COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
C0M(91) 28 def. 
Brussel, 31 Januari 1991 
Voorstel voor een 
VERORDENING (EEG) VAN DE RAAD 
inzake de oprichting van een financieel instrument 
voor het milieu (LIFE) 
(door de Commissie ingediend) 

- 2-
TOELICHTING 
I. INLEIDING 
De afgelopen Jaren hebben de publieke opinie, de regeringen van de 
Lid-Staten en het Europese Parlement steeds meer gevraagd om 
drastischer maatregelen te nemen voor een concrete invulling van de 
doelstellingen van het Verdrag op milieugebied. 
Steeds sterker wordt het bewustzijn dat een uitsluitend nationale 
aanpak van milieuproblemen meestal geen doeltreffende oplossing biedt. 
Dat blijkt vooral bij geografisch uitgestrekte meerdere landen 
omvattende milieuverontreiniging, bij voorbeeld verontreiniging van 
rivieren of zeeën. Nog sterker geldt het voor problemen die de hele 
aarde omvatten, zoals aantasting van de ozonlaag of het broeikaseffect. 
Maar ook als de problemen een minder groot gebied omvatten Is een 
gezamenlijke opgezette gecoördineerde actie op communautair niveau 
noodzakelijk. Bepaalde problemen houden rechtstreeks verband met het 
communautair beleid in andere sectoren zoals het landbouwbeleid of het 
regionaal beleid; de doeltreffendheid van oplossingen hangt dus mede af 
van de mate waarin rekening Is gehouden met de onderlinge verwevenheid 
van milieubeleid en andere beleidssectoren. Bovendien heeft ieder 
milieuprobleem verstrekkende economische Implicaties en de voor de 
oplossing hiervan gekozen methoden kunnen van invloed zijn op de 
concurrentieverhoudingen of handelsbelemmeringen tot gevolg hebben. De 
risico's van concurrentievervalsing en evenwlchtverstoring worden nog 
vergroot door de verschillen tussen de Lid-Staten op het vlak van de 
prioriteitsstelling op milieugebied en de mate van doeltreffendheid 
waarmee de nationale administraties de communautaire bepalingen ten 
uitvoer leggen. 
Vaak dient de opzet en uitvoering van milieumaatregelen te gebeuren In 
samenwerking en coördinatie met derde landen. Internationaal overleg 
met betrekking tot milieu-aspecten wordt steeds frequenter en 
complexer. De resultaten van dit overleg kunnen verstrekkende gevolgen 
hebben voor de economische evenwichten tussen landen, de 
concurrentiekracht van ondernemingen of de economische groei, en de 
Invloed daarvan op ons ontwikkelingsmodel kan aanzienlijk zijn. De 
eenheid tussen de Lid-Staten en de samenhang en doeltreffendheid van 
het binnen de Gemeenschap opgezette milieubeleid zijn van essentieel 
belang voor haar geloofwaardigheid en dus voor een doeltreffende 
behartiging van haar belangen op internationaal vlak. 
Bijzonder belangrijk zijn In dit verband de betrekkingen met de landen 
van Midden- en Oost-Europa, omdat deze landen niet ver van de landen 
van de Gemeenschap afliggen en met ernstige milieuproblemen te kampen 
hebben, milieuproblemen die rechtstreekse Invloed kunnen hebben op de 
toestand van het milieu in de Lid-Staten. 
-3-
Op milieugebied staat de Gemeenschap dus nu voor de volgende drie zware 
taken : 
ZIJ moet de ambitieuze doelstellingen van het Verdrag realiseren, 
met name moet zij waarborgen scheppen voor een hoog 
bescherm IngsnI veau ; 
Binnen het Europa van de 12 moet zij onderlinge samenhang scheppen 
tussen landen die soms zeer sterke verschillen te zien geven wat 
betreft ontwikkeling, aard en aanpak van milieuproblemen en 
beheersing van nieuwe technologieën; 
Internationaal moet zij steeds meer verantwoordelijkheden nemen. 
Om deze drie taken aan te kunnen moet de Gemeenschap over toereikende 
middelen en Instrumenten beschikken om de problemen aan te pakken. 
II. INSTRUMENTEN YQQB HET MILIEUBELEID 
Om de milieuproblemen de baas te kunnen worden moeten Instrumenten 
worden aangewend waarmee het gedrag van individuen, overheden en 
ondernemingen kan worden veranderd. 
De tenuitvoerlegging van zo'n beleid zou langs drie sporen kunnen 
gebeuren : 
door middel van wetgeving, dat wil zeggen de geleidelijke Invoering 
van een milieuwetboek met kwaliteitsdoelstellingen, normen, 
procedures, enz.; 
door middel van economische en fiscale Instrumenten, door de met 
iedere activiteit gepaard gaande mllleukosten door te berekenen in 
de prijzen, kosten of vergoedingen die de producent en/of de 
consument voor de verschillende goederen en diensten moeten 
betalen; 
door middel van financiële instrumenten waarmee de verschillende 
gedragingen kunnen worden gestuurd met positieve prikkels 
(demonstratieprojecten, steun, leningen, enz.) en/of door 
financiering van op terugwinning of preventie gerichte operaties 
die de tekortkomingen van de overige Instrumenten moeten aanvullen. 
Elk van deze drie actlemiddelen heeft sterke en zwakke punten. 
Wetgeving biedt de, theoretische, zekerheid dat gekwantificeerde en 
nauwkeurig omschreven doelstellingen worden verwezenlijkt. De 
beperkingen zijn gelegen in de betrekkelijk statische en starre aard 
van de instrumenten die hierbij worden gehanteerd. Wetgeving betekent 
bovendien een belasting van het bestuursapparaat, met name op het vlak 
van de controle, die zeer zwaar kan gaan uitvallen als men op alle 
activiteiten met milieu-effect Invloed wil gaan uitoefenen. Een 
overmatige reglementering en bureaucratie zouden bovendien een rem 
kunnen betekenen op de bewegingsvrijheid van de ondernemingen en hun 
concurrentievermogen kunnen aantasten. 
-4 -
De wetgeving die na de Europese top van Parijs In oktober 1972 op gang 
Is gekomen Is In voldoende mate ontwikkeld, maar op het vlak van de 
toepassing zijn er grote problemen. Bovendien is aanvulling en 
regelmatige aanpassing in verband met de ontwikkelingen op 
technologisch gebied en de wijzigingen van de milieugegevens 
noodzakelIJk. 
De werking van economische en fiscale Instrumenten Is soepeler en 
dynamischer. BIJ gebruik daarvan In combinatie met wettelijke 
maatregelen kunnen die maatregelen veel effectiever worden. Verder 
vormen zij een effectief middel voor Integratie van de milieufactor In 
andere beleidsterreinen. Op zichzelf echter vormen zij geen garantie 
voor verwezenlijking van nauwkeurig omschreven doelstellingen. 
Bovendien is het vaak moeilijk zo niet onmogelijk de collectieve kosten 
van een bepaalde vorm van hinder aan te geven, met name wanneer het 
gaat om wereldomvattende verschijnselen zoals het broeikaseffect of de 
aantasting van de ozonlaag. In de praktijk moet men meestal een 
pragmatische werkwijze volgen en de maatregelen geleidelijk aanpassen 
en afstemmen op de verkregen resultaten en de te bereiken 
doelstel Iingen. 
De Raad heeft herhaaldelijk, en de laatste maal op de zitting van 
29 oktober 1990 over deze instrumenten gedebatteerd. De 
doeltreffendheid en de wenselijkheid van een communautaire actie op 
milieugebied is erkend. Op het ogenblik wordt gewerkt aan concrete 
voorstellen voor bepaalde prioritaire sectoren. 
De financiële Instrumenten zijn het geschiktste middel wanneer er Iets 
moet worden gedaan tegen aantasting van het milieu als gevolg van 
activiteiten uit het verleden, of wanneer het onmogelijk is een 
duidelijke oorzaak of de schuldige aan te wijzen van de milieuschade. 
De financiële Instrumenten vormen bovendien een nuttige aanvulling van 
stappen op het gebied van regelgeving en normalisatie, vooral als er op 
korte termijn ambitieuze doelstellingen moeten worden verwezenlijkt. 
De bedragen die op de begroting speciaal voor communautaire financiële 
instrumenten ter uitvoering van het milieubeleid zijn uitgetrokken, 
zijn te verwaarlozen. Wel valt een stijging van de uitgaven voor 
milieudoeleinden door andere financiële Instrumenten van de Gemeenschap 
te constateren. De Europese Raad van 26 Juni 1990 heeft de Commissie 
daarom gevraagd hiervan een overzicht op te stellen. 
Gezien de beperkingen die leder instrument heeft zal een samenhangend 
en doeltreffend milieubeleid alleen tot stand kunnen komen met 
inschakeling van alle drie genoemde instrumenten. Door normalisatie, 
economische en fiscale maatregelen en financiële instrumenten met 
elkaar te combineren zullen van elk instrument de tekortkomingen kunnen 
worden gecompenseerd en de mogelijkheden benut. Wanneer meerdere 
middelen gecombineerd worden Ingeschakeld, zal ook gemakkelijker de 
consensus worden bereikt die nodig is om een communautair beleid te 
ontwikkelen en ten uitvoer te leggen. 
-5 -
In dit verband is versterking en uitbreiding van de samenhang van de 
communautaire financiële maatregelen noodzakelijk om het effect van de 
andere beleidsinstrumenten te versterken en om de geloofwaardigheid en 
doeltreffendheid daarvan te vergroten. Het Europese Parlement heeft 
daarop herhaaldelijk aangedrongen, met name bij de vaststelling van de 
begrotingen voor 1990 en 1991. Het heeft zich met name uitgesproken 
voor de instelling van een financieel Instrument dat Is afgestemd op de 
problemen waar men voor staat en op de rol die de Gemeenschap op dit 
gebied moet vervullen. 
III. DE BESTAANDE FINANCIËLE INSTRUMENTEN 
Overeenkomstig de wens van de Europese Raad van 26 Juni 1990 heeft de 
Commissie een overzicht opgesteld van de middelen die op de begroting 
zijn uitgetrokken voor financiële ondersteuning van milieumaatregelen. 
BIJ het bij onderhavig voorstel gevoegd overzicht kunnen onder andere 
de volgende opmerkingen en kanttekeningen worden geplaatst : 
De rechtstreeks of indirect met het milieu verband houdende 
uitgaven zijn de afgelopen Jaren sterk gestegen. Tot 1987 bedroegen 
de Jaarlijkse uitgaven ongeveer 60 miljoen ecu, maar In de periode 
1988-1993 moeten de uitgaven op milieugebied worden opgevoerd tot 
meer dan 4 miljard ecu, waarvan 90 % aan Investeringen moet worden 
besteed en 10 % aan uitgaven voor onderzoek en 
demonstrat ieprojecten. 
De vastleggingskredieten zijn afkomstig van een aantal zeer 
uiteenlopende instrumenten. Slechts een klein deel van deze 
kredieten (bepaalde onderzoekprogramma's, financiering van 
demonstratieprojecten in het kader van ACE, MEDSPA, NORSPA en 
ACNAT, de maatregelen ter bescherming van de bossen (brandpreventie 
en bestrijding van de zure regen) en de begrotingslijn "ecologie In 
de ontwikkelingslanden") zijn in de eerste plaats voor het milieu 
bestemd; de overige kredieten houden wel verband met het milieu 
maar dienen meer ter realisering van de doelstellingen van het 
beleid waarvan zij de financiële ondersteuning verzekeren. 
Weliswaar zijn het uitgaven die bijdragen tot beperking van 
verschillende vormen van verontreiniging, maar omdat genoemde 
uitgaven gespreid zijn over een groot aantal 
financ1erIngsinstrumenten en onderworpen zijn aan de 
doelstellingen, de prioriteiten en de vooral geografische 
beperkingen van het beleid, waarvan zij het instrument vormen, 
kunnen zij geen zichtbare en samenhangende weerspiegeling vormen 
van de doelstellingen en prioriteiten van een milieubeleid; zij 
kunnen dus niet In het specifieke kader van dit beleid een sturende 
en stimulerende functie vervullen die de andere beleidsinstrumenten 
aanvult en ondersteunt. 
-6-
Het Verdrag bepaalt dat mi Ileubeschermingselsen een onderdeel 
vormen van het In andere sectoren gevoerde Gemeenschapsbeleid. 
Financiering van acties die rechtstreeks betrekking hebben op het 
milieu Is op zich niet voldoende om aan deze bepaling te voldoen. 
Met milleueisen moet ook rekening worden gehouden bij 
financieringen die niet rechtstreeks op het milieu betrekking 
hebben, bij voorbeeld wanneer het gaat om Industriële of 
vervoersinfrastructuur of de financiering van de steun aan de 
landbouw. 
IV. HET WAAROM YAN EEN FINANCIEEL INSTRUMENT VOOR HET MILIEU 
Zoals reeds gezegd in punt II, kan een financieel Instrument de 
doeltreffendheid van een milieubeleid verhogen, als het wordt gebruikt 
om het milieugedrag van personen, ondernemingen en overheidsinstanties 
te beïnvloeden door middel van stimuleringsmaatregelen of door 
financiering van sanerIngs- en preventieve maatregelen. In dit verband 
Is een communautair financieel instrument, dat een kader vormt voor op 
nationaal, regionaal of plaatselijk niveau genomen initiatieven en deze 
stimuleert, bijzonder belangrijk. Genoemde Initiatieven nemen steeds 
sneller in aantal toe, en wanneer de verschillen tussen de Lid-Staten 
wat betreft de benadering van de problemen, de gestelde prioriteiten en 
de concrete mogelijkheden om iets te doen groot zijn, bestaat het 
gevaar dat de onverenigbaarheid van situaties In de verschillende 
landen nog wordt versterkt. Het betreft hier onverenigbaarheden waarvan 
harmonisatie steeds moeilijker zal worden, omdat deze onverenigbare 
elementen passen in het kader van acties die zich steeds meer 
ontwikkelen tot een echt nationaal milieubeleid. Het zou dus gevaarlijk 
zijn de risico's van dergelijke ontwikkelingen te onderschatten, omdat 
zij met name concurrentievervalsingen en handelsbelemmeringen tot 
gevolg kunnen hebben. Te meer daar het Hof van Justitie met betrekking 
tot de problemen In verband met dit milieu de gegrondheid heeft erkend 
van beroepen op de bepalingen van artikel 36 van het Verdrag. 
Omdat de op communautair niveau vastgelegde bedragen In verband met het 
subsidiariteitsbeginsel vaak betrekkelijk gering zijn, hangt de 
doeltreffendheid van maatregelen vooral af van hun zichtbaarheid en van 
hun koppeling aan en samenhang met de doelstellingen en prioriteiten 
van het beleid dat zij ondersteunen en van de mate waarin zij met de 
andere In het kader van het betreffende beleid aangewende communautaire 
beleidsinstrumenten sporen. 
Een en ander geldt In sterke mate voor het milieubeleid, omdat daar het 
toepassingsgebied zeer uitgebreid is, terwijl maatregelen op 
milieugebied uitzonderlijk hoge lasten voor de begroting met zich mee 
kunnen brengen. 
-7 -
De bij de verschillende Gemeenschapsbeleidssectoren behorende 
fInanc1eringsInstrumenten moeten bij de uitvoering van het beleid dat 
zij ondersteunen een bijdrage leveren tot het oplossen van 
milieuproblemen. ZIJ kunnen echter niet In de eerste plaats dienen ter 
ondersteuning van het milieubeleid, omdat hun werking niet de 
bijzondere kenmerken, prioriteiten en doelstellingen van een 
milieubeleid tot uiting kan brengen. 
Milieumaatregelen verschillen In meerdere opzichten van In andere 
beleidskaders genomen maatregelen : 
Ten eerste vragen milieuproblemen heel vaak om oplossingen die niet 
vanuit een regionale of nationale optiek kunnen worden gevonden. De 
voor de oplossing van zo'n probleem opgezette actie moet het hele 
grondgebied van de Gemeenschap kunnen bestrijken en soms zelfs passen 
in het kader van Internationale samenwerking. 
Ten tweede zijn milieumaatregelen niet in de eerste plaats gericht op 
een bepaalde maatschappelijke of economische sector dan wel de 
produktleve sector van bepaalde gebieden. Zij zijn erop gericht 
systematisch milieubewust handelen door personen, ondernemingen of 
overheden te bevorderen en hebben dus de hele bevolking ais doelgroep. 
Verder hebben milieumaatregelen, wanneer zij beogen verandering te 
brengen In het milieugedrag van de bevolking zeiden een eenmalig 
karakter. ZIJ moeten worden gezien in het perspectief van een 
geleidelijke ontwikkeling op lange termijn en er moet een permanente 
stimulerende invloed vanuit gaan. Waar het gaat om naleving van het 
beginsel dat de vervuiler betaalt laat het milieubeleid als stimulerend 
en sturend instrument zijn voorkeur uitgaan naar sleutelacties. 
BIJ de opzet van het milieubeleid Is men uitgegaan van het standpunt 
dat rationeel gebruik van natuurlijke hulpbronnen en een gestage 
ontwikkeling een illusie zouden blijken, als men deze doelen 
uitsluitend of hoofdzakelijk door inzet van overheidsmiddelen zou 
willen bereiken, ongeacht of het nu om nationale of communautaire 
middelen gaat en ongeacht de degelijkheid daarvan. Men zal nooit Iets 
kunnen bereiken als men personen, ondernemingen of overheden te 
verstaan geeft dat zij nog steeds op dezelfde voet kunnen doorgaan. 
Daarom zijn In dit verband het beginsel dat de vervuiler betaalt en het 
subsidiariteitsbeginsel zo belangrijk. Daarom wordt er ook In het 
Verdrag de nadruk op gelegd dat milieu-overwegingen ook in de 
beleidsvoering op andere gebieden moeten worden betrokken. 
Een financieel Instrument voor het milieu mag geen middel worden voor 
het achteraf repareren van de schade en het mag niet worden gezien als 
een soort schoonmaakmachine die alle activiteiten bestrijkt en alle 
milieuzorgen uit de weg ruimt. 
V. HET BEGINSEL DAT DE YERYUILER BETAALT 
Artikel 130 R, lid 2 van de Europese Akte bepaalt onder meer dat het 
optreden van de Gemeenschap Inzake het milieu gebaseerd Is op het 
beginsel dat de vervuiler betaalt. 
-8 
Volgens dit beginsel komen de lasten die voortvloeien uit de naleving 
van de geldende normen of kwaliteitsdoelstellingen neer op degene die 
verantwoordelijk zijn voor vervulling. BIJ de toepassing van dit 
beginsel worden In twee gevallen uitzonderingen gemaakt : 
wanneer de onmiddellijke toepassing van zeer strenge normen 
ernstige economische ontwrichting tot gevolg zou kunnen hebben; 
wanneer Investeringen op milieugebied In het kader van beleid In 
andere sectoren, zoals het regionaal of het landbouwbeleid, de 
oplossing beogen van bepaalde structurele problemen van regionale 
of sector iele aard, voor zover de steunverlening in overeenstemming 
is met de bepalingen van de verdragen, met name van de artikelen 92 
en 93. 
In dit verband zij er aan herinnerd dat de Commissie In de drie 
mededelingen aan de Lid-Staten van 1974, 1980 en 1987 een seml-vast 
statuut heeft verleend aan staatssteun op milieugebied, voor zover deze 
beneden de 15 % van de gesteunde investeringen blijft. 
Verder worden niet als strijdig met het beginsel dat de vervuiler 
betaalt beschouwd : 
de financiële bijdragen die worden toegekend aan plaatselijke 
lichamen voor de bouw of het beheer van openbare Installaties ter 
bescherming van het milieu, waarvan de kosten In eerste Instantie 
niet geheel kunnen worden gedekt door de bedragen die door de van 
de Installaties gebruikmakende vervuilers moeten worden betaald; 
financieringen ter compensatie van uitzonderlijk zware lasten die 
aan bepaalde vervuilers worden opgelegd om een uitzonderlijk hoge 
graad van schoonheid van het milieu te verkrijgen; 
de bijdragen die worden toegekend ter bevordering van onderzoek en 
ontwikkeling voor de toepassing van schone technieken, 
fabricageprocessen en produkten. 
Naast deze vormen van staatssteun zijn er ook nog andere soorten 
overheidsinvesteringen die verenigbaar zijn met dit beginsel, bij 
voorbeeld : 
de financiering van de bescherming van natuurgebieden; 
de kosten van het schoonmaken van terreinen, wanneer het gaat om 
verontreiniging als gevolg van activiteiten in het verleden, of 
wanneer het onmogelijk uit te maken is wat de oorzaak of wie 
verantwoordelijk is; 
uitgaven die een aanvulling vormen op de toepassing van het 
beginsel dat de vervuiler betaalt, bij voorbeeld steun aan 
ontwikkeling van openbaar vervoer, wanneer dit nodig blijkt om de 
gewenste resultaten te bereiken; 
initiatieven op internationaal vlak waaraan financiële steun mag 
worden gegeven omwille van het daaraan gehechte belang dan wel het 
beoogde effect of uit solIdarIteltsoverwegingen. 
9-
Het beginsel dat de vervuiler betaalt is niet onverenigbaar met de 
Instelling van een financieel instrument speciaal voor het milieu. Er 
moet echter wel rekening worden gehouden met dit beginsel bij de 
omschrijving van de door dit nieuwe Instrument bestreken gebieden, en 
bij de financiële steunverlening. 
VI. HET SUBSIDIARITEITSBEGINSEL 
Artikel 130 R vierde alinea van het Verdrag bepaalt dat de Gemeenschap 
op milieugebied optreedt, wanneer de betreffende doelstellingen beter 
op het niveau van de Gemeenschap dan op dat van de Lid-Staten 
afzonderlijk kunnen worden verwezenlijkt. Onverminderd bepaalde 
maatregelen met een communautair karakter dragen de Lid-Staten zorg 
voor de financiering en de uitvoering van de andere maatregelen. 
Subsidiariteit moet het grondbeoordelIngscriter I urn blijven bij de 
opstelling van de op communautair niveau uit te voeren acties op 
milieugebied. BIJ de beoordeling en toepassing van dat criterium moet 
echter de doeltreffendheid van het beleid waar het de verwezenlijking 
van de gestelde doelen betreft vooropstaan, en niet abstracte of 
ideologische overwegingen. 
Men kan moeilijk volhouden dat bij hantering van dit criterium een 
doeltreffende communautaire specifieke milieu-actie onmogelijk wordt, 
terwijl wel iedere actie op milieugebied is toegestaan, als zij onder 
de vlag van een ander communautair beleid wordt uitgevoerd. Het 
subsidiariteitsbeginsel is geen beginsel dat uitsluitend op het 
milieubeleid van toepassing is. Het geldt voor veel communautaire 
actiegebieden en op begrotingsgebied is het meer regel dan 
uitzondering. Het voor het communautair optreden gekozen kader moet 
bevorderlijk zijn en geen belemmering vormen voor de doorzichtigheid op 
dit gebied. Met name moet worden vermeden, wanneer uit 
milieu-overwegingen begrotingsmiddelen worden ingezet, dat de 
subsidiariteit, wanneer de financiering moet gebeuren met voor het 
milieubeleid geëigende financiële Instrumenten, anders wordt beoordeeld 
dan wanneer er andere financiële Instrumenten In het spel zijn. De 
interpretatie van artikel 130 R lid 4 van het Verdrag mag niet leiden 
tot irrationele oplossingen die neerkomen op een verdraaiing van het 
betreffende artikel. 
Het milieu is overigens één van de sectoren waarin communautair 
optreden met het oog op subsidiariteit het meest gerechtvaardigd Is. 
Dit geldt voor ledere actie die oplossingen beoogt voor 
grensoverschrijdende of wereldomvattende vervuilingsproblemen. Het 
geldt ook voor gevallen waarin communautair optreden noodzakelijk Is om 
economische en sociale samenhang te bewerkstelligen of 
concurrentievervalsingen dan wel handelsbelemmeringen te voorkomen. 
-10-
Natuurlijk is rechtstreekse financiering door de Gemeenschap ter 
ondersteuning van de toepassing van het communautair recht 
verwerpelijk. De communautaire financiering kan beter gericht zijn op 
bevordering van een versnelde uitvoering van de geldende voorschriften 
of het voorbiJstreven daarvan. Maar ook hier mag niet de voorkeur 
worden gegeven aan de vorm boven de inhoud. De beste manier om te 
bevorderen dat de geldende normen worden achterhaald Is de 
totstandkoming van strengere normen bevorderen. In vele gevallen kan 
dat doel niet worden bereikt, als niet de mogelijkheid wordt geschapen 
om op zijn minst indirecte steun te geven aan de tenuitvoerlegging van 
de nieuwe normen, ten minste In de landen waar de problemen op dit vlak 
het grootst zijn. 
VII. TOEPASSINGSGEBIED EN PRIORITEITEN 
Het nieuwe instrument moet het communautaire beleid op milieugebied 
financieel ondersteunen. Het moet het optreden van de Gemeenschap in 
deze sector doeltreffender maken en beter zichtbaar. Het moet 
bijdragen tot een grotere samenhang van het gedrag van de Lid-Staten 
tegenover milieuproblemen, zowel wat de aanpak van de problemen op het 
grondgebied van de Gemeenschap betreft als bij Internationaal overleg 
met het oog op het vinden van voor een gezamenlijk antwoord op 
grensoverschrijdende of mondiale problemen. Verder moet het een beter 
evenwicht scheppen tussen het op milieugebied en andere gebieden 
gevolgde Gemeenschapsbeleid en integratie van de ml Ileufacetten in de 
andere beleidssectoren bevorderen. 
Het effect van het instrument moet vooral stimulerend zijn en bij 
voorkeur moeten financieringsmiddelen met een sleuteleffect worden 
Ingezet. Het Instrument moet bijdragen tot het opruimen van knelpunten 
die de ontplooiing van de overige actlemiddelen van de Gemeenschap 
belemmeren of blokkeren. 
Het Instrument moet kunnen beschikken over verschillende 
fInancierIngsvormen, afhankelijk van de aard van de operaties. De 
financiering kan bestaan uit medefinanciering van programma's, 
projecten, rentesubsidies, terug te betalen subsidies of ondersteuning 
van technische bijstand. 
De vier algemene doelstellingen van het nieuwe financieel instrument 
moeten zi Jn : 
a) bijdragen tot versterking en verhoging van de doeltreffendheid van 
overheidsstructuren of diensten die de milieuvoorschriften ten 
uitvoer moeten leggen; 
b) bijdragen tot de bestrijding en beperking van de verschillende 
vormen van verontreiniging door een actie die de regelgeving 
aanvult ; 
c) bijdragen tot de bescherming van kwetsbare gebieden, alsmede tot de 
instandhouding van de biogenetIsche verscheidenheid; 
d) technische en financiële steun aan derde landen ten behoeve van de 
uitvoering van internationale overeenkomsten, en de oplossing van 
gemeenschappelijke of mondiale problemen. 
-11 -
Wat het eerste punt betreft kan worden gezegd dat de communautaire 
regelgeving vaak slecht wordt toegepast. Dit kan te wijten zijn aan 
het te kort schieten van nationale of plaatselijke overheidsinstanties. 
Ook de recente aard van de problematiek en het ontbreken van ervaring 
met de praktische aanpak daarvan kan de oorzaak zijn. 
In dit verband kan onder meer worden gedacht aan de volgende soorten 
acties : 
technische bijstand bij het opstellen van strategieën en 
samenhangende financiële hulpprogramma's die op de bestaande 
milieuproblemen zijn afgestemd. 
opleiding van ml Iieubeheerders, milieuadviseurs voor de overheid, 
mllieuverantwoordelIJken in bedrijven, en personeel voor het beheer 
van kwetsbare gebieden; 
uitrusting voor de ontwikkeling en modernisering van bewaklngs- en 
controleapparatuur; 
voorlichting en bewustmaking. 
De tweede doelstelling staat centraal in de activiteiten van het 
financieel instrument. De activiteiten op dit vlak steunen op de 
overtuiging dat vooruitgang bij de bestrijding van verontreiniging voor 
een groot deel afhangt van de rechtstreekse betrokkenheid van 
plaatselijke Instanties en bedrijven en dat het door deze betrokkenheid 
mogelijk Is sneller en verder te gaan dan de wet vereist. Ook Indirect 
ingrijpen is mogelijk, bij voorbeeld door een actie ter bevordering van 
milieukeuren met als doel de ondernemingsactiviteiten te laten sturen 
door de keuzes van de consument. In dit verband zou men ook kunnen 
zorgen voor financiële steunverlening aan de slachtoffers van 
ml Ileuongevallen, om hen in staat te stellen hun recht te halen bij 
diegenen die verantwoordelijk zijn en aldus de naleving te bevorderen 
van het beginsel dat de vervuiler betaalt. 
De actie moet ook bepaalde ondernemingen In de Gemeenschap helpen, met 
name in de landbouw en de Industrie, waar de kleine en middelgrote 
ondernemingen steun moeten krijgen bij hun pogingen zich aan te passen. 
In deze context moet de Gemeenschap te werk gaan volgens het 
subsidiariteitsbeginsel en vooral initiatieven op nationaal vlak 
bevorderen en de samenhang ervan verzekeren, ten einde 
concurrentievervalsing of het ontstaan van handelsbelemmeringen te 
voorkomen. 
De concrete invulling van de tweede doelstelling zou er als volgt uit 
kunnen zien : 
bevordering van het gebruik van nieuwe schone technologieën In een 
aantal sterk vervuilende Industrietakken, zoals cementfabrleken, 
papierfabrieken, leerlooierijen, conservenfabrleken, enz.; 
sanering van door vroegere industriële activiteiten verontreinigde 
plaatsen, zoals steengroeven, slakkenbergen, stortplaatsen voor 
toxisch afval ; 
-12-
steun aan KMO's die toxische of milieuschadelijke produkten 
gebruiken, zoals ververijen, fotolaborator la, verfwlnkels, 
drukkerijen, ziekenhuizen; 
ontwikkeling van technieken voor recycling en hergebruik van 
afvalstoffen; 
bevordering en benutting van ml Ileuaccountancy bij ondernemingen. 
De derde doelstelling Is gebaseerd op de vaststelling dat zeer vaak 
voor problemen op het gebied van milieubescherming of behoud van 
natuurlijke hulpbronnen een regionale of nationale aanpak geen adequate 
oplossing biedt, met name wanneer het gaat om problemen In verband met 
lucht- of waterverontreininging. Het gaat om de Instandhouding van het 
biologisch erfgoed, de aanpak van de problemen in verband met de zure 
regen en het broeikaseffect of de bestrijding van erosie en 
woestijnvorming. Het kan ook gaan om bevordering van onderzoek naar 
oplossingen voor milieuproblemen als gevolg van het verdwijnen van 
landbouwactiviteiten en de economische marginalisering van bepaalde 
reglos. Minstens even belangrijk is de bevordering van activiteiten 
die erop gericht zijn stadsgebieden te saneren en weer leefbaar te 
maken. Een communautair optreden dat reeds genomen en uitgevoerde 
maatregelen aanvult (zie met name het communautair bosbouwbeleld) In 
het kader van deze doelstelling Is vaak nodig, omdat er keuzes moeten 
worden gemaakt en maatregelen genomen moeten worden die gebaseerd zijn 
op een objectieve Inschatting van de prioriteiten en niet op de al dan 
niet grote gevoeligheid of bereidheid van nationale of regionale 
overheidsinstanties of op beschikbare nationale begrotingsmiddelen. 
In dit geval kan gedacht worden aan maatregelen op gebieden als : 
regeneratie van door brand, erosie of woestijnvorming verwoest 
plantendek; 
bescherming en Instandhouding van kustgebieden en -wateren; 
natuurbehoud en instandhouding van biogenetische rijkdom van 
communautair belang; 
sanering en instandhouding van stadscentra, met name van historisch 
waardevolle centra die behoren tot het Europees cultureel erfgoed. 
De vierde en laatste doelstelling omvat het zoeken naar oplossingen 
voor wereldwijde problemen zoals het broeikaseffect, de vernietiging 
van het tropisch regenwoud, de aantasting van de ozonlaag en de 
verontreiniging van de zee. De betreffende maatregelen kunnen zich 
uitstrekken tot gebieden bulten de Gemeenschap, bij voorbeeld In het 
geval van steunverlening aan bijzonder arme landen, waarmee dan de 
consensus wordt bevorderd die nodig is voor het sluiten en uitvoeren 
van Internationale overeenkomsten. Dergelijke maatregelen die In de 
plaats komen van de bijdragen van de Lid-Staten afzonderlijk of deze 
versterken hebben tot gevolg dat de onderlinge samenhang van de 
Gemeenschap wordt versterkt en daarmee haar stuwkracht en haar 
internationale onderhandelingspositie. Voor wat betreft 
grensoverschrijdende problemen moet bijzondere aandacht worden besteed 
13-
aan het Oostzee- en Middellandse Zeegebied. De Gemeenschap heeft er 
natuurlijk belang bij dat de houding van de betrokken derde landen 
aldaar In overeenstemming Is met de hare. Hetzelfde geldt voor geheel 
Midden- en Oost-Europa, omdat de toestand van het milieu daar 
rechtstreeks Invloed heeft op een groot deel van het grondgebied van de 
Gemeenschap. 
Concrete maatregelen in het kader van deze doelstellingen zouden kunnen 
zijn : 
een bijdrage van de Gemeenschap In de multilaterale financiële 
mechanismen waar men zich met wereldwijde problemen bezighoudt; 
een bijdrage van de Gemeenschap in de tenuitvoerlegging van de 
Internationale overeenkomsten; 
technische bijstandsprogramma's ten behoeve van derde landen-, in 
het bijzonder de aan de Oostzee en de Middellandse Zee liggende 
staten; 
Er zij op gewezen dat In het kader van de overeenkomstig de vier 
prioritaire doelstellingen opgezette activiteiten acties op 
scholIngsgebled ten dienste van de verschillende geplande Initiatieven, 
alsmede alle voorlichting en bewustmaking van het publiek van zeer 
groot belang zijn voor het bereiken van de gewenste resul ten. 
VIM. CRITERIA VOOR DE BIJSTANDSVERLENING DOOR HET NIEUWE FINANCIEEL 
•JLJJUMLJJUUMEIEHIBJLLJL 
De activiteiten van het nieuwe financieel instrument moeten een 
bijdrage leveren tot de verwezenlijking van de algemene doelstellingen 
en de tenuitvoerlegging van het communautair beleid en de communautaire 
wetgeving. De omvang van de communautaire deelname moet afgestemd 
worden op de ernst van de op regionaal niveau op te lossen 
milieuproblemen, op het bijzonder belang van de acties vanuit 
communautair oogpunt, en op de draagkracht van degene die de financiële 
steun van het FIM geniet. 
Wat afzonderlijke projecten betreft (voornamelijk 
demonstratieprojecten) gelden bij communautaire steunverlening criteria 
als de innoverendheid van het project, de waarde ervan als een 
voorbeeld dat later zou kunnen lelden tot toepassing op ruime schaal, 
de betrokkenheid van meerdere partners uit verschillende Lid-Staten, en 
de kosteneffectiviteit. 
Het percentage van de financiële deelname door de Gemeenschap zal 
normaal tussen de 30 en 75 % van de totale kosten van de acties liggen. 
Acties waaraan reeds door Structuurfondsen of andere communautaire 
Instrumenten financiële hulp wordt gegeven komen niet voor steun uit 
het FIM in aanmerking. 
IX. INTEGRATIE VAN DE BESTAANDE FINANCIËLE INSTRUMENTEN 
Ten einde de samenhang van de bijstandsverlening door de Gemeenschap op 
milieugebied te verzekeren moeten de acties worden omschreven die 
passen in het kader van het FIM en moet er een coördinatiemechanisme 
worden opgezet. 
Het FIM Is een communautair instrument dat financiële steun biedt ten 
behoeve van activiteiten die in de eerste plaats bescherming en 
verbetering van het milieu tot doel hebben. Dit geldt voor de lopende 
-14-
of geplande activiteiten in het kader van MEDSPA, NORSPA, ACE-
technologieën en ACNAT. Hetzelfde kan ook gezegd worden van de 
financieringen In derde landen omvattende acties die als het ware als 
verlengstukken zullen fungeren van de door de Gemeenschap op eigen 
grondgebied opgezette actie voor beheersing en gezondmaking van het 
milieu, en die daarvan een essentieel onderdeel vormen (zure regen, 
broeikaseffect, aantasting van de ozonlaag, verontreiniging van 
rivieren en zeëen, waarvan de Gemeenschap de rechtstreekse gevolgen 
ondervindt). 
In regio's waar structuurfondsen en andere communautaire financiële 
Instrumenten financiële bijstand verlenen ten behoeve van acties op het 
gebied van milieubescherming zal de Commissie zorgen dat de 
activiteiten van genoemde instrumenten en van het FIM worden 
gecoördineerd. Hetzelfde geldt voor de activiteiten van het FIM en de 
ontwIkkeIIngssamenwerkIng. 
Van de reeds lopende of door de Commissie aan de Raad voorgestelde 
acties zullen de programma's MEDSPA, NORSPA, ACE - Technologie en ACNAT 
worden opgenomen In het nieuw financieel instrument. Het directe gevolg 
hiervan zal zijn dat de door de Raad getroffen regelingen Inzake het 
beheer van deze instrumenten komen te vervallen, zodra deze verordening 
In werking treedt. 
X. DE TENUITVOERLEGGING 
Het FIM is een milieubeleidsinstrument dat bedoeld Is aanvulling van de 
regelgeving, en de economische en fiscale Instrumenten, en dat wordt 
gebruikt wanneer het nodig is om de doeltreffendheid van het 
communautair beleid als geheel te verhogen. Het is dus niet het enige 
beleidsinstrument en ook niet het instrument bij uitstek. 
In deze geest zullen de programma's die passen In het kader van de vier 
in punt VII aangegeven algemene doelstellingen van het FIM door de 
Commissie na raadpleging van het Comité voor het Milieu worden 
vastgesteld In verband met : 
de In het kader van de communautaire actieprogramma's vastgestelde 
doelstellingen en prioriteiten (het voorstel voor het vijfde 
programma zal in 1991 bij de Raad en het Parlement worden 
Ingediend); 
de strategieën die op communautair niveau zijn vastgesteld voor 
sectoren als afvalbeheer, natuurbehoud en Instandhouding van de 
biologische verscheidenheid, en bestrijding van de zure regen; 
de toestand van het milieu in de landen van de Gemeenschap (het 
derde communautair verslag is bijna voltooid); 
de in het kader van internationale overeenkomsten aangegane 
verplIchtingen. 
-15-
Deze programma's worden samengesteld in samenwerking met de 
belangrijkste betrokken partijen (nationale of regionale Instanties, 
economische en maatschappelijke organisaties, ni et-gouvernementele 
organisaties). Aangezien de milieuproblemen die door het FIM In 
aanmerking worden genomen vaak grensoverschrijdend of wereldomvattend 
zijn, moet deze samenwerking Integratie op communautair niveau 
bevorderen van partijen die bij een bepaald probleem betrokken zijn, 
van vertegenwoordigers van met een of ander probleem geconfronteerde 
sociaal-economische categorieën, alsmede van groepen die bepaalde 
doelen nastreven. De samenwerking moet dus bij voorkeur plaatsvinden 
met door genoemde integratie ontstane organisaties 
(samenwerkingsverbanden van regio's, ondernemingen, nlet-
gouvernementele organisaties). 
Dit "partnerschap" moet met name een beter begrip van de problemen 
mogeliijk maken, een betere omschrijving van de behoeften en 
prioriteiten en een betere verdeling van taken en 
verantwoordelijkheden, ten einde te garanderen dat de op de begroting 
vastgelegde bedragen zo goed mogelijk worden gebruikt. In dit verband 
zal de overschakeling van de tot nu gevolgde "project"-benaderIng op de 
"programma"-benaderIng zorgen voor een beter beheer van de 
financierIngsaanvragen, een verhoogd effect van de communautaire 
bijstandsverlening, alsmede voor de planning daarvan. 
De tenuitvoerlegging van de beslissingen van het FIM omvat een tot de 
nationale of regionale overheidsinstanties gerichte beschikking van de 
Commissie of wel sluiting van contracten of overeenkomsten met de met 
uitvoering van de actie belaste partijen (samenwerkingsverband van 
bedrijven, Internationale organisât les, nlet-gouvernementele 
organisaties) waarin de aard en het niveau van de steunverlening 
alsmede de daarbij gestelde voorwaarden staan omschreven. De voor het 
FIM uitgetrokken bedragen worden Jaarlijks door de begrotingsautoriteit 
vastgesteld. Bovendien zullen er meerjarige ramingen worden opgesteld 
met een splitsing van de kredieten over de verschillende prioritaire 
doelstel IIngen. 
De communautaire actie moet ook een permanente afweging van de naar 
voren gebrachte behoeften en de beschikbare middelen omvatten. De 
verordening voorziet in dit verband in een mechanisme waarmee de 
uitvoering van de steunverlening door het FIM op doeltreffende wijze 
kan worden bewaakt, alsmede In een evaluatiesysteem waarmee lopende 
acties eventueel kunnen worden bijgesteld. 
Tijdens de eerste fase, in 1991 en 1992, bevat dit financieel 
instrument speciale vereenvoudigde bepalingen die ervoor moeten zorgen 
dat de beschikbare budgettaire middelen worden besteed. Deze fase wordt 
bovendien benut om het nieuwe Instrument uit te proberen. Op basis van 
de opgedane ervaring tijdens deze twee Jaren en rekening houdend met de 
middelen die voorzien zullen worden in het kader van de nieuwe 
financiële perspectieven, zal de Raad LIFE evalueren. De Commissie zal 
daartoe een voorstel doen voor 31 december 1992. 
XI. OPNAME VAN HET FINANCIEEL INSTRUMENT IN DE BEGROTING 
Wat de financiering betreft heeft men de keuze tussen nieuwe Inkomsten 
van de Gemeenschap of de normale begrotingsprocedure. 
-16-
Men heeft voor de tweede oplossing gekozen, ook al zitten hier nieuwe 
onderhandeling over de financiële vooruitzichten van de Gemeenschap aan 
vast. Als de financiële middelen voor het nieuwe 
financIerIngsInstrument door specifieke fiscale maatregelen van de 
Gemeenschap verschaft zouden moeten worden zou dit betekenen dat de op 
de eigen middelen betrekking hebbende Verdragsbepalingen moeten worden 
gewijzigd en dat de Lid-Staten het eens zouden moeten worden over de 
fiscale maatregelen die als financieel draagvlak zouden moeten 
fungeren. 
- 17 -
Voorstel voor een 
VERQRPENING. (ggg) VAN PE RAAP 
inzake de oprichting van een financieel instrument 
voor het mi Iieu (LIFE) 
DE RAAD VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN, 
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische 
Gemeenschap, inzonderheid op artikel 130 S, 
Gezien het voorstel van de Commissie*1), 
Gezien het advies van het Europese Parlement*2^, 
Gezien het advies van het Economisch en Sociaal Comité*3), 
Overwegende dat het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische 
Gemeenschap in de ontwikkeling en tenuitvoerlegging van een 
communautair milieubeleid voorziet en de doelstellingen en beginselen 
vermeldt die aan dit beleid ten grondslag moeten liggen; 
(1) PB C nr. 
(2) PB C nr. 
(3) PB C nr. 
- 18 -
Overwegende dat op grond van artikel 130 R van het Verdrag het optreden 
van de Gemeenschap op milieugebied met name tot doel heeft de kwaliteit 
van het milieu te behouden, te beschermen en te verbeteren en dat bij 
de uitwerking van dit optreden zij onder meer rekening zal houden met 
de milieu-omstandigheden in de onderscheiden regio's van de 
Gemeenschap, alsmede met de economische en sociale ontwikkeling van de 
Gemeenschap als geheel en de evenwichtige ontwikkeling van haar 
regio's; 
Overwegende dat artikel 130 R, lid 4, van het Verdrag bepaalt dat de 
Gemeenschap op milieugebied optreedt, wanneer de beoogde doelstellingen 
beter op het niveau van de Gemeenschap dan op dat van de Lid-Staten 
afzonderlijk kunnen worden verwezenlijkt; dat onverminderd bepaalde 
maatregelen met een communautair karakter de Lid-Staten zorg dragen 
voor de financiering en de uitvoering van de andere maatregelen; 
Overwegende dat de Gemeenschap, ten einde het hoofd te kunnen bieden 
aan mondiale milieuproblemen of gemeenschappelijke problemen de 
mogelijkheid moet krijgen bijstand te verlenen aan derde landen of te 
helpen bij de ten uitvoer legging van de internationale overeenkomsten 
overeenkomstig de bepalingen van artikel 130 R, lid 5; 
Overwegende dat de Europese Raad op de zitting van 25 en 24 Juni 1990 
een verklaring heeft aangenomen waarin richtlijnen worden gegeven voor 
het toekomstig optreden van de Gemeenschap op milieugebied en waarin 
hij zegt dat de wetgeving waar dit past gepaard moet gaan met 
economische en fiscale maatregelen; 
Overwegende dat Europese Raad in dezelfde verklaring de Commissie heeft 
verzocht een lijst op te stellen van alle voor het communautair 
milieubeleid uitgetrokken begrotingsmiddelen die momenteel door een 
hele reeks afzonderlijke financiële instrumenten worden toegekend en 
haar conclusies onverwijld aan de Raad voor te leggen; 
- 19 -
Overwegende dat uit dit begrotingsonderzoek een snelle stijging van 
uitgaven is gebleken vanuit zeer uiteenlopende bronnen van 
financiering, uitgaven die zijn afgestemd op de doelstellingen en de 
beperkingen van de gebruikte financiële instrumenten; 
Overwegende dat een financieel instrument voor het milieu (hierna 
genoemd LIFE : l'instrument financier pour l'environnement) moet worden 
opgericht dat een samenhangend financieringskader vormt, en beter 
afgestemd is op het optreden van de Gemeenschap op milieubeleid, 
waarbij het beginsel dat de vervuiler betaalt en het 
subsidiariteitsbeginsel worden nageleefd; 
Overwegende dat het, om het in artikel 130 R van het Verdrag gestelde 
doel te bereiken, van belang is om met inachtneming van het beginsel 
van concentratie van bronnen de algemene doelstellingen van het 
instrument te omschrijven, een algemene indeling van de daaraan 
toegewezen taken te maken en de soorten maatregelen te omschrijven 
waaraan LIFE steun kan verlenen; dat deze maatregelen een aanvulling 
kunnen vormen op reeds vastgestelde en uitgevoerde maatregelen, met 
name op het gebied van bescherming en instandhouding van bossen; 
Overwegende dat dient te worden bepaald dat LIFE in de eerste fase, die 
loopt over de Jaren 1991 en 1992, volgens een vereenvoudigde procedure 
zorg draagt voor de financiering van prioritaire acties; 
Overwegende dat, ten einde de financieringen van LIFE zo doeltreffend 
mogelijk te maken en beter te voldoen aan de verwachtingen van de 
begunstigden, er nauw overleg moet worden ingesteld tussen de 
Commissie, de betrokken Lid-Staat en de overige economische en sociale 
partners die bij de door het FIM ondernomen acties belang hebben, 
waarbij partijen binnen het kader van hun eigen verantwoordelijkheden 
en bevoegdheden handelen als partners die een gemeenschappelijk doel 
nastreven; 
Overwegende dat de voornaamste vormen van bijstand van LIFE duidelijk 
moeten worden aangegeven; 
- 20 -
Overwegende dat mechanismen moeten worden geschapen om de bijstand van 
de Gemeenschap aan te passen aan de kenmerken van de te steunen acties 
en de draagkracht van de begunstigden; 
Overwegende dat er op het vlak van toezicht, controle en evaluatie 
doeltreffende methoden moeten komen, terwijl ook moet worden gezorgd 
voor een adequate voorlichting van de potentiële begunstigden en het 
publiek; 
Overwegende dat er dient te worden bepaald dat de Raad, in het licht 
van de ervaring die in de eerste fase, die loopt over 1991 en 1992, is 
opgedaan en rekening houdend met te verwachten beschikbare 
begrotingsmiddelen, de bepalingen van LIFE opnieuw in behandeling neemt 
op basis van een vóór 31 december 1992 door de Commissie in te dienen 
voorstel, 
HEEFT DE VOLGENDE VERORDENING VASTGESTELD 
- 21 -
Artikel 1 
M3BBB 
1. Er wordt een financieel instrument voor het milieu (LIFE) opgericht 
dat moet bijdragen tot de ontwikkeling en uitvoering van het 
communautair milieubeleid. 
2. Doel van LIFE is bij te dragen in de financiering van prioritaire 
acties op milieugebied op het gehele grondgebied van de Lid-Staten, 
alsmede van acties op het gebied van technische en financiële 
bijstandsverlening door de Gemeenschap in het kader van de 
internationale overeenkomsten waarbij zij verdragsluitende partij 
is of van de samenwerkingsacties waaraan zij deelneemt. 
3. LIFE omvat de bestaande financiële instrumenten, te weten 
Verordening (EEG) nr. 2242/87 van de Raad van 23 Juli 1987 inzake 
communautaire acties voor het milieu*1) (ACE) alsmede Verordening 
(EEG) nr. .../91 van de Raad van /91 betreffende een 
communautaire actie ten behoeve van de milieubescherming In het 
Middellandse-Zeegebied (MEDSPA)*2). 
Artikel 2 
Algemene doelstellingen 
De doelstellingen van LIFE zijn : 
* In de Gemeenschap : 
versterking en verhoging van de doeltreffendheid van de 
overheidsstructuren en -diensten die moeten zorgen voor de 
tenuitvoerlegging van de milieuvoorschriften; 
bijdragen tot de bestrijding en vermindering van de verschillende 
vormen van verontreiniging; 
bijdragen tot de bescherming van kwetsbare gebieden en tot de 
instandhouding van de blogenetIsche verscheidenheid; 
(1) PB nr.L 207 van 29.7.1987, blz. 8. 
(2) PB nr. L 
- 22 -
* Bulten de Gemeenschap : 
de verlening van technische en financiële bijstand bij 
tenuitvoerlegging van de internationale overeenkomsten en de 
oplossing van gemeenschappelijke en mondiale problemen. 
Artikel 3 
Specif teke doelste 
1. Jaarlijks worden vóór 30 september volgens het concentratiebeginsel 
na overleg met het in artikel 13 genoemde comité en op grond van de 
bepalingen van deze verordening en van het actieprogramma van de 
Gemeenschap inzake het milieu door de Commissie de specifieke 
doelstellingen en de meerJarenactles in het kader van de algemene 
doelstellingen vastgesteld, alsmede de daarop betrekking hebbende 
prestatie-indicatoren en de bij de keuze van afzonderlijke door 
LIFE te financieren maatregelen te hanteren criteria. 
2. In de eerste fase, die loopt over 1991 en 1992, draagt LIFE In de 
eerste plaats zorg voor financiering van de volgende acties : 
acties die voldoen aan de voorwaarden om in aanmerking te komen 
voor de bestaande ten behoeve van het milieu opgerichte 
financiële instrumenten (ACE, MEDSPA); 
acties die tot doel hebben de oplossing van bijzonder ernstige 
milieuproblemen of vanuit communautair oogpunt bijzonder 
belangrijk zi Jn; 
acties die technische en financiële bijstand aan derde landen 
Inhouden. 
3. In de bijlage bij deze verordening worden de soorten maatregelen 
opgesomd waaraan LIFE steun kan verlenen. 
- 23 -
Artikel 4 
Vormen van bijstandsverlening 
De financiële bijstandsverlening van LIFE omvat diverse 
financieringsvormen, afhankelijk van de aard van de activiteiten : 
a) medefinanciering van programma's 
b) medefinanciering van projecten 
c) rentesubsidies 
d) terug te betalen subsidies 
e) steun ten behoeve van de technische bijstand en van de aan de 
acties voorafgaande voorbereidende studies. 
Artikel S 
i/oor bijstand in aanmerking komende activiteiten 
1. Voor financiële steun als bedoeld in deze verordening komen in 
aanmerking, de activiteiten die in overeenstemming zijn met de 
doelstellingen van de artikelen 2 en 3. 
2. De acties waaraan steun wordt verleend door Structuurfondsen of 
andere communautaire financiële instrumenten komen niet in 
aanmerking voor financiële steunverlening op grond van deze 
verordening. 
Artikel 6 
Coordinat ie 
De Commissie draagt zorg voor de coördinatie van en samenhang tussen de 
steunverlening uit hoofde van deze verordening en die van 
Structuurfondsen en andere communautaire financiële instrumenten. 
- 24 -
Artikel 7 
Partnerschap 
De door LIFE gefinancierde acties worden opgezet en uitgevoerd in nauw 
overleg tussen de Commissie, de betrokken Lid-Staat, die op nationaal, 
regionaal of plaatselijk niveau de bevoegde instanties aanwijst die hem 
vertegenwoordigen, en de overige belanghebbende economische en sociale 
partners. 
Artikel 8 
Middelen van LIFE 
De voor de acties als bedoeld in deze verordening bestemde 
begrotingsmiddelen worden in Jaarlijkse gedeelten op de algemene 
begroting van de Europse Gemeenschappen opgevoerd. De 
begrotingsautoriteit bepaalt de voor ieder Jaar beschikbare kredieten. 
Bij de herziening van de financiële vooruitzichten dient de Commissie 
een meerjarenraming in van de voor LIFE nodig geachte bedragen, 
verdeeld over de doelstellingen als bedoeld in de artikelen 2 en 3. 
Artikel 9 
Bepaling van de steunpercentage: 
1. De percentages van de door LIFE te verlenen communautaire steun bij 
de financiering van acties worden bepaald op grond van de volgende 
overwegingen : 
de ernst van de specifieke milieuproblemen waarop de acties 
gericht zijn, 
het bijzonder belang van de acties vanuit communautair oogpunt, 
de financiële draagkracht van de betrokken Staten of 
begunstigden. 
- 25 -
2. Voor de totale communautaire steunverlening gelden de volgende 
maximumpercentages : 
30 % van de totale kosten, wanneer het gaat om particuliere 
investeringen; 
50 X van de totale kosten, wanneer het overheidsinvesteringen, 
proefprojecten of demonstratieprojecten betreft; 
in uitzonderlijke gevallen 75 % van de kosten, wanneer het gaat 
om biotopen of habitats van communautair belang; 
in uitzonderlijke gevallen 100 % van de totale kosten voor 
maatregelen ter verkrijging van de informatie die nodig is voor 
uitvoering van de actie, alsmede voor maatregelen inzake 
technische bijstandsverlening. 
Artikel 10 
Behandeling van de steunaanvragen 
1. De aanvragen om steun van LIFE worden opgesteld door de door de 
Lid-Staten aangewezen nationale, regionale of plaatselijke bevoegde 
instanties en worden bij de Commissie ingediend. 
De Commissie kan evenwel op eigen initiatief in de Gemeenschap 
gevestigde natuurlijke of rechtspersonen door middel van in het 
Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen gepubliceerde 
verzoeken om reacties van belangstellenden, vragen steunaanvragen 
in te dienen voor acties die voor de Gemeenschap van bijzonder 
belang zijn. 
De aanvragen van derde landen worden door de betrokken nationale 
instanties bij de Commissie ingediend. 
De Commissie deelt de Lid-Staten mee welke projecten naar 
aanleiding van genoemde verzoeken zijn binnengekomen, alsmede welke 
verzoeken door derde landen zijn ingediend. 
2. De aanvragen voor financiering door LIFE moeten Jaarlijks uiterlijk 
op 31 maart bij de Commissie zijn ingediend. Voor de eerste fase 
is de einddatum gesteld op 30 september 1991. 
- 26 -
3. De keuze door de Commissie van een project of actie na raadpleging 
van het in artikel 13 genoemde Comité worden gevolgd door 
a) een door de Commissie gegeven beschikking die is gericht tot de 
door de Lid-Staten aangewezen nationale, regionale of 
plaatselijke instanties en waarin het betreffende project of de 
betreffende actie wordt goedgekeurd, of 
b) een contract of overeenkomst gesloten met de met de uitvoering 
belaste begunstigden waarin de rechten en plichten van de 
partners zijn vastgelegd. 
4. Het bedrag aan financiële steun, de wijze van financiering en 
controle, alsmede alle technische voorwaarden waaraan bij de 
uitvoering van de actie moet worden voldaan worden, afhankelijk van 
de aard en vorm van de bijstand, bepaald en vastgelegd in de 
beschikking van de Commissie dan wel In met de begunstigden 
gesloten contracten of overeenkomsten. 
5. De bedragen van de vastleggingen en betalingen worden uitgedrukt en 
uitbetaald in ecu. 
Artikel 11 
Financiële controle 
Onverminderd de door de nationale autoriteiten overeenkomstig de 
nationale wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen verrichte 
controles en onverminderd de bepalingen van artikel 206 van het Verdrag 
en alle uit hoofde van artikel 209, onder c), van het Verdrag 
uitgevoerde inspecties kan de Commissie ter plaatse overeenkomstig de 
bepalingen van het Financieel Reglement onder meer door steekproeven de 
door LIFE gefinancierde acties controleren en de controlesystemen en 
-maatregelen onderzoeken van de nationale autoriteiten, die de 
Commissie van de te dien einde genomen maatregelen in kennis stellen. 
- 27 -
Artikel 12 
Toezicht en evaluatie 
De Commissie draagt zorg voor een evaluatie en doeltreffend toezicht op 
de tenuitvoerlegging van de communautaire actie volgens de in de 
beschikking, het contract dan wel de overeenkomst vastgelegde passende 
modal I tel ten. 
Artikel 13 
Het comite 
BIJ de tenuitvoerlegging van deze verordening wordt de Commissie 
bijgestaan door een raadgevend Comité voor het Milieu bestaande uit 
vertegenwoordigers van de Lid-Staten en voorgezeten door de 
vertegenwoordiger van de Commissie. 
De vertegenwoordiger van de Commissie legt het comité een ontwerp voor 
van de te nemen maatregelen. Het comité brengt binnen een termijn die 
de voorzitter kan vaststellen naar gelang van de urgentie van de 
materie, advies uit over dit ontwerp, zo nodig door middel van een 
stemming. 
Het advies wordt in de notulen opgenomen, voorts heeft iedere Lid-Staat 
het recht te verzoeken dat zijn standpunt in de notulen wordt 
opgenomen. 
De Commissie houdt zoveel mogelijk rekening met het door het comité 
uitgebrachte advies. ZIJ brengt het comité op de hoogte van de wijze 
waarop zij rekening heeft gehouden met zijn advies. 
- 28 -
Artikel 14 
Voorlichting en publiciteit 
De instantie die voor de uitvoering van een door de Gemeenschap 
financieel gesteunde actie verantwoordelijk is, zorgt voor passende 
publici te it ten einde 
potentiële begunstigden en beroepsorganisaties van de door de actie 
geboden mogelijkheden bewust te maken, 
het publiek bewust te maken van de rol die door de Gemeenschap In 
verband met de actie wordt vervuld. 
De Lid-Staten raadplegen de Commissie en stellen haar van de terzake 
genomen initiatieven in kennis. 
Artikel 15 
Herz ien ingsclausule 
In het licht van de opgedane ervaring en rekening houdende met de naar 
verwachting op de begroting beschikbare middelen neemt de Raad op basis 
van een vóór 31 december 1992 door de Commissie in te dienen voorstel 
deze verordening voor de eerste maal opnieuw in behandeling. 
Een tweede herbehandeling vindt vijf Jaar daarna plaats. 
De Raad beslist met gekwalificeerde meerderheid van stemmen over de 
voorstellen van de Commissie. 
- 29 -
Artikel 16 
(vergangsbepaIingen 
Deze verordening laat onverlet de voortzetting van de acties die vóór 
haar inwerkingtreding op grondslag van de Verordeningen (EEG) 
nr. 2242/87 (ACE) en nr /91 (MEDSPA) zijn vastgesteld en van 
toepassing geworden. 
Artikel 17 
Intrekki ng 
De Verordeningen (EEG) nr. 2242/87 (ACE) en nr 
ingetrokken. .../91 (MEDSPA) worden 
Artikel 18 
Inwerk i ngtreding 
Deze verordening treedt in werking op 1 Juni 1991. 
Deze verordening is verbindend in al haar onderdelen en is rechtstreeks 
toepasselijk in elke Lid-Staat 
Gedaan te Brussel, op Voor de Raad 
De Voorzitter 
- 30 -
Bijlage 1 
SOORTEN MAATREGELEN WAARAAN LIFE STEUN KAN VERLENEN 
(niet-uitputtende opsomming) 
technische bijstand aan instanties die met de uitvoering van de 
milieuvoorschriften van de Gemeenschap belast zijn; 
scholing, voorlichting en bewustmaking; 
uitrusting, modernisering of ontwikkeling van bewakingsnetwerken; 
bevordering van mi I ieuaccountancy bij ondernemingen-, 
sanering van terreinen die door vroegere industriële activiteiten 
verontreinigd zijn; 
bevordering van nieuwe schone technologieën; 
ontwikkeling van technieken voor recycling en hergebruik van afval; 
steunverlening ten behoeve van het milieu aan KMO's die toxische of 
gevaarlijke produkten gebruiken; 
regeneratie van plantendek dat is verwoest door brand, erosie of 
woestijnvorming-, 
bescherming en instandhouding van bossen; 
bescherming en instandhouding van kustgebieden en kustwateren; 
natuurbescherming en instandhouding van biogenetische rijkdom van 
communautair belang; 
sanering en instandhouding van historisch waardevolle stadscentra 
die behoren tot het Europees cultureel erfgoed; 
bijstand aan derde landen in verband met de uitvoering van 
internationale overeenkomsten en oplossing van gemeenschappelijke 
of mondiale problemen. 
-31 -
FICHE FINANCIERE 
1. Intitulé de l'action : création d'un Instrument financier pour 
I'environnement. 
2. Lianes budgétaires concernées 
(Article B4-320 LIFE (Instrument financier pour 
I'environnement) 
Poste B4-300 ACE 
B4-301 ACNAT 
B4-302 MEDSPA 
B4-303 NORSPA 
Pour la procédure budgétaire 1992, toutes ces lignes seront 
fusionnées sous l'article LIFE. 
mUÊmÊJtmÊmmaJmmÊmmmmMÊÊmmJmiMUKkJ^ 
Résolution du Conseil des Communautés européennes et des 
représentants des Etats membres réunis au sein du Conseil du 
19 octobre 1987 concernant la poursuite et la réalisation d'une 
politique et d'un programme d'action des Communautés 
européennes en matière d'environnement (1987-1992). 
Proposition de règlement CEE du Conseil portant sur la création 
d'un Instrument financier pour l'environnement. 
4. Description de l'action 
4.1. Oblflctlfa spécifiques 
L'Instrument financier pour l'environnement doit accroître 
l'efficacité et la visibilité des Interventions financières 
dans ce secteur. Il doit favoriser une plus grande cohésion 
dans le comportement des Etats membres à l'égard des problèmes 
envIronnementaux. 
Il doit également assurer un meilleur équilibre entre la 
politique environnementale et les autres politiques 
communautaires. 
-32-
4.2. Quxée. 
Elle dépendra des activités à financer et des ressources qui 
pourront y être affectées par la procédure budgétaire annuelle, 
particulièrement dans le cadre de la renégociation des 
perspectives financières de la Communauté. Avant le 31 décembre 
1992, la Commission examinera l'évolution qu'elle entend voir 
prendre à LIFE. 
4.3. Populations visées par l'action 
Les autorités locales, les milieux économiques et sociaux ainsi 
que les organisations non gouvernementales dans la Communauté. 
Les autorités responsables de l'environnement des pays tiers. 
5. Classification do la dépense 
Dépenses non obligatoires, crédits dissociés. 
Le règlement prévoit plusieurs types de dépenses en fonction 
des actions retenues : 
co-fInancement de programmes; 
co-f Inancement de projets-, 
bonification d'Intérêts; 
subvention remboursable; 
soutien a l'assistance technique et aux études 
préparatoires à l'élaboration des actions 
Dans cette dernière catégorie de mesures, on pourra financer 
des analyses descriptives et d'évaluation, consultations, 
prestations de service, collecte et diffusion de l'Information, 
publication de rapports ainsi que toute autre Intervention 
nécessaire à la gestion de l'action. 
7. Incidence financière de l'action sur les crédits d'intervention 
7.1. Mode de calcul 
En 1991, le coût de l'action s'élèvera à environ 64,5 Mécus. 
Ce chiffre résulte, d'une part, des crédits qui sont Inscrits 
pour LIFE, d'autre part, des crédits qui sont Inscrits au 
budget pour les Instruments appelés à être fusionnés avec LIFE, 
à savoir les crédits figurant aux postes B4-300 à B4-303. 
-33-
Le pourcentage de l'Intervention communautaire dans le 
financement des actions prévues par LIFE peut varier entre 30 X 
et 100 % conformément aux règles définies dans la proposition 
de règlement du Conseil et notamment son article 9. 
Pour les années 1993 et suivantes, le coût de l'action dépendra 
de l'évaluation par la Commission de la mise en oeuvre de LIFE 
pendant les 24 premiers mois et du résultat de la négociation 
sur les perspectives financières. 
7.2. Mini-budget 
Le montant du mini-budget sera fixé annuellement selon les 
règles adoptées par la Commission le 22 mal 1990 et couvrira 
les dépenses de personnel, les dépenses relatives aux contrats 
d'entreprise, les dépenses d'Infrastructure, les dépenses 
relatives à l'Information et aux publications ainsi que 
d'autres dépenses de fonctionnement qui découlent de cette 
action. 
7.3. Echéancier 
Un échéancier des crédits d'engagement pour les cinq prochaines 
années ne peut être établi à l'heure actuelle. 
Pour les crédits de paiement, on peut prévoir que la moitié des 
crédits inscrits au budget 1991 seront payés en 1991, l'autre 
moitié en 1992. 
8. Dispositions antl-frauda 
Le règlement du Conseil prévolt un mécanisme de suivi tant sur 
le plan technique que financier. 
Des dispositions anti-fraude seront Incluses dans les contrats 
liant la Commission aux bénéficiaires de l'action. 
9. Recettes 
L'action ne génère pas de recettes autres que la récupération 
de l'Indu. 
-34-
PEPENSES ADMINISTRATIVES 
L'action proposée Implique une augmentation du nombre des effectifs de 
la Commission. 
La gestion des Instruments qui seront fusionnés avec LIFE est assurée 
actuellement par six fonctionnaires (3A, 2B, 1C), un expert national, 
un fonctionnaire temporaire B et neuf prestataires de service (1A, 5B, 
3C). 
Pour 1991 et 1992, une partie des prestataires de service devrait être 
remplacée par des fonctionnaires, à savoir 1A, 38 et 3C, à trouver soit 
par redéploiement, soit par la vole de la procédure budgétaire annuelle 
dans le cadre de la programmation des ressources par la Commission pour 
l'exercice concerné. 
L'Incidence financière sur les crédits du personnel et du 
fonctionnement courant en 1000 Ecus/an est de : 
un fonctionnaire A 1 x 44 44 
3 fonctionnaires B 3 x 29 87 
3 fonctionnaires C 3 x 22 66 
total 197 
Après 1992, dans la mesure où les perspectives financières de la 
Communauté permettront de doter LIFE de ressources budgétaires 
Importantes, l'unité actuelle qui gère les Instruments financiers qui 
seront fusionnés avec LIFE ne sera plus en mesure de gérer l'instrument 
financier. La structure de la DG XI devra être revue pour faire face à 
l'accroissement des activités. 
35-
ANALVSE COUT-EFFICACITE 
1. Qblectlfe et cohérence avec la programmât Ion financière. 
L'action comporte quatre objectifs généraux (cf. article 2) 
L'article 3 de la proposition de règlement prévolt que la 
Commission établira des objectifs spécifiques et actions 
plurIannuel Ies assorties de critères pour le choix des mesures 
financées par LIFE. Les lignes budgétaires qui seront fusionnées 
dans LIFE sont intégrées dans la programmation financière de la DG 
XI. 
2. Justification de l'action 
Un des objectifs généraux de LIFE est de favoriser la mise en 
oeuvre de la politique communautaire de l'environnement. L'approche 
législative suivie Jusqu'à présent ayant montré ses limites, 
d'autres moyens d'action doivent être utilisés, en particulier un 
instrument financier (cf. exposé des motifs). 
Les actions financées par LIFE sont surtout des actions de 
démonstration cofinancées au maximum à 50 % pour les autorités 
publiques et à 30 X pour les entreprises. L'effet multiplicateur 
direct sera donc égal à deux ou trois selon le type d'actions 
visées. L'effet multiplicateur Indirect n'est pas mesurable à 
l'heure actuelle, Il dépendra des résultats positifs des actions de 
démonstration elles-mêmes. 
3. Suivi et évaluation de l'action 
L'article 3 prévoit que chaque action plurlannuelle de LIFE fera 
l'objet d'une décision de la Commission qui comportera des 
objectifs spécifiques et des Indicateurs de performance. De manière 
à Juger de leur efficacité, les actions financées par LIFE feront 
l'objet d'une évaluation et d'un suivi afin de s'assurer que les 
objectifs auront été atteints en tenant compte des indicateurs de 
performance et du rapport coût/efficacité. 
-36-
FICHE D'IMPACT SUR LA COMPETITIVITE ET L'EMPLOI 
1. Quelle est la Justification principale de la mesure ? 
Créer un Instrument financier qui puisse contribuer à 
favoriser le développement et la mise en oeuvre de la 
politique communautaire de l'environnement. 
II. Caractéristiques des entreprises concernées. 
Les entreprises concernées sont les entreprises 
Industrielles ou de service, grandes et petites pour autant 
que leurs installations soient anciennes. En effet, le 
concours financier que pourra apporter l'Instrument doit 
respecter le principe du pollueur-payeur qui Interdit des 
aides aux établissements nouveaux sauf lorsque les 
équipements visent à respecter des normes plus sévères que 
la norme imposée. 
III. Quelles sont les obligations Imposées directement aux 
entreprises 7 
Aucune 
IV. Quelles sont les obligations susceptibles d'être Imposées 
Indirectement aux entreprises via les autorités locales 7 
Aucune 
V. Y a-t-ll des mesures spéciales pour les PME 7 Lesquelles 7 
Une des missions de l'Instrument financier vise 
spécifiquement les P.M.E. Elle prévoit le soutien aux 
P.M.E. qui utilisent des produits toxiques ou dangereux 
pour l'environnement afin de leur permettre de se doter de 
technologies propres. 
L'Instrument prévolt aussi des programmes de démonstration 
pour les technologies de recyclage et de réutilisation des 
déchets ainsi que des programmes d'équipement de techniques 
modernes de surveillance et de contrôle qui sont très 
souvent produits par les P.M.E. 
-37-
VI. Quel est l'effet prévisible 7 
a) sur la compétitivité des entreprises 7 
L'action envisagée n'Impose directement aucune obligation 
aux entreprises. Elle vise principalement l'Introduction de 
technologies propres dont l'effet sera positif sur la 
compétitivité des entreprises. L'action aura également un 
Impact favorable sur les secteurs équipements et 
Installations de dépollutlon. 
b) sur I'emploi 7 
Les conséquences sur l'emploi de l'augmentation de la 
compétitivité des entreprises sont favorables mais 
difficilement quant If labiés. Les mesures envisagées 
entraîneront certainement des besoins en main d'oeuvre 
locale. 
VII. Les partenaires sociaux ont-ils été consultés 7 
Quels sont leurs avis 7 
La procédure Institutionnelle prévolt cette consultation 
dans le cadre du Comité Economique et Social. 
-38-
OVERZICHT VAN DE BUDGETTAIRE MIDDELEN 
DIE TEN BEHOEVE VAN HET MILIEU WORDEN AANGEWEND 
I. INLEIDING 
Tijdens de zitting van 25 en 26 Juni 1990 heeft de Europese Raad de Commissie 
verzocht een inventaris op te maken van alle middelen die In het kader van de 
communautaire begroting ter beschikking zijn gesteld om de verschillende acties op 
het gebied van het milieu financieel te ondersteunen. Met deze nota wordt op dit 
verzoek ingegaan. Hierin wordt voor elk financieel Instrument een korte 
beschrijving gegeven van de beschikbare kredieten alsmede van de gebieden die 
daarmee bestreken kunnen worden, terwijl voorts een analyse wordt gegeven van de 
tendens die uit het gebruik van deze kredieten kan worden afgeleid. Deze 
beschrijving heeft slechts betrekking op beleldskredieten, aangezien de studies een 
te verwaarlozen bedrag vertegenwoordigen. 
In dit document wordt tevens een aantal gegevens verstrekt over de financiële 
activiteiten van de EIB op het gebied van het milieu. 
In bijlage 1 wordt een overzicht gegeven van wat met de verschillende financiële 
instrumenten wordt gedaan. Bijlage 2 bevat uitsluitend financiële gegevens, 
terwijl In bijlage 3 de gegevens zijn opgenomen die de Commissie bezit over de 
uitgaven ten behoeve van het milieu In bepaalde Lid-Staten**). 
Met verschillende financiële instrumenten wordt steun gegeven aan maatregelen voor 
het milieu. Hierbij moet men een onderscheid maken tussen instrumenten die 
speciaal het milieu op het oog hebben en die welke een gunstige Invloed kunnen 
hebben op het milieu, doch in eerste instantie een andere doelstelling hebben dan 
de bescherming van het milieu. 
II. DE INSTRUMENTEN DIE SPECIFIEK OP DE BESCHERMING VAN HET MILIEU ZIJN TOEGESPITST 
11.1. De programma's voor onderzoek en technologische ontwikkeling 
Het betreft hier In de eerste plaats activiteiten inzake onderzoek en ontwikkeling 
die verricht worden In het kader van verschillende specifieke programma's welke 
zijn opgenomen in het communautair kaderprogramma Inzake onderzoek en 
technologische ontwikkeling 1987-1991 en welke uit hoofde van het nieuwe 
kaderprogramma 1990-1994 zullen worden voortgezet. 
Het kaderprogramma voor 0 & TO op het gebied van het milieu, dat ten uitvoer wordt 
gelegd via contracten voor gemeenschappelijke rekening, gezamenlijke acties en 
activiteiten Inzake coördinatie en opleiding, omvat drie programma's : 
(*) via een studie, die thans bij de Commissie wordt uitgevoerd, wil men een 
vollediger inzicht in deze materie verkrijgen. 
- 39-
Met het STEP-programma (wetenschap en technologie ten behoeve van de 
milieubescherming) zal tussen 1989 en 1992 75 miljoen ecu aan financiële bijdragen 
van de Gemeenschap worden verstrekt voor onderzoekactiviteiten op de volgende negen 
gebieden : milieu en menselijke gezondheid, beoordeling van de risico's verbonden 
aan chemicaliën, atmosferische processen en de kwaliteit van de lucht, kwaliteit 
van het water, bescherming van bodem en grondwater, onderzoek naar ecosystemen, 
bescherming en behoud van het cultureel erfgoed in Europa, technologieën voor de 
milieubescherming en grote technologische risico's. Er wordt thans aan gewerkt om 
een nieuw programma goed te keuren voor de periode 1991-1994. 
Met het programma EPOCH (Europees programma voor klimatologle en 
natuurrampengevaar) zal tussen 1989 en 1992 40 miljoen ecu aan financiële bijdragen 
van de Gemeenschap worden verstrekt voor onderzoekactiviteiten op de volgende vier 
gebieden : wijziging van het klimaat in de tijd, klimaatprocessen en -modellen, 
klImaateffecten en met het klimaat samenhangende gevaren, aardbevingsgevaar. 
Met het programma MAST (specifiek programma voor onderzoek en technologische 
ontwikkeling op het gebied van mariene wetenschap en technologie) zal van Juli 1989 
tot en met Juni 1992 door de Gemeenschap 50 miljoen ecu aan financiële bijdragen 
worden gegeven voor activiteiten op het gebied van het fundamenteel en toegepast 
marien onderzoek, de wetenschap en technologie van kustwateren, de mariene 
technologie en ondersteunende initiatieven. Er wordt thans aan gewerkt om een nieuw 
programma goed te keuren voor de periode 1991-1994. 
Overigens heeft het programma voor 0 & TO van het Gemeenschappelijk Centrum voor 
Onderzoek van 1987 tot en met 1990 een bedrag van 137 miljoen ecu gewijd aan 
onderzoekactiviteiten betreffende de bescherming van het milieu, de teledetectie 
voor toezicht en de milieubescherming op het land en In zee en de risico's van de 
industrie. Gedurende dezelfde periode werd een bedrag van 17 miljoen ecu besteed 
aan activiteiten voor wetenschappelijke en technische steun op verschillende 
deelgebieden van het milieu. 
In het op 23 april 1990 door de Raad goedgekeurde Derde Kaderprogramma voor 
communautaire werkzaamheden op het gebied van 0 & TO (1990-1994) wordt de 
uitvoering voorzien van een specifieke actie op het gebied van het milieu, waarvoor 
naar schatting een bedrag van 518 miljoen ecu nodig zal zijn (227 miljoen ecu voor 
de periode 1990-1992 en 291 miljoen ecu voor 1993-1994), met Inbegrip van de 
directe onderzoekactiviteiten door de GC0. De Commissie heeft op 3 mei 1990 een 
voorstel Ingediend voor een aantal specifieke programma's voor onderzoek en 
technologische ontwikkeling op het gebied van het milieu, waarvan de voornaamste 
doelstel Iingen zijn : 
- deelneming aan de "Global Change-Programma's" 
- de milleutechniek 
- de sociaal-economische aspecten van de milieuproblematiek; 
- de geïntegreerde onderzoekprojecten. 
Een besluit over dit voorstel wordt thans bij de Raad voorbereid. 
II.2. De communautaire acties voor het milieu (ACE) 
ACE Is een demonstratieprogramma waarmee financiële steun kan worden verstrekt ten 
behoeve van de volgende zes sectoren : 
-40-
1. demonstratieprojecten gericht op de ontwikkeling van nieuwe, schone 
technologieën, d.w.z. technologieën die weinig of geen verontreiniging met zich 
meebrengen en een zuiniger gebruik van natuurlijke hulpbronnen mogelijk maken; 
2. demonstratieprojecten gericht op de ontwikkeling van nieuwe technieken en 
methoden voor het meten en bewaken van de kwaliteit van het natuurlijke milieu; 
3. projecten van stimulerende aard die ten doel hebben bij te dragen tot het 
behoud of herstel van ernstig bedreigde biotopen waar In gevaar verkerende 
soorten leven en die overeenkomstig Richtlijn 79/409/EEG van bijzonder belang 
zijn voor de Gemeenschap; 
4. demonstratieprojecten gericht op de ontwikkeling van technieken voor de 
recycling en het hernieuwd gebruik van afvalstoffen, met Inbegrip van 
afvalwater; 
5. demonstratieprojecten gericht op de ontwikkeling van technieken voor het 
opsporen en saneren van door gevaarlijke afvalstoffen en/of gevaarlijke stoffen 
verontreinigde gebieden; 
6. projecten van stimulerende aard die ten doel hebben bij te dragen tot de 
bescherming of het herstel van de bodem waar deze wordt bedreigd of is bedorven 
door branden, erosie of verwoestijning. 
Voor het ACE-programma was voor de periode van vier Jaar van Juli 1987 tot en met 
Juni 1991 een bedrag beschikbaar van 24 miljoen ecu. 
Het feit dat de beschikbare hoeveelheid middelen ten opzichte van de omvang van de 
gebieden waarop In het kader van het ACE-programma actie zou kunnen worden gevoerd, 
relatief beperkt is, heeft de Commissie er onlangs toe gebracht om bij de Raad drie 
voorsteilen In te dienen die erop gericht zijn om de communautaire actie op 
bepaalde prioritaire gebieden te concentreren, en de met het oog op haar financiële 
tussenkomst beschikbare middelen uit te breiden. Het gaat hierbij om voorstellen 
betreffende de programma's MEDSPA, ACNAT en NORSPA. 
11.3. De specifieke maatregelen in het Middel Iandse-Zeegebled (MEDSPA) 
In 1984 heeft de Commissie de Raad een mededeling voorgelegd die te kennen gaf dat 
zij gedurende een periode van ongeveer vijf Jaar een reeks eenmalige maatregelen 
wilde nemen om het milieu in het Middellandse-Zeebekken te beschermen. 
Tussen 1986 en 1990 heeft de Commissie daadwerkelijk maatregelen met het karakter 
van een demonstratieproject gefinancierd voor een bedrag van 16 miljoen ecu. 
Voorts heeft zij in maart 1990 bij de Raad een voorstel Ingediend voor een 
verordening bestemd om de voorwaarden vast te stellen waarop prioritaire acties op 
het gebied van het milieu In het Middellandse-Zeebekken zouden kunnen worden 
gefinancierd. 
Voor het beheer van deze actie gedurende de eerste drie Jaar wordt een bedrag 
noodzakelijk geacht van 37 miljoen ecu, bestemd om acties tot stimulering en 
bewustmaking te financieren die als een aanvulling moeten worden gezien op de 
investeringen die uit de Structuurfondsen worden gefinancierd. 
-41 -
Wat de landen van de Gemeenschap betreft zullen de maatregeien In het kader van het 
MEDSPA-programma niet alleen gericht zijn op de demonstratieprojecten die onder het 
ACE-programma vallen, doch ook op elk ander model- of demonstratieproject dat ertoe 
kan bijdragen om een voor het Middel Iandse-Zeegebled bijzonder probleem op te 
lossen of een overdracht van know-how van het Noorden naar het Zuiden te doen 
plaatsvinden. 
Met MEDSPA wil men eveneens technische bijstand en de nodige deskundigheid verlenen 
bij het opstellen van plannen en operationele programma's die op nationaal of 
plaatselijk niveau worden overwogen. 
Het voorstel van de Commissie voorziet voorts in de mogelijkheid om maatregelen ten 
behoeve van derde landen In het Middel Iandse-Zeegebled te ondersteunen. Met de 
gekozen maatregelen zullen deze landen geholpen worden om goed werkende 
administratieve structuren op het gebied van het milieu op te zetten en zal het hun 
mogelijk worden gemaakt om met behulp van technische bijstand coherente 
beleidslijnen en actieprogramma's op dat gebied op te stellen. 
11.4. Acties voor het behoud van de natuur (ACNAT) 
Op 16 augustus 1988 heeft de Commissie bij de Raad een voorstel ingediend voor een 
richtlijn Inzake de bescherming van natuurlijke en ha Ifnatuur 11Jke habitats en de 
wlIde flora en fauna. 
Tijdens de bespreking van dit voorstel in de Raad is gebleken dat voorschriften op 
dit gebied op een bevredigende wijze ten uitvoer zouden kunnen worden gelegd 
wanneer de Gemeenschap zich grotere financiële Inspanningen zou getroosten. 
Aan het begin van het Jaar heeft de Commissie derhalve bij de Raad een voorstel 
Ingediend om een bijzonder financieel Instrument in het leven te roepen voor de 
bescherming van de natuur (ACNAT). Met behulp van dit nieuwe Instrument ten 
behoeve waarvan voor de eerste drie Jaren 60 miljoen ecu op de begroting Is 
uitgetrokken, zou een grotere communautaire actie kunnen worden opgezet dan met het 
ACE-programma, vooral waar het de bescherming van andere soorten dan vogels 
betreft. 
11.5. Specifieke acties voor de noordelijke regio's van de Gemeenschap (NORSPA) 
De Commissie heeft onlangs bij de Raad een voorstel Ingediend voor een verordening 
betreffende een actie voor de bescherming van de kustgebieden en de kustwateren van 
en bij de Ierse Zee, de Noordzee, de Oostzee en het noordoostelijke deel van de 
Atlantische Oceaan. 
Dit programma dat de tegenhanger van MEDSPA is voor de noordelijke regio's van de 
Gemeenschap, Is erop gericht om financiële steun te verlenen aan 
demonstratieprojecten om de vervuiling In de betrokken gebieden te verminderen en 
acties te bevorderen waardoor het gebruik van technologieën die een gunstige 
invloed hebben op het milieu In deze gebieden wordt gestimuleerd. 
Geraamd wordt dat hiervoor gedurende de periode 1991/1992 een bedrag van 
10 miljoen ecu nodig zal zijn, doch er wordt reeds rekening gehouden met 
aanvullende bedragen ten behoeve van de nieuwe Duitse Lander. 
-42-
11.6. De bescherming van de bossen 
In het kader van het gemeenschappelijk bosbouwbeIeid heeft de Raad twee 
verordeningen goedgekeurd betreffende de bescherming van de bossen tegen 
respectievelijk zure regen en bosbranden, In het kader waarvan tussen 1987 en 1990 
een bedrag van 37 miljoen ecu werd uitgegeven. 
lil. DE INSTRUMENTEN MET EEN ANDERE STREKKING DAN DE BESCHERMING VAN HET MILIEU 
Il 1.1. De programma's voor onderzoek en technologische ontwikkeling 
Uit hoofde van verschillende onderzoekprogramma's kunnen projecten worden 
gefinancierd die met het milieu verband houden. Het Is evenwel niet zo eenvoudig 
om precies te bepalen welke bedragen uit hoofde van de begroting daadwerkelijk voor 
dit soort projecten worden uitgetrokken. De programma's waarvan het duidelijk Is 
dat zij rechtstreeks of indirect met het milieu verband houden zijn de volgende. 
Het ECLAlR-programma (onderzoek en technologische ontwikkeling op agro-Industrieel 
gebied) waarvoor voor de Jaren 1988 tot en met 1993 een bedrag van 80 miljoen ecu 
werd uitgetrokken, biedt de mogelijkheid om onderzoekprogramma's te financieren 
naar exploitâtiemethoden in de landbouw die minder schadelijk zijn voor het milieu. 
Met het programma Inzake landbouwonderzoek waarvoor 55 miljoen ecu Is uitgetrokken 
voor een periode van vijf Jaar (1989 tot en met 1993) kunnen onderzoekactiviteiten 
worden gefinancierd op terreinen die verband houden met de bescherming van het 
ml M eu,zoal s een verminderd gebruik van kunstmest, schimmelwerende middelen en 
pesticiden, de nadelige gevolgen van residuen, toxines en andere schadelijke 
stoffen, enz. 
Bij het JOULE-programma (nlet-nuclealre energie en rationeel energiegebruik) voor 
de periode 1989-1992, zal een deel van de budgettaire middelen besteed worden aan 
de ontwikkeling van energie- en ml Iieumodellen. Aan de hand van deze modellen 
kunnen er kwantitatieve analyses en ramingen worden opgesteld van de interacties 
tussen energie, economie en milieu. De onderzoekingen In het kader van het 
JOULE-Programma hebben onder meer ten doel om de hoeveelheid vervuilende stoffen en 
gassen die het broeikaseffect in de hand werken, te verminderen. Er wordt thans aan 
gewerkt om een nieuw programma goed te keuren voor de periode van 1991-1994. 
In het kader van het programma voor stralingsbescherming dat voor de belde 
Jaren 1990 en 1991 over een bedrag van 21 miljoen ecu beschikt, zal onder andere de 
kennis worden verbeterd aangaande de effecten van straling op de mens en het 
ml Ileu. 
Met het programma voor het beheer van radioactief afval en het programma voor het 
buiten gebruik stellen van nucleaire Installaties zal een aanvullende bijdrage 
worden geleverd aan de bescherming van de bevolking en het milieu. 
Met het programma grondstoffen en recyclage dat voor de drie Jaren 1990 tot en 
met 1992 over een bedrag van 45 miljoen ecu beschikt, zal onder andere een aantal 
onderzoekmaatregelen worden gefinancierd voor een verbetering van het 
-43-
concurrent levermogen van de Europese ondernemingen op het gebied van het nemen van 
monsters, het analyseren en het indelen van afval, de toepassing van 
recyclagetechnologieën en de produktie van energie uit afval. 
het DRIVE-programma (Informatica en telecommunicatie In het wegvervoer) dat voor de 
over drie Jaar lopende periode van Juni 1988 tot en met mei 1991 over een bedrag 
van 60 miljoen ecu beschikt, heeft als doelstellingen onder andere de ontwikkeling 
van moderne en geavanceerde technologieën om het wegvervoer veiliger te maken en de 
risico's van vervulling te verminderen. 
De voor het EURET-programma (onderzoek op het gebied van het vervoer in Europa) 
uitgetrokken gelden (25 miljoen ecu voor de vier Jaren 1990 tot en met 1993) zullen 
voor een deel gebruikt worden om schadelijke externe effecten (geluidshinder en 
verontreiniging) te verminderen door een optimalisering van de exploitatie van de 
vervoernetten alsmede van de logistiek. 
De bijdrage van de Gemeenschap aan het MONITOR-programma (strategische analyse, 
prognose en evaluatie op het gebied van onderzoek en ontwikkeling) bedraagt 
22 miljoen ecu voor een periode van vier Jaar (Juii 1989 tot en met Juni 1993). 
Eén van de opdrachten in het kader van de activiteitensector die gewijd Is aan de 
strategische analyse (subprogramma SAST) is te onderzoeken welke wetenschappelijke 
en technologische strategie de milieuproblemen die met het vervoer verband houden 
kan helpen oplossen. 
Andere analyses zullen betrekking hebben op thema's die met het milieu in verband 
staan, zoals het opsporen van de mogelijkheden die geboden worden door de nieuwe 
technologieën op het gebied van de Informatie, de telecommunicatie en het opstellen 
van modellen waardoor de milieuproblemen in de toekomst beter kunnen worden 
beheerd. 
Het EGKS-onderzoekprogramma omvat een aantal projecten die met name gericht zijn op 
de bestrijding van de luchtvervuiling, het hergebruik van afval, de opstelling van 
effectstudies, enz. Tussen 1986 en 1990 werd daarvoor 12,8 miljoen ecu 
uitgetrokken. 
In het Derde Kaderprogramma 1990-1994 zijn nog andere gebieden opgenomen waarvoor 
door de Commissie reeds voorstellen voor besluiten van de Raad zijn Ingediend tot 
vaststelling van specifieke programma's inzake onderzoek en technologische 
ontwikkeling die een rechtstreekse invloed zullen hebben op het milieu. Het gaat 
hier om programma's die betrekking hebben op telematIcasystemen, onderzoek naar 
recyclingtechnieken en geïntegreerde projecten als dat betreffende de schone auto, 
In het kader van de ontwikkeling van de Industriële en materiaaltechnologie; om 
metingen en proeven In verband met bepaalde werkzaamheden als het controleren van 
de vervuiling van de Noordzee of om methoden voor het bepalen van de chemische 
samenstelling van vervuilende stoffen; om onderzoeksactiviteiten op het gebied van 
de mariene wetenschappen en technologieën; om het 0 & TO-programma op het gebied 
van de biotechnologie, het agronomisch en agro-lndustrteel onderzoek, het 
biomedisch onderzoek en de gezondheid, de biowetenschappen en biotechnologie ten 
behoeve van de ontwikkelingslanden; om onderzoeksactiviteiten op het gebied van de 
nlet-nuciealre energiebronnen, de veiligheid van kernsplitsing en de beheerste 
thermonuclealre kernversmelting; om bepaalde aspecten van veiligheid en zorg om het 
milieu bij het opwekken van energie via de methode van de beheerste kernfusie, 
alsmede om het programma "Menselijk kapitaal en mobiliteit". Uit het bovenstaande 
blijkt heel duidelijk dat er In de communautaire acties op het gebied van 0 & TO In 
de Jaren 1990-1994 hoge prioriteit wordt toegekend aan het milieu. 
-44 -
Het EUREKA-programma omvat projecten als Eurotrac, Euromar en Eurocare die 
respectievelijk betrekking hebben op de vervulling In de troposfeer, de Invloed van 
de luchtvervuiling op de kwaliteit van het zeewater en de oorzaken van de 
aantasting bij monumenten, onderwerpen die niet alleen voor de Gemeenschap, maar 
ook voor andere Europese landen van belang zijn. 
Il 1.2. De Structuurfondsen 
Gedurende de periode 1985 tot en met 1988 heeft het EFRO voor een bedrag van 
135 miljoen ecu bijgedragen aan de cofinanciering van verschillende projecten die 
invloed hebben op de bescherming van het milieu. Vanaf 1985 heeft het EFRO ook een 
aantal meerjarenprogramma's gecofInanclerd welke maatregelen bevatten die met de 
bescherming van het milieu verband hielden. Gezien van de wijze waarop de 
programma's zijn opgezet is het evenwei niet mogelijk om de milieu-aspecten van elk 
project nader vast te stellen. Men kan er evenwel van uitgaan dat er gedurende de 
periode 1985-1987 een bedrag van ongeveer 70 miljoen ecu besteed werd voor 
maatregelen op het gebied van het milieu en van 55 miljoen ecu In het Jaar 1988. 
De hervorming van de Structuurfondsen heeft als gevolg gehad dat de steun uit deze 
Fondsen geconcentreerd werd op de regio's en sectoren die met een 
ontwikkelingsachterstand te kampen hadden. 
Vier doelstellingen van de Structuurfondsen hebben met name betrekking op het 
communautaIre milleubeleid : 
het bevorderen van de ontwikkeling van regio's met een ontwikkelingsachterstand 
(doelstel I Ing 1); 
het omschakelen van regio's die zwaar door de achteruitgang van de Industrie 
worden getroffen (doelstelling 2); 
het bespoedigen van de aanpassing van de landbouwstructuren (doelstelling 5a); 
het bevorderen van de ontwikkeling van het platteland (doelstelling 5b). 
Het ligt in de bedoeling dat voor de periode 1989-1993 voor de doelstellingen 1, 2 
en 5b respectievelijk 38.300 miljoen ecu, 7.205 miljoen ecu en 2.795 miljoen ecu 
wordt uitgetrokken. Tussen 1987 en 1989 bedroeg de bijdrage voor de 
doelstelling 5a, 2.406 miljoen ecu. 
De voornaamste soorten programma's die door de Lid-Staten worden ingediend hebben 
betrekking op de sectoriële, in het algemeen plurIregionale ontwikkeling, alsmede 
op de muitisectoriele ontwikkeling op regionaal, en zelfs op plaatselijk vlak. ZIJ 
variëren qua omvang van enkele miljoenen ecu's tot een miljard ecu, waaruit 
duidelijk blijkt hoe verschillend deze qua omvang en doelstellingen zijn. 
De Lid-Staten hebben in hun regionale ontwikkelingsplannen die een antwoord zijn op 
de vier bovengenoemde doelstellingen maatregelen voorgesteld, waarmee men zowel de 
socIaaI-economIsche ontwikkeling als de bescherming van het milieu tracht na te 
streven. 
Vla de communautaire bestekken die daarvan het gevolg zijn, worden deze maatregelen 
die een verbetering van het milieu op het oog hebben In belangrijke mate financieel 
ondersteund. In zes van de zeven landen van doelstelling 1 Is besloten rekening te 
houden met de prioritaire hoofdlijnen die een verbetering van het milieu op het oog 
hebben. 
Voor deze zelfde regio's van doelstelling 1 wordt de bijdrage van de 
Structuurfondsen ten behoeve van het milieu geraamd op 1.967 miljoen ecu voor de 
periode 1989-1993, hetgeen 6 X van de steun van de Gemeenschap uitmaakt. 
-45-
Voor de gebieden van doelstelling 2 en die van doelstelling 5b wordt deze bijdrage 
geraamd op 535 miljoen ecu, respectievelijk 310 miljoen ecu, ofwel 15 % 
respectievelijk 12 % van de totale steun van de Gemeenschap. 
In het kader van doelstelling 5a wordt de financiële steun van de Gemeenschap ten 
behoeve van het milieu (art. 19 van Verordening (EEG) nr. 797/85 voor de periode 
1989-1993 geraamd op 39 miljoen ecu, ofwel 1 % van het totale beschikbare bedrag. 
In de volgende tabel wordt een verdeling per Lid-Staat van deze bedragen gegeven. 
Bijdrage uit de Structuurfondsen (x 1 min ecu) 
doel- doel- doel- doel- Totaal 
stelling 1 stelling 2 stelling 5a stelling 5b 
Griekenland 202 
Spanje 675 
Frankrijk 19,5 
Ierland 228 
Italië 622 
Portugal 168 
Verenigd Koninkrijk 53 
Denemarken 
Duitsland 
Nederland 
België 
Luxemburg 94 
72,5 
43 
90 
53 
108 
3 
9 12 
2 
20 
1 79,5 
73 
22 
26 
110 202 
849,5 
165 
228 
690 
168 
181 
55 
238 
4 
9 
TOTAAL 1.967,5 537 39 310,5 2.854 
De voornaamste terreinen die door elk van deze drie doelstellingen worden bestreken 
zijn : 
de bescherming van de natuurlijke hulpbronnen met Inbegrip van de 
watervoorraden, alsmede de exploitatie ervan; 
het beheer van de ruimtes die van belang zijn voor het milieu (biotopen), het 
voorkomen van erosie en branden; 
landbouwpraktIJken die milieuvriendelijk zijn; 
het verrichten van infrastructuurwerkzaamheden ten behoeve van de ontwikkeling 
van gebieden voor met name industriële en toeristische doeleinden (openbaar 
vervoer, verschillende netten, enz.); 
het beheer van huishoudelijk, industrieel en toxisch afval; 
waterzuivering; 
hulp voor schone technologieën met Inbegrip van demonstrat I e-act I es ; 
opleiding ter aanvulling van de bovengenoemde maatregelen. 
-46-
Door de hervorming van de Structuurfondsen wordt de Commissie in staat gesteld om 
op eigen initiatief maatregelen af te kondigen die een bijzonder belang hebben voor 
de Gemeenschap en waaraan geen of onvoldoende aandacht wordt besteed in de 
bovengenoemde ontwikkelingsplannen van de Lid-Staten. Deze Int lat leven kunnen 
hetzij bijdragen tot een oplossing van de ernstige problemen die rechtstreeks 
verbonden zijn met de verwezenlijking van andere vormen van beleid van de 
Gemeenschap en van Invloed zijn op de sociaal-economische situatie In de regio's, 
hetzij de regionale toepassing van het communautaire beleid stimuleren, hetzij 
bijdragen tot de oplossing van problemen die bepaalde groepen regio's 
gemeenschappelijk hebben. 
Het Initiatief tot het communautaire programma ENVIREG, dat op 9 mei 1990 werd 
gelanceerd, heeft met name betrekking op het milieu. De bedoeling hiervan is dat de 
meest achtergebleven regio's In de Gemeenschap geholpen worden om sommige van hun 
milieuproblemen op te lossen, zodat hun economische en sociale ontwikkeling een 
meer duurzame grondslag kan krijgen. Voorts zou hierdoor de verwezenlijking op 
regionaal niveau van het communautair milieubeleid op bepaalde gebieden (met name 
het beheer van het water en van het stedelijk en Industrieel afval) moeten worden 
vergemakkelijkt, doordat de minst begunstigde regio's geholpen worden om deze 
milieuproblemen te beheersen. Bijzondere aandacht wordt besteed aan een 
vermindering van de vervulling in de kustgebieden, met name rond de Middellandse 
Zee, waar de economie In belangrijke mate afhankelijk Is van toeristische 
actIvltelten. 
ENVIREG neemt deel aan de co-financiering van de infrastructuurvoorzieningen en 
uitrusting (of van de modernisering daarvan) die noodzakelijk zijn Indien men deze 
doelstellingen wil bereiken. Tegelijkertijd worden de plaatselijke overheden In 
deze regio's hierdoor gesteund en aangemoedigd om de mogelijkheden die zij hebben 
om de milieuproblematiek te beheersen, verder uit te breiden. Er wordt een 
bijzonder belang gehecht aan de ontwikkeling van de know how die verband houdt met 
het beheer van het milieu, de Invoering van maatregelen die bestemd zijn om de 
werking van zuiveringsinstallaties te verbeteren, de deskundigheid die benodigd is 
om de Juiste oplossingen te kiezen en aan de uitwisseling van ervaringen op 
regionaal en communautair niveau. 
De totale bijdrage van de Structuurfondsen aan ENVIREG wordt voor de periode 
1990-1993 geraamd op 500 miljoen ecu. De door de betrokken Lid-Staten voorgestelde 
communautaire bijstand die aan elk operationeel programma wordt verleend zal 
afhankelijk zijn van de omvang van de behoeften op de verschillende gebieden, 
alsmede van de kwaliteit van de programma's. Eén van de criteria voor de evaluatie 
van de kwaliteit van de programma's is de mate waarin het communautair milieubeleid 
wordt uitgevoerd op de in het ENVlREG-programma vastgelegde gebieden, die gekozen 
zijn met het oog op het belang dat zij voor de economische ontwikkeling 
ver t egenwoor dI gen. 
-47-
De opérât tonale programma's zijn thans alle Ingediend en de Commissie is nu bezig 
om deze te onderzoeken waarbij zij nauw samenwerkt met de betrokken nationale 
overheden om de vastgelegde maatregelen beter te definiëren. 
Naast het ENVIREG-programma kunnen er andere communautaire Initiatieven worden 
genomen om maatregelen die een verbetering van het milieu op het oog hebben 
financieel te steunen : 
In het kader van het RECHAR-programma kan steun worden verleend om het milieu 
te verbeteren in de gebieden die ernstig te lijden te hebben gehad van de 
steenkoolwinning (benutting van de slakkenbergen en creëren van groene zones). 
In het kader van het INTERREG-programma kan de grensoverschrijdende 
samenwerking worden bevorderd zodat de vervulling beter kan worden 
gecontroleerd, de afvalstoffen kunnen worden geëlimineerd en het milieu kan 
worden beschermd. 
Het STRIDE-programma kan van belang zijn voor het onderzoek In verband met de 
natuurlijke hulpbronnen en de mi Ileu-omstandigheden In de betrokken regio's. 
Het REGEN-programma wil de aanleg van gasleidingen in de perifere regio's 
vergemakkelijken zodat de vervuiling als gevolg van de produktle van energie 
kan worden teruggebracht. 
Met het REGIS-programma wil men in de betrokken regio's een vorm van 
avontuurlijk toerisme bevorderen dat beter Is aangepast aan de plaatselijke 
omstandigheden en de In biologisch opzicht kwetsbare gebieden niet in gevaar 
brengt. 
Andere programma's van communautair belang waarmee vóór de hervorming van de 
Structuurfondsen een aanvang was gemaakt en die thans worden uitgevoerd bergen ook 
bepaalde aspecten in zich die met het milieu verband houden (zoals de programma's 
RESIDER, RENAVAL en VALOREN). 
111.3. Energie 
Zoals In vele andere gevallen is het praktisch onmogelijk om bij de acties op het 
gebied van het onderzoek en de demonstratieprojecten op het gebied van de energie 
te bepalen of het economische dan wel het milieu-aspect de overhand heeft. Met 
deze activiteiten wordt er vooral een indirecte bijdrage geleverd aan de 
bescherming van het milieu. 
Niettemin werd er tussen 1987 en 1989 In het onderzoekprogramma "steenkool" een 
bedrag van 7,2 miljoen ecu besteed aan het terugdringen van de emissies In de 
lucht, aan de vergassing van steenkool waarmee men een schonere brandstof wil 
verkrijgen en aan een acceptabeler verwijdering van mijnafval en as. 
Wat de demonstratieprojecten betreft werd er een bedrag van 74,2 miljoen ecu 
besteed aan de vergassing van vaste brandstoffen en het onderzoek naar een betere 
verbranding van die brandstoffen. 
-48-Met het THERMIE-programma (ontwikkeling van Europese technologie voor 
energiebeheer) zullen projecten worden gesteund die de Invoering van nieuwe 
energietechnologieën mogelijk maken. Een rationeel gebruik van zonne-energie, 
blomassa-energie, geothermische energie, waterkrachtenergie en windenergie, alsmede 
de ontwikkeling van milieuvriendelijke technieken voor de verbranding van steenkool 
en andere vaste brandstoffen zijn enkele van de gebieden waarop activiteiten zullen 
worden ondernomen en waarvoor een bedrag nodig zal zijn dat voor de periode 
1990-1992 geraamd wordt op 350 miljoen ecu. 
II1.4. De Europese Investeringsbank (EIB) 
De EIB kan projecten op tal van gebieden financieren zodra deze technisch en 
economisch leefbaar zijn. ZIJ dienen rechtstreeks of indirect bij te dragen tot 
een grotere economische produktiviteit en steun te geven aan de regionale 
ontwikkeling of van communautair belang te zijn voor verschillende Lid-Staten of de 
Gemeenschap In haar geheel. 
Op het gebied van het milieu omvatten de openbare en particuliere 
investeringsprojecten die voor financiering In aanmerking kunnen komen onder andere 
Infrastructuurwerken In verband met de waterbevoorrading - Installaties voor de 
aanvoer van water, voor het verzamelen en het behandelen van afvalwater, de 
zuivering van drinkwater -, de sanering van terreinen, de behandeling van afval, de 
bescherming van het zeewater. De EIB kan ook specifieke projecten financieren die 
betrekking hebben op de strijd tegen de vervulling. 
Volgens het Jaarverslag over 1988 hebben de financieringen van de EIB ten behoeve 
van investeringen die speciaal de bescherming of verbetering van het milieu op het 
oog hadden, meer dan 1,2 miljard ecu bedragen ofwel 14,3 % van de totale 
financieringen, tegen gemiddeld 9,3 % van de totale steun die in de Jaren 1984 tot 
en met 1987 door de Bank werd verleend. 
In 1989 bedroeg de steun voor investeringen die speciaal een bescherming of een 
verbetering van het milieu en de kwaliteit van het leven op het oog hadden 
1,7 miljard ecu, ofwel 15 % van de door de EIB verstrekte financieringen. Ook 
andere Investeringen hebben een gunstige invloed gehad op het milieu. 
-49 
De volgende tabel geeft een sector iele verdeling van de steun in de elf begunstigde 
landen : 
Financieringen van de EIB In 1989 (x 1 min ecu) 
Waterbescherming en -beheer 899 
Beheer van afvalstoffen 150 
Vermindering van de luchtvervuiling 337,4 
Bodembehoud 61,3 
Andere 102 
Stadsontwikkeling met dezelfde effecten 178,3 
Totaal 1.728 
Als gevolg van een overeenkomst waarover met de Commissie Is onderhandeld 
controleert de EIB bij het bestuderen van de projecten die bij de Bank worden 
Ingediend, systematisch de invloed die zij zullen hebben op het milieu en vergewist 
zij zich ervan dat de nationale dan wel communautaire richtlijnen en regelingen ter 
zake worden geëerbiedigd. 
In 1988 hebben de Europese Investeringsbank en de Wereldbank te zamen een programma 
opgesteld voor de bescherming van het milieu In het Middel Iandse-Zeegebled, zodat 
de door hen genomen maatregelen nog doeltreffender kunnen worden. 
Dit programma heeft de aanleiding gegeven tot een regionale studie aan de hand 
waarvan de voornaamste problemen konden worden vastgelegd en de prioritaire 
actieterreinen konden worden bepaald. 
Begin 1990 is er een begin gemaakt met de operationele fase van deze 
gemeenschappelijke actie toen er een specifiek instrument voor technische bijstand 
In het leven werd geroepen (METAP-programma) waarin door de EIB, de Wereldbank, de 
Commissie van de Europese Gemeenschappen die vla het MEDSPA-programma tussenbeide 
komt en het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties wordt deelgenomen. 
IV. DE TOEPASSING VAN DE FINANCIËLE INSTRUMENTEN IN DERDE LANDEN 
Tevens dient te worden vermeld welke steun uit hoofde van de financiële 
instrumenten in de derde landen Is verleend of kan worden verleend ten behoeve van 
ml Ileumaatregelen. 
-50-
IV.1. Derde landen In het Middel Iandse-Zeegebied 
a) De financiële protocollen bij de bilaterale overeenkomsten EEG/derde landen in 
het Middel Iandse-Zeegebled werden In 1987 verlengd. De geldigheid van deze 
protocollen loopt op 31 oktober 1991 af. Eén van de aspecten van het hernieuwde 
Middellandse Zeebeield heeft betrekking op de vierde generatie financiële 
protocollen met de landen In het Zuiden en het Oosten van het Middellandse 
Zeegebied. In de indicatieve programma's waarin de specifieke doelstellingen 
van de financiële en technische samenwerking, de sectoren waaraan bij voorrang 
steun moet worden verleend alsmede de maatregelen die uit hoofde van deze 
protocollen worden overwogen zijn vastgelegd, Is slechts In een bepaald aantal 
gevallen sprake van benutting van de budgettaire middelen ten behoeve van 
maatregelen die de bescherming van het milieu op het oog hebben (b.v. projecten 
voor de sanering en de behandeling van afvalwater In Egypte). 
Voorts heeft Egypte een beroep gedaan op het financieel protocol waarmee het 
met de Europese Gemeenschap Is verbonden ten behoeve van een project voor de 
oprichting en het beheer van een natuurreservaat In de Rode Zee. Ook Malta 
heeft plannen gemaakt voor de verwezenlijking van een algemeen project ter 
controle van de vervuiling in het kader waarvan het materiaal dat In de strijd 
tegen de vervulling kan worden ingezet, kan aanschaffen. 
b) Op de begroting van de Gemeenschap komen anderzijds specifieke kredieten voor 
die bestemd zijn om de wetenschappelijke samenwerking te ondersteunen in het 
kader van de overeenkomsten welke de Gemeenschap met nlet-geassocieerde landen 
die niet door een financieel protocol worden begunstigd, heeft ondertekend. 
Met dit Instrument heeft men verscheidene onderzoekprojecten kunnen 
verwezenlijken en programma's kunnen financieren voor de uitwisseling van 
onderzoekers op het gebied van het milieu met de belde daarvoor in aanmerking 
komende landen, namelijk Israël en Joegoslavië. Hiermee was een bijdrage van de 
Gemeenschap gemoeid van 0,6 miljoen ecu, respectievelijk 1,7 miljoen ecu. 
c) De Raad heeft in december 1990 de voorstellen van de Commissie goedgekeurd voor 
een hernieuwd beleid voor het Middel Iandse-Zeegebled (1992-1996) waarin de 
maatregelen ten behoeve van het milieu deel uitmaken van de financiële 
activiteiten waaraan voorrang dient te worden verleend. 
In verband met de maatregelen ter bevordering van de multilaterale en regionale 
of subregionale samenwerking in het Middel Iandse-Zeegebled is door de Raad een 
Indicatief bedrag voor een periode van vijf Jaar goedgekeurd van 
230 miljoen ecu, waarvan een belangrijk gedeelte bestemd zal zijn voor acties 
voor het milieu, zoals demonstratieprojecten of activiteiten inzake opleiding 
en informatie. 
-51 -
Tenslotte, heeft de Raad voor de buiten de protocollen vallende acties van de 
EIB een bedrag van in totaal 1,8 miljard ecu goedgekeurd, waarvan tenminste 
350 miljoen ecu besteed zal worden aan de bescherming van het milieu. Voor deze 
leningen kan een rentesubsidie worden gegeven van 3 % die gefinancierd zal 
worden uit kredieten die buiten het protocol vallen. 
IV.2. Landen van Centraal- en Oost-Europa 
In het kader van het PHARE-programma waarvoor in 1990 500 miljoen ecu beschikbaar 
was, zal een bedrag van 102,5 miljoen ecu besteed worden aan milieuprojecten. Dit 
bedrag zal als volgt worden verdeeld : 
Polen 22 mi IJoen ecu 
Hongarije 25 miljoen ecu 
voormalige DDR 20 miljoen ecu 
regionaal centrum Boedapest 2 miljoen ecu 
TsjechoslowaklJe 30 miljoen ecu 
Bulgarije 3,5 miljoen ecu 
De gefinancierde acties hebben met name betrekking op de bestrijding van de 
luchtvervuiling in Polen, de bestrijding van lucht- en watervervulling, alsmede de 
vervulling door afval en een modernisering van de energleproduktIe in Hongarije en 
TsjechoslowaklJe en de bestrijding van water- en luchtvervuiling en van de 
vervulling door afval in de voormalige DDR. 
In 1991 zal er ten behoeve van het PHARE-programma een bedrag van 820 miljoen ecu 
ter beschikking worden gesteld. Hoe dit bedrag over de verschillende landen en 
sectoren zal worden verdeeld Is nog niet bekend. 
IV.3. Landen van LatlJns-Amerlka en Azië (ALA) 
De fondsen die In het kader van deze samenwerking met de ALA-landen voor 
milieubescherming ter beschikking worden gesteld, worden gefinancierd uit hoofde 
van de begrotingslijnen die betrekking hebben op : 
de samenwerking in het kader van de ontwikkelingshulp; 
de economische samenwerking; 
het milieubeheer In de ontwikkelingslanden. 
Wat betreft de begrotingslijnen die op de samenwerking betrekking hebben Is het 
niet mogelijk een overzicht te geven van de kredieten die ten behoeve van de 
milieubescherming worden aangewend. Het is immers moeilijk om de activiteiten die 
verband houden met de ontwikkeling duidelijk te scheiden van die welke betrekking 
hebben op het milieu. 
Wat betreft de toekomstige richtlijnen van de samenwerking met de ALA-landen zoals 
deze in de mededeling van de Commissie aan de Raad voor de Jaren 1991-2000 zijn 
vastgelegd, Is er prioriteit gegeven aan een uitbreiding van de milieubescherming. 
In dit verband zou ten minste 10 % van de begroting van de economische, financiële 
en technische samenwerking besteed moeten worden aan het milieu, hetgeen zou 
neerkomen op ongeveer 275 miljoen ecu. Voorts dient erop te worden gewezen dat ten 
aanzien van de samenwerkingsprojecten systematische effectstudies zouden moeten 
worden verricht. 
-52-
IV.4. De landen van Afrika, de Caraïben en het gebied In de Stille Oceaan 
(ACS-Landen) 
Sinds dat besloten werd om In de Derde Overeenkomst van Lomé voorrang te verlenen 
aan de voedselvoorziening, heeft de Gemeenschap een belangrijk punt gemaakt van de 
steun aan de ACS-Landen voor de bescherming van hun milieu en de natuurlijke 
hulpbronnen die de grondslag van hun ontwikkelIngspotent Ieel vormen. Jammer genoeg 
is het tot op heden niet mogelijk geweest om ten aanzien van de verschillende 
projecten een duidelijk onderscheid te maken tussen de bedragen die besteed zijn 
voor plattelandsontwikkeling en voor de bescherming van het milieu, zodat voor de 
milieu-uitgaven alleen een totaalbedrag kan worden gegeven. 
In elk geval vertegenwoordigden de projecten die tussen 1986 en 1989 als één van de 
programmapunten de "strijd tegen de verwoestijning en de bescherming van het 
milieu" hadden opgenomen te zamen een bedrag van ongeveer 1 miljard ecu. 
Wat de toekomst betreft bevat de Vierde Overeenkomst van Lomé een zeer concrete 
toezegging van de Gemeenschap en de ACS-Landen om van de toegewezen 12 miljard ecu 
een groter bedrag te besteden ten behoeve van het milieu. Lomé IV geeft daarbij 
vijf gebieden die voorrang zullen krijgen : de bescherming van de watervoorraden, 
het behoud van de tropische bossen en de biologische diversiteit, de bevordering 
van een beter evenwicht tussen de stedelijke en plattelandsgebieden, het zoeken 
naar oplossingen voor de stedelijke problemen en een passend toezicht op de 
migraties van treksprInkhanen. De aandacht die aan het milieu zal worden besteed 
komt reeds tot uiting bij de onderhandelingen met de ACS-Landen over hun nationale 
indicatieve programma's. 
IV. 5. Milieubeheer In de ontwikkelingslanden 
Tussen 1988 en 1990 werd er In het kader van de begrotingslijn "Milieubeheer In de 
ontwikkelingslanden" voor een bedrag van 20,8 miljoen ecu aan 
betalingsverplichtingen aangegaan. Deze verplichtingen hebben betrekking op 
onderzoek, haalbaarheidsstudies en demonstratieprojecten betreffende 
verwoestijning, het tropische regenwoud, het behoud van de biologische diversiteit, 
het mariene milieu, de problemen in de steden en de te volgen methodiek. 
V. DE NATIONALE BEGROTINGSMIDDELEN 
Gegevens over de nationale begrotingsmiddelen die aan milieubescherming worden 
besteed zijn te halen uit een compendium dat in 1986 door de OESO werd gepubliceerd 
alsmede uit gegevens die bij de Bureaus voor de statistiek in sommige Lid-Staten 
werden verzameld. 
De weinige beschikbare gegevens die zijn omgerekend in ecu's tegen de prijzen 
van 1985, zijn In bijlage 3 opgenomen. 
Hierbij is geen rekening gehouden met stimulerende maatregelen op het gebied van de 
directe belastingen die door sommige Lid-Staten veelvuldig genomen worden om 
investeringen op het gebied van het milieu te bevorderen; dit Is met name het geval 
voor Duitsland, België, Frankrijk en Luxemburg. 
-53-
Deze gegevens dienen uiterst omzichtig te worden geïnterpreteerd. Er kan Immers 
van het volgende worden uitgegaan : 
a) aangezien de wijze waarop uitgaven ten behoeve van het milieu van land tot land 
verschillend worden omschreven, gaat elke vergelijking mank, zelfs indien men 
over cijfers zou beschikken voor hetzelfde Jaar-, 
b) aangezien de aard van de problemen, de prioriteiten voor acties en de middelen 
die op de begroting beschikbaar zijn van het ene tot het andere land sterk 
verschillen, kan men er onmogelijk van uitgaan dat de tendens die uit tabel 3 
zou blijken ook zal opgaan voor de Lid-Staten waarvoor geen enkel gegeven 
beschikbaar Is; 
c) gezien het feit dat er slechts voor een beperkt aantal landen cijfers over de 
Jaarlijkse uitgaven beschikbaar zijn, Is het heel moeilijk om aan de hand 
hiervan een tendens voor de gehele Gemeenschap af te lelden. 
Ondanks dit voorbehoud ziet het er toch naar uit dat de totale uitgaven In de Lid­
staten voor het milieu (uit hoofde van de nationale begroting plus de uitgaven ten 
laste van particulieren of ondernemingen) tussen 1985 en 1988 zowel nominaal als In 
een percentage van het BNP uitgedrukt, gestegen zijn. In het algemeen nemen we 
dezelfde tendens waar, wanneer we letten op het gedeelte dat ten laste van de 
begrotingen van de Lid-Staten komt. 
VI. CONCLUSIES 
Zelfs al gaat het hier vaak om acties waarvoor al wel programma's zijn opgemaakt 
doch nog geen concrete verbintenissen zijn aangegaan, kunnen toch al de volgende 
conclusies worden getrokken. 
De geldende procedures en het beknopte karakter die het programmeringsproces 
kenmerken maken het soms moeilijk om een overzicht te geven van de bedragen die aan 
de acties op milieugebied zijn gewijd. Zo omvat de rubriek "herstel van In verval 
geraakte Industrieterreinen" die In verschillende programma's van doelstelling 2 
van het Regionaal Fonds wordt aangetroffen, een milieuaspect (namelijk de bewerking 
van het terrein om dit weer bruikbaar te maken), doch omvat deze dikwijls ook 
andere kosten die met het opnieuw in gebruik nemen van het terrein verband houden 
(bij voorbeeld ten behoeve van de aanleg van infrastructuur en bovenbouw). Evenzo 
omvat een project voor de exploitatie van de watervoorraden in een regio van 
doelstelling 1 niet alleen een milieumaatregel (namelijk de bescherming van de 
kwaliteit van het water en het beheer van het gebruik ervan), doch ook maatregelen 
voor de winning en de aanvoer van water, waarvoor de meeste kosten moeten worden 
gemaakt. 
Aan de hand van het overzicht kunnen niettemin bepaalde vaststellingen en 
overwegingen van algemene aard worden gemaakt, vooral waar het de ontwikkeling van 
de uitgaven betreft. Minder goed kan aan de hand hiervan worden beoordeeld wat de 
Invloed Is van de in de communautaire bestekken van de Structuurfondsen genoemde 
verplichting om in eerste instantie de doelstellingen van de milieuwetgeving te 
verwezenlijken, voor zover dit nog niet geschied is. Deze bepaling wordt gegeven 
als antwoord op de In artikel 130R van het Verdrag geformuleerde verplichting dat 
de eisen ter zake van milieubescherming een bestanddeel vormen van de andere takken 
van Gemeenschapsbeleid. De tijdsdruk die evenwel door het tijdschema voor de 
voorbereiding van de fInanclerIngsaanvragen wordt uitgeoefend brengt met zich mee 
dat op de stuurcomltés In dit verband een bijzondere verantwoordelijkheid rust. 
-54-
1. De ontwikken na van de uitgaven 
Tot 1987 bedroegen de bijdragen van de verschillende financiële Instrumenten aan 
maatregelen die een bescherming van het milieu op het oog hadden ongeveer 
60 miljoen ecu per Jaar, waarvan de helft besteed werd aan onderzoek en de rest aan 
de financiering van projecten of programma's van het Regionaal Fonds. 
Vanaf 1988 stelt men zowel op communautair als op nationaal niveau een sterke 
stijging van de uitgaven vast. Deze stijging heeft betrekking op de gezamenlijke 
financiële Instrumenten, doch is met name omvangrijk bij de verschillende 
Structuurfondsen. Tussen 1988 en 1993 zouden de uitgaven die op het milieu 
betrekking hebben in totaal meer dan 4 miljard ecu moeten bedragen, hetgeen 
neerkomt op een Jaargemiddelde van ongeveer 650 miljoen ecu, waarvan 90 % voor 
rekening komt van investeringsuitgaven die vrijwel geheel vla de Structuurfondsen 
worden gefinancierd en 10 % van fondsen die bestemd zijn voor onderzoek of 
demonstratieprojecten. Daarbij komen dan nog de leningen van de EIB voor een 
totaalbedrag van 1,5 à 2 miljard ecu/Jaar. 
De budgettaire middelen van de financiële instrumenten die speciaal op een goede 
tenuitvoerlegging van het milieubeleid zijn toegespitst, blijven van marginale 
betekenis. Zo beliepen zij 19 miljoen ecu In 1990 op een totaal van 48 miljoen ecu 
voor het ml Iieugedeelte van hoofdstuk 66 van de begroting van de Commissie en 
zouden zij In 1991 64,5 miljoen ecu kunnen bedragen op een totaal van 
104 milJoen ecu. 
De kredieten voor onderzoek, voor de acties ten behoeve van de bossen (strijd tegen 
de zure regen en het voorkomen van bosbranden), alsmede voor de acties die In het 
kader van de begrotingslijn "milieubeheer In de ontwikkelingslanden" worden 
gefinancierd, vertegenwoordigen ongeveer 50 miljoen ecu per Jaar. 
Wat de nationale begrotingen betreft lijken de nog maar zeer fragmentarische en tot 
enkele Lid-Staten beperkte gegevens erop te wijzen dat de uitgetrokken bedragen, 
die reeds vrij hoog zijn, in de toekomst nog verder zullen stijgen. 
De In de laatste Jaren waargenomen tendens dat er steeds grotere bedragen worden 
uitgetrokken voor maatregelen op het gebied van het milieu zou zich in de komende 
Jaren handhaven en zelfs sterker kunnen worden. Dit Is een gevolg van het feit dat 
men zich steeds meer bewust wordt van de ernst van de milieuproblematiek waarmee 
een groot gedeelte van het grondgebied van de Gemeenschap alsook van de rest van 
onze planeet wordt geconfronteerd. Die tendens zou pas kunnen worden omgebogen 
vanaf het moment waarop het behoud van het milieu en de noodzaak om de natuurlijke 
hulpbronnen rationeler aan te wenden doelstellingen zullen worden die werkelijk 
zullen zijn geïntegreerd op het niveau van de verschillende vormen van economisch 
beleid en wanneer de kosten voor het behoud van het milieu die elke activiteit met 
zich meebrengt systematisch hun weerslag zullen hebben op het niveau van de 
prijzen, de lasten of de bijdragen die door de producenten en de consumenten van de 
verschillende goederen en diensten worden betaald. 
Er dient tevens op te worden gewezen dat zelfs Indien men de totale uitgaven In 
ogenschouw neemt die op communautair niveau gedaan worden en rechtstreeks of 
Indirect verband houden met het milieu, de betrokken bedragen uiterst marginaal 
blijken te zijn In verhouding tot de kosten die noodzakelijk worden geacht om de 
gezamenlijke milieuproblemen In de Gemeenschap op te kunnen lossen. 
-55 -
2. Een groot aantal financieringsbronnen en Instrumenten die afhankelllk zl in van 
de doelstellingen en verplichtingen die Inherent zlln aan het beleid dat ermee 
gesteund wordt 
De bedragen die op communautair vlak ten behoeve van het milieu worden uitgetrokken 
worden verstrekt door tal van instrumenten die wat betreft hun opzet, de 
nagestreefde doelstellingen, hun territoriale werkingssfeer, de 
toepassingsprocedures, de fInancierIngsmodalI tel ten alsmede het administratieve 
kader waarin de steun wordt toegekend en de follow-up van de projecten of 
programma's plaatsvindt, (soms sterk) van elkaar verschillen. Er is sprake van een 
grote verscheidenheid aan financieringsbronnen, zelfs op het niveau van een bepaald 
financieel instrument. Zo zijn bij voorbeeld op het gebied van het onderzoek de 
acties die een gunstige Invloed kunnen hebben op het milieu, verdeeld over 
14 verschillende programma's. 
ledere actie die door de huidige Structuurfondsen wordt gefinancierd dient te 
passen In het kader van de economische en sociale ontwikkeling voor de rechtstreeks 
betrokken activiteltensector of regio. De actie van deze Fondsen Is, met name waar 
het het Regionaal Fonds betreft, op territoriaal vlak trouwens beperkt door de 
wettelijk erkende noodzaak om de beschikbare fondsen in bepaalde regio's te 
concentreren en dan met name in die met een ontwikkelingsachterstand. 
Het is waar dat een actie waarbij het milieu betrokken Is altijd geïnspireerd wordt 
door de zorg om de continuïteit van de sociaal-economische ontwikkelingen In de 
tijd te verzekeren. Een dergelijke actie is er evenwel heel vaak geen garantie 
voor dat de winsten die het gevolg zijn van een bepaalde investering daadwerkelijk 
gemaakt worden in de regio waarin deze investeringen zijn gedaan. Dit geldt met 
name voor een groot deel van de acties die gericht zijn op een bescherming van het 
biologisch erfgoed of op een terugdringen van de water- en luchtvervuiling. Zo kan 
een maatregel die in het zuiden van de Gemeenschap wordt genomen om een biotoop te 
beschermen een handicap betekenen voor de plaatselijke economie, omdat hierdoor de 
mogelijkheden om het toerisme te ontwikkelen worden beperkt, doch daarentegen zeer 
winstgevend blijken te zijn voor een farmaceutische Industrie die In een land in 
het noorden van de Gemeenschap Is gevestigd en de plantenrIJkdom van een dergelijke 
biotoop commercieel benut. Op het gebied van de lucht- en watervervuiling blijkt 
zelfs de Gemeenschap soms niet eens groot genoeg om een coherente en efficiënte 
actie mogelijk te maken en een evenwichtige verdeling van de baten en lasten over 
de verschillende betrokken partijen te garanderen. Om deze reden heeft men dan ook 
internationale onderhandelingen aangeknoopt, zodat tot een gezamenlijke actie kan 
worden gekomen om problemen als het broeikaseffect of de aantasting van de ozonlaag 
onder controle te krijgen. 
De gezamenlijke hier genoemde uitgaven leveren een concrete bijdrage aan de 
verbetering van het milieu, doch in wezen zijn zij niet bedoeld als specifieke 
steun voor het communautair milieubeleid. Het Is Immers niet hun voornaamste doel 
om de doelstellingen en prioriteiten van dat beleid op een stelselmatige en 
coherente wijze te honoreren. 
- 56-
3. Een ontwikkeling van de uitgaven ten behoeve van het milieu die niet 
noodzakelijkerwijs het bewiIs is van een Integratie van de mi IleudoelstelMnoen 
die met de andere beleidsvormen worden nagestreefd 
De ontwikkeling van de uitgaven die voor op het milieu gerichte acties zijn bestemd 
bewijst dat men zich steeds meer bewust wordt van de problemen In deze sector, 
hetgeen als iets positiefs kan worden beschouwd. Er wordt ook mee bewezen dat bij 
de Gemeenschap de wil aanwezig is om bij de tenuitvoerlegging van de andere vormen 
van haar beleid rekening te houden met het milieu. 
Een echte integratie kan evenwel niet alleen beperkt blijven tot het financieren 
van de activiteiten die een rechtstreekse bescherming van het milieu op het oog 
hebben. ZIJ kan evenmin beperkt blijven tot een eerbiediging van de bepalingen die 
door de geldende voorschriften worden opgelegd, doch houdt In dat de zorg om het 
milieu een van de factoren is waardoor de algemene strategie van het beleid dat 
door het betrokken financiële instrument wordt gesteund, wordt geïnspireerd en 
beïnvloed. Zo is het bij de financiering van een autosnelweg niet voldoende dat men 
nagaat of de geldende bepalingen Inzake de te verwachten milieueffecten worden 
geëerbiedigd. Bij het nemen van een besluit zou meer gestreefd moeten worden naar 
een evenwicht tussen de verschillende middelen van vervoer, mede met het oog op de 
overlast die deze in de vorm van vervulling veroorzaken of een beter gebruik van de 
nlet-hernieuwbare energie. 
Zelfs wanneer het erom gaat een maatregel te financieren die rechtstreeks het 
milieu op het oog heeft, garandeert een eerbiediging van de geldende reglementaire 
bepalingen niet dat met de richtsnoeren of prioriteiten van het communautaire 
beleid voor het milieu echt rekening wordt gehouden. Zo zou het voorbeeld kunnen 
worden gegeven van een Lid-Staat die overweegt om een eenheid voor de verbranding 
van giftig afval te gaan bouwen. De eenheid beantwoordt als Infrastructuur aan een 
economische behoefte waardoor het onder andere mogelijk wordt om nieuwe bedrijven 
aan te trekken die dit soort afval zullen produceren. Een werkelijke Integratie 
van de zorg om het milieu zou moeten zijn uitgemond in een aantal preventieve 
maatregelen waarmee recyclage en hergebruik zouden worden gestimuleerd, of 
eventueel in een andere methode om de afvalstoffen te verwijderen. 
Keuzes die slecht zijn voor het milieu kunnen, evenals slechte economische keuzes, 
op den duur de vooruitzichten voor ontwikkeling en dus de rentabiliteit op langere 
termijn van de gedane investeringen in gevaar brengen. Milieu-overwegingen blijken 
Immers bij de keuze van de consumenten steeds meer de doorslag te geven, of het nu 
gaat om woonomstandigheden, toerisme, vrijetijdsbesteding of de aanschaf van 
bepaalde goederen. Dit is voor de meer dynamische ondernemers die het oog op de 
toekomst gericht houden, voortaan zonder meer duidelijk. Wanneer men bij de 
vaststelling van ontwikkelingsstrategieën met deze factoren rekening houdt, 
beantwoordt dit niet alleen aan de zorg om de ml Ileu-omstandigheden In de 
Gemeenschap te verbeteren, doch tevens aan de welbegrepen belangen van de landen en 
regio's die zich aan het inspannen zijn om de opgelopen achterstand in te halen. 
-57-
Het is derhalve van belang dat men zich blijft inspannen om het milieu te 
Integreren in de acties van de verschillende financiële instrumenten, een 
verbintenis die niet alleen de Commissie aangaat, maar ook de verantwoordelijke 
overheden op nationaal en regionaal vlak die hun bijdrage leveren aan de 
vastlegging van de programma's en zorg dragen voor de tenuitvoerlegging daarvan. 
Deze Inspanningen zullen niet alleen beperkt mogen blijven tot de ontwikkeling van 
een aantal nieuwe activiteiten die met behulp van de verschillende financiële 
instrumenten van de Gemeenschap worden ondernomen, doch zullen ook tot uiting 
moeten komen in een wijziging van het perspectief waarin de gezamenlijke 
activiteiten van deze Instrumenten plaats zullen vinden en zich verder gaan 
ontwikkelen. 
-58-
Bl Jlage 1 
BIJDRAGE UIT HET EFRO VÓÓR DE HERVORMING 
(x 1 min ecu) 
1. Financiering yan proloeten 
1985 1986 1987 1988 TOTAAL 
Bescherming van de kusten 
HydrogeoIogIsche saner Ing 
en bescherming 
Bescherming en sanering 
van terreinen 
Verbranding en recyclage 
van afval 
Vervul Iingbe8trIJdende 
Installat les 3,8 1,2 
11,4 29,5 
0,3 9,3 
8,0 2,8 
2,6 6,7 
6,7 
4,4 
6,1 
1,3 11,2 22,9 
7,2 54,8 
9,1 23,1 
9,8 26,7 
3,7 7,6 
TOTAAL 23,5 45,4 25,2 41 135,1 
2. Financiering van orogr 
Het EFRO heeft sinds 1975 meerjarenprogramma's gefinancierd waarin 
maatregelen waren opgenomen die op milieubescherming gericht waren. 
in het kader van de quotavrije programma's "textiel", "IJzer- en 
staalindustrie" en "scheepsbouw" werden er door het EFRO maatregelen 
gefinancierd die een herstel van In onbruik geraakte industrieterreinen of 
stedelijke gebieden op het oog hadden. Bovendien werden in sommige 
programma's die sinds 1985 mede door het EFRO werden gefinancierd 
subprogramma's of maatregelen die verband hielden met milieubescherming 
opgenomen. 
Hoewel de aanpak per programma een bepaalde logica volgt Is het toch niet 
mogelijk om de precieze aard van elk project dat in het kader van deze 
programma's Is gefinancierd, vast te stellen. Uit de tabellen betreffende de 
financiering van deze programma's kan evenwel de bijdrage van het EFRO aan de 
milieubescherming worden geraamd op het niveau van de subprogramma's of de 
speciale maatregelen. Hieruit blijkt dat deze ongeveer 70 miljoen ecu bedroeg 
voor de periode 1985-1987 en 55 miljoen voor 1988. 
-59-
BIJDRAGE VAN DE STRUCTUURFONDSEN IN HET KADER VAN DE 
COMMUNAUTAIRE BESTEKKEN 
(x 1 min ecu) 
Reglo'a van doelstel I Ing 1 
De bijdragen van de Structuurfondsen ten behoeve van de milieubescherming 
hebben met name betrekking op de volgende gebieden : 
het Inzamelen en het bewerken van afval, 
waterzuivering, 
de sanering van kustgebieden en rivierbekkens, 
de herbebossing In verband met de bescherming van de bodem, de produktie 
van hout en de handhaving van een hydrologisch evenwicht in de bodem, 
de bescherming, het behoud, de ontwikkeling en de exploitatie van 
natuurlijke hulpbronnen, 
de problemen in verband met de groeiende stedelijke centra, de 
industriegebieden en de gebieden die aan een sterke druk van het 
toerisme blootstaan. 
De geografische verdeling van de financiële bijdragen luidt, uitgedrukt In 
ml IJoen ecu, als volgt : 
% in verhouding tot de totale steun van de 
Gemeenschap voor de communautaire bestekken 
Gr leken land 
Spanje 
FrankrIJk 
Ierland 
Itallë 
Portugal 
Verenigd 
Koninkrijk 
TOTAAL 202 
675 
19,5 
228 
622 
168 
53 
1 967,5 3,8 
8,8 
2,7 
8 
10 
2,9 
9,6 
6,7 
-60-
Rftçlo's van doelstel I Ing 2 
De acties die gefinancierd worden op het gebied van de bescherming van het 
milieu hebben niet alleen betrekking op het herstel van Industrieterreinen en 
de opwaardering van bepaalde stedelijke gebieden, doch tevens op : 
de verwerking en recyclage van Industrieel afval, 
waterzuivering, 
het verstrekken van informatie, het geven van demonstraties, het 
verstrekken van advies en het promoten in verband met de invoering van 
schone technologieën In het midden- en kleinbedrijf, alsmede met de 
verwezenlijking van modelprojecten op dit gebied, 
de steun aan nlet-vervullende investeringen of aan Investeringen die 
bijdragen tot een verbetering van het milieu, 
de bevordering van het openbaar vervoer, 
de oprichting en de instandhouding van natuurparken. 
De financiële bijdragen, uitgedrukt in miljoen ecu, zijn als volgt over de 
verschillende Lid-Staten verdeeld : 
Nieuwe Bestaande Totaal % In verhouding 
acties acties tot de totale 
steun van de 
Gemeenschap voor 
de communautaire 
bestekken 
Denemarken 
Duitsland 
FrankrIJk 
Ital ië 
Neder land 
Verenigd 
Koninkrijk 
België 
Spanje 53 
108,3 
72,5 
43,1 
2,8 
90,3 
9 
94,1 2 
8,1 
36,6 
2 
2,6 
51,4 
5,2 
3,7 7,3 
116,4 
109,1 
45,1 
5,4 
141,7 
14,2 
97,8 24,3 
34,7 
18,1 
20,4 
7 
10,4 
7,9 
13,3 
TOTAAL 425,4 111,6 537 15,1 
De cijfers In bovenstaande tabel vormen een schatt ing van de mate waarin door 
de Gemeenschap aan de bescherming van het milieu wordt deelgenomen. Het Is 
heel moeilijk om exact te bepalen wat de totale bijdrage Is van de 
Structuurfondsen die in de communautaire bestekken van doelstelling 2 is 
vastgelegd voor de financiering van acties tot herstel van 
industrieterreinen, de opwaardering van stedelijke gebieden en de bescherming 
van het milieu in de strikte zin van het woord. Enerzijds worden de nieuwe 
acties die op deze gebieden zijn gepland over de verschillende gekozen 
zwaartepunten voor de ontwikkeling verdeeld; anderzijds dient daarbij de hulp 
te worden gevoegd die verstrekt wordt op grond van eerdere ten reeds ten dele 
uitgevoerde acties (GMP's, PNIC, GOM's, quotavrije maatregelen) die niettemin 
een integrerend onderdeel vormen van de betrokken communautaire bestekken. 
-61 -
Regio's van doelstelling Sb 
De bescherming van het milieu en het behoud van het natuurlijk erfgoed 
behoren bij de ontwikkeling van het platteland tot de prioriteiten. 
Om dezelfde redenen die reeds bij de regio's van doelstelling 2 werden 
opgegeven, Is het uiterst moeilijk om te bepalen wat de exacte bijdrage van 
de Structuurfondsen aan de bescherming van het milieu Is. 
We kunnen met betrekking tot de verschillende communautaire bestekken de 
volgende raming van de bijdragen maken (in miljoen ecu) : 
Nieuwe Bestaande Totaal % In verhouding 
acties acties tot de totale 
steun van de 
Gemeenschap voor 
de communautaire 
bestekken 
België 
Neder land 
Spanje 
Ital ië 
Frankrijk 
Duitsland 
Denemarken 
Verenigd 
Koninkrijk 
Luxemburg 
TOTAAL 79,5 
22,0 
65,3 
99,5 
266,3 n.a. 
n.a. 
7,8 
10,5 
25,8 
44,1 79,5 
22,0 
73,1 
110,0 
25,8 
310,4 27,9 
5,7 
10,1 
2,9 
7,4 
11.9 
62-
BIJDRAGE VAN HET GEMEENSCHAPELIJK CENTRUM VOOR ONDERZOEK 
(x 1 min ecu) 
BogrotInga laar Uitgetrokken bedragen(x 1 min ecu) Totaal 
Kaderprogramma Wetenschappelijke en 
technische bijstand 
1987 29,9 0,6 30,5 
1988 33,2 4,2 37,4 
1989 35,8 4,8 40,6 
1990 (raming) 38 7,4 45,4 
De activiteiten uit hoofde van het kaderprogramma hebben betrekking op : 
de bescherming van het milieu (bestrijding van luchtvervuiling, 
handhaving van de waterkwaliteit, het zoeken naar oplossingen voor de 
problemen met chemische produkten en chemisch afval, enz.); 
de teledetectle met het oog op de controle van het milieu op het land en 
in de zee; 
de Industriële risico's (analyse, voorkoming en beheersing van risico's, 
met inachtneming van de menselijke factor). 
De activiteiten op het gebied van de wetenschappelijke en technische bijstand 
hebben voornamelijk betrekking op : 
de kwaliteit van het water en de luchtvervuiling (beheer van een 
centraal laboratorium voor de toepassing van richtlijnen, Invoering van 
een Europees systeem voor de evaluatie van vervullende stoffen); 
het maken van een Europese Inventaris van bestaande chemische stoffen; 
het project omvangrijke ongelukken met Inbegrip van de invoering van een 
Mars-systeem; 
de controle op de radioactiviteit in het milieu; 
de toepassing van teledetectle In het kader van het CORINE-proJect en 
ten behoeve van de bewaking van kustgebieden. 
-63 
BIJDRAGEN VAN DE PROGRAMMA'S VOOR O È. O OP HET GEBIED VAM HET MILIEU 
(x 1 min ecu) 
Kaderprogramma 1987 1988 1989 1990<1> 1987 - 1990 
1984 - 1987 26,9 16,4 3 4,2 50,5 
1987 - 1991 - - 9,3 98,5 107,8 
1990 - 1994 0 0 
TOTAA 26,9 16,4 12,3 102,7 158,3 
De drie specifieke programma's voor onderzoek en technologische ontwikkeling 
op het gebied van het milieu die door de Gemeenschap worden gefinancierd 
zijn : 
STEP dat betrekking heeft op een aantal specifieke onderwerpen Inzake 
onderzoek op het gebied van de milieubescherming, de bescherming van het 
cultureel erfgoed, de grote technologische risico's en de 
brandveiligheid en welk programma negen onderzoekgebieden omvat : 
. milieu en menselijke gezondheid 
. beoordeling van de risico's van chemicaliën 
. atmosferische processen en luchtkwaliteit 
. waterkwalItelt 
. bescherming van bodem en grondwater 
. onderzoek naar ecosystemen 
. bescherming en behoud van het Europese culturele erfgoed 
.milleubescherm i ngstechnoIogI e 
. grote technologische risico's en brandveiligheid. 
EPOCH - dat gewijd is aan de onderwerpen die vallen onder kllmatologle 
en natuurrampengevaar, en vier onderzoekgebieden omvat : 
. het klimaat in het verleden en klimaatveranderingen 
. klImaatprocessen en -modellen 
. klImaateffecten en met het klimaat samenhangende gevaren 
. aardbevingsgevaar. 
MAST - dat betrekking heeft op het onderwerp van de mariene wetenschap 
en technologie heeft ten doel de wetenschappelijke en technologische 
grondslag te versterken vla de exploitatie, de benutting, het beheer en 
de bescherming van de kustwateren en de regionale wateren In Europa en 
de volgende onderzoeksactiviteiten behelst : 
. wetenschap en technologie van kustwateren 
. mariene technologie en ondersteunende Initiatieven 
. onderzoeksactiviteiten op het gebied van het fundamenteel en toegepast 
mar ion onderzoek. 
(1) Op de begroting uitgetrokken bedragen met Inbegrip van de overgedragen 
kredieten van 1989. 
-64-
(x 1 min ecu) 
Begrotingsjaar 
1986 - 1990 Bedragen waarvoor 
betalingsverplichtingen zl In aangegaan 
12,81 ml IJoen ecu Betreft 
- luchtvervuiling 
- watervervul I Ing 
(binnenwateren en 
zeeën) 
- problemen met 
betrekking tot afval 
en de mogelijkheden 
tot benutting daarvan 
- effectstudie 
- akoestische vervulling 
Hoewel de activiteiten die worden ondernomen In het kader van artikel 55 van 
het EGKS-Verdrag niet in eerste Instantie het milieu op het oog hebben, kan 
men ervan uitgaan dat sommige onderzoeksprojecten op milieuproblemen 
betrekking hebben. 
De bovenstaande cijfers die niet nader kunnen worden gespecificeerd geven min 
of meer weer welke bedragen uit hoofde van deze begroting worden uitgetrokken 
voor milleubeschermIng. 
-65 -
BIJDRAGE VAN DE BEGROTING VOOR ENERGIE 
(x 1 min ecu) 
1987 1988 1989 
1) onderzoeksprogramma "SteenKool" 
- vermindering van de gasvormige 0,17 
emissies en zwevende deeltjes 
- optimaal gebruik van afval uit 0,46 
mijnen en van steenkolenas 
- vergassing van steenkool 1,04 
1) Demonstratieproject 
- Verbranding van vaste brandstoffen 15,75 
- Vergassing van vaste brandstoffen 14,86 1,35 1,41 
0,18 0,46 
0,92 1,23 
22,48 14,64 
3,07 3,45 
Uit de begroting voor de demonstratieprojecten op het gebied van energie en 
de onderzoekprogramma's voor nieuwe technieken met steenkool (EGKS) kan 
alleen indirect worden opgemaakt in welke mate aan het milieubeleid wordt 
bijgedragen. Veel demonstratie- of onderzoeksprojecten op het gebied van 
energie zijn op de een of andere manier bij het milieu betrokken, doch het 
niet gemakkelijk om precies met cijfers aan te geven of daarbij het aspect 
van de economie of de ecologie het belangrijkst Is. Is 
Budgettaire alddelen besteed voor aaatregelen ten behoeve van het alHeu In de Seeeanschap (x 1 aln ecu) Bijlage 2 
Onderzoek 
-Mllieuprograaaa's 
(STEP/EPOCH/MAST) 
-GCO 
-Nieuwe il 1ieuprograaaa's net 
inbegrip van rechtstreekse 
acties (GCO) 
-EGKS 
Deaonstratieprojecten ten 
behoeve van het allieu 
MEDSPA 
NORSPA 
ACE Technologie) 
ACNAT ) 
Steenkoo1 
Structuurfondsen 
Oude EFRO 
EFRO doelstelling 1 
doelstel ling 2 
ENVIREG 
EOGLF 5a 
5b 
bossen 
Derde landen 
Milieubeheer in ontw. landen 85 86 87 88 89 90 91 
1 92 93 94 Prograana's 
Naarde Duur 
(aln ecu) (Jaren) 
162 4 
137 4 
518 4 
12,8 6 
62,6 9 
13.5 4 • 
59.6 5 8 
i 
74,3 3 
260 4 
1967,5 5 
537 3 
500 4 
39 5 
310 5 
58 6 
20,8 3 
Het totale aanwijsbare bedrag dat voor lilieuacties is uitgetrokken bedraagt 4.409 ailjoen ecu. Het gedeelte dat vanaf 1989 besteed is of nog besteed zal worden 
ligt aanzienlijk hoger dan de bedragen die in de jaren daarvoor werden uitgetrokken (ongeveer 650 ailjoen ecu per jaar tegenover ongeveer 135 alljoen ecu per 
jaar). 
-67-
BlJIage 3 
NATIONALE UITGAVEN TEN BEHOEYE VAN HET MILIEU 
(X 1 min ecu) 
1. Totale uitgavon 
1985 1986 1988 
min ecu % BNP min ecu X BNP min ecu % BNP 
Duitsland 11 480 1,52 - - 16 610 1,78 
Frankrijk 6 950 0,86 7 090 0,86 9 910 1,27 
Nederland 1 960 1,26 - - 2 680 1,50 
Ver. Koninkrijk 7 430 1,25 
2. Overheidsuitgaven 
1985 1986 1988 
min ecu % BNP min ecu % BNP min ecu X BNP 
Duitsland 5 910 0,78 - - 8 190 0,86 
Denemarken 620 0,77 660 0,82 
Frankrijk 4 520 0,56 4 630 0,56 5 250 0,69 
Italië 890 0,13 1 290 0,13 
Nederland 1 480 0,95 - - 1 680 0,94 
Ver. Koninkrijk 3 720 0,62 - - -

ISSN 0254-1513 
COM(91)28def. 
DOCUMENTEN 
NL 01 
Catalogusnummer : CB-CO-9WW3-NL-C 
ISBN 92-77-69222-7 
VERKOOPPRIJS loi30blz.:3,50ECU per 10 bh. meer: 1.25 ECU 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg