Inhoudsopgave

Samenvatting. 3

1............ Inleiding. 5

2............ Analyse van de uitdagingen en de beleidsagenda van de eurozone. 5

2.1......... Beleid op het gebied van structurele hervormingen. 5

2.2......... Begrotingsbeleid. 12

2.3......... Beleid ten aanzien van de financiële sector 16

Samenvatting

Er zijn concrete tekenen dat er zich thans een duurzaam herstel aan het voltrekken is in de eurozone. Hoewel dat herstel nog broos is, wint het geleidelijk aan kracht en breidt het zich uit over de gehele EU. De groei is in de loop van vorig jaar in de overgrote meerderheid van de lidstaten positief geworden en de vooruitzichten zijn verbeterd, zelfs in de meest kwetsbare onder hen. Verwacht wordt dat de reële bbp-groei in de eurozone in 2014 een gematigde dynamiek zal laten zien en in 2015 verder zal aantrekken. De arbeidsmarktsituatie begint te verbeteren en de werkloosheid zou verder afnemen, al zal die daling in de meeste lidstaten in een zeer geleidelijk tempo verlopen. Het budgettaire totaalbeeld voor de eurozone is blijven verbeteren omdat de enorme consolidatie-inspanningen die de afgelopen jaren in moeilijke economische omstandigheden zijn geleverd, thans vruchten afwerpen.

Hoge openbare en particuliere schulden en de daarmee samenhangende druk om deze af te bouwen in een klimaat van een gematigde inflatie, beperkte mogelijkheden voor het verrichten van productieve investeringen tegen de achtergrond van een zich herstellend en gefragmenteerd financieel stelsel, en onaanvaardbaar hoge werkloosheidscijfers zijn een erfenis van de crisis en bemoeilijken de overgang van een broos herstel naar een sterke en duurzame groei en werkgelegenheidsschepping. Bij het aanpakken van deze uitdagingen blijven hun grote verwevenheid en de potentieel aanzienlijke onderlinge overloopeffecten een bijzondere verantwoordelijkheid leggen op de lidstaten van de eurozone om ambitieuze en gecoördineerde actie te ondernemen op de terreinen die van bijzonder belang zijn voor de goede werking van de economische en monetaire unie (EMU).

Zowel de lidstaten van de eurozone als de EU-instellingen hebben aanzienlijke vooruitgang geboekt bij de opvolging van de aanbevelingen die in 2013 voor de eurozone zijn gedaan. Alle lidstaten, en vooral de kwetsbare onder hen, hebben de begrotingsconsolidatie en de structurele hervormingen voortgezet, terwijl op EU-niveau belangrijke stappen zijn ondernomen ter verdieping van de EMU, met name op het gebied van de bankenunie, en bij de toepassing van het versterkte kader voor de economische en budgettaire governance. De specifieke aanbevelingen per eurozoneland en de aanbevelingen voor de eurozone als geheel zijn echter nog niet volledig opgevolgd en er blijven uitdagingen bestaan. Wat de lidstaten van de eurozone betreft, is op een aantal terreinen een ambitieus en gecoördineerd optreden geboden.

· Beleid op het gebied van structurele hervormingen: De herbalancering in de eurozone is aan de gang, maar verloopt asymmetrisch en er is geen vooruitgang geboekt bij de aanpassing van de overschotten op de lopende rekening. In tal van lidstaten van de eurozone valt bij de schuldafbouw in de particuliere sector nog een lange weg af te leggen. Ook de werkloosheid blijft hoog en bevindt zich in sommige lidstaten van de eurozone op een onaanvaardbaar hoog niveau. Gezien de grote onderlinge verwevenheid van de eurozone blijven ambitieuze structurele hervormingen noodzakelijk om de goede werking van de EMU te garanderen, de convergentie te bevorderen en de risico's voor de stabiliteit, het toekomstige groeipotentieel en de sociale cohesie in de eurozone verder te verkleinen, waarbij tevens de potentieel aanzienlijke overloopeffecten van dergelijke hervormingen niet uit het oog mogen worden verloren.

· Begrotingsbeleid: Dankzij de forse inspanningen van de afgelopen jaren kan het vervolg van de budgettaire consolidatie nu in een wat geleidelijker tempo plaatsvinden. Er moeten echter verdere inspanningen worden geleverd om de hoge schuldniveaus te reduceren en vooruitgang te boeken in de richting van de middellangetermijndoelstellingen (MTD's). Het is van essentieel belang dat de aanpassing zo groeivriendelijk mogelijk verloopt, wat inhoudt dat er moet worden gezorgd voor een groeivriendelijke mix van ontvangsten en uitgaven en voor efficiëntere bestedingen. De lidstaten van de eurozone dragen in dit opzicht een bijzondere verantwoordelijkheid, in die zin dat er een passende beleidsstrategie voor de gehele eurozone moet worden uitgestippeld en dat er van potentieel aanzienlijke overloopeffecten tussen de lidstaten van de eurozone sprake kan zijn op het gebied van de houdbaarheid van de overheidsfinanciën.

· Financiële sector: De toegang tot financiering, met name voor het midden- en kleinbedrijf (mkb), blijft problematisch in diverse lidstaten van de eurozone, wat zowel het economische herstel als de goede werking van de EMU dreigt te ondermijnen. Tegen de achtergrond van een aanhoudende druk om de schulden af te bouwen en een nog steeds grote marktfragmentatie die de goede werking van de EMU belemmert, blijft er een acuut risico van een tekortschietende financiering van productieve investeringen bestaan. Naast de totstandbrenging van een bankenunie zijn er ook initiatieven vereist op het gebied van de financiering van de economie op lange termijn. Een verdere sanering van de bankbalansen en een voortdurende versterking van de vermogensbuffers waar zulks nodig is, moeten ertoe bijdragen dat de kredietstroom weer op gang komt.

1. Inleiding

Het economische herstel in de eurozone, dat in het tweede kwartaal van 2013 inzette, zal zich naar verwachting naar alle landen blijven uitbreiden en tevens aan kracht blijven winnen. Tegelijkertijd zal het zich alsmaar evenwichtiger over de drijvende krachten achter de groei gaan spreiden. Zoals gewoonlijk na diepe financiële crises het geval is, blijft het herstel echter broos. Tegen deze achtergrond tekent zich een verandering af in het karakter van de uitdagingen waarmee de eurozone wordt geconfronteerd. Nog maar een paar jaar geleden hielden de voornaamste beleidsvraagstukken verband met het herstellen van de budgettaire geloofwaardigheid in het licht van fors stijgende tekorten en een snel oplopende overheidsschuld, het doorbreken van de vicieuze cirkel tussen de overheden en de banksector, en het oplossen van de problemen in de reële economie, die werd gekenmerkt door onhoudbare tekorten op de lopende rekening, verontrustende verliezen aan concurrentievermogen, toenemende particuliere schulden en hoge huizenprijzen. Dankzij ambitieuze beleidsmaatregelen op het niveau van zowel de EU als de lidstaten heeft de eurozone deze problemen achter zich gelaten. De voornaamste uitdagingen waar de eurozone thans voor staat, houden verband met het effect dat in veel landen nog steeds van de deleveragingdruk uitgaat op de groei op middellange termijn, met het onaanvaardbaar hoge niveau van de werkloosheid en de ongelijkheid, met de houdbaarheid van de particuliere en openbare schuld in een context van concurrerende desinflatie, en met de noodzaak om in een omgeving van een zich herstellend financieel stelsel krediet te verlenen voor het doen van levensvatbare investeringen in de kwetsbare economieën. Deze uitdagingen mogen niet los van elkaar worden gezien, maar moeten worden beschouwd als een complex systeem van economische variabelen die op elkaar inwerken, wat aangeeft hoe belangrijk het is dat wordt gezorgd voor een consistente en gecoördineerde mix van beleidsmaatregelen op het niveau van de lidstaten en de eurozone.

In het volgende hoofdstuk wordt nader ingegaan op de specifieke beleidsagenda voor de eurozone met het oog op het waarborgen van een goed functionerende EMU, waarbij bijzondere aandacht wordt besteed aan de problematiek van de structurele hervormingen, het begrotingsbeleid en het beleid ten aanzien van de financiële sector.

2. Analyse van de uitdagingen en de beleidsagenda van de eurozone

2.1. Beleid op het gebied van structurele hervormingen

De herbalancering in de eurozone is volop aan de gang en reeds goed gevorderd. Er zijn al aanzienlijke aanpassingsinspanningen geleverd in de perifere landen van de eurozone, die vóór het uitbreken van de financiële crisis met hoge tekorten op hun lopende rekening werden geconfronteerd. Als groep boekten deze kwetsbare landen in 2013 zelfs een overschot van ongeveer 1,3 % van het bbp, dat naar verwachting verder zal oplopen tot 2,0 % in 2015. Deze aanpassing heeft een overwegend niet-conjunctureel karakter en zal dan ook niet teloorgaan zodra de algemene economische situatie verbetert. Zij berust, enerzijds, op een structurele daling van de binnenlandse vraag en, anderzijds en in steeds sterkere mate, op een betere exportprestatie. Voor zover de aanpassing aan een geringere binnenlandse vraag als gevolg van dalingen van de potentiële productie kan worden toegeschreven, zijn er hoge economische en sociale kosten aan verbonden. Gezien de hoge particuliere en openbare schuldenlast in deze landen en de rem die daardoor op de binnenlandse vraag wordt gezet, zal de toekomstige groei vooral moeten komen van de uitvoer, hetgeen mede tot solide externe posities zal bijdragen. In dit opzicht hebben de meeste kwetsbare landen belangrijke vorderingen gemaakt bij het terugwinnen van vóór de crisis geleden verliezen aan kostenconcurrentievermogen.

Het herbalanceringsproces is echter nog lang niet voltooid doordat de schulden uit het verleden nog steeds hun sporen nalaten. Er heeft zich weliswaar een aanpassing van de stromen voorgedaan, maar in de meeste kwetsbare landen blijft er sprake van een zeer grote omvang van de externe schuld. Tegen deze achtergrond is de tweedeling tussen deze "debiteurlanden" en hun "crediteuren" uit de eurozone in de plaats gekomen van de traditionele tweedeling tussen "tekortlanden" en "overschotlanden". De verbeteringen van de lopende rekeningen hebben niet tot evenredige dalingen van de INIP-quotes (INIP, internationale netto-investeringspositie) geleid wegens de bedroevende groei van de nominale productie en, in sommige gevallen, ook wegens aanzienlijke negatieve waarderingseffecten (voor zover dergelijke waarderingseffecten de stijging van de waarde van buitenlandse verplichtingen weerspiegelen, zoals hogere koersen van binnenlandse aandelen in handen van buitenlanders, kunnen zij een teken van vertrouwen van de markten in de betrokken economieën vormen). Figuur 1 laat zien dat de eurozonelanden waar de externe netttoverplichtingen het grootst zijn, inderdaad de landen zijn waar de groei en/of inflatie zeer laag was/waren. In de praktijk heeft dat tot gevolg dat die landen weinig of geen gebruik kunnen maken van twee van de belangrijkste kanalen die uit historisch oogpunt van essentieel belang zijn gebleken voor het aanpakken van overmatige schulden. Om de zeer hoge externe schuldenlast tot een houdbaarder niveau terug te dringen, moeten de verbeterde saldi op de lopende rekening in de toekomst een vervolg krijgen en kunnen in sommige gevallen eventueel zelfs nog verdere verbeteringen noodzakelijk blijken. Alle kwetsbare landen boeken thans saldi op hun lopende rekeningen die een stabiele ontwikkeling van hun INIP-quotes verzekeren, maar voor een redelijk snelle reductie van die quotes zijn in sommige gevallen nog grotere handelsoverschotten en overschotten op de lopende rekening vereist.

Bovendien is de aanpassing asymmetrisch verlopen en is er geen vooruitgang geboekt bij de aanpassing van de overschotten op de lopende rekening. De lopende rekening van de eurozone liet daardoor in 2013 een overschot van ongeveer 2,2 % zien, dat naar verwachting licht zal toenemen tot 2,3 % in 2014 en 2015 (zie figuur 2). Een dergelijk overschot brengt niet alleen het risico met zich mee dat de binnenlandse vraag wordt getemperd, waardoor het groeivermogen van de eurozone aan banden wordt gelegd, maar ook de mogelijkheid dat er zich een appreciatie van de euro voordoet. Via het effect daarvan op de externe vraag en de prijs- en kostenaanpassingen kunnen eventueel de inspanningen van de perifere landen om concurrentievermogen terug te winnen, worden uitgehold, terwijl via het effect ervan op het beschikbare inkomen ook de desinflatie zich wijder kan verbreiden.

Figuur 1. Externe schuld en nominale groei || Figuur 2. Geografische uitsplitsing van het saldo op de lopende rekening van de eurozone

||

Noot: IT, LV, LU (derde kwartaal van 2013), MT (tweede kwartaal van 2013) en FR (vierde kwartaal van 2012); INIP vermenigvuldigd met (-1). Bron: Eurostat, AMECO. || Bron: Eurostat.

Het toenemende overschot op de lopende rekening van de eurozone duidt op een zwakke totale binnenlandse vraag. Daar de rentetarieven dicht tegen de nulgrens liggen, beschikt het monetaire beleid over weinig of geen ruimte om de vraag te stimuleren. De manoeuvreerruimte van het begrotingsbeleid lijkt in de meeste landen al even beperkt. Aangezien er ook in de perifere landen weinig ruimte is om de binnenlandse vraag naar een hoger peil te tillen, is een hogere binnenlandse vraag in de overschotlanden de enige andere manier om de output gap van de eurozone als geheel weg te werken. Daarnaast oefent de verzwakking van de binnenlandse vraag in de eurozone als geheel neerwaartse druk uit op de prijzen. Het klimaat van lage inflatie – met een inflatiecijfer dat lager ligt dan de ECB-definitie van prijsstabiliteit van een inflatie van minder, maar dicht bij 2 procent – maakt het veel moeilijker voor de perifere landen om de vereiste aanpassing van de relatieve prijzen te realiseren. In dit verband kan een zeer laag blijvende inflatie, gezien de nominale rigiditeiten, eventueel ook een hinderpaal vormen voor de noodzakelijke aanpassingen van de reële lonen, wat belangrijke gevolgen heeft voor de werkgelegenheid en de werkloosheid. Een meer symmetrische aanpassing in de eurozone zou ertoe leiden dat de totale aanpassing vlotter verloopt en minder duur uitvalt, en zou tevens voor een gematigder ontwikkeling van het totale overschot van de eurozone zorgen.

In tal van Europese landen valt bij de schuldafbouw in de niet-financiële particuliere sector nog een lange weg af te leggen. De hoge externe schuld in de kwetsbare landen is een afspiegeling van de zware schuldenlast van de binnenlandse sectoren (zowel de particuliere als de openbare sector). Voor het moment is het vooral de in de particuliere sector (zowel bij de huishoudens als in het bedrijfsleven) bestaande druk om de schulden af te bouwen die een rem zet op consumptie en investeringen. Zoals blijkt uit figuur 3 is het schuldniveau in een aantal eurozonelanden zeer hoog en is er in sommige gevallen sinds het losbarsten van de crisis geen daling opgetekend. Met name de schuldafbouw in het bedrijfsleven voltrekt zich in een zeer traag tempo en de schuldenlast van ondernemingen is dan ook in slechts weinig landen afgenomen. Zelfs in gevallen waarin er enige schuldafbouw heeft plaatsgevonden, vormt de omvang van de tot dusver waargenomen aanpassing van de schuldquote slechts een fractie van de vóór de crisis opgetreden stijging, wat laat vermoeden dat de reductie van het uitstaande bedrag aan particuliere schulden zich nog maar in de beginfase bevindt. Ondanks de matige toename van nieuwe kredieten werd de vermindering van de schuldquotes tegengewerkt door de zwakke of zelfs negatieve bbp-groei.

Figuur 3. Schuldenlast van de particuliere sector, niet-financiële vennootschappen (links) en huishoudens (rechts), % van het bbp

||

Bron: Eurostat. Noot: Voor de niet-financiële vennootschappen betreft het geconsolideerde gegevens. De schuld omvat leningen en andere effecten dan aandelen, exclusief financiële derivaten. In de figuur voor de schuldenlast van de niet-financiële vennootschappen is Luxemburg buiten beschouwing gelaten.

De werkloosheid is in 2013 opgelopen tot 12 %, wat neerkomt op een toename met 0,7 procentpunt ten opzichte van 2012. De werkloosheid is sterk gestegen in 1/3 van de lidstaten van de eurozone, onder meer ook in een aantal landen waar reeds sprake was van zeer hoge werkloosheidscijfers. De aanpassing voltrekt zich nog steeds in een langzaam tempo en het aandeel van de langdurige werkloosheid is blijven stijgen, tot 50 % van de totale werkloosheid in 2013, waarmee het gevaar groter is geworden dat de werkloosheid een alsmaar structureler karakter krijgt. De reële arbeidskosten per eenheid product zijn trager gestegen in landen met hogere werkloosheidscijfers, waarmee het banenverlies werd afgevlakt en tegelijkertijd de werkloosheidsverschillen tussen de eurozonelanden binnen de perken werden gehouden. Het risico blijft niettemin bestaan dat de werkloosheid alsmaar minder op de loondynamiek gaat reageren. Het proces van reallocatie van middelen begint effect te sorteren, aangezien de nominale lonen in de niet-verhandelbare sector scherper zijn gedaald dan in de verhandelbare sector, een ontwikkeling die indicatief is voor de voorwaarden waaronder arbeidskrachten van de niet-verhandelbare naar de verhandelbare sector overstappen. Deze reallocatie en de arbeidsmobiliteit in het algemeen zijn immers van essentieel belang voor een duurzame verbetering van de externe posities in de landen die het voorbije jaar overwegend negatieve netto-investeringsposities hebben opgebouwd.

Tijdens de crisis is de sociale situatie in de eurozone erop achteruit gegaan. In 2012 zijn bijna alle sociale indicatoren dan ook verslechterd (onder invloed van het inkomensverloop in 2011), met uitzondering van het percentage personen die in een huishouden met een zeer lage arbeidsintensiteit leven. De situatie is er vooral verder op achteruit gegaan voor de bevolking in de beroepsgeschikte leeftijd, omdat die het meest rechtstreeks door de verslechtering van de arbeidsmarktsituatie werd getroffen. De indicatoren bevinden zich thans allemaal boven hun niveau van vóór de crisis: de indicator voor het armoederisico staat op 17 %, die van ernstige materiële deprivatie op 7,6 %, die van het percentage personen die in een huishouden met een zeer lage arbeidsintensiteit leven op 10,5 %, die van de armoede onder werkenden op 10,6 % en, tot slot, die van de armoedekloof op 23,4 %. Vanaf 2010 hebben de landen die het zwaarst door de crisis zijn getroffen hun percentage van de bevolking dat aan ernstige materiële deprivatie lijdt sterk zien stijgen, terwijl een aantal andere lidstaten erin is geslaagd het merendeel van hun armoede-indicatoren stabiel te houden. De potentiële gevolgen van de sociale ontwikkelingen voor de groei op lange termijn en voor de langetermijnhoudbaarheid van de overheidsschuld zijn legio[1]. Armoede is immers van belang voor de productiviteit via de toegang tot onderwijs en gezondheidsdiensten, terwijl van ongelijkheid dynamische effecten op de groei uitgaan via particuliere schuldopbouw en consumptiegroei. Hogere armoede- en werkloosheidscijfers kunnen bovendien hervormingsmoeheid in de hand werken, hetgeen een sterk verstorend effect op het in de eurozone vereiste herstel kan sorteren, wat op zijn beurt negatieve gevolgen kan hebben voor de houdbaarheid van de overheidsfinanciën in kwetsbare landen.

Bij het beperken van deze risico's voor de goede werking van de eurozone is een sleutelrol weggelegd voor een ambitieuze tenuitvoerlegging van structurele hervormingen die tot een flexibelere economie leiden. Structurele hervormingen kunnen niet alleen een duurzaam herbalanceringsproces in de hand werken, maar ook het negatieve effect van het schuldafbouwproces bij de huishoudens verzachten: een krachtiger aanpassing van de reële lonen resulteert immers in een vlottere reactie van de werkgelegenheid en, in het verlengde daarvan, van de reële productie, terwijl een snellere prijsaanpassing ook een snellere aanpassing van de reële rente in de richting van het evenwichtsniveau mogelijk maakt. Hervormingen zijn belangrijk voor het aanzwengelen van een duurzame en inclusieve groei en voor het stimuleren van de werkgelegenheid, hetgeen op zijn beurt bijdraagt tot een houdbare particuliere en openbare schuld, en tevens de socialezekerheidsstelsels beschermt in tijden van budgettaire consolidatie.

Gezien de grote verwevenheid van de lidstaten van de eurozone kan het doorvoeren van structurele hervormingen aanzienlijke overloopeffecten met zich meebrengen. Handel en concurrentievermogen behoren tot de voornaamste kanalen waarlangs overloopeffecten zich kunnen voortplanten. Zowel hervormingen van product-, diensten- en arbeidsmarkten als bepaalde fiscale hervormingen kunnen negatieve gevolgen hebben voor de groei en de werkgelegenheid in de lidstaat die de hervormingen doorvoert, en aldus voor de vraag naar producten en diensten uit andere lidstaten. Van sommige hervormingen kunnen via de financiële markten overloopeffecten uitgaan wanneer deze hervormingen de lidstaat beter in staat stellen om externe schokken op te vangen en het risico van besmetting van de risicopremies beperken ingeval er bezorgdheid bestaat ten aanzien van de houdbaarheid van de schuld. Op terreinen waarop in de meeste of alle eurozonelanden structurele hervormingen zijn vereist, kunnen gecoördineerde hervormingen bovendien helpen bij het communiceren van de bredere welvaartseffecten van structurele hervormingen, terwijl benchmarking, wederzijds leren en de uitwisseling van beste praktijken extra voordelen kunnen opleveren.

Kwetsbare lidstaten hebben onlangs indrukwekkende structurele hervormingen doorgedrukt. Ondanks deze verwezenlijkingen moet verdere vooruitgang worden geboekt om investeringskansen te scheppen die het mede mogelijk moeten maken middelen te kanaliseren in de richting van de productie van verhandelbare goederen en diensten, het externe concurrentievermogen te verbeteren en de productiviteit te verhogen. In de kernlidstaten van de eurozone zijn de hervormingsinspanningen tot dusver doorgaans minder ambitieus gebleken. Passende hervormingen in de kernlanden en een symmetrischer aanpassing zouden dan ook bevorderlijk zijn voor de binnenlandse vraag, zowel in de crediteurlanden als in de gehele eurozone, en tevens de inspanningen faciliteren om een herstel van het concurrentievermogen en een duurzame groei in de periferie te verwezenlijken. Beleid dat met name tot een verhoging van de investeringen bijdraagt, is van cruciaal belang aangezien het op korte termijn de vraag stimuleert en in de toekomst de potentiële groei verhoogt. Op dit punt zouden hervormingen van de productmarkten ter verbetering van de mededinging met name in de niet-verhandelbare sectoren investeringen in de hand werken en de ontwikkeling van deze sectoren bevorderen.

De structurele hervormingsinspanningen op de productmarkt zijn in het algemeen beperkt gebleven. Er is maar zeer weinig vooruitgang geboekt bij de implementatie van de aanbevolen maatregelen in de dienstensector, zoals onder meer het doorvoeren van hervormingen om ongerechtvaardigde beperkingen inzake de toegang tot en de uitoefening van professionele dienstverlening op te heffen, en het uit de weg ruimen van belemmeringen voor het betreden van de detailhandelsmarkt. Tevens zijn er maar beperkte vorderingen gemaakt bij de hervormingen ter verbetering van het ondernemingsklimaat (bv. administratieve lasten, afdwingen van contractuele overeenkomsten, starten van een bedrijf, ondersteunen van het mkb, insolventieprocedures en betalingsachterstanden). Er is weliswaar enige actie ondernomen om het mededingingskader te versterken, maar in sommige landen zijn verdere maatregelen vereist om de onafhankelijkheid en doeltreffendheid van de mededingingsautoriteit te vergroten. Voorts zijn er verdere hervormingen noodzakelijk op het gebied van O&O en innovatie, alsook in de netwerkindustrieën, en in het bijzonder in de spoorwegsector.

In tal van lidstaten is er ruimte voor en behoefte aan een verbetering van de belastingstructuur door het zwaartepunt van de belastingdruk te verleggen van arbeid en bedrijfswinsten naar belastinggrondslagen die minder schadelijk zijn voor de groei, zoals consumptie-, milieu- en periodieke vastgoedbelastingen. Wat de samenstelling van de belastingen in de eurozone betreft, wordt te sterk het accent gelegd op belastingen op arbeid. De loonwig in de eurozone is groter dan 45 %, wat veel hoger is dan in de niet-Europese OESO-leden (zie tabel 1).

Tabel 1. Gemiddelde loonwig voor alleenstaanden bij een gemiddeld loon van 100 %, geen kinderen (%)

|| 2013 || Verandering 2013-2009

Eurozone || 46,5 || -0,2

OESO-gemiddelde || 35,9 || 0,7

Australië || 27,4 || 0,7

Canada || 30,7 || 0,5

Japan || 31,6 || 2,5

Nieuw-Zeeland || 16,9 || -1,2

Zweden || 42,9 || -0,3

Verenigde Staten || 31,3 || 1,3

Verenigd Koninkrijk || 31,5 || -0,9

OESO (2010), "Taxing Wages: Comparative tables", OECD Tax Statistics (database). De gemiddelde loonwig voor de eurozone is berekend als het gewogen gemiddelde van de 15 lidstaten van de eurozone die lid zijn van de OESO.

Het proces van reallocatie van de personele middelen zou worden vergemakkelijkt door flexibele arbeidsmarkten, zowel op het niveau van de lidstaten als op het niveau van de eurozone. De afgelopen jaren zijn er in een aantal eurozonelanden niet alleen hervormingen doorgevoerd die de aanpassing van de arbeidsmarkt bevorderen, zoals wijzigingen in de definitie van billijk ontslag of in de omvang van ontslagvergoedingen, maar ook hervormingen die de ontslagflexibiliteit verhogen via een herziening van de ontslagregelingen. Er zijn specifieke maatregelen ingevoerd om tijdelijke en atypische contracten sterker aan banden te leggen teneinde de compartimentering van de arbeidsmarkt te verminderen, al blijft deze laatste een belangrijke arbeidsmarktuitdaging voor de toekomst vormen. Voorts zijn in diverse landen ook de administratieve lasten of herplaatsingsmogelijkheden bij ontslag teruggeschroefd.

Hervormingen van de stelsels van werkloosheidsuitkeringen zouden een snelle terugkeer van werklozen op de arbeidsmarkt moeten ondersteunen, in de eerste plaats door de vorm van de werkloosheidsuitkeringen over de duur van de werkloosheid aan te passen en in sommige gevallen door de voorwaarden op het gebied van het zoeken naar werk aan te scherpen. Maatregelen die werklozen ertoe moeten aanzetten een baan te zoeken, zijn onder meer een verlaging van het maximumniveau van de uitkeringen, een aanpassing van de vorm van de uitkeringen over de duur van de werkloosheid, een verkorting van de duur van de uitkeringsperiode en een aanscherping van de criteria om voor een uitkering in aanmerking te komen.

Tal van lidstaten hebben hun actieve arbeidsmarktbeleid (AAMB) versterkt, met name door het verlenen van meer op de behoeften toegesneden bijstand bij het zoeken naar een baan, in combinatie met een verstrenging van de eisen voor het blijven ontvangen van werkloosheidsuitkeringen. In een poging de armoede aan te pakken, hebben sommige landen niet alleen activeringsmaatregelen genomen, maar ook een aanvang gemaakt met de hervorming van hun stelsels van sociale bijstand.

2.2. Begrotingsbeleid

Het budgettaire totaalbeeld voor de eurozone is blijven verbeteren: de enorme consolidatie-inspanningen die de afgelopen jaren in moeilijke economische omstandigheden zijn geleverd, werpen thans vruchten af, mede dankzij een verbeterend economisch klimaat. Er wordt zelfs aangenomen dat het nominale tekort in de eurozone in 2014 voor het eerst sinds 2009 zal teruglopen tot minder dan 3 % van het bbp en op 2,5 % zal uitkomen. Bovendien zal de overheidsschuld zich in 2014 naar verwachting eindelijk stabiliseren, zij het op het hoge peil van 96 % van het bbp in de eurozone, waarmee een einde komt aan de voortdurend stijgende tendens van de voorbije jaren. Daarmee zijn de prognoses zowel wat de schuld als wat het tekort betreft, veel gunstiger voor de eurozone dan voor andere belangrijke economieën, met inbegrip van de Verenigde Staten en Japan. Uit de economische voorjaarsprognoses van de Commissie blijkt dat de budgettaire consolidatie in de eurozone in 2014 trager zal verlopen dan een jaar eerder en naar verwachting op minder dan ¼ procentpunt van het bbp zal uitkomen.

Erkend moet worden dat er op budgettair gebied al een en ander is verwezenlijkt, maar dat neemt niet weg dat de inspanningen om tot houdbare begrotingssituaties te komen, moeten worden voortgezet. Het afgelopen paar jaar zijn reeds ernstige consolidatie-inspanningen geleverd, waardoor de tekorten zijn teruggedrongen en de stijging van de schuld een halt is toegeroepen. Ook de vooruitzichten voor de economie zijn verbeterd, net als die voor de tekort- en schuldquotes. Uit procedureel oogpunt is dit tot uiting gekomen in het feit dat lidstaten hun buitensporige tekort op duurzame wijze hebben gecorrigeerd en dat de tegen hen lopende buitensporigtekortprocedure (btp) is stopgezet. Er zijn echter nog tal van lidstaten met een tekort dat boven de referentiewaarde van 3 % ligt en een schuld die meer dan 60 % bedraagt. Die lidstaten moeten dan ook hun inspanningen voortzetten om hun tekort te verminderen en hun schuld op een duurzaam neerwaarts pad te brengen, conform de schuldreductiebenchmark die in het kader van het hervormde stabiliteits- en groeipact (SGP) is ingevoerd. Ook zijn er tal van lidstaten die hun buitensporige tekort hebben gecorrigeerd maar nog geen houdbare begrotingssituatie zoals vormgegeven door de MTD hebben verwezenlijkt.

Vergissingen zoals die welke in de jaren vóór de crisis zijn gemaakt, moeten worden vermeden. Een van de voornaamste innovaties in het EU-begrotingskader die bij het sixpack zijn ingevoerd, is de versterking van het preventieve deel van het SGP. Deze versterking is er gekomen naar aanleiding van de uit de crisis getrokken les dat de zwakke naleving van het preventieve deel van het SGP één van de voornaamste redenen was achter de grote begrotingstekorten en de forse stijging van de schulden ten tijde van de crisis, al had de aan de hervorming van 2005 van het SGP voorafgaande diagnose eigenlijk ook reeds uitgewezen dat de niet-naleving van het preventieve deel één van de voornaamste oorzaken van de destijds ontstane budgettaire problemen was. Om deze zwakke punten aan te pakken, heeft het sixpack meer duidelijkheid geschapen over de beoordeling van de inachtneming van de MTD of over het aanpassingstraject in de richting ervan, en heeft het tevens sancties ingevoerd voor lidstaten van de eurozone in geval van niet-naleving. Om het belang van structureel in evenwicht zijnde begrotingen te onderstrepen, hebben de lidstaten tevens het Verdrag inzake stabiliteit, coördinatie en bestuur (VSCB) ondertekend, waarmee het vereiste dat aan de MTD moet worden voldaan, op constitutioneel of gelijkwaardig niveau in de nationale wetgeving werd verankerd. Het is daarom van het grootste belang dat lidstaten zich ten volle aan de vereisten van het preventieve deel houden. Het verbeterende economische klimaat moet worden aangegrepen om vooruitgang te boeken bij het aanpassingstraject in de richting van de MTD en budgettaire buffers op te bouwen voordat de conjuncturele omstandigheden wederom omslaan. Uit dit oogpunt duidt de in 2014 geleverde structurele consolidatie-inspanning van minder dan ¼ procentpunt van het bbp erop dat de reactie op de budgettaire uitdagingen waar de eurozone voor staat, algemeen genomen ontoereikend is. Deze conclusie is met name ingegeven door het feit dat voor de lidstaten ten aanzien waarvan in 2014 nog steeds een btp loopt, de voor 2014 in de btp-aanbevelingen bepleite structurele inspanning gemiddeld 1 % van het bbp bedraagt, terwijl voor de lidstaten die onder het preventieve deel van het SGP vallen, als benchmark een structurele aanpassing in de richting van de MTD ter grootte van 0,5 % van het bbp wordt gehanteerd en slechts vier eurozonelanden de MTD hebben verwezenlijkt. Bij de bovenstaande conclusie past echter enig voorbehoud, in die zin dat het structurele saldo een onderschatting van de onderliggende budgettaire inspanning kan opleveren omdat de inkomsten minder sterk op de economische groei kunnen hebben gereageerd dan doorgaans het geval is en omdat er momenteel sprake is van een zwakke groei van de potentiële productie uit een middellangetermijnperspectief bezien.

Sinds de presentatie van de Europa 2020-strategie heeft de Commissie er voortdurend bij de lidstaten op aangedrongen bij de consolidatie van hun overheidsbegroting voorrang te verlenen aan groeibevorderende beleidsmaatregelen. Belangrijke elementen van een groeibevorderend begrotingsbeleid zijn de differentiatie van de budgettaire consolidatie-inspanning, de langetermijnhoudbaarheid (allebei hierboven behandeld), de samenstelling en structuur van de ontvangsten en uitgaven, en een solide begrotingskader.

De algemene kwaliteit van de uitgaven is het resultaat van de combinatie van de volgende twee belangrijke parameters: i) de samenstelling van de uitgaven, en in het bijzonder het gewicht van groeivriendelijker uitgavenposten; en ii) de efficiëntie van de uitgaven, m.a.w. hoe goed worden overheidsmiddelen omgezet in diensten ten behoeve van burgers en bedrijven.

Bij het toespitsen van de uitgaven op terreinen die in beginsel een gunstig effect op de groei zouden moeten sorteren, wordt gewoonlijk vooral gekozen voor de volgende uitgavencategorieën: overheidsinvesteringen, onderwijs en onderzoek en ontwikkeling (O&O). De recentste trends in de samenstelling van de uitgaven in de eurozone sinds het uitbreken van de economische en financiële crisis wijzen in de richting van een algemene stijging van het aandeel van de sociale bescherming, die gepaard gaat met een vermindering in diverse andere sectoren (zoals onder meer onderwijs), alsook met een wijdverbreide tendens om te snoeien in de overheidsinvesteringen, die vaak als een gemakkelijk consolidatiedoelwit worden gezien. Zo vertegenwoordigden de gemiddelde investeringsuitgaven in de eurozone in 2013 2,1 % van het bbp en 4,3 % van de totale uitgaven, tegen respectievelijk 2,6 % en 5,7 % in 2007 (zie tabel 2).

Tabel 2. Overheidsinvesteringen (BIVA, bruto-investeringen in vaste activa) als % van het bbp en van de totale uitgaven

|| BIVA (% van het bbp) || || || BIVA (% van de totale uitgaven) || ||

|| 2007 || 2014 || Veran-dering || 2007 || 2014 || Veran-dering

BE || 1,6 || 1,6 || 0,0 || 3,2 || 2,9 || -0,3

DE || 1,5 || 1,6 || 0,1 || 3,4 || 3,5 || 0,1

EE || 5,1 || 4,0 || -1,1 || 14,9 || 10,3 || -4,5

IE || 4,7 || 1,6 || -3,1 || 12,7 || 3,9 || -8,8

EL || 3,4 || 2,6 || -0,8 || 7,1 || 5,5 || -1,6

ES || 4,0 || 1,3 || -2,7 || 10,3 || 3,0 || -7,3

FR || 3,3 || 3,0 || -0,2 || 6,2 || 5,3 || -0,8

IT || 2,3 || 1,6 || -0,7 || 4,9 || 3,3 || -1,6

CY || 3,0 || 2,3 || -0,7 || 7,3 || 4,8 || -2,4

LV || 5,7 || 3,7 || -2,0 || 15,8 || 10,5 || -5,3

LU || 3,3 || 3,1 || -0,2 || 9,1 || 7,2 || -1,9

MT || 3,7 || 2,7 || -1,0 || 8,8 || 6,2 || -2,7

NL || 3,3 || 3,3 || 0,0 || 7,3 || 6,6 || -0,7

AT || 1,1 || 1,0 || -0,1 || 2,2 || 1,9 || -0,3

PT || 2,7 || 1,8 || -0,9 || 6,1 || 3,8 || -2,3

SI || 4,2 || 4,2 || 0,0 || 10,0 || 8,4 || -1,6

SK || 1,9 || 1,9 || 0,0 || 5,5 || 5,0 || -0,5

FI || 2,4 || 2,9 || 0,4 || 5,1 || 4,8 || -0,3

EZ-18 || 2,6 || 2,0 || -0,6 || 5,7 || 4,1 || -1,5

Bron: Commissiediensten (Ameco).

Ook de efficiëntie van de uitgaven is voor veel verbetering vatbaar in de eurozone. Ter illustratie hiervan kan worden gekeken naar de sociale uitgaven. In figuur 4 is de correlatie tussen de vermindering van de inkomensongelijkheid en de sociale uitgaven weergegeven. Hoewel het terugdringen van de ongelijkheid niet de enige doelstelling van de socialezekerheidsuitgaven is, laat de figuur zien dat het mogelijk is een verbetering van de overheidsfinanciën te realiseren zonder dat de inkomensongelijkheid daardoor toeneemt, mits er efficiëntiewinsten kunnen worden behaald.

Figuur 4. Correlatie tussen de vermindering van de marktinkomensongelijkheid en de uitgaven voor sociale bescherming, 2000-2011

Bron: Eurostat en de Standardised World Income Inequality Database. Noot: De vermindering van de marktinkomensongelijkheid is het procentuele verschil tussen de Gini-coëfficiënt na belastingen en overdrachten en de Gini-coëfficiënt vóór belastingen en overdrachten.

Wat de begrotingskaders betreft, is in de afgelopen paar jaar in de gehele eurozone vooruitgang geboekt. Deze ontwikkeling werd in de hand gewerkt doordat blijk moest worden gegeven van en de hand moest worden gehouden aan een striktere begrotingsdiscipline en er tegelijkertijd strengere voorschriften op het gebied van de Europese budgettaire governance golden, zoals de begin 2014 in de EU-28 in werking getreden richtlijn betreffende nationale begrotingskaders[2]. Dit streven naar een betere budgettaire governance is vooral merkbaar in de eurozone, waar aanvullende verbintenissen zijn aangegaan ter ondersteuning van de begrotingsdiscipline. In de loop van 2013 is het kader voor de eurozone operationeel geworden met de inwerkingtreding van het twopack[3] (zie boven) en het "begrotingspact"[4], dat onverkort van toepassing is op alle lidstaten van de eurozone.

2014 zal een kritiek jaar zijn wat de inachtneming van de nieuwe voorschriften inzake begrotingskaders betreft. Binnen het kader van het samenstel van de bovenbeschreven nieuwe wetgevingselementen moeten de lidstaten van de eurozone ervoor zorgen dat zij zo spoedig mogelijk aan alle thans geldende wettelijke voorschriften voldoen. De Commissie gaat momenteel na of de richtlijn en het begrotingspact correct worden omgezet. In de komende maanden dient de aandacht van de lidstaten van de eurozone vooral uit te gaan naar het verzekeren van een doeltreffende opzet en werking van de budgettaire regels, en met name van de regels inzake het structurele begrotingsevenwicht, en van het toezicht op de naleving ervan door onafhankelijke begrotingsinstellingen, alsook naar de volledige nationale inachtneming van de nieuwe gemeenschappelijke tijdlijn voor de begroting, met inbegrip van de opstelling van ontwerpbegrotingsplannen en begrotingsplannen voor de middellange termijn op basis van prognoses die door onafhankelijke instanties zijn opgesteld of bevestigd.

2.3. Beleid ten aanzien van de financiële sector

De heterogeniteit van de kredietvoorwaarden blijft zeer groot en steekt af bij de afgenomen financiële fragmentatie in andere marktsegmenten, zoals die voor overheids- en bedrijfschulden. In het kader van de ECB-enquête inzake bancaire kredietverlening hebben de eurozonebanken erkend dat de verdwijning van de spanningen rond de overheidsschulden gemiddeld genomen tot een verbetering van de financieringsvoorwaarden van banken heeft bijgedragen, terwijl het effect van het luwen van de staatsschuldencrisis op de kredietnormen van de banken beperkt is gebleven. Dit laat vermoeden dat banken de verbeterde financieringsvoorwaarden nog niet in betere kredietvoorwaarden omzetten. De afgelopen paar maanden is de rente op leningen aan ondernemingen in kernlanden zoals Duitsland en Frankrijk niet meer gedaald, terwijl zij wel iets is teruggelopen in de meest kwetsbare landen zoals Griekenland en Portugal. Het verschil in leningtarieven voor ondernemingen tussen landen als Italië of Spanje en Duitsland is evenwel nog niet echt beginnen te verkleinen. Ook de kredietstromen zijn beperkt gebleven. De laatste gegevens over bankkredieten bevestigen dat het economische herstel dat we momenteel doormaken, in wezen kredietloos is. De kredietstromen naar de particuliere sector zijn de voorbije maanden gekrompen omdat nog steeds zeer weinig krediet wordt verleend aan niet-financiële vennootschappen. Dergelijke kredietbeperkingen kunnen een rem zetten op het herstel, met name in kwetsbare landen, en tevens de desinflatoire druk verder doen oplopen.

De zwakke kredietverlening aan de reële economie is toe te schrijven aan elementen aan zowel de vraag- als de aanbodzijde. Aan de aanbodzijde sorteert de wisselwerking tussen een zwak blijvende conjunctuur en nog resterende balansproblemen, in sommige landen tegen de achtergrond van voortdurende correcties op de markten voor zakelijk en niet-zakelijk onroerend goed, een negatief effect op het kredietrisico. Dit leidt tot een verslechterende kredietkwaliteit en stijgingen van het percentage oninbare leningen bij eurozonebanken. Bovendien zijn de problemen met de kwaliteit van de activa volgens sommige marktdeelnemers acuter dan wordt gerapporteerd, omdat banken zich inschikkelijk tonen tegenover kredietnemers die door een geringe kredietkwaliteit worden gekenmerkt. Dit kan op zijn beurt negatieve gevolgen hebben voor het vermogen van banken om nieuwe leningen aan productieve ondernemingen te verstrekken omdat het hoge percentage oninbare leningen en leningen waarvoor respijt is gegeven, beslag legt op kapitaal en financiering. De aan de gang zijnde doorlichting van de kwaliteit van de activa door de ECB, gevolgd door een EU-brede stresstest, zal naar verwachting alle verborgen verliezen bij banken aan het licht brengen en de verdere voltooiing van de noodzakelijke balansreparatie bevorderen. Aan de vraagzijde wegen de huidige overmatige schuldenlast van de particuliere sector en het terugdringen ervan, het zwakke economische klimaat en de sombere economische vooruitzichten in de eurozone op de schuldaflossingscapaciteit van debiteuren en de kredietvraag. In sommige eurozonelanden hebben de langzame vorderingen die bij de herstructurering van het bedrijfsleven worden gemaakt, een extra neerwaarts effect op de vraag naar nieuwe leningen.

Ondanks de vrij moeilijke economische omstandigheden zijn de eurozonebanken hun kapitaalposities blijven versterken. Het gevolg hiervan is dat de in het Bazel III-akkoord vastgelegde tier 1-kernkapitaalratio's (CET1-ratio's, Common Equity Tier 1 ratios) van grote eurozonebanken algemeen genomen vergelijkbaar zijn met die van hun mondiale tegenspelers. In september 2013 hebben tal van grote banken bovendien reeds CET1-ratio's van 9 % of meer gerapporteerd. Dit alles heeft ertoe geleid dat, ondanks voortdurende verhogingen van de voorzieningen voor verliezen op leningen, de kapitaalratio's van eurozonebanken vrijwel stabiel blijven en in tal van lidstaten van de eurozone zelfs een stijging laten zien. Dit neemt evenwel niet weg dat de dekkingsratio's in sommige landen vrij laag blijven omdat de toename van de oninbare leningen de groei van de voorzieningen overtreft. De verbetering van de kapitaalratio's van de eurozonebanken werd bewerkstelligd door middel van een combinatie van kapitaalverhogingen en reducties van risicogewogen activa. De bij de financiëlemarktdeelnemers heersende onzekerheid over de berekeningen van de risicogewogen activa heeft ertoe geleid dat steeds meer wordt gebruikgemaakt van een eenvoudige hefboomratio als aanvullende indicator voor de soliditeit van de banksector. Als deze maatstaf wordt toegepast, is de door de eurozonebanken geboekte vooruitgang minder uitgesproken.

Vooruitblikkend kan de financiële fragmentatie verder worden verminderd als voortgang kan worden gemaakt bij het wegnemen van de onderliggende oorzaken ervan. In dit verband zijn diverse beleidsinitiatieven genomen om deze kwestie en de kwetsbaarheid van het bankwezen aan te pakken. De initiatieven op het gebied van de bankenunie blijven centraal staan op de beleidsagenda van de EU. De bankenunie zal zorgen voor een solidere financiële sector in de eurozone doordat alle banken in de eerste plaats door crisispreventie veiliger worden gemaakt, terwijl de centralisatie van het toezicht in het kader van het gemeenschappelijk toezichtsmechanisme (GTM) het risico van een toegeeflijk toezicht zal verkleinen. Mochten banken toch met solvabiliteits-, liquiditeits- of levensvatbaarheidsproblemen worden geconfronteerd, dan kunnen toezichthouders in een vroeg stadium optreden om deze onder controle te krijgen. Als de problemen dan nog steeds niet afdoende kunnen worden aangepakt, is er thans een kader voorhanden dat de ordelijke afwikkeling van noodlijdende instellingen mogelijk maakt.

De ECB heeft reeds aanzienlijke vorderingen gemaakt bij het overnemen van de verantwoordelijkheid voor het bankentoezicht in de eurozone. Meer in het bijzonder is de ECB momenteel een algehele evaluatie van de grootste banken van de eurozone aan het uitvoeren (128 kredietinstellingen uit 18 lidstaten, samen goed voor ongeveer 85 % van de totale activa van de eurozonebanken). Het ligt in de bedoeling van de ECB deze evaluatie af te ronden voordat zij in november 2014 haar taak als gemeenschappelijke toezichthouder opneemt. De exercitie behelst een risicobeoordeling voor elke bank en een doorlichting van de kwaliteit van de activa (AQR, Asset Quality Review), gevolgd door een stresstest, die in alle 28 EU-lidstaten zal plaatsvinden en in nauwe coördinatie met de EBA zal worden uitgevoerd. De werkzaamheden met betrekking tot de AQR zijn reeds goed opgeschoten. De methodologie is eind maart gepubliceerd en de verwachting is dat het AQR-proces in juli zal zijn afgerond. Ook de voorbereidingen van de stresstest zijn reeds aan de gang: op 29 april heeft de EBA de scenario's en de methodologie gepubliceerd. De EBA en de ECB hebben in onderling overleg de voornaamste elementen van de exercitie bekendgemaakt, zoals het feit dat voor het basisscenario en voor het ongunstige scenario een kapitaaldrempel van een CET1 van respectievelijk 8 % en 5,5 % zal worden gehanteerd. Anders dan in het verleden zullen de beslissingen van de toezichthouders in reactie op de uitkomst van de stresstests en op de gevolgen ervan voor de bankresultaten niet door de EBA worden gecoördineerd. Deze taak zal aan de bevoegde autoriteiten, waaronder de ECB, worden overgelaten. De geloofwaardigheid van de stresstest wordt door een aantal elementen versterkt, zoals met name het feit dat het uitgangspunt ervan geloofwaardiger en ondubbelzinniger is, gezien de eerder uitgevoerde AQR. Andere elementen die de geloofwaardigheid versterken, zijn onder meer: i) de uitbreiding van de horizon van de exercitie van 2 tot 3 jaar, ii) beter geharmoniseerde definities voor belangrijke parameters zoals oninbare leningen, en iii) het feit dat in het kader van de stresstest een gemeenschappelijke benadering wordt gevolgd voor de behandeling van overheidsobligaties zonder dat er sprake is van nationale beoordelingsvrijheid. Daarnaast zijn de mate van transparantie en de alomvattendheid van de exercitie vertrouwenwekkend voor instellingen en marktdeelnemers. Bovendien kunnen ook de zeer gunstige marktomstandigheden het makkelijker en goedkoper maken voor banken om kapitaal aan te trekken of om tegen betere voorwaarden activa af te stoten die in het kader van de exercitie eventueel als problematisch worden aangemerkt.

In april 2014 hebben de medewetgevers hun goedkeuring gehecht aan het gemeenschappelijk afwikkelingsmechanisme (GAM). Het GAM zal van toepassing zijn op alle banken in de eurozone en in de andere lidstaten die ervoor kiezen aan het mechanisme deel te nemen. De besluitvormingsprocedures van het GAM zijn zorgvuldig gekalibreerd, zodat het mogelijk zal zijn tijdens een weekeinde over een afwikkelingszaak te beslissen. Het GAM is opgezet rond een sterke gemeenschappelijke afwikkelingsraad en omvat vaste leden, alsook de Commissie, de Raad de ECB en de nationale afwikkelingsautoriteiten. Wanneer een bank in de eurozone of in een lidstaat die aan de bankenunie deelneemt, moet worden afgewikkeld, zal de ECB in de meeste gevallen de afwikkelingsraad, de Commissie en de betrokken nationale afwikkelingsautoriteiten van de zaak in kennis stellen. In de bankenunie zullen de nationale afwikkelingsfondsen geleidelijk worden samengevoegd in het gemeenschappelijk afwikkelingsfonds, waaraan alle banken in de landen van de bankenunie vanaf 2016 zullen bijdragen en dat tegen 2024 55 miljard EUR zal bevatten. De GAM-verordening voorziet echter nog niet in een gemeenschappelijke achtervangregeling voor het fonds; een dergelijke regeling zal in de komende jaren worden opgezet.

De toegang tot financiering voor het mkb blijft problematisch in diverse lidstaten, wat het economisch herstel dreigt te ondermijnen. Tegelijkertijd worden de benodigde investeringen voor vervoer-, energie- en breedbandinfrastructuurnetwerken tot 2020 op 1 biljoen EUR geraamd. Tegen de achtergrond van een aanhoudende druk om de schulden af te bouwen en een nog steeds grote marktfragmentatie (zie boven) blijft er in Europa een acuut risico van een tekortschietende financiering bestaan. Naast de totstandbrenging van een bankenunie zijn er ook initiatieven genomen of gepland op het gebied van de financiering van de economie op lange termijn.

Er heerst brede overeenstemming over het feit dat er behoefte bestaat aan een diversificatie van de financieringsbronnen omdat Europa wordt gekenmerkt door een systeem dat door bancaire intermediatie wordt gedomineerd. De Europese kapitaalmarkten zijn relatief onderontwikkeld en zijn momenteel niet in staat om de financieringskloof te dichten die door de schuldafbouw in de banksector wordt veroorzaakt. Er moet nog een aantal moeilijkheden worden overwonnen voordat financiering via de kapitaalmarkten echt van de grond kan komen. Zo kunnen de stimulansen voor institutionele beleggers, zoals verzekeraars, om aan langetermijnfinanciering te gaan doen, worden aangepast. De toegang van het mkb tot de kapitaalmarkten wordt momenteel belemmerd door informatie-asymmetrieën en het ontbreken van een liquide securitisatiemarkt. Om de securitisatiemarkt nieuw leven in te blazen, is het van cruciaal belang dat een onderscheid wordt gemaakt tussen goede en slechte securitisatie, waardoor dan het prudentiële kader voor goede securitisatie zou kunnen worden verbeterd. In verband met de markt voor de financiering van infrastructuur hebben financiëlemarktdeelnemers er al vaak op gewezen dat het gebrek aan transparantie met betrekking tot ontwerpprojecten een hinderpaal vormt voor meer voorspelbare financiering, bijvoorbeeld wat publiek-private partnerschappen (PPP's) betreft. Een grotere beschikbaarheid van informatie over nationale infrastructuur- en investeringsplannen en over projecten die door nationale autoriteiten worden ondersteund, kan de belangstelling van kapitaalmarkten wekken voor projecten in Europa. Tot slot wordt de marktfinanciering ook nog door een aantal horizontale factoren belemmerd. Deze factoren houden verband met corporate governance, boekhoudkundige problemen en fiscale en juridische kwesties. In de eind maart 2014 aangenomen Commissiemededeling over de langetermijnfinanciering staat een concreet actieplan centraal dat voorziet in verscheidene maatregelen die nog dit jaar moeten worden genomen om deze vraagstukken aan te pakken.

[1] Darvas, Z. en G. Wolff (2014), "Europe's social problem and its implication for economic growth", Bruegel policy brief, issue 03.

[2] Richtlijn 2011/85/EU van de Raad tot vaststelling van voorschriften voor de begrotingskaders van de lidstaten, een onderdeel van het sixpack.

[3] Verordening (EU) nr. 473/2013 betreffende gemeenschappelijke voorschriften voor het monitoren en beoordelen van ontwerpbegrotingsplannen en voor het garanderen van de correctie van buitensporige tekorten van de lidstaten van de eurozone.

[4] Het begrotingspact is het begrotingshoofdstuk van het Verdrag inzake stabiliteit, coördinatie en bestuur in de Economische en Monetaire Unie (VSCB).