Advies van het Comité van de Regio's over "De invloed van het regionale beleid op investeringsbevorderende maatregelen: een andere benadering van het gebruik van de structuurfondsen"

(2000/C 57/09)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

gezien het besluit van zijn Bureau d.d. 10 maart 1999 om overeenkomstig artikel 198C, vierde alinea, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap een advies ter zake op te stellen en commissie 1 (Regionaal beleid, structuurfondsen, economische en sociale samenhang, grensoverschrijdende en interregionale samenwerking) op te dragen om de desbetreffende werkzaamheden van het Comité in samenwerking met commissie 6 (Werkgelegenheid, economisch beleid, interne markt, industrie, MKB) voor te bereiden;

gezien de bijdrage van commissie 6 [rapporteurs: mevrouw Oldfather (VK, PSE) en de heer Schranz A, EVP)];

gezien het door commissie 1 op 6 oktober 1999 goedgekeurde ontwerpadvies [CDR 127/99 rev. 2 - rapporteurs: mevrouw Klasnic (A, EVP) ende heer Färm (S, PSE)],

heeft tijdens zijn op 17 en 18 november 1999 gehouden 31e zitting (vergadering van 18 november) het volgende advies goedgekeurd.

1. Achtergrond

1.1. Veel activiteiten van bedrijven krijgen steeds meer een mondiale dimensie. Dit komt onder andere door de technologische vooruitgang en door de snelle internationalisering van de markten. De mate waarin de EU ook in de toekomst groei en welvaart zal kennen, hangt voor een groot deel af van het vermogen van Europese bedrijven om op deze internationale markten te concurreren.

1.2. Met de totstandkoming van de EMU zijn een aantal traditionele manieren om investeringen aan te trekken verdwenen. Een vaste wisselkoers maakt een einde aan koersschommelingen. Lidstaten kunnen niet langer gebruik maken van het devaluatie-instrument om hun concurrentievermogen te stimuleren.

1.3. De EMU heeft ook tot gevolg dat de voorwaarden op de kredietmarkt veranderen en dat bepaalde economische factoren anders moeten worden ingeschat. De concurrentie is scherper geworden en voor ondernemingen is het gemakkelijker geworden om leningsvoorwaarden met elkaar te vergelijken. Door de invoering van één munt zijn ook verschillen op het gebied van lonen, belastingen en premies duidelijker aan het licht gekomen.

1.4. Een uniforme interne markt met één munt maakt het voor ondernemingen eenvoudiger hun activiteiten te splitsen. Arbeidsintensieve activiteiten waarvoor het personeel niet over bijzondere kwalificaties hoeft te beschikken, worden naar regio's met lagere arbeidskosten overgeplaatst. Werkzaamheden op het gebied van onderzoek en ontwikkeling, alsmede activiteiten die hoog opgeleide werknemers vereisen, komen in groeiregio's met topuniversiteiten. Het gaat hier om een natuurlijke ontwikkeling waarin comparatieve voordelen tegen elkaar worden afgewegen. Wordt dit echter te ver doorgevoerd, dan kunnen er grote problemen ontstaan.

1.5. In de meer ontwikkelde regio's verdwijnen steeds meer arbeidsplaatsen die weinig scholing vereisen. Hierdoor kan een tweedeling op de arbeidsmarkt ontstaan: de vraag naar hooggeschoold personeel is groot, terwijl er onder kansarme groepen hoge werkloosheid heerst. In minder welvarende regio's dreigt er een economische structuur te blijven bestaan waarin productiewerk de overhand heeft. Daarom is het noodzakelijk dat stimulerende maatregelen ten behoeve van kansarme regio's gericht worden op het verbeteren van infrastructuur, onderwijs en opleiding, en andere vormen van maatschappelijke dienstverlening.

1.6. De investeringsbesluiten van ondernemingen worden nu reeds beïnvloed door de aanstaande uitbreiding van de EU. De kandidaat-lidstaten vormen een grote en belangrijke toekomstige markt met kansen op groei en een toename van de vraag. De toetreding van deze landen zal een enorm effect hebben op de arbeidsmarkt, met name in de EU-landen die aan de kandidaat-lidstaten grenzen. De lagere arbeidskosten en het feit dat de sociale en milieunormen van de EU niet meteen gehaald zullen worden, zullen in een overgangsperiode een belangrijke rol spelen bij investeringen.

2. De rol van het Europese regionale beleid bij de pogingen bedrijven ertoe over te halen zich op een bepaalde plaats te vestigen

2.1. Een van de belangrijkste doelstellingen van de EU is verwoord in artikel 158, lid 2, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap: "De Gemeenschap stelt zich in het bijzonder ten doel, de verschillen tussen de ontwikkelingsniveaus van de onderscheiden regio's en de achterstand van de minst begunstigde regio's of eilanden, met inbegrip van de plattelandsgebieden, te verkleinen."

2.2. Voorts is in artikel 160 van het Verdrag de taak van het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) omschreven. Het EFRO "is bedoeld om een bijdrage te leveren aan het ongedaan maken van de belangrijkste regionale onevenwichtigheden in de Gemeenschap door deel te nemen aan de ontwikkeling en de structurele aanpassing van regio's met een ontwikkelingsachterstand en aan de omschakeling van industriegebieden met afnemende economische activiteit."

2.3. Een hoofddoelstelling van het regionale beleid van de EU is stimulansen te geven aan kansarme gebieden om daar nieuwe, duurzame werkgelegenheid te scheppen. Jarenlang hebben de EU-structuurfondsen hun waarde voor de ontwikkeling van in verval zijnde regio's bewezen. EU-steun heeft in vele gevallen een positieve bijdrage geleverd in minder begunstigde regio's en in door de recessie getroffen industriegebieden. De structuurfondsen vormen een belangrijk EU-instrument om nieuwe werkgelegenheid te scheppen en het concurrentievermogen van Europese bedrijven te versterken.

2.4. Het Comité van de Regio's is evenwel bezorgd dat er wordt afgeweken van de hoofddoelstellingen van de structuurfondsen. Bij het regionale beleid van de EU moet erop worden gelet dat rechtstreekse steun niet gebruikt wordt om bestaande werkgelegenheid simpelweg over te hevelen van de ene EU-regio naar de andere. Er moet een beleid worden gevoerd waarmee er in het geval van een eventuele verlaging van het niveau van de subsidies voor het Europese bedrijfsleven consequent naar wordt gestreefd, de in artikel 158 van het EG-Verdrag genoemde regionale verschillen in ontwikkelingsniveau te verkleinen. Daarbij moet een sleutelrol weggelegd zijn voor het structuurfondsenprogramma voor de jaren 2000-2006 dat met Agenda 2000 door de Europese Raad van Berlijn is vastgesteld.

2.5. De demografische ontwikkeling in Europa heeft tot gevolg dat de arbeidskrachten alsmaar ouder worden. Tegelijkertijd is er een razendsnelle technologische ontwikkeling. Grote inspanningen zijn daarom noodzakelijk om de vaardigheden van de arbeidskrachten af te stemmen op de ontwikkelingen in het algemeen en om de felle internationale concurrentie het hoofd te kunnen bieden. Pas wanneer het aanbod van jonge en pas afgestudeerde arbeidskrachten slinkt, dienen bedrijven op zoek te gaan naar nieuwe wegen om werknemers in dienst te nemen(1).

2.6. De nationale programma's die nu in de lidstaten worden uitgewerkt om het nieuwe EU-structuurfondsenprogramma in praktijk te brengen, moeten daarom ten doel hebben opleidingsmaatregelen te ondersteunen teneinde de vaardigheden van arbeidskrachten overal in de Unie te verbeteren. Daarnaast moeten de structuurfondsen ook in de toekomst in hoofdzaak worden ingezet om infrastructuur, onderwijs en O& O te verbeteren en productie-investeringen te bevorderen, en in het algemeen om bij te dragen tot het creëren van stabiele en gunstige randvoorwaarden en ontwikkelingsperspectieven in gebieden met ontwikkelingsachterstand. Hiermee zou beoogd moeten worden langetermijnoplossingen aan te dragen door een lokaal klimaat te scheppen dat kansen biedt op groei en daarmee op duurzame werkgelegenheid. De lidstaten zullen dan in staat zijn om het hoge werkgelegenheidsniveau dat in het werkgelegenheidshoofdstuk van het Verdrag van Amsterdam als doelstelling wordt genoemd, tot stand te brengen.

3. Stimulerende maatregelen om investeringen binnen Europese regio's aan te trekken

3.1. Sinds de totstandbrenging van de interne markt kunnen ondernemingen gebruik maken van hun in de Europese Verdragen verankerde recht om hun activiteiten naar elders in de Europese Unie te verplaatsen. Het wekt grote bezorgdheid als overheidssteun wordt aangeboden om ondernemingen ertoe aan te moedigen van locatie te veranderen, en nog verontrustender is het als relocatiebesluiten lijken te zijn ingegeven door stimuleringsmaatregelen waarmee geen duurzame arbeidsplaatsen worden geschapen.

3.2. Het regionale beleid van de EU heeft een bijzonder gunstige uitwerking gehad op de ontwikkeling van de Europese regio's en de verbetering van het evenwicht en de samenhang van de Unie. Toch wordt er steeds meer openlijk gediscussieerd over de middelen waarmee bedrijven worden gelokt, omdat een en ander er uitzonderlijk wel eens toe leidt dat de communautaire voorschriften met voeten worden getreden. Met name de volgende middelen doen vragen rijzen:

- grond, gebouwen of voorzieningen gratis of met subsidies ter beschikking stellen van bedrijven die hun productie overhevelen naar een andere regio;

- combinatie van dergelijke steun met een hele mix van lokale, regionale en nationale steunmaatregelen die volledig buiten de EU-regelingen over structuursteun vallen en rechtstreeks lijken in te druisen tegen de EU-regels inzake mededinging en staatssteun;

- naast deze twee "steunvormen" kunnen werkgevers in sommige lidstaten de arbeidsvoorwaarden verslechteren (sociale dumping): dit vormt een groot gevaar voor de sociale cohesie in de Europese Unie, die juist gekenmerkt wordt door de hoge mate van bescherming van de werknemers. Daarom moet absoluut worden voorkomen dat er geconcurreerd wordt door het sociale-beschermingsniveau te verlagen. Hiertoe dienen de sociale-beschermingsniveaus geharmoniseerd te worden in het kader van het protocol betreffende de toepassing van het Gemeenschapshandvest van de sociale grondrechten van de werkenden, dat in het Verdrag betreffende de Europese Unie is opgenomen.

- in bepaalde gevallen zijn er speciale belastingvoordelen (fiscale dumping). Zo is het algemeen bekend dat er wat inkomsten- en vennootschapsbelasting betreft grote verschillen tussen de lidstaten bestaan, en dat er in sommige lidstaten tussen regio's aanzienlijke verschillen bestaan. Hierdoor worden grootscheepse regionale bedrijfsverplaatsingen die uitsluitend door fiscale redenen zijn ingegeven in de hand werkt. Het gevaar bestaat dat belastingtarieven tot een zo laag peil worden teruggebracht dat er grote moeilijkheden ontstaan bij de financiering van onderwijs en sociale zekerheid.

3.3. Er zijn maatregelen nodig om ervoor te zorgen dat investeringsbevorderende maatregelen niet resulteren in concurrentievervalsing en onbillijke subsidieverlening. Overheidssteun moet gebruikt worden ter bevordering van concurrentie die tot economische efficiency, duurzame groei en het scheppen van duurzame arbeidsplaatsen leidt. Steunmaatregelen zijn in sommige regio's belangrijk om structurele handicaps die economische ontwikkeling in de weg staan te compenseren en om de economische en sociale cohesie in de EU te helpen bevorderen.

3.4. Gezien de aanhoudend hoge werkloosheid wordt de strijd om bedrijven aan te trekken steeds harder. Het gevaar rijst dat met kortetermijnmaatregelen om bedrijven te lokken duurzame werkgelegenheid op het spel wordt gezet.

3.5. Een bedrijf dat voor een bepaalde locatie kiest omwille van de subsidies die er worden verleend, veeleer dan omwille van de comparatieve voordelen ervan op lange termijn, riskeert een kortstondig bestaan. Het aanbod van nieuwe, gunstigere subsidieregelingen kan verder aanleiding geven tot besluiten om bedrijven op een bepaalde plaats te vestigen. Er bestaan verscheidene voorbeelden van gevallen waarin dit gebeurt. Regio's die meedoen aan dit spel - waarbij bedrijven regio's tegen elkaar kunnen uitspelen - moeten beseffen dat zij het gevaar lopen uiteindelijk zélf het pleit te verliezen. De verplichting om te voldoen aan de Maastricht-criteria enerzijds en de wedloop om zoveel mogelijk staatssteun (met inbegrip van belastingverlagingen) te bieden anderzijds, kunnen voor lidstaten en voor regionale en lokale overheden tot ernstige problemen leiden, waarvan een negatief effect kan uitgaan.

4. Bedrijfsverplaatsingen als gevolg van het gebruik van stimuleringsmaatregelen

4.1. Herstructurering is een natuurlijk en noodzakelijk onderdeel van de evolutie van de bedrijven op de interne markt. Dit gaat onvermijdelijk gepaard met (volledige of gedeeltelijke) bedrijfssluitingen, het opzetten van nieuwe bedrijven en de verplaatsing van vestigingen of activiteiten. Ieder jaar verdwijnt ongeveer 10 % van de arbeidsplaatsen en worden deze door een ongeveer gelijk aantal nieuwe arbeidsplaatsen vervangen. Dit vergt van individuen, ondernemingen en regio's een groot aanpassingsvermogen.

4.2. In een gezonde markteconomie vergelijken bedrijven de respectieve voordelen van verschillende regio's alvorens zij besluiten zich ergens te vestigen. Dit proces vereist ook een bepaald optreden van de kant van de samenleving; zo moet zij ervoor zorgen dat de grondbeginselen van de EU inzake eerlijke mededinging in acht worden genomen en dat een eind wordt gemaakt aan steunmaatregelen die distorsies kunnen veroorzaken.

4.3. De Commissie heeft in het begin van de jaren '90 onderzoek gedaan naar het concurrentievermogen van regio's waar het gaat om het aantrekken van investeerders. Dit onderzoek werd verricht in samenhang met werkzaamheden over de voltooiing van de interne markt. De regio's werden opgesplitst in drie categorieën (ontwikkelde regio's, industrieregio's met afnemende activiteit en kansarme regio's) en er werden 37 verschillende factoren voor het regionale concurrentievermogen in kaart gebracht. De aan het onderzoek deelnemende bedrijven werd verzocht aan te geven aan welke factoren zij de hoogste prioriteit verleenden.

4.4. De volgende factoren kwamen in de drie categorieën regio's - ondanks de verschillen die er tussen hen bestaan - bovenaan de lijst:

- kosten van leningen

- inkomens- en vennootschapsbelasting

- mogelijkheid om gekwalificeerd personeel aan te werven

- indirecte arbeidskosten

- arbeidsmarktwetgeving

- mate van economische groei

- loonkosten.

4.5. De Commissie heeft in dit verband ook gewezen op een groot aantal maatregelen ter stimulering van het regionale concurrentievermogen waarvoor de verantwoordelijkheid bij lokale en regionale overheden ligt. Het gaat hierbij om factoren als het onderwijssysteem, infrastructuur, regionaal beleid, regionale economie en sociale dienstverlening.

4.6. De uitkomsten van het onderzoek zijn beïnvloed door de aard van de bedrijfsactiviteit in kwestie. Een bedrijf dat hoog opgeleid personeel zoekt, zal tot een heel andere conclusie komen dan een bedrijf dat op zoek is naar een lokatie voor arbeidsintensieve industriële activiteiten. Uit diverse andere onderzoeken blijkt dat bedrijven in nieuwe, veelbelovende sectoren met hoog opgeleide werknemers steeds meer nadruk leggen op "zachte" factoren, zoals de aanwezigheid van goede scholen, milieu, recreatiemogelijkheden, gezondheidszorg en andere vormen van sociale dienstverlening. Ook lage criminaliteitscijfers zijn van belang.

5. Huidige rol van de Europese Commissie

5.1. De Commissie heeft in 1997 nieuwe richtsnoeren vastgesteld voor het verlenen van staatssteun aan regio's. Op grond van de paragrafen 4.10 en 4.14 van deze richtsnoeren mogen lidstaten uitsluitend steun verlenen aan een bedrijf als de investering en de arbeidsplaatsen gedurende een periode van niet minder dan vijf jaar in de regio blijven. Op 1 januari 2000 moeten de lidstaten hun steunregelingen aan de nieuwe voorschriften hebben aangepast. Voorts wordt in deze richtsnoeren het begrip "initiële investering" gedefinieerd; dergelijke investeringen komen voor financiering met behulp van regionale steun in aanmerking.

5.2. Wat het komende regionale-steunprogramma van de EU voor de periode 2000-2006 betreft, is in artikel 30, lid 4, van de verordening inzake algemene bepalingen voor de structuurfondsen een soortgelijke regel opgenomen betreffende bedrijfsverplaatsingen. Deze houdt in dat een bedrijf uitsluitend steun uit de fondsen mag blijven ontvangen als het geen substantiële herstructurering ondergaat waarvan de hoofdoorzaak het sluiten van een vestiging of een lokatiewisseling is. Deze regel geldt voor een periode van vijf jaar vanaf de datum waarop de bevoegde nationale overheid een besluit over steun uit de structuurfondsen van de EU heeft genomen.

5.3. In de richtsnoeren die de Commissie voor de komende programmaperiode opstelt, staat dat de structuurfondsen niet uitsluitend gebruikt mogen worden om bestaande activiteiten naar elders te verplaatsen.

5.4. Een van de belangrijkste taken van de Commissie is na te gaan of de mededingingswetgeving en de regels inzake staatssteun in acht worden genomen. Staatssteunmaatregelen die tot concurrentiedistorsies leiden, zijn in beginsel verboden. Het is niet altijd eenvoudig een evenwicht te vinden tussen enerzijds de noodzakelijke steun voor de ontwikkeling van minder begunstigde regio's en anderzijds de noodzaak van eerlijke mededingsvoorwaarden op de interne markt. Sinds april 1998 is een "Multisectorale kaderregeling betreffende regionale steun voor grote investeringsprojecten" van kracht(2). Deze regeling moet de basis leggen voor strengere controles op staatssteunmaatregelen in het kader van grote investeringen. Tegelijkertijd zou er een zo goed mogelijk evenwicht moeten worden gevonden tussen drie van de voornaamste beleidsdoelstellingen van de EU, namelijk. het voorkomen van concurrentieverstoringen op de interne markt, het versterken van de economische en sociale samenhang, en het opvoeren van het concurrentievermogen van het bedrijfsleven.

5.5. Gezien het mondiale belang en de grote mobiliteit van de automobielindustrie heeft de Commissie ervoor gekozen speciaal deze bedrijfstak onder de loep te nemen, waarbij het erom ging te voorkomen dat de concurrentieverhoudingen tussen bedrijven verstoord worden doordat sommige van hen buitensporige staatssteun krijgen aangeboden. Met de "Communautaire kaderregeling inzake staatssteun aan de automobielindustrie"(3) is een bijzondere regeling vastgesteld op grond waarvan een investeringsbesluit pas kan worden goedgekeurd nadat de Commissie hiervan een uitvoerige analyse heeft gekregen. Naar gelang de ervaringen met deze kaderregeling zal er wellicht ook een soortgelijke regeling komen voor andere sectoren, zoals de telecommunicatiesector. Bovendien zou de kaderregeling ook moeten gelden voor industriële sectoren waarin de concurrentie groot is de activiteit afneemt.

5.6. Eind maart 1997 heeft de Commissie haar zevende verslag over staatssteun gepubliceerd. Daarin is te lezen dat de nationale staatssteun dat jaar een bedrag beliep van 95 mld euro, waarvan 38 mld voor de be- en verwerkende industrie. Hoewel de Commissie een aanhoudende neerwaartse tendens signaleerde, was de staatssteun nog steeds buitensporig hoog en dikwijls niet te rijmen met het beginsel van eerlijke mededinging op de interne markt.

5.7. Bovendien bestonden er grote verschillen tussen de lidstaten. De neerwaartse tendens was al enige tijd zichtbaar, maar niet in alle lidstaten. In de helft daarvan was de staatssteun in de periode 1995-1997 namelijk toegenomen of gelijk gebleven in vergelijking tot de periode 1993-1995. Het Commissietoezicht op steunverlening zal derhalve een topprioriteit blijven. De Commissie merkt op dat er al wel regels bestaan, maar dat veel lidstaten zich er niet aan houden. Ook is het van belang dat de Commissie de middelen krijgt om een goed toezicht te kunnen blijven uitoefenen.

5.8. De betrokken Directoraten-Generaal van de Commissie hebben de afgelopen jaren bij tal van gelegenheden gediscussieerd over de verplaatsing van bestaande arbeidsplaatsen, met name wanneer een dergelijke verplaatsing gepaard ging met EU-steun of nationale steunmaatregelen. In een aantal gevallen ging de aandacht vooral uit naar de rol die de arbeidsvoorwaarden in dit verband spelen. Grote delen van de Europese arbeidswetgeving en van de Europese wetgeving inzake bescherming van werknemers vloeien voort uit het streven om sociale dumping tegen te gaan. De regel van vijf jaar voor steunverlening uit de structuurfondsen dient mede in dit licht te worden gezien.

5.9. Met het Verdrag van Amsterdam is de samenwerking op het gebied van sociale aangelegenheden en milieubescherming geïntensiveerd. Het behoort tot de gezamenlijke verantwoordelijkheid van de sociale partners om ervoor te zorgen dat gemeenschappelijke voorschriften in acht worden genomen en dat de arbeidsvoorwaarden voor de werknemers worden verbeterd. Door deze uitgebreidere samenwerking neemt het gezag van de Commissie bij de controle op de naleving van de regels toe. De Commissie dient hiervoor wel de vereiste middelen te krijgen. De toetreding van Midden- en Oost-Europese landen zal dit nog noodzakelijker maken.

5.10. De lopende besprekingen tussen de betrokken D.-G.'s van de Commissie hebben er onder meer toe geleid dat opdracht is gegeven voor een studie naar besluiten over bedrijfsverplaatsingen. Een extern consultancybureau is belast met het opstellen van deze studie, die in het najaar van 1999 klaar zou moeten zijn. Doel ervan is op een rijtje te zetten welke factoren ten grondslag liggen aan besluiten om bedrijfsactiviteiten naar elders over te hevelen.

5.11. Voorts heeft de Commissie een groep deskundigen geformeerd die zich onder leiding van Dawn Primolo, de minister van financiën van het Verenigd Koninkrijk, met belastingen en fiscale dumping gaat bezighouden. Pogingen om investeerders te lokken met gunstige regelingen inzake belastingen en premies, stuiten op steeds meer kritiek.

6. Een andere benadering van lokale en regionale overheden ten aanzien van regionaal beleid

6.1. In de jaren '90 hebben zich verscheidene gevallen voorgedaan waarbij arbeidsplaatsen naar andere streken in de EU werden overgeheveld. Dikwijls was daarbij sprake van verschillende vormen van staatssteun (al dan niet via middelen uit de structuurfondsen). Slechtere arbeidsvoorwaarden (niet alleen qua lonen, maar ook wat de werkgelegenheid in het algemeen betreft) hebben eveneens een rol gespeeld. In streken die getroffen werden door sluitingen van vestigingen is het voor werknemers vaak moeilijk gebleken om ander werk te vinden; de werkloosheid is toegenomen, met alle economische en sociale problemen van dien. Een en ander toont aan dat het noodzakelijk is de thans binnen de EU geldende regelingen aan te scherpen. Deze dienen daartoe grondig onder de loep te worden genomen, met name om een gemeenschappelijke gedragscode op te stellen waarmee zou moeten worden voorkomen dat EU-steun tot ongezonde concurrentie tussen lokale en regionale overheden leidt.

6.2. Op de speciale Werkgelegenheidstop van november 1997 in Luxemburg is besloten een door voormalig Volvo-voorzitter P.G. Gyllenhammar geleide high level-groep van deskundigen te vormen en deze te belasten met het analyseren van de sociale en economische gevolgen van toekomstige structurele veranderingen in het bedrijfsleven. Deze groep heeft zich vooral gericht op richtsnoeren voor maatregelen waarmee beoogd wordt de werkgelegenheid te bevorderen, het concurrentievermogen op te voeren, een vlot functionerende arbeidsmarkt te stimuleren en het pad te effenen voor veranderingen op deze gebieden. Het eindrapport van deze groep was in november 1998 klaar (in april 1998 was al een tussentijds rapport gepresenteerd); het is bestemd voor politieke besluitvormers, topmensen uit het bedrijfsleven en de sociale partners(4).

6.3. De groep deskundigen wijst erop dat er aanzienlijke structurele veranderingen voor de deur staan waarmee vele bedrijfstakken en regio's te maken zullen krijgen. In het rapport worden tal van aanbevelingen gedaan om de lidstaten beter in staat te stellen om te gaan met de onvermijdelijke sociaal-economische neveneffecten van veranderingen. Bij deze aanbevelingen gaat het onder meer om maatregelen om moderne onderwijs- en opleidingsmethoden te ontwikkelen en de infrastructuur te verbeteren, regelingen ter ondersteuning van het midden- en kleinbedrijf, en specifieke maatregelen om nieuwe, veelbelovende sectoren te promoten. Een van de voornaamste conclusies is dat bedrijven uiteindelijk zelf verantwoordelijkheid dragen voor herstructureringen. De interne markt moet worden voltooid en alle verholen belemmeringen voor een vrije en eerlijke mededinging dienen uit de weg te worden geruimd. Er moet dus ook een eind worden gemaakt aan alle vormen van steunverlening die concurrentiedistorsies veroorzaken; alle vormen van steunverlening, waaronder belastingvoordelen, dienen volledig zichtbaar en transparant te zijn, teneinde voor gelijke concurrentievoorwaarden te zorgen.

6.4. Een van de hoofdthema's in het rapport van de deskundigen is partnerschap tussen alle betrokken partijen. De sociale dialoog moet worden geïntensiveerd en moet op alle niveaus een belangrijke rol spelen. Uitgebreide samenwerking tussen de betrokkenen is absoluut noodzakelijk om ervoor te zorgen dat structurele veranderingen doeltreffend en met succes kunnen worden doorgevoerd. Er dienen op brede consensus berustende maatregelen te worden genomen ten behoeve van bedrijven en regio's die met herstructureringen geconfronteerd worden; hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan scholingsprogramma's om werknemers beter in staat te stellen met veranderingen om te gaan, en aan maatregelen om het midden- en kleinbedrijf in de betrokken regio's te stimuleren. Er moet een strategie voor economische ontwikkeling worden uitgewerkt waarmee regio's die met structurele veranderingen te maken hebben sociale problemen te lijf kunnen gaan.

6.5. Naar het oordeel van het Comité van de Regio's heeft de deskundigengroep een waardevolle bijdrage geleverd tot de communautaire doelstelling van bevordering van de sociale en economische samenhang in de EU. Uitgaande van de werkzaamheden van deze groep pleit het Comité voor een gedragscode bij het doorvoeren van structurele veranderingen.

6.6. De rol en verantwoordelijkheden van de sociale partners in dergelijke zaken dienen te worden vergroot. Op verscheidene plaatsen is zichtbaar dat er reeds stappen in deze richting worden gezet. De sociale dialoog dient hoe dan ook op alle niveaus te worden geïntensiveerd.

6.7. Er zou een gedragscode moeten worden opgesteld in de vorm van een lijst aanbevelingen waarover onder alle betrokken partijen (regeringen, regio's, sociale partners) brede consensus bestaat. Doel hiervan zou moeten zijn een solide basis te verschaffen voor economische en sociale samenhang via een regionaal beleid dat erop gericht is het concurrentievermogen en de economische groei te stimuleren. De code zou moeten dienen als een middel om oneerlijke mededinging als gevolg van fiscale, sociale en milieudumping tegen te gaan. In wezen is de code bedoeld om ervoor te zorgen dat er voor het Europese regionale beleid een gestroomlijnd geheel van regels en beleidsprogramma's komt, dat er actief wordt geïnvesteerd in onderwijs, scholing en infrastructuur, dat productie-investeringen worden bevorderd en dat de steun uit de structuurfondsen niet gebruikt wordt om bestaande arbeidsplaatsen naar elders te verplaatsen.

7. Conclusies

Het Comité van de Regio's:

1) merkt op dat ondernemingen op grond van de Europese Verdragen weliswaar het recht hebben om activiteiten naar elders in de EU te verplaatsen, maar vindt dat dergelijke relocaties niet mogen worden aangemoedigd door een oneigenlijk gebruik van stimuleringsmaatregelen en dat er nauw moet worden toegezien op het overheidssteunbeleid, dat bedoeld is om steun te verlenen daar waar het nodig is en om eerlijke concurrentie te bevorderen;

2) is van mening dat het regionale beleid van de EU van cruciaal belang is om de economische en sociale samenhang te bevorderen. Stimulerende maatregelen zijn in sommige regio's belangrijk om regionale en structurele handicaps die economische ontwikkeling in de weg staan te compenseren. Deze maatregelen moeten duurzame economische ontwikkeling en het creëren van levensvatbare arbeidsplaatsen in de hand werken;

3) is van mening dat de Europese Unie de rechtstreekse vestigingssteun voor bedrijven geleidelijk zou moeten afbouwen, teneinde de in artikel 158 van het EG-Verdrag genoemde doelstellingen - verkleining van de verschillen tussen de ontwikkelingsniveaus en van de achterstand van de minst begunstigde regio's - te verwezenlijken;

4) houdt het door de Commissie gelaste onderzoek naar besluiten over bedrijfsverplaatsingen nauwlettend in de gaten, met name wanneer wordt nagegaan hoe en in welke mate structuurfondsmiddelen worden opgenomen in maatregelenpakketten om bedrijven ertoe over te halen in bepaalde regio's activiteiten te gaan ontplooien;

5) erkent dat in het Zevende overzicht van de Europese Commissie inzake steunmaatregelen van de lidstaten wordt opgemerkt dat de staatssteun voor de industrie wordt verminderd. Het CvdR vindt dit een goede zaak, maar acht het wel belangrijk dat het toezicht op de staatssteun wordt voortgezet, omdat iedere bedrijfsverplaatsing die voortvloeit uit onterechte steunverlening ernstige gevolgen kan hebben voor de regio's en plaatsen waar banen verloren zijn gegaan. Er zou een programma moeten worden uitgewerkt om de bestaande voorschriften en controleregelingen aan te scherpen, maar ook om voorstellen betreffende een gedragscode voor de betrokken partijen te formuleren. Deze gedragscode zou onder meer gebaseerd moeten zijn op de richtsnoeren uit het rapport van de deskundigengroep die de Europese Raad heeft opgericht om de economische en sociale gevolgen van structurele veranderingen te onderzoeken;

6) dringt er bij Europees Parlement en Raad op aan, de Commissie te helpen bij haar inspanningen de controle op de staatssteun voort te zetten en sociale en milieudumping doeltreffender te bestrijden;

7) stelt voor dat er actief naar wordt gestreefd het EU-structuurprogramma voor de periode 2000-2006 nauwer af te stemmen op de uitdagingen waarvoor de EU zich gesteld ziet. Maatregelen ter bevordering van het scheppen van nieuwe banen in steunregio's zouden gericht moeten zijn op programma's voor investeringen, infrastructuur, onderwijs, onderzoek, openbare diensten en andere zaken waarmee beoogd wordt de groei te stimuleren, het concurrentievermogen alsook het vermogen om om te gaan met nieuwe uitdagingen op te voeren, en een groter aantal duurzame arbeidsplaatsen te creëren. Te dien einde zou aan steunmaatregelen ten behoeve van werkgelegenheidsbevorderende productie-investeringen als voorwaarde moeten worden verbonden dat directe steun niet louter voor overplaatsingen - dit wil zeggen voor initiatieven die geen initiële investeringen zijn als bedoeld in de communautaire richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen - mag worden gebruikt.

8) beveelt aan dat er - naar het voorbeeld van de Communautaire kaderregeling inzake staatssteun aan de automobielindustrie - een specifieke communautaire kaderregeling wordt vastgesteld voor staatssteun in industriële sectoren waarin de concurrentie groot is en de activiteit afneemt.

Brussel, 18 november 1999.

De voorzitter

van het Comité van de Regio's

Manfred DAMMEYER

(1) Zie ook het "Demographic Report 1998" van Directoraat-Generaal V en het discussiestuk "A Society for All Ages" dat D.-G. V heeft opgesteld voor het gelijknamige symposium dat op 12 en13 oktober 1998 in Wenen is gehouden.

(2) PB C 107 van 7.4.1998, blz. 7.

(3) PB C 279 van 15.9.1997, blz. 1.

(4) "Omgaan met veranderingen" - "Eindrapport van de Groep op hoog niveau inzake de economische en sociale gevolgen van industriële verandering", gepubliceerd door Directoraat-Generaal V van de Europese Commissie.