Het gebrek aan personele en financiële middelen bij justitie blijft een probleem, maar er worden aanzienlijke investeringen en initiatieven in stelling gebracht om dit aan te pakken. Zoals opgemerkt in de verslagen over de rechtsstaat 2020 en 2021 blijft het justitieel stelsel kampen met een gebrek aan personele en financiële middelen . Uit een uitgebreide audit door de Hoge Raad voor de Justitie is gebleken dat de rechtbanken van eerste aanleg en de parketten over onvoldoende middelen en capaciteit beschikten om de uitdagingen in verband met de COVID-19-pandemie het hoofd te bieden . De regering heeft aanzienlijke extra financiering toegewezen om deze problemen aan te pakken ; 55,8 miljoen EUR daarvan is bestemd voor de aanwerving van 131 extra magistraten en 803 extra gerechtsmedewerkers tegen eind 2022 . Het invullen van de vacatures verloopt echter maar moeizaam en er worden initiatieven genomen om meer kandidaten warm te maken voor een loopbaan binnen het rechtsstelsel . Het College van de hoven en rechtbanken werkt verder aan de ontwikkeling van een betrouwbaar instrument voor het meten van de werklast. Dat moet het mogelijk maken de middelen optimaal over de rechtbanken te verdelen en verdere beheersbevoegdheden aan de rechterlijke macht over te dragen . Het streefdoel is om de volgende stappen in het proces richting autonoom beheer uiterlijk in 2023 wettelijk vast te leggen .

Er lopen onderzoeken naar vermeende schendingen op het gebied van het vertrouwelijk overleg met een advocaat. In het verslag over de rechtsstaat 2021 werd melding gemaakt van vermeende video-opnames van overleg tussen verdachten en hun advocaten in een politiebureau – opnames die aanleiding hadden gegeven tot kritiek met betrekking tot de eerbiediging van het vertrouwelijk overleg met een advocaat . Het strafrechtelijke onderzoek naar deze kwestie door het openbaar ministerie en het Comité P is nog aan de gang . Sinds het verslag over de rechtsstaat 2021 zijn er geen soortgelijke gevallen meer gemeld door advocaten.

Er worden nieuwe regels voor de detachering van rechters voorbereid en de Hoge Raad voor de Justitie neemt maatregelen om de onafhankelijkheid en de verantwoordingsplicht van justitie verder te versterken. De regering werkt aan nieuwe regels om rechters te kunnen detacheren mits de voorzitters van de twee betrokken rechtbanken tot overeenstemming komen. Het doel van de nieuwe regels is de rol van de minister van Justitie, die niet langer bevoegd zou zijn om over de detachering te beslissen, verder te beperken. Net zoals nu het geval is, zal volgens de toekomstige regels instemming van de rechter of de openbare aanklager met de detachering vereist zijn, overeenkomstig de aanbevelingen van de Raad van Europa . De regels zullen ter advies aan de Raad van State worden voorgelegd. In zijn advies over een eerder ontwerp van deze voorgestelde wijzigingen adviseert de Hoge Raad de detacheringsgronden duidelijk te omschrijven in de nieuwe regels en de reden voor de detachering uitdrukkelijk schriftelijk op te nemen in de individuele detacheringsbesluiten, samen met de formele instemming van de betrokken magistraat. De Hoge Raad voor de Justitie heeft zijn inspanningen voortgezet om de waarborgen voor de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht te verbeteren, onder meer door het opstellen van verslagen over disciplinaire procedures in verband met rechters en aanklagers en over initiatieven op het gebied van de naleving van de voor rechters en aanklagers geldende algemene ethische beginselen . Na de invoering van standaardformulieren voor de verslaglegging over disciplinaire maatregelen zal de Hoge Raad voor de Justitie in de loop van 2022 het eerste geconsolideerde verslag opstellen .

Het gepercipieerde niveau van de rechterlijke onafhankelijkheid in België blijft hoog bij het brede publiek en is nu ook hoog bij de bedrijven. In 2022 beoordeelt 60 % van de brede bevolking en 63 % van de bedrijven de onafhankelijkheid van de rechtbanken en rechters als “vrij goed of zeer goed” . Volgens de gegevens van het EU-scorebord voor justitie 2022 is de perceptie van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht bij het brede publiek gedaald, wat een ombuiging van de tot dan toe stijgende trend betekent (in 2021 was het nog 66 %). Bij de bedrijven daarentegen is de perceptie verbeterd ten opzichte van 2021 (58 %) en 2016 (54 %).

Het justitieel stelsel omvat 13 rechtbanken van eerste aanleg met algemene bevoegdheden , een aantal gespecialiseerde rechtbanken van eerste aanleg , 5 hoven van beroep, het Hof van Cassatie en het Grondwettelijk Hof. De afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State treedt op als hoogste bestuursrechter. Een niet-permanent hof van assisen behandelt de ernstigste strafzaken . Het Grondwettelijk Hof is exclusief bevoegd om de grondwettigheid van de wetgeving te toetsen. De meeste bevoegdheden op het gebied van justitie zijn federaal . De onafhankelijkheid van de rechterlijke macht en het openbaar ministerie is vastgelegd in de grondwet . Een onafhankelijke Hoge Raad voor de Justitie is belast met de aanwerving van magistraten en moet de kwaliteit van justitie bevorderen aan de hand van controlemechanismen, zoals audits en – hetzij op verzoek hetzij op eigen initiatief – aan de regering en het parlement verstrekte adviezen over aangelegenheden in verband met justitie. Kandidaat-magistraten worden door de Hoge Raad voor de Justitie geselecteerd en door de koning voor het leven benoemd op voorstel van de minister van Justitie . Het College van de hoven en rechtbanken bestaat uit rechtstreeks door hun gelijken gekozen rechtbankvoorzitters, en is verantwoordelijk voor de algemene werking van de rechtbanken. De Orde van Vlaamse Balies en de Orde van Franstalige en Duitstalige Balies vertegenwoordigen de advocaten uit de verschillende landsgedeelten. België neemt deel aan het Europees Openbaar Ministerie (EOM).

Zowel de Raad van State en het Grondwettelijk Hof als andere onafhankelijke instellingen die een belangrijke rol spelen in het systeem van controles en waarborgen, staan voor een aantal uitdagingen op het gebied van middelen, maar er worden stappen ondernomen om dit probleem aan te pakken. De pandemiewet, die voorzag in een nieuwe rechtsgrondslag voor noodmaatregelen in geval van een pandemie, is in maart 2022 opgeheven en zal op grondwettigheid worden getoetst door het Grondwettelijk Hof. Het maatschappelijk middenveld wordt regelmatig betrokken bij overheidsinitiatieven, maar zou naar verluidt enigszins vernauwd zijn. Er is een burgerraadpleging gehouden over de voorbereiding van een toekomstige staatshervorming.

Corruptie krijgt weliswaar aandacht in de nationale veiligheidsstrategie en in verschillende actieplannen, alsook in meerdere coördinatieplatforms, maar België heeft geen specifieke overkoepelende strategie voor corruptiebestrijding. De situatie bij de Centrale Dienst voor de Bestrijding van Corruptie (CDBC) is verbeterd, zoals onder meer blijkt uit de resultaten in het kader van corruptiezaken op hoog niveau, maar de middelen van deze dienst zijn, globaal bekeken, nog steeds beperkt. De verplichting om een vermogensaangifte en een mandatenlijst in te dienen, wordt doorgaans goed nagekomen, maar zowel de verificatie als de transparantie van deze verklaringen blijft problematisch. Het systeem voor het melden van mogelijke gevallen van buitenlandse omkoping is ingevoerd, maar de vervolging wordt bemoeilijkt door, onder meer, verjaring, een gebrek aan prioritering en moeilijkheden bij het verkrijgen van bewijs. De invoering van gelijklopende integriteitsregels in alle geledingen van de politie verloopt niet probleemloos, aangezien elke politiezone haar eigen regels heeft. Er bestaat nog steeds geen breed integriteitsbeleid voor ministers, ministeriële kabinetten en parlementsleden en de lacunes in de bestaande deontologische codes zijn nog niet gevuld. Noch het parlement, noch de regering beschikt over duidelijke en consistente regels voor het omgaan met geschenken en gratificaties. Er zijn initiële stappen gezet in de richting van een hervorming van het wetgevingskader inzake lobbywerk. Wat klokkenluiders betreft, is een hervorming van de wetgeving in de maak. De regels inzake draaideurpraktijken bevatten nog steeds lacunes, met name wat betreft de werkingssfeer en het ontbreken van overgangsmaatregelen.

Er worden maatregelen genomen om de kwaliteit van het justitieel stelsel verder te verbeteren. De Hoge Raad voor de Justitie had eerder al standaardformulieren voor de jaarlijkse verslaglegging door de rechtbanken en de parketten opgesteld . De aanpassing van het formulier moet in de loop van 2022 reglementair worden geformaliseerd . De hervorming van de klachtenprocedure inzake de werking van justitie vordert ook geleidelijk. Zo is er inmiddels overeenstemming is bereikt over een centraal punt waar burgers een klacht kunnen indienen. De inkomensdrempel om in aanmerking te komen voor volledige rechtsbijstand voor een alleenstaande zonder personen ten laste is in 2021 opgetrokken tot 1 326 EUR netto per maand en zal tegen 1 september 2023 geleidelijk worden verhoogd tot 1 526 EUR. Hierdoor wordt de toegang van de burger tot de rechter verbeterd . Voorts is in de wetgeving bepaald dat de procureur-generaal bij het Hof van Cassatie en het College van procureurs-generaal jaarlijks een verslag moeten indienen met een overzicht van de wetten die voor de hoven en de rechtbanken moeilijkheden bij de toepassing of de interpretatie hebben opgeleverd. Dit biedt de rechterlijke macht de gelegenheid om dergelijke kwesties onder de aandacht van de wetgevende macht te brengen, hoewel de ingediende voorstellen naar verluidt zelden in overweging worden genomen of worden gevolgd. Wat betreft de aanbevelingen in het verslag van de Hoge Raad voor de Justitie over het lopende gerechtelijke onderzoek naar aanleiding van het overlijden van Jozef Chovanec , wordt verwacht dat de Hoge Raad verder onderzoek zal verrichten zodra het gerechtelijke onderzoek wordt afgerond. Het Comité P heeft een aantal aanbevelingen gedaan met betrekking tot de werking van de luchtvaartpolitie en onderzoekt momenteel de resultaten van de zelfevaluatie door de federale politie in het licht van deze aanbevelingen.

Er zijn concrete, uitgebreide maatregelen ingevoerd om de digitalisering van justitie te verbeteren. Investeringen voor de periode 2021-2026 moeten de digitalisering van justitie opvoeren . Deze initiatieven moeten ervoor zorgen dat uiterlijk in 2026 één online justitieportaal voor burgers en bedrijven en één enkel dossierbeheersysteem voor alle rechtbanken beschikbaar zijn, het digitaal aanbrengen van een zaak bij een rechtbank en het digitaal raadplegen van dossiers gemakkelijker verlopen, de meeste jurisprudentie online wordt bekendgemaakt en de middelen op basis van realtimegegevens worden beheerd . De voltooiing van deze maatregelen moet de digitalisering van justitie aanzienlijk verbeteren, waarbij moet worden aangetekend dat administratieve rechtspraak niet in het toepassingsgebied ervan is opgenomen . In de afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State wordt 80 % van de aanhangige zaken nu (gedeeltelijk) digitaal behandeld en wordt het instrument voor de digitale indiening van processtukken gemoderniseerd . Bij de Vlaamse administratieve rechtbanken lopen er nog steeds initiatieven om een digitaal dossier te ontwikkelen en de elektronische communicatie tussen de rechtbanken en de partijen in een zaak verder te vergemakkelijken.

Efficiëntie

Door het aanhoudende gebrek aan gegevens kan de efficiëntie van het justitieel stelsel nog steeds niet volledig in kaart worden gebracht, maar er worden stappen ondernomen om dit probleem aan te pakken. De lacunes in de beschikbaarheid van gegevens over gerechtelijke procedures blijven groot . België staat nog steeds onder verscherpt toezicht van het Comité van Ministers van de Raad van Europa vanwege de buitensporig lange rechtsgang in burgerlijke zaken in eerste aanleg. Bovendien heeft het Comité zijn diepe bezorgdheid geuit over het aanhoudende gebrek aan volledige statistische gegevens over de burgerlijke rechtbanken in eerste aanleg . Om deze problemen aan te pakken, worden initiatieven ontplooid met het oog op de verzameling van consistente, betrouwbare en uniforme gegevens over de werking van het rechtsstelsel . Uit de beperkte gegevens die momenteel beschikbaar zijn, blijkt dat het afhandelingspercentage voor civielrechtelijke en handelsrechtelijke zaken in eerste aanleg in 2020 is gedaald tot onder 100 % , maar voor bestuursrechtelijke zaken boven 100 % is gebleven . Voor het Hof van Cassatie lag het totale afhandelingspercentage in 2021 boven 100 %. Er worden bijzonder lange vertragingen gemeld bij bepaalde rechtbanken, waaronder het Hof van beroep van Brussel , dat momenteel aan een uitgebreide audit door de Hoge Raad voor de Justitie wordt onderworpen. Tegen deze achtergrond zullen bepaalde rechtbanken met een aanzienlijke achterstand op korte termijn extra personele middelen toegewezen krijgen . Met het oog op de langere termijn heeft het College van de hoven en rechtbanken de opdracht gekregen de volledige gerechtelijke achterstand in kaart te brengen en de rechtbanken bij het beheer te ondersteunen door actieplannen ter verbetering van de situatie te ontwikkelen. Wat de administratieve rechtspraak betreft, heeft de afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State als gevolg van het gebrek aan middelen nog steeds te kampen met een zekere achterstand, maar de inspanningen om de efficiëntie van justitie te waarborgen, worden voortgezet . De Vlaamse administratieve rechtbanken melden een positief afhandelingspercentage voor de afgelopen jaren en blijven eveneens inzetten op het verbeteren van de efficiëntie van de administratieve rechtspraak en het verder bekorten van de gemiddelde duur van procedures in de komende jaren .

II.Corruptiebestrijding

Deskundigen en bedrijfsleiders percipiëren het niveau van corruptie in de overheidssector nog steeds als relatief laag. In de corruptieperceptie-index 2021 van Transparency International scoort België 73/100, waarmee het op de zevende plaats komt in de Europese Unie en op de achttiende plaats wereldwijd. Deze perceptie is de afgelopen vijf jaar relatief stabiel gebleven. Uit de speciale Eurobarometer over corruptie uit 2022 blijkt dat 56 % van de respondenten corruptie als een in eigen land wijdverbreid fenomeen beschouwt (EU-gemiddelde: 68 %) en dat 16 % van de respondenten zich in het dagelijkse leven persoonlijk getroffen voelt door corruptie (EU-gemiddelde: 24 %). Wat de bedrijven betreft, beschouwt 57 % corruptie als een wijdverbreid fenomeen (EU-gemiddelde: 63 %) en 33 % als een probleem bij het zakendoen (EU-gemiddelde: 34 %). Voorts vindt 40 % van de respondenten dat het aantal met succes vervolgde zaken volstaat om corruptiepraktijken te ontmoedigen (EU-gemiddelde: 34 %) en vindt 29 % van de ondernemingen dat burgers en bedrijven die betrapt worden op het omkopen van een hoge ambtenaar, adequaat worden gestraft (EU-gemiddelde: 29 %).

Corruptie krijgt aandacht in de nationale veiligheidsstrategie en verschillende actieplannen, maar België heeft geen specifiek overkoepelend of breed kader of actieplan voor corruptiebestrijding. Het corruptiebestrijdingsbeleid is verspreid over verschillende thematische beleidsdocumenten. In het Nationaal Veiligheidsplan 2022-2025 worden bepaalde vormen van fraude, waaronder “sociale fraude” en “fiscale fraude en andere financiële en economische fenomenen” als prioriteiten voor de politie aangemerkt. Daarnaast hebben het ministerie van Financiën en het College voor de strijd tegen de sociale en fiscale fraude het actieplan 2021 voor de bestrijding van deze vormen van fraude aangenomen, met daarin concrete maatregelen voor verdere samenwerking tussen overheidsdiensten op dit vlak. Verschillende netwerken en samenwerkingsplatforms op federaal niveau houden zich bezig met de coördinatie van bepaalde aspecten van het corruptiebestrijdingsbeleid, maar er is kennelijk geen instantie die de coördinatie van dit beleid in zijn geheel in handen heeft. België heeft geen overkoepelend strategisch kader of actieplan voor corruptiebestrijding. De bevoegdheid voor de uitwisseling met internationale corruptiebestrijdingsinstanties berust bij het ministerie van Buitenlandse Zaken, dat daarvoor gebruik maakt van een formeel platform (CoorMulti) waar ook andere federale ministeries en de gemeenschappen en gewesten vertegenwoordigd zijn. Een informeel anticorruptieplatform van het ministerie van Justitie (PACORR) zorgt voor de verdere coördinatie van de respons op internationale aanbevelingen over corruptiebestrijding.

Hoewel de situatie de afgelopen jaren sterk is verbeterd, zijn de middelen waarmee de CDBC (de in de federale politie ingebedde Centrale Dienst voor de Bestrijding van Corruptie) corruptiezaken op hoog niveau moet aanpakken, nog steeds beperkt. De begrotingssituatie van de CDBC, die in een intern verslag van 2018 en door de GRECO bijzonder problematisch werd genoemd, is de afgelopen jaren aanzienlijk verbeterd. Desondanks zijn de middelen van de CDBC over het algemeen nog altijd beperkt. Toch boekt de CDBC resultaten in corruptiezaken op hoog niveau en stelt hij ambtshalve onderzoeken in. Belanghebbenden wijzen op goede resultaten van de CDBC in recente onderzoeken, met name met betrekking tot corruptie bij overheidsfunctionarissen via beïnvloeding door misdaadorganisaties. Dat delen van de federale politie over beperkte middelen beschikken, heeft ook gevolgen voor corruptiezaken: de Federale Gerechtelijke Politie neemt niet meer deel aan een aantal fraudezaken in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en het SkyECC-onderzoek heeft zoveel corruptiezaken aan het licht gebracht dat het volgens het hoofd van de federale politie lastig wordt deze allemaal te behandelen.

Hoewel het land beschikt over een systeem voor het melden van buitenlandse omkoping, blijven er tekortkomingen bestaan, met name wat betreft verjaring, verzameling van bewijsmateriaal en prioritering. Zoals aangegeven in het verslag over de rechtsstaat 2021 is een aantal aanbevelingen van de OESO, met name inzake het onderzoek en de vervolging in het kader van buitenlandse omkopingszaken, nog niet volledig uitgevoerd, onder meer wat betreft de verjaringstermijn van onderzoeken. Zowel het onderzoek als de vervolging in het kader van buitenlandse omkopingszaken blijft moeilijk door de complexiteit van de operaties in derde landen en de over het algemeen beperkte middelen van de CDBC. Hierdoor wordt het nog moeilijker bewijsmateriaal te verzamelen en verzoeken om wederzijdse rechtshulp uit te voeren. Het openbaar ministerie heeft melding gemaakt van zeven geregistreerde gevallen van buitenlandse omkoping in de periode 2019-2021. Volgens belanghebbenden wordt er in een aantal van deze zaken vooruitgang geboekt.

De rechtshandhavingsinstanties staan positief tegenover minnelijke schikkingen, waarvan regelmatig gebruik wordt gemaakt om resultaten te boeken in corruptiezaken op hoog niveau. Op grond van de wetgeving inzake minnelijke schikkingen kan een verdachte een schikking met het openbaar ministerie treffen om de procedure zonder schuldbekentenis te seponeren. Volgens het openbaar ministerie zijn de afgelopen drie jaar in negen corruptiezaken dergelijke schikkingen geregistreerd. Rechtshandhavingsambtenaren wijzen op het positieve effect van dergelijke schikkingen, waardoor sneller resultaten kunnen worden geboekt, zowel wat betreft de opgelegde boetes als de tijd die nodig is om een corruptiezaak op hoog niveau af te sluiten. Volgens de minister van Justitie blijft voorzichtigheid echter geboden en mogen dergelijke schikkingen, hoe nuttig ze als aanvullend instrument ook zijn, niet de plaats innemen van de meer traditionele manier van werken. Het College van procureurs-generaal is bezig met een evaluatie van de huidige regels.

De invoering van het integriteitsbeleid in alle geledingen van de politie gaat niet probleemloos, maar er lopen nog een aantal initiatieven om dit probleem aan te pakken. Er worden momenteel besprekingen gevoerd om de gedragscode van de geïntegreerde politie aan te passen overeenkomstig de aanbevelingen van de GRECO, maar het tijdschema daarvoor ligt nog niet vast. De federale politie heeft, los daarvan, een algemeen integriteitsbeleid vastgesteld met het oog op de invoering van verdere maatregelen in de hele organisatie, en heeft het personeelsbestand van haar integriteitsafdeling uitgebreid. De invoering van het integriteitsbeleid in alle geledingen van de politie blijft een uitdaging, aangezien alle 185 lokale politiezones hun eigen integriteitsbeleid handhaven. In mei 2021 is een volledige evaluatie van de gehele politie gestart, die tegen 2023 de basis zal vormen voor concrete beleidsvoorstellen om de politie verder te moderniseren, ook op het gebied van integriteit. Parallel daarmee onderzoekt een werkgroep, naar aanleiding van een toezegging van de minister van Binnenlandse Zaken en recente onderzoeken naar corruptie bij de politie, hoe politieambtenaren gedurende hun hele loopbaan, en dus niet alleen aan het begin daarvan, op integriteit kunnen worden gescreend. Met het oog daarop werkt de politie naar eigen zeggen aan een verdere herziening van de politierichtsnoeren en aan de invoering van een specifiek nieuw IT-systeem. Er is ook een proefproject op dit gebied gepland. Daarnaast ligt er sinds september 2020 in het parlement een voorstel op tafel tot invoering van een integriteitscontrole bij de bevordering van politieambtenaren. De voor Douane en Accijnzen bevoegde dienst van het ministerie van Financiën heeft ook een specifiek actieplan aangenomen om de overheidsdiensten bewuster te maken van corruptie en om de integriteit van de overheidsdiensten te verbeteren, onder meer via opleiding in specifieke technieken om te reageren op toenaderingspogingen van misdaadorganisaties.

Hoewel er een algemene deontologische code voor de ambtenaren van het federaal openbaar ambt bestaat, zitten er nog steeds lacunes in het integriteitsbeleid voor ministers, ministeriële kabinetten en parlementsleden. Zowel binnen de regering als binnen het parlement worden besprekingen gevoerd over de algemene uitvoering van de GRECO-aanbevelingen op dit gebied (waarvan er veel grotendeels nog niet zijn uitgevoerd) en over de vooruitgang op het gebied van het integriteitsbeleid. Hoewel tot dusver weinig vooruitgang is geboekt, zullen de betrokken ministers naar verwachting in 2022 met een “gecoördineerd initiatief” komen. Ministers en de leden van hun kabinetten vallen grotendeels echter nog steeds buiten het toepassingsgebied van de bestaande regels. De deontologische code voor de ambtenaren van het (federaal) openbaar ambt is nog altijd alleen van toepassing op kabinetschefs en adjunct-kabinetschefs. De regering heeft zich ertoe verbonden de werkingssfeer van deze code uit te breiden tot alle kabinetsleden, maar wanneer die uitbreiding precies haar beslag zal krijgen, ligt nog niet vast. Een ministeriële omzendbrief met betrekking tot het deontologisch kader voor de ambtenaren van het federaal administratief openbaar ambt blijft van toepassing op alle federale ambtenaren, waarbij de Cel Integriteit en Cultuur binnen de Federale Overheidsdienst Beleid en Ondersteuning de algemene verantwoordelijkheid draagt voor het integriteitsbeheer ten aanzien van federale ambtenaren. De verbetering van het algemene federale integriteitsbeleid (met bijzondere aandacht voor de ambtenarij), eventueel met inbegrip van een sanctiemechanisme, is een van de prioriteiten van de minister voor Ambtenarenzaken. De Federale Deontologische Commissie heeft zich bereid getoond om een advies over het cumuleren van functies in de publieke sector op te stellen.

Er bestaan nog steeds tekortkomingen op het gebied van de verificatie en de transparantie van de vermogensaangifte en de belangenverklaring. Zoals opgemerkt in de verslagen over de rechtsstaat 2020 en 2021 volstaat het systeem van de vermogensaangifte niet om adequate verificatie en transparantie te waarborgen, aangezien het Rekenhof de aangifte ontvangt in een verzegelde enveloppe en alleen onderzoeksrechters toegang tot de aangiften hebben in het kader van strafrechtelijke onderzoeken. Anderzijds hebben alle personen die wettelijk verplicht waren om in 2021 een mandatenlijst in te dienen, dit ook daadwerkelijk gedaan. Het Rekenhof kan dossiers doorgeven aan het openbaar ministerie en kan sinds 2020 administratieve geldboetes opleggen als het dossier (van wie geen mandatenlijst of vermogensaangifte indient of de wettelijke termijn niet in acht neemt) niet verder wordt behandeld. De bij het Rekenhof ingediende lijsten van de extraparlementaire mandaten van de parlementsleden staan inmiddels ook op de website van het parlement. De Belgische autoriteiten zijn van plan initieel overleg tussen de uitvoerende en de wetgevende macht op te starten om het systeem van de vermogensaangifte en de mandatenlijst te verbeteren. Het parlement heeft in mei 2022 een kleine herziening goedgekeurd, op grond waarvan ook districtsburgemeesters en -schepenen een mandatenlijst en een vermogensaangifte moeten indienen. Een aantal andere wetgevingsinitiatieven over dit onderwerp is nog in behandeling in het parlement, maar het is nog niet duidelijk of daarvoor de vereiste meerderheid zal worden bereikt.

In het parlement wordt momenteel overleg gepleegd over een wijziging van de regels inzake geschenken en gratificaties voor leden van de Kamer van Volksvertegenwoordigers. De tekortkomingen die in eerdere verslagen over de rechtsstaat zijn vastgesteld, zijn tot dusver niet aangepakt. Het parlement heeft nog steeds geen duidelijke en consistente regels inzake geschenken en gratificaties. Zolang het parlementaire overleg over mogelijke wijzigingen van de regels inzake geschenken en gratificaties lopende is, kan de regering de regels die in dat verband van toepassing zijn voor ministers en hun kabinetten niet aanpassen. Het parlement heeft de Federale Deontologische Commissie in 2021 tweemaal verzocht advies uit te brengen over het bestaande systeem van geschenken en gratificaties voor parlementsleden. In antwoord hierop heeft deze commissie het parlement geadviseerd om bij wijze van duidelijk richtsnoer voor de parlementsleden concreet af te bakenen wat als een geschenk met een symbolische waarde dient te worden beschouwd. Het is aan het parlement te beslissen over verdere concrete stappen in deze hervorming. De Federale Deontologische Commissie heeft onder meer als taak leden van het parlement individueel te adviseren over mogelijke belangenconflicten, maar van die mogelijkheid wordt maar zelden gebruik gemaakt: sinds de commissie in 2016 met haar werk van start is gegaan, heeft ze slechts drie adviezen aan individuele leden uitgebracht.

De regering heeft toegezegd het toepassingsgebied van de lobbywetgeving uit te breiden tot alle leden van de regering en hun kabinetten, terwijl het parlement de bestaande wetgeving hervormt. De regering heeft in een beleidsnota beloofd het bestaande parlementaire lobbyregister uit te breiden en is in die nota tevens ingegaan op de in het regeerakkoord van 2020 aangekondigde hervormingen. Deze hervorming zou het bestaande parlementaire lobbyregister overeenkomstig de aanbevelingen van de GRECO uitbreiden tot de gehele regering en alle kabinetsleden, nadat het parlement zijn evaluatie van de bestaande wetgeving heeft afgerond. Inmiddels heeft de Kamer van Volksvertegenwoordigers de fracties geraadpleegd en een vergelijkende studie over een dergelijke hervorming besproken. Naar aanleiding hiervan is in december 2021 een wetgevingsinitiatief ter uitbreiding van de bestaande wetgeving inzake lobbyactiviteiten op tafel gelegd, dat momenteel in het parlement wordt besproken en waarover de Raad van State in februari 2022 advies heeft uitgebracht. Het voorstel houdt in dat er een lobbyregister (in het voorstel “transparantieregister” genoemd) komt voor het federale parlement en de federale regering en dat de voetafdruk van elk wetgevingsvoorstel moet worden bepaald. Deze werkzaamheden zouden in de zomer van 2022 kunnen worden afgerond.

Er blijven lacunes bestaan in de regels inzake “draaideurpraktijken”, zowel wat betreft het toepassingsgebied van de bestaande regels als wat betreft het ontbreken van beperkingen in de tijd. Zoals in voorgaande jaren is gemeld, bestaan er weliswaar enkele regels inzake “draaideurpraktijken” voor parlementsleden en ambtenaren, maar zitten er nog steeds lacunes in de regels van de deontologische code voor de leden van de regering en hun kabinetten. Indien de regering de toepassing van de deontologische code voor de ambtenaren van het openbaar ambt zou uitbreiden tot kabinetsleden (zie hierboven), zou daarmee ook toepassing van de regels inzake draaideurpraktijken worden uitgebreid. In het algemeen zijn er echter geen duidelijke of bindende regels inzake afkoelingsperioden of beperkingen in de tijd voor ministers, het personeel van ministers of parlementsleden. Alle werkzaamheden met betrekking tot dergelijke hervormingen bevinden zich nog in een voorbereidend stadium. Na de wijzigingen die in 2021 zijn ingevoerd overeenkomstig de aanbevelingen van de GRECO inzake buitenlandse schenkers, hebben zich geen verdere ontwikkelingen op het gebied van de financiering van politieke partijen voorgedaan.

Er staat een herziening van het wetgevingskader voor een betere bescherming van klokkenluiders op het programma. In het regeerakkoord werden, met het oog op aanpassing aan de desbetreffende EU-richtlijn, alomvattende regels ter bescherming van klokkenluiders aangekondigd, waarin specifiek wordt verwezen naar de bescherming van ambtenaren die te goeder trouw laakbare feiten in hun administratie aan de kaak stellen. Er zijn twee afzonderlijke wetten in voorbereiding, één voor de particuliere sector, onder leiding van het ministerie van Economische Zaken, en een voor de overheidssector, onder leiding van de Federale Overheidsdienst Beleid en Ondersteuning. De bestaande wet van 2013 inzake klokkenluiders binnen de overheid dient als basis. Er zou zowel een intern als een extern meldkanaal komen (het externe is in de meeste gevallen de Federale Ombudsman). De termijnen voor de vaststelling van deze twee wetten zijn echter nog niet duidelijk. Bij wetswijziging van december 2021 zijn de bestaande meldlijnen voor klokkenluiders binnen de politie geactualiseerd en is het Comité P het belangrijkste externe meldkanaal voor alle politiemedewerkers geworden.

Het gevaar voor corruptie in verband met COVID-19 blijft bestaan. De CDBC heeft nieuwe gevallen van corruptie geconstateerd die verband houden met de pandemie, met name op het gebied van fraude en overheidsopdrachten (mondmaskers, persoonlijke beschermingsmiddelen enz.). Met het oog op meer transparantie heeft het Rekenhof een interactief dashboard gecreëerd met informatie over steunmaatregelen van de overheid voor bedrijven en particulieren in de context van de COVID-19-crisis.

III.Mediapluriformiteit en -vrijheid