Advies over het voorstel voor een besluit van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van een communautair actieprogramma op het gebied van het cultureel erfgoed - Raphaël (96/C 100/24)

Het Comité van de Regio's heeft op 19 april 1995 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 198 C van het EG-Verdrag, een advies op te stellen over het voornoemde voorstel.

Commissie 7 "Europa van de burgers - Onderzoek - Cultuur - Jeugd- en Consumentenzaken" was met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden belast. Rapporteur was mevrouw Peiponen (Finland).

Het Comité van de Regio's heeft tijdens zijn 9e zitting van 20 en 21 september 1995 (vergadering van 21 september 1995), het volgende advies goedgekeurd.

1. Inleiding

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

gezien het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap (hierna het Verdrag genoemd), zoals gewijzigd bij het Verdrag betreffende de Europese Unie, en met name artikel 128;

gezien het voorstel van de Commissie;

overwegende dat het Verdrag de Gemeenschap oproept een bijdrage tot de ontplooiing van de culturen van de lid-staten te leveren, onder eerbiediging van de nationale en regionale verscheidenheid, maar tegelijk ook de nadruk leggend op het gemeenschappelijk cultureel erfgoed;

overwegende dat in dit Verdrag het cultureel erfgoed wordt genoemd als een afzonderlijk terrein voor gemeenschappelijk optreden, met de bedoeling de samenwerking tussen de lidstaten aan te moedigen en zonodig hun activiteiten aan te vullen en te ondersteunen;

overwegende dat het cultureel erfgoed, dat immers uitdrukking geeft aan de nationale, regionale en lokale identiteit en aan het verbond tussen de volkeren, de wederzijdse kennis en het onderlinge respect tussen de Europese burgers bevordert;

gezien de verschillende resoluties van het Europees Parlement inzake het cultureel erfgoed ();

gezien de verschillende resoluties van de Raad van Ministers van Cultuur ();

gezien de verschillende conclusies van de Raad van Ministers van Cultuur ();

overwegende dat de instandhouding van het cultureel erfgoed anderzijds ook grote sociaal-economische belangen dient, zoals het scheppen van werkgelegenheid, regionale ontwikkeling en verbetering van de kwaliteit van het bestaan van de Europese burgers;

gezien het advies van het CvdR over de gevolgen van "de informatiemaatschappij" voor een werkgebied als cultuur ();

overwegende dat het op communautair niveau te verrichten onderzoek inzake de instandhouding van het cultureel erfgoed verder ontwikkeld dient te worden;

gelet op de tot op heden uitgevoerde initiatieven en communautaire acties, m.n. op het gebied van het architectonisch erfgoed, evenals op de resultaten van de onlangs door de Commissie georganiseerde overlegvergaderingen met alle betrokken partijen;

overwegende dat het culturele erfgoed in Europa bij uitstek een gebied is om samenwerkingsverbanden met derde landen en met ter zake bevoegde internationale organisaties aan te gaan;

merkt het volgende op:

2. Algemene opmerkingen

2.1. In artikel 128 van het Verdrag wordt cultuur genoemd als een van de gebieden voor gemeenschappelijk optreden. Tot voldoening van het CvdR wordt cultuur als een belangrijke factor voor de vorming van de lokale, regionale, nationale en Europese identiteit beschouwd, en eveneens als element van het sociaal beleid.

Het CvdR is ingenomen met de vaststelling van een communautair actieprogramma op het gebied van het cultureel erfgoed, maar kan de filosofie die aan Raphaël ten grondslag ligt, - nadruk op toonaangevende en "symbolische" projecten, ten koste van projecten "aan de basis", - niet onderschrijven. Het CvdR dringt erop aan de opmerkingen in dit advies in overweging te nemen, m.n. waar wordt ingegaan op het belang van het lokale en regionale erfgoed en op de noodzaak het toepassingsgebied van de projecten te verbreden en meer organisaties bij de uitvoering ervan te betrekken.

Het CvdR wijst erop dat juist gemeenten en regio's gestalte geven aan cultuur en de ontwikkeling ervan bevorderen; het beleid van de EU mag niet ten koste gaan van de culturele eigenheid en identiteit van de regio's, maar moet daarentegen een stimulans zijn voor de verscheidenheid, die de burger bij uitstek bewust maakt van zijn lokale, regionale, nationale en Europese wortels.

Het CvdR pleit ervoor dat in het programma ook een duidelijk lokale en regionale benadering voorgestaan wordt. Instandhouding, renovatie en exploitatie van het cultureel erfgoed maken deel uit van de lokale en regionale ontwikkeling. Het CvdR wenst subsidiariteit in die zin op te vatten dat het programma toegevoegde waarde verleent aan het al bestaande beleid.

2.2. Het Raphaël-programma heeft alleen betrekking op het culturele erfgoed in zijn materiële vorm. Toch is het zaak zich ervan bewust te blijven dat het culturele erfgoed ook een "immateriële" dimensie heeft, door de stempel die het opdrukt. In een stad heeft elke omgeving, elke ruimte, elk gebouw en elk voorwerp zijn eigen "geschiedenis" te vertellen.

Het Raphaël-programma dient verder uit te gaan van een duidelijke definitie van het cultureel erfgoed en van de betrokken disciplines, waarbij voor een ruimere opvatting dan tot nu toe gekozen zou moeten worden.

Het CvdR dringt erop aan, bij de definitie van cultureel erfgoed ruimte te laten voor toekomstige ontwikkelingen en rekening te houden met het pluridisciplinaire karakter ervan. Het is van belang dat het Raphaël-programma niet beperkt wordt tot de al bekende terreinen, maar dat een alomvattende benadering van de projecten wordt voorgestaan.

2.3. Cultuur ontstaat altijd uit een samenspel van factoren. Ondanks de tegenstellingen heeft het patrimonium gemeenschappelijke kenmerken die de nationale, regionale of lokale grenzen overstijgen. De cultuurgeschiedenis van Europa kent uiteenlopende vormen van onderlinge beïnvloeding. Het CvdR benadrukt dat communautaire programma's niet alleen het bewustzijn van de eigen lokale regionale en nationale culturele identiteit, maar m.n. ook de kennis en het begrip van andere culturen dienen te bevorderen. Bepaalde van het cultureel erfgoed deel uitmakende plaatsen of monumenten herinneren aan zwarte bladzijden in de geschiedenis van Europa; het is zaak dergelijke plaatsen niet te negeren, maar deze te benutten als instrument voor morele vooruitgang bij de Europese burgers.

2.4. Het CvdR wenst een ruime interpretatie aan het begrip cultureel erfgoed te geven. Door het erfgoed van verschillende sociale groepen te bestuderen en onder de aandacht te brengen, kan de identiteit van iedere persoon ontwikkeld en het wederzijdse begrip en de bewustmaking van allen bevorderd worden. Aangezien de Gemeenschap een nieuwe benadering t.a.v. het erfgoed voorstaat, is het raadzaam cultuur niet in te delen volgens criteria van "goed of fout" en "uiting van intellect of niet". Integendeel, de verschillende cultuurgoederen dienen met gelijk respect behandeld te worden. Op dit terrein zou samenwerking met de Raad van Europa, in het kader van de beoogde synergie, bijzonder zinvol zijn.

2.5. Het CvdR staat positief tegenover het in het Raphaël-programma verwoorde idee, het verleden met de toekomst te verbinden d.m.v. het heden. Het totstandbrengen van samenwerking en van netwerken over lokale, regionale, nationale en communautaire grenzen heen, draagt bij tot het scheppen van nieuw cultureel erfgoed, en derhalve tot een groter onderling begrip en meer kansen voor vrede in en tussen de gemeenschappen. De koppeling in netwerken van openbare en particuliere instellingen zoals musea en onderzoekscentra, leidt ook tot verrijking van de samenleving.

2.6. Het CvdR stelt met voldoening vast dat een sociaal-economische dimensie is opgenomen in het programma. Het groeperen van hooggekwalificeerde vakmensen wordt in ruime zin opgevat. Dat geldt eveneens voor de organisatie van opleidingen en voor het scheppen van werkgelegenheid door middel van onderzoek ter plaatse, renovatie en presentatie aan het publiek.

2.7. Enige reden tot bezorgdheid voor het CvdR is de zeer geringe aandacht in het programma voor het milieu. Voor het behoud van het erfgoed is op bepaalde plaatsen zo'n hoge mate van bescherming vereist, dat deze plaatsen bijvoorbeeld niet mogen worden opgenomen in georganiseerde reizen. Vele cultuurmonumenten lopen gevaar vanwege de nalatigheid van het betrokken land of de betrokken regio of stad, de benodigde beschermingsmaatregelen te treffen. Mogen wij oogluikend toezien hoe cultureel erfgoed van Europees belang, door bijvoorbeeld luchtvervuiling of verkeersoverlast teloor gaat? Bij een milieuvriendelijke benadering wordt de nadruk gelegd op het feit dat cultuur- en sociaal beleid niet los van elkaar gezien kunnen worden.

2.8. Het is volgens het CvdR zaak zoveel mogelijk uit te gaan van de instandhouding van het cultureel erfgoed als onderdeel van het normale leefmilieu van de Europese burgers. Indien het niet langer mogelijk of zinvol is een cultuurgoed zijn oorspronkelijke bestemming of functie te laten houden, is het in ieder geval wenselijk het historische karakter van het goed, ook in zijn nieuwe staat, te behouden.

2.9. Het CvdR wijst op de samenhang tussen lokale ontwikkeling en opwaardering van het culturele erfgoed - onderdeel van het ruimtelijke-ordeningsbeleid - vooral waar het gaat om het weer leefbaar maken van steden en het tegengaan van de leegloop van het platteland.

2.10. Het CvdR is verder van oordeel dat coherentie in het Raphaël-programma alleen via de financiering van veelomvattende projecten bereikt kan worden. Bovendien wenst het dat de regionale en lokale overheden betrokken worden bij de keuze van de te financieren activiteiten.

2.11. Het CvdR is er bovendien voorstander van dat programma's die via de toepassing van nieuwe communicatietechnologieën een breed publiek weten te bereiken, worden gestimuleerd.

3. Bijzondere opmerkingen

3.1. Opwaardering en uitstraling van het culturele erfgoed

3.1.1. Elk antwoord op de vraag welk erfgoed voor Europa van uitzonderlijke historische waarde is, dient gerelativeerd te worden. In de marge van de Europese culturele stromingen kan erfgoed bestaan dat bijzondere waarde heeft, enkel omdat het symbool staat voor de link tussen de regionale geschiedenis en een aspect van de Europese geschiedenis en duidelijk maakt hoe de evolutie is verlopen en culturele invloeden zich hebben verplaatst. Er dient tevens gestreefd te worden naar culturele renovatie op materieel gebied, m.n. gezien het feit dat ook musea, en archieven in het bijzonder, onder het toepassingsgebied van het Raphaël-programma vallen.

3.1.2. De instandhouding van het cultureel erfgoed vereist verdere verbetering van de methoden van conservering en opslag, en vraagt om multidisciplinaire samenwerking op internationaal niveau. De Gemeenschap tracht deze doelen te verwezenlijken via ondersteuning van opleidingsactiviteiten, het opzetten van werkgroepen, en via proefprojecten. Het is een goede zaak dat deze maatregelen een belangrijk onderdeel vormen van communautaire programma's, met name gezien de in verscheidene lid-staten nog bestaande grote moeilijkheden i.v.m. het behoud van het erfgoed.

3.1.3. Om gebruik te kunnen maken van de modernste informatie- en communicatietechnologieën, is het nodig het cultureel erfgoed te inventariseren op elektronische informatiedragers. Wellicht kan deze activiteit ook door het Raphaël-programma ondersteund worden. Dankzij de informatietechnologie kan ons gemeenschappelijk cultureel erfgoed werkelijk voor iedereen toegankelijk gemaakt worden. De Commissie dient over een geavanceerd informatiesysteem te beschikken om optimaal profijt van het programma te kunnen hebben.

3.1.4. Daarnaast zouden de resultaten van gespecialiseerde seminars en van door deskundigen verricht onderzoek gevulgariseerd moeten worden. De verspreiding van informatie over wat restauratiewerkzaamheden precies inhouden, zal tot grotere waardering voor het verrichte werk leiden. Juist door de kennis over het cultureel erfgoed te verhogen en het een en ander eenvoudig en duidelijk voor te stellen, kan het publiek eigen worden met dit erfgoed.

3.1.5. Terwille van behoud en opwaardering van het cultureel erfgoed is het van belang dit erfgoed, evenals zijn natuurlijke omgeving, al in een vroeg stadium in de ruimtelijke-ordeningsplannen op te nemen. Uitwisseling van ervaringen via conferenties en seminars op dit gebied dienen door het Raphaël-programma te worden ondersteund.

3.1.6. Het CvdR wijst op de noodzaak van coördinatie tussen de door de "laboratoria van het erfgoed" opgezette technische activiteiten en de "Europese modelprojecten" inzake beheer en instandhouding van het erfgoed. Het pleit ervoor dat al in de lid-staten bestaande instanties tot "Europese laboratoria" kunnen uitgroeien, teneinde al aanwezige know-how, menselijk potentieel en structuren te kunnen benutten.

3.1.7. In dit verband is het CvdR ingenomen met het voornemen van de Commissie het gezamenlijk beheer door verscheidene Europese partners van belangrijke kunstwerken aan te moedigen.

Wel moet volgens het CvdR het experimentele karakter van deze maatregel worden benadrukt. Invoering van een systeem van medeëigendom van kunstwerken kan aanleiding geven tot juridische geschillen, hetgeen een verlammende en ongewenste uitwerking op dergelijke aankoopprojecten zou hebben. De evaluatie van deze specifieke actie mag niet beperkt blijven tot de vraag of het systeem functioneert en vruchten afwerpt, maar moet ook gericht zijn op de eventuele gevolgen van de medeëigendom.

3.2. Netwerken en partnerschappen

3.2.1. Vergeleken met de traditionele vorm van samenwerking, zou door de methode van het opzetten van netwerken ruimte gecreëerd kunnen worden voor nieuwe initiatieven en innovatie op het gebied van de instandhouding van het cultureel erfgoed. Nieuwe technologieën, zoals satellietverbindingen, netwerken voor informatieoverdracht, enz., kunnen nuttig zijn bij de opleiding van speciale groepen, evenals voor de uitwisseling van informatie.

3.2.2. Het CvdR is van mening dat de in het kader van "Actie II" voorgestelde maatregelen aan de met "Actie I" beoogde projecten gekoppeld moeten worden en tevens als aanvullende maatregelen moeten worden beschouwd bij de Acties III, IV en V.

3.2.3. Het begrip "vakmensen" dient ruim opgevat te worden en zowel betrekking te hebben op deskundigen uit de onderzoekswereld en de administratie, als op vakmensen in ambachtelijke zin. Projecten waarbij opleiding en werkgelegenheid samengaan, verdienen bijzondere aandacht.

3.2.4. Het CvdR betreurt dat alleen musea en monumenten in aanmerking komen voor de projecten voor transnationale samenwerking en pleit voor openstelling van deze projecten voor andere instanties en structuren.

Het voorstel synergie tot stand te brengen met andere communautaire programma's mag niet bij mooie woorden blijven, maar moet werkelijk gestalte krijgen, met name via samenwerking bij de organisatie van gemeenschappelijke opleidingsprogramma's op het gebied van het behoud van cultureel erfgoed en het beheer van culturele programma's.

3.3. Toegang tot het erfgoed

3.3.1. Het Comité zou de volgende opsomming van op het gebied van het cultureel erfgoed werkzame instanties willen voorstellen: instellingen en beroepsorganisaties voor cultuur, erfgoed, kunst en communicatie; gespecialiseerde vrijwilligersorganisaties of openbare instanties die ervaring hebben met bewustmaking van het publiek m.b.t. het cultureel erfgoed, verruiming van kennis ervan en bevordering van de toegang ertoe via opleiding, onderwijs, voordrachten, interpretaties en voorlichting over het erfgoed; deskundigen op het gebied van behoud en restauratie van het erfgoed. Al deze instanties zouden aanspraak moeten kunnen maken op de voor het Raphaël-programma uitgetrokken middelen.

De idee van "toegang tot erfgoed" vraagt om een ruimere invulling; de prioriteit moet daarbij liggen bij lange-termijnbeleid, gericht op sterkere bewustmaking van het publiek en op het wekken van belangstelling voor het behoud van het cultureel erfgoed. De Noordse traditie om studiebijeenkomsten te organiseren - een informele vorm van volwassenenonderwijs - is één van de manieren om meer interesse te wekken voor cultureel erfgoed. Extra aandacht is bovendien vereist om het cultureel erfgoed ook toegankelijk te maken voor jongeren, lichamelijk of geestelijk gehandicapten en andere groepen met specifieke problemen.

3.3.2. Het organiseren van festivals en het toekennen van prijzen op Europees niveau en activiteiten als monumentendagen zijn zinvolle bewustmakingsmaatregelen. Musea zouden ten dele interactief moeten gaan werken, wat de belangstelling bij jongeren zou kunnen verhogen. Cultuurtoerisme is belangrijk als bron van werkgelegenheid. Communicatie- en multimediatoepassingen zijn bijzonder nuttig wanneer een beeld gegeven moet worden van cultuurmonumenten of historische plaatsen die zeer milieugevoelig zijn.

3.3.3. Het CvdR onderstreept het belang van de inschakeling van nieuwe communicatietechnologieën ten behoeve van een breed Europees publiek en van de lokale en regionale bevolking. Het CvdR acht het tevens noodzakelijk dat de informatie niet alleen in musea, bij monumenten en cultuurhistorische plaatsen, maar in alle in het kader van het Raphaël-programma gecreëerde netwerken meertalig is. In deze meertalige presentaties zouden ook regionale, minder verspreide talen opgenomen moeten worden.

3.3.4. Daarnaast zij gewezen op de belangrijke bijdrage vooral van de publieke televisie- en radio-omroep op het gebied van informatieverstrekking en bewustmaking van het grote publiek. Het programma dient audio-visuele produkties in samenwerking met deze media aan te moedigen.

3.4. Innovatie, bijscholing en uitwisseling van vakmensen

Naast de uitwisseling van ervaringen en het stimuleren van de samenwerking, acht het CvdR ook zaken als cultuurtoerisme, methoden voor het zinvol benutten van plaatsen en engineering van culturele programma's zinvol.

3.5. Samenwerking met derde landen en internationale organisaties

Synergie met andere internationale organisaties, met name de Raad van Europa en de UNESCO is van wezenlijk belang. De instandhouding van de verscheidenheid van het cultureel erfgoed betekent een gemeenschappelijke rijkdom voor de mensheid. De traditionele banden tussen de lid-staten en tussen bevolkingsgroepen en regio's van verschillende lid-staten en van derde landen dienen optimaal te worden benut, m.n. wanneer deze gemeenschappelijk erfgoed met derde landen delen. Ook echt belangrijke bilaterale projecten verdienen goedkeuring.

3.6. Financiële steun

Het CvdR is van oordeel dat de uitgetrokken middelen (zie Financieel memorandum) nauwelijks in verhouding staan tot de ambitieuze algemene doelstellingen van het Raphaël-programma. Met name voor de maatregelen in het kader van actie I, en voor de noodzakelijke synergie met de bewustmakingsprojecten uit actie III, dienen heel wat middelen uitgetrokken te worden. Het CvdR is van oordeel dat een budget van 90 à 100 miljoen ecu realistischer is voor de uitvoering van het Raphaël-programma.

Het is verder zaak de toegekende kredieten te herverdelen, waarbij de nadruk wordt gelegd op de meerwaarde die een Europese steunmaatregel kan hebben voor het nationale beleid. In dit verband is actie IV van prioritair belang (bijscholing en uitwisseling van vakmensen). Vooral restauratie van roerend cultureel erfgoed is een bijzonder gespecialiseerde sector en dient geïnternationaliseerd te worden.

Ook dient grotere prioriteit toegekend te worden aan actie II, m.n. aan maatregelen voor de ontwikkeling en verspreiding van informatiehulpmiddelen ten behoeve van netwerken en vakmensen werkzaam op het gebied van het erfgoed, evenals aan maatregelen ter ondersteuning van supranationale samenwerkingsprojecten tussen musea en /of met betrekking tot monumenten, teneinde de nadruk te leggen op de Europese dimensie van het erfgoed.

Actie III (toegang tot het erfgoed) heeft de bewustmaking van de burger tot doel en geeft hem de kans echt vertrouwd te raken met zijn erfgoed en zijn Europese identiteit. Deze dimensie zou ook in de overige acties gestalte moeten krijgen.

Gezien het budget kan actie V daarentegen niet als prioritair worden beschouwd.

Toch dient ter wille van een optimale efficiëntie en doorzichtigheid van het programma te worden voorkomen dat te stimuleren maatregelen elkaar overlappen.

4. Conclusies

Waarom is er behoefte aan het Raphaël-programma? Als dankzij de uit hoofde van dit programma ondersteunde projecten, het belang aangetoond kan worden van wederzijdse beïnvloeding bij de ontwikkeling van lokale, regionale en nationale culturen, zowel in historisch als in toekomstperspectief, dan is er een basis gelegd voor het Europese burgerschap. Uit deze projecten zou tevens moeten blijken hoe belangrijk het natuurlijk milieu en de architectonische omgeving voor het welzijn van de mensen is. Bovendien zou het idee uit de wereld kunnen worden geholpen dat de instandhouding van het culturele erfgoed alleen een financiële last betekent; immers, door dit erfgoed nieuw leven in te blazen en het te exploiteren, komt er ruimte voor nieuwe werkgelegenheid.

Het CvdR beschouwt het Raphaël-programma als een welkom initiatief, dat de regionale ontwikkeling zeker ten goede zal komen, en acht daarbij vooral de innoverende methodologische aspecten van belang, met name wat het opzetten van netwerken, de steun aan alomvattende projecten, de voorbeeldfunctie van de activiteiten en het toepassen van nieuwe communicatietechnologieën betreft.

Brussel, 21 september 1995.

De voorzitter van het Comité van de Regio's

J. BLANC

() "Resolutie van het Europees Parlement over de instandhouding van het Europese culturele erfdeel", PB nr. C 62 van 30. 5. 1974; "Resolutie van het Europees Parlement inzake de bescherming van het architectonisch en archeologisch erfgoed", PB nr. C 267 van 11. 10. 1982; "Resolutie van het Europees Parlement inzake het verlenen van financiële steun aan de kloostergemeenschap van de berg Athos", PB nr. C 144 van 15. 6. 1981; "Resolutie van het Europees Parlement over hulp voor de wederopbouw van de zone Chiado te Lissabon", PB nr. C 262 van 1. 10. 1988; "Resolutie van het Europees Parlement over de instandhouding van het architectonisch en archeologisch erfgoed van de Gemeenschap", PB nr. C 309 van 5. 12. 1988; "Resolutie van het Europees Parlement over de brand in het Gran Teatro de Liceo te Barcelona", PB nr. C 61 van 28. 2. 1994; "Resolutie van het Europees Parlement over de mededeling van de Commissie over de nieuwe vooruitzichten voor de actie van de Gemeenschap op cultureel gebied", PB nr. C 42 van 15. 2. 1993; "Resolutie van het Europees Parlement over het cultuurbeleid van de Gemeenschap", PB nr. C 44 van 14. 2. 1994; "Resolutie van het Europees Parlement over het behoud van het architectonisch en cultureel erfgoed", PB nr. C 72 van 15. 3. 1993.

() "Resolutie van de Ministers van Cultuur, in het kader van de Raad bijeen, van 13 november 1986 betreffende het behoud van het architectonische erfgoed van Europa", PB nr. C 320 van 13. 12. 1986; "Resolutie van de Raad en de Ministers van Cultuur, in het kader van de Raad bijeen van 14 november 1991 inzake regelingen betreffende archieven", PB nr. C 314 van 5. 12. 1991; "Resolutie van de Raad en de Ministers van Cultuur, in het kader van de Raad bijeen van 14 november 1991 betreffende Europese culturele netwerken", PB nr. C 314 van 5. 12. 1991.

() "Conclusies van de Raad van 17 juni 1994 betreffende grotere samenwerking op archiefgebied", PB nr. C 235 van 23. 8. 1994; "Conclusies van de Ministers van Cultuur, in het kader van de Raad bijeen, van 12 november 1992 betreffende de richtsnoeren voor de culturele actie van de Gemeenschap", PB nr. C 336 van 19. 12. 1992; "Conclusies van de Raad van 17 juni 1994 betreffende de opstelling van een communautair actieplan op het gebied van het culturele erfgoed", PB nr. C 235 van 23. 8. 1994.

() PB nr. C 210 van 14. 8. 1995, blz. 109.