JAARVERSLAG OVEREENKOMSTIG UITVOERINGSBEPALING Nr. 8 VAN DE GEDRAGSCODE VAN EUROPESE UNIE BETREFFENDE WAPENUITVOER

(1999/C 315/01)

1. Samenvatting

De gedragscode van de Europese Unie betreffende wapenuitvoer is op 8 juni 1998 aangenomen. Dit is het eerste verslag in het kader van de in de code gestipuleerde jaarlijkse rapportage. In deze korte periode van toepassing van de code is er aanzienlijke vooruitgang geboekt. De ervaringen van de lidstaten inzake kennisgevingen en raadplegingen betreffende wapenuitvoer zijn positief. De code heeft geleid tot een hoger niveau van transparantie tussen de regeringen ter zake van wapentransacties, en zij heeft een nauwer overlegd optreden van de lidstaten bij besluiten over nationale wapenvergunningen mogelijk gemaakt. Ook heeft zij de lidstaten een forum verschaft om hun gemeenschappelijke belangen te bespreken wanneer aangelegenheden inzake regionale stabiliteit en mensenrechten ter tafel liggen. De code is door derden buiten de Unie goed onthaald; haar beginselen zijn onderschreven door de geassocieerde landen van Midden- en Oost-Europa en Cyprus, de EVA-landen die lid zijn van de EER, en Canada.

Beraad over de code na één jaar biedt de gelegenheid niet alleen de ervaringen te belichten, maar ook vooruit te kijken. Dit verslag bestaat dan ook uit vier delen. Eerst komen de vraagstukken betreffende de praktische toepassing van de code aan de orde. Daarna volgen richtsnoeren die door de Groep Export van Conventionele Wapens (Coarm) zijn aangenomen om de toepassing van de code te bevorderen. Daarna worden prioriteiten voor gecoördineerd optreden in de toekomst aangegeven. Het verslag besluit met statistische gegevens over de uitvoer van conventionele wapens door de lidstaten. Ingevolge het streven van de lidstaten naar meer transparantie heeft de Raad besloten het verslag openbaar te maken.

2. Inleiding

De Raad heeft de gedragscode van de Europese Unie betreffende wapenuitvoer op 8 juni 1998 aangenomen. Het eerste voorstel voor een code was eind januari 1998 ter tafel gelegd en vervolgens besproken in verscheidene vergaderingen van de Groep Export van Conventionele Wapens en in het politiek comité.

Bij de code, die voortbouwt op de in 1991 en 1992 in Luxemburg respectievelijk Lissabon aangenomen gemeenschappelijke criteria voor wapenuitvoer, wordt een mechanisme voor informatie-uitwisseling en overleg ingesteld. Het is het eerste dergelijke mechanisme dat door een groep landen op hun uitvoer van conventionele wapens wordt toegepast. De goedkeuring van de code heeft een nieuwe fase ingeluid van de ontwikkeling door de EU van een gemeenschappelijke aanpak van de wapenuitvoer als onderdeel van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU overeenkomstig de artikelen 11 en 17 van het Verdrag betreffende de Europese Unie. Bij de code worden minimumnormen ingesteld voor het beheer en het betrachten van terughoudendheid bij de overdrachten van conventionele wapens door alle lidstaten. Zij heeft ten doel de uitwisseling van relevante informatie te intensiveren en meer transparantie op het gebied van wapentransacties te bereiken. De convergentie van het uitvoerbeleid van de lidstaten op basis van de gedragscode komt tegemoet aan de wens van de lidstaten om een defensie-industrie in stand te houden als onderdeel van hun industriële basis en hun defensie-inspanningen. Dit convergentieproces sluit ook aan bij de industriële herstructurering en samenwerking op het gebied van de Europese defensie.

Overeenkomstig uitvoeringsbepaling nr. 8 wordt de code nu aan een eerste jaarlijkse evaluatie onderworpen. Deze behelst alle aspecten van de code, d.w.z. zowel de uitlegging en de toepassing van de criteria voor de uitvoer van conventionele wapens als de toepassing van de uitvoeringsbepalingen. Ook worden de eventueel noodzakelijke verbeteringen aangegeven. Als onderdeel van de evaluatie heeft elke lidstaat een jaarverslag over zijn uitvoer van conventionele wapens en zijn toepassing van de code verspreid.

3. De werking van de code: ervaringen met de toepassing van de gedragscode

De ervaringen die de lidstaten gedurende het eerste toepassingsjaar van de gedragscode hebben opgedaan, zijn positief. De code heeft geleid tot een groter wederzijds begrip van het beleid van de lidstaten inzake conventionele wapens, zowel direct, door de verspreiding van kennisgeving van weigeringen en door overleg, als indirect, door bij te dragen aan een cultuur van meer transparentie en openheid.

Het in de code gestipuleerde enige overlegmechanisme is doeltreffend gebleken. Er is een groot aantal kennisgevingen van weigeringen verspreid en de lidstaten hebben actief overleg gepleegd over specifieke vraagstukken die uitvoervergunningen betreffen.

De geïntensiveerde dialoog over de uitvoering en de nationale uitlegging van de gedragscode is waardevol gebleken. Deze praktische samenwerking, die gebaseerd is op de beginselen en uitvoeringsbepalingen van de code, draagt bij tot de convergentie van het beleid en de procedures van de lidstaten van de Europese Unie ter zake van wapenuitvoer.

De lidstaten hebben bij niet-lidstaten aangedrongen op aanneming van de beginselen van de code, en zij verheugen zich erover dat deze beginselen worden onderschreven door de geassocieerde landen van Midden- en Oost-Europa en Cyprus, de EVA-landen die lid zijn van de EER, en Canada. Deze landen hebben verklaard dat zij de in de EU-gedragscode neergelegde beginselen onderschrijven en deze zullen gebruiken als leidraad voor hun nationale beslissingen inzake uitvoervergunningen. In de geest van de code zijn sommige van deze landen nu begonnen met de verspreiding van informatie over hun procedures voor de controle op de uitvoer van conventionele wapens.

De algemene ervaring met de toepassing van de gedragscode mag dan positief zijn, toch blijven er punten die meer verduidelijking en ontwikkeling behoeven. De verbetering van de doeltreffendheid van de code om de hoge gemeenschappelijke Europese normen voor wapenuitvoer verder te bevorderen, zal namelijk een continu proces zijn, waarvan de jaarlijkse beoordeling een essentieel onderdeel vormt.

Gedurende het eerste jaar van de gedragscode heeft de groep Coarm een aantal vraagstukken in verband met de praktische toepassing van de code behandeld. Het is van bijzonder belang dat de lidstaten van gedachten gewisseld hebben over de volgende vraagstukken:

- de praktische details van het overlegproces;

- verduidelijking van in de code vervatte definities;

- de juridische status van de code;

- mogelijkheden om de deelneming te bevorderen van landen die de beginselen van de code onderschrijven;

- de zorg van sommige landen dat het systeem voor de kennisgeving van weigeringen overbelast kan raken indien er geen passende drempels worden ingevoerd, met name wanneer de eindgebruikers particuliere personen zijn;

- de mogelijkheid om bij besluiten over wapenuitvoervergunningen rekening te houden met deelname van landen van ontvangst aan het wapenregister van de Verenigde Naties;

- uitleggingen van wapenuitvoerembargo's, in het bijzonder met betrekking tot materieel dat bij humanitaire hulpoperaties wordt gebruikt.

Voorts heeft een afzonderlijke onder Coarm ressorterende groep de definitieve opstelling van een gemeenschappelijke Europese lijst van militair materieel besproken. De besprekingen over nog aan de lijst toe te voegen punten duren nog voort. Er liggen verschillende nationale voorstellen ter tafel om een omvattende gemeenschappelijke Europese lijst van militair materieel op te stellen die tegemoet komt aan het huidige streven inzake internationale veiligheid en mensenrechten.

4. Door Coarm aangenomen richtsnoeren ter verbetering van de praktische uitvoering van de gedragscode

In het eerste toepassingsjaar heeft de Groep Coarm de volgende richtsnoeren aangenomen:

- Het reeksnummer met het land van oorsprong en het nummer van de weigering zullen worden ingevoerd voor kennisgevingen van weigeringen (samen met het communautaire acroniem van de betrokken lidstaat en de aanduiding van het jaar).

- Weigeringen die krachtens nationale procedures nog steeds vatbaar zijn voor beroep bij de rechter, zullen uit hoofde van de gedragscode worden medegedeeld met een vermelding van dat feit.

- Besluiten tot intrekking van bestaande vergunningen zullen op dezelfde wijze worden behandeld als afwijzingen van vergunningaanvragen.

- Men is het erover eens geworden de voorstellen van het Oostenrijkse voorzitterschap als uitgangspunt te nemen voor de verdere besprekingen over de gemeenschappelijke lijst van materieel. Weigeringen in verband met goederen waarop in sommige lidstaten nationale controles worden verricht, maar die niet op genoemde lijst zijn opgenomen, zullen ook in de toekomst aan alle lidstaten worden medegedeeld. Lidstaten waarin die goederen niet worden gecontroleerd, zullen de andere daarvan in kennis stellen.

- Aan derde landen die hebben verklaard de beginselen en de criteria van de gedragscode te onderschrijven, en die betrokken zijn geraakt bij de herstructurering van de Europese defensie-industrie, wordt de mogelijkheid geboden kennis te nemen van de veranderende uitlegging van de beginselen en de criteria van de gedragscode. Dat houdt niet in dat ze toegang krijgen tot informatie die gedurende de in de uitvoeringsbepalingen van de gedragscode bedoelde procedures wordt verstrekt.

- Elk afzonderlijk geval van wapenuitvoer kan door de delegaties in de Groep Coarm aan de orde worden gesteld, indien dat nuttig wordt geacht voor het nationale beraad over vergunningen.

- Kennisgevingen van weigeringen die in het kader van de internationale exportcontrolestelsels zijn verspreid, zullen tevens worden verspreid als kennisgevingen van weigeringen op grond van de gedragscode, mits deze het toepassingsgebied ervan betreffen.

- Er wordt een periode van twee tot vier weken met ingang van de datum van ontvangst van het raadplegingverzoek vastgesteld voor de in uitvoeringsbepaling 3 van de gedragscode bedoelde raadplegingsprocedure, tenzij door de betrokken partijen een andere periode wordt overeengekomen.

- Wanneer een wapenembargo wordt opgeheven, komen uitsluitend op het embargo gebaseerde weigeringen te vervallen, tenzij deze door de weigerende lidstaat binnen één maand worden verlengd op grond van andere criteria van de gedragscode.

5. Prioriteiten voor een gecoördineerd optreden in de toekomst

De gedragscode is een uniek document waaruit het vaste voornemen van de Europese Unie blijkt om hoge gemeenschappelijke normen voor wapenuitvoer te handhaven. Het betreft evenwel een nieuw document, en in dit overzicht kunnen derhalve alleen de eerste ervaringen met de uitvoering ervan worden weergegeven. Teneinde de gedragscode te versterken, een grotere transparantie te bewerkstelligen, de harmonisatie uit te bouwen en de eerbiediging van de mensenrechten te bevorderen, zijn er enkele kerngebieden vastgesteld die in de nabije toekomst overdenking en actie behoeven:

I. De voltooiing van de gemeenschappelijke Europese lijst van militair materieel is een topprioriteit. Deze lijst dient de huidige bedreigingen voor de internationale vrede en veiligheid en voor de eerbiediging van de mensenrechten te weerspiegelen. De lijst moet een hoeksteen van de gedragscode vormen en moet meer zijn dan de grootste gemene deler van de bestaande nationale controlelijsten.

II. Ter versterking van de verdere uitvoering van de gedragscode zullen de lidstaten proberen te komen tot gemeenschappelijke opvattingen over wat een in wezen identieke transactie is. De lidstaten zullen ook in de toekomst voorafgaand aan de raadplegingprocedure overleg plegen om vast te stellen op bepaalde transacties al dan niet in wezen identiek zijn.

III. Om de lidstaten te helpen bij hun nationaal beraad over vergunningen, moet in de kennisgeving van de weigering een vollediger beschrijving van de weigeringgronden worden opgenomen. Daardoor zou een beter begrip van de algemene beweegredenen voor de wederzijdse weigeringen worden gekweekt, en zouden de lidstaten gemakkelijker kunnen uitmaken of raadpleging gegarandeerd zou worden in gevallen waarin de voorgestelde uitvoer niet in wezen identiek is.

IV. De lidstaten zullen informatie blijven uitwisselen over de nationale uitleggingen van VN-, EU- en OVSE-embargo's teneinde gemeenschappelijke opvattingen en praktijken te ontwikkelen.

Daarnaast zijn de lidstaten verheugd over het moratorium op de invoer, uitvoer en vervaardiging van lichte wapens van de Economische Gemeenschap van West-Afrikaanse staten (Ecowas), en zullen ze verder blijven discussiëren over de vraag hoe in hun nationaal beraad over vergunningen rekening kan worden gehouden met de beginselen van het moratorium.

6. Informatie per lidstaat over de uitvoer van conventionele wapens en de uitvoering van de gedragscode

>RUIMTE VOOR DE TABEL>