Verslag van het Comité van de Regio's over het "Communautair beleid voor berggebieden"

(2003/C 128/05)

INHOUDSOPGAVE

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

1. Inleiding

1.1. Omschrijving van berggebieden

Er bestaan momenteel tal van definities van berggebieden, maar geen enkele daarvan wordt unaniem aanvaard of stelselmatig toegepast. In elke definitie wordt één (of meer) specifiek aspect benadrukt waaraan een bijzonder belang wordt toegeschreven. Op sommige van deze omschrijvingen wordt hierna nader ingegaan.

1.1.1. Doelstellingen van Richtlijn 75/268/EEG

Richtlijn 75/268/EEG is uitgevaardigd om de inkomensongelijkheid in de landbouw in achtergestelde en berggebieden terug te dringen ten opzichte van de andere Europese regio's. In grote lijnen ging het erom de permanente, natuurlijke handicaps te compenseren van regio's die 25 % uitmaken van de in de Gemeenschap gebruikte landbouwgrond, 15 % van de geregistreerde landbouwbedrijven en 12 % van de communautaire landbouwproductie, en om de landbouw in deze regio's in stand te houden en, voorzover mogelijk, verder te moderniseren.

Er werd daarom in het kader van het structuurbeleid een diversificatie van de financiële stimulansen voorgesteld om te voorkomen dat de structurele verbeteringen voornamelijk zouden worden doorgevoerd in de welvarendste en meest dynamische regio's. Hooggelegen berggebieden kennen moeilijke klimaatomstandigheden en een korte vegetatieperiode en hebben hellingen die minder geschikt zijn voor gemechaniseerde landbouw. Daarentegen is de grond in achtergestelde gebieden vaak schraler en staan de haalbare resultaten staan niet altijd in verhouding tot de inspanningen om deze gebieden rendabeler te maken.

De voortzetting van landbouwactiviteiten op lange termijn in deze streken hangt dus uiteindelijk af van het doorzettingsvermogen van de ondernemers. De hun toegekende steun blijft overigens niet beperkt tot landbouw alleen, maar is ook bedoeld voor het behoud van het landschap, bescherming tegen erosie, het scheppen van de noodzakelijke voorwaarden voor toerisme, alsook de handhaving van een toereikende bevolkingsdichtheid in leeglopende regio's.

1.1.2. Verordening (EG) nr. 1257/1999 van de Raad

In artikel 18 van Verordening (EG) nr. 1257/1999 inzake steun voor plattelandsontwikkeling uit het Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Landbouw (EOGFL) staat de volgende definitie van berggebieden:

"1. Bergstreken zijn gebieden die worden gekenmerkt door in aanzienlijke mate beperkte mogelijkheden voor grondgebruik en veel hogere kosten van werkzaamheden als gevolg van:

- hetzij met de hoogteligging samenhangende zeer ongunstige klimatologische omstandigheden die de groeiperiode sterk bekorten,

- hetzij, op geringere hoogte, over het grootste gedeelte van de betrokken oppervlakte voorkomende hellingen die te steil zijn om er machines te kunnen gebruiken of die het gebruik van zeer duur speciaal materieel vereisen,

- hetzij een combinatie van deze twee factoren als elke factor afzonderlijk een minder groot nadeel oplevert, maar de combinatie een nadeel van vergelijkbare omvang veroorzaakt.

2. Gebieden ten noorden van 62° noorderbreedte en sommige aangrenzende gebieden worden op dezelfde wijze als bergstreken behandeld."

Deze verordening vervangt Verordening (EG) nr. 950/97 van de Raad van 20 mei 1997 inzake de verbetering van de doelmatigheid van de landbouwstructuren, die op haar beurt in de plaats was gekomen van Verordening (EEG) nr. 2328/91 van de Raad van 15 juli 1991 betreffende de verbetering van de doelmatigheid van de landbouwstructuren en van Richtlijn 75/268/EEG van de Raad van 28 april 1975 inzake de landbouw in berggebieden en sommige probleemgebieden. Verder dient deze verordening als aanvulling op verklaring 37, die als bijlage is gevoegd bij de Toetredingsakten van Finland en Zweden en waarin het bestaan wordt onderkend van permanente, natuurlijke handicaps in zeer noordelijk gelegen streken - die voor de landbouw korte groeiperioden behelzen -, vergelijkbaar met die van hooggelegen gebieden.

Deze verordening omschrijft de algemene indelingscriteria (hoogte, steile hellingen, combinatie van deze twee factoren), maar noemt geen minimumniveau dat de lidstaten moeten hanteren. In het kader van een breder toegepaste subsidiariteit is het thans dan ook de taak van de nationale en/of regionale overheden om de in acht te nemen niveaus vast te stellen en aan de hand van de communautaire basiscriteria de indeling van deze gebieden ter hand te nemen.

In de meeste lidstaten en/of regio's worden de eerste twee criteria in de praktijk als volgt uitgelegd:

- hooggelegen gebieden: hoger dan 600-800 meter (voor elke gemeente of delen hiervan) met soms bijzonder nadelige klimatologische omstandigheden;

- de hellingen waar het gebruik van machines onmogelijk is of waar het gebruik van zeer duur, speciaal materieel vereist is, zijn gemiddeld per km2 steiler dan 20 % (11°18').

In onderstaande tabel zijn in oppervlakte cultuurgrond (OC) gegevens uit 1996 opgenomen over berggebieden en probleemgebieden waarbij zij opgemerkt dat de oppervlakten zijn ingedeeld volgens Richtlijn 75/268/EEG. Daarom zijn in Finland en Zweden het grootste deel van de als "berggebied" ingedeelde streken koude, noordelijk gelegen zones, terwijl slechts circa 150000 ha daarvan daadwerkelijk overeenkomt met berggebieden:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

1.1.3. Initiatiefadvies van het Economisch en Sociaal Comité (CES 461/88)

In het informatieve verslag van de afdeling voor regionale ontwikkeling over een "bergstrekenbeleid" is het Economisch en Sociaal Comité erin geslaagd aan het begrip "bergstreek" één en dezelfde semantische omschrijving te geven die alle geofysische, klimatologische, ecologische en sociaal-economische omstandigheden die de Europese bergstreken kenmerken, omvat. Zo is een methodologische en praktische definitie vastgesteld, die openbaar gemaakt is in initiatiefadvies CES 461/88:

"...wordt met bergstreek bedoeld: een geografische, ecologische, sociaal-economische en culturele eenheid waar de sociaal-economische omstandigheden, het gebrek aan territoriaal evenwicht en de milieuproblemen een gevolg zijn van de hoogteligging en nog een aantal andere natuurlijke factoren."

Hiervan uitgaande heeft het Economisch en Sociaal Comité de in elke lidstaat gehanteerde criteria tegen de achtergrond van voornoemde Richtlijn 75/268/EEG samengevoegd en getracht de betekenis van het begrip te verfijnen door, indien mogelijk, onderscheid te maken tussen hoofdzakelijk bergachtige gebieden, "in strikte zin" (regio's of gemeenten met meer dan 66 % bergachtig gebied) en gedeeltelijk bergachtige zones, "in brede zin" (regio's of gemeenten met 33 % tot 66 % bergachtig gebied).

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Op grond van dit verslag heeft het Economisch en Sociaal Comité het volgende advies uitgebracht:

"De door de Gemeenschap en de lidstaten toegepaste methodes voor de indeling van de bergstreken moeten absoluut geharmoniseerd worden, o.m. om eventuele concurrentiedistorsies tussen bedrijven van verschillende lidstaten te voorkomen. Om een dergelijke harmonisatie te kunnen doorvoeren, moet de Gemeenschap een aantal criteria en een lijst van natuurlijke en sociaal-economische handicaps vaststellen (zie de definitie in par. 1.1).

Daarbij moet met de volgende aspecten rekening worden gehouden:

a) natuurlijke handicaps: behalve de in Richtlijn 75/268/EEG genoemde factoren (hoogteligging, hoogteverschil en de combinatie hiervan) moeten ook de volgende aspecten in aanmerking worden genomen:

- niet alleen de hoogte, maar ook andere factoren die bepalend zijn voor het klimaat, zoals de breedtegraad en de geografische ligging;

- niet alleen het hoogteverschil, maar ook andere morfologische en pedologische aspecten, zoals het reliëf, de bodemgesteldheid, enz.;

b) sociaal-economische handicaps:

- geringe bevolkingsdichtheid;

- afstand t.o.v. steden en t.o.v. politieke en economische centra, en het daaruit voortvloeiende 'isolement';

- al te grote afhankelijkheid van de landbouw;

- beperkte afzetmogelijkheden in de laagvlakte, als gevolg van het feit dat de bergstreken in kwestie aan de rand van de Gemeenschap liggen en niet over goede verkeersverbindingen met het buurland beschikken;

c) omvang van de milieuproblemen

Ieder gebied dat met bovengenoemde handicaps te kampen heeft, moet als 'bergstreek' worden beschouwd, eventueel moet het criterium 'hoogteligging' dan worden aangepast. Welke handicaps daarbij in aanmerking worden genomen, kan niet voor de Gemeenschap als geheel worden bepaald, maar is afhankelijk van de specifieke situatie in elke bergstreek. (...)

In de meeste nationale wetten en in Richtlijn 75/268/EEG wordt bij de afbakening van de bergstreken uitgegaan van de administratieve indeling in gemeenten of delen van gemeenten. Daardoor komt men in vele gevallen tot een grote verbrokkeling van het bergland. In het bergstrekenbeleid moet worden gewerkt met compacte 'gebiedsblokken' waarbij de eigenlijke bergstreken met de aangrenzende gebieden worden samengevoegd tot een geografisch en sociaal-economisch geheel (o.m. om tot een betere integratie tussen de bergstreken als zodanig en de gebieden aan de voet van het gebergte te komen)."

De recentelijk door het Europees Bodembureau opgestelde kaart van de bodemgesteldheid kan eventueel gebruikt worden om nieuwe criteria vast te leggen voor de afbakening van het begrip "berggebied".

1.1.4. Milieuprogramma van de Verenigde Naties

Met het oog op het jaar 2002, het internationale jaar van berggebieden, is in het Milieuprogramma van de Verenigde Naties getracht het begrip berg en berggebied te omschrijven:

"De hoogte, de helling en de bijbehorende verschillen in natuurlijke omgeving zijn de sleutelbegrippen voor zo'n definitie, maar de combinatie ervan leidt tot problemen. Bij een simpele hoogtegrens worden de oude massieven uitgesloten en de minder hoge gebergten, terwijl gebieden die relatief hoog zijn maar geen of weinig reliëf of verschil in natuurlijke omgeving hebben, worden meegerekend. Uitsluitend uitgaan van de helling of deze combineren met de hoogte kan dit laatste probleem oplossen, maar niet het eerste..."

Op basis van de wereldwijd beschikbare gegevens zijn op proefondervindelijke wijze de volgende categorieën voor berggebieden omschreven:

- hoogte van 200 tot 1000 meter en een hoogteverschil van meer dan 300 meter;

- hoogte van 1000 tot 1500 meter en een helling van meer dan 5° of een hoogteverschil van meer dan 300 meter;

- hoogte van 1500 tot 2500 meter en een helling van meer dan 2°;

- hoogte van 2500 tot 3500 meter;

- hoogte van 3500 tot 4500 meter;

- hoogte van 4500 meter of meer.

1.2. Belang van berggebieden in Europa

In vergelijking met andere continenten beschikt de Europese Unie over een breed scala van zeer verschillende bergstreken, van de arctische regio's via de Alpen en andere gematigde massieven in gebieden met een gematigd klimaat tot het Middellandse-Zeegebied. Berggebieden maken 38,8 % uit van de totale oppervlakte van de EU en vormen een zeer specifiek erfgoed met vitale natuurlijke rijkdommen voor heel Europa: water, bossen, zeldzame soorten en habitats, unieke cultuurbronnen, gebieden met natuurlijke rijkdommen, recreatiegebieden, enz.

In de EU kunnen voornamelijk vier groepen berggebieden worden onderscheiden:

- de berggebieden en soortgelijke gebieden (arctische streken) in Noord-Europa (Finland, Zweden, Schotland);

- de berggebieden in de delen van Europa met een gematigd klimaat, zoals het Cantabrisch gebergte, de Pyreneeën, het Centraal Massief, de Jura, de Vogezen en het Zwarte Woud, de Alpen, de Ardennen en Wales;

- de bergen in het Middellandse-Zeegebied, zoals het Iberisch Massief en de Apennijnen en het gebergte op het vasteland en de eilanden van Griekenland en de grote eilanden Kreta, Sicilië, Sardinië, Corsica en Mallorca;

- de perifere bergeilanden en enkele ultra-perifere regio's, zoals de Atlantische archipels (Macaronesië) - de Canarische eilanden, de Azoren en Madeira, en de overzeese departementen - Guadaloupe, Martinique, Réunion en Frans Guyana.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

diverse inlichtingen ontleend aan de publicatie van het Europees Parlement over de problemen, gevolgen van maatregelen en noodzakelijke aanpassingen in het streven naar een Europees beleid voor berggebieden.

1.3. Economische overwegingen

De economische activiteit van berggebieden vindt voornamelijk plaats in de dalen die natuurlijke doorgangen vormen, hoewel vele hiervan tegenwoordig verworden zijn tot flessehalzen voor het transport en het toegenomen verkeer van personen en goederen steeds meer risico's voor de veiligheid en het milieu, en gedeeltelijk ook voor de levensomstandigheden van de bevolking, met zich meebrengt. In veel bergstreken is de economie waar mogelijk gebaseerd op landbouw, toerisme en andere vormen van dienstverlening. In andere gebieden is de economie vaak zeer zwak. Hoewel sommige bergstreken economisch gezien ontwikkeld kunnen worden en in de economie van de rest van de Unie geïntegreerd zijn, vertoont het merendeel diverse problemen: 61,5 % van de berg- en arctische gebieden kunnen worden aangemerkt als doelstelling-1- en 24,7 % als doelstelling-2-gebied (Tweede verslag over de economische en sociale cohesie(1).

Door de natuurlijke factoren en de sociaal-economische indicatoren met elkaar in verband te brengen, kan een beknopte typologie van de berggebieden worden vastgesteld. Deze indeling is slechts een benadering, maar nuttig om een adequaat beeld van de situatie te geven.

Indeling van berggebieden en arctische zones volgens de EU-definitie en de prioritaire doelstellingsgebieden van de Structuurfondsen

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Voor een duurzame ontwikkeling van de berggebieden is een doeltreffende economie, sociale billijkheid, territoriale samenhang en milieu-integriteit geboden. De belangrijkste problemen en mogelijkheden voor de berggebieden in Europa zijn in de volgende tabel weergegeven:

Problemen en mogelijkheden voor berggebieden

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

1.4. Impact van communautair en nationaal beleid

Sommige beleidsvormen hebben nu al veel invloed op de ontwikkeling van de berggebieden. Hierbij kan gedacht worden aan:

- gemeenschappelijk landbouwbeleid: de inkomenstoeslag voor probleemgebieden, milieumaatregelen voor de landbouw, marktordening voor producten uit berggebieden (melk, vlees) enz.;

- structuur- (doelstelling 1 en 2) en cohesiebeleid;

- communautaire initiatieven voor de plattelandsontwikkeling (Leader +) en grensoverschrijdende, transnationale en interregionale (Interreg III A, B en C) samenwerking - cfr. het samenwerkingsprogramma Interreg III B "Alpengebied", waaraan Duitsland, Oostenrijk, Frankrijk, Italië, Zwitserland, Slovenië en Liechtenstein meedoen;

- bosbouwbeleid;

- beleid voor de ruimtelijke ordening waarover de discussie is gestart n.a.v. de in het Europees Ruimtelijk Ontwikkelingsperspectief (EROP) vervatte beleidslijn en de uitvoering daarvan;

- gemeenschappelijk milieubeleid: de "kernrichtlijnen" voor water, natuurlijke habitats, bosflora en -fauna, bodemsoorten, enz.;

- OTO-beleid en de ingrijpende verbeteringen die daarvan worden verwacht voor het dagelijkse bestaan van de burgers.

2. Overwegingen van de instellingen over berggebieden

De afgelopen jaren zijn er door de bevoegde ministers, de Permanente Conferentie van Lokale en Regionale Overheden in Europa, de Raadgevende Vergadering en het Comité van Ministers van de Raad van Europa (tegenwoordig: het Congres van Lokale en Regionale overheden in Europa) tal van resoluties en aanbevelingen over berggebieden goedgekeurd.

Gezien de politieke en technische inhoud daarvan dient in dat verband met name op de volgende documenten te worden gewezen:

- het ESC-advies (1988) over een "Bergstrekenbeleid";

- het CvdR-advies (1995) over het "Europees handvest voor bergstreken";

- het ESC-advies (1996) over "Het Alpengebied - een kans voor ontwikkeling en integratie";

- het CvdR-advies (1997) over "Een beleid voor de landbouw in de bergstreken van Europa";

- verslag van de commissie landbouw en plattelandsontwikkeling van het Europees Parlement (1998) over "Een nieuwe strategie voor de berggebieden", dat verwijst naar een studie van het Directoraat-generaal Studies van het Parlement naar een Europees beleid voor berggebieden;

- de resolutie van het Europees Parlement over 25 jaar toepassing van de communautaire regelgeving ten gunste van de landbouw in de berggebieden.

Ten slotte heeft het EESC momenteel een zeer omvangrijk advies (rapporteur Bastian) over "De toekomst van berggebieden in de EU" in voorbereiding.

2.1. De overeenkomst inzake de bescherming van de Alpen

Het Alpenverdrag is in oktober 1991 ondertekend door regeringsvertegenwoordigers van de door de Alpen bestreken landen en vertegenwoordigers van de Europese Unie om een gemeenschappelijk beleid uit te stippelen voor de gehele Alpenregio, overeenkomstig de beginselen voor duurzame ontwikkeling. Voor het eerst werd het volledige Alpengebied, opgevat als een ondeelbaar "unicum", beschouwd als gemeenschappelijk Europees erfgoed.

De algemene doelstelling is de economische en sociale behoeften van de Alpenbevolking in overeenstemming te brengen met de vereisten voor het behoud van het leefmilieu.

Dit verdrag is in maart 1995 in werking getreden na ratificatie door Oostenrijk, Duitsland, Liechtenstein, Slovenië en de Europese Unie; naderhand hebben de andere Alpenlanden het verdrag geratificeerd. Het daaraan verbonden onderzoeksprogramma is hoofdzakelijk gewijd aan vier onderwerpen (behoud van luchtkwaliteit, hydro-economie, afvalverwerking, bevolking en cultuur), terwijl de uitvoeringsprotocollen van het verdrag stimulansen moeten bieden voor de uitvoering van beleid inzake vervoer, toerisme, bodembescherming, bosbeheer, energie, landbouw enz.

Tot de instrumenten van de overeenkomst behoren organen die regelmatig bijeenkomen en die zich bezighouden met de implementatie. Van de kant van de Europese Unie blijken er overigens geen politieke besluiten of operationele instrumenten te zijn waarin expliciet naar het Alpenverdrag of de bijbehorende uitvoeringsprotocollen wordt verwezen, hoewel zij verdragsluitende partij is. Ook heeft zij de gelegenheid om deel te nemen aan de werkzaamheden van deze organen voorbij laten gaan. Het is jammer dit te moeten vaststellen aangezien het Alpenmassief in Europa het qua bevolkingsgrootte en aantal betrokken landen het belangrijkste berggebied is: de Commissie had hier dus een concrete aanzet kunnen geven tot communautair beleid voor bergstreken.

2.2. Het Europees Handvest van berggebieden

Tijdens de Tweede Europese conferentie voor berggebieden, die plaatsvond in Trento in 1988, is de noodzaak verwoord van een "Europees Handvest van berggebieden", gericht op de formulering van de uitgangspunten voor planning, ontwikkeling en bescherming van de bergstreken. Maar pas zes jaar later, tijdens de Derde conferentie, die plaatsvond in Chamonix, 15 tot 17 september 1994, is het desbetreffende document goedgekeurd door de ruim 200 beleidsmedewerkers die de bij de Raad van Europa aangesloten landen vertegenwoordigden. Het traject voor de definitieve goedkeuring van het handvest door de lidstaten is nog niet geheel afgerond. Het handvest, gericht op de uitstippeling van een Europees beleid voor berggebieden, is globaal en breed van opzet en houdt rekening met de tijdens de conferentie van Rio de Janeiro over milieu en ontwikkeling (1992) goedgekeurde aanbevelingen.

Van belang is voorts het subsidiariteitsbeginsel, waardoor de lokale en regionale autoriteiten worden betrokken bij de uitwerking en het beheer van Europees beleid. Op deze manier wordt de rol die de bergbevolking dient te vervullen, concreet erkend, ook met betrekking tot het evenwicht dat er tussen economische activiteiten en milieu-eisen moet heersen. Het is nuttig hier de in art. 6 van het handvest omschreven doelstellingen aan te halen:

"De verdragsluitende partijen dienen bij de formulering van hun beleid, wetgeving en acties voor het berggebied van de volgende doelstellingen uit te gaan:

I. uitdrukkelijke erkenning van de berggebieden en hun specifieke karakter;

II. respect voor en erkenning van elke bergstreek als geografische eenheid, om te vermijden dat bestaande of toekomstige administratieve diensten een belemmering zullen zijn voor de uitvoering van bergbeleid;

III. behoud van de plaatselijke bevolking; bestrijding van het wegtrekken van jongeren;

IV. aanbrengen of modernisering van infrastructuur en noodzakelijke voorzieningen voor de levenskwaliteit van de bevolking en voor de ontwikkeling van de berggebieden;

V. behoud en verbetering van openbare buurtdiensten;

VI. bescherming van landbouw- en weidegronden, behoud en modernisering van de landbouw, aan de hand van een speciale benadering van berglandbouw;

VII. bevordering van het gebruik van plaatselijke energiebronnen;

VIII. behoud van industriële en ambachtelijke activiteiten, vestiging van industrieën die van nieuwe technologieën uitgaan;

IX. ontwikkeling van de tertiaire sector, met name toerisme, ter aanvulling op traditionele activiteiten;

X. bescherming van de identiteit en verspreiding van culturele waarden die specifiek zijn voor gebergten en soortgelijke bergstreken.

Deze doelstellingen dienen gestalte te krijgen met inachtneming en behoud van het milieu, aan de hand van een evaluatie van alle menselijke en natuurlijke hulpbronnen, waarbij de gebruikelijke scheiding tussen economische ontwikkeling en milieubescherming wordt opgeheven en een evenwicht wordt gezocht tussen menselijke activiteit en milieueisen."

Uit het bovenstaande blijkt dat het programma heel adequaat en modern van opzet is.

2.3. Het tweede verslag over de economische en sociale cohesie

Recentelijk heeft de Europese Commissie het tweede verslag over de economische en sociale cohesie goedgekeurd.

Geheel nieuw en van groot belang is dat in dit verslag in de "Synthese - Deel I: Situaties en tendensen""specifieke zones" uitdrukkelijk worden genoemd en dat daarbij het volgende wordt gesteld:

"Eilanden en eilandgroepen, bergstreken en perifere gebieden - met inbegrip van de ultraperifere gebieden - maken een belangrijk deel van de Unie uit en hebben zowel veel fysische en geomorfologische aspecten als economische nadelen gemeen. Dergelijke gebieden hebben veelal te kampen met problemen van bereikbaarheid die de economische integratie ervan met de rest van de Unie tot een extra lastige opgave maken. Daarom ontvangen veel van deze gebieden al regionale steun - 95 % van zowel de berggebieden als de eilanden vallen onder Doelstelling 1 of 2. Anderzijds zijn de verschillen in maatschappelijke en economische omstandigheden tussen die gebieden erg groot."

Verderop in het verslag, bij de formulering van de prioriteiten voor economische en sociale cohesie, worden de "gebieden met zwaarwegende geografische of natuurlijke handicaps" aangeduid, waar de tot nu toe verrichte inspanningen voor een hoog integratieniveau, stuiten op problemen als gevolg van de specifieke kenmerken van die gebieden. Dit wordt als volgt nader toegelicht:

"Deze gebieden - ultraperifere regio's, eilanden, bergstreken, perifere gebieden, streken met een zeer lage bevolkingsdichtheid - zijn voor behoud van het ecologische en culturele erfgoed van de Unie veelal van cruciale betekenis. Vaak hebben deze gebieden grote moeilijkheden om het wegtrekken van de bevolking te voorkomen. Extra kosten voor basisvoorzieningen, waaronder vervoerskosten, kunnen de economische ontwikkeling in de weg staan."

Klaarblijkelijk stelt de Commissie zelf de bergstreken op één lijn met de in artikel 158 van het Verdrag genoemde gebieden.

In het vervolg op de discussies over het tweede verslag heeft de Commissie het initiatief genomen om een reeks studies over de gebieden met ernstige geografische of natuurlijke handicaps te laten uitvoeren. Aan twee studies wordt gewerkt: één over insulaire gebieden en één over berggebieden (met inbegrip van de arctische gebieden). Ook de afbakeningscriteria zullen nader worden bekeken.

De Commissie heeft voorts de discussies van het in mei 2001 gehouden tweede Europese Forum over de cohesie geëvalueerd en is tot de slotsom gekomen(2) dat de Unie behoefte heeft aan een cohesiebeleid dat gericht is op drie soorten regio's:

- regio's met een ernstige ontwikkelingsachterstand, die zich hoofdzakelijk maar niet uitsluitend in de kandidaat-lidstaten bevinden;

- EU-regio's waar het convergentieproces nog niet is voltooid,

- overige regio's die te kampen hebben met ernstige structurele moeilijkheden, met name stedelijke gebieden, plattelandsgebieden die nog sterk afhankelijk zijn van de landbouw, berggebieden, insulaire gebieden en alle mogelijke andere regio's met natuurlijke of demografische handicaps.

Het specifieke karakter van berggebieden lijkt dan toch, hoewel uitsluitend bij de Commissie, te zijn erkend als onderwerp van studie en nadere aandacht.

Dat de Commissie met hernieuwde interesse naar de bergstreken in Europa kijkt, blijkt ook uit de conferentie die de commissarissen voor regionaal beleid en landbouw op 17 en 18 oktober 2002 in Brussel hebben georganiseerd en waaraan ook voorzitter Prodi en andere commissarissen hebben deelgenomen. Hoewel de conferentie zonder slotverklaring is afgesloten, kunnen het niveau van de discussies en de aangesneden onderwerpen slechts geïnterpreteerd worden als sprankjes hoop dat de ingeslagen weg tot doorslaggevende en positieve resultaten leidt.

Voorts is er van diverse zijden aandacht gevraagd voor de berggebieden. In de afgelopen weken heeft het Europees Economisch en Sociaal Comité opnieuw een belangrijk document goedgekeurd waarin wordt gepleit voor een gemeenschappelijk standpunt over berggebieden en voor erkenning in de Verdragen van het specifieke karakter van deze streken.

Er wordt ook een strategie voorgesteld die uitgaat van het compenseren van handicaps die niet kunnen worden overwonnen, de actieve terugdringing van omstandigheden die tot handicaps leiden en de exploitatie van de identiteit en natuurlijke hulpbronnen van berggebieden. Het document bevat tot slot een oproep om van het Europees bergstrekenbeleid een duurzaam en rechtvaardig ontwikkelingsmodel voor de bevolking in deze regio's te maken.

2.4. Het internationale jaar van berggebieden

De Algemene Vergadering van de Verenigde Naties heeft op 10 november 1998 met algemene stemmen het jaar 2002 uitgeroepen tot het Internationaal Jaar van de berggebieden, teneinde:

I. in berggebieden duurzame groei te bevorderen;

II. verbetering te brengen in de kwaliteit van het bestaan van bewoners van berggebieden;

III. het wankele ecosysteem van berggebieden te beschermen.

In een groot aantal landen van Europa worden nu al de nodige voorbereidingen getroffen voor de voor dat jaar geplande VN-wereldconferentie over berggebieden.

De Europese Gemeenschap heeft echter tot dusverre nog geen enkele officiële politieke daad gesteld, noch wetsvoorstellen geformuleerd die aansluiten bij de doelstellingen van de Verenigde Naties.

2.5. Hoofdstuk 13 van Agenda 21 en de Wereldtop te Johannesburg

Tijdens de op 14 juni 1992 in Rio de Janeiro gehouden Wereldconferentie over de aarde is Agenda 21 goedgekeurd. Talrijke hoofdstukken van de Agenda hebben uitdrukkelijk te maken met bergstreken, waaronder o.m.:

hoofdstuk 2: Internationale samenwerking

hoofdstuk 3: Armoedebestrijding

hoofdstuk 6: Gezondheidsbescherming en -bevordering

hoofdstuk 7: Duurzame menselijke nederzettingen

hoofdstuk 8: Integratie van duurzame ontwikkeling in de besluitvorming

hoofdstuk 11: Bestrijding van ontbossing

hoofdstuk 12: Bestrijding van woestijnvorming

hoofdstuk 14: Duurzame landbouw en plattelandsontwikkeling

hoofdstuk 15: Behoud van biodiversiteit

hoofdstuk 18: Bescherming en beheer van zoetwatervoorraden

hoofdstuk 24: Vrouwen en duurzame ontwikkeling

hoofdstuk 26: Versterking van de rol van inheemse bevolkingsgroepen

hoofdstuk 27: Samenwerking met de NGO's

hoofdstuk 28: Initiatieven van lokale autoriteiten ter ondersteuning van Agenda 21

hoofdstuk 32: Versterking van de rol van landbouwers

hoofdstuk 33: Financiering van duurzame ontwikkeling

hoofdstuk 34: Overdracht van milieuvriendelijke technologie

hoofdstuk 35: Inbreng van de wetenschap voor duurzame ontwikkeling

hoofdstuk 36: Onderwijs, opleiding en bewustmaking van de publieke opinie

hoofdstuk 37: Scheppen van faciliteiten voor duurzame ontwikkeling

hoofdstuk 39: Internationale juridische instrumenten

hoofdstuk 40: Informatie voor het besluitvormingsproces.

In hoofdstuk 13 wordt ingegaan op de omschrijving van bergstreken als samenhangend systeem. Hiervoor is op uitzonderlijke wijze samengewerkt tussen VN-instanties, nationale regeringen, internationale organisaties, NGO's en onderzoeksinstituten. Het is nuttig in dat verband de verklaring te citeren waarmee hoofdstuk 13 begint:

"Berggebieden zijn een belangrijke bron voor water, energie en biodiversiteit. Zij zijn tevens de bron van fundamentele rijkdommen zoals mineralen, producten van land- en bosbouw, en dienen ook als recreatieplaats. Als belangrijk ecosysteem en als exponent van de complexe en onderling verweven ecologie van de planeet is het bergmilieu essentieel voor het voortbestaan van het wereldwijde ecosysteem. De ecosystemen in de bergen zijn echter snel aan het veranderen. Ze zijn onderhevig aan hevige bodemerosie, aardverschuivingen en verliezen in hoog tempo habitats en genetische diversiteit. Uit antropologisch oogpunt is er sprake van wijdverbreide armoede onder de bergbewoners en een verlies aan traditionele kennis. Het gevolg hiervan in de meeste bergstreken is een verslechtering van het milieu. De aandacht moet dus onmiddellijk gericht worden op zorgvuldig beheer van de natuurlijke rijkdommen van de bergen en op de sociaal-economische ontwikkeling van de bevolkingsgroepen."

Een ander zeer recent gevolg (september 2002) van de Conferentie van Rio is de in Johannesburg gehouden Wereldtop over duurzame ontwikkeling. De hierbij volgende par. 40 is gewijd aan de berggebieden:

""

2.6. Het internationaal handvest voor de bevolking van bergstreken

Tijdens het Eerste Wereldforum voor berggebieden is op 9 juni 2000 in Chambéry het internationaal handvest voor de bevolking van bergstreken goedgekeurd door vertegenwoordigers van 70 landen.

Dit handvest vormt een concept dat nadere discussie behoeft voordat het als basis en doelstelling kan dienen voor de internationale organisatie van bergbevolkingen, die voor de uitvoering daarvan zal worden opgericht. Het project, dat zich voorlopig tot de formulering van algemene principes beperkt, zal worden uitgebreid met meer sectorgerichte suggesties, aanbevelingen en bijdragen die naar verwachting het resultaat zullen zijn van het volgende Forum, in september 2002 te Quito in Ecuador.

3. De rechtspositie van berggebieden in Europa

Steeds is er bij de Europese Unie op aangedrongen haar aandacht op berggebieden te vestigen.

Een groot deel van de in de afgelopen jaren door diverse instanties opgestelde documenten was gericht op de goedkeuring van een verordening (of een richtlijn) van de Raad of de Commissie, met specifieke maatregelen voor deze gebieden, die zouden uitmonden in een integraal en multisectoraal beleid.

Meer recentelijk hebben andere betrokken partijen getracht een specifieke "Doelstelling" voor berggebieden goedgekeurd te krijgen, die zou moeten worden toegevoegd aan de tot 2000 geldende doelstellingen van het cohesiebeleid.

De Gemeenschap kan echter duidelijk geen enkel specifiek initiatief ontwikkelen (behalve de reeds bestaande bescheiden en sectorgerichte maatregelen voor landbouw in berggebieden) zolang de bevoegdheid hiertoe niet is vastgelegd in een speciale bepaling van het EG-Verdrag.

Het is daarom zaak dat de Unie het specifieke karakter van de bergstreken erkent en daarmee de noodzaak om, met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel, een specifiek en samenhangend Europees beleid te ontwikkelen. Ongeacht de uiteenlopende economische omstandigheden zijn de specifieke kenmerken van bergen overal te herkennen en doorslaggevend voor de bijzondere levensomstandigheden van de bevolking van bergen als het gaat om organisatie en beheer van diensten, informatie, toegankelijkheid en mobiliteit. Van bijzonder en dringend belang voor de Europese berggebieden is het beleid inzake bescherming en behoud van het milieu, het landschap, de biodiversiteit, het beleid voor bescherming van specifieke landbouwtechnieken van traditionele culturen van eeuwenlang gewortelde en uit afgelegen streken afkomstige bevolkingsgroepen, het behoud van plaatselijke culturen met uitzonderlijke reikwijdte en van historische en kunstzinnige monumenten.

De officiële erkenning van het specifieke karakter van bergstreken is een absolute voorwaarde voor de toepassing van voor vele sectoren nog goed te keuren maatregelen.

In Titel XVII van het Verdrag (economische en sociale samenhang) staat in art. 158 vermeld:

"Teneinde de harmonische ontwikkeling van de Gemeenschap in haar geheel te bevorderen, ontwikkelt en vervolgt de Gemeenschap haar optreden gericht op de versterking van de economische en sociale samenhang.

De Gemeenschap stelt zich in het bijzonder ten doel, de verschillen tussen de ontwikkelingsniveaus van de onderscheiden regio's en de achterstand van de minst begunstigde regio's of eilanden, met inbegrip van de plattelandsgebieden, te verkleinen."

Teneinde voor de Europese instellingen de voorwaarden te scheppen om voortaan beleid of specifieke acties voor berggebieden te kunnen formuleren, is het onontbeerlijk dat deze gebieden samen met de reeds genoemde uitdrukkelijk vermeld worden in het laatste deel van het geciteerde artikel 158. De berggebieden vallen niet onder de in de huidige versie daarvan vermelde "plattelandsgebieden": beide termen dekken ieder een andere lading, en het is inmiddels absoluut noodzakelijk dat het "specifieke karakter van de berggebieden" officieel wordt erkend.

4. Berggebieden in het toekomstige Europa

De toekomst van Europa is tegenwoordig voor het gehele grondgebied een vraagstuk van centraal en essentieel belang, omdat het hier gaat om de vraag hoe het Oude Continent in het derde millennium bestuurd zal worden.

Wat aanvankelijk een gemeenplaats leek, tekent zich nu steeds duidelijker af, namelijk dat Europa niet gebouwd wordt met behulp van eenvoudige en mechanische modellen, noch met Verlichtingsidealen, waarbij alles vanuit de studeerkamer gepland wordt, en evenmin met uitsluitend overeenkomsten tussen de lidstaten.

Het nieuwe Europa zal het resultaat zijn van een complex proces, waarbij de eenwording van het maatschappelijk middenveld en de integratie van de verschillende belangen en functies, alsook van de politieke subjectiviteit en de betrekkingen met het buitenland geleidelijk plaats moet vinden, en waarbij op uitgebreide schaal en op hoog niveau bemiddeld moet worden volgens een politiek in plaats van een technocratisch model.

Als dit juist is, dan moet het nieuwe Europa veel aandacht besteden aan de elementen die vanuit historisch, antropologisch, cultureel en fysisch oogpunt het bindmiddel van het continent vormen. En wat zijn de gebergten anders dan al deze dingen bij elkaar?

Is er in het derde millennium een Europa denkbaar zonder een beleid voor de streken die de meest ontwikkelde gebieden op het continent met elkaar verbinden, ook in natuurlijk opzicht? Maar weinig mensen beseffen dat het juist de bergketens zijn die de meest ontwikkelde gebieden van het nieuwe Europa samenvoegen; het spreekt vanzelf dat dit niet alleen geldt voor het vervoer, maar in het algemeen voor de verbinding tussen economische ruimten. De Povlakte is via de Alpen verbonden met het Rijndal, het economisch florerende Catalonië gaat langs de Pyreneeën over in Zuid-Frankrijk, Italië heeft in de Alpen-Apennijnse keten het geraamte waarop, volgens de geslaagde beeldspraak van de Italiaanse econoom Giustino Fortunato, de beenderen (het gebergte) en het vlees (de laagvlakten) rusten. Om maar te zwijgen van de integratie met Oost-Europa, waar de Balkan de schakel met de Slavische wereld vormt, en het Tatra-gebergte Polen en Hongarije bijeenhoudt, nieuwe regio's in het Europa van 2004. Ook mag niet worden vergeten dat ook in de bergstreken sommige van Europa's in sociaal en economisch opzicht zeer ontwikkelde gebieden gelegen zijn (om bij de Alpen te blijven: langs de ideale lijn die van Grenoble naar Bratislava loopt, stuit men op gebieden als Vorarlberg, Tirol, Karinthië, Salzburg, nog afgezien van de bekende regio's in Italië ...).

Is een Europa van "sterke gebieden", onderling bijeengehouden door de "beenderen", zinvol, om de beeldspraak van Fortunato nog eens te gebruiken? Zeker niet. Maar dan is er dus een Europees bergbeleid nodig. Niet om de term "berggebied" toe te voegen aan de lijst streken die om diverse redenen en in diverse mate uit Brussel voorrechten en subsidies ontvangen, maar omdat het gebergte het model bij uitstek is voor de Europese integratie. In de bergstreken van Europa heeft zich allang een pluralistisch politiek concept gevormd, dat in wezen verdraagzaam is, en openstaat voor discussie en harmonieuze programmering. Het zit de bergen als het ware "in het bloed".

Maar ook deze gebieden worden geconfronteerd met globalisatie en de toename van het omgekeerde verschijnsel, nl. dat van een groeiend gevoel van heimwee naar de "eigen plek" dat, als het niet beteugeld wordt, uitmondt in provincialisme, particularisme en versplintering. Dit is precies het omgekeerde van integratie en zet, niet toevallig, aan tot anti-Europees beleid. En het is evenmin toevallig dat dit fenomeen terrein wint in de berggebieden, omdat een Europees bergbeleid ontbreekt en in EU-beleid voor specifieke bedrijfstakken dikwijls geen recht wordt gedaan aan de bijzondere omstandigheden in berggebieden.

De Commissie en het Europees Parlement moeten volgens het Comité meer oog hebben voor de potentiële rol van de bergstreken als bindende factor voor de gehele Unie. Veel is er niet voor nodig: een geschikte leidraad, een misschien weinig gebruikelijke keuze, de vastbeslotenheid om in een keer technocratie en bureaucratie te overwinnen. In één woord: beleid. Beleid dat ervan uitgaat dat er voor de opbouw van Europa een nieuwe staatsidee vereist is die afwijkt van de opvatting die tot dusverre de nationale staat heeft gekenmerkt, en die op nieuwe, overtuigende elementen haar fundamenten grondvest. De berggebieden zijn er hier zeker één van.

Geen enkel model is volledig, zeker in het licht van de komende decennia waarin belangenverstrengeling en het spel van politieke en culturele entiteiten de samenleving sterk zullen beïnvloeden. Daarom zal de noodzaak van een hoogwaardig beleid waarbij voor de opbouw van het nieuwe model van Europa wordt uitgegaan van alle samenstellende delen daarvan, zich nog sterker doen gevoelen.

Daarom zijn de berggebieden een grote uitdaging voor Europa. Daarom verwachten wij veel van Europa, waarin het politieke debat niet alleen gaat over kwaliteit en kwantiteit van vlees en melk en waaraan het berggebied zijn bijdrage kan leveren, mits wordt afgestapt van het versleten stereotype van de keuterboer op de Alpenwei, en zonder ten prooi te vallen aan de verleiding om het berggebied af te doen als een simpele milieu- of landbouwkwestie, zoals menigeen op het oude continent doet.

5. Berggebieden en stedelijke gebieden

Het spreekt vanzelf dat dit verslag en de bijbehorende overwegingen en voorstellen in het teken staan van het belang van de in de bergstreken wonende en werkende bevolking die daar sociale en politieke gemeenschappen vormt.

Maar iedereen erkent ondertussen dat deze bevolkingen niet alleen een nuttige rol spelen voor de eigen regio, maar ook om de hierna volgende redenen van toenemend belang zijn voor de bewoners in de laagvlakten, de steden, de grote dichtbevolkte en industriële gebieden: beheersing van de bodembenutting; milieu-, landschaps- en bodembescherming; aanbod aan ruimte en tijd voor cultuur, gezondheid, sport en ontspanning; beschikking over strategische zaken zoals hout, water en energie; bakermat van bijzonder waardevolle en gezonde producten, berustend op eeuwenoude kennis om het juiste evenwicht te vinden tussen natuur en menselijke behoeften; mijnbouwactiviteiten.

Een Europees bergbeleid is dus niet alleen nuttig voor bergbewoners. Het is daadwerkelijk een beleid voor alle Europeanen.

6. Slotopmerkingen en voorstellen

Het Comité van de Regio's

1. merkt op dat in Europa geen enkel gebied marginaal mag zijn of blijven, of geleidelijk aan zijn lot mag worden overgelaten;

2. onderstreept dat al jarenlang tevergeefs dringende verzoeken gericht worden aan de besluitvormingsorganen van de Unie om erkenning te geven aan de specifieke kenmerken van de Europese berggebieden, die met zgn. "natuurlijke handicaps" te maken hebben: hoge ligging, hellingshoek, moeilijke klimatologische omstandigheden en unieke geomorfologie, grote afstanden en specifieke problemen en daarmee gepaard gaande hogere kosten voor aanleg en onderhoud van de vervoersinfrastructuur. De natuurlijke omstandigheden in deze gebieden hebben geleid tot ontwikkeling van een flora en fauna die niet alleen uniek, maar ook zeer divers is. De bijzondere levensomstandigheden van de bevolking hebben tevens gevolgen voor de bevoorrading en het beheer van diensten, informatie, toegankelijkheid en mobiliteit;

3. benadrukt dat de Europese berggebieden, die al duizenden jaren bewoond worden, bevolkt moeten blijven door mensen die zich niet in de steek gelaten mogen voelen, maar die in concreto de volgende zaken moeten krijgen toegezegd: adequate en moderne sociale en civiele levensomstandigheden, mogelijkheden voor en ondersteuning van een duurzame economische ontwikkeling met een groot bereik, respect voor en bescherming van lokale en regionale culturen;

4. stelt vast dat in de Europese berggebieden een groot deel van de biodiversiteit te vinden is en dat de aanwezigheid van een voldoende grote actieve bevolking borg staat voor water-, bodem- en milieubescherming, beheer van bossen en cultuurgoederen, voortbrenging van hoogwaardige producten en diensten voor de gehele Europese bevolking;

5. verklaart dat bergstreken specifieke kenmerken hebben en dat, hoewel een groot deel van de "berggebieden" ook "plattelandsgebieden" zijn, de twee termen elkaar niet dekken, en acht het ontoelaatbaar dat de aandacht van de Unie voor berggebieden zich beperkt tot hun economische moeilijkheden, ook al is het waar dat deze gebieden zeker moeten worden gezien als "achtergestelde gebieden";

6. is ervan overtuigd dat "territoriale samenhang" in het Verdrag moet worden toegevoegd als aanvullend bestanddeel van de "economische en sociale samenhang";

7. meent dat met de uitdrukkelijke vermelding van berggebieden in het Verdrag de communautaire bevoegdheid op dit gebied wordt toegekend, waardoor, met de officiële erkenning van het specifieke karakter van bergstreken, structurele evaluaties en beleidsmaatregelen voor deze streken en hun inwoners eindelijk tot de mogelijkheden gaan behoren, hetgeen de coördinatie van de afzonderlijke beleidsgebieden van de Gemeenschap ten goede komt, maar waarbij steeds het subsidiariteitsbeginsel in acht moet worden genomen;

8. verzoekt derhalve om wijziging van art. 158 van het Verdrag en de desbetreffende Titel, door daarin "berggebieden" uitdrukkelijk te vermelden, samen met de reeds genoemde minst begunstigde regio's of eilanden, met inbegrip van de plattelandsgebieden, en door het begrip "territoriaal" toe te voegen waar nu slechts sprake is van "economische en sociale samenhang";

9. acht, behalve de juridische vastlegging van het specifieke karakter van berggebieden, Europese wetgeving inzake mededinging nodig die op deze erkenning gebaseerd is en die tot doel heeft de economische en structurele nadelen voor het bedrijfs- en sociale leven waarmee berggebieden in vergelijking met andere streken te kampen hebben, zoveel mogelijk terug te dringen door middel van financiële en economische steun, en structurele en blijvende belastingfaciliteiten;

10. constateert dat er in de berggebieden cultureel erfgoed aanwezig is, alsmede een sociale en politieke structuur bestaat die in de schijnwerpers dienen te worden gezet en bevorderd moeten worden. De geheel eigen identiteit van hun bevolkingen is een kleinood van niet te onderschatten waarde voor de voor elke natie en Europa kenmerkende rijke verscheidenheid, dat behouden moet worden;

11. spreekt zich krachtig uit voor duurzame voorschriften voor vervoersbeleid die uniforme kadervoorwaarden waarborgen voor de beheersing van vervoersstromen op het (spoor)wegennet in de bergstreken. Laatstgenoemde mogen niet simpelweg tot doorgangswegen gereduceerd worden. Er moeten intelligente oplossingen komen die een evenwicht tot stand brengen tussen economische groei en bescherming van volksgezondheid en milieu. Dit omvat ook uitbreiding van infrastructuur en een breder aanbod van grensoverschrijdende spoorwegverbindingen. Voor de financiering van bijzonder kostbare infrastructuurprojecten in kwetsbare omgevingen, zou communautaire wetgeving transversale financiering van spoorweginfrastructuur mogelijk moeten maken op basis van inkomsten uit parallel lopende wegen, om de noodzakelijke overschakeling van het vrachtvervoer van vrachtauto naar trein te bevorderen;

12. merkt op dat het huidige, in heel Europa vigerende beleid van rationalisatie van overheidsbegrotingen en privatisering van dienstverlening, vaak onomkeerbare schade berokkent aan de bergbevolkingen. Bijna overal wordt er bezuinigd op scholen, gezondheidszorg, vervoer, post en telecommunicatie. Een kwantitatief en kwalitatief toereikend dienstenaanbod is niet alleen een essentiële levensvoorwaarde voor de plaatselijke bevolking, maar ook van doorslaggevend belang voor de ontwikkeling en groei van berggebieden als geheel. De overheid dient dan ook bij iedere verandering in het dienstenaanbod rekening te houden met de situatie van deze gebieden en ervoor te zorgen dat de diensten niet alleen gehandhaafd, maar ook verder ontwikkeld worden. In ieder geval dient ondubbelzinnig in het EG-Verdrag te worden vastgelegd dat een ieder gelijke toegang heeft tot de in het gehele gebied verleende, op het algemeen welzijn gerichte diensten voor sociale zekerheid in berggebieden. In de aankondigingen van aanbestedingen voor privatiseringen dienen dan ook waarborgen te worden opgenomen voor het behoud van het dienstenniveau in die gebieden;

13. meent dat de economie in berggebieden de nodige voorwaarden moet worden geboden om levensvatbaar te blijven en dat daartoe de communautaire programma's zich op het volgende moeten richten:

- de ontwikkeling van nabije dienstennetwerken en met name van IT-diensten voor bedrijven, gezinnen, scholen, instellingen en NGO's;

- beleid voor de integratie van jongeren in bedrijven uit alle sectoren, waarbij vooral jonge ondernemers worden begunstigd;

- bevordering en vereenvoudiging van de uitoefening van diverse verschillende activiteiten;

- bevordering van bijdetijdse beroepskwalificaties;

14. acht het zinvol de Commissie voor te stellen dat er bij de uitvoering van het Zesde kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling voldoende aandacht wordt besteed aan de problemen van bergstreken en dat de oprichting wordt bevorderd van een Europees netwerk van onderzoeksinstituten die in berggebieden werkzaam zijn;

15. herhaalt met klem dat er voor de verschillende berggebieden in Europa een communautair beleid nodig is dat de bevolking steunt bij het beheren van samenhangende, gecoördineerde en geïntegreerde acties tegen de achtergrond van een ontwikkelde en uitgebouwde vorm van zelfbestuur die in de lokale en regionale democratie verankerd is. Dit is tevens een vereiste voor een onverkorte toepassing van het subsidiariteitsbeginsel;

16. roept de Commissie op om, met het oog op de aanstaande uitbreiding, te werken aan een alomvattende communautaire strategie voor de duurzame ontwikkeling van de bergstreken van de Unie en van de kandidaat-lidstaten, waartoe ook de ontwikkeling van het platteland en het behoud van de berglandbouw behoort; zo'n strategie dient met name de grensoverschrijdende samenwerking tussen bergregio's te omvatten. Ook zouden daarin specifieke maatregelen moeten worden uitgevaardigd in het kader van de programma's Interreg, Phare, Tacis en Sapard, zodat de kandidaat-lidstaten en de overige aan de EU grenzende regio's bij de acties voor de berggebieden worden betrokken. Dit is met name ook belangrijk voor de Samen, de oorspronkelijke bevolking in het noorden en midden van Zweden, Finland en Noorwegen en in het noorden van Rusland;

17. acht het van essentieel belang dat de Commissie bevordert dat onderzoek wordt gedaan naar de Europese berggebieden om tot een gemeenschappelijk indeling ervan te komen en achter de gevolgen van de klimaatveranderingen voor deze gebieden te komen. Tevens wordt verlangd dat de Commissie de totstandbrenging ondersteunt van een communautair keurmerk voor producten uit Europese bergstreken, overeenkomstig de desbetreffende Europese regelgeving;

18. spoort de Commissie aan om een heldere definitie van berggebieden op te stellen, uitgaande van criteria in verband met de natuurlijke kenmerken daarvan, zoals hoogte, hellingshoek, en korte vegetatieperiode en samenstelling van de bodem, alsook van sociaal-economische criteria zoals bevolkingsdichtheid, demografische ontwikkeling, leeftijdsopbouw, kleinschaligheid en mogelijkheden voor de economische ontwikkeling van gebieden, en de combinatie van deze criteria, zodat berggebieden bij het formuleren van ontwikkelingsstrategieën en steunregelingen, gegeven de verschillende aard van hun problemen, duidelijk van andere probleemgebieden kunnen worden onderscheiden;

19. acht het absoluut noodzakelijk dat permanente natuurlijke handicaps financieel gecompenseerd worden; daarom dienen deze vergoedingen te worden behouden als primair onderdeel van het bergbeleid, samen met een diversificatie van economische activiteiten aan de hand van verschillende financiële schadeloosstellingen;

20. houdt vast aan de eis dat de economie van de berggebieden, behalve van de tweede pijler van het GLB, aanvullende steun ontvangt uit de Structuurfondsen, met bijzondere aandacht voor vervoer, telecommunicatie en de ondersteuning van de ontwikkeling van bedrijven die niet rechtstreeks in de landbouw of het toerisme actief zijn, en wijst bovendien op de noodzaak - als één van de prioriteiten voor ontwikkeling - om deze gebieden geleidelijk aan te voorzien van essentiële infrastructuur en basisdienstverlening, zowel op het gebied van onderwijs, gezondheidszorg en vervoer, als op terreinen die verband houden met de nieuwe informatie- en communicatietechnologie;

21. onderstreept dat steunverlening via de tweede pijler van het GLB geïntegreerd moet kunnen worden met de steunverlening via de Structuurfondsen. Het Comité stelt daarom voor de tweede pijler van het GLB, (plattelandsontwikkeling), de vorm te geven van een keuzemenu, waarbij de steun gecombineerd kan worden met de steun uit het keuzemenu dat voor de toekomstige Structuurfondsen wordt overwogen. Voor optimale resultaten is een vergaande lokale en regionale invloed op de steunverlening onontbeerlijk;

22. verzoekt de Commissie te overwegen of kan worden toegestaan dat aan kwaliteitsproducten uit de bergstreken die afkomstig zijn uit overeenkomstig de voorschriften afgebakende gebieden, naast de beschermde oorsprongsbenaming of de beschermde geografische aanduiding, een vermelding wordt toegevoegd waaruit de herkomst uit de bergstreek blijkt;

23. staat achter het sluiten van regionale overeenkomsten, ook in het kader van de grensoverschrijdende samenwerking, naar het model van de Alpenovereenkomst, om samenwerking bij de oplossing van specifieke regionale en grensoverschrijdende problemen te institutionaliseren en te intensiveren, en aldus een concrete bijdrage aan de verwezenlijking van het Europa van de regio's te leveren;

24. vindt dat meer moet worden gedaan om gelijke kansen voor mannen en vrouwen te bevorderen. Uit recent onderzoek blijkt dat het gelijkekansenbeleid een ontwikkelingsfactor op zich is. Om te voorkomen dat vrouwen en jongeren plattelands- en berggebieden verlaten moet een goede sociale ondersteuning en toegang tot een breder cultureel aanbod worden geboden. Met name voor jongeren, waaronder jonge boeren, moeten er voldoende opleidings- en bijscholingsprogramma's zijn om hun de mogelijkheid te bieden in hun levensonderhoud te voorzien;

25. meent dat er op nationaal en regionaal niveau compenserende maatregelen dienen te komen voor de berggebieden en tevens dat er voor deze gebieden mag worden afgeweken van de communautaire regelgeving inzake staatssteun, zodat er in deze gebieden diensten van algemeen belang kunnen worden verleend en tegenwicht wordt geboden voor de inkrimping van de structurele steun waarmee deze gebieden geconfronteerd zullen worden vanwege het toenemend aantal verzoeken om structurele hulp die na de uitbreiding kunnen worden verwacht;

26. wijst nogmaals op de noodzaak om berggebieden ook na 2006 op passende wijze te voorzien van instrumenten voor structureel beleid en deze instrumenten te handhaven zolang de specifieke problemen bestaan;

27. dringt er bij de Commissie op aan om, in het kader van deze overkoepelende strategie voor berggebieden en met respect voor milieu en landschap, specifieke ondersteuningsregelingen te treffen voor de preferentiële toepassing in die gebieden van hernieuwbare energiebronnen, met name met het oog op de exploitatie van de watervoorraden en een duurzaam bosbeheer in berggebieden;

28. roept de Commissie op om regelmatig deel te nemen aan de werkzaamheden van de organen van het Alpenovereenkomst;

29. stelt voor dat de Europese instellingen de aanduiding en verspreiding van goede praktijken voor het beheer van bergstreken stimuleren, alsmede van maatregelen voor duurzame ontwikkeling en initiatieven die bijdragen tot een beter dienstenbeheer. Verder benadrukt het Comité het belang van de internationale uitwisseling van lokale en regionale methoden en ervaringen;

30. meent dat de melkveehouderij in berggebieden bijzondere aandacht verdient, omdat moet worden getracht om de kleinschalige landbouw voor het gehele gebied van deze regio's te behouden.

Brussel, 12 februari 2003.

De voorzitter

van het Comité van de Regio's

Albert Bore

(1) COM(2001) 24 def.

(2) COM(2002) 46 def.