Advies van het Economisch en Sociaal Comité over het "Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot onderlinge aanpassing van het recht inzake gebruiksmodellen" () (98/C 235/06)

De Raad heeft op 13 januari 1998 besloten, overeenkomstig artikel 100 A van het EG-Verdrag, het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over het voornoemde voorstel.

De Afdeling voor industrie, handel, ambacht en diensten, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 6 mei 1998 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Ataíde Ferreira.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 355e Zitting (vergadering van 27 mei 1998) het volgende advies uitgebracht, dat met 102 stemmen voor en 2 tegen, bij 3 onthoudingen is goedgekeurd.

1. Toelichting

1.1. Onderhavig advies heeft betrekking op het door de Commissie ingediende voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot onderlinge aanpassing van het recht inzake gebruiksmodellen ().

1.2. Dit voorstel sluit aan bij het "Groenboek inzake gebruiksmodellenbescherming in de interne markt" () en bij het ESC-advies over voornoemd Groenboek ().

1.3. Het is dus duidelijk dat de Commissie bij de uitwerking van de desbetreffende wetgeving niet over één nacht ijs is gegaan, en het oor te luisteren heeft gelegd bij de verschillende bevoegde instanties en betrokken organisaties.

1.4. Tenslotte wil het Comité niet nalaten nu reeds te hameren op het belang van de regeling voor gebruiksmodellen voor de technische en industriële innovatie, waarvan met name het MKB, en zodoende ook de Unie, de vruchten kan plukken.

2. Het Commissievoorstel - Algemene opmerkingen

2.1. Naast een aantal algemene uitgangspunten behelst het voorstel van de Commissie de resultaten van haar onderzoek naar de huidige situatie inzake bescherming van gebruiksmodellen in een aantal lid-staten.

2.2. De Commissie vangt haar algemene opmerkingen aan met de vaststelling dat "de door de lid-staten verleende intellectuele eigendomsrechten (...) kunnen worden gebruikt om de verwezenlijking van het vrije verkeer van goederen te dwarsbomen" (). Het antwoord hierop is te vinden in artikel 3, sub f) en h), van het Verdrag, waarin de grondslag wordt gelegd voor de door de Commissie beoogde onderlinge aanpassing van de wetgevingen.

2.3. Vanuit het oogpunt van de Gemeenschapswetgeving heeft de Commissie er dan ook goed aan gedaan artikel 100 A van het Verdrag te kiezen als rechtsgrondslag voor haar voorstel.

2.4. Verder verklaart de Commissie dat maatregelen nodig zijn om "het vrije verkeer in de Gemeenschap van goederen die op kleine technische uitvindingen zijn gebaseerd, doorzichtiger te maken en te vermijden dat de verschillen tussen de nationale wettelijke regelingen of het ontbreken van dergelijke regelingen concurrentiedistorsies veroorzaken" () en merkt zij op dat een dergelijk initiatief "het rechtskader voor de ondernemingen in de Gemeenschap, die voortdurend moeten innoveren en zich aanpassen, (zou) verbeteren en aldus dankzij de bescherming van hun uitvindingen door het gebruiksmodel, dat een bijzonder goed aan de behoeften van het midden- en kleinbedrijf aangepast instrument vormt, hun concurrentiepositie op de wereldmarkt (zou) versterken" ().

2.5. Uit het in paragraaf 2.1 vermelde onderzoek trekt de Commissie de conclusie dat "er in de Gemeenschap een reële behoefte aan een gebruiksmodellenbescherming bestaat (...) omdat de octrooibescherming voor bepaalde soorten uitvindingen zoals kleine technische uitvindingen minder geschikt is" ().

2.6. Het Comité heeft al eerder voorbehoud gemaakt bij de door de Commissie verrichte studies en onderzoeken, en blijft erbij dat "de betrouwbaarheid daarvan toch niet zo volkomen (is) als de opstellers (...) willen doen geloven" ().

2.7. Terugkomend op het voornaamste uitgangspunt dat bij de uitwerking van de wetgeving voor ogen moet worden gehouden - kort gezegd dat de vastlegging van een regeling ter bescherming van de industriële eigendom, die verschilt van de octrooibescherming, absoluut noodzakelijk is - herhaalt het Comité zijn standpunt dat "de lering die uit het bestaan in een aantal landen van die zgn. 'korte' octrooien moet worden getrokken, (is) dat het er in Europa vooral op aan komt, octrooibescherming efficiënter (d.w.z. goedkoper en minder tijdrovend) te maken. Dit verdient de voorkeur boven het invoeren op EU-niveau van een aanvullende vorm van bescherming" (). In dit verband wil het Comité erop wijzen dat de Commissie zich ook bezighoudt met de situatie op het gebied van octrooibescherming () en een mededeling over het communautair octrooi voorbereidt.

2.8. Het Comité herhaalt nog maar eens dat het probleem van de noodzaak van een regeling ter bescherming van technische uitvindingen, die een aanvulling zou vormen op het octrooistelsel, moet worden gezien in het kader van de EU-strategie op het gebied van onderzoek en technologische ontwikkeling.

2.8.1. In dit verband zou de Unie zich moeten spiegelen aan haar grote concurrenten, die mijlenver op haar voorliggen.

2.8.1.1. Zo leert de ervaring in Noord-Amerika, waar men het overigens zonder gebruiksmodellenregeling stelt, dat "de huidige octrooibescherming doeltreffender moet worden gemaakt. Dit laatste zou kunnen worden bereikt door de kennelijke nadelen ervan te ondervangen (met name het feit dat het onderzoek i.v.m. toekenning van een octrooi veel tijd vergt en dat daaraan hoge kosten verbonden zijn)" ().

2.8.1.2. Anderzijds toont de situatie in Japan duidelijk aan - zoals het Comité ook al heeft onderstreept - dat de regelgeving sub judice definitief gekoppeld moet blijven aan de vereiste van driedimensionaliteit, en dat de duur van de bescherming in vergelijking met octrooien aanmerkelijk korter moet zijn (zes in plaats van twintig jaar).

2.9. Het Comité onderstreept dat de initiatieven die gericht zijn op de onderlinge aanpassing van de wetgeving op dit gebied steeds een eigen bestaansreden moeten hebben, en niet bedoeld mogen zijn als remedie tegen de tekortkomingen en tegenstrijdigheden van de octrooiprocedure, die in het kader van de octrooiregeling zelf moeten worden rechtgetrokken en weggewerkt. De Commissie is dit blijkens het Groenboek over het Gemeenschapsoctrooi overigens ook van plan.

2.10. Geldige argumenten zijn bijvoorbeeld de situatie op het gebied van de bescherming van de industriële eigendom, de situatie inzake juridische bescherming tegen namaak of nog, indirect, de bevordering van innovatie en ontwikkeling in de Unie. Het belang van dit laatste punt wordt vooral duidelijk in het licht van de internationale context, waar de productiecycli steeds korter worden en de uitvindingen een steeds korter leven beschoren is.

2.11. Ook wijst het Comité erop dat voorstellen tot harmonisatie van de regeling in elk geval gepaard moeten gaan met de harmonisatie van de termijnen en procedures, wil een en ander op langere termijn werkbaar blijken.

3. Het voorstel van de Commissie - De keuze van een juridische regeling

3.1. In haar Groenboek inzake de gebruiksmodellenbescherming () stelt de Commissie vast dat meer dan één benadering denkbaar is, en beschrijft zij vier interventiemogelijkheden:

3.1.1. de onderlinge aanpassing van de vigerende nationale stelsels en de instelling van een beschermingssysteem in de landen waar dit nog niet bestaat;

3.1.2. de wederzijdse erkenning - ná de onderlinge aanpassing - van de door de lid-staten verleende bescherming;

3.1.3. de invoering van een bindend communautair beschermingsstelsel, dat boven de nationale stelsels zou staan;

3.1.4. de combinatie van de verschillende mogelijkheden, waarbij met name kan worden gedacht aan een richtlijn voor de harmonisatie van de nationale beschermingsregelingen gekoppeld aan een verordening voor de instelling van een EU-beschermingsrecht.

3.2. Het Comité stelt vast dat de Commissie zich in haar voorstel beperkt tot de eerste van de bovenvermelde doelstellingen (zie 3.1.1). "De harmonisatie zal het mogelijk maken dat gelijkwaardige nationale gebruiksmodellenstelsels naast elkaar bestaan", en "de aanvrager van een gebruiksmodel zal de zekerheid hebben dat hij in andere lid-staten een gelijkwaardige bescherming kan

verkrijgen, en zal niet meer met een hele reeks uiteenlopende regelingen te maken krijgen" (), zo luidt het. Het Comité wil hierbij toch aanstippen dat de aanvrager dus nog verplicht is in elk land waar hij zijn uitvinding wil doen erkennen als gebruiksmodel, een verzoek in te dienen.

3.3. Volgens het Comité kan deze doelstelling niet worden vervuld indien niet tezelfdertijd een regeling voor de wederzijdse erkenning van de door de lid-staten verleende nationale bescherming wordt vastgelegd. In zijn ogen is het van kapitaal belang dat in het ontwerp voor de harmonisatie van de nationale regelingen wordt voorzien "in een fase nà de feitelijke harmonisatie, waarin de nationale beschermingsrechten wederzijds worden erkend" ().

3.4. Voorts wil het Comité dieper ingaan op twee basisbeginselen uit zijn voorgaande advies over deze kwestie.

3.4.1. Ten eerste is er "het feit dat een aantal nationale regelingen die in het Groenboek als 'gebruiksmodellen' onder één noemer worden gebracht, in feite niets anders zijn dan octrooiregelingen 'zonder voorafgaand onderzoek' (naar nieuwheid en uitvinderswerkzaamheid), oftewel registratierechten (zonder preventief inhoudelijk onderzoek) waarvan de looptijd korter kan zijn dan die van de gangbare octrooien (bv. in België, Nederland en Frankrijk)" (), terwijl de eisen waaraan een uitvinding moet voldoen om in aanmerking te komen voor gebruiksmodellenbescherming nagenoeg dezelfde zijn als die voor octrooibescherming.

3.4.1.1. Het Comité wijst er in dit verband ten overvloede op dat een op zichzelf staande regeling voor gebruiksmodellen, die past in het algemene kader van bescherming van de industriële eigendom, in het leven moet worden geroepen, en dat het geenszins de bedoeling is via deze weg eventuele tekortkomingen van de (dure en tijdrovende) octrooibescherming te verhelpen.

3.4.2. Ten tweede beklemtoont het Comité dat dergelijke vrijblijvende maatregelen niet toereikend zijn om de in het onderhavige wetgevingsvoorstel vastgelegde doelstellingen - de interne markt in goede banen leiden en concurrentievervalsing uit de wereld helpen - te bereiken. Daarvoor is immers een diepgaandere en vooral ook uitgebreidere harmonisatie van de wetgeving vereist.

3.4.3. Het herinnert hier daarom aan een aantal essentiële vereisten - op de meest uiteenlopende vlakken - waaraan alle maatregelen zonder uitzondering dienen te voldoen:

3.4.3.1. op het gebied van bescherming: het aanvragen van een gebruiksmodel moet worden beschouwd als de meest geschikte procedure om de eenvoudigste uitvindingen te beschermen;

3.4.3.2. op procedureel gebied: het moet mogelijk zijn de gebruiksmodellenbescherming snel en zonder al te veel kosten te verkrijgen, aangezien de geboden juridische bescherming geen omslachtige en dure procedures rechtvaardigt;

3.4.3.3. op het gebied van de rechtszekerheid: er dient duidelijk te worden aangegeven hoever de bescherming reikt, zowel ten aanzien van namakers als ten aanzien van derden die te goeder trouw zijn.

4. Het voorstel van de Commissie - Bijzondere opmerkingen

4.1. Artikel 1

De Commissie begint met een definitie van het gebruiksmodel, dat zij omschrijft als "een ingeschreven recht dat (...) een uitsluitende bescherming voor een technische uitvinding biedt" (), gevolgd door een opsomming van de benamingen in de diverse lid-staten.

4.1.1. Het Comité wil niet nalaten erop te wijzen dat achter deze schijnbare eenvormigheid zeer uiteenlopende regelingen schuilgaan, die volgens de Commissie zelf in drie verschillende groepen zouden moeten worden opgedeeld. Dit alleen al bewijst dat volledige en heldere definities van de regels in omloop onontbeerlijk zijn. Daarom zouden de in artikel 1 vermelde benamingen opgenomen moeten worden in een verklarende bijlage, aangezien in deze passage een nadere omschrijving van de op elkaar af te stellen nationale stelsels wordt gegeven, en niet een definitie van de regeling voor gebruiksmodellen.

4.1.2. Verder is het Comité van oordeel dat de voorgestelde definitie niet ver genoeg reikt. Indien toch wordt vastgehouden aan de huidige formulering van artikel 1, dient tenminste expliciet te worden verwezen naar "uitvinderswerkzaamheid" en "industriële toepasbaarheid", aangezien dit de begrippen zijn waar het in de praktijk om draait, zoals de Commissie overigens in artikel 3 van haar voorstel erkent.

4.2. Artikel 4

Het Comité is het oneens met de al te ruime formulering van artikel 4, sub d), en meent dat de uitzonderingen, naar analogie van de voorgestelde regeling voor het Europees octrooi, beperkt zouden moeten worden tot computerprogramma's stricto sensu.

4.3. Artikel 5

Het Comité stelt vast dat de Commissie heeft getracht het begrip "nieuwheid", een van de vereisten, te koppelen aan de stand van de techniek (absolute nieuwheid) en tot een werkbare formulering te komen die duidelijk en nauwkeurig is.

4.4. Artikel 6

In verband met de vereiste van "uitvinderswerkzaamheid", een begrip dat eveneens aan de stand van de techniek wordt verbonden, merkt het Comité op dat de Commissie de toekenning van het gebruiksmodel verbindt aan de vereiste dat een uitvinding "bijzonder doeltreffend" moet zijn en "een praktisch voordeel of een voordeel op het gebied van de nijverheid" moet bieden. Er zij dan ook op gewezen dat het op de eerste plaats de bedoeling is uitvindingen te beschermen met een hoge praktische toepasbaarheid, in het bijzonder in de sectoren machinebouw, elektrotechniek, fijnmechanica en optica en in de autoindustrie. De Commissie moet zich beraden op een omschrijving van deze vereiste die de meeste rechtszekerheid biedt voor de aanvrager van de bescherming èn voor belanghebbende derden.

4.4.1. Samengevat dient de gebruiksmodellenbescherming gekoppeld te worden aan drie fundamentele vereisten:

4.4.1.1. de vereiste van nieuwheid, in de zin van absolute nieuwheid, t.o.v. de stand van de techniek;

4.4.1.2. de vereiste van industriële toepasbaarheid, in de meest ruime zin van het woord;

4.4.1.3. de vereiste van uitvinderswerkzaamheid, wat inhoudt dat de uitvinding hetzij bijzonder doeltreffend is (gemakkelijk toepasbaar of gemakkelijk in het gebruik), hetzij een praktisch of industrieel voordeel biedt.

4.5. Artikel 8

De noodzaak om de betaling van de heffing op de in artikel 19 vermelde verlenging van het gebruiksmodel te regelen, komt in de voorgestelde bepalingen niet uit de verf.

4.6. Artikel 10

In de ogen van het Comité is het van kapitaal belang dat de aanvrager niet alleen verklaart op welke wijze hij het recht op het gebruiksmodel heeft verkregen, maar ook hoelang dat recht - indien dit van tijdelijke aard is - van kracht blijft.

4.7. Artikel 12

Het Comité gaat volmondig akkoord met de vereiste dat de aanvrager van een gebruiksmodel zijn uitvinding tot in het detail moet beschrijven. Het is immers aan de hand daarvan dat de deskundigen (die op de hoogte zijn van de stand van de techniek) indien nodig de praktische toepasbaarheid van de uitvinding in kwestie kunnen natrekken (zie ook artikel 24).

4.8. Artikel 13

Het Comité betreurt dat de Commissie deze kans niet heeft aangegrepen om een "limitering van het aantal conclusies" (), waarvan zij eerder al zelf de zin heeft erkend, op te leggen. Bovendien zou de Commissie een antwoord moeten bieden op de vraag of de lid-staten het recht hebben het aantal conclusies dat de aanvrager mag opnemen te beperken, dan wel of integendeel verzet van derden tegen buitensporige conclusies de enige mogelijke interpretatie is van de vage formulering van artikel 13: "hetgeen, gelet op de aard van de uitvinding, strikt noodzakelijk is".

4.9. Artikel 16

Ook al is de aanvraag om een onderzoeksverslag facultatief, toch zou naar de mening van het Comité nauwkeurig moeten worden aangegeven in welke gevallen een aanvrager een dergelijk verzoek kan indienen, teneinde te voorkomen dat vooral de aanvragers die economisch het sterkst in hun schoenen staan, gebruik zouden maken van deze mogelijkheid. Het opstellen van een onderzoeksverslag dient dus uitzondering te blijven, wil men voorkomen dat de hele regeling op losse schroeven komt te staan.

4.9.1. Daarnaast is het Comité het volmondig eens met het voorstel dat de lid-staten het opstellen van een onderzoeksverslag in hun respectieve nationale bepalingen verplicht kunnen stellen indien een rechtsvordering wordt ingesteld om de door het gebruiksmodel verleende rechten te doen gelden. Meer zelfs, een dergelijke maatregel zou niet louter facultatief, maar verplicht moeten zijn.

4.10. Artikelen 17 en 18

Het Comité wijst erop dat de bepalingen inzake het recht van voorrang en de interne voorrang betrekking hebben op de aanvrager, en niet op de aanvraag zelf, en daarom thuishoren in een aanvullend hoofdstuk, veeleer dan in de hoofdstukken betreffende de aanvraag en de rechtsgevolgen van het model.

4.10.1. De hier omschreven rechtsgevolgen behoren tot de meest belangrijke van de ontwerprichtlijn. Conform deze bepalingen geniet de aanvrager van een gebruiksmodel immers een recht van voorrang bij het indienen van een aanvraag voor een gebruiksmodel voor dezelfde uitvinding in een of meerdere andere lid-staten.

4.11. Artikel 19

In het licht van de gegevens van de Commissie aangaande de levensduur van uitvindingen, lijkt de hier bepleite beschermingsduur overdreven, vooral wanneer deze los wordt gezien van de economische exploitatie van de uitvinding in kwestie. Wel wil het Comité erop wijzen dat de harmonisatie in bepaalde lid-staten een verkorting van de beschermingsduur kan meebrengen.

4.11.1. In dit verband kan het bijzonder verontrustend lijken dat de aanvrager moeiteloos twee opeenvolgende verlengingen met twee jaar kan krijgen, tot een maximale beschermingsduur van tien jaar in totaal. Het Comité verzoekt de Commissie met klem zijn suggestie om de lid-staten ertoe te verplichten de heffing op de verlenging van de beschermingsduur vanaf zes jaar te verhogen, ernstig in overweging te nemen.

4.12. Artikel 20

Wat de verleende rechten aangaat, lijken zowel de uitbreiding daarvan als de opgelegde wettelijke beperkingen zinvol. Wel is het feit dat de lid-staten beschikken over de mogelijkheid om aanvullende beperkingen in te voeren, tot op zekere hoogte in tegenspraak met de beoogde doelstellingen van het voorstel.

4.13. Artikel 21

De hier vastgelegde voorschriften inzake de uitputting van de rechten in de Gemeenschap en het uitsluiten van internationale uitputting zijn in overeenstemming met de Gemeenschapswetgeving ter zake, en behoeven dus geen verder commentaar.

4.14. Artikel 22

Het Comité is van oordeel dat de Commissie het recht van de lid-staten om de rechtsgevolgen van een gebruiksmodel op te heffen nadat voor dezelfde uitvinding een octrooi is verleend, in een verplichting dient om te zetten.

4.14.1. Alleen zo zou namelijk de weg worden vrijgemaakt naar een daadwerkelijke harmonisatie, daar de implicaties van een dergelijke benadering van de regelgeving verder reiken dan de gevolgen op het niveau van de dubbele bescherming (zie bv. de regels i.v.m. de prioriteit).

4.14.2. Daarenboven is het aan te raden de aanvrager ertoe te "dwingen" alleen de octrooibescherming te behouden. De specifieke bescherming die het octrooi met name op het gebied van rechtszekerheid biedt, weegt namelijk op tegen de hogere kosten.

4.15. Artikel 23

In het licht van het bovenstaande zou het Comité dit artikel, waarin wordt vermeld in welke gevallen het gebruiksmodel komt te vervallen, uitgebreid willen zien met de bepaling dat dit recht eveneens vervalt wanneer voor dezelfde uitvinding ook een octrooi wordt verkregen. Voorts meent het dat het niet betalen van de heffingen niet tot het vervallen van het gebruiksmodel mag leiden, maar eenvoudigweg dient te worden beschouwd als niet-naleving van de voorwaarden. Afgezien daarvan pleit het Comité ervoor de in artikel 8, lid 2, vermelde heffingen uit te breiden met de heffing op de verlenging.

4.16. Artikel 24

Hoewel het Comité achter de hier voorgestelde bepalingen staat, zou het de Commissie toch aanbevelen een aantal wijzigingen in de formulering aan te brengen, in het bijzonder in de opsomming van de gronden waarop een verzoek tot nietigverklaring van een gebruiksmodel moet berusten.

4.17. Artikel 25

Ten aanzien van de voorgestelde termijn voor de omzetting van de richtlijn wenst het Comité ten slotte nog op te merken dat de omzetting in geen geval los kan worden beschouwd van de harmonisatie op het gebied van de octrooibescherming, die - dat behoeft geen betoog - de toetssteen is voor deze hele problematiek.

5. Conclusies

5.1. Gebruiksmodellen zijn bijzonder geschikt om industriële eigendom te beschermen. Aangezien een dergelijke regeling bovendien een gunstig klimaat schept voor investeringen in onderzoek en ontwikkeling, krijgt ook de ontwikkeling van de Europese Unie daarmee een duwtje in de rug.

5.2. Het feit dat op het gebied van de bescherming van de industriële eigendom diverse nationale gebruiksmodellenregelingen naast elkaar bestaan, kan het vrije verkeer van goederen belemmeren en concurrentievervalsing in de hand werken.

5.3. Gebruiksmodellen zijn bij uitstek geschikt om uitvindingen die zich niet lenen voor een octrooi, te beschermen, en vormen daardoor een adequaat juridisch instrument voor het MKB.

5.4. Hoewel het bovenstaande aantoont dat het voorstel van de Commissie nog vatbaar is voor technische verbeteringen, beantwoordt het aan de vooropgestelde doelstellingen.

5.5. Ten slotte zij opgemerkt dat het voorstel niet los mag worden gezien van de initiatieven m.b.t. de regelingen voor octrooibescherming, en dat de raakpunten tussen beide steeds voor ogen moeten worden gehouden.

Brussel, 27 mei 1998.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS

() PB C 36 van 3.2.1998, blz. 13.

() COM(97) 691 def. - PB C 36 van 3.2.1998.

() COM(95) 370 def.

() PB C 174 van 17.6.1996.

() COM(97) 691 def. - PB C 36 van 3.2.1998, blz. 3, paragraaf 3.

() COM(97) 691 def. - PB. C 36 van 3.2.1998, blz. 4, paragraaf 6.

() PB C 174 van 17.6.1996, blz. 11, paragraaf 5.5.

() PB C 174 van 17.6.1996, paragraaf 5.3.3.

() COM(97) 314 def. - "Groenboek over het Gemeenschapsoctrooi en het octrooistelsel in Europa", en het desbetreffende ESC - PB C 129 van 27.4.1998.

() PB C 174 van 17.6.1996, blz. 5, paragraaf 2.8.

() COM(95) 370 def., blz. V.

() COM(97) 691 def. - PB C 36 van 3.2.1998, blz. 6, paragraaf 10.

() PB C 174 van 17.6.1996, blz. 14, paragraaf 6.11.

() PB C 174 van 17.6.1996, blz. 10, paragraaf 5.3.1.

() COM(97) 691 def. - PB C 36 van 3.2.1998, blz. 3, paragraaf 1.

() COM(95) 370 def., blz. 61, lid 4.