatregelen, activiteiten of begrotingsimplicaties uiteen. Die worden in bestaande instrumenten geregeld. Wel stelt het de prioriteiten voor het herstel van het ecosysteem vast die met de bestaande instrumenten moeten worden gerealiseerd. Mobilisatie van hulpbronnen België heeft nog geen verslag over de hulpbronnenmobilisatie uitgebracht aan het Verdrag inzake biologische diversiteit. De verslaglegging van de geldstromen in het kader van dit verdrag is van belang voor de positie van de EU en de individuele lidstaten in dat verdrag en helpt om goede praktijken te bevorderen in andere landen.

Schatting van natuurlijk kapitaal Met de EU-biodiversiteitsstrategie worden de lidstaten opgeroepen om de staat van ecosystemen en ecosysteemdiensten op hun nationale grondgebied tegen 2014 in kaart te brengen en te beoordelen , de economische waarde van die diensten te bepalen en die waarden tegen 2020 op te nemen in de rekening- en rapportagesystemen op nationaal en EU-niveau. België zet de netwerk- en samenwerkingsactiviteiten in het kader van het initiatief Benelux Mapping and Assessment of Ecosystems and their Services (MAES) voort. Bovendien blijft de Belgian Ecosystems and Society community de succesvolle jaarlijkse kerstmarkt organiseren. Vlaanderen heeft zijn biofysische inventarisatie en beoordeling voltooid en loopt voorop in de uitvoering van MAES. Volgens het Natuurrapport Vlaanderen — een regionale ecosysteembeoordeling ("regional ecosystem assessment", REA) zal Vlaanderen tegen 2019 alternatieve scenario's voor groene infrastructuur ontwikkelen, in kaart brengen en beoordelen. Bovendien is Vlaanderen in 2018 begonnen met de uitvoering van het Horizon 2020-project "MAIA: from Mapping and Assessment to Integrated ecosystem Accounting". Figuur 10: uitvoering van MAES (september 2018) Bron: Esmeralda-project Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest analyseert momenteel hoe de MAES-beoordeling kan worden gebruikt om de ecosysteemdiensten die de stad biedt, beter te meten en te verbeteren. Brussel houdt daarnaast actief het door het LIFE-programma gefinancierde Esmeralda-project in de gaten, omdat het een integrale benadering en een gebruiksvriendelijk instrument voor beleidsmakers biedt. Het Waalse platform voor ecosysteemdiensten WalES is, na een politiek besluit om de aandacht te richten op concrete beleidsvormingsinstrumenten, in de ijskast gezet. Gezien de gebrekkige vooruitgang van Wallonië heeft de MAES-werkgroep die in september 2018 in Brussel bijeenkwam, gemeld dat België als geheel sinds januari 2016 onvoldoende is opgeschoten met de uitvoering van Maes (zie figuur 10). Dit oordeel, dat om de zes maanden wordt bijgewerkt, wordt ondersteund door het Esmeralda-project. België heeft op federaal niveau een strategie voor biodiversiteit en het bedrijfsleven vastgesteld (#BeBiodiversity). Ook heeft het land een nationaal biodiversiteitsplatform opgezet, dat diensten verleent aan wetenschappers die biodiversiteitsonderzoek verrichten. Het platform is ook actief betrokken bij projecten. Prioritaire actie voor 2019 ·Het Waals Gewest wordt aangemoedigd middelen te mobiliseren om de inventarisatie en beoordeling van ecosystemen en hun diensten weer op te pakken en om relevante informatie inzake het Biodiversiteitsinformatiesysteem voor Europa te verstrekken voor de eindevaluatie van de EU-biodiversiteitsstrategie voor 2020. Vlaanderen wordt aangemoedigd de eigen ervaringen te delen met andere lidstaten. Invasieve uitheemse soorten

Krachtens de EU-biodiversiteitsstrategie moet tegen 2020 het volgende zijn gerealiseerd: i) invasieve uitheemse soorten in kaart brengen; ii) prioritaire soorten in de hand houden of uitroeien; en iii) introductieroutes beheren om te voorkomen dat nieuwe invasieve uitheemse soorten de Europese biodiversiteit verstoren. Dit wordt ondersteund door de verordening betreffende invasieve uitheemse soorten (IUS-verordening) die op 1 januari 2015 van kracht is geworden. België heeft bijgedragen aan de EU-lijst van invasieve uitheemse soorten (IUS) door risicobeoordelingen voor twee soorten voor de eerste lijst in te dienen. Beide soorten — de amoergrondel (Perccottus glenii) en de Amerikaanse voseekhoorn (Sciurus niger) — werden in de lijst opgenomen. Het raster met de verspreiding van invasieve uitheemse soorten in België (zie figuur 11) laat zien dat 28 van de 37 soorten op de eerste EU-lijst al in de natuur zijn waargenomen en dat 19 daarvan in België zijn gevestigd. Bovendien telt België het hoogste aantal invasieve uitheemse soorten van alle EU-lidstaten en staat België na Duitsland, Frankrijk, Italië en Nederland op de vijfde plaats wat betreft het aantal gevestigde soorten. Het hoge aantal invasieve uitheemse soorten, met name gelet op de geringe oppervlakte van het land, hangt samen met de centrale ligging van België en de intensieve economische en vervoersactiviteiten in het land. Tussen de inwerkingtreding van de eerste EU-lijst en 18 mei 2018 heeft België vijf kennisgevingen van vroegtijdige detectie ingediend, zoals vereist op grond van artikel 16, lid 2, van de IUS-verordening. In vier gevallen ging het om nieuwe waarnemingen van de Aziatische hoornaar (Vespa velutina), wat duidt op een sterke toestroom van de soort vanuit Frankrijk. Figuur 11: aantal voor de EU zorgwekkende invasieve uitheemse soorten, op basis van de beschikbare informatie met geografische componenten — België De vijfde kennisgeving betrof twee uit gevangenschap ontsnapte Chinese muntjaks (Muntiacus reevesi), een mannetje en een vrouwtje. De lopende uitroeiingsmaatregelen zijn succesvol, en dat is belangrijk: op het Europese vasteland zijn Chinese muntjaks slechts in een handvol lidstaten gemeld. Ten aanzien van de verordening invasieve uitheemse soorten heeft België de Commissie in kennis gesteld van de bevoegde autoriteiten die met de toepassing zijn belast (artikel 24, lid 2) en van de sancties voor inbreuken (artikel 30, lid 4) op federaal niveau, in Vlaanderen en Brussel. De kennisgeving voor Wallonië moet echter nog worden ingediend. Prioritaire actie voor 2019 ·België wordt met klem verzocht de nationale wetgeving in het Waals Gewest spoedig te voltooien om een sanctiesysteem uit hoofde van de verordening invasieve uitheemse soorten in te stellen en de Commissie hiervan op de hoogte te stellen. Bodembescherming De thematische EU-strategie voor bodembescherming onderstreept de noodzaak om een duurzaam bodemgebruik te garanderen. Dit houdt in dat verdere bodemaantasting wordt voorkomen, dat de functies van de bodem worden beschermd en dat aangetaste bodems worden hersteld. In het Stappenplan voor efficiënt hulpbronnengebruik in Europa uit 2011 staat dat in de EU-beleidsmaatregelen tegen 2020 rekening moet worden gehouden met het rechtstreekse en onrechtstreekse effect ervan op het gebruik van grond. De bodem is een eindige en uiterst kwetsbare hulpbron, waarvan de kwaliteit in de EU hoe langer hoe meer achteruitgaat. Het percentage kunstmatige bodembedekking in België (figuur 12) kan worden gezien als een maatstaf van de relatieve druk op natuur en biodiversiteit en de druk van het milieu op mensen die in stedelijke gebieden wonen. De bevolkingsdichtheid is een vergelijkbare maatstaf. Bij een hoog percentage kunstmatige bodembedekking en een hoge bevolkingsdichtheid valt te verwachten dat de bescherming van het natuurlijk kapitaal en het waarborgen van het welzijn van de burgers, navenant grote uitdagingen vormen, en is de uitvoering van het desbetreffende EU-beleid en -recht een prioriteit. Op het gebied van kunstmatige bodembedekking scoort België met 11,4 % kunstmatig land aanzienlijk hoger dan het EU-gemiddelde van 4,1 %. De bevolkingsdichtheid ligt met 372,1/km2 boven het EU-gemiddelde van 118/km2 . Volgens het RUSLE2015-model heeft België een gemiddeld percentage bodemverlies door water van 1,22 ton per hectare per jaar (t ha−a yr−y), wat laag is in vergelijking met het Europese gemiddelde van 2,46 t ha−a yr−y. De concentratie organische koolstof in de bodem bedraagt in België gemiddeld 41,3 g/kg (gemeten over alle soorten bodembedekkingen); het Europese gemiddelde is 47 g/kg.

Verontreiniging kan de bodemkwaliteit ernstig verlagen en een bedreiging vormen voor de volksgezondheid en het milieu. In een recent verslag van het Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek van de Commissie werd geschat dat er op ongeveer 2,8 miljoen locaties in de EU mogelijk verontreinigende activiteiten plaatsvinden of hebben plaatsgevonden. Er zijn 650 000 van deze locaties in nationale of regionale registers opgenomen. 65 500 verontreinigde locaties zijn gesaneerd. België heeft 68 000 locaties geregistreerd waar mogelijk verontreinigende activiteiten hebben plaatsgevonden of plaatsvinden en heeft reeds 3 509 daarvan gesaneerd of onderworpen aan nazorgmaatregelen. In Wallonië gaat het respectievelijk om 3 796 en 1 593 locaties. Brussel heeft de desbetreffende werkgroep van het Europees milieuobservatie- en -informatienetwerk (EIONET) geen verslag uitgebracht over de vooruitgang in het beheer van verontreinigende locaties en brownfields. Met behulp van medefinanciering uit het EFRO werkt Wallonië aan een postindustriële conversie van verontreinigde bodems, ook in stedelijke gebieden. Het Europees Fonds voor strategische investeringen (EFSI) heeft een aandelenfonds met de naam Ginkgo Fund II voor de sanering van industrieterreinen (bijvoorbeeld in Ottignies en Doornik) gefinancierd met een bijdrage van 30 miljoen EUR. De nieuwe bodemwet van Wallonië, die in februari 2018 werd aangenomen, is een belangrijke mijlpaal. Met deze wet wordt beoogd de bodemkwaliteit te verbeteren en het beheer van verontreinigende locaties te regelen. Wallonië verwacht alle in het Marshallplan geïdentificeerde prioritaire locaties tegen 2022 te hebben gesaneerd. Figuur 12: aandeel kunstmatige bodembedekking, 2015 De belangrijkste Vlaamse bodemwetgeving is het Decreet van 27 oktober 2006 betreffende de bodemsanering en de bodembescherming, dat het bodemsaneringsdecreet uit 1995 verving. Dit decreet is met name gefocust op verontreiniging door puntbronnen, maar is ook de rechtsgrondslag voor het Besluit van de Vlaamse Regering betreffende de erosiebestrijding. Bij dit besluit worden zeer strenge onderzoeks- en saneringsverplichtingen vastgesteld op basis van een lijst van risicovolle activiteiten. Bij elke vastgoedtransactie is het verplicht om de koper een bodemcertificaat te verstrekken. Vlaanderen is voornemens alle bestaande verontreinigde locaties tegen 2036 te saneren. Om dit doel te bereiken werd in 2017 de nieuwe plicht ingevoerd om nog niet onderzochte mogelijk verontreinigde percelen in de komende jaren te onderzoeken. In het Brussels Gewest is in veertien jaar tijd 588 ha van de 876 ha gesaneerd en bestemd voor een ander gebruik. De resterende verontreinigde locaties worden rond 2029 2030 gesaneerd. Hiertoe is nieuwe wetgeving (een besluit van 23 juni 2017) aangenomen om de studieprocedure te vereenvoudigen en de financiële steun te vergroten. Tegelijkertijd is Leefmilieu Brussel begonnen met de opstelling van een algemene bodembeschermingsstrategie, die rond 2024 voltooid moet zijn. De drie gewesten en de federale overheid hebben in 2018 eindelijk politieke overeenstemming bereikt over de oprichting en financiering van een fonds voor de sanering van lekkende brandstoftanks. Het fonds wordt eerst gefinancierd met het resterende overschot van het succesvolle Bodemsaneringsfonds voor tankstations (BOFAS), en daarna met een nieuwe heffing op stookolie. Zo worden de saneringskosten, die flink kunnen oplopen, gedekt. Mariene bescherming Het beleid en de wetgeving van de EU inzake kust- en mariene gebieden schrijven voor dat de impact van de druk op de mariene wateren tegen 2020 voldoende gereduceerd moet zijn om een goede milieutoestand te bereiken of in stand te houden en ervoor te zorgen dat de kustgebieden duurzaam worden beheerd. De kaderrichtlijn mariene strategie (KRMS) heeft tot doel om tegen 2020 een goede milieutoestand van de mariene wateren van de EU te bereiken. Daartoe moeten de lidstaten een mariene strategie voor hun eigen mariene wateren ontwikkelen en samenwerken met de EU-lidstaten in dezelfde mariene regio of subregio. Het Verdrag inzake de bescherming van het mariene milieu in het noordoostelijke deel van de Atlantische Oceaan (het "Ospar-verdrag") is voor België belangrijk om de doelen van de kaderrichtlijn mariene strategie te behalen. Deze strategie bevat verschillende stappen die in cycli van zes jaar worden ondernomen. De laatste stap hield in dat de lidstaten een programma van maatregelen moesten vaststellen en uiterlijk op 31 maart 2016 moesten meedelen aan de Commissie. De Commissie beoordeelt momenteel of de Belgische maatregelen geschikt waren voor het behalen van een goede milieutoestand. De gemelde maatregelen worden beschouwd als een gedeeltelijke oplossing voor de belasting van de Belgische wateren. Zo zijn er nieuwe maatregelen genomen om leemten op te vullen (de inzameling van drijvend afval in havens en rivieren, de regulering van recreatieve visserij enz.). Sommige activiteiten en belastende factoren komen evenwel niet aan bod in de gemelde maatregelen (zoals aquacultuur of de nutriëntenaanvoer vanuit de landbouw). In 2018 heeft Vlaanderen een actieplan inzake zwerfvuil op zee aangenomen, dat betrekking heeft op alle bronnen van dergelijk afval (op zee en op land). Het actieplan bevat concrete doelstellingen om de lekkage van afval naar het mariene milieu te verminderen. Prioritaire acties voor 2019 ·Meer informatie verstrekken over de maatregelen om een goede milieutoestand te bereiken, meer maatregelen treffen die de belastende factoren direct beïnvloeden en aangeven hoeveel de belasting naar verwachting wordt verlaagd als gevolg van deze maatregelen. ·Zorgen voor regionale samenwerking met lidstaten in dezelfde mariene regio of subregio om de belangrijkste belastende factoren aan te pakken. 3.Zorg voor de gezondheid en de levenskwaliteit van burgers Luchtkwaliteit Volgens het beleid en de wetgeving van de EU inzake schone lucht moet de luchtkwaliteit in de EU aanzienlijk worden verbeterd en de door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) aanbevolen niveaus dichter benaderen. De luchtvervuiling en het effect ervan op de volksgezondheid, ecosystemen en biodiversiteit moeten verder worden verminderd, met als langetermijndoelstelling om kritische belastingen en niveaus niet te overschrijden. Dit vereist dat de inspanningen om tot een volledige naleving van de EU-luchtkwaliteitswetgeving te komen, worden opgevoerd en dat er strategische doelstellingen en acties voor na 2020 worden vastgesteld. De EU heeft uitgebreide wetgeving inzake luchtkwaliteit ontwikkeld, waarin gezondheidsgebaseerde normen en doelstellingen voor een aantal luchtverontreinigende stoffen zijn vastgesteld.

In België is de uitstoot van een aantal luchtverontreinigende stoffen aanzienlijk afgenomen . De in de vorige EIR's genoemde emissiereducties tussen 1990‑2014 werden in 2014‑2016 voortgezet: de uitstoot van ammoniak (NH3) daalde met 0,29 %, die van stikstofoxiden (NOx) met 4,36 % en die van vluchtige organische stoffen met uitzondering van methaan (NMVOS) met 1,95 %. Tegelijkertijd is de uitstoot van fijnstof (PM2.5) tussen 2014 en 2016 toegenomen met 15,16 % en die van zwaveldioxide (S02) in diezelfde periode met 2,54 %. De emissies van al deze verontreinigende stoffen, met uitzondering van die van NOx, bevinden zich evenwel binnen de huidige nationale emissieplafonds . De overschrijding van het NOx-plafond is echter niet van toepassing op nalevingscontroles, aangezien de Commissie verzoeken om aanpassing van de inventaris heeft ingewilligd. Zie ook figuur 13 met betrekking tot de totale PM2.5- en NOx-uitstoot per sector. Ondanks de emissiereducties sinds 1990 moet er meer worden gedaan om te voldoen aan de emissiereductieverbintenissen (afgezet tegen de emissieniveaus uit 2005) die zijn vastgelegd in de nieuwe richtlijn nationale emissieplafonds voor 2020 tot en met 2029 en voor elk jaar vanaf 2030. De luchtkwaliteit in België is dan ook nog steeds reden tot zorg. In 2015 waren volgens het Europees Milieuagentschap naar schatting 7 400 voortijdige sterfgevallen te wijten aan fijnstofconcentraties, 220 aan ozonconcentraties en 1 500 aan stikstofdioxideconcentraties. Figuur 13: PM2.5- en NOx-uitstoot per sector in België Voor 2017 werden overschrijdingen van de grenswaarden voor stikstofdioxide gemeld in twee luchtkwaliteitszones: Brussel en Antwerpen (zie figuur 14). Wat betreft de vermindering van de uitstoot van fijnstof werd flinke vooruitgang geboekt: in 2017 werden geen overschrijdingen van de richtwaarden gemeld. Dit was een voorgestelde maatregel in het EIR-verslag 2017. De Europese Commissie volgt de aanhoudende overschrijdingen van de luchtkwaliteitsnormen (voor NO2), die uiterst schadelijk zijn voor gezondheid en milieu, op door inbreukprocedures in te leiden in alle desbetreffende lidstaten, waaronder België. Het is de bedoeling om er via adequate maatregelen voor te zorgen dat alle zones zo snel mogelijk weer in overeenstemming met de voorschriften zijn. Een voorbeeld van een goede praktijk is de luchtkwaliteitszone van Engis, waar de grenswaarden voor PM10 eind 2014 nog altijd niet werden nageleefd. Hier is in 2015 een werkgroep opgericht (waarin de autoriteiten, de belangrijkste industriële uitstoters en de burgers vertegenwoordigd zijn) met als doel de impact van de belangrijkste industriële activiteiten op de luchtkwaliteit te beperken, in het bijzonder de fijnstofconcentratie (PM10). Figuur 14: luchtkwaliteitszones waar in 2017 de EU-luchtkwaliteitsnormen werden overschreden Volgens een speciaal verslag van de Europese Rekenkamer hebben de EU-maatregelen om de menselijke gezondheid te beschermen tegen luchtvervuiling niet de verwachte impact. Er bestaat met name een risico dat de luchtvervuiling in sommige gevallen te laag wordt ingeschat, omdat deze niet altijd op de juiste plaatsen wordt gemeten. De lidstaten moeten dan ook zowel realtime- als gevalideerde gegevens over de luchtkwaliteit rapporteren aan de Commissie. In het verslag wordt kritiek geuit op de locatie van de meetstations in Brussel. De Commissie heeft al (juridische) discussies aangezwengeld over de meting van NO2 door België (tot op heden voor de agglomeraties Brussel en Antwerpen). Op een nationale website over luchtvervuiling van de Belgische Intergewestelijke Cel voor het Leefmilieu (IRCEL) wordt weergegeven waar de grenswaarden worden overschreden. Daarnaast heeft DE IRCEL de mobiele app "Belair" ontwikkeld, die de luchtvervuiling in het land realtime laat zien. In alle sectoren die bijdragen aan het probleem van luchtvervuiling zijn tal van maatregelen genomen. De maatregelen zijn zowel op emissiereductie als op vermindering van de blootstelling gericht. Wat dat laatste aspect betreft, zijn de belangrijkste beleidsacties de inrichting van lage-emissiezones met mogelijke boetes in het Brussels Gewest (sinds 1 januari 2018) en Antwerpen (sinds 1 januari 2017) en de uitbreiding van de voetgangersgebieden. Voor Gent staat een vergelijkbare zone gepland voor 2020. In Wallonië wordt gewerkt aan een wettelijk kader dat gemeenten de mogelijkheid biedt voorstellen voor lage-emissiezones in te dienen. Het Brussels Gewest heeft tevens aangekondigd de lage-emissiezone na 2025 verder aan te scherpen om de luchtkwaliteit verder te verbeteren en beter aan te sluiten op de WHO-richtsnoeren inzake luchtkwaliteit. In dit kader heeft de Brusselse Regering in 2018 aangegeven voornemens te zijn om tegen 2030 dieselvoertuigen en in een later stadium ook benzinevoertuigen te verbieden. Met het oog hierop is het gewest een uitgebreide raadpleging van belanghebbenden gestart om te onderzoeken hoe dit verbod het best kan worden uitgevoerd. De raadpleging loopt tot medio 2019 en omvat een schriftelijke raadpleging en de organisatie van thematische rondetafelgesprekken met deskundigen en belanghebbenden. Andere relevante gewestelijke maatregelen uit 2018, die elders in deze EIR worden genoemd, zijn: i) fiscale initiatieven; ii) vergroening van het openbaar vervoer; iii) een nieuw plan inzake nationale emissieplafonds; iv) een nieuw energie- en klimaatplan; en v) een nieuw mobiliteitsplan. Het Brussels Gewest wil tussen 2020 en 2025 volledig voldoen aan het EU-recht. In mei 2018 keurde de Brusselse Gewestregering noodregels goed die forenzen in perioden met een hoge fijnstofuitstoot gratis toegang bieden tot het openbaar vervoer. De gewesten Brussel en Vlaanderen werken aan de ontwikkeling van alternatieve brandstofinfrastructuur die de luchtkwaliteit op de middellange termijn zal verbeteren. De twee gewesten nemen deel aan het BENEFIC-project in het kader van de financieringsfaciliteit voor Europese verbindingen. Het behelst de uitrol van een netwerk van laadpunten voor elektrische auto's, aardgas- en waterstoftankstations en stroompunten op het vasteland voor de binnenvaart in Vlaanderen, het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en Nederland. In Vlaanderen worden vergelijkbare, elders in deze EIR genoemde maatregelen getroffen, plus een nieuw plan inzake emissieplafonds, dat eind 2018 gereed moet zijn. Het gewest heeft verder een "green deal" gesloten om de emissies van de houtverbranding terug te dringen (met de nadruk op fijnstof). Mogelijk voldoet de agglomeratie Antwerpen hier pas na 2030 volledig aan. Tijdens de Belgische EIR-dialoog in maart 2017 werd gesproken over het verband tussen verkeerscongestie, luchtvervuiling en gezondheid. De conclusie luidde dat: i) er een probleem is; ii) er een pakket maatregelen nodig is voor alle problemen in verband met luchtvervuiling door het vervoer; en iii) dat dit pakket zeer spoedig moet worden vastgesteld. Bovendien kreeg België in de context van het Europees Semester in 2018 de volgende landspecifieke aanbeveling: "de groeiende mobiliteitsuitdagingen aangaan, met name via investeringen in nieuwe of bestaande vervoersinfrastructuur en sterkere prikkels om gebruik te maken van collectief vervoer en vervoer met lage emissies". In de EIR 2017 wordt gewezen op de gezondheidgerelateerde externe kosten als gevolg van luchtvervuiling. In het Brussels Gewest berekent het project "ExpAir"de blootstelling van mensen aan luchtvervuiling in Brussel. De Federale Raad voor Duurzame Ontwikkeling heeft op 12 oktober 2018 een conferentie georganiseerd over de effecten van luchtvervuiling op de gezondheid. Prioritaire acties voor 2019

·In het kader van het Nationaal programma ter beheersing van de luchtverontreiniging maatregelen treffen voor het verlagen van de belangrijkste emissiebronnen — en voldoen aan alle luchtkwaliteitsnormen. ·De uitstoot van stikstofoxiden (NOx) en de concentratie van stikstofdioxide (NO2) versneld terugdringen. Dit vereist bijvoorbeeld een verdere reductie van de vervoersemissies, met name in stedelijke gebieden (en mogelijk ook evenredige en gerichte beperkingen van de toegang van voertuigen tot steden) en/of fiscale prikkels. ·Het netwerk voor de meting van de luchtkwaliteit moderniseren en verbeteren, en zorgen voor een tijdige melding van gegevens over de luchtkwaliteit. Industriële emissies De belangrijkste doelstellingen van het EU-beleid betreffende industriële emissies zijn: i) lucht, water en bodem beschermen; ii) afval voorkomen en beheren; iii) de energie- en hulpbronnenefficiëntie verbeteren; en iv) verontreinigende locaties saneren. De EU hanteert hiervoor een geïntegreerde benadering inzake preventie en beheersing van routinematige en accidentele industriële emissies. De hoeksteen van dit beleid is de richtlijn industriële emissies . Het onderstaande overzicht van industriële activiteiten waarop de richtlijn industriële emissies van toepassing is, is gebaseerd op de landenprofielen van het beleid betreffende industriële emissies. In België moeten circa 1 745 industriële installaties een vergunning op basis van de richtlijn industriële emissies hebben. De sectoren die in België in 2015 de meeste installaties hadden voor in die richtlijn opgenomen activiteiten, waren de intensieve pluimvee- en varkenshouderij (49 %), chemische stoffen (14 %) en afvalbeheer (9 %) (zie figuur 15). Figuur 15: aantal aan de richtlijn inzake industriële emissies onderworpen industriële activiteiten per sector (2015) Figuur 16 laat zien welke industriële sectoren in België verantwoordelijk zijn voor de grootste belasting voor het milieu in termen van luchtemissies. Wat de emissie in water betreft zijn de sectoren metaal en chemische stoffen en "overige activiteiten" de grootste vervuilers. De sectoren metaalproductie, chemische stoffen en afvalbeheer dragen het meest bij aan de productie van gevaarlijke afvalstoffen, terwijl "overige activiteiten" en de metaalproductie de grootste bijdrage leveren aan de productie van ongevaarlijke afvalstoffen. De EU-aanpak voor handhaving krachtens de richtlijn inzake industriële emissies heeft burgers sterke rechten gegeven op toegang tot relevante informatie en op deelname aan de vergunningsprocedure. Hierdoor kunnen burgers en ngo's ervoor zorgen dat vergunningen naar behoren worden toegekend en dat de voorwaarden ervan worden nageleefd. Dankzij de ontwikkeling van referentiedocumenten voor de beste beschikbare technieken (BBT) en BBT-conclusies door de uitwisseling van informatie tussen betrokken lidstaten, brancheorganisaties, ngo's en de Commissie, is er een goede samenwerking met belanghebbenden en kan de richtlijn inzake industriële emissies beter worden uitgevoerd. De Commissie verlaat zich op en is blij met de inspanningen van nationale bevoegde autoriteiten voor de invoering van de wettelijk bindende BBT-conclusies en de daarmee geassocieerde BBT-emissieniveaus in milieuvergunningen, waardoor een aanzienlijke en aanhoudende vermindering van vervuiling wordt bewerkstelligd. Figuur 16: luchtemissies uit de aan de richtlijn inzake industriële emissies onderworpen sectoren en alle andere nationale totale luchtemissies (2015) De invoering van de met de beste beschikbare technieken geassocieerde emissieniveaus voor grote stookinstallaties die onlangs zijn vastgesteld, verlaagt de emissies van zwaveldioxide met 25 % tot 81 %, stikstofoxide met 8 % tot 56 %, stof met 31 % tot 78 % en kwik met 19 % tot 71 %. Deze gemiddelde verlaging is afhankelijk van de situatie van individuele fabrieken. België is dichtbevolkt en industriële installaties bevinden zich vaak in de nabijheid van bewoonde gebieden. Dit leidt tot in vele klachten van het publiek en daaruit voortvloeiende onderzoeken. In deze situatie kan het soms nodig zijn om strengere emissiegrenswaarden vast te stellen dan normaal vereist is wanneer men de beste beschikbare technieken toepast.

De Commissie was met name te spreken over de goede samenwerking met de autoriteiten bij de efficiënte aanpak van problemen als gevolg van de laattijdige uitvoering van de BBT-conclusie om het gebruik van de kwikceltechniek door chlooralkali-installaties per 11 december 2017 te verbieden. Prioritaire acties voor 2019 ·Vergunningen herzien, zodat deze voldoen aan de nieuwe BBT-conclusies. ·Controle en handhaving versterken voor naleving van de BBT-conclusies.

Geluid De richtlijn omgevingslawaai voorziet in een gemeenschappelijke aanpak om de schadelijke effecten als gevolg van blootstelling aan omgevingslawaai te vermijden, te voorkomen en te verminderen. Geluidsoverlast van vliegtuigen, spoorwegen en wegen is een van de belangrijkste oorzaken van gezondheidsproblemen door toedoen van het milieu in de EU . Op basis van beperkte gegevens uit 2011 veroorzaakt omgevingslawaai in België ten minste zo'n 200 voortijdige sterfgevallen en 1 000 ziekenhuisopnamen per jaar en hebben er circa 270 000 mensen te maken met verstoorde slaap. De uitvoering van de richtlijn omgevingslawaai heeft flinke vertraging opgelopen. Op basis van de recentste gegevens die konden worden geanalyseerd (2012 in het geval van de geluidsbelastingkaarten, 2013 wat betreft de actieplannen), komt alleen Vlaanderen de wettelijke verplichtingen volledig na. Het ontbreekt nog steeds aan geluidsactieplannen voor wegen en spoorwegen in het Waals Gewest. Een punt van zorg was dat er begin 2014 geen publieke raadpleging heeft plaatsgevonden, toen het actieplan voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 2013 (dat ook van toepassing is op de geluidsbelasting van de luchthaven van Brussel) werd geëvalueerd. Dit punt is actueel bij de aanneming van een nieuw actieplan door de Brusselse Regering in 2019. Deze instrumenten zijn aangenomen na een openbare raadpleging en zouden ook maatregelen moeten omvatten om het geluidsniveau laag te houden of te beperken. In 2015 was 54 % van de inwoners van Brussel, ongeveer 68 % van de inwoners van Luik en 74 % van de Antwerpenaren tevreden met het geluidsniveau in hun stad. Brussel was in 2015 finalist bij de Prijs voor de Groene Hoofdstad van Europa, en de voorbeeldige prestaties resulteerden in de tweede plek in de categorie geluid. Een voorbeeld van een goede praktijk is de lijst van stiltegebieden in Gent. Prioritaire actie voor 2019 ·De ontbrekende geluidsactieplannen voor Wallonië voltooien en zorgen voor een deugdelijke evaluatie van het actieplan voor de Brusselse agglomeratie. Waterkwaliteit en -beheer De wetgeving en het beleid van de Europese Unie moeten ervoor zorgen dat de impact van de druk op overgangs-, kust- en zoete wateren (met inbegrip van oppervlakte- en grondwaterlichamen) sterk wordt verminderd. Door waterlichamen in goede toestand te brengen en te houden of hun toestand te verbeteren, zoals gedefinieerd door de kaderrichtlijn water (KRW), zullen de EU-burgers profiteren van veilig drink- en zwemwater van hoge kwaliteit. Dit zal er verder voor zorgen dat de nutriëntenkringloop (stikstof en fosfor) duurzamer en hulpbronnenefficiënter wordt beheerd. De bestaande EU-waterwetgeving zorgt voor een beschermend kader ter garantie van hoge normen voor alle waterlichamen in de EU en pakt specifieke bronnen van verontreiniging aan (bijvoorbeeld landbouw, stedelijke gebieden en industriële activiteiten). Zij vereist ook dat de verwachte gevolgen van klimaatverandering worden opgenomen in de overeenkomstige planningsinstrumenten, bv. overstromingsrisicobeheerplannen en stroomgebiedsbeheersplannen (SGBP's), met daarin het programma van maatregelen die de lidstaten willen treffen om de milieudoelstellingen te behalen. Kaderrichtlijn water België heeft de SGBP's van de tweede generatie vastgesteld en gemeld uit hoofde van de kaderrichtlijn water en de Europese Commissie heeft de stand van zaken en de ontwikkeling sinds de aanneming van de eerste SGBP's beoordeeld en maatregelen voorgesteld in de EIR 2017. De grootste belasting van rivieren in België is afkomstig van diffuse agrarische bronnen, atmosferische depositie en belasting door puntbronnen van stedelijk afvalwater. Voor grondwaterlichamen is de grootste belasting afkomstig van de landbouw en industriële emissies. In België had verontreiniging door nutriënten de grootste invloed op alle oppervlaktewatercategorieën (65 % van de oppervlaktewaterlichamen) en op het grondwater (44 % van de grondwaterlichamen). In de oppervlakte- en grondwateren was ook sprake van aanzienlijke chemisch verontreiniging. Over het geheel neemt de trendmonitoring af en neemt de toestandmonitoring toe met betrekking tot de ecologische toestand van oppervlaktewaterlichamen. De ecologische toestand/potentieel van 70 % van alle geclassificeerde rivierwaterlichamen is nog steeds minder dan goed, zoals wordt geïllustreerd in figuur 17. Dit laat zien dat België nog een lange weg te gaan heeft voordat de goede toestand/potentieel als bedoeld in de kaderrichtlijn water is bereikt. Figuur 17: ecologische toestand of ecologisch potentieel van oppervlaktewaterlichamen in België

In de periode tussen de eerste en de tweede SGBP's nam het percentage oppervlaktewaterlichamen met een goede chemische toestand sterk af van 35 % naar 2 % en steeg het percentage oppervlaktewaterlichamen dat geen goede chemische toestand bereikt, sterk, van 30 % naar 98 %. Dit is te verklaren doordat het percentage met een onbekende toestand daalde van 35 % naar minder dan 1 %. De monitoring van de kwantitatieve toestand van de grondwaterlichamen is verbeterd. Het aantal gecontroleerde grondwaterlichamen is toegenomen en het aantal grondwaterlichamen dat geen goede status heeft halveerde bijna, van 15 naar 8. De belangrijkste belastende factoren worden geïdentificeerd in de SGBP's, waarna maatregelen (ingedeeld in kerncategorieën) worden genomen, maar er zijn geen financiële toezeggingen gedaan voor de uitvoering van de programma's van maatregelen voor alle desbetreffende sectoren in alle stroomgebieddistricten. Op de analyse van enkele diffuse belastende factoren in een van de stroomgebieddistricten na zijn er geen hiaatanalyses verricht. Daardoor is het moeilijk om de voortgang of verwachte voortgang ten opzichte van de doelstellingen van de kaderrichtlijn water te beoordelen en variëren de berekening en internalisering van milieu- en hulpbronnenkosten bij de vaststelling van de waterprijs in België. Drinkwaterrichtlijn Met betrekking tot drinkwater zijn er sinds de EIR 2017 geen nieuwe gegevens beschikbaar. Zwemwaterrichtlijn Figuur 18 laat zien dat in 2017 86,7 % van de 113 Belgische zwemwateren van uitstekende kwaliteit was, 10,64 % van goede kwaliteit en 2,7 % van aanvaardbare kwaliteit (respectievelijk 85 %, 12,4 % en 1,8 % in 2016). Geen van de zwemwateren had een slechte kwaliteit of voldeed niet aan de normen. Er is gedetailleerde informatie over Belgische zwemwateren beschikbaar op nationale portaalsites en via een interactieve kaart die is ontworpen door het Europees Milieuagentschap. Figuur 18: zwemwaterkwaliteit 2014-2017 Richtlijn behandeling stedelijk afvalwater België heeft problemen gehad om de richtlijn behandeling stedelijk afvalwater tijdig om te zetten en er zijn inbreukzaken ingeleid. Na medio 2018 hebben de laatste agglomeraties die in gebreke bleven (in Wallonië, waarvoor de Commissie een maatregel voorstelde in de EIR 2017) echter aangegeven de regels na te leven. In België wordt 98 % van het afvalwater opgevangen en krijgt 96,8 % van het opgevangen water een secundaire behandeling. In 2014 onderging 91,1 % van het water een ingrijpender zuivering . In het kader van de behandeling van afvalwater heeft de Brusselse agglomeratie (die in 2013 werd beboet wegens niet-naleving) EIB-leningen gebruikt om de waterkwaliteit verder te verbeteren, het rioolstelsel en de distributieleidingen te renoveren en vijvers voor overtollig regenwater aan te leggen . In een lopend onderzoek van de Commissie en de OESO uit 2018 worden de totale uitgaven voor de naleving van de richtlijn behandeling stedelijk afvalwater en het voorstel voor een nieuwe drinkwaterrichtlijn en de kosten voor het verhogen van de efficiëntie geschat op ongeveer 3 miljard EUR in 2030 als België op dezelfde voet voortgaat (bij ongewijzigd beleid). België neemt deel aan het door het EFRO medegefinancierde Nereus-project, dat als doel heeft de ontwikkeling van de groene economie een boost te geven en om afvalwater om te zetten in een waardevolle bron voor water, hulpbronnen (bv. cellulose en voedingsstoffen) en energie. Nitraatrichtlijn De nitraatrichtlijn wordt op gewestelijk niveau uitgevoerd. De uitdagingen die verband houden met het agrarische gebruik van nutriënten treffen het hele Belgische grondgebied, behalve het Brussels Hoofdstedelijk Gewest waar conventionele landbouwactiviteiten vrij uitzonderlijk zijn. De eerder geconstateerde verbetering in de nitraatconcentratie werd doorgezet in de periode 2012‑2015. In Vlaanderen blijft de agrarische druk op water echter hoog, waarbij de meeste wateren aan eutrofiëring onderhevig zijn. Daarom heeft het gewest besloten de maatregelen uit het nitraatactieprogramma toe te passen op het gehele grondgebied en aanvullende maatregelen te nemen in gerichte gebieden waar de waterkwaliteit onvoldoende is verbeterd. Vlaanderen geniet tot 31 december 2018 een afwijking van de nitraatrichtlijn met betrekking tot de maximale hoeveelheid stikstof uit dierlijke mest die op land mag worden gebruikt. In Wallonië bleef de nitraatconcentratie in het water in de periode 2012‑2015 stabiel. De waterkwaliteit blijft echter een probleem in sommige delen van het gewest. Ongeveer 69 % van het in gebruik zijnde landbouwareaal is aangewezen als nitraatgevoelig gebied en er bestaan twijfels over de vraag of het nitraatactieprogramma toereikend is om de schadelijke concentraties in water verder terug te dringen. In 2017 heeft de Commissie de lidstaten op het hart gedrukt dat de water- en landbouwwetgeving in overeenstemming moet zijn met de langetermijndoelstelling om de Europese landbouw duurzaam te maken en de goede toestand van de waterlichamen te waarborgen zoals gedefinieerd in de kaderrichtlijn water. In Vlaanderen hebben onderzoekers het "AquaCrop-Hydro"-model ontwikkeld, dat laat zien welke invloed landbouwpraktijken hebben op de beschikbaarheid van water in het stroomgebied van de Plankbeek. Uit het model bleek dat ongeveer twee derde van de regenval in het stroomgebied van de Plankbeek verdampte of door gewassen werd gebruikt en dat 27 % in het grondwater of de rivier terechtkwam. 7,5 % werd bovengronds afgevoerd en 0,2 % werd in de bodem opgeslagen.

Overstromingenrichtlijn In België bestaat er een aanzienlijk overstromingsrisico voor 24 % van de bevolking (16 % in Wallonië), waarbij de schade meer dan drie keer zo groot kan zijn als de waarde van de activa die gevaar lopen. Een specifiek risico in België is de overstroming van afgesloten waterlopen in stedelijke gebieden, zoals de Zenne in Brussel. Inspanningen om de natuurlijke hydromorfologie te herstellen moeten helpen om deze risico's te verminderen. Klimaatverandering wordt gezien als een belangrijke factor in het ontstaan van overstromingen in België in termen van de verwachte schade aan stedelijke activa, getroffen mensen en het bbp. De overstromingenrichtlijn biedt een kader voor de beoordeling en het beheer van overstromingsrisico's, teneinde de negatieve gevolgen van grote overstromingen te beperken. België heeft zijn eerste overstromingsrisicobeheerplannen (ORBP's) krachtens de richtlijn vastgesteld en gerapporteerd, en de Commissie heeft een beoordeling uitgevoerd. Uit de beoordeling van de Commissie bleek dat er goede inspanningen zijn verricht en positieve resultaten zijn behaald bij het stellen van doelen en het bedenken van maatregelen gericht op preventie, bescherming en paraatheid. Uit de beoordeling bleek ook dat de Belgische ORBP's, zoals in andere lidstaten eveneens het geval was, nog geen zo volledig mogelijke schatting van de kosten van maatregelen met vermelding van de specifieke financieringsbronnen bevatten. Daarnaast kan er meer gebruik worden gemaakt van kosten-batenanalyses om in dit opzicht geschikte maatregelen te prioriteren. Het Vlaams Kenniscentrum Water heeft een project opgezet voor een rationeel waterbeheer in steden en gemeenten om het watergebruik in gebouwen te verminderen. Er wordt in België namelijk veel water verspild (50 % in België en 17,9 % in Vlaanderen in 2016). Een enquête die in het voorjaar van 2018 in het kader van het project werd afgenomen, maakte onder meer duidelijk dat 97 % van de respondenten bereid is om het waterverbruik tijdens langdurige perioden van droogte te minimaliseren en dat 90 % bereid is regenwater op het eigen grondgebied op te vangen en niet weg te laten lopen naar de riolering. Het SIGMA II-plan voor het Schelde-estuarium is een uitgelezen voorbeeld van het inzetten van groene infrastructuur om bescherming te bieden tegen overstromingen en de natuur te herstellen. Een ander, door het EFRO medegefinancierd project met de titel "IRMA" heeft België en de buurlanden geholpen om overstromingen van de Maas aan te pakken. Prioritaire acties voor 2019 ·Zorgen dat waterverontreiniging, onder andere door de landbouw, doeltreffend wordt aangepakt krachtens de nitraatrichtlijn en de kaderrichtlijn water. ·Stappen nemen om chemische verontreiniging aan te pakken door in verband met oppervlakte- én grondwater een meer substantiespecifieke benadering te ontwikkelen, waar