NL Publicatieblad van de Europese Unie C 354/80

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de „Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's: Herziening van het communautaire innovatiebeleid in een veranderende wereld”

COM(2009) 442 definitief

2010/C 354/19

Rapporteur: de heer MALOSSE

De Europese Commissie heeft op 2 september 2009, overeenkomstig artikel 262 van het EG-Verdrag, besloten het Europees Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de

Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's over de herziening van het communautaire innovatiebeleid in een veranderende wereld

COM(2009) 442 final.

De gespecialiseerde afdeling Interne markt, productie en consumptie, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 2 maart 2010 goedgekeurd.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn op 17 en 18 maart 2010 gehouden 461e zitting (vergadering van 17 maart 2010) onderstaand advies met 108 stemmen vóór en 1 stem tegen, bij 2 onthoudingen, goedgekeurd.

1. Wat is innovatie?

1.1 De Commissie citeert de volgende definitie: „Innovatie is het vermogen om nieuwe ideeën op te pikken en deze door middel van nieuwe processen, producten of diensten beter en sneller dan de concurrentie in commerciële resultaten te vertalen” (1)

1.1.1 Innovatie is niet zozeer het vermogen om bestaande of nieuwe ideeën om te zetten in resultaten, als wel het omzetten zelf.

1.1.2 Innovatie is vaak het resultaat van een collectieve inspanning (van bedrijven, sociale partners en onderzoekers) en kan evenzeer van toepassing zijn op de interne werking van een bedrijf – ook die kan, onder meer met behulp van ideeën van de werknemers, „geïnnoveerd” worden. Gezien de wereldwijde concurrentie moeten Europese bedrijven betere procedures uitdenken om werknemers bij de bedrijfsresultaten te betrekken en hun creativiteit te stimuleren.

1.1.3 Innovatie kan ook betrekking hebben op zaken die niet direct met de markt te maken hebben, zoals menselijke ontwikkeling, gezondheid, sociale en milieukwesties, diensten van algemeen belang, burgerschap en ontwikkelingshulp.

1.2 Innovatie zou wat dit betreft ook kunnen worden gezien als een doelstelling van de hele samenleving: gebruikmakend van een ieders creativiteit wordt gestreefd naar een economisch duurzame en evenwichtiger ontwikkeling.

1.2.1 Innovatie moet een antwoord vinden op de kwesties van deze eeuw: duurzame energievoorziening en klimaatbescherming, demografische ontwikkeling, globalisering, aantrekkelijkheid van regio's, scheppen van banen, sociale cohesie en sociale rechtvaardigheid

1.3 Innovatie is geen doel op zich. Zij wordt gebruikt om maatschappelijke doelen te verwezenlijken, met andere woorden om vooruitgang te boeken en duurzaamheid te bewerkstelligen, maar men dient men het wel eens te worden over de definitie en de meting hiervan.

De EU zou er goed aan doen om in dit verband het voortouw te nemen en daarbij met nieuw te definiëren indicatoren te gaan werken waarmee (de ontwikkeling van) de groei kan worden gemeten (2).

2. Wat heeft de Europese Unie gedaan?

De Commissie schetst uiteraard een flatteus beeld van de door de EU genomen maatregelen: de verbetering van de randvoorwaarden, de aanzwengeling van een frequentere en snellere introductie van innovatieve producten en diensten op de markt, de totstandbrenging van synergieën en de uitbreiding van de financiële steun. Zij besteedt daarbij vooral aandacht aan technologische innovaties.

Om in verband met innovatie te spreken van een „communautair beleid” is echter wel wat overdreven. Uit de balans van de Commissie blijkt namelijk dat het veeleer gaat om een aantal gecoördineerde maatregelen. De EU heeft ook geen echte juridische bevoegdheden (voor ondersteunende maatregelen) op dit gebied.

2.1 Betere randvoorwaarden

2.1.1 Bepaalde maatregelen van de EU hebben duidelijk succes gehad. Voorbeelden zijn de herziening van de regels voor overheidssteun, waardoor milieuvriendelijke investeringen en investeringen in O&O aantrekkelijker zijn geworden, en de oprichting van het Enterprise Europe Network, waarin de vroegere Euro Info Centres en Innovation Relay Centres zijn opgegaan. De invoering van de Small Business Act wekte hoopvolle verwachtingen, maar het MKB zit nog altijd te wachten op concrete maatregelen (3). Een ander voorbeeld is de mededeling „Nieuwe vaardigheden voor nieuwe banen”, die een stap in de goede richting is maar voor de uitvoering waarvan tot op heden de middelen ontbreken.

2.1.2 Aan de andere kant toont het uitblijven van een besluit over het Gemeenschapsoctrooi duidelijk aan dat de Raad niet bij machte is om het innovatieklimaat werkelijk te verbeteren. Het is wat dit betreft ook een teken aan de wand dat het aantal octrooiaanvragen in Europa steeds verder daalt ten opzichte van de rest van de wereld wereld en dat de kosten voor Europa duidelijk hoger uitvallen. Hierdoor is de bescherming in de EU ondermaats, en – met name kleine en middelgrote – bedrijven zijn daarvan de dupe.

2.1.3 De door de Commissie voorgestelde maatregelen en instrumenten hebben tot nu toe vooral betrekking gehad op de noodzakelijke etappes voorafgaand aan innovaties en op de grote publieke of private onderzoekscentra. Wat dit betreft zijn aanvullende maatregelen en instrumenten nodig, zoals normaliseringsprocessen, die meer en op systematische wijze betrekking hebben op de realisatie van innovaties.

2.1.4 Met name op lokaal niveau kunnen overheden op alle gebieden als aanjagers van innovatie fungeren.

2.1.4.1 Als het op openbare aanbestedingen aankomt kiezen opdrachtgevers veel te vaak voor de partijen met de laagste offerte en hebben ze te weinig oog voor kwaliteit. Het is echter mogelijk om bij het gunnen van overheidsopdrachten vooral op de factor innovatie te letten, wat uiteindelijk ook tot een betere dienstverlening aan de burger zal leiden (4).

2.2 Uitvoering van innovatiebeleid

2.2.1 In de mededeling wijst de Commissie erop dat het budget voor de periode 2007-2013 is verhoogd.

2.2.1.1 De betrokken partijen merken hier echter niets van; zij worstelen slechts met langzame en ingewikkelde procedures, vooral wat het zevende O&O-kaderprogramma betreft. Hetzelfde geldt voor de Europese structuurfondsen: doordat deze eveneens met veel bureaucratie gepaard gaan en door versnippering van de steun en toepassing van de additionaliteitsregel weinig in het oog lopen, kunnen ze niet echt als aanjagers van innovatie worden beschouwd.

2.2.1.2 Bij de komende herziening van het financieel reglement is het zaak de participatie- en „reporting”-regels én de regels om in aanmerking te komen voor steunverlening te vereenvoudigen, te bundelen en te stroomlijnen.

2.2.2 Dit geldt ook voor de financiële instrumenten van de Europese Investeringsbank (EIB), die meestal werkt met tussenpersonen die elk hun eigen voorwaarden toepassen. De inspanningen van de EIB en de Commissie om de financiering van het innoverende midden- en kleinbedrijf te stimuleren spreken tot de verbeelding, maar enig effect ervan is niet te bespeuren. De Europese financiële markt is nog altijd versnipperd en niet erg gunstig voor kleine en middelgrote bedrijven die wel innoveren maar niet technologisch zijn. Op nationaal niveau moeten de banken ertoe worden aangezet om bij de financiering van het midden- en kleinbedrijf meer risico's te nemen.

2.2.3 Het nieuwe kaderprogramma voor concurrentievermogen en innovatie (KCI) was bedoeld om lijn te brengen in de versnipperde maatregelen en programma's. Maar de verschillende activiteiten maken nog steeds deel uit van los van elkaar staande subprogramma's en van enige samenhang lijkt geen sprake. Bovendien heeft het KCI een budget van 3,6 miljard euro voor een periode van 7 jaar, wat weinig is gezien de belangen die ermee gemoeid zijn voor de EU.

2.2.4 De Europese programma's kunnen maar moeilijk hun eigen doelstellingen halen, onder meer wat de deelname van het bedrijfsleven – en dan met name het midden- en kleinbedrijf – betreft. De beschikbare gelden komen vooral bij overheidsinstanties terecht, wat ten koste gaat van het bedrijfsleven. Het EESC maakt zich grote zorgen over het beheer van de publieke fondsen die voor onderzoek en innovatie worden toegekend en over het daadwerkelijke effect van deze investeringen op de Europese economie.

2.2.5 De EU-programma's en de nationale programma's zijn niet goed op elkaar afgestemd. Van een gezamenlijke programmering door de lidstaten en de EU, waarmee te voorkomen zou zijn dat additionaliteit en complementariteit met elkaar worden verward, is bijvoorbeeld geen sprake.

2.3 Synergie tot stand brengen

2.3.1 Als het op innovatie aankomt bieden de in het kader van de Lissabonstrategie opgestelde nationale hervormingsprogramma's de lidstaten een referentiekader. Doordat deze programma's onderling echter sterk verschillen en doordat zowel de sociale partners als de rest van het maatschappelijk middenveld slechts in zeer geringe mate zijn betrokken bij het opstellen en uitvoeren ervan, vallen de impact en efficiëntie ervan tegen.

2.3.2 De Europese Onderzoeksruimte is opgericht om meer samenhang te brengen in het systeem en voor meer synergie met de lidstaten te zorgen. Het is werkelijk zaak om hiervan een prioriteit te maken waaraan met veel meer inzet wordt gewerkt.

2.3.2.1 In zijn huidige opzet kan het Europees Instituut voor innovatie en technologie zijn oorspronkelijke opdracht, namelijk overleg tussen de onderzoekssector, het bedrijfsleven en het onderwijs op gang brengen, niet vervullen. Met zijn relatief lage budget (2,8 miljard euro voor de periode 2008-2013 (5) blijft het EIT een virtueel instrument dat weinig toegankelijk is voor bedrijven die niet vertrouwd zijn met de Europese programma's.

2.3.3 Uit het meest recente Europese innovatiescorebord (6) blijkt dat landen die het best presteren op het gebied van innovatie een aantal zaken gemeen hebben: een groot onderwijsbudget, levenslang leren, een groot O&O-budget en instrumenten om innovaties te stimuleren. Een goed werkend sociaal en maatschappelijk overleg zou daar nog aan toegevoegd kunnen worden.

Om deze goede praktijken overal in Europa ingang te doen vinden en om er openlijker voor te zorgen dat de EU en de lidstaten hun beleid ter ondersteuning van deze succesfactoren beter op elkaar afstemmen, is een betere synergie nodig.

2.3.4 Deze synergie dient ook het maatschappelijk middenveld en de publiek-private samenwerking te omvatten.

Zo kunnen universiteiten en onderzoekscentra tegenwoordig goed samenwerken met het bedrijfsleven dankzij „clusters”: structuren die door de overheid en het bedrijfsleven worden gefinancierd. In de lidstaten blijken deze clusters goed te werken, maar door het ontbreken van communautaire ondersteuning kan de EU er niet haar voordeel mee doen. De EU zou initiatieven moeten ontplooien om ook in Europees verband clusters te ontwikkelen, zodat ze professioneler beheerd kunnen worden en een internationaler karakter kunnen krijgen. Op die manier wordt ook een betere werking en financiering mogelijk.

2.3.5 Gezien wat er voor de samenleving op het spel staat, zou de aandacht vooral moeten uitgaan naar de synergie tussen de prioriteiten van de diverse Europese programma's ter ondersteuning van innovatie. Verschillende EU-programma's hebben dezelfde prioriteiten, zonder dat er dwarsverbanden zijn aangelegd.

3. Aanbevelingen van het EESC

Het EESC is voorstander van een ambitieuze, bredere en beter geïntegreerde Europese innovatiestrategie.

3.1 Uitgangspunten

— Innovatie moet ruim worden opgevat en dient te gelden voor producten en diensten op de markt, voor de non profit-sector én voor maatschappelijke en sociale aangelegenheden.

— Dankzij het Verdrag van Lissabon heeft de EU meer armslag gekregen op gebieden die gunstig zijn voor innovatie, zoals handelsbeleid, energie, ruimte, toerisme, cultuur en volksgezondheid.

— Innovatie is qualitate qua een interdisciplinaire en sectoroverschrijdende aangelegenheid; de strategie en de uitvoeringsinstrumenten zouden dezelfde eigenschappen moeten hebben.

— Innovatie moet stroken met de normen en waarden van de EU. Een bepaalde innovatie kan bijvoorbeeld in technologisch opzicht „goed” zijn, maar een ongewenste uitwerking hebben op het milieu of de sociale samenhang.

— De burgers moeten vertrouwd worden gemaakt met nieuwe technologie door hen weer bij de maatschappelijke discussie te betrekken (GMO's, kernenergie).

— De ontwikkeling van sleuteltechnologieën (7) (nanotechnologie, micro- en nano-elektronica, fotonica, geavanceerde materialen, biotechnologie, informatietechnologie, simulatiewetenschap) moet met een gerichte aanpak en met inachtneming van hun interdisciplinaire karakter ondersteund worden. Het is echter zaak dat de Europese onderzoeksprogramma's een interdisciplinair karakter hebben. Ook dient ervoor te worden gezorgd dat in traditionele sectoren van sleuteltechnologieën gebruik kan worden gemaakt. Bij het vaststellen van de prioriteiten moet gekeken worden naar de maatschappelijke doelstellingen van de EU (op het gebied van onder meer volksgezondheid, milieu en energie).

— Het Europese innovatiebeleid moet gebaseerd worden op synergie en samenwerking met het bedrijfsleven en het maatschappelijk middenveld.

— Het midden- en kleinbedrijf dient een centrale plaats te krijgen in het toekomstige Europese innovatieplan. Alle kadermaatregelen, programma's en bepalingen die innovatie in het midden- en kleinbedrijf ten goede komen moeten ruim baan krijgen.

3.2 Voorstellen

3.2.1 In het kader van de werkzaamheden van zijn studiegroep heeft het EESC op 14 januari 2009 in het Institute for Prospective Technological Studies te Sevilla (IPTS) een openbare hoorzitting gehouden. Dankzij deze hoorzitting, waaraan werd deelgenomen door vertegenwoordigers van het IPTS en lokale innovatiebevorderende overheden, konden concrete voorstellen worden uitgewerkt.

3.2.2 Elk beleid dient te rusten op goede indicatoren en goede analyse-instrumenten. De EU heeft inmiddels diverse analyse-instrumenten tot haar beschikking: de „European innovation score board”, de „Inno policy trendchart”, de „European Cluster's observatory”, de „Innobarometer”, de „Sectoral Innovation watch” en de „EU industrial R&D investments scoreboard”. Met het oog op meer samenhang bepleit het EESC de oprichting van één enkele „Europese waarnemingspost voor innovatie”, die met de bestaande instrumenten aan de slag zou moeten gaan maar dan wel op een coherentere en beter zichtbare manier. Verder heeft een evaluatie pas zeggingskracht als de resultaten worden afgezet tegen de doelstellingen; het toekomstige Europese plan dient daarom duidelijke doelstellingen te krijgen, waarbij onder meer aan kwantitatieve indicatoren moet worden gedacht. Deze waarnemingspost moet op basis van duidelijke doelstellingen en indicatoren transparant en onafhankelijk kunnen werken en zo voor een objectieve analyse van het beleid kunnen zorgen.

3.2.3 Fundamenteel onderzoek vormt de onmisbare voedingsbodem voor toekomstige innovaties. Daarom maakt het EESC zich sterk voor een verruiming van de Europese onderzoeksbudgets voor dit doeleinde. Vooral voor het volgende O&O-kaderprogramma zou meer geld moeten worden uitgetrokken, al is het dan wel zaak de prioriteiten af te stemmen op de maatschappelijke behoeften en voor synergie te zorgen met de nationale programma's en het bedrijfsleven.

3.2.3.1 Bovendien verdient het aanbeveling om onderzoek te doen naar nieuwe manieren om de deelname van het midden- en kleinbedrijf aan de EU-programma's te verbeteren, zoals het concept van verantwoordelijk partnerschap. Op basis van een gemeenschappelijk handvest zou in de administratieve rompslomp (audits, „reporting”) moeten worden gesnoeid.

3.2.4 Het ontwikkelen van samenwerkingsverbanden tussen onderzoekscentra en onderwijsinstellingen (met name universiteiten) en economische en sociale actoren is ook een goede manier om synergie te genereren die goed is voor innovatie in zowel het bedrijfsleven als het onderwijs (8).

3.2.4.1 Het EIT zou het netwerk van bestaande structuren moeten gaan aanvoeren om ervoor te zorgen dat nieuwe technologie in alle sectoren voet aan de grond krijgt. Uiteindelijk zou het EIT investeringen in infrastructuur van Europese schaalgrootte mogelijk moeten maken waarbinnen het onderzoeks-, onderwijs- en innovatiebeleid zouden samenvloeien.

3.2.4.2 Verder dient een impuls te worden gegeven aan de programma's die bedoeld zijn om de mobiliteit van onderzoekers te vergroten, niet alleen tussen de lidstaten, maar ook tussen de overheidssector en de particuliere sector. Het Deense doctorsprogramma, waarbij ingenieurs van een onderneming aan een proefschrift mogen werken door onder meer in een andere lidstaat cursussen te volgen (9), is in dit verband een voorbeeld dat op Europese schaal navolging verdient.

3.2.5 De instrumenten om de ondersteuning van innovatie te ontschotten tussen de EU en de lidstaten zouden belangrijke bouwstenen moeten worden van het toekomstige programma. Wat dit aangaat is het zaak om de netwerken die een brug slaan tussen het Europese en het lokale niveau via een interactie van ideeën en projecten te versterken. Er zou een platform voor Europese samenwerkingsverbanden moeten komen dat openstaat voor organisaties van het maatschappelijk middenveld. Het netwerk „Entreprise Europe Network”, dat voor het bedrijfsleven actief is, zou als basis kunnen dienen voor dit platform.

3.2.6 Vooral voor het innoverende midden- en kleinbedrijf en voor startende ondernemingen is het van fundamenteel belang dat zij beter aan de nodige kredieten kunnen komen. De EIB moet een grotere rol gaan spelen en er daarbij onder meer voor zorgen dat financiering met risicodeling een bredere toepassing krijgt. Ook dient een Europese markt voor risicokapitaal te worden gecreëerd.

3.2.6.1 Daarnaast verdienen specifieke maatregelen in het kader van de Small Business Act (SBA) aanbeveling. Hierbij valt te denken aan de oprichting van een tweede Europese aandelenmarkt, aan belastingvoordelen voor particulieren die investeren in innovaties en aan winstdeling.

3.2.7 In veel landen geven jongeren steeds minder blijk van belangstelling voor innovatie of van enige ondernemersgeest. Op scholen moeten creativiteit en eigen initiatief gestimuleerd worden.

3.2.7.1 Naar het voorbeeld van het netwerk van ambassadrices voor vrouwelijk ondernemerschap zou met hulp van de Europese instellingen een netwerk van ambassadeurs van jonge ondernemers moeten worden opgezet.

3.2.8 Wil men innovatie in de cohesielanden een impuls geven, dan is een betere besteding van de structuurfondsen geboden. Het gaat er vooral om dat de activiteiten gerichter worden uitgevoerd en dat verplichte toepassing van het additionaliteitsbeginsel, dat vertraging in de hand werkt en weinig transparant is, wordt vermeden. Verder heeft het maatschappelijk middenveld een maatschappelijk innovatiepotentieel dat tot dusverre geheel veronachtzaamd is in de structuurfonds- en onderwijsprogramma's.

3.2.9 De EU moet met haar mededingingsbeleid (overheidssteun, samenwerking tussen bedrijven) ook meer steun verlenen aan innovaties en de overdracht van technologie. Gezien hun bijdrage aan de klimaatverandering zouden sectoren als de woningbouw, de vervoersinfrastructuur en het vervoer zelf in dit verband speciale aandacht moeten krijgen.

3.2.10 Met het Verdrag van Lissabon heeft de EU voor handel en samenwerking met derde landen ruimere bevoegdheden gekregen. Deze kans moet worden aangegrepen om een Europees beleid voor wetenschappelijke en technische uitwisseling uit te werken dat aansluit op de beleidsmaatregelen van de lidstaten. De uitwisseling en samenwerking met de buurlanden van de EU verdienen wat dit betreft bijzondere aandacht.

4. Conclusies

4.1 Het welslagen van deze strategie hangt niet zozeer af van het budget dat eraan toegekend wordt, als wel van de politieke wil van de Commissie en de lidstaten om de uitvoering ervan te waarborgen, de kwaliteit van de samenwerkingsverbanden (vooral met het maatschappelijk middenveld) en de dialoog met de burger. De Europese Raad en de Europese Commissie zouden daarom een actieplan voor innovatie moeten opstellen dat dienst kan doen als hoeksteen van een strategie voor groei en werkgelegenheid in Europa (EU 2020).

4.2 Het toekomstige innovatieplan zou vergezeld moeten gaan van een actieplan met een tijdschema voor de uitvoering en het toezicht op de voortgang van de werkzaamheden. De juridische vorm waarin dit plan gegoten wordt (bijvoorbeeld aanbevelingen of een „act”) is wat dit betreft van ondergeschikt belang. De doeltreffendheid ervan wordt bepaald door zijn inhoud en door duidelijke, gekwantificeerde en van data voorziene toezeggingen.

4.3 Doel van deze strategie moet zijn om concreet gestalte te geven aan een „communautair” beleid waarmee de Europese economie weer op gang kan worden geholpen.

Brussel, 17 maart 2010. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Mario SEPI

(1) „Creating a national innovation Framework”, Science Progress, Richard Nedis and Ethan Byler, april 2009.

(2) Conform de aanbevelingen van de Commission sur la mesure de la performance économique et du progrès social (www.stiglitz-sen-fitoussi.fr) moeten deze indicatoren niet alleen het BBP meten, maar ook een nauwkeurig beeld geven van het besteedbare inkomen, het onderwijs, het milieu en de welvaartsverdeling.

(3) PB C 182 van 4.8.2009, blz. 30.

(4) Een eerste stap vormt wat dit betreft het initiatief voor leidende markten (waarbij opdrachtgevers bijeen worden gebracht om aanbestedingen zoveel mogelijk te gunnen aan innoverende bedrijven), maar de resultaten moeten nog nader bestudeerd worden (het initiatief is namelijk in september 2009 van start gegaan).

(5) Ter vergelijking: het jaarlijkse budget van het Massachusetts Institute of Technology (MIT) bedraagt 2,4 miljard dollar.

(6) European Innovation Scoreboard — Pro Inno Europe.

(7) Zie de Commissiemededeling „Voorbereiden van onze toekomst: ontwikkeling van een gemeenschappelijke strategie voor sleuteltechnologieën in de EU”, COM(2009) 512 final.

(8) PB C 228 van 22.9.2009, blz. 9.

(9) Zij krijgen hiervoor een Europese Marie Curie-beurs.