CGMylISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
C0M(90) 317 def. -SYN.295 
Brussel, 20 september 1989 
Voorstel voor een 
RICHTLIJN VAN DE RAAD 
betreffende een aantal aspecten van 
tie organisatie van tie arfreltistllti 
(door de Commissie Ingediend) 

- 2 -
Memorie van toelichting betreffende het voorstel voor een richtllln 
betreffende bepaalde aspecten van de organisatie van de arbeidstijd 
I. INLEIDING 
1. De Europese Raad van Hannover, Rhodos en Madrid was van mening dat in de 
context van de totstandkoming van de Interne markt hetzelfde belang moest 
worden gehecht aan de sociale aspecten als aan de economische en dat ze 
derhalve op evenwichtige wijze moesten worden ontwikkeld. Het Europese 
Parlement van zijn kant was dezelfde mening toegedaan (blijkens diens 
talrijke resoluties) en in zijn advies van februari 1989 heeft het 
Economische en Sociaal Comité eveneens het belang van deze benadering 
erkend. 
In Titel 1, punt 7 van het Gemeenschapshandvest van de sociale 
grondrechten van de werkenden wordt gezegd dat "de verwezenlijking van de 
interne markt moet leiden tot een verbetering van de levensstandaard en 
arbeidsvoorwaarden voor de werkenden in de Europese Gemeenschap. Dit 
proces wordt verwezenlijkt door onderlinge opwaartse aanpassing van die 
voorwaarden, betreffende met name de duur en de aanpassing van 
arbeidstijd". In punt 8 wordt opgemerkt dat "alle werkenden In de 
Europese Gemeenschap recht hebben op een wekelijkse rusttijd en een 
jaarlijkse vakantie met behoud van loon, waarvan de duur onderling in 
opwaartse zin moet worden aangepast, overeenkomstig de nationale 
gebruiken." Ten slotte wordt in punt 19 van het Gemeenschapshandvest nog 
gezegd: "Aan alle werkenden moeten in hun arbeidsmilieu bevredigende 
voorwaarden worden geboden ten aanzien van hun gezondheid en hun 
- 3 -
veiligheid. Er dienen adequate maatregelen te worden getroffen om de 
situatie op dit gebied verder In opwaartse zin te harmoniseren." 
Zich hierop baserend heeft de Commissie in haar actieprogramma tot 
uitvoering van het Gemeenschapshandvest van sociale grondrechten van de 
werkenden verklaard dat "de arbeidstijd, de flexibiliteit en de 
organisatie daarvan essentiële elementen van de arbeidsvoorwaarden en van 
het dynamisme van de ondernemingen zijn. Zij spelen een niet te 
verwaarlozen rol in de ontwikkeling van de arbeidsmarkt en van de creatie 
van nieuwe arbeidsplaatsen." De Commissie heeft het belang van de 
flexibiliteit van de arbeid die de ondernemingen in staat stelt zich aan 
te passen aan de eisen die de concurrentie stelt en hun 
concurrentievermogen vergroot onderstreept en vervolgens opgemerkt dat 
"... het ten aanzien van deze diversiteit, nodig is erop toe te zien dat 
de betreffende praktijken (d.w.z. basisvoorwaarden ten aanzien van de 
flexibiliteit van de arbeidstijd als vastgelegd in collectieve 
arbeidsovereenkomsten) het welzijn en de gezondheid van de werkenden niet 
in gevaar kunnen brengen. Zo is het van belang dat Inzake maxlmum-
arbeidsduur, rusttijden, vakantie, nachtarbeid, weekeindearbeid en 
systematisch overwerk bepaalde minimumvoorschriften op Gemeenschapsniveau 
worden uitgevaardigd." 
2. Derhalve is de Commissie in overeenstemming met het Handvest en zoals zij 
heeft aangekondigd In haar actieprogramma, voornemens een reeks 
fundamentele voorschriften voor bepaalde aspecten van de organisatie van 
de werktijd voor te stellen die van invloed zijn op de gezondheid en de 
veiligheid van de werknemers op hun werk en verband houden met: 
mlnlmumrusttijden per dag en per week; 
- 4 -
minimum Jaarlijkse vakantie met behoud van loon-, 
minimumvoorwaarden voor het laten verrichten van ploegendiensten en 
vooral van nachtarbeid. 
de bescherming van de gezondheid en de veiligheid van de werknemers 
bij veranderingen in de werkpatronen als gevolg van aanpassingen van 
de arbeidst i jden. 
De Commissie is van mening dat de overige in het actieprogramma genoemde 
aspecten ter zake van de aanpassing van de arbeidstijd in dit stadium 
moeten worden overgelaten aan de werkgevers en de werknemers en/of de 
nationale wetgeving. Bovendien dienen deze kwesties grondig te worden 
behandeld in het kader van de dialoog tussen werkgevers en werknemers op 
het niveau van de Gemeenschap, waarbij de Commissie zich het recht 
voorbehoudt voorstellen te doen wanneer haar dat goeddunkt. 
De maximumduur van de arbeidstijd is geen vast gegeven. De 
ontwikkelingen ter zake van de organisatie van de arbeidstijd (zie 
punt 4 en 5 hieronder, met name voor wat ploegen- of continudlenst of 
vervangingsdiensten betreft) bemoeilijken de bepaling van een 
maximumduur waarvoor men overigens een homogene referentieperiode zou 
moeten vaststellen (dag, week, maand, jaar). In dit verband bieden de 
voorschriften met betrekking tot de minimumrusttijden - hetzij 
dagelijks, hetzij wekelijks - als voorgesteld in de onderhavige 
richtlijn, vanuit het gezichtspunt van de gezondheid en de veiligheid 
van de betrokken werknemers een "vangnet". 
De Commissie is van mening dat de kwestie van systematisch overwerk 
moet worden geregeld door de sociale partners resp. de nationale 
wetgeving. Men mag echter de gezondheid en de veiligheid van de 
werknemers niet uit het oog verliezen. Vanuit dat gezichtspunt alleen 
- 5 -
worden In de onderhavige richtlijn voorschriften gegeven voor de 
dagelijkse en wekelijkse minimumrusttijden (artikel 3 en 4) en voor 
het verrichten van nachtarbeid In het kader van werkzaamheden die 
bijzondere risico's of een grote lichamelijke of geestelijke spanning 
meebrengen (artikel 7, Md 3). 
Voor wat het werKen In het weekeinde , d.w.z. de mogelijkheid al dan 
niet voorschriften te geven voor hetzij het verbieden, hetzij het 
toestaan daarvan, meent de Commissie dat het hier in de eerste plaats 
om een kwestie gaat die te maken heeft met economische, sociale en 
culturele omstandigheden en niet rechtstreeks met de gezondheid en de 
veiligheid op het werk. Er zij overigens opgemerkt dat de 
ontwikkeling van nieuwe formules voor het werken in ploegendiensten 
er vaak toe leidt dat ploegen, met inbegrip van onderhoudsploegen, in 
het weekeinde moeten werken. 
De door de Commissie In de onderhavige richtlijn voorgestelde maatregelen 
vormen een aanvulling op de door de Raad reeds aanvaarde of door de 
Commissie voorgestelde voorschriften met betrekking tot het vaststellen 
door middel van richtlijnen van de Raad van minimumeisen op het gebied 
van gezondheid en veiligheid op het werk, met name ten aanzien van de 
bepalingen van de kaderrichtlijn 89/391/EEG van 12 juni 1989 betreffende 
de tenuitvoerlegging van maatregelen ter bevordering van de verbetering 
van de veiligheid en de gezondheid van de werknemers op het werk. Dit 
brengt met zich mee dat alle artikelen van genoemde richtlijn van 
toepassing zijn, in het bijzonder artikel 7 (beschermings- en 
- 6 -
preventiediensten), artikel 10 (voorlichting van de werknemers), artikel 
11 (raadpleging en deelneming van de werknemers) en 12 (opleiding van de 
werknemers). In de zin van de hierboven genoemde kaderrichtlijn wordt 
onder werknemer verstaan "ledere persoon die door een werkgever wordt 
tewerkgesteld, alsmede statlgairs en leerlingen, met uitzondering van 
huispersoneel" (artikel 3, lid a) en onder werkgever: "iedere natuurlijke 
of rechtspersoon die wederpartij is in de arbeidsverhouding met de 
werknemer en die de verantwoordelijkheid draagt voor het bedrijf of de 
inrichting" (artikel 3, I ld b). 
Er zij aan herinnerd dat verwante voorstellen met betrekking tot 
specifieke groepen op de arbeidsmarkt, d.w.z. een voorstel voor een 
richtlijn Inzake de bescherming van zwangere vrouwen op het werk en een 
voorstel voor een richtlijn inzake de harmonisering van de wetgeving van 
de Lld-Staten ter zake van de bescherming van Jongeren, in de zomer van 
1990 respectievelijk in de eerste helft van 1991 zullen worden Ingediend. 
Hoewel inderdaad op communautair niveau behoefte bestaat aan bepaalde 
basisregels met betrekking tot de arbeidstijd, zij er toch op gewezen dat 
gezien de verschillen die voortvloeien uit nationale gebruiken, het 
onderwerp van de arbeidsvoorwaarden in zijn algemeenheid In meerdere of 
mindere mate valt onder de autonomie van de werkgevers en werknemers die 
vaak optreden In plaats van de overheid en/of om haar maatregelen aan te 
vullen. Om met deze verschillen rekening te houden en In overeenstemming 
met het principe van subsidiariteit, gaat de Commissie ervan uit dat de 
onderhandelingen tussen werkgevers en werknemers volledig tot hun recht 
moeten komen in het kader van de voorgestelde maatregelen, mits hierbij 
de handhaving van de principes die staan vermeld In het voorstel van de 
Commissie wordt gegarandeerd. Met andere woorden, het is van belang op 
dit gebied rekening te houden met het feit dat zulke tussen werkgevers en 
- 7 -
werknemers afgesloten overeenkomsten in principe een bijdrage kunnen 
leveren tot de toepassing van communautaire richtlijnen zonder dat dit 
echter de LId-Staten ontslaat van hun verantwoordelijkheid om de vla 
bedoelde richtlijnen nagestreefde doelstellingen te bereiken. 
Door het onderhavige voorstel aan de Raad voor te leggen onderstreept de 
Commissie het belang dat zij, gezien het principe van de subsidiariteit, 
hecht aan het consequente karakter van een communautaire benadering die 
verband legt tussen de interne markt en de sociale ontwikkelingen op het 
gebied van de gezondheid en de veiligheid op het werk. 
M. RECENTE ONTWIKKELINGEN QP HET GEB IEP VAN PE ARBE1PS- EN BEPRIJFSTUPEN 
Kwantitatieve elementen en gegevens 
4. De laatste jaren zijn in de meeste Lid-Staten de loskoppeling van de 
arbeidstijd van de werknemers en de bedrijfstijden van de installaties 
steeds verder losgekoppeld. Deze tendens heeft de bezettingsgraad helpen 
vergroten, de aanpassing aan nieuwe omstandigheden soepel helpen 
verlopen, de produktIvitelt helpen vergroten en de concurrentiepositie 
van de ondernemingen van de Gemeenschap helpen verbeteren en als zodanig 
is zij een belangrijk element van flexibiliteit. Bovendien is een 
verlenging van de gebruiksduur van de machines vaak bevorderlijk voor 
investeringen ten behoeve van de modernisering en in ieder geval wordt 
het hierdoor mogelijk te bezuinigen op de produktleve investeringen voor 
een gegeven produktie. In vele gevallen heeft de wetgeving en vooral het 
- 8 -
afsluiten van een groot aantal CAO's de tendens in de richting van een 
soepeler gebruik van de produktiemiddeIen en langere en meer gevarieerde 
bedrijfstijden van vele dienstverlenende bedrijven ondersteund en in het 
algemeen de ondernemingen geholpen levensvatbaarder te worden en zich 
beter aan te pasen aan de veranderingen in de vraag. Met deze maatregelen 
wordt tevens beter tegemoet gekomen aan de wensen van het personeel om 
hun verplichtingen ten opzichte van hun werkgever en van hun gezin beter 
te combineren. Daarnaast worden dank zij de grotere flexibiliteit van de 
arbeldstIJdregelingen meer mensen in de arbeidsmarkt opgenomen en de 
werkgelegenheid verruimd. 
5. Door de loskoppeling van bedrijfstijden en individuele arbeidstijden kan 
overeenkomstig een recente enquête van de Commissie (gepubliceerd In 
Supplement B, 11, 1989 en 2, 1990 van "Europese Economie") in het 
bedrijfsleven van enkele LId-Staten de bedrijfstijd vergeleken met de 
Individuele arbeidstijd verdubbeld worden. In de detailhandel, waar de 
openingstijden belangrijk zijn, zijn deze verschillen minder groot. 
Deze gegevens staan in tabel 1 en 2 vermeld. 
Tabel 1 
Arbelds- en bedrijfstijden I 
Lid-Staat Gemiddelde bedrijfstljden arbeidstijden 
(full-tlme) 
- 9 -
België 77 37 
Bondsrepubliek Duits­
land 53 38 
Griekenland 64 40 
Spanje 69 40 
Frankrijk 69 39 
Ierland 61 41 
Italië 73 39 
Nederland 74 39 
Portugal 54 44 
Verenigd 
Koninkrijk 76 37 
EUR 10 66 39 
Bron.- Bijzondere enquête van de EG naar de arbeidsmarkt; resultaten 
gepubliceerd in Supplement B, No. 11, 1989 van "Europese Economie" 
- 10 -
Tabel 2 
Openingstijden en contractuele arbeidstijden per week 
In tie tietaiIhantiel 
Lid-Staat Openingstijden arbeidstijden 
(full-time) 
België 51 38 
Bondsrepubliek 
Duitsland 48 39 
Spanje 45 43 
Frankrijk 56 38 
Italië 49 38 
Nederland 52 40 
Portugal 51 44 
Verenigd 
Koninkrijk 58 39 
EUR 8 53 39 
Bron: Bijzondere enquête van de EG naar de arbeidsmarkt; resultaten 
gepubliceerd in Supplement B, No. 2, 1990 van "Europese Economie" 
6. Zoals uit de gegevens in bovenstaande tabellen blijkt is in de 
Gemeenschap sprake van een grote flexibiliteit met betrekking tot de 
loskoppeling van individuele arbeidstijden en bedrijfstijden. Tegen die 
achtergrond moeten wij nagaan in welke mate de werknemers kunnen rekenen 
op minimumvoorschriften inzake rusttijden om zich te beschermen tegen 
uitzonderlijk lange arbeidstijden die schadelijk kunnen zijn voor de 
gezondheid en de veMigheid van de werknemers op hun werk. 
- 11 -
7. Er is immers bij talrijke studies vastgesteld dat de arbeidsvermoeidheid 
(natuurlijk afhankelijk van de soort werk en de omstandigheden waaronder 
dat wordt verricht) verergerd wordt door de lengte van de arbeidstijd 
(bijvoorbeeld onderzoek door Köppl(1). Zo is bijvoorbeeld vastgesteld 
dat de lichamelijke en geestelijke inspanning bij werk dat langer duurt 
dan acht uur - zelfs bij lichte werkzaamheden - steeds groter wordt naar 
mate de vermoeidheid intreedt. Deze effecten worden aanzienlijk 
versterkt bij arbeidstaken die statische of beperkte arbeldshoudingen of 
repetitieve bewegingen vereisen of zware of ingewikkelde arbeidstaken, 
hetgeen de ervaring bevestigt dat na verloop van een bepaalde arbeidstijd 
vermoeidheid en concentratieverlies niet te vermijden zijn. In het 
bijzonder tegen de achtergrond van de toepassing van moderne 
technologieën vergroot een lange arbeidstijd het aantal fouten. Een 
grotere kans op ongevallen op het werk - en met name OP ernstige 
ongevallen - en een grotere stress bestaan blijkens het onderzoek van 
Weltz en Frese^2^ vaak in de laatste arbeidsuren. Ook Rebhahn en Werner 
et al. (3) zijn bij hun onderzoek naar de frequentie van ongevallen en 
de lengte van de arbeidstijd tot de conclusie gekomen dat een langere 
arbeidstijd de kans op arbeidsongevallen aanzienlijk vergroot. Dergelijke 
situaties worden normaliter verergerd wanneer het om ingewikkeld werk 
gaat. Bovendien is er sprake van een grotere psychologische belasting en 
(1) B. Köppl : Intensivierung und Humanisierung, Frankfort 1981 
(2) M. Frese : Stress im Büro, Bern 1981 
F. Weltz : Innovation lm Büro, z.j. 
(3) H. Rebhan : Uberstunden als Unfallursache, 1978 
E. Werner et al. : Arbeitszelt und UnfalIgeschehen, Dortmund 1979 
- 12 -
niet alleen maar van de zuiver lichamelijke werkbelasting. Dit 
veroorzaakt een opgejaagd gevoel en stress die klaarblijkelijk een 
ongunstige invloed hebben op de kwaliteit van het werk en de gezondheid 
In het algemeen. 
8. Er is een aantal studies^4) verricht betreffende de wekelijkse 
rusttijden. Hoewel deze betrekkelijk oud zijn (Vernon, VS, 1918 -
Industrial Health Research Board Emergency, Londen 1942 - Kossoris & 
Kohier, VS, 1047) komen de resultaten ervan In zoverre overeen dat zij 
aantonen dat een wekelijkse arbeidstijd van meer dan 50 uur op de lange 
duur schadelijke gevolgen kan hebben voor de gezondheid en de veiligheid 
van de werknemers. Ander onderzoek van recentere datum» Frankrijk, 1975 
en 1985(5) heeft deze resultaten bevestigd en het bestaan aangetoond 
van een significante correlatie tussen werkweken van meer dan zes dagen 
en bepaalde gezondheids Indicatoren (vermoeidheid, slaapproblemen, 
problemen die bij een medisch onderzoek worden vastgesteld). 
9. De ontwikkeling van de flexibele arbeid die in een groot aantal 
ondernemingen in de industriële sector en die van de dienstverlening 
"compacte" (d.w.z. minder dan vier werkdagen en minder dan 40 arbeidsuren 
per "week") werkweken meebrengt, leidt tot de ontwikkeling van nieuwe 
methoden voor de organisatie van de arbeid en derhalve tot nieuwe vormen 
van periodieke rusttijden. Er vloeien vaak werkdagen uit voort die 
duidelijk langer (tot 12 uur per dag) zijn, vergezeld van rusttijden die 
eveneens langer zijn (en oplopen tot een week). Het is nog te vroeg om te 
zeggen in welk opzicht deze nieuwe vormen van organisatie op de lange 
duur gevolgen zullen hebben voor de veiligheid en de gezondheid van de 
werknemers, maar deze gevolgen zal men nu moeten gaan onderzoeken. 
10. Ook het 'AB heeft de kwestie van de bescherming van de gezondheid en de 
veiligheid van de werknemers tegen een te lange wekelijkse arbeidstijd 
- 13 -
aangepakt met twee verdragen, te weten nr. 14 betreffende de wekelijkse 
rustdag In de Industrie (1921) en nr. 106 betreffende de wekelijkse 
rustdag in de handel en de kantoren (1957), waarin wordt uitgegaan van 
een minlmumrusttijd van 24 uur achtereen plus aanbeveling nr. 103 (1957) 
waarin een rusttijd van minstens 36 uur per week wordt geadviseerd. Deze 
wekelijkse rusttijd wordt door de IA0 psychologisch en fysiologisch 
noodzakelijk geacht om de fysische en bepaalde mentale krachten te 
herwinnen en de veiligheid van de werknemers in bepaalde categorieën 
inrichtingen alsmede van de personen voor wie zij werken te 
vergroten^. Ongeveer 100 staten (alle LId-Staten, behalve België, de 
Bondsrepubliek Duitsland en het Verenigd Koninkrijk) hebben verdrag nr. 
14 geratificeerd. Verdrag nr. 106 is door ongeveer 50 staten 
(4) Ear I A. Al lusi & Edwin A. Flelschman Human Performance and 
Productivity Stress and Performance Effectiveness - Temporal 
Factors in Human Performance and Productivity; Lawrence Erlbaum 
Associates Publishers, Hillsdale, N.J. 1982 
(5) Alain Wisner & James Carpentler l'Aménagement des conditions de 
travail par équipes successives (travail posté). Agence Nationale 
pour l'Amélioration des Conditions de Travail (ANACT), Ministère du 
Travail, Parijs, 1976, en 
Dr. Estryn-Behar, Pathologie du personnel hospitalier féminin et 
conditions du travail; Institut National pour la Santé et les Etudes 
Médicales (INSERM), Parijs, 1988 
(6) Verslag VII (1) van de International Labour Conference 1956 : "The 
weekly rest period in commerce and offices". 
- 14 -
geratificeerd (alle LId-Staten, behalve België, de Bondsrepubliek 
Duitsland, Ierland, Luxemburg en het Verenigd Koninkrijk). Meer dan een 
derde van alle geïndustrialiseerde landen biedt een mlnimumrusttIJd 
overeenkomstig aanbeveling nr. 103. 
Ten aanzien van lange wekelijkse arbeidstijden wees de IA0 er In een 
rapport van 1988 op dat: "er een aantal industrieën en bedrijven is waar 
veel werknemers bijzonder lang moeten werken, meer dan 48 of zelfs 60 uur 
per week. In verscheidene van deze gevallen, zoals de transportsector en 
de bouwnijverheid, wordt het risico van bedrijfsongevallen sterk 
vergroot. Tezelfdertijd weerhoudt de vermoeidheid als gevolg van 
dergelijke lange uren de werknemers ervan aan activiteiten buiten het 
werk deel te nemen en zij bedreigt uiteindelijk hun gezondheid."(7) 
11. Soortgelijke overwegingen liggen ook ten grondslag aan artikel 36 van de 
Italiaanse grondwet waarin het recht op een rusttijd van een dag per week 
wordt toegekend, aan artikel 60, lid d) van de Portugese grondwet waarin 
het recht op een wekelijkse rusttijd wordt erkend, aan de Spaanse 
grondwet, waar in artikel 40, lid 2 Indirect een wekelijkse rusttijd 
wordt erkend, aan de Zweedse wet op de arbeidstijd - een specifieke wet, 
die gekoppeld Is aan de wet op het arbeidsmilieu van 1977 (hoofdstuk 10) 
- waarin een wekelijkse rusttijd van 36 aaneengesloten uren wordt 
toegekend alsmede aan de recente wetsvoorstellen betreffende de 
organisatie van de arbeidstijd die in de Bondsrepubliek Duitsland en 
Nederland ter discussie staan. In dit verband heeft de Duitse regering 
erop gewezen dat zij van mening is dat: "de staat er zich toe moet 
beperken de limieten vast te stellen die noodzakelijk zijn voor het 
handhaven van de gezondheid ter zake van de max imumarbeidst i Jd per dag, 
minimumpauzes en mlnimumrusttiJden"(8>. Ten aanzien van de 
max imumarbeidst I Jd per week wordt een limiet gesteld van 60 uur. De 
- 15 -
Nederlandse regering heeft als het voornaamste doel van haar voorstel 
genoemd "de bescherming van de werknemers tegen arbeidstijden die hun 
veiligheid en gezondheid In gevaar brengen ..."(9). In dit verband 
wordt een mlnimumrusttIJd per week van 38 uur ingevoerd. 
Ten slotte zij erop gewezen dat in artikel 53 van de Deense wet op het 
arbeidsmilieu van 1975 die zich bezig houdt met de gezondheid en 
veiligheid van de werknemers, wordt bepaald dat "de werknemer een rustdag 
neemt tijdens elke periode van zeven dagen die zonder onderbreking op een 
dagelijkse rusttijd volgt." 
Regels voor minImumrusttIIden 
12. Overwegingen als deze ter zake van de veiligheid en gezondheid van de 
werknemerss hebben de meeste LId-Staten ertoe gebracht bepaalde regels 
vast te leggen voor rusttijden of, wat vaker het geval Is, voor 
maximumarbeidsuren per dag en per week. Het wettelijk plafond voor de 
maximumduur van tie tiagelllKse arpeltistllti ngt (behalve in het verenigd 
Koninkrijk en in Denemarken, waar dergelijke plafonds niet bestaan), 
tussen 8 uur en 10 uur en meer (In geval van een tijdelijke toename van 
de werkbelasting). Krachtens recente wetsvoorstellen in de Bondsrepubliek 
Duitsland en collectieve (en zelfs ondernemingsgewijze) 
(7) ILO : Working time Issues in industrialized countries, 1988 
(8) SozialpolitIschen Informat lonen , September 1984; wetsontwerp 
arbeidst i jden. 
(9) Tweede Kamer, 1989/1990, dossier 21083, wetsontwerp arbeidstijden 
- 16 -
arbeidsovereenkomsten in Nederland zal het mogelijk zijn de wettelijke 
maxima te wijzigen of bij te stellen. In België en Frankrijk mag in de 
context van de mogelijke berekening van de arbeidstijd op jaarbasis onder 
bepaalde omstandigheden maximaal 12 uur worden gewerkt mits in andere 
perioden de arbeidstijden worden verminderd. 
13. In Denemarken, Spanje en Nederland zijn ook mlnimumrusttl lden per dag 
vastgelegd; in Denemarken zijn de maximumarbeidstlJden per dag niet bij 
wet geregeld. 
14. Ten aanzien van het vaststellen van een bovengrens voor de wekelijkse 
duur van de arbeidstijd gelden soortgelijke redenen als die voor een 
limiet per dag. Dit is het geval in nationale wettelijke voorschriften 
die expliciet of impliciet in alle LId-Staten behalve het Verenigd 
Koninkrijk en Denemarken van kracht zijn. Ruwweg genomen Is 48 uur een 
dergelijke grens, maar er bestaat een aantal belangrijke uitzonderingen 
waarbij voor een tijdelijke toename van de werkbelasting een hogere 
grens wordt vastgesteld. Wanneer dat In collectieve arbeidsovereenkomsten 
geregeld Is kan maximaal 84 uur per week continu worden gewerkt, 
bijvoorbeeld In België, maar voorwaarde Is dat over een periode van 13 
weken de gemiddelde wekelijkse arbeidstijd niet meer dan 38 uur bedraagt. 
Er zij op gewezen dat de normale wekelijkse arbeidstijd zoals vastgelegd 
in collectieve arbeidsovereenkomsten in alle LId-Staten over het algemeen 
tussen 38 en 41 uur ligt, behalve in Portugal waar het gemiddelde ca. 44 
uur is. 
15. Ten aanzien van de wekeli ikse rustti ld. die wettelijk minstens 24 uur per 
aaneengesloten periode van zeven dagen bedraagt (oplopend tot 36 uur In 
Spanje en 44 uur In Luxemburg), behalve In het Verenigd Koninkrijk waar 
niets bij wet is geregeld, dient men te bedenken dat de werkelijke 
- 17 -
wekelijkse rusttijd zoals die, voortvloeit uit collectieve 
arbeidsovereenkomsten In de meeste LId-Staten twee achtereenvolgende 
dagen is. Een Lid-Staat (Denemarken) bepaalt zelfs dat "de wekelijkse 
rusttijd zoveel mogelijk ook een zondag omvat en voor alle werknemers van 
de onderneming dezelfde moet zijn "(behalve voor de land- en tuinbouw, 
wet nr. 681 van 23 december 1975). 
Tabel 3 geeft een overzicht van de wettelijke voorschriften die in de 
Lid-Staten van kracht zijn betreffende de mlnimumrusttIJden en de 
maxImumarbeidstIJd per dag In de LId-Staten, vergeleken met de bepalingen 
Inzake wekelijkse rusttijden In collectieve arbeidsovereenkomsten. 
- 18 -
Tabel 3 
Rustti lden per dag en oer weeK (uren) 
en maxImumarbeidstIIti per dag 
Wettelijke voorschriften 
Lid-Staat 
België 
Denemarken 
Bondsrepubllek 
Dultsland 
Gr ieken land 
Spanje 
Frankr I jk 
Ier land 
Ital ië 
Luxemburg 
Neder land 
Portugal 
Verenigd 
Koninkrijk Dageli jkse 
rusttijd 
11 
12 
9-11 Max imumarbeidst i jd 
per dag 
12 met CAO 
10 
12 
9 
12 met CAO 
12 
10 
10 
10 
10 WekelIjkse 
rustt i jd 
wett. CAO 
24 48 
24 48 
24 
24 
36 
24 
24 
24 
44 
24 
24 
geen algemene wettelijke bepalingen 48 
36-48 
48 
48 
48 
48 
48 
48 
36-48 
48 
Opmerking: CAO- collectieve arbeidsovereenkomsten gelden voor de meeste 
werknemers. De wekelijkse rusttijd behoeft niet in het weekeinde 
te vallen; in dit geval worden normaliter gelijkwaardige 
rusttijden toegekend. Bovendien zijn In veel collectieve 
arbeidsovereenkomsten extra rusttijden in de vorm van 
- 19 -
roostervrije dagen, extra dagen bij een "compacte" werkweek van 
minder dan vijf dagen per week enz. Ingebouwd. 
Conclusie 
16. De regels met betrekking tot de gehele kwestie van de maximumarbeidstIJd 
per dag en per week en de desbetreffende rusttijden die In bepaalde Lid­
staten momenteel worden herzien, worden meestal gerechtvaardigd en 
gemotiveerd op grond van de gezondheid van de betrokken werknemers. De 
nieuwe wetten op het gebied van de arbeidstijd die momenteel in Nederland 
en de Bondsrepubliek Duitsland ter discussie staan, bepalen expliciet dat 
de werknemers beschermd dienen te worden tegen arbeidstijden die hun 
gezondheid en veiligheid kunnen schaden. Hoewel in de overgrote 
meerderheid van de gevallen In collectieve arbeidsovereenkomsten normale 
dagelijkse en wekelijkse arbeidstijden worden vastgelegd op een peil dat 
lager ligt dan de maximumgrenzen, waaruit volgt de rusttijden veel langer 
zijn dan de minima, meent de Commissie dat de wettelijke zekerheid van de 
werknemers in dit opzicht vergroot dient te worden en derhalve dat op 
communautair niveau bepaalde mlnimumrusttIjden per dag en per week dienen 
te worden vastgelegd. Deze mlnimumrusttIjden dienen te worden vastgesteld 
zowel per dag, waar een duur van minstens 11 uur wordt voorgesteld, maar 
ook per week in welk geval een rustdag die zonder onderbreking op de 
dagelijkse rusttijd volgt (aan de lage kant vergeleken bij wat al bij 
collectieve arbeidsovereenkomsten is bereikt) een redelijk minimum vormt. 
In beide gevallen moeten de mlnimumrusttIJden ook worden aangehouden 
wanneer overwerk wordt verricht. Naar de opvatting van de Commissie zijn 
dit redelijke minima die rekening houden met economische eisen en 
- 20 -
ploegendienstcycli aangezien de wekelijkse rusttijd geldt als gemiddelde 
voor twee weken. Dit voor de nodige flexibiliteit, zoals blijkt uit de 
toename van de "produktiviteitsafspraken" tussen werkgevers en 
werknemers. 
Het is overigens duidelijk dat naast mlnimumrusttijden - hetzij per dag, 
hetzij per week -, de wijzigingen in de arbeidstijdpatronen, vooral 
wanneer deze wijzigingen van repetitieve aard zijn, rekening moet worden 
gehouden met factoren die op de gezondheid en de veiligheid van de 
werknemers betrekking hebben. In dit verband is het noodzakelijk dat bij 
de vaststelling van deze patronen en de wijzigingen daarin pauzes worden 
Ingecalculeerd, waarvan de frequentie en de lengte, afhankelijk van de 
aard van de werkzaamheden, de arbeldslast en de schadelijke gevolgen die 
deze voor de gezondheid en de veiligheid van de werknemers in kwestie 
kunnen hebben, verminderen. De Commissie is derhalve van mening dat het 
noodzakelijk is bij de organisatie van de arbeidstijd rekening te houden 
met deze factoren met name voor wat de arbeidstijdpatronen betreft. 
NI. RECENTE ONTWIKKELINGEN IN HET WERKEN IN PLOEGENDIENST EN NACHTARBEID 
a) Kwantitatieve gegevens 
17. Bij de hierbovenbedoeide enquêtes van de diensten van de Commissie is ook 
een onderzoek Ingesteld naar de omvang van het werken in ploegendienst en 
nachtarbeid per Lid-Staat voor alle werknemers, zowel in de be- en 
verwerkende industrie als In de dienstensector. Uit de gegevens over 
ploegendiensten blijkt dat gemiddeld 20% van de werknemers in 
ploegendienst werken. Dit percentage omvat zowel regelmatig ais 
Incidenteel werken in ploegendienst, waarbij dit laatste op half is 
gesteld, Het percentage regelmatig en incidenteel werken In ploegendienst 
- 21 -
is het hoogste in het Verenigd Koninkrijk en Spanje (29%), ligt boven het 
gemiddelde in België en Griekenland (resp. 23 en 24%) en onder het 
gemiddelde In Ierland, Italië, Nederland (17%), de Bondsrepubliek 
Duitsland (15%), Portugal (12%) en Denemarken (11%). 
18. Gegevens over de be- en verwerkende industrie alleen wijzen erop dat In 
de Gemeenschap gemiddeld 37% van de werknemers In ploegendienst werken. 
Dit percentage varieert zeer sterk tussen de Lid-Staten: 64% in het 
Verenigd Koninkrijk, 46% in Italië, 45% in Spanje, 39% In België, 36% in 
Ierland, 32% In Griekenland, 29% in Nederland, 25% in Frankrijk, 22% In 
de Bondsrepubliek Duitsland en 10% In Portugal (de cijfers voor 
Denemarken en Luxemburg ontbreken). Wanneer wij kijken naar industriële 
bedrijven zien wij dat in 70% daarvan In enigerlei vorm In ploegendienst 
wordt gewerkt. Dit percentage Is in Italië en België (80% en meer) het 
hoogst, bedraagt in Frankrijk 74%, tussen 60 en 70% in Spanje, de 
Bondsrepubliek Duitsland en Nederland, tussen 50 en 60% in Ierland en 
Griekenland en 19% in Portugal. In tabel 4 staan nog meer bijzonderheden 
vermeld over de systemen van ploegenarbeld (continu, half-continu enz.). 
- 22 -
Tabel 4 
Ploegendienst in de industrie 
(in % van de ondernemingen) 
3 P GR E E L£L I NL P YJL Eur 
Ja 80 65 52 68 74 55 83 63 19 73 
-continu 22 6 14 17 10 16 9 11 4 14 
-elke dag onderbroken 37 42 14 27 40 15 35 19 6 22 
-elke week onderbroken 21 16 24 24 24 14 38 33 9 17 
met - twee ploegen 
- dr Ie ploegen 
- vier ploegen 
-vijf ploegen 
- zes ploegen 
en meer 
- andere patronen 19 46 21 1 25 
22 19 24 25 19 
7 0 4 33 8 
6 0 2 6 4 
5 0 0 3 1 37 27 10 34 
31 21 7 29 
12 2 
1 5 
2 5 2 6 
0 4 
0 0 70 
10 
23 
22 
32 
23 
7 
2 
1 
gemiddeld aantal 
ploegen 3,3 2,3 2,8 3,8 2,9 2,8 3,0 2,6 2,7 
neen 2Q 35 47 31 26 45 17 37 81 27 30. 
Bron: Speciale enquête naar de arbeidsmarkt van de EG, resultaten worden 
gepubliceerd in "Europese Economie" 
19. Voor nachtarbeid in de economie In haar geheel ligt het communautaire 
gemiddelde voor alle werknemers bij ongeveer 14%. Dit percentage omvat 
- 23 -
regelmatige en Incidentele nachtarbeid, waarbij deze laatste op een half 
Is gesteld om de twee percentages te kunnen combineren. Dit percentage 
(regelmatige en gewogen gemiddelde van incidentele nachtarbeid) is het 
hoogste In het Verenigd Koninkrijk (25%), iets boven het gemiddelde in 
Griekenland (17%), Frankrijk en Ierland (belde 15%), 14% in Spanje, 13% 
in België en Denemarken, 12% in Nederland en Portugal en 9% in de 
Bondsrepubliek Duitsland en Italië. 
Nachtarbeid is minder wijdverbreid in de industrie dan in de economie als 
geheel. Gemiddeld werken in de Gemeenschap als geheel 11% van de 
werknemers 's nachts, dit percentage stijgt tot 23% in Spanje, terwijl 
het 17% bedraagt in Nederland, 16% In het Verenigd Koninkrijk, 13% In 
Italië, 10% In België en minder dan 10% In de andere vijf Lid-Staten 
waarbij voor Portugal een percentage geldt van 4%. 
Uit deze kwantitatieve gegevens blijkt duidelijk dat een groot deel van 
de arbeidskrachten werkzaam Is in een situatie die, overeenkomstig de 
resultaten van het wetenschappelijk onderzoek, een ongunstig effect kan 
hebben op de gezondheid van de werknemers. 
b) Voordelen en risico's 
20. De laatste jaren is zoals uit de hierboven vermelde gegevens blijkt, de 
nachtarbeid en de arbeid in ploegendiensten in de allereerste plaats het 
resultaat van de technische vooruitgang die betekent dat een steeds 
duidelijker verschil wordt gemaakt tussen de arbeidstijd van de 
arbeidskrachten en de gebruiksduur van de machines, een verschil dat een 
intensiever gebruik van de produktiemlddeIen in steeds meer ondernemingen 
mogelijk maakt. Een dergelijke toeneming van het gebruik verlaagt de 
- 24 -
produktlekosten per eenheid, vergroot de flexibiliteit bij het gebruik 
van de uitrusting en Is vaak noodzakelijk om de bedrijven concurrerend te 
houden. 
Soms wordt echter een dergelijke produktlemethode opgezet zonder de 
bijbehorende specifieke maatregelen ter voorkoming van bepaalde negatieve 
effecten, dus risico's, vooral bij nachtarbeid, zoals een groter aantal 
afgekeurde produkten, een toename van het aantal ernstige 
bedrijfsongevallen (in het bijzonder ernstige ongevallen gedurende de 
nacht, zie het onderzoek voor de IAO van Carpentier en Cazamian over 
nachtarbeid^10)), meer verzuim (zoals aangetoond door Rosenstiel<11 * 
en groter personeelsverloop. Zoals bekende onderzoekers zoals Rutenfranz 
02), Harrington^13), Knauth^14) en anderen hebben vastgesteld, 
doen zich bij mensen die in ploegendienst en 's nachts werken 
verschillende gezondheidsproblemen voor die soms variëren met de 
specifieke klacht zoals hart- en vaatziekten, gastro-enter it is, gebrek 
aan eetlust, slaapproblemen, groter medicijngebruik, alcohol en tabak 
(zoals aangetoond door Muller^5) en Münstermann/Preiser^16). Tevens 
is er vooral tijdens nachtdiensten sprake van een verhoogd gevaar voor 
ernstige arbeidsongevallen met name rond drie of vier uur 's morgens, 
d.w.z. wanneer de prestatie op haar dieptepunt is beland. In vele 
gevallen vertonen zich deze ongunstige effecten op de gezondheid pas na 
een aantal Jaren. Het blijkt ook dat werknemers die nachtdienst hebben 
heel vaak 's nachts stimulerende middelen slikken en overdag 
slaappillen ten einde opgewassen te zijn tegen de omkering van de 
organische functies die bij deze werknemers onontkoombaar is. 
21. Dat er sprake is van een groot verloop onder het personeel wanneer 
nachtarbeid moet worden verricht, is een bekend verschijnsel. Naast de 
extrakosten die dat voor de onderneming met zich meebrengt, kan het ook 
- 25 -
de kans op ongevallen vergroten, omdat een betrekkelijk groot aantal 
personen in een bepaalde taak moet worden Ingewerkt met alle negatieve 
gevolgen van dien. NeubergerC17) heeft ook vastgesteld dat het werken 
in ploegendienst overdag het verloopprobleem aanzienlijk verkleint. Hij 
wijst erop dat deze nadelen vooral een gevolg zijn van het 's nachts 
werken In ploegendienst. 
22. Zoals de lAO in haar stuk over de arbeidstijd in geïndustrialiseerde 
landen opmerkt, is de rotatie van ploegendiensten van bijzonder belang 
bij continuwerkzaamheden. In het licht van recente studies over het 
circadisch ritme van het menselij Ik lichaam, wordt algemeen geadviseerd 
de diensten snel te laten roteren - eens per twee of drie dagen - en dat 
de langste rusttijd moet volgen op de nachtdienst. Ander onderzoek 
(Bergmann(18)) komt echter tot de conclusie dat a priori geen 
(10) J. Carpentier, P. Cazamian : Night Work; ILO, Genève 1977 
(11) L. V. Rosenstiel BetriebsklIma geht jeden an; BayerIsches 
Staatsministerium für Arbeit und Sozialordnung, München 1983 
(12) J. Rutenfranz : Schichtarbeit und Nachtarbeit, München 1982 
(13) J. M. Harrington : Shiftwork and Health, Londen 1978 
(14) P. Knauth, J. Rutenfranz Shiftwork; in Recent Advances in 
Occupa t i onaI Hea11 h, Londen 1987 
(15) R. MUI 1er : Nikotln, AIkohol und Medlkamentenkonsum bei Belastungen 
am Arbeitsplatz, 1980 
(16) J. Münstermann, K. Preiser Schichtarbeit in der Bundesrepublik 
Deutschland, BundesministerI urn für Arbelts- und Sozialordnung, Bonn 
1978 
(17) 0. Neuberger : Messung der Arbeltszufriedenheit, Stuttgart 1974 
(18) Bergmann et al. : Schichtarbeit als GesundheltsrIslko, Frankfort 1982 
- 26 -
beslissing kan worden genomen over snel roterende ploegendienstsystemen 
zonder rekening te houden met de totale werk- en taaksituatie. 
23. Onderzoek van TeigerC19), Hannunkar1 en anderen heeft aangetoond dat 
afgezien van de negatieve sociale en culturele invloed van nachtarbeid 
ook de morbidl tel ts- en Inval ld I te itsci J fers hoger zijn dan die voor 
normale dagarbeid. Hoewel een goede personeelsselectie, goede 
arbeidsomstandigheden, hoger loon, gevarieerder werk en de mogelijkheid 
voor vrijwillige nacht- en ploegenarbeid de problemen in verband met deze 
arbeidsmethoden kunnen helpen verlichten, zijn alle hierboven genoemde 
factoren voldoende aanwijzing voor het feit dat de "biologische kosten" 
van de arbeidsprestatie, vooral op langer zicht, variëren met de tijd van 
de dag en het ritme daarvan, omdat het menselijk lichaam onderhevig is 
aan activiteitsveranderingen, bijvoorbeeld een hoog activiteitspotentiaal 
laat in de ochtend en een heel laag activiteltspeiI tussen drie en vier 
uur in de nacht. Hieruit volgt dat nachtarbeid in het bijzonder in feite 
betekent tegen de biologische klok In werken; voor de arbeid is dus een 
veel grotere fysieke en mentale Inspanning noodzakelijk. Het lichaam kan 
zich echter niet volledig aanpassen aan dergelijke werktijden zoals 
Carpantler en Cazamian^20) hebben aangetoond. 
Wetgeving 
24. Aangezien bewezen is dat nachtarbeid de voornaamste oorzaak Is van de 
nadelige gevolgen voor de gezondheid van de betrokken werknemers, Is het 
nuttig hieronder enige bijzonderheden te vermelden van de wetgeving ter 
zake van deze vorm van arbeid. 
25. In de Gemeenschap kan men verschillende politieke uitgangspunten 
onderkennen, die elkaar echter in de praktijk misschien niet veel 
- 27 -
ontlopen. In België en In Nederland is nachtarbeid in principe voor zowel 
voor mannen als vrouwen verboden, maar er bestaan lange lijsten met 
uitzonderingen die voor vrouwelijke en mannelijke werknemers niet 
dezelfde behoeven te zijn. Bovendien kan ook bij CAO van dit verbod 
worden afgeweken, hetgeen vaak het geval Is In de Bondsrepubliek 
Duitsland, Griekenland, Frankrijk, Italië en Portugal, landen waar in 
principe nachtarbeid voor vrouwelijke werknemers verboden is. In de 
andere Lid-Staten bestaan geen beperkingen ten aanzien van nachtarbeid, 
afgezien van specifieke bepalingen ter bescherming van bepaalde groepen 
werknemers (jongeren, zwangere of zogende vrouwen). Er zij ten slotte nog 
op gewezen dat de afwezigheid van wetgeving ter zake van nachtarbeid in 
bepaalde Lid-Staten (Denemarken, Ierland, Luxemburg en het Verenigd 
Koninkrijk) geenszins wil zeggen dat de overheid in die landen geen 
bijzonder belang hecht aan eisen ter zake van veiligheid en gezondheid. 
Men moet overigens wel weten wat verstaat wordt onder "nachtelijke 
periode", "nachtarbeid" en welke werknemer als "nachtarbeider" wordt 
beschouwd; deze begrippen verschillen per land en zijn afhankelijk van de 
nationale wetgeving en/of de CAO's. De wettelijke uren voor nachtarbeid 
In de verschillende landen staan vermeld in tabel 5. 
(19) C. Telger : Overmortality among permanent nightworkers : Some 
questions about 'adaptation', Edinburgh 1984 
(20) Zie voetnoot 10 
- 28 -
Tabel 5 
Wettelijke uren voor nachtarbeid In de Gemeenschap 
Land Uren voor nachtarbeid 
BELGIË 
DENEMARKEN 
BONDSREPUBLIEK DUITSLAND 
GRIEKENLAND 
SPANJE 
FRANKRIJK 
IERLAND 
ITALIË 
LUXEMBURG 
NEDERLAND 
PORTUGAL 
VERENIGD KONINKRIJK 20 tot 6 
geen algemene wetgeving 
20 tot 6 
22 tot 7 
22 tot 6 
22 tot 5 
geen algemene wetgeving 
24 tot 6 
geen algemene wetgeving 
20 tot 7 
20 tot 7, minstens zeven uur in 
die per lode 
geen algemene wetgeving 
26. De kwestie van de nachtarbeid is besproken op de 77e zitting van de 
Internationale Arbeidsconferentie van Juni 1990 in de context van de 
herziening van verdrag nr. 89 betreffende "de nachtarbeid van vrouwen in 
de industrie werkzaam". Dit verdrag is geratificeerd door België, 
Griekenland, Spanje, Frankrijk, Italië en Portugal. De conferentie heeft 
een nieuw verdrag en een aanbeveling goedgekeurd, waarin geen verschil 
meer wordt gemaakt tussen mannen en vrouwen voor wat hun behandeling ter 
zake van nachtarbeid betreft gemaakt en bepaalde voorwaarden worden 
gesteld waaronder nachtarbeid kan worden verricht. De goedkeuring en 
latere ratificatie van het verdrag alsmede van de bepalingen in de 
- 29 -
bijbehorende aanbeveling ondersteunen op internationaal niveau de 
benadering van het onderhavige voorstel voor een richtlijn van de 
Commissie. Zij dragen er toe bij dat voor alle ondernemingen dezelfde 
regels voor het laten verrichten van nachtarbeid en de daarbij In acht te 
nemen voorwaarden gelden en aldus tot het gelijktrekken van de 
voorschriften ter zake in de gehele wereld. 
Conclusie 
27. De Commissie is zich er volledig van bewust dat voor een groot aantal 
produktieprocessen het werken in ploegendienst en 's nachts om 
technische, sociale en ook economische redenen noodzakelijk is. Gezien 
echter de ernstige gevolgen van nachtarbeid voor de gezondheid van de 
werknemers en gelet op de bestaande wettelijke en CAO-bepalingen, wil de 
Commissie met haar voorstel op communautair niveau bereiken dat de 
nachtarbeid deel uitmaakt van een context die in principe alle werknemers 
omvat, met inachtneming echter van de uitzonderingen die vermeld staan in 
artikel 2, lid 2 van de kaderrichtlijn 89/391/EEG en met vermelding van 
de koppeling tussen dit voorstel en die richtlijn. Aangezien het voorstel 
alleen minimumvoorschriften geeft betekent dit dat gunstiger nationale en 
communautaire bepalingen toegestaan zijn. 
28. In dit voorste! wordt fundamenteel het principe vastgelegd dat het 
regelmatig laten verrichten van nachtarbeid moet worden gemeld aan de 
autoriteit die bevoegd Is ter zake van gezondheid en veiligheid. Deze 
bepaling wordt gerechtvaardigd door de hierboven aangevoerde bewijzen 
voor de mogelijke negatieve effecten van nachtarbeid. Dit algemene 
principe betekent tevens dat een dergelijke melding niet onder alle 
omstandigheden noodzakelijk is, maar alleen wanneer de nachtarbeid 
regelmatig wordt verricht. 
- 30 -
29. Voor nachtarbeid, en eventueel ook voor roterende arbeid In ploegen, 
stelt de Commissie bepaalde regels voor. Bij haar definitie van de 
begrippen "nachtarbeid" en "nachtarbelder" heeft de Commissie de 
definities gevolgd die de Internationale Arbeidsorganisatie in haar 
verdrag betreffende de nachtarbeid (1990) heeft vastgelegd. In de IA0-
definitie van nachtarbelder wordt echter gesproken van "een aanzienlijke 
aantal uren nachtarbeid die een bepaalde limiet te boven gaan". De 
Commissie wilde duidelijk maken dat deze limiet drie uur diende te zijn 
en heeft daarom nachtarbeid gedefinieerd als alle arbeid die wordt 
verricht gedurende een periode van niet minder dan zeven aaneengesloten 
uren tussen acht uur 's avonds en negen uur 's morgens. Men kan zeggen 
dat nachtarbeid van gemiddeld acht uur In een periode van 24 uur 
enerzijds voldoet aan de gezondheids- en veiligheidseisen voor de 
werknemers en anderzijds aan de flexibiliteit van het produktieproces. 
Aangezien bovendien de achturenregel slechts geldt voor de nachtarbeider 
(overeenkomstig de definitie een werknemer die in de loop van een 
bepaalde referentieperiode minstens drie uur nachtarbeid verricht) 
gemiddeld over een periode van veertien dagen, hebben de ondernemingen 
een grote marge voor het organiseren van hun produkt ie en voor het 
aanpassen daarvan aan veranderingen op de markt. 
Vanuit gezondheldsstandpunt wordt het belangrijk geacht dat van 
werknemers die al in een ploegendlenstcyclus nachtarbeid hebben verricht 
niet wordt verlangd dat zij In een aansluitende ploeg werken en dat over 
het algemeen dezelfde nachtarbeider geen overwerk mag verrichten in 
beroepen die bijzondere risico's of zware lichamelijke of geestelijke 
stress meebrengen voor of na zijn of haar periode van nachtarbeid, 
behalve natuurlijk in geval van force majeur of een ongeval dat gebeurd 
is of dreigt te gebeuren. Deze tweede bepaling sluit derhalve niet het 
verrichten van overwerk als zodanig uit, doch tracht te voorkomen dat 
- 31 -
werknemers die als nachtarbelders zijn gedefinieerd In de hierboven 
bedoelde beroepen overwerk behoeven te verrichten dat rechtstreeks 
verband houdt met hun nachtarbeid. ZIJ kunnen derhalve zeer wel overwerk 
verrichten wanneer zij geen nachtarbeid verricht hebben of een beroep 
zonder bijzondere risico's hebben. Bovendien dient het werk zodanig te 
worden georganiseerd dat in het werkrooster en bij het totaal aantal uren 
voor werknemers die In roterende ploegen werken en voor nachtarbelders, 
rekening wordt gehouden met het feit dat dit soort werk veeleisender Is 
en met de problemen die meestal optreden wanneer de cycli van de 
ploegendienst veranderen. Dergelijke voorschriften komen tegemoet aan 
bepaalde problemen die verband houden met het werken in ploegendienst en 
met nachtarbeid in het bijzonder en helpen de werknemer beschermen tegen 
te lange arbeidstijden zonder behoorlijke rusttijden en pauzes, terwijl 
de praktische invulling van dergelijke voorschriften wordt overgelaten 
aan de nationale wetgevingen en/of collectieve of andere overeenkomsten. 
Ten slotte zij erop gewezen dat, wanneer dat mogelijk is, nachtarbeiders 
Indien zij gezondheidsproblemen hebben waarvan is aangetoond dat ze 
verband houden met het feit dat zij nachtarbeid verrichten, moeten 
worden overgeplaatst naar dagarbeld waarvoor zij qua gezondheid geschikt 
zijn. Over het algemeen dient - met het doel de gezondheidsproblemen te 
verkleinen - bovendien te worden bepaald dat voordat iemand nachtarbeid 
moet gaan verrichten en daarna periodiek, een medische keuring moet 
plaatsvinden en dat steeds de juiste preventie- en 
beschermingsvoorzieningen - afgestemd op de omstandigheid dat het werken 
in ploegendienst en vooral nachtarbeid veeleisender zijn - aanwezig en 
toegankelijk zijn om ervoor te zorgen dat veiligheids- en 
gezondheidsproblemen prompt kunnen worden aangepakt. 
32 -
ÎV. SLOTBEPALINGEN 
30. De situatie In de LId-Staten ten aanzien van enerzijds de 
mlnimumrusttIJden en de maximumduur van de arbeidstijd en anderzijds 
bepaalde aspecten van het werken in ploegendienst en nachtarbeid iaat 
zien dat In verreweg de meeste gevallen voor deze aspecten van de 
organisatie van de arbeidstijd wettelijke voorschriften zijn en worden 
vastgesteld, onderbouwd door en aangevuld met bepalingen Sn collectieve 
arbeidsovereenkomsten. De redenen voor de Invoering van een dergelijke 
wetgeving waren voornamelijk dat de werknemers zo veel mogelijk moesten 
worden beschermd tegen te lange arbeidstijden en in het bijzonder tegen 
voor hen schadelijke werkroosters; deze redenen werden en worden nog 
steeds met wetenschappelijke bewijzen gestaafd. 
31. Men mag echter niet uit het oog verliezen dat zich bepaalde 
omstandigheden kunnen voordoen waarin om objectieve redenen afwijkingen 
van de bepalingen van de onderhavige richtlijn inzake dagelijkse en 
wekelijkse rusttijden (artikel 3 en 4) alsmede bepaalde aspecten van 
nachtarbeid en werken in ploegendienst (artikel 7) kunnen worden 
gerechtvaardigd. Het gaat daarbij om de volgende situaties: 
! in geval van force majeur, ongeval of dreigend ongeval; 
II voor bepaalde werkzaamheden die als gevoig van hun cyclus of hun aard 
onvermi Ideli Ik in conflict komen met de bovengenoemde bepalingen. Dat 
geldt bijvoorbeeld voor de landbouw in bepaalde tijden van het Jaar 
alsmede voor de horecasector en het toerisme. Het geldt misschien ook 
voor andere werkzaamheden in de industriële sector (bijvoorbeeld 
boorplatforms) alsmede in de dienstverlening (transport, 
distributie). Het gaat hierbij zoals gezegd om oblectleve 
- 33 -
die ook kunnen worden gekoppeld aan specifieke periodes van 
activiteiten In ondernemingen die uitzonderlijk van aard en kort van 
duur zijn. In dergelijke welomlljnde gevallen moeten de Lid-Staten er 
echter wel voor zorgen dat binnen een gegeven referentieperiode (die 
niet langer dan zes maanden mag duren) aan de betrokken werknemers 
een gelijkwaardige bescherming wordt geboden. 
Ill in het kader van tussen de sociale partners afgesloten CAO's; in de 
CAO's dient een globaal systeem voor de organisatie van de 
arbeidstijd te worden afgesproken dat overeenstemt met de specifieke 
produkt ieomstandigheden en verder gaat dan het terrein dat door de 
onderhavige richtlijn wordt bestreken, maar waarin de 
minimumvoorschriften uit de hierboven aangehaalde artikelen In 
verband met de gezondheid en de veiligheid van de werknemers en onder 
Identieke voorwaarden van gelijkwaardige bescherming zijn opgenomen. 
32. Ten slotte zij er nog op gewezen dat gezien de verschillen die 
voortvloeien uit de nationale gebruiken, de kwestie van de 
arbeidsomstandigheden In het algemeen In In meerder of mindere mate 
onder de autonomie van de sociale partners valt die vaak de plaats 
innemen van de overheid en/of haar maatregelen aanvullen. Om met deze 
verschillen rekening te houden is de Commissie, mede met inachtneming van 
het principe van subsidiariteit, van mening dat de onderhandeling tussen 
de sociale partners in het kader van de voorgestelde maatregelen volledig 
tot haar recht moet komen, mits zij In staat is te garanderen dat de 
principes als uiteengezet In de voorstellen van de Commissie en goedkeurd 
door de Raad worden aangehouden. Met andere woorden, het is op dit gebied 
- 34 -
van belang het felt in overweging te nemen dat dergelijke door werkgevers 
en werknemers afgesloten overeenkomsten in principe een bijdrage kunnen 
leveren tot de toepassing van communautaire richtlijnen zonder dat 
hierdoor echter de LId-Staten worden ontslagen van hun 
verantwoordelijkheid voor het bereiken van de In die rechtsinstrumenten 
vermeI de doe IsteI I1ngen. 
33. De onderhavige richtlijn is gebaseerd op artikel 118 A van het Verdrag 
waarin wordt bepaald:"De LId-Staten beijveren zich om de verbetering van 
met name het arbeidsmilieu te bevorderen, ten einde de veiligheid en de 
gezondheid van de werknemers te beschermen, en stellen zich de 
harmonisatie bij de verbetering van de op dit gebied bestaande 
omstandigheden ten doel". In de considerans van Richtlijn 89/391/EEG van 
de Raad van 12 Juni 1989 wordt gezegd dat:" er nog altijd te veel 
arbeidsongevallen en beroepsziekten te betreuren zijn" en dat "onverwijld 
preventieve maatregelen moeten worden genomen of verbeterd om de 
gezondheid en de veiligheid van de werknemers te beschermen ten einde een 
hoger beschermingsniveau te garanderen." In dit verband wordt in de 
constitutie van de Wereldgezondheidsorganisatie (considerans, eerste 
principe) gezegd dat "de gezondheid een toestand is van optimaal 
lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn en niet alleen wordt bepaald 
door de afwezigheid van ziekte of gebrek". 
34. In de onderhavige richtlijn worden minimumvoorschriften gegeven waarvan 
niet om economische redenen mag worden afgeweken. Er zij nogmaals op 
gewezen dat deze voorschriften niet bedoeld zijn om de werknemers uit het 
midden- en kleinbedrijf In een nadelige positie te brengen op een manier 
die niet objectief kan worden gerechtvaardigd - e.e.a. overeenkomstig de 
bewoordingen van de verklaring van de intergoevernementele conferentie 
over artikel 118 A, I id 2 van het Verdrag. Voor sector iele omstandigheden 
- 35 -
en bijzonderheden vormt artikel 118 A een algemene juridische grondslag -
voor zover geen lagere normen kunnen worden vastgesteld dan d!e welke in 
deze richtlijn zijn vastgelegd. In de transportsector - waarvan de 
verschillende middelen het voorwerp zijn van specifieke bepalingen op het 
gebied van de sociale wetgeving - bestaat al sedert 1968 communautaire 
wetgeving voor het wegvervoer en binnenkort komt de Commissie met een 
richtlijn voor het luchtvervoer. De Commissie Is bij het indienen van het 
onderhavige voorstel voor een richtlijn betreffende enkele aspecten van 
de organisatie van de arbeidstijd van mening dat de bepalingen ervan geen 
afbreuk mogen doen aan andere specifieke bepalingen van de Gemeenschap. 
V. CONCLUSIES 
35. Bij het indienen van dit voorstel voor een richtlijn bij de Raad wil de 
Commissie In navolging van het Gemeenschapshandvest van de sociale 
grondrechten van de werkenden en In overeenstemming met haar 
actieprogramma voor de toepassing van dat Handvest, het belang 
onderstrepen van het feit dat gezien het grote belang dat alle Lid-Staten 
hebben bij de aanpassing, de flexibiliteit en de organisatie van het 
werk, minimumvoorschriften moeten worden vastgesteld voor specifieke 
werksituaties In alle Lid-Staten (C0M(89)548 def.). in dit licht moet de 
onderhavige richtlijn worden gezien. 
- 36 -
Voorstel voor een richtllln van de Raad betreffende een aantal aspecten 
van de organisatie van tie arbeidstijd 
DE RAAD VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN, 
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische 
Gemeenschap, inzonderheid op artikel 118A, 
Gezien het voorstel van de Commissie, 
In samenwerking met het Europese Parlement, 
Gezien het advies van het Economisch en Sociaal Comité, 
Overwegende dat In artikel 118 A van het Verdrag wordt bepaald dat de 
Raad door middel van richtlijnen minimumvoorschriften vaststelt om de 
verbetering van met name het arbeidsmilieu te bevorderen, ten einde een 
betere bescherming van de veiligheid en de gezondheid van de werknemers 
te waarborgen; 
Overwegende dat krachtens bedoeld artikel wordt vermeden in de 
richtlijnen zodanige administratieve, financiële en juridische 
verplichtingen op te leggen dat zij de oprichting en ontwikkeling van 
kleine en middelgrote ondernemingen zouden kunnen hinderen; 
Overwegende dat de bepalingen van Richtlijn 89/391/EEG van de Raad van 
12 juni 1989 betreffende de tenuitvoerlegging van maatregelen ter 
bevordering van de verbetering van de veiligheid en de gezondheid van 
de werknemers op het werk^1) met betrekking tot de aangelegenheden die 
ondere de onderhavige richtlijn vallen, volledig van toepassing zijn, 
onverminderd de strengere en/of specifieke bepalingen van 
laatstbedoelde richtlijn-, 
Overwegende dat door het vaststellen van mlnlmum-eisen ten aanzien van 
de Individuele rust- en arbeidstijden de in artikel 118 A bedoelde 
arbeidsvoorwaarden worden verbeterd; 
Overwegende dat In Titel I, punt 7, van het Gemeenschapshandvest van de 
sociale grondrechten van de werkenden wordt verklaard dat de 
verwezenlijking van de Interne markt tot een verbetering van de 
levensstandaard en arbeidsvoorwaarden voor werkenden moet leiden; dat 
dit proces wordt verwezenlijkt door progressieve onderlinge aanpassing 
van die voorwaarden, met name wat de duur en de aanpassing van de 
arbeidstijd betreft; dat punt 8 luidt dat "alle werkenden recht hebben 
op een wekelijkse rusttijd en een jaarlijkse vakantie met behoud van 
loon waarvan de duur onderling in progressieve zin moet worden 
aangepast, overeenkomstig de nationale gebruiken"; 
Overwegende dat luidens punt 19 van genoemd handvest aan alle werkenden 
in hun arbeidsmilieu bevredigende voorwaarden moeten worden geboden ten 
aanzien van hun gezondheid en hun veiligheid en dat adequate 
maatregelen dienen te worden getroffen om de situatie op dit gebied op 
de weg van de vooruitgang te harmoniseren; 
(1) PB nr. L 183 van 29.6.1989, blz. 1. 
37 -
Overwegende dat het Europese Parlement in zijn resolutie van 15 maart 
1989 over de sociale dimensie van de interne markt^2) het beslist 
noodzakelijk acht dat voor de maximaal toegestane dagelijkse en 
wekelijkse arbeidstijd minimumnormen worden vastgesteld; 
Overwegende dat, ten einde de gezondheid en de veiligheid van de 
werknemers te verbeteren voor alle werknemers in de Gemeenschap 
bepaalde dagelijkse en wekelijkse rusttijden moeten worden aangehouden; 
Overwegende dat deze richtlijn voorziet in de behoefte aan minimum­
voorschriften voor bepaalde aspecten van de organisatie van de 
arbeidstijd vanuit een oogpunt van de gezondheid en de veiligheid van 
de betrokken werknemers, waarbij deze minimumvoorschriften andere 
voorschriften die bevorderlijk zijn voor een betere gezondheids­
toestand, zoals jaarlijkse vakantie met behoud van loon, onverlet 
laten. 
Overwegende dat onderzoek heeft uitgewezen dat lange perioden van 
nachtarbeid en afwisseling in de patronen van ploegendienst schadelijk 
voor de gezondheid zijn en de veiligheid op de werkplek in gevaar 
kunnen brengen; 
Overwegende dat derhalve in het bijzonder ervoor moet worden zorg 
gedragen de duur van de nachtarbeid te beperken, met de veranderingen 
in de patronen van ploegendiensten rekening te houden, de hoeveelheid 
overwerk in verband met nachtarbeid te beperken en de bevoegde 
instantie tijdig op de hoogte te stellen van het laten verrichten van 
nachtarbeid; 
Overwegende dat het menselijk organisme 's nachts bijzonder gevoelig is 
voor verstoringen van het milieu alsmede voor bepaalde belastende 
vormen van arbeidsorganisatie zoals stukwerk, werk aan de lopende band 
of werk in een van te voren vastgesteld tempo; 
Overwegende dat het van belang is dat alvorens met nachtarbeid wordt 
begonnen, een gezondheidsevluatie wordt uitgevoerd die nadien met 
regelmatige tussenpozen wordt herhaald, dat de werknemers worden 
geadviseerd hoe zij de negatieve effecten van nachtarbeid kunnen 
verminderen of vermijden en nachtarbeiders de kans wordt geboden werk 
overdag te gaan verrichten wanneer dat voor hun gezondheid nodig Is; 
Overwegende dat met bijzonderheden Inzake minimum-rusttIjden en 
bepaalde aspecten van de organisatie van nachtarbeid en 
ploegdiensttIJden die aan het seizoenafhankelIjk karakter van het werk 
eigen zijn of specifiek zijn voor bepaalde werkzaamheden dan wel een 
gevolg zijn van uitzonderlijke situaties van korte duur, voldoende 
rekening moet worden gehouden en tevens aan de betrokken werknemers 
gelijkwaardige bescherming moet worden geboden; 
Overwegende dat wijzigingen in de patronen van de arbeidstijd en meer 
in het bijzonder veranderingen in het arbeidstempo, de werkbelasting 
van de werknemers kunnen beïnvloeden en dus schadelijk kunnen zijn voor 
hun gezondheid en veiligheid; dat het daarom noodzakelijk is met deze 
factoren bij het veranderen van arbeidspatronen rekening te houden; 
(2) PB nr. C 96 van 17.4.1989, blz. 61. 
- 38 -
Overwegende dat deze richtlijn slechts een aantal wezenlijke elementen 
van de organisatie van de arbeidstijd bestrijkt die vanuit een oogpunt 
van de gezondheid van de werknemers en de veiligheid op de werkplek als 
bijzonder belangrijk worden beschouwd, 
HEEFT DE VOLGENDE RICHTLIJN VASTGESTELD : 
AFDELING I 
Toepassingsgebied en definities 
Artikel 1 
1. Deze richtlijn is van toepassing op de dagelijkse en wekelijkse 
minimum-rusttIJden en op de Jaarlijkse vakantie a'smede op bepaalde 
aspecten van de nachtarbeid en van het werken in ploegendienst. 
2. De bepalingen van Richtlijn 89/391/EEG zijn op üe in het eerste iid 
bedoelde aangelegenheden volledig van toepassing en gelden 
onverminderd strengere en/of specifieke bepalingen van de 
onderhavige richtlijn. 
Artikel 2 
Voor de doeleinden van deze richtlijn wordt verstaan onder : 
1. arbeidstijd: de arbeidsuren, als vastgelegd in de wetgeving of in 
collectieve, ondernemingsgewijze of Individuele arbeidsover­
eenkomsten, gedurende welke de werknemer op de werkplek ter 
beschikking van de werkgever staat; 
2. rusttijd: elke periode na de normale dagelijkse of wekelijkse 
arbeidsverrichting gedurende welke de werknemer niet ter 
beschikking van de werkgever staat; 
3. nachtarbeid: alle werkzaamheden die worden verricht gedurende een 
tijdspanne van niet minder dan zeven aaneengesloten uren begrepen 
tussen 20.00 en 09.00 uur; 
4. ploegenarbeid: een regeling van de arbeid waarij de werknemers 
elkaar volgens een bepaald rooster opvolgen; ploegenarbeid kan 
afwisselende of opeenvolgende ploegen betreffen en kan continu of 
discont inu zijn; 
5. nachtarbelder: een werknemer die, al dan niet in ploegendienst, 
nachtarbeid verricht; 
6. werknemer In ploegendienst: een werknemer die volgens een rooster 
voor ploegendienst arbeid verricht. 
AFDELING I I 
Daaelilkse en wekelijkse rusttijden alsmede Jaarlijkse vakantie 
Artikel 3 
De Lid-Staten treffen de nodige maatregelen opdat een dagelijkse 
minimum-rusttiJd van elf aaneengesloten uren per tijdspanne van 24 uur 
wordt geëerbiedigd. 
- 39 -
Artikel 4 
De Lid-Staten treffen de nodige maatregelen opdat In elk tijdvak van 
zeven dagen een minimum-tIJdspanne van gemiddeld één rustdag, zonder 
onderbreking volgend op de dagelijkse rusttijd als nader omschreven in 
artikel 3 wordt geëerbiedigd, welke rusttijd over een referentieperiode 
van niet meer dan veertien dagen wordt berekend. 
Artikel 5 
De Lid-Staten treffen de nodige maatregelen opdat alle werkenden 
gedurende een minimum-tIJdvak een Jaarlijkse vakantie met doorbetaling 
van loon kunnen genieten; de nadere regels met betrekking tot de duur 
en de eventuele opsplitsing van de vakantie worden overeenkomstig de 
nationale gebruiken vastgesteld. 
Artikel 6 
Het verrichten van overwerk mag geen inbreuk maken op de In de 
artikelen 3 en 4 bedoelde minimum-rusttIJden. 
AFDELING I I I 
Nachtarbeid, oloegenarbelti en arbeltispatroon 
Artikel 7 
1. De normale arbeidstijd voor nachtarbelders bedraagt in een 
tijdspanne van 24 uur gemiddeld niet meer dan acht uur, berekend 
over een referentieperiode van niet meer dan veertien dagen waarin 
de nachtarbeiders nachtarbeid verrichten. 
2. In het geval van ploegenarbeid waarmee nachtarbeid is gemoeid, is 
het werken in twee opeenvolgende volledige ploegendiensten 
verboden. 
3. Onder voorbehoud van lid 1 mogen nachtarbelders in beroepen die 
bijzondere risico's of een aanzienlijke lichamelijke inspanning of 
geestelijke spanning meebrengen, vóór of na een dage IJkse 
arbeidsperiode waarin zij nachtarbeid hebben verricht, geen 
overwerk verrichten. 
4. Voor werknemers die in afwisselende ploegen arbeid verrichten en 
voor nachtarbelders wordt bij de planning van pauzes en de bepaling 
van de totale lengte van pauzes rekening gehouden met de 
omstandigheid dat deze arbeldstIjdsvormen een zwaardere belasting 
voor de persoon meebrengen. 
Artikel 8 
1. Werknemers op wie voor een zekere tijd werkroosters met nachtarbeid 
van toepassing zijn, hebben recht op een gratis medische keuring 
alvorens zij met nachtarbeid aanvangen welke gratis keuring nadien 
met regelmatige tussenpozen wordt herhaald. 
- 40 -
2. Wanneer een nachtarbelder gezondheidsproblemen heeft waarvan 
vaststaat dat deze verband houden met het feit dat hij nachtarbeid 
verricht, wordt hij zo spoedig mogelijk overgeplaatst naar dagwerk 
waarvoor hij geschikt Is. 
Artikel 9 
De werkgever die regelmatig gebruik maakt van nachtarbeiders, stelt de 
autoriteiten die bevoegd zijn op het gebied van de gezondheid en de 
veiligheid, daarvan tijdig op de hoogte. 
Artikel 10 
De Lid-Staten nemen de nodige maatregelen opdat nachtarbeiders en 
werknemers die in afwisselende ploegen arbeid verrichten ten aanzien 
van hun gezondheid en veiligheid een mate van bescherming genieten die 
op de aard van hun werk is afgestemd. De werkgever zorgt ervoor dat de 
beschermings- en preventie-voorzieningen steeds ter beschikking staan 
of toegankelIJk zijn. 
Artikel 11 
De Lid-Staten zien erop toe dat de werkgevers de nodige maatregelen 
treffen opdat bij de wijzigingen die In het arbeidspatroon worden 
aangebracht, afhankelijk van het soort werk, rekening wordt gehouden 
met de eisen ter zake van gezondheid en veiligheid, in het bijzonder 
wat de pauzes tijdens de arbeidstijd betreft. 
AFDELING IV 
SlotbeoalIngen 
Artikel 12 
Van het bepaalde in de artikelen 3, 4 en 7 kan worden afgeweken : 
1. In geval van overmacht, een ongeval of een dreigend ongeval, mits 
de betrokken werknemers ter compensatie gelijkwaardige rusttijden 
worden geboden; 
2. wanneer de seizoenafhankelijke aard van de verrichte arbeid of de 
bijzonderheden die eigen zijn aan bepaalde werkzaamheden of 
uitzonderlijke, in de tijd beperkte situaties objectief met de 
genoemde bepalingen strijdig zijn, mits binnen een 
referentieperiode die niet langer dan zes maanden mag bestaan, ter 
compensatie gelijkwaardige rusttijden worden geboden; 
3. in geval op het daartoe geëigende niveau collectieve 
arbeidsovereenkomsten tussen de werkgevers en de werknemers­
vertegenwoordigers zijn gesloten met als doel met betrekking tot 
de organisatie van de arbeidstijd een pakket maatregelen samen te 
stellen dat op de specifieke produktie-omstandigheden, waaronder de 
dagelijkse en wekelijkse rusttijden alsmede nacht- en 
ploegenarbeid, is afgestemd, mits de betrokken werknemers ter zake 
van de specifieke punten binnen een referentieperiode die hoogstens 
zes maanden mag bestaan, ter compensatie gelijkwaardige rusttijden 
worden geboden. 
- 41 -
Artikel 13 
De bepalingen van deze richtlijn gelden onverminderd andere, specifieke 
communautalre bepaIIngen. 
Artikel 14 
De Lid-Staten doen uiterlijk op 31 december 1992 de nodige wettelijke 
en bestuursrechtelijke bepalingen in werking treden om aan deze 
richtlijn te voldoen of dragen ervoor zorg dat eveneens binnen die 
termijn de sociale partners bij overeenkomst de nodige voorschriften 
vaststellen, onverminderd de verplichting van de LId-Staten om de met 
deze richtlijn bevoegde resultaten te bereiken. 
De krachtens de eerste alinea door de Lid-Staten vastgestelde 
voorschriften houden een uitdrukkelijke verwijzing In naar deze 
richtlIJn. 
De Lid-Staten stellen de Commissie onverwijld in kennis van de iner 
toepassing van deze richtlijn getroffen maatregelen. 
Artikel 14 
Deze richtlijn Is gericht tot de Lid-Staten. 
Gedaan te Brussel, op Voor de Raad 
- 42 -
COMPETITIVENESS AND EMPLOYMENT IMPACT STATEMENT 
Proposal for a Council Directive on certain aspects of the organization 
of worKInq t'me 
I What Is the main reason for introducing the measure? 
The policy objective Is to establish minimum rules at,Community level 
with respect to the establishment of minimum rest periods per day and 
per week and to the performance of shift, especially night work. Based 
on Article 118a of the Treaty the proposal Is linked to the provisions 
of that Article, I.e. to lay down minimum prescriptions In the field of 
the work environment, In particular with respect to health and safety 
at the workplace. 
II Features of the businesses In question 
As the other Directives based on Article 118a, notably the framework 
Directive 89/391/EEC, this proposal Is Intended to apply to all 
enterprises and the public service, as defined In the framework 
Directive. Therefore the enterprises of all sizes and all sectors of 
activity - trades, maufacturing, services and agriculture - are 
concerned by the Directive. SME's are affected In the same way as large 
enterprises. Night work Is not only used In large enterprises but also 
in activities where SME play an important role, such as trades, 
restaurants and hotels and commerce. 
Ill What obligations does this measure Impose directly on businesses 
The provisions of this Directive are Intended to ensure certain 
protective rights to workers who perform shift and especially night 
work by laying down provisions with respect to the conditions under 
which these forms of working time arrangements may be carried out 
(Information of night work on a regular basis, a certain number of 
hours of night work In a 24-hour period, health assessment of regular 
night workers, etc.), provisions which exist already to a large extent 
In the Member States. Also with regard to minimum rest periods, the 
provisions laid down by this Directive are already respected In 
practice In the large majority of Member States and very often extended 
by collective agreements. The aim of this proposal Is that all workers 
will be ensured these rights and that by these provisions the 
conditions at the workplace will be Improved leading to a better 
minimum protection for the health and safety of the workers. 
IV What Indirect obi igat Ipns aie. nat lona' • regional or local 
authorities IIKelY to Impose on businesses? 
To the extent that national authorities have to transpose the 
provisions of this Directive into national legislation there will 
partly be an Impact, i.e. in those cases where existing legislation or 
collective agreements have not yet laid down such minimum requirements. 
V Are there any special provisions In respect of SME's? 
- 43 -
There are no specific provisions for SME's but the provisions of 
Article 118a have to be observed which state that the creation and 
development of SME's must not be held back. The provisions proposed 
should also apply to SME's, albeit talcing Into account the fact that 
they may be waived In situations which, objectively, conflict with 
them, such as when they relate to the seasonal nature of the work 
performed or to features peculiar to certain activities or exceptional 
situations limited In time, provided that equivalent protection is 
granted within a reference period. These derogations may especially 
concern SME's. 
VI What Is the I Ike I v effect on 
(a) the competitiveness of businesses? 
By rendering the working conditions at the workplace healthier for the 
workers the competitiveness of businesses will be Increased since the 
human potential will be used In a more responsible way. The flexibility 
built Into a large number of the provisions of the proposal and 
possibilities of derogation contribute to Increase the competitive 
capacity of the enterprises. Longer term effects of protective 
measures, as envisaged by the proposal will reveal, as Is already the 
case In a number of Member States and in other Industrialized 
countries, that better protection of the workers at the workplace also 
contributes to Increasing the competitiveness of such enterprises. 
(b) employment? 
The proposal Is couched In such terms that while granting the employees 
certain protective rights, especially with regard to minimum rest 
periods and recourse to night workers the flexibility of businesses is 
essentially maintained. Certain reorganizations of working hours at 
microeconomie level may entail for some businesses economic losses and 
may tend to reduce their manpower levels. Others, however, will gain 
both with regard to productivity and employment when reorganizing 
working hours, in any case, since the Directive only prescribes minimum 
requirements It is difficult to forecast employment effects because 
standards more favourable to the workers may be laid down by national 
legislation and/or collective agreements. 
VII Have the relevant représentâtitve organisations been consulted? 
A comprehensive consultative process has been held with both sides of 
industry (see annex) and the observations and comments of the parties 
consulted have been taken Into account in the final draft of this 
proposal. 



ISSN 02S4-1513 
COM(90)317def. 
DOCUMENTEN 
NL 05 
21.09.1990 
Catalogusnummer : CB-CO-90-468-NL-C 
ISBN 92-77-64232-7 
VERKOOPPRIJS tot 30 bk: 3,50 ECU per 10 blz. meer: 1,25 ECU 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
Lr2985 Luxemburg