Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de "Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's - De informatiemaatschappij veiliger maken door de informatie-infrastructuur beter te beveiligen en computercriminaliteit te bestrijden"

(2001/C 311/04)

De Commissie heeft op 31 januari 2001 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 262 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de voornoemde mededeling.

De afdeling "Vervoer, energie, infrastructuur, informatiemaatschappij", die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 17 juli 2001 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Dantin.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 384e zitting op 12 en 13 september 2001 gehouden zitting (vergadering van 12 september 2001) het volgende advies uitgebracht, dat met eenparigheid van stemmen is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. De ontwikkeling van de informatiemaatschappij brengt op een groot aantal terreinen van het dagelijks leven ingrijpende veranderingen met zich mee, bijvoorbeeld op het werk, in het onderwijs en de vrije tijd, in de handel en industrie.

1.2. De Commissie is in 1999 gestart met het initiatief "eEurope" om ervoor te zorgen dat de EU de voordelen van de nieuwe technologieën kan benutten en tegelijkertijd de sociale integratie kan bevorderen. In juni 2000 heeft de Europese Raad van Feira het alomvattende actieplan "eEurope" goedgekeurd en aangedrongen op de uitvoering ervan vóór eind 2002(1). In dit actieplan wordt nadrukkelijk gewezen op het belang van netwerkbeveiliging en de bestrijding van computercriminaliteit.

1.3. Dit besluit is een logisch vervolg op een serie reeds genomen maatregelen om illegale en schadelijke inhoud op internet tegen te gaan, om met name intellectuele eigendomsrechten en persoonsgegevens te beschermen en om de elektronische handel te bevorderen.

1.4. Onderhavige mededeling maakt deel uit van de continue gedachtewisseling over dit onderwerp. Zo heeft de Commissie in 1998 de resultaten van een studie over computercriminaliteit (de zogenoemde "COMCRIME"-studie) voorgelegd aan de Raad. In oktober 1999 concludeerde de Europese Raad van Tampere dat ook voor hightech-criminaliteit moet worden gestreefd naar gemeenschappelijke definities en sancties.

1.5. De Commissie gaat in haar Mededeling in op de eventuele behoefte aan en de mogelijke vorm van een algemeen beleidsinitiatief.

2. De Mededeling

2.1. De Commissie analyseert in onderhavige mededeling eerst de kansen en bedreigingen in de informatiemaatschappij. Vervolgens geeft zij een overzicht van de nationaal en internationaal genomen maatregelen ter bestrijding van computercriminaliteit. Deze hebben hoofdzakelijk betrekking op de volgende aspecten: "inbreuken op de persoonlijke levenssfeer", "delicten op het gebied van de inhoud", "economische delicten en onbevoegde toegang" en "delicten op het gebied van de intellectuele eigendom". Deze aspecten kunnen als volgt worden omschreven:

- inbreuken op de persoonlijke levenssfeer: het onwettig verzamelen, opslaan, wijzigen, bekendmaken of verspreiden van persoonsgegevens. Dergelijke handelingen zijn een schending van het recht op een persoonlijke levenssfeer;

- delicten op het gebied van de inhoud: de verspreiding, met name via internet, van pornografie, in het bijzonder kinderpornografie, van racistische en revisionistische/nazistische uitlatingen, en van informatie die aanzet tot geweld;

- economische delicten, onbevoegde toegang en sabotage: delicten die verband houden met de onbevoegde toegang tot computersystemen (bijvoorbeeld hacking, computersabotage en de verspreiding van virussen, computerspionage, vervalsing per computer en computerfraude) en met het op een nieuwe manier plegen van bestaande vergrijpen (bijvoorbeeld het plegen van delicten d.m.v. computermanipulatie in plaats van door een persoon te misleiden);

- delicten op het gebied van intellectuele eigendom: dergelijke vergrijpen vormen een inbreuk op de rechtsbescherming van computerprogramma's en databanken, en zijn een schending van het auteursrecht en de naburige rechten.

2.2. De Commissie wenst een overzicht te krijgen van bruikbare methodes en manieren op basis waarvan zij wetgevingsvoorstellen kan indienen ten einde de nationale bepalingen op het gebied van computercriminaliteit meer op elkaar af te stemmen. Daartoe onderzoekt zij "vraagstukken op het gebied van het materiële recht" en "vraagstukken op het gebied van het procesrecht" (zoals het aftappen van telecommunicatieverkeer, het bewaren van verkeersgegevens, anonieme toegang en anoniem gebruik, en praktische samenwerking op internationaal niveau).

2.3. Vervolgens behandelt de Commissie een aantal maatregelen van niet-wetgevende aard waarmee volgens haar de wetgeving maatregelen moeten worden aangevuld. Het betreft hier de oprichting van "gespecialiseerde eenheden op nationaal niveau", "gespecialiseerde opleiding", "samenwerking tussen de verschillende betrokken partijen", "maatregelen vanuit het bedrijfsleven" en "door de EU gesteunde OTO-projecten".

2.4. Wat betreft de "beveiliging van de informatie-infrastructuur" is volgens de Commissie de gebruiker hiervoor in grote mate verantwoordelijk.

2.5. De Commissie maakt bovendien in haar conclusies en voorstellen, evenals in de rest van de Mededeling, een tweeledig onderscheid, dat ze vervolgens nader toelicht en uitwerkt:

- niet-wetgevende voorstellen en

- wetgevingsvoorstellen.

2.5.1. Voorstellen van niet-wetgevende aard

De volgende maatregelen worden voorgesteld:

- het opzetten van een EU-forum bestaande uit rechtshandhavingsinstanties, internetaanbieders, netwerk-exploitanten en consumentenorganisaties, waarvan het doel is de samenwerking op Gemeenschapsniveau te verbeteren;

- het blijven bevorderen van veiligheid en vertrouwen in het kader van het initiatief "eEurope", het Internet Actieplan, het IST-programma en het OTO-kaderprogramma(2);

- het opzetten van andere activiteiten binnen bestaande programma's;

- het financieren van maatregelen ter verbetering van inhoud en bruikbaarheid van de databank met nationale wetgeving (een resultaat van de COMCRIME-studie).

2.5.2. Wetgevingsvoorstellen

De Commissie zal op grond van Titel VI van het Verdrag betreffende de Europese Unie wetgevingsvoorstellen indienen teneinde:

- de wetgeving van de lidstaten op het gebied van kinderpornografie meer op elkaar af te stemmen(3);

- de verschillende strafrechtssystemen op het gebied van hightech-criminaliteit meer op één lijn te brengen;

- het wederzijdse erkenningsbeginsel toe te passen op aan het proces voorafgaande gerechtelijke bevelen die worden uitgevaardigd in het kader van onderzoeken naar computercriminaliteit waarbij meer dan één lidstaat is betrokken.

Of er overigens maatregelen, in het bijzonder van wetgevende aard, moeten worden genomen met betrekking tot het bewaren van verkeersgegevens, zal door de Commissie met name worden beoordeeld aan de hand van de resultaten van de werkzaamheden van het toekomstige EU-forum op dit gebied.

3. Algemene opmerkingen

3.1. Het ESC is het met de Commissie eens dat de verspreiding en het gebruik van nieuwe digitale technologieën, en in het bijzonder van internet, van groot belang zijn. De infrastructuur ten behoeve van gegevensverwerking en communicatie is immers een cruciale schakel geworden in onze economieën. In sommige sectoren speelt deze schakel zo'n grote rol dat een gedeelte van de economische activiteit als "computerafhankelijk" kan worden beschouwd.

3.2. Het Comité kan zich eveneens vinden in de analyse die de Commissie heeft gemaakt van de risico's die de ontwikkeling van deze technologie met zich meebrengt, en van de te nemen voorzorgsmaatregelen. Want "nu de samenleving steeds afhankelijker wordt van deze technologie, zijn praktische en juridische instrumenten nodig om de bijbehorende risico's binnen de perken te houden".

3.3. Het ESC is er daarom mee ingenomen dat in de Mededeling een zeer uitgebreide opsomming wordt gegeven van de problemen die zich in de informatiemaatschappij m.b.t. de veiligheid van gegevens kunnen voordoen, en er voorstellen worden gedaan voor een alomvattend beleid op dit vlak. Maar volgens het Comité is het noodzakelijk de term "computercriminaliteit" beter te omschrijven om zo een duidelijk onderscheid te kunnen maken tussen twee soorten delicten. Enerzijds zijn er de "nieuwe vormen van computercriminaliteit" (bijvoorbeeld het verspreiden van virussen en het toebrengen van schade aan software of bestanden); hierover zou nieuwe wetgeving moeten worden opgesteld. Anderzijds zijn er de traditionele vergrijpen die tegenwoordig met behulp van computers en netwerken eenvoudiger zijn te plegen (bijvoorbeeld pedofilie, het witwassen van geld en schending van het auteursrecht); de bestaande wetgeving hierover in de verschillende lidstaten zou nader op elkaar moeten worden afgestemd. Om al deze verschillende delicten, die gepleegd worden door mensen die goed thuis zijn in de nieuwe technologieën (professionele "witte-boorden-criminelen"), te kunnen bestrijden, zijn verschillende maatregelen nodig.

3.4. In de Mededeling worden een groot aantal repressieve maatregelen voorgesteld. Volgens het ESC zou bij de bestrijding van computercriminaliteit niet alleen van dit soort maatregelen gebruik moeten worden gemaakt, maar zouden ook meer maatregelen op het gebied van preventie, scholing en de bestrijding van alle mogelijke vormen van uitsluiting (niet alleen economische uitsluiting, maar ook sociale) moeten worden genomen. Het Comité dringt aan op een nauwkeurige omschrijving van de rol van alle verschillende instanties (en in het bijzonder van de overheidsorganen op elk niveau) die betrokken zijn bij de uitvoering van dit ruimer opgezette beleid op het gebied van preventie en de strijd tegen computercriminaliteit. Hierbij valt te denken aan de rol van de EU, de regio's, steden, bedrijfsleven en ook van alle organisaties uit de civil society (zoals scholen, verenigingen en bibliotheken).

3.5. Het ESC merkt echter op dat in de analyses aan enkele belangrijke aspecten bijna geen aandacht wordt besteed. Zo doet de titel van de Mededeling voorkomen alsof twee belangrijke onderwerpen worden behandeld: beveiliging van de informatie-infrastructuur en computercriminaliteit. Het Comité wijst erop dat in de Mededeling vooral de bestrijding van computercriminaliteit centraal staat en dat het andere onderwerp nauwelijks aan bod komt. Toch bevindt de beveiliging van de informatie-infrastructuur (met name in samenhang met het technisch functioneren van netwerken) zich nog lang niet op een aanvaardbaar niveau. De aanzienlijke toename van het aantal gebruikers, de hoeveelheid uit te wisselen gegevens en de voortdurende invoering van nog niet geheel uitgekristalliseerde technieken (breedbandinternet, internet op mobiele telefoons) kan deze beveiliging in gevaar brengen. De problemen rond overbelaste of uitgevallen telecommunicatienetwerken bijvoorbeeld worden in de Mededeling slechts zijdelings genoemd(4). Iedereen moet zich er echter van bewust zijn dat met het voortdurend "computerafhankelijker" worden van de economie, het steeds noodzakelijker wordt dat netwerken technisch betrouwbaar zijn.

3.6. Met betrekking tot de technische beveiliging van netwerken zou het interessant zijn te onderzoeken in hoeverre de telecommunicatie-exploitanten hiervoor verantwoordelijkheid dragen en wat de gevolgen van deregulering zijn voor de kwaliteit van dit soort beveiliging. In veel studies worden wel de positieve economische effecten van deregulering in de telecommunicatiebranche beschreven (bijvoorbeeld lagere prijzen, meer soorten contracten, nieuwe diensten), maar geen enkele studie is gewijd aan de gevolgen van deze deregulering op de kwaliteit en de veiligheid van de informatie-infrastructuur. In de Mededeling wordt nergens een schatting gegeven van de verliezen die gebruikers (met name bedrijven) lijden als gevolg van technische storingen op netwerken. Onderzocht zou moeten worden hoe de puur economische schade (naast de maatschappelijke schade) veroorzaakt door het technisch niet goed functioneren van netwerken en computers, zich verhoudt tot de schade veroorzaakt door computercriminaliteit.

3.7. De Commissie beschouwt de veiligheid van gegevens vooral als een individueel probleem en benadert dit vraagstuk vanuit een grote "laisser faire"-mentaliteit. Ze heeft de neiging om alles wat met veiligheid, beveiliging en bestrijding van computercriminaliteit te maken heeft, over te laten aan de gebruikers (particulieren of bedrijven) en legt de nadruk op hun verantwoordelijkheid. Daarmee lijkt ze de rol van de hoofdrolspelers op dit terrein (telecommunicatie-exploitanten en overheden) te onderschatten: "Beveiliging is daarom voor een belangrijk deel een zaak van de gebruikers, omdat alleen zij de waarde kunnen beoordelen van de bits die worden verzonden of ontvangen, en kunnen bepalen welk beschermingsniveau nodig is." Vanzelfsprekend dient elke gebruiker ervoor te zorgen dat zijn of haar computersysteem voldoende is beveiligd. Het ESC stemt er dan ook mee in alle gebruikers uitgebreid te waarschuwen voor de risico's van internet en hen voorlichting te geven over hoe ze hun systemen kunnen beschermen zodat ze hun eigen verantwoordelijkheden aankunnen. Het Comité wil echter de beperkingen van een dergelijke benadering onderstrepen. De "grote of geschoolde" gebruikers (grote bedrijven en instellingen) kunnen de hier genoemde verantwoordelijkheden namelijk voor een groot deel wel dragen, maar dit geldt in veel mindere mate voor de "kleine of onervaren" gebruikers (kleine ondernemingen, particulieren en vooral kinderen). Omdat het in de "echte" wereld al niet volstaat op bovenvermelde wijze invulling te geven aan de beschermingstaak, is dat in de "virtuele" wereld zeker niet minder (enzo mogelijk nog meer) het geval. Dit zou gebruikers ertoe kunnen aansporen zich t.b.v. de eigen veiligheid in te laten met illegale praktijken en bijvoorbeeld privé milities in te zetten voor de beveiliging van het netwerk en de bestrijding van computercriminaliteit.

3.8. Hieraan dient nog te worden toegevoegd dat het ESC wel degelijk oog heeft voor de belangrijke rol die de mondige burger tegenwoordig als computergebruiker zou kunnen spelen. In die hoedanigheid moet hij goed worden geïnformeerd en worden gewezen op alle problemen met betrekking tot veiligheid en beveiliging die zich in cyberspace kunnen voordoen. Hiertoe is een basisopleiding noodzakelijk, evenals permanente voorlichting over ontwikkelingen op dit vlak. De initiatieven "eEurope"(5) en "e-Learning"(6), alsmede het bevorderen van het levenslang leren, kunnen daaraan op een positieve en creatieve manier bijdragen.

3.9. Wellicht is het ook van belang uitvoeriger stil te staan bij de verantwoordelijkheid van de verschillende spelers op het ICT-toneel. Waarschijnlijk besteden bedrijven en particulieren zo'n 10 tot 15 % van hun ICT-uitgaven aan beveiliging (zoals het aanschaffen van speciale software (voor bijvoorbeeld firewalls), van antivirusprogramma's en van nieuwere versies van deze software en programma's)(7). Er kunnen vraagtekens worden geplaatst bij maatregelen die particulieren en ondernemers in het MKB moeten aansporen dergelijke beveiligingsprogramma's te kopen. Dit is meer een taak van exploitanten en producenten. Zij zouden gebruik veel moeten maken van bestaande programma's en software om hun klanten te beschermen: "Daarom moeten innovatie en het commercieel gebruik van beveiligingstechnieken en diensten worden bevorderd." Het is de vraag of alle producenten van software en computerprogramma's daadwerkelijk willen dat het aantal virussen (dat op dit moment hoger is dan 50000 en per jaar met 10000 stijgt) wordt teruggebracht.

3.10. Anderzijds is het volgens het ESC noodzakelijk de zeggenschap van de lidstaten en de EU over de grote organisaties die het internet besturen(8), grondiger te analyseren (wat betreft beheer en toezicht). Europa is bijvoorbeeld helemaal niet vertegenwoordigd in de organisatie die het internet bestuurt, de ICANN (Internet Corporation for Assigned Names and Numbers). De ICANN is een privaatrechtelijke organisatie die in 1998 op initiatief van de Amerikaanse regering is opgericht om voor de noodzakelijke coördinatie op internet te zorgen. Deze particuliere instantie beheert wereldwijd onder andere de internetadressen (om doublures te voorkomen) en de domeinnamen van websites, en stelt algemeen geldende functioneringsregels op. Het bestuur van de ICANN bestaat uit vertegenwoordigers van particuliere Amerikaanse exploitanten en enkele "via algemene verkiezingen op internet verkozen" internetgebruikers van wie er één de Europese internetgebruikers vertegenwoordigt. De Mededeling besteedt hieraan te weinig aandacht. Naar de mening van het Comité is het noodzakelijk dat de EU zich actief gaat bemoeien met de verschillende organisaties die het internet besturen, en zich niet alleen bezighoudt met de puur technische instanties in de telecommunicatiesector(9). Het zou bovendien noodzakelijk zijn, gezien de sociale en maatschappelijke betekenis van internet, het beheer ervan (bijvoorbeeld met betrekking tot de vaststelling van standaardregels en het beheer van elektronische adressen) in handen te leggen van een internationale organisatie waarbinnen de nationale overheden veel invloed hebben. Dergelijke instanties bestaan immers al op andere terreinen (voor de luchtvaart is er de IATA, voor de scheepvaart en de telecommunicatiesector zijn er soortgelijke organisaties).

3.11. In de Mededeling wordt gesproken over onderlinge afstemming van bevoegdheden op het gebied van het procesrecht, waardoor slachtoffers een betere bescherming kan worden geboden. Toch krijgt dit aspect in de conclusies geen prioriteit. Volgens het ESC is het dringend noodzakelijk deze onderlinge afstemming te verwezenlijken en dient alles in het werk te worden gesteld om procesrechtelijke procedures sneller te harmoniseren. Dit alles moet er in het bijzonder toe leiden dat, met inachtneming van de burgerlijke rechten en vrijheden in de lidstaten en van het recht op eerbiediging van het privé-leven en het recht op bescherming van persoonsgegevens (zoals verwoord in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie), in computers opgeslagen gegevens snel kunnen worden opgespoord en in beslag genomen om vernietiging van bewijsmateriaal te voorkomen. Daarnaast moeten de rechtshandhavingsinstanties voldoende bevoegdheden krijgen om op korte termijn de snelle bewaring van specifieke gegevens te kunnen gelasten of verkrijgen.

4. Bijzondere opmerkingen

4.1. Bestrijding van pedofilie

4.1.1. Het ESC is ingenomen met het besluit van de Commissie vóór het eind van het jaar 2001 "een voorstel in te dienen voor een kaderbesluit [...] waarin bepalingen zijn opgenomen met betrekking tot de onderlinge afstemming van de wetgeving over en de straffen op kinderpornografie op internet"(10). Het Comité is van mening dat er ook ten aanzien van andere delicten zou moeten worden gewerkt aan een onderlinge afstemming van wetgeving en straffen (bijvoorbeeld in het kader van de bestrijding van sekten, racisme, seksisme en het verspreiden van pornografisch en gewelddadig materiaal in het algemeen).

4.2. Reglementering van De noodzaak tot het aftappen van telecommunicatieverkeer

4.2.1. Het ESC deelt de bezorgdheid van de Commissie: "Oneigenlijk, onzorgvuldig gebruik van aftapfaciliteiten, zeker op internationaal niveau, zal leiden tot protesten vanuit het oogpunt van de mensenrechten en het vertrouwen van de burgers in de informatiemaatschappij ondermijnen". Het Comité wil hieraan echter nog toevoegen dat op elk terrein (dus ook binnen bedrijven) het vertrouwelijke karakter van informatie dient te worden gerespecteerd. Mensenrechten en privacy moeten binnen elk bedrijf in acht worden genomen. Dit betekent onder andere dat de inhoud van berichten die via het communicatienetwerk van een bedrijf specifiek worden verzonden aan of persoonlijk worden verstuurd door medewerkers van dat bedrijf geheim moet blijven (bescherming van de persoonlijke levenssfeer)(11). Daarnaast betekent voor bedrijven het respecteren van de privacy van hun personeel dat over het gebruik van persoonlijke gegevens moet worden onderhandeld, wanneer het gaat om informatie die voor het technisch goed functioneren van netwerken noodzakelijkerwijs is verzameld, maar waarmee het doen en laten van iedere werknemer in de gaten kan worden gehouden. Verplichte onderhandelingen over een "handvest voor IT-gebruik" zijn een manier om het respect voor individuele vrijheden enerzijds en de vereisten die het functioneren van een bedrijf anderzijds met zich meebrengt, met elkaar in evenwicht te brengen (dubbele postvakken in e-mailprogramma's etc.).

In de Mededeling wordt in een voetnoot terloops melding gemaakt van het wereldwijde afluisternetwerk ECHELON, dat zich gedeeltelijk (apparatuur, afluistercentrum) op het grondgebied van een lidstaat bevindt. Het ESC staat achter de pogingen van een onderzoekscommissie van het Europees Parlement hierover duidelijkheid te krijgen. Het zou paradoxaal zijn gedetailleerde bepalingen op te stellen voor het afluisteren van telecommunicatieverkeer als deze continu zouden worden geschonden door een aantal staten die gezamenlijk hun eigen spionagenetwerk hebben dat ze, onder het mom van nationale veiligheidsdoeleinden, gebruiken voor minder respectabele praktijken als industriële spionage. Om die reden dringt het ESC er bij de Raad van Ministers op aan zich hier krachtig over uit te spreken.

4.3. Bewaring van bepaalde verkeersgegevens te bewaren

4.3.1. De kenmerken van strafbare feiten die via internet worden gepleegd, zijn algemeen bekend: ze zijn eenvoudig te begaan (bij voldoende kennis van IT), er zijn weinig middelen voor nodig, ze kunnen op afstand worden gepleegd zonder dat de dader fysiek aanwezig hoeft te zijn, ze kunnen direct een groot aantal internetgebruikers treffen en ze kunnen aanzienlijke schade veroorzaken. Daartegenover staat dat de strafbare handelingen op verschillende plaatsten in het netwerk sporen achterlaten. Internetaanbieders en exploitanten is er technisch gezien alles aan gelegen verkeersgegevens te wissen zodra ze voor factureringsdoeleinden niet meer nodig zijn. Hierdoor wordt rechtshandhavingsinstanties het werk bijna onmogelijk gemaakt. Volgens het ESC is hier sprake van een zeer nijpend probleem waarvoor ten behoeve van het goed functioneren van internet een oplossing moet worden gevonden. Het steunt dan ook de Commissie die "er bij alle betrokken partijen op [aandringt] zich in de eerste plaats te buigen over de ingewikkelde problematiek van het bewaren van verkeersgegevens". Op basis van de uitkomsten hiervan zouden technische (welke gegevens moeten hoelang worden bewaard?) en economische vragen (wie zorgt voor de financiering?) kunnen worden beantwoord(12). In een ontwerpovereenkomst van de Raad van Europa over computercriminaliteit(13) wordt een aantal uitgangspunten geformuleerd voor het bewaren van verkeersgegevens. Maar het zal nog lang duren eer de goedkeuring en tenuitvoerlegging van deze overeenkomst een feit zijn. Daarom is het zaak in de EU vaart te zetten achter de invoering van specifieke maatregelen(14).

4.4. Regels voor anonieme toegang en anoniem gebruik

4.4.1. In de Mededeling wordt nog eens herhaald dat anonimiteit op internet een dilemma vormt. Enerzijds is de mogelijkheid anoniem te blijven essentieel voor het handhaven van het recht op privacy, anderzijds staat de mogelijkheid on line te communiceren zonder je identiteit prijs te geven haaks op de bestrijding van bepaalde strafbare feiten. Het ESC kan zich vinden in het uitgangspunt van de Commissie dat bij internet van dezelfde juridische basisbeginselen moet worden uitgegaan als op andere terreinen: "internet is geen anarchistisch getto waar de regels van de samenleving niet gelden". Volgens het Comité moet worden gezocht naar technische en juridische oplossingen op basis waarvan de toegang tot en het surfen op internet geen aanleiding hoeven te geven de gedragingen van internetgebruikers te achterhalen en te onderzoeken. Ook het ongevraagd versturen van anonieme berichten naar één bepaald adres(15), in het bijzonder vanuit algemene plaatsen zoals internetcafés of bibliotheken, moet worden verboden. Het toenemend aantal anonieme berichten vormt namelijk niet alleen een bedreiging voor iedere burger, maar ook voor de samenleving als geheel. Het ESC is zich bewust van de moeilijkheden die het (zelfs in beperkte mate) verbieden van anonieme toegang en anoniem gebruik met zich meebrengt. Het zou echter graag een nuancering zien van de stelling dat "de mogelijkheid om anoniem te blijven essentieel [is] voor het handhaven van het recht op privacy en de vrijheid van meningsuiting in cyberspace". Dit idee zou namelijk in de praktijk een inbreuk zijn op de rechten van de ontvangers (individueel of als groep) van berichten, omdat zij (ter bescherming van hun privé-leven en belangen) de identiteit van hun gesprekspartners precies moeten kunnen nagaan.

4.5. De rol van gespecialiseerde eenheden op nationaal niveau

4.5.1. Het ESC is het ermee eens dat de Commissie aandringt op de vorming van gespecialiseerde eenheden op nationaal niveau die zich onder meer moeten gaan bezighouden met het vervolgen van computercriminaliteit en het verbeteren van onderzoekstechnieken. Tevens deelt het Comité de opvatting van de Commissie over de noodzaak statistieken bij te houden over de omvang van computercriminaliteit: "Het is duidelijk dat er betrouwbare gegevens moeten worden verzameld over de omvang van computercriminaliteit". Om deze reden dringt het ESC erop aan dat de gespecialiseerde eenheden ook worden belast met het opstellen van dergelijke gedetailleerde, relevante en voor iedereen toegankelijke statistieken, zodat het verzamelen van gegevens over computercriminaliteit niet hoeft te worden overgelaten aan particuliere instanties, die altijd nauwe banden met de IT-sector onderhouden. Voor het beter beveiligen van de informatie-infrastructuur en de bestrijding van computercriminaliteit is het noodzakelijk een schatting te kunnen maken van het aantal strafbare feiten, van de herkomst en oorzaken daarvan, en vooral van de kosten die beveiliging, fraude en computervirussen voor particulieren en bedrijven met zich meebrengen.

4.6. Oprichting van een EU-forum

4.6.1. Het ESC staat achter het voorstel van de Commissie een EU-forum op te richten waarvan een groot aantal betrokkenen deel moet gaan uitmaken en dat de samenwerking op EU-niveau in hoge mate moet gaan verbeteren. Het Comité dringt erop aan dat dit forum in de eerste plaats een gedachtewisseling op gang brengt over wat wel en wat niet kenmerkend is voor de informatiemaatschappij. In het bijzonder moet dit forum instellingen en burgers gaan doordringen van de noodzaak van regelgeving in cyberspace en moet het hen hierover alle nodige informatie geven. Internet heeft zich namelijk onafhankelijk van alle vormen van traditionele regelgeving ontwikkeld, wat een van de oorzaken is geweest van de onstuimige groei ervan. Maar internet is te belangrijk geworden om buiten alle regelgeving om te kunnen functioneren. Toch blijven de grootste fans van het internet erop wijzen dat elke regel die aan het internet wordt opgelegd, de ontwikkeling ervan afremt. Daarbij steunen zij het associatieve en libertaire ideaal van een aantal internetgebruikers die zich blijven inzetten voor de verwezenlijking van het idee dat staten geen regels mogen opstellen voor de digital global village en dat gedragscodes zullen volstaan. Het is tijd dat Europa aanstuurt op een ommekeer in het denken van mensen zodat ze gaan inzien dat regelgeving noodzakelijk is. Er moet continu op worden gehamerd dat internet niets anders is dan een gebruiksvoorwerp waarvoor regelgeving moet worden opgesteld net zoals voor elk ander economisch belangrijk gebruiksvoorwerp. Alleen als de consument en de burger vertrouwen hebben in internet zullen elektronische handel met particulieren en on line af te handelen procedures met de overheid zich verder ontwikkelen. Dit vertrouwen is afhankelijk van het snel invoeren van politieke, economische en fiscale regelgeving en niet alleen van het feit of bedrijven en particulieren beveiligingsprogramma's aanschaffen. Een van de belangrijkste taken van het EU-forum is wellicht juist het op gang brengen van die ommekeer waardoor mensen gaan accepteren dat regelgeving noodzakelijk is. Daarnaast zou dit forum alle internetgebruikers ervan moeten doordringen dat ze zich niet al te extreem dienen op te stellen (d.w.z. dat ze zich niet te naïef of juist te paranoïde gedragen).

4.6.2. Het ESC ziet in dat de georganiseerde civiele samenleving veel belang heeft bij een dergelijke gedachtewisseling en zal dan ook aan dit forum deelnemen.

4.7. Maatregelen vanuit het bedrijfsleven

4.7.1. Het ESC is het eens met de Commissie als zij stelt: "Veel sectoren, zoals het bankwezen, de elektronische communicatiesector en de sector van creditcards en auteursrecht, alsmede hun klanten, zijn potentiële slachtoffers van computercriminaliteit." Niettemin wordt volgens het Comité in de Mededeling te weinig aandacht besteed aan de enorme risico's die het MKB loopt doordat het internet niet optimaal is beveiligd. Exploitanten die voor bedrijven commerciële sites beheren, moeten worden aangespoord gebruik te maken van de beschikbare middelen op het gebied van beveiliging. Grote bedrijven hebben uiteraard mensen en middelen genoeg om zich enigszins tegen computercriminaliteit te wapenen, maar veel kleine en middelgrote ondernemingen ontbreekt het daaraan. Zij kunnen hierdoor aanzienlijke economische schade oplopen (door bijvoorbeeld het geheel of gedeeltelijk verliezen van gegevens of de ontvreemding van vertrouwelijke informatie) of zelfs tijdelijk of definitief hun IT-apparatuur niet meer gebruiken (bijvoorbeeld als gevolg van virussen in hun informatiesystemen). Daarnaast kunnen een aantal ongewenste praktijken ongemerkt zeer hoge kosten met zich meebrengen. Zo kost het massaal versturen van reclame per e-mail (spam) de ontvangers van deze boodschappen niet alleen veel geld, maar vooral ook veel tijd(16). Op dit moment wordt erg weinig tegen dit soort praktijken opgetreden. Het ESC wijst er nogmaals op dat het voorstander is van een "opt in"-systeem voor commerciële e-mail(17).

4.8. Door de EU gesteunde OTO-projecten

4.8.1. Het ESC steunt de hoofdlijnen van het OTO-programma die in de Mededeling worden vermeld. Toch is het van mening dat over twee essentiële thema's verder van gedachten moet worden gewisseld en dat nader onderzoek hiernaar op zijn plaats is.

4.8.1.1. Thema 1 (technische studies): hoe complex kan internet nog worden zonder dat het te kwetsbaar wordt? Iedereen is het erover eens dat de zwakheid van een systeem nauw samenhangt met de complexiteit ervan. Nu de economie steeds "computerafhankelijker" wordt, rijst de vraag vanaf welk punt een systeem van onderling aan elkaar gekoppelde netwerken gevaar gaat opleveren voor de gebruiker ervan omdat het te kwetsbaar voor computercriminelen en te storingsgevoelig wordt. Alle menselijke uitvindingen zijn gebonden aan maximale afmetingen (vliegtuigen, schepen, tunnels, torens enz.), een gigantische omvang betekent kwetsbaarheid. Wellicht geldt dit ook voor internet en communicatienetwerken.

4.8.1.2. Thema 2 (psychologische, sociologische en culturele studies): door welke psychologische kenmerken onderscheidt computercriminaliteit zich van "traditionele" criminaliteit? Waarschijnlijk speelt de afwezigheid van "zichtbare" gevolgen een grote rol. Hoe kunnen de consequenties van computercriminaliteit "zichtbaar" en makkelijk waarneembaar worden gemaakt zodat iedereen de negatieve effecten ervan kan zien? Hoe kunnen mensen ervan worden doordrongen dat het stelen van software laakbaar is ook al ondervindt het slachtoffer hiervan schijnbaar geen enkele schade? De software is immers nog steeds in zijn of haar bezit (terwijl het slachtoffer van "traditionele" diefstal echt iets kwijt is). Hoe kunnen de financiële consequenties van het verspreiden van een computervirus "zichtbaar" worden gemaakt? Vaak brengt dit namelijk meer economische schade toe dan een brand of een bomaanslag hoewel de waarneembare gevolgen ervan veel minder spectaculair zijn (geen vlammen of explosies). Hoe kan computercriminaliteit worden bestreden als veel strafbare feiten (met name het verspreiden van virussen en het binnendringen in informatiesystemen) niet op grond van "traditionele" motieven (zoals geldelijk gewin, macht of wraak) worden gepleegd? In veel gevallen is er op het eerste gezicht sprake van "impulsieve" handelingen die veeleer zijn begaan uit een soort grootheidswaanzin ("ik ben slimmer dan de meest geavanceerde systemen") en uit het streven beroemd te worden dan uit winstbejag. Wat is het verband tussen computercriminaliteit en uitsluiting? Hoe kan een preventiebeleid worden opgezet?

4.8.2. Het vertrouwen in internet zal pas toenemen als dit soort problemen beter zijn onderzocht, er meer over bekend is en er daardoor beter mee kan worden omgegaan.

5. Conclusies

5.1. Het ESC is het met de Commissie eens dat de verspreiding en het gebruik van nieuwe digitale technologieën, en in het bijzonder van internet, economisch gezien erg belangrijk zijn. Zozeer zelfs dat een gedeelte van de economische activiteit als "computerafhankelijk" kan worden beschouwd. Deze "computerafhankelijkheid" zal alleen nog maar toenemen.

5.1.1. Op grond hiervan deelt het Comité eveneens het standpunt van de Commissie dat, nu de economie steeds afhankelijker wordt van deze technologie, steeds adequatere praktische en juridische instrumenten nodig zijn.

In het licht van deze ontwikkelingen is het ESC ingenomen met de in de Mededeling voorgestelde initiatieven. Het Comité dringt in bepaalde gevallen aan op een snelle besluitvorming en wijst op de noodzaak vaart te zetten achter de invoering van regelgeving.

5.2. Het Comité wenst echter als bijdrage aan de discussie de aandacht te vestigen op de volgende aspecten:

5.2.1. In de Mededeling wordt een groot aantal repressieve maatregelen voorgesteld. Hieraan zouden meer omvattende maatregelen op het gebied van preventie, scholing en de strijd tegen uitsluiting moeten worden toegevoegd.

5.2.2. Beveiliging van informatie-infrastructuur zou uitvoeriger aan bod moeten komen.

5.2.3. Ook al benadrukt de Commissie dat de gebruiker zelf voor een groot deel verantwoordelijk kan worden gesteld voor veiligheid en beveiliging, dan blijft het daarnaast echter noodzakelijk de taken van de hoofdrolspelers op dit terrein (telecommunicatie-exploitanten en overheden) nauwkeurig te omschrijven. De "grote of geschoolde" gebruikers (grote bedrijven en instellingen) kunnen de hier genoemde verantwoordelijkheden namelijk wel dragen, maar dit geldt in veel mindere mate voor de "kleine of onervaren" gebruikers (kleine ondernemingen, particulieren en vooral kinderen).

5.2.4. Het is noodzakelijk de zeggenschap van de lidstaten en de EU over de grote organisaties die het internet besturen, grondiger te analyseren (beheer en toezicht).

5.2.5. De onderlinge afstemming van bevoegdheden op het gebied van het procesrecht moet prioriteit krijgen, zodat slachtoffers een betere bescherming kan worden geboden. Nieuwe bevoegdheden die aan de rechtshandhavingsinstanties worden toegewezen, dienen in overeenstemming te zijn met het recht op eerbiediging van het privé-leven en het recht op bescherming van persoonsgegevens (zoals verwoord in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie).

5.2.6. Het is noodzakelijk, zoals de Commissie aangeeft, het aftappen van telecommunicatieverkeer te regelen. Het Comité wil hieraan echter nog toevoegen dat op elk terrein (dus ook binnen bedrijven) het vertrouwelijke karakter van informatie dient te worden gerespecteerd. Het ESC steunt het Europees Parlement in zijn pogingen duidelijkheid te krijgen over het wereldwijde afluisternetwerk ECHELON en dringt er bij de Raad van Ministers op aan zich hier krachtig over uit te spreken.

5.2.7. Bij de kwesties die als eerste moeten worden afgehandeld om ervoor te zorgen dat internet goed blijft functioneren en computercriminaliteit kan worden bestreden, horen de noodzaak bepaalde verkeersgegevens te bewaren en regels op te stellen voor anonieme toegang en anoniem gebruik.

5.2.8. Het Comité vindt het een goed initiatief een EU-forum op te richten waarvan een groot aantal partijen deel moet gaan uitmaken en dat de samenwerking op EU-niveau moet gaan verbeteren. Het ESC heeft, als vertegenwoordiger van de georganiseerde civiele samenleving, besloten actief aan de werkzaamheden van dit forum deel te nemen.

5.2.9. Het is noodzakelijk om uitgebreider dan de Commissie dat in haar Mededeling doet, stil te staan bij de enorme risico's die het MKB loopt doordat het internet niet optimaal is beveiligd (bijvoorbeeld als gevolg van virussen in informatiesystemen, het geheel of gedeeltelijk verliezen van gegevens of de ontvreemding van vertrouwelijke informatie).

5.2.10. De hoofdlijnen van het OTO-programma die in de Mededeling worden vermeld, zijn een stap in de goede richting. Toch moet volgens het Comité daarnaast over twee essentiële thema's van gedachten worden gewisseld:

- hoe complex kan internet nog worden zonder dat het te kwetsbaar wordt?

- door welke psychologische kenmerken onderscheidt computercriminaliteit zich van "traditionele" criminaliteit?

Brussel, 12 september 2001.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) ESC-advies over "eEurope - Een informatiemaatschappij voor iedereen - Ontwerpactieplan" - COM(2000) 330 def.; PB C 123 van 25.4.2001.

(2) ESC-advies dat momenteel wordt opgesteld over het "Voorstel voor een Besluit van het Europees Parlement en de Raad betreffende het meerjarenkaderprogramma 2002-2006 van de Europese Gemeenschap voor activiteiten op het gebied van onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie ter bevordering van de totstandbrenging van de Europese Onderzoekruimte" en het "Voorstel voor een Besluit van de Raad betreffende het meerjarenkaderprogramma 2002-2006 van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (Euratom) voor activiteiten op het gebied van onderzoek en opleiding ter bevordering van de totstandbrenging van de Europese Onderzoekruimte" - COM(2001) 94 def. - 2001/053 (COD) - 2001/0054 (CNS).

(3) Voorstel voor een Kaderbesluit van de Raad ter bestrijding van seksuele uitbuiting van kinderen en kinderpornografie - COM(2001) 854 def. - CNS 2001/025; PB C 62 E van 27.2.2001.

(4) Wanneer dit soort problemen zich voordoen op netwerken voor mobiele telefonie, zijn de gevolgen ervan zeer ingrijpend (omdat alle gebruikers dit meteen merken). Maar ook op internet (hoewel minder goed merkbaar) doen dergelijke problemen zich voor. Helaas publiceren de exploitanten hierover maar weinig gegevens.

(5) ESC-advies over "eEurope - Een informatiemaatschappij voor iedereen - Ontwerpactieplan" - COM(2000) 330 def.; PB C 123 van 25.4.2001.

(6) Initiatiefadvies van het ESC over "De Europese dimensie van het onderwijs: aard, inhoud en vooruitzichten", PB C 139 van 11.5.2001.

(7) Er bestaan grote verschillen wat betreft de kwetsbaarheid van verschillende systemen.

(8) Zie COM(2000) 202 def.

(9) Het bestuur van de ICANN bestaat uit 19 leden van wie er 5 de 5 belangrijkste regio's op aarde vertegenwoordigen (Noord-Amerika, Europa, Azië-Oceanië, Afrika en Zuid-Amerika). De verkiezingen verliepen niet echt democratisch: elke internetgebruiker kon stemmen, maar zeer weinig internetgebruikers werden over deze "verkiezingen" geïnformeerd!

(10) Besluit van de Raad van 29 mei 2000 ter bestrijding van kinderpornografie op internet; PB L 138 van 9.6.2000. ESC-advies over "Een programma voor de bescherming van kinderen op internet" (wordt opgesteld). ESC-advies over de "Bestrijding van kindermisbruik en kindersekstoerisme"; PB C 284 van 14.9.1998. ESC-advies over het "Voorstel voor een aanbeveling van de Raad betreffende de bescherming van minderjarigen en de menselijke waardigheid met betrekking tot audiovisuele en informatiediensten" (COM(97) 570 def.); PB C 214 van 10.7.1998.

(11) Als voorbeeld kan hier genoemd worden de onlangs binnen het bedrijf Deutsche Telekom gesloten overeenkomst waarin is vastgelegd dat het vertrouwelijke karakter van de door het personeel via het intra- of internet van het bedrijf verzonden berichten in alle opzichten wordt gerespecteerd.

(12) Het probleem rond de financiering is in een aantal landen (waaronder België, Nederland en het Verenigd Koninkrijk) reeds aan de orde gekomen en op verschillende manieren opgelost.

(13) Raad van Europa - Ontwerpovereenkomst inzake computercriminaliteit - Ontwerp nr. 25 van 9 januari 2001.

(14) Initiatiefadvies van het ESC over "De gevolgen van de elektronische handel voor de interne markt (WIM)"; PB C 123 van 25.4.2001.

(15) Het versturen van berichten aan openbare of besloten forums kan anoniem blijven omdat alle deelnemers hiermee hebben ingestemd.

(16) Volgens een recent EU-onderzoek (februari 2001) worden elke dag wereldwijd 500 miljoen reclameboodschappen per e-mail verstuurd. Al deze extra berichten (die door de ontvanger ervan worden betaald) zouden de internetgebruikers meer dan 10 miljard EUR kosten.

(17) ESC-advies over het "Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende de verwerking van persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer in de sector elektronische communicatie" - COM(2000) 385 def. - 2000/0189 (COD); PB C 123 van 25.4.2001.