21. 5. 90 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 124/47 
BIJLAGE 1 
bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité 
Uitslag van de stemming over het advies in zijn geheel 
De volgende aanwezige of vertegenwoordigde leden hebben voor het advies gestemd: 
De dames en heren: Amato, Arets, Bazianas, Bento Goncalves, Berger, Berns, Berton, Black, Bleser, Boddy, 
Boisseree, Bordes-Pages, Bos, Broicher, Cal, Carroll, Cavazzuti, Ceballo Herrero, Christie, Colombo, Cortois, 
Van Dam, Dassis, Von Der Decken, Della Croce, De Tavernier, Dodd, Donck, Araujo Dos Santos, Drilleaud, 
Van Eekert, Elstner, Etty, Eulen, Flum, Forgas I Cabrera, Frandi, Freeman, Gayetot, Geuenich, Giacomelli, 
Gomez Martinez, Haas, Hagen, Hancock, Hörsken, Houthuys, Hovgaard Jakobsen, Jenkins, Kazazis, 
Kirchfeld, Kitsios, De Knegt, Kroger, Laca Martin, Landaburu De Silva, Lappas, Larsen, Laur, Liverani, 
Lustenhouwer, Maddocks, Margot, Marvier, Mayayo Bello, Mercier, Meyer-Horn, Morales, Morselli, Muller, 
Mufiiz Guardado, Murphy, Nielsen B., Nielsen P., Nierhaus, Nieuwenhuize, Noordwal, Pardon, Petersen, 
Petropoulos, Polyzos, Proumens, Quevedo Rojo, Raftopoulos, Ramaekers, Santillan Cabeza, Schmitz, Sch-
nieders, Schoepges, Schweitzer, Silva, Smith L., Speirs, Staedelin, Strauss, Tukker, Vallejo Calderon, Vanden-
broucke, Vassilaras, Velasco Mancebo, Vercellino, Vlassopoulos, Waldack, Wiek, Zufiaur Narvaiza 
De volgende aanwezige of vertegenwoordigde leden hebben tegen het advies gestemd: 
De dames en heren: Asparicio Bravo, Aspinall, Bagliano, Corell Ayora, Droulin, Fresi, Gardner, Germozzi, 
Green, Kaaris, Machado Von Tschusi, Mainetti, Neto Da Silva, De Normann, Panero Florez, Pelletier Ch., 
Pelletier R., Perrin-Pelletier, Schade-Poulsen, Storie-Pugh, Tamlin, Telles, Tesoro Oliver, Termes Carrero, 
Whitworth 
De volgende aanwezige of vertegenwoordigde leden hebben zich van stemming onthouden: 
De dames en heren: Arena, Beale, Beltrami, Campbell, Ceyrac, Collas, Conde, Coyle, Decaillon, Drago, 
Flather, Garcia Morales, Kenna, Löw, Moreland, Pearson, Rangoni-Machiavelli, Ribiere, Robinson, Rolao 
Goncalves, Roseingrave, Tixier, Vidal, Wagner 
Advies over de uitbreiding van het gebruik van landbouw- en bosbouwprodukten in de 
non-food-sector en de energiesector: door onderzoek en technologische innovatie geboden 
vooruitzichten 
(90/C 124/13) 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 28 april 1988 besloten, overeenkomstig arti­
kel 20, vierde alinea, van het Reglement van Orde een advies op te stellen over de uitbreiding 
van het gebruik van landbouw- en bosbouwprodukten in de non-food-sector en de energiesec­
tor : door onderzoek en technologische innovatie geboden vooruitzichten. 
Het Sub-Comité „Onderzoek en technologie/Grondstoffen uit land- en bosbouw", dat met 
de voorbereiding van de werkzaamheden van het Comité was belast, heeft zijn advies op 
23 februari 1990 opgesteld. Rapporteur was de heer De Tavernier, co-rapporteur de heer 
Boddy. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 275e zitting (vergadering van 29 maart 
1990) het volgende advies uitgebracht, dat met vrijwel algemene stemmen (1 stem tegen) 
werd goedgekeurd. 
WOORD VOORAF 
In februari 1988 heeft de Europese Raad de Commissie 
verzocht na te gaan wat de mogelijkheden zijn om in 
de non-food sector meer gebruik te maken van uit 
de landbouw afkomstige grondstoffen, en voorstellen 
m.b.t. dit onderwerp uit te werken. In dit kader heeft het Economisch en Sociaal Comité 
zich d.m.v. het onderhavige advies ten doel gesteld, bij 
te dragen tot het afbakenen van de mogelijkheden op 
dit terrein. Daartoe wordt geprobeerd de huidige situa­
tie door te lichten en worden vervolgens de reële moge­
lijkheden en daarvoor te vervullen voorwaarden ver­
kend. 
Nr. C 124/48 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 21. 5. 90 
Met het oog hierop heeft het Comité o.m. twee hoorzit­
tingen georganiseerd waaraan de rechtstreeks betrok­
ken kringen, met name industrie, landbouw en bos­
bouw en vertegenwoordigers van werknemers- en werk­
geversorganisaties, op 19 januari en 26/27 juni 1989 
hebben deelgenomen. 
Het eerste deel van het advies bevat een aantal algemene 
opmerkingen over de redenen waarom meer gebruik 
van grondstoffen uit land- en bosbouw in de non-
food-sector en in de energiesector zou moeten worden 
gemaakt, en tevens wordt hierin een schets van de 
algemene vooruitzichten weergegeven. In het tweede 
deel worden vervolgens specifieke sectoren onder de 
loep genomen: koolhydraten, oliën en vetten, bio-
energie en bosbouwprodukten. Tenslotte spreekt het 
Comité een aantal aanbevelingen uit m.b.t. de door 
onderzoek en technologische innovatie geboden voor­
uitzichten. 
DEEL I: ALGEMENE OPMERKINGEN 
1. Redenen voor een groter gebruik van grondstoffen 
uit land- en bosbouw in de non-food-sector en de 
energiesector 
1.1. Het Comité is van mening dat er in de eerste 
plaats naar wordt gestreefd, de gevolgen van de recente 
hervorming van het gemeenschappelijk landbouwbeleid 
(GLB), die met name ten doel had een einde te maken 
aan de overproduktie en/of de kosten voor de begroting 
te verminderen, op te vangen en weg te werken. Deze 
hervorming omvat behalve een restrictief prijsbeleid, 
m.n. voor granen, ook produktiebeperkingen 
(„stabilisatiemechanismen") en de tenuitvoerlegging 
van een braakleggingsprogramma. 
1.1.1. Volgens de Commissie blijkt uit onderzoek 
naar de omvang van het overschotareaal dat er in de 
Gemeenschap van Twaalf 11 a 13 miljoen ha van het 
voor voedselproduktie gebruikte landbouwareaal, 
d.w.z. ca. 10% van het landbouwoppervlak van de 
Gemeenschap, braak gelegd zou moeten worden om het 
evenwicht tussen vraag en aanbod te kunnen herstellen. 
1.1.2. Sociale, regionale, culturele en milieu-effecten 
waarmee bepaalde categorieën landbouwers en in het 
algemeen het platteland als gevolg hiervan zullen wor­
den geconfronteerd, komen in het onderhavig advies 
niet aan de orde. Ten aanzien hiervan verwijst het 
Comité m.n. naar het advies over „De toekomst van 
het platteland", dat het op 27 september 1989 (x) heeft 
goedgekeurd, en naar maatregelen die het voor de ont­
wikkeling van het platteland voorstelt. 
1.1.3. Het Comité denkt dat de hervorming van het 
GLB de Europese landbouw ook nieuwe perspectieven 
zal bieden. Bosbouw, biomassa en bepaalde gewassen 
als vlas, hennep, katoen, sierplanten, aromatische en 
medicinale planten en andere „alternatieve" gewassen, 
kunnen wellicht een belangrijkere rol gaan spelen in de 
(!) PB nr. C 298 van 27. 11. 1989, blz. 32. Europese landbouw en voor nieuwe afzetmogelijkheden 
zorgen. 
1.1.4. Aan de invoering van zgn. alternatieve gewas­
sen dient evenwel een aanzienlijke mate van onderzoek 
en ontwikkeling (O & O) vooraf te gaan, met name 
wat selectie en teeltomstandigheden betreft. 
1.1.5. Naast de algemene hervorming van het GLB 
moeten ook de nieuwe, door de Raad op 25 maart 1986 
goedgekeurde verordeningen „zetmeel" en „suiker" 
worden genoemd, die de Europese non-food-industrie 
in staat stellen deze landbouwprodukten tegen meer 
concurrerende prijzen te kopen (2). 
1.2. In de tweede plaats stelt het Comité vast dat er 
behoefte is aan strategische diversifiëring en rationeler 
gebruik van de in de Gemeenschap beschikbare 
grondstoffen. 
1.2.1. Bepaalde grondstoffen, b.v. sommige fossiele 
brandstoffen, kunnen op middellange termijn uitgeput 
raken. Daarom worden er beleidsmaatregelen genomen 
die tot spaarzamer en doelmatiger gebruik van deze 
grondstoffen leiden en het gebruik van hernieuwbare 
grondstoffen stimuleren. 
1.2.2. Wat de energie-sector betreft, sluit een derge­
lijke ontwikkeling tevens aan bij het streven van de 
Gemeenschap om haar energievoorziening te diversifië­
ren en in grotere mate veilig te stellen. 
1.3. Naast overwegingen van economische en sociale 
aard moet tenslotte ook rekening worden gehouden met 
milieu-aspecten, ook al is op dit terrein voorzichtigheid 
geboden. Deze spelen nl. een steeds belangrijke rol in 
de agrarische en industriële ontwikkeling en hebben 
zowel betrekking op het natuurlijk evenwicht — be­
scherming van de ozonlaag, vermindering van het CCh-
gehalte in de atmosfeer, enz. — als op bepaalde speci­
fieke of regionaal voorkomende verschijnselen, zoals 
m.n. vervuiling van lucht of rivieren, zure regen, bo­
demerosie, woestijnvorming, en bescherming van be­
paalde natuurgebieden. 
1.3.1. In artikel 130 R van het Verdrag wordt aldus 
bepaald dat de eisen ter zake van milieubescherming 
een bestanddeel van de andere takken van Gemeen­
schapsbeleid vormen. 
1.3.2. In dit verband kunnen een grotere produktie 
en meer gebruik van hernieuwbare plantaardige 
grondstoffen (3) in de industrie- en energiesector worden 
beschouwd als een factor die een milieuvriendelijkere 
ontwikkeling van de industrie ten goede komt en tegelij­
kertijd in veel gebieden van de Gemeenschap het land­
bouwbedrijf — dat essentieel is voor het behoud van 
het milieu-evenwicht — in stand houdt. 
1.3.3. Het Comité waarschuwt echter tegen de ont­
wikkeling van landbouwmethodes die schadelijk zijn 
(2) PB nr. L 94 van 9. 4. 1986. 
(3) Het begrip „hernieuwbare plantaardige grondstoffen" omvat 
zeer veel verschillende vormen van gebruik van organisch 
materiaal van plantaardige oorsprong uit landbouw en bos­
bouw; ook de produktie van algen valt hieronder. 
21. 5. 90 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 124/49 
voor het plattelandsmilieu en die de landbouwstructuur 
ontwrichten en het milieu aantasten. 
2. Algemene vooruitzichten 
2.1. Het Comité is actief op zoek gegaan naar moge­
lijkheden die voor de periode tot 2000-2010 de beste 
vooruitzichten bieden wat het gebruik van grondstoffen 
uit land- en bosbouw in de industriële non-food-sector 
en de energiesector betreft, waarbij overeenkomstig het 
gestelde doel vooral aandacht is besteed aan de behoef­
ten op het gebied van onderzoek en technologische 
ontwikkeling. 
2.2. Wat het niveau van de prijzen betreft, wordt in 
dit advies van de volgende hypothese uitgegaan: 
— een matig stijgende tendens bij de in ecu uitgedrukte 
olieprijs, 
— een stijgende tendens bij de kosten van energie uit 
de Europese kolen- en kernenergiesector (veilig­
heidsaspecten, kosten van ontmanteling van verou­
derde installaties, milieubescherming), 
— een dalende tendens bij de reële prijs van granen en 
suiker in de Gemeenschap. 
2.3. Het Comité erkent dat er m.n. op communautair 
niveau reeds veel O & O heeft plaatsgevonden om naar 
diversifiëring van het gebruik van grondstoffen uit land­
en bosbouw toe te werken, en het zou gaarne zien dat 
deze activiteiten nog worden uitgebreid. 
2.4. Er bestaan — soms al sinds meerdere jaren — 
verschillende communautaire programma's die aanzien­
lijke resultaten hebben opgeleverd, en er worden nieuwe 
initiatieven verwacht. O.m. kunnen worden genoemd 
het BRIDGE-programma(1), het ECLAIR-program-
ma(2), het programma voor landbouwonderzoek (3), 
het JOULE-programma(4), het demonstratiepro­
gramma op het gebied van energie (5) en het THERMIE-
programma(6). 
2.5. Er kon geen volledig overzicht worden opgesteld 
van het Europese onderzoek naar de ontwikkeling van 
het industrieel gebruik van landbouw- en bosbouw-
produkten in de non-food-sector en de energiesector. 
Toch heeft het Comité vastgesteld dat aan deze veelheid 
van — ook nationale — initiatieven geen echte strategie 
ten gronslag ligt, dat deze zelfs geheel ontbreekt, en dat 
er geen sprake is van duidelijk omlijnde doelstellingen 
op basis waarvan onderzoeksprioriteiten worden vast­
gesteld en de financiering van de activiteiten wordt 
uitgewerkt. 
2.6. De onderzoeksactiviteiten blijven dus te ver­
snipperd, zodat er geen „kristische massa" tot stand 
komt, en zij zijn bovendien te weinig op industriële of 
commerciële toepassingen gericht. 
(!) PB nr. L 360 van 9. 12. 1989, blz. 32. 
(2) PB nr. L 60 van 3. 3. 1989, blz. 48. 
(3) PB nr. C 164 van 13. 6. 1989 (nog niet goedgekeurd). 
(4) PB nr. L 98 van 11. 4. 1989, blz. 13. 
(5) PB nr. L 350 van 27. 12. 1985, blz. 25. 
(6) PB nr. C 101 van 22. 4. 1989 (nog niet goedgekeurd). 2.7. In het verleden heeft het Comité herhaaldelijk 
zijn bezorgdheid uitgesproken over het gebrek aan coör­
dinatie en concentratie m.b.t. aanverwante communau­
taire onderzoeksactiviteiten en t.a.v. nauw sa­
menhangende communautaire en nationale onderzoeks­
programma's, evenals over de versnippering van het 
onderzoek, de verspilling en het slechte gebruik van 
financiële middelen die hieruit kunnen voortvloeien. 
2.8. Zo heeft het Comité in zijn advies over het 
ECLAIR-programma (7) gewezen op de ontoereikende 
samenhang en coördinatie tussen verwante pro­
gramma's en op het „reële gevaar voor administratieve 
en financiële wildgroei". 
2.9. Wanneer bepaalde sectoren afzonderlijk worden 
bekeken, blijkt de toenemende integratie van landbouw­
kundig onderzoek enerzijds en industrieel onderzoek 
anderzijds een positieve ontwikkeling, die in het kader 
van de Europese onderzoeksprogramma's trouwens nog 
eens wordt bevorderd, maar die nog sterker gestimu­
leerd zou moeten worden. De complexiteit van het 
onderzoek, de vele bijeen te brengen know-how en de 
hoge kosten pleiten voor een dergelijke integratie. 
2.10. Kenmerkend voor de huidige situatie is evenwel 
dat technologisch O & O, m.n. op het gebied van 
biotechnologie, in de handen van enkele grote industrië­
le ondernemingen geconcentreerd is. De landbouw­
producenten en hun organisaties, met name de land­
bouwcoöperaties, zullen in sterke mate moeten deel­
nemen aan de onderzoeks- en moderniseringsactivi­
teiten in de betrokken sectoren, wil men deze situatie 
verhelpen en een al te grote afhankelijkheid t.o.v. andere 
sectoren voorkomen. Volgens het Comité kunnen de 
onderzoekscentra in de lid-staten overigens een belang­
rijke rol vervullen waar het gaat om een geleidelijk 
grotere inbreng van de landbouw. 
2.11. Tegelijk moet meer worden gedaan om de 
onderzoeksresultaten in praktijk te brengen en in de 
landbouwsector en onder de eindverbruikers te ver­
spreiden. 
2.12. Ook mag niet worden vergeten dat het bij 
meer specifiek landbouwonderzoek (b.v. de selectie van 
nieuwe plantevariëteiten) moeilijk en vaak zelfs onmo­
gelijk is, tegelijkertrijd met de eisen van de levens­
middelenindustrie — verreweg de grootste industriële 
afnemer van de landbouw — en van de non-food-
industrie (met begrip van de energiesector) rekening te 
houden. 
2.13. Gezien de ontwikkeling van het onderzoek op 
het gebied van energetische landbouwgrondstoffen en 
in de aardoliesector — men denke b.v. aan aan de 
loodvrije benzine toe te voegen zuurstofverbindingen: 
(7) PB nr. C 134 van 24. 5. 1988, blz. 15. 
Nr. C 124/50 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 21. 5. 90 
ETBE tegenover MTBE(1); het onderzoek naar niet-
vervuilende of biologische afbreekbare stoffen op basis 
van zowel fossiele als agrarische grondstoffen — is 
het wenselijk dat de betrokken sectoren, met name de 
landbouw en de aardolie-industrie, met elkaar overleg 
plegen teneinde inzicht te krijgen in de huidige stand 
van zaken, de behoeften, de mogelijkheden aan beide 
zijden, de eventuele wisselwerking en de sa­
menwerkingsmogelijkheden. Op deze manier zouden 
landbouw en industrie ertoe kunnen komen hun onder-
zoeks- en investeringsbeleid beter te coördineren. Ook 
zou er op basis van overwegingen m.b.t. sociaal-econo­
mische, milieu- en regionale aspecten een bepaalde taak­
verdeling tussen de verschillende betrokken sectoren 
kunnen plaatsvinden. De Gemeenschap kan bij dergelij­
ke activiteiten een belangrijke, zij het slechts onder­
steunende, rol spelen. 
2.14. De landbouw en bosbouw in de Gemeenschap 
zijn in veel sterkere mate dan de industrie- of energiesec­
tor verdeeld, welhaast versnipperd, over miljoenen be­
drijven, waarvan vele zijn gevestigd in regio's die op 
het gebied van economische en sociale ontwikkeling met 
grote problemen te kampen hebben. Om te voorzien in 
de behoeften van de industrieën die landbouwgrond­
stoffen tot non-food-produkten verwerken, moet deze 
versnippering worden opgevangen d.m.v. samenwer­
kingsovereenkomsten — met name d.m.v. associatie — 
of via adequate overeenkomsten voor de korte, mid­
dellange of lange termijn tussen landbouw- en industrie-
bedrijven. Alleen op deze manier kan de vereiste hoe­
veelheid grondstoffen die voor verwerking op grote 
schaal nodig is, tegen concurrerende voorwaarden wor­
den verkregen en is een permanente voorziening van de 
be- en verwerkende industrie gewaarborgd. Het Comité 
is van mening dat de desbetreffende communautaire 
onderzoeksprogramma's in dit opzicht evenzeer een 
katalysatorfunctie kunnen vervullen als overeenkom­
sten. De Commissie dient dergelijke initiatieven in ieder 
geval aan te moedigen en dient echte samenwerking en 
coördinatie tussen de betrokken land- en bosbouw-, 
industrie- en energiesector te stimuleren. 
2.15. De sociale politiek alsmede het regionaal en het 
landbouwbeleid van de Gemeenschap kunnen — vooral 
in het kader van het geplande beleid inzake plattelands­
vernieuwing — eveneens corrigerend werken. 
2.16. Zonder dergelijke corrigerende factoren zullen 
veel agrarische probleemgebieden van meet af aan ver­
liezende partij zijn in de te verwachten technologische 
en economische concurrentieslag tussen de (al dan niet 
communautaire) sterke landbouwgebieden en de ver­
werkende industrie. Dit zou indruisen tegen artikel 130 
A van het Verdrag, waarin het volgende wordt gesteld: 
„Ten einde de harmonische ontwikkeling van de Ge­
meenschap in haar geheel te bevorderen, ontwikkelt en 
vervolgt deze haar activiteiten gericht op de versterking 
(J) ETBE: ethyl-tert-butylether, van agrarische of synthetische 
oorsprong; MTBE: methyl-ter-butylether, een aardolie-
produkt. van de economische en sociale samenhang", en „De 
Gemeenschap richt zich er in het bijzonder op, het 
verschil tussen de onderscheiden regio's en de achter­
stand van de minst begunstigde regio's te verkleinen". 
2.17. Het Comité wijst er bovendien op dat verschei­
dene parameters die voor de onderhavige technologi­
sche of economische equaties worden gebruikt, niet 
zozeer door de Europese, als wel door de wereldmarkt 
worden bepaald. De multinationale ondernemingen die 
op het gebied van industrie of energie actief zijn, zullen 
ongetwijfeld voor een mundiale visie kiezen: be­
schikbaarheid en prijzen van landbouwgrondstoffen, 
comparatieve voordelen op korte, middellange en lange 
termijn. De bedrijven in de lid-staten van de Gemeen­
schap en de nationale en communautaire overheden 
zullen hun eigen kansen en sterke punten moeten ont­
dekken of scheppen. Hierbij dient de Gemeenschap 
d.m.v. een adequaat beleid steun en stimulansen te 
bieden. 
2.18. Overigens leidt het internationale verband ook 
tot beperkingen voor de Europese landbouw en in­
dustrie, waarmee bij het uitstippelen van een beleid ter 
stimulering van de produktie van grondstoffen uit land­
en bosbouw t.b.v. industriële en energiedoeleinden re­
kening moet worden gehouden. 
2.19. Verschillende internationale overeenkomsten 
— met name in verband met de Algemene Overeen­
komst betreffende tarieven en handel (GATT) met de 
Europese Vrijhandelsassociatie (EVA), en met de Staten 
in Africa, het Carabische gebied en de Stille Oceaan 
(ACS) in het kader van de Overeenkomst van Lomé 
— hebben preferentiële stelsels doen ontstaan, waarbij 
bepaalde produkten, b.v. oliehoudende zaden, maniok 
en hout, tegen nultarief in de EG kunnen worden inge­
voerd. De geïmporteerde produkten kunnen ook door 
de industrie en de energiesector alhier als grondstof 
worden gebruikt en staan daarom in concurrentie met 
voor hetzelfde doel gebruikte EG-produkten. 
2.20. Deze concurrentie is niet nieuw en vormt — 
i.v.m. het toenemende gebruik van graansubstituten, 
zoals maniok — nu al een aanzienlijk probleem voor de 
Europese landbouw, maar zij zou door de vervaardiging 
van nieuwe bijprodukten in de chemische of energiesec­
tor nog scherper kunnen worden. Tenzij deze overeen­
komsten op middellange termijn worden gewijzigd — 
en dit zou bijvoorbeeld het geval kunnen zijn als het in 
het kader van de GATT-onderhandelingen door de 
Commissie gepresenteerde voorstel m.b.t. het 
„evenwichtherstel" van maatregelen voor steun aan en 
bescherming van de landbouw wordt goedgekeurd — 
dient bij overwegingen over het onderwerp van het 
onderhavige advies met de genoemde context rekening 
te worden gehouden. 
2.21. Het Comité wijst er tevens op dat de politieke, 
sociale en economische omwentelingen die zich in hoog 
tempo in de Oosteuropese landen, met inbegrip van de 
Sovjetunie, voordoen, op middellange termijn zowel op 
de landbouw als op de industrie in de Gemeenschap 
21. 5. 90 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 124/51 
een grote invloed kunnen uitoefenen. Het Comité 
spreekt zijn voldoening uit over het feit dat de Europese 
Gemeenschap deze landen know-how en financiële mid­
delen aanbiedt om hun volkshuishoudingen te helpen 
omschakelen. Het verwacht in dit verband dat de Ge­
meenschap ook met voorstellen komt om — rekening 
houdend met de huidige of toekomstige door onderzoek 
en technologisch ontwikkeling (O & TO) geboden 
vooruitzichten — de ontwikkeling van de agrarische en 
industriële capaciteit van deze landen niet alleen op de 
traditionele produktie van levensmiddelen, maar ook 
op de produktie van landbouwprodukten voor in­
dustriële en energetische doeleinden te richten. 
2.22. Indien men de be- en verwerkende sectoren 
een billijke regeling t.o.v. de ingevoerde produkten wil 
bieden of indien men het gebruik van bepaalde — b.v. 
vanuit milieu-oogpunt interessanter geachte — 
grondstoffen wil stiumuleren, dient ook aan de be­
lastingwetgeving te worden gedacht. Verder zullen er 
volgens het Comité fiscale stimulansen voor bepaalde 
investeringen op O & O-gebied, met name m.b.t. 
energie, nodig zijn. 
2.23. Met name uit de twee door het Comité geor­
ganiseerde hoorzittingen is duidelijk gebleken dat een 
groot aantal toekomstige mogelijkheden m.b.t. het ge­
bruik van grondstoffen uit land- en bosbouw voor 
industriële en energetische doeleinden nu al af te zien 
is. Dit wordt bevestigd door nader onderzoek van be­
paalde specifieke sectoren, waarvan in het onderhavige 
advies een overzicht wordt gegeven. Het is evenwel 
duidelijk dat alleen een doelgericht beleid, waarmee 
alle mogelijkheden kunnen worden uitgebuit en nieuwe 
mogelijkheden kunnen worden geschapen, de omvang 
van de vraag en het produktiepotentieel van hernieuw­
bare energiebronnen in ieder geval ten dele kan bepalen. 
2.24. Zoals reeds uit het voorafgaande blijkt, kan 
een dergelijk beleid niet geïsoleerd worden uitgewerkt 
en uitgevoerd, onafhankelijk van de doelstellingen van 
het communautaire beleid op andere gebieden, zoals 
landbouw, voedselvoorziening, industrie, sociale zaken, 
regionale aangelegenheden, milieu en energie. De 
lopende en geplande technologische O & O-activiteiten 
op het gebied van industrieel en energetisch gebruik 
van grondstoffen uit land- en bosbouw moeten daarom 
integrerend deel uitmaken van een zo snel mogelijk uit 
te stippelen echte strategie, waarin overigens met name 
moet worden vastgelegd welke rol de Gemeenschap en 
de lid-staten respectievelijk moet vervullen. 
DEEL II: OVERZICHT VAN BEPAALDE SPECI­
FIEKE SECTOREN 
1. De sectoren zetmeel en suiker 
1.1. In 1989 wordt ca. 1,9 miljoen ton zetmeel ge­
bruikt voor de vervaardiging van industriële non-food-eindprodukten. In grondstoffen uitgedrukt komt deze 
produktie overeen met 1,6 miljoen ton maïs, 0,5 miljoen 
ton tarwe en 3,2 miljoen ton aardappelen. Gedurende 
de afgelopen jaren is de hoeveelheid voor non-food-
doeleinden gebruikt zetmeel — waarbij nog suiker moet 
worden opgeteld — aanzienlijk toegenomen. Deze gun­
stige ontwikkeling is voor een groot deel te danken 
aan een sinds maart 1986 toegepaste communautaire 
regeling waarbij het verschil tussen de EG-prijzen en de 
wereldmarktprijzen in de sectoren zetmeel en suiker 
wordt verkleind. 
1.2. Alhoewel het hierbij in vergelijking met de totale 
produktie van deze landbouwprodukten toch nog om 
zeer kleine hoeveelheden gaat, hebben deze maatregelen 
wel de genoemde communautaire industriesectoren een 
betere concurrentiepositie opgeleverd t.o.v. dezelfde 
sectoren buiten de Gemeenschap en de sectoren die 
gebruik maken van petrochemische grondstoffen of ge­
ïmporteerde plantaardige grondstoffen, zoals b.v. ma­
niok. 
1.3. Om in de toekomst een groter gebruik van zet­
meel en suiker te stimuleren moeten de industriële ge­
bruikers en de landbouwproducenten de garantie 
krijgen dat de nieuwe regeling en de uitvoeringsbepalin­
gen duurzaam en betrouwbaar zullen zijn, zodat er een 
eveneens duurzame sfeer van vertrouwen ontstaat. 
1.4. Daartoe moet in voldoende mate rekening wor­
den gehouden met zowel de vereisten van het gemeen­
schappelijk landbouwbeleid als de eisen van de afne­
mers in de chemische sectoren. Deze laatste eisen heb­
ben in de eerste plaats betrekking op de beschikbaarheid 
van plantaardige grondstoffen tegen concurrerende 
prijzen t.o.v. vergelijkbare industrieën in derde landen, 
alsmede op een betrouwbare voorziening. Ook in dit 
verband kan regelmatig overleg tussen de chemische 
industrie en de landbouwsector zowel op het niveau 
van de beroepsorganisaties als in het kader van de 
Raadgevende EEG-Comités bijzonder nuttig zijn. Te­
vens zou de Europese Commissie zich sterker kunnen 
inspannen om de activiteiten van de verschillende in­
stanties die zich bezighouden met het economisch beleid 
— op landbouw of industriegebied — te coördineren 
of met elkaar in overeenstemming te brengen. 
1.5. Met het oog op de bescherming van het milieu 
zullen twee terreinen die verband houden met de secto­
ren zetmeel en suiker in de nabije toekomst waarschijn­
lijk grote technologische vernieuwingen ondergaan: ten 
eerste de sector plastic, waarbij met name voor de 
vervaardiging van plasticzakken volledig of in sterkere 
mate biologisch afbreekbaar materiaal zal moeten wor­
den gebruikt, en ten tweede de sector detergenten, waar 
het de bedoeling is, geen fosfaten meer te gebruiken. In 
dit verband wijst het Comité erop dat één van de 
prioritaire en onontbeerlijke taken van de besluitvor­
mingsorganen van de Gemeenschap erin bestaat, een 
betrouwbaar geheel van wetten, voorschriften en fiscale 
bepalingen tot stand te brengen, waaruit toekomstige 
ontwikkelingen afgeleid kunnen worden, zodat alle be-
Nr. C 124/52 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 21. 5. 90 
trokken economische kringen in staat zijn, hun toekom­
stige activiteiten te plannen, m.n. wat hun O & TO -
programma's op middellange en lange termijn betreft. 
1.6. Toch zijn extra inspanningen op het gebied van 
O&O niet minder dringend noodzakelijk. Het is een 
feit dat de Europese Gemeenschap zich via een groot 
aantal programma's en op zeer veel terreinen al bezig­
houdt met onderzoek en ontwikkeling. Tegen de achter­
grond van een dergelijk sterk engagement van de Ge­
meenschapsinstellingen is het thans reeds noodzakelijk 
een en ander te coördineren en continu bij te werken. 
In de komende tijd zou een groot deel van het onderzoek 
meer moeten worden geconcentreerd op een betere aan­
passing van de technologie aan de eisen van het milieu. 
Een groter gebruik van bepaalde plantaardige 
grondstoffen sluit goed aan bij deze nieuwe koers. 
2. De sectoren oliën en vetten 
2.1. In de Europese Gemeenschap bedraagt het ver­
bruik van oliën en vetten voor non-food-doeleinden ca. 
2,7 miljoen ton, terwijl 10,7 miljoen ton voor voeding 
(van mens en dier) wordt gebruikt. Van deze 2,7 miljoen 
ton is ca. 40% afkomstig uit derde landen, waarvan 0,8 
miljoen ton van plantaardige en 0,4 miljoen ton van 
dierlijke oorsprong. De Gemeenschap levert zelf 1,5 
miljoen ton, waarvan 1 miljoen ton van dierlijke en 0,5 
miljoen ton van plantaardige oorsprong. Er dient op te 
worden gewezen dat de voor technisch of industrieel 
non-food-gebruik bestemde oliën en vetten vrij in de 
Gemeenschap kunnen worden ingevoerd tegen gere­
duceerd (kleiner of gelijk aan 5%) of nultarief. 
2.2. In de vetstoffensector heerst tevens grote concur­
rentie tussen aardoliederivaten en derivaten van vetten 
van agrarische oorsprong. De evolutie van de regelingen 
op het gebied van milieubescherming zou ertoe kunnen 
leiden dat meer plantaardige vetten voor lipochemische 
doeleinden worden gebruikt, aangezien deze met name 
bijzondere natuurlijke eigenschappen bezitten wat af­
breekbaarheid en oppervlakte-activiteit betreft. 
2.3. Om in sterkere mate op de interne markt in 
zijn behoefte aan agrarische grondstoffen te kunnen 
voorzien, zou de Europese vetstoffensector willen dat 
de teelt van verbeterde traditionele oliehoudende ge­
wassen — zoals b.v. een erucazuur bevattend koolzaad, 
zonnebloemen met een hoog gehalte aan oliezuur, 
ricinus en vlas —, en daarnaast de teelt van nieuwe 
oliehoudende gewassen, zoals Euphorbia Lathyris en 
Cuphea, wordt uitgebreid. Op het ogenblik wordt zo­
wel op nationaal als op communautair niveau onder­
zoek verricht naar genetische eigenschappen en aanpas­
sing aan teeltomstandigheden (bodem en klimaat). Dit 
wetenschappelijk werk dient te worden voortgezet; bo­
vendien moeten de landbouwers sterker tot produceren 
worden aangezet, zodat de vetstoffensector meer dan 
in het verleden zijn behoefte aan grondstoffen op de 
interne markt kan dekken. 
2.4. Bepaalde gewassen of nieuwe soorten lijken ook 
bijzonder geschikt voor de teeltomstandigheden (bodem en klimaat) in het zuiden van de Gemeenschap; hierdoor 
zou het agro-economische potentieel van deze regio's 
kunnen toenemen. 
3. Bio-energie 
3.1. Tijdens de afgelopen decennia hebben de onder-
zoeks-, ontwikkelings- en demonstratieactiviteiten op 
het gebied van hernieuwbare energievormen, waaron­
der bepaalde grondstoffen uit land- en bosbouw, een 
sterke impuls gekregen. Deze ontwikkeling wordt nog 
eens bevorderd door de wispelturige situatie op de 
aardoliemarkt en door het streven naar een beter com­
patibiliteit tussen de keten produktie — handel — 
consumptie op energiegebied en het milieu. In andere 
delen van de wereld valt overigens een vergelijkbare 
ontwikkeling te constateren, zoals b.v. in de VS, waar 
onlangs een „Clean Air Plan" werd aangekondigd, 
waarin bio-ethanol als belangrijke alternatieve energie­
bron wordt beschouwd. 
3.2. Weliswaar dienen de O & O- en demonstratie­
activiteiten te worden voortgezet en gestimuleerd — 
b.v. op het gebied van genetische verbeteringen, milieu­
vriendelijkere landbouwmethodes, produktiemethoden 
voor biobrandstoffen —, maar de regionale, nationale 
en communautaire instanties in Europa dienen hun 
prioriteiten op het gebied van energiebeleid ten dele 
opnieuw onder de loep te nemen, waarbij in sterkere 
mate voorrang moeten worden verleend aan milieu­
aspecten boven economische vereisten. In dit verband 
kan ongetwijfeld aan een zekere aanpassing van het 
belastingbeleid worden gedacht. 
3.3. Ten aanzien van produktie en handel zou een 
betere samenwerking tussen de aardoliesector en de 
landbouwsector in grote mate kunnen bijdragen tot 
het oplossen van bepaalde technische en economische 
problemen. 
3.4. In dit hoofdstuk worden onderwerpen aangesne­
den die vooral betrekking hebben op bepaalde land-
bouwprodukten. De bosbouw zal in het volgende 
hoofdstuk worden behandeld. 
3.4.1. Biobrandstoffen 
3.4.1.1. Sinds het begin van de aardoliecrisis in 1974 
is in de gehele wereld een groot aantal programma's 
voor onderzoek, ontwikkeling en demonstratie op gang 
gebracht om het gebruik van bio-ethanol als substituut 
of additief van minerale brandstoffen mogelijk te 
maken. 
3.4.1.2. In Europa wordt bio-ethanol vooral verkre­
gen uit de landbouwprodukten graan en suikerbieten, 
die in verband met de hoge produktiviteit en bepaalde 
landbouwbeleidaspecten de voorkeur hebben gekregen 
boven andere plantaardige produkten als aardappelen, 
cichorei, suikergierst en topinamboer. 
3.4.1.3. Uit economische berekeningen is evenwel ge­
bleken dat de rendabiliteitsdrempel van dit soort pro­
duktie van voor de vervanging van minerale brandstof-
21.óE^ laibhkatiebladvan de Europese gemeenschappen ^r.CP124^3 
ten bestemde bioDethanol lang niet bereikt kan worden 
bij de huidige aardoliepnjzen,zelts met indien de we^ 
reldprijs het dubbele van de prijs in 1^^ zou bedragen. 
Deze indicator voor de economische haalbaarheid ziet 
erechter minder somber uit als bioethanol wordt be 
schouwd als zuurstot^verbinding die ter verbetering van 
het octaangetal aan brandstot wordt toegevoegd, ot als 
energieadditie^voormineralebrandsto^totêó^^.ln 
dit verband voldoet ETBE — een op basis van bio 
ethanol en isobutvleen vervaardigd produkt— aan de 
technische vereisten ter zake. 
3.4.1.4. Isobutvleen vormtookeengrondstot voor 
de vervaardiging van een andere uit aardoheprodukten 
verkregen zuurstorverbinding,nl.AiTBE, een volwaar 
dige concurrent van ETBE. 
3.4.1.BÓ. C^ver het geheel gezien blnkt evenwel dat 
men het eens is over de noodzaak, het onderzoek voort 
te zetten en te verdiepen, maar dat de meningen sterk 
uiteenlopen waar het gaat om de mogelijkheden om de 
produktiekosten van bioDethanol aanzienlijk te vermink 
deren en tegelijkertijd ervoor te zorgen dat bioethanol 
als substituut ot^ gewoon als additiet van minerale 
brandstolen rendabel is. 
3.4.1.^. Plet comité wijst er in ieder geval op dat de 
gemeenschap uitvoersubsidies verleent om de graan 
ensuikermarktteontlastenentegelnksteun voorde 
braaklegging van landbouwgrond toekent. Pmanciele 
steunverlening — via de belastingen ot op een andere 
wijze — aan het gebruik van hoogstens^bioethanol 
als toevoeging aan superbrandstot^ o^ benzine mag 
daarom niet van de hand worden gewezen. Hierbij zij 
overigens verwezennaarde VS, waarditsoortsteun 
reeds wordt toegekend, en naar Prankrnk, waar de 
belasting op bioethanol is atgestemd op de dieselohebe 
lasting. 
3.4.1.B^. Een eventuele belastingvrijstelling mag uiter 
aard niet alleen gelden voor aan minerale brandstof 
toegevoegdebioethanol, maartevens voorETBE die 
ter verhoging van het octaangetal wordt gebruikt. Aiet 
het oog daarop stelt het comité voor, de richtlijn van 
de Raad van éó december l^ê^„betre^endede besparing 
van ruwe olie door het gebruik van vervangingscompo 
neuten inbenzine, zoals gewijzigddoordeRichthm 
vandeRaadvan2^juhl^BH^,enmetnameartikell 
ervan, in een meer positieve zin om te buigen, zodat er 
een meer stimulerende invloed van uit gaat. 
3.4.1.^. Aangezienbij deproduktievaneenbrand 
stot die aan de vereiste technische, economische en 
miheuvoorwaarden voldoet de aardohesector en de 
landbouw metomelkaarheen kunnen, lijkt nauwere 
samenwerking tussen beide sectoren geboden. C^p deze 
wijze zou het gemakkelijker zijn tot produktieeenheden 
te komen die, athankelnk van de prijzen en de be 
schikbaarheid van de grondstoven op een bepaald mo 
ment, nu eens ETBE en dan weer AiTBE kunnen produ 
ceren. 
^t^D^r L^tv^t^ tO t^^Dt^ ^,^8^ L^^m 3.4.2. ^r^^ro^o^ 
3.4.2.1. Sedertenkele jaren isgeblekendateen op 
basis van koolzaad geproduceerde brandstotohe als 
substituut voor dieselolie gebruikt kan worden. In 
Europa is men nog steeds in het theoretische en e^pe 
nmentele stadium blijven steken. Een van de belangrijk 
ste oorzaken isdatdekostpnjs vandebrandstotolie 
aanzienlijk hoger ligt dan die van dieselolie. Een andere 
reden is een ontoereikende mate aan activiteiten op het 
gebied van C^TC^ en normalisatie. 
3.4.2.2. IdetC^omite vraagt zich at ot het niet moge 
luk is, via het belasting othet regionaal beleid adequate 
steun hiervoor te verlenen, waardoor de industrie en 
landbouwers die zulks wensen deze technologie op 
regionaal niveaumpraktijkzoudenkunnen brengen, 
ot in ieder geval door een uitbreiding van de de^ 
monstratieprojecten de reële mogelijkheden zouden 
kunnen ontdekken. 
3.4.2.3. Dit steunbeleid zou, naast de positieve 
etlecten op regionaal en intersectoneel niveau, ook een 
vruchtbare samenwerking mogelijk maken met andere 
gebieden in de wereld — de Sovjetunie, Amerika, 
Azië —, waar deze technologie reeds in een verder 
gevorderd stadium lijkt te zijn. 
4. De sector bos en hout 
4.1. Plet bos in de gemeenschap beslaat ongeveer 
éóê^ miljoen ha, d.w.z. een kwart van het totale grondge 
bied van de E.Ch Ongeveer 4t^ miljoen ha hiervan wordt 
daadwerkelijk gee^ploiteerd.D^^ vanhettotalebos 
oppervlak isinparticuliere handen,4d^ is openbaar 
eigendom ^m.n. van de Staat, de regio^s en de geD 
meentend. 
4.2. Kenmerkend voor het particuliere bosbezit is 
dat het voor het merendeel om vrije kleine oppervlaktes 
gaat — hetaantalparticuliereboseigenaars wordtop 
^miljoen personen geschat,hetgeen zowel op het bos 
bouwkundig onderzoek als op de rationele exploitatie 
van het bos remmend kan werken. 
4.3. De totale houtproduktie in de EC^ wordt op!20 
miljoen m^ geschat. Dit cijter omvat zowel timmerhout 
als hout voor industrieel gebruik en brandhout. Het is 
nuttig erop te wijzen dat het hout voor industriële 
doeleinden, dat ca.de helttvan de houtproduktie vormt, 
minder danlO^ van de totale handelswaarde van het 
hout uitmaakt. Dit illustreert duidelijk hoe uitzonderlijk 
belangrijk de produktie van timmerhout voorde e^ 
ploitatie van het bos in de gemeenschap is. 
4.4. De werkgelegenheid in de bosbouwsector wordt 
op 2 miljoen manjaren geschat. In de bosbouw 
produkten verwerkende sectoren bedraagt de werkgele 
genheid4a^miljoen manjaren.weliswaar is de hout 
pulpindustrie als zware industrie te beschouwen, maar 
^^vandemdebose^ploitatieentimmerhoutproduk 
tie werkzame bedrijven zijn kleine en middelgrote 
ondernemingen. 
Nr. C 124/54 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen - 21. 5. 90 
4.5. Het houtverbruik in de Gemeenschap bedraagt 
240 miljoen m3; in de helft van de houtbehoefte wordt 
vanuit derde landen voorzien. De invoer omvat niet 
alleen kwaliteitshout, maar ook en vooral hout of hout-
produkten voor industrieel gebruik, zoals b.v. cellulose 
voor de chemische en papierindustrie. 
4.6. Hieruit blijkt hoe zeer de Gemeenschap op kor­
te, middellange en lange termijn van derde landen af­
hankelijk is; bovendien dreigt deze situatie nog te ver­
slechteren, aangezien het verbruik van hout en houtpro-
dukten tegen het jaar 2000 naar schatting met 75 miljoen 
m3 per jaar zal toenemen, terwijl de jaarlijkse houtpro-
duktie in de Gemeenschap slechts met 30 miljoen m3 
zou stijgen. In geld uitgedrukt bedraagt dit tekort naar 
schatting 15 a 20 miljard Ecu per jaar. 
4.7. Er dient dus te worden gepleit voor een ver­
groting van het bosbouwpotentieel van de Gemeen­
schap en voor een versterking van de concurrentieposi­
tie van de sector bos en hout. Hierbij mag evenwel niet 
op ongeordende wijze te werk worden gegaan, maar 
moet rekening worden gehouden met de specifieke 
vraag naar bepaalde soorten. 
4.8. De Raad heeft op 29 mei 1989 een actieprogram­
ma voor de bosbouw 1989-1992 (!) goedgekeurd dat op 
vier hoofdlijnen berust: 
— bescherming van de bossen in de Gemeenschap, 
— ontwikkeling van de bossen in het kader van de 
ontwikkeling van landelijke gebieden en gebieden 
met een ontwikkelingsachterstand, 
— verwerking en afzet van bosbouwprodukten, 
— steun aan bebossing van landbouwgrond als econo­
misch alternatief voor de agrarische over-
schotproduktie. 
4.9. Dit actieprogramma bevat een hele reeks maat­
regelen dit het bos en de houtverwerkende industrie ten 
goede komen: 
— premies voor de bebossing van landbouwgrond, 
— ontwikkeling en valorisatie van de bossen in lande­
lijke gebieden, 
— een programma voor de kurksector, 
— uitbreiding van de steun ten behoeve van verwerking 
en afzet van bosbouwprodukten, 
— betere bescherming van de bossen tegen luchtveront­
reiniging en brand, 
— instelling van een Europees informatie- en commu­
nicatiesysteem voor de bosbouw, 
— instelling van een Permanent comité voor de bos­
bouw. 
(M PB nr. L 165 van 15. 6. 1989. 4.10. Een dergelijk communautair programma, dat 
een aanvulling vormt op de nationale of regionale pro­
gramma's voor de sector bos en hout, vormt ongetwij­
feld een grote stap in de goede richting. Het Comité 
wijst er echter op dat de tenuitvoerlegging hiervan 
niet zozeer moet zijn gericht op de omschakeling van 
landbouwgrond als wel op de exploitatie van 
braakliggende grond via een adequaat bebossingsbeleid. 
4.11. Uit de ontwikkeling van het houtverbruik in 
de Gemeenschap is een aantal interessante bijzonderhe­
den op te maken. Het gebruik van kortvezelig hout 
(loofhout), dat bestemd is voor de vervaardiging van 
papierpap voor commercieel gebruik (b.v. compu-
terpapier), neemt met ca. 6% per jaar toe; hierbij wordt 
met name eucalyptus gebruikt, een boomsoort die bij­
zonder goed gedijt in subtropische (b.v. het Middel-
lands-Zeegebied) en tropische gebieden. 
4.12. In verband met de tropische gebieden en ook 
met de toenemende behoefte in Europa aan tropisch 
loofhout, dient eveneens de aandacht te worden ge­
vestigd op de enorme problemen waarmee een groot 
aantal met de Gemeenschap geassocieerde landen op 
het gebied van bosexploitatie wordt geconfronteerd. In 
deze landen is het bosbeheer zeer gebrekkig en zijn 
vervoersisnfrastructuur en verwerkingscapaciteit vol­
komen ontoereikend. Daarnaast kent men er bepaalde 
land- en bosbouwmethoden of leefwijzen die in een 
groot deel van droog Afrika tot woestijnvorming kun­
nen leiden. Naar aanleiding hiervan heeft de Gemeen­
schap overigens in het kader van haar actieprogramma 
voor het behoud en het rationeel gebruik van natuurlij­
ke hulpbronnen maatregelen ter voorkoming van de 
woestijnvorming uitgewerkt. 
4.13. De betekenis van de sector bos en hout voor 
economie en werkgelegenheid op het platteland mag 
niet worden onderschat, maar andere aspecten doen de 
betekenis van het bos voor de moderne maatschappij 
nog toenemen, met name zijn sociale, ecologische en 
toeristische waarde. 
4.14. Wat het behoud van het milieu betreft, speelt 
het bos niet alleen een rol bij de bescherming van de 
waterhuishouding, de bodem en fauna en flora, maar 
ook bij de produktie van hernieuwbare grondstoffen, 
met name op het gebied van energie. 
4.15. Weliswaar is de prijs-kosten-verhouding bij de 
energieproduktie op basis van houtcellulose ongunstig 
vergeleken met de energieproduktie op basis van fossiele 
brandstoffen, maar er moet ook rekening worden ge­
houden met de huidige grote aandacht voor het pro­
bleem van de luchtvervuiling en de toename van het 
C02-gehalte in de atmosfeer. Het lijdt geen twijfel 
dat de keten bos-energie — mits op adequate wijze 
geëxploiteerd — een gesloten produktiekringloop biedt, 
waarvan de C02-emissie niet tot het broeikaseffect 
bijdraagt. 
21. 5. 90 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 124/55 
4.16. Tegelijkertijd kan, mede in verband met de 
milieuvriendelijkheid van het gebruik van hout als 
grondstof voor de energievoorziening, worden vastge­
steld dat vele regionale of plaatselijke overheden blijk 
geven van de politieke wil en de duidelijke wens om 
hun bosbezit met het oog op een herstel van het milieu-
evenwicht op te waarderen. Deze ontwikkeling dient 
door de communautaire instanties te worden gestimu­
leerd. 
4.17. Bovendien kan worden vastgesteld dat het 
THERMIE-programma, dat in de loop van 1990 van 
start zal gaan, niet zozeer het accent legt op technologi­
sche innovatie als wel op verspreiding van de reeds 
bereikte resultaten, met name in de probleemgebieden 
van de Gemeenschap. Op deze wijze zou het mogelijk 
moeten zijn, op verschillende plaatsen uit te testen of 
de complete cyclus bosbouwgrondstof — verwerking 
— energiedrager in technisch en economisch opzicht 
werkbaar is. 
4.18. Op het moment dat het probleem betreffende 
de omschakeling van landbouwgrond zich zeer concreet 
voordoet, zou het THERMIE-programma ook een bij­
drage moeten leveren tot de financiering van de­
monstratieprojecten m.b.t. de exploitatie van snelgroei­
end kreupelhout. 
4.19. Inzake O & O op het gebied van bosbouw 
bestaat er een grote scala aan mogelijkheden. Hiervan 
is evenwel tot nog toe niet in voldoende mate gebruik 
gemaakt. In dit verband zijn twee hinderpalen te 
noemen: 
— ten eerste de lange levenscyclus van bomen, die het 
genetisch onderzoek heeft bemoeilijkt, 
— in de tweede plaats de tendens om enerzijds de 
landbouw- en bosbouwaspecten en anderzijds de 
aspecten die meer rechtstreeks betrekking hebben 
op industrietechnologie afzonderlijk te bestuderen. 
4.20. Om betere mogelijkheden te vinden voor het 
gebruik van houtcellulose voor industriële of energie­
doeleinden is het nodig dat het fundamenteel onderzoek 
een betere algemene kennis oplevert van de struktuur 
van houtcellulose en de genetische en andere aspecten 
hiervan, en daarnaast nieuwe methoden vindt om cel-
lulosekoolhydraten te isoleren en te scheiden. 
4.21. De ontwikkelingen in de moderne biotechnolo­
gie (zoals het klonen) kunnen eveneens de mogelijkheid 
bieden, het vegetatieve proces te verkorten. 
4.22. Er dient tevens op te worden gewezen dat het 
bosbouwkundig onderzoek in de ontwikkelingslanden 
— een groot deel van de allerarmste ervan, die tevens 
grote houtproducenten zijn, behoren tot de ACS-landen 
— sterk achter loopt door gebrek aan financiële mid­
delen en gekwalificeerde onderzoekers. Er is meer sa­
menwerking op wetenschappelijk gebied met deze lan­
den nodig. Verder moet de bestrijding van 
woestijnvorming een centraal onderzoeksonderwerp 
worden. In dit verband dient te worden verwezen naar het memorandum van de Commissie over de strijd tegen 
de woestijnvorming (COM(89) 16 def.). 
4.23. Tenslotte mag onderzoek en ontwikkeling op 
het gebied van bos en hout niet alleen betrekking hebben 
op deze sector, maar moet het ook de produktie van 
kurk omvatten, een activiteit die in twee lid-staten, nl. 
Spanje en Portugal, een bijzonder grote rol speelt en 
80% van de wereldproduktie van kurk oplevert. 
4.24. Om het kurkeikareaal te verjongen en de kurk-
produktie een nieuwe impuls te geven, zijn genetische 
verbeteringen, nieuwe teelttechnieken en de concrete 
uitwerking van nieuwe gebruiksmogelijkheden nodig. 
4.25. In dit verband dient te worden gewezen op 
de O & O-activiteiten die reeds in het kader van de 
programma's op het gebied van materialen 
(grondstoffen en geavanceerde materialen) (1982-1985 
en 1986-1989) (!) (2) van start zijn gegaan, met name 
de maatregelen in het kader van het sub-programma 
„Hernieuwbare grondstoffen — bosbouw en bos-
produkten" en in het kader van het door de Raad op 
20 november 1989 vastgestelde O & TO-programma 
op het gebied van grondstoffen en recycling (1990-
1992) (3). 
4.26. Tenslotte kan worden vermeld dat bepaalde 
lid-staten voorlichtingsprogramma's voor de betrokken 
landbouwers en boseigenaars hebben opgezet. Ook zijn 
er specifieke maatregelen voor kleine eigenaars gepland. 
Dergelijke programma's zijn kostbaar en dienen niet 
alleen te worden gestimuleerd, maar ook d.m.v. adequa­
te maatregelen te worden ondersteund. 
DEEL III: AANBEVELINGEN 
1. Het is niet de bedoeling van het Comité geweest, 
in de eerste twee delen van het overhavige advies een 
volledige analyse te maken van het mogelijke gebruik 
van grondstoffen uit land- en bosbouw voor industriële 
en energetische doeleinden; het Comité heeft slechts de 
mogelijkheden onder de loep genomen die tussen nu en 
2000-2010 het meest veelbelovend lijken. In dit derde 
deel wil het Comité bepaalde aanbevelingen uitspreken 
over de voorwaarden en middelen die nodig zijn voor 
een duurzaam en toenemend gebruik van grondstoffen 
uit land- en bosbouw voor non-food-doeleinden in het 
kader van een algemene en samenhangende strategie, 
die in overleg met alle betrokken kringen in de Gemeen­
schap zo snel mogelijk moet worden uitgewerkt. 
2. Het Comité is namelijk van mening dat de ontwik­
keling van een non-food-gebruik van de grondstoffen 
uit land- en bosbouw de Gemeenschap de kans biedt, 
de toekomst te verzekeren van de landbouw, en in het 
algemeen van het platteland, dat momenteel diepgaande 
(1) PB nr. L 174 van 21. 6. 1982, blz. 23. 
(2) PB nr. L 159 van 14. 6. 1986, blz. 36. 
(3) PB nr. L 359 van 8. 12. 1989, blz. 16. 
Nr. C 124/56 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 21. 5. 90 
veranderingen ondergaat. Ook zal de Gemeenschap 
hiervan op economisch, sociaal en regionaal vlak en op 
het gebied van milieubescherming kunnen profiteren. 
Daarom dringt het Comité erop aan dat deze ontwikke­
ling wordt gestimuleerd, met name d.m.v. meer activi­
teiten op het gebied van onderzoek,.ontwikkeling en 
demonstratie en een actief beleid op het vlak van tech­
nologische innovatie. Bij het opmaken van een globale 
kosten-batenalanyse mag dan ook niet uitsluitend re­
kening worden gehouden met de te verwachten econo­
mische rendabiliteit van de investeringen op langere 
termijn, ook al mogen gunstige economische vooruit­
zichten toch niet uit het oog worden verloren; met 
name de sociale en milieu-voordelen moeten eveneens in 
aanmerking worden genomen. 
3. Het Comité stelt met name vast: 
— Dat bepaalde technologische innovaties, voorname­
lijk biotechnologische toepassingen, nieuwe moge­
lijkheden bieden voor de ontwikkeling van land- en 
bosbouwprodukten die op specifiek gebruik in de 
industriële non-food-sector of de energiesector zijn 
toegesneden en daardoor vooruitzichten kunnen 
bieden tegen de achtergrond van het probleem van 
het braakleggen van landbouwgrond en de mogelij­
kerwijs daaruit voortvloeiende woestijnvorming in 
landbouw- en plattelandsgebieden in de Gemeen­
schap. Het Comité waarschuwt echter tegen de ont­
wikkeling van landbouwmethodes die schadelijk 
zijn voor het plattelandsmilieu, die de landbouw­
structuur ontwrichten en het milieu aantasten. 
— Dat de grondstoffen van agrarische oorsprong die 
voor de industriële non-food-sector en de energie­
sector bruikbaar zijn, door het feit dat zij biologisch 
afbreekbaar en hernieuwbaar zijn, aansluiten bij 
het streven naar milieubescherming, en daarom een 
voorsprong hebben op bepaalde grondstoffen van 
fossiele oorsprong en ook op synthetische 
grondstoffen die afkomstig zijn uit de petrochemi­
sche industrie. Te noemen valt o.m. een aanzienlijke 
vermindering van het broeikassefect en van de hoe­
veelheid residuen of niet-afbreekbaar afval. 
— Dat het gebruik van produkten uit de communautai­
re land- en bosbouw bijdraagt tot meer zekerheid 
en diversifiëring op het gebied van de energievoor­
ziening in de Gemeenschap. 
4. Het Comité acht het daarom van essentieel belang 
dat het gebruik van land- en bosbouwprodukten voor 
industriële en energetische doeleinden op gang wordt 
gebracht. In dit opzicht spelen O & TO-activiteiten een 
beslissende rol, die in de toekomst zelfs nog groter zal 
worden. Er zijn evenwel adequate initiatieven nodig om 
het effect van deze activiteiten te vergroten en voor een 
snelle toepassing van de resultaten ervan te zorgen, 
waarbij rekening dient te worden gehouden met de in 
andere delen van de wereld opgedane ervaring. 5. Meer geordend en doelgericht communautair 
onderzoek 
5.1. Uit de tijdens de voorbereiding van het onderha­
vige advies aan het licht gekomen informatie en het 
overzicht van de specifieke sectoren in het tweede deel 
is gebleken dat O & TO-activiteiten bij de verovering 
en uitbreiding van non-foord-markten een door­
slaggevende rol spelen. 
5.2. Concentratie van de communautaire activiteiten 
op bepaalde sleutelgebieden, een meer geïntegreerde 
aanpak en nauwsluitende coördinatie met nationale 
activiteiten zijn evenwel onontbeerlijk, m.n. gezien de 
complexiteit van het onderzoek, de hieraan verbonden 
kosten en de te verwachten omvangrijke know-how. 
5.3. Als een belangrijke stap in de goede richting 
beschouwt het Comité de binnenkort verwachte presen­
tatie, in het kader van de tenuitvoerlegging van het 
kaderprogramma voor communautaire O & TO-maat-
regelen (1990-1994), van een specifiek onderzoekspro­
gramma op het gebied van de landbouw en de agro-
industrie, dat met name ten doel heeft, alle onderzoeks­
activiteiten m.b.t. het gebruik van grondstoffen uit land­
en bosbouw voor industriële en energetische doeleinden 
op één noemer te brengen. 
5.4. Het Comité beveelt aan dat de onderzoeksactivi­
teiten die in het kader van het genoemde programma 
zullen worden voorgesteld, worden voorbereid op basis 
van een inventaris van de basiskennis in de verschillende 
sectoren, worden toegesneden op duidelijk omlijnde 
doelstellingen, over een bepaalde periode worden ge­
spreid, en in nauw overleg met alle partners binnen een 
bepaalde produktieketen plaatsvinden. 
5.5. Het Comité wijst er evenwel op dat een dergelijk 
programma het ontbreken van een strategie niet kan 
opvangen, en het dringt erop aan dat een dergelijke 
strategie zo snel mogelijk wordt uitgewerkt. Via deze 
strategie zou het beleid m.b.t. onderzoek en ontwikke­
ling op het gebied van het gebruik van grondstoffen 
uit land- en bosbouw voor industriële non-food- en 
energetische doeleinden moeten worden verankerd in 
het geheel, van hiermee verband houdende communau­
taire beleidsterreinen: landbouw, industrie, sociale za­
ken, regionale aangelegenheden, handel, milieu en 
energie, en wel voor de komende 10 a 15 jaar. Uit deze 
strategie zou een beleid moeten voortkomen dat op 
basis van erkende criteria bepaalt welke maatregelen 
voorrang dienen te krijgen, welke rol de Gemeenschap 
en de lid-staten moeten vervullen, en welke middelen 
naar schatting nodig zijn voor de tenuitvoerlegging van 
de maatregelen. 
5.6. Verder is het Comité van mening dat de Ge­
meenschap zich zeer verdienstelijk kan maken bij het 
stimuleren — d.m.v. adequate maatregelen — van ac­
tieve deelneming van landbouw en bosbouw — waaron­
der het MKB — aan onderzoeksactiviteiten op dit ter­
rein, en van nauwere samenwerking tussen land- en 
bosbouwbedrijven, het bedrijfsleven en onderzoeks­
centra. 
5.7. Ook dienen de resultaten van onderzoek in 
sterkere mate te worden verspreid en toegepast, met 
21. 5. 90 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 124/57 
name in de landbouw, zodat deze sector een integreren­
de factor kan zijn bij een proces van technologische 
innovatie, die zijn toekomst voor een groot deel zal 
bepalen. 
6. Nauwere samenwerking binnen de produktieketens 
en instelling van planningsinstrumenten 
6.1. Uit de door het Comité georganiseerde hoorzit­
tingen is gebleken dat er tussen bepaalde chemische 
industrieën en bepaalde landbouwsectoren sprake is 
van enige samenwerking bij het zoeken naar nieuwe 
markten. Een dergelijke samenwerking dient te worden 
versterkt en uitgebreid in het kader van een echt agro-
industrieel beleid dat naar tevoren vastgelegde gemeen­
schappelijke doelstellingen streeft. 
6.2. De reeds in dit advies genoemde goedkeuring in 
1986 van een nieuwe regeling m.b.t. zetmeel en suiker 
vormt in dit opzicht een voorbeeld van het soort maatre­
gelen dat in het kader van dit beleid nodig is om de 
ontwikkeling te stimuleren van nieuwe vormen van 
industrieel gebruik van grondstoffen uit land- en bos­
bouw. Zoals reeds gezegd, hebben deze maatregelen 
ertoe bijgedragen de concurrentiepositie van de zetmeel 
en suiker verwerkende industriesectoren in de Gemeen­
schap opnieuw te verbeteren en hebben zij bovendien 
de investeringsactiviteit gestimuleerd. 
63. Deze regeling kon met name tot stand komen 
omdat de betrokken industrie- en landbouwsectoren 
zich hiervoor gezamenlijk hadden ingezet. Verdere en 
nauwere samenwerking is nodig om de industriële ge­
bruikers te overtuigen van de duurzaamheid en be­
trouwbaarheid van deze nieuwe regeling, waardoor een 
duurzaam klimaat van vertrouwen tot stand kan 
komen. 
6.4. Het Comité is van mening dat dit soort samen­
werking geen losstaand voorbeeld mag zijn, maar een 
essentiële factor moet vormen bij de ontwikkeling van 
de verschillende mogelijkheden voor het gebruik van 
grondstoffen uit land- en bosbouw voor industriële 
non-food- en energetische doeleinden. Het spreekt daar­
om de aanbeveling uit dat er in alle betrokken sectoren 
naar samenwerking binnen de produktieketen wordt 
gestreefd, zodat vooral beter rekening kan worden ge­
houden met de behoeften en beperkingen van iedere 
partner. 
6.5. Ook denkt het Comité dat de Gemeenschap in 
dit opzicht een aansporende rol kan spelen en een kader 
kan bieden waarin regelmatig overleg tussen industrie 
en land- en bosbouw kan plaatsvinden. 
7. Een specifiek steunbeleid ter stimulering van activi­
teiten op het gebied van onderzoek, ontwikkeling 
en demonstratie m.b.t. de produktie van land- en 
bosbouwprodukten voor industriële non-food- en 
energetische doeleinden. 
7.1. Het Comité wijst er met nadruk op dat de activi­
teiten op het gebied van onderzoek, ontwikkeling en demonstratie m.b.t. de produktie en het gebruik van 
grondstoffen uit land- en bosbouw voor industriële 
non-food- en energetische doeleinden op den duur — 
eventueel blijvende — alternatieve oplossingen zouden 
kunnen bieden voor de Europese landbouwproblemen 
en daarom krachtig ontwikkeld dienen te worden. 
7.2. Daartoe moeten tevens nieuwe instrumenten — 
ook in de vorm van contracten — worden gecreëerd 
om gerichte experimentele projecten op gang te brengen 
die landbouwproducenten, verwerkers en industriële 
gebruikers duidelijk de weg wijzen. Zeer nuttig zouden 
bijvoorbeeld demonstratieprojecten met een voldoende 
omvang en met een looptijd van tenminste 5 a 10 jaar 
kunnen zijn als zij de continuïteit van de produktie van 
landbouwgrondstoffen garanderen en specifieke ver-
werkingsprocédés en concrete industriële toepassingen 
bevorderen. Gedurende de looptijd van dergelijke expe­
rimentele projecten dienen de hogere kosten ervan ten 
opzichte van de voortbrenging van traditionele concur­
rerende produkten te worden gecompenseerd. 
7.3. Ook is het Comité van mening dat de met deze 
onderzoeksactiviteiten verbonden financiële inspanning 
niet uitsluitend mag worden afgezet tegen de te ver­
wachten economische rendabiliteit op langere termijn. 
Bij de kosten-batenanalyse moet ook worden gekeken 
naar de voordelen met name op sociaal, regionaal en 
milieuterrein. 
7.4. In dit verband beveelt het Comité aan, niet alleen 
rekening te houden met voor het communautair onder­
zoek uitgetrokken financiële middelen, maar ook met 
de volgende structuurfondsen: Europees Fonds voor 
regionale ontwikkeling (EFRO), Europees Oriëntatie-
en Garantiefonds voor Landbouw (EOGFL)-Oriëntatie 
en Sociaal Fonds. 
7.5. Voorts spreekt het Comité de aanbeveling uit 
dat er meer middelen worden uitgetrokken voor activi­
teiten op het gebied van onderzoek, ontwikkeling en 
demonstratie m.b.t. de sector bos en hout; de werk­
zaamheden hebben immers aangetoond dat er op dit 
terrein veel mogelijkheden zijn voor industrieel en 
energetisch gebruik. 
7.6. Het pleidooi van het Comité voor doelmatige 
instrumenten en voor voldoende financiële middelen 
ten behoeve van onderzoek, ontwikkeling en de­
monstratie van landbouwprodukten voor industriële 
non-food- en energiedoeleinden heeft als uiteindelijk 
doel, landbouw- en bosbouwprodukten voort te 
brengen die de sociale en economische vooruitzichten 
van het Europese platteland op de langere termijn ten 
goede komen. Hierbij mag de hervorming van het ge­
meenschappelijk landbouwbeleid niet in het gedrang 
komen, waarmee juist wordt beoogd een einde te maken 
aan de overschotprodukties of althans de begrotings-
kosten hiervan terug te dringen. 
Nr. C 124/58 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 21. 5. 90 
7.7. Tenslotte wijst het Comité erop dat tot activitei­
ten die op het onderhavige terrein nodig zijn ook meer 
toezicht behoort op de coördinatie tussen verwante 
communautaire activiteiten op het gebied van onder-
Gedaan te Brussel, 29 maart 1990. 
INLEIDING 
Het onderhavige — algemene — advies over de econo­
mische betrekkingen met de Oosteuropese landen moet 
worden gezien tegen de achtergrond van de economi­
sche en institutionele ontwikkelingen — in feite een 
echte „revolutie" — die zich momenteel in de diverse 
Oosteuropese landen voordoen. Dit proces, dat mo­
menteel volop aan de gang is en zowel voor de betrok­
ken landen zelf als voor de rest van de wereld niet te 
voorspellen gevolgen zal hebben, is in Hongarije en 
Polen begonnen en heeft zich nadien geleidelijk uitge­
breid tot Tsjechoslowakije, de Sovjetunie, de DDR, 
Bulgarije en Roemenië — om nog maar te zwijgen van 
Joegoslavië, waar het politiek, ideologisch en econo­
misch revisionisme al veel eerder zijn intrede heeft 
gedaan. 
Na het onderhavige advies zal ook nog een informatief 
rapport over deze problematiek worden opgesteld. Dat 
rapport zal vergezeld gaan van een aantal rapporten en 
documenten over alle bovengenoemde landen afzonder­
lijk, waarin sommige aspecten van advies nader zullen 
worden bekeken en ook nog andere thema's zullen 
worden aangesneden. 
Ter wille van de duidelijkheid zij erop gewezen dat met 
de gebruikelijke benaming „Oosteuropese landen" een 
zeer uitgestrekt en complex geopolitiek geheel wordt 
bedoeld. 
Om de economische, sociale en politieke situatie in 
Oost-Europa beter te kunnen beoordelen moet een on-zoek, ontwikkeling en demonstratie, en tussen nauw 
met elkaar samenhangende communautaire en natio­
nale onderzoeksprogramma's. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Alberto MASPRONE 
derscheid worden gemaakt tussen de meer centraal en 
noordelijk gelegen landen (de DDR, Hongarije, 
Tsjechoslowakije en Polen), de Balkanstaten (Joegosla­
vië, Roemenië en Bulgarije) en de Sovjetunie, die met 
haar talrijke volksgroepen, talen en godsdiensten en 
met haar Europese en haar Aziatische pijler een geval 
apart vormt. 
Het Comité streeft met het onderhavige advies voorna­
melijk de volgende drie doelstellingen na: 
1) Hoewel Oost-Europa volop in beweging is en de 
ontwikkelingen er bovendien sterk van land tot 
land verschillen, wil het Comité toch trachten een 
duidelijk beeld van de sociaal-economische situatie 
in dit deel van Europa te geven. 
2) Verder wil het Comité nagaan welke initiatieven de 
Gemeenschap tot dusverre reeds heeft genomen om 
Oost-Europa te hulp te komen en haar betrekkingen 
met de betrokken landen op een andere leest te 
schoeien. 
3) Tenslotte wil het Comité nog aangeven welke koers 
de Gemeenschap zijns inziens op korte en mid­
dellange termijn t.a.v. de Oosteuropese landen zou 
moeten volgen. Advies over de economische betrekkingen van de Europese Gemeenschap met de Oosteuropese 
landen 
(90/C 124/14) 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 1 februari 1990 besloten overeenkomstig arti­
kel 20 (vierde alinea) van het Reglement van Orde een advies op te stellen over de economische 
betrekkingen van de Europese Gemeenschap met de Oosteuropese landen. 
De Afdeling voor externe betrekkingen, handels- en ontwikkelingsbeleid, die met de voorberei­
ding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 16 maart 1990 
goedgekeurd. Rapporteur was de heer Briganti. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 275e zitting (vergadering van 29 maart 
1990) het volgende advies uitgebracht, dat zonder stemmen tegen (bij zeven onthoudingen) 
is goedgekeurd.