Negende overzicht van overheidssteun in de Europese Unie

(door de Commissie ingediend)

Inhoud

INLEIDING

Achtergrond

Conceptuele opmerkingen

SAMENVATTING en CONCLUSIES

Samenvatting

Conclusies

Deel I - TOTALE OVERHEIDSSTEUN IN DE GEMEENSCHAP

Deel II - STEUN AAN DE BE- EN VERWERKENDE INDUSTRIE

2.1. Omvang en ontwikkeling van de steun

2.2. Vergelijkingen tussen de lidstaten

2.3. Steundoelstellingen

2.3.1. Overzicht

2.3.2. Veranderende trends - horizontale doelstellingen

2.3.3. Veranderende trends - steun voor specifieke sectoren

2.3.4. Veranderende trends - regionale doelstellingen

2.3.5. Trends en patronen van de overheidssteun in de lidstaten

2.4. Steuninstrumenten

2.5. Ad-hocoverheidssteun

Deel III - STEUN AAN DE LANDBOUW

Deel IV - STEUN AAN DE VISSERIJ

Deel V - STEUN AAN DE STEENKOOLINDUSTRIE

Deel VI - STEUN AAN DE VERVOERSSECTOR

6.1 Spoorwegvervoer

6.2 Luchtvervoer

6.3 Zeevervoer

6.4 Binnenscheepvaart

6.5 Gecombineerd vervoer

6.6 Wegvervoer

Deel VII - STEUN AAN ANDERE DIENSTVERLENENDE SECTOREN

7.1 Steun aan de sector financiële diensten

7.2 Steun aan toerisme, media en cultuur

Deel VIII - STEUN AAN WERKGELEGENHEID EN OPLEIDING

Deel IX - EEN OVERZICHT VAN HET JAAR 2000

Deel X - TERUGBLIK

10.1 Overzicht

10.2 Landenanalyse

Deel XI - DIENSTEN - VERANDERENDE PATRONEN IN OVERHEIDSSTEUN

BIJLAGEN

BIJLAGE I Technische bijlage

1. Reikwijdte van de studie - Niet behandelde gebieden

2. Categorieën, vormen en doelstellingen van de steunverlening

3. Aard en herkomst van de gegevens en methoden voor het bepalen van het steunbestanddeel

4. Specifieke problemen

BIJLAGE II Statistische bijlage

BIJLAGE III

1. Communautaire fondsen, instrumenten en programma's en EGKS-maatregelen

2. Statistische gegevens

Tabellen en figuren

TABelLEn

Tabel 1 Totale overheidssteun in de Gemeenschap - jaarlijkse gemiddelden 1995-1997 en 1997-1999 in constante prijzen (1998)

Tabel 2 Overheidssteun per hoofd van de bevolking in de lidstaten - jaarlijkse gemiddelden in de perioden 1995-1997 en 1997-1999 in constante prijzen (1998)

Tabel 3 Totale nationale steun in de lidstaten in procent van het BBP, in euro per werknemer en in procent van de totale overheidsuitgaven 1995-1997 en 1997-1999 in constante prijzen (1998)

Tabel 4 Totale overheidssteun in de lidstaten - onderverdeeld naar voornaamste sectoren 1995-1997 en 1997-1999

Tabel 5 Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie in de Gemeenschap - jaarlijkse waarden 1995-1999 in constante prijzen (1998)

Tabel 6 Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie in de Gemeenschap - jaarlijkse waarden 1995-1999 in constante prijzen (1998)

Tabel 7 Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie in de lidstaten - jaarlijkse gemiddelden 1995-1997 en 1997-1999 in constante prijzen (1998)

Tabel 8 Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie in de lidstaten - onderverdeling naar voornaamste doelstellingen 1995-1997 en 1997-1999

Tabel 9 Overheidssteun voor regelingen voor belastingen op de CO2-uitstoot 1995-1999

Tabel 10 Overheidssteun voor buitenlandse directe investeringen verricht door het MKB 1995-1999

Tabel 11 Steun aan de scheepsbouw

Tabel 12 Steun aan de scheepsbouw in de lidstaten in 1997-1999, in procent van de contractwaarde van de schepen

Tabel 13 Scheepsbouw / ontwikkelingshulp 1995-1999 - volgens besluiten door de Commissie (het referentiejaar komt overeen met de datum van het Commissiebesluit).

Tabel 14 Scheepsbouw - totale door de overheid ondersteunde nieuwbouw in de periode 1995-1999

Tabel 15 Goedgekeurde overheidssteun voor de automobielindustrie in de jaren 1995-1999 (uitgezonderd gevallen beneden de aanmeldingsplafonds)

Tabel 16 Regionale steun per in aanmerking komend hoofd van de bevolking in euro en regionale steun in procent van het totale BBP

Tabel 17 Absolute niveaus van de overheidssteun die rechtstreeks is verleend door of die specifiek bestemd is voor de ultraperifere regio's van de Unie

Tabel 18 Overheidssteun die rechtstreeks is verleend door of die specifiek bestemd is voor de ultraperifere regio's van de Unie, uitgedrukt in procent van het BBP van de respectievelijke regio

Tabel 19 Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie in de lidstaten - onderverdeling naar sector en functie 1995-1997

Tabel 20 Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie in de lidstaten - onderverdeling naar sector en functie 1997-1999

Tabel 21 Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie in de lidstaten - uitsplitsing per steuninstrument 1997-1999

Tabel 22 Ad-hocoverheidssteun aan de be- en verwerkende industrie (inclusief Treuhand) en de dienstensectoren in de Gemeenschap 1993-1999

Tabel 23 Ad-hocoverheidssteun aan de be- en verwerkende industrie (inclusief Treuhand) en de dienstensectoren in de lidstaten - jaargemiddelden 1995-1997 en 1997-1999

Tabel 24 Overheidssteun aan de landbouw in de lidstaten in procent van het BBP, jaargemiddelden 1995-1997 en 1997-1999

Tabel 25 Overheidssteun aan de visserij in de lidstaten in procent van de toegevoegde waarde in deze sector, berekend op basis van de aanvoer en de gemiddelde prijzen - jaargemiddelden 1995-1997 en 1997-1999 in constante prijzen (1998)

Tabel 26 Communautaire steunmaatregelen ten behoeve van de visserij in het kader van de gemeenschappelijke marktordening en het structuurbeleid 1995-1999

Tabel 27 Overheidssteun aan de steenkoolindustrie in 1995-1997 en 1997-1999 in constante prijzen (1998)

Tabel 28 Overheidssteun aan de spoorwegen in de lidstaten in procent van de toegevoegde waarde van het binnenlands vervoer in 1995-1997 en 1997-1999

Tabel 29 Overheidssteun aan de vervoerssector in de Gemeenschap - jaarlijkse waarden 1995-1999

Tabel 30 Overheidssteun aan de sector financiële diensten in de Gemeenschap - jaarlijkse waarden 1995-1999

Tabel 31 Overheidssteun aan toerisme, media en cultuur in de lidstaten via specifieke programma's in 1995-1997 en 1997-1999

Tabel 32 Overheidssteun aan werkgelegenheid en opleiding in de lidstaten via specifieke programma's in 1995-1997 en 1997-1999

Tabel 33 Gevallen van ad-hocsteun per lidstaat in 2000

Tabel 34 Gevallen van ad-hocsteun per sector in 2000

Tabel 35 Gevallen van ad-hocsteun per doelstelling in 2000

Statistische bijlage

Tabel A1: Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie in actuele prijzen in 1995-1999 (in nationale munt)

Tabel A2: Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie in actuele prijzen in 1995-1999 (in euro)

Tabel A3: Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie in constante prijzen in 1995-1999 (in euro)

Tabel A4: Overheidssteun voor de nieuwe Duitse deelstaten - Jaargemiddelden in 1997-1999

Tabel A5/1-15: Totale overheidssteun - jaarlijks gemiddelde in 1997-1999 per lidstaat

Tabel A5/16: Totale overheidssteun - jaarlijks gemiddelde in 1997-1999 in de EU

Tabel A6/1-15: Totale jaarlijkse overheidssteun in 1995-1999 per lidstaat

Tabel A6/16: Totale jaarlijkse overheidssteun in 1995-1999 in de EU

Communautaire fondsen en instrumenten

Tabel A: Jaarlijkse uitgaven van de Gemeenschap (1995-1999)

Tabel B: Overige communautaire instrumenten (1995-1999)

Tabel C: Gemiddelde jaarlijkse uitgaven van de Gemeenschap per lidstaat (1995-1997)

Tabel D: Gemiddelde jaarlijkse uitgaven van de Gemeenschap per lidstaat (1997-1999)

Figuren

Figuur 1 Overheidssteun in procent van het totale EU-BBP

Figuur 2 Overheidssteun in procent van het totale EU-BBP van de gesteunde sectoren

Figuur 3 Overheidssteun in procent van het nationale BBP in 1995-1997 en 1997-1999

Figuur 4 Totale overheidssteun in de lidstaten, onderverdeeld naar de gemiddelden van de voornaamste sectoren 1995 - 1997 en 1997 - 1999

Figuur 5 Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie in de lidstaten in procent van de toegevoegde waarde. Jaarlijkse gemiddelden 1995-1997 en 1997-1999

Figuur 6 Steun voor O&O, het MKB, milieubescherming en energiebesparingen in de lidstaten - in procent van steun aan be- en verwerkende industrie 1995-1997 en 1997-1999

Figuur 7 Regionale steun in procent van het nationale BBP 1995 - 1999

Figuur 8 Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie in de lidstaten - onderverdeling naar begrotingsuitgaven en belastingfaciliteiten 1997-1999

Figuur 9 Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie - percentage per steuninstrument 1991-1999

Figuur 9 vervolg, Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie - percentage per steuninstrument 1991-1999

Figuur 10 Totale overheidssteun in de Europese Unie 1990-1999

Figuur 11 Het aandeel van de totale overheidssteun voor landbouw en visserij, be- en verwerkende industrie, spoorwegvervoer, steenkool en overige sectoren 1990-1999

Figuur 12 Aandeel van de steun voor horizontale doelstellingen, specifieke sectoren en regionale ontwikkeling ten behoeve van de be- en verwerkende industrie 1990-1999

Figuur 13 Aandeel van horizontale doelstellingen als percentage van de totale horizontale steun

Figuur 14 Overheidssteun aan diensten, anders dan het spoorwegevoer, in de EU

Figuur 15 Totale overheidssteun op nationaal en EU-niveau als percentage van het nationale BBP en het BBP van de EU

INLEIDING

Achtergrond

1. Het communautaire mededingingsbeleid is een van de pijlers waarop de economische activiteiten van de Europese Commissie rusten. Deze activiteiten houden verband met het in het Verdrag neergelegde beginsel van "een open markteconomie met vrije mededinging". Het Verdrag erkent daarmee de fundamentele rol van de markt en van de mededinging in het garanderen van welzijn voor de consument, het aanmoedigen van de optimale toewijzing van middelen en in het leveren van de juiste stimulansen voor het nastreven van doelmatigheid, kwaliteit en innovatie in de productie. Met dit beleid streeft de Commissie er dan ook naar de groei en het concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven te versterken door op de interne markt een effectieve concurrentie te waarborgen en voor markten de voorwaarden te scheppen om goed te functioneren, waarbij zij tegelijkertijd rekening houdt met de specifieke sociale markteconomie in Europa.

2. Een essentieel onderdeel van het mededingingsbeleid is de communautaire controle op overheidssteun, waarvan de positieve aspecten duidelijk zijn. Overheidssteun kan de vrije mededinging frustreren door te voorkomen dat de beschikbare middelen zo efficiënt mogelijk worden toegewezen, en kan zo een bedreiging vormen voor de eenheid van de interne markt. In veel gevallen leidt het toekennen van overheidssteun tot een lagere economische welvaart en vaak worden bedrijven minder gestimuleerd om efficiënter te werken. Steun maakt het ook mogelijk dat minder efficiënte bedrijven overleven ten koste van efficiënter werkende ondernemingen. Naast het creëren van distorsies in de interne markt, kan de toekenning van overheidssteun de handel tussen de EU en derde landen ongunstig beïnvloeden en deze soms aanzetten tot het nemen van vergeldingsmaatregelen, hetgeen een bron van verdere inefficiëntie kan vormen. Het unieke controlesysteem dat in de gehele Europese Unie en de Europese Economische Ruimte bestaat, is bedoeld om al deze inefficiënties te verminderen. Dit controlesysteem, dat gebaseerd is op een reeks regels die stevig in de Europese verdragen zijn verankerd, levert een belangrijke bijdrage aan de volledige verwezenlijking van de voordelen van de interne markt en de economische en monetaire unie.

3. Terwijl de interne markt en de economische en monetaire unie echter nieuwe mogelijkheden scheppen voor het Europese bedrijfsleven, dragen beide bij aan de fundamentele veranderingen die plaatsvinden in het klimaat waarin dit bedrijfsleven opereert. Deze veranderingen komen niet alleen voort uit ontwikkelingen die de Gemeenschap op gang brengt, maar ook uit externe factoren, zoals het veranderende karakter van de globalisering en de toenemende kansen en uitdagingen op de markten waar Europa van afhankelijk is. De Europese economie heeft in de afgelopen twintig jaar grote veranderingen ondergaan en staat nu op het punt nog verder te veranderen. Het proces van economische integratie wordt voortvarend voortgezet en zelfs voordat de kandidaat-lidstaten daadwerkelijk lid van de Europese Unie worden, neemt de mate van integratie tussen hen, evenals tussen andere landen die deel uitmaakten van de voormalige Sovjetunie en de Unie, met ongekende snelheid toe.

4. Tegelijk met dit proces van economische integratie heeft een ongeëvenaard proces van deregulering of liberalisering van industrieën plaatsgevonden, die voorheen tot het nationale domein behoorden. Voorbeelden hiervan zijn onder meer de luchtvaart, de elektriciteitssector en de telecommunicatie. De liberalisering van deze sectoren heeft ze opengesteld voor meer concurrentie van binnen en buiten de Europese Unie.

5. Uit de liberalisering zijn niet alleen structurele wijzigingen naar voren gekomen, maar ook gedragsveranderingen. Dankzij internet en het mondiale bewustzijn dat dit met zich meebrengt, in combinatie met de opheffing van de vele grensobstakels die tot nog toe bestonden, worden de meest dynamische, innovatieve en winstgevende activiteiten nog mobieler dan in de afgelopen jaren. Er ontstaat een onstuitbare drang om optimaal gebruik te maken van mondiale hulpbronnen. Ook de politieke prioriteiten zijn gewijzigd. Zoals deze zijn neergelegd in het Verdrag van Amsterdam, komt de nadruk bijvoorbeeld te liggen op zaken als milieubescherming en werkgelegenheid. De problemen waarvoor de Commissie en de lidstaten nu bij de ontwikkeling van het controlebeleid en van beleidsmaatregelen inzake overheidssteun komen te staan, worden dan ook complexer.

6. Er wordt erkend dat, om de tekortkomingen van de markt, die niet in de laatste plaats door dit veranderende klimaat worden veroorzaakt, teniet te doen steunmaatregelen van de Gemeenschap of van de overheid gerechtvaardigd kunnen zijn. Dergelijke steunmaatregelen kunnen bijvoorbeeld worden gebruikt om de effecten van ongewenste marktresultaten op het gebied van middelentoewijzing of inkomstenverdeling te verzachten. Bovendien kunnen steunmaatregelen ook nodig zijn om beleid te versterken dat niet uitsluitend wordt ondersteund door krachten die op de markt werkzaam zijn of om diensten te verlenen die bovenop hun marktwaarde, positieve externe voordelen brengen. Als dergelijke steunmaatregelen desalniettemin de vorm van overheidssteun aannemen, zal de controle op de overheidssteun ervoor proberen te zorgen dat de afzonderlijke steunmaatregelen niet gepaard gaan met mededingingsvervalsing. En hoewel in de Verdragen geen grond werd geleverd om de steeds toenemende distorsies, die voortkwamen uit de grote omvang van de overheidssteun in bepaalde sectoren, aan te pakken, heeft de controle op de overheidssteun door de jaren heen geholpen veel van de ergste uitwassen van overheidssteun te beperken.

7. Op de top van de Europese Raad in Lissabon en vervolgens in Stockholm, echter, werd de noodzakelijke politieke aanzet gegeven om het probleem bij de wortel aan te pakken. Er werd erkend dat het, wil Europa in staat zijn tot duurzame economische groei, met meer en betere banen en een sterkere sociale cohesie, noodzakelijk is om zijn concurrentiepositie te versterken door er niet alleen voor te zorgen dat de Europese maatschappij zelf zowel dynamisch als op kennis gebaseerd is, maar eveneens door de omvang van de overheidssteun terug te dringen. Het algehele strategische doel wordt ondersteund door een reeks maatregelen [1], maar het belang van de controle op overheidssteun en de terugdringing van de omvang ervan moet worden gezocht in het kader van het economische hervormingsproces.

[1] Een informatiemaatschappij voor iedereen; Totstandbrenging van een Europese ruimte van onderzoek en innovatie; Het scheppen van een gunstig klimaat voor het starten en ontwikkelen van innovatieve bedrijven, met name KMO's; Economische hervormingen voor een voltooide en volledig operationele interne markt; Efficiënte en geïntegreerde financiële markten; Coördinatie van het macro-economisch beleid: begrotingsconsolidatie, kwaliteit en houdbaarheid van de overheidsfinanciën; Onderwijs en opleiding gericht op het leven en werken in de kennismaatschappij; Méér en betere banen voor Europa: ontwikkeling van een actief werkgelegenheidsbeleid; Modernisering van de sociale bescherming; Bevordering van sociale insluiting.

8. Niettemin zijn er, buiten het economische hervormingsproces om, meer redenen voor het bieden van overheidssteun en controle op overheidssteun dan alleen het leveren van een bijdrage aan het concurrentievermogen van de Europese industrie. Het is van essentieel belang dat een gedegen controle op de overheidssteun en een verstandig gebruik van overheidsmiddelen leiden tot bijvoorbeeld het terugdringen van de verschillen tussen welvarende regio's en regio's waar ofwel sprake is van een concentratie van in crisis verkerende sectoren of waar in het geheel geen werkgelegenheid is. Het risico van polarisatie is in West-Europa wellicht relatief hoog, gezien het feit dat de arbeidsmobiliteit relatief lager is dan in veel van de regio's van onze belangrijkste handelspartners. Om te voorkomen dat er armoede gaat ontstaan, moet de sociale mobiliteit ofwel evenredig zijn met het kapitaalverkeer of moeten de regio's worden ondersteund in de ontwikkeling van hun eigen comparatieve voordelen, zodat ze werkgelegenheid kunnen scheppen.

9. In dit kader zijn investeringen in Europese economieën van cruciaal belang en een van de manieren om te meten hoe aantrekkelijk Europa is voor investeerders, is de omvang van de buitenlandse directe investeringen in Europa. Het is zorgwekkend dat met name in een aantal lidstaten het niveau van de buitenlandse directe investeringen onder dat van de overheidssteun en Gemeenschapsfinanciering ligt, terwijl in andere staten de buitenlandse directe investeringen dergelijke overheidssteun in het niet doen verdwijnen. Het is duidelijk dat bij het nastreven van de doelstellingen van Lissabon investeringen moeten worden gestimuleerd en dat overheidssteun, in combinatie met andere beleidsmaatregelen, ervoor moet zorgen dat Europa een kundige en goed opgeleide beroepsbevolking kan bieden en een belasting- en regelgevend klimaat dat ondernemerschap aanmoedigt. De effecten van flexibele lonen en het belang van prikkels voor de mobiliteit van werknemers zouden moeten worden onderzocht. Er ontwikkelt zich een corpus van theoretisch werk omtrent de vraag of bedrijven moeten worden aangemoedigd samen te gaan. Dit en ander onderzoek zou een bijdrage moeten leveren aan het denken over de evolutie van beleid inzake overheidssteun. Het is soms moeilijk om creatief beleid te ontwikkelen dat nieuwe bedrijfstakken aantrekt, terwijl het tegelijk de noodzakelijke begeleidende investeringen in menselijke hulpbronnen biedt. Wanneer bepaalde bedrijfstakken in verval raken, moeten andere paraat staan om nieuwe werkgelegenheidskansen te bieden.

10. De lidstaten hebben een aantal instrumenten tot hun beschikking om op markten tussenbeide te komen en het is van wezenlijk belang dat het economisch meest efficiënte middel gebruikt wordt om de beoogde doelstelling te realiseren. Als overheidssteun als het geschiktste instrument wordt beschouwd, moeten de doelstellingen dienaangaande voldoende goed omschreven zijn, zodat het mogelijk is toezicht te houden op zijn effectiviteit en zijn succes te vergelijken met andere soorten steunmaatregelen. Het toezicht op en de follow-up van de uitgaven voor overheidssteun zijn dan ook wezenlijke onderdelen van de nationale beleidsmaatregelen inzake overheidssteun en het communautaire controlebeleid inzake overheidssteun.

11. Het toezicht en de follow-up zouden ook vergezeld moeten gaan van doorzichtigheid bij de controle op en het gebruik van overheidssteun. De publicatie van dit negende verslag onderstreept dat de Commissie en alle lidstaten dit beleid nog steeds hoog in het vaandel hebben staan. Het verzamelen en publiceren van gegevens over de toegekende steunbedragen is een van de belangrijkste manieren waarop de Commissie laat zien dat zij de actuele resultaten van haar controlebeleid en de respectieve steunmaatregelen van iedere lidstaat voortdurend nauwlettend in de gaten houdt.

12. Naarmate het beleid inzake overheidssteun in de Europese Unie evolueert, moet rekening worden gehouden met de internationale context en inzonderheid met de multilaterale verplichtingen die door de WTO-voorschriften zijn opgelegd: de WTO-Overeenkomst inzake de landbouw en de WTO-Overeenkomst inzake subsidies en compenserende maatregelen.

13. Bilaterale overeenkomsten die zijn gesloten met landen die kandidaat zijn voor het lidmaatschap van de Europese Unie, bevatten een duidelijke verplichting voor hen om zich te houden aan de communautaire regels inzake de toekenning van overheidssteun. De volledige naleving van deze regels is nog steeds noodzakelijk, en doorzichtigheid is de eerste stap die moet worden gezet in de tenuitvoerlegging ervan. Er zijn bilaterale overeenkomsten gesloten met andere landen en in de meeste gevallen zijn hierin bepalingen opgenomen om een adequate controle op overheidssteun te waarborgen. De bepalingen inzake doorzichtigheid moeten als fundamenteel worden beschouwd en dienen derhalve in een vroeg stadium ten uitvoer te worden gelegd. In dit overzicht wordt als altijd een voorbeeld gegeven van wat op het gebied van doorzichtigheid van deze en onze andere handelspartners mag worden verwacht.

Conceptuele opmerkingen

14. Sinds 1988 heeft de Commissie regelmatig overzichten van de overheidssteun gepubliceerd. Na het eerste overzicht, dat de periode 1981-1986 bestreek, verscheen om de twee jaar een bijgewerkt overzicht. [2] Om de doorzichtigheid verder te verbeteren, actuelere informatie te verschaffen en zichzelf in staat te stellen vroegtijdig nieuwe tendensen in de toekenning van overheidssteun op te sporen en derhalve sneller op veranderende omstandigheden in te spelen, besloot de Commissie in 1998 dit overzicht op jaarbasis te publiceren. Het negende overzicht, dat betrekking heeft op de periode 1995-1999, is het derde jaarlijks gepubliceerde overzicht.

[2] Referenties: COM (88) 945 COM (90) 1021 COM (92) 1116 COM (95) 365 COM (97) 170 COM (98) 417 COM (99) 148 COM (00) 205

15. De cijfergegevens voor dit overzicht zijn door de diensten van de Commissie in nauwe samenwerking met de lidstaten samengesteld. Historische gegevens, waarop voorgaande overzichten werden gebaseerd, zijn geactualiseerd met cijfers voor 1999. Voorts is bij de actualisering van de historische gegevens rekening gehouden met de terugbetaling van onverenigbare steun en zijn gegevens over overheidssteun opgenomen die na onderzoek door de Commissie werd aangemerkt als 'niet-aangemelde' steun. Daarnaast zijn de lidstaten de historische gegevens blijven verifiëren en hebben zij deze, indien nodig, gewijzigd, waarmee zij ervoor hebben gezorgd dat het betrouwbaarheidsgehalte van de cijfers relatief hoog is. Zo hebben bijvoorbeeld de grondige herzieningen die de Italiaanse en Zweedse nationale overheden met betrekking tot hun respectieve gegevens hebben doorgevoerd, bijgedragen aan de betrouwbaarheid van het overzicht.

16. Indien de Commissie, rekening houdend met gewijzigde omstandigheden, besluit dat een maatregel waarvan eerder werd aangenomen dat hij geen steunmaatregel vormde, overheidssteun omvat, wordt het steunbedrag volledig in het overzicht opgenomen. Zo besloot de Commissie in december 1998, na bestudering van de Ierse vennootschapsbelasting, dat de bestaande regeling overheidssteun vormde. Als gevolg van deze beschikking is de omvang van de overheidssteun in Ierland in de periode 1997-1999 aanzienlijk toegenomen vergeleken met de periode 1995-1997. Hoewel deze verhoging geen vrijwillige wijziging weergeeft van het beleid inzake overheidssteun van de Ierse regering, weerspiegelt het wel het bedrag van de belastingfaciliteiten in het kader van de vennootschapsbelasting.

17. Overheidssteun kan worden toegekend in de vorm van allerlei overheidsmiddelen. Het begrip overheidsmiddelen is zeer rekbaar en omvat niet alleen het centrale overheidsbudget, maar alle middelen van de overheid, waaronder belastingfaciliteiten. Daarnaast omvatten overheidsmiddelen nog de verschillende administratieve organen van de overheid, instanties die namens de overheid optreden, andere parastatale instellingen en ook nog overheidsondernemingen, ongeacht of zij onder het publieke recht of het privaatrecht vallen. Voordelen in natura, zoals het gebruik van faciliteiten die de overheid beschikbaar stelt, kunnen ook overheidssteun omvatten.

18. Overheidssteun houdt in dat bepaalde economische sectoren, regio's of activiteiten een voorkeursbehandeling krijgen ten opzichte van de rest, teneinde de economische activiteit te bevorderen. Het begrip overheidssteun is echter niet van toepassing op alle soorten overheidsbemoeienis die ten doel hebben de kosten van het verwerven van bepaalde goederen of diensten te verlagen. Zo kunnen bijvoorbeeld subsidies voor woningkopers indirect steun bieden aan de bouwsector, terwijl deze niet altijd zijn te beschouwen als concurrentieverstorend en als een negatieve beïnvloeding van de handel tussen de lidstaten en daarmee als overheidssteun.

19. Dit overzicht behelst nationale overheidssteun als omschreven in artikel 87, lid 1, van het EG-Verdrag [3], die door de vijftien lidstaten wordt verleend en door de Commissie is onderzocht. Compensatie die in overeenstemming met artikel 86, lid 2, [4] wordt verleend aan ondernemingen die een openbaredienstverplichting vervullen kan, volgens recente uitspraken van het Hof [5], als overheidssteun worden aangemerkt. Derhalve zijn de procedurele bepalingen van artikel 88 van toepassing en sinds kort is in principe voorafgaande goedkeuring door de Commissie vereist. In het verleden hebben de lidstaten echter vaak geen aanmelding gedaan van dit soort overheidssteun. In de vervoerssector gelden andere regels in verband met specifieke verplichtingen die in de communautaire wetgeving zijn vervat op grond van de artikelen 73 inzake vervoer over land en 80, in samenhang met 86, lid 2, EG-Verdrag, inzake lucht- en zeevervoer. Het is de bedoeling dat deze compensatie wordt aangegeven, met name de compensatie die wordt toegekend in het spoorwegvervoer, omdat deze sector vrijgesteld is van de aanmeldingsprocedure van artikel 88, lid 3, welke vrijstelling niet is aangetast door recente uitspraken van het Hof. Gegevens over openbaredienstverplichtingen zijn dan ook alleen voor het spoorwegvervoer in het overzicht opgenomen, maar kunnen soms voorkomen in de beschikkingen van de Commissie ten aanzien van overheidssteun in de zeldzame gevallen waarin steun wordt verleend in het kader van artikel 86, lid 2. Zo worden bijvoorbeeld de financiële aspecten van het openbare lucht- of zeevervoer getoetst aan artikel 86, lid 2, maar ook, afhankelijk van de situatie, aan artikel 87, lid 2. Algemene maatregelen en overheidssubsidies die de handel niet beïnvloeden en de concurrentie niet vervalsen of dreigen te vervalsen, worden niet in het overzicht behandeld, omdat ze niet onder de onderzoeksbevoegdheden van de Commissie vallen.

[3] Behoudens de afwijkingen waarin dit Verdrag voorziet, zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt, voorzover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.

[4] De ondernemingen belast met het beheer van diensten van algemeen economisch belang of die het karakter dragen van een fiscaal monopolie, vallen onder de regels van dit Verdrag, met name onder de mededingingsregels, voorzover de toepassing daarvan de vervulling, in feite of in rechte, van de hun toevertrouwde bijzonder taak niet verhindert. De ontwikkeling van het handelsverkeer mag niet worden beïnvloed in een mate die strijdig is met het belang van de Gemeenschap.

[5] Zie de zaken: T-106/95; T-46/97 en C-332/98 van het Gerecht van eerste aanleg.

20. De Commissie heeft bij vrijstellingsverordening besloten dat bepaalde steunmaatregelen niet aan alle criteria van artikel 87, lid 1, voldoen en dat ze om die reden worden vrijgesteld van de aanmeldingsprocedure waarin artikel 88, lid 3, voorziet, zo lang de toegekende steun aan dezelfde onderneming over een periode van drie jaar niet de 100.000 EUR overstijgt. Dergelijke de minimis-steun is niet in het overzicht opgenomen.

21. In de toekomst zal het overzicht gegevens over overheidssteun bevatten die is toegekend via steunregelingen en ad-hocsteun die is vrijgesteld van aanmelding op grond van de groepsvrijstellingsverordeningen. Momenteel zijn er twee van dergelijke vrijstellingsverordeningen goedgekeurd, een voor opleidingssteun [6] en een voor overheidssteun aan kleine en middelgrote ondernemingen [7]. In beide gevallen zijn de lidstaten verplicht jaarlijkse verslagen in te dienen over overheidssteun die is toegekend in het kader van de voorwaarden van deze verordeningen van de Commissie. Deze gegevens zullen in 2002 beschikbaar zijn voor analyse.

[6] Verordening (EG) nr. 68/2001 van de Commissie van 12 januari 2001

[7] Verordening (EG) nr. 70/2001 van de Commissie van 12 januari 2001

22. Het belangrijkste doel van overheidssteun is de tekortkomingen in de markt in verscheidene economische sectoren te verhelpen, om nationale, regionale of communautaire beleidsdoelstellingen te ondersteunen of om de mogelijke sociale gevolgen van structurele wijzigingen die in alle Europese economieën plaatsvinden, te reduceren. De voorwaarden waaronder steun mag worden verleend, zijn neergelegd in een of meer van de talrijke EU-regels die betrekking hebben op de controle van overheidssteun. In theorie kan dan ook een duidelijke, ondubbelzinnige beoordeling van de overheidssteun worden uitgevoerd vanuit zowel een functioneel als een op de regels gebaseerd standpunt. In de praktijk weerspiegelen de voordelen die voortkomen uit een individuele steunverlening vaak de complexiteit van onze economieën, en ze houden dan ook verband met een samenstel van doelstellingen en regels. Zo kan bijvoorbeeld de steun die aan specifieke sectoren wordt verleend ook worden beschouwd als een versterking van de regionale en/of sociale doelen. Anderzijds kan steun die wordt verstrekt op grond van regionale steunregels vrij legitiem worden gebruikt voor de ondersteuning van bepaalde economische entiteiten, zoals KMO's, of activiteiten als opleiding of O&O.

23. Dienovereenkomstig en binnen de beperkingen die worden opgelegd door de huidige, maar voortdurend toenemende gedetailleerdheid van de beschikbare gegevens, presenteert dit overzicht een beoordeling van de omvang van de overheidssteun vanuit beide bovengenoemde gezichtspunten. In lijn met de voorgaande uitgaven van dit overzicht, richt deze uitgave zich vooral op de analyse van steun aan de be- en verwerkende industrie. Bovendien is, gezien het groeiende belang van steun ter bevordering van bepaalde beleidsdoelen als O&O, KMO's, milieubescherming en de reductie van CO2 en andere emissiegassen, de analyse die in het achtste overzicht is geïntroduceerd, gehandhaafd. De hoofdstukken over steun aan bepaalde sectoren van de be- en verwerkende industrie en aan bepaalde doelstellingen zijn opnieuw ingedeeld en het hoofdstuk over steuninstrumenten is uitgebreid. Daarnaast is een kort hoofdstuk toegevoegd over bepaalde trends in het jaar 2000 die nu al waarneembaar zijn.

24. Ook over steun die is verleend aan de sectoren landbouw, visserij, steenkoolindustrie en vervoer wordt verslag gedaan, maar gezien de geringere mate van gedetailleerdheid die momenteel beschikbaar is, wordt daarbij geen nadruk gelegd op de einddoelstellingen van dergelijke steun en op de gebruikte steuninstrumenten. Wanneer er echter sprake is van nieuwe tendensen of beleidsmaatregelen, dan worden deze gepresenteerd. Gezien het groeiende belang van de dienstensector in de Europese economie, is de lidstaten verzocht informatie te verschaffen over het dienstenbestanddeel van belangrijke steunregelingen die voor veel sectoren openstaan. Het onderhavige overzicht bevat een samenvatting van de gegevens van drie lidstaten en in toekomstige overzichten zal dit worden uitgebreid naar een samenvatting voor de hele EU.

25. Bij de vergelijking van patronen van overheidssteun tussen de lidstaten is de analyse toegespitst op de jaargemiddelden voor de driejaarsperiode 1997-1999. De jaargemiddelden over deze periode worden vergeleken met de jaargemiddelden van de periode 1995-1997 als uit de analyse trends in de toekenning van steun naar voren komen. Omdat op grond van jaarcijfers niet altijd betrouwbare conclusies ten aanzien van veranderende trends op de middellange en lange termijn kunnen worden getrokken, worden deze gegevens niet algemeen voor vergelijkingen gebruikt. Wanneer het echter van belang was snelle veranderingen te belichten, is commentaar geleverd bij de jaarcijfers van 1999. Voor de eerste maal is een historisch overzicht gegeven van de omvang van de overheidssteun sinds 1990. Ook zijn voor het eerst sinds het vijfde overzicht de gegevens over de steun die aan de landbouwsector is verleend, uitgesplitst naar lidstaat.

26. Teneinde de cijfers die in het overzicht worden vermeld, vergelijkbaar te maken, zijn ze allemaal uitgedrukt in constante prijzen van 1998 [8].

[8] De steunbedragen voor de be- en verwerkende industrie in actuele prijzen worden vermeld in de statistische bijlage (bijlage II).

27. Een algemene uiteenzetting over de toegepaste methode wordt in de technische bijlage (bijlage I) gegeven. De statistische bijlage (bijlage II) bevat de basisstatistieken over de steun aan de be- en verwerkende industrie en de totale steun. Communautaire fondsen en instrumenten zijn derhalve niet opgenomen in de nationale cijfers inzake overheidssteun. In bijlage III wordt een overzicht gegeven van de communautaire fondsen en instrumenten.

SAMENVATTING en CONCLUSIES

Samenvatting

28. Er is sprake van een toenemend belang van de met het overzicht samenhangende gegevensanalyse. Deze draagt bij aan een verbeterde doorzichtigheid bij de tenuitvoerlegging door de lidstaten van de beschikkingen van de Commissie inzake overheidssteun. Voorlopige gegevens over 1999 zijn gebruikt ter ondersteuning van bepaalde voorstellen in de aanbevelingen van de Commissie voor de algemene richtsnoeren voor het economisch beleid en in het recentelijk uitgekomen samenvattende verslag dat is gepresenteerd op de Europese Raad van Stockholm. Gezien de veranderende context van het overzicht, hebben de lidstaten gereageerd op het verzoek van de Commissie om ervoor te zorgen dat zowel de huidige als de historische gegevens die zij leveren zo betrouwbaar mogelijk zijn.

29. In het kader van de verplichtingen die de lidstaten in Stockholm zijn aangegaan, is een selectie van de gegevens op zodanige wijze gepresenteerd dat de informatie die zij verschaffen tot beter overwogen keuzes leidt met betrekking tot reducties in overheidssteun en waar deze reducties kunnen worden toegepast. Teneinde de belofte om in 2003 een reductie in overheidssteun te verwezenlijken, na te komen, terwijl juist in 2000 en 2001 de uitgaven inzake overheidssteun zijn toegenomen, zullen de lidstaten zeer snel moeten reageren willen zij in 2003 inderdaad een neerwaartse tendens hebben ingezet. Deze uitgave van het overzicht zou een deel van de benodigde informatie moeten bieden als de bestedingsplannen van de lidstaten in de nabije toekomst gewijzigd moeten worden.

30. De Europese Unie is een diensteneconomie. De sector commerciële dienstverlening neemt een groot deel van het totale BBP voor zijn rekening en dit aandeel is zelfs nog groter als de sociale en overheidsdiensten worden meegerekend. Gezien het belang van de dienstverlening, wordt er steeds meer nadruk gelegd op de analyse van de steun die in deze sector wordt toegekend en, afhankelijk van de informatie die de lidstaten verstrekken, zal in de toekomst een gedetailleerder beeld van de trends en patronen in de toekenning van steun worden gepresenteerd.

Algemene resultaten

31. Uit de resultaten van het overzicht blijkt dat de algemene omvang van overheidssteun in de Europese Unie is blijven dalen. Bovendien nemen de onderlinge verschillen tussen de lidstaten wat betreft de middelen die aan nationale overheidssteun worden toegekend, af. De resultaten laten ook zien dat het proces van ingrijpende herstructurering in productieve bedrijfstakken, dat in sommige lidstaten in de jaren negentig plaatsvond, ten einde loopt. De herstructurering van bepaalde dienstverlenende bedrijfstakken, zoals luchtvaartmaatschappijen en de financiële sector, lijkt ook af te lopen na de betrekkelijk recente liberalisering van deze sectoren.

32. De totale omvang van nationale overheidssteun in de EU is gedaald van een jaargemiddelde van 102 miljard EUR in de periode 1995-1997, naar 90 miljard EUR in de periode 1997-1999. Hoewel de verminderde steun aan de be- en verwerkende industrie, vervoer en landbouw het meest heeft bijgedragen aan deze daling met 12 miljard EUR, is er ook een teruggang te zien geweest in de omvang van de steun aan de steenkoolindustrie. In tegenstelling tot de algemene neerwaartse tendens die zichtbaar wordt bij een vergelijking van de twee verslagperiodes, zijn er stijgingen te zien in de steun die is toegekend aan de visserij- en dienstensector. Op het gebied van werkgelegenheid en opleiding zijn geen volledige gegevens over de periode 1995-1999 beschikbaar, zodat er geen vergelijking tussen deze twee periodes kan worden gemaakt. Uit een vergelijking met recente jaargegevens blijkt echter dat de steun die aan deze twee doelstellingen is verleend, sinds 1997 ieder jaar is toegenomen.

33. De omvang van de overheidssteun is in alle lidstaten, behalve Denemarken, Ierland, Luxemburg en Nederland gedaald. De minieme stijging in Denemarken wordt veroorzaakt door aanzienlijke stijgingen in de steun die nu wordt toegekend om de werkloosheid te bestrijden en opleiding in dit land te ondersteunen. De stijging in Ierland wordt grotendeels veroorzaakt doordat de Ierse vennootschapsbelasting, die pas sinds 1998 als overheidssteun wordt beschouwd, nu wordt meegerekend, gecombineerd met kleinere stijgingen van de steun aan landbouw en financiële diensten. In Luxemburg wordt de stijging volledig veroorzaakt door de recente scherpe, hoewel tijdelijke, stijging in subsidies die worden uitgekeerd voor extra investeringen in het spoorwegnet in dat land; een net dat de communicatie tussen veel lidstaten ten goede komt. In Nederland heeft de toename van de steun voor de spoorwegen en de landbouw de daling in de andere sectoren meer dan gecompenseerd. Net als in voorgaande perioden zijn Duitsland en Italië de twee lidstaten die het meest tot de daling met 12 miljard EUR hebben bijgedragen, dankzij een afname van hun steun met respectievelijk bijna 6 miljard EUR en 5 miljard EUR.

34. Niet alleen de omvang, maar ook de samenstelling van de overheidssteun is echter van invloed op de mededinging in de interne markt. In de periode 1997-1999 was de sectorspecifieke steun nog altijd relatief hoog in België (spoorwegen), Duitsland (steenkool en spoorwegen, hoewel de steun in absolute termen afnam), Griekenland (spoorwegen), Spanje (spoorwegen, steenkool en scheepsbouw) en Frankrijk (spoorwegen en financiële diensten). In Portugal neemt de regionale steun, die vrijwel geheel bestemd is voor de dienstensector en wordt toegekend in de vorm van belastingvoordelen, ongeveer de helft van alle steun voor zijn rekening

Gedetailleerde bevindingen en specifieke kwesties

35. Het totale bedrag aan steun dat over de hele Gemeenschap is toegekend aan de be- en verwerkende industrie, berekend over 5 jaar van 1995 tot 1999, bevestigt de bevindingen van de drie voorgaande overzichten, waarin een hoogtepunt in de steunverlening werd waargenomen in 1993. Vanaf dat jaar heeft er een geleidelijke teruggang plaatsgevonden in de omvang van steun in de EU. Anders dan in de verslagperiode van 1995 tot 1997, toen de jaarlijkse gemiddelde steun op 36 miljard EUR lag, ligt het jaarlijkse gemiddelde tijdens de huidige verslagperiode op 28 miljard EUR. Deze daling is met name bemoedigend omdat de jaarlijkse vermindering met 6 miljard EUR van 1997 op 1998 zich heeft doorgezet van 1998 op 1999.

36. De totale omvang van de steun die in de hele EU aan de be- en verwerkende industrie is toegekend, is van de voorgaande op de huidige verslagperiode met ongeveer 23% verminderd, welke vermindering is te danken aan een afname van de steun met 3 miljard EUR in Duitsland en met 4 miljard EUR in Italië. Kleinere verminderingen zijn zichtbaar in België, Griekenland, Spanje, Luxemburg, Nederland en het VK.

37. De drie nieuwe lidstaten, Oostenrijk, Finland en Zweden nemen minder dan 4% van de totale steun voor de be- en verwerkende industrie voor hun rekening, hoewel hun huidige aandeel een toename betekent ten opzichte van het aandeel van minder dan 3% dat ze twee jaar geleden nog hadden.

38. Tussen de lidstaten blijven verschillen bestaan in de steunbedragen die worden toegekend aan de be- en verwerkende industrie. Uitgedrukt in procent van de toegevoegde waarde is de steunspreiding aanzienlijk: het hoogste steunpeil (4,3% in Griekenland) ligt zeven maal zo hoog als het laagste steunpeil in de Europese Unie (0,6% in het Verenigd Koninkrijk). De lidstaten met de laagste steunniveaus voor de be- en verwerkende industrie zijn het Verenigd Koninkrijk, Zweden, Portugal en Nederland. In deze landen ligt de steun ver beneden het EU-gemiddelde.

39. Worden de verschillen binnen de lidstaten beschouwd vanuit het oogpunt van de cohesie, dan blijkt dat het aandeel van de steun van de vier cohesielanden, Griekenland, Ierland, Portugal en Spanje, slechts is toegenomen van 9% van de totale steun aan de be- en verwerkende industrie in de vorige verslagperiode tot ongeveer 10% in 1997-1999. Verder is deze toename voornamelijk te wijten aan het meerekenen van de gegevens van de Ierse vennootschapsbelastingregeling, die de Commissie sinds 1998 als overheidssteun beschouwt. Deze steunregeling is voor ongeveer 1% van alle steun aan de be- en verwerkende industrie verantwoordelijk. Ter vergelijking: het aandeel van de vier grote economieën - Duitsland, Italië, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk - in de steun aan de be- en verwerkende industrie is gedaald van 82 tot 79%. (Duitsland vertegenwoordigt 36% van het totaal, Italië 21%, Frankrijk 17% en het Verenigd Koninkrijk 5%.)

40. Wat de doelstellingen van de steun betreft, zijn er vrij weinig wijzigingen opgetreden in het aandeel van de steun voor horizontale doelstellingen, met name voor de be- en verwerkende industrie en de steungebieden. De variatie is in de meeste lidstaten op minder dan 9% blijven steken. De enige landen waar grotere variaties zijn waargenomen, zijn België en Spanje met aanzienlijke verminderingen in de sectorale steun en Zweden, waar de stijging van de steun aan horizontale doelstellingen evenredig is aan de vermindering van de regionale steun. Op EU-niveau ligt het aandeel van de steun voor horizontale doelstellingen, zoals voor de bevordering van onderzoek en ontwikkeling, milieubescherming en steun aan kleine en middelgrote ondernemingen, op 37%. Het aandeel van de sectorale steun in de totale steun aan de be- en verwerkende industrie is gedaald tot 7%. Over het geheel genomen, wordt het merendeel van de steun aan de be- en verwerkende industrie in de Europese Unie (56%) besteed aan regionale doelstellingen. Deze steun is in hoofdzaak bestemd voor de minst welvarende regio's die in aanmerking komen voor regionale steun uit hoofde van artikel 87, lid 3, onder a), van het EG-Verdrag. Als de buitengewone steun van de THA en haar opvolgers aan de nieuwe Duitse deelstaten buiten beschouwing wordt gelaten, daalt dit aandeel tot 53%.

41. Wat betreft de instrumenten die worden gebruikt bij het toekennen van steun aan de be- en verwerkende industrie op communautair niveau, hebben de lidstaten de voorkeur gegeven aan begrotingsuitgaven: ongeveer 75% van deze steun is gefinancierd uit de begroting. De voorkeur voor financiering via de begroting boven steunverlening via het belastingstelsel, hetgeen minder doorzichtig is, doet zich echter niet in alle lidstaten even sterk gelden. Wordt in sommige landen bijna alle steun aan de be- en verwerkende industrie gefinancierd uit de begroting, in andere landen, zoals Denemarken, Frankrijk en Ierland, wordt meer dan 35% van de steun verleend in de vorm van belastingvoordelen.

42. Net zoals in eerdere overzichten blijkt er nog altijd een relatief groot, doch voortdurend afnemend volume ad-hocsteun aan individuele ondernemingen te worden verleend, buiten de regelingen ter bevordering van horizontale, sectorale of regionale doelstellingen om. In de be- en verwerkende industrie, de financiële diensten en het vervoer maakt een beperkt aantal individuele steunmaatregelen van grote omvang een onevenredig groot deel uit van de totale steun. Ad-hocsteun, die voornamelijk met het oog op redding en herstructurering van ondernemingen wordt toegekend, brengt tegelijkertijd het grootste risico van concurrentievervalsing met zich mee. In de be- en verwerkende industrie steeg het aandeel van de totale steun voor deze sectoren naar 11% in 1994, alvorens terug te vallen tot 1,7% in 1999. Wordt de via de Treuhandanstalt/BvS aan de nieuwe Duitse deelstaten verleende steun - die met ad-hocsteun kan worden gelijkgesteld - meegerekend - dan steeg het aandeel in de totale steunverlening tot 37% in 1994, waarna weer een daling te zien was tot 4,7% in 1999.

Conclusies

43. In een snel veranderende wereld is een voortdurende herziening van het controlebeleid inzake overheidssteun noodzakelijk om ervoor te zorgen dat het eerlijk en rechtvaardig blijft voor zowel de lidstaten, de industrie als de consumenten. De toepassing van de basisbeginselen moet voortdurend worden afgestemd op de fundamentele veranderingen die plaatsvinden in het klimaat waarin de Europese industrieën actief zijn en op de onderbouwing van de ontwikkeling van industrieel en sociaal beleid.

44. De bemoeiingen van de overheid, met name de steunmaatregelen, hebben ten doel de ongewenste resultaten van marktprocessen te verhelpen. Echter, net als andere vormen van overheidsbeleid, moeten steunmaatregelen constant gerechtvaardigd zijn, kritisch onderzocht worden en tegen het licht worden gehouden. Naast de noodzaak zo min mogelijk concurrentievervalsing te laten plaatsvinden, moet de toekenning van steun ook worden afgezet tegen beperkingen op nationale overheidsfinanciën, terwijl in de Europese context de steunverlening verenigbaar moet zijn met het kader van de economische en monetaire unie en het Stabiliteitspact. Overheidsmiddelen moeten beperkend en efficiënt worden aangewend.

45. In de Europese Unie bestaat overeenstemming over de noodzaak van een streng begrotingsbeleid. Er wordt gediscussieerd over de omvang van de overheidsgoederen en -diensten die zouden moeten worden geleverd en de doelmatigheid waarmee ze kunnen worden geleverd. Dit overzicht behandelt de maatregelen van de overheid die onder het begrip overheidssteun vallen zoals gedefinieerd in artikel 87 van het EG-Verdrag en die genomen zijn in de volle wetenschap van de recente verbintenis van alle lidstaten tot het terugdringen van de omvang van de steun als percentage van het BBP.

46. Ter ondersteuning van de verbintenis die de lidstaten in Stockholm zijn aangegaan inzake de noodzaak de omvang van overheidssteun te verminderen, moet er een instrument komen dat uitreikt boven de doelstellingen van dit overzicht. Er is behoefte aan een veel gedetailleerder niveau van toezicht en follow-up van de steunmaatregelen. Bovendien moet de ervaring die 15 lidstaten hebben opgedaan in het uitvoeren van nationale, regionale en lokale beleidsmaatregelen inzake overheidssteun kunnen worden uitgewisseld. Er moet inzicht worden verkregen in de complexe drijfveren van het beleid inzake overheidssteun en andere maatregelen van de overheid aan markten, en de levering en kosten van overheidsgoederen. Als onderdeel van deze grootscheepse onderneming is de eerste versie van een register van alle beschikkingen van de Commissie inzake overheidssteun geopend via de internetprovider van de Unie, EUROPA [9]. In de nabije toekomst zal een scorebord op het gebied van overheidssteun worden ingevoerd.

[9] Het register is te vinden op: http://europa.eu.int/comm/competition/state_aid/register/

47. Deze op doorzichtigheid gerichte instrumenten hebben een drieledig doel. Allereerst moeten ze meer begrip kweken voor het communautaire stelsel inzake overheidssteun en het bewustzijn verhogen wat betreft de noodzaak van een centrale controle op de overheidssteun. Ze zouden ook een bijdrage moeten leveren aan de beschikbaarheid van informatie over de besluitvormingsprocessen van de Commissie en informatie verschaffen over de manier waarop de lidstaten de beschikkingen van de Commissie ten uitvoer leggen. Maar het belangrijkste is nog dat ze alle lidstaten een manier moeten bieden om de uitwisseling van informatie en ervaringen aangaande hun respectieve beleidsmaatregelen inzake overheidssteun, te vereenvoudigen. In die zin zullen het register en met name het scorebord een hulpmiddel zijn voor een verbeterde analyse van de doelmatigheid van de steunmaatregelen in vergelijking met andere overheidsmaatregelen die niet concurrentievervalsend werken. Deze twee instrumenten zullen op de korte termijn als aanvulling dienen op de informatie die momenteel via de jaarlijkse overzichten inzake overheidssteun in de Unie wordt verstrekt. In een later stadium zullen ze deze overzichten vervangen. De gegevens die de lidstaten verstrekken, zullen de statistische basis blijven vormen voor deze instrumenten en de economische indicatoren zullen helpen vaststellen waar en hoe verminderingen in de overheidssteun als percentage van het BBP kunnen worden doorgevoerd.

48. Het zal geen eenvoudige taak zijn de omvang van de overheidssteun terug te dringen. De meeste speling daartoe zullen de lidstaten vrijwel zeker hebben in de steun voor bepaalde dienstensectoren en sectoren van de be- en verwerkende industrie en in dat deel van de regionale steun, dat zeer marginaal is in cohesielanden, maar belangrijker in de welvarendste lidstaten, dat niet wordt medegefinancierd met communautaire fondsen. In feite is het kader van de Structuurfondsen en daarmee de medefinanciering van de communautaire steun met nationale overheidssteun reeds vastgelegd tot 2006. Verder is er ook al overeenstemming bereikt over de uitgaven op het gebied van de landbouw en de visserij tot het jaar 2006. Tot slot zijn er, naast het reeds vastgestelde uitgavenpatroon in de voornoemde gebieden, reeds overeenkomsten gesloten inzake de vermindering van de omvang van steun aan de steenkoolindustrie tot 2005.

49. Iedere lidstaat zal zelf een beleid moeten zoeken dat het best beantwoordt aan de in Stockholm aangegane verbintenis. En wanneer ze de noodzakelijke gegevens leveren, zal het overzicht het toezicht op de omvang van de steun die door de lidstaten wordt verstrekt, vereenvoudigen en zo bijdragen aan de handhaving van een stringent begrotingsbeleid; een beleid dat vereist is om de voorwaarden te scheppen voor een sterke en duurzame uitbreiding van investeringen, productie en werkgelegenheid. Hoewel de dalende steunbedragen in de meeste lidstaten, die in dit overzicht worden vermeld, zeker ook een weerspiegeling van deze disciplines vormen, zijn de geregistreerde steunniveaus tezamen nog steeds hoog. Er zou dan ook nog steeds speelruimte kunnen zijn voor verdere inspanningen om de overheidssteun terug te dringen. Een aanhoudend strikte tenuitvoerlegging van de communautaire regels inzake overheidssteun zal dit consolideringsproces ondersteunen.

50. Tegelijk met de ontwikkeling van nieuwe instrumenten ten behoeve van de doorzichtigheid, bestaat nog steeds de noodzaak om andere, meer traditionele problemen aan te pakken. Er is een blijvende noodzaak om een voortdurende verbetering van de controle op de overheidssteun in stand te houden, die momenteel op een aantal manieren zichtbaar wordt. Er worden nieuwe communautaire richtsnoeren en kaderregelingen opgesteld, niet alleen om rekening te houden met de behoeften van de markt, maar ook om de bestaande communautaire regels inzake overheidssteun te verfijnen. Er is een nieuwe kaderregeling voor milieubescherming gepubliceerd [10] en het effect hiervan op de omvang van overheidssteun zal nauw worden gevolgd. Een herziening van de huidige multisectorale, werkgelegenheids- en O&O-richtsnoeren wordt momenteel uitgevoerd en er zijn regels tot stand gekomen inzake het verlenen van overheidssteun teneinde de verschaffing van risicokapitaal te stimuleren, hetgeen weer een belangrijke impuls geeft aan de ontwikkeling van bedrijven en het scheppen van werkgelegenheid. Ook wordt verdergegaan met het opsporen van schadelijke fiscale steunmaatregelen. [11]

[10] Communautaire kaderregeling inzake staatssteun ten behoeve van het milieu, PB C37 van 3.02.2001, blz. 3.

[11] Mededeling van de Commissie over de toepassing van de regels betreffende steunmaatregelen van de staten op maatregelen op het gebied van de directe belastingen op ondernemingen, PB C 384 van 10.12.1998, blz. 3.

51. Steun voor het MKB en de sector opleiding, die voldoet aan strenge criteria die door de Commissie zijn goedgekeurd [12], hoeft in de toekomst niet langer te worden aangemeld. Dankzij dergelijke groepsvrijstellingen moet voor de lidstaten en de Commissie de administratieve last in verband met de tenuitvoerlegging van deze vormen van steun verminderen, waardoor meer aandacht kan worden geschonken aan het toezicht op de doeltreffendheid van de steun. Een analyse van de groepsvrijstellingen zal in 2002 beschikbaar zijn.

[12] Zie de verwijzing naar groepsvrijstellingsverordeningen op bladzijde 13.

52. In juli 2002 loopt het EGKS-Verdrag ten einde, hetgeen tevens geldt voor de regels inzake overheidssteun die momenteel van toepassing zijn op de toekenning van steun voor kolen- en staalproducten die vallen onder het EGKS-Verdrag. Zoals in het overzicht wordt vermeld, is de omvang van de overheidssteun op deze twee gebieden gedaald, vooral ten aanzien van de EGKS-staalproducten. In de nabije toekomst zal moeten worden besloten welke regels op deze sectoren van toepassing zijn wanneer de daarvoor bestemde overheidssteun krachtens het EG-Verdrag gecontroleerd gaat worden.

53. De Commissie blijft ook toezicht houden op de ontwikkelingen in onlangs geliberaliseerde sectoren, zodat de concurrentievoordelen op de lange termijn als gevolg van de deregulering, niet teniet worden gedaan door subsidies om activiteiten die verlies opleveren, in stand te houden. Er wordt met name toenemende aandacht besteed aan de sectoren energie, telecommunicatie en post. Aangezien deze en andere sectoren profiteren van een geleidelijk toenemende deregulering, moet de Commissie zorgvuldig overheidsmaatregelen beoordelen die voorheen niet als overheidssteun werden beschouwd, maar die in het spoor van de deregulering wel als zodanig kunnen worden aangemerkt. Op dergelijke maatregelen moet nauw worden toegezien en, zo nodig, moeten ze worden geëvalueerd aan de hand van de regels inzake overheidssteun.

54. Met betrekking tot de cohesie binnen de Europese Unie, blijkt uit de bevindingen van het overzicht dat de kloof tussen de omvang van de overheidssteun in de rijkste lidstaten en in de vier cohesielanden nauwelijks kleiner is geworden. Financiële bijstand is essentieel voor het wegwerken van regionale verschillen en de doeltreffendheid ervan mag niet worden ondermijnd door de toekenning van onevenredige nationale overheidssteun elders. De Commissie zal de cohesiekloof blijven verkleinen, voor zover dat op grond van de huidige regels inzake controle op overheidssteun mogelijk is.

55. Het uitbreidingsproces werd voortvarend voortgezet. Daarom moet in deze landen spoedig een concurrentieklimaat worden gecreëerd dat lijkt op het heersende klimaat in de Gemeenschap. Met het oog op hun toekomstige aspiraties is het van essentieel belang dat zij de communautaire verworvenheden inzake overheidssteun ruim vóór de eigenlijke toetreding naleven, willen zij voldoen aan de toetredingscriteria op mededingingsgebied, zoals vastgesteld op de Europese Raad van Kopenhagen in 1993. Derhalve blijft de Commissie de ontwikkelingen op het gebied van overheidssteun in deze landen nauwlettend volgen en verschaft zij door middel van het overzicht een effectief referentiepunt op basis waarvan de noodzakelijke mate van vergelijkbaarheid en doorzichtigheid kan worden gerealiseerd.

Deel I - TOTALE OVERHEIDSSTEUN IN DE GEMEENSCHAP

56. De totale overheidssteun binnen de EU aan de in dit overzicht behandelde sectoren is weergegeven in tabel 1. Deze beliep in de verslagperiode gemiddeld ongeveer 90 miljard EUR per jaar. Vergeleken met de 102 miljard die in de vorige periode werd besteed, is dit een aanmerkelijke daling. Wanneer dit totaalbedrag wordt uitgesplitst, blijkt welk aandeel de grootste sectoren in termen van steunverlening, landbouw, be- en verwerkende industrie, steenkoolindustrie en vervoer in deze daling hebben gehad. Wat werkgelegenheid en opleiding betreft, kan er nog geen betrouwbare vergelijking worden gemaakt om redenen die in deel VIII worden genoemd. Er moet echter op worden gewezen dat de in bijlage II gegeven jaarcijfers een stijging van de steun voor deze activiteiten sinds 1997 laten zien.

Tabel 1 Totale overheidssteun in de Gemeenschap - jaarlijkse gemiddelden 1995-1997 en 1997-1999 in constante prijzen (1998)

miljard EUR

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

57. In tabel 2 is weergegeven hoeveel de totale nationale steun per hoofd van de bevolking in de Europese Unie bedroeg in de twee verslagperioden. In Finland en Luxemburg kunnen relatief hoge waarden worden genoteerd, terwijl het Verenigd Koninkrijk en Griekenland per hoofd van de bevolking de kleinste overheidssteunbedragen uitgeven. Van de vier cohesielanden lag alleen Ierland in deze verslagperiode boven het EU-gemiddelde; in dezelfde periode lagen van de vier grootste EU-economieën het Verenigd Koninkrijk en Italië onder dit gemiddelde.

Tabel 2 Overheidssteun per hoofd van de bevolking in de lidstaten - jaarlijkse gemiddelden in de perioden 1995-1997 en 1997-1999 in constante prijzen (1998)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

58. In tabel 3 zijn de totale steunuitgaven van de lidstaten uitgedrukt in procent van het bruto binnenlands product, per werknemer en in procent van de totale overheidsuitgaven.

Tabel 3 Totale overheidssteun in de lidstaten in procent van het BBP, in euro per werknemer en in procent van de totale overheidsuitgaven 1995-1997 en 1997-1999 tegen constante prijzen (1998)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

59. Ondanks de convergentie, die sterker is in termen van steun in procent van het BBP en procent van de totale overheidsuitgaven dan in euro per werknemer, komen in de tabel duidelijk de verschillen tussen de lidstaten in de steunbedragen tot uitdrukking. Opmerkelijk is de geleidelijke algemene EU-daling van de totale steun in procent van het BBP. Met uitzondering van Denemarken, Ierland, Luxemburg en Nederland - waar de steunniveaus licht zijn gestegen als gevolg van het feit dat steunmaatregelen op het gebied van milieubescherming, opleiding en werkgelegenheid steeds belangrijker worden - zijn deze niveaus overal gedaald. De gegevens voor Luxemburg laten een aanzienlijke toename zien van de investeringen in de spoorwegen.

60. De onderstaande cijfers weerspiegelen de totale EU-overheidssteun in procent van het totale EU-BBP.

Figuur 1 Overheidssteun in procent van het totale EU-BBP

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

Figuur 2 Overheidssteun in procent van het totale EU-BBP van de gesteunde sectoren

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

61. Figuur 1 en 2 zijn een afspiegeling van de geleidelijke daling van de overheidssteun die zich tussen 1995 en 1999 op alle gebieden heeft voorgedaan. In figuur 2 wordt de overheidssteun weergegeven in procent van het BBP in alle sectoren behalve die welke over het algemeen geen steun ontvangen: openbaar bestuur en defensie, verplichte sociale zekerheid, onderwijs, gezondheid en sociaal werk en andere adviesactiviteiten op gemeenschaps-, sociaal en persoonlijk vlak, particuliere huishoudens met werknemers en extraterritoriale organisaties en instanties.

62. Figuur 3 hieronder omvat een grafische weergave van de gegevens zoals deze zijn vermeld in tabel 3 betreffende de overheidssteun in alle lidstaten in procent van hun respectievelijke BBP. Voor een gedetailleerder analyse van de in iedere lidstaat sinds 1990 verleende steun, zie deel X van dit overzicht.

Figuur 3 Overheidssteun in procent van het nationale BBP in 1995-1997 en 1997-1999

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

63. In tabel 4 wordt per lidstaat het aandeel weergegeven van de totale overheidssteun zoals deze is verleend in de in dit overzicht besproken sectoren. In de beide overzichtsperioden is het aandeel van de steun per sector op EU-vlak tamelijk constant gebleven, waarbij het aandeel in de be- en verwerkende industrie in totaal het sterkst is gewijzigd. Op nationaal niveau zijn de aandelen eveneens tamelijk stabiel; de grootste variaties doen zich voor bij de steun aan de vervoerssector in Ierland, Luxemburg en Portugal. In de verslagperiode is bijna driekwart deel van de Finse overheidssteun verleend aan de landbouw- en de visserijsector. In dezelfde periode vertegenwoordigde het aandeel van de in Griekenland, Ierland en Italië aan de be- en verwerkende industrie verleende steun meer dan 40% van de respectieve overheidssteun van deze landen. Het grootste deel van de steun voor de vervoersdiensten gaat naar het spoorwegvervoer - in de verslagperiode in België, Luxemburg en Zweden meer dan 50% van de totale overheidssteun. De specifiek voor diensten verleende steun is in het merendeel van de lidstaten betrekkelijk bescheiden gebleven, met uitzondering van Portugal, waar één belastingregeling in het kader van regionale steun het relatief grote aandeel van de steun voor de diensten in dit land verklaart.

Tabel 4 Totale overheidssteun in de lidstaten - onderverdeeld naar voornaamste sectoren 1995-1997 en 1997-1999

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

64. Figuur 4 omvat een grafische weergave van de bovenvermelde gegevens voor iedere lidstaat.

Figuur 4 Totale overheidssteun in de lidstaten, onderverdeeld naar de gemiddelden van de voornaamste sectoren 1995 - 1997 en 1997 - 1999

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

Deel II - STEUN AAN DE BE- EN VERWERKENDE INDUSTRIE

2.1. Omvang en ontwikkeling van de steun

65. In deze verslagperiode 1997-1999 behelst de overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie 31% van de totale jaarlijkse gemiddelde omvang van de steun die in de Gemeenschap wordt verleend.

66. In tabel 5 worden de jaarlijkse steunbedragen gegeven die in de periode 1995-1999 aan de be- en verwerkende industrie in de Gemeenschap zijn toegekend.

Tabel 5 Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie in de Gemeenschap - jaarlijkse waarden 1995-1999 tegen constante prijzen (1998)

miljoen EUR

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bovenstaande cijfers bevestigen dat de sinds 1993 waargenomen geleidelijk neerwaartse trend in de binnen de Unie verstrekte overheidssteun niet alleen heeft doorgezet [13], maar dat deze in de laatste twee jaar van de verslagperiode ook is versneld.

[13] Bovengenoemde bedragen variëren licht ten opzichte van het achtste overzicht vanwege de herzieningen die de lidstaten hebben doorgevoerd.

Een neerwaartse trend is eveneens zichtbaar wanneer, zoals in tabel 6, de steun aan de be- en verwerkende industrie wordt uitgedrukt in procent van de toegevoegde waarde en in euro per werknemer in deze sector. [14]

[14] Aangezien een klein maar niet precies te kwantificeren deel van de steunbedragen dient te worden toegeschreven aan de dienstensector, kunnen de cijfers enigszins te hoog geraamd zijn.

Tabel 6 Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie in de Gemeenschap - jaarlijkse waarden 1995-1999 tegen constante prijzen (1998)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Uitgedrukt in procent van de toegevoegde waarde in de be- en verwerkende industrie, is het steunpeil sinds 1995 voortdurend gedaald.

Het gemiddelde steunbedrag per werknemer in de be- en verwerkende industrie nam ieder jaar af, en wel van 1.287 EUR in 1995 tot 716 EUR in 1999.

2.2. Vergelijkingen tussen de lidstaten

67. In tabel 7 vindt men voor de verschillende lidstaten [15] een vergelijking van het gemiddelde jaarlijkse steunpeil in de be- en verwerkende industrie in de perioden 1995-1997 en 1997-1999, uitgedrukt in procent van de bruto toegevoegde waarde en het steunbedrag per werknemer in deze sector. Voorts worden de steunbedragen in reële cijfers gegeven.

[15] Duitsland is onderverdeeld in de oude en nieuwe deelstaten om duidelijk te laten zien hoe verschillend deze twee gebieden zich ontwikkelen. Deze ontwikkeling wordt gekenmerkt door een nooit eerder vertoond aanpassingsproces waarbij de nieuwe deelstaten in de markteconomie worden opgenomen.

Tabel 7 Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie in de lidstaten - jaarlijkse gemiddelden 1995-1997 en 1997-1999 tegen constante prijzen (1998)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

68. Het jaargemiddelde van de steun aan de be- en verwerkende industrie in de EU bedroeg in de verslagperiode 1997-1999 circa 28 miljard EUR, hetgeen een daling betekent met 23% ten opzichte van de periode 1995-1997. Deze daling is anderhalf maal zo groot als die welke in het vorige overzicht werd vermeld. Uit tabel 7 wordt onmiddellijk duidelijk dat de algemene daling van de steun in de Gemeenschap in absolute termen vrijwel volledig te danken is aan de blijvende sterke verlaging van respectievelijk 32,6% en 45% in de nieuwe Duitse deelstaten en Italië. In België, Griekenland, Spanje, Luxemburg, Nederland en het Verenigd Koninkrijk is de omvang van de steun eveneens verminderd. Een vergelijking van de twee verslagperioden leert ons dat de steunniveaus in de zeven overige lidstaten in deze verslagperiode hoger zijn dan in de vorige verslagperiode.

69. Deze twee schijnbaar tegenstrijdige trends van stijgingen in zeven lidstaten en een totale daling op EU-vlak zijn bij bestudering van tabel A3 te verklaren. In deze tabel worden zowel de neerwaartse trend op lange termijn van de totale EU-steun aan de be- en verwerkende industrie als de neerwaartse trend op middellange termijn in vrijwel alle lidstaten bevestigd. Op jaarbasis worden er in 13 lidstaten dalingen waargenomen. Met uitzondering van België en Zweden dalen de niveaus van de steun aan de be- en verwerkende industrie in de lidstaten. Aangezien het dalingspercentage in deze verslagperiode in zeven landen echter lager ligt dan hun respectieve stijgingspercentages in de vorige verslagperiode, liggen hun respectieve jaargemiddelden voor de periode 1997-1999 hoger dan die voor de periode 1995-1997.

70. Worden de algemene verschillen binnen de Gemeenschap beschouwd vanuit het oogpunt van cohesie, dan blijkt uit tabel 7 dat de steun in de vier cohesielanden nauwelijks in omvang is toegenomen. Deze is slechts toegenomen van 9% in 1995-1997 tot bijna 10% van de steun aan de be- en verwerkende industrie in de Gemeenschap in 1997-1999. Deze stijging is bovendien hoofdzakelijk te wijten aan het feit dat er sinds 1998 rekening wordt gehouden met gegevens over een Ierse vennootschapsbelastingregeling (Irish Corporation Tax, ICT). Een vergelijking van dezelfde perioden leert ons dat het aandeel van de vier grote economieën is gedaald van 82% naar 79%. In dit verband moet er tevens op worden gewezen dat de be- en verwerkende industrie niet alleen profiteert van steun van de nationale overheden, maar ook van Gemeenschapssteun uit de Structuurfondsen (zie bijlage III). In relatieve termen komen deze uitgaven vooral ten goede aan de vier cohesielanden, die hun relatieve steunpositie verbeterd zien worden tot een niveau dat een getrouwer afspiegeling vormt van hun zwakkere sociaal-economische situatie. De doeltreffendheid van deze Gemeenschapsinstrumenten bij het verkleinen van de verschillen staat of valt echter met de vraag of deze teniet worden gedaan door een onevenwichtige ontwikkeling van het gebruik van overheidssteunmaatregelen in andere lidstaten.

Figuur 5 Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie in de lidstaten in procent van de toegevoegde waarde. Jaargemiddelden 1995-1997 en 1997-1999

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

71. Uitgedrukt in procent van de toegevoegde waarde zijn de hoogste niveaus van steun aan de be- en verwerkende industrie in 1997-1999 te vinden in Griekenland, Italië en Denemarken (zie figuur 5). Deze landen liggen boven het Gemeenschapsgemiddelde, ook al zet de neerwaartse trend op lange termijn in Italië zich voort. De in Ierland geconstateerde stijging vloeit voort uit de opname van cijfers uit 1998 betreffende een Ierse belastingregeling die momenteel wordt afgebouwd. Zou deze regeling buiten beschouwing worden gelaten, dan zou de onderliggende trend in Ierland eveneens neerwaarts zijn.

72. De bovenvermelde belastingregeling is hoofdzakelijk verantwoordelijk voor het feit dat de steun per werknemer in Ierland in de periode 1997-1999 de hoogste is van alle lidstaten, gevolgd door Denemarken, Luxemburg, Frankrijk en Duitsland. Het hoge, maar afnemende cijfer voor de nieuwe Duitse deelstaten is het gevolg van zowel het hoge peil van de verleende steun als de sterke daling van het aantal werknemers in de be- en verwerkende industrie in dit deel van Duitsland. De aanhoudende daling van de steunniveaus laat zien dat de piek van het herstructureringsproces na de Duitse eenwording in 1990 reeds in eerdere overzichtsperioden is bereikt. Tegelijkertijd is de steun per werknemer in de 'oude' deelstaten één van de laagste van de Gemeenschap. Landen met aanhoudend lage steunniveaus zijn, in dalende lijn, Portugal, het Verenigd Koninkrijk, Nederland en Zweden.

2.3. Steundoelstellingen

2.3.1. Overzicht

73. De steun aan de be- en verwerkende industrie wordt ingedeeld volgens de belangrijkste doelstellingen waarvoor hij wordt verleend of de sector waarvoor hij is bestemd:

Horizontale doelstellingen

- Onderzoek en ontwikkeling

- Milieu

- Midden- en kleinbedrijf (MKB)

- Handel

- Energiebesparing

- Redding en herstructurering [16]

[16] Reddings- en herstructureringssteun wordt gerangschikt naast andere typen horizontale steun aangezien deze zich noch beperkt tot bepaalde economische sectoren, noch tot bepaalde regio's.

- Overige doelstellingen

Specifieke sectoren

- Scheepsbouw

- Staalindustrie

- Overige sectoren van de be- en verwerkende industrie

Regionale doelstellingen

- Regio's ex artikel 87, lid 3, onder a)

- Regio's ex artikel 87, lid 3, onder c)

74. In een aantal lidstaten kan de steun die bestemd is voor de hoofddoelstelling van regionale steun en die overeenkomstig de richtsnoeren voor regionale steun is goedgekeurd ook worden bestemd voor secundaire doelstellingen zoals onderzoek en ontwikkeling, opleiding en werkgelegenheid. Evenzo kunnen secundaire doelstellingen worden verwezenlijkt door middel van steunregelingen met als hoofddoelstelling bijvoorbeeld steunverlening aan het MKB. Opmerkingen over veranderende trends en vergelijkingen tussen de lidstaten - zie hiervoor respectievelijk tabel 8 en 9 - beperken zich dan ook tot de hoofddoelstellingen van de betrokken regelingen.

2.3.2. Veranderende trends - horizontale doelstellingen

75. Wat de ontwikkeling in de tijd betreft, laat tabel 8 zien hoe de steun aan de be- en verwerkende industrie is verdeeld over de drie bovengenoemde verschillende hoofddoelstellingen. Het aandeel van voor horizontale doelstellingen verleende steun is toegenomen; dit type steun - dat weliswaar nog steeds de tweede plaats inneemt - is nu goed voor 34% van de aan de be- en verwerkende industrie verleende steun. Bovendien is nog eens 3% verleend voor redding en herstructurering; tabel 8 omvat tevens de uitsplitsing hiervan per lidstaat. Het aandeel van de horizontale steun - exclusief redding en herstructurering - is in 13 landen toegenomen en blijft in Denemarken, Finland en Nederland constant ruim boven het EU-gemiddelde liggen. Dit aandeel ligt alleen in Griekenland, Duitsland en Italië onder het EU-gemiddelde. De grootste toename doet zich in Ierland voor. Dit is echter het gevolg van het feit dat sinds 1998 gegevens over de ICT [17] worden verwerkt.

[17] De Ierse vennootschapsbelasting (Irish Corporation Tax, ICT) is een belastingregeling die momenteel wordt afgebouwd en die kan worden beschouwd als horizontale steun aangezien de hele be- en verwerkende industrie ervan profiteert.

Tabel 8 Overheidssteun aan de be- en verwerkende industrie in de lidstaten - onderverdeling naar voornaamste doelstellingen 1995-1997 en 1997-1999

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

76. In de periode 1997-1999 is de steun aan de be- en verwerkende industrie in toenemende mate bestemd voor horizontale doelstellingen en zijn 14% en 12% bestemd voor respectievelijk onderzoek en ontwikkeling [18] en het midden- en kleinbedrijf. Het aandeel van de reddings- en herstructureringssteun - een steuncategorie die eveneens onder de horizontale doelstellingen valt - nam af. In tegenstelling tot de bovengenoemde doelstellingen, worden de aanzienlijk verstorende gevolgen van dit soort steun doorgaans echter niet gecompenseerd door belangrijke positieve externe gevolgen. Derhalve dient een zeer strikte controle te worden uitgeoefend op dit soort steun. Dit wordt nader besproken in punt 2.5., ad-hocsteun.

[18] Om redenen die in bijlage I, punt 11.1 worden aangegeven, kunnen de O&O-cijfers in tabel 8 te laag geraamd zijn.

77. Een analyse van de steun voor O&O, het MKB, milieubescherming en energiebesparingen - waarvan als zodanig wordt aangenomen dat deze positieve externe effecten genereert - laat met stijgingen in twaalf lidstaten een iets ander beeld zien. Uit figuur 6 blijkt duidelijk hoe groot de verschillen tussen de lidstaten zijn als het gaat om de hoogte van de overheidssteun voor deze vier doelstellingen. Hoewel de cijfers, met name voor Griekenland, niet aangeven dat sommige als regionale steun aangemerkte steunmaatregelen ook worden getroffen met het oog op de verwezenlijking van horizontale doelstellingen, kan niet worden ontkend dat in de verslagperiode het relatieve gewicht van de horizontale doelstellingen in een aantal lidstaten niet groter is geworden.

Figuur 6 Steun voor O&O, het MKB, milieubescherming en energiebesparingen in de lidstaten - in procent van steun aan de be- en verwerkende industrie 1995-1997 en 1997-1999

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

78. Tot de categorie 'steun voor milieubescherming' behoort een deelcategorie van regelingen die steeds belangrijker wordt. Door een aantal lidstaten zijn regelingen voor belastingen op de CO2-uitstoot opgesteld ter beperking van de uitstoot van CO2 en andere gassen als gevolg van de verbranding van fossiele brandstoffen en om het gebruik van duurzame energiebronnen te ondersteunen. Dergelijke regelingen worden vooral in het leven geroepen omdat de EU en de afzonderlijke lidstaten moeten voldoen aan de verplichtingen die zij in het kader van de Kyoto-overeenkomst zijn aangegaan, en aan de algemene beleidsdoelstelling van duurzame ontwikkeling.

79. Er worden twee typen instrumenten van overheidssteun gebruikt, veelal in combinatie: belastingvrijstellingen en subsidies. In het algemeen hebben de betrokken lidstaten regelingen ingesteld waarbij belasting wordt geheven op energie of op de CO2-, NOx- en SOx-uitstoot. Tot op heden hebben nog slechts zeer weinig landen dergelijke maatregelen getroffen; de lidstaten zijn namelijk bang dat door de extra belastingdruk de concurrentiepositie van hun industrieën wordt ondermijnd. Daarom zijn de belastingregelingen geleidelijk ingevoerd en worden aan energie-intensieve bedrijven gedeeltelijke en tijdelijke vrijstellingen verleend.

80. Een tweede element van veel van de desbetreffende regelingen inzake overheidssteun is de extra stimulans voor het bedrijfsleven in de vorm van subsidies voor de overgang naar moderne technologie, waardoor het gebruik van duurzame energiebronnen zal toenemen en een bijdrage wordt geleverd aan energiebesparingen en de beperking van de uitstoot. De subsidies worden betaald uit de ontvangen belasting op de uitstoot of uit de algemene begroting. Momenteel hanteren Denemarken, dat het leeuwendeel van deze steun vertegenwoordigt, Duitsland, Finland, Frankrijk, Nederland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk dergelijke maatregelen. In de nabije toekomst zullen naar alle waarschijnlijkheid ook andere lidstaten vergelijkbare maatregelen treffen.

Tabel 9 Overheidssteun inzake regelingen voor belastingen op de CO2-uitstoot 1995-1999

miljoen EUR

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

81. Steunmaatregelen van de staten ten behoeve van buitenlandse directe investeringen buiten de EU vormen een deelcategorie van steun voor het MKB die overheidssteun kan behelzen. Deze maatregelen kunnen echter verenigbaar zijn met het gemeenschappelijk belang als zij het concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven vergroten, bijvoorbeeld door het MKB te helpen bij zijn ontwikkeling, of als zij bijdragen tot de verwezenlijking van andere doelstellingen van de Gemeenschap zoals het ondersteunen van de aanpassing van overgangseconomieën of de economische ontwikkeling in de derde wereld. Sinds 1993 hebben de lidstaten met dit doel een klein aantal regelingen voorgesteld, dat door de Commissie is goedgekeurd. De betrokken programma's zijn alleen bedoeld voor het MKB, maar hebben een wereldwijde strekking en spelen derhalve in op de noodzaak om de voornaamste verschaffer van werkgelegenheid in de Europese Unie niet alleen te ondersteunen, maar ook zijn horizon te verbreden.

Tabel 10 Overheidssteun voor buitenlandse directe investeringen verricht door het MKB 1995-1999

miljoen EUR

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

2.3.3. Veranderende trends - steun voor specifieke sectoren

82. De in tabel 8 weergegeven steun aan de be- en verwerkende industrie zoals deze aan specifieke sectoren wordt verleend, blijft afnemen en is in deze verslagperiode gedaald tot 7% van de totale steun aan de be- en verwerkende industrie in de Gemeenschap. De afname van het aandeel van de steun aan specifieke sectoren van de be- en verwerkende industrie in tien lidstaten doet de marginale toename in vier andere lidstaten ruimschoots teniet. In Italië is dit aandeel constant gebleven. Op deze steuncategorie - waarvan niet altijd wordt erkend dat zij de positieve externe effecten sorteert die aan de meeste horizontale-steunmaatregelen worden toegekend - wordt vaak een beroep gedaan in regio's die in aanmerking komen voor regionale bijstand en deze categorie kan derhalve een bijdrage leveren aan algemeen regionaal steunbeleid.

83. De dalingen van de steun aan specifieke sectoren zijn het gevolg van de vrijwel volledige stopzetting van de specifiek voor de staalindustrie bestemde reddings- en herstructureringssteun en de daling van de steun aan de scheepsbouw, die echter nog steeds goed is voor bijna tweederde van deze steuncategorie (zie tabel A5/16). In België is in deze verslagperiode geen sectorale steun verleend; in Spanje is het relatief hoge, doch dalende niveau het gevolg van de aan de scheepsbouw verleende herstructureringssteun. Hierna volgt een gedetailleerde beschrijving van deze sectoren.

2.3.3.1 De staalindustrie

84. In de deelsector staal van de be- en verwerkende industrie werd het gros van de steun in de overzichtsperiode verleend met het oog op herstructurering en betreft dit acht gevallen die op grond van artikel 95 van het EGKS-Verdrag werden goedgekeurd. De overheidssteun ten behoeve van EGKS-producten in de verslagperiode werd tevens verleend overeenkomstig de Vijfde en Zesde Staalsteuncode van respectievelijk 1991 en 1996. [19] De niet onder het EGKS-Verdrag vallende steun aan de staalsector was geregeld bij de kaderregeling van 1998 inzake bepaalde niet onder het EGKS-Verdrag vallende sectoren van de ijzer- en staalindustrie. [20]

[19] Beschikkingen nr. 3855/91/EGKS van 27.11.1991 en nr. 2496/96/EGKS van 18.12.1996 van de Commissie houdende communautaire regels voor steun aan de ijzer- en staalindustrie.

[20] Kaderregeling voor bepaalde niet onder het EGKS-Verdrag vallende sectoren van de ijzer- en staalindustrie, 13.12.1988.

85. In totaal nam de steun af van een jaarlijks gemiddelde van 797 miljoen EUR in de periode 1995-1997 tot een jaarlijks gemiddelde van 130 miljoen EUR in deze verslagperiode, hetgeen neerkomt op een significante daling met meer dan 84%. Er moet bovendien op worden gewezen dat het niveau in 1999 slechts op 33 miljoen EUR lag. Deze bedragen zijn exclusief de marginale steunbedragen die aan deze sector zijn toegekend krachtens regelingen ter bevordering van O&O, milieubescherming en energiebesparing. Desondanks laten de cijfers zien dat de ingrijpende herstructureringen en bijbehorende capaciteitsbeperkingen die sinds 1994 in Oostenrijk, de nieuwe Duitse deelstaten, Spanje, Ierland, Italië en Portugal worden doorgevoerd, nu bijna voltooid zijn.

2.3.3.2 Scheepsbouw

86. Tijdens de verslagperiode was de steun aan de scheepsbouw, een deelsector van de be- en verwerkende industrie, geregeld bij de Zevende Richtlijn inzake steunverlening aan de scheepsbouw [21], die van 1 januari 1991 tot en met 31 december 1998 van kracht is geweest. Na deze periode werd deze richtlijn vervangen door Verordening nr. 1540/98 van de Raad [22]. Tabel 11 omvat de gemiddelde jaarlijkse steunbedragen zoals deze in de perioden 1995-1997 en 1997-1999 zijn toegekend.

[21] PB L 380 van 31.12.1990.

[22] PB L 202 van 18.07.1998

Tabel 11 Steun aan de scheepsbouw

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

87. Gedurende de periode 1997-1999 bedroeg de herstructureringssteun gemiddeld 622 miljoen EUR per jaar, een daling ten opzichte van de in de periode 1995-1997 verleende 752 miljoen EUR. Tabel 11 omvat niet alleen de herstructureringssteun, maar ook de contractgebonden bedrijfssteun voor de bouw van nieuwe schepen voor onder andere ontwikkelingslanden en voor verbouwingen. Wegens de afname van de bedrijfssteun in alle landen behalve Finland en Frankrijk daalde het totale gemiddelde jaarlijkse niveau van alle steun aan deze sector van 1.634 miljoen EUR in de periode 1995-1997 tot 1.254 miljoen EUR in de periode 1997-1999 [23].

[23] De cijfers in deze tabel zijn hoger dan de cijfers in het Derde verslag van de Commissie aan de Raad over de situatie in de mondiale scheepsbouwsector, COM(2000)0730 def. van 15.11.2000. De discrepantie tussen deze cijfers vloeit voort uit het feit dat de cijfers in het verslag aan de Raad zich beperken tot de cijfers betreffende nieuwe constructies en die profiteerden van de normale toepassing van artikel 4 van de Zevende Richtlijn (maximaal 9% van de contractprijs; 4,5% voor kleinere schepen). Het onderhavige overzicht omvat alle voor steun in aanmerking komende contracten (contracten voor ontwikkelingssteun en voor verbouwingen). De in dit overzicht gegeven cijfers zijn bovendien in constante EUR-prijzen (1998) en niet-nominale waarden.

88. Volgens de richtlijn en de verordening die tijdens de verslagperiode van kracht zijn, bedragen de steunmaxima 4,5% van de contractwaarde voor schepen als deze waarde minder dan 10 miljoen EUR bedraagt, alsook voor de verbouwing van schepen, en 9% van de contractwaarde voor schepen als deze waarde meer dan 10 miljoen EUR bedraagt. Dit plafond gold echter niet voor steun ten behoeve van de bouw van schepen voor ontwikkelingslanden, waarvoor het minimum van 25% van de contractprijs geldt. Tabel 12 omvat de gemiddelde steunplafonds per lidstaat, waaronder slechts directe subsidies aan scheepswerven of scheepseigenaren vallen.

Tabel 12 Steun aan de scheepsbouw in de lidstaten in 1997-1999, in procent van de contractwaarde van de schepen

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

* Kleine schepen: contractwaarde minder dan 10 miljoen EUR. Maximale steunintensiteit: 4,5% van de contractwaarde. ** Grote schepen: contractwaarde meer dan 10 miljoen EUR. Maximale steunintensiteit: 9% van de contractwaarde. - Een streepje staat voor geen informatie; een leeg vakje voor geen steun.

89. De steun voor de bouw van schepen voor ontwikkelingslanden wordt verleend overeenkomstig artikel 4, lid 7, van de Zevende Richtlijn inzake steunverlening aan de scheepsbouw en artikel 3, lid 5, van Verordening nr. 1540/98 van de Raad. Ook al is dit type steun in 1999 sterk toegenomen, toch bedroeg de jaarlijkse gemiddelde overheidssteun aan Europese scheepswerven in de periode 1997-1999 ten behoeve van de bouw van schepen voor ontwikkelingslanden 103 miljoen EUR. Dit is een vermindering van 30% vergeleken met het jaarlijkse gemiddelde van 148 miljoen EUR in de periode 1995-1997. De uitsplitsing per land van deze ontwikkelingshulp wordt gegeven in tabel 13.

Tabel 13 Scheepsbouw / ontwikkelingshulp 1995-1999 - zoals goedgekeurd door de Commissie (het referentiejaar komt overeen met de datum van het Commissiebesluit).

miljoen EUR

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

90. Om bovenstaande cijfers in het juiste kader te plaatsen, geeft tabel 14 informatie over het totale aantal nieuwe schepen waarvoor in de periode 1995-1999 steun werd verleend. Zoals verwacht komt de bouwpiek in 1995 overeen met de piek in de bedrijfs- en ontwikkelingssteun aan de Europese scheepsbouwers in dat jaar.

Tabel 14 Scheepsbouw - totale door de overheid ondersteunde nieuwbouw in de periode 1995-1999

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

2.3.3.3 De automobielindustrie

91. Ook al bestaan er in de EU voor deze deelsector geen specifieke steunregelingen, toch wordt er - zie tabel 15 - overheidssteun verleend aan de automobielindustrie, vooral in de vorm van regionale, reddings- en herstructurerings- en opleidingssteun. De door de lidstaten verleende steun blijft binnen duidelijk afgebakende grenzen die zijn opgelegd door een specifieke kaderregeling voor de automobielindustrie. Vanwege het bijzonder kleine aantal steungevallen kunnen er op dit moment geen conclusies worden getrokken ten aanzien van de algemene trend.

Tabel 15 Goedgekeurde overheidssteun voor de automobielindustrie in de jaren 1995-1999 (uitgezonderd gevallen beneden de aanmeldingsplafonds)

miljoen EUR

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

2.3.4. Veranderende trends - regionale doelstellingen

92. Het algemene EU-niveau van de regionale steun blijft licht dalen. Griekenland uitgezonderd, is geen enkele andere lidstaat met een aandeel regionale steun aan de be- en verwerkende industrie dat boven het EU-gemiddelde ligt een cohesieland. Uit tabel 8 blijkt dat in de verslagperiode 56% van de steun aan de be- en verwerkende industrie in de Europese Unie aan regionale doelstellingen is besteed, waarbij het grootste deel naar de minst welvarende gebieden ging, de zogenoemde regio's ex artikel 87, lid 3, onder a). [24] Onder deze categorie valt ook de via de Treuhandanstalt (THA) en haar opvolgers verleende steun aan de nieuwe Duitse deelstaten ten bedrage van 2.179 miljoen EUR per jaar. Als deze buitengewone steun buiten beschouwing wordt gelaten, dan neemt de steun voor regionale doelstellingen 53% van de totale steun aan de be- en verwerkende industrie voor zijn rekening.

[24] Een lijst van deze regio's is te vinden in bijlage I, punt 9.2.

93. Figuur 7 hieronder omvat het niveau van de regionale overheidssteun in iedere lidstaat in procent van het totale nationale BBP. In vijf lidstaten was het niveau in deze verslagperiode relatief constant. In Duitsland, Griekenland, Ierland, Italië en Luxemburg hebben zich echter sterke dalingen voorgedaan. In België, Zweden en het Verenigd Koninkrijk was sprake van minder sterke dalingen.

Figuur 7 Regionale steun in procent van het nationale BBP 1995 - 1999

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

94. In lidstaten waar het aandeel van de regionale steun rond of onder het EU-gemiddelde ligt, ligt het respectieve algemene niveau van de steun aan de be- en verwerkende industrie - uitgedrukt in procent van de toegevoegde waarde - eveneens onder het Europese gemiddelde. De enige in het oog springende uitzondering hierop is Denemarken, met het op twee na hoogste niveau van steun aan de be- en verwerkende industrie in de hele EU, terwijl het aandeel van de regionale steun tegelijkertijd het laagste is van de hele Unie. Omgekeerd lijkt het erop dat daar waar het aandeel van de regionale steun boven het EU-gemiddelde ligt, het respectieve niveau in de lidstaat van de steun aan de be- en verwerkende industrie eveneens boven het EU-gemiddelde ligt. Een uitzondering hierop vormen Zweden en het Verenigd Koninkrijk, waarvan de steunniveaus tot de laagste in de Europese Unie behoren.

95. In tabel 16 hieronder wordt een vergelijking gemaakt tussen de regionale steun per hoofd van de bevolking in de steungebieden in euro en regionale steun in procent van het totale nationale BBP. In termen van steun per hoofd van de bevolking in de steungebieden zijn de niveaus het hoogst in Duitsland, Italië, Luxemburg en Zweden. Het niveau van de regionale steun aan de be- en verwerkende industrie is verreweg het laagst in Portugal, gevolgd door Spanje en Denemarken (als er rekening zou worden gehouden met de door Portugal in Madeira verleende regionale steun in de vorm van belastingvrijstellingen voor de dienstensector op het eiland, dan zou het niveau van de steun per hoofd van de bevolking in de steungebieden in dit land stijgen van 3,4 EUR tot 80 EUR).

96. Daar niet alle in de steungebieden verleende steun wordt medegefinancierd uit de Gemeenschapsfondsen moet er, om een indruk te krijgen van het volle gewicht van de regionale steun, gebruik worden gemaakt van een regionale-steunmultiplicator, opdat er rekenschap wordt gegeven van de bijdrage van de Gemeenschapsfondsen aan de gezamenlijk gefinancierde steunregelingen. In veel steungebieden die zijn vrijgesteld uit hoofde van artikel 88, lid 3, onder a), is de Gemeenschapsfinanciering voor bepaalde steunregelingen soms maar liefst drie keer zo hoog als de respectievelijke steun van de nationale overheid. In gesteunde regio's die zijn vrijgesteld uit hoofde van artikel 88, lid 3, onder c), kan de Gemeenschapsfinanciering nog eens 30 tot 50% toevoegen aan de respectievelijke steun van de nationale overheid.

Tabel 16 Regionale steun per hoofd van de bevolking in de steungebieden in euro en regionale steun in procent van het totale BBP

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

97. In de verslagperiode werd de reorganisatie van de economie van de nieuwe Duitse deelstaten voortgezet. De eenwording van Duitsland is van groot belang voor het communautaire beleid inzake overheidssteun. In 1997-1999 werd jaarlijks gemiddeld 6,9 miljard EUR steun verleend aan de be- en verwerkende industrie in de nieuwe deelstaten. Ook al is dit een hoog niveau, toch is een verdere sterke daling merkbaar ten opzichte van de periode 1995-1997, toen meer dan 10 miljard EUR werd uitgegeven. Bovendien ging deze daling gepaard met een stabilisatie van het steunbedrag voor de 'oude' Duitse deelstaten: 2,9 miljard EUR zowel in 1995-1997 als in 1997-1999. In tabel A4 van bijlage II wordt de steun aan de nieuwe deelstaten gepresenteerd, uitgesplitst in de verschillende steuninstrumenten.

98. Met uitzondering van sommige specifieke aspecten van de kaderregelingen voor reddings- en herstructureringssteun [25] waren in de periode 1997-1999 de normale regels inzake overheidssteun op de nieuwe Duitse deelstaten van toepassing. De Bundesanstalt für vereinigungsbedingte Sonderaufgaben (BvS) verstrekte garanties van gemiddeld 1,084 miljard EUR per jaar en leningen van gemiddeld 5,978 miljard EUR per jaar. Op basis van haar ervaring uit het verleden is de Commissie van mening dat 20% van beide bedragen als steun mag worden beschouwd, die dus in dit overzicht is opgenomen. In dezelfde periode werden subsidies aangewend voor uitgaven van gemiddeld 767 miljoen EUR per jaar, zodat het totale door de BvS, de voormalige Treuhandanstalt, verleende steunbedrag op een jaarlijks gemiddelde van 2,2 miljard EUR ligt.

[25] Communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden, PB C 368 van 23.12.1994, en Communautaire kaderregeling voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden, PB C 288 van 09.10.1999.

99. Uit hoofde van artikel 299 van het EG-Verdrag hebben de afgelegen regio's van de Unie een speciale status die een afspiegeling vormt van hun door de grote afstand bemoeilijkte structurele sociale en economische situatie. De respectieve steunintensiteit in deze regio's kan groter zijn dan elders en exploitatiesteun - die niet geleidelijk wordt gereduceerd en mettertijd wordt beperkt - is toegestaan wanneer deze de extra vervoerskosten compenseert. De status van deze afgelegen gebieden is verder versterkt nadat het Verdrag van Amsterdam en het nieuwe artikel 299, lid 2, [26] in werking zijn getreden. Deze regio's profiteren nu automatisch van de bij artikel 87, lid 3, onder c), van het Verdrag vastgestelde vrijstelling. Daarnaast mag er in de ultraperifere, uit hoofde van artikel 87, lid 3, onder a) en c), van het Verdrag vrijgestelde regio's exploitatiesteun - die niet geleidelijk wordt gereduceerd en mettertijd wordt beperkt - worden verleend, niet alleen voor de extra vervoerskosten, maar ook teneinde andere extra kosten te dekken die bij de ontplooiing van economische activiteiten voortvloeien uit de in artikel 299, lid 2, genoemde factoren. Het is aan de lidstaten om de hoogte van de extra kosten vast te stellen en aan te tonen dat deze verband houden met de in artikel 299, lid 2, genoemde factoren.

[26] Artikel 299, lid 2 ( ex artikel 227)

100. In tabel 17 hieronder wordt een preliminair overzicht gegeven van het niveau van de steun die rechtstreeks is verleend door of die specifiek bestemd is voor de ultraperifere regio's van de Unie. In tabel 18 is het niveau van de steun in elk van de regio's uitgedrukt in procent van het BBP van de respectieve regio.

Tabel 17 Absolute niveaus van de overheidssteun die rechtstreeks is verleend door of die specifiek bestemd is voor de ultraperifere regio's van de Unie

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Tabel 18 Overheidssteun die rechtstreeks is verleend door of die specifiek bestemd is voor de ultraperifere regio's van de Unie, uitgedrukt in procent van het BBP van de respectievelijke regio

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

2.3.5. Trends en patronen van de overheidssteun in de lidstaten

101. De trends en patronen van de steun aan de be- en verwerkende industrie zijn per lidstaat als volgt:

- in Oostenrijk zijn de gemiddelde jaarlijkse steunbedragen in de twee verslagperioden van drie jaar tamelijk stabiel. Deze stabiele middellangetermijntrend is het resultaat van een geleidelijke stijging van de jaarlijkse steunniveaus tot 1997, gevolgd door vergelijkbare reducties van de jaarlijkse niveaus tot 1999. Wanneer de twee perioden van drie jaar met elkaar worden vergeleken, blijkt dat de reddings- en herstructureringssteun aanzienlijk is afgenomen. De steun voor O&O, het milieu en het MKB had het grootste aandeel in de steun voor de be- en verwerkende industrie. De sectorspecifieke steun is stabiel gebleven en het aandeel ervan in de steun aan de be- en verwerkende industrie is klein. Het aandeel van de regionale steun, in het bijzonder in de regio's ex artikel 87, lid 3, onder a), is echter vergroot ten opzichte van de eerste verslagperiode.

- In België is de bij een vergelijking van de twee verslagperioden naar voren komende neerwaartse trend op middellange termijn in de omvang van de steun te danken aan de afschaffing in 1996 van één enkele sectorale regeling, die goed was voor circa 23% van de totale Belgische steun aan de be- en verwerkende industrie. Sinds 1997 is het absolute bedrag van de steun aan de be- en verwerkende industrie echter weer langzaam gestegen, aangezien er meer middelen zijn toegewezen aan O&O en het MKB. Een constant element van het steunbeleid voor de be- en verwerkende industrie in België, dat een aanvulling vormt op maatregelen in het kader van de regelingen voor O&O en het MKB, is steun die verleend wordt via andere horizontale maatregelen ter ondersteuning van de omschakeling van de industrie en ter verbetering van haar technische basis. Deze regelingen zijn inmiddels goed voor circa 20% van de totale Belgische steun aan de be- en verwerkende industrie. De regionale steun aan regio's ex artikel 87, lid 3, onder c), is betrekkelijk constant. De aandelen van de horizontale en de regionale steun zijn vergroot, hetgeen ten koste is gegaan van de steun aan specifieke sectoren van de be- en verwerkende industrie.

- In Denemarken laten de gemiddelde jaarlijkse steunbedragen in de twee verslagperioden van drie jaar een zeer lichte stijging zien. Deze middellangetermijntrend is echter het gevolg van een geleidelijke jaarlijkse stijging tot 1997, die werd gevolgd door iets kleinere jaarlijkse reducties tot 1999. De horizontale steun in Denemarken had het grootste aandeel in de steun aan de be- en verwerkende industrie, met geleidelijk groeiende middelen voor de voornaamste begunstigden, O&O, het milieu en energiebesparingen. Deze stijgingen worden veroorzaakt door een krachtiger ondersteuning van energiebesparing en milieubescherming, voornamelijk in de vorm van vrijstellingen van energie-/CO2-heffingen. Uit een vergelijking van de twee perioden blijkt dat de steun aan de scheepsbouw het sterkst is afgenomen. Binnen de Gemeenschap is Denemarken het land met het laagste regionale-steunniveau.

- In Duitsland weerspiegelen de gemiddelde jaarlijkse steunbedragen in de twee verslagperioden van drie jaar de aanhoudende reductie van de steun in de nieuwe Duitse deelstaten. Tegelijkertijd neemt het aandeel van de horizontale steun geleidelijk toe, terwijl de aandelen van de sectorale en de algemene regionale steun dalen. Deze veranderingen verhullen echter de subtielere variaties in de steunverlening. In absolute termen is de steun voor het merendeel van de horizontale doelstellingen - met uitzondering van O&O en redding en herstructurering - nu sinds 1995 ieder jaar afgenomen. Regionale steun blijft in Duitsland de belangrijkste doelstelling. Terwijl de in de regio's ex artikel 87, lid 3, onder a), verleende steun snel blijft afnemen, blijkt nu echter dat de in regio's ex artikel 87, lid 3, onder c), verleende steun niet langer afneemt.

- In Griekenland wordt de meeste steun aangemerkt als regionale steun, die niet alleen is afgenomen wanneer de twee verslagperioden met elkaar worden vergeleken, maar ook bijna ieder jaar sinds 1995.

- In Spanje leert een vergelijking van de twee verslagperioden ons dat het niveau van de totale steun aan de be- en verwerkende industrie is gedaald als gevolg van de aanzienlijke afname van de steun aan de staalindustrie en de daling van de steun aan de scheepsbouw. De steun aan de scheepsbouw blijft echter het belangrijkste element van de overheidssteun in Spanje en vormt nog steeds 25% van de totale steun aan de be- en verwerkende industrie, ondanks een afname van circa 20% in absolute termen tussen de vorige en de onderhavige verslagperioden. Het aandeel van de horizontale steun, in het bijzonder voor O&O, het MKB en energiebesparingen, en de regionale steun zijn in deze verslagperiode uitgebreid.

- In Finland komt uit een vergelijking van de gemiddelde jaarlijkse steunbedragen in de twee verslagperioden van drie jaar een lichte stijging naar voren. Deze ogenschijnlijke middellan