Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over "De rol van het MKB in de Europese economie en productiestructuur"

(2003/C 220/12)

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft op 23 januari 2003 besloten overeenkomstig art. 29 van het reglement van orde een advies op te stellen over "De rol van het MKB in de Europese economie en productiestructuur".

De gespecialiseerde afdeling "Interne markt, productie en consumptie", die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 4 juni 2003 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Pezzini.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 400e zitting van 18 en 19 juni 2003 (vergadering van 18 juni) het volgende advies uitgebracht, dat met 89 stemmen voor en 12 stemmen tegen, bij 11 onthoudingen is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. De bijdrage die kleine en middelgrote ondernemingen aan de groei en ontwikkeling van de Europese economie leveren, heeft inmiddels formeel erkenning gekregen, zowel in de vakliteratuur als in de officiële EU-documenten.

1.2. Het is vooral een culturele omslag geweest: werden de economische verschijnselen aanvankelijk zuiver bestudeerd vanuit het oogpunt van de grote ondernemingen, nu worden ook de categorieën die dichter bij kleine bedrijven staan in aanmerking genomen. Dit proces was noch eenvoudig noch kort, en is hoe dan ook nog lang niet voltooid.

1.3. De ontwikkelingen tot nu toe waren nuttig en belangrijk, maar nog niet voldoende. Onder de term MKB vallen immers bedrijven met vaak zeer heterogene kenmerken, drijfveren en behoeften (bedrijven met 1 tot 249 werknemers, die behoren tot uiteenlopende sectoren). Het gevolg is dat meestal breed opgezette initiatieven worden ontwikkeld voor ondernemingen, die vaak alleen ten goede komen aan de wat grotere bedrijven.

1.4. Derhalve is getracht nieuwe culturele, economische en statistische categorieën uit te werken, die beantwoorden aan de behoeften van kleine ondernemingen. Uitgangspunt hierbij is ongetwijfeld het "Handvest van het kleinbedrijf", op grond waarvan maatregelen worden genomen die zijn bedoeld om kleine bedrijven te stimuleren en ondersteunen.

1.5. Tijdens het Portugese voorzitterschap heeft de Europese Raad te Feira (Portugal) een "Handvest"(1) goedgekeurd, waarin het belang van bedrijven met minder dan 50 werknemers wordt benadrukt, zowel voor de werkgelegenheid als voor de bevordering van innovatie en de sociaal-economische integratie. Dit handvest is een van de pijlers geworden van het Commissiebeleid ten behoeve van ondernemingen, en een referentiepunt voor de lidstaten en de kandidaat-lidstaten.

1.6. De Europese Commissie heeft al een eerste (2001), tweede (2002) en derde (2003) "Jaarverslag over de uitvoering van het Europees handvest voor kleine bedrijven"(2) uitgebracht, waarin ondanks de moeilijkheid om de activiteiten van de lidstaten op dit gebied te doorgronden, enkele interessante tendensen worden beschreven.

1.7. Sommige hiervan zijn acties waarvan de effecten pas op langere termijn volledig zichtbaar worden, zoals ontwikkeling van het ondernemerschap of vereenvoudiging van de wetgeving, terwijl van andere acties de positieve impact al op korte termijn zichtbaar zal zijn. Hiervan kunnen worden genoemd: vereenvoudiging van de procedures voor het opstarten van nieuwe ondernemingen (in acht lidstaten kan een onderneming in ongeveer een week en tegen geringe kosten worden opgericht), of de gemakkelijke toegang tot krediet, waarbij de toekenning van het krediet meer afhankelijk wordt gemaakt van het ondernemingsproject dan van de reële garanties. Dit laatste blijft echter een van de grootste problemen voor kleine ondernemers, zeker in de huidige zwakke conjunctuur.

1.8. Volgens de jaarverslagen van de Commissie verschillen zowel de gevolgen van de acties als de prioritering van lidstaat tot lidstaat, en zullen zij nog verdere veranderingen ondergaan.

1.9. Bovendien is het niet altijd eenvoudig noch haalbaar om informatie over kleine bedrijven te verzamelen en hierin één lijn te ontdekken, in tegenstelling tot grotere bedrijven, waarvoor de plicht bestaat de balansen, de interne rollen en functies e.d. openbaar te maken. De Commissie zou de opstelling van en toegang tot statistieken over micro- en kleine bedrijven moeten bevorderen, omdat deze informatie in Europa nog te wensen overlaat(3).

1.10. Om de gewenste resultaten te bereiken dient het Handvest rechtsgeldigheid te krijgen, en moeten financiële middelen worden uitgetrokken om bij te dragen tot de verwezenlijking van de daarin genoemde doelstellingen, met speciale aandacht voor bevordering van de ondernemingsgeest. Bovendien zou het nuttig kunnen zijn om in het kader van de Europese Conventie een verwijzing op te nemen naar hoofdstuk 16 van het acquis communautaire: Bescherming van het MKB.

1.11. Zoals staat aangegeven in het Groenboek(4): "Europa moet de ondernemingszin op doeltreffendere wijze stimuleren. Het heeft meer nieuwe en bloeiende ondernemingen nodig ...", maar ook acties die de bestaande productiestructuur sterker moeten maken. Deze laatste wordt nu nog te veel gekenmerkt door een hoog "sterftecijfer", vooral in de eerste levensjaren van kleine ondernemingen, die in Europa, anders dan in de VS, moeite hebben met hun doorstart.

1.12. In het kader van de uitbreiding moet tevens een grote inspanning worden geleverd t.b.v. de kleine ondernemingen van de kandidaat-lidstaten, met name gericht op management en opleiding.

1.13. Om een aantal hiaten in de informatie aan te vullen, met het oog op de noodzaak de aanzet te geven voor beleidsmaatregelen die meer op de behoeften van micro- en kleine ondernemingen zijn afgestemd, worden hier enkele specifieke beleidslijnen uitgezet, die als volgt kunnen worden samengevat:

- het aandeel van micro-ondernemingen in de groei van de Europese economie(5);

- de aandacht voor welbepaalde onderwerpen of productiesectoren zoals:

- zelfstandige arbeid;

- zwartwerk;

- toegang tot krediet en investeringen met risicokapitaal (venture capital, oftewel beursnoteringen in specifieke segmenten);

- markt voor zakelijke dienstverlening;

- administratieve kosten voor bedrijven;

- normalisatie;

- kosten voor de oprichting van nieuwe ondernemingen;

- vrouwelijk ondernemerschap;

- innovatie en onderzoek;

- de problemen i.v.m. de vertegenwoordiging in internationaal verband;

- de rol van micro- en kleine ondernemingen bij de totstandbrenging van de economische democratie.

1.14. De doelstelling zal dus zijn, het aandeel van micro-ondernemingen in de groei van de Europese economie te benadrukken (bijdrage aan het ontstaan van nieuwe ondernemingen, het BBP, de werkgelegenheid, enz.), waarbij hun rol bij de totstandbrenging van de economische democratie onder de loep wordt genomen, met bijzondere aandacht voor enkele strategische onderwerpen die van zeer groot nut kunnen zijn voor het aanwijzen van specifieke actieterreinen. Deze laatste zouden kunnen worden opgenomen in de Europese ontwikkelingsprogramma's voor de groei van het kleinbedrijf, als dat nog niet voorzien was.

2. Het statistisch-economisch scenario

2.1. In de Aanbeveling betreffende de definitie van de kleine en middelgrote ondernemingen(6) heeft de Commissie KMO's gedefinieerd als ondernemingen met maximaal 250 werknemers, waarbinnen een onderscheid wordt gemaakt tussen middelgrote (50-249 werknemers), kleine (10-49 werknemers) en micro-ondernemingen (tot 9 werknemers).

2.1.1. Vervolgens is de Commissie in Aanbeveling 2003/361/EG van 6 mei 2003(7) op de definitie van "kleine, middelgrote en micro-ondernemingen" teruggekomen; het criterium van het aantal werkende personen blijft helaas ongewijzigd, maar de jaarlijkse omzet varieert.

2.2. Het EESC richt zich op de kleine en micro-ondernemingen, zoals die zijn gedefinieerd door de Commissie, en onderstreept hun sociaal-economische rol in de lidstaten. Het verwijst tevens naar de duidelijke standpunten in zijn adviezen over ambacht en kleinbedrijf van 1992(8), 1997(9) en 2001(10).

2.3. Volgens het huidige rechtskader telt de productiestructuur van de Europese Unie circa 20 miljoen ondernemingen (cijfers van 2000), met uitzondering van de landbouwsector. 93,2 % van het totaal telt minder dan 9 werknemers; 5,8 % heeft 10-49 werknemers; 0,8 % heeft tussen de 50-249 werknemers; 0,2 % wordt gedefinieerd als grote ondernemingen. Dit betekent dat 98,8 % van de Europese ondernemingen buiten de landbouwsector volgens Eurostat onder de definitie "kleine onderneming" valt. Wat de sectoren betreft: de handel (detail en groothandel) telt 5,56 miljoen ondernemingen, tegen 2,21 miljoen ondernemingen in de productiesector.

Tabel 1 - De belangrijkste gegevens over MKB en grote ondernemingen in Europa-19, 2000

EU 15 + IJsland, Liechtenstein, Noorwegen en Zwitserland

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Schattingen van EIM Business & Policy Research; de schattingen zijn gebaseerd op gegevens van de Eurostat MKB databank. Tevens gebaseerd op European Economy, Supplement A, juni 2001 en OECD: Economic Outlook, nr. 65, juni 2001.

2.4. Hoewel alle lidstaten micro- en kleine ondernemingen kennen, zijn er grote verschillen. Het land met de meeste micro-ondernemingen is Italië (94,4 %), gevolgd door Zweden (93,3 %). In Portugal en Spanje is het aandeel 93 %. Landen waar het aandeel micro-ondernemingen niet boven de 80 % uitkomt zijn Denemarken (79,7 %) en ook in Duitsland blijft het percentage steken op 81,4 %. Deze twee landen hebben meer middelgrote ondernemingen, net als Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk (Tabel 2). Er zij overigens op gewezen dat er binnen de lidstaten tal van rechtsvormen bestaan voor kleine en micro ondernemingen.

Tabel 2

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Tabel 2b - Aantal ambachtelijke ondernemingen (in duizendtallen - overeenkomstig de nationale definities)((Deze tabellen zijn het resultaat van de methodologische seminars van 1994 en 1996 die waren georganiseerd door het Istituto Guglielmo Tagliacarne te Rome, in samenwerking met de Europese Commissie en de brancheorganisaties.))

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

n.b. = niet beschikbaar.

Bron:

Istituto G. Tagliacarne, op basis van nationale gegevens.

2.5. De micro- en kleine ondernemingen vormen een fijnmazig netwerk binnen de Europese economie en vormen een belangrijke bron van werkgelegenheid. Tweederde van de arbeidsplaatsen(11) is te vinden in het MKB en slechts eenderde wordt aangeboden door de grote ondernemingen. Voor alle MKB's tezamen is de totale werkgelegenheid ongeveer gelijk verdeeld tussen micro-ondernemingen (met minder dan 10 werknemers) en kleine en middelgrote ondernemingen. De spreiding over de klassen naar omvang en aantal werknemers verschilt echter per lidstaat. Het aandeel micro-ondernemingen in de totale werkgelegenheid bedraagt in Italië 48 %, en in Griekenland minstens 57 %. Het aandeel van de grote ondernemingen in de totale werkgelegenheid bedraagt in het Verenigd Koninkrijk echter meer dan 45 %. Het is dus duidelijk dat de werkgelegenheidsprestatie sterk afhangt van de ondernemingsstructuur in de afzonderlijke landen.

2.6. Wat de ontwikkeling betreft: tussen 1998 en 2001 hebben de grote ondernemingen arbeidsplaatsen verloren, terwijl de werkgelegenheid in de MKB-sector is gegroeid. Zoals figuur 1 laat zien is deze groei begonnen in 1997, en concentreerde zij zich vooral in micro- en kleine ondernemingen. In 2001 heeft de ontwikkeling van de werkgelegenheid vertraging opgelopen. Over een middellange periode beschouwd hebben micro-ondernemingen in Europa de meeste banen gecreëerd, terwijl de grote ondernemingen de meeste banen hebben verloren.

Figuur 1: Groei van de werkgelegenheid per bedrijfsklasse in Europa-19, 1988-2001

>PIC FILE= "C_2003220NL.005401.TIF">

2.7. Italië, Spanje en Portugal nemen hierbij een uitzonderingspositie in: de rol van micro-ondernemingen is in deze landen groter dan in alle andere Europese landen tezamen, als we kijken naar de omzet en toegevoegde waarde (grafiek 1), die de door kleine ondernemingen gegenereerde welvaart vormt.

2.8. Om de spreiding van de geproduceerde toegevoegde waarde per categorie bedrijfsomvang beter te kunnen analyseren, worden in de bijlage enkele grafieken gepresenteerd waarin de lidstaten in volgorde van grootte naast het EU-gemiddelde worden geplaatst. Het is duidelijk dat micro- en kleine ondernemingen in de landen rond de Middellandse Zee groter in aantal zijn. Maar hoe groter de bedrijfsomvang, hoe meer het zwaartepunt van Zuid-Europa naar Midden- en Noord-Europa verschuift, hoewel er ook interessante uitzonderingen zijn zoals Oostenrijk, Denemarken en het Verenigd Koninkrijk(12).

2.9. De gepresenteerde gegevens benadrukken dat het slecht is gesteld met de beschikbaarheid van statistieken en economische analyses m.b.t. kleine en micro-ondernemingen. De binnen de Gemeenschap postgevatte gewoonte om het MKB als algemeen concept te bestuderen, zonder onderscheid te maken naar specifieke kenmerken van micro-ondernemingen, levert de volgende drie problemen op:

- de situatie en de werkelijke rol van kleine en micro-ondernemingen van de lidstaten, d.w.z. 92 % van de Europese ondernemingen, zijn onbekend en onbegrepen;

- betrouwbare economische gegevens en analyses m.b.t. kleine en micro-ondernemingen van de kandidaat lidstaten lijken te ontbreken;

- de situatie van de verschillende sectoren, categorieën en activiteiten van kleine ondernemingen is onbekend op communautair niveau.

2.10. In het advies van het EESC van november 2001 over het "Europees Handvest voor het kleinbedrijf"(13) werd benadrukt dat wetenschappers en universiteiten zich nog niet hebben gebogen over de situatie van kleine ondernemingen. Naar aanleiding van de zesde aanbeveling van het Europees handvest voor het kleinbedrijf heeft het Comité de Commissie gevraagd vijf specifieke acties te ontplooien om deze lacunes op te vullen. In zijn resolutie van juni 2000 over de mededeling van de Commissie "De verbintenissen trouw blijven, het tempo opvoeren"(14), betreurt het Parlement het gebrek aan kennis over ondernemingen en hun behoeften en wijst het erop "dat de Europese ondernemers en de Europese en nationale beleidsvoering zich nog te veel laten leiden door een ondernemingsconcept dat voor alle ondernemingen zonder onderscheid geldt; dat er rekening gehouden moet worden, om te zorgen dat het Europees ondernemerschap en de beleidsvoering dynamisch en doeltreffend worden, met de verschillen tussen grote, middelgrote, kleine en zeer kleine ondernemingen, en met hun verschillende economische of sociale patronen of benaderingen."

2.11. Het Comité stelt vast en betreurt dat de Commissie tot op heden, ondanks het toenemende belang van kleine ondernemingen, geen enkel initiatief heeft ontplooid om tegemoet te komen aan deze verzoeken van het Parlement en het EESC. Het Comité acht het onacceptabel dat deze studies niet van de grond zijn gekomen, terwijl de organisaties van kleine ondernemingen hier al sinds de conferentie in Avignon van 1989 over de Europese ambachtsector om vragen, en dit verzoek hebben herhaald tijdens de conferenties van 1994 in Berlijn en 1998 in Milaan. Het betreurt tevens dat de studie van DG Ondernemingen naar ondernemingen "met een ambachtelijk karakter" is stopgezet.

2.12. Het Comité dringt er met klem op aan dat de Commissie een begin maakt met alle werkzaamheden waar het Comité reeds eerder om heeft verzocht, te weten:

- een betere benutting van de bestaande schat aan gegevens en methodologieën over het thema ambachtelijke en kleine ondernemingen(15);

- het verrichten van statistische en economische studies naar alle verschillende soorten kleine en micro-ondernemingen, met name vrijeberoepsbeoefenaar, diensten-, handels- en productieondernemingen, joint ventures en eenmansbedrijven enz., door Eurostat en de Europese waarnemingspost voor het MKB te betrekken bij de samenwerking met de betreffende Europese organisaties, zoals de UEAPME, Eurocommerce en Eurochambres, Ceplis en de Academie van Avignon;

- hervatting van de studies naar ondernemingen met een ambachtelijk karakter;

- ontwikkeling van een programma voor wetenschappelijke en economische analyses over bepaalde onderwerpen die in overleg met de belanghebbende Europese organisaties zijn vastgesteld;

- in iedere communautaire studie die relevant is voor of een impact kan hebben op kleine ondernemingen, zou een specifiek onderdeel moeten worden opgenomen voor kleine ondernemingen, met bijzondere aandacht voor de impact van de interne markt en het lopende liberaliseringsproces (bijv. de privatiseringen in de energiesector).

3. De problemen rond de oprichting van micro- en kleine ondernemingen

In dit deel van het advies zullen alleen enkele prioritaire onderwerpen voor het succes en de groei van micro- en kleine ondernemingen worden aangesneden. Het betreft werkelijk kritische punten, die onderwerp zouden moeten zijn van studies en maatregelen van de Europese Commissie.

3.1. Bevordering van de oprichting van nieuwe bedrijven geniet om verschillende redenen hoge prioriteit. Hiermee worden de volgende structurele doelstellingen nagestreefd:

- om de productie uit te breiden en zo de werkloosheid terug te dringen, vooral die onder jongeren;

- om gebieden met een ontwikkelingsachterstand te industrialiseren;

- om een sector of regio nieuw leven in te blazen m.b.v. human resources, productie- en organisatiemethoden, innovatie, enz.;

- om de economische en productiestructuur van een land of regio te diversifiëren.

3.1.1. De grootste problemen rond de oprichting van een nieuwe onderneming hangen samen met de moeilijkheden (of belemmeringen) die ondernemers tegenkomen. Er zijn verschillende factoren die het besluit om een nieuw bedrijf op te richten beïnvloeden:

i. financiële en kredietmogelijkheden (gevolgen van de kredietrantsoenering);

ii. fiscale aspecten (een belastingstelsel dat niet bevorderlijk is voor het starten van nieuwe activiteiten);

iii. arbeidsmarktaspecten (hoge loonkosten; gebrek aan adequaat opgeleid personeel);

iv. informatie over de markt (gebrekkige kennis van de referentiemarkt);

v. oneerlijke mededinging (zie bij zwartwerk);

vi. trage en dure bureaucratische procedures;

vii. overdreven dure normalisatie, die vaak slecht is toegesneden op kleine ondernemingen;

viii. moeilijkheden bij de toetreding tot de beroepsgroep;

ix. maatregelen die in geval van force majeure toestaan dat gezinsleden een beperkte periode in het bedrijf meewerken, zonder dat voor hen premies hoeven te worden betaald(16).

3.1.2. Naast deze structurele aspecten (het economisch klimaat van de plaats waar men een nieuwe onderneming wenst op te richten) zijn er ook elementen die verband houden met de algemene conjunctuur of het persoonlijk karakter van de nieuwe ondernemer. Bij de eerste kan worden gedacht aan de groei en omstandigheden op de markt, investeringsmogelijkheden, de kostenstructuur, de technologie waarover men beschikt, enz.; bij het tweede aspect, dat bepalend is voor de individuele beslissing om een bedrijf op te richten, kan bijvoorbeeld worden gedacht aan het (niet) willen nemen van risico, het leervermogen, de verhouding tussen inkomen uit zelfstandige arbeid en inkomen uit werk in loondienst, enz.

3.1.3. Bij het nemen van maatregelen ter bevordering van de oprichting van nieuwe ondernemingen, vooral wanneer het gaat om micro- en kleine ondernemingen, moet met deze aspecten rekening worden gehouden.

3.2. Bevordering van zelfstandige arbeid en kleine ondernemingen

Sommige Europese lidstaten worden gekenmerkt door een structuurelement dat hen, zij het in verschillende mate, onderscheidt van de andere westerse landen: in 2000 bedroeg het percentage zelfstandigen t.o.v. het totale aantal werknemers in de EU maar liefst 13,6 %. Dit cijfer varieert sterk naar gelang de lidstaat: Griekenland staat met 31,3 % boven Italië (23,6 %), terwijl Duitsland (9,7 %), Frankrijk (10 %) en het Verenigd Koninkrijk (10,9 %) er duidelijk naar beneden uitspringen. Spanje en Portugal komen met respectievelijk 18 % en 20,2 % dicht in de buurt van Italië.

3.2.1. Ook de verdeling van werkenden per sector varieert van sterk van lidstaat tot lidstaat (gemeten als percentage van het totale aantal zelfstandigen). Terwijl in veel Europese landen het aantal zelfstandigen in de handel en dienstensector relatief laag is, is dit aantal in Italië juist hoog, vooral in de handel (23,6 % tegen een EU-gemiddelde van 9,4 %) en de ambachtsector (21,6 % tegen gemiddeld 18,6 %).

3.2.2. Achter deze cijfers gaan ingrijpende veranderingen schuil, ook van technologische aard, die zelfstandige arbeid de laatste jaren heeft ondergaan en die hoofdzakelijk zijn toe te schrijven aan de informatisering. Zo is er een radicale omslag geweest in de levens- en productiewijzen: terwijl wij overspoeld worden met massa's informatie, kunnen ondernemingen een deel van de grondstoffen die zij nodig hebben voor hun eigen producten en diensten on-line bestellen en kunnen zij, eveneens on-line, aan klantenwerving doen.

Tabel 3 - Zelfstandige arbeid per beroep in een aantal Europese landen - 2000

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Confartigianato - Instituut Tagliacarne op basis van Eurostat-gegevens.

3.2.3. Tegelijkertijd zijn er veel nieuwe beroepen bijgekomen met een hoog professioneel gehalte, waarin de kenmerken van het individu prevaleren. Ook is het belang van a-typische werknemers of freelancers en hun status als nieuwe economische actoren toegenomen. Voor hen is het zaak dat zij worden erkend op sociaal-economisch niveau, en dat zij worden beschouwd als actieve deelnemers aan de productie en dienstverlening.

3.2.4. Met een recent onderzoek in Italië onder 500 personen is getracht het verschijnsel individuele arbeid te kwantificeren, met een onderverdeling in individuele zelfstandige arbeiders en individuele werknemers(17). Deze groep telt meer dan 12 miljoen personen, waarvan 7,4 miljoen individuele zelfstandige arbeiders en 4,9 miljoen individuele werknemers, d.w.z. 50,6 % van het totaal (zie de tabel in de bijlage).

3.2.5. Het is een zeer diverse en heterogene groep, die uiteenlopende beroepsprofielen omvat: als zelfstandigen worden beschouwd ondernemers en verschillende beroepen (niet-gereglementeerd, gereglementeerd, "schijnzelfstandigen", BTW-plichtigen). Binnen de categorie individuele werknemers zijn de verschillen nog groter: behalve managers omvat deze groep ook de gecoördineerde freelancers (waarbij vaak wordt verhuld dat het gaat om tijdelijke banen, vooral in Zuid-Italië), uitzendkrachten, werknemers die door een ander bedrijf zijn uitgezonden, enz.

3.2.5.1. In deze context dient het begrip "micro-onderneming" steeds meer te worden vereenzelvigd met het individu, die zichzelf inderdaad steeds meer als "eigen baas" beschouwt, en er een dynamische visie op zijn eigen leven op nahoudt, zichzelf voortdurend nieuwe uitdagingen stelt en een middellangetermijnproject voor zijn leven heeft uitgestippeld. Soms wordt deze rol echter alleen om economische redenen aanvaard, en brengt het ondernemerschap spanningen met zich mee voor het individu, die dit ondernemerschap maar wat graag zou inruilen voor een betrekking als werknemer.

3.2.6. Ondanks de sterke versnipperdheid die de groep individuele werkenden kenmerkt, komt uit het onderzoek een aantal gemeenschappelijke waarden naar voren, zoals zelfstandigheid, mobiliteit, verantwoordelijkheid, vaardigheden en contacten, die voor heel Europa relevant zijn en als uitgangspunt kunnen dienen voor nader onderzoek.

3.2.7. De zelfstandigheid lijkt het belangrijkste criterium te zijn: 69,5 % van de ondervraagden verklaart dat zelfstandigheid een essentieel kenmerk van zijn/haar werk is en dat dit een definitieve keuze is, terwijl 75,3 % deze keuze "stabiel" noemt. Bovendien verklaart 66 % "trouw" te zijn aan zichzelf, terwijl slechts 34 % zegt trouw te zijn aan de organisatie waarvoor hij/zij werkt(18) Slechts 24,7 % van de ondervraagden beschouwt zelfstandigheid als een tijdelijke keuze.

3.2.8. Een ander belangrijk criterium is de culturele en beroepsmobiliteit: 76,4 % van de individuele werkenden is van mening dat de kans om zijn/haar kennis en vaardigheden te vergroten belangrijker is dan het bijhouden en up-to-date brengen hiervan, terwijl circa de helft van de ondervraagden (48,1 %) de mogelijkheid om van baan te veranderen belangrijker vindt dan de relatieve zekerheid en stabiliteit.

3.2.9. De verantwoordelijkheid van de individuele werkenden komt in minstens twee aspecten tot uiting:

- zij doen afstand van het onmiddellijke genot van alle economische voordelen die verband houden met hun werk, om deze te investeren in een pensioenregeling (72,8 %);

- zij geven aan dat hun werk weliswaar belangrijk is maar hun privéleven niet mag "verstikken".

3.2.10. Het belang dat wordt gehecht aan de vaardigheden blijkt uit het feit dat de individuele werkenden bereid zijn hun gedrag aan te passen om hun eigen beroepssituatie te verbeteren; beroepsopleiding is een middel om bij te blijven en zich te ontwikkelen. In dit verband is het zaak de opleidingsmogelijkheden voor kleine ondernemers en freelancers te herzien, om hen in staat te stellen een opleiding te volgen die aansluit op de uit hun beroep voortvloeiende behoeften. 38,2 % verklaart bereid te zijn een studie te volgen; 22,1 % is bereid de positie van werknemer in loondienst op te geven om voor zichzelf te beginnen of omgekeerd; en 19,9 % zou naar een andere stad verhuizen, terwijl 18,5 % bereid is langer te gaan werken.

3.2.11. Van groot belang is ook de behoefte aan contacten: voor 72,1 % van de individuele werkenden is de mogelijkheid om ideeën uit te wisselen met anderen belangrijker dan zelf in staat zijn problemen op te lossen.

3.2.12. Kort samengevat: het onderzoek laat zien dat Italië en andere delen van Europa de afgelopen jaren ingrijpende wijzigingen hebben ondergaan, en dat de wijze waarop tegen werk en carrière wordt aangekeken ook anders is, en niet meer het klassieke patroon van arbeid in loondienst volgt. Bovendien valt te verwachten dat de impact van de steeds groter wordende groep individuele werkenden op het sociaal-economisch systeem aanzienlijk zal zijn. Veel van hen - die over een grote koopkracht beschikken en een beperkt gebruik maken van sociale voorzieningen - zullen zich steeds meer tot particuliere dienstverleners richten voor hun behoeften op het gebied van welzijn, pensioen en onderwijs. Dit neemt niet weg dat de kwaliteit van de dienstverlening door de overheid op een hoog niveau moet worden gehouden.

3.2.13. De werkgelegenheid en een degelijke sociale zekerheid zijn doorslaggevend voor de welvaart en het functioneren van de maatschappij in Europa.

3.3. De informele economie "formaliseren"

3.3.1. Het thema "zwartwerk", dat lang is verwaarloosd, is de laatste jaren onderwerp van studie en onderzoek geweest, enerzijds omdat de (negatieve) impact van zwartwerk op de economie steeds meer wordt onderkend, anderzijds omdat het verschijnsel hardnekkig voortduurt en vaak ook sterker lijkt te worden in geavanceerde economieën. Zie in dit verband bijvoorbeeld de studie van professor Schneider van de Universiteit van Linz: "Der Umfang der Schattenwirtschaft des Jahres 2003 in Deutschland, Österreich und der Schweiz - Weiteres Anwachsen der Schattenwirtschaft", waarin een vergelijking met de OESO-landen wordt gemaakt.

3.3.2. De Academie van Avignon heeft in een recent rapport(19) onderstreept dat "kleine ondernemingen en ambachtsbedrijven in de lidstaten van de Europese Unie sterk worden beïnvloed door de informele economie ...".

3.3.3. Voor dit onderwerp bestaat in Europa steeds meer belangstelling op politiek en cultureel niveau, zodat de Europese Commissie de lidstaten zelfs heeft verzocht hier vanaf 1999 speciale aandacht aan te besteden in hun nationale actieplannen voor de werkgelegenheid.

3.3.4. Het meest zorgwekkend is niet alleen de omvang van het probleem maar ook het structurele karakter van het verschijnsel en de constatering dat zwartwerk steeds meer een "natuurlijke dimensie" van de productie-activiteiten is, hetgeen gevaarlijk is.

3.3.4.1. Hieruit blijkt wel hoe belangrijk het is dat een beleid wordt gevoerd dat niet zozeer is gericht op het bestrijden van zwartwerk, maar dat wordt getracht dit werk te regulariseren, zodat het uit de illegaliteit wordt gehaald.

3.3.5. Een ander zorgwekkend aspect is de voortdurende groei van de informele economie in Europa, en het feit dat deze groei niet altijd de groei van de "officiële" economie volgt. Dit komt waarschijnlijk doordat de informele economie een maatschappelijk verschijnsel is, en dus verband houdt met het menselijk gedrag: het besluit om activiteiten te verbergen is vaak het gevolg van bepaalde omstandigheden (bijvoorbeeld een toename van de belastingdruk of van bureaucratische rompslomp, waarvan Italië een goed voorbeeld is), en de ontwikkeling hiervan hangt dus af van "exogene" factoren.

3.3.6. Aan dit verschijnsel, dat een diepgeworteld probleem is, ligt een groot aantal heterogene factoren ten grondslag. In dit verband heeft de Commissie in een geheel aan zwartwerk gewijd document (1998) onderstreept dat "het voornaamste motief voor werkgevers, werknemers en zelfstandigen om aan de informele economie deel te nemen (...) van economische aard (is). Werken in de informele economie biedt de kans de inkomsten te vergroten en inkomstenbelasting en sociale premies te ontduiken. Voor de werkgevers zijn het de kosten die de stimulans vormen". Meer specifiek kunnen de volgende factoren worden aangewezen als doorslaggevend voor de ontwikkeling van zwartwerk in Europa:

- Allereerst de niet-naleving - door sommige ondernemers - van de sociale en belastingwetgeving, een gedrag dat economisch schadelijk is voor de eerlijke ondernemers;

- De hoogte van de belastingen en de sociale premies. Het feit dat de fiscale lasten en sociale premies hoog zijn, vormt een stimulans voor ondernemingen (en dus ook voor de werknemers) om activiteiten niet aan te melden. De terugdringing van de premie- en belastingwig (het verschil tussen de arbeidskosten en het netto-loon na aftrek van belastingen en premies) doet het beschikbare inkomen stijgen bij gelijkblijvende arbeidskosten, of doet deze laatste dalen bij een gelijkblijvend inkomen;

- De regelgeving en administratieve lasten. Een van de redenen die ertoe kunnen leiden dat een activiteit niet formeel wordt aangemeld is het bestaan van excessieve kosten en te ingewikkelde administratieve procedures (bijvoorbeeld voor het formaliseren van een arbeidsverhouding, het aanvragen van vergunningen, bepaalde handelsbelemmeringen of de registratie als dienstverlenend bedrijf). De overdaad aan regels wordt met name gevoeld in de context van de arbeidsmarkt: de invoering van bepaalde voorschriften, bijv. op het gebied van arbeidstijdverkorting, vroegtijdige pensionering of part-time werk, heeft de groei van de informele economie bevorderd;

- De efficiency van de overheid. De mate van efficiency van de staat is direct van invloed op de omvang van de informele economie: des te doeltreffender het bureaucratisch apparaat functioneert, hoe groter de kans dat men wordt ontdekt en een sanctie moet betalen. De corruptie in de publieke sector heeft al veel aandacht gekregen, omdat het een verschijnsel is dat in alle landen voorkomt, zij het in verschillende mate. Sommige studies die zijn verricht in landen met een hoge corruptie (Schneider, Enste, 2000) hebben aangetoond dat er een zeer nauw verband bestaat tussen de mate van corruptie en de omvang van de informele economie;

- Ongeschikte arbeidsmarktwetgeving. De binnen de bestaande wetgeving slechts beperkte erkenning van nieuwe soorten werk (bijvoorbeeld andere dan standaardarbeidstijden of interimwerk) kan de mensen ook ertoe aanzetten zwart te gaan werken en zorgt dus voor een groei van de informele economie.

3.3.7. Het debat over de informele economie heeft zeker een specifiek politiek en sociaal-economisch belang, en heeft tevens gevolgen voor het economisch beleid. Het bestaan van een omvangrijke illegale economie heeft namelijk verstrekkende gevolgen voor:

- de meting van macro-economische variabelen;

- het nastreven van economische beleidsdoelstellingen;

- de concurrentieverhoudingen op het stuk van de kosten (administratieve en fiscale lasten, sociale premies en arbeidskosten).

3.3.8. Bovendien wordt het werkloosheidspercentage in dat geval overschat, aangezien sommige mensen wel degelijk werken, maar omdat zij zwartwerken worden zij niet meegeteld bij de werkende bevolking. In hoeverre dit percentage wordt overschat hangt uiteraard af van de omvang van de "ondergrondse" economie. En omdat het economisch beleid van de lidstaten hoofdzakelijk gebaseerd is op macro-economische variabelen, kunnen de beleidsmaatregelen hierdoor een andere invulling krijgen, wat eerder kwaad dan goed doet.

3.3.9. Zwartwerk zorgt ervoor dat er minder geld gaat naar de financiering en verspreiding van openbare diensten en sociale bescherming. Door een daling aan inkomsten daalt het niveau van de dienstverlening in de lidstaten, waardoor een vicieuze cirkel ontstaat: aan de ene kant vergroten de tegenvallende belastinginkomsten die het gevolg zijn van de groeiende informele economie het begrotingstekort, aan de andere kant probeert de Staat, om de continuïteit van de dienstverlening veilig te stellen, de belastingen te verhogen, waardoor de informele economie verder uitdijt(20).

3.4. Verbetering van de toegang tot krediet voor de kleine onderneming

3.4.1. Toegang tot krediet is een noodzakelijke voorwaarde voor de groei van een onderneming en bijna een conditio sine qua non voor kleinere ondernemingen, voor wie de toegang tot krediet vaak wordt belemmerd door overschatting van het risico. Het feit dat start-ups en faillissementen elkaar snel afwisselen mag niet leiden tot generalisaties; in tegendeel, er moet juist beter worden gekeken naar de ondernemerskwaliteiten en de marktperspectieven van iedere onderneming.

3.4.2. De beschikbaarheid van voldoende financiële middelen voor de uitvoering van het door het bedrijf gewenste ontwikkelingsprogramma(21) en een doeltreffend systeem van financiële bemiddeling zijn dan ook essentiële voorwaarden voor de groei van de kleine onderneming.

3.4.3. Zo bezien is het zaak dat bij fusies en overnames tussen Europese banken, die het kredietlandschap van de Unie radicaal omvormen, specifieke ondersteunende structuren in het leven worden geroepen voor kleinere ondernemingen. Ook mag in dit verband nooit het belang van regionale banken over het hoofd worden gezien die, zelfs als zij deel uitmaken van een groot concern, in staat zijn een systeem van vertrouwensrelaties op te bouwen met hun cliënten.

3.4.4. Alleen rechtstreeks contact met de onderneming en kennis van specifieke kredietproblemen in een bepaalde regio kunnen de positieve effecten van de financiële steun maximaliseren. Zo wordt voorkómen dat de structuur van de financieringsbronnen te rigide is, en dat het risico toeneemt, vooral tegen de achtergrond van Bazel II-akkoorden.

3.4.5. Om bovengenoemde doelstelling te verwezenlijken zal de onderneming de juiste balans moeten vinden tussen de in te zetten instrumenten.

3.4.6. Hierbij speelt zelffinanciering een primaire rol; dit is over het algemeen geen probleem voor bedrijven die zelf inkomsten en cash flow genereren, of wanneer de juiste keuzen worden gemaakt m.b.t. de uitkering van dividend, financieel beleid en fiscale regelgeving.

3.4.7. Niet alle kleine ondernemingen zijn echter in staat "optimaal" hun eigen investeringsplan te verwezenlijken m.b.v. zelffinanciering oftewel met van binnenuit gegenereerde middelen. Als dat het geval is - en dat is zeker geen uitzondering - dan dienen ofwel de ontwikkelingsplannen van het bedrijf te worden herzien, of er dient een plan te worden opgezet voor het vinden van bijkomende/vervangende financiële middelen.

3.4.8. In deze fase zijn er twee mogelijkheden om de onderneming te steunen: het geven van voorlichting en advies over de keuze van het soort kapitaal dat nodig is om het investeringsplan te realiseren; selectie van de juiste instrumenten en financiële kanalen.

3.4.9. Met betrekking tot het eerste punt zijn er twee alternatieven: de middelen kunnen worden gezocht op de markt voor risicokapitaal, of op de schuldkapitaalmarkt, met verschillende looptijden. Met betrekking tot de tweede optie zullen de meest geschikte instrumenten en kanalen moeten worden geselecteerd.

3.4.10. Het instrument dat wordt gekozen moet zijn aangepast aan de aard van de geplande investering: zo moet een kortetermijninvestering worden gefinancierd met kortetermijnkrediet(22); een vaste investering moet daarentegen worden gefinancierd met schuldkapitaal met een middellange tot lange looptijd(23), of met risicokapitaal (venture capital), een instrument waar kleine ondernemingen vaak nogal wantrouwend tegenover staan.

3.4.11. De prioriteiten om de bestaande kloof tussen de kredietwereld en het kleinbedrijf te dichten, kunnen in vijf punten worden samengevat:

- Een hoger kwaliteitsniveau van de financiële dienstverlening: op dit punt zij opgemerkt dat in een ondernemingsklimaat dat voortdurend evolueert, het bankwezen haar aanbod van consultancy en financiële diensten moet aanpassen aan de specifieke kenmerken van haar cliëntèle, door te streven naar customer satisfaction.

- Kredietinstellingen d.m.v. consultancy meer laten deelnemen aan het leven van de onderneming: de banken moeten meer betrokken zijn bij het reilen en zeilen van ondernemingen, niet alleen op financieel gebied maar ook met adviezen, om het groeiproces te bevorderen en een grotere doorzichtigheid en openbaarheid van balansen te bewerkstelligen. Vooral kleine bedrijven hebben behoefte aan deze steun, zowel voor hun eventuele omvorming tot kapitaalvennootschappen, als om hen voor te bereiden op het gebruik van venture capital, en, voor de wat meer gestructureerde ondernemingen, op hun beursgang (in Italië wordt de index voor het MKB "STAR" genoemd).

- De toegang tot krediet voor micro-ondernemingen vergemakkelijken door lagere vermogeneisen te stellen bij het verstrekken van leningen: de waarborgen voor de kredietverlening moeten worden herzien, omdat deze overdreven hoog lijken in verhouding tot het reële risico van insolventie, en de kredietbehoeften zouden met adequate financiële instrumenten moeten worden bevredigd. Als "beste praktijkvoorbeeld" kan het in Italië gebruikte model van "consorzi fidi" (op vertrouwen gebaseerde consortia) worden genoemd, dat in 2001 voor meer dan 5 miljard EUR steun heeft verleend aan ambachtelijke bedrijven. Dit voorbeeld kan als model van intracommunautaire samenwerking worden gehanteerd, om minder geavanceerde systemen op een hoger plan te brengen, vooral in de kandidaat-lidstaten. De Franse "Prêt à la Création d'Entreprise" (PCE), die in het najaar van 2001 in het leven is geroepen, is hier ook een voorbeeld van, maar is nog weinig bekend en wordt weinig gebruikt. Hoewel het hier nog altijd gaat om bankkredieten, moeten dergelijke regelingen worden aangemoedigd en ontwikkeld.

- De rente moet meer op één lijn worden gebracht met de tarieven die op de grote Europese ondernemingen worden toegepast.

- Het financiële instrumentarium voor de coördinatie tussen de (Europese) staatssteun en het bancaire systeem dient te worden verbeterd, om de groei van de werkgelegenheid te stimuleren.

3.5. Terugdringen van de kosten van de bureaucratie

3.5.1. De laatste jaren hebben beleidsmakers en ondernemers steeds meer aandacht gekregen voor de gevolgen van de regelgeving en de kosten die moeten worden gemaakt om te voldoen aan de administratieve verplichtingen.

3.5.2. Veel EU-lidstaten hebben maatregelen voorgesteld om deze kosten, die vooral voor kleine bedrijven zeer hoog kunnen oplopen, terug te dringen. Vereenvoudiging van de bureaucratische procedures en vermindering van de bijbehorende lasten zijn twee kernpunten in een strategie waarmee de oprichting van nieuwe ondernemingen wordt gestimuleerd en de verdere ontwikkeling van de bestaande productiestructuur wordt vergemakkelijkt.

3.5.3. De belangrijkste aspecten van de administratieve "herstructurering", met als doel de bureaucratische procedures die nodig zijn voor oprichting en beheer van kleine en micro-ondernemingen te stroomlijnen, zijn:

- afschaffing van nutteloze en overbodige documenten;

- stroomlijning van de bureaucratische procedures m.b.v. autocertificatie, een betere coördinatie van diensten en elektronische handtekeningen;

- verbetering van de betrekkingen met de overheid door te zorgen voor administratieve doorzichtigheid, een grotere traceerbaarheid van het verantwoordelijk personeel, opleiding van personeel, enz.

3.5.4. Een moeilijkheid waarmee de overheid momenteel te maken heeft is de voortdurende monitoring van de administratieve lasten voor ondernemingen. Landen als Nederland, Denemarken, het Verenigd Koninkrijk en Italië hebben op dit vlak aanzienlijke vooruitgang geboekt. Zo heeft Italië een tweejaarlijkse monitoring opgezet. In tegenstelling tot de eerste meting in 1996, hebben de ISTAT en Unioncamere de enquête zo georganiseerd dat de uitkomsten m.b.t. circa 14000 Italiaanse bedrijven kunnen worden vergeleken met die van andere Europese landen.

3.5.5. In dit verband is het bovendien wenselijk dat rekening wordt gehouden met de meningen en positieve ervaringen van de brancheorganisaties (zoals de "one-stop-shop" voor ondernemingen), die reeds werden gesignaleerd in het eerste verslag over de uitvoering van het Europees handvest voor kleine bedrijven. Genoemde organisaties kunnen de overheid bijstaan, zoals in Italië gebeurt in de centra voor fiscale bijstand en de hulpverleningsorganisaties voor bedrijven.

3.6. Verbetering van de kwaliteit van en toegang tot zakelijke dienstverlening

3.6.1. De aanwezigheid van een kwalitatief hoogwaardige dienstverlening aan het bedrijfsleven(24), vooral aan micro- en kleine bedrijven, is van strategisch belang voor de ontwikkeling van bepaalde bedrijfsfuncties die zonder deze steun niet intern zouden kunnen worden vervuld, wat nadelig zou zijn voor de bedrijvigheid en het innovatievermogen. Gedacht kan worden aan het ontwerpen, promoten en op de markt brengen van een product, financiële consults, marktonderzoeken enz., oftewel alle functies die buiten de strikte productie-activiteiten vallen, en die in een kleine onderneming meestal rechtstreeks door de ondernemer of ambachtsman worden beheerd.

3.6.2. Bij de dienstverlening aan bedrijven, bedoeld als ondersteuning van andere dan productieactiviteiten van kleine bedrijven, en uitbesteding van werkelijke bedrijfsfuncties - rijzen de volgende problemen:

1. het creëren van diensten die aansluiten bij de behoeften van micro- en kleine ondernemingen;

2. zorgen voor een samenhangend systeem van dienstverlening t.b.v. micro- en kleine ondernemingen;

3. kwaliteit van de dienstverlening;

4. opleiding van managers en werknemers;

5. instrumenten voor de evaluatie van de geleverde diensten.

3.7. Vrouwen in het bedrijfsleven

3.7.1. De rol van vrouwen in de moderne Europese samenleving is voortdurend in ontwikkeling, zowel op het stuk van de sociale als van de economische betrekkingen. De aanwezigheid van vrouwen op de arbeidsmarkt neemt voortdurend toe, onder meer als gevolg van veranderingen op cultureel, technologisch en regelgevingsgebied die zich de afgelopen decennia in het Europese sociaal-economisch systeem hebben voltrokken. Een bijzonder aspect van deze volop in ontwikkeling zijnde context is de rol van vrouwen bij de oprichting en het beheer van ondernemingen, vooral van kleine ondernemingen.

3.7.2. Daarom is het zaak initiatieven te ontwikkelen die een toename van het vrouwelijk ondernemerschap bevorderen, door op verschillende terreinen te opereren:

- verdieping van de kennis over de rol van vrouwen in de economie (m.b.v. betrouwbare statistieken);

- opzetten van sociale structuren die een betere combinatie van werk en gezinsleven mogelijk maken;

- toepassing en versterking van beleidsmaatregelen en programma's op wetgevings-, financieel en sociaal gebied;

- opleiding, niet alleen op het stuk van bedrijfsbeheer maar ook om vrouwen meer zelfvertrouwen te geven bij het leiden van een onderneming;

vrouwen spelen vaak een belangrijke rol in gezinsbedrijven; daarvoor moeten zij officiële erkenning krijgen in de vorm van een vergoeding en sociale verzekerings- en pensioenrechten.

3.8. Successie en overname van ondernemingen door de werknemers

3.8.1. Het Comité steunt ieder initiatief dat ten doel heeft de overdracht van een onderneming bij successie en de overname van een onderneming door de werknemers, te vergemakkelijken.

3.9. Sociale ondernemingen

3.9.1. Sociale ondernemingen leggen zich toe op integratie via de marktsector; het gaat hierbij om autonome economische eenheden met als hoofddoelstelling de sociale en beroepsintegratie van gehandicapten of sociale achterstandsgroepen. Dit zijn zeer vaak kleine of micro-ondernemingen die de wisselwerking tussen economische groei en sociale samenhang vergemakkelijken met hun activiteiten. Alle initiatieven die de erkenning van de bijzondere rol van deze ondernemingen op Europees niveau bevorderen, moeten worden gesteund.

4. Uitvoering van het Europees handvest van kleine ondernemingen

4.1. In januari 2003 heeft de Commissie haar derde jaarverslag over de uitvoering van het Europees handvest voor kleine bedrijven voorgelegd aan het Parlement en de Raad. Het Comité stelt met genoegen vast dat de Commissie ten dele rekening heeft gehouden met zijn opmerkingen inzake het belang en de presentatie van het verslag.

4.1.1. Het Comité ziet hierin tal van positieve punten, in het bijzonder:

- de goedkeuring van het Europees handvest door de kandidaat-lidstaten te Maribor; het Comité is bovendien op de hoogte gebracht van het feit dat de regio Sardinië het handvest heeft goedgekeurd en dat andere regio's zullen volgen, met name ook in de kandidaat-lidstaten;

- de presentatie van praktijkvoorbeelden van activiteiten die in de lidstaten zijn genomen ter uitvoering van de tien aanbevelingen van het handvest. Deze "goede praktijken" zijn, in hun huidige presentatie, echter niet van groot nut: het Comité dringt er bij de Commissie op aan een gids van goede praktijken op te stellen waarin deze activiteiten gedetailleerd worden beschreven, zodat andere lidstaten en bedrijfsorganisaties zich hierdoor kunnen laten inspireren;

- het feit dat de Commissie voortdurend hamert op het belang van het beginsel "eerst aan de kleintjes denken".

4.1.2. Wel stelt het Comité vast dat er nog tal van lacunes zijn, en dat het handvest nog steeds een louter politieke verklaring is waaraan op communautair niveau geen operationele consequenties worden verbonden. Het advies van het Comité uit november 2001 heeft zijn actualiteitswaarde nog niet verloren, en de daarin verwoorde kritiek, opmerkingen en voorstellen zijn nog altijd gegrond. Het Comité vestigt de aandacht van de EU-instellingen op vier belangrijke lacunes:

- de in het verslag gepresenteerde communautaire acties hebben altijd betrekking op het MKB in het algemeen, zonder de werkelijke impact op kleine ondernemingen te onderzoeken;

- in het verslag worden geen aanbevelingen gericht tot de lidstaten, terwijl het handvest onderdeel is van de strategie van Lissabon, en een doeltreffend nationaal en Europees beleid een van de belangrijkste voorwaarden is voor het welslagen van deze strategie;

- de impact van het Europese beleid - met name de Conventie en het beleid op het gebied van sociale en economische samenhang - op kleine ondernemingen wordt niet behandeld;

- de raadpleging van organisaties die de kleine ondernemingen vertegenwoordigen is nog te beperkt. Het Comité betreurt het dat kleine ondernemingen - via de ondernemersorganisaties - te weinig worden betrokken bij de communautaire werkzaamheden. De raadplegingsvormen die DG Ondernemingen momenteel hanteert en de on-line raadpleging hebben een beperkte doeltreffendheid: uitsluitend de Europese en nationale ondernemersorganisaties kennen de werkelijke behoeften van ondernemingen en zijn in staat de Commissie op doeltreffende wijze van advies te voorzien.

4.1.3. Met betrekking tot de uitvoering van het handvest dringt het Comité er bij de Commissie op aan, haar eigen rol niet te onderschatten. Net als bij het zesde kaderprogramma voor O& TO zou zij erop moeten toezien dat de prioriteiten van het handvest en van kleine ondernemingen in alle communautaire programma's en acties worden geïntegreerd; ook zou zij de impact moeten meten van al haar besluiten en wettelijke maatregelen op kleine ondernemingen, en niet alleen op het MKB in het algemeen. Dit zijn essentiële maatregelen, en het Comité zal er nauwlettend op toezien of deze worden uitgevoerd.

4.1.4. Het standpunt van de Commissie m.b.t. het meerjarenactieplan voor kleine ondernemingen is teleurstellend, en getuigt ervan dat zij geen weet heeft van de behoeften van kleine ondernemingen. In de eerste plaats beantwoordt het huidige meerjarenprogramma voor ondernemingen maar zeer ten dele aan de behoeften van kleine ondernemingen; het feit dat in de meerjarenprogramma's wordt aangegeven dat een bepaalde actie aansluit op een van de richtsnoeren van het handvest, betekent nog niet dat deze actie werkelijk op kleine ondernemingen is gericht. In de tweede plaats heeft dit meerjarenplan, dat de Commissie op verzoek van het Parlement heeft ontworpen, tot doel om alle communautaire acties die relevant zijn voor kleine ondernemingen te groeperen en coördineren, ten einde hun deelname hieraan te vergemakkelijken, en dus niet om een nieuw specifiek programma te creëren.

Het Comité herhaalt zijn verzoek aan de Commissie en dringt er expliciet op aan dat zij gehoor geeft aan het verzoek van het Parlement.

4.1.5. In deze context vraagt het Comité dat de acties die naar aanleiding van het Groenboek over ondernemerschap worden genomen, met name het actieplan dat op verzoek van de Raad Concurrentievermogen en de Voorjaarstop wordt uitgebracht, ook maatregelen voor kleine ondernemingen bevatten en duidelijk beantwoorden aan de aanbevelingen van het handvest. Bovendien vraagt het de Commissie om erop toe te zien dat het toekomstige meerjarenprogramma voor ondernemingen, waarover binnenkort de onderhandelingen worden gestart, rekening houdt met de aanbevelingen van het handvest en de verzoeken van de organisaties van kleine ondernemers.

4.2. Juridische en politieke erkenning van het handvest

4.2.1. Het Comité en het Parlement hebben de Commissie gevraagd om de Raad ter goedkeuring maatregelen voor te leggen waarmee het handvest een juridische waarde wordt gegeven. De argumenten hiervoor zijn al dikwijls herhaald. Het Comité is zeer ontevreden en teleurgesteld over het getreuzel van de Commissie, wat het als onterecht beschouwt. Het is daarentegen ingenomen met de besluiten van de Raad Concurrentievermogen van 3 maart 2003 en van de diezelfde maand gehouden Voorjaarstop, om de maatregelen van de lidstaten voor de uitvoering van het handvest kracht bij te zetten. Het concept van het handvest is afkomstig uit het proces van Lissabon, waarvan het een van de pijlers vormt en waarvan de doeltreffende toepassing, op alle niveaus, een essentiële voorwaarde is voor het welslagen ervan. In dit verband vraagt het Comité:

- aan de Conventie: om in het hoofdstuk van het grondwetsverdrag over industrie expliciet te verwijzen naar de aanbevelingen van het Europees handvest van kleine ondernemingen;

- aan de Raad: om de besluiten van de Raad Concurrentievermogen van 3 maart jl. aan te vullen met een besluit waarin de Commissie drie verzoeken wordt gedaan, namelijk:

- om in alle communautaire programma's te verwijzen naar het handvest en melding te maken van kleine en micro-ondernemingen, en specifieke maatregelen voor hen op te nemen;

- om, voorafgaand aan de goedkeuring van ieder communautair besluit, de specifieke impact op kleine en micro-ondernemingen te analyseren;

- om de Europese organisaties van kleine ondernemers te betrekken bij de voorbereiding van de communautaire besluitvorming, voorzover deze op hen betrekking heeft.

4.3. Stand van zaken bij de tenuitvoerlegging van de voorstellen van het EESC en het EP

4.3.1. Het EESC(25) en het EP(26) hebben lijsten vastgesteld met communautaire maatregelen die in het kader van de tien richtsnoeren van het handvest zouden moeten worden genomen. De vertegenwoordigers van de organisaties van kleine ondernemingen hebben bovendien zeer concrete voorstellen gedaan tijdens de door de Commissie georganiseerde seminars, en de UEAPME heeft in juli 2002 een lijst met 55 acties gepresenteerd, op voorstel van de twee Franse organisaties van ambachten. Het Comité betreurt het dat de Commissie hierover niets zegt in haar verslag over de uitvoering van het handvest. Wel stelt het met tevredenheid vast dat, volgens de door de ondernemersorganisaties verstrekte informatie, verschillende van de gevraagde acties met groot succes zijn voltooid, met name op het gebied van normalisatie, ondersteunende diensten voor bedrijven, toegang tot krediet met MKB-garantie, milieu, enz.

4.3.1.1. Het Comité nodigt de betreffende DG's van de Commissie uit hun inspanningen te verdubbelen en contact te zoeken met de organisaties van kleine ondernemingen, om de tenuitvoerlegging van de acties te verbeteren.

4.3.2. In het kader van de EU-begroting voor 2003 heeft het EP op 19 december 2002, op initiatief van de leden van zijn begrotingscommissie, vijf amendementen ingediend waarin werd gevraagd dat in verschillende begrotingslijnen voorrang zou worden gegeven aan de tenuitvoerlegging van het handvest en aan specifieke maatregelen voor kleine, micro-, en ambachtsbedrijven.

4.3.2.1. Het Comité prijst dit besluit van het EP, dat grote politieke gevolgen heeft. De Franse ambachtsorganisaties en de UEAPME hebben de Commissie plannen gepresenteerd voor praktische maatregelen. Deze zijn opgenomen in de bijlage, met een verwijzing naar de tien aanbevelingen van het handvest. Het Comité stemt in met deze plannen, die rechtstreeks beantwoorden aan de actielijnen die het zelf had goedgekeurd in zijn advies van november 2001 over de uitvoering van het handvest. Het dringt er bij de Commissie op aan deze in hun totaliteit op te nemen in het werkprogramma voor 2003, en verzoekt het Parlement alle middelen te gebruiken die hem ter beschikking staan om ervoor te zorgen dat deze plannen ook daadwerkelijk uitgevoerd worden.

4.3.3. Met betrekking tot de actieprioriteiten voor 2004 verzoekt het Comité het Parlement om in het VOB 2004 meer middelen uit te trekken voor maatregelen ter uitvoering van de prioriteiten van het handvest. Het herhaalt zijn uitnodiging tot de Commissie om het overleg hierover met de ondernemersorganisaties op te voeren.

5. Europese programma's en beleid beter toespitsen op de behoeften van het MKB, overeenkomstig het Europees handvest voor kleine ondernemingen

5.1. De hierboven genoemde problemen kunnen gedeeltelijk worden opgelost m.b.v. de communautaire programma's, die moeten zijn gericht op de specifieke problemen van kleine ondernemingen, als dat nog niet het geval is; als dat wel al zo is moeten zij deze meer prioriteit geven, door een "nieuwe generatie" programma's te ontwikkelen ten behoeve van kleine ondernemingen en ambachtsbedrijven, die steunen op het multiplicatoreffect van bedrijfsorganisaties. Voor dat doel zullen hieronder enkele actielijnen worden uiteengezet waarop de communautaire initiatieven en programma's moet worden gefocust. Deze actielijnen kunnen op verschillende wijzen bijdragen tot verbetering van het economische klimaat waarin zowel nieuwe als bestaande kleine ondernemingen moeten opereren. Bovendien zullen deze actielijnen, op grond van het subsidiariteitsbeginsel, de Europese Unie helpen projecten te beheren en financieren via gemeenschappelijke acties, die de ontwikkeling van hele sectoren ten goede kunnen komen.

5.2. De actielijnen in deze tekst volgen de opzet van het reeds meerdere malen genoemde "Handvest".

5.3. Actielijn 1 - "Onderwijs en opleiding in ondernemerschap" en Actielijn 4 - "Beschikbaarheid van vaardigheden"

5.3.1. Verspreiding en versterking van onderwijs- en opleidingsprogramma's in kleine ondernemingen - met de betrokkenheid van ambachts- en MKB-organisaties - via een soort Erasmus-programma voor trainees, een Leonardo-programma om ervaringen met het ondernemerschap op te doen en een Socrates-programma om de ondernemerscultuur te promoten m.b.v. leerplannen in scholen. Oprichting van universitaire leerstoelen voor pedagogie en economie bevorderen die zijn gericht op het "doen" en die het eigen initiatief stimuleren.

5.3.2. Verder moeten de overheid en de instanties die ondersteunende diensten verlenen aan het MKB worden opgeleid en getraind om dit ondernemerschap op zijn juiste waarde in te schatten.

5.4. Actielijn 2 - "Goedkopere en snellere start" en Actielijn 5 - "Betere on-linetoegang"

5.4.1. De governance-instrumenten zouden de ontwikkeling van kleine ondernemingen vanaf hun oprichting moeten steunen, door on-line registratie mogelijk te maken en een "One-stop-shop" op te richten, waarmee aansluiting kan worden gezocht bij een Europees netwerk. Daarvoor is het zaak de uitwisseling van ervaringen tussen overheidsambtenaren en kleine ondernemers (eventueel via hun organisaties) te bevorderen. In dat verband zou DG Ondernemingen een onderzoek kunnen opzetten, uit te voeren door de bevoegde instanties van de lidstaten, om tot gemeenschappelijke oplossingen en instrumenten te komen.

5.5. Actielijn 3 - "Betere wet- en regelgeving" en Actielijn 7 - "Belastingen en financiën"

5.5.1. Het Europese faillissementsrecht moet worden herzien, en er moet worden opgetreden tegen lidstaten die de richtlijn over de onherroepelijkheid van betalingen(27) nog niet hebben omgezet in nationaal recht, omdat kleine en micro-ondernemingen hierdoor op hoge kosten worden gejaagd. Bovendien moet het wetgevingsproces inzake het successierecht voor ondernemingen worden versneld, omdat nu nog zeer veel ondernemingen worden stopgezet na het overlijden of de "pensionering" van de eigenaar.

5.5.2. Zo zouden voor bedrijven beneden een bepaalde omzetdrempel (nog vast te stellen) de administratieve en fiscale verplichtingen moeten worden verlicht (bijvoorbeeld door één formulier en één procedure voor de oprichting van kleine en micro-ondernemingen in te voeren).

5.5.3. Voor nieuwe micro-ondernemingen in de productie-, handels- en dienstensector zou een systeem van sterk vereenvoudigde vergunningen moeten worden ingevoerd en een forfaitaire belasting worden toegepast tijdens de oprichtings- en startfase.

5.5.4. In dit verband is het noodzakelijk het stelsel van indirecte belastingen te herzien, mede in het licht van de nieuwe mogelijkheden op ICT-gebied, bijvoorbeeld elektronische betalingen.

5.5.5. Risicokapitaal in de traditionele zin van het woord is slechts aanwezig in 5 à 6 % van de micro- en kleine ondernemingen (waarvan Europa er respectievelijk 19 miljoen en 1,1 miljoen telt), die grotendeels (90 %) bestaan uit eenmansbedrijven of personenvennootschappen. Er moeten dus nieuwe vormen van venture capital worden uitgewerkt, die ook zijn bedoeld voor personenvennootschappen, omdat het gebruik hiervan anders te verwaarlozen is, waardoor micro- en kleine ondernemingen worden belet in hun financiële groei.

5.6. Actielijn 6 - "Meer profijt trekken van de interne markt"

5.6.1. Tien jaar na de voltooiing van de interne markt blijven de resultaten nog achter bij de verwachtingen, en ontbreekt structurele en analytische informatie over de eventuele voordelen die de interne markt het MKB en het ambacht heeft opgeleverd. Vooral op het stuk van de dienstverlening, de erkenning van diploma's en beroepskwalificaties, grensoverschrijdende betalingen, financiële markten en verzekeringen zijn de resultaten zwak te noemen. Hetzelfde geldt voor producten uit derde landen, die wegens gebrek aan regelgeving de goede werking van de markt verstoren en nieuwe, illegale ondernemingsvormen in de hand werken. Dit alles is een zware last voor de economische en productie-activiteiten van kleine en micro-ondernemingen.

5.6.2. Een ander aspect dat aandacht verdient is de grensoverschrijdende geschillenbeslechting tussen ondernemingen uit verschillende lidstaten. De zogenaamde "nieuwe perifere gebieden van het Europa na de uitbreiding" moeten worden geholpen met gerichte programma's en een grotere verbondenheid met MKB's van eilanden en grensgebieden. Daarnaast moeten acties worden ontwikkeld t.b.v. de oprichting van bedrijvennetwerken tussen MKB's en districten, om de concurrentie op de wereldmarkt te bevorderen.

5.6.3. Het statuut van de Europese coöperatieve vennootschap is een bijzonder geschikt instrument voor de oprichting van een dergelijk netwerk. Hiermee kunnen MKB's grensoverschrijdende of Europese verbanden aangaan, met als doel gezamenlijke activiteiten te ontwikkelen. Het is m.a.w. zeer belangrijk dat de lidstaten zo snel mogelijk de nodige maatregelen nemen voor de toepassing van dit statuut.

5.6.4. Zoals het in een eerder initiatiefadvies(28) heeft aangekondigd zal het Comité de Commissie verzoeken een voorstel te presenteren inzake de Europese vennootschap voor het MKB. Het tempo van de reeds opgestarte processen dient bovendien te worden verhoogd, zoals de goedkeuring van de vereenvoudigde jaarrekening en boekhouding en de herziening en vereenvoudiging van de "de minimis"-regeling.

5.6.5. Er moeten meer financiële middelen worden uitgetrokken voor initiatieven t.b.v. kleine ondernemingen in de "nieuwe perifere gebieden" en minder ontwikkelde regio's.

5.7. Actielijn 8 - "De technologische capaciteit van kleine ondernemingen versterken" en Actielijn 9 - "Succesvolle modellen voor elektronische handel en eersteklasondersteuning van kleine topondernemingen"

5.7.1. De Europese normalisatie moet zoveel mogelijk op vrijwillige grondslag gebeuren, om de "drempel" voor kleine ondernemingen weg te nemen en de kosten, die momenteel zijn berekend op grote ondernemingen, te verlagen. Met andere woorden:

a) de certifiëring door de bevoegde instellingen (CEN, Cenelex en ETSI) en bedrijfsorganisaties op vrijwillige grondslag (zoals Normapme) dient te worden uitgebreid;

b) de vertegenwoordiging van kleine en micro-ondernemingen via de brancheorganisaties moet worden gestimuleerd.

5.7.2. Kleine ondernemingen moeten worden geholpen te innoveren. Hierbij dient bijzondere aandacht uit te gaan naar sectoren die het meest "gevoelig" zijn voor de concurrentie van nieuwe industrielanden, zoals de textielsector. Dit kan worden bereikt door bijvoorbeeld te zorgen voor de traceerbaarheid van het product, de invoering van een industrieel kwaliteitsmerk, een grotere toegankelijkheid van het zesde kaderprogramma voor O& TO voor kleine ondernemingen, en door de kennis over en toegankelijkheid van milieuprogramma's als EMAS, ISO en LIFE te vergroten.

5.7.3. De toegang van kleine ondernemingen in achtergestelde gebieden (zoals perifere, plattelands- en grensoverschrijdende gebieden) tot de dienstverlening via de nieuwe informatietechnologieën moet worden ontwikkeld en uitgebreid, door specifieke ondersteunende programma's op te zetten die tevens vormen van publiek-private samenwerking mogelijk maken.

5.8. Actielijn 10 - "Sterkere en doeltreffende behartiging van de belangen van het kleinbedrijf op het niveau van de Unie en op nationaal niveau"

5.8.1. De groei en versterking van kleine en micro-ondernemingen wordt bevorderd door een betere participatie aan de sociale dialoog tussen hun organisaties, op alle niveaus. De uitbreiding van het toepassingsgebied waarop de sociale dialoog tegenwoordig betrekking heeft (economie, sociale zaken en werkgelegenheid) betekent dat de organisaties van kleine en micro-ondernemingen als sociale partners volledig moeten worden betrokken bij alle activiteiten in het kader van het tripartiete overleg met de Unie, en als paritaire partners worden erkend, die rechtstreeks aanwezig zijn bij alle activiteiten van de Europese en nationale sociale dialoog, gezien de vruchten die deze benadering afwerpt op het niveau van de macro-economische ontwikkeling.

5.8.2. Een ander belangrijk element is dat het MKB een stem heeft in nationale en Europese organisaties die zijn belast met het geven van adviezen en/of het uitstippelen van een ontwikkelingsbeleid voor het bedrijfsleven. De doelstelling "eerst aan de kleintjes denken" kan met name worden verwezenlijkt door gebruik te maken van de ervaringen van degenen voor wie de steun uiteindelijk is bedoeld, d.w.z. een ieder die - met verschillende functies - een rol speelt binnen kleine en micro-ondernemingen.

Brussel, 18 juni 2003.

De voorzitter

van het Europees Economisch en Sociaal Comité

R. Briesch

(1) Het Handvest van het kleinbedrijf is goedgekeurd op 19-20.6.2000.

(2) COM(2001) 122 def. van 7.3.2001; COM(2002) 68 def. van 6.2.2002; COM(2003) 21 def. van 21.3.2003.

(3) De Europese Commissie - DG XXIII heeft het Istituto Guglielmo Tagliacarne uit Rome in 2001 opdracht gegeven een methodologisch onderzoek te doen naar de statistische meting van ambachtelijke bedrijven in de EU.

(4) COM(2003) 27 def. van 21.1.2003.

(5) Zie in dit verband de stukken van het eerste (1994) en tweede (1996) seminar over de statististische meting van ambachtelijke ondernemingen in Europa, georganiseerd door het Istituto Guglielmo Tagliacarne te Rome, onder auspiciën van de Europese Commissie - DG ondernemingen (voorheen DG XXIII).

(6) PB L 107 van 30.4.1996.

(7) PB L 124 van 20.5.2003.

(8) Initiatiefadvies van het EESC over "Ambacht en MKB" - PB C 332 van 16.12.1992.

In het advies van Schleyer werden de volgende criteria beschreven:

- een nauw verband tussen eigendom en leiding van de onderneming;

- een grote inzet van menselijk kapitaal, geassocieerd aan het gebruik van de modernste productie- en beheerstechnieken;

- behendigheid en kennis van de ondernemer houden verband met de activiteiten van de onderneming en het productieproces;

- rechtstreekse participatie van de ondernemer aan de organisatie van het productieproces, waarover hij het laatste woord heeft.

(9) EESC-advies over "MKB en ambacht in Europa" - PB C 158 van 26.5.1997.

(10) EESC-advies over "MKB en ambacht in Europa" - PB C 221 van 7.8.2001.

(11) In de particuliere, niet-landbouwsector.

(12) Ter aanvulling van de statistische informatie in dit document kan worden gewezen op een recente IPSOS-studie (maart 2003), uitgevoerd op verzoek van de CGPME, over het ondernemerschap in Frankrijk, waaruit bleek dat:

- 55 % van de Fransen overwegend positief aankijkt tegen het ondernemerschap, terwijl MKB's met minder dan 250 werknemers de sympathie krijgen van 73 % van de Fransen;

- het verschil in imago naar gelang de omvang van de ondernemingen gaat tevens op voor het niveau van leidinggevenden: directeurs van MKB's genieten de steun van 88 % van de ondervraagden;

- 66 % van de Fransen is van mening dat het MKB banen creëert;

- 62 % van de Fransen is van mening dat het MKB de ontplooing van werknemers bevordert en hen toegang biedt tot een beter opleidingsniveau.

(13) PB C 48 van 21.2.2002.

(14) Het EP-verslag van rapporteur Vlasto.

(15) Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan de methodologie die op verzoek van DG Ondernemingen is uitgewerkt door het Istituto Guglielmo Tagliacarne te Rome, voor de kwantificering van ambachtelijke ondernemingen in Europa, op grond van reeds beschikbare nationale statistieken m.b.t. ondernemingen, die reeds in het bezit zijn van Eurostat.

(16) Zie art. 45 van de begrotingswet van Italië voor 2003.

(17) Censis, Gli Italiani al lavoro: un'impresa individuale, I quaderni di impresa artigiana, nr. 51, mei 2002.

(18) De cijfers in deze paragraaf zijn afkomstig uit verschillende bronnen, waaronder de Confartigianato en het instituut Guglielmo Tagliacarne.

(19) Academie van Avignon, "Le travail non déclaré: constatations et arguments en faveur d'une nouvelle politique au niveau européen", Brussel, 2002.

(20) Zie: EU Commissie (2001), "Undeclared labour in Europe. Towards an integrated approach of combating undeclared labour".

(21) De financiële behoefte hangt af van een aantal zaken, zoals een toename van de activiteiten (financiering van de cash flow, dekking van vaste activa) of een vermindering van de schuld.

(22) De voornaamste bankproducten die hiervoor in aanmerking komen zijn: bankovereenkomsten (kredietfaciliteit, discontokrediet, voorschot op effecten, stand by-financieringen, evergreen financiering, enz.); en para-bankproducten zoals factoring, uitgifte van waardepapieren en financiële wissels.

(23) In dit verband kunnen bankovereenkomsten (bijvoorbeeld hypotheken), para-bankproducten (zoals leasing) en uitgifte van obligaties worden genoemd.

(24) Zie in dit verband: Europese Commissie, DG Ondernemingen, Support services for micro, small and sole proprietor businesses, Wenen, 2002.

(25) PB C 158 van 26.5.1997 en PB C 48 van 21.2.2002.

(26) Zie het verslag van rapporteur Vlasto.

(27) Richtlijn 98/26/EG, PB L 166 van 11.6.1998, advies EESC in PB C 56 van 21.2.1997.

(28) "Een Europees statuut voor mkb's" in PB C 125 van 27.5.2002.

BIJLAGE

bij het advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité

De volgende wijzigingsvoorstellen, die ten minste op een kwart van de uitgebrachte stemmen konden rekenen, zijn tijdens de discussie verworpen:

Paragraaf 3.3.6, derde gedachtestreepje

Aan het eind van de laatste zin de volgende tekst toe te voegen:

"heeft de groei van de informele economie bevorderd, in zoverre dat sommige ondernemers de regels naleven, en andere niet;"

Uitslag van de stemming

Vóór: 39, tegen: 52, onthoudingen: 11.

Paragraaf 3.3.6, derde gedachtestreepje

Laatste zin te schrappen.

Motivering

Er is geen sprake van een "overdaad aan regels". Als men dat beweert, dan dient men aan te geven welke regels onnodig zijn. Werktijdverkorting of deeltijdwerk kan net zo goed een wens zijn van de werknemers als een idee van de werkgevers. Bijvoorbeeld de 35-urige werkweek in Frankrijk. Als dat in sommige gevallen zou leiden tot meer zwartwerk, dan moet dat op een andere manier worden opgelost dan door wijziging van bijvoorbeeld de regelingen voor deeltijdwerk.

Uitslag van de stemming

Vóór: 45, tegen: 54, onthoudingen: 7.

Paragraaf 3.3.6, vijfde gedachtestreepje

Aan het eind van de laatste zin de volgende tekst toe te voegen:

"... groei van de informele economie, met als gevolg dat de individuele (arbeids)rechten worden aangetast en dat opgebouwde pensioenrechten op het spel worden gezet, terwijl de winst van ondernemingen en de oneerlijke concurrentie alleen maar toenemen"

Uitslag van de stemming

Vóór: 45, tegen: 55, onthoudingen: 13.

Onderstaande tekst is aangepast n.a.v. een ingediend wijzigingsvoorstel, maar kon op ten minste een kwart van de uitgebrachte stemmen rekenen:

Paragraaf 3.3.6, vijfde gedachtestreepje

"Ongeschikte arbeidsmarktwetgeving. De binnen de bestaande wetgeving slechts beperkte erkenning van nieuwe soorten werk (bijvoorbeeld andere dan standaardarbeidstijden, deeltijdwerk, interimwerk of tijdelijke arbeidsovereenkomsten) kan de mensen ook ertoe aanzetten zwart te gaan werken en zorgt dus voor een groei van de informele economie."

Uitslag van de stemming

Vóór: 45, tegen: 51, onthoudingen: 15.