NL    NL  COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 9.2.2004 
COM(2004) 83 definitief 
  
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE 
Verslag over de mededinging op het gebied  van de professionele dienstverlening 
 
 2    MEDEDELING VAN DE COMMISSIE 
Verslag over de mededinging op het gebied  van de professionele dienstverlening 
Inhoudstafel 
Samenvatting................................................................................................................... ........... 3 
1. Inleiding en werkingssfeer ........................................................................................... 5 2. Achtergrond................................................................................................................. .6  
2.1. Algemene context......................................................................................................... 6  
2.2. Het belang van de professionele dienst verlening voor de economie in de EU............ 7 
3. Maatregelen van de Commissie op het gebied van de concurrentie bij de 
professionele diensten .................................................................................................. 8 
4. Restrictieve regulering op het gebied van de vrije beroepen ..................................... 10 
4.1. Vaste prijzen............................................................................................................. .. 11 
4.2. Aanbevolen prijzen .................................................................................................... 13 4.3. Beperkingen op het maken van reclame .................................................................... 14 4.4. Toegangsbeperkingen en exclusieve werkzaamheden............................................... 16 4.5. Voorschriften betreffende de zakelijke structuur....................................................... 18 5. Mogelijke toepassing van de comm unautaire mededingingsregels........................... 19 
5.1. Aansprakelijkheid van de leden van de beroepsgroepen ........................................... 19 5.2. Aansprakelijkheid van de lidstaten ............................................................................ 24 6. Volgende stappen naar modernisering....................................................................... 25 6.1. Evaluatie van de bestaande re gels door de regelgevers ............................................. 25 
6.2. Rechtshandhaving binnen het Europese netwerk van mededingingsautoriteiten ...... 26 
6.3. Slotopmerkingen ........................................................................................................ 27 
 
 3    SAMENVATTING  
Vrije beroepen zijn beroepen waarvoor een speci ale opleiding in de niet-exacte of de exacte 
wetenschappen nodig is. Dit vers lag heeft betrekking op de bero epen die reeds enigszins in 
detail werden onderzocht door de Commissie,  namelijk advocaten, notarissen, accountants, 
architecten, ingenieurs en apothe kers. De sector is over het alge meen sterk gereguleerd, hetzij 
door regelgeving van de overheid, hetzij als gevolg van zelfregulering door de 
beroepsorganisaties. Dit verslag heeft voorname lijk ten doel de mening van de Commissie uit 
het oogpunt van het mededingingsbeleid uiteen te  zetten over de mogelijkheden om bepaalde 
regels betreffende de vrije beroepen  te hervormen of te moderniseren. 
De Europese Raad van Lissabon hechtte in maart 2000 zijn goedkeurin g aan een economisch 
hervormingsprogramma met het doel van de  Europese Unie tegen 2010 de meest 
concurrerende en dynamische kenniseconomie ter wereld te maken. Diensten van vrije 
beroepen (in dit verband ook professionele dienst en genoemd), spelen een belangrijke rol bij 
de verbetering van het concurrentievermogen van de Europese economie, omdat zij een 
belangrijke bijdrage leveren aan de economie en het bedrijfsleven, zodat de kwaliteit en het 
concurrentievermogen ervan aanzienlijke spill ove r-effecten sorteren. Professionele diensten 
zijn ook belangrijk wegens hun rechts treeks belang voor de consumenten. 
De vijf belangrijkste categorieën van moge lijk restrictieve regelgeving voor de 
beroepsgroepen in de EU zijn: (i) vastst elling van prijzen, (ii)  aanbevolen prijzen, 
(iii) voorschriften inzake reclame, (iv) to egangsvereisten en exclusieve rechten, en 
(v) voorschriften inzake zakelijke structuur  en multidisciplinaire praktijken. 
Enerzijds blijkt uit een omvangrijk empirisc h onderzoek welke negatieve effecten een 
buitensporige of verouderde restrictieve  regulering kan hebben voor de consumenten. 
Dergelijke regels kunnen de concurrentie tuss en dienstverleners verhinderen of beperken, 
zodat de beroepsbeoefenaren minder worden gestimuleerd om kostenefficiënt te werken, de 
prijzen te verlagen, de kwaliteit te verbeter en of innovatieve diensten aan te bieden.  
Anderzijds zijn er drie belangrijke rede nen waarom een zekere regulering van de 
professionele diensten nodig kan zijn : de wanverhouding tussen klanten en 
dienstenverstrekkers wat de informatie betref t, daar het kenmerkend is voor professionele 
diensten dat de beroepsbeoefenaren een zeer  hoog niveau van techni sche kennis moeten 
hebben waarover de consumenten niet noodzak elijk beschikken; de externe gevolgen, 
aangezien deze diensten ook gevolgen kunnen hebbe n voor derden; en het feit dat bepaalde 
professionele diensten worden geacht "openba re goederen" voort te br engen die een waarde 
hebben voor de samenleving in het algemeen. V oorstanders van restrictieve regels voeren 
derhalve aan dat deze regels bedoeld zijn om de  kwaliteit van de prof essionele diensten te 
waarborgen en de consumenten te beschermen tegen kwade praktijken.  
Hoewel de Commissie erkent dat een zeker e mate van regulering in deze sector 
gerechtvaardigd is, meent zij dat in sommig e gevallen meer concurrentiebevorderende 
mechanismen kunnen en zouden moeten worden ge bruikt in plaats van bepaalde traditionele 
restrictieve regels.  
Op het gebied van het communautaire mede dingingsrecht moet een onderscheid worden 
gemaakt tussen de mogelijke aansprakelijkheid  van de beroepsorganisaties en die van de 
lidstaten.  
 
 4    De door de beroepsorganisatie voorgesc hreven regels zijn besluiten van 
ondernemingsverenigingen die een inbre uk kunnen maken op de verbodsbepaling van 
artikel 81 van het EG-Verdrag. Regels die obje ctief gezien noodzakelijk zijn voor de goede 
uitoefening van het beroep, zoals dit in de betr okken lidstaat is georga niseerd, vallen evenwel 
niet onder die verbodsbepaling.  
Regelgeving van de overheid die concurrentiebepe rkende gedragingen oplegt of stimuleert, of 
de gevolgen ervan versterkt, vormt een inbreuk op de artikelen 3, lid 1, onder g), 10, lid 2, en 
81 van het EG-Verdrag. Indien een staat zi jn beleidsvormingsmacht delegeert aan een 
beroepsvereniging zonder voldoende waarborge n, met name zonder duidelijk aan te geven 
welke doelstellingen van openba ar belang geëerbiedigd moeten  worden, zonder het laatste 
woord te behouden, en zonder controle uit te oe fenen op de tenuitvoerlegging, kan de lidstaat 
ook aansprakelijk worden gesteld voor de eventuele inbreuk die daaruit resulteert. 
Volgens de Commissie moet bij elke evaluatie van de beroepsvoorschriften uiteindelijk een 
evenredigheidstest worden toegepast. De rege ls moeten objectief noodzakelijk zijn om een 
duidelijk omschreven en gewettigde doelstelli ng van algemeen belang na te streven en zij 
moeten het minst concurrentiebeperkende mechan isme zijn om die doelstelling te bereiken. 
Dergelijke regels dienen het belang van zo wel gebruikers als beroepsbeoefenaren.  
De Commissie nodigt alle betrokkenen uit om een  gezamenlijke inspanni ng te leveren om de 
regels welke ongerechtvaardigd z ijn, te hervormen of af te schaffen. De regelgevende 
instanties van de lidstaten en de beroepsorganis aties worden verzocht de bestaande regels te 
evalueren en daarbij na te gaan  of zij noodzakelijk zijn voor het algemeen belang, en of zij 
evenredig en gerechtvaardigd zijn. De Commissie stelt ook voor om samen met alle 
betrokkenen na te gaan of bijkomende conc urrentiebevorderende mechanismen welke de 
doorzichtigheid vergroten, tot stand moeten wo rden gebracht teneinde de positie van de 
consument te versterken. 
Wat de handhaving betreft, zullen de nationale  mededingingsautoriteit en en de nationale 
gerechtelijke instanties vana f mei 2004 een grotere rol spelen  bij de beoordeling van de 
rechtmatigheid van de voorschriften en rege lingen voor specifieke beroepen. Voor zover 
concurrentiebeperkingen zich hoofdzakelijk situ eren in de lidstaat, zal de bestuurlijke 
handhaving van de communautaire mededingingsrege ls in de sector vr ije beroepen daarom 
vooral een taak zijn van de nationale mededi ngingsautoriteiten. De Commissie zal evenwel 
ook in de toekomst, waar nodig, bepaalde zaken behandelen. Een coherente toepassing van de 
artikelen 81 en 82 zal worden gewaarborgd door coördinatie binnen het Europese netwerk van 
mededingingsautoriteiten. 
De Commissie zal in 2005 versla g uitbrengen over de gemaakte vorderingen bij de opheffing 
van restrictieve en onge rechtvaardigde regels. 
 
 5     
1. INLEIDING EN WERKINGSSFEER  
1. Vrije beroepen zijn beroepen waarvoor een sp eciale opleiding in de  niet-exacte of de 
exacte wetenschappen nodig is, zoals advo caten, notarissen, inge nieurs, architecten, 
accountants en apothekers. De  sector is over het algem een sterk gereguleerd, hetzij 
door regelgeving van de overheid, hetz ij als gevolg van zelfregulering door de 
beroepsorganisaties. Deze re gulering kan onder meer van invloed zijn op het aantal 
nieuwkomers op de markt, de prijzen die beroepsbeoefenaren kunnen aanrekenen en de afspraken over vergoedinge n (bijvoorbeeld resultaatafh ankelijke honoraria), de 
organisatiestructuur van ondernemingen di e zich bezighouden met diensten van vrije 
beroepen (ook professionele dienstverleni ng genoemd), de mogelijkheid om reclame 
te maken, en de taken die gereserveerd  zijn voor de beroepsbeoefenaren.  
2. Wat de zelfregulering door de  beroepsorganisaties betreft,  zijn volgens artikel 81, 
lid 1, van het EG-Verdrag alle overeenkomsten tussen ondernemingen, alle besluiten van ondernemersverenigingen en alle onder ling afgestemde feitelijke gedragingen 
welke de handel tussen lidstat en ongunstig kunnen beïnvloe den en ertoe strekken of 
ten gevolge hebben dat de mededinging bi nnen de gemeenschappelijke markt wordt 
verhinderd, beperkt of  vervalst, verboden.  
3. Wat de regulering door de overheid betreft, moeten de lidstaten volgens artikel 10, 
lid 2, van het EG-Verdrag zich onthoude n van alle maatregelen welke de 
verwezenlijking van de doelstellingen van het Verdrag in gevaar kunnen brengen. In 
combinatie met artikel 3, lid 1, onder g) van het EG-Verdrag (waarin wordt verwezen naar de doelstelling van een regime w aardoor wordt verzekerd dat de mededinging 
binnen de interne markt niet wordt verval st) en artikel 81 van het EG-Verdrag, 
betekent dit dat de lidstaten geen maatre gelen mogen invoeren of in stand houden, 
zelfs van wettelijke of regelgevende aar d, die de mededingingsregels welke van 
toepassing zijn op ondernemingen kunnen ondermijnen. 
4. Er is dus sprake van een zekere spanning tussen de behoefte aan een bepaalde mate 
van regulering bij deze beroepen enerz ijds, en de mededingingsregels van het 
Verdrag anderzijds. 
5. Dit verslag heeft ten doel uiteen te zetten waarom maatregelen op het gebied van de 
vrije beroepen noodzakelijk zijn uit het oogpunt van het mededingingsbeleid 
(deel 2), verslag uit te brengen over hetg een de Commissie tot nog toe heeft gedaan 
(deel 3), de tussentijdse bevindingen va n de Commissie te presenteren over de 
belangrijkste beperkingen en de aangevoe rde rechtvaardiging ervan uit het oogpunt 
van het openbaar belang (deel 4) en over het wettelijke communautaire kader 
waarbinnen die beperkingen moeten worden  onderzocht (deel 5), en ten slotte, 
toekomstige maatregelen voor te stellen om ongerechtvaardigde beperkingen weg te 
werken (deel 6). 
6. Dit verslag heeft alleen betrekking op de beroepen die reeds enigszins in detail 
werden onderzocht, namelijk advocaten, notarissen, accountants, architecten, ingenieurs en apothekers. Soortgelijke  conclusies zouden kunnen worden getrokken 
met betrekking tot vergelijkbare beroepe n, voor zover deze bestaan (bijvoorbeeld 
belastingadviseurs, makelaars in onroere nd goed). Medische beroepen vallen niet 
 
 6    onder dit verslag1. Bovendien heeft de Commissie haar feitenmateriaal totnogtoe 
beperkt tot de huidige 15 lidstaten van de EU. 
7. Aangezien volgens de Commissie belangrijk e vooruitgang kan worden geboekt door 
middel van andere mechanismen, acht zij het in  dit stadium nog niet nodig na te gaan 
of een beroep kan worden gedaan op artikel 86 van het EG-Verdrag. Zij acht het ook niet nodig de eventuele toepassing van ar tikel 82 van het EG-Verdrag of van de 
concentratieverordening in dit verslag te bespreken
2. 
2. ACHTERGROND  
2.1. Algemene context 
8. De Europese Raad van Lissabon hechtte in maart 2000 zijn goedkeuring aan een 
economisch hervormingsprogramma met het doel van de Europese Unie tegen 2010 de meeste concurrerende en dynamische kenniseconomie ter wereld te maken. In dat verband werden tijdens de Europese Raad  het belang van dienstverlening in de 
economie en de mogelijkheden die deze bi edt voor groei en werkgelegenheid onder 
de aandacht gebracht. 
9. De dienstverlening vormt de belangrijkst e motor van de groei in de EU, goed voor 
54% van het BBP
3 en 67% van de beroepsbevolki ng. Een centraal onderdeel van het 
programma van Lissabon is derhalve de  "interne-marktstrategie voor de 
dienstensector" waarmee wordt beoogd een volwaardig functionere nde interne markt 
voor alle dienstverleners tot stand te brengen4. In dat verband heeft de Commissie 
onlangs een voorstel voor een richtlijn inzake diensten in de interne markt5 
aangenomen, met inbegrip van de professi onele diensten, dat gebaseerd is op een 
combinatie van wederzijdse erkenning, ad ministratieve samenwerking, harmonisatie 
indien strikt noodzakelijk, en het aan moedigen van zelfregulering. Wat de 
gereglementeerde beroepen betreft, vormt  dit voorstel een aanvulling op het voorstel 
voor een richtlijn betreffende de erkenning van beroepskwalificaties6 dat door de 
Commissie in maart 2002 is aangenomen en dat thans in eerste lezing wordt 
behandeld. Met het voorstel wo rdt het huidige stelsel va n wederzijdse erkenning van 
beroepskwalificaties geconsolideerd en ve rbeterd, en worden ee n aantal parallelle 
vraagstukken behandeld, waaronde r de vereenvoudiging van de 
                                                 
1 De OESO verricht op dit moment werkzaamheden met betrekking tot de mededinging op het gebied 
van professionele diensten, waaronder enkele beroepen die hier niet worden behandeld. 
2  Verordening (EEG) nr. 4064,89 van de Raad, PB L 395 van 30.12.1989; vanaf 1 mei 2004 vervangen door Verordening (EG) nr. 139/2004 van de Raad van 20 januari 2004 betreffende de controle op concentraties van ondernemingen, PB L 24 van 29.1.2004.
 
3 Bron: Eurostat (2002) European business: facts and figures. De dienstverlening omvat de bouw, maar 
niet de sociale diensten en overheidsdiensten. 
4  Mededinging van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement – Een interne-marktstrategie 
voor de dienstensector, COM (2000) 888 def., van 29.12.2000. 
5 Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende diensten op de interne 
markt, COM (2004) 002 van 13.1.2004. 
6 Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende de erkenning van 
beroepskwalificaties,  COM (2002) 119 def. van 7.3.2002 . 
 
 7    grensoverschrijdende verstrekking van diensten. Het Europees Parlement heeft 
eveneens het belang van professionele diensten erkend7. 
10. In de recente mededeling van de Commissie over de concurrentiepositie van 
bedrijfsgerelateerde diensten  en hun bijdrage aan de prestaties van het Europese 
bedrijfsleven8 wordt uiteengezet welke bijdrage de  bedrijfsgerelatee rde diensten, en 
in het bijzonder kennisintensieve zakelij ke diensten kunnen leveren tot de in 
Lissabon geformuleerde doelstellinge n van werkgelegenheidsgroei en 
concurrentievermogen van de Europese ec onomie. De in de mededeling voorgestelde 
maatregelen omvatten de bevordering van he t levenslang leren en de bijscholing, de 
integratie van ICT in bedrijfsprocessen om  de productiviteit te verbeteren, en de 
bevordering van de kwaliteit van de diensten en vrijwillige normen voor de grensoverschrijdende ve rlening van diensten. 
2.2. Het belang van de professionele dienst verlening voor de economie in de EU 
11. Professionele diensten spelen een bela ngrijke rol bij de verbetering van het 
concurrentievermogen van de Europese ec onomie. Exacte gegevens over de sector 
zijn niet beschikbaar, maar waarschijnlijk  kan ongeveer een derde van de beroepen 
uit de categorie “overige zakelijke dienstverlening”
9 worden toegeschreven aan de 
professionele diensten. De categorie “overi ge zakelijke dienstve rlening” was in 2002 
goed voor werkgelegenheid voor meer dan tien miljoen mensen in de EU, hetzij 6,4% van de beroepsbevolking. Daaronder telde men evenwel een onevenredig 
aantal hooggeschoolde werknemers; name lijk 10% van het totale aantal 
hooggeschoolden
10. De sector had een omzet van circa 980 miljard EUR en 
genereerde in 2001 een totale toegevoegde waarde van ongeveer 500 miljard EUR in de vijftien lidstaten. Het is ook een groeie nde sector: de omzet van de "overige 
zakelijke dienstverlening" gaf een recordgroei van 5% te zien in het eerste halfjaar 
van 2003, terwijl de werkgelegenheid steeg met 0,7%
11. 
12. Bovendien leveren professionele diensten een belangrijke bijdrage aan de economie 
en het bedrijfsleven, zodat de kwaliteit en  het concurrentievermogen ervan spilover-
effecten sorteren voor de gehele econom ie. Volgens ramingen van de Italiaanse 
mededingingsautoriteit gaat gemiddeld 6% van de kosten va n de uitvoerende 
bedrijven in Italië naar pr ofessionele diensten. Derhal ve kan een ruimer aanbod van 
prijzen en kwaliteit, alsmede meer innovatie op het gebied van professionele diensten 
bijdragen tot de verbetering van het concurrentievermogen van de Europese 
ondernemingen en tot een groei van het BBP in de EU. 
                                                 
7 Resolutie van het Europees Parlement over marktregelingen en mededingingsregels voor de vrije 
beroepen, van 16.12.2003. 
8 De concurrentiepositie van bedrijfsgerelateerde dien sten en hun bijdrage aan de prestaties van het 
Europese bedrijfsleven, COM(2003) 747 def., 4.12.2003. 
9 Categorie 74 van de NACE-nomenclatuur: “Overige zakelijke dienstverlening”, waaronder 
rechtskundige dienstverlening, accountants en boekhouders, consulenten, marktonderzoek, 
adviesbureaus op het gebied van bedrijfsvoering en beheer, holdings, architecten, ingenieurs en aanverwante technische adviesbureaus, tec hnische testen en toetsen, reclamewezen, 
arbeidsbemiddeling, opsporings- en beveiligingsdiensten, industriële reiniging en overige zakelijke 
dienstverlening. 
10 Bron: EU Labour Fo rce Survey Eurostat. 
11 Bron: Eurostat, Developments for services during the second quarter of 2003, Statistics in focus 
36/2003. 
 
 8    13. Professionele diensten zijn  ook belangrijk omda t zij rechtstreeks worden verstrekt 
aan de consumenten. De concurrentie op het gebied van professionele diensten zal in 
de nabije toekomst vooral blijven plaatsvinden op het lo kale niveau. Een grotere 
keuze inzake aanbod van beschikb are diensten en prijzen geeft de gebruikers de 
mogelijkheid zelf uit te maken welke combinat ie van prijs en kwal iteit het best aan 
hun behoeften voldoet. 
14. De gegevens van een recente studie in opdracht van DG Concurrentie over de 
economische effecten van regulering op het gebied van de vrije beroepen in de 
verschillende lidstaten12, lijken erop te wijzen dat een beperkte mate van regulering 
geen belemmering maar veeleer een stimulans tot algemene welvaartschepping is. In landen met een geringe regelgev ingsintensiteit zijn er ve rhoudingsgewijs een groter 
aantal actieve beroepsbeoefenaren die relatief een groter e omzet genereren. 
3. M
AATREGELEN VAN DE COMMISSIE OP HET GEBIED VAN DE CONCURRENTIE BIJ DE 
PROFESSIONELE DIENSTEN  
15. Ten einde een beter zicht te krijgen op de regulering van de vrije beroepen en de 
effecten daarvan heeft de Commissie in 2002 en 2003 een uitgebreide inventaris 
opgemaakt. 
16. Ten eerste heeft het Directoraat-generaal Concurrentie, ten einde gestructureerde 
informatie over de verschillende regelgev ingsstelsels en de economische gevolgen 
daarvan te verzamelen, in 2002 opdrach t gegeven voor het bovenvermelde 
onafhankelijk onderzoek, dat in maart 2003 we rd gepubliceerd op het internet. 
Daaruit bleek dat het niveau van de regul ering tussen lidstaten alsook tussen de 
verschillende beroepen sterk uiteenloopt (figuur 1). Voorts  werd vastgesteld dat er 
geen duidelijke tekenen zijn van een versto ring van de markten in landen met relatief 
minder regelgeving. Integendeel, de conclu sie luidde dat meer vrijheid voor de 
beroepsgroepen een grotere algemene welvaartschepping mogelijk zou maken. 
 
 
Bron: IHS-studie.  
Opmerking: Griekenland en Portugal werden niet opgenomen wegens een gebrek aan gegevens over bepaalde 
beroepen. 
                                                 
12 “Economic Impact of regulation in the field of liber al professions in different EU Member States”, Ian 
Paterson, Marcel Fink, Anthony Ogus, Institut für Höhere Studien, Wenen, januari 2003.  05101520253035
Ierland
Verenigd Koninkrijk
Denemarken
NederlandFinland
Zweden
België
Frankrijk
Spanje
LuxemburgDuitsland
OostenrijkItaliëNiveau van reguleringIngenieurs
Architecten
Accountants
Advokaten
ApothekersFiguur 1: Index van het reguleringsni veau in de lidstaten van de EU
 
 9    17. Ten tweede publiceerde de Commissie, als vervolg op de studie, op 27 maart een 
uitnodiging om opmerkingen te maken over de “regelgeving op het gebied van vrije 
beroepen en de gevolgen ervan”. Ee n overzicht van de bijna 250 ontvangen 
antwoorden, alsook van de bestaande regels en regelgeving in de 15 lidstaten kon op 
het internet13 worden geraadpleegd. De invent arisatie werd afgerond met een 
conferentie over de regulering op het gebied van de vrije beroepen, op 28 oktober in Brussel, waaraan 260 vertegenwoordigers  van de beroepsgroepen, hun klanten, 
consumentenorganisaties, mededingingsau toriteiten, beleidsmakers en de 
academische wereld deelnamen. 
18. Tijdens en na de inventarisatie werkte  de Commissie nauw samen met andere 
mededingingsautoriteiten. Zo werd de regelgeving op het gebied van de 
professionele dienstverlening bijvoorbeel d besproken op de bijeenkomst tussen de 
directeuren-generaal van de nationale  mededingingsautoriteiten op 18 juni en 
19 november 2003. In november 2003 had een bijeenkomst plaats met de deskundigen van de nationale mededingingsautoriteiten om een gezamenlijke aanpak op dit gebied te bespreken.  
19. De inventarisatie stelde de Commissie in staat de in  deze sectoren bestaande 
tekortkomingen van de markten te evaluere n en na te gaan welke antwoorden de 
verschillende regelgevingsstel sels te bieden hadden. De  betrokken partijen haalden 
ook nieuwe elementen aan, zoals een vers chil in culturele ge voeligheid en de 
noodzaak om consumenten meer macht te geven. 
20. Daarnaast hield de Commissie zich ook b ezig met de behandeli ng van zaken. Tien 
jaar na haar eerste beschikking waarbij zi j de vaste tarieven voor professionele 
diensten veroordeelde – in dat geval gi ng het om tarieven van Italiaanse douane-
expediteuren
14 – vindt de Commissie het teleurstellend te zien dat 
minimumprijsniveaus nog steeds bestaan. Daarom zond zij de Belgische 
Architectenvereniging op 3 november 2003 een mededeling van punten van bezwaar 
waarin stond dat haar aa nbevolen minimumprijzen een inbreuk zouden kunnen 
vormen op de mededingingsregels van de EU en eventueel met een boete 
gesanctioneerd kunnen worden.  
21. De Commissie is niet de enige die de bestaande restrictie s op het gebied van 
professionele diensten nauw keurig onderzoekt. Zij werk t sinds juni 2002 samen met 
de nationale mededingingsaut oriteiten. Bijna alle nationa le mededingingsautoriteiten 
hebben in specifieke gevallen te maken gehad met verzoeken om goedkeuring of 
vrijstelling krachtens het nationale mededi ngingsrecht of met klachten tegen de 
gedragingen van beroepsorganisaties. Het merendeel van de gevallen hield verband 
met het vaststellen van prijzen door beroep sverenigingen, hoewel ook is opgetreden 
tegen discriminerende toegangsvoorwaarden voor het beroep, boycotpraktijken en 
beperkingen op reclame. Vijf nationale  mededingingsautoriteiten (Denemarken, 
Ierland, Nederland, Finland, VK) hebben al gemene maatregelen genomen, of zijn 
daar thans mee bezig, om deze sector  te hervormen, in het bijzonder om 
prijsafspraken of aanbevolen tarieven te verbieden.  
                                                 
13 Deze en andere aanverwante documenten kunnen worden geraadpleegd op de website: 
http://europa.eu.int/comm/competition/liberali zation/conference/libprofconference.htm. 
14 93/438/EEG: Beschikking van de Commissie van 30 juni 1993 inzake een procedure op grond van 
artikel 85 van het EEG-Verdrag (IV/33.407 - CNSD) PB L 203 van 13.08.1993, blz. 27.  
 
 10    4. RESTRICTIEVE REGULERING OP HET GEBIED VAN DE VRIJE BEROEPEN  
22. Een restrictieve regulering va n de vrije beroepen omvat vergunningsrestricties, zoals 
toegangsvereisten en gereserveerde taken, al sook regels die het gedrag bepalen, zoals 
het vaststellen van prijzen, beperkingen op reclame, en het regelen van de zakelijke structuur. Dergelijke restricties kunnen de  concurrentie tussen dienstverleners 
verhinderen of beperken, zodat de beroep sbeoefenaren minder worden gestimuleerd 
om kostenefficiënt te werken, de prijzen te verlagen, de kwaliteit te verbeteren of 
innovatieve diensten aan te bieden. Door prijsre gulering, beperkingen op de reclame 
en toegangsbelemmeringen kunnen prijzen bijvoorbeeld hoger blijven dan bij normale concurrentie het geval zou zijn. De  regulering van de zakelijke structuur kan 
de ontwikkeling van innovatieve diensten en kostenefficiënte bedrijfsmodellen 
belemmeren. 
23. Uit een omvangrijk empirisch onderzoek
15 blijkt welke negatieve effecten een 
buitensporige regulering kan hebben voor  de consumenten. Aangetoond werd dat 
overdreven regulering op het gebied van reclame en van vergunningen in bepaalde 
gevallen heeft geleid tot een lagere kwaliteit en hogere  prijzen op de markten van 
professionele diensten. De versoepeling van concurrentieverstorende restricties heeft 
daarentegen positieve gevolgen ge had op prijzen en kwaliteit. 
24. Anderzijds zijn er drie belangrijke rede nen waarom een zekere regulering van de 
professionele diensten nodig kan zijn.  
25. Het eerste argument is gebaseerd op he t concept van de "w anverhouding wat de 
informatie betreft" tussen klanten en dienstenverstrekkers. Kenmerkend voor professionele diensten is dat de beroepsbeoefenaren een zeer hoog niveau van technische kennis moeten hebben. De c onsumenten beschikken niet noodzakelijk 
over deze kennis en vinden het derhalve moeilijk de kwaliteit van de door hun 
gekochte diensten te beoordele n. Professionele diensten zijn "vertrouwensgoederen", 
waarvan de kwaliteit niet gemakkelijk kan worden beoordeeld, hetzij vooraf, of op 
sommige markten, na aankoop of gebruik ervan. 
26. Het tweede argument is gebaseerd op het c oncept van de "externe gevolgen". Op 
bepaalde markten kan de verlening van een dienst, behalve voor de koper van de 
dienst, ook gevolgen hebben voor derden. Een onnauwkeurige accountantscontrole 
kan kredietverstrekkers of investeerders misleiden. Een slecht gebouwd gebouw kan 
de openbare veiligheid in het gedrang brenge n. Het gevaar bestaat dat de verstrekkers 
en kopers van deze diensten niet voldoe nde rekening houden met deze externe 
gevolgen. 
27. Het derde argument is gebaseerd op het concept van de "openbare goederen". 
Bepaalde professionele diensten worden geacht openbare goederen voort te brengen 
die een waarde hebben voor de samenleving in het algemeen. Dat kan gaan over de 
correcte toepassing van de rechtspraak of  de ontwikkeling van een hoogkwalitatieve 
stedelijke omgeving. Het risico bestaat dat bepaalde professionele-dienstenmarkten zonder enige regulering onvoldoende of gebrekkige openbare goederen zouden 
genereren. 
                                                
 
15 Zie Journal of Competition Law and Policy van de OESO, nr. 4, van februari 2002 , “Competition in 
Professional Services”, blz.56 tot 57, en het internet voor het volledige verslag van de OESO, 
http://www.oecd.org/dataoecd/35/4/1920231.pdf . Zie ook de referenties in voetnoten 18 en 19.  
 
 11    28. In bepaalde omstandigheden kunnen deze probl emen leiden tot marktgebreken zoals 
een tekort of een overaanbod aan diensten of het vers trekken van diensten van 
slechte kwaliteit. Re strictieve voorschriften zijn de rhalve gerechtvaardigd om de 
kwaliteit van de professionele diensten te waarborgen en om de consumenten te beschermen tegen kwade praktijken. Ver gunningsrestricties kunnen er bijvoorbeeld 
voor zorgen dat incompetente of onbevoegde  beroepsbeoefenaren hun diensten niet 
kunnen aanbieden, terwijl tuchtmaatre gelen kunnen worden gebruikt om 
beroepsbeoefenaren waarvan de kwaliteit niet voldoet aan bepaalde minimumnormen 
te sanctioneren. Beperkingen op het gebied  van de reclame kunnen worden gebruikt 
om consumenten te beschermen tegen misleidende reclame. 
29. In zijn resolutie over mark tregelingen en mededingingsrege ls voor de vrije beroepen, 
concludeerde het Europees Parlement dat "in het algemeen in de specifieke context van iedere beroepsgroep regels noodzak elijk zijn, met name betreffende de 
organisatie, kwalificaties, beroepse thiek, supervisie, aansprakelijkheid, 
onpartijdigheid en bekwaamheid van de leden van een beroepsgroep, of ter voorkoming van belangenconflicten en mi sleidende publiciteit,  mits zij de 
eindconsumenten de zekerheid geven dat he n de noodzakelijke waarborgen worden 
geboden voor wat betreft integriteit en erva ring en niet neerkomen op een beperking 
van de mededinging"
16.  
30. In de volgende punten worden  de vijf belangrijkste cate gorieën van re stricties voor 
de beroepsgroepen in de EU afzonderlijk  behandeld: (i) vaststelling van prijzen, 
(ii) aanbevolen prijzen, (iii) voorschriften in zake reclame, (iv) toegangsvereisten en 
exclusieve rechten, en (v) voorschr iften inzake zakelijke structuur en 
multidisciplinaire praktijken. In elk onderd eel wordt een kort overzicht gegeven van 
de argumenten voor en tegen de desbetreffende beperking en worden de 
mogelijkheden onderzocht om de be staande regels te versoepelen. 
4.1. Vaste prijzen 
31. De vergoedingen voor professi onele diensten worden in de meeste lidstaten vrij 
bepaald tussen beroepsbeoefenaren en kl anten. In een klein aantal gevallen blijven 
vaste prijzen en maximum- en minimump rijzen evenwel bestaan. De gevallen 
waarvan de Commissie thans op de hoogte is , zijn opgenomen in tabel 1. Vaste of 
minimumprijzen zijn de regelgevingsinstru menten die de concurrentie de meeste 
schade kunnen toebrengen, omdat de voordelen die concurrerende markten voor de consumenten meebrengen, erdoor worden tenietgedaan of ernstig beperkt. 
32. Volgens sommige beroepsverenigingen zorg en vaste prijzen voor een mechanisme 
dat lage prijzen garandeert. Volgens de economische grondbeginselen is het evenwel 
onwaarschijnlijk dat prijsregulering, op een in andere opzichten concurrerende markt, tot prijzen leidt die lager zijn dan het concurrerende niveau. 
33. Beroepsverenigingen hebben ook aangevoerd dat door vaste prijzen de kwaliteit van 
de diensten wordt gewaarborgd. Vast e prijzen kunnen evenwel onscrupuleuze 
beroepsbeoefenaren niet verhinderen om diensten van slechte kwaliteit te verstrekken. Zij nemen evenmin de financ iële drijfveren van beroepsbeoefenaren 
                                                
 
16 Resolutie van het Europees Parlement over marktregelingen en mededingingsregels voor de vrije 
beroepen, van 16.12.2003. 
 
 12    weg om de kwaliteit en de kosten te vermi nderen. Bovendien bestaan er verscheidene 
minder beperkende mechanismen om de kwa liteit te waarborgen en de consumenten 
te beschermen. Zo kunnen maatregelen die de  beschikbaarheid en de kwaliteit van de 
informatie over professionele diensten verbeteren bijvoorbeeld de consumenten 
helpen om met meer kennis van zaken te  beslissen welke diensten zij aankopen. 
34. De voorbije twee decennia hebben een aanta l lidstaten de vast e prijzen voor vrije 
beroepen afgeschaft. In de jaren 1970 en  1980 werden de vaste prijzen in het 
Verenigd Koninkrijk bijvoorbeeld afgesc haft voor diensten in verband met 
eigendomsoverdracht en diensten van archite cten. In Frankrijk werd afgezien van 
vaste prijzen voor rechtskundige dienste n. Juristen, accountants, ingenieurs en 
architecten werken thans efficiënt zonder va ste prijzen in de meeste lidstaten. Dat 
wijst erop dat prijscontrole geen essenti eel reguleringsinstrument vormt voor deze 
beroepsgroepen en dat andere minder beperkende mechanismen efficiënt zijn om een hoge kwaliteit in stand te houden. 
35. Het is mogelijk dat maximumprijzen de  consumenten kunnen beschermen tegen 
buitensporige kosten op markten die ge kenmerkt worden door aanzienlijke 
toegangsbelemmeringen en gebrek aan daad werkelijke concurre ntie. Dit blijkt 
evenwel niet het geval te zijn voor het me rendeel van de beroepsgroepen in de EU. 
36. Een mogelijke uitzondering zou het beroep van notaris in de Latijnse landen kunnen 
zijn, waar prijsregulering wordt gecombineerd met andere voorschriften die de 
concurrentie ernstig beperken, zoals kwantitatieve toegangsbelemmeringen en een verbod op reclame. Op die markten zulle n de regelgevers misschien een meer 
holistische benadering moeten aanhouden ten aanzien van de hervorming. De 
afschaffing van de prijsre gulering zal dan bijvoorbeel d moeten samengaan met 
andere concurrentiebevorderende her vormingen, zoals de versoepeling van de 
kwantitatieve toegangsbelemmeringen en van de beperking op het gebied van 
reclame. 
 
 13    Tabel 1: Overzicht van landen en beroepsgroepen met vaste, minimum- of 
maximumprijzen  
Beroep Vaste prijzen Minimumprijzen Maximumprijzen 
Accountancy/ 
audit Griekenland en 
Portugal (voor de wettelijke controle) Italië (voor de 
openbare accountants) Italië (voor de 
openbare accountants) 
Belasting-
adviseurs Duitsland   
Architecten  Italië, Duitsland Duitsland 
Ingenieurs  Italië, Duitsland, 
Luxemburg Duitsland 
Advocaten  Italië, Oostenrijk, 
Duitsland Italië 
Notarissen  België, Frankrijk, 
Duitsland, Spanje, Griekenland Oostenrijk, België, 
Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Italië, Nederland, Spanje  
Bron: de in eindnoot 12 vermelde studie en informatie die verstrekt werd door beroepsorganisaties en/of 
nationale mededingingsautoriteiten. Apothekers zijn niet inbegrepen. 
4.2. Aanbevolen prijzen 
37. In een minderheid van de lidstaten worden  aanbevolen prijzen gepubliceerd voor 
bepaalde diensten van juristen, accountants , architecten en inge nieurs (tabel 2). 
Aanbevolen prijzen kunnen, zoals vaste pr ijzen, aanzienlijke negatieve gevolgen 
hebben voor de concurrentie. Ten eerste kunne n zij de coördinatie van prijzen tussen 
dienstverleners vergemakkelijken. Ten tweede kunnen zij consumenten misleiden 
wat betreft een redelijk prijsniveau. 
38. Beroepsverenigingen hebben aangevoerd da t aanbevolen prijzen de consumenten 
nuttige informatie verschaffen over de gemiddelde kosten van diensten. Zij hebben ook beweerd dat aanbevolen prijzen de koste n reduceren van het vaststellen van of 
het onderhandelen over vergoedingen op indi viduele basis en al s richtsnoer dienen 
voor beroepsbeoefenaren die geen ervari ng hebben wat betreft het vaststellen van 
vergoedingen. Zij kunnen ook de transactiekos ten verminderen bij de onderhandeling 
over prijzen voor complexe diensten. 
39. Op markten waar de zoekkosten hoog zijn kan het voor de consumenten inderdaad 
een voordeel betekenen om toegang te hebben  tot accurate inform atie over gangbare 
prijzen. Er zijn evenwe l alternatieve methoden voor het verstrekken van 
prijsinformatie. Zo kan bijvoorbeeld de bekendmaking van historische of op 
onderzoek gebaseerde prijsinformatie door  onafhankelijke partijen (zoals een 
 
 14    consumentenorganisatie) een betrouw baarder leidraad voor prijzen voor 
consumenten opleveren, die de concurre ntie in mindere mate verstoort. 
40. Het lijkt bovendien onwaarschijnlijk dat be roepsbeoefenaren hun toevlucht zouden 
moeten zoeken tot aanbevolen prijzen om hun vergoedingen vast te stellen. Beoefenaren van vrije beroepen, hebben, net zoals andere dienst enverstrekkers, over 
het algemeen de nodige ervaring om de vergoedingen te bepalen, of zij doen een 
beroep op anderen daarvoor. Er zijn een aantal minder beperkende mechanismen, zoals historische of op onderzoek gebaseerde  prijsinformatie om de transactiekosten 
te reduceren.  
41. Een aantal landen heeft de voorbije tw ee decennia de aanbevolen prijzen voor 
professionele diensten af geschaft. Aan het eind va n de jaren 1980, bijvoorbeeld, 
schafte de Finse mededingingsautoriteit de  aanbevolen prijzen af voor juristen, 
architecten en andere beroepsgroepen. Aa n het eind van de jaren 1990 werden de 
aanbevolen prijzen opgeheven voor advocaten in Nederlan d en voor architecten in 
Frankrijk. De voorbije twee jaren werden de  aanbevolen prijzen eveneens afgeschaft 
voor architecten en bouwondernemi ngen in het Verenigd Koninkrijk.  
Tabel 2: Overzicht van landen en be roepsgroepen met aanbevolen prijzen 
Beroep Aanbevolen prijzen 
Accountancy/audit Oostenrijk, Portugal, Griekenland 
Architecten Oostenrijk, België, Denemarken, Ierland, Duitsland, 
Spanje 
Ingenieurs Oostenrijk, Luxemburg 
Advocaten Oostenrijk Portugal, Spanje 
Notarissen Oostenrijk, België 
Bron: de in eindnoot 12 vermelde studie en informatie die verstrekt werd door beroepsorganisaties en/of 
nationale mededingingsautoriteiten. Apothekers zijn niet inbegrepen. 
4.3. Beperkingen op het maken van reclame 
42. Voor een groot aantal beroepen in de  EU gelden sectorgebonden reclamecodes 
(table 3). In sommige gevallen is het maken van reclame als zodanig verboden. In 
andere gevallen zijn specifieke medi a of reclamemethoden verboden, zoals 
radioreclame, televisiereclame of “co ld calling”, of specifieke inhoud van 
reclameboodschappen. Soms laten de  bestaande reclamevoorschriften aan 
duidelijkheid te wensen over, hetgeen weer de beroepsbeoefenaren ervan kan 
weerhouden bepaalde reclam emethoden te gebruiken. 
43. Volgens de economische theorie kan reclame bevorderlijk zijn voor de concurrentie 
door de consument te informeren over ve rschillende producten, zodat hij met meer 
kennis van zaken tot een aankoop ka n overgaan. Reclamebeperkingen kunnen 
bijgevolg de concurrentie inperken om dat de kosten van het verzamelen van 
informatie over verschillende producten daardoor oplopen, hetgeen het voor de 
consument moeilijker maakt om de kwaliteit en de prijs te vinden die het best aan 
 
 15    zijn behoeften tegemoet komen. Er wordt ook vrij algemeen erkend dat reclame, en 
in het bijzonder vergelijkende reclame, een cruciaal mededingingsinstrument kan 
zijn voor nieuwe ondernemingen die de  markt betreden en voor bestaande 
ondernemingen die nieuwe producten willen lanceren17. 
44. De voorstanders van beperkingen op het make n van reclame wijzen op het verschil in 
kennis van zaken tussen beroepsbeoefenaren  en de afnemers van hun diensten. Zij 
betogen dat het voor consumenten moeilijk is om informatie over professionele diensten te beoordelen en derhalve he bben zij bijzondere bescherming nodig tegen 
misleidende reclame of ma nipulatieve beweringen. 
45. Er zijn echter steeds meer empirische bewi jzen voor de potentieel  negatieve effecten 
van sommige reclamebeperkingen
18. Onderzoek lijkt erop te wijzen dat beperkingen 
op het maken van reclame in sommige ge vallen de honoraria voor professionele 
diensten kan opdrijven zonder een positieve weerslag te hebben op de kwaliteit van 
die diensten. Deze bevinding impliceert da t reclamebeperkingen als zodanig niet 
noodzakelijkerwijs een passend antwoord zijn  op de asymmetrie in de informatie 
over professionele diensten. Daarentege n kan waarheidsgetr ouwe en objectieve 
reclame de consumenten juist helpen deze  asymmetrie te overwinnen en met meer 
kennis van zaken een aankoopbesluit te nemen. 
Tabel 3 : Overzicht van landen en beroepen me t aanzienlijke restricties op het maken 
van reclame 
Beroep Effectief 
reclameverbod Aanzienlijke beperkingen op het 
maken van reclame 
Accountants Frankrijk België, Duitsland, Italië, Luxemburg, 
Portugal,  
Audit Frankrijk, Luxemburg, 
Portugal, Spanje,  België, Duitsland, Griekenland, Italië  
Architecten Italië, Luxemburg Ierland, Duitsland, Nederland, 
Oostenrijk, Griekenland 
Ingenieurs  Luxemburg Italië, Griekenland, Ierland 
Advocaten Griekenland, Portugal, 
Ierland (voor “barristers”)  Oostenrijk, België, Frankrijk, Ierland 
(voor “solicitors”), Italië, Luxemburg, Spanje 
Notarissen Frankrijk, Italië, 
Spanje, Griekenland Oostenrijk, Duitsland 
Apothekers Ierland, Portugal, 
Griekenland Oostenrijk, Frankrijk, Luxemburg 
Bron: de in voetnoot 12 genoemde studie en de door beroepsorganisaties en/of nationale 
mededingingsautoriteiten verstrekte informatie.  
                                                 
17 Zie Richtlijn 97/55/EG van 6 oktober 1997 tot wijziging van Richtlijn 84/450/EEG inzake misleidende 
reclame teneinde ook vergelijkende reclame te regelen, PB L 290 van 23.10.1997, blz. 18. 
18 Een korte bespreking door Steven, F H en J H Love van het onderzoek naar reclamebeperkingen voor 
juridische beroepen is bijvoorbeeld te vinden in “Regulation of the Legal Profession”, in B. Bouckaert 
en G. De Geest (red.) Encyclopedia of Law and Economics, Volume III: The Regulation of Contracts, 
Cheltenham, 2000, p.987-1017. 
 
 16    46. Gedurende de laatste twee decenni a hebben een aantal lidstaten de 
reclamebeperkingen voor bepaalde beroepen ve rsoepeld. In de jare n zeventig werden 
bijvoorbeeld de reclamebeperkingen voor juridische beroepen en 
accountancyberoepen in het Verenigd Koninkrijk opgeheven. In de jaren negentig 
werden restricties in de reclame voorschriften voor juridische en 
accountancyberoepen, alsmede voor architect en in Denemarken opgeheven. In de 
afgelopen paar jaar werden de strikte re clameverboden voor de vrije beroepen in 
Duitsland eveneens versoepeld. 
47. In een groot aantal lidstaten functionere n de technische en accountancyberoepen 
thans goed zonder dat de noodzaak bestaat van enige sectorgebonden reclamebeperkingen van betekenis. Dit lijkt erop te wijzen dat sectorgebonden 
reclamebeperkingen in deze beroepen niet onontbeerlijk zijn om consumenten tegen 
misleidende reclameboodschappen te besc hermen. Zo kunnen advocaten, notarissen 
en apothekers zich in een aantal lidsta ten bedienen van de meeste vormen van 
reclame. De betreffende beroepen blijven uiteraard onderworpen aan de algemene wetgeving ter voorkoming van niet w aarheidsgetrouwe of misleidende 
reclameboodschappen. 
4.4. Toegangsbeperkingen en exclusieve werkzaamheden 
48. In de meeste lidstaten zijn de betre ffende beroepen onderworpen aan kwalitatieve 
toegangsbeperkingen. Het kan hierbij gaan om eisen inzake de minimumduur van de opleiding, beroepsexamens en minimumduur van de beroepservaring. Vaak gaan die 
toegangsbeperkingen gepaard met exclusieve  rechten voor het verlenen van bepaalde 
diensten. In sommige lidstaten gelden  voor apothekers en notarissen zelfs 
kwantitatieve toegangsbeperkingen die gebaseerd zijn op demografische of geografische criteria. 
49. Kwalitatieve toegangsbeperkingen, in combinatie met exclusieve rechten, zorgen 
ervoor dat alleen beroepsbeo efenaren met passende kwa lificaties en bekwaamheid 
bepaalde werkzaamheden kunnen uitoefene n. Aldus leveren zij een belangrijke 
bijdrage tot de waarborging van de  kwaliteit van de dienstverlening. 
50. Wanneer evenwel de afgifte van vergunningen aan te veel regels wordt onderworpen, 
zal daardoor het aantal dienstverleners wa arschijnlijk verminderen, met negatieve 
gevolgen voor de concurrentie en de kwaliteit van de dienstverlening. Empirisch onderzoek heeft uitgewezen dat in sommig e gevallen buitensporige restricties op de 
afgiften van vergunningen tot hogere pr ijzen hebben geleid zonder een hogere 
kwaliteit te verzekeren. De Federal Trade Commission van de VS beoordeelde bijvoorbeeld in een rapport van 1990 een  aantal empirisc he studies over 
vergunningsbeperkingen. Zij concludeerde da t uit enkele studies weliswaar bleek dat 
beperkingen op de beroepsuitoefening in een hogere kwaliteit kunnen resulteren, 
maar dat uit de meeste studies bleek dat vergunningsrestricties of beperkingen op de 
beroepsuitoefening welke verband houden met de vergunning, niet van invloed 
waren op de kwaliteit. In sommige gevall en hadden de vergunningsrestricties zelfs 
een negatieve weerslag op de kwaliteit
19. 
                                                 
19 Cox C. en S. Foster, “ The Costs and Benefits of Occupational Regulation”, rapport van het  Bureau of 
Economics aan de Federal Trade Commission, 1990, blz. 26-27. 
 
 17    51. Daarentegen heeft in sommige landen de  versoepeling van de restricties voor 
sommige beroepen tot lagere prijzen geleid zonder dat dit blijkbaar ten koste ging van de kwaliteit. In Austra lië heeft bijvoorbeeld de afschaffing van de exclusieve 
rechten van advocaten inzake diensten in  verband met eigendomsoverdracht en van 
het monopolie van “barristers” om in een r echtsgeding te pleiten, bijgedragen tot een 
daling met 12% van de totale juridische kos ten. In het Verenigd Koninkrijk leidde de 
versoepeling van de exclusieve rechten op diensten in verband met eigendomsoverdracht in de ja ren tachtig eveneens tot la gere prijzen. In Nederland 
leidde de afschaffing van toegangs beperkingen voor het beroep van 
vastgoedmakelaar aan het eind van de jaren negentig tot een toename van het aantal 
markttoetreders, lagere prijzen voor onroe rend-goedtransacties en een soepelere 
dienstverlening. 
52. Deze ervaringen lijken erop te  wijzen dat de regelgeving inzake vergunningen in 
sommige gevallen te restrictief kan zijn en  dat de consument gebaat zou kunnen zijn 
bij een versoepeling van de bestaande regels. 
53. In de eerste plaats is er wellicht ruimte om  de toegangsvereisten te verlagen wanneer 
deze niet in verhouding lijken te staan tot de complexiteit van de 
beroepswerkzaamheden. 
54. In de tweede plaats is het wellicht moge lijk om de exclusieve werkzaamheden van 
een bepaalde beroepsgroep in te pe rken. In sommige gevallen hebben hoog 
gekwalificeerde beroepsbeoef enaren naast hun kernactiviteiten exclusieve rechten 
inzake de verrichting van andere, minder complexe diensten. In sommige lidstaten hebben bijvoorbeeld advocaten of notarissen het exclusieve  recht om diensten in 
verband met eigendomsoverdracht en nalatenschappen te verlenen alsmede het exclusieve recht om juridisch advies te ve rstrekken. In dergelij ke gevallen zou een 
ruimere groep van dienstverstrekkers wellicht  in staat zijn om de minder complexe 
werkzaamheden uit te voeren. 
55. In de derde plaats is het wellicht mogelijk om de exclusieve rechten af te schaffen 
wanneer er minder restrictieve mechanis men zijn om de kwaliteit te waarborgen. 
Bijvoorbeeld op sommige markten zou de kwaliteit wellicht ook kunnen worden 
gewaarborgd door erkenning door een onafhanke lijke instantie of kw aliteitscontroles. 
Op dergelijke markten zou het de consument vrijstaan om te kiezen tussen een gekwalificeerde of een erkende dienstverlener. 
56. Kwantitatieve toegangsbeperkingen verminderen het aantal dienstverstrekkers en 
daardoor het aanbod en de keuzemogelijkheden voor de consument. In sommige 
gevallen kunnen kwantitatieve beperkingen bov endien plaatselijke monopolies in het 
leven roepen. 
57. Er is betoogd dat kwantitatieve beperki ngen die op demografische criteria gebaseerd 
zijn, noodzakelijk zijn om de toegang tot be langrijke diensten te waarborgen. Om te 
beginnen wordt er beweerd dat kwantitatie ve beperkingen de winstgevendheid 
vergroten door de levensvatbaarheid van vestigingen in dunbevolkte gebieden te 
verzekeren. Voorts wordt er aangevoerd dat kwantitatieve beperkingen voorkomen dat dun bevolkte gebieden verstoken blijven  van bepaalde diensten, zoals die van 
apothekers en notarissen. 
 
 18    58. Aangezien deze beperkingen aanzienlijke negatieve gevolgen kunnen hebben, dient 
er evenwel te worden nagegaan of er minde r restrictieve en tran sparantere manieren 
zijn (bijvoorbeeld compensaties voor openbare -dienstverlening) om de verstrekking 
van dergelijke diensten in dunbevolkte gebieden te waarborgen. Dergelijke 
kwantitatieve toegangsbeperkingen lijken hoe dan ook niet gerechtvaardigd te zijn 
voor gebieden die niet dunbevolkt zijn en  waar derhalve niet het gevaar van 
onderaanbod bestaat. 
4.5. Voorschriften betreffende de zakelijke structuur 
59. Voor een aantal beroepen gelden sect orale voorschriften met betrekking tot de 
zakelijke structuur. Deze kunnen restricties behelzen voor de eigendomsstructuur van 
ondernemingen die professionele diensten  verstrekken, de mogelijkheden voor 
samenwerking met andere beroepsgroepen en , in sommige gevallen, franchising en 
het openen van bijkantoren of ketens. 
60. Voorschriften met betrekking tot de zakelijke structuur kunnen negatieve 
economische gevolgen hebben indien zij di enstverleners ervan weerhouden nieuwe 
diensten of kostenefficiënte ondern emingsmodellen te ontwikkelen. Deze 
voorschriften kunnen bijvoorbeeld advocaten  en accountants ervan weerhouden om 
geïntegreerde juridische en acc ountantsadviezen te geven inzake 
belastingaangelegenheden of om in pl attelandsgebieden de diensten van 
verschillende beroepsgroepen bij een "l oket" onder te brengen ("one-stop shop"). 
Sommige eigendomsvoorschriften, zoals het verbod op het oprichten van een 
vennootschap, kunnen voorts de toegang tot kapitaal beperken op de markten voor professionele diensten, hetgeen een bele tsel vormt voor nieuwkomers en voor 
expansie. 
61. Anderzijds wordt aangevoerd dat voorschr iften met betrekking tot de zakelijke 
structuur en het eigendom noodzakel ijk kunnen zijn om de persoonlijke 
verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid va n beroepsbeoefenaren jegens cliënten te 
verzekeren en belangenconflicten te vermijden. Er is ook geopperd dat deze voorschriften wellicht noodzak elijk zijn om de onafhankelijkheid van de 
beroepsbeoefenaren te waarborgen. Indien ondernemingen die professionele diensten 
aanbieden, onder de zeggenschap of de invloedssfeer zouden geraken van niet-
beroepsbeoefenaren, zou het oordeel van de beroepsbeoefenaren of de eerbiediging 
van professionele waarden in het gedrang kunnen komen. 
62. In de opvattingen van de Commissie lijk en voorschriften inzake de zakelijke 
structuur het minst gerechtvaardigd wanneer deze de mogelijkheden voor samenwerking tussen leden van dezelfde beroepsgroep beperken. Het lijkt minder waarschijnlijk dat samenwerking tussen lede n van dezelfde beroepsgroep ten koste 
gaat van de onafhankelijkheid of de ethische normen van de beroepsgroep. 
63. Ook lijken voorschriften met betrekking tot de zakelijke structuur minder 
gerechtvaardigd voor beroepen waarvoor er ge en al te grote noodzaak bestaat om de 
onafhankelijkheid van de beroepsbeoefenar en te beschermen. De beroepsgroepen 
van architect en ingenieu r kunnen bijvoorbeeld in de  meeste lidstaten goed 
functioneren zonder dergelijke voorschriften. Het lijkt derhalve onwaarschijnlijk dat 
voorschriften met betrekking tot de zakelij ke structuur essen tieel zijn voor de 
bescherming van de afnemers van deze diensten. 
 
 19    64. Voorschriften met betrekking tot de zakelijke structuur lijken meer gerechtvaardigd 
te zijn op markten waarop de noodzaak gr oot is om de onafhankelijkheid of de 
persoonlijke aansprakelijkheid van beroepsb eoefenaren te vrijwaren. Er zouden 
evenwel andere methoden kunnen zijn die de  concurrentie minder inperken, om de 
onafhankelijkheid en de ethische normen veilig te stellen. Op sommige markten 
zouden strenge eigendomsrestricties derhal ve geheel of ten dele kunnen worden 
vervangen door minder beperkende regels. 
5. MOGELIJKE TOEPASSING VAN DE COMMUNAUTAIRE MEDEDINGINGSREGELS  
65. In de sector van de vrije bero epen kunnen zowel maatregelen van 
beroepsorganisaties als wettelijke of best uursrechtelijke bepali ngen van de overheid 
concurrentiebeperkende regels en voorschr iften behelzen. Er moet derhalve een 
onderscheid worden gemaakt tussen i) de aansprakelijkheid van de leden van de 
beroepsgroepen en van hun organisaties op grond van artikel 81, en ii) de 
aansprakelijkheid van de lidstaten op grond van artikel 3, lid 1, onder g), en de 
artikelen 10 en 81. 
5.1. Aansprakelijkheid van de leden van de beroepsgroepen 
5.1.1.  Leden van beroepsgroepen in de hoedanigheid van onderneming 
66. Artikel 81 is van toepassing op ondernemingen. Het is vaste jurisprudentie dat het 
begrip onderneming elke eenheid omvat di e een economische activiteit uitoefent, 
ongeacht haar rechtsvorm en de wijze waarop zij wordt gefinancierd20. Onder 
economische activiteit wordt verstaan iedere  activiteit bestaande  in het aanbieden 
van goederen en diensten op een bepaalde markt21.  
67. Drie situaties vallen buiten het toepassingsgebied van artikel 81: 
(1) in principe is er geen sprake van ee n economische activiteit  indien de staat 
activiteiten verricht die de  markt niet kan aanbieden22; 
(2) de uitoefening van overheidsprerog atieven is evenmin een economische 
activiteit23; het begrip onderneming is evenwel betrekkelijk: een zekere 
entiteit kan deels een economische ac tiviteit en deels het openbaar gezag 
uitoefenen24, bij de uitoefening van een ec onomische activiteit is het aan de 
mededingingsregels onderworpen. 
                                                 
20 Zaak C-41/90, Höfner en Elser,  Jurispr. 1991, blz. I -1979, r.o. 21, en Zaak C-309/99 Wouters, Jurispr. 
2002, blz. I -1577., blz. 46. 
21 Zaak C-35/96, Commissie t. Italië (CNSD), Jurispr. 1998, blz. I -03851, r.o. 36. 
22 Gevoegde zaken C-160/91, Poucet,  Jurispr. 1993, blz. I-637.  (verplichte sociale zekerheidsregeling die 
gebaseerd is op het beginsel van solidariteit, is geen onderneming) en Zaak C-218/00 CISAL di 
Battistello Jurispr. 2002, blz. I -00691. Zie anderzijds Zaak C-67/96 Albany,  Jurispr.-1999, blz. I-5863,. 
(een bedrijfspensioenfonds dat werkt volgens het kapitalisatiebeginsel is een onderneming) en Zaak C-180/98, Pavlov,  Jurispr. 2000, blz. I -06451. 
23 Zaak C-364/92, Eurocontrol , Jurispr. 1994, blz. I-0043 r.o. 30, en Zaak C-343/95, Calì e Figli, Jurispr. 
1997, blz. I-1547, r.o. 22-23. 
24 Dit was het geval voor een publiekrechtelijk orgaan voor werkgelegenheid in de zaak Höfner  (op.cit. 
voetnoot 20), de luchthavenautoriteit in Zaak C-82/01 P Aéroports de Paris, Jurispr. 2002, blz. II -3929 
en de stad Trier in Zaak C-475/99, Ambulanz Glöckner, Jurispr. 2001, blz. I-08089. 
 
 20    (3) werknemers kunnen niet worden beschouwd als ondernemingen25. 
68. Hieruit volgt dat beoefenaren van vrije be roepen, voor zover zij geen werknemers 
zijn, een economische activiteit uitoefen en omdat zij tegen beloning diensten 
aanbieden op de markt26. Noch het feit dat de activiteit van intellectuele aard is, ter 
zake een vergunning vereist is en die activ iteit kan worden verricht zonder dat er 
sprake is van een geheel van materiël e, immateriële en menselijke factoren27, noch 
het feit dat de verstrekte diensten comp lex en technisch van aard zijn en de 
uitoefening van het beroep aan regels gebonden is28, kan iets afdoen aan deze 
conclusie. 
5.1.2.  Zelfregulering in de vorm van besl uiten van een ondernemersvereniging 
69. Een beroepsorganisatie treedt op als een ondernemersvereniging in de zin van 
artikel 81, wanneer zij regels stelt voor he t economisch gedrag van de leden van de 
beroepsgroep29. Dit geldt zelfs wanneer beroepsbeo efenaren die in loondienst zijn, 
als lid worden toegelaten, aangezien bero epsorganisaties gewoonlijk en overwegend 
onafhankelijke beroepsbeoef enaren vertegenwoordigen. 
70. Het maakt geen verschil dat sommige bero epsorganisaties een publiekrechtelijke 
instelling zijn30 of bepaalde taken van openb aar belang te vervullen hebben31 of 
beweren dat zij in het openbaar belang handelen32. 
71. Een orgaan dat regels stelt voor het gedrag  van een beroepsgroep is evenwel geen 
ondernemersvereniging indien deze hoofdzakelijk is samengesteld uit vertegenwoordigers van de overheid en van tevoren vastgest elde criteria van 
algemeen belang in acht moet nemen
33. Regels die zijn vastgesteld door een 
beroepsorganisatie kunnen alleen als maat regelen met een overheidskarakter worden 
beschouwd indien de staat de  criteria van algemeen be lang heeft vastgelegd alsmede 
de essentiële beginselen waaraan de uit te vaardigen regelgeving moet voldoen en 
indien de Staat de bevoegdheid aan zich he eft gehouden om zelf in laatste instantie te 
beslissen34. 
                                                 
25 Conclusie van advocaat-generaal Jac obs in Zaak C-180 /98 en C-184/98 Pavlov  op.cit. voetnoot 22 en 
het arrest in Zaak C-22/98, Becu, Jurispr. 1999, blz. I -4449. 
26 Het Hof bevestigt namelijk in de zaak Wouters,  op.cit. voetnoot 20 , r.o. 48, dat advocaten tegen 
beloning diensten aanbieden op het gebied van rech thulp alsmede de vertegenwoordiging van de cliënt 
in rechte. Een soortgelijke redenering geldt voor an dere beroepen, zoals douane-expediteurs in de twee 
CNSD-zaken  (T- 513/93 en C-35/96) en voor medische specialisten in de zaak Pavlov,  op.cit. 
voetnoot 22. 
27 CNSD , op.cit. voetnoot 21, r.o. 38. 
28 Wouters , op.cit. voetnoot 20, r.o. 49. 
29 Wouters , op.cit. voetnoot 20, r.o. 64. 
30 Wouters , op.cit. voetnoot 20, r.o. 65 en 66. 
31 Advocaat-generaal Léger in zijn  conclusie in Zaak C-35/99 Arduino , Jurispr. 2002, blz. I -01529, 
r.o. 56. 
32 Advocaat-generaal Jacobs in zijn conclusie in de Zaak Albany, op.cit. voetnoot 22. 
33 Wouters , op.cit. voetnoot 20 r.o. 61-64 en Arduino  op.cit. voetnoot 31, r.o. 37-39. 
34 Wouters , op.cit. voetnoot 20, r.o. 68. 
 
 21    5.1.3.  Zelfregulering in de vorm van concurrentiebeperking 
72. In deel 4 van dit verslag wo rden typische concurrentiebe perkingen op het gebied van 
de professionele dienstverlen ing opgesomd. De Commissie h eeft al de vaste tarieven 
voor Italiaanse douane-expediteurs35 en de Spaanse octrooi- en 
merkengemachtigden36 onderzocht en veroordeeld. Z ij heeft onlangs een mededeling 
van punten van bezwaar verzonden betreffe nde de schaal van aanbevolen erelonen 
die door de Belgische Orde van Architecten  is opgesteld. De Co mmissie heeft ook de 
gedragscode onderzocht van het Instituut va n erkende gemachtigden bij het Europees 
Octrooibureau37. Zij kwam tot de bevinding dat een aantal beperkingen louter 
beroepsgedragsregels waren en als zodani g buiten de werkingssf eer van artikel 81 
vielen, maar dat het verbod op vergelijkende reclame alleen tijdelijk kon worden gehandhaafd na de ontheffing over eenkomstig artikel 81, lid 3. 
5.1.4.  Gevolgen voor het handelsverk eer tussen de lidstaten 
73. Regelingen voor de uitoefen ing van een beroep kunnen he t handelsverkeer tussen de 
lidstaten aanmerkelijk beïnvloeden, a lthans wanneer de regeling het gehele 
grondgebied van een lidstaat bestrijkt
38. 
5.1.5.  De uitzondering in de zaak “ Wouters”  
74. Volgens het arrest van het Hof van Justitie  van de Europese Gemeenschappen in de 
zaak Wouters maakt niet iedere overeenkomst tussen ondernemingen of ieder besluit van een ondernemersvereniging die de c oncurrentie beperkt, noodzakelijkerwijs 
inbreuk op artikel 81, lid 1, van het Verdra g. In deze zaak werd er geen inbreuk 
gemaakt op artikel 81, lid 1, van het Verdrag, aangezien de beroepsregeling in kwestie, niettegenstaande de daaruit voortvloeiende mededingingsbeperkende 
gevolgen, noodzakelijk was voor de goede uito efening van het beroep, zoals dit in de 
betrokken lidstaat is georganiseerd
39. 
75. Het Hof kwam in verschillende stappen tot deze conclusie:40 
– In de eerste plaats moet  rekening worden gehouden met de algehele context 
waarbinnen het betrokken besl uit van de ondernemersver eniging is genomen of 
zijn werking ontplooit, en meer in het bijzonder met de doelstellingen daarvan, 
welke verband houden met de noodzaak om regels vast te stellen inzake organisatie, bekwaamheid, deontologie, to ezicht en aansprakelijkheid, ten einde 
ervoor te zorgen dat de nodige garantie van integriteit en ervaring wordt geboden 
aan de eindgebruikers van professionele di ensten en de specif ieke doelstelling van 
algemeen belang. 
                                                
 
35 Beschikking 93/438/EEG van de Commissie van 30.6.1993 – CNSD (PB L 203 van 13.8.1993). 
36 Beschikking 95/188/EG van de Commissie van 30.1.1995 inzake een procedure op grond van artikel 85 
van het EG-Verdrag (IV/33.1686 – Coapi), (PB L 122 van 2.6.1995, blz. 37). 
37 Beschikking 1999/267/EG van de Commissie van 7.4.1999 inzake een procedure op grond van 
artikel 85 van het EG-Verdrag (Zaak IV/36.147 – EPI-gedragscode) (PB L 106 van 23.4.1999, blz. 14). 
Zie ook het arrest van het Gerecht van eerste aanleg in zaak T-144/99, Instituut van erkende 
gemachtigden bij het Europees Octrooibureau t. Commissie,  Jurispr. 2001, blz. II-1087. 
38 Wouters , op.cit. voetnoot 20, r.o. 95, en Arduino,  op.cit. voetnoot 31 , r.o. 33. 
39 Wouters , op.cit. voetnoot 20, r.o. 110. 
40 Wouters  , op.cit. voetnoot 20, r.o. 97-110. 
 
 22    – Vervolgens moet worden onderzocht of de daaruit voortvloei ende beperkende 
gevolgen voor de mededinging inherent z ijn aan deze nagestr eefde doeleinden en 
of deze derhalve noodzakelijk moeten wo rden geacht ter verzekering van de 
goede uitoefening van het beroep, zo als dat in de betrokken lidstaat is 
georganiseerd. 
– De mededingingsbeperkende gevolgen moge n niet verder gaan  dan noodzakelijk 
is ter verzekering van de goede uitoefening van het beroep (evenredigheidstest). 
5.1.6.  Verplichting van overheidswege als verweermiddel 
76. Ondernemingen zijn niet aansprakelijk op  grond van artikel 81 wanneer de Staat, 
door middel van overheidsmaatregelen, conc urrentiebeperkende gedragingen van 
hen verlangt41. In een dergelijk geval kunnen zij niet verantwoordelijk worden 
gesteld voor inbreuk op artikel 81 EG.42 
77. Het beroep op deze verplichting van overhei dswege gaat alleen op wanneer door de 
Staat een bepaalde gedraging wordt voorgeschreven43. Bijgevolg, wanneer een 
nationale wet ondernemingen al leen maar in staat stelt,  aanmoedigt of het voor hen 
gemakkelijker maakt om autonoom tot concur rentiebeperkende gedragingen over te 
gaan, kan de verplichting van overheid szijde niet als verweermiddel worden 
aangevoerd44. 
78. Bovendien, zelfs wanneer de Staat concurrentiebeperke nde gedragingen oplegt aan 
ondernemingen, kunnen zowel de ondernemi ngen als de Staat worden aangeklaagd 
indien de ondernemingen althans ten dele in staat blijven autonoom de concurrentie te beperken – bijvoorbeeld omdat zij ee n zekere manoeuvreerruimte hebben bij de 
tenuitvoerlegging van de nationale wetgeving
45. Nationale wetgeving die aan 
economische actoren concurrentiebeperkende gedragingen oplegt, kan namelijk zelf een inbreuk behelzen op het EG-Verdrag, met name op artikel 3, lid 1, onder g), 
juncto artikel 10, lid 2, juncto de  artikelen 81/82 (zie hieronder).  
79. In zijn recente arrest in de zaak Consorzi o Industrie Fiammiferi of CIF oordeelde het 
Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen dat wanneer ondernemingen zich schuldig maken aan gedragingen die in strijd  zijn met artikel 81, lid 1, en dit gedrag 
opgelegd of vergemakkelijkt wordt door ove rheidsmaatregelen die zelf een inbreuk 
vormen op artikel 3, lid 1, onder g), artike l 10, lid 2, en de artikelen 81/82, de 
nationale mededingingsautoriteit gehouden is deze overheidsmaatregelen buiten 
toepassing te laten en artikel 81 toe te pass en. De consequentie va n dit arrest is dat 
wanneer een beslissing van een nationa le mededingingsautoriteit om nationale 
wetgeving buiten toepassing te laten, definiti ef is geworden, ondernemingen zich niet 
langer kunnen beroepen op het verw eermiddel van de verplichting van 
overheidswege
46. Voor de periode tot aan de be slissing om de wetgeving buiten 
                                                 
41 Zaak C-13/77, GB-Inno-BM.  Jurispr. 1997, blz. I-02115 (Zaak C 18/88, GM-Inno-BM, Jurispr. 1991, 
blz. I-5941). 
42 Zaak C-198/01, Consorzio  Industrie Fiammiferi  (CIF), Jurispr. – 2003, blz. I- 0000, r.o. 51. 
43 C-359/95 P en C-379/95 P, Ladbroke,  Jurispr. 1997, blz. I-6265, r.o. 33 en 34. 
44 Gevoegde zaken T-191/98, T-212/98 tot T-214/98, Atlantic Container Line t. Commissie, Jurispr. 2003, 
blz. II-0000. 
45 Zaak T-513/93, CNSD, Jurispr. 2001, blz. II -1807, r.o. 71-72. 
46 CIF, op.cit. voetnoot 42, r.o. 55. 
 
 23    toepassing te laten, kan de verplich ting van overheidswege nog steeds als 
verweermiddel worden aangevoerd en zijn ondernemingen gevrijwaard van boetes en van schadeclaims (zie ook hieronder deel 5.1.8).
47 
5.1.7.  Artikel 81, lid 3 
80. Sommige regels die onder artikel 81, lid 1, vallen en niet in aanmerking komen voor 
een uitzondering zoals in de zaak Wouters,  kunnen niettemin voor een ontheffing op 
grond van artikel 81, lid 3, in aanmerking komen, indien deze voldoen aan de hierin vastgelegde voorwaarden. 
5.1.8.  Mogelijke handhavingsmaatregelen 
81. Wanneer een door een beroepsorganisatie  aangenomen regeling inbreuk maakt op 
artikel 81, kan de Commissie van de betr okken organisatie verlangen dat zij de 
inbreuk beëindigt en/of kan zij boetes opleggen. De nationale 
mededingingsautoriteiten beschikken over vergelijkbare bestuurlijke handhavingsbevoegdheden.  
82. Ingeval van gedragingen van ondernemingen die in strijd zijn met artikel 81, lid 1 en 
die zijn opgelegd bij ov erheidsmaatregelen die zelf in strijd zijn met artikel 3, lid 1, 
onder g), artikel 10, lid 2, en de artikelen 81/ 82 EG, volgt uit het recente arrest in de 
CIF-zaak dat een nationale mededingingsauto riteit verplicht is om de nationale 
wetgeving "buiten toepassing te laten" ter uitvoering va n artikel 81. Wat betreft de 
gedraging in het verleden kan de betrokken onderneming omwille van de rechtszekerheid geen (strafrechtelijke of bestuursrechtelijke) sanctie worden 
opgelegd. Met betrekking tot toekomstige gedragingen staat het de nationale 
mededingingsautoriteit evenwel vrij om de betrokken ondernemingen te gelasten de 
onderhavige gedraging te staken en boe tes op te leggen voor gedragingen die 
plaatsvinden na de beslissing om de nationa le wetgeving buiten toepassing te laten. 
83. Een inbreuk op artikel 81, dat rechtstreeks werking h eeft, kan ook gevolgen hebben 
voor de procedure voor de nationale rech tbank. Om te beginnen kunnen degenen die 
nadelige gevolgen ondervinden van met artikel  81 strijdige beroepsregels, om een 
rechterlijk bevel verzoeken en/of een sc hadeclaim indienen. In het geval van 
gedragingen die in strijd zijn met artikel  81 en die zijn opgelegd door de nationale 
wetgeving, die op haar beurt in strijd is me t artikel 3, lid 1, onder g), artikel 10, lid 2, 
en de artikelen 81/82, kan de onderhavige gedraging omwille van de rechtszekerheid niet leiden tot de toekenning van een sc hadevergoeding voor de periode voorafgaand 
aan het besluit om de mededingingsverstore nde nationale wet buiten toepassing te 
laten. Bovendien is op grond van arti kel 81, lid 2, van het Verdrag iedere 
overeenkomst of besluit van ondernemingen welke krachtens artikel 81 verboden is, 
van rechtswege nietig. De nietigheid van be roepsregels die in strijd zijn met artikel 
81, kan derhalve worden aangevoerd als verweermiddel in pro cedures inzake de 
handhaving van deze regels. 
                                                
 
47 CIF, op.cit. voetnoot 42  r.o. 54. 
 
 24    5.2. Aansprakelijkheid van de lidstaten  
84. Artikel 81 heeft zelf uitsluitend betrekking op het gedrag van ondernemingen en niet 
op wetten of regelingen die van lidstaten u itgaan. In samenhang met artikel 10, lid 2 
en artikel 3, lid 1, onder g), van het Verd rag schrijft artikel 81 evenwel voor "dat de 
lidstaten geen maatregelen, zelfs niet va n wettelijke of bestuursrechtelijke aard, 
mogen nemen of handhaven die het nuttig effect van de op de ondernemingen 
toepasselijke mededingingsrege ls ongedaan kunnen maken"48. 
85. Op grond daarvan heeft het Hof herhaaldelijk  verklaard dat indi en een lidstaat de 
totstandkoming van met artikel 81 strijdig e overeenkomsten, besluiten en onderling 
afgestemde feitelijke gedragingen oplegt  of begunstigt dan wel de werking ervan 
versterkt, of aan haar eigen regeling het overheidskarakter ontneemt door de 
verantwoordelijkheid voor het nemen va n besluiten tot inte rventie op economisch 
gebied aan particuliere marktdeelnemers over te dragen, aansprakelijk kan worden 
gesteld op grond van artikel 3, lid 1, onder g) en de artikelen 10 en 8149. 
86. Het Arduino-arrest lijkt erop te wij zen dat overheidsmaatregelen waarbij 
regelgevende bevoegdheden worden overgedra gen aan particuliere  marktdeelnemers, 
kunnen worden aangevochten op grond van artikel 3, lid 1, onder g), artikel 10, lid 2, en artikel 81, tenzij de overheid het laatste woord h eeft en daadwerkelijk controle 
uitoefent op de tenuitvoerlegging. In de zaak Arduino was de betrokkenheid van de beroepsorganisatie bij de vaststelling van honoraria beperkt tot het voorstellen van 
een ontwerptariefregeling en had de bevoegde minister de  bevoegdheid om het tarief 
te wijzigen. Derhalve was er geen spra ke van een betwistbare overdracht van 
bevoegdheden aan particuliere marktdeelne mers. De Commissie is van mening dat 
overheidsmaatregelen waarbij regelgeve nde bevoegdheden worden overgedragen 
zonder duidelijk de met de regelgeving na  te streven doelstel lingen van algemeen 
belang te definiëren, en/of waarbij de Staat daadwerkelijk afziet van zijn 
bevoegdheid om in laatste instantie te beslissen of  toezicht te houden op de 
toepassing van de regeling, derhalve op grond van deze regels kunnen worden aangevochten.  
87. Op grond van de hierboven uiteengezette be ginselen is de Commissie van mening 
dat het volgende kan worden aangevocht en op grond van artikel  3, lid 1, onder g), 
artikel 10, lid 2, en de artikelen 81 en 82 EG: 
– "automatische goedkeuring", met inbe grip van doodgewone validering en 
stilzwijgende goedkeuring, die door de lidstaten wordt verleend voor 
overeenkomsten of besluiten, indien de geldende wettelijke procedures niet 
voorzien in bepaalde waarborgen en/of de  bevoegdheid om raadplegingen uit te 
voeren; 
– praktijken op grond waarvan de autoriteiten  van een lidstaat alleen gerechtigd zijn 
om de voorstellen van beroepsorganisatie s te verwerpen of te onderschrijven 
zonder de inhoud ervan te kunnen wijzigen of in plaats daarvan een eigenmachtige beslissing te nemen. 
                                                
 
48 Arduino, op.cit. voetnoot 31,  r.o. 34.  
49 Arduino  op.cit. voetnoot 31, r.o. 34-35.  
 
 25    88. Een evenredigheidstest lijkt aangewezen te zijn om te beoordelen in hoeverre een 
concurrentieverstorende beroepsregeling we rkelijk het algemeen belang dient. Met 
het oog hierop zou het nuttig zijn dat aan el ke regeling een uitdrukkelijk verklaarde 
doelstelling en een toelichting wordt ve rbonden waaruit blij kt dat de gekozen 
regeling de minst restrictieve  maatregel is om het aange geven doel daadwerkelijk te 
bereiken. 
89. Wanneer een Staat maatregelen aanneemt of han dhaaft die in strijd zijn met artikel 3, 
lid 1, onder g), en de artikel en 10 en 81, kunnen de Commissi e en de andere lidstaten 
een inbreukprocedure inleiden op grond van de artikelen 226 en 227. Krachtens de 
voorrang van het Gemeenschapsrecht z ijn de nationale rechtbanken en 
administratiefrechtelijke organen bovendi en gehouden de overheidsregelingen te 
toetsen aan het Gemeenschapsrecht e n, indien nodig, zi jn zij verplicht 
overheidsregelingen die strijdig zijn met het Verdrag, buiten toepassing te laten. 
Volgens het reeds aangehaalde CIF-arrest ge ldt dit laatste ook in gevallen waarin de 
nationale mededingingsautor iteiten het gedrag van ondern emingen onderzoeken dat 
hen bij de nationale wetgeving is opge legd. En ten slotte kunnen degenen die 
nadelige gevolgen ondervinden van de overhei dsmaatregelen in kwestie, een eis tot 
schadevergoeding tegen de lidstaat indienen wegens inbreuk op het 
Gemeenschapsrecht.  
6. VOLGENDE STAPPEN NAAR MODERNISERING  
90. In dit verslag heeft de Commissie zich  gebogen over die vormen van beperkende 
regelgeving voor de onderhavige beroepen welke het gemakkelij kst de mededinging 
zouden kunnen schaden zonder objectief gere chtvaardigd te zijn. Bijgevolg zou de 
Commissie graag zien dat deze restricties opni euw worden bekeken en dat zij, indien 
zij niet objectief gerechtvaardigd zijn, wo rden ingetrokken of vervangen door minder 
restrictieve regels. 
91. De evaluatie en, waar nodig, de herziening van de bestaande, poten tieel restrictieve 
voorschriften en regelingen zal de gezam enlijke inspanning van alle betrokkenen 
vereisen, elk op het terrein van hun bevoegdhe den. In dit deel wordt nagegaan hoe de 
verschillende actoren (mededingingsauto riteiten, regelgevende instanties, 
beroepsorganisaties) hun bijdrage  kunnen leveren tot deze gezamenlijke 
inspanningen. 
6.1. Evaluatie van de bestaande regels door de regelgevers 
92. De Commissie meent dat de beste mani er om een algehele verandering te 
bewerkstelligen, zou zijn dat degenen die ve rantwoordelijk zijn voor de vaststelling 
van bestaande restricties vrijwillig actie  ondernemen. Zij zouden een diepgaande 
analyse moeten maken van de behoefte aan hervorming in de verschillende beroepen 
en van de verenigbaarheid van de bestaa nde regels met de beginselen van het 
mededingingsrecht. Zoals hierboven is be nadrukt worden restrictieve regelingen 
rechtstreeks door de Staat of door beroep sorganisaties goedgekeurd en in stand 
gehouden. 
93. De Commissie nodigt derhalve om te begi nnen de regelgevende instanties van de 
lidstaten uit om de wetgeving of rege lingen die onder hun bevoegdheid vallen te 
evalueren. Zij dienen in het bijzonder na te gaan of de  bestaande restricties een 
 
 26    duidelijk omschreven en gewettigde doels telling van gemeen belang nastreven, of 
deze noodzakelijk zijn om deze doelstelling te bereiken en of er geen minder 
restrictieve mogelijkheden z ijn om dit te bereiken. 
94. De Commissie verzoekt voorts alle beroepsorganisaties om een soortgelijke evaluatie 
te starten van hun regelingen en voorschrifte n. Zij dienen dezelfde  evenredigheidstest 
te doen als de regelgevende instanties va n de lidstaten en, waar nodig, de bestaande 
regelingen wijzigen of wijzigingen voorstellen. 
95. De Commissie is voornemens om in de loop van 2004 in gesprek te gaan met de 
Europese federaties van beroepsorganis aties over hun opvattingen over het algemeen 
belang op hun werkterrein en hoe d it kan worden gediend met meer 
concurrentiebevorderende mechanismen. De  consumentenorganisaties zullen ook 
worden geraadpleegd. De Commissie nodigt  de nationale mede dingingsautoriteiten 
uit hetzelfde te doen op nationaal niv eau, voor zover zij nog niet daarmee zijn 
begonnen. 
96. De Commissie zal ook in de toekomst de  opinie van de consum ent over de voor- en 
nadelen van dit soort regelgeving peilen.  De Commissie is ook van plan verder 
onderzoek te doen naar de relatie tussen niveaus van regelgeving en economische 
resultaten (prijzen en kwaliteit), al smede tevredenheid van de consument. 
97. Uit de ervaring met vroegere moderniseri ngspogingen op het gebied van de diensten 
van de vrije beroepen in sommige lidstaten blijkt dat afschaffing van 
concurrentieverstorende mechanismen op zich  wellicht niet vo ldoende is om de 
concurrentie in deze sector  te vergroten. Bijgevolg dien en zowel de regelgevende 
instanties als de beroep sorganisaties te onderzoe ken of tegelijkertijd 
concurrentiebevorderende mechanismen moeten worden gebruikt die de 
transparantie vergroten en de positie va n de consument versterken. Dergelijke 
mechanismen zouden bijvoorbeeld actief to ezicht van consumentenorganisaties 
kunnen omvatten, alsook het verzamelen en publiceren van op onderzoek gebaseerde 
historische gegevens of p ublieke aankondigingen van de afschaffing van tarieven. De 
Commissie is van plan het effect van de verschillende alterna tieven, voor zover deze 
zijn toegepast, te onderzoeken en als eerste stap zal zij samen met de consumentenorganisaties op Europees niv eau nagaan hoe optimale praktijken kunnen 
worden gedefinieerd. 
98. De Commissie zal in 2004 haar onderzoek uitbreiden tot de tien toetredende 
lidstaten.  
6.2. Rechtshandhaving binnen het Europese ne twerk van mededingingsautoriteiten 
99. Vanaf mei 2004, met de inwerkin gtreding van Verordening 1/2003
50, zullen de 
nationale mededingingsautoriteiten en de nationale gerechtelijke instanties een 
grotere rol spelen bij de be oordeling van de rechtmatigheid  van de voorschriften en 
regelingen voor specifieke beroepen. Z ij kunnen zelf een besluit nemen over de 
verenigbaarheid van een overeenkomst, beslu it of gedraging met ar tikel 81, lid 1, en 
zij kunnen ook artikel 81, lid 3, toepassen, op grond waarvan een ontheffing kan 
                                                 
50 Verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de 
mededingingsregels van de artikelen 81 en 82 van het Verdrag (PB L 1 van 4.1.2003, blz. 1 ).  
 
 27    worden verleend van het algemene verbod op concurrentiebeperkende 
overeenkomsten.  
100. Voor zover concurrentiebepe rkingen zich hoofdzakelijk si tueren in een bepaalde 
lidstaat, dient de bestuurlijke handhaving van de communautaire mededingingsregels 
in de sector vrije beroepen in dat geval vooral een taak te zijn van de nationale 
mededingingsautoriteiten. De Commissie zal ook in de toekomst, waar nodig, 
individuele zaken aan een onderzoek onderwerpen. 
101. De Commissie is voornemens toe te zien op de gemaakte vooruitgang en zorg te 
dragen voor een coherente toepassing van de artikelen 81 en 82 door coördinatie 
binnen het Europese netwerk van mededi ngingsautoriteiten ("European Competition 
Network"). Met name het toezicht op de  markt zal worden georganiseerd en 
uitgevoerd in samenwerking met nationa le mededingingsdeskundigen, alsmede met 
deskundigen van de nationale regelg evende en andere autoriteiten.  
102. De Commissie is ook voornemens om  de noodzaak, evenredigheid en 
rechtvaardiging van bestaande regelgev ing met de nationale regelgevende 
autoriteiten te bespreken. De Commissie slu it niet uit dat, indien nodig, in een later 
stadium inbreukprocedures worden ingeleid. 
6.3. Slotopmerkingen 
103. De Commissie zal in 2005 verslag uitbrengen over de gemaakte vorderingen bij de 
opheffing van voornoemde beperkingen of ov er de voor deze regels aangevoerde 
rechtvaardiging. Met het oog hierop zal de Commissie tegen het einde van dit jaar 
contact opnemen met de rege lgevende autoriteiten en he n verzoeken verslag uit te 
brengen over iedere, door he n genomen maatregel die ond er het toepassingsgebied 
van dit verslag zou vallen. Bij die gele genheid dient iedere uitdrukkelijke 
rechtvaardiging van de beperkende regels  die zij wensen te handhaven, aan de 
Commissie te worden medegedeeld. 
104. Tot besluit wil de Commissie er andermaal op wijzen dat alle betrokken partijen hun 
steentje moeten bijdragen om het regelgev end kader waarbinnen de verstrekkers van 
professionele diensten in Europa werken, te verbet eren. Een kader waarbinnen 
kwaliteit en ethisch gedrag gewaarborgd worden door meer 
concurrentiebevorderende mechanismen, zal de  vrije beroepen in staat stellen te 
innoveren en de kwaliteit en keuze van hun diensten vergro ten. Efficiëntere en meer 
concurrerende professionele diensten zu llen de consument rechtstreeks ten goede 
komen. Tevens zullen zij, doordat zij van groot belang zijn voor andere 
bedrijfssectoren, de productiviteit van de economie als geheel verhogen en aldus 
bijdragen tot de doelstelling van Lissabon om  van Europa de meest concurrerende en 
dynamische kenniseconomie van de wereld te maken.