Advies van het Comité van de Regio's over "De toekomst van randgebieden in de Europese Unie"

(98/C 315/04)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

gezien het besluit van zijn Bureau van 11 juni 1997 om overeenkomstig artikel 198 C, vierde alinea, van het EG-Verdrag advies uit te brengen over "De toekomst van randgebieden in de Europese Unie", en commissie 2 "Landinrichting, land- en bosbouw, jacht, visserij, zee en bergstreken" met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden te belasten;

gezien zijn adviezen over "Het beleid inzake plattelandsontwikkeling" (CDR 389/96 fin) (), "Een beleid voor de landbouw in de bergstreken van Europa" (CDR 178/97 fin) () en "Diensten en nieuwe werkzaamheden op het platteland" (CDR 3/97 fin) ();

gezien het op 11 juni 1998 door commissie 2 goedgekeurde ontwerpadvies (CDR 23/98 rev.) (rapporteurs: Murray en Haijanen);

overwegende dat de meeste plattelandsgemeenschappen voor de moeilijke opgave staan, hun plaats in het nieuwe Europa vorm en inhoud te geven en dat de voor deze gemeenschappen kenmerkende problemen i.v.m. de afgelegen ligging, vooral in de verafgelegen gebieden van de Europese Unie, uitermate groot zijn,

heeft tijdens zijn op 15 en 16 juli 1998 gehouden 24e zitting (vergadering van 16 juli) het volgende advies goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Onderwerp van dit advies zijn de zogenoemde perifere gebieden in de Europese Unie m.i.v. bergstreken, eilanden, archipels en de zich op het vasteland bevindende verafgelegen regio's van de lid-staten (laatstgenoemde kunnen overigens ook als perifere gebieden worden betiteld op grond van hun afstand tot gecentraliseerde markten en vervoernetwerken zoals die in "het Europees ruimtelijk ontwikkelingsperspectief" zijn omschreven). Perifere gebieden verkeren vanwege hun geografische ligging in een minder gunstige positie en hebben doorgaans te kampen met een teruglopende en vergrijzende bevolking en andere voor plattelandsgebieden kenmerkende problemen, die in hun geval des te ernstiger zijn. Deze problemen zijn vooral toe te schrijven aan de weinig florissante economische en maatschappelijke situatie in deze gebieden. Als hieraan niets wordt gedaan, zullen de gevolgen voor het economisch en maatschappelijk leven in deze gemeenschappen navenant zijn.

1.2. Hoewel er duidelijk op sommige punten overeenkomsten zijn, hebben de specifieke kenmerken van perifere gebieden ertoe geleid dat hun bijzondere situatie uit hoofde van een apart artikel van het Verdrag van Amsterdam behandeld wordt, nl. artikel 299, lid 2. In onderhavig advies wordt niet nader op dit artikel ingegaan. Het Comité behoudt zich het recht voor, in een later stadium dienaangaande advies uit te brengen.

1.3. Voor de meeste perifere gebieden is vooral de afnemende werkgelegenheid in de landbouw en de bosbouw een gevoelige klap geweest, temeer daar er geen alternatieve werkgelegenheid in andere sectoren voorhanden was om dit verlies op te vangen. Dit heeft een ware uitstroom van de economisch actieve bevolking, waaronder vooral vrouwen, teweeggebracht. Een langzaam maar zeker afnemende bevolking betekent dat de vraag naar goederen en diensten van lokale bedrijven kleiner wordt, waardoor de economische bedrijvigheid in de overheids- en particuliere sector nog verder wordt uitgehold. Deze neerwaartse spiraal verzwakt de economische en maatschappelijke basis van gemeenschappen in perifere gebieden en leidt er uiteindelijk toe dat de mensen uit deze gemeenschappen wegtrekken. Door de huidige ontwikkelingen in de EU m.b.t. Agenda 2000, de GLB-hervorming en de uitbreiding, zal de ontwikkeling van deze regio's nog meer in het gedrang komen, tenzij iets aan hun situatie wordt gedaan.

1.4. Perifere gebieden hebben evenwel een intrinsieke waarde die, meer nog dan een aanvulling te zijn op waarden die in meer verstedelijkte, industriële gebieden verloren zijn gegaan, het verlies van deze waarden compenseert. Door hun afgelegen ligging hebben veel perifere gebieden een natuurlijke omgeving en manier van leven in stand weten te houden, die in meer kosmopolitische gebieden grotendeels verdwenen zijn. De verscheidenheid aan taalvormen, cultuur en traditie in perifere gebieden geven een alternatieve leefwijze en levenshouding weer. Samen met een schone landelijke omgeving zijn dit factoren die deze gebieden unieke ontwikkelingsmogelijkheden bieden.

1.5. Wil in de EU daadwerkelijk economische en sociale samenhang tot stand worden gebracht, dan moet er een geïntegreerd beleid voor perifere gebieden worden gevoerd en moeten er compenserende maatregelen worden getroffen als tegengewicht voor de natuurlijke handicap waarmee perifere gebieden te kampen hebben. Om perifere gebieden dezelfde ontwikkelingskansen te bieden als andere gebieden in de EU en ervoor te zorgen dat zij minder afhankelijk van deze gebieden worden, is het zaak vooral op lokaal niveau ontwikkelingsmogelijkheden te genereren. Compenserende maatregelen en geïntegreerd beleid, zoals die waarin de EU ook voor andere gebieden voorziet, zijn hiervoor de aangewezen instrumenten.

2. Ontwikkelingsproblematiek in perifere gebieden

2.1. Vervoer

2.1.1. In de vervoersector zijn de extra kosten die met een perifere ligging gepaard gaan, heel duidelijk voelbaar. Vertaald in tijd en geld verzwakt dit het concurrentievermogen van perifere gebieden en ontneemt hun de mogelijkheden zich economisch te ontwikkelen. Bij eilanden zijn het de extra BTW-kosten voor goederenvervoer van en naar de eilanden, die de concurrentiepositie op markten op het vasteland ondermijnen. In noordelijk gelegen perifere gebieden en berggebieden ontstaan als gevolg van het klimaat extra kosten. Hieronder vallen kosten i.v.m. het openhouden van de wegen (sneeuw ruimen, split/zand/zout strooien, enz.) in de winter en, vooral in archipelregio's, kosten i.v.m. het openhouden van waterwegen.

2.1.2. Voor de toekomstige ontwikkeling van randgebieden is het belangrijk dat vervoerssystemen instandgehouden of uitgebreid worden. Prioriteit moet worden verleend aan het bevorderen van vervoerssystemen die spaarzaam met middelen en milieu omgaan. Terminals en belangrijke verbindingsaders dienen niet alleen voor toeristische doeleinden te worden ontworpen, maar moeten ook de verbinding vormen tussen perifere gebieden en de Europese interne markt en met de beste technologieën, opslagfaciliteiten en verbindingen worden uitgerust om zich te kunnen meten met vasteland-terminals. In perifere gebieden dient de elektrificatie van spoorlijnen en de ontwikkeling van interne en externe luchtverbindingen te worden aangemoedigd.

2.2. Toerisme

2.2.1. Toerisme in perifere gebieden is grotendeels seizoensgebonden. De bezoekerspieken zijn in het hoogseizoen en daarna valt alles stil. Toerisme zou in de toekomst moeten worden ontwikkeld op basis van vastomlijnde plannen waarin diversificatie (traditionele vormen van toerisme, cultureel toerisme, vakantie bij de boer, ecotoerisme, archeologisch toerisme, jongerenvakanties, sportvakanties, visvakanties, educatief toerisme, enz.) centraal staat en veel mensen uit de lokale bevolking de mogelijkheid wordt geboden het hele jaar door te werken. Door het toerisme te diversifiëren, kan het toeristenseizoen over een langere periode gespreid worden, waardoor de inkomsten toenemen en perifere gebieden minder last hebben van grote toeristenstromen.

2.2.2. Bij al haar maatregelen op het gebied van toerisme dient de EU erop toe te zien dat toename van het toerisme afgestemd wordt op de capaciteit van de bestaande faciliteiten en diensten in perifere gebieden. De bedoeling is dat deze gebieden hun specifieke kenmerken, d.w.z. hun culturele en linguïstische verscheidenheid en hun strenge milieunormen, behouden en verder uitbouwen. Dergelijke karakteristieke kenmerken, die tot de grootste toeristische attracties behoren, zouden door massatoerisme danig kunnen worden aangetast.

2.3. Cultuur

2.3.1. Als gevolg van hun afgelegen ligging hebben veel perifere gebieden een sterke culturele identiteit weten te bewaren. Het geeft deze gebieden in zekere zin een uniek karakter en aangezien daarin juist hun kracht schuilt, is het van cruciaal belang dat deze identiteit in stand wordt gehouden en op een duurzame manier te baat wordt genomen. Een duurzame culturele identiteit draagt bij tot het zelfvertrouwen van een regio en kan een hulpmiddel zijn om de economische ontwikkeling te bevorderen.

2.4. Visserij

2.4.1. Visserij heeft in menig perifeer gebied van oudsher een vitale rol gespeeld en is in tal van perifere regio's in de EU nog steeds een belangrijke bron van ontwikkeling en werkgelegenheid. Vergeleken met havens aan de kust zijn eilandenhavens door natuurlijke omstandigheden sterk in het nadeel: de afstand tot de voornaamste markten op het vasteland is groter en het is moeilijker toegang te krijgen tot nieuwe technologieën en financiële middelen.

2.4.2. Met de visserij gaat het slecht, niet in de laatste plaats omdat de visstanden a.g.v. de overcapaciteit van de communautaire vloot drastisch zijn afgenomen. De uitrusting van de vissers in perifere gebieden is bovendien verouderd, zodat vissersvaartuigen ook niet gemakkelijk kunnen worden ingezet voor andere doeleinden. Het grootste probleem waarmee de visserij-industrie in perifere gebieden te kampen heeft, is waarschijnlijk wel het beheer van visgronden en -standen. Voor aqua- en schelpdiercultuur bieden perifere gebieden daarentegen goede ontwikkelingsmogelijkheden. Wel moet erop gelet worden dat die ontwikkeling geen schadelijke gevolgen heeft voor het milieu.

2.5. Landbouw

2.5.1. Naast geringe vruchtbaarheid van de bodem, korte oogstseizoenen, geringe lokale vraag en weinig basisvoorzieningen, hebben kleinschalige landbouwbedrijven, met name in de kleinere insulaire regio's, te maken met relatief hoge vaste bedrijfskosten. Tot de vaste bedrijfskosten behoren de hoge vervoerkosten voor het importeren van de benodigde goederen, maar ook de kosten die met de verkoop van hun producten op de belangrijkste markten gemoeid zijn. Deze kosten gaan ten laste van het inkomen, zodat landbouwers geen geld hebben voor de investeringen die nodig zijn om de productie te verhogen, en jonge mensen worden afgeschrikt om een eigen bedrijf op te zetten. De gevolgen zijn bekend: uiteindelijk leidt dit tot ontvolking van het gebied.

Ook klimaatomstandigheden en hoogte kunnen in het nadeel van de landbouwsector werken. Zo is in de noordelijke gebieden het groeiseizoen ruim twee maanden korter dan in Midden-Europa, waardoor het er bijzonder moeilijk is landbouw te bedrijven. Bij beslissingen over de toekomst van het GLB dient hiermee rekening te worden gehouden.

2.6. Telecommunicatie

2.6.1. Kosten die toe te schrijven zijn aan een perifere ligging zouden door een degelijk communautair programma voor ontwikkeling van de telecommunicatie-infrastructuur flink kunnen worden verminderd. Vooral telematica is één van de weinige bestaande middelen die direct zouden kunnen worden ingezet om perifere gebieden, met name d.m.v. netwerken, bij de communautaire economie en de globale markt te betrekken. Niet alleen in sectoren als informatie en toerisme waar nu al gebruik gemaakt wordt van telematica, maar ook in verschillende andere sectoren, b.v. onderwijs en gezondheidszorg, zou telematica kunnen worden toegepast.

2.6.2. Met behulp van een communautair programma of een reeks gecoördineerde proefprojecten zou het concept "telematisch onderwijs", dat aan de Highlands and Islands University (UHI) reeds goed blijkt te werken, verder kunnen worden uitgewerkt. Een ander bijproduct zou "telegeneeskunde" kunnen zijn. Zo zouden mensen die woonachtig zijn in perifere gebieden waar geen poliklinische dagbehandeling mogelijk is, artsen uit andere gebieden kunnen contacteren en een "telediagnose" kunnen vragen. Kortom, het zal één van de grootste uitdagingen van de komende jaren zijn om de perifere gebieden in de informatiemaatschappij te integreren. Dit zou enorme voordelen met zich kunnen brengen.

Het Comité heeft in een eerder advies reeds benadrukt dat het met het oog op de verwezenlijking van de Europese informatiemaatschappij van belang is ervoor te zorgen dat alle regio's daadwerkelijk over de mogelijkheden beschikken om telematische basisvoorzieningen te benutten. Vooral voor perifere gebieden is dit belangrijk, omdat door de snelle ontwikkelingen op het terrein van de informatiemaatschappij de regionale verschillen aanzienlijk toenemen. Deze situatie dient zo snel mogelijk recht te worden getrokken.

2.6.3. Naast infrastructurele maatregelen zijn er in de perifere gebieden nog diverse andere maatregelen nodig om de vraag naar informatiemaatschappijdiensten te stimuleren, b.v. maatregelen om het publiek bewust te maken van de mogelijkheden die elektronische handel en teleworking bieden. Minstens even belangrijk is, ervoor te zorgen dat in de toekomst in steeds grotere mate op lokaal niveau kan worden voorzien in de vraag naar deze diensten.

2.7. Infrastructuur en milieu

2.7.1. Een al naar gelang het seizoen variërende stroom mensen van en naar perifere gebieden betekent een aanzienlijke belasting van de lokale infrastructuur en het milieu. Watervoorraden, faciliteiten voor afvalbeheer, haveninfrastructuur, autowegen, fiets- en voetpaden kunnen behoorlijk onder druk komen te staan. Een grotere seizoensgebonden belasting van de infrastructuur en het milieu heeft ook een steeds sterkere weerslag op het maatschappelijk bestel en de sociale structuur van de permanente inwoners. Bij besluiten m.b.t. de ruimtelijke ordening van perifere gebieden, milieubeheerbeleid of haalbaarheids- en duurzaamheidsprognoses, dient aandacht te worden besteed aan de specifieke demografische kenmerken die voor perifere gebieden relevant zijn.

2.7.2. Voor het voortbestaan van perifere gemeenschappen en het behoud en uitbreiden van toerisme en andere vormen van lokale bedrijvigheid is het van cruciaal belang dat een goede infrastructuur wordt opgebouwd en een systeem van duurzaam milieubeheer wordt ontwikkeld. Vanwege de geografische beperkingen en geringe bevolking is het echter voor projecten in perifere gebieden doorgaans moeilijk, in aanmerking te komen voor subsidies: vaak halen zij de EU-drempel voor steun ter bevordering van de cohesie en regionale ontwikkeling niet.

2.8. Gezondheidszorg

2.8.1. Hoewel in dunbevolkte gebieden een permanente gezondheidsdienst financieel gezien niet haalbaar zou zijn, is het toch van belang dat er een redelijke toegang is tot externe voorzieningen. Een van de voornaamste doelstellingen van het communautair beleid dient te zijn, zo'n niveau van gezondheidszorg te bereiken dat de bewoners van een perifere regio een normaal en productief leven kunnen leiden. Voor de tenuitvoerlegging van een dergelijk beleid zijn basisvoorzieningen als toereikende afvalverwerking en riolering alsmede schoon drinkwater een eerste vereiste.

2.8.2. In dit verband mag niet over het hoofd worden gezien dat de leeftijdsopbouw in perifere gebieden, waar in verhouding doorgaans veel oudere mensen en schoolgaande kinderen wonen, de zorgverleners voor de nodige moeilijkheden plaatst.

2.9. Kostprijs van diensten

2.9.1. Kenmerkend voor perifere gebieden is de hoge kostprijs van vrijwel alle openbare dienstverlening, b.v. onderwijs, gezondheidszorg, vervoer, kunst en vrijetijdsbesteding. Bij de verlening van nationale en EU-steun dient dit aspect ten volle mee te tellen, als het de bedoeling is dat alle burgers toegang krijgen tot openbare diensten van grotendeels vergelijkbaar niveau.

2.10. Milieu- en natuurbeheer

2.10.1. Er is een duidelijke correlatie tussen de kenmerken van perifere gebieden en die van gebieden die in het kader van Natura 2000 of andere nationale of communautaire milieubeheersinstanties of programma's worden aangemerkt als van bijzonder ecologisch belang. De plaatsing in laatstgenoemde categorie geeft aan, van welke grote natuurlandschappelijke of ecologische waarde de perifere gebieden voor de biodiversiteit hebben en kan een belangrijke troef zijn bij het bevorderen van het toerisme. Anderzijds kan het echter vanwege het streven de kwaliteit van het milieu niet in het geding te brengen ook bepaalde vormen van economische ontwikkeling bemoeilijken.

2.10.2. Onderkend moet worden dat plaatsing onder milieu- of natuurbeheer lokale economische ontwikkeling kan belemmeren en grotere uitgaven vergt om ontwikkeling te stimuleren op manieren die niet schadelijk zijn voor het milieu. Verder zou moeten worden erkend dat extra landbouw- en milieumaatregelen nodig zijn om lokale banen te helpen scheppen bij het onderhoud en beheer van gebieden van bijzonder ecologisch belang.

3. Communautair beleid en effecten

3.1. Heel wat EU-beleidsgebieden hebben als doel het maatschappelijk-economisch welzijn van perifere gebieden te ontwikkelen, maar zij zijn veelal louter op sectorale leest geschoeid en kunnen ongewenste neveneffecten hebben. Daarnaast zijn er ook onderdelen van communautair beleid die op de toekomstige ontwikkeling van deze gebieden een nadelige invloed kunnen hebben.

3.2. Een aantal perifere regio's in de EU, b.v. Corsica, de kleinere Griekse eilanden en Åland, genieten een fiscale status die een uitzondering op het Gemeenschapsrecht vormt. Aan deze regeling, die van cruciaal belang is voor de economische ontwikkeling van deze gebieden, zou een eind komen als bij een grootschalige belastingharmonisering de behoefte aan uitzonderingen - die namelijk worden verleend om perifere gebieden in staat te stellen iets te doen aan de sociaal-economische handicaps waarmee zij te kampen hebben - niet meer wordt erkend.

3.3. Afschaffing van de specifieke regelingen voor perifere gebieden, bv. de BTW-vrijstelling voor vervoer van en naar bepaalde eilanden in de Middellandse Zee of de onder de maximumtarieven voor andere regio's liggende BTW-tarieven, zou zeer nadelige gevolgen hebben. De vrijstelling van BTW op vervoer zou moeten worden uitgebreid tot andere perifere EU-regio's, b.v. de doelstelling 1-gebieden. De toegevoegde waarde en bedrijfswinsten zouden teruglopen, de kosten voor levensonderhoud stijgen, het toerisme zou als gevolg van deze hogere kosten ook een klap krijgen en de lokale productie zou gedestabiliseerd raken.

3.4. Mocht b.v. de huidige vrijstelling van BTW op inkomend en uitgaand vervoer niet meer van toepassing zijn op Corsica, de Balearen, de Shetlandeilanden, de Orkaden, de Hebriden of de Deense eilanden, dan is een kostenstijging van 4 à 9 procent te verwachten.

Al verscheidene malen zijn vraagtekens geplaatst bij het functioneren van het GLB in EU-regio's op het vasteland. In perifere gebieden heeft dit communautaire beleid, dat niet op hun kwetsbare specifieke situatie is afgestemd, een nog schadelijkere uitwerking gehad.

3.5. Het principe om in bepaalde gevallen af te wijken van de fiscale stelsels op nationaal niveau teneinde de belangen van perifere gebieden te beschermen en de hoge brandstof- en vervoerskosten enigszins te compenseren, dient niet te worden beschouwd als zijnde in strijd met een sterke en rechtvaardige EU.

4. Compenserende maatregelen

4.1. Bij het uitstippelen van het toekomstige beleid voor perifere gebieden dient gezorgd te worden voor verschillende compenserende maatregelen om tegenwicht te bieden aan de nadelige effecten van onderdelen van het huidige communautaire beleid, alsmede voor een reeks financiële en fiscale stimuli om de economie in perifere gebieden de kans te geven op te bloeien. Gemeenschappelijk beleid, van het GLB tot de belastingharmoniseringsplannen, gaat hand in hand met de interne markt, die weliswaar de nodige voordelen biedt, maar in de praktijk niet is afgestemd op de behoeften van perifere gebieden. Wat deze gebieden aanbelangt, stuit het concept "interne markt en vrij verkeer" op een duidelijke geografische barrière. Om gelijke mededinging mogelijk te maken, moet een manier gevonden worden om de nadelige effecten van communautair beleid weg te werken.

4.2. Als perifere gebieden een in fiscaal opzicht schijnbare voorkeursbehandeling zouden krijgen, zoals Corsica, zou dit hooguit betekenen dat zij in de gelegenheid worden gesteld hun achterstand qua concurrentievermogen in te lopen. M.a.w. alle perifere gebieden zouden dan vanuit een solide basis kunnen opereren op de interne markt die de Europese Unie tracht te realiseren.

4.3. Bovendien moeten lid-staten een duale aanpak volgen. Enerzijds moeten zij de uitzonderingen behouden die in het verleden aan perifere gebieden zijn toegekend, anderzijds worden zij geacht, belastingharmonisering niet als een handig voorwendsel te gebruiken om zulke voorkeursbehandelingen af te schaffen. Elke lid-staat dient afzonderlijk uitzonderingen aan te vragen, omdat het, behalve voor specifieke zaken als de BTW op vervoer, onmogelijk is gemeenschappelijke problemen te onderkennen en gemeenschappelijke oplossingen te vinden die op alle nationale belastingstelsels kunnen worden toegepast.

5. De rol van lokale en regionale overheden

5.1. Hoewel oorzaken en gevolgen van de problemen waarmee perifere gebieden in Europa te kampen hebben, zeer vergelijkbaar zijn, zou het verkeerd zijn ervan uit te gaan dat eenzelfde pakket maatregelen een pasklare oplossing biedt voor alle problemen. De voorgestelde maatregelen kunnen slechts optimaal doel treffen als binnen het nationaal en EU-beleid ruimte is voor vergaande regionale diversificatie. Het is dus zaak dat de regio's aanzienlijke inspraak krijgen bij het uitstippelen van regionaal beleid en dat geheel in de lijn van de bottom-up-aanpak ook de betrokkenheid van lokale overheden, waarvan het Leader-programma de positieve effecten heeft aangetoond, een belangrijke plaats toekomt.

5.2. Ontwikkeling die door lokale initiatieven op gang wordt gebracht, is de cruciale factor om passende antwoorden te vinden op actuele problemen én er tegelijkertijd voor te zorgen dat het hier om lange termijn-oplossingen gaat. De Commissie zou er derhalve goed aan doen bij het uitwerken van het toekomstige beleid voor perifere gebieden deze aanpak bovenaan de lijst te stellen en de mogelijkheden ervan nader te onderzoeken.

Nationale regeringen en de Commissie zouden het hunne kunnen bijdragen om dergelijk beleid van de grond te krijgen. Zo zou de Commissie kunnen bepalen dat een minimumpercentage van de structurele steun naar het MKB en de thuiswerksector moet gaan, hetgeen een stimulans zou kunnen betekenen voor de economische ontwikkeling en werkgelegenheid in perifere gebieden. Om de economische bedrijvigheid nieuw leven in te blazen, dienen "Business Development Centres", centra voor de ontwikkeling van het bedrijfsleven, te worden opgericht, die informatie verstrekken en hulp bieden bij administratieve aangelegenheden.

De Commissie zou in overleg met de nationale Ministers voor Toerisme het een en ander kunnen doen om dit te bevorderen, en wel door het organiseren van een campagne om perifere gebieden in de EU en hun producten (o.a. toerisme, agrarische en visserijproducten, kunst en ambachten), die van plaats tot plaats verschillen, te promoten. Doel van de campagne zou moeten zijn, mensen vertrouwd te maken met typische streekproducten tot aan die van de kleinste insulaire regio's toe, en een kwaliteitszegel te introduceren dat garant staat voor het lokale karakter van het product.

Overeenkomstig de slotverklaring van de Conferentie van Cork dient in het beleid voor plattelandsgebieden het subsidiariteitsbeginsel in acht te worden genomen en rekening te worden gehouden met de omstandigheden per regio. Dit beleid dient zo veel mogelijk te worden gedecentraliseerd en gebaseerd te zijn op het principe van partnerschap en samenwerking tussen de betrokken niveaus. De EU dient zich in dit verband te beperken tot het vaststellen van de randvoorwaarden en zou regio's voldoende armslag moeten geven om zelf maatregelen uit te werken.

6. Interregionale samenwerking

6.1. Interregionale samenwerking zou door de Europese instellingen moeten worden aangemoedigd om de perifere gebieden van de Unie extra kansen te bieden uit hun isolement te raken. Door het uitwisselen van ervaringen en informatie zouden regionale overheden meer bekendheid kunnen geven aan succesvolle acties die zij hebben ondernomen, en elkaar suggesties en alternatieve oplossingen voor dikwijls gelijkaardige problemen aan de hand kunnen doen.

Tevens is het wenselijk een Europees interregionaal servicenetwerk op te zetten. Enerzijds kunnen via dit netwerk typische problemen als ontoereikende middelen of afvalverwijdering nader worden besproken, anderzijds zou zo'n netwerk toerisme, cultuur en ambachten kunnen promoten via Internet en in dat geval als een telematische kamer van koophandel fungeren voor de perifere gebieden die op het netwerk zijn aangesloten. Groei in deze sector zou een aanzienlijke impuls kunnen betekenen voor de werkgelegenheid.

Naast het streven om voor perifere gebieden vergelijkbare voorwaarden te creëren als voor andere delen van de EU, dient bijzondere aandacht te worden besteed aan de ontwikkeling van regio's die aan niet-EU-landen grenzen, om te voorkomen dat de verschillen in levensstandaard groter worden en daardoor de spanning in grensregio's zou toenemen. Dit houdt o.a. in dat de ontwikkeling van grensregio's in niet-EU-landen een integraal onderdeel dient te vormen van grensprogramma's en de ontwikkeling in grensregio's in het algemeen. In de praktijk betekent dit dat er een nauwe samenwerking moet komen tussen de programma's Interreg, Tacis en Phare, zodat grensregio's in niet-EU-landen kunnen deelnemen aan ontwikkelingsinitiatieven. Tegelijkertijd moet er echter ook voor worden gezorgd dat de door het programma Interreg bevorderde grensoverschrijdende samenwerking in de EU zonder onderbreking kan worden voortgezet.

7. Hervorming van de Structuurfondsen en communautaire initiatieven

7.1. De financiële perspectieven van Agenda 2000 geven aan dat een nieuwe hervorming van de Structuurfondsen nodig is. Vereenvoudiging, herziening van bepaalde basisprincipes, b.v. concentratie, en communautaire initiatieven zullen dit keer op de voorgrond staan. Het aantal gebieden dat in aanmerking komt voor steun uit hoofde van het EFRO, moet drastisch worden verkleind.

7.2. De huidige voorstellen van Agenda 2000 zouden er wel eens toe kunnen leiden dat een aantal gebieden die nu nog onder doelstelling 1 vallen deze status verliezen. Momenteel worden de voorstellen van Agenda 2000 besproken. Vóór afronding van deze besprekingen dienen de, in dit advies toegelichte, specifieke behoeften van perifere gebieden uitvoerig aan de orde te komen om ervoor te zorgen dat bij de criteria voor doelstelling 1-regio's over de gehele lijn rekening wordt gehouden met de specifieke omstandigheden van perifere gebieden, nl. geringe bevolkingsdichtheid en alle overige in dit advies uiteengezette kenmerken.

7.3. De methode die wordt toegepast om de gebieden te selecteren die in aanmerking komen voor structurele steun valt in sommige opzichten nadelig uit voor perifere gebieden. Deze worden namelijk om statistische redenen in territoriale eenheden ondergebracht waar de situatie heel anders is. Zo wordt bijvoorbeeld bij eilandengroepen, die een unieke land-water-verhouding kennen, alleen naar de hoeveelheid land gekeken om de bevolkingsdichtheid te bepalen.

7.4. De in Agenda 2000 voorgestelde hervorming lijkt in tegenspraak te zijn met het ontwerpverdrag van Amsterdam dat door een herformulering van artikel 130A van het EG-Verdrag het specifieke karakter van perifere eilandgebieden en hun structurele handicaps officieel erkent en bijgevolg de noodzaak, manieren te vinden om deze benadeelde regio's in staat te stellen de kloof te dichten die hen van de rest van de Unie scheidt.

7.5. Bij het op een nieuwe leest schoeien van de communautaire initiatieven zou voor eenzelfde aanpak moeten worden gekozen. Om ontwikkeling door lokale initiatieven mogelijk te maken, is het van belang in het kader van Leader II en andere initiatieven steun te blijven verstrekken aan gemeenschappen om hun ontwikkeling door middel van het aanleren van vaardigheden, opleiding en ondersteunende diensten te bevorderen.

8. Voornaamste aanbevelingen

Het Comité wil met het oog op de toekomst van de perifere gebieden in de Europese Unie de volgende aanbevelingen doen:

8.1. Het Comité acht het wenselijk dat een geïntegreerd beleid voor de toekomstige ontwikkeling van de perifere gebieden wordt uitgewerkt conform de doelstellingen van de structuurfondsen. Dit beleid, waarin ruime aandacht moet worden geschonken aan de unieke omstandigheden die voor al de perifere gebieden kenmerkend zijn en waarin tegelijkertijd oog is voor hun diversiteit, dient erop gericht te zijn perifere gebieden deel te laten hebben in de ontwikkelingsmogelijkheden die de Europese integratie biedt.

Met name in het vooruitzicht van de uitbreiding komt het er verder op aan, het begrip "perifeer gebied" niet te restrictief te definiëren, omdat daarbij nu al rekening moet worden gehouden met de regio's die in de toekomst nog verder van het zenuwcentrum van de Unie - dat zich dan overigens zal gaan verplaatsen - zullen zijn afgelegen.

8.2. Het Comité is van mening dat overeenkomstig artikel 129 B, lid 2 van het EG-Verdrag de bestaande lacunes in de verbinding van de perifere gebieden met de kerngebieden van de EU in afdoende mate moeten worden verminderd door hieraan de nodige aandacht te besteden bij de tenuitvoerlegging van het EU-concept voor het nieuwe actiekader van de structuurfondsen. Speciale steunregelingen dienen in het leven te worden geroepen om ervoor te zorgen dat ook in perifere gebieden gebruik kan worden gemaakt van gecombineerd vervoer. Ook lokaal vervoer moet in dit beleid worden meegenomen en kleinschalige initiatieven van particuliere ondernemers dienen te worden ondersteund.

8.3. Het Comité is tevens van mening dat voor de lokale nijverheid in perifere gebieden speciale vervoertarieven moeten gelden voor de invoer van grondstoffen en de uitvoer van eindproducten en dat speciale prijsregelingen voor het vervoer van dieselolie en andere vormen van energie moeten worden ingevoerd.

8.4. Het Comité is ervan overtuigd dat alternatieve vormen van toerisme moeten worden ontwikkeld in perifere gebieden omdat anders, tenzij de structuur van het toerisme veranderd of gediversifieerd wordt, het gevaar bestaat dat het toerisme economische voordelen te niet doet.

Voor de toerisme-industrie dienen gedragsregels en informatiebrochures te worden opgesteld en bedrijven die voldoen aan specifieke milieu- en culturele eisen van een regio zouden een kwaliteitszegel moeten krijgen.

Toeristen dienen te worden aangemoedigd zich zo te gedragen dat zij kwetsbare ecosystemen niet verstoren. Daarnaast kan in gevallen waarin dat doelmatig is, speciale lokale belastingen van hen verlangd worden, die als doel hebben de lokale gemeenschap en haar omgeving te beschermen.

Het Comité adviseert ook maatregelen te nemen om lokale touroperators aan te moedigen een bedrijf op te zetten en ervoor te zorgen dat de belangrijkste bron van inkomsten in perifere gebieden niet afhankelijk is van externe bedrijven.

8.5. Een geïntegreerd communautair beleid dient tal van maatregelen en projecten te steunen waarmee niet alleen de culturele kenmerken van perifere gebieden in stand kunnen worden gehouden, maar die ook gericht zijn op versterking van hun economisch potentieel. Verder dienen, naar het oordeel van het Comité, het meer bekendheid geven aan archeologische en historische bezienswaardigheden, het restaureren van oude centra e.d., het kwalitatief verbeteren van gebieden met buitengewoon natuurschoon, educatieve programma's en programma's voor internationale culturele samenwerking te worden bevorderd, en wel op zo'n wijze dat het unieke karakter van elk gebied gerespecteerd wordt.

8.6. Wat de visserij betreft, zou een flexibelere houding t.o.v. het visbestandenbeheer moeten worden aangenomen. Volgens het Comité is het zaak, een geïntegreerde ontwikkeling van de lokale visserij-industrie na te streven. De ontwikkeling van de visbestanden moet van nabij worden gevolgd en zonodig dienen er met het oog op de instandhouding van een levensvatbaar visbestand bepaalde beperkingen aan de bevissing te worden opgelegd.

Daarnaast dienen vertegenwoordigers van deze gebieden te worden geraadpleegd als de EU nieuwe visserijwetgeving voorbereidt. Het Comité is van mening dat in het visserijbeleid adequater rekening moet worden gehouden met de wezenlijke verschillen tussen de diverse gebieden, zodat beter kan worden ingespeeld op de echte behoeften van de vissers. Gezien de plaats van de belangrijkste markten dient de EU het opzetten van extra visverwerking- en distributieketens aan te moedigen en te ondersteunen.

8.7. M.b.t. de landbouw pleit het Comité ervoor een reeks maatregelen uit te werken om de schadelijke gevolgen van het GLB in te dammen. Deze maatregelen kunnen ten uitvoer worden gelegd d.m.v. passende regionale programma's en communautaire bestekken in het kader van de toekomstige EOGFL-verordening betreffende steunmaatregelen voor plattelandsontwikkeling.

Er dient op grotere schaal en vooral ook doelmatiger bekendheid te worden gegeven aan teelttechnieken, zodat producten en hun concurrentievermogen kunnen worden verbeterd. Opleidingsinstituten, onderzoek en diensten die zorg dragen voor de informatieverstrekking aan landbouwers, dienen daarom financieel te worden gesteund.

Speciale steun dient ook te worden gegeven aan opleidings- en onderwijsprogramma's ter bevordering en ontwikkeling van biologische landbouwmethodes. Het Comité ziet in dat in ecologisch kwetsbare gebieden de veestapel zou moeten worden verkleind, maar vindt dat milieumaatregelen wel gecompenseerd moeten worden door directe steun aan landbouwers om voor een zodanig inkomenspeil te zorgen dat zij in hun levensonderhoud kunnen voorzien.

Het Comité is verder van mening dat de steunverleningscriteria van het GLB zodanig zouden moeten worden herzien dat de steun in grotere mate verdeeld wordt volgens principes die gebaseerd zijn op een redelijke levensstandaard voor agrariërs en op de effecten die de landbouw sorteert op milieu, landschap en het beheer van de natuurlijke rijkdommen, en minder op basis van de productie.

De Unie zou een bewustmakingsbeleid moeten voeren ter voorkoming van bosbranden en zou de kosten van lokale boswacht-eenheden moeten financieren. Daarnaast dient een strategie voor geïntegreerde bosbouw te worden uitgewerkt om de schade te herstellen die in de afgelopen tien jaar door de willekeurige houtkap en branden is ontstaan.

8.8. Een geïntegreerd communautair beleid dient allereerst financiële middelen beschikbaar te stellen voor de ontzilting van zeewater en de bouw van ondergrondse opslagfaciliteiten en in de tweede plaats voor onderzoek waarin plannen voor de opslag van regenwater nader worden bestudeerd. De Unie dient derhalve een waterbeheerssysteem aan te moedigen dat criteria voor "optimaal gebruik" hanteert waardoor verspilling automatisch wordt ontmoedigd. Tevens dient de Unie te stimuleren dat eilanden knowhow op het gebied van waterrecycling uitwisselen.

De plaatselijke bevolking maar vooral ook de toeristen, dienen erop te worden gewezen dat het zaak is afval te voorkomen, te beperken, de grondstoffen eruit terug te winnen en afval te recycleren. Zelfs sommige dunbevolkte gebieden zouden een goede markt kunnen vormen voor de recyclingindustrie. Perifere gebieden zouden kunnen fungeren als een soort proefstation waarin nieuwe recyclingsystemen en nieuwe technologieën voor hergebruik, terugwinning van grondstoffen, opslag, verwijdering en systemen voor het vervoer van afval worden toegepast.

Er dienen speciale milieuprogramma's voor alle perifere gebieden te worden ontwikkeld om een adequaat beheer van natuurlijke hulpbronnen mogelijk te maken en een duurzame economische en sociale ontwikkeling te bevorderen.

8.9. Het Comité stelt voor dat perifere gebieden met hulp van de EU op het nationale energienet worden aangesloten. Waar dit zinvol is, bijvoorbeeld voor verafgelegen eilanden, moet het communautaire energiebeleid trachten, het energiepotentieel ter plaatse uit te breiden en dient de EU veelomvattende programma's op te stellen om energiebronnen te kunnen aanboren die tot nu toe onbenut zijn gebleven. Zonne-, wind- en geothermische energie evenals biomassa bieden Europa's eilanden goede mogelijkheden om voor hun eigen energievoorziening in te staan.

8.10. Een geïntegreerd beleid voor perifere gebieden dient te streven naar betere marketing door in de eerste plaats de nadruk te leggen op de kwaliteit en herkomst van producten en in de tweede plaats door de marktpositie van de lokale productie te verbeteren en te ontwikkelen, zodat de markt gemakkelijker toegankelijker is voor lokale producten.

Een geïntegreerde aanpak is geboden om opslag, conservering, vervoer en distributie van voedingsmiddelen te organiseren en, van irrigatie tot communicatie, faciliteiten te creëren die de afgelegen ligging van perifere gebieden dienen te compenseren.

8.11. Het Comité is de mening toegedaan dat een geïntegreerd EU-beleid voor gezondheidszorg erop gericht moet zijn, een netwerk van regionale gezondheidscentra op te zetten die eerstelijnszorg aanbieden en daarbij in nauwe verbinding staan met een netwerk van ziekenhuizen voor tweedelijnszorg met hoogwaardige voorzieningen en alle medische specialismen.

8.12. Naar het oordeel van het Comité dienen maatregelen voor belastingharmonisering, hoewel wenselijk voor de rest van de Unie, niet in perifere gebieden te worden toegepast, en mogen deze bijgevolg ook niet worden opgelegd, tenzij bewezen is dat er daadwerkelijk sprake is van marktverstoring en oneerlijke concurrentie, zoals bedoeld in artikel 92 van het Verdrag.

8.13. Het Comité dringt er bij de Commissie op aan, ervoor te zorgen dat de randgebieden met de op handen zijnde hervorming van de structuurfondsenregeling uitzicht op adequate steun krijgen.

9. Conclusies

9.1. Een Europees beleid dat afgestemd is op de kwetsbaarheid van perifere gebieden en de lokale ontwikkeling aldaar tracht te bevorderen, vereist een duidelijk grootschaliger toepassing van de "de-minimis"-regel t.a.v. de verstrekking van overheidssteun voor regionaal-politieke doeleinden en een aanzienlijke uitbreiding van de overheidssteun ten behoeve van het MKB. Het verdient aanbeveling een aldus verruimd kader voor steunmaatregelen, die niet hoeven te worden aangemeld en verenigbaar zijn met artikel 92, lid 3 van het EG-Verdrag, in het door de Commissie op 18 februari 1998 gepresenteerde voorstel voor een verordening (EG) van de Raad betreffende de regels voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag op te nemen. Het Comité beschouwt een dergelijke stap als een erkenning van de bijzondere status van perifere gebieden en de bijzondere problemen van het MKB, waarmee op adequate wijze de nadelen die bovengenoemde a.g.v. hun natuurlijke omgeving en economische structuur ondervinden, gecompenseerd kunnen worden.

9.2. Met het oog op de verklaring bij artikel 130 A betreffende het cohesiebeleid die aan het verdrag van Amsterdam is gehecht, verdient het aanbeveling, een onafhankelijk interdisciplinair team op te richten dat met de centrale coördinatie van maatregelen wordt belast. De bedoeling is dat dit team gebruik maakt van de expertise op de verschillende beleidsterreinen en de coördinatie van EU-beleid en -programma's voor perifere gebieden ter hand neemt. Een mogelijke taak van dit team zou zijn, toezicht te houden op en aanwijzingen te geven voor het toekennen van financiële middelen die direct of indirect ten goede komen aan perifere gebieden. Daarnaast zou dit team de effecten van de Structuurfondsenregeling moeten beoordelen, zou het ervoor moeten zorgen dat in de communautaire wetgeving rekening wordt gehouden met de specifieke kenmerken van perifere gebieden, en zou het noodmaatregelen moeten uitwerken voor het geval dat perifere gebieden door een uitzonderlijke economische crisis of natuurramp getroffen worden.

Verder moet dit team trachten een op lokale ontwikkeling geënt gemeenschappelijk beleid voor alle perifere regio's op te zetten op het gebied van energie- en watervoorziening, vervoer, milieu, toerisme, sociale voorzieningen, landbouw, visserij en telecommunicatie. Tevens dient onderzoek te worden verricht naar de invloed van communautair beleid op perifere gebieden, zodat kan worden vastgesteld welke compenserende maatregelen moeten worden genomen. Het Comité acht het verder zeer aanbevelenswaardig dat de Commissie een groenboek over dit onderwerp opstelt.

9.3. Een interdisciplinair team zou ook moeten onderzoeken welke fiscale en financiële prikkels zouden kunnen worden gegeven om de ontwikkeling van perifere gebieden te ondersteunen. Vrijwel alle lid-staten kennen een systeem van financiële stimuli. Dergelijke financiële stimuli worden meestal beheerd door de Commissie. Een geïntegreerd beleid voor perifere gebieden dient niet alleen aandacht te besteden aan de verschillende soorten stimuli, maar ook aan de geografische gebieden die met stimuli worden gesteund. Wat betreft fiscale stimuli en vrijstellingen daarentegen dient het streven erop gericht te zijn, perifere gebieden d.m.v. een soepeler overheidssteunbeleid en maatregelen ter bevordering van lokaal gegenereerde ontwikkeling te stimuleren.

9.4. Ook kan gedacht worden aan een speciaal forum in Brussel, b.v. de Conferentie van perifere en maritieme regio's van de Europese Unie (CPMR) waar de vertegenwoordigers van Europa's perifere gebieden bij de Europese instellingen van tijd tot tijd bijeen kunnen komen om te kijken hoever de pogingen gevorderd zijn om Europese wetgeving af te stemmen op de specifieke omstandigheden van deze gebieden.

Brussel, 16 juli 1998.

De voorzitter van het Comité van de Regio's

Manfred DAMMEYER

() PB C 116 van 14.5.1997, blz. 46.

() PB C 379 van 15.12.1997, blz. 53.

() PB C 215 van 16.7.1997, blz. 16.