-#rî£ 
0 Imf'S^vm^^fff^ COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
COM(93)435def. 
Brussel, 22 september 1993 
ACTIEPROGRAMMA OP MIDDELLANGE TERMIJN 
TER BESTRIJDING VAN UITSLUITING EN 
TER BEVORDERING VAN SOLIDARITEIT: 
Een nieuw programma ter ondersteuning en stimulering 
van vernieuwing 1994-1999 
EN 
VERSLAG OVER DE TENUITVOERLEGGING VAN HET COMMUNAUTAIR 
PROGRAMMA 
VOOR DE ECONOMISCHE EN MAATSCHAPPELIJKE INTEGRATIE VAN 
KANSARME GROEPEN 
(1989-1994) 
(door de Commissie ingediend) 
INHOUD 
VOORWOORD 
SAMENVATTING 
DEEL I Actieprogramma op middellange termijn ter bestrijding van uitsluiting en ter bevordering 
van solidariteit: 
Een nieuw programma ter ondersteuning en stimulering van vernieuwing 1994-1999 
1. MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD 
2. TOELICHTING 
3. VOORSTEL VOOR EEN BESLUIT VAN DE RAAD 
Bijlage 1 Aanwijzingen betreffende de werkterreinen, de omschrijving en de selectie van de 
modelacties en de transnationale netwerken 
Bijlage 2 Financieel memorandum 
DEEL II Verslag over de tenuitvoerlegging van het communautaire programma voor de economische 
en maatschappelijke integratie van kansarme groepen "ARMOEDE 3" (1989-1994) 
INLEIDING 
1. HET WERKTERREIN VAN HET ARMOEDE 3-PROGRAMMA 
2. DE TENUITVOERLEGGING VAN HET ARMOEDE 3-PROGRAMMA 
3. DE PROJECTEN VAN HET PROGRAMMA 
4. DE DYNAMIEK VAN HET PROGRAMMA 
5. DE LESSEN EN HET EFFECT VAN HET PROGRAMMA 
Bijlage 1 : Beknopte statistische informatie over de projecten 
van het armoede 3-programma (tabellen) 
Kenmerken van het werkterrein van de modelacties 
Omvang van de sociale uitsluiting zoals op het 
werkterrein van de projecten vastgesteld en door 
deze behandeld 
Aard en oorsprong van de projecten van het 
Armoede 3-programma 
Partners die deel uitmaken van de bestuurscomité's 
van de projecten 
Bijlage 2: In het kader van het armoede 3-programma uitgevoerd statistisch onderzoek 
VOORWOORD 
In document COM (92) 542, "Op weg naar het Europa van de solidariteit, opvoering van de strijd tegen 
sociale uitsluiting, bevordering van de integratie", heeft de Commissie een overzicht gegeven van de 
verscheidenheid en de ernst van de problemen waarmee de Gemeenschap door de sociale uitsluiting 
wordt geconfronteerd en heeft zij voorstellen gedaan om de bijdrage van de Gemeenschap aan de 
bestrijding van sociale uitsluiting met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel te vergroten. Dit 
omvat een voorstel voor een nieuw actieprogramma. Deze Mededeling is binnen de overige 
instellingen van de Gemeenschap besproken. 
Deze mededeling bevat derhalve een voorstel voor een nieuw actieprogramma op middellange termijn 
ter bestrijding van uitsluiting en ter bevordering van solidariteit (1994-1999) alsmede een ontwerp­
besluit van de Raad tot vastlegging hiervan. Deze vormen samen deel I van het document. Hierna volgt 
een uitvoerige evaluatie van de vooruitgang bij de tenuitvoerlegging van het huidige communautair 
programma voor de economische en maatschappelijke integratie van kansarmen (Armoede 3,1989-
1994). Dit verslag over de tenuitvoerlegging vormt deel II van het document. 
SAMENVATTING 
DEEL I 
In de Europese Gemeenschap nemen de processen van sociale uitsluiting in omvang en 
verscheidenheid toe. Momenteel hebben in de Gemeenschap naar schatting 52 miljoen personen een 
inkomen dat lager is dan de helft van het gemiddelde inkomen per hoofd van de bevolking in de 
betrokken Lid-Staat. 
Dit voorstel behelst een actieprogramma op middellange termijn ter bestrijding van uitsluiting en ter 
bevordering van solidariteit (1994-1999). Het wordt begeleid door een verslag over de 
tenuitvoerlegging van het Communautair programma voor de economische en maatschappelijke 
integratie van kansarme groepen (Armoede 3,1989-1994). Het voorgestelde programma is gericht op 
de tenuitvoerlegging van een van de aanbevelingen van de Mededeling van de Europese Commissie 
van 23 december 1992, getiteld "Op weg naar het Europa van de solidariteit: opvoering van de strijd 
tegen sociale uitsluiting, bevordering van de integratie" (COM(92)542 def.). Het omvat de voortzetting 
van de aanpak die is goedgekeurd in de Resolutie van de Raad betreffende de bestrijding van sociale 
uitsluiting van 29 september 1989. 
De aandacht van de Gemeenschap en de Lid-Staten reikt verder dan de verscheidenheid van nationale 
situaties en benadrukt de structurele aard van het verschijnsel sociale uitsluiting. Ten aanzien van de 
aard en de omvang van sociale uitsluiting hebben zich de afgelopen vijftien jaar aanzienlijke 
veranderingen voorgedaan. Een steeds grotere verscheidenheid van personen, groepen en geografische 
gebieden wordt getroffen door het proces van sociale uitsluiting. 
Bestrijding van sociale uitsluiting is allereerst de verantwoordelijkheid van de Lid-Staten en van hun 
nationale, regionale en plaatselijke overheden. Met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel heeft 
de Gemeenschap echter aangetoond een toegevoegde waarde te kunnen geven aan de ontwikkeling en 
verspreiding van vernieuwing, aan de mobilisering van factoren en aan de stimulering van de discussie. 
Voorbeelden van dergelijke positieve bijdragen en van het effect ervan in de Lid-Staten zijn 
opgenomen in het verslag over de tenuitvoerlegging van het huidige Armoede 3-programma. 
Het voorstel voor een nieuw programma is gebaseerd op continuïteit en vooruitgang. Continuïteit is 
noodzakelijk voor de beoordeling van de validiteit van de aanpak op basis van de beginselen van 
partnerschap en participatie en voor de goedkeuring van allesomvattende strategieën. Vooruitgang 
moet worden bewerkstelligd door de belangrijkste nieuwe elementen, namelijk een grotere nadruk op 
geïntegreerde strategieën met meerdere doelstellingen en de invoering van modelacties op nationaal 
niveau en transnationale netwerken van projecten. 
Voorrang zal worden verleend aan de voorbereiding en tenuitvoerlegging van geïntegreerde strategieën 
met meerdere doelstellingen. Deze vooruitgang zal de complementariteit van de activiteiten met de 
bestaande beleidslijnen en praktijken verbeteren en het bewustzijn van vernieuwing op plaatselijk, 
nationaal en Europees niveau bevorderen. 
Het werken met partnerschappen zal worden gehandhaafd. Het is een sterk element van het huidige 
programma. Het heeft geleid tot de mobilisering van een grotere verscheidenheid van actoren en 
voortaan zal bijzondere nadruk worden gelegd op de ontwikkeling van de betrokkenheid van de sociale 
partners. Het kan bijdragen tot de stimulering van de discussie en de praktijken op lange termijn 
beïnvloeden. 
De verhouding tussen het nieuwe programma en de Structuurfondsen zal worden verstevigd, in het 
bijzonder rekening houdend met de aandacht voor uitsluiting van de arbeidsmarkt in de nieuwe 
regelingen voor het Europees Sociaal Fonds. Een beter geplande samenwerking moet ervoor zorgen 
dat bepaalde gezamenlijke doelstellingen in complementaire acties worden vertaald. 
Tenslotte wordt een verdubbeling van de middelen voorgesteld, gezien het feit dat het effect evenredig 
zal zijn aan het aantal en de verscheidenheid van experimentele acties voor het behandelen van de 
complexiteit van de vraagstukken en het scheppen van een nieuwe stimulans. Een programma ter 
stimulering van vernieuwing, proefneming en discussie in het kader van de subsidiariteit zal weliswaar 
altijd bescheiden blijven in vergelijking tot de omvang van de armoede en de sociale uitsluiting, maar 
het vormt een belangrijk politiek signaal van de inzet van de Gemeenschap voor de strijd tegen sociale 
uitsluiting. 
DEEL II 
Het communautair programma voor de economische en maatschappelijke integratie van kansarme 
groepen, Armoede 3 (1989-1994), is een voortzetting en een uitbreiding van eerdere communautaire 
initiatieven, het eerste en tweede Europese programma ter bestrijding van de armoede (1975-1980 en 
1984-1989). Met deze programma's had de Gemeenschap reeds aangetoond binnen de grenzen van haar 
bevoegdheden en middelen een bijdrage te willen leveren aan de inspanningen in de Lid-Staten ter 
bestrijding van de armoede. 
Armoede 3 berekent een kwalitatieve en kwantitatieve stap voorwaarts op het gebied van de steun aan 
vernieuwing op het niveau van beleid en praktijk. Het bevordert een samenhangende multidimensionele 
aanpak van de armoede en de sociale uitsluiting op basis van partnerschap met openbare en particuliere 
instellingen en met de participatie van de kansarme groepen. De nadruk ligt op eenenveertig 
betrekkelijk grootschalige modelprojecten waarin gemiddeld twaalf partner-organisaties bijdragen tot 
de goedkeuring en tenuitvoerlegging van een vijfjarige strategie op plaatselijk niveau. 
De vernieuwende activiteiten van de projecten zijn van zeer uiteenlopende aard en trachten te 
beantwoorden aan plaatselijke behoeften en/ofte experimenteren met organisatorische veranderingen. 
Zij kunnen, met verschillende prioriteiten, de volgende onderdelen combineren : acties voor plaatselijke 
ontwikkeling, het opzetten van zelfstandige activiteiten, het scheppen van werkgelegenheid, onderwijs, 
opleiding en werkervaringsprogramma's, advisering, bevordering van de gezondheid, toegang tot 
huisvesting, toegang tot sociale bescherming, de ontwikkeling van zelfhulpgroepen, verenigingen en 
sociale centra enzovoort. 
De eerste twee en een halfjaar van het programma omvatten een ontwikkelingsfase die langer duurde 
dan was voorzien, maar wel een zo stevig mogelijke basis voor toekomstige activiteiten vormde. In 
deze periode werden overkoepelende besluitvormingsstructuren opgericht en werden de strategieën in 
actieprogramma's omgezet waarbij de prioriteiten veelal werden gebaseerd op systematisch onderzoek 
naar de plaatselijke behoeften. Met betrekking tot de cofinanciering en de bestuurlijke procedures in 
de talrijke bij het programma betrokken organisaties moesten echter enkele problemen worden 
opgelost. Er zijn procedures voor voortdurende evaluatie vastgesteld en de verslagen daarvan spelen 
een belangrijke rol bij de planning van de toekomstige ontwikkelingen. 
De relevantie van de drie voornaamste beginselen bij de bestrijding van armoede, namelijk 
partnerschap, multidimensionaliteit en participatie, is duidelijk aangetoond. In het algemeen zijn de 
mogelijkheden en beperkingen van het werken in partnerschappen nu welbekend en is de algemene 
inzet voor samenwerking een van de sterke kanten van het programma gebleken. Bij de projecten liep 
de inhoud van de multidimensionele strategieën en actieprogramma's uiteen van samenhangende 
reeksen van onderling verbonden acties voor een creatieve aanpak van specifieke behoeften tot talrijke 
losse acties die verder moeten worden geïntegreerd. Bij de meeste projecten zijn eveneens aanvullende 
inspanningen vereist om de participatie van de plaatselijke bevolking te vergroten. 
Het beheer en de coördinatie van het programma werden door de Commissie verzorgd, die daarin werd 
bijgestaan door speciaal benoemde adviseurs op Europees en nationaal niveau. De complexiteit van 
de administratieve en financiële processen vormt een van de uitdagingen die inherent zijn aan brede 
partnerschapsregelingen. Onlangs werd door de Europese Rekenkamer bevestigd dat deze processen 
doelmatig functioneren. De technische bijstand aan de projecten speelt een belangrijke rol bij de 
bevordering van de kwaliteit van de afzonderlijke projecten, doordat de interne samenhang van het 
Europese programma wordt verstevigd en de zichtbaarheid ervan binnen de betrokken netwerken wordt 
gewaarborgd. Dit is bereikt door een reeks zorgvuldig geplande en gedocumenteerde workshops, 
seminars en uitwisselingen van ervaringen op plaatselijk, bilateraal, transnationaal en Europees niveau, 
door regelmatige en ad hoc publikaties en door steun aan nieuwe netwerken en forums. Tevens is een 
statistisch en sociaal-economisch onderzoekprogramma opgestart ter voorbereiding van een kader voor 
de interpretatie van de resultaten van de vernieuwende praktijken. 
Een tussentijdse evaluatie van het effect van het programma wijst op het succes ervan bij het kweken 
van belangstelling en op erkenning door openbare en particuliere instellingen op plaatselijk niveau met 
inbegrip van, in sommige gevallen, de sociale partners. De belangstelling gaat in de meeste gevallen 
vooral uit naar specifieke methoden die op andere gebieden of werkterreinen kunnen worden 
overgedragen. In andere gevallen bestaat de eerste fase van de ontwikkeling uit de oprichting van 
nieuwe netwerken. Dit duidt op mogelijkheden voor het programma op plaatselijk niveau op lange 
termijn. 
In tegenstelling tot bovengenoemde ontwikkelingen is de stimulering van de discussie op plaatselijk 
niveau beperkt gebleven. Dit kan ten dele worden verklaard door de geringe aantallen projecten per 
Lid-Staat en door de aandacht hiervan voor de plaatselijke processen van sociale uitsluiting. Enkele 
projecten die oorspronkelijk waren geselecteerd om bij te dragen aan vernieuwende nationale 
activiteiten, zijn en blijven echter in een betere positie om hun bevindingen op nationaal niveau te 
verspreiden. Ook het Raadgevend Comité van het programma, dat de nationale regeringen 
vertegenwoordigt, geeft op actieve wijze bekendheid aan de beginselen en memoden van Armoede 3 
in het kader van de nationale discussie. Bij verscheidene nationale programma's ter bestrijding van 
sociale uitsluiting worden de beginselen van Armoede 3 nu toegepast. 
Het programma en de andere communautaire initiatieven ter bestrijding van sociale uitsluiting worden 
niet systematisch met elkaar in verband gebracht en de ontwikkeling van passende wisselwerkingen 
op uitvoeringsniveau, met name met de Structuurfondsen, moet meer worden aangemoedigd. Sinds het 
begin van Armoede 3 heeft de Commissie echter wel een aantal andere specifieke initiatieven in 
verband met sociale uitsluiting genomen. 
De conclusie in het evaluatieverslag luidt dat, ondanks aanvankelijke vertragingen, de voordelen van 
een dergelijk bescheiden programma reeds merkbaar zijn en waarschijnlijk nog groter zullen worden. 
De stimulering van de discussie en de bevordering van vernieuwing, waartoe het programma aanleiding 
heeft gegeven, verschaffen duidelijk een toegevoegde waarde en het is belangrijk om ervoor te zorgen 
dat deze eerste resultaten kunnen worden geconsolideerd. 
Mededeling van de Commissie aan de Raad inzake een 
Actieprogramma op middellange termijn 
ter bestrijding van uitsluiting en ter bevordering van solidariteit: 
Een nieuw programma ter ondersteuning en stimulering van 
solidariteit 1994-1999 
INLEIDING 
De Commissie steltvoor een actieprogramma op middellange termijn (juli 1994-december 1999) 
ter bestrijding van uitsluiting en ter bevordering van solidariteit te organiseren. 
Dit voorstel, begeleid door het verslag over de tenuitvoerlegging van het communautair programma 
voor de sociale en economische integratie van kansarme groepen (Armoede 3, 1989-1994), is 
gericht op de tenuitvoerlegging van een van de aanbevelingen van de Mededeling van de 
Commissie van 23 december 1992, getiteld "Op weg naar het Europa van de solidariteit -
opvoering van de strijd tegen sociale uitsluiting, bevordering van de integratie" 
(COM(92)542 def), dat reeds door de overige instellingen van de Gemeenschap, dat wil zeggen 
de Raad van Ministers, het Europees Parlement en het Economisch en Sociaal Comité, is 
besproken. Het omvat de voortzetting van de aanpak die door de Lid-Staten en de Raad is 
goedgekeurd in de Resolutie van de Raad en van de ministers voor Sociale Zaken betreffende de 
bestrijding van sociale uitsluiting van 29 september 1989 welke blijk gaf van de vastberadenheid 
om zowel de gemeenschappelijke als de door iedere Lid-Staat afzonderlijk gedane inspanningen 
te intensiveren. 
De bestrijding van sociale uitsluiting is in de eerste plaats de verantwoordelijkheid van de Lid-
Staten en van hun nationale, regionale en plaatselijke overheden. Afgezien van de diversiteit van 
de nationale situaties houden de processen waardoor een gedeelte van de bevolking van het 
economische en maatschappelijke leven dreigt te worden uitgesloten, echter veelal verband met 
de omvang van de economische en maatschappelijke veranderingen. De rol van de 
Structuurfondsen in hun streven naar een versterking van de economische en sociale samenhang 
in de Gemeenschap is op zich niet voldoende om de sociale integratie te bevorderen. De intensiteit 
van het verschijnsel van sociale uitsluiting vereist derhalve een gemeenschappelijke aanpak van 
de processen van de economische en maatschappelijke integratie. 
De Gemeenschap heeft in toenemende mate haar bezorgdheid geuit. Naast een specifieke actie ter 
stimulering en optimalisering van de nationale inspanningen door middel van steun aan 
vernieuwing en uitwisseling van ervaringen zijn door middel van speciale begrotingen en fondsen 
voor specifieke groepen uiteenlopende maatregelen getroffen. 
Met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel heeft de Gemeenschap aangetoond een 
toegevoegde waarde te kunnen geven aan de ontwikkeling en verspreiding van vernieuwing, de 
mobilisering van actoren en de stimulering van discussie. Voorbeelden van dergelijke positieve 
bijdragen en het effect daarvan in de Lid-Staten worden gegeven in het verslag over de 
tenuitvoerlegging van het huidige Armoede 3 programma. 
Door middel van dit nieuwe programma wil de Gemeenschap een bijdrage leveren aan de in de 
Lid-Staten reeds gedane inspanningen, door experimenten met vernieuwende strategieën ter 
bestrijding van sociale uitsluiting aan te moedigen. Deze strategieën dienen plaatselijke, regionale 
of nationale beleidslijnen en programma's aan te vullen, de discussie onder zowel deskundigen als 
het grote publiek te verrijken en goede praktijken te bevorderen. Het Europees karakter van het 
programma biedt mogelijkheden voor uitwisselingen, vergelijkingen en nieuwe wisselwerkingen 
die in een louter nationale context wellicht niet verwezenlijkt zouden kunnen worden. 
1. DE AANPAK VAN DE GEMEENSCHAP TER BESTRIJDING VAN UITSLUITING 
Het voorstel voor een nieuw programma maakt deel uit van de aanpak van de Gemeenschap ter 
bestrijding van sociale uitsluiting en streeft naar zowel continuïteit als vooruitgang ten opzichte 
van de voorgaande programma's. 
In de laatste vier jaar zijn de activiteiten van de Gemeenschap samenhangender en meeromvattend 
geworden gezien het toegenomen publieke besef van de omvang van de verschijnselen van sociale 
uitsluiting. Tot de specifieke initiatieven behoorden een aanbeveling van de Raad inzake criteria 
met betrekking tot toereikende inkomsten en prestaties in de stelsels van sociale bescherming, een 
derde actieprogramma voor de economische en sociale integratie van economisch en sociaal 
kansarmen (1989-1994), alsmede bepaalde maatregelen in het kader van de Structuurfondsen, 
gericht op noodlijdende buurten en bijzonder kwetsbare groepen op de arbeidsmarkt. 
De Resolutie van de Raad van 29 september 1989 ter bestrijding van sociale uitsluiting gaf blijk 
van de vastberadenheid van de Gemeenschap en de Lid-Staten om de inspanningen die zowel de 
Gemeenschap in het algemeen als iedere Lid-Staat afzonderlijk zich getroostten, op te voeren. Dit 
leidde tot de Mededeling van de Commissie aan de Raad van 23 december 1992, getiteld "Op weg 
naar het Europa van de solidariteit: opvoering van de strijd tegen sociale uitsluiting, bevordering 
van de integratie". 
De aanpak van de Gemeenschap is gebaseerd op de algemeen aanvaarde definitie van het 
verschijnsel sociale uitsluiting. Deze heeft betrekking op zowel de processen van uitsluiting als de 
daaruit voortvloeiende situaties die worden gekenmerkt door een verscheidenheid van factoren die 
gezamenlijk leiden tot de uitsluiting van bepaalde groepen, individuen of gebieden van de gewone 
sociale processen en rechten. Het probleem is zowel structureel als multidimensioneel en loopt 
grote kans te verergeren. 
Het huidige Armoede 3-programma heeft een looptijd van vijfjaar (1989-1994) en een verslag 
over de tenuitvoerlegging daarvan is opgenomen in deel II van deze mededeling. Het programma 
vormt een uitbreiding en verlenging van eerdere communautaire acties, namelijk het eerste en het 
tweede Europese programma ter bestrijding van armoede (1975-1980 en 1984-1989) waarmee de 
Gemeenschap blijk heeft gegeven van haar wil om binnen de grenzen van haar bevoegdheden en 
middelen bij te dragen aan de door de Lid-Staten ondernomen actie ter bestrijding van armoede. 
In het licht van de lering getrokken uit de twee eerdere programma's, verleent Armoede 3 meer 
steun aan vernieuwing op zowel beleids- als uitvoeringsniveau. Het bevordert een 
multidimensionele aanpak van sociale uitsluiting op basis van partnerschap tussen openbare en 
particuliere instellingen en met deelneming van de kansarme groepen. De middelen zijn 
geconcentreerd in ongeveer 40 plaatselijke projecten in de Lid-Staten waar wordt 
geëxperimenteerd met nieuwe strategieën ter bestrijding van armoede, hetgeen bijdraagt tot de 
vaststelling van goede praktijken, de bevordering van nieuwe beleidslijnen en de stimulering van 
de discussie onder het grote publiek. De projecten zijn onderling verbonden door een 
transnationale organisatiestructuur, zodat door middel van systematische evaluatie en aanvullend 
onderzoek verkregen ervaringen en know-how kunnen worden uitgewisseld. 
Het derde programma is reeds een eerste maal geëvalueerd (zie deel II van deze mededeling) en 
tijdens verscheidene bijeenkomsten, in het bijzonder tijdens de op 3 en 4 juni 1993 te Kopenhagen 
gehouden Europese conferentie, zijn de bij het programma betrokken onderzoekers, uitvoerenden 
en bestuurders over de sterke en zwakke kanten van het programma geraadpleegd. 
Uit de analyse van het derde actieprogramma en de discussies in tot stand komende netwerken van 
openbare en particuliere instanties is gebleken dat het wenselijk is specifieke acties voort te zetten 
en deze met de belangrijkste lessen van de voorbije activiteiten te verbeteren. 
Deze lessen uit het verleden omvatten onder andere: 
1) de noodzaak om de acties, ter verbetering van de resultaten, zowel territoriaal als op 
specifieke categorieën van strategische vraagstukken gedurende verscheidene jaren te 
concentreren: 
2) de noodzaak om met openbare en particuliere instanties en verenigingen, waaronder de sociale 
partners, partnerschappen te ontwikkelen voor de vaststelling van de belangrijkste 
vraagstukken, onder andere dat van de groep die het meest met langdurige economische en 
sociale uitsluiting wordt bedreigd; 
3) de noodzaak van aanvullende steun aan de vaststelling van samenhangende en geïntegreerde 
strategieën die een reeks onderling verbonden prioriteiten omvatten; 
4) de noodzaak van een voortdurende evaluatie van de doelmatigheid van de toegepaste 
maatregelen; 
5) de noodzaak de projecten naargelang van hun belangrijkste doelstelling en rekening houdend 
met hun specificiteit (regionaal of nationaal, gericht op stedelijke of op plattelandsgebieden 
enz.) te coördineren teneinde de overdracht van vernieuwingen en goede praktijken mogelijk 
te maken; 
6) de noodzaak van een wisselwerking tussen het plaatselijke, regionale, nationale en Europese 
niveau door grotere steun aan vernieuwende praktijken waardoor instanties op nationaal 
niveau bij belangrijke vraagstukken worden betrokken. 
7) de noodzaak om samenhangende statistische en andere vergelijkende analyses en studies te 
ondersteunen met het oog op de verrijking van de uitwisselingen; 
8) de noodzaak om de doel matigheid en doeltreffendheid van de maatregelen te bevorderen door 
middel van de aanpassing van bepaalde belangrijke kenmerken van de werking van het 
programma, met name een geleidelijke tenuitvoerlegging in de beginfase, betere banden en 
wisselwerkingen met de communautaire Structuurfondsen en nauwere banden tussen de 
evaluatie van het programma en statistisch en ander onderzoek. 
2. DE NOODZAAK VAN EEN NIEUW ACTIEPROGRAMMA TER BESTRIJDING VAN 
UITSLUITING 
Terwijl de evaluatie van eerdere maatregelen heeft aangetoond dat het wenselijk is deze voort te 
zetten, blijkt uit een analyse van de huidige situatie in de Gemeenschap dat aanvullende 
maatregelen moeten worden getroffen aangezien in de meeste landen de volgende tendenzen 
waarneembaar zijn: 
1) de sociale uitsluiting neemt nog altijd in omvang en verscheidenheid toe als gevolg van 
ingrijpende veranderingen in de economische, sociale en demografische structuren tijdens de 
laatste jaren; 
2) de steeds uitdrukkelijker, nationaal georiënteerde beleidslijnen ter bestrijding van sociale 
uitsluiting bereiken een cruciale fase in hun ontwikkeling aangezien de noodzaak om de 
traditionele stelsels voor welzijnszorg te moderniseren door het streven naar economische en 
sociale samenhang wordt vergroot; 
3) de overvloed aan vernieuwingen ter voorkoming van sociale uitsluiting of ter remediering 
daarvan, die door verschillende instanties worden ontwikkeld, maakt een grotere samenhang 
van de inhoud en de methoden van de samenwerking ter bestrijding van sociale uitsluiting 
tussen de openbare en de particuliere sector noodzakelijk. 
Om rekening te houden met zowel de lessen van vroegere activiteiten, de aard van de in de Lid-
Staten geconstateerde sociale uitsluiting als de tendenzen in het ontwikkelde beleid, dient het 
programma bijgevolg een doelgerichter en gestructureerder forum te worden voor proefnemingen, 
uitwisselingen, stimulering en optimalisering van de inspanningen alsmede de ontwikkeling van 
overdraagbare organisatiemodellen. De nadruk moet worden gelegd op de ondersteuning van de 
ontwikkeling van nieuwe mogelijkheden binnen de plaatselijke, regionale of nationale structuren 
om multidimensionele strategieën te ontwerpen, te plannen en uit te voeren in het kader van een 
partnerschap met de betrokken openbare en particuliere instanties voor de bevordering van de 
integratie, met bijzondere aandacht voor een bepaald gebied of vraagstuk. 
Bestrijding van uitsluiting is allereerst de verantwoordelijkheid van de Lid-Staten en van hun 
nationale, regionale en plaatselijke overheden. De toegevoegde waarde van communautaire actie 
is derhalve merkbaar op verschillende niveaus. In het bijzonder: 
kan de Gemeenschap bijdragen aan de ontwikkeling en overdracht van methoden en know­
how die voor de huidige vormen van sociale uitsluiting van belang zijn, de vaststelling van 
goede praktijken, de oprichting van en steunverlening aan netwerken opdat deze ervaringen 
kunnen delen en gezamenlijk initiatieven op Europees niveau kunnen ontwikkelen, alsmede 
aan een beter begrip van de discussie; 
moet de Gemeenschap eveneens met het oog op een samenhangende actie de positieve 
ontwikkeling van haar beleid herformuleren en het effect ervan met betrekking tot de 
bestrijding van sociale uitsluiting, analyseren. 
Het voorstel voor een nieuw programma is gebaseerd op continuïteit en vooruitgang. Continuïteit 
is noodzakelijk voor de beoordeling van de validiteit van de aanpak op basis van de beginselen van 
multidimensionaliteit, partnerschap en participatie, waarbij experimentele acties aanleiding geven 
tot uitwisseling van ervaring en know-how, welke door een systematische evaluatie wordt 
gestimuleerd. Vooruitgang moet worden bewerkstelligd door middel van de belangrijkste nieuwe 
elementen, namelijk: 
een grotere nadruk op geïntegreerde strategieën met meerdere doelstellingen, 
een verruiming van het partnerschapsproces dat meer mogelijkheden biedt voor een 
aanzienlijke bijdrage van bepaalde partners, met name van economische actoren zoals de 
sociale partners en organisaties van deskundigen zoals bepaalde nationale, niet-
gouvernementele organisaties wier activiteiten verband houden met specifieke aspecten van 
sociale uitsluiting. 
experimentering met acties rond bepaalde vraagstukken op nationaal (of regionaal) niveau 
waarbij van tevoren door verschillende instanties ontwikkelde vernieuwende wijzen van 
aanpak worden gecombineerd en worden betrokken bij uitwisselingen en discussies op 
plaatselijk en Europees niveau, 
een klein aantal transnationale netwerken van projecten, waaronder eventueel enkele van de 
reeds eerder door een Europees armoedeprogramma gefinancierde projecten, teneinde de 
uitwisseling van ervaring en know-how te kunnen voortzetten, 
bijzondere aandacht voor de processen van sociale uitsluiting in stedelijke gebieden, 
een betere verhouding tot de Europese Structuurfondsen, met name rekening houdend met de 
plaats die uitsluiting van de arbeidsmarkt in de nieuwe verordeningen inzake het Europees 
Sociaal Fonds krijgt toebedeeld (zie punt 5). 
Deze doelstellingen vereisen ruimere middelen om de verscheidenheid van niveaus en situaties 
waar bepaalde ontwikkelingen plaatsvinden, weer te geven. 
3. FUNDAMENTELE BEGINSELEN VAN HET ACTIEPROGRAMMA 
Het programma zal de op de beginselen van multidimensionaliteit, partnerschap en participatie 
gebaseerde benadering versterken en daarmee het derde programma, wat de erkende positieve 
eigenschappen van het derde programma betreft, voortzetten. 
Deze gemeenschappelijke beginselen zullen in de praktijk worden omgezet in acties die 
beantwoorden aan de verschillende vormen en uiteenlopende intensiteit van de processen van 
sociale uitsluiting met bijzondere aandacht voor verschillende bevolkingscategorieën (geslacht, 
leeftijd, etnische afkomst) en verschillende soorten gebieden (stedelijke, plattelands-, semi-
plattelands- en randgebieden). 
10 
Voorrang zal worden verleend aan economisch en sociaal kansarme individuen of groepen die zich 
bevinden in een situatie of proces van sociale uitsluiting, met name op het gebied van onderwijs 
en opleiding, werkgelegenheid, huisvesting, gezondheidszorg, vervoer, sociale bescherming, 
bewegingsvrijheid en toegang tot de rechtsgang en openbare diensten. Bij voorgestelde acties dient 
verdere stigmatisering van kwetsbare groepen door middel van geïntegreerde strategieën te worden 
voorkomen. 
3.1. Multidimensionaliteit 
De nadruk zal reeds vanaf het begin op de ontwikkeling van geïntegreerde multidimensionele 
strategieën worden gelegd. Het is de bedoeling dat deze strategieën op samenhangende wijze 
meervoudige doelstellingen integreren en verbanden en wisselwerkingen tot stand brengen die zijn 
aangepast aan de specifieke plaatselijke dan wel nationale (of regionale) situatie, met het oog op 
de bevordering van de economische en maatschappelijke integratie. Een dergelijke 
multidimensionaliteit blijft een essentieel kenmerk van het Europese Programma, gezien het 
multidimensionele karakter van de processen van sociale uitsluiting. Zo vereisen bijvoorbeeld de 
doelstellingen met betrekking tot de integratie op de arbeidsmarkt initiatieven op het gebied van 
advisering en opleiding, in combinatie met acties op het gebied van openbaar vervoer, huisvesting 
en kinderopvang. De acties van het Europees Sociaal Fonds ter bevordering van de integratie op 
de arbeidsmarkt van met sociale uitsluiting bedreigde personen dienen zo mogelijk een aanvulling 
te vormen op de multidimensionele modelacties. 
Acties op plaatselijk niveau dienen een allesomvattende strategie vast te stellen alsmede een 
actieprogramma met meervoudige doelstellingen ter aanvulling van bestaande activiteiten door 
middel van onderling verbonden maatregelen ter vergemakkelijking van de integratie van 
kansarmen. 
Acties op nationaal (of regionaal) niveau moeten door de combinatie van vernieuwende 
handelwijzen mogelijkheden scheppen voor de integratie van benaderingswijzen van afzonderlijke 
vraagstukken. 
3.2. Partnerschap 
Een multidimensionele aanpak vereist de medewerking van alle belangrijke actoren, in de meeste 
gevallen openbare instellingen, niet-gouvernementele organisaties, semi-overheidsinstellingen, de 
sociale partners het midden- en kleinbedrijf, coöperaties, verenigingen voor onderlinge bijstand, 
stichtingen en consumenten- en bewonersorganisaties. Acties in het kader van het programma 
hebben ten doel deze partijen samen te brengen in een partnerschap dat in onderling overleg een 
strategie en operationele doelstellingen bepaalt en gezamenlij k de verantwoordelijkheid draagt voor 
de omzetting daarvan in daadwerkelijke acties. 
In het programma wordt voorrang verleend aan voorstellen voor acties die getuigen van een 
aanzienlijke vooruitgang in het streven naar het doeltreffend functioneren van een gestructureerd 
partnerschap. 
Voorrang genieten tevens partnerschappen waarbij economische actoren betrokken zijn zoals de 
sociale partners of organisaties voor de ontwikkeling van de sociale economie of de tertiaire sector. 
3.3. Participatie 
Het participatiebeginsel is gebaseerd op de vaststelling dat door sociale uitsluiting getroffen 
bevolkingsgroepen zich veelal in een afhankelijke positie bevinden en niet beschikken over het 
vermogen - of de wilskracht - om de instellingen en instanties waarvan zij afhankelijk zijn, actief 
te beïnvloeden. Toch wordt de participatie van de meest getroffen bevolkingsgroepen voor 
doeltreffende acties op het gebied van de sociale en economische integratie van essentieel belang 
geacht. 
11 
Derhalve worden de bij acties in het kader van het programma betrokken partijen verzocht 
middelen aan te geven om de mening van de meest getroffen bevolkingsgroepen te peilen en 
vernieuwende methoden te ontwikkelen om ervoor te zorgen dat degenen voor wie het welslagen 
van het programma van het grootste belang is, zich bij de planning en het beheer van het 
programma kunnen laten gelden. 
Met de toepassing van dit beginsel kan de democratie, op basis van het actief burgerschap, zich 
verder ontwikkelen. 
4. ALGEMENE BENADERINGSWIJZEN EN METHODOLOGISCHE BEGINSELEN 
4.1 Modelacties 
Het belangrijkste element van het programma bestaat uit een aantal modelactiviteiten en heeft een 
tweeledige doelstelling: enerzijds de bestrijding van uitsluiting volgens vernieuwende methoden 
en anderzijds proefnemingen met de ontwikkeling van beleidslijnen en praktijken. Dergelijke 
demonstratieprojecten kunnen nieuwe methoden aanduiden die ook in andere Lid-Staten toegepast 
kunnen worden. Derhalve zal de uitwisseling van ervaringen en know-how tussen de partners van 
modelactiviteiten en andere belangrijke actoren op drie niveau's worden ondersteund: plaatselijk, 
nationaal (of regionaal) en transnationaal. 
Iedere modelactie stelt een programma samen op basis van een geïntegreerde strategie met 
meerdere doelstellingen. Enkele van de specifieke initiatieven die voor de tenuitvoerlegging van 
de strategie geleidelijk worden ontwikkeld, kunnen gezamenlijk kleine experimentele projecten 
van korte duur vormen. 
4.2 Zichtbaarheid 
Het programma biedt de mogelijkheid om de acties ter bevordering van sociale en economische 
integratie, solidariteit en het actief burgerschap meer bekendheid te geven. Het biedt in het 
bijzonder de gelegenheid om het grote publiek bewust te maken van het vermogen van een grote 
verscheidenheid van sociale groepen en organisaties om gezamenlijk op een inventieve en 
doeltreffende manier en met solidariteitszin een antwoord te vinden op nieuwe uitdagingen. De 
acties in het kader van het programma dienen derhalve de externe communicatie op systematische 
wijze te verzorgen en op nationaal en Europees niveau te coördineren 
4.3 Interne en externe evaluatie 
Alle onderdelen van het programma zullen aan een evaluatie worden onderworpen. In het bijzonder 
bij de planning en het beheer van de uitvoering van alle modelactiviteiten dient, na de vaststelling 
van een uitdrukkelijke en samenhangende strategie voor deze activiteiten, een interne en externe 
evaluatie te worden gepland. De interne evaluatie (of zelf-evaluatie) dient ter ondersteuning van 
het beheer. De externe evaluatie omvat de beoordeling van de vooruitgang in de context van de 
plaatselijke, nationale en Europese situatie alsmede van de relevante ontwikkelingen in het beleid. 
4.4 Geleidelijke tenuitvoerlegging 
Gedurende het actieprogramma zullen de door de partnerschappen voor modelacties en andere 
netwerken ondernomen acties geleidelijk aan een dynamisch proces op gang brengen waarbij de 
eerste resultaten de basis vormen voor de verdere vaststelling van prioriteiten in het kader van de 
algemene strategie. Dit zal zijn weerslag hebben op de operationele en financiële plannen. 
4.5 Ontwikkeling van het menselijk potentieel 
Zoals eerdere programma's hebben aangetoond, is de verbetering van de kennis en vaardigheden 
van de belangrijkste actoren en van de capaciteiten van de plaatselijke organisaties een krachtig 
middel voor het vergroten van de doelmatigheid van het programma. Een dergelijke investering 
kan tevens een sleutelrol spelen bij het versterken van het vermogen van de betrokken 
bevolkingsgroepen om een vervolg te geven aan de door het programma gegeven impuls tot 
12 
verbetering. Derhalve zullen verscheidene partners en deelnemers in de gelegenheid worden 
gesteld hun kennis en vaardigheden op het gebied van de organisatie, de ontwikkeling en het 
beheer van de acties ter bestrijding van uitsluiting uit te breiden. 
5. VERHOUDING TOT DE OVERIGE BELEIDSLIJNEN EN PROGRAMMA'S VAN 
DE EUROPESE COMMISSIE 
5.1 Verhouding tot de Structuurfondsen 
Met ingang van januari 1994 begint voor de Structuurfondsen van de Europese Gemeenschap een 
nieuwe uitvoeringsfase. Op verschillende niveaus in de hiërarchie van plannen en programma's 
voor de tenuitvoerlegging van de Structuurfondsen zijn doelstellingen bepaald opdat deze en de 
doelstellingen van het programma elkaar versterken. De operationele regelingen verschillen echter 
aanzienlijk van elkaar. 
Een informatie-uitwisseling in twee richtingen zal worden bevorderd. Van zijn kant zal het 
actieprogramma informatie verstrekken aan zijn partners en hen aanmoedigen om acties te 
ontwikkelen die voor steun van de Structuurfondsen in aanmerking komen om op die wijze het 
effect van modelacties te vergroten. Er zullen echter geen Structuurfondsen meer aan het 
actieprogramma worden toegevoegd. Bijzondere aandacht zal worden besteed aan mogelijkheden 
voor steunverlening door de Structuurfondsen op het gebied van: 
gezondheidszorg, onderwijs en opleiding of andere essentiële infrastructuur of 
basisvoorzieningen in de gebieden van doelstelling 1; 
steun bij het opzetten van zelfstandige activiteiten; 
overige maatregelen in het kader van het Europees Sociaal Fonds, met inbegrip van 
maatregelen uit hoofde van doelstelling 3 tef bevordering van de integratie van vrouwen, 
gehandicapten of migranten in het beroepsleven en ter bevordering van de integratie van met 
uitsluiting van de arbeidsmarkt bedreigde personen; 
hetmogelijke nieuwe communautair initiatief "Werkgelegenheid enmenselijke hulpbronnen" 
ter bevordering van een transnationale aanpak voor: 
de ondersteuning van vernieuwende benaderingswijzen ter verhoging van de 
werkgelegenheid bij economische groei (met inbegrip van bijvoorbeeld de ontwikkeling 
van acties ter bestrijding van werkloosheid op plaatselijk niveau en met bijzondere 
aandacht voor het midden- en kleinbedrijf) 
de vergemakkelijking van de aanpassing van het bestaande arbeidspotentieel aan de 
industriële en technologische veranderingen met bijzondere aandacht voor de nieuwe 
doelstelling 4 
de bevordering van gelijke kansen voor mannen en vrouwen op het gebied van 
werkgelegenheid 
bijstand aan degenen die om welke reden dan ook met uitsluiting van de arbeidsmarkt 
worden bedreigd (naar aanleiding van de specifiek onder de nieuwe doelstelling 3 
vastgestelde nieuwe prioriteit), en 
de bevordering van de overdracht van vernieuwing en de ontwikkeling van toegepast 
onderzoek, in het bijzonder in gebieden van doelstelling 1, met inbegrip van de 
ontwikkeling van nieuwe kwalificaties en vaardigheden; 
programma's voor technische bijstand uit hoofde van artikel 6 van de regeling voor het 
Sociaal Fonds. Tevens zal worden gezorgd voor coördinatie met de relevante activiteiten uit 
hoofde van het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling. 
13 
Het actieprogramma is gericht op de totstandbrenging van een beleidsmatige coördinatie met de 
tenuitvoerlegging van het communautair initiatief ("Werkgelegenheid en menselijke 
hulpbronnen"). Tussen de beleidsstructuren op verschillende niveaus moet zo nodig een 
doeltreffende coördinatie tot stand worden gebracht. Teneinde de doelmatigheid te optimaliseren 
dienen technische bijstand of andere vormen van begeleidende activiteiten, de verspreiding van 
informatie alsmede hel: toezicht en de evaluatie gezamenlijk te worden gepland en moeten de 
resultaten hiervan worden gedeeld. Bij dezebenaderingswijzemoetrekening worden gehouden met 
de specifieke doelstellingen en de regelingen van de Structuurfondsen om voor steun in 
aanmerking te komen, welke vanzelfsprekend ook van toepassing zijn op het initiatief 
"Werkgelegenheid en menselijke hulpbronnen". 
5.2 Verhouding tot andere beleidslijnen en programma's 
Ook op de verhouding tussen het programma en andere beleidslijnen en programma's van de 
Europese Commissie ter bevordering van de sociale en economische integratie zal nauwlettend 
worden toegezien door de gemeenschappelijke groep "Armoede en sociale uitsluiting" die zal 
trachten mogelijkheden voor samenwerking te ontwikkelen. 
Vele communautaire beleidslijnen kunnen inderdaad een aanzienlijke bijdrage leveren aan de 
bestrijding van sociale uitsluiting. Bijzonder belangrijk zijn bepaalde communautaire acties op het 
gebied van werkgelegenheid en arbeidsomstandigheden, de ontwikkeling van het midden- en 
kleinbedrijf, met inbegrip van vennootschappen, coöperaties en verenigingen voor onderlinge 
bijstand, onderwijs en opleiding, vervoer, energie en de ontwikkeling van andere infrastructurele 
voorzieningen, milieu, de ontwikkeling van het platteland alsmede gelijke kansen, migratie, vrij 
verkeer, volksgezondheid, sociale bescherming, cultuur en communicatie, onderzoek en 
ontwikkeling. 
Op basis van de gezamenlijke activiteiten in het kader van het nieuwe actieprogramma ter 
bestrijding van uitsluiting zal de Commissie mogelijke wisselwerkingen vaststellen en 
ontwikkelen. Regelmatige uitwisseling van informatie binnen de gemeenschappelijke groep en 
indien mogelijk contacten tussen de beleidsstructuren dragen bij tot de optimalisering van het 
wederzijds voordeel en de samenwerking op operationeel niveau. 
Tevens zal de Commissie de actoren op het niveau van de projecten inlichten over de 
ontwikkelingen inzake het communautair beleid. Dit heeft tot doel de betrokkenheid van de actoren 
bij de beleidsstructuren die rechtstreeks op hun activiteiten van invloed zijn, te bevorderen. Het 
moet tevens bijdragen tot de bewustmaking op het gebied van andere mogelijke communautaire 
initiatieven, met inbegrip van de initiatieven welke hun eventueel financiële steun zouden kunnen 
verlenen. Activiteiten mogen echter onder geen beding door twee instanties worden gefinancierd. 
14 
TOELICHTING 
Redenen voorde artikelen in het voorstel vooreen besluit 
Artikel 1 
Er zijn verscheidene redenen voor het opstarten van dit programma: 
1. volgens de recentste schatting in de gehele Gemeenschap leven ongeveer 52 miljoen mensen(1) 
in de Lid-Staten in armoede. De Gemeenschap telt nu 17 miljoen werklozen, van wie meer 
dan de helft al ten minste een jaar zonder werk zit. Het aantal daklozen wordt op ongeveer 
3 miljoen geschat; 
2. bovendien worden openbare en particuliere instanties met inbegrip van enkele sociale partners 
door nieuwe vormen van sociale uitsluiting en de toenemende zichtbaarheid daarvan ertoe 
gedwongen hun traditionele aanpak aan de nieuwe uitdagingen aan te passen. Ook neemt de 
noodzaak van samenhang tussen de verschillende benaderingswijzen in de Lid-Staten toe; 
3. tenslotte hebben evaluaties van voorgaande communautaire actieprogramma's (1985-1988) 
en van het huidige specifieke actieprogramma (1989-1994) de positieve effecten van 
maatregelen ter bestrijding van sociale uitsluiting aangetoond. 
De wenselijkheid van een programma ter voortzetting en versterking van voorgaande maatregelen 
is derhalve overduidelijk. 
De ervaring van vorige programma's heeft aangetoond dat het nut van acties voor het bereiken van 
gunstige resultaten toeneemt naarmate de acties over meerdere jaren worden gecontinueerd. 
Derhalve is, om het grootst mogelijke voordeel uit het programma te halen, een looptijd van vijf 
en een halfjaar (van juli 1994 tot en met december 1999) noodzakelijk. 
Artikel 2 
De voorgestelde definitie is afgeleid van de door de Raad in zijn resolutie van 29 september 1989 
ter bestrijding van sociale uitsluiting goedgekeurde definitie. Het veelzijdige en betrekkelijke 
karakter van armoede wordt hierdoor benadrukt. 
De definitie maakt het mogelijk aandacht te besteden aan meerdere processen van uitsluiting 
waarmee individuen of groepen kunnen worden geconfronteerd en biedt de mogelijkheid om met 
een verscheidenheid van deskundige instanties samen te werken. 
Artikel 3 
Dankzij het programma kunnen verscheidene doelstellingen worden gecombineerd: 
a) de twee genoemde, verschillende vormen van actie bieden de mogelijkheid aandacht te 
besteden aan uiteenlopende categorieën van behoeften die op verschillende momenten kunnen 
ontstaan. De groepen met een verhoogd risico die de doelgroepen vormen voor de preventieve 
strategieën, zijn hoofdzakelijk geconcentreerd in gebieden die verdere economische 
ontwikkeling vereisen. Remediërende strategieën vereisen de ontwikkeling van nieuwe 
vormen van solidariteit tussen openbare en particuliere instanties en groepen; 
(i) Recentste schattingen van Eurostat. 
15 
b) voor de overdracht van vernieuwingen en goede praktijken is het van essentieel belang om 
te bevorderen dat zowel overeenkomsten als verschillen worden herkend en dat modellen van 
goede praktijken op vindingrijke wijze worden aangepast. De regelmatige uitwisseling van 
informatie tussen uitvoerenden is een erkend middel voor de ontwikkeling van een algemeen 
en blijvend inzicht in de complexe en snel evoluerende processen in de Lid-Staten. De 
oprichting en ontwikkeling van transnationale netwerken van projecten leidt tot de oprichting 
van permanentere structuren en verlengt het effect van het programma. 
c) het programma heeft ten doel de samenhang in de aanpak van de Lid-Staten ter bestrijding 
van sociale uitsluiting te bevorderen. Door alle betrokken instanties en personen erbij te 
betrekken en te coördineren zou een dialoog tot stand gebracht moeten worden en zouden op 
plaatselijk, regionaal of nationaal niveau toegepaste methoden overdraagbaar moeten worden; 
d) het specifieke actieprogramma heeft aangetoond dat evaluaties doeltreffender kunnen zijn en 
de basis kunnen vormen voor verdere actiebeginselen en -prioriteiten indien deze reeds vanaf 
het begin van het programma worden gepland en gestart; 
e) de erkenning van de veelzijdige en dynamische aard van het proces van sociale uitsluiting 
heeft geleid tot een heroriëntering van de statistische en andere onderzoeken voor de zowel 
kwantitatieve als kwalitatieve beoordeling van de tendenzen waarmee verscheidene 
individuele groepen en gebieden worden geconfronteerd. Door de snelheid en de omvang van 
de veranderingen alsmede de ontwikkeling van methoden van aanpak op basis van geplande 
strategieën is de noodzaak toegenomen om op Europese schaal onderzoekactiviteiten te 
coördineren om een verband te kunnen leggen tussen het effect van het programma en de 
context waarin dit wordt uitgevoerd; 
f) alarmerende berichten over processen van sociale uitsluiting moet tegenwicht worden 
gegeven door middel van een gecoördineerde strategie voor informatie en communicatie, met 
inbegrip van communicatie via de media. Dergelijke informatie dient om zowel aan het grote 
publiek als aan de rechtstreeks bij de doelstellingen van het programma betrokken 
specialisten, instellingen en groepen uitleg te geven over vernieuwende ontwikkelingen en 
resultaten. 
Artikel 4 
Ter verwezenlijking van deze doelstellingen zal de Commissie verschillende middelen gebruiken. 
De maatregelen zullen bestaan uit een aantal grootschalige, vernieuwende acties, zogenaamde 
"modelacties" op zowel plaatselijk als nationaal (of regionaal) niveau, steun aan transnationale 
netwerken alsmede onderzoek en voorlichtingsactiviteiten. 
(a) Modelacties op plaatselijk niveau 
Modelacties op plaatselijk niveau bieden de mogelijkheid om vernieuwende plaatselijke 
benaderingswijzen en initiatieven te ontwikkelen die voortdurend worden geëvalueerd en derhalve 
kunnen dienen als plaatsen voor experimenteel onderzoek met het oog op conclusies over de 
overdraagbaarheid van de verschillende aspecten van deze proefnemingen. Proefnemingen kunnen 
plaatsvinden op het niveau van het district of de regio, zijn gebaseerd op de beginselen van 
multidimensionaliteit, partnerschap en participatie, en hebben de volgende gemeenschappelijke 
kenmerken. 
Concentratie op een bepaald gebied 
Het concentreren van de aandacht op een geografisch klein gebied is een krachtig middel 
gebleken om de onderling verbonden gevolgen van een economisch en sociaal kansarme 
situatie vast te stellen en te bestrijden alsmede om de participatie van de burger te 
vergemakkelijken. Geselecteerde gebieden moeten een samenhangend geheel vormen, een 
plaatselijke identiteit hebben en in staat zijn de voor de coördinatie van de plaatselijke 
strategie essentiële actoren, instellingen en instanties in een partnerschap bijeen te brengen. 
16 
Plaatselijk partnerschap 
Er dient een plaatselijke partnerschapsgroep te worden samengesteld uit alle, voor de 
voorbereiding van een allesomvattende plaatselijke strategie en de uitvoering van het 
overeenkomstige actieprogramma noodzakelijke actoren, instellingen en instanties. Het 
partnerschap is verantwoordelijk voor de organisatie, de ontwikkeling en het beheer van de 
tenuitvoerlegging. 
Specifieke doelstellingen 
De partnerschapsgroep dient een uitdrukkelijke, allesomvattende plaatselijke strategie uitte 
werken. Rekening houdend met bestaande beleidslijnen, programma's en maatregelen, moet 
een samenhangende reeks specifieke doelstellingen worden geformuleerd die doormiddel van 
onderling verbonden nieuwe maatregelen moeten worden verwezenlijkt. 
Specifieke stedelijke en plaitelandsacties 
De ervaring heeft geleerd dat de omstandigheden waardoor de processen van integratie en 
solidariteit in hoofdzakelijk stedelijke gebieden op gang worden gebracht aanmerkelijk 
verschillen van die in hoofdzakelijk rurale gebieden. 
Het proces van sociale uitsluiting leidt gewoonlijk tot een concentratie van kansarme groepen 
in stedelijke gebieden met relatief slechte omstandigheden op het gebied van leefbaarheid en 
voorzieningen. Het huidige proces van stedelijke verandering treft de meeste Europese 
burgers en heeft zowel positieve als negatieve gevolgen. Deze ongelijke stedelijke 
ontwikkeling leidt tot een concentratie van armoede in bepaalde stedelijke gebieden en 
veroorzaakt aldus segregatie. Deze ruimtelijke segregatie staat sociale integratie in de weg. 
De armoede en segregatie in de steden zijn derhalve zowel resultaat als oorzaak van de 
processen van sociale uitsluiting. Bovendien woont naar schatting 70% van de Europese 
burgers in steden, derhalve dienen de meeste modelacties het probleem van de armoede in de 
steden te behandelen op basis van een multisectorale ontwikkelingsstrategie, waarbij zowel 
openbare instellingen als economische actoren zich bereid moeten tonen het gebied opnieuw 
te ontwikkelen. 
Een beperkt aantal modelacties op plaatselijk niveau is echter gericht op plattelandsgebieden 
waar de zwakte van de arbeidsmarkt in combinatie met de achteruitgang van de landbouw tot 
een groot aantal huishoudens met lage inkomens heeft geleid. In dergelijke gebieden kan het 
programma een aanvulling vormen op het geïntegreerde beleid voor de ontwikkeling van hel 
platteland teneinde de dttling van de bevolkingsaantallen te bestrijden en eert verslechtering 
van de sociale uitsluiting op langere termijn te voorkomen. 
Evaluatie en voorlichting 
Bij iedere modelactie is een interne evaluatie vereist en dient over de vooruitgang en de 
resultaten aan een breder publiek op nationaal en transnationaal niveau informatie te worden 
verstrekt. 
(b) Modelacties op nationaal (en regionaal) niveau 
Op dezelfde wijze bieden modelacties op nationaal niveau de mogelijkheid tot het ontwikkelen van 
vernieuwende benaderingswijzen en initiatieven die met een door een partnerschapsgroep 
goedgekeurde strategie met meervoudige doelstellingen worden verrijkt en aan voortdurende 
evaluaties worden onderworpen. Deze acties vormen tevens proefnemingen voor de aanpak van 
een bijzondere reeks vraagstukken, waarvan eventueel aspecten op andere regio's of Lid-Staten 
overdraagbaar zijn, en hebben de volgende gemeenschappelijke kenmerken:. 
17 
Concentratie op nationale vraagstukken 
Een aantal modelacties op nationaal en regionaal niveau zal een stimulans betekenen voor een 
vernieuwende multidimensionele aanpak van bepaalde vraagstukken waarvan tijdens 
nationale discussies is vastgesteld dat deze een sleutelrol vervullen bij de bevordering zowel 
van de sociale en economische integratie van kansarme groepen als van solidariteit. De 
modelacties zullen worden gecoördineerd op plaatselijk niveau, of op regionaal of 
multiregionaal niveau indien als gevolg van de nationale situatie de bevoegdheid voor 
belangrijke politieke onderwerpen hoofdzakelijk op subnationaal niveau ligt (bijv. de nieuwe 
deelstaten). Zo zouden vraagstukken als de toegang tot diensten voor gezondheidszorg, 
analfabetisme of schulden door een groep instellingen en de meest getroffen 
bevolkingsgroepen kunnen worden behandeld door het ontwikkelen van nieuwe maatregelen 
en het experimenteren met nieuwe economische, wettelijke of bestuurlijke regelingen. 
Partnerschappen met meerdere partijen 
Voor de op nationale (of regionale) vraagstukken gerichte modelacties dienen de betrokken 
overheden, niet-gouvernementele organisaties en vertegenwoordigers van bewoners alsmede, 
in sommige gevallen, beide partijen uit het bedrijfsleven of de sociale economie, bij het 
partnerschap te worden betrokken. Deze partnerschappen tussen meerdere partijen dienen een 
gemeenschappelijke strategie te ontwikkelen waarmee zij zich verbinden tot het ontwikkelen 
van een vernieuwende aanpak ter bestrijding van sociale en economische uitsluiting en ter 
bevordering van de integratie in de veranderende nationale economische en sociale context. 
De bedoeling is dat deze een nieuwe rechtsgeldige entiteit vormen die met de uitvoering van 
het actieprogramma kan worden belast. 
Specifieke doelstellingen 
De door modelacties op nationaal (of regionaal) niveau voorgestelde strategie moet 
betrekking hebben op een aantal geselecteerde vraagstukken en een duidelijke, in de nationale 
context als vernieuwend beschouwde uitbreiding vormen van de bestaande openbare of 
particuliere maatregelen of burgerinitiatieven. 
Als eenmaal overeenstemming is bereikt over een gezamenlijke strategie zal het partnerschap 
deze omzetten in een programma voor de ontwikkeling van de vernieuwende aanpak door 
middel van een reeks cumulatieve doelstellingen. Deze omvatten eventueel een 
voorbereidende fase met bewustmakingsprojecten of plaatselijke proefprojecten, gevolgd 
door een interne evaluatie met het oog op de verdere ontwikkeling. 
Evaluatie en voorlichting 
De evaluatie van modelacties op nationaal (of regionaal) niveau betreft de rol van initiatieven 
op basis van vraagstukken in de bredere context van het beleid ter bestrijding van alle 
aspecten van sociale uitsluiting. Over de vooruitgang en de resultaten moet op regionaal, 
nationaal en transnationaal niveau informatie worden verspreid. 
Beide vormen van model acties moeten worden gestructureerd op basis van zwaartepunten die door 
de plaatselijke situatie worden bepaald maar waartoe naar alle waarschijnlijkheid de volgende 
punten behoren: 
het creëren van werkgelegenheid, onderwijs en beroepsopleiding (indien mogelijk gekoppeld 
aan acties van het Europees Sociaal Fonds); 
coördinatie van de bij sociale en economische integratie betrokken diensten en instellingen; 
vergemakkelijking van de toegang voor kansarmen tot de bestaande informatiediensten en -
activiteiten, overeenkomstig de burger- of verblijfsrechten; 
18 
steun aan gezinnen of plaatselijke gemeenschappen om te voorkomen dat zij in een situatie 
van afhankelijkheid terecht komen; 
tijdig verslag over acties voor de algehele ontwikkeling op het niveau waarop de actie 
plaatsvindt; 
(c) Transnationale netwerken 
Het nut van transnationale netwerken van projecten is gebaseerd op het vermogen hiervan om de 
specifieke en veranderende behoeften van bijzonder kwetsbare groepen en gebieden te identificeren 
en om de praktische doeltreffendheid van beleidslijnen, programma's en projecten van de 
verschillende instanties en groepen voor bijzondere vraagstukken voortdurend te evalueren. Dit 
pragmatische uitgangspunt biedt tevens de mogelijkheid om, door een bepaalde beleidslijn te 
volgen, problemen te voorkomen. 
Naast de modelacties in het kader van het programma worden natuurlijk in alle Lid-Staten nog 
andere vernieuwende projecten ter bestrijding van sociale uitsluiting ten uitvoer gebracht. Het 
programma zal steun verlenen aan de totstandbrenging van nieuwe netwerken van bestaande 
actieprojecten. Hiertoe behoren eventueel (voorheen) door de Europese Commissie gefinancierde 
projecten. Voorrang krijgt steunverlening aan nieuwe netwerken waarbij de sociale partners 
betrokken zijn. Het actieprogramma zal de uitwisseling van ervaring en know-how financieren en 
voorwaarde voor steunverlening is een voorafgaande evaluatie van de haalbaarheid van het 
netwerk. Op hun beurt dienen de netwerken bij te dragen tot de uitwisseling van ervaring en know­
how in verband met modelacties. 
(d) Statistisch en ander onderzoek en transnationale uitwisseling van ervaringen en 
know-how 
Bij de drie voorgaande programma's is het nut van statistisch en ander onderzoek en van de 
transnationale uitwisseling van ervaringen en know-how aangetoond. 
Statistisch en ander onderzoek 
Het actieprogramma zal steun verlenen aan onderzoek- en voorlichtingsactiviteiten die niet 
binnen de Lid-Staten georganiseerd kunnen worden. 
Met betrekking tot onderzoekactiviteiten omvat het vierde kaderprogramma van de 
Commissie voor communautaire acties op het gebied van onderzoek en technologische 
ontwikkeling (1994-1998) een specifiek gedeelte voor "doelgericht sociaal-economisch 
onderzoek", met inbegrip van "onderzoek naar de problemen in verband met sociale 
integratie". Dit onderdeel van het nieuwe kaderprogramma dient een belangrijke bijdrage te 
leveren aan de verschillende onderdelen van het nieuwe actieprogramma ter bestrijding van 
uitsluiting alsook aan de vergroting van het algemene belang daarvan op Europees niveau. 
Tevens zullen in het kader van het nieuwe actieprogramma een aantal onderzoeken worden 
verricht, die een evaluatie zullen bieden van de middelen ter vernieuwing van de ontwikkeling 
van beleidslijnen en praktijken voor de bestrijding van de bij het onderzoek vastgestelde 
problemen. Dit onderzoek houdt nauw verband met de tenuitvoerlegging van het programma 
en omvat: 
de analyse, vergelijking en beschrijving van de benaderingswijzen, de vooruitgang en 
de resultaten van modelacties in uiteenlopende plaatselijke, regionale, nationale of 
transnationale contexten met het oog op het bepalen van de relevantie, de relatieve 
doeltreffendheid, het effect en de potentiële overdraagbaarheid ervan; 
de ontwikkeling van monetaire en niet-monetaire indicatoren voor sociale uitsluiting met 
het oog op de samenstelling van een statistische basis voor vergelijkingen op Europees 
en internationaal niveau, in samenwerking met Eurostat; 
19 
Bij deze studies kan literatuuronderzoek worden gecombineerd met de analyse van bij 
modelacties verzamelde gegevens en bovendien kunnen in samenwerking met Erasmus 
onderzoektoelagen aan postuniversitairen worden toegekend. 
De samenhang en doelmatigheid van het actieprogramma moeten worden bevorderd door het 
organiseren van mogelijkheden voor de uitwisseling op transnationaal niveau van ervaringen 
en know-how tussen de belangrijkste actoren. Deze uitwisselingen moeten op plaatselijk, 
regionaal, nationaal en transnationaal niveau worden georganiseerd door de nationale 
correspondenten van het programma en gecoördineerd door een centrale beheers- en 
coördinatie-eenheid die tevens verantwoordelijk is voor het verlenen van bijstand aan de 
ontwikkelingvan partnerschappen en voor het bevorderen van de doelmatigheid bij het beheer 
van modelacties (zie artikel 5). 
De voorlichtingsactiviteiten omvatten de openbare presentatie en bekendmaking van de 
vooruitgang en de resultaten van het programma aan verscheidene netwerken van 
deskundigen op plaatselijk, regionaal, nationaal en transnationaal niveau alsmede aan het 
grote publiek. 
Artikel 5 
De Commissie zal de technische werkzaamheden (administratie en dagelijks toezicht) uitbesteden 
en zelf rechtstreeks toezicht houden op de algemene organisatie van het programma. 
Derhalve is de Commissie verantwoordelijk voor het organiseren van een netwerk voor het beheer, 
de coördinatie en het onderzoek alsmede voor de waarborging van de verspreiding van de 
resultaten onder besluitvormers, specialisten en het grote publiek. 
Deze structuur en organisatie hebben de volgende kenmerken: 
Een aan de doelstellingen aangepaste structuur 
De Europese Commissie is verantwoordelijk voor de tenuitvoerlegging van het programma. Voor 
acties, organisatie en ontwikkeling, onderzoek en voorlichting is het actieprogramma afhankelijk 
van de totstandbrenging van partnerschappen tussen uiteenlopende overheids-, particuliere en 
professionele actoren. Derhalve zal de Europese Commissie dergelijke activiteiten zowel 
horizontaal alsverticaal coördineren teneinde een doeltreffende, gedecentraliseerde besluitvorming 
binnen en tussen onderdelen van het programma te vergemakkelijken. 
Het beheer van modelacties 
Elke modelactie zal worden beheerd door een bestuurscomité bestaande uit vertegenwoordigers 
van alle partners die belang hebben bij de ontwikkeling van het actieprogramma en die 
verantwoordelijk zijn voor alle besluiten met betrekking tot het algemeen beheer van de modelactie 
en de verhouding daarvan tot het algemeen programma. Een van de partners die reeds over een 
rechtspersoonlijkheid beschikt, krijgt de leiding en treedt op als contractant, belast met de 
tenuitvoerlegging van de modelactie, totdat de partners een nieuwe rechtspersoonlijkheid hebben 
gevormd die zelfstandig als contractant kan optreden. Van de contractant wordt verlangd dat deze 
over de modelactie een afzonderlijke boekhouding bijhoudt. 
De Commissie zal af en toe modelacties bezoeken in het kader van de activiteiten ter ondersteuning 
van de organisatie en ontwikkeling van modelacties. 
In haar taak van het beheren en coördineren van de modelacties zal de Commissie worden 
bijgestaan door een beheers- en coördinatie-eenheid. Deze eenheid zal over een kern van vaste 
medewerkers beschikken, alle taken met betrekking tot het beheer van de contracten uitvoeren en 
steun verlenen bij de organisatorische ontwikkeling en het beheer van het programma - onder 
andere door middel van het opleidingsprogramma - en bovendien de verschillende onderdelen van 
het programma coördineren. 
20 
Doeltreffend beheer van de modelacties vereist eveneens een uitbreiding van de capaciteiten. Het 
derde actieprogramma heeft aangetoond dat modelacties lering bieden in verband met partnerschap 
en participatie, terwijl het dagelijks beheer van complexe modelacties met verscheidene 
doelstellingen en verscheidene partners in het algemeen leidt tot een vraag naar interne opleiding 
inzake relevante beheers- en ontwikkelingsvaardigheden bij de medewerkers. Het actieprogramma 
zal ervoor zorgen dat het huidige opleidingsprogramma de belangrijkste actoren de gelegenheid 
biedt hun kennis en vaardigheden op organisatorisch gebied te ontwikkelen en daarmee het 
vermogen van hun organisaties om acties ter bestrijding van sociale uitsluiting ten uitvoer te 
leggen, te vergroten. Samenwerking met acties van het Europees Sociaal Fonds is mogelijk indien 
de betrokken personen een cursus voor het behalen van een bepaalde kwalificatie wensen te 
volgen. 
Het beheer van studies, transnationale netwerken en voorlichting 
De bovengenoemde beheers- en coördinatie-eenheid zal eveneens toezicht houden op de 
activiteiten in verband met studies, netwerken en uitwisselingen. Jaarlijks zal een werkprogramma 
worden opgesteld. De eenheid zal worden bijgestaan door een deskundigenteam op Europees 
niveau dat voorstellen zal doen en algemene richtlijnen zal geven bij het werkprogramma op het 
gebied van studies, transnationale netwerken en andere uitwisselingen van ervaringen op 
transnationaal niveau. Dit programma zal door een kern van vaste medewerkers worden beheerd. 
Coördinatie op nationaal niveau 
De beheers- en coördinatie-eenheid zal kandidaten voorstellen voor de functie van nationaal 
correspondent en de Commissie zal na raadpleging van het Raadgevend Comité voor elke Lid-Staat 
regelingen treffen (zie onder). 
Deze correspondenten zijn verantwoording verschuldigd aan de beheers- en coördinatie-eenheid 
voor de ontwikkeling van de samenhang in het Europees programma door het verlenen van steun 
bij de organisatie en ontwikkeling van modelacties, het organiseren van nationale uitwisselingen 
op basis van de ervaringen van de modelacties en het bijdragen aan transnationale uitwisselingen. 
Zij dienen advies te geven over de uitvoeringsplannen, met inbegrip van de financiële plannen voor 
de modelacties alvorens deze door de beheers- en coördinatie-eenheid te laten onderzoeken. 
Het organisatieschema is opgenomen in bijlage 1. 
Artikel 6 
Dit artikel bepaalt de rol van de Lid-Staten bij de presentatie en selectie van de modelacties. 
Tussen de voorziene goedkeuring van het besluit van de Raad in december 1993 en 1 juli 1994 zal 
de Commissie de Lid-Staten om voorstellen voor modelacties verzoeken en deze vervolgens 
bestuderen. Aan het einde van deze periode zal de Commissie overeenkomstig de in bijgevoegd 
besluit van de Raad vastgelegde procedure een besluit nemen ten aanzien van de modelacties met 
een looptijd van vijf en een halfjaar voor het nieuwe programma. 
Het voorgaande programma heeft aangetoond hoe belangrijk het is om voldoende tijd te besteden 
aan de initiële fasen van de voorbereiding van de strategie en de vaststelling van de 
werkprogramma's. De contractuele perioden en de financiële regelingen zullen derhalve aan de 
vereiste van een geleidelijke tenuitvoerlegging worden aangepast. 
Wanneer een modelactie eenmaal is goedgekeurd, zal door de onderhandelaars een voorbereidende 
fase worden ingelast die zo spoedig mogelijk moet aanvangen en ten minste negen maanden moet 
duren. Tijdens deze voorbereidingsfase wordt van de partners verlangd dat zij in ieder geval 
gedetailleerde regelingen ten aanzien van het beheer treffen, een strategie uitwerken en een 
projectbeheerder benoemen. De bijdrage van de Europese Commissie aan deze fase beloopt ten 
hoogste 120 000 ECU. Na het verstrijken van deze periode begint de uitvoeringsfase van het 
project en volgt een contractuele periode van een jaar waarin de operationele doelstellingen moeten 
worden bepaald en met de tenuitvoerlegging van het werkprogramma moet worden begonnen. 
21 
Artikel 7 
Dit artikel bepaalt de samenstelling, de werking en de verhouding met de Commissie van het 
Raadgevend Comité waarin de regeringen van de Lid-Staten zijn vertegenwoordigd. 
Dit Comité zal in verband met alle voor de tenuitvoerlegging van het programma belangrijke 
vraagstukken door de Commissie worden geraadpleegd. 
Artikel 8 
Dit artikel verduidelijkt de rol van de Commissie met betrekking tot de verspreiding en 
uitwisseling van informatie. 
De verschillende onderdelen van het actieprogramma zullen bijdragen tot de uitwisseling van 
ervaringen en know-how en tot een betere dialoog tussen overheden, openbare instellingen, niet-
gouvernementele organisaties en beide zijden van het bedrijfsleven op plaatselijk, nationaal en 
Europees niveau op het gebied van de mechanismen ter bestrijding van uitsluiting en ter 
bevordering van solidariteit en een actief burgerschap. Het actieprogramma zal steun verlenen aan 
de regelmatige bekendmaking van resultaten en bijdragen tot de bewustmaking van het publiek ten 
aanzien van de mechanismen om de uiteenlopende aspecten van sociale uitsluiting op 
gecoördineerde wijze en met gebruikmaking van de communicatiemedia te bestrijden. 
Het actieprogramma dient over voldoende middelen te beschikken voor de waarborging van: 
het toezicht op en de evaluatie van modelacties en de samenstelling van jaarverslagen 
daaromtrent; 
de evaluatie van het effect van het programma op nationaal niveau alsmede de samenstelling 
van jaarverslagen en de organisatie van seminars daaromtrent; 
de evaluatie van het programma in zijn geheel en de samenstelling van een aan de Raad, het 
Europees Parlement en het Economisch en Sociaal Comité voor te leggen tussentijds verslag 
daarover. 
Artikel 9 
De noodzakelijk geachte bijdrage van de Gemeenschap beloopt 121 miljoen ECU voor de periode 
van 1 juli 1994 tot en met 31 december 1999. 
Er zijn voldoende middelen beschikbaar om de communautaire steun aan modelacties in 
uitzonderlijke gevallen, en wel hoofdzakelijk in de regio's van doelstellingen 1 en 2 en 5b, van 50 
op 60% te brengen. Verder is de maximale communautaire steun aan transnationale netwerken op 
90% vastgesteld. Overige activiteiten in het kader van het programma kunnen volledig door de 
Europese Commissie worden gefinancierd. 
Modelacties dienen door de Europese Commissie, de overheden op nationaal, regionaal of 
plaatselijk niveau alsmede tenminste één niet-gouvernementele of semi-overheidsorganisatie te 
worden gecofinancierd. 
De bijdrage van de partners zal gewoonlijk in contanten geschieden. In uitzonderlijke 
omstandigheden kan een gedeelte van de begroting van ten hoogste 50% van het niet door de 
Europese Gemeenschap gefinancierde gedeelte in natura worden bijgedragen op voorwaarde dat 
hierover vooraf overeenstemming is bereikt en dat de op die wijze gefinancierde gedeelten 
duidelijk als zodanig kunnen worden aangeduid en direct met de uitvoering van het 
werkprogramma te maken hebben. 
De bijdrage van de Europese Commissie moet rechtstreeks op de specifieke doelstellingen van de 
modelacties betrekking nebben. 
22 
De contractanten dienen de Commissie jaarlijks verslag uit te brengen over de tenuitvoerlegging 
van de modelacties. Tevens zal de beheers- en coördinatie-eenheid de overige activiteiten in het 
kader van het programma jaarlijks aan een controle onderwerpen. De volledige boekhouding dient 
toegankelijk te zij n voor eventuele inspectiebezoeken door de diensten voor financiële controle van 
de Europese Commissie. 
Artikel 10 en 11 
De gebruikelijke slotbepalingen. 
23 
ORGANISATIESCHEMA 
Raadgevend Comité Europese Commissie (DG V/C/l) 
Beheers- en coördinatie-eenheid Europese 
bijstandsgroep 
van deskundigen 
Nationale 
correspondenten Model-
acties Transnationale 
netwerken Transnationale 
studies/ 
zichtbaarheid 
verband van beheer en verantwoordingsplicht 
verband van advies en raadpleging 
24 
Voorstel voor een 
BESLUIT VAN DE RAAD 
tot vaststelling van een actieprogramma op middellange termijn ter bestrijding van 
uitsluiting en ter bevordering van solidariteit: een nieuw programma ter ondersteuning en 
stimulering van vernieuwing 1994-1999 
DE RAAD VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, inzonderheid op 
artikel 235, 
Gezien het voorstel van de Commissie(1), 
Gezien het advies van het Europees Parlement^, 
Gezien het advies van het Economisch en Sociaal Comité(3), 
Overwegende dat de Gemeenschap tot taak heeft de harmonische ontwikkeling van de 
economische activiteit binnen de gehele Gemeenschap, een gestadige en evenwichtige expansie, 
een grotere stabiliteit, een toenemende verbetering van de levensstandaard en nauwere 
betrekkingen tussen de in de Gemeenschap verenigde Staten te bevorderen; 
Overwegende dat de bevordering van de solidariteit met kansarme en kwetsbare groepen een 
integrerend deel van de economische en sociale samenhang vormt; 
Overwegende dat door de Structuurfondsen ondersteunde maatregelen op zichzelf niet voldoende 
zijn om een dergelijke solidariteit te bevorderen en het derhalve aangewezen is hiertoe specifieke 
maatregelen te nemen; 
Overwegende dat eerbied voor de menselijke waardigheid een van de grondrechten is waarop het 
Gemeenschapsrecht stoelt, zoals wordt erkend in de grondwetten en overige wetten van de Lid-
Staten, in het Europese Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele 
vrijheden, in het in de preambule van de Europese Akte aangehaalde Europese sociaal handvest 
en in Aanbeveling 92/441/EEG van de Raad inzake gemeenschappelijke criteria met betrekking 
tot toereikende inkomsten en prestaties in de stelsels van sociale bescherming(4); 
Overwegende dat de ervaring, met name op Europees niveau, heeft aangetoond dat de doelstelling 
van het voorkomen en bestrijden van sociale uitsluiting beter kan worden verwezenlijkt door 
partnerschap tussen alle betrokken actoren, met name de openbare en particuliere instellingen, met 
inbegrip van niet-gouvernementele organisaties en de sociale partners; 
Overwegende dat sociale uitsluiting voor de Europese samenlevingen een belangrijke en steeds 
groter wordende uitdaging is die vereist dat de op alle verschillende niveaus ondernomen pogingen 
ter voorkoming en bestrijding van sociale uitsluiting, overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel 
en rekening houdend met de verschillen tussen de nationale situaties, moeten worden voortgezet 
en uitgebreid; 
o) 
(2) 
(3) 
(4) PB nr. L 245 van 26.8.1992, blz. 46. 
25 
Overwegende dat de Raad en de Ministers van Sociale zaken, op 29 september 1989 in het kader 
van de Raad bijeen, een resolutie(5) ter bestrijding van de sociale uitsluiting hebben aangenomen 
waarin werd benadrukt dat de bestrijding van sociale uitsluiting mag worden beschouwd als een 
belangrijk deel van de sociale dimensie van de interne markt, en waarin uiting werd gegeven aan 
hun voornemen de in dit verband zowel gemeenschappelijk als door de individuele Lid-Staten 
verrichte inspanningen voort te zetten en indien nodig uit te breiden; 
Overwegende dat op 23 december 1992 aan de Raad een Mededeling van de Commissie is 
voorgelegd met de titel "Op weg naar het Europa van de solidariteit: opvoering van de strijd tegen 
sociale uitsluiting, bevordering van de integratie"(6) waarin een overzicht van de in de laatste jaren 
door de Commissie ondernomen initiatieven wordt gegeven en de bijdrage wordt geschetst die de 
Gemeenschap met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel aan de gezamenlijke inspanningen 
ter bestrijding van sociaJe uitsluiting zou kunnen leveren; 
Overwegende dat de Raad de Commissie bij Besluit 89/457/EEG(7) heeft gemachtigd voor de 
uitvoering van een specifiek actieprogramma betreffende de economische en maatschappelijke 
integratie van groepen economisch en sociaal kansarmen dat op 30 juni 1994 ten einde loopt; dat 
deze actie moet worden voortgezet en uitgebreid; 
Overwegende dat het noodzakelijk is een allesomvattende strategie ter bestrijding van uitsluiting 
te bevorderen met de participatie van alle actoren, met inbegrip van de betrokken 
bevolkingsgroepen; 
Overwegende dat voor het verwezenlijken van bovengenoemde doelstelling preventieve 
maatregelen ten aanzien van de risico's van sociale uitsluiting, alsmede remediërende maatregelen 
voor de economische en sociale integratie van door uitsluiting getroffen personen noodzakelijk 
zijn; 
Overwegende dat een communautair programma een bijdrage kan leveren aan de vaststelling en 
stimulering van goede praktijken en beleidslijnen, aan de bevordering van vernieuwing alsook aan 
de uitwisseling van ervaringen op dit gebied; 
Overwegende dat het van belang is maatregelen te bevorderen die zijn gericht op de ontwikkeling 
van een wisselwerking tussen de plaatselijke, nationale of regionale en Gemeenschapsniveaus; 
Overwegende dat de uitwisseling van informatie, de vergelijking van ervaringen en raadpleging 
tussen de Lid-Staten en de Commissie inzake acties ter bestrijding van de uitsluiting van de 
kansarmen in de maatschappij voor de sociale en economische integratie van deze personen in de 
Gemeenschap van belang zijn; 
Overwegende dat deze communautaire toegevoegde waarde alsmede het aantal en de omvang van 
de situaties en processen van uitsluiting een ambitieuzer programmanoodzakelijk maken, waarvoor 
financiële middelen nodig zijn ter waarde van ongeveer het dubbele van de bijdrage aan het 
voorgaande programma (Armoede 3); 
Overwegende dat het Verdrag voor de vaststelling van dit besluit in geen andere bevoegdheden 
voorziet dan die van artikel 235, 
BESLUIT: 
ARTIKEL 1 
Voor de periode van 1 juli 1994 tot en met 31 december 1999 wordt een actieprogramma op 
middellange termijn vastgesteld ter bestrijding van uitsluiting en ter bevordering van solidariteit. 
(5) PB nr. C 277 van 31.10.1989, blz. 1. 
(6) Mededeling COM(92)542 van 23.12.1992. 
(7) PB nr. L 224 van 2.8.1989, blz. 10. 
26 
Het programma heeft ten doel bij te dragen tot de daadwerkelijke participatie van kansarmen in het 
economisch en maatschappelijk leven. 
ARTIKEL 2 
Bij de tenuitvoerlegging van het actieprogramma zijn de acties ter bestrijding van uitsluiting en ter 
bevordering van solidariteit in het bijzonder gericht op de economische en maatschappelijke 
integratie van de groepen economisch en sociaal kansarmen en personen die zijn blootgesteld aan 
sociale uitsluiting, in het bijzonder in stedelijke gebieden. Een dergelijke integratie wordt 
gewaarborgd door multidimensionele actie op alle relevante gebieden in de maatschappij, waarvan 
een indicatieve lijst is opgenomen in de bijlage. 
ARTIKEL 3 
De doelstellingen van het actieprogramma zijn: 
a) bijdragen tot de ontwikkeling van preventieve en remediërende maatregelen op plaatselijk en 
nationaal of regionaal niveau door middel van modelacties; 
b) steun verlenen bij de ontwikkeling van transnationale netwerken van partnerschapsprojecten; 
c) het voeren van acties tot voorlichting, coördinatie, evaluatie en uitwisseling van ervaring op 
communautair niveau; 
d) het stimuleren van proefnemingen en analyse en het vaststellen van de beste vernieuwende 
actiemodellen, zowel inhoudelijk als organisatorisch; 
e) bestudering van de mechanismen van sociale uitsluiting; 
f) voorlichting met betrekking tot het programma en verspreiding van de resultaten. 
ARTIKEL 4 
Ter verwezenlijking van de in artikel 3 genoemde doelstellingen worden de volgende maatregelen 
getroffen: 
a) tenuitvoerlegging van modelacties op plaatselijk niveau, zowel op het platteland als in 
stedelijke gebieden, in partnerschap tussen de openbare en particuliere sectoren - in het 
bijzonder de sociale partners - en professionele en vrijwilligersorganisaties met het oog op de 
integratie van economisch en sociaal kansarmen door middel van een multidimensionele 
strategie; 
b) tenuitvoerlegging van modelacties op nationaal of regionaal niveau ter ondersteuning van 
door openbare of particuliere instellingen georganiseerde acties in het kader van een 
partnerschap en een allesomvattende strategie; 
c) bijstand aan de oprichting en ontwikkeling van transnationale netwerken van projecten, met 
name door onderzoek, publikaties en de uitwisseling van ervaringen en know-how te 
bevorderen; 
d) verzamelen van statistische en andere gegevens alsmede het uitvoeren van vergelijkende 
studies met het oog op de vergelijking van de verschijnselen van sociale uitsluiting en van de 
methoden ter bestrijding daarvan. 
ARTIKEL 5 
1. De Commissie is belast met de tenuitvoerlegging van het actieprogramma. 
Zij zorgt eveneens voor de noodzakelijke complementariteit en wisselwerking met andere 
communautaire acties, met name die waarbij de Structuurfondsen en onderzoek- en 
ontwikkelingsprogramma's betrokken zijn. 
2. Aanwijzingen betreffende de omschrijving en de selectie van de modelacties zijn opgenomen 
in de bijlage. 
27 
ARTIKEL 6 
1. De modelacties worden door de Lid-Staten aan de Commissie voorgelegd. 
2. De Commissie neemt, na raadpleging van het in artikel 7 bedoelde comité, een besluit over 
de inhoud en de selectie van de modelacties. 
3. De Commissie raadpleegt het in artikel 7 bedoelde comité eveneens over de andere 
activiteiten die in het kader van dit programma worden ondernomen. 
ARTIKEL 7 
De Commissie wordt bijgestaan door een Comité van raadgevende aard, hierna "het Comité" 
genoemd, bestaande uit twee vertegenwoordigers van elke Lid-Staat en voorgezeten door de 
vertegenwoordiger van de Commissie. 
De vertegenwoordiger van de Commissie legt aan het Comité een ontwerp voor van de te nemen 
maatregelen. Het Comité brengt binnen een termijn die de voorzitter kan vaststellen naar gelang 
van de urgentie van de materie, advies uit over dit onderwerp, zo nodig door middel van een 
stemming. 
Het advies wordt in de notulen opgenomen; voorts heeft iedere Lid-Staat het recht te verzoeken dat 
zijn standpunt in de notulen wordt opgenomen. 
De Commissie houdt zoveel mogelijk rekening met het door het Comité uitgebrachte advies. Zij 
brengt het Comité op de hoogte van de wijze waarop zij rekening heeft gehouden met zijn advies. 
ARTIKEL 8 
1. De verspreiding en uitwisseling van informatie en kennis betreffende het programma worden 
georganiseerd onder de verantwoordelijkheid van de Commissie. 
2. De Commissie zorgt voor een systematische en ruime verspreiding van de resultaten van de 
gevoerde acties. 
ARTIKEL 9 
1. In het kader van de daartoe elk jaar op de algemene begroting van de Europese 
Gemeenschappen opgevoerde kredieten zal de financiële steun van de Gemeenschap, rekening 
houdend met de financiële vooruitzichten, overeenkomstig de volgende 
interventiepercentages worden toegekend: 
a) voor modelacties ten laste van de overheidsinstanties van de betrokken Lid-Staat 
bedraagt de interventie maximaal 50% van de werkelijke kosten binnen de grenzen van 
de bijstand waartoe de Commissie heeft besloten; echter, in de regio's van de 
doelstellingen 1, 2 en 5b van de Structuurfondsen, kan dit maximum in uitzonderlijke 
gevallen op 60% worden gebracht; 
b) voor de rechtstreekse subsidies voor transnationale netwerken die niet door de overheid 
van de betrokken Lid-Staat voor haar rekening worden genomen, bedraagt het 
interventiepercentage, binnen de grenzen van de bijstand waartoe de Commissie heeft 
besloten, maximaal 90% van de werkelijke kosten. 
2. De voor de financiering van de bijdrage van de Gemeenschap aan het programma 
noodzakelijke budgettaire middelen worden overeenkomstig de gebruikelijke 
begrotingsprocedures vastgesteld. 
28 
ARTIKEL 10 
1 De Commissie legt vóór 1 juli 1997 aan de Raad en aan het Europees Parlement een 
tussentijds verslag voor over de tenuitvoerlegging en de resultaten van het programma. 
2 De Commissie legt vóór 1 januari 2001 aan de Raad en aan het Europees Parier' ent een 
eindverslag voor over de tenuitvoerlegging en de resultaten van het programma. 
ARTIKEL 11 
Dit besluit wordt bekendgemaakt in het Publikatieblad van de Europese Gemcenschapp^ \ 
Gedaan te Brussel, op 
Voorde Raar* 
Dï: Voorzitter 
29 
BIJLAGE 1 
Aanwijzingen betreffende de werkterreinen, de omschrijving en de selectie van de modelacties en 
de transnationale netwerken 
WERKTERREINEN 
Modelacties en transnationale netwerken dienen multidimensioneel te zijn, d.w.z. dat zij verband 
dienen te houden met verschillende aspecten van de processen van sociale uitsluiting en integratie. 
Dit omvat inkomen, onderwijs, opleiding, werkgelegenheid, huisvesting, sociale en 
œnsumentenbescherming, gezondheidszorg, vervoer, plaatselijke ontwikkeling, bewegingsvrijheid, 
persoonlijke veiligheid, toegang tot de rechtsgang, toegang tot openbare diensten, cultuur en vrije­
tijdsbesteding. 
OMSCHRIJVING 
( 1 ) Modelacties op plaatselijk niveau 
1. Alle modelacties op plaatselijk niveau moeten ten uitvoer worden gelegd in een specifiek 
gebied dat op grond van zijn afmetingen, sociale, culturele en economische kenmerken, 
administratieve grenzen en plaatselijke identiteit is afgebakend. 
2. Het gebied moet zo worden gekozen dat een diepgaande actie mogelijk is en dat met name 
alle betrokken partijen kunnen samenwerken. 
3. Bij modelacties op plaatselijk niveau moet sprake zijn van engagement en betrokkenheid van 
de partners met inbegrip van particuliere deelnemers (werkgevers, vakbonden, 
vrijwilligersorganisaties, bewonersgroepen, partnerschappen voor plaatselijke ontwikkeling, 
vertegenwoordigende organisaties van het midden- en kleinbedrijf, vennootschappen, 
coöperaties, verenigingen voor onderlinge bijstand, liefdadigheidsfondsen en stichtingen) en 
openbare instellingen (plaatselijk, regionaal of nationaal) en/of gemengde openbaar-
particuliere instanties. 
4. Bij modelacties moeten stappen worden ondernomen om de participatie van de bevolking van 
het gekozen gebied bij de voorbereiding van een plaatselijke strategie, de tenuitvoerlegging 
van de modelactie en het programma in zijn geheel te bevorderen. 
5. Modelacties moeten vernieuwende maatregelen bevatten in vergelijking met de maatregelen 
die in de Gemeenschap als geheel worden toegepast, experimenteel van aard zijn en de 
relevantie en de doeltreffendheid van een bepaalde vernieuwende aanpak voor de bredere 
discussie inzake sociale uitsluiting testen; de acties dienen tevens regelingen te bevatten voor 
voortdurende evaluatie en voor participatie in het Europese programma in zijn geheel. 
6. Modelacties moeten in de eerste plaats gericht zijn op degenen die de grootste economische 
en sociale moeilijkheden ondervinden. 
(2) Modelacties op nationaal (of regionaal) niveau 
7. Modelacties op nationaal (of eventueel op regionaal) niveau moeten zijn gericht op een 
vraagstuk waarmee economisch en sociaal kansarmen worden geconfronteerd en op het 
gebied waarvan vernieuwing de medewerking van de nationale (of regionale) overheid vereist. 
8. In het kader van dit programma moeten modelacties op regionaal niveau ten uitvoer worden 
gelegd in een geografisch gebied dat overeenkomt met het hoogste bestuursniveau onder het 
nationale niveau (Autonomias, Belgische Gewesten, Duitse deelstaten enz.) of in een uit 
meerdere regio's bestaande groep van dergelijke gebieden. 
9. Modelacties op nationaal (of regionaal) niveau moeten vernieuwende maatregelen bevatten 
30 
9. Modelacties op nationaal (of regionaal) niveau moeten vernieuwende maatregelen bevatten 
in vergelijking met de maatregelen die in de Gemeenschap als geheel worden toegepast. 
10. Modelacties op nationaal (of regionaal) niveau moeien veeleer zijn gericht op specifieke 
vraagstukken of situatie > aan op plaatselijke projecten. 
11. Het gekozen vraagstuk moot de gelegenheid bieden vernieuwende benaderingswijzen te 
volgen die in de loop van het programma aantoonbaar kunnen worden getest en/of 
ontwikkeld. 
12. Modelacties op nationaal (of regionaal) niveau moeien streven naar het bijeenbrengen van 
partners die nationaal (of regionaal) actief zijn en de betrokken vraagstukken nog niet eerder 
gezamenlij k hebben behandel d. Tot deze partnerschappen kunnen zowel openbare in stel 1 ingen 
(overheden of verenigingen op nationaal regionaal of interregionaal niveau) als particuliere 
instellingen (niet-gouvernementele organisaties, verenigingen en netwerken, 
werkgeversorganisaties, vertegenwoordigende organisaties van het midden- en kleinbedrijf, 
verenigingen voor onderlinge bijstand, liefdadigheidsfondsen en vakbonden) en gemengd 
openbaar-particuliere instanties op nationaal of regionaal niveau behoren. 
13. Modelacties op nationaal (of regionaal) niveau moeten de participatie van de meest getroffen 
bevolkingsgroepen bij de voorbereiding, ontwikkeling en evaluatie van vernieuwende acties 
bevorderen. 
(3) Transnationale netwerken 
14. Voorstellen voor de totstandbrenging van transnationale net werken van actieprojecten m oeten 
bestaande projecten in ten minste de helft van de Lid-Staten in het netwerk betrekken. 
15. De als leden van het nieuwe netwerk voorgestelde bestaande projecten moeten aantoonbaar 
gemeenschappelijke doelstellingen hebben (bijvoorbeeld het terugdringen van schulden, 
samenwerking van vakbonden met andere bij de plaatselijke ontwikkeling betrokken 
instanties, werk met kinderen die met vervreemding van gezin en gemeenschap worden 
bedreigd, betrokkenheid van bewoners bij problemen op het gebied van milieu enz.). 
16. Voorstellen voor nieuwe netwerken moeten aantonen dat de structurering van uitwisselingen 
daadwerkelijk tot een leerproces kan leiden. 
SELECTIE 
17. Bij de selectie van modelacties wordt rekening gehouden met de volgende criteria: 
de modelacties moeten wat de inhoud en/of wat de organisatie betreft, vernieuwend zijn; 
de deelnemers moeten beschikken over passende kwalificaties en/of ervaring; 
- , de modelacties moeten doeltreffende maatregelen bevatten om de hulp naar de meest 
kansarme personen te sluizen; 
de modelacties moeten het zelfstandig optreden en het zelfvertrouwen van de 
betrokkenen bevorderen en hen aanzetten initiatieven te nemen ter verhoging van het 
vermogen om in de eigen behoeften te voorzien; 
de modelacties moeten de mogelijkheden in verband met de werkgelegenheid 
bevorderen (bijv. verbetering van de beroepsbekwaamheid, advies bij indienstneming, 
bevordering van het zelfstandig werkzaam zijn enz.); 
de modelacties moeten de nadruk leggen op gebieden met een sociale en economische 
achterstand of op vraagstukken die de omvang van de sociale en economische dimensies 
van uitsluitingsprocessen beïnvloeden. 
31 
BIJLAGE 2 
FINANCIEEL MEMORANDUM 
1. TITEL VAN DE ACTIE 
Communautaire actie ter bestrijding van uitsluiting en ter bevordering van solidariteit (1994-1999). 
2. BETROKKEN HOOFDSTUK VAN DE BEGROTING 
B3 - 4103: Acties ter bestrijding van armoede 
3. JURIDISCHE GRONDSLAG 
Toepassing van artikel 235 van het EEG-Verdrag. De Commissie zal in september 1993 een nieuw 
voorstel indienen, waarop naar verwachting eind 1993 een nieuw besluit van de Raad zal volgen. 
4. OMSCHRIJVING 
4.2 Het actieprogramma is gericht op de bevordering van de economische en sociale integratie 
van kansarme groepen, alsmede solidariteit en het actief burgerschap. 
De doelstellingen van het programma zijn: 
1. bij dragen tot de ontwikkeling van preventieve en remediërende strategieën teneinde door 
middel van een reeks vernieuwende modelacties op plaatselijk niveau aan de behoeften 
van kansarme groepen tegemoet te komen; 
2. bijdragen tot de ontwikkeling van preventieve en remediërende strategieën teneinde door 
middel van een reeks vernieuwende modelacties op regionaal of nationaal niveau aan de 
behoeften van kansarme groepen tegemoet te komen; 
3. bijdragen tot de ontwikkeling van transnationale netwerken van projecten ter 
bevordering van economische en sociale integratie en solidariteit; 
4. de omvang en de kenmerken van de processen en situaties van sociale uitsluiting 
identificeren en bekendmaken en zorgen voor discussie onder specialisten en het grote 
publiek over actuele vraagstukken; 
5. zorgen voor de algehele samenhang van het programma en de gunstige verhouding 
daarvan ten opzichte van overige beleidslijnen en programma's van de Europese 
Gemeenschap door middel van algemene maatregelen voor de coördinatie en het beheer 
met inbegrip van steun voor en evaluatie van de organisatie en ontwikkeling. 
4.2 Het programma heeft een looptijd van vijf en een halfjaar, van 1 juli 1994 tot en met 31 
december 1999. 
32 
5. INDELING VAN DE UITGAVEN 
5.1. NVU 
5.2. GK 
5.3. Soort inkomsten: geen 
6. AARD VAN UITGAVEN OF INKOMSTEN 
6.1. Vergoeding van de uitgaven voor 100%: voor activiteiten in het kader van 
overeenkomsten voor de levering van diensten (uitgaven in verband met studies, 
bijeenkomsten van deskundigen, conferenties en seminars, coördinatie, advies en steun bij de 
voorlichting en publikaties die rechtstreeks verband houden met de verwezenlijking van de 
doelstelling van de actie waarvan deze een integrerend onderdeel vormen, met uitzondering 
van uitgaven in verband met het beheer van deze acties of met de administratie in het 
algemeen). Deze maken deel uit van het beheer van het programma door de Commissie. 
6.2. Subsidies voor cofinanciering met andere bronnen uit de openbare en/of particuliere 
sector. 
Communautaire cofinanciering ten belope van 55% van de uitgaven (60% in de regio's van 
doelstellingen 1, 2 en 5b van de Structuurfondsen) ter aanvulling van openbare en/of 
particuliere financieringen van modelacties. De voor financiering in aanmerking komende 
uitgaven in verband met transnationale netwerken worden voor ten hoogste 90% vergoed. 
63. Rentesubsidie: geen 
6.4. Overige uitgaven: geen 
6.5. Zal de communautaire financiële bijdrage, in geval van economisch succes van de actie, 
geheel of gedeeltelijk worden terugbetaald? 
Er is geen "economisch succes" mogelijk. Er zal echter wel om terugbetaling van de bijdrage 
worden verzocht indien de actie de doelstellingen van de overeenkomst niet heeft bereikt. 
7- FINANCIËLE GEVOLGEN VOOR FINANCIËLE KREDIETEN 
7.1 Geef aan OP welke wifee de totale kosten zijn berekend 
De totale kosten van het actieprogramma voor een periode van vijf en een halfjaar bedragen 
121 miljoen ECU. Ter vergelijking: de kosten van het Armoede 3-programma bedroegen 
55 miljoen ECU voor een periode van vijfjaar. Deze bedragen zijn gebaseerd op het voornemen 
om de beschikbare middelen te verdubbeien zodat de kosten voor een programma van vijfjaar 
110 miljoen ECU zouden bedragen. Voor een programma met een looptijd van vijf en een halfjaar, 
waardoor de financiële planning met het kalenderjaar zou kunnen samenvallen, dient voor de zes 
maanden extra een tiende van de 110 miljoen ECU aan dit bedrag te worden toegevoegd. 
De stijging is het gevolg van de behoefte om de behaalde resultaten te bevestigen en het aantal 
proefnemingen uit te breiden om aan de groeiende complexiteit van de onderzochte verschijnselen 
te beantwoorden en de resultaten van de proefnemingen beter in de activiteiten van de Lid-Staten 
op plaatselijk, regionaal en nationaal niveau te integreren. 
1994 
De eerste zes maanden van het programma vallen in 1994 en derhalve zijn deze, wat deel B betreft, 
opgenomen in het VOB voor 1994. 
33 
Het VOB voor 1994 vermeldt onder hoofdstuk B3-4103 een bedrag van 16 miljoen ECU, waarvan 
4 miljoen ÉCU los staat van alle programma's en dient voor de financiering van uitwisselingen en 
ter ondersteuning van netwerken van NGO's, terwijl 12 miljoen ecu is bedoeld voor het opstarten 
van het nieuwe programma alsmede voor het bevestigen van de resultaten van Armoede 3. 
Volgens de planning bestaan de kosten van het nieuwe programma voor 1994 uit de volgende 
onderdelen: 
- (a) subsidiëring van modelacties en transnationale netwerken voor een bedrag van ten hoogste 
120 000 ECU per actie of netwerk (44 plaatselijke projecten, 19 nationale projecten en 7 
transnationale netwerken) of een totaal van ongeveer 8 miljoen ECU. 
Dit dient om te waarborgen dat de partnerschapsovereenkomst wordt omgezet in een 
daadwerkelijke samenwerking, dat de nodige administratieve, financiële en 
evaluatiemechanismen tot stand gebracht worden, dat de noodzakelijke beoordelingen worden 
verricht, dat een strategie op middellange termijn wordt ontwikkeld en dat een begin wordt 
gemaakt met de indienstneming van personeel. De ervaring van Armoede 3 heeft geleerd dat 
deze fase 16 maanden kan duren, met name omdat de regelingen voor cofinanciering 
bijzonder complex zijn. Op basis van deze ervaringen wordt een periode van 6 tot 9 maanden 
voor de doelmatige ontwikkeling van de structuren, rollen en verantwoordelijkheden van 
essentieel belang geacht. 
De omvang van de subsidiëring van de acties van het nieuwe programma in 1995 stijgt 
derhalve van 8 miljoen ECU (voor 6 maanden subsidiëring voor 90%) tot 18 miljoen ECU 
voor cofinanciering gedurende een jaar. 
-(b) 1 miljoen ECU voor subsidies aan coördinatie, advies/steunverlening, studies, bijeenkomsten 
van deskundigen, conferenties, voorlichting en publikaties in verband met het programma 
(NB: 8 + 1=9 miljoen ECU. De overige 3 miljoen ECU blijven beschikbaar voor studies, 
evaluatierapporten enz. in verband met deel B van Armoede 3 in 1994). 
De totale uitgaven in 1994 voor deel B van het nieuwe programma bedragen derhalve 9 miljoen 
ECU. 
1995-1999 
De verdeling van de totale kosten luidt als volgt: 
Plaatselijke modelacties 70,0 miljoen ECU 
Nationale modelacties 28,3 miljoen ECU 
Transnationale netwerken 4,2 miljoen ECU 
Coördinatie van alsmede advies en 
steunverlening aan de organisatie, 
ontwikkeling en evaluatie van 
acties en netwerken 3,7 miljoen ECU 
Gegevensverzameling, studies, 
uitwisseling van ervaringen 4,8 miljoen ECU 
Totaal voor 1995-1999 112,0 miljoen ECU 
34 
De uitgaven in verband met de ontwikkeling van modelacties en netwerken is op de volgende wijze 
berekend: 
Tenuitvoerlegging van de multidimensionele strategie 
Plaatselijk niveau: 44 projecten à 250 000 ECU gemiddeld per jaar 
Nationaal niveau: 19 projecten à 245 000 ECU gemiddeld per jaar 
Transnationaal niveau: 7 netwerken à 125 000 ECU gemiddeld per jaar 
Uitgaven in verband met studies, bijeenkomsten van deskundigen, conferenties en congressen, 
voorlichting en publikaties die rechtstreeks verband houden met de verwezenlijking van de 
doelstellingen van de maatregelen waarvan deze een integrerend deel uitmaken, met uitzondering 
van de uitgaven in verband met het beheer van deze maatregelen of de algemene administratie (zie 
de toelichting bij de begrotingspost betreffende het voor het lopende jaar geldende maximum 
bedrag). 
7.2 Het verlangde vasdeggingskrediet omvat: 
In miljoen ECU tegen prijzen van 1993 
1994* 1995 1996 1997 1998 1999 TOTAAL 
Modelacties op 
plaatselijk niveau 5.0 12.1 13.2 14.3 14.9 15.5 75 
Modelacties op 
nationaal niveau 2.2 5.0 5.3 5.8 6.0 6.2 30.5 
Transnationale 
netwerken 0.8 0.9 1.0 1.1 1.1 1.1 6.0 
Coördinatie van 
en steun aan de 
ontwikkeling en 
evaluatie 0.8 0.7 0.7 0.7 0.8 0.8 4.5 
Gegevensverzameling, 
studies, uitwisseling 
van ervaringen 0.2 0.8 0.9 1.0 1.0 1.1 5.0 
TOTAALPROGRAMMA 9.0 19.5 21.1 22.9 23.8 24.7 121 
Zes maanden, van 1 juli 1994 tot en met 31 december 1994. 
35 
7.3. Geef aan wat het tijdschema is voor de vastieggingskredjeten en de 
betalingsverplichtingen. 
Bij de verdeling van de begroting is vooral getracht: 
te zorgen voor continuïteit in de bijdrage van de Gemeenschap aan de bestrijding van 
sociale uitsluiting en daarmee te voorkomen dat de financiering van plaatselijke projecten die 
eventueel tijdens het nieuwe programma worden voortgezet (in het bijzonder projecten in de 
nieuwe Duitse deelstaten die pas in 1992 van start gingen en naar alle waarschijnlijkheid in het 
nieuwe programma worden voortgezet), bij de overgang van het oude programma naar het nieuwe 
programma wordt onderbroken, 
steun te verlenen aan het functioneren van multidimensionele strategieën op middellange 
termijn door te zorgen voor een progressieve jaarlijkse stijging die het mogelijk maakt het aantal 
vernieuwende activiteiten overeenkomstig de lering uit eerdere fasen uit te breiden. 
Behalve door deze beginselen worden het tijdschema en de verdeling van de bijdrage door de 
volgende structuren gekenmerkt: 
per begrotingsjaar vertegenwoordigen de uitgaven in verband met modelacties en 
transnationale netwerken 92%. 
per begrotingsjaar vertegenwoordigen de uitgaven met betrekking tot coördinatie, 
advies/steunverlening, studies, voorlichting, opleiding, seminars, bijeenkomsten van deskundigen, 
publikaties en voorlichting ongeveer 8% van deel B van de uitgaven. 
Voor de jaarlijkse stijging geldt een eenvoudige logica. Naar verwachting zullen de kosten 
van de modelacties tijdens de eerste twee volledige jaren geleidelijk met 9% per jaar toenemen en 
zich tijdens het laatste jaar stabiliseren. Deze stijgingspercentages leiden tot een verdubbeling van 
de uitgaven van het programma terwijl het risico dat de cofinanciez hun verplichtingen niet na 
kunnen komen, zo laag mogelijk wordt gehouden. De overige uitgaven zijn niet evenredig aan de 
omvang van de activiteiten, maar aan het aantal georganiseerde acties. 
36 
Nieuw programma ter bestrijding van sociale uitsluiting (miljoen ECU) 
Indicatief tijdschema voor de betalingen ten opzichte van de vastleggingen 
VASTLEGGINGSKREDIETEN VASTLEGGINGEN BETALINGEN 
1995 1996 1997 1998 1999 Volgende jaren 
1995 19.5 11.7 3.9 1.95 1.95 
1996 21.1 12.66 4.22 2.11 2.11 
1997 22.9 13.74 4.58 2.29 2.29 
1998 23.8 14.28 4.76 4.76 
1999 24.7 14.82 9.88 
37 
8- WATVOORBEPALINGENBEVATHETVOORSTELOMFRAUDETEVOORKOMEN? 
Voortdurend toezicht door een op Europees niveau gecoördineerd team voor technische 
bijstand. Dit toezicht omvat tussentijdse en eindverslagen op financieel gebied over iedere 
contractuele periode van ten hoogste een jaar. De tweede betaling is afhankelijk van de 
ontvangst van een bevredigend tussentijds verslag. Systematische en willekeurige controles 
ter plaatse door de Commissie (DG V en DG XX). 
9. KOSTENEFFECTIVITEIT 
9.1 Specifieke doelstellingen 
Deze actie omvat 5 specifieke doelstellingen die in artikel 4 worden omschreven. 
De doelgroep omvat kansarme groepen die worden geconfronteerd met processen van sociale 
uitsluiting. Dezen vormen de uiteindelijke begunstigden. De rechtstreeks begunstigden zijn de 
partnerschapsgroepen die de modelacties of transnationale netwerken beheren. 
9.2 Rechtvaardiging van de maatregel 
Volgens de meest recente schattingen telt de Gemeenschap momenteel meer dan 52 miljoen 
mensen die onder de armoedegrens leven, ruim 3 miljoen daklozen en 17 miljoen werklozen 
waarvan de helft langer dan een jaar werkloos is. De huidige vertraging van de economische groei 
heeft geleid tot een verdere diversifiëring van de processen van sociale uitsluiting, waardoor met 
name de traditionele praktijken van overleg, solidariteit en verantwoordelijk burgerschap in gevaar 
zijn gebracht. Door de opkomst van nieuwe vormen van sociale uitsluiting en de toenemende 
zichtbaarheid daarvan worden de openbare en particuliere instanties evenals de sociale partners 
ertoe aangezet de traditionele wijzen van aanpak aan de nieuwe uitdagingen aan te passen, de 
bestaande know-how te verbeteren en met vernieuwende praktijken te experimenteren. 
In dit verband is de wisselwerking tussen een Europees actieprogramma en onderzoekactiviteiten 
doeltreffend gebleken en derhalve dient deze verder te worden ontwikkeld. De specifieke 
toegevoegde waarde van een dergelijk Europees programma vloeit voort uit het afgeleid effect 
daarvan. Bovendien is gebleken dat een aantal multiplicatoreffecten de kosteneffectiviteit van het 
programma verhogen. 
Bij het nieuwe programma moet worden uitgegaan van de in het kader van het huidige Armoede 
3-programma reeds verrichte werkzaamheden die deel uitmaken van de door de Gemeenschap 
tijdens de afgelopen vijfjaar ontwikkelde bredere aanpak van sociale uitsluiting. Het afgeleid effect 
moet overeenkomen met het effect van het huidige programma, dat in het verslag over de 
tenuitvoerlegging is beschreven. Het omvat: 
de stimulering van de discussie over het vraagstuk van sociale uitsluiting op plaatselijk, 
regionaal, nationaal en communautair niveau; 
de ontwikkeling in het kader van vele projecten van methodologische instrumenten en goede 
praktijken die door uitvoerenden in andereplaatsen en andere Lid-Staten nuttig zijn bevonden; 
de voordelen van nieuwe uitwisselingsnetwerken tussen plaatselijke overheden, niet-
gouvernementele organisaties en sociale partners die meer omvatten dan het samenvoegen van 
kennis of bewustmakingsactiviteiten alleen, hetgeen moet bijdragen tot de vorming van een 
nieuwe solidariteit en de totstandbrenging van nieuwe praktijken ter bestrijding van 
uitsluiting. 
Bovendien is bij de evaluatie van de sterke en zwakke kanten van het Armoede 3-programma het 
volgende vastgesteld: 
38 
de ideeën en ervaringen van het programma hebben een wezenlijke bijdrage geleverd aan de 
overwegingen van de besluitvormers in verschillende Lid-Staten waar het nationale beleid ter 
bestrijding van uitsluiting in de afgelopen periode duidelijker is geworden en waar een aantal 
van de beoogde wisselwerkingen tot stand wordt gebracht. 
de ideeën van het programma en de ervaringen van de projecten hebben bijgedragen aan de 
discussie op communautair niveau en hebben met name geleid tot een verrijking van andere 
communautaire initiatieven: dank zij een dergelijk experimenteel programma kon de 
doelmatigheid van methoden en benaderingswijzen worden onderzocht, die in het kader van 
andere communautaire initiatieven, met inbegrip van de Structuurfondsen, doeltreffend 
zouden kunnen zijn; 
in het kader van de multidimensionele aanpak van het programma kon een wisselwerking 
worden ontwikkeld tussen de steeds talrijker wordende, door de Gemeenschap ondersteunde 
netwerken met niet-gouvernementele organisatie en sociale partners. 
Op basis van de tot dusverre opgedane ervaringen wordt in het programma voorgesteld de 
communautaire bijdrage te verdubbelen. De steun heeft tot doel het aantal activiteiten zodanig uit 
te breiden dat de ontwikkeling van beleidslijnen en praktijken daadwerkelijk wordt bevorderd. Het 
programma kan worden beschouwd als een tijdige en belangrijke politieke bijdrage van de 
Gemeenschap. 
Gelet op de bevoegdheden en middelen van de Europese Gemeenschap zal een actieprogramma 
ter stimulering van vernieuwing en proefnemingen in verhouding tot de omvang van de armoede 
en sociale uitsluiting altijd bescheiden blijven. Derhalve moet de werkingsfeer van het programma 
vooral worden vastgesteld aan de hand van het effect en de specifieke toegevoegde waarde die van 
een dergelijk coherent programma ter ondersteuning en stimulering van vernieuwing kan worden 
verwacht. 
Het effect van het programma is gedeeltelijk afhankelijk van de omvang. Het huidige Armoede 3 
programma heeft aangetoond dat het effect evenredig is aan het aantal ambitieuze plaatselijke 
projecten waar specifieke inspanningen worden geleverd om voor het nationale beleid en de 
nationale discussie relevante proefnemingen uit te voeren. Met name is gebleken dat een 
programma met 40 projecten, dat wil zeggen 3 of 4 per Lid-Staat, nauwelijks kan zorgen voor de 
stimulans en het multiplicatoreffect die wel van een groter aantal projecten kunnen worden 
verwacht. 
Tenslotte vormt het programma een politiek signaal van de Gemeenschap als antwoord op de 
wensen en verwachtingen van de deelnemers aan het huidige programma. Dergelijke wensen en 
verwachtingen werden onlangs uitdrukkelijk naar voren gebracht op een conferentie inzake de 
bestrijding van sociale uitsluiting die in juni 1993 te Kopenhagen werd gehouden. Verder hebben 
leden van het Europees Parlement een nieuw programma ten bedrage van 200 miljoen ECU voor 
een periode van 5 jaar aanbevolen. 
De voorgestelde kosten weerspiegelen de steeds toenemende omvang van het probleem van sociale 
uitsluiting, hebben preventieve alsook remediërende effecten, en scheppen ruimte voor de 
noodzakelijke uitbreiding van de proefnemingen voor de onderlinge vergelijking van de 
doelmatigheid in verschillende soorten gebieden (stedelijke/plattelandsgebieden), voor acties met 
verschillende doelstellingen (gebieden/categorieën van personen/nieuwe vraagstukken), op 
verschillende bestuurlijke niveaus (plaatselijk, nationaal of interregionaal) en met een actievere 
deelneming van de sociale partners dan bij het derde programma. Met name de invoering van 
projecten op "nationaal niveau" vereist de totstandbrenging van sterkere banden tussen plaatselijke, 
nationale en transnationale vernieuwingen en discussies. 
39 
Onzekerheidsfactor 
De uiteindelijke inhoud van de strategieën van de projecten en het gedrag van de belangrijkste 
actoren van het programma worden bepaald door de ontwikkeling van de discussie inzake 
uitsluiting. In dit verband moet worden gewezen op de algemene economische omstandigheden en 
op de gevolgen daarvan voor het werkgelegenheids- en sociale beleid van de Lid-Staten, in het 
bijzonder daar dit verband houdt met de bestrijding van sociale uitsluiting. 
9.3 Toezicht en evaluatie 
9.3.1 Gekozen indicatoren voor doelmatigheid 
Met betrekking tot de eerste twee doelstellingen van het programma (artikel 4: "bijdragen tot de 
ontwikkeling van .... strategieën .... door een aantal vernieuwende modelacties op plaatselijk 
niveau" alsook "op nationaal of regionaal niveau") zullen het toezicht en de evaluatie op plaatselijk 
niveau en zowel intern als extern plaatsvinden. De indicatoren voor doelmatigheid zullen worden 
aangepast aan de uiterst specifieke aard van iedere - door het partnerschap ontwikkelde - strategie 
waarbij gebruik zal worden gemaakt van eerder onderzoek met betrekking tot de evaluatie van de 
doelmatigheid van de multidimensionele geïntegreerde strategieën. 
In het kader van ieder project zal een interne of zelfevaluatie worden uitgevoerd: voortdurend 
toezicht in opdracht van het bestuurscomité van ieder project moet leiden tot de samenstelling 
van (i) een mededeling over de context van ieder project op het gebied van de vastgestelde 
behoeften, beleidslijnen en praktijken, (ii) een aantal uitdrukkelijk aan de verwachte resultaten 
verbonden operationele doelstellingen, zo mogelijk gekwantificeerd, (iii) een aantal 
organisatorische beginselen met inbegrip van een plan voor de boekhouding en een 
communicatieve strategie, (iv) een jaarlijkse evaluatie van de doelmatigheid en 
doeltreffendheid met betrekking tot de vastgestelde doelstellingen en beginselen en in verband 
met de middelen van het project. 
Daarnaast zullen bij een externe evaluatie de relevante bevindingen van het project worden 
vastgesteld en eventuele implicaties voor de ontwikkeling van een regionaal, nationaal of 
communautair beleid worden vastgelegd, waarbij aan het effect van de belangrijkste 
beginselen van het programma bijzondere aandacht zal worden besteed. 
Met betrekking tot de derde doelstelling van het programma (transnationale netwerken van 
projecten) omvatten de indicatoren voor doelmatigheid onder andere de tenuitvoerlegging van het 
oorspronkelijk vastgestelde werkprogramma, met name het aantal en de kwaliteit van de nieuwe 
leden, het aantal en de kwaliteit van gebeurtenissen of publikaties, waarover onder andere 
deelnemers en belangrijke besluitvormers op het betrokken beleidsterrein kunnen worden 
geraadpleegd. 
De vierde doelstelling (vaststelling van kenmerken van sociale uitsluiting en stimulering van 
specialistische en openbare discussies) zal op nationaal en op communautair niveau worden 
geëvalueerd. Tot de criteria voor doelmatigheid behoren de omvang en relevantie van de werkelijk 
nieuwe kennis voor de ontwikkeling van discussies op nationaal en communautair niveau 
(betreffende zowel beleid als praktijk), alsook de mate waarin nieuwe denkwijzen, blijkens 
officiële documenten en specialistische verslagen, tot overige nationale en communautaire 
discussies zijn doorgedrongen. 
De vijfde doelstelling (samenhang van het programma, coördinatie van het programma met de 
overige communautaire beleidslijnen en programma's) omvat aspecten van de zowel interne als 
externe organisatorische ontwikkeling van het programma. Met betrekking tot de samenhang van 
het programma zal bij de evaluatie aandacht worden besteed aan het effect van de criteria en 
procedures voor de selectie van projecten en als belangrijke indicator voor doelmatigheid geldt de 
kwaliteit van de transnationale contacten en uitwisselingen binnen het programma en de mate 
waarin deze kunnen leiden tot een verbetering van de modellen en paradigma's alsook van de 
vergelijkbaarheid of overdraagbaarheid van experimentele regelingen en theorieën. Met betrekking 
tot de coördinatie geldt als belangrijk evaluatiecriterium de ontwikkeling van een werkelijke 
40 
synergie met andere communautaire beleidslijnen (met name structurele beleidslijnen), hetzij door 
praktische samenwerking of door een uitwisseling van methoden en praktijken. Bij de evaluatie 
zal met name aandacht worden besteed aan eventuele relevante contacten die met andere gebieden 
van communautair beleid (bijvoorbeeld onderwijs, sociale bescherming, gelijkheid, bescherming 
van consumenten) tot stand zijn gebracht. 
9.3.2. Evaluatieprocedures en -frequentie 
Toezicht en evaluatie is van belang op alle drie niveaus van het programma, dat wil zeggen het 
niveau van de projecten, het nationaal niveau en het niveau van de Gemeenschap, en de 
tenuitvoerlegging daarvan wordt verdeeld over de modelacties, de netwerken, de nationale 
correspondenten, de beheersen coördinatie-eenheid en indien nodig deskundigen op Europees 
niveau. Door personeel voor technische bijstand zal een gedetailleerd raamwerk worden 
samengesteld opdat de verschillende aspecten van de evaluatie en de vergelijkbaarheid van de 
resultaten beter op elkaar afgestemd kunnen worden. 
Voor iedere modelactie en ieder transnationaal netwerk van projecten dient jaarlijks een op een 
interne evaluatie gebaseerd verslag over de tenuitvoerlegging te worden samengesteld. 
De nationale correspondenten zullen jaarlijks een verslag samenstellen met betrekking tot alle 
doelstellingen van het programma op het gebied van de onderdelen van het programma in hun Lid-
Staat (met inbegrip van externe evaluaties van de modelacties). 
Op Europees niveau zullen de beheers- en coördinatie-eenheid alsmede, indien nodig, overige 
experts op Europees niveau worden belast met de samenstelling van een jaarlijks samenvattend 
verslag op basis van bovengenoemde verslagen, een evaluatie van het effect met betrekking tot de 
vierde en vijfde doelstelling van het programma, alsmede een evaluatie van het effect van het 
programma in het algemeen. De belangrijkste verslagen dienen een beperkt aantal aanbevelingen 
voor eventueel noodzakelijke aanpassingen van de prioriteiten te omvatten. 
Voor 1 juli 1997 zal de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement een tussentijds verslag 
over de tenuitoverlegging en de vooruitgang van het programma in zijn geheel voorleggen. 
Voor 1 juli 2000 zal de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement een eindverslag over 
de tenuitvoerlegging en de vooruitgang van het programma voorleggen. 
9.4 SameiifaaiBff met de financiële planning 
De actie is opgenomen in de financiële planning van het DG. 
De meer algemene doelstelling van de financiële planning van het DG die overeenkomt met de 
doelstelling van de voorgestelde actie, is Hoofdstuk B3-41: Sociale bescherming en vrij verkeer. 
10. Administratieve uitgaven (deel A) 
10»ï Is voorde actie een uitbreiding van het personeel van de Commissie vereist? Zo ia. met 
hoeveel peraoitem? 
Voor hoofdstuk B3-4103 zijn in 1994 in totaal de volgende extra personeelsleden noodzakelijk: 
één A en één C. 
De extra arbeidsplaatsen zullen worden verkregen bij de programmering van de middelen voor het 
betrokken jaar of door interne herindeling van het personeel. 
41 
10.2 Geef aan hoeveel de doôr het voorstel voor een actie veroorzaakte uitgaven bedragen. 
Geef uitleg frij fr wig* ym ^erejymnf. 
Personeel 
Geraamde jaarlijkse kosten voor één A 
en één C 108 000 Ecus 
Administratieve kosten 
In het voorontwerp van begroting voor 1994 vermeldt de Commissie reeds een begroting voor 
administratieve uitgaven onder post B3-4103. 
Voor 1994 en volgende jaren blijven de administratieve uitgaven van deel A gelijk. 
42 
VERSLAG 
over de tenuitvoerlegging 
van het communautaire programma 
voor de economische en maatschappelijke integratie 
van kansarme groepen 
"ARMOEDE 3" (1989-1994) 
Besluit 89/457/EEG van de Raad van 18 juli 1989 
(PB nr. L 224 van 2 augustus 1989) 
43 
INLEIDING 
Ingevolge het Besluit van de Raad van 18 juli 1989(1), voert de Commissie een "communautair 
programma voor de economische en sociale integratie van kansarme groepen" uit, meestal 
aangeduid als het "Armoede 3-programma". 
Dit programma, dat vijfjaar (1989-1994) zal duren, is een voortzetting en een uitbreiding van 
eerdere communautaire initiatieven, het eerste en tweede Europese programma ter bestrijding 
van de armoede (1973-1980 en 1985-1989)(2), waarmee de Gemeenschap al getoond had 
binnen de grenzen van haar bevoegdheden en middelen een bijdrage te willen leveren aan de 
inspanningen in de Lid-Staten ter bestrijding van de armoede. 
Het Armoede 3-programma past in ditzelfde perspectief, maar is ambitieuzer dan de eerdere 
programma's. Dat geldt allereerst voor de middelen, die verhoogd zijn, hoewel ze relatief 
gezien bescheiden blijven (het voorlopige budget omvat 55 MECU voor vijfjaar, tegen 20 
en 29 MECU voor het eerste, respectievelijk het tweede programma). Vooral de inhoud is 
breder: het programmai, dat is ontworpen in het licht van de met de eerdere programma's 
opgedane ervaring, is gericht op een duidelijker ondersteuning van de vernieuwing van de 
gebruikte methoden en van het beleid; het zal een multidimensional e benadering van de 
sociale uitsluiting bevorderen en het accent leggen op strategieën die gericht zijn op zowel 
de economische als de maatschappelijke integratie van de armste bevolkingsgroepen, op basis 
van partnerschappen van overheids- en particuliere instellingen, en met actieve deelname 
(participatie) van de betrokken groepen. 
Armoede 3 heeft vanzelfsprekend niet de roeping, noch de middelen, om voor alle 
armoedesituaties in de Gemeenschap een oplossing te bieden; het beleid en de noodzakelijke 
maatregelen op dit gebied vallen in hoofdzaak onder de verantwoordelijkheid van de Lid-
Staten en de nationale, regionale en plaatselijke autoriteiten. De doelstelling van het 
programma is experimenten met nieuwe strategieën ter bestrijding van de armoede aan te 
moedigen en aldus een bijdrage te leveren aan het identificeren van succesvolle methoden, 
aan het stimuleren van beleid, en aan de ontwikkeling van het openbaar debat op dit gebied. 
Vanuit deze optiek worden de middelen van het programma besteed aan een veertigtal 
plaatselijke projecten, verspreid over alle Lid-Staten van de Gemeenschap en verenigd in een 
Europese dynamiek door middel van een speciaal daartoe ingestelde supranationale 
projectbegeleiding. Een klein gedeelte van het budget van het programma wordt besteed aan 
de ondersteuning van op het beter begrijpen van het proces van sociale uitsluiting gerichte 
onderzoeken en statistische studies. 
De Commissie heeft deze plaatselijke projecten eind 1989 geselecteerd op voordracht van de 
Lid-Staten. De projecten ontvangen gedurende de vijf jaren looptijd van het programma 
financiële steun van de Gemeenschap, op voorwaarde dat de overheid en/of particuliere 
verenigingen op nationaal, regionaal en/of plaatselijk niveau voor medefinanciering zorgen. 
Vertegenwoordigers van de projecten nemen regelmatig deel aan nationale en transnationale 
bijeenkomsten die bedoeld zijn om de uitwisseling van ervaringen en de confrontatie van 
ideeën te bevorderen. De projecten worden ondersteund door teams voor technische bijstand 
0) 
(2) Besluit van de Raad 89/457/EEG van 18.7.1989 tot vaststelling van een "communautair 
actieprogramma op middellange termijn betreffende de economische en maatschappelijke 
integratie van groepen economisch en sociaal kansarmen", PB nr. L 224 van 2.8.1989. 
Besluit 75/458/EEG van de Raad van 22.7.1975 (PB nr. L 199 van 30.7.1975) en Besluit 
85/8/EEG van de Raad van 18.12.1984 (PB nr. L 2 van 3.1.1985). 
44 
die tot taak hebben de nodige hulp te bieden bij de ontwikkeling en de evaluatie van de 
projecten. 
De concrete ervaring van de projecten, de stimulerende acties en de verschillende publikaties 
van het programma dragen bij tot de zichtbaarheid van Armoede 3 en tot de wisselwerking 
(synergie) van de activiteiten met andere inspanningen op nationaal en communautair niveau. 
Een dertigtal projecten, de zogenaamde "modelacties", zijn grootschalig: zij verenigen op 
plaatselijk niveau een aantal partners, van de overheid en uit de particuliere sector, die 
gezamenlijk een samenhangende en gecoördineerde strategie ter bestrijding van de armoede 
in praktijk willen brengen; elk van deze projecten ontvangt van de Gemeenschap financiële 
steun ten bedrage van 250 000 à 300 000 ECU per jaar, ofwel bijna 1,5 MECU voor de 
gehele duur van het programma. Een twaalftal projecten, de zogenaamde "vernieuwende 
initiatieven", zijn bescheidener: het betreft micro-projecten betreffende het vinden van 
passende oplossingen voor de situatie van groepen die in een specifieke vorm van isolement 
verkeren; deze projecten ontvangen van de Gemeenschap gemiddeld 50 000 ECU financiële 
steun per jaar, ofwel ongeveer 250 000 ECU voor de gehele duur van het programma. 
Deze projecten zijn vanzelfsprekend van zeer uiteenlopende aard. Zij hebben echter gemeen 
dat zij alle aansluiten bij de voornaamste principes van het programma - de multidimensionale 
benadering van de sociale uitsluiting, het aan de dynamiek van de ontwikkeling van een 
gebied gekoppelde partnerschap, de actieve deelname van de armsten - en proberen deze 
beginselen op plaatselijk niveau op concrete en duurzame wijze in de praktijk om te zetten. 
Verder passen de projecten alle in een Europees perspectief, met name door hun deelname aan 
de transnationale uitwisselingen in het kader van de begeleiding van het programma. Zo 
werken zij mee aan de hoofddoelstelling van het programma, namelijk: door het ondersteunen 
van onderzoek inzake vernieuwende oplossingen voor sociale uitsluiting, het debat en het 
nationale en communautaire beleid op dit gebied te stimuleren en daardoor ook de solidariteit 
ten opzichte van de armsten te versterken. 
De feitelijke start van Armoede 3 vond plaats op 1 maart 1990. In het besluit van de Raad 
van 18 juli 1989 werd de Commissie verzocht uiterlijk op 1 juli 1993 een verslag over de 
tenuitvoerlegging en de resultaten van het programma voor te leggen (artikel 10). Dat is het 
doel van dit document, dat verslag doet van drie jaar actie en dus een eerste balans van het 
programma vormt. Het verslag bestaat uit vijf delen: het eerste beschrijft de aard en het 
onderwerp van het programma, het tweede de tenuitvoerlegging, het derde de projecten en de 
bijbehorende actie, het vierde analyseert de dynamiek van het programma en de sterke en 
zwakke kanten ervan, en het vijfde deel behandelt het effect van het programma en de lessen 
voor de toekomst. 
Peel I - HET WERKTERREIN VAN HET ARMOEDE 3-PROGRAMMA 
Meer dan 50 miljoen armen, ongeveer 3 miljoen daklozen, 17 miljoen werklozen, waarvan 
de helft langer dan één jaar werkloos is(3): sociale uitsluiting en armoede vormen een ernstige 
uitdaging voor de Lid-Staten. Deze uitdaging geldt ook de Gemeenschap als geheel, die zich 
niet kan veroorloven passief te blijven ten opzichte van verschijnselen die alleen al door het 
feit dat ze voorkomen, en zeker door hun omvang, aantonen hoe noodzakelijk een 
evenwichtige opbouw van Europa is (par. 1). 
(3) "Op weg naar het Europa van de solidariteit - Opvoering van de strijd tegen sociale 
uitsluiting, bevordering van de integratie", COM(92) 542 def. van 23.12.1992. 
45 
Om deze uitdaging te kunnen beantwoorden is een grotere solidariteitsinspanning 
noodzakelijk. De Lid-Staten en hun nationale, regionale en plaatselijke overheden hebben 
daartoe verschillende beleidsmaatregelen uitgebreid. De Gemeenschap kan een bijdrage 
leveren aan deze inspanning, binnen de beperkingen van haar bevoegdheden en middelen, dat 
wil zeggen op bescheiden wijze: overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel heeft de actie van 
de Gemeenschap op dit gebied hoofdzakelijk tot doel de initiatieven in de Lid-Staten te 
ondersteunen en aan te vullen (par. 2). 
De tenuitvoerlegging van specifieke programma's is een van de aspecten van deze 
Gemeenschapsactie. Dergelijke programma's hebben een beperkte doelstelling en kunnen 
natuurlijk niet het nationale beleid op het betreffende gebied vervangen: de programma's zijn 
gericht op het stimuleren van vernieuwing, met name door middel van de uitwisseling van 
ervaringen, en op het bevorderen van een openbare discussie op grote schaal (par. 3). 
De specifieke doelstellingen van het Armoede 3-programma zijn de concrete uiting, wat de 
bestrijding van de armoede betreft, van deze ondersteunende en stimulerende functie van de 
specifieke programma's. Deze doelstellingen zijn gebaseerd op de met eerdere communautaire 
programma's opgedane ervaring, maar ook op de gemeenschappelijke hoofdlijnen van het 
betreffende nationale beleid in een aantal Lid-Staten, waarbij de nadruk ligt op de noodzaak 
van een globale en samenhangende aanpak van de economische en maatschappelijke integratie 
van de armsten (par. 4). 
1. Armoede en sociale uitsluiting als uitdaging 
1.1. Armoede is geen nieuw verschijnsel en is al sinds eeuwen aanleiding tot veel 
overdenkingen van wetenschappelijke en politieke aard en tot vele overheids- en 
particuliere initiatieven. In de loop van de laatste 15 jaar hebben de aandacht van het 
publiek voor en het openbare debat over deze problemen in de meeste Lid-Staten een 
sterke verandering ondergaan, naarmate het verschijnsel armoede zelf veranderde en 
daarmee ook de uitdaging die dit verschijnsel voor de Europese samenlevingen vormt. 
De crisissituatie van de grote steden, het opnieuw in beeld verschijnen van grotere 
aantallen daklozen, de etnische spanningen, de stijging van de langdurige werkloosheid, 
de marginalisering van jongeren die nog nooit gewerkt hebben, het voortduren van de 
armoede in plattelandsgebieden, het afglijden van gezinnen met hoge schulden in de 
armoede, enz., zijn door hun zichtbaarheid en de aantallen waarom het gaat nieuwe 
verschijnselen die geleid hebben tot deze omschakeling van het debat over de armoede 
en de sociale uitsluiting. 
Armoede kan tegenwoordig niet meer beschouwd worden als een "residueel" verschijnsel, 
een overblijfsel van het verleden dat met de vooruitgang en de economische groei wel 
zal verdwijnen. Ook kan zij niet meer beschouwd worden als het eenvoudige feit dat 
individuele personen over geen of te weinig financiële middelen beschikken. Men moet 
integendeel het structurele karakter van armoedesituaties en van de mechanismen die tot 
dergelijke situaties leiden, onderkennen. Ook moet men oog hebben voor het 
multidimensionale karakter van de processen waardoor personen, groepen en soms hele 
stads- of plattelandsgebieden uitgesloten worden van deelname aan de uitwisselingen, de 
activiteiten en de sociale rechten die onontbeerlijk zijn voor economische en 
maatschappelijke integratie. 
46 
Deze veranderende visie blijkt uit het toenemende gebruik van de term sociale uitsluiting. 
die in de meeste Lid-Staten en op communautair niveau(4) langzamerhand het begrip 
armoede vervangt. Met de term sociale uitsluiting geeft men aan dat het probleem niet 
meer alleen ongelijkheden tussen personen bovenaan en anderen onderaan de sociale 
ladder betreft (up/down), maar ook de afstand, binnen de samenleving, tussen degenen 
die actief aan de ontwikkeling van die samenleving deelnemen en degenen die naar de 
rand worden gedrongen (in/out). Ook verwijst de term sociale uitsluiting naar de 
gevolgen van de ontwikkeling van de samenleving in die richting, en naar het risico van 
het uiteenvallen van de sociale samenhang dat daarmee gepaard gaat; tenslotte geeft deze 
term aan dat het om een proces gaat, zowel voor de betrokken personen als voor de 
samenleving als geheel, en niet om vaststaande en statische situaties. 
1.2. De Commissie heeft op 23 december 1992 een Mededeling goedgekeurd waarin 
uiteengezet wordt welke uitdaging de sociale uitsluiting voor de Lid-Staten màar ook 
voor de Gemeenschap^ vormt. Deze mededeling benadrukt dat de situaties en processen 
van sociale uitsluiting in belangrijke mate het gevolg zijn van de structurele 
veranderingen van de Europese economieën en samenlevingen (technologische 
veranderingen, verschuivingen op de arbeidsmarkt, sociale fragmentatie, ontwikkeling van 
migratieverschijnselen, veranderende waardesystemen, enz.). Ook wordt de aandacht 
gevestigd op de daaruit resulterende toenemende kwetsbaarheid van een groot deel van 
de bevolking dat bedreigd wordt door sociale uitsluiting, met name door ontwikkelingen 
van het werkgelegenheidspatroon en van de sociale en familiestructuren: naast een 
betrekkelijk kleine groep personen die duurzaam arm of uitgesloten zijn, is er ook een 
groeiende en heterogene groep personen waarvan de economische en maatschappelijke 
integratie onzeker is, die incidenteel of herhaaldelijk een periode van armoede 
doormaken en die hun sociale contacten dreigen te verliezen, hetgeen een van de 
begeleidende verschijnselen van het proces van sociale uitsluiting. 
Deze constateringen sluiten aan bij de concrete ervaringen van de direct bij de bestrijding 
van sociale uitsluiting betrokken partijen - met name overheidsinstanties, gemeentelijke 
publiekrechtelijke lichamen en niet-gouvernementele organisaties - die ook met nadruk 
wijzen op het risico dat de bedoelde situaties en processen nog zullen verergeren. 
Afgezien van de nationale en plaatselijke verschillen van de situaties blijkt dus uit dit 
alles wel dat het hier een grote uitdaging met een Europese dimensie betreft, die 
algemeen onderkend wordt. 
2. De actie van de Gemeenschap 
De bestrijding van sociale uitsluiting valt in hoofdzaak onder de verantwoordelijkheid 
van de Lid-Staten en hun nationale, regionale en plaatselijke overheden. De 
Gemeenschap heeft echter bij verschillende gelegenheden te kennen gegeven, binnen de 
beperkingen van haar bevoegdheden en middelen, een bijdrage te willen leveren aan de 
ondernomen inspanningen: de communautaire initiatieven zijn bescheiden van opzet, 
maar geven blijk vari een toenemende bezorgdheid; uit de ontwikkeling van deze 
initiatieven is af te lezen hoe men langzamerhand vastgesteld en erkend heeft welke 
vormen van communautaire actie met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel het 
beste een specifieke toegevoegde waarde van deze actie verzekeren. 
(4) 
(5) Resolutie van de Raad en van de Ministers van Sociale Zaken betreffende de bestrijding 
van sociale uitsluiting van 29.9.1989, PB nr. C 277 van 31.10.1989. 
Op weg naar het Europa van de solidariteit - Opvoering van de strijd tegen sociale 
uitsluiting, bevordering van de integratie, COM(92) 542 def. van 23.12.1992. 
47 
2.1. De Gemeenschap heeft zich vanaf het midden van de jaren '70 specifiek met de 
problematiek van de sociale uitsluiting beziggehouden. Hierbij ging het natuurlijk niet 
om een echt beleid, maar eerder om het leveren van een beperkte bijdrage met een 
signaalfunctie, die aangaf dat bij de opbouw van Europa ook aandacht werd besteed aan 
de solidariteit met de armsten. Het voornaamste en lange tijd enige instrument daarbij 
was het uitvoeren van op de ondersteuning van vernieuwing en van de uitwisseling van 
ervaringen gerichte specifieke programma's met beperkte middelen. 
Concreet heeft de Gemeenschap vanaf 1975 een eerste programma ter bestrijding van de 
armoede (1975-1980) ten uitvoer gelegd, waarbij steun is verleend aan proefprojecten in 
alle negen toenmalige Lid-Staten. Het programma, dat werd ontworpen in een periode 
van economische groei en ten uitvoer gelegd in de context van de crisis van het eind van 
de jaren '70, heeft in de meeste Lid-Staten een bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van 
de administratieve en politieke meningsvorming over de verandering van de 
armoedeproblematiek als gevolg van die crisis. Het eerste programma werd gevolgd door 
een tweede (1985-1989), dat volledig geconcentreerd was op de transnationale 
uitwisseling van de gebruikte methoden en praktijken in een honderdtal lokale 
microprojecten. Het Armoede 3-programma ( 1989-1994) is de voortzetting daarvan, maar 
de middelen worden nu gebruikt voor een beperkt aantal meer ambitieuze projecten, 
waarbij het de bedoeling is van de voorafgaande verkennende fase over te gaan naar een 
fase van selectieve ontwikkeling, dit wil zeggen van beproeving "op natuurlijke grootte" 
van de in de loop van eerdere programma's vastgestelde actieprincipes. 
2.2. De communautaire acties zijn geleidelijk aan meer gediversifieerd, in het bijzonder aan 
het einde van de jaren '80. Deze ontwikkeling was mogelijk doordat ook het grote 
publiek zich meer bewust werd van de omvang van het probleem en doordat een groot 
aantal betrokken partijen actief werd naar aanleiding van de groeiende ernstige armoede. 
De Commissie heeft zich ingespannen om een geheel van verder reikende en meer 
samenhangende initiatieven op te zetten. Zij heeft in het kader van de tenuitvoerlegging 
van het Gemeenschapshandvest van de sociale grondrechten van de werkenden een 
aanbeveling met betrekking tot de erkenning in de systemen van sociale bescherming van 
het recht op toereikende inkomsten en prestaties voorgesteld, die op 24 juni 1992 door 
de Raad is goedgekeurd^. Deze aanbeveling bevestigt niet alleen het recht op voldoende 
inkomsten om een menswaardig bestaan te kunnen leiden, maar ook de noodzaak om dit 
recht op te nemen in een algemene, coherente regeling ter bestrijding van sociale 
uitsluiting, en de erkenning van dit recht te flankeren met passende maatregelen ter 
bevordering van de integratie op het gebied van de gezondheidszorg, huisvesting, 
onderwijs, werkgelegenheid, opleiding, enz., overeenkomstig de resolutie van de Raad 
en van de Ministers van Sociale Zaken, in het kader van de Raad bijeen, van 29 
september 1989(7). 
(6) Aanbeveling (92/441 /EEG) van de Raad van 24.6.1992 inzake gemeenschappelijke 
criteria met betrekking tot toereikende inkomsten en prestaties in de stelsels van sociale 
bescherming, PB nr. L 245 van 26.8.1992, blz. 46. 
(7) Resolutie van de Raad en van de Ministers van Sociale Zaken, in het kader van de Raad 
bijeen, betreffende sociale uitsluiting, van 29.9.1989, PB nr. C 277 van 31.10.1989 
blz. 1. 
48 
Tegelijkertijd met de tenuitvoerlegging van het Armoede 3-programma heeft de 
Commissie haar ondersteuning van de niet-gouvernementele organisaties uitgebreid, met 
name wat betreft het samenbrengen daarvan in een Europees netwerk(8). De laatste tijd 
heeft zij ook een vruchtbare samenwerking opgezet met de sociale partners, de lokale 
overheden en hun Europese organisaties, alsmede met netwerken van steden en 
huisvestingsorganisaties. 
In het kader van haar structurele beleid heeft de Commissie ook bepaalde initiatieven 
ondernomen betreffende de situatie van probleemwijken (EFRO) en van bijzonder 
kwetsbare groepen (HORIZONen NOW-initiatieven in het kader van het ESF). 
Ook heeft de Commissie de bundeling van de initiatieven van de diverse netwerken van 
bij de bestrijding van sociale uitsluiting in de Gemeenschap betrokken actoren bevorderd, 
met name door een reeks seminars te organiseren, waar de deelnemers van gedachten 
konden wisselen en voorstellen konden doen. Zij heeft ook in eigen huis een 
Interdienstengroep opgericht die belast is met het bevorderen van de samenhang van het 
communautaire beleid dat van invloed is op de sociale uitsluiting. Verder heeft zij de 
aanzet gegeven tot studies en evaluatie-onderzoek: naar aanleiding van de 
bovengenoemde resolutie van de Raad en van de Ministers van Sociale Zaken heeft zij 
een Waarnemingspost voor het nationale beleid ter bestrijding van sociale uitsluiting 
opgericht en de aanzet gegeven tot verschillende onderzoeken op het gebied van sociale 
ontwikkelingen in stedelijke gebieden. 
Tenslotte heeft zij in haar voorstellen betreffende de herziening van de Verdragen 
nadrukkelijk gewezen op de noodzaak om de bestrijding van sociale uitsluiting op te 
voeren. Op dit punt is door de Raad overgenomen in het aan het Verdrag van Maastricht 
toegevoegde protocol betreffende het sociale beleid. 
2.3. De Mededeling van de Commissie van 23 december 1992 (COM(92) 542 def.) doet 
verslag van deze geleidelijke diversificatie van de communautaire initiatieven en bevat 
voorsteilen voor verbeteringen om in het algemene en structurele beleid van de 
Gemeenschap meer rekening te houden met het verschijnsel sociale uitsluiting. In deze 
Mededeling wordt er nogmaals op gewezen dat de toegevoegde waarde van de 
communautaire actie grotendeels bestaat uit de bijdrage aan de uitwisseling en de 
overdracht van ervaring. Benadrukt wordt dat de erkenning van deze bijdrage zonder 
twijfel een van de positieve resultaten van deze actie is, die het mogelijk maakt de 
Europese dimensie van de strijd tegen sociale uitsluiting te bevorderen en de betrokken 
partijen te stimuleren en te mobiliseren. De specifieke programma's, waaronder het 
Armoede 3-programma, moeten voortaan gezien worden in de context van deze 
diversificatie, waar zij hun eigenlijke rol vinden. 
(8) EAPN, European Anti-Poverty Network: het Europese netwerk van niet-gouvernementele 
organisaties en vrijwilligersgroepen die zich bezighouden met de bestrijding van de 
armoede. 
49 
3. De rol van de specifieke programmai 
3.1. De specifieke programma's vervullen een drievoudige rol. 
Allereerst is het bestaan van deze programma's op zichzelf van belang, omdat zij een 
signaal geven dat de Gemeenschap belang hecht aan het probleem, wat indirect weer 
andere communautaire en nationale initiatieven op dit gebied bevordert (dat is de reden 
dat de Commissie zoveel belang hecht aan de zichtbaarheid van dergelijke programma's, 
zowel op het nationale als op het Europese toneel, een voorwaarde om hun stimulerende 
functie te kunnen vervullen). 
Een ander waardevol aspect van deze programma's is de experimentele inhoud: de 
voornaamste doelstelling is niet bestaande acties, hoe nuttig die ook mogen zijn, te 
subsidiëren zoals de fondsen dat doen; het doel is een bijdrage te leveren aan het 
identificeren en valideren van methoden en vormen van beleid die aangepast zijn aan de 
huidige vormen van sociale uitsluiting, met name aan het multidimensionale karakter 
daarvan (daarom hecht de Commissie veel belang aan de voorbeeldfunctie van de 
geselecteerde projecten en aan de evaluatie ervan). 
Tenslotte hebben deze programma's tot taak een bijdrage te leveren aan de overdracht 
van kennis, ervaring en succesvolle methoden en aan het opzetten van netwerken van bij 
de transnationale uitwisselingen op basis van min of meer vergelijkbare concrete 
experimenten betrokken actoren (daarom hecht de Commissie veel belang aan de 
samenhang van het gehele programma en aan de begeleiding op Europese schaal). 
3.2. Door deze verschillende functies onderscheiden de specifieke programma's zich duidelijk 
van de fondsen. Door deze programma's is de Commissie in het veld aanwezig en 
ondersteunt zij de daar werkzame personen en instellingen actief als gelijkwaardige 
partner, met name om de betrokkenheid van de Gemeenschap concreet vorm te geven, 
om de nagestreefde samenhang van het geheel te bevestigen en om ervoor te zorgen dat 
de ervaringen van allen volledig benut worden. 
De programma's omvatten ook het opzetten van specifieke structuren voor de begeleiding 
en de technische bijstand, met name om de voorbeeldfunctie van de projecten, de 
kwaliteit van het beheer, de degelijkheid en de nauwkeurigheid van de evaluatie en de 
relevantie van hun transnationale uitwisselingen te bevorderen. Tenslotte omvatten zij een 
samenwerking op lange termijn met de Lid-Staten, niet alleen om de optimale 
ontwikkeling van de projecten te bevorderen, maar ook om te zorgen voor een zo breed 
mogelijke spreiding van het effect van de projecten en de programma's wat het 
stimuleren van het beleid en de overdracht van succesvolle methoden betreft. Het belang 
van deze programma's kan dus niet afgemeten worden aan de omvang van de middelen, 
die uiterst bescheiden zijn en niet te vergelijken met die van de Structuurfondsen, maar 
aan de bijdrage op methodologisch en politiek gebied die zij kunnen leveren. Daarom 
moeten de deelnemers aan deze programma's aan hoge eisen voldoen en moet de 
kwaliteitszorg voorop staan. 
4. De specifieke doelstellingen van Armoede 3 
4.1. De twee eerste communautaire programma's ter bestrijding van de armoede waren vooral 
verkennend van aard: zij bestonden in hoofdzaak uit een geheel van zeer heterogene 
plaatselijke microprojecten van uiteenlopende omvang, ook al namen deze projecten deel 
aan contacten op nationaal (eerste programma) of transnationaal (tweede programma) 
niveau. 
50 
Armoede 3 gaat uit van de constatering dat het nu mogelijk is van deze verkennende fase 
over te gaan naar een fase van selectieve ontwikkeling, d.w.z. de validering van de 
doelmatigheid van op eerdere ervaringen gebaseerde actieprincipes. Deze actieprincipes 
zijn de multidimensionale benadering van de armoede, het partnerschap „van„jfe 
instellingen op plaatselijk niveau en de participatie van de betreffende doelgroepenrrzejf. 
De opzet van het programma is deze principes op plaatselijk niveau in praktijk te 
brengen, door ze te verankeren in de dynamiek van de ontwikkeling van een gebied. 
Armoede 3 bestaat dus uit een beperkt aantal proefprojecten van grotere omvang die op 
plaatselijke initiatieven berusten en vereend worden door deze gemeenschappelijke 
actieprincipes. De bijdrage van Armoede 3 aan het vaststellen van passende methoden 
en beleidsmaatregelen zal moeten blijken uit de doelmatigheid in de praktijk van deze 
actieprincipes. Met andere woorden: het succes van Armoede 3 zal in belangrijke mate 
moeten worden afgemeten aan de demonstratiewaarde van de geselecteerde projecten. 
Overeenkomstig éem fundamentele overweging concentreert Armoede 3 zijn middelen 
op een beperkt aantal projecten. Deze keuze sluit aan bij het besluit de communautaire 
inspanningen te richten op de volgende fase, die van de selectieve ontwikkeling. Deze 
keuze betekent ook dat men vertrouwen heeft in de plaatselijke initiatieven, en met name 
in de capaciteit van de plaatselijke actoren om een effectief partnerschap op te zetten, 
een samenhangende strategie te ontwikkelen, een relatief niet onbelangrijk budget correct 
te beheren en om als belangrijk voorbeeld op nationale schaal te dienen. 
Dat de Gemeenschap voor deze benadering kiest, toont aan dat zij de plaatselijke en 
nationale overheden als volwaardige partners beschouwt. Natuurlijk wordt verondersteld 
dat de betrokken partijen het programma niet alleen beschouwen als een mogelijkheid 
om plaatselijke acties te financieren, maar dat zij integendeel trachten op basis van hun 
ervaringen een bijdrage te leveren aan de discussie en de besluitvorming op nationaal en 
communautair niveau, en aan de verdere uitwerking van de principes van het programma 
als zodanig. 
4.2. De drie voornaamste principes van het Armoede 3-programma zijn: 
de multidimensionale benadering; dit principe vloeit voort uit de constatering van 
het multidimensionale karakter van armoede en sociale uitsluiting die niet alleen 
verband houden met een gebrek aan financiële middelen, maar ook tot uiting komen 
op het gebied van de huisvesting, de opleiding, de werkgelegenheid, het onderwijs. 
de gezondheid de toegang tot dienstverlening, enz. Dit principe betekent dat er 
samenhangende strategieën en synergieên ontwikkeld moeten worden die zijn 
aangepast aan de bijzondere kenmerken van de plaatselijke of nationale situatie, in 
plaats van een serie losstaande acties te lanceren die elkaar niet ondersteunen of op 
chaotische wijze in elkaar verward raken; 
het partnerschap; dit principe is zowel de institutionele expressie van de 
multidimensionale benadering als het praktijkinstrument daarvoor: deze benadering 
kan niet in praktijk gebracht worden wanneer de voornaamste actoren die op de 
verschillende genoemde gebieden actief zijn niet gezamenlijk opereren; partnerschap 
betekent dat de betrokken partijen medeverantwoordelijk zijn voor het succes van 
de actie als geheel en gaat uit van de veronderstelling dat deze actoren in staat zijn 
het eens te worden over een gemeenschappelijke strategie die uitgaat boven hun 
respectievelijke belangen en eventuele meningsverschillen; 
de participatie; dit principe vloeit voort uit de constatering dat sociale uitsluiting 
onder andere ook afhankelijkheid en passiviteit ten opzichte van instellingen, en 
meer in het algemeen ten opzichte van door anderen genomen beslissingen, 
betekent; dit principe behelst daarom dat de actieve deelname van de betreffende 
bevolkingsgroepen aan het integratieproces zowel een voorwaarde voor als een 
51 
feitelijke uiting van het welslagen van dat proces is; meer in het algemeen 
gesproken past dit principe in het perspectief van de bevordering van het 
burgerschap en van de democratie, in welk perspectief de betreffende groepen 
actieve en volwaardige partners bij het bepalen en uitvoeren van het beleid dienen 
te zijn. 
Deze drie principes zijn in uiteenlopende vormen en met meer of minder nadruk terug 
te vinden in bepaalde vernieuwende vormen van sociaal beleid in de Lid-Staten. In de 
resolutie van de Raad en van de Ministers van Sociale Zaken, in het kader van de Raad 
bijeen, van 29 september 1989 wordt nogmaals op het belang ervan gewezen. Het 
Armoede 3-programma heeft dus niet het alleenrecht op deze principes. Wel is het de 
bedoeling van het programma van het in praktijk brengen van deze principes op 
plaatselijk niveau te systematiseren, zonder echter de problemen te onderschatten: daarom 
verstrekt het programma niet alleen financiële middelen, maar ook technische 
bijstand en ondersteuning voor de ontwikkeling van de actie en voor de continue 
evaluatie ervan. Om die reden streeft het programma ook naar het identificeren van 
succesvolle methoden, dit wil zeggen concrete manieren om deze principes op duurzame 
en doelmatige wijze in praktijk te brengen. Tenslotte is dit ook de reden dat het doel van 
het programma is de overdracht van kennis en ervaring te bevorderen, zowel op nationaal 
als op Europees niveau. 
Deel H - DE TENUITVOERLEGGING VAN HET ARMOEDE 3-PROGRAMMA 
De tenuitvoerlegging van het Armoede 3-programma valt onder de verantwoordelijkheid van 
de Commissie die daartoe structuren voor de besluitvorming, het beheer en de begeleiding 
opzet welke zodanig 2ijn georganiseerd dat zij een optimale wisselwerking tussen de 
plaatselijke, de nationale en de communautaire dimensie van het programma verzekeren 
(par. 1). 
Met de tenuitvoerlegging van Armoede 3 is onmiddellijk na het besluit van de Raad begonnen 
zodat bij de selectie van de projecten en het opzetten van de structuren van het programma 
een tijdschema kon worden aangehouden dat zoveel mogelijk de continuïteit tussen het einde 
van het tweede programma (november 1989) en het begin van het derde programma (maart 
1990) verzekerde (par. 2). 
De Commissie heeft gestreefd naar een geleidelijke tenuitvoerlegging van de activiteiten van 
het programma, binnen de grenzen van de administratieve en financiële beperkingen die 
voortvloeien uit de jaarperiodiciteit van de budgettaire toewijzingen die op het programma van 
toepassing is (par. 3). 
1. De structuren voor de besluitvorming, het beheer en de begeleiding van het programma 
1,1. De Commissie is verantwoordelijk voor de uitvoering van het programma. 
Overeenkomstig het besluit van de Raad wordt zij bijgestaan door een uit 
regeringsvertegenwoordigers van de Lid-Staten bestaand Raadgevend Comité dat de 
uitvoering van het programma controleert (in de meeste gevallen zijn dit 
vertegenwoordigers van de nationale Ministeries van Sociale Zaken). 
52 
De Commissie heeft de hulp ingeroepen van een internationaal team van consultants dat 
belast is met de technische bijstand wat het beheer en de begeleiding van het programma 
betreft. Volgens de instructies van de Commissie verricht dit team alle technische taken 
in verband met het administratieve en financiële beheer van de uit hoofde van het 
programma toegekende subsidies. Het verzorgt ook de Europese coördinatie van de 
begeleiding van het programma, met name wat betreft de transnationale uitwisselingen, 
de evaluatie, de publikaties en het onderzoek. De beheersstructuur van dit team is 
gebaseerd te Lille (Frankrijk). De leden, die allen een tijdelijk contract hebben, zijn 
gevestigd in Duitsland, Frankrijk, Ierland en Portugal. Gezamenlijk vormen zij de 
Centrale Eenheid (Unité Centrale - UC) van het programma. 
Deze Centrale Eenheid coördineert een netwerk van nationale consultants die tot taak 
hebben de projecten technische bijstand te bieden, bij te dragen aan de nationale 
dynamiek van het programma en deel te nemen aan de begeleiding op communautair 
niveau. Er zijn gemiddeld twee in deeltijd werkende nationale consultants per Lid-Staat; 
het aantal hangt samen met de omvang van het land en het aantal projecten. Deze 
consultants vormen de "unités de recherche et de développement" van het programma 
(U.R.D.)(9). 
De Commissie en de Centrale Eenheid houden zeer regelmatig werkvergaderingen 
(gemiddeld eenmaal per maand, maar de frequentie is variabel afhankelijk van de 
noodzaak). Tevens zijn er regelmatige bilaterale contacten tussen de diensten van de 
Commissie en bepaalde leden van de Centrale Eenheid. De Commissie, de UC en de 
URD's organiseren driemaal per jaar workshops van twee dagen. Daarnaast bevorderen 
bijeenkomsten in verband met de begeleiding van het programma de interne 
communicatie tussen de betrokken partijen. 
1.2. Wat het besluitvormingsproces betreft, geven deze structuren concreet vorm aan de 
samenwerking met de Lid-Staten die de Commissie wil ontwikkelen. Wat de uitvoering 
van het Armoede 3-programma betreft, zijn zij eveneens de concrete vertolking van de 
specifieke doelstellingen van de begeleiding die in het algemeen tot doel heeft de 
volgende uitgangspunten te verwezenlijken: 
de voorbeeldfunctie van het programma, wat betreft de kwaliteit van de projecten, 
het beheer, het demonstreren van de relevantie van de hoofdprincipes van het 
programma en de bijdrage aan het uitwerken van beleids- en methodologische 
voorstellen; 
de samenhang van het geheel als programma en vooral als Europees programma; 
de zichtbaarheid op het nationale en Europese toneel. 
1.3. De achterliggende strategie van de organisatie van de begeleiding van het programma 
berust op twee principes: 
het eerste principe is de erkenning van de noodzaak om de projecten een ruime 
mate van technische bijstand te bieden, met inbegrip van ondersteuning voor de 
auto-evaluatie, hulp bij het vaststellen van de strategie, bij de programmering en bij 
het beheer van de activiteiten, en ondersteuning op het gebied van informatie en 
communicatie teneinde de nationale bekendheid van de projecten en het programma 
te verzekeren. 
W De leden van de URD's worden in overleg met de betreffende Lid-Staat door de 
Commissie benoemd. In bepaalde gevallen werken zij in hetzelfde instituut; in andere 
gevallen behoren zij tot verschillende instellingen. 
53 
Dit is de hoofdtaak van de URD's en het succes van de tenuitvoerlegging hangt af 
van de mogelijkheid om op basis van de opgedane ervaringen beleids- of 
methodologische voorstellen te doen, zoals die van het programma verwacht 
worden. Teneinde de projecten veelzijdige technische bijstand te kunnen bieden, zijn 
de URD's georganiseerd als eenheden die over de nodige bekwaamheden en 
theoretische en praktische ervaring beschikken. 
Het tweede principe is dat de Europese dimensie van het programma een 
gemeenschappelijke zorg van alle betrokken partijen dient te zijn. 
Deze Europese dimensie beperkt zich niet tot de organisatie van transnationale 
uitwisselingen tussen de projecten: zij komt ook tot uiting in publikaties en in 
het algemeen in activiteiten die tot doel hebben de zichtbaarheid van het 
programma als Europees programma te bevorderen, in de bilaterale 
uitwisselingen tussen de projecten en de rechtstreeks communicatie tussen alle 
actoren van het programma, en tenslotte in de organisatie van de interne 
samenhang van het programma als zodanig, dit wil zeggen de structurering van 
de URD's als Europees netwerk, en meer in het algemeen de structurering van 
het programma zelf als netwerk van initiatieven, experimenten en actoren. 
Het is de taak van de Centrale Eenheid de begeleiding op Europees niveau te 
coördineren. De URD's werken hieraan actief mee, temeer omdat de ervaringen 
met het tweede programma de noodzaak hebben aangetoond om gezamenlijk 
de nationale en de Europese zichtbaarheid van het programma te bevorderen. 
1.4. Benadrukt moet worden dat de structuren voor de tenuitvoerlegging van het programma 
zeer gedecentraliseerd zijn wat de middelen betreft, ook al zijn ze wat de besluitvorming 
betreft zeer gecentraliseerd, namelijk op het niveau van de Commissie. De middelen van 
het programma zijn als volgt verdeeld (voorlopige begroting): 
plaatselijke projecten 41,05 MECU 
studies en onderzoek 4,95 MECU 
beheer, begeleiding, publikaties 9,00 MECU 
(waarvan URD's 3,5 MECU) 
55,00 MECU 
2. Het tijdschema voor de tenuitvoerlegging van het programma 
In 1989 was het de bedoeling van de Commissie en de Lid-Staten een onderbreking 
tussen het einde van het tweede en het lanceren van het derde programma te voorkomen. 
Men wilde niet alleen vermijden dat bepaalde projecten van het tweede programma die 
in Armoede 3 waren overgenomen, getroffen zouden worden door een onderbreking van 
de communautaire financiering (het ging overigens om slechts een klein aantal projecten, 
gegeven de verschillende aard van de twee programma's), maar ook de continuïteit van 
de inspanningen van de Gemeenschap ten behoeve van de armsten in de praktijk tonen: 
hierbij moet erop gewezen worden dat er vier jaren lagen tussen het einde van het eerste 
en het begin van het tweede programma en dat velen dit beschouwden als een teken dat 
de Gemeenschap zich terugtrok, in plaats van als een technische noodzaak. 
Terwijl de besprekingen in de Raad nog liepen, was de Commissie al begonnen met de 
concrete voorbereiding van het programma. Daarom kon zij zodra het besluit van de 
Raad was goedgekeurd onmiddellijk beginnen met zowel de selectie van de projecten als 
het opzetten van de beheersstructuren voor het programma. 
54 
2.1. Het besluit van de Raad bepaalde dat de projecten door de Lid-Staten aan de Commissie 
moesten worden voorgelegd, en uitgewerkt dienden te worden in overleg tussen de 
betrokken Lid-Staat en de door die Lid-Staat aangewezen openbare of particuliere 
instanties (artikel 5). De Commissie heeft daarom in juli 1989 de Lid-Staten een 
gedetailleerd document doen toekomen waarin ten behoeve van eventueel in aanmerking 
komende projecten de hoofdlijnen van het programma en de bij een aanvraag te voegen 
stukken werden aangegeven. Men was overeengekomen dat iedere Lid-Staat naar eigen 
goeddunken een voorselectie van de projecten zou maken en de Commissie dus slechts 
een beperkt aantal projecten (niet meer dan 6 à 8) zou voorleggen. 
Vanwege enerzijds de datum van het besluit en de voor de selectieprocedures en het 
interne overleg binnen de Lid-Staten benodigde tijd anderzijds heeft de Commissie de 
voorstellen van de Lid-Staten in de loop van oktober 1989 ontvangen. Zij heeft deze 
voorstellen, met assistentie van onafhankelijke deskundigen, in de loop van november 
1989 bestudeerd. Na raadpleging van de Lid-Staten (begin december 1989) heeft zij de 
definitieve selectie vastgesteld. Eind december 1989 heeft zij de gekozen projecten op 
de hoogte gesteld en hun medegedeeld dat de contracten betreffende de communautaire 
bijstandverlening begin maart 1990 van kracht zouden worden, alsmede hun alle 
noodzakelijke aanwijzingen gegeven betreffende de financiële aspecten van de 
communautaire bijstandverlening. 
De uiteindelijke selectie omvatte 39 projecten (waarvoor een voorlopig bedrag an 41 
MECU aan bijstandverlening werd toegewezen), als volgt verdeeld: 
landen B DK D GR E F IRL I L NL P VK Totaal 
modelacties 21333323-1 33 27 
vernieuwende 
initiatieven 1111111111 1 1 12 
De landkaart hieronder geeft de geografische lokaties van de projecten aan. 
(Na de eenwording van Duitsland heeft het programma in 1992 drie projecten in de 
nieuwe deelstaten opgenomen; ook die zijn op de kaart aangegeven.) 
55 

Bij de verdeling van de projecten over de Lid-Staten is zowel rekening gehouden met 
hun omvang als met de noodzaak van een grotere inspanning ten behoeve van de minder 
ontwikkelde landen. Bovendien heeft de Commissie wat de projecten in de regio's met 
de grootste ontwikkelingsachterstand betreft, toegezegd tot 55% van de kosten van de 
projecten te zullen bijdragen, in plaats van maximaal 50%, wat de algemene regel in het 
programma is. 
Het is ook van belang te weten dat de Commissie de Lid-Staten had voorgesteld om bij 
de selectie rekening te houden met mogelijke interacties tussen de projecten en het 
nationale beleid. De nationale selectie van verschillende landen weerspiegelt aldus de 
beleidslijnen van bepaalde nationale programma's ter bestrijding van armoede en sociale 
uitsluiting; dat is bijvoorbeeld het geval in Denemarken, Spanje, Frankrijk, Nederland 
en Portugal. 
2.2. Bij het opzetten van de structuren voor de begeleiding van het programma, in de loop 
van het tweede semester van 1989, zijn twee lijnen gevolgd. Enerzijds heeft de 
Commissie in het Publikatieblad een oproep gepubliceerd betreffende de algemene 
technische bijstand in verband met de tenuitvoerlegging van het programma op Europees 
niveau; de leden van de Centrale Eenheid zijn op basis van de reacties vanaf december 
1989 gerecruteerd en begonnen met de voorbereidende werkzaamheden voor het in de 
praktijk lanceren van het programma (administratieve en contractuele procedures, 
organisatie van een seminar betreffende het lanceren van het programma met 
vertegenwoordigers van de gekozen projecten, enz.). Daarnaast heeft de Commissie in 
overleg met alle Lid-Staten de consultants van de URD's geselecteerd, die vanaf maart 
1990 met hun werkzaamheden zijn begonnen, dat wil zeggen tegelijk met het begin van 
de financiële ondersteuning van de projecten. 
2.3. Armoede 3 is allereerst een actieprogramma; het omvat echter ook een onderdeel 
"onderzoek", met een bescheiden budget (maximaal 9% van het totale budget), waarvan 
de tenuitvoerlegging een ander tijdschema volgt dan de tenuitvoerlegging van het 
onderdeel "actie". De Commissie is begonnen met het opstellen van een statistisch 
onderzoekprogramma, waarover overlegd is met de nationale bureaus voor de statistiek; 
daarnaast heeft zij een programma voor transnationaal onderzoek voorbereid, over de 
hoofdlijnen waarvan overlegd is met de Lid-Staten en met de betrokken nationale 
onderzoekraden, teneinde op basis van de in dat overleg vastgestelde 
onderzoekprioriteiten een specifieke aanbesteding voor te bereiden. 
2.4. Het programma is officieel van start gegaan tijdens een uitgebreid seminar dat eind maart 
1990 te Brussel gehouden is en waaraan de projecten, de URD's, de Centrale Eenheid, 
het Raadgevend Comité en de Commissie deelnamen. 
3. De fasen en cruciale momenten van het programma 
Armoede 3 is een ambitieus programma, zowel wat de kwaliteit van de projecten betreft 
als wat betreft de onderlinge samenhang van het programma als zodanig. Het leek dus 
raadzaam bij de tenuitvoerlegging stapsgewijs tewerk te gaan. Dat is wat de Commissie 
geprobeerd heeft te doen in het kader van haar administratieve procedures, rekening 
houdende met bepaalde beperkingen van het tijdschema waaraan zij gebonden was. 
3.1. Ook al besteedden de Lid-Staten en de Commissie veel aandacht aan de kwaliteit van 
de geselecteerde projecten, het was duidelijk dat niet te verwachten viel dat deze 
onmiddellijk volledig operationeel zouden kunnen zijn, dat wil zeggen dat zij vanaf 
maart 1990 zouden beschikken over solide partnerschapsstructuren, aangepaste en 
vernieuwende strategieën, teams van gekwalificeerde medewerkers, duurzame financiële 
overeenkomsten, enz. Oorspronkelijk was met de Lid-Staten overeengekomen dat het 
eerste jaar van het programma voor de projecten een oriënterende fase zou zijn. Vanwege 
57 
administratieve beperkingen in verband met het tijdschema van de budgettaire 
betalingsverplichtingen was het eerste aan de projecten aangeboden contract voor zeven 
maanden en het tweede voor negen maanden; de oriënterende fase heeft voor de meeste 
projecten in feite 16 maanden geduurd, met name voor de projecten waar de regeling van 
de medefinanciering het minst zeker was. 
Tegelijkertijd is in de loop van deze eerste fase op plaatselijk niveau bijzondere aandacht 
besteed aan de structurering van alle projecten. De URD's hadden hierbij een belangrijke 
ondersteunende taak, met name om te verzekeren dat de projecten passende structuren 
voor de besluitvorming, het beheer en de evaluatie opzetten en een zo realistisch 
mogelijke programmering van hun activiteiten opstelden. De Commissie heeft de 
samenwerking met de Centrale Eenheid en de wijze van administratief en financieel 
beheer van het programma zoveel mogelijk aangepast aan de in de praktijk aangetroffen 
situaties en problemen. Bovendien hebben vertegenwoordigers van de Commissie alle 
projecten bezocht om hulp te bieden bij het oplossen van eventuele administratieve of 
financiële problemen, maar ook om de doelstellingen van het programma nader toe te 
lichten en te helpen bij de uitvoering in Europese zin. 
De besluitvormingsstructuren binnen de projecten berusten, met name wat de 
modelacties betreft, op het opzetten van een partnerschap op plaatselijk niveau; om 
voor het programma in aanmerking te komen moesten de partners van het project 
vooraf een akkoord sluiten; maar aangezien dit akkoord op zeer korte termijn 
opgesteld moest worden, was het nodig het nader uit te werken en te bevestigen en 
vooral het om te zetten in effectieve samenwerking in de praktijk tussen de 
plaatselijke actoren; 
bij het administratieve en financiële beheer van de projecten dient men zich te 
houden aan de communautaire regelingen terzake, die de actoren niet of nauwelijks 
kenden, ondanks de op het gebied van de voorlichting verrichte inspanningen; 
kennelijk hadden verschillende projecten aanvankelijk de moeilijkheden bij het tijdig 
verkrijgen van de noodzakelijke medefinanciering onderschat, hetgeen de 
ontwikkeling van die projecten sterk heeft belemmerd; bovendien hadden enkele 
projectleiders geen ervaring met het beheer van een zo omvangrijk budget als dat 
van de modelacties en was het dus noodzakelijk om voor die projecten op dat 
gebied meer gekwalificeerd personeel in dienst te nemen en was in enkele gevallen 
was een strengere controle van de uitgaven of een doorzichtiger opzet van de 
financiering noodzakelijk, met name wat de voorwaarde van de medefinanciering 
betreft; 
de evaluatie is een wezenlijk element van het programma en wordt expliciet 
vermeld in het besluit van de Raad; men is overeengekomen dat de projecten naar 
eigen idee, en waar nodig met hulp van de URD's, mechanismen voor auto-evaluatie 
zouden opzetten (dit was overigens een voorwaarde voor deelname aan het 
programma); deze auto-evaluatie moest dus georganiseerd worden en tegelijkertijd 
moest de desbetreffende samenwerking met de URD's opgezet worden, die ook aan 
de evaluatie van het gehele programma als zodanig deelnemen; 
een realistische programmering van de activiteiten is noodzakelijk met het oog op 
de principes van de uitvoering van het programma; hiervoor is het noodzakelijk een 
samenhangende strategie te ontwikkelen, op de behoeften gebaseerde prioriteiten 
vast te stellen en initiatieven die soms divergent, overtollig of concurrerend dreigen 
te worden of eenvoudig langs elkaar heen werken, op elkaar afstemmen; in dit 
verband is vaak een beroep gedaan op de leden van de URD's, met name om te 
helpen bij de concrete en nauwkeurige formulering van de algemene doelstellingen 
en bij de onderhandelingen tussen de betrokken partijen over hun prioriteiten. 
58 
3.2. Het seminar ter gelegenheid van de start van het programma in maart 1990 was een 
belangrijk moment voor de bepaling van de eigen identiteit van het Armoede 3-
programma. Men heeft besloten jaarlijks breed opgezette seminars te organiseren voor 
de projecten, het Raadgevend Comité, de URD's, de Centrale Eenheid en de Commissie, 
om bepaalde kernvragen betreffende het programma te bespreken. In 1991 was het thema 
de plaatselijke ontwikkeling, in 1992 de betrokkenheid van de sociale partners en in 1993 
het partnerschap en het multidimensionale karakter. 
Behalve de organisatie van deze grote jaarlijkse bijeenkomsten (waaraan telkens ongeveer 
150 tot 250 personen deelnamen) en van een bijzondere vergadering voor de 
vernieuwende initiatieven, omvatte de begeleiding van het programma in de praktijk 
verschillende initiatieven: 
de publikatie van een intern bulletin (tweetalig) en van een tijdschrift voor het grote 
publiek (vijftalig) waarvan de oplage en het aantal betrokken landen voortdurend 
is toegenomen (de oplage van het bulletin is momenteel 2.000 exemplaren en dat 
van het tijdschrift 5.000), alsmede verschillende andere publikaties (overzicht van 
de projecten (drie talen), jaarlijkse verslagen over de ontwikkeling van het 
programma (twee talen), verslagen van de jaarlijkse seminars, thematische 
onderzoeken) en een film waarin het programma gepresenteerd wordt; 
de organisatie van vergaderingen van meer technische aard en met name van 
transnationale ontmoetingen voor de projecten die zich bezighouden met een 
bepaald thema (woonomgeving, armoede op het platteland, de deelname van de 
doelgroepen, de economische integratie, enz.), al dan niet in verband met de 
bilaterale bezoeken tussen projecten; 
de organisatie van nationale vergaderingen, op initiatief van de projecten, van de 
leden van de betreffende URD en soms van het betreffende lid van het Raadgevend 
Comité, om te werken aan de geleidelijke opbouw van de nationale dimensie en van 
de zichtbaarheid van het nationaal niveau van het programma. 
Deze verschillende aspecten van Armoede 3 worden onder verantwoordelijkheid van de 
Commissie uitgevoerd door de Centrale Eenheid en de leden van de URD's. De 
projecten, enkele in het bijzonder, spelen hierbij een steeds belangrijker rol, niet alleen 
als gastheer van bepaalde bijeenkomsten of manifestaties, maar ook door de aanzet te 
geven tot bepaalde initiatieven. Het is in dit verband tekenend dat alle actoren van 
Armoede 3 zich hebben ingespannen om de projecten in de nieuwe Duitse deelstaten, die 
in 1992 tot het programma zijn toegetreden, zo goed mogelijk op te vangen. 
Deel ffl - DE PROJECTEN VAN HET PROGRAMMA 
De projecten zijn het voornaamste onderdeel van het programma. Zij zijn vanzelfsprekend van 
uiteenlopende aard (par. 1). Zij zijn geleidelijk gestructureerd (par. 2); dit ging niet zonder 
problemen, maar die zijn langzamerhand voor het merendeel overwonnen (par. 3). 
1. Algemeen overzicht van de projecten 
1.1. Het Armoede 3-programma omvat op dit moment 41 plaatselijke projecten waaronder 
29 modelacties en 12 vernieuwende initiatieven. 
a) Iedere modelactie omvat een aantal actoren en instellingen die gezamenlijk trachten 
voor een relatief beperkt grondgebied een samenhangende strategie voor de 
economische en maatschappelijke integratie van alle kansarme groepen op dat 
grondgebied te ontwikkelen en in praktijk te brengen. 
59 
Een modelactie wordt gestuurd door een "Stuurgroep" die een of meer lokale of 
regionale overheden, een of meer particuliere of semi-particuliere organisaties die 
werkzaam zijn op gebieden als opleiding, huisvesting, gezondheidszorg, enz., en een 
of meer niet-gouvernementele organisaties omvat; in enkele gevallen zijn ook 
vakbondsorganisaties en groepen werkgeverspartners in de plaatselijke actie. Een 
operationeel team van 12 tot 14 personen, soms ook meer, zorgt onder 
verantwoordelijkheid van de Stuurgroep voor de tenuitvoerlegging van de strategie 
van het project. 
Dit partnerschap is niet alleen maar een abstract principe: de continue evaluatie van 
de acties van de projecten toont aan dat de stuurgroepen van de modelacties 
ongeveer 300 plaatselijke partners omvatten, oftewel gemiddeld tien per modelactie: 
zo zijn bij de structuren voor het sturen van de projecten van het programma met 
name een 100-tal vertegenwoordigers van plaatselijke en regionale overheden 
betrokken, plus een 100-tal vertegenwoordigers van niet-gouvernementele 
organisaties (zie bijlage 1). 
b) De vernieuwende initiatieven komen in het algemeen voort uit een openbare 
instelling of uit een bijzondere particuliere organisatie en de acties zijn vaak gericht 
op een specifiek sociaal probleem of een bepaalde doelgroep; bij meerdere 
initiatieven speelt ook het partnerschap, een van de voornaamste principes van het 
programma, een rol; zij vertonen op veel punten overeenkomsten met de 
modelacties, maar op kleinere schaal en met een kleiner budget. 
1.2. Ruim driekwart van de projecten heeft betrekking op stedelijke gebieden. Eén op de vijf 
echter is werkzaam in plattelandsgebieden (of eventueel zowel op het platteland als in 
kleinere steden in landelijke gebieden). 
De meeste projecten worden uitgevoerd binnen een duidelijk afgebakend gebied, 
bijvoorbeeld een wijk of een gemeente of aangrenzende wijken; het gaat hierbij om 
20 000 tot 50 000 inwoners, soms meer (zie bijlage 1). Een klein aantal projecten wordt 
uitgevoerd op twee of drie verschillende en relatief ver van elkaar verwijderde plaatsen. 
Al deze werkterreinen hebben met ernstige problemen te kampen, met name 
werkloosheid en de achteruitgang van de economische en sociale context, ook wanneer 
zij zich in een relatief welvarende regio of agglomeratie bevinden. 
De projecten in stedelijke gebieden hebben betrekking op een (of meer) minder bedeelde 
wijk(en). Het werkloosheidspercentage is er twee tot vier keer zo hoog als het 
gemiddelde in de stad of in het land, met name als gevolg van de crisis in de traditionele 
industrieën en de achteruitgang van de kleine ondernemingen (Charleroi, Gerona, 
Limerick, Hamburg, Antwerpen, enz.). Het opleidingsniveau van de bevolking is laag. 
De leefomgeving is vaak van mindere kwaliteit en gekenmerkt door veroudering of 
verval (Calais, Liverpool, Porto) of door gebrekkige infrastructuren en uitrusting (Rome). 
Bovendien bevinden zich in veel wijken of gemeenten hoge concentraties van 
immigranten en etnische minderheden (Thessaloniki, Liverpool), of is er een toestroom 
van asielzoekers en vluchtelingen (Perama, Berlijn). Veel ervan hebben te kampen met 
problemen in verband met criminaliteit, drugverslaving, alcoholisme en prostitutie 
(Kopenhagen, Edinburgh, Porto, Huelva, Lissabon). 
De projecten in plattelandsgebieden hebben betrekking op plaatselijke situaties die vooral 
gekenmerkt worden door de minimale perspectieven van de plaatselijke ontwikkeling. 
De traditionele produktie-activiteiten en -structuren verschaffen lage inkomens en te 
weinig werkgelegenheid (Connemara). De ontvolking van het platteland en de emigratie 
van jongeren en gekwalificeerde werknemers leiden tot vergrijzing van de bevolking 
(Burgos, Maniagua, Connemara). De desertificatie van het platteland, het isolement, de 
60 
ontwikkelingsachterstand of de achteruitgang van traditionele activiteiten gaan samen met 
slechte huisvesting, gebrekkige infrastructuren en communicatie en de afwezigheid of het 
lage niveau van de dienstverlening op het gebied van sociale zorg, hygiëne en 
gezondheidszorg, onderwijs en cultuur (Almeida, Palermo). 
1.3. Overeenkomstig het principe van het multidimensionale karakter van het programma 
omvatten de meeste projecten uiteenlopende activiteiten die bijvoorbeeld acties 
betreffende beroepsopleiding, steun voor het creëren van werkgelegenheid en voor 
plaatselijke ontwikkeling, de verbetering van de huisvesting of de gezondheidszorg en 
de ontwikkeling van de sociale dienstverlening combineren. Het relatieve belang dat aan 
elk van deze dimensies wordt toegekend en de wijze waarop deze verschillende acties 
worden gecombineerd, verschillen echter aanzienlijk per project: zo worden meerdere 
projecten gedragen door een of meer actoren die veel ervaring en invloed op een bepaald 
terrein hebben (huisvesting of opleiding bijvoorbeeld) of die hun actie trachten uit te 
breiden door zich aan te sluiten bij andere actoren en door zich op andere gebieden te 
begeven (op basis van een analyse van de plaatselijke behoeften, maar ook naar 
aanleiding van de praktische mogelijkheden tot samenwerking die de lokale context 
biedt); andere projecten zijn sinds het begin een min of meer geïntegreerd ensemble van 
actoren en instellingen die alle hun sterke punten hebben en zich inspannen om die te 
ontwikkelen in plaats van nieuwe actieterreinen te verkennen. 
De beroepsopleiding, de herintegratie in het beroepsleven, het creëren van 
werkgelegenheid en de plaatselijke ontwikkeling zijn actiegebieden die bij de meeste 
modelacties een rol spelen (en zelfs bij het grootste deel van de projecten, met inbegrip 
van de vernieuwende initiatieven). De op deze voor de economische integratie cruciale 
terreinen ontwikkelde initiatieven zijn soms bescheiden, maar in meer dan de helft van 
de projecten spelen zij een rol van betekenis. De woonomgeving, het onderwijs en de 
gezondheidszorg zijn drie andere belangrijke actiegebieden van de projecten. Ongeveer 
de helft van de projecten besteedt een aanzienlijk deel van zijn inspanningen aan een of 
meer van deze terreinen. 
De verbanden tussen deze activiteiten verschillen sterk en in bepaalde gevallen zijn zij 
nog weinig geïntegreerd. In sommige gevallen is de opzet gericht op de oprichting van 
een globale en coherente organisatie voor het gehele gebied en de gehele populatie van 
de betreffende actie. In andere gevallen is de opzet meer gericht op het beantwoorden 
aan de specifieke behoeften van bepaalde categorieën: langdurig werklozen, 
probleemjongeren, eenoudergezinnen, enz. 
De "territoriale" benadering komt vaker voor bij de modelacties die op plaatselijk niveau 
zijn opgezet, ook wanneer rekening wordt gehouden met de bijzondere behoeften van 
verschillende groepen inwoners; de "categoriale" benadering komt vaker voor bij de 
vernieuwende initiatieven, die gericht zijn op een specifieke problematiek. Deze 
verschillende benaderingen van de acties weerspiegelen echter ook de uiteenlopende 
nationale tradities op het gebied van sociaal beleid, met name de mate van 
decentralisatie, de gerichtheid op bepaalde categorieën en de uitgangspunten van de 
territoriale coördinatie. 
2. De geleidelijke ontwikkeling van een coherente benadering 
Het programma heeft sinds maart 1990 projecten ondersteund. Voor de grote meerderheid 
van de projecten betekende het begin van het programma het begin van een fase van 
geleidelijke structurering: slechts enkele projecten bestonden al voor het begin van het 
programma als zodanig en de meeste waren volledig nieuw (een op de drie) ofwel de 
uitbreiding van een bestaand partnerschap tot nieuwe activiteiten (ongeveer een op de 
twee gevallen) (zie bijlage 1). 
61 
Het eerste in praktijk gebrachte principe bij deze geleidelijke structurering was dat van 
het partnerschap. Op die basis hebben de projecten langzamerhand globale en coherente, 
dat wil zeggen multidimensionale, strategieën ontwikkeld en in praktijk gebracht. Het 
derde hoofdprincipe van het programma, de participatie, begon pas werkelijk een rol te 
spelen na de consolidering van de projecten en de structurering van hun partnerschap en 
hun strategie. 
2.1. De opbouw van het partnerschap 
Vanaf het begin is benadrukt dat het partnerschap op lokaal niveau een van de 
fundamentele principes van Armoede 3 zou zijn; dit partnerschap werd beschouwd als 
het meest passende instrument voor de uitvoering van aan het multidimensionale karakter 
van het proces van sociale uitsluiting aangepaste oplossingen: de kandidaten voor 
deelname aan het programma, in het bijzonder de modelacties, waren verplicht hun 
project te ontwerpen en uit te voeren in het kader van een gezamenlijk engagement van 
partners uit zowel de publieke als de particuliere sector. 
Dat het partnerschap het organisatiemodel voor de plaatselijke acties moest zijn, was niet 
vanzelfsprekend. In bepaalde landen wisten de meeste actoren niet of nauwelijks wat 
onder dit begrip verstaan moest worden, en het streven om actoren uit de publieke en de 
particuliere sector samen te laten werken was een belangrijke vernieuwing ten opzichte 
van de traditionele benadering, ja zelfs een openbaring en een uitdaging voor de 
traditionele administratieve regelingen en voorschriften. 
Zelfs in die landen waar het begrip partnerschap wel al een rol speelde in het sociale 
beleid kon de uitvoering in de praktijk op verschillende problemen stuiten, zoals 
institutionele rivaliteiten of gebrek aan flexibiliteit van de bureaucratie. 
In sommige gevallen werd het partnerschap aanvankelijk slechts beschouwd als een 
contractuele veqDÜchting (formele vereniging van de partners in een stuurgroep teneinde 
communautaire financiële steun te kunnen verkrijgen om die dan onderling te verdelen) 
en niet als een samenwerkingsprincipe in institutioneel, financieel en operationeel 
opzicht. Bij deze projecten moest enig opvoedend werk gedaan worden om de 
projectleiders en de uitvoerders in de praktijk te overtuigen van het belang van een 
werkelijk projectpartnerschap in plaats van alleen maar een financieel partnerschap. Ook 
was het noodzakelijk nieuwe ideeën te ontwikkelen voor aan de plaatselijke en nationale 
contexten aangepaste vormen van samenwerking en om de betrokken partijen tot 
overeenstemming te brengen. De URD's hebben vaak een essentiële rol gespeeld bij het 
bevorderen van het streven naar deze structurering van het plaatselijke partnerschap en 
bij het overwinnen van de aanvankelijke twijfels. 
Bij de ontwikkeling van het partnerschap zijn vanaf 1991 aanzienlijke vorderingen 
gemaakt. De Commissie en de Centrale Eenheid hebben in overleg met de URD's een 
serie bezoeken aan de projecten georganiseerd, teneinde rechtstreekse contacten te leggen 
met de plaatselijke partners en de samenwerking van deze laatsten in het kader van de 
doelstellingen van het programma te versterken. Veel projecten hebben de praktische 
uitvoering van het partnerschap kunnen herstructureren, hebben hun 
besluitvormingsstructuren geïnstitutionaliseerd en tegelijkertijd nieuwe, soms niet-
officiële, wegen geopend voor de deelname van verenigingen en in mindere mate van de 
sociale partners. 
2.2. Het multidimensionale karakter 
Het principe van de multidimensionaliteit vloeit voort uit de vaststelling dat sociale 
uitsluiting en armoede complex en veelvormig zijn, en zowel aan sociale als 
economische redenen te wijten; het uitgangspunt is dat de te voeren acties daarom 
62 
gebaseerd moeten zijn op coherente en globale voorstellen voor integratiemaatregelen 
waarbij rekening wordt gehouden met alle deelgebieden van het leven van de betreffende 
doelgroepen. 
Ook dit multidimensionaliteitsprincipe betekende een uitdaging voor de projecten: het 
betekende dat naar samenhang en synergie van de acties gestreefd moest worden en niet 
naar een steeds groter aantal los en naast elkaar staande initiatieven. 
Ook dit beginsel werd slechts geleidelijk en niet overal even snel begrepen en in praktijk 
gebracht. In het begin was er meer sprake van een accumulatie van activiteiten dan van 
een geïntegreerde aanpak en de overvloed aan activiteiten binnen veel projecten gaf vaak 
de indruk dat de projectleiders bang waren niet genoeg te doen op de juiste gebieden 
voor de doelgroepen of niet genoeg acties te lanceren om het toegewezen budget te 
kunnen rechtvaardigen. 
Deze aanvankelijke wildgroei van activiteiten had verschillende redenen: de 
omstandigheden waaronder het programma van start ging, de beperkingen die de eis van 
medefinanciering met zich meebracht en de problemen met het partnerschap. 
Ten eerste hebben de meeste projecten hun activiteiten gelanceerd voordat zij nauwkeurig 
een algemene strategie hadden bepaald: enerzijds was er tijd nodig om een dergelijke 
strategie te kunnen bepalen, vooral wanneer daarvoor een voorafgaand onderzoek of 
moeizame onderhandelingen tussen de partners nodig waren; anderzijds maakte de 
beschikbaarheid van fondsen het onmiddellijk lanceren van een groot aantal acties 
mogelijk, terwijl bepaalde partners meteen bereid waren bepaalde al eerder bestaande 
activiteiten verder te ontwikkelen. 
Ten tweede hebben de regelingen voor de medefinanciering van de projecten, in het 
begin althans, de keuze van de prioriteiten beperkt: de medefinanciering waarover 
bepaalde projecten konden beschikken was door de autoriteiten die deze hadden 
toegekend voor een bepaalde actie gereserveerd (b.v. een opleidingsactie); bepaalde 
medefinancieringen waren ook gedeeltelijk in natura (b.v. het ter beschikking stellen van 
personeel of uitrusting), en de acties van deze projecten moesten worden aangepast aan 
personele, materiële en financiële middelen die niet altijd even goed in een geïntegreerde 
strategie pasten. 
Tenslotte hebben de aanvankelijke tekortkomingen van het partnerschap bij bepaalde 
projecten het bepalen van een coherente aanpak bemoeilijkt: dat was met name het geval 
wanneer het partnerschap aanvankelijk beperkt bleef tot het verdelen van de aanvullende 
middelen die het programma bood om daarmee de traditionele activiteiten van de 
deelnemende instellingen te financieren, of wanneer de aan het partnerschap deelnemende 
instellingen niet goed in staat waren de aan de plaatselijke behoeften aangepaste strategie 
in praktijk te brengen. 
Met name dank zij de ontwikkeling van de partnerschappen is echter bij de projecten 
meer begrip ontstaan van het concept multidimensionaliteit en van de wijze waarop dat 
in praktijk moet worden gebracht. Hierbij moet overigens worden opgemerkt dat 
multidimensionaliteit niet betekent dat de projecten op alle terreinen tegelijk werkzaam 
moeten zijn: elk project heeft zijn sterke punten, die verband houden met de structuur 
van het partnerschap en de bekwaamheid van het team en bepaalde acties kunnen 
personele middelen of politieke steun vereisen die bepaalde projecten moeilijk kunnen 
mobiliseren. 
De verbetering van de coherentie van de activiteiten vond langs verschillende wegen 
plaats. In bepaalde gevallen, met name wat de vernieuwende initiatieven betreft, hebben 
de projecten hun inspanningen geconcentreerd op groepen van relatief kleine omvang 
zodat de problemen diepgaand bestudeerd konden worden en men kon zoeken naar 
oplossingen voor de verschillende problemen waarmee deze te maken hebben (Berlijn, 
63 
Dublin, Lissabon, Valkenburg); een vergelijkbare aanpak werd gevolgd door bepaalde 
modelacties, die hun acties op een kleiner gebied concentreerden (Almeida) of die binnen 
de oorspronkelijk vastgestelde actiezone bepaalde gebieden prioriteit gaven (Calais, 
Hamburg). Andere projecten hebben weer prioriteit gegeven aan pogingen om de 
traditionele methoden van alle of een deel van de op hun gebied actieve organisaties en 
instellingen te wijzigen teneinde de betreffende personen toegang te bieden tot diensten 
die brede oplossingen kunnen bieden voor hun integratieproblemen (Rome, Charleroi, 
Eindhoven, Hengelo, enz). 
Deze ontwikkelingen zijn vergemakkelijkt door de inspanningen van de projecten om de 
behoeften van de gebieden en de groepen waarvoor zij werken beter te Ieren kennen en 
om het effect van hun werkzaamheden te evalueren. De aan het begin van het 
programma verrichte onderzoeken en de continue auto-evaluatie van de projecten zijn dus 
zeer nuttig geweest, althans voor zover ze aanleiding zijn geweest tot een diepgaande 
discussie met de actoren en de beleidmakers teneinde de actiestrategieën aan te passen 
en soms te herzien. 
2.3. Participatie 
De actieve deelname van de kansarme groepen aan de acties en de besluitvorming 
betreffende hen2;elf is het derde hoofdprincipe van het programma waar vanaf het begin 
aandacht aan is besteed. De verwezenlijking in de praktijk vond echter bij de meeste 
projecten pas later plaats: hun energie was aanvankelijk gericht op het consolideren van 
de structuren voor de besluitvorming en het beheer en op het bepalen van de strategieën. 
Daarnaast moet benadrukt worden dat het participatieprincipe op verschillende manieren 
geïnterpreteerd kan worden, afhankelijk van de nationale culturele en politieke tradities 
en de voorstellingen van de promotoren van de projecten. Het gevolg is dat men een 
grote verscheidenheid kan waarnemen wat betreft de methoden en de niveaus waarop de 
participatie plaatsvindt: naast de "passieve" participatie, het doelgroep van een actie of 
gebruiker van een dienst zijn, hebben verschillende projecten initiatieven ontwikkeld om 
de betrokken groepen en hun vertegenwoordigers bij de besluitvorming te betrekken 
(oprichting van verenigingen waardoor de betrokkenen rechtstreeks aan het woord 
komen, of zelfs met een rol als tegenwicht; zitting nemen in de stuurgroep, actieve 
deelname aan acties in verband met het versterken van de solidariteit binnen de 
betreffende groepen). 
Een aantal projecten heeft melding gemaakt van problemen bij het in praktijk brengen 
van het participatieprincipe. Het participatieniveau is inderdaad sterk afhankelijk van de 
mogelijkheden van de betrokkenen, maar ook van het vermogen van de instellingen om 
de macht te delen en het doorbreken van de passiviteit en de afhankelijkheid die het 
gevolg zijn van ondersteunende maatregelen, effectief te bevorderen. 
2.4. De continue aanpassing van de strategieën 
Een project bestaat uit een groep heterogene actoren, meer of minder stabiele 
besluitvormingsinstanties, meer of minder gecoördineerde activiteiten, een meer of 
minder gunstige plaatselijke context, enz. Kortom, het is een complex geheel dat 
voortdurend in beweging blijft. Daarom is het ook belangrijk dat de benadering van elk 
van de projecten geleidelijk ontwikkeld wordt, met een planning op langere termijn en 
in het kader van een proces van voortdurende aanpassing aan de situatie. 
Twee elementen zijn van essentieel belang in dit proces van continue aanpassing: 
enerzijds het formeren van gekwalificeerde en voldoende stabiele operationele teams om 
de continuïteit van de actie te verzekeren; anderzijds moeten de actoren zelf de analyse 
en de evaluatie zodanig organiseren dat het uitwerken van een consensus, het formuleren 
64 
van de operationele doelstellingen en de eventuele aanpassing van de strategie naar 
aanleiding van de behaalde resultaten of de ontwikkeling van de plaatselijke context 
bevorderd worden. 
a) De stabilisering van de operationele teams heeft veel tijd gekost. In de loop van de 
eerste drie jaar van het programma heeft ongeveer de helft van de projecten een 
nieuwe projectleider gekregen (in bepaalde gevallen twee of drie keer) en ook bij 
de teams in het veld was het personeelsverloop groot, o.a. vanwege het streven naar 
meer professionalisme en technische bekwaamheid, zowel wat het beheer van het 
geheel van de acties betreft als met het oog op de doelmatige tenuitvoerlegging van 
specifieke activiteiten. Het merendeel van deze veranderingen vond plaats in de loop 
van de eerste 18 maanden; in deze periode werden de actoren en de leiders van de 
projecten zich geleidelijk bewust van de noodzaak hun operationele potentieel te 
vergroten. 
Deze bewustwording heeft in de operationele teams geleid tot een duidelijke neiging 
opleidingen te volgen en het kwalificatieniveau te verbeteren. Eind 1992 is de 
Centrale Eenheid begonnen met een specifieke opleidings- en uitwisselingsactie 
voor projectleiders en leden van hun teams. Bijna alle projecten nemen regelmatig 
aan deze actie deel. Het valt te betreuren dat een dergelijke actie wegens gebrek aan 
middelen niet eerder ondernomen kon worden; de noodzakelijke verplaatsingen 
zouden weliswaar in de beginfase van het programma het bereik van de 
opleidingsactie beperkt hebben, maar het is ook zo dat een dergelijke actie alleen 
succesvol kan zijn als zij aansluit bij de behoefte aan opleiding van de actoren, en 
deze behoefte groeit pas geleidelijk naarmate zij in het terrein met bepaalde 
problemen worden geconfronteerd. Het lijdt echter geen twijfel dat de ontwikkeling 
van een aan de behoeften van de operationele teams aangepaste en in een 
perspectief van transnationale uitwisselingen geplaatste onderwijsmethode nu al als 
een van de resultaten van het programma beschouwd mag worden. 
b) De analyse van de situaties en de continue evaluatie van de actie is een voorwaarde 
voor het succes daarvan en is daarom ook een van de contractuele verplichtingen 
van de projecten. Men heeft hierbij gekozen voor het bevorderen van de auto­
evaluatie op initiatief van de actoren zelf; natuurlijk kunnen de URD's indien nodig 
technische bijstand bieden bij de uitvoering (de URD's en de Centrale Eenheid 
leveren overigens ook een bijdrage aan de externe evaluatie van de acties van de 
projecten en van het programma als geheel). In de praktijk hebben de projecten 
hiertoe verschillende regelingen getroffen: sommige deden een beroep op een 
externe onderzoeker met wie regelmatig vergaderd werd (in twee van de vijf 
gevallen), andere narnen iemand in dienst die binnen het operationele team specifiek 
belast werd met de auto-evaluatie (in ongeveer een op de twee gevallen), weer 
andere gebruikten beide formules achtereenvolgens. Deze regelingen werden bij de 
meeste modelacties aangevuld door (meestal universitaire) onderzoekers opdracht 
te geven tot plaatselijke studies betreffende de te gebruiken strategie. Welke 
memode ook gebruikt wordt, de doelmatigheid daarvan hangt in belangrijke mate 
af van de actieve medewerking van het operationele team en van de 
besluitvormingsinstanties van het project bij de evaluatie. De leden van de 
operationele teams hebben in feite het meest actief deelgenomen aan deze auto­
evaluatie, hetgeen de eerdere constatering bevestigt dat deze teams veel aandacht 
besteden aan de professionalisering van hun activiteiten. De leden van de 
stuurgroepen en de voor de medefinanciering van de projecten verantwoordelijke 
instanties waren in veel gevallen niet zo nauw bij dit evaluatieproces betrokken, ook 
al betwisten zij het nut ervan niet. Hierbij moet in ieder geval opgemerkt worden 
dat bij veel projecten de ontwikkeling van de strategieën rechtstreeks voortvloeit uit 
de resultaten van de plaatselijke onderzoeken en de auto-evaluatie: de plaatselijke 
onderzoeken hebben de verborgen behoeften van bepaalde groepen of van bepaalde 
65 
gebieden (Connemara, Liverpool, Thessaloniki, Alto Belice, Calais) aangetoond; de 
auto-evaluatie is een programmerings- en begeleidingsinstrument geworden, dat 
volledig in de actie zelf geïntegreerd is (Doubs). 
3. Problemen en oplossingen 
De projecten en het programma hebben resultaten geboekt, maar men is daarbij op veel 
problemen gestuit die in veel gevallen zijn opgelost, maar die soms ook zorgwekkend 
blijven. 
a) Het lanceren van een programma als Armoede 3 is natuurlijk geen eenvoudige 
operatie: de plaatselijke projecten, die in zeer uiteenlopende fasen van ontwikkeling 
verkeren, moeten concreet bij het programma betrokken worden en de dynamiek 
van het programma als zodanig moet ontwikkeld worden, waarbij een evenwicht 
gevonden moet worden tussen het streven van alle partijen naar zoveel mogelijk 
autonomie en de noodzaak van coherentie. De aan deze lanceringsfase inherente 
problemen werden bij dit programma nog verergerd omdat het tijdschema voor de 
tenuitvoerlegging uitermate kort en dwingend was. 
De kredieten van het programma worden toegewezen in het kader van jaarlijke 
toewijzingen. Gezien de datum van het besluit van de Raad (18 juli 1989) en het 
feit dat de voor het eerste jaar van de activiteiten noodzakelijke kredieten met 
ingang van het begrotingsjaar 1989 ter beschikking werden gesteld, moest het 
prorgramma op zeer korte termijn gestart worden: de voorbereiding van de 
kandidaatstellingen en de selectie van de projecten zijn binnen zes maanden 
afgehandeld, evenals de organisatie van de procedures voor het beheer en de 
regelingen betreffende de technische bijstand; vanwege deze beperkingen werd de 
eerste contractperiode van de projecten beperkt tot zeven maanden, zodat de 
oorspronkelijk geplande definiërings- en structureringsfase van een jaar niet kon 
plaatsvinden. 
De geselecteerde projecten waren lang niet alle in staat om onmiddellijk met hun 
activiteiten te beginnen, bepaalde kandidaatstellingsdossiers waren opgesteld zonder 
dat er vooraf werkelijk overleg tussen de plaatselijke partners had plaatsgevonden, 
en zonder dat eventuele misverstanden uit de weg waren geruimd; een aantal 
promotoren (of hun plaatselijke partners) beschouwden hun kandidatuur meer als 
een middel om communautaire subsidie te verkrijgen dan als een werkelijk 
engagement om deel te nemen aan een Europees programma en een vernieuwende 
aanpak; de meeste modelacties hadden de problemen in verband met het 
administratieve en financiële beheer als gevolg van de toewijzing van aanzienlijke 
jaarlijkse kredieten (250 000 tot 300 000 ECU) en de verplichting voor 
corresponderende medefinanciering te zorgen, onderschat. 
De korte duur van de eerste contractperiode heeft er bij bepaalde projecten toe 
geleid dat de toegewezen kredieten niet volledig gebruikt konden worden: dat was 
met name het geval bij de projecten die hun operationele team pas laat hadden 
aangeworven of niet binnen de gestelde termijnen voor de overmaking van de 
beloofde medefinanciering konden zorgen of een weinig realistische budgettaire 
programmering hadden opgesteld. In het algemeen werden de communautaire regels 
betreffende het gebruik van de toegekende kredieten, bijvoorbeeld de strikte 
beperkingen wat de investeringen betreft, door veel projecten als (te) beperkend 
ervaren. Het gevolg was dat in de eerste fase van het programma hier en daar 
frustratie of onbegrip ten aanzien van de communautaire budgettaire regelingen 
bestond. Deze zijn echter dank zij een versoepeling in bepaalde opzichten van het 
beheer en betere informatie over de toegepaste regels geleidelijk weggenomen. 
66 
Bovendien is de kwaliteit van het beheer van de projecten verbeterd, met name door 
de aanwerving van voldoende gekwalificeerd personeel. 
b) Ook al zijn de aanloopproblemen opgelost, dat geldt niet voor de problemen 
betreffende de medefinanciering, een van de voorwaarden voor het verkrijgen van 
financiële steun van de Gemeenschap. Overeenkomstig het Besluit van de Raad 
betreffende de tenuitvoerlegging van het programma is aan financiële steun van de 
Gemeenschap de voorwaarde verbonden dat de projecten medefinanciering van de 
kant van de nationale, regionale of plaatselijke overheden, en/of uit particuliere 
bronnen, moeten verkrijgen, waarvan het bedrag normaliter gelijk moet zijn aan dat 
van de communautaire steunverlening (het percentage van de bijstand van de 
Gemeenschap kan voor bepaalde regio's van 50 tot 55% verhoogd worden). Gezien 
de jaarperiodiciteit van de kredieten die op het programma en dus op de projecten 
van toepassing is, moet de vereiste medefinanciering in de loop van de 
achtereenvolgende contractperioden daadwerkelijk naar de projecten worden 
overgemaakt. Dit betekent concreet dat de jaarcontracten van de projecten pas na 
ontvangst van toezeggingen betreffende de medefinanciering ondertekend worden; 
volgens deze contracten wordt dan een eerste tranche van de communautaire 
bijstand uitgekeerd, terwijl de tweede pas volgt na ontvangst van een bevestiging 
dat de toegezegde medefinanciering daadwerkelijk heeft plaatsgevonden. 
De vereiste medefinanciering vindt normaliter plaats in de vorm van geldbedragen 
die overgemaakt dienen te worden naar een speciaal voor zijn activiteiten geopende 
rekening van het project. De Commissie accepteert binnen bepaalde strikte grenzen 
dat een gedeelte van deze medefinanciering plaatsvindt in natura, zoals het ter 
beschikking stellen van ruimten of personeel die daadwerkelijk benut worden en in 
de gebruikte strategie passen in het kader van het programma. 
Deze regelingen veroorzaken nauwelijks problemen bij projecten waar de 
medefinanciering is toegezegd door een overheidsinstantie die inderdaad in staat is 
de toegezegde bedragen binnen de vastgestelde termijnen naar het project over te 
maken: dat is met name het geval bij projecten waar de medefinanciering is 
toegekend door nationale autoriteiten in het kader van specifieke 
ondersteuningsprogramma's (Ierland, Portugal en Spanje met voorbehoud van 
bepaalde procedurele vertragingen). De situatie is ingewikkelder bij projecten waar 
de medefinanciering afkomstig is van verschillende instanties die niet altijd tijdig 
de nodige beslissingen nemen, en vooral bij die projecten waar de medefinanciering 
afkomstig is van instanties die de beloofde bedragen met aanzienlijke vertragingen 
overboeken (of hun beloften helemaal niet nakomen, b.v. naar aanleiding van 
conflicten tussen de plaatselijke partners). Deze situatie leidt niet alleen tot 
financiële problemen voor de projecten, maar ook tot onzekerheid wat betreft het 
totale bedrag aan kredieten dat uiteindelijk gebruikt zal kunnen worden, en daardoor 
tot vertragingen bij de tenuitvoerlegging van de geplande acties. Een dergelijke 
situatie betekent dat men er rekening mee moet houden dat de communautaire steun 
verlaagd zal worden, hetgeen de voornaamste oorzaak van onvolledig gebruik van 
de kredieten van het programma is. 
De Commissie heeft de Lid-Staten vaker op deze problemen in verband met de 
medefinanciering gewezen. Zij heeft waar mogelijk getracht administratieve 
oplossingen te vinden om de communautaire steun voor de betrokken projecten niet 
te hoeven korten. Toch werden de activiteiten van een aantal projecten belemmerd 
door de telkens terugkerende problemen in dit opzicht. Hier en daar is dat nog 
steeds het geval. 
Conclusie 
De projecten zijn duidelijk op de goede weg: de structuur van de partnerschappen is 
voltooid, de operationele teams zijn ingewerkt, er is een groot aantal acties gestart en er 
is veel gedaan aan de verbetering van de kwaliteit, zowel wat betreft het financiële 
67 
beheer als wat betreft de programmering van de acties en de kwalificering van de 
operationele teams. De startproblemen van het programma zijn opgelost, met name dank 
zij het klimaat van wederzijds vertrouwen dat geleidelijk is ontstaan tussen de projecten, 
de URD's, de Centrale Eenheid en de Commissie. De Lid-Staten hebben via hun 
vertegenwoordiger in het Raadgevend Comité van het programma vaak een bijdrage 
geleverd aan het vinden van oplossingen voor problemen. De problemen in verband met 
de medefinanciering blijven echter zorgwekkend, althans voor bepaalde projecten. 
De projecten vertonen vanzelfsprekend ook bepaalde zwakke kanten: de samenhang van 
de plaatselijke acties is niet altijd verzekerd, het streven naar actieve deelname van de 
betreffende doelgroepen moet concretere vorm krijgen, de methoden voor de auto­
evaluatie zijn niet overal even ver ontwikkeld. De acties hebben echter een eigen 
dynamiek ontwikkeld en men mag daarom vertrouwen hebben in het uiteindelijke succes 
ervan. 
Deel IV - DE DYNAMIEK VAN HET PROGRAMMA 
Na de wat aarzelende start heeft Armoede 3 blijk gegeven van vitaliteit. De actoren hebben 
lokale samenwerkingsverbanden opgezet en de beleidmakers, de veldwerkers en de 
doelgroepen zelf gemobiliseerd. Naast de plaatselijke activiteiten hebben zij ook deelgenomen 
aan zowel nationale als transnationale uitwisselingen. Hiermee dragen zij bij aan het bepalen 
en bevestigen van de identiteit van het programma als zodanig. 
Het op gang brengen van deze dynamiek heeft tijd gekost en het lijkt in dit verband een goed 
idee dat gekozen is voor een programmaduur van vijfjaar. Het effect van deze dynamiek is 
al zichtbaar op plaatselijk (par. 1), nationaal (par. 2) en Europees (par. 3) niveau. 
1. De dynamiek op plaatselijk niveau 
Naarmate de projecten geconsolideerd zijn en de activiteiten meer gestructureerd werden, 
hebben zij een stimulerend en motiverend effect gehad, zowel wat de plaatselijke actoren 
als wat de plaatselijke middelen en hulpbronnen betreft. 
Over het algemeen, en de meeste projecten hebben hiervan melding gemaakt, wekt de 
inhoud van het programma een zekere belangstelling op plaatselijk niveau en het 
Europese etiket heeft een zekere aantrekkingskracht en draagt bij tot de legitimering van 
de initiatieven. De naam van het programma, die naar het begrip armoede verwijst, is 
wel een probleem voor bepaalde projecten, althans in die landen waar dit begrip een 
negatieve bijklank heeft. Het is ook wel zeker dat het Europese karakter van het 
programma minder indruk maakt in die landen waar men meent op sociaal gebied weinig 
van Europa te kunnen leren. Over het algemeen beschouwd blijft het echter waar dat de 
mogelijkheid zich op het programma als geheel te kunnen beroepen een belangrijke 
mobilisatiefactor blijft: het plaatselijke partnerschap werkt overtuigender, onderzoekers 
krijgen belangstelling voor het programma, overheidsinstanties openen hun deuren, de 
operationele teams krijgen meer bekendheid en de aandacht in de media voor en de 
zichtbaarheid van veel projecten worden erdoor bevorderd. 
Enkele voorbeelden van deze aantrekkingskracht suggereren dat de plaatselijke actie van 
de projecten aldus uitgebreid zou kunnen worden tot andere betrokken partijen en een 
bijdrage zou kunnen leveren aan discussies of vernieuwingen op grotere schaal. Zo 
nemen in het project van Mantois-Val-de-Seine (Frankrijk) zes gemeenten deel aan een 
onderwijsactie die een alternatief biedt voor de normale schoolcarrière en waarvoor veel 
belangstelling bestaat; in Ierland heeft het project van Limerick een plaatselijk onderzoek 
uitgevoerd dat verschillende overheidsinstanties ertoe gebracht heeft om de afschrikkende 
werking van schoolgeld en bijkomende kosten op de financieel zwaksten opnieuw te 
onderzoeken. In Nederland heeft het project van Valkenburg een bijzonder nuttige 
68 
samenwerking opgebouwd met het regionale Bureau voor hulp aan gehandicapten, 
hetwelk heeft besloten met ingang van 1993 alle cliënten te informeren over de diensten 
en de activiteiten die het project aanbiedt. 
Wat de sociale partners betreft, verdienen twee experimenten bijzondere aandacht. Het 
project te Antwerpen is er in geslaagd met de Vlaamse organisatie van werkgevers een 
discussie aan te gaan over de verantwoordelijkheid van werkgevers ten opzichte van hun 
sociale omgeving; bij dezelfde gelegenheid heeft het project bij de plaatselijke 
werkgevers interesse gewekt voor het organisatiemodel van het programma. In Spanje 
hebben de projecten, de URD's en het lid van het Raadgevend Comité samen met 
beroepsorganisaties, werkgeversorganisaties, vakbonden en NGO's de basis gelegd voor 
een forum voor discussie, bezinning en het uitoefenen van politieke druk, gericht op de 
hoofdthema's in verband met de bestrijding van sociale uitsluiting. 
Dit zijn slechts enkele voorbeelden, maar ze tonen wel aan dat de projecten van het 
programma in staat zijn de discussie en de actie betreffende sociale uitsluiting te 
stimuleren, ook buiten het onmiddellijke effect van de acties of de concrete 
dienstverlening die zij bieden aan de groepen onder wie en met wie zij werken. 
2. De dynamiek op nationaal niveau 
Het programma is gebaseerd op plaatselijke initiatieven. Het welslagen ervan is 
grotendeels afhankelijk van het vermogen van de plaatselijke actoren om projecten op 
te zetten die als voorbeeld of model kunnen dienen. Maar het programma wil langs deze 
weg ook een bijdrage leveren aan de stimulering van het nationale beleid en het is 
daarom van essentieel belang dat de in het kader van de projecten beproefde "succesvolle 
methoden" kunnen worden doorgegeven en overgedragen naar de actoren en de 
besluitvormende instanties in ieder land die zich bezig houden met de bestrijding van 
sociale uitsluiting. 
Bij de voorbereiding van het programma had de Commissie de Lid-Staten verzocht 
projecten voor te stellen die aansloten bij vernieuwende nationale benaderingen, of 
eventueel pasten in het kader van nationale programma's ter bestrijding van de armoede. 
Dit verband bestond, althans potentieel, in verschillende landen: in Ierland, Spanje en 
Portugal met de nationale programma's in die landen, in Frankrijk met het beleid inzake 
de steden en het "revenu minimum d'insertion" (minimum-inpassingsinkomen), in 
Nederland met het beleid inzake sociale vernieuwing, in Denemarken met de nationale 
maatregelen ter ondersteuning van vernieuwing en van het plaatselijke partnerschap, enz. 
Dit heeft er zonder twijfel toe bijgedragen dat de nationale overheden rechtstreekser 
betrokken werden bij de begeleiding van het programma en dat de projecten nationaal 
gezien meer bekendheid kregen. De van deze verbanden verwachte multiplicatoreffecten 
werden echter niet altijd bereikt, althans niet in dat stadium. 
Daarvoor zijn meerdere redenen. Ten eerste hebben bepaalde projecten, zoals te voorzien 
was, te kampen gehad met interne problemen die de uitvoering van aanvankelijk 
veelbelovende activiteiten vertraagd of belemmerd hebben. Ten tweede heeft juist de 
grootschaligheid van bepaalde nationale beleidsmaatregelen de indruk gewekt dat 
bepaalde projecten niet meer waren dan een plaatselijke actie onder vele, zodat ze weinig 
aandacht kregen en niet tot een speciale mobilisatie leidden, te meer daar deze projecten 
weinig talrijk waren (drie à vier per land, soms minder). 
Tenslotte waren de projecten soms niet in staat veel aandacht te besteden aan hun effect 
op nationale schaal omdat zij in beslag werden genomen door andere problemen: zij 
wilden eerst hun organisatie en hun lokale image consolideren en vervolgens de 
transnationale samenwerking organiseren, zodat zij daarom relatief weinig belang hebben 
gehecht aan actieve deelname aan de discussies op nationaal niveau; of zij wilden vooral 
hun zwakke punten verbeteren om beter de multidimensionale doelstelling van hun actie 
69 
te kunnen verwezenlijken en hebben daarom niet die mate van zichtbaarheid bereikt die 
op grond van hun sterke punten mogelijk geweest was; juist die sterke punten hadden 
een effect op nationale schaal kunnen hebben. 
Desalniettemin hebben meerdere projecten bemoedigende resultaten behaald. Zo is in 
Frankrijk naar aanleiding van de inspanningen van het project "Aide au Développement 
de l'Initiative Economique" de "Aide aux Chômeurs Créateurs et Repreneurs 
d'Entreprise" uitgebreid tot de ontvangers van het minimum-inpassingsinkomen; in 
Griekenland is het project van Kallithea van invloed geweest op de nieuwe wetgeving 
inzake drugs en op de oprichting van rehabilitatiecentra voor verslaafden; eveneens in 
Griekenland heeft het programma er toe bijgedragen dat duidelijk werd welke juridische 
obstakels de tenuitvoerlegging van het partnerschap tussen overheidsinstanties en 
particuliere organisaties belemmerden. Naar aanleiding daarvan is een nieuw wetsvoorstel 
aan het Griekse parlement voorgelegd. In Duitsland hebben de projecten getracht de 
openbare discussie over de armoede te stimuleren. In Denemarken heeft het programma 
de werkzaamheden van regeringscommissies beïnvloed. In België zijn ideeën en 
voorstellen van de projecten van Antwerpen en Charleroi overgenomen door de 
autoriteiten in die gemeenten. In Italië werken de nationale functionarissen van drie grote 
vakcentrales nu samen om de tenuitvoerlegging van door de principes van het 
programma geïnspireerde projecten op regionaal niveau te stimuleren. In het Verenigd 
Koninkrijk, waar de armoedeproblematiek bijzonder controversieel is, nemen de 
plaatselijke projecten actief deel aan de discussie. Dat de projecten plaatselijk - en enkele 
zelfs landelijk - erkenning krijgen, is allereerst te danken aan de kwaliteit van hun acties. 
Een andere reden is dat zij zich hebben ingespannen om deze acties zichtbaar te maken, 
o.a. door informatiebulletins, videocassettes of films, alsmede via deelname of organisatie 
van voorlichtingsacties. Bovendien hebben de URD's en de nationale vertegenwoordigers 
in het Raadgevend Comité een belangrijke rol gespeeld bij het totstandbrengen van 
synergieën op nationaal niveau, die duidelijk aanwijsbaar zijn ook al zijn ze nog te 
beperkt of te weinig ontwikkeld om van een wezenlijk effect van het programma op het 
nationale toneel van de Lid-Staten te kunnen spreken. 
3. De dynamiek op Europees niveau 
Door plaatselijke experimenten te ondersteunen wil het programma een bijdrage leveren 
aan de overdracht van succesvolle methoden, zowel op Europees als op nationaal niveau, 
en de discussie op communautair niveau over de bestrijding van sociale uitsluiting 
bevorderen. De transnationale uitwisselingen tussen de projecten, de 
onderzoekwerkzaamheden en de publikaties van het programma zijn de voornaamste 
componenten van deze dynamiek. 
3.1. Begeleiding en uitwisselingen binnen het programma 
Tussen de projecten, hun partners, de URD's, de Centrale Eenheid en de Commissie zijn 
geleidelijk verschillende uitwisselingsnetwerken ontstaan. Enkele van deze netwerken zijn 
uitgebreid tot actoren buiten het programma, met name met het oog op mogelijke 
synergieën met nationale of communautaire initiatieven. Deze uitwisselingen zijn een 
essentieel element van de dynamiek van Armoede 3 geworden. 
Deze uitwisselingen kunnen verschillende vormen aannemen. De jaarlijkse seminars 
vervullen een belangrijke functie bij de mobilisatie van de actoren van het programma 
in verband met belangrijke discussie- en actiethema's die bijzondere aandacht genieten. 
Het thema van het seminar te Edinburgh in 1991, de plaatselijke ontwikkeling, gaf aan 
dat het programma bijzonder veel belang hecht aan de economische dimensie van de 
integratie. Het thema van het seminar van Aalborg in 1992, het bij het programma 
betrekken van de sociale partners, verwees naar het streven om de plaatselijke 
samenwerking uit te breiden tot actoren in het bedrijfsleven. Het thema van het seminar 
70 
te Huelva in 1993, de verhouding tussen partnerschap en multidimensionaliteit, was 
gericht op het optimaal benutten van de resultaten van het programma wat de relevantie 
van deze twee hoofdprincipes betreft. 
Deze bijeenkomsten, die vanwege hun inhoud en hun bijdrage aan de bevestiging van 
de identiteit van het programma van fundamenteel belang zijn, worden aangevuld door 
andere uitwisselingen. Zo heeft het programma meerdere transnationale groepen 
opgericht, die elk zeven of acht projecten omvatten en een denktankfunctie hebben. 
Iedere groep behandelt de ervaringen van de projecten in verband met nauwkeurig 
omschreven thema's, om daaruit lessen te trekken wat betreft de methodologie en het 
beleid ("woonomgeving en armoede", "armoede op het platteland", "participatie" en 
"integratie langs economische weg"). Ook zijn in november 1992 te Calais twee 
transnationale seminars georganiseerd, een over het nut van de auto-evaluatie voor de 
strategie van de projecten en het andere over de plaatselijke onderzoeken. In de laatste 
tijd heeft deze dynamiek van de confrontatie van ervaringen, dank zij de op de 
projectleiders gerichte opleidingsactie, meer nadruk gekregen. Tenslotte vinden veel 
uitwisselingen op bilaterale basis plaats, in de vorm van bezoeken van het ene project 
aan het andere. 
De thematische vergaderingen en de jaarlijkse seminars worden in de standplaats van de 
projecten gehouden. Voor de projecten die als gastheer optreden, is dat een gelegenheid 
om hun deelname aan een Europees programma te manifesteren en al hun partners en 
de leden van hun operationele teams bij de Europese dynamiek van dat programma te 
betrekken. Deze bijeenkomsten zijn dus hoogtepunten voor de projecten en voor het 
programma» waarvan het effect vervolgens doorwerkt op plaatselijk, regionaal, nationaal 
en Europees niveau. 
De begeleiding op Europees niveau van het programma is gebaseerd op de mobilisatie 
van de actoren van de projecten, maar ook op de kwaliteit van de met het oog daarop 
verstrekte technische bijstand. De leden van de URD's hebben vooral tot taak de 
projecten te helpen bij him ontwikkeling op plaatselijk niveau en een bijdrage te leveren 
aan het effect van het programma op nationaal niveau, maar zij spelen samen met de 
Centrale Eenheid ook een rol bij de begeleiding op Europees niveau van Armoede 3. Zo 
nemen bijvoorbeeld meerdere leden van de URD's actief deel aan de samen met de 
projecten opgezette thematische groepen, en natuurlijk aan de voorbereiding van de 
jaarlijkse seminars. In het algemeen nemen de URD's, in samenwerking met de Centrale 
Eenheid en de Commissie, regelmatig deel aan de discussies over het beheer en de 
begeleiding van het programma, met name in het kader van de drie workshops die 
daartoe ieder jaar georganiseerd worden. 
3.2. Onderzoekwerkzaamheden 
De onderzoekwerkzaamheden zijn een andere component van de Europese dynamiek van 
het programma. Armoede 3 is een actieprogramma, en deze onderzoekwerkzaamheden 
zijn daarom bewust beperkt gehouden. Naast de op initiatief van de projecten verrichte 
plaatselijke onderzoeken bestaat de component "onderzoek" van het programma uit twee 
onderdelen, een van statistische aard, het andere meer economisch en sociologisch. 
De statistische werkzaamheden zijn verricht in samenwerking met Eurostat. Hierbij ging 
het in hoofdzaak om een systematische uitwerking van de nationale enquêtes betreffende 
gezinsbudgetten, met name om de methoden voor de meting van de armoede vanuit het 
gezichtspunt van het inkomen te actualiseren en te verfijnen. Door deze werkzaamheden 
is het kennisniveau duidelijk verbeterd, met name door het gebruik van de 
microgegevens van de nationale onderzoeken. Anderzijds is opnieuw gebleken dat zich 
bij deze metingen methodologische problemen voordoen, met name de onzekerheid van 
vergelijkingen of samenvoegingen van gegevens die gebaseerd zijn op nog onvoldoende 
71 
geharmoniseerde definities. Met dit voorbehoud hebben de werkzaamheden de schatting 
onderbouwd volgens welke aan het einde van de jaren '80 50 miljoen inwoners van de 
Gemeenschap een zo gering inkomen hadden dat zij volgens de gebruikelijke definitie 
als arm moesten worden beschouwd(,0) (bijlage 2). De gebruikte methodologie maakt een 
nauwkeuriger analyse van de recente tendensen in de ontwikkeling van de armoede 
mogelijk; de resultaten hiervan zullen tegen het einde van het programma beschikbaar 
zijn. Daarnaast zijn enige verkennende werkzaamheden verricht betreffende de niet-
financiële dimensies van de armoede. 
Er is in een duidelijk transnationaal perspectief ook economisch en sociologisch 
onderzoek gedaan. De onderwerpen van deze onderzoeken zijn vastgesteld in overleg met 
vertegenwoordigers van de nationale Onderzoekraden en de leden van het Raadgevend 
Comité. De onderzoekteams, die elk zes tot acht landen bestrijken, zijn geselecteerd op 
basis van twee achtereenvolgende aanbestedingen. Omdat deze onderzoeken nog lopen, 
kunnen de resultaten nog niet beoordeeld worden. Het is echter de bedoeling om door 
internationale vergelijkingen betreffende de volgende thema's: het proces van de 
vervreemding van de arbeidsmarkt, de rol van het regionale ontwikkelingsbeleid in de 
bestrijding van de armoede, de verbanden tussen armoede en migratie, de betrokkenheid 
van de sociale partners bij de bestrijding van sociale uitsluiting, de ontwikkeling van de 
armoede als specifiek onderwerp van het sociale beleid en de effecten van een actief 
werkgelegenheidsbeleid in de strijd tegen sociale uitsluiting meer licht te werpen op 
bepaalde fenomenen. De rapporten van deze onderzoeken zullen halverwege 1994 
beschikbaar zijn. 
3.3. Het zichtbaar maken van het programma en van de resultaten 
De zichtbaarmaking van het programma berust enerzijds op een publikatiebeleid en 
anderzijds op een communicatiestrategie. 
Op het gebied van de publikaties is een belangrijke inspanning verricht. Met name het 
driemaandelijkse Tijdschrift (50O0 ex.) en het maandelijkse Bulletin (2000 ex.) hebben 
een lezerskring die veel breder is dan alleen de actoren van het programma. Hetzelfde 
geldt voor de andere publikaties waardoor de lopende experimenten een brede 
bekendheid krijgen (jaarlijkse verslagen van de Centrale Eenheid, verslagen van de 
jaarlijkse seminars, beschrijvend overzicht van de projecten). 
Wat de communicatiestrategie betreft, zijn vooral de volgende acties van belang: 
het opzetten van een systeem voor elektronische post, een snel en functioneel 
instrument dat de interactie tussen de verschillende partners van het programma 
(projecten, Centrale Eenheid, URD's, Commissie) stimuleert. Iedere week worden 
langs deze weg 250 contacten tot stand gebracht tussen 61 verschillende 
standplaatsen. Het systeem wordt ook gebruikt voor het opzetten van "SPES", een 
database met bibliografische en statistische gegevens over Armoede 3; 
de bewustmaking van het grote publiek door middel van specifieke evenementen 
zoals de wedstrijd voor studenten van scholen voor journalistiek; de beste reportage 
over sociale uitsluiting en armoede werd gepubliceerd in twaalf grote Europese 
dagbladen (het artikel betrof het project van Perama); 
(10) Personen die leven in een huishouden waar het beschikbare gemiddelde inkomen per 
consumptie-eenheid (berekend op basis van de bij de enquête opgegeven uitgaven) 
minder dan de helft bedraagt van het beschikbare gemiddelde inkomen per consumptie-
eenheid in de Lid-Staat waar dat huishouden gevestigd is. 
72 
het opzetten van een Europees netwerk van journalisten die geïnteresseerd zijn in 
de problematiek van armoede en sociale uitsluiting en die tweemaandelijkse 
persberichten ontvangen; de regelmatige contacten met deze journalisten hebben de 
berichtgeving in de media over de jaarlijkse seminars bevorderd en 
vergemakkelijken in het algemeen het streven om aan de resultaten van het 
programma bekendheid te geven. 
4. Koppeling van de actoren en de verschillende interventieniveaus 
Zoals de Commissie in haar Mededeling van 23 december 1992(n) heeft aangegeven, kan 
sociale uitsluiting niet worden bestreden zonder de actieve medewerking van al diegenen 
die verantwoordelijkheid dragen in de politiek, in de instellingen, in het beroeps- en 
verenigingsleven en in de samenleving, en vooral ook niet zonder een zo breed mogelijke 
participatie van de betrokken bevolkingsgroepen zelf 
Het programma is gebaseerd op plaatselijke initiatieven, maar wil ook een bijdrage 
leveren aan de discussie op nationaal en Europees niveau. Het berust op een klein aantal 
projecten, maar wil een zo groot mogelijk aantal actoren mobiliseren of althans een 
bijdrage leveren aan die mobilisatie. Het is aldus een van de essentiële componenten van 
de initiatieven van de Gemeenschap op het gebied van de bestrijding van sociale 
uitsluiting. 
Natuurlijk kan de bijdrage van het programma slechts bescheiden zijn. Zij is echter van 
belang als een poging te komen tot een effectieve koppeling, zowel horizontaal als 
vertikaal, van de instanties die, naar de aard van hun bevoegdheden en binnen de grenzen 
daarvan, verantwoordelijk zijn voor het bevorderen van solidariteit als waarde en van het 
betreffende beleid: overheidsinstanties (plaatselijk, regionaal, nationaal en communautair), 
maar ook particuliere actoren (verenigingen, vrijwilligersorganisaties, sociale partners, 
enz.). Het is de bedoeling om met en tussen deze betrokken partijen synergieën tot stand 
te brengen waardoor allen in staat worden gesteld om in het kader van een partnerschap 
waarin de eigen aard van alle partners wordt erkend, beginselen en methoden te 
ontwikkelen en in praktijk te brengen om sociale uitsluiting te voorkomen of te 
bestrijden. 
Het programma sluit dus aan bij andere inspanningen van Commissie om de 
samenwerking tussen alle bij de bestrijding van sociale uitsluiting betrokken actoren te 
bevorderen. Hierbij moet met name gewezen worden op de steun die de Commissie 
verleent, parallel met de tenuitvoerlegging van het programma, aan de Europese 
netwerken van NGO's, waarvan enkele overigens als partners of als uitvoerders van 
plaatselijke projecten direct bij het programma betrokken zijn. 
Het is ook van belang te weten dat de Commissie de deelname van projecten van het 
Armoede 3-programma aan bepaalde andere communautaire acties bevorderd heeft, met 
name aan communautaire initiatiefprogramma's in het kader van het Europees Sociaal 
Fonds (vooral NOW en HORIZON). De synergie tussen het programma en deze andere 
initiatieven zou zonder twijfel nog versterkt moeten worden, ook al zijn de doelstellingen 
en de regels van een programma anders dan die van de Structuurfondsen. De ervaringen 
met Armoede 3 bevestigen in ieder geval dat de programma's door hun experimentele 
karakter en gedetailleerde werkwijze in dit opzicht een belangrijke stimulerende rol 
kunnen spelen. 
(11) COM(92) 542 def, blz. 25. 
73 
Deel V - DE LESSEN EN HET EFFECT VAN HET PROGRAMMA 
In het kader van de voorbereiding van dit verslag heeft de Commissie met alle actoren van 
het programma uitgebreid overleg gevoerd. De projecten, de URD's en de Centrale Eenheid 
hebben actief bijgedragen aan de evaluatie van de voortgang van het programma, met name 
door hun respectievelijke jaarverslagen en door hun deelname aan het seminar te Huelva. De 
leden van het Raadgevend Comité is verzocht de mening van de Lid-Staten over de sterke en 
de zwakke kanten van het programma naar voren te brengen. Meer in het algemeen heeft de 
voorbereiding van de conferentie van Kopenhagen en van de bijbehorende workshop over de 
uitgangspunten van een eventueel nieuw programma ook tot deze evaluatie van het lopende 
programma bijgedragen. 
Uit al deze uitwisselingen en discussies blijkt dat er een grote mate van consensus bestaat wat 
betreft de voornaamste lessen die nu al uit de ervaringen met Armoede 3 getrokken kunnen 
worden. Deze lessen betreffen de validering van de uitgangspunten van het programma 
(par. 1), de doelmatigheid van de uitvoering in de praktijk van het beheer en de begeleiding 
(par. 2), en tenslotte het effect van het programma, d.w.z. de specifieke toegevoegde waarde 
van een dergelijk programma (par. 3). 
1. De validering van de principes van het programma 
De projecten van het programma hebben gemeen dat zij zich herkennen in een aanpak 
van de bestrijding van de armoede die gebaseerd is op de principes van partnerschap, 
multidimensionaliteit en participatie. Deze principes werden allereerst in de modelacties 
in praktijk gebracht; maar in veel gevallen hebben ook de vernieuwende initiatieven ze 
in hun acties geïntegreerd. Derhalve kan het programma als geheel beschouwd worden 
als een test van de validiteit van deze principes en van de mogelijkheden om ze in 
praktijk te brengen, rekening houdende met het specifieke karakter van de plaatselijke 
en nationale contexten. 
Het partnerschap is klaarblijkelijk het sterke punt van het programma. Dit aspect heeft 
zonder twijfel ook de meeste aandacht getrokken, ook al ging dat vaak ten koste van de 
twee andere uitgangspunten. De projecten hebben nieuwe organisatiestructuren en vormen 
van hulpverlening ontwikkeld, die op zichzelf een aansporing vormen voor op het gebied 
van de bestrijding van sociale uitsluiting werkzame instellingen en verenigingen om zich 
verder te ontwikkelen (nationale en plaatselijke autoriteiten, niet-gouvernementele 
organisaties, sociale partners, enz.). 
Men mag dus hopen dat de effecten van het programma door de partnerschappen langer 
zullen duren dan de vijfjaar looptijd van het programma. Het partnerschapsprincipe, dat 
ook in andere nationale programma's is ingevoerd, soms zelfs geruime tijd vóór 
Armoede 3, heeft veel interesse gewekt onder de actoren in landen waar dit idee tot nu 
toe vrijwel onbekend was. Het is natuurlijk belangrijk dat dit principe volledig tot 
ontplooiing kan komen en niet beperkt blijft tot een slogan of een nieuw jasje voor 
traditionele organisatievormen en methoden. Juist daarom biedt het Armoede 3-
programma de mogelijkheid dit principe op basis van de opgedane ervaring geleidelijk 
in het besluitvormingsproces en de tenuitvoerlegging van de acties in te voeren. 
De aandacht voor het multidimensionale karakter van de sociale uitsluiting en de 
armoede is in de loop van het programma ontegenzeggelijk toegenomen. De vooruitgang 
op dit gebied was weliswaar niet overal even groot: alle projecten zijn wel gericht op het 
bevorderen van zowel de economische als de sociale integratie van de armsten, en 
hebben oog voor de verschillende dimensies van de sociale uitsluiting, maar zij zijn niet 
altijd in staat geweest een zo coherente en globale aanpak te ontwikkelen en uit te 
voeren als wenselijk geweest zou zijn. Hierbij moet benadrukt worden dat een dergelijke 
coherente aanpak alleen te verwezenlijken is voor kleinere en duidelijk afgegrensde 
74 
entiteiten: de projecten die op een groot gebied met een sociaal-heterogene bevolking, 
dat eventueel geen administratieve eenheid vormt, werkzaam zijn, lopen meer het risico 
dat hun inspanningen gespreid en hun activiteiten versnipperd zullen zijn. De 
overeenstemming wat betreft de validiteit van het principe van de multidimensionaliteit 
van de actie is een eerste stap; de bezinning en de gedachtenwisseling over de uitvoering 
in de praktijk moet gebaseerd zijn op de met de projecten opgedane ervaring, niet name 
om meer inzicht te krijgen in het specifieke karakter van de plaatselijke context (b.v. 
landelijk of stedelijk gebied) en de nationale context (Noord- of Zuideuropees land 
bijvoorbeeld). 
Breken met het beleid en de mentaliteit van de hulpverlening en de armen tot 
volwaardige actoren maken: behalve een actieprincipe is de participatie een uitdaging 
voor de projecten en voor het programma. Het mag geen verbazing wekken dat zich bij 
de verwezenlijking van deze doelstelling problemen voordoen: het is zonder twijfel 
gemakkelijker voorzieningen of diensten te creëren dan om de capaciteit van kansarme 
groepen om zichzelf te organiseren, te versterken; de bij de tenuitvoerlegging van een 
project betrokken actoren komen onvermijdelijk in de verleiding het als "hun" project te 
beschouwen en te vergeten voor wie het bedoeld is; en de verwachtingen van deze 
laatsten komen nooit helemaal overeen met de hunne. 
De participatie is weliswaar bij vele projecten nog niet ver ontwikkeld, maar in het 
programma is toch aanzienlijke vooruitgang geboekt, met name daar waar de projecten 
beperkte groepen betroffen en de betrokkenen hebben weten te mobiliseren voor concrete 
en tastbare doelstellingen. Deze vooruitgang kan vaker geconstateerd worden in Lid-
Staten waar zelforganisatie aansluit bij de nationale tradities en daar waar de instellingen 
hun rivaliteiten en machtsconflicten hebben overwonnen. Bovendien is de vooruitgang 
kennelijk nog groter bij projecten die in hun eigen organisatie (d.w.z. binnen de 
operationele teams en in de verhoudingen tussen deze teams en de partnerinstellingen) 
erkennen dat participatie voor de kwaliteit van de actie een beslissende waarde is. 
De relevantie van de principes van het programma is over het algemeen bevestigd, ook 
al omdat alle actoren geleidelijk hebben ingestemd met de aanpak van het programma 
zelf. Met andere woorden: omdat de actoren bereid waren zich te engageren in een 
gemeenschappelijke dynamiek, die met name de bereidheid tot vernieuwing en 
experimenteren, bijzondere aandacht voor de kwaliteit bij het ontwerpen en 
programmeren van de actie en voor de evaluatie en de overdracht van ervaringen 
omvatte. 
Vanzelfsprekend was de instemming met deze aanpak niet onmiddellijk en algemeen en 
moet zij voortdurend opnieuw bevestigd worden: de meeste projecten hadden hun 
aanvraag om deel te nemen aan het programma vooral ingediend om financiële steun te 
verkrijgen - een legitiem verlangen overigens - en aanvankelijk waren niet alle actoren 
bereid actief deel te nemen aan de algemene dynamiek van het programma. Dit verklaart 
tot op zekere hoogte de problemen van de projecten wat betreft de structurering van het 
partnerschap, het verkrijgen van medefinanciering, of bij de doelmatige uitvoering van 
de auto-evaluatie. Dit verklaart ook hoe belangrijk het was dat de projectleiders, de 
eenheden voor de technische bijstand en de Commissie veel werk gemaakt hebben van 
het informeren, overtuigen of ondersteunen van bepaalde institutionele partners. Men 
moet deze problemen niet onderschatten: bepaalde projecten leiden een onzeker bestaan, 
enkele hebben hun activiteiten gedurende meerdere maanden gestaakt of sterk 
gereduceerd en één ervan moest zelfs worden beëindigd. Anderzijds moeten deze 
problemen ook weer niet overdreven worden: de kwaliteit van de projecten als geheel 
wordt algemeen erkend en de betrokkenheid van de actoren bij de dynamiek van het 
programma is groot, zoals met name blijkt uit hun deelname aan de begeleiding op 
Europees niveau en meer in het algemeen aan de communautaire gedachtenwisseling 
betreffende de bestrijding van sociale uitsluiting. 
75 
2. Het beheer en de begeleiding in de praktijk 
Voor de tenuitvoerlegging van het programma heeft de Commissie structuren voor de 
technische bijstand op nationaal niveau (de URD's) en op Europees niveau (Centrale 
Eenheid) opgezet. De taken van deze structuren zijn hoofdzakelijk het administratieve 
en financiële beheer van de toegekende subsidies, ondersteuning van de ontwikkeling van 
de projecten en de auto-evaluatie, en de algemene begeleiding van het programma en de 
coördinatie van de verschillende onderdelen en activiteiten (evaluatie, transnationale 
uitwisselingen, onderzoek, publikaties). Gelet op de problemen met de tijdsdruk, het 
beheer en de kosten waarmee het programma te kampen had, zijn deze taken over het 
algemeen tot tevredenheid uitgevoerd; enige verbeteringen ter verhoging van de 
doelmatigheid zouden echter wenselijk zijn. 
De taken op het gebied van de technische bijstand zijn zeer uiteenlopend en verlangen 
van degenen die ze uitvoeren een groot aanpassingsvermogen, een zekere veelzijdigheid 
en veel ervaring. Bovendien ontwikkelen deze taken zich in de loop van het programma 
steeds verder. In de beginfase was de aandacht vooral gericht op het oplossen van 
problemen in verband met het administratief en financieel beheer die de structurering van 
de projecten belemmerden, en op de bevestiging van de coherentie en fie| ejgeii image 
van het programma In de nu lopende eonsolidatiefase zijn de transnationale 
uitwisselingen geïntensiveerd en is er meer behoefte ontstaan aan verdere bezinning en 
gedachtenwisseling over de uitgangspunten van het programma. In de eindfase van het 
programma zal zonder twijfel meer aandacht worden besteed aan de kwestie van de 
verdere voortzetting van de projecten en aan de uitvoering van een diepgaande evaluatie. 
Door de voor het administratief en financieel beheer van het programma getroffen 
regelingen bleef de Commissie voortdurend op de hoogte van de voortgang van de 
projecten en van de problemen waarmee deze te maken hadden, met name wat de 
medefinanciering betreft. Deze problemen zijn overwonnen, dank zij de inspanningen van 
zowel de projecten als de Commissie en de Centrale Eenheid; de kwaliteit van het beheer 
van de projecten is sterk verbeterd en is een van de aspecten geworden waaruit de 
kwaliteit van hun acties blijkt. 
De rechtstreekse ondersteuning van de projecten door de leden van de URD's was 
aanzienlijk en heeft in verschillende landen een opmerkelijke vooruitgang mogelijk 
gemaakt wat betreft de auto-evaluatie en de koppeling van de projecten aan nationale 
initiatieven. De ondersteuning was minder succesvol bij projecten met grote interne 
problemen of chronische problemen met de medefinanciering. Een actievere 
betrokkenheid van de leden van de URD's bij de oplossing van deze problemen zou 
zonder twijfel van nut geweest zijn. 
De begeleiding op Europees niveau van het programma heeft zijn sterke kanten; hierbij 
verdienen vooral de bevestiging van de coherentie van het programma en het zichtbaar 
maken van de resultaten vermelding: het succes van de jaarlijkse seminars en de kwaliteit 
van de publikaties zijn een goede illustratie daarvan. Verder is veel vooruitgang geboekt 
bij de voorbereiding en de begeleiding van de transnationale uitwisselingen, terwijl ook 
de opleidingsacties voor projectleiders veelbelovend lijken. De evaluatie van het 
programma als geheel daarentegen is enigszins verwaarloosd omdat prioriteit werd 
gegeven aan de auto-evaluatie van de projecten en aan de externe synthese van deze 
auto-evaluaties, waaraan nog gewerkt wordt, met name met het oog op de verdere 
uitwerking van de uitgangspunten en de concepten van het programma. Verder moet ook 
nog gewerkt worden aan een betere integratie van het onderdeel "onderzoek" in de 
dynamiek van het programma; dit onderdeel is bewust beperkt gehouden vanwege de 
door de Raad aangegeven prioriteiten, maar alle actoren van het programma erkennen dat 
versterking ervan noodzakelijk is. 
76 
Bij de uitvoering van deze taken waren zowel de Centrale Eenheid als de leden van de 
URD's betrokken. De geografische spreiding van de actoren, en het feit dat de meesten 
in deeltijd werkten, hebben in enkele gevallen de samenhang en de doelmatigheid van 
de structuren voor technische bijstand belemmerd. Het zou daarom dienstig zijn om voor 
een volgend programma andere regelingen te treffen, zelfs als die kostbaarder zouden 
zijn, met name voor de Centrale Eenheid. Daarnaast werden de teams voor technische 
bijstand door de verscheidenheid van de projecten en meer in het algemeen door de 
complexiteit van het programma soms geconfronteerd met verwachtingen en verzoeken 
die moeilijk te verenigen waren. Door samenwerking van de betrokken actoren kon men 
echter deze problemen te boven komen. De Commissie heeft bijgedragen tot de 
versterking van deze samenwerking, met name door een actieve rol te spelen bij het 
beheer en de begeleiding van het programma. 
3. Conclusie: het effect van het programma 
Ter afsluiting van dit verslag menen wij een aantal conclusies te mogen trekken 
betreffende het effect van het programma, die in het bijzonder bevestigen dat de 
specifieke programma's waarmee de Gemeenschap de sociale vernieuwing ondersteunt, 
een nuttig doel dienen. 
In het algemeen gesproken heeft het programma de discussie over de sociale uitsluiting 
gestimuleerd, zowel in de Lid-Staten als op communautair niveau. In de Lid-Staten deed 
dit effect zich niet overal in gelijke mate voor, althans tot op heden, maar het wordt in 
brede kring erkend: bepaalde projecten hebben methodologische instrumenten ontwikkeld 
die ook nuttig zijn voor acties op andere gebieden; een aantal heeft bijgedragen aan de 
oprichting van netwerken voor uitwisselingen waaraan plaatselijke overheden, NGO's en 
de sociale partners deelnemen; weer andere hebben de overheid suggesties gedaan 
betreffende de hervorming van bepaalde aspecten van het sociale beleid; meer in het 
algemeen gezien hebben de uitgangspunten van het programma weerklank gevonden in 
het nationale beleid van meerdere Lid-Staten en er zijn veelbelovende synergieën 
ontstaan, althans in die landen waar de betrokken overheidsinstanties of de stuurgroepen 
van het project zelf ervoor zorgen dat de uitgangspunten en de hoofdlijnen van het 
programma ook op nationaal niveau bekend worden. Deze constateringen zijn 
bemoedigend. Men moet bedenken dat het hier gaat om een programma van bescheiden 
omvang, dat uit plaatselijke projecten bestaat, waarvan de invloed op de discussies of de 
initiatieven op nationaal niveau aanvankelijk vaak relatief zwak of onzeker was. 
Voor de Gemeenschap is het programma ook een concreet voorbeeld van haar potentiële 
bijdrage aan de bestrijding van sociale uitsluiting. Bij verschillende communautaire 
initiatieven op dit gebied is al gebruik gemaakt van de met de projecten opgedane 
ervaring, met name bij de voorbereiding van de Mededeling van de Commissie van 23 
december 1992. Deze ervaringen spelen ook een rol bij de lopende besprekingen 
betreffende de bijdrage van de Structuurfondsen aan de bestrijding van sociale uitsluiting. 
Ook sluiten deze ervaringen op veel punten aan bij de problemen die naar voren zijn 
gebracht in het kader van de permanente dialoog van de Commissie met de NGO's en 
sinds kort met de sociale partners. 
De inbreng van het programma in deze context ontwikkelt zich overigens steeds verder: 
toen Armoede 3 werd opgezet, was het praktisch het enige communautaire initiatief dat 
specifiek betrekking had op armoede en sociale uitsluiting025, en omdat het onmiddellijk 
volgde op het tweede Europese programma was het door het enkele feit dat het bestond 
(12) Met uitzondering van de voedselhulp in het kader van de wintercampagnes. 
77 
een politiek signaal van de wil van de Gemeenschap om op bescheiden schaal, maar 
continu, een bijdrage te leveren aan de inspanningen van de Lid-Staten; tegenwoordig 
maakt het programma deel uit van een gediversifieerd geheel van initiatieven en men 
verwacht daarom nu vooral dat het een bijdrage levert aan de ontwikkeling van kennis 
en succesvolle methoden die kunnen worden overgedragen. Het is in dit verband 
tekenend dat een groot aantal actoren veel aandacht besteedt aan de verdere uitwerking 
van concepten en methoden. Juist door de consolidering van deze resultaten zal het 
programma het beste kunnen bijdragen aan het bevorderen van het perspectief van het 
Europa van de solidariteit. 
78 
BIJLAGE 1 
Beknopte statistische informatie over de projecten van het Armoede 3-programma 
De publikaties van het Armoede 3-programma en vooral de verslagen en de werkdocumenten 
van de Centrale Eenheid van het programma bieden talrijke kwantitatieve en kwalitatieve 
gegevens over de projecten. Bovendien wordt van deze projecten een descriptieve lijst 
gepubliceerd die regelmatig wordt bijgewerkt. Onderstaande tabellen zijn dus slechts een 
illustratie van enkele kenmerken van de projecten van het programma. 
Kenmerken van het werkterrein van de modelacties 
Aantal inwoners Minder dan 20 000 50 000 of Totaal 
20 000 inw. 50 000 inw. meer inw. 
Plattelands­
gebied 
Stedelijk 
gebied 8 10 8 26 
Regio met zowel 
stedelijke als 
plattelandsgebieden 
Totaal 13 12 11 36 
Bron : Centrale Eenheid van het Armoede 3-programma 
Opmerking : Het totaal aantal modelacties (36 en niet 29) is gebaseerd op het feit dat drie 
modelacties in meerdere gebieden worden uitgevoerd. 
79 
Omvang van de sociale uitsluiting zoals op het werkterrein van de projecten vastgesteld en 
door deze behandeld 
Vastgesteld probleem Aantal projecten waarvan 
het werkterrein in het 
bijzonder door dit 
probleem wordt gekenmerkt 
is gericht Aantal projecten 
waarvan de actie 
in het bijzonder 
op dit probleem 
Jeugdwerkloosheid 
Langdurige werkloosheid 
Crises in stedelijke centra 
Ontoereikende stedelijke voorzieningen 
en slechte huisvesting 
Onderontwikkeling van het platteland 
Emigratie 
Immigratie 
Etnische discriminatie 
Industriële achteruitgang, 
economische herstructurering 37 
37 
19 
25 
8 
12 
19 
20 
26 23 
27 
12 
17 
8 
4 
9 
13 
17 
Bron: Centrale Eenheid van het Armoede 3-programma 
Opmerking: De gegevens hebben betrekking op alle projecten ofwel 48 werkterreinen met 
inbegrip van de projecten die op een aantal concrete werkterreinen ten uitvoer 
worden gelegd; hierbij zij opgemerkt dat de activiteiten van bepaalde 
vernieuwende initiatieven niet op een nauwkeurig omschreven gebied 
betrekking hebben. 
80 
Aard en oorsprong van de projecten van het Armoede 3-programma 
Activiteiten die reeds in 1990 door (bijna) dezelfde 
partners werden uitgevoerd 5 
Nieuwe activiteiten door (bijna) dezelfde partners 5 
Uitbreiding van een bestaand partnerschap met nieuwe 
partners en nieuwe activiteiten 18 
Totstandbrenging van een nieuw partnerschap voor de 
ontwikkeling van nieuwe activiteiten 16 
Geen antwoord 1 
Totaal 45 
Bron: Centrale Eenheid van het Armoede 3-programma 
Opmerking: Het totale aantal van 45 projecten is gebaseerd op het feit dat bepaalde 
projecten in twee of drie verschillende gebieden worden uitgevoerd. 
Partners die <fcel uitmaken van de bestuurscomité's van de projecten 
Plaatselijke en regionale activiteiten 116 
Nationale activiteiten en niet-gouvernementele organisaties 35 
Niet-gouvernementele organisaties (met inbegrip van 108 
communautaire organisaties en plaatselijke groepen) (53) 
Sociale partners 31 
(met inbegrip van werkgeversorganisaties en bedrijven) (21) 
(met inbegrip van vakbondsorganiaties) (10) 
Diversen 48 
(met inbegrip van universiteiten, onderzoekorganisaties) (21) 
328 
Bron: Centrale Eenheid van het Armoede 3-programma 
Opmerking: Tabel samengesteld op basis van gegevens over alle projecten; hierbij zij echter 
opgemerkt dat niet voor alle vernieuwende projecten een bestuurscomité met 
meerdere partners is samengesteld. 
81 
BIJLAGE 2 
In het kader van het Armoede 3-programma uitgevoerd statistisch onderzoek 
l.Tot de doelstellingen van het Armoede 3-programma behoort het bijdragen tot de 
verbetering van de kennis over armoede, met name door middel van regelmatige samenstelling 
van vergelijkbare gegevens over de omvang, de kenmerken en de ontwikkeling daarvan in de 
Lid-Staten. Overeenkomstig deze doelstellingen en binnen de grenzen van de hiertoe door de 
Raad beschikbaar gestelde middelen heeft het programma dus bijgedragen aan de 
tenuitvoerlegging van onderzoek over armoede en sociale uitsluiting. In dit verband heeft de 
Commissie steun verleend aan statistisch onderzoek waarvoor de voorlopige begroting voor 
de totale duur van het programma (1989-1994) 2,75 miljoen ECU beliep. 
2.Het verrichte onderzoek beantwoordt hoofdzakelijk aan twee doelstellingen: enerzijds, 
bijdragen tot de analyse van de armoede vanuit het oogpunt van de financiële middelen 
teneinde voor alle Lid-Staten vergelijkbare gegevens samen te stellen en de recente en huidige 
tendenzen van het verschijnsel te verklaren; anderzijds, bijdragen tot de analyse van armoede 
vanuit het oogpunt van de multidimensionaliteit daarvan, met name om de beperkingen van 
de louter financiële benadering te vermijden. 
3.Dit onderzoek bestond hoofdzakelijk uit een verbetering van de bij de statistische analyse 
van de armoede gebruikte methoden. Dit had met name betrekking op de voor de 
vergelijkbaarheid van de gegevens noodzakelijke harmonisering, de betekenis en de 
implicaties van de verschillende conventies en definities met betrekking tot de meeteenheden 
en kwantitatieve indicatoren van het verschijnsel, het positieve effect van de harmonisering 
van de statistische en administratieve bronnen en de mogelijkheden voor een statistische 
modellering van de waargenomen ontwikkelingen. 
4.Dit onderzoek maakt deel uit van een programma op middellange termijn en kan nog niet 
als voltooid worden beschouwd. Het heeft niet alleen een methodologische bijdrage geleverd 
maar er zijn ook reeds enkele resultaten behaald. Deze bevatten echter lacunes en 
onzekerheden welke momenteel nader worden onderzocht. Ook de puur methodologische 
voorstellen vereisen diepgaander onderzoek, in het bijzonder om de betrekkelijke voordelen 
te bepalen van alternatieven op het gebied van informatiebronnen, statistische indicatoren en 
procedures voor gegevensverwerking. 
5.Tijdens de periode van 1989 tot en met 1993 is voorrang gegeven aan de analyse van de 
armoede vanuit het oogpunt van de financiële middelen. Overeenkomstig de conclusies van 
eerder onderzoek en in het bijzonder van een in 1989 te Noordwijk over dit onderwerp 
gehouden seminar, was het onderzoek gericht op de verbetering van het regelmatig door de 
nationale bureaus voor de statistiek uitgevoerde budgetonderzoek (Household Budget 
Surveys). Aangezien dit onderzoek is ontwikkeld voor het vergaren van kennis over de 
prijsindex, is het niet specifiek geschikt voor de analyse van de armoede en vertoont het op 
dit gebied een groot aantal gebreken. Bovendien zijn deze enquêtes met verschillende 
tussenpozen gehouden, veelal om de vijfjaar. Desalniettemin vormen ze momenteel de minst 
slechte van de beschikbare bronnen van vergelijkbare gegevens. 
6.De bij deze werkzaamheden betrokken onderzoekers en statistici hebben toegang gekregen 
tot de micro-gegevens van deze enquêtes. Voor de analyse betekende dit een groot voordeel 
en een vooruitgang van doorslaggevende betekenis: vroegere vergelijkende werkzaamheden 
waren namelijk gebaseerd op geaggregeerde gegevens die in decielen waren ingedeeld waarbij 
uiterst onbetrouwbare benaderingen noodzakelijk waren. Bovendien waren gegevens 
beschikbaar van in hetzelfde jaar (1988) of in dezelfde periode (1987, 1989 of 1990) 
gehouden enquêtes, waardoor het gebruik van bepaalde onbetrouwbare extrapolaties werd 
82 
vermeden. Hierbij moet echter worden benadrukt dat de kwaliteit van de nationale 
budgetonderzoeken zeer uiteenliep, met name ten aanzien van de omvang en de 
representativiteit van de steekproeven, en dat de bij deze enquêtes gebruikte definities, met 
name betreffende de kosten van huisvesting en de daarmee verbonden uitkeringen niet 
voldoende geharmoniseerd waren om de vergelijkbaarheid van de gegevens of de congruentie 
daarvan met de gegevens van administratieve enquêtes of statistieken van de nationale 
rekeningen te waarborgen. 
7. Naast de taken in verband met het beschikbaar stellen van gegevens zijn in de periode 
van 1989 tot en met 1993 de volgende werkzaamheden verricht: 
a) een onderzoek naar de armoede in de Lid-Staten omstreeks 1988 ten opzichte van 
zogenaamde "objectieve" grenzen van relatieve armoede, dat wil zeggen grenzen die 
zijn afgeleid van de statistische verdeling op basis van de micro-gegevens van de 
budgetonderzoeken, 
b) een onderzoek naar de methodologie van zogenaamde "subjectieve" 
benaderingswijzen van armoede, waarbij rekening wordt gehouden met de mening 
van gezinnen over de middelen die zij noodzakelijk achten om behoorlijk te kunnen 
leven, 
c) een verkennend onderzoek naar de overeenkomst tussen de resultaten van het 
statistisch onderzoek en van administratieve enquêtes, 
d) een onderzoek naar de haalbaarheid van een rechtstreekse meting van armoede aan 
de hand van de consumptie van bepaalde goederen of diensten, hetgeen een eerste 
bijdrage vormt aan de vaststelling van niet-monetaire indicatoren van armoede. 
8. De opzet van deze onderzoeken is grotendeels (in het eerste geval) of uitsluitend (in de 
drie overige gevallen) methodologisch. De resultaten ervan op dit gebied worden 
besproken met onafhankelijke deskundigen, regeringsdeskundigen en vertegenwoordigers 
van de nationale bureaus voor de statistiek met het oog op de vaststelling van 
voorwaarden voor het eventuele gebruik en de eventuele toepassing van de voorstellen. 
Het eerste onderzoek heeft echter ook resultaten opgeleverd met betrekking tot de 
omvang van de armoede in de Gemeenschap omstreeks 1988. Deze, weliswaar nog 
voorlopige, resultaten zijn hierin opgenomen. 
9. Dit onderzoek is uitgevoerd door een gezamenlijk onderzoekteam van de Erasmus 
Universiteit van Rotterdam. De doelstellingen ervan luidden als volgt: 
a) op basis van de verwerkte micro-gegevens van de nationale budgetonderzoeken en 
na bestudering van de geschiktheid van de diverse methodologische conventies een 
schatting maken van de omvang van de armoede in iedere Lid-Staat en in de 
Gemeenschap en wel op basis van de recentste gegevens, 
b) volgens dezelfde methode de tendenzen van de ontwikkeling van de armoede tijdens 
de jaren '80 bepalen, 
c) de mogelijkheid onderzoeken van een econometrische modellering van deze 
ontwikkelingen met het oog op het ontwikkelen van een simulatiememode waarmee 
voortdurend en op betrouwbare wijze ramingen kunnen worden gemaakt van de 
omvang van de armoede in de jaren waarin geen budgetonderzoek is uitgevoerd. 
10. Deze doelstellingen konden in dit stadium van de werkzaamheden nog niet worden 
verwezenlijkt, in het bijzonder vanwege de late termijn waarop de micro-gegevens van 
de nationale enquêtes voor het onderzoek beschikbaar kwamen. Als gevolg van de 
83 
nationale bepalingen met betrekking tot de vertrouwelijkheid van de enquêtes zijn de 
onderhandelingen met de nationale bureaus voor statistiek, met name het Duitse, uiterst 
moeizaam verlopen. Pas in het begin van 1993 waren alle twaalf verzamelingen met 
micro-gegevens van omstreeks 1988 beschikbaar. De verzamelingen met gegevens over 
de vóór 1988 gehouden enquêtes, die voor de analyse van de tendenzen en voor de 
proefnemingen met een econometrische simulatie onmisbaar zijn, zijn tot dusverre slechts 
voor enkele Lid-Staten beschikbaar. 
11. Doordat de onderzoekers toegang hadden tot de micro-gegevens konden zij de kwaliteit 
van de informatie controleren en in enkele gevallen de gegevens bijwerken om 
afwijkingen van de steekproeven of dispariteiten in de gebruikte definities te corrigeren. 
Hierbij moet echter worden benadrukt dat een dergelijke correctie niet altijd mogelijk 
was en dat over de betrouwbaarheid van enkele van de gegevens waarop het onderzoek 
is gebaseerd, nog steeds grote onzekerheid bestaat. Bovendien heeft Denemarken 
voorbehouden gemaakt bij de kwaliteit van het nationale budgetonderzoek in het 
betrokken jaar. Meer in het algemeen zal de Commissie het overleg voortzetten dat zij 
met de nationale bureaus voor de statistiek is begonnen met het oog op een zo groot 
mogelijke betrouwbaarheid van de resultaten van de uitgevoerde analyses. 
12. Onderstaande resultaten moeten dus als voorlopig worden beschouwd en zijn uitsluitend 
voor verantwoording van de onderzoekers die deze hebben samengesteld. Bovendien 
kunnen de gegevens uitsluitend worden vergeleken met de eerder door een ander 
onderzoekteam over 1985 samengestelde gegevens. Deze vroegere schattingen waren niet 
gebaseerd op micro-gegevens maar op geaggregeerde gegevens die dus niet gecorrigeerd 
waren of konden worden; bovendien hadden de onderzoekers zich voor enkele landen, 
bij gebrek aan recente enquêtes, gebaseerd op gegevens uit het begin van de jaren '80. 
De voor 1988 samengestelde gegevens zijn ongetwijfeld betrouwbaarder dan de vroegere 
resultaten - waarvan de beperkingen en de lacunes zijn aangetoond - maar bevatten toch 
nog enkele onzekerheden. 
13. In de tabel wordt een overzicht gegeven van de omvang van de armoede in de Lid-Staten 
omstreeks 1988 aan de hand van de volgende methodologische conventies: 
a) armoede wordt beschouwd als een betrekkelijk tekort aan financiële middelen ten 
opzichte van de nationale context op een bepaald moment (zie punt 14), 
b) aangezien de armoede wordt benaderd vanuit de ongelijkheid van de verdeling van 
de financiële middelen worden verschillende armoedegrenzen voorgesteld (40%, 
50% en 60% van het gemiddelde inkomen): volgens deze benaderingswijze worden 
als arm beschouwd, alle huishoudens waarvan het gemiddeld inkomen per 
volwassene-equivalent lager is dan een bepaald percentage (gewoonlijk 50%) van 
het algemeen gemiddeld inkomen per volwassene-equivalent in de huishoudens in 
dezelfde Lid-Staat (zie punt 15), 
c) de armoede wordt gemeten op het niveau van het huishouden; de statistische 
definities van het huishouden zijn echter niet volledig geharmoniseerd en voor het 
bepalen van de grootte en de structuur van het huishouden kunnen verschillende 
conventies worden toegepast (het begrip equivalentieschaal, zie punt 16); de op het 
niveau van het huishouden verzamelde gegevens worden vervolgens weergegeven 
per persoon waarbij personen die in arme huishoudens wonen als arme personen 
worden beschouwd (ongelijkheden binnen het gezin worden dus buiten beschouwing 
gelaten en bij de toegepaste methode wordt er impliciet vanuit gegaan dat ieder lid 
van het huishouden een deel van de middelen krijgt dat overeenkomt met de 
gekozen equivalentieschaal), 
84 
d) ten behoeve van het onderzoek zijn de middelen geraamd aan de hand van de in de 
nationale onderzoeken beschikbare gegevens over de huishoudelijke uitgaven, welke 
het betrouwbaarst worden geacht (zie punt 17). 
14. Zonder dieper in te gaan op de methodologische conventies moet worden benadrukt dat 
deze alle moesten worden herzien. De beperkingen van een louter op het criterium van 
de financiële middelen gebaseerde benaderingswijze van armoede zullen hier niet meer 
worden behandeld. Daarentegen moge duidelijk zijn dat de levensstandaard van een 
huishouden niet alleen afhankelijk is van de hoogte van het inkomen, maar ook, zelfs 
indien de gemiddelde hoogte ervan gelijk blijft, van de regelmatigheid, de 
voorzienbaarheid en de aard van deze inkomsten; bovendien is het effect van een tekort 
aan middelen erg afhankelijk van de vraag of het al dan niet een aanhoudend tekort is 
en of het éénmalig dan wel terugkerend is. Vanzelfsprekend kan hier met deze 
onderscheiden geen rekening worden gehouden. 
15. De keuze van armoedegrenzen aan de hand van één van de centrale waarden van de 
statistische distributie (in dit geval een gedeelte van het gemiddelde inkomen) is 
onvermijdelijk arbitrair: dit arbitraire karakter kan worden verminderd door verschillende 
grenzen toe te passen, hetgeen overigens de betrekkelijkheid van armoede benadrukt. Het 
is echter wenselijk te beschikken over gegevens waarmee de levensstandaard en het 
consumptieniveau concreet kunnen worden bepaald ter rechtvaardiging van de gekozen 
grenzen; het is eveneens wenselijk te bepalen in welke mate een bepaalde grens, 
bijvoorbeeld 50%, in alle Lid-Staten dezelfde betekenis heeft, ook indien de 
inkomensverdeling er meer of minder ongelijkmatig is. Tenslotte mag de grote 
gevoeligheid van de gekozen grenzen niet worden onderschat: een verhoging of een 
verlaging van de grens met één ECU is voldoende om het aantal betrokkenen met 
tienduizenden personen te doen stijgen of dalen. 
16. De equivalentieschalen zijn bedoeld om een vergelijking te kunnen maken tussen de 
middelen van huishoudens met een verschillende grootte en samenstelling. De noodzaak 
van een dergelijke equivalentieschaal wordt weliswaar algemeen erkend, maar de keuze 
ervan leidt in alle landen tot talrijke discussies; overigens kan eenzelfde 
equivalentieschaal in landen met een verschillende demografische structuur en 
verschillende gebruiken ook een verschillende betekenis hebben. De onderzoekresultaten 
in de tabel zijn samengesteld aan de hand van de bij de werkzaamheden van de OESO 
toegepaste equivalentieschaal, namelijk 1 voor de eerste volwassene in het huishouden, 
0,7 voor de overige volwassenen (14 jaar en ouder) en 0,5 voor ieder kind (jonger dan 
14 jaar). 
17. Het onderzoekteam heeft een aantal maatregelen genomen teneinde de betrouwbaarheid 
van de volgens de verschillende gekozen methoden verkregen resultaten te kunnen 
beoordelen. Naast de keuze van de equivalentieschaal hadden deze maatregelen onder 
andere betrekking op het effect van het afwisselend gebruik van de gegevens van de 
enquêtes met betrekking tot de door de huishoudens opgegeven middelen of de door de 
huishoudens opgegeven uitgaven. Het probleem heeft vooral te maken met de 
betrouwbaarheid van de bij het onderzoek op dit gebied verzamelde gegevens, met name 
bij bepaalde bevolkingsgroepen (bijvoorbeeld de inkomsten van landbouwers): de analyse 
van de gevoeligheid heeft aangetoond dat het gebruik van de gegevens over de uitgaven 
niet altijd de meest betrouwbare resultaten oplevert, hetgeen eens te meer duidt op de 
noodzaak de kwaliteit van de gebruikte enquêtegegevens terdege te bestuderen. Hierbij 
zij overigens opgemerkt dat de keuze van een bepaalde indicator de resultaten met 
betrekking tot de arme huishoudens kan beïnvloeden: zo zal bijvoorbeeld het gebruik van 
de indicator "uitgaven" naar alle waarschijnlijkheid leiden tot een te hoge raming van de 
armoede onder ouderen, bij wie het gebruik van de middelen geringer is. 
85 
18. In de jaren '80 werd het aantal armen in de hele Gemeenschap meestal op 50 miljoen 
geraamd. Onder voorbehoud van de bovengenoemde methodologische onzekerheden 
wordt dit aantal bevestigd door de in de tabel weergegeven resultaten, welke duiden op 
een totaal van 52 miljoen armen en 17,6 miljoen arme huishoudens omstreeks 1988 
(armoedegrens 50%). Benadrukt moet worden dat deze gegevens zijn samengesteld vóór 
de Duitse eenwording en betrekking hebben op de jaren van economische groei en 
toenemende werkgelegenheid. Sindsdien is de armoede ongetwijfeld toegenomen en 
derhalve zijn genoemde aantallen minimumschattingen. 
19. Zoals vermeld, was het niet mogelijk de tendenzen van de ontwikkeling van de armoede 
gedurende de jaren '80 te analyseren vanwege het ontbreken van micro-gegevens over 
de voorgaande jaren en vanwege het uitdrukkelijke voorbehoud dat moet worden 
gemaakt bij de in het verleden op basis van geaggregeerde gegevens verkregen resultaten 
(met name in bepaalde landen). De voor sommige landen beschikbare fragmentarische 
gegevens wijzen op een zekere toename van de armoede, maar deze veronderstellingen 
zijn nog niet bevestigd. 
86 
Estimates of poverty in the Member States around the year 1988. 
Percentages and absolute figures (thousands) of poor households and person in accordance with the conventions used with thresholds 
of 40%, 50% and 60% of average income (OECD scale of equivalence) 
COUNTRY 
B 
DK(2) 
D(3) 
EL 
ES 
F 
IRL 
IT 
LUX 
NL 
P 
UK YEAR 
L-8 
87 
88 
88 
88 
89 
88 
88 
87 
88 
90 
88 AVERAGE 
INCOME 
100% (1) 
32? 058 
80.570 
22.782 
832.188 HOUSEHOLDS 
THRESHOLD 40% 
% 
2 6 
1.3 
4.7 
13.0 
674331 j 86 
73084 | 6.5 
5.130 j 8.4 
11.548.338 
516 846 
20736 
556118 
5 683 
EUR 12 11.2 
3.5 
1.1 
157 
58 abs (1000) 
103 
30 
1278 
445 
944 
1412 
85 
2288 
4 
64 
498 
1307 
8459 THRESHOLD 50% 
% 
£. n 
36 
10.8 
20.6 
16.7 
14.0 
16.9 
20.6 
88 
4.3 
25.2 
142 abs (1000) 
265 
84 
2938 
706 
1833 
3042 
171 
4208 
11 
252 
799 
3289 
17596 THRESHOLD 60% 
% J abs (1000) 
15.3 605 
10.1 235 
19.7 5358 
297 1017 
262 2875 
23.1 
27.0 
30.4 
17.2 
12 1 
344 
252 5019 
273 
6209 
22 
709 
1091 
5677 
29092 PERSONS 
THRESHOLD 40% 
% 
3.8 
1.5 
50 
128 
92 
7.7 
10.1 
12.0 
5.4 
13 
155 
6.7 abs (1000) 
375 
77 
3062 
1279 
3564 
4313 
358 
6888 
20 
191 
1602 THRESHOLD 50% 
% 
9.4 
43 
11.9 
20.5 
17.7 
16.5 
19.4 
22.0 
11.5 
4.8 
25 1 
3819 15.3 
25547 | abs (1000) 
928 
220 
7287 
2048 
6856 
9243 
687 
12628 
42 
706 
2594 
8721 
51960 THRESHOLD 60% 
% 
i9.6 
12 0 
21.3 
30 1 
277 
26.7 
30.3 
32.3 
21 1 
138 
346 
26.7 abs (1000) 
1932 
615 
13044 
3007 
10730 
14957 
1073 
18540 
78 
2031 
3576 ' 
15218 | 
84800 
Source: Erasmus University Rotterdam "Living conditions of the least priviliged in the European Community; research on poverty statistics based on micro-data for the Member States of the European 
Community", research report submitted to the Commission, April 1993 
(1) Annual average expenditure per adult equivalent in national currency for the survey year (consumption units in accordance with the OECD scale of equivalence) 
(2) Subject to uncertainty as to the quality of the data 
(3) Data for 1988, i.e. before the unification of Germany 
87 
BSN 0254-1513 
COM(93) 435 def. 
DOCUMENTEN 
NL 05 
Catalogusnummer : CB-CO-93-495-NL-C 
ISBN 92-77-59502-7 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
Lr2985 Luxemburg 
88