COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 24.07.1996 
COM<96) 402 def. 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD 
VERBAND 
TUSSEN 
HET HANDELSSTELSEL 
EN 
DE INTERNATIONAAL ERKENDE 
ARBEIDSNORMEN 

VERBAND TUSSEN HET HANDELSSTELSEL 
EN DE INTERNATIONAAL ERKENDE ARBEIDSNORMEN 
Inhoudsopgave 
1. inidding 
2. Internationale discussie en definitie van de fundamentele arbeidsnormen 
a) Voorafgaand overleg in de Europese Unie 
b) Studie van de OESO 
c) Werkzaamheden in het kader van de Internationale Arbeidsorganisatie 
d) Conferentie van de G7 over de werkgelegenheid (1 en 2 april 1996) te Rijsel 
en topconferentie van de G7 (28,29 en 30 juni 1996) te Lyon 
e) Sociale top 
f) Definitie van de "fundamentele" arbeidsnormen 
3. Strategie van de Europese Unie 
a) Autonome maatregelen 
b) Bilaterale betrekkingen 
4. Multilaterale werkingssfeer 
a) Versterking van de rol van de IAO 
b)RolvandeWTO 

l. Inleiding 
In de conclusies van het Voorzitterschap van de Ministerconferentie van Marrakech in april 1994 
werd het verband tussen het multilaterale handelsstelsel en de erkende internationale arbeidsnormen 
genoemd als een van de onderwerpen die bepaalde deelnemers in het kader van de WTO aan de orde 
zouden willen stellen. 
Sedert Marrakech is over dit onderwerp van gedachten gewisseld in de internationale organisaties en 
in de Raad van de Europese Unie. De Commissie brengt in haar mededeling betreffende de 
markttoegang1 het standpunt naar voren dat de Ministerconferentie van Singapore het geschikte 
forum is om de gedachtenwisseling hieromtrent in de goede richting te sturen en een werkgroep in 
het kader van de WTO op te richten om het verband tussen de internationale handel en de 
arbeidsomstandigheden nader te bestuderen. 
In de conclusies van het Comité 113, waarvan de Raad Algemene Zaken op 13 mei 1993 kennis heeft 
genomen, wordt eveneens het standpunt ingenomen dat de mogelijkheid om dit probleem in het kader 
van de WTO aan de orde te stellen, nader onderzoek verdient. De Gemeenschap zal actief blijven 
deelnemen aan de werkzaamheden die op dit gebied in andere internationale organisaties worden 
verricht. 
Terzelfder tijd hebben te Genève, in het kader van de informele gedachtenwisselingen ter 
voorbereiding van de Ministerconferentie van Singapore in december 1996, de Verenigde Staten en 
Noorwegen twee "non-papers" voorgelegd waarin het vraagstuk van de internationaal erkende 
arbeidsnormen en het multilaterale handelssysteem wordt behandeld (bijlage I). 
In deze mededeling wordt nader ingegaan op de mogelijkheid dit vraagstuk in het kader van de WTO 
aan de orde te stellen, uitgaande van het basisprincipe dat de ontwikkelingslanden het comparatieve 
voordeel van hun talrijke en goedkope arbeidskrachten moeten kunnen benutten. 
COM (96) 53 def. 
vr5 
Economische ontwikkeling, die wordt bevorderd door de liberalisatie van het handelsverkeer, is van 
cruciaal belang voor de sociale vooruitgang. In de ontwikkelingslanden wordt het verbeteren van de 
sociale voorzieningen een door alle partijen nagestreefde politieke doelstelling wanneer het nationale 
inkomen een zodanig niveau bereikt dat deze doelstellingen kunnen worden bereikt. Op lange 
termijn zou de beste oplossing erin bestaan deze landen te helpen de omstandigheden te scheppen die 
het mogelijk maken de binnenlandse vraag te verhogen en de levensstandaard te verbeteren. De 
arbeidswetgeving, die tot de bevoegdheid van de nationale staten behoort, wordt bepaald door het 
niveau van economische ontwikkeling en door prioriteiten van politieke en sociale aard. De 
noodzaak van economische ontwikkeling mag echter geen voorwendsel zijn om misbruiken op het 
gebied van de arbeidsomstandigheden toe te staan en, meer bepaald, om de niet-naleving te 
rechtvaardigen van de fundamentele arbeidsnormen die voor alle landen ter wereld gelden. 
De belangstelling van de Europese Unie voor het vraagstuk van de internationaal erkende 
arbeidsnormen vloeit voort uit de sociale grondslagen van de Unie zelf : beginsel van solidariteit, 
sociale samenhang en respect voor de fundamentele rechten. Voorts voelt de Unie zich geroepen de 
beginselen van de democratie en de mensenrechten te verdedigen, hetgeen tot uitdrukking komt in 
alle aspecten van haar buitenlandse politiek in de ruimste zin van het woord. Het Verdrag tot 
oprichting van de Europese Unie (artikel F2), het GBVB en het ontwikkelingsbeleid van de Europese 
Unie hebben onder meer ten doel de ontwikkeling en de versterking van de democratie en van de 
rechtsstaat en de eerbiediging van de mensenrechten en de fundamentele vrijheden te bevorderen. 
Bovendien hebben alle Lid-Staten van de Europese Unie het Handvest van de Verenigde Naties, de 
Universele Verklaring van de rechten van de mens en de Internationale Verdragen betreffende de 
burgerlijke en politieke rechten en de economische, sociale en culturele rechten evenals een aantal 
andere wereldwijde en Europese instrumenten op het gebied van de mensenrechten ondertekend. 
Behalve het statuut van de IAO kunnen als relevante instrumenten van de internationale 
arbeidsorganisatie worden vermeld de Verdragen nrs. 29 en 105 betreffende het verbod op slavernij 
en gedwongen arbeid, de Verdragen nrs. 87 en 98 betreffende het recht zich te organiseren en 
collectief te onderhandelen, de Verdragen nrs. 100 en 111 betreffende gelijkheid van beloning en 
non-discriminatie en Verdrag nr. 138 betreffende de minimumleeftijd voor toelating tot het 
arbeidsproces. De algemene beginselen die aan al deze internationale instrumenten ten grondslag 
liggen, werden door de internationale gemeenschap als universeel bindend aanvaard, rekening 
houdend met, onder meer, de Verklaring van Wenen en het door de Wereldconferentie betreffende de 
mensenrechten in juni 1993 aanvaarde actieprogramma, de Verklaring van de Sociale Topconferentie 
van maart 1995 en andere dergelijke instrumenten die tijdens recente wereldconferenties bij 
consensus werden goedgekeurd. De Europese Gemeenschap dringt erop aan dat deze instrumenten 
door al haar partners worden toegepast en onderkent haar eigen verplichtingen op dit gebied, zoals 
moge blijken uit haar huidige beleid met betrekking tot de bilaterale overeenkomsten. 
De burgers van Europa en de politieke overheden kunnen derhalve niet onverschillig blijven voor de 
schendingen van de mensenrechten in de betrekkingen tussen werkgevers en werknemers, die de 
vorm kunnen hebben van het niet toekennen van fundamentele vrijheden, zoals slavernij of 
gedwongen arbeid, de uitbuiting van kinderen en het verbod van vereniging en collectieve 
onderhandeling. 
Het streven van de Europese Unie is er evenwel niet op gericht het sociaal beleid van landen met een 
verschillend ontwikkelingsniveau en andere sociale structuren te harmoniseren. Evenmin streeft zij 
een economisch doel na door landen die over talrijke, goedkope maar weinig gekwalificeerde 
arbeidskrachten beschikken de mogelijkheid te ontnemen de daaruit voortvloeiende comparatieve 
voordelen te benutten. Zij dient daarentegen te trachten de naleving van de fundamentele vrijheden te 
bevorderen en, zodoende, arbeids- en levensomstandigheden tot stand te brengen die aangepast zijn 
aan de economische ontwikkeling en de sociale structuren van de verschillende landen. 
2. Internationale discussie en definitie van de fundamentele arbeidsnormen 
a) Voorafgaand overleg in de Europese Unie 
De Gemeenschap heeft nog geen gedetailleerd standpunt ingenomen ten aanzien van de inhoudelijke 
aspecten van dit vraagstuk. Bepaalde uitspraken van de Commissie of van de Gemeenschap laten 
evenwel geen twijfel bestaan over het verband tussen de handel en de internationaal erkende 
arbeidsnormen. 
Het Witboek van de Commissie getiteld "Groei, concurrentievermogen, werkgelegenheid: naar de 
XXIe eeuw, wegen en uitdagingen" komt tot de duidelijke conclusie dat noch de mate waarin de 
internationaal erkende arbeidsnormen worden nageleefd, noch, meer in het algemeen, de verschillen 
tussen de kosten van arbeid de moeilijkheden kunnen verklaren waarmee Europa te kampen heeft op 
het gebied van de mededinging en de werkgelegenheid. Het Witboek erkent dat deze moeilijkheden 
te wijten zijn aan interne structurele problemen binnen de Gemeenschap en stelt derhalve niet voor 
het handelsverkeer met lage-loonlanden te beperken. In de voorgestelde maatregelen wordt 
daarentegen gewezen op de noodzaak multilaterale in plaats van unilaterale regels vast te stellen, een 
positief economisch samenwerkingsbeleid zonder handelsdiscriminatie tot stand te brengen en zowel 
in het Internationaal Arbeidsbureau als in andere fora een gedachtenwisseling voor te bereiden over 
een betere naleving van de huidige en toekomstige akkoorden op het gebied van het sociaal beleid 
(bijlage II). 
In zijn toespraak van 29 maart 1994 voor de Commissie externe economische betrekkingen van het 
Europese Parlement onderstreepte Sir Leon Brittan dat de opneming van de sociale vraagstukken op 
de agenda van de WTO een absolute doelstelling van de Commissie is. 
Dit vraagstuk staat nog steeds op de agenda van het Europees Parlement en de Commissie Sociale 
Zaken en Werkgelegenheid van het Parlement heeft onlangs een advies uitgebracht over het verband 
tussen handel en sociale normen waarin de Raad wordt verzocht de Commissie te machtigen de 
Ministerconferentie van Singapore voor te stellen een werkgroep voor de handel en de arbeidsnormen 
op te richten. 
Te Marrakech verklaarde de Commissie dat de WTO zich zou moeten bezighouden met problemen 
als de uitbuiting van kinderen, gedwongen arbeid of het niet toekennen van de vrijheid van 
meningsuiting of van organisatie voor werknemers. Tevens vestigde zij de aandacht op de noodzaak 
van een passende bescherming tegen unilaterale maatregelen of misbruik van protectionistische 
maatregelen en op het recht van de ontwikkelingslanden hun comparatieve voordelen te benutten. 
In het Witboek over het Europees sociaal beleid (1994) worden de met de internationale handel 
verband houdende sociale vraagstukken behandeld en wordt ervoor gepleit deze problemen in het 
kader van de WTO aan de orde te stellen, rekening houdend met de eerbiediging van de 
fundamentele sociale rechten, zoals het recht zich te organiseren en collectief te onderhandelen, en 
met het vraagstuk van de gedwongen arbeid en de kinderarbeid. In juni 1994 gaf de Europese Raad 
van Corfu in zijn conclusies de mening te kennen dat de sociale aspecten in het kader van de 
Wereldhandelsorganisatie dienen te worden besproken. In 1995 heeft in de Raad sociale zaken van 
27 maart hieromtrent een belangrijk debat plaatsgevonden. Na deze gedachtenwisseling verklaarde 
de Raad Algemene Zaken van 12 juni 1995 dat de Commissie en de Lid-Staten actief aan het lopende 
onderzoek dienen deel te nemen, met name in de OESO. De Raad heeft de Commissie verzocht met 
het oog op het interne debat binnen de Unie haar eigen zienswijze bekend te maken. 
De Commissie heeft de Raad onlangs een document betreffende de markttoegangsstrategie voor de 
Europese Unie doen toekomen waarin wordt verwezen naar de multilaterale onderhandelingen en de 
onderzoekprogramma's die voor bepaalde door de ministers te Marrakech voorgestelde thema's 
zouden kunnen worden opgezet. Rekening houdend met de ontwikkeling van de internationale 
discussie over het vraagstuk van de handel en de arbeidsnormen kwam de Commissie tot de 
conclusie dat een geleidelijke benadering wenselijk was. Het vraagstuk van de fundamentele 
mensenrechten zou op zodanige wijze moeten worden aangepakt dat het recht van de 
ontwikkelingslanden om het comparatieve voordeel van hun talrijke en goedkope arbeidskrachten te 
benutten niet in het gedrang wordt gebracht. Ten slotte stelde de Commissie in haar mededeling voor 
de Conferentie van Singapore te verzoeken een werkgroep in het kader van de WTO op te richten om 
dit vraagstuk te onderzoeken. 
Zoals gezegd heeft het Comité 113 van gedachten gewisseld over de mogelijkheid dit probleem in de 
WTO te behandelen. Het Comité kwam daarbij tot de conclusie dat dit inderdaad diende te 
geschieden. Het heeft deze conclusie aan de Raad medegedeeld die daarvan op 13 mei 1996 kennis 
heeft genomen. 
b) Studie van de OESO 
Met deze studie werd in 1994 een aanvang gemaakt naar aanleiding van een verzoek van de ministers 
een onderzoek in te stellen naar de gebieden waar een verdere liberalisatie en versterking van het 
multilaterale systeem wenselijk zou kunnen zijn. Tot deze gebieden behoren onder meer de handel, 
de werkgelegenheid en de internationaal erkende arbeidsnormen. 
De gedachtenwisseling over dit onderzoek vond plaats onder auspiciën van het handelscomité en het 
Comité werkgelegenheid, arbeid en sociale zaken van de OESO en nam twee jaar in beslag 
aangezien dit een zeer controversieel onderwerp is. Ten slotte werd overeengekomen een 
gezamenlijk verslag voor de ministers op te stellen. Over de studie zelf werd geen consensus bereikt 
en deze werd uitsluitend namens het Secretariaat-generaal van de OESO aangeboden. 
De studie bestaat uit drie delen: 
1. Deel 1 bevat een lijst van fundamentele arbeidsnormen: recht zich te organiseren en collectief te 
onderhandelen, afschaffing van uitbuitende vormen van kinderarbeid, verbod op gedwongen arbeid, 
non-discriminatie bij de tewerkstelling. 
Deze fundamentele arbeidsnormen hebben de kenmerken van mensenrechten, zij worden universeel 
erkend en vormen de grondslag voor andere arbeidsnormen. Zij zijn neergelegd in de IAO-Verdragen 
en in de instrumenten van de Verenigde Naties. 
De studie van de OESO brengt een nieuw element in de discussie omdat zij het heeft over de 
afschaffing van "uitbuitende" vormen van kinderarbeid in plaats van kinderarbeid zonder meer. Zij 
onderstreept dat de Overeenkomst betreffende kinderarbeid nr. 138 van de IAO een minimumleeftijd 
voor kinderarbeid vaststelt maar geen bepalingen betreffende uitbuiting en misbruiken bevat. Het 
Verdrag van de Verenigde Naties inzake de Rechten van het Kind (goedgekeurd in 1989) bevat 
dergelijke bepalingen wel. Het bestuursorgaan van de IAO heeft het voornemen te kennen gegeven 
het vraagstuk van de kinderarbeid op de agenda van de Internationale Arbeidsconferentie van 1998 te 
plaatsen met het doel het stelsel van IAO-normen te versterken met een bindend instrument dat de 
meest ontoelaatbare vormen van kinderarbeid verbiedt. 
2. Deel 2 van de studie gaat over de rol van de fundamentele arbeidsnormen in de economie. Dit is 
het analytische deel van de studie. De analyse is beperkt en de studie zelf maakt melding van de 
moeilijkheden die zich op dit gebied voordoen. 
De studie leidt tot de conclusie dat fundamentele arbeidsnormen vermoedelijk weinig gevolgen 
hebben voor de economie. De ontwikkelingslanden hoeven zich geen zorgen te maken dat 
basisnormen hun economische prestaties of internationale concurrentiepositie nadelig zullen 
beïnvloeden. Wat de relatie tussen de handelsstromen en de basisnormen betreft, vestigt de studie de 
aandacht op het feit dat er geen aanwijzingen zijn dat landen met lage normen in de wereldeconomie 
beter presteren dan landen met hoge normen. De duidelijkste conclusie is dat op langere termijn er 
een positief verband is tussen geslaagde handelshervormingen en een verbetering van de 
basisnormen. 
Wat de directe buitenlandse investeringen betreft, komt de studie tot de conclusie dat hoewel de 
investeerders uit de OESO bij het zoeken naar investeringslocaties soms wel enigermate rekening 
houden met de arbeidsnormen en hun keuze op niet tot de OESO behorende landen laten vallen, deze 
normen in de meeste gevallen toch geen rol van betekenis spelen bij de selectie van deze locaties. De 
gastlanden kunnen de fundamentele arbeidsnormen toepassen zonder negatieve gevolgen voor de 
directe investeringen op hun grondgebied. 
(2) 
Wat het vraagstuk van de werkgelegenheid betreft, in het bijzonder de vrees dat de handel met landen 
die lage normen hanteren gevolgen heeft voor de werkgelegenheid van ongeschoolde arbeidskrachten 
en/of de inkomensongelijkheid in de geïndustrialiseerde landen vergroot, toont de studie aan dat de 
verschuivingen van de werkgelegenheid die met wijzigingen in de handelsvoorwaarden worden 
geassocieerd vermoedelijk klein zijn, hoewel de onderzoekers het niet eens zijn over de gevolgen 
voor de sectoriële werkgelegenheid in verhouding tot de invloed van andere krachten, bij voorbeeld 
technologische vooruitgang en institutionele veranderingen. 
3. Het belangrijkste probleem, wat de mechanismen betreft, was de rol van de WTO en de 
gelijkschakeling van de bestaande mechanismen ter bevordering van de fundamentele arbeidsnormen 
(in de IAO) en de mogelijke opneming van nieuwe mechanismen in de Wereldhandelsorganisatie. De 
definitieve tekst maakt melding van meningsverschillen hieromtrent tussen de Lid-Staten van de 
OESO. 
Bij de gedachtenwisseling in de Raad van Ministers te Parijs (21/22 mei) verklaarden de ministers 
zich bereid zich te blijven inspannen voor het bevorderen van de fundamentele arbeidsnormen over 
de gehele wereld. Zij onderschreven de conclusies van het OESO-rapport betreffende de handel, de 
werkgelegenheid en de arbeidsnormen en waren van mening dat dit een belangrijke bijdrage leverde 
aan het begrip van deze kwestie. Zij verzochten de Lid-Staten van de OESO deze conclusies en het 
desbetreffende analytische rapport van het secretariaat te bespreken met andere partijen die geen lid 
zijn van de OESO, ten einde na te gaan welke verdere maatregelen mogelijk zijn. Met dit overleg zou 
een aanvang kunnen worden gemaakt in het kader van de beleidsdialoog met de dynamische 
economieën die geen lid zijn van de OESO, die in het najaar zou moeten plaatsvinden. 
c) Werkzaamheden in het kader van de IAO 
a) Activiteiten van de werkgroep die belast is met het onderzoek naar de sociale dimensie van de 
liberalisatie van de internationale handel 
De raad van bestuur heeft in 1994 een tripartite werkgroep voor de sociale dimensie van de 
liberalisatie van de internationale handel opgericht die tot taak had van gedachten te wisselen over 
alle belangrijke aspecten van de sociale dimensie van de liberalisatie van de internationale handel. Na 
afloop van zijn eerste bijeenkomsten kwam de groep overeen, gezien de moeilijkheden die zich 
voordeden, geen aandacht meer te besteden aan het vraagstuk van de handelssancties en alle verdere 
gedachtenwisselingen over het verband dat tussen de internationale handel en de arbeidsnormen zou 
kunnen worden gelegd door middel van een sociale clausule en een sanctiemechanisme op te 
schorten. ' 
Tijdens zijn jongste vergadering in maart 1996 heeft de werkgroep de grote lijnen van zijn 
toekomstige werkprogramma vastgesteld. Besloten werd onder meer een onderzoek in te stellen naar 
de gevolgen van de mondialisering van de economie en na te gaan welke maatregelen noodzakelijk 
waren om de positieve effecten te benutten en de negatieve gevolgen te beperken. 
10 
Tevens bestaat het voornemen de Lid-Staten een vragenlijst te doen toekomen (dit is inmiddels 
gebeurd), een onderzoek per land in te stellen en een analyse te maken van de in andere 
internationale instanties zoals de OESO ondernomen activiteiten. 
De werkgroep zal bovendien aandacht besteden aan de initiatieven die worden genomen ter 
bestrijding van kinderarbeid en in verband met de ratificatie van de fundamentele normen (zie b). De 
volgende vergadering van de werkgroep heeft in november 1996 plaats, kort voor de 
ministervergadering van Singapore. Mogelijk zal met het oog op deze vergadering een verklaring 
worden opgesteld. 
b) Werkzaamheden van de andere afdelingen van de TAO 
Kinderarbeid: een nieuwe overeenkomst betreffende de meest ontoelaatbare vormen van kinderarbeid 
wordt noodzakelijk geacht. De huidige overeenkomsten hebben inderdaad slechts betrekking op de 
minimumleeftijd waarop kinderen mogen worden tewerkgesteld. De raad van bestuur heeft besloten 
dit vraagstuk op de agenda van de Internationale Arbeidsconferentie van juni 1998 te plaatsen. 
Onderzoek van de regelgeving van de IAO: een werkgroep van de raad van bestuur heeft in 
november 1995 een gedetailleerd onderzoek ingesteld naar de regelgeving van de IAO. De raad van 
bestuur heeft bovendien een onderzoek geopend naar de mogelijkheid de controlemechanismen op 
het gebied van de vakbondsvrijheid tot de dwangarbeid en de gelijkheid van behandeling uit te 
breiden (dit initiatief is door de betrokken overheden en de werkgevers evenwel niet gunstig 
onthaald). Ten slotte werd in november 1995 een actie ter bevordering van de ratificatie van de 
fundamentele overeenkomsten van de IAO opgezet. De Directeur-generaal van het Internationale 
Arbeidsbureau heeft in dit verband alle Lid-Staten een vragenlijst doen toekomen waarin zij worden 
verzocht de moeilijkheden uiteen te zetten die zij bij de ratificatie van de genoemde overeenkomsten 
hebben ontmoet. 
d) Conferentie van de G7 over de werkgelegenheid (1 en 2 april 1996) te Rijsel en 
topconferentie van de G7 (28,29 en 30 juni 1996) te Lyon 
Het vraagstuk van de sociale normen stond op de agenda van de recente Conferentie van G7 te Rijsel. 
In de conclusies van het voorzitterschap wordt erop gewezen dat de toepassing van deze normen 
wereldwijd dient te worden bevorderd en dat in de daarvoor in aanmerking komende organisaties een 
onderzoek moet worden ingesteld naar het verband tussen deze normen en de internationale handel. 
Tijdens de topconferentie van G7 te Lyon werd dit vraagstuk opnieuw aan de orde gesteld bij de 
gedachtenwisseling over de uitbreiding van de agenda van de WTO met het oog op de 
Ministerconferentie van Singapore. De staatshoofden waren het ermee eens dat de wil aanwezig is 
om een discussie op gang te brengen over het probleem van de handel en de internationaal erkende 
arbeidsnormen. 
11 
e) Sociale top 
In de gedachtenwisselingen in het kader van de OESO en de IAO tekenen zich bepaalde grote lijnen 
af. Er blijkt een zekere consensus tot stand te komen over de keuze van bepaalde beginselen die als 
fundamentele arbeidsnormen zouden kunnen worden aangemerkt. Deze arbeidsnormen kunnen 
worden geacht te zijn gebaseerd op de fundamentele mensenrechten zoals deze in de universele 
verklaring zijn neergelegd en hebben uit dien hoofde een algemeen erkend universeel karakter. Zij 
kunnen direct van invloed zijn op de verbetering van de arbeidsomstandigheden en kunnen tot 
grondslag dienen voor de vaststelling van andere normen. Zij kunnen als één van de voorwaarden 
voor sociale ontwikkeling worden beschouwd. 
Deze aan de arbeidsnormen ten grondslag liggende beginselen komen het best tot uitdrukking in de 
desbetreffende Verdragen van de IAO. Dit werd erkend in de verklaring van de Topconferentie van 
Kopenhagen in maart 1995 waarin de deelnemers het voornemen te kennen geven zich in te spannen 
om kwalitatief hoogstaande werkgelegenheid te scheppen en de rechten en elementaire belangen van 
de werknemers te behartigen, alsmede, te dien einde, met inachtneming van de belangen van alle 
betrokken partijen, de naleving van de desbetreffende Verdragen van de Internationale 
Arbeidsorganisatie te bevorderen, met name die welke betrekking hebben op het verbod van dwang-
en kinderarbeid, de vrijheid van vereniging, het recht zich te organiseren en collectief te 
onderhandelen en op het beginsel van non-discriminatie. 
f) Definitie van de fundamentele arbeidsnormen 
Het feit dat de staatshoofden en regeringsleiders van landen over de gehele wereld deze 
arbeidsnormen erkennen is zeer belangrijk omdat hierdoor het universele karakter van deze normen 
wordt bevestigd en deze het karakter van basisrechten verkrijgen. 
Terwijl de VN, de IAO en andere internationale organisaties de meest uiteenlopende mensenrechten 
en arbeidsnormen hebben aanvaard, waarvan sommige tot in bijzonderheden gedefinieerd zijn, heeft 
de internationale discussie over de handel en de basisrechten van de werknemers zich de jongste 
jaren vooral toegespitst op een minimum aantal basisrechten die worden geacht wereldwijd van 
toepassing te zijn. Daarbij werd in het bijzonder aandacht besteed aan het verbod op slavernij en 
gedwongen arbeid, de vrijheid van vereniging, het recht op 
12 
collectieve onderhandeling, het afschaffen van discriminatie bij de tewerkstelling en de afschaffing 
van uitbuitende kinderarbeid. 
Slavernij en gedwongen arbeid zijn verboden volgens diverse internationale instrumenten, zoals de 
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, het Verdrag betreffende Slavernij van 1926, met 
latere aanvullende verdragen, en de Verdragen van de IAO nrs. 29 en 105. Deze verboden zijn reeds 
lang geïntegreerd in het internationale recht en maken deel uit van de algemene beginselen van het 
internationale recht waarvan niet mag worden afgeweken (dwingende normen van het internationale 
recht). 
De vrijheid van vereniging en het recht vakverenigingen op te richten en daarvan lid te worden, zijn 
erkend in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en in het Verdrag van de IAO. 
Twee IAO-Verdragen, de nrs. 87 en 98 evenals de internationale convenanten van 1966 bevatten 
meer gedetailleerde regels hieromtrent, onder meer het recht op collectieve onderhandeling. Althans 
de algemene beginselen van deze instrumenten zijn tot algemene beginselen van het internationale 
recht verheven. 
De afschaffing van discriminatie wordt algemeen erkend in vrijwel alle internationale instrumenten 
op het gebied van de mensenrechten. Artikel 26 van het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten 
en politieke rechten bevat een algemene non-discriminatieclausule die eveneens op het gebied van de 
economische en sociale rechten van toepassing is. Bovendien is discriminatie met betrekking tot de 
door elk instrument erkende rechten verboden bij, onder meer, artikel 2 van de Universele 
Verklaring, artikel 2, lid 2, van het Internationaal Verdrag betreffende economische, sociale en 
culturele rechten en de relevante IAO-instrumenten. IAO-Verdrag nr. 111 betreffende discriminatie 
in arbeid en beroep en IAO-Verdrag nr. 100 betreffende gelijke beloning voor mannelijke en 
vrouwelijke arbeidskrachten voor arbeid van gelijke waarde, zijn in dit verband bijzonder relevant. 
Het is volkomen duidelijk dat bij voorbeeld de formele uitsluiting van delen van de bevolking van de 
arbeidsmarkt op basis van ras of geslacht strijdig zou zijn met het algemene internationale recht. 
Wat het vraagstuk van de uitbuitende kinderarbeid betreft, is in artikel 10, lid 3, van het 
Internationale Verdrag betreffende Economische, Sociale en Culturele Rechten en in artikel 32 van 
het Verdrag betreffende de Rechten van het Kind van 1989 bepaald dat kinderen moeten worden 
beschermd tegen economische uitbuiting en geen werkzaamheden mogen verrichten die schadelijk of 
gevaarlijk zijn. De landen is verzocht een minimumleeftijd voor toelating tot de arbeidsmarkt vast te 
stellen. IAO-Verdrag nr. 138 bevat wat dit betreft meer gedetailleerde bepalingen. Het gebruik van 
jonge kinderen voor werkzaamheden die schadelijk kunnen zijn voor hun gezondheid of 
ontwikkeling is duidelijk strijdig met het recht en zou zelfs als slavernij en gedwongen arbeid kunnen 
worden aangemerkt. Voorts heeft de IAO een aanvang gemaakt met de voorbereidingen voor een 
nieuw Verdrag waarin nader wordt uiteengezet wat onder onrechtmatige uitbuitende kinderarbeid 
moet worden verstaan. 
13 

3. Strategie vaa de Europese Unie 
Over welke middelen beschikt de Europese Unie, rekening houdend met de beginselen van haar 
eigen beleid, om de ontwikkelingen in deze richting te sturen ? Wij moeten op verschillende 
gebieden actief kunnen zijn omdat uiteenlopende sociale problemen met verschillende 
beleidsinstrumenten van de Europese Unie moeten worden aangepakt. Wat, bij voorbeeld, de 
uitbuitende kinderarbeid betreft, mag niet uit het oog worden verloren dat slechts een kleine 
minderheid van kinderen in de exportgerichte industrieën tewerkgesteld is en dat veel meer kinderen 
in de basislandbouw of in plaatselijke bouwprojecten werkzaam zijn. 
a) Autonome maatregelen 
In het nieuwe SAP2-schema van de Europese Unie is reeds rekening gehouden met de mensenrechten 
en meer concreet met de arbeidsnormen. Dit heeft geleid tot twee soorten maatregelen : 
• In de eerste plaats de mogelijkheid tot gehele of gedeeltelijke intrekking van de toegekende 
preferenties wanneer slavernij of gedwongen arbeid worden geconstateerd. 
Op zich is de mogelijkheid tot intrekking de uit het SAP voortvloeiende voordelen wegens 
ontoelaatbare praktijken van de begunstigden niet nieuw. Zij is inherent aan het autonome karakter 
van het SAP en werd in het verleden overigens reeds toegepast in gevallen waarin 
handelsdiscriminatie of fraude werden vastgesteld. In dit geval wordt uitdrukkelijk verwezen naar 
alle vormen van gedwongen arbeid zoals die zijn omschreven in de Verdragen van Genève van 25 
september 1926 en van 7 september 1956 evenals in de Verdragen nrs. 29 en 105 van de IAO. 
Het besluit tot intrekking van de voordelen wordt door de Raad genomen op voorstel van de 
Commissie nadat deze de zaak heeft onderzocht. De procedure stelt elke betrokken partij in de 
gelegenheid argumenten naar voren te brengen nadat het Comité van beheer zijn vooronderzoek 
voltooid heeft. 
• Het tweede soort maatregelen zijn de zogenaamde bijzondere stimuleringsregelingen die in 
hoofdzaak ten doel hebben de begunstigde landen te helpen hun ontwikkeling kwalitatief te 
verbeteren door een passend sociaal beleid en milieubeleid te voeren. 
Op het gebied van de arbeidsnormen is bepaald dat met ingang van 1.1.1998 aanvullende preferenties 
kunnen worden toegekend aan landen die daarom verzoeken en die de IAO-Verdragen nrs. 87 en 98 
betreffende de vakbondsvrijheid en het recht op collectieve onderhandeling en nr. 138 betreffende 
kinderarbeid daadwerkelijk toepassen. 
De uitvoeringsvoorschriften en de omvang van deze preferenties (bijkomende marge) zullen worden 
vastgesteld op basis van een rapport van de Commissie waarin rekening zal worden gehouden met de 
Verordening (EG) nr. 1256/96 van de Raad van 20 juni 1996 en Verordening (EG) nr. 3281/94 van de 
Raad van 19 december 1994. 
14 
resultaten van het onderzoek dat in andere internationale organisaties zoals de IAO, de WTO en de 
OESO is verricht. 
b) Bilaterale samenwerking met derde landen 
De naleving en het bevorderen van de toepassing van de beginselen op het gebied van de 
mensenrechten en de democratie behoren tot de algemene doelstellingen van het samenwerkings- en 
ontwikkelingsbeleid van de Gemeenschap. 
De bilaterale samenwerkingsovereenkomsten die de Unie met derde landen heeft gesloten, voorzien 
in samenwerking op economisch en sociaal gebied. 
Met het oog hierop organiseert en financiert de Europese Unie in samenwerking met andere 
internationale organisaties (de Wereldbank, de IAO) programma's inzake financiële en technische 
bijstand op het gebied van het onderwijs of de deelneming van vrouwen aan de economische 
activiteiten. Deze programma's kunnen betrekking hebben op: a) de bouw van scholen; b) de 
beroepsopleiding; c) de opleiding van leerkrachten voor het middelbaar onderwijs (waar dikwijls 
positieve discriminatie ten gunste van vrouwen wordt toegepast); d) de informele opvoeding 
(kinderen die hun studie in een zeer vroeg stadium hebben opgegeven, volwassenen, onderwijs in 
landbouwmiddens). Deze hulp kan, hetzij aan overheden, hetzij aan niet-gouvernementele 
organisaties worden verleend. 
Rekening houdend met de tijdens de Wereldtopconferentie van Kopenhagen aangegane 
internationale verbintenissen zou de Europese Unie, in navolging van de bestaande overeenkomsten, 
kunnen voorstellen nieuwe overeenkomsten te sluiten met, bij voorbeeld, Pakistan of Bangladesh. 
Tevens zou zij kunnen voorstellen in de samenwerkingsovereenkomsten met derde landen een 
vermelding betreffende de sociale doelstellingen op te nemen evenals een specifieke verwijzing naar 
de noodzaak de fundamentele rechten van de werknemers te beschermen overeenkomstig de 
beginselen van de desbetreffende instrumenten van de IAO, met inbegrip van die welke betrekking 
hebben op het verbod tot gedwongen arbeid en kinderarbeid, het recht op organisatie en collectieve 
onderhandeling en het beginsel van non-discriminatie. 
In een zelfde streven worden in de Verklaring van 1995 van het Comité Ontwikkelingshulp van de 
OESO betreffende de "Development Partnership in the New Global Context" de methoden 
aangegeven die het meest geschikt zijn om kinderarbeid te bestrijden: in de eerste plaats 
armoedebestrijding (zelfs op gezinsniveau), investeringen op het gebied van het onderwijs, het 
scheppen van werkgelegenheid voor volwassenen en het bevorderen van de deelneming van vrouwen 
aan de economische ontwikkeling. 
Voorts heeft het Internationale Arbeidsbureau voorgesteld onderzoek te doen naar de mogelijkheid 
de gezinnen te vergoeden voor de inkomstenderving die zij lijden wanneer hun kinderen naar school 
gaan in plaats van aan het arbeidsproces deel te nemen. 
15 
Verwijzing naar de mensenrechten 
De Europese Unie heeft in het kader van haar externe betrekkingen een beleid op het gebied van de 
mensenrechten en de fundamentele vrijheden ontwikkeld dat een groot aantal verschillende acties 
omvat. Met het oog hierop heeft de Commissie in november 1995 een mededeling gepubliceerd 
betreffende de Europese Unie en de externe aspecten van het beleid op het gebied van de 
mensenrechten : van Rome naar Maastricht en verder. 
Wat, meer bepaald, de betrekkingen met derde landen betreft, dient sedert 1992 in alle akkoorden 
met deze landen een clausule betreffende de mensenrechten te worden opgenomen die een essentieel 
element vormt van deze akkoorden. Deze clausule refereert aan het geheel van rechten en derhalve 
niet enkel aan de burgerrechten en de politieke rechten maar eveneens aan de ontwikkeling en aan de 
economische, culturele en sociale rechten. De Commissie heeft deze clausule toegelicht in haar 
mededeling van mei 1995 betreffende het belang van de democratische beginselen en de 
mensenrechten in de overeenkomsten tussen de Gemeenschap en derde landen. 
4. Multilaterale werkingssfeer 
Hoewel dit document niet voorbijgaat aan de bijdrage van de internationale organen die via politieke 
dialoog rechtstreeks invloed kunnen uitoefenen op de naleving van de fundamentele arbeidsnormen 
geeft het toch vooral aandacht aan : 
De Internationale Arbeidsorganisatie, die bij uitstek geschikt lijkt om het vraagstuk van de 
toepassing van de arbeidsnormen te onderzoeken. 
De Wereldhandelsorganisatie die op de voorgrond treedt als forum voor de gedachtenwisseling 
over het verband tussen de handel en de arbeidsnormen. 
Voor een bredere toepassing van de arbeidsnormen is het noodzakelijk dat de controlesystemen en de 
doeltreffendheid van de IAO worden verbeterd. Hoewel het multilaterale handelssysteem niet mag 
worden gepolitiseerd, rijst toch de vraag of de liberalisering van het handelsverkeer voorbij kan gaan 
aan bepaalde gevallen van schending van de mensenrechten ? 
Dit probleem wordt nog belangrijker in het licht van de interactie tussen economische ontwikkeling, 
liberalisatie van de handel en sociale vooruitgang zoals die door de OESO en de IAO zijn 
omschreven. De liberalisatie van het handelsverkeer zal een gunstige invloed hebben op de 
economische ontwikkeling en, zodoende, op de levensomstandigheden. Worden de sociale 
omstandigheden echter op kunstmatige wijze op een laag niveau gehouden, dan zal dit nadelig zijn 
voor de economische groei. 
a) Versterking van de rol van de IAO 
De IAO beschikt over bepaalde instrumenten om toezicht te houden op de daadwerkelijke toepassing 
van de internationale arbeidsverdragen. De commissie van deskundigen voor de toepassing van de 
verdragen en aanbevelingen onderzoekt de periodieke rapporten die de Lid-Staten dienen voor te 
leggen in verband met de toepassing van de verdragen die zij hebben geratificeerd. De conclusies van 
deze commissie worden besproken op de Internationale Arbeidsconferentie. Voor het toezicht op de 
16 
vakbondsvrijheid is in een speciaal instrument voorzien. Het Comité vakbondsvrijheid is namelijk 
bevoegd gevallen te onderzoeken in alle Lid-Staten van de IAO, ongeacht of deze de desbetreffende 
verdragen op dit gebied hebben geratificeerd. Ten slotte voorziet het statuut van de IAO in een 
klachtenprocedure (een klacht kan worden ingediend door elk der tripartite leden van de IAO) die 
kan worden ingeleid wanneer een 
Lid-Staat een door hem geratificeerd verdrag niet naar behoren uitvoert. In het kader van deze 
procedure kan het geval aan een enquêtecommissie worden voorgelegd. Opgemerkt zij evenwel dat 
geen van deze procedures in sancties voorziet. 
De IAO kan stimulerende maatregelen nemen, zoals het inleiden van een dialoog met het betrokken 
land of het verlenen van technische bijstand. De IAO heeft bovendien een specifiek programma 
uitgewerkt dat ten doel heeft kinderarbeid over de gehele wereld geleidelijk af te schaffen (IPEC). 
Het systeem van de IAO wordt derhalve gekenmerkt door vrijwilligheid en overreding. Met de 
beschikbare instrumenten kan morele druk worden uitgeoefend (met name op de publieke opinie) 
maar zij voorzien niet in dwangmaatregelen. De druk die door overheden en sociale partners wordt 
uitgeoefend is eveneens zeer belangrijk. 
In het kader van deze organisatie is reeds een discussie aan de gang over een aantal maatregelen die 
de IAO doeltreffender kunnen maken. Elke Europese strategie op het gebied van de arbeidsnormen 
dient rekening te houden met deze gedachtenwisseling waarvan bepaalde elementen hierna worden 
besproken. 
In de eerste plaats komt het erop aan de IAO te steunen in zijn dialoog en zijn directe contacten met 
de overheden, evenals bij de uitvoering van zijn programma's op het gebied van de technische 
bijstand, met name het IPEC-programma, waarvoor financiële middelen vereist zijn. Het streven 
dient erop gericht te zijn de naleving van de fundamentele arbeidsnormen tot een impliciete 
verbintenis te maken voor alle leden van de organisatie, ongeacht of zij de betrokken verdragen 
hebben geratificeerd of niet. Met andere woorden er dient een procedure te worden vastgesteld die 
vergelijkbaar is met die van de vrijheid van vereniging en die het mogelijk maakt een onderzoek te 
openen zonder de voorafgaande toestemming van de betrokken overheid. 
De problemen in verband met de ontoelaatbare vormen van uitbuitende kinderarbeid dienen gerichter 
te worden aangepakt. De IAO zal in 1998 niet alleen nagaan op welke wijze het onderzoek op dit 
gebied het beste kan worden uitgevoerd en rapporten kunnen worden opgesteld, maar zal eveneens 
aandacht besteden aan programma's om het schoolbezoek van kinderen te stimuleren (directe hulp 
aan gezinnen, verstrekken van maaltijden op scholen). 
Het bevorderen van de ratificatie. Het Internationale Arbeidsbureau heeft reeds een 
ratificeringsprogramma opgezet en de regeringen gevraagd deze verdragen te ratificeren dan wel 
mede te delen waarom zij dit niet kunnen doen. 
Er zijn nog andere maatregelen mogelijk: 
Maatregelen in de vorm van gedragscodes die door de overheid of door de particuliere sector worden 
opgesteld. Wat dit betreft wordt herinnerd aan de gedragscode die de Europese Unie op vrijwillige 
17 
grondslag aan de in Zuid-Afrika gevestigde Europese ondernemingen had voorgesteld evenals aan 
het beleid dat wordt gevoerd door sommige particuliere ondernemingen die eigen 
arbeidsvoorschriften of criteria hanteren in de landen waar zij investeren of die bepaalde eisen stellen 
aan hun leveranciers. Naast de tripartite beginselverklaring over de multilaterale ondernemingen en 
het door het Internationale Arbeidsbureau aangenomen sociale beleid zouden maatregelen kunnen 
worden overwogen om deze initiatieven transparanter en efficiënter te maken. 
Er zou kunnen worden onderzocht welke bijdrage de deskundigheid van de IAO zou kunnen leveren 
aan het systeem van de "social labelling". De particuliere initiatieven op het gebied van de "social 
labelling" nemen in aantal toe en er bestaan reeds programma's die ten doel hebben de consument 
ervan op de hoogte te brengen dat het hem aangeboden produkt onder goede sociale omstandigheden 
werd vervaardigd. Hoewel het wenselijk is dat de IAO geen eigen programma's op het gebied van de 
"social labelling" opzet, zou deze organisatie wel technische bijstand kunnen verlenen aan de 
bestaande programma's, rekening houdend met het risico dat deze initiatieven voor protectionistische 
doeleinden kunnen worden misbruikt. De bepalingen van de WTO zouden wat dit betreft eveneens 
van belang zijn. 
•» 
b) Rol van de WTO 
Sedert de Conferentie van Marrakech wordt in de internationale organisaties diepgaand van 
gedachten gewisseld over het verband tussen de liberalisatie van de handel, de economische 
ontwikkeling en de sociale vooruitgang. In dit verband treden de hierna volgende elementen op de 
voorgrond: 
de samenhang tussen de doelstellingen van het multilaterale handelssysteem en het bevorderen 
van de toepassing van de handelsnormen; 
de multilaterale aanpak in tegenstelling tot de autonome handelspolitieke maatregelen ter 
bevordering van de toepassing van de handelsnormen; 
de gevolgen van de toepassing van de fundamentele handelsnormen voor de internationale 
concurrentie, met name voor de ontwikkelingslanden. 
(i) Samenhang van de doelstellingen 
In de huidige tekst van de GATT/WTO-overeenkomsten legt enkel artikel XX, onder e), een verband 
tussen gevangenisarbeid en handelsbeperkingen. Dit artikel machtigt een overeenkomstsluitende 
partij maatregelen te nemen of te versterken ten aanzien van de voortbrengselen van 
gevangenisarbeid. In dit artikel XX is overigens bepaald dat deze maatregelen niet zodanig mogen 
worden toegepast dat zij een middel vormen tot hetzij willekeurige of ongerechtvaardigde 
discriminatie tussen landen waar dezelfde omstandigheden heecsen, hetzij verkapte beperking van de 
internationale handel. 
De bepalingen van artikel XX passen in het kader van een restrictieve aanpak omdat zij 
handelsbeperkende maatregelen toestaan. Een dergelijke aanpak levert het gevaar voor verleggingen 
van het handelsverkeer voor protectionistische doeleinden op die onverenigbaar zijn met het streven 
naar een bredere toepassing van de handelsnormen. Tenslotte zij opgemerkt dat sociale vooruitgang, 
18 
economische ontwikkeling en groei van de handel elkaar versterkende elementen zijn en dat het 
streven derhalve erop gericht dient te zijn het handelsverkeer te liberaliseren in plaats van het te 
beperken. 
In de lijn van deze gedachtengang lijken de doelstellingen van het multilaterale handelssysteem niet 
zo ver verwijderd van het streven naar een bredere toepassing van de fundamentele handelsnormen. 
Men mag niet uit het oog verliezen dat grotendeels dezelfde landen lid zijn van de WTO, de UNO en 
de IAO. Men zou er kunnen van uitgaan dàt de beginselen die zij vrijwillig hebben onderschreven in 
de drie beide gevallen complementair zijn. 
De Overeenkomst van Marrakech tot oprichting van de Wereldhandelsorganisatie bevestigt de 
samenhang tussen de liberalisatie van de handel, de economische ontwikkeling en de sociale 
vooruitgang, aangezien de overeenkomstsluitende partijen in de preambule van de GATT verklaren 
dat "hun betrekkingen op het gebied van handel en economie dienen gericht te zijn op verhoging van 
de levensstandaard, werkgelegenheid voor iedereen, een ruim, gestaag toenemend reëel inkomen en 
een grote gestaag toenemende effectieve vraag...". 
Ten slotte zij opgemerkt dat aangezien de liberalisatie van de handel samengaat met de individuele 
vrijheid tot onderhandelen en tot het sluiten van overeenkomsten, werknemers ook de vrijheid 
moeten hebben om over hun eigen arbeids- en levensomstandigheden te onderhandelen. 
Het Handvest van Havana (bijlage III) maakte reeds melding van onaanvaardbare 
arbeidsomstandigheden en voorzag in de invoering van het beginsel van arbeidsnormen, met name 
voor exportprodukten. De Algemene Overeenkomst inzake Tarieven en Handel ging aanvankelijk 
uitsluitend over de tarifaire aspecten van het goederenverkeer en het is pas in de Tokyo-Ronde dat de 
gevolgen van niet-tarifaire maatregelen voor het handelsverkeer werden erkend, hetgeen heeft geleid 
tot onderhandelingen over codes betreffende subsidies, invoervergunningen, douanewaarde, enz. 
Hierdoor werd de werkingssfeer van de multilaterale regels van de GATT uitgebreid tot andere dan 
de tarifaire aspecten. 
Met de voltooiing van de Uruguay-Ronde begint een nieuw tijdvak. De Wereldhandelsorganisatie 
verschilt wezenlijk van de GATT, niet alleen omdat haar toepassingsgebied nog groter is en ook 
andere terreinen zoals dat van de dienstverlening omvat, maar ook uit institutioneel oogpunt. De 
WTO is namelijk meer dan een geheel van regels en afspraken tussen overeenkomstsluitende 
partijen. Zij vormt een gemeenschappelijk institutioneel kader waarin van gedachten kan worden 
gewisseld over alle aspecten van het handelsverkeer3. Dit betekent dat de oprichting van een 
werkgroep die wordt belast met het onderzoek naar de samenhang van handel en internationaal 
erkende arbeidsnormen niet quasi automatisch tot disciplinaire handelsmaatregelen hoeft te leiden. 
Overeenkomst van Marrakech tot oprichting van de Wereldhandelsorganisatie - artikel III, 
blz. 1 "De WTO vergemakkelijkt de toepassing, het beheer en de werking en bevordert de 
doelstellingen van deze Overeenkomst en van de multilaterale handelsovereenkomsten en 
biedt tevens het kader voor de toepassing, het beheer en de werking van de plurilaterale 
handelsovereenkomsten..." 
19 
Bovendien mag de oprichting van een werkgroep in het kader van de WTO niet worden gezien als 
een alternatief voor het versterken van de IAO. Dit zijn immers twee complementaire procedures 
omdat de IAO terzelfder tijd een internationaal regelgevend orgaan en toezichthoudende instelling is. 
(ii) Noodzaak van een multilateraal kader 
In de dagelijkse economische en politieke realiteit zijn voorbeelden te vinden van de samenhang van 
handel en arbeidsnormen, hetzij in het kader van een autonoom preferentieel beleid (SAP -
USA/EU), hetzij in het kader van een regionale groepering (NAFTA). Deze autonome bilaterale of 
plurilaterale maatregelen voorzien in verschillende criteria en programma's die geleidelijk een geheel 
van regelgevende teksten vormen, die niet steeds coherent zijn, noch in overeenstemming met de 
beginselen die aan de liberalisatie van het handelsverkeer ten grondslag liggen. 
Bovendien is er de druk van de publieke opinie die meer en meer belangstelling heeft voor de 
humanitaire aspecten van de arbeidsomstandigheden over de gehele wereld en van de overheden 
verlangt dat zij maatregelen nemen, onder meer in de vorm van invoerbeperkingen. Deze druk komt 
eveneens tot uiting in de initiatieven van consumentenorganisaties, bij voorbeeld de reeds genoemde 
"social labelling" of de boycot van produkten uit bepaalde landen. Een zeer bekend voorbeeld van het 
eerste geval is de zogenaamde "Rugmark Foundation" die sociale certificaten afgeeft aan 
ondernemingen die met de hand geknoopte tapijten vervaardigen. De tweede maatregel, namelijk het 
boycotten van bepaalde produkten zou voor protectionistische doeleinden kunnen worden misbruikt 
indien de plaatselijke industrie vergelijkbare produkten vervaardigt. 
Opgemerkt zij dat de particuliere sector reeds heeft gereageerd en dat een aantal ondernemingen (met 
name in de kleding- en schoeiselsector) arbeidsnormen heeft vastgesteld die hun filialen of 
leveranciers dienen toe te passen. 
Het ontbreken van een multilateraal kader waarin toezicht kan worden gehouden op deze samenhang 
van handel en arbeidsnormen vergroot de kans op unilaterale handelsmaatregelen die enkel negatieve 
gevolgen kunnen hebben voor de vooruitgang die sedert de voltooiing van de onderhandelingen in de 
Uruguay-Ronde op het gebied van de liberalisatie van het handelsverkeer werd gerealiseerd. De 
Wereldhandelsorganisatie zal de komende jaren haar rol als beheerder van het handelssysteem 
moeten bevestigen. Dit zal des te moeilijker zijn indien de WTO met unilaterale handelsbeperkingen 
wordt geconfronteerd die onverenigbaar zijn met de multilaterale regels en die aanleiding zullen 
geven tot hele reeksen geschillenbeslechtingsprocedures, waarvan de resultaten de geloofwaardigheid 
van deze organisatie in het gedrang kunnen brengen. 
(iii) Gevolgen voor de mededinging en de ontwikkelingslanden 
De ontwikkelingslanden zien de gedachtenwisseling over de handelsnormen in de WTO als een 
poging van de ontwikkelde landen handelsnormen en loonniveaus op te leggen die niet in verhouding 
staan tot het ontwikkelingsniveau van de armere landen, en dit onder dreiging met 
retorsiemaatregelen. Zij vrezen dat, hetzij een van hun comparatieve voordelen zal worden teniet 
gedaan, hetzij de geïndustrialiseerde landen de arbeidsnormen zullen misbruiken om 
protectionistische maatregelen te nemen ten gunste van hun minst concurrerende sectoren. 
20 
Zodoende neemt dit debat dikwijls de vorm aan van een noord-zuid-confrontatie tussen landen met 
hoge lonen en landen met lage lonen, waardoor nog meer verwarring ontstaat en de voor een 
gedachtenwisseling in de WTO onontbeerlijke politieke consensus nog moeilijker te bereiken is. 
Het is derhalve van cruciaal belang dat deze bezorgdheid bij de ontwikkelingslanden wordt 
weggenomen en dat deze landen ervan worden overtuigd dat het niet de bedoeling is hun 
concurrentiepositie op de wereldmarkt aan te tasten. Bovendien moet deze landen de nodige 
bescherming tegen misbruik van protectionistische maatregelen worden geboden. De eerste garantie 
die wat dit betreft aan deze landen kan worden gegeven is dat het debat beperkt zal blijven tot de 
toepassing van de fundamentele handelsnormen, zodat elke discussie over toonverschillen uitgesloten 
is. 
Dit punt wordt nog belangrijker in het licht van de resultaten van het OESO-onderzoek volgens 
hetwelk de vrees van de ontwikkelingslanden dat de toepassing van de fundamentele arbeidsnormen 
hun concurrentiepositie zal aantasten, niet gegrond zijn. Het is integendeel zelfs theoretisch mogelijk 
dat de toepassing van deze normen op lange termijn de economische situatie van alle landen zal 
verbeteren. 
Bovendien is een gedachtenwisseling over alle aspecten van dit probleem in het multilaterale kader 
eveneens een garantie tegen verleggingen van het handelsverkeer voor protectionistische doeleinden, 
gezien met name de autonome initiatieven van de regeringen of van de particuliere sector op dit 
gebied. 
Ten slotte zij onderstreept dat de WTO niet over de nodige deskundigheid beschikt op het gebied van 
de arbeidsnormen en dat coördinatie met de IAO noodzakelijk is. 
Conclusies 
De Europese Unie is van oudsher één van de pleitbezorgers voor de mensenrechten in de gehele 
wereld. Zij draagt op dit gebied een historische verantwoordelijkheid, hetgeen ook blijkt uit de 
reacties van onze partners. De Europese Unie van haar kant reageert met de middelen waarover zij 
beschikt in het kader van haar buitenlands beleid en in het kader van haar ontwikkelingshulp. 
Er groeit momenteel een internationale consensus over de noodzaak de naleving te bevorderen van 
bepaalde als fundamenteel aangemerkte handelsnormen die worden geacht een universeel karakter te 
hebben en verwant te zijn met de mensenrechten. Bedoeld worden de normen in verband met de 
afschaffing van gedwongen arbeid en slavenarbeid evenals de afschaffing van uitbuitende 
kinderarbeid, de vakbondsvrijheid en het recht op collectieve onderhandeling en non-discriminatie bij 
de tewerkstelling. De Lid-Staten van de Europese Unie hebben in het Comité 113 de mening te 
kennen gegeven dat de mogelijkheid om dit probleem in de WTO aan de orde te stellen diende te 
worden onderzocht. 
Er dient een evenwicht te worden gehandhaafd tussen de versterkte rol van de IAO, die rechtens 
bevoegd is op het gebied van de arbeidsnormen, en het op gang brengen van een discussie in het 
kader van de WTO. 
21 
De WTO heeft een belangrijke rol te vervullen op dit gebied, met name wat de aanvaarding van de 
comparatieve voordelen van de ontwikkelingslanden en hun recht tot het vaststellen van hun eigen 
nationale beleid betreft. Behandeling van dit vraagstuk in de WTO is bovendien noodzakelijk om de 
ontwikkeling van de vrijhandel te bevorderen en misbruik van autonome unilaterale maatregelen of 
privé-initiatieven te voorkomen die kunnen ontaarden en voor protectionistische doeleinden kunnen 
worden gebruikt. 
Uitgangspunt van deze gedachtenwisseling in de WTO zou de samenhang moeten zijn tussen de 
doelstellingen van het multilaterale handelssysteem en het bevorderen van de naleving van de 
fundamentele handelsnormen, zoals dit voortvloeit uit de tekst van de GATT-preambule die in de 
Overeenkomst van Marrakech werd overgenomen en die een verband legt tussen de liberalisatie van 
de handel, de economische ontwikkeling en de sociale vooruitgang. Het streven dient derhalve erop 
gericht te zijn de ontwikkeling van het handelsverkeer in het kader van een open en ni et-
discriminatoir multilateraal systeem te bevorderen en af te zien van handelsbeperkingen. 
Uit deze analyse blijkt dat de opname van de sociale vraagstukken in het werkprogramma van de 
WTO een duidelijke doelstelling van de Unie dient te zijn. De Commissie stelt de Raad derhalve 
voor de ministerconferentie van Singapore te verzoeken een werkgroep op te richten en deze 
opdracht te geven een onderzoek in te stellen naar het verband tussen het multilaterale 
handelssysteem en de fundamentele handelsnormen en de gebieden waarop de WTO, in 
samenwerking met andere internationale instellingen, een bijdrage zou kunnen leveren, ten einde, 
zodoende, de toepassing van deze normen te bevorderen. 
Met het oog hierop stelt de Commissie de Raad bovendien voor zijn goedkeuring te hechten aan een 
schriftelijke bijdrage waarin het standpunt van de Europese Unie ten aanzien van deze kwestie wordt 
uiteengezet. De bedoeling is deze schriftelijke bijdrage zo spoedig mogelijk naar Genève te zenden. 
22 

deell 
Ministerconferentie van de WTO - Singapore 1996 
Fundamentele arbeidsnormen en het multilaterale handelssysteem 
Elementen van een overeenkomst 
Non-paper van de delegatie van de Verenigde Staten 
15 mei 1996 
1. Een in Singapore gesloten overeenkomst zou de aandacht vestigen op de doelstellingen 
van het multilaterale handelsstelsel en op de wenselijkheid van internationaal erkende 
fundamentele arbeidsnormen. Aangezien fundamentele arbeidsnormen de economische 
prestaties op lange termijn van alle landen vermoedelijk zullen verbeteren, zouden de 
leden van de WTO een verklaring kunnen opstellen waarin zij dit erkennen en de 
gelegenheid te baat nemen het handelsstelsel te versterken en daarvoor steun te 
verwerven. Terzelfder tijd en in dezelfde verklaring zouden de WTO-members bovendien 
andermaal hun steun toezeggen aan een open en met-discriminatoir handelsstelsel, zich 
ertoe verbinden een verdere liberalisatie van de handel na te streven en protectionistische 
maatregelen te vermijden die de rechtmatige comparatieve voordelen van de leden van de 
WTO in het gedrang brengen. Een dergelijke multilaterale beleidsverklaring zou op zich 
geen nieuwe of afdwingbare WTO-rechten of verplichtingen scheppen. De Verklaring 
van Marrakech inzake de samenhang in het mondiale economische beleid zou hiervoor 
model kunnen staan. 
2. De Verklaring van Singapore zou uitsluitend betrekking hebben op de "fundamentele" 
arbeidsnormen die gebaseerd zijn op de hierna volgende normen in verband met de 
mensenrechten, die door de leden van de WTO in de Verenigde Naties en in andere 
multilaterale organisaties zijn erkend. 
Vrijheid van vereniging 
Recht zich te organiseren en collectief te onderhandelen 
Verbod op gedwongen arbeid 
Afschaffing van uitbuitende vormen van kinderarbeid 
Non-discriminatie in arbeid of beroep 
Indien de discussie beperkt blijft tot bovenstaande arbeidsnormen dan zal dit 
vermoedelijk bij de leden van de WTO de bezorgdheid wegnemen dat een en ander tot 
een economische discussie over de toonverschillen zou kunnen leiden. 
3. De Overeenkomst van Singapore zou een vervolgonderzoek in de WTO (door een 
werkgroep van de WTO) op gang moeten brengen waarbij het verband tussen de 
doelstellingen en de bepalingen van de WTO en de fundamentele arbeidsnormen wordt 
onderzocht. Voorts zouden deze werkzaamheden moeten worden uitgebreid tot andere 
organisaties, vooral de IAO, en zou moeten worden nagegaan op welke wijze de WTO op 
dit gebied verder met andere instellingen kan samenwerken. De resultaten van de 
werkzaamheden van deze werkgroep zouden tijdens een volgende vergadering van 
ministers kunnen worden besproken ten einde te bepalen op welke wijze de WTO de 
naleving van de fundamentele arbeidsnormen kan bevorderen en welke maatregelen 
kunnen worden genomen om een open met-discriminatoir handelssysteem te handhaven. 
22» 
13 mei 1996 
BEVORDERING VAN DE FUNDAMENTELE ARBEIDSNORMEN IN HET 
INTERNATIONALE HANDELSVERKEER - Standpunt van Noorwegen 
Noorwegen is een overtuigd voorstander van internationaal erkende arbeidsnormen, te 
weten vrijheid van vereniging, het recht zich te organiseren en collectief te 
onderhandelen, verbod op gedwongen arbeid, afschaffing van uitbuitende vormen van 
kinderarbeid en non-discriminatie in arbeid en beroep. Hoewel de nationale overheden 
en de sociale partners in eerste instantie verantwoordelijk zijn voor de verspreiding van 
deze normen, kan toch niet worden ontkend dat de internationale gemeenschap de 
gezamenlijke verantwoordelijkheid heeft de vooruitgang op dit gebied te volgen en steun 
te verlenen aan de inspanningen die de diverse landen zich getroosten om deze normen te 
verbeteren. 
De mondialisering van de economie en de evolutie naar een meer open en dynamisch 
internationaal handelssysteem hebben ertoe bijgedragen dat de arbeidsnormen in het 
kader van het handelsverkeer thans meer aandacht krijgen. De handel wordt zowel 
gezien als een middel om de normen door middel van economische groei te verbeteren 
dan als een gebied van internationale samenwerking, waaraan de gemeenschappelijke 
verplichting ten grondslag ligt de fundamentele mensenrechten waarvan deze 
arbeidsnormen een integraal onderdeel vormen na te leven en te bevorderen. 
Een recente studie van de OESO heeft aangetoond dat de handel tot een verbetering van 
de arbeidsnormen kan leiden. Noorwegen is voorstander van een follow-up van deze 
studie ten einde daar een groter aantal landen, en dan vooral ontwikkelingslanden, bij te 
betrekken, met het doel een open discussie op gang te brengen over de meest geschikte 
strategie om de arbeidsnormen wereldwijd te verbeteren en na te gaan hoe de handel 
hiertoe kan bijdragen. Noorwegen heeft het initiatief genomen voor een werkgroep in de 
OESO, waaraan'ook niet-leden van de OESO deelnemen, die de studie en de conclusies 
die daaruit kunnen worden getrokken meer bekendheid zou moeten geven. Een 
dergelijke discussie zou ook een bijdrage kunnen leveren aan de inspanningen die de IAO 
zich getroost om het toezicht op en de toepassing van de Verdragen op het gebied van de 
arbeidsnormen, met inbegrip van een nieuw Verdrag betreffende kinderarbeid, te 
verbeteren. 
Noorwegen gaat ervan uit dat in de WTÓ een gedachtenwisseling zal plaatsvinden 
waarbij deze kwesties worden verduidelijkt en mogelijk verbanden worden gelegd die tot 
het werkterrein van de WTO behoren. Wij zijn de mening toegedaan dat wat dit betreft 
unilaterale handelsmaatregelen moeten worden vermeden. Een gedachtenwisseling in de 
WTO, waarbij onder meer ook rekening zou worden gehouden met de werkzaamheden 
van andere internationale organisaties op dit gebied, zou de aandacht vestigen op de 
inspanningen die worden gedaan om de arbeidsnormen te verbeteren als integraal 
onderdeel van een strategie ter bevordering van de economische groei en de handel. Zij 
zal ook de vrees wegnemen dat lage arbeidsnormen bevorderlijk zijn voor de handel. 
24. 
Nauwere betrekkingen tussen de nationale en regionale instellingen die zich bezighouden 
met onderzoek naar de arbeidsomstandigheden zou eveneens kunnen bijdragen tot een 
met-polariserende discussie op dit gebied. 
Noorwegen is de mening toegedaan dat een strategie van niet-polariserende dialoog 
waaraan alle betrokken partijen deelnemen en waarbij rekening wordt gehouden met alle 
middelen die kunnen worden ingezet om steun te verlenen aan de nationale inspanningen 
om de arbeidsnormen geleidelijk te verbeteren de meeste kansen bieden om deze normen 
ook wereldwijd te verbeteren en de levensstandaard van de betrokken volkeren te 
verhogen. De WTO van zijn kant dient te onderzoeken op welke wijze het multilaterale 
handelsstelsel deze doelstellingen kan helpen bereiken. 
2S" 
EXTRAIT DU LIVRE BLANC 
ANNEXE II 
f) Verbetering van de concurrentie­
positie 
Beleid op het gebied van handel en economie 
kan niet zorgen voor verkoopbare produkten 
van de gevraagde kwaliteit, die door het be­
drijfsleven moeten worden ontwikkeld en op 
de wereldmarkt moeten worden afgezet op het 
goede moment en tegen de juiste prijs. Wat de 
sociale kosten betreft, is de vrees voor het zo­
genaamde „sociale dumping" misplaatst als 
deze voortkomt uit de veronderstelling dat het 
niveau van sociale bescherming in bepaalde 
landen kunstmatig laag wordt gehouden om 
concurrentievoordeel te behalen. Deze voor­
stelling van zaken, met geïndustrialiseerde 
landen met hoge lonen en ontwikkelingslan­
den met lage lonen, is te eenvoudig. Het is 
misleidend alleen te kijken naar verschillen in 
arbeidsloon. Het is waar dat moderne techno­
logie veel sneller en gemakkelijker verspreid 
wordt naar verschillende delen van de wereld 
dan in het verleden. Lagere opleiding, een la­
ger niveau van vaardigheden, een lagere inves­
teringsquote, en een tekortschietende infra­
structuur kunnen echter een eventueel uit la­
gere lonen te behalen voordeel teniet doen. 
Hiermee is niet gezegd dal de Gemeenschap 
geen moeilijkheden ondervindt bij het con­
curreren met landen met een overschot op de 
arbeidsmarkt. De Europese concurrentieposi­
tie daalt echter niet in de eerste plaats als ge­
volg van de internationale verschillen in socia­
le kosten in bepaalde sectoren, maar omdat 
wij in Europa zelf te kampen hebben met 
structurele tekortkomingen. In ontwikke­
lingslanden wordt een uitgebreidere sociale 
bescherming gaandeweg een algemeen aan­
vaard politiek doel, naarmate het nationaal 
inkomen toeneemt tot een niveau waarop de­
ze doelstelling haalbaar wordt. Op de lange 
termijn bestaat de oplossing voor een belang­
rijk deel uit hulp aan deze landen bij het 
scheppen van de voorwaarden voor de ont­
wikkeling van de binnenlandse vraag en voor 
een stijging van de levensstandaard. 
Het streven naar een betere concurrentieposi­
tie via handelspolitiek en ander beleid houdt 
niet in dat de sociale bescherming wordt ver­
minderd of elders wordt genegeerd. Wij zijn 
met recht trots op ons stelsel van sociale be­
scherming, dat zich met de beste stelsels ter 
wereld kan meten, en blijven ons terecht in­
spannen om waar nodig normen voor sociale 
bescherming voor geheel Europa in te stellen. De Gemeenschapen haar Lid-Staten mogen 
elke kans aangrijpen om de betrokken landen 
te wijzen op de noodzaak hun eigen wetten te 
wijzigen. Wij kunnen dit aanmoedigen door 
positieve maatregelen, bij voorbeeld door zo 
nodig juridisch advies te verstrekken of door 
technische samenwerking. Dit zijn rechtmati 
ge doelstellingen van ontwikkelingshulp en 
economische samenwerking. Handelsbeleid 
is echter geen instrument voorde verwezenlij­
king van deze doelstellingen. 
Terecht maken wij bezwaar tegen unilaterale 
actie van anderen die lïuropa hun beleidsop­
vattingen willen opleggen. De VOOF multilate 
rale regels verantwoordelijke internationale 
organisaties moeten zelf beoordelen in hoc 
verre de Gemeenschap zich houdt aan deze 
regels. Dit principe geldt ook bij het beoorde­
len van de mate waarin anderen zich daaraan 
houden. 
Op drie fronten moet actie worden on­
dernomen: 
— betere informatie bij de huidige discussie 
in de Gemeenschap over sociale dumping; 
uitleggen waarom de Gemeenschap 
streeft naar multilaterale regelgeving, en 
niet toestaat dat individuele landen zich 
opstellen als eenzijdige beoordelaar van de 
wetgeving van andere landen of van de 
mate waarin anderen zich houden aan in 
ternationale overeenkomsten; 
— de ontwikkeling van een positief econo 
misch samenwerkingsbeleid van de Ge 
meenschap ter verbetering van sociale 
normen in de gehele wereld, echter zonder 
unilaterale handelsdiscriminatie als mid 
del hiertoe te gebruiken; 
— voorbereiding van de discussie die na de 
Uruguay-ronde nodig zal zijn, in de Inter 
nationale Arbeidsorganisatie en elders, 
over de beste manier om ervoor te zorgen 
dat men zich beter houdt aan de huidige 
en toekomstige overeenkomsten op het ge 
bied van sociaal beleid. 
Z(o 
BiilâgeJII 
Conferentie van de Verenigde Naties over Handel en Werkgelegenheid -
Havana, april 1948 - artikel 7, blz, 7 
Billijke arbeidsnormen 
1. De Lid-Staten erkennen dat maatregelen in verband met de werkgelegenheid ten 
volle rekening dienen te houden met de rechten die werknemers ontlenen aan 
intergouvernementele verklaringen, verdragen en overeenkomsten. Zij erkennen dat 
alle landen belang hebben bij de totstandbrenging en de handhaving van billijke, aan 
de produktiviteit gerelateerde arbeidsnormen, en derhalve, voor zover de 
produktiviteit dit toelaat, bij een verbetering van de lonen en de 
arbeidsomstandigheden. De leden erkennen dat onbillijke arbeidsomstandigheden, 
in het bijzonder bij de vervaardiging van exportprodukten, moeilijkheden doen rijzen 
voor de internationale handel en dat elke Lid-Staat derhalve alle nodige en 
uitvoerbare maatregelen dient te nemen om dergelijke omstandigheden op zijn 
grondgebied te elimineren. 
2. De Lid-Staten die tevens lid zijn van de internationale arbeidsorganisatie werken met 
deze organisatie samen bij de uitvoering van deze verbintenis. 
3. Zij verbinden zich ertoe in alle met de arbeidsnormen verband houdende zaken die 
overeenkomstig de bepalingen van de artikelen 94 of 95 aan de IAO kunnen worden 
voorgelegd, deze organisatie te raadplegen en daarmee samen te werken. 
& 


BSN0254-1513 
COM(96) 402 def. 
DOCUMENTEN 
NL 02 04 05 U 
Catalogusnummer : CB-CO-96-416-NL-C 
ISBN 92-78-07879-4 
Bureau voor officiële publikaties der Buropese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg