Inleiding

De economische expansie in Europa zal naar alle verwachting in 2019 aanhouden, een recordaantal mensen aan een baan helpen en miljoenen mensen uit armoede en sociale uitsluiting tillen. Structurele hervormingen, investeringen en een verantwoord begrotingsbeleid in de lidstaten, in combinatie met doortastend optreden op Europees niveau, onder meer het investeringsplan voor Europa, hebben bijgedragen tot het herstel van de stabiliteit en de stijging van de welvaart in de Europese economie van vandaag. De werkgelegenheid is gestegen tot een recordniveau van 239 miljoen mensen en de werkloosheid is gedaald tot het niveau van voor de crisis, waardoor de afgelopen jaren meer dan 10 miljoen mensen uit armoede of sociale uitsluiting geholpen zijn.

De Europese economie staat nu voor haar zesde jaar van onafgebroken economische groei. De spreiding van de groeipercentages in de eurozone is de kleinste in de geschiedenis van de economische en monetaire unie. De reële convergentie herstelt zich en in de lidstaten met een laag bbp per hoofd worden hogere groeicijfers opgetekend. De robuuste groei en de lage intrestvoeten ondersteunden de voortdurende daling van de nationale overheidstekorten, die in de meeste gevallen teruggekeerd zijn naar het niveau van voor de crisis. De investeringskloof die door de crisis was ontstaan, is nu bijna gedicht. Na vele moeilijke jaren heeft Griekenland nu met succes zijn programma voor financiële bijstand afgerond, en is zijn plaats in het hart van de eurozone en de Europese Unie gevrijwaard.

De economische groei komt echter niet alle burgers en landen in dezelfde mate ten goede en blijft gevoelig voor instabiliteit in de wereld en uitdagingen op middellange en lange termijn. De basisvoorwaarden voor duurzame groei in Europa zijn er. Toch zal de economische groei volgens de prognoses slechts matig zijn en is hij blootgesteld aan neerwaartse risico's. De financieringsvoorwaarden blijven gunstig, maar naarmate de groei aanhoudt, de inflatie stijgt en het monetair beleid geleidelijk normaliseert, wordt enige verstrakking verwacht. Bezorgdheid over de houdbaarheid van de overheidsfinanciën in landen met een hoge schuldenlast kan leiden tot hogere financieringskosten in de gehele economie, ook in de bankensector. In sommige lidstaten zijn de werkloosheidscijfers nog steeds hoog en ligt het inkomen van de huishoudens nog steeds onder het niveau van voor de crisis. Andere landen hebben te kampen met onderbenutte of ontoereikende vaardigheden. De productiviteitsgroei is zwak en de verspreiding van digitale technologieën is traag. De uitdagingen op lange termijn, zoals de vergrijzing van de bevolking, de digitalisering en de gevolgen daarvan voor het werk, de klimaatverandering en het niet-duurzame gebruik van natuurlijke hulpbronnen, blijven urgent. Andere risicofactoren omvatten een snellere verscherping van het monetair beleid in de VS en de mogelijke gevolgen daarvan voor de financiële stabiliteit in opkomende markten; aanhoudende geopolitieke spanningen die de wereldwijde handel ongunstig beïnvloeden, en de aanslepende onzekerheden in verband met de toekomstige relaties van de Unie met het Verenigd Koninkrijk.

De opkomende uitdagingen en de wereldwijde onzekerheid herinneren ons eraan dat het huidige economische elan een kans biedt die we niet mogen laten liggen. Hernieuwde hervormingsinspanningen, goed gerichte investeringen en de vermindering van de schuldniveaus, in overeenstemming met de gemeenschappelijke Europese begrotingsregels, zijn van essentieel belang om de Unie en haar lidstaten sterker, inclusiever en veerkrachtiger te maken. Het economische en het budgettaire beleid moeten de macro-economische stabiliteit bewaren, de hoge schuldniveaus aanpakken en buffers vormen tegen externe of binnenlandse schokken zodat de sociale gevolgen en de gevolgen voor de werkgelegenheid beperkt blijven. Investeringen en structurele hervormingen moeten bij uitstek gericht zijn op het stimuleren van de potentiële groei.

Een veerkrachtige en inclusieve economie zal de Unie in staat stellen wereldwijd van haar sterke punten te profiteren en de voordelen van multilateralisme en economische integratie te verdedigen. De euro is een stabiliteitsfactor en een schild tegen de groter wordende risico's voor de mondiale economische vooruitzichten. De architectuur ervan moet echter nog verder versterkt worden. Een volledig geïntegreerde en goed functionerende eengemaakte markt zal Europa ook helpen beschermen tegen toekomstige schokken en crises, terwijl een echte kapitaalmarktenunie extra middelen voor de Europese groei zal vrijmaken. Het is ook van essentieel belang onze Unie snel te voorzien van een langetermijnbegroting die rekening houdt met de snelle ontwikkelingen op het gebied van innovatie, economisch klimaat en geopolitiek om structurele verandering te ondersteunen en Europa sterker te maken en voor meer samenhang te zorgen bij toenemende onzekerheden, zowel intern als daarbuiten. Om de sociale dimensie van de Unie te versterken en opwaartse convergentie in de richting van betere levens- en arbeidsomstandigheden te bevorderen, moeten de beginselen die in de Europese pijler van sociale rechten zijn neergelegd in de praktijk worden gebracht, zowel op Europees als op nationaal niveau.

1.Na vier jaar: verwezenlijkte groei, banen en investeringen

In 2014 kwam Europa net uit de ergste financiële en economische crisis sinds generaties. De reële economische output herstelde zich slechts tot het niveau van voor de crisis en een aanhoudende periode van lage investeringen, in combinatie met andere factoren, woog op de productiviteit en het concurrentievermogen. Grote overheidstekorten en andere macro-economische onevenwichtigheden bedreigden het fragiele herstel. De sociale gevolgen van deze crisis lieten zich in de gehele Unie goed voelen, met een hoge werkloosheid, met name onder jongeren, stijgende armoede en toenemende sociale ongelijkheden.

Vandaag heeft Europa de bladzijde van de economische en financiële crisis grotendeels omgeslagen. De Europese economie staat nu voor haar zesde jaar van onafgebroken economische groei. Deze stevige economische groei gaat gepaard met een herstel van de investeringen, een grotere consumentenvraag, betere overheidsfinanciën en aanhoudende banencreatie, hoewel het tempo waarmee dit gebeurt van land tot land verschilt. De spreiding van de groeipercentages onder de landen van de eurozone is gedaald tot het laagste niveau sinds het begin van de monetaire unie (zie grafiek 1).

Ook de micro-economische prestaties zijn in de afgelopen jaren verbeterd. De productiviteitskloof met de Verenigde Staten is gestabiliseerd en de industriële productie in de EU is aanzienlijk gestegen. De diensten en producten uit Europa blijven aantrekkelijk op de mondiale markt, ondanks de dalende vraag uit opkomende markten en de hogere olieprijzen. De digitale connectiviteit is sinds 2014 in alle lidstaten met meer dan 40 % toegenomen.

Toen voorzitter Juncker zijn ambt opnam, stelde hij een ambitieuze agenda voor banen, groei, billijkheid en democratische verandering voor. Banen, groei en investeringen stonden helemaal in de top van de tien voorgestelde prioriteiten. De drie voornaamste pijlers voor het economische en sociale beleid van de EU zijn sindsdien een gecoördineerde impuls aan de investeringen, een hernieuwde inzet voor structurele hervormingen en het voeren van verantwoord begrotingsbeleid. In overeenstemming met de geïntegreerde richtsnoeren vormen deze elementen een heilzame driehoek die heeft bijgedragen tot het versterken van het herstel en het ondersteunen van de economische groei.

Het investeringsplan voor Europa helpt aanzienlijk om de in 2014 gedane beloften waar te maken.Het heeft het bbp van de EU al met 0,6 % verhoogd en zal tegen 2020 naar alle verwachting nog eens 0,7 % bijdragen. Het zorgt ervoor dat publieke en private investeringen worden geleid naar projecten die groei op lange termijn verzekeren. Door de nationale maatregelen ter verbetering van de toegang tot financiering aan te vullen, heeft het Juncker-plan de beschikbaarheid van financiële instrumenten tijdens het herstel versterkt en gediversifieerd. Volgens ramingen is met de maatregelen in dit kader de creatie van al meer dan 750 000 banen ondersteund, en dit cijfer zal tegen 2020 nog oplopen tot 1,4 miljoen.

Vooruitgang om degelijk begrotingsbeleid en structurele hervormingen te kunnen waarborgen was essentieel om de schuldniveaus terug te dringen en het scheppen van meer en betere banen te stimuleren. In het kader van het Europees Semester ondersteunen structurele hervormingen inclusieve groei en werkgelegenheid en faciliteren ze tegelijk het verminderen van de macro-economische onevenwichtigheden. Door de mainstreaming van de Europese pijler van sociale rechten in het Europees Semester sinds 2018 wordt dit proces verder ondersteund. Begrotingsdiscipline heeft in vele lidstaten de financiële stabiliteit gevrijwaard. De overheidsfinanciën hebben nu een stevigere basis, hoewel in landen met een grote schuldenlast stevigere budgettaire buffers moeten worden aangelegd. De kwaliteit van de overheidsuitgaven is verbeterd, mede dankzij het herstel van de investeringen. Betere voorwaarden voor bedrijven, onder meer maatregelen om de administratieve lasten te verlichten of om belastingstelsels efficiënter te maken, zijn essentieel om het juiste regelgevingsklimaat te scheppen en de geest van ondernemerschap en banencreatie te bevorderen. Vorderingen op nationaal en EU-niveau op het vlak van diensten, infrastructuur, breedband, energie, vervoer, circulaire economie, arbeidsmarkthervormingen, gezondheidszorg, onderwijs, onderzoek, opleiding en innovatie hebben voor nieuwe kansen voor banen en groei gezorgd.

Al deze ontwikkelingen hebben inclusieve groei gestimuleerd en hebben bijgedragen tot aanzienlijke verbeteringen van de sociale en de arbeidsmarktomstandigheden. De arbeidsparticipatie in de leeftijdsgroep 20-64 jaar is in het tweede kwartaal van 2018 gestegen tot 73,2 %, het hoogste niveau dat ooit in de EU is bereikt (zie grafiek 2). Met de huidige trend ligt de EU goed op koers om in 2020 de Europa 2020-doelstelling van 75 % te halen. Tegelijk is daardoor de werkloosheid gedaald tot 6,8 %, een terugkeer naar het niveau van voor de crisis. Ook de langdurige werkloosheid en de jeugdwerkloosheid dalen. In een aantal lidstaten blijven deze cijfers echter hoog. Als gevolg van de verbeterde omstandigheden op de arbeidsmarkt is het aantal mensen dat kans loopt op armoede of sociale uitsluiting (in 2017 waren er dat 113 miljoen) voor het eerst tot onder het niveau van voor de crisis gedaald. Toch blijft de armoede onder werkenden hoog en neemt zij in verschillende lidstaten toe. Het risico op armoede of sociale uitsluiting blijft een uitdaging, met name voor kinderen, mensen met een handicap en mensen met een migratieachtergrond.

2.Belangrijkste uitdagingen voor de toekomst

Ondanks alle vorderingen nemen de externe risico's en uitdagingen toe en is een sterker en eendrachtig Europees antwoord vereist. Van de opkomst van China in de mondiale waardeketen tot de verstoring van de naoorlogse economische orde door de Verenigde Staten met zijn toenemende handelsprotectionisme: de EU zal de uitdaging van een onzekere en snel veranderende mondiale omgeving moeten aangaan.

Een voorspoedige toekomst hangt af van het vermogen van Europa om aanhoudende zwakke plekken aan te pakken, antwoorden op langeretermijnuitdagingen te bieden en de toenemende mondiale risico's het hoofd te bieden. De globalisering was goed voor de economische groei, maar heeft niet iedereen dezelfde voordelen opgeleverd. Sommige regio's en sectoren hebben moeite gehad om zich aan marktintegratie en technologische innovatie aan te passen. De grote inkomensongelijkheid is hardnekkig, hoewel de economische omstandigheden gunstig zijn.

In verschillende lidstaten is de vaart uit de hervormingen, blijft de productiviteitsgroei laag en zijn de schulden hoog, waardoor het groeipotentieel van de economie onder druk staat. Door de vergrijzing van de bevolking, de digitalisering en de klimaatverandering komen onze arbeidskrachten, onze socialezekerheidsstelsels en onze industrie steeds meer onder druk te staan, waardoor we wel moeten innoveren en hervormen om een hoge levensstandaard te behouden.