MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT - Ketens van landbouwbasisproducten, afhankelijkheid en armoede Voorstel voor een EU-actieplan

INHOUDSOPGAVE

1. Waarom een EU-actieplan voor landbouwbasisproducten in ontwikkelingslanden?

2. Prioritaire aanpak van basisproductketens en afhankelijkheid

2.1. Beleidsrespons: ontwikkeling van strategieën voor basisproducten op nationaal en internationaal niveau

2.2. Voorgestelde EU-maatregelen

2.2.1. Steun voor de ontwikkeling van basisproductstrategieën in de BPAOL's

2.2.2. Hervorming van de internationale basisproductinstanties en hun strategieën

3. Verwerken van prijsdalingen over de lange termijn

3.1. Beleidsrespons: versterking van de concurrentiepositie van basisproducten en van de economie

3.1.1. Verbetering van capaciteit en ondersteunende diensten op producentniveau

3.1.2. Zorgen voor essentiële infrastructuur in de productiegebieden

3.1.3. Streven naar beleidshervorming op macroniveau

3.1.4. Ontwikkeling en benutting van regionale integratie

3.2. Voorgestelde EU-maatregelen

3.2.1. Steun voor de uitvoering van strategieën voor de basisproductketen

3.2.2. Ontwikkeling van regionale ondersteunende diensten

3.2.3. Steun voor overeenkomsten inzake economisch partnerschap met ACS-landen

4. Beheersing van de risico's die aan basisproducten verbonden zijn en toegang tot financiering

4.1. Beleidsrespons: ontwikkeling van instellingen en instrumenten

4.2. Voorgestelde EU-maatregelen

4.2.1. Facilitering van de toegang voor producenten tot risicoverzekering en handelsfinanciering voor basisproducten

4.2.2. Ontwikkeling van schokbeheersingsinstrumenten voor het macroniveau

4.2.3. Verbetering van de toegang tot Flex, het compensatie-instrument van de EU

5. Traditionele basisproducten en diversificatie

5.1. Beleidsrespons - verbetering van de overheidscapaciteit om diversificatie te ondersteunen

5.2. Voorgestelde EU-maatregelen

5.2.1. Regeringen dienen weloverwogen keuzes te kunnen maken

5.2.2. Ondersteuning van groei op het platteland

5.2.3. Versterking van de steun voor de particuliere sector

6. Succesvolle integratie in het internationale handelsstelsel

6.1. Beleidsrespons: maximaliseren van de mogelijkheden voor BPAOL's in het multilaterale handelsstelsel

6.2. Voorgestelde EU-maatregelen

6.2.1. Zorgen voor een ontwikkelingsvriendelijk resultaat van de Ontwikkelingsagenda van Doha

6.2.2. Controleren van de externe impact van landbouwbeleid

6.2.3. Maximaliseren van de toegang tot de EU-markt voor BPAOL's

6.2.4. Ondersteuning van de inspanningen van BPAOL's bij het valoriseren van hun markttoegang

7. Bevorderen van duurzame ondernemingspraktijken en investeringen in BPAOL's

7.1. Beleidsrespons: bevorderen van de verantwoordelijkheid van ondernemingen voor duurzame productie van basisproducten

7.2. Voorgestelde EU-maatregelen

7.2.1. Bevorderen van maatschappelijk verantwoord ondernemen in internationaal verband

7.2.2. BPAOL's de kans geven om te profiteren van maatschappelijk verantwoord ondernemen

7.2.3. Concurrentiebevordering

8. Volgende stappen

1. Waarom een EU-actieplan voor landbouwbasisproducten in ontwikkelingslanden?

De afhankelijkheid van basisproducten is opnieuw een punt op de internationale agenda. Door de recente dramatische prijsdalingen heeft de kwestie de aandacht gekregen van de internationale gemeenschap, die een aantal algemene toezeggingen heeft gedaan om in actie te komen [1]. Kort geleden hebben enkele van basisproducten afhankelijke ontwikkelingslanden (BPAOL's [2]) de WTO op hun situatie gewezen en om speciale aandacht gevraagd [3].

[1] Bijvoorbeeld de derde VN-conferentie over de minst ontwikkelde landen in Brussel (2001), de Verklaring van Doha van november 2001, de conferentie over ontwikkelingsfinanciering in Monterrey (2002), de VN-wereldtop over duurzame ontwikkeling in Johannesburg (2002) en de algemene vergadering van de Verenigde Naties in 2002.

[2] Voor het gemak wordt in deze tekst steeds over BPAOL's gesproken. Hiermee worden landen bedoeld die in sterke mate blootstaan aan ontwikkelingen (zoals prijsschommelingen) op de internationale markten voor basislandbouwproducten en die dan ook bepaalde ontwikkelingsproblemen gemeen hebben. Dit moet niet zo worden opgevat als zou er een specifieke definitie bestaan of moeten bestaan.

[3] Mededeling van Kenia, Oeganda en Tanzania (WTO WT/COMTD/W/113 van 19 mei 2003); en het Sectoraal katoeninitiatief, aan de WTO voorgelegd door Tsjaad, Mali, Benin en Burkina Faso, WT/MIN (03)/W/2 in samenhang met WT/GC/W/516TN/AG/GEN/4.

Internationaal verhandelde landbouwbasisproducten zijn cruciaal voor de werkgelegenheid en het inkomen van miljoenen mensen in ontwikkelingslanden, en zijn voor veel ontwikkelingslanden een belangrijke bron van inkomsten en deviezen. Voor veel streken in ontwikkelingslanden zijn landbouwbasisproducten ook de motor van hun economische ontwikkeling. De producenten hebben echter een onzeker bestaan, omdat de prijzen van veel producten sterk fluctueren en bovendien op de lange termijn een dalende tendens vertonen. In de periode van 1970 tot 2000 zijn de prijzen van enkele van de belangrijkste landbouwexportproducten van ontwikkelingslanden, zoals suiker, katoen, cacao en koffie, met 30 tot 60 percent gedaald (constante dollarwaarde).

De dalende en fluctuerende prijzen leiden rechtstreeks tot een lager ontwikkelingspeil, door hun negatieve invloed op de inkomsten van landbouwbedrijven, de lonen in de landbouw en de werkgelegenheid en gezondheid van de rurale bevolking. Bijzonder schadelijk is het effect op de inspanningen ter bestrijding van de armoede in de BPAOL's, waar een aanzienlijk deel van de bevolking en de economie van deze producten afhankelijk is. De prijsontwikkelingen leiden in die landen ook tot een onevenwichtige macro-economische situatie: een terugval van de exportopbrengsten, van het vermogen om de schulden af te betalen, van de invoer, van de beschikbaarheid van krediet, van de overheidsinkomsten en van de verstrekking van basisdiensten als gezondheidszorg en onderwijs.

In zo'n vijftig landen komt het leeuwendeel van de exportopbrengsten voor rekening van de uitvoer van drie of minder basisproducten. Deze landen liggen voornamelijk in Afrika bezuiden de Sahara, maar ook in het Caribisch gebied en Midden-Amerika (zie de bijlage). Veelal betreft het minst ontwikkelde landen, niet aan zee grenzende landen of kleine eilandstaten. Veel BPAOL's zitten gevangen in een vicieuze cirkel van dalende inkomsten en investeringen, een stagnerende concurrentiepositie, aanhoudende armoede en afhankelijkheid. Hun goederensectoren kunnen zich moeilijk aanpassen aan de steeds sterkere internationale concurrentie en de veranderingen in het internationale marktklimaat. Deze landen hebben echter nauwelijks de middelen om daar iets aan te doen.

De Commissie meent dat er voor de traditionele goederensectoren in de BPAOL's nog steeds een rol is weggelegd als belangrijke bron van werkgelegenheid, inkomen en exportopbrengsten en als middel tot armoedebestrijding. Om deze landen te ondersteunen moeten echter maatregelen worden genomen. Het uitblijven daarvan kan voor deze sectoren in vele landen het einde betekenen, wat enorme sociaal-economische en politieke consequenties kan hebben.

Deze mededeling is opgesteld naar aanleiding van een werkdocument van de Commissie over de handel in landbouwbasisproducten, afhankelijkheid en armoede (SEC(2003)908). Die tekst gaf een overzicht van de uitdagingen waar van landbouwbasisproducten afhankelijke landen voor staan en van mogelijke strategieën die voor die landen openstaan. Dit document doet voorstellen voor een EU-actieplan ter ondersteuning van de dergelijke BPAOL's en hun producenten. De algemene doelstellingen van de voorgestelde maatregelen zijn:

* verbetering van de inkomens van producenten van traditionele en andere basisproducten; en

* vermindering van de kwetsbaarheid van hun inkomens, zowel voor de producenten als op macroniveau.

De tekst richt zich met name op landbouwbasisproducten (en niet op minerale basisproducten), die internationaal worden verhandeld en afgezet. De belangrijkste reden hiervoor is dat landbouwbasisproducten directer verband houden met armoede dan minerale basisproducten, omdat bij de productie zeer veel kleine boeren en landarbeiders betrokken zijn. Hout is geen onderwerp van de tekst, omdat de Commissie voor die sector al een strategie, een begrotingslijn en omvangrijke lopende programma's heeft, en bovendien een actieplan ter bestrijding van illegaal kappen uitvoert [4].

[4] Zie COM(2003) 251: EU-actieplan voor wetshandhaving, governance en handel in de bosbouw (FLEGT) van 21 mei 2003.

Deze mededeling is een aanvulling op andere recente mededelingen, zoals COM(2002) 429 over Bestrijding van plattelandsarmoede, COM(2002) 513 over Handel en ontwikkeling - Hulp aan ontwikkelingslanden om de voordelen van handel te benutten, en de mededeling van 26 november 2003 over Hervatting van de DDA-onderhandelingen - het EU-perspectief. Tezelfdertijd presenteert de Commissie een voorstel voor een partnerschap tussen de EU en Afrika ter ondersteuning van de ontwikkeling van de katoensector. Dat voorstel betreft een specifieke toepassing van het beleid en de maatregelen van deze mededeling op ontwikkelingslanden die van de katoenteelt afhankelijk zijn.

Dit document bevat voorstellen voor beleidsprioriteiten in reactie op de zes grootste uitdagingen waar de BPAOL's voor staan: het aanpakken van de afhankelijkheid van basisproducten op nationaal en internationaal niveau; het verwerken van de prijsdalingen; beheersing van de risico's die aan basisproducten verbonden zijn en toegang tot financiering; diversificatie rond traditionele basisproducten; succesvolle integratie in het internationale handelsstelsel; en stimulering van duurzame ondernemingspraktijken en investeringen in de BPAOL's.

Wil dit actieplan kunnen slagen, dan moet op EU-niveau een gezamenlijke aanpak worden overeengekomen, zodat de inspanningen van de Gemeenschap en de lidstaten elkaar versterken. Brede steun binnen de EU is vereist om vooruitgang te kunnen boeken op de terreinen waaraan dit document aandacht besteedt, ook wanneer lidstaten zelfstandig optreden als bilaterale hulpdonor of in het kader van internationale instellingen als Wereldbank, IMF en VN, of als de Commissie namens de Gemeenschap optreedt op handelsgebied en elders. De Commissie verwacht een stimulerende dialoog met de lidstaten, waarin duidelijk wordt wat de prioriteiten zijn en wat ieders taak is om tot een snelle en effectieve uitvoering van het actieplan te komen. Bijgevoegd is een matrixoverzicht dat als basis voor de discussie kan dienen.

2. Prioritaire aanpak van basisproductketens en afhankelijkheid

Door het opgeven van het internationale interventiebeleid eind jaren tachtig, en de markthervormingen voor basisproducten in de ontwikkelingslanden in de jaren negentig, moeten de basisproductsectoren, met name de kleine producenten, vrijwel geheel op eigen kracht de strijd met de eisen van de markt aangaan. Ondanks het belang van de basisproductsectoren voor armoedebestrijding en ondanks de problemen waarmee deze sectoren te kampen hebben, hebben zij nauwelijks aandacht gekregen in de nationale ontwikkelingsstrategieën. Op internationaal niveau staan de internationale basisproductinstanties (ICB's) voor de taak om hun doelstellingen opnieuw te formuleren zodat zij in de nieuwe context passen.

2.1. Beleidsrespons: ontwikkeling van strategieën voor basisproducten op nationaal en internationaal niveau

Nationaal: Volgens de Commissie moeten de regeringen van de BPAOL's strategieën ontwikkelen om om te gaan met het verval van hun basisproductsectoren en de veranderingen op de internationale markt voor basisproducten. Dit streven moet als onderdeel van de bestrijding van armoede worden ingepast in de nationale ontwikkelingsstrategieën, bijvoorbeeld de strategie voor armoedebestrijding. Om alle problemen tegelijk aan te pakken, kan het nodig zijn de prioriteiten inzake basisproductketens te verwerken in sectorale strategieën (bijvoorbeeld voor landbouw of vervoer) en multisectorale strategieën (bijvoorbeeld voor rurale ontwikkeling). De overheid kan zo belangrijke afwegingen maken, bijvoorbeeld van steun voor voedselgewassen en handelsgewassen, bestaande en alternatieve teelt en de omvang van de investeringen in gebieden die traditioneel basisproducten voortbrengen en waar de groei en het werkgelegenheidspotentieel verhoudingsgewijs hoger liggen, ten opzichte van gebieden met minder middelen of meer afgelegen gebieden.

De strategie moet gebaseerd zijn op een gedetailleerde analyse van de keten, met aandacht voor de sterke en zwakke punten van de sector en voor risico's en mogelijkheden. Dit is van belang om de prioriteit van oplossingen te kunnen vaststellen. De strategie moet maatregelen zoeken om de concurrentiepositie en de opbrengst van de arbeid op het gebied van traditionele basisproducten te verbeteren en de kwetsbaarheid van de producenten te verminderen. Aan het milieu moet specifieke aandacht worden besteed, om redenen van duurzaamheid, gezondheid en concurrentievermogen en om een coherente aanpak te vinden voor de wereldwijde milieuproblemen die met de landbouw te maken hebben, zoals klimaatverandering, woestijnvorming, bodemaantasting, verlies van biologische diversiteit en watervervuiling. De strategie kan maatregelen omvatten ter ondersteuning van alternatieve inkomstenbronnen voor producenten die in hun huidige activiteit wellicht niet kunnen blijven concurreren. Ook moet worden gekeken naar methoden om de kwetsbaarheid voor inkomensschokken op macroniveau te verminderen De strategieën moeten rekening houden met regionale beperkingen en mogelijkheden en tegelijk gericht zijn op sterkere regionale integratie en benutting van schaalvoordelen. Een belangrijk element van een strategie voor basisproductketens is het vaststellen van de taken van alle partijen in de keten en het streven naar synergie en partnerschap. Het is essentieel dat bij de formulering en uitvoering van de productstrategie zo veel mogelijk partijen worden betrokken. De strategieën moeten flexibel zijn en regelmatig worden bijgesteld om aan opkomende problemen het hoofd te kunnen bieden. Voor de uitvoering van de strategie is niet noodzakelijk een grote financiële investering van de overheid nodig, maar wel aanzienlijke bestuurscapaciteit en institutionele en menselijke capaciteit om hindernissen en knelpunten aan te pakken met bijvoorbeeld regelgeving. Deze capaciteiten zijn wellicht schaarser dan financiële middelen, en met de kosten ervan moet rekening worden gehouden.

Internationaal: De internationale gemeenschap heeft van haar kant behoefte aan een visie op de ontwikkeling van de afzonderlijke productsectoren als geheel. Zij heeft een kader nodig om prijsontwikkelingen op de korte en de lange termijn te kunnen analyseren, om te kunnen bijdragen tot een betere marktwerking (bijvoorbeeld door marktinformatie), en om ontwikkelingen aan te pakken betreffende met name de handelsregels, traceerbaarheid, duurzaamheid en kwaliteitsvereisten. Om dit tot stand te brengen, kunnen de afzonderlijke productstrategieën van de internationale basisproductinstanties (ICB's) worden versterkt. Volgens de Commissie moeten de ICB's zich sterker richten op de doelstellingen van duurzame ontwikkeling, zoals ontwikkeling ten behoeve van de armen. Dit houdt in dat rekening moet worden gehouden met de basisproductketens, zoals ook het Common Fund for Commodities in 2003 aanbeveelt. Door hun doelstellingen en strategieën te verbeteren en de participatie van de betrokkenen te verbeteren, moeten de ICB's beter gebruik kunnen maken van en invloed uitoefenen op de inspanningen van andere internationale actoren die zich met horizontale basisproductinitiatieven bezighouden. Door ambitieuzer te werk te gaan en hun effectiviteit te versterken, moeten de ICB's in staat zijn hun leden tot een hernieuwde steuninspanning te inspireren.

2.2. Voorgestelde EU-maatregelen

2.2.1. Steun voor de ontwikkeling van basisproductstrategieën in de BPAOL's

De Europese Commissie en de lidstaten moeten de BPAOL's steun bieden bij het opzetten van basisproductstrategieën en het integreren ervan in de nationale ontwikkelingsstrategieën. Die steun kan bijvoorbeeld inhouden: analyse van de duurzaamheid, armoede-implicaties en behoeften van de basisproductsectoren, het opbouwen van de menselijke en institutionele capaciteit die nodig is voor de flexibiliteit en effectiviteit van de strategieën, en steun voor de participatie van alle belanghebbenden. Als eerste stap moet de EU nu, binnen het kader van haar gebruikelijke samenwerkingsstructuren, een dialoog aangaan met landen die van basisproducten afhankelijk zijn en die belangstelling hebben voor samenwerking bij het moderniseren of diversifiëren van hun basisproductsectoren.

2.2.2. Hervorming van de internationale basisproductinstanties en hun strategieën

Op basis van de beginselen van Helsinki [5] die door de Commissie en de lidstaten zijn overeengekomen moet de EU, teneinde de prestaties van de ICB's te verbeteren, naar hervorming ervan streven.

[5] De beginselen van Helsinki zijn in 1999 overeengekomen door de Groep van de Raad inzake basisproducten tijdens een informele bijeenkomst in Helsinki. Coreper heeft nota genomen van de conclusies van de bijeenkomst, die als volgt luiden: directe marktinterventies moeten worden vermeden; de positieve ervaring van de internationale studiegroepen moet in de toekomstige samenwerking tot uiting komen; over nieuwe vormen van samenwerking moet echter per geval worden beslist; er moet een minimumaandeel in productie en verbruik zijn om de effectiviteit van de intergouvernementele samenwerking te garanderen; de particuliere sector moet binnen de samenwerking een belangrijker rol spelen; de structuren en besluitvormingsprocedures (evenals excessieve administratieve praktijken en eisen) moeten worden gestroomlijnd.

Ten aanzien van de doelstellingen en taken meent de Commissie dat de ICB's zich meer moeten richten op duurzame ontwikkeling en zich bij hun focus op de marktwerking sterker moeten concentreren op duurzaamheid op milieu- en sociaal-economisch gebied. De ICB's moeten meer rekening houden met de belanghebbenden in zowel de productie- als de verbruikslanden, en reageren op de huidige uitdagingen op de basisproductmarkten. Met name moeten zij de gemeenschappelijke belangen van de sector dienen (zoals kwaliteitsverhoging), zorgen voor meer transparantie en een klimaat van onderlinge concurrentie op de markt, de algemene vraag naar het basisproduct stimuleren, en projecten van bijzonder belang voor BPAOL's faciliteren en volgen. Waar mogelijk moet worden gestreefd naar synergie met de nationale strategieën voor basisproducten.

Bestaansreden en lidmaatschap: een ICB moet worden ondersteund door voldoende leden en belanghebbenden om het bestaan van een afzonderlijke intergouvernementele instelling te rechtvaardigen. Voor een ICB is niet noodzakelijk een internationale grondstoffenovereenkomst nodig, zolang er maar een overeengekomen mandaat is (zie de ICB voor katoen). De EU moet haar lidmaatschap van ICB's in de eerste plaats evalueren aan de hand van de bijdrage ervan aan de doelstellingen van de EU voor duurzame ontwikkeling, en overwegen zich terug te trekken uit ICB's die niet langer relevant zijn, aanhoudend slecht presteren of van te geringe omvang zijn. Om de zichtbaarheid en de impact te versterken en de administratiekosten terug te dringen, stelt de EG bovendien voor om ICB's die voor verwante producten werken, te laten fuseren: koffie en cacao; jute, bamboe en rubber; FAO-huiden, vellen en vlees, enzovoort.

Bestuur: de rol van de regeringen die lid zijn moet sterker worden geconcentreerd op facilitering. Dit houdt de taken in die voor de regeringen in de basisproductsectoren resteren, nu de interventies in het kader van de grondstoffenovereenkomsten zijn gestopt en de productschappen in de producerende landen zijn weggevallen. Het functioneren van de raden van bestuur moet ook worden heroverwogen en gestroomlijnd. Bestuurlijke taken moeten bij voorkeur worden opgedragen aan goed geïnformeerde personen, die optreden op basis van een overeengekomen standpunt. De raad van bestuur dient de werkzaamheden van het secretariaat van de ICB te volgen, begeleiden en faciliteren. Slechts eenmaal per jaar moeten alle leden en vertegenwoordigers van de belanghebbenden bijeenkomen om de vooruitgang te evalueren en strategische richtsnoeren te bespreken.

Het secretariaat van een ICB moet klein en kosteneffectief zijn. De personeelskosten moeten in lijn gebracht worden met de categorie die geldt voor een afdeling van een gespecialiseerd VN-agentschap. Bovendien kunnen sommige horizontale taken, zoals financiële administratie, verspreiding van informatie en projectmonitoring, door secretariaten van verschillende ICB's worden uitbesteed of gezamenlijk worden verzorgd. Bij de hervormingen moeten omslachtige procedures worden vermeden en moet het gebruik van moderne communicatiemiddelen worden bevorderd, met name voor de gespecialiseerde comités.

3. Verwerken van prijsdalingen over de lange termijn

De prijzen van basisproducten vertonen over de lange termijn een dalende trend. Deze trend wordt met name veroorzaakt door de aanzienlijke productiviteitswinsten die het producenten mogelijk maken lagere prijzen voor hun producten te aanvaarden. Andere factoren voor de toegenomen productie zijn: druk op landen om meer deviezen te verwerven, terwijl zij over weinig middelen beschikken om dat te verwezenlijken; devaluatie van de munteenheid van veel landen die basisproducten vervaardigen, naar aanleiding van programma's voor structurele aanpassing; nieuwe productiegebieden; en productiesubsidies in sommige landen. De vraag naar basisproducten heeft de toename van het aanbod niet bijgehouden.

De ervaring heeft uitgewezen dat het niet haalbaar is om de structurele onevenwichtigheid van de markt voor landbouwbasisproducten door middel van internationale marktinterventie aan te pakken. Aan bepaalde belangrijke voorwaarden voor het welslagen van interventies wordt nu niet voldaan, en waarschijnlijk ook niet in de nabije toekomst. De BPAOL's moeten de prijsdalingen op een andere manier verwerken.

Het beleid van de BPAOL's voor basisproducten houdt vaak niet genoeg rekening met de hoge productie- en transactiekosten die hun internationale concurrentiepositie ondermijnen. De geringe omvang van de binnenlandse markt van de meeste BPAOL's is ook een factor die hun concurrentievermogen beperkt. In veel kleine ontwikkelingslanden zijn geloofwaardige beleidsuitvoering en schaalvoordelen bij de productie, de verwerking en de levering van inputs alleen mogelijk binnen grotere regionale entiteiten. Ondanks dat hebben de markthervormingen de mogelijke voordelen van regionale integratie over het algemeen niet benut.

3.1. Beleidsrespons: versterking van de concurrentiepositie van basisproducten en van de economie

3.1.1. Verbetering van capaciteit en ondersteunende diensten op producentniveau

Om zich tegen de dalende prijzen in te dekken, kunnen de producenten streven naar lagere gemiddelde kosten en naar hogere kwaliteit, ze kunnen een aandeel proberen te verwerven in de markt voor gespecialiseerde producten, relaties met nieuwe afnemers ontwikkelen en de contractuele voorwaarden verbeteren. Hiervoor zijn investeringen nodig op basis van de afzetmogelijkheden en niet zozeer de fysieke productiecapaciteit. De capaciteit voor primaire verwerking moet worden uitgebreid om de kwaliteit te verbeteren en meer waarde toe te voegen. Willen producenten en verwerkers effectief kunnen inspelen op de marktvereisten, dan moeten marktinformatie- en adviesdiensten worden verbeterd en vaardigheden worden ontwikkeld op basis van permanent onderzoek. Onderzoeks- en voorlichtingsdiensten moeten beter worden onderscheiden naar gelang van de situatie en de organisatie van de producenten waarop zij gericht zijn. Voor de meeste van deze diensten is een regionale aanpak wenselijk, omdat die tot een schaalvoordeel kan leiden.

De meeste boeren, die voor de gewone markt produceren, zouden allereerst moeten investeren in vermindering van de gemiddelde kosten van productie en marketing, of naar extra kwaliteit moeten streven. Boeren die beter zijn georganiseerd kunnen, wanneer de flankerende regelgeving dat mogelijk maakt, een deel van hun productie leveren aan sterk geïntegreerde markten voor speciale producten (producten met een bepaalde geografische oorsprong, biologische producten, fair-tradeproducten en dergelijke). Nodig hiervoor zijn een continue kwaliteitsverbetering, connecties met nieuwe markten, en voor biologische producten adequate wetgeving. Producenten die tegemoet kunnen komen aan strenge eisen betreffende kwaliteit en veiligheid, productieproces, levertijden enzovoort, kunnen een aandeel verwerven in de markt (bijvoorbeeld internationale handelaars) voor een groot aantal uiteenlopende producten, indien passende aandacht wordt geschonken aan capaciteitsopbouw. Voor alle categorieën producenten is het van wezenlijk belang dat producentenorganisaties, brancheorganisaties voor basisproducten, beroepsorganisaties en regionale netwerken worden versterkt en gemoderniseerd. Daardoor kunnen de contacten met afnemers worden gefaciliteerd, kan de toegang tot de specifieke diensten waaraan deze actoren behoefte hebben worden verbeterd en kan het aanbod voor de markt worden gegroepeerd in grotere hoeveelheden.

3.1.2. Zorgen voor essentiële infrastructuur in de productiegebieden

De openbare infrastructuur (wegen, telecommunicatie, water- en elektriciteitsvoorziening) is van vitaal belang voor het concurrentievermogen van de basisproductsectoren. Deze infrastructuur moet door de nationale overheden worden verzorgd en regionaal worden gecoördineerd. Beschikbaarheid van intraregionale vervoerssystemen en een geschikt netwerk van hoofdwegen en andere verbindingen naar en binnen de productiegebieden is essentieel voor het terugdringen van de transportkosten, de belangrijkste transactiekostenpost. Betrouwbare telecommunicatiesystemen, met inbegrip van mobiele diensten, zijn ook van groot belang voor prijsinformatie, de uitbreiding van het verkoopnet en de organisatie van zakelijke transacties. De staat heeft de taak een deel van deze infrastructuur te verzorgen, maar moet tevens de wetgeving handhaven die beperkingen oplegt aan monopolievorming en rent seeking [6].

[6] Zie COM(2003) 326: De hervorming van staatsbedrijven in ontwikkelingslanden met bijzondere aandacht voor openbare voorzieningen: De noodzaak alle opties te beoordelen.

3.1.3. Streven naar beleidshervorming op macroniveau

Een effectieve liberalisering vereist een nieuwe rol voor de overheid: zij moet de activiteiten van de particuliere sector faciliteren, mogelijk maken, reguleren en controleren. Vaststelling en handhaving van wet- en regelgeving die de kosten en het risico van het zakendoen terugdringt, is van groot belang voor het stimuleren van plaatselijke en buitenlandse investeringen. De overheid moet duidelijke regels opstellen en doen naleven voor de contractuele regelingen tussen marktdeelnemers. Zij moet eerlijke, transparante en voorzienbare concurrentievoorwaarden vaststellen door middel van het fiscaal beleid, het concurrentiebeleid, de toepassing van minimale kwaliteitseisen voor producten en voor arbeid, en milieueisen voor de productie. Ook moeten maatregelen worden genomen ter vermindering van administratiekosten en bureaucratie met betrekking tot douaneprocedures, kwaliteitsbeoordeling, pacht en aankoop van grond enzovoort. Kwaliteit is een zeer belangrijk aandachtspunt, omdat één exporteur die niet aan de normen voldoet de reputatie van een heel land kan schaden, waardoor ook exporteurs worden benadeeld die wel aan de eisen voldoen. Ook kan verscherping van de binnenlandse milieueisen de toegang tot de markt van ontwikkelde landen vergemakkelijken, terwijl ook de bescherming van het plaatselijke milieu en de volksgezondheid daardoor worden bevorderd. Een dialoog tussen de belangrijkste bij het hervormingsproces betrokken partijen kan duidelijk maken wat de hindernissen voor investeringen zijn, en bijdragen tot een optimale volgorde van de hervormingsmaatregelen.

3.1.4. Ontwikkeling en benutting van regionale integratie

Regionale integratie biedt unieke mogelijkheden om het concurrentievermogen van de BPAOL's, met name kleine landen, te versterken. Inputs kunnen goedkoper worden door harmonisatie van de productspecificaties en vergroting van de verhandelde hoeveelheden en het aantal leveranciers. Regionale integratie biedt ook extra mogelijkheden voor de afzet van de producten, onder meer aan verwerkende bedrijven en exporteurs in buurlanden, zodat de waarde in de producerende regio's behouden blijft. Verbetering van het ondernemingsklimaat op regionaal vlak is een wezenlijke voorwaarde om investeringen in bijvoorbeeld verwerking aantrekkelijker te maken. Om deze potentiële voordelen te benutten moet intensiever worden gestreefd naar het verwijderen van tarifaire en niet-tarifaire belemmeringen voor producten, diensten en personen. Diepgaander integratie is echter ook nodig: met name moeten nationaal beleid en nationale regelgeving op één lijn worden gebracht, gemeenschappelijke netwerken voor regionaal vervoer tot stand worden gebracht en geharmoniseerde of gemeenschappelijk normen worden vastgesteld.

De afzet van basisproducten kan worden vereenvoudigd door middel van regionale beurzen voor basisproducten. Tot dusver hebben dergelijke beurzen in Afrika bezuiden de Sahara nog niet tot succes op nationaal vlak geleid, onder meer door de geringe omvang van de markt. Een regionale beurs voor basisproducten kan bijdragen tot de transparantie van de markt en lagere transactiekosten, kan leiden tot betere kwaliteitsnormen en kan de marktdiscipline versterken, Ook wat de naleving van contracten betreft.

3.2. Voorgestelde EU-maatregelen

3.2.1. Steun voor de uitvoering van strategieën voor de basisproductketen

De EU (Commissie en lidstaten) moet steun bieden voor de uitvoering van basisproductstrategieën in de context van de steun aan een land en met gebruikmaking van passende ontwikkelingsinstrumenten voor de lange termijn. In dit verband kan gebruik worden gemaakt van de bestaande financiering uit de nationale en regionale programma's in het kader van het Europees Ontwikkelingsfonds (EOF). In 2004 zal een tussentijdse toetsing van de diverse ACS-landenstrategieën en de geprogrammeerde toewijzingen plaatsvinden. Voor de betrokken landen is dit een belangrijke gelegenheid om samen met de Europese Commissie de thans bestaande financieringsprioriteiten opnieuw te bekijken en waar nodig meer prioriteit te geven aan vraagstukken in verband met basisproducten, zoals landbouw en plattelandsontwikkeling, rekening houdende met de omstandigheid dat het totaalbedrag voor bijzonder goed presterende landen zal worden verhoogd. Beperkte steun kan ook worden verleend indien rurale ontwikkeling en landbouw geen concentratiesector voor de nationale programmering blijven.

3.2.2. Ontwikkeling van regionale ondersteunende diensten

De EU (Commissie en lidstaten) moet bijstand bieden ten behoeve van maatregelen op regionaal niveau ter ondersteuning van de ontwikkeling van basisproducten: regionale netwerken van boerenorganisaties, brancheorganisaties voor basisproducten, vakbonden, kwaliteitsverbeterende diensten (certificering, testen, marktinformatie), met de keten verband houdende technologie en marktontwikkelingsonderzoek, gecoördineerde terbeschikkingstelling van infrastructuur, zoals vervoersnetwerken, en stimulering van investeringen.

3.2.3. Steun voor overeenkomsten inzake economisch partnerschap met ACS-landen

De Commissie is ten volle bereid BPAOL's te helpen bij het streven naar regionale integratie en is overtuigd van de vele voordelen die deze integratie kan brengen. Voor de ACS zijn de onderhandelingen over overeenkomsten inzake economisch partnerschap (EPA's) een belangrijk instrument om deze integratie te bevorderen. Bij de onderhandelingen zal worden gesproken over de handelsprestaties van de ACS-landen, zowel wat de handel met de EU betreft als wat de onderlinge handel betreft, met inbegrip van de export van basisproducten. Aan de orde komen vraagstukken als markttoegang en handelsregels, met inbegrip van sanitaire en fytosanitaire normen, een onderwerp dat door de ACS als belangrijk is aangemerkt. Mede door onderling gekoppelde samenwerkingsactiviteiten kunnen de ACS-landen gebruik maken van dit kader om regionale integratie en handel te ondersteunen, met inbegrip van de ontwikkeling van de basisproductsectoren. De Commissie zal er in samenwerking met de ACS-partners naar streven dat de afhankelijkheid van basisproducten bij de onderhandelingen over EPA's voldoende aandacht krijgt.

Reeds is meer dan 30% van de financiële toewijzingen voor de ACS-landen uitgetrokken voor handel en regionale integratie uit hoofde van de regionale indicatieve programma's. Deze middelen worden aangevuld met financiering uit hoofde van de nationale programma's en de programma's voor de gehele ACS. In totaal zal in het kader van de EG-programma's naar schatting meer dan 600 miljoen euro worden toegewezen voor regionale integratie en handel. De EG zal deze programma's uitvoeren en waar nodig versterken in het kader van het EPA-proces.

4. Beheersing van de risico's die aan basisproducten verbonden zijn en toegang tot financiering

Geliberaliseerde markten voor landbouwbasisproducten worden vaak gekenmerkt door afwisselende korte perioden (enkele jaren) van hogere prijzen met langere perioden van lagere prijzen. Er zijn sterke fluctuaties binnen deze cycli. Dergelijke schommelingen leiden tot onzekerheid en verminderen de bereidheid en het vermogen van producenten om te investeren. Ook voor andere betrokkenen in de waardeketen kan onzekerheid ontstaan, waardoor de neerwaartse prijsdruk wordt versterkt.

Na de liberalisering van de landbouwmarkten in de ontwikkelingslanden en het opheffen van de productschappen werden de boeren kwetsbaarder voor marktrisico's en moesten zij inputs vaker zelf financieren. Omdat de banken vaak terughoudend zijn bij leningen aan de riskante landbouwsector, komt het voor dat ondernemers hun productie en technologie niet kunnen moderniseren en hun inputs en de afzet en verwerking van hun producten niet kunnen financieren.

Ook de overheid heeft last van de schommelingen van de prijzen van basisproducten, omdat daardoor de belastingopbrengsten worden beïnvloed en het vermogen om basisdienstverlening te verzorgen, wordt aangetast. De schommelingen veroorzaken druk op de deviezenreserves en op de munteenheid, wat gevolgen heeft voor de duurzaamheid van de schuldendienst en invoer relatief duurder maakt.

Compenserende financiering is een belangrijk middel om ontwikkelingslanden en producenten bescherming te bieden tegen de ergste gevolgen van prijs- en inkomensschommelingen. Hoewel met deze instrumenten goede resultaten zijn geboekt, zijn er problemen geweest ten aanzien van met name het uitbetalingstempo, waardoor het bedoelde effect van het tegengaan van de cyclische beweging is ondermijnd. Het lijkt nu wel duidelijk dat er verschillende instrumenten nodig zijn om de gevolgen voor de producenten en op macroniveau te verzachten.

4.1. Beleidsrespons: ontwikkeling van instellingen en instrumenten

Om de toegang tot kredieten te vergemakkelijken, moet er gezorgd worden voor veiliger onderpanden voor landbouwleningen, waardoor het risico dat deze niet worden terugbetaald, kleiner wordt. Sommige nieuwe benaderingen gaan uit van liquide garanties (in tegenstelling tot onderpand op vaste activa als grond en machines). Hieronder kunnen vallen warehouse receipts [7], langer lopende contracten en instrumenten voor risicobeheersing. Om leningen op warehouse receipts te kunnen aanvaarden, moeten de plaatselijke banken kunnen beschikken over een betrouwbare en betaalbare onafhankelijke beheerder van onderpanden, en moet er een reglementering voor warehouse receipts komen die de rechten van de garantienemer beschermt en het kredietrisico beperkt. Versterking van diensten voor onderpandbeheer kan een belangrijke ontwikkelingsimpact hebben, omdat de technieken kunnen worden toegepast op een groot aantal producten, zoals landbouwproducten, reserveonderdelen en meststoffen. Inputkredieten kunnen ook worden ontwikkeld door de inputs te koppenen aan de markt voor de producten. Een andere benadering die voor de plaatselijke producenten kredieten kan opleveren is het aanmoedigen van banken om leningen te verstrekken tegen exportcontracten, in samenwerking met internationale en multilaterale financiële instellingen. In sommige gebieden kunnen regelingen voor microkredieten een goede aanvulling vormen.

[7] Warehouse receipts vertegenwoordigen bepaalde hoeveelheden basisproducten die de lener heeft opgeslagen bij een derde.

Marktgeoriënteerde verzekering van basisproductrisico's kan producenten en handelaars een mogelijkheid bieden zich in te dekken tegen de effecten van prijsfluctuaties en natuurrampen die zich tijdens een oogstseizoen voordoen. In het kader van het initiatief van de Wereldbank voor beheersing van basisproductrisico's (Commodity Risk Management - CRM) wordt gekeken naar de haalbaarheid van put-opties [8] in de BPAOL's en uitbreiding naar andere instrumenten. Om te kunnen werken, moeten dergelijke instrumenten worden ingevoerd op voldoende grote schaal om de belangstelling van financiële dienstverleners te wekken. Het is daarom van wezenlijk belang om te bekijken via welke kanalen een en ander kan worden gerealiseerd, zulks om het bereik te vergroten en de administratiekosten terug te dringen. Andere belangrijke maatregelen zijn: capaciteitsopbouw voor potentiële kopers van deze instrumenten (banken, coöperaties enz.) en stimulering van investering in betrekkingen met de BPAOL's door internationale kapitaalverschaffers. Het verzekeren van basisproductrisico's kan het kredietrisico verder terugdringen. Daartoe moeten de plaatselijke banken worden aangemoedigd deze dienstverlening in hun portefeuille voor de basisproductsector op te nemen. Deze dekkingsinstrumenten zijn echter niet ontworpen om producenten compensatie te bieden voor langdurige prijsdalingen.

[8] In het kader van een prijsrisico-transactie met put-opties betaalt de koper een premie om een bepaalde prijs (de uitoefenprijs) voor een bepaalde datum vast te leggen op een internationale goederenbeurs. Is de prijs op die goederenbeurs op de overeengekomen datum lager dan de uitoefenprijs, dan krijgt de verzekeringnemer uitbetaald. Is de prijs hoger, dan verkoopt de producent tegen de marktprijs, maar verliest hij de premie.

De regeringen van de BPAOL's hebben behoefte aan methoden voor het beheersen van de macro-economische kwetsbaarheid die voortvloeit uit hun afhankelijkheid wat de fiscale opbrengsten, de stabiliteit van de wisselkoers en de betalingsbalans betreft. De fiscale kwetsbaarheid kan worden verminderd door de belastinggrondslag te verbreden en minder op basisproducten te laten steunen, door de effectiviteit van de belastinginning te vergroten en door een fiscaal beleid te voeren dat de cyclische effecten compenseert. Dergelijke hervormingen zijn echter een langdurig proces. De gevolgen van de prijsfluctuaties op de betalingsbalans zijn nog moeilijker aan te pakken.

De meeste BPAOL's hebben behoefte aan verzekerings- ofwel dekkingsinstrumenten om zich tegen de gevolgen op macro-economisch niveau te kunnen indekken. Er zijn instrumenten die kunnen worden ingezet om de huidige compensatieregelingen op macroniveau van de internationale donoren in ieder geval gedeeltelijk te vervangen. Tegen een premie kan een dergelijke verzekering een bepaald peil van begrotingsopbrengsten en buitenlandse deviezen garanderen, mocht de prijs van het exportbasisproduct onder het verzekerde peil zakken. Tegen andere risico's, zoals specifieke weersgesteldheden die de productie beïnvloeden, is indekking ook mogelijk. De indekkingsregelingen voor exportopbrengsten kunnen worden uitgebreid tot ingevoerde basisproducten, zoals olie, graan en landbouwproductiemiddelen.

4.2. Voorgestelde EU-maatregelen

4.2.1. Facilitering van de toegang voor producenten tot risicoverzekering en handelsfinanciering voor basisproducten

De EU zal gezamenlijk steun verlenen aan ontwikkeling en beproeving van een reeks nieuwe verzekerings- en financieringsinstrumenten ten behoeve van de verschillende deelnemers aan de basisproductketen, waaronder de producenten. Proefinitiatieven op het gebied van beheersing van basisproductrisico's hebben bemoedigende resultaten opgeleverd; de uitdaging is nu uitbreiding tot een zodanige schaal dat een vraag wordt bereikt die blijvend de aandacht kan trekken van de internationale verstrekkers van deze instrumenten. De financiering van handel zou in het CRM-initiatief kunnen worden geïntegreerd.

4.2.2. Ontwikkeling van schokbeheersingsinstrumenten voor het macroniveau

De EU zal steun verlenen aan proefprojecten voor het gebruik van marktgeoriënteerde verzekeringsinstrumenten op macroniveau om de effecten van basisproductschokken op te vangen. In dit verband wordt onder meer bepaald welk internationaal regelgevingskader voor de toepassing van deze instrumenten nodig is. De internationale gemeenschap moet ook tijdelijke cofinanciering van de met dit type verzekering verbonden premie overwegen, echter zonder de internationale regels uit het oog te verliezen. In verband hiermee moet de EU steun verlenen aan BPAOL's voor het opzetten van programma's die een vangnet bieden waarmee middelen kunnen worden toegesluisd naar degenen die door deze schokken zijn getroffen.

De EU moet samen met de internationale gemeenschap doorgaan met het zoeken naar alternatieve regelingen voor internationale leningverstrekking die voor BPAOL's lagere schuldendienstverplichtingen inhouden wanneer de exportopbrengsten tegenvallen. Mogelijkheden zijn leningen op basisproducten, leningen in plaatselijke valuta, integratie van schokbeheersing in de bestaande instrumenten van de internationale financiële instellingen en synergie met compenserende financiering op basis van subsidies.

4.2.3. Verbetering van de toegang tot Flex, het compensatie-instrument van de EU

Bij de inwerkingtreding van de overeenkomst van Cotonou tussen EU en ACS is een nieuw instrument, Flex genoemd, ingesteld om landen te compenseren voor plotselinge terugval van de exportopbrengsten. Flex voorziet in aanvullende begrotingsmiddelen voor de ACS-landen voor het veiligstellen van macro-economische en sectorale hervormingen en beleidsmaatregelen die door de terugval van de opbrengsten gevaar lopen.

Uit de eerste ervaringen met Flex bleek dat verschillende landen met een aanzienlijk verlies van exportopbrengsten niet voor compensatie in aanmerking kwamen. De Commissie is voornemens in mei 2004 aan de ACS-EG-Raad van Ministers passende wijzigingen van bijlage II bij de overeenkomst van Cotonou voor te stellen, teneinde de nieuwe voorwaarden ook op aangelegenheden met betrekking tot 2003 te kunnen toepassen. De herziening van de overeenkomst van Cotonou biedt ook de mogelijkheid om de methoden voor steun aan de BPAOL's te heroverwegen. Omdat de middelen die de Commissie vrijmaakt voor Flex beperkt zijn, moeten de lidstaten overwegen het mechanisme aan te vullen door middel van begrotingssteun.

De BPAOL's zouden kunnen overwegen Flex-middelen toe te wijzen aan de uitvoering van hun nationale basisproductstrategieën. In gebieden waar de productie als gevolg van structurele veranderingen in de wereldwijde goederenmarkten voorgoed onrendabel is geworden, zouden de BPAOL's ook langlopende programma's kunnen opzetten om boeren te helpen over te schakelen op andere rurale activiteiten.

5. Traditionele basisproducten en diversificatie

BPAOL's exporteren voornamelijk een beperkt aantal basisproducten zonder veel toegevoegde waarde. Deze situatie zorgt voor kwetsbaarheid, zowel op macroniveau als op dat van de producent, en wijst op een gemiste kans om meer waarde en daarmee inkomen te behouden in de producerende landen. Diversificatie wordt over het algemeen gezien als de oplossing voor beide problemen, maar de ontwikkeling en uitvoering van een diversificatiestrategie is complex.

Kleinere basisproducten producerende landen hebben bijvoorbeeld een comparatief nadeel wanneer zij beginnen met de (secundaire) verwerking van traditionele basisproducten. Het ontbreken van een binnenlandse markt leidt er samen met de hoge risiconiveaus toe dat weinig binnenlandse of buitenlandse bedrijven bereid zijn de nodige investeringen te doen. Op de korte termijn zijn andere benaderingen nodig om te komen tot een toegevoegde waarde en de marges voor traditionele basisproducten te vergroten - als bedoeld in hoofdstuk 3.

Vele ontwikkelingslanden ondervinden ook ernstige problemen wanneer zij willen diversifiëren met niet-traditionele basisproducten of activiteiten: a) het gebrek aan ervaring met/kennis van de vervaardiging en marketing van niet-traditionele basisproducten op de internationale markt; b) de gebrekkige toegang tot en de kosten van financiële diensten voor nieuwe industrieën; c) het ontbreken van publieke infrastructuur; d) het zwakke regelgevende en wettelijke kader; e) de gebrekkige toegang tot binnenlandse grondstoffen en internationale technologie; f) de geringe omvang van de binnenlandse vraag; en g) bepaalde handelsregels. Exporteurs geven de voorkeur aan traditionele basisproducten, waarvoor marktinformatie beschikbaar is, de transactiekosten laag zijn, overzeese kopers bekend zijn en ondersteunende diensten eenvoudig te krijgen zijn, zelfs in de minst ontwikkelde landen. Het risiconiveau is een belangrijke factor voor de betrokkenheid van de particuliere sector.

Extra inkomstenbronnen vormen evenwel een veiligheidsnet voor landbouwers die basisproducten leveren en hun werknemers. Wil een strategie de kwetsbaarheid van producenten van basisproducten binnen een redelijk tijdsbestek verminderen, dan moet die de effectieve diversificatie van plaatselijke bestaansmiddelen ondersteunen. Verder zullen bepaalde producenten, ondanks dat er meer steun wordt verleend voor basisproductsectoren, als gezegd, maar moeizaam om kunnen gaan met de dalende prijsontwikkeling. De autoriteiten van de BPAOL's zullen worden geconfronteerd met verzoeken om bijstand bij het vinden van andere activiteiten.

5.1. Beleidsrespons - verbetering van de overheidscapaciteit om diversificatie te ondersteunen

De overheid speelt een cruciale rol bij de bevordering van diversificatie en groei. Dit hangt samen met het creëren van een gunstig klimaat voor alternatieve economische activiteiten en het maken van strategische keuzes in samenwerking met de voornaamste betrokkenen en ondersteuning daarvan door specifiek en stabiel beleid.

Deze strategische keuzes sluiten elkaar niet noodzakelijkerwijs uit, maar voor elk daarvan is specifiek ondersteunend beleid vereist. Voor elk ervan moet een sterk beroep worden gedaan op de overheidscapaciteit, een groot probleem in vele BPAOL's. De beleidskeuze zou in de praktijk wel eens veel moeilijker kunnen zijn dan op het eerste gezicht het geval lijkt.

Er is een duidelijke noodzaak om de overheidscapaciteit in BPAOL's - op nationaal en lokaal niveau - te vergroten, zodat zij de sterke en zwakke punten en het potentieel van hun bestaande of toekomstige productiesectoren kunnen evalueren en deze adequaat kunnen ondersteunen. Bepaalde ondersteunende informatie zouden landen onderling kunnen delen: keuzes bij het profiteren van de basisproductsectoren; methoden voor het aanpakken van specifieke zwakke en sterke punten van BPAOL's; en ervaringen bij het bepalen van de volgorde van beleidshervormingen. Als gezegd in hoofdstuk 3, is regionale samenwerking en integratie belangrijk voor vooruitgang, omdat dit de marktomvang voor zowel inputs als outputs vergroot en het risico van investeringen anderszins beperkt.

5.2. Voorgestelde EU-maatregelen

5.2.1. Regeringen dienen weloverwogen keuzes te kunnen maken

De EU moet technische bijstand verlenen om de autoriteiten van de BPAOL's te helpen weloverwogen beleidskeuzes te maken. Zij moet steun verlenen bij de analyse van de specifieke problemen, de voorwaarden voor en het potentieel van succesvolle diversificatie van bestaansmiddelen en groei in de BPAOL's, en de eventuele kansen als er één of meer relatief sterke ketens van landbouwbasisproducten zijn. Specifieke hulpmiddelen ter ondersteuning van strategische keuzes kunnen verder worden ontwikkeld. Zo steunt de Commissie momenteel bijvoorbeeld de ontwikkeling van een methodologie voor de evaluatie van de potentiële concurrentiepositie van de nationale koffiesectoren, met inbegrip van de mogelijkheden van diversificatie.

De EU moet de brede betrokkenheid van potentiële "diversifieerders" bij strategische keuzes steunen, of dit nu lokale producenten, exporteurs of regionale of internationale investeerders zijn. In deze context dient rekening te worden gehouden met gendergevoeligheid. Vrouwen domineren vele niet-landbouwactiviteiten die potentie hebben - verwerking en bereiding van voedsel, kleding, handel en talloze diensten. Deze vaardigheden zouden kunnen worden benut ingeval van groei/diversificatie.

5.2.2. Ondersteuning van groei op het platteland

De EU moet bijstand verlenen bij de tenuitvoerlegging van diversificatie-/groeistrategieën in de BPAOL's, met name door te bevorderen dat de productiesectoren een plaats krijgen in de strategiedocumenten voor armoedebestrijding. Ook hier is overleg tussen overheid, relevante investeerders en donoren cruciaal, en de EU dient in dit verband een bijzondere inspanning te leveren.

Inspanningen om de mogelijkheden van producenten tot diversificatie van bestaansmiddelen te verbeteren, moeten vooral worden aangepakt in het kader van de plattelandsontwikkeling. In de EU-strategieën voor plattelandsontwikkeling moeten derhalve vaker maatregelen worden opgenomen die een respons vormen op de problemen op het gebied van globalisering, marktconcentratie en -integratie, internationale marktproblemen, handelsregels enz. Daarnaast zijn bijzondere inspanningen nodig ter ondersteuning van producenten die van een traditioneel basisproduct moeten afstappen.

De mogelijkheden om de lokale, nationale en regionale voedselmarkten verder te ontwikkelen verdienen speciale aandacht, met name in lage-inkomenslanden met een voedseltekort (hieronder vallen vrijwel alle landen die sterk afhankelijk zijn van koffie en katoen, en ook vele landen die afhankelijk zijn van cacao). De EU is vastbesloten bijstand te verlenen aan overheden bij het verwerven van inzicht in de onderliggende redenen voor de lage voedselproductie, en de omstandigheden te creëren om de situatie te herstellen. In deze context is het van groot belang de effecten van internationale handel en landbouwbeleid te controleren.

5.2.3. Versterking van de steun voor de particuliere sector

De EU erkent de centrale rol van de particuliere sector voor de groei, ontwikkeling en diversificatie in BPAOL's. Zowel de Commissie als de lidstaten beschikken over een breed scala van instrumenten voor de ontwikkeling van de particuliere sector, waarop een beroep kan worden gedaan om de tenuitvoerlegging van strategieën voor BPAOL's te ondersteunen. Zij dienen actief te wijzen op het bestaan van deze instrumenten.

Wat de Commissie betreft, wordt de steun grotendeels verleend via horizontale instrumenten waartoe de particuliere sector direct toegang heeft (in plaats van via nationale indicatieve programma's). De Europese Investeringsbank speelt een bijzonder belangrijke rol in deze context, als beheerder van een door het EOF gefinancierde investeringsfaciliteit van 2,2 miljard, en met een bijdrage van 1,7 miljard uit de eigen middelen voor de financiering van investeringsprojecten in ACS-landen.

Samenhang, complementariteit en synergie, zowel tussen deze horizontale instrumenten als met de programmeerbare steun, zijn cruciaal. De EU dient in dit verband speciale inspanningen te leveren. In het geval van ACS-landen die tevens BPAOL's zijn, dient bijzondere aandacht te worden geschonken aan de ondersteuning van factoren voor het vrijmaken van middelen van de EIB. Wat EIB-leningen betreft, is risico-appreciatie bijvoorbeeld een belangrijk selectiecriterium, en is het overheidsbeleid dus van belang voor de beschikbaarstelling van dergelijke middelen. De EU dient gebruik te maken van de ervaring van de EIB met de evaluatie van de risico's van investeringen in BPAOL's.

6. Succesvolle integratie in het internationale handelsstelsel

De internationale handelsregels spelen een belangrijke rol voor BPAOL's en producenten van basisproducten, omdat zij de export van primaire basisproducten en diversificatieproducten mogelijk maken of bemoeilijken. De regels inzake binnenlandse steun, exportconcurrentie en markttoegang zijn alle van wezenlijke invloed op de mogelijkheden van producenten van basisproducten, evenals bepaalde maatregelen, normen en andere technische regels. In bepaalde gevallen is de regel een bron van problemen. In andere gevallen is het werkelijke vraagstuk de capaciteit om met de regel om te gaan of er gebruik van te maken.

Overheidssteun voor de landbouw kan bepaalde legitieme doelstellingen hebben voor het subsidiërende land, zoals sociale cohesie, milieubescherming en plattelandsontwikkeling. Als zij gekoppeld worden aan de productie, kunnen subsidies echter leiden tot overproductie. Het overschot van de productie komt vaak terecht op de wereldmarkt, en beïnvloedt de prijzen en productiemogelijkheden van andere producenten. BPAOL's zijn vaak kwetsbaarder voor de gevolgen daarvan dan andere landen en minder goed in staat om zich tegen deze situatie te beschermen.

Voor BPAOL's gelden gewoonlijk preferentiële invoerregelingen. De huidige invoerregeling EU-Cotonou voorziet bijvoorbeeld in preferentiële toegang voor ACS-landen en de "Everything But Arms"-regeling biedt rechten- en contingentvrije toegang voor alle producten van de minst ontwikkelde landen, behalve wapens (overgangsperioden voor suiker, rijst en bananen). Tarifaire belemmeringen beperken nog steeds de exportmogelijkheden voor bepaalde producten en landen. Tariefescalatie is voor bepaalde BPAOL's en bepaalde producten reden tot bezorgdheid, omdat hierdoor de uitvoer van producten met een toegevoegde waarde moeilijker wordt dan die van ruwe materialen, hetgeen een belemmering kan zijn voor de ontwikkeling van de lokale industrie. Preferentiële markttoegang wordt echter niet altijd effectief benut. Voor slechts 50% van alle producten die in de EU worden ingevoerd uit ontwikkelingslanden en die in theorie in aanmerking komen voor tariefpreferenties in het kader van het Stelsel van Algemene Preferenties (SAP) [9], worden deze preferenties ook toegepast. Daarvoor zijn verschillende redenen.

[9] De "Everything but Arms"-regeling is een speciale preferentie in het kader van het SAP en derhalve meegerekend.

De mate waarin gebruik wordt gemaakt van het SAP, wordt bepaald door de voorwaarden die aan de preferenties zijn verbonden. Problemen om te voldoen aan de administratieve en inhoudelijke vereisten van oorsprongsregels kunnen het gebruik ervan beperken. Hoewel het SAP in versoepeling van deze regels voorziet (cumulatie met EU- of regionale materialen) zijn de materialen die voor goederen nodig zijn vaak afkomstig van leveranciers die geen recht hebben op cumulatie met de begunstigden. Exporterende landen kunnen ook problemen hebben met andere markttoegangsvereisten, met name sanitaire en fytosanitaire maatregelen. Officiële/overheidsnormen vormen niet het enige potentiële probleem. De eigen normen en kwaliteitsvereisten van groothandelaars en handelaars kunnen een nog groter probleem vormen.

Tot slot, de toegang tot de markten van ontwikkelde landen is niet de enige motor voor ontwikkeling. Die markten leveren weliswaar meer inkomsten op, maar zij zijn ook meer geavanceerd en er gelden hoge technische en gezondheidsnormen die voor de armste landen moeilijk haalbaar zijn. De vooruitzichten op een toename van de vraag op deze markten zijn vaak beperkt en de concurrentie is hevig. Anderzijds bieden regionale markten in ontwikkelingslanden een mogelijkheid om de afzet aanzienlijk te vergroten. Tarifaire en niet-tarifaire belemmeringen tussen ontwikkelingslanden vormen echter vaak een beperking voor de regionale handel, en dit heeft tot gevolg dat het niet vaak komt tot de investeringen die nodig zijn voor groei en ontwikkeling.

6.1. Beleidsrespons: maximaliseren van de mogelijkheden voor BPAOL's in het multilaterale handelsstelsel

In het kader van de lopende WTO-onderhandelingen wordt over talloze handelsgerelateerde vraagstukken gesproken die van belang zijn voor de BPAOL's, zoals landbouw. Om de ontwikkelingsdoelstellingen van de Doha-ronde te halen, dient de internationale gemeenschap open te staan voor de ideeën en voorstellen van de armste landen, en te streven naar afspraken die de vooruitzichten op armoedevermindering en groei vergroten.

Tijdens de onderhandelingen moet ook aandacht worden besteed aan de bezorgdheid over de subsidies, waarbij het accent moet liggen op vermindering of opheffing van subsidies die de handel sterk verstoren, met name die welke gevolgen hebben voor ontwikkelingslanden. De minst ontwikkelde landen moeten kunnen rekenen op rechten- en contingentvrije toegang tot alle markten van ontwikkelde landen en tot de meest geavanceerde markten van ontwikkelingslanden, zoals in de EU al het geval is. Preferentiële markttoegang voor andere ontwikkelingslanden is eveneens belangrijk. Geïndustrialiseerde landen moeten welwillend staan tegenover gunstige behandeling van producten die van bijzonder belang zijn voor BPAOL's: traditionele basisproducten in ruwe en verwerkte vorm, en producten die van belang zijn voor het diversifiëren daarvan. Om deze reden stelt de EU in het kader van de Doha-onderhandelingen voor zowel landbouw als industrie een omvangrijke vermindering voor van tariefescalatie. Ook moet de toegang tot een effectief vrijwaringsmechanisme worden gegarandeerd. Dit is bijzonder belangrijk voor landen en regio's die streven naar diversificatie door bevordering van agro-voedingsproducten voor de lokale en regionale markt.

De vermindering van de preferentiemarges die onvermijdelijk volgt op de vorderingen in het kader van de multilaterale handelsliberalisering, zijn voor bepaalde BPAOL's reden tot zorg. Als gezegd, neemt de EU deze zorg serieus, maar zij is van mening dat dit niet mag worden aangevoerd als excuus om de vorderingen voor een hele reeks andere producten af te remmen.

De onderhandelingen moeten ertoe leiden dat bij de opstelling van internationale regels de beleidsruimte van BPAOL-regeringen bewaard blijft, zodat zij hun eigen handelsbeleid en investeringsstrategieën kunnen blijven formuleren die bijdragen tot hun ontwikkelingsdoelstellingen. Er moet meer duidelijkheid komen over de flexibiliteit van bepaalde regels van het multilaterale handelsstelsel, zodat legitieme ontwikkelingsdoelstellingen niet worden ondermijnd. De voordelen op ontwikkelingsgebied worden echter alleen dan effectief benut als de ontwikkelingslanden zelf, met name de meer ontwikkelde onder hen, een bijdrage leveren aan het liberaliseringsproces die evenredig is met hun ontwikkelingsniveau.

De EU is voorstandster van verbeterde regels. Volgens haar zouden de BPAOL's er ook op vooruit gaan als de WTO overeenstemming zou bereiken over de uitbreiding van de extra bescherming voor geografische aanduidingen, die op dit moment beperkt is tot wijn en alcoholhoudende drank, tot andere producten, waaronder basisproducten (bijvoorbeeld Ceylonthee, Café de Jamao enz.). Er zijn genoeg aanwijzingen dat geografische aanduidingen een rol spelen bij de bevordering van marktdifferentiatie die leidt tot bovengemiddelde prijzen. De erkenning door de consument en reputatie van een product die hiervan het gevolg zijn, moeten door WTO-regels worden beschermd tegen oneerlijke concurrentie en imitatie.

Verder, en dit punt is ook al in de Verklaring van Doha genoemd, zouden de inspanningen in WTO-verband gepaard moeten gaan met handelsgerelateerde technische bijstand en specifieke ondersteunende maatregelen.

6.2. Voorgestelde EU-maatregelen

6.2.1. Zorgen voor een ontwikkelingsvriendelijk resultaat van de Ontwikkelingsagenda van Doha

De EU hecht grote waarde aan een breed en ontwikkelingsvriendelijk resultaat van de lopende onderhandelingen in het kader van de Ontwikkelingsagenda van Doha. Er dienen meer inspanningen te worden gedaan om ervoor te zorgen dat in de behoeften van de zwakste landen in het multilaterale handelsstelsel, waaronder de BPAOL's, wordt voorzien, met name op landbouwgebied. In de landbouwonderhandelingen moet worden gestreefd naar een resultaat dat deze groepen van landen en hun producenten steunt, onder andere door vermindering van exportsteun en binnenlandse subsidies die de handel verstoren. Om dit te bereiken moeten de onderhandelingen opnieuw worden opgestart, beginnende met een realistische analyse van de producten die voor ontwikkelingslanden voldoende belang hebben om dit proces te starten.

Voor een succesvolle herstart van de Ontwikkelingsagenda van Doha is de actieve betrokkenheid van de overheid in ontwikkelingslanden bij het maken van internationale regels noodzakelijk, op basis van goed onderbouwde en geformuleerde argumenten. De capaciteit van de overheid in BPAOL's is niet altijd even sterk op dit gebied. De EG wil graag steun blijven verlenen bij de aanpak van deze situatie.

6.2.2. Controleren van de externe impact van landbouwbeleid

Intern zal de Commissie landbouwhervormingen doorvoeren en tegelijkertijd blijven streven naar steunregelingen die de handel niet verstoren. Zij zal de impact van interne steunregelingen blijven controleren en maatregelen nemen om de beleidssamenhang tussen interne belangen en ontwikkelingsbeleid te verbeteren. De vorderingen met het proces van interne hervorming zullen een verdere stimulans vormen voor ambitieuze onderhandelingen in WTO-verband.

6.2.3. Maximaliseren van de toegang tot de EU-markt voor BPAOL's

De meeste landen die afhankelijk zijn van basisproducten behoren tot de minst ontwikkelde landen of de ACS-landen of tot beide groepen van landen en hebben als zodanig recht op preferentiële of nultarieven voor het merendeel of de volledige handel met de EU. Voor de ACS-landen bieden de overeenkomsten inzake economisch partnerschap (EPA's) de mogelijkheid de bestaande preferenties uit te breiden en de toegang verder te verbeteren.

Er kan echter meer worden gedaan om markttoegang voor andere BPAOL's te waarborgen. De EU gaat het huidige SAP in 2006 herzien. Daarbij moet met de specifieke behoeften van BPAOL's rekening worden gehouden. Met name dankzij de speciale stimulerende maatregel die in SAP-verband geldt voor landen die de drugshandel bestrijden, kunnen talloze BPAOL's in Midden- en Zuid-Amerika rekenen op zeer lage of nultarieven [10]. Deze regeling wordt in WTO-verband echter aangevochten door India. Ongeacht de uitspraak van het panel streeft de EU naar een grote mate van toegankelijkheid voor de huidige begunstigden, rekening houdende met het rapport van het panel.

[10] De drugsregeling geldt voor Bolivia, Colombia, Costa Rica, Ecuador, El Salvador, Guatemala, Honduras, Nicaragua, Pakistan, Panama, Peru en Venezuela. Rechtenvrije toegang tot de markt geldt voor 3 665 producten waarvoor in het kader van het SAP tariefverlagingen worden verleend. Daarnaast zijn in het 'drugs-SAP' 316 producten opgenomen die niet in de algemene regeling figureren.

Wat de oorsprongsregels betreft, onderzoekt de EU momenteel of regels en administratie in verband daarmee moeten worden herzien in de context van de toenemende internationale verdeling van arbeid en zal zij verder rekening houden met de behoeften van de BPAOL's tijdens dit overleg. Wat preferenties betreft, erkent de Commissie dat er mogelijk bepaalde sectoren en landen zijn waarvoor een verdere multilaterale liberalisering problemen zou kunnen creëren. Zij is van mening dat dergelijke problemen, voor zover die zich voordoen, per geval moeten worden verholpen door aanpassingssteun in overleg met andere bilaterale en multilaterale donoren. Nieuwe preferenties, die vooral door de meest ontwikkelde van de ontwikkelingslanden moeten worden verleend, zouden de gevolgen van de afbrokkeling van de huidige preferenties kunnen verlichten.

6.2.4. Ondersteuning van de inspanningen van BPAOL's bij het valoriseren van hun markttoegang

De EU is vastbesloten de benutting van de preferenties te stimuleren, onder andere door de bekendheid daarvan te verbeteren. Zij is bezig met het opzetten van een helpdesk voor ontwikkelingslanden (), zodat deze gemakkelijk toegang hebben tot gegevens over tarieven, oorsprongsregels en handelsstatistieken. Zij zal deze activiteiten in de toekomst verder uitbreiden en ook informatie opnemen over interne belastingen in de EU en productspecifieke exportvereisten. Bekendheid met deze vereisten betekent echter niet dat die ook worden nageleefd. Normen, met name sanitaire en fytosanitaire normen, liggen op de markten van ontwikkelde landen soms aanzienlijk hoger dan op de markten van BPAOL's. De EU verleent steun om BPAOL's te helpen op dit gebied capaciteit te ontwikkelen, maar verdere inspanningen zijn nodig.

7. Bevorderen van duurzame ondernemingspraktijken en investeringen in BPAOL's

Internationale basisproductbedrijven en -handelaars spelen een grote rol bij het uitzetten van een lijn voor de basisproductsectoren in de toekomst. Zij hebben de echte macht in de basisproductketen, een situatie die wordt versterkt door de lopende concentratie wat de kopers van basisproducten betreft en, parallel daarmee, de fragmentatie van de producenten. Lokale ondernemers kunnen, als zij onafhankelijk blijven, meestal niet effectief concurreren met deze grote geconsolideerde ondernemingen en gaan derhalve steeds vaker een verbinding aan met deze bedrijven, als filiaal, agent of partner van een joint venture. Als zodanig zijn zij in toenemende mate afhankelijk van het ondernemingsbeleid van multinationale bedrijven.

Daarnaast zijn bedrijven die basisproducten verwerken en kleinhandelsketens steeds meer geïntegreerd in de basisproductketen, om een stabiele toegang tot het aanbod te garanderen, de keten beter te controleren en de eigen producten beter te kunnen traceren tot het niveau van de productie. Zij houden bij hun bedrijfsactiviteiten ook steeds meer rekening met duurzaamheidseisen, zoals de sociaal-economische en milieusituatie op het niveau van de producent. Deze verticale integratie biedt mogelijkheden voor producenten. Deze maakt het mogelijk premies te verwerven voor "goede" productiepraktijken, en kan de kwetsbaarheid verminderen doordat producenten de kans krijgen meer langetermijncontracten te sluiten met kopers. Grote bedrijven spelen dus een belangrijke rol bij de ontwikkeling van duurzame productie- en handelspraktijken - in milieuopzicht, maar ook in sociaal en economisch opzicht.

7.1. Beleidsrespons: bevorderen van de verantwoordelijkheid van ondernemingen voor duurzame productie van basisproducten

Buitenlandse directe investeringen moeten worden bevorderd ter ondersteuning van de verdere ontwikkeling van productiesectoren, waaronder de opkomst van verwerkende bedrijfssectoren en de vereiste marktkennis. BPAOL's moeten een regelgevingskader tot stand brengen, inclusief mededingingswetgeving, dat bevorderlijk is voor buitenlandse directe investeringen. De internationale gemeenschap moet op haar beurt internationale kopers (kleinhandel, verwerkend bedrijf of handelaar) aanmoedigen te investeren in een langetermijnrelatie met landbouwers of lokale verwerkende bedrijven. Via verschillende vormen van publiek/particulier partnerschap kunnen zij ervoor zorgen dat lokale producenten van basisproducten en andere lokale betrokkenen voordeel ondervinden van deze processen. In dat kader moet de overdracht van duurzame landbouwtechnieken en kennis worden aangemoedigd.

Multinationale basisproductbedrijven moeten worden gestimuleerd de lokale wetgeving na te leven, maar ook de OESO-richtlijnen en de ILO-verklaring inzake beginselen voor multinationale ondernemingen en sociaal beleid. Deze omvatten richtlijnen en beginselen inzake verantwoordelijkheid in de keten en dragen ertoe bij dat bedrijven aansprakelijkheid erkennen en verantwoordelijkheid tonen voor de omstandigheden waarin de producten worden geproduceerd. Gedragscodes treden niet in de plaats van wetgeving en collectieve afspraken, maar kunnen wel nuttig zijn. Multinationale bedrijven hebben verschillende opties, van 'Fair Trade' tot individuele bedrijfscodes en gezamenlijke codes. De weg vooruit lijkt een combinatie te zijn van bedrijfs- en sectorcodes. Zo worden codes van afzonderlijke bedrijven met relatief hoge normen, waaronder met name een correcte vergoeding van landbouwers, gecombineerd met gedragscodes voor een hele sector.

De "Fair Trade"-beweging [11] zet zich in voor een in sociaal-economisch opzicht verantwoordelijker handelssysteem, met minimumprijzen voor producenten. Een van de voornaamste verdiensten van "Fair Trade" is het debat waartoe de beweging op het niveau van de consument heeft aangezet. Mainstreaming van "Fair Trade" als code is echter niet waarschijnlijk, omdat multinationale bedrijven bepaalde basisbeginselen, zoals minimumprijzen, vaak niet accepteren. Vele bedrijven en organisaties in de particuliere sector ontwikkelen nu echter hun eigen gedragscodes op het gebied van arbeidskwesties, mensenrechten en milieu, als onderdeel van hun beleid inzake maatschappelijk verantwoord ondernemen. Hoewel deze codes misschien minder ambitieus zijn, kunnen zij er toch toe leiden dat meer producenten van basisproducten ervan gaan profiteren, en dus moet dit proces worden gestimuleerd. Verder dienen grote bedrijven gestimuleerd te worden om duurzame productiepraktijken een rol te laten spelen in hun bedrijfspraktijk als geheel in plaats van alleen voor speciale merken die op de markt gebracht worden naast andere merken waarvoor deze codes niet gelden.

[11] "Fair Trade" (met hoofdletters) is een label dat de consument de zekerheid biedt dat het product bepaalde specifieke kenmerken heeft. Zonder hoofdletters is het concept niet vastgelegd, wat betekent dat iedereen "fair trade" mag gebruiken om een product in te delen.

De Commissie steunt een geïntegreerde aanpak van duurzame handel die alle drie de pijlers van duurzame ontwikkeling in dezelfde mate stimuleert. Een sociaal duurzaam productiemodel betekent dat de arbeidsomstandigheden beantwoorden aan fundamentele arbeidsnormen (definitie ILO-verdragen). Dit omvat een verbod op kinderarbeid en dwangarbeid, alsmede non-discriminatie in arbeid en beroep, vrijheid van vereniging en het recht collectief te onderhandelen over fatsoenlijke arbeidsomstandigheden. Milieuoverwegingen hebben bijvoorbeeld betrekking op de instandhouding van de vruchtbaarheid van de bodem, schaarse watervoorraden en andere hulpbronnen, ecosystemen en biodiversiteit. Daarnaast is milieuverantwoord produceren cruciaal vanuit gezondheidsperspectief. Dit betekent dat de producent minder blootgesteld wordt aan gevaarlijke pesticiden, en dat de watervoorraden minder sterk worden vervuild enz. De economische kosten van de productie op de lange termijn moeten worden gedekt.

In haar mededeling over maatschappelijk verantwoord ondernemen [12] noemt de Commissie algemene richtlijnen voor de ontwikkeling van effectieve en geloofwaardige gedragscodes. Volgens de Commissie moeten deze codes: voortbouwen op de fundamentele ILO-verdragen en de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen als gemeenschappelijke minimumreferentienorm; passende mechanismen omvatten voor evaluatie en verificatie van de tenuitvoerlegging ervan, en een systeem voor de naleving ervan; en, tot slot, de sociale partners en andere belanghebbenden, ook in ontwikkelingslanden, betrekken bij de opstelling, tenuitvoerlegging en controle.

[12] COM(2002) 347 def. van 2.7.2002: De sociale verantwoordelijkheid van bedrijven: een bijdrage van het bedrijfsleven aan duurzame ontwikkeling. Zie tevens COM(2001) 416 def. van 18 juli 2001: "Bevordering van fundamentele arbeidsnormen en verbetering van de sociale governance in de context van de globalisering".

Gedragscodes op het specifieke gebied van de productie van landbouwbasisproducten dienen, naast bovengenoemde punten, a) specifieke aandacht te besteden aan de betrokkenheid van landbouwers in de BPAOL's bij het opstellen ervan; b) specifieke inspanningen te bevorderen ter ondersteuning van de modernisering van producenten in de BPAOL's, zodat zij kunnen voldoen aan de internationale normen in het kader van deze programma's en codes, en c) producenten financieel te belonen voor de extra inspanningen die zij verrichten om te voldoen aan aanvullende marktvereisten.

7.2. Voorgestelde EU-maatregelen

7.2.1. Bevorderen van maatschappelijk verantwoord ondernemen in internationaal verband

De Commissie en de lidstaten hebben zich ertoe verbonden de doeltreffendheid en geloofwaardigheid van duurzame gedragscodes in de basisproductketen te bevorderen. Zij dienen nu de dialoog voort te zetten met de ondernemingen over de eerder genoemde vraagstukken, met name over de manieren om ervoor te zorgen dat de BPAOL's profiteren van de voordelen van maatschappelijk verantwoord ondernemen.

De EU dient verder maatregelen te nemen om de bekendheid van het publiek met en de transparantie van eerlijke, duurzame of ethische handelsinitiatieven te vergroten, ongeacht of die worden genomen door maatschappelijke organisaties, particuliere sector of overheid. Dit geldt ook voor de werking en resultaten ervan. Dit moet consumenten, bedrijven en beleidsmakers stimuleren de juiste beslissingen te nemen. De EU moet een centrum ondersteunen voor documentatie over en analyse van de ervaringen op dit gebied. Hoewel de Commissie al enkele projecten met betrekking tot de bekendheid van het publiek met eerlijke handel sponsort, is er nog ruimte voor versterking van deze activiteit.

Verder is de Commissie voornemens te onderzoeken of op Gemeenschapsniveau criteria/richtlijnen kunnen worden ontwikkeld voor eerlijke en ethische vrijwillige handelsregelingen (op initiatief van maatschappelijke organisaties, bedrijfsleven of overheid), in samenwerking met de lidstaten en belangrijke actoren in het kader van deze regelingen.

7.2.2. BPAOL's de kans geven om te profiteren van maatschappelijk verantwoord ondernemen

De EU moet de BPAOL's steunen bij hun pogingen te profiteren van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Zij moet hen bijstaan bij het opbouwen van de nodige capaciteit om de codes na te leven. De EG en de lidstaten moeten met name bijstand verlenen bij het aantrekken van buitenlandse partners die willen investeren in de BPAOL's door deelname aan een publiek/particulier partnerschap voor duurzame productie van basisproducten. Bij een dergelijk partnerschap zijn lokale autoriteiten, een sectorale basisproductorganisatie, een internationaal bedrijf en een donor betrokken. De lokale autoriteiten zijn verantwoordelijk voor de formulering van een lokaal ontwikkelingsplan, waarin de doelstellingen en inbreng van alle partners worden weergegeven. Afhankelijk van de afspraken zou een ontwikkelingsagentschap verantwoordelijk kunnen zijn voor de stimulering van de capaciteit en invloed van leveranciers en hun organisaties.

Tot slot zou de EU ook innovatieve niet-gouvernementele initiatieven kunnen ondersteunen die erop gericht zijn het aanbod van de handel in duurzaam geproduceerde goederen te steunen, zoals duurzame handels- en innovatiecentra.

7.2.3. Concurrentiebevordering

De ontwikkeling van een sterke en concurrerende particuliere sector in de BPAOL's is afhankelijk van een open competitieve omgeving, zowel nationaal als internationaal. Zoals gezegd zijn er soms grote verschillen qua invloed tussen producenten van basisproducten en verwerkende bedrijven, waardoor de meeste producenten "prijsnemers" zijn. De EU blijft overtuigd van de noodzaak om bepaalde basisbeginselen uit te zetten inzake mededinging, en die op te nemen in nationale wetgeving, bijvoorbeeld non-discriminatie en transparantie en het streven om misbruik van dominante posities, zoals kartelvorming, uit te bannen. Zij blijft deze doelstelling binnen de WTO nastreven, hoewel de controverse in Cancún rond dit punt en andere Singapore-vraagstukken de kans verkleint op volledige multilaterale onderhandelingen. Het vraagstuk van de mededingingsregels zal eveneens worden aangepakt in de context van de regionale onderhandelingen, bijvoorbeeld de onderhandelingen over de overeenkomsten inzake economisch partnerschap (EPA's) met de ACS-partners. Intensievere samenwerking tussen de mededingingsautoriteiten kan er ook toe bijdragen dat anticoncurrentiepraktijken snel geïdentificeerd en aangepakt worden. De EU moet deze vraagstukken vooruit helpen in de verschillende relevante internationale fora, waaronder de WTO en het internationale netwerk van mededingingsautoriteiten.

8. Volgende stappen

Zoals hierboven uiteengezet, zien de landen die afhankelijk zijn van basisproducten zich geplaatst voor enkele grote problemen. Verschillende maatregelen zijn nodig om deze landen en de producenten te steunen. De Commissie is van mening dat vooruitgang mogelijk is op voorwaarde dat de aandacht voor deze vraagstukken wordt verscherpt op alle verschillende niveaus die in deze nota worden genoemd. Zij is van mening dat de EU (Europese Commissie/lidstaten) kan bijdragen tot een reële verbetering van de situatie van de BPAOL's, mits coherent wordt opgetreden. Zij nodigt de Raad derhalve uit zo spoedig mogelijk zijn instemming te betuigen met de genoemde oriëntaties en het hierboven voorgestelde actieplan van de EU. Met name vestigt zij de aandacht van de Raad op het in de bijlage opgenomen matrixoverzicht en spoort zij de lidstaten aan op te geven welke maatregelen zij bereid zijn te steunen, gezamenlijk of unilateraal. In deze context wijst de Commissie met name op de volgende maatregelen:

1: gecoördineerde inspanningen per land ter ondersteuning van de basisproductstrategieën in de BPAOL's,

2: gezamenlijke inspanningen voor de ontwikkeling van regionale ondersteunende diensten en basisproductsteun in het kader van de regionale integratie,

3: constructieve bijdrage voor de hervorming van de ICB's (internationale basisproductorganisaties) tot effectieve organisaties,

4: EU-partnerschap voor basisproducten met internationale organisaties (Wereldbank, FAO, Unctad, CFC),

5: specifieke aandacht voor producten die van belang zijn voor de BPAOL's in het kader van de Ontwikkelingsagenda van Doha, en

6: gecoördineerde maatregelen ter bevordering van maatschappelijk verantwoord ondernemen, in samenwerking met internationale basisproductbedrijven.

BIJLAGEN

1. Afkortingen

2. Matrixoverzicht inzake de uitvoering van het actieplan

3. Overzicht van landen die van basisproducten (basislandbouwproducten) afhankelijk zijn

Bijlage 1: Afkortingen

ACS // Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan

BPAOL // Van een of meer basisproducten afhankelijk ontwikkelingsland

CFC // Common Fund for Commodities

CRM // Commodity Risk Management

MVO // Maatschappelijk verantwoord ondernemen

EPO // Economic Partnership Agreements

EOF // Europees Ontwikkelingsfonds

EBA // "Everything but Arms"-regeling

FAO // Voedsel- en landbouworganisatie van de VN

ASP // Stelsel van Algemene Preferenties

HDI // Human Development-index

HIPC // Arme landen met een zware schuldenlast

ICB // Internationale basisproductinstantie

ICA // Internationale basisproductovereenkomst

ICO // Internationale Koffieorganisatie

IF // Geïntegreerd kader voor handelsgerelateerde capaciteitsopbouw

IFI // Internationale financiële instelling

ILO // Internationale Arbeidsorganisatie

IMF // Internationaal Monetair Fonds

ITC // Internationaal handelscentrum

ITFCRM // International Taskforce on Commodity Risk Management

MOL's // Minst ontwikkelde landen

NGO // Niet-gouvernementele organisatie

NIP // Nationaal indicatief programma

OESO // Organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling

PRSC // Poverty Reduction Strategy Credit

PRSP // Poverty Reduction Strategy Paper

RIP // Regionaal indicatief programma

QUAD // EU, VS, Canada, Japan

TRIPS // Handelsadspecten van de intellectuele eigendom

UNCTAD // Conferentie van de Verenigde Naties voor Handel en Ontwikkeling

UNDP // Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties

WB // Wereldbank

WTO // Wereldhandelsorganisatie

Bijlage 2: Matrixoverzicht uitvoering actieplan

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

a) EU-CC: EU-samenwerking met internationale organisaties op het gebied van basisproducten. De Commissie stelt voor met meerdere donoren een samenwerkingsprogramma voor landbouwbasisproducten op te zetten (o.a. Wereldbank, FAO, Unctad en CFC).

Bijlage 3. Kenmerken van ontwikkelingslanden en andere gebieden die afhankelijk zijn van drie of minder basislandbouwproducten voor meer dan 20% van hun totale uitvoer

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron: FAO (2002): Dependence on single agricultural commodity exports in developing countries: magnitude and trends; EG (2000): Overeenkomst van Cotonou. Bijlage VI: Lijsten van de minst ontwikkelde, de niet aan zee grenzende en de insulaire ACS-staten