INLEIDING

Ieder van ons kan te maken krijgen met criminaliteit. Jaarlijks worden miljoenen mensen in de Europese Unie er het slachtoffer van. Een Unie van gelijkheid moet ervoor zorgen dat alle slachtoffers van criminaliteit toegang tot de rechter hebben, ongeacht waar in de EU en onder welke omstandigheden het strafbare feit is gepleegd.

Slachtoffers van misdrijven moeten te allen tijde toegang hebben tot ondersteuning en bescherming. De lockdown tijdens de COVID-19-pandemie ging gepaard met een toename van huiselijk geweld, seksueel misbruik van kinderen, cybercriminaliteit en racistische en xenofobe haatmisdrijven. Het is daarom van cruciaal belang het kader voor ondersteuning en bescherming van slachtoffers te versterken en te waarborgen dat dit kader crisisbestendig is.

In deze eerste EU-strategie inzake de rechten van slachtoffers worden de werkzaamheden van de Commissie voor de periode 2020-2025 beschreven. Ook worden andere actoren, waaronder de EU-lidstaten en het maatschappelijk middenveld, uitgenodigd om actie te ondernemen. De strategie besteedt bijzondere aandacht aan slachtoffers van gendergerelateerd geweld. De EU zal alles in het werk stellen om gendergerelateerd geweld te voorkomen en te bestrijden en om de slachtoffers van dergelijke criminaliteit te ondersteunen en te beschermen. De kracht van de EU ligt in haar verscheidenheid. Daarom zal de EU alles in het werk stellen om haatmisdrijven – in welke vorm dan ook, met inbegrip van racistische, antisemitische, homofobe of transfobe haatmisdrijven – te voorkomen en te bestrijden.

De EU heeft al een solide pakket slachtofferrechten vastgesteld. De richtlijn slachtofferrechten voorziet onder meer in het recht op toegang tot informatie, het recht op ondersteuning en bescherming (overeenkomstig de individuele behoeften van de slachtoffers) en een aantal procedurele rechten Andere relevante EU-handelingen zijn bv. de schadeloosstellingsrichtlijn en de EU-regels inzake het Europees beschermingsbevel. Voorts heeft de EU instrumenten vastgesteld die aansluiten bij de specifieke behoeften van de slachtoffers van bepaalde strafbare feiten: de richtlijn tegen mensenhandel , de richtlijn ter bestrijding van seksueel misbruik en seksuele uitbuiting van kinderen en kinderpornografie en de richtlijn terrorismebestrijding (die in specifieke rechten voor slachtoffers van terrorisme voorziet). De EU heeft ook het Verdrag van de Raad van Europa inzake het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld (Overeenkomst van Istanbul) ondertekend.

Ondanks deze vooruitgang blijkt uit recente verslagen dat slachtoffers van strafbare feiten zich in de EU nog steeds niet ten volle kunnen beroepen op hun rechten. Als slachtoffers moeilijk toegang tot de rechter krijgen, komt dat hoofdzakelijk door een gebrek aan informatie en onvoldoende ondersteuning en bescherming. Slachtoffers krijgen gedurende de strafprocedure en bij het vorderen van een schadeloosstelling vaak te maken met secundaire victimisatie. Voor wie op reis in het buitenland slachtoffer van een strafbaar feit wordt, is het nog lastiger om toegang tot de rechter en schadeloosstelling te krijgen. Voor de kwetsbaarste slachtoffers, zoals slachtoffers van gendergerelateerd geweld, minderjarige slachtoffers, slachtoffers met een beperking, oudere slachtoffers en slachtoffers van haatmisdrijven, terrorisme of mensenhandel, is het bijzonder moeilijk de strafprocedure te doorlopen en om te gaan met de nasleep van het strafbare feit.

Om dit probleem aan te pakken, moet om te beginnen de praktische toepassing van de EU-regels inzake slachtofferrechten worden verbeterd. Uit de recente verslagen van de Commissie over de uitvoering van de richtlijn slachtofferrechten en de richtlijn betreffende het Europees beschermingsbevel blijkt dat deze instrumenten nog niet optimaal worden benut. Dit is grotendeels het gevolg van de onvolledige omzetting. De meeste lidstaten hebben de in de EU-regels vastgestelde minimumnormen nog niet in de nationale rechtsorde omgezet. De uitvoeringsverslagen duiden ook op onjuiste omzetting in de nationale rechtsorde. Volledige toepassing is alleen mogelijk als er passende structuren voorhanden zijn voor algemene en gespecialiseerde hulporganisaties, alsook bescherming overeenkomstig de individuele behoeften van de slachtoffers. Voorts moeten alle actoren die in contact komen met slachtoffers, passend worden opgeleid en volledig op de hoogte zijn van de rechten van slachtoffers. Het is van cruciaal belang dat alle lidstaten de overeengekomen minimumnormen volledig invoeren en toepassen. De Commissie stelt zich ten doel de correcte toepassing van de EU-regels te verzekeren en zal daarvoor zo nodig gebruikmaken van aanvullende rechtsmiddelen. Bovendien zal de Commissie goede praktijken bevorderen die met de overeengekomen minimumnormen overeenstemmen of deze nog overtreffen. Zo nodig zal de Commissie voorstellen om de EU-regels inzake slachtofferrechten verder te versterken.

Verschillende actoren hebben aanbevelingen gedaan ter verbetering van het EU-beleid inzake slachtofferrechten. Bij het ontwikkelen van deze strategie heeft de Commissie rekening gehouden met de Raadsconclusies over slachtofferrechten van december 2019, een onderzoek van het Europees Parlement, aanbevelingen uit verschillende verslagen, waaronder die van de speciaal adviseur van oud-voorzitter Juncker voor de schadeloosstelling van slachtoffers, het Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten en Victim Support Europe.

Deze strategie is gebaseerd op een tweeledige aanpak: slachtoffers van strafbare feiten sterk doen staan en samenwerken om slachtofferrechten te bevorderen. het is van cruciaal belang slachtoffers van een strafbaar feit sterk te doen staan, zodat zij aangifte kunnen doen, betrokken kunnen zijn bij de strafprocedure, schadeloosstelling kunnen vorderen en ten slotte, voor zover mogelijk, van de gevolgen van het misdrijf kunnen herstellen. Deze ambitieuze doelstellingen kunnen alleen worden verwezenlijkt als de Commissie en alle relevante actoren de handen ineenslaan. Daarom staat deze strategie in het teken van nauwere samenwerking en krachtigere coördinatie.

De strategie telt vijf kernprioriteiten: i) zorgen voor doeltreffende communicatie met slachtoffers en een veilige omgeving waarin slachtoffers aangifte kunnen doen van een strafbaar feit; ii) de ondersteuning en bescherming van de kwetsbaarste slachtoffers verbeteren; iii) de toegang van slachtoffers tot schadeloosstelling vergemakkelijken; iv) de samenwerking tussen en coördinatie van alle relevante actoren versterken; en v) de internationale dimensie van slachtofferrechten versterken.

SLACHTOFFERS VAN STRAFBARE FEITEN STERK DOEN STAAN

1.Zorgen voor doeltreffende communicatie met slachtoffers en een veilige omgeving waarin slachtoffers aangifte kunnen doen van een strafbaar feit

Wil beleid ter bestrijding van criminaliteit doeltreffend zijn, dan moeten de nationale autoriteiten zorgen voor een veilige omgeving waarin slachtoffers strafbare feiten kunnen melden. Betere ondersteuning en bescherming van slachtoffers van criminaliteit komt de veiligheid van alle burgers in de Europese Unie ten goede.

Slachtoffers zijn maar al te vaak niet op de hoogte van hun rechten. Personen die in contact komen met slachtoffers (zoals eerstelijnsinstanties) en slachtoffers zouden moeten wijzen op hun rechten, zijn daarvoor dikwijls onvoldoende opgeleid. Het feit dat geen aangifte wordt gedaan, is ook een ernstig probleem. De angst voor de dader of voor negatieve consequenties van betrokkenheid bij de rechtsgang weerhoudt slachtoffers er vaak van om aangifte te doen. Seksueel en gendergerelateerd geweld blijft hierdoor grotendeels onzichtbaar. Slechts ongeveer een derde van de vrouwen die fysiek of seksueel zijn misbruikt, doorgaans door hun partner of een naaste verwant, neemt contact op met de autoriteiten. In gevallen van gendergerelateerd geweld moet alles in het werk worden gesteld om victimisatie van kinderen te voorkomen. Ook voor een kind kan het moeilijk zijn om aangifte te doen. Kinderen worden vaak gevictimiseerd in de gezinsomgeving of door personen van wie zij afhankelijk zijn. Het is dan ook van cruciaal belang ervoor te zorgen dat er voor deze slachtoffers speciale meldingsmechanismen beschikbaar zijn. Beroepskrachten die in contact met hen staan (zoals zorgpersoneel en docenten) zouden moeten worden opgeleid om strafbare feiten te herkennen en daar passend op te reageren.

Ook is het van belang dat de betrokken beroepskrachten met de slachtoffers communiceren op een wijze die past bij de specifieke behoeften van slachtoffers. Dat geldt des te meer als het slachtoffers met een beperking betreft. Beroepskrachten die in contact komen met slachtoffers met een beperking, moeten worden opgeleid om bij de communicatie rekening te houden met mentale of fysieke beperkingen, zoals gehoor- of spraakstoornissen. Willen slachtoffers met een beperking aangifte kunnen doen en kunnen deelnemen aan de strafprocedure, dan moeten de betrokken gebouwen bovendien toegankelijk voor hen zijn.

Bovendien stellen slachtoffers van strafbare feiten die tot kansarme of kwetsbare gemeenschappen of minderheden behoren, minder vertrouwen in de overheid, waardoor zij minder snel aangifte doen. Uit enquêtes van het Bureau voor de grondrechten blijkt dat er van een aanzienlijk deel van gepleegde haatmisdrijven geen aangifte wordt gedaan vanuit de LGBTI+-, zwarte, Joodse en moslimgemeenschappen. Om ervoor te zorgen dat er vanuit deze gemeenschappen vaker aangifte wordt gedaan van strafbare feiten, is het van essentieel belang het vertrouwen in de overheid te sterken. Dat kan bijvoorbeeld door nauwere samenwerking tussen de relevante autoriteiten en de betrokken gemeenschappen. Minstens zo belangrijk is het in specifieke opleiding inzake non-discriminatie te voorzien voor politiemensen en andere personen die met deze slachtoffers in contact komen.

Een steeds groter deel van ons leven speelt zich online af en deze trend is door de Covid-19-pandemie nog versterkt. Bij cybercriminaliteit kan het gaan om ernstige strafbare feiten gericht tegen personen, zoals seksuele online misdrijven (onder meer tegen kinderen), identiteitsdiefstal, online haatmisdrijven en om eigendomsdelicten (zoals fraude met en vervalsing van niet-contante betaalmiddelen).Slachtoffers van cybercriminaliteit vinden niet altijd de relevante bijstand om zich schadeloos te laten stellen en doen vaak geen aangifte. Met name kinderen en ouderen beschikken niet altijd over de digitale vaardigheden die daarvoor nodig zijn of zij zijn niet op de hoogte van de rechtsmiddelen waarvan zij kunnen gebruikmaken. Het moet verder worden vergemakkelijkt om aangifte te doen van cybercriminaliteit en slachtoffers moeten de hulp krijgen die zij nodig hebben.

Om een veilige omgeving voor slachtoffers te creëren, is het van het grootste belang de aandacht te vestigen op de rechten van slachtoffers. In het kader van deze strategie zal de Commissie ijveren voor betere voorlichting over de rechten en behoeften van slachtoffers. Zij zal daartoe een EU-campagne over slachtofferrechten starten en opleidingsactiviteiten bevorderen.