20.12.85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/1 
II 
(Voorbereidende besluiten) 
COMMISSIE 
Ontwerp-besluit van de Raad tot goedkeuring van het werkprogramma voor 1986 van het 
Europees strategisch programma voor onderzoek en ontwikkeling op het gebied van de 
informatietechnologie (ESPRIT) 
(85/C 332/01) 
DE RAAD VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN, 
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese 
Economische Gemeenschap, 
Gelet op Besluit 84/130/EEG van de Raad van 
28 februari 1984 inzake een Europees programma voor 
onderzoek en ontwikkeling op het gebied van de infor­
matietechnologie (ESPRIT) ('), en inzonderheid op 
artikel 3, lid 2, 
Gelet op het werkprogramma dat door de Commissie is 
ingediend, 
Overwegende dat de omschreven projecten op de in de 
technische bijlage bij het besluit tot vaststelling van het 
ESPRIT-programma beschreven werkgebieden vallen; 
Overwegende dat de feitelijke behoeften ten aanzien 
van de bijdrage van de Gemeenschap aan nieuwe pro­
jecten die onder de drempel van artikel 6 van Besluit 
84/130/EEG van de Raad blijven, zorgvuldig werden geanalyseerd met als gevolg dat er een zekere mate van 
flexibiliteit moet worden voorzien, 
BESLUIT: 
Artikel 1 
Het werkprogramma ESPRIT, zoals opgenomen in de 
bijlage, wordt voor het jaar 1986 goedgekeurd. 
Artikel 2 
Als streefcijfer kan 25 % van de totale bijdrage van de 
Gemeenschap aan nieuwe projecten worden toegewe­
zen aan niéuwe projecten die onder de drempel van 
artikel 6, lid 2, derde streepje, van Besluit 84/130/EEG 
blijven. 
Artikel 3 
Dit besluit treedt in werking op 
(') PB nr. L 67 van 9. 3. 1984, blz. 54. 
Nr. C 332/2 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
BIJLAGE 
ESPRIT-WERKPROGRAMMA 1986 
INHOUD 
0. INLEIDING 3 
1. DEELPROGRAMMA 1: GEAVANCEERDE MICRO-ELEKTRONIKA 8 
O & O-GEBIEDEN 1.1. Submicron MOS 9 
1.2. Submicron bipolair 10 
1.3. Computergesteund ontwerpen (CAD) 12 
1.4. Geïntegreerde schakelingen met samengestelde halfgeleiders .... 15 
1.5. Opto-elektronika 17 
1.6. Geavanceerde beeldschermtechnologie 19 
1.7. Algemene ondersteunende onderzoekthema's 19 
2. DEELPROGRAMMA 2: PROGRAMMATUURTECHNOLOGIE 23 
O & O-GEBIEDEN 2.1. Theorieën, methoden en gereedschappen 23 
2.2. Managementaspecten en industriële aspecten 28 
2.3. Gemeenschappelijke omgeving 29 
2.4. Evaluatie en demonstratieprojecten 31 
3. DEELPROGRAMMA 3: GEAVANCEERDE INFORMATIEVERWERKING 32 
O & O-GEBIEDEN 3.1. Kennisengineering 32 
3.2. Externe interfaces 35 
3.3. Informatie- en kennisopslag 38 
3.4. Computerarchitecturen 39 
3.5. Ontwerp- en systeemaspecten 41 
3.6. Focusseringsprojecten 42 
4. DEELPROGRAMMA 4: KANTOORSYSTEMEN 42 
O & O-GEBIEDEN 4.1. Kantoorsysteemwetenschap en menselijke factoren 44 
4.2. Geavanceerde werkstations en mens-machine-interfaces 46 
4.3. Communicatiesystemen 51 
4.4. Geavanceerde multimedia opslag- en terugzoeksystemen 53 
4.5. Geïntegreerde kantoorinformatiesystemen 55 
5. DEELPROGRAMMA 5: COMPUTERGEÏNTEGREERDE FABRICAGE 56 
O & O-GEBIEDEN 5.1. Architectuur van geïntegreerde systemen 56 
5.2. Computergesteund ontwerpen en engineering (CAD/CAE) 57 
5.3. Computergesteunde fabricage (CAM) 59 
5.4. Flexibele fabricagesystemen 60 
5.5. Subsystemen en componenten 62 
5.6. Toepassingen van CIM-systemen 63 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/3 
INLEIDING 
Deze inleiding is een integrerend deel van het ESPRIT-Werkprogramma 1986 en is 
onontbeerlijk voor de juiste interpretatie daarvan 
0.1. ACHTERGROND 
De Europese Economische Gemeenschap heeft 
het Europees Strategisch Programma voor Onder­
zoek en Ontwikkeling op het gebied van de Infor­
matietechnologie gelanceerd (ESPRIT). Het 
ESPRIT-Programma heeft ten doel de bevordering 
van pre-commerciële en generieke onderzoek- en 
ontwikkelingswerkzaamheden op het gebied van 
de informatietechnologie via projecten in samen­
werkingsverband binnen de Europese Gemeen­
schap welke voor een deel door de Gemeenschap 
worden gefinancierd. Voor ESPRIT is een 
beheersplan — het jaarlijks werkprogramma — 
opgesteld met het oog op een beter beheer en ver­
antwoording van het programma. Nadat het elk 
jaar door de Commissie in overleg met het 
ESPRIT-Beheerscomité is bijgesteld, wordt het 
document ter goedkeuring aan de Raad voorge­
legd. 
Dit is het derde van deze werkprogramma's en het 
heeft betrekking op de periode 1986-1990. 
0.2. DOEL 
De doelstellingen 
gramma 1986 zijn: van het ESPRIT-Werkpro-
— het fungeren als richtlijn voor potentiële indie­
ners van voorstellen door het aangeven van 
het bestreken terrein van het volledige 
ESPRIT-Werkprogramma; 
— beschrijving van de projectgebieden en hun 
onderlinge samenhang met inbegrip van 
beschrijvingen van de lopende werkzaamhe­
den die het resultaat zijn van de in 1984 en 
1985 gepubliceerde uitnodigingen tot het 
indienen van voorstellen; 
— het scheppen van een kader voor beoordeling 
en herziening van lopende projecten ten einde 
de vorderingen daarvan afzonderlijk en in 
onderlinge samenhang in te schatten; 
— te dienen als een referentiedocument voor 
overwegingen die verband houden met coördi-
natiewerkzaamheden in het kader van 
ESPRIT en in het kader van andere commu­
nautaire en nationale programma's, en als 
basis voor het bepalen van de relatie van ESPRIT met technologieprogramma's buiten 
de Gemeenschap. 
0.3. INDELING 
Het document bestaat uit een inleiding en vijf 
hoofdstukken die overeenstemmen met de techni­
sche deelprogramma's van ESPRIT. 
De indeling van ESPRIT O & O in vijf deelpro­
gramma's is hoofdzakelijk ingegeven door het feit 
dat het programma door de Gemeenschap moet 
kunnen worden beheerd. In werkelijkheid zijn er 
onderlinge relaties tussen de technische deelpro­
gramma's en het werkprogramma geeft de belang­
rijkste afhankelijkheden aan. 
Ieder deelprogramma is verdeeld in een aantal O 
& O-gebieden die verder zijn onderverdeeld in O 
& O-onderwerpen en -projecten. 
Ieder O & O-onderwerp wordt uitgebreid bespro­
ken met vermelding van de verwachte voortzetting 
van werkzaamheden uit de voorgaande jaren (in 
dit geval 1983 en 1984) en de werkzaamheden die 
voor 1985 zijn gepland. 
0.4. DE ESPRIT-AANPAK 
De aanpak van ESPRIT bestaat erin een technolo­
gische grondslag te leggen waardoor de Gemeen­
schap in staat wordt gesteld de door de nieuwe 
informatietechnologie (IT) geboden kansen te 
benutten, samenwerking te bevorderen en het pad 
te effenen voor normen van Europese oorsprong. 
ESPRIT is het Gemeenschapsprogramma dat spe­
cifiek bedoeld is voor O & O in een fase waarin 
nog geen sprake is van concurrentie en waarvoor 
samenwerking op communautair niveau zinvol is. 
Die samenwerking is noodzakeijk om projecten 
met kritische omvang uit te voeren of om de nood­
zakelijke deskundigheid samen te brengen die 
anders verspreid is over de Gemeenschap of om 
mogelijkheden te bieden voor marktuitbreiding. 
Door een kader vast te leggen voor parallelle tech­
nische benaderingen, bevordert ESPRIT boven­
dien de samenwerking tussen bedrijven onderling 
en tussen bedrijven en universiteiten. 
Nr. C 332/4 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
Het pre-commerciële aspect van ESPRIT betreft 
gebieden waarop binnen vijf a tien jaar handels­
mogelijkheden kunnen worden aangegrepen, en 
op die manier staat ESPRIT tussen het fundamen­
teel onderzoek dat gewoonlijk niet wordt bepaald 
door industriële prioriteiten en toegepaste indu­
striële onderzoek- en ontwikkelingswerkzaamhe-
den die beantwoorden aan specifieke behoeften 
op korte termijn. 
Bij de selectie en de vaststelling van de door 
ESPRIT te behandelen IT-gebieden hebben twee 
overwegingen een belangrijke rol gespeeld; de 
menselijkheid: 
i) de fundamentele technieken voldoende 
beheersen; 
ii) de beschikken over systemen die kunnen wor­
den aangepast aan de zich wijzigende behoef­
ten van de markt terwijl de kennis van mark­
ten dan weer een invloed kan hebben op de 
ontwikkeling van de technologie. 
Vijf gebieden of deelprogramma's zijn van strate­
gisch belang voor de Gemeenschap. 
DEELPROGRAMMA 1 — GEA VANCEERDE 
MICRO-ELEKTRON IKA 
Geavanceerde micro-elektronika omvat in het 
kader van dit deelprogramma alle onderzoek- en 
ontwikkelingsaspecten die erop gericht zijn de 
materiële elementen te verschaffen voor de ver­
werving, verwerking, opslag, transmissie en visuele 
weergave van gegevens welke door moderne infor-
maticaprodukten zijn vereist. Het vormt bijgevolg 
het hardware-fundament van de informatietechno­
logie-industrie. 
Dit deelprogramma houdt zich voornamelijk bezig 
met de prioritaire gebieden die nodig zijn om 
ervoor te zorgen dat Europa een concurrentieposi­
tie handhaaft bij het voorzien van de IT-fabri-
cage-industrie met deze essentiële bestanddelen 
met de vereiste capaciteit, in voldoende hoeveel­
heid en tegen concurrerende prijzen. 
DEELPROGRAMMA 2 — 
PROGRAMMA TUURTECHNOLOGIE 
Het Deelprogramma Programmatuurtechnologie 
streeft ernaar op communautair niveau doeltref­
fende en efficiënte methoden ter beschikking te 
stellen voor de industriële produktie van software 
van hoge kwaliteit en is bedoeld om te leiden tot 
een snellere introductie van nieuwe produkten en 
een vermindering van de onderhoudskosten van 
software. 
De werkzaamheden in het deelprogramma betref­
fen theorieën, methoden en gereedschappen om 
software-produktie een solide engineeringbasis te geven, projectmanagement en industriële aspecten 
om deze in de context van bedrijfsvoering en 
industrie te plaatsen, een gemeenschappelijke 
geïntegreerde software-engineeringomgeving, als­
mede de demonstratie van de doeltreffendheid 
van nieuwe software-produktiemethodes. 
DEELPROGRAMMA 3 — GEA VANCEERDE 
INFORMA T1EVER WERKING 
Dit deelprogramma zoekt middelen om het presta­
tievermogen en de doeltreffendheid van computer­
systemen te verbeteren door gebruik te maken van 
de vooruitgang in vier sleutelgebieden, namelijk 
kennisengineering, omvattende ontwikkeling van 
technieken voor vastlegging, representatie en 
manipulatie van kennis; externe interfaces, waarin 
de herkenning, de interpretatie en de synthese van 
signalen behandeld worden; informatie- en ken­
nisopslag, ontwikkeling in kennis- en gegevensba-
ses, de technieken voor toegang tot deze bases en 
de architectonische kenmerken en fysische eigen­
schappen van geavanceerde geheugenapparatuur; 
computerarchitectuur, d.w.z. de ontwikkeling van 
nieuwe computerarchitecturen en de bijbehorende 
programmeeromgevingen, waarbij speciale aan­
dacht zal worden besteed aan de toepassing van 
parallellisme. 
DEELPROGRAMMA 4 — KANTOORSYSTEMEN 
De uitdaging waarvoor de ontwikkeling van kan­
toorsystemen staat, omvat het begrijpen en onder­
steunen van de taken van kantoorpersoneel, wat 
meer betekent dan een eenvoudige aanpassing van 
traditionele kantoorfuncties aan de technologie, 
het aanbrengen van verbeteringen in mens-sys­
teem interfaces waardoor de kantoorsystemen pro-
duktief kunnen worden gebruikt door uiteenlo­
pende groepen kantoorpersoneel, en de ontwikke­
ling van systeemgerichte benaderingen van kan­
toorproblemen. 
Het deelprogramma is onderverdeeld in vijf gebie­
den: 
— kantoorsysteemwetenschap en menselijke 
factoren; 
— geavanceerde werkstations en mens-machine 
interfaces; 
— communicatiesystemen; 
— geavanceerde multimedia opslag- en terug­
zoeksystemen ; 
— geïntegreerde kantoorinformatiesystemen. 
DEELPROGRAMMA 5 — 
COMPUTERGEÏNTEGREERDE FABRICAGE (CIM) 
De twee hoofddoelstellingen van het CIM-deel-
programma zijn: ten eerste, de totstandbrenging in 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/5 
de Gemeenschap van een omgeving waarin geau­
tomatiseerde fabricagesystemen met onderdelen 
van verschillende leveranciers geïmplementeerd 
kunnen worden, waarbij het resulterende geïnte­
greerde systeem minimale functionele redundantie 
en maximale samenhang heeft; en ten tweede, de 
ondersteuning van individuele werkzaamheden 
aan geselecteerde subsystemen, interfaces en 
gereedschappen, waarvan de ontwikkeling of ver­
fijning van strategisch belang voor de industrie in 
de Gemeenschap wordt geacht en waarvan de ont-
werp-doelstellingen overeenkomen met de alge­
mene architectuur van de omgeving. 
De werkzaamheden in het deelprogramma hebben 
betrekking op de totale behoeften van fabricageac-
tiviteiten, van de planning en het ontwerp-stadium 
tot real-time-produktiebesturing. Dit omvat dus 
computergesteund ontwerpen (CAD), computerge-
steunde engineering (CAE), computergesteunde 
fabricage (CAM), flexible bewerkings- en assem­
blagesystemen, robotica, beproevingen en kwali­
teitscontrole. 
0.5. UITVOERING VAN HET PROGRAMMA EN 
INFRASTRUCTUUR 
De Commissie beheert en controleert de uitvoe­
ring van het programma. 
Zij is tevens verantwoordelijk voor de infrastruc­
tuur nodig voor de uitvoering van het programma. 
Een gedeelte van deze infrastructuur wordt 
gevormd door het informatie-uitwisselingssysteem 
(IES). Een ander gedeelte is de verspreiding van 
resultaten en rapporten, en het bijeenbrengen van 
informatie. Een derde gedeelte betreft het onder­
linge verband tussen O & O-werk en normalise­
ringsactiviteiten. 
Het ESPRIT-informatie-uitwisselingssysteem 
(IES) doet dienst als managementgereedschap. 
Het IES is een op IT gebaseerd gegevenscommu-
nicatiesysteem voor de uitwisseling van informatie 
tussen afzonderlijke deelnemers aan ESPRIT-pro-
jecten, hun management- en beleidsorganen en de 
Gemeenschap en de bij het programma- of pro­
jectmanagement betrokken nationale overheids­
diensten. 
Een aantal O & O-projecten in ESPRIT zal de 
wetenschappelijke en technische grondslagen leg­
gen waarop later normaliseringsactiviteiten geba­
seerd zullen worden. Omgekeerd zal extra werk 
nodig zijn voor bepaalde demonstraties van het op 
elkaar inwerken van normen; dit werk zal als deel 
van de infrastructuur worden beschouwd. Bij het 
streven naar normalisatie zal worden uitgegaan 
van het vastgestelde algemene beleid voor IT-nor-
malisatie, en er zal geen dubbel werk worden ver­
richt met bestaande organisaties of activiteiten. De verspreiding van resultaten van en het bijeen­
brengen van informatie voor ESPRIT is een 
belangrijk element van het programma. De doel­
stellingen ervan zijn de snelle toepassing van 
onderzoekresultaten van ESPRIT in de industrie 
van de Gemeenschap en de beste grondslag te vor­
men voor de planning en het beheer van het pro­
gramma, en voor de deelnemers aan de projecten. 
Te dien einde worden zowel klassieke mechanis­
men zoals publikaties of workshops of conferen­
ties gebruikt, alsook nieuwere communicatieme­
thodes met behulp van elektronische apparatuur, 
bijvoorbeeld IES. 
0.6. TELECOMMUNICATIE 
Bij de oorspronkelijke opstelling van de ESPRIT-
plannen werd onderkend dat telecommunicatie 
een belangrijk onderdeel vormt van informatie­
technologie. Destijds is het onderwerp evenwel 
niet als dusdanig opgenomen. 
In september 1983 deed de Commissie een mede­
deling aan de Raad waarin het toenemend econo­
misch belang van telecommunicatie voor de eco­
nomische ontwikkeling van de Gemeenschap werd 
aangetoond en zes actiegebieden werden voorge- • 
steld. 
Het tweede actiegebied vereist O & O in samen­
werkingsverband en werkverdeling in het pre-com­
merciële stadium. De Commissie heeft in 1984 een 
Planning Exercise op het gebied van Telecommu­
nicatie (PET) op stapel gezet in samenwerking met 
de belangrijkste Europese bedrijven en de natio­
nale PTT-laboratoria. Het doel daarvan was de 
eventuele voordelen van een communautaire aan­
pak te bepalen bij het vaststellen van de technolo­
gische ontwikkelingsbehoeften waaraan moet wor­
den voldaan om vanaf 1995 in de Gemeenschap 
over de capaciteit te kunnen beschikken om geïn­
tegreerde breedbandcommunicatie (IBC) tot stand 
te brengen. 
Op grond van de resultaten van deze planning 
exercise heeft de Commissie bij de Raad een voor­
stel in twee delen ingediend: 
— definitie van een IBC-referentiemodel aan de 
hand waarvan de verdere werkzaamheden 
moeten worden bepaald van een in overwe­
ging genomen O & O-Programma op het 
gebied van telecommunicatie dat de totstand­
brenging van de IBC mogelijk moet maken; 
— een reeks technologische evaluatieactiviteiten 
die in de eerste plaats de ontwikkeling van 
het referentiemodel moeten ondersteunen. 
De Raad heeft dit voorstel in juli 1985 goedge­
keurd en thans wordt werk gemaakt van het lance-
Nr. C 332/6 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
ren van de defïnitiefase van een programma voor 
„Onderzoek op het gebied van Geavanceerde 
Communicatie in Europa (RACE)", waarbij 
gebruik zal worden gemaakt van de resultaten van 
relevante ESPRIT-projecten; er zal worden 
gezorgd voor passende coïrdinatie tussen beide 
programma's. 
0.7. PROJECTTYPES 
In het ESPRIT-Werkprogramma 1986 is een 
onderscheid gemaakt tussen projecten van type A 
en type B. Ze zijn als volgt gedefinieerd: 
Projecten van type A zijn projecten die in het 
werkprogramma zijn beschreven en waarvan de 
doelstellingen nauwkeurig zijn gegeven. Gewoon­
lijk zijn er uitgebreide personele en financiële mid­
delen nodig en een aanzienlijke infrastructuur met 
duidelijke en constante perspectieven. 
Projecten van type B maken deel uit van onder­
zoekthema's die worden gegeven in de vorm van 
een niet-uitputtende opsomming van voorbeelden. 
Er zijn meestal minder middelen nodig, maar ze 
zijn even geschikt voor beheer aan de hand van 
mijlpalen en herzieningscyclussen als de grote pro­
jecten. 
0.8. HUIDIGE STAND VAN HET PROGRAMMA 
In dit werkprogramma zijn thans lopende werk­
zaamheden beschreven die het resultaat vormen 
van de in 1984 gepubliceerde uitnodiging tot het 
indienen van voorstellen of werkzaamheden die 
naar alle waarschijnlijkheid zullen aanvangen en 
het resultaat vormen van de oproep tot het indie­
nen van voorstellen voor 1985. De stappen die tot 
deze werkzaamheden hebben geleid waren als 
volgt: 
Een voorafgaande kennisgeving voor deelneming 
aan het ESPRIT-Hoofdprogramma is gepubli­
ceerd op 30 december 1983. Op 28 februari 1984 
keurde de Raad van Ministers het programma 
goed voor een eerste periode van vijf jaar. Het 
Werkprogramma 1984 werd gepubliceerd in het 
Publikatieblad van de Europese Gemeenschap­
pen. 
Een eerste verzoek om voorstellen voor het hoofd­
programma is op 21 maart 1984 gepubliceerd. In 
antwoord daarop zijn bijna 450 voorstellen ont­
vangen die in de loop van de maanden mei en juni 
1984 zijn geëvalueerd. In juli 1984 is een lijst van 
geselecteerde voorstellen samengesteld voor ver­
dere besprekingen en definitieve goedkeuring. 
Bovendien werd een groot deel van de in de proef­
fase verrichte werkzaamheden in het hoofdpro­
gramma voortgezet. 
In .1985 werd een tweede verzoek om voorstellen 
op dezelfde wijze afgehandeld. Er werden 400 voorstellen ontvangen en geëvalueerd. In juli 1985 
werd een lijst van geselecteerde voorstellen vastge­
steld voor verdere bespreking. Om aan de activiteit 
op het gebied van programmatuurtechnologie 
kracht bij te zetten werd in september 1985 een 
aanvullende uitnodiging tot het indienen van 
voorstellen gepubliceerd die de invulling van het 
werkprogramma moet verbeteren. 
Voor deelname aan de ontwikkeling van IES en 
de diensten daarvoor is op 14 juli 1984 een ver­
zoek om voorstellen gepubliceerd. Er zijn 25 ant­
woorden ontvangen en geëvalueerd. Verschillende 
daarvan hebben reeds tot contracten geleid. 
0.9. REIKWIJDTE VAN HET WERKPROGRAMMA 
EN VERWACHTE RESPONS 
Het Werkprogramma 1986 bestrijkt de periode 
1986-1990. Dat is voldoende lang om de looptijd 
van de langere projecten te omvatten. Informatie­
technologie evolueert evenwel snel en het kan dus 
noodzakelijk blijken de O & O-doelstellingen in 
de jaarlijkse herziening bij te stellen. 
In het Werkprogramma voor 1986 zijn in vergelij­
king met 1985 minder bijzonderheden over tussen­
tijdse doelstellingen opgenomen, aangezien deze 
grotendeels dezelfde zijn als die van de lopende 
projecten. 
Dergelijke tussentijdse doelstellingen werden in 
vorige versies van het werkprogramma vermeld 
om een referentiebasis te scheppen voor evaluatie, 
zinvol management en verdere detaillering. Zij 
vormden een middel om in te schatten hoe de 
algemene doelstellingen van het project kunnen 
worden verwezenlijkt en zij waren indicatoren en 
eerste controlepunten aan de hand waarvan con­
crete projectvoorstellen werden onderzocht. Tus­
sentijdse doelstellingen mogen evenwel niet wor­
den beschouwd als wettelijke verplichtingen zodat 
voorstellen met volmaakt aanvaardbare einddoel­
stellingen niet worden afgewezen uitsluitend 
omdat ze zijn opgezet met andere tussentijdse 
doelstellingen dan de in dit werkprogramma voor­
gestelde. 
Binnen ieder van de onderscheiden gebieden van 
ESPRIT zijn er werkzaamheden die afhankelijk 
kunnen zijn van de bekwaamheden, technieken of 
technologieën die op een of meer andere gebieden 
worden ontwikkeld. 
Met het oog op een betere presentatie zijn de 
beschrijvingen van lopende werkzaamheden kur-
sief gedrukt. Deze beschrijvingen zijn onderge­
bracht onder de meest voor de hand liggende titel, 
maar er zij op gewezen dat de projecten die in het 
kader van vorige werkprogramma's zijn geformu­
leerd in sommige gevallen de thans gehanteerde 
grenzen tussen onderwerpen overschrijden. 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/7 
In het Werkprogramma voor 1986 zijn de project­
beschrijvingen voor 1983/1984 in vergelijking met 
1985 bijgewerkt. De bijgewerkte tekst heeft betrek­
king op wijzigingen in de uiteindelijk gesloten 
contracten ten opzichte van de oorspronkelijke 
formulering van de voorstellen. In voorkomende 
gevallen zijn tevens de resultaten van lopende 
werkzaamheden opgegeven. 
De meest recente informatie over de projecten 
voor 1985 die bij het ter perse gaan (oktober 1985) 
beschikbaar was, is in het Werkprogramma 1986 
verwerkt. Er zij evenwel op gewezen dat ten tijde 
van de opstelling van het Werkprogramma de 
Commissie de definitieve besprekingen over al 
deze werkzaamheden nog niet had beëindigd en 
dat in bepaalde gevallen wijzigingen noodzakelijk 
kunnen blijken. 
Uit het Werkprogramma 1986 blijkt dat, hoewel op 
een aanzienlijk gedeelte van de technische gebie­
den die voor de eerste fase van ESPRIT zijn gese­
lecteerd projecten worden uitgevoerd, er nog 
enkele belangrijke gebieden zijn waarop niets 
gebeurt. In elk hoofdstuk van het werkprogramma 
zijn deze gebieden nader aangegeven onder de 
titel „Vooruitzichten voor andere werkzaamhe­
den". De in 1986 eventueel te publiceren uitnodigingen 
tot het indienen van voorstellen zullen betrekking 
hebben op hetzij een selectie van werkzaamheden 
waarvoor nog geen voorstellen zijn ingediend het­
zij werkzaamheden voor projecten die voortijdig 
zijn beëindigd, op voorwaarde dat het onderwerp 
nog steeds van prioritair belang is voor het berei­
ken van de ESPRIT-doelstellingen. Het is de 
bedoeling dat de na deze oproepen in aanmerking 
genomen projecten speciaal de samenhang van de 
werkzaamheden in het kader van ESPRIT verster­
ken en het bereiken van de strategische doelstel­
lingen naderbij brengen. 
Dergelijke oproepen zullen op een nauwkeurig 
afgebakend terrein betrekking hebben en er zullen 
minder financiële middelen mee gemoeid zijn dan 
de grotere uitnodigingen tot het indienen van 
voorstellen die in de afgelopen jaren zijn gepubli­
ceerd. In deze oproepen zal slechts een selectie 
worden opgenomen van de gebieden die in dit 
werkprogramma als potentieel geschikt zijn ver­
meld. 
Voor degenen die van plan zijn voorstellen in te 
dienen verdient het derhalve aanbeveling de 
publikatie af te wachten van de meer gedetail­
leerde oproep(en) waarin de noodzakelijke infor­
matie wordt verstrekt. 
0.10. BESCHIKBARE MIDDELEN 
De verdeling van de middelen die in totaal voor ESPRIT zijn uitgetrokken over de ver­
schillende deelprogramma's kan naar aanleiding van een verdere technologische evolu­
tie in de wereld worden gewijzigd. Met name in het licht van de respons van de indu­
strie op verzoeken om voorstellen, moet het mogelijk zijn middelen van het ene naar het 
andere deelprogramma over te hevelen — de onderverdeling van ESPRIT in vijf gebie­
den spruit immers voort uit managementbehoeften en is niet intrinsiek aan de aard van 
de werkzaamheden. 
De Gemeenschapsbijdrage voor de vijf technische gebieden (in miljoen Ecu) die tot 
dusver ter ondersteuning van projecten is toegewezen, waarbij wordt aangenomen dat 
de projecten worden voltooid zoals gepland, is ongeveer als volgt verdeeld: 
Deelprogramma 
1. Micro-elektronika 
2. Programmatuurtechnologie 
3. AIP 
4. Kantoprsystemen 
5. CIM 
Totaal Jaar van het verzoek om 
voorstellen 
1983/1984 
85,5 
72,9 
89,8 
82,6 
45,2 
376,0 1985 
76,5 
56,6 
65,0 
54,6 
41,2 
293,9 Totaal 
162,0 
129,5 
154,8 
137,2 
86,4 
669,9 Percentage van 
het totaal 
24,2 
19,3 
23,0 
20,5 
13,0 
100,0 
De verschillen welke sommige bedragen vertonen ten opzichte van de vorige perioden 
moeten worden toegeschreven aan het feit dat voor vroegere werkzaamheden naar aan­
leiding van een latere oproep een nieuw voorstel in gewijzigde vorm is ingediend. 
Deze bedragen, die als planningcijfers moeten worden beschouwd, zijn gebaseerd op de 
reeks projecten die thans in uitvoering zijn of waarover wordt onderhandeld. Zij zullen 
moeten worden bijgewerkt naarmate zich op de technische gebieden veranderingen 
voordoen in de positie van de projecten en contracten. Het is echter niet de bedoeling 
in deze globale verdeling over de vijf gebieden enige verandering te brengen. 
Nr. C 332/8 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
Noten: 
(1) In de cijfers voor 1983/1984 zijn de bijdragen voor de proefprojecten in 1983 
begrepen en voor projecten die naar aanleiding van de eerste uitnodiging tot het 
indienen van voorstellen voor het hoofdprogramma in 1984 zijn begonnen. 
(2) De cijfers voor 1985 zijn richtcijfers en moeten misschien worden aangepast wan­
neer de onderhandelingen over de contracten zijn afgerond. 
(3) Bij de cijfers voor programmatuurtechnologie voor 1985 is rekening gehouden met 
de verwachte extra uitnodiging tot het indienen van voorstellen. 
(4) Eventuele uitgaven voor beheer en infrastructuur zijn niet in deze cijfers begrepen. 
DEELPROGRAMMA 1: 
GEAVANCEERDE MICRO-ELEKTRONIKA 
1.0. Inleiding 
Geavanceerde micro-elektronika omvat in de context 
van dit deelprogramma alle aspecten van onderzoek en 
ontwikkeling die gericht zijn op de beschikbaarstelling 
van de voor moderne informaticaprodukten benodigde 
fysieke elementen voor de verzameling, verwerking, 
opslag, overdracht en zichtbaarmaking van gegevens; 
het is derhalve de basis van de apparatuur van de 
IT-industrie. 
Dit deelprogramma is met name gericht op de aan­
dachtsgebieden, die nodig zijn om ervoor te zorgen dat 
Europa een concurrerende positie behoudt ten aanzien 
van de levering van deze componenten, die essentieel 
zijn bij de fabricage door de IT-industrie in Europa, 
met de vereiste technische mogelijkheden, in vol­
doende hoeveelheden en tegen concurrerende prijzen. 
Overzicht van de werkgebieden van het deelprogramma 
Het hoofddoel van het Programma voor onderzoek en 
ontwikkeling van de micro-elektronika is de mogelijk­
heden van de op silicium gebaseerde MOS- en bipo­
laire technologie zover mogelijk op te voeren (gebieden 
1.1 en 1.2) en daarnaast verder te onderzoeken welke 
mogelijkheden worden geboden door de samengestelde 
halfgeleidermaterialen zoals galliumarsenide (gebied 
1.4); deze overtreffen op sleutelgebieden de mogelijk­
heden van silicium. Op de gebieden 1.1 en 1.2 zijn vier 
nieuwe B-projecten in bespreking, twee op elk gebied. 
Op gebied 1.4 worden één nieuw A-project en twee 
nieuwe B-projecten besproken. 
Het moet niet alleen mogelijk worden gemaakt chips 
met een groot aantal functies te produceren, maar ook 
moeten de problemen worden aangepakt die de gecom­pliceerdheid van het ontwerpen daarvan veroorzaakt. 
Een effectieve beheersing van dit gecompliceerde ont-
werp-proces is het hoofddoel van computeronder­
steund ontwerp (CAD) van VLSI-systemen, het onder­
werp van gebied 1.3. Vijf nieuwe A-projecten worden 
momenteel op dit gebied besproken. 
Gebied 1.5 betreft onderzoek naar de mogelijkheden 
van opto-elektronische apparatuur, met name op het 
gebied van gegevenstransmissie. Het lopende A-project 
op dit gebied zal worden bijgewerkt en verbeterd door 
nieuwe concepten naar aanleiding van twee voorstellen 
die zijn ingediend in een reactie op de uitnodiging van 
1985. Er wordt momenteel ook onderhandeld over een 
nieuw B-project. 
Geavanceerde beeldschermtechnologieën is het onder­
werp van gebied 1.6. Hierdoor wordt de mogelijkheid 
geboden de alom tegenwoordige kathodestraalbuis als 
belangrijkste techniek voor beeldschermen van grote 
afmetingen te vervangen door compactere halfgeleider­
equivalenten. Eén nieuw B-project is momenteel in 
bespreking. 
De gebieden 1.8 en 1.9 van het vorige (1985) Werkpro­
gramma zijn nu ondergebracht in een nieuw gebied 1.7. 
Hier zijn onderzoekthema's samengebracht die meer 
innoverend zijn of op langere termijn worden uitge­
voerd dan de onderwerpen op de gebieden 1 tot 6 als­
mede kritieke technologiegebieden en technieken met 
een gemeenschappelijke basis. Dit omvat onderwerpen 
als behuizingen, opstelling van modellen voor compo­
nenten en speciale bewerkingsmaterialen en -technie­
ken. 
Ook computergestuurde fabricage van VLSI is nodig 
ter ondersteuning van de technologieprogramma's. 
Hier worden door schaalverkleining en vermindering 
van de laagdikte steeds hogere eisen gesteld aan de 
procesbeheersing, wanneer de uiteindelijke parameters 
van de componenten afhankelijk zijn van een groot 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/9 
aantal variabelen. Een minimalisering van de manipu­
latie door de mens en een aanpak van de bronnen van 
opbrengstbeperkende verontreiniging zijn in deze situa­
tie cruciaal. Bij een bepaald verontreinigingsniveau 
treedt er bij schaalverkleining een scherpe daling van 
de opbrengst op. 
Deze problemen kunnen worden aangepakt door 
geschikte projecten van het type B op dit gebied. 
Het bovenstaande is ook een voorbeeld van een situa­
tie, waar samenwerking tussen deelprogramma's zeer 
waardevol kan zijn. Samenwerking met CIM-projecten 
die zich bezighouden met soortgelijke problemen dient 
te worden gestimuleerd. 
Op gebied 1.7 worden momenteel zeven nieuwe projec­
ten besproken. 
O & O-gebied 1.1: Submicron MOS 
Als eis wordt gesteld om alle afzonderlijke processtap­
pen (zoals lithografie, etsen, dopen) te ontwikkelen, ten 
einde bij MOS een submicronstructuurgrootte te verwe­
zenlijken. Het doel is een proces te ontwikkelen waar­
mede het mogelijk is op een chip enkele miljoenen 
componenten aan logica en geheugen aan te brengen. 
De verwachting is dat beneden ongeveer 0,7 um voor 
de lithografie gebruik zal worden gemaakt van andere 
dan optische hulpmiddelen. Ook zal worden ingegaan 
op de modelvorming van processen en componenten. 
Voor het verwezenlijken van deze doelstellingen moe­
ten de kritische technieken worden ontwikkeld op met 
1.1 en 1.2 gemeenschappelijke gebieden (zie gebied 
1.7). 
1.1.1. Doelstellingen: 
De voornaamste doelstellingen van het globale Vijfja-
renprogramma zijn: 
— 18 maanden: ontwerp en evaluatie van een proef-
chip met meer dan 1 000 transistoren gebaseerd op 
1 um-ontwerp-voorschriften met een steek (metaal 
plus tussenruimte) van 3 um. 
— 3 jaar: eerste exemplaren van demonstratieschake­
lingen met 0,5 miljoen transistoren, 1 urn-ontwerp­
voorschriften, met gegevens over de vermogen/ 
snelheid-relatie en over de vertragingstijd. 
— 4 jaar: statistische gegevens inzake de homogeniteit 
op een plak en opbrengst voor 1 um-ontwerp-voor-
schriften en testschakelingen met meer dan 1 000 
transistoren met 0,7 um-ontwerp-voorschriften en 
een steek van 2 um. 
— 5 jaar: eerste exemplaren van schakelingen met 
meer dan 1 miljoen transistoren, 0,7 um-ontwerp-
voorschriften, met gegevens over de vermogen/ 
snelheid-relatie en over de vertragingstijd. 1.1.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
„Naar een 3D-benadering van SOI-materialen en verwer­
king" 
Proj.Ref. 245: A/84 
Het doel van dit onderzoek in samenwerkingsverband 
vormt de bestudering en ontwikkeling van nieuwe sili-
ciumtechnologieën welke voor driedimensionale inte­
gratie noodzakelijk zijn. Deze 3D-benadering biedt de 
mogelijkheid van een hogere dichtheidsintegratie, 
hogere werkingssnelheid en multifunctionele signaal­
verwerking. De drie belangrijkste technologische fasen 
die worden uitgevoerd zijn: 
a) groei van SOI-actieve lagen met elektronische 
eigenschappen die noodzakelijk zijn voor het ver­
wezenlijken van componenten en schakelingen van 
hoge kwaliteit; 
b) een zodanige stapeling van twee actieve niveaus 
dat elke kwaliteitsaantasting van reeds gereali­
seerde componenten wordt vermeden; 
c) SOI-processen van enkelvoudig niveau voor de 
vervaardiging van afzonderlijke componenten en 
hun aansluiting; ontwikkeling van een volledig 
proces met twee actieve lagen. 
,,Submicron-CMOS-technologie" 
Proj. Ref. 554: A/84 
Het project is gericht op ontwikkeling van de bouwstenen 
die noodzakelijk zijn voor een 0,5 um-CMOS-proces dat 
in de eerste plaats gericht is op de produktie van zeer 
snelle digitale schakelingen. Ten einde het programma de 
beste kans op succes te bieden, zijn twee fasen vastgesteld 
en opgezet. De eerste is gericht op een tussentijdse stap 
op 1 um-niveau, terwijl de tweede is afgestemd op de uit­
eindelijke 0,5 um-CMOS-reeks. Bij beëindiging van het 
project moeten de IC-bedrijven van het consortium op 
proefschaal beschikken over de bouwstenen van een 
CMOS-proces waarmede IC's kunnen worden verwezen­
lijkt met 0,5 um-karakteristieken. 
Twee onderdelen van bovenstaand project 554 zullen 
waarschijnlijk worden uitgebreid door toevoeging van de 
beide volgende projecten: 
,,Submicroncontacttechnologie en betrouwbaarheid" 
Proj. Ref. 810: B/85 
Deze werkzaamheden beogen de ontwikkeling van goede 
contacttechnologieën die verenigbaar zijn met de vervaar­
diging van CMOS en bipolaire schakelingen met een 
micron- of submicronontwerp-voorschriften. 
Nr. C 332/10 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
Er wordt een onderzoek ingesteld naar de contacteigen­
schappen met beproeving van de levensduur onder ver­
schillende belastingen met gebruikmaking van uitge­
breide falingsanalyses en met het oog op een kwantita­
tieve beoordeling van de contactprestaties en betrouw­
baarheid. 
,,Poorttransistor van hittevast metaal" 
Proj.Ref. 1125: B/85 
Deze werkzaamheden hebben betrekking op het gebruik 
van wolfraam als poortmateriaal: sputtering of chemische 
dampneerslag worden onderzocht en vergeleken; er wordt 
een studie gemaakt van verschillende poort structuren 
zoals zuiver W, W op polysilicium of andere kussenlagen. 
Het accent zal komen te liggen op W-oxide-Si-structuren 
met het oog op de karakterisering en betrouwbaarheid. 
Men zal zich echter tevens bezighouden met proceswijzi­
gingen die voor het gebruik van W noodzakelijk zijn en 
welke zullen worden verwerkt in een demonstratieschake­
ling op submicronschaal. 
„Fysisch-chemische karakterisering van siliciumoxynitri-
den in verband met hun elektronische eigenschappen " 
Proj.Ref: 369: B/84 
Het doel van het project is in de eerste plaats de relatie 
vast te stellen tussen de fysisch-chemische en elektrische 
eigenschappen van siliciumoxynitride-film en in de 
tweede plaats de relatie tussen de fysisch-chemische 
eigenschappen en de groeiparameters. Dit onderzoek 
wordt uitgevoerd met het oog op mogelijke toepassing 
van siliciumoxynitriden in de IC-technologie, bij voor­
beeld in op NMOS-gebaseerde niet-vluchtige geheugens 
en in submicron-MOS-componenten. 
,,Substraten voor CMOS-VLSI-technologie" 
Proj. Ref 509: B/84 
Deel 1: Het opzetten van een intrinsiek gettering (IGJ-
proces voor plakken met middelmatig hoge zuurstofcon­
centratie. Het proces zou onafhankelijk moeten zijn van 
het substraattype (p ofn) en moeten kunnen resulteren in: 
— een hoog-defectieve bulk region 
— een defectvrije denuded zone 
Voor de dikte van deze zone is 1-10 urn als een optimaal 
compromis vastgesteld voor verschillende factoren (lek­
stroom, ongevoeligheid voor latch-up en soft error). 
Deel 2: Karakterisering van epi-plakken met diameters 
van 4 en 6 inch. De dikte van de epi-laag moet in het 
bereik van 5-10 um liggen, zowel voor p+ als voor 
n +-substraten. Dit diktebereik is geschikt voor submi-
cron-CMOS. Tenslotte moeten IG- en epi-pocessen onderling passend worden gemaakt ten einde intrinsiek 
gegetterde epi-plakken met geringe lekstroom te verkrij­
gen voor submicron-CM OS-componenten die ongevoelig 
zijn voor soft errors. 
1.1.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Dit gebied wordt voldoende bestreken door de geselec­
teerde projecten; het zal waarschijnlijk niet worden 
opgenomen in de in 1986 te publiceren uitnodiging(en) 
tot het indienen van voorstellen. 
O & O-gebied 1.2: Submicron bipolair 
Het algemene doel is de ontwikkeling van specifieke 
bipolaire submicron-processtappen die kunnen leiden 
tot een volledige processequentie voor IC's met zeer 
hoge prestaties. 
Hiertoe zijn de volgende ontwikkelingen in het project­
gebied opgenomen: 
— algemene concepten voor schakelingen waarvan de 
evolutie parallel moet lopen met die van de tech­
nologie; 
— een verticale componentenstructuur die geschikt is 
voor submicronlithographie; 
— een geschikte technologie voor meerlaagsverbin-
dingen; 
— een passende contact- en meerlaagsverbindings-
technologie; 
— een passend hoge dissipatie, groot aantal pennen, 
elektrisch aagepaste bedrading, behuizingen; 
— weergave van processen en componenten in 
modellen. 
Kritische technieken ter ondersteuning van de gebieden 
1.1 en 1.2 zijn vermeld onder 1.7. 
1.2.1. Doelstellingen: 
De voornaamste doelstellingen van het Vijfjarenpro-
gramma zijn: 
— Ie jaar: eerste procesontwerpen; evaluatie en 
keuze van essentiële apparatuur 
— 2e jaar: opstelling van ontwerp-voorschriften voor 
1 micron 
— 3e jaar: demonstratie van het 1 micron-proces voor 
chips met 10/20 000 poorten en schakelin­
gen met een poortvertraging van 100 ps 
— 4e jaar: opstelling van definitieve ontwerp-voor­
schriften voor 0,7 micron-structuren 
— 5e jaar: beschikbaarheid van de eerste exemplaren 
van 0,7 micron-chips met 20/50 000 poor­
ten 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/11 
1.2.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
,,Submicron bipolaire technologie — I" 
Proj. Ref. 243: A/84 
De algemene doelstelling van het programma is de ont­
wikkeling van specifieke bipolaire submicron-processtap­
pen welke leiden tot complete processequenties voor de 
vervaardiging van IC's met zeer hoge prestaties. 
Een gemeenschappelijk proefmasker en gemeenschappe­
lijke beproevingsprocedure werden inmiddels gedefinieerd 
en overeengekomen tussen de partners ten einde goede 
werkomstandigheden en een passende vergelijkingsbasis 
te creëren voor doelmatige arbeid in samenwerkingsver­
band. 
In het werkprogramma zijn twee belangrijke tijdstippen 
geprojecteerd: 
a) eind 1987, intermediair 1 um-proces; 
demonstratie van een poortvertraging van circa 100 
ps bij een complexiteit van 10 tot 20 000 poorten 
b) eind 1989, submicronproces; 
demonstratie van een poortvertraging van minder 
dan 100 ps bij een complexiteit van meer dan 20 000 
poorten. 
Twee onderdelen van de projecten nr. 243 zullen waar­
schijnlijk met de beide volgende projecten worden uitge­
breid: 
,, Bipolaire structuur met zeer hoge prestaties" 
Proj. Ref. 1018: B/85 
Deze werkzaamheden beogen de ontwikkeling en optima­
lisering van processchema's voor een zijwandbasiscon-
tactconstructie als aanvulling op de submicron bipolaire 
componenten ontwikkeld in het kader van de ,,submicron 
bipolaire technologie — /". 
,, Polymeren met hoge prestaties voor meerlaagsverbin-
dingsisolatie" 
Proj. Ref. 1025: B/85 
Deze werkzaamheden hebben betrekking op onderzoek 
en ontwikkeling van polymeren met hoge prestaties voor 
intermetallische isolatielagen met of zonder vermogen tot 
photocrosslinking. Deze polymeren met hoge prestaties 
zouden op polyimide gebaseerde harsen zijn met: 
a) hoge thermische en chemische weerstand 
b) hoogstaande mechanische en diëlektrische eigen­
schappen in combinatie met een goede etsweerstand. 
,,Submicron bipolaire technologie — //" 
Proj. Ref. 281: A/84 
Het project is gericht op de ontwikkeling van een bipo­
laire technologie voor uiterst snelle gegevens- en signaal-
verwerkingsprodukten. Met behulp van deze technologie kunnen vertragingstijden worden gerealiseerd van minder 
dan 100 ps en de integratie van 50 000 poorten op een 
oppervlak van circa 100 mm2. Hiervoor moeten de com­
ponentafmetingen kleiner worden dan 1 um, moet een 
passende transistorstructuur worden ontwikkeld en een 
meerlaagsmetallisatie tot vijf lagen worden ontwikkeld. 
De uitvoerbaarheid van geïntegreerde schakelingen met 
het aangeduide integratieniveau met behulp van dit pro­
ces zal bij voltooiing van het project door middel van een 
passende proefchip worden aangetoond (demonstratie-
chip). 
Daaraan voorafgaand zal in de gepaste fasen de stand 
van de technologische ontwikkeling worden gedemon­
streerd aan de hand van twee andere demonstratiechips. 
De eerste hiervan is een ECL-poortfiguratie met circa 
10 000 poorten. Deze kan als volgt worden gekarakteri­
seerd: 
Voor de transistor wordt gebruik gemaakt van een zelf-
richtende emitter-basisstructuur met polySi-emitter en 
-basis. De voordelen met betrekking tot de prestaties 
resulteren uit een vermindering van het transistoropper­
vlak door zelfrichtende processing, uit de polySi-emitter 
en uit een lagere basisweerstand. De typerende vertra­
ging en produkt van snelheid en vermogen zijn respectie­
velijk 200 ps en 0,7pj. Voor bedrading en vermogensver­
deling zijn drie gemetalliseerde lagen aanwezig met een 
organische/anorganische laag voor de isolatie. In de eer­
ste laag bedraagt de metaalsteek 6 um (zonder via's). 
Het oppervlak van de chip is ongeveer 150 mm2 en het 
karakteristiek energieverbruik is 23 W. De voorgenomen 
omhulling is gebaseerd op een TA B-proces met een cap-
tonfilm van standaardafmeting (35 mm). 
Momenteel zijn de meeste werkzaamheden in het kader 
van het project geconcentreerd op de procesontwikkeling 
voor de eerste demonstratiechip. Een nauwkeurige defi­
niëring van de tweede demonstratiechip vindt plaats aan 
het einde van het tweede jaar van de ontwikkelingswerk-
zaamheden. 
,,Een CMOS bipolair proces met groot vermogen voor 
VLSI-schakelingen " 
Proj. Ref. 412: A/84 
Dit project is gericht op de ontwikkeling van een VLSI-
technologie waarin, op één chip, MOS-schakelingen met 
de hoogste thans te verwezenlijken dichtheid worden 
gecombineerd met bipolaire schakelingen van overeen­
komstige dichtheid, maar met een grotere geschiktheid 
voor specifieke taken, met name interfacing met externe 
apparatuur. De nadruk valt bij het project op de technolo­
gische aspecten: ontwikkeling van methoden met behulp 
waarvan zowel bipolaire als MOS-transistoren in ver­
enigbare processtappen kunnen worden vervaardigd en 
wel tot afmetingen die vergelijkbaar zijn met die welke 
thans alleen in de MOS-technologie worden bereikt. 
Naast deze werkzaamheden op technologisch gebied 
moeten ontwerp-methoden worden ontwikkeld voor de 
specifieke schakelingstypen die worden beoogd, in combi­
natie met een studie ter bepaling van de meest geschikte 
onderverdeling van subsystemen tussen de beide schake-
lingstechnologieën voor de verschillende toepassingsty-
pen. 
Nr. C 332/12 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20.12.85 
1.2.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Dit gebied wordt voldoende bestreken door de geselec­
teerde projecten; het zal waarschijnlijk niet worden 
opgenomen in de in 1986 te publiceren uitnodiging(en) 
tot het indienen van voorstellen. 
O & O-gebied 1.3: CAD 
1.3.1. Doelstellingen 
De beide hoofddoelstellingen zijn: 
a) ontwikkeling van geavanceerde CAD-technieken 
om de steeds toenemende complexiteit van de 
schakelingen op micro-elektronikagebied te 
beheersen; 
b) totstandbrenging van een potentieel voor het ont­
werpen van gecompliceerde VLS I-schakelingen dat 
voor de gehele IT-gemeenschap in de EEG toegan­
kelijk is. 
De algemene doestelling is het binnen een gemeen­
schappelijk kader ontwikkelen van een geïntegreerde 
reeks van overdraagbare hulpmiddelen die geschikt zijn 
voor VLSI-schakelingen met enkele miljoenen compo­
nenten. Deze hulpmiddelen moeten: 
— een snelwerkende gebruikersvriendelijke faciliteit 
bieden die gemakkelijk kan worden aangepast aan 
technologische veranderingen; 
— systeemontwerpers in staat stellen snel goede ont­
werpen te maken die kunnen worden getest en de 
bijbehorende testinformatie snel te verwerken; 
— faciliteiten bieden voor de optimalisatie van scha­
kelingen ten aanzien van betrouwbaarheid en pres­
taties ; 
— methoden omvatten voor op cellen gebaseerde ont­
werpen en bibliotheken met aanpasbare bouwste­
nen; 
— relevante resultaten van CAD-projecten in het 
kader van Verordening (EEG) nr. 3744/81 assimi­
leren. 
Strategie 
a) Er dient een positieve poging te worden onderno­
men om de opkomst aan te moedigen van een alge­
mene CAD-infrastructuur en wel op zodanige wijze 
dat het merendeel van de hulpmiddelen kan wor­
den gecombineerd tot een geïntegreerd en op ruime 
schaal toegankelijk potentieel van hulpmiddelen. 
b) Voor zover mogelijk zullen in elke projectfase 
gecompliceerde demonstratiechips centraal staan. 
c) Het opstellen van modellen voor componenten en 
processen wordt niet gezien als onderdeel van de CAD-projecten en maakt deel uit van de projecten 
voor de ontwikkeling van nieuwe VLSI-processen 
(zie 1.1 en 1.2); verenigbaarheid met CAD is echter 
vereist. 
d) Er dient voor te worden gezorgd dat ontwikkeling 
in samenwerkingsverband tussen universiteiten, 
industrietakken en onderzoekinstellingen wordt 
gestimuleerd met het oog op de overdracht van 
know-how en ten einde CAD open te stellen voor 
een grotere gemeenschap. 
e) Er zal voor worden gezorgd dat contact wordt 
gehouden met, steun wordt verleend aan en 
gebruik wordt gemaakt van de resultaten van 
andere ESPRIT-activiteiten. 
0 De toepassing van kennis-engineering op CAD 
dient de nadruk te krijgen. 
g) Waar zulks dienstig is dient specifieke CAD-hard-
ware te worden inbegrepen. 
h) Het is van vitaal belang gebruik te maken van de 
resultaten van lopende Europese projecten die, in 
de meeste gevallen, moeilijk kunnen worden 
gekwantificeerd. 
1.3.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
,,CAD van hoog niveau voor interactieve opzet en ont­
werp" 
Proj. Ref. 10: A/83 
Na voltooiing van de proeffase is een begin gemaakt met 
de hoofdfase van het CAD-project op hoog niveau. De 
voornaamste punten van dit onderzoek omvatten onder 
meer ontwerp-methodiek op hoog niveau gebaseerd op 
Petri-netten, hiërarchische floor-planning met een hoge 
mate van automatisering, analoog en algemeen celont-
werp, modellering van gegevens en database-beheer. 
Er is een handboek uitgegeven met een inleiding tot ont­
werpen van hoog niveau waarin de denkbeelden zijn ver­
werkt van de meeste partners over de toepassing van 
Petri-netten voor het ontwerp van gelijkgerichte systemen. 
Dit werk zal om het halfjaar worden bijgewerkt. 
Er is een overzicht opgesteld van algorithmen en er zijn 
voorstellen gedaan voor het ontwikkelen van een hiërar­
chische floor-planner. Automatisering zal plaatsvinden op 
basis van algorithmen voor constructieve plaatsing en 
gesimuleerd uitgloeien. 
In het kader van de werkzaamheden op het gebied van de 
celbouw is als eerste resultaat een ontwerpsysteem tot 
stand gekomen voor een computergesteund nominaal 
ontwerp van cellen die in VLSI-schakelingen zullen wor­
den gebruikt. Er werd een nieuwe ontwerp-methode uit­
gewerkt voor het ontwerpen van geïntegreerde schakelin­
gen op transistorniveau. 
In de toekomst zal het accent meer komen te liggen op de 
ontwikkeling van geschikte software-hulpmiddelen en de 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/13 
integratie daarvan rond een gemeenschappelijke data­
base. 
„Geavanceerde algorithmen, architectuur en layout-tech-
nieken voorop VLSI gerichte signaalverwerkingschips" 
Proj. Ref. 97: A/83 
Het hoofddoel van dit project vormt de ontwikkeling van 
CAD-systemen voor het ontwerp van speciale geïnte­
greerde signaalverwerkingschips gebaseerd op vier ver­
schillende architectuurtypen: 
a) bit-serieel met harde bedrading 
b) bit-parallel met harde bedrading 
c) systolische configuraties, en 
d) specifieke busgeoriënteerde multiprocessors. 
Voor elk architectuurtype vormt het huidige ontwerp van 
geïntegreerde schakelingen de accumulatie van de indu­
striële ontwerp-ervaring. Aan deze ervaring wordt een 
algemene methodiek ontleend waarin wordt voorgeschre­
ven: 
1) op welke wijze een digitaal signaalverwerkingsalgo-
rithme kan worden toegepast in de beoogde architec­
tuur; 
2) op welke wijze de architectuur kan worden geïnte­
greerd in silicium met gebruikmaking van een tevoren 
gedefinieerde celbibliotheek voor schakelingen. Is de 
ontwerp-methodologie eenmaal gedefinieerd dan 
worden hieraan specificaties ontleend voor CAD-
hulpmiddelen die verschillende ontwerp-taken moe­
ten verrichten. De belangrijkste inspanningen worden 
dan gewijd aan de ontwikkeling van deze hulpmidde­
len en het ontwerpen van schakelingscellen. 
In het kader van deze deeltaak werd het CAD-hulpmid-
del AM AI ontwikkeld voor het aantonen van de uitvoer­
baarheid van bovenvermelde aanpak. Het sluit aan op 
CAD-hulpmiddelen die in de proeffase zijn ontwikkeld 
met het oog op de totstandbrenging van een volledig ont­
werpsysteem voor bit-seriële architectuur met harde 
bedrading. Met behulp van dit ontwerpsysteem kan het 
ontwerpen van complexe digitale filters voor geïnte­
greerde schakelingen met een ontwerp-tijd van minder 
dan een week volledig worden geautomatiseerd. Dit 
CAD-systeem is met succes toegepast bij het ontwerp van 
een PCM-FDM-transmultiplexer met een complexiteit 
van 35 000 transistor en. 
Voor het opstellen van ontwerp-methodologieën voor de 
overige drie hierboven vermelde architectuurtypen (b) d)), 
werd een nieuwe mijlpaal bereikt met de succesvolle orga­
nisatie van vijf technische werkvergaderingen bij de ver­
schillende betrokken partners. Deze vergaderingen heb­
ben bijgedragen tot een sterkere stimulering van de 
onderlinge samenwerking van de partners waarmee reeds 
in de proeffase een begin was gemaakt. Er zijn actieve 
werkgroepen samengesteld bestaande uit technisch perso­
neel van de verschillende partners die zich met gezamen­
lijke onderzoekactiviteiten bezighouden. 
Bij de werkzaamheden die voltooid moeten kunnen zijn 
op het tijdstip waarop het werkprogramma wordt gepubli­
ceerd, zullen de volgende in het kort opgesomde mijlpalen 
worden bereikt: ontwikkeling van ontwerp-methodolo­
gieën voor de architectuurtypen b) en d). De beta-versie van het Filtersyntheseprogramma FALCON zal worden 
opgeleverd. De alfa-versie van SAILPLANE (een nieuw 
analysehulpmiddel voor de begrenzingscyclus) en de eind­
versie van CANDI (hulpmiddel voor coëfficiëntoptimali­
satie) worden opgeleverd. De resultaten van een ont-
werp-oefening voor architectuur van type d) worden 
samengevat. Ter ondersteuning van de silicium-integratie 
van de architecturen van type b) en type d) zullen de 
alfa-versies van een data-weg-compiler en een controller 
compiler worden opgeleverd. Er zal verdere vooruitgang 
worden geboekt met versie V.II van het standaardhulp­
middel CA LMP voor plaatsing en routing. 
,,Het door herconfigureerbaarheid verwezenlijken van een 
integratiesysteem op ultragrote schaal met grote 
opbrengst en hoge betrouwbaarheid" 
Proj. Ref. 244: B/84 
Project 244 is gericht op het produceren van geïnte­
greerde schakelingen op ultragrote schaal met 1 miljoen 
transistoren door middel van een standaard 2 
um-CMOS-technologie met gebruikmaking van een con­
figuratie van defecttolerante architectuur aan het einde 
van de produktiecyclus. Redundantie brengt nieuwe 
beperkingen met zich voor het ontwerp; zo moet bij voor­
beeld elk elementair blok van het ontwerp gemakkelijk 
beproefbaar en te herstellen zijn, terwijl de silicium-toene-
ming niet groter dan 30 °/o mag zijn. 
Er moeten speciale CAD-hulpmiddelen worden ontwik­
keld ten einde een efficiënt gebruik mogelijk te maken 
van defecttolerante architecturen. Deze hulpmiddelen 
moeten een bijdrage leveren op punten zoals: opbrengst­
raming, beproevingsstrategie en beproefbaarheid, floor-
planning, bepaling van afmeting en tellen van pennen, 
redundantie, taal voor schakelingsrepresentatie en for­
mele verificatie. 
„Opvoering van opbrengst en prestaties van IC's door 
centralisering van het ontwerp" 
Proj. Ref. 456: B/84 
In de eerste zes maanden heeft men zich bij dit project 
beziggehouden met de volgende taken: 
1. Ontwikkeling van een programma voor optimalisatie 
van opbrengst en prestaties 
2. Bestudering van pre- en postprocessors voor schema­
tische input van schakelingen 
3. Verbetering van transistormodellen 
4. Bepaling en parameterafwijkingen en correlaties. 
In deze periode boekten de partners de volgende resulta­
ten: 
1. Ontwikkeling van interfaces voor overdracht van de 
gegevens van de programma 's voor onderlinge aan­
passing en centralisering van het ontwerp naar het 
SPI CE-Programma 
2. Koppeling van de programma's voor onderlinge aan­
passing en centralisering van het ontwerp aan het 
gewijzigde Netwerkanalyseprogramma 
3. Onderzoek inzake de schematische input van schake­
lingen (SDS en PC AD) 
4. Ontwikkeling van een nieuw MOS-transistormodel 
Nr. C 332/14 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
5. Onderzoek inzake parameterafwijkingen en correla­
ties bij deproduktie van bipolaire en MOS-IC's. 
In een volgende periode van zes maanden zullen in het 
kader van het project de volgende taken worden uitge­
voerd: 
1. Verbeterde aansluiting tussen de programma 's voor 
centralisering van het ontwerp en voor netwerkana­
lyse 
2. Ontwikkeling van een interpretatie-eenheid voor de 
berekening van schakelingskarakteristieken 
3. Definiëring van een pre-processor voor schematische 
input van schakelingen in het Optimaliseringspro­
gramma 
4. Uitwerking van computergestuurde parametermeet­
systemen 
5. Beperking van CPU-tijd voor de berekening van ver­
gelijkingen voor het nieuwe MOS-transistormodel. 
„CVS (CAD voor VLSI-systeem)" 
Proj.Ref. 802: A/85 
Het CVS-project beoogt de verwezenlijking van een geïn­
tegreerd CAD-systeem dat in de behoeften van de jaren 
negentig kan voorzien en wanneer de halfgeleidertechno­
logie de mogelijkheid biedt chips te produceren met onge­
veer 1 miljoen transistoren. Met een dergelijk CAD-sys­
teem moet de ontwerp-tijd met een factor 10 kunnen 
worden opgevoerd op basis van nieuwe hulpmiddelen voor 
architectuursynthese in samenhang met geparametri-
seerde digitaal/analoge celtoepassingstechnieken. CVS-
vorderingen hangen in sterke mate af van de lopende 
CVT-projecten (Micro-elektronikaprogramma 3744/81, 
MR-04-CVT) en van SPECTRE (project nr. 554 
ESPRIT). 
„Europees CAD-integratieproject (ECIP)" 
Proj.Ref. 887: A/85 
Aanvullend project op 1058 
ECIP is gericht op gegevensuitwisseling en infrastruc­
tuurnormen met het oog op definiëring en bevordering 
van normen in de Europese IT-industrie. De mogelijkhe­
den van een snelle uitwisseling van gegevens en CAD-
hulpmiddelen lijken een uiterst belangrijke sector voor het 
in praktijk brengen van de talrijke voordelen van een 
gemeenschappelijke ontwikkeling van hulpmiddelen in 
Europa en om de resultaten van ESPRIT toegankelijk te 
maken voor een grotere Europese IT-gemeenschap. 
Er zal worden gezorgd voor een doelmatige communica­
tie tussen het ECIP-project en alle andere CAD-projecten 
van ESPRIT, zodat er in beide richtingen overdracht van 
ervaring plaatsvindt. Met name project 1058, waarin gea­
vanceerde hulpmiddelen worden ontwikkeld, zal aanslui­
ten op het ECIP-project. Op deze wijze zal ervoor worden 
gezorgd dat de binnen ECIP ontwikkelde normen zijn 
gebaseerd op de kennis van een uitgebreid scala van 
eisen en derhalve in brede kring aanvaardbaar zijn voor de ontwikkelaars van CAD-systemen nu en in de toe­
komst. 
„Hulpmiddelen voor het ontwerp van geavanceerde IC's 
(AI DA)" 
Proj. Ref 888: A/85 
Bij AI DA ligt het in de bedoeling een onderzoek in te 
stellen naar de toepassing van moderne programmerings­
technieken en kennisbasistechnieken op de ontwikkeling 
van CAD-hulpmiddelen. Het programmapunt vormt een 
ontwerp-hulpmiddel met behulp waarvan oplossingen 
worden voorgesteld en niet zo zeer de denkbeelden van de 
ontwerpers worden geregistreerd en gevalideerd. Hier­
door wordt de ontwerper in staat gesteld zijn creativiteit 
daar toe te passen waar deze het meest doelmatig is en 
tot een verbeterde ontwerp-kwaliteit leidt. 
Onderzoek en ontwikkeling vinden plaats met toepassing 
van moderne programmeringstechnieken (bijvoorbeeld 
die welke voor expertsystemen zijn ontwikkeld) op VLSI-
CAD-hulpmiddelen. De potentiële bijdrage van deze 
technieken is tweeledig: 
1. De basistechnieken kunnen benut worden voor de 
vervaardiging van nieuwe hulpmiddelen die veel effi­
ciënter zijn dan de conventionele. 
2. De basiskennis van het ontwerp van geïntegreerde 
schakelingen kan in de machine worden opgenomen 
en door „expert"-modules worden gebruikt onder 
controle van een systeemontwerper. 
Bij het AID A-project ligt het in de bedoeling deze beide 
gebieden te verkennen, experimentele hulpmiddelen te 
ontwikkelen met gebruikmaking van deze technieken en 
te experimenteren bij op industriële schaal in de praktijk 
voorkomende gevallen om de voordelen aan te tonen die 
zij zouden kunnen bieden. 
„Ontwikkeling in samenwerkingsverband van een geïn­
tegreerd, hiërarchisch en multiview- VLSI-ontwerp-sys-
teem met onderverdeeld beheer op werkstations" 
Proj. Ref 991: A/85 
Dit project is gericht op de ontwikkeling van een volledig, 
geïntegreerd, open en kosteneffectief ontwerpsysteem op 
een groot aantal verschillende werkstations. De werk­
zaamheden vormen een uitbreiding van project MR-09-
DFT van het Micro-elektronikaprogramma 3744/81 en 
zijn geconcentreerd op data-modellen, verspreide data-
beheren, verificatie van submicronstructuren, geavan­
ceerde meerniveaus-simulatie, alsmede zelfbeproevende 
fout/tolerantie-synthesestructuren. Commerciële exploi­
tatie ligt in de bedoeling. 
„Hulpmiddel voor het ontwerp van op kennis gebaseerd 
systeem voor modulair VLS I-ontwerp" 
Proj.Ref 1058: A/85 
Aanvulling op project 887 
Het project beoogt de ontwikkeling van een interactief op 
kennis gebaseerd systeem voor verificatie van elektrische, 
20.12.85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/15 
functionele juistheid en correcte timing van flexibele 
VLSI-modules zoals die resulteren uit silicium-compilers. 
Tijdens de moduleontwerp-fase is het systeem sterk inter­
actief. 
Bij de oproep van een module door het Floorplanning-
Programma wordt het systeem aangedreven door een op 
regels gebaseerd expertsysteem waarvan zowel een tech-
nisch-werkstationversie als een versie gebaseerd op een 
geavanceerde LISP-machine zal worden ontwikkeld. Er 
is een verificatiesnelheid geprojecteerd van 20 000 tran-
sistoren/uur op een werkstation. Het systeem spreekt 
tevens automatisch een nieuwe golfvormige relaxatie 
swifch-circuit level-simulator aan, gerealiseerd op een 
multiprocessor hardware-versneller. Dit resulteert in pres­
taties die 100 tot 300 maal groter zijn dan van SPI CE en 
waarmee een efficiënte en nauwkeurige simulatie moge­
lijk is tot 4 000 transistorschakelingen. Voorts zal het met 
een nieuwe interactieve mode die op de golfvormige ana­
lysetechniek is gebaseerd, mogelijk zijn real time-gebrui-
kersinteractie te verwezenlijken, ondersteund door een 
geavanceerde multiwindow-gebruikersinterface. Er zal 
worden onderzocht of een register-transfer-functional-
schakelniveausimulator kan worden aangepast aan de 
hardware-accelerator. Een op kennis gebaseerde extrac-
tor zal een aansluiting verschaffen met symbolic/proce-
dural module layout-generatoren. 
Als aanvulling op project 887 (ECIP) zal worden gewaar­
borgd dat de door ECIP bevorderde normen ruimte blij­
ven bieden voor toekomstige CAD-ontwikkelingen voor 
VLSI. 
1.3.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Dit gebied wordt voldoende bestreken door de geselec­
teerde projecten; het zal waarschijnlijk niet worden 
opgenomen in de in 1986 te publiceren uitnodiging(en) 
tot het indienen van voorstellen. 
O & O-gebied 1.4: Geïntegreerde schakelingen met 
samengestelde halfgeleiders 
Geïntegreerde digitale schakelingen van samengestelde 
III-V-halfgeleidermaterialen bieden het potentiële 
voordeel van een hogere snelheid en/of van het pro-
dukt van snelheid en vermogen ten opzichte van sili-
cium-schakelingen op grond van de grotere elektronen­
mobiliteit. De technologie van deze materialen loopt 
qua complexiteit enkele jaren achter op die van sili­
cium en er moet dan ook veel onderzoek worden ver­
richt naar materialen en processen. De groeiende markt 
voor snelle schakelingen met laag vermogen vraagt om 
aanpak om deze kennis te vergroten. 
De technologie behelst GaAs-schakelingen gebaseerd 
op FET en GaAs/GaAlAs-heterojunctiestructuren op 
basis van transistoren met hoge elektronenmobiliteit 
(HEMT) of de heterojurictie bipolaire transistoren (HJBT). Er is fundamenteel onderzoek vereist op het 
gebied van de vervaardiging van materialen, ionenim­
plantatie en IC-procestechnologieën. 
1.4.1. Doelstellingen 
De specifieke doelstellingen van het programma zijn: 
— Ie jaar: demonstratie van de uitvoerbaarheid van 
op MESFET gebaseerde schakelingen met 1 000 
poorten en een poortvertraging (tpd) van minder 
dan 100 ps. Daarnaast demonstratie van funda­
mentele HJBT en/of HEMT-schakelingen (geen 
ring-oscillatoren). 
— 2e jaar: demonstratie van een geheugen van ten 
minste 1K (toegangstijd van minder dan 1 ns, dissi-
patie van minder dan 500 mW) en/of van schake­
lingen van overeenkomstige complexiteit. 
Demonstratie van de uitvoerbaarheid van HEMT 
en/of HJBT-schakelingen met 100 poorten. 
— 3e jaar: evaluatie van de opbrengst bij een demon-
stratieschakéling van 1 k of gelijkwaardige com­
plexiteit op ten minste 10 plakken. Demonstratie 
van de uitvoerbaarheid van een lK-HEMT-geheu-
gen en/of vergelijkbare HJBT-schakeling. 
Vergelijking van verschillende technologieën (zo 
mogelijk met dezelfde schakeling voor elke techno­
logie). Besluit inzake de keuze van een van deze 
technologieën. 
— 4e jaar: demonstratie van een 16 K-geheugen (of 
daarmede gelijk te stellen) in de gekozen technolo­
gie. 
— 5e jaar: demonstratie van een omvangrijke schake­
ling met een complexiteit van 10-20 000 poorten, 
en een kwaliteitsfactor van minder dan 100 femto-
joules met een poortvertraging van minder dan 
50 ps. De demonstratieschakeling zou kunnen zijn 
een 16 K-geheugen met een toegangstijd in de orde 
van enkele nanoseconden, ofwel zou in jaar 3 kun­
nen worden gedefinieerd om de behoeften te ver­
vullen in andere onderdelen van ESPRIT (speciaal 
een hoge snelheid data-bus) of van de telecommu-
nicatie-industrie (bijvoorbeeld signaalverwerking). 
1.4.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
,,Samengestelde halfgeleidermaterialen en geïntegreerde 
schakelingen — /" 
Proj. Ref 232: A/84 
De algemene doelstelling van dit programma vormt de 
ontwikkeling van galliumarsenide digitale geïntegreerde 
schakelingstechnologieën met gebruikmaking van GaAs-
MESFET-transistoren met hoge elektronenmobiliteit 
(HEMT/TEGFET) en heterojunctie bipolaire transisto­
ren (HBT) als actieve elementen van de schakeling. Deze 
schakelingen worden zodanig geconfigureerd dat de snel­
heids- en vermogensvoordelen van Ga As ten opzichte van 
silicium op gepaste wijze worden aangetoond. 
Nr. C 332/16 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
,,Samengestelde halfgeleidermaterialen en geïntegreerde 
schakelingen — II" 
Proj. Ref. 522: A/84 
De algemene doelstelling van het onderzoekprogramma 
is de ontwikkeling van geavanceerde aspecten van de 
GaAs-digitale geïntegreerde schakelingstechnologieën en 
de daarmede verband houdende deskundigheid met het 
oog op de mogelijkheid van de vervaardiging van snelle 
digitale schakelingen met groot vermogen. De gehele 
IC-fabricage wordt niet als preconcurrentieel beschouwd. 
Digitale IC's voor demonstratiedoeleinden worden ont­
wikkeld ter evaluatie van de prestaties van de verschil­
lende logische schakelingstechnologieën. 
Het volgend project resulteert uit een herschikking van de 
twee voorgaande lopende contracten nr. 232 en nr. 522 
met enkele verbeteringen met het oog op de doelstellingen 
van het werkprogramma. 
,,Geïntegreerde schakelingen met samengestelde halfge­
leiders" 
Proj. Ref. 843: A/85 
Dit project omvat een Samenwerkingsprogramma van zes 
grote Europese bedrijven uit drie landen waarmede 
getracht zal worden zeer snelle GaAS-VLSI-schakelingen 
voor commerciële afzet te vervaardigen. De beschikbaar­
heid van geavanceerde schakelingen zal van nut zijn voor 
de Europese fabrikanten van systemen en uitrusting in de 
IT-industrie en bijdragen hun in het bezit te stellen van 
de noodzakelijke concurrerende middelen op de wereld­
markt. 
Het programma omvat een gedetailleerd onderzoek 
inzake twee actieve componenten als potentiële kandida­
ten voor LSI/VLSI-integratie, namelijk MESFETs en 
HEMT. Momenteel verkeren zij in uiteenlopende mate 
van volgroeidheid maar zij hebben tal van sleuteltechnie­
ken gemeen, zoals ionenimplantatie, geavanceerde li­
thografie (e-straal en DSW), droge bewerkings- en zel-
frichtende technieken. Hiervan zullen alle aspecten naast 
elkaar worden bestudeerd, van modellering van compo­
nenten tot fabricageopbrengst en alles in samenwerkings­
verband en in nauw overleg zodat met beperkte middelen 
snelle vorderingen kunnen worden gemaakt. 
Gedurende de vijfjaar die voor dit programma zijn uitge­
trokken zullen verschillende essentiële demonstratiemo-
dellen met toenemende complexiteit worden vervaardigd 
zoals tellers, multiplexers, multipliers, A tot Ds, SRAMs 
en poortconfiguraties. Deze moeten resulteren in de 
vereiste feedback voor ontwerp en technologie en bijdra­
gen tot de gestelde VLS I-doelstelling. 
,, Technologie van GaAs-GaALAs bipolaire geïntegreerde 
schakelingen" 
Proj. Ref 971: A/85 
Het Onderzoekprogramma heeft als algemeen doel de 
ontwikkeling van geavanceerde aspecten van de proces­
technologie en bijbehorende deskundigheid van GAas/ 
GaALAs — bipolaire geïntegreerde schakelingen 
(MBT's). De beide bipolaire logische schakelingen die worden ont­
wikkeld zijn emitter-gekoppelde logische schakelingen 
(ECL) en geïntegreerde injectieschakelingen (I2L). 
Enkelvoudige heterojunctie — MBT's (wide gap emitter 
and collector) — DHBT's zullen worden onderzocht en 
vergeleken. Tegelijkertijd zullen efficiënte analytische 
schakelmodellen voor deze componenten worden ontwik­
keld. Er zal gebruik worden gemaakt van een combinatie 
van numerieke simulatie en experimentele verificatie om 
de validiteit van analytische modellen voor discrete com­
ponenten te waarborgen. De eerste twee jaren zullen 
gewijd worden aan de ontwikkeling van transistoren met 
hoge prestaties (3 mm-emitter-breedte HBT's met een fT 
van meer dan 17 GHz) met goede opbrengst en uniformi­
teit op substraten met een diameter van 2". Eenvoudige 
geïntegreerde schakelingen zoals schakelingen gedeeld 
door 2 en gedeeld door 4 zullen worden vervaardigd om 
te kunnen functioneren met een hoge input-frequentie 
(meer dan 4 GHz). Een van de uitdagingen vormt de ver­
wezenlijking van niet-gelegeerde Ohmse-contacten waar­
mede het programma inzake metallische legeringen, 
zoals plasma- gedeponeerd W-Si de uitvoering mogelijk 
maakt van geavanceerde geïntegreerde schakelingen. In 
dit opzicht erkent men dat de stand van de techniek op 
het gebied van de chemie van het halfgeleideroppervlak 
een belangrijke factor is. 
In de twee volgende jaren zullen eenvoudige front-end-
signaalverwerkingsproefschakelingen bijvoorbeeld (3 bit 
Adder) worden vervaardigd ter vaststelling van de toepas­
baarheid van HBT's, bij een snelle 8-bit-processor. 
In de latere fase van dit project worden snelle demonstra­
tieschakelingen ontwikkeld zoals digitaal/analoog-
omzetters of signaalverwerkingsschakelingen. 
,,CAD-methoden voor analoge GaAs-monolithische IC's" 
Proj. Ref 255: B/84 
Het accent van het Onderzoekprogramma ligt op de ont­
wikkeling van een volledige CAD-bibliotheek van theore­
tische modellen en experimentele gegevens voor passieve 
elementen en actieve componenten die vereist zijn voor 
GaAs-analoge IC's. De werkzaamheden beginnen met 
het afleiden van fysische modellen en gelijkwaardige 
schakelingen voor verschillende MESFET-typen en pas­
sieve elementen voor zowel geconcentreerde als verspreide 
benaderingen. De volgende stap is CAD van groepen pas­
sieve en actieve componenten voor de geïntegreerde 
implementatie van elementaire functies. In dit verband 
zal, naast de analyse van schakelingen tevens simulatie 
plaatsvinden van koppeling tussen aan elkaar grenzende 
elementen en warmteverdeling. In de daaropvolgende 
fase moeten met behulp van speciale analysepro­
gramma's analoge IC's worden bestudeerd die gedefi­
nieerd worden als functionele blokken van hoog niveau. 
Dit eindprogramma voor CAD omvat onder meer evalua­
tie van de opbouw van de lagenstructuur en een analyse 
van de foutgevoeligheid. Interactieve optimalisatie wordt 
opgezet in een gebruikervriendelijk overdraagbaar pak­
ket. Het project begint met C- en X-band-onderzoek dat 
zal worden uitgebreid tot 18 GHz. De CAD-mogelijkhe-
den zullen worden aangetoond met verschillende GaAs-
IC-demonstratie-exemplaren, met inbegrip van compo­
nenten met submicronaf metingen. 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/17 
„Halfisolerende Ga As met grote diameter" 
Proj.Ref. 1128: B/85 
Bij Ga As-geïntegreerde schakelingen wordt gebruik 
gemaakt van een actieve laag van het n-type, verkregen 
door rechtstreekse implantatie van donor in halfisole­
rende plakken, gevolgd door uitgloeien om de schade van 
de implantatie te herstellen. Om LSI-schakelingen te ver­
wezenlijken moet men de eigenschappen beheersen van 
elke afzonderlijke micro-FET die in dit geval vereist is en 
dit is alleen mogelijk indien men de actieve laag van elk 
exemplaar volkomen onder controle heeft. 
Dit project is gericht op de ontwikkeling van een indu­
striële aanpak voor de vervaardiging van halfisolerende 
Ga As-substraten met grote diameter (2") die het mogelijk 
kunnen maken uiterst homogene lagen door ionenim­
plantatie te vervaardigen en aldus de eigenschappen van 
elke daarop gemaakte micro-FET te beheersen. 
Er moeten drie doelstellingen worden verwezenlijkt: 
1. Vaststelling van methoden ter definiëring van de 
materiaalhomogeniteit voor platen met een diameter 
van 2" en groter. Dit zal plaatsvinden door correlatie 
tussen resultaten van metingen aan de materiaal­
massa en aan daaruit gesneden plakken. 
2. Onderzoek naar de mogelijkheden tot verbetering 
van de kristalkwaliteit door gebruikmaking van twee 
parallelle en elkaar aanvullende benaderingen 
waarna tenslotte een keus wordt gemaakt uit deze 
beide technieken of een combinatie daarvan. 
3. Het maken van grotere platen (2") van goede kwali­
teit met behulp van de onder 1 en 2 uitgewerkte 
methoden. 
1.4.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Dit gebied wordt voldoende bestreken door de geselec­
teerde projecten; het zal waarschijnlijk niet worden 
opgenomen in de in 1986 te publiceren uitnodiging(en) 
tot het indienen van voorstellen. 
O & O-gebied 1.5: Opto-elektronika 
De behoefte aan opto-elektronische componenten voor 
telecommunicatie, interne en externe computerverbin-
dingen, ultrabreedband beeldverwerking en transmis­
sieschakeling zal steeds groter worden. Toekomstige 
generaties van single-modecommunicatiesystemen 
kunnen gebruik maken van coherente detectie en meer-
kanaalsgolflengtemultiplexing en kunnen fasegemodu-
leerd zijn. Dit zal tot betere prestaties leiden en ver­
enigbaar zijn met geïntegreerde optische logische scha­
kelingen. Hierdoor zullen verwerking, combinatie en 
routering met zeer hoge snelheden mogelijk worden. In 
halfgeleidervorm zullen zij tevens verenigbaar zijn met 
III-V-geïntegreerde schakelingen, waardoor een snelle 
elektrische interface mogelijk wordt. Dit programma is 
niet gericht op op opto-elektronika gebaseerde compu­ters maar op het verschaffen van componenten en sub­
systemen voor transmissies met hoge bit-snelheden. 
Opmerking: V'oor de verwezenlijking van de doelstellin­
gen van dit programma dient men over zeer ruime mid­
delen te beschikken welke in het kader van ESPRIT 
wellicht ontbreken. Daartegenover staat dat deze doel­
stellingen een minimum vertegenwoordigen om con­
currerend te blijven. 
1.5.1. Doelstellingen 
a) Geïntegreerde elektronische en optische componen­
ten op één chip: 
— Ie jaar: demonstratie van een monolithische 
fotodetector met interne versterking 
— 2e jaar: demonstratie van een monolithisch 
geïntegreerde ontvanger met een bandbreedte 
van ten minste 2,5 GHz 
— 3e jaar: demonstratie van een geïntegreerde 
zender met een bandbreedte van meer dan 2,5 
GHz 
Na het 3e jaar dient bij verdere optimalisaties van ont­
vanger, zender en wellicht ook repeaters, rekening te 
worden gehouden met de laatste ontwikkelingen in en 
de behoeften van de telecommunicatie-industrie, en 
van andere gebieden van ESPRIT. 
b) Golflengtemultiplexing (WDM) met geïntegreerde 
optica: 
— Ie jaar: demonstratie van een DFB-laser met 
een drempelstroom van minder dan 501 mA; 
demonstratie van een met een golfgeleider 
gevoede fotodetector; monolithisch golfgeleider 
met laag verlies (kleiner dan 1 dB/cm) 
— 2e jaar: demonstratie van modulatoren met een 
bandbreedte van 2,5 GHz in halfgeleiders 
— 3e jaar: demonstratie van een geïntegreerde 
zender met een bandbreedte van meer dan 
2,5 GHz 
— 4e jaar: demonstratie van geïntegreerde WDM-
zender- en ontvangermodules 
In dit stadium moet men kunnen beschikken over een 
aantal bijdragen van andere ESPRIT-gebieden en van 
de telecommunicatie-industrie om een demonstratie­
verbinding met zeer hoge bit-snelheid (enkele gigabits) 
te kunnen verwezenlijken. 
1.5.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
,,Op InPgebaseerde opto-elektronische schakelingen " 
Proj. Refi 263: A/84 
Het algemene doel van het Onderzoekprogramma vormt 
een significante opvoering van de gegevenssnelheid bij 
Nr. C 332/18 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
informatietransmissiesystemen door gebruik te maken 
van componenten met grote prestatie en met een groot 
aantal verschillende multiplexing-technieken, voorname­
lijk bij toepassing van uiteenlopende golflengten. Gedu­
rende de eerste drie jaar zullen de activiteiten worden 
geconcentreerd op het verwezenlijken en het gebruik van 
single-mode discrete functies welke geschikt zijn voor een 
daarop aansluitend hybride en monolithische integratie. 
In jaar 3 en 4 zal men zich richten op volledige hybride 
integratie. De werkzaamheden met betrekking tot deze 
materialen zullen gericht worden op reproduceerbare 
groei van heterostructuren met hoge kwaliteit, grote 
homogeniteit en een groot oppervlak geschikt voor lasers 
met een lage drempelstroomdichtheid en goed gecontro­
leerde golflengte, voor fotodetectoren met een laag rest-
doopniveau en voor golfgeleiders met lage verliezen. 
Het tweede deel van dit programma is gericht op de ont­
wikkeling van de technologie die vereist is voor de ver­
vaardiging van elektronische componenten in een vorm 
die kan worden geïntegreerd met de optische componen­
ten. Er wordt een reeks componenten onderzocht en ver­
geleken die voor een reeks functies moeten worden 
gebruikt. In verband met het belang van het werken met 
langere golflengten zullen alle activiteiten betrekking heb­
ben op halfgeleidermaterialen gebaseerd op InP. Een 
belangrijk potentieel voordeel van het programma vormt 
het feit dat de te bestuderen materialen naar men ver­
wacht een zeer hoge prestatie in conventionele elektroni­
sche schakelingen bezitten. Het programma kan aldus 
resulteren in zowel verbeterde elektronische functies als in 
verfijnde opto-elektronische schakelingen. 
Naast dit programma zal tevens de mogelijkheid worden 
onderzocht van de vervaardiging van een geïntegreerde 
optische bron met onafhankelijke regeling van zowel uit­
gangsvermogen als golflengte met gebruikmaking van 
elektro-optisch effect en stroominjectie voor afstemming 
van distributieve feedback-(DFB)roosters. 
,,Optische interconnecties voor VLSI en IC's met hoge 
bit-snelheid" 
Proj. Refi 380: B/84 
Dit Onderzoekprogramma van speculatieve aard wordt 
uitgevoerd met het oog op onderzoek van de toepassing 
van optische interconnectie ter beperking van hei aantal 
pennen aan de behuizing en de elektromagnetische sto­
ring in VLSI en snelle geïntegreerde schakelingen en in 
modules die deze componenten bevatten. Met de huidige 
studie van een jaar inzake een gedetailleerd onderzoek 
naar de rol en mogelijkheden van interconnecties, is 
vroeg in 1985 een begin gemaakt. Aanvankelijke werk­
zaamheden omvatten onder meer ontwerpstudies van 
prestaties, kosten en uitvoeringen van optische bronnen 
en detectoren en keuze van optische vezels voor optische 
interconnecties. Er werden beoordelingen opgesteld van 
de beperkingen van de optische interconnecties in termen 
van power budgets, bit-snelheden en technologische ver­
enigbaarheid en thans worden technologische toepassin­
gen bestudeerd met betrekking tot communicatieprotocol­
len, prestatiegrenzen van IC's en inzake de gevolgen voor 
processor-architecturen. Er is een begin gemaakt met enkele experimentele werkzaamheden die betrekking heb­
ben op het onderzoek inzake lage-kostentechnieken voor 
interfaces tussen vezel en chip en inzake het verwerken 
van optische vezels op platen met gedrukte schakelingen. 
Het volgende project vormt een voortzetting van het voor­
afgaande lopende project nr. 380. 
,, Optische interconnecties voor VLSI en IC's met hoge 
bit-snelheid" 
Proj. Refi 986: B/85 
De aan optische transmissiemedia inherente grote band­
breedte en ongevoeligheid voor crosstalk bieden de moge­
lijkheid om signalen met zeer hoge bit-snelheid snel te 
verspreiden waardoor de transmissielijn en rfiinterferen-
tieproblemen worden bezworen die zich bij IC's met zeer 
hoge bit-snelheid voordoen. Talrijke signalen met lage 
bit-snelheid waarvoor normaal een behuizingspen wordt 
gebruikt kunnen via tijdmultiplexing worden gebundeld 
tot een gemakkelijk overdraagbaar optisch signaal met 
hoge bit-snelheid welke de behuizing via één optische pen 
verlaat en aldus grote aantallen pennen bij VLSI-chips 
worden vermeden. 
Het voorgestelde programma omvat de volgende onder­
delen : 
Ontwerp, vervaardiging en evaluatie van een functionele 
optische interconnectieschakeling voor demonstratiedoel­
einden met een capaciteit tot IGBs-l en waarbij de 
beperking van het aantal pennen voor VLSI-chips wordt 
aangetoond. Onderzoek inzake optische interconnecties 
tot 5 GBs'. Optimalisatie van de fysische aspecten van 
optische interconnecties. Bestudering van een uitgebreide 
reeks toepassingen. 
,,Moleculaire techniek voor opto-elektronika " 
Proj. Refi 443: B/84 
Het project heeft als doelstelling de ontwikkeling van 
nieuwe organische elektro-optische en niet-lineaire opti­
sche materialen. Er bestaat een toenemende behoefte 
aan dergelijke materialen op de zich snel uitbreidende 
gebieden van geïntegreerde optica en optische communi­
caties. Het doel van het project is de produktie van 
nieuwe materialen voor de vervaardiging van componen­
ten waarin gebruik wordt gemaakt van elektro-optische 
effecten, frequentiemengeffecten van de tweede orde en 
effecten van de derde orde. 
,, Fundamentele technologische studies inzake Ga In As 
MISFETS" 
Proj. Refi 927: B/85 
In 0.53Ga0.47As epitaxiaal op hal/isolerende Inp-sub-
straten gegroeid vormt een veelbelovend materiaal voor 
snelle logische componenten evenals geïntegreerde 
micro-opto-elektrische schakelingen voor 1,3 um-toepas-
singen. Op dit materiaal kunnen veldeffecttransistoren 
met geïsoleerde ga te (MISFETs) worden vervaardigd. 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/19 
Het programma heeft drie doelstellingen: 
— in de eerste plaats een beter inzicht in de fundamen­
tele verschijnselen van de isolator/InGaAs-interface, 
— in de tweede plaats het onderzoek naar de mogelijk­
heden van ionenimplantatie, 
— ten derde een evaluatie van de invloed van de kwali­
teit van het In P-substraat. 
Indien deze aspecten zijn verkend, zullen de technologi­
sche processen voor snelle logische elementen en geïnteg­
reerde opto-elektronika worden geoptimaliseerd. 
1.5.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Dit gebied wordt voldoende bestreken door de geselec­
teerde projecten; het zal waarschijnlijk niet worden 
opgenomen in de in 1986 te publiceren uitnodiging(en) 
tot het indienen van voorstellen. 
O & O-gebied 1.6: Geavanceerde beeldschermtechnolo-
gieën 
1.6.1. Doelstellingen 
Op vele gebieden, bijvoorbeeld werkstations, elektroni­
sche kantoorapparatuur enz., bestaat er in Europa grote 
behoefte aan nieuwe, geavanceerde beeldschermsyste­
men die de conventionele kathodestraalbuis kunnen 
vervangen. Zulke beeldschermen moeten grote afmetin­
gen hebben (A4 en groter) en middelgroot tot hoog 
oplossend vermogen. De mogelijkheid van kleuren-
weergave is ook wenselijk of zelfs noodzakelijk. 
Op het ogenblik worden talrijke nieuwe benaderingen 
onderzocht. Ten einde op korte termijn de meest 
geschikte methode te definiëren om deze problematiek 
aan te pakken dient een poging te worden ondernomen 
om de technologie te definiëren waarbij de belangrijk­
ste beoefenaren van deze technieken in de Gemeen­
schap hun kennis en ervaring bundelen. 
1.6.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
,,Materialen en technologieën voor TFT's met hoge mobi­
liteit voor busversterkers voor LC-beeldschermen " 
Proj.Ref 491: B/84 
In de huidige praktijk bestaan periferische versterker­
schakelingen voor LC-beeldschermen met actieve matrix 
uit externe IC-chips. In het kader van dit project wordt 
voorgesteld dunne-laagmaterialen en technologieën voor 
kolom- en lijnbusversterkers te ontwikkelen ter vervan­
ging van de externe IC-chips. De voornaamste taak 
bestaat uit het ontwikkelen van een lage-temperatuur-
neerslagproces voor het dunne laagmateriaal van de half­
geleider dat verenigbaar is met de glas substraten die voor 
het LC-display worden gebruikt. Het materiaal dat hier­
voor in hoofdzaak wordt voorgesteld is polykristallijn sili­cium dat wordt neergeslagen in een hoog-vermogensglim-
ontladingsproces. Voorts zullen elementaire dunne-laag-
transistor- (TFT) schakelingen worden ontwikkeld en 
onderzocht die geschikt zijn voor schuifregisters voor bus­
versterkers, terwijl tevens versterkerprototypen met korte 
lengte met LC-matrixschermen zullen worden gecombi­
neerd en beproefd. 
,, Door dunne-filmsiliciumtransistoten aangesproken com­
plexe displays met vloeibare kristallen met groot opper­
vlak" 
Proj. Ref 833: B/85 
De markt van draagbare displays wordt gedomineerd 
door LCD's. Door LCD's te laten functioneren door mid­
del van dunne-filmtransistoren zou het mogelijk worden 
de display op te voeren in omvang en complexiteit tot het 
peil dat geschikt is voor woordprocessors en grafische dis­
plays. Met onderhavig project wordt beoogd een onder­
zoek in te stellen naar een levensvatbare technologie voor 
de vervaardiging van grote (A5 tot A4) complexe (tot 
1 000 aanspreekbare lijnen) LCD-matrixen die geacti­
veerd worden door polykristallijne en amorfe silicium-
transistoren. Dunne-filmsiliciumcomponenten lijken een 
hogere opbrengst en grotere betrouwbaarheid te bieden 
dan andere benaderingen. Er zal een uitgebreid onder­
zoek plaatsvinden op de volgende gebieden: optimalisatie 
van transistorkarakteristieken, opbrengst, en stabiliteit op 
grote oppervlakken; uitrusting met grote capaciteit en 
groot oppervlak voor de vervaardiging en bewerking van 
speciale halfgeleiders; speciale fabricagetechnieken voor 
LCD's; kleursystemen; interactieve displays; menselijke 
factoren. 
1.6.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Andere werkzaamheden op dit gebied zijn afhankelijk 
van de resultaten van de onder 1.6.2. beschreven pro­
jecten ter definitie van de technologie. Dit gebied 
wordt voldoende bestreken door de geselecteerde pro­
jecten; het zal waarschijnlijk niet worden opgenomen 
in de in 1986 te publiceren uitnodiging(en) tot het 
indienen van voorstellen. 
O & O-gebied 1.7: Algemene ondersteuningswerkzaam-
heden 
1.7.1. Onderwerpen 
Dit gebied omvat: 
— onderzoekthema's welke nog niet zijn opgenomen 
in de micro-elektronikagebieden van 1.1 tot en met 
1.6; 
— alle onderwerpen die dienen ter ondersteuning van 
een of meer van de gebieden van 1.1 tot en met 1.6; 
— onderzoekthema's die verdergaan dan de eerste sta­
dia van het micro-elektronikaprogramma dat op 
submicronontwikkeling is gericht. 
Aangezien hieronder een uitgebreid gamma van activi­
teiten valt, werd hiervoor geen specifiek werkpro-
Nr. C 332/20 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
gramma opgesteld. In plaats daarvan wordt een korte 
beschrijving gegeven van lopende projecten (in nume­
rieke volgorde) en worden aanwijzingen verstrekt 
inzake andere in aanmerking komende thema's. 
1.7.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
,,Geavanceerde interconnectie voor VLSI" 
Proj. Ref. 14: B/83 
De algemene doelstelling van dit programma vormt de 
ontwikkeling van interconnecties met hoge dichtheid die 
verenigbaar zijn met 1 micron MOS en bipolaire VLSI-
technologieën. Kenmerkend voor deze interconnectietech­
nologie zijn vier niveaus van metaalinterconnectie met 
lage soortelijke weerstand met hoge elektronenmigratie-
weerstand en stabiele lage-w eer standscontacten met de 
onderliggende silicium-schakeling. 
De proeffase van dit project heeft goede vorderingen en 
samenwerking tussen de partners te zien gegeven. Er wer­
den een gemeenschappelijk proces, een gemeenschappe­
lijk proefmasker en gemeenschappelijke beproevingsme­
thoden vastgesteld ten einde een praktische grondslag te 
creëren voor onderzoek in samenwerkingsverband. 
In 1985 werd verder van dit kernproces gebruik gemaakt 
met een verbeterde opbrengst en met het bereiken van de 
eerste mijlpaal: er werd besloten door te gaan met poly-
imide als diëlectricum voor het kernproces. 
De volgende mijlpalen in het programma zijn: 
september 1985 — specificatie voor test reticle voor 5 
um en kleiner; 
demonstratie van de mogelijkheid 
van droog etsen van metaal 
geschikt voor een steek van 5 um; 
december 1985 — proef reticle gereed; 
september 1986 — selectie van een optimaal proces; 
demonstratie van drie metaalni­
veaus met een steek van 5 um; 
december 1986 — opbrengst- en betrouwbaarheids­
gegevens van optimaal proces; 
september 1987 — demonstratie van vier metaalni­
veaus met een steek van 3 um. 
,,Automatische validering van ontwerpen van geïnte­
greerde schakelingen met gebruikmaking van E-beam " 
Proj. Ref. 271: B/84 
In het kader van het project wordt gestreefd naar de ont­
wikkeling van een methode voor automatische diagnose 
van ontwerp-fouten in VLSI-componenten welke geba­
seerd is op de waarneembaarheidsfaciliteit die een elek-tronenbundelsysteem biedt, aansluiting op de CAD-
omgeving, patroonherkenning voor automatisch richten 
van de elektronenbundel, globale methodologie, even­
tueel gebaseerd op expertsystemen ter definiëring van de 
diagnosestrategie, nieuwe hardware-schakelingen ter ver­
hoging van de EBT-performance. Ten einde dit algemene 
doel te verwezenlijken zal men zich bezighouden met de 
computersturing van het elektronenstraalsysteem, interfa-
cing met CAD-programmatuur, identificatie van schake­
lingselementen, methodologie voor diagnose van ont­
werp-fouten, generatie van testpatronen voor het verwij­
deren van elektronenstraalfouten, ontwerp voor toets­
baarheid van de elektronenbundel, en ontwikkeling van 
elektronenbundelapparatuur. 
,,Beoordeling van silicium-MBE-lagen " 
Proj. Ref. 305: B/84 
Dit project is onderverdeeld in drie delen: 
1. groei van silicium-lagen door moleculaire bundelepi-
taxie (MBE) 
2. voortzetting van in situ-metingen van proceskarakte­
ristieken 
3. implementatie en ontwikkeling van technieken voor 
karakterisering van MBE-lagen. Deze informatie zal 
vervolgens worden benut voor optimalisatie van de 
groeiomstandigheden. 
De opzet is dat vier specifieke ontwikkelingstaken worden 
uitgevoerd met betrekking tot vier specifieke technieken. 
De rest van het programma zal verband houden met de 
toepassing van bestaande technieken en de interpretatie 
van alle daarbij verkregen resultaten. 
,,Plasmaneerslagtechnologie voor dunne-filmmedia voor 
magnetische registratie" 
Proj. Ref. 334: B/84 
Naar verwacht zullen in de naaste toekomst registratie­
media en koppen vervaardigd volgens de dunne filmtech-
nologie rivaliseren met de conventionele deeltjesmedia en 
conventionele koppen. Zowel longitudinale als verticale 
registratie in dunne films beloven een significante opvoe­
ring van de dichtheid van informatie. In het kader van dit 
project zullen passende neerslagtechnieken worden bestu­
deerd welke hoge neerslagsnelheden mogelijk maken 
voor de produktie van dergelijke films op industriële 
schaal. Hieronder vallen onder meer magnetron sputte­
ring, elektronenstraalver damping en met plasma verbe­
terde metaalorganische chemische opdamping. 
,,Silicium-op-isolator-systernen in combinatie met lage 
temperatuur" 
Proj. Ref. 370: B/84 
Bij dit project zullen een aantal technieken worden 
gebruikt en gecombineerd ter verkrijging van een-kristal­
lagen van goede kwaliteit met dikten tussen 0,5 en 50 um 
voor een uiteenlopende reeks toepassingen. Deze hebben 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/21 
betrekking zowel op silicium-op-isolator (SOI) als op 
SOS (silicium-op-saffier) ten behoeve van geïntegreerde 
schakelingen met grote prestatie, alsmede voor het ver­
krijgen van alternatieven voor de thans gebezigde 
omslachtige diëlektrische isolatie- (Dl) bewerkingen. 
,,Profilering van doopstoffen voor submicronstructuren" 
Proj. Ref. 519: B/84 
Het doel van dit project is het potentieel te verwezenlijken 
voor een accurate bepaling van ondiepe doopstofprofielen 
zoals deze in submicroncomponenten worden gebruikt. 
Ten einde dit doel te bereiken wordt de ontwikkeling van 
een elektrische techniek, d. w. z. weerstandspreiding, 
voorgesteld samen met een vergelijking van deze techniek 
met twee andere niet-elektrische methoden, d. w. z. 
secundaire ionenmassaspectrometrie (SIMS) en Ruther-
ford-terugstrooiing (RBS). De aandacht gaat bij het pro­
ject in de eerste plaats naar ontwikkeling en toepassing 
van de techniek van weerstandspreiding, terwijl de 
andere technieken voornamelijk ter vergelijking worden 
benut. Een belangrijk nevenprodukt van deze benadering 
zijn de gegevens die een beter inzicht verschaffen in de 
kinetika van de diffusie. Daarnaast worden de werk­
zaamheden geconcentreerd op profilering van fosforbo-
rium, arsenicum en antimoon waarbij tevens het gebruik 
en de beoordeling aan de orde zal komen van nieuwe 
snelle warmtebehandelingsmethoden zoals stripverhit-
tings- en flitslampgloeien. 
,,Onderzoek van alle aspecten van de interconnectie van 
geïntegreerde schakelingen met een groot aantal pennen" 
Proj. Ref. 544: B/83-84 
Dit project is gericht op de volgende doelstellingen: 
1. ontwikkeling van alternatieve methoden voor het ver­
binden van de geïntegreerde schakelingen met het 
interconnectiemedium; 
•2. ontwikkeling van interconnecties met groot oppervlak 
en hoge dichtheid door gebruikmaking van meer-
laagspolymeertechnieken; 
3. ontwikkeling van interconnecties met redelijk groot 
oppervlak en ultrahoge dichtheid gebaseerd op een 
combinatie van dikke-laagdiëlektrika en additieve 
basismetaalelektroplateringsmethoden. 
Het ligt hierbij in de bedoeling om alle interconnectiesys­
temen in niet meer dan twee lagen uit te voeren en daar­
bij te komen tot lage produktiekosten door beperkte 
bewerking en goedkope materialen. 
,,Plasmaetsen met hoog oplossend vermogen in halfgelei-
dertechnologiefundamenten, proces en apparatuur" 
Proj. Ref. 574: B/84 
In de elektronische industrie wordt algemeen erkend dat 
plasmaetsen een vitale rol zal vervullen in de verwezenlij­king van de submicrontechnologie van zowel silicium als 
lil/V halfgeleidersystemen. Er moet echter nog veel 
werk worden verricht om een inzicht te krijgen in de com­
plexe chemische en fysische verschijnselen die zich voor­
doen bij de toepassing van geschikte diagnostische 
methoden. Voordat men zover is zal het volledige poten­
tieel van het plasmaetsen niet kunnen worden gereali­
seerd. Het algehele programma is noodzakelijkerwijze 
interactief en brengt te zamen centra van deskundigheid 
op het gebied van de plasmachemie en -fysica, producen­
ten van apparatuur en leveranciers van chemische stoffen 
aan de elektronische industrie. Samengebundeld vormen 
zij een unieke combinatie van kennis en potentieel die dit 
breed opgezette programma tot een succes kunnen 
maken. 
,,Integratie opplakschaal" 
Proj. Ref. 824: B/85 
Het ontwerp en de demonstratie van een systeem met 25 
miljoen transistoren op een enkele chip moet worden ver­
wezenlijkt door verbinding van de goede cellen van een 
plak. Het gekozen demonstratiemodel is een 4Mbit static 
RAM in 1,4 um-CMOS-technologie, gebruik makend 
van redundantie op intra- en intercelniveau met het oog 
op tolerantie voor eindfouten. Er zal speciale aandacht 
worden besteed aan testfaciliteiten en teststrategie, zowel 
op het niveau van de cellen als op dat van complete plak­
ken. Na beproeving worden reconjïguratietechnieken toe­
gepast ter voorkoming van defecte elementen in de cel, 
alsmede ter vergroting van de celopbrengst. Decoderings-
logica en extern gecontroleerde switches worden gebruikt 
ter configuratie van de goede cellen op de plak. 
Er zal software worden vervaardigd met het oog op auto­
matische selectie van de switches die moeten worden 
geprogrammeerd om in de vereiste interconnectie te resul­
teren. De opbrengst van aluminiuminterconnectieverbin-
dingen zal worden verhoogd door herstel van kortsluiting 
en open circuits. Er zal een studie worden gemaakt van 
de thermische en elektrische karakteristieken van de 
omhulling en van de bonding ten einde een passende 
omhulling voor het demonstratiemodel te ontwikkelen. 
„Behuizingen voor zeer snelle digitale GaAs-IC's" 
Proj. Ref. 830: A/85 
Bij dit project zal men zich richten op de verschillende 
eisen voor het ontwerp van behuizingen waarmede vol­
daan kan worden aan de behoeften van de GaAs-IC-
industrie. 
Het project moet resulteren in de vaststelling van behui­
zingsnormen in combinatie met duidelijk omschreven ont-
werp-beginselen en fabricagemethoden. Het project zal 
leiden tot de opstelling van 4 behuizingsontwerpen, een 8, 
16, 24 en 40 I/O-lead package met de noodzakelijke ope­
rationele karakteristieken voor het monteren en herme­
tisch inkapselen van GaAs-IC's voor gebruik in zeer 
snelle digitale toepassingen. Er zal tijdens het gehele pro­
ject op uitgebreide schaal gebruik worden gemaakt van 
verfijnde computergesteunde ontwerp-technieken en gesi-
Nr. C 332/22 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20.12.85 
muleerde modellering, waarvan het welslagen reeds werd 
vastgesteld bij het 8 I/O-lead package. Er zal een onder­
zoek worden ingesteld naar drie technische benaderingen 
met betrekking tot de bouw van omhullingen, het gebruik 
van direct-sealing-technieken, glass joining fired ceramic 
en co-firing glass-ceramic. Daarnaast zal aanverwant 
onderzoek plaatsvinden dat onder meer betrekking heeft 
op materialen, metallisatie, warmtedissipatie, enz. 
Voor evaluatie en kwalificatiegoedkeuringsproeven zullen 
proefomhullingen van uiteenlopend ontwerp worden ver­
vaardigd. Dit project vormt een aanvulling op project 958. 
,, Omhullingen voor VLSI met groot vermogen voor com­
plexe elektronische systemen " 
Proj. Ref. 958: A/85 
Dit project is gericht op het aantonen van de uitvoerbaar­
heid en op de evaluatie van de structuur met hoge dicht­
heid waarmee VLSI-chips worden verbonden via een zeer 
dichte (100 tot 125 um-steek) TAB interconnectie op een 
multichip-substraat met hoge prestaties. 
De elektrische en thermische prestaties worden gemeten 
voor de beoordeling van de capaciteiten van een derge­
lijke constructie die als basisbouwsteen zou kunnen die­
nen van een systeem met zeer hoge prestaties (1 GHz 
clock of 20-50 ns systeemcyclustijd). 
Dit project vormt een aanvulling op project nr. 830. 
,,Algorithmen voor een sterke en efficiënte halfgeleidersi­
mulator" 
Proj. Ref 962: A/85 
In het kader van deze werkzaamheden moeten volledig 
beproefde algemene algorithmen worden ontwikkeld voor 
driedimensionele simulering van halfgeleidercomponen­
ten. Deze algorithmen zouden een oplossing moeten bren­
gen voor de statische aan-toestand van een component, 
of-voor transiënte en dynamische klein-signaalomstan-
digheden, waarbij rekening wordt gehouden met de wis­
selwerking tussen componentwerking en temperatuur van 
het kristalrooster. De algorithmen zullen worden getest in 
onderzoekcomputercodes die in het kader van het project 
zijn ontwikkeld en deze codes zullen worden gevalideerd 
aan de hand van reële componenten. 
Aangezien deze algorithmen omvangrijke behoeften aan 
computerwerkzaamheden vereisen zal een zeer intensieve 
interactie plaatsvinden tussen passende algorithmen en 
de beschikbaarheid van computers met geavanceeerde 
architecturen. Tevens wordt een studie verricht ter afba­
kening van de toepasbaarheid van het veronderstelde 
fysische model, zowel wat betreft de materialen als de 
componentafmetingen. 
,,0,5 micron-röntgenlithografïemaskers, lakken en beeld­
overdracht" 
Proj. Ref 1007: B/85 
Het doel van deze werkzaamheden vormt 0,5 micron-
röntgenlithografie tot de werkelijke demonstratie van het lithografieproces. Met name gaat het om de ontwikkeling 
van lak- en maskertechnologieën die geschikt zijn voor 
0,5 um- oplossing en tevens verenigbaar met hogere gren­
zen van het oplossend vermogen. Bij de maskertechnolo­
gie zal daarom gebruik worden gemaakt van op Si-geba­
seerde membranen die geschikt zijn voor gebruik bij kor­
tere golflengten (d. w. z. met groter oplossend vermogen). 
,, Geavanceerde masker- en reticle-technologie voor 
VLSI-submicron — micro-elektronische componenten " 
Proj. Ref. 1043: B/85 
Dit project is gericht op specifieke sectoren van het mas­
kerfabricageproces voor de ontwikkeling van nieuwe uit­
rusting, materialen en processen met het doel die ontwik­
kelingen te combineren tot een verbeterde masker- en 
reticle-technologie ten einde te voorzien in de behoeften 
van de plakkenfabricage voor geavanceerde en complexe 
componenten. 
,, Ultragevoelige analyse van verontreinigingen voor 
structuren en materialen" 
Proj. Ref. 1056: B/85 
Met dit project wordt de ontwikkeling beoogd van een 
geavanceerde fysische analysetechniek die vereist is voor 
de karakterisering van fabricagetechnologieën voor de 
micro-elektronika. De techniek die gebaseerd is op sput­
tering en laser-resonantie-ionisatie zal uiterst gevoelig 
zijn, vrij zijn van matrixeffecten bij het profileren van 
multilagen en geschikt zijn voor driedimensionele profile­
ring met een hogere gevoeligheid dan de standaard 
secundaire ionenmassaspectrometrie. 
1.7.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
a) Onderzoekthema's op het gebied van submicronfa-
bricage ter ondersteuning van de lopende projectge­
bied en 1.1 en 1.2 
De volgende onderwerpen zijn vastgesteld om verwer­
king bij afmetingen van 0,5 um en lager mogelijk te 
maken: 
1) 0,5 um-lithografie met produktiedoorlooptijd en 
bijbehorende resist-ontwikkeling die verenigbaar 
zijn met het droge etsproces; 
2) modelvorming van processen en componenten, 
inclusief experimentele verificatie. 
b) Onderzoekthema 's van het B-type 
1) Ter ondersteuning van de gebieden 1.1 en 1.2: 
— materialen en apparatuur voor het bewerken 
van halfgeleiders, 
— fotogesteunde technologie, 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/23 
— hoge-snelheidbeproeving op de plak, 
— geautomatiseerde fabricage en controle. 
2) Ter ondersteuning van de gebieden 1.4 en 1.5: 
— specifieke CAD voor III — V geïntegreerde 
schakelingen, 
— modellering van optische elementen, 
— betrouwbaarheid. 
3) Andere algemene onderzoekthema's: 
— lithografie (röntgen-, ionen-,...), 
— diverse actieve elementen op halfgeleiderma­
terialen met hoge beweeglijkheid, geavanceerde fysische analysetechnieken, 
sensors en transducers, 
nieuwe technologie en technieken voor 
geavanceerde informatieopslag, 
interconnect-technologieën. 
Bij in 1986 te publiceren uitnodiging(en) tot het indie­
nen van voorstellen zal prioriteit worden gegeven aan 
modelvorming (met de meeste nadruk op GaAs), aan 
apparatuur ten behoeve van geautomatiseerde fabri­
cage en controle en interconnect-technologieën. 
DEELPROGRAMMA 2 
PROGRAMMATUURTECHNOLOGIE 
2.0. Inleiding 
In 1983 werd de noodzaak van een uitgebreid pro­
gramma voor programmatuurtechnologie gemotiveerd 
met het feit dat de programmatuur die in het verdere 
verloop van deze eeuw wordt geproduceerd in snel 
tempo steeds complexer en omvangrijker zal worden. 
Deze noodzaak is nu, twee jaar na de aanvang van de 
ESPRIT-proeffase, des te duidelijker. De doelstellin­
gen van het ESPRIT-Deelprogramma Programmatuur­
technologie worden in verschillende programma's over 
de gehele wereld nagestreefd. 
De hoofdlijnen van het programma voor programma­
tuurtechnologie worden bepaald door het besef dat de 
essentiële thema's vooral betrekking hebben op de ont­
wikkeling van omgevingen, methodes en gereedschap­
pen ter ondersteuning van het ontwerp van steeds com­
plexere systemen (zowel apparatuur- als programma-
tuurcomponenten) met een hoge kwaliteit en betrouw­
baarheid, waar een hogere mate van produktiviteit 
wordt bereikt. Nu twee jaren van fase 1 van ESPRIT 
zijn verstreken, loopt er een aantal projecten waarin de 
bovengenoemde essentiële thema's worden behandeld, 
zodat wij thans kunnen aangeven welke gebieden moe­
ten worden uitgebreid dan wel aan het werkplan voor 
programmatuurtechnologie moeten worden toege­
voegd. 
In de volgende secties worden de voor 1986 wenselijk 
geachte ontwikkelingen nader aangegeven, maar naar 
alle waarschijnlijkheid zal het belangrijkste thema voor 
1986 worden gevormd door het feit dat er nieuwe pro­
jecten nodig zijn om te bevorderen dat de resultaten 
van het programma snel worden overgedragen naar de 
industrie. In de uitnodiging(en) tot het indienen van 
voorstellen, die in 1986 wordt(en) gepubliceerd, zullen 
daarom de volgende onderwerpen voor nieuwe werk­
zaamheden worden vermeld: 
i) hergebruik van programmatuurcomponenten; 
ii) commerciële bescherming van programmatuur; 
iii) demonstratieprojecten voor de beoordeling van 
methodes en gereedschappen in een industriële 
omgeving (zie 2.4). Uit een beoordeling van het Deelprogramma Program­
matuurtechnologie is gebleken welk gewicht er aan de 
verschillende onderwerpen dient te worden gegeven. 
Het wordt eventueel niet noodzakelijk geacht in het 
werkplan voor 1986 de sleutelactiviteiten die moeten 
worden ondersteund ingrijpend te wijzigen. 
O & O-gebied 2.1: Theorieën, methoden 
en gereedschappen 
De noodzaak om de systeemontwikkeling te ondersteu­
nen met rigoureuzere methoden en gereedschappen 
vormt een hoofdthema van het werkplan voor program­
matuurtechnologie. Tevens is meting van de produkti­
viteit en van de systeemkwaliteit en -prestaties van 
groot belang. 
2.1.1. Onderwerpen 
De onderwerpen van dit gebied zijn: 
Systeemgerichte aanpak 
Formele methoden voor systeemontwikkeling 
Synergie van apparatuur en programmatuur 
Eisen — engineering 
Beveiliging van programmatuur 
Verbetering van de huidige methoden voor programma-
tuurontwikkeling 
Herbruikbaarheid 
Formele specificatie 
Rigoureuze transformaties en methoden 
Geavanceerde methoden voor programmatuurontwik-
keling 
Methoden voor formele beschrijving en verificatie van 
simultane, verspreide, ingebedde real-time-systemen 
Nr. C 332/24 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
Systematische studie van het systeemontwikkelingspro­
ces 
Toepassing van AI-technieken bij de ontwikkeling 
Beproeving en demonstratie in verband met kwaliteit, 
betrouwbaarheid en conformiteit 
Metriek voor produkten en ontwikkelingsprocessen 
2.1.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
Systeemgerichte aanpak 
,,Formele methoden voor asynchrone systemen " 
Proj. Ref. 1033: B/85 
Dit project moet resulteren in een formeel kader en een 
geschikte verzameling gereedschappen voor de ontwikke­
ling van asynchrone ingebedde micro- en verspreide syste­
men. 
Het formele kader wordt gebaseerd op: 
— ,,Scott's domain-based state machine", voor het 
wiskundige model; 
— Hoare's logica en temporele logica, voor de juist­
heid van analyse en ontwerp. 
De verzameling gereedschappen bevat een presentatietaai 
en gereedschappen als een ontwerp-database, formele 
bewijssystemen voor het ontwerp gebaseerd op bewijs-
technieken, assistentie voor de ontwerper en simulatoren. 
De verzameling gereedschappen wordt gekoppeld aan een 
ontwikkelingsomgeving voor asynchrone systemen die op 
dit ogenblik wordt geïmplementeerd en zal bovendien 
compatibel zijn met PCTE. 
Verbetering van de huidige methoden voor programma­
tuurontwikkeling 
,,Individueel werkstation voor incrementele grafische spe­
cificatie en formele implementatie van niet-sequentiële 
systemen (GRASPIN)" 
Proj. Ref. 125: A/83 
Het project heeft betrekking op een individueel werksta­
tion voor programmatuurontwikkeling ten behoeve van 
incrementele grafische specificatie en stapsgewijze for­
mele implementatie van niet-sequentiële systemen. 
De methode wordt gekenmerkt door integratie van for­
mele en informele technieken in het ontwikkelingsproces: 
— gestructureerde analysediagrammen en ER-dia-
grammen worden gebruikt voor analyse van de 
vereisten; 
— uitbreiding van de ,,initiële semantiek" benadering 
tot algebraïsche specificatie en hoog-niveau-Petri-
netten worden in een doordachte combinatie 
gebruikt voor de specificatie van grote verspreide systemen en door de analyse van abstracte imple­
mentaties is snelle prototypeontwikkeling mogelijk; 
— voor het programmeren wordt gedacht aan 
Modula- en Ada-achtige talen. 
Ter ondersteuning van de semi-formele transformaties 
van systeembeschrijvingen op verschillende niveaus wor­
den validerings- en documentatiewerkzaamheden ver­
richt. 
Naast de gemeenschappelijke PCTE-gereedschappen 
wordt een verzameling gereedschappen ter ondersteuning 
van de GRASPIN-methode ontwikkeld, waarin in 
belangrijke mate gebruik wordt gemaakt van grafische 
technieken en van concepten als focusseertechnieken, 
meervenstertechnieken en simultane manipulatie van ver­
schillende contexten. 
,,Programmatuurontwikkeling met behulp van simultaan 
uitvoerbare modules (PEACOCK)" 
Proj. Ref. 266: B/84 
Doel van het project is het ontwerp en de implementatie 
van een uniforme familie talen, die de gehele levenscyclus 
van programmatuur bestrijkt. Als concept zal bij alle 
talen de ,,simultaan uitvoerbaar module" worden 
gebruikt; zij zullen een gemeenschappelijk kenmerk heb­
ben (abstracte syntax). 
De familie omvat een semi-formele taal voor de vastleg­
ging van eisen, algebraïsche talen voor formele specifica­
ties en procedurele talen voor implementaties. 
Door het project zal ook materiaal voor opleiding en 
oefening beschikbaar komen, alsmede evaluatierappor­
ten over experimenten in de praktijk. 
,, Programmaontwikkeling door specificatie en transfor­
matie (PROSPECTRA)" 
Proj. Ref. 390: B/84 
Het doel van dit project is het opstellen van een strenge 
methodologie voor programmaontwikkeling door trans­
formatie uitgaande van formele specificaties. 
Er zal een breed-spectrum-taal worden gedefinieerd, uit­
gaande van formele specificaties voor A da-Programma's, 
waarbij in de semantiek voorzieningen worden getroffen 
voor gelijktijdigheidsaspecten. 
De transformatieregels worden eens en voor altijd geval­
ideerd en door de toepassing ervan met programmatuur-
ondersteuning zal de correctheid van de ontwikkelde pro­
gramma 's ten aanzien van de specificaties gegarandeerd 
zijn. Het gebruik van Ada als standaardtaal en het vast­
leggen van specificaties met behulp van annotaties in 
Anna of een met Anna vergelijkbare taal, is een garantie 
voor de overdraagbaarheid tussen APS E's. Ten einde het 
gebruik van deze gereedschappen in een werkstation te 
ondersteunen zal een verzameling aanvullende gereed­
schappen worden ontwikkeld. 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/25 
De gereedschappen zullen op ieder niveau aan de hand 
van een uniform paradigma worden ontwikkeld: systeem­
ontwikkeling, ontwikkeling van transformatie, Anna/ 
Ada en besturing. 
,,Programmatuur omgeving voor het ontwerpen van open 
gedistribueerde systemen (SEDOS)" 
Prof Ref 410: B/84 
De doelstelling van het project is de definiëring van for­
mele beschrijvingstechnieken en ondersteunende gereed­
schappen voor de ontwikkeling en implementatie van 
OS I-protocollen en -diensten en meer in het algemeen 
van open gedistribueerde systemen. 
Er zullen twee formele talen worden gedefinieerd: 
ESTELLE (gebaseerd op het model van een eindige 
automaat) en LOTOS, waarin de algebraïsche specifica­
tietaai ACT-ONE en de CCS-rekenmethode worden 
gecombineerd. Voor beide talen zal de normalisatieproce­
dure van het ISO worden gevolgd. 
Voor beide talen worden prototypes van syntaxgerichte 
bewerkingsprogramma 's en gereedschappen voor verifica­
tie en simulatie ontwikkeld. Tijdens het project worden 
tevens compilers en experimentele sequentiegenerators 
beschreven. 
,,Formele beschrijving van arbitraire systemen met behulp 
van functionele talen " 
Proj. Ref 881: B/85 
Doel van het project is de ontwikkeling van een prototype 
van een algemeen bruikbare omgeving voor systeembe­
schrijving, gebaseerd op de zogenaamde ,,systeemseman-
tiek". 
Systeemsemantiek is een uitbreiding van de denotatiese-
mantiek van programmeertalen in die zin dat het kan 
worden toegepast op arbitraire systemen: verschillende 
eigenschappen van een systeem worden beschreven door 
corresponderende betekenisfuncties. 
Er zal een prototype van een algemeen bruikbare omge­
ving voor systeembeschrijving worden ontwikkeld, geba­
seerd op functionele talen en uitgebreid met de grondbe­
ginselen van systeemsemantiek. 
Een ander doel van het project is het ontwerp van een 
prototype van een taal voor systeembeschrijving voor de 
volgende twee gebieden: analoge elektronische schakelin­
gen en digitale systemen (inclusief VLSI). 
,, Rigoureuze aanpak van industriële programmatuur tech­
nologie (RA IS E)" 
Proj. Ref. 315: A/84 
Doel van het project is de opbouw van een complete 
omgeving voor systeemontwikkeling op basis van een ver­
beterde versie van de VDM-methode. Er zal een mathematisch model worden opgesteld voor de 
beschrijving van het ontwikkelingsproces met behulp van 
,,projectgrafieken" ten aanzien van logische systemen 
(instellingen) (bijvoorbeeld vergelijkingslogica, temporele 
logica), de omzettingen daarvan, systeembeschrijvingen 
in verschillende logische systemen, omzettingen van 
beschrijvingen. Operationele modellen van de projectgra­
fieken zullen worden gerelateerd aan activiteiten van pro­
jectbeheerders, programmatuurontwerpers, program­
meurs en projectbibliothecarissen. 
Er zal een breed-spectrum-taal worden gedefinieerd ter 
ondersteuning van het ontwerp van specificaties. Er zul­
len uitbreidingen van de op modellen gebaseerde VDM-
methode worden overwogen, met name voor de specifica­
ties van simultane systemen, alsmede op karakteristieken 
gebaseerde methoden en andere op modellen gebaseerde 
methoden. 
Er zullen gereedschappen worden gebouwd ter ondersteu­
ning van de RA ISE-methodologie (eerst als prototype en 
vervolgens in serieproduktie), er zullen verscheidene indu­
striële toepassingen worden ondernomen en er zal mate­
riaal worden ontwikkeld voor opleiding en oefening. 
,,Formalismen, methoden en gereedschappen 
(FOR-ME-TOO)" 
Proj. Ref. 283: A/84 
Het hoofddoel van dit project is de definitie, implementa­
tie en beproeving van een technologie voor het proces van 
systematische ontwikkeling, verificatie en validatie van 
programmatuursystemen op basis van het principe van 
hergebruik van programmatuur componenten. 
Het proces van programmatuurontwikkeling wordt, wan­
neer dit wordt opgevat als een proces waarbij speciale 
aandacht wordt geschonken aan het hergebruik van 
geprefabriceerde componenten en de opbouw van het te 
ontwikkelen systeem met bruikbare componenten als 
bouwstenen, gekarakteriseerd als een combinatie van de 
,,top down"- en ,,bottom up"-benadering. 
Hergebruik van beschrijvingen en analyse van de sequen­
tiële aspecten van programmatuursystemen zijn geba­
seerd op een specificatietaai, die wordt gedefinieerd met 
behulp van enkele grondbeginselen van ASL: een kern-
specificatietaal met,,losse"semantiek. 
Hergebruik van beschrijvingen en analyse van de gelijk-
tijdigheidsaspecten van programmatuursystemen zijn 
gebaseerd op verschillende categorieën Petri-netten: van 
conditionele netten tot netten van hoog niveau en sto­
chastische Petri-netten. 
De ontwikkelaar zal beschikken over een omgeving van 
ondersteunende gereedschappen voor het volgen van een 
discipline bij de stapsgewijze afleiding en ontwikkeling 
van programmatuurcomponenten, het terughalen van 
componenten en de configuratie daarvan. 
Nr. C 332/26 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
Geavanceerde programmatuurontwikkelingsmethoden 
,,Een geïntegreerde formele aanpak van industriële pro-
grammatuurontwikkeling (METEOR)" 
Proj. Ref. 432: A/84 
Het hoofddoel van dit project is de toepassing van for­
mele methoden in het industriële programmatuurontwik-
kelingsproces. 
Het ontwikkelingsproces zal worden onderzocht en gemo­
delleerd door individualisering van bouwcomponenten 
met het oog op de analyse van bestaande methoden en de 
ontwikkeling van nieuwe methoden voor programmatuur-
ontwikkeling. 
Er zal een taal voor eisenengineering worden gedefi­
nieerd met een semantiek die tijdsaspecten omvat. 
Algebraïsche methoden worden toegepast voor de specifi­
catie van passieve en actieve objecten (procesalgebra en 
de algebraïsche specificatietaai, ASL); denotatiemodel-
len van parallelsystemen vormen een basis voor het bepa­
len van een calculus waarin diverse eigenschappen van 
dergelijke systemen kunnen worden bewezen. 
Het specifieke doel van dit project is de integratie van het 
paradigma van objectgebaseerde talen, de algebraïsche 
benadering van programmatuurspecificatie, de relatio­
nele aanpak en de zogenoemde formele heuristiek. 
Er zal aandacht worden geschonken aan de gevolgen van 
de toepassing van formele methoden bij het ontwikkelen 
van programmatuur voor het management en de metriek. 
Er is gezorgd voor aanwending van de resultaten door de 
industrie, voornamelijk op het gebied van de bouw van 
real-time-gedistribueerde systemen, door de geplande 
bouw van prototypeomgevingen. 
,,Onderzoek naarde haalbare prestaties van zeer sterk 
parallelle interpretaties van functionele programma's" 
Proj. Ref. 302: B/84 
In dit project wordt onderzocht of een functionele aanpak 
dienstig is om de mogelijkheden van zeer sterk parallelle 
apparatuurarchitecturen ten volle te exploiteren. Dit 
omvat meting van de complexiteit en het parallellisme 
van functionele programma 's die in de talen EP, Lispkit 
en Me-Too zijn geschreven. 
Het project is gericht op de ontwikkeling van: 
— een gereedschap voor de vertaling van Lispkit en 
Me- Too in EP; 
— gereedschappen om de dynamische complexiteit en 
het parallellisme van EP-Programma's te meten; 
— een virtuele machine waarmee de parallelle uitvoe­
ring van functionele programma's kan worden gesi­
muleerd. Er zal een evaluatierapport worden opgesteld over de 
haalbare prestaties van verschillende functionele metho­
den op parallelmachines. 
,,Een geavanceerde ondersteuningsomgeving voor 
methodegebonden ontwikkeling en evolutie van 
programmapakketten (TOOL-USE)'' 
Proj. Ref. 510: B/84 
Dit project beoogt de ontwikkeling van technieken voor 
de formele definitie van bij programmatuurontwikkeling 
gebruikte methoden. Het project is geconcentreerd op één 
essentieel idee, namelijk dat de bouw van een ondersteu­
ningsomgeving moet worden geparametriseerd door mid­
del van in een ontwikkelingstaai uitgedrukte methoden. 
Gestreefd wordt naar een beter begrip en een formele 
modellering van: 
— het programmatuurbouwproces, 
— de toepassingsgebieden, 
— de doelsystemen. 
Vervolgens zal aandacht worden besteed aan de definitie, 
implementatie en evolutie van een prototypeomgeving 
voor op formeel gedefinieerde methoden gebaseerde pro­
grammatuurontwikkeling. 
,,Prototype van een implementatiesysteem voor 
toepassingsprogrammatuur (ASPIS)'' 
Proj. Ref. 401: A/84 
Het hoofddoel van dit project is de exploitatie van de hui­
dige stand van de techniek op het gebied van specificatie-
talen en kunstmatige intelligentie met het oog op de bouw 
van gereedschappen, assistenten genoemd, die kunnen 
helpen bij de gedeeltelijke automatisering van de eerste 
stadia van de levenscyclus. 
De voornaamste in dit project te onderzoeken kwesties 
zijn: 
— vastlegging van de door de assistent te gebruiken 
terreinkennis; 
— keuze van een passend representatieformalisme 
voor de codering van kennis; 
— definitie van de basisarchitectuur van de assisten­
ten; 
— definitie van een passende taal voor de interactie 
tussen assistent en gebruiker. 
Het einddoel van het project is het tot stand brengen van 
een verzameling geavanceerde methoden en gereedschap­
pen met het oog op een flexibele aanpak van de produktie 
van toepassingsprogrammatuur steunend op een interac­
tieve stijl en met name: 
— snelle prototyping door interpretatie van de compo­
nentenspecificaties; 
— het opnieuw gebruiken van componenten via op 
kennis gebaseerde assistenten. 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/27 
,,Geavanceerde interactieve ontwikkeling van 
gegevensintensieve toepassingen (AIDA)" 
Proj. Ref. 892: B/85 
Dit project heeft betrekking op de definitie en ontwikke­
ling van methodologieën, talen en gereedschappen ter 
ondersteuning van specificatie, prototyping, ontwerp en 
implementatie van informatiesystemen. 
In de prototypeomgeving zal specificatie in de ontwik­
kelde System Modelling Language (SML) en prototyping 
door vertaling van SML in een uitvoerbare combinatie 
van FLOP en NI AL mogelijk zijn. 
Voor het ontwerp en de implementatie zal gebruik worden 
gemaakt van semi-automatische transformaties (onder­
steund door op regels gebaseerde assistenten) van SML 
in TAXIS en van TAXIS in DBPL. 
De integratie van de diverse gereedschappen zal worden 
afgestemd op de integratie van de eraan ten grondslag 
liggende kennisbank. 
,,Bewijsgerichte systemen " 
Proj. Ref. 1041 en 1158: A/85 
Onder deze naam werden twee elkaar aanvullende pro­
jecten gecombineerd. De twee onderdelen zijn: 
,,Syntaxisgerichte gereedschapsgenerator" 
Proj. Ref. 1041 
Het project is gericht op een meta-systeem dat syntaxis-
gerichte opmaak-, transformatie- en correctiegereed­
schappen genereert uit beschrijvingen van de syntaxis en 
de semantiek van de bij programmatuurontwikkeling 
gebruikte formalismen. 
Er zullen meta-talen voor de beschrijving van context-
voorwaarden, transformatieregels, bewijsregels en 
-methoden worden gedefinieerd. 
Er zal een reeks gereedschapsgeneratoren, die deze 
meta-talen aanvaarden, worden ontworpen en de versies 
van het generatorsysteem zullen op ruim verspreide 
omgevingen gericht zijn. 
,,Integratie van geavanceerde technieken in efficiënte 
wetenschappelijke toepassingsprogrammatuur (A TES)" 
Proj. Ref. 1158 
Dit project heeft ten doel geavanceerde technieken op te 
nemen in een geïntegreerde programmatuurontwikke-
lingsomgeving op het gebied van wetenschappelijke toe­passingsprogrammering en daarbij vooral de nadruk te 
leggen op efficiëntie. 
Er zal een programmeertaal waarin drie geavanceerde 
technieken zijn geïntegreerd worden gedefinieerd reke­
ning houdend met de specificiteit van wetenschappelijk 
programmeren. Deze technieken zijn: 
— abstractie van gegevenssoorten en operatoren, 
— relationele databaseprogrammering voor weten­
schappelijke gegevens, 
— formele specificatie en bewijs. 
Een efficiënte programmatuurontwikkelingsomgeving 
omvat een controlesubsysteem dat de gebruiker de moge­
lijkheid biedt om na te gaan of het algoritme aan een 
specificatie voldoet of dat fouteninformatie verstrekt 
wanneer het algoritme ongeldig is. 
De adequaatheid van het gehele systeem zal worden ge­
ëvalueerd door applicatiebibliotheken te ontwikkelen. 
De projecten 1041 en 1158 worden als complementaire 
projecten beschouwd: het laatste moet een demonstratie­
systeem opleveren voor het generatiegedeelte van het eer­
ste. Tussen deze projecten zullen informatie en leverbare 
resultaten worden uitgewisseld om dubbel werk te voor­
komen. 
,,Ontwikkeling van een doeltreffend functioneel program­
meersysteem ter ondersteuning van prototyping" 
Proj. Ref. 891: B/85 
In dit project zal een functioneel programmeersysteem 
voor een doeltreffende ondersteuning van prototyping 
worden ontwikkeld. 
Er zal worden nagegaan welke de mogelijkheden en het 
nut zijn van een functioneel programmeersysteem op de 
volgende gebieden: 
— snelle prototyping; 
— efficiënt genereren van codes voor op conventionele 
sequentiële apparatuur uit te voeren functionele 
programma's; 
— programmeren op grote schaal; 
— blijvend objectmanagement voor lange-termijnop-
slag. 
Er zal een prototypesysteem nodig zijn om deze aanpak 
te demonstreren. 
,,Foutenopsporing in en specificatie van real-time 
ingebedde systemen in Ada (DESCARTES)" 
Proj. Ref. 937: B/85 
Het project is bedoeld om degenen die real-time inge­
bedde systemen ontwikkelen in Ada bij te staan bij het 
onderzoeken van formele methoden en het ontwerpen van 
programmatuur- en apparatuurgereedschappen. 
Nr. C 332/28 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
Er zal onderzoek worden verricht naar formele semantiek 
en bewijssystemen voor real-time-talen, met nadruk op de 
samenstelbaarheid. 
Voorts zal een specificatietaai, met inbegrip van real-
time-gedwongenheden en transformaties waarbij de cor­
rectheid behouden blijft, worden ontworpen. 
Ook zal aandacht worden besteed aan de naspeurbaar­
heid van transformatiebeslissingen in de context van de 
real-time-gedwongenheden en aan de ontwikkeling van 
analysehulpmiddelen. 
Beproeving en demonstratie van kwaliteit, betrouwbaar­
heid en conformiteit. 
,,Betrouwbaarheid en kwaliteit van Europese 
programmatuur (REQ UES T)" 
Proj. Ref 300: A/84 
Het project heeft ten doel vooruitgang te maken inzake 
het bepalen van de kwaliteit en betrouwbaarheid van pro­
grammatuur, ten einde deze te kunnen specificeren, voor­
spellen, meten en garanderen. 
De werkgebieden zijn onder meer: 
— vaststelling en validering van een metriek voor het 
begrip ,,kwaliteit" en bouw van een kwantitatief 
model voor kwaliteitsvoorspelling; bijzondere aan­
dacht zal worden besteed aan krachtige regressie­
methoden; 
— ontwikkeling van een metriek en modellen voor het 
voorspellen van de betrouwbaarheid zowel van pro-
grammatuursystemen in het algemeen als van syste­
men waarvan een zeer grote betrouwbaarheid wordt 
verlangd (bij voorbeeld foutentolerante systemen); 
— onderzoek naar de invloed van het gebruik van for­
mele methoden op de voorspelling en demonstratie 
van de betrouwbaarheid; 
— omschrijving van een methodologie voor de keuring 
van programmatuurprodukten. 
Om de ontwikkeling en validering van de metriek te ver­
gemakkelijken is in het project een begin gemaakt met de 
aanleg van een database voor bedrijfsinformatie over de 
kwaliteit en betrouwbaarheid van programmatuur. De 
populatie wordt door de verschillende projecten in Europa 
verschaft. 
2.1.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Aangenomen wordt dat in de lopende projecten vol­
doende aandacht wordt besteed aan de theoretische 
grondslag voor methoden en prototypegereedschappen 
ter ondersteuning van meer formele werkwijzen voor 
het ontwerpen van grote sequentiële systemen en paral­
lelsystemen. 
De twee zeer belangrijke onderwerpen, het opnieuw 
gebruiken van componenten (specificatie, verificatie, 
validering van componenten) en een metriek voor sys­
teemprestaties en systeemplanning, zijn op het ogen­
blik onvoldoende behandeld. Deze beide onderwerpen komen in aanmerking voor 
opneming in de in 1986 te publiceren oproep(en) tot 
indiening van voorstellen. 
O & O-gebied 2.2: Managementaspecten en industriële 
aspecten 
De op deelgebied 2.1 ontwikkelde theorieën, methoden 
en gereedschappen zullen het nodige basismateriaal 
leveren voor de ontwikkeling, de bouw en het onder­
houd van produkten en voor een doelmatig manage­
ment van het ontwikkelingsproces zelf, dat wil zeggen 
ontwikkelingsprojectbeheer. De managementmethoden 
en -gereedschappen die nodig zijn om dit basismate­
riaal te exploiteren vormen het voornaamste onderwerp 
van dit gedeelte van het Werkplan Programmatuurtech-
nologie. 
2.2.1. Onderwerpen 
De onderwerpen op dit gebied zijn: 
ondersteuning van programmatuurproduktie en -onder­
houd 
(korte-termijnoplossingen, met inbegrip van die op spe­
ciale gebieden); 
management van geavanceerde programmatuurproduk­
tie 
(projectbeheer, produktmanagement, commerciële vei­
ligheid). 
2.2.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
Ondersteuning van programmatuurproduktie en -onder­
houd 
„Managementondersteuning voor programmatuur­
produktie en -onderhoud(SPMMS)" 
Proj. Ref. 282: A/84 
Het doel van dit project is het ontwerpen en implemente­
ren van een systeem dat alle managementactiviteiten tij­
dens de levenscyclus van programmatuur ondersteunt. 
Een van de belangrijkste eisen waaraan het systeem dient 
te voldoen is de aanpasbaarheid aan verschillende mana­
gementmethoden. Het is de bedoeling om dit te verwezen­
lijken door een elementaire generieke SPMMS-kern te 
bouwen die gemakkelijk, eventueel via een op regels 
gebaseerde aanpak, aan de klantenspecificaties kan wor­
den aangepast. 
Twee aanpassingen volgens klantenspecificaties dienen 
aan praktijktests te worden onderworpen, waarna de des­
betreffende evaluatierapporten moeten worden opgesteld. 
Management van geavanceerde programmatuurproduktie 
,, Geïntegreerde projectbeheersystemen " 
Proj. Ref. 814 en 938: A/85 
De twee complementaire projecten zijn samengevoegd 
tot bovengenoemd project. De twee onderdelen zijn: 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/29 
„Projectgeïntegreerde beheersystemen (PIMS)" 
Proj. Ref. 814 
Het project beoogt de ontwikkeling van een op regels 
gebaseerd beheersysteem dat als advies- of oefensysteem 
wordt gebruikt. Het prototype-managementadviessysteem 
en het prototype-managementoefensysteem zullen via 
praktijktests worden geëvalueerd. 
,,Een autonome en interactieve workbench als hulpmiddel 
voor programmatuurprojectbeheer" 
Proj. Ref. 938 
Het doel van dit project is de implementatie van een pro-
totype-workbench, waarbij bijzondere aandacht wordt 
besteed aan planning, projectbesturing en beslissingson­
dersteuning. De gereedschappen steunen in hoge mate op 
een gemeenschappelijke kennisbank. De bedoeling is dat 
het systeem overdraagbaar is op UNIX V en PCTE. 
De projecten 814 en 938 worden als complementaire pro­
jecten beschouwd. Zij hebben beide betrekking op de pro-
duktie van geïntegreerde managementgereedschappen; 
in project 814 wordt de nadruk gelegd op een op regels 
gebaseerde aanpak, in project 938 op de koppeling aan 
programmatuurontwikkelingsgereedschappen. Tussen 
beide projecten zullen informatie en leverbare resultaten 
worden uitgewisseld ten einde dubbel werk te voorkomen. 
2.2.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
De vorige oproepen tot indiening van voorstellen heb­
ben een onvoldoende aantal goede projecten op dit 
deelgebied opgeleverd. Op het ogenblik wordt gewerkt 
aan eenvoudige managementgereedschappen en op 
regels gebaseerde beheersystemen. 
Op dit deelgebied dient werk te worden gemaakt van 
de ontwikkeling van methoden en gereedschappen (bij 
voorbeeld produktcontrole, commerciële veiligheidsas­
pecten) voor het ondersteunen van opnieuw bruikbare 
programmatuurcomponenten, ter aanvulling van de op 
deelgebied 2.1 vastgestelde werkzaamheden. 
Kleine projecten die op bovengenoemde onderwerpen 
betrekking hebben zullen waarschijnlijk in aanmerking 
komen voor opneming in de in 1986 te publiceren 
oproep(en) tot indiening van voorstellen. 
O & O-gebied 2.3: Gemeenschappelijke omgeving 
De werkzaamheden op dit deelgebied kunnen zich uit­
strekken over een breed gamma onderwerpen, varië­
rend van geïntegreerde gereedschapsverzamelingen tot 
methodegebonden ondersteuning van systeemontwik­
keling, van toepassingsgerichte ondersteuningssyste­
men tot omgevingsgeneratoren. 2.3.1. Onderwerpen 
De onderwerpen op dit gebied zijn: 
gemeenschappelijke gereedschapsomgeving, 
evolutie naar meer geavanceerde omgevingen; 
host/target-kwesties. 
2.3.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
Gemeenschappelijke gereedschapsomgeving 
,,Grondslag voor een overdraagbare gemeenschappelijke 
gereedschapsomgeving (PCTE)" 
Proj. Ref. 32: A/83 
Het project is gericht op de ontwikkeling van een laag 
basisfuncties voor een overdraagbare gemeenschappelijke 
gereedschapsomgeving. Deze omgeving zal opwaarts 
compatibel zijn met UNIX V. 
De PCTE-nucleus bestaat uit: 
— basismechanismen voor procesbesturing, interproces-
communicatie, alsmede een objectmanagementsys­
teem (OMS) dat op een Entity-Relationship-model is 
gebaseerd en het subschemaconcept ondersteunt; 
— gebruikersinterfacemechanismen die zorg dragen 
voor het concept gebruikersagent (die vensters, 
menu's, andere beeldkaartfaciliteiten, en een 
opdrachttaai ondersteunt) en het concept applicatie­
agent (die een syntactischgericht opmaakprogramma 
en de interface met UNIX-gereedschappen levert); 
— gedistribueerde faciliteiten (LA N-interface en proto­
collen van hogere orde). 
Er worden twee prototypes van de PCTE-nucleus ontwik­
keld: een op UNIX gebaseerde versie en een op Ada 
gebaseerde versie. 
De specificaties zijn bekendgemaakt en worden ruim ver­
spreid in de ESPRIT-gemeenschap. 
De nucleus zal worden geëvalueerd door enkele belang­
rijke gereedschappen te ontwikkelen, waaronder een con­
figuratiebeheersysteem (CMS) en een kennisgebaseerde 
programmeursassistent (KBPA). 
,,Geautomatiseerde ondersteuning van programmatuur-
technologie (ASSET— toepasbaarheidsonderzoek)" 
Proj. Ref. 267: B/84 
Het toepasbaarheidsonderzoek heeft ten doel aan te 
tonen dat een voorstel voor de ontwikkeling van geavan­
ceerde interactieve grafische ondersteuning voor een 
reeks methoden die elke fase van de levenscyclus van pro­
grammatuur bestrijken en op het EPOS-systeem zijn 
gebaseerd, technisch uitvoerbaar is. 
De resultaten van dit toepasbaarheidsonderzoek zijn in 
een eindrapport samengevat. 
Nr. C 332/30 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
,,Gemeenschappelijke gereedschappen ter aanvulling van 
de PCTE (PACT)" 
Proj.Ref. 951: A/85 
Het doel van het project is de ontwikkeling van een ini­
tiële verzameling gereedschappen voor de PCTE en de 
documentatie hiervan (project 32), waarbij vooral aan­
dacht wordt besteed aan die basisgereedschappen welke 
een mogelijke gebruiker denkt te vinden in een „elemen­
tair besturingssysteem". Deze implementatie van een 
laag functies boven de PCTE-basismechanismen zal 
degene die gereedschappen ontwikkelt een interface van 
hogere orde met de PCTE verschaffen. Het project zal in 
nauwe samenwerking met het PCTE-project worden uit­
gevoerd. 
De prototypeversie kan onder meer omvatten: 
— gereedschappen voor gegevensdefinitie en gegevens-
opvraag, 
— gereedschappen voor omgevingsadministratie, 
— gereedschappen voor het opmaken van documenten, 
— communicatiefaciliteiten (gebruiker-gebruiker en 
gateways) 
— ondersteuning van C, Pascal, Lisp en Prolog, 
— gereedschappen voor conflguratiebeheer. 
Evolutie naar meer geavanceerde omgevingen 
„Genereren van interactieve programmeeromgevingen 
(GIPE)" 
Proj. Ref 348: B/84 
Dit project heeft vooral ten doel de mogelijkheden van 
het automatisch genereren van interactieve programmeer­
omgevingen uit taaispecificaties te onderzoeken. 
Een dergelijke interactieve omgeving zal worden gegene­
reerd uit een complete syntactische en semantische kar­
akterisering van de te gebruiken taal. 
Deze syntactische en semantische karakterisering zal for­
meel worden uitgedrukt in een taaidefinitieformalisme 
(LDF): een op inferentieregels gebaseerde benadering en 
een algebraïsche aanpak worden beschouwd als het uit­
gangspunt voor het ontwerpen van het LDF. 
Er zal een prototypesysteem worden ontworpen en geïm­
plementeerd, dat in wezen bestaat uit een LDF-compi-
leerprogramma, een bestandssysteem en een gebruikers­
interface. 
„Ontwikkeling en integratie van nauwkeurige bewerkin­
gen in numerieke gegevensverwerking (DIAMOND)" 
Proj. Ref 1072: B/85 
Het project heeft ten doel methoden en gereedschappen 
voor nauwkeurige drijvende-kommaberekeningen op 
computers te ontwikkelen, die gebaseerd zijn op een 
mathematische theorie van computerberekeningen waarin 
alle bewerkingen door zogenaamde semimorfismen zijn 
gedefinieerd. Deze systematische theorie van computerberekeningen is 
erop gericht de elementaire rekenkundige bewerkingen zo 
nauwkeurig mogelijk uit te voeren en voldoende controle 
uit te oefenen op het afrondingsproces, ten einde fouten 
binnen betrouwbare grenzen te houden. 
In dit project zullen verschillende methoden worden 
gevolgd: inbedding van passende rekenkundige notaties 
in Ada en Pascal; A I-technieken voor formuleverwerking 
en symboolverwerking; samenstelling van een methodolo­
gisch kader en kennisgebaseerd op numerieke program­
mering. 
,,Een op regels gebaseerde aanpak van informatie­
systeemontwikkeling" 
Proj. Ref. 928: B/85 
Het project heeft ten doel informatiesystemen tot stand te 
brengen die beter beantwoorden aan de bedrijfsbehoeften 
van de gebruikers. De individuele eisen van de eindge­
bruikers worden volgens een op regels gebaseerde me­
thode verzameld. Deze denkbeelden worden opgenomen 
in één enkel model, dat vervolgens wordt gebruikt voor 
het genereren van toepassingen. 
Er zal een prototypesysteem worden ontwikkeld dat 
bestaat uit: 
— een op regels gebaseerd systeem voor de verzameling 
en presentatie van feiten, met verschillende denkbeel­
den voor de presentatie en valideringsmiddelen; 
— een uniforme kennisbank (UKB) voor het opslaan, 
aggregeren en valideren van individuele denkbeel­
den; 
— een systeem voor het genereren van toepassingen uit 
op regels gebaseerde beschrijvingen in de UKB, door 
transformatie of door interpretatie van de regels. 
„Opnieuwgebruiken van concepten en componenten in 
kennisrijke omgevingen " 
Proj. Ref. 974 en 1094: A/85 
De twee complementaire projecten werden samenge­
voegd tot bovengenoemd project. De twee onderdelen 
zijn: 
„Een kennisbankomgeving voor programmatuursysteem-
configuratie waarbij componenten opnieuw worden 
gebruikt (K NOS OS)" 
Proj. Ref. 974 
In dit project wordt gewerkt aan een omgeving ter onder­
steuning van een methode voor het opnieuw gebruiken 
van componenten bij het opstellen van de programma-
tuurconfigura tie. 
De door de gebruikers aan een dergelijke omgeving 
gestelde eisen zullen worden verzameld via onderzoeken 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/31 
van bedrijven die met de ontwikkeling van grote toepas­
singen vertrouwd zijn. 
Er zal een KNOSOS-prototype worden gebouwd door 
integratie en aanpassing van een relationele DBMS, een 
gereedschap voor kennisrepresentatie en -verwerking, een 
programmatuurconfigurator, een geautomatiseerd confi­
guratiebeheersysteem en een gemeenschappelijke gebrui­
kersinterface met grafische mogelijkheden. Dit prototype 
zal door middel van praktijktests worden geëvalueerd. 
,,Systeem ter ondersteuning van het pragmatisch opnieuw 
gebruiken van programmatuurconcepten 
(PRACTITIONER)'' 
Proj. Ref. 1094 
Dit project is gericht op de ontwikkeling van methoden 
voor het vaststellen, afzonderen, documenteren, opslaan 
en terugzoeken van programmaconcepten op ontwerp-
niveau, d.w.z. ontwerp-denkbeelden, schema's voor pro-
grammatuursubsystemen en -componenten. 
Er zal worden onderzocht of de methoden voor het analy­
seren van bestaande programma's op een linguïstische 
grondslag kunnen worden geplaatst. 
Een prototypesysteem dat deze methoden ondersteunt zal 
worden geëvalueerd door middel van uitvoerige experi­
menten. 
De projecten 974 en 1094 worden als complementaire 
projecten beschouwd: zij zijn beide gericht op het opnieuw 
gebruiken van componenten, maar leggen verschillende 
klemtonen: het ene beoogt de ontwikkeling van nieuwe 
industriële methoden voor het opnieuw gebruiken van 
componenten bij het opstellen van de programmatuurcon-
figuratie; in het andere worden de ontwerp-aspecten van 
het probleem behandeld en wordt gezocht naar opnieuw 
bruikbare concepten. 
Tussen beide projecten zullen informatie en leverbare 
resultaten worden uitgewisseld om dubbel werk te 
voorkomen. 
Host/target-kwesties 
Er zijn momenteel geen projecten op dit gebied. 
2.3.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
De in 1983 aangevatte werkzaamheden met betrekking 
tot de overdraagbare gemeenschappelijke gereed­
schapsomgeving (PCTE) hebben de kern voor het werk 
inzake de eerste generatie omgevingen in het kader van 
het ESPRIT-Deelprogramma Programmatuurtechnolo-
gie geleverd. De in dit project gedefinieerde interfaces 
leveren de schakels die nodig zijn voor de integratie 
van de geproduceerde gereedschappen in de overige 
deelgebieden van het Werkplan Programmatuurtechno-
logie. 
Als gevolg van de supplementaire oproep tot indiening 
van voorstellen in 1985 zullen de werkzaamheden met 
betrekking tot de geavanceerde omgevingen en host/ 
target-kwesties naar verwachting in 1986 op touw wor­
den gezet. De werkzaamheden op dit deelgebied moeten als kader 
dienen voor de invoering van de geïntegreerde onder­
steuningsomgevingen in de industrie. Het is derhalve 
van belang dat de lopende werkzaamheden het vol­
gende omvatten: 
i) ondersteuning van breed-spectrumtalen en geïn­
tegreerde gemengde omgevingen (b.v, functionele 
en logische programmeertechnieken); 
ii) ontwikkeling van omgevingsgeneratoren voor een 
efficiëntere ondersteuning van geavanceerde ont-
werp-methoden. 
Bovenstaande twee onderwerpen zullen waarschijnlijk 
in aanmerking komen voor opneming in de in 1986 te 
publiceren oproep(en) tot indiening van voorstellen. 
O & O-gebied 2.4: Evaluatie- en demonstratieprojecten 
Om te voorzien in de dringende behoefte aan een 
snelle overdracht van technologie naar de industrie is 
het van groot belang dat de resultaten van het 
ESPRIT-Programma een kwantitatieve en kwalitatieve 
evaluatie van de kosten van invoering en toepassing 
van geïntegreerde ontwikkelingsomgevingen, -metho­
den en -gereedschappen in een gecontroleerde indu­
striële omgeving omvatten. Dit deelgebied zal steeds 
belangrijker worden naarmate het programma verwe­
zenlijkt wordt. 
2.4.1. Onderwerpen 
De op dit gebied te behandelen onderwerpen zijn: 
evaluatie- en demonstratieprojecten voor specifieke 
methoden en/of technieken; evaluatie- en demonstra­
tieprojecten voor integratiekwesties. 
2.4.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
Evaluatie- en demonstratieprojecten voor specifieke 
methoden en/of technieken 
., Demonstratie van programmatuurontwikkeling door 
middel van GRASPIN-methoden en -gereedschappen " 
Proj. Ref. 800: A/85 
In dit project zal de geschiktheid van de huidige stand 
van de programmatuurontwikkelingstechniek voor indu­
striële doeleinden worden geëvalueerd en gedemon­
streerd. De methodologie en de basisverzameling onder­
steuningsgereedschappen zullen door het GRASPIN-pro-
ject (P125) worden geleverd. 
De GRAS PIN-methodologie en -gereedschappen zullen 
worden geëvalueerd en gedemonstreerd in het kader van 
projecten op twee toepassingsgebieden: computergeïnte-
greerde fabricage en kantoorautomatisering. 
,,Demonstratie van de methodologie en het systeem van 
PROSPECTRA'' 
Proj. Ref. 835: A/85 
Het PROSPECTRA-project zal een rigoureuze methodo­
logie voor de ontwikkeling van correcte programmatuur 
Nr. C 332/32 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12.85 
en een uitgebreid ondersteuningssysteem leveren. De 
methoden en gereedschappen wijken sterk af van de 
manier waarop momenteel in de industrie te werk wordt 
gegaan. In het voorgestelde project zal worden aange­
toond dat deze methodologie en de desbetreffende onder­
steuningsgereedschappen in concrete industriële projecten 
kunnen worden toegepast. 
Evaluatie- en demonstratieprojecten voor integratiekwes­
ties 
Er zijn momenteel geen projecten op dit gebied. 
2.4.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
De lopende werkzaamheden naderen het stadium 
waarin de eerste prototypemodellen beschikbaar 
3.0. Inleiding 
De opzet van het ESPRIT-werkprogramma voor AIP 
was te zorgen voor geavanceerde technieken ter onder­
steuning van de informatieverwerking. Men was het er 
over eens dat de traditionele gegevensverwerkingsme­
thoden en apparatuur- en programmatuurarchitecturen 
niet konden voldoen aan de toekomstige eisen op het 
gebied van de informatieverwerking; daarom is een 
programma opgezet dat de volgende gebieden bestrijkt: 
i) kennisengineering 
ii) geavanceerde signaalverwerking met inbegrip van 
mens-machine interfaces 
iii) informatie- en kennisopslag 
iv) computerarchitecturen. 
Het Deelprogramma AIP omvat per definitie hoofdza­
kelijk geavanceerde onderzoekgebieden en daarom zul­
len naar verwachting de hierboven genoemde gebieden 
ook in 1986 steun nodig hebben. Er zijn reeds bemoedi­
gende resultaten geboekt, in het bijzonder met de eerste 
toepassingen van kennisengineeringtechnieken, en er 
zullen zich steeds betere gelegenheden voordoen om 
AIP-technologie op de andere deelgebieden van het 
ESPRIT-Programma toe te passen. Ter ondersteuning 
van de technologieoverdracht zal meer de nadruk moe­
ten komen te liggen op het werken aan geavanceerde 
systeemontwerp-methoden en focusseringsprojecten 
die de kwalitatieve en kwantitatieve gegevens zullen 
opleveren die nodig zijn om deze technologie in de 
industrie te kunnen doorvoeren. komen en er kan nu een begin worden gemaakt met de 
experimenten en de evaluatie. 
Het betreft hier een bijzonder belangrijk gedeelte van 
het werkplan Informatietechnologie en waarschijnlijk 
zullen een aantal kleine demonstratieprojecten, als­
mede een beperkt aantal grote demonstratieprojecten 
in aanmerking komen voor opneming in de in 1986 te 
publiceren oproep(en) tot indiening van voorstellen. 
De demonstratieprojecten hebben ten doel de metho­
den, gereedschappen en ontwikkelingsondersteunings-
omgevingen in een industriële omgeving te evalueren. 
Er zullen slechts financiële middelen voor specifieke 
toepassingen worden verstrekt indien zij voor evalua­
tiedoeleinden zijn bestemd. 
In de oproepen tot voorstellen die in 1986 zullen wor­
den gepubliceerd zal voor wat de nieuwe werkzaamhe­
den betreft prioriteit worden gegeven aan de volgende 
gebieden: 
i) demonstratieprojecten (zie hoofdstuk 3.1.3) 
ii) multi-sensoriële systemen (zie hoofdstuk 3.2.3) 
iii) integratie van numerieke en symbolische verwer­
king (zie hoofdstuk 3.4.3) 
O & O-gebied 3.1: Kennisengineering 
Het onderzoek op dit gebied houdt zich bezig met de 
middelen en technologieën die nodig zullen zijn voor 
de ontwikkeling van kennisgebaseerde systemen. 
3.1.1. Onderwerpen 
De kennisverwerking vraagt om een evenwichtig pro­
gramma van theoretische studies en praktisch gerichte 
onderzoek- en ontwikkelingsprojecten, die de metho­
den en hulpmiddelen zullen opleveren die nodig zijn 
om deze nieuwe technieken geleidelijk in commerciële 
en industriële omgevingen ingang te doen vinden. 
Onder kennisengineering vallen de volgende onderwer­
pen: 
— kennisverwerking; 
dit omvat kennisaquisitie, representatie en manipu­
latie met inbegrip van inferentie- en leertechnie­
ken; DEELPROGRAMMA 3 
GEAVANCEERDE INFORMATIEVERWERKING (AIP) 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/33 
— dialoog en natuurlijke taal met inbegrip van gra­
fiek; 
— ontwikkeling en toepassing van kennisgebaseerde 
systemen in operationele omgevingen. 
3.1.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
Kennisverwerking 
,,Kennisintegratie en -beheersystemen" 
Proj.Ref. 112: A/83 
Het project omvat onderzoek op kerngebieden van de 
informatieverwerking zoals kennisrepresentatie, inferen-
tietechnieken en mens/machine-interfaces. De nadruk 
ligt op een taal voor kennisrepresentatie en -beheer op 
basis van Lisp en Prolog; een expertsysteem dat geschikt 
is om marketing-deskundigen bij te staan bij het ontwer­
pen van computerconfiguraties; een expertsysteem dat 
door kantoorpersoneel kan worden gebruikt om gecompli­
ceerde controleprocedures uit te voeren (b.v. financiële 
planning). Centraal doel van deze elkaar aanvullende 
werkzaamheden is de ontwikkeling van apparatuur/pro-
grammatuurcomponenten waarmee men de problemen 
die het gevolg zijn van de omvang en complexiteit van 
grote kennisbases en bijbehorende redeneermechanismen 
de baas zal kunnen. 
De uitgebreide toepassingsmogelijkheden worden onder­
steund door een technische benadering waarbij bestaande 
hulpmiddelen als Omega uit elkaar zijn gehaald om de 
fundamentele structuur te onderzoeken. 
Een ontwikkelingssysteem voor het combineren van ken­
nisbronnen en voor groepen samenwerkende personen 
verkeert momenteel in de implementatiefase. Tenslotte 
zal een manipulatiesysteem voor grote kennisbases wor­
den ontwikkeld. 
Als voorbeeld is een uitgebreide configurator voor Pro-
log-systemen gebouwd die door enkele partners wordt 
gebruikt voor de samenbouw van systemen. 
,,Een architectuur voor interactieve probleemoplossing 
door samenwerkende data- en kennisbases" 
Proj.Ref 316: A/84 
Voornaamste doel van het project is ontwerp en imple­
mentatie van een expertsysteemarchitectuur voor advies­
verstrekking. Het oorspronkelijke doel van een adviesvra-
gende gebruiker kan niet goed gedefinieerd zijn, waar­
door hij moet gaan kiezen tussen een enorm aantal 
mogelijke oplossingen. Een automatische adviseur moet 
de gebruiker helpen bij het duidelijk aangeven van zijn 
doelen en vervolgens eventuele oplossingen genereren die 
de gebruiker kan accepteren of verwerpen. Het grootste 
verwerkingsprobleem is gelegen in de besturing van de 
samenwerking tussen een aantal kennisbronnen die mis­schien verschillende representatieschema's gebruiken die 
door verschillende inferentiemachines worden vertolkt. 
Een veelbelovende architectuur lijkt die welke iedere ken­
nisbron als een onafhankelijk subject beschouwt dat 
alleen met andere soortgelijke subjecten communiceert 
via een globale datastructuur, onder de supervisie van 
een flexibel planningsprogramma dat over besturing kan 
redeneren. Naast onderwerpen met betrekking tot archi­
tectuur besteedt het project vooral aandacht aan modelle­
ring door de gebruiker in de mens/machinedialoog en het 
gebruik van grote databases die een adviseur uitgebreide 
informatie moeten verschaffen. 
De voorgestelde concepten zijn in de beginfase van het 
project gevalideerd en er wordt nu gewerkt aan een advi­
seur voor financiële investeringen, die in 1986 zal worden 
gedemonstreerd. 
,, Gea vanceerde logische programmeeromgevingen 
Proj. Refi 363 + 973: B/84 
Doel is de realisering van een prototype van een geavan­
ceerde programmeeromgeving voor industrieel gebruik. 
Het project omvat een aantal gebieden: programma-uit­
voering op parallelle en klassieke architecturen; program­
macreatie uit een specificatietaai; specificatie van 
abstracte datatypes en het bewijzen van stellingen indien 
van toepassing. 
Bij de bestudering en ontwikkeling van de hulpmiddelen 
die nodig zijn voor een omgeving voor een logische pro­
grammeertaal als Prolog werken een aantal onderzoek-
teams van universiteit en bedrijfsleven samen. Het project 
beoogt de betrouwbaarheid van de programmeur te ver­
hogen door ten eerste gebruik te maken van het relatio­
nele karakter van logisch programmeren waarmee duide­
lijke uitvoerbare, maar wellicht inefficiënte, specificaties 
mogelijk zijn en ten tweede de bruikbaarheid voor het 
bewijzen van stellingen te benutten, waardoor betere veri­
ficatie- en valideringsmogelijkheden worden geboden. 
,, Integratie van symbolische en numerieke leertechnie­
ken" 
Proj. Refi 1063: B/85 
Doel van dit project is verbetering van kennisverwerving 
voor KB-systemen. Het project omvat bepaling vanuit 
verschillende invalshoeken van de beste eigenschappen 
voor kennisverwerving, met het oog op kwaliteitsverbete­
ring van ,,noisy"data. 
Het project zal worden opgebouwd rond een combinatie 
van bestaande programmatuur: MA IN — opgebouwd 
rond Michalski's IN DU CE en AQ11, een symbolisch 
leerprogramma; AG APE en AGAPE-C die gebruik 
maken van stellingbewijzende technieken en taxonomieën 
van beschrijvers van voorbeeldenverzamelingen; NED-
DIE, een uitgebreide versie van Quinlan 's ID3, die 
Nr. C 332/34 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
numerieke manipulatie gebruikt om de zoekruimte te 
beperken. 
In 1987 zal een voorbeeldtoepassing worden gedemon­
streerd die het geïntegreerd leren van symbolische en 
numerieke methoden toont. 
Zie ook beschrijving van Proj. Ref. 107 onder 3.3. 
Dialoog en natuurlijke taal 
,,ACORD: Bouw en ondervraging van kennisbases die in 
natuurlijke taal gestelde tekst en grafiek gebruiken " 
Proj. Ref. 393: A/84 
Het ACORD-project behelst de ontwikkeling van een 
drietalig (Frans, Duits en Engels) systeem voor de auto­
matische bouw van een kennisbase uit een in natuurlijke 
taal gestelde tekst en een intelligent opzoek- en manipu-
leersysteem dat voor de willekeurige gebruiker is bedoeld. 
De kennisbase zal worden opgebouwd uit documenten 
waarin zowel tekst als grafiek voorkomen (encyclopedie 
of technische documenten) en zal op PROLOG gebaseerd 
zijn. De diepe representatie zal toegankelijk zijn vanuit 
een aantal componenten van de interface van het sys­
teem. De tekstanalyse wordt gebaseerd op recente resul­
taten op het gebied van theoretische linguistiek (rede-rep­
resentatietheorie en functionele grammatica). 
De kennisrepresentatie zal zijn gebaseerd op recente 
resultaten op het gebied van de formele semantiek en op 
logische theorie van databases. 
Ter ondersteuning van de dialoog zal het systeem de 
geschikte presentatie van uitvoer (tekst of grafiek) selecte­
ren en de informatie identificeren die relevant is voor de 
uitvoer. De interface van het systeem zal een symbiotisch 
samenspel van grafiek en natuurlijke taal bieden. 
,,Communicatiestoring in de dialoog: Opsporings- en 
reparatietechnieken " 
Proj. Ref. 527: B/84 
Doel van dit project (P527) is de ontwikkeling van een 
krachtige en transportabele natuurlijke taaiinterface voor 
een relationeel database-systeem. 
De beginfase van het project omvat onderzoek naar men­
selijke dialogen in een gesimuleerde omgeving van data­
base-ondervraging. Aan de hand van een analyse van 
deze dialogen zullen wij proberen een formeel model te 
ontwikkelen van het dialoogproces. Het formele model 
zal als basis dienen bij de computerimplementatie van 
een Engelse en Italiaanse natuurlijke taal front-end voor 
een database van records van een student. Een belangrijk 
onderdeel van de implementatie wordt gevormd door het 
gebruik van niet-verbale systemen (bijvoorbeeld grafie­
ken, punctuatie, afbeeldingen) in rollen die analoog zijn 
met de niet-verbale componenten van menselijke dial­
ogen. De krachtige dialoogcomponent van het project heeft toe­
passingsmogelijkheden buiten het database-domein. Ele­
menten ervan zijn bruikbaar bij de ontwikkeling van een 
front-end voor expertsystemen of voor het terugzoeken 
van informatie in een kantooromgeving. 
,,Grafiek- en kennisgebaseerde dialoog voor dynamische 
systemen" 
Proj. Ref 857: A/85 
Doel is de ontwikkeling van verbeterde gebruiker/sys­
teeminterfaces voor dynamische grootschalige industriële 
besturingssystemen, door het ontwerpen van intelligente, 
op grajiek en kennisgebaseerde dialoogsystemen. 
Er worden drie samenwerkende kennisverw erkende 
expertsystemen gebouwd die de operator van een con­
trole- en besturings- (S & C) systeem intelligente onder­
steuning geven bij de vaststelling en het herstel van fou­
ten, en die over een intelligente grafische interface 
beschikken. 
Verder beoogt het project de samenbouw van verschil­
lende KBS-demonstrators voor gebruik in ,,hard-tech" 
industriële omgevingen en de vaststelling van voor meet-
baarmaking in aanmerking komende aspecten en metho­
den. 
Met het project zal deskundigheid worden ontwikkeld 
door de bouw van een hulpmiddelenpakket voor dialoog-
ontwerp en -specificatie voor gebruik bij het oplossen van 
problemen, waarvan is vastgesteld dat zij bij gebruikers 
van S & C-systemen kunnen voorkomen. Deze hulpmid­
delen zullen daarna gedurende het project worden 
gebruikt en getest met het oog op de bouw van voor­
noemde systemen. 
Gestreefd zal worden naar vaststelling van van belang 
zijnde metriek en van methoden voor de beoordeling 
daarvan. 
Zie ook de beschrijving van Proj. Ref. 107, 311 onder 3.3 
en die van Proj. Ref. 1015 onder 3.6. 
Ontwikkeling en toepassing van kennisgebaseerde syste­
men 
,,Systeem voor de bouw van expertsystemen " 
Proj. Ref. 96: A/83 
Doel van dit project is een systeem te scheppen waarmee 
personeel dat geen ervaring heeft met kunstmatige intelli­
gentie expertsystemen kan ontwikkelen en testen. Er is 
een model met een ringstructuur vastgesteld voor het sys­
teem om geleidelijke ontwikkeling en uitbreiding van de 
faciliteiten binnen de afzonderlijke lagen mogelijk te 
maken, met een volledige domeinonafhankelijkheid van 
de binnenste ringen. Het testsysteem voorziet in een hulp­
middelenpakket voor de bovenste lagen, met mogelijkhe-
20. 12.85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/35 
den voor latere uitbreidingen. Er is een bepaald gebied, 
de diagnose van elektronische systemen, gekozen, i. v. m. 
de toenemende vraag naar apparatuur en fabricage 
daarvan, en de arbeidsintensiviteit van de momenteel 
gebruikte methoden. 
De implementatie van de hulpmiddelen op symbolische 
processoren is begonnen. Het ontwerpen richt zich vooral 
op de transportabiliteit van de eventuele programmatuur 
en de onafhankelijkheid van gebiedsspecifieke karakteris­
tieken. De eerste demonstratieprogramma's hebben met 
succes in september 1984 gedraaid. 
,, Tijdafhankelijkheid en systeemmodellering bij het ont­
werpen van een KBS voor industriële procestoepassingen" 
Proj. Ref 256: B/84 
Het project omvat onderzoek dat verband houdt met het 
ontwerpen van KBS-en die in nauwe interactie moeten 
staan met complexe processen (bijvoorbeeld industriële 
diagnostiek, fabrieksmonitoring, procesbesturing, enz.) 
en die dus in staat moeten zijn tot een soort redeneren 
waarbij tijdafhankelijkheid van essentieel belang is en er 
speciaal behoefte is aan representatie en gebruik van 
kwalitatieve modellen van fysieke systemen. 
Aan de hand van een diepgaande studie op systeemont­
werpniveau (tussen zuivere speculatie en prototypeont-
werp) moet de stand van de techniek worden beoordeeld 
en moeten doeltreffende architecturen en kennisrepresen­
tatieparadigma 's worden gedefinieerd. 
,,Kennisrepresentatie en inferentietechnieken op het 
gebied van de industriële procesbesturing" 
Proj. Ref. 387: A/84 
Doel van het project is ontwerpen en implementeren van 
een expertsysteem dat assisteert bij het onderhoud, de 
foutendiagnose, de optimalisatie van de gegevensstromen 
en de industriële procesbesturing in een zeer complexe 
omgeving. 
Daarom moet voor dit expert-besturingssysteem rekening 
worden gehouden met de tijdafhankelijkheid en moet de 
opvang van invoergegevens automatisch en op intelligente 
wijze gebeuren. 
Om de complexiteitsbarrières in deze systemen te kunnen 
overwinnen krijgt de machine leervermogen. 
De vooruitgang ten opzichte van bestaande besturings­
systemen bestaat hierin dat de procesbesturing betrouw­
baarder wordt gemaakt doordat de besluitvorming van 
de operator wordt geassisteerd en het uitvalpercentage 
van de besturingsapparatuur wordt verlaagd. 
t 
,,Kennisgebaseerde assistent voor elektromyografie" 
Proj. Ref. 599: B/84 
De bedoeling van dit project is een kennisgebaseerd sys­
teem te ontwikkelen dat artsen in alle fasen van het elek-tromyografisch onderzoeken van neurologische patiënten 
(EMG) assisteert. Op korte termijn zal expertondersteu-
ning worden geïmplementeerd met betrekking tot twee 
afzonderlijke, duidelijke gedefinieerde, belangrijke aspec­
ten van het EMG-vraagstuk; op langere termijn zal een 
groter systeem worden ontwikkeld dat de arts uitgebrei­
der assistentie zal kunnen verlenen. Het eerste systeem 
zal in 1986 worden gedemonstreerd ter illustratie van de 
onderlinge verbanden tussen signaalacquisitie, kennisge­
baseerde systemen en medische deskundigheid. 
,,Ontwerp, beproeving van een KBS-architectuur en hulp­
middelen voor real time-toepassingen op het gebied van 
de procesbesturing " 
Proj. Ref. 820 + 865+1096: A/85 
Dit project behelst KBS-hulpmiddelen voor real time-toe­
passingen. De eerste fase omvat bestudering van de stand 
van de techniek op het gebied van KBS voor procestoep­
assingen. De tweede fase bestaat uit het ontwerp en de 
implementatie van het prototype van een KBS-hulpmid-
delenpakket. Het ontwikkelde hulpmiddelenpakket zal de 
KBS-ontwerpers een concrete werkomgeving bieden op 
een complex gebied. 
Het werk zal zich op één aspect, bijvoorbeeld CAD-syste-
men, concentreren. Onderzocht zal worden hoe de ken­
nisstructuur van uit meerdere niveaus bestaande hiërar­
chische industriële real time-besturingssystemen kan wor­
den gesegmenteerd in goed gedefinieerde abstractieni­
veaus die scheiding mogelijk maken tussen besturings-
(procedurele) kennis en beschrijvende (declaratie) kennis. 
Het project voorziet tevens in de definiëring van meet-
baarmakingstechnieken, die zullen worden geëvalueerd 
in samenhang met de bouw van demonstrators. 
3.1.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Met de lopende projecten wordt in voldoende mate 
aandacht besteed aan de basistechnieken op kennisen-
gineeringsgebied. De toepassing van kennisgebaseerde 
systemen (KBS) in operationele omgevingen wordt 
steeds belangrijker. 
Naar alle waarschijnlijkheid zal worden overwogen 
kleine projecten voor het demonstreren van KBS-tech-
nieken en hulpmiddelen in industriële omgevingen in 
de in 1986 te publiceren oproepen tot voorstellen te 
betrekken. Doel van de demonstratieprojecten is eva­
luatie van de methoden, hulpmiddelen en ontwikke­
lingondersteunende omgevingen in een industriële 
omgeving. De financiering van ontwikkelingen van 
specifieke toepassingen gebeurt uitsluitend voor eva­
luatiedoeleinden. 
O & O-gebied 3.2: Geavanceerde signaalverwerking met 
inbegrip van mens-machine-interfaces 
De werkzaamheden van dit deel van het AIP-Deelpro-
gramma, hebben betrekking op de ontwikkeling van 
methoden en technieken voor besturing van computer-
Nr. C 332/36 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
gebaseerde systemen, onder meer via geschikte mens/ 
machine-interfaces. Het signaalverwerkende element 
moet zeer gevarieerde signalen kunnen opvangen, hier­
uit informatie halen en deze interpreteren, en aldus de 
real-time-besluitvorming ondersteunen. 
3.2.1. Onderwerpen 
Onder dit gebied vallen de volgende onderwerpen: 
— beeldverwerking (tweedimensionale en driedimen­
sionale beelden, diepte en bewegingsanalyse en 
beeldsynthese), 
— spraakherkenning en -begrip (in het bijzonder 
doorlopende spraakinvoer en sprekersonafhanke-
lijkheid), 
— multisensoriële signaalverwerking: de combinatie 
van een aantal afzonderlijke invoersignalen tot één 
enkele interpretatie van de actuele toestand van de 
werkomgeving waar de signalen langs verschil­
lende wegen (beeld, geluid, aanraking, sensoren, 
enz.) worden opgevangen. 
3.2.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
Beeldverwerking 
,, Geavanceerde algoritmen en architecturen voor signaal­
verwerking" 
Proj. Ref. 26: A/83 
Hoofddoel van dit project is de ontwikkeling van een real 
time-signaalverwerkingsysteem, waarvan het ontwerp 
compatibiliteit beoogt van de functies van het eerste 
niveau, (bijvoorbeeld kenmerkbepaling), met die van 
daaropvolgende niveaus, bijvoorbeeld signaalherkenning 
en signaalbegrip. In verband hiermee zal worden gewerkt 
op drie parallelle terreinen, nl.: spraakanalyse: beeldana­
lyse, en signaalherkenning en -begrip. 
Wat de beeldverwerking betreft bestaat de benadering uit 
bepaling van in het beeld opgesloten informatie en het 
manipuleren daarvan. Deze informatie kan worden 
beschreven in termen van structuren zoals randen, vor­
men, bewegingsgraden en fijnstructuren, of in termen van 
statistische constructies. Eerder geslaagde pogingen 
omvatten een randdetector met een op fijnstructuurveran­
deringen gebaseerde werking en een op dynamisch pro­
grammeren berustende interpolatietechniek voor de opti­
male vorm. De eerste doeltoepassing is de ontwikkeling 
van een verzameling hulpmiddelen, algoritmen en appa­
ratuur, voor verwerking op dit niveau. Toepassingen op 
het gebied van medische beeldverwerking en industriële 
inspectie zullen worden gebruikt voor het testen van deze 
hulpmiddelen en voor bestudering van onderwerpen op 
het gebied van architectuur en implementatie. ,,Onderzoek naar real time-perspectiefsynthese" 
Proj. Ref. 411: A/84 
Dit O & O-project omvat studie met betrekking tot beeld­
synthese die is gebaseerd op een zeer compact 20 Giga-
bits sequentieel/random ROM en zeer snelle processoren 
die aan het einde van de tachtiger jaren zullen kunnen 
voorzien in beeldsynthesetechnieken in real time. Het 
belangrijkste onderdeel is bestudering van de haalbaar­
heid van 35 mm film voor de gegevensopslag en het ont­
werpen van de interfaceapparatuur en programmatuur-
technieken die nodig zijn voor de bouw van een volledig 
experimenteel systeem. Ter bepaling van de gewenste ont-
w er p-kenmerken zal de beeldsynthese worden gebruikt op 
een 3 D-displaymix van computer grafiek en terreinbeel-
den voor cockpitinstrumenten. 
De eerste resultaten van de studies zijn vastgesteld voor 
een aantal verschillende opname- en coderingsschema's, 
leestechnieken en filmsubstraten. Het project heeft raak­
vlakken met ESPRIT-gebied3.3 ,,Informatie en kennis­
opslag". 
,, Beeld en bewegingsbegrip " 
Proj. Ref. 419: B/84 
Met het voorgestelde onderzoekproject wil men inzicht 
krijgen in de basisbewerkingen bij beelden en beweging, 
met speciale aandacht voor tafereelbegrip en begrip van 
doorlopend schrift. Wat betreft het tafereelbegrip (op 
basis van stereodeelbeelden of tafereelbeelden vanuit 
meerdere beschouwingshoeken als invoer in het systeem) 
richt het project zich vooral op de interface tussen de 
,,vroege signaalbewerkingsstadia", die rijke, maar dub­
belzinnige beschrijvingen in termen van laag-niveauken-
merken leveren, en de ,,kennisgebaseerde" verwerking, 
die beschrijvingen van de 3-D-organisatie van de visuele 
wereld genereert die overeenkomen met de eigenschappen 
van de fysieke wereld. 
Wat de. herkenning van het doorlopend schrift betreft, 
daarvoor moet nog een lange weg worden afgelegd. Er 
moet nog steeds fundamentele kennis worden verkregen 
over de mapping tussen linguïstisch materiaal en de door 
de hand beschreven banen. Het project is meer gericht op 
begrip van het schrijfproces dan op het herkennen ervan. 
Verder is ons uitgangspunt voor wat het cognitieve 
modelleringsaspect betreft dat de interfacing daarvan 
met signaalverwerkingsstadia grotendeels gemeenschap­
pelijk is voor beelden en beweging. 
,,Real time-generering en weergave van 2,5 D-schetsen 
voor bewegende beelden 
Proj. Ref. 532: B/84 
Het project omvat de ontwikkeling en implementatie voor 
demonstratiedoeleinden van een technisch volledig ont­
wikkeld prototype van een beeldsysteem dat direct een 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/37 
vorm van 2,5 D-schetsen kan produceren. Deze schetsen, 
waarin beeldintensiteit zal worden gerelateerd aan 
afstand, zullen in een 1 op 1 pixel-verhouding correspon­
deren met een tegelijkertijd gegenereerde representatie 
van de verlichtingsintensiteit. 
Statistische bewerking van opeenvolgende afstandsschat­
tingen moeten een duidelijke verbetering mogelijk maken 
ten opzichte van de eenmaatsresolutie. 
,,Geïntegreerde optische technologieën voor real time-
breedband optische signaalverwerking" 
Proj. Ref. 866: B/85 
Dit project omvat de ontwikkeling van een geïntegreerd 
akoestisch-optisch systeem dat bestaat uit een aantal 
optische elementen, een stralingsbron en geschikte detec­
toren voor een-dimensionale verwerking in het 
0.1-10 GHz-bereik. Toepassingen voor zo'n systeem 
variëren van supersnelle LAN-aansluitingen tot (1 D)-
correlatie in radarsignaalverwerkende systemen (dynamic 
cluster rejection). Het systeem moet sterk en compact 
zijn. 
,,Externe interface voor verwerking van 3-D-holografische 
beelden voor analyse en besturing" 
Proj. Ref. 898: B/85 
Dit project beoogt de ontwikkeling van een extern inter­
face-systeem dat de verbinding vormt tussen fysiek gege­
nereerde 3-D-beelden en de daarop uitgevoerde inspectie 
en analyseprocedures. Aangezien dit een veelomvattend 
en flexibel systeem moet zijn, wordt het in dit project 
gebruikt voor holografische interferogrammen en rönt-
genradiogrammen, met andere woorden voor toepassin­
gen op gebieden als real-time-testen en inspecteren, en 
3-D-metingen. 
Om deze taak te kunnen verrichten moeten optische en 
elektronische technieken zodanig worden gecombineerd 
dat uit de vele 3-D-beelden die informatie kan worden 
gehaald die van belang is. 
Verder heeft het project tot doel de holografische interfe-
rometrie en de röntgenradioscopie voor on-line-testen tij­
dens het produktieproces te automatiseren. 
,,Diepte en bewegingsanalyse" 
Proj. Ref 940: A/85 
Doelstelling van het project is het oplossen van een 
mathematisch en theoretisch probleem dat ten grondslag 
ligt aan diepte- en bewegingsanalyse op het niveau van 
apparatuurimplementatie. Er zullen prototypes van een 
gezichtsysteem worden geconstrueerd die bewegende 
voertuigen of de armen van een industriële robot bij het 
ontwijken van obstakels en het manipuleren van de 
armen kunnen leiden. Het welslagen van dit project is van belang voor de robo­
tica, de fabrieksautomatisering en de ruimtevaarttechno­
logie. Het project omvat niet alleen theoretische studies 
met betrekking tot het reconstrueren van driedimensio­
nale structuren en het bepalen van bewegingsparameters, 
maar ook het ontwerpen en het bouwen van het prototype 
van een gezichtssysteem, alsmede de implementatie daar­
van in VLSI. 
,, Tweedimensionale coherente optische dynamische pro­
cessor" 
Proj. Ref 1035: B/85 
Doel van het project is de ontwikkeling en implementatie 
van een optische correlator voor patroonherkenning aan 
de hand van de meest recente technologische ontwikkelin­
gen. De uitvoerbaarheid van parallelle optische signaal­
verwerking wordt aangetoond door gebruik van een spa­
tiele lichtmodulator (elektrisch en/of optisch), een vaste 
stoflaser en op het Four Wave Mixing (FWM)-procédë 
gebaseerde niet-lineaire componenten, waardoor real-
time-modificatie van de. correlatiefunctie mogelijk wordt. 
Verbetering van de spatiele lichtmodulator en de FWM-
componenten technologie blijkt gepaard te gaan met 
prestatieverbetering van de processor, met als uiteindelijk 
resultaat een resolutie van I 200 x 1 200 pixels bij nor­
male beeldfrequentie. 
Spraakherkenning en begrip 
,, Geavanceerde algoritmen en architecturen voor signaal­
verwerking" 
Proj. Ref. 26: A/83 
Wat de spraak betreft is de doelstelling de bestaande 
spraakherkenningstechnieken uit te breiden. Dit zal wor­
den gedaan door combinatie van elkaar aanvullende 
benaderingen van automatische classificatietechnieken, 
Hidden Markov-modellen en kenmerkbepaling. Het 
resulterende systeem zal worden getest met een woorden­
schat van ongeveer 1 000 woorden, een beperkte syntaxis 
en doorlopende spraak. De daaropvolgende werkzaamhe­
den zullen bestaan uit verbetering van het systeem en de 
samenstellende technieken, alsmede uit realisering van 
interfaces tussen dit systeem en hogere herkennings- en 
begripniveaus. In 1984 is een front-end voor tweeklank­
herkenning gedemonstreerd. 
Multisensoriële signaalverwerking 
Tot nu toe zijn er geen projecten op dit gebied. 
3.2.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Met de lopende projecten wordt in redelijke mate 
aandacht besteed aan systemen voor kenmerkbepaling. 
Nr. C 332/38 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
De complexere problematiek van multisensoriële syste­
men moet in de toekomst een hogere prioriteit krijgen. 
Waarschijnlijk zal opname van een groot project op dit 
gebied in de oproep(en) tot voorstellen van 1986 wor­
den overwogen. 
O & O-gebied 3.3: Informatie en kennisopslag 
Als eis voor doeltreffende kennisgebaseerde systemen 
geldt dat de toegang tot informatie en kennis een mini­
mum aan tijd in beslag neemt en dat bij de gegevens­
opslag de geheugenruimte op de meest efficiënte wijze 
wordt benut. 
3.3.1. Onderwerpen 
De onderwerpen van dit gebied zijn: 
— definiëring en implementatie van nieuwe bouwme­
chanismen voor data/kennisbases. Deze zijn nodig 
voor het verkrijgen van aanvaardbare ruimte-tijd­
compromissen voor de geavanceerde kennisgeba­
seerde systemen; 
— nieuwe data/kennisbasetoegangen; 
— nieuwe apparatuurcomponenten. 
3.3.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
Definitie en implementatie van nieuwe bouwmechanismen 
voor data/kennisbases 
,,Geavanceerde data- en kennisbeheersystemen " 
Proj.Ref. 311: A/84 
Het project beoogt definitie van een geavanceerd systeem 
waarmee intelligent en efficiënt beheer mogelijk is van 
grote hoeveelheden daarin opgeslagen informatie. Aan­
dacht zal worden besteed aan de volgende onderwerpen: 
1. organisatie van informatie- en kennisopslag voor het 
deduceren en terugzoeken van feiten in een specifiek 
domein aan de hand van eventueel onvolledige en 
onnauwkeurige kennis over het domein (en de 
daarop betrekking hebbende metakennis); 
2. definitie van optimalisatietechnieken op domeinonaf-
hankelijk en domeinafhankelijk niveau voor effi­
ciënte toegang; 
3. een natuurlijke taal-interpreter. 
Het project besteedt eveneens aandacht aan onderwerpen 
in verband met logische programmering, dit om de twee 
benaderingen te vergelijken, en eventueel criteria te vin­den aan de hand waarvan voor één ervan kan worden 
gekozen, zodat kan worden begonnen met het ontwerpen 
van een systeem dat de gekozen benadering belichaamt. 
,, Geavanceerd KB-beheersysteem " 
Proj. Refi 530: A/84 
Doel van het project is onderzoek naar en ontwikkeling 
van een KBMS-prototype. Dit moet worden bereikt door 
integratie van databasetechnologie met een op logische 
programmeertechnologie gebaseerde inferentiecompo-
nent. Verschillende integratiemechanismen en strategieën 
voor kennispartitionering worden beoordeeld naar presta­
ties en herbruikbaarheid van bestaande databases. De 
mogelijkheden om gedistribueerde DBMS te gebruiken 
en/of gedistribueerde architectuur te definiëren op infe-
rentiecomponentniveau zullen nader worden bekeken en 
er zal een structuur worden gekozen voor prototypes. De 
mogelijkheid om database-technologie te gebruiken voor 
opslag van deductiekennis, als mogelijke oplossing voor 
zeer grote KBS, zal eveneens worden onderzocht. Er zul­
len hulpmiddelen worden ontwikkeld (speciaal voor de 
verschillende gebruikersinterfaces) voor het bouwen en 
gebruiken van kennisgebaseerde systemen. 
,, Volgende generatie geïntegreerd database/kennis­
base-beheersysteem " 
Proj. Refi 1005 
Proj.Ref. 1117, 
Proj. Refi 1133 A/85 
Dit uit meerdere projecten samengestelde project beoogt 
ontwerp en implementatie van een simulator voor een 
geavanceerd DB/KBMS aan de hand van bestudering 
van de resultaten van eerdere ESPRIT-projecten en 
nieuwe ontwikkelingen daarbuiten. Het systeem omvat 
ook toegang van niet-geïntegreerde en heterogene data-
en kennisbases, alsmede verschillende vormen van ken­
nisrepresentatie en programmering. Het systeem moet 
ook beschikken over een gebruikersvriendelijke interactie. 
Er zullen toepassingsgebieden worden bestudeerd en 
geselecteerd voor simulatie. Verdere kenmerken van het 
project zijn: bestudering van parallelle architectuur voor 
opslag en verwerking en het ontwerp van geschikte infe-
rentiemachines. 
De drie afzonderlijke projecten zijn: 
Proj. Refi 1005: B/85 ,, Volgende generatie database­
beheersysteem - MUST", dat de voorbereiding omvat van 
de ontwikkeling van de volgende generatie DBMS. 
Proj. Refi 1133: B/85 ,,Geavanceerd model voor de 
integratie van DBMS en KB MS", waarmee de haalbaar­
heid wordt onderzocht van integratie van DBMS en 
KBMS. 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/39 
Proj. Ref. 1117: B/85 ,,Kennisgebaseerd gebruikers­
vriendelijk systeem voor het gebruik van informatieban­
ken" dat gericht is op een KBS ter ondersteuning van de 
toegang tot en het gebruik van informatie uit een infor­
matiebank. 
Nieuwe data/kennistoegangen 
,,Een logisch gerichte benadering van kennis- en databa­
ses ter ondersteuning van de interactie met de natuurlijke 
gebruiker" 
Proj. Ref. 107: A/83 
Bij een logisch gerichte benadering van kennis en databa­
ses ter ondersteuning van de interactie met de natuurlijke 
gebruiker (LOKI) gaat het om toepassing van een aantal 
nieuwe manieren van logisch programmeren op systeem-
programmatuur en bij kennisgebaseerde toepassingen. 
Voor de systeemprogrammatuur wordt volledig uitgegaan 
van een nieuwe Prolog-versie. Met speciale hulpmiddelen 
in een aantal Prolog-varianten wordt op bronniveau toe­
gang verkregen tot databases. Deze hulpmiddelen vor­
men de implementatietaai voor een hoog niveau kennis-
representatief ormalisme. Er zal een conceptuele model­
leertaal (CML) worden ontwikkeld voor algemene toe­
passing op de werkelijke wereld die gebaseerd zal zijn op 
in predikaatcalculus definieerbare frames. 
De CML zal onder meer worden gebruikt voor opslag van 
projectbeheerskennis die nodig is voor één of twee toepas­
singssystemen met een Duitse en een Engelse front-end. 
Verder wordt CML toegepast bij de ontwikkeling van een 
expertsysteem dat voor vliegtuigontwerp benodigde ken­
nis modelleert. Het systeem heet ADROIT en het eerste 
prototype, dat uitsluitend betrekking heeft op het ontwer­
pen van vleugels, is reeds voltooid. 
,,Intelligente hulp voor informatiesysteemgebruikers" 
Proj. Ref. 280: B/84 
Het voorgestelde project behelst onderzoek naar manie­
ren om gebruikers van informatiesystemen te leren de 
functies van die informatiesystemen optimaal te benut­
ten. Een en ander zal in de praktijk zijn beslag krijgen in 
de vorm van het prototype van een HELP-systeem, dat 
richtlijnen, instructies en uitleg moet verschaffen, wan­
neer de gebruiker vraagt om faciliteiten van een informa­
tiesysteem. Doelstelling is een verzameling UNIX-func-
tieprogramma's en op basis hiervan is in 1985 een 
demonstratie van een gestructureerd hulpsysteem gege­
ven. 
,,Kennisgebaseerde gebruikersvriendelijke interfaces voor 
het gebruik van informatiebanken" 
Proj. Ref. 641: B/84 
Het project omvat de definitie en ontwikkeling van een 
kennisgebaseerd systeem met het oog op het verkrijgen van gebruikersvriendelijke interfaces voor bestaande en 
nieuwe databases en kennisbases. De schema's van 
bestaande databases zullen worden beschreven door mid­
del van semantische datamodellen. 
De werkzaamheden van het eerste jaar omvatten: 
— ontwerp van een standaardinterface voor heterogene, 
gedistribueerde databases op basis van een concep­
tueel datamodel; 
— ontwikkeling van een methodiek voor interactie tus­
sen gebruiker en systeem op basis van logische onaf­
hankelijkheid; 
— ontwerp van een geavanceerde toepassingsomgeving 
voor eindgebruikers die een of andere realiteit willen 
modelleren, welke bestaande data en kennis behan­
delt en oplossingen voor standaard- of onverwachte 
problemen creëert. 
,,Hoge-dichtheidmassageheugens voor kennis- en infor­
matieopslag" 
Proj. Ref. 957: A/85 
Het project omvat de ontwikkeling van technieken die 
verband houden met opslagtechnologie, waarbij het gaat 
om perpendiculaire registratie op diskette en stijve schij­
ven, en magnetisch-optische registratie. Naast de ontwik­
keling van basiscomponenten ter ondersteuning van deze 
technologieën zal aandacht worden besteed aan het defi­
niëren van de machinetaal, ,,lokale intelligentie"-ken­
merken van de geheugenmachine en eisen voor de syste­
men die deze machines gebruiken. 
Doelstellingen van het project zijn het realiseren in drie 
jaar van prototypes voor perpendiculaire magnetische 
registratie op diskette en harde schijven met dichtheden 
van ongeveer 100 000 f ei en de presentatie van een ther-
momagnetische schijveneenheid met minstens 15 000 fci 
en een toegangstijd van 150 ms. 
3.3.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Met de lopende projecten is in voldoende mate aan­
dacht besteed aan dit deelgebied. 
Waarschijnlijk zal dit gebied niet meer voor opname in 
de oproep tot voorstellen van 1986 in aanmerking wor­
den genomen. 
O & O-gebied 3.4: Computerarchitecturen 
O & O op dit gebied heeft betrekking op mogelijke 
nieuwe vormen van computerarchitectuur. 
3.4.1. Onderwerpen 
De onderwerpen van dit deelgebied zijn: 
Nr. C 332/40 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
— ontwikkeling van nieuwe communicatiemechanis­
men. Hierdoor worden de machinekoppelingsmo-
gelijkheden vergroot, hetgeen een steun is voor de 
bestaande architecturen; 
— ontwikkeling van niet-von-Neumann-machinear-
chitecturen; 
— ontwikkeling van architecturen voor de integratie 
van numerieke en symbolische verwerking; 
— geavanceerde machinearchitecturen voor sterk 
parallelle verwerking. 
Bij het onderwerp geavanceerde machinearchitecturen 
moet aandacht worden besteed aan de machinepresta­
ties, de betrouwbaarheid en beschikbaarheid daarvan 
(apparatuur en programmatuuraspecten) en de ontwik­
keling van geschikte ontwikkelingondersteunende 
omgevingen. Hiermee zal vooruitgang worden bevor­
derd op het gebied van de basistechnologie (apparatuur 
en programmatuur), doordat in een vroeg stadium de 
werkzaamheden op het gebied van micro-elektronika 
en programmatuur aanwijzingen zullen verschaffen 
over de eisen ten aanzien van geavanceerde componen­
ten, terwijl ook vruchtbare toepassingsgebieden voor 
deze technologieën zullen worden verkregen, bij voor­
beeld architecturen voor optische verwerking. 
Vooruitgang op het gebied van het computersysteem-
ontwerpen is een fundamenteel vereiste voor het met 
succes realiseren van de vele doelstellingen op het 
gebied van de informatietechnologie. 
3.4.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
Ontwikkeling van nieuwe communicatiemechanismen 
,,De koppelingsmachine: een betrouwbare open gedistri­
bueerde systeemarchitectuur" 
Proj. Ref. 818: B/85 
Dit project is gewijd aan de basisproblematiek van een 
OSl-LAN-architectuur waarvoor foutentolerantie als pri­
maire eis geldt. 
,,Geïntegreerde omgeving voor betrouwbare systemen " 
Proj. Ref. 874: B/85 
Dit jaar zal worden gebruikt voor de nauwkeurige specifi­
catie van de afzonderlijke delen van het totale systeem­
ontwerp (architectuur, gastheerprogrammatuur, koppelin­
gen) met functies voor betrouwbaarheid en foutentoleran­
tie. 
Ontwikkeling van niet-von-Neumann-machinearchitec-
turen 
,,Parallelle architecturen en talen voor AIP— een VLSI-
gerich te benadering'' 
Proj. Ref. 415 + 313: A/84 
Dit project omvat onderzoek naar verschillende van 
bovengenoemde niet-von-Neumann-architecturen en implementatie daarvan in meer commercieel gerichte sys­
temen. Voornaamste doelstelling is aanzienlijke vermin­
dering van de uitvoeringstijd bij AI-toepassingen. Paral­
lellisme zal worden verkregen door middel van een groot 
aantal identieke, in VLSI geïmplementeerde verwer­
kingselementen. Ideaal zou zijn, als een parallelmachine 
alle drie de programmeerstijlen (objectgericht, functioneel 
en logisch) zou kunnen ondersteunen, waardoor het 
parallellisme volledig zou kunnen worden benut, maar de 
beginselen voor zo'n machine zijn nog niet volledig duide­
lijk geworden. De drie stijlen zullen worden onderzocht 
door middel van studies over machines voor iedere pro­
grammeerstijl afzonderlijk en via gemeenschappelijke 
werkgroepen waarin verschillende gebieden van algemeen 
belang zullen worden bestudeerd. Alle deelprojecten zijn 
gebaseerd op berichtenverkeer tussen identieke eenheden, 
hier PCM's genoemd, die bestaan uit communicatieappa­
ratuur, verwerkingsapparatuur en een lokaal geheugen. 
Naast de deelprojecten en werkgroepen zal een studie­
groep voor toepassingen worden ingesteld voor het selec­
teren van toepassingen waarbij de verschillende stijlen 
kunnen worden geëvalueerd en de geschiktheid ervan 
voor de verschillende toepassingsgebieden kan worden 
bepaald. 
,,Parallelle associatieve ontwikkelingsmachine als voer­
tuigvoor AI" 
Proj. Ref. 967+1106: A/85 
Voor tijdkritische toepassingen zoals ,,real time"-spraak 
en -beeldbegrip zijn geschikte computersystemen met 
hoog prestatievermogen nodig. 
Dit project moet in deze eis voorzien door de bouw van 
een gemeenschappelijke ontwikkelingsmachine (PAD-
MA YA TI). De voorgestelde machinearchitectuur moet 
gebaseerd zijn op een array van computational nodes, elk 
met een microprocessor met hoog vermogen, een geheu­
gen en communicatie-interfaces. De programmeeromge­
ving zal gebaseerd zijn op standaard Prolog en Lisp met 
uitbreidingen ter ondersteuning van parallelle uitvoering. 
De apparatuurarchitectuur en het programmatuursys-
teem die worden verkregen zullen worden uitgetest op de 
voltooide machine door implementatie van experimentele 
verwerkingsintensieve taken op het gebied van natuurlijke 
taalverwerking, spraak- en beeldbegrip. 
Ontwikkeling van architecturen voor integratie van 
numerieke en symbolische verwerking 
Momenteel is er geen project voor dit onderwerp. 
Geavanceerde machinearchitecturen voor sterke paral­
lelle verwerking 
,,Berichtenverkeer— architecturen en beschrijvingssyste­
men" 
Proj. Ref. 440: B/84 
Het project omvat de bouw van hulpmiddelen op drie 
niveaus voor de ontwikkeling van expertsystemen: 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/41 
— berichtenverkeer-talen; 
— beschrijvingstalen voor kennisrepresentatie; 
— redenering en strategieprogrammering. 
Er zullen technieken worden ontwikkeld voor de imple­
mentatie van berichtenverkeer-talen met gebruikmaking 
van nieuwe sterk parallelle architecturen. 
De technieken zullen betrekking hebben op aspecten van 
run-time support, zoals allocatie, migratie, garbage-col-
lection en persistentie van actor-systernen. Er zal een 
beschrijvingssysteem worden ontwikkeld ter ondersteu­
ning van de basismechanismen van de kennisrepresenta­
tie: conceptuele hiërarchieën, doorwerking, toekenning 
van attributen. Voor het uitvoeren van redeneringen over 
het beschrijvingssysteem, hetgeen de voorkeur verdient 
boven een vaste strategie, zullen primitieven en construc­
ties worden ontwikkeld die programmering mogelijk zul­
len maken van op specifieke toepassingen toegesneden 
deductiestrategieën. De strategie-uitvoering gebeurt 
parallel met een groot aantal actor-sy sternen die elk een 
klein gedeelte van de kennisbasis bestrijken. Aan het 
einde van het project zal men beschikken over: 
1) een degelijke implementatie van het berichtenver-
keersysteem; 
2) technieken voor de exploitatie van gespecialiseerde 
parallelle apparatuur voor een efficiënte implementa­
tie van actor-systemen; 
3) een pakket kennisrepresentatieprimitieven, en 
4) een béschrijvingssysteem en daarmee samenhan­
gende interactiehulpmiddelen; met toepassingen in 
de KBS- en MMl-sfeer. 
,, Ontwikkeling en toepassing van een Low-Cost hoog 
niveau multiprocessor-machine" 
Proj.Ref. 1085: A/85 
Doel van dit project is de ontwikkeling van het prototype 
van een flexibele multiprocessor-computer met hoog pres­
tatievermogen. Deze moet een snelheid hebben van 500 
miljoen drijvende kommaberekeningen per seconde door 
middel van de simultane werking van een groot aantal 
speciaal ontwikkelde VLSI drijvende kommaprocessor en. 
De machine zal worden geïmplementeerd als een nor­
male array ,,supernodes", waarvan iedere node steeds uit 
20 processoren bestaat. Dank zij een configureerbare 
koppelingsstrategie in iedere node, waarvoor het schakel­
netwerk in het kader van dit project zal worden ontwik­
keld, moet een flexibele architectuur worden verkregen 
die geschikt is voor een breed scala van wetenschappelijke 
en technische problemen. 
Voorgesteld wordt te demonstreren dat de configureer­
bare architectuur niet alleen kan worden gebruikt voor 
één werkstation dat als enige gebruiker met één enkele 
supernode werkt, maar ook als basis voor een grote 
krachtige array van supernodes, die kan worden verkre­
gen door montage van toepassingsprogrammatuur varië­
rend van CAD voor VLSI en signaalverwerking tot grootschalige modellering en simulatie. Eind 1987 zal 
een prototype worden gebouwd en eind 1988 zal de 
machine gereed zijn. 
3.4.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Met de lopende projecten is voldoende aandacht 
besteed aan alle onderwerpen van dit gebied, behalve 
aan de integratie van symbolische en numerieke ver­
werking. 
Waarschijnlijk zal worden overwogen een groot project 
op dit gebied op te nemen in de oproep tot voorstellen 
van 1986. 
O & O-gebied 3.5: Ontwerp en systeemaspecten 
3.5.1. Onderwerpen 
De definitie van levenscyclusmodellen voor geavan­
ceerde informatieverwerkende systemen zal een doorlo­
pende activiteit zijn waarbij men zal moeten inspelen 
op de vooruitgang die op verschillende deelgebieden 
van dit programma wordt geboekt. Het is belangrijk dat 
dit onderwerp volledig wordt ingepast in de aanver­
wante activiteiten van het Programma Programmatuur-
technologie, zodat men een praktische strategie kan 
opstellen voor het doorvoeren van nieuwe, op AIP-
technieken gebaseerde ontwikkelingsmethoden in ont­
wikkeling ondersteunende omgevingen en voor het rea­
liseren van ontwikkeling ondersteunende omgevingen 
voor de produktie van geavanceerde informatieverwer­
kende systemen. 
3.5.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
,,Ontwerp van technieken en hulpmiddelen voor analyse 
en ontwerp van kennisgebaseerde systemen " 
Proj. Ref. 12/304: A/83 
Het gaat hier om een proefproject voor onderzoek naar 
de soorten hulpmiddelen en ontwerptechnieken die nodig 
zijn voor het analyseren, ontwerpen, implementeren en 
testen van kennisgebaseerde systemen. Doel was te 
komen tot specificatie van technieken die kunnen worden 
gebruikt bij de bouw van expertsystemen. Vooral op het 
gebied van de analyse van het kennisacquisitieproces is 
goed werk gedaan en veel kennis verkregen. Het project­
voorstel Ref. 1098 is op de resultaten van dit project 
gebaseerd. 
,,Methodiek voor de ontwikkeling van KBS" 
Proj. Ref. 1098: A/85 
Het voornaamste doel van dit project is te helpen de tech­
nologie van de kennisgebaseerde systemen commercieel 
Nr. C 332/42 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12.85 
bruikbaar te maken door methodieken aan te geven voor 
het ontwikkelingsproces. Men denkt dat de ontwikkeling 
van kennisgebaseerde systemen kan worden behandeld 
als een bijzondere vorm van programmatuurtechnologie 
en dat bij de ontwikkeling van kennisgebaseerde syste­
men dezelfde eisen moeten gelden als bij andere soorten 
programmatuur. Het komt erop neer dat KBS in een 
bestuurbaar proces moet worden geproduceerd volgens 
specificaties en aanvaardbare normen. 
3.5.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Momenteel worden het enige lopende project op dit 
gebied en de werkzaamheden in het kader van het 
Deelprogramma Programmatuurtechnologie als vol­
doende beschouwd. Het is niet waarschijnlijk dat dit 
gebied voor opname in de oproep tot voorstellen van 
1986 in aanmerking zal komen. 
O & O-gebied 3.6: Focusseringsprojecten 
3.6.1. Onderwerpen 
Gezien de uiteenlopende aard van de toch met elkaar 
verband houdende onderwerpen die tot het gebied van 
de geavanceerde informatieverwerking behoren is het 
noodzakelijk dat het eigenlijke O & O-Programma de 
steun krijgt van een mechanisme voor het integreren 
van resultaten van de verschillende projecten. 
Voor de totstandkoming van toekomstige informatie­
technologische systemen is een geslaagde integratie van 
de onderzoekresultaten uit de basistechnologiepro­
gramma's een noodzakelijke voorwaarde en daarom 
zullen de focusseringsprojecten in het kader van het 
AIP-Programma steeds belangrijker worden naarmate 
de uitvoering van dit programma vordert. 
4.0. Inleiding 
Informatie is een belangrijk instrument in de concur­
rentiestrijd. Dit idee wordt thans algemeen aanvaard. 
Kantoorsystemen vormen het middel bij uitstek waar­
mee informatie kan worden gehanteerd ten einde te 
navigeren te midden van de vele en ingrijpende veran­
deringen die zich heden ten dage voltrekken bij het 3.6.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
,,Een Case study voor satellietgegevens (A R TS-IP) " 
Proj. Ref. 867: /85 
Dit project omvat real time-beeldverwerking, waarbij als 
testpakket bij observatie met de Synthetic Aperture 
Radar (SAR) verkregen beelden worden gebruikt. 
,,Integratie van AI, spraak in-/uitvoer en natuurlijke 
taaldialoog — toepassing op adviesver strekkende dien­
sten (PA LAB RE)'' 
Proj. Ref. 1015: /85 
Doel van het project is het ontwerpen en implementeren 
van een vragenbeantwoordend systeem, voor gemakke­
lijke toegang tot en wijziging van een informatiebank, 
alsmede van systemen voor integratie van natuurlijke 
taaitechnieken, spraakherkenning, dialoogmodellering en 
kennisgebaseerde technieken. 
,, Voorontwerp voorde installatie van kennisgebaseerde 
systemen aan boord van schepen " 
Proj. Ref. 1074: /85 
Dit project omvat de opstelling van concepten voor 
gebruik van geavanceerde KBS op schepen. Er zullen sys­
temen worden ontwikkeld waarmee een economisch ver­
antwoorde bemanning van schepen mogelijk wordt, zodat 
de scheepvaart onder nationale vlag (van de Lid-Staten) 
in stand wordt gehouden, en er een eind wordt gemaakt 
aan het varen onder goedkope vlag, terwijl veiligheids- en 
prestatienormen gehandhaafd blijven. 
3.6.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
De drie focusseringsprojecten bevinden zich momen­
teel in de definitiefase. De voortzetting van de steun 
aan deze projecten zal in de herfst van 1986 worden 
bezien. 
bedrijfsleven, de technologie, de handel en de over­
heid. 
Hoewel de potentiële bijdrage van de informatietech­
nologie tot een hogere doelmatigheid zich gemakkelijk 
laat inzien, is het verschaffen van oplossingen voor de 
informatieproblemen een geheel andere zaak. De pro­
blemen zijn niet duidelijk omlijnd en het gebeurt vaak DEELPROGRAMMA 4: 
KANTOORSYSTEMEN 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/43 
dat de methodes om tot een oplossing te geraken eerder 
artistiek dan wetenschappelijk aandoen. De gebruikers 
van de informatie hebben vaak weinig of geen weet 
van de technologische grondslagen en de vereiste tech­
nische processen die aan de informatieverwerking ten 
grondslag liggen. 
De meeste gebruikers verlangen oplossingen in plaats 
van produkten. Deze oplossingen moeten redelijk vol­
ledig zijn, hetgeen betekent dat er systemen moeten 
worden geleverd, niet alleen met betrekking tot de tech­
nische componenten en hun onderlinge samenhang 
(zowel apparatuur als programmatuur), maar ook met 
betrekking tot de functies van deze componenten als 
hulpmiddel bij de dagelijkse werkzaamheden, planning 
en beleidsvorming van organisaties. 
De ontwikkeling van kantoorsystemen behelst onder 
meer: 
— totstandbrenging van geïntegreerde informatiesys­
teemarchitecturen en scenario's voor de implemen­
tatie daarvan, waarmee op snelle, economische en 
betrouwbare wijze kan worden ingespeeld op de 
veranderende behoeften van de meest uiteenlo­
pende particuliere en openbare bedrijven; 
— inzicht in en ondersteuning van de niet-determinis-
tische taken van de meest uiteenlopende kantoor­
werkers en niet slechts een technologische moder­
nisering van traditionele en beperkte kantoorfunc­
ties; 
— belangrijke verbeteringen van mens-systeem inter­
faces waarmee alle verschillende kantoorwerkers 
een realistisch en doeltreffend gebruik kunnen 
maken van kantoorsystemen; 
— ontwikkeling van oplossinggeoriënteerde benade­
ringen van kantoorproblemen. Het leveren van 
enkele losse produkten en van slechts een paar 
diensten, en van de gebruiker verwachten dat deze 
de totale oplossing dan wel zelf zal creëren, kan 
geen stand houden. 
De belangrijkste kansen heeft Europa op het gebied 
van de ontwikkeling van systeemoplossingen. In ver­
band met de Europese behoeften moeten deze oplos­
singen aanpasbaarheid, flexibiliteit en intrinsieke 
onderlinge combinatiemogelijkheden bieden op een 
wijze die buiten Europa een sterke troef zal vormen. 
Dit kan alleen het geval zijn als uit de wijze waarop de 
technologie wordt toegepast, een betere kennis van de 
behoeften van de gebruiker blijkt dan die waarover 
onze belangrijkste concurrenten beschikken. 
Het onderzoek op het gebied van de kantoorsystemen 
kan als volgt worden gekarakteriseerd: op basis van 
fundamentele en methodologische ontwikkelingen op 
het gebied van de VLSI, programmatuurtechnologie en 
kennisrepresentatie, alsmede op een aantal andere 
gebieden, moeten geïntegreerde en toepasbare systeem­
oplossingen worden ontwikkeld, waarbij rekening 
wordt gehouden met gebruikersbehoeften en met te 
verwachten veranderingen op technisch, sociaal en eco­
nomisch terrein. 
Het Kantoorsysteemprogramma levert de sleutelele­
menten en concepten op die bepalend zijn voor de ont­wikkeling van conventionele gegevensverwerking tot 
geïntegreerde informatieverwerking bij de overheids­
diensten en industriële en dienstverlenende bedrijven 
waardoor de toekomstige werkomgeving zal worden 
gekarakteriseerd. Voor dat doel zijn systeemarchitec­
turen, functionele modules en communicatienetwerken 
met gestandaardiseerde interfaces noodzakelijk. 
Bij de ontwikkeling van deze systemen, die van essen­
tieel belang zijn voor de overlevingskansen van onze 
industriële bedrijven, dienen, in een vroegtijdig sta­
dium van de planning, de menselijke en maatschappe­
lijke factoren in overweging te worden genomen. 
Alleen op deze wijze kunnen wij er zeker van zijn dat 
de systemen later door de gebruikers worden aanvaard 
en dat aan de economische verwachtingen wordt vol­
daan. 
Passend in de bovengenoemde geïntegreerde aanpak is 
het deelprogramma opgesplitst in vijf onderzoekgebie­
den met de volgende doelstellingen: 
Kantoorsysteemwetenschap en menselijke factoren 
(4.1) 
a) Analyse van de huidige en te verwachten kantoor-
werkzaamheden en vaststelling van de wijze 
waarop de informatietechnologie kan worden toe­
gepast ter verbetering van de doelmatigheid van 
het werk en organisatie in het kantoor en van de 
gehele onderneming. Naast de automatisering van 
verschillende functies en de toepassing van op ken­
nis gebaseerde methodes, komt dit neer op een 
betere ondersteuning in het bijzonder voor kan­
toorpersoneel, kader en directies bij de uitvoering 
van hun beslisfuncties. 
b) Verbetering van het inzicht in de menselijke facto­
ren in het kantoor en bewerkstelling van een hoog 
rendement van de gebruikers bij het werken met de 
systemen, terwijl tegelijkertijd optimale werkom­
standigheden worden geboden en op organisato­
risch en individueel vlak aanvaarding wordt 
bewerkstelligd. 
Geavanceerde werkstations en mens-machine interfa­
ces (4.2) 
Totstandbrenging van belangrijke nieuwe technieken 
voor de mens-machine interface, voor randapparatuur, 
voor het weergeven van documenten en voor de mani­
pulatie van informatie, die van belang zijn voor de ont­
wikkeling van geavanceerde werkstations voor gebruik 
in geavanceerde kantoorsystemen. 
Communicatiesystemen (4.3) 
Ontwikkeling van de basistechnologieën die vereist zijn 
voor de geavanceerde kantoorcommunicatiesystemen 
voor kantoren met inbegrip van de technische grond­
slagen voor de architectuur van communicatiesyste­
men, optische technieken als een bijzonder veelbelo­
vende technologie, het beheer van de via netwerken 
verbonden systeemelementen en systeemaspecten van 
diensten met een hoge toegevoegde waarde. 
Geavanceerde multimediasystemen voor het opslaan 
en terugzoeken van informatie (4.4) 
Nr. C 332/44 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
Ervaring met systemen en toepassingen in verband met 
het opslaan en terugzoeken van alle vormen van kan­
toorinformatie in elektronische opslagsystemen op een 
uit gebruikersoogpunt adequate wijze. 
Geïntegreerde kantoorsystemen (4.5) 
Schepping van flexibele, betrouwbare en economische, 
complete informatiesysteemarchitecturen en implemen­
tatiescenario's en controle van de juistheid van de 
totale informatieconcepten in omgevingen die realis­
tisch zijn en een kwantitatieve evaluatie mogelijk 
maken. 
Er zal, vooral in gebied 4.5, voorrang worden gegeven 
aan projecten die op integratie gericht zijn. 
O & O-Gebied 4.1: Kantoorsysteemwetenschap en mense­
lijke factoren 
Dit onderzoekprogramma is opgezet om een beter 
begrip te krijgen van de kantooromgeving. Kantoren 
vormen het „zenuwstelsel" van elk bedrijf. Zij moeten 
zodanig zijn georganiseerd, bemand en uitgerust dat zij 
doelmatig en efficiënt kunnen functioneren, en over 
een goede interface beschikken met andere diensten 
van het bedrijf (zoals onderzoeklaboratoria en produk-
tieafdelingen) en met de buitenwereld. 
Het inzicht dat men momenteel heeft, is fragmenta­
risch; er bestaat geen formele wetenschap inzake kan­
toorautomatisering zoals die wel bestaat voor de pro-
duktieautomatisering. In het kader van dit programma 
kan deze problematiek echter op systematische wijze 
worden aangepakt, waarbij de scala van werkzaamhe­
den varieert van empirische studies tot het opstellen 
van operationele classificaties en de specificatie van op 
de computer gebaseerde hulpmiddelen voor analyse-
en ontwerp. 
In samenhang met deze benadering zijn de voornaam­
ste deelgebieden: a) analyse van kantoorsystemen, b) 
ontwerp van kantoorsystemen, c) menselijke factoren 
en d) de mogelijke toepassing van „intelligente" me­
thodes. Het analytische gedeelte van het programma 
moet nuttige gegevens opleveren voor de op het ont­
werp gerichte fasen. 
Het ligt voor de hand dat de opneming van menselijke 
factoren, met name in een technologisch georiënteerd 
programma, een essentiële voorwaarde is voor een 
doelmatig gebruik en de aanvaarding in brede kringen 
van de te ontwikkelen systemen en daarmede voor het 
uiteindelijke economische welslagen. Daarom omvat 
het onderzoekprogramma onder meer specifieke onder­
zoekprojecten inzake menselijke factoren die spelen in 
een kantooromgeving, waaruit programma's resulteren 
voor onderzoek naar cognitieve aspecten, werkstructu-
rering, kwalificatie en opleiding. Voorts worden labora­
toria die zich bezighouden met onderzoek naar mense­
lijke factoren, gezien als belangrijke zwaartepuntcentra 
en katalysatoren, omdat zij de mogelijkheid bieden van 
een onbevooroordeeld oordeel over experimentele sys­
temen en commerciële produkten. 4.1.1. Onderwerpen 
De onderwerpen die op dit gebied zullen worden bestu­
deerd, zijn: 
Analyse van kantoorsystemen 
a) Operationele en functionele analyse van kantoren 
b) Batenanalyse 
c) Een lijst van overeengekomen terminologie 
d) Analyse van menselijke taken in het kantoor 
Ontwerp van kantoorsystemen 
a) Methodologie voor het ontwerpen van kantoorsys­
temen 
b) Modellering en simulering van kantoorinformatie­
systemen 
c) Transactiemonitor 
d) Deterministische en beslisfuncties 
e) Technieken voor het ontwerpen van interfaces met 
gebruikers 
Menselijke factoren 
a) Laboratoria voor de studie van menselijke factoren 
b) Cognitieve aanpassing van mens en machine 
c) Kwalificatie en werk 
d) Hulpmiddelen en leergereedschappen voor de 
gebruiker 
e) Specificatietaai voor mens-machine interfaces 
f) Interpreteren en voortbrengen van natuurlijke taal 
4.1.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
,, Functionele analyse van behoeften aan informatie in het 
kantoor" 
Proj. Ref 56: B/83 
Dit project heeft vooral tot doel kantoorfuncties te onder­
zoeken en te analyseren met behulp van een nieuwe me­
thode die wordt ontwikkeld. Dit project zal richtlijnen ver­
schaffen voor de evaluatie van beschikbare kantoorsyste­
men en een basis vormen aan de hand waarvan de 
fabrikant kan bepalen welke faciliteiten in het systeem 
moeten worden geïntegreerd. In het project zullen metho­
des worden ontwikkeld om belangrijke kwalitatieve en 
kwantitatieve voordelen van het gebruik van op de com­
puter gebaseerde kantoorsystemen vast te stellen en om 
de persoonlijke en maatschappelijke weerstanden tegen 
de eventuele invoering van de informatietechnologie te 
peilen. 
De ontwikkelde methode zal worden toegepast voor de 
analyse van de eisen waaraan informatiesystemen dienen 
te voldoen en voor de analyse van de informatietechnolo­
gie waaraan behoefte bestaat in belangrijke toepassings­
gebieden van kantoorsystemen. Toepassingsgebieden die 
in het project met name worden behandeld zijn op dit 
ogenblik: overheidsdiensten, grootindustrie, ziekenhuizen 
en de ,,telewerk-omgeving". 
Dit project en de projecten onder 285 en 813 zullen 
onderling worden gecoördineerd en de resultaten zullen 
onderling worden uitgewisseld. 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/45 
,, Hulpmiddelen voor het ontwerpen van kantoorsystemen 
(TODOS)" 
Proj. Ref. 813: B/85 
Dit project heeft tot doel hulpmiddelen te ontwikkelen 
voor het ontwerpen van kantoorsystemen. De vijf doel­
stellingen zijn: 
— onderzoek van modellen voor het ontwerpen van kan­
toorsystemen, in gedetailleerdheid uiteenlopend van 
uitvoerbaarheidsanalyse tot implementatiespecifica­
tie: 
— een op grafische interfaces gebaseerde ontwerp-
omgeving waarin gebruik wordt gemaakt van expert-
technieken om het ontwerp te sturen en problemen en 
onjuiste specificaties aan te geven; 
— hulpmiddelen voor de beoordeling van de voorge­
stelde kantoormodellen in de verschillende fasen van 
de ontwikkeling; 
— hulpmiddelen voor de keuze van de architectuur voor 
het kantoorsysteem; 
— hulpmiddelen voor prototyping van het kantoor aan 
de hand van de specificatie van het conceptuele 
model. 
Dit project en de projecten onder 56 en 285 zullen onder­
ling worden gecoördineerd en de resultaten zullen onder­
ling worden uitgewisseld. 
,,Analyse en ontwerp van systemen voor het kantoor 
(OSSAD)" 
Proj. Ref. 285: B/84 
Dit project heeft tot doel een model op te stellen voor een 
geïntegreerd kantoorsysteem dat is gebaseerd op de 
meest recente studies, terwijl totale integratie zover 
mogelijk wordt doorgevoerd. Met name zullen de vol­
gende onderwerpen worden behandeld: modellering van 
kantoortaken en -activiteiten, ontwikkeling van een speci­
ficatietaai (grammatica en vocabulaire), ontwikkeling 
van een methode voor de specificatie en meting van het 
prestatievermogen, ontwikkeling van ontwerp-procedures 
voor kantoorsystemen, vaststelling van de eisen die wor­
den gesteld aan gebruikersgerichte informatiebeheerssys­
temen. 
Dit project en de projecten onder 56 en 813 zullen onder­
ling worden gecoördineerd en de resultaten zullen onder­
ling worden uitgewisseld. 
,,Laboratoria voor de studie van menselijke f actoren in de 
informatietechnologie " 
Proj. Ref 385: A/84 
Het project moet een centraal punt vormen voor de activi­
teiten op het gebied van de studie van menselijke factoren 
in Europa. Er kunnen drie belangrijke werkterreinen wor­
den onderscheiden: 
1) de ontwikkeling van een methode voor de integratie 
van de kennis inzake menselijke factoren in IT-pro-dukten als een essentiële bijdrage tot alle delen van 
het ontwerp-proces; 
De expertise die hiervoor nodig is, wordt verkregen 
bij: 
2) onderzoek van interactievormen van de mens­
machine interface en constructie van een multi-mode 
mens-machine interface om een, met betrekking tot 
de menselijke factoren, optimaal gebruik te bewerk­
stelligen ; 
3) de bij 1) en 2) verworven ervaring wordt ter beschik­
king van de gehele Europese industrie gesteld door a) 
de ontwikkeling van een programmatuurpakket voor 
een geïntegreerd systeem ter ondersteuning van de 
besluitvorming, en b) de organisatie van een uitge­
breid programma van publikaties, seminaria, work­
shops en advisering in de gehele Europese IT-indu-
strie. 
In verband met deze doelstellingen zal vooral worden 
onderzocht hoe mensen informatie gebruiken en voor 
welke doeleinden. De reacties van de gebruikers op 
bestaande apparatuur zullen voor dit onderzoek essen­
tieel materiaal opleveren. 
Verwacht wordt dat de werkzaamheden zullen resulteren 
in inzicht in de intrinsieke menselijke behoeften, los van 
de apparatuur, waarvan gebruik kan worden gemaakt in 
elk stadium van het ontwerpen van produkten, van de 
abstracte conceptie tot de oplossing van concrete proble­
men. Aangezien de wijze waarop de mens informatie 
gebruikt niet altijd vast omschreven is, zal de nodige 
aandacht worden geschonken aan de interface tussen een 
informatiesysteem en de menselijke ontwerpers en gebrui­
kers daarvan. Er wordt aandacht geschonken aan gebrui­
kersopleiding en de ondersteuning daarvan met behulp 
van IT-systemen. 
Een bijkomend resultaat van het project is de ontwikke­
ling van een dynamische woordenlijst (GLOT) op het 
gebied van de informatica en de informatietechnologie, 
die binnen drie jaar gereed moet zijn. De woordenlijst 
wordt opgezet aan de hand van een groot geharmoni­
seerd systeem waarin niet alleen terminologische defini­
ties worden verschaft, maar ook de onderlinge relaties die 
tussen de lemmata en hun onderdelen binnen een taal 
dan wel tussen verschillende talen aanwezig zijn. In eer­
ste instantie zal gebruik worden gemaakt van Engelse en 
Duitse terminologie, maar uiteindelijk zullen alle talen 
van de Europese Gemeenschappen worden opgenomen. 
,,Cognitieve simulator voor het ontwerp van gebruikers­
interfaces" 
Proj. Ref. 234: B/84 
Dit tweejarenproject heeft tot doel een simulator te ont­
wikkelen waarmee ontwerpers kunnen vergelijken in 
welke mate bepaalde ontwerpen voor interfaces aanslui­
ten bij de menselijke cognitieve vaardigheden. De uitein­
delijke resultaten moeten onder meer bestaan uit een pro­
grammatuurpakket en een gebruikershandleiding met 
een overzicht van de richtlijnen voor cognitieve modelstu­
die en dialoogontwerp, die zijn voortgekomen uit valide-
Nr. C 332/46 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
ringsproeven. De vervaardigde programmatuur moet 
aansluiten bij de resultaten van de standaardisatie van 
bij voorbeeld besturingssystemen. 
AA 3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Dit gebied wordt in voldoende mate bestreken door de 
geselecteerde projecten. Naar alle waarschijnlijkheid 
zal het niet worden opgenomen in de uitnodiging(en) 
tot het indienen van voorstellen die in 1986 wordt (wor­
den) gepubliceerd. 
O & O-Gebied 4.2: Geavanceerde werkstations en mens­
machine interfaces 
Het werkstation is de toegangspoort van de gebruiker 
tot het kantoorsysteem. Aanvaarding door de gebrui­
ker, en zijn prestaties, zijn afhankelijk van het ontwerp 
van de desbetreffende mens-machine interface. 
Het belangrijkste kanaal voor informatie naar de 
gebruiker is het visuele kanaal. Evenals het spraakka-
naal in twee richtingen heeft dit kanaal zich geleidelijk 
ontwikkeld tot het leveren van informatie voor motori­
sche activiteiten die op passende wijze moeten worden 
geïntegreerd in de werking van de interface. Daarom 
zullen er VDU's, toetsenborden en spraakreceptoren 
verschijnen, die een geïntegreerd invoer/uitvoer-appa-
raat vormen dat geschikt is om tekst en beelden te 
manipuleren door rechstreekse manuele en vocale 
besturing. De schermen zouden bij voorkeur de afme­
tingen en draagbaarheid moeten bezitten van papier 
(elektronisch papier). Een andere benadering van een 
comfortabeler „visuele interface" wordt gevormd door 
afbeelding op een scherm van grote afmetingen. Van­
wege de behoefte aan multifunctionele mogelijkheden 
zal het nodig zijn apparaten te ontwikkelen die de 
mogelijkheid bieden van grafische invoer en opmaak, 
on-line-verwerking van handgeschreven teksten en 
ideogrammatische conversatie. 
Zolang men niet de beschikking heeft over een draag­
baar, met papier overeenkomend beeldscherm, zal het 
nodig zijn afdrukken te maken en zal er een toene­
mende behoefte ontstaan aan snellere, veelzijdiger 
(tekst, grafisch, kleur) goedkope drukkers. 
Er dienen mens-machine interfaces te komen ter onder­
steuning van de gehele scala van functies die van ouds­
her door pen en papier worden vervuld. 
Het grote aandeel van telefoon- of face-to-face-com-
municatie wijst erop dat visuele en gesproken informa­
tie, daar waar deze kan worden toegepast, de voorkeur 
geniet. Visuele communicatie zal de ontwikkeling 
noodzakelijk maken van kleurenvideoscanners met 
hoog scheidend vermogen in combinatie met de nood­
zakelijke verwerkingscapaciteiten voor efficiënte 
opslag en transmissie en het gebruik van een multi­
functioneel plat beeldscherm. 
Het spraakkanaal kan niet dezelfde hoeveelheid infor­
matie verwerken als het visuele kanaal, maar het vormt 
de meest efficiënte drager van natuurlijke taal. Voor 
spraakcommunicatie zal de ontwikkeling nodig zijn 
van geavanceerde verwerkingsmethodes ter verbetering van de akoestische omgeving, evenals de ontwikkeling 
van codestelsels. Voor spraakcommunicatie tussen de 
mens en kantoorsystemen moeten een efficiënte 
spraakherkenning en een natuurlijke spraaksynthesizer 
worden ontwikkeld. 
Een belangrijk aspect van het vergemakkelijken van de 
standaardisatie van de interfaces met de menselijke en 
papieren omgeving wordt gevormd door gemakkelijk te 
gebruiken geformaliseerde talen. Deze dienen zodanig 
te worden opgezet dat het de gebruiker, in plaats van 
de computerspecialist, mogelijk wordt gemaakt zijn 
wensen direct aan het systeem op te geven. 
De implementatie en beproeving van functies ter 
ondersteuning van de besluitvorming worden geacht 
deel uit te maken van de ontwikkeling van werksta­
tions. Naar wordt aangenomen zal de beschikbaarheid 
van deze functies een essentiële factor zijn bij de con­
currentie tussen kantoorprodukten. 
De ontwikkeling van specifieke componenten van de 
systeeminterface moeten leiden tot een algemene archi­
tectuur die de integratie van subsystemen in een oplos­
sing met een homogene architectuur mogelijk maakt. 
Hoewel de onderwerpen zijn geformuleerd in termen 
van integratie in een fysiek werkstation, behoeven 
voorstellen niet noodzakelijkerwijs beperkt te blijven 
tot die waarin ervan wordt uitgegaan dat alle functies 
zijn ondergebracht in het werkstation. Oplossingen 
waarbij verspreide functies toegankelijk zijn via com­
municatielijnen, komen evenzeer in aanmerking. 
Een groot deel van de programmatuur ter ondersteu­
ning van de gebruiker zal in het werkstation zijn onder­
gebracht. Regels waarover nu reeds overeenstemming 
bestaat, of die welke zullen worden overeengekomen, 
ten einde de overdraagbaarheid van programmatuur te 
bevorderen, dienen te worden toegepast. Dit geldt ook 
voor de regels en overeenkomsten die betrekking heb­
ben op andere onderdelen van het systeem. 
4.2.1. Onderwerpen 
De volgende O & O-onderwerpen zijn vastgesteld: 
Systeemaspecten 
a) Systeemaspecten van het werkstation 
b) Beveiliging van gegevens voor werkstations 
Visuele interface 
a) Visuele interface 
b) Ontwerp van werkstations met platte beeldscher­
men 
c) Beeldscherm met hoge resolutie 
d) Codering van beelden 
Papier 
a) Papier-interface 
b) Geavanceerde scanner 
c) Geavanceerde printer 
d) Microfilm-interface 
e) Grafische codering 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/47 
f) Grafische herkenning 
g) Intelligente grafische herkenning 
Spraak 
a) Spraak-interface 
b) Spraakcodering 
c) Spraakherkenning 
d) Spraaksynthese 
e) Intelligente spraakherkenning 
Kantoortalen en -procedures 
a) Architecturen en talen voor documenten 
b) Interface-talen voor het kantoor 
c) Manipulatie van multimediadocumenten 
d) Intelligente ondersteuning van gebruikersfunctie 
e) Multimediacommunicatie van gebruiker tot gebrui­
ker 
4.2.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
,,Beveiligd open multimedia geïntegreerd werkstation " 
Proj. Ref. 367: A/84 
Het project heeft betrekking op ontwerp en implementatie 
van een werkstation voor het kantoor (WS) dat gebaseerd 
is op het ,,open systems"-concept waarmee standaardpro­
tocollen voor communicatiemedia kunnen worden gepro­
duceerd. Op deze manier is het mogelijk het WS te ver­
binden met verschillende netwerktypen en met ISDN. Het 
WS zal in staat zijn diverse typen informatie te verwerken 
waaronder tekst, stilstaande en bewegende beelden, gra­
fieken, spraak en met de hand gemaakte tekeningen. Het 
WS zal gebruik maken van een netwerkgeoriënteerd 
besturingssysteem voor multiwindow-toepassing en een 
gedistribueerd beheerssysteem voor databases. De voor­
naamste hardware-bestanddelen zijn onder meer een 
32-bit CVE, middelgroot schijf geheugen, beeldscherm 
met hoog oplossend vermogen, muis, camera, analoog-
digitaalomzetter en spraakcompressor, luidspreker, scan­
ner voor optische tekens en bijpassende netwerkschakelin­
gen. Deze moeten worden aangevuld met apparatuur en 
procedures voor toegangscontrole. 
,,Integratie van Europese schrijfmachines als goedkope 
kantoorwerkstations" 
Proj. Ref 855: B/85 
Het doel van het project is te beoordelen welke rol in de 
toekomst kan worden gespeeld door schrijfmachines, die 
zijn gekoppeld aan kantoornetwerken die zijn opgebouwd 
uit andere werkstations en apparatuur voor bestandsbe­
heer en gegevensverwerking. 
Tijdens het project zal een prototype worden opgesteld en 
getest, waarin verschillende kantoorfuncties zijn geïnte­
greerd, zoals elektronische post aan externe leveranciers, 
de verzending en ontvangst van grafische informatie en de koppeling van alfanumerieke functies, functies voor 
gegevensverwerking en telefoongesprekken. 
Een tweede doelstelling van het project is bij Europese 
fabrikanten de harmonisatie op het niveau van de inter­
face tussen mens en netwerk te stimuleren. 
,, Componenten voor toekomstige computersystemen " 
Proj. Ref. 956: A/85 
Dit project is gericht op het ontwerp van en het experi­
menteren met een in Europa te bouwen computer met een 
beperkte hoeveelheid instructies (Reduced Instruction Set 
Computer — RISC) uitgaande van de huidige stand van 
de kennis. De computer is voornamelijk gericht op kan­
toorwerkstations en apparatuur voor bestandsbeheer; in 
deze omgeving zou hij op een gebruikersvriendelijke wijze 
zeer gecompliceerde functies kunnen vervullen. 
,,Een onderzoekwerkstation voor kantoorsystemen voor 
Europa (ERW)" 
Proj. Ref. 1032: A/85 
Het uiteindelijke doel van dit project is te komen tot een 
apparatuurconfiguratie en programmatuur omgeving, die 
geschikt zijn voor het onderzoek naar en het testen van 
prototypes van geavanceerde geïntegreerde kantoorsyste­
men. Hierdoor wordt de Europese computerindustrie ver­
sterkt en haar afhankelijkheid van dure produkten van 
buiten Europa verminderd. 
Eén van de specifieke technische doelstellingen is de ont­
wikkeling binnen driejaar van een geavanceerd prototype 
met de volgende eigenschappen: 
— zeer hoge prestaties tegen lage kosten; 
— een zodanig ontwerp van de apparatuur dat bij het 
ontwerp van de processor gebruik kan worden 
gemaakt van VLSI-fabricage en RISC-architectuur; 
— open architectuur zodat lokale apparatuur kan wor­
den vervangen door elders aan het netwerk gekop­
pelde apparatuur; 
— hulpmiddelen voor taalontwikkeling, zodat RISC-
code ter interpretatie van de instructieverzameling 
van de virtuele machine kan worden gegenereerd; 
— programmeeromgevingen voor verscheidene talen. 
Een voor demonstraties geschikt prototype van het werk­
station zal in het derde kwartaal van het derde jaar 
beschikbaar zijn. 
,,Interactieve manipulatie van gedigitaliseerde beelden bij 
de gebruikers-interface" 
Proj. Ref 79: B/83 
Dit project behandelt de verschillende aspecten van beeld­
manipulatie bij de gebruikers-interface in een kantoorom­
geving: verwerking, opslag, weergave en manipulering. 
Het project beoogt onder meer de vaststelling van de 
behoeften van de gebruiker ten aanzien van beeldmani-
Nr. C 332/48 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
pulatie in een multimedia-interface, alsmede de ontwik­
keling van een uniforme beschrijving van de beeldeigen­
schappen. 
,, Weergave in modellen en simulering van de visuele kar­
akteristieken van moderne afbeeldingstechnieken onder 
werkomstandigheden in het kantoor" 
Proj. Ref 612: B/84 
Het project is gericht op het ontwerp, conceptie en bouw 
van een simulator met het oog op het beproeven van de 
eigenschappen van beeldstations die op nieuwe technolo­
gieën zijn gebaseerd. Specifieke doelstellingen zijn: verge­
lijking van weergaveapparatuur welke gesimuleerd is op 
basis van aanvaardbaarheidscriteria van de gebruiker; 
uitvoering van een klein aantal ergonomische experimen­
ten ter simulering van langdurig kantoorwerk zodat een 
beter inzicht wordt verkregen in de architecturale en tech­
nologische factoren die verband houden met kwaliteit en 
,, visueel comfort''. 
,,Een beeldcoderings-algoritme met een hoge mate van 
compressie voor foto- videotex'' 
Proj. Ref 563: B/84 
Het doel is met een groep die representatief is, maar zo 
klein dat hij effectief kan zijn, een methodologie voor 
beeldcodering met een hoge mate van compressie te ont­
wikkelen, die kan worden toegepast op televisiesignalen. 
Het uiteindelijke doel van het project is de vaststelling 
van een geselecteerde codeertechniek als mogelijke Euro­
pese norm voor foto-videotex op ISDN. 
,,Codering van videosignalen bij 256 KBits/S" 
Proj. Ref 925: B/85 
Het project bestaat uit inventarisaties, specificaties en 
pogingen tot harmonisatie bij belangrijke fabrikanten. De 
uit te voeren inventarisaties hebben betrekking op de 
technische eisen voor vergadering op afstand, de specifi­
caties op CODECS voor bewegende beelden binnen het 
bereik 384 — 64 Kbit/s. 
,, Papier-interface" 
Proj. Ref. 295: A/84 
Dit project is gericht op de rol van papier en met papier 
verband houdende processen in samenhang met geavan­
ceerde elektronische kantoor systemen. Er zal onderzoek 
worden uitgevoerd naar technieken die een efficiënte ver­
werking van papier verzekeren en die stimulerend werken 
op een uiteindelijke beperking van het papierverbruik. 
Speciale technieken die in overweging worden genomen 
zijn: 
— elektronisch lezen van papieren documenten, en het 
coderen van beelden en het coderen en herkennen 
van tekst en grafische gegevens; — elektronische weergave van documenten ongeacht 
hun oorspronkelijke ontstaanswijze; 
— methoden voor het optimaliseren van de reproduktie 
van documenten die informatie bevatten in de vorm 
van gekleurde beelden. Dit omvat innoverende com-
pressie-algoritmen voor kleurverwerking en verbete­
ring van de methoden voor kleurenweergave om uit­
eindelijk op een daarvoor geschikt uitvoerapparaat 
beeldinformatie in de juiste kleuren te kunnen weer­
geven; 
— de verwerking met het doel een elektronisch docu­
ment te reproduceren voor uiteenlopende uitvoerme-
dia (zachte kopie, harde kopie en transmissie); 
— het in code omzetten en herkennen in real-time van 
textuele en grafische informatie zoals die door de 
mens wordt voortgebracht. 
De resultaten zullen worden gerealiseerd in experimentele 
prototypen met het oog op evaluatie en demonstratie. 
Dit project sluit aan bij project 853. 
,,Opname, compressie en reproduktie van documenten 
met beelden in de juiste kleuren " 
Proj. Ref. 853: B/85 
Het project houdt zich bezig met methoden voor de opti­
malisatie van de reproduktie van documenten die 
gekleurde beeldinformatie bevatten. De reproduktie van 
een kleurendocument bestaat uit een aantal essentiële 
stappen, beginnend bij de invoer van het origineel en ein­
digend bij het uiteindelijk afdrukken van de copie. Er zul­
len andere tussenliggende stappen worden ontwikkeld om 
het volledige proces te optimaliseren: onder andere inno­
verende compressie-algoritmen voor kleurverwerking om 
een hoge efficiëntie te bereiken bij opslag en verwerking 
en een verbeterde verwerking van beeldinformatie in 
kleur. 
Er zal een geïntegreerd uitvoerbaarheidsmodel worden 
ontwikkeld ter demonstratie van de resultaten van het 
onderzoek. Er zullen drie modules worden vervaardigd: 
— prototype van een printer, 
— prototype van een scanner, 
— codeer/decodeer-module. 
De kosten van de met de onderzochte technieken gepro­
duceerde apparatuur dienen laag te zijn. 
Dit project sluit aan bij project 295. 
,,Contact-beeldaftaster op basis van amorf silicium voor 
kantoor- en grafische toepassingen " 
Proj. Ref. 1051: B/85 
Het doel van dit project is de ontwikkeling van een gea­
vanceerde contact-beeldaftaster met een hoge resolutie 
voor kantoor- en grafische toepassingen, met als resul-
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/49 
taat zeer compacte systemen. Tijdens dit project worden 
nieuwe technieken onderzocht, namelijk HOMOCVD en 
fotodissociatie waarbij amorf Si wordt afgezet, ten einde 
een grotere stabiliteit te verkrijgen. Tijdens het project: 
— wordt een lineaire op a-Si gebaseerde sensor van het 
contacttype voor het scannen van beelden ontwik­
keld, met als resultaat een zeer compact systeem; 
— worden nieuwe technieken onderzocht ter verbetering 
van de eigenschappen van deze contact-beeldaftaster. 
In deze eerste fase van een breed opgezet ontwikkelings­
programma wordt een lineaire op amorf silicium geba­
seerde beeldaftaster van het contacttype ontwikkeld 
waarbij een matrix in parallelle blokken wordt uitgelezen. 
„Spraak-interface voor kantoorwerkstations (SPIN)" 
Proj. Ref 64: A/83 
Het doel van dit project is de ontwikkeling van de essen­
tiële componenten voor en de integratie hiervan in een 
veelomvattende spraak-interface bij het werkstation. De 
componenten zijn: spraakanalyse, spraakherkenning, 
sprekeridentificatie, codering en decodering van spraak 
en spraaksynthese. 
Voor integratie van de componenten is het van belang 
een inzicht te hebben in het gebruik van spraak in de 
communicatie tussen mens en machine, alsmede in de 
kwaliteits/functionaliteits-aspecten die er zorg voor dra­
gen dat de interface door menselijke gebruikers wordt 
aanvaard. Deze aspecten zullen diepgaand worden bestu­
deerd. 
Wat betreft het gebruik van verschillende natuurlijke 
talen, gaat het momenteel om Italiaans, Frans, Neder­
lands en Duits. 
Vervolgens wordt als uitbreiding op dit project een sys­
teem voor de herkenning en het begrijpen van continu-
spraak verder onderzocht en geïmplementeerd, waarbij 
gebruik wordt gemaakt van geavanceerde technieken op 
het gebied van het begrijpen van natuurlijke taal, compu­
terlinguïstiek en kunstmatige intelligentie. 
,,Intelligente en kennis-ondersteunde spraakherkenning 
(IKAROS)" 
Proj. Ref 954: B/85 
Implementatie van een systeem voor het spreker-onaf­
hankelijk real-time herkennen en begrijpen van continue 
spraak. 
Beperkt tot één enkele toepassing en een deelverzameling 
van voor de toepassing relevante natuurlijke taal. 
Er zullen modellen worden ontwikkeld om een integratie 
van prosodische, syntactische, semantische en pragmati­
sche kennis in het herkenningssysteem tot stand te bren­
gen. Er zullen methoden worden onderzocht voor de specifica­
tie van toepassingen, met inbegrip van instrumenten voor 
de generatie van toepassingen en taalspecifieke bronnen 
van kennis. 
Er zullen experimenten worden gedaan voor Engels, 
Frans en Duits. De planning voor het project beslaat een 
periode van vijfjaar. 
De deelnemers zijn onafhankelijke en industriële onder­
zoekinstellingen in Frankrijk en Duitsland met een indu­
striële partner uit het VK. 
Dit project sluit aan bij project 64. 
,, Taalkundige analyse van de Europese talen" 
Proj. Ref. 291: B/84 
Het doel van dit project is in de vorm van computerbe­
standen en soortgelijke methodes de beschikking te krij­
gen over de volgende gegevens met betrekking tot een 
aantal Europese talen: 
— lemmata voor woordenboeken, flecties, grammatica­
categorieën; 
— algoritmen en tabellen voor omzetting van de ortho­
grafische vorm in fonetische vorm en omgekeerd; 
— algoritmen en tabellen voor toekenning van woord­
accentuering; 
— statistieken, ranglemmata en flecties door gebruiks­
frequentie; 
— teksten, waaruit nadere statistische gegevens kunnen 
worden afgeleid. 
De resultaten van het project zijn van fundamenteel 
belang voor een aantal andere projecten, in het bijzonder 
voor die welke betrekking hebben op natuurlijke spraak 
en taal. 
Er is een fase gestart waarin specificaties worden verza­
meld; als vervolg hierop wordt een linguistische processor 
ontwikkeld voor systemen van hoge kwaliteit die in meer 
dan één taal tekst omzetten in spraak en voor systemen 
voor spraakherkenning met een grote woordenschat. Bij 
het samenvoegen van woorden zal ook detectie en correc­
tie van fouten plaatsvinden. 
,, Onderzoek naar het effectieve gebruik van spraak bij de 
mens-machine interface" 
Proj. Ref. 449: B/84 
In het kader van dit project zullen de eisen worden nage­
gaan voor effectieve spraak-interfaces, in het bijzonder 
voor CA D/CA M/CA E-werkstations. Partners zijn 
onderzoekinstellingen, eindgebruikers en bedrijven die 
leveranciers zijn op het gebied van spraak en computers. 
De resultaten van het project zijn van fundamenteel 
belang voor een aantal andere projecten, in het bijzonder 
die welke verband houden met natuurlijke spraak en taal. 
Nr. C 332/50 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
,, Verwerking van gecombineerde tekst/beeld/'spraak­
documenten gebaseerd op een gestandaardiseerde archi­
tectuur voor kantoordocumenten " 
Proj.Ref. 121: A/83 
De grondslag voor deze werkzaamheden wordt gevormd 
door een verfijnde objectgerichte architectuur van docu­
menten welke door EG MA, ISO en CC ITT tot het eerste 
basisniveau wordt gestandaardiseerd. In het kader van 
het project worden concepten en architecturen uitgewerkt 
en getoetst welke een gemakkelijke en natuurlijke verwer­
king van documenten kunnen ondersteunen. Voorts zul­
len in het kader van het project overbruggingen worden 
gedefinieerd en beproefd tussen in hoofdzaak op het 
medium papier georiënteerde kantoorwereld en de elek­
tronische documenten van de toekomst (zie ook gebied 
4.2.5 c)). 
De eerste doelstelling van dit project, dat van start zal 
gaan met een specificatiefase, is in de vorm van compu­
terbestanden en in hogere programmeertalen gecodeerde 
computer-operands de volgende gegevens beschikbaar te 
stellen met betrekking tot een aantal Europese talen: 
lemmata voor woordenboeken, flecties, grammaticacate­
gorieën ; 
algoritmen en tabellen voor omzetting van de orthografi­
sche vorm in fonetische vorm en omgekeerd; 
algoritmen en tabellen voor toekenning van woordaccen­
tuering; 
statistieken, ranglemmata en flecties door gebruiksfre­
quentie; 
teksten, waaruit nadere statistische gegevens kunnen 
worden afgeleid. 
De resultaten van het project zijn van fundamenteel 
belang voor een aantal andere projecten, in het bijzonder 
voor die welke betrekking hebben op natuurlijke spraak 
en taal en zullen worden gebruikt in een volgende fase, 
die tot doel zal hebben een linguistische processor te ont­
wikkelen voor systemen van hoge kwaliteit voor de omzet­
ting van tekst in spraak in meer dan één taal en voor 
spraakherkenningssystemen met een grote woordenschat. 
Bij het samenvoegen van woorden zal ook detectie en cor­
rectie van fouten plaatsvinden. 
Dit project sluit aan bij project 1024. 
,, Pr oefproject voor de architectuur van kantoordocumen­
ten (PODA)" 
Proj. Refi 1024: A/85 
In dit project moet de nieuwe ODA-norm voor een archi­
tectuur voor kantoordocumenten onder UNIX op een 
noodzakelijkerwijs overdraagbare wijze worden geïmple­
menteerd. Een proefversie van de programmatuur zal 
worden geïnstalleerd op één exemplaar van de appara­
tuur die door elke fabrikant binnen het consortium wordt 
geproduceerd. De te gebruiken programmatuur is gedeel­
telijk reeds geïmplementeerd in project 121. Andere 
onderdelen (met name een syntaxprogramma, een flexi­bel programma voor indelingscontrole en een vertaalpro­
gramma) zullen voor dit project worden geschreven. Als 
taal zal ,,objective C" worden gebruikt, een voorwerpge-
richte preprocessor voor C die in de handel verkrijgbaar is 
en zodoende geen beperking oplegt aan de overdraag­
baarheid van de geleverde programmaprodukten. In het 
project is een demonstratie opgenomen van de onderlinge 
uitwisseling van documenten tussen verschillende uitgifte­
machines en -installaties en de ontwikkeling van een 
gemeenschappelijke gebruikers-interface. 
Hoewel in een aantal projecten aspecten van geïnte­
greerde systemen aan de orde komen, is er nog geen pro­
ject dat zich bezighoudt met een volledig geïntegreerd 
systeem als methode. 
Dit project sluit aan bij project 121. 
,,Intelligent werkstation (1WS)" 
Proj. Refi 82: B/83 
Het doel van dit project is het kantoorpersoneel geïnte­
greerde programmatuur voor werkstations beschikbaar te 
stellen, die hoog ontwikkelde hulpmiddelen verschaft op 
gebieden variërend van gesproken en grafische informatie 
tot beslissingen op het niveau van deskundigen en geau­
tomatiseerde rapportage. Het prototype van het te ont­
wikkelen werkstation zal worden getest in omgevingen, 
waar communicatiefaciliteiten en gekoppelde apparatuur 
voor bestandsbeheer beschikbaar zijn. Er zal veel nadruk 
worden gelegd op het gebruik van methoden en program­
matuur die erop gericht zijn kennis van de kantooromge­
ving weer te geven. 
,, Uitgebreide migratie van kantoorprocessen met interac­
tieve beeldschermen " 
Proj. Refi 878: B/85 
Tijdens dit project moet het prototype van een systeem 
worden ontwikkeld, waarin het uitgebreide procesmigra­
tie-concept wordt gecombineerd met een nieuw type 
beeldscherm om kantoorwerkzaamheden te beoordelen 
en weer te geven. Kantoorwerkzaamheden bestaan in het 
algemeen uit taken, die op een parallelle of sequentiële 
wijze door personen in kantoorfuncties worden uitge­
voerd. Deze werkzaamheden worden formeel beschreven 
om ze te kunnen automatiseren op het niveau van afzon­
derlijke taken. Wanneer echter door de menselijke factor 
niet-deterministische elementen worden geïntroduceerd, 
moeten deze als uitzonderingen worden opgenomen. 
Uitgebreide migratie van het kantoorproces omvat zowel 
het formeel beschreven werkschema als het verwerken van 
uitzonderingen, die zich met name bij kantoorwerkzaam­
heden vaak voordoen. Op basis van de migratie van het 
kantoorproces moet er een prototype van een kantoorsys­
teem worden ontwikkeld, dat kan fungeren als instru­
ment bij het ontwerp, de optimalisering en de demonstra­
tie van kantoorwerkzaamheden. 
4.2.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Op dit gebied zal de opname van de volgende onder-
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/51 
werpen in de in 1986 te publiceren uitnodiging(en) tot 
het indienen van voorstellen worden overwogen. 
— Beeld en beeldschermen: naast de bestaande pro­
jecten wordt er overwogen een project te starten 
dat zich bezighoudt met de integratie van de tech­
nologie voor de interface tussen mens en machine. 
— Kantoortalen en -procedures: op dit deelgebied 
wordt er door vier projecten reeds een breed scala 
van onderwerpen bestreken. Het is echter een zeer 
breed en belangrijk deelgebied; met name is er te 
weinig onderzoek op het gebied van intelligente 
ondersteuning van de gebruiker en talen voor de 
kantoor-interface met de nadruk op meertaligheid. 
O & O-Gebied 4.3: Communicatiesystemen 
In het kader van de kantoorcommunicatie is er een 
aantal mogelijke onderzoekprojecten met lange aan­
looptijden. Er is technologische vooruitgang noodzake­
lijk op het gebied van de micro-elektronika en van de 
glasvezeloptica, terwijl onderzoek vereist is inzake 
beginselen van toekomstige communicatiesystemen 
zoals lokale breedbandnetwerken (LAN), de onderlinge 
verbinding van LAN's en de toegangsfaciliteiten voor 
multi-mode functionaliteit. Onderzoek en ontwikkeling 
op dit gebied moeten tot nieuwe systemen leiden en tot 
normen die verenigbaar zijn met het ISO-referentiemo-
del voor interconnectie op basis van open systemen 
(OSI). Naast deze technische problemen zijn er de 
niet-technische probleemgebieden waarop men zich 
moet richten ter ondersteuning van de vooruitgang op 
het gebied van de communicatiesystemen. De eisen 
van de kantoorcommunicatie moeten aan een meer sys­
tematische bestudering worden onderworpen ten einde 
een meer gedegen grondslag te verkrijgen voor ontwer­
pen van toekomstige telecommunicatiesystemen. Er 
dient een studie te worden gemaakt van de speciale 
aspecten van de menselijke interface met de communi­
catiesystemen en er dient rekening te worden gehouden 
met de toekomstige relatie van de PTT-bedrijven met 
de nieuwe lokale communicatiesystemen. Nieuwe talen 
en faciliteiten van besturingssystemen zijn noodzake­
lijk in verband met gedistribueerde systemen. 
4.3.1. Onderwerpen 
Binnen dit gebied van eventuele onderzoekactiviteiten 
werden vier hoofdonderwerpen vastgesteld die betrek­
king hebben op enkele sleutelkwesties. 
Het eerste is gewijd aan de fundamentele vraag op 
welke wijze men een gemeenschappelijk communica­
tiesysteem kan verschaffen voor alle behoeften aan 
kantoorcommunicatie. Deze vraag wordt steeds drin­
gender aangezien de niet-gesproken communicatie in 
de toekomst op nagenoeg elk bureau vereist zal zijn en 
videocummunicatie reeds onderweg is. 
Het tweede onderwerp richt zich op de breedband-
LAN, met inbegrip van de toepassing van optische 
vezels en alle daarmede verband houdende technologi­
sche vraagstukken. Het houdt eveneens verband met de 
rol van de geschakelde communicatie in het kantoor. 
Het is gericht op problemen van de stap van de huidige enkelvoudige dienstverlenende schakeltechnieken naar 
variabele bandbreedteschakeling voor meervoudige 
diensten welke een onderlinge verbinding mogelijk zal 
maken van alle perifere kantoorapparatuur en -midde­
len. 
Het derde onderwerp heeft betrekking op het beheer 
der middelen in een gespreide omgeving. 
Het vierde onderwerp beoogt de vooruitgang op het 
gebied van de normalisering van verbeterde communi­
catiediensten in het kantoor, bijvoorbeeld in de vorm 
van postbusoverbrenging voor tekst, beeld en spraak en 
voor multimedia-informatiesystemen zoals geavan­
ceerde videotex. 
Architecturen 
a) Architectuur van communicatiesystemen 
b) Beveiliging in de communicatie 
c) Harmonisatiekwesties in de communicatie 
Technologie 
a) Optische breedband LAN 
b) Geavanceerde schakeltechnieken 
Beheer der middelen 
a) Gedistribueerde systemen 
Diensten 
a) Multi-mode berichtgeving 
b) Op ISDN gebaseerde geavanceerde videotex 
c) Teleconferenties 
d) Geavanceerde diensten 
4.3.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
„ Uitgestrekt lokaal breedbandcommunicatiesysteem " 
Proj. Ref. 73: A/83 
Dit project heeft betrekking op de research en ontwikke­
ling van een lokaal breedbandcommunicatiesysteem met 
wijde vertakkingen. Het prototype van het te ontwikkelen 
systeem moet voldoen aan de te verwachten toekomstige 
communicatie-eisen van omvangrijke industriële, weten­
schappelijke en administratieve organisaties. In het pro­
ject zal rekening worden gehouden met de communicatie­
behoeften inzake gegevens, tekst, gesproken en grafische 
gegevens en moet uitmonden in internetwerken en toe­
gangsfaciliteiten voor heterogene LAN's. 
,,Architecturen voor communicatiesystemen " 
Proj. Ref 237: A/84 
Bij dit project ligt de nadruk op de ontwikkeling van 
nieuwe architecturen voor de wederzijdse verbinding van 
terminals en hulpmiddelen in een geïntegreerde multi-
service omgeving. Het in het kader van dit project ontwik-
Nr. C 332/52 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
kelde netwerk zal het open-systeembeleid weerspiegelen 
en resulteren in interfaces overeenkomstig OS I-normen. 
Er wordt een top down-strategie voorgesteld in drie 
fasen: 
in de eerste fase zullen de behoeften voor communicatie 
worden bepaald door een analyse van de gebruikerseisen. 
Er zal een logisch communicatiemodel worden opgesteld. 
Er zal een voorstel worden gedaan voor de integratie van 
een gespreid besturingssysteem binnen de OSI- structuur. 
In de tweede fase zal de fysieke architectuur worden ont­
wikkeld door omzetting van het logisch model van fase 1 
op de huidige communicatietechnologie. 
De derde fase behelst de ontwikkeling van die systeem­
elementen die in de tweede fase zijn vastgesteld voor het 
bewerkstelligen van een demonstratie van een proefnet-
werk. Het proefnetwerk wordt kwalitatief en kwantitatief 
getoetst met het oog op beslissingen over systeemontwerp 
in de tweede fase. 
,,Architectuur voor een geïntegreerd netwerk voor kan­
toorcommunicatie 
Proj. Ref 395: A/84 
Het doel van dit project is het ontwerpen en omschrijven 
van een architectuur voor kantoorcommunicatie, en het 
demonstreren van een proefimplementatie. In de archi­
tectuur moet plaats kunnen worden geboden aan alle 
typen lokale en wijd-lokale netwerken zoals optische 
LAN's, CATV-breedbandnetwerken, PABX's, bloktrans-
missienetwerken en de in opkomst zijnde digitale netwer­
ken voor geïntegreerde diensten (ISDN). 
De geïntegreerde architectuur zal worden gedemon­
streerd in een geïntegreerd proefnetwerk dat een breed­
bandnetwerk en een reeks andere beschikbare lokale en 
uitgebreide netwerken omvat en waardoor de vestigings­
plaatsen van de projectpartners onderling worden verbon­
den. De gedemonstreerde toepassingen zullen tevens een 
verbeterde versie omvatten van de ondersteunende func­
ties voor de verwerking van documenten. 
,,Standaardisatie van geïntegreerde LAN-diensten en 
protocollen voor toegang" 
Proj. Ref 43: B/83 
Met het project wordt de definiëring beoogd van de diens­
ten die een LAN voor geïntegreerd verkeer moet bieden, 
alsmede de definiëring van een stabiele, LAN-technolo-
gie onafhankelijke interface tussen DTE en LAN- toe-
gangseenheid. Deze interface moet de fysieke interface 
omvatten en de toegangsprotocollen door middel waar­
van de diensten kunnen worden gebruikt. 
,,Parallelle architectuur voor netwerkpoorten voor koppe­
ling van OS I-systemen (PANG LOSS)" 
Proj. Ref. 890: B/85 
Tijdens dit project moet een prototype van een netwerk­
poort met hoge prestaties worden gebouwd, waarbij 
gebruik wordt gemaakt van een in hoge mate parallelle architectuur om te voldoen aan de te verwachten vraag 
naar de koppeling van OSI-systemen en netwerken. Hier­
toe zal tijdens het project onderzoek worden uitgevoerd 
op de volgende gebieden: 
— algemene architectuurkarakteristieken van een net­
werkpoort: 
— functionele definitie van een netwerkpoort (met inbe­
grip van doelstellingen ten aanzien van prestaties en 
aansluitmogelijkheden) en een geformaliseerde bena­
dering van het ontwerp voor de architectuur van een 
dergelijke poort; 
— implementatiegerichte onderwerpen (bijvoorbeeld de 
scheiding tussen apparatuur en programmatuur en 
geschikte technologieën) en een geformaliseerde aan­
pak van de omzetting van specificaties in implemen­
taties en verder in parallelle apparatuur; 
— analyse van de prestaties van voorgestelde architec­
tuur, specificaties en implementaties; 
— snelle omzetting van ontwerpen in prototypes, waar­
bij indien nodig apparatuur wordt gebruikt in plaats 
van programmatuur en omgekeerd. 
,, Lokaal geïntegreerd optisch netwerk (LION)" 
Proj. Ref 169: A/83 
Tijdens het LION-project wordt een op de optische vezel­
technologie gebaseerd breedband-LAN geïmplementeerd 
waarvan de toepassing voornamelijk voor de kantoorom­
geving is bestemd, waaronder ook toepassingen in indu­
striële onderzoeklaboratoria, universiteiten, ziekenhuizen 
en fabrieken. Het LION zal een aantal onafhankelijke 
gebruikers gelijktijdig toegang garanderen overeenkom­
stig de eisen inzake gedistribueerde verwerking en gedis­
tribueerde intelligentie en het spraak-, data-, tekst- en 
videoverkeer verwerken. Er zal gebruik worden gemaakt 
van zeer hoge bit-snelheden waarvoor nieuwe technolo­
gieën op het gebied van geïntegreerde optica en zeer 
snelle elektronische componenten zijn vereist. 
,, TALON - Testen en analyse van optische LAN's" 
Proj. Ref. 870: B/85 
Er is een speciaal programmaonderdeel (TALON), dat 
tot doel heeft een degelijke technische en commerciële 
filosofie te verschaffen voor het testen van complexe opti­
sche LAN's. Dit dient tot ondersteuning en aanvulling 
van de werkzaamheden bij het ontwerp van communica­
tiesystemen. Veel van de momenteel ingeburgerde metho­
den voor het testen van punt-tot-punt-verbindingen van 
optische vezels zijn onbruikbaar bij toepassing op com­
plexe optische topologieën. Tijdens het subproject wordt 
demonstratieapparatuur gebouwd en de doeltreffendheid 
daarvan in verschillende omgevingen beoordeeld. 
Dit project sluit aan bij project 169. 
,, Ultra breedband coherent optisch LAN" 
Proj. Ref. 249: B/84 
Tijdens het project wordt de uitvoerbaarheid onderzocht 
van de toepassing van coherente optische technieken in 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/53 
een LAN waarbij zowel technische als systeemvraagstuk­
ken worden bekeken. Nieuwe machinearchitecturen voor 
de implementatie van transmissies met grote bandbreedte 
in de orde van verschillende Gbits/sec voor verschillende 
soorten informatie waaronder spraak, tekst, beeld, enz. 
zullen worden bekeken. 
,, Dynamisch aan te passen schakelaar voor meervoudig 
gebruik" 
Proj. Ref. 1059: B/85 
Doel van dit project is de vaststelling en het gebruik van 
de relatieve voordelen van een schakelgerichte communi­
catiearchitectuur ten aanzien van de voor het kantoor 
noodzakelijke grote verscheidenheid aan berichtenverkeer 
en diensten. Onderdelen van het project zijn een onder­
zoek naar de eisen, een onderzoek naar geavanceerd ont­
werp en technologie en een gedeeltelijk prototype dat vol­
doende is voor de illustratie van het principe en tevens 
van alternatieve architectuurprincipes met inbegrip van 
het concept van bandbreedteschakeling. Daarnaast zal 
aandacht worden geschonken aan de geografische loka-
tie van eindstations, de omvang van het berichtenverkeer 
dat in een toekomstig kantoorcommunicatiesysteem zal 
plaatsvinden en de in deze omgeving vereiste prestaties. 
,,Constructie en beheer van gedistribueerde kantoorsyste­
men (COMANDOS)" 
Proj. Ref. 834: A/85 
Het hoofddoel van dit project is een efficiënte en gemak­
kelijk te gebruiken omgeving te creëren voor de ontwikke­
ling en het beheer van gedistribueerde applicaties. Daar­
toe zullen combinaties van verbeterde en reeds bestaande 
aspecten van verschillende technologieën worden toege­
past op innovatiegerichte en algemene hulpmiddelen. 
Door deze benadering kan rekening worden gehouden 
met de specifieke karakteristieken van verschillende 
gedistribueerde kantoorinformatiesystemen. 
,,Meerpunts interactieve audiovisuele communicatie 
(MlAC)" 
Proj. Ref. 1057: B/85 
Tijdens dit project zal een systeem worden ontwikkeld en 
gedemonstreerd voor de gelijktijdige communicatie van 
spraak, visuele informatie en gegevens tussen personen 
op twee, drie of meer ver uit elkaar gelegen lokaties met 
gebruikmaking van ISDN en andere 64 Kbit/s-netwer­
ken. De demonstratie zelf zal plaatsvinden met behulp 
van een meerpunts internationaal audiovergadersysteem 
met visuele hulpmiddelen en met ondersteuning van een 
kantoorsysteem, maar de ontwikkelde infrastructuur voor 
signaal en protocol zal kunnen worden toegepast op een 
breed scala van andere audiovisuele diensten. 4.3.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
De opname van multi-mode berichtendiensten in de in 
1986 te publiceren uitnodiging(en) tot het indienen van 
voorstellen wordt overwogen. 
O & O-gebied 4.4: Geavanceerde multimedia opslag- en 
terugzoeksystemen 
Op het gebied van de informatietechnologie en kan­
toorautomatisering heeft men fundamenteel te maken 
met het opslaan, de toegankelijkheid en het transport 
van informatie in de vorm van data, tekst, grafieken, 
spraak, beeld en andere. Onderzoek dat uitmondt in de 
definiëring van een geavanceerd dadabasismodel voor 
kantoortoepassingen en studies van de veiligheid, pri­
vacy, recht van de toegang en verspreiding van infor­
matie zijn van fundamenteel belang voor een omvang­
rijk gebied van onderzoek inzake kantoorsystemen. 
Het voorgestelde onderzoek is gericht op de bouw van 
een aantal experimentele prototypen van bedienings-
eenheden voor kantoorinformatie en de werking daar­
van onder realistische omstandigheden, individueel en 
gezamenlijk, ten einde praktische ervaring te verwerven 
met de problemen bij het bouwen van deze bedienings-
eenheden, het invoeren daarin van praktijkgegevens en 
een realistisch gebruik daarvan. 
Op grond hiervan zijn de werkzaamheden onderver­
deeld in drie algemene categorieën: systeemaspecten, 
gebruik en behoeften, en componenten. 
Systeemaspecten: deze hebben betrekking op het ont­
werp en de werking van bedieningseenheden voor kan­
toorinformatie, met inbegrip van filters met groot ver­
mogen, alsmede onderzoek inzake nieuwe informatie-
modellen en de ontwikkeling van de daarop betrekking 
hebbende metriek. Voorts worden beschreven werk­
zaamheden die samenhangen met het gebruikers-inter­
face, zoals ondervragingstalen en talen die een gege­
vensverzameling beschrijven. 
Gebruik en behoeften: dit onderwerp houdt verband 
met de aard van de informatie (data, tekst, grafieken, 
beelden, enz.) die in bedieningseenheden voor kantoor­
informatie wordt vastgehouden, in termen van kwali­
teit, kwantiteit en combinatie alsmede het gebruik van 
die informatie. Er dient een onderzoek te worden inge­
steld naar een intern adoptieve interface welke beant­
woordt aan de behoeften en ervaring der gebruikers. 
Componenten: ontwikkeling van hardware, software 
en systeemelementen die moeten worden opgenomen 
in geavanceerde opslagsystemen, in eerste instantie in 
informatiebedieningseenheden, maar ook in geavan­
ceerde werkstations. Hiertoe behoren onder meer fil­
ters, de systeemstructuur in verband met het gebruik 
van optische schijven in geavanceerde kantoorsyste­
men, de systeemtechnieken die zijn vereist om een zeer 
grote betrouwbaarheid te bewerkstelligen, alsmede de 
toepassing van geavanceerde informatieverwerkings-
Nr. C 332/54 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20.12.85 
technieken op geavanceerde opslag- en terugzoeksyste­
men. 
4.4.1. Onderwerpen 
Onder dit O & O-gebied vallen onder meer de volgende 
onderwerpen: 
Architectuur van bestandsbedieningseenheden 
a) Ontwerp en evaluatie van bedieningseenheden 
voor kantoorinformatie 
b) Systemen met zeer grote integriteit 
Systeemaspecten 
a) Nieuwe informatiemodellen 
b) Talen voor bestandsondervragingen en beschrij­
ving van gegevensverzameling 
Gebruik en behoeften 
a) Aard en gebruik van opgeslagen informatie 
b) Adaptieve interface gebruiker/bestand 
c) Prestaties 
Componenten 
a) Bestandfilters 
b) Toepassing van optische opslagsystemen 
4.4.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
,,Een multimedia opslagsysteem" 
Proj. Ref. 28: A/83 
Dit project heeft tot doel een systeem te ontwikkelen dat 
faciliteiten verschaft voor opslag van multimediadocu-
menten waarbij gebruik wordt gemaakt van magnetische 
en optische middelen. Bijzondere aandacht zal worden 
besteed aan de behoeften van de kantooromgeving. Het 
systeem zal worden geïmplementeerd op een speciale 
bedieningseenheid die aanvragen van klanten zoals werk­
stations of andere apparaten aanneemt. De communica­
tie tussen bedieningseenheid en klant zal eerder op basis 
van multimediadocumenten dan blokken plaatsvinden. 
De bedieningseenheid zal de diensten verstrekken die 
gewoonlijk zijn verbonden aan het terugzoeken van infor­
matie of een databasisomgeving. De tweeledige vraag 
naar multimediafaciliteiten en toepassing in kantoren 
maakt onderzoek echter noodzakelijk. De bedieningseen­
heid zal stapsgewijs worden geïmplementeerd. Het eerste 
prototype zal uitsluitend tekst en kenmerkende gegevens 
behandelen, terwijl de volgende versies daaraan beeld- en 
spraakdata zullen toevoegen. 
Het globale ontwerp is gereed en thans wordt gewerkt 
aan de functionele specificatie van systeemcomponenten 
zoals het subsysteem van de bedieningseenheid en de 
gebruikersinterface. ,, Ontwerp en operationele evaluatie van informatiebedie-
ningseenheden 
Proj. Ref. 231: A/84 
Het doel van dit project is het ontwerpen, demonstreren 
en evalueren van een familie van functionerende prototy­
pen van informatiebedieningseenheden voor het kantoor 
die in staat zijn alle informatie die thans op papier wordt 
gezet in digitale elektronische vorm weer te geven. Er zal 
een globaal model tot stand worden gebracht voor de 
informatie in de bedieningseenheden en de functies die 
nodig zijn voor het manipuleren en beheren daarvan. Van 
essentieel belang voor het project is het onderzoek van de 
problemen in verband met gedistribueerde informatie, 
architectuur en gebruik in de kantooromgeving. In de 
loop van het project zijn twee belangrijke demonstraties 
van de mogelijkheden van informatiebedieningseenheden 
voor het kantoor gepland, namelijk een proef demonstra­
tie aan het eind van het derde jaar en een volledige 
demonstratie aan het einde van het vierde jaar. Men 
beschikt dan nog over een heel jaar voor een volledige 
evaluatie van het systeem voordat de eindrapporten wor­
den opgemaakt. 
In aansluiting op het oorspronkelijke project zullen, aan 
de hand van de ervaring met een verspreide verzameling 
informatiebedieningseenheden die samen een volledig 
geïntegreerde dienst ondersteunen, de bruikbaarheid en 
de prestaties worden onderzocht, waarna hierover verslag 
zal worden uitgebracht. Voorts zullen twee configuraties 
worden geïmplementeerd en geëvalueerd: 
— ,,logische bedieningseenheid" — een verzameling 
,,enkelvoudige bedieningseenheden" (één processor) 
op één lokatie, die voor de gebruiker een geheel 
vormt; 
— ,,globale dienst" — bestaande uit meerdere ,,logische 
bedieningseenheden " die geografisch verspreid zijn. 
,,Nieuwe informatiemodellen voor opslag- en terugzoek­
systemen voor het kantoor" 
Proj. Ref 59: A/83 
Het project heeft betrekking op onderzoek naar nieuwe 
informatiemodellen voor opslag- en terugzoeksystemen 
voor kantoor. De nadruk zal worden gelegd op onderzoek 
van de theoretische aspecten van een model dat alle vor­
men van kantoorinformatie karakteriseert. Er zal een 
aantal modellen worden ontwikkeld en gerelateerd aan 
technieken voor het opslaan en terugzoeken van informa­
tie. 
Er worden talrijke sleutelproblemen behandeld, waarvan 
de meeste betrekking hebben op het voor de mens accep­
teerbare karakter of meer bepaald snelheid en nauwkeu­
righeid van het terugzoekproces voor een deskundige en 
ondeskundige gebruiker. De ontwikkelde modellen zullen 
worden geconstrueerd en gevalideerd in een software-
omgeving die zoveel mogelijk overeenstemt met de wissel­
werking van een opslag- en terugzoeksysteem in een kan­
toor. 
Het schema van de architectuur is opgesteld, evenals een 
schets van de gebruikers-interface. Er wordt nog gewerkt 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/55 
aan ondervraging, opslagstructuur en aspecten van de 
systeembeveiliging. 
„Een voor het grote publiek bestemd systeem voor het 
opslaan en terugzoeken van data, spraak en beeld" 
Proj.Ref. 901: B/85 
In dit project moet een buitengewoon grote multimedia 
data- en beeldbasis tot stand worden gebracht. Deze zal 
op ruime schaal ter beschikking van het grote publiek 
worden gesteld. De haalbaarheid van een dergelijk sys­
teem moet worden gedemonstreerd. Het project behelst: 
ontwikkeling van een nieuw laser-beeldsysteem waarin 
analoge en discreet gecodeerde informatie worden 
gecombineerd en een multimediasysteem voor het opzoe­
ken van informatie in een database met een ,,major wal­
king" interface voor geografische informatie. Het systeem 
zal zo worden ontworpen dat het toegankelijk is via alge­
meen beschikbare, goedkope werkstations. De nadruk zal 
vooral worden gelegd op een zeer eenvoudig te bedienen 
gebruikers-interface waarin gebruik wordt gemaakt van 
knowledge-engineeringtechnieken. 
4.4.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Van dit gebied komt één onderwerp in aanmerking om 
te worden opgenomen in de uitnodiging(en) tot het 
indienen van voorstellen die in 1986 wordt (worden) 
gepubliceerd: multimedia opslag- en terugzoeksyste­
men, gebruik en behoeften. 
O & O-gebied 4.5: Geïntegreerde kantoorinformatiesys­
temen 
Het onderzoek en de ontwikkeling van prototypen van 
onderdelen voor kantoorsystemen moet worden aange­
vuld met onderzoek en evaluatie van concepten voor 
geïntegreerde kantoorsystemen voor verschillende kan­
tooromgevingen. In een industrieel O & O-programma 
vormt de beproeving van prototypen met het oog op 
eisen die representatief zijn voor de marktomstandighe­
den de belangrijkste controle op de relevantie van het 
verrichte onderzoek. 
De architectuur van gedistribueerde systemen is een 
belangrijk aandachtsgebied. De verspreide opstelling 
van functionele eenheden die via een netwerk met 
elkaar zijn verbonden, kan worden beschouwd als het 
fundamentele concept, niet alleen voor kantoorsyste­
men, maar voor alle toekomstige informatiesystemen. 
Het uitwerken en implementeren van dit concept is 
zeker geen sinecure. Hiervoor zijn veel nieuwe ideeën 
nodig en moeten referentiemodellen en normen wor­
den ontwikkeld. 
Tijdens het gehele ontwerp-proces moet rekening wor­
den gehouden met de systeembeveiliging, zowel op sys­
teem- als op componentniveau. 
Op het deelgebied beproeving en evaluatie zijn twee 
thema's geïdentificeerd die complementair maar niet 
noodzakelijk onderling afhankelijk zijn. Ten eerste: de totstandbrenging van test- en evalua­
tieomgevingen voor kantoorsysteemcomponenten en 
prototypen van geïntegreerde kantoorsystemen die een 
kwalitatieve en kwantitatieve validering in verschil­
lende gesimuleerde kantoren en bedrijven mogelijk 
maken. Bij deze werkzaamheden kan eveneens gebruik 
worden gemaakt van de produkten van gebied 4.1 als­
mede van andere werkzaamheden inzake normen, pres­
tatie en integratie. 
Ten tweede: ontwerp, ontwikkeling en evaluatie van 
prototypen van geavanceerde kantoorsystemen die zijn 
gebaseerd op geavanceerde componenten die in 
Europa, eventueel in het kader van het ESPRIT-Pro-
gramma (gebied 4.2 tot 4.4), zijn ontwikkeld en die zijn 
gebaseerd op de resultaten van gestructureerde analy­
ses op de gebieden kantoorsysteemwetenschap en men­
selijke aspecten (gebied 4.1). 
4.5.1. Onderwerpen 
Op dit gebied moeten de volgende onderwerpen wor­
den bestudeerd: 
Informatiesysteemarchitectuur 
a) Systeemarchitecturen 
b) Systeembeveiliging 
Beproeving en evaluatie 
a) Test- en evaluatiefaciliteiten voor kantoorsystemen 
b) Proefbanken voor kantoorsysteemtoepassingen 
4.5.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
„Beveiliging van kantoorsystemen" 
Proj. Ref 998: B/85 
In het project worden alle veiligheidsaspecten van infor­
matiesystemen in geïntegreerd verband onderzocht. Er 
zijn drie fasen gedefinieerd: 
— evaluatie van de stand van de techniek, waarbij ook 
wordt gekeken naar behoeften en oplossingen op zeer 
gevoelige gebieden zoals defensie en procesregeling; 
— ontwikkeling van een beveiligingsmodel voor infor­
matiesystemen; 
— specificatie van veiligheidsmaatregelen en uitwerken 
van richtsnoeren voor de implementatie. 
„Geavanceerd informatiesysteem voor overheidsdiens­
ten (ASTRA)" 
Proj. Ref. 831: A/85 
ASTRA zal resulteren in voorzieningen voor het testen en 
evalueren van kantoorinformatiesystemen. Het project 
bestaat uit twee fasen: in de eerste fase zullen zeer grote 
overheidsdiensten in vier deelnemende landen worden 
geanalyseerd vanuit het oogpunt van informatieverder-
Nr. C 332/56 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
king. In de tweede fase zullen twee prototypes worden 
ontwikkeld die naar omvang, complexiteit, systeemarchi­
tectuur en kosten worden onderscheiden in: 
i) een hoger prototype voor grote hoeveelheden data 
en, 
ii) een lager prototype voor de multifunctionele aspec­
ten van kantoorautomatisering. 
In deze prototypes zal gebruik worden gemaakt van gea­
vanceerde systemen voor het opslaan en terugzoeken van 
informatie die gebaseerd zijn op optische schijven. Ten­
slotte zal een evaluatie van de tweede fase resulteren in 
5.0. Inleiding 
Dit gebied omvat de gehele scala van fabricageactivi-
teiten met inbegrip van computergesteund ontwerpen 
(CAD), computer aided engineering (CAE), computer-
gesteunde fabricage (CAM), flexibele materiaalbewer-
kings- en assemblagesystemen, robotica, beproeving en 
kwaliteitscontrole. Dit gebied is gekozen vanwege de 
mogelijke invloed van CIM op de produktiemethoden 
en -economieën die van groot belang zijn voor het suc­
ces van de IT-bedrijven en voor de fabrieksnijverheid 
in het algemeen. 
De doelstelling op CIM-gebied is de randvoorwaarden 
te scheppen voor de geleidelijke invoering door de 
gebruiker van door meerdere producenten vervaardigde 
systemen, alsmede een klimaat waarin de Europese 
IT-leveranciers effectief kunnen concurreren. Om dit te 
bereiken is er ten eerste een inspanning nodig op infra­
structuurgebied, gericht op de ontwikkeling van ont-
werp-regels en -architecturen, die moeten leiden tot de 
vorming van een gemeenschappelijk referentiekader. 
Er moet constante beoordeling plaatsvinden van rele­
vant werk op het gebied van internationale normalisa­
tie, en de gebieden moeten worden vastgesteld waarop 
Europese initiatieven zouden kunnen worden 
gesteund. Het tweede hoofdgebied omvat werkzaamhe­
den op het gebied van die deelsystemen, interfaces en 
hulpmiddelen, waarvan de ontwikkeling of verfijning 
voor de industrie (gebruikers en producenten) in de 
Europese Gemeenschap van strategisch belang wordt 
geacht. 
Ten einde de overdracht van nieuwe informatietechno­
logische concepten naar de technische ondernemingen 
in de Gemeenschap te stimuleren en te bevorderen, zal 
de oprichting worden aangemoedigd van toepassings­
centra, die een belangrijk middelpunt kunnen vormen 
bij de coördinatie van de werkzaamheden en voor de 
uitwisseling van informatie tussen de diverse, soms experimentele implementaties van beide prototypes in 
twee landen. De resultaten van het project worden ter 
beschikking gesteld van de overheidsdiensten van de 
Lid-Staten van de EG. 
4.5.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Van dit gebied komen de volgende onderwerpen in 
aanmerking om te worden opgenomen in de uitnodi­
gingen) tot het indienen van voorstellen die in 1986 
wordt (worden) gepubliceerd: Informatiesysteemarchi­
tectuur, Test- en evaluatiefaciliteiten en Proefbanken 
voor toepassingen. 
sterk verschillende onderdelen van het O & O-Pro­
gramma voor CIM. 
Beschreven worden zes O & O-gebieden: 
5.1. Architectuur van geïntegreerde systemen 
5.2. Computergesteund ontwerp (CAD)/computerge-
steunde constructie (CAE) 
5.3. Computergesteunde fabricage (CAM) 
5.4. Flexibele fabricagesystemen 
5.5. Subsystemen en componenten 
5.6. Toepassing van CIM-systemen 
O & O-gebied 5.1: Architectuur van geïntegreerde 
systemen 
In de komende 10 jaar zal in de verwerkende industrie 
ongetwijfeld een groot aantal verschillende CIM-syste­
men worden toegepast. Om doeltreffend te zijn moet 
elk systeem in zijn specifiek toepassingsgebied op opti­
male wijze functioneren. Ten einde concurrerend te 
zijn en een bepaalde flexibiliteit te behouden moeten er 
effectieve ontwerp-methoden voor CIM worden ont­
wikkeld opdat nieuwe technologieën kunnen worden 
benut zodra zij beschikbaar komen. Momenteel 
beschikt men wel over enkele richtlijnen, maar interna­
tionale normen voor het ontwerpen van systeemarchi­
tecturen voor CIM ontbreken. 
Er zijn nieuwe en op innoverende concepten geba­
seerde benaderingen nodig om de juiste systeemarchi­
tecturen in te passen in het totale proces van produkt-
ontwikkeling, produktontwerp, produktieplanning en 
-besturing, real-time-besturing van produktieappara-
tuur, intern materiaaltransport, voorraadcontrole en 
afzet. Ter ondersteuning van de totaalsysteemaanpak 
moeten strategieën op het gebied van datacommunica­
tie en dataverwerking worden ontwikkeld die zijn afge-DEELPROGRAMMA 5: 
COMPUTERGEINTEGREERDE FABRICAGE 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/57 
stemd op fysische en logische behoeften. Systeemarchi­
tecturen voor CIM moeten open zijn om te voorkomen 
dat de markt door één producent wordt overheerst en 
om de gebruikers zoveel mogelijk vrij te laten in de 
keuze van subsystemen. 
Alleen de grootste en machtigste organisaties beschik­
ken over de middelen die nodig zijn om te komen tot 
definiëring van open systeemarchitecturen, alsmede 
over de marktpositie die nodig is om deze architecturen 
algemeen ingang te doen vinden. Het is duidelijk 
gewenst dat er een referentiemodel wordt ontwikkeld 
dat de gebruikers in staat stelt multiproducent-CIM-
systemen te ontwikkelen. Het gaat hier om een gebied 
waar de mogelijkheden om door een gemeenschappe­
lijke aanpak grote vooruitgang te boeken groot zijn, en 
dat zich dus bijzonder goed leent voor een inspanning 
op Europese schaal. 
5.1.1. Onderwerpen 
— Definitie en ontwikkeling van open systeemarchi­
tecturen die kunnen worden toegepast in een reeks 
verschillende fabrieksomgevingen; 
— implementatie van deze architecturen in reële 
fabrieksomgevingen. 
5.1.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
Voorbereidende werkzaamheden, die werden uitge­
voerd bij proefprojecten, verschaffen een nuttige basis 
voor dit gebied, alsook voor andere gebieden van 
ESPRIT CIM. Er is al een boek verkrijgbaar met de 
titel „Design Rules for a CIM System" (Ontwerp-regels 
voor een CIM-systeem), onder redactie van R.W. Yeo-
mans, A. Choudry, en P.J.W. ten Hagen. Een andere 
publikatie, waarin de ontwerp-voorschriften voor de 
integratie van robots in CIM aan de orde komen, ver­
schijnt vermoedelijk in 1986. 
Het lopende project op dit gebied is: 
,,AMICE, een Europese architectuur voor computergeïn-
tegreerde fabricage'' 
Proj. Ref. 688: B/84 
Het ligt in de bedoeling open systeemarchitecturen voor 
CIM vast te stellen en te ontwikkelen, om tegemoet te 
komen aan huidige en toekomstige behoeften. Ontwerp-
criteria voor deze architecturen zijn onder meer: 
— openheid, met andere woorden het tot stand brengen 
van een omgeving waarin door verschillende produ­
centen vervaardigde systemen kunnen functioneren. 
In dit verband moeten de architecturen compatibel 
zijn met ISO-OSI; 
— bescherming van bestaande investeringen, met 
andere woorden er worden migratiepaden geïdentifi­
ceerd van de huidige naar toekomstige implementa­
ties; — mogelijkheid tot geleidelijke implementatie, met bij­
zondere aandacht voor de behoeften van KMO's; 
— toepasbaarheid in een brede waaier van bedrijven. 
5.1.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Dit gebied wordt goed bestreken door de bestaande 
werkzaamheden en zal wellicht niet meer worden over­
wogen voor opname in de in 1986 te publiceren 
oproep(en) tot het indienen van voorstellen. 
O & O-gebied 5.2: Computergesteund ontwerp (CAD)/ 
computergesteunde constructie (C AE) 
Het belang van CAD/CAE is dat daardoor: 
— de voor het ontwerpen benodigde tijd wordt inge­
kort en optimalisering van het ontwerp van pro-
dukten en processen wordt vergemakkelijkt; 
— het bewaren van alle relevante ontwerp-aspecten 
en het snel bijwerken en terugvinden van informa­
tie worden vergemakkelijkt; 
— gegevens worden gegenereerd die door het gehele 
fabricageproces met inbegrip van de robot- en de 
gereedschapswerktuigprogramma's worden ge­
bruikt; 
— feedback wordt verstrekt van het fabricageproces 
naar het ontwerp-team, waardoor de verrichtingen 
veelzijdiger en rendabeler kunnen verlopen. 
Er zijn modulaire structuren voor CAD/CAE-subsyste-
men nodig (die algemene 3D-modellers, geometrische 
ontwerp-systemen, technische rekenprogramma's en 
simulatieprogramma's omvatten), om de ontwerper toe­
gang te verschaffen tot de diverse programmatuurpak-
ketten en gegevensbestanden. Deze systemen moeten 
gegevens kunnen verschaffen die onmiddellijk bruik­
baar zijn voor alle op elkaar inspelende technische en 
produktieactiviteiten, alsmede een beeldweergave van 
goede kwaliteit met vele mogelijkheden. Steeds meer 
zullen deze systemen uiteenlopende en geografisch 
gespreide, bij het ontwerp-proces van complexe eind-
produkten samenwerkende consortia van organisaties 
moeten ondersteunen. 
Eén en ander vereist geïntegreerde CAD/CAE-syste-
men die de informatie kunnen verschaffen, welke 
nodig is om het produktieproces te kiezen, te definië­
ren, te controleren, te simuleren en te optimaliseren in 
termen van algemene fabricageverrichtingen. 
De rol van AI-technieken bij het ontwerpen van pro-
dukten en produktiesystemen moet voortdurend 
opnieuw worden bekeken. 
Tenzij er sterke redenen zijn op daarvan af te wijken, 
dienen alle projecten in het gebied 5.2 in overeenstem­
ming te zijn met de relevante in 5.1 ontwikkelde archi­
tecturen. Met de interactie van CAD/CAE met CAM-
(5.3) en FMS-(5.4)-systemen dient ook rekening te wor­
den gehouden en in ontwikkeling zijnde technieken in 
andere gebieden van ESPRIT moeten voortdurend in 
het oog worden gehouden. 
Nr. C 332/58 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
5.2.1. Onderwerpen 
CAD/CAE-faciliteiten voor produkt- en procesont-
werp 
Aanpassing en ontwikkeling van hulpmiddelen en sub­
systemen ter ondersteuning van geïntegreerde CAD/ 
C AE-activiteiten, bijvoorbeeld: 
— produktontwerp-activiteiten zoals projectmanage­
ment, conceptomschrijving, eerste ontwerp, analyse 
en simulatie, eindontwerp, beheer van produktdo-
cumentatie en produktconfiguratie; 
— activiteiten met betrekking tot het ontwerpen van 
het produktieproces, zoals proceskeuze, -modelle­
ring en -planning, simulatie en optimalisatie van 
het procesplan en planning van de proceskwali­
teitsbewaking ; 
— hulpmiddelen die specifiek zijn voor bepaalde 
categorieën produkten en processen en voor groe-
pentechnologische concepten (geometrie, dimen­
sionering, materialen, toleranties, soort procesver­
richtingen). 
Gebruik van AI-technieken bij CAD/CAE 
— bestudering van op CAD/CAE toepasbare ontwik­
kelingen op het gebied van kunstmatige intelligen­
tie. Uitvoering van ontwikkelingswerk op de 
gewenste gebieden; 
— grafische hulpmiddelen ter ondersteuning van 
beheers- en controleactiviteiten in fabrieksomge-
vingen. 
Grafische systemen 
— als hulp bij de besluitvorming op beheers- en con­
troleniveau. 
5.2.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
„Kennisbank en beslissingsondersteuning voor mate­
riaalbehandelingssystemen " 
Proj. Ref. 293: B/84 
Het project omvat onderzoek naar de toepasbaarheid van 
expertsystemen voor decision support en de ontwikkeling 
van een kennisbestand voor het modelleren van interne 
transportsystemen. De bedoeling is te komen tot analyse­
ring en vaststelling van de kennis die nodig is voor deug­
delijke beoordelingen van systeemontwerpen en de wer­
king van systemen. De kennis zal worden geïmplemen­
teerd in decision-support-systernen en door ingenieurs 
worden gebruikt bij de planning van een intern transport­
systeem. 
,, CA D-interfaces " 
Proj. Ref. 322: A/84 
Het project heeft betrekking op belangrijke interfaces van 
CAD/CAM-systemen: de interface voor CAD-gegevens-
uitwisselingsinterface, de CAD-database interface en de 
interface naar de eindige elementenanalyse en de dyna­mische modeloptimalisering. Het eerste gedeelte van de 
werkzaamheden is afgesloten met een analyse van de 
bestaande normen voor CAD/CAM-interfaces en de 
vaststelling van procedures voor modeluitwisseling tussen 
CAD-systemen. Er zijn tests uitgevoerd met hoog-niveau-
gegevensverwerking tussen MEDUSA en BRAVO. Het 
ontwerpen en de implementatie van deze interfaces zal 
gebeuren in nauwe samenhang met de internationale 
normalisatie op dit gebied. 
,,Ontwikkeling van een geïntegreerd systeem voor de 
planning van fabricageproces en -verrichtingen, met 
gebruik van interactieve 3D-modelleertechnologie" 
Proj. Ref 409: B/84 
De bedoeling is een interactief grafisch systeem te ont­
wikkelen voor planning van fabricageproces en -verrich­
tingen in een fabrieksomgeving. Om de ontwikkelingskos­
ten te drukken zal het totale systeem worden opgebouwd 
uit bestaande en beproefde systeemcomponenten van de 
projectpartners. Doelstellingen zijn: realisering van een 
uniforme gebruikersinterface en complete simulatie van 
het fabricageproces. 
,,Ontwerp en specificatie van configureerbare grafische 
subsystemen voor CIM" 
Proj. Ref. 496: B/84 
De twee primaire doelstellingen van het project zijn: 
1. bepaling en classificatie van de verschillende eisen 
waaraan computergrafiek op de vele CIM-gebieden 
moet voldoen; 
2. de ontwikkeling van prototypen van grafische subsys­
temen (programmatuur/apparatuur) die voldoen aan 
de eisen van bovenstaand punt 1. 
De eerstgenoemde doelstelling is bereikt: de partners heb­
ben een verkennend onderzoek verricht met betrekking tot 
de eisen waaraan de grafische apparatuur, programma­
tuur en mens-machine-interfaces voor CIM-systemen 
moeten voldoen en hun rapport ingediend. Wat de tweede 
doelstelling betreft, de partners werken momenteel aan 
de opstelling van ontwerp-specificaties voor een prototype 
van het grafische subsysteem en een aantal ontwerp-nor-
men die zijn gebaseerd op het gebruik van het Graphics 
Kernel System (GKS) en de programmeertaal Ada. 
„V1TAM1N: Visualiseringshulpmiddelen en normen voor 
modelvorming in de verwerkende industrie" 
Proj. Ref. 1038: B/85 
Het project beoogt aan de hand van modelleernormen 
een aantal grafische visualiseringshulpmiddelen te produ­
ceren, met als doel de besluitvorming bij de produktiebe-
sturing te verbeteren. Aandacht zal worden besteed aan 
een brede scala van belangrijke management-informatie, 
zoals bedrijfsplanning marketing, produktiebesturing en 
produktiebewaking. 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/59 
5.2.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
De onderwerpen „gebruik van AI-technieken" en „gra­
fische systemen" worden overwogen voor opname in 
de in 1986 te publiceren oproep(en) tot het indienen 
van voorstellen. 
O & O-gebied 5.3: Computergesteunde fabricage (CAM) 
Een computergesteund fabricagesysteem is in dit ver­
band een systeem dat het produktieproces real-time 
bestuurt. Een CAM-systeem werkt als een informatie­
netwerk met hoge integriteit dat toezicht uitoefent op 
een zeer gevarieerd geheel van met elkaar verband hou­
dende activiteiten in de fabricagecyclus en dat op basis 
van een algehele managementstrategie de daaruit 
voortvloeiende besturing verricht. 
Het ontwerpen van een CAM-systeem moet gericht zijn 
op de volgende punten: 
i) maximale ondersteuning van de menselijke 
supervisie bij algemene fabrieksverrichtingen en 
individuele processen; 
ii) de processen moeten afzonderlijk programmeer­
baar zijn; 
Ui) compatibiliteit met de geïntegreerde systeemar­
chitecturen van hoofdstuk 5.1; 
iv) mogelijkheid tot invoering van modificaties en 
uitbreidingen met behoud van het totale systeem­
concept. 
5.3.1. Onderwerpen 
— Omschrijving en ontwikkeling van CAM-systemen 
in diverse industriële omgevingen; 
— toepassing van innovatieve concepten, naarmate 
deze beschikbaar komen. 
5.3.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
„Open CAM-systemenbestand voor modulaire integratie 
in hetfabrieksbeheer van een werkplaats opgebouwd uit 
met verschillende automatiseringsniveaus functionele 
cellen " 
Proj. Ref. 418: A/84 
Doel van het project is de ontwikkeling van een CAM-
systeem met een open architectuur. Het systeem zal wor­
den toegepast in een bestaande werkplaats met een aan­
tal cellen met verschillende automatiseringsniveaus. Hoe­
wel het systeem ontworpen wordt voor een specifieke 
fabricageomgeving, zullen de invoeringsmethoden en 
-hulpmiddelen toepasbaar zijn voor een groot aantal 
fabrieksomgevingen. Het systeem zal worden ingevoerd 
in twee proefplaatsen (machineafdeling en assemblageaf­deling), die bestaan uit een aantal cellen met verschil­
lende automatiseringsniveaus. Hoewel het systeem toege­
spitst zal zijn op een bepaalde werkplaatsomgeving, zul­
len de tijdens het project ontwikkelde implementatieme­
thodieken en -hulpmiddelen toepasbaar zijn op diverse 
soorten werkplaatsomgevingen. Geleidelijk zal een 
nieuwe flexibele bewerkingscel, bestaande uit een groep 
gereedschapswerktuigen, meetapparatuur, materiaalbe-
voorradingsapparatuur en aanvoerrobots, van het sys­
teem deel uit gaan maken. De meer algemene toepassin­
gen zijn van belang voor project 477. Er is een constante 
uitwisseling van technische informatie tussen de twee 
consortia. 
„Systemen voor de besturing van geïntegreerde fabri­
cage: de CAM-oplossing" 
Proj. Ref. 477: A/84" 
Centraal in dit project staat de production activity control 
(PAC), die de schakel moet zijn tussen de produktieplan-
ning en de uitvoering. De resultaten zullen vooral toepas­
baar zijn op kleine partijen fabricerende omgevingen. 
Doel van het project is het ontwerpen, ontwikkelen en tes­
ten van de programmatuurmodules die nodig zijn om het 
besturingssysteem sluitend te maken, de menselijke tus­
senkomst zoveel mogelijk te verminderen en de reactietijd 
zo kort mogelijk te maken, daarbij vertrouwend op auto­
matisch binnenkomende fabrieksgegevens. 
Men zit middenin de eerste fase: analyse door werkgroe­
pen van drie op elkaar aansluitende gebieden: 
— proces: analyse van fabrieksfaciliteiten en keuze van 
een geschikte plaats voor implementatie; 
— besturing: theoretische modelvorming voor de plan­
ning en scheduling van het PAC-systeem; 
— programmatuur: onderzoek naar en analyse van de 
voor het systeem vereiste hulpmiddelen en technie­
ken. 
Ook is er constante uitwisseling van technische informa­
tie met project 418. 
„Kennisgebaseerde real-time-supervisie van CIM" 
Proj. Ref. 932: A/85 
De twee voornaamste doelstellingen van het project zijn: 
— ontwerp en implementatie van een kennisgebaseerd 
real-time-ontwikkelingssysteem, dat is gericht op een 
aantal CIM-toepassingstaken; 
— installatie en evaluatie van het systeem in twee ver-
sch Mende fabrieken. 
De werking van het systeem zal worden gedemonstreerd 
aan de hand van problemen van real-time-interpretatie 
van f abrieksgegevens in verband met foutendiagnose; 
actieplanning door intelligente alarmbehandeling en 
Nr. C 332/60 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
gegevenstoevoer ter ondersteuning van de operator: opti­
malisering van doorvoer, economische en flexibele wer­
king. 
5.3.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Dit gebied wordt bestreken door de bestaande werk­
zaamheden en zal wellicht niet meer worden overwo­
gen voor opname in de in 1986 te publiceren 
oproep(en) tot het indienen van voorstellen. 
O & O-gebied 5.4: Flexibele fabricagesystemen 
Voor industrieën die gespecialiseerd zijn in de vervaar­
diging van een klein of middelgroot aantal zeer ver­
schillende onderdelen vormt de ontwikkeling van zeer 
flexibele systemen met een grote produktiviteit een 
belangrijk doel. De leveranciers van CIM-uitrusting 
hebben tot belangrijkste taak de uitbreiding van de 
voor flexibele automatisering vereiste technologie. 
Bewerkingscentra voor de automatische bewerking van 
metalen onderdelen, systemen voor het automatisch 
aan- en afvoeren van werkstukken en transportsyste­
men voor het automatisch overbrengen van werkstuk­
ken van het ene bewerkingsproces naar het andere zijn 
ruimschoots voorhanden. Een probleem dat nog steeds 
moet worden opgelost is de integratie van bewerkings­
centra in globale CIM-systemen waarbij naar behoren 
rekening is gehouden met menselijke factoren. 
Verder is ontwikkeling nodig op het gebied van geauto­
matiseerde assemblagesystemen en om de mogelijkhe­
den van robots uit te breiden tot andere verrichtingen 
dan de eenvoudige bewerkingen die thans worden uit­
gevoerd. Daadwerkelijke communicatie met het ont-
werp-proces kan aanzienlijke voordelen opleveren. 
Voorts moet worden geprofiteerd van ontwikkelingen 
op het gebied van geavanceerde informatieverwerking 
(AIP) en simulatiesystemen. 
Bovendien zijn onderzoek en ontwikkeling nodig om 
twee van de belangrijkste en vaak tegenstrijdige doel­
stellingen van alle toekomstige geautomatiseerde 
fabrieken te verwezenlijken, namelijk de handhaving 
van een constant hoge produktkwaliteit en een maxi­
male beschikbaarheid van de installaties. 
5.4.1. Onderwerpen 
Flexibele fabricagesystemen (FMS) 
— specificatie voor interfaces tussen automatische 
apparatuur: definitie van FMS-systeemarchitectuur 
en subsystemen; 
— definitie en implementatie van FM S-proefsyste­
rnen in een testomgeving. Geautomatiseerde assemblage 
— computergesteunde geautomatiseerde assemblage­
systemen ; 
— robotsystemen. 
Beschikbaarheid van de installaties en optimalisering 
van de kwaliteit 
— fundamentele technologie voor installatiediagnose; 
— diagnoseformulering; 
— actieplanning; 
— geautomatiseerde kwaliteitscontrole en inspectie. 
Geavanceerde besturingssystemen en concepten 
— specificatie van het vereiste computervermogen 
voor de besturing van subsystemen; 
— toepassing van geavanceerde informatieverwerking 
(AIP) in systeembesturingspackages. 
5.4.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
„De integratie van lasconstructies in CIM" 
Proj.Ref. 595: A/84 
Het project heeft betrekking op de ontwikkeling van sub­
systemen en besturingskaders voor de toepassing van las­
constructies bij CIM. In een gecoördineerd programma 
worden methoden ontwikkeld voor het genereren, structu­
reren, opslaan en manipuleren van besturings- en uitvoer-
gegevens in alle stadia van het constructieproces. Ten 
einde een geïntegreerde ontwikkeling mogelijk te maken, 
zal het project zich concentreren op een specifieke indu­
striële sector en een beperkt aantalprodukten; de keuze is 
gevallen op de scheepsbouw. De resultaten van dit project 
zullen echter veel ruimere toepassing vinden in de con­
structie-industrieën en de regels voor integratie die in het 
kader van dit project zijn ontwikkeld zullen toepasbaar 
zijn op de automatisering van andere constructieproces­
sen, bijvoorbeeld hoogenergetisch elektronenbundellas-
sen, laserlassen en frictielassen. 
Aanvankelijk waren de werkzaamheden toegespitst op 
vijf hoofdgebieden: 
— ontwerpstudies: vaststelling van de modulaire 
opbouw van het produkt, standaardisering, eisen 
inzake codering en doelmatigheid; 
— CIM-architectuur/programmatuurontwikkeling: ont­
wikkeling van simulatieprogrammatuur voor midde­
lentoewijzing en lijnplanning. Behalve voor inventa-
risbeheer wordt er ook simulatieprogrammatuur 
gemaakt voor robotbesturing; 
— automatisering van lossystemen: procedurele gege­
vensverwerking en real-time-besturing van lassen met 
robots; 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr.C 332/61 
— kwaliteitszorg: aspecten van gegevensverwerking en 
produktiecontrole op de werkvloer; 
— ontwikkeling van produktiecellen: dit vormt de 
grondslag van een experimenteel systeem waarbij 
gebruik wordt gemaakt van de op andere deelgebie­
den ontwikkelde apparatuur en programmatuur. 
Het project blijft gericht op dezelfde doelstellingen, het­
geen uiteindelijk moet leiden tot het opstellen van specifi­
caties voor ten minste twee geavanceerde produktie-
installaties waarin CIM-principes worden toegepast. 
,, Geïntegreerde informatieverwerking voor ontwerp, plan­
ning en besturing van assemblages" 
Proj. Ref 384: A/84 
Dit project heeft tot doel het beginsel te demonstreren van 
een geïntegreerd proces voor ontwerp, planning en bestu­
ring van assemblages op kleine schaal. De klemtoon van 
het project komt veeleer te liggen op het definiëren en 
automatisch assembleren van het produkt dan op de ver­
vaardiging van de onderdelen. Het project is tevens 
gericht op het demonstreren van het concept van een 
geïntegreerd systeem voor het complete assemblagepro­
ces met inbegrip van de aspecten ontwerp, planning, pro-
duktieplanning en besturing, waarbij rekening wordt 
gehouden met de onderlinge afhankelijkheid en terugkop­
peling van daarbij dansluitende assemblageobjecten en 
-processen. 
De lopende werkzaamheden zijn toegespitst op expertsys­
temen en simulatiehulpmiddelen, met aandacht voor de 
bestaande systemen voor ontwerp en planning van een 
belangrijke voorloper van de demonstratiesystemen op 
deze gebieden. 
,,Ontwikkeling van een flexibele geautomatiseerde assem­
blagecel en studie van de daaraan verbonden menselijke 
factoren " 
Proj. Ref. 534: A/84 
Het project heeft betrekking op alle aspecten van de eva­
luatie en ontwikkeling van een programmeerbare flexi­
bele geautomatiseerde assemblagecel voor mechanische 
objecten met een typische omvang van 0,5 m3. Ofschoon 
het concept is gebaseerd op de waargenomen behoeften 
van een toekomstige gebruiker, bevat het project tevens 
een evaluatie van de toepassing van hét systeem op indu­
strie in het algemeen. Het project omvat vijf technologi­
sche deelgebieden en twee deelgebieden die betrekking 
hebben op menselijke factoren. 
De technologische factoren zijn het gebruik van robots 
met verschillende andere componenten, waaronder soft-
w ar e-ontwikkeling, de ontwikkeling van geïntegreerde 
sensoren voor het gezichtsvermogen van robots en opti­
sche gegevensverwerking, de ontwikkeling van contact­
loze inspectie waaronder integratie, systeemintegratie en 
een studie van de toepasbaarheid van de technologie op toekomstige fabricageprocessen. De menselijke factoren 
hebben betrekking op arbeidsorganisatie en taakontwerp 
binnen de cel, bekwaamheidsniveaus, toezicht, kwaliteits­
zorg, onderhouds- en opleidingsvraagstukken en een stu­
die van de betrokkenheid van ingenieurs en wetenschap­
pers bij de planning met het oog op de menselijke behoef­
ten bij de werking van de cel. 
,,Operationele besturing voor de integratie van robotsyste­
men in CIM" 
Proj. Ref. 623: A/83-84 
Het project is gericht op verbetering van de integratie van 
robots in computergeïntegreerde fabricagesystemen 
(CIM). Aan de hand van de ontwerp-voorschriften en de 
ontwikkelingsbanen die in de proeffase van ESPRIT 
(Ref. PP. 75) zijn uitgestippeld, worden door het project 
geautomatiseerde integratiefaciliteiten tot stand gebracht 
voor de operationele gebieden planning en programme­
ring. Voor typische industriële toepassingen wordt een 
prototype van een computergesteund planningssysteem en 
van een verbeterde CAD-robotkoppeling geïmplemen­
teerd. Hiervoor wordt een speciaal voor robots ontworpen 
off-line-programmeersysteem gebruikt. Grafische simula­
tie ter ondersteuning van robotplanning en -programme­
ring zal als fundamenteel hulpmiddel van het systeem 
worden geanalyseerd en geïmplementeerd. Er zal een 
strategie voor databeheer worden uitgewerkt om de toe­
passing van robots in het CIM-kader in te passen. De 
mogelijkheden van het gebruik van A I-methoden voor 
robottoepassingen, inclusief impliciete programmerings­
methoden, zullen worden onderzocht en gesimuleerde 
methoden zullen worden vastgesteld. 
,,Een systeemtechnologie voor het optimaliseren van de 
verhouding tussen beschikbaarheid van de installatie, 
produktkwaliteit en veiligheid" 
Proj. Ref. 504: B/84 
Dit project heeft tot doel een systeemtechnologie te ont­
wikkelen voor het automatiseren van het beheer van 
installaties voor het produceren van afzonderlijke onder­
delen. Dit gebeurt op basis van een maximalisering van 
de beschikbaarheid, produktkwaliteit en veiligheid. Een 
groot percentage van de voorgestelde O&O-werkzaamhe-
den heeft betrekking op de on-line-verwerking van gege­
vens betreffende de conditie van de produktiemachines, 
prestatie van de gereedschappen, produktkwaliteit en vei­
ligheid. Tot de vereiste technologieën behoren signaalver­
werking, expertsystemen, systeemmodellering, actieplan­
ning, sensornetwerk en ontwerp van het computersys­
teem. 
Tot nog toe werd een overzicht gemaakt van de op dit 
gebied beschikbare technologie en er werd een geschikt 
demonstratiesysteem uitgewerkt dat nu reële gegevens 
verschaft van machinale bewerkingen waarmee de ont­
wikkeling wordt vergemakkelijkt van procesmodellen aan 
de hand waarvan diagnose-, actieplanning- en fouther-
stelroutines kunnen worden ontwikkeld. 
Nr. C 332/62 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
„DAS1Q: Gedistribueerd automatisch systeem voor 
inspectie en kwaliteitscontrole" 
Proj.Ref. 1136: B/85 
Het project heeft betrekking op het onderzoek en de expe­
rimentele toepassing van een nieuw gedistribueerd sys­
teem — DASIQ — voor inspectie en kwaliteitscontrole. 
De werkzaamheden zijn vooral gericht op de ontwikke­
ling en integratie van optische inspectietechnieken voor 
het beoordelen van oppervlakteafwerking en maatcon­
trole. 
Het DASIQ-systeem zal in de CAD/CAM-systemen 
voor fabrieken worden geïntegreerd voor optimalisering 
van ontwerp-fabricageprocessen. 
„Geavanceerde real-time ClM-besturingssysternen en 
concepten voor flexibele automatisering" 
Proj. Ref 809: B/85 
Dit project beoogt de ontwikkeling en implementatie van 
een real-time intelligent CIM-systeem. Hierbij wordt uit­
gegaan van specificaties met betrekking tot het vereiste 
computervermogen en de nadruk ligt op hiërarchische 
besturingsstructuren. Er worden simulaties van configu­
raties van meervoudige fabricagesystemen uitgevoerd, 
waarmee de aanpassingsmogelijkheden van het systeem 
kunnen worden geëvalueerd. 
% 5.4.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Op dit gebied worden de volgende onderwerpen over­
wogen voor opname in de in 1986 te publiceren 
oproep(en) tot het indienen van voorstellen: 
— integratie van op verspaning gebaseerde FMS-sys-
temen in CIM; 
— ontwikkeling van geavanceerde besturingssyste­
men. 
O & O-gebied 5.5: Subsystemen en componenten 
Om de technologieën in gebied 5.3 en 5.4 tot stand te 
brengen, en zo de ontwikkeling en de toepassing van 
CIM te bevorderen, is een aantal subsystemen en com­
ponenten nodig. Vooral moet, om met succes te kun­
nen concurreren op de wereldmarkt voor produktie-
automatiseringssystemen, zoveel mogelijk gebruik wor­
den gemaakt van micro-elektronika. 
5.5.1. Onderwerpen 
Er zijn twee onderwerpen geïdentificeerd waarvoor 
samenwerking is geboden, namelijk: 
— sensorsystemen voor real-time-opname en -inter­
pretatie van sensorgegevens, zoals er nodig zijn in 
verband met deelgebied 5.4.3; — micro-elektronische subsystemen voor de besturing 
van machines, robots en assemblagesystemen, op 
speciale VLSI-chips. 
5.5.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
„Exploitatie van real-time-beeldvorming voor booglas-
sen" 
Proj. Ref. 9: A/83 
In het eerste jaar van dit project werden de volgende 
werkzaamheden uitgevoerd: 
— analyse van mogelijke industriële booglastaken, die 
heeft geleid tot de keuze van in aanmerking komende 
sensortoepassingen in de sectoren dun profiel/hoge 
produktiesnelheid en dik profiel/hoge kwaliteit; 
— overzicht van beeldanalysemethoden en -toepassin­
gen; 
— studie van mogelijke benaderingswijzen van beeldac­
quisitie en -verwerking, die van toepassing kunnen 
zijn op de in de eerste fase voor het testpakket gese­
lecteerde sensortoepassingen; 
— vaststelling van de mogelijkheden inzake beheersing 
van de metallurgische structuur (en dus ook van de 
mechanische eigenschappen) van meerlagig gelaste 
onderdelen door nauwkeurige plaatsing van de las-
rupsen. Dit vereist een striktere beheersing dan kan 
worden verwezenlijkt op grond van de criteria pro­
duktiesnelheid of degelijkheid van de las; 
— specificatie van ontwikkelingswijzen en apparatuur, 
die in latere fasen van het project zullen worden 
gebruikt. 
Het project is nu toegespitst op twee toepassingsgebieden, 
namelijk lassen in één laag en lassen in meer lagen. De 
ontwikkeling van algoritmen voor beeldanalyse en adap­
tieve besturing voor beide lastechnieken is aan de gang 
gebracht met de bouw van de apparatuur. 
„Universele door sensoren bestuurde systemen voor de 
produktievan onderdelen" 
Proj.Ref. 118: A/83 
Dit project is gericht op onderzoek, ontwikkeling en 
demonstratie van het vermogen om 2,5 D- en 3 D-beel-
den te verkrijgen met behulp van visuele, tactiele en 
af standssensor systemen. 
Oorspronkelijk werden in het werkplan de volgende zeven 
taken vastgelegd: 
i) studie van gebruikersspecificaties; 
ii) bepaling van het kader voor systeemintegratie; 
Ui) ontwikkeling van een grijstrapsensor; 
20. 12. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 332/63 
iv) ontwikkeling van een tastsensor; 
v) ontwikkeling van een afstandsmeter; 
vi) ontwikkeling van een directe 3 D-sensor; 
vii) ontwikkeling van een stereoscopische sensor. 
,,Geïntegreerde elektronische subsystemen voor fabrieks-
automatisering" 
Proj.Ref. 179: A/83 
In het kader van dit project worden de functies die door 
NC- en robotbesturingssystemen worden verricht, geana­
lyseerd en in subsystemen ingedeeld. Deze worden uitge­
voerd als universele subsysteemgeïntegreerde schakelin­
gen die geschikt zijn voor een brede waaier van toepassin­
gen op het gebied van NC- en robotbesturing. Er werden 
specificaties opgesteld voor testschakelingen die geschikt 
zijn voor VLSI-toepassing. Deze worden ontwikkeld voor 
twee specifieke toepassingen, terwijl ook nog wordt 
gewerkt aan het specificeren van een co-processor die kan 
worden gebruikt bij het ontwerp van besturingssystemen 
en de implementatie van VLS I-schakelingen. 
,,Geïntegreerde op sensoren gebaseerde robotsystemen" 
Proj.Ref. 278: A/84 
Dit project heeft tot doel een prototype van een op senso­
ren gebaseerd systeem (zien en voelen) te ontwikkelen 
voor real-time-toepassingen, in combinatie met indu­
striële robots voor intelligente behandeling en/of assem­
blage. Proefbanktoepassingen zijn het grijpen van 
ongeordende onderdelen in een kist en het hanteren van 
werkstukken op een lopende band. 
,,Computergesteunde thermische beeldtechniek voor real-
time-inspectie van composietmateriaal" 
Proj.Ref 197: A/83 
Dit project is gericht op onderzoek naar beeldvormings-
en beeldverwerkingstechnieken met gebruikmaking van 
thermische scanners voor de ontwikkeling van een real-
time-systeem voor on-line-inspectie en controle van com­
posietmaterialen en -produkten bij massaproduktie. 
In de eerste fase van het project werd beeldverwerkende 
apparatuur ontwikkeld tot een operationele staat die 
geschikt is voor experimentele doeleinden. Daarnaast 
werd ook het prototype van een thermische impulsgenera­
tor vervaardigd die voor de experimentele aspecten van 
de werkzaamheden zal worden gebruikt. 
5.5.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Op dit gebied wordt de ontwikkeling van micro-elek­
tronische subsystemen overwogen voor opname in de 
in 1986 te publiceren oproep(en) tot het indienen van 
voorstellen. Dit deelgebied heeft echter minder priori­
teit dan 5.4 en 5.2. O & O-gebied 5.6: Toepassing van CIM-systemen 
Om de samenhang en het strategisch effect van het 
CIM-deelprogramma zo groot mogelijk te maken, zijn 
er dringend maatregelen nodig ter bevordering van toe­
passingscentra, waarin ontwikkelingen in lopende pro­
jecten in een geïntegreerd kader kunnen worden gede­
monstreerd en verder uitgewerkt. 
Naast het feit dat hiermee een brandpunt wordt gescha­
pen voor initiatieven op het gebied van geavanceerde 
fabricage op communautair vlak, biedt dit nog de vol­
gende voordelen: 
— bevordering van de bekendheid van de ESPRIT-
werkzaamheden door demonstratie van lopend 
O & O-werk voor een groot Europees publiek; 
— vestigen van de aandacht op behoeften, verwezen­
lijkingen en mogelijkheden op het gebied van 
CIM-integratie; 
— verschaffing van een gunstige omgeving voor 
snelle prototype-ontwikkeling; 
— katalyseren van verdere ontwikkelingen, tot en met 
de vervaardiging van produkten. 
5.6.1. Onderwerpen 
Om deze doelstellingen te bereiken zijn de volgende 
projecten en thema's vastgesteld: 
— centra voor CIM-toepassing en -ontwikkeling; 
— algemene onderwerpen voor CIM-ondersteuning. 
De volgende onderwerpen worden genoemd als voor­
beeld; de lijst is dus niet volledig: 
— richtlijn inzake produktontwerp voor automatische 
produktie; 
— begrip kweken en de mogelijkheid scheppen om 
machinaal vervaardigde produkten voor automati­
sche fabricage te ontwerpen; 
— methodologieën voor selectie en configuratie van 
CIM-componenten; 
— ontwikkeling van hulpmiddelen en methodolo­
gieën voor het selecteren van CIM-componenten 
en het aanpassen van CIM-systemen aan speci­
fieke behoeften van een bedrijf; 
— economische methodologieën voor de beoordeling 
van investeringen in CIM-systemen; 
— ontwikkeling van hulpmiddelen en methodolo­
gieën voor een correcte economische beoordeling 
van investeringen in CIM-systemen; 
— wisselwerking tussen CIM-systemen en organisatie, 
infrastructuur en bekwaamheidsvereisten; 
— bepaling van de vereiste wijzigingen in organisatie, 
infrastructuur en bekwaamheidsvereisten ten 
gevolge van de invoering van CIM-systemen; 
Nr. C 332/64 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 20. 12. 85 
— wisselwerking tussen CIM-systemen en manage-
ment-informatiesystemen; 
— definiëring van de gegevensuitwisseling tussen 
CIM-systemen en „management-informatiesyste-
men" (MIS). 
Deze activiteiten hebben tot doel de middelen en de 
faciliteiten te ontwikkelen om geslaagde CIM-toepas-
singen te bevorderen. 
5.6.2. Lopende projecten en projecten in bespreking 
,, Voorontwerp van een FMS voor de kleinschalige produk-
tie van elektronische kaarten " 
Proj. Ref. 850: B/85 
Voorbereidende studie om na te gaan of er faciliteiten 
kunnen worden verschaft ter ondersteuning van de ont­
wikkeling en de integratie in systemen van verschillende 
elementen van CIM. Als toepassingsgebied geldt voorna­
melijk de produktie van PCB. Het ligt in de bedoeling 
deze service in de eerste plaats beschikbaar te stellen voor 
het midden- en kleinbedrijf. 
,,Communicatienetwerk voorfabricagetoepassingen " 
Proj. Ref. 955: A/85 
Dit project heeft tot doel een van verschillende leveran­
ciers afkomstige netwerkomgeving voor fabricagetoepas­
singen te definiëren, te bevorderen en tot stand te bren­
gen. De werkzaamheden zijn in vier fasen verdeeld: 
— definitie, waarbij wordt nagegaan welke niveaus van 
de OSI-structuur van toepassing zijn op CIM en een 
netwerkarchitectuur wordt bepaald op basis van een 
hiërarchische structuur van netwerken; 
— demonstratie van een netwerk waarmee bestaande 
gereedschapswerktuigen worden bestuurd; 
— demonstratie van een meerlagige netwerkarchitec­
tuur; 
— bestudering van de technologie van netwerken met 
zeer grote bandbreedte. 
,,Produktontwerp voor geautomatiseerde fabricage en 
assemblage" 
Proj. Ref. 338: B/84 
Het doel van dit project is tweeledig. In de eerste plaats 
moet een inventaris worden gemaakt van alle informatie 
over het fabricageproces die voor de ontwerper beschik­
baar moet zijn, opdat produkten worden ontworpen die 
verenigbaar zijn met de technieken voor automatische 
fabricage en assemblage welke in flexibele bewerkings-
en assemblagesystemen (inclusief assemblage door 
robots) worden toegepast. In de tweede plaats moeten de 
methoden worden vastgelegd wanneer deze informatie 
aan de ontwerper beschikbaar kan worden gesteld, bij­
voorbeeld middels CAD-systernen. 
Met het oog op de verwezenlijking van de eerste doelstel­
ling wordt produktinformatie vergaard en gesorteerd die 
geschikt is voor geautomatiseerde assemblage. Tegelij­
kertijd wordt er gewerkt aan de ontwikkeling van een samenhangende benadering bij het opstellen van de eisen 
inzake produktontwerp voor geautomatiseerde assem­
blage. 
,, Gegevenso ver dr ach t tussen computergein tegreerde 
fabricagesystemen en management-informatiesystemen " 
Proj. Ref. 319: B/84 
Het project heeft betrekking op de koppeling van CIM-
en MIS-systemen binnen de context waarin zij moeten 
functioneren, namelijk het beheer, de technologische en 
operationele infrastructuur van het bedrijf. Dit houdt dus 
verband met de trends op het gebied van informatietech­
nologie, de functionele vereisten inzake hardware, soft­
ware en bedieningssystemen en de CIM-industrie zelf. 
De vooruitgang op het gebied van de computertechnolo­
gie stelt middelgrote bedrijven in staat geavanceerde 
MIS-CIM-technieken toe te passen en hardware/soft-
w ar e-hulpmiddelen te gebruiken welke tot voor kort 
alleen de grootste bedrijven zich konden permitteren. Er 
wordt derhalve voorgesteld actief over te gaan tot het 
beproeven van ontwerp-concepten, technieken en prototy­
pen van subsystemen in middelgrote tot kleine fabrica-
geomgevingen. 
,,Ontwikkeling van hulpmiddelen voor economische eva­
luatie van CIM in kleinereproduktiebedrijven" 
Proj. Ref 909: B/85 
Dit project heeft tot doel programmatuurhulpmiddelen te 
ontwikkelen waarmee bedrijfsadviseurs, Kamers van 
Koophandel en bedrijven zelf kosten/baten-analyses 
kunnen uitvoeren met betrekking tot investeringen in 
CIM. Deze hulpmiddelen zijn hoofdzakelijk bestemd voor 
kleine en middelgrote produktiebedrijven en zijn over­
draagbaar op een aantal algemeen verkrijgbare personal 
computers. 
,,Implementatie van AI in onderwerpen voor geavan­
ceerde CIM" 
Proj. Ref. 975: B/85 
Dit project betreft de integratie van informatie over pro­
dukten die bij CIM worden gefabriceerd in het CAM-sys­
teem. Het is erop gericht de bestaande identificatiesyste­
men (op afstand programmeerbare zender/responder en 
ondervrager met kunstmatige intelligentie) te verbeteren 
zodat kan worden voldaan aan CIM-eisen, en op afstand 
programmeerbare transponders te ontwikkelen. 
Een eerste proefterrein voor deze technologie is de auto-
mobielproduktie, terwijl verdere toepassingen in het 
kader van CIM in uitzicht worden gesteld. 
5.6.3. Vooruitzichten voor andere werkzaamheden 
Het onderwerp „toepassingscentra" wordt overwogen 
voor opname in de in 1986 te publiceren oproep(en) tot 
het indienen van voorstellen, voor zover nodig is door­
dat de voorstellen van 1985 niet tot contracten hebben 
geleid. Het gebied werktuigbouwkunde wordt al vol­
doende bestreken door de projecten waarover nu 
besprekingen aan de gang zijn.