Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "MKB en ambacht in Europa"

(2001/C 221/01)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 2 maart 2000 besloten, overeenkomstig artikel 23, lid 2, van zijn reglement van orde een advies uit te brengen over "MKB en ambacht in Europa".

De afdeling "Interne markt, productie en consumptie", die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 16 mei 2001 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Pezzini.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 382e zitting (vergadering van 30 mei 2001) het volgende advies uitgebracht, dat met 107 stemmen vóór, bij één onthouding is goedgekeurd.

1. Doel van dit initiatiefadvies

1.1. Met dit initiatiefadvies komt het Comité tegemoet aan de noodzaak zich te bezinnen op de ontwikkeling die de definitie van "kleinbedrijf en ambacht in Europa" en het daarop gebaseerde beleid in de jaren negentig heeft doorgemaakt. Uitgangspunt vormen de analyses die door het ESC, de Europese Commissie, de nationale regeringen en vertegenwoordigende organen van dat beleid zijn gemaakt.

1.2. Die bezinning is geen doel op zich, maar bedoeld als voorbereiding op de - zij het niet volledige, want tot de voornaamste effecten ervan beperkte - evaluatie achteraf van de bereikte of nog te bereiken resultaten, waarbij met name wordt gekeken naar de in het door het Comité in 1997 goedgekeurde advies over "Ambacht en MKB"(1) voorgestelde "actiepunten". Verder bevat het initiatiefadvies suggesties voor in het komende decennium te ondernemen acties.

1.3. Omschrijving van kleinbedrijf en ambacht aan de hand van statistieken

1.3.1. In de aanbeveling die de Commissie voor een gemeenschappelijke definitie van het MKB heeft opgesteld(2), worden kleine en middelgrote ondernemingen als volgt omschreven: "Artikel 1

1. De kleine en middelgrote ondernemingen, hierna 'KMO's' genoemd, worden omschreven als ondernemingen:

- met minder dan 250 werknemers,

- en waarvan

ofwel de jaaromzet 40 miljoen euro niet overschrijdt,

ofwel het jaarlijks balanstotaal 27 miljoen euro niet overschrijdt en

- die het zelfstandigheidscriterium in acht nemen zoals dit in lid 3 is omschreven.

2. Indien het noodzakelijk is tussen een kleine en een middelgrote onderneming te onderscheiden, wordt de 'kleine onderneming' omschreven als een onderneming:

- met minder dan 50 werknemers,

- en waarvan

ofwel de jaaromzet 7 miljoen euro niet overschrijdt,

ofwel het jaarlijks balanstotaal 5 miljoen euro niet overschrijdt en

- die het zelfstandigheidscriterium in acht neemt zoals dit in lid 3 is omschreven.

3. Als 'zelfstandig' wordt beschouwd de onderneming die niet voor 25 % of meer van het kapitaal of van de stemrechten in handen is van één onderneming of van verscheidene ondernemingen gezamenlijk die niet aan de definitie van de KMO of van de kleine onderneming, naar gelang van het geval, beantwoorden. Deze drempelwaarde mag in twee gevallen worden overschreden:

- indien de onderneming in handen is van openbare participatiemaatschappijen, van ondernemingen van risicokapitaal of van institutionele beleggers, mits deze individueel noch gezamenlijk in enig opzicht zeggenschap over de onderneming hebben;

- indien het wegens de spreiding van het kapitaal onmogelijk is te weten in wiens handen het is, en de onderneming verklaart dat zij redelijkerwijs mag aannemen niet voor 25 % of meer in handen te zijn van één onderneming of van verscheidene ondernemingen gezamenlijk die niet aan de definitie van de KMO of van de kleine onderneming, naar gelang van het geval, beantwoorden.

4. Bij de berekening van de in de leden 1 en 2 bedoelde drempelwaarden dienen bijgevolg de relevante cijfers voor de begunstigde onderneming en die voor alle ondernemingen waarvan zij rechtstreeks of onrechtstreeks 25 % of meer van het kapitaal of van de stemrechten in handen heeft, te worden samengeteld.

5. Indien een onderscheid tussen micro-ondernemingen en andere KMO-types moet worden gemaakt, worden 'micro-ondernemingen' omschreven als ondernemingen met minder dan tien werknemers.

6. Indien ondernemingen op de balansdatum boven of onder de aangegeven werknemersdrempels of financiële maxima blijven, verkrijgen, respectievelijk verliezen, zij de hoedanigheid van 'KMO', 'middelgrote onderneming', 'kleine onderneming' of 'micro-onderneming' eerst indien die omstandigheid zich gedurende twee opeenvolgende boekjaren voordoet.

7. Het aantal werknemers komt overeen met het aantal jaar-arbeidseenheden (JAE), zijnde het aantal gedurende een jaar voltijds werkende werknemers, waarbij deeltijdwerkers en seizoenarbeiders in fracties van JAE worden uitgedrukt. Het in aanmerking te nemen referentiejaar is het laatste afgesloten boekjaar.

8. De voor de omzet en het balanstotaal te hanteren drempels zijn die welke betrekking hebben op het laatste afgesloten boekjaar van twaalf maanden. Bij recent opgerichte ondernemingen waarvan de jaarrekening nog niet is afgesloten, dienen de in aanmerking te nemen bedragen te worden bepaald door middel van een in de loop van het boekjaar te goeder trouw gemaakte schatting.

Artikel 2

De Commissie stelt telkens wanneer daaraan behoefte bestaat en gewoonlijk om de vier jaar te rekenen vanaf de vaststelling van deze aanbeveling, de voor de omzet en het balanstotaal gekozen maxima bij, teneinde met de veranderende economische omstandigheden in de Gemeenschap rekening te houden.

Artikel 3

1. De Commissie verplicht zich ertoe de nodige maatregelen te treffen om zich ervan te vergewissen dat de in artikel 1 vervatte definitie van de KMO's in alle door haar beheerde programma's wordt toegepast waarin de termen 'KMO', 'middelgrote onderneming', 'kleine onderneming' of 'micro-onderneming' voorkomen.

2. De Commissie verplicht zich ertoe de nodige maatregelen te treffen om de statistieken die zij opstelt, naar de volgende grootteklassen aan te passen:

- 0 werknemer,

- 1 tot en met 9 werknemers,

- 10 tot en met 49 werknemers,

- 50 tot en met 249 werknemers,

- 250 tot en met 499 werknemers,

- 500 werknemers of meer.

3. De lopende communautaire programma's waarin de KMO's aan de hand van andere criteria worden gedefinieerd dan die bedoeld in artikel 1, blijven tijdens een overgangsperiode op ondernemingen die bij de vaststelling van die programma's als KMO's werden aangemerkt, van toepassing. De definitie van de KMO's die in het kader van die programma's wordt gehanteerd, mag slechts worden gewijzigd door overneming van de in de onderhavige aanbeveling vervatte definitie, waarbij de afwijkende definitie wordt vervangen door een verwijzing naar de onderhavige aanbeveling. De overgangsperiode behoort in beginsel uiterlijk op 31 december 1997 te verstrijken. De juridisch bindende verplichtingen die de Commissie op grond van deze programma's heeft aangegaan, blijven echter onverlet.

4. Wanneer Vierde Richtlijn 78/660/EEG zal worden gewijzigd, zal de Commissie voorstellen om de thans geldende criteria voor de definitie van 'KMO's' te vervangen door een verwijzing naar de in deze aanbeveling vervatte definitie.

5. In alle door de Commissie vastgestelde bepalingen die de termen 'KMO', 'middelgrote onderneming', 'kleine onderneming' of 'micro-onderneming', of enige andere gelijkaardige term bevatten, zal naar de in deze aanbeveling vervatte definitie worden verwezen."

1.3.2. Voor het Comité vallen onder het begrip "kleinbedrijf" echter alle ondernemingen die in de definitie van de Commissie als kleine en micro-ondernemingen worden aangeduid, incl. ambachtelijke bedrijven vanwege hun belangrijke rol in lidstaten waar aan dit soort ondernemingen een wettelijk statuut is toegekend. Zie hiervoor ook de duidelijke standpunten van het Comité in zijn adviezen over ambacht en kleinbedrijf van 1992(3) en 1997(4).

1.3.3. Voor een beter begrip van de doelstellingen van dit initiatiefadvies volgt hierna een uiteenzetting over een aantal problemen bij een statistische omschrijving van ambacht en kleinbedrijf in Europa:

1.4. Alhoewel al veel bekend is over de productiestructuur van de Europese (vooral kleine) ondernemingen, zijn er in de meeste lidstaten nog te weinig statistieken over de subgroep "ambachtelijke ondernemingen".

1.5. Hoe belangrijk ambacht is in de Europese economie, kan meestal niet volledig en op homogene wijze in cijfers worden uitgedrukt, omdat de lidstaten hun statistieken over ambacht nauwelijks coördineren en voor het vergaren van de gegevens methoden hanteren die grote verschillen vertonen en dikwijls niet een behoorlijke vergelijking mogelijk maken. Daar komt nog bij dat er niet altijd gegevens beschikbaar zijn.

1.6. De landbouwsector niet meegeteld, waren er in 1998 in de EU circa 19370000 bedrijven, waarvan er 19330000 klein of middelgroot waren en die gemiddeld zes werknemers in dienst hadden. Per sector bezien, waren 5,56 miljoen bedrijven werkzaam in de (groot- én klein-) handel en 2,21 miljoen bedrijven in de industrie.

1.7. 93 % van alle ondernemingen heeft minder dan negen werknemers in dienst, 5,8 % tien à negenenveertig werknemers en slechts 0,8 % meer dan vijftig werknemers: 98,8 % van alle (niet-agrarische) ondernemingen in Europa moet dus volgens Eurostat tot het kleinbedrijf worden gerekend.

1.7.1. In Europa is het MKB goed voor 66 % van de totale werkgelegenheid, tegen 42 % in de VS en 33 % in Japan. Daaruit kan worden afgeleid dat het MKB in Europa een grotere bijdrage levert aan de werkgelegenheid dan in die delen van de wereld die rechtstreeks met Europa concurreren.

1.7.2. Italië is in Europa het land met de meeste ondernemingen (3940000), op de voet gevolgd door Duitsland (3515000) en Frankrijk (2325000). In deze over het gehele grondgebied verspreide industriële structuur bevinden zich in Italië, Frankrijk, Griekenland en Spanje vooral micro-ondernemingen (minder dan negen werknemers) en hebben kleine en middelgrote ondernemingen (tien à 249 werknemers) de overhand in Duitsland en alle andere lidstaten van de EU.

Tabel 1 - Spreiding van niet-agrarische bedrijven over de lidstaten van de EU

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Europese Waarnemingspost MKB.

Tabel 2 - Voornaamste indicatoren m.b.t. niet-agrarische ondernemingen in de EU

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Europese waarnemingspost MKB.

Tabel 3 - Aantal werknemers (in %) per soort particuliere niet-agrarische onderneming

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Europese waarnemingspost MKB.

Tabel 4 - Bedrijfsgrootte in alle sectoren, behalve de landbouwsector

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Europese waarnemingspost MKB.

1.8. Alhoewel het inmiddels dankzij de beschikbare statistieken in alle sectoren, behalve de landbouwsector, mogelijk is het aantal Europese ondernemingen te becijferen, blijkt het moeilijk uit te maken hoeveel daarvan ambachtelijk zijn. Ook is het dus nog steeds niet gemakkelijk te bepalen hoeveel landbouwbedrijven er in Europa zijn. Dat laatste vormt een niet te veronachtzamen lacune gezien de rol die landbouw speelt voor de bescherming van het hydro-geologisch evenwicht van het grondgebied en - meer in het algemeen - milieubescherming en plattelandsontwikkeling.

1.9. Alhoewel het de afgelopen jaren dankzij de inspanningen van de Commissie gemakkelijker aan het worden is om het aantal Europese ondernemingen te becijferen, blijft het altijd nog moeilijker uit te maken hoeveel daarvan ambachtelijk zijn. In sommige landen wordt het aantal als ambachtelijk te omschrijven bedrijven en het aantal in die bedrijven werkzame werknemers te laag ingeschat doordat de daarvoor gehanteerde definities en/of criteria strikt worden toegepast. Zo is het officiële cijfer voor de ambachtelijke ondernemingen in Spanje (ongeveer 15000) waarschijnlijk aan de lage kant. De tegenovergestelde fout kan worden gemaakt in landen waar ambachtelijke ondernemingen gelijk worden gesteld met bedrijven met minder dan negen werknemers.

1.10. De grootte van ambachtelijke ondernemingen wordt ook beïnvloed door de wettelijke definitie die wordt toegepast: in landen waar aan het aantal werknemers van een ambachtelijk bedrijf geen grenzen worden gesteld, komt dat aantal veel hoger te liggen dan in landen waar dat wel gebeurt.

1.11. Deze opmerkingen maken duidelijk dat het ontbreken van een Europese statistische methodiek voor het kwantificeren van ambachtelijke bedrijven de afbakening van de sector beïnvloedt. Daarbij komen vooral de volgende problemen naar voren:

- momenteel is het onmogelijk statistieken op te stellen over de ambachtelijke ondernemingen in de EU, omdat de juridische omschrijvingen en de meetmethoden verschillen;

- er bestaan geen minimale gemeenschappelijke minimumcriteria voor de voor het opstellen van statistieken te gebruiken methoden;

- het verschijnsel "ambacht" heeft niet overal dezelfde omvang.

1.12. In de door vijftien deskundigen (één per EU-lidstaat) ter afsluiting van het tweede seminar over statistieken inzake het ambacht in Europa(5) goedgekeurde resolutie wordt dan ook gewag gemaakt van een gemeenschappelijk studietraject met als voornaamste doel voor de hierboven geschetste problemen een statistische oplossing te vinden.

1.13. In afwachting van nieuwe ontwikkelingen op het gebied van de methodologie(6), is tijdens dit seminar geprobeerd om de beschikbare statistische gegevens te bundelen op grond van de in het advies van het Comité van 1997 aangegeven indeling naar bedrijfsgrootte/sector, beroepsactiviteit en artistieke activiteiten(7).

1.14. Die poging heeft tot de volgende bevindingen geleid:

- de gegevens maken geen economische vergelijking mogelijk;

- bij de beschikbare gegevens wordt het onderzochte verschijnsel onderschat;

- in landen met wetgeving op dit gebied, waarin de kenmerken van ambachtelijke ondernemingen en daardoor hun mogelijkheden in de nationale economie zijn vastgelegd, komt het economisch belang van het ambacht duidelijk tot uiting;

- over het algemeen hebben landen mét een wettelijke definitie van ambacht naar verhouding meer ambachtelijke ondernemingen dan landen zonder een dergelijke definitie;

- in landen als Spanje en het Verenigd Koninkrijk wordt het belang van ambachtelijke bedrijven waarschijnlijk ondergewaardeerd. Het is geen toeval dat die beide landen in hun definitie van een ambachtelijke onderneming vooral de nadruk leggen op het "artistieke" karakter daarvan;

- in landen waar de benadering "ambacht als beroepsactiviteit" wordt gevolgd, vertegenwoordigen ambachtelijke ondernemingen een hoger percentage van de totale werkgelegenheid in het MKB dan in andere landen.

1.15. Die geconstateerde verschillen moeten niet worden opgevat als een probleem, maar als een cultureel en economisch erfgoed en een uitgangspunt voor een gemeenschappelijke strategie waarmee de identiteit van kleinbedrijf en ambacht in Europa recht wordt gedaan en wordt bekrachtigd.

Tabel 5 - Aantal ambachtelijke ondernemingen (× 1000 en overeenkomstig de nationale definitie)((De hierna volgende tabellen zijn opgesteld volgens de methoden waarvoor is gekozen tijdens de in 1994 en 1996 door het Guglielmo Tagliacarne-instituut, samen met de Europese Commissie en sectorale organisaties georganiseerde bijeenkomsten.))

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

N.B.

Een vergelijking van land tot land is niet mogelijk vanwege de verschillen in de voor ambachtelijke ondernemingen gehanteerde nationale definities.

Tabel 6 - Bijdrage van het ambacht aan de vorming van het BBP in enkele Europese landen((De verstrekte gegevens zijn schattingen.))

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Nationale statistieken.

Tabel 7 - De uitvoer van ambachtelijke producten uit enkele Europese landen((De verstrekte gegevens zijn schattingen.))

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Nationale statistieken.

Grafiek 1 - Ambachtelijke ondernemingen in de landen van Europa, onderverdeeld naar vier indelingsfactoren

>PIC FILE= "C_2001221NL.000701.TIF">

Tabel 8 - Omschrijving van ambacht aan de hand van statistieken: kenmerkende gegevens voor ieder land

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Tabel 9 - Omschrijving van ambacht aan de hand van statistieken: kenmerkende gegevens voor iedere land/samenvatting van alle gegevens

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

2. Van de conferentie van Avignon tot de conferentie van Milaan

2.1. In de jaren negentig zijn de kaarten voor kleinbedrijf en ambacht opnieuw geschud. Daardoor zijn de bedrijven uit deze sector een plaats opgeschoven in de rangorde van ondernemingen als belangrijke deelnemers aan het productieproces (bv. als toeleveranciers) en als onderdeel van het bedrijfsleven in het algemeen.

2.2. Nu dus het besef is gegroeid van hun niet onbeduidende rol in de economie in het algemeen, moet ook worden nagedacht over een speciaal beleid voor kleine en ambachtelijke bedrijven in Europa.

2.3. Het Comité, dat de ontwikkelingen op dit gebied heeft helpen analyseren en mede heeft bijgedragen tot het vinden van steekhoudende oplossingen dankzij de werkzaamheden en rapporten van zijn afdelingen, heeft zich door de jaren heen altijd voorstander getoond van een rol voor het kleinbedrijf, en heeft de EU-instellingen en -organen dan ook actiemogelijkheden voorgesteld die meer in overeenstemming zijn met de omvang en reële economische betekenis van kleine ondernemingen.

2.4. Het specifieke karakter van het kleinbedrijf wordt in de praktijk inmiddels algemeen erkend. Dat betekent echter niet dat ambachtelijke en kleine ondernemingen niet volledig in de economie meedraaien, maar wél dat dit soort bedrijven beleidsmatig niet over één kam mag worden geschoren met alle ondernemingen die grofweg tot het MKB worden gerekend; er zijn dus specifieke, minder algemene beleidsmaatregelen nodig.

2.5. In de periode na de eerste - in oktober 1990 te Avignon gehouden - conferentie over ambacht is de Commissie ervoor gaan ijveren om, in nauwe samenwerking met categorale organisaties, aan de behoeften van ambachtelijke bedrijven te voldoen. Door de veranderingen die zich sinds die conferentie hebben voorgedaan, is de noodzaak om de uitwisseling en dialoog tussen ondernemingen, hun nationale en Europese vertegenwoordigers en de vertegenwoordigers van de lidstaten voort te zetten, alleen maar groter geworden.

2.6. Tijdens de tweede en derde conferentie (in Berlijn in september 1994 en in Milaan in december 1997) is dit proces afgerond en zijn de grootste redenen tot zorg van het bedrijfsleven m.b.t. de economische en sociale veranderingen in en buiten de EU de revue gepasseerd.

2.7. Door deze conferenties, waar het beginsel is bevestigd dat ambachtelijke ondernemingen de culturele verscheidenheid op harmonische wijze tot uiting brengen, heeft ambacht in Europa meer aanzien gekregen. Ambachtelijke activiteiten zijn - méér nog dan andere soorten werk - een sociale vorm van economische bedrijvigheid waardoor de toenadering tussen burger en zakenwereld dus kan worden verbeterd.

2.8. Ook groeide het besef dat het niet volstaat om beginselverklaringen over het belang van ambachtelijke en kleine ondernemingen af te leggen, maar dat de omvang van dit fenomeen ook moet worden becijferd, zodat daaraan de nodige consequenties kunnen worden verbonden.

2.9. Dankzij de gezamenlijke inspanningen van het Economisch en Sociaal Comité, de Europese Commissie, sectorale organisaties en gespecialiseerde instituten is ook op dat laatste gebied aanzienlijke vooruitgang geboekt. Die inspanningen zouden tot een cijfermatige omschrijving van het ambacht in Europa, maar vooral ook tot een op statistische gegevens gebaseerde definitie van ambachtelijke ondernemingen moeten leiden.

2.10. In het tweede ESC-advies over "Ambacht en MKB" van 1997, dat op een interessante discussie in het Comité zelf en op herhaalde uitspraken van de Commissie en het Europees Parlement is geïnspireerd, worden tien "actiepunten" voorgesteld voor prioritaire maatregelen om aan de specifieke behoeften van kleine en ambachtelijk ondernemingen te voldoen - waarop het drie jaar later uitgebrachte handvest dus duidelijk voortborduurt. Met die "actiepunten" is op de huidige discussie vooruitgelopen.

2.11. Die "actiepunten" zijn:

- sociaal overleg

- versterking van het concurrentievermogen van ondernemingen

- oprichting van de Europese Academie voor ambachtelijke en kleine ondernemingen

- ontwikkeling van een Europese identiteit voor ambacht en kleine ondernemingen en erkenning van de ambachtelijke cultuur in Europa

- bevordering van leerlingwezen en alternerend onderwijs

- verbetering van de voorlichting van micro-ondernemingen

- vereenvoudiging van de administratieve formaliteiten

- stimulering van samenwerking en uitwisseling tussen micro-ondernemingen

- bevordering van de innovatie-cultuur van ambachtelijke en kleine ondernemers

- stimulering van beroepsorganisaties om zoveel mogelijk ondernemers te helpen bij het starten van kleine en ambachtelijke ondernemingen.

2.12. Doel van dit advies is - door een evaluatie van de situatie tot dusverre - inzicht te verkrijgen in de volgende vragen: hoeveel is waargemaakt van die actiepunten; zijn die actiepunten van vier jaar geleden nog actueel en prioritair gezien de dynamiek van de economische ontwikkelingen die zich sindsdien hebben voorgedaan; in hoeverre en op welke manier moeten deze actiepunten zonder meer worden overgenomen of juist worden gewijzigd.

2.13. Bovenstaande actielijnen zijn hieronder in vier categorieën ingedeeld naar gelang van de mate waarin deze zijn uitgevoerd en/of actueel zijn.

2.14. Acties die zijn uitgevoerd én actueel gebleven, behoren tot de eerste categorie. De tweede categorie bestaat uit acties die nog wel actueel zijn, maar waarbij de uitvoering op moeilijkheden stuit. Acties die, los van de mate van uitvoering, op een achterhaalde aanpak zijn gebaseerd en dus moeten worden aangevuld of bijgestuurd, vallen onder de derde categorie. De vierde categorie bestaat uit acties die maar voor een deel zijn uitgevoerd of waarvan de uitvoering te wensen overlaat.

2.15. Tot de eerste categorie moeten worden gerekend: oprichting te Avignon van de Europese Academie van ambacht en kleinbedrijf, ook al worden àlle mogelijkheden daarvan nog niet benut; samenwerking tussen ondernemingen, vooral in Euro-partnerschappen; opwaardering van leerlingwezen en alternerend onderwijs; steun voor de totstandbrenging van een eigen identiteit voor het Europese ambacht en kleinbedrijf en van een ambachtelijke cultuur in Europa.

2.16. Die zowel voor ondernemers als voor hun werknemers bedoelde bedrijfscultuur, waarbij de nadruk moet worden gelegd op arbeid als sociaal bindmiddel, doet vooral opgeld in gebieden met een grote dichtheid aan ambachtelijke en/of kleine ondernemingen (bv. in industriezones) en - meestal - de hoogste inkomens in Europa.

2.16.1. Wat de opwaardering van het leerlingwezen betreft, acht het Comité het nodig de uitwisseling van leerlingen te bevorderen en de bestaande programma's aan de reële omstandigheden in kleine ondernemingen aan te passen, ook al kan worden vastgesteld dat de programma's voor onderwijs en beroepsopleiding op zich behoorlijk lopen.

2.17. Tot de tweede categorie behoren alle maatregelen ter vereenvoudiging van de administratieve formaliteiten, waarvan de verwezenlijking in alle EU-lidstaten - met wisselende resultaten - maar langzaam en moeizaam op gang komt(8). Dat dit doel van vereenvoudiging nog steeds niet is verwezenlijkt, legt een zware - niet alleen financiële - druk op het kleinbedrijf. Administratieve vereenvoudiging (bv. door de invoering van een "één-loket"-systeem) moet gepaard gaan met vereenvoudiging op het gebied van belastingen en lonen. Die - in eerste instantie met enige schroom naar voren gebrachte - vereisten zijn met het proces van Luxemburg en het vervolg dat daarop sinds 1997 is gegeven, inmiddels zeer reëel geworden.

2.17.1. Vereenvoudiging op het gebied van belastingen moet gepaard kunnen gaan met maatregelen om een voor kleine ondernemingen "belastingvriendelijker" klimaat te creëren, vooral door verlaging van de loonkosten. Over het algemeen vormt de factor arbeid een probleem voor kleine en ambachtelijke ondernemingen vanwege de druk van het complexe geheel aan verplichtingen op fiscaal en sociaal gebied dat werkgevers huiverig maakt om nieuwe werknemers in dienst te nemen en dat aanzet tot zwartwerken, met alle kwalijke gevolgen vandien voor werkgelegenheid en socialezekerheidsstelsels.

2.17.2. Vereenvoudiging van de administratieve formaliteiten zou de rechtspositie van ondernemers moeten verbeteren, zoals ook wordt benadrukt in het achtste beginsel van het Europees handvest voor kleine ondernemingen. In lijn daarmee zou er met name op moeten worden toegezien dat ondernemingen, ongeacht hun rechtsvorm, gelijke behandeling krijgen en dat er verbetering komt in de situatie van éénpersoonsbedrijven die in sommige lidstaten daadwerkelijk met scheeftrekking van de concurrentieverhoudingen t.o.v. vennootschappen te maken hebben.

2.18. De betrekkingen tussen bedrijfsleven en overheid vormen één specifiek facet van de ruimere problematiek van de rol van overheidsdiensten in de post-industriële wereld. Daarin ligt een uitdaging voor de overheid die met name een mentaliteitsverandering vergt en het vermogen van het overheidspersoneel om van de "lees-en-schrijf"-cultuur in het digitale tijdperk te stappen. Daarvoor is vooral permanente educatie nodig en dienen nieuwe beroepsprofielen te worden ingevoerd.

2.19. Een en ander impliceert dat alle - lokale én centrale - overheidsdiensten op een netwerk moeten worden aangesloten en dat dit netwerk op zijn beurt moet worden gekoppeld aan dat van bedrijfsleven en territoria. De overheid die immers zou moeten fungeren als katalysator voor groei en concurrentievermogen, dient, vooral voor kleine en ambachtelijke ondernemingen, op te treden als een partner met een constructieve rol.

2.20. De derde categorie maatregelen waarvan de concepten opnieuw moeten worden bekeken en die op een andere, modernere aanpak moeten worden gebaseerd, hebben tot doel om bij het bedrijfsleven het concurrentievermogen en bij kleine en ambachtelijke ondernemers de geneigdheid om te innoveren, te bevorderen. In de tijd waarin die concepten gestalte kregen, kon niet de hoge vlucht worden voorzien die de "nieuwe economie" zou gaan nemen en de gevolgen daarvan voor wat altijd al kernbegrippen zijn geweest in de economische vakliteratuur: concurrentievermogen en innovatie(9).

2.21. Hieronder zal dieper op dit laatste punt worden ingegaan, teneinde duidelijkheid te verschaffen over één van de voornaamste prioriteiten voor kleine en ambachtelijke ondernemingen in het komende decennium.

2.22. Tot de vierde categorie behoren het sociaal overleg, steun aan beroepsorganisaties en voorlichting van micro-ondernemingen.

2.23. Wat het sociaal overleg betreft, wordt in de tiende actielijn van het Europees handvest voor kleine ondernemingen benadrukt dat de behartiging van de belangen van het kleinbedrijf in de EU en in de lidstaten verder moet worden uitgebouwd en versterkt, en efficiënter moet worden gemaakt. Het kleinbedrijf heeft nog steeds geen erkenning gekregen als volwaardige sociale partner die zelfstandig overeenkomsten kan sluiten, in weerwil van het feit dat meer dan de helft van alle EU-ondernemingen kleine ondernemingen zijn. Het kan echter ook niet worden ontkend dat de vergaande versnippering van de op dit gebied werkzame organisaties de overzichtelijkheid van de vertegenwoordiging van het kleinbedrijf geen goed doet.

2.24. Ten aanzien van de steun aan beroepsorganisaties die maatregelen nemen ter bevordering van ambacht en kleinbedrijf, is het Comité ingenomen met het standpunt van het Europees Parlement over het meerjarenprogramma voor ondernemingen en ondernemerschap. Het EP erkent en onderschrijft de rol van beroeps- en sectorgebonden organisaties die kleine en middelgrote en ambachtelijke ondernemingen vertegenwoordigen en verzoekt de lidstaten de voorwaarden te scheppen die nodig zijn voor de ontwikkeling daarvan. Het Comité acht het van belang dat er in EU-, nationaal en regionaal verband maatregelen worden uitgevaardigd om het optreden van organisaties van het kleinbedrijf te versterken en te bevorderen, en dat er in de EU een overkoepelend orgaan komt voor de organisaties van het kleinbedrijf in de diverse lidstaten. Die laatste maatregel is vooral noodzakelijk met het oog op de uitbreiding, omdat daarvoor actief overleg zal moeten worden gevoerd met de organisaties van het kleinbedrijf in de kandidaat-lidstaten.

3. Het Europees handvest voor kleine ondernemingen

3.1. Ambachtelijke ondernemingen raken onvoldoende en te laat op de hoogte van economische ontwikkelingen, gaan gebukt onder de kosten van bureaucratische formaliteiten, onderhouden moeizame betrekkingen met financiële instellingen en hebben te maken met regelingen die dikwijls bedoeld zijn voor complexere en meer gestructureerde productie-eenheden. Al die voorbeelden wijzen op een ondernemersonvriendelijk klimaat waarin noodzakelijkerwijs verandering moet worden gebracht.

3.2. Dit hele traject heeft er in juni 2000 toe geleid dat het EU-voorzitterschap van Portugal is afgesloten met de goedkeuring door de Europese Raad van het Europees handvest voor kleine ondernemingen(10). Voor het eerst moet het - inmiddels om tal van redenen achterhaalde - begrip "MKB" tijdens een Top ter afsluiting van een halfjaarlijks EU-voorzitterschap, het veld ruimen voor de uitdrukking "kleine ondernemingen".

3.2.1. Tijdens de Europese Raden van Lissabon en Feira is met klem gewezen op het belang van kleine ondernemingen voor de groei, het concurrentievermogen en de werkgelegenheid in de EU. Die drie factoren vormen de ruggengraat van de Europese economie en de voornaamste bron van arbeidsplaatsen in Europa. De lidstaten zeggen toe dat zij het zwaartepunt zullen leggen bij het kleinbedrijf en de specifieke behoeften daarvan in aanmerking zullen nemen.

3.2.2. Het Europees Parlement heeft er in zijn verslag over het meerjarenprogramma voor ondernemingen en ondernemerschap op gewezen dat het MKB, evenals micro- en ambachtelijke ondernemingen, een significante bijdrage aan concurrentievermogen, onderzoek en innovatie leveren en een cruciale rol spelen bij de versterking van de sociale samenhang en de verbetering van de ruimtelijke ordening. Het Europees Parlement heeft er met name om gevraagd dat het Europees handvest voor kleine ondernemingen als bijlage aan dat meerjarenprogramma wordt gehecht, waardoor dit handvest rechtsgeldigheid krijgt.

3.2.3. Het Comité betreurt dat, ondanks zijn bemoeienissen en die van het Europees Parlement, de samenwerking tussen ondernemingen in dit nieuwe meerjarenprogramma voor ondernemingen en ondernemerschap is komen te vervallen, terwijl daaraan in andere programma's juist méér aandacht wordt geschonken, met name als het gaat om onderzoek en ontwikkeling, internationale samenwerking en samenwerking met de kandidaat-lidstaten.

3.2.4. Ook betreurt het dat het besluit van de Commissie (D.-G. Ondernemingen) om het Comité van deskundigen voor het kleinbedrijf op te richten, niet in overeenstemming is met de beginselen van het tijdens de Top van Feira goedgekeurde handvest voor kleine ondernemingen.

3.3. Het Europees handvest voor kleine ondernemingen is het tussentijdse resultaat van een lang proces waarvan het eindpunt nog niet in zicht is. Het is van fundamenteel belang, omdat erin wordt aangegeven welke instrumenten nodig zijn om de duidelijk verwoorde beginselen in praktijk te brengen.

3.4. In dit handvest wordt uitgegaan van de dynamiek van kleine ondernemingen en hun belang als bron van werkgelegenheid. Daarmee wordt dus erkenning gegeven aan de bijdrage van dergelijke ondernemingen aan de groei van de economie, maar ook aan de vergroting van het sociale welzijn in een land.

3.5. Ook wordt daarin gewezen op de noodzaak om - volledig in overeenstemming met de adviezen van het Comité waarin hierop al lang wordt gehamerd - een einde te maken aan alle wettelijke, bestuursrechtelijke en belastingtechnische belemmeringen waardoor kleine ondernemingen de uitdagingen van de globalisering onmogelijk op efficiënte wijze kunnen aangaan.

3.6. Het Comité juicht al in zijn advies van mei 2000(11) toe dat de Europese Raad het voornemen heeft om een Europees handvest voor het kleinbedrijf op te stellen. Verder dringt het er bij Commissie en Raad op aan om "met gebruikmaking van adequate methoden en instrumenten (...) strategische maatregelen ten gunste van kleine en ambachtelijke ondernemingen (te) blijven nemen".

3.7. Vergeleken met dit handvest, lijkt het door de OESO - ook in juni 2000 - te Bologna goedgekeurde "Europees Handvest voor beleid ten gunste van het MKB" een stap terug, omdat dit nog in het teken staat van de oude zienswijze volgens welke beleid ter ondersteuning van ondernemingen niet gedifferentieerd wordt en daarmee discriminatoir kan zijn voor kleine en ambachtelijke ondernemingen.

3.8. Het MKB wordt in dit handvest van de OESO duidelijk nog gezien als een ongedifferentieerde "massa" van homogene bedrijven met gelijkwaardige behoeften en problemen die om gelijksoortige oplossingen vragen. Die aanpak is verkeerd, omdat daarbij oplossingen worden aangedragen die niets uithalen voor de talrijke schrijnende problemen van kleine ondernemingen.

3.8.1. Vooral het Europees Parlement heeft erop aangedrongen dat het Europees handvest voor kleine ondernemingen als bijlage aan het meerjarenprogramma voor ondernemingen en ondernemerschap wordt gehecht, waardoor het rechtsgeldigheid krijgt.

3.9. Over de vorderingen die sindsdien met het Europees handvest zijn gemaakt, heeft de Commissie op 7 maart 2001 ten behoeve van de Raad een korte mededeling uitgebracht(12).

3.10. Eerste resultaat van de tijdens de Top van Feira gekozen aanpak is het in Portugal op 9 februari 2001 uitgevaardigde decreet D.R.I-A nr. 34 waarin - in navolging van de Frans-Italiaanse stellingname - is vastgesteld hoe de oprichting van ambachtelijke ondernemingen moet verlopen en aan welke beperkingen en opdrachten ambacht en ambachtelijke ondernemingen gebonden zijn.

4. Kleine en ambachtelijke ondernemingen concurrerender maken door stimulering van hun innovatiebereidheid op organisatorisch en commercieel gebied en door hun deelname aan de nieuwe economie

4.1. Wat innovatie betreft, is er de afgelopen jaren heel wat veranderd in het bedrijfsleven. Zo staat bijvoorbeeld in het door de OESO goedgekeurde handvest van Bologna(13) dat kleine ondernemingen tegenwoordig veel beter in staat zijn om innoverende maatregelen te nemen. Hun overlevingskansen op de markt hangen dan ook grotendeels af van de mogelijkheden voor (groepen van) ondernemers om te innoveren. Gedoeld wordt op innovatie van producten en productieprocédés, maar vooral ook op innovatie van organisatorische en/of commerciële aard.

4.2. Een nieuw verschijnsel op innovatiegebied dat vooral de afgelopen drie jaar in Europa veld heeft gewonnen, is dat van de zogenoemde "nieuwe economie". Die "nieuwe economie" is ontstaan uit tal van factoren die verband houden met informatieverspreiding, communicatie en commercieel gebruik van Internet. Door Internet, dat als nieuw communicatiemiddel een plaats heeft gevonden tussen alle andere, in Europa reeds bekende manieren om te communiceren, is het veel gemakkelijker geworden om op de meest uiteenlopende niveaus computernetwerken op te zetten.

4.3. Internet is een communicatiemiddel met een zeer grote impact, waardoor verandering wordt gebracht in de manier waarop wordt gecommuniceerd, de economie en de kwaliteit van het bestaan. Momenteel kan een bedrijf Internet gebruiken om bepaalde bedrijfsonderdelen efficiënter te maken, volledig om te schakelen of nieuwe, specifieke internetbedrijven op te zetten (de zogeheten "dot.com's").

4.4. De "nieuwe" economie staat niet haaks op de "oude" economie, maar is daarvan onderdeel aan het worden. Daarom ondergaat de "oude" economie een aanpassingsproces waardoor het de verandering de baas kan blijven. Over een paar jaar zal dat lexicaal onderscheid tussen "oud" en "nieuw" verdwijnen en wordt het weer gewoon "economie".

4.5. Volgens de gangbare definitie worden in de "oude" of traditionele economie goederen en diensten geproduceerd met gebruikmaking van basisproducten, grondstoffen en arbeid. Daarentegen wordt de "nieuwe economie" gedefinieerd als een economie van kennis en informatie, waarvan de specifieke eigenschappen aantoonbaar kunnen worden gemaakt aan de hand van de verspreiding en (wereldwijde) consolidering van Internet(14), hèt middel is om informatie en kennis te verspreiden via hypertext webpagina's van een afgesproken model. Het raamwerk dat de basis vormt voor de informatieverspreiding is de interactieve elektronische koppeling tussen subjecten: personen, bedrijven of organisaties. Iedere schakel in het netwerk speelt een actieve én een passieve rol.

4.6. Kleine ondernemingen die zich op Internet aansluiten, krijgen daardoor niet alleen toegang tot nieuwe markten, en kunnen nieuwe producten en verkoopmethoden gaan ontwikkelen, maar verlagen ook hun kosten. In zijn advies over "De gevolgen van de elektronische handel voor de interne markt (WIM)"(15) benadrukt het Comité dat het gebruik van Internet kostenverlagend werkt op goed functionerende markten, en wel door

- het wegvallen van de traditionele tussenhandel ("disintermediation");

- de lagere communicatiekosten (telefoon, computer, enz.);

- de afwenteling van een deel van de kosten op de consument (die immers zelf op zoek gaat naar informatie);

- het goedkoper worden van de distributie van digitale goederen;

- de nieuwe concrete kansen op een baan voor personen die op het Web kunnen werken.

4.6.1. "Webhandel", d.w.z. alle uitwisselingen van informatie, goederen en diensten middels het "web"(16), is een specifieke gebruiksmogelijkheid van Internet. Webhandel is belangrijk, omdat daardoor het tempo wordt verhoogd zodat de mogelijkheden om goederen en diensten ten nutte te maken, worden geoptimaliseerd en wordt "geprobeerd" om scheeftrekking tussen vraag en aanbod te voorkomen. Webhandel is in feite een soort virtuele markt waarin iedere producent zich tegenover een mondiaal publiek van potentiële afnemers geplaatst ziet. Uiteraard is webhandel geen wondermiddel voor àlle marktproblemen, maar kunnen die problemen door webhandel wel binnen de perken worden gehouden.

4.7. Momenteel kan bij elektronische transacties een onderscheid worden gemaakt tussen webhandel tussen bedrijven (business to business of B2B) en tussen bedrijven en consumenten (business to consumer of B2C). In het eerste geval zorgt verkoop on-line voor alternatieve distributiekanalen naast de traditionele en voor minder tussenschakels. Bij B2C kunnen transacties rechtstreeks tussen producenten en consumenten plaatsvinden, waardoor de bevoorrading minder tijd en geld kost en de productiekosten dus dalen.

4.8. Uit deze korte, beknopte analyse kan worden opgemaakt dat er twee zienswijzen op de economie zijn die los van elkaar staan en elk met een ander markttype moeten overeenkomen: "market place", ofwel de fysieke ruimte en "market space", waarbij van informatieverspreiding wordt uitgegaan. Door het toenemende belang van "market space" wordt de dimensie "market place" zo langzamerhand naar de tweede plaats verdrongen.

4.9. Een interpretatie vanuit die invalshoek is echter te eng. Als het uitgangspunt is dat de factor arbeid de basis vormt van alle waardetoevoegingen, dan moeten de concepten "oude" en "nieuwe" economie die in deze analyse als afzonderlijke entiteiten worden gezien, weer worden verenigd in één enkel concept: "economie" zonder meer.

4.10. Juist kleine en ambachtelijke ondernemingen waar die factor arbeid in tal van opzichten de overhand heeft op de factor kapitaal, kunnen een brug slaan tussen die twee slechts ogenschijnlijk verschillende concepten, aangezien het hier gaat om een ontwikkeling die niet alleen gevolgen heeft voor de bedrijfsvoering in middelgrote en grote bedrijven.

4.11. Daarin ligt een uitdaging, maar ook een nieuwe kans voor kleine en weinig gestructureerde ambachtelijke ondernemingen die zouden kunnen worden geholpen bij hun toegang zowel qua tijd als ruimtelijk - tot de markt. Ook t.a.v. de problematiek van de veiligheid is een herziening en aanpassing aan de behoeften van het kleinbedrijf geboden.

4.12. Belangrijk in dat verband is dat gebruik wordt gemaakt van de financieringsmogelijkheden van het Vijfde en - binnenkort ook - het Zesde Kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling van de Commissie en van de opleidingsmogelijkheden die ondernemingen op dit gebied worden geboden.

4.13. Daarom moeten problemen worden opgespoord en ontwikkelingstrajecten en actielijnen worden uitgezet om de symbiose innovatie/nieuwe economie/kleinbedrijf en de toegang van kleine ondernemingen tot nationale en internationale innovatienetwerken, EU-programma's voor O& O en financiële dienstverlening te bevorderen, met voorkeursregelingen voor kleine ondernemingen die anders zijn dan de maatregelen die voor de meer gestructureerde bedrijven worden genomen.

4.14. Het is de plank wel heel erg misslaan, concurrentievermogen en innovatie ook nu nog te bespreken zonder naar deze processen te verwijzen en daarbij innovatie alleen te beschouwen vanuit de invalshoek van productvernieuwing in een wereld waarin organisatorische en commerciële innovatie steeds belangrijker worden.

4.15. Geen steun verlenen aan de invoering van die vormen van innovatie, die waarschijnlijk in dit stadium voor ambachtelijke ondernemingen de meeste veranderingen met zich mee zullen brengen, zou getuigen van kortzichtigheid en een misvatting zijn vanuit het oogpunt van de voor kleine ondernemingen benodigde steunmaatregelen. Als gevolg daarvan zouden deze dan buiten de boot van de concurrentie gaan vallen(17).

4.16. Een mogelijke oplossing kan zijn dat gebruik wordt gemaakt van het door de Raden van Lissabon en Feira gelanceerde "Go digital-initiatief". Doel van dit initiatief is, in het kader van het eEurope-programma vooral in kleine en micro-ondernemingen de invoering van nieuwe informatie- en communicatietechnologieën te stimuleren, náást maatregelen in het kader van andere programma's van de Commissie, zoals inzake de structuurfondsen, het meerjarenprogramma voor ondernemingen en ondernemerschap, onderzoek en ontwikkeling, en EIB-financiering. Het Comité pleit er echter voor dat er een grotere samenhang tussen die maatregelen tot stand wordt gebracht en dat de organisaties die kleine en ambachtelijke ondernemingen vertegenwoordigen, worden betrokken bij het uitwerken en de tenuitvoerlegging daarvan.

5. Financiële obstakels voor de ontwikkeling en innovatie van kleine en ambachtelijke ondernemingen

5.1. Eén van de grootste problemen waarmee kleine ondernemingen dagelijks te maken krijgen, en dat inmiddels is uitgegroeid tot een echt obstakel voor hun vermogen om te concurreren en te innoveren, is toegang te krijgen tot krediet- en/of financiële dienstverlening, vooral voor investeringen in innovatie. Die moeilijkheid remt niet alleen de groei van het bedrijf, maar staat ook vernieuwingen in de weg.

5.2. Dit aspect komt ook ter sprake in de conclusies van de Top van Lissabon van 23 en 24 maart 2000, waarin er met nadruk op wordt gewezen hoe belangrijk het is om, met het oog op banengroei, voor een veel betere financiering van innoverende kleine en middelgrote ondernemingen en van nieuwe ondernemingen te zorgen.

5.3. Het verwerven van het benodigde kapitaal voor productieve investeringen is voor de economische activiteiten van álle ondernemingen, maar daaronder vooral voor kleine en ambachtelijke bedrijven, van bijzonder groot belang.

5.4. Helaas is een van de grootste problemen waarmee - vooral kleine - bedrijven dagelijks te maken krijgen, hun moeilijkheid om kapitaal te verwerven voor het opstarten en/of verder uitbouwen van ondernemersactiviteiten, waardoor zij vooral afhankelijk zijn van leningen en weinig eigen vermogen hebben. Daardoor hebben deze ondernemingen vanwege de rente die zij op die leningen moeten betalen, uiteindelijk hogere kosten dan middelgrote en grote bedrijven.

5.5. Met het oog op dat laatste is het erg belangrijk dat er, naast een Europese vennootschap, ook statuten komen voor verenigingen, concerns en coöperaties.

5.6. Het probleem is dat er tijdens álle verschillende ontwikkelingsfasen van een bedrijf, van de oprichting tot de consolidering en verdere uitbouw daarvan, kapitaal moet worden verworven. Daarom moeten er voor kleine en ambachtelijke ondernemingen alternatieve financieringsmogelijkheden worden gecreëerd, zowel voor de startfase (bv. startkapitaal) als voor de uitbreiding van het bedrijf door financieringen in consortiumverband (bv. risicokapitaal).

5.6.1. Het komt voor dat initiatieven maar moeizaam op gang komen doordat de communicatie of de technische hulpmiddelen te wensen overlaten of er onvoldoende financiële middelen beschikbaar zijn. Significant in dat verband zijn de maatregelen in het kader van de MKB-garantiefaciliteit, de European Technology Facility (ETF) en de Joint European Venture (JEV)(18).

5.7. Dit betekent in concreto dat het kleinbedrijf daadwerkelijk toegang moet krijgen tot financiële dienstverlening, dat een ondernemersvriendelijk klimaat moet worden gecreëerd en dat de samenwerking tussen ondernemingen, alsook de innovatie van bedrijven moeten worden bevorderd.

5.8. Op de noodzaak daarvan is al dikwijls gewezen door het Comité [bv. in zijn advies over kredietverlening en meerjarenprogramma)(19)], maar ook door de Commissie zelf die in een recente "Analyse van specifieke communautaire financiële instrumenten voor het MKB"(20) een overzicht geeft van alle door Europese instellingen (EIB, EIF, Commissie en EBWO) geboden financiële faciliteiten.

5.9. Uit die analyse komt duidelijk naar voren dat het probleem er niet zozeer in bestaat dat steeds weer nieuwe financiële instrumenten moeten worden gecreëerd (de bestaande regelingen bieden al voor alle mogelijke uiteenlopende financiële moeilijkheden een keur aan oplossingen) als wel dat kleine en ambachtelijke ondernemingen daar ook daadwerkelijk toegang toe moeten krijgen en daarvan écht gebruik moeten kunnen maken.

5.10. Als zou worden gekozen voor een uitsluitend kwantitatieve aanpak, zouden nauwelijks gestructureerde bedrijven als eerste uit de boot vallen en - zoals momenteel al het geval is - worden uitgesloten van de internationale financiële steunregelingen zowel van nationale overheden als van particuliere ondernemingen.

6. Europese Academie voor ambachtelijke en kleine ondernemingen

6.1. Eén van de hoofddoelstellingen van de Europese Academie voor ambachtelijke en kleine ondernemingen is door evaluatie van ervaringen met "vakken van vroeger" en de bundeling daarvan in relevante instellingen, ervoor te zorgen dat niet alleen de bijbehorende tradities bewaard blijven, maar dat ook nieuwe werkgelegenheid wordt gecreëerd en het sociale welzijn wordt vergroot.

6.1.1. Het Comité is er voorstander van dat de werkzaamheden van bedoelde Academie worden uitgebreid en nog meer worden toegespitst op de positie en de erkenning van het statuut van kleine en éénpersoonsbedrijven, de samenwerking tussen (organisaties van) ondernemingen, en de steun aan de ontwikkeling van een Europese identiteit en cultuur voor ambacht en kleinbedrijf. Ook zou de Academie moeten toezien op de tenuitvoerlegging van het Europees handvest voor kleine ondernemingen en suggesties moeten doen voor de wijze waarop de actielijnen van dat handvest in praktijk kunnen worden gebracht.

6.1.2. Er moet van de verschillende onderdelen van de Academie (wetenschappelijk comité, netwerk van universiteiten, en gespecialiseerde instituten waarmee de Academie nauwe banden onderhoudt) een impuls uitgaan voor haar activiteiten. Op die manier kan de Academie haar taken vervullen, te weten:

- versterking van de culturele dimensie van ambacht en kleinbedrijf;

- uitwerking van adequate strategieën voor nationale en Europese organisaties;

- eerherstel voor traditionele ambachten;

- verspreiding van ondernemersgeest;

- zorg voor "socialisering van de arbeid";

- ondersteuning van het leerlingwezen.

6.2. Het Europees Parlement heeft er overigens op aan gedrongen dat de EU bij het uitvaardigen van maatregelen ten behoeve van het MKB rekening houdt met de doelstellingen van het Europees handvest voor kleine ondernemingen. Zo zou met name het meerjarenprogramma voor ondernemingen en ondernemerschap maatregelen moeten bevatten die speciaal zijn gericht op kleine, micro- en ambachtelijke ondernemingen, op basis van een omschrijving van de specifieke kenmerken en behoeften van die bedrijven. Bovendien zou er een evaluatiesleutel moeten worden vastgelegd waardoor het mogelijk wordt om zich een oordeel te vormen over de al dan niet positieve gevolgen van EU-maatregelen (vooral op het gebied van veiligheid en hygiëne) voor het kleinbedrijf, dat om het hoofd boven water te houden en zich verder te ontwikkelen, afhankelijk is van productiestrategieën en -methoden die anders zijn dan die van de grote industriële concerns.

6.3. Overigens is in het Europees handvest voor kleine ondernemingen uitdrukkelijk vastgelegd dat al het mogelijke moet worden gedaan om beleidsmakers ervan te doordringen dat naar behoren rekening moet worden gehouden met de behoeften van kleine ondernemingen. Het verheugt het Comité daarom dat de Raad bij de goedkeuring van het meerjarenprogramma voor ondernemingen en ondernemerschap heeft bepaald dat dit programma moet worden aangewend om de doelstellingen van het Europees handvest te helpen verwezenlijken (artt. 2 en 3)(21).

7. Conclusies

7.1. In het Europees handvest voor kleine ondernemingen is de nadruk gelegd op de centrale rol die het kleinbedrijf speelt voor economische groei en innovatie, maar ook op sociaal gebied: kleine ondernemingen zorgen voor werkgelegenheid en zijn bevorderlijk voor het besef van de individuele verantwoordelijkheid. Hiermee wordt in de praktijk erkenning gegeven aan het feit dat kleine en ambachtelijke ondernemingen méér dan alleen een economisch erfgoed vormen. Hoe dan ook is het zaak dat erfgoed verder uit te bouwen, ten nutte te maken en in sommige opzichten in stand te houden door een economisch klimaat te creëren dat "vriendelijker" is voor dit soort ondernemingen. Het handvest bevat beginselverklaringen in die zin. Zo wordt daarin gewezen op het cruciale belang van een rechtskader dat geen nodeloze verplichtingen oplegt aan kleine ondernemingen, omdat de overheid in dienst moet staan van de burger, en dus ook van het kleinbedrijf, en niet andersom.

7.2. Andere belangrijke krachtlijnen van het handvest zijn: het beleid op het gebied van onderwijs en opleiding en het beheer van menselijk kapitaal; de daadwerkelijke toegang tot financiële dienstverlening, vooral als het gaat om het verwerven van startkapitaal, risicokapitaal en revolving funds; innovatiebeleid en nieuwe economie; versterking van het partnerschap overheid/particuliere sector en van de politieke en sociale dialoog, alsook alle vormen van steunverlening aan organisaties die kleine en middelgrote ondernemingen begeleiden(22).

7.3. Kleine en middelgrote ondernemingen, vooral als het daarbij gaat om ambachtelijke bedrijven, zijn in een economie een belangrijke factor voor de vorming van vaklieden. Dat geldt niet alleen voor beroepen die in het kader van het leerlingwezen dus in de praktijk geleerd moeten worden, maar ook voor beroepen op gebieden als informatietechnologie en communicatie. Gezien de demografische ontwikkeling in de EU en in heel Europa en de groeiende vraag naar goed geschoolde vaklieden, is het hoog tijd voor de lidstaten om hun belastingsstelsel drastisch te hervormen en om het werkgeversaandeel in de diverse sociale verzekeringen te verlagen, vooral tijdens de leertijd, resp. de gehele duur van de opleiding. Het streven van de Europese Raad van Lissabon om van de EU de meest dynamische, concurrentiekrachtige en op innovatie en kennis gebaseerde economische ruimte te maken, kan alleen tot een goed einde worden gebracht als wordt gezorgd voor het daarvoor benodigde menselijk kapitaal met de vereiste diploma's.

7.4. Kortom, er moeten randvoorwaarden worden gecreëerd die gunstig zijn voor ondernemersgeest, innovatie en economische groei, óók door een overzichtelijke verdeling van de bestuurlijke bevoegdheden te stimuleren, een billijk en transparant mededingingsbeleid te voeren, corruptie te bestrijden en stabiele en niet-discriminatoire belastingregelingen te treffen. Daarbij moet er met name worden gezorgd voor nationale en Europese wetgeving die ondernemers die failliet gaan, beschermt tegen verlies van hun privé-vermogen en aantasting van hun (familiale) levenssfeer, vooral als dat faillissement te wijten is aan omstandigheden waarop de ondernemer geen invloed heeft.

7.5. Om in lijn te blijven met de hierboven uiteengezette beginselen en gevolg te geven aan de in de jaren negentig op gang gekomen sociaal-economische en culturele discussie over kleine en ambachtelijke ondernemingen waaraan het Comité een belangrijke bijdrage heeft geleverd, is een aantal actielijnen uitgewerkt. Daarin zijn de bevindingen verwerkt waartoe het Comité al in 1997 in zijn verslag over ambacht was gekomen.

7.6. Vereenvoudiging van de bestaande financiële instrumenten en verlaging van de drempel voor kleine ondernemingen die daardoor gemakkelijker kapitaal kunnen verwerven voor innovatie-investeringen, leidt tot verlaging van de kosten (vooral voor het openen van een dossier) en vergemakkelijkt de toegang tot kredietverlening voor kleine ondernemingen. De verklaring daarvoor is dat kleine ondernemers alle kosten en lasten die zij met zekerheid kunnen verwachten (te betalen rente, de buitensporige garanties, administratieve kosten, het gebrek aan informatie, de lange wachttijden voordat financiële steun wordt verleend enz.) meestal hoger inschatten dan hun mogelijke winsten.

7.7. Door technische en normatieve coördinatie kan het aantal, maar ook het aantal soorten financiële instrumenten worden verminderd, omdat daarmee dikwijls hetzelfde doel wordt nagestreefd. Op die manier kunnen er meer middelen beschikbaar worden gemaakt, de risico's worden verkleind en de gebruikskosten worden verlaagd, zodat wordt voorkomen dat het vooral de meer gestructureerde (en dus middelgrote) bedrijven zijn die van de steunregelingen profiteren.

7.8. Een andere actielijn is vergroting van de bekendheid van deze instrumenten door de - óók plaatselijke - bedrijfsvoorlichting te verbeteren en te bevorderen dat er voor het verkrijgen van informatie en het aanvragen van leningen één-loket-systemen worden ingevoerd.

7.8.1. Kleine ambachtelijke ondernemers die zelf hun product maken en niet op een adequate organisatiestructuur kunnen terugvallen, worden meestal slecht geïnformeerd en/of slagen er zelf niet in om de nodige inlichtingen te verkrijgen. In een markt waar informatie een schaars goed is, dat niet altijd snel genoeg circuleert en niet alle bedrijven bereikt, is dat "informatietekort" een van de oorzaken waardoor kleine ondernemingen onvoldoende gebruik maken van de beschikbare financiële steunregelingen. Alle mogelijke maatregelen die, net als de hierboven voorgestelde actielijn, tot doel hebben om de voorlichting rationeler te maken en informatie in bredere kring te verspreiden, kunnen een einde maken aan die kloof tussen middelgrote en kleine ondernemingen.

7.9. Ook is het belangrijk het gebruik te bevorderen van garanties voor microkredietverlening via consortia die zijn opgericht om bepaalde soorten investeringen (bv. in een geïntegreerd gebruik van Internet) te financieren. Op die manier wordt het voor bedrijven gemakkelijker om hard- of software aan te schaffen en de nodige cursussen te betalen.

7.9.1. De relatie "handelsbank/kleinbedrijf" zou kunnen worden verbeterd door bankgaranties voor microkredietverlening. Handelsbanken zouden moeten worden aangemoedigd om in dat opzicht actiever op te treden (er mag niet worden vergeten dat 20 % van alle bedrijven die binnen vijf jaar na hun oprichting failliet gaan, hun falen te danken hebben aan de ontoereikendheid van de kredietverlening). Meestal worden micro-leningen afgehandeld door gespecialiseerde instellingen die zelf geen banken zijn en over het algemeen slechts een geringe toegang tot door banken verstrekte financieringsregelingen hebben vanwege de beperkte hoogte van de door hen geboden garantie. Steun voor het opstarten van een programma inzake borgstelling voor microkredietverlening zou een optimaal instrument kunnen zijn om in die lacune te voorzien.

7.10. Ook moet worden gedacht aan het stimuleren van garantieregelingen voor participaties in investeringen in de startfase van ondernemingen, met name voor vrouwen en jongeren die een bedrijf willen oprichten. Daarvoor zou bijvoorbeeld ook een beroep kunnen worden gedaan op oudere, ervaren ondernemers, die jonge ondernemers met raad en daad kunnen bijstaan of zelf nieuwe bedrijven kunnen starten.

7.10.1. Dat ondernemingen in hun oprichtingsfase de meeste risico's lopen, is algemeen bekend, omdat bedrijven in die periode, bezien over de hele levensduur van een bedrijf, het vaakst het bijltje erbij neer moeten gooien. Belastingstelsels zouden daarom bevorderlijk moeten zijn voor de groei van het kleinbedrijf, met name door kleine ondernemingen in die fase te begunstigen. Men denke daarbij ook aan garantieregelingen voor participatie in investeringen in de oprichting van ondernemingen. Dergelijke faciliteiten, die in sommige lidstaten al worden geboden, zouden in de hele EU moeten worden ingevoerd: op adequate wijze uitgevoerd en gesubsidieerd, kunnen deze nationale en internationale beleggers helpen overhalen om in risicokapitaal te investeren.

7.11. Door inschakeling van het Comité en begeleidende organisaties kunnen bedrijven worden gestimuleerd om tot onderzoek en innovatie over te gaan. Doel daarvan is te stimuleren dat kleine en ambachtelijke ondernemingen beter over de Kaderprogramma's worden geïnformeerd en vaker gebruik maken van de door die Kaderprogramma's geboden financieringsmogelijkheden.

7.11.1. Het Europees Parlement legt er in zijn meerjarenprogramma voor ondernemers en ondernemerschap de nadruk op dat kleine en middelgrote ondernemingen, net als micro- en ambachtelijke ondernemingen, een significante bijdrage leveren aan concurrentievermogen, onderzoek en innovatie, en een cruciale rol spelen voor de versterking van sociale samenhang en ruimtelijke ordening.

7.12. De activiteiten van netwerken van organisaties die in industrie, handel, toerisme en algemene dienstverlening werkzame kleine en middelgrote ondernemingen begeleiden en hun belangen behartigen, dienen te worden bevorderd en gesteund. Zo kan worden gezorgd voor een vlottere uitwisseling van goede praktijkvoorbeelden en de verbetering van de prestaties van die ondernemingen op economisch, handels- en sociaal gebied.

7.13. In een sector die werk biedt aan 66 % van de beroepsbevolking, is het van belang dat de sociale partners een rol krijgen toebedeeld en dat inspraak van werknemers actief wordt bevorderd, en dat ondernemers ertoe worden aangespoord om zich, bijvoorbeeld in kleinhandel en toeleveringsbedrijven voor industriële en bouwondernemingen, in te zetten voor normen die sociale garanties inhouden waarop werknemers kunnen rekenen.

7.14. Maatregelen ten gunste van kleine ondernemingen moeten worden gecoördineerd en onder toezicht worden gehouden om overlappingen te voorkomen en de impact ervan te vergroten.

7.15. De EU-regelgeving voor overheidsopdrachten moet worden herzien in de zin van de al in de VS bestaande en door de Franse Senaat goedgekeurde regeling waaronder er voor kleine en ambachtelijke ondernemingen bij overheidsopdrachten een "reserve" wordt ingebouwd.

7.15.1. Er moet worden doorgegaan met de in de jaren negentig gelanceerde methodische aanpak die erin bestaat om zoveel mogelijk statistische en kwalitatieve gegevens over kleine en ambachtelijke ondernemingen in Europa te verzamelen, omdat maatregelen ten gunste van die ondernemingen des te doeltreffender en effectiever zijn naarmate deze op meer - kwantitatieve en kwalitatieve - kennis worden gebaseerd.

Brussel, 30 mei 2001.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) PB C 158 van 26.5.1997, blz. 53.

(2) PB L 107 van 30.4.1996.

(3) In het door de heer Schleyer voorbereide advies van 1992 wordt van de volgende beginselen uitgegaan:

- de eigenaar staat tegelijkertijd ook aan het hoofd van het bedrijf,

- een relatief groot percentage werknemers is in staat om met de meest geavanceerde managements- en productietechnieken om te gaan,

- de ondernemer beschikt over de nodige bekwaamheid en vakkennis om zelf in het bedrijf en het productieproces werkzaam te zijn,

- de ondernemer speelt zelf een overheersende rol bij de organisatie van het productiehuis.

(4) PB C 158 van 26.5.1997, blz. 53.

(5) Dat tweede seminar over statistieken inzake het ambacht is op 20 en 21 maart 1996 te Rome georganiseerd door het Guglielmo Tagliacarne-instituut onder auspiciën van de Europese Commissie (D.-G. XXIII).

(6) Het Guglielmo Tagliacarne-instituut heeft in september 2000 van de Europese Commissie (D.-G. industrie) de opdracht gekregen om een voorstel uit te werken voor een experimentele methode om het ambacht in Europa te becijferen.

(7) Die onderverdeling is ook overgenomen door de Europese Waarnemingspost voor het MKB - Europese Commissie.

(8) cf. COM(2000) 551 def./verslag van de Commissie over de werkgelegenheid in 2000 (deel I, hoofdstuk II: de lidstaten).

(9) cf. (o.a.) het actieprogramma voor innovatie in Europa (COM(96) 589 def.), de Europese Raad van Lissabon (maart 2000), "Naar een Europese onderzoekruimte" (COM(2000) 6 def.), en "Innovatie in een kenniseconomie" (COM(2000) 567 def.).

(10) Top van Feira, 19 en 20 juni 2000.

(11) Advies van het Comité over het Europees Handvest voor het kleinbedrijf, PB C 204 van 18.7.2000.

(12) COM(2001) 122 def. van 7.3. 2001.

(13) Het tijdens een in juni 2000 te Bologna gehouden OESO-bijeenkomst goedgekeurde handvest over de problematiek van het MKB.

(14) Van het Engelse Interactive network.

(15) PB C 123 van 25.4.2001.

(16) d.i. van net of weefsel.

(17) Naast het gebruik van het Internet, zijn er ook nog andere factoren die innovatie in het MKB bevorderen. Van de belangrijkste daarvan is een opsomming gegeven ter gelegenheid van het in november 2000 in Lyon georganiseerde Forum over innovatie in Europa, nl.: ondernemerscultuur, onderwijsstelsels, instrumentarium van de kennismaatschappij, belangstelling voor wetenschappen, organisatorische innovatie, steun voor particuliere investeringen, bevordering van risicodragend kapitaal, steun aan kleine en ambachtelijke ondernemingen, verspreiding van O& TO-initiatieven.

(18) Cf. het advies van het Comité over het "Voorstel voor een besluit van de Raad betreffende maatregelen voor financiële bijstand aan innoverende en banenscheppende kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's) - Het Groei- en Werkgelegenheidsinitiatief" (CES 240/98) (COM(98) 26 def.), Brussel, 26 maart 1998 (algemeen rapporteur: de heer Pezzini).

(19) PB C 116 van 20.4.2001, p. 4.

(20) COM(2000) 653, Mededeling van de Commissie van 18 oktober 2000.

(21) PB L 333 van 29.12.2000.

(22) Voor een gedetailleerde analyse zij verwezen naar het tweejaarlijks verslag van de Commissie over de activiteiten van de Europese Unie ten behoeve van het midden- en kleinbedrijf, COM(2001) 98 def. van 1.3.2001.