1.INLEIDING

De sociale dialoog is een van de hoekstenen van het Europees sociaal model. Een van de belangrijkste doelstellingen van de EU is de levens- en arbeidsomstandigheden te verbeteren. De sociale dialoog en collectieve onderhandelingen zijn essentiële middelen om dit te bereiken: zij dragen bij tot een hogere productiviteit maar waarborgen daarbij de sociale rechtvaardigheid, een kwalitatief hoogwaardige werkomgeving en democratie op de werkvloer. Een sterk sociaal Europa vereist sterke sociale partners. De sociale dialoog is daarom een van de belangrijkste beginselen van de Europese pijler van sociale rechten.

Sterke sociale partners zijn essentieel voor een doeltreffend en evenwichtig verandermanagement. De wereld verandert snel als gevolg van klimaatverandering, digitalisering en demografische trends, en dat geldt ook voor de arbeidswereld. Door COVID-19 is een aantal van deze veranderingen versneld. De sociale dialoog is essentieel om evenwichtige manieren te vinden om de veranderingen in de wereld van het werk aan te pakken. Overal in de EU speelde de sociale dialoog een centrale rol in het opstellen en uitvoeren van beleid om de gevolgen van de pandemie te beperken. Op het niveau van sectoren en bedrijven hebben de sociale partners snel nieuwe protocollen voor de gezondheid en veiligheid op het werk opgesteld of opleidingen georganiseerd. Op nationaal niveau hebben zij de autoriteiten ondersteund bij het verlenen van financiële bijstand aan werknemers en bedrijven. De sociale partners spelen ook een sleutelrol in de reactie op de ingrijpende gevolgen van de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne, door de integratie op de arbeidsmarkt van ontheemden uit Oekraïne en andere vluchtelingen en migranten te vergemakkelijken en door duurzame oplossingen te vinden om de lonen en collectieve overeenkomsten aan te passen aan de explosief stijgende kosten van levensonderhoud en de hoge inflatie.

De betrokkenheid van de sociale partners zorgt voor betere beleidsvorming en wetgeving. De sociale partners hebben ongeëvenaarde kennis en ervaring op het gebied van werkgelegenheid en sociale situatie in de praktijk. Hun inbreng kan het juiste evenwicht vinden tussen de belangen van werknemers en werkgevers en de aanvaardbaarheid en doeltreffendheid van beleid en wetgeving verbeteren. De sociale partners hebben in vergelijking met andere belanghebbenden een unieke rol. De Commissie is op grond van het Verdrag (artikel 154 VWEU) verplicht de sociale partners te raadplegen over voorstellen op het gebied van sociaal beleid (d.w.z. die vallen onder artikel 153 VWEU), zodat de sociale partners desgewenst over overeenkomsten kunnen onderhandelen. Overeenkomsten van de sociale partners kunnen door middel van EU-wetgeving (artikel 155 VWEU) worden uitgevoerd. Op alle belangrijke momenten in de cyclus worden regelmatig gestructureerde dialogen met de sociale partners georganiseerd op EU-niveau in het kader van het Europees Semester voor coördinatie van het economisch en werkgelegenheidsbeleid.

De EU bevordert de rol van de sociale partners en dringt aan op een betere sociale dialoog. De bevordering van de sociale dialoog is een gemeenschappelijke doelstelling van de EU en de lidstaten, waarbij rekening wordt gehouden met de diversiteit van de nationale stelsels en de autonomie van de sociale partners wordt gerespecteerd. Er moet zowel op nationaal als op EU-niveau meer worden gedaan om de dekkingsgraad van collectieve onderhandelingen te ondersteunen en de capaciteit van de sociale partners op te bouwen, hun betrokkenheid aan te moedigen en hun autonomie te waarborgen. In het actieplan voor de Europese pijler van sociale rechten van maart 2021 kondigde de Commissie aan dat zij na overleg met de sociale partners een initiatief zou presenteren om de nationale en Europese sociale dialoog te ondersteunen. Op een versterkte sociale dialoog op alle niveaus werd ook op het hoogste politieke niveau aangedrongen in het sociaal engagement van Porto, dat werd ondertekend door het Portugese voorzitterschap van de Raad van de EU, het Europees Parlement, de Europese Commissie, de sociale partners en het Sociaal Platform. Het initiatief voor de sociale dialoog, dat ook wordt genoemd in de mededeling van de Commissie “Conferentie over de toekomst van Europa: Van visie tot concrete actie” van juni 2022, is een belangrijk onderdeel van de follow-up van de conferentie.

Deze mededeling van de Commissie bevat een aantal concrete maatregelen om de sociale dialoog in de EU verder te versterken en gaat vergezeld van een voorstel voor een aanbeveling van de Raad over hoe de nationale sociale dialoog en collectieve onderhandelingen kunnen worden versterkt. De Commissie heeft dit initiatief voorbereid met nauwe betrokkenheid van de sociale partners en heeft ook uitwisselingen gehouden met het Europees Parlement, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s.

2.NATIONALE SOCIALE DIALOOG

De regelingen en processen van de sociale dialoog verschillen van lidstaat tot lidstaat: niet alleen wat betreft collectieve arbeidsverhoudingen, de rol van collectieve onderhandelingen bij het bepalen van de arbeidsvoorwaarden, de capaciteit en het lidmaatschap van organisaties, de formele structuren voor de betrokkenheid van de sociale partners bij de beleidsvorming en -uitvoering, maar ook wat hun politieke belang aangaat. De systemen voor collectieve onderhandelingen in de lidstaten verschillen ook wat betreft de mate van centralisatie of decentralisatie.

De meeste lidstaten hebben een of meer formele nationale structuren voor sociale dialoog waarin de vertegenwoordigers van de werkgevers, de vakbonden en de regering algemene economische en sociale kwesties kunnen bespreken. De rol en de bevoegdheden van deze organen lopen sterk uiteen, maar over het algemeen verstrekken zij advies en plegen zij overleg in het kader van ontwerpwetgeving en -beleid, met name op werkgelegenheidsgebied, en kunnen zij soms een forum bieden voor onderhandelingen over overeenkomsten. Veel lidstaten hebben ook tripartiete organen die zich bezighouden met specifieke kwesties, zoals sociale zekerheid, werkgelegenheid, opleiding en gezondheid en veiligheid op het werk. Een productieve tripartiete sociale dialoog, waaraan ook overheidsinstanties deelnemen, is afhankelijk van een sterke bipartiete sociale dialoog.

De sociale dialoog staat onder druk om resultaten te boeken in de veranderende arbeidswereld. Hoewel de organisatiegraad van werkgevers (het aandeel werkgevers die lid zijn van werkgeversorganisaties) relatief stabiel is gebleven, is de organisatiegraad van de vakbonden (gemiddeld) in alle lidstaten afgenomen. De verschuiving van de economische activiteit van de industrie naar de particuliere dienstverlening en de veranderende wereld van het werk maken het voor vakbonden en werkgeversorganisaties moeilijk om nieuwe leden aan te werven. In de meeste nieuwere vormen van werk zijn veel werknemers, waaronder een groeiend aantal zelfstandigen, niet vertegenwoordigd. Hetzelfde geldt voor werknemers met een arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd, die in aantal toenemen, maar minder geneigd zijn zich aan te sluiten bij een vakbond. Door de flexibiliteit in het tijdstip en de plaats waarop het werk wordt gedaan, is het voor werknemersvertegenwoordigers moeilijk om een dergelijk versnipperd personeelsbestand te organiseren. In de afgelopen jaren hebben de sociale partners initiatieven genomen om nieuwe leden aan te trekken, of bepaalde ondervertegenwoordigde groepen (met name jongeren en platformwerkers) meer inspraak te geven via gerichte strategieën en wervingsinspanningen en door specifieke structuren binnen de organisaties te creëren. Wat de gelijkheid tussen vrouwen en mannen betreft, varieert het percentage vrouwen in vakbonden sterk binnen de EU: ondanks het dalende aantal vakbondsleden in het algemeen groeit het aantal vrouwelijke leden. Vrouwen blijven ondervertegenwoordigd in leidinggevende functies.

Het aandeel werknemers dat onder collectieve arbeidsovereenkomsten valt, is de afgelopen dertig jaar fors gedaald. Het daalde van een EU-gemiddelde van ongeveer 66 % in 2000 tot ongeveer 56 % in 2019, met opvallend grote dalingen in Midden- en Oost-Europa [grafiek 1]. In alle lidstaten heeft een verschuiving in de richting van decentralisatie van de onderhandelingen naar bedrijfsniveau plaatsgevonden. Volgens de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) is de dekkingsgraad van de collectieve onderhandelingen alleen hoog (boven 50 %) in landen met ten minste een bepaalde vorm van sectorale onderhandelingen. In landen waar de onderhandelingen voornamelijk op bedrijfsniveau plaatsvinden, is de dekkingsgraad van collectieve onderhandelingen doorgaans laag. Coördinatie tussen de sectoren en de onderhandelingspartners en de mate van coördinatie zijn uitermate belangrijke aspecten van collectieve onderhandelingen.

De mate en de kwaliteit van de betrokkenheid van de sociale partners bij de beleidsvorming verschillen aanzienlijk van lidstaat tot lidstaat. Hoewel de betrokkenheid van de sociale partners de afgelopen jaren in de meeste lidstaten kwalitatief stabiel is gebleven, verschilt de tijdige en zinvolle betrokkenheid sterk van land tot land. Dit ligt onder andere aan de verschillende institutionele kaders, procedures en werkwijzen . Met name de kwaliteit en doeltreffendheid van de sociale dialoog in de lidstaten worden door het Comité voor de werkgelegenheid in zijn jaarlijkse evaluatie van de sociale dialoog beoordeeld. De Raad heeft in zijn laatste conclusies van juni 2022 onder meer benadrukt hoe belangrijk het is om gedurende het hele beleidsvormingsproces voldoende tijd uit te trekken voor overleg, te zorgen voor adequate institutionele kaders, en kwesties in verband met capaciteitsopbouw en de afnemende dekking van collectieve onderhandelingen aan te pakken . Het Europees Parlement heeft ook benadrukt dat sterke stelsels voor collectieve onderhandelingen de veerkracht van de lidstaten in tijden van economische crisis vergroten en dat de lidstaten maatregelen moeten nemen om een hoog percentage georganiseerde werknemers te bevorderen en de afname van de dekkingsgraad van collectieve onderhandelingen te keren.

Grafiek 1: Dekkingsgraad van collectieve onderhandelingen in de EU, 2000-2019

Aantal werknemers dat onder een collectieve overeenkomst valt, gedeeld door het totaal aantal loontrekkenden (in %, 2000 en 2019).

NB: 1) De recentste beschikbare gegevens dateren uit: 2019 (AT, BE, CZ, HU, IT, LT, NL, PL, PT), 2018 (BG, DE, DK, ES, FR, LU, LV, SE), 2017 (EL, FI, IE, SI, RO), 2016 (CY, MT), 2015 (SK) en 2014 (HR). 2) Voor IT werd het bereik herzien naar 100 % als weergave van het feit dat de basislonen die in collectieve overeenkomsten worden vastgesteld door arbeidshoven worden gebruikt als referentie voor de toepassing van het grondwettelijke beginsel van evenredige en toereikende vergoeding. De dekkingsgraad van 100 % van de collectieve onderhandelingen in RO en EL in 2000 wordt verklaard door het bestaan van mechanismen om collectieve arbeidsovereenkomsten uit te breiden naar alle ondernemingen. De daling is voornamelijk het gevolg van de afschaffing van die uitbreidingsmechanismen en andere veranderingen die hebben geleid tot de decentralisatie van de collectieve onderhandelingen.

Bron: For 2000 or closest – ICTWSS-databank, versie 6.1, Universiteit Amsterdam. Variabele AdjCov (# 111). Voor de recentste beschikbare gegevens – OESO/AIAS-databank (2021)

De EU beschikt over een aantal instrumenten om de nationale sociale dialoog te versterken. Op grond van de richtlijn betreffende minimumlonen moeten de lidstaten maatregelen nemen om de sociale partners te helpen hun capaciteit te ontwikkelen om collectieve onderhandelingen over de loonvaststelling aan te gaan, en om constructieve, zinvolle en zaakkundige loononderhandelingen te stimuleren. In de richtlijn worden de lidstaten waar de dekkingsgraad van collectieve onderhandelingen minder dan 80 % van de werknemers betreft, ook gevraagd te voorzien in een kader om de voorwaarden voor collectieve onderhandelingen te creëren en een actieplan ter bevordering daarvan op te stellen. De voortdurende technologische ontwikkelingen en de toenemende automatisering zijn in de hele economie reden voor herstructurering. In dit verband helpt het EU-kwaliteitskader voor herstructurering van 2013 bedrijven te anticiperen op veranderingen en de sociale en werkgelegenheidseffecten van herstructureringen te verzachten. Een alomvattend kader van richtlijnen inzake de informatie en raadpleging van werknemers, zowel op nationaal als op transnationaal niveau, stelt ook regels vast ter bescherming van de rechten van werknemers op bedrijfsniveau, met name in tijden van herstructurering. Het Europees Parlement overweegt een resolutie met aanbevelingen aan de Commissie over de herziening van de richtlijn inzake de instelling van een Europese ondernemingsraad. Op grond van de EU-richtlijnen voor overheidsopdrachten moeten de lidstaten het recht om zich te organiseren en collectief te onderhandelen eerbiedigen overeenkomstig IAO-Verdrag nr. 87 betreffende de vrijheid tot het oprichten van vakverenigingen en de bescherming van het vakverenigingsrecht en IAO-Verdrag nr. 98 betreffende het recht zich te organiseren en collectief te onderhandelen.