Advies van het Economisch en Sociaal Comité over het "Voorstel voor een beschikking van het Europees Parlement en de Raad tot oprichting van een netwerk voor epidemiologische surveillance en bestrijding van besmettelijke ziekten in de Europese Gemeenschap" () (97/C 30/01)

De Raad heeft op 11 april 1996 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 129 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over voornoemd voorstel.

De Afdeling voor milieu, volksgezondheid en consumentenvraagstukken, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 16 juli 1996 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Fuchs.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 338e Zitting (vergadering van 25 september 1996) het volgende advies uitgebracht, dat met 82 stemmen vóór en 4 stemmen tegen, bij 3 onthoudingen, is goedgekeurd.

1. Inleiding

Voorgeschiedenis van het Commissievoorstel

1.1. Onderhavig voorstel, zoals blijkt uit de Mededeling en de Toelichting bij het voorstel, ligt in het verlengde van de Mededeling over het actiekader op het gebied van de volksgezondheid () en, in het bijzonder, van de Mededeling over een actieprogramma voor de preventie van aids en andere besmettelijke ziekten (), waarin met klem wordt aangedrongen op het opzetten en ontwikkelen van surveillancenetwerken.

1.2. Het Comité heeft er in eerdere adviezen over de volksgezondheid en in het onlangs uitgebrachte advies over "gezondheidsmonitoring" () op gewezen hoe belangrijk het is om een in Europees verband gecoördineerde preventieve aanpak te ontwikkelen, de uitwisseling van informatie te verbeteren en de diverse methoden voor het verwerken van gegevens gelijk te trekken.

1.3. In het advies over de bestrijding van aids en andere besmettelijke ziekten waarschuwde het Comité ervoor dat Europese surveillancenetwerken bestaande netwerken niet mogen overlappen. Deze laatste netwerken moeten goed worden gebruikt en een officiële status krijgen, waarbij bekeken dient te worden welke gespecialiseerde c.q. referentiecentra het eerst voor proefprojecten in aanmerking komen (paragraaf 3.7).

1.4. Ook pleitte het Comité ervoor bijzondere aandacht te besteden aan "opkomende infectieziekten" en hiernaar op ad hoc-basis epidemiologisch onderzoek te doen (paragraaf 3.8), en voor noodsituaties op het gebied van de volksgezondheid een Europees crisiscentrum op te richten (paragraaf 3.9).

2. Algemene opmerkingen

2.1. Het actieprogramma voor de preventie van aids en andere besmettelijke ziekten biedt de mogelijkheid om gedurende een afgebakende periode concrete gecoördineerde maatregelen te ontwikkelen en te testen; daarnaast moet het Commissievoorstel als basis dienen voor een permanent EU-netwerk voor de surveillance en controle van een breed scala aan besmettelijke ziekten.

2.2. Het Comité stelt vast dat zo'n netwerk alleen uit onderling compatibele nationale netwerken kan worden opgebouwd. De instellingen en deskundigen die op nationaal niveau verantwoordelijk zijn voor de surveillance en controle van besmettelijke ziekten, moeten daarom bij de ontwikkeling van het EU-netwerk een sleutelrol krijgen.

2.3. Infectieziekten kennen geen gebiedsgrenzen. Er bestaan dan ook initiatieven voor surveillance en controle die een groter gebied dan dat van de Unie alleen bestrijken. De WHO is bijvoorbeeld wereldwijd actief. Als onderdeel van hun gemeenschappelijke actieplan werken de EU en de VS momenteel aan de invoering van een waarschuwings- en reactiesysteem. De internationale uitwisseling van gegevens over besmettelijke ziekten is een van de belangrijkste aspecten van het G7-project (waaraan ook Japan en Canada deelnemen) om in de hele wereld de gezondheidszorg van de technologische vooruitgang te laten profiteren. Het door de Commissie voorgestelde netwerk heeft raakvlakken met deze activiteiten en overlapt deze zelfs in bepaalde gevallen. De VS willen dubbel werk en het ontstaan van dubbele structuren voorkomen, en zouden het liefst zien dat de diverse activiteiten elkaar op zinvolle wijze aanvullen. Met het oog hierop is het van wezenlijk belang dat een inventaris wordt opgesteld van alle bi- en multilaterale activiteiten op het gebied van de surveillance en controle van besmettelijke ziekten.

2.4. De onderhavige Mededeling vormt een solide grondslag voor de ontwerp-beschikking. Het begrip "surveillance" krijgt in deze Mededeling een bredere definitie, waarin naast het regelgevingsaspect ook de epidemiologische dimensie ervan wordt benadrukt. In de definitie van "bestrijding van infectieziekten", die ten dele als volgt luidt: "...alle maatregelen die door de voor de volksgezondheid bevoegde autoriteiten worden getroffen om de uitbreiding van besmettelijke ziekten tot staan te brengen...", wordt eveneens gewag gemaakt van het epidemiologische karakter van de maatregelen. Het Comité vindt dit een goede zaak omdat meer ingrijpende beschermingsmaatregelen alleen werkelijk kans van slagen hebben als voldoende rekening wordt gehouden met de specifieke omstandigheden in de afzonderlijke lid-staten. Het uitwerken van zulke maatregelen zou daarom een bevoegdheid van de lid-staten moeten blijven. Voor eigenlijke controlemaatregelen zou de Commissie vooral een coördinerende rol dienen te krijgen, temeer daar krachtens de beschikking genomen maatregelen overeenkomstig artikel 129, lid 4, van het EG-Verdrag voor de lid-staten als bindend kunnen worden beschouwd.

2.5. Tegen de achtergrond van deze algemene opmerkingen en van zijn tot op heden over dit onderwerp uitgebrachte adviezen gaat het Comité in grote lijnen akkoord met het Commissievoorstel, omdat het er veel van zijn eigen denkbeelden in herkent. Het heeft echter ook de nodige reserves m.b.t. het voorstel.

3. Inhoud van het Commissiedocument

3.1. Het voorstel heeft betrekking op een terrein waarvoor de Europese Gemeenschap en de lid-staten gezamenlijk bevoegd zijn en heeft ten doel om een netwerk op te zetten voor de epidemiologische surveillance en controle van besmettelijke ziekten. Verlenen de lid-staten hun volledige medewerking aan de organisatie en ontwikkeling van zo'n netwerk, dan kan er bij het vergaren, verwerken en uitwisselen van gegevens voor een betere samenwerking en coördinatie worden gezorgd.

3.2. Het voorstel is dus in hoofdzaak op preventie gericht, en is in overeenstemming met het subsidiariteits- en het evenredigheidsbeginsel.

3.3. Gegevens over besmettelijke ziekten moeten in geaggregeerde vorm of anders onder strikte waarborging van de anonimiteit worden verzameld, en mogen in geen geval de identificatie van personen mogelijk maken. Dit is in overeenstemming met communautaire bepalingen inzake de bescherming van persoonlijke gegevens.

3.4. Bij het opzetten van het surveillancenetwerk worden de in Europees verband reeds bestaande structuren als uitgangspunt genomen. Om dubbel werk te vermijden moeten de lid-staten het eens zien te worden over een gemeenschappelijke aanpak van de surveillance, waarbij de Unie in samenspraak met de lid-staten per categorie besmettelijke ziekten bepaalt welke gegevens en welke maatregelen nodig zijn.

3.5. Verder moeten ook andere partijen aan de hand van een nog uit te werken regeling bij het netwerk worden betrokken; het gaat hierbij om internationale organisaties, derde landen waarmee samenwerkingsverbanden op stapel staan (zoals de VS), en surveillancenetwerken waarvan de lid-staten nu al deel uitmaken.

3.6. De keuze en indeling van de in de bijlage genoemde besmettelijke ziekten hebben een indicatief karakter. De Commissie is van plan de lijst en de op de te nemen maatregelen gerichte indeling van deze ziekten voortdurend bij te werken. De ziekten waarvoor een surveillancenetwerk moet worden opgericht, zijn volgens de bijlage nu nog in de volgende twee categorieën ingedeeld:

1) - ziekten die door vaccinatie kunnen worden voorkomen (tuberculose, tetanus, poliomyelitis, difterie, meningitis, mazelen, bof, rodehond, griep en griepsyndromen, enz.);

- seksueel overdraagbare aandoeningen (hepatitis B, aids/HIV, chlamydia-infecties, enz.);

- virushepatitis (waaronder hepatitis C en nog niet geclassificeerde vormen van hepatitis);

- door voedsel overgedragen ziekten (listeriose, salmonellose, enz.);

- door water of omgeving overgedragen ziekten (legionairsziekte, enz.);

- ziekenhuisinfecties;

- andere ziekten, overgedragen door ongebruikelijke ziekteverwekkers (ziekte van Creutzfeldt-Jacob, enz.);

2) - de in de Internationale Gezondheidsregeling genoemde ziekten (gele koorts, cholera, pest);

- andere ziekten (rabies, vlektyfus, Afrikaanse hemorragische koortsen, malaria, iedere nog niet geclassificeerde ernstige epidemische ziekte, enz.).

4. Bijzondere opmerkingen

De oprichting van een transnationaal epidemiologisch EU-netwerk op het gebied van besmettelijke ziekten is in principe een goede zaak, omdat zo'n netwerk bijdraagt aan een effectieve preventie en bestrijding van deze ziekten en synergievoordelen biedt.

Het Comité heeft niettemin een aantal vragen en suggesties en zou graag een aantal punten verduidelijkt zien.

4.1. Artikel 1

4.1.1. Uit artikel 1 blijkt duidelijk dat het voorgestelde EU-netwerk een horizontaal karakter moet krijgen; er staat namelijk dat het wordt opgezet via "permanente communicatie" tussen de betrokken structuren in de lid-staten. Ook in het Financieel Memorandum - dat alleen een overzicht van de kosten van deze "permanente communicatie" bevat - wordt erop gewezen dat uitsluitend de lid-staten bevoegd zijn voor het uitvoeren van de maatregelen en het vrijmaken van de benodigde middelen. Gezien de situatie in de afzonderlijke lid-staten moet tijdens de opstartfase van het EU-netwerk worden bekeken of de Unie eventueel dient te zorgen voor (co-)financiering, die dan bovenop de geplande middelen voor de "permanente communicatie" zou komen.

4.1.2. Wat de doelstellingen en mogelijkheden van surveillance en controle betreft bestaan er tussen de lid-staten grote verschillen. Het mag niet de bedoeling van het Commissievoorstel zijn om nationale structuren op te zadelen met EU-maatregelen en -eisen, indien de Gemeenschap niet tegelijkertijd middelen vrijmaakt voor het opbouwen van de vereiste nationale structuren.

4.1.3. Dankzij een algemeen EU-netwerk kunnen surveillance en controle van besmettelijke ziekten in de Unie beter worden geharmoniseerd, wat in beginsel een goede zaak is. Het zou echter zinvol zijn om beleidsscenario's (met name veiligheidsmaatregelen in havens, op luchthavens, maar ook bij grensposten met derde landen) niet op uniforme wijze uit te werken, maar deze juist af te stemmen op de ruimtelijke, sociaal-culturele en andere kenmerken van de verschillende lid-staten. EU-maatregelen op dit gebied zouden daarom normaliter in de vorm van aanbevelingen moeten worden gegoten.

4.1.4. In zijn recente advies over BSE () heeft het Comité zich bezorgd getoond over de traagheid waarmee het onderzoek naar het mogelijke verband tussen BSE en de nieuwe variant van de ziekte van Creutzfeldt-Jacob, en de preventieve beleidsmaatregelen in dat verband op gang komen. Wel is het ermee ingenomen dat in onderhavig programma nu ook plaats is ingeruimd voor surveillance van de ziekte van Creutzfeldt-Jacob. Op dit gebied dienen dringend acties te worden ondernomen en de nodige financiële middelen te worden vrijgemaakt. De vraag rijst echter of dit - van een te klein budget voorziene - programma wel aan die eis kan beantwoorden. Daarom dringt het Comité erop aan dat de financiering van dit programma in het licht van de nieuwe ontwikkelingen wordt heroverwogen.

4.2. Artikel 2

In de definitie van "bestrijding van infectieziekten" moet het preventieve aspect meer nadruk krijgen: bestrijding dient te worden opgevat als "het uitwerken van gemeenschappelijke beleidslijnen en het op elkaar afstemmen c.q. harmoniseren van de bestrijdingsmaatregelen". Deze interpretatie moet in de tekst doorklinken om de garantie te bieden dat de preventiedoelstellingen in alle sectoren worden verwezenlijkt.

4.3. Artikel 3

4.3.1. Ook hier moet het preventieve aspect van "bestrijding" meer nadruk krijgen. Het Comité hecht eraan dat de "bestrijding" op EU-niveau in overeenstemming met het subsidiariteitsbeginsel wordt voorbereid en aangepast en vindt dat er afstemming moet plaatsvinden met nationale bestrijdingsmaatregelen.

4.3.2. De in artikel 3 genoemde uitgangspunten beperken zich tot maatregelen ter bestrijding van infectieziekten, die in twee categorieën zijn ingedeeld: ziekten "die zich voor het eerst voordoen of opnieuw de kop opsteken op het grondgebied van de desbetreffende lid-staat" en ziekten "die het grondgebied van de desbetreffende lid-staat binnenkomen". Vanzelfsprekend moeten surveillance- en controlemaatregelen ook worden afgestemd op de ernst van besmettelijke ziekten en op de mate waarin het effect hiervan op de volksgezondheid kan worden ingeschat. Daarom moet onderzocht worden of de in de bijlage opgenomen lijst van ziekten aanvulling behoeft, en of de indeling van deze ziekten en de hierbij behorende categorisering van maatregelen juist zijn. De lijst van ziekten in de bijlage en de gebruikte classificatiecriteria bieden een mogelijke basis voor het uitwerken van maatregelen. Bij wijze van indicatie kunnen ook nog meer ziekten worden vermeld. Er zijn echter andere classificatiecriteria mogelijk, en dus ook andere categorieën van maatregelen. Worden ziekten bijvoorbeeld getoetst aan het criterium "via bloed overdraagbaar", dan komt de nadruk te liggen op maatregelen op het gebied van bloedtransfusie en de medisch-technische verwerking van ingezameld bloed. Bij de invoering van een categorie "emerging diseases" zou het uitwerken van voorzorgsmaatregelen of gefaseerde noodplannen weer de meeste aandacht gaan opeisen. In ieder geval moeten ernstige ziekten als hepatitis A, psittacosis, Q-koorts, bacillaire dysenterie of lepra eveneens worden vermeld, ook als het document - volgens plan - wordt bijgewerkt. Bij dit laatste zouden deskundigen uit de lid-staten een belangrijke rol moeten krijgen.

4.3.3. Ook zou moeten worden bekeken of er naast de voorgestelde ziektecategorieën nog andere criteria voor het nemen van maatregelen kunnen worden gehanteerd; hierbij valt te denken aan activiteiten op het gebied van de laboratoriumdiagnostiek en aan het beschikbaar stellen van transport- en verpleegfaciliteiten (inclusief het benodigde gekwalificeerde personeel).

4.4. Artikel 4

4.4.1. In artikel 4 wordt een beschrijving gegeven van de specifieke besluitvormingsstructuren en -processen voor het uitwerken en uitvoeren van maatregelen. Het Comité gaat ervan uit dat in dit verband de in de Gemeenschap ontwikkelde "comitologie" strikt wordt nageleefd.

4.4.2. In de paragrafen 4.1.1 en 4.1.2 werd al gewezen op het mogelijk bindende karakter van de maatregelen en de financiële implicaties hiervan voor de lid-staten. Het is daarom van wezenlijk belang dat de lid-staten met name door "surveillance-deskundigen" in het voorbereidingcomité zijn vertegenwoordigd. Het voorgestelde aantal van twee vertegenwoordigers per lid-staat moet in dit verband als een absoluut minimum worden gezien.

4.4.3. Het Comité zou graag onderzocht zien of voorstellen voor maatregelen niet beter zouden kunnen worden uitgewerkt door een groep vertegenwoordigers van nationale surveilllance- en controle-instituten. Zo'n groep zou gebruik kunnen maken van de transnationale communicatienetwerken en werkverbanden in de Unie.

4.5. Artikel 5

4.5.1. De eerste drie punten van artikel 5 bevatten epidemiologische en sero-epidemiologische maatregelen. De activiteiten van de verschillende lid-staten op dit gebied zouden beter met elkaar vergelijkbaar moeten zijn; dan zou in EU-verband een overzicht van de in de lid-staten vergaarde gegevens kunnen worden verkregen.

4.5.2. Naast de ontwikkeling van gemeenschappelijke epidemiologische procedures in de EU moet er ook voor worden gezorgd dat deze overal in gelijke mate worden toegepast. De lid-staten dienen daarom onderling vergelijkbare systemen voor kwaliteitsborging in te voeren.

4.5.3. In paragraaf 4.1.3 werd al gewag gemaakt van de problemen in verband met de in punt 4 van artikel 5 genoemde beschermende maatregelen. Het Comité is van oordeel dat de taak van de Commissie in dit verband uitdrukkelijk moet worden beperkt tot de coördinatie van deze maatregelen.

4.5.4. De maatregelen in punt 5 betreffen vooral primaire preventie. De sociaal-culturele situatie in elke lid-staat speelt hierbij een belangrijke rol. De effectiviteit van maatregelen neemt dan ook toe als deze in de lid-staten zelf worden uitgestippeld en uitgevoerd.

4.6. Artikel 6

4.6.1. In artikel 6 staat in zeer abstracte bewoordingen welke informatie de lid-staten aan de Commissie dienen te verschaffen. Of deze informatie betrekking heeft op (zieke) personen of op procedureregels, hangt van het type maatregel af. Ook ligt niet vast of persoonlijke gegevens alleen in geaggregeerde vorm - zoals de in Parijs verzamelde informatie over HIV en aids - of ook in geïndividualiseerde vorm mogen worden verstrekt. In dit verband moet steeds per geval naar een adequate oplossing voor alle lid-staten worden gezocht.

4.6.2. Opgehelderd moet worden wie krachtens welke regels mag beschikken over de epidemiologische of anamnestische gegevens die nodig zijn voor wetenschappelijke analyses. In beginsel zouden alle nationale verstrekkers van gegevens zelf het recht moeten hebben om die gegevens voor verder onderzoek te gebruiken.

4.7. Dankzij de moderne informatie- en communicatietechnologie en een eigentijds samenwerkingsdenken is het mogelijk en valt ook te verwachten dat het EU-netwerk daadwerkelijk en in voldoende mate de in dit advies bepleite decentrale of horizontale structuur krijgt. Alle betrokken instellingen in de lid-staten zouden rechtstreeks toegang moeten hebben tot de door dit netwerk verzamelde informatie. Het is niet nodig dat de gegevens eerst door de Commissie wordt gefilterd.

4.8. Nogmaals: er moet gebruik worden gemaakt van samenwerkingsverbanden en taakverdelingen die succesrijk zijn gebleken. Zo hebben centra die aan epidemiologische instellingen in de lid-staten zijn verbonden en belast zijn met het verzamelen, documenteren en - met het oog op voorlichting en het uitwerken van preventieve of beschermende maatregelen - verwerken van uit heel Europa afkomstige gegevens, hun waarde al bewezen op het gebied van HIV/aids (Parijs), salmonella (Londen) en legionella (Londen). Voor andere ziekten zouden in andere lid-staten soortgelijke centra kunnen worden opgericht.

Brussel, 25 september 1996.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

C. FERRER

() PB nr. C 123 van 26. 4. 1996, blz. 10.

() PB nr. C 388 van 31. 12. 1994.

() PB nr. C 133 van 31. 5. 1995.

() PB nr. C 174 van 17. 6. 1996.

() PB nr. C 295 van 7. 10. 1996, blz. 53.