Advies van het Comité van de Regio's over het "Rapport van het Comité van Wijzen: Het Europa van de burger- en sociale rechten"

(97/C 244/11)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

gezien het in oktober 1995 door het Comité van Wijzen uitgebrachte eindrapport "Het Europa van de burger- en sociale rechten";

gezien zijn besluit van 18 september 1996 om overeenkomstig artikel 198 C, vierde alinea, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, een advies terzake uit te brengen en commissie 8 "Economische en sociale samenhang - sociaal beleid, volksgezondheid" met de voorbereiding ervan te belasten;

gezien het op 7 april 1997 door commissie 8 goedgekeurde ontwerp-advies (CDR 79/97 rev.) (rapporteur: de heer Bodfish),

heeft tijdens zijn 18e zitting van 11 en 12 juni 1997 (vergadering van 11 juni) het volgende advies met algemene stemmen goedgekeurd.

1. Inleiding

Het sociaal actieprogramma voor de middellange termijn (1995-1997) van de Europese Commissie voorziet in de oprichting van een Comité van Wijzen, dat zich moet buigen over de toekomst van het Gemeenschapshandvest van de sociale grondrechten van de werkenden in het kader van de herziening van de Verdragen inzake de Europese Unie. Het Comité van Wijzen heeft zijn taak ruimer opgevat en besloot ook over de kwestie van de burger- en sociale rechten verslag uit te brengen. Het Rapport van het Comité van Wijzen werd voorgelegd op het door de Europese Commissie in maart 1996 georganiseerde Forum over sociaal beleid.

Het sociaal actieprogramma is gericht op de opbouw van een sociaal beleid van de Europese Unie; het gaat ervan uit dat Europa behoefte heeft aan een ruim opgevat, op de toekomst gericht en innoverend sociaal beleid, om de toekomstige uitdagingen, met name op economisch gebied, met succes aan te kunnen. Volgens commissaris Flynn kan onmogelijk een concurrerend economisch klimaat worden geschapen in een samenleving met een hoge graad van werkloosheid, armoede, criminaliteit, met een gebrekkige gezondheidszorg en een achterstand op onderwijsgebied.

2. Een sociaal Europa

De strekking van het verslag van het Comité van Wijzen is hoofdzakelijk dat Europa thans de stap moet wagen van een economische naar een sociale Unie. Vastgesteld wordt dat alle Europese landen sociale entiteiten vormen, die de rechten van hun burgers respecteren; Europa heeft dus al een sociale dimensie.

Het Comité van Wijzen dringt aan op een versterkt sociaal Europa dat verder bouwt op de in de lid-staten bestaande sociale rechten. In een eerste fase dienen deze bestaande rechten, voor zover er een duidelijke consensus over bestaat tijdens de Intergouvernementele Conferentie in het Verdrag te worden opgenomen. In een tweede fase kan dan een proces van raadpleging en overleg over de rechten en plichten van de burgers van de Unie worden gelanceerd. "Rechten moeten in een democratisch proces worden ontwikkeld volgens een schema van actief burgerschap." Beoogd wordt een volledige lijst van burger- en sociale rechten op te stellen die tijdens een volgende intergouvernementele conferentie over 4 of 5 jaar kan worden voorgelegd.

Het Comité van de Regio's is het ermee eens dat burger- en sociale rechten voortaan met elkaar verweven zijn en dat "in een eerste fase, dat wil zeggen tijdens de huidige IGC, sociale en burgerlijke grondrechten in het Verdrag moeten worden opgenomen om zo uitdrukkelijk de verplichting van de Unie vast te leggen tot het opstellen van een 'Bill of Rights' die ons de 21e eeuw kan binnenloodsen".

Het Comité van de Regio's vestigt de aandacht op de belangrijke bijdrage van lokale en regionale overheden tot het sociaal beleid en tot sociale voorzieningen; het attendeert tevens op het belang van deze voorstellen voor de rol van lokale en regionale autoriteiten en het voorzien in lokale diensten. Het CvdR wil ook zijn steentje bijdragen en zou graag worden geraadpleegd over de aanpassingen die met het oog op een versterkt sociaal Europa noodzakelijk zijn.

De kracht van de lokale en regionale autoriteiten op dit gebied ligt in het feit dat zij:

- in feite reeds een vooraanstaande rol spelen in het sociale beleid van alle lid-staten van de Unie;

- grote werkgevers zijn, die niet alleen verantwoordelijkheid dragen ten opzichte van hun eigen werknemers m.b.t. kwesties zoals gelijke kansen, opleiding, gezondheid en veiligheid, maar ook in ruimere zin een rol te spelen hebben bij het scheppen van de voorwaarden voor economische ontwikkeling en groei;

- de belangrijkste dienstverleners zijn op het gebied van onderwijs, opleiding, sociale huisvesting, sociale voorzieningen en welzijnszorg, vervoer, gezondheidsbevordering en milieu.

3. De voorstellen

Het Comité van Wijzen had tot taak zich te buigen over de toekomst van het Gemeenschapshandvest van de sociale grondrechten van de werkenden in het kader van de herziening van de Europese Verdragen. Deze eerste voorstellen hebben dan ook voornamelijk tot doel de Verdragen aan te passen en een "Bill of Rights" op te stellen; de eerste en meest directe gevolgen ervan zullen zich dus in de structuren en werking van de Europese Unie zelf doen gevoelen. Naast deze aanpassingen wordt erop gewezen dat de verwevenheid van sociale en burgerlijke rechten tot de totstandkoming van een "Bill of Rights" en een volledige lijst van burgerlijke en sociale rechten en plichten zou moeten leiden.

Deze voorstellen zullen slechts geleidelijk effect sorteren; de lokale en regionale overheden verwachten dat de volledige impact ervan pas begin volgende eeuw duidelijk zal worden. Het Comité van de Regio's wil er in dit stadium hoe dan ook voor zorgen dat de lokale en regionale autoriteiten hun stem kunnen laten horen en dat de voorgestelde aanpassingen met hun prioriteiten en waarden in overeenstemming zijn. Waarden zoals bevordering van gelijke kansen en participerend burgerschap worden door lokale en regionale overheden hoog in het vaandel gedragen en het Comité van de Regio's wil verzekeren dat de sleutelpositie van deze overheden bij de bescherming van de democratie en bevordering van het burgerschap door alle lid-staten wordt erkend. Voorts wil het ervoor zorgen dat lokale en regionale autoriteiten bij deze voorstellen een voortrekkersrol spelen en als eersten de vruchten ervan zullen kunnen plukken.

4. Gevolgen voor lokale en regionale overheden

Als de voorstellen na aanpassing van de Verdragen en opstelling van een "Bill of Rights" vaste vorm aannemen, zullen zij rechtstreekse gevolgen hebben voor de lokale en regionale overheden in hun hoedanigheid van:

- werkgevers;

- behoeders van de samenleving;

- sociale dienstverleners;

- beschermers van de burgerrechten;

- bevorderaars van democratische participatie en plaatselijk bestuur;

- regelgevers, b.v. op het gebied van gezondheid en veiligheid;

- bestrijders van sociale uitsluiting.

Voor de lokale en regionale overheden is een rol weggelegd in de voorstellen van het Comité van Wijzen.

5. Bijzondere opmerkingen over de verschillende punten van het rapport van het Comité van Wijzen

5.1. In Europa een proces van bezinning op gang brengen met betrekking tot de heersende opvattingen over betaald werk, onbetaald werk en werkgelegenheid, zodat ons beleid in dezen een ieder zal kunnen verzekeren van de plaats die hem toekomt in de maatschappij

Aangezien de heersende opvattingen over betaald werk, onbetaald werk en werkgelegenheid veranderen, moeten ook de lokale en regionale overheden, als werkgevers en bevorderaars van economische groei en maatschappelijke opleving, zich aanpassen. Er moeten flexibele werktijden en verschillende mogelijkheden tot voltijds of deeltijds werken worden ingevoerd, en deze moeten worden gestimuleerd. Ook moeten er mogelijkheden worden geboden tot ontspanning, vrijwilligerswerk, kinderopvang, onderwijs en opleiding om aan de behoeften van de burgers in deze nieuwe werkomgeving tegemoet te komen.

5.2. Nader bepalen op welke wijze onze verzorgingsstaat kan worden vernieuwd zodat deze een grotere bijdrage kan leveren aan het concurrentievermogen en de sociale samenhang en een gunstige invloed heeft op volledige werkzaamheid voor iedereen

Het CvdR steunt veranderingen ter verbetering van de structuur van de verzorgingsstaat en onderstreept ook dat aandacht moet worden geschonken aan sociale rechten en sociale voorzieningen. Hierbij wordt uitgegaan van het principe dat voorkomen beter is dan genezen en dat vermeden moet worden dat de verzorgingsstaat moet opdraaien voor al te zware kosten die de gezondheidszorg of de zorg voor een verouderende bevolking meebrengen. Het CvdR merkt hierbij op dat de lokale en regionale overheden naar aanleiding van dergelijke veranderingen hun besteding van middelen en hun dienstverlening opnieuw zullen moeten bekijken.

5.3. De tenuitvoerlegging van beleid dat mogelijkheden wil scheppen voor mannen zowel als vrouwen om beroeps- en gezinstaken te combineren, vergemakkelijken

Het CvdR is het ermee eens dat verantwoordelijkheden voor het gezin en arbeidstaken meer door beide partners moeten worden gedeeld. Lokale en regionale overheden moeten als werkgevers hiervoor mogelijkheden scheppen maar ook als sociale dienstverleners zorgen voor of voorzien in de nodige infrastructuur ter bevordering ervan. Doel is, op deze manier een einde te maken aan de discriminatie waarmee vrouwen nog altijd geconfronteerd worden.

5.4. Een diepgaand onderzoek instellen naar de omstandigheden waaronder het mogelijk zal zijn een nieuwe generatie burgerrechten en sociale rechten het daglicht te doen zien, hierbij rekening houdend met de veranderingen op technologisch gebied, de vooruitgang van de kennis op milieugebied en de demografische veranderingen

Het CvdR staat een versterking van de burger- en sociale rechten voor. Lokale en regionale overheden spelen een cruciale rol bij het zorgen voor een actief burgerschap. Hun beleid moet erop gericht zijn burger- en sociale rechten te bevorderen. In dit verband zij ook gewezen op de noodzaak van versterkt plaatselijk bestuur, waarop lokale en regionale autoriteiten reeds eerder hebben gewezen.

5.5. Tijdens de komende intergouvernementele conferentie een eerste stap zetten door in de Verdragen een basis van burgerlijke en sociale grondrechten op te nemen ("bill of rights")

Het CvdR pleit ervoor dat tijdens de IGC (1997) rechten waarover reeds een brede consensus bestaat, in het Verdrag worden opgenomen. Lokale en regionale autoriteiten zijn nu reeds behoeders en verdedigers van in bestaande wetten verankerde rechten die tot doel hebben de gemeenschap in haar geheel of individuele personen te beschermen. Het CvdR is van mening dat het recht op plaatselijk zelfbestuur ook deel uitmaakt van de burgerrechten. De principes van regionale en lokale autonomie, zoals die in het Handvest inzake regionale autonomie en het Handvest inzake lokale autonomie van de Raad van Europa zijn gedefinieerd, moeten tijdens de Intergouvernementele Conferentie in het Verdrag worden opgenomen als algemene beginselen van het Gemeenschapsrecht die ontleend zijn aan de gemeenschappelijke constitutionele tradities van de lid-staten.

5.6. Bij de rechten die hierboven worden genoemd, eveneens opnemen dat discriminatie van welke aard ook, verboden is

Het CvdR vindt dat bestrijding van discriminatie en uitsluiting van kansarme of minderheidsgroepen een vast maatschappelijk beginsel moet zijn en verheugt zich er dan ook over dat het Comité van Wijzen erop aandringt dat dit beginsel in de hele Unie onmiddellijk van kracht wordt zodra het in de Verdragen is opgenomen. Ook wordt voorgesteld dat de Unie een coördinerende én een voortrekkersrol speelt in de strijd tegen sociale uitsluiting. Bij de tenuitvoerlegging van beleidslijnen en initiatieven die sociale uitsluiting moeten tegengaan, staan de leden van het Comité van de Regio's in de voorste gelederen en krijgen lokale en regionale autoriteiten de kans om bij te dragen tot de verspreiding van goede praktijkvoorbeelden.

5.7. Liever dan toe te treden tot het Europese Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden van 4 november 1950, speciale beroepsmogelijkheden instellen op het gebied van de bescherming van de grondrechten bij een eigen beroepsinstantie van de Unie, waarin rechters uit de constitutionele rechtbanken of de hogere rechtbanken van de lid-staten tijdelijk zitting hebben

Het CvdR dringt aan op gestroomlijnde en goedkope methoden ter bescherming van rechten. Indien mogelijk, dienen ombudsmannen te worden ingeschakeld.

5.8. In het nieuwe Verdrag een artikel opnemen waardoor een breed democratisch proces op gang gebracht kan worden om te komen tot een gezamenlijke uitwerking, op Europees niveau, van een volledige lijst van burgerlijke en sociale rechten en plichten. Dit proces waartoe het Europees Parlement, op voorstel van de Commissie, de aanzet heeft gegeven, dient plaats te vinden in nauwe samenwerking met de nationale parlementen en niet alleen de traditionele sociale partners, maar ook de niet-gouvernementele organisaties dienen eraan deel te nemen. Het zou dan binnen vijf jaar moeten uitmonden in een nieuwe IGC

Het CvdR onderschrijft ten volle het principe waarvan wordt uitgegaan en onderstreept dat het als het dichtst bij de burger geplaatst EU-orgaan ook moet worden betrokken bij de uitwerking van deze lijst van burgerrechten en -plichten. Wat de planning van een volgende IGC betreft, moet evenwel worden nagegaan welke gevolgen een en ander voor de publieke opinie ten aanzien van de EU zal hebben.

5.9. De voorwaarden voor het in aanmerking komen voor steun uit de structuurfondsen uitbreiden, door deze fondsen toestemming te verlenen om acties ter bevordering van de sociale grondrechten te voeren

Zoals in de slotverklaring van de in oktober 1996 door het Europees Parlement en het CvdR georganiseerde conferentie over een op democratie en solidariteit gebaseerd Europa is opgenomen, is het CvdR ervan overtuigd dat in het beginsel van economische en sociale samenhang de solidariteit onder de Europese volkeren concreet tot uiting komt. Als de steunverlening door de structuurfondsen zou worden uitgebreid tot maatregelen ter bevordering van de sociale rechten, zouden lokale en regionale overheden doortastende maatregelen kunnen nemen om zowel economische als sociale kansarmoede doeltreffender aan te pakken.

5.10. Het immigratie- en asielbeleid evenals het binnenkomst-, reis- en verblijfsbeleid ten aanzien van burgers uit derde landen onder de competentie van de Unie brengen

Het CvdR wijst erop dat de voorstellen m.b.t. immigratie en asielbeleid, het recht op vrij verkeer en vrije vestiging gevolgen hebben voor de lokale en regionale overheden, die niet alleen werkgevers maar ook dienstverleners zijn. De lokale en regionale overheden moeten een en ander zorgvuldig opnieuw bekijken en nagaan welke diensten zij op welke wijze aanbieden.

5.11. Eveneens het drugbeleid deel uit laten maken van de competentie van de Unie

Het CvdR is ingenomen met alle steun die de Europese Unie zou kunnen verlenen ter aanvulling op de door lid-staten en lokale en regionale overheden geleverde beleidsinspanningen die erop gericht zijn druggebruik te voorkomen, misbruik tegen te gaan en de handel in drugs de kop in te drukken. Voorts moeten deze beleidsmaatregelen samenvallen met het beleid ter preventie van discriminatie en uitsluiting van verslaafden.

5.12. Het verdient aanbeveling om het begrip openbare dienst te definiëren voor zover dergelijke basisdiensten vaak invloed hebben op de uitoefening van bepaalde sociale rechten

Als de Unie wil nagaan wat "openbare voorzieningen", basisdiensten en toegang tot diensten behelzen, moet zij er volgens het CvdR rekening mee houden dat lokale en regionale overheden in dit verband tot taak hebben te voorzien in basisdiensten voor hun burgers, zoals vervoer en huisvesting.

6. Gevolgen voor het lokaal en regionaal overheidsbeleid

Het Comité van de Regio's, dat dicht bij de burger staat, steunt de versterking van het begrip "burgerschap" en het voorstel van het Comité van Wijzen om de Verdragen aan te passen en een "Bill of Rights" op te stellen, aan de hand waarvan kwesties die verband houden met werkloosheid, sociale uitsluiting en een onjuiste opvatting van "burgerschap" kunnen worden aangepakt. De belangrijkste aandachtspunten zijn volgens het CvdR:

6.1. De opvattingen over werk, activiteit en werkgelegenheid moeten veranderen als mensen hun rechtmatige plaats in de samenleving willen innemen. Flexibele arbeid maakt het voor mannen en vrouwen mogelijk werk en gezinsverantwoordelijkheden te combineren. Verschillende schema's voor voltijds werken, waarbij perioden van betaalde arbeid worden afgewisseld met opleiding of vrije tijd voor andere bezigheden, kunnen de tendens tot marginalisering en uitsluiting van individuen tegengaan.

6.2. De verzorgingsstaat moet als hoeksteen van de Europese economische doeltreffendheid opnieuw worden bekeken, sociale uitsluiting van kansarme groepen moet worden tegengegaan en voor het probleem van de verouderende bevolking moet een gecoördineerde oplossing worden uitgewerkt.

6.3. Burgerschap van de Unie dient in te houden dat iedere burger zijn capaciteiten ten volle kan ontplooien, zich in staat voelt aan de Unie deel te nemen en zich ermee verbonden voelt. Het CvdR is er vast van overtuigd dat lokale en regionale overheden een cruciale rol spelen in de toenadering van de Unie en haar beleid tot de burgers.

6.4. Met het oog op een succesvolle uitbreiding en globalisering van Europa dienen een aantal sociale minimumnormen te worden vastgelegd. Landen die tot de Unie wensen toe te treden, moeten niet alleen weten wat het economisch beleid van de EU inhoudt, maar ook wat het sociaal beleid vergt.

Het Comité van de Regio's heeft reeds meermaals aangedrongen op mogelijkheden voor deelneming van regio's en lokale overheden aan het besluitvormingsproces van de Europese Unie. Het onderstreept ook dat lokale en regionale overheden een belangrijke verbindingsschakel vormen in de aan te knopen dialoog tussen burgers en Europese instellingen. Het Comité pleit ervoor dat de aanpassingen van het Verdrag ertoe bijdragen dat lokale en regionale overheden een rol kunnen spelen als partners bij de besluitvorming die hen betreft en bij beleidsvaststelling waarvan zij de consequenties ondervinden.

7. De Intergouvernementele Conferentie

De hoofddoelstellingen van de Conferentie liggen in dezelfde lijn als het verslag van het Comité van Wijzen; in dit verslag komt de rol van lokale en regionale overheden evenwel onvoldoende uit de verf. Het CvdR herinnert dan ook aan zijn in maart 1996 afgelegde verklaring m.b.t. de IGC, waarin het de volgende punten aan de orde stelde:

- subsidiariteit: dit beginsel moet worden verduidelijkt; de rol en het standpunt van de regio's en de lokale overheden moeten in dit verband worden erkend;

- regionaal en plaatselijk zelfbestuur: de principes van regionaal en plaatselijk zelfbestuur moeten, zoals zij in het Handvest inzake regionale autonomie en het Europees Handvest inzake lokale autonomie van de Raad van Europa zijn geformuleerd, in het Verdrag worden opgenomen;

- samenwerking: zoals de bepalingen van het Verdrag voorzien in samenwerking of deelneming van nationale overheden aan het communautaire beleid, moet ook worden voorzien in samenwerking of deelneming van regionale en lokale overheden bij maatregelen die gevolgen hebben voor hun verantwoordelijkheden.

8. Conclusie

Het Comité van de Regio's is ingenomen met het verslag van het Comité van Wijzen en de bevestiging daarin van de onderlinge afhankelijkheid van burger- en sociale rechten. Het is van mening dat bij deze en volgende IGC's stappen moeten worden ondernomen ter bevordering van de burgerrechten in de Europese Unie. Lokale en regionale overheden die het dichtst bij de burger gesitueerde beleidsniveau vormen, spelen een cruciale rol in de bevordering van actief burgerschap en bescherming van burger- en sociale rechten. De meeste voorstellen en conclusies van het Comité van Wijzen hebben gevolgen voor het lokale en regionale bestuur. Volgens het CvdR zullen deze voorstellen de rol van de lokale en regionale overheden als partners binnen de Europese Unie versterken. Het Comité dringt dan ook aan op volledige participatie van lokale en regionale overheden bij de uitwerking van door de Europese instellingen naar voren gebrachte voorstellen die aan de aanbevelingen van het Comité gevolg geven. Bovendien moet het Comité van de Regio's zelf ten volle zijn rol kunnen spelen in het in deel IV van het verslag van het Comité van Wijzen beoogde overlegproces, dat moet leiden tot het opstellen van een actuele lijst van burger- en sociale rechten en plichten.

Brussel, 11 juni 1997.

De voorzitter van het Comité van de Regio's

Pasqual MARAGALL i MIRA