Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de bevordering van gezonde en duurzame voeding in de EU

(initiatiefadvies)

(2019/C 190/02)

Rapporteur: Peter SCHMIDT

Besluit van de voltallige vergadering 12.7.2018 Rechtsgrondslag Artikel 29, lid 2, van het reglement van orde Initiatiefadvies Bevoegde afdeling Landbouw, Plattelandsontwikkeling en Milieu Goedkeuring door de afdeling 31.1.2019 Goedkeuring door de voltallige vergadering 20.2.2019 Zitting nr. 541 Stemuitslag (voor/tegen/onthoudingen) 183/7/5

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1. In het EESC-advies over een „alomvattend voedselbeleid in de EU”, dat in december 2017 is aangenomen, werd gepleit voor een meer geïntegreerde benadering van voedsel in de EU. Gezonde, duurzame voeding is een cruciale pijler van een dergelijk voedselbeleid, aangezien we onze voedingsgewoonten dringend moeten aanpassen om de gezondheid van zowel ecosystemen als de bevolking en de vitaliteit van plattelandsgebieden te verbeteren in plaats van te schaden.

1.2. De tijd is rijp om vaart te zetten achter een paradigmaverschuiving en hier zijn duidelijke en steeds meer bewijzen voor. Het EESC benadrukt dat er nu een politieke impuls is dankzij beleidslijnen zoals het Decennium voor actie inzake voeding van de VN, het uitvoeren van de duurzame-ontwikkelingsdoelstellingen van de VN, de Overeenkomst van Parijs inzake klimaatverandering en de nieuwe voorstellen rond de toekomst van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. Er wordt ook steeds meer wetenschappelijk bewijs aangebracht dat er een dringende behoefte is aan verandering in de Europese en internationale voedselsystemen, zoals de verslagen van de IPCC, het EAT-Lancet-comité, het Comité inzake Wereldvoedselzekerheid en het InterAcademies Partnership ( 1 ) . En tot slot is er de sterke vraag vanuit het maatschappelijk middenveld (bv. van de coalitie die is samengebracht door IPES-Food), het feit dat ondernemingen hun verantwoordelijkheden aanvaarden om verandering in de hand te werken (bv. voedselafval, de circulaire economie, het tegengaan van obesitas, het beschermen van biodiversiteit, culturele opwaardering enz.) en acties op regionaal en gemeentelijk niveau, bijvoorbeeld met het Milaans Stedelijk Voedselbeleid, het „Projets Alimentaires Territoriaux”in Frankrijk en de voorbeeldrol van de C40-wereldsteden ( 2 )

1.3. Het EESC erkent en steunt de bestaande initiatieven van de Commissie om gezonde, duurzame voedingspatronen te bevorderen, zoals de toevoeging van bepalingen aan de laatste GLB-hervorming om beter [in te spelen] op de maatschappelijke vraag op het gebied van voedsel en gezondheid, waaronder veilig, voedzaam en duurzaam voedsel, en op het gebied van dierenwelzijn ( 3 ) . Er bestaat echter nog geen gecoördineerde benadering van deze initiatieven.

1.4. Het complexe verband tussen voedsel, gezondheid, milieu en maatschappij vraagt om een alomvattende benadering van voeding, niet louter met betrekking tot consumentengedrag. Om samenhang en een gezamenlijke doelstelling te bieden, dringt het EESC aan op de ontwikkeling van nieuwe richtsnoeren voor duurzame voeding die rekening houden met culturele en geografische verschillen tussen en binnen de lidstaten. Het eenvoudigweg beperken van het gebruik van hulpbronnen in het productieproces of het veranderen van ingrediënten leidt niet per se tot een betere of gezondere voeding.

1.5. Nieuwe richtsnoeren voor duurzame voeding zouden boerderijen, verwerkers, kleinhandelaars en cateringdiensten een duidelijkere richting bieden. Het agrovoedingssysteem zou baat hebben bij een nieuw „kader”voor het produceren, verwerken, distribueren en verkopen van gezonder en duurzamer voedsel voor een eerlijkere prijs.

1.6. Het EESC dringt aan op de oprichting van een deskundigengroep die binnen twee jaar voor heel Europa richtsnoeren voor duurzame voeding moet opstellen. De groep moet bestaan uit relevante beroeps- en wetenschappelijke organisaties in de domeinen voeding, volksgezondheid, milieu- en sociale wetenschappen. Het EESC is bereid om een bijdrage aan de werkzaamheden van een dergelijke deskundigengroep te leveren door input van maatschappelijke organisaties aan te dragen, met name via zijn tijdelijke studiegroep duurzame voedselsystemen.

1.7. Het EESC herhaalt hoe belangrijk het is om al op jonge leeftijd onderricht te krijgen over duurzame voeding om jonge mensen de „waarde van voedsel”te leren waarderen. Er moet bijzondere aandacht worden geschonken aan kwetsbare groepen, met name mensen met een laag inkomen.

1.8. Het EESC onderstreept dat een gemeenschappelijke Europese aanpak inzake voedseletikettering volgens de richtsnoeren voor duurzame voeding transparantie zou scheppen en het gebruik van onnodig goedkope grondstoffen die ongezond en niet duurzaam zijn (bv. transvetten, palmolie en te veel suikers), zou ontmoedigen. Het zou daarnaast ook in het voordeel zijn van de consument om meer informatie te vinden op de voedseletikettering, zoals de sociale en milieuaspecten. De consument zou zo gemakkelijker kunnen kiezen voor gezondere en duurzamere opties.

1.9. Richtsnoeren voor duurzame voeding zouden niet alleen de handelssector vooruithelpen, maar ook gezamenlijke, duidelijke criteria voor overheidsopdrachten verstrekken. Europa moet ervoor zorgen dat voeding centraal staat bij groene overheidsopdrachten. In dit verband dringt het EESC erop aan dat de herziening van de EU-criteria voor groene overheidsopdrachten inzake voedsel- en cateringdiensten dringend wordt goedgekeurd.

1.10. Het mededingingsrecht mag geen belemmering vormen voor de uitwerking van richtsnoeren voor duurzame voeding. De regels moeten zo worden aangepast dat de lokale economie wordt ondersteund in plaats van dat de verduurzaming wordt belemmerd. In het licht van een betere verdeling van de toegevoegde waarde over alle belanghebbenden in de voedselvoorzieningsketen is het EESC ingenomen met de mogelijkheid die met de hervorming van de GMO-verordening in 2013 voor alle sectoren is ingevoerd, nl. dat brancheorganisaties overeenkomsten die zij willen sluiten om de duurzaamheidsnormen voor producten aan te scherpen aan de Commissie kunnen melden zodat deze als verenigbaar met de mededingingsvoorschriften aangemerkt kunnen worden. Met producten die volgens duurzamere milieu-, diergezondheids- en kwaliteitsnormen geproduceerd worden, zouden de partijen in de voedselvoorzieningsketen wellicht betere prijzen kunnen krijgen. Voorafgaand overleg met de Commissie kan brancheorganisaties helpen bij het opstellen van eventuele toekomstige aanmeldingen.

1.11. Het EESC onderstreept dat alle overheidsinstrumenten in overweging moeten worden genomen als beleidsmogelijkheden om de productie en consumptie van ongezonde voeding tegen te gaan en gezonde eetgewoonten aan te moedigen. De geëxternaliseerde kosten van niet-duurzame voeding vormen een „verborgen”last voor de maatschappij, de economie en het milieu, die verminderd of geïnternaliseerd moet worden. Het EESC dringt aan op adequate beleidsstrategieën om richtsnoeren voor duurzame voeding ten uitvoer te leggen, waarbij extra aandacht uitgaat naar de positieve neveneffecten voor landbouwers en bedrijven.

1.12. Europa pleit voor het recht van consumenten op correcte informatie. Als we van gezonde, duurzame voedselkeuzes de norm en de gemakkelijkste keuze willen maken, heeft Europa een open, onderbouwde reeks criteria nodig, zoals overeengekomen richtsnoeren voor duurzame voeding.

2. Inleiding

2.1. In het initiatiefadvies over de bijdrage van het maatschappelijk middenveld aan de ontwikkeling van een alomvattend voedselbeleid in de EU, aangenomen in december 2017 (NAT/711), riep het EESC op tot de ontwikkeling van een alomvattend voedselbeleid in de EU, met als doel gezonde voeding uit duurzame voedselsystemen te verstrekken, landbouw te koppelen aan voedings- en ecosysteemdiensten en te zorgen voor toevoerketens die de volksgezondheid van alle segmenten van de Europese samenleving veiligstellen ( 4 ) . Hiertoe moeten de beleidsmaatregelen aan zowel de vraag- als de aanbodzijde worden gecoördineerd. Dit betekent dat beschikbaarheid en betaalbaarheid van door middel van duurzame voedselproductie verkregen voedsel hand in hand moeten gaan met een betere toegang tot gezonde en smakelijke voeding en de mogelijkheid voor consumenten om die te kiezen. Dit initiatiefadvies richt zijn pijlen op gezonde, duurzame voedingspatronen als een van de hoofdpijlers van een alomvattend voedselbeleid in de EU.

2.2. Er is een sterke politieke impuls om gezonde en duurzame voedingspatronen aan te kaarten: — Volgens het meest recente verslag over voedselonzekerheid in de wereld (5), dat in oktober 2018 door het Comité inzake Wereldvoedselzekerheid werd gepresenteerd, is de hongersnood in de wereld al voor het derde jaar op rij aan het stijgen. Het absolute aantal ondervoede personen is gestegen tot ongeveer 821 miljoen in 2017, vergeleken met 804 miljoen in 2016. Ook het aantal gevallen van obesitas onder volwassenen neemt toe. Wereldwijd lijdt meer dan 1 op de 8 volwassenen, oftewel meer dan 672 miljoen, aan obesitas. De wereldwijde obesitaspandemie brengt hoge economische kosten met zich mee: ongeveer 3 % van het wereldwijde bbp, het equivalent van de kosten van roken en van de gevolgen van gewapende conflicten. Zelfs in Europa is de helft van de bevolking te zwaar en lijdt 20 % aan obesitas. — De VN heeft deze periode uitgeroepen tot het Decennium voor actie inzake voeding, waarmee wordt erkend dat een hervorming van de voedselsystemen noodzakelijk is met het oog op betere en gezondere voeding. De deskundigengroep op hoog niveau van het Comité inzake Wereldvoedselzekerheid heeft dit in haar verslag van september 2017 nog eens benadrukt (6). De FAO en de Wereldgezondheidsorganisatie werken momenteel aan een nieuwe definitie van gezonde en duurzame voedingspatronen en zijn van plan in maart 2019 een internationale raadpleging te houden om de multidimensionale aard van de duurzaamheid van voedingspatronen te analyseren. — Voeding speelt een centrale rol bij het behalen van duurzame ontwikkeling en de gehele Agenda 2030, in het bijzonder om iedereen het hele jaar door toegang te verschaffen tot veilige, voedzame en toereikende voeding en om tegen 2030 een einde te maken aan alle vormen van ondervoeding (doel 2), om een goede gezondheid te waarborgen en welzijn voor iedereen, op elke leeftijd te bevorderen (doel 3). De tenuitvoerlegging van de SDG’s biedt een uitgelezen kans om de voedselconsumptie- en -productiepatronen op een meer duurzame, gezonde wijze aan te passen. — Om de doelstellingen van de Overeenkomst van Parijs inzake klimaatverandering te verwezenlijken is tevens een ingrijpende verandering van het voedselsysteem vereist. Het speciaal IPCC-verslag, dat in oktober 2018 is goedgekeurd, vormt tevens wetenschappelijk bewijs voor de behoefte aan dringende klimaatmaatregelen (7). — Op EU-niveau schept de GLB-hervorming de kans om duurzamere productie en gezondere voedingspatronen te bevorderen indien voedzame producten zoals fruit, groenten en zuivel voor burgers in de EU daardoor gemakkelijk verkrijgbaar worden. — Ook heeft het Europees Comité van de Regio’s onlangs een advies aangenomen over lokale en regionale stimulansen ter bevordering van een gezonde en duurzame voeding (8). — Het internationaal panel van deskundigen inzake duurzame voedselsystemen (IPES-Food) zal weldra haar verslag over een gezamenlijk voedselbeleid in de EU voorstellen, dat tevens concrete aanbevelingen omtrent gezonde en duurzame voedingspatronen zal bevatten.

2.3. Stadsbesturen (en territoriale gemeenschappen) spelen steeds vaker een belangrijke rol bij het bevorderen van duurzamere voedselsystemen. Door middel van geïntegreerde, interdepartementale acties brengen steden verschillende betrokkenen samen om voedselbeleidslijnen op te stellen waarin dringende voedselproblemen (zoals voedselonzekerheid en obesitas) worden aangekaart, en tegelijkertijd bredere problemen worden aangepakt, zoals milieu-uitdagingen, sociale ongelijkheid en armoede. In dit kader is het Milaans Stedelijk Voedselbeleid, dat door meer dan 180 steden wereldwijd is ondertekend en 450 miljoen inwoners beslaat ( 9 ) , een belangrijke mijlpaal.

2.4. Naast deze politieke impuls is er sprake van een toenemende wetenschappelijke en maatschappelijke urgentie om dit probleem aan te pakken, zoals verder uitgelegd in hoofdstuk 3.

3. Effecten van ongezonde en niet-duurzame voedingspatronen

3.1. Voedselkeuzes hebben tal van effecten, zowel gunstige als schadelijke. Europeanen hebben ondersteuning nodig om de schadelijke effecten van voedingspatronen te verminderen en de positieve effecten ervan te ondervinden. Het oude beleid, dat alleen tot doel had voor voldoende voedsel te zorgen, volstaat niet meer. We moeten ook kijken naar de manier waarop voedsel geproduceerd en geconsumeerd wordt en wat de gevolgen ervan zijn, zowel nu als op lange termijn. Voedselkeuzes van Europese consumenten hebben onbedoelde gevolgen op terreinen als verontreiniging (bv. kunststof wegwerpverpakkingen), klimaat, gezondheid en biodiversiteit. Deze gevolgen ondermijnen de toekomst en maken een andere manier van eten en consumeren noodzakelijk. Voedselvoorzieningsketens, van boerderij tot restaurant, moeten verschillende beleidssignalen krijgen. De wetenschap werkt aan een nieuwe definitie van een goed voedingspatroon voor de 21e eeuw: duurzame voedingspatronen op basis van duurzame voedselsystemen. Het beleid moet deze uitdaging nu oppakken.

3.2. De gezondheidseffecten van voedingspatronen

Een slecht voedingspatroon is een van de belangrijkste oorzaken van vroegtijdige sterfte en van ziekten die voorkomen kunnen worden in Europa. Gezondheid behoort tot de verantwoordelijkheden van de lidstaten; de Europese Commissie zorgt er hoofdzakelijk voor dat gegevens en informatie gemakkelijker kunnen worden uitgewisseld. Dit neemt niet weg dat de EU consumenten kan helpen inzien dat een duurzaam voedingspatroon belangrijk is voor hun gezondheid. Jaarlijks komen in de EU 550 000 mensen in de werkende leeftijd voortijdig te overlijden door een niet-overdraagbare ziekte. Wereldwijd overlijden inmiddels meer mensen voortijdig aan een niet-overdraagbare ziekte dan aan een ziekte die wel overdraagbaar is. Volgens de OESO (10) wordt nu het gros van de uitgaven van de lidstaten aan gezondheidszorg gespendeerd aan niet-overdraagbare ziekten, nl. 115 miljard EUR, d.w.z. 0,8 % van het bbp, per jaar. Daarnaast wordt de toekomstige volksgezondheid sterk bedreigd door de toenemende antimicrobiële resistentie (11). Hoewel de Commissie en de Europese regio van de WHO goede en krachtige standpunten ten aanzien van antimicrobiële resistentie hebben ingenomen, moet er meer worden gedaan om het gebruik van antimicrobiële stoffen op boerderijen in de EU terug te dringen en om te voorkomen dat vlees wordt ingevoerd uit derde landen die profylactisch antibiotica gebruiken.

3.3. De maatschappelijke effecten van voedingspatronen

Voeding is niet alleen een belangrijke indicator van sociale ongelijkheid, maar wakkert deze ongelijkheid ook aan. Europeanen met een laag inkomen eten ongezonder en zij krijgen op jongere leeftijd te maken met voedingsgerelateerde gezondheidsklachten, die ook ernstiger zijn. Mensen in armere gebieden hebben minder koopkracht dan in rijkere. Het voedingspatroon van mensen met een laag inkomen is beperkter en zij eten minder fruit en groenten. Zij eten meer voedingsmiddelen waar veel vet, zout en suiker in zit en die sterk bewerkt zijn, simpelweg omdat deze goedkoper zijn.

3.4. De culturele en psychologische effecten van voedingspatronen

Europa staat bekend om zijn diverse en rijke culinaire tradities. Hoewel de EU veel heeft gedaan om speciaal en lokaal voedsel te beschermen aan de hand van de etikettering „beschermde oorsprongsbenaming”(BOB), „beschermde geografische aanduiding”(BGA) en „gegarandeerde traditionele specialiteit”(GTS) (12), verloopt de integratie van voedingsmiddelen traag naarmate de voedselverwerkende sector de productie opschaalt om de kosten terug te dringen en nieuwe markten aan te boren. Europa heeft behoefte aan nieuwe inspanningen om onze voedselculturen te hervormen en diversifiëren — niet om er muren omheen te bouwen, maar om te zorgen voor diversiteit en daarmee tot een grotere veerkracht. Hoe diverser het eetpatroon, hoe groter het palet aan voedingsstoffen en smaken.

3.5. De ecologische effecten van voedingspatronen

Voedselproductie en -consumptie hebben een aanzienlijk milieueffect wat het gebruik van hulpbronnen op mondiaal niveau betreft. Dit effect is in de EU echter veel geringer. Het landbouw- en voedselproductiesysteem heeft een grote impact op het milieu (bv. broeikasgassen, biodiversiteit, water, bodem). Europa kan de impact van onnodig bewerkt voedsel verkleinen door mensen aan te moedigen te kiezen voor eenvoudige, voedzame producten in plaats van energierijke voeding. Voedselsystemen kunnen voor herstel en grotere veerkracht zorgen mits het voedsel op een andere manier wordt geteeld, verwerkt en geconsumeerd (13) (14). Dit betekent vrijwel zeker dat vee minder granen en consumenten minder vlees moeten eten. Hier zouden zowel het klimaat als de gezondheid baat bij hebben (15). We moeten duurzamere landbouwsystemen bevorderen en bijvoorbeeld wijzen op de positieve milieueffecten van grasland (meer biodiversiteit, koolstofvastlegging). Consumenten zouden daardoor ook worden aangemoedigd om voor een gezonde, evenwichtige en duurzame voeding te kiezen.

3.6. De economische effecten van voedingspatronen

Het succes van Europa is dat er 550 miljoen Europeanen op jaarbasis worden gevoed, maar dit systeem moet duurzamer worden. Talloze economen uiten kritiek op de subsidies van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, die een groot deel van de EU-begroting uitmaken. Het tegenargument is dat de Europese boeren dankzij deze subsidies kunnen voortbestaan. De kosten van deze boeren zijn gestegen, maar ze ontvangen slechts een klein aandeel van de bruto toegevoegde waarde. Het gros van de bruto toegevoegde waarde van voedsel wordt naast het veld en niet op het veld gecreëerd. Voedsel is een van de grootste economische sectoren van de EU. Zo biedt de voedselproductiesector in de EU werk aan 4,2 miljoen mensen en heeft zij een jaaromzet van 1 089 miljard GBP (16). Consumenten hebben geprofiteerd van het feit dat de kosten van voedsel, als aandeel van de huishoudelijke uitgaven, al geruime tijd dalen. Deze kostendaling geeft echter niet noodzakelijkerwijs een beeld van alle kosten. Uit een studie van 2017 over het Brits voedselsysteem is gebleken dat de 120 miljard GBP die Britse consumenten jaarlijks aan voedsel besteden, eenzelfde bedrag aan kosten met zich meebrengt in andere „begrotingsposten”van de echte economie, waaronder 30 miljard GBP voor de aantasting van de bodemkwaliteit en 40 miljard GBP voor gezondheid. (17) Studies zoals deze wijzen op de behoefte aan „reële kostenberekening”, een benadering waar het milieuprogramma van de VN voor pleit (18).

4. Beleidslijnen en instrumenten om gezonde en duurzame voedingspatronen te kweken

4.1. Er is dringend behoefte aan betere voeding en gezondere voedingspatronen in Europa. In dit verband moet verdere aandacht worden besteed aan mogelijkheden om voeding te promoten aan de hand van betere voedselsystemen ( 19 ) . Voor een transitie naar voedselsystemen die gezonde voeding voor gezonde eetgewoonten opleveren, is het noodzakelijk om wijzigingen door te voeren, zowel aan de vraag- als aan de aanbodzijde. Aan de aanbodzijde zijn voedselproductie en de manier waarop voedsel wordt verwerkt (bv. herformulering van levensmiddelen), gedistribueerd en aan de consumenten ter beschikking wordt gesteld, cruciale factoren voor de toegankelijkheid en betaalbaarheid van voedsel dat gezondere voedingspatronen in de hand werkt. Aan de vraagzijde moet het overheidsbeleid consumenten de mogelijkheid bieden om te kiezen voor gezondere eetgewoonten, bijvoorbeeld door middel van onderricht op school en bewustmakingscampagnes, richtsnoeren voor voeding, etikettering, overheidsopdrachten enz. Strategieën en beleidslijnen om de vraag naar en het aanbod van gezonde voeding te vergroten zijn onderling verbonden en samenhangend. Er moet bijgevolg een alomvattende, multisectorale, meerlagige aanpak worden gehanteerd, waarbij alle betrokken instanties, het maatschappelijk middenveld en de belanghebbenden binnen het voedselsysteem worden betrokken.

4.2. Een deel van het probleem is dat veel beslissingen in de voedingssector tot dusver gebaseerd zijn geweest op economische motieven op korte termijn, waardoor in de productie en verwerking soms de verkeerde weg werd ingeslagen door het telen en gebruiken van ongezonde ingrediënten (bv. palmolie, transvetten, te veel suiker en te veel zout). Bij een duurzaamheidsbenadering wordt niet alleen naar de economische, maar ook naar de sociale en ecologische effecten gekeken. Een dergelijke aanpak moet uitgaan van een langetermijnperspectief en de voorwaarden scheppen voor kortere en territoriale voedselvoorzieningsketens. Daarom is het eveneens belangrijk om een nieuw „kader”voor de voedingssector, inclusief kmo’s, te promoten om gezonder en duurzamer voedsel te produceren, verwerken, distribueren en verkopen. De EU zou het producenten bijvoorbeeld moeten vergemakkelijken om reclame te maken voor wijzigingen van productsamenstellingen, ook geleidelijke. De huidige wetgeving staat dit niet toe. Wat het GLB betreft, moeten boeren worden aangemoedigd om op lokaal niveau ingrediënten met betere gezondheidseffecten te produceren. Ook pleit het EESC voor de snelle invoering van een EU-brede wettelijke grenswaarde voor industrieel geproduceerde transvetten in voedsel.

4.3. Er bestaan al verschillende EU-beleidslijnen en -initiatieven die gezonde voeding aanprijzen, bijvoorbeeld initiatieven van de Commissie zoals het EU-actieplatform voor voeding, lichaamsbeweging en gezondheid, regelgevende maatregelen inzake voedingsvoorlichting aan consumenten en voedings- en gezondheidsclaims, het witboek van 2017 over obesitas, het EU-actieplan voor obesitas bij kinderen 2001-2020, een aantal bepalingen uit het nieuwe GLB-voorstel (bv. „beter inspelen op de maatschappelijke vraag op het gebied van voedsel en gezondheid, waaronder veilig, voedzaam en duurzaam voedsel, en op het gebied van dierenwelzijn”), het EU-programma voor fruit, groenten en melk op school enz. Er is echter behoefte aan een gecoördineerde aanpak. Nieuwe EU-richtsnoeren voor duurzame voeding zouden een dergelijke samenhang bieden en lidstaten een kader voor „meervoudige criteria”bieden om hun nationale richtsnoeren op te stellen, zoals hieronder wordt omschreven.

5. Richtsnoeren voor duurzame voeding

5.1. Nu er steeds meer bewijs is van de effecten van voeding voor de gezondheid, het milieu en de economie, is er steeds meer interesse om zogenaamde „richtsnoeren voor duurzame voeding”op te stellen. Haast alle lidstaten beschikken over officiële richtsnoeren voor voeding die bekend in de oren klinken, zoals het advies om minder zout te eten, een aantal stukken fruit en porties groenten te eten en een bepaalde hoeveelheid vis te eten. Gezien het overtuigende bewijs van de milieueffecten van voedsel, lijkt het logisch om bredere criteria op te nemen in voedingsadvies — vandaar de toenemende vraag naar „richtsnoeren voor duurzame voeding” ( 20 )

5.3. Er moet een deskundigengroep worden opgericht om Europese richtsnoeren voor duurzame voeding op te stellen. De groep moet bestaan uit relevante beroeps- en wetenschappelijke organisaties in de domeinen voeding, volksgezondheid, milieu- en sociale wetenschappen. De deskundigengroep moet binnen de twee jaar richtsnoeren opstellen om consumenten duidelijk advies te geven rond duurzame voeding, waarbij ze zich moet baseren op studies en gegevens van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek, Food 2030, PCOL en anderen. De richtsnoeren moeten ter beschikking worden gesteld van de lidstaten om op nationaal niveau aan te wenden, bijvoorbeeld bij gezondheidsdiensten en openbare beleidsinstellingen, alsook op EU-niveau om duidelijke, geïntegreerde kaders te helpen ontwikkelen voor de voedselvoorzieningsketen. De richtsnoeren moeten brede EU-doelstellingen helpen behalen, zoals de steun van de EU aan de duurzame-ontwikkelingsdoelstellingen, de Overeenkomst van Parijs inzake klimaatverandering en andere toezeggingen inzake duurzaamheid en -programma’s zoals FOOD2030 ( 26 ) . De deskundigengroep moet bestaan uit belangrijke organen zoals de Federation of European Nutrition Societies (FENS), IPES-Food, de European Public Health Association (EUPHA) en de European Ecological Federation, met de inbreng van deskundige wetenschappelijke bronnen zoals PCOL, en met de steun van DG Landbouw, DG Milieu, DG SANTE, de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid, het Europees Milieuagentschap en het Permanent Comité voor Onderzoek in de Landbouw (PCOL). Het EESC is bereid om een bijdrage aan de werkzaamheden van een dergelijke deskundigengroep te leveren door input van maatschappelijke organisaties aan te dragen, met name via zijn tijdelijke studiegroep duurzame voedselsystemen.

6. Duurzame voedseletikettering

6.1. De richtsnoeren voor duurzame voeding moeten tevens de basis vormen voor een uitgebreidere en begrijpelijke voedseletikettering die de transparantie vergroot, en het gebruik van onnodig goedkope grondstoffen die zowel ongezond als niet duurzaam zijn (bv. transvetten, palmolie en te veel suiker), ontmoedigen. Het zou in het voordeel zijn van de consument als de informatie op de etiketten, waaronder het EU-kwaliteitslogosysteem (BGA, BHB, GTS), zou worden uitgebreid tot milieu-, sociale, gezondheids- en voedingsaspecten.

6.2. Het beleid is vooral gericht geweest op voedingswaarde en andere gezondheidsclaims, maar het EESC stelt toenemende bezorgdheid vast over het gebrek aan consumentenvoorlichting en -educatie over de milieu- en sociale effecten van levensmiddelen. Het zou voor consumenten gemakkelijker worden om te kiezen als er een etiketteringssysteem wordt ingevoerd dat duidelijk maakt waar een levensmiddel vandaan komt, hoe het wordt geproduceerd en welke voedingswaarde het heeft. Ook de traceerbaarheid is zeer belangrijk voor zowel voedselproducenten als consumenten om de voedselveiligheid te waarborgen ( 27 ) . Daarom dringt het EESC er opnieuw op aan een nieuw, slim systeem te ontwikkelen voor duurzame voedseletikettering, dat eenvormig moet zijn binnen de EU ( 28 ) . Dit systeem moet tevens gebaseerd zijn op nieuwe traceerbaarheids- en certificeringsprocessen. Het zal in de toekomst verder worden uitgewerkt door de tijdelijke studiegroep voor duurzame voedselsystemen van het EESC. Er moet meer nadruk worden gelegd op technologieën zoals mobiele apps en informatieborden voor consumenten in de retailsector, om alle benodigde inlichtingen te verschaffen en volledige traceerbaarheid te waarborgen.

7. Overheidsopdrachten

7.1. Door middel van overheidsopdrachten kunnen lokale overheden de richtsnoeren voor duurzame voeding geleidelijk aan toepassen in een breed scala aan openbare instanties, met name in scholen en ziekenhuizen. De productie, verkoop en consumptie van gezonde, lokale en seizoensgebonden voedingsmiddelen die ook duurzaam zijn, kan bijdragen aan doelstelling 12.7 — duurzame overheidsopdrachten — van Agenda 2030. Lokale producenten moeten voorrang krijgen bij overheidsopdrachten om gezonde voeding en de ontwikkeling van de lokale economie te bevorderen.

7.2. Er bestaan al talloze initiatieven om de duurzame inkoop van voedsel te bevorderen, waaruit blijkt dat het maatschappelijk middenveld en de lokale overheden steeds meer interesse en betrokkenheid tonen op dit gebied. Zo promoot ICLEI — Local Governments for Sustainability momenteel een initiatief om alle Europese scholen en kleuterscholen ertoe te verplichten steeds meer duurzaam voedsel aan te kopen. Om te beginnen wordt er daarbij naar gestreefd dat in 202220 % van het voedsel van biologische herkomst is.

7.3. Het EESC erkent de huidige inspanningen van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek van de Commissie om de EU-criteria voor groene overheidsopdrachten voor voedsel- en cateringdiensten te herzien. Het Comité dringt erop aan uitdrukkelijke en ambitieuzere criteria voor voedselduurzaamheid te laten opnemen in de groene overheidsopdrachten en wettelijke belemmeringen de wereld uit te helpen, in het bijzonder wat het mededingingsrecht betreft.

8. Mededingingsregels

8.1. Het mededingingsrecht wordt soms aangevoerd als een obstakel voor de productie en distributie van duurzaam en gezond voedsel. Overleg met DG Concurrentie van de Commissie moet zowel verduidelijking van als aanpassing aan de huidige voorschriften bevorderen, zodat de voorwaarden voor de Europese voedselvoorzieningsketens worden verbeterd en zij sneller duurzaam kunnen worden.

8.2. Op grond van artikel 101 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) ( 29 ) zijn overeenkomsten tussen twee of meer onafhankelijke marktdeelnemers die de mededinging beperken, verboden. Het gaat daarbij met name om prijsafspraken. Krachtens artikel 101, lid 3, VWEU zijn overeenkomsten vrijgesteld van het verbod van artikel 101, lid 1, indien zij objectieve economische voordelen opleveren die opwegen tegen de negatieve effecten van een beperking van de mededinging, bijvoorbeeld door bij te dragen tot de verbetering van de productie of de distributie van goederen, en een billijk aandeel in de daaruit voortvloeiende voordelen de gebruikers ten goede komt ( 30 )

8.3. Erkende brancheorganisaties die aan bepaalde voorwaarden voldoen, kunnen vrijstelling van artikel 101, lid 1, VWEU, krijgen. Zij kunnen hun overeenkomsten overeenkomstig artikel 210 van Verordening (EU) nr. 1308/2013 (GMO-verordening) aan de Commissie melden. Indien de Commissie niet binnen twee maanden na ontvangst van alle vereiste gegevens heeft vastgesteld dat deze overeenkomsten onverenigbaar zijn met de Unievoorschriften, is artikel 101, lid 1, VWEU niet van toepassing. De overeenkomsten mogen niet tot vaststelling van prijzen of quota, tot compartimentering van de markt of tot andere concurrentieverstoringen leiden. Door gebruik te maken van de mogelijkheden die de GMO-verordening biedt, kunnen brancheorganisaties wellicht overeenkomsten sluiten om de duurzaamheidsnormen aan te scherpen.

9. Voorlichting en bewustmaking bevorderen

9.1. Het EESC herhaalt zijn voorstel om in heel Europa een voorlichtings- en bewustmakingscampagne te voeren over „de waarde van voedsel”. Dit is nodig om het gedrag van de consument op lange termijn te veranderen ( 31 )

9.2. Ook moet er meer aandacht zijn voor onderricht inzake voeding in scholen en beroepsopleidingen.

9.3. ( 34 ). Het EESC dringt nogmaals aan op EU-brede visuele reclamecampagnes voor gezondere voeding en eetgewoonten ( 32 ) en haalt inspiratie uit de positieve sociale reclamecampagnes op bepaalde televisiezenders voor kinderen, waarin zij bv. worden aangemoedigd om evenwichtiger te eten. Er moet een beter toezicht komen op de marketing van levensmiddelen met een hoog gehalte aan verzadigde vetten, transvetten, vrije suikers en/of zout die voor kinderen zijn bedoeld. Daarbij valt niet alleen te denken aan reclames tijdens piekuren op tv, maar ook aan het beïnvloeden van de smaak van kinderen via sociale media en andere commerciële routes ( 33 )

Brussel, 20 februari 2019. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Luca JAHIER

(1) http://www.interacademies.org/48945/Global-food-systems-are-failing-humanity-and-speeding-up-climate-change.

(2) https://www.c40.org/.

(3) COM(2017) 713 final.

(4) PB C129, 11.4.2018, blz. 18.

(5) Verslag over voedselonzekerheid in de wereld 2018: http://www.fao.org/state-of-food-security-nutrition/en/.

(6) HLPE, 2017. Voeding en voedselsystemen.

(7) http://www.ipcc.ch/news_and_events/pr_181008_P48_spm.shtml.

(8) Factsheet CvdR-advies, Lokale en regionale stimulansen ter bevordering van een gezonde en duurzame voeding.

(9) http://www.milanurbanfoodpolicypact.org/.

(10) Europese Commissie (2018). Niet-overdraagbare ziekten https://ec.europa.eu/health/non_communicable_diseases/overview_nl.

(11) Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (2017), Summary of the latest data on antibiotic resistance in the European Union. https://ecdc.europa.eu/sites/portal/files/documents/EAAD%20EARS-Net%20summary.pdf.

(12) Europese Commissie (2015) Geografische aanduidingen en traditionele specialiteiten http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm.

(13) Berners-Lee M., et al (2018) Current global food production is sufficient to meet human nutritional needs in 2050 provided there is radical societal adaptation, Elementa, 6, 1, 52: http://doi.org/10.1525/elementa.310.

(14) Ritchie, Reay & Higgins (2017). Beyond Calories: A Holistic Assessment of the Global Food System, Frontiers in Sustainable Food Systems, 2, 57, doi: 10.3389/fsufs.2018.00057.

(15) Zie rapporten zoals WRI (2018) Creating a Sustainable Future. https://www.wri.org/publication/creating-sustainable-food-future; en de EAT-Lancet Commission on Healthy Diets from Sustainable Food Systems (2019). Food in the Anthropocene https://eatforum.org/initiatives/eat-lancet/.

(16) FDE (2018). Jaarverslag 2018. https://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/FoodDrinkEurope_Annual_Report_INTERACTIVE.pdf.

(17) Sustainable Food Trust (2017). The Hidden COST of Food. Bristol.

http://sustainablefoodtrust.org/wp-content/uploads/2013/04/HCOF-Report-online-version.pdf.

(18) UNEP (2017). Tussentijds verslag TEEB for Agriculture and Food. Nairobi: Milieuprogramma VN. http://teebweb.org/agrifood/home/teeb-for-agriculture-food-interim-report/.

(19) PB C 129 van 11.4.2018, blz. 18.

(20) Gonzalez-Fischer C, T Garnett (2016). Plates, pyramids, planet: Developments in national healthy and sustainable dietary guidelines: a state of play assessment. Rome en Oxford: FAO en Food Climate Research Network.

(21) Zie de analyse in Lang T, P Mason (2017). Sustainable diet policy development: implications of multi-criteria and other approaches, 2008-2017, Proceedings of the Nutrition Society, doi: 10.1017/S0029665117004074.

(22) Nederlandse Gezondheidsraad (2011) Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht. Contract nr.: publicatie nr. 2011/08E Den Haag: Nederlandse Gezondheidsraad.

(23) Voedingscentrum (2016). Richtlijnen Nederlands Voedingscentrum: Schijf van Vijf (bijlage 13 over de milieudruk van de Schijf van Vijf). Den Haag: Voedingscentrum.

(24) Nationale Dienst Levensmiddelen, Milieuagentschap (2008) Environmentally Effective Food Choices: Proposal notified to the EU. Stockholm: Nationale Dienst Levensmiddelen.

(25) Duitse raad voor duurzame ontwikkeling (RNE) (2014) The Sustainable Shopping Basket — A Guide to Better Shopping. Berlijn: Rat für Nachhaltige Entwicklung/Duitse raad voor duurzame ontwikkeling https://www.nachhaltigkeitsrat.de/en/projects/the-sustainable-shopping-basket/.

(26) http://ec.europa.eu/research/bioeconomy/index.cfm?pg=policy&lib=food2030.

(27) PB C 303 van 19.8.2016, blz. 64.

(28) PB C 129 van 11.4.2018, blz. 18.

(29) PB C 326 van 26.10.2012, blz. 1.

(30) COM(2018) 706 final http://ec.europa.eu/competition/sectors/agriculture/report_on_competition_rules_application.pdf.

(31) Europese Commissie (2015) Geografische aanduidingen en traditionele specialiteiten http://ec.europa.eu/agriculture/quality/schemes/index_en.htm.

(32) PB C 303 van 19.8.2016, blz. 64.

(33) WHO Regional Office for Europe (2018). Policies to limit marketing of unhealthy foods to children. Kopenhagen: WHO Europe http://www.euro.who.int/en/health-topics/disease-prevention/nutrition/news/news/2018/10/policies-to-limit-marketing-of-unhealthy-foods-to-children-fall-short-of-protecting-their-health-and-rights.

(34) Food Active & Children’s Food Campaign (2018). Junk Food Marketing to Children: a study of parents” perceptions. London. http://www.foodactive.org.uk/wp-content/uploads/2018/06/Junk-Food-Marketing-to-Children-a-study-of-parents-perceptions.pdf.