EUROPESE COMMISSIE 
Brussel, 15.12.2011 
SEC(2011) 1566 definitief 
  
WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE 
SAMENVATTING VAN DE EFFECTBEOORDELING 
bij 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE 
RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN  SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ 
VAN DE REGIO'S 
Stappenplan Energie 2050 
{COM(2011) 885 definitief} 
{SEC(2011) 1565 definitief} 
{SEC(2011) 1569 definitief}  
 
NL 2   NL 1. PROBLEEMOMSCHRIJVING  
Het welzijn van onze bevolking en  de bloei van onze industrie en economie hangen af van een 
veilige, continu geleverde, duurzame en be taalbare energievoorziening. In een moderne 
wereld is energie een dagelijkse behoefte, en toch wordt energie in Europa als vanzelfsprekend beschouwd. Het energiesysteem en de manier waarop het is georganiseerd, 
heeft in de loop der eeuwen of zelfs millennia een evolutie op het gebied van brandstoffen en 
distributiesystemen doorgemaakt. Het ziet er na ar uit dat ons huidige energiesysteem en de 
manier waarop we energie opwekken, omzetten en verbruiken op langere termijn niet houdbaar zijn ten gevolge van: de hoge uitstoot van broeikasgassen, de risico's met betrekking 
tot de voorzieningszekerheid en de risico's inzake concurre ntiekracht gerelateerd aan hoge 
energiekosten en onderinvestering.  
Het zal decennia duren om onze energiesystemen een meer veilige en duurzame richting uit te 
sturen. Er bestaat geen wondermiddel waarmee hierin verandering kan worden gebracht. Er 
bestaat geen enkele energiebron die in overv loed aanwezig is en geen nadelen biedt qua 
duurzaamheid, voorzieningszekerheid en concurrent iekracht (prijs). Om tot een oplossing te 
komen, zullen daarom afwegingen moeten worden  gemaakt waarbij de werking van de markt 
in het huidige regelgevingskade r geen afdoende antwoord biedt. In de nabije toekomst moet 
echter op grote schaal worden ge ïnvesteerd in de vervanging va n de energie-activa om de 
burger evenveel comfort tegen betaalbare tarieven te kunnen waarborgen, de bedrijfswereld 
een zekere en concurrerende energievoorziening te garanderen en het milieu te ontzien.  
Meer gebruik maken van koolstofarme, inla ndse (m.a.w. van binnen de EU) of meer 
gediversifieerde bronnen voor energie die op efficiënte wijze wordt geproduceerd en 
verbruikt, biedt heel wat voordelen. Deze voordelen hebben niet alleen betrekking op het milieu, de concurrentiekracht en de voorzien ingszekerheid, maar ook op de economische 
groei, de werkgelegenheid, de regionale ontwikkeling en innovatie. Welke belemmeringen 
zijn er? Waarom wordt er niet of te traag omgescha keld op een koolstofarm, 
concurrentiekrachtiger en meer gediversifieerd energiesysteem? 
Verschillende factoren belemmeren de overschakeling:  1) In de tarieven op de energiemarkt worden  de kosten voor de samenleving niet helemaal 
doorberekend . Het gaat om de kosten van vervuiling, de uitstoot van broeikasgassen, 
uitputting van de hulpbronnen, afval, landge bruik, luchtkwaliteit en geopolitieke 
afhankelijkheid.  
2) Traagheid van het energiesysteem   
Het merendeel van de investeringen in he t energiesysteem zijn investeringen in 
langetermijnactiva die aanzienlijke lock-in-e ffecten met zich meebrengen. Het systeem 
verandert slechts geleidelijk.  
3) Publieke perceptie en mentaliteit van de gebruikers  
De perceptie bij het grote publie k van de risico's die zijn ve rbonden met de bouw van nieuwe 
elektriciteitscentrales en infrastructuur is mogelijk negatiever dan het oordeel van 
deskundigen. Het zal ook veel tijd en voldoe nde stimulansen of regelgeving vergen om 
mensen ervan te overtuigen hun huis op een ande re manier te gaan verwarmen, zichzelf te 
verplaatsen, enz.  
4) Onzekerheid over de ontwikke ling van technologie, vraag, tarieven en marktstructuur   
Het energiesysteem wordt gekenmerkt door een  groot aandeel van vaste langetermijnkosten 
die gedurende meerdere decennia moeten worden  terugverdiend. Onzekerheid kan de risico's 
 
NL 3   NL voor investeerders aanzienlijk in de hand werke n, en maakt de consument en het bedrijfsleven 
afkerig van investeringen.  
5) Onvolmaakte markten  
In sommige lidstaten is er te weinig mede dinging en wordt de mark t nog steeds gedomineerd 
door de traditionele spelers. Een andere fact or is een gebrek aan visie. Zo doen de 
marktspelers niet noodzakelijk aan langeterm ijninvesteringen en kiezen zij doorgaans voor 
kortetermijnwinst. Zich ontwikke lende markten voor diensten op het gebied van energie-
efficiëntie en gedecentraliseerde hernieuwbare  energiebronnen kampen met een gebrek aan 
marktspelers en een ondersteunend regelgevingskader. 
2. ANALYSE VAN DE SUBSIDIARITEIT EN TOEGEVOEGDE WAARDE VOOR DE EU  
De bevoegdheid van de EU inzake en ergie is bepaald in artikel 1941 van het Verdrag 
betreffende de werking van de Europese Unie. De EU-bevoegdheden betreffende de 
bestrijding van de klimaatve randering, waaronder de vermindering van broeikasgasemissies 
in de energiesector en andere sectoren, zi tten vervat in de artikelen 191-193. Vanuit 
economisch oogpunt kunnen veel ontwikkelingen met betrekking tot het energiesysteem het 
best op Europese schaal worden verwezenlijkt, waarbij de EU samen met de lidstaten, maar 
met oog voor hun respectievelijke be voegdheden, actie onderneemt.  
3. DOELSTELLINGEN VAN HET EU- INITIATIEF  
De algemene doelstelling is vorm te geven aan een visie en strategie met betrekking tot de 
vraag hoe het energiesysteem tussen nu en  2050 koolstofarm kan worden gemaakt met 
aandacht voor de voorzienings zekerheid en de doelstellingen op het gebied van het 
concurrentievermogen. 
Met het oog op de verwezenlijking van de alge mene doelstelling worden meer specifieke 
doelstellingen voorgesteld: 
(i) investeerders meer zekerheid bieden als het gaat om toekomstige beleidsoriëntaties op EU-
niveau door verschillende s poren naar een koolstofarm 2050, alsmede de voornaamste 
economische, sociale en ecologische effecten daarvan, toe te lichten; 
(ii) de afwegingen tussen beleidsdoelstell ingen alsook tussen diverse sporen naar een 
koolstofarme toekomst aantonen en de gemeenschappelijke elementen van deze 
mogelijkheden aanwijzen; 
(iii) tussentijdse doelen voor na  2020 vastleggen om de belanghebbenden te mobiliseren en 
meer zekerheid te bieden voor het tijdsvak na 2020. 
Het stappenplan Energie 2050 moet berusten op de huidige doelstellingen van het EU-
energiebeleid: duurzaamheid, voorzienings zekerheid en concurrentiekracht.  
                                                 
1 Artikel 194: 
1. In het kader van de totstandbrenging en de werking van de interne markt en rekening houdend 
met de noodzaak om het milieu in stand te houden en te verbeteren, is het beleid van de Unie op het 
gebied van energie, in een geest van solidariteit tussen de lidstaten, erop gericht: 
a) de werking van de energiemarkt te waarborgen; 
b) de continuïteit van de energievoorziening in de Unie te waarborgen; c) energie-efficiëntie, energiebesparing en de ontwikkeling van nieuwe en duurzame energie te 
stimuleren; en 
d) de interconnectie van energienetwerken te bevorderen. 
 
NL 4   NL 4. BELEIDSOPTIES  
De effectbeoordeling is niet van klassieke aa rd. Ze bestaat namelijk niet uit een opsomming 
van beleidsopties voor de verwezenlijking van bepaalde beleidsdoelstellingen die wordt 
gevolgd door een beoordeling van de effecten va n deze beleidsopties, waarna wordt bepaald 
welke de voorkeur wegdraagt. Er wordt wel een aantal mogelijke toekomstige ontwikkelingen tegen het licht gehouden om een beter inzicht te kr ijgen in de vraag hoe in het energiesysteem 
de energiegerelateerde CO
2-uitstoot met 85% kan worden te ruggebracht ten opzichte van 
1990, wat overeenkomt met een reductie van de br oeikasgasemissies met 80% in 2050, en hoe 
de voorzieningszekerheid en de concurren tiekracht kunnen worden verbeterd. Dit alles 
gebeurt zonder dat voor een bepa alde methode wordt gekozen.  
In het kader van een analyse met betr ekking tot het koolstofarm maken van het 
energiesysteem konden verschillende interessante scenario's worden voorgesteld. Er is met 
diverse belanghebbenden uitvoerig overleg ge pleegd over de inhoud van die scenario's. 
Belanghebbenden en de Europese  Commissie hebben vier spor en naar een koolstofarmere 
energiesector aangewezen: energie-efficiën tie, wat voornamelijk gevolgen heeft aan de 
vraagzijde, en hernieuwbare energiebronnen, kernenergie en koolstofafvang en –opslag, wat 
voornamelijk gevolgen heeft aan de aanbodzijde (v erlaging van de koolst ofintensiteit van het 
aanbod). Met de voorgestelde beleid sopties (scenario's) worden v ijf verschillende combinaties 
van de vier opties voor het koolstofarm maken van de econo mie onderzocht. De opties voor 
het koolstofarm maken van de economie worden  nooit afzonderlijk beschouwd aangezien de 
interactie van verschillende elem enten deel zal moeten uitmaken  van elk scenario waarin het 
systeem in zijn geheel wordt beoordeeld. A lle koolstofarme scenario's leiden tot een 
vermindering van de energiegerelateerde CO 2-uitstoot van 85% in 2050. Er zal bovendien 
voor elke beleidsoptie zorgvuldig worden nagegaan of deze ook de voorzieningszekerheid en de concurrentiekracht ten goede komt en of de ze in betaalbare energiekosten resulteert. 
 Beleidsopties 
1 Voortzetting van het huidige beleid (gemeenschappelijk referentiescenario2) 
1 bis Scenario 'huidige beleidsinitiatieve n – HBI' (geactualiseerd referentiescenario) 
2 Scenario 'hoge energie-efficiëntie' 
3 Scenario 'gediversifieer de distributietechnologieën'3 
4 Scenario 'groot aandeel hern ieuwbare energiebronnen (HEB)' 
5 Scenario 'uitgestelde CCS' (CCS = CO 2-afvang en -opslag). 
6 Scenario 'klein aandeel kernenergie' 
5. BEOORDELING VAN EFFECTEN EN VERGELIJKING VAN DE OPTIES  
Milieueffecten 
Wat de milieueffecten betreft, resulteren alle beleidsopties in een aanzienlijke daling van het 
energieverbruik, waarbij de gr ootste vermindering zich in het scenario 'hoge energie-
efficiëntie' voordoet. De samenstelling van de energiemix zou ook beduidend anders zijn in een koolstofarm systeem: het aandeel hernieuwba re energiebronnen neemt in alle scenario's 
toe. De ontwikkelingen op het gebied van kern energie stoelen op beleidsaannamen die gaan 
van een aandeel van 2 tot 18% van het primaire  energieverbruik. Het aandeel van gas is het 
                                                
 
2 Zoals ook gebruikt in de routekaart naar een koolstofarme economie en het Witboek vervoer.  
3 Scenario 3 stemt overeen met het scenario 'Eff ective and Widely Accepted Technologies' dat wordt 
gebruikt in de routekaart naar een koolstofarme economie en het Witboek vervoer op basis van scenario 
1bis.  
 
NL 5   NL grootst in het scenario 'klein aa ndeel kernenergie', waarbij sprake  is van een sterke penetratie 
van koolstofafvang en -opslag. Het aandeel van olie en vaste brandstoffen neemt af. Het 
aandeel van elektriciteit in het eindenergieve rbruik verdubbelt ten opzichte van het huidige 
niveau. Elektriciteit wordt daarmee de voor naamste uiteindelijk e energiebron. Alle 
koolstofarme scenario's zijn in 2050 goed voor een vermindering van de broeikasgasuitstoot 
met 80% en een vermindering van de energiegerelateerde CO 2-uitstoot met 85% ten opzichte 
van 1990. Zij resulteren ook in gelijke cumulatieve  emissies voor de beschouwde periode. In 
2030 ligt de energiegerelateerde CO 2-uitstoot 38 tot 41% lager, en ligt de totale uitstoot van 
broeikasgassen 40 tot 41% lager.  
Economische effecten 
Uit diverse analyses blijkt  dat het effect van het CO 2- en energiebeleid op het bbp tamelijk 
beperkt blijft. In vergelijking me t de referentie- of HBI-scenario 's zijn er, afhankelijk van het 
koolstofarme scenario, op jaarbasis geen of weinig gemiddelde meerkosten voor het 
energiesysteem verbonden met het op grote scha al koolstofarm maken van de economie in het 
kader van een wereldwijde aanpak. Wat de elek triciteitstarieven betreft, doet zich bij 
sommige beleidsopties een kleine daling voor ten opzichte van de referentiescenario's of de 
HBI-scenario's ('hoge energie-efficiëntie en 'ged iversifieerde distributie technologieën') terwijl 
andere opties een stijging van de tarieven te  zien geven ('groot aandeel hernieuwbare 
energiebronnen' en in mindere mate 'klein aandeel kernenergie'). De CO 2-emisietarieven in 
het kader van de EU-emissiehandelssyst eem liggen aanmerkelijk hoger dan in het 
referentiescenario en de HBI-scenario's terwij l de brandstofprijzen op een lager peil staan. 
Alle beleidsopties vergen  steeds verder geavanceerde energie-infrastructuur 
(elektriciteitsleidingen, slimme netten en opslag) , waarbij de vereisten het hoogst zijn in het 
scenario 'groot aandeel hernieuwbare energiebronnen'.  
Maatschappelijke effecten 
De sociale dimensie van stappenplannen n aar een koolstofarme economie speelt een 
fundamentele rol aangezien de omschake ling naar een koolstofarme economie in 
verschillende sectoren een omwenteling vereist die gevolgen zal hebben voor de 
bedrijfswereld, de werkgelegenheid en de arbeidsvoorwaarden. Onderwijs en opleiding 
moeten in een vroeg stadium worden bijgestuurd om in sommige sectoren werkloosheid en in 
andere sectoren een gebrek aan werkkrachten te vermijden.  
De effecten van het beleid inzake het koolstofarm maken van de economie op de 
werkgelegenheid zullen in 2020 niet omvangrijk zijn, zoals blijkt uit talrijke studies, maar 
investeringen in nieuwe technologieën kunnen de vraag naar hooggeschoolde arbeidskrachten 
doen toenemen. De energievoorzienings zekerheid, gemeten in termen van 
invoerafhankelijkheid, gaat er in  2050 in alle beleidsopties op vooruit. De grootste verbetering 
vindt plaats in het scenario 'groot aande el hernieuwbare energiebronnen'. Wat de 
betaalbaarheid van de energiekosten voor alle huishoudens betreft, geve n alle beleidsopties 
aanzienlijke brandstofbesparingen maar ook hogere kosten voor in vesteringen in kapitaal en 
energie-efficiëntie te zien. De totale uitgaven  voor energie door huishoudens liggen voor alle 
beleidsopties hoger. De hoogste stijging doet zich voor bij de optie s met een verregaand 
beleid inzake energie-efficiëntie en een verregaande penetratie  van hernieuwbare 
energiebronnen.  
De opties zijn met elkaar vergeleken op basis van hun doeltreffendheid,  efficiëntie en 
samenhang.   
Wat de doeltreffendheid betreft, zijn de drie doelstellingen van het en ergiebeleid bekeken, 
namelijk duurzaamheid, voorzieningszekerheid en concurrentiekracht. Alle beleidsopties zijn ontworpen om in 2050 een verminderi ng van de energiegerelateerde CO
2-uitstoot met 85% te 
 
NL 6   NL verwezenlijken; zij zijn dus allemaal doeltreffe nd. Er moet op worden gewezen dat sommige 
opties in grote mate afhangen van het succes van nieuwe, commercieel  beschikbare, maar nog 
niet beproefde technologieën. Wat de voorzienings zekerheid betreft, gaan alle beleidsopties 
gepaard met een verminderde invoerafhankelijkheid. Maar in een wereld waarin elektriciteit een grote rol speelt, vormt  een stabiel stroomnet een nog grotere zorg. Wat de 
concurrentiekracht betreft, doet zich bij sommi ge beleidsopties een kleine daling van de 
stroomtarieven in vergelijking met de refere ntie- en HBI-scenario's voor. Andere opties 
resulteren dan weer in een stijging van de ta rieven. De tarieven in  het EU-emissiehandels-
systeem liggen aanmerkelijk hoger dan in de referentie- en HBI-scen ario's terwijl de 
brandstofprijzen omlag gaan. Het model leid t tot voldoende investeringen die worden 
gedreven door specifiek beleid of door de koolstoftarieven, en de investeringsbeslissingen 
stoelen op de aanname van perfecte voorspelbaarheid. 
Wat de efficiëntie betreft, toont de analyse aan dat de kostprijs van het koolstofarm maken 
van het energiesysteem in alle scenar io's gelijk is en dat de meeste CO
2-reductiescenario's in 
vergelijking met het referentiescenario zelfs kostenbesparingen te zien geven. De kosten zijn het laagst voor de scenario's 'uitgestelde CCS' en 'gediversifieerde distributietechnologieën', 
waarbij sprake is van een aanzienl ijke penetratie van kernenergie.  
Alle beleidsscenario's zijn samenhangend met a ndere langetermijndoels tellingen van de EU 
(inzake klimaat, vervoer,  enz.). Er is geen enkele beleidsoptie di e met kop en schouders boven 
de andere opties uitsteekt door voor  alle criteria het best te scoren. Verschillende afwegingen 
zullen moeten worden gemaakt.  
6. C
ONCLUSIES  
Prognoses voor de huidige trend geven aan dat de reductie van de broeikasgasuitstoot slechts 
voor de helft wordt bereikt, dat de invoerafha nkelijkheid toeneemt, met name voor gas, en dat 
de elektriciteitstarieven en energiekosten st ijgen. De modelanalyse heeft aangetoond dat het 
koolstofarm maken van de energi esector haalbaar is, dat dit kan worden bereikt door middel 
van diverse combinaties van energie-efficiënti e, hernieuwbare energie, kernenergie en 
koolstofafvang en – opslag, en dat de kosten draaglijk zijn.  
Gemeenschappelijke elemente n in de scenario-analyse  
– Er is een geïntegreerde benadering nodig.  
– Elektriciteit groeit fors in de koolstofarme scenario's en  bereikt in 2050  een aandeel 
van 36-39%. 
– In alle koolstofarme scenario's gaat de en ergie-efficiëntie er aan zienlijk op vooruit.  
– Hernieuwbare energiebronnen kent in alle scenario's een aanmerkelijke groei en 
bereikt in 2050 een aandeel van ten minste 55% in het bruto-eindenergieverbruik. 
– Voor een verhoogd gebruik van hernieuwbare  energie alsook verbeteringen op het 
stuk van energie-efficiëntie is moderne, betrouwbare en slimme infrastructuur, 
inclusief infrastructuur voor de  opslag van elektriciteit, nodig.  
– Kernenergie speelt een belangrijke rol bij het koolstofarm maken van de economie: 
de penetratie is het hoogst in het geval van 'uitgestelde CCS'.  
– Koolstofafvang en -opslag levert in alle  scenario's een grote bijdrage tot het 
koolstofarm maken van de economie: de pene tratie is het hoogst in gevallen waar 
kernenergie onderhevig is aan beperkingen.  
– In alle scenario's doet zi ch een verschuiving van hoge brandstof- en operationele 
kosten naar hoge invest eringsuitgaven voor.  
 
NL 7   NL – Een kostenefficiënte manier om op lange te rmijn de overstap naar een koolstofarme 
wereld te kunnen maken, zal verregaande  veranderingen tussen nu en 2030 vergen. 
De economische kosten zijn beheersbaa r als spoedig wordt gehandeld en de 
herstructurering van het energiesysteem gelijkloopt met de investeringscycli.  
– De kosten van dergelijke ingrijpende sta ppen naar een koolstofarme economie liggen 
in alle scenario's laag. De reden hiervoor zijn de lagere kosten voor de aanschaf van 
brandstof, waarbij vooral sprake is van koste nbesparingen in de scenario's waarin de 
vier voornaamste opties voor het koolstofarm  maken van de economie worden benut. 
– De kosten zijn niet in alle sectoren gelijk : de huishoudens krijgen de grootste stijging 
te verwerken door de hogere kosten veroor zaakt door rechtstreekse uitgaven voor 
energie-efficiënte apparate n, voertuigen en isolatie.  
– De energiefactuur die de EU aan de buite nwereld moet betalen voor de invoer van 
olie en gas zal in een koolstofarm scenario  aanmerkelijk lager liggen gezien de forse 
daling van de ingevoerde hoeveelheden en van de tarieven. 
Er kunnen een aantal beleidsrelevante conclusi es worden getrokken, zowel op basis van de 
resultaten van de scenario-analyse als op basis van de vergelijking van de ideale 
technologische en marktvoorwaarden die nodig zijn voor de modelberekeningen met hetgeen 
wordt waargenomen in de veel  complexere realiteit.  
Implicaties voor de toek omstige beleidsvorming  
– Het is mogelijk om de Europese ec onomie koolstofarm te maken zonder aan 
concurrentiekracht in te boe ten. Bij het uitblijven va n mondiale klimaatactie kan 
koolstoflekkage problemen vormen en zijn er  mogelijk geschikte instrumenten nodig 
voor het vrijwaren van het c oncurrentievermogen van energie-intensieve sectoren.  
– Voorspelbaarheid en stabil iteit van het beleidskader en het regelgevingskader 
scheppen een gunstig klimaat voor invest eringen in koolstofarme technologieën. 
Terwijl het kader voor het tijdsvak tot 2020 grotendeels vast ligt, moeten de 
gesprekken over het tussen 2020 en 203 0 te voeren beleid nu aanvangen. 
Tussenstappen en streefcijfers kunnen doodlopende kosten helpen te voorkomen. 
Onzekerheid kan leiden tot een suboptimale situatie waarin enkel investeringen met 
lage aanloopkosten tot stand komen.  
– Een goede werking van de interne markt is een must om investeringen aan te 
moedigen waar deze het kostenefficiëntst zijn.  
– Op het vlak van energie-efficiëntie wo rdt in een modelomgeving doorgaans beter 
gescoord dan in de werkelij kheid. Verbeteringen op het vl ak van energie-efficiëntie 
worden vaak belemmerd door gesplitste stimulansen, liquiditeitsproblemen bij 
sommige groepen klanten, onvolledige ke nnis en onvoldoende voorspelbaarheid, die 
er onder andere toe leiden dat men vastzit aan voorbijges treefde technologieën. Om 
die reden is een doelgericht ondersteu ningsbeleid hard nodig, bijvoorbeeld ten 
behoeve van een groter aantal keuzemoge lijkheden voor consumenten op het vlak 
van energie-efficiëntie.  
– Er moet krachtige steun worden verleend aan O&O en demonstratie om de kosten 
van koolstofarme technologieën  terug te dringen.  
– Er moet voldoende actie worden ondernom en om alle koolstofarme technologieën 
door de publieke opinie aanvaar d te krijgen en om de cons ument zo ver te krijgen dat 
deze de nodige veranderingen wil doorvoe ren en de hogere kosten die hiermee 
gepaard gaan, wil dragen.  
– Aangezien huishoudens een groot deel van de kosten dragen, moeten in een vroeg 
stadium flankerende maatregelen worden overwogen. Deze kosten mogen dan wel 
 
NL 8   NL draaglijk zijn voor het gemiddelde huishouden, maar kwetsbare consumenten zullen 
mogelijk welbepaalde steun nodig hebben om  de verhoogde uitgaven aan te kunnen.  
– Flexibiliteit. De toekomst is onzeker en kan door niemand worden voorspeld. 
Daarom is het behoud van flexibilit eit een belangrijk onderdeel van een 
kostenefficiënte aanpak, maar sommige bes lissingen zijn reeds in dit stadium nodig 
om het innovatie- en invester ingsproces op gang te brenge n. Investeerders willen in 
dit verband redelijk zeker zijn dat de be leids- en regelgevingsrisico's afnemen.  
– De externe dimensie, met name specifiek e betrekkingen met energieleveranciers, 
vereist een proactieve en vroegtijdige aa npak gezien de gevolgen van wereldwijde 
inspanningen ten behoeve van een koolstof arme economie voor de inkomsten uit de 
export van fossiele brandstoffen en gezien  de vereiste inve steringen voor het 
transport van energie tijdens de overgangsfase. 
7. TOEZICHT EN BEOORDELING  
Het stappenplan is geen eenma lige inspanning en zal regelm atig worden geactualiseerd op 
basis van de recentste ontwikkelingen. Bovendien  zal de Commissie een reeks indicatoren die 
reeds beschikbaar zijn en reeds word en gebruikt, voortdurend in het oog houden.