Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de "Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's - Het industriebeleid na de uitbreiding"

(COM(2002) 714 def.)

(2003/C 234/18)

De Europese Commissie heeft op 12 december 2002 besloten om, overeenkomstig artikel 262 van het EG-Verdrag, het Europees Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de voornoemde medeleding.

De gespecialiseerde afdeling "Interne markt, productie en consumptie", die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 25 juni 2003 goedgekeurd; rapporteur was de heer Simpson.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 401e zitting van 16 en 17 juli 2003 (vergadering van 17 juli) het volgende advies uitgebracht, dat met 113 stemmen vóór, bij 1 onthouding werd goedgekeurd.

1. Samenvatting

1.1. Het stemt het Comité tot voldoening dat de Commissie een mededeling over het industriebeleid van de Unie na de uitbreiding heeft uitgebracht.

1.2. In de mededeling worden twee onderling verweven onderwerpen behandeld. In de eerste plaats geeft de Commissie een actueel overzicht van de kwesties die de EU-industrie aangaan. In de tweede plaats gaat zij in de aanloop naar de uitbreiding terecht in op een aantal implicaties daarvan voor de industrie (zowel in de huidige als in de toekomstige lidstaten).

1.3. In de mededeling worden hoofdzakelijk, en op goede gronden, de perspectieven in verband met een aantal relevante vraagstukken geschetst. Gedetailleerde toepassingskwesties komen niet aan de orde. Logischerwijs moet de Commissie nu voortbouwen op de beleidsimplicaties van het document en pro-actief beleid uitwerken ter ondersteuning van de industriële ontwikkeling. Het Comité is daarbij bereid om de Commissie met zijn ervaring en adviezen te assisteren.

1.4. De mededeling vormt zonder meer een positieve bijdrage, maar het Comité maakt zich zorgen dat de overstap naar een grotere EU moeizamer zal verlopen dan de Commissie verwacht. Zij zal dan ook de waarschijnlijke consequenties van de uitbreiding nauwlettend moeten volgen en erop dienen te letten dat maatregelen om ongewenste gevolgen tegen te gaan, eventueel worden bijgesteld.

1.5. Bij het inzetten van de instrumenten van industriebeleid moet inderdaad oog bestaan voor de specifieke behoeften van de kandidaat-lidstaten. Het in kaart brengen van deze behoeften en de reactie van de Commissie zullen de komende jaren cruciaal zijn.

1.6. Het stemt tot bezorgdheid dat op een aantal gebieden onvoldoende oog bestaat voor de impact van de uitbreiding.

1.7. De uitbreiding van de interne markt kan vooral worden belemmerd omdat de infrastructuur in veel nieuwe lidstaten niet beantwoordt aan de normen in de rest van de EU. Daarom wordt aanbevolen, te bezien welke de prioriteiten en financiële mechanismen zijn (met een vast te stellen bijdrage uit Gemeenschapsmiddelen) om de belangrijkste onderdelen van de infrastructuur aldaar te moderniseren, de trans-Europese netwerken inbegrepen.

1.8. Reeds vele malen is erop gewezen dat het cruciaal is dat veel nog niet uitgevoerde maatregelen om de interne markt te voltooien nu eindelijk binnen de huidige EU (met vijftien lidstaten) worden geconcretiseerd om de randvoorwaarden voor de tenuitvoerlegging van het industriebeleid te verbeteren.

1.9. Het Comité is ingenomen met de bereidheid van de Commissie om onderzoek te doen naar sectoren die met speciale economische moeilijkheden te kampen hebben, ten einde de - eventuele - voordelen van aanvullend (specifiek verticaal) beleid in kaart te brengen om duurzame groei te bevorderen.

1.10. Het valt zeker niet uit te sluiten dat in grensregio's de aanpassing aan de uitbreiding gepaard zal gaan met lokale distorsies. Deze zullen evenwel gezamenlijk moeten worden aangepakt. Daarbij moet de EG de gedachte achter en de expertise van de Interreg-programma's (en soortgelijke speciale initiatieven) toepassen en een beleidskader voor de lokale overheden ontwikkelen.

1.11. De waarde van de Commissiemededeling is dat zij meer inzicht biedt in de krachten die van invloed zijn op de ontwikkeling van de industrie in de Gemeenschap. De centrale boodschap, waarin het Comité zich kan vinden, luidt dat de industrie zelf, ondernemingsverenigingen, alsook lokaal, regionaal, nationaal en Europees bestuur gezamenlijk dienen in te zien dat het industrieel concurrentievermogen binnen een duurzame context moet worden gehandhaafd en opgevoerd en dat zij daartoe de nodige maatregelen dienen te nemen.

1.12. Het voorstel om alle EG-beleidsterreinen die de industrie raken voortdurend aan een monitoring te onderwerpen, verdient bijval. Het Comité is ingenomen met deze positieve herijking van de beleidsvorming, alsook met het voornemen om evaluatiemethoden op effectbeoordelingen te baseren.

1.13. De dialoog met het Comité, en de sociale partners, zal cruciaal zijn voor de versterking en de bijstelling van de rol van het industriebeleid.

1.14. Commissaris Liikanen noemde onderhavige mededeling een eerste stap in een proces dat de industrie weer op de beleidsagenda zal plaatsen. Het Comité onderschrijft dat volledig.

2. Inleiding

2.1. De Europese Unie steunt wat economische ontwikkeling betreft nog altijd in hoge mate op de kracht en de vitaliteit van haar industrie. Sterkte en groei van de industrie zijn afhankelijk van haar concurrentievermogen en dat wordt vervolgens weer bepaald door ondernemingsbestuurders, investeerders en ondersteunende maatregelen van internationale organisaties, nationale regeringen en de Europese instellingen.

2.2. Een efficiënte industriële structuur was, is en blijft een cruciaal onderdeel van de Europese economie. Daarom lijdt het nauwelijks twijfel dat de Unie er behoefte aan heeft dat door de EG-instellingen en de lidstaten een uitvoerige analyse wordt gemaakt van de factoren die de ontwikkeling van industriële sectoren raken. Op die manier kunnen de politiek en de beleidsmakers worden geïnformeerd op zowel EG- als nationaal niveau.

2.3. De Commissie benadrukt in de inleiding van haar mededeling het volgende: "Het industriebeleid speelt een essentiële rol bij de verwezenlijking van de doelstellingen van Lissabon en Göteborg ... (en het is) een goed ogenblik om dit beleid onder de loep te nemen en om ervoor te zorgen dat de EU over de instrumenten beschikt om op de behoeften van een groter Europa in te spelen"(1).

2.4. Industriebeleid is multidimensionaal. Vele deelaspecten van het economisch beleid op zowel EU- als nationaal niveau dragen bij tot de vormgeving van het industriebeleid. Sommige onderdelen van dit beleid vallen samen met of overlappen andere beleidsterreinen. Schoolvoorbeelden daarvan zijn de inspanningen om tot een echte interne markt te komen, voor een efficiënt en fair mededingingsstelsel te zorgen, de versterking van adequaat handelsbeleid (met name in traditionele sectoren als textiel, staal en scheepsbouw), pogingen om een verbeterd O& O-beleid ten uitvoer te leggen, het openen van markten door verbreding van de toegang tot overheidsopdrachten en onderdelen van het sociaal-, werkgelegenheids- en milieubeleid.

2.5. Er valt wat voor te zeggen dat de beste basis voor een succesvolle industriesector in de Unie wordt gevormd door een efficiënte en groeiende interne markt die binnenkort de grootste zal zijn, alle producenten schaalvoordelen biedt en waarop alle marktdeelnemers, ongeacht de nationale grenzen, dezelfde kansen hebben.

2.6. Industriebeleid is niet alleen voor de secundaire sector van belang. Wil men slagen, dan moet worden beseft dat er ook gevolgen zijn voor andere sectoren, inclusief de dienstensector, en dient oog te bestaan voor de toenemende onderlinge afhankelijkheid van de industrie en verwante diensten.

2.7. Om het potentieel van de interne markt volledig te kunnen benutten, moet het economisch beleid gericht zijn op toename van de groei van de economieën van de lidstaten, zodat onder andere de markt voor industriële producten toeneemt.

2.8. Industriebeleid dient te zijn gericht op (1) het creëren van een competitieve Europese markt waar producenten kunnen opereren zonder te worden gehinderd door distorsies en verstoringen die de markt fragmenteren, (2) het stimuleren van gunstige omstandigheden voor hogere productiviteit door versterking en gebruikmaking van het potentieel voor innovatie en nieuwe vormen van industriële organisatie en (3) verhoging van de concurrentiekracht van de EU-ondernemingen.

2.9. Er bestaan een aantal zeer uiteenlopende grensvlakken tussen de maatregelen op het gebied van industriebeleid en andere EU-maatregelen die voor de gehele Gemeenschap gelden, maatregelen van de nationale overheden en institutionele regelingen binnen de lidstaten. Een rationele en gecoördineerde aanpak waarmee een eind wordt gemaakt aan de uit deze grensvlakken voortvloeiende spanningen is daarom doorslaggevend voor de daadwerkelijke ontwikkeling van de industrie.

2.10. Willen wij "de meest concurrerende en dynamische kenniseconomie van de wereld" worden, dan betekent dit dat er binnen de EU één enkele economie moet zijn, de overgebleven obstakels voor de voltooiing van de interne markt moeten worden geëlimineerd en dat de industrie tot dat proces moet bijdragen.

2.11. Combinatie van de conclusies van Lissabon en Göteborg leert dat men ambieert om met industriebeleid tot duurzame economische ontwikkeling bij te dragen, waarbij rekening wordt gehouden met de gevolgen voor de sociale cohesie en wordt bijgedragen tot betere milieubescherming.

3. Terugblik van de Commissie

3.1. De Commissie toont zich er bij haar terugblik op het industriebeleid ten zeerste van bewust dat competitiviteit centraal staat in de doelstellingen die de Europese Raad van Lissabon formuleerde met betrekking tot een dynamische op kennis gebaseerde economie. Daarbij wordt de industrie beschouwd als basis voor behoud en versterking van het concurrentievermogen.

3.2. In de mededeling wordt met name onderzocht of met het sinds 1990 gevoerde industriebeleid een antwoord kan worden gevonden op de veranderingen die voortvloeien uit de toegenomen mondialisering, de uitbreiding en de doelstelling duurzame ontwikkeling.

3.3. Impliciet blijkt uit de analyse van de Commissie dat er ruimte is voor heroverweging van de belangrijkste onderdelen van het industriebeleid en dat de uitbreiding daarvoor een uitstekende gelegenheid biedt.

3.4. Voorts identificeert zij, op zoek naar verhoging van de concurrentiekracht van de industrie, vier hoofdfactoren: kennis, innovatie, ondernemerschap en de beleidsoriëntatie om voor een duurzame ontwikkeling te zorgen. In dit verband gaat zij in op de belangrijke kennisgerelateerde investeringen op het gebied van onderwijs, beroepsopleiding en onderzoek. Wat innovatie betreft, benadrukt zij dat er in alle economische sectoren innovatief te werk moet worden gegaan en geeft zij blijk van het besef dat randvoorwaarden moeten worden gecreëerd om krachtige innovatie te bevorderen. Aangaande de rol van ondernemerschap, is zij van mening dat te weinig Europeanen bereid zijn ondernemersrisico's te nemen. Het Comité vraagt zich af of de nadruk op meer ruimte voor ondernemerschap moet worden beschouwd als een algemene ambitie of slechts als een belangrijke optie voor een kleine groep mensen waarvan slechts een beperkt aantal werkloos zou zijn. Ten behoeve van de duurzaamheid van de industriële productie moedigt de Commissie initiatieven aan ten behoeve van productie- en consumptiemethoden die duurzame ontwikkeling ten goede komen.

3.5. Kernpunt van haar analyse lijkt te zijn dat industriebeleid in beginsel horizontaal dient te worden gevoerd en gericht dient te zijn op de gunstigste randvoorwaarden voor de concurrentiekracht van de industrie. Dat is de opgave voor ondernemingsbeleid waarmee ondernemers en bedrijven in staat moeten worden gesteld om initiatieven te nemen, ideeën uit te voeren en kansen te benutten.

3.6. Deze horizontale aanpak betekent dat allerlei EG-beleidsgebieden hierbij moeten worden betrokken: mededinging, ontwikkeling van de interne markt, stimulering van O& O, onderwijs- en opleidingsinvesteringen, en zaken betreffende handelsregelingen en duurzame ontwikkeling. Daarom biedt de agenda van Lissabon de EU een uitstekend kader om op nationaal en Europees niveau de voorwaarden voor een toekomstgericht horizontaal industriebeleid te creëren

3.7. Een wellicht significante opmerking uit de mededeling is dat industriebeleid wellicht moet worden gericht op de specifieke behoeften van bepaalde sectoren. De horizontale aanpak zou aldus worden toegesneden op specifiek geselecteerde sectorale toepassingen. In aanmerkingneming van bepaalde specifieke behoeften kan echter worden beschouwd als verticale toepassing van sectorspecifieke maatregelen. Die mogen evenwel geen ongerechtvaardigde bevoordeling van bepaalde sectoren ten opzichte van andere vormen (wellicht ook omdat de economische krachtsverhoudingen niet altijd op de gewenste wijze veranderen). Maatregelen behoren zich te beperken tot de mate waarin randvoorwaarden tot op zekere hoogte sectorspecifiek dienen te zijn en dat moet tot uiting komen bij het ontwerpen van beleid dat lang genoeg ondersteuning kan bieden om de nodige veranderingen te vergemakkelijken.

3.8. De Commissie beschouwt haar Mededeling "als uitgangspunt van een proces waarbij wordt onderzocht of het industriebeleid van de EU op juiste en evenwichtige wijze wordt toegepast". Zij nodigt de lidstaten echter wel uit om hun eigen industriebeleid te analyseren in het licht van met name de in haar mededeling geformuleerde beginselen.

3.9. Het Comité is bereid om aan dat onderzoek mee te werken.

4. Algemene opmerkingen

4.1. Het Comité schaart zich achter de hoofdbeginselen die ten grondslag liggen aan een industriebeleid ten behoeve van competitieve randvoorwaarden die vooruitstrevende bedrijven in staat stellen om succesvol op de wereldmarkt te concurreren. Het is tevens ingenomen met de vooruitgang die is geboekt met de verwezenlijking van de interne markt waarop ondernemingen gemakkelijker (maar nog niet onbeperkt) toegang hebben tot de markten van de 15 huidige lidstaten (binnenkort 25 en later wellicht 27 of meer). Dit competitief kader creëert, samen met preferentiële toegang tot de interne markt en sterker globaliserende markten, kansen en dreigingen die zich kunnen voordoen wanneer bedrijven uit derde landen zich in de Unie gaan vestigen.

4.1.1. Het spreekt voor zich dat de uitbreiding er niet uitsluitend in resulteert dat de impact van het industriebeleid op 25 (of 27) lidstaten in plaats van 15 moet worden bezien. De uitbreiding leidt ook tot meer dispariteiten, structurele verschillen en sociale en culturele diversiteiten. Daardoor wordt het steeds moeilijker om tot één beleidslijn te komen. Gedurende het laatste decennium hebben de toetredingslanden de mededinging tussen de 25 opgevoerd, met name door ondernemingen uiteenlopende fiscale voordelen te bieden. Er zijn voorbeelden van bedrijven die om vele verschillende redenen van de ene naar de andere lidstaat verhuizen; in sommige gevallen hangt dit samen met ongezonde vormen van concurrentie in staatssteun.

4.1.2. Het ontwerpen van nieuwe maatregelen ten behoeve van industriële ontwikkeling vergt zorgvuldig onderzoek en evaluatie van falen en slagen van eerdere maatregelen. Toch is een dergelijke evaluatie dienstig om de toekomstige aanbevelingen van de Commissie beter te funderen.

4.2. Het is inderdaad de taak van de Gemeenschap om de impact van de interne markt te versterken middels ontwikkeling en tenuitvoerlegging van een aantal horizontale maatregelen. Het Comité is zich ten zeerste bewust van het belang van de belangrijkste categorieën randvoorwaarden(2). Het denkt daarbij aan algemene marktregelingen (inclusief handels-, mededingings-, fiscaal-, arbeidsrecht en intellectueleneigendom), normalisering voor specifieke goederen en diensten, instellingen die het functioneren van markten vergemakkelijken en de randvoorwaarden voor een macro-economisch kader en beleidsstabiliteit.

4.3. Tot de belangrijkste onderdelen van het horizontale beleid behoren:

a) voltooiing van de interne markt;

b) versterkt innovatiebeleid, in principe generiek, maar zo nodig, slechts voor specifieke sectoren, dat prikkels voor onderzoek en ontwikkeling omvat;

c) stimulering van "business clusters";

d) versterking van de territoriale en sociale cohesie;

e) instrumenten ter bevordering van de sociale dialoog;

f) versterkte sociale samenhang, met name door betere opleiding;

g) ondersteuning van de diensten van algemeen belang;

h) verbetering van de fysieke infrastructuur;

i) inspanningen om de instroom van studenten in wetenschappelijke en technologische disciplines, ingenieurs- en ondernemersopleidingen te verhogen;

j) bevordering van ondernemingsfinanciering.

4.4. Het succes van het integratieproces gedurende de afgelopen 50 jaar blijkt uit de mate waarin deze voorwaarden binnen de gehele Gemeenschap zijn geaccepteerd. Het spreekt voor zich dat er nog veel meer gedaan moet worden. Een groot deel van de vereiste maatregelen om aan al deze voorwaarden te voldoen, ligt in handen van de lidstaten zelf (bijv. omzetting van wetgeving) of van de lidstaten in het kader van de Europese Raad (goedkeuring van adequaat EG-beleid).

4.5. De Commissie concludeert het volgende: "Hoewel de industrie in de toekomstige lidstaten globaal genomen klaar is voor concurrentie in een grotere EU, zal verdere integratie onvermijdelijk ook een aantal problemen op plaatselijk niveau met zich meebrengen. Verdere herstructurering zal noodzakelijk zijn, met name in de staalsector ...". Het Comité is echter bezorgd over de sociale gevolgen van het verlies van arbeidsplaatsen. Verder erkent zij dat de naleving van het acquis communautaire, met name van milieuvoorschriften, op korte termijn negatieve gevolgen kan hebben voor de kostenstructuur van ondernemingen.

4.6. Dergelijke risico's duiden op de noodzaak van zorgvuldig gerichte, sectorale maatregelen van de Unie die dienen ter stimulering van meer competitiviteit en waarbij rekening wordt gehouden met eventuele pijnlijke aanpassingsprocessen waarmee sommige bedrijven en hun personeel wel eens mee te maken zouden kunnen krijgen.

4.6.1. Ondernemingsfinanciering en een goed functionerende Europese kapitaalmarkt zijn met het oog op de problemen van de Europese banksector, de discussie Bazel-II en meer het algemeen het toenemende belang van financiering via de kapitaalmarkt van groot belang voor de Europese industrie. Daarom verdient deze materie alle aandacht en dienen de instrumenten voor ondernemingsfinanciering te worden versterkt.

4.7. Een uitermate belangrijk maatschappelijk aspect van de uitbreiding is dat er niet zonder meer van uit mag worden gegaan dat de premissen die t.a.v. volwassen markteconomieën gelden, ook voor de economieën van de nieuwe lidstaten zullen gelden. Dergelijke economieën hebben immers behoefte aan adequate wetgeving voor het hedendaagse zakenleven, aanvaarding van rol en noodzaak van een sterke ondernemerschapscultuur en een kijk op zakendoen waarin risico's worden geaccepteerd.

4.8. De EU-instellingen dienen zich daarvan, en van de daaruit voortvloeiende spanningen, bewust te zijn.

4.9. Het Comité is er dan ook niet helemaal gerust op dat voor de nieuwe lidstaten, "de uitbreiding (...) al een realiteit voor de industrie is en vele nieuwe perspectieven (heeft) geopend". Alleen al het feit dat de daar de communautaire verworvenheden nog niet volledig zijn omgezet maakt het gewaagd, de uitbreiding reeds als een realiteit aan te merken. Wel kan het Comité zich op hoofdlijnen vinden in de opmerking van de Commissie dat bij de toepassing van de instrumenten van het industriebeleid rekening moet worden gehouden met de specifieke behoeften van de toekomstige lidstaten. Het in kaart brengen van deze behoeften en de daarop volgende maatregelen van de Commissie blijven de komende jaren van groot belang. De specifieke behoeften in kwestie omvatten investeringen, aanpassingen en modernisering om de veranderende mogelijkheden aan te kunnen grijpen en verder te denken dan concurrentievermogen op de korte termijn.

4.10. Het Comité is er met name bezorgd over dat voor een aantal sectoren de uitbreiding erin zou resulteren dat sommige minder productieve bedrijven met hogere structurele kosten financiële verliezen zullen lijden of marktaandelen zien verdwijnen wanneer zij worden blootgesteld aan concurrentie van ondernemingen uit de huidige lidstaten. Aan de andere kant valt niet uit te sluiten dat sommige sectoren binnen de huidige EU te maken zullen krijgen met concurrentie van goedkoper producerende bedrijven uit de nieuwe lidstaten. De EU-instellingen zouden beleid moeten uitwerken dat relevant is voor de Unie als geheel teneinde optimaal profijt te trekken van het menselijk potentieel van een Gemeenschap met 25 lidstaten, onder meer om tegemoet te kunnen komen aan het bezwaar dat korte termijnbeleid kan leiden tot excessieve kosten gelet op de noodzaak om mensen bij te scholen of te herscholen en om sociale uitsluiting te voorkomen.

4.11. Ook kan het zijn dat sommige EU-bedrijven meer kansen hebben om de fellere interne en externe mededinging te overleven als zij een beroep kunnen doen op de relatief goedkope en goed opgeleide arbeidskrachten van de nieuwe lidstaten.

5. Bijzondere opmerkingen over de mededeling

5.1. Een aantal aspecten van de mededeling verdienen een meer diepgaande behandeling.

5.2. Daartoe behoren:

1) de gevolgen van de uitbreiding voor de industrie;

2) de noodzaak de interne markt te voltooien, inclusief het wegwerken van het bestaande tekort aan horizontale maatregelen;

3) de vraag wanneer verticale maatregelen gewettigd zijn indien zij specifieke sectoren raken;

4) aanpassingen met gevolgen voor het bedrijfsleven in grensregio's;

5) sommige prioritaire uitdagingen voor het industriebeleid.

In de volgende paragrafen zal op ieder van deze aspecten worden ingegaan.

5.2.1. Gevolgen van de uitbreiding

5.2.1.1. De Commissie erkent dat de kandidaat-lidstaten zich op institutioneel en regelgevingsgebied aanzienlijke inspanningen hebben getroost om zich op de uitbreiding voor te bereiden. Zij ziet ook in dat er binnen bepaalde sectoren grote verschillen bestaan die aanleiding kunnen geven tot klachten over prijsconcurrentie of, omgekeerd, de onmogelijkheid om op de vergrote markt te concurreren.

5.2.1.2. Tijdens de voorbereiding op de uitbreiding is de Commissie erin geslaagd, overeenstemming te bereiken over een aantal specifieke overgangsmaatregelen. Deze maatregelen zijn uitgewerkt in de toetredingsverdragen en het Comité denkt dat zij een aanvaardbaar institutioneel kader bieden.

5.2.1.3. De impact van de verschillen op het gebied van technologie, productiviteit en arbeidskosten zullen tot de belangrijkste "issues" behoren.

5.2.1.4. De Commissie neemt de mate waarin aanpassingen zullen moeten worden doorgevoerd wat al te licht op. Verder slaat zij, wellicht wegens wat teveel optimisme, de mogelijke voordelen van reorganisatie uit mededingingsoverwegingen na de uitbreiding te hoog aan. Het is de bedoeling dat de synergie-effecten in de vergrote markt positief zijn, maar gedurende de eerste jaren na de uitbreiding zouden zo her en der wel eens zaken mis kunnen gaan.

5.2.1.5. De Commissie dient zich bewust te zijn van deze risico's en moet bij het ontwerpen en uitvoeren van industriebeleid met name letten op de behoeften en problemen van de toekomstige lidstaten.

5.2.1.6. Het Comité vreest dat er onvoldoende aandacht aan de gevolgen van de uitbreiding is besteed op sommige of alle van de volgende gebieden:

- specifieke behoeften van mkb's die in sommige sectoren en regio's kwetsbaarder voor concurrentie zullen worden;

- prikkels voor bedrijven om zich in nieuwe gebieden te vestigen;

- de mogelijkheid dat mensen wegtrekken om werk te zoeken;

- nieuwe methodes die nodig zijn voor het heffen van douanerechten aan de nieuwe buitengrenzen van de Gemeenschap en daarmee gepaard gaande maatregelen om smokkel en namaak tegen te gaan.

5.2.1.7. Een centrale kwestie in verband met de uitbreiding van de interne markt is dat de kwaliteit van de infrastructuur van veel nieuwe lidstaten achterblijft bij de normen van de rest van de Unie. Het is dan ook zaak dat de prioriteiten en financiële mechanismen (met een bepaalde bijdrage uit EG-middelen) in kaart worden gebracht ten einde belangrijke onderdelen van de infrastructuur, inclusief de Trans-Europese netwerken, te moderniseren. Ook zijn de belangrijkste nationale netwerken aan modernisering toe en dienen de diensten van algemeen belang te worden gehandhaafd.

5.2.1.8. Afgezien van de eventuele migratie van arbeidskrachten uit de nieuwe lidstaten op zoek naar werk (5.2.1.6) moet ook oog bestaan voor het feit dat in sommige lidstaten demografische ontwikkelingen in een tekort aan gekwalificeerde arbeidskrachten kunnen resulteren. Dit heeft belangrijke gevolgen voor het EU-beleid omdat het onderwijs en opleiding in de gehele Gemeenschap raakt.

5.2.2. Voltooiing van de interne markt

5.2.2.1. Zoals reeds vaak is opgemerkt, is het onder meer cruciaal voor de verbetering van de randvoorwaarden voor het industriebeleid dat binnen de Unie van de 15 een groot aantal van de nog te nemen maatregelen om de interne markt efficiënt te laten functioneren eindelijk worden geconcretiseerd.

5.2.2.2. Daartoe behoren:

i) invoering van een Gemeenschapsoctrooi(3);

ii) doeltreffend mededingingsbeleid;

iii) vermindering, of afschaffing, van ongewettigde staatssteun;

iv) overeenstemming over vooruitgang op weg naar een interne markt voor financiële diensten;

v) fiscale harmonisatie;

vi) maatregelen om onderzoek en ontwikkeling te stimuleren;

vii) marktopening door liberalisering van het beleid inzake overheidsopdrachten en samenwerking op het gebied van aanschaf van defensiematerieel;

viii) overeenstemming over de tenuitvoerlegging van milieubeleid;

ix) meer wederzijdse erkenning van beroepskwalificaties;

x) een gemeenschappelijke douaneadministratie aan de buitengrenzen van de Unie.

5.2.2.3. Verder moet voor een efficiënte en open markt voor veilige energievoorziening en vervoerdiensten worden gezorgd. In deze infrastructurele behoeften moet mede worden voorzien door het aanleggen van trans-Europese netwerken die voldoende capaciteit hebben voor de Unie van na de uitbreiding.

5.2.2.4. De prikkel voor de nieuwe lidstaten om de randvoorwaarden voor industriële ontwikkeling te creëren, berust op de noodzaak, de communautaire verworvenheden over te nemen en ten uitvoer te leggen en vervolgens het hoofd te bieden aan de daaruit voortvloeiende druk.

5.2.2.5. De Commissie constateert dat deze landen maatregelen moeten nemen in verband met:

a) normen en technische regelingen;

b) (intellectuele)-eigendomsrechten;

c) geharmoniseerde toepassing van het vennootschapsrecht met respect voor de pluraliteit van ondernemingsvormen;

d) liberalisering van de energiemarkten;

e) het creëren van een competitief milieu voor geprivatiseerde ondernemingen;

f) afschaffing van sommige vormen van staatssteun;

g) toegang voor directe buitenlandse investeringen;

h) ondersteuning van randvoorwaarden die kunnen bijdragen tot oprichting en ontwikkeling van mkb's.

5.2.2.6. De aanvangs- en korte-termijnkosten in verband met de naleving van milieuvoorschriften stemt tot extra zorg omdat deze kosten vooruit moeten worden betaald.

5.2.2.7. De Commissie is zich bewust van de vrees dat in bepaalde sectoren (met name textiel en kleding) verstoringen kunnen optreden, omdat productie zal worden verplaatst naar de Midden- en Oost-Europese landen vanwege het feit dat daar de kosten en de lonen lager liggen. Dergelijke verplaatsingen kunnen echter ook gaan in de richting van andere lage-kostengebieden. De Commissie tilt niet al te zwaar aan genoemde vrees omdat de meeste door deze redenen ingegeven verplaatsingen waarschijnlijk reeds hebben plaatsgevonden(4). Het Comité vreest dat dit een wat al te optimistische inschatting is.

5.2.2.8. Desondanks zijn dergelijke processen een logisch gevolg van de toenemende mondialisering op de industriële markten.

5.2.3. Verticale maatregelen die specifieke sectoren raken

5.2.3.1. Het Comité pleit voor invoering van beleid ter ondersteuning van verdere en snellere industriële ontwikkeling. Het zou graag zien dat de Commissie met duidelijke strategieën voor sleutelsectoren komt en daarin aangeeft welke voordelen worden geboden door verdere investeringen en sectorspecifiek onderzoek en opleidingsbeleid.

5.2.3.2. Het moeilijkste onderdeel van industriebeleid is de vraag welke specifieke maatregelen moeten worden genomen wanneer de werking van uitsluitend het marktmechanisme tot ongewenste resultaten kan leiden.

5.2.3.3. Aangenomen mag worden dat specifieke tijdelijke maatregelen gewettigd zullen moeten worden via ingewikkelde nationale of, steeds vaker, Europese procedures. De verschillende branches moeten zich voortdurend aanpassen aan gewijzigde marktvoorwaarden, veranderende technologie en productieprocessen, wijziging in het gebruik van cruciale vaardigheden en veranderende kostenstructuren. Ieder element van veranderingen, die doorgaans worden ingegeven door het streven om producten op een meer competitieve basis aan intermediaire of eindverbruikers te verschaffen en die ertoe bijdragen hulpbronnen voor de toekomstige generaties te behouden, vormt een noodzakelijk antwoord op gewijzigde omstandigheden. Bijna evenzo onvermijdelijk vormen reacties op veranderingen in de status quo bedreigingen in de vorm van teruglopende bedrijvigheid en/of werkgelegenheid voor diegenen die zich niet snel via sociaal overleg (kunnen) aanpassen. De Commissie moet in haar voor de industrie relevante beleid hiermee rekening houden om voor planningszekerheid op de middellange termijn te zorgen.

5.2.3.4. Daarom wordt een cruciaal onderdeel van het werk van de Commissie, de nationale overheden en andere actoren van het industriebeleid gevormd door de voorbereiding van positieve reacties om de voordelen van veranderingen te vergroten in plaats van ertoe bij te dragen, een onhoudbare situatie te bestendigen.

5.2.3.5. De Commissie heeft reeds sinds vele jaren contacten met vertegenwoordigers van sectoren als scheepsbouw, staal, steenkool en textiel en kleding, maar zij is het niet altijd noodzakelijkerwijs met hen eens.

5.2.3.6. Zij wijst er in haar mededeling op dat steun aan de staalindustrie uitsluitend toegestaan is wanneer deze wordt geflankeerd door maatregelen om capaciteit te reduceren. Verder gaf zij toestemming voor extra maatregelen om de sociale gevolgen van herstructurering op te vangen en om O& TO te ondersteunen. Zij vindt dat er voldoende nadruk op O& TO en gerichte beroepsopleiding wordt gelegd, maar voegt daaraan toe dat inspanningen zullen moeten worden geleverd om het concurrentievermogen te behouden. Verder erkent zij enigszins schoorvoetend dat al deze instrumenten goed moeten worden gecoördineerd, maar komt zij in dit verband niet met meer voorstellen.

5.2.3.7. Het Comité kan zich erin vinden dat aanpassingen in sectoren als de staalindustrie in het teken moeten staan van de nieuwe economische realiteit en dat deze sectoren niet kunnen of mogen rekenen op staatssteun om de mededinging uit te schakelen. Het Commissiebeleid lijkt hier geen maatregelen in petto te hebben om de overgang in goede banen te leiden. Het Comité beveelt dan ook aan om kwetsbare sectoren die juist door de uitbreiding worden getroffen (de staalindustrie) aan een onderzoek te onderwerpen ten einde een herstructureringsproces te ontwerpen en maatregelen uit te werken om de overgang soepel te doen verlopen.

5.2.3.8. In de scheepsbouw werd steunverlening jarenlang gerechtvaardigd met het argument dat door derde landen verleende prijssubsidies (gedeeltelijk) moesten worden gecompenseerd.

5.2.3.9. In al deze gevallen diende de Commissie noodzakelijker- en logischerwijs ervan te worden overtuigd dat de markt op een of andere manier tekort schoot.

5.2.3.10. Specifieke maatregelen kunnen ook worden gerechtvaardigd wanneer marktwerking duurzame ontwikkeling blokkeert. Voorbeelden daarvan zijn de noodzaak om nieuwe "schone" technologieën te stimuleren, milieuheffingen of controle op afvalverwerking ten behoeve van een veilige energievoorziening.

5.2.3.11. De voordelen van sectorspecifieke maatregelen gelden voor zowel de huidige als de nieuwe lidstaten.

5.2.3.12. Het is interessant dat de Commissie ook specifieke behoeften identificeert van modernere sectoren als chemie, ruimte, ruimtevaart, biotechnologie en telecommunicatie.

5.2.3.13. Het Comité is ingenomen met de bereidheid van de Commissie om individuele sectoren te onderzoeken ten einde te bezien of aanvullend beleid en EU-steun van pas kunnen komen om duurzame ontwikkeling te bevorderen.

5.2.3.14. Sectorspecifieke maatregelen belichamen niet noodzakelijkerwijs steunverlening. De maatregelen kunnen onder meer betrekking hebben op onderwijs en opleiding, energie, handel en IT-toepassingen. Wel moet daarbij rekening worden gehouden met kunstmatige externe verstoringen die afbreuk doen aan de mondiale handelsvoorwaarden.

5.2.4. Grensregio's

5.2.4.1. Het Comité is het met de Commissie eens dat er in regio's die aan de nieuwe lidstaten en andere Oost-Europese landen grenzen met name voor mkb's(5) specifieke problemen kunnen optreden wegens verstoringen in handel en industrie.

5.2.4.2. Er kunnen zich dus plaatselijk grensoverschrijdende distorsies voordoen als gevolg van aanpassingen aan de uitbreiding. Maatregelen daartegen zijn volgens het Comité voorwerp van gedeelde verantwoordelijkheid. De Gemeenschap moet de gedachte achter en de expertise van de Interreg-programma's (en andere speciale initiatieven van dit soort) in de praktijk brengen. Dit kan het beste gebeuren wanneer de Commissie een grensoverschrijdend beleidskader ontwikkelt om lokale maatregelen van de autoriteiten ter plaatse of regionale instanties in deze grensregio's te faciliteren.

5.2.4.3. Van groot belang is dat deze maatregelen dienen bij te dragen tot de overgang naar de nieuwe horizontale situatie en niet tot verankering van protectionisme op de langere termijn.

5.2.5. Prioritaire uitdagingen

5.2.5.1. De prioritaire uitdagingen waarmee het industriebeleid momenteel wordt geconfronteerd en die het concurrentievermogen raken zijn:

- mondialisering;

- technologische en organisatorische verandering;

- innovatie en ondernemerschap;

- duurzaamheid en nieuwe maatschappelijke eisen;

- terugkeer naar volledige werkgelegenheid;

- aanschaf van defensiematerieel;

- beroepsopleiding en permanente educatie;

- minimaliseren van milieuschade (inclusief de milieu-impact van met elkaar verband houdende ontwikkelingen op het gebied van energie en vervoer);

- beschikbaarheid van voldoende geld voor investeringen.

De eerste vier worden specifiek in de mededeling behandeld.

5.2.5.2. Deze uitdagingen zijn de belangrijkste factoren die de huidige economische veranderingen sturen en beïnvloeden. De eerste is het gevolg van de openstelling van de wereldmarkten en de vooruitgang op het gebied van technologie en wetenschap. Wat de overige betreft, staan de ontwikkelingen nog niet vast, en daarom merkt de Commissie terecht op dat er "in het industriebeleid ... speciaal op (moet) worden gelet dat deze sterke punten niet worden verkwanseld"(6).

5.2.5.3. Het nut van de Commissiemededeling is dat zij een kader biedt voor meer inzicht in de krachten die de ontwikkeling van de industrie in de Gemeenschap beïnvloeden. De centrale boodschap, waarin het Comité zich kan vinden, luidt dat de industrie zelf, ondernemingsverenigingen, lokaal, regionaal, nationaal en Europees bestuur gezamenlijk dienen in te zien dat het industrieel concurrentievermogen binnen een context die duurzaamheid biedt moet worden gehandhaafd en verhoogd en dat daartoe de nodige maatregelen moeten worden genomen. Voorts dient de EU ervoor te zorgen dat, overeenkomstig de strategie van Lissabon ten behoeve van het concurrentievermogen van de industrie, meer aan lastenverlaging en terugdringing van bureaucratie wordt gedaan.

5.2.5.4. Als gevolg van de toegenomen mondialisering zullen verschillende industriële sectoren zich moeten aanpassen aan een competitiever milieu waarin samenwerking en onderlinge afhankelijkheid moeten toenemen, een proces waarbij werknemers, onderaannemers, universiteiten en onderzoeksinstellingen zijn betrokken.

5.2.5.5. Integratie van nieuwe technologie en acceptatie van organisatorische veranderingen zullen cruciaal zijn voor dit aanpassingsproces. Verder nopen deze ontwikkelingen er zonder meer toe dat de vaardigheden van arbeidskrachten worden verhoogd en dat de overheid meer geld aan onderwijs en opleiding zal moeten besteden en daarmee de bezuinigingstendens van de afgelopen tien jaar omkeert. Ondernemers hebben de cruciale taak om permanente educatie werkelijkheid voor al hun werknemers te maken. Met voldoende vaardigheden kan men zich gemakkelijker aanpassen en zullen veranderingen niet alleen als bedreiging maar ook als kans worden gezien.

5.2.5.6. De Commissie moeten blijven werken aan de verbetering van beroepsopleiding en programma's voor levenslang leren, zodat binnen de overheidsdiensten van de nieuwe lidstaten begrip en kennis van niet alleen Europees recht, maar vooral ook de gevolgen van wetgeving voor de economie toenemen. In dezelfde zin dienen ondernemers en de sociale partners aan samenhangende opleidingsprogramma's te werken. In de nieuwe lidstaten moet het goed functioneren van ondernemersverenigingen en vakbonden worden gestimuleerd en ook dienen de institutionele randvoorwaarden waaraan een op de markt gebaseerde economie behoefte heeft, te worden verbeterd.

6. Beleidsherziening

6.1. Artikel 157 van het EG-Verdrag vormt de basis van het industriebeleid van de Gemeenschap. De evolutie van dit beleid gedurende de komende jaren zal volgens de Commissie worden bepaald door de volgende, onderling verbonden maatregelenclusters:

- zorgen voor de juiste randvoorwaarden;

- een systematischere EU-aanpak om deze te verbeteren;

- een betere integratie van de EU-beleidsterreinen die op het industrieel concurrentievermogen van invloed zijn;

- inspelen op de specifieke behoeften van de industrie in de toetredingslanden;

- streven naar een betere mondiale governance;

- de sectorale relevantie van de herziene aanpak testen.

6.2. Het Comité vindt deze aanpak logisch, maar wijst erop dat er op Europees, en soms ook op nationaal niveau gedetailleerde maatregelen zullen moeten worden genomen. De aanpak kan evenwel nuttig zijn als ermee wordt bijgedragen tot de identificatie van de juiste maatregelen.

6.3. De mededeling vormt geen basis voor gedetailleerde voorstellen ter verbetering van het industriebeleid. De Commissie geeft echter wel een belangrijk overzicht waaruit na serieuze bestudering de te nemen maatregelen kunnen worden gedistilleerd. De volgende, inmiddels prioritaire stappen, dienen te gaan in de richting van de hierboven in paragraaf 6.1 genoemde clusters.

6.4. Het voorstel om alle EG-beleidsterreinen die de industrie raken voortdurend onder de loep te nemen, verdient bijval. Uiteraard gaat het daarbij om een breed beleids(vormings)scala.

6.5. Dit proces van permanente herziening kan worden geïntensiveerd door nieuwe Commissiemaatregelen ter versterking van de governance-mechanismen en door invoering van nauwkeurig geformuleerde consultatieverplichtingen met bijbehorende effectbeoordelingen inzake beleidsvoorstellen (inclusief de beoordeling van economische, maatschappelijke en milieu-effecten). Deze herziening dient gepaard te gaan met een systematisch toezicht op de kosten van nieuwe regelingen voor de industrie. De Commissie zou niet alleen de impact van individuele maatregelen moeten beoordelen, maar ook op gezette tijden een evaluatie moeten publiceren van het cumulatieve effect van EU-besluiten op de kosten en de prestaties van de industrie als geheel en van kwetsbare sectoren in het bijzonder.

6.6. Meer systematische effectbeoordelingen maken het proces transparanter en bieden tevens een basis voor een betere dialoog met de stakeholders over de acceptatie van beleid en discussie over de impact ervan. Dit zal veel waarde hebben voor de toekomstige werkzaamheden van het Comité.

6.7. Het is verkeerd te denken dat industriebeleid hoofdzakelijk een overheidsaangelegenheid is. Het Comité wijst daarom op de rol van de industrie zelf, verenigingen in industrietakken en ondernemingsverenigingen die samen met de sociale partners ervoor zorgen dat de industrie zijn bijdrage aan de economie van de Unie blijft leveren.

6.8. In zijn toespraak tot de bevoegde commissie van het Europees Parlement(7) noemde commissaris Liikanen onderhavige mededeling een eerste stap in een breder proces dat de industrie weer op de beleidsagenda zal plaatsen. Ook wordt daarin de invloed van de verschillende beleidsstappen van de EU op de prestaties van de industrie onderzocht en wordt bezien hoe het concurrentievermogen van de Europese bedrijven kan worden versterkt.

6.9. Het Comité is ingenomen met deze herziening van cruciale aspecten van de EU-beleidsvorming en is dan ook zonder meer bereid om tot de te voeren discussie bij te dragen.

6.10. Ook kan het Comité zich vinden in een nieuwe Raadsconfiguratie (de "Raad Concurrentievermogen") waaraan veel van de belangrijke verantwoordelijkheden op het gebied van het industriebeleid worden toegewezen.

6.11. Het Comité hoeft Raad en Commissie er niet aan te herinneren dat industriebeleid weliswaar in de eerste plaats gericht dient te zijn op factoren die het concurrentievermogen direct beïnvloeden, maar dat daarnaast succesvolle en gewettigde stimulering van industriële ontwikkeling noopt tot meer begrip van de manier waarop de industrie en veel Gemeenschapsmaatregelen op andere terreinen elkaar beïnvloeden.

Brussel, 17 juli 2003.

De voorzitter

van het Europees Economisch en Sociaal Comité

R. Briesch

(1) COM(2002) 714 def.

(2) Zie afdeling V.2.1, blz. 21 e.v. van de Nederlandse versie.

(3) Op 3 maart 2003 keurde de Raad de kaderregeling voor de invoering van dit octrooi goed.

(4) Zie het werkdocument van de diensten van de Commissie over de gevolgen van de uitbreiding voor de industrie SEC(2003) 234, hoofdstuk 2.2.

(5) Dit thema wordt in het werkdocument van de diensten van de Commissie over de gevolgen van de uitbreiding voor de industrie SEC(2003) 234, hoofdstuk 2.2, uitvoerig behandeld.

(6) Zie V.1 - blz. 20 van de Mededeling.

(7) 22 januari 2003.