NL Publicatieblad van de Europese Unie C 339/29

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de „Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's inzake de strategie van de Europese Unie voor het Oostzeegebied”

(COM(2009) 248 definitief)

(2010/C 339/07)

Rapporteur: de heer SMYTH

Op 10 juni 2009 heeft de Europese Commissie besloten om, overeenkomstig art. 262 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Europees Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de

Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's inzake de strategie van de Europese Unie voor het Oostzeegebied

COM(2009) 248 final.

De gespecialiseerde afdeling Economische en Monetaire Unie, economische en sociale samenhang, die was belast met de desbetreffende voorbereidende werkzaamheden, heeft haar advies goedgekeurd op 8 januari 2010.

Tijdens zijn 459e zitting van 20 en 21 januari 2010 (vergadering van 20 januari) heeft het Europees Economisch en Sociaal Comité het volgende advies uitgebracht, dat werd goedgekeurd met 198 stemmen vóór en 1 stem tegen, bij 4 onthoudingen:

1. Conclusies

1.1 Het EESC staat achter de doelstellingen die voortvloeien uit de vier pijlers waarop de Oostzeestrategie rust. Deze houden in dat de regio een welvarend, veilig & betrouwbaar, ecologisch duurzaam en aantrekkelijk & toegankelijk gebied moet worden.

1.2 Het EESC heeft waardering voor het uitgebreide raadplegingsproces dat is voorafgegaan aan de definitieve opstelling van de Strategie, en voor de rol die de sociale partners en andere direct betrokkenen in het proces hebben kunnen spelen. Het Comité zou nogmaals willen aandringen op de oprichting van een Baltic Sea Civil Society Forum als instrument om het maatschappelijk middenveld te betrekken bij de verdere ontwikkeling van de Strategie.

1.3 De in de Strategie geformuleerde doelstellingen ter oplossing van een hele serie ingewikkelde structurele problemen in het Oostzeegebied zijn op zich prijzenswaardig, maar toch zullen er eerst nog een aantal uitdagingen het hoofd moeten worden geboden voordat de Strategie effect kan sorteren. Deze uitdagingen hebben te maken met de toegevoegde waarde die de Strategie kan bieden, de opzet van de governance ervan, de samenhang binnen de EU en de externe doeltreffendheid van de Strategie.

1.4 Bij de voor de Oostzeestrategie voorziene governance kunnen de nodige vraagtekens worden geplaatst. Voor de uitvoering van de Strategie zijn 21 Directoraten-Generaal en 8 lidstaten plus Rusland verantwoordelijk. Als een en ander wordt gerelateerd aan de 4 pijlers, de 15 prioritaire acties en de talloze horizontale acties van de Strategie, dan ontstaat het beeld van een complexe interne governance-structuur die verlammend kan werken. Het EESC is dan ook van mening dat extra inspanningen nodig zijn ter vereenvoudiging van het voor de Strategie voorziene governance- en administratieve kader.

1.5 In onderhavig advies wordt nogmaals gepleit voor de oprichting binnen het EESC van een ad hoc-waarnemingspost of studiegroep voor het Oostzeegebied, zodat het gehele Comité effectief kan worden betrokken bij de noodzakelijke verdere ontwikkeling en bijsturing van de Strategie.

1.6 Een van de belangrijkste uitdagingen van de Strategie is de externe dimensie, wat vooral te maken heeft met de sleutelrol die Rusland in de regio speelt. Ruslands rol bij de tenuitvoerlegging van de Strategie zal moeten worden ingevuld binnen het kader van de voor de Noordelijke Dimensie opgezette structuren. Het is echter de vraag of deze structuren een voldoende waarborg bieden voor een effectieve deelname van dit land aan de strategische acties.

1.7 Het EESC is het eens met de stelling dat de Strategie niet zomaar een document is; ze moet veeleer worden gezien als een proces. Dit betekent dat de uitvoering van de Strategie over een langere tijd zijn beslag krijgt. De eerste resultaten zijn reeds zichtbaar, want alle lidstaten en andere betrokkenen zijn samen met de Europese instellingen aan tafel gaan zitten om een beknopte lijst met meest urgente acties en projecten op te stellen en het eens te worden over de noodzaak om deze uit te voeren. Het EESC hoopt dat het enthousiasme dat aan de dag werd gelegd tijdens de voorbereiding van de Strategie, ook in de toekomst behouden blijft en zal bijdragen tot een doeltreffende en vlotte implementatie, die ook ruimte laat voor tussentijdse aanpassingen.

2. Achtergrond van de Strategie

2.1 De achtergrond van de Oostzeestrategie is duidelijk. Al langer is bekend dat de regio te kampen heeft gehad met een reeks ernstige problemen op het gebied van milieu, economische ontwikkeling en infrastructuur, problemen die niet los van elkaar kunnen worden gezien en elkaar versterken. In november 2006 heeft het Europees Parlement een resolutie aangenomen waarin wordt opgeroepen tot een Oostzeestrategie. Deze Strategie voor het inmiddels als macroregio aangemerkte Oostzeegebied werd op 10 juni 2009 goedgekeurd door de Commissie en op 19 juni 2009 voorgelegd aan de Europese Raad. Zij was van prioritair belang voor het Zweedse voorzitterschap en werd op 26 oktober 2009 in Luxemburg goedgekeurd door de Raad Algemene zaken.

2.2 Deze omvattende Strategie is een keerpunt in het EU-beleid inzake territoriale samenwerking. De Commissie wijst erop dat hiermee voor het eerst het groene licht is gegeven voor een daadwerkelijk geïntegreerde aanpak in het geval van een groep lidstaten die worden geconfronteerd met dezelfde uitdagingen. Er zijn momenteel dertien gebieden voor transnationale samenwerking, die alle communautaire beleidsterreinen beslaan (daarnaast zijn er nog zo'n vijftig grensoverschrijdende samenwerkingsprogramma's). De Oostzeestrategie staat symbool voor het relatief nieuwe concept van macroregionale samenwerking, wat neerkomt op een effectievere coördinatie en benutting van financiële hulpbronnen en bestaande samenwerkingsstructuren in het gehele Oostzeegebied. Geografisch gezien omvat de Strategie de EU-lidstaten Zweden, Denemarken, Duitsland, Finland, Polen, Estland, Letland en Litouwen plus Noorwegen en Rusland.

2.3 In onderhavig advies worden de voorgestelde Oostzeestrategie en het bijbehorende actieplan beoordeeld vanuit het perspectief van het maatschappelijk middenveld. Er wordt voortgebouwd op de analyses uit twee onlangs uitgebrachte EESC-adviezen over resp. „De Oostzeeregio: rol van het maatschappelijk middenveld bij het verbeteren van de regionale samenwerking en het vaststellen van een strategie voor de regio” (1) en „Macroregionale samenwerking - Uitbreiding van de Oostzeestrategie naar andere macroregio's in Europa” (2). Het proces dat heeft geleid tot uitstippeling van de Strategie, is een unicum. De Commissie gaat ervan uit dat, als de Oostzeestrategie in deze regio inderdaad blijkt te werken, een gelijkaardige aanpak kan worden gekozen voor andere macroregio's, zoals het Donaugebied, de Alpiene regio en het Middellandse-Zeegebied.

3. De strategie in hoofdlijnen

3.1 De Commissie heeft in 2008 de betrokken partijen uitgebreid geraadpleegd. Er werden een aantal raadplegende conferenties georganiseerd op verschillende lokaties in de macroregio, die ten slotte in februari 2009 culmineerden in de conferentie van Rostock. De bijeenkomsten stonden in het teken van de vier pijlers waarop de Oostzeestrategie steunt en die zijn bedoeld om de Oostzeeregio te maken tot:

— een ecologische duurzaam gebied;

— een welvarend gebied;

— een toegankelijk en aantrekkelijjk gebied;

— een veilig en betrouwbaar gebied.

3.2 De Strategie gaat vergezeld van een actieplan met 15 prioritaire actiegebieden, verdeeld over de vier pijlers. Elk prioritair actiegebied moet worden gecoördineerd door ten minste één lidstaat uit het Oostzeegebied, dat bij de tenuitvoerlegging wordt geacht samen te werken met alle relevante stakeholders.

3.3 De Oostzeestrategie en de binnen het kader hiervan voorgestelde acties moeten worden gefinancierd via bestaande bronnen, m.n. de structuurfondsen (55 miljard euro in de periode 2007-13) en door de afzonderlijke Oostzeelanden, de particuliere sector en financiële instellingen als de EIB, de NIB en de EBRD.

3.4 De resolutie van het Europees Parlement (3) en de mededeling van de Commissie (4) wijken op een aantal punten aanzienlijk van elkaar af. De Commissie gaat uit van het interne EU-perspectief van de Raad, terwijl in de resolutie van het EP wordt gesproken van een „Oostzeestrategie voor de Noordelijke Dimensie”. Het EP dringt er in zijn resolutie bij de Commissie op aan om een voorstel voor een Strategie uit te werken, bedoeld „ter versterking van het interne fundament van de Noordelijke dimensie (5)”. Terwijl het Parlement de Oostzeestrategie duidelijk koppelt aan het raamwerk van de Noordelijke Dimensie, maken de Raad en de Commissie onderscheid tussen de Strategie en de externe aspecten van de samenwerking.

3.5 Over de vraag wat de meest geschikte governance-structuur is, lopen de meningen sterk uiteen. Centraal in de Strategie van de Commissie staat de coördinatie van bestaande initiatieven, waarbij voortdurend wordt nagegaan in hoeverre er voortgang wordt geboekt en getracht wordt de dynamiek van het actieplan overeind te houden. De aanpak van de Commissie is erop gericht om zo weinig mogelijk gebruik te maken van institutionele mechanismen en geen extra financiële middelen vrij te maken voor de Oostzeestrategie. Het Parlement stelt voor om elke zomer voorafgaande aan de Europese Raad een Oostzeetop te organiseren en om de regionale organen binnen en buiten de EU-structuur verder tot ontwikkeling te brengen, waartoe het o.a. een eigen begroting voor de Strategie aanbeveelt. Het EESC heeft zich al eerder uitgesproken voor een eigen begroting van de Strategie. Het ziet ernaar uit dat het Parlement een voortvarender beleid voorstaat dan de Commissie. Het Parlement heeft op 22 oktober 2009, kennelijk om het belang van verdere ontwikkeling van de Strategie te onderstrepen, zijn goedkeuring gehecht aan een voorstel tot wijziging van de begroting voor 2010, neerkomende op 20 miljoen euro extra voor de coördinatie van de strategie en een aantal proefprojecten.

3.6 Welke aanpak ook wordt gekozen, feit is dat de Strategie het resultaat is van een uitgebreid proces van raadpleging van stakeholders in de macroregio. De Strategie is in zoverre innovatief omdat ze stoelt op een transnationale governance-structuur en dus uitstijgt boven het traditioneel door de EU gevoerde regionale beleid. Er is hier sprake van een tussenvorm tussen nationale en supranationale structuur.

3.7 De Oostzeestrategie wordt door de Commissie omschreven als een „voortgaand proces”. De begrenzing van de Oostzeeregio laat zich moeilijk nauwkeurig vaststellen, omdat de geografische omvang afhangt van de specifieke kwestie die aan de orde is. Uitgangspunt bij het uitstippelen van de Strategie is geweest om eerst de problemen en aandachtsgebieden te identificeren en op basis daarvan de geografische afgrenzing van de macroregio te bepalen. In ieder geval zijn de vier pijlers van de Strategie en het daarop gebaseerde actieplan, objectief bezien, een serieuze poging om een beter gecoördineerd ontwikkelingskader voor een zo divers samengestelde regio als het Oostzeegebied tot stand te brengen en aldus de territoriale samenhang te bevorderen. De bijgevoegde Tabel 1 geeft een overzicht van de prioritaire actiegebieden die onder de vier pijlers van de Strategie vallen.

3.8 Achterliggende gedachte van de Commissie is dat een geïntegreerde aanpak noodzakelijk is om een duurzame ontwikkeling in de regio te waarborgen. De aandachtsgebieden die in de Strategie worden genoemd, zijn complex en onderling met elkaar verbonden. De bestaande samenwerkingsverbanden zijn ontoereikend bij gebrek aan een efficiënte coördinatie.

4. Uitdagingen en prioritaire aandachtsgebieden

4.1 Er hangt heel veel af van een succesvolle tenuitvoerlegging van de Oostzeestrategie. Bij meerdere gelegenheden heeft de Commissie laten weten dat de Strategie als voorbeeld zou kunnen dienen voor andere macroregio's in de EU. De in de Strategie geformuleerde doelstellingen ter oplossing van een hele serie ingewikkelde structurele problemen in het Oostzeegebied zijn op zich prijzenswaardig, maar toch zullen er eerst nog een aantal uitdagingen het hoofd moeten worden geboden voordat de Strategie effect kan sorteren. Deze uitdagingen hebben te maken met de toegevoegde waarde die de Strategie kan bieden, de opzet van de governance ervan, de samenhang van de EU en haar externe doeltreffendheid.

4.2 Wat de toegevoegde waarde betreft bestaat het gevaar dat er in het kader van de Strategie veel te veel initiatieven worden gelanceerd om de meeste stakeholders in de regio tevreden te stellen. Deze kan hierdoor onwerkbaar worden. Er valt wat voor te zeggen om de Strategie niet te veel te laten uitdijen en de aandacht toe te spitsen op een meer beperkt aantal doelstellingen van vitaal strategisch belang. HELCOM heeft met zijn Oostzee-actieplan gezorgd voor vooruitgang bij de bescherming van visbestanden en het milieu in het algemeen. Ondanks deze successen moet men zich met de Oostzeestrategie blijven inspannen om verbeteringen door te voeren op het gebied van visserij en milieubescherming in het algemeen.

4.3 Ook bij de voor de Oostzeestrategie voorziene governance-structuur kunnen de nodige vraagtekens worden geplaatst. Tabel 1 toont de paradoxale situatie dat de lidstaten die het meeste baat hebben bij de Strategie, het minst worden betrokken bij de uitvoering ervan. Bovendien heeft de Commissie alle mogelijke moeite moeten doen om een hele reeks acties op evenwichtige wijze onder te brengen bij een hele reeks Directoraten-Generaal en een grote groep lidstaten. De resultaten die zijn opgedaan bij de uitvoering van het Handvest van Leipzig betreffende duurzame Europese steden (6), zijn tot nu toe relatief beperkt gebleven, waarbij moet worden bedacht dat de Oostzeestrategie nog een stuk gecompliceerder is.

4.4 Het succes van EU-beleid in het algemeen, en dus ook van de Oostzeestrategie, wordt afgemeten aan de hand van het criterium of er gesproken kan worden van praktische resultaten die zichtbaar en tastbaar zijn voor de burgers. De Strategie betekent tevens een uitdaging voor de doelstelling van samenhang binnen de Unie als geheel. Zoals al eerder opgemerkt, heeft de Commissie „hoog ingezet” met haar idee van macroregionale samenwerking. Ook al is de ernst van de milieuproblematiek, de situatie op het gebied van de infrastructuur en andere uitdagingen in het Oostzeegebied voor de bevolking van de EU-lidstaten in de regio zelf gemeengoed, toch blijft het een lastige opgave om ook de andere lidstaten hiervan te doordringen. Hier kunnen we niet zonder de steun van het maatschappelijk middenveld. Het EESC heeft al eerder voorgesteld om een „Baltic Sea Civil Society Forum” op te richten en zich bereid verklaard om hiervoor de weg te banen. Verder heeft het gepleit voor de oprichting, binnen het Comité, van een ad hoc-waarnemingspost of studiegroep voor het Oostzeegebied, zodat het gehele Comité effectief kan worden betrokken bij de noodzakelijke verdere ontwikkeling van de Strategie.

4.5 Een van de belangrijkste uitdagingen voor de Strategie is de externe dimensie, zeker gezien de sleutelrol die Rusland als een van de voornaamste betrokken partijen in de regio speelt. Rusland heeft tot nu toe blijk gegeven van zijn belangstelling voor de Strategie, aangezien het gebaat is bij een succesvolle uitvoering ervan. Zoals het er nu voorstaat, zal Ruslands rol in de strategie worden bepaald o.g.v. de regelingen in het raamwerk van de Noordelijke Dimensie, die naar verwachting zullen worden afgestemd op de Strategie. In dit verband zij opgemerkt dat drie van de vier pijlers van de Strategie – milieubescherming, aantrekkelijkheid & toegankelijkheid en veiligheid & betrouwbaarheid – naar hun aard transnationaal van karakter zijn, wat betekent dat het zinvol zou zijn om in de Strategie bepaalde mechanismen in te bouwen ter bevordering van de wisselwerking tussen interne en externe dimensies, m.n. op operationeel niveau. Verder zou de externe dimensie van de Strategie misschien nog kunnen worden uitgebreid door bijv. ook Wit-Rusland hierbij te betrekken, wat gunstig kan uitpakken voor de bescherming van het milieu in de regio en de aantrekkelijkheid en toegankelijkheid ervan.

4.6 Sommigen zijn van mening dat het simpeler zou zijn om Rusland gewoon via directe bilaterale samenwerking met de EU te betrekken bij de uitvoering van de Strategie op basis van een „gelijkwaardig partnerschap” met de EU (7). Als dit een goede inschatting is, kan men zich afvragen of de Noordelijke Dimensie, zoals nu wordt voorgesteld, wel het geschikte instrument is om ervoor te zorgen dat Rusland meewerkt aan de Strategie.

5. Analyse van de Strategie

5.1 De Strategie bevat enkele controversiële punten die nadere aandacht verdienen. Om te beginnen worden in het actieplan bepaalde concrete voorstellen gedaan om knelpunten in de energienetwerken weg te werken en de onderlinge aansluitmogelijkheden te verbeteren. Hier en daar wordt gevreesd dat deze voorstellen niet ver genoeg gaan en niet voldoende tegemoet komen komen aan de dringende behoefte om de netwerken meer te integreren. De Strategie zou er niet alleen op gericht moeten zijn om de op dit moment nog los van elkaar opererende nationale energiemarkten in de Oostzeeregio te integreren en aan elkaar te koppelen, maar zou ook de solidariteit binnen de gehele EU op energiegebied moeten bevorderen. De EU heeft energie uit Rusland nodig en zal daarom de nodige infrastructuur moeten aanleggen om gas, olie en elektriciteit naar Europa te transporteren. Dit is noodzakelijk vanuit een oogpunt van continuïteit van de energielevering aan Europa. Ook van derde landen wordt meer samenwerking op het gebied van energie verwacht. In de Strategie wordt overigens niet gerept van het Nordstream-project. Dit is een duidelijke tekortkoming van de Strategie, die door de Commissie wordt gerechtvaardigd met het argument dat het Nordstream-project zeer controversieel is en dat de Oostzeestrategie alleen bij unanimiteit kon worden goedgekeurd.

5.2 Het actieplan bevat voorstellen ter verbetering van de interne en externe zee-, weg- en spoorverbindingen. De wegeninfrastructuur verdient bijzondere aandacht, omdat deze ernstige gebreken vertoont of zelfs helemaal ontbreekt. Het gebied dat vanouds gold als een uithoek van de Sovjet-Unie, zou dan door verbetering van het wegennet vast verbonden kunnen worden met de centrale delen van Europa. Er is in de Oostzeeregio dan ook dringend behoefte aan een adequate wegeninfrastructuur die het hele gebied bestrijkt. De huidige TEN-corridors moeten worden herbekeken en aangepast aan de nieuwe eisen van een Unie met meer onderlinge cohesie (bijv. de weg- en spoorcorridors van Helsinki naar Wenen/Slovenië).

5.3 Er wordt geen aandacht geschonken aan het strategische belang van de grote rivieren in de macroregio van het Oostzeegebied. Ten onrechte. In dit verband zij erop gewezen dat er momenteel wordt gewerkt aan een strategie voor het Donaugebied. Het proces van raadpleging in het kader van de Oostzeestrategie is weliswaar uitgebreid en uitputtend geweest, maar de hoorzittingen werden min of meer op ad-hocbasis georganiseerd. In het geval van de Donaustrategie zou het EESC ernaar moeten streven om hier op een meer gestructureerde wijze bij te worden betrokken. De Commissie heeft laten weten dat hiertoe de kans wordt geboden tussen februari en de zomer van 2010. Het EESC heeft al eerder in zijn adviezen REX/262 en ECO/251 voorgesteld om een Baltic Civil Society Forum op te richten en dit voorstel zal nu een concrete vorm moeten krijgen. Het geniet de steun van talloze leden van het Europees Parlement, dat momenteel bezig is een advies over de Strategie voor het Oostzeegebied op te stellen.

5.4 Beseft wordt hoe gecompliceerd de uitdagingen zijn die met de Oostzeestrategie het hoofd moeten worden geboden. De vrees bestaat dat de met de uitvoering en monitoring van de Strategie belaste eenheid in de Commissie misschien niet over voldoende middelen beschikt om zich de komende periode van haar taak te kwijten. Zowel het EESC als het Parlement pleiten dan ook voor een versterking van deze eenheid. Het gevaar bestaat dat ze al te veel tijd moet besteden aan administratieve procedures bij de toewijzing van de door het Parlement goedgekeurde 20 miljoen euro aan partners buiten de EU (begrotingslijn 4). Het EESC benadrukt dat zowel de Europese Commissie als de lidstaten die verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van bepaalde acties binnen de Strategie, moeten kunnen beschikken over voldoende administratieve capaciteit om hun verplichtingen na te komen.

5.5 Het feit dat er relatief weinig gewicht wordt toegekend aan de visserijproblematiek, heeft bezorgdheid gewekt. Wel wordt erkend dat op dit terrein veel wordt gedaan, vooral door HELCOM, en dat de eerste resultaten bemoedigend zijn. Het is zeer belangrijk dat wordt voortgegaan op deze weg, waarbij in het bijzonder moet worden gestreefd naar bevordering van een verantwoorde consumptie.

5.6 Ook wordt eraan getwijfeld of er in de Strategie wel voldoende aandacht is voor wetenschap, technologie, onderzoek en innovatie. Het EESC is er niet helemaal van overtuigd of opsplitsing van de zogenaamde kennisdriehoek (onderwijs, onderzoek en innovatie), die wordt ondergebracht bij twee verschillende pijlers van de Strategie en onder de bevoegdheid van drie verschillende lidstaten komt te vallen, wel de beste oplossing is. Naar de mening van het Comité dient de Strategie de wisselwerking en raakvlakken tussen de verschillende onderdelen van de kennisdriehoek te versterken.

5.7 Prioritaire actie nr. 6 – het uit de weg ruimen van obstakels voor de interne markt in de Oostzeeregio – is een onderdeel van de strategie die kan rekenen op de volledige steun van het EESC. Bijzondere aandacht dient uit te gaan naar het MKB, dat economisch een dominerende positie heeft in de Oostzeeregio. Het Comité steunt ook de verdere ontwikkeling van het Programma voor Fatsoenlijk Werk. De sociale dialoog zal in de hele regio moeten worden bevorderd om te kunnen profiteren van de positieve neveneffecten die zich voordoen als gevolg van de samenwerking zoals deze zich in het kader van de Strategie ontwikkelt, vooral op het gebied van energie.

5.8 Bijzonder zorgwekkend is de voortdurende en structurele achteruitgang van de scheepbouwsector en aanverwante sectoren in de regio, met alle negatieve gevolgen voor de economische en sociale samenhang van dien. Naar de mening van het EESC zal er in de Oostzeestrategie ruimte moeten worden ingebouwd om dit probleem aan te pakken.

Brussel, 20 januari 2010 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Mario SEPI

(1) PB C 277 van 17.11.2009, blz. 42.

(2) PB C 318 van 23.12.2009, blz. 6.

(3) Europees Parlement (2006): „Resolutie over een Oostzeestrategie voor de Noordelijke Dimensie”, Straatsburg, 16 november 2006 (A6-0367/2006).

(4) De tekst van de Oostzeestrategie en het actieplan vindt u op:

http://ec.europa.eu/regional_policy/cooperation/baltic/documents_en.htm.

(5) De Noordelijke Dimensie is een structuur waarbinnen de EU, Rusland, Noorwegen en IJsland op onderling overeengekomen samenwerkingsgebieden beleidsmaatregelen kunnen nemen.

(6) Dit Handvest werd op 24 mei 2007 tijdens het Duitse voorzitterschap van de Raad ondertekend op een informele vergadering van de EU-ministers voor Stedelijke ontwikkeling en Territoriale samenhang. De twee belangrijkste aanbevelingen in het Handvest zijn: er zal een meer geïntegreerd beleid voor stadsontwikkeling moeten worden gevoerd en er moet speciale aandacht worden geschonken aan achterstandswijken.

(7) Zie bijv. „Commitment of the Social Partners and other civil society organisations: What role can civil society and local actors play?” - bijdrage van Uno Aldegren, lid van het Comité van de Regio's, aan de conferentie „Het Oostzeegebied: een ideale plek om te werken en zaken te doen”, georganiseerd door het EESC en de vertegenwoordiging van de Europese Commissie in Finland (Helsinki, 22-23 oktober, 2009).