Advies van het Europees Comité van de Regio’s over gendergelijkheid en klimaatverandering: naar integratie van het genderperspectief in de Europese Green Deal

(2022/C 270/05)

Rapporteur: Kata TÜTTŐ (HU/PSE), lid van de gemeenteraad van Boedapest (Hongarije)

BELEIDSAANBEVELINGEN

HET EUROPEES COMITÉ VAN DE REGIO’S

1. bekrachtigt dat gendergelijkheid een Europese kernwaarde is, alsook een fundamenteel beginsel van de Europese Unie dat in de Verdragen is vastgelegd en in artikel 23 van het Handvest van de grondrechten van de EU is erkend. Artikel 8 van het VWEU bepaalt dat de Unie er bij elk optreden naar moet streven de ongelijkheden tussen vrouwen en mannen op te heffen en de gelijkheid van vrouwen en mannen te bevorderen.

2. Gendergelijkheid, veilige en flexibele werkgelegenheid en evenwicht tussen werk en privéleven zijn bekrachtigd in de beginselen 2, 5 en 9 van de Europese pijler van sociale rechten , die op 17 november 2017 door het Europees Parlement, de Raad en de Commissie werd afgekondigd.

3. Het Europees Comité van de Regio’s (CvdR) erkent dat het beleid inzake klimaatverandering genderspecifieke gevolgen heeft en dat gendergelijkheid en de empowerment van vrouwen moeten worden bevorderd met het oog op de effectiviteit van klimaatactie ( 1 ) . Het benadrukt dat het in dit licht van fundamenteel belang is dat vrouwen worden betrokken bij de uitwerking van strategieën en acties om te reageren op crises, ter bevordering van een democratischer en inclusiever Europa.

Een gendergerichte benadering van klimaatverandering

4. De gevaren in verband met de klimaatverandering, de opwarming van de aarde, het verlies aan biodiversiteit en de aantasting van het milieu hebben grotere gevolgen voor de armste en meest kwetsbare bevolkingsgroepen in de landen van het Mondiale Zuiden en in de EU. Klimaatverandering brengt meervoudige risico’s met zich mee die reeds lang bestaande sociaal-economische ongelijkheden en bestaande onevenwichtigheden, zoals die welke verband houden met het ontbreken van gendergelijkheid, verergeren. Het CvdR wijst er dan ook op dat klimaatbeleid en klimaatmaatregelen waarbij genderanalyses en het genderperspectief worden veronachtzaamd, de sociale ongelijkheden waarschijnlijk zullen doen toenemen.

5. Vrouwen en meisjes wereldwijd zijn kwetsbaarder voor de gevolgen van klimaatverandering en de aantasting van de natuurlijke omgeving, maar kunnen als krachtige actoren tegelijkertijd een sleutelrol spelen op de weg naar klimaatneutraliteit en bij de aanpassing aan de gevolgen van de klimaatverandering. Het CvdR wijst erop dat mannen en vrouwen, vanwege hun specifieke ervaringen en perspectieven, elkaar vaak kunnen aanvullen als het gaat om innovatief denken en creatieve ideeën, en dat de verwerking van genderanalyses in het klimaatbeleid en de erkenning van de verschillende genderidentiteiten een ruimere toepassing daarvan in de gehele samenleving mogelijk maakt. In dit verband onderschrijft het CvdR de gezamenlijke verklaring die de Schotse regering en UN Women tijdens de COP26 hebben gepubliceerd en waarin ertoe wordt opgeroepen om de rol van vrouwen en meisjes bij de aanpak van de klimaatverandering te bevorderen ( 2 )

6. Vrouwen zouden meer invloed moeten krijgen op het vlak van klimaatverandering; dit zou moeten gebeuren door hen beter voor te lichten over en bewuster te maken van klimaatgerelateerde technologieën, maatregelen en acties en door hun rol in de besluitvorming op dit gebied te bevorderen.

7. Er bestaan belangrijke verbanden tussen gender, klimaatverandering en andere milieu-uitdagingen. Vrouwen en mannen worden wellicht anders getroffen door de gevolgen van klimaatverandering, afhankelijk van hun specifieke leefomstandigheden en verschillende vermogens op individueel niveau om de gevolgen van klimaatverandering te beperken en zich eraan aan te passen, hebben een verschillende perceptie en houding ten aanzien van de mogelijkheden om de gevolgen van klimaatverandering te beperken, en worden op verschillende wijze getroffen door de sociaal-economische gevolgen van het klimaatbeleid. Het CvdR is van mening dat vrouwen en meisjes als katalysator van gedragsverandering kunnen fungeren.

Integratie van het genderperspectief

8. Gendermainstreaming, wat hier betekent dat er bij de voorbereiding, het ontwerp, de uitvoering, de monitoring en de evaluatie van beleidsmaatregelen, wetgevingsmaatregelen en uitgavenprogramma’s een genderperspectief wordt geïntegreerd, is een waardevol instrument om tot gendergelijkheid te komen. Het CvdR betreurt het dat er geen gebruik van wordt gemaakt.

9. In de strategie voor gendergelijkheid 2020-2025 ( 3 ) wordt erkend dat beleidsmaatregelen en programma’s in het kader van de Europese Green Deal (EGD) een andere impact kunnen hebben op vrouwen dan op mannen, maar er wordt niet expliciet aangekondigd dat het genderperspectief in alle belangrijke initiatieven van de Commissie wordt geïntegreerd ( 4 ) . Het CvdR verwijst naar de resolutie van het Europees Parlement over de EGD, waarin wordt gewezen op “de noodzaak van een genderperspectief op de acties en doelstellingen in het kader van de Green Deal, met inbegrip van gendermainstreaming en genderresponsieve acties” ( 5 )

10. Gendereffectbeoordelingen vormen een essentieel onderdeel van het EU-instrumentarium voor gendermainstreaming, maar zijn nog onvolledig ontwikkeld, omdat de verzameling en het gebruik van naar sekse uitgesplitste en intersectionele gegevens, statistieken en informatie maar al te vaak achterwege blijven. Het CvdR verzoekt de Commissie de EIGE-handleiding voor gendereffectbeoordeling ( 6 ) toe te passen en vindt dat de gegevens die in de EU-lidstaten worden verzameld, bredere genderindicatoren moeten bevatten. Daarbij mogen de administratieve lasten voor lokale en regionale overheden niet toenemen.

11. Het CvdR is verheugd over de oprichting van een taskforce Gelijkheid ( 7 ) die moet zorgen voor de mainstreaming van gelijkheid, met inbegrip van gendergelijkheid en genderdiversiteit, in alle beleidsmaatregelen van de EU, vanaf het ontwerp tot de uitvoering ervan. Het dringt er bij de EU op aan de uitwisseling van beste praktijken onder nationale, regionale en lokale overheden te faciliteren, waarbij een top-downaanpak moet worden voorkomen.

12. Een andere belangrijke factor voor een genderbewuster en efficiënter klimaatveranderingsbeleid en dito programma’s is de mate waarin vrouwen aan de besluitvorming over klimaatverandering deelnemen. Het CvdR pleit voor het stimuleren van de participatie van vrouwen in acties op alle bestuursniveaus bij de EU-instellingen, overheidsorganen en openbare instanties. Het verzoekt de Raad de richtlijn vrouwelijke bestuurders ( 8 ) te deblokkeren.

13. Het herstel van de pandemie is een kans om een nieuw normaal tot stand te brengen en middelen te herbestemmen in de richting van een klimaatneutrale en genderevenwichtige samenleving. Volgens het CvdR zou het goed zijn om bij de uitvoering van de herstel- en veerkrachtplannen meer gebruik te maken van gendermainstreamingsinstrumenten. Deze plannen moeten immers niet alleen de basis vormen voor het economisch herstel, maar ook voor een duurzame, rechtvaardige en gelijkwaardige samenleving.

14. Het CvdR roept op tot meer onderzoek om de belemmeringen voor deelname aan de besluitvorming in kaart te brengen en na te gaan hoe genderstereotypen van invloed zijn op de consumptiepatronen en de levensstijl van mensen. Het pleit voor het gebruik van modellen zoals Gamma (Gender Assessment Method for Mitigation and Adaptation) teneinde betere gegevens te verkrijgen.

15. Het CvdR is van mening dat met een genderbewuste aanpak beter kan worden ingespeeld op de behoeften en mogelijkheden van alle burgers. Lokale en regionale overheden zijn het best in staat om sociale kwesties te verwerken in klimaatacties, aangezien zij het bestuursniveau zijn dat het dichtst bij de burger staat en omdat ze een sleutelrol spelen bij de uitvoering van de wetgeving. Het CvdR benadrukt dat de participatie van vrouwen bevorderd moet worden op alle institutionele niveaus, om te beginnen op EU-niveau.

16. Deze genderspecifieke benadering van klimaatacties en -beleid moet in het Europees klimaatpact tot uitdrukking komen door daarin specifieke outreachactiviteiten op te nemen die gericht zijn op bewustmaking, onderwijs en het delen van kennis over genderperspectieven.

17. Het CvdR benadrukt het belang van partijoverstijgende samenwerking tussen gender- en milieugerelateerde ngo’s en maatschappelijke organisaties, en van het opzetten van gemeenschappelijke bewustmakingscampagnes en opleidingsprogramma’s.

Groene banen

18. Het is een goede zaak dat een groen, digitaal en inclusief herstel kansen zal bieden om nieuwe banen te creëren en om langdurig werkloze vrouwen een plaats te geven in de digitale economie. De weg die wordt ingeslagen naar een duurzame en koolstofarme economie zal het mogelijk maken een genderperspectief te hanteren om te voorkomen dat bestaande ongelijkheden blijven voortbestaan.

19. Het CvdR wijst erop dat de bijdrage van vrouwen aan groene economische activiteiten essentieel is om tot een billijke duurzame ontwikkeling te komen en dat deze bijdrage gezien en gewaardeerd moet worden. Vrouwen en meisjes kunnen ook van de kansen op het gebied van groen ondernemerschap profiteren en groene werkgevers worden in plaats van werknemers, maar dit mag niet leiden tot onzekere arbeidsplaatsen voor loontrekkenden die ertoe aangezet worden om als zelfstandige te werken.

20. Het CvdR erkent dat technologie een belangrijkere rol zal gaan spelen in ieders leven en dat het van cruciaal belang is dat de technologiesector een afspiegeling vormt van de samenleving die hij bedient. Het pleit voor het opzetten en bekostigen van digitale en technologische opleidingsprogramma’s die speciaal zijn bestemd voor vrouwen en meisjes. Dit biedt een uitgelezen kans om de innovatie met betrekking tot de klimaat- en energietransitie te bespoedigen door de genderquota in deze sectoren te versterken en gelijke toegang tot beroepsmogelijkheden te waarborgen ( 9 )

21. Het CvdR verzoekt de Commissie en de lidstaten gendergelijkheid als belangrijk element in de digitale transitie te integreren door het genderperspectief mee te nemen bij de ontwikkeling van beleid op het gebied van digitaal onderwijs, door mentorregelingen met vrouwelijke rolmodellen in ICT te bevorderen, door bewuste en onbewuste genderdiscriminatie uit algoritmen te verwijderen, door cybergeweld te voorkomen, door gebruik te maken van de maatregelen en programma’s van Erasmus+, door het concept van een leven lang leren in het volwassenenonderwijs te stimuleren, met name in afgelegen gebieden, en door digitale uitsluiting te voorkomen.

22. Naar het oordeel van het CvdR kan telewerken tot een beter evenwicht tussen werk en privéleven leiden, met name voor vrouwen, mits gezinnen tijdens alle werkuren toegang hebben tot betaalbare kinderopvang van goede kwaliteit, inclusief opvangmogelijkheden voor oudere kinderen, en in het bijzonder rekening wordt gehouden met het feit dat vrouwen vaker het slachtoffer worden van huiselijk geweld ( 10 ) . Het is van belang om tegen een betaalbare prijs te kunnen beschikken over de nieuwste technologische hardware en snel internet voor telewerken, alsmede om het WiFi4EU-programma voor afgelegen gebieden uit te breiden. Er zou snel werk moeten worden gemaakt van een ambitieuze uitvoering van de richtlijn betreffende het evenwicht tussen werk en privéleven van 2019.

Duurzaam openbaar vervoer en duurzame mobiliteit

23. Bij het ontwerp en de planning van vervoerssystemen in steden moet meer rekening worden gehouden met de verschillen tussen mannen en vrouwen, aangezien vrouwen vaker gebruikmaken van het openbaar vervoer. Veiligheid en het gevoel van veiligheid zijn belangrijke verbeterpunten. Bij de beoordeling van mobiliteitspatronen (met inbegrip van dienstregelingen) en besluiten over de bruikbaarheid van routes moet rekening worden gehouden met de verschillende gebruikskenmerken naar sekse (meer woon-werkverkeer voor mannen en kortere trajecten met meerdere haltes voor vrouwen), alsmede met de rolverdeling op de arbeidsmarkt en in de zorgsector. De capaciteit, betrouwbaarheid en flexibiliteit van openbaarvervoersdiensten buiten de piekuren moeten beter worden afgestemd op de mobiliteitspatronen van alle mensen, ongeacht gender en leeftijd. Bij dit alles dient in het oog te worden gehouden dat elke gemeente, regio en staat haar openbaarvervoersdiensten moet organiseren op basis van de verschillende behoeften en omstandigheden in stedelijke en landelijke omgevingen.

24. Het CvdR is van mening dat eenvoudige, kosteneffectieve en gemakkelijk navolgbare initiatieven, zoals nachtbussen op verzoek laten stoppen of fietspaden en voetpaden aanleggen die goed verlicht en volledig gescheiden zijn van het verkeer, kunnen bijdragen tot duurzamere, veilige en inclusieve mobiliteit.

25. Initiatieven als “Women in Transport — EU Platform for change” kunnen de werkgelegenheid voor vrouwen in de vervoersector helpen versterken en kunnen een goed forum bieden om beste praktijken uit te wisselen. Het CvdR roept op tot een follow-up door de diversiteitsambassadeurs in de vervoerssector.

26. De Commissie moet plannen hoe steden met afgelegen gebieden kunnen worden verbonden, hoe voor toegankelijkheid en connectiviteit kan worden gezorgd en hoe meer gebruik kan worden gemaakt van schone voertuigen, treinen en hybride elektrische bussen voor langere afstanden Het CvdR gelooft in digitale oplossingen voor het betalen van trajecten via verschillende apps, en erkent de bijdrage van de nieuwe stedelijke agenda voor de EU.

Energiearmoede

27. Het CvdR vindt het zeer zorgwekkend dat de elektriciteits- en gasprijzen in alle lidstaten de pan uit rijzen en de hoogste niveaus in decennia hebben bereikt, waardoor veel vrouwen en mannen in energie- en mobiliteitsarmoede terechtkomen. Het dringt er bij de EU op aan om tegenmaatregelen voor de lange termijn te nemen en ook de redenen voor de stijging van de energieprijzen te onderzoeken.

28. Vrouwen worden door energiearmoede onevenredig zwaar getroffen als gevolg van structurele ongelijkheden in de inkomensverdeling, hun sociaal-economische status en de genderkloof op het gebied van zorg.

29. Het Europees Parlement heeft de EU in een resolutie ( 11 ) verzocht om in al haar energiebeleidsmaatregelen en -programma’s een genderdimensie op te nemen, met speciale aandacht voor vrouwen en meisjes die te maken hebben met armoede, sociale uitsluiting en marginalisering.

30. Het CvdR moedigt de advieshub energiearmoede van de EU aan om een genderperspectief toe te passen op zijn indicatoren en bij het gebruiken en verzamelen van gegevens.

31. Het CvdR wijst er nog eens op dat energiearmoede een grote maatschappelijke uitdaging met sociale, economische en milieugevolgen vormt, die zeer dringend op alle bestuursniveaus moet worden aangepakt. In de strijd tegen energiearmoede moeten dan ook diverse beleidsinstrumenten worden ingezet, waarbij rekening moet worden gehouden met aspecten op zowel het vlak van energie-efficiëntie als sociale bescherming.

32. Het CvdR heeft lof voor initiatieven zoals het “EU-platform voor verandering” en de “Women in Energy”-prijs als middel om gendergelijkheid te bevorderen. Verheugend is ook het voorstel voor het sociaal klimaatfonds ter compensatie van de sociaal-economisch onevenwichtige gevolgen van de uitbreiding van het ETS naar de vervoers- en de gebouwensector, waarin erop wordt gewezen dat rekening moet worden gehouden met vrouwelijke aandachtspunten. Het CvdR benadrukt dat bij de implementatie van het sociaal klimaatfonds en het Fonds voor een rechtvaardige transitie een genderbewuste aanpak moet worden gevolgd en is verheugd over de aanstaande lancering van het Platform voor gelijke behandeling in de energiesector door het directoraat-generaal Energie van de Commissie.

Genderbudgettering

33. Genderbudgettering betekent dat het gehele begrotingsproces op basis van gendermainstreaming zijn beslag krijgt, zodat bij alle besluiten over inkomsten en uitgaven een gendergelijkheidsperspectief wordt gehanteerd.

34. Zorgwekkend vindt het CvdR de conclusies van twee recente studies die het Europees Parlement in 2015 en 2017 heeft uitgevoerd, want hierin wordt met betrekking tot de periode 2015-2017 naar voren gebracht dat genderbudgettering in de praktijk onvoldoende is toegepast en dat er geen vooruitgang op het gebied van genderbudgettering is geboekt ( 12 )

35. Het CvdR is bezorgd over het feit dat gendermainstreaming geen deel uitmaakt van de elf beoordelingscriteria van de verordening betreffende de faciliteit voor herstel en veerkracht. Meer in het algemeen is de Europese Rekenkamer ( 13 ) van mening dat het genderperspectief niet in de EU-begroting is geïntegreerd, aangezien essentiële elementen, zoals genderanalyse, gendergerelateerde doelstellingen, indicatoren en verantwoording via verslaglegging, grotendeels ontbreken.

36. Het CvdR vindt het jammer dat de recente mededeling “Strategie voor de financiering van de transitie naar een duurzame economie” ( 14 ) geen genderinvalshoek bevat, met name gezien het feit dat inclusiviteit een van de vier belangrijkste gebieden is waar aanvullende maatregelen nodig zijn wil het financiële stelsel de overgang van naar een duurzame economie ten volle ondersteunen.

37. Het CvdR verzoekt de Commissie en de Raad zich voor genderbudgettering in te zetten, ervoor te zorgen dat dit op de gehele EU-begroting wordt toegepast en dat de aanbevelingen van de Europese Rekenkamer onverkort worden geïmplementeerd, ook bij de tussentijdse evaluatie van het huidige meerjarig financieel kader (MFK) en de uitvoering van de faciliteit voor herstel en veerkracht.

38. Het CvdR heeft in zijn advies “Een Unie voor gelijkheid: strategie voor gendergelijkheid 2020-2025” ( 15 ) gepleit voor een duidelijker verband tussen de strategie en de belangrijkste beleidsprioriteiten en -strategieën van de EU, met name de overgang naar een klimaatneutrale economie. Ook wijst het op zijn advies “De genderdimensie van de structuurfondsen en het Cohesiefonds 2021-2027, met bijzondere aandacht voor de voorbereiding van de operationele programma’s” ( 16 ) , waarin wordt gesteld dat gendergelijkheid moet worden gezien als een horizontaal criterium bij de voorbereiding van de programma’s in het kader van het cohesiebeleid, een doelstelling die met de programma’s moet worden nagestreefd, en een belangrijk element dat vereist is om de doelstellingen van het cohesiebeleid inzake een duurzame en evenwichtige ontwikkeling te verwezenlijken.

Internationaal niveau

39. Het CvdR is ingenomen met het besluit van de Intergouvernementele Werkgroep inzake klimaatverandering (IPCC) om haar genderbeleid ( 17 ) en het uitvoeringsplan daarvan vast te stellen teneinde het genderperspectief in haar werkzaamheden te integreren.

40. Het CvdR is ingenomen met de vaststelling van een speciale agenda in het kader van het UNFCCC-proces — het uitgebreide Lima-werkprogramma inzake gender (Enhanced Lima Work Programme on Gender, LWPG) en het genderactieplan (GAP) — om het gebrek aan een genderspecifieke en genderbewuste uitvoering van klimaatbeleid aan te pakken en ervoor te zorgen dat de stem van vrouwen gehoord wordt in het mondiale debat en de internationale onderhandelingen over klimaatverandering. Vooral is het CvdR positief over de aanwijzing van nationale contactpunten voor gender en klimaatverandering (national gender & climate change focal points, NGCCFP) voor elke verdragspartij.

41. Het CvdR stelt vast dat de belangrijke dwarsverbanden tussen gendergerelateerde vraagstukken in de Verdragen van Rio ( 18 ) zijn erkend. Het verwijst naar de verklaring en het actieprogramma van Peking, die de meest uitvoerige leidraad en inspiratiebron vormen om gendergelijkheid te verwezenlijken. Met name wordt in aandachtsgebied K ( 19 ) van het actieprogramma van Peking gewezen op de grotere risico’s voor vrouwen en meisjes van kwetsbare ecosystemen en de aantasting van de natuur, die nog wordt verergerd door de gevolgen van de antropogene klimaatverandering.

42. Het CvdR zou graag bevestigd zien dat in de nationaal bepaalde bijdragen (NDC’s) en de regionaal en lokaal bepaalde bijdragen (RLDC’s) rekening zal worden gehouden met sociale factoren en het genderperspectief.

43. Het CvdR is ingenomen met de preambule van de Overeenkomst van Parijs, waarin wordt opgeroepen tot bevordering van gendergelijkheid en de empowerment van vrouwen om de opwarming van de aarde te helpen beperken. Het juicht het toe dat in de Overeenkomst van Parijs de noodzaak wordt erkend van een genderresponsieve benadering bij het nemen van adaptatiemaatregelen (artikel 7, lid 5) en capaciteitsopbouw (artikel 11, lid 2), maar betreurt het gebrek aan actie in dit verband en het ontbreken van een verder uitvoeringsplan.

Brussel, 27 januari 2022. De voorzitter van het Europees Comité van de Regio's Apostolos TZITZIKOSTAS

(1) Conclusies van de Raad — Voorbereidingen voor de bijeenkomsten in het kader van het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering (UNFCCC) (Glasgow, 31 oktober-12 november 2021).

(2) https://www.gov.scot/publications/glasgow-womens-leadership-statement-gender-equality-climate-change/

(3) https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:52020DC0152&from=NL

(4) In de Europese Green Deal (COM(2019) 640 final), het klimaatdoelstellingsplan 2030 (COM(2020) 562 final), het beleidskader voor klimaat en energie (COM(2014) 15 final) en het document Een schone planeet voor iedereen (COM(2018) 773 final) wordt geen gewag gemaakt van gender. In het Milieuactieprogramma (1386/2014/EU) wordt één keer melding gemaakt van zwangere vrouwen als kwetsbare groep. Dat neemt niet weg dat gendermainstreaming een Verdragsverplichting is, dat er in de gendergelijkheidsstrategie (COM(2020) 152) een kader voor gendergelijkheidsbeleid en gendermainstreaming is vastgesteld en dat de EU gebonden is aan de verwezenlijking van de SDG’s (2015) en aan het genderactieplan van het UNFCCC (2019); https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/jcms.13082

(5) PB C 270 van 7.7.2021, blz. 2.

(6) https://eige.europa.eu/gender-mainstreaming/toolkits/gender-impact-assessment/guide-gender-impact-assessment

(7) Union of equality: the first year of actions and achievements | Europese Commissie (europa.eu).

(8) Deze moet ervoor zorgen dat ten minste 40 % van de niet-uitvoerende bestuurders van ondernemingen vrouwen zijn.

(9) Geslaagde voorbeelden: het Women and Girls in STEM Forum, Girls Go Circular (eit.girlsgocircular.eu) en de oprichting van het scorebord Women in Digital als integrerend onderdeel van de index voor de digitale economie en samenleving (DESI).

(10) https://www.unwomen.org/en/news/in-focus/in-focus-gender-equality-in-covid-19-response/violence-against-women-during-covid-19

(11) PB C 76 van 28.02.2018, blz. 93

(12) https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/660058/IPOL_BRI(2020)660058_EN.pdf

(13) https://www.eca.europa.eu/Lists/ECADocuments/SR21_10/SR_Gender_mainstreaming_NL.pdf

(14) https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/HTML/?uri=CELEX:52021DC0390&qid=1635262292392&from=NL

(15) CDR 2016/2020.

(16) CDR 2503/2021.

(17) https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2020/05/IPCC_Gender_Policy_and_Implementation_Plan.pdf

(18) Met name het VN-verdrag inzake biologische diversiteit (CBD), het VN-raamverdrag inzake klimaatverandering (UNFCCC) en het VN-verdrag ter bestrijding van woestijnvorming (UNCCD).

(19) https://beijing20.unwomen.org/sites/default/files/Headquarters/Attachments/Sections/CSW/PFA_E_Final_WEB.pdf