NL Publicatieblad van de Europese Unie C 110/40

Advies van het Europees Economisch en Social Comité over „De gevolgen van de Pan-Amerikaanse Vrijhandelsovereenkomst voor de betrekkingen tussen de Europese Unie, Latijns-Amerika en het Caribisch gebied”

(2004/C 110/11)

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft op 21 januari 2003 besloten om overeenkomstig artikel 29, lid 2, van zijn reglement van orde een advies op te stellen over: „De gevolgen van de Pan-Amerikaanse Vrijhandelsovereenkomst voor de betrekkingen tussen de Europese Unie, Latijns-Amerika en het Caribisch gebied”.

De gespecialiseerde afdeling „Externe betrekkingen”, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 15 december 2003 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Soares.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 406e zitting van 25 en 26 februari 2004 (vergadering van 25 februari) het volgende advies uitgebracht, dat met 109 stemmen vóór en 8 stemmen tegen bij 15 onthoudingen werd goedgekeurd.

1. Samenvatting

1.1 Het FTAA-project, waar vooral de Verenigde Staten zich sterk voor maken, is een ambitieus project dat tot doel heeft het Amerikaanse continent om te vormen tot één grote vrijhandelszone, en daarmee ook tot een van de grootste geïntegreerde markten ter wereld met een bevolking van meer dan 800 miljoen zielen, een BBP van omgerekend meer dan 11.000 mrd euro en een handelsvolume van 3.500 mrd euro.

1.2 Door de vele ups and downs van het onderhandelingsproces zijn sommigen gaan twijfelen over de haalbaarheid van het afgesproken tijdschema, maar officieel is het altijd de bedoeling gebleven om de onderhandelingen in januari 2005 af te ronden en de overeenkomst in december 2005 in werking te laten treden. Het mislukken van de WTO-conferentie in Cancún, in september 2003, heeft het project een nieuwe impuls gegeven. Zo werd niet alleen een nieuwe top gepland (januari 2004), maar kon op de ministersbijeenkomst van medio november 2003 in Miami ook een belangrijke doorbraak worden bereikt, zodat de overeenkomst op het geplande tijdstip in werking zal kunnen treden, zij het in een enigszins afgezwakte vorm.

1.3 In Latijns-Amerika en het Caribisch gebied stuit het FTAA-project op veel kritiek omdat velen vrezen dat de eenzijdige oriëntatie op het stimuleren van de handel de toch al sterk asymmetrische verhoudingen op het Amerikaanse continent verder zal scheeftrekken (de Verenigde Staten zijn in hun eentje goed voor maar liefst 77 % van het BIP en 62 % van de uitvoer van het hele continent).

1.4 Bij het maatschappelijk middenveld roept het project zeer uiteenlopende reacties op. Het bedrijfsleven vindt de FTAA over het geheel genomen een goede zaak omdat het langs deze weg toegang krijgt tot de grote VS-markt, maar sommige bedrijven zijn wel beducht voor de concurrentie van Amerikaanse en Canadese bedrijven. Andere sectoren van het maatschappelijk middenveld daarentegen — zoals de in de Continentale Sociale Alliantie verenigde vakbonden, ngo's en universitaire instituten — wijzen het FTAA-project radicaal af omdat nagenoeg volledig wordt voorbijgegaan aan de thema's die zíj belangrijk vinden, zoals milieubescherming, werknemersrechten, sociale uitsluiting, buitenlandse schuldenlast, democratie, mensenrechten, kinderarbeid en rechten van inheemse volkeren.

1.5 De Europese Unie dient haar betrekkingen met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied hoger op haar politieke agenda te zetten, al was het maar omdat er ook voor haar grote economische en commerciële belangen op het spel staan, zoals in het verleden al eens is gebleken. Bij de inwerkingtreding van de NAFTA heeft het Europese bedrijfsleven immers zijn marktaandeel in Mexico in één klap met de helft zien teruglopen, een verlies dat het nog steeds niet helemaal heeft kunnen goedmaken, ondanks de associatieovereenkomst die de Unie sindsdien na een korte onderhandelingsperiode met Mexico heeft gesloten.

1.6 Het politieke en sociale klimaat in de regio is momenteel van dien aard dat niets een succesvolle afronding van de onderhandelingen met de diverse landen of groeperingen, en met name de Mercosur, nog in de weg staat.

1.6.1 De resultaten van de presidentsverkiezingen in Brazilië en Argentinië zijn een duidelijk teken dat de bevolking verandering wil. De nieuwe presidenten Luiz Inácio Lula da Silva en Néstor Kirschner zijn beiden vóór nauwere samenwerking binnen de Mercosur (die voor hen een hogere prioriteit heeft dan de FTAA) en vóór nauwere betrekkingen met de Europese Unie.

1.6.2 Bovendien kampen de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen momenteel met zo veel problemen dat zij Europa meer dan ooit nodig hebben. Zij beschouwen het Europese sociale en politieke model nog steeds als hét na te volgen voorbeeld en moeten bovendien een sociaal-economisch alternatief zien te vinden voor de zgn. „consensus van Washington” en het integratieproject van de Verenigde Staten, dat zij veel te hegemonistisch vinden.

1.7 Gelet op dit verlangen naar „méér Europa”, met name bij de leidende kringen, is het voor de Unie tijd om het maatschappelijk middenveld nauwer bij haar strategie te betrekken. Zij dient goed te beseffen dat alleen een energieke aanpak van overheid én middenveld samen, gevoed door een sterke politieke wil en gekoppeld aan een degelijke en efficiënte informatieverstrekking, haar Latijns-Amerikaanse en Caribische partners van de wederzijdse voordelen van nauwere onderlinge samenwerking zal kunnen overtuigen. Zij mag in geen geval dezelfde fout maken als de Verenigde Staten met hun FTAA-project.

1.8 Verder dient zij ook rekening te houden met de mogelijke gevolgen van het mislukken van de WTO-onderhandelingen: in navolging van de Verenigde Staten zullen haar internationale partners wellicht hun heil gaan zoeken in bilaterale of biregionale overeenkomsten, terwijl de Verenigde Staten zelf het mislukken van de Conferentie van Cancún ongetwijfeld zullen aangrijpen om meer vaart te zetten achter hun FTAA-project. Daarom is het hoog tijd dat de Unie en de Mercosur hun „koudwatervrees” overwinnen — tenslotte moeten bij álle onderhandelingen moeilijke knopen worden doorgehakt — en er alles aan doen om de onderhandelingen over de geplande associatieovereenkomst definitief af te ronden. Bovendien zou de Raad de Europese Commissie zo spoedig mogelijk een mandaat moeten geven om ook met de CAN en de MCCA onderhandelingen over een associatieovereenkomst te starten. Als de Unie nog langer draalt, kan zij het beoogde strategische partnerschap met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied wel vergeten, met alle gevolgen van dien voor haar internationale invloed, met name bij de uitwerking van nieuwe regels voor het internationale handelsverkeer. Om culturele, politieke en economische redenen zijn de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen Europa's „natuurlijke” bondgenoten — bondgenoten die de Unie nodig heeft als zij haar ambities op het wereldtoneel wil waarmaken.

1.9 De Unie kan het zich dan ook niet veroorloven rustig af te wachten tot haar Latijns-Amerikaanse en Caribische partners zelf het initiatief nemen of tot de FTAA-onderhandelingen in een stroomversnelling komen. Zij dient in dit belangrijke internationale dossier „echt” leiderschap te tonen door zelf het voortouw te nemen en haar plan voor een strategisch partnerschap resoluut ten uitvoer te leggen.

1.10 Zij kan niet onverschillig blijven voor de legitieme eisen en verwachtingen van de Latijns-Amerikaanse en Caribische bevolking. Daarom dient zij haar beleid ten aanzien van deze regio een nieuwe politieke impuls te geven en, mede in het licht van de besluiten van Rio (1999) en Madrid (2002), haar strategie ten aanzien van de regio bij te stellen. Concreet dient zij: — een actieplan en een onderhandelingsschema op te stellen, waarbij zij ook rekening moet houden met de belangen van haar partners; — te streven naar verdere liberalisering van de onderlinge handel, in het belang van beide partijen; — het maatschappelijk middenveld nauwer bij álle fasen van de onderhandelingen te betrekken; — steun te verlenen aan regionale samenwerkingsverbanden; — een coherent sociaal model te promoten om de sociale cohesie in de regio te verbeteren; — haar budget aanzienlijk op te trekken en meer in overeenstemming te brengen met de strategische betekenis van de regio; — de onderhandelingen met de Mercosur los te koppelen van de WTO-onderhandelingen in het kader van de Doha-ronde; — zo spoedig mogelijk ook met andere regionale groeperingen, zoals de CAN en de MCCA, associatieovereenkomsten te sluiten; — de interregionale politieke dialoog nieuw leven in te blazen en „zwaardere” delegaties naar ministeriële conferenties af te vaardigen, zoals in het kader van de contacten met de Groep van Rio.

2. De Pan-Amerikaanse Vrijhandelsovereenkomst

2.1 Terugblik

2.1.1 Het idee van een pan-Amerikaans integratieproces dateert niet van gisteren, maar heeft door onderlinge meningsverschillen nooit echt handen en voeten gekregen. De onderhandelingen over het sluiten van een Pan-Amerikaanse Vrijhandelsovereenkomst (FTAA) zijn een nieuwe poging om dat proces van de grond te krijgen - een poging die, anders dan de vorige, wèl succes lijkt te gaan hebben, aangezien de onderhandelingen zich inmiddels al in de eindfase bevinden.

2.1.2 De FTAA is in wezen een initiatief van de Verenigde Staten en moet worden gezien in de specifieke context van de jaren '80. Zo lanceerde de regering-Reagan in mei 1982 een Initiatief voor het Caribisch Gebied (CBI), waarmee zij de basis legde voor een economisch partnerschap met deze regio, met als voornaamste doelstelling het stimuleren van handel en investeringen. In januari 1988 volgde een vrijhandelsakkoord met Canada en kort daarop startten op initiatief van president Bush sr. onderhandelingen met Mexico, die onder president Clinton uitmondden in de Noord-Amerikaanse Vrijhandelsovereenkomst (NAFTA).

2.1.3 In 1990 lanceerde president Bush een Initiatief voor het Amerikaanse Continent (AEI), dat voorzag in de instelling van een pan-Amerikaanse vrijhandelszone en de oprichting van een investeringsfonds met als doel de economische hervormingen een nieuwe impuls te geven, investeringen uit andere delen van de wereld aan te trekken en de schuldenlast van de Latijns-Amerikaanse landen te verlichten.

2.1.4 Bush's plan voor nauwere economische samenwerking werd door de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen enthousiast ontvangen.

2.1.5 Toen Bill Clinton aan de macht kwam pikte deze het idee van een pan-Amerikaanse vrijhandelszone onmiddellijk op. Dit leidde in december 1994 tot een eerste pan-Amerikaanse top van staatshoofden en regeringsleiders. Op deze top, die plaatsvond in Miami, waren op Cuba na álle Amerikaanse landen vertegenwoordigd (1).

2.2 Doel en beginselen

2.2.1 De Top van Miami resulteerde in een beginselverklaring en een actieplan. In de beginselverklaring verbonden partijen zich ertoe handels- en investeringsbelemmeringen geleidelijk aan uit de weg te ruimen en op termijn een pan-Amerikaanse vrijhandelszone tot stand te brengen.

2.2.2 Het actieplan had tot doel via vrijhandel en economische integratie de welvaart in de hele regio te verhogen. Het omvatte ook drie niet-economische hoofdstukken: „bescherming en versterking van de democratie”, „bestrijding van armoede en discriminatie” en „duurzame ontwikkeling en bescherming van het milieu”.

2.2.3 Op de tweede top, in april 1998 in Santiago, werd het actieplan bijgesteld, maar aan de fundamentele doelstellingen werd niet getornd. Het plan bestond nu uit vier hoofdstukken: „onderwijs”, „democratie, gerechtigheid en mensenrechten”, „economische integratie en vrijhandel” en „uitbanning van armoede en discriminatie”. De economische problematiek kwam nog steeds op de eerste plaats, maar op aandringen van met name Brazilië zou voortaan ook aandacht worden geschonken aan sociale thema's als onderwijs en armoede.

2.2.4 Het actieplan werd op de derde top, in april 2001 in Quebec, opnieuw gewijzigd. Het hoofdstuk „onderwijs” werd weer geschrapt — de onderhandelingen hierover hadden toch niets opgeleverd — en op verzoek van Canada werd aan de thema's „democratie”, „economische welvaart” en „menselijk potentieel” het thema „toegang tot de nieuwe informatie- en communicatietechnologieën” toegevoegd.

2.3 Organisatie van het onderhandelingsproces

2.3.1 Op politiek niveau zijn er in de eerste plaats de staatshoofden en regeringsleiders, die om de drie à vier jaar bijeenkomen om de door de andere instanties uitgestippelde koers te bekrachtigen en de politieke wil van hun land uit te drukken. Zij zijn echter slechts één radertje in het complexe geheel van het onderhandelingsproces. De echte hoofdrolspelers in dit proces zijn de ministers van Handel, die om de 18 maand bijeenkomen om de algemene koers uit te stippelen.

2.3.2 Op ambtelijk niveau is er het Comité voor Handelsbesprekingen (TNC), waarin de staatssecretarissen van Handel zitting hebben. Ook dit comité speelt een cruciale rol, want zijn taak bestaat erin de negen onderhandelingsgroepen aan te sturen, de algemene structuur van de toekomstige overeenkomst vast te leggen, het institutionele bestel uit te bouwen en erop toe te zien dat het onderhandelingsproces op een transparante manier verloopt.

2.3.3 Op technisch niveau ten slotte zijn er de onderhandelaars en deskundigen van de negen onderhandelingsgroepen (markttoegang, investeringen, diensten, overheidsopdrachten, geschillenbeslechting, landbouw, intellectuele eigendom, subsidies/antidumping/compenserende heffingen en concurrentiebeleid).

2.3.4 De negen onderhandelingsgroepen worden geassisteerd door het Tripartiet Comité, dat bestaat uit vertegenwoordigers van de Inter-Amerikaanse Ontwikkelingsbank (IDB), de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS) en de Economische Commissie voor Latijns-Amerika en het Caribisch Gebied van de Verenigde Naties (ECLAC).

2.4. Verloop van het onderhandelingsproces

2.4.1 Eerste fase

2.4.1.1 Het onderhandelingsproces heeft sinds de Top van Miami verschillende fasen doorgemaakt. In de eerste fase — waarin vier ministeriële bijeenkomsten plaatsvonden, resp. in juni 1995 in Denver, in maart 1996 in Cartagena, in mei 1997 in Belo Horizonte en in maart 1998 in San José — werd de algemene structuur van de FTAA-overeenkomst uitgewerkt.

2.4.1.2 Daarnaast werden ook de „spelregels” van de onderhandelingen vastgelegd. Overeengekomen werd om het consensusbeginsel toe te passen, de FTAA als een single undertaking op te vatten („niets is beslist zolang niet alles is beslist”) en geen besluiten te nemen die indruisen tegen de regels en voorschriften van de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Op aandringen van de Mercosur-landen (en met name Brazilië), maar tegen de zin van de Verenigde Staten, werd ook afgesproken dat de FTAA verenigbaar zou zijn met andere regionale of bilaterale handelsakkoorden en zou openstaan voor individuele landen én regionale groeperingen. Sindsdien zijn de landen van de Andesgemeenschap (CAN), de Mercosur en de Caribische Gemeenschap (Caricom), en later ook vier van de vijf lidstaten van de Midden-Amerikaanse Gemeenschappelijke Markt (MCCA) (2), met één stem gaan spreken.

2.4.1.3 Verder werd deze voorbereidende fase nog benut voor het verzamelen van allerlei informatie, het bundelen van de nieuw verworven inzichten en het uitwerken van concrete onderhandelingsteksten.

2.4.2 Tweede fase

2.4.2.1 Op de Top van Santiago besloten de staatshoofden en regeringsleiders meer vaart te zetten achter de onderhandelingen. In deze tweede fase — waarin twee ministeriële bijeenkomsten plaatsvonden, resp. in november 1999 in Toronto en in april 2000 in Buenos Aires — werden een aantal handelsbevorderende maatregelen van kracht (januari 2001) en legden de onderhandelingsgroepen de ministers een voorontwerp van overeenkomst voor.

2.4.2.2 Onder druk van het maatschappelijk middenveld besloten de ministers dit voorontwerp openbaar te maken om de transparantie van het proces te vergroten. Verder benadrukten zij nogmaals dat zij de onderhandelingen uiterlijk in januari 2005 wilden afronden en de overeenkomst in december van dat jaar in werking wilden laten treden.

2.4.3 Derde fase

2.4.3.1 De Top van Quebec luidde alweer een nieuwe fase in. De staatshoofden en regeringsleiders namen tijdens deze derde top een Verklaring met verregaande afspraken op sociaal en economisch gebied aan en bereikten ook overeenstemming over een „democratieclausule”, waarin zij zich ertoe verbonden overleg te plegen als een land de democratische beginselen met voeten treedt (zij het zonder daar sancties aan te koppelen).

2.4.3.2 Doel van deze derde fase is de overeenkomst meer in detail uit te werken. Tijdens de zevende ministeriële bijeenkomst, in november 2002 in Quito, werd een nieuwe ontwerptekst gepresenteerd en werd de koers voor de onderhandelingen in de komende 18 maanden uitgezet. Verder werd nog afgesproken een „samenwerkingsprogramma voor het westelijk halfrond” op te zetten om ook de kleinste economieën in staat te stellen aan de toekomstige vrijhandelszone deel te nemen. Met de bijeenkomst in Quito, die werd voorgezeten door de Verenigde Staten en Brazilië, is het onderhandelingsproces de eindfase ingegaan.

3. Het pan-Amerikaanse integratieproject: kenmerken en obstakels

3.1 De pan-Amerikaanse vrijhandelszone wordt een van de grootste vrijhandelszones ter wereld, met een totale bevolking van meer dan 800 miljoen zielen, een BBP van omgerekend meer dan 11.000 mrd euro en een handelsvolume van 3.500 mrd euro.

3.2 Het project heeft twee opvallende kenmerken: zijn asymmetrische karakter en zijn sterke gerichtheid op de Verenigde Staten. Zo zijn er in het hele continent maar enkele landen (Argentinië, Paraguay en Uruguay) waarvan de voornaamste handelspartner een ander land dan de Verenigde Staten is (in casu Brazilië).

3.3 In 2000 was de VS-economie goed voor 77 % van het BBP en 62 % van de export van het hele Amerikaanse continent. De resterende 23 % van het BBP was als volgt verdeeld: Brazilië 6 %, Canada 5 %, Mexico 4 % en de overige 30 landen samen 8 %. Kleine landen als Haïti en Nicaragua namen samen slechts 1/2000e van het totale BBP voor hun rekening. De NAFTA- en Mercosur-landen waren goed voor resp. 87 % en 9 % van het totale BBP en resp. 90 % en 6 % van de totale handel.

3.4 Kijkt men naar het BBP per inwoner, dan krijgt men hetzelfde asymmetrische beeld te zien: op de eerste plaats komen de Verenigde Staten met 34.400 euro per inwoner, gevolgd door Canada met 21.930 euro, Argentinië met 6.950 euro, Uruguay met 6.000 euro, Brazilië met 3.060 euro en Mexico met 5.560 euro. Aan het andere uiteinde van het spectrum staan Nicaragua en Haïti met resp. 745 en 480 euro. De verschillen qua economische prestaties en ontwikkelingsniveau zijn dus enorm (3).

3.5 Deze asymmetrieën en verschillen roepen vragen op over de mogelijke gevolgen van een verregaande economische integratie voor de zgn. kleinere economieën, die het zonder ontwikkelingsfonds of sociaal vangnet moeten zien te rooien, met als enige tegemoetkoming een verlenging van de termijn voor de openstelling van hun markten. Deze landen — in totaal 25 (4) — zullen niet gemakkelijk te integreren zijn en hebben het, door een gebrek aan geld en personeel, zelfs moeilijk om aan het onderhandelingsproces deel te nemen.

3.6 Het ontbreken van een sociale clausule dreigt vele landen in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied op te breken, temeer daar het structurele aanpassingsbeleid van de afgelopen tien jaar de werkloosheid en de armoede in de regio flink omhoog heeft gejaagd (volgens de ECLAC telde de regio in 2002 meer dan 220 miljoen armen, wat overeenkomt met 43,4 % van de totale bevolking (5)). Overigens hebben sociale, economische en politieke problemen de onderhandelingen er na de Top van Quebec niet gemakkelijker op gemaakt.

3.7 Ondanks de ingrijpende hervormingen van de afgelopen 20 jaar slagen de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen er maar niet in voldoende hoge en stabiele groeicijfers te halen en hun concurrentievermogen te verbeteren. Uit een ECLAC-studie blijkt dat het gemiddelde BBP in 2002 voor het tweede opeenvolgende jaar is afgenomen (– 1,9 %). Daarom worden de laatste jaren ook wel het „verloren halve decennium” genoemd.

3.8 Een notoir voorbeeld hiervan is Argentinië, dat zich sinds december 2001 in een crisis zonder weerga bevindt. Sinds het uitbreken van de crisis zoekt dit land meer toenadering tot zijn Mercosur-partners, niet alleen met de bedoeling het integratieproces binnen de Mercosur een nieuwe impuls te geven, maar ook om de banden met Europa nader aan te halen en wat afstand te nemen van Washington, waar het zich in het verleden steevast op richtte. Ook president Lula da Silva van Brazilië vindt nauwere samenwerking binnen de Mercosur en nauwere betrekkingen met de Europese Unie belangrijker dan het FTAA-project.

3.9 Uit de houding van Brazilië mag niet worden geconcludeerd dat dit land het FTAA-project de rug heeft toegekeerd. Het wil met zijn nieuwe strategie vooral bereiken dat de Mercosur, de CAN, de Caribische landen, Chili, Guyana en Suriname meer vaart zetten achter de onderhandelingen over de oprichting van een Zuid-Amerikaanse Vrijhandelszone (ALCSA), omdat het beseft dat dit de positie van de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen bij de FTAA-onderhandelingen ten goede komt. In december 2002 werd overigens een concreet tijdschema voor het ALCSA-project vastgelegd: opheffing van douanebelemmeringen vóór eind 2003 en inwerkingtreding van de overeenkomst in 2005. Het streven om vóór eind 2003 „heel Zuid-Amerika aan de Mercosur te koppelen” ligt ook aan de basis van de associatieovereenkomst tussen de Mercosur en Peru (augustus 2003), een overeenkomst die mede door toedoen van president Lula da Silva tot stand is gekomen en die volledig in de lijn ligt van de overeenkomsten met Bolivia (december 1995) en Chili (juni 1996). De Mercosur hoopt ook de onderhandelingen met Venezuela spoedig te kunnen beëindigen en binnen afzienbare tijd onderhandelingen met Colombia te kunnen starten. Zowel qua doel als qua termijnen moet het ALCSA-project een alternatief vormen voor de FTAA.

3.10 De Verenigde Staten van hun kant hebben, vooral sinds de invoering van de Trade Promotion Authority (6) (TPA, de nieuwe fast track-procedure) in juli 2002, geprobeerd om het FTAA-project langs bilaterale weg in een stroomversnelling te krijgen, getuige de in december 2002 gesloten overeenkomst met Chili. De mislukking van de WTO-conferentie in Cancún dreigt dit bilateralisme nog te versterken.

3.11 Door het protectionistische gedrag van de Verenigde Staten heeft ook de geloofwaardigheid van de fast track-procedure een flinke deuk gekregen. Na eerst de invoertarieven voor staalproducten en timmerhout te hebben verhoogd, hebben de Verenigde Staten bij de zgn. Farm Bill een subsidieregeling ten behoeve van de landbouwsector ingesteld, waarvoor zij over een periode van tien jaar maar liefst 180 mrd dollar gaan uittrekken. Met dergelijke protectionistische maatregelen zetten zij hun toch al gespannen verhoudingen met sommige Latijns-Amerikaanse landen, en met name Brazilië, nog verder onder druk.

3.12 Een van de grootste obstakels op de weg naar een pan-Amerikaanse vrijhandelszone zijn de exportsubsidies. Tal van Latijns-Amerikaanse landen willen dat de Verenigde Staten hun landbouwsubsidies terugschroeven, maar de Amerikaanse regering wil de kwestie van de landbouwsubsidies en de problematiek rond antidumpingrechten en compenserende heffingen absoluut in WTO-verband behandelen. De mislukking van de Conferentie van Cancún heeft echter duidelijk aangetoond hoe moeilijk het voor de rijkere landen, in casu de Verenigde Staten en de Europese Unie, is om bepaalde thema's, zoals de landbouwproblematiek, in multilateraal verband opgelost te krijgen.

3.13 Daarom hebben de Verenigde Staten op de afsluitende persconferentie aangekondigd dat zij landbouwvraagstukken voortaan in bilateraal of regionaal verband gaan aanpakken. Als zij bij dat standpunt blijven, is de kans groot dat de FTAA-onderhandelingen over de landbouwproblematiek binnen afzienbare tijd in een stroomversnelling komen. Een van de grootste hinderpalen op de weg naar een pan-Amerikaanse vrijhandelszone zou dan komen weg te vallen, waarmee het einddoel een flink stuk dichterbij zou komen.

3.14 De Amerikaanse regering heeft echter maar een beperkt onderhandelingsmandaat gekregen. In de Trade Act, de wet waarbij de TPA-regeling werd ingevoerd, wordt namelijk precies aangegeven welke procedure moet worden gevolgd. Deze procedure is in sommige gevallen behoorlijk omslachtig, met name waar het gaat om subsidies, antidumpingrechten en compenserende heffingen. De wet voorziet ook in een consultatieprocedure, waardoor het Congres ruimschoots de mogelijkheid krijgt de vinger aan de pols te houden.

4. Het maatschappelijk middenveld en het FTAA-project

4.1 Inspraakmogelijkheden

4.1.1 Er zijn afspraken gemaakt om ook middenveldorganisaties bij het onderhandelingsproces te betrekken. Bovendien grijpen deze de topconferenties van staatshoofden en ministers aan om zelf ook een bijeenkomst te organiseren met de bedoeling invloed uit te oefenen op het onderhandelingsproces.

4.1.2 De participatie van het maatschappelijk middenveld verloopt via twee kanalen, nl. consultaties door officiële FTAA-organen en eigen initiatieven. Het Comité van Regeringsvertegenwoordigers van de FTAA heeft een regeling uitgewerkt om ook werkgevers, vakbonden, milieuorganisaties en academische instanties de kans te geven voorstellen te doen. Het gaat hier om een indirecte vorm van inspraak, want de voorstellen moeten schriftelijk bij het Comité van Regeringsvertegenwoordigers worden ingediend, waarna ze worden doorgegeven aan het Comité voor Handelsbesprekingen of de desbetreffende onderhandelingsgroep.

4.1.3 Om het middenveld nauwer bij het FTAA-project te betrekken, werd in juli 2002 in het Mexicaanse Mérida een regionaal colloquium over de FTAA georganiseerd, waaraan 100 burgers en vertegenwoordigers van middenveldorganisaties hebben deelgenomen. Doel van het colloquium was niet alleen het organiseren van een debat, maar ook het verstrekken van uitleg en informatie.

4.1.4 Bovendien werd in november 2002 in Quito in het kader van de bijeenkomst van de ministers van Handel ook een ontmoeting met vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld (vertegenwoordigers van bedrijfsleven, vakbonden, milieuorganisaties, inheemse bevolkingsgroepen, parlementen…) georganiseerd. Dit was de eerste keer dat vertegenwoordigers van het middenveld zich rechtstreeks tot de bevoegde ministers konden wenden.

4.2 Houding tegenover de FTAA

4.2.1 Het bedrijfsleven is zich al heel gauw voor het FTAA-project gaan interesseren. Al sinds de eerste ministeriële bijeenkomst, in juni 1995 in Denver, organiseert het eigen topontmoetingen van bedrijfsleiders om de belangen van de particuliere sector te beschermen. Deze bijeenkomsten, waaraan in de loop der jaren al meer dan 1.500 vertegenwoordigers van de diverse landen en sectoren hebben deelgenomen, vinden plaats in het kader van het Pan-Amerikaans Forum van Bedrijfsleiders (ABF).

4.2.2 Het ABF staat positief tegenover het FTAA-project en wil dit mee helpen realiseren door er informatie over te verstrekken, door de wensen en doelstellingen van de particuliere sector onder de aandacht te brengen en door bedrijfsleiders en organisaties van bedrijven uit het hele Amerikaanse continent met elkaar in contact te brengen.

4.2.3 Tijdens zijn jaarlijkse bijeenkomsten organiseert het ABF conferenties en seminars over belangrijke aspecten van het integratieproces. Hoewel deze initiatieven geen officieel onderdeel van het onderhandelingsproces vormen, drukken zij niettemin hun stempel op het verloop van het integratieproces, want de aanbevelingen van de particuliere sector worden door alle onderhandelingsgroepen ter harte genomen. Zo heeft het ABF op een gegeven moment aanbevolen zo spoedig mogelijk maatregelen te nemen om de intra-Amerikaanse handel te bevorderen - waarop de staatshoofden en regeringsleiders prompt besloten dat er nog vóór het einde van de onderhandelingen een aantal handelsbevorderende maatregelen zouden worden genomen.

4.2.4 De inbreng van de andere maatschappelijke geledingen — vakbonden, ngo's en onderzoeksinstituten — is veel minder uitgesproken. Ook uit deze hoek zijn er heel wat reacties gekomen, maar deze bleken veel minder eensluidend dan in het geval van het bedrijfsleven. Ook binnen de Continentale Sociale Alliantie (CSA), een belangrijk inter-Amerikaans netwerk van maatschappelijke bewegingen en organisaties, lopen de meningen ten aanzien van het FTAA-project sterk uiteen: sommige organisaties vinden dat het FTAA-project alleen wat hoeft te worden bijgesteld, terwijl andere van oordeel zijn dat het maar beter helemaal kan worden opgedoekt. De CSA is pas in 1997 is opgericht, maar het FTAA-project hield de gemoederen al veel eerder bezig.

4.2.5 Net als de werkgevers zijn ook de vakbonden zich al heel gauw voor het FTAA-project gaan interesseren. Ook zij hebben de ministeriële bijeenkomst in Denver aangegrepen om hun standpunt onder de aandacht te brengen. Met de steun van het Inter-Amerikaans Verbond van Werknemersorganisaties (ORIT), de Amerikaanse poot van het Internationaal Verbond van Vrije Vakverenigingen (IVVV), hebben zij eveneens een tegentop georganiseerd en in een gezamenlijke verklaring een aantal eisen en verlangens kenbaar gemaakt.

4.2.6 Bij de tweede ministeriële bijeenkomst, in maart 1996 in Cartagena, beperkten zij zich niet tot het opstellen van een verklaring, maar voerden zij de druk verder op. Niet zonder succes overigens, want in de slotverklaring van de Top van Cartagena werd uitdrukkelijk gewezen op „de noodzaak te ijveren voor een ruimere erkenning en een effectieve naleving van de rechten van werknemers en stappen te ondernemen om de nationale overheden ertoe te bewegen de daartoe vereiste initiatieven te ontplooien”.

4.2.7 Ook andere maatschappelijke groeperingen zijn zich geleidelijk aan met deze problematiek gaan bezighouden. Zo hebben de vakbonden bij de derde ministeriële conferentie, in mei 1997 in Belo Horizonte, de steun gekregen van vertegenwoordigers van de beweging tegen vrijhandel (ngo's, onderzoeksinstituten, milieugroeperingen, feministische verenigingen en organisaties van inheemse bevolkingsgroepen). Uit deze coalitie is uiteindelijk de CSA ontstaan, die het jaar daarop, naar aanleiding van de tweede pan-Amerikaanse top van staatshoofden en regeringsleiders, voor het eerst voor het voetlicht zou treden.

4.2.8 De CSA heeft de tweede top aangegrepen om een Top van Amerikaanse Volkeren te organiseren, waaruit een document onder de titel Alternatieven voor het Amerikaanse continent is voortgekomen. In april 2001 heeft zij ter gelegenheid van de derde top van staatshoofden en regeringsleiders in Quebec een tweede Top van Amerikaanse Volkeren georganiseerd, waaraan meer dan 2000 vertegenwoordigers van bewegingen en organisaties uit alle delen van het Amerikaanse continent, incl. Cuba, hebben deelgenomen.

4.2.9 Vanwege de niet te miskennen invloed van het bedrijfsleven op de FTAA-onderhandelingen pleit de CSA voor een overeenkomst waarin niet alleen economische maar ook sociale en milieuaspecten aandacht krijgen. Zij hoopt op die manier de (kwaliteit van de) werkgelegenheid veilig te stellen en „milieudumping” tegen te gaan door in de uitvoerprijzen ook de milieukosten te laten meenemen. Tal van Latijns-Amerikaanse en Caribische landen zijn echter tégen het opnemen van sociale en milieubepalingen, die zij als een verkapte vorm van protectionisme beschouwen. Ook de houding van de Verenigde Staten is weinig bemoedigend: de Verenigde Staten hebben meermaals te kennen gegeven er niets voor te voelen om in de FTAA-overeenkomst ook milieu- en werkgelegenheidsclausules op te nemen, met als gevolg dat deze problematiek nu veel minder aan bod komt dan ten tijde van de NAFTA-onderhandelingen.

4.2.10 De CSA is ook tegen verregaande liberalisatie op het vlak van overheidsopdrachten, gezondheidszorg, onderwijs en investeringen.

4.2.11 Ook het gebrek aan transparantie van het FTAA-proces vindt in haar ogen geen genade, reden waarom zij voor 2003 en 2004 over het hele continent consultaties over het FTAA-project heeft gepland.

4.2.12 Niet alleen de CSA verzet zich tegen het FTAA-concept waarover momenteel wordt onderhandeld. Ook tal van parlementsleden, uit alle hoeken van het continent, hebben het FTAA-project op de korrel genomen, o.m. tijdens de bijeenkomsten van de Pan-Amerikaanse Parlementaire Conferentie (COPA), waaraan wordt deelgenomen door parlementsleden uit alle 34 FTAA-landen én uit Cuba, die samen meer dan 164 nationale, regionale of provinciale parlementen vertegenwoordigden.

4.2.13 Tijdens haar tweede bijeenkomst, in juli 2000, heeft de COPA de staatshoofden en regeringsleiders van de FTAA-landen in een verklaring opgeroepen rekening te houden met het ontwikkelingsniveau van de diverse landen en ter wille van de transparantie ook parlementsleden (van alle bestuursniveaus) bij de onderhandelingen te betrekken.

4.2.14 Ter gelegenheid van de ministeriële bijeenkomst in Quito heeft de COPA een resolutie aangenomen waarin het FTAA-project wordt afgewezen en in plaats daarvan wordt gepleit voor een versterking van de diverse Latijns-Amerikaanse en Caribische integratieprojecten, zoals Mercosur, CAN, Caricom, MCCA, enz.

4.3 Wensen en verlangens

4.3.1 Bij het maatschappelijk middenveld lopen de meningen over het FTAA-project dus sterk uiteen. Tegenstanders van het project zijn er niet over te spreken dat een aantal maatschappelijke geledingen — zoals vakbonden en ngo's — niet actief aan het onderhandelingsproces kunnen deelnemen en dat alleen leden van het Pan-Amerikaans Forum van Bedrijfsleiders - dat vóór de FTAA is - rechtstreekse toegang tot de onderhandelaars krijgen en op die manier hun stempel op de onderhandelingsteksten kunnen drukken.

4.3.2 Het maatschappelijk middenveld vreest dan ook dat het onderhandelingsproces een besloten aangelegenheid zal blijven of dat het voor een voldongen feit zal worden geplaatst en het eindresultaat van de onderhandelingen zal moeten accepteren zonder er nog op enigerlei wijze invloed op te kunnen uitoefenen.

4.3.3 Vakbonden en andere bij de CSA aangesloten organisaties verwijten overheid en bedrijfsleven geen oog te hebben voor thema's die het maatschappelijk middenveld belangrijk vindt: milieu, werknemersrechten, inkomensonzekerheid, werkloosheid, armoede, sociale uitsluiting, toename van de economische ongelijkheid, het landbouwprotectionisme en exportsubsidiebeleid van de Verenigde Staten (waarvan ook de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen nadelige gevolgen ondervinden), buitenlandse schuld, democratie (het maatschappelijk middenveld eist o.m. consultaties over de FTAA-problematiek), mensenrechten, kinderarbeid en de belangen van inheemse volkeren.

4.3.4 Hoewel de meeste maatschappelijke groeperingen (ngo's, vakbonden, onderzoeksinstituten enz.) in beginsel vóór regionale integratie zijn, zien zij integratie-initiatieven als de FTAA helemaal niet zitten. Zij voelen meer voor een integratieproces waarin ook politieke, sociale, culturele en strategische aspecten aan bod komen, zoals de Mercosur. Zij vrezen dat het FTAA-project, althans in zijn huidige vorm, de kloof tussen de Verenigde Staten en de rest van het continent alleen maar zal vergroten, zeker als de Verenigde Staten met hun protectionistische beleid de internationale concurrentiepositie van de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen verder onder druk blijven zetten.

4.3.5 Zij pleiten voor een bredere vorm van integratie waarbij niet alleen naar vrijhandel wordt gestreefd. Anders dan de meeste Latijns-Amerikaanse en Caribische regeringen kanten zij zich tegen ieder akkoord waarin geen harde afspraken over sociale en milieuaspecten zijn opgenomen. Ook eisen zij voldoende aandacht voor de mensenrechtenproblematiek. Om deze redenen voelen zij naar eigen zeggen meer voor een overeenkomst met de Europese Unie, die meer aandacht heeft voor de sociale, de milieu- en de mensenrechtenproblematiek (zowel binnen als buiten haar grenzen) en op deze terreinen ook een consequent beleid voert. Zij betreuren evenwel dat de Unie zo weinig werk maakt van de verdere uitbouw van haar betrekkingen met hun regio.

4.3.6 Zij pleiten ook voor meer transparantie en een open debat met alle maatschappelijke geledingen over de werkbaarheid en de gevolgen van het FTAA-akkoord.

4.3.7 Bij het bedrijfsleven kan het FTAA-project op veel steun rekenen omdat heel wat ondernemers, en dan vooral ondernemers in de agrobusiness, denken dat zij langs deze weg gemakkelijker voet aan de grond zullen krijgen op de grote VS-markt. Zij zien in de FTAA een middel om de vicieuze cirkel van de schuldenproblematiek eindelijk te doorbreken, het liberaliseringsproces te consolideren en hun regio uit zijn internationale isolement te halen. Toch zijn er ook ondernemers die minder enthousiast zijn. Zo is bijvoorbeeld de petrochemische industrie tégen het FTAA-project, zoals tijdens de laatste bijeenkomst van het Latijns-Amerikaans Verbond van Chemische en Petrochemische Bedrijven, op 11 november 2003., nogmaals is gebleken.

4.3.8 Onder meer in Brazilië hebben nogal wat bedrijven lang geaarzeld om zich achter het FTAA-project te scharen, uit vrees voor concurrentie uit de Verenigde Staten en Canada (in de Verenigde Staten en Canada daarentegen staan de bedrijven in de secundaire en tertiaire sector door de bank genomen positiever tegenover de FTAA, omdat zij langs deze weg toegang krijgen tot de Latijns-Amerikaanse markten, en met name de Braziliaanse markt).

4.3.9 De laatste tijd lijkt er evenwel enige beweging te komen in het standpunt van het Braziliaanse bedrijfsleven. Lange tijd was dit, net als het ministerie van Buitenlandse Zaken („Itamaraty”), faliekant tegen het FTAA-project, maar het begint zijn verzet tegen liberalisering van de handel op te geven en het heeft inmiddels ook al laten weten dat het klaar is om de concurrentie met het buitenland aan te gaan. Sinds kort oefent het zelfs druk uit op de regering-Lula om zich bij de FTAA-onderhandelingen soepeler op te stellen, zodat deze binnen de vastgelegde termijn kunnen worden afgerond.

4.4 Standpunt van de overheid

4.4.1 De overheid staat heel anders tegenover het FTAA-project dan het maatschappelijk middenveld. In overheidskringen is men vooral geïnteresseerd in economische liberalisering, en met name in een verbetering van de toegang tot de grote VS-markt en in de afschaffing van het protectionistische landbouwbeleid van de Verenigde Staten, een doelstelling die men via het FTAA-project hoopt te kunnen realiseren.

4.4.2 Bovendien hopen de bewindslieden dat het FTAA-project de Europese Unie ertoe zal aansporen een tandje bij te zetten in de onderhandelingen met haar Latijns-Amerikaanse en Caribische partners en in de multilaterale handelsbesprekingen binnen de Wereldhandelsorganisatie. De FTAA-onderhandelingen, de WTO-onderhandelingen en de onderhandelingen met de Europese Unie zijn in hun ogen „drie processen die nauw met elkaar samenhangen en elkaar onderling beïnvloeden”. De assertieve opstelling van de ontwikkelingslanden tijdens de Conferentie van Cancún — waar de zgn. Groep van 21 (G21, ook wel „G20-plus” genoemd) het been stijf hield toen de rijkere landen zich weinig geneigd toonden om concessies te doen op het vlak van de handel in landbouwproducten — en het floppen van de conferentie zouden weleens een teken kunnen zijn dat het multilateralisme zijn langste tijd heeft gehad. Nu de multilaterale handelsbesprekingen in een impasse zitten, lijkt de weg open te liggen voor bilaterale, regionale en biregionale strategieën - een alternatief waarover niet alleen de Verenigde Staten maar ook emerging countries als Brazilië en China hardop dromen.

4.4.3 De Zuid-Amerikaanse landen vinden het landbouwaanbod van de Europese Unie, anders dan dat van de Verenigde Staten, allesbehalve duidelijk. Zij zijn van oordeel dat de landbouwonderhandelingen niet alleen over producten maar ook over exportsubsidies moeten gaan. Wat dit betreft verwachten zij meer heil van de FTAA dan van een overeenkomst met de Europese Unie. Niettemin hebben zij de indruk dat de gesprekken met de Unie vlotter verlopen dan de FTAA-onderhandelingen. De onderhandelingen met Europa zijn een biregionale aangelegenheid, terwijl bij de FTAA-onderhandelingen een veelheid aan actoren in het spel is en vaak sterk uiteenlopende voorstellen op tafel liggen. Bij de onderhandelingen met de Mercosur heeft de Europese Commissie de Mercosur-landen steeds — niet zonder succes overigens — aangespoord om met één stem te spreken, omdat er bij biregionale onderhandelingen slechts twee voorstellen op tafel liggen, wat de onderhandelingen aanzienlijk vergemakkelijkt.

5. De betrekkingen tussen de Europese Unie en Latijns-Amerika en het Caribisch gebied

5.1 Terugblik

5.1.1 Door allerlei historische factoren hebben sommige EU-lidstaten, zoals met name Frankrijk, Groot-Brittannië, Nederland, Portugal en Spanje, altijd vrij intensieve bilaterale betrekkingen met de landen in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied onderhouden. Ondanks zijn heterogeniteit en culturele diversiteit deelt deze regio met Europa dezelfde „verlichte” waarden en idealen (democratie, rechtsstaat, vrijheid, mensenrechten…), wat de onderlinge betrekkingen alleen maar ten goede kan komen.

5.1.2 Toch hebben de Europese Unie en de Latijns-Amerikaanse landen hun betrekkingen pas kortgeleden geïnstitutionaliseerd — een gevolg van het feit dat Latijns-Amerika al sinds het begin van de 20e eeuw een haast exclusieve (maar ongelijke) relatie met de Verenigde Staten onderhoudt. Met de Caribische landen daarentegen (behalve met Cuba) onderhoudt de Unie al geruime tijd geïnstitutionaliseerde betrekkingen in het kader van haar overeenkomsten met de landen in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan (de zgn. ACS-landen).

5.1.3 Hoewel Europa al zo'n dertig jaar geleden weer op het Latijns-Amerikaanse toneel is verschenen, heeft de Unie — toen nog „Europese Gemeenschap” (7) — pas in de jaren '90 van de vorige eeuw naar aanleiding van de toetreding van Portugal en Spanje een echte strategie voor de verdere uitbouw van haar betrekkingen met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied uitgestippeld. Vóór die tijd onderhield zij al wel preferentiële betrekkingen met deze landen, waarmee zij in de jaren '60 sectorale akkoorden („overeenkomsten van de eerste generatie”) en in de jaren '70 plurisectorale akkoorden („overeenkomsten van de tweede generatie”) heeft gesloten.

5.1.4 In de jaren '80 werd Midden Amerika geteisterd door een reeks gewapende conflicten en begon in Europa de Europese Politieke Samenwerking vorm te krijgen. Gevolg van een en ander was dat de Unie — toen nog „Europese Economische Gemeenschap” — geleidelijk aan een belangrijke politieke rol in Midden Amerika is gaan spelen. In september 1984 nam zij als bemiddelaar deel aan de conferentie van San José (Costa Rica), waar haar ministers van Buitenlandse Zaken met hun Spaanse en Portugese collega's en met vertegenwoordigers van de Midden-Amerikaanse landen van gedachten wisselden over het herstel van de vrede en de democratie in de regio. Deze conferentie heeft de betrekkingen tussen de Unie en Latijns-Amerika een nieuwe impuls gegeven en lag aan de basis van het zgn. proces van San José.

5.1.5 Met de toetreding van Portugal en Spanje breidde deze politieke dialoog zich uit tot de andere landen in de regio en werd de Groep van Rio Europa's gesprekspartner. De Groep van Rio werd in 1986 door Argentinië, Bolivia, Brazilië, Chili, Colombia, Costa Rica, Ecuador, Mexico, Paraguay, Peru, Uruguay en Venezuela opgericht als forum voor onderling overleg over politieke aangelegenheden, buitenlandse betrekkingen en regionale integratie. Later zouden zich nog andere Latijns-Amerikaanse landen bij de Groep voegen, waardoor deze mettertijd uitgroeide tot Europa's vaste gesprekspartner in Latijns-Amerika. Deze biregionale dialoog is in 1987 van start gegaan en werd in 1990 geïnstitutionaliseerd.

5.1.6 Het verdwijnen van het bipolaire wereldsysteem, Europa's ambitie een belangrijke speler op het internationale toneel te worden en de ontwikkelingen in Latijns-Amerika zelf (herstel van stabiliteit en democratie, invoering van een naar buiten gerichte economie) hebben de Unie en Latijns-Amerika steeds dichter bij elkaar gebracht, een ontwikkeling die nog werd bevorderd door historische en culturele factoren en door het feit dat beide regio's er dezelfde filosofische en juridische beginselen en waarden op nahouden.

5.2 Kenmerken van de onderlinge betrekkingen

5.2.1 Toen de Verenigde Staten in 1994 de NAFTA in het leven riepen en tegelijkertijd ook het idee van een pan-Amerikaanse vrijhandelszone opperden, wilde de Europese Unie de Latijns-Amerikaanse landen een ander soort samenwerkingsmodel aanbieden. Anders dan de Verenigde Staten opteerde voor een gedifferentieerde aanpak om beter te kunnen inspelen op de specifieke omstandigheden in deze zeer heterogene regio. Het door de Unie voorgestelde partnerschap stoelt dan ook op een dialoog op het niveau van de diverse subregio's en op een instrumentarium dat is toegesneden op de specifieke politieke en sociaal-economische situatie in iedere subregio.

5.2.2 Doel van de nieuwe Europese strategie, die werd uitgewerkt door commissaris Marín (Commissie-Santer) en in oktober 1994 door de Raad werd goedgekeurd, was de totstandbrenging van een „associatie” met de Latijns-Amerikaanse landen op basis van de „overeenkomsten van de derde generatie” en op een nieuwe soort overeenkomsten, de zgn. „overeenkomsten van de vierde generatie”. De „overeenkomsten van de derde generatie”, waarin het idee van regionale samenwerking en integratie een centrale plaats innam, werden aangevuld met een „evolutieve clausule”, die partijen in staat moest stellen hun onderlinge samenwerking te intensiveren en verder uit te breiden, en met een „democratieclausule”, die de naleving van de (op gemeenschappelijke waarden gebaseerde) grondbeginselen van de overeenkomsten moest garanderen. De nieuwe „overeenkomsten van de vierde generatie” bouwen hierop voort en voorzien bovendien in de sluiting van handelsakkoorden.

5.2.3 Begin jaren '90 trokken de Latijns-Amerikaanse landen met hun bezuinigings- en privatiseringsbeleid heel wat Europese investeringen aan, wat de toenadering tussen beide regio's nog bevorderde. Tussen 1996 en 1999 werd de Europese Unie de voornaamste buitenlandse investeerder in de regio en ontving Latijns-Amerika méér Europese investeringen dan de andere emerging countries: de Europese investeringen stegen in deze periode van 13.289 tot maar liefst 42.226 mln dollar. Bovendien verdubbelde tussen 1990 en 2000 de biregionale handel: de uitvoer van de Unie naar Latijns-Amerika steeg van 17 mrd tot iets meer dan 54 mrd euro, die van Latijns-Amerika naar de Unie van 27 mrd tot 49 mrd euro. Zo werd de Unie in het afgelopen decennium Latijns-Amerika's op één na belangrijkste buitenlandse investeerder en handelspartner (voor de Mercosur-landen en Chili zelfs de belangrijkste).

5.2.4 Onder dit gunstige economische en politieke gesternte — de economische betrekkingen floreerden en ook de politieke wil tot samenwerking nam toe — ontstond het idee van een kwalitatieve opwaardering van de onderlinge betrekkingen. Dit leidde in juni 1999 tot een eerste Top van staatshoofden en regeringsleiders, de Top van Rio, waarop alle 48 EU-lidstaten en Latijns-Amerikaanse en Caribische landen, Cuba incluis, vertegenwoordigd waren.

5.2.5 Deze top mag zonder meer als een historische gebeurtenis worden beschouwd. Hij was niet alleen een duidelijk tekenvan de groeiende volwassenheid van de Europese Unie als speler op het internationale toneel en van de toenemende belangstelling van de geïndustrialiseerde wereld voor Latijns-Amerika en het Caribisch gebied, maar ook een pleidooi vóór regionalisme en tégen de unipolaire wereldorde waarmee de wereld sinds het einde van de Koude Oorlog zit opgezadeld. Sommigen beschouwen deze top zelfs als een eerste stap op weg naar een multipolaire wereld — een wereld die niet langer wordt gedomineerd door de Verenigde Staten.

5.2.6 Uit deze top zijn twee documenten voortgekomen, een verklaring en een actieplan, die de basis van een „nieuwe strategische relatie” tussen beide regio's moesten vormen. De verklaring, die 69 punten telde, riep partijen op hun banden op politiek, economisch, wetenschappelijk, cultureel, educatief, sociaal en menselijk gebied nader aan te halen en een „strategische associatie” aan te gaan. Het actieplan van zijn kant omvatte 55 prioriteiten.

5.2.7 Door het grote aantal aandachtsvelden en prioriteiten ontbrak het evenwel aan een duidelijke beleidslijn. Daarom heeft het op hoog ambtelijk niveau ingestelde Follow-up-Comité in november 1999 tijdens zijn eerste bijeenkomst in het Finse Tuusula het aantal prioriteiten tot elf teruggebracht (8). Wat de prioriteiten 5, 7 en 8 betreft werd inmiddels al enige vooruitgang geboekt. Zo werd op het vlak van de drugsbestrijding een „biregionaal coördinatiemechanisme” in het leven geroepen (prioriteit nr. 5), leidde de ondertekening van associatieovereenkomsten met Chili en Mexico tot nauwere contacten op het niveau van het bedrijfsleven (prioriteit nr. 7) en werd een biregionale dialoog over O&TO-aangelegenheden ingesteld (prioriteit nr. 8). In het kader van deze „O&TO-dialoog” heeft in maart 2002 in Brasilia een ministerconferentie plaatsgehad, die een verklaring („Verklaring van Brasilia”) en een actieplan heeft opgeleverd. In het actieplan, dat tijdens de top in Madrid werd besproken, werden de volgende prioriteiten opgenomen: gezondheid en kwaliteit van het bestaan, duurzame ontwikkeling en verstedelijking, cultureel erfgoed en informatiemaatschappij.

5.2.8 Hoewel in Tuusula duidelijke prioriteiten en doelstellingen waren vastgelegd, bleken partijen tijdens de tweede top, in mei 2002 in Madrid, nog steeds niet goed te weten hoe het verder moest met hun onderlinge betrekkingen.

5.2.9 De Commissie heeft voorgesteld om in de periode 2000-2006 in totaal 2.264 mln euro voor het Latijns-Amerikabeleid uit te trekken (9), d.i. gemiddeld 323 mln euro per jaar. Een dergelijk budget staat in geen verhouding tot het doel en het belang van het project. Bovendien ontvangt Latijns-Amerika daarmee nog steeds minder EU-steun dan welke andere regio ook.

5.2.10 De Top van Madrid leverde ook om nog een andere reden weinig concrete resultaten op. In de nasleep van 11 september wilde de Europese Unie vooral de thema's veiligheid en terrorisme bespreken, terwijl de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen liever over de economische betrekkingen en handelsrelaties tussen beide regio's wilden praten. Dit verschil in prioritering was ook al tijdens de Top van Rio naar voren gekomen, waar de Europese delegatie vooral de thema's governance en armoede wilde aansnijden, terwijl de vertegenwoordigers van de Latijns-Amerikaanse en de Caribische landen meer geïnteresseerd waren in de onderlinge economische betrekkingen en de weerslag hiervan op de werkgelegenheid. Het wordt hoog tijd dat partijen op basis van een aantal gemeenschappelijke doelstellingen een concrete agenda vaststellen — een taak voor de volgende top, die in mei 2004 in Mexico wordt gehouden.

5.3 Huidige stand van zaken

5.3.1 Na de top in Rio gingen de onderhandelingen over een nieuwe handelsovereenkomst met de Mercosur van start (overigens een van de belangrijkste resultaten van „Rio”). In 2002 trad de overeenkomst met Mexico in werking en in datzelfde jaar werd, tijdens de Top van Madrid, ook een overeenkomst met Chili gesloten. In elk van deze overeenkomsten zijn de drie kernelementen van het Europese Latijns-Amerikabeleid opgenomen: politieke dialoog, samenwerking en economische cq. commerciële integratie. Het is niet duidelijk of de Top van Madrid nog andere voor de strategische alliantie tussen de Unie en Latijns-Amerika belangrijke resultaten heeft opgeleverd.

5.3.2 Merkwaardig is dat de Unie ondanks haar inspanningen nog steeds geen associatieovereenkomsten met andere regionale groeperingen heeft kunnen sluiten. Tijdens de Top van Madrid heeft zij de CAN en de MCCA voorgesteld om alvast onderhandelingen over de hoofdstukken „politieke dialoog” en „samenwerking” te starten (deze onderhandelingen werden in oktober 2003 afgerond). Wanneer de onderhandelingen over de handelsproblematiek van start zullen gaan, hangt af van het verloop van de Doha-ronde (die volgens het oorspronkelijke plan eind 2004 afgesloten had moeten worden) en van de interne ontwikkelingen in de CAN en de MCCA.

5.3.3 De Mercosur, die nauwere politieke en economische betrekkingen met de Unie onderhoudt dan welke andere Latijns-Amerikaanse regionale groepering ook, heeft zijn aanbod voor tariefverlagingen, met name voor landbouwproducten, nog niet bekendgemaakt. Als de tarievenonderhandelingen zouden stuklopen, en zeker als de landbouw het struikelblok zou zijn, dient de Unie erop toe te zien dat de toekomstige associatieovereenkomst niet tegen haar beleidsdoelstellingen op het gebied van gezondheidsbescherming, intellectuele eigendom en duurzame ontwikkeling ingaat.

5.3.4 Daar de Unie ervoor heeft gekozen zich veeleer op regionale groeperingen dan op afzonderlijke landen te richten, is het des te merkwaardiger dat zij prioriteit heeft gegeven aan Mexico en Chili, twee landen die de integrationistische gedachte bepaald niet hoog in het vaandel dragen en op de koop toe de grootste voorstanders van het FTAA-project zijn. Ondanks het feit dat in de Verklaring en het Actieplan van Rio duidelijk wordt gepleit voor een nieuwe strategische alliantie tussen de Unie en de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen, laat de Unie zich kennelijk vooral leiden door de ontwikkelingen in het kader van het FTAA-project.

5.3.5 De meeste regionale groeperingen in Latijns-Amerika streven ernaar om niet alleen hun handelsrelaties met de Verenigde Staten maar ook die met andere belangrijke spelers op het internationale toneel verder uit te bouwen. Door hun externe betrekkingen te diversifiëren, en vooral door hun politieke en economische banden met de Europese Unie nader aan te halen, hopen zij, in navolging van de Mercosur, zichzelf op de wereldkaart te zetten. De Unie moet deze gelegenheid met beide handen aangrijpen omdat zij op die manier het voortbestaan van deze regionale groeperingen kan helpen veiligstellen en ook verandering kan brengen in de positie en de invloed van de Latijns-Amerikaanse en de Caribische landen bij de FTAA-onderhandelingen. Een ander voordeel van dit nieuwe strategische partnerschap is dat het de Unie en haar Latijns-Amerikaanse en Caribische partners in staat stelt om in internationale fora met meer kans op succes gemeenschappelijke standpunten en belangen te verdedigen.

5.3.6 Het Comité vestigt er bij dit alles de aandacht op dat de preferentiële overeenkomsten met de Mercosur, de CAN en de MCCA in overeenstemming dienen te zijn met artikel 24 van de GATT/WTO-overeenkomst (10).

5.3.7 Bovendien dient rekening te worden gehouden met de belangen van landbouwbedrijven - grote zowel als kleine, Europese zowel als Latijns-Amerikaanse en Caribische — en mag niet worden getornd aan de sociale harmonie in plattelandsgebieden.

5.4 Rol van het maatschappelijk middenveld in het kader van de betrekkingen met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied

5.4.1 Sinds de Europese Unie uit strategische overwegingen heeft besloten de banden met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied nader aan te halen, volgt het Comité de ontwikkeling van de betrekkingen tussen beide regio's op de voet. Het heeft er daarbij al meermaals voor gepleit om het maatschappelijk middenveld in alle fasen bij de onderhandelingen te betrekken.

5.4.2 Het Comité heeft er in al zijn adviezen over deze problematiek (11) op gewezen dat niet alleen de politieke dialoog en de handelsrelaties moeten worden geïntensiveerd, maar dat ook de sociale dimensie van de betrekkingen tussen beide regio's, en met name de naleving van de mensenrechten en de rechten van werknemers en de versterking van de sociale cohesie, bijzondere aandacht dient te krijgen.

5.4.3 Om het maatschappelijk middenveld de kans te geven zijn stem krachtiger te laten horen, heeft het Comité de topconferenties in Rio (1999) en Madrid (2002) aangegrepen om ook een bijeenkomst voor vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld te organiseren.

5.4.4 Momenteel bereidt het de derde bijeenkomst voor vertegenwoordigers van middenveldorganisaties voor, die ter gelegenheid van de volgende top van staatshoofden en regeringsleiders, in 2004 in Mexico, zal worden gehouden.

5.4.5 Een ander succesvol onderdeel van zijn strategie zijn de bijeenkomsten met vertegenwoordigers van het Sociaal-Economisch Forum van de Mercosur (FCES), die het maatschappelijk middenveld de kans moeten geven zijn visie op de diverse onderdelen van de onderhandelingen over de geplande associatieovereenkomst onder de aandacht te brengen.

5.4.6 Tijdens hun laatste bijeenkomst, op 5 en 6 mei 2003, hebben het Comité en het FCES de onderhandelaars van beide partijen opgeroepen meer aandacht te besteden aan de sociale dimensie van de associatieovereenkomst en hierin uitdrukkelijk te verwijzen naar de Declaración socio-laboral van de Mercosur (verklaring over de rechten van werknemers), het Handvest van sociale grondrechten van de Europese Unie en de Verklaring inzake fundamentele beginselen en rechten met betrekking tot arbeid van de Internationale Arbeidsorganisatie (1998).

5.4.7 Verder hebben zij concrete inspraakprocedures geëist, omdat zij van oordeel zijn dat de onderhandelingen alleen kans van slagen hebben als wordt gekozen voor een geïntegreerde aanpak en als ook het maatschappelijk middenveld een stem in het kapittel krijgt.

5.4.8 Inmiddels zijn ook al een aantal sectorale overlegorganen in het leven geroepen die, naar het voorbeeld van het Business Forum EU-Mercosur en het recente Arbeidsforum EU-Mercosur, de trans-Atlantische dialoog moeten bevorderen en de politieke besluitvorming over voor hen relevante thema's moeten beïnvloeden.

6. Het strategische partnerschap na de Conferentie van Cancún

6.1 Gevolgen van het mislukken van „Cancún”

6.1.1 Veel Latijns-Amerikaanse landen met economische problemen zijn wanhopig op zoek naar extra afzetmogelijkheden voor hun producten. Nu de Conferentie van Cancún is mislukt, overwegen sommige CAN- en MCCA-landen — o.m. Colombia, Costa Rica, Guatemala, Peru en El Salvador — hun regionale organisatie de rug toe te keren en in te gaan op het voorstel van de regering-Bush om een bilateraal handelsakkoord met de Verenigde Staten te sluiten. Naar verluidt zouden de landen in kwestie van plan zijn hun steun aan de G21 op te zeggen — wat El Salvador trouwens al vóór de conferentie van Cancún heeft gedaan.

6.1.2 De G21 mag dan barsten beginnen te vertonen, het fiasco van de WTO-conferentie in Seattle in december 1999 heeft duidelijk gemaakt dat de grote handelsmogendheden (de Europese Unie, Japan en de Verenigde Staten) niet langer om emerging countries als Brazilië, China, India en Zuid-Afrika heen kunnen. Als voortrekkers van de G21 en haar „aanhang” van 90 arme (voornamelijk Afrikaanse) landen, die zich om uiteenlopende redenen achter de G21 hebben geschaard zonder er echt deel van uit te maken, hebben deze laten zien dat zij in staat zijn coalities te vormen en zo de onderhandelingen te blokkeren.

6.1.3 Een van de voornaamste verklaringen voor de opkomst van dit soort coalities is het feit dat ontwikkelingslanden nauwelijks toegang hebben tot de landbouwmarkten van de rijkere landen. Zij van oordeel dat hun economieën sterk te lijden hebben onder de landbouwsubsidies van de Europese Unie, Japan en de Verenigde Staten en eisen daarom de stopzetting van dit subsidiebeleid. De Europese Unie heeft bij wijze van compromis voorgesteld een onderscheid te maken tussen subsidies mét en subsidies zónder aantoonbare nadelige gevolgen voor landbouwers in ontwikkelingslanden, maar zij heeft geweigerd zich vast te pinnen op een precieze datum voor de afschaffing van haar subsidies, zoals overeengekomen in het akkoord dat zij medio augustus 2003 in de aanloop naar de conferentie in Cancún met de Verenigde Staten heeft gesloten.

6.1.4 Twistpunt zijn niet alleen de landbouwsubsidies maar ook de zgn. Singapore-issues: investeringen, mededinging, handelsfacilitatie en transparantie bij overheidsaanbestedingen. Ook bij déze thema's, die voor het eerst werden aangekaart tijdens de Conferentie van Singapore (1997), staan de belangen van de rijkere landen en die van de ontwikkelingslanden lijnrecht tegenover elkaar

6.1.5 Enkele ontwikkelingslanden hebben in Cancún nog maar eens benadrukt dat zij niet willen onderhandelen over de Singapore-issues en de liberalisering van de dienstenhandel. Ondanks de onverzettelijke houding van de rijkere landen hebben de armste landen, die vanwege hun geringe aandeel in de wereldhandel (minder dan 1 %) totnogtoe nauwelijks een rol van betekenis speelden bij de WTO-onderhandelingen, toch voet bij stuk gehouden.

6.1.6 De perikelen rond het „katoendossier” hebben de alliantie tussen de ontwikkelingslanden, die enkele maanden vóór de Conferentie van Cancún tot stand was gekomen, nog versterkt. Hoewel de Doha-ronde op voorstel van de Europese Unie het etiket „ontwikkelingsronde” opgeplakt kreeg en het katoendossier van vitaal belang is voor enkele van de armste landen ter wereld (de Sahel-landen Mali, Burkina Faso, Benin en Tsjaad), bevatte de definitieve tekst geen enkele concrete concessie. Omdat de Verenigde Staten weigerden de subsidies aan hun eigen producenten (4 mrd dollar op jaarbasis) terug te schroeven, hebben de ontwikkelingslanden de tekst niet willen goedkeuren.

6.1.7 Door de onwrikbare houding van beide kampen was de conferentie van Cancún dan ook gedoemd te mislukken.

6.1.8 De mislukking van Cancún heeft niet alleen duidelijk gemaakt dat de zuidelijke landen er steeds beter in slagen als één front voor hun belangen op te komen, maar ook dat de tegenpartij, en met name Europese Unie, de soliditeit van de G21 heeft onderschat. Het echec van Cancún belooft weinig goeds voor het verdere reilen en zeilen van het internationale bestel. Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog wordt het systeem van internationale betrekkingen beheerst door een kluwen van regels en verdragen, die met elkaar verbonden zijn als de draden van een spinnenweb en ervoor zorgen dat de wereldgemeenschap zo goed en zo kwaad als het gaat bij elkaar wordt gehouden. De kern van dit „web” wordt gevormd door de Verenigde Naties, die er, ondanks haar tekortkomingen en mislukkingen, in is geslaagd enige orde te scheppen in het systeem van internationale betrekkingen. Dankzij dit multilateralisme kent onze planeet een zekere vorm van collectief bestuur. Het multilateralisme vormt overigens ook — en zulks al sinds het begin van het Europese integratieproces — de hoeksteen van de betrekkingen tussen Europa en de rest van de wereld.

6.1.9 Sinds kort staat het internationale rechtssysteem echter opnieuw ter discussie en is het unilateralisme met name in de Verenigde Staten aan een opmars bezig, met alle gevolgen van dien voor de internationale rechtsorde die de afgelopen vijftig jaar stukje bij beetje werd opgebouwd.

6.1.10 Het mislukken van de Conferentie van Cancún heeft de zaak er niet beter op gemaakt, want de Verenigde Staten trachten sindsdien de WTO te omzeilen door met de andere landen op het continent bilaterale overeenkomsten te sluiten. Op deze manier proberen zij ook steun te krijgen voor hun FTAA-project. De regering-Bush heeft overigens onlangs verklaard dat de oorlog in Irak de betrekkingen met Latijns-Amerika enigszins naar de achtergrond heeft gedrongen, maar dat zij van plan is het FTAA-project weer serieus op te pakken — een voornemen dat zij na de conferentie in Cancún nogmaals heeft bevestigd. Zoals reeds gezegd in paragraaf 6.1.1 zijn sommige Latijns-Amerikaanse landen bereid op het aanbod van de Verenigde Staten in te gaan en zich terug te trekken uit het regionale samenwerkingsverband waar zij momenteel deel van uitmaken. Hierdoor zou het integratieproces in de regio, waar de Europese Unie zich zó voor heeft ingezet, ernstig in het gedrang komen.

6.2 Regionale strategieën op het Amerikaanse continent

6.2.1 Via de FTAA proberen de Verenigde Staten de twee andere grote handelsmogendheden, de Europese Unie en Japan, de loef af te steken en op die manier hun positie als wereldleider te verstevigen. De FTAA is niet zomaar een handelsakkoord, maar een breed opgezette samenwerkingsovereenkomst, waarvan de doelstellingen verder gaan dan het opheffen van douanebarrières en het creëren van een vrijhandelszone met als uiteindelijk doel het stimuleren van de onderlinge handel in goederen en diensten. Naast de handelsproblematiek komen bij de FTAA-onderhandelingen ook thema's als milieubescherming, investeringen, financiële markten, intellectuele eigendom, overheidsopdrachten, mededingingsbeleid enz. aan de orde.

6.2.2 In feite gaat het hier om een heel institutioneel raamwerk, dat voornamelijk stoelt op het gezag van het recht en als kader voor een ingrijpend economisch integratieproces — via de markt — moet fungeren. Het pan-Amerikaanse integratieproject hinkt dus op twee benen: enerzijds is het erop gericht een einde te maken aan de compartimentering van de Amerikaanse markt en anderzijds heeft het tot doel een aantal nieuwe normen, standaarden en regels op te stellen die de internationale handel in betere banen moeten gaan leiden. Vanwege het politieke en economische gewicht van de Verenigde Staten is het zeer waarschijnlijk dat deze nieuwe regels voornamelijk op de situatie en de regelgeving aldáár gebaseerd zullen zijn.

6.2.3 Als dit scenario werkelijkheid zou worden, zou de invloed van Europa in de regio zonder enige twijfel verder afnemen en zouden de Europese ondernemers het er nog moeilijker krijgen dan nu.

6.2.4 De Europese Unie heeft een eerste zware klap te verwerken gekregen toen de NAFTA-overeenkomst in werking is getreden. Deze zorgde namelijk voor een drastische verschuiving in de handelsstromen, waardoor het Europese bedrijfsleven zijn marktaandeel in Mexico met de helft zag teruglopen. Het aandeel van de Unie in de Mexicaanse in- en uitvoer is in de periode 1990-1997 gedaald van resp. 14,3 % en 12,6 % tot resp. 8,5 % en 3,6 %. De Verenigde Staten daarentegen zagen in dezelfde periode hun aandeel in de Mexicaanse uitvoer toenemen tot maar liefst 90 % en zijn nu Mexico's belangrijkste handelspartner. De Unie heeft het verloren terrein nog steeds niet helemaal teruggewonnen, ondanks de associatieovereenkomst die zij na een korte onderhandelingsperiode met Mexico heeft gesloten. Mexico is zo sterk op de Verenigde Staten georiënteerd geraakt dat de handel met de Unie maar niet van de grond komt en de overeenkomst vooralsnog geen van beide partijen de voordelen oplevert die ervan verwacht mogen worden.

6.2.5 Uit de ervaringen met NAFTA is duidelijk gebleken hoe snel dergelijke overeenkomsten tot verschuivingen in handels- en investeringsstromen kunnen leiden. Ook de FTAA kan dergelijke verschuivingen met zich meebrengen.

6.2.6 Zelfs al zou de FTAA vertraging oplopen, dan nog zou de tendens tot regionalisering en continentalisering zich verder doorzetten, want er zijn op het Amerikaanse continent nog diverse andere vrijhandelsovereenkomsten van kracht of in voorbereiding. Momenteel vindt 60 % van de totale uitvoer en 50 % van de totale invoer van de 34 FTAA-landen binnen het Amerikaanse continent plaats, tegenover resp. 48 % en 41 % tien jaar geleden. Op de Mercosur-landen na (van wie de Unie de voornaamste handelspartner is) zijn alle Latijns-Amerikaanse en Caribische landen op Noord-Amerika georiënteerd: bijna 50 % van de uitvoer van de CAN, 45 % van die van de MCCA en 41 % van die van de Caricom gaat naar NAFTA-landen. De FTAA zal deze ontwikkeling alleen maar versterken.

6.3 Het strategische partnerschap met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied

6.3.1 De Europese Unie dient terdege rekening te houden met de strategie die de Verenigde Staten sinds kort volgen. Dit betekent niet dat zij „oppositie” moet gaan voeren tegen de Verenigde Staten, maar wel dat zij haar eigen integratiemodel naar de andere continenten moet „exporteren” en op die manier moet zien bij te dragen aan de uitbouw van een multiregionale — en daarmee ook evenwichtigere — wereld. Door het sluiten van preferentiële overeenkomsten met de diverse Latijns-Amerikaanse regionale groeperingen kan zij deze helpen hun interne structuren te consolideren en hun positie op het internationale toneel te verstevigen.

6.3.2 De Unie kan zich niet veroorloven Latijns-Amerika en het Caribisch gebied te veronachtzamen, want zij heeft deze landen nodig als zij haar nieuwe rol op het wereldtoneel veilig wil stellen. Bovendien zijn de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen om diverse redenen (culturele, politieke, economische…) natuurlijke bondgenoten, temeer daar er momenteel in deze regio een grote „vraag” naar Europa is. De Unie mag de sluiting van een vrijhandelsovereenkomst met de Mercosur-landen dan ook niet uitstellen tot na de beëindiging van de WTO-onderhandelingen (zoals ook in een verslag van het Europees Parlement wordt gesteld (12)), zeker nu de mislukking van de Conferentie van Cancún de planning van de Doha-ronde danig in de war heeft gestuurd.

6.3.3 De Unie mag de draagwijdte van het FTAA project niet onderschatten. Als zij haar aanwezigheid op het Amerikaanse continent veilig wil stellen en ook bij de uitwerking van de nieuwe regels voor de internationale handel een rol wil blijven spelen, dan is het de hoogste tijd dat zij de hand aan de ploeg slaat en de nodige middelen vrijmaakt om haar internationale ambities te realiseren. Verder is het ook van cruciaal belang dat zij haar invloed binnen de internationale economische instellingen (Internationaal Monetair Fonds, Wereldbank…) tracht te vergroten door er meer met één stem te spreken.

6.3.4 De Latijns-Amerikaanse en Caribische landen van hun kant kampen momenteel met zo veel problemen dat zij Europa meer dan ooit nodig hebben. Zij beschouwen het Europese sociale en politieke model nog steeds als een na te volgen voorbeeld en moeten bovendien een sociaal-economisch alternatief zien te vinden voor de zgn. consensus van Washington en voor het integratieproject met de Verenigde Staten.

6.3.5 Een aantal factoren heeft ervoor gezorgd dat de betrekkingen tussen Europa en de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen de afgelopen jaren op een lager pitje zijn komen te staan: de plannen voor verdere uitbreiding van de Unie, de multilaterale handelsbesprekingen in het kader van de WTO, de nieuwe internationale situatie van het post-11-september-tijdperk en de crisis die Latijns-Amerika de laatste tijd doormaakt. De Unie mag zich echter niet uitsluitend door haar economische belangen laten leiden, maar is het als belangrijke speler op het wereldtoneel aan zichzelf verplicht om een integraal en coherent beleid ten aanzien van deze regio te voeren.

6.3.6 Latijns-Amerika schreeuwt momenteel om veranderingen, getuige de vele protestdemonstraties van de afgelopen jaren in een aantal Zuid-Amerikaanse en Andeslanden en de verkiezing van Luis Inácio Lula da Silva en Néstor Kirschner tot president van resp. Brazilië en Argentinië. Beide presidenten hebben duidelijk te kennen gegeven dat de FTAA voor hen geen topprioriteit is en dat zij het belangrijker vinden de regionale samenwerking te intensiveren en de banden met de Europese Unie nader aan te halen, zoals overigens ook blijkt uit hun bezoeken aan diverse Europese hoofdsteden in juli jl.

6.3.7 Deze toenaderingspogingen hebben vooralsnog weinig weerklank gevonden, wat ook in Europa zelf al de nodige reacties heeft uitgelokt. Volgens een aantal leden van het Europees Parlement is er hier duidelijk sprake van een gebrek aan politieke wil, temeer daar de Unie wel degelijk over de middelen beschikt om de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen een alternatief voor de FTAA te bieden. Ook tijdens de 16e Interparlementaire Conferentie Europese Unie/Latijns-Amerika, in mei 2003, viel deze kritiek te beluisteren.

6.3.8 Ook sociale en milieuaspecten moeten bij het uitbouwen van de onderlinge betrekkingen de nodige aandacht krijgen. Het Comité staat dan ook volledig achter het voorstel van Europees commissaris Patten om tijdens de komende top van staatshoofden en regeringsleiders, in 2004 in Mexico, ook de sociale cohesie bovenaan op de agenda te plaatsen (13).

6.3.9 Daar de werkloosheid, de armoede en de sociale ongelijkheid in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied de afgelopen tien jaar steeds verder zijn toegenomen, zou het een goede zaak zijn als in het strategische partnerschap ook een sociale (en milieu-)clausule werd opgenomen, zodat de handelsovereenkomsten met de Unie ook bijdragen aan het verminderen van de armoede en de extreme ongelijkheid in de regio en aan het verzachten van de potentiële nadelige gevolgen van de liberalisering van de handel. In deze clausule kan worden vastgelegd dat de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen de EU-steun dienen te gebruiken om een inkomensherverdeling door te voeren en op die manier de strijd aan te binden met de enorme sociale ongelijkheid in de regio.

6.3.10 Zoals reeds gezegd worden de Unie en haar Latijns-Amerikaanse en Caribische partners het maar niet eens over een gemeenschappelijke agenda. Het gevaar is niet denkbeeldig dat zij ook tijdens de komende top in Mexico geen overeenstemming weten te bereiken. Commissaris Patten wil van deze top een „top van de sociale cohesie” maken om de sociale ongelijkheid en de armoede in de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen uit te roeien, maar deze landen zelf zijn van oordeel dat alleen een betere integratie in de internationale handel hun economische groei kan stimuleren en de armoede in de regio kan terugdringen. Zolang partijen het niet met elkaar eens zijn over een gemeenschappelijke agenda of althans over de volgorde van hun prioriteiten, valt er weinig vooruitgang te verwachten in het strategische partnerschap waarover in Rio afspraken werden gemaakt. Het Comité vindt het een uitstekende zaak dat de Unie de sociale cohesie in de regio wil versterken, maar is van oordeel dat zij ook met de prioriteiten van haar Latijns-Amerikaanse en Caribische partners rekening dient te houden, zodat de top in Mexico een succes wordt. Na het echec van Cancún is het voor de Unie niet alleen zaak zich te concentreren op thema's waarmee zij zich internationaal kan profileren, maar ook in te spelen op de verwachtingen van haar Latijns-Amerikaanse en Caribische partners, die vooral geïnteresseerd zijn in preferentiële handelsakkoorden met de Unie. Nu de FTAA-onderhandelingen het laatste rechte stuk ingaan, moet de Unie de top in Mexico aangrijpen om het strategische partnerschap met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied een krachtige impuls te geven.

7. Voorstellen van het Comité

7.1 De Overeenkomst van Cotonou, die de Europese Unie in juni 2000 met de ACS-landen heeft gesloten, voorziet in een dialoog tussen overheid en „niet-gouvernementele actoren”. De bedoeling is dat overheid en maatschappelijk middenveld samen, maar ieder op zijn manier, aan de ontwikkeling van hun land werken. Ook in het Witboek inzake Europese governance, dat de Commissie in 2001 heeft uitgebracht, wordt de rol van het maatschappelijk middenveld bij het uitstippelen van beleid met een internationale dimensie benadrukt.

7.2 Het is dan ook niet meer dan logisch dat het maatschappelijk middenveld van de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen bij de samenwerking met de Europese Unie en bij de onderhandelingen over de geplande overeenkomsten met de Unie wordt betrokken.

7.3 Totnogtoe kwam het middenveld er bij de onderhandelingen tussen de Unie en haar Latijns-Amerikaanse en Caribische partners nauwelijks aan te pas. Zijn bijdrage was in feite puur symbolisch, want naast de dialoog tussen het Comité en vertegenwoordigers van zijn Latijns-Amerikaanse en Caribische evenknieën, die meestal in de marge van de topconferenties van staatshoofden en regeringsleiders plaatsvond, valt er nauwelijks iets te melden.

7.4 Vanwege de cruciale rol van de burgers en het maatschappelijk middenveld, niet alleen voor de consolidering van de democratie en het op gang komen van een duurzaam ontwikkelingsproces in de regio, maar ook om het strategische partnerschap tussen beide regio's de nodige legitimiteit te verlenen en te voorkomen dat hierbij dezelfde fout wordt gemaakt als bij het FTAA-project, stelt het Comité het volgende voor:

7.4.1 Opstellen van een duidelijke strategie

7.4.1.1 In de wereld van vandaag, met zijn steeds complexere problemen en zijn talloze gevaren en risico's, heeft de Unie meer dan ooit behoefte aan een alomvattende strategie als zij haar streven naar vrede, duurzame ontwikkeling en respect voor de mensenrechten wil realiseren en haar steentje wil bijdragen aan de totstandkoming van een rechtvaardigere en evenwichtigere wereld.

7.4.1.2 Deze waarden en doelstellingen moeten ook tot uiting komen in de betrekkingen met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied, zodat de volkeren in deze regio beseffen dat de overeenkomsten met de Unie van cruciaal belang kunnen zijn voor hun eigen ontwikkeling en hun plaats op het wereldtoneel.

7.4.1.3 Om deze strategie in praktijk te kunnen brengen, moet de Unie meer middelen voor haar betrekkingen met deze regio uittrekken.

7.4.1.4 Zij mag zich bij haar onderhandelingen met de diverse regionale groeperingen — Mercosur, CAN, MCCA, Caricom… — niet uitsluitend op handels- en douaneaangelegenheden concentreren, maar zij dient steeds van deze alomvattende strategie uit te gaan.

7.4.1.5 Zij dient ook de politieke dialoog met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied nieuw leven in te blazen, niet alleen omdat dit een van de drie pijlers van haar associatieovereenkomsten is, maar ook en vooral omdat het juist de politieke dialoog is die haar associatieovereenkomsten onderscheidt van het FTAA-project van de Verenigde Staten. Daarom dient zij naar interministeriële bijeenkomsten, zoals b.v. de bijeenkomsten met de Groep van Rio, steeds een sterke delegatie af te vaardigen — een delegatie van hetzelfde „kaliber” als het doel dat zij wil realiseren: de totstandbrenging van een biregionaal strategisch partnerschap.

7.4.2 Opstellen van een actieplan en een tijdschema

7.4.2.1 Nu de WTO-conferentie in Cancún is mislukt en de Verenigde Staten er alles aan doen om hun FTAA-project binnen de gestelde termijn af te ronden, moet de Unie zo spoedig mogelijk een nieuw actieplan opstellen en haar tijdschema bijstellen.

7.4.2.2 Zij moet zich met name bezinnen op de vraag of de onderhandelingen met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied niet moeten worden losgekoppeld van de WTO-onderhandelingen in het kader van de Doha-ronde.

7.4.2.3 Het Comité zou graag zien dat de associatieovereenkomst met de Mercosur tijdens de komende top van staatshoofden en regeringsleiders, in mei 2004 in het Mexicaanse Guadalajara, wordt ondertekend, of dat bij die gelegenheid in ieder geval een datum voor de ondertekening wordt vastgesteld.

7.4.3 Versterking van de transparantie en verbetering van de informatieverstrekking

7.4.3.1 Om het maatschappelijk middenveld bij alle fasen van het onderhandelingsproces te kunnen betrekken, moet de transparantie van de onderhandelingen worden vergroot en de informatieverstrekking over de bereikte resultaten en eventuele knelpunten worden verbeterd.

7.4.3.2 De Unie dient alle geledingen van het maatschappelijk middenveld te informeren over het doel van haar voorstellen en over de concessies waartoe zij bereid is om tot een akkoord te kunnen komen.

7.4.4 Ondersteuning en versterking van het maatschappelijk middenveld

7.4.4.1 De Unie kan bogen op een rijke ervaring op het vlak van de dialoog met de burger, waarvan het Comité een van de opmerkelijkste voorbeelden is.

7.4.4.2 Zij dient, zonder haar eigen model te willen exporteren, bij te dragen aan het opzetten of versterken van soortgelijke instellingen in regio's waar deze nog niet bestaan of nog te zwak zijn.

7.4.4.3 Ook het uitbouwen van geïnstitutionaliseerde contacten en betrekkingen tussen middenveldorganisaties uit beide regio's kan de toenadering, en daarmee ook de tenuitvoerlegging van de Europese strategie, ten goede komen.

7.4.5 Opstellen van impactstudies en uitwerking van maatregelen ter bestrijding van de armoede en ter bevordering van de werkgelegenheid

7.4.5.1 Alle integratieprocessen hebben hun weerslag op het dagelijks leven, en met name op dat van kwetsbare bevolkingsgroepen.

7.4.5.2 Daarom dient de Unie studies over de impact van de liberaliserings- en integratieprocessen op te stellen en de maatregelen ter bestrijding van armoede, sociale uitsluiting en werkloosheid financieel te ondersteunen.

7.4.6 Promoten van een beleid ter versterking van de sociale cohesie

7.4.6.1 De Unie moet de overeenkomsten met haar Latijns-Amerikaanse en Caribische partners niet uitsluitend zien als een kans om nieuwe markten te veroveren, maar ook als een middel om de sociaal-economische ontwikkeling van deze regio te bevorderen.

7.4.6.2 De overeenkomsten moeten de hele bevolking in de regio ten goede komen, en niet alleen degenen die nu al een graantje meepikken. Het zou voor de Unie een enorme opdoffer zijn — met ronduit funeste gevolgen voor haar Latijns-Amerikastrategie — als zij zou worden geassocieerd met een beleid dat de economische en sociale ongelijkheid in de regio nog vergroot.

7.4.6.3 Het associatieproject van de Unie dient zich van het FTAA-project van de Verenigde Staten te onderscheiden doordat ook terdege aandacht wordt besteed aan de sociale cohesie in de landen waarmee associatieovereenkomsten werden cq. zullen worden gesloten.

7.4.6.4 Het Comité schaart zich dan ook volledig achter het voorstel van de Commissie om de top in Mexico in het teken van de sociale cohesie te stellen.

7.4.7 Versterking van de rol van het Comité in de trans-Atlantische burgerdialoog

7.4.7.1 In het samenwerkingsprotocol tussen het Comité en de Commissie (2001) en in het Verdrag van Nice wordt het Comité omschreven als het forum bij uitstek voor overleg tussen de Europese instellingen en het maatschappelijk middenveld, niet alleen in Europa maar ook in derde landen.

7.4.7.2 Het Comité heeft alle gelegenheden te baat genomen om zich van deze taak te kwijten, maar is zich ervan bewust dat het de dialoog met zijn evenknieën in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied nog kan (en moet) opvoeren en dat het andere, meer efficiënte, vormen van samenwerking moet zien te vinden.

7.4.7.3 In deze cruciale fase in de betrekkingen tussen de Unie en haar Latijns-Amerikaanse en Caribische partners is het dan ook zaak dat het Comité: — zijn banden met de FCES van de Mercosur verder aanhaalt; — de situatie van het maatschappelijk middenveld in andere delen van Latijns-Amerika en het Caribisch gebied nader bestudeert; — het maatschappelijk middenveld in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied bij de voorbereiding van zijn adviezen over deze regio betrekt.

Brussel, 25 februari 2004 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité R. BRIESCH

(1) De deelnemende landen waren: Antigua en Barbuda, Argentinië, de Bahamas, Barbados, Belize, Bolivia, Brazilië, Canada, Chili, Colombia, Costa Rica, Dominica, de Dominicaanse Republiek, Ecuador, El Salvador, Grenada, Guatemala, Guyana, Haïti, Honduras, Jamaica, Mexico, Nicaragua, Panama, Paraguay, St.-Lucia, St.-Kitts en Nevis, St-Vincent en de Grenadinen, Suriname, Trinidad en Tobago, Uruguay, Venezuela en de Verenigde Staten.

(2) El Salvador, Guatemala, Honduras en Nicaragua (Costa Rica bleef een eigen koers volgen)

(3) Deze cijfers zijn afkomstig van het directoraat-generaal Handel van de Europese Commissie.

(4) Antigua en Barbuda, de Bahamas, Barbados, Belize, Bolivia, Costa Rica, Dominica, de Dominicaanse Republiek, Ecuador, El Salvador, Grenada, Guatemala, Guyana, Haïti, Honduras, Jamaica, Nicaragua, Panama, Paraguay, St.-Lucia, St.-Kitts en Nevis, St-Vincent en de Grenadinen, Suriname, Trinidad en Tobago, en Uruguay

(5) Zie het ECLAC-jaarverslag „Sociaal Panorama van Latijns-Amerika 2002-2003”.

(6) De fast track-procedure — nu Trade Promotion Authority (TPA) genoemd — geeft de Amerikaanse regering het recht om handelsakkoorden te sluiten zonder het resultaat van iedere onderhandelingsfase aan het Congres te moeten voorleggen. Het Congres kan het akkoord alleen in zijn geheel goedkeuren of verwerpen.

(7) De Europese Economische Gemeenschap (EEG) werd bij de Europese Akte omgedoopt tot „Europese Gemeenschap” (EG), die op haar beurt in 1992 bij het Verdrag van Maastricht werd omgedoopt tot „Europese Unie” (EU).

(8) Deze elf prioriteiten zijn: 1) verdieping, intensivering en uitbreiding (tot alle vraagstukken van gemeenschappelijk belang) van het overleg en de samenwerking in internationale fora; 2) bevordering en bescherming van de mensenrechten, en met name de rechten van de kwetsbaarste bevolkingsgroepen, alsmede voorkoming en bestrijding van uitingen van vreemdelingenhaat, racisme en andere vormen van onverdraagzaamheid; 3) verbetering van de situatie van vrouwen, met o.m. de vaststelling van programma's en projecten op de terreinen die in de Verklaring van Beijing als prioritair worden aangemerkt; 4) versterking van de samenwerking op milieugebied en bij natuurrampen; 5) drugsbestrijding, met o.m. de uitvoering van het Actieplan van Panama, incl. de maatregelen ter bestrijding van illegale wapenhandel; 6) uitwerking van voorstellen voor onderlinge samenwerking met als doel de invoering van mechanismen ter bevordering van de stabiliteit en de dynamiek van het internationale economische en financiële bestel, ter versterking van het financiële bestel van de afzonderlijke landen en ter ondersteuning van economisch zwakkere landen; 7) stimulering van de onderlinge contacten op het niveau van het bedrijfsleven, incl. het MKB; 8) ondersteuning van de onderlinge samenwerking op het vlak van onderwijs (met name hoger onderwijs) en op het gebied van onderzoek en technologische ontwikkeling; 9) bescherming van het culturele erfgoed, met o.m. de oprichting van een cultureel forum; 10) uitwerking van een gemeenschappelijk initiatief met betrekking tot specifieke aspecten van de informatiemaatschappij; 11) ondersteuning van onderzoeksactiviteiten, postuniversitaire studies en opleidingsactiviteiten met betrekking tot integratieprocessen (Mededeling van de Commissie aan de Raad en aan het Europees Parlement „Follow-up van de eerste topconferentie tussen Latijns-Amerika, het Caribisch gebied en de Europese Unie”, COM(2000) 670 def. van 31 oktober 2000).

(9) Als volgt te verdelen: 2000: 368,37 mln euro; 2001: 336,25 mln euro; 2002: 315 mln euro; 2003: 310 mln eur; 2005: 310 mln euro; 2006: 315 mln euro.

(10) Als partijen een douane-unie of vrijhandelszone willen vormen, mogen zij op grond van artikel 24 afspraken maken die discriminerend zijn voor andere partijen. Daarbij dienen zij de volgende regels in acht te nemen: het grootste deel van het onderlinge handelsverkeer dient vrij te zijn van invoerrechten of andere beperkingen; de voor andere partijen geldende invoerrechten of andere regelingen mogen niet hoger of beperkender zijn dan vóór de instelling van de douane-unie of vrijhandelszone; elke overeenkomst over de geleidelijke instelling van een douane-unie of vrijhandelszone dient een concreet plan en een concreet tijdschema, met redelijke termijnen, te bevatten.

(11) PB C 169 van 16 juni 1999 (rapporteur: Zufiaur), PB C 260 van 17 september 2001 (rapporteur: Zufiaur) en PB C 94 van 18 april 2002 (rapporteur: Gafo Fernández). Het Comité werkt momenteel ook aan een advies over „De sociale cohesie in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied” (rapporteur: Zufiaur).

(12) Europees Parlement, Verslag over een globaal partnerschap en een gemeenschappelijke strategie voor de betrekkingen tussen de Europese Unie en Latijns-Amerika, commissie buitenlandse zaken, mensenrechten, gemeenschappelijke veiligheid en defensiebeleid, rapporteur: José Ignacio Salafranca Sánchez-Neyra, 11 oktober 2001, A5-0336/2001

(13) Chr. Patten., „Latin America: what has gone wrong? A EU policy proposal focussed on social cohesion”, exposé gegeven op 28 mei 2003 tijdens de ministeriële bijeenkomst EU-Groep van Rio in Vouliagmeni (Griekenland)