Advies van het Economisch en Sociaal Comité over:

- het "Voorstel voor een richtlijn van de Raad tot wijziging van Richtlijn 93/104/EG van 23 november 1993 betreffende een aantal aspecten van de organisatie van de arbeidstijd om de van deze richtlijn uitgesloten sectoren en activiteiten te bestrijken",

- het "Voorstel voor een richtlijn van de Raad inzake de organisatie van de arbeidstijd van rijdend personeel in het wegvervoer en eigen rijders", en

- het "Voorstel voor een richtlijn van de Raad betreffende de handhaving van de arbeidstijd van zeevarenden aan boord van schepen die communautaire havens aandoen"(1)

(1999/C 138/11)

Op 23 december 1998 heeft de Raad besloten overeenkomstig de artikelen 75, 118 A en 84, lid 2, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de voornoemde voorstellen.

De Afdeling "Vervoer, energie, infrastructuur, informatiemaatschappij", die was belast met de voorbereidende werkzaamheden, heeft haar advies op 9 maart 1999 goedgekeurd; rapporteur was de heer Konz, co-rapporteur was de heer Ribeiro.

Tijdens zijn 362e zitting van 24 en 25 maart 1999 (vergadering van 25 maart) heeft het Comité het volgende advies uitgebracht, dat met 72 stemmen vóór en 33 stemmen tegen, bij 6 onthoudingen, is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Richtlijn 93/104/EG(2) bevat algemene bepalingen inzake werktijden, die echter niet van toepassing zijn op de volgende sectoren en activiteiten: weg-, lucht-, zee- en railvervoer, binnenvaart, zeevisserij, andere activiteiten op zee en activiteiten van artsen in opleiding.

1.2. De Commissie heeft verschillende initiatieven(3) m.b.t. deze sectoren en activiteiten voorgelegd.

1.3. Zo heeft zij op 15 juli 1997 een witboek(4) uitgebracht, dat werd beschouwd als de eerste fase van de officiële raadpleging over werktijden in de betrokken sectoren en activiteiten. In het witboek werd ingegaan op de aard en reikwijdte van de uitsluitingen, de omvang van het probleem, de vigerende regels en overeenkomsten in de lidstaten, en de initiatieven die tot dan toe waren ontplooid. Per sector en activiteit werden de specifieke kenmerken en problemen geanalyseerd en geëvalueerd.

1.4. Nadat zij de reacties op het witboek had ontvangen, ging de Commissie op 31 maart 1998 over tot de tweede fase van de raadpleging over haar voorstel; daarbij hield zij vast aan de zgn. gedifferentieerde benadering.

1.5. Na het raadplegingsproces hebben de sociale partners binnen de meeste betrokken paritaire comités intensief overleg gevoerd. In sommige gevallen heeft dat geleid tot formele afspraken, in andere gevallen (het wegtransport) zijn de onderhandelingen op niets uitgelopen.

1.6. In het onderhavige document zet de Commissie uiteen welke maatregelen zij voor ogen heeft om werknemers die niet onder richtlijn 93/104/EG vallen, te beschermen tegen de schadelijke gevolgen van te lange werktijden, te weinig rust, nachtarbeid of onregelmatige werktijden voor hun eigen gezondheid en veiligheid, alsmede voor het welzijn en de veiligheid van anderen. Daarbij heeft zij nauwlettend gekeken naar de overeenkomsten die door de sociale partners zijn gesloten.

1.7. De Commissie stelt het volgende voor:

1.7.1. Horizontale maatregelen

- mededeling over de regeling van werktijden in de uitgesloten sectoren;

- voorstel voor een richtlijn tot wijziging van richtlijn 93/104/EG.

Met de voorgestelde wijziging wordt het toepassingsgebied van richtlijn 93/104/EG verruimd tot alle niet-mobiele werknemers, waaronder artsen in opleiding en offshore werknemers, alsook mobiele werknemers in het railvervoer, en worden bepaalde maatregelen getroffen m.b.t. de overige mobiele werknemers.

1.7.2. Sectorale maatregelen

a) Een richtlijn voor het wegtransport

- voorstel voor een richtlijn inzake specifieke maatregelen m.b.t. de werktijden in het wegtransport. Het voorstel heeft drie hoofddoelstellingen:

- waarborging van een niveau van sociale bescherming dat even hoog is als dat van mobiele werknemers in de andere vervoerstakken;

- bescherming van de gezondheid en de veiligheid van alle weggebruikers;

- uitschakeling van oneerlijke concurrentie op de interne markt.

b) twee richtlijnen en een aanbeveling voor de zeevaart:

- voorstel voor een richtlijn inzake de overeenkomst tussen de ECSA en de FST betreffende de organisatie van de arbeidstijd van zeevarenden;

- voorstel voor een richtlijn betreffende de handhaving van de arbeidstijd van zeevarenden aan boord van schepen die de havens van de Gemeenschap aandoen;

- aanbeveling inzake de ratificatie van IAO-Verdrag 180 (1996) alsmede het Protocol van 1996 bij IAO-Verdrag 147 (1976).

De belangrijkste punten van de overeenkomst die op 30 september 1998 tussen de sociale partners is gesloten, alsmede de internationale normen op het vlak van werktijden worden in deze drie documenten overgenomen.

2. Algemene opmerkingen

2.1. Het voorstel voor een richtlijn van de Raad tot wijziging van richtlijn 93/104/EG van 23 november 1993 betreffende de organisatie van de arbeidstijd om de van deze richtlijn uitgesloten sectoren en activiteiten te bestrijken, en het voorstel voor een richtlijn van de Raad inzake de organisatie van de arbeidstijd van rijdend personeel in het wegvervoer en eigen rijders, hebben - net als richtlijn 93/104/EG - artikel 118 A van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap als rechtsgrondslag. In dit artikel staat het volgende:

"De lidstaten beijveren zich om de verbetering van met name het arbeidsmilieu te bevorderen, ten einde de veiligheid en de gezondheid van de werknemers te beschermen...".

2.2. Wat het subsidiariteits- en het evenredigheidsbeginsel betreft, herinnert de Commissie terecht aan het arrest van 12 november 1996 van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen(5) naar aanleiding van het verzoek van het Verenigd Koninkrijk om annulering van de richtlijn betreffende de arbeidstijd. Het Hof deed hierover namelijk de volgende uitspraken:

"Zodra de Raad heeft vastgesteld, dat de huidige graad van bescherming van de veiligheid en de gezondheid van de werknemers moet worden verbeterd en dat de op dit gebied bestaande omstandigheden op de weg van de vooruitgang moeten worden geharmoniseerd, is de verwezenlijking van een dergelijke doelstelling door middel van minimumvoorschriften slechts mogelijk door een actie op communautair niveau."

"(...) of de aangewende middelen geschikt zijn ter verwezenlijking van het nagestreefde doel en niet verder gaan dan ter bereiking van dat doel noodzakelijk is".

Aangezien de beginselen van de richtlijnvoorstellen niet verder gaan dan de bepalingen van richtlijn 93/104/EG, steunt het Comité het initiatief van de Commissie en verzoekt het de Raad, zo snel mogelijk voorschriften vast te stellen.

Het Comité kan zich eveneens vinden in het initiatief van de Commissie om, in navolging van Verordening (EEG) nr. 3820/85 van de Raad, haar voorstel inzake de werktijden van het wegtransport niet alleen van toepassing te laten zijn op chauffeurs in loondienst, maar ook op eigen rijders wanneer zij bussen, touringcars of vrachtwagens besturen, zodat hun gezondheid en veiligheid beschermd worden. Met deze aanpak zal de verkeersveiligheid worden verbeterd en zullen concurrentiedistorsies a.g.v. de sterke fragmentatie van wegtransportbedrijven worden verminderd.

2.3. Reeds op 18 december 1990 hechtte het Comité met ruime meerderheid van stemmen zijn goedkeuring aan een advies(6) over het eerste voorstel voor een richtlijn betreffende de regeling van de arbeidstijd, waarin nog geen uitsluitingen waren opgenomen. Het stemde in met de inhoud van de voorstellen van de Commissie, maar pleitte wel voor aanscherping van de regels en verwees in dat verband verschillende malen naar de IAO-normen.

2.4. Zeven jaar later, op 26 maart 1998 schaarde het Comité zich in zijn advies(7) over het "Witboek over de van de richtlijn betreffende de arbeidstijd uitgesloten sectoren en activiteiten" opnieuw achter de Commissie m.b.t. de invoering van minimumeisen om op EU-niveau de gezondheid en veiligheid van werknemers in sectoren en activiteiten die nog van Richtlijn 93/104/EG van de Raad waren uitgesloten, te beschermen.

2.5. Net als de Commissie was het Comité destijds voorstander van een gedifferentieerde benadering, die het volgende inhield:

- uitbreiding van alle bepalingen van bovengenoemde richtlijn tot alle "niet-mobiele" werknemers;

- uitbreiding tot alle "mobiele" werknemers (waaronder zeevissers) en in "andere activiteiten op zee" werkzame werknemers van de bepalingen van Richtlijn 93/104/EG betreffende

- jaarlijkse vakantie van 4 weken met behoud van loon;

- medische controle van nachtarbeiders;

- waarborging van voldoende rust;

- vaststelling van het maximumaantal arbeidsuren per jaar;

- vaststelling van specifieke wettelijke voorschriften voor elke sector of activiteit, waarbij de werktijden en pauzes van "mobiele" werknemers en - mutatis mutandis - werknemers die in de zeevisserij en "andere activiteiten op zee" werkzaam zijn, worden geregeld.

2.6. Het Comité hoopte destijds dat de sociale partners in de vervoersector en de zeevisserijsector tot een onderling akkoord zouden komen. Het drong er bij de Commissie op aan, stappen te blijven ondernemen om de sociale partners in de verschillende paritaire comités van hun verantwoordelijkheid bewust te maken.

En men moet hen erop wijzen dat de nieuwe voorschriften:

1) het bindend karakter van een richtlijn zouden moeten hebben;

2) op alle betrokken werknemers van toepassing zouden moeten zijn, dus ook op nieuwkomers in de sector;

3) geen rechtvaardiging zouden mogen vormen voor een verslechtering van de arbeidsvoorwaarden;

4) de bepalingen van Richtlijn 93/104/EG inzake mogelijke en noodzakelijke afwijkingen zouden moeten overnemen;

5) tot stand zouden moeten komen met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel zodat over deze afwijkingen zou kunnen worden onderhandeld binnen de geëigende instanties en via de daarvoor gebruikelijke procedures in de verschillende lidstaten;

6) tegelijkertijd van kracht zouden moeten worden om een nefaste concurrentie tussen de verschillende takken van vervoer als gevolg van de toepassing van verschillende regels inzake bescherming van gezondheid en veiligheid van werknemers te voorkomen;

7) de voordelen voor de hele bevolking zouden moeten benadrukken, aangezien vermoeidheid als gevolg van te lange werktijden een reële en rechtstreekse bedreiging vormt voor het welzijn en de veiligheid van de medemens.

2.7. Het Comité moet thans vaststellen dat alleen in het railvervoer en het zeevervoer inmiddels formele overeenkomsten zijn getekend. Het betreurt ten zeerste dat de sociale partners binnen het paritair comité "Wegvervoer" op hun laatste vergadering van 30 september 1998 niet tot een akkoord hebben kunnen komen, hoewel tijdens de intensieve onderhandelingen die daaraan vooraf waren gegaan over een groot aantal punten overeenstemming was bereikt.

2.8. Het Comité had er in zijn vorig advies voor gepleit, de onderhandelingen tussen de sociale partners binnen afzienbare tijd af te sluiten en er bij de Commissie op aangedrongen zo spoedig mogelijk concrete voorstellen inzake werktijden aan de Raad voor te leggen om een doeltreffende bescherming van de gezondheid en veiligheid van de werknemers in de uitgesloten sectoren en activiteiten te garanderen en daarbij de nodige flexibiliteit in te bouwen om bedrijven voldoende speelruimte te bieden. Het is nu dan ook zeer ingenomen met de heldere, relevante en evenwichtige voorstellen, die in grote lijnen voldoen aan de bovengenoemde eisen van het Comité.

2.9. Aan de uitzondering die in artikel 17, lid 1.a) van richtlijn 93/104/EG wordt gemaakt voor leidinggevend personeel of andere personen met een autonome beslissingsbevoegdheid wordt in de voorstellen van de Commissie niet getornd. Het ESC stelt daarom voor deze kwestie te behandelen zodra de resultaten van het lopende onderzoek naar de werktijden van leidinggevend personeel in Europa bekend zijn. Voorkómen moet worden dat deze categorie werknemers als laatste van de algemene richtlijn inzake arbeidstijden blijft uitgesloten.

2.10. Tot slot wijst het Comité erop dat alle voorschriften m.b.t. werkende vrouwen, met name in geval van moederschap, van kracht blijven.

3. Opmerkingen t.a.v. de verschillende sectoren

3.1. Railvervoer

3.1.1. De sociale partners zijn binnen het paritair comité voor de spoorwegen reeds op 18 september 1996 overeengekomen om al het spoorwegpersoneel, zowel mobiele als niet-mobiele werknemers, onder het toepassingsgebied van Richtlijn 93/104/EG te brengen, met uitzondering van machinisten en conducteurs.

3.1.2. Het Comité is verheugd dat de Commissie voorstelt de (bijna één miljoen) werknemers in deze belangrijke vervoerstak, waarin 24 uur per dag en 7 dagen per week gewerkt moet worden, in de richtlijn op te nemen. Deze werknemers, waaronder degenen die mogelijk worden aangenomen door nieuwkomers in het railvervoer, een sector waar de sociale bescherming nog hoofdzakelijk wordt geregeld door nationale wetgeving of algemeen bindende collectieve overeenkomsten, zullen voortaan door EU-minimumeisen worden beschermd tegen de schadelijke gevolgen van:

- te lange werktijden;

- te korte rusttijden;

- 's nachts werken; of

- onregelmatige werktijden.

3.1.3. Dat het vervoer per spoor door deze regels veiliger zal worden, hoeft niet meer te worden aangetoond; het is bekend dat vermoeidheid als gevolg van te lange werktijden een reëel en rechtstreeks gevaar voor ongevallen inhoudt.

3.1.4. Het Comité kan zich over het algemeen vinden in de voorstellen van de Commissie, die aansluiten op de overeenkomst die door de sociale partners is gesloten, maar meent wel dat de afwijking t.a.v. de referentieperiode voor de toepassing van artikel 6 (maximale wekelijkse arbeidstijd) niet langer mag zijn dan zes maanden (cf. art. 17, lid 4, eerste alinea) en dat het nieuwe artikel 17 A betreffende mobiele werknemers niet van toepassing mag zijn op spoorwegpersoneel.

3.1.5. M.b.t. een eventuele uitbreiding van de referentieperiode tot langer dan zes maanden, zijn de sociale partners van mening dat dit negatieve gevolgen zou kunnen hebben voor ondernemingen die tegen het einde van het jaar personeel tekortkomen omdat sommige werknemers dan al aan het maximum aantal uren zitten.

3.1.6. Om ieder misverstand te voorkomen dient in de Franse versie in artikel 2, nieuw punt 7 ("mobiele werknemer") de term "ferroviaire" te worden geschrapt en dient artikel 17 ("Afwijkingen"), punt 2.1 a) als volgt te worden gewijzigd "... met name spoorwegpersoneel aan boord van treinen (machinisten en conducteurs)."

3.2. Wegtransport

3.2.1. Het Comité blijft de mening toegedaan dat de problemen in deze vitale sector van de Europese economie rond de werktijden van de ca. 3,2 miljoen mobiele werknemers in het beroepsgoederenvervoer over de weg zo snel mogelijk opgelost moeten worden.

Hoewel de ca. 3,5 miljoen mobiele werknemers in dienst van ondernemingen die eigen vervoer verrichten nu al onder de bepalingen van richtlijn 93/104/EG vallen, moeten zij op gelijke voet met de andere chauffeurs in loondienst worden behandeld.

Er moeten tevens minimumeisen m.b.t. werktijden worden vastgesteld om de gezondheid en veiligheid van eigen rijders te beschermen. Zodra zij achter het stuur van een bus, touringcar of vrachtwagen gaan zitten, staat de veiligheid van de passagiers en goederen die worden vervoerd, alsook de veiligheid van andere weggebruikers op het spel. Door regels voor eigen rijders vast te stellen wordt tevens een einde gemaakt aan een belangrijke concurrentiedistorsie die het functioneren van de interne vervoersmarkt belemmert.

3.2.2. Bovendien moeten de Europese wegvervoerders worden beschermd tegen concurrentievervalsing als gevolg van sociale dumping door bedrijven uit derde landen waar de sociale wetgeving beperkt is. De Europese Unie moet erop toezien dat de kandidaat-lidstaten de EU-wetgeving onverwijld en zonder voorbehoud omzetten, toezicht op de naleving ervan uitoefenen en zo nodig sancties opleggen. Hadden alle Europese landen IAO-Verdrag 153 (1979) inzake rij- en rusttijden in het wegvervoer geratificeerd, dan zouden deze problemen zeker zijn voorkomen, zouden de betrokken werknemers beter zijn beschermd en zou een transparantere en eerlijkere mededingingssituatie zijn ontstaan.

3.2.3. Tot slot moeten constructieve oplossingen worden gevonden voor verbetering van de sociale voorwaarden in de sector, met name in het goederenvervoer over de weg, om grote sociale conflicten en onaanvaardbare sociale dumping te voorkomen.

3.2.4. Het Comité betreurt nogmaals dat de sociale partners binnen het paritair comité voor het wegvervoer niet tot overeenstemming hebben kunnen komen (zie ook par. 2.6 van dit advies). Wel is het ermee ingenomen dat de Commissie de Raad zo snel mogelijk haar eigen voorstellen inzake werktijdenregeling heeft voorgelegd, iets waarop het Comité in zijn advies van 26 maart 1998 ook had aangedrongen.

3.2.5. In de eerste plaats wordt voorgesteld, het toepassingsgebied van richtlijn 93/104/EG uit te breiden tot alle niet-mobiele en mobiele werknemers in het wegtransport.

3.2.6. Vervolgens stelt de Commissie een aparte richtlijn voor, die van toepassing is op alle mobiele werknemers in het wegtransport, waaronder mobiele werknemers in dienst van bedrijven die voor eigen rekening vervoeren. Ook eigen rijders die bussen, touringcars en vrachtwagens besturen, vallen onder de voorgestelde richtlijn, die een aanvulling vormt op Verordening (EEG) nr. 3820/85 inzake rij- en rusttijden(8). Het nieuwe richtlijnvoorstel laat de Verordening onverlet (art. 1, lid 4).

Om ieder misverstand te voorkomen zouden in artikel 2, nieuw punt 7 ("mobiele werknemer") van richtlijn 93/104/EG de woorden "en voor eigen rekening" moeten worden toegevoegd en zou tevens een tweede alinea met de volgende strekking aan dit punt moeten worden toegevoegd:

"Ten aanzien van mobiele werknemers die wegtransportactiviteiten uitoefenen, zijn conform artikel 14 'Meer specifieke Gemeenschapsvoorschriften' in een aparte richtlijn minimumvoorschriften inzake werktijden opgenomen."

3.2.7. Zoals de Commissie zelf ook aangeeft, heeft zij de punten waarop de sociale partners overeenstemming hadden bereikt, in haar voorstellen verwerkt. T.a.v. de geschilpunten doet zij zelf voorstellen, die samen met de onderdelen waarover de sociale partners een consensus hebben bereikt, moeten worden beoordeeld.

3.2.8. Het richtlijnvoorstel voor mobiele werknemers in het wegtransport voorziet in het volgende:

- de definitie van arbeidstijd is ruimer vergeleken met de huidige regeling, die zich beperkt tot rij- en rusttijden;

- de gemiddelde maximale werkweek bedraagt 48 uur binnen een referentieperiode van vier maanden; de maximale werkweek is 60 uur;

- wanneer de dagelijkse arbeidstijd tussen zes en negen uur bedraagt, is een pauze van ten minste 30 minuten verplicht; wanneer meer dan negen uur wordt gewerkt is een pauze van ten minste 45 minuten verplicht;

- een rustperiode van ten minste elf uur per dag; deze kan worden ingekort tot tien uur, mits binnen de vier daarop volgende weken ter compensatie een rustperiode van ten minste twaalf uur wordt toegekend;

- een rustperiode van 35 uur per week;

- nachtarbeiders mogen in principe niet meer dan acht uur per etmaal werken; zij mogen wel tien uur werken indien er gedurende een referentieperiode van twee maanden gemiddeld acht uur per dag wordt gewerkt;

- er geldt een striktere definitie van nachtarbeid dan in de algemene richtlijn.

Verder stelt de Commissie nog het volgende voor:

- er mag worden afgeweken van artikel 3 (maximum arbeidstijd per week), artikel 5 (rusttijden) en artikel 6 (nachtarbeiders) d.m.v. nationale wetgeving, cao's of overeenkomsten tussen de sociale partners, mits de betrokken werknemers ter compensatie gelijkwaardige rustperioden krijgen;

- de in artikel 3 bedoelde referentieperiode voor de berekening van de gemiddelde maximale werkweek van 48 uur mag worden verlengd van vier tot zes maanden, behalve wanneer de lidstaten een verkorting van de gemiddelde werkweek tot 39 c.q. 35 uur toestaan.

3.2.9. Het Comité kan niet instemmen met een verlenging van de in artikel 3 lid 1 bedoelde referentieperiode van vier maanden i.v.m. de berekening van de vereiste gemiddelde maximaal 48-urige werkweek tot meer dan zes maanden, zelfs indien de lidstaten een kortere werkweek toestaan.

Wat voor het railvervoer geldt (zie par. 3.1.5), geldt logischerwijs ook voor het wegtransport: een referentieperiode die langer is dan zes maanden zou negatieve gevolgen kunnen hebben voor ondernemingen die tegen het einde van het jaar personeel tekortkomen omdat sommige werknemers dan al aan het maximum aantal uren zitten.

3.2.10. Het Comité meent dat artikel 7 (Afwijkingen), lid 3 onzinnig is, tenzij de tekst als volgt wordt geredigeerd:

"Voor het geregeld personenvervoer over afstanden van minder dan 50 kilometer mogen - in afwijking van artikel 4 - de reisonderbrekingen voor pauzes worden gesplitst in periodes van minimaal 15 minuten. Deze pauzes mogen samenvallen met de tussenpozen aan het einde van de rit."

In het stedelijk personenvervoer volgt aan het einde van de rit doorgaans een tussenpoze. Deze - betaalde - tussenpoze komt overeen met de tijd tussen de aankomst van een voertuig op zijn eindbestemming en het vertrek voor een nieuwe rit.

3.2.11. Het ESC acht het nodig de wenselijkheid van aanscherping van de definities van "nachtarbeid" en "nachtarbeiders" (art. 2, lid 6 en art. 6) nog eens te bekijken op eventuele ongerijmdheden, met name in dunbevolkte landen.

3.2.12. Over het algemeen kan het Comité zich vinden in met de voorstellen van de Commissie. Het verzoekt de Raad zich bewust te tonen van zijn verantwoordelijkheid om zo snel mogelijk een einde te maken aan lacune in de wetgeving.

3.3. Vervoer over binnenwateren en meren

3.3.1. Het Comité betreurt eens te meer dat de sociale partners binnen het paritair comité voor de binnenvaart geen serieuze onderhandelingen zijn aangegaan en dat een overeenkomst is uitgebleven (zie par. 2.6 van dit advies).

3.3.2. Gelukkig heeft de Commissie blijk gegeven van haar verantwoordelijkheidsbesef en voorgesteld, mobiele werknemers op te nemen in richtlijn 93/104/EG (zie art. 2, nieuw lid 7), zij het dat in het nieuwe artikel 17 A wordt bepaald dat artikel 3 (dagelijkse rusttijd), artikel 4 (pauzes), artikel 5 (wekelijkse rusttijd) en artikel 8 (duur van de nachtarbeid) niet op hen van toepassing zijn. Wel moeten de lidstaten de nodige maatregelen treffen om ervoor te zorgen dat mobiele werknemers recht hebben op voldoende rust.

3.3.3. Ook in deze context kan het Comité niet instemmen met een verlenging van de in artikel 16, lid 2 vastgestelde referentieperiode van vier maanden m.b.t. de toepassing van artikel 6, waarin staat dat de gemiddelde arbeidstijd per zeven dagen niet langer mag zijn dan 48 uur (inclusief overuren), tot meer dan zes maanden (zie ook par. 3.1.5 en 3.2.9 van dit advies).

3.3.4. In afwachting van de "sector-specifieke aanvullende bepalingen" die door de Commissie worden voorbereid (zie de bij de mededeling van 18 november 1998 gevoegde tabel) schaart het Comité zich achter de voorstellen.

3.4. Zeevervoer

3.4.1. Op 30 september 1998 is door de Associatie van reders van de Europese Gemeenschap (ECSA) en de Federatie van de bonden voor het vervoerspersoneel in de Europese Unie (FST) een "Europese overeenkomst" betreffende de regeling van de arbeidstijd van zeevarenden gesloten, die binnenkort bij een besluit van de Raad op voorstel van de Commissie in Gemeenschapsrecht zal worden omgezet (in de vorm van een richtlijn), overeenkomstig artikel 4, lid 2, van de Overeenkomst betreffende de sociale politiek. Dit betekent dat zeevarenden, zoals gedefinieerd in deze overeenkomst, als enigen van richtlijn 93/104/EG uitgesloten zullen worden.

3.4.2. Hoewel het Comité niet over deze "Europese overeenkomst tussen partijen" is geraadpleegd, feliciteert het de betrokken sociale partners en verzoekt het de Raad om zo snel mogelijk over de inwerkingtreding van de overeenkomst te beslissen.

3.4.3. Ook steunt het Comité de Aanbeveling van de Commissie aan de lidstaten (18 november 1998) om IAO-Verdrag 180 betreffende de werktijden van zeevarenden en de bemanning van schepen (1996) alsmede het Protocol van 1996 bij Verdrag 147 (1976) betreffende minimumnormen voor koopvaardijschepen zo snel mogelijk te ratificeren, zodat zij in werking kunnen treden. Dit is zeker van essentieel belang voor de sociale partners in deze sector, die volledig is blootgesteld aan wereldwijde concurrentie; de toepassing van de Europese overeenkomst hangt namelijk voor een groot deel af van een snelle ratificatie van het Protocol en het Verdrag.

3.4.4. Zeevervoer beperkt zich niet tot het grondgebied van één land en valt niet onder de jurisdictie van één staat, maar is onderworpen aan internationaal recht, dat vrij verkeer als grondbeginsel beschouwt. Daarom is het van doorslaggevend belang dat de op internationaal niveau overeengekomen regels voor de maximale werkduur en de minimale rusttijd worden nageleefd; het gaat hier immers om de gezondheid en de veiligheid van de werknemers, alsmede de veiligheid op schepen, op zee en in havens.

De vlaggestaten in de Europese Unie zullen dus gebruik moeten maken van adequate systemen om ervoor te zorgen dat elk schip dat bij hen is geregistreerd, voldoet aan de bepalingen van de richtlijn waarmee de Europese overeenkomst betreffende de regeling van de arbeidstijd van zeevarenden in Gemeenschaprecht wordt omgezet (zie par. 3.4.1 van dit advies).

3.4.5. De lidstaten die de IAO-Verdragen (zie par. 3.4.3 van dit advies) hebben geratificeerd, hebben krachtens Verdrag 147 (1976) het recht, de nodige maatregelen te treffen om ervoor te zorgen dat de bepalingen van de in het Protocol bij het Verdrag genoemde Verdragen aan boord van de schepen in hun havens worden nageleefd, ongeacht de vlag waaronder de schepen varen of het land waar zij zijn ingeschreven. Daarom zouden zij alle schepen aan controle moeten onderwerpen.

3.4.6. De Commissie wil dit regelen bij EU-wetgeving (overigens werd hierom verzocht door de sociale partners die de Europese overeenkomst hebben ondertekend). Zij stelt daarom een richtlijn van de Raad voor betreffende de handhaving van de werktijden van zeevarenden aan boord van schepen die havens in de Gemeenschap aandoen, waarmee een geharmoniseerd systeem wordt ingevoerd om te kunnen nagaan of de regels inzake de werktijden van zeevarenden op de betrokken schepen in acht worden genomen.

3.4.7. Het Comité steunt dit initiatief van de Commissie en stemt in met de voorgestelde richtlijn.

3.4.8. Het Comité adviseert de Commissie echter wel, artikel 2 sub a) van het richtlijnvoorstel dusdanig te wijzigen dat "schip" betrekking heeft op ieder schip dat een haven van een lidstaat aandoet, ongeacht onder welke vlag het vaart. Het is immers van uitermate groot belang dat ook schepen die onder de vlag varen van landen die IAO-Verdrag 180 niet hebben geratificeerd of geen lid zijn van de IAO, aan controle worden onderworpen en de richtlijn naleven.

3.5. Luchtvaart

3.5.1. Met instemming van de sociale partners wordt richtlijn 93/104/EG ook van toepassing op niet-mobiele werknemers in de luchtvaart.

3.5.2. Nog altijd in afwachting van een overeenkomst tussen de sociale partners binnen het paritair comité voor de burgerluchtvaart over beperking van het aantal vlieguren is het Comité verheugd dat de Commissie blijk heeft gegeven van haar verantwoordelijkheidsbesef en heeft voorgesteld om mobiele werknemers in deze sector, die in volle ontwikkeling is, ook onder richtlijn 93/104/EG te laten vallen (zie art. 2, nieuw lid 7; het Comité had in zijn advies van 26 maart 1998 ook al op een dergelijke maatregel aangedrongen).

3.5.3. Aangezien in het nieuwe artikel 17 A wordt bepaald dat artikel 3 (dagelijkse rusttijd), artikel 4 (pauzes), artikel 5 (wekelijkse rusttijd) en artikel 8 (duur van de nachtarbeid) niet op mobiele werknemers van toepassing zijn, moeten de lidstaten op grond van ditzelfde artikel de nodige maatregelen treffen om ervoor te zorgen dat deze werknemers recht hebben op voldoende rust.

3.5.4. Ook nu kan het Comité niet instemmen met een verlenging van de in artikel 16, lid 2 vastgestelde referentieperiode van vier maanden m.b.t. de toepassing van artikel 6, waarin staat dat de de gemiddelde arbeidstijd per zeven dagen niet langer mag zijn dan 48 uur (inclusief overuren), tot meer dan zes maanden (zie ook par. 3.1.5 en 3.2.9 van dit advies).

3.5.5. In afwachting van de voorstellen van de Commissie (zie punt 40 en de tabel in de bijlage) m.b.t. een communautaire regeling tot beperking van de vliegtijden, gebaseerd op operationele veiligheidsoverwegingen, wijst het Comité erop dat een aanvullende en parallelle benadering gevolgd moet worden bij deze voorstellen en de regelingen ter bescherming van de gezondheid en de veiligheid van vliegend personeel in de luchtvaart.

Het Comité is verheugd dat de sociale partners de onderhandelingen hebben hervat en spoort hen aan, zo snel mogelijk te komen tot een overeenkomst waarmee de gezondheid en veiligheid van mobiele werknemers in deze sector, die volop veranderingen ondergaat, voldoende worden gewaarborgd.

3.6. Zeevisserij

3.6.1. Eens te meer betreurt het Comité dat de sociale partners binnen het paritair comité voor de visserij niet tot overeenstemming hebben kunnen komen (zie ook par. 2.6 van dit advies).

3.6.2. Gelukkig heeft de Commissie blijk gegeven van haar verantwoordelijkheidsbesef en voorgesteld, mobiele werknemers die werkzaam zijn in de visserij, de sector met het grootste aantal (dodelijke) ongevallen tijdens het werk, in richtlijn 93/104/EG op te nemen door een nieuw lid 7 aan artikel 2 toe te voegen, zij het dat in het nieuwe artikel 17 A wordt bepaald dat artikel 3 (dagelijkse rusttijd), artikel 4 (pauzes), artikel 5 (wekelijkse rusttijd) en artikel 8 (duur van de nachtarbeid) niet op hen van toepassing zijn. Wel moeten de lidstaten de nodige maatregelen treffen om ervoor te zorgen dat mobiele werknemers recht hebben op voldoende rust.

3.6.3. Ook kan het Comité niet instemmen met een verlenging van de in artikel 16, lid 2 vastgestelde referentieperiode van vier maanden m.b.t. de toepassing van artikel 6, waarin staat dat de gemiddelde arbeidstijd per zeven dagen niet langer mag zijn dan 48 uur (inclusief overuren), tot meer dan zes maanden.

3.6.4. In afwachting van de "sector-specifieke aanvullende bepalingen" die door de Commissie worden voorbereid (zie de bij de mededeling van 18 november 1998 gevoegde tabel) schaart het Comité zich achter de voorstellen.

3.7. Andere activiteiten op zee (offshore)

3.7.1. Het Comité steunt het voorstel van de Commissie om Richtlijn 93/104/EG ook volledig te laten gelden voor werknemers in sectoren die onder "andere activiteiten op zee" vallen (zie art. 2, nieuw lid 8 over "offshorewerkzaamheden").

3.7.2. In haar richtlijnvoorstel houdt de Commissie rekening met het speciale ploegendienstsysteem dat in deze sector vereist is.

3.7.3. Het Comité heeft echter moeite met de in artikel 17 A, lid 3 opgenomen bepaling dat de lidstaten de mogelijkheid krijgen om de in artikel 16, lid 2 vastgestelde referentieperiode m.b.t. de toepassing van artikel 6, waarin staat dat de de gemiddelde arbeidstijd per zeven dagen niet langer mag zijn dan 48 uur (inclusief overuren), te verlengen van vier tot twaalf maanden voor werknemers die hoofdzakelijk offshorewerkzaamheden verrichten.

3.8. Artsen in opleiding

3.8.1. Een algemeen erkende definitie van een arts in opleiding luidt: een arts die een gespecialiseerde of specifieke postuniversitaire (beroeps)opleiding volgt en tegelijkertijd, als onderdeel van die opleiding, functies uitoefent binnen een instelling waar het uitoefenen van dergelijke functies wettelijk verplicht is om erkend te worden of gerechtigd te zijn te werken als specialist of andere deskundige waarvoor een postuniversitaire beroepsopleiding is vereist.

3.8.2. Richtlijn 93/104/EG is niet van toepassing op artsen in opleiding, wat betekent dat ongeveer 270 000 Europese artsen niet worden beschermd door de bepalingen van die richtlijn.(9) Het gevolg hiervan is dat deze artsen in opleiding vaak veel te lang moeten werken en de wettelijke bescherming die zij genieten zeer beperkt is. Bovendien ontbreekt een uniforme regelgeving voor alle lidstaten.

3.8.3. De situatie van deze artsen in Europa kan als volgt worden samengevat:

- artsen in opleiding zijn niet weg te denken uit de medische zorg;

- zij moeten vaak in het weekend en 's nachts werken;

- hoewel het aantal wekelijks door artsen in opleiding gewerkte uren van land tot land en van ziekenhuis tot ziekenhuis verschilt, gaat het veelal om meer dan 54 uur per week;

- de taken die door artsen in opleiding worden verricht, verschillen niet van die van de overige artsen.

3.8.4. De positie van artsen in opleiding is dus bijzonder zwak: zij kunnen geen taken weigeren die hun worden opgedragen, noch een beroep doen op rechten of plichten die de belangen van hun meerderen zouden kunnen schaden en gevolgen zouden kunnen hebben voor hetzij hun eindbeoordeling hetzij het tijdelijk contract dat zij in de regel krijgen aangeboden. Zo is de gewoonte ontstaan maximaal gebruik te maken van deze goedkope arbeidskrachten.

3.8.5. Wanneer het gaat om de arbeidstijd van artsen in opleiding moeten twee zaken in het oog worden gehouden:

- de "reële" arbeidstijd is de tijd dat een arts werkelijk in het ziekenhuis verblijft. Hieronder zou ook de tijd moeten vallen die met het volgen van cursussen of het bijwonen van wetenschappelijke bijeenkomsten tijdens de normale werktijd wordt doorgebracht;

- "on call" wil zeggen dat de arts ter beschikking staat van zijn of haar werkgever, maar op dat moment niet werkt. Deze oproepbaarheid zou in nationale wetgeving of onderlinge overeenkomsten moeten worden geregeld.

3.8.6. Het Comité is van mening dat, zoals het ook in zijn advies van 26 maart 1998 heeft onderstreept, "er geen geldige reden is om artsen in basis- of specialisatieopleiding uit te sluiten, daar zij geen 'mobiele' werknemers zijn en geen ander werk verrichten dan hun collega's in loondienst die hun opleiding hebben voltooid en per definitie onder het toepassingsgebied van Richtlijn 93/104/EG van de Raad vallen".

3.8.7. Anderzijds zorgen de grote verschillen die binnen deze zeer bijzondere sector (en soms binnen hetzelfde land) ervoor dat op korte en middellange termijn niet alleen de lichamelijke en geestelijke gezondheid van de desbetreffende werknemers in gevaar wordt gebracht maar ook, als gevolg van te lange werktijden of te weinig rust, de kwaliteit van de behandelingen waarvoor deze mensen verantwoordelijk zijn terugloopt.

3.8.8. Daarom en mede omdat de belangen van deze werknemers niet door een Europese organisatie worden behartigd, kan het probleem van de artsen in opleiding volgens het Comité alleen worden opgelost indien de Raad wettelijke maatregelen neemt zoals voorgesteld door de Commissie. Dat neemt niet weg dat het onderhavige voorstel van de Commissie nog op een paar specifieke punten kan worden verbeterd, met name wat betreft:

- de dagelijks en wekelijks gewerkte uren, die niet meer dan resp. 9 en 48 mogen bedragen;

- de uitzonderlijke situatie dat maximaal 3 keer in een referentieperiode van 2 weken 11 uur per dag mag worden gewerkt;

- het feit dat een arts in opleiding niet meer dan 7 nachten per maand oproepbaar mag zijn;

- de overgangsperiode, die extreem lang lijkt (7 jaar) en, gezien de tijd die doorgaans nodig is voor het omzetten van richtlijnen in nationale wetgeving, volgens het Comité niet langer dan 3 jaar hoeft te zijn.

Brussel, 25 maart 1999.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

B. RANGONI MACHIAVELLI

(1) PB C 43 van 17.2.1999, blz. 1-25.

(2) Richtlijn 93/104/EG van de Raad van 23 november 1993 betreffende een aantal aspecten van de organisatie van de arbeidstijd (PB L 307 van 13.12.1993, blz. 18) - advies ESC in PB C 60 van 8.3.1991, blz. 26.

(3) Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement - SEC(93) 1054 def. van 7 juli 1993 en de Mededeling van de Commissie aan de Raad, aan het Europees Parlement, aan het Economisch en Sociaal Comité en aan het Comité van de Regio's - Sociaal actieprogramma voor de middellange termijn 1995-1997 - COM(95) 134 def.

(4) COM(97) 334 def. - advies ESC in PB C 157 van 25.5.1998, blz. 74.

(5) Arrest van het Hof van 12 november 1996 (Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland tegen de Raad van de Europese Unie - Richtlijn 93/104/EG van de Raad betreffende een aantal aspecten van de organisatie van de arbeidstijd - Beroep tot nietigverklaring) HvJ zaak C-84/94, Jur. I 1996, blz. 5755.

(6) PB C 60 van 8.3.1991, blz. 26.

(7) PB C 157 van 25.5.1998, blz. 74.

(8) Verordening (EEG) nr. 3820/85 van de Raad tot harmonisatie van bepaalde voorschriften van sociale aard voor het wegvervoer (PB L 370 van 31.12.1985, blz. 1) - advies ESC in PB C 303 van 25.11.1985, blz. 29 en PB C 104 van 25.4.1985, blz. 4.

(9) Zie verslag-Coshape dat de Commissie door de firma Coshape Ltd. liet opstellen als voorbereiding op de genoemde voorstellen.

BIJLAGE

bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité

Het volgende wijzigingsvoorstel, waarvoor ten minste een kwart van de stemmen is uitgebracht, werd tijdens de beraadslagingen verworpen:

Paragraaf 2.2

Deze paragraaf aanvullen met "Het Comité vindt dat ondernemers die aan de in richtlijn 98/76/EG opgenomen eisen inzake financiële draagkracht voldoen, niet onder de categorie 'eigen rijders' in de voorgestelde richtlijn vallen."

Motivering

De huidige rij- en rusttijdenregeling schrijft een rustperiode van 12 à 13 uur per dag voor. Deze bepaling geldt voor alle bestuurders, zowel ondernemers als werknemers. Dit zou voldoende moeten zijn om de verkeersveiligheid te waarborgen.

Tot op heden is de werktijd van ondernemers aan geen enkele bepaling onderworpen en er zou nu dan ook een belangrijk precedent worden geschapen. Het voorstel is in strijd met de doelstelling van de Commissie om ondernemerschap en concurrentievermogen te bevorderen (COM(1998) 550 def.). Vooral het voorstel om de werktijden van eigenaars te registreren staat lijnrecht tegenover de doelstelling om bureaucratie voor kleine bedrijven te verminderen.

Uitslag van de stemming

Vóór: 44, tegen: 68, onthoudingen: 5.