Inhoudsopgave

VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD

over de evaluatie van de financiën van de Unie aan de hand van de bereikte resultaten

1. Inleiding. 3

2. Overzicht van de bereikte resultaten. 4

2.1. Het interne beleid van de Unie. 4

2.1.1. CONCURRENTIEVERMOGEN VOOR GROEI EN WERKGELEGENHEID (rubriek 1A) 4

2.1.2. COHESIE VOOR GROEI EN WERKGELEGENHEID (rubriek 1B) 14

2.1.3. BEHOUD EN BEHEER VAN DE NATUURLIJKE HULPBRONNEN (rubriek 2) 19

2.1.4. VRIJHEID, VEILIGHEID EN RECHT (rubriek 3A) 25

2.1.5. BURGERSCHAP (rubriek 3B) 28

2.2. Het externe beleid van de Unie (rubriek 4) 30

3. HET KADER VOOR MONITORING, VERSLAGLEGGING EN EVALUATIE — MFK 2014–2020. 36

4. CONCLUSIES 37

1. Inleiding

De Commissie moet krachtens artikel 318 VWEU aan het Europees Parlement en aan de Raad een op de bereikte resultaten gebaseerd evaluatieverslag over de financiën van de Unie overleggen. In dit vierde evaluatieverslag op grond van artikel 318 (hierna "het evaluatieverslag" of "het verslag" genoemd) wordt gevolg gegeven aan verzoeken van de kwijtingverlenende autoriteit, meest recentelijk in de kwijtingsresolutie van 2012 en de resolutie van 26 februari 2004[1], met betrekking tot de inhoud en de structuur.

Tevens is verder gewerkt aan het versterken van de focus van het verslag op het presteren van de belangrijkste financieringsprogramma's zoals die in 2013 zijn gerapporteerd en geëvalueerd. Er is een onderscheid gemaakt tussen intern en extern beleid en het verslag spitst zich in het deel betreffende intern beleid toe op de prestatie-informatie die relevant is voor de Europa 2020-strategie. Naar analogie van de tussenbalans die de Commissie onlangs heeft opgemaakt van die strategie, tegen de achtergrond van de crisis en andere langetermijntrends die van invloed zijn op de groei, geeft het verslag een wisselend beeld te zien inzake de progressie in de richting van de Europa 2020-doelstellingen[2]. Rekening ermee houdende dat het niet mogelijk is de precieze bijdrage van elk financieringsprogramma tot het verwezenlijken van de Europa 2020-doelstellingen[3] af te zonderen, en dat de Europa 2020-strategie nog niet was vastgesteld toen de programma's van het MFK 2007-2013 werden opgezet, presenteert dit verslag de beschikbare prestatie-informatie over de bijdrage van de programma's aan Europa 2020.

Niettegenstaande 2013 het laatste jaar is van de periode van het MFK 2007-2013, is het te vroeg om de resultaten en de gevolgen ervan volledig te kunnen meten. De eindevaluaties en ex-post evaluaties zijn immers gepland voor 2014-2016. Toch zijn er al gegevens beschikbaar van indicatoren voor de mate waarin de programma-uitvoering op schema ligt en zijn er al evaluaties afgerond die prestatie-informatie verschaffen.

In het verslag wordt gekeken naar de bereikte resultaten van de belangrijkste financieringsprogramma's (deel 2). Wat de toekomst betreft, wordt in het verslag een samenvatting gegeven van het toezicht-, rapportage- en evaluatiekader in het meerjarig financieel kader (MFK; deel 3) 2014–2020.

Het verslag gaat vergezeld van twee werkdocumenten van de diensten van de Commissie. Het eerste (SWD1) bevat een analyse en een beschrijving van het kader voor toezicht op, rapportage over en evaluatie van de financieringsprogramma's in de periode 2014-2020, zoals in het evaluatieverslag van vorig jaar werd beloofd. Op vraag van de Rekenkamer wordt in het tweede document (SWD2) de balans opgemaakt van de tot dusver gerealiseerde vooruitgang inzake het actieplan voor de ontwikkeling van het evaluatieverslag uit hoofde van artikel 318 dat bij het verslag van vorig jaar was gevoegd.

2. Overzicht van de bereikte resultaten

In dit deel wordt een overzicht gegeven van de in 2013 bereikte resultaten van de belangrijkste financieringsprogramma's. Het volgt de structuur van de begrotingsrubrieken. Het overzicht geeft voor de rubrieken die betrekking hebben op intern EU-beleid:

1. de belangrijkste financieringsprogramma's en de samenhang met Europa 2020;

2. een beoordeling van de beschikbare prestatie-informatie;

3. een toelichting bij de operationele prestatiegerelateerde aspecten.

Wat het extern EU-beleid betreft, focust het verslag op de belangrijkste verwezenlijkingen van de programma's in relatie tot de doelstellingen van het extern beleid.

Overeenkomstig de richtsnoeren van de kwijtingverlenende autoriteit bevat dit verslag een overzicht en geen volledig en gedetailleerd verslag over de in het jaar gemaakte vorderingen voor elk van de financieringsprogramma's van het MFK 2007-2013. Dergelijke gedetailleerde informatie, inclusief samenvattingen van de evaluaties over 2013, is te vinden in de jaarlijkse activiteitsverslagen van de diensten van de Commissie.

2.1. Het interne beleid van de Unie

2.1.1. CONCURRENTIEVERMOGEN VOOR GROEI EN WERKGELEGENHEID (rubriek 1A)

Programmadoelstellingen en Europa 2020

De belangrijkste programma's van de rubriek "Concurrentievermogen voor groei en werkgelegenheid" (91% van de uitgaven in deze rubriek van 15,7 miljard EUR in 2013) zijn: het Zevende Kaderprogramma voor activiteiten op het gebied van onderzoek, technologische ontwikkeling en demonstratie (KP7); het Programma voor concurrentievermogen en innovatie (KCI); de trans-Europese netwerken (TEN); het programma "Een leven lang leren" en het Europees energieprogramma voor herstel (EEPR).

Deze programma's dragen bij tot de Europa 2020-prioriteiten van slimme en duurzame groei. Daarnaast voorzien zijn binnen die prioriteiten in gemeenschappelijke behoeften die in de Europa 2020-strategie zijn geïdentificeerd: de financiële middelen van de EU als hefboom gebruiken (bv. KP7 door publiek-private partnerschappen (PPP) en gezamenlijke programma's met de lidstaten) en nieuwe financieringsinstrumenten ontwikkelen om kapitaal aan te trekken voor innovatieve ondernemingen en kmo's (bv. via de financieringsfaciliteiten in het kader van KP7, KCI en EEPR worden garanties, risicokapitaal en leningen verstrekt aan dergelijke ondernemingen).

Wat de Europa 2020-prioriteit van slimme groei betreft, dragen de programma's bij tot verschillende hoofddoelstellingen en tot de vlaggenschipinitiatieven "Innovatie-Unie" (door ondersteuning van onderzoek en innovatie via KP7 en KCI), "Jeugd in beweging" (via de mobiliteitsprogramma's voor onderzoekers en studenten, Marie Skłodowska-Curie-acties en "een leven lang leren").

Het researchbeleid van de EU via KP7 draagt bij tot de Europa 2020-hoofddoelstelling om de investeringen in O&O op te trekken tot 3% van het bbp. Het is onwaarschijnlijk dat die doelstelling zal worden gehaald. Met name de O&O-uitgaven van bedrijven zijn in de loop van de jaren immers langzaam teruggelopen. In het licht daarvan is de Commissie onderzoek en technologische ontwikkeling in de EU blijven stimuleren, onder andere via financiering uit KP7.

Daarmee werd beoogd de financiële middelen van de EU-begroting in te zetten als hefboom, via nieuwe combinaties van privékapitaal en overheidsmiddelen. In het kader van KP7 zijn een aantal publiek-private partnerschappen (PPP) opgezet. Het initiatief inzake innovatieve geneesmiddelen (IMI) wil Europa promoten als de meest attractieve plaats voor O&O in de farmaceutische sector en tegelijkertijd patiënten gemakkelijker toegang geven tot vernieuwende medicijnen; het Clean Sky-initiatief is gericht op de ontwikkeling van milieuvriendelijke en kostenefficiënte luchtvaartuigen, en het initiatief voor brandstofcellen en waterstof (FCH) beoogt de ontwikkeling van brandstofcel- en waterstoftechnologieën in Europa te versnellen met het oog op commercialisering tussen 2010 en 2020. Met de initiatieven ARTEMIS en ENIAC voor respectievelijk ingebedde computersystemen en nano-elektronica worden grootschalige multinationale researchactiviteiten ondersteund. Daarnaast is een aantal PPP's opgezet waarbij middelen van de lidstaten en van de EU zijn gemobiliseerd. Over het gemeenschappelijke programma Ambient Assisted Living, dat zich toespitst op ict en innovaties voor ouderen, is prestatie-informatie beschikbaar geworden.

De financieringsfaciliteit met risicodeling in het kader van KP7 is een gezamenlijk instrument van de EU en de EIB ten behoeve van grote projecten (voor "midcaps"[4] en grote ondernemingen, PPP's, onderzoeksinfrastructuur, enz.), evenals het risicodelingsinstrument dat gezamenlijk door de EU en het EIF is opgezet, specifiek voor kmo's en kleine "midcaps". De steun uit de faciliteit voor investeringen in onderzoek, ontwikkeling en innovatie wordt verleend in de vorm van leningen en garanties.

KP7 draagt ook bij tot de onderzoeksinspanningen van Europa door het menselijk kapitaal te versterken. De financiering wordt toegekend door de Europese Onderzoeksraad (ERC) met wetenschappelijke excellentie als enig criterium. De in het kader van KP7, deelprogramma "Mensen", via Marie Skłodowska-Curie-acties verstrekte financiering (betalingen) bedroeg in 2013 in totaal 854,9 miljoen EUR (+21% t.o.v. 2012).

Voorts wordt uit het programma "Een leven lang leren" (vastleggingen in 2013: 1,34 miljard EUR) bijgedragen aan het vlaggenschipinitiatief "Jeugd in beweging" en aan de hoofddoelstelling van Europa 2020 om het aandeel van 30-/34-jarigen met een diploma hoger onderwijs te doen stijgen tot minstens 40% en de schooluitval tot onder 10% terug te brengen. Er is sprake van enige vooruitgang wat deze doelstelling van Europa 2020 betreft, alhoewel andere indicatoren laten zien dat de participatie van volwassenen in educatie, de emplooibaarheid en de economische situatie van jongeren de jongste jaren zijn verslechterd.

Wat de Europa 2020-prioriteit van duurzame groei betreft, hebben de programma's van deze rubriek bijgedragen tot het vlaggenschipinitiatief "Efficiënt gebruik van hulpbronnen" om de emissies van broeikasgassen terug te dringen en de energievoorziening te garanderen (KCI "Intelligente energie — Europa" en Europees energieprogramma voor herstel), kritische vervoersknelpunten aan te pakken en de vervoersector te moderniseren en koolstofarm te maken (TEN-T en Marco Polo). De ruimteprogramma's Galileo en Copernicus hebben bijgedragen tot het vlaggenschipinitiatief "Een geïntegreerd industriebeleid in een tijd van mondialisering".

Binnen het raam van KCI draagt het programma "Intelligente energie — Europa" bij tot de Europa 2020-hoofddoelstelling inzake klimaat en energie, en terzelfder tijd tot versterking van de concurrentiepositie van de EU en de vaardigheden van het personeel in de energiesector.

Het Europees energieprogramma voor herstel (EEPR; 201,6 miljoen EUR aan betalingskredieten in 2013) heeft tot doel de energievoorziening betrouwbaarder te maken en de emissies van broeikasgassen terug te dringen. Uit het EEPR worden grote subsidies toegekend voor projecten van groot strategisch belang op drie gebieden van de energiesector: gas- en elektriciteitsverbindingen (43 projecten), offshore windenergie (9 projecten) en koolstofafvang en -opslag (6 projecten). Tevens is in het kader van dit programma in 2011 een financieringsfaciliteit (het Europees Fonds voor energie-efficiëntie (EEEF)) gecreëerd door interne herschikking van 146 miljoen EUR om de toegang tot financiering in de sector van energie-efficiëntie te vergemakkelijken.

Het programma voor trans-Europese netwerken – Vervoer (TEN-T) heeft ertoe bijgedragen om "het tempo van de uitvoering van strategische projecten met een grote Europese toegevoegde waarde op [te] voeren. Zo kunnen knelpunten worden weggewerkt, met name waar het gaat om grensoverschrijdende trajecten en intermodale knooppunten (steden, havens, logistieke platforms).[5]" TEN-T wil met 759,3 miljoen EUR aan betalingskredieten in 2013 30 prioritaire projecten, of "assen", realiseren om de mobiliteit van goederen en reizigers te bevorderen.

Het Marco Polo II-programma (17,5 miljoen EUR aan betalingskredieten in 2013) beoogt de verwachte jaarlijkse aangroei van het internationaal goederenvervoer over de weg voor een aanzienlijk deel te verminderen door middel van financiering van de kosten om het vervoer te verleggen van de weg naar andere vervoerswijzen.

Tot slot werkt de Commissie in het kader van het Europa 2020-vlaggenschipinitiatief "Industriebeleid in een tijd van mondialisering" aan de ontwikkeling van "een effectief ruimtevaartbeleid [...] dat instrumenten aanreikt om een aantal mondiale problemen aan te pakken en om Galileo en GMES uit te voeren"[6]. Er wordt financiering verstrekt voor de Europese systemen voor satellietnavigatie en aardobservatie (GALILEO, GMES-COPERNICUS). Het marktaandeel van de EU op de wereldwijde downstream markt van navigatiesatellietsystemen is sinds 2010 gestaag gegroeid van 24 naar 30%. Het doel van 33% tegen 2020 zal waarschijnlijk worden bereikt. Over het algemeen hebben de Europese ruimtevaartproductie- en -lanceerindustrie goed gepresteerd op de mondiale commerciële markt, met een toenemend marktaandeel voor satellieten en een stabiel marktaandeel van ongeveer 50 % voor commerciële lanceringen.

Programmaprestaties

KP7, Een leven lang leren en KCI: bijdragen aan "slimme groei"

In het kader van KP7 hebben in de periode 2007-2013 130 007 aanvragers financiële steun ontvangen, voor een totale gevraagde financiële bijdrage van de EU van 41,26 miljard EUR. 98% van de voltooide projecten bereikt zijn vooropgestelde doelen en gemiddeld komen uit elk voltooid project 5,7 publicaties voort. De bijna 6000 voltooide projecten hebben samen 1261 intellectuele eigendomsrechten voortgebracht.

Bij KP7 is in het bijzonder aandacht besteed aan de deelname van het bedrijfsleven en van kleine en middelgrote ondernemingen, om ervoor te zorgen dat het onderzoek aan de behoeften van het bedrijfsleven beantwoordt en gevolgd wordt door commercialisering van de resultaten. De deelname van het bedrijfsleven aan gezamenlijke onderzoekprojecten was bijzonder hoog in de sectoren energie en vervoer, met financieringspercentages van telkens bijna 50%. Het percentage gezamenlijke onderzoekprojecten waaruit octrooiaanvragen of andere vormen van intellectuele eigendom zijn voortgekomen, overtrof de streefcijfers (behalve voor het thema "voedingsmiddelen, landbouw, visserij en biotechnologie". In het KP7 zijn kmo's voornamelijk actief geweest in het specifieke programma "Samenwerking" (16 492 deelnemende ondernemingen; financiële bijdrage van de EU: 4,7 miljard EUR) en in het specifieke programma "Capaciteiten" (6 502 deelnemende ondernemingen; financiële bijdrage van de EU: 1,3 miljard EUR). In totaal is 17% van het budget van het specifieke programma "Samenwerking" naar kmo's gegaan, wat meer is dan het streefcijfer van 15%.

De PPP's die in het kader van KP7 zijn opgezet, hebben een aanzienlijk hefboomeffect gecreëerd. In het geval van IMI werd de EU-bijdrage van 1 miljard EUR hoofdzakelijk gematcht met bijdragen in natura die minstens ook 1 miljard EUR waard waren van leden van de European Federation of Pharmaceutical Industries and Associations (EFPIA). Het budget van 1,6 miljard EUR voor Clean Sky is op 50/50-basis gefinancierd door de Commissie (in geld) en de luchtvaartindustrie (in natura). In het geval van FCH is de EU-bijdrage van 470 miljoen EUR gematcht met een bijdrage van de privésector en andere deelnemers van nog eens 470 miljoen EUR. De EU en de betrokken lidstaten hebben voorts 1,547 miljard EUR vastgelegd voor de PPP's ARTEMIS en ENIAC, naast particuliere O&O-inspanningen ten bedrage van 2,529 miljard EUR, in de periode 2008-2013.

Deze PPP's zijn positief geëvalueerd wat het functioneren en de bereikte resultaten betreft. Zo luidde de conclusie van de tweede tussentijdse evaluatie van IMI in 2013 dat door IMI het bewijs was geleverd van de haalbaarheid van grote, multistakeholder-PPP's voor onderzoek en ontwikkeling op het gebied van biogeneeskunde, en dat IMI wereldwijd werd gezien als het toonaangevende publiek-private partnerschap op het gebied van gezondheidszorg. In de tweede tussentijdse evaluatie van FCH in 2013 werd dan weer geconcludeerd dat FCH een geschikte governancestructuur tot stand had gebracht, en een effectieve dialoog tussen de industrie en de onderzoeksgemeenschap rond een gemeenschappelijke strategische agenda, en die agenda met succes had uitgevoerd. Ook de tussentijdse evaluaties van ARTEMIS en ENIAC leverden als conclusie op dat de projecten nog steeds zeer relevant, kwaliteitsvol en doeltreffend zijn. Niettemin werd aanbevolen om de programma's duidelijker te verankeren in een Europese strategie voor elektronische componenten en systemen, en een grotere inspanning te leveren om de coherentie en coördinatie tussen en binnen de verschillende projecten te vergroten, het projectbeheer te verbeteren en de impact en het succes van de projecten beter te meten. Deze aanbevelingen zijn meegenomen bij de opstelling van het follow-upplan.

Het gemeenschappelijk programma Ambient Assisted Living heeft met ruim 120 gestarte projecten een kritische onderzoeks- en innovatiemassa gecreëerd en via hefboomwerking in totaal meer dan 650 miljoen EUR gemobiliseerd[7]. Men is er ook in geslaagd voor een sterke inbreng van het bedrijfsleven, en met name 40% kmo's, te zorgen. De programma-evaluatie 2013 resulteerde ook in de conclusie dat er beloftevolle tekenen zijn wat betreft het marktpotentieel van producten en diensten die uit de projecten voortkomen. Essentiële aanbevelingen, bijvoorbeeld om de meet- en monitoringinstrumenten van het programma te verfijnen om de impact beter te kunnen beoordelen en het vervolgprogramma beter te aligneren op andere relevante initiatieven, zijn in het voorstel voor het vervolgprogramma meegenomen.

De tweede tussentijdse evaluatie leidde tot de bevinding dat de financieringsfaciliteit met risicodeling (RSFF) in het kader van KP7 een aanzienlijke vermeerdering van de bedrijfsinvesteringen in innovatieprojecten en O&O mogelijk had gemaakt. De bijkomende privé-investeringen in onderzoek en innovatie (multiplicatoreffect) bedroegen 34,1 miljard EUR, of meer dan de verwachte 30 miljard EUR. De faciliteit bleek aantrekkelijk te zijn voor onderzoeks-, ontwikkelings- en innovatiebedrijven en overtrof de streefcijfers inzake leningvolume, breidde de geografische dekking uit en stelde de EIB in staat haar capaciteit te verruimen om leningen met meer risico toe te staan. De vraaggestuurde aanpak bij de uitvoering van de RSFF werd positief beoordeeld. De evaluatie leidde tot verschillende aanbevelingen, onder andere om zich met aangepaste financieringsproducten specifieker te richten op innovatieve midcaps, de bij wijze van proef verrichte adviserende activiteit uit te breiden en het governancesysteem te versterken. Wat de midcapaanbeveling betreft, heeft de Commissie gereageerd door bij de financieringsinstrumenten in Horizon 2020 meer de nadruk te leggen op enerzijds de kleine en anderzijds de grotere midcaps. De bij wijze van proef verrichte adviserende activiteit wordt in Horizon 2020 eveneens aanzienlijk uitgebreid en de versterking van het governancesysteem is onderweg.

Sinds 2007 heeft de Europese Onderzoeksraad (ERC) in het kader van KP7 financiering toegekend aan ruim 4 300 onderzoekers van 64 verschillende nationaliteiten en hun teams die werkzaam zijn bij net geen 600 gastinstituten in 29 landen in de EU en de geassocieerde landen. De ERC telt onder zijn begunstigden acht Nobelprijswinnaars en drie "Fields Medallists". In totaal 134 ERC-begunstigden hebben andere prestigieuze internationale wetenschappelijke prijzen en onderscheidingen ontvangen. Van 2008 tot 2013 zijn ruim 20 000 artikels waarin de ERC-financiering wordt vermeld, verschenen in in kringen van wetenschappers ("peer review") invloedrijke bladen. Analyse heeft geleerd dat van de artikels waarin naar de ERC-financiering wordt verwezen, ongeveer 10% tot de meest gezaghebbende wetenschappelijke publicaties op wereldschaal behoort (tot de top-1% meest geciteerde), tegenover minder dan 1% voor alle artikels uit de EU. Elke ERC-begunstigde heeft gemiddeld zes andere onderzoekers in dienst en draagt op die manier bij tot het opleiden van een nieuwe generatie excellente onderzoekers. Deze feiten bevestigen de uitstekende beoordeling van de wetenschappelijke kwaliteit van de programma-output en de hoge toegevoegde waarde in vergelijking met soortgelijke initiatieven.

Via Marie Skłodowska-Curie-acties zijn in de periode 2007-2013 zoals gepland ongeveer 50 000 onderzoekers(~ 10 000 PhD-kandidaten) van 136 verschillende nationaliteiten in 81 landen ondersteund door middel van beurzen en andere instrumenten. Impactindicatoren bevestigen de beoogde opwaartse trend wat betreft het aantal in de EU actieve onderzoekers. Meer dan 50% van de gefinancierde projecten heeft direct betrekking op de grote maatschappelijke uitdagingen die in de Europa 2020-strategie zijn aangewezen (bv. de klimaatverandering). Alle indicatoren wezen op vooruitgang bij het verwezenlijken van de programmadoelstellingen en deze lagen alle (met uitzondering van participatie van vrouwen) op schema of reeds verder. Een tussentijdse evaluatie heeft de grote meerwaarde van Marie Skłodowska-Curie-acties bevestigd wat betreft het tot stand brengen van internationale netwerken van onderzoekers, academici en bedrijven, doordat de begunstigde onderzoekers betere carrièremogelijkheden krijgen en het onderzoeksvolume en de kwaliteit worden verhoogd[8]. Zo had in 2013, twee jaar na hun beurs, naar schatting 95% van de begunstigden – wat meer is dan het streefcijfer – een dienstbetrekking en meldden de deelnemers een verbetering van hun beroepssituatie. Het programma was niet enkel voor de topuniversiteiten aantrekkelijk, maar ook voor innovatieleiders uit de privésector.

De deelname aan individuele mobiliteitsactiviteiten in het kader van Een leven lang leren beantwoordt aan of overtreft de streefcijfers, behalve wat het deelprogramma Grundtvig voor volwassenen leerlingen betreft. Het deelprogramma Erasmus, dat mobiliteit en samenwerking tussen instellingen voor hoger onderwijs bevordert, heeft zij doel van drie miljoen studenten bereikt in het academiejaar 2012/2013, met ruim 250 000 studenten (+9%), inclusief 48 000 bedrijfsstagiairs (+18%), in 2013 alleen. Dit aantal is 5% van alle afgestudeerden in Europa op jaarbasis. Uit een oogpunt van kwaliteit is 97% van de voormalige Erasmusstudenten van mening dat in het buitenland gestudeerd hebben een voordeel oplevert op de arbeidsmarkt. De internationale samenwerking met niet-lidstaten in het kader van Erasmus Mundus heeft er in 2013 toe bijgedragen de onderwijs- en onderzoekssystemen van de EU wereldwijd aantrekkelijker te maken. Van de 100 best geplaatste EU-universiteiten op de Shangai ranking, hadden er 96 (streefcijfer: 93) deelgenomen aan gezamenlijke programma's van Erasmus Mundus. De totale deelname in de periode 2009-2013 ligt evenwel onder het streefcijfer, wat deels te wijten is aan de inkrimping van de programma's met de VS en Canada als gevolg van de economische crisis.

In de eindevaluatie van het KCI is geoordeeld dat het programma een belangrijk instrument is geworden voor het bevorderen van innovatie, met name in zijn opzet als een relatief open proces dat niet uitsluitend gericht is op technologische ontwikkeling, maar verdergaat in de richting van een meer evenwichtig perspectief dat ontwikkelingen in de dienstensector alsook in de be- en verwerkende industrie omvat en zowel betrekking heeft op processen en bedrijfsmodellen als op producten. De huidige economische crisis heeft duidelijk aangetoond hoe belangrijk de centrale doelstellingen van het KCI zijn en hoe blijvend actueel veel van de problemen zijn die met het KCI moesten worden aangepakt. Het is dan ook des te meer zaak voort te bouwen op ideeën die succesvol gebleken zijn en hun effectiviteit bewezen hebben, zoals de financiële instrumenten.

De vraag naar KCI-financieringsinstrumenten is van meet af aan groot geweest en het toegewezen programmabudget is volledig opgebruikt. Tot september 2013 had de mkb-garantiefaciliteit (SMEG) leningen verstrekt aan 275 113 ondernemingen en hadden 340 kmo's gebruikgemaakt van de GIF-faciliteit voor snelgroeiende, innovatieve kmo's. Het ziet ernaar uit dat het beoogde aantal begunstigden zal worden overtroffen en dat het doel de toegang tot financiering te vergemakkelijken voor start-ups en groei-kmo's zal worden bereikt. Meer bepaald worden de GIF (faciliteit voor snelgroeiende, innovatieve kmo's) en de deelfaciliteiten leningen en microkredieten van SMEG relevant bevonden voor de behoeften van het Europese mkb, aangezien zij voldoen aan een financieringsbehoefte waarin anders niet zou zijn voorzien en zij bijdragen tot het starten en de verdere groei van kmo's. Zij hebben een sterk hefboomeffect. In het geval van SMEG resulteerde 1 euro uit de EU-begroting in 32 euro aan financiering en in dat van GIF in 6,7 euro aan investeringen in kapitaal.

KCI-IEE, EEPR, TEN-T; Marco Polo: bijdragen aan duurzame groei (Efficiënt gebruik van hulpbronnen)

In het kader van het KCI werd eveneens een belangrijk hefboomeffect bewerkstelligd met het programma "Intelligente energie — Europa" (KCI — IEE). In 2013 ging uit het programma 42 miljoen EUR naar IEE-projecten die effecten op korte termijn beoogden. Het resultaat is een jaarlijkse besparing van 165 000 ton fossiele brandstoffen, en bijna 500 000 ton CO2 minder, en circa 500 miljoen EUR aan investeringen. Dit hefboomeffect bevestigt de uitkomst van de eindevaluatie van IEE: het programma was relevant en zinvol, bood een antwoord op de veranderende behoeften, problemen en obstakels in verband met duurzame energie in Europa, en heeft kwaliteitsvolle acties voortgebracht. De conclusie van de evaluatie luidde dat het programma een nuttig instrument was dat verdiende te worden voortgezet.

Het “Build Up Skills”-initiatief – energiekennis voor bouwvakkers

Via het “Build Up Skills”-initiatief, gefinancierd uit het KCI-programma "Intelligente energie — Europa", hebben 30 nationale projectteams (EU 28 + Noorwegen en de voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië) ruim 1 600 organisaties in Europa bijeengebracht om opleidingsstrategieën voor bouwvakkers uit te stippelen. Volgens de eerste resultaten zouden meer dan 3 miljoen vaklieden in Europa behoefte hebben aan bijscholing inzake hernieuwbare energie of energie-efficiëntie om de 20-20-20 energiedoelstellingen te bereiken. In het kader van elk nationaal project zijn de belangrijkste opleidingsobstakels en essentiële maatregelen om deze te elimineren geïdentificeerd. In een tweede fase is thans een begin gemaakt met het ondersteunen van de organisatie of upgrading van opleidingsprogramma's in 21 landen[9].

In 2013 is een aanzienlijk aantal projecten gerealiseerd, voornamelijk op het gebied van gas en elektriciteit, in het kader van het Europees energieprogramma voor herstel (EEPR). De EEPR-financiering van gas- en elektriciteitsverbindingen heeft bijgedragen tot de integratie van interne markt voor gas en elektriciteit en tot een grotere interconnectiecapaciteit. De relevantie van het programma is zeer groot, nu de Europese Raad van maart 2014 erop heeft aangedrongen de interconnecties met de meer afgelegen en/of minder goed geconnecteerde delen van de eengemaakte markt te verbeteren[10]. Het EEPR heeft bijgedragen tot de eerste grote windfarms ver uit de kust op de volle zee. De uitvoering van het programma stuitte op problemen die verband hielden met de complexiteit van de betrokken technologieën (en voornamelijk met de integratie van offshore windenergie in het netwerk en met de koolstofafvang en -opslag), het publieke draagvlak, de aanbestedingen en de toegang tot langetermijnfinanciering. Het deelprogramma voor koolstofafvang en -opslag heeft af te rekenen met grote onzekerheden die de succesvolle realisering ervan in gevaar dreigen te brengen. De uit de uitvoering van het EEPR getrokken lessen zijn door de Commissie ter harte genomen bij het ontwerpen van de nieuwe verordening voor de trans-Europese energie-infrastructuur.

De tussentijdse evaluatie van het Europees Fonds voor energie-efficiëntie (EEEF; de financieringsfaciliteit in het kader van het EEPR) heeft tot de bevinding geleid dat de faciliteit een meerwaarde vormt door de verstrekking van langetermijnfinanciering, de stimulering van marktconforme, kwaliteitsvolle investeringen en de verbetering van het inzicht in de dynamiek van de energie-efficiëntiemarkt[11]. Daarnaast is er ook een belangrijk hefboomeffect. Voor elke 100 euro EU-financiering wordt 110 euro aangebracht door andere investeerders.

De tussentijdse TEN-T-doelstelling voor 2013 — zeven prioritaire projecten operationeel krijgen — is ruimschoots gehaald. Naast vijf andere prioritaire projecten die reeds in de bedrijfsfase zitten, is in 2013 de hogesnelheidsverbinding per spoor Parijs-Brussel-Keulen-Amsterdam-Londen volledig operationeel geworden en is significante vooruitgang geboekt wat betreft het andere spoorproject — de verbinding Berlijn-Verona / Milaan-Bologna-Napels-Messina-Palermo.

Voltooiing van TEN-T prioritair project 2

De prioritaire as nr. 2 is Europa's eerste grensoverschrijdende hogesnelheidsspoorverbinding voor reizigers tussen grote steden in Frankrijk, België, Duitsland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk. De spoorverbinding Parijs-Brussel-Keulen-Amsterdam-Londen zorgt voor aanzienlijk kortere reistijden tussen de vijf landen en bijgevolg voor een echt alternatief voor het vliegtuig of de auto. Terzelfder tijd zorgt zij voor een betere verbinding tussen enkele van Europa's grote luchthavens, nl. Brussel, Frankfurt, Keulen/Bonn, Parijs Charles de Gaulle en Amsterdam Schiphol. Het project is voltooid zonder financiële of ecologische "nasleep". De hogesnelheidslijn heeft de verbinding tussen het Verenigd Koninkrijk en het Europese vasteland drastisch verbeterd en de reistijden tussen steden in de dichtstbevolkte regio van Europa gevoelig verkort. Tevens maakt zij intermodale verplaatsingen (lucht-spoor) aantrekkelijker, wat bijdraagt tot het verwezenlijken van de beleidsdoelstellingen van de EU op het gebied van vervoer[12].

Daar staat tegenover dat de effectiviteit en de benutting van het programma Marco Polo, niettegenstaande de aanzienlijke "modal shift" uitgedrukt in tonkilometer, niet geheel bevredigend zijn. Marco Polo I haalde 46% van de beoogde verschuiving[13] en alhoewel de projecten van Marco Polo II nog in uitvoering zijn, zullen de uiteindelijke resultaten waarschijnlijk van dezelfde orde van grootte zijn. Daar zijn verschillende redenen voor, waaronder de specifieke opzet van het programma en de moeilijke marktomstandigheden. De programmaopzet was om de publieke middelen te beschermen, waardoor het leeuwendeel van de operationele risico's verbonden aan de investering door de Europese ondernemingen moesten worden gedragen. Ook werd het programma buitensporig complex beoordeeld. Doordat multimodale vervoersoplossingen over het algemeen gepaard gaan met grotere risico's en hogere investeringen dan vervoer over de weg alleen, bleek het programma bovendien bijzonder gevoelig voor de economische crisis en de als gevolg daarvan afnemende vervoersvolumes. Dat neemt niet weg — omdat betalingen op basis van de bereikte resultaten worden verricht — dat het programma een doelmatig gebruik van overheidsmiddelen is, met een geschatte 13 euro aan milieubaten voor elke geïnvesteerde euro (eindresultaat van Marco Polo I). Desondanks, gelet op de programmaresultaten en de veranderende context van het vervoersbeleid, zal deze manier van EU-financiering voor vrachtvervoersdiensten niet worden voortgezet.

Galileo en GMES-Copernicus: bijdragen aan duurzame groei: "Industriebeleid in een tijd van mondialisering"

Het Europese satellietnavigatiesysteem Galileo en het Europese aardobservatiesysteem GMES-Copernicus, die bijdragen aan het vlaggenschipinitiatief "Industriebeleid in een tijd van mondialisering", hebben in 2013 de overgang van de ontwikkelingsfase naar de operationele fase gemaakt. Deze belangrijke stap zal de EU de strategische infrastructuur verschaffen om het verwachte grote economische potentieel van diensten en toepassingen stroomafwaarts te exploiteren.

De vier Galileosatellieten hebben hun eerste autonome positiebepaling verricht. Wereldwijd zijn verschillende grondstations in bedrijf genomen. De valideringsfase van Galileo is in 2013 met succes afgerond. Terwijl het grondgedeelte van Galileo volgens planning verder werd ontplooid, ondervond de productie van satellieten moeilijkheden. Bij de particuliere fabrikant deden zich technische problemen voor en de twee in 2013 geplande lanceringen (van in totaal vier satellieten) moesten worden uitgesteld. Dit benadrukt het belang van een goede risicobeheersing en een betere governance bij alle betrokken partijen. De planning van de toekomstige lanceringen wordt geconsolideerd nadat de technische problemen met de satellieten opgelost zijn.

Twee van de zes GMES-Copernicus-diensten voor monitoring van de aarde zijn volledig operationeel geworden (rampenbestrijding en landmonitoring). Gegevens voor hulpdiensten en landmonitoringdoeleinden zijn nu kosteloos beschikbaar voor GMES-gebruikers. Een in 2013 gehouden tussentijdse evaluatie van de initiële operationele GMES-diensten (GIO) leverde de conclusie op dat, alhoewel wegens budgettaire beperkingen slechts twee diensten konden worden ontwikkeld, GIO een geschikt mechanisme lijkt om volledig operationele diensten te ontwikkelen[14], en dat GMES de EU-meerwaarde aantoont door outputs te leveren die niet hadden worden gerealiseerd op louter nationaal niveau.

GMES leverde in 2013 waardevolle diensten aan de reddingsteams die werden ingezet bij de overstromingen in Duitsland, Tsjechië en Hongarije, en bij de bosbranden in Portugal.

Operationele aspecten van prestaties

Verschillende aspecten van de KP7-programmauitvoering zijn onderzocht.

In twee evaluaties zijn de voordelen van het uitbesteden van de KP7-uitvoering aan agentschappen aangestipt. In de functionele evaluatie van het Uitvoerend Agentschap Europese Onderzoeksraad (ERCEA) zijn de besparingen als gevolg van de delegatie van taken aan ERCEA geraamd op 45 miljoen EUR voor de periode 2009-2012. In de evaluatie van het Uitvoerend Agentschap onderzoek (REA) zijn de besparingen becijferd op 106,4 miljoen EUR voor de periode 2009-2012.

Daarnaast is prestatiegerelateerde feedback over de al dan niet doeltreffende uitvoering van KP7 door de Commissie geleverd in een speciaal verslag van de Europese Rekenkamer[15]. De Rekenkamer is tot de conclusie gekomen dat de Commissie een aantal maatregelen heeft genomen om de regels te vereenvoudigen, dat meer kan worden gedaan en dat in sommige aspecten van de KP7-uitvoering de samenhang ontbreekt. De vaststelling luidde dat de aandacht voornamelijk was toegespitst op kwaliteitsvolle bestedingen en minder was uitgegaan naar efficiëntie. De procedures moeten voorts nog korter worden gemaakt en, niettegenstaande de tijd tot het ondertekenen van de contracten vermindert, waren er in de eerste vijf jaar van KP7 verschillen tussen de diensten. De Commissie heeft de aanbevelingen van de Rekenkamer stuk voor stuk ter harte genomen en de meeste ervan zijn meegenomen in de voorbereiding van het vervolgprogramma van KP7. Zo is om een consequente uitvoering van KP7 te garanderen en bij te dragen tot de coördinatie en realisatie van Horizon 2020 een Gemeenschappelijk Ondersteuningscentrum opgericht om diensten van hoge kwaliteit op het gebied van juridisch advies, ex-post auditing, it-systemen en -operaties, bedrijfsprocessen, programma-informatie en -gegevens te leveren aan alle onderzoeks-DG's, uitvoerende agentschappen en gemeenschappelijke ondernemingen die Horizon 2020 uitvoeren. Er is een gemeenschappelijke representatieve steekproef van ex-post controles getrokken die alle delen van KP7 bestrijkt.

2.1.2. COHESIE VOOR GROEI EN WERKGELEGENHEID (rubriek 1B)

Programmadoelstellingen en Europa 2020

De rubriek "Cohesie voor groei en werkgelegenheid" omvat de Structuurfondsen, het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling (EFRO) en het Europees Sociaal Fonds (ESF), alsook het Cohesiefonds (CF). Met een toewijzing van 349 miljard EUR vertegenwoordigt het cohesiebeleid 36% van de EU-begroting over de periode 2007-2013 en is het één van de meest zichtbare EU-financieringsinstrumenten, bedoeld om een wezenlijke bijdrage te leveren tot de werkgelegenheid en de groei in Europa. Met ruim 270 miljard EUR maken het EFRO en het CF samen ongeveer 80% van het totale budget voor deze rubriek uit, terwijl de toewijzing aan het ESF bij benadering 75 miljard EUR is.

De drie onder gedeeld beheer staande fondsen worden uitgevoerd via programma's die op nationaal of regionaal niveau worden beheerd. Zij dragen stuk voor stuk bij tot het verwezenlijken van de Europa 2020-doelstellingen.

Eén van de hoofddoelstellingen van de EFRO-steun bestond erin ondernemingen efficiënter te maken door hen te helpen te investeren in nieuwe machines en apparatuur of nieuwe producten te ontwikkelen. Het EFRO is in talrijke delen van de EU ook gebruikt om het ict-gebruik door kmo's te ondersteunen, evenals de invoering van digitale middelen om toegang te krijgen tot openbare diensten en investeringen in breedband om de internettoegang te verbeteren of in sommige gevallen toegang te verschaffen waar die er niet was.

Het EFRO en het CF hebben eveneens zoals voorheen steun verleend voor grote investeringssectoren zoals de ontwikkeling van de vervoers- en milieu-infrastructuur en de bevordering van het efficiënt gebruik van energie en hulpbronnen.

Eén van de belangrijkste gebieden waarop het ESF bijstand verleent, is dat van de integratie op de arbeidsmarkt, waar de lidstaten op het ESF beroep hebben gedaan om actief arbeidsmarktbeleid te ondersteunen. In de EU-12, waar de budgetten voor een dergelijk beleid gering zijn (minder dan 0,5% van het bbp) vertegenwoordigen de ESF-bijdragen ruim de helft van de totale financiering (54,1% in 2007-2012).

Diverse lidstaten hebben hun ESF-activiteiten tevens toegespitst op het opstarten van ondernemingen door werklozen en mensen uit kansarme groepen, alsook op de houdbaarheid en de kwaliteit van de werkzaamheden van zelfstandigen en micro-ondernemers. 17 lidstaten hebben van ondernemerschap een prioriteit gemaakt in hun operationele programma's van de programmeringsperiode 2007-2013.

In lijn met haar toezegging om steun uit de Structuurfondsen te kanaliseren naar het Europa 2020-vlaggenschipinitiatief "Europees platform tegen armoede en sociale uitsluiting", heeft de Commissie 20% van het ESF gereserveerd voor de doelstelling om tegen 2020 ten minste 20 miljoen mensen uit de armoede en sociale uitsluiting te halen. Zoals de tussenbalans die de Commissie onlangs heeft opgemaakt van Europa 2020, heeft bevestigd, zal het een hele uitdaging zijn om die doelstelling te verwezenlijken: het aantal mensen dat in de EU met armoede en sociale uitsluiting wordt bedreigd (inclusief mensen die het risico op financiële armoede lopen, materiële ontbering lijden of in een huishouden woont waar niemand een baan heeft), is van 114 miljoen in 2009 gestegen tot 124 miljoen in 2012[16].

Programmaprestaties

Volgens de nationale verslagen over de uitvoering van de cohesiebeleidsprogramma's hebben de Structuurfondsen een sleutelrol gespeeld bij het in stand houden van werkgelegenheid en het beperken van werkloosheid.

De EFRO-acties hebben geholpen om banen te creëren, voornamelijk door middel van steun voor onderzoek, innovaties en het mkb. Uit monitoringgegevens blijkt dat 594 000 extra banen (schatting) zijn gecreëerd tussen 2007 en 2012. Het aantal gerapporteerde nieuwe banen was het hoogst in Duitsland, het VK, Hongarije, Spanje, Italië en Polen[17]. Europawijd zijn zeer uiteenlopende EFRO-maatregelen ten uitvoer gelegd om ondernemingen en hun innovatievermogen te ondersteunen. De evaluatieresultaten geven aan dat steun voor het bedrijfsleven de belangrijkste bron van jobcreatie is onder alle door het EFRO meegefinancierde maatregelen[18]. Volgens de meest recente jaarlijkse uitvoeringsverslagen van de lidstaten hadden bijna 200 000 ondernemingen, waarvan ongeveer 80 000 nieuwe, EFRO-steun ontvangen tegen eind 2012, en zijn er ruim 260 000 arbeidsplaatsen geschapen in kmo's[19].

Tot eind 2012 hadden EFRO-investeringen in ICT ervoor gezorgd dat 5 miljoen mensen meer toegang hadden tot breedband, van wie circa de helft in minder ontwikkelde regio's. Mede hierdoor kan de digitale kloof, die in sommige landen, met name in de EU-12 en de zuidelijke EU-15, nog behoorlijk groot is, worden verkleind.

De lidstaten melden vooruitgang bij de uitvoering van infrastructuurinvesteringen uit het Cohesiefonds en het EFRO, maar de outputs liggen onder de doelstellingen voor de meeste van die projecten op het gebied van vervoer en milieu, met name in de EU-12.

Voorbeeld van wat er is verwezenlijkt in Estland: door de EU meegefinancierde verbeteringen aan het spoorwegnet hebben tot eind 2012 de reistijd op sommige trajecten met 31% verminderd, en het doel is om daar tegen 2015 45% van te maken[20].

In de vervoerssector is in 2007-2013 bijna 42 miljard EUR geprogrammeerd voor wegeninfrastructuur, waaronder TEN-T-, nationale, regionale en lokale wegen. Voor spoorweginfrastructuur was ongeveer 23 miljard EUR geprogrammeerd, inclusief TEN-T-projecten. De aanzienlijke financiële middelen die ter beschikking zijn gesteld, hebben soms een belangrijke impact gehad, met name in de vorm van verbeteringen aan bestaande spoorweglijnen: ruim 2 300 km is opnieuw aangelegd of gemoderniseerd. Daarnaast is ook ruim 30 000 km wegen opnieuw aangelegd. De aanleg van nieuwe spoorweglijnen in de Cohesiefondslanden ligt echter behoorlijk achter op schema, met tot dusver slechts 59 van de 253 km voltooid. De geïdentificeerde problemen betreffen gebrekkige projectontwikkeling, te weinig administratieve capaciteit, moeilijkheden en vertragingen bij de uitvoering in Polen, aanbestedingsproblemen in Roemenië en Slovenië, en in dat laatste land ook tijdrovende ruimtelijke ordeningsprocedures.

In de milieusector, waar de programmatoewijzingen voor de periode 2007-2013 bijna 50 miljard EUR bedroegen, heeft de projectuitvoering in heel wat lidstaten vertraging opgelopen, met name waar de investeringen op gemeentelijk niveau worden beheerd. De meest voorkomende problemen houden verband met openbare aanbestedingen, ruimtelijke ordeningsprocedures en een beperkte projectbeheerscapaciteit, en in sommige gevallen ontoereikende cofinanciering als gevolg van de economische crisis. Moeilijkheden zijn er in het bijzonder geweest in Bulgarije, waar in de watersector amper 11% van het voor uitgaven beschikbare bedrag is vergoed, waardoor de doelstellingen bijlange niet zullen worden bereikt, en in Roemenië. De Commissie heeft ter remediëring daarvan ingrijpende sectorale en organisatorische hervorming gevraagd en aangedrongen op gebruikmaking van alle voor technische bijstand beschikbare middelen van de verschillende internationale financiële instellingen.

Voorbeelden van verwezenlijkingen:

Italië: Dankzij door het EFRO meegefinancierde projecten is de afvalwaterbehandeling verbeterd voor ruim 1 miljoen mensen, zijnde circa 13% van de totale bevolking in de convergentieregio's en ongeveer 40% in Sicilië en Basilicata, waar het merendeel van de investeringen plaatsvond.

Malta: De met behulp van EU-financiering gebouwde South Sewage Treatment Plant, die 80% van het afvalwater van het eiland kan verwerken, heeft ervoor gezorgd dat de status van de kustwateren in het zuiden van het land van klasse 3 is verbeterd tot klasse 1 en dat Malta het eerste land in het Middellandse-Zeegebied is geworden dat alle afvalwater behandelt voordat het in zee wordt geloosd.

In de energiesector, waar voor de periode 2007-2013 EFRO-CF-programmatoewijzingen ten bedrage van circa 4,5 miljard EUR voor projecten inzake hernieuwbare energie (wind, zon, biomassa, waterkracht en geothermie) zijn gedaan, was de nieuwe capaciteit om elektriciteit uit hernieuwbare bronnen te produceren eind 2012 al verhoogd met 2 400 MW. Daarnaast zijn voor circa 6 miljard EUR investeringen in de energie-efficiëntie van flatgebouwen en openbare gebouwen geprogrammeerd en evaluatiegegevens over de effectiviteit ervan zou tegen eind 2015 beschikbaar moeten zijn.

Voorbeeld van wat er is verwezenlijkt in Oostenrijk: door de gesteunde projecten kon de opwekkingscapaciteit van 55 centrales die biobrandstoffen gebruiken, worden verhoogd met 89 MW, ofwel 20%, met een potentiële vermindering van de uitstoot van broeikasgassen als resultaat die overeenkomt met de hoeveelheid CO2 die door ongeveer 33 000 auto's wordt geproduceerd.

Daarnaast draagt het EFRO ook bij tot investeringen in sociale infrastructuur, bijvoorbeeld op het gebied van onderwijs, gezondheid, kinderopvang en huisvesting, ter aanvulling van de "zachte" maatregelen die door het ESF worden gefinancierd. In de nieuwe lidstaten zijn deze EFRO-investeringen vaak de enige bron voor de modernisering en hervorming van de overheidsdiensten, terwijl zij in de EU-15 doorgaans een aanvullende bron zijn.

Een groot deel van de ESF-investeringen in de periode 2007-2013 is erop gericht de toegang tot werk te bevorderen – bijna 23 miljard EUR is daarvoor geprogrammeerd. De bevindingen[21] van de degelijke evaluaties die beschikbaar zijn, laten zien dat de ESF-bijstand een wezenlijk nettoverschil inzake werkgelegenheid en werkloosheid maakt. Zo is vastgesteld dat mensen die door het ESF gesteunde maatregelen genieten, in vergelijking met controlegroepen meer kans maken werk te vinden – volgens sommige informatiebronnen is dit effect meer uitgesproken voor de meest kansarme groepen. Volgens de nationale uitvoeringsverslagen hebben 2,4 miljoen mensen die hebben deelgenomen aan door het ESF gesteunde maatregelen werk gevonden binnen 6 maanden na de voltooiing ervan. Geraamd wordt dat eind december 2012 in totaal ruim 5,7 miljoen intredes op de arbeidsmarkt verband hielden met bijstand uit het ESF. Een aantal evaluaties belicht ook de "zachte" resultaten van het ESF, als gevolg van de toegang tot arbeidsbemiddeling, de activering van werkzoekenden en de motivering om zich op de arbeidsmarkt te begeven.

Het eindverslag van het ESF Expert Evaluation Network over de verwezenlijkingen van het ESF in 2007-2013 signaleert ook belangrijke resultaten in sommige lidstaten wat de oprichting van nieuwe ondernemingen en vestiging als zelfstandig ondernemer betreft, met 550 000 verwezenlijkingen op dit vlak. Op het beleidsterrein dat zich op het vergroten van het aanpassingsvermogen concentreert, zijn ruim 13,1 miljoen deelnames opgetekend, waarvan die van werknemers met 8,5 miljoen de grootste groep vormden en 847 000 deelnames betrekking hadden op zelfstandigen. Dit geeft het belang aan van de ESF-steun voor beginnende ondernemingen binnen het beleidsterrein aanpassingsvermogen, waar in de periode 2007-2013 ongeveer 13 miljard EUR is geprogrammeerd om het aanpassingsvermogen van werknemers, bedrijven en ondernemers te vergroten.

In de meeste lidstaten komt de ESF-steun meer dan evenredig — ruim 30% van alle ESF-deelnames, meer dan 50% in Duitsland en bijna 40% in Hongarije, Frankrijk en Denemarken — ten goede aan jongeren. Daarentegen bedraagt dit cijfer minder dan 15% in Zweden, Portugal en Cyprus, wat het nationale beleid weerspiegelt.

Uit de evaluaties komt naar voren dat de ESF-begunstigden de ontvangen dienstverlening of steun waarderen en dat de ESF-maatregelen om de werkgelegenheid te ondersteunen in ondernemingen die met ontslagen, of inkrimping in het algemeen, worden geconfronteerd, ertoe hebben bijgedragen de werkgelegenheid in die entiteiten te stabiliseren. Niettegenstaande de aanzienlijke investeringen in het bijscholen en opleiden van bestaande werknemers, is er geen informatie voorhanden over de effecten daarvan op de productiviteit van de betrokken onderneming of de positieve gevolgen in termen van loon en arbeidsmobiliteit van de betrokkenen.

Met ESF-bijstand is ook beleid op het vlak van sociale inclusie ondersteund (invoering van actieve inclusiestrategieën, sociale investeringen en doeltreffender gebruik van sociale budgetten) dat erop gericht is groepen die moeilijker toegang tot de arbeidsmarkt krijgen (zoals jongeren, alleenstaande ouders, migranten en ouderen) te helpen. Het ESF heeft voorts ook de ontwikkeling van sociale diensten, ter verbetering van de kwaliteit en de toegankelijkheid voor kansarme groepen, gefinancierd, bijvoorbeeld in Letland, Roemenië en Spanje. In 2007-2013 is ongeveer 13 miljard EUR van het ESF gereserveerd om de maatschappelijke integratie van kansarmen te verbeteren. Alhoewel in de meeste landenverslagen van het ESF Expert Evaluation Network de EU-financiering op het beleidsterrein van de sociale inclusie als de minst performante is beoordeeld, is het aantal instromers op de arbeidsmarkt dat verband houdt met deze steun (164 000, van wie de meeste in Spanje) aanzienlijk te noemen. Het betreft hier een gebied van EU-financiering waar het bijzonder moeilijk is om precies te bepalen in welke mate de gefinancierde acties bijdragen tot het bereiken van de algemene beleidsdoelen. Sociale inclusie en onderwijs zijn in hoofdzaak nationale bevoegdheden en de intensiteit van de investeringen in sociale inclusie varieert van lidstaat tot lidstaat, wat de meting van de meerwaarde van het optreden bemoeilijkt.

In het algemeen is de verwachting dat de cohesieprogramma's van 2007-2013 minstens tot eind 2015 tot het creëren van banen en slimme, duurzame en inclusieve groei zullen blijven bijdragen. Net als voor andere programma's van de voorbije MFK-periode moet de ex-post evaluatie van de programmaprestaties nog plaatsvinden, in dit geval tegen het einde van 2015. Pas dan zal het mogelijk zijn om een preciezer overzicht te geven van de bijdragen van de programma's tot het verwezenlijken van de algemene doelstellingen.

Operationele aspecten van prestaties

Sinds het begin van de economische crisis heeft de Commissie een reeks maatregelen genomen voor een snellere uitvoering van het cohesiebeleid, om ervoor te zorgen dat alle beschikbare middelen volledig worden ingezet ter ondersteuning van de nationale en regionale herstelinspanningen en om de door de EU meegefinancierde maatregelen af te stemmen op de doelstellingen van de Europa 2020-strategie. De oorspronkelijke programmering heeft de laatste jaren twee belangrijke soorten wijzigingen ondergaan – thematische herprogrammering en gerichte verlaging van de vereiste cofinanciering van de lidstaten.

Ruim 45 miljard EUR – 13% van de totale middelen – was eind 2013 geherprogrammeerd van het ene thema naar het andere om in de meest urgente behoeften te helpen voorzien en sommige maatregelen te versterken. Wat de investeringsthema's betreft, hielden de aanpassingen een verhoging in van de middelen voor innovatie en O&O, algemene steun voor het bedrijfsleven, duurzame energie, sociale infrastructuur, wegen en de arbeidsmarkt, met inbegrip van werkgelegenheid voor jongeren. Deze aanpassingen zijn consistent met de Europa 2020-strategie en spelen in op de noodzaak om de EU-financieringsinstrumenten krachtiger op deze thema's te focussen.

Daarnaast heeft de Commissie ingestemd met een verlaging van de vereiste cofinancieringspercentages voor sommige lidstaten ((ES, GR, IE, IT, LT, en PT en in mindere mate BE, FR en UK) in 2011-2012. Voor de betrokken lidstaten betekende dit 118 miljard EUR overheidsuitgaven in plaats van 143 miljard EUR, ofwel een besparing van 18%, bij wijze van erkenning van de krappe nationale begrotingsmiddelen en van het feit dat door de last voor de nationale financiën te verlichten, de reeds begonnen investeringen in essentie zouden kunnen worden voltooid.

Om de meerwaarde van de EU-financiering en de zichtbaarheid van de resultaten verder te vergroten, heeft de Commissie ook inspanningen gedaan om het geïntegreerd gebruik van ESF- en EFRO-investeringen te bevorderen en te vergemakkelijken. Verschillende lidstaten hebben al besloten om deze integratiebenadering toe te passen op voor sociale inclusie essentiële gebieden, bijvoorbeeld bij de overgang van institutionele naar gemeenschapsgebaseerde kinderopvang en de integratie van gemarginaliseerde gemeenschappen zoals de Roma.

Voorts heeft de Commissie gevolg gegeven aan essentiële aanbevelingen die de Europese Rekenkamer heeft gedaan in vier thematische speciale verslagen over gebieden waar EFRO-/CF-programma's worden uitgevoerd, namelijk energie-efficiëntie, infrastructuurprojecten voor het beheer van stedelijk afval, regeneratie van industriële en militaire brownfieldterreinen en wegen[22]. De conclusie was in alle vier de gevallen dat de verwachte outputs waren bereikt en dat de projecten conform waren uitgevoerd, zij het met vertragingen en kostenoverschrijdingen. In haar aanbevelingen wees de Rekenkamer op de behoefte om bij de aanwijzing van investeringsprioriteiten meer aandacht te schenken aan de doeltreffendheid en de economische kant van projecten, bij de projectselectie een strengere behoeftenanalyse te verrichten en te zorgen voor betere, transparante prestatie-indicatoren. Het wettelijk kader voor 2014-2020 geeft de Commissie de middelen om een aantal van de essentiële aanbevelingen van de Rekenkamer in praktijk te brengen: een krachtigere focus op het resultaat van meegefinancierde programma's, waarbij de link wordt gelegd tussen de kernacties van het Gemeenschappelijk Strategisch Kader en de landspecifieke aanbevelingen van het Europees semester; mogelijkheid om partnerschapsovereenkomsten met de lidstaten te sluiten die een analyse van de ontwikkelingsbehoeften omvat; ex-antevoorwaarden; jaarlijkse verslaglegging over de outputindicatoren op het niveau van de prioritaire zwaartepunten, gebaseerd op de gemeenschappelijke definitie van indicatoren.

2.1.3. BEHOUD EN BEHEER VAN DE NATUURLIJKE HULPBRONNEN (rubriek 2)

Programmadoelstellingen en Europa 2020

De tweede rubriek van het financieel kader omvat landbouw, plattelandsontwikkeling, visserij en milieusteun, en vertegenwoordigde in de periode 2007-2013 43% van de EU-uitgaven. De meeste middelen (34% van de totale EU-uitgaven) gaan naar rechtstreekse steun voor landbouwproducenten in het kader van het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB). Het Europees Visserijfonds is het belangrijkste financieringsinstrument van het gemeenschappelijk visserijbeleid. Doelgerichte milieusteun wordt verstrekt via het instrument LIFE+.

Het doel van het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) is slimme, duurzame en inclusieve groei te bevorderen voor de Europese landbouw en plattelandsgebieden, conform de Europa 2020-strategie. Het beleid heeft twee componenten of "pijlers": 1) marktgerelateerde uitgaven en rechtstreekse betalingen aan landbouwers en 2) plattelandsontwikkeling.

Het gemeenschappelijk visserijbeleid (GVB) is erop gericht dat de activiteiten in het kader van de visserij en de aquacultuur uit ecologisch oogpunt langdurig duurzaam zijn en worden beheerd op een manier die strookt met de doelstellingen voordelen te realiseren op economisch en sociaal gebied en op het gebied van werkgelegenheid alsmede bij te dragen tot de beschikbaarheid van voedselvoorraden. Via het Europees Visserijfonds (EVF) verstrekt de EU financiële steun aan de visserijsector (al hetgeen productie, verwerking en afzet van visserij- en aquacultuurproducten inhoudt) en voor de duurzame ontwikkeling van gebieden die van de visserij afhankelijk zijn.

LIFE+, dat een budget van ongeveer 300 miljoen EUR per jaar heeft, financiert projecten om, met het oog op het aanpakken van milieu- of klimaatgerelateerde problemen, innovatieve methoden te testen, nieuwe benaderingen te demonstreren of beproefde methoden toe te passen. Ter ondersteuning van de Europa 2020-strategie, worden uit het onderdeel "Natuur en Biodiversiteit" van het programma acties gesteund die bijdragen tot het tot staan brengen en, waar mogelijk, ombuigen van biodiversiteitsverlies, en uit het onderdeel "Milieu" acties die bijdragen tot een klimaatvriendelijke economie die zuinig omspringt met hulpbronnen en het bedrijfsleven, in het bijzonder het mkb, kansen biedt om nieuwe technieken en methoden te testen voordat zij in de productieketen worden geïntroduceerd. Het onderdeel "Informatie" cofinanciert projecten inzake voorlichtings- en sensibiliseringscampagnes over milieuthema's, natuurbescherming en instandhouding van biodiversiteit.

Programmaprestaties

De gegevens tonen aan dat de rechtstreekse steun aan landbouwers (eerste pijler van het GLB) de landbouwinkomens stabiliseert en zodoende tot de economische levensvatbaarheid van landbouwbedrijven bijdraagt. De rechtstreekse betalingen waren gemiddeld goed voor ongeveer de helft (48%) van het landbouwgezinsinkomen in 2012. Niettegenstaande het reële inkomen in de landbouw per werknemer in de EU-28 in 2013 met is 1,3% gedaald, nam het de afgelopen tien jaar met circa 30% toe. De daling in 2013 is voornamelijk te wijten aan de sterkere reële stijging van de aankoopprijzen van de agrarische productiemiddelen (+0,7%), terwijl de marktprijzen van landbouwproducten gelijk zijn gebleven.

De GLB-hervormingen sinds 1992 hebben de landbouw in de EU marktgerichter gemaakt en de uitgaven voor exportrestituties en marktinterventies teruggedrongen. Het aandeel van de gesubsidieerde uitvoer in de totale uitvoer is gedaald van 1,9% in 2007 tot 0,1% in 2012. De waarde van de handelsstromen van landbouwproducten tussen de EU en de rest van de wereld is gestegen van 80 miljard EUR in 2008 tot boven de 120 miljard EUR in 2013.

Voor verschillende onderdelen van het GLB zijn in 2013 evaluaties verricht.

De evaluaties van de impact van de schoolmelkregeling van de EU[23] en van de GLB-maatregelen voor de bijenteeltsector[24] bevestigden de geschiktheid van de ingezette instrumenten om de beleidsdoelstellingen te realiseren, alsook de meerwaarde van de EU, en leverden enkele aanbevelingen op voor verdere verbeteringen van de complementariteit met verwante regelingen en initiatieven. De schoolmelkregeling is een geschikt middel bevonden om de melkconsumptie van kinderen te bevorderen en zodoende hun eetgewoonten te verbeteren. De meeste lidstaten hebben te kennen gegeven dat de EU-regeling de voornaamste drijfveer was om in eigen land een schoolmelkprogramma op te zetten. Wat de maatregelen voor de bijenteelt betreft, luidde de conclusie van de evaluatie dat zij gunstige gevolgen hebben gehad voor de productiviteit en het inkomen van de bijentelers en de honingproductie in de EU op peil hebben gehouden in een context van stijgende productiekosten, bedreigingen voor het voortbestaan van de bijen en sterke internationale concurrentie uit derde landen.

In het kader van de evaluatie van de structurele effecten van de rechtstreekse steun[25] is onderzocht wat de invloed is geweest van de hervorming van 2003, die onder andere de ontkoppeling van de steun en de productie inhield, op diverse aspecten zoals arbeid, kapitaal en de bedrijfsstrategieën van de Europese landbouwbedrijven. Indirecte effecten die uit de evaluatie zijn gebleken, zijn de schaalvergroting van de bedrijven en de toegenomen specialisatie. Voorts is door de ontkoppeling een verschuiving naar winstgevendere producties in de hand gewerkt. De evaluatie leverde de conclusie op dat de hervorming en in het bijzonder de ontkoppeling van de steun wellicht samen met andere factoren tot een geringere arbeidsintensiteit heeft bijgedragen.

In de in 2013 gepubliceerde synthese van de nationale en regionale tussentijdse evaluaties[26] zijn wat betreft de maatregelen voor plattelandsontwikkeling (PO - de tweede pijler van het GLB), de gemaakte vorderingen en de impact van 2007 tot 2013 gemeten. Dit document was gebaseerd op evaluaties die in 2010 door de lidstaten zijn verricht en bevatte de conclusie dat trager dan verwacht is gebruikgemaakt van de betrokken maatregelen, alsook dat voor betrekkelijk weinig maatregelen melding wordt gemaakt van een vlotte uitvoering. De maatregelen met minder technische vereisten en met de grootste continuïteit ten opzichte van de vorige periode werden het snelst ten uitvoer gelegd. Ook werd gekeken naar de economische, ecologische en sociale (levenskwaliteit) impact van de maatregelen, maar een betrouwbaar oordeel vellen over de totale impact was moeilijk omdat de uitvoering van het programma nog tot eind 2015 loopt. Wat de economische effecten betreft, wordt volgens ruwweg twee derde van de verslagen een netto positieve impact op groei en werkgelegenheid geconstateerd. In sommige verslagen werd melding gemaakt van positieve milieu-effecten, maar deze worden zelden in cijfers uitgedrukt. Acties om de levenskwaliteit te verbeteren konden op een hoge waardering van de plattelandsgemeenschappen rekenen, maar bleken zeer moeilijk te meten.

Omdat de programma-uitvoering tot eind 2015 doorloopt, zal het maar mogelijk zijn om een duidelijk overzicht van de bijdragen van de maatregelen voor plattelandsontwikkeling te geven wanneer de synthese van de nationale en regionale ex-post evaluaties voor 2007-2013 gemaakt is (in 2017). De tussentijdse evaluaties kwamen te vroeg in de levenscyclus van de PO-programma's om als onderbouwing te kunnen dienen voor een betrouwbare algemene beoordeling van de impacts en prestaties ervan. Zij verschaffen evenwel informatie over de programmauitvoering.

Het beeld dat de beschikbare gegevens over de voortgang van het PO-programma te zien geven, is momenteel onvolledig. Wel kan bijvoorbeeld worden vermeld dat 83 miljoen mensen in plattelandsgebieden tot dusver hebben kunnen gebruikmaken van betere diensten dankzij het programma (94% van het streefcijfer). Met de steun zijn 34 000 dorpsrenovaties uitgevoerd, waarmee het einddoel van 27 000 tegen het einde van de periode reeds is overtroffen. Anderzijds maken de 45 000 met PO-steun gecreëerde banen die in de beschikbare verslagen worden gerapporteerd maar 19% van de einddoelstelling uit. Insgelijks is tot dusver steun verleend voor 36 000 van de 77 000 beoogde micro-ondernemingen[27].

In het gemeenschappelijk visserijbeleid (GVB) is de definitieve stopzetting van visserijactiviteiten het belangrijkste instrument om een evenwicht tussen de vangstcapaciteit en de visbestanden te bewerkstelligen. Van mei 2007 tot mei 2013 zijn met financiële steun uit het Europees Visserijfonds (EVF) meer dan 4 000 vaartuigen gesloopt[28], met een aanzienlijke inkrimping van de vloot tot gevolg. Uit een retrospectieve evaluatie van sloop- en tijdelijke stilleggingsmaatregelen in het kader van het EVF is naar voren gekomen dat de huidige sloopprogramma's onvoldoende effectief en doeltreffend zijn om een evenwicht tussen de vangstcapaciteit en de bestanden te bewerkstelligen[29]. Wat de tijdelijke stilleggingsregelingen betreft, concludeerde de evaluatie dat de overheidsfinanciering nuttiger is geweest om de regelingen politiek acceptabel te maken dan om de visserij daadwerkelijk te beperken.

De EVF-steun voor de aquacultuur en de verwerking van visserij- en aquacultuurproducten is zeer aanzienlijk. Alles bijeen gaat het om een derde van de EVF-vastleggingen. Beide sectoren zijn winstgevend, al dient gezegd dat de aquacultuurproductie van de EU in volume niet groeit. Wat de verwerking betreft, is er stijging van zowel het geproduceerde volume als de waarde.

Uitgedrukt in voltijdequivalenten is de werkgelegenheid in de aquacultuur stabiel. Er komen meer permanente voltijdbanen in de plaats van deeltijdbanen. Dit verklaart waarom de bijdrage van het EVF aan het scheppen van werkgelegenheid beperkt lijkt, al gaat het voor de betrokken werknemers om belangrijke ontwikkelingen. Daarnaast wordt de EU-aquacultuur in toenemende mate kapitaalintensief, en de overheidssteun via het EVF ondersteunt dit proces. Wat de verwerkende sector betreft, is de impact van het EVF op de werkgelegenheid bescheiden: tussen 2007 en 2010 zijn 3 400 banen geschapen[30].

De financiële steun van het EVF voor van de visserij afhankelijke gemeenschappen wordt geïmplementeerd door plaatselijke actiegroepen visserij (Fisheries local action groups, FLAG’s). In een recente studie wordt geschat dat zij in de periode 2010-2013 minstens 7 300 arbeidsplaatsen hebben geschapen en er nog eens 12 500 in stand hebben gehouden. Er zijn meer dan 200 nieuwe bedrijven gecreëerd.

Voorbeeld: FLAG-projecten geven economische impuls aan de traditionele regionale visserijbedrijvigheid

"Fisch vom Kutter" is een kleinschalig innovatief project waaraan 21 visserijondernemingen van de regio Kiel aan de Oostzeekust deelnemen. Met steun van het EVF hebben zij een systeem van directe verkoop van vis uit de regio opgezet. Via SMS zenden vissers vanop zee details van hun vangst en het vermoedelijke tijdstip van aanlanding naar een dynamische website. Op die manier kunnen klanten zien welke verse vis zij waar en wanneer rechtstreeks na het binnenlopen van het schip kunnen kopen. De deelnemende vissers krijgen een hogere prijs voor hun vangst. Sommige visbedrijven hebben nieuwe activiteiten ontwikkeld door uitbreiding van hun productgamma (roken en koken van een deel van de vangst) en maken melding van 30 tot 50% meer klanten.

Uit ex-post evaluaties van het LIFE-instrument op projectniveau is gebleken dat het programma LIFE-Nature erg zinvol is voor de ondersteuning van het beleid van de EU op het gebied van natuurbehoud, met name de uitvoering van de vogel- en habitatrichtlijnen en het Natura 2000-netwerk. De natuurprojecten zijn over het algemeen effectief en hebben een grote impact en duurzaamheid. Dankzij projecten van LIFE-Nature is de populatie van de wereldwijd meest bedreigde katachtige, de Iberische lynx, verdrievoudigd in Spanje en is het pad geëffend voor zijn herintroductie in Portugal. Tevens is 13 000 ha grond ingenomen voor natuurbehoud.

Projecten van het milieu-onderdeel van LIFE zoals "Icarre 95" hebben het potentieel getoond van waarlijke "cradle-to-cradle"-productiemethoden waarlangs in de toekomst het aanmoedigen van het efficiënt gebruik van recycleerbare materialen in industriële productieprocessen zal verlopen. Andere projecten, zoals "From Roof to Road", hebben bijgedragen tot de ontwikkeling van een bedrijvigheid waarbij hulpbronnen efficiënt worden gebruikt: het asfalteren van wegen met bitumen van oude daken. Wat het informatieonderdeel van het programma betreft, heeft de eindevaluatie van LIFE+ bevestigd dat het programma eveneens een belangrijke rol heeft gespeeld op het gebied van sensibilisering, good governance en publieksparticipatie inzake milieu-aangelegenheden in de EU.

Operationele aspecten van prestaties

Met betrekking tot het behoud en het beheer van de natuurlijke hulpbronnen heeft de Europese Rekenkamer een aantal speciale verslagen opgesteld die betrekking hebben op het ontwerp en de uitvoering van programma's.

De bevindingen en aanbevelingen van de Rekenkamer in verband met gekoppelde rechtstreekse betalingen zijn verwerkt in de programma's voor 2014-2020. Bij wijze van uitzondering op het algemene GLB-beginsel dat de betaalde steun losstaat van de hoogte van de productie, kunnen de lidstaten in beperkte mate en onder bepaalde voorwaarden toch gekoppelde steun betalen. De kritiek van de Europese Rekenkamer hierop was (SV 10/2013) dat aan de lidstaten te veel beoordelingsruimte was gelaten om gekoppelde rechtstreekse betalingen toe te passen. De lidstaten hadden onvoldoende aangetoond dat de ingevoerde maatregelen nodig en adequaat waren, en het monitoringkader (doelstellingen en indicatoren) was ontoereikend om deze maatregelen in de toekomst naar behoren te kunnen evalueren. Voor de periode 2014-2020 voorziet de Commissie in een gemeenschappelijk toezicht- en evaluatiekader voor beide GLB-pijlers om de beleidsresultaten beter te kunnen meten.

De Commissie heeft bij het opstellen van haar voorstellen voor het beleid van plattelandsontwikkeling in 2014-2020 rekening gehouden met de kritiek van de Rekenkamer met betrekking tot de resultaten van de maatregelen voor plattelandsontwikkeling die door de EU in het kader van de tweede GLB-pijler worden meegefinancierd[31]. Een terugkerend punt van kritiek was dat het de lidstaten bij het selecteren van projecten vaak meer te doen was om het spenderen van de toegewezen middelen dan om de kwaliteit en de effectiviteit van de projecten. De Rekenkamer vond tevens dat onvoldoende duidelijk was wat de doelstellingen van de uitgaven voor plattelandsontwikkeling waren en dat er onvoldoende informatie en verslaglegging over de bereikte resultaten was waaruit kon worden opgemaakt in hoeverre de doelstellingen waren bereikt en de EU-middelen doeltreffend en effectief waren gebruikt. De Rekenkamer merkte op dat met de beschikbare monitoring- en evaluatie-informatie onvoldoende was gedaan om de doeltreffendheid en effectiviteit van de uitgaven voor plattelandsontwikkeling te verbeteren. Met name stelde de Rekenkamer in de steun voor plattelandsontwikkeling ter verbetering van de economische waarde van bossen tekortkomingen in de opzet van de maatregel vast, alsmede dat slechts een paar van de gecontroleerde projecten tot een aanzienlijk hogere economische waarde van de bossen hadden geleid.

De Commissie heeft ook bij het ontwerpen van de milieucomponent van het nieuwe LIFE-programma rekening gehouden met door de Rekenkamer aangewezen tekortkomingen[32]. De Rekenkamer vond dat de opzet en de uitvoering van het milieuonderdeel van het LIFE+-programma onvoldoende waren. De belangrijkste problemen betroffen de kwaliteit van het projectselectieproces en het ontbreken van adequate indicatoren. Er is derhalve naar gestreefd het nieuwe LIFE-programma beter te structureren, de strategie te verfijnen en de opzet te vereenvoudigen en flexibeler te maken. Er zullen projecten worden geselecteerd waarvan is aangetoond dat zij beproefde methoden of innovatieve benaderingen inhouden of een demonstratiewaarde hebben en zodoende een meerwaarde op Europees niveau bieden. Vanaf 2018 zal volledig worden afgestapt van indicatieve nationale toewijzingen. Met het oog op betere informatie over de programmaresultaten en -impacts in de toekomst, is in de nieuwe LIFE-verordening een stel prestatie-indicatoren opgenomen, aangevuld in het meerjarig werkprogramma LIFE 2014-2017 met resultaatindicatoren per prioritair gebied en, in voorkomende gevallen, per prioritair thema.

2.1.4. VRIJHEID, VEILIGHEID EN RECHT (rubriek 3A)

Programmadoelstellingen en Europa 2020

Deze begrotingsrubriek vertegenwoordigt 0,8 % van het totale meerjarig financieel kader 2007-2013. In 2013 bedroeg de financiële steun voor dit beleidsgebied 1,45 miljard EUR aan vastleggingskredieten.

De rubriek bestrijkt financieringsprogramma's voor de verschillende dimensies van het beleid dat de Commissie voert op het gebied van migratie, asiel en grenzen, de bestrijding van criminaliteit en terrorisme, alsook justitie.

Op het gebied van migratie, asiel en grenzen is uit het algemene programma "Solidariteit en beheer van de migratiestromen" (SOLID) voor de periode 2007–2013 bijna 4 miljard EUR toegewezen om ervoor te zorgen dat de verantwoordelijkheid voor de financiële lasten die voortvloeien uit het geïntegreerd beheer van de buitengrenzen van de Unie en uit de tenuitvoerlegging van het gemeenschappelijk migratie- en asielbeleid billijk tussen de EU-landen wordt verdeeld.

Binnen dit algemene programma is het Europees Fonds voor de integratie van onderdanen van derde landen (EIF) het instrument dat het nauwst samenhangt met het Europa 2020-kerndoel om de arbeidsparticipatie van vrouwen en mannen in de leeftijdsgroep 20-64 jaar op 75% brengen, door onder meer de integratie van legale migranten te bevorderen. Het EIF is erop gericht de verschillen in arbeidsparticipatie tussen niet-EU-burgers en EU-burgers geleidelijk te verkleinen door activiteiten als taal- en inburgeringscursussen, capaciteitsopbouw te ondersteunen. Het strekt tot aanvulling van het Europees Sociaal Fonds.

Het kaderprogramma "Veiligheid en bescherming van de vrijheden" bevordert doeltreffende Europese grensoverschrijdende samenwerking bij de bestrijding van criminaliteit en terrorisme alsmede een krachtiger preventie van criminaliteit. Het programma Preventie en bestrijding van criminaliteit (ISEC), met een begroting van 600 miljoen EUR voor de periode 2007-2013, was gericht op de preventie en bestrijding van criminaliteit (terrorisme, mensenhandel, kindermisbruik, cybercriminaliteit, illegale drugshandel, illegale wapenhandel, corruptie en fraude).

Op het gebied van justitie waren zes programma's in verband met civiel recht, strafrecht, grondrechten en burgerschap, bestrijding van geweld tegen kinderen, jongeren en vrouwen (Daphne), discriminatiebestrijding en gelijkheid van mannen en vrouwen (Progress) en drugsbestrijdingsbeleid er onder meer op gericht bij te dragen tot het Europa 2020-kerndoel om de arbeidsparticipatie van mensen in de werkende leeftijd op te trekken tot 75 %. Zo zijn er specifieke acties gefinancierd om de loonkloof tussen mannen en vrouwen te dichten en de gendergelijkheid in de economische besluitvorming te bevorderen, alsook ten behoeve van discriminatiebestrijding en Roma-integratie.

Programmaprestaties

In 2013 werden alle programma's onder deze rubriek volgens planning uitgevoerd en werd een bestedingspercentage van bijna 100 % van de begroting gemeld.

Op het gebied van migratie, asiel en grenzen is het Europees Terugkeerfonds (binnen het SOLID-programma) aangewend om repatrianten te ondersteunen bij hun vrijwillige terugkeer naar hun land van herkomst. Het aantal gevallen van vrijwillige terugkeer is toegenomen. In 2012 was 41,1 % van alle gevallen van terugkeer vrijwillig, tegenover 38,4 % in 2011.De financiële steun van het programma heeft bijgedragen tot deze toename. In bepaalde landen heeft het programma de invoering gestimuleerd van nieuwe regelingen voor vrijwillige terugkeer.

Het Europees Vluchtelingenfonds (EVF) ondersteunt (eveneens in het kader van het SOLID-programma) lidstaten bij de opvang van asielzoekers en personen die internationale bescherming genieten en bij het dragen van de consequenties van de opvang van deze groepen. Uit recente gegevens blijkt dat er steeds meer gebruik wordt gemaakt van EU-financiering door lidstaten die hun opvangcapaciteit willen vergroten en die personen die internationale bescherming genieten, succesvol op hun grondgebied willen laten integreren. Bovendien wordt het EVF ook gebruikt om lidstaten te ondersteunen bij hun pogingen om vluchtelingen te hervestigen: in 2013 zegden de lidstaten toe om 3 900 personen in het kader van het EVF te hervestigen, tegenover bijna 3 000 in 2012.

Het potentieel van het SOLID-programma werd beperkt door de economische neergang. Zo blijkt ook uit de meest recente gegevens dat het verschil in arbeidsparticipatie tussen niet-EU-burgers en EU-burgers de afgelopen vijf jaar redelijk stabiel is gebleven en dat de arbeidsparticipatie onder burgers van een andere EU-lidstaat nog steeds beduidend hoger is (65,1 %) dan onder onderdanen van derde landen (53,9 %)[33].

Op het gebied van de bestrijding van criminaliteit en terrorisme heeft EU-financiering een belangrijke rol gespeeld bij het vergemakkelijken van de samenwerking tussen rechtshandhavingsinstanties en andere organen. Zo zijn de activiteiten van het mondiale netwerk van bureaus bevoegd voor de ontneming van vermogensbestanddelen (CARIN), waarbij ook deskundigen uit de VS zijn aangesloten, regelmatig gefinancierd. De Commissie heeft onder meer innovatieve projecten ondersteund die gericht waren op het beheer van inbeslaggenomen vermogensbestanddelen en het hergebruik van criminele vermogensbestanddelen voor sociale doeleinden.

Een voorbeeld van financiering op het gebied van Binnenlandse Zaken: EVF-steun voor lidstaten die te maken krijgen met de plotselinge komst van een groot aantal onderdanen van derde landen die mogelijk internationale bescherming nodig hebben.

Aan het einde van de zomer en in de herfst van 2013 kreeg Bulgarije te maken met een ongekende toestroom van migranten en asielzoekers, waardoor zijn asielstelsel onder bijzonder zware druk kwam te staan. Het Bulgaarse asielstelsel, waarvan de opvangcapaciteit ongeveer 1 250 personen per jaar bedraagt, was niet berekend op de meer dan 7 000 verzoeken om internationale bescherming. De Bulgaarse autoriteiten verzochten daarop om EU-steun in de vorm van EVF-noodmaatregelen. In de zes maanden waarvoor de noodsteun uit hoofde van het EVF was bedoeld, heeft Bulgarije de capaciteit van zijn asielstelsel aanzienlijk kunnen opvoeren, zodat het beter in staat was om asielzoekers geschikte huisvesting aan te bieden en ook meer verzoeken om internationale bescherming kon behandelen. Bulgarije heeft in dit verband ook steun uit het Terugkeerfonds en het Buitengrenzenfonds ontvangen.

Op het gebied van justitie sloten de met de uitgavenprogramma's gesteunde activiteiten nauw aan bij de ontwikkeling van het justitiebeleid van de EU, dat gericht is op de totstandbrenging van een Europese rechtsruimte die iedereen ten goede moet komen. In de EU krijgen meer en meer beoefenaren van juridische beroepen opleiding op het gebied van EU-recht of het recht van een andere lidstaat. Het Europees netwerk voor justitiële opleiding speelt een essentiële rol bij de opleiding van rechters. In 2013 is de Commissie projecten in de lidstaten blijven steunen om bij te dragen tot gelijke arbeidsparticipatie voor mannen en vrouwen, de toegang tot de rechter te verbeteren, en de rechten te beschermen van, alsook ondersteuning te bieden aan kinderen, Roma, slachtoffers van geweld en slachtoffers van criminaliteit. Daartoe ontvingen transnationale netwerken zoals het Europees netwerk van nationale organen voor de bevordering van gelijke behandeling (EQUINET), de Europese Vrouwenlobby, Missing Children Europe, Victim Support Europe, Europese Raad van notarissen en European Digital Rights, subsidies voor huishoudelijke uitgaven. Momenteel worden bewijzen verzameld voor hetgeen er met de gefinancierde maatregelen op het gebied van justitie is bereikt. Dit materiaal zal naar verwachting eind 2014 beschikbaar zijn.

Een voorbeeld van financiering op het gebied van Justitie: ECRIS (Europees Strafregisterinformatiesysteem)– EU-steun om de doeltreffende uitwisseling van informatie over strafrechtelijke veroordelingen tussen de lidstaten te bevorderen

ECRIS werd in april 2012 opgezet met hulp van het programma Strafrecht. Het systeem biedt rechters en aanklagers eenvoudig toegang tot de volledige criminele geschiedenis van EU-burgers, ongeacht in welk land van de EU zij in het verleden zijn veroordeeld. Het systeem kan ook criminaliteit voorkomen doordat plegers van strafbare feiten de mogelijkheid wordt ontnomen aan hun criminele verleden te ontsnappen door zich van het ene EU-land naar het andere te begeven. Zo verklaarde de nationale politie van Ierland in 2013, in verband met haar projectresultaten, dat ECRIS de nauwkeurigheid en integriteit van haar strafregisters had helpen optimaliseren, waardoor het land ook de andere lidstaten van betere informatie kon voorzien.

Er zijn geen specifieke operationele aspecten in verband met de programma-uitvoering of prestatieverslagen van de Europese Rekenkamer uit 2013 die vermelding behoeven.

2.1.5. BURGERSCHAP (rubriek 3B)

Programmadoelstellingen en Europa 2020

De uitgaven onder de rubriek Burgerschap dragen bij tot de prioriteit “slimme groei” in het kader van Europa 2020. Als bijdrage aan het vlaggenschipinitiatief “Jeugd in beweging” wordt er met het programma “Jeugd in actie” (uitgaven 148 miljoen EUR in 2013) naar gestreefd jonge mensen meer kansen te bieden door middel van niet-formele leerervaringen met een Europese dimensie.

Ook wordt financiering verstrekt voor bescherming van de consument en gezondheid. Wat de bescherming van de consument betreft, heeft de Commissie in 2013 steun verleend aan op EU-niveau actieve consumentenorganisaties, om ervoor te zorgen dat de belangen van consumenten op EU-niveau naar behoren worden behartigd.

Met het programma “Cultuur” (uitgaven 61 miljoen EUR in 2013) is cofinanciering verstrekt voor culturele activiteiten op Europees niveau, waaronder transnationale culturele samenwerkingsprojecten, literaire vertalingen en steun aan culturele instanties van Europees belang.

De programma’s “Media 2007” en “Media Mundus” (uitgaven 116,5 miljoen EUR in 2013) dragen bij tot een groter concurrentievermogen van de Europese audiovisuele sector, doordat zij de toegang tot financiering vergemakkelijken, het gebruik van digitale technologieën promoten en de mondiale samenwerking tussen beroepsbeoefenaren in en buiten de EU bevorderen.

Het programma “Europa voor de burger” moet de interactie tussen Europese burgers aanmoedigen, verdraagzaamheid en wederzijds begrip vergroten en Europa dichter bij de burger brengen door de Europese waarden en verworvenheden uit te dragen en de herinnering aan het verleden levendig te houden.

Programmaprestaties

Het programma “Jeugd in actie”, dat bijdraagt aan het vlaggenschipinitiatief “Jeugd in beweging”, heeft in 2013 de aantrekkelijkheid voor zijn doelgroep bevestigd door steun te verlenen aan een steeds groter aantal jonge mensen en jeugdwerkers: bijna een miljoen deelnemers sinds 2007. Het heeft bijgedragen tot daadwerkelijke erkenning van niet-formeel leren door het afgeven van 265 000 Youthpasses (het Jeugd in actie-certificaat voor leermogelijkheden) sinds 2007. Uit een in 2013 uitgevoerde enquête naar de impact van de Youthpass bleek dat zo’n 80% van de deelnemers aan Jeugd in actie bevestigend antwoordde op de vraag of Youthpass het nut van de gefinancierde projecten had vergroot door de resultaten van niet-formeel leren te certificeren. Volgens de laatste beschikbare monitoringgegevens is 67% van de deelnemers van mening dat de deelname aan Jeugd in actie hun kansen op werk heeft vergroot.

Uit een evaluatie van de financiële bijdrage die de EU in 2007–2011 via het consumentenprogramma heeft geleverd aan twee organisaties op EU-niveau — de Europese vereniging voor de coördinatie van de consumentenvertegenwoordiging bij normalisatie (ANEC) en het Europees bureau van consumentenverenigingen (BEUC) — kwam naar voren dat deze organisaties een significante bijdrage hadden geleverd aan de behartiging van consumentenbelangen en hadden gezorgd voor een samenhangende input van de consumentenorganisaties op EU-niveau en een betere dialoog tussen de diverse belanghebbenden.

In het kader van het consumentenprogramma werd ook financiële EU-steun verstrekt voor de uitvoering van gezamenlijke markttoezichtacties door de lidstaten, met een accent op het testen van producten, risicobeoordeling, marktmonitoring en uitwisseling van expertise en beste praktijken. Negentien EU-landen hebben in 2013 dergelijke handhavingsprojecten afgerond voor een aantal producten, waaronder bijvoorbeeld kostuums voor kinderen en imitatievoedingsmiddelen.

Wat de volksgezondheid betreft, wijst de in 2011 uitgevoerde tussentijdse evaluatie van het gezondheidsprogramma[34] erop dat de meeste van de gefinancierde acties een effect hadden op EU-schaal. Het bleek dat de EU-meerwaarde van het programma het duidelijkst was bij zaken als de uitwisseling van kennis en netwerkvorming tussen gezondheidswerkers in verschillende landen, waaronder Duitsland, Finland, Italië, Litouwen en Nederland, over onderwerpen als gezondheidsinformatie en ‑indicatoren, gezondheidsbevordering (bijv. in verband met hiv/aids en de veiligheid van bloed, weefsels, cellen en organen) en gezondheidsbeveiliging (bijv. het Europees netwerk voor de evaluatie van de gezondheidsrisico’s van elektromagnetische velden). Door de evaluatie konden bovendien zeven criteria voor de EU-meerwaarde, waarvan uitgebreid gebruik is gemaakt bij de vaststelling van de prioriteitsgebieden van het nieuwe programma voor 2014–2020, worden gevalideerd. Het nieuwe programma is daardoor in sterkere mate gericht op het verband tussen gezondheid en de doelstellingen van Europa 2020. Begin 2014 is de eindevaluatie van het programma voor 2008–2013 gestart. De resultaten zullen in 2015 beschikbaar komen.

Het programma “Cultuur” is volgens plan uitgevoerd, inclusief grote verspreidingsacties en samenwerking met derde landen, met name Australië en Canada. Dankzij het programma konden de mobiliteit van naar schatting een paar duizend kunstenaars en cultuurwerkers en de circulatie van enkele duizenden cultuuruitingen worden gefinancierd. Hierbij waren in 2012 zo’n 1 900 organisaties betrokken als coördinator of medeorganisator. Er lag een sterke nadruk op de interculturele dialoog.

De activiteiten in het kader van Media en Media Mundus werden in 2013 uitgevoerd in overeenstemming met de werkprogramma’s. Elke euro die via het programma Media 2007 werd geïnvesteerd, bracht zes euro op uit particuliere financieringsbronnen, terwijl deze vermenigvuldigingsfactor voor de financiering van het bioscopennetwerk maar liefst 14 bedroeg. Het productiegarantiefonds van het Media-programma is in negen landen actief. De ondersteuning van de digitalisering van onafhankelijke bioscoopexploitanten die in meerderheid Europese films vertonen, is voortgezet: in 2013 zijn 200 projectieschermen gedigitaliseerd (44 meer dan in het voorgaande jaar). Door de tussentijdse evaluatie van Media 2007 werd bevestigd dat het programma zijn hoofddoel, de versterking van het concurrentievermogen van de Europese filmindustrie, heeft bereikt en in aanzienlijke mate heeft bijgedragen bij tot de promotie van de culturele diversiteit in Europa. Films die met steun van Media tot stand zijn gekomen, hebben een meer dan gemiddeld succes op de beste festivals. In 2013 hebben twee met Media-steun tot stand gekomen films een Oscar gewonnen, terwijl drie van de dertien door Media gesteunde films op het internationale filmfestival van Cannes tot de winnaars behoorden.

In mei 2013 is een studie[35] uitgekomen waarin de impact van het programma Europa voor de burger werd gemeten. De respondenten waren in het algemeen zeer te spreken over het effect van de deelname op hun bekendheid met en algemeen begrip voor het leven van mensen in andere Europese landen. 89,1% zei zich meer bewust te zijn van de Europese cultuur en identiteit en het Europese erfgoed, 88,2% zei zich solidairder te voelen met andere Europeanen en 77,5% zei zich meer Europeaan te voelen. De resultaten waren in 2013 positiever dan bij de vorige studie, die in 2009 was uitgevoerd. Daaruit bleek dat de effectiviteit van het programma was toegenomen.

Er zijn geen specifieke operationele aspecten te melden in verband met de programma-uitvoering of de prestatieverslagen van de Europese Rekenkamer in 2013.

2.2. Het externe beleid van de Unie (rubriek 4)

Programmadoelstellingen en strategische doeleinden van de externe steun

De wereldwijde instabiliteit, gemeten aan de hand van het aantal conflicten (waaronder geschillen, niet-gewelddadige crises, gewelddadige crises, beperkte oorlogen en andere oorlogen) is toegenomen van 405 conflicten in 2012 tot 414 conflicten[36] in 2013, waaronder 20 oorlogen en 25 beperkte oorlogen. Een aantal factoren hebben hiertoe bijgedragen, zoals de complexiteit van conflictsituaties, het op grote schaal negeren van het internationale humanitaire en vluchtelingenrecht, de aanhoudende demografische druk en verstedelijking, de klimaatverandering, de strijd om grondstoffen, de hoge en sterk schommelende voedsel- en energieprijzen, bedreigingen voor de veiligheid en slecht bestuur.

De resultaten die in 2013 zijn behaald met de uitgavenprogramma’s die de verschillende dimensies van het externe beleid van de Unie ondersteunen, moeten tegen deze achtergrond worden beoordeeld.

Enkele financieringsprogramma’s (het instrument voor humanitaire hulp en het instrument voor civiele bescherming[37]) bieden snelle hulp na rampen en in crisissituaties.

Andere programma’s zijn op de langere termijn actief en steunen het ontwikkelingsbeleid van de Commissie en het buitenlands en veiligheidsbeleid van de Unie.

In de “Agenda voor verandering” van 2011 voor het ontwikkelingsbeleid van de EU kondigde de EU aan dat de financieringsinstrumenten (8,3 miljard EUR aan contracten in 2013) zich meer zouden richten op de primaire doelstelling van het ontwikkelingsbeleid van de EU: uitroeiing van de armoede in de context van duurzame ontwikkeling, waaronder de verwezenlijking van de millenniumdoelstellingen voor ontwikkeling (MDG’s). De EU besloot in 2011 ook tot een nieuwe aanpak van de begrotingssteun aan partnerlanden, om deze vorm van hulp doeltreffender te maken.

De steun voor het ontwikkelingsbeleid van de EU verliep in 2013 voornamelijk via het Europees Ontwikkelingsfonds voor de landen in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan (45% van de betalingen) en het instrument voor ontwikkelingssamenwerking (DCI; 27% van de betalingen). De steun voor het Europees nabuurschapsbeleid werd verleend via het Europees nabuurschaps- en partnerschapsinstrument (ENPI; 23% van de betalingen).

Op het gebied van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid zijn de belangrijkste instrumenten de operaties in het kader van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid en het stabiliteitsinstrument.

Een ander instrument voor externe steun (het instrument voor pretoetredingssteun IPA) ondersteunt het proces van de toetreding van kandidaat-lidstaten en potentiële kandidaat-lidstaten. De steun voor het uitbreidingsproces van de EU, via het IPA, bedroeg in 2013 rond 1,95 miljard EUR. De uitbreidingsagenda betreft momenteel de Westelijke Balkan en Turkije, aangezien IJsland de onderhandelingen over de toetreding tot de EU heeft bevroren. Kroatië is in 2013 tot de EU toegetreden.

Programmaprestaties

Over het algemeen zijn de financieringsinstrumenten voor humanitaire hulp en civiele bescherming volgens plan uitgevoerd, hoewel de betalingen niet geheel konden voldoen aan de geconstateerde behoeften. Er zijn ad-hocmaatregelen getroffen waardoor de continuïteit van de werkzaamheden ter plaatse kon worden gewaarborgd.

De behoefte aan humanitaire bijstand nam in 2013 geheel nieuwe proporties aan: de humanitaire hulp van de EU bedroeg meer dan 1,3 miljard EUR en bereikte 124 miljoen begunstigden, 15% meer dan de verwachte 107 miljoen. Van het budget voor humanitaire hulp gaat 16% (6 procentpunten boven het streefcijfer van 10%) naar vergeten crises die aan de aandacht van de internationale donorgemeenschap ontsnappen. Tot voor kort behoorde de hulp aan de Centraal-Afrikaanse Republiek bijvoorbeeld tot deze categorie.

In 2013 is een aantal evaluaties uitgevoerd, waaronder een evaluatie van de noodhuisvesting van de slachtoffers van rampen, waarvan de conclusie luidde dat het humanitaire optreden van de EU op coherente wijze in de behoefte aan onderdak voorziet en op doeltreffende wijze rechtstreekse operationele steun biedt. Bij de beoordeling werd aanbevolen de partnerschapsaanpak, die inhoudt dat wordt samengewerkt met ngo’s die de humanitaire acties uitvoeren, te verbeteren. Vaststelling van prioriteiten, besluitvorming en coördinatie dienen op transparante wijze over alle belanghebbenden te worden verdeeld. Bovendien moet worden gestreefd naar een sterkere koppeling met oplossingen voor de langere termijn of exitstrategieën.

De financieringsprogramma’s ter ondersteuning van het ontwikkelingsbeleid van de EU zijn uitgevoerd volgens plan, met uitzondering van het Europees nabuurschapsinstrument (ENI), waarvan een aantal specifieke doelstellingen met betrekking tot vooruitgang op het gebied van goed bestuur, samenwerking met de EU en bevordering van de democratie, de mensenrechten en de rechtsstaat niet op schema lag wat de zuidelijke nabuurschapsregio betreft[38]. Dit was voornamelijk te wijten aan de crisis in die regio.

Hoewel de vorderingen betreffende de millenniumdoelstellingen voor ontwikkeling niet gemakkelijk rechtstreeks aan de EU-instrumenten kunnen worden toegeschreven, kan de bijdrage van de ontwikkelingsfinanciering van de EU aan de belangrijkste van deze doelstellingen in de periode 2007–2012 (laatste cijfers) als volgt worden geïllustreerd:

MDG 1 — Uitroeiing van extreme armoede en honger: de doelstelling om in de periode 1990–2015 het percentage mensen die van minder dan 1,25 dollar per dag moeten leven, te halveren, is in alle regio’s gehaald, behalve in sub-Saharisch Afrika. Ter ondersteuning van MDG 1 hebben de ontwikkelingsinstrumenten in de periode 2007–2012 46,5 miljoen mensen geholpen door middel van sociale transfers — geld of andere voordelen in natura die op regelmatige basis aan de armsten en meest kwetsbaren worden verstrekt — ten behoeve van de voedselzekerheid. Alleen al in 2012 is 1,6 miljard EUR beschikbaar gesteld om de weerbaarheid te vergroten en duurzame landbouwontwikkeling te bevorderen. Deze steun was gericht op de bestrijding van ondervoeding, versterking van de voedselfaciliteit en verbetering van de toegang tot mensen voor wie honger dreigt.

MDG 2 — Universele toegang tot basisonderwijs: er is grote vooruitgang geboekt wat betreft de doelstelling om alle kinderen het basisonderwijs te laten afronden. De ontwikkelingsinstrumenten hebben steun verleend ten behoeve van de deelname van 13,7 miljoen kinderen aan basisonderwijs, de opleiding van 1,2 miljoen onderwijzers en de bouw of renovatie van 37 000 scholen.

MDG 4 — Terugdringing van kindersterfte: er is grote vooruitgang geboekt met het terugdringen van de kindersterfte onder kinderen jonger dan 5. Dankzij de ontwikkelingsinstrumenten konden 18,3 miljoen kinderen jonger dan één jaar worden ingeënt tegen mazelen en meer dan 8 500 gezondheidscentra en ‑faciliteiten worden gebouwd, gerenoveerd of ingericht.

De impact van de beleidswijzigingen die in 2011 in de Agenda voor verandering werden aangekondigd, kan nog niet volledig worden beoordeeld. In 2013 zijn echter evaluatieresultaten beschikbaar gekomen die verschillende aspecten van de nieuwe oriëntatie bevestigen[39]. Uit de evaluaties van de financiering voor de ontwikkeling van de particuliere sector en handelsgerelateerde bijstand bleek dat de steun veel derde landen had geholpen om vooruitgang te realiseren en hun integratie in de wereld te versterken, maar dat dit toe te schrijven was aan een groot aantal externe factoren die samenhingen met de beleidsvoorkeuren en overheidsprioriteiten van de betrokken landen. De meeste vooruitgang kon worden geconstateerd in landen waar de particuliere en de openbare sector sterk handelsgericht optraden (landen in de zuidelijke nabuurschap van de EU en in Azië). In veel van de minst ontwikkelde landen en in kwetsbare situaties slaagde de handelsgerelateerde bijstand erin het handelsvolume te vergroten, maar werd minder succes geboekt met het diversifiëren van de handel. Goede resultaten zijn echter bereikt wat betreft institutionele en regelgevingshervormingen die op verbetering van het ondernemingsklimaat zijn gericht, met name in landen van de zuidelijke nabuurschap waar de koppeling met de handelsovereenkomst een stimulans was voor de hervormingen. Naar aanleiding van de resultaten van de evaluatie zal de EU haar aanpak aanpassen aan de situatie en met name aan het ontwikkelingsniveau van het betrokken land. Met systematische marktanalyse moet de effectiviteit van het optreden kunnen worden verbeterd. Als armoedebestrijding en het creëren van werkgelegenheid een prominentere plaats krijgen in de handelsgerelateerde bijstand en de steun voor de ontwikkeling van de particuliere sector, kan de impact van de steun van de EU worden vergroot.

Het nieuwe beleid voor begrotingssteun begint, naar het zich laat aanzien, vruchten af te werpen, met name wat betreft de sinds een jaar toegepaste overeenkomsten betreffende staatsopbouw in fragiele staten. De in 2013 in Tanzania en Zuid-Afrika uitgevoerde evaluaties bevestigen dat begrotingssteun een waardevol instrument is. Met name blijkt uit de evaluatie betreffende Tanzania dat begrotingssteun uiterst effectief is als middelen moeten worden opgeschaald om in basisbehoeften te kunnen voorzien. Aanvullende middelen die via de begroting worden versterkt, blijken een positief effect te hebben op de economische groei, de onderwijssector en niet-inkomensgerelateerde armoede. De beoordelaars concludeerden dat noch met projectfinanciering, noch met gewone korffinanciering deze resultaten hadden kunnen worden bereikt met dezelfde mate van efficiëntie, doeltreffendheid en duurzaamheid. Bovendien is in bepaalde gevallen, bijvoorbeeld wanneer de output bestaat uit het waarborgen van goed onderhoud van het wegennet of het verhogen van de salarissen van onderwijzers, begrotingssteun wellicht de enige geschikte bijstandsvorm. Uit de beide evaluaties voor Zuid-Afrika en Tanzania bleek echter dat de beleidsdialoog en de maatregelen voor capaciteitsopbouw effectiever hadden kunnen zijn en dat er op een aantal belangrijke gebieden nog steeds zwakke punten zijn wat betreft beleidsopzet en uitvoering van de hervormingen. Wat Tanzania betreft worden deze problemen aangepakt met een actieplan dat door de donoren van begrotingssteun en de regering van Tanzania gezamenlijk is ontwikkeld. In het plan zijn de verantwoordelijkheden voor elke activiteit en het tijdplan voor de uitvoering vastgelegd. Een prestatieaudit van de Rekenkamer van Egypte (SV 4/2013) bracht bovendien aan het licht dat de in 2007–2013 aan Egypte verleende begrotingssteun niet had geleid tot verbetering van het beheer van de overheidsfinanciën; er is nog steeds sprake van een gebrek aan begrotingstransparantie, een ondoelmatige auditfunctie en endemische corruptie. De Commissie is vastbesloten de geconstateerde problemen aan te pakken in het kader van de onderhandelingen over een nieuw actieplan met Egypte. Zij heeft de subsidiabiliteitscriteria voor begrotingssteunactiviteiten in Egypte al verscherpt.

De financieringsinstrumenten van de EU ter ondersteuning van haar buitenlands en veiligheidsbeleid zijn in geheel 2013 ten volle ingezet in verband met de verslechterende veiligheidssituatie op verschillende plaatsen in de wereld. De belangrijkste geografische doelgebieden van de interventies waren sub-Saharisch Afrika, het Midden-Oosten en Noord-Afrika, gezien de grote instabiliteit en de vele crises in die regio’s.

Terwijl op wereldwijde schaal het aantal conflicten en de intensiteit daarvan toenamen, blijkt uit de impactindicatoren dat door de belangrijkste interventies in het kader van het buitenlands en veiligheidsbeleid de intensiteit van conflicten afnam. In Kosovo bijvoorbeeld, in budgettaire termen de omvangrijkste operatie, nam de conflictintensiteit op een schaal van 1 tot 5 af van niveau 4 (“gewelddadige crisis”) tot niveau 1 (“geschil”) na de besprekingen met bemiddeling van de EU en de in april 2013 tot stand gekomen verzoeningsovereenkomst. De missie van de EU is een van de belangrijkste factoren gebleken voor de stabiliteit in Kosovo.

Wat het stabiliteitsinstrument betreft, zijn 45 acties opgestart voor in totaal 214 miljoen EUR in het kader van het onderdeel crisisrespons op de korte termijn en 26 miljoen EUR in het kader van het onderdeel bijstand voor crisisparaatheid op de lange termijn. Een in 2013 verrichte evaluatie van het onderdeel bijstand voor crisisparaatheid op de lange termijn wees uit dat dit onderdeel een onmisbaar element is van de alomvattende EU-architectuur voor vrede, veiligheid en ontwikkeling en volledig in deze structuur moet worden geïntegreerd. De evaluatie toonde aan dat de EU dankzij dit onderdeel conflictpunten in de ruimste zin kan aanpakken en dat afzonderlijke projecten inderdaad hebben geleid tot de opbouw of versterking van het vermogen va