1. Achtergrond

De Europese strategie voor internationale samenwerking op het gebied van onderzoek en innovatie (O&I) die in 2012 werd gepubliceerd, ondersteunt de doelstellingen om de kwaliteit en aantrekkelijkheid van de EU op het gebied van onderzoek en innovatie evenals haar economische en industriële concurrentievermogen te versterken, mondiale maatschappelijke uitdagingen aan te pakken en steun te verlenen aan het externe beleid van de EU. De strategie is een bouwsteen van de "Open voor de wereld"-prioriteit van het O&I-beleid van de EU.

Deze doelstellingen zijn, naargelang het internationale partnerland of de regio, op verschillende manieren van toepassing. Voor de EER, de EVA en de kandidaat-lidstaten van de EU ligt het accent op het bevorderen van integratie in de Europese onderzoeksruimte (EOR). Het doel voor de landen die onder het Europese nabuurschapsbeleid vallen, is het ondersteunen van een gemeenschappelijke ruimte voor kennis en innovatie waarin samenwerking op het gebied van O&I, mobiliteit van academici en capaciteitsopbouw worden samengebracht. Voor de geïndustrialiseerde landen en opkomende economieën omvatten de doelstellingen onder andere het vergroten van het concurrentievermogen, het gezamenlijk aanpakken van mondiale uitdagingen en het toenemen van de participatie aan internationale waardeketens. Voor ontwikkelingslanden ligt het accent op het bevorderen van hun duurzame ontwikkeling en het aanpakken van mondiale maatschappelijke uitdagingen. In alle gevallen worden de gebieden voor samenwerking geïdentificeerd op basis van de O&I-capaciteiten, de markttoegang, de bijdrage aan de internationale verplichtingen en de ingevoerde randvoorwaarden op het gebied van O&I.

De strategie is opgebouwd rond zes belangrijke werkterreinen: i) het openstellen van het vlaggenschipprogramma van de EU inzake O&I, Horizon 2020, voor onderzoekers en innovators in de hele wereld en het ondersteunen van gerichte activiteiten op basis van de prioritaire gebieden voor samenwerking met internationale partnerlanden en regio's; ii) het verbeteren van de randvoorwaarden die de grondslag vormen van de internationale samenwerking; iii) het voortouw nemen in multilaterale fora en het samenwerken met internationale organisaties; iv) het versterken van de samenwerking met de lidstaten; v) het versterken van de synergieën met het externe beleid van de EU; en vi) het verbreden van de communicatie en het versterken van de controle.

Dit document is het tweede tweejaarlijkse verslag over de uitvoering van de strategie en het behoudt dezelfde structuur als de strategie zelf. De conclusies uit het eerste verslag waren de volgende: internationale samenwerking moet beter worden geïntegreerd in de strategische programmering van Horizon 2020 en in de ontwikkeling van werkprogramma's; er moet verder worden gewerkt aan het wegnemen van belemmeringen voor samenwerking; er is een globale aanpak nodig om de mondiale uitdagingen doeltreffender aan te pakken; er is aanhoudende gerichtheid nodig op het verbeteren van de synergieën met de lidstaten en met het externe beleid van de EU; de communicatiestrategie moet worden verfijnd; en kwantitatieve indicatoren moeten het toezicht op de effectiviteit van de strategie ondersteunen. Dit verslag beschrijft de maatregelen die zijn genomen naar aanleiding van deze conclusies wat concrete resultaten betreft, zoals het nieuwe co-financieringsmechanisme dat de EU en China hebben ingesteld om O&I-projecten op strategische gebieden van gezamenlijk belang te ondersteunen.

2. Prioriteiten voor samenwerking

In de afgelopen twee jaar werd er in de strategische planning van overheden en ondernemingen een nieuwe impuls gegeven aan de wereldwijde samenwerking op het gebied van O&I. Een van de topprioriteiten van de Europese Commissie (EC) is om van de EU "een sterkere internationale medespeler" te maken en "Open voor de wereld" staat centraal in het EU-beleid inzake wetenschap, onderzoek en innovatie. De EC heeft tot doel de sterke punten van de Unie op het gebied van wetenschap en technologie te vertalen naar een belangrijke stem in de mondiale debatten en meer betrokken te zijn in de wetenschapsdiplomatie om zo het mondiale bereik van de EU te helpen verbeteren. Dit betekent dat de universele taal van de wetenschap wordt gebruikt om communicatiekanalen open te houden en ervoor te zorgen dat de EU gelijke tred houdt met de globalisering door het versterken van de internationale samenwerking op het gebied van O&I om zo de mondiale uitdagingen op te kunnen lossen.

Uitdagingen op het gebied van gezondheid, voedsel, energie, water, klimaatverandering en de circulaire economie zijn wereldwijd van aard en de EC neemt het voortouw in een reeks multilaterale partnerschappen op het gebied van O&I om deze kwesties op de meest effectieve manier aan te pakken. De EC moedigt de internationale samenwerking sterk aan, omdat dit de productie van nieuwe kennis bevordert, de wetenschappelijke kwaliteit verhoogt en de concurrentiepositie van de O&I-systemen verbetert. Tegelijkertijd verhoogt de internationalisering de productiviteit van de investeringen in O&O door ondernemingen in staat te stellen meer kennis op te doen van de internationale markten, te participeren in nieuwe waardeketens en grotere voordelen te halen uit de groeiende markten buiten de EU.

De opgedane ervaring bij de uitvoering van het beleid voor het creëren van de EOR wordt gebruikt om vorm te geven aan de dialogen en de interacties in een internationale context, en stelt de EC in staat om een beeld te vormen van een "Globale Onderzoeksruimte", waar onderzoekers en innovators in staat zijn om probleemloos over de grenzen heen samen te werken en waar onderzoekers, wetenschappelijke kennis en technologie zo vrij mogelijk circuleren.

De EC is regelmatig samenwerkingsdialogen op het gebied van wetenschap en technologie (W&T) met haar belangrijkste internationale partners en beleidsdialogen op hoog niveau met de voornaamste wereldregio's blijven houden. Deze dialogen leveren een belangrijke bijdrage aan het systematisch identificeren van mogelijkheden voor samenwerking die, in combinatie met een differentiatie per land/regio, het stellen van prioriteiten ondersteunen. De prioriteiten worden weerspiegeld in de actualisering van de meerjarige stappenplannen voor gerichte internationale samenwerking met twaalf landen en zes regio's, zoals beschreven in het begeleidend werkdocument van de diensten van de Commissie.

3. Versterken van de internationale dimensie van Horizon 2020

De actualisering van de stappenplannen voor internationale samenwerking is afgestemd op de strategische programmeringscyclus van Horizon 2020. Als gevolg daarvan moedigen de Horizon 2020-werkprogramma's sterk de internationale participatie in consortia aan en is het aantal onderwerpen dat als bijzonder relevant voor internationale samenwerking wordt aangemerkt, toegenomen van 12 % van de onderwerpen in KP7 tot meer dan 27 % in de werkprogramma's van 20142017.

De meeste internationale samenwerking wordt uitgevoerd door deelname aan projecten van Horizon 2020, maar ook door gezamenlijke oproepen en jumelages bij projecten die worden gefinancierd door internationale partners om kennis uit te wisselen en synergieën te benutten. Daarnaast dragen veel onderwerpen van de werkprogramma's bij aan de uitvoering van de multilaterale programmeringsinitiatieven om maatschappelijke uitdagingen samen met de EC en nationale en regionale financieringsagentschappen aan te pakken.

Ondanks de toename van het aantal onderwerpen dat voor internationale samenwerking wordt aangemerkt, blijkt uit de resultaten van de eerste twee jaren van Horizon 2020 dat het aandeel van de participaties van entiteiten uit niet-geassocieerde internationale partnerlanden in subsidieovereenkomsten voor gezamenlijke acties is gedaald van 4,9 % in het kader van KP7 tot slechts 2,4 % in het kader van Horizon 2020. Slechts 11,7 % van de subsidieovereenkomsten van Horizon 2020 bevatten een of meer partners van buiten de EUlidstaten en landen die geassocieerd zijn aan Horizon 2020, vergeleken met 20,5 % in het kader van KP7. De EUbijdrage aan entiteiten van niet-lidstaten/niet-geassocieerde landen is gedaald van 2,0 % van de begroting in het kader van KP7 tot 0,7 % in het kader van Horizon 2020. Ook is het totale budget dat werd geïnvesteerd door entiteiten van internationale, niet-geassocieerde partnerlanden in samenwerking met projecten van Horizon 2020, gedaald van 60 miljoen EUR tot 29 miljoen EUR per jaar.

De daling van de internationale deelname aan subsidieovereenkomsten die wordt waargenomen tussen KP7 en Horizon 2020, kan deels worden verklaard als een combinatie van: de wijziging van de financieringsregels voor Brazilië, Rusland, India, China en Mexico; recente conflicten en sociaal-politieke ontwikkelingen in de buurtlanden van de EU; en Oekraïne dat zich heeft geassocieerd aan Horizon 2020 terwijl het dat niet was in KP7. Een andere belangrijkste verschil ten opzichte van KP7 is dat, ondanks de toename van het aantal onderwerpen dat voor internationale samenwerking wordt aangemerkt, er slechts zeer weinig zijn waarvoor internationale deelname verplicht is. Tot slot vereiste de verhoogde nadruk van het programma op activiteiten die zich dichter bij de markt bevinden dat een passend evenwicht werd gevonden tussen de deelname aan de internationale samenwerking en de bescherming van de belangen van de EU-ondernemingen.

Wat het mobiliteitsniveau van de individuele onderzoekers betreft, zijn 2,6 % van alle hoofdonderzoekers van de Europese Onderzoeksraad (EOR) naar lidstaten/geassocieerde landen van de EU gekomen vanuit niet-geassocieerde internationale partnerlanden. Een aantal beginnende onderzoekers zijn door financieringsagentschappen van niet-lidstaten/geassocieerde landen ondersteund om zich tijdelijk aan te sluiten bij de onderzoeksteams die worden beheerd door EOR-bursalen door middel van uitvoeringsregelingen die nu in zeven landen zijn ingevoerd. Als onderdeel van de individuele beurzen van de Marie Skłodowska-Curie-acties (MSCA), hebben internationale niet-geassocieerde partnerlanden 280 onderzoekers uit EU-lidstaten/geassocieerde landen ontvangen, terwijl 521 onderzoekers uit deze landen beurzen hebben verkregen in Europa, wat overeenkomt met 20 % van alle ontvangers van individuele beurzen. Entiteiten uit internationale niet-geassocieerde partnerlanden nemen bovendien 459 keer deel in RISE (internationale en intersectorale samenwerking via uitwisseling van personeel voor O&I ) en 209 keer in ITN (innovatieve opleidingsnetwerken), wat overeenkomt met 29 % van alle RISE-deelnames en 5 % van alle ITN-deelnames.

Internationale samenwerking blijft een belangrijk aspect van alle Euratom-activiteiten en wordt verder uitgevoerd binnen de diverse multilaterale kaders (bv. OESO/NEA, IEA, IAEA, GIF) en via de bilaterale Euratom-samenwerkingsovereenkomsten met derde landen (DL). Een nieuwe benadering in het kernfusieonderzoek bevordert verhoogde integratie in de EU-lidstaten/geassocieerde landen met het oog op het verzekeren van het succes van ITER.

4. Verbetering van randvoorwaarden voor de deelname aan internationale samenwerking

De EC stelt zich nog steeds proactief op in de aanpak van de belemmeringen voor de wereldwijde samenwerking op het gebied van O&I.