Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "De ontwikkeling van menselijk kapitaal in de Westelijke Balkan"

(2001/C 193/20)

Tijdens de zitting van 12 en 13 juli 2000 heeft het Economisch en Sociaal Comité besloten, overeenkomstig art. 23.3 van zijn reglement van orde een advies op te stellen over "De ontwikkeling van menselijk kapitaal in de Westelijke Balkan".

De afdeling "Externe betrekkingen", die met de voorbereiding van de werkzaamheden dienaangaande was belast, heeft haar advies op 11 april 2001 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Sklavounos.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens de op 25 en 26 april 2001 gehouden 381e zitting (vergadering van 25 april) het volgende advies uitgebracht, dat met 59 stemmen vóór en 1 stem tegen, bij 4 onthoudingen, is goedgekeurd.

1. Wat en waarom van het advies

1.1. In dit advies worden de volgende thema's behandeld:

1.1.1. het belang van de Balkan voor de Europese integratie;

1.1.2. het belang van menselijk en sociaal kapitaal voor de economische ontwikkeling van de regio en voor een duurzame uitbreiding in zuidelijke richting;

1.1.3. het belang van de Balkan voor de integratie van het Middellandse-Zeegebied in de Europese "structuren".

1.2. Bedoeling van dit advies is het belang van deze vormen van kapitaal te onderstrepen en een reeks voorstellen uit te werken op grond waarvan een holistische aanpak voor de ontwikkeling van het menselijk en sociaal kapitaal in de Westelijke Balkan kan worden geformuleerd.

1.3. De behoefte aan een duidelijk, efficiënt en resoluut Europees buitenlands beleid in het algemeen, en aan een Balkanbeleid in het bijzonder, staat als een paal boven water.

De oorlog en de instabiliteit in de Westelijke Balkan komen de Europese integratie duur te staan; vrede en stabiliteit in de Westelijke Balkan zijn daarom niet alleen een regionale, maar een Europese aangelegenheid.

Ook moet het Stabiliteitspact op resolute manier nieuw leven worden ingeblazen, zodat het enerzijds tegemoet kan komen aan de verwachtingen van de Europese maatschappij en de sociale partners, en anderzijds ook aan de verwachtingen van de internationale gemeenschap en de behoeften van de plaatselijke gemeenschappen.

De Europese participatiesamenleving moet op georganiseerde, gestructureerde en geprogrammeerde wijze betrokken worden bij de ontwikkeling van menselijk en sociaal kapitaal, de participatiecultuur en de grondslagen voor een sociale dialoog in de Westelijke Balkan.

Associatieovereenkomsten zijn bijzonder nuttig voor de integratie van de landen van de Westelijke Balkan in de Europese structuren, maar er is sterke behoefte aan een meer samenhangende en algemene aanpak, waarbij de regio als één geheel wordt beschouwd.

Het Comité is van oordeel dat de regionale benaderingen en alle sectorale beleidsmaatregelen voor de Westelijke Balkan moeten worden opgenomen in een programma voor regionale ontwikkeling.

2. Het belang van het menselijk en sociaal kapitaal voor de groei in de regio

2.1. In het verslag van de Wereldbank van 15 maart 2000, "De weg naar stabiliteit en voorspoed in Zuidoost-Europa - een regionaal-beleidsdocument" (The road to stability and prosperity in the Southeastern Europe: A regional strategy paper), wordt sterk beklemtoond dat de ontwikkeling van het menselijk en sociaal kapitaal een noodzakelijke voorwaarde is voor duurzame ontwikkeling in het gebied. De hoofdstukken 5 en 6 zijn nagenoeg uitsluitend gewijd aan de ontwikkeling van sociaal en menselijk kapitaal.

2.2. Hoger onderwijs speelt een rol bij de vorming van leiders en menselijk kapitaal en bij sociale verandering.

2.2.1. De vorming van elites met een multiculturele opleiding en horizon en de opleiding van jongere generaties op een vergelijkbare basis worden beschouwd als investeringen in sociaal kapitaal en als van levensbelang voor een duurzame vreedzame toekomst.

2.2.2. Goed opgeleid menselijk kapitaal wordt beschouwd als de sleutel tot economische ontwikkeling en de bestrijding van armoede en milieuverloedering.

2.2.3. Momenteel echter worden we enerzijds geconfronteerd met een achteruitgang van het onderwijssysteem en een gebrek aan mogelijkheden voor goed opgeleide en capabele personen, en anderzijds met een massale braindrain uit het gebied in kwestie. Wel zijn alle partijen het erover eens dat er dringend behoefte is aan "modernisering" van het onderwijssysteem.

3. Probleemstelling

3.1. De massale en aanhoudende vernietiging van het menselijk potentieel en het menselijk en sociaal kapitaal, de braindrain en de emigratie maken dat er dringend behoefte is aan een effectieve holistische strategie voor de nieuwe aangroei, het herstel en de ontwikkeling van deze factoren, die immers doorslaggevend zijn voor de economisch wederopbouw van het gebied.

3.2. De aanleiding tot de problemen en nuanceverschillen tussen de landen in de Westelijke Balkan daargelaten, kan de nasleep van de overgang en de meest recente Balkanoorlog als volgt worden omschreven:

3.2.1. vernietiging of fatale verloedering van de voor de duurzaamheid van het menselijk en sociaal kapitaal vereiste infrastructuur; legitimiteitscrisis bij het institutionele bestel, de publieke autoriteiten en overheid en gezag;

3.2.2. sociale versnippering: wegvallen van sociale banden, versplintering, segregatie op basis van clans, godsdienst, partijpolitieke apparaten, politieke en clangebonden regionale identiteiten;

3.2.3. antisociale exclusieve en defensieve groepssolidariteit; het terugvallen op loyaliteit binnen de familie als de enige factor van stabiliteit, terwijl loyaliteit buiten familieverband een steeds veranderlijker en onzekerder karakter krijgt;

3.2.4. wantrouwen jegens buitenlanders in het algemeen en jegens iedereen die niet tot de familie behoort;

3.2.5. moeizame samenwerking en wantrouwen jegens collectieve lichamen en instellingen, van vakbonden tot politieke partijen.

3.3. Kort gezegd, er dreigt een teloorgang of een ernstige verzwakking van de allesomvattende sociale verbonden, het waardesysteem en de waardestructuren.

3.4. De conflicten tussen de verschillende nationaliteiten en de oorlogen boden in dit verband een alibi en er ontstond aldus een exclusieve defensieve nationale solidariteit die de bestaande ontevredenheid en versplintering binnen de etnische groepen, de politieke desintegratie en de onderontwikkeling aan het oog onttrok.

3.5. Voor een accurate beschrijving en een goed begrip van de huidige realiteit op het gebied van het menselijk en sociaal kapitaal moet rekening worden gehouden met de wezenlijk verschillende, doch historisch gezien parallelle tragische ervaringen van Albanië en het voormalige Joegoslavië na de Tweede Wereldoorlog.

3.6. De Albanese doelstelling (onder Hoxha) om binnen de verschillende clans, etnische groepen en religies in Albanië een Albanese identiteit en een communistisch bewustzijn te creëren, werd niet verwezenlijkt.

3.7. Het regeren met ijzeren vuist, het extreem gecentraliseerde elitaire en bureaucratische eenpartijstelsel en het helse karwei om het Albanese verleden uit te wissen, waren gedoemd te mislukken, met alle desastreuze langetermijngevolgen van dien.

3.8. De - verschillende doch parallelle - doelstelling van Tito was door middel van een zwakke, gedecentraliseerde federatie een Joegoslavische identiteit en een socialistisch bewustzijn te creëren bij de verschillende Zuid-Slavische nationaliteiten en de niet-Slavische en andere minderheden.

3.9. De ineenstorting van het communisme, de bipolaire mondiale structuur en de Jalta-regelingen hebben samen met andere factoren bijgedragen tot de snelle ineenstorting van het Albanese regime en de langzame maar tragische desintegratie van de Joegoslavische federatie.

3.10. De huidige partijstelsels, waarvan de leiders doorgaans uit vroegere regimes afkomstig zijn, zonder echte open en doorzichtige democratische participatieve tradities en ervaring, zonder doorzichtige financiering en zonder echte leden die via het bottom up-model plaatselijk democratisch gekozen zijn, vormen veeleer mechanismen voor sociale controle, die een sociaal geaccepteerde en gewettigde orde moeten herinvoeren, dan partijen in de zin van de westerse democratische en parlementaire tradities.

3.11. Problematisch is met name dat de donorlanden, de internationale instellingen en de NGO's nog steeds niet hebben ingezien dat een mentaliteitsverandering noodzakelijk is, zoals onlangs door de Wereldbank is opgemerkt:

"Belangrijker nog is dat we minder aandacht gaan besteden aan het beleid, en meer aan instellingen. Instellingen volgens de interpretatie van Douglass North: ideeën, ideologieën, vooroordelen, gedragsregels, en dus geen organisaties of andere organen. Om verandering te brengen in deze instellingen is een nieuwe cultuur nodig.

Dit impliceert veel meer dan het eenvoudigweg privatiseren van staatsbedrijven of het goedkeuren van wetten. Er moet namelijk ook verandering komen in de houding van staatsambtenaren, en zelfs in de houding van de privé-sector.

We zijn ons ervan bewust dat de regering niet zonder meer nieuwe instellingen en gedragsnormen in het leven kan roepen en kan wettigen, en deze via wetten en beleid van de top tot het publiek doen doordringen. Het maatschappelijk middenveld dient zelf in te zien dat verandering noodzakelijk is. Wij moeten dan ook in staat zijn zowel de burger als de overheid - die beide onmisbaar zijn bij deze overgang - bij te staan(1)."

4. Het gemeentelijk stelsel

Het gemeentelijk stelsel is (met name in Albanië) zwak en ineffectief daar het functioneerde via op lager niveau benoemde bestuurders en/of door de partij benoemde functionarissen, en niet via gekozen plaatselijke leiders die verantwoordelijk zijn voor het beheer van de lokale rijkdom en verantwoording moeten afleggen aan de plaatselijke bevolking. In de perioden van conflicten verlamden etnische en religieuze obstakels het gemeentelijk stelsel en etnische enclaves binnen een dorp of volledig etnische dorpen bemoeilijkten de ontwikkeling van het gemeentelijk stelsel.

5. Openbaar bestuur en beheer van de openbare sector

5.1. De cultuur van het eenpartijstelsel en het feit dat bestuur en openbare sector in Albanië door de partij in kwestie worden gecontroleerd - een situatie die overigens ook typerend is voor Joegoslavië, maar op een federale en etnische basis -, liggen aan de basis van de ineffectiviteit van het verleden en de zwakte van vandaag.

5.2. De jaren van conflicten, oorlogen, embargo's en een semi-officiële zwarte markt, die aan de staats- en publieke behoeften moest voldoen, hebben de crises in het openbaar bestuur en de openbare sector vermenigvuldigd en verdiept.

6. De algemene sociale desintegratie

6.1. De ineenstorting van het politieke systeem en het waardesysteem in Albanië, en de gewetensvragen in de Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië, Kroatië, Servië, Montenegro en Bosnië-Herzegovina in verband met de langzame, tragische ondergang van Joegoslavië's federalisme en socialisme, de burgeroorlog, het embargo en de dramatische economische crisis, dit alles heeft gevolgen voor het functioneren van rechtssysteem en gezag.

6.2. De overgangservaringen, de piramidestelsels in Albanië, de ondoorzichtige privatiseringsprocessen in de Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië en Kroatië en de zwarte markt in Servië en Montenegro culmineren nu in een algemeen sociaal klimaat van wantrouwen tussen de burgers onderling en tussen de burgers en de autoriteiten.

6.3. De legitimiteitscrisis op alle bestuursniveaus wordt door de hardnekkige corruptie nog uitgediept.

6.4. De ineenstorting van de socialezekerheidsstelsels en het onvermogen van de staat om zelfs maar pensioenen en basissalarissen uit te betalen, hebben de vicieuze cirkel van wetteloosheid en de zwarte markt, de grijze economie en de greep van de georganiseerde misdaad op de samenleving nog versterkt. Zo zijn er in de Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië meer werklozen dan werkenden en vallen er massaal ontslagen, terwijl opleidingsmogelijkheden volledig ontbreken en de hoop op een nieuwe baan nihil is.

7. De levensstandaard

7.1. Althans in de afgelopen tien jaar was een verlaging van de levensstandaard in alle landen in de regio de harde werkelijkheid. De reële lonen dalen, terwijl de geregistreerde werkloosheid in 1998 36 % bedroeg in de Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië, 30 % in Joegoslavië en 55 % in Bosnië-Herzegovina.

7.2. In Bulgarije deed zich tussen 1995 en 1997 een verzevenvoudiging van het armoedecijfer voor; in Roemenië in de periode 1989-1998 een vervijfvoudiging.

7.3. Ontheemden: de oorlog tussen Servië, Herzegovina en Kroatië, de Kosovo-crisis niet meegerekend, heeft alleen al circa 3 miljoen ontheemden op de vlucht gedreven.

7.3.1. Volgens Servische bronnen bevinden zich in Servië momenteel 1 miljoen vluchtelingen, die elk minimaal een dollar per dag kosten. Alleen al uit economisch oogpunt vormen zij een verpletterende last voor het land.

7.3.2. De Montenegrijnse bevolking bestaat voor 13 % uit vluchtelingen.

7.3.3. Met de ineenstorting van het socialezekerheidsstelsel en de sociale bijstand zijn ook de sociale onvrede en de desintegratie toegenomen. De verloedering van het milieu en de vaststelling dat noch de regering, noch de gemeenschap in staat is doeltreffende maatregelen te nemen om het milieu te beschermen, dragen bij tot de escalatie van het problemen en vergroten het gevaar voor de volksgezondheid. De situatie van de minderheden, i.h.b. van het Roma-volk, is door de laatste oorlog nog verslechterd.

8. Onderwijs en jeugd

8.1. De overheidsbijdragen aan het onderwijs liggen in alle landen nog steeds laag. De subsidies als percentage van het BBP zijn de laatste jaren afgenomen. Aangezien alle landen hun BBP in de overgangsperiode hebben zien slinken, is het beschikbare onderwijsbudget per leerling sterk gedaald. In diverse landen is de capaciteit van de onderwijsinstellingen afgenomen: vervallen infrastructuurvoorzieningen, slecht betaalde en opgeleide en weinig gemotiveerde docenten, verouderd onderwijsmateriaal, leerprogramma's en -methoden. Het gaat steeds om etnisch sterk gemengde gemeenschappen waar het bijzonder moeilijk is om multiculturele onderwijsprogramma's uit te werken en toe te passen.

8.2. In vrijwel alle Zuidoost-Europese landen is er een enorme behoefte aan meubilair, uitrusting en leermateriaal. Een nog belangrijker punt is de capaciteit om de onderwijssystemen te beheren en te runnen.

9. Misdaad en corruptie

Corruptie wordt beschouwd als een bijzonder belangrijke oorzaak van wetteloosheid en sociale, economische en politieke onderontwikkeling op de Balkan in het algemeen en op de Westelijke Balkan in het bijzonder. Op de Corruption Perceptions Index (de op waarnemingen gebaseerde "corruptie-index") van Transparency International neemt de Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië (samen met Roemenië) op een totaal van 99 landen de 63ste plaats in, Kroatië de 74ste en Albanië de 84ste.

9.1. De aanslepende conflicten, onveiligheid en extreme armoede vormen de ideale voedingsbodem voor corruptie en georganiseerde misdaad. Ook de uiterst winstgevende handel in vrouwen en kinderen zet aan tot corruptie en overleeft op zijn beurt dankzij diezelfde corruptie, zoals terecht is opgemerkt tijdens de laatste vergadering van het parlementair netwerk voor Zuidoost-Europa (26 en 27 februari 2001, Skopje, Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië).

9.2. Overigens werken corruptie en georganiseerde misdaad ook de verdere sociale, economische, politieke en morele desintegratie van het gebied in de hand. De aanwezigheid van buitenlandse troepen zou bijdragen tot de woekering van vrouwenhandel en prostitutie, en dus ook van corruptie.

9.3. Corruptie werkt misdaad in de hand en vice versa. De handel in kinderen en vrouwen, de verkoop van organen van arme kinderen, kinderarbeid en -prostitutie zijn in deze regio schering en inslag. Het gaat hier om uitwassen van corruptie, die tegelijkertijd het voortbestaan ervan bevorderen.

10. De keerzijde van de medaille

10.1. De geschiedenis van de Balkan in het algemeen en de Westelijke Balkan in het bijzonder is er geen van onophoudelijke conflicten, haat en bloedvergieten. Zoals diverse historici en sociologen hebben aangetoond, waren er historische perioden van vreedzaam samenleven, waarin diverse nauwe banden werden gesmeed.

10.2. Van de relevante publicaties terzake moet worden gewezen op "the classic study of Serb-Albanian osmosis" zoals beschreven door Milan Sufflay in zijn boek "Srbic Arbnasi" (1925).

10.3. In Montenegro en Noord-Albanië is er ook al eeuwenlang sprake van nauwe banden tussen Albanese en Montenegrijnse clans, gemengde huwelijken en oorlogsverbonden. Montenegrijnse clans kunnen worden beschouwd als afstammelingen van Albanese families en vice versa.

10.4. In de geschiedenis van Kosovo hebben de sociale conflicten niet alleen etnische verschillen als oorzaak, maar ook landbezit: zo kwamen arme moslims en Albanese en Servische christenen tegenover Albanese landeigenaren te staan. In de Hoxha-periode kregen progressieve Kosovaren meer problemen in Albanië dan in Servië, een bewijs dat in bepaalde perioden ook de politieke scheidslijnen een sterke invloed hadden.

11. Historisch wetenschappelijk bewijs en het sociaal geheugen kunnen de aanzet geven tot hernieuwde vrede en samenwerking

Het gebied heeft voldoende natuurlijke hulpbronnen, een belangrijk cultureel en historisch erfgoed en geopolitiek belang en een - in economisch en cultureel opzicht - bloeiende diaspora in Noord-Europa, Australië, Canada en de VS, zodat Europa in het algemeen in hoge mate zal profiteren van de integratie van het gebied in de EU en in haar structuren.

12. Bestaande acties, programma's en strategieën

Er zijn al tal van waardevolle strategieën, acties en programma's voor de Balkan uitgewerkt.

12.1. Het Stabiliteitspact is nog steeds het "mechanisme" dat het hele gebied omvat, en waarbij ook aandacht uitgaat naar de ontwikkeling van menselijk en sociaal kapitaal. Zowel de internationale gemeenschap als de gewone Europese burger en de inwoners van de Westelijke Balkan verwachten ongetwijfeld heel wat van dit pact. Het feit alleen al dat een dergelijk Stabiliteitspact tot stand is gekomen, is lovenswaardig. Worden de doelstellingen echter niet bereikt, dan zal dat op lange termijn catastrofale gevolgen hebben. Gezien de veranderingen in het voormalige Joegoslavië is er hopelijk geen reden meer om de omzetting van het Stabiliteitspact in een coherent ontwikkelingspact nog langer uit te stellen.

12.2. Een excessief en zelfs onoverzichtelijk aantal NGO's, instellingen, internationale en VN-organisaties, Europese en Amerikaanse organisaties en bureaus is actief op de Balkan in het algemeen en de Westelijke Balkan, Bosnië, Kosovo en Albanië in het bijzonder.

12.3. Net als de verslagen en adviezen van het Comité zijn de volgende stukken kwaliteitsdocumenten:

12.4. het CEPS-programma voor de Balkan (Centrum voor Europese Beleidsstudies 2000A.804, Michael Emerson, Daniel Gros Editors);

12.5. het Taskforce-verslag over duurzame economie op de Balkan: het verslag van een internationale taskforce, gesponsord door de Raad van Buitenlandse Betrekkingen van de VS;

12.6. "De weg naar stabiliteit en voorspoed in Zuidoost-Europa - een regionaal-beleidsdocument", 1 maart 2000, Wereldbank; regio's Europa en Centraal-Azië.

12.7. Ten slotte zal binnen afzienbare tijd een bijzonder concreet Grieks actieplan voor de wederopbouw worden uitgevoerd.

13. Belangrijke gemene delers van de door de verschillende instellingen voorgestelde programma's: een gemeenschappelijk streven

13.1. Bij alle betrokkenen is er de politieke wil om het gebied vrede en stabiliteit te brengen.

13.2. Honderden organisaties en deskundigen hebben hun medewerking toegezegd en beschikken over de nodige financiële middelen om in en voor dit gebied te werken.

13.3. De toezegging van de EU heeft zowel bij de internationale financiële instellingen (IFI's), als bij de betrokken landen en de internationale gemeenschap verwachtingen gewekt.

13.4. De veranderingen in Joegoslavië hebben er vanzelfsprekend toe geleid dat de belemmeringen voor een nieuwe regionale aanpak, een nieuwe effectieve strategie voor de Westelijke Balkan en een nieuwe benadering van de uitbreiding in zuidelijke richting, op de EU-agenda zijn komen te staan.

14. Eerste vereisten voor succesvolle strategieën voor de ontwikkeling van het menselijk en sociaal kapitaal

De ontwikkeling van menselijk en sociaal kapitaal vereist een adequaat klimaat - dat hoop en een gevoel van veiligheid in de hand werkt -, het aanzetten tot participatie en een aantal waarborgen van fair play in zaken, het plaatselijk en nationaal beleid en het rechtssysteem en de rechtsprocedures.

In dit kader hebben de internationale gemeenschap, de EU, de ondertekenaars van het Stabiliteitspact en de regeringen in de regio onder andere de volgende noodzakelijke maatregelen genomen:

de toezegging van de ondertekenaars van het Stabiliteitspact zich te zullen houden aan concrete tijdschema's voor elk onderdeel van dit pact, met betrekking tot bepaalde prioriteiten zoals bijvoorbeeld gegarandeerde grenzen:

- vermindering van defensie-uitgaven;

- onderschrijving van een concreet regionaal plan en een programma voor de uitvoering ervan inclusief planning, coördinatie, financiering en functies;

opstelling van transnationale prioriteitenprojecten en aanwijzing van de voor elk prioriteitenproject verantwoordelijke projectautoriteit;

totstandbrenging van een vrijhandelszone voor de Balkan;

aanpassing van de munteenheden op de Balkan aan de euro;

het creëren van regionaal-beleidsinstrumenten op EU-niveau, bijvoorbeeld:

- een TEN-bureau voor Zuidoost-Europa;

- een ISPA-bureau voor Zuidoost-Europa;

- een Phare-bureau voor Zuidoost-Europa;

- een bureau voor stedelijke en gemeentelijke ontwikkeling in Zuidoost-Europa;

elke zuidoostelijke regering krijgt instrumenten voor regionaal beleid en regionale/sectorale functies op Balkan-basis.

14.1. Naar een positief domino-effect en nieuwe verantwoordelijkheden van de overheid

14.1.1. In alle documenten over de regio wordt uitentreuren herhaald dat elke staat zich de ontwikkeling van het menselijk en sociaal kapitaal tot doel moet stellen. De ene regering na de andere verliest evenwel haar geloofwaardigheid, daar zij niet bij machte zijn om sociale verbondenheid of een allesomvattende inclusieve solidariteit tot stand te brengen; in overheidsdecreten en ministeriële beschikkingen wordt immers niet voorzien in deze sociale "elementen".

14.1.1.1. Er kan geen sprake zijn van betrokkenheid bij gemeenschaps-, nationale en regionale zaken als de vicieuze cirkel niet wordt doorbroken; zo zou een decisief, positief domino-effect moeten worden bereikt en zouden mechanismen voor duurzame vrede, veiligheid, regionale samenwerking en intensieve ontwikkeling moeten worden ingevoerd.

14.1.2. Elk voorzitterschap dient de evaluatie van de vooruitgang van het Stabiliteitspact bovenaan zijn agenda te plaatsen.

14.1.2.1. De inzet van de internationale gemeenschap voor vrede en stabiliteit in het gebied.

14.1.2.2. De belangrijkste ondertekenaars van het Stabiliteitspact moeten zich ertoe verbinden een drastisch noodprogramma uit te werken, dat erop gericht is de coördinatie en effectiviteit van de hulp aan het gebied te verbeteren, het aantal betrokken instanties en organisaties zo veel mogelijk te beperken; ook moeten zij erover waken dat de opbrengst van de besparingen ten goede komt aan de begunstigden.

14.1.2.3. De regionale aanpak moet worden omgezet in een regionaal programma en de EU moet zich ertoe verbinden haar bijstand zoveel mogelijk te stroomlijnen en te coördineren.

14.1.2.4. Het uitbreidingsproces moet worden afgestemd op het stabiliteits- en associatieproces voor het gebied.

14.1.3. Dergelijke verbintenissen zullen een katalysatoreffect hebben op de samenleving en de regeringen in het gebied.

14.1.3.1. Op deze basis kunnen de plaatselijke regeringen worden aangemoedigd om regionale en nationale initiatieven te ontplooien.

14.1.3.2. Op deze basis zullen het regionale en internationale bedrijfsleven positief reageren op een uitnodiging tot participatie, zal er een eind komen aan de braindrain, zullen de verdreven Balkanbewoners worden aangemoedigd terug te keren en zal de diaspora wellicht kunnen worden betrokken bij de wederopbouw van het gebied.

14.2. Het creëren van regionale financiële instrumenten

14.2.1. De uitvoering van beleid, van regionaal beleid, van een project, vereist financiële middelen, financiële planning en financieel beheer.

14.2.2. Het creëren van regionale projectautoriteiten, regionale financiële instrumenten en regionaal-beleidsinstrumenten ter ondersteuning van een regionaal programma zal tot optimale synergie leiden. Complementariteit zal niet alleen op planning en financiering een multipliereffect hebben, maar ook op het leggen van de basis voor publiek-private samenwerking en het effectieve engagement van internationale financiële instellingen.

14.2.3. Dergelijke maatregelen hebben een positief domino-effect. Zij dragen bij tot een gunstig sociaal klimaat in de lokale gemeenschappen en zakenkringen. Het risico van corruptie blijft minimaal aangezien de projecten betrekking hebben op de hele Balkan en dientengevolge onder nauwkeurig toezicht staan van de hele Balkan en de EU.

14.2.4. Dergelijke maatregelen (regionale projectautoriteiten, regionale financiële instrumenten, regionale planning en tenuitvoerlegging) geven een impuls aan de noodzakelijke opbouw van een regionaal institutioneel netwerk, bijvoorbeeld met betrekking tot onderzoek en ontwikkeling op het gebied van milieubescherming en duurzaamheid, waterbeheer, bescherming van bossen en rivieren, universitaire samenwerking op het gebied van een regionale sociale dialoog, het bankwezen, hervorming van het openbaar bestuur, ontwikkeling van de informatiemaatschappij, een aanpak van de stedelijke problemen en samenwerking bij sectorale economische strategieën, toerisme, landbouw, enz.

14.2.5. Op zo'n concrete basis kan de sociale interesse worden aangewakkerd, en kan de burger nauwer worden betrokken bij een nieuw elan van collectieve actie, een nieuwe participatieve cultuur en opbouw van de participatiemaatschappij. NGO's kunnen tot het bereiken van dit doel bijdragen. Door de grote positieve ervaring en het toepassen van best practices, alsook het vermijden van tekortkomingen zal Zuidoost-Europa NGO's op zinvolle wijze kunnen inzetten bij de ontwikkeling van een democratisch systeem en de civil society.

14.3. Meer betrokkenheid van en bevoegdheden voor de lokale gemeenschappen via internationale en EU-programma's

14.3.1. Noodzakelijke voorwaarden voor de ontwikkeling van het sociaal en menselijk kapitaal op de Westelijke Balkan zijn o.m. een zo groot mogelijke betrokkenheid van de lokale gemeenschappen bij de internationale en EU-programma's voor sociale en economische wederopbouw, de oprichting van micro-kredietinstellingen en micro-financieringsinstellingen ter ondersteuning van de plaatselijke economie en de kleine en middelgrote gezinsbedrijven, waarmee jeugdwerkloosheid kan worden tegengegaan. Zowel in de Balkan als wereldwijd zijn de ervaringen met dit soort kleinschalige microfinanciering positief en hoopgevend.

14.3.2. Er moet dringend worden nagegaan of de activiteiten van het toch al hoge aantal organisaties, instellingen, vakverenigingen, NGO's en kerken goed gecoördineerd zijn om te verhinderen dat zij contraproductief werken; er zijn namelijk ernstige aanwijzingen in die richting.

14.3.3. Het is nuttig dat er van het hoogst mogelijke tot het laagste niveau aan de burgers wordt verteld dat er geen sprake is van concurrentie tussen weldoeners, terwijl er echter geen hoop is op overleven. Het is de taak van de media een duidelijke politieke visie op de toekomst te geven en aan te tonen dat deze ook realistisch is.

14.3.4. Alle organisaties die beschikken over VN-gelden en/of gefinancierd worden door internationale financiële instellingen moeten een kosten-batenanalyse en jaarverslagen voorleggen.

14.3.5. De VN, of de betrokken regeringen in overleg met de VN, moeten oproepen tot samenwerking en coördinatie, om zo de werkingskosten te drukken, wat de begunstigden alleen maar ten goede komt.

14.3.6. Er moeten ter plaatse mensen worden aangeworven voor de uitvoering van de programma's en acties, in Bosnië, Kosovo en Albanië moet het merendeel van de buitenlanders worden vervangen door plaatselijke bewoners en er moeten lessen worden getrokken uit de fouten uit het verleden in verband met de wederopbouw van Servië.

14.3.7. De internationale financiële instellingen moeten nauwer samenwerken met de lokale sociale partners en de maatschappelijke organisaties.

14.3.8. De maatschappelijke organisaties en de sociale partners moeten nauw samenwerken bij de ontwikkeling van onafhankelijke, plaatselijke media, die zich opwerpen als verdediger van de mensenrechten, de participatiecultuur en gelijke kansen.

14.3.9. De bevoegde Europese organisaties moeten zich achter de versterking en responsabilisering van de gemeentebesturen scharen.

14.4. Het streven naar wederopbouw, de betrokken partijen en de acties: meer coördinatie en grotere doeltreffendheid vereist

14.4.1. Dat nauwe samenwerking en coördinatie noodzakelijk zijn, is afdoende aangetoond. Het gezamenlijke bureau van de EU en de Wereldbank in Brussel volstaat niet voor de oplossing van het coördinatieprobleem.

14.4.1.1. In iedere sector en op elk actieniveau krijgen we te maken met overlapping van bevoegdheden.

14.4.2. In de particuliere sector zijn ten minste drie groepen actief:

14.4.2.1. een eerste groep geeft aan hoe de regeringen het investeringspakket in het kader van het Stabiliteitspact moeten uitvoeren;

14.4.2.2. een andere groep is opgericht in het kader van de transatlantische zakendialoog;

14.4.2.3. een derde is actief binnen het Zuidoost-Europese samenwerkingsinitiatief.

14.4.3. Op EU-niveau hebben we wat de Balkan betreft te maken met een ingewikkelde multipolaire beleidsformulering en -uitvoering op vele niveaus.

14.4.3.1. De Europese Commissie houdt zich bezig met externe economische en politieke zaken, uitbreiding, ontwikkelingshulp, economische en financiële zaken;

14.4.3.2. de Raad van Ministers;

14.4.3.3. het intergouvernementele EU-vlak.

14.4.3.4. Daarnaast is er nog het probleem van de werking van de taskforces voor de wederopbouw in Kosovo, en de reeds langer bestaande taskforces in Bosnië.

14.4.4. Aan VS-kant:

14.4.4.1. aan VS-kant is er eveneens sprake van een veelheid van centra en betrokkenen die het beleid uitstippelen en uitvoeren:

14.4.4.2. de Nationale Veiligheidsraad met zijn speciale regionale kantoor voor Zuidoost-Europese zaken; de nationale economische raad, het bureau voor economische zaken en het bureau voor Europese zaken;

14.4.4.3. het ministerie van Buitenlandse Zaken werkt met een reeks coördinatoren: één voor de uitvoering van het Stabiliteitspact, één voor de bijstand aan Zuidoost-Europa, één voor zuidoostelijke samenwerkingsinitiatieven en een speciaal adviseur voor Kosovo;

14.4.4.4. het Amerikaanse Agentschap voor Internationale Ontwikkeling (USAID);

14.4.4.5. het ministerie van Handel.

14.4.5. Niet alleen de EU en de VS zijn actief in het gebied, maar ook de Wereldbank, het Internationaal Monetair Fonds, de Europese Bank voor onderzoek en ontwikkeling op de Balkan en honderden NGO's, waarvan de meeste (die eveneens worden gefinancierd uit de staatskas) hun eigen doelstellingen nastreven en hun eigen doelen dienen.

15. Aanbevelingen voor regionale initiatieven

15.1. Initiatieven ter bestrijding van sociale uitsluiting en voor een hernieuwde allesomvattende sociale en regionale solidariteit en identiteit.

15.2. Het overwinnen van exclusieve sectorische solidariteit is moeilijk, maar niet onmogelijk. Veel kan worden bereikt via gerichte inspanningen om de sociaal-economische en belangengroepen aan weerszijden van de (etnische, culturele, religieuze, regionale en nationale) grenzen op één lijn te brengen; een voorwaarde is dat thema's worden bespeeld die voor hen van doorslaggevend belang zijn. Voorbeelden zijn:

15.3. initiatieven voor de Adriatische en Ionische Zee;

15.3.1. samenwerking van de organisaties voor de bescherming van de zeeën; aanmoediging van dergelijke samenwerkingsverbanden door middel van EU-programma's, regionale en overheidsprogramma's;

15.3.2. sectorale samenwerking: bijvoorbeeld van de toeristische sector en hoteleigenaren;

15.3.3. Adriatische samenwerking: steden en havens;

15.4. samenwerking bij de totstandbrenging van de grondslagen van een sociale dialoog; geloofwaardige werknemers- en werkgeversorganisaties;

15.4.1. samenwerking bij de oprichting van een regiocomité;

15.4.2. aanzetten tot de oprichting van regionale verenigingen van beroepen, wetenschappers en universiteiten;

15.4.3. regionale samenwerking op onderzoeksgebied, met name wat duurzame ontwikkeling betreft;

15.4.4. regionale samenwerking van de media: kranten, radio, televisie en wetenschappelijke tijdschriften;

15.5. regionale samenwerking van politieke partijen met dezelfde kleur;

15.6. totstandbrenging van gestructureerde regelmatige gouvernementele samenwerking in regionale aangelegenheden, te beginnen met het milieu;

15.7. totstandbrenging van samenwerking tussen kerken en parochies.

15.8. Het plaatselijke, regionale, nationale en internationale niveau moeten samenwerken bij de aanpak van de steeds ernstiger vormen aannemende problemen van kinderen, vrouwen en ouderen.

16. Bevordering van subnationale samenwerking: aanbevelingen

16.1. De bevordering van subnationale samenwerking: als strategie tussen subnationale bestuurseenheden (o.a. gemeenten, steden, regio's en coöperaties), enerzijds tussen de Westelijke Balkan en de Balkan in het algemeen, anderzijds tussen subnationale EU- en Balkanautoriteiten:

16.1.1. totstandbrenging van een gestructureerde dialoog op subnationaal vlak tussen steden, duurzame, kindvriendelijke, gezonde en veilige steden en de steden op de Balkan. Het beginsel van de "Balkan-dimensie" moet in alle nationale beleidsmaatregelen terug te vinden zijn.

17. Actieprogramma voor toekomstgerichte nationale verzoening, waarin duidelijke regels worden gegeven voor de totstandbrenging van een civiele en sociale ontwikkelingsdialoog: aanbevelingen voor nationale verantwoordelijkheden

17.1. opstelling van duidelijke regels voor sociale integratie, participatie van minderheden en onafhankelijk en merocratisch bestuur en rechtspraak;

17.1.1. overheidsfinanciering voor de politieke partijen en volledige doorzichtigheid van hun financiën;

17.1.2. onafhankelijke, algemeen geaccepteerde bestuurslichamen voor de staatsmedia.

17.1.3. Er moet worden gewerkt aan een duidelijke strategie voor een effectieve, ordelievende en -handhavende, verantwoordelijke, transparante en democratische staat, alsook voor een effectieve, concurrerende en goed gedefinieerde overheidssector.

17.1.4. Een nationaal programma voor de reorganisatie van gemeenten en steden, die van het laagste niveau van staatsbureaucratie moeten worden omgevormd tot gedecentraliseerde democratische centra van gezag en sociaal-economische ontwikkeling.

17.2. In dit klimaat van veiligheid, stabiliteit en hoop kunnen de woorden en daden van NGO's bij de vernieuwing van sociale banden en de opbouw van een burgermaatschappij worden gehoord en opgevolgd.

17.2.1. In dit positieve, door een domino-effect gekenmerkte klimaat kan een echte civiele dialoog - en geen aanfluiting ervan - wortelen en is er weer plaats voor reële sociale betrokkenheid en participatie.

17.3. Door de nadruk te leggen op de micro-economische stabiliteit, op de steun aan het midden- en kleinbedrijf en op een echt sterke onafhankelijke rol van de gemeenten bij de plaatselijke-ontwikkelingsstrategie kan er op sociaal-economisch en leiderschapsniveau sprake zijn van een langzame, doch zekere bottom up-ontwikkeling. De rol van het midden- en kleinbedrijf is ontegensprekelijk van essentieel belang, niet alleen voor de economie maar ook voor de sociale samenhang, de sociale ontwikkeling, de werkgelegenheid, het opnieuw aanhalen en versterken van de sociale banden en de "wederopstanding" van lokaal leiderschapspotentieel. Het moet duidelijk worden dat steun aan kleine en middelgrote gezinsbedrijven cruciaal is bij de wederopbouw van de sociale samenhang.

17.4. Nationale strategieën om de school- en onderwijssystemen nieuw leven in te blazen.

17.4.1. Samenwerking tussen universiteiten om een Europese dimensie in het onderwijs te introduceren.

17.4.2. Harmonisering van de curricula van wederzijdse erkenning en mobiliteit van studenten tussen universiteiten, gemeenschappen en Europese landen te bevorderen.

17.4.3. Invoering van modulaire systemen en van mogelijkheden om behaalde studiepunten mee te nemen.

17.5. Nationale strategieën voor de repatriëring van verdreven menselijk kapitaal en de repatriëring en de opname van de diaspora in programma's voor wederopbouw.

17.6. Inspanningen om de plaatselijke universitaire, academische en culturele elites opnieuw een rol toe te bedelen bij het herstel van het waardesysteem en de waardestructuur van de betrokken landen.

18. Aanbevelingen inzake de rol van het ESC

18.1. Via o.m. het actieplan speelt het Economisch en Sociaal Comité een doorslaggevende rol bij de bevordering van de sociale en civiele dialoog, zowel in de afzonderlijke landen als in de hele regio, als een van de voornaamste instrumenten voor het creëren van een positief domino-effect op het gebied van sociale wederopbouw. Een verbetering van de coördinatie en de dialoog tussen de belangrijkste NGO's in de regio zou in dit verband bijzonder nuttig zijn.

18.2. Ook al vereist een doeltreffende sociale en civiele dialoog een bepaald ontwikkelingsniveau van het menselijk en sociaal kapitaal, hij draagt tevens bij tot de duurzame ontwikkeling hiervan.

18.3. De regionale sociale en civiele dialoog kan worden gebruikt voor de ontwikkeling van:

- regionale belangengroepen, gemeenschappelijke actie en samenwerking;

- socialisering van de regionale elites en leiders, samenwerking, wederzijds vertrouwen.

18.3.1. Samenwerking van de regionale elites, met het oog op de uitwerking en ondersteuning van regionale-ontwikkelingsplannen, en om jongeren meer te betrekken bij de besluitvorming op alle niveaus.

18.3.2. In samenwerking met het Comité van de Regio's en het Parlement: versterking van de sub- en supranationale loyaliteit op de Balkan in het algemeen en op de Westelijke Balkan in het bijzonder. De recente oprichting van een netwerk van parlementsleden uit Zuidoost-Europa is een uitstekend voorbeeld van een dergelijk supranationaal netwerk.

18.3.3. Het ESC kan doorgaan met initiatieven als de organisatie van regionale samenwerking en een structurele dialoog op basis van de categorieën van groep I, II en III.

18.3.4. De nationale sociaal-economische raden kunnen worden aangemoedigd om te zorgen voor opleidingen en wetenschappelijke steun en voorlichting voor de sociaal-economische raden van de Balkanlanden.

18.3.5. De Balkanlanden moeten toegang krijgen tot informatie en databanken.

18.3.6. Zij moeten kunnen beschikken over ESC-adviezen over belangrijke kwesties zoals duurzame ontwikkeling en stedelijke aangelegenheden.

18.3.7. In elk land kunnen conferenties worden georganiseerd over de ontwikkeling van menselijk en sociaal kapitaal als de voornaamste factor voor goed bestuur en de ontwikkeling van de participatiesamenleving.

18.3.8. De oprichting van een zuidoostelijk forum van sociale en economische comités, een comité van de regio's en een alliantie van steden of in ieder geval van de hoofdsteden, moet worden gesteund.

18.3.9. De samenwerking van de universiteiten op de Balkan als de voornaamste bronnen van kennis én van toekomstig leiderschap moet worden bevorderd.

18.3.10. Er moet steun worden verleend aan de oprichting en de werking van een forum van de Balkandiaspora.

Brussel, 25 april 2001.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) TRANSITION: The Transition Newsletter about reforming economies - nov.dec. 2000-jan. 2001.

BIJLAGE 1

bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité

1. Het belang van menselijk en sociaal kapitaal voor de groei

1.1. Over de hele wereld verzameld materiaal inzake geslaagde praktijken en comparatieve gegevens inzake management en bestuur, tonen aan dat menselijk en sociaal kapitaal van doorslaggevend belang zijn voor economische ontwikkeling.

1.1.1. In rapporten van de VN en de Wereldbank wordt steeds meer gehamerd op het belang van menselijk en sociaal kapitaal, en wordt erop aangedrongen dat dit punt op de prioriteitenlijst wordt gezet en de nodige beleidsmaatregelen worden genomen.

1.1.2. Geleidelijk aan worden meer beleidsmaatregelen voor de opbouw en het beheer van sociaal kapitaal ingevoerd, die ook gesteund worden door VN-programma's. Deze maatregelen zijn gericht op:

- ontwikkelen van sociaal kapitaal;

- bijeenbrengen van sociaal kapitaal uit verschillende landen;

- verbinden van sociaal kapitaal uit verschillende landen.

1.1.3. Uit onderzoek en vergelijkende studies in ontwikkelde landen blijkt dat menselijk en sociaal kapitaal niet alleen van cruciaal belang is voor ontwikkelingslanden (bij het bestrijden van armoede of het versnellen van de groei), maar ook de ontwikkelde landen erbij kan helpen hun concurrentiepositie te handhaven.

1.1.4. Niemand zal ontkennen dat "de geografische situatie, natuurlijke hulpbronnen en zelfs militaire macht niet langer doorslaggevend zijn". Nationale welvaart is nu afhankelijk van de manier waarop een land en zijn inwoners hun economie organiseren en leiden, van de instellingen die zij oprichten en de individuele en collectieve investeringen.

1.1.5. De theoretische én praktische veranderingen op het gebied van management, dat zich meer gaat richten op sterk op menselijk en sociaal kapitaal gebaseerde concurrentiestrategieën, duiden op een overgang van comparatieve voordelen (lage arbeidskosten of goedkope natuurlijke hulpbronnen) naar concurrentievoordelen, die voortvloeien uit nieuwe, concurrerende strategieën bij de productie, de werking en de afzet van producten en diensten.

1.2. Productiviteit in de correcte zin verwijst niet alleen naar de waarde (prijs) van een bepaald nationaal product op de markt, maar ook naar efficiënte productiemethoden.

1.2.1. Kortom: het spreekt vanzelf dat een hogere productie van een bepaald product met dezelfde inzet aan arbeid of kapitaal, niet noodzakelijk een hogere winst (of lonen) oplevert. Om meer winst te maken is het noodzakelijk dat de prijs van het product stabiel blijft of stijgt.

"Economische ontwikkeling draait om de vraag hoe de voorwaarden te creëren voor een snelle en volgehouden productiviteitsgroei."

1.2.2. De productiviteit van een land komt overeen met de productiviteit van al zijn ondernemingen, en is m.a.w. het resultaat van een beleid dat gericht is op de ontwikkeling en vermeerdering van menselijk en sociaal kapitaal.

1.2.3. Productiviteit, in de zin van een proces dat zich lokaal, sociaal, collectief en cultureel ontwikkelt, gaat hand in hand met de ontwikkeling en het management van menselijk en sociaal kapitaal. Uit wereldwijde vergelijkende studies op het vlak van management kunnen de volgende conclusies worden getrokken.

2. Wil een onderneming het hoofd kunnen bieden aan internationale concurrentie, of zelfs maar dat niveau bereiken, dan moet zij voortbouwen op productiviteit, en gebruik maken van de productiviteit van plaatselijke bedrijvenparken of onderling met elkaar verbonden ondernemingen.

Bedrijven moeten kunnen beschikken over kennis, ervaring, de deskundigheid van onderzoeksinstituten, goed opgeleid lager en hoger personeel, een efficiënt werkende overheidsadministratie, degelijke infrastructuur voor basisdiensten als communicatie, enz.

2.1. Het weze duidelijk dat productiviteit geen "éénbedrijfsshow" kan en mag zijn, maar het resultaat is van een aantal collectieve processen die samenhangen met de vestigingsplaats van een bedrijf, het ondernemingsklimaat en de regio.

2.1.1. Het plaatselijke menselijk en sociaal kapitaal, het institutionele bestel, formele en informele samenwerkingsverbanden, verzameling van managementervaring en verspreiding van het eerder genoemde menselijk en sociaal kapitaal, vormen de tastbare en niet-tastbare voedingsbodem waarin de productiviteit groeit en het concurrentievermogen in goede banen geleid en op peil gehouden wordt.

2.1.2. Een goede concurrentiepositie vereist een vruchtbaar, positief handelsklimaat, een wettelijk kader, een positieve instelling van overheid, wetenschappelijke kringen, onderzoeksinstellingen, universiteiten en bankwezen, gevestigde handelspraktijken en een gedragscode.

2.2. Een positief handelsklimaat vloeit niet voort uit het handelsbedrijf op zich, maar uit doeltreffende samenwerking tussen de handelsgemeenschap, de wetenschappelijke en universitaire kringen en de overheid, de onderlinge betrekkingen tussen bedrijven en werknemers, en de manier waarop de plaatselijke elites en leiders functioneren en samenwerken.

BIJLAGE 2

bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité

Sleuteltermen

- Menselijke hulpbronnen

Met deze term wordt doorgaans verwezen naar de omvang van de bevolking, de leeftijdscategorieën en de arbeidskrachten.

- Menselijk kapitaal

Het menselijk kapitaal omvat (per capita):

- opleiding en kennis;

- ervaring, deskundigheid, specialisatie;

- vakbekwaamheid, creativiteit;

- vermogen en bereidheid om initiatief te nemen;

- vermogen en bereidheid om samen te werken bij het voorzien in persoonlijke, groeps- of maatschappelijke behoeften.

In de ontwikkelingsliteratuur komt het wel voor dat de term menselijke hulpbronnen ook naar menselijk kapitaal verwijst, en omgekeerd.

- Sociaal kapitaal

Met het sociaal kapitaal in een gegeven maatschappij wordt bedoeld: de heersende hiërarchie van waarden en behoeften, en de heersende arbeidsmoraal;

het bestaan van sociale solidariteit en sociale banden, sociale gevoeligheid, en het vermogen om conflicten op te lossen;

de institutionalisering van samenwerking en dialoog tussen elites en leiders;

waardering, respect en vrijwillige inzet voor het gemeenschappelijk bezit en het gemeenschappelijk belang in alle uitingsvormen: onzichtbaar en immaterieel kapitaal wordt vaak gebruikt in de eerder vermelde financiële betekenis; in het bedrijfsleven wordt een andere betekenis toegekend aan onzichtbaar en immaterieel kapitaal ... daar wordt kapitaal binnen én buiten het bedrijf opgebouwd.

- Sociale relaties

Dit is duidelijk een sociologische term waarmee het verschil tussen individu en gemeenschap wordt aangegeven. Het gaat om de bindende krachten, maar dan wel die krachten die niet bij wet of van bovenuit worden opgelegd. Soms worden sociale relaties ook gezien als het teken dat men tot een bepaalde maatschappij behoort.

- Participatiesamenleving(1)

De participatiesamenleving moet worden gezien in tegenstelling tot de autoritaire samenleving. Het zijn dus de besluitvorming, de mate van sociale integratie en deelname aan de besluitvorming en de doeltreffendheid van de maatschappelijke participatie die bepalen of een maatschappij al dan niet het stempel "participatiesamenleving" verdient.

Een participatiesamenleving is een maatschappij waarin:

- de maatschappelijke organisaties vrij zijn overheidsfuncties en het beleid te beoordelen, daarop sterke invloed kunnen uitoefenen en deze mee kunnen bepalen;

- de sociale belangengroepen onafhankelijk zijn van de staat en op vrije en democratische wijze betrokken zijn bij de definiëring en het dienen van de gemeenschappelijke, publieke of groepsbelangen; ten dienste staan van de mensenrechten, de rechten van bepaalde groepen, en de ontwikkeling van een democratische participatiecultuur en sociale structuren.

- De groei van de participatiesamenleving

De groei van de participatiesamenleving kan niet worden afgelezen aan het toenemend aantal NGO's dat (op kosten van de gemeenschap) met elkaar wedijvert om sponsors en die elk afzonderlijk zoveel mogelijk met uitsluiting bedreigde sociale categorieën naar zich toe trachten te trekken.

Wel wordt die groei gemeten aan de aard, de rol en de werking van de maatschappelijke organisaties.

Er is sprake van een zich ontwikkelende participatiesamenleving als de maatschappelijke organisaties er voor zorgen dat de maatschappij en de doorsnee burger, zowel organisatorisch als institutioneel, op kritische en actieve wijze kunnen bijdragen aan het zoeken naar oplossing voor sociale problemen, de besluitvorming binnen de regering kunnen beïnvloeden, en sociale integratie en een democratische en participatieve cultuur en structuren kunnen bevorderen. De aanwezigheid van sterke NGO's die trachten de rol van de staat als leverancier van sociale voorzieningen of de filantropische rol van de maatschappij over te nemen, is geen indicator van een groeiende participatiesamenleving.

(1) In september 1999 heeft het ESC advies uitgebracht over de rol en de bijdrage van maatschappelijke organisaties aan het opbouwen van Europa (PB C 329 van 17.11.1999).

BIJLAGE 3

bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité

Statistic and information material

Table 1: EU Assistance to Balkan Countries 1991-1999((Includes assistance for economic programmes, democracy, institution-building, humanitarian aid, balance-of-payments support, and infrastructure.)) (millions of dollars)((Converted from euro figures at euro 1000 = $ 1,03.))

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Source:

EU press release dated November 19, 1999.

Table 2: US Assistance Funding for Balkan Countries: Economic Restructuring, Institution-Building, and Social Development Programmes, Fiscal Year 1991-1999((US assistance provided through SEED Act funding. Does not include substantial humanitarian assistance provided under other programmes.)) (millions of dollars)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Source:

US State Department.

Table 3: Breakdown of US Aid Commitments to Kosovo, November 1999-December 2000((Commitments made at the aid coordination conference in Brussels on 17 November 1999.)) (millions of dollars)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Source:

US State Department and World Bank/European Commission webpage on Economic Reconstruction and Development in Southeast Europe (www.seerecon.org).

Table 4: Transparency International Corruption Indicators((The Transparency International Corruption Index for 1999 has been published on 26 October 1999. CPI scores relate to perceptions of the depth of corruption as seen by business people, risk analysts, and the general public and ranges between 10 (highly clean) and 0 (highly corrupt).))

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Table 5: Currently Displaced Persons (Refugees and IDPs) in SEE Region

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Source:

UNHCR, November 15,1999.

Table 6: Selected Indicators On Political Process/Accountability/Participatory Institutions

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Note:

Bigger numbers indicate better governance for KKZ, and worse governance for FH.

Table 7: Selected Corruption Indicators

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Note:

Bigger numbers indicate worse governance for FH, EBRD bribery questions - bigger numbers indicate better governance TI, KKZ, and ICRG.

Table 8: Selected Legal/Judicial Indicators

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Note:

Bigger numbers indicate worse governance for FH abd WDR97. Bigger numbers indicate better governance for EBRD law and order index, TI, KKZ, and ICRG.

Table 9: Summary of Social Indicators for SEE, 1997

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Source:

WB ECA Social Protection Strategy (1999 draft); UNICEF Transmonee report (1999); UNDP Human Security in SEE (1999).

We have to indicate that the situation is severely deteriorating from 1995/1996 up to 2000.

1. Kenmerken van armoede in Zuidoost-Europa

- In alle betrokken landen verschilt het armoedeniveau sterk van regio tot regio: zo zijn er verschillen tussen de bergen en het laaggelegen kustgebied in Albanië; tussen de Republika Srpska en de federatie van Bosnië en Herzegovina (en binnen elk van de afzonderlijke gebieden); en tussen Noord- en Zuid-Roemenië. De verschillen in consumptiegewoonten worden nog versterkt doordat de toegang tot degelijke sociale diensten niet overal gelijk is, zodat bepaalde gebieden gedoemd lijken in armoede te blijven steken.

- In alle landen is de armoede op het platteland schrijnender dan in de steden. Zo ligt de armoede op het platteland 80 % hoger in Roemenië (1994), 23 % hoger in Bulgarije, in Albanië vijf keer hoger dan in de stedelijke gebieden buiten Tirana (1996), en ook in Kroatië is het platteland aanzienlijk armer. Bovendien ligt op het platteland ook de armoedegraad (d.w.z. de mate waarin de gemiddelde arme onder de armoedegrens blijft) aanzienlijk hoger, en gaat de armoede er dieper (hierbij wordt gekeken naar de ongelijkheid tussen de armen).

- Armoede is nauw verbonden met de opleiding van het gezinshoofd. Indien het gezinshoofd een universitaire opleiding heeft is het uiterst onwaarschijnlijk dat zijn gezin in armoede leeft, terwijl gezinshoofden die het middelbaar onderwijs niet hebben afgemaakt veel vaker dan gemiddeld met armoede te kampen hebben. Circa 80 % van alle armen in de Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië en in Albanië, en meer dan 40 % van de armen in Bosnië en Herzegovina, beschikken niet over een diploma middelbaar onderwijs.

- Het hoogste armoedepercentage treffen we aan bij gezinnen waarvan het hoofd werkloos is.

- Hoewel de hoogste armoedepercentages terug te vinden zijn bij werklozen, vormen gezinnen met een werkend gezinshoofd een niet te verwaarlozen deel van de totale armen: zij maken immers een aanzienlijk deel uit van de totale bevolking. In Albanië bv. heeft circa 70 % van de armen werk, terwijl 70 % van de armen in Roemenië in 1994 of werk had, of met pensioen was.

- Grotere gezinnen zijn armer. In Albanië hebben de armen grotere gezinnen, en gemiddeld 3,4 kinderen, tegenover een algemeen gemiddelde van 1,5. In de Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië is het aantal kinderen per gezin positief gerelateerd aan armoede; zo ligt het armoedepercentage bij gezinnen met drie of meer kinderen haast twee keer zo hoog als het nationale gemiddelde, en bestaat nagenoeg de helft van de armen uit grote gezinnen. Ook in Bulgarije hebben grote gezinnen meer te lijden onder armoede, en lopen kinderen een groter risico op armoede dan ouderen. Het enige land waar dit niet opgaat is Kroatië, waar de armoede het hoogst is bij de ouderen, die in kleinere gezinnen dan het gemiddelde leven. Voorlopige gegevens uit Bosnië en Herzegovina wijzen erop dat de situatie daar vergelijkbaar is.

- De Roma leven in grote en aanhoudende armoede, hoewel de beperkingen i.v.m. vragen over etnische afkomst in sommige enquêtes maken dat een en ander moeilijk te becijferen valt. Romagezinnen vertonen meestal diverse kenmerken die geassocieerd worden met een hoog armoedepercentage, inclusief een hoog geboortecijfer, een lage opleiding (en zelfs vaak voorkomend analfabetisme) en hoge werkloosheidcijfers. In Bulgarije leeft 85 % van de Roma in armoede, dat is twee en een half keer zo veel als het nationale gemiddelde. Ook gegevens uit Midden- en Oost-Europa, bv. Hongarije, stroken met deze bevindingen.

Bron:

diverse studies van de Wereldbank. Albania: Growing Out of Poverty (1996), and Albania: Poverty and Social Welfare (Rashid et al., 1999); Poverty in Bosnia and Herzegovina: the Legacy of War (Bisogno, draft mimeo, WB, 1999); Bulgaria: Poverty During the Transition (WB, 1999); Croatia: Economic Vulnerability and Social Welfare Study, Issues Paper (mimeo, WB, 1999); FUR of Macedonia: Focusing on the Poor (two vols., WB, 1999); and Romania: Poverty and Social Policy (2 vols., WB, 1997).

2. Maatregelen tegen corruptie in Albanië

In Albanië is bij overheidsdecreet nr. 72 van 30 januari 1998 een Commissie ter bestrijding van corruptie opgericht. Officiële doelstellingen zijn i) het uitwerken van een strategie voor de organisatie en het sturen van de strijd tegen corruptie; ii) het coördineren van de maatregelen die de overheid en de privé-sector nemen tegen corruptie; en iii) samenwerken met de internationale financiële instellingen die de initiatieven van de regering ter bestrijding van corruptie steunen.

Het Albanese centrum voor economisch onderzoek, een niet-gouvernementele organisatie, heeft in samenwerking met de Wereldbank en USAID een aantal onafhankelijke onderzoeken uitgevoerd bij bedrijven en gezinnen, en overheidsambtenaren geïnterviewd.

Uit deze onderzoeken blijkt het volgende:

- meer dan de helft van de ondernemingen geeft toe dat zij steekpenningen betalen aan overheidsambtenaren, wat hen naar schatting 7 % van hun omzet kost;

- ondernemingen in de handels- en bouwsector betalen meer smeergeld dan die in de productie- of dienstensector; nagenoeg drie kwart van de bedrijven in de handels- of bouwsector geeft toe smeergeld te betalen;

- bijna de helft van de ondervraagde privé-personen geeft toe dat zij sinds 1991 steekpenningen betalen;

- de overheidsambtenaren bevestigen dat de corruptie wijd verspreid is: volgens meer dan twee derde van de ondervraagde ambtenaren zijn steekpenningen in Albanië schering en inslag;

- volgens verklaringen van overheidsambtenaren heeft meer dan 50 % van de douanebeambten hun positie gekocht;

- een kwart van de ondervraagde privé-personen van wie een lid van de familie ernstig ziek is, geeft toe steekpenningen te betalen aan het medisch overheidspersoneel.

Tijdens de workshop van 30 juni 1998 in Tirana is openlijk gediscussieerd over diepgravende institutionele en politieke hervormingen om corruptie tegen te gaan. De eerste minister greep die gelegenheid aan om resoluut zijn steun te betuigen aan dit hervormingsprogramma. Ook is tijdens de workshop uitgebreid gedebatteerd over het actieplan van de regering ter bestrijding van corruptie. De resultaten en conclusies van de workshop haalden in het hele land de voorpagina's van de kranten en stonden volop in de belangstelling tijdens het tv-journaal, zodat meteen ook een heftig openbaar debat op gang kwam.

Niet alleen de uitgebreide planning en de analyses die aan de workshop vooraf gingen, maar ook de onthutsende gegevens die door de studies aan het licht waren gebracht, maakten de workshop tot een succes.

De meest in het oog springende hervormingen die tijdens de workshop werden voorgesteld zijn:

1) steun aan het gerechtelijk apparaat bij de uitvoering van grondige controles;

2) nauwgezette controle op heffingen en invoerrechten;

3) budgettaire transparantie in scholen, ziekenhuizen en andere openbare diensten, zodat de consument die klacht wil indienen houvast heeft;

4) verdere verbeteringen op het vlak van overheidsopdrachten, controle van de rekeningen, en de bekwaamheid van de ambtenaren.

Meer in het algemeen heeft de regering zich ertoe verbonden de recente onderzoeksresultaten te publiceren, ook in de toekomst regelmatig nieuwe onderzoeken uit te voeren en samen met de NGO's na te gaan of vooruitgang wordt geboekt bij de tenuitvoerlegging van het actieplan.