Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "Het instrumentarium ter bevordering van de Europese investeringen in derde landen"

(98/C 284/14)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 29 januari 1998 besloten om, overeenkomstig artikel 23 (3e alinea) van zijn Reglement van Orde, een advies op te stellen over "Het instrumentarium ter bevordering van de Europese investeringen in derde landen".

De Afdeling voor externe betrekkingen, handels- en ontwikkelingsbeleid, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 11 juni 1998 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Malosse.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 356 Zitting van 1 en 2 juli 1998 (vergadering van 1 juli) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd.

Aanbevelingen

Het Comité,

I. gezien:

1. het uitgebreide instrumentarium ter bevordering van de Europese investeringen in derde landen,

2. de gebrekkige afstemming van dit instrumentarium op de prioriteiten van de Unie,

3. de grote onderlinge verschillen wat de werking van de diverse instrumenten betreft,

II. gelet op:

1. zijn initiatiefadvies over Wereldwijde uniforme regels voor directe investeringen (CES 260/96),

2. de nieuwe verantwoordelijkheden die de Unie er op het vlak van haar externe betrekkingen bij heeft gekregen sinds de inwerkingtreding van het Verdrag van Maastricht en het Verdrag van Amsterdam,

3. de belangrijke bijdrage die directe buitenlandse investeringen kunnen leveren tot het opgangbrengen van een duurzaam sociaal-economisch ontwikkelingsproces,

4. het streven van de Unie om overal de hoogste sociale en milieunormen ingang te doen vinden,

5. de noodzaak om de ontwikkeling van het Europese MKB, dat een cruciale rol speelt bij het scheppen van welvaart en werkgelegenheid, te stimuleren,

6. de lopende multilaterale onderhandelingen over de investeringsproblematiek,

7. het streven om de procedures van het instrumentarium ter bevordering van de Europese investeringen in derde landen te vereenvoudigen en het instrumentarium op die manier toegankelijker te maken,

III. stelt het volgende voor:

1. De Commissie dient haar instrumentarium in te bedden in een alomvattende strategie die stoelt op drie pijlers: de grondbeginselen van het samenwerkingsbeleid van de Unie, de door de Unie gehanteerde sociale en milieunormen en de gewettigde belangen van de Unie, met name op het stuk van wederkerigheid, werkgelegenheid en concurrentievermogen.

2. Deze strategie moet worden toegelicht in een politieke mededeling, waarin ook een aantal specifieke maatregelen moeten worden voorgesteld om de transparantie, coherentie en coördinatie van het instrumentarium te garanderen.

3. Er moet een onderscheid worden gemaakt tussen gespecialiseerde instrumenten (met eenvoudige en duidelijk omschreven regels) en op specifieke regio's toegesneden programma's.

4. Er moet een extra inspanning worden geleverd ten aanzien van de landen in Midden- en Oost-Europa en het Middellandse-Zeegebied, waarmee nauwere samenwerkings- en partnerschapsbanden moeten worden aangeknoopt.

5. De Unie dient erop toe te zien dat haar eigen instrumentarium en dat van haar lid-staten elkaar aanvullen.

6. Het beheer van het instrumentarium moet worden vereenvoudigd, met name door alle betrokken diensten van de Commissie samen te voegen. Bovendien moeten de controles en evaluaties worden opgevoerd en moet de sociaal-economische impact van het instrumentarium met de medewerking van de sociaal-economische kringen en het Comité voortdurend worden geëvalueerd.

1. Inleiding

1.1. Al meer dan 20 jaar tracht de Commissie de Europese investeringen in derde landen te stimuleren. Zij heeft daartoe een uitgebreid instrumentarium in het leven geroepen, waarmee zij met name de oprichting van "joint ventures" wil bevorderen. Dit instrumentarium, waarvan het geografische toepassingsgebied inmiddels nagenoeg de hele wereld bestrijkt, vormt een zeer heterogeen geheel, wat zich laat verklaren door het feit dat ieder onderdeel in een heel specifieke context tot stand is gekomen: sommige instrumenten zijn gecreëerd in het kader van de samenwerking met de ACS-landen (Overeenkomst van Lomé), andere vloeien voort uit de samenwerking met de landen in Azië en Latijns Amerika, weer andere passen in het kader van de samenwerking met de Middellandse-Zeelanden en een laatste groep is een uitvloeisel van de samenwerking met de landen in Midden- en Oost-Europa. Niettemin kent dit instrumentarium steeds meer succes bij de Europese ondernemers, die de meer klassieke nationale instrumenten ter bevordering van de investeringen en de export steeds meer de rug toekeren.

1.2. Doel van dit initiatiefadvies is een duidelijk beeld te krijgen van het toepassingsgebied en de impact, met name op sociaal-economisch gebied, van elk van deze instrumenten en in het licht van die analyse een aantal aanbevelingen te formuleren met betrekking tot de prioriteiten, de procedures en het beheer van ieder instrument, met als uiteindelijk doel het instrumentarium in zijn geheel te stroomlijnen en transparanter te maken.

1.3. Een en ander moet ook worden gezien tegen de achtergrond van het proces van verdieping (invoering van een economische en monetaire unie met één gemeenschappelijke munt) en verbreding (toetreding van tien Midden- en Oost-Europese landen en Cyprus) van de Unie, twee ontwikkelingen die onvermijdelijk gevolgen zullen hebben voor het externe beleid van de Unie, incl. voor de Europese investeringen in derde landen.

1.4. Ten slotte moet dit advies ook worden gezien in het kader van het mondialiseringsproces, waarin de investeringsproblematiek een centrale plaats inneemt. Twee aspecten staan thans in het middelpunt van de belangstelling: de uitwerking van een Multilateraal Investeringsakkoord (MIA) in het kader van de OESO en de introductie van sociale en milieunormen in het kader van de handels- en investeringsproblematiek.

2. Het instrumentarium ter bevordering van de Europese investeringen in derde landen

2.1. Het Centrum voor Industriële ontwikkeling en de Overeenkomst van Lomé

In het kader van de betrekkingen met de ACS-landen heeft de Unie een Centrum voor Industriële Ontwikkeling (CIO) opgericht. Het CIO is een paritaire instelling die financiële en technische assistentie verleent aan investeerders uit de Unie en de ACS-landen die in de ACS-staten een industriële onderneming willen opzetten. Het biedt vier faciliteiten: hulp bij het in contact brengen van potentiële partners, assistentie bij de voorbereiding van investeringsprojecten, adviesverstrekking over financiële en juridische aspecten en hulp bij het opstarten van de projecten. Bovendien biedt de Overeenkomst van Lomé de Unie de mogelijkheid om investeringsprojecten financieel te steunen door het verstrekken van leningen, het toekennen van rentesubsidies of het verstrekken van risicokapitaal.

2.1.1. Het Comité heeft er in zijn advies over het Groenboek over de betrekkingen tussen de Europese Unie en de ACS-landen bij het aanbreken van de XXIe eeuw (CES 775/97) voor gepleit het CIO grondig te hervormen en zijn werkterrein te verruimen. Het is van oordeel dat het Centrum de bedrijven in de ACS-landen ook zou moeten helpen de kwaliteit van hun producten te verbeteren en hun productie op een adequate manier aan de man te brengen. Met het oog op deze nieuwe taken zou het CIO moeten worden omgedoopt tot "Centrum voor de Ontwikkeling van het Bedrijfsleven" (COB). Verder heeft het Comité er nog op aangedrongen de steunverlening ter bevordering van de investeringen in en de industriële samenwerking met de ACS-landen op te voeren.

2.2. Het ECIP-programma

In 1988 heeft de Unie, op initiatief van toenmalig commissaris Cheysson, het financieel instrument EC Investment Partners (ECIP) in het leven geroepen om de investeringen van Europese bedrijven in Azië, Latijns Amerika en het Middellandse-Zeegebied te stimuleren. Dit instrument, waarvan het budget voor de periode 1996-1999 50 miljoen ecu bedraagt, biedt vijf faciliteiten:

- Faciliteit nr. 1: financiering van studies over mogelijke projecten of van seminars voor potentiële partners.

- Faciliteit nr. 2: verstrekken van renteloze voorschotten voor de financiering van studies ter voorbereiding van de oprichting van "joint ventures".

- Faciliteit nr. 3: deelnemingen in of verstrekken van participatieleningen voor nieuwe of expanderende "joint ventures" of lokale bedrijven die een licentieovereenkomst hebben gesloten met een Europees bedrijf.

- Faciliteit nr. 4: verstrekken van renteloze voorschotten voor de financiering van opleidingsactiviteiten of technische assistentie ten behoeve van "joint ventures".

- Faciliteit nr. 1B: financiering van initiatieven in het kader van de voorbereiding van de privatisering van bedrijven in de infrastructuur- of de milieusector (deze nieuwe faciliteit verschilt van de overige vier door het feit dat de steun in dit geval niet voor "joint ventures" met een Europese onderneming bestemd is).

2.3. Het JOP-programma

Tegen de achtergrond van de groeiende samenwerking met de Midden- en Oost-Europese landen heeft de Commissie in 1991 ten behoeve van de Phare- en de Tacis-landen (Midden- en Oost-Europese landen en voormalige Sovjetrepublieken) het JOP-instrument gecreëerd. Met behulp van dit instrument, dat is geconcipieerd naar het model van het ECIP-instrument, verleent de Unie via Europese financiële instellingen financiële steun aan Europese ondernemers die een "joint venture" in een Phare- of Tacis-land willen aangaan. Het JOP biedt vier faciliteiten:

- Faciliteit nr. 1: assistentie bij het in contact brengen van potentiële partners.

- Faciliteit nr. 2: medefinanciering van studies naar de uitvoerbaarheid van "joint ventures" tussen een Europees bedrijf en een bedrijf uit een Phare- of Tacis-land (verstrekken van voorschotten die, bij een succesvolle afloop van het project, worden omgezet in subsidies).

- Faciliteit nr. 3: deelnemingen in of verstrekken van langetermijnleningen aan "joint ventures" (wordt geleidelijk aan afgeschaft).

- Faciliteit nr. 4: medefinanciering van opleidingsactiviteiten en technische assistentie ten behoeve van "joint ventures" (renteloze voorschotten).

2.4. Het AL-Invest-programma

Om de industriële samenwerking met Latijns Amerika te bevorderen heeft de Unie het instrument AL-Invest in het leven geroepen. Via dit instrument verleent zij steun voor de organisatie van ontmoetingen tussen ondernemers of tussen ondernemers en onderaannemers of toeleveranciers, voor de oprichting van centra ter bevordering van de samenwerking tussen ondernemingen, voor het bevorderen van het gebruik van informaticanetwerken door ondernemingen en voor de organisatie van bijeenkomsten van ondernemers die op zoek zijn naar een partnerbedrijf. Het budget van dit instrument voor de periode 1996-2000 bedraag 41 miljoen ecu.

2.5. Het Asia-Invest-programma

Naar het voorbeeld van AL-Invest heeft de Unie in 1997 het programma Asia-Invest opgezet, waarvan het budget voor de periode 1997-2000 op 45 miljoen ecu wordt geraamd en dat drie faciliteiten biedt:

- het Business Priming Fund, dat voornamelijk bijdraagt in de kosten van studies over de marktsituatie in Azië mits het gaat om een gezamenlijk initiatief van Kamers van Koophandel of brancheorganisaties uit verschillende lid-staten (tot maximaal 50 %), maar daarnaast ook deelneemt in de kosten van taalcursussen of cursussen over de Aziatische cultuur ten behoeve van Europese ondernemers, alsmede in de financiering van specifieke technische assistentie ten behoeve van minder ontwikkelde Aziatische landen (met gebruikmaking van Europese know how);

- organisatie van ontmoetingen tussen ondernemers (Asia-Interprise of Asia-Partnership);

- Asia Investment Facility: financiering van studies over de investeringsmogelijkheden in Azië (per land en per sector), met als doel concrete investeringsmogelijkheden voor Europese bedrijven op te sporen en te evalueren en het Europese bedrijfsleven in staat te stellen deze kansen te benutten.

2.5.1. Verder is in hetzelfde jaar nog het programma Asia-Ecobest opgezet, dat tot doel heeft de milieusituatie in Azië te verbeteren, met name door het stimuleren van de Europese investeringen en van de overdracht van Europese know how.

2.6. Het MED-Invest-programma

Voor het Middellandse-Zeegebied heeft de Unie het programma MED-Invest opgezet, dat in 1996 echter weer is stopgezet als gevolg van een aantal ernstige beheersproblemen en van de achterstand bij de tenuitvoerlegging van het MEDA-programma. Sindsdien heerst er nogal wat onzekerheid ten aanzien van het instrumentarium ten behoeve van deze regio. Wel vallen de mediterrane derde landen binnen het toepassingsgebied van het ECIP, komen zij in aanmerking voor leningen van de Europese Investeringsbank (EIB) en kunnen zij deelnemen aan partnerschapsinitiatieven als MED-Enterprise en MED-Partnership.

2.6.1. Op 20 en 21 mei 1996 heeft de eerste Euro-mediterrane "industrieconferentie" plaatsgehad, die behalve een verklaring over industriële samenwerking ook een concreet actieplan heeft opgeleverd. Dit plan voorziet met name in de oprichting van twee werkgroepen, die zich respectievelijk over de thema's "uitbouw van industrie en bedrijfsleven" en "het juridisch-administratieve kader voor industriële samenwerking" gaan buigen.

Aan de hand van dit actieplan kunnen nu concrete maatregelen worden genomen, o.m. om de ontwikkeling van industriecentra te bevorderen (uitgave van een vademecum over "goede methoden", opleidingsprogramma's, managementscursussen...). Het Comité begrijpt evenwel dat het bedrijfsleven, zowel in de Unie als in de mediterrane derde landen, veeleer uitkijkt naar een programma van het type Asia-Invest of AL-Invest voor deze cruciale regio.

2.7. Overige instrumenten

Ten slotte kunnen aan deze lijst, waarin slechts een deel van het zeer gevarieerde en heterogene EU-instrumentarium wordt genoemd, nog de volgende instrumenten worden toegevoegd:

2.7.1. de Europese Investeringsbank, die een steeds belangrijkere rol speelt in de partnerlanden van de Unie (ACS-landen en landen in Midden- en Oost-Europa, Latijns Amerika en Azië) en met haar financiële steun de uitbouw van de infrastructuur en de industrie in die landen bevordert, waarbij zij er vooral naar streeft het aangaan van samenwerkingsverbanden met bedrijven uit de Unie te stimuleren;

2.7.2. de centra ter bevordering van de industriële samenwerking met de Unie die inmiddels in verschillende delen van de wereld zijn opgericht: het Centrum voor Industriële Samenwerking in Bosnië-Hercegovina, de European Business Information Centres (EBIC's) in Azië, de Eurocentros in Latijns Amerika, de Business Cooperation Centres in de Tacis-landen en het Centrum voor Industriële Samenwerking EU/Japan;

2.7.3. de communautaire O& O-programma's, die ook voorzien in maatregelen ter bevordering van de internationale samenwerking.

3. Evaluatie van het instrumentarium

3.1. Diversiteit

Aangezien de problemen en de politieke en economische omstandigheden sterk variëren naar gelang van de regio, is het niet meer dan logisch dat iedere regeling wordt afgestemd op de situatie in de regio waarvoor zij bedoeld is. De ondernemers, maar ook de burgers, hebben echter het gevoel dat de onderlinge verschillen al te groot zijn. Het Comité pleit dan ook voor een verduidelijking (opstellen van een vademecum) en een ingrijpende rationalisatie van het instrumentarium. Zo blijken er voor sommige regio's verschillende instrumenten te bestaan, die elkaar gedeeltelijk overlappen (b.v. Asia-Invest en ECIP in het geval van Azië). Bovendien vallen op het vlak van de procedures enkele merkwaardige tegenstrijdigheden te bespeuren. Zo worden zowel in het kader van ECIP-faciliteit nr. 2 als in het kader van JOP-faciliteit nr. 2 voorschotten verstrekt voor studies die moeten uitwijzen of geplande "joint ventures" kans van slagen hebben; in het geval van ECIP (bedoeld voor Azië, Latijns Amerika en het Middellandse Zeegebied) moeten die voorschotten worden terugbetaald, terwijl zij in het geval van JOP (bedoeld voor de Phare- en Tacis-landen) worden omgezet in subsidies als het geplande project een succes blijkt te zijn.

3.2. Belang voor het MKB

De meeste instrumenten zijn in de eerste plaats bedoeld voor het MKB (zoals dit in de communautaire definitie wordt omschreven), maar afhankelijk van het instrument wordt in de praktijk niettemin een zekere flexibiliteit aan de dag gelegd. Ook hier moet voor meer duidelijkheid worden gezorgd en moeten de nodige prioriteiten worden vastgesteld.

3.3. Doelstellingen

Het is het Comité niet duidelijk welke doelstellingen de Unie precies nastreeft. Is het de bedoeling de economische ontwikkeling van de landen in kwestie te bevorderen, de Europese investeringen in de betrokken landen te stimuleren, de Europese "aanwezigheid" in de regio te versterken, de industriële en technisch-wetenschappelijke samenwerking uit te bouwen dan wel de export van Europese know how te bevorderen? De Unie dient hierover uitsluitsel te geven en duidelijk te maken wat haar prioriteiten zijn. Bovendien dient zij een algemene strategie uit te stippelen, uitgaande van de doelstellingen van haar ontwikkelingssamenwerkingsbeleid, haar internationale verplichtingen op dit vlak alsmede haar eigen politieke en economische belangen.

3.4. Samenhang met het beleid op andere terreinen

De diverse onderdelen van het instrumentarium zijn in totaal verschillende contexten tot stand gekomen. Het is dan ook de vraag in hoeverre al deze regelingen te rijmen zijn met de koers die de Unie op de belangrijkste communautaire beleidsterreinen volgt. Te denken valt aan het handelsbeleid, het werkgelegenheidsbeleid, het streven naar een duurzame economische en sociale ontwikkeling, het Gemeenschappelijke Landbouwbeleid, het beleid ter bevordering van het concurrentievermogen van de Europese industrie, enz.

3.4.1. Handelsbeleid

De handel met derde landen valt nagenoeg volledig onder de bevoegdheid van de Unie, maar exportbevordering blijft op grond van het subsidiariteitsbeginsel een nationale aangelegenheid. De Unie heeft op dit vlak dan ook maar weinig initiatieven genomen (te vermelden zijn alleen het Exprom-programma en enkele initiatieven ter bevordering van de export naar Japan). Tijdens de recente intergouvernementele conferentie zijn weliswaar pogingen ondernomen om exportbevordering in de toekomst onder het Verdrag te laten vallen, maar deze hebben geen resultaat opgeleverd. Als de Unie aan handelsbevordering wil doen, is zij bijgevolg op haar instrumentarium ter bevordering van de Europese investeringen in derde landen aangewezen. De instrumenten in kwestie moeten dan wel tot doel hebben de ontwikkeling van armere landen te stimuleren of het Europese bedrijfsleven toegang te verschaffen tot bepaalde markten, met name markten die voor Europese ondernemingen zijn afgeschermd.

3.4.1.1. Wat het "openbreken" van bepaalde markten betreft is het Comité van oordeel dat de Commissie nauw moet samenwerken met de bevoegde instanties in lid-staten die over export- en afzetbevorderingsdiensten in de betrokken landen beschikken. Bovendien dient zij de communautaire steun zoveel mogelijk te reserveren voor initiatieven met een Europese dimensie (b.v. initiatieven van Europese brancheorganisaties) en moet zij de lid-staten ertoe aanzetten hun exportbevorderingsbeleid te coördineren (b.v. door ervoor te zorgen dat alle lid-staten om de beurt de kans krijgen in te spelen op markt- en investeringsmogelijkheden die de nationale afzet- en exportbevorderingsdiensten aan het licht hebben gebracht). Deze aanpak is een redelijk en geloofwaardig alternatief voor het opzetten van een eigen Europees netwerk van "bemiddelende" organisaties, die de Kamers van Koophandel en soortgelijke organisaties van de lid-staten alleen maar concurrentie zouden aandoen.

3.4.1.2. Via haar handels- en investeringspolitiek dient de Unie ertoe bij te dragen dat de internationale handel op een billijke manier verloopt. Daarom dient haar instrumentarium ter bevordering van de Europese investeringen in derde landen ook te voorzien in de nodige voorlichtingsmaatregelen om de Europese investeerders te waarschuwen voor namaak en te informeren over industriële- en intellectuele-eigendomsregelingen, antidumpingprocedures, oorsprongsregels, enz.

3.4.2. Duurzame economische en sociale ontwikkeling

Krachtens artikel 130 U van het Verdrag betreffende de Europese Unie is het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid van de Unie erop gericht de ontwikkelingslanden te helpen een duurzaam economisch en sociaal ontwikkelingsproces op gang te brengen. Het is dan ook van fundamenteel belang dat de Unie niet alleen zélf de sociale en milieunormen in acht neemt, maar er bovendien op toeziet dat haar partners dat óók doen. Wat de milieunormen betreft gaat het met name om de afspraken die in Rio en Kyoto zijn gemaakt; op sociaal gebied gaat het om de conventies van de Internationale Arbeidsorganisatie, en met name de conventies over het verbod op discriminatie, de eerbiediging van vakbondsrechten en de bestrijding van kinder- en dwangarbeid. In zijn advies over Wereldwijde uniforme regels voor directe investeringen merkt het Comité in dit verband het volgende op: "(Er) moet paal en perk worden gesteld aan pogingen om DBI's aan te lokken met lage arbeidsnormen; deze mogen overigens niet worden verward met lage lonen (...)".

3.4.3. Werkgelegenheidsbeleid

Het JOP-programma is het enige instrument waarbij ook het werkgelegenheidseffect aandacht krijgt. Het Comité is zich ervan bewust dat het hier om een zeer complexe aangelegenheid gaat (er moet nl. een onderscheid worden gemaakt tussen directe en indirecte effecten, direct en indirect gecreëerde arbeidsplaatsen, effecten op korte en op lange termijn, enz.). Toch is het van belang te weten in hoeverre het instrumentarium de economische en sociale ontwikkeling van de landen in kwestie en de werkgelegenheid in de Unie daadwerkelijk ten goede komt. Onderzoek heeft uitgewezen dat investeringen van Europese bedrijven in derde landen positieve effecten kunnen hebben op de werkgelegenheid in de Unie, dankzij de gecreëerde toegevoegde waarde, het gegenereerde groeipotentieel en de behoeften aan diensten en (te onderhouden) machines en uitrusting. In vele gevallen gaat het echter enkel en alleen om het overhevelen van productiemiddelen naar een land met een gunstigere fiscale of sociale wetgeving. Dit soort delokalisaties heeft een zeer negatieve weerslag op de werkgelegenheid in de Unie. Bij iedere aanvraag voor investeringssteun zou dan ook de nodige informatie over het verwachte werkgelegenheidseffect moeten worden gevoegd en ook bij de evaluatie achteraf zou dit aspect bijzondere aandacht moeten krijgen. Ten slotte dringt het Comité er bij de Commissie op aan impactstudies per regio en per sector op te stellen om na te gaan of de resultaten van bovengenoemd onderzoek gegeneraliseerd kunnen worden en om, als dat inderdaad het geval is, de selectiecriteria van de diverse communautaire instrumenten dienovereenkomstig te kunnen verfijnen.

3.4.4. Concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven

De internationale concurrentiepositie van het Europese bedrijfsleven bepaalt in belangrijke mate het groei- en werkgelegenheidspotentieel van de Europese economie, zeker nu het internationale handelsverkeer steeds meer wordt geliberaliseerd. De Unie heeft op dit vlak enkele belangrijke troeven in handen, met name het hoge scholingsniveau van haar arbeidskrachten. Ook het instrumentarium ter bevordering van de Europese investeringen kan het concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven gunstig beïnvloeden. De investeringen in en de samenwerking met derde landen kunnen nl. de groei en de werkgelegenheid in Europa ten goede komen als een en ander past in het kader van een offensief beleid ter verovering van nieuwe markten of van sectorale strategieën die erop gericht zijn een zekere complementariteit tot stand te brengen, met name ten opzichte van naburige regio's. Daarom pleit het Comité in zijn advies over de Mededeling van de Commissie Actieplan voor het concurrentievermogen van de Europese textiel- en kledingindustrie (CES 1479/97) voor Europese investeringen in Midden- en Oost-Europa en in het Middellandse-Zeegebied. Die investeringen moeten evenwel verenigbaar zijn met de doelstellingen van het structuurbeleid van de Unie, en met name met de doelstellingen van het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO), om te voorkomen dat zij in sommige sectoren tot overcapaciteit leiden.

3.5. Samenhang tussen nationale en communautaire maatregelen en financiële impact van het instrumentarium

Zoals gezegd maken de Europese ondernemers steeds meer gebruik van het instrumentarium van de Unie. Vaak geven zij hieraan de voorkeur omdat zij op die manier de Europese aanwezigheid in derde landen hopen te versterken. Het gevaar is evenwel niet denkbeeldig dat zulks op den duur tot verwarring of tot overlappingen gaat leiden, temeer daar exportbevordering nog steeds in principe een nationale aangelegenheid is.

3.5.1. Het Comité dringt er dan ook op aan de coherentie, complementariteit en transparantie van de diverse regelingen te vergroten. Zo dient er een eind te komen aan de "concurrentie" tussen Europese initiatieven en initiatieven van nationale organisaties (b.v. Kamers van Koophandel). Verder dienen de Unie en internationale organisaties als de Wereldbank, de Conferentie van de Verenigde Naties voor Handel en Ontwikkeling (UNCTAD) en de Organisatie van de Verenigde Naties voor Industriële Ontwikkeling (UNIDO) hun beleid op elkaar af te stemmen. Dit is trouwens niet meer dan logisch aangezien de EU-lid-staten een aanmerkelijk belang (Wereldbank) of zelfs een meerderheidsbelang (UNIDO) in sommige van deze organisaties hebben (in het geval van de Wereldbank bedraagt het aandeel van de EU-lid-staten 35 %, tegenover 15 % voor de Verenigde Staten).

3.5.2. Bij sommige instrumenten is niet nauwkeurig vast te stellen hoeveel middelen de Unie nu precies heeft uitgetrokken. Dit kan samenhangen met de aard van de steunmaatregel (b.v. leningen) of met het feit dat het instrument deel uitmaakt van een breed opgezet programma (b.v. het MEDA-programma). Het Comité pleit dan ook voor meer duidelijkheid, ook wat de complementariteit ten opzichte van nationale initiatieven ter bevordering van de buitenlandse investeringen betreft. Het dringt er bij de Commissie op aan dat zij een algemeen overzicht van alle communautaire en nationale instrumenten - per regio en met vermelding van de uitgetrokken bedragen - opstelt.

4. Integratie en coördinatie

In het licht van bovenstaande overwegingen en van de informatie die het bij de betrokken diensten van de Commissie heeft gekregen, pleit het Comité voor integratie en coördinatie van het instrumentarium waarmee de Unie de Europese investeringen in derde landen tracht te stimuleren.

4.1. Prioritaire doelstellingen

Integratie is noodzakelijk om de diverse instrumenten beter te doen aansluiten op de doelstellingen en prioriteiten van het EU-beleid op andere terreinen. Het Comité pleit dan ook voor het uitwerken van een algemene strategie met duidelijke doelstellingen en prioriteiten, die evenwel moeten worden gedifferentieerd naar gelang van de regio, uitgaande van het ontwikkelingsniveau en de aard van de politieke betrekkingen met de Unie. Deze strategie dient erop gericht te zijn:

4.1.1. in de ontwikkelingslanden, en met name in landen waarmee de Unie nauwe banden onderhoudt zoals de ACS-staten, een duurzaam ontwikkelingsproces op gang te brengen (naleving van sociale en milieunormen) en een gunstig investeringsklimaat te creëren (politieke, juridische en economische stabiliteit);

4.1.2. in de landen van Midden- en Oost-Europa en het Middellandse-Zeegebied de overgang van een geleide economie naar een markteconomie te vergemakkelijken en de samenwerking tussen Europese en lokale bedrijven te stimuleren door het nastreven van een vergaande vorm van samenwerking of integratie;

4.1.3. de Europese investeringen in de zgn. emerging markets en in andere veelbelovende landen te stimuleren door de geïnteresseerde bedrijven een steuntje in de rug te geven als de situatie in het betrokken land dit noodzakelijk maakt.

4.2. Integratie van de communautaire strategie in een wereldwijde strategie ten aanzien van buitenlandse investeringen

De Unie dient haar strategie in te bedden in de wereldwijde investeringsstrategie waarover momenteel wordt onderhandeld. Het Comité kan zich met het nagestreefde multilaterale investeringsakkoord verenigen mits daarin terdege rekening wordt gehouden met de beginselen en voorwaarden die het Europees Parlement in zijn resolutie van 11 maart 1998 (ingediend door de heer Kreissl-Dorfler) heeft aangegeven. Verder is het van oordeel dat in een dergelijk akkoord ook een regeling voor het gebruik van fiscale stimuleringsmaatregelen en rechtstreekse tegemoetkomingen ten behoeve van buitenlandse investeerders moet worden opgenomen. Zoals reeds gesteld in het advies over Wereldwijde uniforme regels voor directe investeringen moet erop worden toegezien dat gedisciplineerder met dergelijke maatregelen wordt omgesprongen, wat overigens ook zijn weerslag zal hebben op de begroting van de ontvangende landen. Het is in de eerste plaats zaak te voorkomen dat er zgn. export processing free zones worden ingesteld, waar nationale ondernemingen worden gediscrimineerd en de meest elementaire sociale of milieunormen op een flagrante manier met voeten worden getreden.

4.3. Beginselen

De Unie dient haar instrumentarium te moderniseren en transparanter te maken, uitgaande van de volgende beginselen:

4.3.1. Er moet een onderscheid worden gemaakt tussen maatregelen van fiscale aard of ter bescherming van de investeringen (maatregelen op macro-niveau), maatregelen ter bevordering van de totstandkoming van bemiddelende organisaties zoals Kamers van Koophandel of ontwikkelingsagentschappen (maatregelen op meso-niveau) en rechtstreekse stimuleringsmaatregelen.

4.3.2. De selectiecriteria moeten worden afgestemd op de doelstellingen van het communautaire beleid op andere terreinen. Zo dient:

- het effect van de ingediende investeringsprojecten op sociaal en milieugebied voldoende aandacht te krijgen;

- het effect van de projecten op de werkgelegenheid binnen de Unie grondig te worden geëvalueerd;

- de doelgroep van de programma's te worden gedifferentieerd naar gelang van de regio: programma's ten behoeve van ontwikkelingslanden dienen ook open te staan voor investeerders uit andere ontwikkelingslanden of uit naburige regio's (zoals het Middellandse-Zeegebied in het geval van programma's ten behoeve van Afrika ten zuiden van de Sahara), terwijl programma's ten behoeve van de emerging markets in Latijns Amerika of Azië moeten worden gereserveerd voor Europese investeerders.

4.3.3. De industriële samenwerking met de kandidaat-lid-staten, de overige Midden- en Oost-Europese landen en de mediterrane derde landen moet worden uitgebouwd tot een echt "industrieel partnerschap". Met het oog daarop moet het budget van het MEDA-, het Phare- en het Tacis-programma worden opgetrokken.

4.3.4. De regels en procedures van de diverse instrumenten moeten worden geharmoniseerd. Zo moeten er uniforme regels komen voor de selectie van in aanmerking komende bedrijven (voorwaarden om steun te kunnen krijgen, definitie van het begrip "kleine en middelgrote ondernemingen", ...), moeten de financiële bepalingen gelijk worden getrokken (toewijzingsprocedures, terugbetalingscriteria, ...), moeten de bij deze problematiek betrokken Commissiediensten worden samengevoegd en moet een uniforme controle- en evaluatieregeling worden uitgewerkt. Bij dit alles komt het er in de eerste plaats op aan het instrumentarium zodanig te vereenvoudigen dat het Europese bedrijfsleven, en met name het MKB, gemakkelijker en rechtstreeks toegang krijgt tot de diverse instrumenten. Bovendien moeten de regels en procedures op een duidelijke en gedetailleerde manier worden toegelicht in een "vademecum voor de ondernemer", dat voor alle instrumenten en landen dient te gelden.

4.3.5. Doel en opzet van de diverse instrumenten moeten zodanig worden aangepast dat de verschillende onderdelen van het instrumentarium elkaar aanvullen. Bij de selectie van projecten moet voorrang worden gegeven aan projecten die het mogelijk maken om verschillende instrumenten tegelijk, maar dan wel op een gecoördineerde manier, in te zetten. Een en ander maakt het mogelijk om een onderscheid te maken tussen maatregelen van fiscale aard of ter bescherming van investeringsactiviteiten in het algemeen (maatregelen op macro-niveau), maatregelen ter bevordering van de totstandkoming van bemiddelende organisaties zoals Kamers van Koophandel, brancheorganisaties of ontwikkelingsagentschappen (maatregelen op mesoniveau) en rechtstreekse stimuleringsmaatregelen.

4.3.6. Ten slotte dient de toekenning van investeringssteun net als iedere andere vorm van steun aan bepaalde politieke, economische en sociale voorwaarden te worden gekoppeld.

5. Voorstellen ter verbetering van de coherentie van het instrumentarium

Het Comité stelt voor het instrumentarium te stroomlijnen door een onderscheid te maken tussen instrumenten van technische aard en programma's ten behoeve van specifieke regio's. De steunmaatregelen van technische aard kunnen dan beter worden afgestemd op de beginselen en prioriteiten van de door het Comité bepleite algemene strategie en op de doelstellingen op de andere communautaire beleidsterreinen.

5.1. Een homogeen technisch instrumentarium

Het huidige instrumentarium is zeer heterogeen en moet bijgevolg worden omgevormd tot een meer homogeen geheel met uniforme regels en procedures en met instrumenten en programma's die elkaar aanvullen en op de plaatselijke situatie en de behoeften van de investerende bedrijven zijn afgestemd. Dit technische instrumentarium zou moeten bestaan uit:

5.1.1. Technische-assistentieprogramma's ter verbetering van de macro-economische context in ontwikkelingslanden en mediterrane derde landen:

- programma's ter ondersteuning van bemiddelende instanties in derde landen, die erop gericht dienen te zijn om via samenwerking met soortgelijke instellingen in de Unie, met name op het gebied van opleiding, de dienstverlening aan bedrijven te verbeteren en de oprichting van centra voor industriële samenwerking te bevorderen;

- directe steunverlening aan ondernemingen in de vorm van:

cursussen die Europese bedrijfsleiders vertrouwd moeten maken met de cultuur van potentiële partnerlanden (waarbij met name aan ontwikkelde landen moet worden gedacht);

bijeenkomsten voor bedrijfsleiders naar het voorbeeld van de Europartenariat- en Interprise-ontmoetingen, maar dan per soort bedrijf en met nauwkeuriger geselecteerde deelnemers;

bijdragen in de financiering van gezamenlijke marktstudies en sectorale studies, met name met betrekking tot emerging markets;

financiering van studies naar de uitvoerbaarheid van investeringsprojecten en de levensvatbaarheid van geplande "joint ventures", waarbij voor alle geografische regio's dezelfde regels dienen te gelden;

technische assistentie aan investeerders in "probleemlanden" via een Centrum voor Technische Assistentie;

- opleidingsactiviteiten ten behoeve van het personeel van vestigingen van Europese bedrijven in derde landen;

- specifieke programma's ten behoeve van vrouwelijke bedrijfsleiders (opleiding, kredietfaciliteiten, ...);

- kredietverstrekking via de communautaire financieringsinstrumenten (Europese Investeringsbank en Europees Investeringsfonds) en het gewone bankwezen, waarbij het gehele scala van financiële instrumenten moet worden ingezet (risicokapitaal, garantiefondsen, rentesubsidies), maar de regels en procedures moeten worden aangepast aan het "risicogehalte" van het land in kwestie; de concrete uitvoering van deze programma's, die met name de investeringen in Midden- en Oost-Europa en het Middellandse-Zeegebied moeten bevorderen, moet aan de banken worden overgelaten, terwijl bemiddelende organisaties als het (grondig te hervormen) CIO, de centra voor industriële samenwerking, de Kamers van Koophandel en brancheorganisaties moeten worden belast met het verstrekken van informatie en het selecteren van projecten.

5.2. Regionale programma's

Het Comité pleit ervoor om voor elke regio een specifiek actieprogramma uit te werken en daarbij verschillende onderdelen van het basisinstrumentarium op een coherente manier met elkaar te combineren. Het pakket regionale programma's zou er als volgt kunnen uitzien:

5.2.1. Een uitgebreid Al-Invest-programma voor Latijns Amerika, dat naast het ECIP nog de volgende onderdelen omvat: opleidingsprogramma's die Europese ondernemers wegwijs moeten maken in de Latijns-Amerikaanse culturen, technische-assistentieprogramma's ten behoeve van Latijns-Amerikaanse ontwikkelingslanden en financiële steun ten behoeve van gezamenlijke marktstudies en sectorale studies naar het voorbeeld van het Business Priming Fund en de Investment Facility in het kader van het Asia-Invest-programma.

5.2.2. Het reeds bestaande Asia-Invest-programma ten behoeve van de Aziatische landen, waarin het ECIP-instrument is opgenomen (om overlappingen te voorkomen) en waaraan verder nog een aantal technische-assistentieprogramma's ten behoeve van ontwikkelingslanden zijn toegevoegd.

5.2.3. Een East-Invest-programma ten behoeve van de Midden- en Oost-Europese en de Tacis-landen, dat voorziet in specifieke instrumenten ter bevordering van de integratie van de kandidaat-lid-staten in de Unie, ter versterking van de bemiddelende instanties, ten behoeve van de samenwerking tussen kleine en middelgrote ondernemingen en ter bevordering van de Europese investeringen op strategische terreinen als hout- en energieproductie en luchtvaart (te financieren door de Europese Investeringsbank, het Europees Investeringsfonds en de banken, met financiële steun van de Unie), waarin verder ook het JOP-instrument voor de financiering van haalbaarheidsstudies is opgenomen en dat ten slotte nog voorziet in de oprichting van centra voor industriële samenwerking (waarvan het beheer moet worden toevertrouwd aan lokale en communautaire bemiddelende organisaties).

5.2.4. Een ACS-Invest-programma dat de volgende onderdelen omvat: het ECIP-instrument (momenteel om onverklaarbare redenen niet van toepassing op ACS-landen), technische assistentie ter bevordering van de door te voeren hervormingen, maatregelen ter versterking van de lokale en regionale bemiddelende instanties en brancheorganisaties, het tot Centrum voor de Ontwikkeling van het Bedrijfsleven om te dopen CIO (deze hervorming is noodzakelijk om de bedrijven in de ACS-landen te helpen zich beter te integreren in de internationale handel), de instrumenten Europartenariat en Interprise, de steunmaatregelen van de Europese Investeringsbank, het Europees Investeringsfonds en de banken en ten slotte nog een aantal steunen begeleidingsmaatregelen ter bevordering van de totstandkoming van een netwerk van ondersteunende en begeleidende diensten.

5.2.5. Een nieuw MED-Invest-programma dat uit de volgende onderdelen bestaat: het ECIP-instrument, Europartenariat, Interprise, technische-assistentieprogramma's ter bevordering van de door te voeren hervormingen, programma's ter versterking van de lokale bemiddelende instanties (opleiding), programma's ter bevordering van de Europese investeringen op strategische gebieden als energie en toerisme (met geld van de Europese Investeringsbank, het Europees Investeringsfonds en de banken en met financiële steun van de Unie), technische-assistentieprogramma's ten behoeve van lokale bedrijven (o.a. oprichting van een centrum naar het voorbeeld van het CIO).

5.2.6. Een US-Invest- en een Japan-Invest-programma, met als enig doel het Europese bedrijfsleven de kans te geven de cultuur van deze landen beter te leren kennen en contacten te leggen met lokale bedrijven (via instrumenten van het type Europartenariat en Interprise).

5.3. Beheer, toezicht en controle

5.3.1. Het Comité stelt voor om voor alle instrumenten een gemeenschappelijk toezicht- en evaluatiemechanisme in te stellen en de werking van het instrumentarium op geregelde tijdstippen door te lichten. Met het oog hierop dienen de projectleiders ertoe te worden verplicht om gedurende ten minste tien jaar de nodige informatie over het uitgevoerde project te verschaffen. Bij deze evaluaties moet o.m. worden gekeken naar het sociaal-economisch effect van de investeringen waarvoor het instrumentarium wordt ingezet (Wat is het effect van het investeringsproject op de werkgelegenheid in de Unie en in het betrokken derde land? Sluit de investering aan bij het streven naar duurzame ontwikkeling? Komt het project het concurrentievermogen en de handelsbelangen van de Unie op lange termijn ten goede?).

5.3.2. Bovendien pleit het Comité voor de invoering van een mechanisme ter bevordering van de uitwisseling van informatie over goede methoden, en met name over de doelmatigheid en efficiëntie van de diverse instrumenten en programma's en de samenhang met het communautaire beleid op andere terreinen (benchmarking). Ter wille van de coherentie, en om het uitwisselen van informatie over goede methoden te vergemakkelijken, zou de Commissie er goed aan doen alle betrokken diensten samen te voegen.

5.3.3. Verder dringt het erop aan de regelingen ter bestrijding van fraude verder uit te bouwen en de begrotingscontrole van het Europees Parlement en de Europese Rekenkamer tot de gehele Unie uit te breiden.

5.3.4. Bij dit alles dient ernaar te worden gestreefd de procedures zo eenvoudig mogelijk te houden en bureaucratische rompslomp zoveel mogelijk te weren. Door de betrokkenen zélf verantwoordelijkheid te laten dragen bereikt men nl. de beste resultaten (evaluatie per doelstelling, controles achteraf).

5.3.5. Ten slotte stelt het Comité voor om een "waarnemingspost" op te richten, die het sociaal-economisch effect van het instrumentarium voortdurend moet evalueren. Bij die evaluatie, waarbij ook de sociaal-economische kringen en het Comité moeten worden betrokken, moet worden nagegaan of de gefinancierde projecten de werkgelegenheid in de Unie ten goede komen, of zij passen in het kader van een duurzaam ontwikkelingsproces en of de sociale en milieunormen in acht worden genomen.

5.4. Budget en complementariteit ten opzichte van het nationale beleid

5.4.1. Ter wille van de coherentie tussen nationale en communautaire initiatieven beveelt het Comité aan om de bevoegde nationale autoriteiten en instanties (Kamers van Koophandel, brancheorganisaties e.d.) nauw bij het toezicht op de uitvoering van de programma's te betrekken. In dit verband stelt het voor om een algemeen overzicht van alle nationale en communautaire initiatieven - per regio - op te stellen.

5.4.2. Ten slotte beveelt het nog aan om een aanzienlijk deel van het budget voor samenwerkingsprogramma's te reserveren voor maatregelen ter bevordering van de Europese investeringen in de betrokken gebieden, en met name in Midden- en Oost-Europa en het Middellandse-Zeegebied. Om deze noodzakelijke integratie te vergemakkelijken, de budgettaire beperkingen te ondervangen en de complementariteit tussen nationale en communautaire maatregelen te bevorderen zouden de Unie en de lid-staten samen een aantal extra maatregelen kunnen nemen, waarbij de deelname van ondernemers uit andere lid-staten als onderdeel van de bijdrage van de Unie kan worden beschouwd.

Brussel, 1 juli 1998.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS