COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 03. 12. 1997 
COM(97) 623 def 
NAAR EEN AANPAK VOOR DE INFORMATIEMAATSCHAPPIJ 
(Door de Commissie ingediend) 

SAMENVATTING 
Het wordt algemeen onderschreven dat er op technologisch niveau convergentie 
optreedt, dat wil zeggen dat digitale technieken het nu mogelijk maken zowel 
traditionele als nieuwe communicatiediensten (of het nu gaat om spraak, gegevens, 
geluid of beelden) via velerlei verschillende netwerken over te brengen. 
De huidige marktontwikkelingen duiden erop dat exploitanten in de bij convergentie 
betrokken sectoren de mogelijkheden die beschikbaar worden door de technische 
vooruitgang, benutten om hun bestaande diensten te verbeteren en nieuwe 
activiteiten te initieren. De sectoren telecommunicatie, media en informatie­
technologie richten zich op de ontwikkeling van producten en platforms met 
intersectorale kwaliteiten en op sectoroverschrijdende allianties. Voorbeelden van 
zulke nieuwe producten en diensten zijn onder meer: 
-thuisbankieren en telewinkelen via Internet; 
-spraaktelefonie via Internet; 
-e-mail, toegang tot databestanden en het World Wide Web via het mobiele-
telefoonnet en de opkomst van draadloze verbindingen die priveabonnees en 
bedrijven met het vaste telecommunicatienet verbinden; 
-informatiediensten via digitale omroepkanalen; 
-on line-diensten gecombineerd met televisie via systemen als web-televisie, 
maar ook aangeboden via digitale satellieten en kabelmodems; 
-uitzending van nieuws-, sport-, muziek-en andere audiovisuele programma's 
via het web. 
Stuk voor stuk zijn dit heel concrete voorbeelden van de ontwikkeling van de 
informatiemaatschappij die het leven van elke burger in Europa kunnen veranderen. 
Ook illustreren ze een ingrijpende toename in de omvang en verscheidenheid van het 
scala aan telecommunicatie- en mediadiensten waarover we beschikken. 
I 1•:~n;b8tekenis voor Europa 
De implicaties van deze ontwikkelingen zijn verreikend. Bij convergentie gaat het niet 
zozeer om techniek als wel om diensten, nieuwe manieren van zakendoen en 
wisselwerkingen met de samenleving. De in dit Groenboek beschreven 
veranderingen zouden de kwaliteit van het bestaan van de Europese burger 
aanzienlijk kunnen verhogen, kunnen bijdragen aan de integratie van de regio's aan 
de rand van de Unie met de meer centraal gelegen economieen en het bedrijfsleven 
in staat kunnen stellen effectiever te concurreren op de nationale en wereldmarkten. 
De opkomst van nieuwe en de ontwikkeling van bestaande diensten resulteren naar 
verwachting in uitbreiding van de totale informatiemarkt, openen nieuwe 
communicatiekanalen naar de burger en bieden ruimte aan het rijke culturele 
erfgoed, het innovatievermogen en de scheppende krachten van Europa. 
ii 
De mondiale aard van de hedendaagse communicatieplatforms, met name Internet, 
levert een sleutel die de deur naar de verdere integratie van de wereldeconomie zal 
openen. Dit biedt nieuwe kansen en uitdagingen, niet alleen voor de Europese Unie 
maar oak voor onze buren in Midden-en Oest-Europa, het Middellandse-Zeegebied 
en, in nag groter verband, de ontwikkelingslanden. Tegelijkertijd maken de 
bescheiden kosten van een site op het World Wide Web het voor elk bedrijf, 
ongeacht zijn grootte, mogelijk zich regionaal en wereldwijd te presenteren, terwijl de 
consument profijt kan hebben van het ruimere aanbod aan goederen en diensten. 
Mondialisering wordt zonder twijfel een centraal thema in de toekomstige 
economische ontwikkeling -de situatie in Europa wijkt wat dat betreft niet af van de 
ontwikkelingen die overal ter wereld waarneembaar zijn. 
Als Europa deze verschuivingen kan benutten om een situatie te creeren waarbinnen 
het veranderingsproces niet geremd maar integendeel bevorderd wordt, scheppen 
we daarmee een sterke stimulans voor nieuwe banen, uitbreiding van de keuze voor 
de consument en bevordering van de culturele verscheidenheid. Slaagt Europa 
daarentegen niet of niet snel genoeg in die opzet, dan bestaat er een reeel gevaar 
dat onze bedrijven en burgers genoegen moeten nemen met de B-wegen van een 
informatierevolutie die overal ter wereld door bedrijfsleven, consumenten en 
overheden wordt aangegrepen om de eigen positie te versterken. 
Overheden en beleidsmakers hebben een belangrijke taak bij het scheppen van de 
juiste omstandigheden, zeker met betrekking tot het regelgevingskader -het centrale 
thema van dit Groenboek. Daarnaast echter vereist de situatie, zeals op de recente 
topconferentie over werkgelegenheid al is benadrukt, de nodige inspanningen om de 
werknemers in Europa uit te rusten met de kennis en vaardigheden die de informatie­
maatschappij van hen vergt. Onderzoek en ontwikkeling moeten op voortdurende 
ondersteuning kunnen rekenen. Overheden, regionale en lokale autoriteiten moeten, 
tezamen met de Europese instellingen, het goede voorbeeld geven door zo snel 
mogelijk de door convergentie beschikbaar gekomen technologieen en diensten ten 
voile te gaan benutten en toepassen. 
(Eet1:1j>as$incf regelgevingskader is van cruciaal betang < . 
Een factor van cruciale betekenis is de aanpassing van de bestaande regelgeving. 
De Europese Unie heeft reeds een veelomvattend kader ontwikkeld voor de 
overgang van monopolies naar een geheel geliberaliseerde opzet van de 
telecommunicatiesector (vanaf 1 januari 1998) en ook voor de interne markt op 
omroepgebied is een kader tot stand gebracht. Een passend regelgevingskader voor 
de nieuwe diensten meet geed aansluiten bij deze reeds ingevoerde stelsels. Een 
baanbrekend facet van dit Groenboek is echter dat het de Gemeenschap de 
gelegenheid geeft een visie te ontwikkelen die verder gaat dan het jaar 1998 en de 
consequenties te bezien die de convergentie voor de betrokken sectoren heeft. 
In dit Groenboek wordt gesteld dat de ontwikkeling van nieuwe diensten geremd kan 
warden door een reeks belemmeringen, waaronder regelgevingsaspecten, die zich 
op de weg naar vrije-marktwerking op verschillende niveaus kunnen voordoen. Of de 
bestaande regelgevingskaders geschikt zijn dan wel aangepast kunnen worden aan 
de veranderende omstandigheden, is een zaak waarover uiteenlopend wordt 
geoordeeld. Een opvatting is dat de ontwikkeling van nieuwe producten en diensten 
wordt geremd door onduidelijkheid over de regelgeving, doordat de bestaande regels 
zijn opgesteld voor een nationale situatie met analoge transmissie in een 
monomedia-omgeving, terwijl de nieuwe diensten meer en meer een intersectoraal 
iii 
en grensoverschrijdend karakter hebben en via uiteenlopende platforms aangeboden 
kunnen warden. De uitgangspunten van de regelgeving in de verschillende bij 
convergentie betrokken sectoren zijn daarover wellicht achterhaald en de 
aanhangers van die opvatting stellen dat de daaruit voortvloeiende onduidelijkheid 
investeringen en daarmee het benutten van de mogelijkheden van de informatie­
maatschappij in de weg staat. 
Anderen menen dat de specifieke kenmerken van de bestaande afzonderlijke 
sectoren een duidelijke grens stellen aan de convergentie van diensten. In deze 
opvatting is de taak van de mediasector bij het uitdragen van maatschappelijke, 
culturele en ethische waarden in onze samenleving onafhankelijk van de techniek die 
gebruikt wordt om de consument te bereiken. Dit zou inhouden dat de regelgeving 
ten aanzien van economische aspecten en de levering van informatiediensten 
gescheiden dienen te blijven teneinde de efficientie en kwaliteit te waarborgen. 
Kwesties als deze vereisen discussie en besluitvorming. Bij de beslissingen erover 
zal men rekening moeten houden met het totale scala aan belangen in de diverse bij 
convergentie betrokken sectoren. De noodzakelijke veranderingen verschillen naar 
gelang van de situatie en het niveau (bijvoorbeeld technologie, bedrijfstak, diensten 
en markten). De digitalisering brengt met zich mee dat op technisch niveau de 
convergentie al ver voortgeschreden is, maar in dit Groenboek wordt er niet van 
uitgegaan dat convergentie op een niveau automatisch tot dezelfde mate van 
convergentie op andere niveaus leidt. Evenmin wordt verondersteld dat convergentie 
in techniek, bedrijfsleven, diensten en/of markten noodzakelijkerwijs inhoudt dat de 
regelgeving voor al deze niveaus gelijkluidend zou moeten zijn. 
I Het,(Jtoeriboek -Een discussieforum 
Het doel van dit Groenboek is tegemoet te komen aan de behoefte aan overleg en 
vooral meningen te peilen. Dit houdt in dat situaties warden geanalyseerd, opties 
worden aangegeven en vragen worden voorgelegd. Er warden in dit stadium geen 
standpunten ingenomen, noch conclusies getrokken. 
In de hoofdstukken I en II wordt het verschijnsel convergentie geanalyseerd -de 
technische basis ervan, de huidige marktontwikkelingen en de mogelijke gevolgen 
ervan voor de sectoren telecommunicatie, media en informatietechnologie. 
In hoofdstuk Ill worden bestaande en potentiele hindernissen beschreven die deze 
technische en marktontwikkelingen in de weg kunnen staan. Enkele ervan hangen 
samen met bestaande technische of marktaspecten binnen de bij convergentie 
betrokken sectoren, maar andere worden veroorzaakt door de huidige regelgeving. 
Op enkele van deze punten heeft de Gemeenschap reeds initiatieven genomen 
(bijvoorbeeld met betrekking tot intellectueel eigendom, bezit van de media, 
elektronische handel en digitale handtekeningen). In die gevallen wordt volstaan met 
een verwijzing naar de communautaire initiatieven. In andere gevallen dient de 
beschrijving van belemmeringen als uitgangspunt voor de vraag of convergentie 
aanpassing van de huidige regelgeving nodig of wenselijk maakt. 
iv 
Hoofdstuk IV geeft een gedetailleerde beschrijving van aspecten die samenhangen 
met bestaande en mogelijke toekomstige regelgevingskaders of -aanpakken. We 
onderscheiden hierbij een achttal brede gebieden: 
• definities 
• toegang tot de markt en vergunningen 
• toegang tot netwerken, tot 
voorwaardelijke-toegangssystemen en tot inhoud 
• verdeling van frequenties 
• normen 
• prijsstelling 
• bescherming van de individuele consument 
Het hoofdstuk besluit met een bespreking van doelstellingen van openbaar belang, 
opties voor toekomstige regelgevingsmodellen en internationale aspecten. 
In hoofdstuk V ten slotte wordt een aantal uitgangspunten beschreven voor een 
regelgevingsaanpak in de bij convergentie betrokken sectoren, alsmede (als basis 
voor discussie) opties voor toekomstige regelgevingskaders. 
De Commissie meent dat de raadplegingsperiode van vijf maanden de mogelijkheid 
opent voor een brede deelneming en discussie over diverse punten die van direct 
belang zijn voor burgers en bedrijven en voor de totale ontwikkeling van de 
informatiemaatschappij. Commentaar kan zowel op pa pier als in elektronische vorm 
ingestuurd warden en voor discussie is een speciale website ingesteld waarop men 
toegang heeft tot langs elektronische weg ingezonden reacties 1. Verder zullen er in 
de loop van de raadpleging openbare hoorzittingen warden gehouden. De 
Commissie is voornemens op basis van het ontvangen commentaar omstreeks juni 
1998 een mededeling uit te brengen. 
I Conc.l~sles • De weg voorwaarts 
Dit Groenboek vormt een stap op de weg naar het benutten van de voordelen van 
convergentie bij de sociale en economische ontwikkeling van Europa. De in juni te 
publiceren mededeling met de uitkomsten van de openbare raadpleging zal het 
Europees Parlement, de Raad van Ministers, het Economisch en Sociaal Comite en 
het Comite van de Regio's in staat stellen politieke besluiten te nemen en duidelijke 
doelstellingen voor het toekomstige beleid te bepalen. 
In de beleidsontwikkeling van de Europese Unie op communicatiegebied geeft dit 
Groenboek de aanzet tot een nieuwe fase; het vormt een van de hoekstenen van het 
brede kader dat de ontwikkeling van de informatiemaatschappij moet gaan 
ondersteunen. Het fundament wordt hierbij geleverd door de bestaande kaders voor 
telecommunicatie (voortgekomen uit het zo belangrijke Groenboek over 
telecommunicatie uit 19872) en voor de media (voortgekomen uit diverse 
wetgevingsinitiatieven van de Gemeenschap). Dit Groenboek bouwt voort op die 
verworvenheden en biedt alle belanghebbende partijen de gelegenheid hun mening 
1 Het lnternet-adres is http://www.ispo.cec.be/convergencegp. Zowel bijdragen op papier als in elektronische vorm 
zullen, gelijktijdig met de publicatie van de mededeling over de resultaten van de raadpleging, in gedrukte vorm 
beschikbaar worden gesteld met inachtneming van eventuele verzoeken om vertrouwelijke behandeling. 
2 COM(87) 290 def. 
v 
te geven over de toekomstige vorm van de regelgeving voor de bij convergentie 
betrokken sectoren op de geliberaliseerde communicatiemarkt die ens na 1998 te 
wachten staat. 
Deze eerste stap is bedoeld als wegbereiding voor de ontwikkeling van een passend 
regelgevingskader, dat het mogelijk meet gaan maken ten voile profijt te trekken van 
de kansen die de informatiemaatschappij Europa en zijn burgers bij de aanvang van 
de 21 ste eeuw biedt. 
vi 
,~;z_~rr;, / 
'h:.<·,,i::z;,':,:,~,' /·~ ., INHOUD 
lnleiding viii 
I. Convergentie -Definities en ontwikkelingen 
1. Convergentie -Afbakening van het begrip 
2. Nieuwe mogelijkheden van de techniek 
3. Huidige marktontwikkelingen 
4. Samenvatting en vragen 
II. De invloed van convergentie op de betrokken sectoren 10 
1. De sociale en economische context 
2. Marktontwikkeling 
3. De invalshoek van de consument 
4. Samenvatting en vragen 
Ill. Hindernissen die de convergentie in de weg staan 17 
1. Bestaande hindernissen 
2. Potentiele hindernissen 
3. Vraag 
IV. Gevolgen voor _de regelgeving 18 
1. Knelpunten in de bestaande regelgevingskaders 
2. Aanpak van de hindernissen in de regelgeving 
3. Bescherming van het algemeen belang 
4. Opties voor een toekomstig regelgevingsmodel 
5. Kwesties op internationaal niveau 
v. Uitgangspunten en opties voor de toekomst 38 
1. Uitgangspunten voor een toekomstig regelgevingsbeleid in de bij de 
convergentie betrokken sectoren 
2. Opties voor de ontwikkeling van regelgeving 
3. Tijdschema voor toekomstige actie 
4. Slotwoord 
Bijlage: Huidige regelgeving 43 
vii 
";';;;;·~~t~6}Jt,j~Aoleiding · 
De informatiemaatschappij krijgt in hoog tempo 
gestalte, voortgestuwd door een technologische 
ontwikkeling die de informatie-industrie 
revolutionaire nieuwe mogelijkheden biedt. De 
aard en snelheid van deze ontwikkelingen 
kunnen beleidsmakers voor nieuwe opgaven 
stellen. 
Een van de meest kenmerkende aspecten ervan 
is het toenemende gebruik van dezelfde 
technieken door verschillende sectoren, met 
name de sectoren telecommunicatie, media en 
informatietechnologie (IT). De laatste jaren 
geven steeds duidelijker voorbeelden van deze 
convergentie te zien, zoals de opkomst van 
Internet en het feit dat telecommunicatie- en 
omroepdiensten meer en meer via dezelfde 
infrastructuur kunnen warden geleverd. 
Het verschijnsel convergentie is betrekkelijk 
nieuw en de meningen over de gevolgen ervan 
voor samenleving en economie lopen vrij ver 
uiteen. Oat de voortgang op het gebied van 
digitale elektronica en programmatuur de 
technische basis levert voor een nieuwe opzet 
van de overdracht en afname van informatie­
technologiediensten, is algemeen aanvaard, 
maar hoe ingrijpend en in welk tijdsbestek deze 
ontwikkeling de bestaande praktijk zal 
veranderen, is minder duidelijk. Sommigen 
menen dat convergentie zal voeren tot een 
totale, snelle transformatie van de bestaande 
telecommunicatie-, media- en informa­
tietechnologiediensten, waarbij deze nu nog 
gescheiden soorten diensten in elkaar overgaan 
en de voorheen duidelijke scheidslijnen ertussen 
vervagen. 
Anderen menen dat het eigen karakter van de 
bestaande afzonderlijke sectoren de ruimte voor 
dienstenconvergentie beperkt zal houden en dat 
de mediasector een taak heeft bij het uitdragen 
van maatschappelijke, culturele en ethische 
waarden in onze samenleving, ongeacht de 
overdrachtswijze die voor het doorgeven van 
informatie aan de consument wordt gehanteerd. 
In deze opvatting is het voor de effici~ntie van de 
overdracht en de kwaliteit van de informatie 
belangrijk dat de regelgeving ten aanzien van 
economische aspecten los staat van de 
regelgeving aangaande de inhoud van 
informatiediensten. Weer anderen menen dat 
een eventuele convergentie binnen de 
dienstensector in elk geval een zaak is van vele 
jaren. 
viii Vast staat echter wel dat de consequenties van 
deze ontwikkelingen in potentie verreikend zijn. 
Zo is te verwachten dat de opkomst van nieuwe 
en de ontwikkeling van bestaande diensten de 
totale informatiemarkt zal verbreden, wat nieuwe 
kansen biedt voor economische groei en 
werkgelegenheid. Tegelijkertijd maken de 
nieuwe communicatiediensten het mogelijk de 
kwaliteit van het bestaan van de burgers in 
Europa te verbeteren door verruiming van 
aanbod en keuze voor de consument, 
bevordering van de participatie in de informatie­
maatschappij en stimulering van de culturele 
verscheidenheid. 
Deze ontwikkelingen zijn gunstig voor de 
economische en sociale ontwikkeling van 
Europa en verdienen derhalve ondersteuning. 
De politiek staat voor de opgave goede 
omstandigheden te scheppen voor convergentie 
teneinde ervoor te zorgen dat de geboden 
kansen tijdig kunnen worden opgepakt. 
In de huidige fase is het in de eerste plaats 
nodig over het verschijnsel convergentie en de 
implicaties ervan een brede en diepgaande 
discussie te voeren, waarvan de resultaten als 
basis voor de politieke besluitvorming kunnen 
dienen. De bedoeling van dit Groenboek is de 
aanzet te geven tot die discussie. 
De context voor deze discussie wordt mede 
gevormd door and ere belangrijke 
communautaire activiteiten in de sectoren 
telecommunicatie, media en 
informatietechnologie, want de uitkomsten ervan 
zijn van essentiele betekenis voor de 
communicatiewereld zoals die er na de volledige 
liberalisering van telecommunicatiediensten en -
infrastructuren vanaf 1 januari 1998 uitziet. Het 
met dit Groenboek aangevangen proces moet 
ertoe leiden dat bij de uitvoerige evaluatie van 
de vanaf 1998 geldende regelgeving in de 
telecommunicatiesector (die eind 1999 
plaatsvindt) het effect van convergentie op die 
sector goed meegewogen kan worden. 
Bovendien wordt in het licht van de liberalisering 
een afzonderlijke mededeling van de Commissie 
gewijd aan een verslag over de kabelmarkt 
("Cable Review"), dat al is aangekondigd in de 
Kabelrichtlijn3 en de Mededingingsrichtlijn4 voor 
de telecommunicatiesector. Het doel is een 
Richtlijn 95/51/EG van de Commissie, PB L 256 van 
26.11.1995. 
Richtlijn 96/19/EG van de Commissie, PB L 74 van 
22.3.1996. 
open, de concurrentie bevorderende markt­
structuur op het gebied van telecommunicatie­
en kabeltelevisienetten te bevorderen, wat van 
grote betekenis kan worden voor de bij 
convergentie betrokken bedrijfstakken. De 
mededinging wordt zoveel mogelijk bevorderd 
en de in dit opzicht belemmerende werking van 
"poortwachters" en knelpunten tegengegaan. 
Een krachtige marktwerking moet hier de 
ontwikkeling van innovatieve nieuwe diensten 
ten bate van de consument in de Europese 
Gemeenschap stimuleren en de Europese 
industrie en dienstenleveranciers de vakkennis 
leveren die voor concurrentie op de 
wereldmarkten onmisbaar is. 
Vanuit het streven naar een concurrerende 
marktstructuur is er nu behoefte aan dit 
Groenboek, aangezien zich snel nieuwe markten 
kunnen ontwikkelen die bovendien van 
wereldomspannende aard zijn. Als de in 
afzonderlijke lidstaten of in Europees verband 
geldende regelgevingskaders zich niet lenen 
voor de ontwikkeling van deze nieuwe markten 
of ze zelfs in de weg staan, verzwakt dat 
waarschijnlijk de Europese positie bij de 
concurrentie met partijen uit gebieden met 
soepeler stelsels. Dit zou de betrokkenheid van 
de consument beperken omdat zijn 
keuzemogelijkheden en zijn vertrouwen in de 
nieuwe diensten afnemen, met negatieve 
gevolgen voor de economische groei en 
werkgelegenheid in Europa. 
Hoofdonderwerp van dit Groenboek is het 
convergentieverschijnsel, met speciale aandacht 
voor de levering van diensten en de 
infrastructuren waarvan deze diensten gebruik 
maken. Verder komen aan de orde de 
implicaties van convergentie voor zowel de vorm 
als de inhoud van de regelgeving. Hoewel het 
Groenboek ingaat op een aantal aspecten van 
de regelgeving voor de dienstensector, zullen 
eventuele toekomstige initiatieven geen afbreuk 
doen aan de lopende activiteiten op dit terrein en 
de tenuitvoerlegging van de communautaire 
wetgeving. 
Het Groenboek neemt geen definitieve 
standpunten in over de nieuwe opzet van de 
regelgevingsstructuren. Er wordt rekening mee 
gehouden dat convergentie kan leiden tot minder 
regelgeving in de telecommunicatie- en de 
mediasector, terwijl deze op gebieden als 
informatietechnologie niet tot extra regelgeving 
mag voeren. Het doel is vooral het verschijnsel 
convergentie zoals dat zich op de markt 
voordoet te analyseren, de daarmee verbonden 
regelgevingsaspecten aan te wijzen en over die 
materie meningen te vragen. 
ix Alie ge·interesseerde partijen worden 
uitgenodigd aan de discussie deel te nemen 
door te reageren op de in het Groenboek 
behandelde kwesties of door over andere 
aspecten van het onderwerp een bijdrage in te 
zenden. Voor de raadplegingsfase is zes 
maanden uitgetrokken, te rekenen vanaf de 
publicatiedatum van dit Groenboek. Het plan is 
om voor eind juni 1998 een rapport over de 
uitkomsten van de raadpleging uit te brengen. 
Reacties per e-mail, fax of post (graag in 
viervoud) dienen te worden gericht aan: 
Europese Commissie, DG XIII A4 
t.a.v. de heer E. Lalor 
Wetstraat 200, BU31 0/62 
B-1049 BRUSSEL 
Belgie 
Fax (+32-2) 296 90 09 
en/of 
Europese Commissie, DG X C1 
t.a.v. de heer G. Paulger 
Wetstraat 200, L-102 5/25 
B-1049 BRUSSEL 
Belgie 
Fax: (+32-2) 299 92 01 
en/of 
E-mail: convergencegp@cec.be 
Alie reacties zullen aan het einde van de 
raadplegingsperiode op papier beschikbaar 
worden gesteld, tenzij een verzoek om 
vertrouwelijke behandeling is ontvangen. Er is 
een website ingesteld waarop zowef het 
Groenboek als de reacties hierop kunnen 
warden geraadpleegd. Het adres hiervan is: 
http://www. ispo. cec. belconvergencegp 
Hoofdstllk'I · 
Con~ergtntie -Definities en 
ontwikkelil1gen 
Dit Groenboek vormt een nieuwe stap op de weg 
naar verwezenlijking van de informatie­
maatschappij in Europa. Het behandelt een aan­
tal fundamentele beleidsaspecten van de alge­
mene infrastructuur in de sectoren telecommu­
nicatie, media en informatietechnologie (in dit 
document veelal kortweg aangeduid als de 
"betrokken" sectoren). 
Er wordt hier niet ingegaan op beleidsterreinen 
die betrekking hebben op het veel ruimere scala 
aan diensten dat kenmerkend is voor de 
"volwassen" informatiemaatschappij -diensten 
als elektronische handel, met ingrijpende con­
sequenties voor zulke uiteenlopende bedrijfs­
takken als detailhandel, reiswereld en financiele 
dienstverlening. De beleidskanten van dit veel 
ruimere terrein omvatten onderwerpen waar 
communautaire initiatieven reeds ver gevorderd 
zijn, zoals het intellectuele-eigendomsrecht, 
auteursrecht en daarmee verwante zaken, 
pluralisme in het media-aanbod, bescherming 
van privacy en gegevensbestanden, encryptie 
en digitale handtekeningen. Aspecten als deze 
maken deel uit van een veel ruimer kader dat 
zich om de nieuwe diensten en activiteiten 
binnen de informatiemaatschappij begint af te 
tekenen. Omdat ze daarom buiten het bestek 
van dit Groenboek vallen, worden ze alleen kort 
vermeld wanneer dat bij de behandeling van de 
hier besproken punten relevant is. 
Het accent ligt in dit Groenboek vooral op de 
onderliggende infrastructuur, die de ontwikkeling 
van de diensten van de informatiemaatschappij 
en de aflevering daarvan aan de klant mogelijk 
maakt. Deze infrastructuur is opgebouwd uit 
uiteenlopende componenten, netwerken en 
diensten die in het algemeen met een van de 
betrokken sectoren worden geassocieerd. In alle 
drie sectoren ondergaan deze systemen 
ingrijpende veranderingen, in de eerste plaats 
als gevolg van de invoering van digitale 
technieken. Het is te verwachten dat dit alles 
gevolgen heeft voor beleid en regelgeving. 
Het Groenboek richt zich vooral op diensten van 
het on line-type. Op off-line diensten, zoals de 
uitgeverssector, wordt slechts ingegaan in 
zoverre het om potentiele markten voor 
on line-bedrijven gaat. 
Verder behandelt het Groenboek alleen globale 
trends -er is geen poging gedaan om markten af 
te bakenen ten behoeve van de toepassing van 
de communautaire mededingingsregels. De in 
dit Groenboek besproken gezichtspunten lopen 
verder in geen enkel opzicht vooruit op standpunten van de Commissie in lopende of 
toekomstige rechtszaken op het gebied van de 
mededingingsregels. 
Vanuit deze opstelling beschrijft hoofdstuk I het 
convergentieverschijnsel en de technische 
ontwikkelingen die eraan ten grondslag liggen. 
Hierbij wordt ingegaan op de optredende 
marktontwikkelingen en de wijze waarop 
industrie, dienstenleveranciers en consumenten 
daarop reageren, omdat dit aanwijzingen levert 
omtrent de richting van de veranderingen in de 
toekomst. Zoals bij elke beschouwing van 
nieuwe markten, kan men een eerste indicatie 
omtrent toekomstige ontwikkelingen afleiden uit 
de acties die leveranciers en 
dienstenleveranciers beginnen te ondernemen. 
Bij hun strategie houden zij echter rekening met 
de reacties van de consument, die immers de 
nieuwe diensten nuttig en voordelig moet vinden 
alvorens zich een echte markt kan gaan 
ontwikkelen. 
1.1 Convergentie -afbakening van het 
beg rip 
Het begrip convergentie onttrekt zich nog aan 
een exacte definitie, maar wordt verreweg het 
meest omschreven als: 
• het verschijnsel dat verschillende typen 
infrastructuur in wezen gelijksoortige typen 
diensten kunnen overdragen, of 
• het verschijnsel dat de functies van gebrui­
kersapparaten als telefoon, televisietoestel 
en computer elkaar gaan overlappen. 
Deze laatste omschrijving wordt in kranten e.d. 
het meest gehanteerd; ze is voor gebruikers 
goed te begrijpen en heeft het voordeel dat de 
grote krachtmeting tussen de computer-, de 
telecommunicatie- en de omroepbranche over 
de beheersing van toekomstige markten erin 
doorklinkt. 
Dit beeld spreekt weliswaar aan, maar in de 
praktijk is de convergentie van gebruikers­
apparatuur nog lang niet zo ver als die van de 
infrastructuren. De telecommunicatie-exploi­
tanten bieden (zij het nog slechts bij wijze van 
proef) via hun netwerken reeds audiovisuele 
programma's aan en spelen een grote rol bij het 
aanbieden van toegang tot Internet en als 
backbone-infrastructuur. De omroepen leveren 
al enkele jaren informatiediensten via hun 
kanalen en in de komende twaalf tot achttien 
maanden zullen die diensten nog worden 
uitgebreid met de mogelijkheid van interactiviteit 
en digitale transmissie van radio-en 
televisiesignalen. 
Kabelexploitanten bieden naast de traditionele 
verspreiding van televisieprogramma's e~n 
reeks telecommunicatiediensten, waaronder in 
enkele lidstaten ook spraaktelefonie, en begin­
nen kabelmodems in te zetten voor snelle 
toegang tot Internet. Zowel audio-als 
videokanalen warden binnen bedrijfsomgevingen 
(intranetten) niet alleen meer gebruikt voor 
dienstverlening aan het publiek , maar ook als 
extra medium om real-time informatie te 
verspreiden. Toepassingen als deze beginnen 
ook al te verschijnen op websites die speciaal op 
potentiele klanten zijn gericht5. 
De infrastructuur en de gebruikersomgeving 
vormen twee elementen van een waardeketen 
die vanaf de informatiebron via de ontwikkeling 
en aflevering van informatiepakketten naar de 
klant voert (zie fig. 1 ). Deze waardeketen is een 
nuttig hulpmiddel bij het analyseren van het 
gedrag van bedrijven en markten in het licht van 
convergentie. 
lnhoud 
.f(fl\•/lrtl 
l·umt11• l'lalforml!L 
IA:\'Crinl( inhoud Afslcm"a 
l:OllllC,li\ itCll 
opdc n•trkl . . Toc~IOl(.\Controk lram.pon 
Fig. 1: De zich ontwikkelende waardeketen 
Bron: Squires Sanders Dempsey LLP en Analysys Ltd. 
In de huidige situatie concentreren bedrijven 
zich als regel op een of enkele schakels van de 
waardeketen. Sommigen menen dat convergen­
tie ertoe zal leiden dat veel van de bestaande 
marktdeelnemers overwegen hun activiteiten uit 
te breiden tot aangrenzende schakels, en wijzen 
erop dat deze trend reeds in enkele recente 
fusies en overnames zichtbaar is (zie hieronder). 
Bij de verschuivingen die kunnen optreden als 
gevolg van het verschijnsel convergentie kunnen 
we drie verschillende niveaus onderscheiden: 
technologie, bedrijfsleven, diensten en markten 
(zie fig. 2), waarbij we wel moeten bedenken dat 
convergentie op het ene niveau niet automatisch 
tot eenzelfde mate van convergentie op de 
andere niveaus leidt. Evenmin houdt 
convergentie op de niveaus technologie, 
bedrijfsleven, diensten of markten 
Zie Webcasting and convergence; Policy 
implications, OESO, DSTl/ICCPfTISP(97)6 -geplande 
publicatiedatum december 1997 
2 noodzakelijkerwijs in dat er een uniforme 
regelgeving tot stand zou moeten komen. 
De technische convergentie, waarvan hierboven 
enkele voorbeelden zijn gegeven, is gebaseerd 
op de gemeenschappelijke toepassing van 
digitale technieken in systemen en netten voor 
dienstentransport en -levering. Zoals in 1.2. is 
toegelicht, is dit type convergentie reeds ingezet 
en door voortgaande technische verbeteringen 
dringt het proces geleidelijk door in de 
opeenvolgende schakels van de waardeketen. 
Commentatoren wijzen op een tendens tot 
convergentie in het bedrijfsleven, bijvoorbeeld in 
de vorm van samenwerkingsovereenkomsten, 
fusies en allianties tussen bedrijven die hun 
technische en commerciele know-how willen 
bundelen om zich beter op bestaande en nieuwe 
markten te kunnen richten. Dergelijke 
samenwerkingsovereenkomsten, fusies en 
allianties zullen ook in de toekomst warden 
getoetst aan de mededingingsregels van de 
Gemeenschap. Veel van zulke combinaties zijn 
"horizontaal", dat wil zeggen betreffen bedrijven 
die in dezelfde schakel van de keten opereren. 
Verticale samenwerkingsvormen daarentegen, 
tussen partijen die in verschillende schakels van 
de keten actief zijn, hebben vooral ten doel de 
uit marktconvergentie voortvloeiende nieuwe 
kansen te benutten. Sommige van deze 
allianties zijn al snel met tegenvallers 
geconfronteerd -een duidelijke illustratie van de 
risico's en onzekerheden van de markt. 
Beleid en regelgeving 
Diensten en markten 
Fig. 2: De stadia van de convergentie 
Tot welke diensten convergentie precies gaat 
leiden, is moeilijk te voorspellen. Veel nieuwe 
diensten zullen gebaseerd zijn op de technische 
voortgang binnen bepaalde sectoren, dus 
zonder dat er intersectorale ontwikkelingen in 
het spel zijn. Andere zullen het directe gevolg 
zijn van kruisbestuiving tussen sectoren, 
bijvoorbeeld telecommunicatie en omroep. In het 
laatste geval wordt in dit document de term 
"convergente diensten" gehanteerd. In de meer 
algemene situatie spreekt het Groenboek 
eenvoudig van "nieuwe diensten", overigens 
zonder daaraan een formele definitie te hechten. 
In dit Groenboek gaat het niet zozeer om de 
techniek als wel om de economische en 
marktontwikkelingen die door de technische 
vooruitgang mogelijk warden en tot wijzigingen 
in de traditionele relatie tussen leverancier en 
consument leiden. Een geed inzicht in deze 
verschuivingen kan bijdragen tot een betere 
inschatting van de mogelijke gevolgen. 
Basis van de convergentie: digitale 
technieken 
Zeals reeds gesteld vormt de gegeneraliseerde 
toepassing van digitale technieken in alle 
betrokken sectoren de voornaamste drijvende 
kracht. Dit soort technieken omvat een drietal 
dsciplines die bekend zijn uit de sectoren 
computertechniek en telecommunicatie: digitale 
micro-elektronica, programmatuurontwikkeling 
en digitale signaaloverdracht. Afzonderlijk 
toegepast hebben deze technieken reeds hun 
waarde op punten als flexibiliteit, prijs en 
doeltreffendheid bewezen en aangetoond hoe ze 
innovatie en creativiteit kunnen bevorderen. 
Computertechnieken spelen al een sleutelrol bij 
de creatie en productie van inhoud in zowel de 
film-als de televisiewereld. De manieren waarop 
audiovisueel materiaal wordt geproduceerd, 
geleverd en bekeken/beluisterd veranderen in 
snel tempo. De techniek maakt het mogelijk het 
materiaal op verschillende wijzen te 
"verpakken", waardoor men het via 
uiteenlopende infrastructuren aan verschillende 
soorten publiek kan aanbieden. Een 
basisvoorziening is hierbij de groep MPEG­
standaarden voor de digitale codering van 
bewegende beelden6. Eenmaal in dit formaat 
gecodeerde beelden kan men op dezelfde wijze 
als andere digitale informatie manipuleren, 
wijzigen en transporteren. Voor de systemen en 
netten die zulke informatie doorgeven maakt het 
natuurlijk geen verschil uit om wat voor materiaal 
het gaat -beeld, geluid of tekst. Digitale 
broncodering levert zo de basis voor de 
technische convergentie. 
Digitale transmissie kan verlopen via de ether, 
via een draadnetwerken of via draadloze netten. 
In het geval van ethertransmissie is het grootste 
voordeel ervan de capaciteitsuitbreiding die men 
ermee bereikt. Deze heeft een eind gemaakt aan 
de schaarste die de groei van de omroepsector 
van meet af aan in de weg heeft gestaan. 
Digitalisering komt echter ook de 
verwerkingssnelheid en programmatuur van 
MPEG -Motion Picture Experts Group. De groep 
standaarden loopt van MPEG-1 tot MPEG-4. Daarvan is 
MPEG-2 (studiokwaliteit televisie en meervoudige 
audiokanalen van cd-kwaliteit) de wijdst verbreide. 
3 consumentenapparatuur ten goede. Door meer 
functionaliteit in de programmatuur in te bouwen 
kan men de apparatuur toekomstvaster maken. 
Dit bevordert zowel innovatie als de acceptatie 
van nieuwe ontwikkelingen door de markt. 
Verder krijgt de apparatuur er een 
"intelligentieniveau" door dat omroepnetwerken 
in staat stelt schakelmogelijkheden aan te 
bieden die in het verleden alleen in de telecom­
municatiesector mogelijk waren. Zo kunnen 
exploitanten van betaaltelevisie per satelliet elke 
klant apart voorwaardelijke-toegangsdiensten 
bieden, bij interactieve diensten veelal 
gecombineerd met de mogelijkheid om via het 
terrestrische telecommunicatienet te reageren. 
Netwerktechnologieen voor convergentie 
Nu alternatieve telecommunicatie-infrastructuren 
meer ingang gaan vinden, wordt het dankzij 
snelle glasvezelnetten in combinatie met de 
moderne servertechnieken weldra mogelijk om 
concurrerend te werken met virtuele punt-tot-
meerpunttechnieken7. De hoge 
transportsnelheden en het effici~nte 
spectrumgebruik die te bereiken zijn met digitale 
transmissie, openen de mogelijkheid kwalitatief 
goede audio-en videosignalen via een scala aan 
verschillende infrastructuren uit te zenden. 
Transmissietechnieken als smalband-ISDN8 
xDSL 9 en A TM10 zorgen ervoor dat de nieuw~ 
diensten zowel over de bestaande als over 
nieuwe infrastructuren aangeboden kunnen 
warden. De in de MPEG-standaarden verwerkte 
compressietechnieken vergroten ook de 
capaciteit van bestaande infrastructuren, 
waardoor eenvoudige netwerken diensten 
kunnen gaan vervoeren die voorheen 
Oat wil zeggen dat dezelfde inhoud wordt geleverd 
aan een groot aantal consumenten, maar op hun individuele 
verzoek en niet noodzakelijkerwijze tegelijkertijd. 
8 ISDN -Integrated Services Digital Network. De 
smalbandversie werd in de afgelopen dertig jaar 
gestandaardiseerd door telecommunicatie-exploitanten die 
het toegangsnetwerk voor de klant wilden digitaliseren. Door 
de lange ontwikkelingsperiode bestond het gevaar van 
technische veroudering, maar dit effect is deels opgevangen 
door andere technieken (met name datacompressie) en door 
de opkomst van geschikte toepassingen (met name toegang 
tot Internet). 
xDSL -x-Digital Subscriber Loop, waarin x staat 
voor de techniek van het moment. Dit zijn technieken die 
gebruikmaken van de dubbele koperkabels van de 
bestaande telecommunicatienetwerken voor snelle 
datatransmissie. ADSL (A = asymmetrisch) heeft in het 
algemeen een snelheid van 1,5 Mbps downstream, en HDSL 
(H = High-Speed) bereikt een snelheid van 6 Mbps. Zij 
warden inmiddels verdrongen door snellere technieken. 
10 ATM -Asynchronous Transfer Modo, een snelle 
schakeltechniek op een elementair transportniveau; dit in 
tegenstelling tot toepassingsprotocollen op hoger niveau, 
zoals IP (Internet Protocol), die boven protocollen als ATM 
kunnen komen. 
voorbehouden leken aan geavanceerde, 
duurdere breedbandnetten. 
ATM is voor multimediatransmissie een 
bijzonder interessante celschakelingstechniek 
die het mogelijk maakt signalen van 
uiteenlopende aard (spraak, data, video) over 
eenzelfde telecommunicatienetwerk te 
vervoeren. De ITU heeft ATM uitgekozen als 
basis voor breedband-ISDN, de opvolger van de 
huidige smalband-ISDN-generatie. 
Deze voortgaande strijd om marktaandeel 
tussen verschillende technologieen kan de 
kansen voor elk ervan doen keren, en het is 
daarom moeilijk bindende beslissingen te nemen 
over de netwerkarchitectuur van morgen. 
Misschien hoeven we ons hierover echter niet 
zoveel zorgen te maken, omdat de hedendaagse 
toepassingen en diensten meer en meer 
onafhankelijk worden van de onderliggende 
infrastructuur. 
lnternet-technologie maakt een einde aan 
platformafhankelijkheid 
Het meest sprekende voorbeeld van 
netwerkonafhankelijkheid is wel het Internet­
protocol (IP), dat zich heeft ontwikkeld tot de 
facto netwerkstandaard voor Internet, geschikt 
voor routering en transmissie van alle elementen 
van een multimediadienst (tekst, stilstaand 
beeld, bewegend beeld en geluid). IP wordt ook 
toegepast in lntranet-producten, en levert zo een 
infrastructuur voor multimediatoepassingen 
binnen een bedrijf of andere besloten 
gebruikersgroep. 
Internet is het best te omschrijven als een net 
van netwerken die op open basis gekoppeld zijn 
door middel van IP. Internet maakt veelal 
gebruik van huurlijnen van telecommunicatie­
exploitanten en is in het achter ons liggende 
decennium zeer snel uitgegroeid van een 
voornamelijk universitair en overheidsnetwerk 
met een transmissiesnelheid van 56 kbit/s in 
1986 via 45 Mbit/s in 1993 tot 155 Mbit/s in 
1996. Deze enorme verhoging van de capaciteit 
van de infrastructuur weerspiegelt de 
opmerkelijke toename van het aantal lnternet­
gebruikers en het scala aan voor het net 
ontwikkelde toepassingen en program­
eerhulpmiddelen. 
Het feit dat Internet werkt met open, vrij 
toepasbare standaarden maakt het voor 
bedrijven gemakkelijk de producten van andere 
partijen te benutten en erop voort te bouwen. 
Velen zijn van mening dat de snelle opkomst 
van het World Wide Web (www) is bevorderd 
door de open opstelling van leveranciers als 
Netscape, Microsoft en Sun met betrekking tot 
de ontwikkeling van browsers. Als medium voor 
4 de transmissie van multimedia-informatie zal 
Internet na de invoering van nieuwe of 
verbeterde protocollen waaraan nu wordt 
gewerkt, nog meer opgang vinden. Internet 
Service Providers (ISP's) verwachten deze 
binnen de komende drie jaar te implementeren. 
Bij dit korte overzicht van de opmerkelijkste 
technische ontwikkelingen is niet naar 
volledigheid gestreefd. Het dient slechts ter 
illustratie van de rol van de techniek als motor 
van de veranderingen. De technologische 
ontwikkelingen gaan steeds door en de toevloed 
van nieuwe diensten belooft voor de toekomst 
nog heel wat ingrijpendere verschuivingen op de 
markt. 
1.3 ~uidlge marktontwikkelingen 
Er komen op dit moment radicale veranderingen 
tot stand door de toepassing van nieuwe 
technieken in de individuele sectoren. Deze 
worden hierna een voor een behandeld. 
Dergelijke veranderingen zijn op zichzelf nog 
geen bewijs van convergentie, maar, zeals al 
eerder is aangegeven, de gangbaarheid van de 
toegepaste techniek zou wel een basis kunnen 
bieden voor de totstandkoming van die 
convergentie. 
Digitale televisie- en digitale radio­
omroepdiensten veranderen het audiovisuele 
landschap 
In het begin van de jaren negentig werd duidelijk 
dat digitale technieken efficient en voordelig 
konden worden ingezet voor de overdracht van 
televisie- en radiosignalen. Bijzonder interessant 
was daarbij de mogelijkheid om via een en 
dezelfde infrastructuur (kabeltelevisie, satellieten 
en zendmasten) veel meer programma's uit te 
zenden door van de bestaande analoge 
methoden over te gaan op digitale 
compressietechnieken. 
Op het terrein van de televisie werd, 
voortbouwend op de uitkomsten van het DVB­
project (Digital Video Broadcasting)11 en tegen 
de achtergrond van het regelgevingskader van 
de richtlijn Televisie zonder grenzen, de richtlijn 
Televisienormen en andere maatregelen 12 
11 DVB is een organisatie met meer dan 200 leden 
uit dertig landen in en buiten Europa, waaronder 
omroeporganisaties (zowel publieke als commerciele), 
producenten (van consumentenproducten en professionele 
apparatuur), exploitanten (van satelliet-, kabel-en 
terrestrische netten) en regelgevende instanties. DVB heeft 
een volledige set specificaties vastgelegd voor digitale tv­
uitzendingen via onder andere kabel, satelliet, zendmasten 
en microgolfradiozendsystemen. Deze specificaties zijn 
inmiddels tot ETSl-normen verwerkt. 
12 De Richtlijn Televisie zonder grenzen uit 1989 
(89/552/EEG) werd onlangs herzien en geactualiseerd door 
recentelijk in Europa gestart met digitale tv­
diensten. Ook andere landen in de wereld 
maken gebruik van DVB-technologie en 
Europese normen. De eerste commerciele 
diensten gingen in april 1996 in Frankrijk van 
start. Andere digitale diensten volgden spoedig 
en momenteel zijn al meer dan 200 digitale tv­
kanalen gericht op kijkers in Frankrijk, Duitsland, 
Spanje, ltalie, de Benelux en de Scandinavische 
landen. Men schat dat inmiddels al in de orde 
van een miljoen digitale tv-ontvangers in Europa 
in gebruik is -een aantal dat tegen het einde van 
1998 wel eens zou kunnen zijn verdubbeld. 
Hoewel deze markt nog in een pril stadium van 
ontwikkeling verkeert, heeft het feit dat digitale 
compressie capaciteitsbelemmeringen relatief 
voordelig kan terugdringen hier toch al een 
reeks boeiende ontwikkelingen opgeleverd. Het 
gaat hierbij zowel om verbeteringen van 
bestaande praktijken als om geheel nieuwe tv­
toepassingen: 
-Programmapakketten en thematische 
kana/en -Omroeporganisaties bieden hun 
digitale diensten aan in de vorm van 
gebundelde programmakanalen. Het pakket 
vult de algemene kanalen aan met 
thematische kanalen die speciaal gericht zijn 
op nieuws, sport, film, enz., waardoor kijkers 
meer keuze hebben en over een ruimer 
aanbod beschikken op gebieden die hun 
speciale belangstelling hebben. Thematische 
kanalen, die reeds zijn ontstaan in het 
analoge tijdperk, zullen met de opkomst van 
digitale technologie ongetwijfeld in aantal 
toenemen en steeds verder verfijnde thema's 
bieden. Om economisch levensvatbaar te zijn 
zullen dergelijke kanalen een breder publiek 
moeten vinden. Een pan-Europese aanpak 
zou deze kanalen bestaanszekerheid kunnen 
bieden. 
-Near Video-on-demand -Het feit dat men 
nu tegen aanvaardbare kosten over een forse 
transmissiecapaciteit kan beschikken, maakt 
zogenoemde NVOD-diensten ("near video­
on-demand") mogelijk. 
Voorbeeld: Op zestig sate/lietkanalen kunnen 
gelijktijdig tien verschillende films van negentig 
minuten worden uitgezonden die om de vijftien 
minuten beginnen. 
-Pay-per-view -Langs dezelfde weg is het 
mogelijk om evenementen in een specifieke 
markt of films aan te bieden op basis van een 
individueel abonnement. Dergelijke "pay-per­
view"-diensten zijn in het Verenigd Koninkrijk 
Richtlijn 97/36/EG. De richtlijn Televisienormen (95/47/EG) 
werd in oktober 1995 goedgekeurd. 
5 al gerealiseerd via de analoge kanalen (voor 
bokswedstrijden) en in Spanje in digitale 
vorm (voor de voetbalcompetitie). Doordat 
digitale televisie een grotere capaciteit heeft, 
kunnen met deze techniek verscheidene van 
deze evenementen tegelijkertijd warden 
uitgezonden, waarbij de consument het 
evenement van zijn keuze kan bekijken op 
"pay-per-view"-basis. Het meest voor de 
hand liggende voorbeeld is het gelijktijdig 
uitzenden van verscheidene wedstrijden uit 
de voetbalcompetitie. 
Ontwikkelingen als deze, die sterk verschillen 
van de klassieke opzet van televisie met een 
vaste programmering, kunnen de 
keuzemogelijkheden van de consument 
vergroten. Omdat een "digitaal kanaal" een veel 
grotere inherente flexibiliteit heeft dan een 
analoog kanaal, kan het bovendien andere 
diensten bieden in de vorm van gegevens, 
grafische voorstellingen, films of combinaties 
hiervan. Digitale televisie heeft wat dat betreft 
dezelfde voordelen als digitale radio, die 
luisteraars bovendien geluid van praktisch 
cd-kwaliteit biedt. Nu al is het mogelijk vanaf het 
tv-toestel of de netwerkcomputer computer­
programma's (waaronder videospelletjes) en 
gegevensbestanden binnen te halen en direct 
toegang te krijgen tot Internet. 
Voorbeeld: Hughes Olivetti Telecom is in 1996 
gestart met DirecPC, een service voor lnternet­
toegang via satellietverbinding. De service verbindt 
ongeveer 2000 sites in heel Europa met lntcrnel. met 
tot twintig keer de snelheid van traditionc/c modems. 
De komst van digitale radio opent zeer 
interessante mogelijkheden voor de combinatie 
van geluid en beeld, bijvoorbeeld voor de 
ontwikkeling van Internet-sites voor de verkoop 
van cd's en voor kaartjes van muziek- en 
theatervoorstellingen 13. Omroeporganisaties als 
CNN en de BBC beginnen al delen van hun 
programma's op Internet beschikbaar te stellen, 
om zo hun normale geografische bereik uit te 
breiden. Verder is een nieuwe bedrijfstak van 
web-omroepen in opkomst, die zich richt op het 
"live" doorgeven van evenementen als 
sportwedstrijden, concerten en politieke 
gebeu rten issen. 
Voorbeeld. Via een omproepsite op het web 
(www.itv.com) konden leren over de heh: wereld 
''live" de uitslagen van de recente terse verkie::ingcn 
vol gen. 
Andere innovaties op omroepgebied zijn 
breedbeeld-tv met haar 16:9-beeldformaat en de 
13 Radio with Images. Financial Times, 11 november 
1997. 
mogelijkheid van beelden met een hogere 
resolutie. 
Liberalisering van de telecommunicatie­
sector vergroot de keuze en verlaagt de 
prijzen 
In minder dan tien jaar is de Europese 
telecommunicatie van een aantal logge, 
inefficiente monopolies veranderd in bedrijfstak 
met een onbelemmerde en sterke concurrentie. 
In januari 1998 zal in de meeste lidstaten de 
volledige liberalisering van diensten en 
infrastructuren een feit zijn. Deze transformatie 
stoelt ten dele op een eerdere convergentiefase 
die ruim tien jaar geleden is aangevangen, 
namelijk die tussen de telecommunicatie- en de 
computersector. De technische convergentie 
leidde in hoog tempo tot marktconvergentie en 
de opkomst van diensten met toegevoegde 
waarde -innovatieve diensten met kenmerken 
van beide sectoren die bedrijven in staat stelden 
hun computer te gebruiken buiten de directe 
omgeving van hun vestigingsplaats. 
De tradities op het gebied van regelgeving 
binnen de telecommunicatiesector stonden in 
schril contrast met de vrije markten waarin de 
computerindustrie zich had ontwikkeld en voor 
een voorspoedige ontwikkeling van de nieuwe 
diensten op het grensvlak van beide sectoren, 
was het noodzakelijk deze verschillende 
regelgevingsfilosofieen in zekere mate op Mn 
lijn te brengen. In het Groenboek van 198714 
werd gesteld dat er een goede voedingsbodem 
voor groei zou kunnen ontstaan door meer 
harmonisatie en een stapsgewijze liberalisering 
van de telecommunicatiemarkt. In 1988 werden 
de eerste maatregelen genomen om per 1 
januari 1998 te komen tot een volledige 
liberalisering van de telecommunicatiesector15
. 
Het geleidelijke proces van liberalisering en 
openstelling van de wereldmarkt levert veel 
bedrijven en consumenten reeds nu aanzienlijke 
voordelen in de vorm van lagere prijzen, betere 
service en innovatieve diensten. Tech zijn het 
totale prijsniveau en de totale prijsstructuur neg 
altijd van grote invloed op het succes van 
nieuwe diensten. 
14 Naar een dynamische Europese economie, 
Groenboek over de ontwikkeling van een 
gemeenschappelijke markt voor telecommunicatiediensten 
en -apparatuur, COM(87) 290, Brussel, 30 juni 1987. 
15 Richtlijn 96/19/EG van de Commissie en de 
wetgeving van het Europees Parlement en de Raad. Voor 
sommige lidstaten zijn extra overgangsperioden voorzien. 
6 Mobiele communicatie is een bijzonder 
dynamische bedrijfstak: 
Voorheelc/: In Sc:andinavie heeft al hijna een op de 
drie ahonnecs ccn mohielc tchfoon en in f;uropa 
hcdraagt het aantal gchruikcrs al meer dan 3 7 
mi(jocn. 
Dergelijke mobiele systemen warden steeds 
vaker met een multimediavoorziening uitgerust. 
Een aspect van de in de telecommunicatiesector 
optredende marktconvergentie is dat in bepaalde 
lidstaten en bepaalde gebruikers-groepen 
(bijvoorbeeld studenten en kleine bedrijven) de 
abonnees van een vaste telefoonaansluiting 
overgaan op mobiele toestellen. 
Dit praktijkvoorbeeld van de wijze waarop vaste 
en mobiele telefoonnetten convergeren. is echter 
slechts een deel van een veel bredere 
verschuiving in de richting van volledige 
integratie van draad-en draadloze technieken -
het doel van de volgende generatie van digitale 
mobiele communicatiesystemen. Dit zal de 
gebruikers een medium bieden waarmee ze 
overal ter wereld over een ge·integreerd pakket 
spraak-, data-, multimedia- en audiovisuele 
verbindingen kunnen beschikken. Dit 
vooruitzicht, dat ingrijpende consequenties heeft 
voor alle door convergentie be'invloede sectoren, 
voor het eerst beschreven in 1994 in het 
Groenboek over mobiele communicatie 10, is ook 
onderwerp van de twee recente mededelingen 
van de Commissie over universele mobiele 
communicatie17. 
Internet brengt nieuwe diensten binnen het 
bereik van het bedrijfsleven en het grote 
publiek 
De meest ingrijpende verschuivingen vinden 
echter plaats in een andere sector: Internet. 
Internet is de stuwende kracht achter en tege­
lijkertijd het symbool van het convergentie­
verschijnsel. Het wordt gebruikt om gebruikers 
zowel bestaande diensten (zeals elektronische 
post, video, geluid, spraaktelefonie), maar ook 
geheel nieuwe diensten (zeals het World Wide 
Web) te leveren. Internet heeft zich in hoog 
tempo ontwikkeld van een netwerk voor 
overheden en universiteiten tot een krachtig 
platform voor communicatie en handel. Met een 
ongekend snelle groei (jaarlijks een 
verdubbeling van het aantal gebruikers) is 
Internet in verschillende economische sectoren 
een factor van betekenis geworden en ontstaat 
16 Groenboek inzake een gemeenschappelijke 
benadering op het gebied van mobiele en personal 
communications in de Europese Unie, COM(94) 143 def., 
27.4.1994. 
17 COM(97) 217, 29.5.1997 en COM(97) 513, 
15.10.1997. 
er snel een economie die gebaseerd is op 
elektronische handel. 
Internet verdringt traditionele computer­
netwerken en de wijzen waarop dit nieuwe 
medium in de toekomst de traditionele manieren 
van zakendoen zal kunnen vervangen, beginnen 
zich reeds af te tekenen. Zo zijn naast de 
traditionele transacties tussen vaste handels­
partners via gesloten bedrijfsnetwerken nu 
multidimensionale transacties via wereldwijde 
open netwerken in opkomst. Hoewel niet op 
hetzelfde kwaliteitspeil als de gewone 
telefonielijnen vormt Internet tevens een 
alternatief medium voor spraaktelefonie -een 
bedrijfstak die we toch tot de kernactiviteiten van 
de telecommunicatiesector mogen rekenen. In 
sommige gevallen hebben de gesprekspartners 
daarbij geen van beiden een computer nodig. 
Verder is Internet ook al een platform van 
betekenis voor de omroepwereld aan het 
warden. 
Vt)(Jrbeeld: Er zijn inmiddels 650 radiostations die 
uitzendingen op het web verzorgen en 270 "video­
sites" op lnternetl8 die videomateriaal van hestaande 
Europese en Amerikaanse zend\·tations doorgeven. 
Nieuwe lnternet-technieken als multicasting 
maken het mogelijk op elk gewenst tijdstip 
audio-en visueel materiaal gelijktijdig aan 
(maximaal) 50.000 gebruikers toe te zenden. Oat 
men nu niet meer met 50.000 individuele 
berichten hoeft te werken, is een voorbeeld van 
de vervaging van de grenzen tussen voorheen 
gescheiden sectoren. Velen menen dat Internet 
een belangrijk medium wordt voor de 
verspreiding van beeld en geluid (vooral 
muziek). 
Als platform heeft Internet zich echter heel 
anders ontwikkeld dan de traditionele omroep­
en telecommunicatiesectoren. Het is in wezen 
door gebruikers opgezet met gebruikers­
apparatuur (hun .routers verzorgen geen rand­
maar kerntaken in het netwerk) en de gebruikers 
zelf leveren neg altijd een aanzienlijk deel van 
de inhoud. Velen beschouwen de gedecentra­
liseerde opzet ervan als verreweg de 
voornaamste reden voor het succes en ook als 
een voorbeeld voor de andere sectoren die bij 
convergentie betrokken zijn. Een kenmerk van 
Internet dat illustratief is voor de convergentie, is 
dat het gelijktijdig functioneert als een medium 
voor publicatie en voor communicatie. In 
tegenstelling tot de traditionele media biedt 
Internet van moment tot moment de keuze uit 
verschillende communicatiemodi, die zowel tot 
het domein van de transacties als tot dat van de 
18 www.timecast.com, 
rapport, op. cit. voetnoot 5. geciteerd in het OESO-
7 uitzendingen behoren: punt-tot-punt, punt-tot­
meerpunt, meerpunt-tot-meerpunt. Een lnternet­
gebruiker kan op elk ogenblik overschakelen van 
"spreken" naar "luisteren" en overgaan van 
openbare communicatie (inhoud traditioneel 
door regelgeving aan banden gelegd -althans 
wat betreft de omroep) naar besloten 
communicatie (van oudsher niet aan regelgeving 
onderworpen). Deze voortdurende wisseling 
tussen de besloten en de publieke modus vormt 
een van de lastigste opgaven bij de regelgeving 
voor communicatie via Internet, omdat deze 
twee op zo fundamenteel verschillende 
grondslagen zijn gereglementeerd. 
Bedrijfsfusies en -allianties in de sectoren 
De convergentie, de openstelling van de 
telecommunicatiemarkt voor vrije concurrentie 
(zowel in Europa als elders in de wereld) en de 
snelle groei van Internet- en on-line diensten 
leiden tot de opkomst van nieuwe 
marktstructuren en nieuwe rollen voor de 
marktdeelnemers. In 1996 had meer dan 15% 
van de totale waarde van fusies en overnames 
in de wereld (1000 miljard US$) betrekking op 
bedrijven in wat we globaal de informatie- en 
communicatie-industrie kunnen noemen. Het 
ging hierbij om transacties van zeer 
uiteenlopende aard, van horizontale samen­
werkingsovereenkomsten gericht op betere 
benutting van elkaars expertise en het 
terugdringen van risico's tot verticale integratie 
vanuit een marktsegment, door partijen die 
schaalvoordelen zochten, profijt wilden trekken 
van de technologische convergentie, of hun 
activiteiten wilden uitbreiden naar een segment 
met hogere toegevoegde waarde. In de 
overzichten 1 en 2 staan de resultaten van een 
voor de Europese Commissie uitgevoerd 
onderzoek naar de motieven voor enkele van de 
voornaamste soorten transacties (niet allemaal 
geslaagd) 19. Hoewel zij niet noodzakelijkerwijs 
de visie van de Commissie weergeven en ook 
niet mogen warden beschouwd als een 
beoordeling uit hoofde van de mededingings­
regels van de Gemeenschap, zijn zij toch 
illustratief voor de marktontwikkelingen. 
19 Adapting the EU Regulatory Framework to the 
Developing Multimedia Env1ronme11t. Squire. Sanders & 
Dempsey LLP en Analysys Ltd., wordt in december 1997 
gepubliceerd. 
Overzicht 1: Horizonta/e fusies en allianties 
Motlef Voorbeelden 
Groter marktaandeel Vebacom -Urbana 
veroveren/schaalvoor- Systemtechnik, Cable and 
delen I Minimaal Wireless Communications, 
vereiste omvang Demon -Cityscape 
bereiken 
Hoge kosten van Canal Plus -Nethold 
nieuwe (digitale) 
technieken 
Onzekere vraag naar Multimediabetriebsgesellschaft 
nieuwe diensten (Kirch, Bertelsmann, etc.) 
I nternationalisering BT-MCI, Global One, UUNet -
Unipalm Pipex 
Marktkansen door MFS/V\lorldcom, T elenet 
liberalisering Flanders, NYNEX/Bell Atlantic 
Overzicht 2: Verticale fusies en allianties 
Motlef Voorbeelden 
Onzekere vraag Hughes Olivetti Telecom 
(DirecPC), @Home 
Marktpositionering en Bertelsmann -AOL, BBC 
toegang tot nieuwe WorldWide -ICL, STET -IBM 
vaardigheden 
Beheersing van toe-BT -BSkyB, Disney -ABC -
gangskanalen naar de Capital Cities 
consument 
Verschuiving naar Microsoft Network -NBC 
marl<tsegment met (MSNBC Internet new 
hogere marge channel) 
Concurrentie van US West -Time Warner, 
bedrijven in verwante Oracle -Sun -Netscape 
markten v66r zijn (Network Computer) 
In hetzelfde onderzoek wordt geconcludeerd dat 
er bij deze ontwikkelingen twee trends zichtbaar 
zijn: een naar consolidatie van de huidige 
activiteiten, de ander in de richting van 
diversificatie als reactie op de nieuwe 
mogelijkheden geboden door de liberalisering 
van de EU-en wereldmarkten en de opkomende 
convergentie. Verticale fusies word en 
beschouwd als een betekenisvolle indicator van 
aanpassing door het bedrijfsleven aan het 
verschijnsel convergentie. 
Achtergrond van deze analyse is het gegeven 
dat er weinig of geen marktdeelnemers zijn die 
over de deskundigheid of middelen beschikken 
om in de geconvergeerde omgeving binnen de 
gehele waardeketen actief te zijn, zodat een 
succesvolle sterke positie op de markt altijd op 
uiteenlopende vormen van partnership 
gebaseerd zal moeten zijn. In zo'n situatie z~llen 
de mededingingsregels een sleutelrol bltjven 
spelen bij de beoordeling van de nieuwe 
combinaties die zich op de markt willen gaan 
richten. 
8 Het mededingingsbeleid: concurrentie op de 
markten veilig stellen 
In het verleden heeft de Commissie de 
mededingingsregels reeds meermalen toegepast 
bij de beoordeling van samenwerkings­
verbanden in de convergerende sectoren20, 
waaronder enkele van de hierboven in de 
overzichten vermelde combinaties. Global One 
en BT/MCI zijn voorbeelden van allianties die, 
na aanpassing van de voorwaarden ter 
bescherming van de concurrentie, van de 
Commissie het groene licht hebben gekregen 
omdat men er een positief effect op de 
technische vooruitgang van verwachtte. Tegen 
andere combinaties evenwel heeft de 
Commissie maatregelen getroffen omdat zij 
meende dat ze onvoldoende ruimte baden voor 
concurrentie en dus in strijd waren met de 
mededingingsregels. Een opmerkelijk voorbeeld 
hiervan betrof MSG Media Service en Nordic 
Satellite Distributions. Deze combinatie van 
marktdeelnemers op de convergerende markten 
zou dankzij haar toekomstige marktpositie de 
markt naar verwachting blijvend kunnen 
afschermen. Op zijn beurt zou die situatie 
waarschijnlijk niet alleen tot te hoge prijzen maar 
ook tot een geringe variatie en innovatie van het 
aanbod voeren, met negatieve gevolgen voor de 
snelle ontwikkeling van deze markten in Europa. 
Aangezien aanpassing van de samenwerkings­
voorwaarden in dit geval geen uitweg bood, gaf 
de Commissie geen toestemming voor de 
samenwerking. 
Ook in de toekomst zal de Commissie positief 
staan tegenover overeenkomsten die de 
technische vooruitgang bevorderen en ruimte 
laten voor nieuwe gegadigden. Allianties of 
fusies zullen daarentegen niet warden 
toegestaan als zij de marktwerking belemmeren, 
dominante posities opleveren of versterken dan 
wel partijen de gelegenheid bieden nieuwe 
gegadigden van de markt te weren. De 
Commissie zal ook tegengaan dat 
marktdeelnemers die al een overheersende 
positie innemen, daar misbruik van maken, zoals 
in het voorbeeld van de Microsoft-zaak, of in het 
geval van telecommunicatie-exploitanten op de 
geliberaliseerde markten. 
1.4. Samenvatting en vragen 
In dit hoofdstuk is gepoogd het verschijnsel van 
convergentie van de sectoren telecommunicatie, 
media en informatietechnologie weer te geven 
en de onderliggende technologie en eerste 
toepassingen op het terrein van 
20 Zie voor nadere bijzonderheden de jaarverslagen 
van de Europese Commissie over het mededingingsbeleid 
(1994, 1995 en 1996). 
on line-transmissie en dienstenaanbod te 
schetsen. Geconcludeerd werd dat er over het 
optreden van technische convergentie weinig 
verschil van mening meer is, maar dat er over 
de waarschijnlijkheid en het verloop van een 
volledige convergentie van diensten en markten 
minder duidelijkheid bestaat. 
Vraa9 ·1 ::Aard en betekenls van 
:::,:,fr'/:,':, convergentie nu 
HoofdstukH~~~eft een overzicht van de aard van 
het. verschijnsel. convergentie, de technis~he en 
marktontWikkelingen en de conseq~enties 
daar\tan:vbQr h,et beleid in Europa. 1 
' ' ' -,~ 
(A) Ervan uitgaand dat convergentie op 
technisch niveau een feit is, in welke mate en in 
welk tempo voltrekt convergentie zich dan in de 
praktijk van het bedrijfsleven, het 
dienstenaanbod en de consumentenmarkt? 
(B) Zijn de gevolgen van convergentie reeds 
zichtbaar in het bedrijfsleven en het dagelijks 
leven, en zo ja, hoe? 
9 Hootetsfiik n 
De ~nvloed van convergentie op de 
betrol<k,11· sec;tor,_o: · · 
Na een bespreking van de sociale en 
economische context van convergentie warden 
in hoofdstuk II de marktontwikkelingen bezien, 
teneinde de potentiele invloed van convergentie 
op de direct betrokken sectoren na te gaan. Het 
hoofdstuk besluit met een bespreking van de 
wijze waarop de consument op deze 
ontwikkelingen reageert. 
11.1. De sociale en economische context 
Sociale aspecten 
De politieke achtergrond voor convergentie 
wordt geleverd door het begrip informatie­
maatschappij. Hiervan zijn alle moderne 
beschouwingen over de toekomstige economi­
sche ontwikkeling doordrenkt en men voorspelt 
zelfs dat de invloed van de informatie­
maatschappij op samenleving en 
werkgelegenheid vergelijkbaar wordt met die 
van de industriele revolutie een eeuw geleden. 
Binnen deze context ontstaat er dankzij de 
hiervoor beschreven technische en 
marktontwikkelingen een scala aan nieuwe 
diensten en activiteiten die alle aspecten van 
ons leven kunnen be·invloeden -van onze 
situatie thuis tot die op het werk, van de 
manieren van zakendoen tot de manieren van 
leren, van de beschikbaarheid van de 
gezondheidszorg tot het aanbod en beheer van 
openbare diensten en de wijze waarop burgers 
betrokken warden bij een democratische 
samenleving. In enkele lidstaten zijn al diensten 
ontwikkeld waarmee het mogelijk is per telefoon 
te telebankieren, verzekeringen te regelen, 
computers te bestellen en schouwburgkaartjes 
te reserveren, en de tijd is niet ver dat het 
aanbieden van zulke diensten via het tv­
apparaat of de pc de gewoonste zaak van de 
wereld zal zijn. Een eerste vereiste daarvoor is 
dat men de gebruikers vertrouwd maakt met 
deze nieuwe technieken en diensten. Later 
zullen we zien dat de regelgeving ervoor moet 
zorgen dat de consument vertrouwen kan 
hebben in de nieuwe ontwikkelingen. 
Sinds het zo belangrijke Witboek van 199321 en 
het een jaar later uitgebrachte Bangemann­
rapport22 is een reeks activiteiten van de 
Commissie erop gericht de gevolgen van de 
informatiemaatschappij op het gebied van 
21 Witboek over groei, concurrentievermogen en 
werkgelegenheid -Naar de 21 e eeuw: we gen en 
uitdagingen, COM(93) 700, 5 december 1993. 
22 Europa en de wereldwijde informatiemaatschappij, 
Aanbevelingen van de Bangemann-groep aan de Europese 
Raad, 26 mei 1994. 
sociale . ontwikkeling en samenlevingsaspecten 
in goede banen te leiden. Vergelijkbare 
initiatieven op hoog niveau zijn omstreeks 
dezelfde tijd ontwikkeld in de VS en andere 
delen van de wereld, en in 1995 kwam daar de 
internationale dimensie bij toen de G7-landen in 
Brussel overleg pleegden over de mondiale 
strategie voor de ontwikkelingen die naar de 
informatiemaatschappij leiden. 
lnitiatieven van de Gemeenschap met 
het oog op de informatiemaatschappij 
Brede maatschappelijke aspecten warden aangepakt 
in het kader van een aantal initiatieven waarbij de 
Commissie betrokken is, zoals het Forum voor de 
informatiemaatschappij23, de groep vooraanstaande 
deskundigen die zich bezighoudt met de sociale 
aspecten van de informatiemaatschappij24
, het 
Witboek van de Commissie over leren in de 
informatiemaatschappij25, het Groenboek over leven 
en werken in de informatiemaatschappij26 en ook de 
Bangemann-groep is inmiddels weer bijeen geweest 
om de voortgang sinds het rapport van 1994 onder de 
loep te nemen. De Commissie heeft in een vroeg 
stadium ingezien hoe belangrijk de convergentie is 
voor de Europese audiovisuele programma-industrie, 
die een belangrijke taak heeft te vervullen bij het 
uitdragen en instandhouden van maatschappelijke en 
culturele waarden27. Twee recente stukken van de 
Commissie, een groenboek en een mededeling, gaan 
in op illegale en voor minderjarigen mogelijk 
schadelijke inhoud28. Het Europees Parlement 29en 
de Raad30 zijn beide actief op dit terrein en een 
kortgeleden aangenomen mededeling beschrijft hoe 
de informatiemaatschappij binnen de EU met een 
zeer uiteenlopend spectrum van beleidslijnen wordt 
geconfronteerd31• 
23 Netwerken voor mens en samenleving, Eerste 
jaarverslag aan de Europese Commissie van het Forum 
lnformatiemaatschappij -juni 1996 
24 Bouwen aan een Europese 
informatiemaatschappij voor iedereen, definitief 
beleidsrapport van de Groep van deskundigen op hoog 
niveau, april 1997. 
25 Leren in de informatiemaatschappij -Actieplan 
voor een Europees initiatief in het onderwijs, COM (96) 471, 
2.10.1996. 
26 Groenboek over /even en werken in de informatie-
maatschappij: De mens voorop, COM (96) 389, 22.7.1996. 
27 Groenboek over Strategische opties voor de 
versterking van de programmaindustrie in de context van het 
audiovisuele beleid van de Europese Unie, COM (94) 96, 
6.4.1994. 
28 Zie Groenboek over de bescherming van 
minderjarigen en de menselijke waardigheid in de context 
van de audiovisuele en informatiediensten, COM(96) 483, 
16.10.1996, en de Mededeling over illegale en schadelijke 
inhoud op hetlntemet, COM (96) 487, 16.10.1996. 
29 Het Herman-rapport, 19.9.1996. 
30 Resolutie van de Raad over nieuwe 
beleidsprioriteiten betreffende de informatiemaatschappij, 
21.11.1996, PB C 376 van 12.12.1996. 
31 Mededeling van de Commissie over De gevo/gen 
van de informatiemaatschappij voor het beleid van de 
Europese Unie -Voorbereiding van de volgende stappen, 
COM(96) 395, 24.7.1996 
10 De vele ter bevordering van de informatie­
maatschappij in gang gezette initiatieven worden 
gebundeld in een permanent actieprogramma32 
van de Europese Commissie, dat haar tweede 
antwoord op het Bangemann-rapport vormt (in 
een eerdere fase heeft de Commissie reeds 
aspecten van regelgevingskaders, netwerken, 
diensten en inhoud behandeld, alsmede maat­
schappelijke en culturele kanten33). De tweede 
fase, zo is bij de topconferentie op Korfoe34·35 
besloten, is gebaseerd op een bijgesteld priori­
teitenschema waarin de rol van het 
bedrijfsklimaat, onderwijs en opleiding, garanties 
voor het algemeen belang en de internationale 
dimensie zijn verwerkt. 
Effecten op economie en concurrentie­
vermogen 
De convergentiediscussie die met dit Groenboek 
wordt nagestreefd is veel meer dan een 
academische of theoretische aangelegenheid: 
de mate waarin de Europese Gemeenschap erin 
slaagt convergentie in te passen in de Europese 
versie van de informatiemaatschappij, zal in de 
komende jaren bepalend zijn voor de economi­
sche groei, het concurrentievermogen en de 
werkgelegenheid. Als Europa de voordelen en 
kansen die convergentie biedt niet weet te 
benutten, is het gevaar groat dat wij achter raken 
op andere grote handelsblokken die de vruchten 
van een positievere opstelling kunnen gaan 
plukken. 
In verschillende fora op communautair niveau 
worden de sociaal-economische en commerciele 
implicaties van de informatiemaatschappij 
onderzocht36. Nieuwe, uit de convergentie 
voortvloeiende diensten veranderen niet alleen 
de betrokken sectoren zelf, maar zijn van 
invloed op de hele economie. 
Het opmerkelijkste voorbeeld daarvan is de 
elektronische handel. Dit begrip omvat zowel 
elektronische bestelling van concrete producten 
32 Mededeling van de Commissie Europa in de 
voorhoede van de wereldwijde informatiemaatschappij: een 
permanent actieprogramma, COM(96) 607 def .. 27. 11. 1996. 
33 Europa op weg naar de informatiemaatschappij: 
een actieplan COM(94) 347, 19 juli 1994. 
34 Mededeling van de Commissie aan de Raad, het 
Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comite en 
het Comite van de Regio's over de lnformatiemaatschappij: 
van Korfoe naar Dublin -de nieuwe prioriteiten, 
COM(96) 395, Brussel, juli 1996. 
35 Mededeling van de Commissie De gevolgen van 
de informatiemaatschappij voor het beleid van de Europese 
Unie voorbereiding van de volgende stappen, 
COM(96) 394, 24.7.1994. 
36 Zie bijvoorbeeld Actie voor de werkgelegenheid in 
Europa -een vertrouwenspact, CSE/1262/96, PB C 56, 
24.2.1997, p.36, en Cohesie en de informatiemaatschappij, 
COM (97) 7, 22.1.1997 
(indirecte elektronische handel) als 
on line-bestelling en levering van diensten 
(directe elektronische handel). Elektronische 
handel werkt met name kostenverlagend bij 
bestellingen die over landsgrenzen heen gaan. 
In een recente mededeling van de Commissie is 
reeds gewezen op de potenMle mogelijkheden 
die elektronische handel biedt aan de Europese 
consument en het bedrijfsleven, vooral het 
MK837. Men schat dat de totale omzet van 
directe en indirecte elektronische handel 
tezamen over de hele wereld in het jaar 2000 al 
zo'n 200 miljard ecu zal bedragen. Verder werd 
benadrukt dat goede regelgevingskaders op 
zowel Europees als wereldwijd niveau een 
eerste vereiste zijn voor de verdere ontwikkeling. 
Hoe groat de gevolgen van convergentie zijn 
voor de convergerende sectoren zelf, bleek uit 
een onderzoek dat aangaf dat de inkomsten van 
de betrokken sectoren in het jaar 2005 met circa 
40% zouden teruglopen als de markt de 
voordelen van convergentie niet optimaal weet 
te benutten38. Om welke bedragen het hierbij 
gaat, is ge"illustreerd in fig. 3, waarin 'de omvang 
van de betrokken sectoren is weergegeven. Hun 
omzet bedroeg in 1996 tezamen ca. 1750 miljard 
ecu, waarvan ca. 508 miljard ecu binnen de 
EU39. 
Fig. 3: De wereldwijde omzet (1750 miljard ecu) in 
de betrokken sectoren in 1996 
ColTll'Jler· 
apparatuur 
12% 
(Bron: /DA TEJ Electron"che 
tnfOfrTHlm· 
dten5len 
2% 
Telecornrunicalie­
diensten 
26% 
37 Mededeling van de Commissie, Een Europees 
initiatief op het gebied van de elektronische handel, COM 
(97) 157, april 1997. 
3a Zie KPMG~verslag, Public Policy Issues arising 
from Telecommunications and Audiovisual Convergence, 
september 1996. 
39 Bron: Market developments in telecommunications 
and integrated communications services to the year 2010, 
Studie uitgevoerd door IDATE in opdracht van de 
Commissie, 12/97 
11 Uitbreiding van de markt voor informatiediensten 
en de distributie daarvan kan heel wel een 
positief effect hebben op de bedrijfstakken die 
inhoud ontwikkelen, al is dit in veel gevallen een 
gevolg van de verplichtingen die door middel 
van regelgeving aan particuliere omroepen zijn 
opgelegd. Het succes van de Canal+­
betaaltelevisie in Frankrijk lijkt bijvoorbeeld de 
markt voor de Franse filmindustrie ten goede te 
komen. En in het Verenigd Koninkrijk gaf de 
komst van Channel 4 een nieuwe impuls aan de 
onafhankelijke producenten van programma's. 
Toekomstige ontwikkelingen kunnen gevolgen 
hebben voor de mate waarin de doelstelling van 
open bare dienstverlening kan worden 
verwezenlijkt. In de eerste plaats is het mogelijk 
dat exploitanten, naarmate de markt voor 
betaaltelevisie tot wasdom komt, meer zullen 
moeten investeren in plaatselijke inhoud 
teneinde de gewenste kwaliteit en 
productdiversificatie te handhaven. Zo investeert 
BSkyB, de Britse exploitant van betaal-tv via de 
satelliet, zeer veel in de Britse filmindustrie en 
verwerft Canal+ rechten op Franse filmcatalogi. 
Een tweede te verwachten gevolg van nieuwe 
distributiekanalen (terrestrisch, kabel, satelliet 
e.d.) is echter dat het knelpunt niet !anger ligt bij 
het transport maar bij de inhoud, met als gevolg 
forse prijsstijgingen voor de rechten op inhoud. 
Gevolgen voor de werkgelegenheid 
De informatiemarkt, die dit signaal waarneemt, 
zal op de stijgende vraag reageren met grotere 
investeringen en uitbreiding van de 
werkgelegenheid in de inhoudsindustrie. Europa 
heeft een goede uitgangspositie op deze markt 
als het de creatieve capaciteiten binnen de 
verscheidenheid van culturele omgevingen goed 
weet in te zetten. De productie in de EU neemt 
echter niet snel toe en het 
concurrentievermogen van het Europese 
bedrijfsleven zal versterkt moeten worden · wil 
Europa ten volle profijt trekken van de kansen 
die de nieuwe media bieden om de groei van de 
markt om te zetten in werkgelegenheid. Alleen 
zo kan het aantal in de sector werkzame 
personen in Europa (nu 1,8 miljoen) toegroeien 
naar het niveau in de VS {2,6 miljoen). 
Nog afgezien van het multiplicator-effect dat 
convergentie als sleutelfactor bij de 
totstandkoming van de informatiemaatschappij 
heeft, mogen we verwachten dat de 
werkgelegenheid in de betrokken sectoren een 
rechtstreekse stijging te zien zal geven. Groei 
van de markt en de daarmee verbonden vraag 
naar nieuwe inhoud en nieuwe diensten schept 
behoefte aan mensen met de vereiste creatieve 
vermogens. Zowel grote bedrijven die zich willen 
herorienteren als kleine en middelgrote bedrijven 
die nichemarkten willen exploiteren, gaan het 
effect hiervan voelen. Het MKB zal zijn kennis 
van gestandaardiseerde digitale platforms als 
Internet combineren met zijn ervaring in het 
schrijven van programma's voor de ontwikkeling 
van toepassingen en diensten voor bedrijfsleven 
en thuisgebruik. De uitdaging is daarbij optimaal 
gebruik te maken van de technische conver­
gentie door componenten uit de sectoren tele­
communicatie, media en informatietechnologie 
tot innovatieve diensten samen te voegen. 
Bijscholing van kaderpersoneel zal een belang­
rijke voorwaarde zijn, want de ontwikkeling van 
producten voor de nieuwe markten vereist 
mensen die zelf over de juiste combinatie van 
vaardigheden beschikken, en daarvoor zijn 
gerichte opleidingen nodig. De Commissie heeft 
een aantal initiatieven gestart op het gebied van 
scholing en opleiding, met name het actieplan 
Leren in de lnformatiemaatschappij40, alsook 
bepaalde activiteiten in samenhang met het 
Leonardo- en het Socrates-programma (resp. 
opleiding en onderwijs). 
Onderzoek en ontwikkeling 
Samenwerking binnen het bedrijfsleven op het 
gebied van onderzoek en ontwikkeling wordt op 
Europees niveau in het kader van de 
programma's ACTS (geavanceerde 
communicatietechnologieen en -diensten), Esprit 
en Telematica ondersteund. Dit heeft aanzienlijk 
bijgedragen aan veel technische ontwikkelingen 
die nu convergentie mogelijk maken en ook aan 
de kracht van de Europese bedrijven op het 
gebied van informatietechnologie, telecommu­
nicatie en programmatuurontwikkeling. Een deel 
van het werk was gericht op de ontwikkeling van 
technische standaarden, die inmiddels door de 
Europese industrie zijn doorgevoerd en door de 
normalisatie-instellingen als formele normen zijn 
bekrachtigd. Verder zijn er technische platforms 
en hulpmiddelen voor de elektronische handel 
tot stand gekomen. 
OTO-projecten (Onderzoek en Technologische 
Ontwikkeling) binnen het Vierde Kaderprogram­
ma hebben ook geleid tot een grotere deelname 
van het MKB, dat bijvoorbeeld profijt kan hebben 
van systemen en diensten die telewerken 
ondersteunen. Een specifiek voorbeeld van een 
ge"integreerde aanpak die voor het MKB van nut 
kan zijn, zien we bij de Integrated Applications 
for Digital Sites41. Hierbij leveren on line-en off 
-40 Op. cit. voetnoot 25. 
41 Hiervoor is in 1997 in het kader van het 
programma voor telematicatoepassingen een aanbesteding 
uitgeschreven. Het gaat hier om fysieke locaties in 
geografische gebieden als plattelandsregio's en kleine 
steden, waar door IT-en multimediatelecommunicatie-
12 line-multimediatoepassingen op relatief 
goedkope, gebruikersvriendelijke manier 
gerntegreerde diensten van de centrale of lokale 
overheid (op gebieden als transportbeheer, 
telegezondheidszorg, opleiding en scholing) aan 
de lokale bevolking, bedrijven en andere 
organisaties. 
Na goedkeuring van het voorstel voor het Vijfde 
Kaderprogramma in april 1997 heeft de 
Commissie de onderzoeksactiviteiten op het 
terrein van informatietechnologie, telecommu­
nicatie en telematica geanalyseerd teneinde ze 
tot een ge·fntegreerd programma te combineren. 
0&0-projecten samenhangend met 
convergentie hebben onder meer betrekking op 
multimedia- en audiovisuele informatiesys­
temen42. 
11.2 Marktontwikkeling 
Op deze plaats wordt nader ingegaan op de 
marktontwikkelingen, zonder dat hierbij een 
toetsing aan de mededingingsregels van de 
Gemeenschap plallatsvindt. De activiteiten en 
investeringsstrategieen van marktdeelnemers 
die reageren op de nieuwe ontwikkelingen, 
worden nu zichtbaar en geven een goede 
indicatie van de trends die deze partijen in de 
toekomst verwachten. Een van de indicatoren 
van convergentie is de bereidheid van 
marktdeelnemers om de mogelijkheden van 
nieuwe platforms, met name van Internet, te 
benutten om hun activiteiten uit te breiden tot 
buiten hun traditionele kernmarkten -dit omvat 
zowel geografische expansie als 
productdiversificatie. Uitzenden via het Web is 
daar een voorbeeld van. Ook de ontwikkeling 
waarbij telecommunicatie-exploitanten lnternet­
diensten gaan bieden en de levering van 
spraaktelefoniediensten via Internet zouden als 
voorbeelden kunnen worden aangehaald. Zulke 
diensten zijn alleen nieuw in die zin dat ze voor 
de leverancier in kwestie een stap in een nieuwe 
richting vormen. Er zijn echter ook diensten die 
voor iedereen nieuw zijn. 
Nieuwe diensten 
De veelzijdigheid van digitale informatie maakt 
het mogelijk niet alleen traditionele diensten te 
verbeteren (zoals bij digitale televisie en radio en 
betere mobiele verbindingen) maar ook een heel 
scala van nieuwe diensten en toepassingen te 
ontwikkelen, uiteenlopend van elektronische 
toepassingen kan worden voorzien in de behoeften van 
burgers en bedrijven. 
42 Zie Vijfde Kaderprogramma voor onderzoek en 
techno/ogische ontwikkeling (1998-2002) -Werkdocument 
van de Commissie betreffende de specifieke programma's: 
eerste elementen ter discussie, COM(97) 553 def., 
5.11.1997 
nieuwsbladen, on line-supermarkten en -catalogi 
en telebankieren tot het gebruik van multimedia 
websites voor interne communicatie en als 
essentieel hulpmiddel bij de marketing. 
Voorheelden: 
• Omroepen die nieuwe diensten gaan leveren als 
bestandsoverdracht, uitzendingen via Internet en 
te/ecommunicatietransport en -diensten; 
• Telecommunicatie-exploitanten die audiovisuele 
diensten leveren, bijvoorbeeld video-on-demand 
en kabe/te/evisie; 
• Internet service providers (ISP 's) die 
audiovisuee/ materiaal gaan verspreiden, en 
Internet access providers die 
spraaktelefoonverbindingen hieden. 
Ondanks de nog bestaande beperkingen is een 
aantal toepassingen al de kloof tussen slimme 
televisie en video-Internet aan het vullen. Het 
gebied waar deze twee ontwikkelingen 
samenkomen, vormt momenteel het 
vruchtbaarste terrein voor innovatie en alert 
ondernemerschap, mede omdat het in een 
aantal gevallen om een heel nieuw type inhoud 
gaat. Voorbeelden hiervan zien we bij nieuwe 
lnternet-diensten met veel grafische bestanden, 
die op creatieve wijze de verworvenheden van 
tot dusver gescheiden vakgebieden als 
videoproductie, computerbeeldbewerking en 
informatiebeheer combineren. Andere 
voorbeelden zien we bij geavanceerde netwerk­
videospellen, die spelers over nationale grenzen 
heen tot hechte "clubs" samensmeden. Binnen 
de naadloze en schaalbare digitale omgeving 
komen daarnaast innovatieve hybride 
multimediatoepassingen op als digitale "tv­
infomercials" met de mogelijkheid om via 
Internet te reageren (bestellingen doen 
bijvoorbeeld), catalogi op cd-rom met een link 
naar het Internet (voor het actualiseren van 
inhoud en prijzen) en commerciele websites met 
lokale cd-rom-extensies (voor 
multimediademonstraties die veel 
geheugenruimte vergen). 
Aan het einde van de waardeketen (bij de 
levering aan de eindgebruiker) begeven 
marktdeelnemers zich op voor hen nieuwe 
terreinen. Op alle netwerken warden diensten 
uitgebreid met nieuwe faciliteiten. Ook 
ondergaan zij zelf veranderingen doordat zij 
kenmerken van voorheen aparte diensten 
combineren. Televisieprogramma's warden bij­
voorbeeld vanuit databestanden aangevuld met 
gelijktijdig uitgezonden tekst en illustraties. Bij 
Mn proefproject warden verslagen van paarden­
koersen ondersteund met tekst en faciliteiten 
voor on line-weddenschappen. Dezelfde 
13 mogelijkheden warden geboden via digitale 
radio. 
Nieuwe deelnemers 
Convergentie stelt de huidige marktdeelnemers 
~oals telecommunicatiebedrijven en omroepen 
in staat hun activiteiten uit te breiden, maar biedt 
tevens openingen voor sterke nieuwe 
gegadigden uit de uitgeverij- en informaticasec­
tor. Voor informatieleveranciers zeals uitgevers, 
databankexploitanten en financiele­
informatiediensten biedt Internet een cruciale 
uitbreiding van hun klassieke werkwijzen en een 
ideaal medium om hun omvangrijke informa­
tiebestanden via nieuwe wegen te exploiteren. 
lnformatietechnologiebedrijven hebben een 
grote invloed op de nieuwe dienstenmarkt in 
Europa, doordat ze hun programmatuur en 
multimediamateriaal meer en meer on line 
aanbieden, veel geld investeren in 
kabelbedrijven en de televisiesector en ook een 
sleutelrol spelen bij de integratie van 
geavanceerde televisieprojecten in Europa. Met 
de exponentiele groei van 
verwerkingssnelheden als basis is de rol van de 
informatietechnologiebranche, gewend aan korte 
levenscycli van producten en keiharde 
concurrentie, en van oudsher ongehinderd door 
lastige regelgeving, bij het stimuleren en 
vervolgens benutten van convergentie zeker niet 
te onderschatten. 
Fig. 4: Positie en onderlinge relaties van de voornaamste partijen in de waardeketen 
lnhoudsproductie 
Pakketontw 
Dienstenlevering 
tnfrastructuur­
levering 
Eindapp. levering Telecom. 
exploitant Omroep 
- Kcrnactivitcil 
w::::::J Lnigc dcskundighcid 
(Bron: Squires, Sanders Dempsey LLP en Analysys Ltd) 
Nieuwe marktstructuren 
De in hoofdstuk I beschreven omvangrijke fusie-, 
samenwerkings- en overnameactiviteiten 
houden verband met een reeks commerciele en 
strategische factoren, waarvan de trend naar 
convergentie er slechts een is -zij het een 
belangrijke. Sommigen menen dat de nieuwe 
marktstructuren samenhangen met een 
ingrijpende verschuiving in de waardeketen, 
waarbij de meerwaarde verschuift van simpele 
transmissie naar productie en samenstelling van 
inhoudpakketten of het leveren van on line-en 
transactiediensten. Liberalisering en 
concurrentie maken, in combinatie met 
digitalisering en sterke groei van de capaciteit 
van zowel de omroep-als de telecommunicatie­
netwerken, transmissie en aflevering van 
diensten tot een massa-artikel met slechts 
bescheiden winstmarges. Bedrijven die zich op 
de lagere schakels van de keten gericht hebben, 
werken daarom aan uitbreiding van de omvang 
van hun kernactiviteit door middel van 
horizontale allianties of organische groei op 
nieuwe geografische markten. 
Tegelijkertijd streven zij door middel van 
verticale concentratie naar toevoeging van 
activiteitenpakketten in hogere schakels, waar 
de marges grater zijn. De overname van 
Antena3-TV door Telefonica in Spanje, de opzet 
van Stream door de STET-groep in ltalie en de 
overname van de Amerikaanse kabeltelevisie­
exploitant Comcast door Microsoft zijn alle 
voorbeelden van bedrijven die hun activiteiten 
over sectorgrenzen heen uitbreiden, evenzeer Elektr. 
uitgever 
14 ISP lnhouds­
producent Software 
ontwikkelaaro 
per 
I------J Bcstaandc rclalic ofvcrhintcnis 
____. Potcntielc vcrhintcnis met andcrc markldccln. 
om strategische als om commerciele redenen, 
namelijk het verhogen van de winst. In fig. 4 zijn 
deze strategieen voor verschillende soorten 
marktdeelnemers en schakels van de 
waardeketen schematisch weergegeven. Verder 
zijn in fig. 4 de commerciele samenwerkings­
vormen weergegeven die zich tussen de 
uiteenlopende marktdeelnemers ontwikkelen. 
Daarbij moet wel bedacht worden dat het hier 
een schematische voorstelling betreft en dat de 
scheidslijnen tussen inhoudsproductie, 
pakketontwikkeling en levering van diensten 
soms moeilijk aan te geven zijn. 
Dit wordt nog versterkt door de opkomst van 
nieuwe bedrijven die de ruimten tussen 
aangrenzende sectoren weten te benutten. 
Sommige van de baanbrekende bedrijven die 
een jaar of tien geleden startten met 
on line-computernetwerkdiensten halen 
inmiddels jaaromzetten die in de miljarden dollar 
lopen. CompuServe en America On-Line zijn 
twee voorbeelden hiervan. De recente alliantie 
tussen deze twee bedrijven met daarbij nog 
Worldcom is alweer een voorbeeld van de 
veranderlijkheid van de huidige marktstructuren. 
11.3 De invalshoek:van de consument 
De belangrijkste factoren van onzekerheid voor 
de spelers op de markt zijn de aard en de 
potentiele groei van de vraag van de markt naar 
de nieuwe diensten. Er komen tegenstrijdige 
signalen van de markt. lndicatoren betreffende 
de aanbodzijde in termen van fusies en 
overnamen en investering in de ontwikkeling van 
nieuwe diensten, geven een positief beeld te 
zien van het marktpotentieel. Anderzijds zijn de 
groeicijfers van de lnternet-diensten weliswaar 
indrukwekkend, maar gebruikt op dit moment 
van de Europese burgers nog maar zo'n 8% 
Internet op het werk, en 4% thuis. Dit i~ maar 
een klein deel van de totale consumpt1e van 
audiovisueel materiaal, waarbij het aantal 
daarvan gebruikte tv-toestellen grater is dan het 
aantal telefoons. Bovendien verwachten velen 
dat het passief kijken naar familieprogra~~a·s 
op tv in de nabije toekomst ~e bela~gn1k;
3te 
vorm van audiovisuele consumpt1e zal bhJven. 
Er zijn echter aanwijzingen dat er een 
verandering zou kunnen komen in de patronen 
van het gebruik van diensten en in de 
thuisomgeving. Enkele hiervan zijn ontleend aan 
marktontwikkelingen in Noord-Amerika, waar het 
thuisgebruik van pc's nog altijd veel s~erker 
verbreid is dan in Europa. Gevolgtrekkingen 
gebaseerd op de Amerikaanse markt gaan 
daarom alleen op voorzover de pc in Europa een 
overeenkomstige penetratiegraad kan bereiken. 
Consumptiepatronen veranderen 
Consumenten gebruiken nieuwe producten en 
diensten die dankzij convergentie beschikbaar 
komen, waarschijnlijk slechts voorzover deze 
diensten nuttig zijn voor hen. Bij het lanceren 
van nieuwe diensten kan dus niet eenvoudigweg 
warden uitgegaan van de aanbodzijde, maar 
meet rekening warden gehouden met de vraag 
en in het bijzonder met het standpunt van de 
consument. Deze blijken uit consumptietrends, 
die nu de eerste tekenen vertonen van het 
doordringen van convergentie in de privewoning: 
-In 1998 zullen voor het eerst over de hele 
wereld meer pc's worden verkocht dan tv­
toestellen; dit moet uiteraard mede warden 
gezien in het licht van de grate aantallen tv'~ 
die al in gezinnen aanwezig zijn en het fe1t 
dat pc's niet alleen aan particulieren, maar 
ook aan bedrijven warden verkocht. 
-In 1995 werd in Amerika van de totale 
"beeldschermtijd" minder dan de helft achter 
een computer doorgebracht; uit recent 
onderzoek in de VS blijkt dat web-gebruikers 
59% minder televisie kijken dan het 
gemiddelde en men schat dat in 2005 ~~t 
aandeel van televisie in de beeldschermt1Jd 
nog maar de helft bedraagt van de tijd .?ie 
men aan pc-activiteiten besteedt; anderz1Jds 
blijkt uit cijfers over 1995 en 1996 dat de tijd 
die dagelijks gemiddeld naar schermbeelden 
43 Zie Economic Implications of New Communication 
Technologies on the audio visual markets, Studie verricht 
door Norcontel (Ireland) ltd. in opdracht van de Europese 
Commissie. 
15 wordt gekeken, in Europa met vier minuten is 
toegenomen en in de VS met twee minuten is 
verminderd. 
-Uit onderzoek naar de verschuivingen die 
optreden bij toenemend pc-gebruik blijkt dat 
televisiekijken het meest terugloopt -meer 
dan andere bezigheden als boeken en 
tijdschriften lezen of videospelletjes doen. 
Volgens Price Waterhouse besteden jonge 
volwassenen tussen 18 en 35 jaar die in het 
verleden 4 uur per dag tv keken, daarvan nu 
1 uur aan "surfen op het net". 
Met name het jeugdige publiek blijkt 
interactiviteit op prijs te stellen, zo wijzen de 
gegevens omtrent tijdsbesteding en 
uitgavenpatroon uit. Volgens Arthur Andersen 
vertegenwoordigen videospelletjes bij de 
jongeren tot 16 jaar in sommige markten al bijna 
20% van hun totale bestedingen op het gebied 
van mediaproductie44. 
Veranderingen in het thuisgebruik 
Doorslaggevend voor de opkomst van nieuwe 
diensten wordt de mate waarin pc's, en dan 
vooral multimedia- en voor Internet geschikte 
uitvoeringen, ingang vinden voor thuisgebruik. 
Momenteel is in de meeste lidstaten een 
pc-penetratiegraad tot 30% normaal, maar het 
aantal multimedia-pc's is maar een fractie 
daarvan en het lnternet-gebruik in de privesfeer 
neemt zeals gezegd weliswaar gestaag toe, 
maar blijft nog steeds bescheiden. Anderzijds is 
de gemiddelde levensduur van een pc slechts 
drie jaar, wat inhoudt dat het huidige pc-bestand 
in een vrij kort tijdsbestek plaats zou kunnen 
maken voor multimediaversies een 
ontwikkeling die door de toenemende 
vertrouwdheid met de nieuwe mogelijkheden op 
het werk en op school wordt ondersteund. 
Een belangrijke verandering binnen het gezin is 
de verschuiving van gezamenlijk, in 
gezinsverband kijken naar twee of drie 
algemene tv-kanalen naar individueel kijken, 
waarbij een selectie wordt gemaakt uit het grate 
en gevarieerde aanbod waarover men 
tegenwoordig beschikt. Dit aanbod moet zelf 
weer concurreren met de producten die voor 
videorecorders en videospelcomputers warden 
aangeboden. En dat alles zal het in toenemende 
mate moeten opnernen tegen computergebruik, 
met name de on line-toepassingen. 
Zich welbewust van deze verschuivingen 
wedijveren de televisie- en computerbranche om 
de gunst van de kijker. Omroepen en tv­
fabrikanten breiden de interactieve mogelijk-
44 "He who hesitates has no audience", Jolyon 
Barker, Broadcast, 10 mei 1996. 
heden van hun diensten en producten uit. De 
hedendaagse set-top boxes voor digitale tv-
toestellen combineren al tv-en 
telecommunicatiefuncties. T elevisietoestellen 
kunnen al warden aangesloten op goedkope 
lnternet-apparatuur en dan als monitor fungeren. 
In de consumentenelektronicabranche ver­
wachten velen dat tv-toestellen met ingebouwde 
pc-functies, waaronder lnternet-toegang, al op 
korte termijn een belangrijke plaats zullen 
veroveren op de consumentenmarkt. 
Omgekeerd biedt de computerbranche al 
multimedia-pc's aan waarop ook 
televisiekanalen te bekijken zijn. Gecombineerde 
web/tv-set-top boxes bieden naar keuze 
Internet- en digitale tv-ontvangst, in combinatie 
met faciliteiten voor opslag en manipulatie van 
videobeelden. Dit opent een heel scala van 
mogelijkheden, uiteenlopend van het binnenha­
len van films tot de verzending van videoclips 
per elektronische post. 
Of de pc/tv dan wel de tv/pc deze slag om de 
kijker/gebruiker gaat winnen is in dit stadium nog 
onduidelijk, maar het staat wel vast dat de 
consumentenapparatuur van de "gemiddelde" 
kijker/gebruiker in de komende jaren er heel 
anders uit zal komen te zien. Maar tegelijkertijd 
en parallel hieraan zullen de vraag en de 
behoefte van de consument op het vlak van 
betere toegang tot informatie ook de 
mogelijkheid bieden van convergentie van de 
telecommunicatie-, media- en informatie­
technologieproducten en -diensten die gericht 
zijn op gebieden van algemeen belang, zeals 
onderwijs, gezondheid, milieu en transport. 
n.4/$.m~nva,tt1ng en vragen 
In dit hoofdstuk zijn, tegen de achtergrond van 
de informatiemaatschappij, de algemene 
politieke en economische context aan 
convergentie besproken, alsmede het scala van 
communautaire activiteiten op dit gebied. 
Verder zijn de marktontwikkelingen beschreven 
vanuit zowel aanbod- als vraagzijde, waarbij 
optimistische verwachtingen over de toekomst 
van convergentie enigszins zijn gerelativeerd 
door een realistische schets van de huidige 
consumptiepatronen en de onderscheiden 
uitgangsposities van platforms als Internet en 
publieke omroep. 
16 Vraag·2: De gevolgen van convergentie voor 
de sociaal-economische en commerciile 
verhoudlngen en de consument 
In hoofdstuk II is ingegaan op de verwachting 
dat convergentie ingrijpende gevolgen zal 
hebben voor de samenlevingt werkgelegenheid, 
groei en con9urr~nti7vetrrp~i~.: v~n het bedrijfs­
leven in ·Europa, alsookvoqt'de manier waarop 
we omgaan met de diverse diensten, informatie­
bronnen, amusementsproducten en cultuur. 
(A) Zal. convergentie een duidelijke invloed 
hebben op de werkgelegenheid en ook op 
onderwijs en opleiding in de Europese Unie? 
Hoe gaat convergentie onze manier van werken 
be·invloeden? Zal het effect ervan binnen de 
Europese Gemeenschap overal vergelijkbaar 
zijn? 
(8) Welke invloed zullen de huidige 
ontwikkelingen naar verwachting hebben op de 
sectoren telecommunicatie, media en informatie­
technologie, met name op punten als de 
economische situatie van de sectoren, het dien­
stenaanbod en de te verwachten 
dienstenleveranciers? 
(C) Welke bewijzen zijn er voor 
veranderingen binnen Europa in de manier 
waarop men op kantoor en in de privesfeer 
toegang heeft tot diensten, informatie, 
amusement en cultuur? Wat zijn de 
consequenties van de huidige penetratiegraad 
van de pc, de lnternet-aansluiting en de tv voor 
de succesvolle invoering van nieuwe diensten? 
Is er actie nodig om het nu nog beperkte gebruik 
van multimedia-pc's en Internet te stimuleren, en 
zo ja, welke? 
(D) Welke soorten OTO-projecten moeten in 
samenhang met convergentie in communautair 
verband warden gestart, gelet op de opvattingen 
die naar voren zijn gebracht in het 
Werkdocument van de Commissie over het 
Vijfde Kaderprogramma45? 
45 Op. cit. voetnoot 42. 
Er zijn reeds tekenen dat convergentie een 
belangrijke stuwende kracht is bij de huidige 
ontwikkelingen in de sectoren telecommunicatie, 
media en informatietechnologie. De 
uiteenlopende ontwikkelingen en trends 
waarvoor in de hoofdstukken I en II om reacties 
is gevraagd, kunnen in potentie de komst van de 
informatiemaatschappij in Europa in aanzienlijke 
mate bevorderen. 
Om nu op de juiste wijze op deze 
verschuivingen te kunnen reageren, is het 
belangrijk een brede discussie te starten over de 
mogelijke (reeds bestaande of potentiele) 
hindernissen op de weg naar convergentie. 
In dit derde hoofdstuk wordt gepoogd zulke 
hindernissen te identificeren en gevraagd wordt 
een mening te geven over het effect ervan. Niet 
alle beschreven belemmeringen zijn van 
regelgevende aard, zomin als alleen wijzigingen 
in de regelgeving voor alle potentiele problemen 
een oplossing kunnen bieden. Niettemin lijkt het 
zinnig om binnen het grotere kader van dit 
Groenboek aandacht te vragen voor 
uiteenlopende factoren die het proces van 
convergentie in de weg kunnen staan. 
Waar de regelgeving een drempel lijkt op te 
werpen mag niet automatisch warden 
geconcludeerd dat aanpassing van de 
regelgeving noodzakelijk is. Zeals reeds eerder 
opgemerkt is de toe passing van 
mededingingsregels een belangrijke factor in 
deze sector, en voor het tegengaan van 
drempels die convergentie in de weg staan, is de 
marktwerking veelal een effectiever instrument 
dan regelgeving. 
Op communautair niveau moeten bestaande en 
potentiele drempels beoordeeld worden in het 
licht van de fundamentele doelstellingen van het 
Verdrag, zeals de vorming van een interne 
markt, het tegengaan van concurrentiever­
valsing, de realisatie van Trans-europese 
netwerken en de verwezenlijking van een hoog 
niveau van consumentenbescherming. 
Bovendien moeten maatregelen getoetst worden 
aan specifieke in het Verdrag vastgelegde 
vrijheden, zeals de regels aangaande de vrije 
vestiging en het vrije verkeer van diensten. 
Regels die beperkingen inhouden zijn alleen 
aanvaardbaar als een doelstelling van algemeen 
belang ermee is gediend (zeals is vastgelegd in 
het EG-Verdrag en ook door het Hof van 
Justitie), en dan nog alleen als ze in verhouding 
staan tot het doel. Evenzo geldt voor elke 
17 communautaire actie (met inbegrip van acties 
bedoeld ter harmonisatie van uiteenlopende 
nation ale regels) dat ze gericht moet zijn op 
doelstellingen van algemeen belang. Ook dient 
het subsidiariteitsbeginsel te warden 
gerespecteerd. 
111.1 Bestaande hindernissen 
In de volgende paragrafen is geprobeerd de 
voornaamste bestaande en potentiele barrieres 
op de weg naar convergentie en, op termijn, de 
~erwezenlijking van de informatiemaatschappij 
in Europa te analyseren. 
Toegang tot gebruikers. De regelgevingen ten 
aanzien van de eigendom en de exploitatie van 
netwerken verschillen van sector tot sector. In 
de praktijk is er voor veel diensten weinig keuze 
in de wijze waarop ze de klant kunnen bereiken. 
Ook waar wettelijke monopolies zijn afgeschaft, 
nemen veel eigenaars van telecommunicatie- en 
kabeltelevisienetwerken nog steeds een 
dominante positie in op de route naar de klant 
als gevolg van de economische wetmatigheden 
van de abonneelijn. Als zulke schaarse 
voorzieningen warden beheerst door verticaal 
ge·integreerde partijen, bestaat kans op 
concurrentievervalsing in het dienstenaanbod. 
Door regels opge/egde beperkingen aan het 
netwerkgebruik. In enkele lidstaten (geenszins 
in alle) bestaan beperkingen ten aanzien van het 
soort diensten dat via de verschillende 
infrastructuren mag warden vervoerd. Dit kan het 
voor exploitanten lastig maken om 
overkoepelende strategieen voor pan-Europese 
markten te ontwikkelen. Verder kan het 
schaalvoordelen in de weg staan en de daaruit 
voortvloeiende hogere kosten en tarieven 
kunnen weer de opkomst van innovatieve 
diensten tegenhouden. 
Tarieven van telecommunicatiediensten. 
Hoge tarieven van telecommunicatiediensten en 
de onderliggende infrastructuur voor diensten­
transmissie kunnen een belangrijk effect hebben 
op de vraag naar diensten. Een van de veelge­
noemde redenen van het succes van Internet in 
Noord-Amerika is de ruime toepassing van een 
telefoontariefstructuur die lokale gesprekken 
bijna gratis maakt en het feit dat concurrentie 
prijsverlagend heeft gewerkt op het gebruik van 
huurlijnen46. Internet Service Providers (ISP's) 
werken hierdoor met aanzienlijk lagere kosten. 
Beschikbaarheid van inhoud. Zoals reeds in 
punt II. 1. aan de orde is geweest, heeft de 
46 Volgens een OESO-rapport uit 1997 kost 20 uur 
toegang tot Internet in Finland $38, in het Verenigd 
KonmknJk $64 en in Duitsland $74 In de VS bedragen deze 
kosten slechts $29. 
uitbreiding van de infrastructuurcapaciteit door 
technische verbeteringen en convergentie 
wellicht tot gevolg dat knelpunten verschuiven 
van transport naar inhoud, waardoor er op 
middellange termijn een tekort aan interessante 
inhoud kan ontstaan. lnhoud van goede kwaliteit 
is reeds nu een belangrijke voorwaarde voor 
succes bij zowel de analoge als de digitale 
televisie. Een aanhoudend tekort kan de 
toegang van nieuwe marktdeelnemers 
belemmeren en daarmee een ongunstig effect 
hebben op concurrentie en innovatie. 
Versplintering van de Europese markt. 
Uitbreiding van het aantal televisiestations gaat 
waarschijnlijk ten koste van het marktaandeel 
van de bestaande omroepen. De teruggang van 
het aantal kijkers kan gecompenseerd worden 
door het doelpubliek ook voorbij de 
landsgrenzen te zoeken. De ontwikkeling van 
nieuwe diensten zal verder grotendeels voor 
rekening komen van enerzijds kleine partijen die 
zich op nichemarkten richten en anderzijds grote 
ondernemingen die over omvangrijke O&O­
budgetten beschikken. In beide gevallen hebben 
de betrokken sectoren om rendabel te kunnen 
werken een groter publiek nodig dan nationale 
markten kunnen bieden. Tv-kanalen mogen als 
uitvloeisel van de richtlijn Televisie zonder 
grenzen vrijelijk grotere doelgroepen nastreven, 
maar ze worden dan al gauw geconfronteerd 
met het probleem van uiteenlopende talen en 
culturele achtergronden van hun publiek. Die 
belemmering lijkt lastiger dan de potenMle 
drempels met betrekking tot de vestiging in 
landen waar men commerci~le activiteiten wil 
gaan ontplooien. 
Onvoldoende bescherming van de 
intellectuele eigendom. lnformatieleveranciers 
zijn alleen bereid hun materiaal ter beschikking 
te stellen als hun rechten voldoende zijn 
beschermd. Uitgevers en exploitanten 
investeren alleen in innovatieve diensten als ze 
erop vertrouwen dat nieuwe manieren van 
informatie- en/of dienstenoverdracht de 
intellectuele en commerciele prestatie van hun 
eigen organisaties en die van de audiovisuele 
producenten in voldoende mate beschermen. 
Het ontbreken daarvan belemmert reeds nu de 
off line-verspreiding van elektronische inhoud, 
en in de on line-wereld zou het wellicht dezelfde 
kant kunnen uitgaan. Recente akkoorden in 
WIPO-verband hebben echter wat duidelijkheid 
gebracht in de situatie, zeals nog aan de orde 
komt in dit Groenboek. 
Gezien het feit dat de lopende communautaire 
initiatieven om de bestaande wettelijke 
bescherming op dit gebied aan te passen aan de 
digitale situatie al ver gevorderd zijn, gaat dit 
Groenboek niet in op regelgeving aangaande het 
18 auteursrecht en daarmee verwante rechten. 
Deze gespecialiseerde onderwerpen zijn uitge­
breid behandeld in het Groenboek over auteurs­
recht en naburige rechten in de informatie­
maatschappij en de mededeling die naar 
aanleiding hiervan is uitgebracht47, en de hieruit 
voortvloeiende aanpak houdt terdege rekening 
met de evolutie van de technologie in de richting 
van convergentie. 
111.2 Potentlele hlndernlssen 
Onzekerheid over de regelgeving. 
Onzekerheden op dit punt houden verband met 
de tot dusver gehanteerde sectorindelingen. Hoe 
deze worden toegepast en of ze al dan niet aan 
veranderende marktstructuren of typen diensten 
warden aangepast, is een belangrijk punt van 
overweging voor marktdeelnemers die willen 
investeren. Hoewel veel nu geldende definities 
(op zowel nationaal als communautair niveau), 
zoals die van telecommunicatie, spraaktelefonie, 
televisieomroep en informatiediensten ook in de 
toekomst gehandhaafd blijven, kan de ontwikke­
ling van diensten toch geremd worden doordat 
de scheidslijnen onvoldoende duidelijkheid 
bieden omtrent het regelgevingsstelsel dat 
ervoor geldt. 
In enkele gevallen kan het eenvoudigweg gaan 
om het risico dat regelgevende instanties in 
sommige lidstaten ondanks de bestaande defini­
ties op communautair niveau voor zowel omroep 
als telecommunicatieactiviteiten een bepaalde 
nieuwe dienst niet onder hetzelfde 
regelgevingskader laten vallen als in andere 
lidstaten48. 
Bovendien kunnen er binnen lidstaten 
hindernissen ontstaan als voor gelijksoortige 
diensten verschillende regelgevingen gelden, 
bijvoorbeeld op basis van het platform waarop 
ze worden geleverd. 
In andere gevallen kan de aard van een dienst in 
de toekomst tot gevolg hebben dat deze op 
basis van bestaande definities ender twee of 
meer regelgevingskaders valt, wat een 
onevenredig zware belasting zou kunnen 
betekenen. 
Ten slotte kunnen ook de in de hoofdstukken I 
en II beschreven technische en 
47 Respectievelijk COM (95) 383 van 19.7.1995 en 
COM(96) 568 van 20.11.1996. 
48 Een voorbeeld is Video-on-Demand, dat volgens 
de studie van Squire Sanders Dempsey ofwel wordt 
beschouwd als een telecommunicatiedienst met 
toegevoegde waarde, ofwel nog niet formeel is ingedeeld in 
een bepaalde categorie. Uitzonderingen zijn Frankrijk en het 
Verenigd Koninkrijk, waar het onder de omroep valt, en 
Duitsland, waar het onder de nieuwe categorie "telediensten" 
valt. 
marktontwikkelingen een herziening wen~elijk 
maken van de beginselen waarvan men b1J het 
vastleggen van de scheidslijnen tussen sectoren 
is uitgegaan. 
Een voorbeeld van onduidelijke regelgeving 
deed zich voor tijdens de laatste Franse 
verkiezingscampagne, toen voor de 
off line-media de regel gold dat het hun in de 
week voorafgaand aan de verkiezingsdatum 
verboden was uitkomsten van opiniepeilingen te 
publiceren, terwijl voor Internet. die regel niet 
gold. Een aantal uitgevers trok z1ch ender deze 
omstandigheden niets aan van het verbod, d~t 
immers een handicap voor de traditionele media 
vormde49. 
Diverse rege/gevende if!stanties. De ~pgave 
om voor een gegeven dienstenpakket in alle 
lidstaten de vereiste vergunningen of 
goedkeuringen te verwerven, kan gezien .~et 
grate aantal betrokken instanties voor ~art~~en 
die pan-Europees willen werken een aanz1enllJke 
kostenpost met zich brenge.~. Als 
marktdeelnemers onderworpen z11n aan 
uiteenlopende regelgevingskaders of met een 
groat aantal instanties ~e make~ hebben, kan dat 
de ontwikkeling van d1ensten m de weg staan, 
bijvoorbeeld als netwerkvergunninge~ voor 
zowel telecommunicatie- als omroepd1ensten 
vereist zijn omdat men de diensten via beide 
wegen wil aanbieden. 
Markttoegang en vergunningen. In ho~verre 
de toegang tot een markt vrij of beperkt 1s dan 
wel blijft voorbehouden aan een of enkele 
partijen met speciale rechten,. hangt mede. af ~an 
de sector. Er zijn op d1t punt du1dell1ke 
verschillen tussen telecommunicatie, media en 
informatietechnologie, waarbij voor de laatste 
sector in het algemeen geen vergunningen nodig 
zijn. 
Elk vergunningenstelsel en de door regelgeving 
bepaalde beperking van toegang tot de markt 
vormt een potenMle hinderpaal voor de 
ontwikkeling van diensten, investeringen en 
eerlijke concurrentie. Dit type regelgeving ~oet 
daarom beperkt blijven tot spec1ale, 
gerechtvaardigde gevallen. Het streve~ moet 
zijn regelgeving alleen toe te passen b1J echte 
potenti~le knelpunten, en niet evenwicht op de 
echte markt na te streven door strengere 
voorschriften op te leggen aan nu met soepele 
regels werkende sectoren. 
waar vergunningen een belangrijke factor 
blijven, blijken er aanzienlijke ~ers~hillen. t.e 
bestaan tussen de lidstaten in de t1Jd die nod1g 1s 
om een aanvraag te beoordelen, de 
"11 OESO op. cit. voetnoot 5. doorzichtigheid van de procedures, de duur van 
de vergunning en de vergoedingen daarvoor. 
Veel vergunningen in de telecommunicatie- en 
de omroepsector hebben een nationale 
geldigheid, maar andere, in het bijzonder voor 
kabeltelevisie, gelden slechts regionaal of lokaal. 
Al deze factoren, ofschoon aanvaardbaar in de 
context van de betrokken · sectoren, kunnen het 
voor organisaties lastiger of duurder maken om 
een integraal dienstenpakket te bieden, zeker 
als het ook nog grensoverschrijdend moet zijn. 
Aangezien de techniek integratie juist bevordert 
en er waarschijnlijk een groeiende vraag naar is 
van de kant van bedrijfsleven en consument, is 
hier wellicht sprake van een onevenredige 
belasting. 
Toegang tot netwerken, voorwaardelijke­
toegangssystemen en inhoud. Het verwerven 
van toegang tot de markt is in de eerste plaats 
een zaak van commercieel onderhandelen 
(binnen de algemene regels die concur­
rentievervalsing moeten tegengaan). Toch is er 
een zekere onevenwichtigheid in de huidige 
situatie met regelgeving voor bepaalde soorten 
netwerken (zoals de voorschriften ten aanzien 
· van interconnectie en open netwerken voor 
telecommunicatie) zij het niet voor de 
19 omroepinfrastructuur. Ook is er een 
regelgevingskader voor voorwaardelijke-
toegangsdiensten bij digitale televisie, maar 
weer niet voor alle soorten digitale diensten. 
Hierbij zij opgemerkt dat in het Verenigd 
Koninkrijk momenteel wordt gewerkt aan de 
ontwikkeling van een gemeenschappelijk kader 
voor voorwaardelijke-toegangssystemen voor 
alle digitale diensten. 
Marktdeelnemers die zelf de toegang tot de klant 
beheersen, bijvoorbeeld omdat ze eigenaar zijn 
van de abonneelijn of de voorwaardelijke­
toegangstechniek beheersen, kunnen de eigen 
diensten bevoorrechten boven die van hun 
concurrenten. 
Ten aanzien van de toegang tot inhoud worden 
in het algemeen normale handelsbeginselen 
gehanteerd, waarbij alleen de mededingings­
regels excessen moeten voorkomen. Een 
uitzondering hierop vormen in de lidstaten de 
rechten op bepaalde "hooggewaardeerde" 
producties, zoals nationale sportwedstrijden. 
Hiertoe voorziet de herziene richtlijn Televisie 
zonder grenzen in wederzijdse erkenning binnen 
de gehele EU van evenementen die door 
lidstaten worden gereserveerd voor kosteloze 
televisie-uitzending. 
Toewijzing van radiofrequenties en andere 
schaarse middelen. Het dienstenaanbod (en de 
ontwikkeling van echte concurrentie) is 
afhankelijk van de beschikbaarheid van 
voldoende netwerkcapaciteit, wat voor veel 
diensten toegang tot radiofrequenties betekent. 
De gelijktijdige opkomst van televisiezenders, 
mobiele multimediadiensten en spraaktoe­
passingen en het gebruik van draadloze 
technieken als onderdeel van vaste netten zal tot 
een aanzienlijke toename van de vraag leiden. 
Treden duidelijke verschillen op in de 
hoeveelheid beschikbare frequenties of de 
manier waarop ze warden toegewezen, dan 
kunnen zich gemakkelijk knelpunten voordoen, 
met consequenties voor de kostenbasis van de 
netwerkexploitatie in de verschillende sectoren 
en een daaruit voortvloeiende voorkeur voor een 
bepaalde sector. 
Verschillen in aanpak bij het verwezenlijken 
van doelste/lingen van a/gemeen belang. De 
regelgevingskaders voor elk van de bij 
convergentie betrokken sectoren bevatten 
uiteenlopende maatregelen om het algemeen 
belang veilig te stellen. Deze regels zijn 
sectorgebonden en in lijn met de communautaire 
doelstellingen op dit gebied. De Commissie acht 
het met name voor de maatschappelijke en 
regionale samenhang binnen de Gemeenschap 
van groat belang dat er voldoende aandacht blijft 
voor diensten in het kader van het openbaar 
belang50. De regels die in de 
telecommunicatiesector zijn ingevoerd om op 
nationaal niveau de universele-dienst veilig te 
stellen, vloeien voort uit een stelsel afspraken 
dat op communautair niveau is 
overeengekomen. Dit neemt niet weg dat de 
wijze waarop deze doelstellingen warden 
nagestreefd (veeleer dan de doelstellingen zelf) 
een potenMle belasting kunnen vormen voor de 
organisaties die verplichtingen hebben in 
verband met de uitvoering ervan. In de context 
van een grensoverschrijdend dienstenaanbod 
kunnen zich spanningen voordoen tussen de 
aanpak in verschillende lidstaten en sectoren, 
wat investeringen in en ontwikkeling van innova­
tieve diensten of netwerken in de weg zou 
kunnen staan. 
Vertrouwen in de nieuwe ontwikkelingen. Als 
de bescherming van de consument, de wettelijke 
positie van elektronische transacties of 
gegevensbestanden en de persoonlijke 
levenssfeer van sector tot sector uiteenlopen, 
kan dit leiden tot een gebrek aan vertrouwen bij 
de gebruiker, wat de ontwikkeling van 
geconvergeerde diensten kan belemmeren. 
Ontbreken van standaarden die voor 
interoperabiliteit en interconnectie, van 
convergerende netten nodig zijn. Het doel dat 
elke gebruiker met elke andere gebruiker kan 
50 Zie COM(96) 443. 
20 communiceren, zal niet warden bereikt zolang 
de marktwerking niet in staat is goed met elkaar 
te koppelen producten en diensten te leveren. 
Merkgebonden standaarden van dominante 
marktdeelnemers zouden de interoperabiliteit 
kunnen beperken. 
lll.3Vraag 
Vraag 3::,Hindernissen op de weg naar 
ccmverge11tie, 
In hoofdstuk Ill is iryg~~a~. op. zowel bestaande 
ats potentiele hin~ernt~sen, bp >ae weg naar 
convergentie. . 
Wat is naar verwachting het effect van de 
aangegeven belemmeringen en zijn er andere 
drempels of factoren die een belangrijke invloed 
kunnen hebben op het convergentieproces in 
Europa? 
In dit hoofdstuk wordt gekeken welke gevolgen 
de hiervoor genoemde belemmeringen hebben. 
Oaartoe wordt eerst ingegaan op de vraag of 
bepaalde kenmerken van de convergentie 
nieuwe, specifieke regelgevingsoplossingen 
vergen. 
In punt V.2 warden mogelijke benaderingen 
aangegeven ten aanzien van belangrijke 
regelgevingsaspecten. Punt IV.3 gaat nader in 
op het verwezenlijken van doelstellingen van 
algemeen belang en in punt IV.4 warden 
mogelijkheden voor een toekomstig 
regelgevingsmodel onderzocht. Het hoofdstuk 
wordt afgesloten met een overzicht van 
relevante internationale kwesties. 
IV~ 1 KiittP~!Jten in de bestaande 
.,~~g~~mtYJJ1gskaders · 
Hieronder warden gebieden besproken waar 
convergentie tot problemen binnen de 
bestaande regelgevingskaders kan voeren. Het 
gaat hierbij zowel om de inhoud van de 
regelgeving als om de praktische 
tenuitvoerlegging ervan. In de punten IV.3. tot en 
met IV.5. wordt ingegaan op mogelijke 
oplossingen voor deze punten. 
De rol van regelgeving 
Regelgeving is geen doel op zich maar slechts 
een hulpmiddel, naast het gebruik van de 
marktwerking, om uiteenlopende sociale, 
economische en algemene beleidsdoelstellingen 
te bereiken, zoals die welke in hoofdstuk II aan 
de orde kwamen. Dit is reeds vastgelegd in de 
mededeling van de Commissie over elektro­
nische handel, waarin het beginsel "geen 
rege/geving omwille van de rege/geving"51 is 
voorgesteld. Dit uitgangspunt geldt voor alle 
terreinen van convergentie. De fundamentele 
doelstellingen die ten grondslag liggen aan de 
regelgeving in de lidstaten, warden door 
convergentie niet ondergraven. Deze 
doelstellingen zijn van uiteenlopende aard en 
vele ervan hebben betrekking op behoeften van 
bepaalde sectoren, maar ze betreffen ook 
nationale taken als het bevorderen van de 
economie, het bedrijfsleven, het algemeen 
belang en de bescherming van de consument. 
51 Op. cit. De drie andere beginselen die in deze 
mededeling uiteen worden gezet, zijn ook van belang in de 
context van convergentie. Die beginselen zijn dat elke 
regelgeving moet zijn gebaseerd op de vrijheden van de 
interne markt, dat deze rekening moet houden met de 
realiteit van het bedrijfsleven en dat deze daadwerkelijk en 
efficient moet tegemoetkomen aan doelstellingen van 
algemeen belang. 
21 Op communautair niveau zijn deze aspecten 
terug te vinden in de bepalingen en 
doelstellingen van het EG-Verdrag. 
Dit neemt echter niet weg dat de (hieronder 
nader besproken) aard en eigenschappen van 
convergentie, en ook de wens van het 
bedrijfsleven dat de regelgeving beperkt blijft en 
gericht wordt op goed gedefinieerde doelen, 
voor de overheid op zowel nationaal als 
Europees niveau aanleiding moeten zijn om de 
rol en het gewicht van de regelgeving in de 
convergerende situatie opnieuw te bezien. Orie 
essentiele punten verdienen hierbij speciale 
aandacht: 
• De ro/ van de marktwerking. Sommige critici 
wijzen vooral op de wenselijkheid om voor 
het bereiken van de doelstellingen meer te 
vertrouwen op de marktwerking en minder op 
regels. Zij menen dat deze benadering ook in 
lijn is met de in de meeste lidstaten gevolgde 
aanpak van de universele-dienstverplichting 
op telecommunicatiegebied en met de manier 
waarop het bedrijfsleven in de 
informatietechnologie- en de omroepsector 
samenwerkt bij de ontwikkeling van 
standaarden voor interoperabiliteit en 
programmatuur. Anderen echter betwijfelen 
of de marktwerking wel goede voorafgaande 
garanties voor de consument kan bieden en 
zien een belangrijke taak voor regelgeving bij 
het veiligstellen van het openbaar belang. 
• Evenwicht tussen sectorspecifieke 
regelgeving en mededingingsregels. Een 
tweede essentieel punt betreft het evenwicht 
tussen mededingingsregels en sector­
specifieke regelgeving, waarbij velen pleiten 
voor toepassing van de mededingingsregels 
op individuele gevallen in de geconvergeerde 
situatie, in plaats van verdere uitwerking van 
omvangrijke regelgeving. 
• Zoeken naar werkbare oplossingen. Wanneer 
de regelgeving eenmaal haar beslag heeft 
gekregen, moet ze ook te handhaven zijn en 
niet achter de feiten aanlopen. Het 
wereldomspannende karakter van Internet en 
door satellieten gerelayeerde diensten geven 
al een indicatie van de potentiele problemen 
bij de handhaving van de nationale regels 
van een lidstaat, terwijl het tempo van de 
ontwikkelingen in diensten en producten, uit 
te drukken in maanden en weken, eenieder 
die voor een gegeven situatie een oplossing 
in de vorm van wetgeving wil zoeken, voor 
niet mis te verstane problemen stelt. 
Oplossingen van dit type warden op 
communautair niveau eerder in maanden en 
jaren gemeten. 
De eis van een consequente regelgeving 
Een hoofdkenmerk van een geconvergeerde 
omgeving is dat elk netwerk kan dienen om een 
veel ruimer scala aan diensten door te g~v~n 
dan nu het geval is. Het feit dat de transm1ss~e 
van verschillende diensten over Mn net of via 
een dienstenplatform plaatsvindt, houdt niet in 
dat zulke diensten daarom van hetzelfde type 
zijn, noch dat de doelstellingen van . algemeen 
belang in zulke gevallen automat1sch door 
eenzelfde regelgeving beschermd moeten 
warden. 
Een film, een lied, een spoorwegdienstregeling 
en een telefoongesprek kunnen bijvoorbeeld 
allemaal in digitale vorm warden overgedrag_en, 
maar dat betekent geenszins dat de gebru1ker 
deze als eenzelfde soort diensten beschouwt. In 
lijn hiermee zullen de regelgevingen die e~oor 
gelden ook in de toekomst wel aangepast bltJven 
aan de specifieke kenmerken van zulke 
verschillende diensten, al zouden de algemene 
uitgangspunten wel vergelijkbaar kunnen zijn. 
Zoals in hoofdstuk Ill al aan de orde kwam, zou 
een ongelijke behandeling van gelij~soortige 
diensten, met name als zij gebaseerd 1s op de 
voor de doorgifte gebruikte techniek, tot gevolg 
kunnen hebben dat de regelgeving tot 
concurrentievervalsing leidt, investeringen en de 
ontwikkeling van nieuwe diensten belemm~rt. 
Het voorbeeld van regelgeving met betrekking 
tot opinie-onderzoeken bij de Franse 
verkiezingen is al genoemd. ~en_ ander 
voorbeeld zien we in de telecommurncat1esector, 
waar de regelgeving wel het recht op 
interconnectie geeft aan een organisatie die een 
openbaar telefoonnet verzorgt, ma~r niet aan _de 
exploitant van een omroep. Kopp~ling_ van be1de 
netwerken kan in dit soort s1tuat1es vooral 
belangrijk zijn voor diensten die o~roepka~alen 
gebruiken om het grote publiek informat1e en 
diensten te leveren, maar voor de 
"terugkoppeling" op het telecommunicatienet zijn 
aangewezen. 
Bij de analyse van de verschillen die op dit punt 
zowel tussen de sectoren als tussen de lidstaten 
bestaan, zou op communautair niveau zeker _de 
vraag gesteld moeten warden of de handhaving 
van die verschillen niet indruist tegen de 
doelstellingen van algemeen belang als 
vastgesteld in het Verdrag en door het Hof van 
Justitie en of de bestaande regelgeving 
evenredig is met de beoogde doelen. Als het 
antwoord op een van deze vragen negatief zou 
zijn, zou de betrokken regelgeving ku~~en 
worden aangevochten voor het Hof van Just1t1e. 
Waar de hindernissen het gevolg zijn van 
maatregelen die volledig in lijn zijn met het 
Verdrag en waar het niet mogelijk is om de 
22 beginselen van wederzijdse erkenning toe te 
passen, zouden maatregelen van de 
Gemeenschap (bijvoorbeeld harmonisatie­
wetgeving) gerechtvaardigd kunnen zijn. 
Rekening houden met mondialisering 
Mondialisering van diensten is een fundamenteel 
kenmerk van de nieuwe situatie. We kennen dit 
aspect van satelliettelevisie, maar het meest 
karakteristieke voorbeeld is toch wel Internet. Bij 
Internet is het als gevolg van de structuur en het 
mondiale karakter van dit platform mogelijk dat 
het niet lukt bestaande nationale regelgeving toe 
te passen. 
In de nieuwe mondiale omgeving kan de manier 
waarop in verschillende regio's netwerken en 
diensten warden gereguleerd, aanzienlijke 
invloed hebben op de investeringen in die 
gebieden. Een te strenge of een 
tekortschietende regelgeving zou kunnen leiden 
tot de verplaatsing van economische activiteiten 
naar andere delen van de wereld, met negatieve 
gevolgen voor de ontwikkeling van de 
informatiemaatschappij in het eerdere vesti­
gingsgebied. 
Regelgeving niet langer baseren op 
schaarste van middelen 
Convergentie kan de bestaande regelgeving, 
zeker waar het het vergunningenstelsel voor 
netwerken en de toewijzing van middelen betreft, 
voor problemen stellen als de regels gebaseerd 
zijn op schaarste aan middelen, bijvoorbeeld 
radiofrequenties en bepaalde soorten inhoud. 
De technische en marktontwikkelingen van de 
laatste jaren, met name de aanzienlijke 
uitbreiding van de netwerkcapaciteit, de 
mogelijkheid om inhoud en diensten via diverse 
kanalen aan te bieden, de toe name in 
concurrerende wegen naar de klant en de 
verbetering van digitale compressietechnieken, 
kunnen erop wijzen dat in een volledig digitale 
omgeving schaarste op termijn een minder 
belangrijke factor wordt, wat om een herevalu­
atie van de bestaande opzet van de regelgeving 
zou vragen. 
Het verdwijnen van schaarste in 
transmissienetwerken zal evenwel niet 
noodzakelijkerwijs gepaard gaan met een 
overeenkomstige toename van programma's of 
diensten (in het bijzonder van "premium"­
producties en diensten om het kanaal te vullen). 
Maar hoe dit ook zij, zolang de volledige 
overschakeling van de omroepsector van 
analoge naar digitale uitzendingen nog niet 
voltooid is, zal transmissiecapaciteit voorlopig 
nog wel een schaars goed blijven. 
Het onderscheid tussen openbare en 
besloten activiteiten 
Convergentie maakt het onderscheid dat in de 
regelgeving wordt gemaakt tussen openbaar en 
besloten niet minder noodzakelijk, maar kan wel 
een verschuiving van de scheidslijn tussen de 
twee tot gevolg hebben. Dit kan gevolgen 
hebben voor de mate van regelgeving voor een 
bepaalde dienst. Voorzover regels zijn opgesteld 
met het cog op het openbare, niet-besloten 
karakter van een gegeven netwerk, dienst of 
activiteit52, kan het noodzakelijk zijn deze te 
heroverwegen om vast te stellen of de 
bestaande grenzen tussen openbaar en prive in 
het licht van de technische ontwikkeling nog 
bruikbaar zijn. Nieuwe manieren om diensten te 
leveren, interactiviteit en de opkomst van 
betalingen per transactie maken het bijvoorbeeld 
niet eenvoudiger duidelijke scheidslijnen te 
trekken. 
Een ander voorbeeld uit de praktijk komt tot 
uitdrukking in de twee recente 
WIPO-overeenkomsten die onder meer 
betrekking hebben op auteursrechten. Hierin is 
duidelijk gesteld dat "openbare publicatie" voor 
wat het auteursrecht aangaat ook de situatie 
omvat waarbij een werk (bijvoorbeeld via een 
website) interactief ter beschikking wordt gesteld 
van ge·interesseerden. 
De organisatorische opzet van de 
regelgeving 
Hoe ingewikkeld, versplinterd en uiteenlopend 
de regelgevingsstructuren van de bij 
convergentie betrokken sectoren zijn, is in 
punt 111.2. toegelicht. Waar het risico van 
overlappende regelgeving bestaat of waar men 
in een land, dan wel van land tot land met 
verschillende regelgevende instanties te maken 
heeft, mogen we van marktdeelnemers een 
vraag om harmonisatie van de bestaande 
organisatorische opzet verwachten om nodeloze 
administratieve drempels weg te nemen. Een 
organisatie bijvoorbeeld die verscheidene 
diensten over hetzelfde net wil aanbieden, zou 
er baat bij hebben als men per lidstaat met maar 
een voor het netwerk bevoegde regelgevende 
instantie hoeft te werken, ongeacht de diensten 
die over dat net worden getransporteerd. 
52 Een voorbeeld op het gebied van telecom­
municatie is dat openbare telecom-municatienetwerken 
onderworpen kunnen zijn aan voorwaarden die zowel te 
maken hebben met doelstellingen van algemeen belang als 
met technische vereisten, terwijl voor particuliere netwerken 
alleen technische vereisten gelden. In de omroepsector is in 
de definitie van omroep voor het classificeren van de 
diensten die binnen het omroepbestel vallen, in een aantal 
lidstaten specifiek het element van transport naar het publiek 
opgenomen. 
23 Vraag 4: Het effect van convergentie op de 
bestaande regelgeving 
In punt IV.1 is nagegaan van hoeveel betekenis 
een goede balans tussen regelgeving, 
mededingingsregels en marktwerking is voor de 
nieuwe ontwikkelingen. Verder is bezien welke 
invloed he~<~nver~entiepr~es .ka11 hebben op 
de .· uitgangspunten\• van de bestaande 
regelgeving voor de sectoren telecommunicatie, 
media en informatietechnologie. 
(A) Vereisen de huidige ontwikkelingen 
meer of minder regelgeving in de bij 
convergentie betrokken sectoren, meer of 
minder vertrouwen in de mededingingsregels, 
meer of minder vertrouwen in de marktwerking 
om de in de voorgaande hoofdstukken 
genoemde doelstellingen te bereiken? 
(8) Vereist convergentie aanpassing van de 
uitgangspunten waarop de bestaande 
regelgeving in de sectoren telecommunicatie, 
media en informatietechnologie berust en zo ja, 
in welke mate is dat het geval? 
IV.2 Aanpak van de hindernlssen In de 
regelgevlog 
Het volgende deel gaat in op een zevental brede 
terreinen waar de regelgeving tot potentiele 
knelpunten kan leiden: 
• definities 
• toegang tot de markt en vergunningen 
• toegang tot netwerken, tot voorwaardelijke­
toegangssystemen en tot inhoud 
• verdeling van frequenties 
• normen 
• prijsstelling 
• bescherming van de individuele consument. 
Een aantal kwesties die op dit moment 
onderwerp zijn van afzonderlijke initiatieven 
binnen de Commissie, warden hier buiten 
beschouwing gelaten. Hieronder vallen 
onderwerpen als de eigendom van media­
organen, digitale handtekeningen, encryptie en, 
zeals hierboven al genoemd, intellectuele­
eigendoms-, auteurs-en aanverwante rechten. 
IV.2.1 Zijn nieuwe definities nodig? 
De huidige definities bepalen de scheidslijnen 
tussen gebieden waarvoor de verschillende 
sectorale regelgevingen gelden en de diverse 
regelgevende instanties bevoegd zijn. 
Regelgeving kan onafhankelijk zijn van de 
toegepaste techniek, zoals in de omroepsector 
(en meer en meer ook in de telecommunicatie-
sector), maar zij kan ook gekoppeld zijn aan de 
techniek die voor het dienstenaanbod wordt 
gebruikt. Tevens zijn er gebieden die wel en die 
niet aan regelgeving zijn onderworpen 
Het convergentieproces maakt scherpe grenzen 
niet overbodig, maar onzekerheid over de 
voorschriften die gelden voor bepaalde 
activiteiten of onderling verschillende 
scheidslijnen op nationaal niveau kunnen wel de 
investeringen en het dienstenaanbod in de weg 
staan. Het feit dat verschillende diensten via 
eenzelfde net kunnen warden doorgegeven, 
betekent overigens op zichzelf nog niet dat deze 
tot een en dezelfde dienst vergroeien. 
In het licht van de in het voorgaande beschreven 
potentiele knelpunten dienen de huidige 
definities in de regelgeving (en de wijze waarop 
ze door de regelgevende instanties worden 
gehanteerd) onderzocht te warden om te zien of 
ze: 
• in overeenstemming zijn met de technische 
ontwikkelingen; 
• ertoe leiden dat dezelfde dienst onder meer 
dan een regelgevingsstelsel valt, en indien 
dat het geval is, of dat gerechtvaardigd is; 
• tot discriminatie leiden doordat gelijksoortige 
netwerken of diensten niet onder dezelfde 
regelgeving vallen. 
In een aantal lidstaten zijn reeds bepaalde 
nieuwe activiteitencategorieen gedefinieerd. In 
Duitsland zijn de nieuwe begrippen 
"telediensten" en "mediadiensten" ingevoerd, 
waarbij niet meer de onderliggende techniek 
maar de aard van de activiteit bepalend is. De 
Franse wetgeving voor de audiovisuele sector 
gaat eveneens veeleer uit van het type dienst 
dan van het gebruikte platform. 
Mogelijke opties 
Een optie is te blijven werken met de bestaande 
definities, omdat ze voor de meeste diensten 
bruikbaar blijven en waar nodig de beginselen 
die ten grondslag liggen aan de bestaande 
regelgeving, uit te breiden en deze op een 
aangepaste manier toe te passen, zodat 
rekening wordt gehouden met de specifieke 
kenmerken van de "nieuwe"diensten. 
Een tweede mogelijkheid is een speciale 
categorie "nieuwe" diensten in te voeren, naast 
de reeds bestaande gebieden. 
Een derde mogelijkheid is de definities die nu in 
de telecommunicatie- en/of omroepsector 
gelden, aan te passen aan de nieuwe trends en 
ontwikkelingen. 
24 IV.2.2 Markttoegang en vergunningen 
In hoofdstuk Ill kwam een aantal potentiele 
hindernissen aan de orde dat samenhangt met 
het effect van verschillen in toegang tot de 
markt, vergunningenstelsels en 
bedrijfsomstandigheden binnen de bij 
convergentie betrokken sectoren. Een aantal 
daarmee verbonden vragen wordt hieronder 
bezien. 
Toegang tot de markt 
Oat een lidstaat bepaalde partijen bijzondere of 
uitsluitende rechten toekent, is niet strijdig met 
de regels van het Verdrag, mits zulke rechten 
ertoe dienen dat de partij in kwestie een taak 
van algemeen economisch belang verzorgt en 
ze in verhouding staan tot het te bereiken doel. 
In die situatie is wel een beperking van de 
concurrentie of een belemmering van het vrije 
verkeer van diensten te verdedigen. 
In dit verband zijn sommigen van mening dat als 
elke infrastructuur in potentie elke dienst kan 
doorgeven, het de taak van de overheid is erop 
toe te zien dat regelgeving die situatie niet in de 
weg staat. In hun visie komt het toestaan van 
kunstmatige beperkingen op het gebruik van 
netwerken of het handhaven van monopolies 
terwijl andere delen van de geconvergeerde 
omgeving geheel open staan voor concurrentie, 
neer op ongerechtvaardigde discriminatie. 
Bovendien kunnen gebruikers erdoor warden 
buitengesloten van innovatieve diensten en 
druist deze benadering volgens hen in tegen 
eerder in dit Groenboek beschreven technische 
en marktontwikkelingen. 
Beperkingen kunnen van allerlei aard zijn: 
(i) verlening van uitsluitende of bijzondere 
rechten op netwerken of diensten aan een of 
enkele bedrijven kan andere partijen 
verhinderen dezelfde diensten te leveren; 
(ii) beperking van het dienstenaanbod dat via 
een gegeven net mag worden doorgegeven 
(bijvoorbeeld een telecommunicatie­
exploitant niet toestaan het eigen net voor 
amsementsdiensten te gebruiken); 
(iii)voorschrijven dat bepaalde diensten 
(bijvoorbeeld publieke-omroepkanalen) 
moeten word en doorgegeven, waardoor de 
mogelijkheden van andere diensten warden 
beperkt. 
Anderen menen dat het toekennen van 
bijzondere rechten en het beperken van 
netgebruik tot bepaalde activiteiten belangrijke 
hulpmiddelen zijn om investeringen te 
bevorderen. 
Weer anderen stellen dat beperkingen van dit 
type vooral nut hebben als de concurrentie nog 
in een pril stadium verkeert of wanneer een 
bepaalde marktdeelnemer een zeer sterke 
positie inneemt (bijvoorbeeld een belangrijk 
netwerk of veelgevraagde inhoud controleert). In 
die gevallen kunnen speciale maatregelen 
ervoor zorgen dat potentiele concurrenten niet 
warden gediscrimineerd of dat er voldoende 
kansen voor hen zijn om de markt op te gaan. 
Volgens deze redenering kunnen passende 
maatregelen de vorm krijgen van een 
verplichting tot gescheiden boekhoudingen, 
doorzichtigheid van boekhoudingen, structurele 
opsplitsing of zelfs een compleet verbod op 
bepaalde combinaties van commerciele activi­
teiten. 
Vergunningen 
Voor veel activiteiten op het gebied van 
computers en informatica zijn geen 
vergunningen nodig en waarschijnlijk komt daar 
ook in de toekomst geen verandering in. De 
Commissie ziet daar in elk geval geen reden toe, 
mits op adequate wijze wordt voorzien in de 
bescherming van intellectuele­
eigendomsrechten. 
Tegelijkertijd blijft een vergunningenstelsel 
waarschijnlijk een essenMle factor bij de 
regelgeving, die overheden in staat stelt grip te 
houden op hun nationale markten, in het 
bijzonder met betrekking tot de levering van 
telecommunicatie- en omroepnetwerken en 
-diensten. 
Elke beoordeling van de gerechtvaardigdheid en 
het nut van een vergunningenstelsel meet in de 
eerste plaats geschieden binnen de context van 
de sector waarop de vergunningen betrekking 
hebben. Uit de verschillende in hoofdstuk Ill 
beschreven potentiele belemmeringen als 
gevolg van een vergunningenstelsel kan echter 
wel warden geconcludeerd dat deze kwestie 
mogelijk nader zal moeten warden onderzocht in 
het licht van de technische en markt­
ontwikkelingen. 
Er zijn critici die stellen dat het vergemakkelijken 
van de toegang tot de markt een hoofddoel moet 
zijn en dat minder zware verplichtingen, 
evenwichtig toegepast over het hele 
convergerende veld, daartoe bijdragen. Zij 
wijzen daarbij op voorbeelden uit sectoren als 
informatietechnologie, Internet en 
on line-uitgevers, waar de algemene, voor het 
hele bedrijfsleven geldende wetten aangaande 
mededinging en consumentenbescherming 
worden aangevuld door een vorm van 
zelfregulering (onder meer met betrekking tot 
schadelijke en illegale inhoud op Internet). Tenzij 
er tot op zekere hoogte op communautair niveau 
25 wordt geco6rdineerd, is zelfregulering echter niet 
vrij van risico's voor de interne markt, want bij de 
ontwikkeling ervan bestaat meer kans op 
onderling afwijkende benaderingen. 
Overigens kan de consument, ook als 
vergunningen niet nodig zijn en de oplossing in 
zelfregulering wardt gezacht, nag altijd 
waarborgen verlangen dat zijn belangen 
voldoende beschermd zijn en dat de 
verantwoordelijkheden van dienstenleveranciers 
en exploitanten ten opzichte van de consument 
duidelijk warden vastgelegd. Cansumenten 
moeten ten volle warden betrakken bij de 
uitwerking en de taepassing van eventuele 
systemen voor zelfregulering. 
De mandiale dimensie van Internet en andere 
communicatie- en omroepdiensten is zeker van 
invloed op de manier waarop de naleving een 
vergunningenstelsel wordt gewaarborgd, want 
het is immers de vraag in hoeverre natianale 
vergunningen nog zin hebben voor activiteiten 
die ofwel binnen de landsgrenzen warden 
uitgeoefend ofwel bijvoorbeeld per satelliet op 
een regio zijn gericht. 
lnnovatie en efficiente bedrijfsvoering 
bevorderen via vergunningen. De voor afgifte 
van vergunningen verantwoordelijke instanties 
zouden afstand kunnen nemen van 
vergunningenstelsels die de innavatie en 
efficiente bedrijfsvoering belemmeren. Een 
vaorbeeld uit de telecammunicatiesector is dat 
de levering van een gegeven dienst gebonden 
zou zijn aan een bepaald platform, waardoor de 
exploitant van een kabelnet die draadloze 
systemen wil toepassen voor de abonneelijn niet 
alleen een frequentieaanvraag moet indienen 
maar ook weer een speciale vergunning nodig 
heeft. Een nieuwe opzet voor het stelsel van 
zendmachtigingen zou wel eens nodig kunnen 
zijn. In de huidige situatie hebben 
zendmachtigingen zoals die verstrekt worden 
door de bevoegde instantie binnen elke lidstaat 
in het algemeen betrekking op een kanaal. Dit 
systeem, dat is voortgekomen uit de historische 
ontwikkelingen en tradities van de 
televisieomroep, is in een nieuwe "digitale" 
situatie met veel meer kanalen wellicht aan 
herziening toe. Het verdient daarbij overweging 
bijvoorbeeld zendmachtigingen niet langer te 
verstrekken voor afzonderlijke kanalen maar 
voor een reeks van diensten (zoals een 
"satellietpakket" of een "terrestrisch 
multiplexpakket"). De Broadcasting Act die in 
1996 in het Verenigd Koninkrijk is aangenomen, 
biedt de mogelijkheid van vergunningen voor 
multiplexdiensten voor digitale terrestrische 
televisie. Dit voorbeeld is wellicht het begin van 
een trend die zou moeten warden bevorderd. 
Gemeenschappelijke uitgangspunten voor de 
toekenning van vergunningen. Zeals in 
hoofdstuk Ill is opgemerkt, kunnen verschillen in 
de voorwaarden die aan vergunningen warden 
gesteld de toegang tot de markt belemmeren en 
de voltooiing van de interne markt in de weg 
staan. Als zulke drempels zich voor blijken te 
doen, moet dat gerechtvaardigd zijn door een 
doelstelling van algemeen belang en evenredig 
zijn met het belang van die doelstelling. 
Mogelijk is de tijd aangebroken om, teneinde 
dergelijke verschillen in nationale stelsels te 
vermijden, binnen de hele Gemeenschap Mn 
set van uitgangspunten te gaan toepassen, met 
bijvoorbeeld beginselen als: 
• De instanties die vergunningen verlenen 
moeten onafhankelijk zijn van de in de sector 
actieve partijen. 
• De procedures moeten doorzichtig en niet­
discriminerend zijn, er moet binnen een vaste 
termijn besloten warden en tegen een besluit 
moet beroep aangetekend kunnen warden. 
• Kosten verbonden aan het aanvragen van 
een vergunning moeten uitsluitend 
gebaseerd zijn op de hoeveelheid werk die 
met het toekennen van de vergunning is 
gemoeid en moeten losstaan van de 
mogelijke opbrengst van de vergunning. 
• Onverminderd het voorgaande beginsel 
mogen in het geval van licenties voor 
radiofrequenties de kosten op een niveau 
warden gesteld dat een efficient gebruik van 
de toegekende middelen bevordert. 
IV.2.3 Toegang tot netwerken, 
voorwaardelijke- toegangssystemen 
eninhoud 
De vraag rijst of de regels voor vrije toegang die 
op dit moment gelden voor voorwaardelijke 
toegang voor de telecommunicatie en de digitale 
televisie-infrastructuur ook moeten warden 
toegepast op de convergerende sectoren. Ats de 
technische en marktontwikkelingen in de in 
hoofdstukken I en II aangegeven richting 
verlopen, leidt convergentie waarschijnlijk tot 
verschuivingen in de waardeketen, waarbij 
inhoudsproductie, pakketontwikkeling en 
dienstenlevering in waarde toenemen (zij het 
niet noodzakelijkerwijs als afzonderlijke bedrijfs­
activiteiten) terwijl transmissie via vaste of 
draadloze netten een schakel met een 
betrekkelijk geringe waarde wordt. Deze trend, 
die al tot enkele fusieactiviteiten heeft geleid, zal 
gepaard gaan met het streven van bestaande 
netexploitanten om hun activiteiten uit te breiden 
naar de hogere schakels in de waardeketen. 
26 Een goede positie bij de twee eindpunten van 
het transmissienetwerk ( dat wil zeggen de 
aflevering van de dienst bij de telefoon, de 
computer of het televisietoestel van de gebruiker 
en de toegang tot het net waarover de dienst of 
de inhoud wordt aangeboden) wordt hierbij van 
cruciaal belang. 
In het algemeen warden de condities waaronder 
toegang tot netten, voorwaardelijke­
toegangssystemen en bepaalde inhoud wordt 
verleend, bepaald door onderhandelingen 
tussen de betrokken marktdeelnemers. De 
mededingingsregels zullen een belangrijke rol 
blijven spelen bij het oplossen van problemen 
die zich hier kunnen voordoen. 
Op dit punt rijst de vraag welke rol er, naast de 
algemene bepalingen van het Verdrag ter 
bevordering van eerlijke concurrentie en vrij 
verkeer van diensten, op communautair niveau 
is weggelegd voor sectorspecifieke regelgeving. 
Er is inrniddels EG-wetgeving die commerciele 
overeenkomsten voor de interconnectie en 
interoperabiliteit van telecommunicatiediensten 
en -netwerken ondersteunt. Ook is er wetgeving 
met betrekking tot digitale televisie, vooral ten 
aanzien van de toegang van derden tot 
voorwaardelijke-toegang ssysteme n53. 
Op de markt die ontstaat, zijn de spelers van 
zeer uiteenlopende omvang, waaronder sterke 
verticaal ge·integreerde exploitanten uit de 
telecommunicatie-, audiovisuele (voornamelijk 
omroep-) en informaticasectoren die over 
omvangrijke financiele middelen en gerichte 
deskundigheid beschikken. Hier zouden zich 
daardoor sectoroverstijgende problemen kunnen 
voordoen op punten als de "koppelverkoop" van 
inhoud en diensten of van netwerkcapaciteit en 
diensten, prijsdumping, kruissubsidiering van 
diensten of apparatuur en een 
voorkeursbehandeling van eigen activiteiten. 
Verder brengt de dominante positie van de 
huidige exploitanten in de sectoren 
telecommunicatie en kabelomroep op het punt 
van huisaansluitingen mee dat zij in de komende 
jaren de controle hebben over de toegang tot de 
gebruiker. Dit geldt overigens niet alleen voor de 
gewone abonneelijnen maar ook voor de 
aansluiting op voorwaardelijke-toegangs- en 
navigatiesystemen. 
Netwerktoegang 
Zoals hierboven al aan de orde kwam, wordt de 
toegang tot netwerken en tot inhoud in het 
algemeen bepaald door commerciele 
53 Richtlijn 95/47/EG inzake het gebruik van normen voor 
het uitzenden van televisiesignalen. PB L 281/51, 
23.11.1995. 
overeenkomsten, waarbij eventueel de 
mededingingsregels een rel kunnen spelen. Op 
sommige terreinen evenwel is binnen de 
bestaande regelgevingskaders plaats ingeruimd 
voor speciale regels die het commerciele proces 
in goede banen helpen leiden. 
In de telecommunicatiesector waarborgt het 
kader voor interconnectie dat gebruikers met 
elke willekeurige andere gebruiker in contact 
kunnen treden, en dat dienstenaanbieders op 
eerlijke, niet-discriminerende en evenredige 
voorwaarden toegang hebben tot de gebruikers. 
Verder hebben de nationale regelgevende 
instanties voor telecommunicatie de 
bevoegdheid tussenbeide te komen ingeval van 
meningsverschil\en, terwijl er ook een aantal 
waarborgen zijn voor grotere doorzichtigheid en 
niet-discriminerend gedrag. 
Zeals in hoofdstuk 111 is opgemerkt, kan het feit 
dat voor een type infrastructuur wel een open 
kader geldt maar voor andere niet, tot 
belemmeringen leiden en investeringen negatief 
be·invloeden, vooral als de convergentie van 
technologieen zich na verloop van tijd uitbreidt 
naar de bedrijfstakken, markten en diensten. In 
de context van een mogelijke convergentie kan 
men zich daarom afvragen of het aanbeveling 
verdient het principe van vrije toegang van de 
telecommunicatiesector ook te gaan toepassen 
op andere netten of dat er mogelijk andere 
beginselen kunnen warden uitgewerkt. 
Ook binnen de telecommunicatiesector wordt 
men geconfronteerd met een aantal vragen die 
verband houden met de voorwaarden waarop 
leveranciers van lnternet-toegang zelf toegang 
krijgen tot de bestaande vaste en mobiele 
netten. Een vraag is of ze dezelfde 
interconnectierechten krijgen als andere partijen, 
een tweede is of ze toegang moeten krijgen tot 
afzonderlijke onderdelen van het 
dienstenaanbod, een derde is of zulke ISP's ook 
een deel van de telecommunicatieverplich­
tingen moeten dragen, aangezien ze immers zelf 
een reeks telecommunicatiediensten 
aanbieden54. 
De toegang tot voorwaardelijke-
toegangssystemen kan in dit verband 
belangrijker worden dan het beheersen van de 
verbinding die naar zo'n voorwaardelijke 
toegang voert. 
54 Zie voor een nadere bespreking het OESO-rapport, op. 
cit. voetnoot 5. Een aantal van de kwesties in verband 
met de levering van telefoniediensten via Internet komt 
ook aan de orde in de mededeling die de Commissie 
binnenkort uit hoofde van Richtlijn 90/388/EG zal 
uitbrengen over de status van lnternet-telefonie. 
27 Ook de communautaire aanpak op tele­
communicatiegebied schrijft geen totale 
ontkoppeling van de abonneelijn voor -of een 
structurele scheiding van de ermee verbonden 
infrastructuur -en de levering van diensten via 
dit net. Dit betekent niet dat er geen passende 
waarborgen of eisen kunnen worden ingevoerd 
uit hoofde van de mededingingsregels. 
Ontkoppeling van het aansluitnet van 
transmissienetwerken is in veel opzichten een 
complexe materie, die nauw samenhangt met 
het totale concurrentieniveau op de markt, de 
beschikbaarheid van levensvatbare alternatieve 
distributiekanalen en het startpunt van de 
concurrentie op de betrokken markt. Sommigen 
zijn van mening dat ontkoppeling op langere 
termijn niet in het belang van de gebruiker hoeft 
te zijn, omdat daarmee de commerciele 
stimulans voor andere parti1en om nieuwe 
draadloze of draadaansluitingen op te zetten 
wegvalt. 
Voorwaardelijke-toegangssystemen 
Voorwaardelijke-toegangssystemen zijn de 
technische middelen die leveranciers van inhoud 
en diensten in staat stellen hun investeringen 
terug te verdienen, hetzij via abonnements­
gelden, hetzij via tarieven voor individueel 
gebruik. De richtlijn Televisienormen biedt een 
regelgevingskader voor de voorwaardelijke 
toegang tot digitale televisiediensten. Uitgangs­
punt daarbij is dat degenen die dergelijke 
systemen exploiteren, verplicht zijn 
omroeporganisaties hun technische 
dienstverlening aan te bieden tegen eerlijke, 
redelijke voorwaarden en zonder discriminatie. 
De richtlijn houdt terdege rekening met het feit 
dat deze nieuwe bedrijfstak momenteel nog in 
een aanloopfase verkeert. De voorwaarden die 
in dit stadium gelden zijn licht genoeg om 
innovatie en investering op dit, zowel technisch 
als commercieel snel evoluerende, gebied 
aantrekkelijk te maken, zonder dat daarbij 
eerlijke concurrentie en het belang van de 
consument uit het oog worden verloren. De 
Commissie is verontrust over het tempo 
waarmee deze richtlijn in de lidstaten wordt 
omgezet in nationale wetgeving. Zij maakt actief 
gebruik van de bevoegdheden die het Verdrag 
haar geeft om te zorgen dat de omzetting tijdig 
en op de juiste wijze plaatsvindt. Waar de 
omzetting op onjuiste wijze heeft 
plaatsgevonden, is de Commissie krachtig 
opgetreden om te zorgen dat het Verdrag wordt 
nageleefd. 
Navigatiesystemen zijn opgekomen om 
gebruikers te ondersteunen bij het benutten van 
het steeds grotere en gevarieerdere aanbod aan 
informatie en diensten in de informatie­
maatschappij. Voorbeelden ervan zijn browsers 
(als Netscape, Microsoft Explorer}, 
zoekmachines (Altavista, Yahoo, enz.) en 
elektronische programmagidsen (EPG's). 
In het huidige stadium is er sprake van twee 
marktsegmenten: aan de ene kant browsers en 
zoekmachines voor het doorbladeren van 
webpagina's op Internet en aan de andere kant 
EPG's, de elektronische zappers van de 
toekomst die de kijker de weg wijzen in het 
enorme woud van digitale-tv-programma's en 
-kanalen. Velen menen dat deze nieuwe manier 
om programma's te kiezen het einde zal 
betekenen van de hedendaagse opzet met een 
aantal kanalen, die vervangen warden door 
grate koepelaanbieders met a la carte-mogelijk­
heden voor de gebruiker. 
Browsers en zoekmachines werken in wezen 
onafhankelijk: ze kunnen het hele Internet­
spectrum afzoeken zonder gebonden te zijn aan 
bepaalde bronnen van informatie of aan een 
bepaald type programmatuur of apparatuur. De 
laatste tijd bestaan er echter bedenkingen over 
het feit dat browsers in combinatie met andere 
programmatuur warden verkocht of daar zelfs 
een integraal onderdeel van vormen, wat tot 
concurrentievervalsing kan leiden. 
Het succes van systemen voor voorwaardelijke 
toegang en navigatiesystemen is afhankelijk van 
de medewerking van marktdeelnemers in 
verschillende delen van de waardeketen. Dit 
geeft aanleiding tot het schrikbeeld van een 
poortwachtersrol waarvan, vooral door verticaal 
ge·integreerde marktdeelnemers, misbruik zou 
kunnen warden gemaakt om te verhinderen dat 
anderen toegang krijgen tot de markt. Er moet 
warden overwogen de beginselen die al op 
digitale televisie warden toegepast teneinde te 
voorkomen dat nieuwkomers op de markt buiten 
de deur warden gehouden, ook te hanteren voor 
dit soort systemen. 
EPG's zijn, in tegenstelling tot browsers, 
gekoppeld aan de informatiesystemen waartoe 
ze toegang bieden. Ze gaan de weg op van 
ondersteunende apparatuur bij bepaalde 
pakketten van televisieprogramma's en 
combinaties van televisie en interactieve 
diensten. Uitermate belangrijk is hierbij de vraag 
in hoeverre en op welke wijze aanbiedingen en 
programma's van derden warden meegenomen 
in de selectie. 55 Exclusieve overeenkomsten die 
bepaalde EPG's koppelen aan bepaalde 
dienstenpakketten kunnen een probleem gaan 
55 Soortgelijke problemen zijn reeds onderzocht in het 
kader van de Europese mededingingsregels, met name 
met betrekking tot geautomatiseerde boekingssystemen 
in de luchtvaart. Hiervoor gelden de Verordeningen van 
de Raad 2299/89 en 3089/93, herzien in COM(97) 246 
def., Brussel, 9.7.1997. 
28 vormen. In dat geval is een regelgeving vereist 
die ervoor zorgt dat alle aanbieders volgens 
eerlijke, transparante en niet-discriminerende 
regels warden behandeld. 
Een nieuwe ontwikkeling voor de eindapparatuur 
bij de consument thuis is de API (Application 
Programming Interface}, in het eindapparaat 
ingebouwde programmatuur (te vergelijken met 
het besturingssysteem van een pc) die dient om 
interactieve toepassingen waaronder EPG's via 
dat eindapparaat mogelijk te maken. De API is 
tevens een gestandaardiseerde interface voor 
door derden te ontwikkelen applicaties. De pc­
industrie dankt haar succes in hoge mate aan de 
rol van APl's die als de facto standaard fungeren 
en gespecialiseerde bedrijven in staat hebben 
gesteld een breed seal a van 
toepassingsprogramma's te ontwikkelen. 
Momenteel is er in Europa een aantal 
verschillende APl's in gebruik in set-top boxes 
voor tv, wat het risico van versnippering van de 
markt met zich brengt en interoperabiliteit in de 
weg staat. Bovendien verhoogt de toepassing 
van merkgebonden APl's in combinatie met 
EPG's en voorwaardelijke-toegangssystemen 
het risico van misbruik door exploitanten die de 
toegang tot diensten beheersen. 
De marktintroductie van digitale televisie vindt 
plaats in een klimaat van snelle technologische 
verandering, waarvan nog onduidelijk is waartoe 
deze uiteindelijk zal leiden. De ingezonden 
reacties over deze kwestie zouden de 
Commissie kunnen helpen te beoordelen of de 
richtlijn over televisienormen toereikend is met 
het oog op deze technologische veranderingen 
en de gevolgen ervan voor de markt. 
Toegang tot inhoud 
Over het algemeen zijn afspraken tussen 
leveranciers van inhoud, houders van rechten en 
transporteurs van inhoud zaken die warden 
vastgelegd in commerciele overeenkomsten. Als 
er sprake is van exclusiviteit, kan de naleving 
van de mededingingsregels in gevaar komen. 
Exclusieve overeenkomsten tussen leveranciers 
van inhoud en transporteurs van inhoud kunnen 
de keuzemogelijkheid van de consument 
beperken doordat concurrenten buitengesloten 
word en, vooral zolang er nog geen 
daadwerkelijke concurrentie is bij de levering 
van transportkanalen naar de gebruiker. 
Rechten op belangrijke inhoud, zeals grate 
sportevenementen, geven marktdeelnemers 
grate commerciele macht. 
De inhoudsindustrie is in hoge mate 
aangewezen op schaalvoordelen, die in het 
algemeen warden behaald door een zeer 
zorgvuldige selectie van de distributiekanalen 
(bijvoorbeeld eerst bioscoop, dan verhuur van 
videobanden, verkoop van videobanden, pay­
per-view, betaaltelevisie en publieke televisie­
uitzendingen). Het alleenrecht op de distributie is 
vaak een middel waarmee houders van rechten 
dit proces in goede banen kunnen leiden. 
Convergentie zou gevolgen kunnen hebben veer 
de huidige basis van distributie via diverse 
kanalen en zou kunnen leiden tot een 
toenemende afhankelijkheid van niet-exclusieve, 
elektronische distributie als een betere manier 
om zo hoog mogelijke inkomsten te realiseren. 
Verder zou convergentie een eind kunnen 
maken aan nu nog bestaande transmissie­
knelpunten. Zo zouden exclusieve distributie­
rechten voor kabeltelevisiebedrijven niet langer 
automatisch tot een monopoliepositie op 
dienstenniveau hoeven leiden. Kabelbedrijven 
zullen waarschijnlijk moeten concurreren met 
digitale televisieomroepen die via satelliet of 
terristrische zenders uitzenden, bedrijven die 
toegang bieden tot Internet, en 
telecommunicatiebedrijven. 
IV.2.4 Toegang tot het frequentiespectrum 
Ondanks het feit dat de digitalisering die ten 
grondslag ligt aan convergentie, de· potentiele 
capaciteit van transmissiekanalen aanzienlijk 
uitbreidt, brengt de groeiende vraag (zowel in 
aantal gegadigden als in bandbreedte) met zich 
mee dat de toewijzing van middelen een 
kernpunt van de regelgeving blijft. Het 
voornaamste aspect hiervan betreft de toegang 
tot zendfrequenties. 
Frequenties blijven, ook in het digitale tijdperk 
een belangrijk, maar schaars geed, al zal de 
overgang van analoge naar digitale technieken 
uiteindelijk voor zowel de mobiele telefonie als 
voor de omroepsector een aanzienlijke winst 
opleveren. Elke omschakeling echter vergt veel 
tijd. Voor toegang tot Internet en andere 
on line-diensten biedt satellietrelayering de 
mogelijkheid van snelle verbinding met pc of 
televisietoestel, waarbij het vaste 
telecommunicatienet voor terugkoppeling kan 
dienen. Verder zal door de groei van het aantal 
draadloze abonneelijnen en met de komst van 
een mobiel nieuw telecommunicatiesysteem 
(UMTS, Universal Mobile Telecommunications 
Services) in de beginjaren van de 21ste eeuw de 
vraag naar frequenties gestaag toenemen. 
Gezien het belang van frequentiespectrum 
kunnen de in hoofdstuk Ill genoemde verschillen 
tussen sectoren ten aanzien van de hoeveelheid 
spectrum die beschikbaar is en de kosten van 
dat spectrum belangrijke gevolgen hebben voor 
de ontwikkeling van bestaande en nieuwe 
transportkanalen. Hoewel de toewijzing van 
frequenties plaatsvindt op internationaal en 
regionaal niveau, kunnen de verschillen die er 
29 op dit moment tussen sectoren bestaan ten 
aanzien van de prijzen van frequenties, tot 
concurrentievervalsing leiden. Als voorbeeld 
hiervan kan de situatie worden genoemd waarin 
een zendgemachtigde die over een goedkope of 
kosteloze frequentie beschikt, deze gaat 
gebruiken voor multimedia- of on line-diensten 
en daarbij concurreert met exploitanten in de 
telecommunicatiesector die een prijs hebben 
betaald waarin de commerciele waarde van de 
toegewezen frequentie is verdisconteerd. 
Velen stellen dat, vanuit commercieel standpunt 
gezien, het vaststellen van prijzen voor 
frequenties een efficienter gebruik daarvan kan 
bevorderen en ertoe kan bijdragen dat 
frequenties warden toegewezen aan de sectoren 
waar deze het hardst nodig zijn. Volgens hen 
zou het beleid inzake frequenties mede door dit 
soort commerciele beginselen moeten warden 
be·1nvloed in de fase waarin de toewijzing wordt 
bepaald binnen de wereld radiocommunicatie­
conferenties of op regionaal niveau, en zou 
ernaar moeten warden gestreefd frequenties bij 
voorkeur beschikbaar te stellen aan gebruikers 
met een hoge toegevoegde waarde. 
Een commerciele prijsstelling voor alle 
frequenties zou wellicht bestaande gebruikers in 
de overheidssector, zoals leger en politie, ertoe 
aansporen over te gaan op voordeliger 
technische oplossingen, zodat hun 
frequentiebanden vrijkomen voor nieuwe 
diensten. 
Veel economen vinden het veilen van 
frequenties de beste manier om die verdeling te 
bereiken waarbij de consument uiteindelijk het 
meest gebaat is, maar anderen zijn bezorgd 
over de gevolgen die dit kan hebben voor de 
prijzen die aan de gebruikers in rekening warden 
gebracht. 
Een andere stap op weg naar een efficientere 
benutting van het spectrum is wellicht om de 
huidige praktijk van de bestemming van 
frequentiebanden voor bepaalde soorten 
diensten of transmissietechnieken los te laten. 
Dit vereist wel een minimumniveau van 
technische beveiligingen, bijvoorbeeld tegen 
elektromagnetische interferentie tussen 
verschillende systemen. Dit onderwerp is al aan 
de orde met betrekking tot de invoering van 
UMTS, maar zou mogelijk ook elders kunnen 
worden toegepast. In de praktijk zou dit kunnen 
betekenen dat een gegeven frequentieband niet 
meer uitsluitend wordt bestemd voor mobiele 
communicatie of omroep, maar dat degene aan 
wie de band is toegewezen, deze mag gebruiken 
voor de diensten van zijn keuze. 
De toenemende vraag naar frequenties, met 
name voor UMTS en satellietverbindingen, 
brengt ten slotte mee dat steeds hogere eisen 
worden gesteld aan de regionale coordinatie op 
dit gebied. 
In de hoofdstukken I en II is aangetoond hoe elk 
onderdeel van de convergerende sectoren een 
verschuiving te zien geeft van analoge naar 
digitale technieken. Lidstaten zouden een 
sleutelrol in dit proces kunnen spelen door 
duidelijke tijdschema's uit te werken voor een 
dergelijke overgang teneinde duidelijkheid te 
verschaffen voor de planning van diensten. 
Sommigen stellen echter dat dit een kwestie van 
voorkeur van de gebruiker is en zou moeten 
worden overgelaten aan de marktwerking. De 
vraag naar frequenties zal echter naar 
verwachting omvangrijker zijn dan de op dit 
moment beschikbare frequenties, en dat 
betekent dat overheden mogelijk een sleutelrol 
zullen moeten spelen bij het herziening van de 
bestaande verdeling tussen telecommunicatie, 
omroep en particulier/overheidsgebruik van de 
beschikbare frequenties. 
Verder is wellicht aandacht nodig voor de vraag 
of zo'n omschakeling op Europees niveau 
gecoOrdineerd moet word en. Sommigen stellen 
dat een duidelijk tijdschema voor de gehele 
overgang van analoge naar digitale transmissie 
van uitgezonden diensten niet alleen 
versnippering van de interne markt voorkomt, 
maar ook zorgt dat waardevolle spectrumbanden 
die nu voor analoge overdracht worden gebruikt, 
tijdig vrijkomen voor andere toepassingen. 
Anderen echter vinden dat op de toewijzing van 
frequenties het subsidiariteitsbeginsel van 
toepassing is en dat de Gemeenschap daarin 
geen rol dient te spelen. 
IV .2.5 Normen 
In dit Groenboek is reeds gesteld dat een van de 
belangrijkste gevolgen van de vervaging van de 
technische scheidslijnen tussen 
informatietechnologie, telecommunicatie en 
consumentenelektronica wordt gevormd door de 
toenemende mondialisering van diensten. 
Gezien het inherent mondiale karakter van de 
informatiemaatschappij is het voor de 
ontwikkeling hiervan ook noodzakelijk dat er 
wereldwijde normen komen. Gebruikers willen 
vanaf elk eindapparaat elke dienst kunnen 
oproepen, onafhankelijk van de gebruikte 
techniek, de geografische locatie of de bedrijven 
die de netwerken exploiteren. 
Een eerste opgave voor de normalisatie is niet 
zozeer het realiseren van technische 
harmonisatie, maar veeleer het ondersteunen 
van de interoperabiliteit van netwerken en 
diensten. Daarnaast kan normalisatie echter ook 
een hulpmiddel zijn voor het bereiken van zowel 
algemene beleidsdoelen, zoals een effectieve 
30 interne markt voor communicatiediensten, als 
goede regelgevingskaders. Normalisatie en het 
bereiken van consensus binnen een passend 
regelgevingskader kan ten slotte ook bijdragen 
aan de bevordering van de toepassing van 
"beste praktijken" op het gebied van de 
bescherming van gegevens en de veiligheid van 
digitale handtekeningensi;. 
Het algemene belang is er duidelijk mee gediend 
als bedrijfsleven, gebruikers en overheid over 
efficiente platforms beschikken voor het 
bereiken van consensus -zowel op Europees 
als op internationaal niveau. Ook al heeft de 
informatiemaatschappij een mondiaal karakter, 
het kan toch nuttig zijn om met de normalisatie 
op regionaal niveau te beginnen, mits partijen uit 
andere regio's in het overleg kunnen 
participeren. De workshop-opzet heeft zijn 
waarde bewezen als platform voor het bereiken 
van consensus, terwijl deze tevens Europese 
partijen in staat stelt hun invloed op de 
internationale normalisatie te versterken. 
IV .2.6 Prijsstelling 
De markten voor IT en on line-publicaties 
werken bijna volledig zonder specifieke prijs­
beheersingsmaatregelen. In de omroepsector 
zijn prijsbeheersingsmaatregelen (bijvoorbeeld 
de prijs van vergunningen), voorzover deze er 
zijn, in het algemeen ingegeven door motieven 
betreffende het algemeen belang, en erop 
gericht te waarborgen dat diensten betaalbaar 
blijven voor kijkers en luisteraars, zodat publieke 
zenders een hoge penetratiegraad bereiken. De 
eis van een betaalbare prijs voor universele 
telecommunicatiediensten is gebaseerd op 
hetzelfde uitgangspunt en heeft in een aantal 
lidstaten geleid tot maximumprijzen voor een 
groep diensten voor consumenten en/of 
bedrijven en tot gesubsidieerde sociale tarieven 
voor specifieke groepen gebruikers. Ten aanzien 
van kanalen voor betaal-tv, met inbegrip van 
premiumdiensten, alsmede commerciele 
activiteiten van publieke omroepen gelden over 
het algemeen geen prijsreguleringsmaatregelen, 
maar is er concurrentie van andere 
marktdeelnemers. 
Daarnaast gelden uit hoofde van specifieke 
regelgeving voor telecommunicatie, als 
onderdeel van de overgang naar markten met 
een volledig vrije concurrentie, beperkende 
maatregelen voor exploitanten met een 
aanmerkelijke macht op de markt. Deze 
beperkingen houden in dat de prijzen van 
interconnectie, spraakdiensten en huurlijn­
infrastructuur op de werkelijke kosten warden 
gebaseerd. In die situatie warden prijs-
56 Op.cit. voetnoot 60. 
reguleringsmaatregelen gebruikt om hetzelfde 
effect te krijgen als in het geval van vrije 
concurrentie. Voor punt-tot-meerpunt­
communicatie is dit nog niet het geval, maar er 
beginnen zich nu wel interconnectiekwesties 
voor te doen waar elementen van interactiviteit 
of transacties worden ge·introduceerd. Het eerste 
terrein waarvoor dit geldt is dat van de 
voorwaardelijke toegang. 
Vernieuwende prijspakketten zullen een cruciale 
rol spelen bij de marketing van diensten in de 
informatiemaatschappij. De kosten van de 
onderliggende infrastructuur zijn van directe 
invloed op het succes waarmee veel on line-en 
transactiediensten worden ge·introduceerd. Een 
belangrijke commerciele boodschap moet zijn 
dat vernieuwende prijsstellingen van 
doorslaggevende betekenis zijn om te bereiken 
dat on line-en andere diensten op veel grotere 
schaal ingang vinden en warden gebruikt. 
Daarnaast dient wellicht te worden beoordeeld of 
er potentiele verstoringen van het 
marktmechanisme zijn wanneer voor 
verschillende netwerken verschillende 
prijsvoorschriften gelden ook al zal in een 
geconvergeerde omgeving elk netwerk elke 
dienst kunnen leveren. Tegelijkertijd zal het 
bestaan van concurrerende leveringskanalen er 
waarschijnlijk toe leiden dat het minder goed 
mogelijk is de prijzen voor bijvoorbeeld toegang 
tot het netwerk onafhankelijk van de 
concurrenten vast te stellen, zodat er wellicht 
geen interventie door regelgeving meer nodig is. 
Tenslotte kan convergentie er na verloop van tijd 
toe leiden dat publieke omroepen warden 
blootgesteld aan commerciele druk. De ervaring 
in de telecommunicatie kan hier van nut zijn, 
want de exploitanten in die sector zijn de prijzen 
van hun diensten steeds meer gaan afstemmen 
op de situatie van groeiende concurrentie, 
ondanks de regelgeving die de mogelijkheden 
op dit punt beperkt. Die ervaring illustreert dat 
dergelijke aanpassingen van de prijsstructuur 
doorgevoerd kunnen warden zonder negatief 
effect op de totale betaalbaarheid van het 
aangeboden dienstenpakket. De manier waarop 
de publieke omroep nu wordt gefinancierd 
(omroepbijdrage, reclame, overheidssteun) laat 
een directe vergelijking met het voorbeeld uit de 
telecommunicatie niet toe. Het is echter de vraag 
of dit ook de omroepen zou moeten verhinderen 
om hun prijsstructuur aan te passen. Ook is het 
de vraag of omroepen bij een prijsstelling op 
meer commerciele basis nog in aanmerking 
zouden moeten komen voor overheids­
financiering of andere inkomstenbronnen zouden 
kunnen benutten, zoals reclame, 
abonnementsgelden en verkoop van rechten. 
31 Vraag 5: 
Belemmeringen opheffen •:Het juiste 
regelgevingskader.voor,bedrijfsleven en 
consument 
In punt IV.3 is voor een aantal sleutelgebieden 
nagegaan waar de regelgeving wellicht moet 
word en . aangepast om belemmeringen op te 
heffen ·en concurrentie te waarborgen. 
(A) Zijn de definities in de nationale en 
communautaire wetgeving van begrippen in de 
sectoren telecommunicatie, media en 
informatietechnologie, nog bruikbaar gezien het 
convergentieproces? 
(8) Vereist het verschijnsel convergentie 
aanpassing van de bestaande benaderingen of 
invoering van een nieuwe opzet ten aanzien van 
de toegang tot de markt en vergunningen; de 
toegang tot netwerken, klanten (ook via 
voorwaardelijke-toegangssystemen) en infor­
matie; en de prijsstelling? 
(C) Vereist convergentie een andere aanpak 
van toewijzing en prijsstelling van frequentie­
banden en, meer in het bijzonder, welke aanpak 
verdient in de convergerende situatie de 
voorkeur bij het bevorderen van de overgang 
van analoge naar digitale diensten? En is een 
tijdschema met afschaffingsdatums voor analoge 
toepassingen wenselijk? 
(D) Wat moeten in de convergerende 
situatie de doelstellingen zijn van de 
normalisatie en hoe moet regionale normalisatie 
zich verhouden tot mondiale? 
(E) Welke extra acties zijn in verband met 
het convergentieproces wellicht nodig om te 
zorgen dat voldoende rekening wordt gehouden 
met de belangen van consumenten en van 
gebruikers met handicaps? 
IV.2.7 Belangen van de individuele consument 
Het algemene doel van maximaal voordeel en 
minimale risico's voor de consument houdt in dat 
de regelgeving passende middelen moet 
omvatten ter bescherming van de fundamentele 
rechten en verantwoordelijkheden van 
consumenten in samenhang met de ruime 
verspreiding van informatie binnen de bij 
convergentie betrokken sectoren. Privacy­
aspecten, verantwoordelijkheid voor inhoud en 
de bescherming van minderjarigen, vrije 
meningsuiting versus laster, passende jurisdictie 
en consumentenvertegenwoordiging zijn slechts 
enkele van de punten die in de nieuwe situatie 
bezien moeten word en. 
~, :.Di~an het algemeera· ~e,ang 
Alie bij convergentie betrokken sectoren kennen 
regels die bedoeld zijn om de verwezenlijking 
van bepaalde doelstellingen van algemeen en 
openbaar belang te waarborgen. Zoals 
hierboven al is benadrukt, strookt deze situatie 
volkomen met het belang dat vanuit de 
communautaire opvatting van de Europese 
samenleving wordt gehecht aan diensten van 
algemeen belang. De in de hoofdstukken I en II 
beschreven trends brengen geen wijziging in de 
betekenis van de universele-dienstverplichting in 
de telecommunicatiesector en veranderen 
evenmin het belang van de omroep voor 
uitzendingen van algemeen belang. Wei stellen 
de nieuwe mogelijkheden die de techniek ons 
biedt ons voor de opgave duidelijke en goed te 
handhaven regels op te stellen voor specifieke 
doelen als bescherming van gegevens en van 
de persoonlijke levenssfeer en het bevorderen 
van culturele verscheidenheid, alsook een kader 
te ontwikkelen voor de bescherming van 
minderjarigen en de openbare orde. 
Convergentie be·invloedt zeker de manier 
waarop zulke doelstellingen te bereiken zijn en 
ook welke partijen erbij betrokken moeten 
worden. Zeals reeds in hoofdstuk Ill naar voren 
is gebracht, zouden regels die afgestemd zijn op 
de speciale kenmerken van elke sector, door het 
feit dat ze onderling verschillen, belemmerend 
kunnen werken bij de ontwikkeling van 
ge·integreerde en grensoverschrijdende 
diensten. 
De behoefte aan duidelijker definities van de 
doelstellingen van algemeen belang 
Universele-dienstverplichtingen zijn er in het 
algemeen op gericht dat goed gedefinieerde 
diensten voor een betaalbare prijs algemeen 
beschikbaar zijn. Bij de omroep houdt de 
openbare-dienstverplichting niet alleen in dat 
programma's tegen een betaalbare prijs overal 
te ontvangen moeten zijn, maar ook dat aan 
inhoudelijke voorwaarden moet worden voldaan. 
Tegen deze achtergrond gezien dient elke ana­
lyse van de invloed van convergentie op 
doelstellingen van algemeen belang te beginnen 
met een zodanige omschrijving van die doel­
stellingen dat marktdeelnemers een duidelijk 
beeld krijgen van de verplichtingen waaraan zij 
moeten voldoen. Sommigen vinden dat die 
duidelijkheid ook nodig is om vast te kunnen 
stellen of deze doelstellingen bij verschuivingen 
in het communicatie- en medialandschap hun 
geldigheid behouden, terwijl anderen menen dat 
bij zulke ontwikkelingen niet de doelstellingen 
zelf veranderen maar mogelijk wel de manier 
waarop ze kunnen worden verwezenlijkt. Hoe 
dan ook, voor een verantwoorde analyse lijkt 
32 een nauwkeurige definitie van de achterliggende 
doelstellingen een eerste vereiste. 
In verschillende sectoren gelden voor een of 
meer exploitanten specifieke verplichtingen die 
moeten waarborgen dat bepaalde doelstellingen 
van algemeen belang in acht worden genomen. 
Een voorbeeld is de universele­
dienstverplichting in de telecommunicatiesector 
een andere de opdracht aan omroeporganisatie~ 
om bepaalde uitzendingen van algemeen belang 
te verzorgen. Als in het geval van de universele­
dienstverplichting de hiermee verbonden kosten 
een onevenredige belasting van de betrokken 
exploitant vormen, kan de overheid andere 
partijen verplichten financieel bij te dragen. 
Sommigen menen dat het feit dat zo'n regeling 
wel bestaat in de telecommunicatiewereld maar 
niet in het geval van de omroep, bedrijven die op 
ge·integreerde basis willen werken zal 
afschrikken of zendgemachtigden die zich op de 
telecommunicatiemarkt willen gaan richten zal 
bevoordelen. Anderen stellen daar tegenover dat 
convergentie geen probleem vormt voor het 
naast elkaar bestaan van verschillende 
benaderingen, omdat de doelstellingen heel 
verschillend zijn. Een argument is daarbij dat het 
eenvoudig onmogelijk is de kosten van 
verplichtingen met betrekking tot de openbare 
dienstverlening te kwantificeren en dat een 
vergelijking met de telecommunicatiesector in dit 
opzicht mank gaat. 
Een andere vraag is wie in de toekomst het best 
uitzendingen van algemeen belang of een 
universele dienst zou kunnen verzorgen. Van 
oudsher zijn dergelijke verplichtingen opgelegd 
aan Mn bepaalde organisatie (in het geval van 
de universele dienst is die situatie in enkele 
lidstaten nu aan het veranderen). De 
mogelijkheid om spraaktelefonie nu ook via een 
computer of een televisietoestel aan te bieden 
en het feit dat Internet gebruikt kan warden om 
omroepprogramma's te bekijken en te beluis­
teren, wijst erop dat ook nieuwe platforms een 
rol kunnen gaan spelen in het voldoen aan 
dergelijke verplichtingen. De vraag rijst of dit een 
extra reden is om dergelijke verplichtingen goed 
te definieren. 
Bovendien moet warden bepaald of bestaande 
regelingen moeten warden veranderd om een 
samenhangend kader te vormen voor zowel 
openbare als particuliere omroeporganisaties, 
zodat bijvoorbeeld uiteenlopende organisaties, 
waaronder ook partijen van buiten de traditionele 
omroepsector, in aanmerking zouden kunnen 
komen voor de opdracht dergelijke taken te 
verzorgen. lndien voor zulke opdrachten 
specifieke faciliteiten of zelfs overheidsgeld 
beschikbaar is, rijst onder andere de vraag of die 
ondersteuning ook beschikbaar moet zijn voor 
een willekeurige partij die een taak van 
algemeen belang op zich wil nemen. 
Doelstellingen ten aanzien van de inhoud 
Reeds nu is convergentie aanleiding om de 
wijze van verwezenlijking van de doelstellingen 
ten aanzien van de inhoud te heroverwegen. Dit 
geldt voor de aanpak van schadelijke en illegale 
inhoud op Internet (zie punt IV.1 ). In feite gaat 
het er niet om of bepaalde regels hun geldigheid 
moeten behouden, maar om de vraag of de 
technische ontwikkeling bij bepaalde diensten 
een herziening wenselijk maakt van de manier 
waarop de gegeven doelstellingen te bereiken 
zijn. 
Het betreft hier in wezen een toepassing van het 
evenredigheidsbeginsel, hetgeen inhoudt dat de 
bestaande benaderingen beoordeeld moeten 
worden in het licht van de specifieke kenmerken 
van de betrokken dienst. Er hoeft in dit verband 
geen sprake te zijn van Mn norm die, ongeacht 
het voor de distributie gebruikte kanaal, altijd op 
een bepaald soort inhoud wordt toegepast. In 
plaats daarvan zou men verschillende normen 
kunnen aanleggen. Die welke momenteel gelden 
voor reclame bij de publieke omroepen lijken 
bijvoorbeeld overdreven in het geval van een 
betaaltelevisieprogramma of een lnternet-dienst, 
die immers heel andere kenmerken hebben. 
De rol van de publieke omroep 
De doelstelling van algemeen belang die is 
toevertrouwd aan de publieke 
omroeporganisaties word erkend als een taak 
van cultureel belang en de organisaties die 
verantwoordelijkheden hebben op dit terrein, 
hebben recht op een passende financiering die 
in overeenstemming is met de regels van het 
Verdrag. Dit wordt bevestigd in het recente, aan 
het Verdrag van Amsterdam toegevoegde 
protocol over de publieke omroep57. 
Convergentie kan er echter toe leiden dat het 
publiek toegang krijgt tot een veel groter scala 
aan audiovisuele informatie. De overheid zal 
geregeld moeten nagaan in hoeverre 
beleidsdoelstellingen via de gewone 
marktwerking (met inbegrip van de invloed van 
andere media) worden bereikt en of de 
regelgeving voor de omroep wellicht kan warden 
verlicht. 
Traditionele omroepen zelf doen er goed aan 
hun rol in de convergerende situatie te herzien. 
Enerzijds zal hun marktaandeel waarschijnlijk 
teruglopen naarmate er meer keuze komt op een 
57 Protocol nr. 32 (geintroduceerd door het Verdrag van 
Amsterdam) bij het EG-Verdrag betreffende het stetset 
voor publieke omroep in de lidstaten. 
33 markt die de kijker reeds nu elke dag al meer 
audiovisuele producties te bieden heeft dan een 
mens in 24 uur fysiek kan verwerken. De 
prijsstijging van premiumprogramma's kan hen 
in de situatie brengen dat de bestaande 
financieringsmethoden tekort schieten. Het is 
dan de vraag of publieke omroeporganisaties 
nog in staat zullen zijn om aantrekkelijke inhoud 
te verwerven om goed met de nieuwe 
betaaltelevisiezenders te kunnen concurreren. 
Aan de andere kant biedt de technische 
convergentie de publieke omroepen een scala 
aan nieuwe mogelijkheden, zowel ten aanzien 
van de diensten zelf als van de wegen die naar 
de kijkers en luisteraars voeren. 
Omroeporganisaties kunnen hierdoor hun 
bestaande dienstenpakket uitbreiden met 
nieuwe diensten, wat weer aanvullende inkom­
stenbronnen kan opleveren. De regelgeving 
dient het omroeporganisaties rnogelijk te maken 
niet alleen deze nieuwe kansen te benutten. 
maar ook profijt te trekken van schaalvoordelen 
die mede de consument ten goede kunnen 
komen. lndien echter overheidsgeld bedoeld 
voor taken van algemeen belang door een 
omroeporganisatie gebruikt zou worden voor 
kruissubsidiering en financiering van deze 
nieuwe activiteiten of het gebruik van nieuwe 
platforms (als Internet}, gelden daarvoor de 
mededingingsregels van het Verdrag en het 
recht van vrije levering van diensten. 
Andere doelstellingen van algemeen belang 
Bescherming van de persoonlijke 
levenssfeer en gegevens. Voorwaarde voor de 
ontwikkeling van convergerende diensten is dat 
consumenten erop kunnen vertrouwen dat hun 
privacy voldoende wordt beschermd en in het 
bijzonder dat de gegevens die warden 
getransporteerd via de netten die zij gebruiken, 
voldoende zijn beveiligd. Op communautair 
niveau is al wetgeving aangenomen inzake 
gegevensbescherming58 en deze zal spoedig 
worden aangevuld met specifieke regels over de 
bescherming van gegevens en de persoonlijke 
levenssfeer in de telecommunicatiesector59. 
Cryptografie en digitale handtekeningen. In 
een recente mededeling van de Commissie over 
digitale handtekeningen en encryptie is een 
58 Richtlijn 95/46/EG van 24 oktober 1995 van het 
Europees Parlement en de Raad betreffende de 
bescherming van natuurlijke personen in verband met de 
verwerking van persoonsgegevens en betreffende het 
vrije verkeer van deze gegevens. PB L 281 van 
23.11.1995. 
~0 Voorstel voor een richtlijn betreffende de verwarking van 
persoonsgegevens on de bescherm1n9 van de 
persoonlijke levenssfeer in de telecommunicatiesector. 
Gemeenschappelijk standpunt van de Raad van 
12.9.1996, PB 96/C 315/06 van 24 10.1996. 
aantal acties aanbevolen die erop gericht zijn de 
betrouwbaarheid van elektronische commu­
nicatievormen60 te waarborgen. Gezien het 
mondiale karakter van elektronische handel ligt 
het accent op de noodzaak van internationale 
beschikbaarheid van cryptografische producten 
en diensten die tegemoetkomen aan de diverse 
behoeften van het bedrijfsleven en van 
individuele personen. 
Culturele verscheidenheid. Het Europese Hof 
van Justitie heeft, in een principiele uitspraak op 
het gebied van de media ("TV1 O", 
Jurispr. EHvJ., 23/9 van 9.10.1994), bepaald dat 
doelstellingen van het cultuurbeleid deel 
uitmaken van de doelstellingen van algemeen 
belang die een lidstaat gerechtigd is na te 
streven. Een van de middelen hiertoe zijn van 
oudsher uitzendingen via de publieke omroep. 
Het Protocol hierover, dat toegevoegd wordt aan 
het EG-Verdrag, als gewijzigd bij het Verdrag 
van Amsterdam, onderstreept dat het systeem 
van publieke omroep in de lidstaten nauw 
verbonden is met de democratische, 
maatschappelijke en culturele behoeften van 
elke samenleving en met de noodzaak om de 
pluraliteit van de mediate waarborgen. 
Op communautair niveau stelt artikel 128 van 
het EG-Verdrag dat de Gemeenschap "bijdraagt 
tot de ontplooiing van de culturen van de 
/idstaten", waaronder beg re pen de audiovisuele 
sector, en dat zij tevens "bij haar optreden uit 
hoofde van andere bepalingen van het Verdrag 
rekening houdt met de culturele aspecten". De 
Commissie is voornemens in de loop van 1998 
een Groenboek op te stellen dat speciaal gericht 
is op de ontwikkeling van de culturele aspecten 
van nieuwe audiovisuele en informatiediensten. 
Bescherming van minderjarigen en de 
openbare orde. Overwegingen van algemeen 
belang met betrekking tot de bescherming van 
minderjarigen en de openbare orde hebben al 
vele jaren de aandacht van de nationale en 
Europese overheden (zie bijvoorbeeld art. 22 
van de richtlijn Televisie zonder grenzen), maar 
het feit dat bepaalde nieuwe diensten "op 
bestelling" leverbaar warden, vereist aanpassing 
van de wijze waarop deze doelstellingen warden 
nagestreefd, mede om te zorgen dat hierbij het 
beginsel van evenredigheid in acht genomen 
blijft. 
Verder illustreert het feit dat maatregelen tegen 
schadelijke en illegale inhoud op Internet lastig 
in de praktijk ten uitvoer te leggen zijn, dat 
convergentie de handhaving van traditionele 
ea Mededeling van de Commissie Naar een Europees 
kader voor digitale handtekeningen en encryptie, 
COM(97) 503, oktober 1997. 
34 regels kan bemoeilijken, ook al behoudt het doel 
van die regels onverminderd zijn geldigheid61. 
Het wereldomspannende karakter van Internet 
en de moeilijkheid om er binnen een lidstaat 
controle op uit te oefenen, maakt dat men de 
oplossing zoekt in zelfregulering door het 
bedrijfsleven veeleer dan in formele regelgeving. 
Daarnaast streeft men naar technische 
faciliteiten die meer verantwoordelijkheid bij de 
ouders leggen. Tegen deze achtergrond heeft de 
Commissie een voorstel aangenomen voor een 
aanbeveling van de Raad over de bescherming 
van minderjarigen en de menselijke 
waardigheid62. Hierin warden 
gemeenschappelijke richtsnoeren aanbevolen 
voor tenuitvoerlegging op nationaal niveau van 
een kader voor zelfregulering ter bescherming 
van minderjarigen en de menselijke waardigheid 
bij audiovisuele en informatiediensten 
ongeacht het gebruikte transportkanaal. 
Vraag 6: Bescherming van doelstellingen van 
algemeen belang in de convergerende 
sltuatle 
In de wetgeving op communautair niveau wordt 
een aantal doelstellingen van algemeen belang 
beschermd, zeals ook in punt IV. 3 is toegelicht. 
De recente ontwikkelingen zouden heel goed 
kunnen leiden tot nieuwe wegen om dergelijke 
doelen te bereiken. Waar deze nu warden 
nagestreefd door een of meer marktdeelnemers 
verplichtingen op te leggen (zoals de universele­
dienstverplichting in telecommunicatie of de 
programma's van a/gemeen belang die bepaa/de 
omroepen moeten uitzenden)1 kunnen nieuwe 
tephnieken en diensten de geboden diensten 
wellicht verrijken. · 
(A) Ondersteunt het convergentie 
verschijnsel de wijze waarop doelstellingen van 
algemeen belang via de sectoren tele­
communicatie, media en informatietechnologie 
warden verwezenlijk of vraagt het veeleer 
aanpassing daarvan? 
(8) Dienen zulke doelstellingen duidelijker 
te warden geformuleerd en, als het gaat om 
specifieke verplichtingen, moeten dan meer 
partijen in staat warden gesteld de ermee 
verbonden taken te verzorgen? 
61 Mededeling van de Commissie Actieplan ter bevordering 
van het veilige gebruik van Internet, COM(97) 582 def., 
26.11.1997. 
62 Voorstel voor een Aanbeveling van de Raad over de 
bescherming van minderjarigen en de menselijke 
waardigheid, goedgekeurd op 18.11.1997, 
COM(97) 570. 
IV.4 ,' ,,~QRl~i\0:;,,voor een t.:>,e,komstlg 
'x'/'':~':"'···:1_,,,~1/~ ;":t;r. : .·· · · . re el , ·avllf, &model, , 9.,,9 .. ,,,;,,,,,,,,,g,,.,, .... ,, 
Opties voor de structuur van de regelgeving 
In hoofdstuk Ill is de potentiele onduidelijkheid 
geschetst die zich kan voordoen als er diverse 
gescheiden regelgevingen blijven bestaan, Zo'n 
onduidelijkheid kan een drempel vormen voor 
partijen die in diverse bij de convergentie 
betrokken sectoren actief willen zijn en ook voor 
de ruimere aanbieding van onder andere 
elektronische handel en financiele diensten 
(bankwezen, verzekeringen, hypotheken e,d.) 
via geconvergeerde platforms. 
Sommige critici erkennen dat er zulke drempels 
zijn, maar menen dat ze niet onoverkomelijk zijn 
en evenmin in tegenspraak met het EG-Verdrag. 
In de praktijk, zo vinden zij, betreft het normale 
scheidingen tussen activiteiten, dus niets 
bijzonders voor bedrijven die in verscheidene 
sectoren van de economie actief zijn. In deze 
opvatting blijft de bestaande verticale structuur 
van de regelgeving goed bruikbaar, terwijl zij het 
voordeel heeft voor de meeste marktdeelnemers 
volkomen vertrouwd te zijn. 
Een alternatieve opvatting is dat verticale 
scheidslijnen ingaan tegen de bestaande 
technische en marktontwikkelingen en dat in een 
geconvergeerde omgeving een regelgevings­
structuur voor alle sectoren nodig is. De opzet 
zou gebaseerd moeten zijn op 
gemeenschappelijke uitgangspunten, waarbij 
misschien bepaalde sectorspecifieke elementen 
behouden dienen te blijven. 
Anderen menen dat een horizontale aanpak wel 
meet stroken met het technische gegeven dat 
elke infrastructuur elke dienst kan doorgeven, en 
dat de horizontale regelgeving daarom beperkt 
zou moeten blijven tot de onderliggende 
infrastructuur. Op die manier zouden de diensten 
die via een bepaald netwerk worden geleverd, 
verschillend kunnen worden behandeld. Op het 
niveau van de diensten zouden de huidige 
verticale scheidslijnen kunnen worden 
aangehouden of eventueel kunnen warden 
aangepast om de ontwikkeling in techniek en 
markten beter te weerspiegelen. 
In beide gevallen gaat het in wezen om een 
overgang van een verticaal regelgevend model 
naar een horizontale benadering tussen de 
netwerk- of transmissielaag voor alle converge­
rende sectoren en de doorgegeven diensten. 
Uit twee voor de Commissie uitgevoerde 
studies63 komt naar voren dat de vervanging van 
de huidige verticale structurering door een 
63 Op. cit. 19. 
35 horizontale opzet met een scheiding tussen 
transport en dienstverlening/inhoud een 
oplossing zou kunnen bieden voor de in 
hoofdstuk Ill beschreven belemmeringen. 
De indeling en definitie van dienstencategorieen 
blijft een lastige opgave, maar zal meer 
toekomstbestendig zijn omdat ze niet langer 
gekoppeld is aan de onderliggende techniek. Het 
onderscheid tussen de twee horizontale lagen 
maakt het mogelijk voor elke laag gerichte 
regelgevingscriteria op te stellen, waarbij 
rekening wordt gehouden met de verbanden 
tussen de lag en. 
In hoofdstuk Ill is ingegaan op de situatie van 
bedrijven die met een aantal verschillende 
regelgevende instanties te maken hebben -elk 
voor bepaalde aspecten van hun ge·1ntegreerde 
activiteiten. Om een klimaat te bereiken dat 
innovatie en investering bevordert, is het 
belangrijk dat dit soort drempels wordt verlaagd. 
Als het idee van een minder sectorgebonden en 
meer horizontale aanpak van de regelgeving 
ingang vindt, wordt het wellicht gemakkelijker de 
situatie te bereiken waarbij bedrijven zich maar 
tot Mn instantie hoeven te richten. 
Een belangrijke vraag is of zo'n verandering zou 
moeten leiden tot Mn instantie die alle 
regelgevingsaspecten van het veld behandelt 
(dus zowel inhoud en diensten als 
overdrachtskanalen), dan wel tot een structuur 
met gescheiden bevoegdheden voor diensten­
en transmissieactiviteiten of zelfs met 
verscheidene regelgevende instanties voor elk 
van deze lagen. Een instantie zou in een meer 
samenhangende aanpak kunnen resulteren, met 
een vloeiender integratie van commerciele en 
maatsc~appelijke doelstellingen binnen het grate 
regelgevingskader. Anderen pleiten ervoor een 
scheiding te handhaven om het risico te 
vermijden dat economische overwegingen 
prioriteit krijgen boven het algemeen belang. 
Het is echter inherent aan convergentie dat een 
strikte scheiding tussen diensten en transmissie 
wellicht niet mogelijk is en tot problemen kan 
leiden als het gaat om machtsposities op de 
markt en verticale integratie. 
Evenwicht tussen nationale en 
communautaire bevoegdheden 
Bij de beoordeling van de verschillende opties 
voor een mogelijk toekomstig regelgevingsmodel 
moet rekening warden gehouden met de wijze 
waarop de verantwoordelijkheden in de 
toekomst verdeeld gaan warden tussen de 
Gemeenschap en de lidstaten, en -binnen de 
lidstaten zelf -tussen nationale, regionale en 
soms lokale overheden. Vanuit communautair 
standpunt warden de gebieden waar de 
Gemeenschap een rol dient te spelen, bepaald 
op basis van het subsidiariteitsbeginsel. De 
Gemeenschap mag op terreinen waarop ze 
bevoegd is alleen actie ondernemen "indien en 
voorzover de doelstellingen van het overwogen 
optreden niet voldoende door de lidstaten zelf 
kunnen warden verwezenlijkt en derhalve 
vanwege de omvang of de gevolgen van het 
overwogen optreden beter door de 
Gemeenschap kunnen warden verwezenlijkt." 
Vraag 7: De toekomstige vorm van de 
regelgeving 
In punt ·tv.1 is ingegaan op het spanningsveld 
tussen het convergentieproces en de 
uitgangspunten van de bestaande regelgeving, 
terwijlde S:Hn,!e,rtlV.2 en IV.3 daarvan een reeks 
concrete::lft>Orbeelden geven. 
: /Vi,J,J-' ' 
In punnv!~1tlr.behandeld hoe zulke beginselen 
in de toe~J:h~-~9.~hanteerd kunnen warden, voor 
elke sector; ai:>art dan wel "horizontaal" over 
verscheidene· marktsectoren. Verder. zijn hier 
verwante ,'.: . onderwerpen als het aantal 
regelgevencte instanties en het evenwicht t~ssen 
communautaire en nation ale 
verantwoordelijkheden en activiteiten aan de 
orde gesteld. 
(A) Vereisen de huidige ontwikkelingen een 
herziening van de wijze waarop regels aan de 
sectoren telecommunicatie, omroep en informa­
tietechnologie warden opgelegd? 
(B) Levert de taakverdeling over 
verschillende regelgevende instanties of 
ministeries met betrekking tot uiteenlopende 
aspecten van de sectoren telecommunicatie, 
media en informatietechnologie gelet op het 
convergentieproces een bruikbare structuur voor 
het handhaven van de regels? 
(C) Vereist convergentie een herziening van 
de regelgevingstaken op nationaal, 
communautair of internationaal niveau, en zo ja 
op welke gebieden? 
Gezien de mondiale en regionale aard van veel 
diensten zullen deze mogelijk aan het 
subsidiariteitscriterium voldoen: uiteenlopende 
nationale regelgevingen zouden het 
consumentenbelang eerder kunnen schaden 
dan ten goede komen, de verscheidenheid in het 
aanbod op de interne markt kunnen beperken en 
concurrentievervalsend kunnen werken doordat 
productiefaciliteiten bij voorkeur in regio's met 
een soepele regelgeving warden gevestigd. 
36 IV.5 Kwestles op internatlonaal niveau 
De internationale dimensie van convergentie 
wordt nog belangrijker door het proces van 
mondialisering. Een duidelijk voorbeeld daarvan 
is de aanhoudend snelle wereldwijde uitbreiding 
van Internet, die ongetwijfeld niet alleen zal 
leiden tot verdere ontwikkelingen in techniek en 
bedrijfsleven, maar ook boeiende 
maatschappelijke en culturele mogelijkheden zal 
bieden waaruit weer allerlei commerciele kansen 
voortvloeien. Deze effecten zullen niet beperkt 
blijven tot de Europese Gemeenschap en Noord­
Amerika. Zij zullen even goed fundamentele 
veranderingen teweegbrengen in onze 
buurlanden in Midden- en Oost-Europa en in 
bredere zin in alle ontwikkelingslanden. De 
verspreiding van Internet over de gehele wereld 
heeft al geleid tot de noodzaak van oplossingen 
voor een aantal kernpunten als beveiliging, 
auteursrechten, douanerechten, privacy, 
interoperabiliteit en "cybercrime". 
Daarentegen waren veel regelgevingskwesties 
in verband met telecommunicatie en omroep 
binnen de Gemeenschap tot voor kort vooral 
gericht op nationaal of regionaal niveau, gezien 
het nationale karakter van vergunningenstelsels 
in die sectoren 
In veel internationale fora wordt door overheid, 
bedrijfsleven en andere partijen multilateraal 
overleg gepleegd over regelgevingskaders met 
betrekking tot diverse aspecten van 
telecommunicatie en informatietechnologie. De 
Commissie bevordert via een reeks 
internationale topconferenties over de 
informatiemaatschappij een reeks van 
regelgevingsinitiatieven in de landen van 
Midden-en Oost-Europa. 
Bestaande internationale organisaties als de 
WIPO (World Intellectual Property Organisation), 
ITU en OESO erkennen dat er behoefte is aan 
bestudering van de mogelijke gevolgen van de 
convergentie en aan acties met betrekking tot 
Internet en elektronische handel. Convergentie 
was het thema van het zesde 
regelgevingscolloquium64 van de ITU. In 
sommige gevallen heeft dit al geleid tot 
overeenstemming over beginselen of 
minimumregels. Voorbeelden hiervan zijn de 
WIPO-verdragen van december 1996 over 
auteursrechten en bepaalde aanverwante 
rechten (het "WIPO Copyright Treaty" en het 
64 The Regulatory Implications of Telecommunications 
Convergence. Chairman's Report of the Sixth 
Regulatory Colloquium on the changing role of 
government in an era of Telecom deregulation, ITU, 
Geneve, 11-13 december 1996. 
"WIPO Performance and Phonograms Treaty") 
en de verklaring van Bonn van juli 1997. 
De Raad van Europa werkt momenteel aan 
aspecten van de informatiemaatschappij die 
betrekking hebben op mensenrechten, 
democratische waarden en de vrijheid van 
meningsuiting. De Raad verwacht resoluties 
over deze onderwerpen aan te nemen op de 
Vijfde Conferentie van Europese Ministers over 
het beleid inzake massamedia in Thessaloniki in 
december 1997. 
Baanbrekende mondiale akkoorden als de ITA 
(Information Technology Agreement), de MRA's 
(Mutual Recognition Agreements on conformity 
assessment) en het WTO/GATS-akkoord over 
basistelecommunicatiediensten (februari 1997) 
hebben ook bijgedragen tot een nieuw mondiaal 
perspectief inzake regelgevingskwesties. Het 
WTO-akkoord heeft echter uitdrukkelijk geen 
betrekking op de omroepsector. 
Naarmate er meer van zulke akkoorden tot stand 
komen, wordt wellicht duidelijk dat hierin 
rekening meet warden gehouden met nieuwe 
factoren als convergentie en mondialisering, en 
met de gevolgen van deze veranderingen voor 
economieen buiten de ge·industrialiseerde 
wereld. Zo kan Internet ertoe leiden dat kwesties 
die door verschillende instanties warden 
behandeld, elkaar gaan overlappen, en zijn er op 
dit moment belangrijke nieuwe, minder 
conventionele partijen bij betrokken, zoals de 
Internet Society.65 Bovendien zullen eventuele 
officiele beginselen en regels waarschijnlijk oak 
moeten uitgaan van een zekere zelfregulering 
door de bedrijfstak. 
Gezien deze situatie is het wellicht praktischer 
om een internationale dialoog te starten met het 
doel oplossingen overeen te komen voor 
problemen wanneer deze zich als gevolg van 
technische, maatschappelijke en bedrijfsmatige 
ontwikkelingen voordoen. Zo'n opzet zou flexibel 
en open moeten zijn, zonder vaste tijdschema's 
en toegankelijk moeten zijn voor alle belangheb­
bende partijen (oak internationale organisaties), 
de verschillende lnternet-instanties (zeals de 
Internet Engineering Task Force en de Internet 
Advisory Board) en technische deskundigen. 
Deze internationale dialoog zou kunnen leiden 
tot het instellen van bepaalde werkgroepen, 
bijvoorbeeld voor specifieke onderwerpen als 
digitale handtekeningen, douanerechten en 
belastingzaken. Het algemene doel van zo'n 
proces zou kunnen zijn na verloop van tijd tot 
65 De Internet Society is een non-gouvernementele 
professionele organisatie met als doel het bereiken van 
consensus over oplossingen die de vooruitgang van 
Internet bevorderen. 
37 een internationaal handvest voor wereldwijde 
communicatie te komen. De reikwijdte en de 
doelstellingen van een dergelijk handvest 
moeten nog warden vastgesteld. 
Vraag 8: De Internationale aspecten van 
convergentie 
In IV.5 is een aantal lopende internationale 
activiteiten bezien die 'verband houden met 
convergentie zelf en met 'speciale factoren die 
erop van invloed zijn, zeals Internet, intel­
lectuele-eigendomsrechten en elektronische 
handel. ·verder zijn de kansen belicht die 
convergentieonze. partners in Midden-en Oost­
Europa en,-nog ruimer beschOuWd, de ontwik­
kelingslanden van de wereld biedt. 
(A) Is in de convergerende situatie verdere 
actie nodig op internationaal niveau? 
(8) Welke aanvullende stappen zijn mogelijk 
nodig om andere landen, in het bijzonder in 
Midden-en Oost-Europa, te ondersteunen bij het 
scheppen van omstandigheden waarbinnen men 
de huidige kansen kan benutten? 
Hoewel dit Groenboek als doel heeft reacties uit 
te lokken en de discussie te stimuleren, en het 
er in deze fase nog niet om gaat standpunten in 
te nemen, warden in punt V.1 hierna, op basis 
van de hiervoor gegeven analyse, enkele 
beginselen genoemd die een 
gemeenschappelijke basis zouden kunnen 
vormen voor een toekomstige aanpak voor de 
sectoren die betrokken zijn bij de convergentie. 
In punt V.2 warden drie opties genoemd die naar 
het oordeel van de Commissie een stimulans 
kunnen zijn voor de discussie over de 
aanpassing van bestaande 
regelgevingsmodellen in het licht van de 
convergentie, waar een dergelijke aanpassing 
noodzakelijk is 
V.1 Uitgangspunten voor een 
toekomstig regelgevingsbeleid in 
de bij de convergentie betrokken 
sectoren 
Ongeacht de vraag of er wel of geen volledige 
convergentie tot stand komt, wijzen de 
technische en marktontwikkelingen, de 
potentiele belemmeringen en de problemen op 
regelgevingsgebied die in dit Groenboek aan de 
orde zijn gesteld, alle in de richting van een 
veranderende situatie, waarin de beleids­
doelstellingen voor deze sectoren opnieuw 
moeten word en overwogen. T oekomstige 
beslissingen moeten dus niet worden gebaseerd 
op regelgevingskaders die volledig zijn 
afgestemd op elk van de betrokken sectoren; zij 
moeten oak stoelen op een consensus over de 
uitgangspunten die ten grondslag kunnen liggen 
aan toekomstige actie. 
In dit gedeelte geeft de Commissie vijf van 
dergelijke uitgangspunten, en zij nodigt uit tot het 
indienen van reacties hierop. 
1. Regelgeving moet warden beperkt tot 
hetgeen strikt noodzakelijk is om duidelijk 
gedefinieerde doe/en te bereiken. 
Gezien de snelheid, de dynamiek en het 
innovatievermogen van de bij de 
convergentie betrokken sectoren moeten 
overheden een aanpak vermijden die leidt tot 
overregulering of die er eenvoudig op gericht 
is bestaande regels in de telecommunicatie­
en mediasector uit te breiden naar gebieden 
en activiteiten die op dit moment praktisch 
niet aan regelgeving zijn onderworpen. 
Als er regels komen, moeten die zodanig zijn 
dat zij voldoen aan duidelijk ge·identificeerde 
38 doelen en evenredig zijn met het belang van 
die doelen. 
2. ledere toekomstige regelgevingsaanpak 
moet voorzien in de behoeften van de 
gebruikers. 
Bij elk regelgevingskader moeten de 
behoeften van gebruikers vooropstaan, dat 
wil zeggen dat de gebruikers hierdoor een 
ruimere keuze hebben, dat het niveau van de 
dienstverlening wordt verbeterd en dat de 
prijzen lager zijn, terwijl tegelijkertijd de 
rechten van de consument en het algemene 
belang volledig zijn gewaarborgd. Een 
dergelijke aanpak sluit geheel aan bij bredere 
?eleidsdoelstellingen die een erkenning 
mhouden van de belangrijke rol die de 
betrokken sectoren moeten spelen bij de 
introductie van de informatiemaatschappij in 
het dagelijks leven van de burgers. 
3. Bij bes/issingen over regelgeving moet de 
noodzaak van een duidelijk en 
voorspelbaar kader als uitgangspunt 
dienen. 
Regelgevers moeten ernaar streven een 
duidelijk en voorspelbaar kader te bieden 
waarbinnen het bedrijfsleven kan investeren. 
Wanneer zaken kunnen warden overgelaten 
aan de marktdeelnemers, moet dit duidelijk 
warden aangegeven. Wanneer er nieuwe 
activiteiten ontstaan waarvan onduidelijk is of 
en hoe deze moeten warden gereguleerd, 
moet dit warden verhelderd. 
Dit betekent niet dat het kader niet mag 
veranderen, maar dit moet wel gebeuren aan 
de hand van vooraf vastgestelde criteria, 
waarbij zoveel mogelijk de flexibiliteit om op 
een snel veranderende markt in te spelen op 
nieuwe ontwikkelingen, intact blijft. 
4. Volledige dee/name moet in de 
geconvergeerde situatie warden 
gewaarborgd. 
Overheden moeten er, uitgaande van het 
bestaande concept van universele 
dienstverlening op het gebied van 
telecommunicatie en publieke 
omroepdiensten, naar streven te waarborgen 
dat iedereen in staat is deel te nemen aan de 
informatiemaatschappij. Convergentie zal in 
deze context naar verwachting nieuwe 
mogelijkheden bieden. 
5. Onafhankelijke en doelmatige regel­
gevende instanties zullen centraal staan 
in de convergerende situatie. 
Hoewel deregulering de algemene trend is, 
vraagt de sterkere concurrentie als gevolg 
van de convergentie nadrukkelijk om 
doelmatige en onafhankelijke regelgevende 
instanties. Een onafhankelijke regelgeving is 
met name belangrijk wanneer de staat nog 
aandeelhouder is van een bepaalde 
marktpartij. 
V.2 Optlee voor de ontwikkellng van 
regelgeving · 
Als wordt vastgesteld dat het met het oog op de 
convergentietrend noodzakelijk is veranderingen 
in de algemene regelgevingsaanpak te 
overwegen, kunnen er vele wegen zijn om tot 
een dergelijke aanpassing te komen 
Een succesvolle aanpak vereist waarschijnlijk 
meer dan alleen het totstandbrengen van een 
flexibel kader voor nieuwe typen diensten. 
Daarnaast is het van zeer groat belang dat er 
een planning komt om het bestaande kader aan 
te passen in een zodanig tempo dat eerlijke, 
niet-discriminerende marktomstandigheden in 
alle fasen gewaarborgd blijven en dat de 
belangen van de gebruikers worden beschermd. 
De snelheid waarmee en de wijze waarop de 
verandering wordt begeleid, vormen de kern van 
de vraagstukken betreffende de overgang. Dit 
Groenboek kan geen exact tijdschema 
voorstellen. De Commissie verwacht echter dat 
de discussie zich zal toespitsen op drie 
fundamentele opties ten aanzien van de 
ontwikkelingen op regelgevingsgebied, hoewel 
deze lijst niet bedoeld is als volledig en 
aanvullingen zeker mogelijk zijn. 
Optie 1: Voortbouwen op bestaande 
structuren 
In deze situatie blijven de bestaande verticale 
regelgevingsmodellen gehandhaafd. Dit 
betekent dat er verschillende regels · gelden voor 
de sectoren telecommunicatie en 
audiovisueel/omroep, en -in mindere mate -
voor de uitgeverij- en de IT-sector. Deze 
bestaande kaders op EU-en nationaal niveau 
zouden dan op basis van gevestigde beginselen 
op ad hoc-basis, voornamelijk op nationaal 
niveau, worden uitgebreid om te voorzien in de 
eisen van de markt en de opkomst van nieuwe 
technieken en diensten. 
Per geval zou warden beslist onder welk regime 
specifieke activiteiten vallen aan de hand van 
normale interpretatiebeginselen. Voorzover 
noodzakelijk kan de caordinatie op Europees 
niveau warden versterkt om te voorkomen dat 
versplintering van de markt optreedt doordat 
nationale voorschriften in verschillende lidstaten 
op verschillende wijzen warden toegepast op 
nieuwe diensten. 
Het tempo van de veranderingen zou bepaald 
warden door dat van de innovatie en de 
39 doeltreffendheid van de concurrentie. Op deze 
wijze zou het regelgevingskader kunnen 
reageren op de veranderende marktsituatie en 
kan een nieuwe deregulerings/reguleringsronde 
warden vermeden. 
Deze aanpak zou in de naaste toekomst weinig 
veranderingen vergen en zou op doelmatige 
wijze kunnen leiden tot een voorspelbaar 
regelgevingskader voor investeringen, terwijl 
tegelijkertijd wordt voorkomen dat er 
ongerechtvaardigde hindernissen word en 
opgeworpen op de interne markt. Wei bestaat 
het risico dat bepaalde ongewenste situaties die 
vandaag de dag investeringen in de weg staan, 
blijven voortbestaan. 
Het tempo en de omvang van de veranderingen 
zou zonder coordinatie op Europees niveau het 
gevaar met zich mee kunnen brengen dat er 
aanzienlijke nieuwe drempels tussen de 
lidstaten ontstaan en dat de overgang naar de 
informatiemaatschappij wordt vertraagd. 
Optie 2: Een afzonderlijk rege/gevingsmodel 
ontwikkelen voor nieuwe activiteiten, dat dan 
naast de regelgeving voor telecommunicatie 
en omroep zal bestaan 
Dit zou betekenen dat lidstaten een categorie 
nieuwe diensten en activiteiten zouden 
definieren die de traditionele grenzen 
overschrijden en daarvoor afzonderlijke regels 
vaststellen, althans voorzover er regels nodig 
zijn. Op deze wijze zou een gecoordineerde 
aanpak kunnen warden ontwikkeld voor veel 
hoogwaardige diensten die kenmerkend zijn 
voor de convergerende marktsituatie, doordat 
een nieuwe categorie van diensten wordt 
ingevoerd naast de bestaande 
regelgevingskaders voor telecommunicatie en 
omroep. Dit zou erop neerkomen dat 
scheidslijnen die op techniek of 
transmissiemedium zijn gebaseerd, verdwijnen, 
terwijl het kader voor de traditionele 
telecommunicatie- en omroepactiviteiten 
geleidelijker kan warden aangepast. 
De voornaamste moeilijkheid hierbij is te 
bepalen wat thuishoort in de nieuwe categorie 
van diensten met een minder strenge 
regelgeving en wat aan de traditionele strengere 
regelgeving onderworpen blijft. Een mogelijke 
aanpak is bepaalde soorten diensten, zoals web­
tv, Internet of voorwaardelijke­
toegangssystemen te definieren als zijnde noch 
telecommunicatie noch omroep. De ervaring in 
de telecommunicatiesector met het afbakenen 
van geliberaliseerde diensten uitsluitend door 
vast te stellen wat nog tot het monopoliegebied 
blijft behoren, heeft al laten zien welke 
moeilijkheden zo'n aanpak meebrengt. 
Optie 3: Geleidelijk een nieuw regelgevings­
model /nvoeren dat voor a/le bestaande en 
nieuwe diensten zal ge/den 
Deze optie is de meest drastische. Zij vereist 
een fundamentele herijking en hervorming van 
de bestaande regelgevingskaders. 
Dit betekent niet noodzakelijkerwijs dat er een 
heel pakket nieuwe wetten moet komen, maar 
wel dat bezien wordt hoe bestaande kaders 
kunnen warden aangepast teneinde de 
flexibiliteit te vergroten, tegenstrijdigheden weg 
te nemen en meer evenwicht binnen en tussen 
sectoren te bereiken, zonder dat dit ten koste 
gaat van de doelstellingen van algemeen 
belang. In plaats van een kader dat alleen geldt 
voor sommige diensten (zeals voorgesteld in 
optie 2), wordt er een kader ontwikkeld dat voor 
alle sectoren geldt. 
Deze optie vereist een brede definitie van 
communicatiediensten, die binnen het 
communautaire rechtsbestel in de plaats moet 
komen van de categorieen telecommunicatie- en 
audiovisuele diensten. Het nieuwe kader moet 
aan de eis van evenredigheid voldoen, 
aangezien bij een dergelijke ruime definitie de 
zwaarte van de regelgeving aangepast meet 
warden aan de aard van de dienst en de 
bereikte mate van mededinging. 
Deze optie lijkt wellicht al te ambitieus. Ze hoeft 
echter niet tot een abrupte wijziging of breuk te 
leiden. De aanpak kan geleidelijk gestalte 
krijgen, beginnend met prioritaire gebieden waar 
een consequente regelgevingsaanpak vereist is 
(bijvoorbeeld kwesties betreffende de exploitatie 
van of toegang tot netwerken). Een ander 
wezenlijk aspect van deze aanpak zou zijn dat 
er voldoende tijd wordt ingeruimd voor de 
overgang van het oude naar het nieuwe bestel. 
40 , Vraag 9:'tlltgangapuntijn en· mogellJke 
aanpak van de regelgevlng voor 
convergentle 
In hq9tcistvk V is .. · een aantal belangrijke 
uitgangspunten. voor. het beleid. beschreven die 
aan de toekomstige regelgevingsopzet voor de 
convergerende situatie ten grondslag zouden 
kunnen liggen. Verder zijn drie mogelijke 
manieren voorgesteld om de bestaande 
regelgevingskaders in de verschillende sectoren 
aan te passen aan de hedendaagse 
ontwikkelingen. 
(A) Welke invloed heeft convergentie op de 
beginselen van de toekomstige regelgeving voor 
de sectoren telecommunicatie, media en 
informatietechnologie, en zouden die beginselen 
aangepast moeten worden in het licht van de 
convergentie? 
(8) Als convergentie aanpassing van de 
bestaande regelgevingsopzet vereist, dient die 
aanpassing dan: 
(i) gebaseerd te zijn op de bestaande kaders en 
daarop waar passend voort te bouwen, in 
plaats van geheel nieuwe kaders te 
ontwikkelen? 
(ii) te werken met een nieuw kader voor veel 
on line-en interactieve diensten, naast de 
kaders die er al zijn voor de traditionele 
telecommunicatie- en omroepactiviteiten? of 
(iii) gericht te zijn op het ontwikkelen van een 
samenhangend kader met een regelgevings­
aanpak die voor alle drie de sectoren 
soortgelijk is? 
V.3 ~l)dscllema. voor toekomstige actie 
Voor de vervolgactiviteiten is het onderstaande 
globale schema voorzien: 
• Een openbare raadplegingsperiode van vijf 
maanden ( december 1997 tot en met april 
1998). 
• Een verslag van deze openbare raadpleging 
zal in juni 1998 gereed zijn. 
• In het tweede kwartaal van 1998 nemen de 
Raad en het Europees Parlement naar 
verwachting resoluties over deze materie 
aan. 
• Uitgaande van deze resoluties zou de 
Commissie eind 1998 een Actieplan 
Convergentie gereed kunnen hebben. 
• Het reeds aangekondigde telecommu-
nicatieonderzoek wordt in 1999 uitgevoerd. 
Tussen deze mijlpalen door speelt zich een 
aantal belangrijke activiteiten op mediagebied af. 
De Oreja-Groep van vooraanstaande 
deskundigen op audiovisueel gebied is 
bijeengekomen; hun rapportage wordt in 
september 1998 verwacht. Een grate conferentie 
over dit thema is gepland voor april 1998 in 
Birmingham, onder gezamenlijke auspicien van 
het Britse voorzitterschap en de Commissie. 
v.4 s1ot¥10ordr,: ·· 
In dit Groenboek is het verschijnsel van 
convergentie geanalyseerd en is nagegaan wat 
de implicaties hiervan kunnen zijn voor de 
bestaande regelgevingskaders voor de sectoren 
telecommunicatie, media en informatie­
technologie. 
De implicaties van deze ontwikkelingen zijn 
verreikend. Bij convergentie gaat het niet zozeer 
om techniek als wel om diensten, nieuwe 
manieren van zakendoen en wisselwerkingen 
met de samenleving. De in dit Groenboek 
beschreven veranderingen zouden de kwaliteit 
van het bestaan van de Europese burger 
aanzienlijk kunnen verhogen, kunnen bijdragen 
tot de integratie van de regio's aan de rand van 
de Unie met de meer centraal gelegen 
economie~n en het bedrijfsleven in staat kunnen 
stellen effectiever te concurreren op de nationale 
en wereldmarkten. 
De opkomst van nieuwe en de ontwikkeling van 
bestaande diensten resulteren naar verwachting 
in uitbreiding van de totale informatiemarkt, 
openen nieuwe communicatiewegen naar de 
burger en bieden ruimte aan het rijke culturele 
erfgoed, het innovatievermogen en de 
scheppende krachten van Europa. 
Het wereldwijde karakter van de hedendaagse 
communicatieplatforms, met name Internet, 
levert een sleutel die de deur naar de verdere 
integratie van de wereldeconomie zal openen. 
Dit biedt nieuwe kansen en uitdagingen niet 
alleen voor de Europese Unie maar ook voor 
onze buren in Midden- en Oost-Europa, het 
Middellandse-Zeegebied en, in nog grater 
verband, de ontwikkelingslanden. Tegelijkertijd 
maken de bescheiden kosten van een site op 
het World Wide Web het ook voor kleine 
bedrijven mogelijk zich regionaal en wereldwijd 
te presenteren, terwijl de consument profijt kan 
hebben van het ruimere aanbod aan goederen 
en diensten. Mondialisering wordt zonder twijfel 
een centraal thema in de toekomstige 
economische ontwikkeling -de situatie in Europa 
wijkt wat dat betreft niet af van de ontwikkelingen 
die overal elders op de wereld waarneembaar 
zijn. 
Als Europa deze verschuivingen kan benutten 
om een situatie te cre~ren waarbinnen het 
veranderingsproces niet geremd maar 
integendeel bevorderd wordt, scheppen we 
daarmee een sterke stimulans voor nieuwe 
banen, uitbreiding van de keuze voor de 
41 consument en bevordering van de culturele 
verscheidenheid. Slaagt Europa daarentegen 
niet of niet snel genoeg in die opzet, dan bestaat 
er een reeel gevaar dat onze bedrijven en 
burgers genoegen moeten nemen met de 8-
wegen van een informatierevolutie die overal ter 
wereld door bedrijfsleven, consumenten en 
overheden wordt aangegrepen om de eigen 
positie te versterken. 
Het betreft hier een ingewikkelde materie die 
veel discussie vereist voordat nieuwe 
communautaire initiatieven voorgesteld kunnen 
warden. Het doel van dit Groenboek is over het 
onderwerp zo'n discussie op gang te brengen en 
alle belanghebbende partijen warden 
uitgenodigd eraan deel te nemen. We hopen dat 
deze discussie diepgaand en verreikend zal zijn. 
De uitkomsten van deze openbare raadpleging 
warden in juni 1998 gepubliceerd in een 
mededeling van de Commissie. 
Dit Groenboek vormt een stap op de weg naar 
het benutten van convergentie bij de sociale en 
economische ontwikkeling van Europa. De in 
juni te publiceren mededeling met de uitkomsten 
van de openbare raadpleging zal het Europees 
Parlement, de Raad van Ministers, het 
Economisch en Sociaal Comite en het Comite 
van de Regio's in staat stellen politieke besluiten 
te nemen en duidelijke doelstellingen voor het 
toekomstige beleid te bepalen. 
In de beleidsontwikkeling van de Europese Unie 
op communicatiegebied geeft dit Groenboek de 
aanzet tot een nieuwe fase; het vormt een van 
de hoekstenen van het brede kader dat de 
ontwikkeling van de informatiemaatschappiJ 
moet gaan ondersteunen. Het fundament wordt 
hierbij geleverd door de bestaande kaders voor 
telecommunicatie (voortgekomen uit het zo 
belangrijke Groenboek over telecommunicatie 
uit 198766en voor de media (voortgekomen uit 
diverse wetgevingsinitiatieven van de 
Gemeenschap). Dit Groenboek bouwt voort op 
die verworvenheden en biedt alle 
belanghebbenden de gelegenheid hun mening te 
geven over de toekomstige vorm van de 
regelgeving voor de bij convergentie betrokken 
sectoren op de geliberaliseerde 
communicatiemarkt die ons na 1998 te wachten 
staat. 
Deze eerste stap is bedoeld als wegbereiding 
voor de ontwikkeling van een passend 
regelgevingskader, dat het mogelijk moet gaan 
maken ten volle profijt te trekken van de kansen 
die de informatiemaatschappij Europa en zijn 
burgers bij de aanvang van de 21 ste eeuw biedt. 
66 COM(87) 290 def. 
IJLAGE·. 
·9•11·,g,lgevi.ng'. 
In deze bijlage is de regelgevingssituatie 
beschreven zeals die nu binnen de Europese 
Unie geldt voor de telecommunicatie- en de 
mediasector, waarbij opgemerkt zij dat voor het 
informatietechnologieveld geen regelgeving be-
staat. 
De telecommunicatieregelgeving op de weg 
naar totale liberalisering 
Een duidelijk kader voor effectieve concurrentie 
binnen de gehele Europese Gemeenschap is nu 
ontwikkeld en de omzetting in nationale 
wetgeving verkeert in een vergevorderd stadium. 
De overgang van monopolieposities naar vrije 
concurrentie, die vanaf 1998 een feit moet zijn, 
gaat gepaard met een fundamentele herziening 
van de regelgeving in de 
telecommunicatiesector. Er zijn bijvoorbeeld 
regels overeengekomen met de termijnen 
waarbinnen de verschillende 
liberaliseringsstadia voltooid moeten zijn, 
evenals belangrijke aspecten die in alle 
nationale regelgevingskaders gelijkluidend 
moeten zijn ten aanzien van punten als: 
-voorwaarden voor toegang tot de markt 
(bijvoorbeeld gemeenschappelijke regels 
voor vergunningen, procedures, termijnen 
en voorwaarden voor gegadigden); 
-instandhouding van diensten van 
algemeen belang (bijvoorbeeld een kader 
dat de levering van universele diensten 
waarborgt en aangeeft wat de rechten van 
de consument zijn met betrekking tot 
bijvoorbeeld spraaktelefonie; en regels 
voor de bescherming van gegevens en 
privacy); 
-interconnectie en interoperabiliteit van 
diensten en netwerken alsook een eerlijke 
toewijzing van schaarse middelen 
(bijvoorbeeld nummerbereiken en 
frequentiebanden). 
Een fundamenteel uitgangspunt was hierbij de 
eis de regelgeving te beperken tot het minimum 
dat nodig is om het algemeen belang veilig te 
stellen en nieuwe gegadigden een effectieve 
toegang tot en concurrerende uitgangspositie op 
de markt te bieden. 
Het zwaartepunt van het regelgevingskader voor 
de telecommunicatiesector ligt bij de regels 
aangaande netwerken en het dienstenaanbod 
(waaronder aspecten verband houdend met het 
algemeen belang) en niet bij de inhoud die via 
die netten wordt getransporteerd. De bestaande 
regelgeving binnen de gemeenschappelijke 
42 telecommunicatiemarkt is met name gericht op 
drie hoofddoelen: 
-het wegnemen van hindernissen die 
binnen de interne markt investeringen en 
innovaties in de weg zouden kunnen 
staan; 
-voorwaarden scheppen die de 
ontwikkeling van pan-Europese netwerken 
en diensten bevorderen; 
-het handhaven van een vastgesteld 
niveau van de gebruikersdiensten. 
De WTO/GATS-overeenkomst over basis­
telecommunicatiediensten, die op 15 februari 
1997 is gesloten, is volledig in overeenstemming 
met het regelgevingskader van de EU voor deze 
sector. Oat geldt niet alleen voor de data die zijn 
vastgesteld voor de liberalisering, maar ook voor 
de beginselen die ten grondslag liggen aan de 
regelgeving. De overeenkomst heeft geen 
betrekking op omroepactiviteiten en is uitsluitend 
van toepassing op telecommunicatie(transport)­
diensten. "lnhoud"67 die via telecommunicatie­
diensten kan warden overgebracht, valt niet 
onder de overeenkomst. 
Regelgeving in de audiovisuele sector 
Op communautair niveau heeft de huidige 
regelgeving op audiovisueel gebied het vrije 
verkeer van diensten ten doel, in 
overeenstemming met Artikel 59 van het 
Verdrag. Het is een voorbeeld van de toepassing 
van het subsidiariteitsbeginsel, dat inhoudt dat 
alleen gemeenschappelijke wetgeving wordt 
ingevoerd als dat absoluut noodzakelijk is om 
een in het Verdrag vastgelegde doelstelling te 
bereiken. De nationale regelgevingen zijn op 
elkaar afgestemd voorzover dat nodig is om 
b~lemmeri~gen ten gevolge van onderlinge 
d1screpant1es weg te nemen en dit in het 
algemeen belang is. 
In het verleden heeft het Hof van Justitie 
geoordeeld dat, omdat er geen harmonisatie op 
communautair niveau bestaat, lidstaten hun 
nationale regels ook kunnen opleggen op 
dienstenleveranciers uit andere lidstaten, mits 
die regels het nationale algemeen belang 
67 De verplichtingen van de EU in het kader van het GATS 
met betrekking tot basis telecommunicatiediensten 
hebben geen betrekking op de economische activiteit die 
?estaat uit het leveren van inhoud die voor het transport 
1s aangewezen op telecommunicatie. Op deze levering 
van inhoud zijn de specifieke voorschriften van 
toepassing die de EG heeft vastgesteld voor andere 
relevante sectoren. De EG is geen GA TS-verplichtingen 
aangegaan inzake audiovisuele/omroepdiensten. Met 
het oog op de bescherming van culturele waarden 
gelden ten aanzien van audiovisuele diensten ook 
enkele uitzonderingen op het beginsel van 
meestbegunstigde naties. 
beogen en in verhouding staan tot dat belang68. 
Deze jurisprudentie heeft geleid tot aanvaarding 
van het voornaamste communautaire instrument 
op dit gebied, de richtlijn Te/evisie zonder 
grenzen, die de nationale regelingen op een 
aantal terreinen verband houdend met 
omroepdiensten (jurisdictiecriteria, reclame, 
sponsoring, telewinkelen, bescherming van 
minderjarigen, openbare orde, recht van 
weerwoord, bevordering van Europese 
programma's) coordineert. 
Deze richtlijn is gebaseerd op het beginsel dat 
het gezag over een omroeporganisatie berust bij 
het "land van vestiging". Deze opzet heeft 
inmiddels zijn bruikbaarheid in de omroepwereld 
bewezen69. Onlangs is een aanvullende richtlijn70 
aangenomen bij de oorspronkelijk uit 1989 
daterende tekst, teneinde het wettelijke kader in 
lijn te brengen met de ontwikkelingen op 
audiovisueel gebied. Deze nieuwe richtlijn moet 
uiterlijk eind 1998 zijn omgezet in nationale 
wetgeving -de Commissie zal erop toezien dat 
de lidstaten zich er strikt aan houden. 
Ook in de gewijzigde tekst is een aantal zaken 
overgelaten aan de lidstaten zelf. Een daarvan is 
het vergunningensteisel, waarvan men meende 
dat verschillen op dit punt het goede 
functioneren van de interne markt, bijvoorbeeld 
het vrije verkeer van televisie-uitzendingen, niet 
in de weg zouden staan. De lidstaten dienen 
ervoor te zorgen dat omroeporganisaties binnen 
hun grenzen voldoen aan de in de Richtlijn 
vastgelegde minimumregels, maar ze mogen 
[overeenkomstig Artikel 189, lid 3, van het 
Verdrag] zelf beslissen hoe aan zulke 
verplichtingen op nationaal niveau moet warden 
voldaan. 
Deels ter aanvulling van de richtlijn Televisie 
zonder grenzen zijn nog twee acties 
ondernomen, gericht op verduidelijking van 
juridische aspecten van het "Europese 
audiovisuele landschap". In 1993 heeft de Raad 
een richtlijn aangenomen over de coordinatie 
van bepaalde regels aangaande auteursrecht en 
naburige rechten in het geval van 
satellietomroep en doorgifte via de kabel71, en 
recentelijk heeft de Commissie een richtlijn over 
de rechtsbescherming van voorwaardelijke­
toegangsdiensten voorgesteld72. 
68 Zaak nr. C52/97 van 18/3/80 Procureur des Konings 
tegen Marc J.V.C. Debauve. 
69 Zie "hettweede verslag over de toepassing van Richtlijn 
89/552/EEG", COM (97)523 def. van 24.10.1997. 
70 Richtlijn 97/36/EG tot wijziging van Richtlijn 89/552/EEG, 
de Richtlijn "Televisie zonder grenzen", van 30.6.97, PB 
L 202, 30.7.97, bl. 60. 
71 . 93/83/EG, PB L 248, 1.10.1993. 
72 COM (97) 356 def. van 9. 7 .1997 
43 Afgezien van de bovengenoemde 
communautaire initiatieven heeft de regelgeving 
op audiovisueel gebied voornamelijk een 
nationaal karakter. De regels die voor 
audiovisuele diensten gelden, zijn in het 
algemeen hetzij verplichtingen (bijvoorbeeld die 
van een evenwichtige programmering), hetzij 
verboden (bijvoorbeeld op bepaalde soorten 
programmamateriaal, zoals materiaal dat 
aanspoort tot rassenhaat). Eventuele 
verplichtingen warden in de praktijk veelal 
gedragen door de traditionele publieke 
omroepen, al verschilt deze situatie enigszins 
van land tot land. De bestaande regelgeving is 
deels gebaseerd op de hoge penetratiegraad 
van televisie. Het is duidelijk dat de regelgeving 
moet voldoen aan het beginsel van 
evenredigheid en in een digitaal tijdperk moet zij 
met de tijd meegaan. In de praktijk gebeurt dat 
ook. Dit betekent dat voor satelliettelevisie of 
betaaltelevisie via de kabel in het algemeen een 
wat lichter regime passend zou kunnen zijn dan 
dat voor de kosteloze televisie-uitzendingen via 
de ether -het medium met de hoogste 
penetratieg raad. 
Uitgeverij- en IT-sector 
De uitgeversbranche werkt met minder 
sectorspecifieke reg els dan de 
telecommunicatie- en de audiovisuele en 
omroepsector. Bovendien legt de regelgeving 
nieuwe deelnemers minder in de weg in de vorm 
van officiele vergunningen, hoewel er oak voor 
deze sector strenge regels gelden. 
Diverse eisen die te maken hebben met het 
veiligstellen van het algemeen belang gelden 
voor zowel omroep als uitgeverij (en in het 
bijzonder de pers). Voorbeelden hiervan zijn 
regels aangaande pluraliteit, buitenlands 
eigendom en recht van weerwoord. De naleving 
van deze beginselen wordt in de uitgeverijsector 
echter vooral gewaarborgd door zelfregulering, 
namelijk controle door "eigen" instanties, zoals 
raden voor de pers of gedragscodes, terwijl de 
regelgevende instanties op het gebied van de 
omroep grotere bevoegdheden hebben. Verder 
gelden veel regels met betrekking tot goede 
zeden, reclame, laster, privacy, bescherming 
van de intellectule eigendom en toegang tot 
overheidsdocumenten ook voor de 
uitgeverijsector. 
In de informatietechnologie- en programmatuur­
branche bestaat van meet af aan nog minder 
sectorspecifieke regelgeving, al geldt ook hier 
een aantal horizontale regels ten aanzien van 
exportverg unn in gen, elektromag netische 
interferentie, consumentenbescherming en de 
algemene beginselen van vrije concurrentie. 
Internet wordt meer gezien als verbonden met 
de informaticasector dan met de 
telecommunicatie waarvan ze de infrastructuur 
gebruikt. Terwijl het net waarover veel van het 
lnternet-verkeer plaatsvindt, aan gedetailleerde 
regels is onderworpen, zijn de opzet, het beheer 
en de toewijzing van middelen binnen Internet 
vooral een zaak van bedrijfsleven en gebruikers. 
De Gemeenschap heeft initiatieven van die zijde 
om schadelijke en illegale inhoud van Internet 
(en meer in het algemeen de media) te weren, 
actief ondersteund73. 
Mogelijk komt er verandering in deze situatie, 
met name op essentiele punten als naamgeving 
en adressering, maar tot dusver is er weinig 
sectorspecifieke regelgeving met betrekking tot 
Internet in Europa74. 
73 Op. cit. voetnoot 28, zie Groenboek over de 
bescherming van minderjaringen en de menselijke 
waardigheid in de context van de audiovisuele en 
informatiediensten, COM (96) 483, 16.10.1997, en 
Mededeling over illegale en schadelijke inhoud op het 
Internet, COM(96) 487, 16.10.1997. 
74 Dit staat in tegenstelling tot de aanpak in Singapore, 
Vietnam of China, waar beperkingen zijn opgelegd. 
44 

ISSN 0254-1513 
COM(97) 623 def. 
DOCUMENTEN 
NL 04 05 15 16 
Catalogusnummer CB-C0-97-701-NL-C 
ISBN 92-78-28998-1 
Bureau voor ofliciclc puhlikatics <lcr Europcsc ( icmccnschappcn 
L-2985 Luxemburg