COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 15.12.1995 
COM(95) 711 def. 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE 
AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT 
OVER HET WELZIJN VAN KALVEREN 

VOORWOORD 
Artikel 6, eerste alinea, van Richtlijn 91/629/EEG van de Raad tot vaststelling van 
minimumnormen ter bescherming van kalveren(1) luidt als volgt: 
"Uiterlijk op 1 oktober 1997 legt de Commissie, in het licht van een advies van het 
Wetenschappelijk Veterinair Comité, aan de Raad een verslag voor over het/de intensieve 
veehouderijsysteem/-systemen die vanuit pathologisch, zoötechisch, fysiologisch en 
gedragswetenschappelijk oogpunt voldoen aan de eisen inzake het welzijn van kalveren, 
alsmede over de sociaal-economische implicaties van de verschillende systemen, vergezeld 
van passende voorstellen waarin met de conclusies van dat verslag rekening wordt 
gehouden.". 
In zijn vergadering van januari 1995 heeft de Raad van Landbouwministers de Commissie 
verzocht dat verslag zo spoedig mogelijk op te stellen. 
Op verzoek van de Commissie heeft het Wetenschappelijk Veterinair Comité (afdeling Welzijn 
van dieren) voor de opstelling van dat verslag een werkgroep van deskundigen opgericht 
onder voorzitterschap van prof. D.M. Broom, Department of Clinical Veterinary Medicine, 
Cambridge University. De leden van de werkgroep, geselecteerd op basis van hun 
wetenschappelijke expertise ter zake en niet als vertegenwoordigers van hun land, waren: 
Prof. D.M. Broom, Department of Clinical Veterinary Medicine, University of Cambridge, UK, 
bijgestaan door de heer R. Kirkden van dezelfde instelling; 
Dr. H.J. Blokhuis, Instituut voor Veeteeltkundig Onderzoek, Zeist, NL; 
Dr. E. Canali, Istituto di Zootecnica Veterinaria, Université di Milano, IT; 
Prof. A.A. Dijkhuizen, Landbouwuniversiteit Wageningen, NL; 
Dr. R. Fallon, Grange Research Center, IRL; 
Dr. P. Le Neindre, Institut National de la Recherche Agronomique, Theix, FR; 
Prof. H. Saloniemi, College of Veterinary Medicine, Helsinki, FI; 
Prof. H.J.F. Webster, Department of Clinical Veterinary Science, Bristol University, UK; 
Dr. P. Van Houwelingen, Europese Commissie (secretaris). 
De werkgroep heeft haar ontwerp-verslag aan het Wetenschappelijk Veterinair Comité 
voorgelegd. Óp basis van het ontwerp-verslag van de werkgroep heeft het Comité dit advies 
opgesteld en voorgelegd aan de Commissie. Het advies wordt apart aan het Europees 
Parlement en de Raad verzonden. Deze mededeling is gebaseerd op het verslag van het 
Wetenschappelijk Veterinair Comité. 
(1) PB nr. L 340 van 11.12.1991, blz. 28. 
INLEIDING 
Welzijn 
Dieren hebben technieken ontwikkeld om, zowel fysisch als gedragsmatig, om te gaan met 
elk probleem waarmee zij te maken krijgen. Aangezien alle dieren zich zo hebben aangepast 
dat elke soort in harmonie leeft met de eigen specifieke omgeving, moet bij de definitie en 
de evaluatie van welzijn rekening worden gehouden met het milieu, de fysiologie en het 
gedrag die kenmerkend zijn voor de betrokken dieren. Het welzijn van dieren is eigen aan 
dieren; wat goed is voor de mens is dat niet noodzakelijk ook voor het dier. 
In de loop van hun leven kunnen dieren te maken krijgen met problemen die soms 
onbeduidend zijn, soms levensbedreigend. De mate waarin elk dier al dan niet opgewassen 
is tegen die problemen, hangt af van omstandigheden die betrekking hebben op milieu, 
fysiologie en gedrag. In het beste geval zijn er geen nadelige gevolgen, in het slechtste geval 
sterft het dier. Daartussen zijn alle schakeringen inzake welzijn van het dier mogelijk. 
Bovenstaande overwegingen resulteren in de volgende definitie van welzijn: 
Het welzijn van een dier is afhankelijk van de mate waarin het dier opgewassen is tegen zijn 
omgeving. 
Behoeften 
De term "behoeften" dekt in deze mededeling zowel de zaken die essentieel zijn in het leven 
van het dier als de zaken die niet essentieel maar wel belangrijk zijn. Een bepaalde voorkeur 
die van weinig belang is voor dat dier, wordt niet als een behoefte aangemerkt. 
Landbouwhuisdieren hebben ongeveer dezelfde behoeften als hun wilde voorouders, hoewel 
sommige behoeften ten gevolge van de domesticering zijn gewijzigd. Het is duidelijk dat 
fundamentele noden, met name voedsel, drank en beschutting, dezelfde zijn voor wilde als 
voor gedomesticeerde dieren, maar het is misschien minder voor de hand liggend dat de bij 
de wilde voorouders voorkomende neiging om een bepaald gedrag te vertonen dat verband 
houdt met de reproduktie of met de nood aan voedsel, drank en beschutting, nog steeds 
aanwezig is bij gedomesticeerde dieren. 
Zoals welzijn is een behoefte een kenmerk dat eigen is aan elk individueel dier. Het wordt als 
volgt omschreven: 
Een behoefte is een biologisch gegeven, waarbij het dier ernaar streeft iets te verwerven of 
tracht te reageren op zijn omgeving of zijn eigen lichaam. 
HET METEN VAN WELZIJN 
Het welzijn kan worden geëvalueerd aan de hand van metingen van gedrag, fysiologie, 
gezondheid en produktie. Hoewel in sommige gevallen één enkele meting volstaat om te 
bepalen in welke staat een dier zich bevindt, moeten meestal verschillende indicatoren 
worden geëvalueerd om een duidelijk beeld te krijgen. 
Gedrag 
Keuzeproef. hierbij dient het dier zelf te kiezen tussen b.v. verschillende soorten voedsel of 
huisvestingssystemen. Een zeer uitgesproken voorkeur kan eventueel worden beschouwd als 
een behoefte; daartoe kan worden nagegaan in welke mate abnormaal gedrag en 
fysiologische stress voorkomen wanneer de voorkeur wordt genegeerd, en kan worden 
bepaald in welke mate het dier bereid is een inspanning te doen om het gewenste te 
bereiken. 
Aversieproef. hierbij wordt gemeten in welke mate een dier aversie vertoont ten opzichte van 
een stimulus. Aversieproeven kunnen worden gebruikt om na te gaan welk het effect is van 
bepaalde huisvestingssystemen op een dier, maar de resultaten ervan kunnen worden 
vervalst door de leerprocessen die het dier doormaakt. 
Deprivatie en motivering. Dieren blijven gemotiveerd om een bepaald gedrag te vertonen ook 
al worden zij daarin materieel afgeremd. Dat resulteert in abnormale gedragspatronen waarin 
het dier het gewenste gedrag toch vertoont maar in gewijzigde vorm of in een ongewone 
context. De sterkte van de motivering kan worden geëvalueerd door te meten hoeveel het dier 
wil "betalen", hetzij in energie, hetzij in tijd, om dat bepaalde gedrag te vertonen. 
Stereotypieën zijn het steeds herhaald uitvoeren van dezelfde ogenschijnlijk zinloze 
bewegingen. Zij komen voor wanneer een dier in ernstige mate of chronisch wordt 
gefrustreerd en wijzen erop dat het dier moeite heeft met een bepaalde situatie en dat zijn 
welzijn zeer gering is. 
Aspecten van het gedrag van kalveren waarnaar onderzoek is verricht met gebruikmaking van 
(enkele van) de bovenstaande indicatoren zijn: zuigen, aan elkaar zuigen, likken, zichzelf 
likken, orale stereotypieën, houding, locomotie, exploratief gedrag en sociaal gedrag. 
Fysiologie 
In stress-situaties wordt cortisol/corticosteron aangemaakt en op basis daarvan kan het 
welzijn worden gemeten. Aangezien deze hormonen ook worden geproduceerd in situaties, 
bijvoorbeeld baltsen en paren, die niet schadelijk zijn voor het dier, moeten, wanneer op basis 
hiervan het welzijn wordt geëvalueerd, ook andere gegevens over het dier in aanmerking 
worden genomen. 
De hartslagfrequentie kan worden gebruikt om het effect van korte-termijnproblemen te 
bepalen, in samenhang met andere metingen van het gedrag. 
Immuunrespons. Verschillende metingen van de activiteit van het immuunsysteem kunnen 
worden gebruikt om de stress te meten. 
Alle bovenstaande metingen zijn gebruikt voor de bepaling van het welzijn van kalveren. 
Gezondheid 
Een hoge mortaliteit is een radicale maar zeer duidelijke indicator voor gering welzijn. De 
mortaliteit bij kalveren van 0 tot 6 maanden varieert volgens de beschikbare gegevens van 
1 tot meer dan 30%. Bij kalveren van 1 tot 7 dagen is de dood meestal toe te schrijven aan 
septikemie wegens een slechte hygiëne of ontoereiKende biestopname. Bij oudere kalveren 
is de sterfte meestal toe te schrijven aan diarree en pneumonie, die zelf onrechtstreeks en 
gedeeltelijk voortvloeien uit gebrekkige voeding en huisvesting. De mortaliteit is omgekeerd 
evenredig aan de financiële waarde van de kalveren, wat erop wijst dat de mortaliteit kan 
worden teruggedrongen als de financiële stimulans maar groot genoeg is. 
Morbiditeit vormt eveneens een indicator voor het welzijn van een beslag, maar morbiditeit 
is minder nauwkeurig dan mortaliteit. De belangrijkste kalverziekten zijn: diarree, pneumonie, 
gebrekkige werking van de pensmaag, beschadiging van de lebmaag, anémie, navelinfectie 
en artritis. 
Prestaties 
Met de.prestaties als indicator voor welzijn is enige voorzichtigheid geboden, want hoewel een 
aanzienlijke vermindering van de groei kan wijzen op een gering welzijn van het kalf, hoeft 
het omgekeerde niet te wijzen op groot welzijn. Jonge zoogdieren kunnen snel groeien 
ondanks een gering welzijn. 
DE BEHOEFTEN VAN KALVEREN 
Kalveren hebben behoefte aan biest om de nodige immuniteit op te bouwen in de eerste 
levensweken en ze hebben eveneens behoefte aan de nutriënten die afkomstig zijn van melk 
of melkvervangende preparaten. Zij moeten zoekgedrag, likgedrag en zuiggedrag vertonen, 
om biest en melk te kunnen opnemen; het spenen van kalveren leidt tot omgericht gedrag 
waarbij de kalveren gaan zuigen aan objecten of aan elkaar, en mogelijk ook tot orale 
stereotypieën. 
Rust en slaap zijn essentieel voor kalveren. Tijdens het rusten en het slapen nemen zij een 
bepaalde houding aan waarbij met name de poten worden gestrekt, zodat de ruimte die het 
kalf inneemt gelijk is aan de schofthoogte van het kalf. 
Exploratief gedrag en vluchtgedrag komen voor bij alle kalveren, en wanneer niet aan deze 
behoeften kan worden voldaan kan dat leiden tot een hoge incidentje van orale stereotypieën 
bij opgesloten kalveren. De door handling en vervoer veroorzaakte stress is aanzienlijk groter 
bij kalveren die in individuele boxen zijn gehouden dan bij kalveren die in groep zijn 
gehuisvest; hetzelfde geldt voor kalveren die vooraf weinig contact hebben gehad met de 
mens. Gebleken is dat frequent contact een gunstig effect heeft op de kalveren. 
Bewegingsvrijheid is noodzakelijk voor een normale bot- en spierontwikkeling; kalveren die 
zes maanden in een box hebben doorgebracht, hebben meestal ernstige locomotieproblemen. 
Kalveren moeten ook ruwvoer te eten krijgen en moeten kunnen herkauwen. Abnormaal 
gedrag bij kalveren die uitsluitend melk hebben gekregen komt zeer vaak voor en het welzijn 
van kalveren die ouder zijn dan vier weken en die uitsluitend met melk zijn grootgebracht, is 
meestal niet groot. 
Kalveren moeten ook beschermd worden tegen ziekte en parasieten; zij hebben een aantal 
gedragingen ontwikkeld om in goede gezondheid te blijven, met name toiletteren en 
fourageren. Overdreven toiletteergedrag waarbij de kalveren zichzelf gaan likken, wat veel 
voorkomt bij kalveren in kalverboxen, kan het gevolg zijn van de onmogelijkheid om het 
gehele lichaam te likken, waardoor de drang toeneemt om die delen te likken die wel 
bereikbaar zijn. 
Kalveren hebben ook contact nodig met de moederdieren, of met stimuli die bijna hetzelfde 
comfort bieden als het moederdier. Hoewel een vroege scheiding van het moederdier niet 
levensbedreigend is, is het, uit een oogpunt van gezondheid en levenskracht, duidelijk 
voordeliger de kalveren langer bij de moeder te laten. 
Kalveren hebben ook behoefte aan sociale interactie met andere dieren. Kalveren in 
groepshuisvesting vertonen slechts een geringe mate van conflictgedrag dat als schadelijk 
kan worden aangemerkt, en zij hebben duidelijk voordeel bij de sociale omgeving. Kalveren 
die individueel worden gehuisvest, trachten op alle manieren andere kalveren te zien en aan 
te raken. 
KALVEROPFOKSYSTEMEN 
De "natuurlijke" situatie 
Noch het domesticeren van kalveren, noch de fokprogramma's hebben de biologische band 
tussen koe en kalf kunnen wijzigen. Het veehouderijsysteem dat het dichtst de natuurlijke 
situatie benadert is dat van de zoogkalfhouderij, waarbij het kalf gedurende het grootste deel 
van zijn leven bij de moeder blijft, meestal in de wei. De kalveren worden gedurende ten 
minste 8 maanden gezoogd en zij eten normaal slechts weinig vast voeder totdat ze 2 à 3 
maanden oud zijn, hoewel het herkauwen reeds begint in de eerste levensmaand. 
Zolang deze kalveren op een goede wei staan of voldoende krachtvoer krijgen, afdoende 
beschutting hebben en de nodige veterinaire verzorging krijgen, levert het systeem geen 
ernstige welzijnsproblemen op. 
Kalveren evenwel die geboren worden als bijprodukt van de melkveehouderij, kunnen niet op 
deze wijze worden opgefokt en moeten reeds zeer jong van de moeder worden gescheiden. 
Voor kalveren die van hun moeder worden gescheiden, zijn er in hoofdzaak twee 
opfoksystemen: 
- de specifieke kalfsvleesproduktie, waarbij de consumptie van vast voedsel zoveel mogelijk 
wordt beperkt, en 
- de vroeggespeende kalveren, waarbij de consumptie van vast voedsel zoveel mogelijk 
wordt gestimuleerd. 
De specifieke kalfsvleesproduktie 
Jaarlijks worden in de Gemeenschap ongeveer 30 miljoen kalveren geboren en ongeveer 
6 miljoen daarvan worden gehouden voor de kalfsvleesproduktie. De belangrijkste 
producenten van kalfsvlees zijn Frankrijk, Nederland en Italië, en de belangrijkste 
consumenten Frankrijk, Italië en Duitsland. 
Kleur van het vlees 
Dit systeem is gericht op de produktie van lichtroze vlees (vaak ten onrechte "wit vlees" 
genoemd) met een laag gehalte aan myoglobine (een kleurstof van spierweefsel). Voor 
sommige consumenten is de bleke kleur een bewijs van kwaliteit. Dat houdt verband met het 
traditionele geloof - waarvan ook reeds in de bijbel sprake is - dat een jong kalf dat 
uitsluitend met moedermelk is grootgebracht, het zachtste vlees oplevert; het slachten van 
een dergelijk dier was dan ook een buitensporige luxe en werd gereserveerd voor speciale 
gelegenheden. 
De kleur van het aan de consument aangeboden kalfsvlees hangt af van een aantal factoren, 
met name het ijzergehalte van het kalf bij de geboorte, de voeding, de opfok- en 
vervoermethoden, en de behandeling van het dier in het slachthuis, zowel vóór als na het 
slachten. Zo kan, wanneer een kalf met een laag myoglobinegehalte slecht wordt behandeld 
tijdens het transport en vóór het slachten, het vlees daarvan donkerder zijn dan dat van een 
kalf met een hoger myoglobinegehalte maar waarvan het karkas na het slachten met 
elektrische stimuli is behandeld om de rigor mortis sneller te doen intreden. 
Zelfs tussen het ijzergehalte van het voeder, het hemoglobinegehalte in het bloed en het 
myoglobinegehalte van de spieren bestaat een ingewikkelde verhouding. Toch is het mogelijk 
een kalf op te fokken met een hemoglobinegehalte dat hoog genoeg is om het dier gezond 
en sterk te houden, terwijl het vlees toch licht genoeg is om in de hoogste kwaliteitsklasse 
voor kalfsvlees te worden ingedeeld. 
Voeding 
Aangezien kalveren gewoonlijk geboren worden met een geringe ijzerreserve en aangezien 
het ijzergehalte van melk laag is, hebben kalveren die uitsluitend met melk zijn gevoederd, 
meestal een zeer laag hemoglobinegehalte. Wanneer het hemoglobinegehalte zo sterk daalt 
dat het kalf klinisch gezien anemisch wordt, verliest het zijn levenslust en is het gevaar groot 
dat het sterft ten gevolge van pneumonie of diarree. Daarom komt het steeds vaker voor dat 
kalveren direct na de geboorte met ijzer worden geïnjecteerd (met eventueel een tweede 
injectie na twee of drie weken) om het hemoglobinegehalte in de eerste groeifase, waarin het 
kalf het meest vatbaar is voor een mogelijk fatale ziekte, te verhogen. Wanneer het kalf alleen 
melk te eten krijgt, zal het hemoglobinegehalte en bijgevolg ook het myoglobinegehalte in de 
loop van de mestperiode blijven dalen en bijna nul bedragen op het moment van het slachten. 
Aangezien de mestperiode in Europa in de voorbije tien jaar geleidelijk langer is geworden, 
komt die praktijk meer en meer voor. 
De verlenging van de mestperiode bij specifieke kalfsvleesproduktie heeft er ook toe geleid 
dat de voeding niet meer uitsluitend bestaat uit melk of melkvervangende preparaten. Uit 
welzijnsoogpunt is het onaanvaardbaar dat een kalf van meer dan drie maanden nog steeds 
niet kan herkauwen. Om een normale ontwikkeling van de pensmaag te garanderen moet het 
dier ook ruwvoer krijgen. Ruwvoer is rijk aan cellulose en aanverwante stoffen en is moeilijk 
verteerbaar, d.i. het heeft een hoog vezelgehalte. Ruwvoer voor kalveren bevat bij voorkeur 
"lange" vezels (langer dan 10 mm) die moeten zorgen voor voldoende mechanische 
stimulering om het herkauwen op gang te brengen. 
De opname van ruwvoer met een laag ijzergehalte heeft geen gevolgen voor de kleur van het 
vlees en deze techniek werd in Frankrijk in de jaren tachtig toegepast. Aangezien deze 
methode wel hogere kosten met zich brengt, maar geen extra winst oplevert, is zij daar bijna 
volledig verdwenen. In Nederland wordt deze methode nog wel toegepast. 
Huisvesting 
Voor de produktie van kalfsvlees gehouden kalveren worden op melkveebedrijven opgehaald 
wanneer ze één à drie weken oud zijn. Soms krijgen zij geen biest meer toegediend; zij 
passeren via markten of verzamelcentra, waar zij in contact komen met heel veel kalveren 
van andere bedrijven, wat hevige stress veroorzaakt. Deze combinatie van immuundeficiëntie 
en blootstelling aan verschillende ziektebronnen betekent een aanzienlijk risico voor 
verspreiding van allerlei pathogenen, bijvoorbeeld Salmonella, die de oorzaak kunnen zijn van 
pneumonie en diarree bij de kalveren. 
Deze kalveren worden de eerste vier tot zes weken na aankomst op het mestbedrijf dan ook 
bij voorkeur ondergebracht in individuele boxen, onder streng toezicht. In Frankrijk en Italië 
blijven de kalveren meestal de hele tijd opgesloten in eenlingboxen met wanden die geen 
openingen hebben, met roostervloeren en zonder strooisel. In Italië blijven de kalveren 
meestal de hele tijd aangebonden. Deze vormen van opsluiten of aanbinden zijn niet 
noodzakelijk voor de gezondheid van het dier en zijn uit welzijnsoogpunt ongewenst. 
Bij vleeskalveren voor de kalfsvleesproduktie worden soms ook groepshuisvestingssystemen 
toegepast. In Zwitserland, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk zijn in de voorbije 
15 jaar systemen ontwikkeld waarbij grote groepen worden gehouden op stro, met 
voederautomaten; in Frankrijk wordt dit systeem steeds minder gebruikt omdat het beheer 
problemen oplevert en het systeem economisch niet rendabel is. Weliswaar zijn elektronisch 
gestuurde voederautomaten ontwikkeld, waarmee elk kalf een vooraf vastgestelde 
hoeveelheid voeder krijgt, maar zij zijn tamelijk duur en worden dan ook weinig gebruikt in de 
kalfsvleesproduktie. 
Een systeem van groepshuisvesting op roostervloeren, waarbij de kalveren tweemaal per dag 
met een emmer worden gevoederd, is gedurende enkele jaren gebruikt, vooral in Nederland. 
De kalveren krijgen daarbij meestal ook beperkte hoeveelheden ruwvoer toegediend in de 
vorm van strobrok. In 1985 werd dit systeem in Nederland toegepast voor 4,7% van alle 
kalveren, in 1995 reeds voor 22,9%. 
Vroeggespeende kalveren 
Het vroeg spenen van kalveren, bestemd voor de vleesproduktie of voor de fokkerij, heeft ten 
doel de inname en vertering van vast voeder zo snel mogelijk op gang te brengen. Zij worden 
gespeend op vier weken, en tegen die tijd vertoont het spijsverteringsstelsel reeds bepaalde 
overeenkomsten met dat van volwassen dieren, maar zij zullen pas alle nutriënten kunnen 
verteren wanneer zij drie maanden oud zijn. 
Voeding 
De voeding van deze kalveren kan variëren, maar normaal krijgen zij biest en volle melk 
gedurende een week, vervolgens 20 tot 25 kg van een melkvervangend preparaat in 
poedervoerm, over een periode van zes tot acht weken, aangevuld met krachtvoer ad libitum 
vanaf de leeftijd van zeven dagen. De kalveren nemen dan ongeveer 1 kg krachtvoer per dag 
op voordat ze worden gespeend. Om de pensmaagontwikkeling te stimuleren krijgen zij per 
dag ook een bepaalde hoeveelheid langvezelig ruwvoer (hooi of stro). 
Huisvesting 
Om dezelfde gezondheidsredenen als die welke gelden bij de specifieke kalfsvleesproduktie, 
worden vroeggespeende kalveren gewoonlijk gedurende één of twee maanden in 
eenlingboxen gehuisvest. Nadien volgt een vorm van groepshuisvesting op stal of in de wei. 
Voor vroeggespeende kalveren zijn er verschillende mogelijke combinaties van huisvestings-
en voedersystemen. Zij kunnen worden gehouden in de wei, in groepshokken van diverse 
grootte, in stallen, met of zonder strooisel, zij kunnen melk krijgen ad libitum of in beperkte 
mate, de melk kan worden verstrekt in emmers, via drinknippels of via automatische 
voedersystemen, en zij kunnen ook diverse soorten krachtvoeder krijgen. 
De ijzerinname wordt op geen enkele wijze beperkt, de ontwikkeling van de pensmaag wordt 
niet afgeremd en de dieren hebben een normale bewegingsvrijheid. 
VERGELIJKING VAN DE VERSCHILLENDE SYSTEMEN 
Op grond van een vergelijking van de verschillende kalveropfoksystemen, daarbij uitgaande 
van de in het verslag genoemde wetenschappelijke studies, kwam het Wetenschappelijk 
Veterinair Comité tot de onderstaande conclusies. 
Algemeen beheer 
1. Huisvestings- en beheerssystemen voor kalveren moeten zo worden ontworpen dat aan 
de behoeften van de dieren wordt voldaan en dat het welzijn van de dieren goed is. 
2. De huisvestings- en beheersmethoden voor kalveren die worden opgenomen in 
melkveebeslagen of die een bestemming krijgen als slachtdier of als vleeskalf, verschillen 
nogal sterk en hebben ook allemaal andere gevolgen voor het welzijn van de kalveren. 
Jonge kalveren worden bij voorkeur bij de moeder gelaten zodat zij normaal kunnen zogen 
en grazen en normaal contact hebben met andere kalveren. 
3. Het is belangrijk dat het kalf onmiddellijk na de geboorte en in de eerste zes uur 
voldoende biest krijgt om de absorptie van antilichamen te stimuleren, bij voorkeur door 
bij de moeder te zogen, zodat terzelfder tijd ook het immunoglobulinegehalte in het bloed 
een normaal peil bereikt. 
4. Kalveren hebben behoefte aan stimuli en dergelijke die normaal bij de moeder worden 
gevonden. Alle kalveren zouden moeten kunnen beschikken over adequaat voeder, 
aangepaste omstandigheden inzake temperatuur en vochtigheid, aangepaste 
bewegingsmogelijkheden, voldoende ligruimte, adequate zuigstimuli in de eerste 
levensweken en sociaal contact met andere kalveren vanaf de leeftijd van één week. 
Kalveren die zonder hun moeder moeten opgroeien, zouden het nodige contact moeten 
hebben met mensen, bij voorkeur met steeds dezelfde persoon die hen in de opfokperiode 
verzorgt. 
Voeder 
1. Kalveren die bepaalde specifieke nutriënten, b.v. ijzer, missen, die op onevenwichtige 
wijze worden gevoederd, en die niet het nodige ruwvoer krijgen na de leeftijd van vier 
weken, kunnen ernstige gezondheidsproblemen krijgen, ernstige gedragsstoornissen 
vertonen en aanzienlijke problemen hebben inzake darmontwikkeling. Elk kalf heeft recht 
op een evenwichtige voeding met de nodige nutriënten. 
2. Kalvervoeding dient ook voldoende fermenteerbaar materiaal van goede kwaliteit te 
bevatten om de microbiële darmflora op peil te houden, en voldoende vezel om de 
ontwikkeling van de villi in de pensmaag te stimuleren. Kalveren krijgen ten minste 100 g 
ruwvoer per dag tussen de tweede en de vijftiende week en 250 g per dag tussen de 15e 
en de 26e week; deze hoeveelheden worden bij voorkeur verdubbeld. 
3. Bij kalveren met een hemoglobinegehalte van minder dan 4,5 mmol/l zijn er duidelijke 
tekenen van hogere ziektegevoeligheid en immunosuopressie; kalveren moeten zo worden 
gevoederd dat het hemoglobinegehalte niet beneden deze waarde daalt. 
4. In de eerste vier levensweken worden kalveren bij voorkeur gezoogd of moeten zij in elk 
geval aan een drinknippel kunnen zuigen. Voor kalveren in groepshuisvesting wordt bij 
voorkeur voorzien in een aantal drinknippels. 
5. Zieke kalveren en kalveren met hoge temperatuur moeten vaak zowel water als melk 
drinken. Alle kalveren drinken water als dat beschikbaar is en de aanwezigheid van melk 
of een melkvervangend preparaat is geen adequaat alternatief. Alle kalveren moeten 
dagelijks water kunnen drinken. 
Huisvesting 
1. Het welzijn van kalveren is zeer laag wanneer zij worden gehouden in individuele boxen 
met te weinig ruimte om comfortabel te kunnen liggen, zonder rechtstreeks sociaal contact 
en zonder strooisel of ander materiaal waarmee zij kunnen spelen. Elk kalf moet zichzelf 
kunnen likken, zich omdraaien, opstaan en gaan liggen, en neerliggen met gestrekte 
poten. 
2. Ten einde te zorgen voor een omgeving die voldoende mogelijkheden biedt inzake 
bewegingsvrijheid, exploratief gedrag en sociaal contact, moeten de kalveren in groep 
worden gehouden. Kalveren mogen niet in overbevolkte stallen worden gehouden. Grotere 
groepen zijn wel aangewezen omdat de kans dan groter is dat het dier in een aangepaste 
omgeving kan opgroeien. 
3. Indien groepshuisvesting niet mogelijk is, moeten kalveren in individuele boxen over 
voldoende ruimte beschikken en moeten de boxen, tenzij het gaat om boxen voor kalveren 
die om gezondheidsredenen moeten worden geïsoleerd, open wanden en een open front 
hebben zodat direct visueel en lichamelijk contact mogelijk is. 
4. Zowel voor kalveren in groepshuisvesting als voor kalveren in individuele boxen is de 
minimumruimte waarover een kalf moet kunnen beschikken om normaal te kunnen 
opstaan en te gaan liggen gelijk aan de hoogte x de lengte x 1,1. De hoogte is de 
schofthoogte en de lengte wordt gemeten van de neuspunt tot aan de achterkant van de 
zitbeenknobbel (tuber ischii). Gebleken is dat het welzijn aanzienlijk afneemt wanneer de 
breedte van een individuele kalverbox minder bedraagt dan de schofthoogte van het kalf. 
5. Het aanbinden van kalveren geeft problemen. Kalveren in groepshuisvesting mogen niet 
worden aangebonden, tenzij gedurende ten hoogste één uur bij het voederen van melk; 
kalveren in individuele boxen mogen niet worden aangebonden. 
6. Aangepast strooisel, bijvoorbeeld stro, is bij voorkeur aanwezig. Het strooisel moet 
geregeld worden vervangen en elk kalf moet kunnen beschikken over een droge ligruimte 
in plaats van over natte roosters. Een roostervloer mag niet glad zijn. 
Besparingen 
1. Onderzoek naar de consumptie van kalfsvlees heeft uitgewezen dat die consumptie in 
verschillende Lid-Staten in de laatste zeven à tien jaar is gedaald. Deze daling hangt 
gedeeltelijk samen met de bezorgdheid over het welzijn van de dieren. In alle Lid-Staten 
wordt meer en meer aandacht besteed aan dat welzijn zodat de druk op de 
kalfsvleesproducenten groter wordt, tenzij wordt geconstateerd dat het gebruikte 
houderijsysteem resulteert in een goed welzijn van de kalveren. 
2. De totale kosten van de kalfsvleesproduktie bestaan uit 45% voederkosten, 30% 
aankoopprijs van het kalf, 15% vaste kosten (huisvesting en arbeid) en 10 % diverse 
kosten. 
3. De investeringen per kalf in gebouwen en huisvestingsmateriaal nemen aanzienlijk toe 
naarmate de dieren over meer ruimte moeten beschikken, zowel in individuele boxen als 
bij groepshuisvesting; vergroting van de ruimte per kalf valt evenwel goedkoper uit bij 
groepshuisvesting dan bij individuele boxen. 
10 

ISSN 0ZS4-1313 
COM(95) 711 def. 
DOCUMENTEN 
NL 03 
Catalogusnummer : CB-CO-95-742-NL-C 
ISBN 92-77-98328-0 
Bureau voer officiële pablikatldE der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
M