MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

Naar een geïntegreerde aanpak van cultureel erfgoed voor Europa

1. Inleiding: cultureel erfgoed op de agenda van de EU

1.1.Een aanwinst voor iedereen, en ieders verantwoordelijkheid

Het Europees cultureel erfgoed is in zowel materiële als immateriële vorm een gemeenschappelijk bezit - een erfenis van vorige generaties Europeanen, en wat wij de volgende generaties nalaten. Het is een onvervangbare bewaarplaats van kennis en een waardevol middel om economische groei, werkgelegenheid en sociale cohesie te bewerkstelligen. Het verrijkt het persoonlijke leven van honderden miljoenen mensen, is een bron van inspiratie voor denkers en kunstenaars, en een prikkel voor culturele en creatieve bedrijfstakken. Ons culturele erfgoed en de wijze waarop wij het behouden en benutten, bepalen in belangrijke mate de plaats van Europa in de wereld en de aantrekkingskracht van ons continent als plek om te wonen, te werken en te bezoeken.

Cultureel erfgoed is een gedeelde rijkdom en een gemeenschappelijk goed. Net als soortgelijke goederen staat het bloot aan overexploitatie en onderfinanciering, die kunnen leiden tot verwaarlozing, verval, en in sommige gevallen vergetelheid. Zorg voor ons erfgoed is daarom onze gemeenschappelijke verantwoordelijkheid. Bescherming van het erfgoed is in de eerste plaats een zorg van nationale, regionale en plaatselijke overheden. De Europese Unie heeft een rol te spelen die overeenkomt met de EU-Verdragen en die het subsidiariteitsbeginsel eerbiedigt.

In de preambule van het Verdrag betreffende de Europese Unie wordt gesteld dat de ondertekenende partijen worden 'geïnspireerd door de culturele, religieuze en humanistische tradities van Europa'. Krachtens artikel 3, lid 3, ziet de EU "toe op de instandhouding en de ontwikkeling van het Europese culturele erfgoed". Artikel 167, lid 1, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie luidt: "De Unie draagt bij tot de ontplooiing van de culturen van de lidstaten onder eerbiediging van de nationale en regionale verscheidenheid van die culturen, maar tegelijk ook de nadruk leggend op het gemeenschappelijk cultureel erfgoed." In het VWEU wordt ook het specifieke karakter van het erfgoed voor het behoud van culturele diversiteit erkend, alsmede de noodzaak om te zorgen dat het wordt beschermd in de interne markt.

Sinds de vaststelling van de Europese Agenda voor cultuur in 2007 is het erfgoed een prioriteit in de Werkplannen voor cultuur van de Raad. De samenwerking op Europees niveau kreeg haar beslag door middel van de open coördinatiemethode. Het politieke belang is op EU-niveau gestaag toegenomen - belanghebbenden op het gebied van cultuur en erfgoed hebben onlangs in de verklaring over een nieuw Europees verhaal het volgende onder de aandacht gebracht: "Europa moet als politiek orgaan de waarde van het culturele erfgoed erkennen. Uit ons erfgoed blijkt wat het door de eeuwen heen heeft betekend om Europeaan te zijn. Het is een krachtig instrument om een gevoel van verbondenheid tussen Europese burgers te smeden."

Nationale verantwoordelijkheden en EU-optreden zijn niet in strijd met elkaar: het erfgoed is altijd zowel een lokale als Europese aangelegenheid. Het heeft zich in de loop der tijd gevormd, over grenzen en door gemeenschappen heen. Het erfgoed bestaat uit lokale verhalen die tezamen de geschiedenis van Europa uitmaken.

Deze mededeling is tot stand gekomen na jaren van dialoog met EU-voorzitterschappen en belanghebbenden. Ze beantwoordt aan het verzoek dat de Raad de Commissie dit jaar deed om "voort te gaan met de analyse van het economische en sociale effect van het culturele erfgoed in de EU, en bij te dragen aan de ontwikkeling van een strategische aanpak voor cultureel erfgoed". In de mededeling wordt beschikbare informatie over de economische en sociale gevolgen van het culturele erfgoed onder de loep genomen. Ze bevat ook plannen ter verbetering van de wetenschappelijke basis (zie punt 1.2) en een verkenning van de uitdagingen en kansen voor de erfgoedsector (zie punt 1.3).

Overeenkomstig de doelstellingen van de Europese Agenda voor cultuur wordt in deze mededeling een EU-aanpak van erfgoed gepresenteerd die verschillende beleidsgebieden omspant (deel 2). Vervolgens worden de beschikbare hulpmiddelen op EU-niveau uiteengezet, als aanvulling op nationale en regionale programma's, teneinde de intrinsieke en sociale waarde van het erfgoed te helpen beschermen en ontwikkelen (punt 2.1), de bijdrage aan de economische groei en werkgelegenheid te versterken (zie punt 2.2), en het potentieel voor de publieksdiplomatie van de Europese Unie te verbeteren (zie punt 2.3).

Ten slotte bevat de mededeling een beschrijving van de beschikbare maatregelen ter versterking van de beleidssamenwerking op verschillende niveaus en projecten die worden ontwikkeld ter ondersteuning van nieuwe modellen van erfgoedbeheer (punten 3 en 4).

Hoofddoel is om lidstaten en belanghebbenden te helpen optimaal gebruik te maken van de aanzienlijke steun voor erfgoed die er uit hoofde van de EU-instrumenten beschikbaar is, om vorderingen te boeken op de weg naar een beter geïntegreerde aanpak op nationaal en EU-niveau, en om van Europa uiteindelijk een laboratorium voor op erfgoed gebaseerde innovatie te maken.

1.2.Een ondergewaardeerde bijdrage aan economische groei en sociale cohesie

Het erfgoed kent vele aspecten: culturele, fysieke, digitale, ecologische, menselijke en sociale. De zowel economische als intrinsieke waarde hangt af van deze verschillende aspecten en van het verkeer van bijbehorende diensten. De economische waarde van het erfgoed is kort geleden voorwerp van onderzoek geweest, maar de beschikbare schattingen van het belang ervan zijn onvolledig.

Er ontbreken met name EU-brede gegevens. Uit de sectorale en landenstudies blijkt echter dat de erfgoedsector een belangrijke bijdrage levert aan de economie. Volgens het Europees Verbond van het Bouwbedrijf kwam 27,5 % van de waarde van de Europese bouwsector in 2013 voor rekening van renovatie en onderhoud. In Frankrijk heeft het erfgoed in 2011 8,1 miljard EUR opgebracht. Britse studies hebben uitgewezen dat de historische omgeving een hoog rendement op investeringen kan opleveren: elk geïnvesteerd Brits pond kan in tien jaar tijd tot 1,60 Brits pond aan extra economische activiteit genereren.