Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de "Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's 'Biowetenschappen en biotechnologie - een strategie voor Europa'"

(2003/C 61/04)

De Raad heeft op 25 januari 2002 besloten, overeenkomstig de bepalingen van art. 262 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de voornoemde mededeling.

De afdeling "Interne markt, productie en consumptie", die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 11 september 2002 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Bedossa.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 393e zitting van 18 en 19 september 2002 (vergadering van 18 september) het volgende advies uitgebracht, dat met 124 stemmen vóór, bij 1 onthouding, is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Na de mededeling die de resultaten van de raadpleging over een strategische visie op biowetenschappen en biotechnologie bevatte en waarover het ESC op 20 februari 2002 een advies uitbracht(1) doet de Commissie de EU-instellingen nu een document toekomen waarin deze strategie precies uiteen wordt gezet.

1.2. Het EESC kan zich vinden in dit initiatief, aangezien de strategie vergezeld gaat van een goed gestructureerd, duidelijk, dynamisch en vastberaden actieplan.

1.3. Bij de brede raadpleging waarop de Commissie zich baseert, heeft zij zich gehouden aan de governance-regels, die bedoeld zijn om de afstand te verkleinen tussen de EU-instellingen en het maatschappelijk middenveld, ONG's en alle partijen die actief zijn op het gebied van de biowetenschappen: particuliere en publieke beroepssectoren, instellingen, en nationale en Europese organisaties.

1.4. Het Comité is het eens met de analyse van de Commissie: het is duidelijk niet eenvoudig om deze strategie te analyseren, aangezien de vele kanten van het onderwerp in kwestie stuk voor stuk moeten worden bestudeerd om een antwoord uit te werken.

1.4.1. De mededeling onderscheidt zich vooral door de brede aanpak, die bedoeld is om ervoor te kunnen zorgen dat alle partijen de sterke punten verder uitbouwen en het eens worden over de vraag welke maatregelen niet langer uitstel dulden en welke maatregelen nog verder bediscussieerd en uitgewerkt moeten worden. Alleen zo'n brede aanpak is mogelijk op dit gebied.

1.4.2. De ultieme beslissingsbevoegdheid moet echter bij de politiek blijven liggen; die dient de noodzakelijke strategische besluiten te nemen.

1.4.3. In het bredere democratische kader van de EU moet ook in de biotechnologie en de biowetenschappen een governance-systeem worden ingevoerd. Zo'n systeem dient wel een duidelijk draagvlak te hebben in de samenleving en verenigbaar te zijn met het wetenschappelijk erfgoed.

1.5. In dit verband moeten de volgende zaken aandacht krijgen: de kwaliteit van het onderzoek op het gebied van de biowetenschappen in de diverse lidstaten en de mate waarin dit onderzoek is afgestemd op wat er momenteel in de samenleving leeft; de vraag hoe efficiënt het innovatieproces verloopt, oftewel hoe efficiënt een ontdekking tot een concrete toepassing wordt uitgewerkt, en welke factoren hierbij in de weg staan; de mate waarin de overheid de ontwikkeling van de biotechnologie en de biowetenschappen stimuleert; de situatie van aanverwante sectoren, die van essentieel belang zijn voor de ontwikkeling van "nuttig" onderzoek - de farmaceutische industrie voor de gezondheid, de agro-voedingsmiddelenindustrie voor GGO's; de aanpassing van de wetgeving, vooral voor experimenten en verkoop enerzijds en de industriële eigendom (onderdeel van het bredere begrip "intellectuele eigendom") anderzijds; de voorlichting aan, de betrokkenheid van en de acceptatie door de bevolking, en ten slotte de ethische grenzen waar onze samenleving niet zonder kan.

1.6. Met enig succes probeert de EU momenteel haar in de jaren tachtig opgelopen achterstand in te lopen. Of het nu om de volksgezondheid of de landbouw gaat, biotechnologie en biowetenschappen zijn even belangrijk voor de landen die bezig zijn structurele veranderingen door te voeren - zelfs als zij op dit gebied nu nog een marginale positie innemen (zoals China en Australië) - als voor de rijkere landen. De kloof tussen beide soorten landen verdient de nodige aandacht, omdat het hier gaat om een nieuwe vorm van ongelijkheid wat het "recht op leven" betreft.

1.7. Net als voor alle geavanceerde technologieën geldt ook voor de biotechnologie dat de wetenschappelijke, industriële en marktontwikkelingen een internationale aangelegenheid zijn. Het hoeft dan ook geen verbazing te wekken dat - vooral in Europa - speciale regelgeving wordt ontwikkeld voor de volgende twee gebieden: klinische proeven enerzijds en de intellectuele eigendom anderzijds, met name de netelige vraag in hoeverre levende wezens octrooieerbaar zijn.

1.8. Vooral op initiatief van wetenschappers zelf is de aandacht al in een vroeg stadium uitgegaan naar de ethische implicaties van de ontwikkelingen in de biotechnologie en de biowetenschappen. Deze discussie heeft van meet af aan een internationaal karakter gehad, wat niet wegneemt dat er nogal grote verschillen van mening bestaan tussen de EU en de Verenigde Staten.

1.9. De revolutionaire ontwikkelingen op het gebied van de biotechnologie hebben economische gevolgen voor onze samenleving:

- onderzoekers moeten zich aan duidelijke regels houden;

- er zijn richtsnoeren nodig om onderwijs en opleiding een interdisciplinair karakter te geven;

- onderzoekers zouden op minder administratieve obstakels moeten stuiten.

2. Algemene opmerkingen

2.1. De Commissie geeft een nauwkeurige beschrijving van de problemen waarmee het uitwerken van een efficiënte EU-strategie voor de technologische ontwikkelingen in kwestie gepaard gaat.

2.1.1. Gezien de ingrijpende implicaties is nieuw beleid nodig

- Met hun toepassingen vormen de nieuwe wetenschappelijke disciplines een gemeenschappelijke kennisbank.

- De toepassingsmogelijkheden van nieuwe wetenschappelijke ontdekkingen kunnen tot een omwenteling van de samenleving en de economie leiden vergeleken waarbij de productie van GGO's verbleekt.

- Deze wetenschappen kunnen een belangrijke rol spelen bij de verwezenlijking van de in Lissabon vastgestelde en in Stockholm door de Raad nog eens bekrachtigde doelstelling om van de EU-economie een geavanceerde kenniseconomie te maken.

2.2. De EU lijkt echter te aarzelen

2.2.1. Het is moeilijk om voor deze wetenschappen een maatschappelijk draagvlak te creëren. De EU dient dan ook een verantwoordelijk, toekomstgericht beleid te ontwikkelen waarbij rekening wordt gehouden met de wereldwijde ontwikkelingen. De zo noodzakelijke stem van de EU zal pas gehoord kunnen worden als zij erin slaagt een rol van betekenis te spelen op het gebied van de biotechnologie.

2.3. Volgens de Commissie zijn de verantwoordelijkheden versnipperd. Toepassing van het subsidiariteitsbeginsel mag de Europeanen volgens haar echter niet verhinderen om gezamenlijk gemeenschappelijke doelstellingen te verwezenlijken. Het ESC is het hiermee eens.

2.4. De die prioriteiten van de door de Commissie uitgewerkte strategie moeten een verantwoordelijk, duurzaam beleid mogelijk maken.

- Om het concurrentievermogen ervan te verbeteren moeten voor de veelbelovende biowetenschappen menselijke en industriële hulpbronnen en financiële middelen worden vrijgemaakt.

- Een goed geïnformeerde en opgeleide bevolking vormt een onmisbaar draagvlak; met de ethische en maatschappelijke aspecten moet dus rekening worden gehouden.

- Voor het vraagstuk in kwestie, dat een mondiale dimensie heeft, moet de EU naar oplossingen zoeken die haar belangen het best dienen. De Commissie stelt daarom een geïntegreerde strategie voor met een concreet, realistisch actieplan. Het ESC is ingenomen met deze positieve houding van de Commissie.

2.5. Nieuwe oplossingen voor concrete problemen op de volgende gebieden

- gezondheidszorg;

- de agro-voedingsmiddelensector;

- verbouw van gewassen voor non-food-doeleinden;

- milieuverbetering.

2.6. Als de mogelijkheden van de biowetenschappen en de biotechnologie benut worden, zal dat zeker meer welvaart en gekwalificeerde arbeidsplaatsen opleveren.

2.6.1. Om dit te bereiken is wel het volgende nodig:

- de aanwezige kennis moet goed beheerd en verspreid worden en nieuwe kennis dient te worden toegepast;

- de EU moet ervoor zorgen dat zij op dit gebied weer een voortrekkersrol gaat spelen en zich wat dit betreft richten op de nieuwe mogelijkheden die multidisciplinair onderzoek biedt; op allerlei gebieden ontstaan dankzij de biotechnologie namelijk innoverende methoden;

- als onderzoekers moeten uitgaan van de behoeften van de bevolking, moet er voor hun werk ook een maatschappelijk draagvlak zijn;

- wetenschappelijke ontdekkingen moeten worden vertaald in toepassingen. Onderzoek en innovatie dienen dan ook de nodige ondersteuning te krijgen. Het is duidelijk dat kleine en middelgrote bedrijven in dit opzicht kwetsbaar zijn.

2.6.2. Volgens de Commissie moeten daarom de volgende problemen worden opgelost:

- er zijn te weinig gekwalificeerde werknemers;

- er zijn veel knelpunten.

2.6.3. Er worden drie soorten maatregelen voorgesteld:

- er moet meer geïnvesteerd worden en er dienen meer mensen te worden opgeleid voor deze door kennis gestuurde sector;

- de centra voor biotechnologisch onderzoek in Europa moeten in een netwerk worden ondergebracht;

- de autoriteiten moeten pro-actief optreden.

2.7. De biowetenschappen in goede banen leiden

2.7.1. Het Comité kan zich vinden in de voorwaarden die de Commissie stelt aan de technologische omwentelingen in kwestie:

- er moet een open gestructureerde dialoog met de samenleving worden gevoerd;

- bij de ontwikkeling van de biowetenschappen moeten de voor- en nadelen tegen elkaar worden afgewogen en dient rekening te worden gehouden met de ethische waarden en doelstellingen van de samenleving, waarbij het Handvest van grondrechten als richtsnoer dienst doet;

- consumenten en exploitanten moeten, gewapend met de noodzakelijke kennis, in alle vrijheid kunnen kiezen. De herziene kaderwetgeving voor GGO's, die in oktober 2002 in werking treedt, zou een einde moeten maken aan de huidige situatie waarin geen vergunningen worden verleend voor nieuwe producten;

- alle betrokken partijen moeten vertrouwen proberen te kweken; in dit verband is een op wetenschappelijk gegevens gebaseerd regulerend toezicht nodig.

2.7.2. Het Comité is het met de Commissie eens dat octrooibescherming de enige echte stimulans is voor onderzoek en ontwikkeling en een belangrijk middel om investeringen veilig te stellen.

2.7.3. Om de strategische doelstellingen van de regelgeving voor de biowetenschappen met elkaar in overeenstemming te brengen huldigt de Commissie de volgende vier beginselen:

- risicomanagement en erkenning van producten;

- bescherming van de interne markt;

- proportionaliteit en keuzemogelijkheden voor de consument;

- voorspelbaarheid, modernisering en evaluatie van de impact.

2.8. De EU en de rest van de wereld

2.8.1. De Commissie beschrijft haar plannen voor internationale samenwerking om de internationale diversiteit het hoofd te kunnen bieden. Het ESC is het ermee eens dat er open, multilaterale, op regels gebaseerde handelssystemen moeten komen. Hiermee heeft de EU al veel goede ervaringen opgedaan, vooral binnen de OESO en de Codex Alimentarius. De inbreng van de EU moet uitgebreid en efficiënter gemaakt worden.

2.8.2. De Commissie is terecht van mening dat de EU de morele verantwoordelijkheid heeft al haar capaciteiten te benutten om de ontwikkelingslanden te helpen in hun dringende behoeften te voorzien.

2.8.2.1. Hiertoe:

- moet de EU multilaterale overeenkomsten steunen;

- moet de EU deze landen technische ondersteuning bieden, hun capaciteiten uitbreiden en zorgen voor de overdracht van technologie;

- moet de EU billijke, evenwichtige samenwerkingsverbanden tussen Noord en Zuid stimuleren;

- moet, zoals de Commissie terecht aangeeft, de versnippering van verantwoordelijkheden door middel van samenwerking worden overwonnen.

2.8.2.2. Bij deze samenwerking dient het volgende voorop te staan:

- er moet in de gaten worden gehouden of vooruitgang wordt geboekt;

- de EU-beleidsmaatregelen moeten op elkaar aansluiten;

- er moet worden gezorgd voor coördinatie en benchmarking;

- bovenal zijn waakzaamheid en politieke impulsen geboden.

2.8.2.3. Het ESC kan zich vinden in het voorstel van de Commissie om een permanent forum op te richten, bij voorkeur met medewerking van de betrokken partijen, waaraan het graag een bijdrage zou willen leveren.

2.9. Actieplan

2.9.1. Na een beschrijving van de problemen die de strategie voor de biowetenschappen en de biotechnologie met zich meebrengt zet de Commissie haar uit dertig punten bestaande actieplan uiteen. Zij legt uit welke verplichtingen en welke tactiek nodig zijn om de doelstellingen van deze strategie te kunnen verwezenlijken. Het is een goede zaak dat elke maatregel het volgende omvat:

- een gedetailleerde omschrijving;

- een lijst van de betrokken partijen;

- een nauwkeurig tijdschema of een tijdschema met een open eind.

2.9.2. De pro-actieve aanpak die de Commissie voorstaat is opmerkelijk, aangezien bij de uitvoering van het actieplan rekening zal worden gehouden met het subsidiariteitsbeginsel.

3. Bijzondere opmerkingen

Het ESC is ingenomen met de strategie van de Commissie. Uit de beschrijving die zij geeft valt de reikwijdte van het project af te leiden, al zijn de volgende onderdelen niet helemaal duidelijk:

3.1. Onderzoek op het gebied van de biowetenschappen

3.1.1. In de biologische wetenschappen speelt het openbaar onderzoek een essentiële rol. Dit onderzoek wordt uitgevoerd door:

- grote wetenschappelijke of technologische publieke instellingen;

- grote organisaties met veel particuliere middelen;

- ondernemingen, vooral farmaceutische bedrijven, zaaizaadproducenten en de agro-chemische industrie.

3.1.2. Maar door de snelle toename van de kennis en het tempo waarin potentiële applicaties intellectueel worden toegeëigend, dienen de bedrijven in kwestie zich steeds meer bezig te houden met onderzoek op aanverwante gebieden, dat niet noodzakelijkerwijs in de EU plaatsvindt.

3.1.3. Voor de uitvoering van de strategie voor de ontwikkeling van de biotechnologie zou de EU zich vooral moeten spiegelen aan de Verenigde Staten, al is het misschien niet mogelijk om de voorbeelden zonder aanpassingen over de te nemen. Belangrijk in dit verband zijn in ieder geval besluitvaardigheid en een betere coördinatie tussen de betrokken partijen en de EU.

Er moet worden gezorgd voor het volgende:

- meer onderzoek op het gebied van de biowetenschappen, vooral wat de toepassing van genetische technieken betreft;

- een betere afstemming tussen onderzoek en innovatie door de juiste juridische, financiële, maar ook psychologische voorwaarden te scheppen voor een snelle overgang van kennis naar innoverende applicaties;

- een grotere rol van het bedrijfsleven tijdens de vroege stadia van productontwikkeling; het moet meer gaan samenwerken met externe laboratoria en met de biotech-industrie;

- de EU dient de rol te spelen die haar toekomt: zij moet de ontwikkeling van de biotechnologie een impuls geven zonder alles te willen controleren, de statutaire, regelgevings- en administratieve obstakels wegnemen die nieuwe initiatieven in de weg staan, erop toezien dat het bedrijfsleven samenhangende keuzes maakt, en vooral op zo'n manier te werk gaan dat haar beleid eenheid, dynamiek en continuïteit uitstraalt.

3.2. Ethiek en draagvlak

3.2.1. In ethisch opzicht zitten er de nodige haken en ogen aan biotechnologie.

3.2.1.1. Het gaat hierbij vooral om het karakter van genetisch onderzoek en van de toepassingen die dit oplevert, met name uit het oogpunt van de volksgezondheid. Het leven zelf wordt onderzocht en onthult langzaam maar zeker zijn geschiedenis, rijkdom, complexiteit, potentieel en aanleg. Voor de medische wetenschap en de kenniswetenschappen openen zich dan ook legio mogelijkheden.

3.2.2. Dankzij de doorbraken van de afgelopen tientallen jaren neemt de kennis snel toe en komen er steeds meer nieuwe toepassingen. Tekenend voor deze ontwikkelingen is de competitie om het menselijk genoom in kaart te brengen en een begin te maken met de ontrafeling van het menselijk proteoom.

3.2.3. De verschillen in ethische benadering hebben niet alleen op de biotechnologie betrekking en zijn zelfs vaak niet uitsluitend een bio-ethische kwestie. Het gaat om de manifeste of onuitgesproken waarden van de verschillende samenlevingen. Vaak wordt een onderscheid gemaakt tussen de Kantiaanse, normatieve benadering van de West-Europese samenleving, waarbij het beginsel van de universele mens voorop staat, en de meer utilitaristische benadering van de Engelstalige wereld, die niet houdt van vooropgezette beginselen en het ethische gehalte van een handeling bij voorkeur in het licht van de praktische gevolgen bepaalt. Om deze reden voelen de Amerikaanse regering en publieke opinie niets voor een speciale wetgeving voor biotechnologie.

3.2.4. Ook binnen de EU zelf is er op dit punt sprake van grote, historisch gegroeide verschillen:

- een van de grootste vraagtekens voor de ethische discussie over de biotechnologie is de benadering waarvoor landen als China en India zullen kiezen wanneer zijn actief worden op dit gebied;

- naarmate de wetenschappelijke en economische concurrentie verder verscherpt, wordt de ethische discussie noodzakelijker maar ook moeilijker. Dit geldt voor de ethische aspecten van wetenschappelijke communicatie én van experimenten. Uit allerlei aankondigingen over "doorbraken" op het gebied van klonen blijkt sinds de geboorte van Dolly duidelijk dat er een dringende behoefte bestaat aan een grondigere ethische discussie.

3.3. Transgenese, milieu en perceptie van het publiek

3.3.1. Waarom roept transgenese zoveel vragen op, terwijl klassieke vormen van selectie nooit enige reactie teweeg hebben gebracht? Dit komt door de speciale eigenschappen van transgenese. Transgenese is snel en trekt zich niets aan van de grenzen tussen de verschillende soorten; hierdoor is het gevaar groter dat het ecosysteem verstoord raakt. Voor sommigen zijn milieuproblemen echter slechts een voorwendsel om zich tegen GGO's te keren, zonder dat zij hun werkelijke - ethische, religieuze of ideologische - motieven onthullen.

3.3.2. De bescherming van het milieu houdt consumenten steeds meer bezig. Zij zijn niet meer uitsluitend geïnteresseerd in de kwaliteit en de prijs van levensmiddelen, maar ook in de productiemethoden en de gevolgen hiervan voor het milieu. Door de BSE-crisis zijn zij plotseling gaan inzien dat de landbouw zich soms weinig bekommert om de samenstelling van het voedsel dat zij produceert, zolang zij de industrie maar tevreden kan stellen. Zij hebben hun geloof in de wetenschap enigszins verloren en meer oog gekregen voor de risicofactoren. Zij eisen garanties.

3.3.3. De vraag is echter waar de grens moet worden getrokken tussen de garanties waar de burger terecht op aandringt en de belangen van onderzoekers, die deze garanties niet kunnen bieden. De vooruitgang van de wetenschap brengt moeilijk te beoordelen risico's met zich mee. De samenleving steunt een bepaalde nieuwe techniek pas als duidelijk is dat deze een bijzonder belang dient. In dit geval spreekt men dan ook van "aanvaardbare risico's".

3.3.4. Wat de toepassing van transgenese technieken op planten en dieren betreft is de verhouding tussen voordelen en risico's nog niet duidelijk. Vandaar het gecompliceerde karakter van de discussie.

3.3.5. Om het vertrouwen van de bevolking te winnen zou er voor elk GGO een evaluatie moeten worden opgesteld waarbij de voordelen en risico's vanuit een maatschappelijk perspectief tegen elkaar worden afgewogen.

3.4. Onderwijs

3.4.1. Met haar strategie lijkt de Commissie er echter niet genoeg rekening mee te houden dat het van cruciaal belang is om de hele Europese bevolking, en dan vooral de jongeren, met deze kennis vertrouwd te maken. Het hele onderwijssysteem dient wat dit betreft een bijdrage te leveren.

3.4.2. In zijn advies over de "Mededeling van de Commissie - Naar een strategische visie op biowetenschappen en biotechnologie: consultatiedocument(2)" wees het ESC de Commissie op het volgende:

- er moeten experimentele onderwijsprogramma's worden ontwikkeld om de Europese bevolking vertrouwd te maken met de vooruitgang op het gebied van de biotechnologie en de biowetenschappen;

- er moet een plan worden opgesteld dat bestaat uit verschillende geïntegreerde EU-beleidsmaatregelen; dit moet vooral gebeuren door middel van:

- een onderwijsprogramma op scholen dat meer ruimte biedt aan de biotechnologie en de biowetenschappen;

- maatregelen om de obstakels weg te nemen waardoor de Europese bevolking verhinderd wordt om de bedoelde kennis op te doen.

4. Voorstellen van het ESC

4.1. De mededeling van de Commissie maakt een degelijke, evenwichtige indruk en het actieplan is helder van opbouw en praktisch. Een aantal beginselen en doelstellingen komt echter niet goed uit de verf, vooral in het licht van de doelstelling die van groot belang is voor de toekomst van de EU en zeer gevoelig ligt bij de publieke opinie. In alle lidstaten en in alle lagen van de bevolking wekt het onderwerp in kwestie namelijk de nodige vragen en emoties op.

4.2. Voordat gedetailleerde antwoorden worden geformuleerd dienen twee algemene beginselen te worden vastgelegd en toegepast.

4.2.1. Preventie en voorzorgsbeginsel(3)

4.2.1.1. Het voorzorgsbeginsel gaat altijd boven alle andere beginselen en dient in alle stadia, ook bij de biocontrole, te worden toegepast. Het probleem is echter dat het door alle landen van de internationale gemeenschap moet worden erkend en op eenduidige wijze dient te worden toegepast. Zo ver is het duidelijk nog niet. De EU moet aandringen op een internationale conferentie waar de juiste toepassing van deze beginselen wordt vastgelegd.

4.2.2. Aansprakelijkheid

4.2.2.1. Dit beginsel (schade/overlast) moet goed onder woorden worden gebracht in het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende milieuaansprakelijkheid met betrekking tot het voorkomen en herstellen van milieuschade(4).

4.2.3. Het voorgestelde actieplan zou moeten worden uitgebreid met de volgende uiterst belangrijke punten:

4.2.3.1. Door middel van een speciaal gefinancierd kaderprogramma moeten alle Europese jongeren onderwijs krijgen in deze wetenschappen.

4.2.3.2. De verantwoordelijkheid van de betrokken partijen moet duidelijker worden afgebakend; het gaat in dit verband om de verantwoordelijkheid van:

- de EU-instellingen;

- de lidstaten, met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel. Voordat zij besluiten nemen moeten de autoriteiten hun verantwoordelijkheden omschrijven en vervolgens dienen zij erop toe te zien dat hun besluiten worden uitgevoerd;

- (groepen) deskundigen die een belangrijke rol spelen in de besluitvorming.

4.2.3.3. Informatie om een weloverwogen keuze mogelijk te maken:

- in alle onderzoeksstadia moet transparantie voorop staan;

- alle producten moeten traceerbaar zijn en duidelijk geëtiketteerd worden;

- de wettelijk vastgelegde etiketteringsplicht moet worden uitgevoerd;

- er moet nieuwe EU-wetgeving worden goedgekeurd met betrekking tot zaaigoed en levensmiddelen die voor de menselijke voeding bestemde GGO's bevatten;

- ook tussenproducten moeten worden geëtiketteerd;

- op alle internationale onderhandelingsfora moet worden aangedrongen op toepassing van kosten/baten-criteria, om tegemoet te komen aan de verwachtingen van de consument.

4.2.3.4. Een permanent debat is nodig:

- om de wetenschappelijke vooruitgang te evalueren en op juiste waarde te schatten;

- om een communicatiestrategie uit te voeren waarmee het betrokken EU-beleid kan worden toegelicht; deze strategie moet voortdurend worden aangepast en uitgebreid, vooral wat de bewustmaking en opleiding van jongeren betreft;

- de informatie moet objectief zijn en de autoriteiten moeten het plurale karakter van de discussie garanderen.

4.2.3.5. Men moet zich er tijdens elk stadium van bewust zijn dat kennis gedeeld dient te worden.

- De ontwikkelingslanden kijken vooral toe. Dit is verontrustend omdat zij te maken hebben met het probleem van onveilig voedsel, aan eisen op het gebied van de volksgezondheid moeten voldoen en milieuverontreiniging moeten bestrijden.

- In het EU-beleid moet solidariteit voorop staan: solidariteit tussen rijke en arme landen, solidariteit in de zin van een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid op het gebied van milieubescherming, waarvoor meer publieke middelen nodig zijn; deze moeten besteed worden aan de bestrijding van armoede en aan zelfvoorziening op voedselgebied.

4.3. Gemeenschapsoctrooi

4.3.1. Door de snelle ontwikkeling van techniek en wetenschap en de voortdurend toenemende activiteiten van onderzoekers is het octrooirecht volop in ontwikkeling. Afgezien van de klassieke vraagstukken probeert men nu ook antwoord te geven op de vraag hoe ver innovaties mogen gaan en op de vraag of het wel moreel verantwoord is om voor een bepaalde doorbraak een octrooi te verlenen.

4.3.1.1. De bedoeling van octrooien is om een uitvinding wereldwijd zo efficiënt mogelijk te beschermen. De handelsakkoorden die in dit verband zijn gesloten omvatten een systeem van regels waarvan sommige expliciet betrekking hebben op biotechnologie.

4.3.2. Naast de WIPO is nu ook het EOB op het toneel verschenen, dat één procedure voor de aanvraag van een octrooi kent, terwijl de nationale procedures ook van kracht blijven.

4.3.2.1. Invoering van het Gemeenschapsoctrooi duldt dus niet langer uitstel.

4.3.3. Het Europese en het Amerikaanse octrooirecht verschillen op een belangrijk punt: in de VS heeft de eerste uitvinder recht op octrooi en niet degene die als eerste een verzoek hiertoe indient.

5. Conclusie

5.1. De zo noodzakelijke stem van de EU zal pas gehoord kunnen worden als zij erin slaagt een rol van betekenis te spelen op het gebied van de biotechnologie. In de EU moet dan ook snel het besef doordringen dat biotechnologie van groot belang kan zijn voor concurrentievermogen, economie en werkgelegenheid. Daarom moeten de verschillende partijen een permanente, goed georganiseerde samenwerking aangaan en zijn gemeenschappelijke instrumenten - met name het Gemeenschapsoctrooi - en een gemeenschappelijke strategie geboden. Voor innoverende activiteiten zijn nieuwe, dynamische, constructieve en transparante managementtechnieken nodig, zodat rekening kan worden gehouden met het hoge tempo waarin allerlei onderzoeksterreinen worden ontsloten. Meer nog dan in het verleden moeten nieuwe ontwikkelingen op een creatieve manier gestimuleerd en vergemakkelijkt worden. Kortom, wil de EU een rol van betekenis spelen op het gebied van de biotechnologie, dan moet zij vastberadenheid en volharding aan de dag leggen.

Brussel, 18 september 2002.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) PB C 94 van 18.4.2002.

(2) PB C 94 van 18.4.2002.

(3) PB C 268 van 19.9.2000.

(4) COM(2002) 17 def.