NL Publicatieblad van de Europese Unie C 256/93

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het thema Arbeidskansen voor prioritaire categorieën (Lissabonstrategie)

(2007/C 256/18)

Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) heeft op 14 september 2006 besloten (dit besluit is op 26 oktober 2006 bekrachtigd) om overeenkomstig artikel 31 van zijn reglement van orde (en in het kader van de werkzaamheden die het op verzoek van de Europese Raad van 23 en 24 maart 2006 heeft aangevangen) een informatief rapport op te stellen over het volgende onderwerp: Arbeidskansen voor prioritaire categorieën (Lissabonstrategie).

Het EESC heeft op 15 maart 2007 besloten om van dit informatief rapport een initiatiefadvies te maken, overeenkomstig artikel 29, lid 2, van zijn reglement van orde.

De afdeling Werkgelegenheid, sociale zaken, burgerschap, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 18 juni 2007 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Greif.

Het EESC heeft tijdens zijn op 11 en 12 juli 2007 gehouden 437e zitting (vergadering van 12 juli) onderstaand advies uitgebracht, dat met 122 stemmen voor en 0 tegen (bij 2 onthoudingen) werd goedgekeurd.

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1 In dit advies blijkt dat de ambitieuze Lissabondoelstellingen kwantitatief slechts voor een deel zijn gehaald — zij het met grote verschillen tussen de lidstaten onderling, waarmee steeds rekening moet worden gehouden. Ook wat de kwaliteit van werk betreft, komt een tegenstrijdig beeld naar voren: heuglijke praktijkvoorbeelden van werkgelegenheidsbeleid in de lidstaten (waarvan het EESC vindt dat ze in de toekomst systematischer moeten worden verzameld en benut) bestaan naast de volgende ontnuchterende feiten: — de meeste dienstbetrekkingen in de EU zijn nog altijd standaardbanen, maar de groei van de werkgelegenheid van de laatste jaren (vooral onder vrouwen) is in grote mate te verklaren door een stijging van het aantal deeltijdarbeidsplaatsen, er bestaat nog altijd een overduidelijk gebrek aan arbeidsplaatsen die geschikt zijn voor oudere werknemers en er is met name onder jongeren sprake van een sterke toename van het aantal atypische (niet standaard) dienstverbanden, die soms onvoldoende sociaal-juridische zekerheid bieden; — voor benadeelde groepen zijn de kansen om op de arbeidsmarkt te integreren nauwelijks verbeterd (wat wordt geïllustreerd door de aanhoudend hoge langdurige werkloosheid bij deze groepen, de relatief hoge werkloosheid onder vooral jongeren en laaggeschoolden, en de lage arbeidsparticipatie van met name ouderen); voor bevolkingsgroepen die sociaal worden buitengesloten blijft de situatie op de arbeidsmarkt zeer problematisch.

1.2 In dit licht vindt het EESC het belangrijk om in de huidige discussies over flexicurity erop te blijven hameren dat in elke algemene omschrijving van dat concept maatregelen ter vergroting van het aanpassingsvermogen van ondernemingen en werknemers altijd moeten worden gekoppeld aan een hoge mate van sociale bescherming, actief arbeidsmarktbeleid, (bij)scholing en toegang tot sociale dienstverlening.

1.3 In het nationale sociaal en werkgelegenheidsbeleid zou volgens het EESC met betrekking tot de prioritaire categorieën op de arbeidsmarkt die in dit advies aan bod komen, meer aandacht moeten worden geschonken aan: — maatregelen ter bevordering van de integratie van jongeren op de arbeidsmarkt met als doel hen een eerste baan te bezorgen die ook toekomstperspectieven biedt; — intensievere bestrijding van de talrijke vormen van discriminatie en ongelijkheid op grond van leeftijd, geslacht, handicap of afkomst die er met name t.a.v. scholingsmogelijkheden, toegang tot de arbeidsmarkt en duurzame werkgelegenheid nog altijd bestaan; — bevordering van de werkzekerheid en tegengaan van „precaire” dienstverbanden, o.a. door te garanderen dat werklozen niet worden gedwongen om banen aan te nemen die weinig zekerheid op sociaal vlak bieden, zwartwerk te bestrijden en misbruik te voorkomen van werknemers die een arbeidsovereenkomst voor beperkte duur hebben; — maatregelen ter verbetering van de kwaliteit van werk en ter bescherming van werknemers tegen discriminatie; — investeringen om de kwaliteit van werk te verbeteren en werkplekken aan de vergrijzende bevolking aan te passen; — investeringen in (bij)scholing en levenslang leren en verkleining van bestaande discrepanties tussen de diploma's van werkzoekenden en de diploma's die de arbeidsmarkt verlangt; — modernisering en verbetering van de zekerheid op sociaal vlak bij atypische dienstverbanden, overal waar dat nodig is; — uit de weg ruimen van ongelijkheden tussen mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt, met name via adequate maatregelen om werk en gezinsleven beter met elkaar te combineren (in de eerste plaats uitbreiding van de algemene voorzieningen voor kinderopvang en voor bijstand aan hulpbehoevende personen en hun gezinnen, zoals instanties waarop 24 uur per dag een beroep kan worden gedaan); — uit de weg ruimen van belemmeringen waar mensen met een zorgplicht op stuiten als zij (opnieuw) op de arbeidsmarkt actief willen worden of blijven, en prikkels om vaders te stimuleren meer zorgtaken op zich te nemen; — adequate prikkels en ondersteuningsmogelijkheden voor ondernemers om meer jongeren en ouderen die op de arbeidsmarkt specifieke problemen ondervinden, in dienst te nemen.

1.4 Voor de categorieën die sociaal worden buitengesloten zijn bovendien specifieke maatregelen nodig, zoals: — vorming van een „overgangsarbeidsmarkt” met adequate prikkels voor ondernemers om sociaal buitengeslotenen in dienst te nemen, in combinatie met hulp aan deze mensen om de problemen waaraan hun sociale uitsluiting te wijten is, op te lossen (waarbij misbruik van voordeeleffecten even hard moet worden tegengegaan als concurrentieverstoringen); — bijzondere aandacht voor werkgelegenheidsprojecten in de non-profitsector, met name in de sociale economie, die in dit verband zeer belangrijk zijn, en passende financiële ondersteuning via de begroting voor het arbeidsmarktbeleid.

1.5 Het EESC wijst er nadrukkelijk op dat de uitvoering van de in dit advies genoemde prioritaire maatregelen in veel lidstaten vraagt om extra inspanningen op het vlak van het werkgelegenheidsbeleid. Tevens moet voor een toereikende financiering worden gezorgd. — Zo zullen nationale en Europese actieve arbeidsmarktmaatregelen niet veel uithalen, tenzij de lidstaten hun begrotingen daarop afstemmen. — Het EESC stelt vast dat er in veel lidstaten een kloof gaapt tussen de (bijv. in de nationale hervormingsprogramma's) voorgestelde arbeidsmarktmaatregelen en de financiering daarvan (1). — In de nationale actieprogramma's moet meer aandacht komen voor positieve ervaringen van de lidstaten in dit verband en het ESF 2007-2013 moet op passende wijze worden benut.

1.6 Het EESC heeft er al vaker op gewezen dat voor de financiering van arbeidsmarktmaatregelen een gunstige macro-economische context is vereist, waarin een op groei gericht economisch beleid en bestrijding van de langdurige conjuncturele crisis centraal moeten staan (2).

1.7 In meerdere lidstaten zijn de aan de arbeidskosten gekoppelde sociale premies zo hoog geworden dat daardoor het ontstaan van nieuwe werkgelegenheid in gevaar kan komen. Vaak is het vanwege het geringe verschil tussen een salaris na belasting- en premieafdracht en een uitkering niet aantrekkelijk een baan aan te nemen. Er moet voor worden gezorgd dat er geen mensen om deze reden in de werkloosheid blijven steken, maar anderzijds mag ook de financiering van de sociale zekerheid niet in gevaar komen. Het EESC schaart zich daarom achter de aanbeveling van de groep op hoog niveau voor de toekomst van het sociaal beleid in de EU na de uitbreiding om de sociale zekerheid ook op andere manieren te financieren, teneinde de premielast gelijkmatiger over alle productiefactoren te verdelen en aldus de productiefactor arbeid te ontlasten (3).

1.8 Met het oog op de herziening van de werkgelegenheidsrichtsnoeren in 2008 vindt het EESC de formulering van duidelijke prioriteiten en concrete maatregelen voor meerdere van de in dit advies behandelde categorieën zeer belangrijk. — Het is daarom voorstander van meer bindende doelstellingen op Europees niveau. Daarmee kan de lidstaten een scherp omlijnd kader met duidelijke verplichtingen worden voorgeschreven. Het vindt bovendien dat met het oog op het toezicht op de naleving door de lidstaten van die verplichtingen de rol van de Commissie in de werkgelegenheidsstrategie moet worden uitgebreid. — Het EESC pleit voorts voor een verdere herziening van de doelstellingen, met name die t.a.v. verbetering van de werkgelegenheid onder jongeren en bestrijding van de jeugdwerkloosheid (zoals verkorting van de termijn van zes maanden voor inschakeling op de arbeidsmarkt van jongeren die werk of een stageplaats zoeken), verplichte gelijke behandeling, vergroting van de kansen van gehandicapten en de integratie van immigranten. — Het wil hiermee bereiken dat de nationale hervormingsprogramma's in de toekomst van meer ambitie zullen getuigen wat het werkgelegenheidsbeleid betreft, en een kwalitatieve verbetering zal kunnen worden opgetekend t.a.v. streefdata, verantwoordelijkheden, bindend karakter en financiering. In dit licht zou het graag zien dat in de lidstaten overleg van de grond komt over concrete doestellingen voor een adequate financiering uit de publieke middelen van actieve arbeidsmarktmaatregelen. Het EESC zal in een ander advies nader ingaan op de in dit initiatiefadvies kort geschetste aanpassingen van de werkgelegenheidsrichtsnoeren die vanaf 2009 moeten worden doorgevoerd.

2. Achtergrond

2.1 De Europese Raad heeft het EESC in zijn conclusies van 23 en 24 maart 2006 verzocht om met het oog op de voorjaarstop van 2008 met een samenvattend verslag over de activiteiten ter ondersteuning van het partnerschap voor groei en werkgelegenheid te komen en daarin o.a. in te gaan op het kernvraagstuk „arbeidskansen voor prioritaire categorieën”. Het EESC heeft in dit kader — met gebruikmaking van de kennis van de nationale SER's — onderhavig initiatiefadvies opgesteld.

2.2 Het EESC heeft altijd beklemtoond dat bevordering van het concurrentievermogen en duurzame economische groei geen doelstellingen op zich van de Lissabonstrategie zijn, maar er onder meer toe moeten leiden dat de hoge werkloosheid in de EU vermindert, volledige werkgelegenheid wordt gerealiseerd, een stabielere basis voor de socialezekerheidsstelsels wordt gecreëerd en iedereen wordt behoed voor sociale uitsluiting (4).

2.3 Wat het werkgelegenheidsbeleid betreft, zou de Lissabonstrategie nieuwe impulsen moeten geven aan de Europese werkgelegenheidsstrategie, zodat de arbeidsparticipatie stijgt en de kwaliteit van arbeid verbetert. „Lissabon” staat namelijk niet alleen voor meer werkgelegenheid, maar ook voor betere banen. Daarom wordt in de Lissabonstrategie evenveel prioriteit gegeven aan investeringen in menselijk kapitaal, onderzoek, technologie en innovatie als aan arbeidsmarktbeleid en structurele maatregelen (5).

2.4 Het EESC concentreert zich in dit advies bij de bespreking van de ontwikkelingen op de Europese arbeidsmarkt en bij de daaropvolgende formulering van beleidsaanbevelingen op die doelgroepen waarvoor de Raad de lidstaten meerdere malen met klem heeft opgeroepen speciale maatregelen te nemen, teneinde: — de situatie van jongeren op de arbeidsmarkt te verbeteren en de jeugdwerkloosheid flink terug te dringen; — strategieën voor „actief ouder worden” te ontwikkelen, zodat ouderen langer op de arbeidsmarkt actief blijven; — resoluut de werkgelegenheid onder vrouwen te bevorderen en het voor zowel mannen als vrouwen mogelijk te maken werk en gezin beter te combineren; — de integratie van gehandicapten op de arbeidsmarkt te verbeteren en ervoor te zorgen dat ze daar lange tijd kunnen blijven; — de arbeidsparticipatie en kansen op de arbeidsmarkt van immigranten en etnische minderheden te vergroten.

2.5 Het EESC formuleert in dit advies voor al deze doelgroepen telkens een serie preventieve en actieve (re)integratiemaatregelen, waaraan de lidstaten in hun arbeidsmarkt- en werkgelegenheidsbeleid bijzondere aandacht zouden moeten schenken. Tevens gaat het hieronder in op bevolkingsgroepen die sociaal worden buitengesloten en die daardoor ook vaak geen voet aan de grond kunnen krijgen op de arbeidsmarkt. Tot slot doet het op basis van dit alles een reeks beleidsaanbevelingen, o.a. met betrekking tot de werkgelegenheidsrichtsnoeren, die voor de begin 2008 te houden EU-top zouden moeten worden herzien.

3. Stand van zaken omtrent arbeidsparticipatie, werkloosheid en werkgelegenheid (6)

3.1 In 2005 en 2006 was er in de EU voor het eerst sinds 2001 sprake van werkgelegenheidsgroei en een merkbare afname van de werkloosheid (van 9,0 % in 2004 naar 7,9 % in 2006). Met een stijging van 0,6 % steekt de groei van de werkgelegenheid onder vrouwen gunstiger af tegen de stagnatie van de jaren daarvoor dan de groei van de werkgelegenheid onder mannen. Deze positieve trend heeft zich in 2007 doorgezet (7).

3.2 Desondanks kunnen ontnuchterend nog altijd de volgende zaken worden geconstateerd: — er wordt maar langzaam vooruitgang geboekt met de realisering van de in Lissabon en Stockholm vastgestelde tussentijdse doelstellingen; die werden in 2005 niet gehaald — noch het algemene werkgelegenheidscijfer van 67 % (2005: 63,8 %) noch het streefcijfer van 57 % voor de werkgelegenheid onder vrouwen (2005: 56,3 %); het wordt steeds duidelijker dat de uiteindelijke doelstellingen voor 2010 in veel lidstaten en ook in de EU in het algemeen niet gerealiseerd zullen worden; — hoewel voltijdwerk in de hele EU nog altijd overheerst, is de groei van de werkgelegenheid van de laatste jaren (vooral onder vrouwen) in grote mate te verklaren door een stijging van het aantal deeltijdarbeidsplaatsen (wat blijkt uit de aanmerkelijk geringere stijging van het aantal voltijdbanen, dat in enkele lidstaten zelfs kleiner is geworden); — de groei van de werkgelegenheid van de laatste jaren is het duidelijkst merkbaar onder ouderen; desondanks bedraagt ook de werkgelegenheid onder die groep veel minder dan het streefcijfer (in 2005: slechts 42,5 % van de 55-64-jarigen); slechts 9 EU-lidstaten hebben het streefcijfer van 50 % gehaald (met grote verschillen tussen mannen en vrouwen: het streefcijfer werd voor mannen in 17, voor vrouwen slechts in 4 lidstaten gerealiseerd: in de Scandinavische landen en Estland); — de jeugdwerkloosheid bedroeg in 2005 in de EU-25 gemiddeld 18,5 % en was daarmee nog altijd ongeveer dubbel zo hoog als de algemene werkloosheid; — ondanks algemene verbeteringen in een aantal lidstaten (vooral in die met een zeer hoge werkloosheid) blijft de werkloosheid Europees gezien met bijna 8 % op een hoog niveau en is die in sommige lidstaten zelfs gestegen; — in een aantal lidstaten bestaan nog steeds grote regionale verschillen tussen de werkgelegenheidscijfers (met name als wordt gekeken naar voltijdbanen); sinds de uitbreiding van de EU in 2004 en 2007 is het aantal mensen dat in de EU in een regio woont waar de werkloosheid meer dan 15 % bedraagt, significant toegenomen; — voor bevolkingsgroepen die sociaal worden buitengesloten blijft de situatie op de arbeidsmarkt zeer problematisch. Gelet op de zojuist geschetste ontwikkelingen op de arbeidsmarkt is er, ook al is op sommige vlakken vooruitgang geboekt, nog een lange weg te gaan voordat de in Lissabon geformuleerde ambitieuze werkgelegenheidsdoelstellingen gehaald worden.

3.3 Dat geldt des te meer omdat t.a.v. de ontwikkeling van de werkgelegenheid de volgende kenmerken en trends kunnen worden opgetekend (die per lidstaat en sector soms sterk verschillen): — voor benadeelde groepen zijn de kansen om op de arbeidsmarkt te integreren nauwelijks verbeterd (wat wordt geïllustreerd door de aanhoudend hoge langdurige werkloosheid bij deze groepen, de relatief hoge werkloosheid onder vooral jongeren en laaggeschoolden, en de lage werkgelegenheid onder met name ouderen); — hoewel de meeste dienstbetrekkingen in de EU nog altijd standaardbanen zijn, laten de statistieken een sterke toename zien van het aantal atypische (niet-standaard-) dienstverbanden, die soms onvoldoende sociaal-juridische zekerheid bieden; het totale aantal in duur beperkte dienstverbanden stijgt en ligt vooral onder jongeren hoger dan gemiddeld; contractarbeid, tijdelijk werk, schijnzelfstandigheid (8) en oninteressante banen met slechte sociaal-juridische arbeidsvoorwaarden komen steeds vaker voor, hoewel tussen de lidstaten grote verschillen bestaan; in het algemeen krijgen steeds meer arbeidsplaatsen een „precair” karakter, wat vooral geldt voor banen van mensen die behoren tot een van de benadeelde groepen; alleen als vrijwillig voor atypische dienstverbanden is gekozen en die voldoende sociaal-juridische zekerheid bieden, kunnen dergelijke dienstverbanden fungeren als opstap naar de reguliere arbeidsmarkt; — in veel lidstaten is de werkonzekerheid, met name bij laaggeschoolden, schoolverlaters zonder diploma en mensen zonder beroepsopleiding, toegenomen; voor hen is het erg moeilijk een plaats op de arbeidsmarkt te veroveren of uit de werkloosheid te geraken omdat vraag en aanbod wat opleidingsniveau betreft niet in evenwicht zijn; — mensen met een zorgplicht hebben nog altijd moeite om vast en bevredigend werk te vinden; — gehandicapten worden nog steeds in grote getale van de arbeidsmarkt uitgesloten; uit de meest recente Europese cijfers blijkt dat slechts 40 % van hen een baan heeft; voor zwaar gehandicapten is de situatie nog vele malen slechter; — daarnaast vallen veel mensen maatschappelijk gezien buiten de boot doordat ze bijvoorbeeld verslaafd of dakloos zijn of teveel schulden hebben; voor hun (re)integratie op de arbeidsmarkt zijn speciale sociale maatregelen nodig; — de arbeidsvoorwaarden en kansen op de arbeidsmarkt van immigranten en mensen met een migrantenachtergrond zijn in de meeste lidstaten slechter dan die van de rest van de bevolking; met name de Roma dienen in dit verband te worden vermeld: sinds de toetreding van Bulgarije en Roemenië vormen zij de grootste minderheid in de EU en hun positie op de arbeidsmarkt is om meerdere redenen in één woord zorgwekkend te noemen (zo bedraagt de werkloosheid onder deze etnische groep soms wel 70 tot 90 %); het EESC zal in een apart initiatiefadvies nader op de situatie van de Roma ingaan.

3.4 De groei van de informele sector — met onzekere arbeidsvoorwaarden en vaak lage bezoldigingen — heeft als gevaar dat groepen mensen die er niet in slagen om op de reguliere arbeidsmarkt een baan te vinden, voor lange tijd buiten spel komen te staan. Deze ontwikkeling (die lastig in cijfers is uit te drukken) brengt niet alleen voor de betrokkenen veel onzekerheid met zich mee, maar betekent ook dat de staat heel wat belastinginkomsten misloopt en vormt uiteindelijk een risico voor de duurzaamheid van het productiepotentieel in de EU.

4. Randvoorwaarden creëren voor groei en meer en betere werkgelegenheid

4.1 Al jarenlang wordt er in Europese beleidsaanbevelingen vooral van uitgegaan dat de problemen op de arbeidsmarkt te wijten zijn aan structurele problemen die terug te voeren zijn op de arbeidsmarkt zelf. In lijn hiermee lag in het werkgelegenheidsbeleid van veel lidstaten eenzijdig de nadruk op afslanking van de algemene bepalingen van het arbeidsrecht, aanscherping van de voorwaarden om in aanmerking te komen voor sociale voorzieningen, beperking van de uitkeringen en flexibilisering van arbeidsvoorwaarden.

4.2 In een groot aantal landen zijn daarentegen onvoldoende actieve arbeidsmarktmaatregelen genomen, zoals bevordering van de inzetbaarheid van werknemers, stimulering tot het verwerven van ontbrekende vaardigheden en actieprogramma's om benadeelde groepen op de arbeidsmarkt te integreren, hoewel een aantal lidstaten sinds 1995 meer geld aan dit soort maatregelen is gaan besteden. In de meeste landen (waarvan cijfers bekend zijn) is het aandeel van de uitgaven voor actieve arbeidsmarktmaatregelen in de totale uitgaven voor het arbeidsmarktbeleid (passieve en actieve ondersteuningsmaatregelen) de laatste jaren zelfs gedaald. Het is van groot belang dat er afhankelijk van de omvang van de problematiek genoeg middelen worden uitgetrokken voor actieve arbeidsmarktmaatregelen, dat die maatregelen tegelijkertijd efficiënter worden en dat ervoor wordt gezorgd dat ze op specifieke doelgroepen gericht blijven.

4.3 In dit verband heeft het EESC er reeds vaker op gewezen dat arbeidsmarktmaatregelen en structurele hervormingen uiteindelijk alleen succes kunnen hebben in een gunstige macro-economische context waarin bestrijding van de langdurige conjuncturele crisis en consolidatie van de economische groei centraal staan (9). Daarvoor moet er op nationaal en EU-niveau worden gestreefd naar een op groei gericht economisch beleid dat wordt geschraagd door adequate monetaire, fiscale en economische maatregelen: — de Europese Centrale Bank (ECB) moet — zoals bepaald in het Verdrag — op voorwaarde van prijsstabiliteit een bijdrage leveren aan de economische groei en aan de groei van de werkgelegenheid, met name via haar rentebeleid; de werkgelegenheid zal pas sterk toenemen als de economische groei aanhoudt en de productiviteit niet alleen op de middellange termijn stijgt; — de grotere speelruimte die het herziene stabiliteits- en groeipact creëert, moet worden benut om de lidstaten conjunctureel gezien de mogelijkheid te bieden tegengas te geven en budgettair gezien sociaal aanvaardbare structurele hervormingen door te voeren en de nodige investeringen te doen; in het licht van de Lissabondoelstellingen moeten die investeringen betrekking hebben op: uitbreiding van de communicatie- en vervoerinfrastructuur, klimaatbescherming, onderzoek en ontwikkeling, overal beschikbare kinderopvang, stimulering van (bij)scholing, actief arbeidsmarktbeleid en bevordering van de kwaliteit van werk; daarbij moeten de nationale hervormingsprogramma's zodanig worden opgezet dat ze samen een Europees gecoördineerd programma ter bevordering van de economische dynamiek vormen waaraan alle betrokken partijen op nationaal en EU-niveau hun bijdrage leveren.

5. Effectieve bestrijding van de jeugdwerkloosheid

5.1 Jeugdwerkloosheid is nog altijd een van de pijnpunten in het werkgelegenheidsbeleid van de EU en de lidstaten. De werkloosheid onder jongeren ligt overal hoger dan de gemiddelde werkloosheid en bedraagt in de meeste landen in de EU zelfs minstens het dubbele daarvan. In enkele van de 15 oude en in meerdere van de nieuwe lidstaten is de situatie nog zorgwekkender. In een aantal lidstaten is ook voor hooggeschoolde arbeid de werkonzekerheid toegenomen.

5.2 Jongeren komen steeds vaker aan een baan door genoegen te nemen met alternatieve arbeidsvormen en de daarbij horende deels zeer onzekere arbeids- en sociaal-juridische voorwaarden. Het onderscheid tussen banen in de formele en informele sector vervaagt steeds meer. Voor bepaalde groepen jongeren, zoals laaggeschoolden, jongeren met een migrantenachtergrond en jongeren uit de economisch minder bedeelde lagen van de bevolking, wordt het steeds lastiger om regulier werk te vinden. Voor hen wordt het risico dat ze nooit verder zullen komen dan een baan aan de rand van de arbeidsmarkt steeds groter, vooral als ze bijvoorbeeld én immigrant én laaggeschoold zijn.

5.3 Het draait er hier om indien mogelijk alle jonge mensen andere toekomstperspectieven dan een vooruitzicht op precair werk te bieden. Er spelen in dit verband ook demografische aspecten mee: de economische situatie van jongeren is van grote invloed op hun bereidheid een gezin te stichten. In dit licht is het positief dat de Europese Commissie in haar voorjaarsverslag behalve op verdere verbetering van het opleidingsniveau ook aandringt op meer actieve arbeidsmarktmaatregelen en in het bijzonder op een beduidend snellere ondersteuning van jonge werkzoekenden en op de aanpak van de structurele problemen die er bestaan bij de overgang van school naar arbeidsmarkt.

5.4 De in een aantal lidstaten (Duitsland, Oostenrijk en deels ook Nederland) beproefde beroepsgerichte en op de behoeften van het bedrijfsleven afgestemde leer-werkprogramma's kunnen in dit verband als goede praktijkvoorbeelden worden genoemd. In talrijke onderzoeken wordt de kwaliteit van deze zgn. „duale beroepsopleidingen” benadrukt en wordt daaraan groot belang gehecht voor een vlottere overgang van school naar werk en zodoende voor het verkleinen van het verschil tussen jeugdwerkloosheid en het algemene werkloosheidscijfer.

5.5 Actieve en preventieve maatregelen op het gebied van (bij)scholing ter verbetering van de werkgelegenheidskansen van jongeren (10): — waarborging van hoogwaardig onderwijs, van de lagere school tot en met beroepsopleiding en bijscholing, zodat jongeren zo vlot mogelijk een plek op de arbeidsmarkt kunnen veroveren en daar lange tijd kunnen blijven; hier is niet alleen een rol weggelegd voor de overheid, maar ook voor de economische actoren zelf; — vroegtijdige actieve ondersteuning van jongeren die werk of een stageplaats zoeken (eventueel na vier maanden) via verbeterde actieprogramma's, individuele begeleiding en coaching ter integratie van probleemjongeren, langdurig werkloze jongeren en degenen die met hun opleiding zijn gestopt, o.a. via werkgelegenheidsprojecten en opleidingsinitiatieven van algemeen belang; — uitbreiding op elk opleidingsniveau van overal beschikbare, laagdrempelige beroepsoriëntatie- en -informatiemogelijkheden voor jongeren en bijpassende kwaliteitsverbetering en personele toerusting van arbeidsbemiddelingsinstanties; — dichten van de kloof tussen aangeboden en gevraagde kwalificaties op de arbeidsmarkt, verhoging van de kwaliteit van het basisonderwijs (o.a. terugdringing van het aantal voortijdige schoolverlaters en bestrijding van analfabetisme), verbetering van de doorstromingsmogelijkheden van beroepsopleiding naar vervolgopleidingen en wegwerken van het verschil dat tussen jongens en meisjes wordt gemaakt bij de beroepskeuze; — maatregelen om ervoor te zorgen dat jongeren niet voor altijd vastzitten aan dienstverbanden voor beperkte duur en banen die worden gekenmerkt door weinig zekerheid op sociaal vlak.

6. Betere integratiemogelijkheden voor immigranten

6.1 In de meeste lidstaten is de discriminatie van immigranten en hun gezinsleden op de arbeidsmarkt de laatste jaren amper afgenomen. Nog altijd is deze groep mensen oververtegenwoordigd in de sectoren met slechte loon- en arbeidsvoorwaarden, lopen zij veel meer risico om werkloos te worden en blijft een groot gedeelte van hen steken in dienstverbanden die worden gekenmerkt door weinig zekerheid op sociaal vlak, aanzienlijke gezondheids- en veiligheidsrisico's en (in sommige lidstaten) een geringe bescherming via cao's.

6.2 Het is uitermate zorgelijk dat de hachelijke arbeidsmarktsituatie van de eerste generatie immigranten aan de volgende generaties wordt „doorgegeven”. Dat komt mede door grote onderwijsachterstanden. Jongeren met een migrantenachtergrond behoren in de meeste lidstaten tot de bevolkingsgroep van wie de werkonzekerheid het grootst is en die het meeste risico loopt om naar de rand van de reguliere arbeidsmarkt te worden verdrongen.

6.3 Het EESC heeft reeds meermaals betoogd dat het arbeidsmigratie een noodzaak vindt, met name gezien de demografische ontwikkelingen in de EU, en heeft daarbij de aandacht gevestigd op de positieve ervaringen van een aantal lidstaten op dit vlak (zoals Spanje en Ierland). Arbeidsmigratie en integratiebeleid moeten door de lidstaten echter altijd op elkaar worden afgestemd, vooral als werkgelegenheidsaspecten aan de orde zijn (11). De immigratieproblematiek loopt namelijk sterk uiteen in de verschillende lidstaten, hetgeen ook geldt voor het door hen vastgestelde integratiebeleid en de in dat kader op de arbeidsmarkt en in het onderwijs genomen maatregelen. De lidstaten moeten in het bijzonder aandacht besteden aan de situatie van asielzoekers, die zich vaak in meerdere opzichten in een benadeelde positie bevinden.

6.4 Prioritaire maatregelen ter verbetering van de integratie van immigranten: — specifieke aandacht voor de bevordering van individuele capaciteiten (op school en vóór de schoolleeftijd), vroegtijdige investeringen in taalonderwijs en beroepsgerichte opleidingen en voorkomen van ongelijkheden bij de toetreding tot de arbeidsmarkt (m.n. door taalproblemen zo snel mogelijk op te lossen) en snellere erkenning van buitenlandse beroepsdiploma's van migranten; — „integratie-mainstreaming” in het sociale en werkgelegenheidsbeleid in het algemeen (o.a. vergroten van interculturele vaardigheden van overheden en arbeidsbemiddelingsinstanties, en ondersteunen van met name kleine en middelgrote bedrijven); dienovereenkomstige Europese en nationale financiering van de maatregelen ter bevordering van integratie; — uit de weg ruimen van institutionele belemmeringen en bestrijding van discriminatie bij de toegang tot de arbeidsmarkt in de lidstaten (bijv. verkorten van de wachttijd voor het verstrekken van werkvergunningen, met name voor asielzoekers (12)), tegengaan van loondumping en tegelijkertijd verbeteren van de integratiemogelijkheden via het Europese immigratiebeleid (d.w.z. tegengaan van een immigratiebeleid dat integratie in de weg staat door bijvoorbeeld tijdelijke migratie en dus precaire dienstverbanden en sociale uitsluiting te bevorderen); — verbeteren van de statistische informatie over het verband tussen migrantenachtergrond, segregatie en discriminatie op de arbeidsmarkt (13); — invoering van preventieve maatregelen en sancties en stimulering van partnerschappen tussen sociale partners en nationale overheidsinstanties, allemaal ter bestrijding van zwartwerk, sociale dumping en concurrentieverstoringen; met name ten gevolge van grensoverschrijdende stromen van arbeidskrachten.

7. Benutting van kansen ter bevordering van de werkgelegenheid onder ouderen

7.1 Hét antwoord op de vergrijzing is gericht groeibeleid in combinatie met bevordering van de werkgelegenheid. Het benodigde arbeidspotentieel is in voldoende mate voorhanden, maar het werkgelegenheidspotentieel van ouderen (55 + ers) wordt in de hele EU nog altijd bij lange na niet voldoende benut.

7.2 Het risico langdurig werkloos te worden neemt snel toe naarmate werknemers ouder worden. In de EU-25 is gemiddeld ruim 60 % van de ouderen (50-64 jaar) langdurig werkloos. Er moet dus voor worden gezorgd dat oudere werknemers ook daadwerkelijk de kans krijgen een baan te vinden en die voor langere tijd kunnen behouden.

7.3 De belangrijkste oorzaken voor een voortijdig vertrek van ouderen uit het arbeidsleven zijn gezondheidsproblemen ten gevolge van zwaar werk, toenemende werklast, vroegtijdig ontslag, gebrekkige bijscholing en onvoldoende mogelijkheden om (opnieuw) een baan te vinden. Maatregelen om de arbeidsparticipatie van ouderen te bevorderen die in eerste instantie ingrijpen in de sociale voorzieningen voor ouderen (bijv. strengere voorwaarden om in aanmerking te komen voor een ouderdomsuitkering), schieten hun doel voorbij.

7.4 Alleen een beleid dat is gericht op „actief ouder worden” kan zorgen voor een duurzame stijging van de arbeidsparticipatie van ouderen. Daar horen ook het op grote schaal scheppen van mogelijkheden om deel te kunnen nemen aan bijscholingsprojecten en programma's voor levenslang leren bij. Succesvolle projecten in een aantal noordelijke lidstaten laten zien hoe op een sociaal aanvaardbare manier, d.w.z. in nauw overleg met de sociale partners, een arbeidsmarkt kan worden gecreëerd die ook voor ouderen goed functioneert en hun ruime werkzekerheid garandeert, en hoe er aldus voor kan worden gezorgd dat ouderen op grote schaal kúnnen werken en ook daadwerkelijk actief zijn (het eerste voorbeeld in dit verband was het geïntegreerde maatregelenpakket in het kader van het nationale actieprogramma voor ouderen in Finland).

7.5 Kernpunten van een resoluut beleid voor de realisering van een arbeidsmarkt waar rekening wordt gehouden met ouderen (14): — alomvattende advisering en begeleiding van werkzoekenden en actieve arbeidsbemiddeling (o.a. via gesubsidieerde banen, steun voor arbeidsintegratie en sociale projecten van algemeen belang), waar nodig heraanpassingsmaatregelen voor een duurzame reïntegratie op de arbeidsmarkt en bijpassende financiële toerusting van het actief arbeidsmarktbeleid, zodat arbeidsbemiddelingsinstanties lange-termijnprojecten kunnen uitwerken; — ontwikkeling van sociaal aanvaardbare stimulansen om op latere leeftijd met pensioen te gaan en — waar mogelijk of noodzakelijk — ontwikkeling, binnen de officiële pensioenstelsels, van aantrekkelijke trajecten voor een geleidelijke overgang van arbeidsleven naar oude dag (zoals verdere ontwikkeling van speciaal voor ouderen bestemde formules voor werken in deeltijd); — maatregelen ter bevordering van de lichamelijke en psychische conditie van werknemers, zodat zij langer op de arbeidsmarkt actief kunnen blijven, met name door de prestatiedruk in het bedrijfsleven te verkleinen en arbeidsvoorwaarden af te stemmen op oudere werknemers (o.a. prikkels voor gezondere werkplekken, algemene bedrijfsprogramma's ter bevordering van de gezondheid, ziektepreventie en bescherming van werknemers); — stimulering van de deelname van ouderen aan bijscholingsprogramma's (opleidingscampagne voor 40 + ers, prikkels om wat te doen aan de geringe deelname van met name laaggeschoolde werknemers aan bedrijfscursussen); — bewustwordingsmaatregelen ten gunste van oudere werknemers (waardering van hun beroepservaring, overdracht van hun vaardigheden aan jongere collega's), advisering en ondersteuning van met name kleine en middelgrote ondernemingen bij de ontwikkeling van toekomstgericht personeelsbeleid en van een bedrijfsvoering waarin met ouderen rekening wordt gehouden.

8. Verbetering van de werkgelegenheid onder vrouwen

8.1 Ofschoon vrouwen de afgelopen dertig jaar hun achterstand op het gebied van formele kwalificaties duidelijk hebben ingehaald, zijn hun kansen op het grootste deel van de arbeidsmarkt nog altijd lang niet zo groot als die van mannen. Veel vrouwen werken in de traditionele dienstverlenende sectoren en die industriële sectoren waar van oudsher al veel vrouwen werkzaam zijn. Zij kunnen in hun beroepsleven beduidend minder de vruchten plukken van hun diploma's dan mannen. Nog altijd is het voor hen ontzettend veel moeilijker om werk en gezin met elkaar te combineren dan voor mannen.

8.2 Het aantal vrouwen dat deeltijds werkt is in alle leeftijdsgroepen veel groter dan het aantal in deeltijd werkende mannen. Mits deeltijds werken een vrije keus is en gedaan kan worden onder voorwaarden waarbij de kansen op salarisverhoging en carrière niet verkeken zijn, valt een toename daarvan alleen maar toe te juichen. In de meeste lidstaten is deeltijdwerk echter nog steeds een van de belangrijkste oorzaken van de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt.

8.3 Er bestaan voor bijna alle beroepen en onafhankelijk van de status op de arbeidsmarkt nog altijd grote verschillen tussen de salarissen van mannen en vrouwen. Langdurige loopbaanonderbrekingen om bijvoorbeeld zorgtaken op te nemen zijn zeer negatief voor salaris, de kansen op promotie en de mogelijkheden om aanspraak te kunnen maken op sociale voorzieningen. Mannelijke werknemers profiteren naarmate ze ouder worden van een geleidelijke stijging van hun salaris, terwijl de salarissen van vrouwen juist stagneren als vrouwen de leeftijd hebben bereikt waarop ze vanwege kinderen hun loopbaan onderbreken of in deeltijd gaan werken.

8.4 Met name Denemarken en Zweden laten zien dat dit niet altijd het geval hoeft te zijn en gender mainstreaming meer kan zijn dan een loze kreet uit het arbeidsmarktbeleid. In deze landen zijn de verschillen in salaris tussen mannen en vrouwen veel kleiner en is de werkgelegenheid onder vrouwen evenals het aantal beschikbare kinderopvangplaatsen (met name voor kinderen onder de twee jaar) veel hoger dan in de andere lidstaten. Ook Nederland geeft in dit verband het goede voorbeeld. Daar is het aantal vrouwen met een baan en het aantal vrouwen dat in deeltijd werkt zeer hoog. De meesten van hen hebben vrijwillig voor dat laatste gekozen.

8.5 Prioriteiten voor de oplossing van de structurele problemen t.a.v. de werkgelegenheid onder vrouwen (15): — maatregelen ter bestrijding van de huidige discriminatie op de arbeidsmarkt tussen mannen en vrouwen en van de structurele oorzaken van de verschillen in salarissen tussen mannen en vrouwen, en met name bevorderen van de eigen sociale bescherming van vrouwen via maatregelen voor de afschaffing van onderbetaald deeltijdwerk zonder sociaal-juridische zekerheid en ter verbetering van de regelgeving omtrent deeltijdwerk (zoals uitbreiding van het recht van ouders om deeltijds te gaan werken met behoud van het recht om later weer voltijds te mogen werken, en tegengaan van het verschijnsel dat deeltijdwerkers onvoldoende bij bijscholingsprogramma's van hun eigen werkgever worden betrokken); — grootschalige uitbreiding van overal beschikbare, kwalitatief goede, uitstekend met een baan te combineren en voor iedereen betaalbare opvangmogelijkheden buitenshuis voor al dan niet schoolgaande kinderen; prikkels om ouders te stimuleren de zorg voor hun kinderen te delen (m.n. prikkels om mannen hiertoe aan te zetten); — afschaffing van gezinsmaatregelen die ertoe aanzetten om de arbeidsmarkt te verlaten of een loopbaan voor lange tijd te onderbreken met als consequentie dat het steeds moeilijker wordt om later weer een baan te vinden; regelingen voor betaald verlof mogen geen nadelige gevolgen hebben voor de inkomensontwikkeling, mogen vrouwen er niet extra toe aanzetten de arbeidsmarkt te verlaten en mogen geen nieuwe belemmeringen voor man en vrouw creëren om de zorg voor hun kinderen te delen; — arbeidsmarktmaatregelen ter bevordering van de herintreding van ouders op de arbeidsmarkt nadat zij hun loopbaan hebben onderbroken om voor hun kinderen te zorgen (waaronder ook ondersteuning van initiatieven om als zelfstandige aan de slag te gaan), en maatregelen om te garanderen dat deze ouders dan niet beneden hun niveau hoeven te werken of er in salaris op achteruitgaan (o.a. flexibele mogelijkheden voor bijscholing tijdens loopbaanonderbrekingen of bij deeltijdwerk); — afstemming van de werktijden op het gezinsleven (o.a. door de ouders van al dan niet schoolgaande kinderen te laten meebeslissen over werktijden, via afspraken over telewerken en invoering van de wettelijke mogelijkheid voor mensen met een zorgplicht om flexibele werktijden te hanteren).

9. Bevordering van de kansen van gehandicapten op de arbeidsmarkt

9.1 Gehandicapten worden nog steeds in grote getale van de arbeidsmarkt uitgesloten. Als ze al werk hebben, is dat vaak laagbetaald. Bovendien worden gehandicapte werknemers dikwijls gediscrimineerd t.a.v. scholingsmogelijkheden en bevorderingen. Omdat 15 % van de beroepsgeschikte bevolking in de EU een of andere handicap heeft en maar weinigen van hen een baan hebben, zou het bevorderen van de arbeidsparticipatie van gehandicapten een aanzienlijke bijdrage aan de realisering van de Lissabondoelstellingen betekenen.

9.2 Het EESC is dan ook ingenomen met het document van de Commissie over de integratie van de gehandicaptenproblematiek in de Europese werkgelegenheidsstrategie (16). Dit document biedt een goed uitgangspunt om de integratie van gehandicapten op de arbeidsmarkt te bevorderen. Het EESC heeft in dit verband al meermaals benadrukt dat arbeidsmarktintegratie het beste wapen is in de strijd tegen sociale uitsluiting en dat de meeste gehandicapten hun handicap tijdens hun werk hebben opgelopen, maar dat slechts weinigen de kans krijgen vervolgens aangepast werk te verrichten. In positieve zin onderscheiden zich in dit verband bijvoorbeeld de in het Verenigd Koninkrijk bestaande strenge antidiscriminatiewetgeving (die is gekoppeld aan beroepsprocedures) en de situatie in Denemarken, waar een flexibele arbeidsmarkt is gecreëerd, maar tegelijkertijd ook is gezorgd voor voldoende zekerheid op sociaal vlak en ruime (bij)scholingsmogelijkheden.

9.3 Prioritaire maatregelen ter bevordering van de arbeidsparticipatie van gehandicapten (17): — aanpassing van belastingwetgeving en socialezekerheidsstelsels om het voor gehandicapten echter aantrekkelijk te maken te werken of aan het werk te gaan (bijv. invoering van arbeidsgebonden uitkeringen); in aanvulling hierop zouden gehandicapten echter na een proeftijd opnieuw een uitkering moeten kunnen krijgen; — steun voor de ontwikkeling en uitvoering van programma's met specifieke actieve arbeidsmarktmaatregelen voor gehandicapten (vooral op het vlak van heraanpassing) en maatregelen voor het vergemakkelijken van de overgang van de sociale werkvoorziening naar regulier werk (bijv. speciale voorlichtingscampagnes voor gehandicapte werkzoekenden); — aanpassing van werkplekken aan gehandicapten en steun voor stimulerende maatregelen voor werknemers die tijdens hun werk gehandicapt worden (bijv. mogelijkheid tot verlof in combinatie met bijscholing, aanpassing van functieomschrijvingen of creëren van nieuwe functies); — extra hulp voor werknemers met een handicap en zorgdiensten voor gehandicapten, zodat werknemers die een gehandicapt familielid hebben, kunnen blijven werken.

Brussel, 12 juli 2007 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Dimitris DIMITRIADIS

(1) Zie het EESC-advies van 17 mei 2006 over het „Voorstel voor een beschikking van de Raad betreffende de richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid van de lidstaten” (rapporteur: Greif, PB C 195 van 18 augustus 2006).

(2) Zie het in mei 2004 verschenen verslag van de groep op hoog niveau voor de toekomst van het sociaal beleid in de EU na de uitbreiding.

(3) Idem.

(4) Zie o.a. het verkennend advies van het EESC van 13 september 2006 over de „Kwaliteit van het beroepsleven, productiviteit en werkgelegenheid in het licht van de mondialisering en de demografische veranderingen” (rapporteur: Engelen-Kefer, PB C 318 van 23 december 2006).

(5) Zie o.a. het initiatiefadvies van het EESC van 9 februari 2005 getiteld „Werkgelegenheidsbeleid: rol van het EESC na de uitbreiding en in de optiek van het proces van Lissabon” (rapporteur: Greif, PB C 221 van 8 september 2005).

(6) Zie de grafieken in de bijlage.

(7) Employment in Europe 2006.

(8) Zie het groenboek „De modernisering van het arbeidsrecht met het oog op de uitdagingen van de 21ste eeuw” (COM(2006) 708 final).

(9) Zie o.a. het EESC-advies van 11 december 2003 over de „Globale richtsnoeren voor het economisch beleid 2003-2005” (rapporteur: Delapina, PB C 80 van 30 maart 2004) en het EESC-advies van 17 mei 2006 over het „Voorstel voor een beschikking van de Raad betreffende de richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid van de lidstaten” (rapporteur: Greif, PB C 195 van 18 augustus 2006).

(10) Zie het EESC-advies van 26 oktober 2005 over de „Mededeling van de Commissie aan de Raad over Europese beleidsmaatregelen voor jongeren — Aandacht voor jongerenbelangen in Europa — implementatie van het Europees pact voor de jeugd en bevordering van actief burgerschap” (rapporteur: Van Turnhout, PB C 28 van 3 februari 2006), het advies van 13 juli 2005 over de „Mededeling van de Commissie — De sociale agenda” (rapporteur: Engelen-Kefer, PB C 294 van 25 november 2005), en het advies van 31 mei 2005 over het „Voorstel voor een beschikking van de Raad betreffende de richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid van de lidstaten (overeenkomstig artikel 128 van het EG-Verdrag)” (rapporteur: Malosse, PB C 286 van 17 november 2005).

(11) Zie het EESC-advies van 10 december 2003 over de „Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's over immigratie, integratie en werkgelegenheid” (rapporteur: Pariza Castaños, PB C 80 van 30 maart 2004).

(12) Zie het EESC advies van 28 november 2001 over het „Voorstel voor een richtlijn van de Raad tot vaststelling van minimumnormen voor de opvang van asielzoekers in de lidstaten” (rapporteur de heer Mengozzi, PB C 48 van 21 februari 2002).

(13) Eurostat werkt momenteel aan een ad-hocmodule m.b.t. de arbeidsmarktsituatie van migranten en hun directe nakomelingen. Die module zal vanaf 2008 worden gebruikt voor de verzameling van gegevens. Doel is de informatie in het EU-arbeidskrachtenonderzoek over in derde landen geboren personen te verbeteren.

(14) Zie het EESC-advies van 15 december 2004 over de „Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's over langere deelname aan en latere uittreding uit het arbeidsproces van oudere werknemers” (rapporteur: Dantin, PB C 157 van 28 juni 2005).

(15) Zie het EESC-advies van 13 september 2006 over de „Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's — Een routekaart voor de gelijkheid van vrouwen en mannen 2006-2010” (rapporteur: Attard, PB C 318 van 23 december 2006) en het EESC-advies van 29 september 2005 over „Armoede onder vrouwen in Europa” (rapporteur: King, PB C 24 van 31 januari 2006).

(16) EMCO/II/290605.

(17) Zie het EESC-advies van 20 april 2006 over de „Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's over de situatie van personen met een handicap in de uitgebreide Unie: het Europees actieplan 2006-2007” (rapporteur: Greif, PB C 185 van 8 augustus 2006) en het verkennend advies van het EESC van 17 januari 2007 over „Gelijke kansen voor personen met een handicap” (rapporteur: Joost, PB C 93 van 27.4.2007).