COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
i \ "-.Jij C0MC94) 141 def. 
Brussel, 22.04.1994 
PROGRAMMA VOOR 
PROJECTBEZOEKEN 
JAARVERSLAG 
ACADEMISCH JAAR 1992/93 
---•3S.S 
ï •> l>_fl 
•J «PB Temp u s(PHARE 
Transeuropees samenwerkingsprogramma voor het hoger 
onderwijs tussen Midden- en Oost-Europa en 
de Europese Gemeenschap 
(door de Commissie ingediend) 
M - 'gj 
INHOUD 
Pagina 
SAMENVATTING 7 
I. HET PROGRAMMA VOOR PROJECTBEZOEKEN <. 9 
1. INLEIDING 9 
1.1. Opzet en doelstellingen 9 
1.2. Selectie van de projecten < 9 
1.3. De organisatie van de bezoeken 10 
2. PLAATSELIJK EV ALU ATIEBEZOEK 10 
2.1. Het bezoekersteam 10 
i 
2.2. Het verloop van het evaluatiebezoek 10 
2.3. De verschillende aspecten van de evaluatie 11 
2.4. Procedure van verslaggeving 11 
3. ACCOUNTANTSONDERZOEK 11 
3.1. Het verloop van het accountantsonderzoek 12 
3.2. Procedure van verslaggeving 12 
4. DE AFGELEGDE BEZOEKEN 12 
4.1. Maatregelen die het rechtstreekse gevolg zijn van de projectbezoeken 13 
II. ALGEMENE BEOORDELING .'.„ ...14 
1. RESULTATEN VAN DE EVALUATIEBEZOEKEN 14 
1.1. Kwaliteit van de projecten 14 
1.2. Benadering per vakgebied 15 
1.3. Benadering per type activiteit1 15 
1.4. Benadering per jaar , 17 
1.5. Evaluatie door projectbezoeken en interne evaluatie door de administratie 
van TEMPUS 17 
2. RESULTATEN VAN DE ACCOUNTANTSONDERZOEKEN 18 
2.1. Kwaliteit van de projecten 18 
2.2. De problemen 19 
2.3. Samenhang tussen de academische en de financiële evaluatie 20 
3. MAATREGELEN ALS GEVOLG VAN DE BEZOEKEN 21 
?UK|-5-
III. DE ACTIEMETHODEN VAN TEMPUS 22 
1. ONTWIKKELING VAN LEERPROGRAMMA'S 22 
1.1. Belangrijke prestaties 22 
1.2. Gedeeltelijke successen i 23 
1.3. De moeilijkheden 24 
2. MOBILITEIT VAN DOCENTEN EN UNIVERSITAIR PERSONEEL 24 
2.1. Didactische verworvenheden 25 
2.2. Bijzonderheden van de docentenmobiliteit 26 
3. STUDENTENMOBILITEIT 26 
3.1. Aantal studenten per project 27 
3.2. Richting van de stromen 27 
3.3. Studieniveau 27 
3.4. Criteria voor selectie van studenten 27 
3.5. Materiële verblijfsomstandigheden en taalkundige voorbereiding 27 
3.6. Erkenning van de studieperiodes 28 
3.7. Resultaten 28 
4. MODERNISERING VAN DE UITRUSTING 29 
4.1. Type uitrusting 29 
4.2. Gebruiksmodaliteiten 29 
5. SAMENWERKING TUSSEN UNIVERSITEIT EN INDUSTRIE 30 
5.1. Inbreng van de industrie 30 
5.2. Samenwerkingsvormen 31 
6. ORGANISATIE EN BEHEER VAN PROJECTEN 32 
6.1. Slagingsfactoren 32 
6.2. Netwerkvorming 32 
IV. IMPACT 34 
1. DE RUIMTELIJKE DIMENSIE ONTHULT GROTE VERSCHILLEN 34 
2. DE TIJDSDIMENSIE IS MINDER DUIDELIJK 35 
3. FACTOREN DIE DE IMPACT BEPALEN 35 
4. DE UNIVERSITEITEN ALS STUWENDE KRACHT ACHTER VERANDERINGEN 36 
5. BEHOUD VAN DE NETWERKEN 37 
V. CONCLUSIES 39 
Bijlage: Lijst met bezochte Gezamenlijke Europese Projecten 
SAMENVATTING 
1. De opzet van het Programma voor Projectbezoeken is het uitvoeren van een kwaliteitscontrole van het 
TEMPUS-programma in het algemeen en van de Gezamelijke Europese Projecten in het bijzonder. 
Deze kwaliteitscontrole vindt zowel plaats op het academische als op het financiële vlak. 
Negenendertig projecten die zich in hun 2de of 3de werkingsjaar bevonden werden onderzocht. Het 
betreft hier een steekproef van 10% met de nodige representativiteit op het vlak van diciplines en 
landen. De bezoeken vonden plaats onder voorzitterschap van de Commissie. De Commissie deed een 
beroep op academische experts van de Lid-Staten en van de steungerechtigde landen. Tevens werd zij 
bijgestaan door vertegenwoordigers van het EC TEMPUS Office en van de nationale 
TEMPUS-bureaus. 
2. Van de 39 bezochte projecten werden er 5 van uitstekend tot goed, 18 goed, 6 van goed tot 
middelmatig, 7 middelmatig, 1 van middelmatig tot zwak en 2 zwak bevonden. De globale balans is 
positief, gezien 60% van goed of zeer goed niveau bevonden worden. Een kleine minderheid (5%) is 
ronduit teleurstellend. 
3. De voornaamste activiteiten binnen de projecten zijn de ontwikkeling van nieuwe opleidingen (21%),' 
docentenmobiliteit (20%), en de studentenmobiliteit (18%). Bij nader onderzoek blijkt dat de 
combinatie van deze drie activiteiten, vooral van de eerste twee, het succes van een project kunnen 
bepalen. 
4. De resultaten van de evaluaties van de projectbezoeken vertonen een sterke convergentie met 
evaluaties door de TEMPUS-administratie, de evaluatie van de "eindverslagen". De beide 
benaderingen zijn complementair. De eindverslagen die gevraagd worden aan de coördinatoren gaan 
meer in de richting van een kwalitatieve benadering. 
5. Te zamen met een academisch onderzoek vond een accountantsonderzoek plaats. Men stelt vast dat er 
een samenhang is tussen de academische evaluatie en het accountantsonderzoek. De resultaten zijn 
gelijklopend in 79% van de projecten. Vijfenzestig procent van de projecten kreeg voor het 
accountantsonderzoek een zeer goed of goed evaluatiecijfer. Voor de minderheid, daar waar twijfel 
was, of zware tekortkomingen werden vastgesteld, werd om aanpassingen verzocht of werd 
terugbetaling gevraagd (3% van het totale bedrag van de bezochte projecten). 
6. De ontwikkeling van onderwijsprogramma's, dikwijls een complexe aangelegenheid, is één van de 
voornaamste betrachtingen van TEMPUS. Belangrijke successen werden reeds geboekt. Vijf curricula 
met nieuwe diploma's werden reeds ontwikkeld in verschillende landen en op volgende gebieden; 
milieu, wetenschappen en techniek, management en vreemde talen. Desondanks blijven moeilijkheden 
bestaan. Om externe redenen (politieke, wettelijke, of omwille van de economische situatie), of om 
interne redenen (het ontbreken van concrete doelstellingen). 
Het is belangrijk om de ontwikkeling van didactisch materiaal, een direct gevolg van de 
docentenmobiliteit van de steungerechtigde landen naar de Gemeenschap, te benadrukken. Optimale 
resultaten werden bereikt waar nieuwe cursussen, in de taal van het land in kwestie, werden aangepast 
aan de lokale omstandigheden. 
7. Studenten- en docentenmobiliteit kenden een sterke ontwikkeling in de projecten en genieten veel 
bijval bij de deelnemers. In beide gevallen wordt bij de selectie veel aandacht geschonken aan de 
deskundigheid in het betreffende vakgebied en de talenkennis. 
7-
8. TEMPUS heeft in belangrijke mate bijgedragen aan het verstrekken van uitrusting aan de 
universiteiten van de steungerechtigde landen. De uitrusting, die bijdraagt tot een verhoging van het 
niveau tot internationaal niveau gaat van zeer gespecialiseerde uitrusting over personal computers en 
boeken tot cassettes. De experts zijn het erover eens dat de nodige technologische ontwikkeling moet 
samengaan met structurele vernieuwing van onderwijsmethoden en -structuren. 
9. De evaluatie die kan gemaakt worden van de samenwerking onderwijs-industrie is nog steeds beperkt. 
De industrie is niet aanwezig bij de samenstelling van de inhoud van opleidingsprogramma's. Aan de 
andere kant zijn praktische stages in bedrijven een succes. Een aantal universiteiten uit de 
steungerechtigde landen is bezig met de ontwikkeling van cursussen voor personeel uit bedrijven. 
10. Een betrokkenheid van alle partners (en vooral een actieve rol van de steungerechtigde landen) en een 
hoge mate van persoonlijk engagement (van de coördinator) zijn noodzakelijke voorwaarden voor het 
goede beheer en een efficiënte organisatie van de projecten. Een democratische besluitvorming en 
transparantie zijn ook noodzakelijk. 
11. TEMPUS startte in 1990/91 met als prioriteit de directe contacten tussen instellingen en een 
basisgerichte aanpak. De onmiddelijke of voorspelbare impact van de projecten is momenteel sterker 
op het niveau van departementen en faculteiten dan op het niveau van de universiteiten of het vlak van 
het hoger onderwijs van de steungerechtigde landen. 
12. De verwachtingen als gevolg van de projectbezoeken en de reeds bekomen resultaten leiden tot de 
conclusie dat het programma van de projectbezoeken dient te worden verlengd. Voor het academisch 
jaar 1993/94 zullen een aantal van de 50 geplande bezoeken zich concentreren op de 
onderwijsinstelling als geheel. Deze evaluaties zullen zich concentreren op de synergie van 
verschillende TEMPUS-projecten binnen dezelfde universiteit. 
8-
I. HET PROGRAMMA VOOR PROJECTBEZOEKEN 
1. INLEIDING 
Het onderhavige document is het eerste verslag, gepubliceerd door de Commissie van de Europese 
Gemeenschappen over de uitvoering van het Programma voor Projectbezoeken. Dit programma startte in 
het academisch jaar 1992/93. De Commissie zal jaarlijks een gelijkaardig rapport publiceren. 
Tijdens de vergadering van het TEMPUS-Comité die op 29 juni 1992 in Heraklion werd gehouden, 
presenteerde de Commissie haar voorstel dat gericht is op een consequente en strikte follow-up-procedure 
van de Gezamenlijke Europese Projecten. Dit zal gebeuren aan de hand van een Programma voor 
Projectbezoeken aan individuele projecten. Bij dit opzet werd door de Commissie rekening gehouden met de 
aanbevelingen gedaan naar aanleiding van de externe evaluatie door Coopers & Lybrand van het 
TEMPUS-Programma. 
1.1. Opzet en doelstellingen 
Opzet van het Programma voor Projectbezoeken is het uitvoeren van een kwaliteitscontrole op het 
TEMPUS-Programma in het algemeen, en op de Gezamenlijke Europese Projecten in het bijzonder. 
De projectbezoeken hebben voornamelijk tot doel om een uitgebreide evaluatie te maken van de 
ontwikkeling van de Gezamenlijke Europese Projecten in vergelijking met hun oorspronkelijke 
doelstellingen. Bovendien hoopt men tevens een oordeel te kunnen vormen omtrent de doeltreffendheid van 
de financiële controle waaraan deze Projecten zijn onderworpen. 
Het Programma voor Projectbezoeken heeft de volgende specifieke doelstellingen: 
• Evaluatie van de impact en prestaties van de Gezamenlijke Europese Projecten in termen van voordeel 
voor de steungerechtigde landen, de partner-instellingen en de Lid-Staten en hun deelnemende 
instellingen. Dit uitgaande van de doelstelling van het TEMPUS-Programma inzake de herstructurering 
van de onderwijsstelsels in de steungerechtigde landen. 
• Evaluatie van de organisatorische en financiële aspecten van de Gezamenlijke Europese Projecten in 
termen van het vermogen om de oorspronkelijke doelstellingen te verwezenlijken. 
• Het aantonen van zowel sterke als zwakke punten en beperkingen van de Gezamenlijke Europese 
Projecten en analyseren welke de behoeften aan veranderingen zijn op het vlak van de werking, het 
beheer, de inhoud en andere academische aspecten van de projecten. 
• Het formuleren van adviezen en aanbevelingen voor eventuele aanpassingen en verbeteringen voor het 
TEMPUS-Programma in het algemeen en van de Gezamelijke Projecten in het bijzonder. 
1.2. Selectie van de projecten 
Het was de bedoeling van de Commissie om ongeveer 10% van de Gezamenlijke Europese Projecten die 
zich in hun 2de of 3de activiteitenjaar bevonden te bezoeken. De projecten die in het academisch 
jaar 1992/93 aan hun eerste jaar begonnen, kwamen nog niet in aanmerking. 
9-
De samenstelling van de steekproef gebeurde op willekeurige basis, maar met inachtname van de 
verhouding tussen nationale1 en regionale projecten, hun verdeling per steungerechtigd land, per 
studierichting en het deelnamepercentage van de Lid-Staten als partners en als contractanten. Indien 
mogelijk werden projecten gekozen met contractanten uit de steungerechtigde landen. 
13. De organisatie van de bezoeken 
Elk geselecteerd project is tweemaal bezocht. Een eerste evaluatiebezoek werd georganiseerd in een 
partnerinstelling in één van de steungerechtigde landen. Indien mogelijk op een tijdstip dat alle partners 
aanwezig waren. Het tweede bezoek vond enkele weken na het eerste plaats in de contracterende instelling 
en bestond uit een accountantsonderzoek. Teneinde het gebruik van de evaluatieverslagen te 
vereenvoudigen, verliepen alle bezoeken zoveel mogelijk volgens hetzelfde stramien. 
2. PLAATSELIJK EVALUATIEBEZOEK 
2.1. Het bezoekersteam 
Teneinde een consequente en strikte follow-up van de Gezamenlijke Europese Projecten mogelijk te maken, 
heeft de Commissie een beroep gedaan op een zestigtal academische experts uit zowel de steungerechtigde 
landen als uit de EG. De Oosteuropese experts werden door hun nationale TEMPUS-bureau voorgesteld en 
de experts uit de Gemeenschap behoren tot de verschillende universiteiten in de Lid-Staten. De universitaire 
leden van het TEMPUS-Comité maakten eveneens deel uit van de groep experts. 
Voor elk evaluatiebezoek werden twee academische experts uitgenodigd (één uit het steungerechtigd land, 
een ander uit de EG), wier specialisaties het dichtst in de buurt lagen van het vakgebied en het werkterrein 
van het project, maar waarmee zij geen enkele band hadden. De groep experts werd bijgestaan door de 
vertegenwoordigers van het EC TEMPUS Office en het betreffende nationale TEMPUS-bureau. De 
evaluatiemissie werd geleid door de vertegenwoordiger van de Task Force Menselijke Hulpbronnen, 
Onderwijs, Opleiding en Jeugdzaken. 
2.2. Het verloop van het evaluatiebezoek 
Bij de planning van de evaluatiebezoeken werd rekening gehouden met de door de partners van het project 
geplande activiteiten in de steungerechtigde landen. De datum van het bezoek werd vastgelegd in overleg 
met de coördinator van het GEP. 
De bezoekers ontvingen twee weken vóór de evaluatiemissie volgende voorbereidende documenten: 
"Projectdossier" en "Richtlijnen voor de Uitvoering van de Plaatselijke Evaluatiebezoeken". Zij ontvingen 
eveneens de procedures voor verslaggeving en praktische informatie betreffende het verblijf. 
De verschillende leden van het team van bezoekers werden verzocht om de dag vóór het eigenlijke bezoek al 
in het steungerechtigde land aanwezig te zijn. Dit met het oog op hun deelname aan een voorbereidende 
bijeenkomst die ten dele ook door de coördinator van het project zou worden bijgewoond. Van de bezoekers 
werd verwacht erop toe te zien dat het doel van de evaluatie voor alle deelnemers duidelijk was. Tevens 
diende met de coördinator het tijdschema, de agenda en de wijze waarop de evaluatie zou plaatshebben te 
worden overlegd. De missie diende te verlopen in een open en rustige sfeer, daar duidelijk was dat om het 
gestelde doel te bereiken, een goede samenwerking tussen de verschillende betrokken partijen vereist was. 
Tijdens de selectie van de projecten zijn de projecten waarbij Tsjechische en/of Slowaakse partnerinstellingen betrokken waren, 
beschouwd als Tsjechoslowaakse nationale projecten. 
- 10-
Tijdens het evaluatiebezoek werden tijdens verscheidene werkbijeenkomsten met de aanwezige partners alle 
sterke en zwakke punten en beperkingen van het project besproken. De bezoekers ontmoetten de studenten 
en docenten die hadden deelgenomen aan de mobiliteit. Laboratoria en andere ruimten werden bezocht om 
te verifiëren of het aangekochte materiaal conform de afspraken aangeschaft was van de door TEMPUS ter 
beschikking gestelde financiële middelen. Tevens werd geverifieerd of het materiaal functioneerde. 
Elk bezoek werd afgesloten met een vergadering tijdens dewelke de resultaten van de evaluatie door het 
ganse team van bezoekers besproken werden. Vervolgens werden de partners mondeling en op een 
informele manier op de hoogte gebracht van de bevindingen. 
23. De verschillende aspecten van de evaluatie 
De taak van het team van bezoekers bestond erin om het geheel van realisaties en vorderingen van de 
Gezamenlijke Europese Projecten te evalueren in vergelijking met hun oorspronkelijke doelstellingen en de 
concrete resultaten van de mogelijke activiteiten. Het betreft hier met name de ontwikkeling van nieuwe 
cursussen, studenten- en docentenmobiliteit, korte intensieve programma's, modernisering van de 
uitrusting, samenwerking universiteit-industrie, programma's voor voortgezet onderwijs en bijscholing, 
regionale activiteiten en andere samenwerkingsactiviteiten op het vlak van onderwijs. 
Betreffende de realisatie van de programma's werden de bezoekers geacht de manier te evalueren waarop 
het project werd georganiseerd. Er werd geëvalueerd of een optimaal gebruik werd gemaakt van menselijke 
en andere hulpbronnen en of de planning werd nagevolgd. De impact van de projecten werd onderzocht op 
het niveau van het departement, de faculteit en de universiteit. De experts werden tevens verzocht hun 
opinie te geven over de lange-termijneffecten vari het project op de ontwikkeling van het hoger onderwijs, 
evenals over de bredere impact op het proces van veranderingen op economisch en sociaal vlak in de landen 
van Midden- en Oost-Europa. 
2.4. Procedure van verslaggeving 
Op basis van de verslagen van individuele experts uit zowel de EG als de steungerechtigde landen werden 
samenvattende verslagen opgemaakt van het verloop en de resultaten van elk individueel evaluatiebezoek. 
Tenslotte heeft de Commissie de coördinatoren van de Gezamenlijke Europese Projecten ingelicht omtrent 
de resultaten van de evaluatie en de opmerkingen en aanbevelingen van het bezoekersteam. 
3. ACCOUNTANTSONDERZOEK 
Het doel van het accountantsonderzoek is het verifiëren of op correcte wijze gebruik is gemaakt van de 
financiële middelen ter beschikking gesteld aan de Gezamenlijke Europese Projecten. Tevens kunnen 
adviezen en aanbevelingen verstrekt worden die zouden kunnen leiden tot mogelijke aanpassingen en 
verbeteringen bij het beheer en de organisatie van de projecten. 
De accountantsonderzoeken van de Gezamenlijke Europese Projecten hadden plaats in de contracterende 
instellingen en werden uitgevoerd door de financiële experts van de Commissie, bijgestaan door financiële 
specialisten van het EC TEMPUS Office. 
11 
3.1. Het verloop van het accountantsonderzoek 
Het verloop van het accountantsonderzoek werd in samenspraak met de contractant vastgelegd. Er werd 
hierbij rekening gehouden met de beschikbaarheid van de financiële diensten van de contracterende 
instellingen. De contractanten werden verzocht de budgetten en financiële balansen van de in 1990/91 
en 1991/92 toegekende TEMPUS-beurzen ter beschikking te houden van de revisoren, te zamen met de 
rekeninguitreksels en de bewijsstukken van gemaakte kosten. 
Het accountantsonderzoek bestaat uit twee delen: tijdens het eerste deel worden door de revisoren algemene 
vragen gesteld over het beheer van de TEMPUS-beurs en de gebruikte interne procedures. Deze vragen 
moeten het mogelijk maken om de betrouwbaarheid van de interne controles en hun werkelijke toepassing 
te evalueren. Het tweede deel bestaat uit een concrete controle van de uitgaven en van de conformiteit van 
de verklaringen in de Beschrijving van de uitgaven in het Jaarverslag. Deze concrete controle zal meer in 
detail gebeuren wanneer het eerste deel op het gebied van de interne controle zwakke punten aantoonde. Het 
spreekt vanzelf dat een GEP dat wordt beheerd door een universiteit met een degelijk ontwikkelde en 
gecentraliseerde interne controle die overeenstemt met de Europese normen, minder uitgebreid zal worden 
onderzocht dan een particuliere stichting of een adviesonderneming. 
In het algemeen werden de revisoren tijdens het onderzoek bijgestaan door de contractant. In de meeste 
gevallen was de contractant vergezeld van de boekhoudkundig verantwoordelijke voor het project en 
eventueel nog andere personen die bij het project betrokken waren. Op enkele zeldzame uitzonderingen na 
was de sfeer steeds bijzonder hartelijk. 
Het accountantsonderzoek eindigt met een korte werkvergadering tijdens welke de revisoren hun 
bevindingen mondeling meedelen aan de contractant. 
3.2. Procedure van verslaggeving 
Na elk accountantsonderzoek wordt een evaluatieverslag opgesteld en een vragenlijst over de 
beheersprocedures ingevuld. In geval van problemen worden de contractanten op de hoogte gebracht van de 
zwakke punten die tijdens het accountantsonderzoek aan het licht zijn gekomen. Tevens worden mogelijke 
aanbevelingen met betrekking tot het toekomstige financiële beheer van het project gegeven. 
4. DE AFGELEGDE BEZOEKEN 
Tijdens de periode oktober 1992 - augustus 1993 werden bij 39 Gezamelijke Europese Projecten een 
evaluatiebezoek en een accountantsonderzoek uitgevoerd. 
De volgende tabellen tonen de verdeling van de bezoeken over de landen waar deze missies plaatsvonden: 
Plaatselijke evaluatiebezoeken 
BG 
4(1) CZ 
7(3) H 
11(3) PL 
8 RO 
6 SLO 
1 SK 
2(1) Totaal 
39 
NB.: () regionale projecten 
12 
Accountantsonderzoeken 
B 
2 D 
5 DK 
2 E 
1 F 
9 GR 
2 I 
1 NL 
6 P 
1 UK 
8 CZ 
1 H 
1 Totaal 
39 
In Polen en Roemenië werden bijna alle geografische regio's tijdens een plaatselijke evaluatie bezocht, 
terwijl deze bezoeken in Bulgarije, Hongarije en de Tsjechische Republiek voornamelijk in de hoofdstad 
plaatsvonden. Wat de instellingen betreft, zijn één universiteit in Roemenië en drie universiteiten in 
Hongarije meerdere malen bezocht: bij de betreffende projecten waren meerdere faculteiten of 
departementen betrokken. 
Tijdens de eerste werkingsjaren van het TEMPUS-Programma waren de contracterende instellingen 
afkomstig uit de EG; vanaf het academisch jaar 1992/93 kon de rol van contractant worden overgenomen 
door Hongaarse en Tsjechoslowaakse instellingen. Tot de steekproef behoorden twee GEP's met 
contractanten in de steungerechtigde landen. 
4.1. Maatregelen die het rechtstreekse gevolg zijn van de projectbezoeken 
De resultaten van de projectbezoeken werden opgenomen in de procedures voor de follow-up en verlenging 
van de Gezamenlijke Europese Projecten. In bepaalde gevallen hebben de bevoegde afdelingen van het EC 
TEMPUS-Office, contractant voor de Commissie voor het TEMPUS-Programma, onmiddellijke 
maatregelen genomen naar aanleiding van de conclusies van zowel het evaluatiebezoek als het 
accountantsonderzoek. 
13-
IL ALGEMENE BEOORDELING 
1. RESULTATEN VAN DE EVALUATIEBEZOEKEN 
1.1. Kwaliteit van de projecten 
De academische experts werden verzocht de kwaliteit van het bezochte project te verwoorden aan de hand 
van de volgende termen: 
Uitstekend het Gezamenlijk Europees Project voldoet volledig aan de vooropgezette doelstelling en 
maakt geheel volgens de vooropgestelde planning een optimaal gebruik van de menselijke 
en andere hulpbronnen. Het project heeft impact en biedt een Europese meerwaarde. Het 
kan worden beschouwd als "modelproject". 
Goed het Gezamenlijk Europees Project voldoet aan de vooropgezette doelstelling, doch met 
enkele beperkingen, met name wat het gebruik van menselijke en andere hulpbronnen en de 
vooropgestelde planning betreft. Het project heeft mogelijk impact en kan een Europese 
meerwaarde bieden. 
Middelmatig het Gezamenlijk Europees Project voldoet aan de vooropgezette doelstelling, maar kent toch 
enkele zwakke punten en/of beperkingen, met name wat het gebruik van menselijke en 
andere hulpbronnen en de planning betreft. De impact en Europese meerwaarde zijn 
beperkt. 
Zwak het Gezamenlijk Europees Project heeft moeite om aan de vooropgezette doelstelling te 
voldoen. Het kent zwakke punten en/of beperkingen, met name wat het gebruik van 
menselijke en andere hulpbronnen en de planning betreft. De impact en Europese 
meerwaarde zijn twijfelachtig. 
Andere nader te specificeren. 
De onderstaande grafiek geeft de verdeling van de projecten aan op basis van de algemene beoordeling die 
de experts tijdens de projectbezoeken hebben gegeven. 
Kwaliteit van de projecten 
18% 
15% • Van Uitstekend tot Goed 
• Goed 
ül Van Goed tot Middelmatig 
^ Middelmatig 
DIQ Van Middelmatig tot Zwak 
S Zwak 
14 
Van de 39 bezochte projecten werden er 5 van uitstekend tot goed, 18 goed, 6 van goed tot middelmatig, 7 
middelmatig, 1 van middelmatig tot zwak en 2 zwak bevonden. 
De overzichtsbalans is positief, want ongeveer 60% van de projecten kunnen worden beschouwd als zijnde 
van goed of zeer goed niveau. Een kleine minderheid (5%) is ronduit teleurstellend. Men heeft zich 
afgevraagd of een verband kon worden gelegd tussen de kwaliteit van de projecten en een aantal van hun 
kenmerken. 
1.2. Benadering per vakgebied 
De omvang van de steekproef dwingt ons tot een zekere voorzichtigheid en staat niet toe conclusies te 
trekken voor de studierichtingen die slechts één of tweemaal in de steekproef aanwezig zijn. Voor de 
voldoende vertegenwoordigde vakgebieden büjkt dat de GEP's in moderne talen het best scoren in de 
evaluatie, gevolgd door projecten in techniek, management, geneeskunde en natuurwetenschappen, en tot 
slot in landbouw. Ook al zijn de verschillen niet echt groot, het lijkt het er toch op dat de GEP's in de 
agrarische en voedingsmiddelensector een aantal problemen kennen. Dit wordt verklaard door de situatie 
van de ganse sector en misschien ook wel door de ingewikkelde positionering van het 
hoger-landbouwonderwijs in het onderwijssysteem van de steungerechtigde landen. 
13. Benadering per type activiteit 
Naar aanleiding van de evaluatie werden de projectverantwoordelijken gevraagd om zelf het relatieve 
belang in te schatten van een reeks activiteiten binnen hun GEP: ontwikkeling van nieuwe opleidingen, 
docentenmobiliteit, intensieve cursussen, uitrusting, open en afstandsonderwijs, relatie met de industrie, 
voortgezet onderwijs en andere activiteiten gericht op samenwerking op het vlak van onderwijs. 
Gemiddeld profiel van de projecten per type activiteit 
4.04% 
20.74% 5.34% 
4.45% 
3.53% 
15.38% 
20.31% 
8.57% • Ontwikkeling van cursussen 
i~l Docentenmobiliteit 
B Studentenmobiliteit 
H Intensieve cursussen 
(Ü Materiaal 
H Open en afstandsonderwijs 
| Relatie met industrie 
| Voortgezet onderwijs 
H Andere 
17.64% 
Globaal gezien blijken de projecten hun inspanningen ongeveer gelijk te verdelen over de ontwikkeling van 
nieuwe opleidingen (21%), docentenmobiliteit (20%) en studentenmobiliteit (18%); het verstrekken van 
uitrusting speelt ook een niet te verwaarlozen rol (15%). De andere activiteiten spelen echter een 
ondergeschikte rol: intensieve cursussen (8%), relatie met de industrie (5%), voortgezet onderwijs (5%), 
open en afstandsonderwijs (3%). 
-15 
Het was dus verleidelijk om uit te zoeken of de projecten die de voorkeur hadden gegeven aan een bepaalde 
activiteit, een verschillend evaluatieresultaat hadden dan het gemiddelde. Verder kon worden bekeken of 
enerzijds de projecten die als beste uit de bus waren gekomen, en anderzijds die projecten die het zwakst 
waren gebleken, een specifiek activiteitenprofiel vertoonden. 
De verschillen zijn niet erg groot en de hiernavolgende besluiten dienen dan ook met de grootste 
omzichtigheid te worden geïnterpreteerd. Het lijkt er evenwel op dat de projecten waarin uitrusting een 
belangrijke rol speelt, over het algemeen een positief evaluatieresultaat hebben. Van de 5 projecten die het 
hoogste cijfer hebben gekregen, verklaren er 4 meer dan 20% van hun activiteiten aan de modernisering 
van de uitrusting te besteden (het gemiddelde voor de totale steekproef is 15%). Het is duidelijk dat de 
levering van moderne onderwijsuitrusting (met name computers met software en apparatuur voor 
onderwijslaboratoria) in het algemeen een sterke impact en duidelijk zichtbare effecten heeft op het 
functioneren van het departement. 
Het is interessant om vast te stellen dat bij 17 van de 23 projecten die van een goed tot zeer goed niveau 
werden bevonden de docentenmobiliteit, de ontwikkeling van nieuwe opleidingen en/of studentenmobiliteit 
meer dan het gemiddelde van de activiteiten beslaan. Zeven van deze projecten besteden meer dan 50% van 
hun activiteiten aan de ontwikkeling van cursussen. Dit wordt nog extra versterkt door de 
docentenmobiliteit die in drie gevallen wordt aangevuld met een meer dan gemiddelde studentenmobiliteit. 
Een studentenmobiliteit die hoger is dan het gemiddelde (wat het geval is bij 18 projecten), gaat altijd 
gepaard met een docentenmobiliteit die eveneens hoger is dan het gemiddelde van projecten met een hoog 
cijfer (6 projecten). Tegelijkertijd wijden deze projecten een belangrijk deel van hun activiteiten aan de 
ontwikkeling van nieuwe cursussen, met uitzondering van één project dat geheel op mobiliteit is gericht. 
Hieruit kunnen we besluiten dat de docentenmobiliteit de spil is van de activiteiten van de GEP's, en dat de 
kwaliteit van deze mobiliteit grote invloed heeft op de verwezenlijking van elke doelstelling die is gericht op 
structurele veranderingen in het hoger onderwijs. 
Tegelijkertijd besteden 7 van de 10 zwakste projecten ("middelmatig" of "zwak") meer tijd aan 
docentenmobiliteit dan het gemiddelde van de steekproef. De resultaten van de individuele mobiliteit van 
docenten zijn niettemin duidelijk: de kennis en vaardigheden die een docent meebrengt van een verblijf in 
het buitenland kunnen vervolgens door hem in zijn eigen onderwijspraktijk worden geïnvesteerd; maar 
wanneer de mobiliteit niet gecoördineerd en gestructureerd wordt, of gebonden aan een duidelijk project dat 
bij voorbeeld gericht is op de ontwikkeling van nieuwe cursussen, zal zij eerder leiden tot de 
verwezenlijking van persoonlijke aspiraties (bij voorbeeld onderzoek) en bijgevolg minder impact hebben. 
De projecten die belangstelling hadden voor open en afstandsonderwijs kregen ook, maar in mindere mate, 
goede cijfers. Alle projecten die meer dan 10% van de activiteiten hierop richtten werden geëvalueerd als 
goed of zeer goed. Hetzelfde besluit (met uitzondering van één project) geldt voor voortgezet onderwijs. In 
de beide gevallen is de vernieuwende dimensie van belang, vooral omdat afstandsonderwijs en voortgezet 
onderwijs frequent voorkomen in traditionele studierichtingen als techniek en geneeskunde of in 
vakgebieden die ook nog niet zo sterk zijn vertegenwoordigd in de steungerechtigde landen (b.v. 
management en milieu). 
Tot slot zijn projecten die een groot deel van hun tijd besteden aan de relatie onderwijs-industrie, zelden, op 
een enkele uitzondering na, bij de besten. Waarschijnlijk zijn deze magere prestaties te wijten aan de 
huidige economische context van de steungerechtigde landen waardoor het moeilijk is om relaties tussen 
universiteit en industrie tot stand te brengen. 
- 16-
1.4. Benadering per jaar 
De steekproef bestond uit 13 projecten die hun laatste (3de) jaar ingingen en 26 projecten in hun 
2de activiteitenjaar. 
De twee groepen vertonen betreffende academische kwaliteit een verschillend profiel. Het aantal projecten 
in hun 2de jaar dat goed of zeer goed werd bevonden, is naar verhouding enigszins hoger dan deze in hun 
3de jaar (62% tegen 54%). Daarentegen is het aandeel van de middelmatig of van middelmatig tot goed 
bevonden projecten hoger in het 3de dan in het 2de jaar (46% tegen 27%). Tot slot komen de zwakke 
projecten (11%) in het 2de jaar voor. We moeten hier echter wel stellen dat, ofschoon de beoordeling plaats 
had op dezelfde manier en met dezelfde beoordelingsschaal, de expertmissie toch een iets andere realiteit 
evalueerde: de bereikte vorderingen in het 2de jaar en eindresultaten in het 3de jaar. 
Er is geen eenduidige verklaring te geven voor deze verschillen, enkel parameters waarmee men rekening 
kan houden. Deze kunnen echter niet duidelijk aangeven in welke zin zij een rol hebben gespeeld: 
• De selectie was strenger in het 1ste dan in het 2de jaar van TEMPUS (aanvaardingspercentage in 1990: 
11,3%, in 1991: 22,7%). 
• Tegelijkertijd is de procedure verscherpt, zodat aan de eis dat de projecten voldoen aan de door de 
landen gestelde prioriteiten, in 1991 meer tegemoetgekomen werd. 
• De projecten die in 1990 van start zijn gegaan, hebben een ietwat moeilijk eerste jaar gehad als gevolg 
van de late datum van ondertekening van de contracten. Blijkbaar heeft de kwaliteit van de uiteindelijke 
prestaties hier evenwel niet onder geleden. 
• Eén tegenstrijdigheid is het vermelden waard: in het land waar het aanvaardingspercentage het hoogst 
was (50% van de ingediende projecten), zijn 5 van de 6 bezochte GEP's goed tot zeer goed bevonden. 
1.5. Evaluatie door projectbezoeken en interne evaluatie door de administratie van 
TEMPUS 
De projectverantwoordelijken zijn contractueel verplicht om elk jaar bij het EC TEMPUS Office van de 
Europese Gemeenschap een verslag van hun activiteiten in te dienen ("eindverslag" genoemd). Deze 
verslagen worden vervolgens in Brussel geanalyseerd op hun kwalitatieve en financiële aspecten. Het is 
interessant om de beoordeling van de eindverslagen van de ter plaatse bezochte projecten te vergelijken met 
de mening van de experts. 
De resultaten tonen grote overeenkomsten: 29 van de 39 projecten kregen dezelfde of bijna dezelfde 
beoordeling. De projecten die de hoogste cijfers kregen, werden allen in de eindverslagen van een goed 
niveau bevonden. Het tegenovergestelde heeft zich eveneens voorgedaan. 
Slechts bij 10 projecten worden aanzienlijke verschillen aangetroffen. In zes gevallen is het oordeel van het 
projectbezoek positiever dan dat van de TEMPUS-administratie. In het meest extreme geval hebben de 
experts twee GEP's als "goede projecten" gekwalificeerd terwijl deze in de evaluatie van de eindverslagen 
tussen "zwak" en "middelmatig" waren bevonden. Anderzijds is het ook voorgekomen dat projecten strenger 
werden beoordeeld tijdens de bezoeken ter plaatse: dat was het geval voor de drie zwakste projecten uit de 
steekproef, die naar aanleiding van hun eindverslag de vermelding "middelmatig" of "van middelmatig tot 
goed" hadden gekregen. 
17 
Deze conclusies geven aanleiding tot een aantal opmerkingen: 
• Doordat projectbezoeken jaarlijks bij maximaal 10% van de lopende projecten kunnen plaatsvinden is 
het belangrijk dat de projectverantwoordelijken in hun eindverslagen veel aandacht besteden aan de 
vernieuwende aspekten van de samenwerking. 
• Voor het EC TEMPUS Office vullen de twee benaderingen elkaar aan; met ingang van dit jaar worden 
de verslagen van de projectbezoeken in aanmerking genomen bij de bestudering van de aanvragen voor 
verlenging van de projecten. In 1993/94 zullen de vragen die in het kader van de eindverslagen aan de 
coördinatoren worden gesteld, meer kwalitatief gericht zijn, zodat de werkelijke impact ter plaatse beter 
kan worden bepaald. 
2. RESULTATEN VAN DE ACCOUNTANTSONDERZOEKEN 
2.1. Kwaliteit van de projecten 
De financiële experts vatten de resultaten van het accountantsonderzoek bij de bezochte projecten samen 
aan de hand van volgende indeling: 
• Geheel bevredigend 
• Bevredigend, met kleine problemen 
• Bevredigend, met problemen ten aanzien van de steungerechtigdheid en/of organisatie 
• Twijfelachtig, aanvullend onderzoek is noodzakelijk 
• Het project kan worden voortgezet, maar met diepgaande wijzigingen 
• Het project dient te worden stopgezet. 
De onderstaande grafiek toont de verdeling van de projecten op basis van de resultaten van de 
accountantsonderzoeken. 
R@sultat©n van de accountantsonderzoeken 
10,26% 
10,26% 
15,37% 23,08% 
H Geheel bevredigend 
d Bevredigend, met kleine problemen 
H Bevredigend, met problemen ten 
aanzien van de steungerechtigdheid 
en/of organisatie 
H Twijfelachtig, aanvullend onderzoek 
is noodzakkelijk 
H Het project kan worden voortgezet, 
maar met diepgaande wijzigingen 
41.03% 
18-
Negen van de 39 projecten hebben het hoogste cijfer gekregen: hun financieel beheer is doorzichtig en 
geheel bevredigend. 
Voor 16 GEP's (41 %) was het resultaat van het onderzoek bevredigend, maar constateerden de financiële 
experts toch enkele kleine problemen, bij voorbeeld op het vlak van wisselkoersen of de 
steungerechtigdheid. 
Vijftien procent van de accountantsonderzoeken (6 projecten) kunnen nog als bevredigend worden 
beschouwd. Tot deze categorie behoren de projecten met lichte problemen ten aanzien van de 
steungerechtigdheid van de uitgaven. Dit als gevolg van uitgaven buiten de contractuele periode of kosten 
die wel al in de boekhouding zijn opgenomen, maar nog niet zijn betaald. De wijze van verslaggeving van 
de werkelijke situatie van de uitgaven in de partnerinstellingen kan lichte problemen veroorzaken. Dit is 
vaak het geval met projecten die een gedecentraliseerd beheer kennen. 
Indien alle vooraf gevraagde documenten (rekeninguitreksels, facturen, bewijsstukken, enz.) niet 
beschikbaar of onbevredigend zijn, blijkt het bijzonder tijdrovend om de financiële gegevens met elkaar in 
overeenstemming te brengen. De projecten met een zeer zwak financieel beheer werden door de experts als 
"twijfelachtig" bestempeld. De contractanten werden verzocht binnen een bepaalde termijn aanvullende 
informatie te verstrekken. Dit was het geval met 4 projecten (10% van de steekproef). 
Tot slot bleek na het accountantsonderzoek dat voor 4 andere projecten diepgaande wijzigingen nodig 
waren. Zonder deze aanpassingen konden deze GEP's niet worden verdergezet. In die gevallen stemde de 
beschrijving van de jaarlijkse uitgaven niet overeen met de werkelijke stand van zaken van de uitgaven, 
omdat de bewijsstukken van de betalingen ontbraken of door de revisoren niet aanvaard werden. Tevens 
bleek een groot aantal uitgaven niet steungerechtigd te zijn. 
De overzichtsbalans is positief, 64% van de projecten kent een uitstekend of goed financieel beheer. 
Vijftien procent van de projecten is nog bevredigend maar 20% diende extra te worden opgevolgd. 
2.2. De problemen 
Bij het accountantsonderzoek vertrekken de experts van de Beschrijving van de uitgaven, een wezenlijk 
onderdeel van het contract. In het kader van de procedure van follow-up en verlenging van de 
TEMPUS-projecten, worden het Eindverslag van de activiteiten en de Beschrijving van de bijbehorende 
uitgaven op hun kwaliteit beoordeeld en worden de uitgaven gecontroleerd. De resultaten worden in 
aanmerking genomen voor de voortzetting van de projecten. Tijdens het accountantsonderzoek dienen de 
uitgaven in het Eindverslag en de interne boekhouding van de organisatie met elkaar in overeenstemming te 
worden gebracht en de onderliggende bewijsstukken dienen te worden teruggevonden. 
De problemen waarmee de financiële experts tijdens de missies worden geconfronteerd, worden in het 
algemeen veroorzaakt door het feit dat de contractanten slecht of helemaal niet hadden begrepen wat hun 
contractuele verplichtingen waren, of door het feit dat hun interne controleprocedures niet erg betrouwbaar 
bleken te zijn. In de enkele gevallen dat de Beschrijving van de uitgaven zowel gebaseerd was op 
schattingen als op de werkelijke kosten, was elke overeenstemming met de facturen onmogelijk. Pro forma 
facturen en verklaringen van de centrale diensten van de partnerinstellingen in plaats van werkelijke 
facturen waren een bewijs van een zwak beheer. Onvolledigheden in de boekhouding hadden tot gevolg dat 
de financiële situatie die in de Beschrijving van de uitgaven werd vermeld, niet overeenstemde met het 
saldo van de TEMPUS-rekening: bij voorbeeld als gevolg van interne overschrijvingen tussen twee 
departementen in dezelfde instelling, die de contractant had vergeten uit te voeren. Het gebruik van een 
onjuiste wisselkoers ten behoeve van de jaarbalans bij het omzetten van in buitenlandse deviezen verrichte 
uitgaven in ECU gaf volgens de revisoren zeer vaak aanleiding tot problemen. 
19 
Bepaalde begrotingsposten die betrekking hadden op belangrijke sommen, zoals apparatuur of personeelskosten, 
werden in detail gecontroleerd. De uitgaven in verband met de aankoop en installatie van apparatuur stemden in 
de meeste gevallen overeen met datgene wat in de eindverslagen werd vermeld en over het algemeen werd de 
verplichting van Europese oorsprong van het aangekochte materiaal gerespecteerd. De aanbevelingen van de 
experts betreffen voornamelijk een verbetering van de interne controleprocedures met betrekking tot 
aanbestedingen en garantie- of onderhoudsovereenkomsten. De revisoren merkten verder dat facturen van na de 
contractuele periode meestal betrekking hadden op uitrusting en overeenstemmen met niet gebruikte fondsen aan 
het einde van het academisch jaar. Het blijkt gebruikelijk te zijn de overblijvende bedragen te besteden aan 
uitrusting ten behoeve van de partners in steungerechtigde landen. Een praktijk, toegestaan door de 
TEMPUS-administratie. 
De controle op de niet steungerechtigde uitgaven, zoals bij voorbeeld de mobiliteitsbeurzen die de in het contract 
bepaalde limieten overschreden, was eveneens prioritair. De overschrijdingen waren vooral te wijten aan 
organisatieproblemen (beschikbaarheid van goedkope huisvesting) en aan de kosten van vervoersbiljetten die de 
verlaagde tarieven overschreden. De revisoren troffen bovendien gevallen aan waar de duur van de in het 
jaarverslag genoemde dienstreizen en vergaderingen niet overeenstemde met de werkelijke duur van het verblijf. 
Globaal gezien hielden de meeste problematische of onaanvaardbare uitgaven verband met te hoge reis- en/of 
verblijfkosten. 
De verslagen van de accountantsonderzoeken tonen verder aan dat het voor de financiële experts moeilijk was de 
werkelijke üjd te controleren die de bij het project betrokken personen hieraan besteedden. In feite hadden de 
contractanten vaak moeite het aantal werkuren (weken of maanden) te bepalen die aan het project waren gewijd, 
en zelfs als zij bewijzen van betalingen konden voorleggen, was het voor de revisoren niet mogelijk te controleren 
of de plaatselijke tarieven gerespecteerd werden Vooral in de steungerechtigde landen was dit het geval. Om dit 
probleem op te lossen, zal in de toekomst aan het begin van het contract een gedetailleerde herziene begroting 
worden gevraagd, waarin de jaarlijkse personeelskosten dienen te worden vermeld. 
Tot slot, het totale bedrag van de uitgaven die terugbetaald dienden te worden, bedraagt minder dan 3% van het 
totale bedrag dat aan de bezochte projecten werd toegekend. 
2.3. Samenhang tussen de academische en de financiële evaluatie 
De analyse van de resultaten van de accountantsonderzoeken wordt apart behandeld; het is niettemin interessant te 
bekijken of dezelfde projecten, op verschillende plaatsen en vanuit andere gezichtshoeken geanalyseerd, op 
dezelfde manier worden beoordeeld. 
In het algemeen liggen de beoordelingen dicht bij elkaar: de projecten die op academisch gebied goed zijn 
bevonden, krijgen voor hun financieel beheer eveneens de vermelding "goed" of "goed met kleine problemen". 
Andersom heeft één van de zwakkere GEFs op het pedagogische vlak tevens een uitermate zwak financieel 
beheer. 
Er zijn evenwel enkele gevallen (7 op een totaal van 39) van grote verschillen tussen de twee benaderingen; bij 
twee van hen vertoont het financieel beheer totaal geen gebreken terwijl de kwaliteit van het project middelmatig is 
en een derde krijgt de vermelding "goed met kleine problemen" voor het accountantsonderzoek maar bevindt zich 
tussen "zwak" en "middelmatig" voor de academische kwaliteit Maar dat is verklaarbaar, vooral indien het 
financieel beheer wordt uitgevoerd door een hoger-onderwijsinstelling met veel ervaring in het beheer van 
Europese programma's en die competent personeel heeft. 
De andere vier gevallen vertonen meer complexe problemen. Een positieve academische evaluatie gekoppeld aan 
een negatief accountantsonderzoek. Consequenties ten aanzien van het wel of niet voortzetten van het project zijn 
in dit geval niet makkelijk te trekken. Deze projecten worden strikt gevolgd en ten aanzien van het financieel 
beheer werden de contractanten verzocht diepgaande wijzigingen door te voeren. 
20 
3. MAATREGELEN ALS GEVOLG VAN DE BEZOEKEN 
De projectbezoeken hebben hun aandeel in het geheel van maatregelen, genomen door de Commissie, voor 
de follow-up en evaluatie van het programma. 
Vooral voor de projecten die zich in hun 2de jaar bevinden en die steun willen krijgen voor een verlenging, 
zijn de projectbezoeken (als het project deel uitmaakt van de steekproef) een belangrijk element. Wanneer 
de experts tijdens hun evaluatie ter plaatse erg zwakke elementen in het Gezamenlijk Europees Project 
aantreffen, en deze conclusies gepaard gaan met onvoldoende "eindverslagen" of andere elementen uit de 
regelmatige dialoog tussen de TEMPUS-administratie en de projectcoördinatoren, kunnen hieruit de nodige 
consequenties worden getrokken in termen van stopzetting van de steun. Deze situatie heeft zich in de 
steekproef van 1992/93 tweemaal voorgedaan. 
Er zijn ook andere maatregelen, die geen stopzetting van de financiële steun inhouden: naar aanleiding van 
een academisch bezoek hebben experts aanbevelingen aan de projectcoördinatoren kunnen doen, waarin zij 
suggesties deden omtrent bepaalde wijzigingen in de activiteiten van een programma. Na de 
accountantsonderzoeken heeft men, rekening houdend met de contractuele verplichtingen die door de 
verantwoordelijken van de projecten aanvaard zijn, aanvragen tot terugbetaling verstuurd voor niet-
gerechtvaardigde uitgaven. 
Naast en parrallel met het programma voor de projectbezoeken heeft de Commissie, bijgestaan door het 
EC TEMPUS Office, speciale missies geprogrammeerd die uitsluitend betrekking hebben op het financieel 
beheer van bepaalde projecten waar zich zware problemen voordeden. 
21 
III. DE ACTIEMETHODEN VAN TEMPUS 
De benadering per type activiteit is in het voorgaande deel in kwantitatieve termen uiteengezet. Het is nuttig 
gebleken een gedetailleerde analyse te maken van de resultaten die in het kader van de Gezamenlijke 
Europese Projecten op de belangrijkste werkterreinen zijn bereikt. Vijf thema's zijn hiervoor uitgekozen: 
vier van hen (nieuwe opleidingen, studentenmobiliteit, docentenmobiliteit, uitrusting) absorberen bij de 
meeste projecten het grootste deel van de energie. De rol van de samenwerking universiteit-industrie is nog 
bescheiden, maar daar zij toch vanaf het begin een duidelijk streven van het programma is geweest, bleek 
het noodzakelijk om alvast een eerste balans op te maken. 
1. ONTWIKKELING VAN LEERPROGRAMMA'S 
Eén van de belangrijkste doelstellingen van TEMPUS is de ontwikkeling van leerprogramma's: dit kan 
zowel betekenen dat nieuwe programma's worden gecreëerd als dat bestaande gedeeltelijk of geheel worden 
herzien en aangepast. Dit kan tot gevolg hebben dat nieuwe diploma's worden gecreëerd, en eventueel dat 
de structuren van de instellingen een wijziging ondergaan. 
Geen enkel project dat dit jaar is bezocht, had de ontwikkeling van leerprogramma's tot centrale prioriteit 
gemaakt. Bijna 20% van de projecten verklaarde meer dan 40% van hun activiteiten aan nieuwe 
leerplannen te besteden; 40% besteedde er 20 tot 40% van hun activiteiten aan; maar zij is volledig afwezig 
bij 4 van de 39 projecten en erg beperkt bij 13 andere. 
1.1. Belangrijke prestaties 
De belangrijkste prestaties zijn deze die leiden tot de ontwikkeling van nieuwe opleidingen en worden 
afgerond met een nieuw diploma. Tot de meest opvallende successen van de Gezamenlijke Europese 
Projecten binnen TEMPUS behoren: 
• Op het gebied van het milieu 
• de invoering van een "Master of Environmental Management" aan de Technische Universiteit te 
Gdansk (PL), waaraan Deense en Duitse partners deelnemen. De opleiding zal worden georganiseerd 
in het 5de jaar van de basiscyclus, in twee semesters van elk 15 weken, voor studenten met 
verschillende achtergronden; 
• de ontwikkeling van een 4-jarige cursus aan de Landbouwuniversiteit van Gödöllö (H), genaamd 
"Bachelor of Sciences-Environmental and Landscape Management", met Duitse, Italiaanse en 
Oostenrijkse partners. In dit project zijn 35 studenten betrokken; Het is op pedagogisch niveau 
vernieuwend door het grote aantal keuzevakken en multidisciplinaire richtingen. Dit regionaal 
project heeft ook bijgedragen aan de ontwikkeling van een nieuwe specialisatie op milieuvlak in de 
Landbouwuniversiteit van Nitra (SK). 
• Op het gebied van wetenschap en techniek 
• de ontwikkeling in Kosice (SK), in samenwerking met Praag (CZ), van een doctorale studiecyclus 
biofysica (voorheen onbestaande), in een project met Franse, Tsjechische, Italiaanse, Nederlandse en 
Zweedse partners; 
22-
• het opzetten van nieuwe onderwijsstructuren voor Mechanica aan de jonge universiteit van 
Suceava (RO), waar dit jaar de eerste studenten afstuderen met een diploma dat overeenstemt met het 
Franse DUT ("Diplôme Universitaire Technique"). In het kader van het project werden met behulp 
van Franse en Britse partners al 6 vakgebieden aangepast en twee volledig geherstructureerd, zoals 
Computer Aided Design; 
<• de ontwikkeling van nieuwe multidisciplinaire cursussen Milieubescherming - met Nederlandse en 
Duitse partners -, die deel uitmaken van de opleiding M.Sc. aan de Universiteit L. Eötvös (H) en 
erkend worden door het plaatselijke ministerie. Het project combineert twee studierichtingen: 
geologie en geofysica. 
• Op het gebied van management 
• de oprichting aan de Technische Universiteit van Brno (CZ) van de "Bmo Business School", een 
nieuw departement van de Managementfaculteit waar een studie wordt aangeboden van het 
type MBA, intensieve cursussen voor managers. Met Britse, Spaanse, Griekse, Italiaanse en Poolse 
partners; 
• de creatie te Ljubljana (SLO) van een "Master of Science-Entrepeneurship", waarbij 23 studenten 
betrokken zijn voor een periode van 2 jaar (Britse, Spaanse en Nederlandse partners); 
• de oprichting van de "Business School of Transylvania" (RO), in samenwerking met Britse en 
Griekse instellingen: de BST is door de Roemeense minister van Onderwijs gemachtigd om in 2 jaar 
tijd een diploma af te leveren. Verder verzorgt zij intensieve cursussen voor kaderpersoneel uit het 
bedrijfsleven. 
• Op het gebied van de vreemde talen i 
<• de creatie aan de Universiteit van Cluj (RO) van een "Bachelor - Toegepaste Moderne Talen", met na 
4 jaar een erkend diploma. Dit in het kader van een nieuw departement Toegepaste Moderne Talen, 
met Franse, Belgische en Nederlandse partners. 
Andere projecten zouden volgend jaar tot gelijkaardige resultaten moeten leiden. Het valt op dat er veel 
verschillende studierichtingen en onderwijsniveaus bij betrokken zijn, ook al is in het 4de en 5de jaar een 
zekere polarisatie voelbaar. Bovendien moet benadrukt worden dat de projecten op het gebied van 
management sterk op voortgezet onderwijs gericht zijn, zodat hiervoor dus met het plaatselijke bedrijfsleven 
moet worden overlegd. De aandacht om de relatie met de industrie te verbeteren is in een andere vorm terug 
te vinden in het project in Gdansk voor praktische stages en in het project voor toegepaste moderne talen in 
Cluj voor het onderzoek naar stageplaatsen in het bedrijfsleven voor de studenten. 
1.2. Gedeeltelijke successen 
Zonder zon globale benadering als in de bovengenoemde gevallen, hebben de andere projecten meestal ook grote 
veranderingen op onderwijsgebied teweeggebracht Het betreft hier vaak een herstructurering van bepaalde 
studieprogramma's en in enkele gevallen een volledige wijziging. Er werden intensieve cursussen opgestart. Vaak 
zijn ook keuzecursussen ontwikkeld. Dit is een positieve benadering die tot vernieuwing en multidisciplinaire 
vakken kan leiden en zich tot een gevarieerd publiek richt; maar men moet er hier wel voor waken dat deze 
opleidingen gevalideerd worden en niet slechts een excuus zijn om geen structurele wijzigingen door te voeren. In 
sommige gevallen worden deze cursussen inderdaad afgesloten met "getuigschriften" die worden afgegeven door 
de thuisuniversiteit of een partnerinstelling; maar deze diploma's hebben niet altijd dezelfde waarde voor het 
steungerechtigd land of voor de voortzetting van de studie in de Europese Gemeenschap. 
De analyse van de projecten toont het belang aan van activiteiten gericht op de produktie van leermiddelen zoals 
handboeken, aantekeningen, case studies... Deze realisaties zijn vaak het resultaat van de docentenmobiliteit van 
steungerechtigde landen naar de Gemeenschap. Het blijkt dat de hierbij verzamelde documenten werkelijk worden 
aangepast aan de plaatselijke realiteit. De nieuwe handboeken zijn opgesteld in de taal van het steungerechtigde 
land: Hongarije kent in dit opzicht de meeste voorbeelden, maar men kan ook het voorbeeld noemen van een 
regionaal project waar een handboek verkrijgbaar is in het Engels, Pools en Tsjechisch en waarvoor een Britse 
uitgever belangstelling heeft 
23 
Op het vlak van het taalgebruik stellen de experts dat "goed gebruik" moet worden gemaakt van vreemde 
talen. Het is toegestaan en zelfs wenselijk dat bepaalde cursussen, met name die die door de gastdocenten 
worden gegeven, plaatshebben in een taal van de EG. Het is echter beter, vooral wanneer het om een 
volledig nieuwe opleiding gaat, dat niet het volledige programma in een vreemde taal wordt gedoceerd, al 
was het maar om studenten van de betrokken universiteit die deze taal niet kennen maar wel gemotiveerd 
zijn, ook een kans te geven deel te nemen. 
1.3. De moeilijkheden 
Verscheidene factoren kunnen tot een mislukking leiden, of tot het niet voltooien van projecten op het 
gebied van de ontwikkeling van nieuwe leerprogramma's. Hierbij mag vooral het belang van externe 
factoren niet uit het oog verloren worden, met name de economische en sociale hervorming en de 
hervormingen in het hoger onderwijs. 
Een project dat na 2 jaar met een diploma in techniek moet worden afgesloten, wordt een mislukking omdat 
de minister van Onderwijs het niet wil erkennen. 
Een transportopleiding die geacht wordt in behoeften van deze sector te voorzien, lukt het niet om banden 
aan te knopen met industrie en diensten, omdat deze niet in staat zijn om duidelijke vereisten te formuleren. 
De landbouwsector blijkt vooral erg gevoelig voor deze beperkingen: de achterstand van het landbouwbeleid 
in het algemeen, en/of de hervorming van het hoger-landbouwonderwijs zijn voor verscheidene projecten 
een handicap (bij voorbeeld in Bulgarije en Hongarije). 
Andere factoren houden verband met slecht functioneren inherent aan de projecten zelf: 
• te ambitieuze doelstellingen: wederzijdse erkenning van de diploma's in een zo bijzondere sector als de 
geneeskunde, was waarschijnlijk geen haalbare doelstelling voor een project en had tot gevolg dat zelfs 
de fase van ontwikkeling van nieuwe leerplannen niet kon worden verwezenlijkt; 
• te uiteenlopende doelstellingen: sommige projecten zonder algemeen perspectief brengen weliswaar 
vernieuwing, maar op een te sterk verspreide en marginale manier, waardoor deze vernieuwing geen 
invloed heeft op de structuur van het onderwijs; 
• de niveauverschillen tussen partners, ongelijke investeringen in de projecten, een niet erg actieve 
coördinator, zijn andere omstandigheden die ongunstig zijn voor de ontwikkeling van 
onderwijsprojecten. 
2. MOBILITEIT VAN DOCENTEN EN UNIVERSITAIR PERSONEEL 
Bij de activiteiten die betrekking hebben op de mobiliteit van het onderwijzend of administratief universitair 
personeel, horen ook de leer/opleidingsopdrachten, praktische stages en bijscholingsperioden in het 
buitenland. Eén van de belangrijkste acties binnen TEMPUS is de docentenmobiliteit. Van de bezochte 
projecten besteden meer dan 15% er meer dan 30% van hun activiteiten aan, de meeste GEP's (56%) 
besteden er 18 tot 25% aan. Slechts 5% van de GEP's heeft geen enkele activiteit op dit gebied. 
-24 
Betreffende de duur van deze verblijven, merkt men dat de Oost-Westmobiliteit (variërend van een week tot 
bijna een jaar), nogal verschilt van de West-Oostmobiliteit (de twee weken wordt zelden overschreden). De 
gemiddelde duur van de leer/opleidingsopdrachten naar steungerechtigde landen ligt op tien dagen, terwijl 
het verblijf van docenten in de EG voor hetzelfde type mobiliteit gemiddeld rond de twee weken schommelt. 
De her- en bijscholingsperioden worden duidelijk meer gebruikt door Oosteuropese docenten, met een 
gemiddeld verblijf van zes weken. De duur van dit type mobiliteit loopt echter sterk uiteen. In gesprekken 
tijdens de bezoeken ter plaatse hebben de academische experts regelmatig de aanbeveling gedaan de her- en 
bijscholing minimaal vier weken te laten duren. 
Het zal geen verbazing wekken dat de gegevens betreffende de mobiliteit tussen Oost en West in het 
algemeen wijzen op een selectie op basis van zowel expertise in het vakgebied als taalkundige capaciteiten. 
In de bezochte projecten was 20% van de begunstigden van de mobiliteit vrouw. Verscheidene projecten 
gaven de voorkeur aan jonge docenten. In enkele gevallen hebben de experts geconstateerd dat, zonder de 
individuele waarde van de gekozen personen in twijfel te willen trekken, er niet altijd evenveel coherentie te 
bespeuren viel in de keuzes binnen eenzelfde project. Het aantal opmerkingen over het zwakke taalkundige 
niveau van de bursalen hield gelijke tred met het aantal opmerkingen waarin juist werd benadrukt dat er 
absoluut geen problemen waren. 
De belangrijkste mobiliteit binnen onze steekproef is te vinden in de "Filière francophone d'ingénierie de 
l'Université Technique de Budapest" (H), in een landbouwproject dat wordt gecoördineerd door 
Gödöllö (H), en in een regionaal project van Montpellier in scheikunde en toegepaste scheikunde. 
2.1. Didactische verworvenheden 
Het merendeel van de docenten die aan een mobiliteitsperiode hebben deelgenomen, benadrukken het 
belang uit het oogpunt van de verwerving van nieuwe onderwijsinstrumenten. Het voordeel dat men deel 
heeft mogen uitmaken van het docentenkorps in verscheidene landen en niet afhankelijk is van één enkel 
model. Dit wordt benadrukt in Cluj (Toegepaste Moderne Talen) waar de docenten in België, Nederland en 
Frankrijk verbleven, en in Budapest in het project dat gericht was op de opleiding van docenten, waarvan de 
begunstigden naar het Verenigd Koninkrijk en Duitsland zijn geweest. 
Het doel van deze mobiliteit is met name dat men het verzamelde materiaal kan gebruiken voor de 
ontwikkeling van nieuwe cursussen. Nieuw onderwijsmateriaal is verzameld en uitgewerkt door de docenten 
van de Universiteit van Suceava (RO) tijdens hun verblijf in Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. De 
Poolse docenten die deelnamen aan het luchtvaartproject STAR, hebben na hun terugkeer multimedia-
instrumenten kunnen ontwikkelen; de Hongaarse docenten van de Landbouwuniversiteit van Gödöllö (H) 
zeggen bij hun Duitse, Oostenrijkse en Italiaanse collega's kennis te hebben gemaakt met nieuwe 
onderzoeks- en onderwijsmethoden. Een serie cursusnota's was voorbereid door Bulgaarse en Hongaarse 
docenten in het kader van een regionaal project in de toegepaste wiskunde. 
De observatie van onderwijspraktijken die in het Westen gebruikelijk zijn, hoeft er evenwel niet toe te 
leiden dat de cursussen van de buitenlandse collega's eenvoudigweg worden overgenomen: voor een project 
voor afstands-managementonderwijs in Bulgarije werd een boekhoudkundige handleiding ontworpen die 
zich weliswaar heeft laten inspireren door de praktijk in het Verenigd Koninkrijk, maar is aangepast aan de 
plaatselijke realiteit. Evenzo zijn in het kader van het project "Transylvanian Business School" (RO) voor 
de studenten case studies van lokale bedrijven ontwikkeld. 
-25 
2.2. Bijzonderheden van de docentenmobiliteit 
De resultaten van de docentenmobiliteit zijn niet altijd gelijk. Deze activiteit blijkt weinig doeltreffend 
wanneer de selectie niet op coherente wijze wordt georganiseerd, of wanneer de follow-up inzake de 
ontwikkeling van nieuwe leerplannen wordt overgelaten aan individuele initiatieven. Docentenmobiliteit 
kan geen doel pp zich zijn, ze moet gericht zijn op de ondersteuning van een onderwijsproject. In enkele -
zeldzame - gevallen waar tegelijkertijd studenten- en docentenmobiliteit wordt georganiseerd, blijken de 
resultaten positief te zijn, omdat de docenten de vooruitgang bij hun studenten kunnen volgen en de twee 
groepen na terugkeer hun ervaringen kunnen bespreken: dat is met name het geval voor het project 
"Moderne Europese Talen" gecoördineerd door Heidelberg, het programma "Biochemie" in Praag (CZ) en 
het project "Toegepaste Moderne Talen" in Cluj (RO). 
De mobiliteit is een bijzonder goede graadmeter van de inspanningen om evenwichtige uitwisselingen 
tussen de verschillende partners te bewerkstelligen: over het probleem tussen West- en Oost-Europa hebben 
we het al gehad (in het algemeen is het moeilijk om docenten te vinden, zelfs voor korte missies), verder is 
er de verdeling over de verschillende landen van de Gemeenschap van de docenten, komende van de 
steungerechtigde landen (vanwege de ongelijke taalbeheersing) en van docenten uit de EG over de 
verschillende Oosteuropese steden (sommige bestemmingen blijken beter bereikbaar uit het oogpunt van het 
transport, of aangenamer qua leefomgeving). 
De mobiliteit van het administratieve personeel binnen TEMPUS is marginaal; niettemin hebben de 
projectbezoeken interessante initiatieven aangetoond. Twee technici van de Universiteit van Wageningen 
zijn naar Praag gestuurd om hun collega's daar vertrouwd te maken met het gebruik en onderhoud van de 
nieuwe apparatuur voor de onderwijslaboratoria. Bibliothecarissen van de Universiteit van Gdansk (PL) en 
de Universiteit van Cluj (RO) hebben in Denemarken en Frankrijk bijscholing gevolgd voor het gebruik van 
nieuwe geautomatiseerde catalogussystemen die in het kader van de projecten werden ingevoerd. Bepaalde 
leden van het administratieve personeel, alsook de rector van de Technische Universiteit van Gdansk, 
hebben enige tijd doorgebracht in de administratieve diensten van de Universiteit van Roskilde. 
Er hebben zich bij deze uitwisselingen weinig administratieve obstakels voorgedaan: niettemin zijn er in 
een aantal gevallen problemen bij lange uitwisselingen tussen Oost en West doordat (met name in Polen en 
Roemenië) na een bepaalde periode van afwezigheid het basissalaris van de docent in zijn thuisinstelling 
wordt ingetrokken. Verder is soms nog sprake van vertraging bij het verkrijgen van visa, met name in 
Roemenië. 
3. STUDENTENMOBILITEIT 
Studentenmobiliteit maakte deel uit van de activiteiten van de meeste bestudeerde projecten. Niettemin 
komt in 12 projecten in het geheel geen studentenmobiliteit voor. Zes projecten besteden er meer dan 40% 
van hun activiteiten aan en twee daarvan kunnen zelfs beschouwd worden als specialisten op dit vlak. Het 
ene project is een taaiproject en wordt gecoördineerd door Heidelberg, het andere wordt gesteund door 
Montpellier (scheikunde). Beide zijn regionale projecten. Het merendeel van de bezochte projecten die 
studentenmobiliteit bevatten, investeren tussen 20% en 30% van hun energie in deze activiteit. 
Hieruit kunnen wij afleiden dat de studentenmobiliteit in het algemeen bevredigend is voor de partners. De 
studentenmobiliteit is vaak één van de meest geslaagde aspecten van de Gezamenlijke Europese Projecten. 
Het is niet de bedoeling een statistisch overzicht geven van de betreffende cijfers, omdat de jaarverslagen 
var, TEMPUS hierover al voldoende informatie verstrekken. Dit deel zal eerder trachten de algemene 
tendensen weer te geven. 
26 
3.1. Aantal studenten per project 
Een niet te verwaarlozen aantal projecten omvat een relatief beperkte mobiliteit (3 tot 8 personen per jaar). Men 
kan stellen dat vanaf 10 personen mobiliteit als substantiële activiteit wordt beschouwd. Vanuit dit oogpunt hebben 
projecten als de "Filière francophone" van de Technische Universiteit van Budapest (H) - ongeveer 150 studenten 
over drie jaar - of de samenwerking op het vlak van transport tussen Antwerpen en Szczeczin (PL) - 24 Poolse 
studenten op praktijkstage in België - heel wat aangepaste maatregelen moeten treffen. 
De projecten die specifiek gericht zijn op mobiliteit, zoals het project inzake Moderne Europese Talen dat door de 
Universiteit van Heidelberg wordt gecoördineerd, hebben een geheel andere dimensie: 143 studenten per jaar. 
3.2. Richting van de stromen 
Het zal geen verbazing wekken dat de belangrijkste stromen (en dus de belangstelling van de instellingen) in het 
algemeen lopen van de steungerechtigde universiteiten naar de universiteiten in de Gemeenschap. 
De universitaire verantwoordelijken in Oost-Europa betreuren vaak het zeer beperkte karakter van de stromen 
tussen West en Oost. Het lijkt erop dat westerse studenten die geïnteresseerd zijn in TEMPUS, meer belangstelling 
hebben voor stages in Oosteuropese bedrijven dan in Oosteuropese universiteiten. Uitzonderingen op deze regel 
bestaan indien de studenten een duidehjk omlijnd project voor de afronding van hun studie hebben. De 
gastbedrijven kunnen in die gevallen evenzeer lokaal zijn als dochtermaatschappijen van bedrijven uit EG-landen. 
De Oost-Westmobiliteit is vanzelfsprekend ook beperkt door taalproblemen. 
3.3. Studieniveau 
De meeste studenten die van de mobiliteit gebruik maken bevinden zich in hun 4de of 5de jaar, hetgeen blijkbaar 
ook de wens is van het universitaire milieu en tevens vruchten lijkt af te werpen. In de sector van de techniek, die 
een belangrijke rol in de steekproef speelt valt dit samen met de periode waarin de studenten een eigen onderzoek 
moeten verrichten, gevolgd door een werkstuk (type "Diplomarbeit"). De mobiliteit kan dan helpen deze opdracht 
te verwezenlijken. In het 2de en 3de jaar verplaatst men zich minder en de balans van deze verplaatsingen vertoont 
meer tegenstrijdigheden. De doctorale studie is nog minder vertegenwoordigd Dit is een bewuste keuze van 
TEMPUS en de nationale examenstelsels (theses) lenen zich ook niet erg voor voorbereiding in het buitenland De 
transfer van deze studies van de Academies naar de universiteiten moet dit soort van uitwisselingen stimuleren. 
3.4. Criteria voor selectie van studenten 
De expertise bevestigt dat de coördinatoren degelijke criteria gebruiken. Het bereikte niveau in de betrokken 
studierichting en de taalkundige capaciteiten zijn nagenoeg even belangrijk en zijn bijna unaniem beslissende 
elementen. Meestal vindt een open concurrentiestrijd plaats, met bijbehorende publiciteit in de instelling. Verder 
neemt de westerse partner vaak aan de selectieprocedure deel: hetzij doordat deze aanwezig is bij de ad hoc 
gesprekken, hetzij doordat hij de uiteindelijke keuze maakt op basis van een voorselectie door de steungerechtigde 
universiteit. 
3.5. Materiële verblijfsomstandigheden en taalkundige voorbereiding 
Uit de projectbezoeken blijkt dat de verblijven van de studenten in het merendeel van de gevallen in goede 
materiële omstandigheden plaatsvinden. De beurzen worden in het algemeen groot genoeg geacht. 
De studenten krijgen in het algemeen een voorschot op hun beurs om de reiskosten te dekken, en het restant 
van hun beurs wordt hen door de gastuniversiteit betaald in de vorm van een maandelijkse toelage. 
-27 
Twee problemen verdienen evenwel onze aandacht. De kwestie van het hoge inschrijfgeld in sommige 
universiteiten (Verenigd Koninkrijk): hieromtrent moet men tot een voorlopig akkoord komen teneinde de 
mobiliteit niet in gevaar te brengen. De moeilijkheden met huisvesting in landen of steden waar de kosten voor 
levensonderhoud hoog zijn is een probleem dat meerdere malen in Duitsland en Parijs is geconstateerd. In andere 
gevallen, waar de verantwoordelijken er niet in slaagden tijdig goedkope huisvesting (universitaire campus) te 
vinden, dienden zij de bursalen in hotels onder te brengen. Dit uiteraard tegen een hogere prijs, zelfs al ging het 
om een verblijf van langere duur. 
Ook al worden de taalkundige vaardigheden tijdens de selectie getest, dan nog hebben de studenten 
aanpassingsmoeilijkheden. Er is soms geen sprake van taalkundige voorbereiding (vóór vertrek) en ondersteuning 
(tijdens het verblijf). Bovendien zou het specifieke karakter van sommige programma's de studenten ertoe dwingen 
twee vreemde talen te beheersen: dat is het geval voor Hongaarse studenten die naar een Italiaans departement in 
een Duitse universiteit gaan, of voor Roemeense studenten die Engels leren en naar Nederland gaan. De 
universiteiten onderstrepen dat de kennis van de taal van het gastland, waardoor sociale en culturele integratie 
mogelijk wordt, een plaats moet krijgen naast de beheersing van de werktaal van het programma. 
3.6. Erkenning van de studieperiodes 
De verschillende mogelijkheden zijn: geen erkenning van de studieperiode in het buitenland; gedeeltelijke 
erkenning (vrijstelling van cursussen naar de student moet bij terugkomst examens afleggen); totale erkenning 
(met vrijstelling van examens bij terugkomst indien de studie in de gastuniversiteit met succes is doorlopen). 
Globaal gezien blijkt de universitaire wereld in de steungerechtigde landen goed op de hoogte te zijn van en 
belangstelling te tonen voor het Overdrachtsysteem van Studiebelastingpunten van de Europese Gemeenschap 
(ECTS). Het is echter belangrijk aan te stippen dat de maatregelen ter vereenvoudiging van de erkenning van de 
studieperiodes in eerste instantie afhangen van de plaatselijke of eventueel nationale academische autoriteiten van 
de steungerechtigde landen. 
3.7. Resultaten 
De studenten zijn zeer tevreden over hun verblijf en deze mening wordt gedeeld door de docenten. De voordelen 
van de mobiliteit zijn uiteenlopend. 
Sommigen onderstrepen de meerwaarde van de mobiliteitsperiode voor de beroepscarrière: dit is het geval voor de 
Poolse studenten van de vervoersopleiding in Szczeczin (PL). In een ander geval (een project met betrekking tot de 
sociale zekerheid in Europa) geldt dit ook voor de Hongaarse studenten van de Universiteit Lorand Eötvös van 
Budapest (H) die assistent zijn geworden in hun eigen universiteit. 
Andere studenten onderstrepen de puur academische voordelen: eigen projecten, goed afgeronde eindwerken. 
De studenten van een project, gericht op de lerarenopleiding hebben de pedagogische benadering in twee landen 
van de EG kunnen vergelijken en hieruit consequenties kunnen trekken voor hun eigen systeem. De studenten 
geneeskunde van Debrecen (H) hebben in het buitenland verschillende benaderingen aangetroffen van de relaties 
docenten/studenten en artsen/zieken. 
Deze opmerkingen sluiten aan op de opmerkingen in andere EG-onderwijsprogramma's. De mobiliteit levert een 
onvervangbare bijdrage op het niveau van de culturele uitwisselingen, de kennis van een taal, de ontdekking van 
een andere cultuur, het begrip voor andere Europese volkeren. 
28-
4. MODERNISERING VAN DE UITRUSTING 
4.1. Type uitrusting 
Via TEMPUS bekomen universiteiten van de steungerechtigde landen substantiële hoeveelheden uitrusting. 
Ongeveer 15% van de activiteiten is hierop gericht. Bij 7 projecten uit de steekproef is het aandeel hoger 
dan 30% en bij de meerderheid (64%) bevindt het zich tussen de 10 en 20%. Zeven van de 39 GEP's (18%) 
verklaren geen enkele activiteit op het gebied van uitrusting te hebben. 
We kunnen het onderzochte materiaal in verscheidene categorieën onderbrengen: 
• gespecialiseerd materiaal (merendeel) 
• pedagogische software 
• software voor bedrijfsvoering en kantoorwerkzaamheden(administratie van het project) 
• ander onderwijsmateriaal (boeken, tijdschriften, cassettes,...). 
Als voorbeeld van belangrijk gespecialiseerd materiaal kunnen we vermelden: de werkstations in projecten 
als "Microelectronic Design" van de Technische Universiteit van Budapest en "Discrete Mathematics" aan 
drie universiteiten in Sofia, of voor Computer Aided Design aan de Technische Universiteit van Warschau 
(project in luchtvaarttechniek) en in de Technische Universiteit van Praag (aërodynamica). Het 
milieuproject in Gdansk heeft een luchtvervuilingsanalysator aangeschaft, en in het Instituut voor Visserij 
en Ichtiobiologie in Zabienec (PL) is een apparaat voor de zuivering van afvalwater geïnstalleerd. Het 
project "Chimie Physique et Biophysique", waarin met name de Universiteit van Praag en 
Parijs VI samenwerken, heeft een argonlaser gekocht voor de Universiteit Safarik te Kosice (SK), evenals 
een "laser eximer" en een multikanalendetector voor Praag. In Ostrava (CZ) is in het kader van een project 
met Sheffield een laboratorium ingericht voor de analyse van vervuiling en vier universitaire centra in de 
Republiek Tsjechië en Slowakije hebben endoscopisch materiaal bekomen. Verder nog een voorbeeld buiten 
de exacte wetenschappen: het departement van Toegepaste Moderne Talen van Cluj (RO) heeft via Nantes 
15 talencabines bekomen. 
Het aantal personal computers voor onderwijsdoeleinden is vanzelfsprekend nog groter. In de 
steungerechtigde landen zijn de partneruniversiteiten tevens uitgerust met computers, printers en 
faxapparaten om het beheer van de projecten te vergemakkelijken. 
Onder het overige onderwijsmateriaal vinden wij, naast handleidingen en tijdschriften, in Pécs (H) een 
collectie videocassettes met de films van de beste Italiaanse auteurs, ten behoeve van het project "Italiaanse 
Taal en Cultuur", evenals videocursussen gastroënterologie in de Universiteiten Geneeskunde van Praag, 
Brno en Bratislava (Frans-Belgisch project). Verder worden in Ljubljana audiovisuele faciliteiten gebruikt 
voor een managementproject. 
4.2. Gebruiksmodaliteiten 
In enkele gevallen wordt de uitrusting eerder gebruikt voor onderzoeksdoeleinden. Globaal gezien is de 
intensiteit van het gebruik, met name van de computers, zeer hoog. Flexibele openingsuren van de 
praktijkruimten, een grote aanwezigheidsgraad en motivatie van de studenten en docenten, alsook de 
mogelijkheid van "zelfbediening" zijn veel geziene karakteristieken. Bovendien is tijdens de steekproef 
slechts één geval van verdwijning of beschadiging van het materiaal voorgekomen. Aan de begeleiding bij 
het gebruik van de uitrusting wordt veel zorg besteed: het zijn vaak de jonge docenten, zelf vaak ex-
mobiliteitsstudenten, die de studenten met het nieuwe materiaal vertrouwd maken. Een voorbeeld is het 
goede initiatief in het kader van een scheikundeproject, waar de partners de beurzen hebben gebruikt om 
(Nederlands) universitair technisch personeel in staat te stellen naar een steungerechtigd land te gaan om 
29-
daar te helpen bij de ingebruikname van nieuwe uitrusting. Naast de praktische voordelen zorgt de 
medewerking aan TEMPUS-projecten van ander universitair personeel dan alleen studenten en docenten 
ervoor dat de banden tussen instellingen worden versterkt. 
Tijdens de projectbezoeken is geconstateerd dat de software, op initiatief van de partner van het 
steungerechtigd land, meestal ter plaatse is gekocht. In de meeste gevallen waren de Westeuropese 
contractanten verantwoordelijk voor de betalingen. De meeste bedrijven die zijn gespecialiseerd in de 
verkoop van software hebben filialen in de hoofdsteden van de steungerechtigde landen, en de prijzen zijn 
zeer competitief. 
De toekomst van de projecten waarin uitrusting een belangrijke rol speelt, hangt grotendeels af van de 
voorzorgsmaatregelen die worden genomen op het gebied van onderhoud. Op dit vlak verschilt de aanpak 
nogal. In het algemeen is de toelevering van uitrusting zeer belangrijk voor een universiteit in een 
steungerechtigd land, teneinde het internationale niveau te kunnen bereiken. TEMPUS wordt gezien als de 
belangrijkste internationale financieringsbron om de bestaande achterstand weg te werken. Dit is 
noodzakelijk daar wetenschap in de steungerechtigde landen in het algemeen op een goed theoretisch 
niveau staat. 
Desondanks wijzen de conclusies van de experts op de noodzaak om naast de uitrusting ook het 
pedagogische aspect te laten evolueren. De techniek mag niet als een doel op zich worden beschouwd, en de 
aanschaf van uitrusting - hoe geavanceerd ook - betekent nog niet dat men niet langer hoeft na te denken 
over de plaats ervan in de globale organisatie, in de optimalisering van de menselijke hulpbronnen, en in de 
verregaande vernieuwing van de inhoud van het onderwijs. 
5. SAMENWERKING TUSSEN UNIVERSITEIT EN INDUSTRIE 
5.1. Inbreng van de industrie 
In de ten behoeve van het Programma voor Projectbezoeken gedane steekproef was het aantal industriële 
deelnemers of, meer in het algemeen, verantwoordelijke personen uit het bedrijfsleven, beperkt: slechts in 9 
van de 39 projecten was sprake van samenwerking met de industrie. Dit is een weerspiegeling van de nog 
altijd beperkte rol van de industrie in TEMPUS tijdens de eerste twee jaren van het programma. 
Bovendien zijn sommige van deze deelnemers, alhoewel ze de juridische status van onderneming hebben, in 
feite opleidings- en adviesinstanties, die niet altijd een grote bijdrage aan de programma's leveren op het 
gebied van samenwerking tussen universiteit en industrie. 
De evaluatie door de experten heeft geen samenhang gevonden tussen de formele deelname van een 
industriële partner aan een GEP en het uiteindelijke niveau dat de samenwerking met de industrie bereikt. 
Sommige industriële partners uit de steungerechtigde landen hebben een uiterst beperkte bijdrage aan het 
programma geleverd: het is een feit dat zij zich soms eerder zorgen maken over de herstructurering van hun 
eigen activiteiten. Maar de weinige industriëlen uit de EG die rechtstreeks aan de programma's deelnamen, 
speelden in het algemeen een meer actieve rol, zoals de autoriteiten van de haven van Antwerpen in een 
transportproject in Polen, het luchtvaartconsortium dat aan het Poolse STAR-project deelnam en British 
Steel Consultants in de Republiek Tsjechië. 
-30 
Daarentegen hadden andere instanties belangstelling voor de projecten terwijl zij er aanvankelijk niet zelf 
aan deelnamen. Dit was het geval in West-Europa voor bedrijven die graag studenten uit de 
steungerechtigde landen wilden ontvangen voor praktijkstages; het gold in Oost-Europa voor diegenen die 
belangstelling toonden voor voortgezet onderwijs en intensieve cursussen voor hun kaderpersoneel. 
Sommigen hadden zelfs belangstelling voor het project in zijn geheel: twee Tsjechische staalbedrijven 
hadden interesse voor een project in Ostrava (CZ) en de Hongaarse "Atomic Energy Board" en "Gas and Oil 
Cooperation" in een geologieproject. 
Tot slot hebben andere deelnemers uit het bedrijfsleven concrete belangstelling voor bepaalde programma's: 
het Ministerie van Economische zaken van Slovenië voor een managementproject in Ljubljana, het Business 
and Innovation Centre dat dank zij PHARE in de Republiek Tsjechië tot stand is gekomen, en de regionale 
autoriteiten van Gdansk (PL) voor het Milieucentrum. 
5.2. Samenwerkingsvormen 
De samenwerkingsvormen tussen universiteit en industrie lopen in principe sterk uiteen. In de praktijk 
bevinden zij zich in zeer verschillende ontwikkelingsstadia. 
De industrie draagt nagenoeg niets bij tot de bepaling van de inhoud van de basisopleidingen. Dit idee is in 
principe correct: de economie zou haar behoeften met betrekking tot het onderwijsstelsel zodanig moeten 
kunnen formuleren dat dit zijn basisopleidingen kan aanpassen en het nodige geschoolde personeel kan 
afleveren. In de praktijk zijn de individuele bedrijven, vaak in een strijd gewikkeld om te kunnen overleven, 
niet in staat te anticiperen op de tendensen en evenmin om hun behoeften te bepalen. 
De balans is eveneens uiterst zwak voor de onderzoekscontracten: de industrie is financieel niet in staat om 
contracten bij de universiteit te plaatsen, zelfs niet in sectoren waar, onder andere dank zij TEMPUS, 
belangrijke technologische ontwikkelingen zijn doorgevoerd. 
Daarentegen zijn de trainingsactiviteiten in de universiteiten van de Midden- en Oosteuropese landen voor 
het personeel van bedrijven, meestal (maar niet uitsluitend) in de vorm van intensieve stages, een groot 
succes: voorbeelden van dit type zijn te vinden in Torun (PL) waar 80% van de studenten van een opleiding 
"KMO in management" afkomstig zijn uit het bedrijfsleven, in Sofia, Cluj, Ljubljana,... In de meeste 
gevallen gaat het om management, met verscheidene specialisaties. Deze benadering speelt in op de 
behoeften van de plaatselijke economie en levert tevens fondsen op voor de universiteiten. 
De programma's, gericht op het verzorgen van praktijkstages voor studenten in bedrijven, functioneerden in 
het algemeen goed In oost-westelijke richting waren zij niet geheel bevredigend, maar er zijn toch enkele 
interessante successen geboekt: bij voorbeeld de verwelkoming van meer dan 20 Poolse stagiairs in de haven 
van Antwerpen, of praktijkstages in Roskilde (in bedrijven die zich met milieuproblemen bezighouden). In 
west-oostelijke richting is meer succes geboekt, maar de omvang was beperkter: in dit opzicht noemen wij 
de stage in Polen van Nederlandse studenten van de Hogeschool Den Haag en het verblijf van Franstalige 
studenten techniek in Hongarije. 
-31-
6. ORGANISATIE EN BEHEER VAN PROJECTEN 
6.1. Slagingsfactoren 
De organisatie en het beheer van de netwerken uit de steekproef kregen een positieve globale beoordeling. 
De volgende factoren hebben hiertoe bijgedragen: 
• betrokkenheid van alle partners en een substantieel investeringsniveau; 
• het toestaan van een hoge mate van initiatief aan de vertegenwoordigers van de steungerechtigde landen; 
• een realistisch en gestructureerd werkprogramma dat een afgesproken planning respecteert; 
• een duidelijke verdeling van taken en verantwoordelijkheden; 
• een degelijk financieel beheer. 
Hieraan kan worden toegevoegd de deelname van medewerkers met een sterke persoonlijkheid die in staat 
zijn hun collega's in het netwerk te stimuleren. 
Projecten waarvan de partners reeds vertrouwd waren met elkaar (via wetenschappelijke samenwerking of 
door de deelname aan andere Europese programma's) hadden een voordeel; de spontane samenwerking 
verliep vlotter. Dat was het geval met een tribologieproject in Suceava (RO), een onderwijsprogramma in de 
Italiaanse taal in Pécs (H) en regionale samenwerking op het vlak van micro-elektronica tussen Budapest, 
Warschau en Darmstadt. 
Dit laatste project is ook een goed voorbeeld van de invloed die een coördinator kan hebben. Andere 
voorbeelden zijn het biochemieprogramma tussen Praag en Parijs VI, het project in Cluj in toegepaste 
moderne talen of de samenwerking tussen Sofia en Maastricht op het gebied van informatietechnologie. 
Wat de actieve deelname van de instellingen uit de steungerechtigde landen betreft, kunnen we, naast de 
meeste bovengenoemde projecten, nog de Universiteit van Gödöllö (H) vermelden, die de stuwende kracht 
was achter een landbouwprogramma waarvan zij tegelijkertijd contractant en coördinator is, en waarvoor zij 
kan rekenen op de steun van een plaatselijk "TEMPUS-Bureau", dat deel uitmaakt van de instelling zelf. 
Een democratische en collegiale beslissingsstructuur is eveneens een sleutel voor succes. Dit gegeven is 
afhankelijk van een hoge mate van transparantie in de informatiestromen. Hiertoe dienen regelmatig 
vergaderingen tussen de partners te worden belegd; twee bijeenkomsten per jaar is een realistisch streven, 
maar dit hangt vanzelfsprekend van de concrete omstandigheden af. In één van de geëvalueerde projecten 
kwamen de partners 6 maal per jaar bijeen, zonder dat de algehele efficiëntie van dit project hoger bleek 
dan elders. 
6.2. Netwerkvorming 
Er is geen sprake van grote kwaliteits- of rendementsverschillen tussen de "kleine" en de "grote" netwerken, 
ook al zijn de gebruiken en problemen verschillend. 
-32-
In de "grote" netwerken (Heidelberg voor talen en de "filière francophone") is een beperkte leidingstructuur 
gevormd (Stuurgroep), waarin enkel de meest actieve partners zitting hebben. Dit betekent niet dat de rol 
van de anderen verwaarloosbaar is, ze is eerder beperkt (bij voorbeeld verwelkoming van stagiairs of 
studenten). De "kleine" netwerken, (in theorie makkelijker te hanteren), lopen een groter risico een 
bilateraal project te worden, indien één van de westerse partners passief is en zich afzijdig houdt. 
Er werden dit jaar zes projecten bezocht die door steungerechtigde instellingen werden gecoördineerd. 
Betreffende het management van de netwerken is er geen kwalitatief verschil merkbaar. In twee projecten 
uit de steekproef was de rol van contractant overigens in het 3de jaar overgedragen naar de instelling in het 
steungerechtigde land, en de accountantsonderzoeken die in Praag (CZ) en Gödöllö (H) plaatsvonden, 
waren uiterst bevredigend. 
Evenzo kan de scheiding van de functies van coördinator en contractant, als zij correct gebeurt, perfect 
beheerd worden. In die gevallen vraagt de coördinatie tussen de organisatie van de activiteiten en het 
financiële beheer echter zowel van coördinator als van contractant een extra inspanning. 
Voor een goed projectmanagement is een strategische planning noodzakelijk. De projecten die over het 
geheel genomen als "zwak" of "middelmatig" worden beoordeeld, zijn vaak die projecten waarbij de 
beslissingen één voor één worden genomen, zonder totaaloverzicht. Dit met de nodige energieverspilling als 
gevolg. Weinig projecten voeren op een systematische basis zelf-evaluaties uit. Een gelukkige uitzondering 
hierop is het reeds vermelde consortium Budapest-Warschau-Darmstadt. 
Sommige netwerken dienen niettemin in de loop van het programma te worden gewijzigd: de ervaring leert 
dat wanneer een partner niet in staat is om zijn verplichtingen na te komen, of het oneens is met het door de 
meerderheid gewenste beleid, het aangewezen is zo snel mogelijk de nodige conclusies te trekken. De met 
de evaluatie belaste experts hebben zeer uiteenlopende reacties gekregen op de door sommige deelnemers 
gedane voorstellen tot uitbreiding van de netwerken. Hoewel zij wenselijk kan zijn voor het herstellen van 
het evenwicht in een te bilateraal geworden samenwerking, kan een uitbreiding echter ook bepaalde risico's 
inhouden: het niet afronden van het oorspronkelijke programma, versnippering, moeilijkheden om nieuwe 
elementen in te voeren (bij voorbeeld in het 3de jaar). 
Het is niet mogelijk om het functioneren van de netwerken te bespreken zonder eerst het taalgebruik in de 
netwerken te bespreken. Zonder een gemeenschappelijke werktaal verloopt de activiteit zeer moeizaam 
(dit is voorgekomen). In de meeste gevallen wordt gebruik gemaakt van het Engels, vooral wanneer de 
netwerken groot zijn met deelnemers uit vele landen. Indien de projecten gericht zijn op de identiteit en 
cultuur van een Lid-Staat, is het vanzelfsprekend de taal van dat land die de overhand krijgt: voorbeelden 
zijn de "filière francophone" of "onderwijs van de Italiaanse taal" in Hongarije. Duits wordt als voertaal 
gebruikt in het project met Timisoara (RO) en Frans in het project op het gebied van geneeskunde in de 
Tsjechische Republiek en Slowakije. 
Veruit de meeste projectcoördinatoren, met name van goed functionerende projecten, benadrukten dat de 
taak om de anderen te stimuleren ertoe leidde dat een grote persoonlijke inzet werd geëist in de vorm van 
werkuren of dat meer financiële middelen van hun instellingen verlangd werden dan door het programma 
werd gecompenseerd in de vorm van een bijdrage aan de structurele kosten. Maar omdat zij zich bewust zijn 
van de noodzaak om de Oosteuropese instellingen maximaal van de beschikbare fondsen te laten profiteren, 
accepteren zij deze situatie. Zij hebben tevens ontdekt (voor diegenen zonder ervaring in het beheer van 
internationale programma's) dat voor het beheer van een dergelijk programma naast wetenschappelijke en 
pedagogische kwaliteiten, ook managementcapaciteiten noodzakelijk zijn. 
33 
IV. IMPACT 
Als onderdeel van het algemene programma inzake de communautaire hulp ter stimulering van de 
economische herstructurering van de landen van Midden- en Oost-Europa (PHARE), is TEMPUS opgericht 
om tegemoet te komen aan de behoeften van de steungerechtigde landen op het gebied van het hoger 
onderwijs. Tijdens de verschillende selectiefasen is speciale aandacht uitgegaan naar projecten die naast 
realistische korte-termijndoelstellingen ook lange-termijneffecten leken te hebben op de ontwikkeling van 
het hoger onderwijs in de steungerechtigde landen. 
De academische experts die deelnamen aan de evaluatiereizen werden verzocht enerzijds een beoordeling 
van de impact van de GEP te geven aan de hand van een tijdsdimensie (tijdens het project, op korte of lange 
termijn), en anderzijds aan de hand van een ruimtelijke dimensie: het departement, de faculteit, de 
universiteit of het hoger onderwijs. Bij de beoordeling van het niveau van de impact werd uitgegaan van de 
schaal 'hoog', 'middelmatig' en 'zwak'. 
Het is interessant om te kijken naar de statistische behandeling op basis van de door de academische experts 
van het Projectbezoekenteam ingevulde evaluatiedocumenten. 
Impact van de prefecten 
Hoog 
Middelmatig 
Zwak op korte termijn 
op lange termijn 
Departement Faculteit Universiteit Hoger onderwas Andere 
1. DE RUIMTELUKE DIMENSIE ONTHULT GROTE VERSCHILLEN 
Departement 
Een absolute meerderheid is het erover eens dat de bezochte GEP's over het geheel genomen een hoge 
impact hebben op het niveau van hun departement. Tijdens de looptijd van het project wordt 71% van de 
projecten door de academische experts positief beoordeeld; op middellange termijn is dit 60% en op lange 
termijn 34%. 
Faculteit 
De impact van TEMPUS op faculteitsniveau lijkt aanvaardbaar: de experts schatten de impact voor alle 
projecten samen, zowel tijdens de duur van het project op lange termijn, op 'middelmatig'. 
34-
Ongeveer 67% van de projecten met een sterke impact op departementsniveau (23% van de steekproef) 
hebben eveneens en hoge impact op faculteitsniveau tijdens de looptijd van het project. Op lange termijn 
blijft de schatting van de experts voor 33% van deze projecten nog altijd hoog. 
Universiteit 
De effecten worden minder duidelijk op het niveau van de universiteit. De experts vermoeden dat de GEP's 
een "zwakke" tot "middelmatige" impact hebben voor de duur van het project én op langere termijn. Geen 
enkel project krijgt de maximumbeoordeling, in elk geval niet voor de duur van het project. 
Hoger onderwijs 
De GEP's hebben individueel weinig onmiddellijke effecten op het hoger onderwijs. Een project in 
Roemenië wordt niettemin een hoge impact toegeschreven. Het algehele oordeel ligt evenwel tussen "zwak" 
en "middelmatig". De experts worden ietwat optimistischer met het verstrijken van de tijd: voor het hoger 
onderwijs in zijn geheel blijkt de impact met de tijd wat hoger te worden (op lange termijn). 
Andere 
De impact buiten het hoger onderwijs is moeilijk te meten. Onder deze rubriek "Andere" vallen bij 
voorbeeld de effecten op de banden met de economie, met een regio, met het onderzoek, enz... Er zijn een 
aantal projecten die wat dit betreft onmiddellijk een gunstig oordeel krijgen, in elk geval op lange termijn. 
Het betreft bier echter een minderheid van de onderzochte projecten. In de meeste gevallen achten de 
experts zichzelf niet in staat om de externe impact van de projecten te meten, en hebben zij dus geen 
oordeel uitgesproken. 
2. DE TIJDSDIMENSIE IS MINDER DUIDELIJK 
Volgens de experts neemt de impact van de projecten op het niveau van departement en faculteit met het 
verstrijken van de tijd af. Als men daarentegen naar het niveau van de universiteit of het hoger onderwijs 
kijkt, zijn de resultaten tegengesteld. In sommige gevallen kan zelfs voorzien worden dat de projecten over 
enkele jaren meer zichtbare gevolgen op nationaal niveau zullen hebben. Dit is logisch, het is (relatief) 
eenvoudig om tijdens een bezoek de onmiddellijke effecten van een project op zijn omgeving te meten. Het 
is veel moeilijker om een oordeel uit te spreken op het niveau van een universiteit of een land. Rekening 
houdend met de noodzakelijke tijd alvorens het onderwijsstelsel zal reageren, kan de waarde van een 
plaatselijk initiatief over 3 of 5 jaar beoordeeld worden omdat het dan in overeenstemming zal zijn met 
andere projecten en met de wensen van het nationale beleid. 
3. FACTOREN DIE DE IMPACT BEPALEN 
Een impact wordt op departementsniveau hoog geacht wanneer de basisactiviteiten van een project correct 
zijn verlopen: goed beheer van de mobiliteit, levering van uitrusting die voldoet aan de onderwijsbehoeften, 
nieuwe pedagogische technieken, ontwikkeling van nieuwe cursussen. 
35-
Opdat een project een hoge impact heeft op faculteits- of universiteitsniveau, is het niet genoeg dat wordt 
tegemoetgekomen aan de individuele vraag van docenten en studenten. Een project moet ook een nieuwe 
pedagogische benadering propageren, of de erkenning stimuleren van buitenlandse studieperiodes. Het moet 
bovenal een structureel effect hebben: de vorming van nieuwe departementen is in dit opzicht belangrijk, bij 
voorbeeld het Departement Zuiveltechnologie van de Landbouwuniversiteit van Poznan (PL), het 
Departement Zeehavens in Szceczin (PL), de Business School van de Technische Universiteit van 
Brno (CZ), de vorming van een "Onderwijscentrum" voor zelfstudie aan de Geneeskundige Universiteit van 
Debrecen (H). De samenwerking tussen faculteiten is tevens het bewijs van een sterke impact op het 
institutionele vlak, zoals bij het Centrum voor Milieustudies van de Polytechnische Universiteit van 
Gdansk (PL), of samenwerking tussen departementen zoals aan de L. Eötvös universiteit van Budapest (H) 
en aan de Landbouwuniversiteit van Gödöllö (H). 
Andere projecten met een sterke impact op het institutionele vlak zijn die projecten die volgens de 
verantwoordelijken van de universiteit hun instelling op een bepaald vakgebied de rol van "modelcentrum" 
geven of een "nieuw imago" verschaffen. 
Het vooruitzicht van integratie in een permanent Europees netwerk garandeert eveneens een sterke impact 
De - weinige - projecten die uit zichzelf een sterke impact op het hoger onderwijs hebben, zijn diegene die 
op een originele manier nieuwe opleidingen voor het land creëren die vervolgens als voorbeeld kunnen 
dienen. Dat is het geval met het "Departement Toegepaste Moderne Talen" van de Universiteit van 
Cluj (RO) en de "Business School of Transylvania", eveneens in Cluj. Een project heeft meer kansen op een 
sterke impact op nationaal vlak wanneer het een studierichting betreft die geen traditie heeft in de 
steungerechtigde landen. 
Menselijke factoren kunnen - in mindere mate - ook van invloed zijn op de impact van de projecten. 
De verantwoordelijke personen van de bezochte universiteiten, die actief betrokken zijn bij de hervormingen 
van het hoger onderwijs in de steungerechtigde landen, toonden een reële belangstelling voor projecten die 
tot structurele veranderingen zouden kunnen leiden. Verscheidene rectoren van bezochte universiteiten 
verzekerden het team van bezoekers dat zij een GEP hun persoonlijke en institutionele steun toezegden. 
4. DE UNIVERSITEITEN ALS STUWENDE KRACHT VOOR VERANDERINGEN 
De bovenstaande opmerkingen over de sterke impact van de projecten op plaatselijk niveau, moeten worden 
gezien in verband worden gezien met de doelstellingen van TEMPUS in de eerste fase en de 
omstandigheden waarin het programma werd gelanceerd. De bezochte projecten zijn in 1990/91 of 1991/92 
gestart, in een periode dat het accent lag op directe contacten tussen instellingen (meestal tussen universitair 
personeel van verschillende instellingen), op een benadering waarbij men uitging van de basis ("bottum-up 
approach"). De resultaten zijn dus geen verrassing. De benadering die erop was gericht om deze initiatieven 
enigszins te verenigen met nationale prioriteiten en met het hervormingsbeleid van het hoger onderwijs, is 
recenter, en er zal enige tijd overheen gaan alvorens wij de impact kunnen evalueren van de projecten die in 
dit nieuwe stadium zijn ontstaan. 
Wanneer men deze analyses nader bekijkt, merkt men het ontstaan van twee blokken: het geheel 
"departement-faculteit" en het geheel "universiteit-hoger onderwijs". 
Een project dat op het niveau van zijn departement wordt erkend, heeft dus goede kansen om in de faculteit 
in aanmerking te worden genomen. Voor dit verschijnsel zijn er meerdere redenen: geografische nabijheid, 
menselijke dimensie van de faculteiten, nabijheid van academische belangen. 
36-
Daarentegen heeft het project niet per se invloed op de universiteit, en in zekere zin is het bijna even 
makkelijk (of even moeilijk) om zich te laten erkennen op nationaal niveau als op dat van de instelling. 
Mogelijkerwijs wordt de academische specialiteit voor sommige academici belangrijker geacht dan hun 
universiteit zelf. De coördinator van een managementproject heeft bij voorbeeld meer kans om de 
belangstelling te wekken van een collega in dezelfde studierichting in een andere stad, of van een expert 
van het ministerie, dan van zijn rector, indien die laatste een wetenschapper is. Het is waarschijnlijk dat in 
de context van meer onafhankelijkheid van de universiteiten in combinatie met de decentralisatie van 
beslissingsmacht binnen de universiteit de rectoren niet langer in een positie verkeren om hun 
manoeuvreerruimte te meten. Dit betekent vooral dat de universiteit als zodanig (en haar uitvoerders) niet 
echt een stuwende kracht achter veranderingen is. Volgens één van de experts van een steungerechtigd land 
"moeten de universiteiten in de steungerechtigde landen sterkere strategieën voor institutionele 
ontwikkeling creëren en zich concentreren op projecten die een sterke bijdrage kunnen leveren. Hiertoe 
moeten de universiteiten echter wel actief deelnemen aan de beleidsvormingsprocedure". 
Enerzijds staat dus de kwestie van het multidisciplinaire karakter, anderzijds managementcapaciteiten 
centraal. De beslissing voor het jaar 1993/94 om een deel van de projectbezoeken te concentreren op de 
instellingen zelf, zou het mogelijk moeten maken om de ontwikkelingen op dit gebied diepgaander te 
analyseren. 
5. BEHOUD VAN DE NETWERKEN 
De mogelijkheid voor projecten en de daaromheen gevormde netwerken, om hun activiteiten na de periode 
van 3 jaar TEMPUS-steun voort te zetten, is vanzelfsprekend een goede indicator van de lange-
termijnimpact van het programma op de universiteiten. 
In het algemeen is het antwoord voor de als zwak of matig bestempelde projecten wel duidelijk. Maar er 
zijn ook goede projecten die, omdat zij actief zijn op een gespecialiseerd gebied dat waarschijnlijk niet 
gemakkelijk externe financiering zal kunnen aantrekken, zich zorgen maken over de periode na TEMPUS. 
Projecten die wensen verder te werken hopen hiervoor op TEMPUS. Het gaat hier vooral om projecten die 
zich in hun tweede activiteitenjaar bevinden en die een uitbreiding van het aantal partners verwachten. 
Hierbij mikken zij vooral op een ander EG-land, vooral wanneer de partners zich bewust worden dat hun 
project, dat aanvankelijk gebaseerd was op een nationaal model, veel voordeel zou kunnen halen uit andere 
communautaire ervaringen. Dat is het geval bij de invoering van nieuwe cursussen en weerspiegelt op 
positieve wijze een analyse van de behoeften van de universiteit in het steungerechtigd land: zo zal in 
Roemenië op Frans initiatief een project worden gestart met Duitsland, evenals een door de Britten 
opgestart project met een Franstalige instelling. De nieuwe partner, die de gewenste expertise kan bieden, is 
in de meeste gevallen afkomstig uit een ERASMUS-netwerk waaraan één van de partners uit het 
TEMPUS-project al deelneemt. 
Van de projecten die zich in het derde jaar bevinden, zouden velen graag een nieuw voorstel willen 
indienen: een mobiliteitsproject wil graag behouden blijven, met één specifieke eis: in het volgende netwerk 
wil de instelling uit het steungerechtigde land coördinator worden. 
De belangrijkste zorg van de projecten die hun einde naderen, is hoe zij de verworvenheden van het 
TEMPUS-partnerschap kunnen consolideren en behouden. Hoewel geen van de bezochte projecten een 
zelfvoorzienende structuur heeft kunnen bereiken, bestaat er een algemene wil om de samenwerking tussen 
de parmers voort te zetten. Er bestaat een reëel risico dat de behaalde resultaten zonder financiële middelen 
in gevaar komen. Voor het behoud en herstel van de uitrusting of het functioneren van nieuw gevormde 
cursussen met behulp van internationale partners zijn financiële middelen nodig die de universiteiten in de 
steungerechtigde landen niet hebben. 
37 
Hoe kan men de universitaire gemeenschap laten profiteren van de nieuwe cursussen (belangstelling die 
vertegenwoordigers van andere Roemeense universiteiten tijdens het bezoek aan Cluj toonden voor het 
studieprogramma Toegepaste Moderne Talen), of het nieuwe onderwijsmateriaal onder andere faculteiten 
verspreiden? Dit zijn vragen die het meest worden gesteld aan de bezoekersteams. 
Als de toekomst van het partnerschap aan de orde komt, richten een aantal GEP's zich naar andere 
Europese programma's: PHARE (in Slovenië), ACE en de onderzoeksprogramma's. Andere projecten 
leggen de nadruk op de vorming van uitgebreide transnationale netwerken, zonder dat deze 
noodzakelijkerwijs bij een bepaald programma moeten horen. Er zal waarschijnlijk een "Europees 
Scheikundenetwerk" komen. Verder zou volgend jaar, op basis van een in het kader van COMETT gevormd 
netwerk, een "Europese Luchtvaartuniversiteit" van start moeten gaan: dank zij de steun van TEMPUS 
heeft Polen hieraan kunnen participeren. 
Bilaterale hulp wordt genoemd als mogelijke financiële oplossing in ten minste twee gevallen: uit het 
Verenigd Koninkrijk (British Council, Know-How Fund) en Frankrijk (Affaires Etrangères). Plaatselijke 
investeringen vinden plaats in het kader van TEMPUS en zijn afkomstig van nationale regeringen of 
stichtingen. Enkele projecten leiden tot samenwerkingsakkoorden tussen universiteiten of stedenbanden 
tussen regio's (Gdansk-Roskilde, Constanza-Brest). 
Weinig projecten durven in de huidige economische omstandigheden volledig op steun van de plaatselijke 
industrie te rekenen, in elk geval niet op korte termijn. Maar in ten minste twee gevallen (in Bulgarije en 
Slovenië) wordt gemeld dat een behoorlijke bijdrage aan het financieel evenwicht van programma's zou 
kunnen worden gegeven door de studenten zelf: het gaat hier wel over voortgezet onderwijs in management 
voor volwassen stagiairs. 
Wat het behoud van de netwerken betreft, zouden de GEP-partners met een rechtstreekse band met de 
projecten van ERASMUS of COMETT, graag een permanent Europees netwerk willen. De Europese 
meerwaarde van deze netwerken geeft aan de steungerechtigde landen de garantie van een goede 
samenwerking en van de bevordering van onderwijsprogramma's. Dit geldt voor verscheidene GEP's, met 
name in de geneeskunde (gecoördineerd door Rotterdam), op het gebied van de sociale zekerheid (Leuven), 
moderne talen (Heidelberg) en luchtvaart (Talence). 
Tijdens verscheidene bezoeken van experts hebben vertegenwoordigers van instellingen in de 
steungerechtigde landen gewezen op het probleem van hun toetreding op korte of middellange termijn tot 
communautaire onderwijsprogramma's, met name ERASMUS en ECTS. Deze wens werd vooral in 
Hongarije geuit en in mindere mate in Polen en de Tsjechische Republiek. 
De analyse van de impact van de GEP's op hun omgeving en het feit dat de dankzij deze projecten 
gevormde netwerken zich wensen te stabiliseren na het 3de financieringsjaar, rechtvaardigen het initiatief 
tot lancering van een nieuwe actie, "de Gezamenlijke Europese Netwerken" (Joint European Networks) voor 
het academisch jaar 1993/94. Het gedurende één of twee jaar verlenen van - beperkte - hulp aan die 
netwerken die verder willen werken, het laten profiteren van andere instellingen van opgedane ervaringen, 
het onderhoud van de uitrusting die in de steungerechtigde landen is geïnstalleerd, lijkt te beantwoorden 
aan de verwachting van de deelnemers aan het programma, en helpt te voorkomen dat de verworvenheden 
van de samenwerking verloren gaan. 
-38-
V. CONCLUSIES 
Het in 1992/93 uitgevoerde programma voor projectbezoeken was een bron voor waardevolle informatie 
over de ontwikkeling van activiteiten binnen het TEMPUS-programma. Er werd een beroep gedaan op een 
aanzienlijk aantal academische experts, alle landen werden in het programma betrokken (tenminste die 
waar projecten in hun tweede jaar liepen) en een significant aantal vakgebieden werden opgenomen in het 
onderzoek. 
De steekproef kan daarom representatief genoemd worden maar heeft niet de ambitie om alle mogelijke 
situaties te beschrijven. De belangrijkste karakteristieken van projecten in uitvoering (zowel successen als 
tekortkomingen) komen echter voor. 
Het feit dat 60% van de projecten het label goed of zeer goed mocht ontvangen mag, gezien het feit dat in 
het onderzoek academische experts een zeer voorname rol speelden, een succes genoemd worden. De 
omstandigheden waarin het TEMPUS-programma werd opgestart mogen eveneens niet vergeten worden. 
Het programma werd op zeer korte termijn opgestart temidden van continue veranderingen in de 
steungerechtigde landen op zowel politiek, economisch als sociaal vlak. De Gemeenschap en de 
onderwijsinstellingen hadden geen ervaring op zulke schaal voor een samenwerkingsprogramma met een 
ander geografisch blok. 
Het is in deze context niet abnormaal dat een aantal projecten tekortkomingen vertonen, zowel op het vlak 
van het bereiken van de doelstellingen als op het beheersvlak. Het betreft hier echter een beperkt aantal 
projecten waarvoor opvolging en bijsturing noodzakelijk zijn. 
Deze campagne van projectbezoeken zou niet mogelijk zijn geweest zonder de actieve en doeltreffende 
deelname van de Nationale TEMPUS-bureaus in de steungerechtigde landen. Deze bureaus hebben 
bijgedragen tot de organisatie en het goede verloop van de projectbezoeken, maar nog veel meer hebben zij 
dank zij hun deelname bijgedragen aan de evaluatie van de projecten waarbij zij rechtstreeks betrokken zijn. 
Door de benoeming van academische experts dragen zij bij tot de vorming van een groep evaluatie-experts. 
Zo behoren de Nationale TEMPUS-bureaus tot de groep die in het kader van de hervormingen van de 
onderwijssystemen, betrouwbare en onafhankelijke evaluatieprocedures voor de universiteiten wil invoeren. 
De verwachtingen ontstaan als gevolg van de projectbezoeken en de tot nu toe behaalde resultaten leiden tot 
de conclusie dat een dergelijk programma dient te worden verdergezet. Gezien de noodzaak van een zo 
representatief mogelijke steekproef, zullen in het academisch jaar 1993/94 waarschijnlijk 50 project­
bezoeken worden uitgevoerd. 
De projectbezoeken vormen hiervan de meerderheid: toch wordt ook een vernieuwing doorgevoerd. De 
heroriëntering van het TEMPUS-Programma in de zin dat meer rekening wordt gehouden met de 
prioriteiten van de nationale autoriteiten, alsook een groter bewustzijn van de inzet van de universiteiten en 
hun management, hebben de Commissie ertoe gebracht voor te stellen een groot aantal bezoeken uit te 
voeren aan de hoger-onderwijsinstellingen zelf; het betreft dan instellingen die aan meerdere 
TEMPUS-projecten deelnemen, waar de experten zullen trachten te analyseren hoe synergie tussen deze 
verschillende vormen van internationale samenwerking tot stand kan komen. 
39-
Zo wordt het evaluatiemechanisme van TEMPUS, waartoe ook de dialoog tussen enerzijds het 
EC TEMPUS Office en anderzijds de projectverantwoordelijken en een voor 1994 geplande externe 
evaluatie behoren, elk jaar versterkt, zodat de communautaire en nationale autoriteiten (van de 
steungerechtigde landen en de Lid-Staten), de universitaire gemeenschap en het geheel van door de 
doelstellingen van TEMPUS beïnvloede instellingen, op zo transparant mogelijke wijze de behaalde 
resultaten in verhouding tot de gebruikte middelen kunnen beoordelen. 
40 
ANNEX: Lijst van de Bezochte Gezamenlijke Europese Projecten 
JEP-0077-92 
Titel: Development of new curricula in microelectronics design methodologies 
Partners: 
B Interuniversitair Micro-Electronica Centrum 
DK Danmarks Tekniske Hojskole 
F Institut National Polytechnique de Grenoble 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
D Technische Hochschule Darmstadt 
Institut für Mikroelektronische Système H Technical University of Budapest 
PL Institute of Electron Technology 
USA University of Cincinnati 
JEP-0087-92 
Titel: Curriculum development in supply management 
Partners: 
Budapest University of Economics 
Institute Superior de Economia e Gestào UK University of Strathclyde 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
D Bayerische Julius-Maximilians Universitât Würzburg 
Betriebswirtschaftliches Institut 
JEP-0107-92 
Titel: Establishment of a French-speaking technology unit at the Technical University of Budapest 
Partners: 
B Université Libre de Bruxelles 
B Université de Mons-Hainaut 
B Université de l'État à Liège 
F AUEF Bretagne 
F France Telecom 
F Institut National Polytechnique de Toulouse 
F Institut National des Sciences Appliquées de Lyon 
F Union des Ings. et Techs. Utilisant la Langue Française 
F Université d'Angers 
F Université de Caen 
F École d'Architecture de Marseille Luminy 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
F Institut National des Sciences Appliquées de Rennes F Université de Reims Champagne - Ardenne 
F Université de Rennes I 
F Université de Technologie de Compiègne 
F Université des Sciences et Techn. du Languedoc 
(Montpellier II) 
F École Nationale Supérieure de Chimie de Montpellier 
F École Nationale des Ponts et Chaussées 
F École Spéciale des Travaux Publics du Bâtiment 
et de l'Industrie (U.I.T.F.) 
H Technical University of Budapest 
JEP-0151-92 
Titel: Improvement in teaching of modern European languages 
Partners: 
B Katholieke Universiteit Leuven 
CZ Charles University, Prague 
D Bayerische Julius-Maximilians Universitât Würzburg 
D Friedrich-Schiller-Universitât Jena 
D Universitât-Gesamthochschule Paderborn 
DK Aarhus Universitet 
E Universidad de Granada 
E Universidad de Salamanca 
F Université de Caen 
GR Aristoteleio Panepistimio Thessalonikis 
H Budapest University of Economies 
H Janus Pannonius University, Pécs 
H Lajos Kossuth University, Debrecen 
H Lorand Eötvös University, Budapest 
H Technical University of Budapest 
I UETPToscana, Firenze 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
D Ruprecht-Karls-Universitflt Heidelberg 
Akademisches Auslandsamt I Université degli studi di Bologna 
I Université degli studi di Pavia 
I Université degli studi di Siena 
IRL Dublin University, Trinity College 
IRL University College Dublin 
NL Rijksuniversiteit Groningen 
NL Rijksuniversiteit Leiden 
P Universidade de Coimbra 
PL Bialystok Technical University 
PL Jagiellonian University, Krâkow 
PL University of Lódz 
PL University of Wroclaw 
PL Warsaw University 
SF University of Joensuu 
SQ Comenius University, Bratislava 
UK University of Bristol 
M 
JEP-0338-92 
Titel: TEMPUS - Portassist: port management training 
Partners: 
B Universitaire Faculteiten Sint-Ignatius Antwerpen 
I Université degli studi di Bari 
PL Maritime Office in Szczecin 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
B Antwerp Port Engineering and Consulting VZW PL Municipal Government of Szczecin 
PL Port Authority Szczecin-Swinoujscie 
PL University of Szczecin 
JEP-0387-92 
Titel: Development of higher education capacities in the field of social security law 
Partners: 
CZ Charles University, Prague 
D Universitât Osnabrück 
DK Roskilde Universitetscenter 
E Universidad Ponüficia Comillas 
GR Ethniko kai Kapodistriako Panepistimio Athinon 
H Lorand Eötvös University, Budapest 
I Libera Université Internazionale di Studi Sociali Roma IRL Dublin University, Trinity College 
NL Katholieke Universiteit Brabant 
P Universidade International 
PL Jagiellonian University, Kruakow 
S University of Lund 
UK University of Edinburgh 
Coördinerende organisatie: 
B Katholieke Universiteit Leuven 
Rechtsfaculteit - Instituut Sociaal Recht Contractorganisatie : 
B Katholieke Universiteit Leuven 
Rector 
JEP-0487-92 
Titel: Establishment of a centre for environmental studies, Gdansk 
Partners: 
D Freie Universitât Berlin 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
DK Roskilde Universitetscenter 
Dept. Environmental, Technology and Social Studies 
JEP-0544-02 PL Gdansk Technical University 
CORTEX - Coherent rational medical training and exchange in a pan-European context Titel: 
Partners: 
B Universiteit Gent 
D Justus-Liebig-Universitât Giessen 
D Ruprecht-Karls-Universitât Heidelberg 
DK Aarhus Universitet 
DK Odense Universitet 
E Universidad Complutense de Madrid 
E Universidad de Cadiz 
E Universidad de Extremadura 
E Universidad de Granada 
E Universidad de Oviedo 
E Universidad de Salamanca 
E Universidad de Valladolid 
Coördinerende- en contractorganisatie: F Université Claude Bernard (Lyon I) 
GR Aristoteleio Panepistimio Thessalonikis 
H Albert Szent-Györgyi University of Medicine 
H Debrecen University of Medicine 
H Pécs University of Medicine 
H Semmelweis University of Medicine 
I Université degli studi di Bologna 
NL Katholieke Universiteit Nymegen 
NL Rijksuniversiteit Limburg 
NL Rijksuniversiteit Utrecht 
NL Vrye Universiteit Amsterdam 
S University of Lund 
NL Erasmus Universiteit Rotterdam 
Faculteit der Geneeskunde 
JEP-0717-92 
Titel: Small and medium enterprises in the context of management education 
Partners: 
CZ Technical University Brno 
E Universidad de Se villa 
GR Effective Management International Ltd 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
UK Nottingham Polytechnic 
Business School I Université degli studi di Firenze 
PL Nicholas Copernicus University 
- 11 kl 
JEP-0779-92 
Titel: Extension of Star aerospace network to Poland 
Partners: 
B 
F 
PL 
PL 
PL Katholieke Industriële Hogeschool West-Vlaanderen PL 
Star-EUPL PL 
Airplanes Factory 'PIZ' 
Polish Airlines (LOT) PL 
Rzeszow Technical University UK Star-PL 
Technical Bureau for new aircraft industry SPLZ' 
programmes 
Warsaw Technical University 
Kingston Polytechnic 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
F Institut Universitaire de Technologie 'A', Formations Aérospaciales 
Domaine Universitaire 
JEP-1073-92 
Titel: Development of the expertise of East European higher education institutions and enterprises in milk processing, 
manufacture and marketing 
Partners: 
IRL University College, Cork 
PL Agricultural Academy, Poznan 
Coördinerende organisatie: 
UK Scottish Agricultural College 
Food Technology Department PL H. Kollataj Agricultural Academy 
Contractorganisatie: 
UK The Scottish Agricultural College 
Dean's Unit 
JEP-1179-92 
Titel: Development of a European aircraft design consortium in higher education 
Partners: 
CZ Aeronautical Research and Test Institute, Prague 
CZ Aerotechnik, Uherské Hradiste-Kunovice 
CZ Czech Technical University in Prague 
CZ Moravan Aircraft Company, Otrokovice 
CZ Motorlet, Prague 
CZ Technical University Brno 
D Technische Universitât Carolo-Wilhelmina zu 
Braunschweig 
Coördinerende organisatie: 
UK University of Glasgow 
Department of Aerospace Engineering D Universitât Stuttgart 
E Universidad Politécnica de Madrid 
F École Nationale Supérieure de l'Aéronautique et 
de l'Espace - LET Aircraft Manufacturer 
I Politecnico di Torino 
NL Technische Universiteit Delft 
UK Euroaerospace 
UK Zlin Electronics Ltd 
Contractorganisatie: 
UK University of Glasgow 
Office for EC programmes 
JEP-1259-92 
Titel: Development of the practice of endoscopy 
Partners: 
B Université Catholique de Louvain 
CZ Charles University, Prague 
CZ Czech Medical Association, Prague 
CZ Czech Society for Gastro Enterology, Prague 
CZ Palacky University, Olomouc 
CZ Technical University Brno 
CZ University of Veterinary Science, Brno 
F Association Endoscopia, Nancy 
F Canal France International F 
F 
F 
F 
SQ ICARE-Nord 
Ministère de l'Éducation Nationale de la Jeunesse 
et des Sports 
Ministère de la Solidarité, de la Santé et de la 
Protection Sociale 
Ministère des Affaires Étrangères 
Olympus 
Région Lorraine 
Université du Droit et de la Santé Lille II 
Comenius University, Bratislava 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
F Université de Nancy II 
Vidéoscop 
- 111 kl 
JEP-1457-92 
Titel: Training of Hungarian primary teachers in foreign languages and teaching methods 
Partners: 
H Budapest Teacher Training College UK St Martin's College 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
D Universitât Augsburg 
Lehrst. fur Schulpâdagogik, Philosophische Fakultflt I 
JEP-1465-92 
Titel: Development of education of agriculture and environmental protection 
Partners: 
UK University of Edinburgh Faculté des Sciences Agronomiques de Gembloux 
Gödöllö University of Agricultural Sciences 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
F Institut National Agronomique Paris-Grignon 
JEP-1501-92 
Titel: 
Partners: 
A 
D Upgrading and development of education, training and continuing education of mechanical engineers with special attention 
to environmental protection and economical energy utilisation 
Technische Universitât Wien 
Technische Universitât Carolo-Wilhelmina zu 
Braunschweig 
Technische Universitât Clausthal 
Universitât Fridericiana Karlsruhe (TH) 
Électricité de France International 
Hungarian Electricity Board (MVMD 
National Association of Hungarian Entrepeneurs 
(VOSZ) 
Coördinerende organisatie: 
H Technical University of Budapest 
Department of Heat Engines H University of Miskolc 
I European Institute of Technology 
I Université degli studi di Roma 'La Sapienza' 
P Institute Superior Tecnico 
SF Helsinki University of Technology 
UK University of Glasgow 
UK University of Newcastle-Upon-Tyne 
Contractorganisatie: 
P Institute SuperiorTécnico 
Department of Mechanical Engineering 
JEP-1506-92 
Titel: Advanced training in geology 
Partners: 
D Universitât Fridericiana Karlsruhe (TH) 
Coördinerende organisatie: 
H Lorand Eötvös University 
Faculty of Natural Sciences NL Vrije Universiteit Amsterdam 
Contractorganisatie : 
NL Vrije Universiteit Amsterdam 
Institute of Earth Sciences 
JEP-1564-92 
Titel: Establishment of an open learning system in Bulgaria (BONYS) 
Partners: 
B Interactive Learning Services Ltd UK 
BG Higher Institute of Economics 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
GR T.E.I. Larissis 
School of Business and Economics Polytechnic of West London 
- IV at, 
JEP-1570-92 
Titel: Human rights education and training in Eastern Europe 
Partners: 
D Ludwig-Maximilians-Universitât München 
PL International Cultural Centre, Krakow 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
UK Association of Rights and Humanity PL Jagiellonian University, Kraków 
UK University of Essex, Colchester 
JEP-1668-92 
Titel: Update on Poland: trainer training in business economics 
Partners: 
PL Nicholas Copernicus University 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
NL Haagse Hogeschool (Centraal Instituut) 
Economics and Management Department UK Teesside Polytechnic 
JEP-1728-92 
Titel: University network for coordination and development of artificial intelligence and advanced information technologies 
education 
Partners: 
B 
BG 
BG 
BG Vrye Universiteit Brussel BG 
Bulgarian Academy of Sciences, Sofia BG 
Higher Institute of Mechanical and Electrical D 
Engineering, Sofia GR 
Higher Pedagogical Institute 'Neophit Rilski', Blagoevgrad New Bulgarian University, Sofia 
Sofia University 'St. Kliment Ohridski' 
Universitât Hamburg 
Hellenic Operational Research Society, Thessaloniki 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
NL Rijksuniversiteit Limburg 
Computer Science Department 
JEP-1746-92 
Titel: Cooperation and exchange in economie studies with the University of Lodz 
Partners: 
F Université de Nancy II 
F Université des Sciences Sociales Grenoble II 
NL Rijksuniversiteit Limburg 
Coördinerende organisatie: 
NL European Institute of Public Administration 
Community Policies and Internal Market PL University of Lódz 
UK University of Kent at Canterbury 
Contractorganisatie: 
NL Foundation for European Studies in Central and 
Eastern Europe 
JEP-2016-92 
Titel: Improvement of aquaculture research and training in Poland 
Partners: 
B 
I 
PL Universiteit Gent PL 
Istituto per lo Sfruttamento Biologico delle Lagune, PL 
Lésina UK 
Agricultural Academy, Warsaw 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
DK Horsens Tekniske Skole (The Aquaculture Centre) Inland Fisheries Institute, Rutki 
National Union of Producer's Societies, Warsaw 
Sparsholt College, Hampshire 
k5 
JEP-2092-92 
Titel: Updating of education in applications of discrete mathematics 
Partners: 
BG Bulgarian Academy of Sciences 
BG Sofia University 'St. Kliment Ohridski' 
BG University 'Cyril and Methodius' 
D Techn. Universitât Carolo-Wilhelmina Braunschweig 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
UK University of East Anglia 
School of Mathematics H 
I 
UK Lorand Eötvös University 
Université degli studi di Roma 'La Sapienza' 
Queen Mary and Westfield College 
(University of London) 
JEP-2139-92 
Titel: Development of higher education in chemistry and applied chemistry 
Partners: 
BG 'ProfDr A. Zlatarov' Higher Institute of Chemical 
Engineering, Bourgas 
BG Higher Institute of Chemical Technology, Sofia 
CZ Czech Academy of Sciences, Praha 
CZ University of Chemical Technology, Praha 
D Justus-Liebig-Universitât Giessen 
E CETS - Institute Qufmfco de Sarriâ 
F Centre CNRS-Inserm de Pharmacologie et 
d'Endocrinologie 
F Institut Montpellierain d'Etudes Françaises 
F Institut National Polytechnique de Toulouse 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
F École Nationale Supérieure de Chimie de Montpellier 
Faculté de Chimie H Technical University of Budapest 
I Université degli studi di Pavia 
I Université degli studi di Torino 
P Institute Superior Técnico, Lisboa 
PL Technical university of Wroclaw 
PL University of Lódz 
PL University of Wroclaw 
RO University of Craiova 
SQ Slovak Technical University, Bratislava 
UK Thames Polytechnic, London 
UK University College of Swansea 
JEP-2155-92 
Titel: Teaching of Italian in Hungary 
Partners: 
D DeutscherVoIkshochschul-VerbandE.V. 
F Université de Paris-Sorbonne (Paris TV) 
H Fondazione Ponte Janus Pannonius University 
Université degli studi di Firenze 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
I Centro per lo Studio delle Lingue e della Comunicazione Applicate 
JEP-2233-92 
Titel: Agricultural education in Central Europe 
Partners: 
A Universitât fur Bodenkultur Wien 
CZ University of Agriculture, Nitra 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
H Gödöllö University of Agricultural Sciences 
Faculty of Agricultural Sciences 
JEP-2262-92 
New curricula and courses in engineering theory education Titel: 
Partners: 
AUS University of Sydney P 
BG Higher Institute of Mechanical and Electrical Engineering PL 
CZ Masaryk University PL 
CZ Masaryk University SF 
D Hamburger Ausbildungspartnerschaft UK 
D Technische Universitât Magdeburg 
D Techni8chUniversitât München SQ 
H Technical University of Budapest UK 
I Inter-Univers.Research Centre on Develop.Countries 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
CZ Czech Technical University in Prague 
International Centre for Zcientific Computing Universitât Hohenheim 
Université degli studi di Milano 
Universidade Técnica de Lisboa 
Krakow Technical University 
Warsaw Technical University 
Helsinki University of Technology 
Queen Mary and Westfield College 
(University of London) 
Slovak Technical University 
University of Liverpool 
- VI - u 
JEP-2294-92 
Titel: Ostrava project: engineering staff re-training project 
Partners: 
NL Industriële Hogeschool van het Ryk B.M.E. 
B Industriële Hogeschool van het Rijk C.T.L. 
CZ Technical University of Mining and Metallurgy 
ofOstrava 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
UK Longlands College 
Applied Science and Computing Department E Universidad de Córdoba 
UK British Steel Consultants Ltd 
UK Teesside Polytechnic 
JEP-2327-92 
Titel: Improvement of the standard of education in biophysics and chemical physics 
Partners: 
CZ Charles University, Prague 
I Université degli studi di Bologna 
NL Landbouwuniversiteit Wageningen 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
F Université Pierre et Marie Curie (Paris VI) 
Laboratoire de Physique et Chimie Biomoléculaires S 
SQ University of Stockholm 
Safarik University, Kosice 
JEP-2390-92 
Titel: Masters degree programme in enterprise studies and development of policy framework for entrepreneurship and SME development 
Partners: 
E 
E 
NL Barcelona Activa 
Universidad Politécnica de Cataluna 
Institute of Social Studies SLO Gea College 
SLO University of Ljubljana 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
UK University of Stirling 
Scottish Enterprise Foundation 
JEP-2506-92 
Titel: Developing the teaching of informatics in agriculture 
Partners: 
BG Higher Institute of Agriculture, Plovdiv 
BG Higher Institute of Economics, Sofia 
GR Georgiko Panepistimio Athinon 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
GR Greek Productivity Centre (Elkepa) 
Institute of Information Science NL Association of Colleges for Professional 
Higher Agricultural Education 
NL European Institute of Public Administration 
JEP-2578-92 
Titel: The Kosice regional partnership project- training of teachers in management 
Partners: 
UK Nothern Development Company 
UK Teesside Polytechnic 
SQ Visoka Vojenskâ Leteckâ Skola, Kosice 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
E Universidad Politécnica de Valencia 
Industrial Engineering SQ Technical University, Kosice 
SQ Industrial Society of Slovakia, Bratislava 
JEP-2710-92 
Titel: PAETES - Establishment of advanced study of tribology 
Partners: 
F Institut National des Sciences Appliquées de Lyon UK Imperial College Science, Medicine & Technology 
Coördinerende organisatie: Contractorganisatie: 
RO University 'Stefan eel Mare', Suceava 
Faculté d Ingénierie Mécanique Institut des Sciences Appliquées de Lyon 
Laboratoire de Mécanique des Contacts 
- Vil (A 
JEP-2714-92 
Titel: Development of curricula for European Studies in Romania 
Partners: 
B Collège d'Europe, Brugges IRL University of Limerick 
F Council of Europe, Strasbourg NL Universiteit van Amsterdam 
F Université de Nancy II RO Bucharest University 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
NL European Institute of Public Administration 
Task Force Central & Easten Europe 
JEP-2729-92 
Titel: Cooperation and training in health studies between Brest (France), Cadiz (Spain), Constanza (Romania) 
Partners: 
E Universidad de Cadiz RO University 'Ovidius', Constanta 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
F Université de Bretagne Occidentale, Brest 
Faculté de Médecine 
JEP-2759-92 
Titel: Establishment of a Department of Applied Foreign Languages at the Arts Faculty of Cluj-Napoca (interpreting, translation, 
public relations, business and trade) 
Partners: 
B Université de Mons-Hainaut NL Rijksuniversiteit Limburg 
F Université de Nantes 
Coördinerende organisatie: Contractorganisatie: 
RO University 'Babes-Bolyai', Cluj-Napoca F Université de Nantes 
Faculté des Lettres Département des Langues Etrangères Appliquées 
JEP-2760-92 
Titel: Development of technology transfer seminars and establishment of a centre for science transfer in Timisoara, Romania 
Partners: 
D Datenauswertungsbûro fur Ecology-Engineering RO Academy of Economic Studies, Bucharest 
Dr. Braha RO Environmental Surveillance and Protection 
D Limnologisches Institut Dr Nowak Agency, Timisoara 
F Université des Sciences et Techniques de Lille RO Institute of Construction, Bucharest 
Flandres Artois RO Timisoara University 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
D Universitât Bremen 
Zentrum fur Weiterbildung 
JEP-2764-92 
Titel: Establishment of the Babes-Bolyai University Business School for Transylvania 
Partners: 
GR Ikonomiko Panepistimio Athinon RO University 'Babes-Bolyai', Cluj-Napoca 
P Univeraidade Técnica de Lisboa 
Coördinerende- en contractorganisatie: 
UK Nottingham Polytechnic 
Business School 
Vlll as 
ISSN 0254-1513 
COM(94) 141 def. 
DOCUMENTEN 
NL 16 
Catalogusnummer : CB-CO-94-148-NL-C 
ISBN 92-77-67633-7 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
U°?