COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 17.01.1997 
COM(96)672def. 
VERSLAG VAN DE COMMISSIE 
over de tenuitvoerlegging van de acties ter 
bevordering van de rechten van de mens en de democratisering 
(voor het jaar 1995) 

INHOUDSTABEL 
VOORWOORD blz. 3 
A. PRIORITAIRE ACTIERICHTLIJNEN VOOR DE BENUTTING VAN DE GELDMIDDELEN blz. 4 
Inleiding blz. 4 
I. THEMATISCHE AANPAK blz. 5 
1.1 Ondersteuning van de democratische overgangsprocessen, waaronder ook het houden van vrije, regelmatige verkiezingen blz. 5 
1.2. Bevordering of versterking van de rechtsstaat blz. 8 
1.2.1. Steun voor parlementaire activiteiten blz. 8 
1.2.2. Versterking en onafhankelijkheid van het rechtsstelsel blz. 9 
1.2.3. Juridische bijstand ter bescherming van civiele en politieke vrijheden blz. 12 
1.2.4. Steun voor staatsinstellingen ter bescherming en bevordering van de mensenrechten blz. 12 
1.2.5. Doorzichtigheid van het openbaar bestuur blz. 13 
1.3. De bevordering van een pluralistische civiele samenleving blz. 13 
1.3.1. Bevordering van de onafhankelijkheid, het pluralisme en de verantwoordelijkheid van de media, steun voor vrijheid van 
meningsuiting en voor de persvrijheid blz. 14 
a) Economische en financiële steun voor media in een overlevingscontekst blz. 14 
b) Steun voor onafhankelijke voorlichtingsbronnen blz. 14 
c) Ontwikkeling van de onafhankelijke media blz. 15 
d) Voorlichting over de rol van de media in de samenleving blz. 15 
e) Aankweken van een meer professionele houding bij de media blz. 16 
f) Juridische bijstand en begeleidende controle van de media blz. 16 
g) Bevordering van de vrijheid van meningsuiting blz. 17 
1.3.2. Educatie in en voorlichting over de mensenrechten blz. 17 
1.3.3. Bevordering van de gelijkheid van kansen en van niet-discriminerende praktijken blz. 19 
1.3.4. Versterking van niet-gouvernementele organisaties, verenigingen en plaatselijke groeperingen blz. 20 
1.4. Steun voor de vertrouwensmaatregelen tot herstel van de civiele vrede blz. 23 
1.4.1. Conflictpreventie blz. 23 
1.4.2. Steun voor acties ter bestrijding van de straffeloosheid van personen die zich schuldig maken aan ernstige 
schendingen van het humanitaire recht en van de mensenrechten blz. 25 
1.4.3. Steun bij pogingen van de verschillende landen om de strijdkrachten aan het burgerlijk gezag te onderwerpen blz 25 
1.5. Op doelgroepen gerichte initiatieven blz. 26 
1.5.1. Groepen die een bijzondere bescherming vergen blz. 26 
a) Kinderen blz. 26 
b) Nationale minderheden blz. 28 
c) Autochtone volkeren blz. 29 
d) Vluchtelingen en ontheemden blz. 29 
e) Gevangenen blz 30 
f) Slachtoffers van folteringen blz. 30 
1.5.2. Groepen die bij voorrang in aanmerking komen voor beschermings- en voorlichtingsacties blz. 30 
a) Vrouwen blz. 30 
b) Journalisten en andere vakmensen uit de mediawereld blz. 32 
c) Magistraten, advokaten en andere juridisch personeel, alsmede gevangenispersoneel blz. 33 
d) Strijdkrachten, politiemacht en veiligheidstroepen blz. 33 
II. GEOGRAFISCHE BENADERING blz }} 
2.1. De ontwikkelingslanden (behalve in Latijns-Amerika) blz. 33 
a) De ACP Landen blz. }} 
b) Maghreb blz. 34 
c) Midden-Oosten blz. 35 
d) Azië blz. 35 
2.2. Latijns-Amerika blz. 36 
2.3. Midden- en Oost-Europa en de landen van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten en Mongolië blz. 38 
2.4. Voormalig Joegoslavië (behalve Slovenië) blz 39 
2.5. Turkije blz. 39 
B. ASPECTEN IN VERBAND MEI DE PROCEDURE VOOR DE FINANCIERING VAN 
ACTIVITEITEN 1ER BEVORDERING VAN MENSENRECHTEN EN DEMOCRATIE blz 41 
1/Coördinatie blz. 41 
2/ Transparantie hl/.. 41 
3/ Doelstrell'cndheid blz. 42 
* Keuze van de doelgroepen van de projecten blz. 42 
* Begeleidende controle en evaluatie blz. 43 
* Betrekkingen met internationale en regionale organisaties blz. 44 
CONCLUSIE blz 45 
BIJLAGE I : Overzicht van de begrotingslijnen en andere financiële middelen die 
beschikbaar zijn voor de bevordering van mensenrechten en democratische beginselen blz. 48 
BIJLAGE II : Uit verschillende diensten betaande groep coördinatie van de mensenrechten blz. 56 
VOORWOORD 
In dit verslag - het derde in zijn soort1 - worden de hoofdlijnen geschetst van de acties ter 
benutting van de geldmiddelen die voor het begrotingsjaar 1995 beschikbaar waren in het 
kader van het Europees initiatief voor de democratie en de bescherming van de mensenrechten 
(Hoofdstuk B7-52 van de communautaire begroting). Met dit initiatief werd beoogd de 
doelstellingen te bereiken, die in het Verdrag zijn opgenomen ten behoeve van de ontwikkeling 
en de versterking van de democratie en de rechtsstaat, en van de naleving van de 
mensenrechten en de fundamentele vrijheden2. In 1994 door het Europees Parlement op gang 
gebracht om de actie op dit gebied samenhangender en doeltreffender te maken, combineert 
dit initiatief alle begrotingslijnen die uitdrukkelijk voor de bescherming van mensenrechten en 
democratische beginselen zijn bestemd. 
Ook met andere middelen van de kredieten voor financiële en technische bijstand en 
samenwerking en van andere instrumenten, kan aanzienlijk tot het bereiken van de doelstelling 
van "mensenrechten en democratie" worden bijgedragen. In dit verslag kan niet uitgebreid op 
al deze middelen worden ingegaan. In het hiernavolgende zullen slechts enkele sprekende 
voorbeelden worden genoemd. 
Dit verslag werd opgesteld in het kader van de uit ambtenaren van verschillende diensten 
bestaande groep "mensenrechten"3, en laat zien hoe deze groep een gemeenschappelijke aanpak 
heeft uitgewerkt ten aanzien van richtsnoeren en criteria voor de bestudering en de selectie van 
de projecten. Dit gemeenschappelijke streven kwam tot uiting in de uitwerking van een 
ontwerpmededeling over het thema "de Europese Unie en de externe aspecten van het 
mensenrechtenbeleid : van Rome tot Maastricht en daarna", die op 22 november 1995 door 
de Commissie werd goedgekeurd. Met dat referentiedocument kon dieper worden ingegaan op 
de instrumenten en doelstellingen van de actie van de Commissie terzake, waarbij rekening 
werd gehouden met de recente ontwikkeling van de internationale betrekkingen, het naar voren 
komen van nieuwe thema's en het belang van doelgroepen bij de democratische ontwikkeling 
van de samenlevingen. 
De structuur van dit verslag werd zodanig opgezet, dat de bij de benutting van de financiële 
middelen gevolgde richtsnoeren achtereenvolgens vanuit thematisch en vanuit geografisch 
oogpunt worden aangegeven. De daarin vervatte gegevens vormen een aanvulling op de andere 
verslagen over hetzelfde onderwerp, en met name op de jaarverslagen over de 
tenuitvoerlegging van de resolutie van de Raad en van de Lid-Staten, in het kader van de 
Raadszitting over mensenrechten, democratie en ontwikkeling van 28 november 1991 bijeen, 
en de over elke begrotingslijn specifiek uitgebrachte verslagen. 
ï 
2 verslag over de aanwending van de financiële middelen voor de bescherming van de mensenrechten en de bevordering van 
de democratie (voor de jaren 1992-1993) - 26.3.93 - DOCF FR/242/242847-GH, PE 207.805 - verslag over de 
tenuitvoerlegging van de acties ter bevordering van de rechten van de mens en de democratisering voor het jaar 1994 - 12 
juli 1995 - COM(95)191 def. 
Artikel J. 1, lid 2, 5de alinea over het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid; artikel 130u, lid 2 van het Verdrag 
betreffende de Europese Unie over het communautaire ontwikkelingssamenwerkingsbeleid, de artikelen FI en F2 van de 
gemeenschappelijke bepalingen; de artikelen 8 tot en met 8E inzake het burgerschap van de Unie. 
Zie het mandaat van deze groep in bijlage 2 
A. PRIORITAIRE ACTIERICHTLIJNEN VOOR DE BENUTTING VAN DE 
GELDMIDDELEN 
Inleiding 
De actie van de Europese Unie past in het algemene kader van het Handvest van de Verenigde 
Naties en de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, aangevuld met twee 
internationale Pakten inzake rechten op civiel en politiek en op economisch, sociaal en 
cultureel gebied. Zij vindt ook haar grondslag in de door de voornaamste internationale en 
regionale instrumenten ter bescherming van de mensenrechten aangegane verbintenissen. De 
door de internationale gemeenschap in de slotverklaring en het actieprogramma van de 
Wereldconferentie over mensenrechten (Wenen, juni 1993) vastgestelde prioriteiten geven een 
actiekader aan, dat een bron van inspiratie bij uitstek voor de Europese Unie is. Ook op de 
andere wereldconferenties, die op specifieke thema's of doelgroepen waren gericht en die de 
afgelopen jaren steeds veelvuldiger werden gehouden4, heeft men zich dieper kunnen bezinnen 
en operationele doelstellingen kunnen bepalen. 
Op die basis wordt de Europese Commissie bij haar actie geleid door algemene richtsnoeren 
met als overheersend aspect een positieve, geïntegreerde aanpak en de nadruk op de 
wisselwerking tussen mensenrechten, democratie en ontwikkeling. Die aanpak omvat zowel 
de specifieke begrotingslijnen die in 1994 voor het eerst, op aandringen van het Europees 
Parlement, samen in een afzonderlijk hoofdstuk werden ondergebracht (hoofdstuk B7-52), als 
de financieringsbronnen die aan de ontwikkelingssamenwerking en de technische bijstand eigen 
zijn en de niet onder hoofdstuk B7-52 opgenomen begrotingslijnen, die betrekking hebben op 
de bescherming van de mensenrechten. Bij die middelen moeten de kredieten worden opgeteld 
voor de tenuitvoerlegging van de gemeenschappelijke acties, waartoe werd besloten in het 
kader van het "Gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid) (onderafdeling B8) en 
waarvan een groot deel aan het democratische overgangsproces werd gewijd. In dat kader 
worden de steunmaatregelen getroffen volgens actielijnen en prioriteiten, waarbij rekening 
wordt gehouden met de kenmerkende behoeften en eigenschappen van de betrokken landen. 
Als belangrijkste partners van de Gemeenschap bij deze actie fungeren de staten, die 
rechtstreeks verantwoordelijk zijn voor de opbouw van de democratie en de respectering van 
de mensenrechten. Daarom is het van essentieel belang de dialoog met de verschillende 
overheidsinstanties en nationale instellingen in stand te houden en te verdiepen, teneinde tot 
gemeenschappelijke prioriteiten te komen en op die basis concrete actieprogramma's uit te 
werken. Die eis is van even vitaal belang in het kader van het partnerschap bij uitstek tussen 
de Europese Gemeenschap en de verschillende bestanddelen van de civiele samenleving, zoals 
met name de niet-gouvernementele organisaties, waarvan de bijdrage tot de opbouw, de 
consolidering en de bescherming van de rechtsstaat doorslaggevend is. De afgelopen jaren 
heeft dit partnerschap zich uitgebreid tot nieuwe actieterreinen, zoals de bescherming van 
kwetsbare groepen, de bevordering van democratische vrijheden en de ondersteuning van 
democratische processen. 
4 voor het jaar 1995 : Kopenhagen over sociale ontwikkeling (maart 1995); Beijing over vrouwen (september 1995). 
4 
De ontwikkeling van de internationale betrekkingen, het naar voren komen van nieuwe thema's 
en het grotere belang dat er bij de actie ten behoeve van mensenrechten en democratische 
beginselen aan preventieaspecten wordt gehecht, hebben de Europese Commissie ertoe 
gebracht zich nader op de instrumenten en de doelstellingen van haar actie te bezinnen. In de 
loop van het jaar 1995 kwam dit tot uiting in specifieke initiatieven, met name inzake de 
kwestie van de "mensenrechtenclausules" in de overeenkomsten, die aanleiding heeft gegeven 
tot de mededeling van de Commissie welke door de Raad werd goedgekeurd en waarin de 
desbetreffende verworvenheden worden geformaliseerd en de jurische strekking van de 
officieel overeengekomen regeling met betrekking tot de mensenrechten en de democratische 
beginselen die in alle nieuwe ontwerprichtsnoeren voor onderhandelingen over de 
overeenkomsten met derde landen moet worden opgenomen, wordt versterkt. Door in 
november van hetzelfde jaar een mededeling over het onderwerp "de Europese Unie en de 
externe aspecten van het mensenrechtenbeleid : Van Rome tot Maastricht en daarna" aan te 
nemen, heeft de Commissie een eerste reeks acties op gang gebracht, ter naleving van de door 
Voorzitter Santer aangegane verbintenis om de mensenrechten als een actieprioriteit te 
beschouwen. Het was de eerste keer dat de Commissie zich uitgebreid uitsprak over de 
gevolgen van een thema dat in het Verdrag van Maastricht tot de algemene doelstellingen van 
het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid wordt gerekend, en ook tot het 
communautaire ontwikkelingssamenwerkingsbeleid. Uitgaand van die verworvenheid, worden 
in dat referentiedocument richtsnoeren voor de toekomst aangegeven o.m. over de manier om 
tot concrete oplossingen te komen, ter versterking van de samenhang, het effect en de 
zichtbaarheid van het communautaire optreden en ter bepaling van een communautaire houding 
ten aanzien van het onderwerp mensenrechten. 
Om beter aan deze eis van algemene samenhang te beantwoorden, werd de structuur van dit 
verslag verbeterd. Daarbij werd achtereenvolgens een benadering naar thema en naar 
geografisch gebied gevolgd, teneinde duidelijk te doen uitkomen welke gemeenschappelijke 
richtsnoeren gelden voor de benutting van de financiële middelen voor het bereiken van de 
doelstelling "mensenrechten en democratisering". Volgens die presentatie kan ook rekening 
worden gehouden met de belemmeringen waarop men is gestuit en kunnen er eventueel 
oplossingen te worden aangegeven. 
L THEMATISCHE AANPAK 
Uit de hiernavolgende gegevens blijkt welke richtsnoeren er worden gevolgd bij de benutting 
van de begrotingslijnen van hoofdstuk B7-52, aangevuld met enkele noemenswaardige 
voorbeelden van met andere financiële middelen gesteunde acties, die van invloed zijn op de 
doelstelling van de mensenrechten. Toch zij erop gewezen dat hoofdstuk B7-52 als katalysator 
is bedoeld, waarbij voorrang wordt gegeven aan de ondersteuning van vernieuwende 
initiatieven met een stimulerend karakter die, wanneer zij positieve resultaten afwerpen, op 
grotere schaal in het kader van andere financiële instrumenten kunnen worden nagebootst. In 
dat licht moeten de hiernavolgende elementen worden beoordeeld. 
1.1. Onde is te uning van de democratische overgangsprocessen, waaronder ook het houden 
van vrije, regelmatige verkiezingen 
De ondersteuning van de democratische overgangsprocessen is een nieuwe thematiek in het 
algemene kader van de samenwerkingsactie ter versterking van de rechtstaat en de 
democratische vrijheden. De ontwikkeling van dit soort steunmaatregelen houdt verband met 
het feit dat de internationale gemeenschap steeds meer inziet dat zij in het allervroegste 
stadium moet ingrijpen met begeleidings- en aansporingsacties. 
Een sleutelfactor bij die aanpak is hulp bij de verkiezingen, hetgeen met name tot uiting komt 
in een grotere mate van vertrouwen bij de bevolkingen, een sterk politiek effect en meer 
zichtbaarheid dan bij traditionele initiatieven. In de loop van de periode 1990-1995 heeft de 
Gemeenschap/de Europese Unie via gespecialiseerde instanties hoofdzakelijk technische 
bijstand verleend aan ongeveer 44 landen. In enkele jaren tijds werd een bepaald soort acties 
ontwikkeld, die zowel verband hielden met de aan de verkiezingen voorafgaande fase als met 
de fase daarna, teneinde de weg te effenen voor het democratische overgangsproces en voor 
de verankering daarvan na de verkiezingsperiode. Dit zijn met name specifieke 
steunmaatregelen ten behoeve van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, de opkomst 
van de civiele samenleving - waaronder ook de deelname van dö vrouwen aan de verkiezingen 
(als kandidaten en als goed voorgelichte kiesgerechtigden), de bewustmaking van de media, 
burgerschapseducatie en de vorming van parlementaire structuren. 
Het politieke aspect dat aan dit soort steunmaatregel eigen is heeft ertoe geleid dat drie van 
de eerste gemeenschappelijke acties waartoe de Europese Unie krachtens het nieuwe 
"gemeenschappelijke buitenlandse en veiligheidsbeleid" heeft besloten, onder het begrip 
verkiezingsbijstand vielen : in Rusland (december 1993); in Zuid-Afrika (mei 1994) en de 
ondersteuning van het vredesproces in het Midden-Oosten (april 1994). Deze verschillende 
steunmaatregelen hebben de verkiezingsbijstand van de Unie een eigen karakter gegeven. 
In 1995 blijft dit soort actie één van de vitale onderdelen van het buitenlandse 
samenwerkingsbeleid ten behoeve van mensenrechten en democratische beginselen. Hoofdstuk 
B7-52 heeft voor nagenoeg 5,2 miljoen ecu bijgedragen in de financiering van activiteiten die 
hetzij met de organisatie van een bepaalde verkiezingsoperatie verband hielden, hetzij met de 
verankering in de maatschappij van de democratische waarden die aan verkiezingsprocessen 
ten grondslag liggen. Ook andere financiële instrumenten, met middelen van de kredieten voor 
de financiële en technische bijstand en samenwerking en met ander instrumenten, dragen bij 
tot de tenuitvoerlegging van maatregelen ter ondersteuning van democratische 
overgangsprocessen. Zo kunnen bijvoorbeeld met de specifiek uit de Overeenkomst van Lomé 
voortvloeiende instrumenten aanzienlijke bedragen voor materiële en technische bijstand 
worden besteed, ter voorbereiding en organisatie van verkiezingsprocessen. Voor het 
begrotingsjaar 1995 hebben 6 landen (Kenya, Benin, Oeganda, Sierra Leone, Tsjaad en Haïti) 
in het kader van hun respectieve nationale indicatieve programma's van die bijstand 
geprofiteerd, voor een totaalbedrag van 4,34 miljoen ecu. 
Dit soort steunmaatregel geldt hoofdzakelijk voor de landen die partij zijn bij de Overeenkomst 
van Lomé (Afrika, de Caraïben en het Stille Oceaangebied) en voor de landen in Midden- en 
Zuid-Amerika. Voor de organisatie van de verkiezingen op Haïti - op plaatselijk, parlements-
(juni 1995) en presidents (december 1995)-niveau - werd krachtens dit hoofdstuk de grootste 
financiële bijdrage uitgetrokken. Een deel van de via de verkiezingsbijstand gesteunde acties 
is hoofdzakelijk gericht op de financiering van voorafgaande maatregelen, om te voldoen aan 
specifieke materiële of technische behoeften in verband met de voorbereiding en de organisatie 
van of het toezicht op het verkiezingsproces : de opstelling van een geïnformatiseerd, centraal 
kiesregister met het oog op de verkiezingen voor de Palestijnse Raad; in Ghana : het drukken 
van posters en van een handleiding voor degenen die aan de verkiezingsbureaus verbonden 
zijn, de levering van een electriciteitsgenerator aan het hoofdkwartier van de 
verkiezingscommissie. 
De levering van een basisuitrusting en verkiezingsmateriaal gaat eventueel gepaard met de 
uitzending van technische bijstandswerkers (zoals bijvoorbeeld in Haïti), die belast zijn met 
de tenuitvoerlegging en de follow-up van de verkiezingen of met evaluatieopdrachten in een 
vroegtijdig stadium van het verkiezingsproces. Zo werd bijvoorbeeld een team deskundigen 
in Zaïre ermee belast de nationale verkiezingscommissie te helpen haar werkzaamheden op 
gang te brengen en de coördinatie van de initiatieven voor de financiering van de verkiezingen 
te vergemakkelijken. 
Het belang van de rol van de media in het kader van de verkiezingsprocessen kwam in 1995 
tot uiting in acties ter bevordering en versterking van de media. In Mozambique verleende de 
Gemeenschap, met het oog op de gemeenteraadsverkiezingen, steun voor een project dat vooral 
bedoeld was om de media in de provincies kracht bij te zetten. In het kader van een 
programma om begrip aan te kweken voor democratische participatie in Kaap Verdië, werd 
specifiek steun verleend voor radio-uitzendingen over het thema democratie. De media 
verdienen ook bijzondere aandacht wegens hun dikwijls doorslaggevend effect op de 
verkiezingsuitslagen. Bij de Palestijnse verkiezingen werd steun verleend aan een specifiek 
project om toezicht uit te oefenen op de media, dat erop gericht was de mate van 
onafhankelijkheid van de belangrijkste media, de kwaliteit van hun verslaggeving over de 
verkiezingen en een rechtvaardige toegang tot de verschillende partijen te meten. Een 
soortgelijk, in het kader van het programma "Phare-democratie", met het oog op de 
parlements- en presidentsverkiezingen in Roemenië gesteund project, gaf aanleiding tot allerlei 
activiteiten in verband met studies (een juridische en politieke studie van de toestand waarin 
de media verkeren) en de uitoefening van toezicht (kwalitatieve en kwantitatieve analyse van 
de mate waarin de media zich voor de verkiezingscampagne inzetten). Met de in het kader van 
het programma "Tacis-democratie" aan een gespecialiseerd instituut verleende steun werd ook 
toezicht uitgeoefend op de media in Wit-Rusland (parlementsverkiezingen), in Armenië 
(parlementsverkiezingen en referendum over de grondwet), in Georgië (parlements- en 
presidentsverkiezingen), in Azerbaijdzjan (parlementsverkiezingen en referendum over de 
nieuwe grondwet) en in Rusland (parlementsverkiezingen). 
In 1995 hadden tal van acties ten doel om de politieke structuren "rijp" te maken voor de 
komende verkiezingen. In Panama werd specifiek steun verleend voor de modernisering van 
de politieke partijen en de assimilering van de waarden en procedures die inherent zijn aan het 
democratische proces. Ook wordt de nadruk gelegd op geslaagde acties ter consolidering van 
overgangsprocessen. Dat is met name het geval in Latijns-Amerika, waar bepaalde projecten 
erop gericht zijn de deelname aan de politiek en de uitoefening van de politieke rechten te 
stimuleren, ter bestrijding van een steeds groter gebrek aan belangstelling bij de jongeren voor 
de uitoefening van hun burgerrechten, zoals bv. het stemrecht bij verkiezingen : zo werd in 
Chili een actie gesteund om te bevorderen dat jongeren zich op de kiezerslijsten laten 
inschrijven. De doelstelling van de consolidering van geslaagde overgangsprocessen krijgt een 
bijzonder reliëf in het geval van Rusland, waar de specifieke ondersteuning van het 
waarnemingsproces bij de parlementsverkiezingen in december 1995 tot uiting kwam in de 
oprichting van een verkiezingskern van de Europese Unie (EUEU), die van raadgevende aard 
is en hoofdzakelijk belast met de vergemakkelijking van de aan de waarnemers van de Lid-
Staten opgedragen taken, door de nodige deskundigheid en informatie te verstrekken en door 
voor de opleiding van de waarnemers te zorgen en bijstand te verlenen bij de coördinatie van 
de uitzending van de waarnemers. 
De uitoefening van het stemrecht geeft niet alleen aan dat men voor de vrede heeft gekozen, 
maar ook dat men aan het democratiseringsproces deelneemt. De verkiezingen voor de 
Palestijnse Raad maakten een wezenlijk onderdeel uit van het vredesproces in het Midden-
Oosten en op grond daarvan heeft de Raad in april 1994 zijn goedkeuring gehecht aan een 
gemeenschappelijke actie, waarbij de Europese Unie zich moest inzetten voor een 
gecoördineerd hulpprogramma bij de voorbereiding en de waarneming van de Palestijnse 
verkiezingen. Met de technische bijstand van de Europese Gemeenschap in de vorm'van 
samen werkingskredieten - voor een totaalbedrag van ongeveer 7,6 miljoen ecu - kon een 
bijdrage worden geleverd tot activiteiten ter voorbereiding van de verkiezingsoperatie, zoals 
de opstelling van de kieswet, de oprichting van verkiezingsbureaus op nationaal en plaatselijk 
niveau, de oprichting van een persbureau, de indeling in kiesdistricten, de organisatie van een 
campagne voor burgerschapsvorming, de opleiding van verkiezingsbeambten en de levering 
van verkiezingsmateriaal (stembiljetten, enz). De Europese Unie, die in 1995 ertoe werd 
opgeroepen om aan de internationale waarneming van de Palestijnse verkiezingen deel te 
nemen, heeft in nauwe samenwerking met de Lid-Staten besloten een ploeg van 300 
waarnemers daarheen uit te zenden en een Europese verkiezingskern op te richten, die met de 
coördinatie van de internationale waarneming belast is. 
Gezien de steeds grotere rol die de Gemeenschap/de Europese Unie bij de 
verkiezingswaarnemingen speelt, werden twee modelprojecten gesteund om zich dieper te 
bezinnen op de verschillende aspecten van de voorbereiding en de organisatie van die 
operaties, en met name op de noodzaak om de procedures voor de selectie, de opleiding en 
de uitzending van de waarnemers te standaardiseren. 
1.2. Bevordering of versterking van de rechtsstaat 
De totstandbrenging of consolidering van de rechtsstaat is een aan ontwikkeling onderhevig 
proces, dat diepgaande wettelijke en politieke hervormingen vereist, met name om ervoor te 
zorgen dat het recht de overhand heeft, de rechters onafhankelijk zijn, het 
besluitvormingsproces doorzichtig verloopt en dat er een rechtsorde wordt ingevoerd, die de 
passende wettelijke garanties biedt voor de respectering van de burgerrechten. Sinds het begin 
van dit decennium hebben vele landen dit proces op gang gebracht; verscheidene daarvan 
maken momenteel een doorslaggevende periode van hun ontwikkeling door, hetgeen 
rechtvaardigt dat nagenoeg 20% van de in het kader van het Europees initiatief voor de 
bevordering van mensenrechten en democratie uitgetrokken kredieten in 1995 werd benut voor 
acties om de lopende hervormingsprocessen te begeleiden en te katalyseren. 
1.2.1. Steun voor parlementaire activiteiten 
De ondersteuning van de parlementaire instellingen en praktijken en de stimulering van de 
wetgevingscapaciteit zijn een sleutelfactor voor het welslagen van het democratische 
overgangsproces. De vele en veelsoortige parlementaire tradities in de Lid-Staten zijn een 
belangrijke troef bij de activiteiten in verband met de overdracht van kennis, vaardigheid en 
informatie : één van de belangrijkste onderdelen van de samenwerking op dit gebied. De 
gesteunde acties zijn verschillend naargelang van het democrati seringsniveau en, in het 
bijzonder, van het al dan niet bestaan van een voorafgaande parlementaire traditie. In de nog 
broze democratieën in opkomst wordt de nadruk gelegd op de basisopleiding van de 
parlementsleden en hun personeel in de verschillende facetten van hun wetgevende taak 
(Mozambique) en op de levering van het materiaal en de basisuitrusting die onmisbaar zijn 
voor het functioneren van parlementen (Burkina Faso en de Comoren). Met andere acties 
wordt beoogd de parlementaire structuren te consolideren, met name door uitwisselings- en 
samenwerkingsverbanden te ontwikkelen. Zo ging bijvoorbeeld in december 1995, met steun 
in het kader van het programma Tacis-democratie, een opleidingsprogramma ten behoeve van 
Oekraïnsche parlementariërs van start, dat ook voorziet in samenwerkingsbanden met de 
parlementen van Duitsland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en met het Europees Parlement. 
Een zeer belangrijk aspect is - onder naleving van het neutraliteitsbeginsel - de ondersteuning 
van de modernisering van het stelsel van politieke partijen (Panama en de Latijns-Amerikaanse 
regio). Met andere acties wordt beoogd wetgevingsstrategieën uit te werken, welke verband 
houden met thema's die het betrokken land of de betreffende regio eigen zijn : zo werd 
bijvoorbeeld steun verleend voor een aantal studiebijeenkomsten in Oost-Europa over het 
thema decentralisering en vraagstukken als etnische diversiteit en op een grens liggende 
plaatsen. De noodzaak om invloed uit te oefenen op de toekomst van deze democratieën heeft 
ertoe geleid om projecten toe te spitsen op de opleiding van nieuwe generaties politici : dat 
is het geval met een in Roemenië gesteund project, dat opleidingsmodules biedt over, met 
name, het verkiezingsproces, het beheer van politieke partijen en de regeringsstructuren. 
1.2.2. Versterking en onafhankelijkheid van het rechtsstelsel 
Er worden steeds meer middelen van de communautaire begroting uitgetrokken voor de 
verlening van steun met het oog op de versterking of de wederopbouw van de rechtsstelsels. 
Deze steun wordt verleend in crisissituaties, om fundamentele behoeften op te vangen in 
verband met de rechtspleging, maar ook om op langere termijn de rechterlijke macht in haar 
rol van hoedster van de democratische vrijheden te versterken of te bevestigen. 
De ernstige tekortkomingen van het gerechtelijk apparaat komen in eerste instantie tot uiting 
in een alarmerende mate van overbevolking van de gevangenissen en in de onmenselijke 
omstandigheden waaronder de mensen gevangen worden gehouden. De ernst van de situatie 
in Rwanda - waar gerechtigheid een essentiële vereiste is voor het herstel van het vertrouwen 
en de bestendiging van de civiele vrede - heeft tot een "mobilisering" van de internationale 
gemeenschap geleid en onder andere tot de oprichting, in oktober 1994, van het internationale 
Tribunaal voor Rwanda. Bij wijze van aanvulling op krachtens de technische bijstand gevoerde 
acties, werden er in het kader van het Europees initiatief voor de bevordering van 
mensenrechten en democratie bijdragen tot het herstel van het Rwandese rechtsstelsel gesteund. 
Een programma voor hulp bij de wederopbouw van het Rwandese rechtsstelsel bestaat uit twee 
onderdelen : de oprichting van een fonds voor juridische en rechtsbijstand, waarmee een 
permanente juridische opvangdienst kan worden ingevoerd om 600 families van slachtoffers 
en mensen die aan de dood ontsnapt zijn in rechte te vertegenwoordigen, en een aantal 
opleidings- en voortgezette opleidingscursussen voor advokaten en magistraten. Een ander 
project is erop gericht om het personeel van rechtbanken (hoofdzakelijk rechters en procureurs) 
een basisopleiding te geven en om de kosten te dekken in verband met de aankoop van 
administratieve benodigdheden voor rechtbanken van eerste aanleg. Voorts werd er steun 
verleend voor de organisatie, te Arusha (Tanzania), van de eerste opleidingscursus van de 
School voor internationaal strafrecht en mensenrechten, waaraan 30 juristen, advokaten en 
studenten in de rechten uit Europa (10) en uit Afrika (20) deelnamen om in het algemeen 
vertrouwd te raken met de normen en regelingen voor de bescherming van de mensenrechten 
en, meer specifiek, met de werking van het Internationale Tribunaal voor Rwanda. Gezien het 
humanitaire drama dat zich in de Rwandese gevangenissen afspeelt, werder er ook humanitaire 
bijstandskredieten ter beschikking gesteld voor het weer op peil brengen van het rechtsstelsel 
in Rwanda om specifieke acties te kunnen steunen : opstellen van gevangenregisterkaartjes 
voor de gedetineerden in 4 gevangenissen om een einde te maken aan willekeurige 
arrestaties/inhechtenisnemingen, bezoeken en de meest elementaire sanitaire bijstand aan 
gedetineerden. 
Andere landen die met aanzienlijke behoeften op iudiciair en juridisch gebied te kampen 
hadden kwamen in aanmerking voor op specifieke aspecten gerichte projecten. Zo werd bij­
voorbeeld het onderdeel in verband met de humanisering van het gevangenisstelsel van het 
programma van de Guinese Liga voor de mensenrechten, geheel en al gedekt door een 
financiering uit de communautaire begroting. Haïti profiteerde van een 
ondersteuningsprogramma - waarvan de inhoud werd bepaald aan de hand van de conclusies 
van een evaluatiereis - dat eenzelfde onderdeel omvat (levering van gebruiksgoederen en 
materiaal), evenals met name een actie ter verlening van juridische bijstand aan gevangenen 
en een technische expertise-opdracht voor de opleiding van griffiers. In Palestina kan het lot 
van mensen die in geheime gevangenissen zitten controlerend worden gevolgd door juridische 
bijstand te verlenen in de verschillende stadia van hun positie, niet alleen uit een oogpunt van 
strafrecht maar ook in administratief en sociaal opzicht (organisatie van het naspeurwerk om 
hen terug te vinden, gezinshereniging, verblijfsvraagstukken, in- en uitreisvergunningen voor 
de betrokken gebieden, verbetering van de gevangenisomstandigheden, enz.). Tegelijkertijd 
wordt er een actie gevoerd ter voorbereiding van het in hoger beroep gaan ten behoeve van 
Palestijnen uit de bezette gebieden, die na hun arrestatie gefolterd zouden zijn. Meer specifiek 
heeft een bepaalde actie betrekking op de aanvechting van de grondrechten in Brazilië : een 
bron van talrijke schendingen van de mensenrechten; dit is een juridisch bijstandsprogramma 
voor desbetreffende rechtsacties, dat ook een onderdeel "vorming van vakbonden en 
vakbondsleiders" omvat. 
De bestrijding van de straffeloosheid van degenen die het humanitaire recht of de 
mensenrechten ernstig hebben geschonden, is een essentiële voorwaarde voor de 
geloofwaardigheid van de rechtsstelsels en het herstel van het vertrouwen en van de civiele 
vrede. Dit onderdeel is meer in het bijzonder terug te vinden in de in Latijns-Amerika en het 
Caraïbisch gebied gesteunde projecten, zoals bijvoorbeeld een programma ter ondersteuning 
van de rechtspleging op Haïti, waarmee ondermeer de Nationale Commissie voor Waarheid 
en Gerechtigheid wordt gesteund. Het politieke en sociale geweld waarvan met name kinderen 
en gevangenen het slachtoffer zijn, heeft geleid tot de ondersteuning van projecten ter 
versterking van de rechten van de verdediging in het algemeen (Ecuador) en ten behoeve van 
minderjarigen in het bijzonder (Peru), ter ondersteuning van specifieke regelingen zoals de 
"procureurs van de mensenrechten" (Guatemala, Salvador) of de "vrederechters" (Peru), tot 
meer bezinning op en voorlichting over deze thema's en tot een bevordering van de 
grondbeginselen van het strafrecht in het kader van de ondernomen hervormingen (Chili, 
Uruguay). 
Het thema van de doodstraf, dat zich in de allergrootste belangstelling van het Europees 
10 
Parlement mag verheugen, gaf aanleiding tot een door de Gemeenschap gesteund initiatief tot 
afschaffing van de doodstraf in de Islamitische landen en tot een programma voor studenten, 
academici en mensen uit de rechtspraktijk om stage te lopen bij advokaten die in de Verenigde 
Staten en in de Caraïben betrokken waren bij strafzaken waarin de doodstraf was uitgesproken. 
Krachtens een ander project, dat ook betrekking heeft op de regio der Caraïben, worden er 
onderzoeken ingesteld naar de gevallen van 70 ter dood veroordeelden, teneinde naar behoren 
in hoger beroep te kunnen gaan op intern en internationaal niveau. 
De versterking van het gerechtelijke apparaat is een prioriteit in vele landen, die bijzondere 
aandacht schenken aan de modernisering van hun rechtsapparaat en hun rechtsstelsel en aan 
een verbetering van de opleiding van hun rechtskundig en gevangenispersoneel. Met het oog 
daarop kunnen met middelen van hoofdstuk B7-52 onderzoeks- en analyseprojecten worden 
gesteund om meer schot te brengen in het proces van aanpassing van wettelijke en 
gerechtelijke structuren aan de beginselen van de rechtsstaat. Als hoofdlijnen hiervan kunnen 
worden genoemd de behandeling van de kwestie van de overbevolking van de gevangenissen, 
het aanpassingsproces van de strafrechtsstelsels (en met name de hervorming van de 
strafrechtprocedure) en de versterking van het openbaar verweer. Dit komt tot uting in de hulp, 
in Ecuador, bij de uitwerking van een technisch en juridisch programma op straf rechtgebied 
of in de verrichting, op regionale schaal, van een wetenschappelijke analyse van de 
overbevolking van de gevangenissen voor volwassenen en minderjarigen. 
Met de communautaire begroting kan vooral aanzienlijk worden bijgedragen tot initiatieven 
van institutionele aard, die gebaseerd zijn op originele juridische tradities, met name in Latijns-
Amerika. Die steun wordt toegekend voor infrastructuurvoorzieningen in verband met 
voorlichting, bijstand en opleiding, zoals het bureau van de procureur voor de bescherming van 
de mensenrechten in Guatemala, het "Defensoria del Pueblo" in Colombia of de "Institucion 
des Defensor del Pueblo" in Panama of ook wel het "Officina del Conciliador" in Guatemala. 
Andere acties zijn gericht op een versterking van de openbare ministeries, hetzij via technische 
bijstand (Honduras), hetzij meer specifiek via steun voor opleidingsactiviteiten (Guatemala). 
Tegelijkertijd wordt de nadruk gelegd op een regionale aanpak, waarmee het volgende kan 
worden bereikt : uitwisseling van ervaringen en gemeenschappelijke vormingscursussen, 
consolidering van nationale en regionale samenwerkingsverbanden en meer zichtbaarheid van 
de instellingen. Dezelfde aanpak wordt gevolgd bij een grootscheeps programma in Centraal 
Amerika, dat verschillende aanvullende onderdelen omvat, zoals juridische bijstand, 
mensenrechteneducatie en de verspreiding van informatie over de bescherming van 
grondrechten. Met dat programma wordt ook beoogd de voor het Interamerikaanse Hof voor 
Mensenrechten gebrachte gevallen controlerend te volgen. Voor elf Centraal-Amerikaanse 
landen tesamen genomen, wordt krachtens een bepaald project een aantal seminars 
georganiseerd voor rechters, procureurs en advokaten. Daarmee wordt niet alleen naar 
voorlichting en bewustmaking gestreefd, maar ook naar een vermenigvuldiging van de 
juridische opleidingsprogramma's in elk van de betrokken landen. Met dat programma kan ook 
de werking van de rechtsbibliotheken in verschillende landen worden verbeterd. In Peru wordt 
met de communautaire begroting steun verleend aan een opleidingsprogramma voor 168 
vrederechters. 
Bij bepaalde projecten wordt een onderzoek gecombineerd met opleidings- en 
voorlichtingsmodules die hetzij specifiek voor magistraten, advokaten of rechtsambtenaren 
bestemd zijn, hetzij voor de burger in het algemeen. Op opleidingsgebied omvatte de verleende 
11 
steun eveneens vernieuwende aspecten, zoals in het geval van een project bij de Balie van 
Iznir, in Turkije : een combinatie van theoretisch onderricht en een concreet experiment in de 
arme buurten van deze stad. Krachtens andere projecten, die onder de juridische samenwerking 
in de stricte zin des woords vallen, worden studiebezoeken georganiseerd om vergelijkende 
praktijkstudies mogelijk te maken, die erop gericht zijn voorlichting te geven over het thema 
van de onafhankelijkheid van juridische beroepen (Rusland, Albanië). 
Binnen de Gemeenschap werd communautaire steun verleend voor originele initiatieven, 
waaronder een actie om een netwerk van tweetalige advokaten op te richten, die burgers van 
de Unie kunnen vertegenwoordigen in een ander land van de Unie dan dat waarvan zij 
onderdaan zijn. 
1.2.3. Juridische bijstand ter bescherming van civiele en politieke vrijheden 
Voor de bescherming van de civiele en politieke vrijheden zijn specifieke steunmaatregelen 
nodig om het normgevende apparaat in overeenstemming te brengen met de beginselen van 
de democratie en de rechtsstaat. Het is vooral zaak om de nodige expertise en technische 
bijstand te verlenen om de voor de democratische ontwikkeling van de betrokken 
samenlevingen vitale hervormingen tot een goed einde te brengen. Dat is een nog vrij weinig 
onontgonnen terrein van samenwerking, ook al is het een onderdeel van vele projecten. 
In het kader van het programma "Phare-democratie" werd technische bijstand verleend voor 
de herziening van het wetboek van strafrecht en de strafrechtprocedure in Oekraïne; die actie 
omvat ook een onderdeel "opleiding", die door Europese deskundigen wordt gegeven om 
opleiders met name in de nieuwe wetgeving op te leiden. Met betrekking tot een bijzonder 
ambitieus project om Erithrea bij de opstelling van een grondwet te helpen, bestond de aanpak 
hoofdzakelijk in de stimulering van een breed maatschappelijk debat en in de bevordering van 
een uitwisseling van ervaringen om tot algemene overeenstemming op nationaal niveau te 
komen over de inhoud van de grondwet. Meer specifiek werd met een in Malawi gevoerde 
actie beoogd om voorstellen in te dienen voor de herziening van alle wetsteksten die in strijd 
zijn met de constitutionele garanties en de door dit land op het gebied van de vrijheid van 
meningsuiting onderschreven internationale normen. 
1.2.4. Steun voor de staatsinstellingen ter bescherming en bevordering van de mensenrechten 
In het kader van zijn internationale verplichtingen is de Staat in de allereerste plaats 
verantwoordelijk voor de respectering en bevordering van de mensenrechten ten behoeve van 
zijn burgers. Die rol blijft niet beperkt tot de uitwerking en de toepassing van rechtsregels; zij 
omvat ook meer specifieke steunmaatregelen, met name op het gebied van preventie, 
bevordering en educatie. Het is de bedoeling dat er institutionele bijstand wordt verleend voor 
de uitoefening van de rechten van de verdediging en om voorlichtings- en bevorderingsacties 
ten behoeve van de mensenrechten te steunen. 
Met dit doel werd aanzienlijke steun verleend aan het Interamerikaanse Hof voor 
Mensenrechten - het enige rechtsorgaan met een regionale bevoegdheid op dat gebied - om dit 
hof de mogelijkheid te geven een systeem voor de publikatie van zijn jurisprudentie te 
ontwikkelen, zijn documentatiefonds uit te breiden en de kwaliteit van zijn outillage te 
verbeteren. Ook kon met een communautaire bijdrage de eerste intercontinentale conferentie 
12 
worden georganiseerd, waaraan alle instellingen voor de bescherming en de bevordering van 
de mensenrechten uit drie continenten (Afrika, Amerika en Europa) deelnamen. 
1.2.5. Doorzichtigheid van het openbaar bestuur 
Doorzichtigheid en verantwoordelijkheid zijn sleutelbegrippen van het democratische stelsel. 
Daarbij wordt zowel de nadruk gelegd op de vereiste dat het openbaar beheer en bestuur 
doorzichtig moeten zijn, als op de deelname van de burgers aan het besluitvormingsproces op 
plaatselijk niveau. 
Tal van projecten, met name in het kader van de programma's "Phare"- en "Tacis-democratie" 
dragen bij tot de bevordering van democratische stelsels om de plaatselijke autonomie te 
bevorderen via activiteiten als opleiding, uitwisseling van ervaringen, oprichting van 
databanken en informatienetwerken en via een nadere bezinning op het functioneren van de 
plaatselijke democratie. Daarbij wordt voorrang gegeven aan acties met een combinatie van 
elkander aanvullende middelen, waarmee in het bijzonder de onderlinge wisselwerking tussen 
de burgerlijke samenleving en de openbare sector met het oog op het bereiken van 
gemeenschappelijke doelstellingen kan worden benut. Een van de gesteunde projecten is 
gebaseerd op een grensoverschrijdend partnerschap tussen Polen en Oekraïne, dat activiteiten 
omvat om de efficiëntie van de plaatselijke overheidsdiensten over en weer te vergroten, in 
het kader van een samenwerking tussen instanties van deze beide landen die bijstand krijgen 
van de Europese Unie. Op grond van in Duitsland en in Portugal opgedane ervaringen wordt 
met een andere actie beoogd om plaatselijke, uit de eerste vrije verkiezingen in Bulgarije en 
in Slowakije voortgekomen politici vertrouwd te maken met de verschillende aspecten van de 
democratische praktijk. Met een soortgelijk doel heeft een opleidingsprogramma ten behoeve 
van plaatselijke gemeenteraadsleden in geheel Tanzania communautaire steun gekregen. 
Met de communautaire begroting konden ook initiatieven worden gesteund, die gericht waren 
op de hervorming van de staat en van het staatsbestuur. In het kader van het programma 
"Tacis-democratie" werd samen met de Raad van Europa een programma uitgevoerd voor 
diverse activiteiten ter verbetering van de werking van sleutelsectoren van het openbaar bestuur 
in Oekraïne. Dat programma omvat verschillende onderdelen in verband met de hervorming 
van het rechtstelsel, de verbetering van het systeem voor de toepassing van de wetten, de 
opleiding van plaatselijke regeringsverantwoordelijken en rechtstreekse bijstand aan het 
Ministerie van Justitie. 
Van de voorlichtingsacties zij vermeld de steun voor de organisatie, in Zuid-Afrika, van een 
regionale discussiebijeenkomst over het thema "corruptie, democratie en mensenrechten" in 
Zuidelijk Afrika, waarmee hoofdzakelijk wordt beoogd de met politieke verantwoordelijkheid 
beklede personen en de civiele samenleving beter het belang van de corruptiebestrijding te 
doen inzien. 
1.3. De bevordering van een pluralistische civiele samenleving 
Het democratiseringsproces berust op de ontwikkeling van een democratische cultuur, 
gebaseerd op begrippen als pluralisme, verdraagzaamheid en burgerparticipatie. In Hoofdstuk 
B7-52 wordt een grote plaats ingeruimd voor acties ter diversifiëring en verdichting van de 
"maatschappelijke structuur" die eigen is aan de democratie door de uitoefening van de 
13 
democratische vrijheden, de participatie van de bevolkingen en het ontstaan van dynamische 
vormen van solidariteit te stimuleren. 
1.3.1. Bevordering van de onafhankelijkheid, het pluralisme en de verantwoordelijkheid van 
de media, steun voorde vrijheid van meningsuiting en voorde persvrijheid 
De vrijheid van meningsuiting is zowel het recht om een eigen mening te uiten, als het recht 
om informatie en ideeën te ontvangen en de vrijheid te hebben deze aan anderen mede te 
delen. Wegens de steeds grotere rol die de media bij de vorming van de publieke opinie en 
de bevordering van de democratische waarden spelen, zijn zij heden ten dage het eerste 
doelwit van onderdrukkende regimes. Dat komt tot uiting in bedreigingen en treiteringen ten 
aanzien van journalisten en in belemmeringen van juridische, economische en commerciële 
aard, zowel ten opzichte van de onafhankelijkheid van de media als van het vrije 
informatieverkeer. 
In het kader van het Europees initiatief voor de bevordering van de mensenrechten werd een 
bedrag van ongeveer 7 miljoen ecu uitgetrokken voor de bescherming en de bevordering van 
de vrijheid van meningsuiting en met name voor het recht op vrije, onafhankelijke 
voorlichting. Dit werd over 85 projecten verdeeld. 
a- Economische en financiële steun voor media in een overlevingscontekst 
Zeer in het bijzonder in de Republieken van het voormalige Joegoslavië heeft de steun 
aanzienlijk geholpen om aan de dringende behoeften van de media te voldoen, zowel in de 
vorm van financiële en economische hulp als via organisatorische en technische ondersteuning. 
Daarbij stond zeer veel op het spel, omdat op die manier het enige, nog reële terrein van 
vrijheid in die regio in stand gehouden werd. De buitengewoon moeilijke positie waarin de 
media verkeerden was grotendeels te wijten aan allerlei belemmeringen die de autoriteiten de 
verspreiding en de opvang van de uitzendingen van deze media in de weg legden, zodat vele 
daarvan moeite hadden te overleven. 
In feite heeft een groot deel van de communautaire steun bijgedragen tot de levering van de 
voor de voortzetting van de activiteiten vereiste basisuitrusting en van de middelen, die 
onmisbaar zijn voor de bewaring van het financiële evenwicht van de pers en van de 
onafhankelijke elektronische media. Zo heeft bijvoorbeeld het onafhankelijke dagblad "Nasa 
Borba"- het symbool van de persvrijheid in Belgrado, dat aan begin van het jaar was opgericht 
door journalisten die ontslag hadden genomen van de redactie van het blad "Borba", dat pas 
door de autoriteiten was overgenomen - in een eerste stadium financiële steun gekregen om 
300 ton papier te laten komen voor de dagelijkse verspreiding van deze krant. Met hetzelfde 
doel heeft de Commissie bijgedragen tot de oprichting van een speciaal fonds om aan 
dringende, gerichte behoeften van de media in deze regio te voldoen. 
b- Steun voor onafhankelijke voorlichtingsbronnen 
De onafhankelijkheid van de media berust op vrij verkeer van informatie en op vrije toegang 
tot de voorlichtingsbronnen. Nog steeds in voormalig Joegoslavië konden met bepaalde 
projecten persagentschappen worden gesteund, zoals het persbureau BETA, het belangrijkste 
onafhankelijke persbureau in Servië, het nieuwe persagentschap Montena Fax in Montenegro 
en het kleine, maar zeer veel presterende persbureau Stina, dat informatie verschaft aan de 
onafhankelijke media in Kroatië. Ook werd aanzienlijke steun verleend aan de regionale 
14 
bureaus in het vroegere Joegoslavië, van een internationaal persbureau dat langs elektronische 
weg informatie doorgeeft vanuit een centrale, te Parijs gevestigde computer. Een ander project 
waarvoor de Gemeenschap steun heeft verleend was de oprichting van een op Internet 
aangesloten elektronisch blad, ter distributie van informatie uit onafhankelijke bronnen. Met 
dit soort acties kunnen de door de autoriteiten voor de verspreiding van de schriftelijke en 
audiovisuele media opgeworden klippen worden omzeild. 
c- Ontwikkeling van de onafhankelijke media 
Met de communautaire steun wordt ook beoogd de media te ontwikkelen door hun de 
gelegenheid te geven de technische en personeelsmiddelen te verwerven, waarmee zij hun 
lezers- of luisteraarspubliek kunnen uitbreiden (papier, drukpersmateriaal, informaticamateriaal, 
outillage voor de grafische opmaak, uitrusting voor een satellietverbinding, huur van 
telefoonlijnen, een krachtiger zendstation, reportage- of distributievoertuigen, bestrijding van 
distributiekosten, journalistensalarissen, enz..). In het kader van de programma's "Phare-
democratie" en "Tacis-democratie" werd meer specifiek aandacht besteed aan het proces van 
de technische en juridische aanpassing van de media aan de context van een markteconomie. 
Met het oog daarop omvatten de opleidingsacties onderdelen met betrekking tot de 
vergelijkende analyse van de wetgevingen, de overdracht van vaardigheid en de voorlichting 
over moderne communicatietechnieken. Een origineel, in Rusland uitgevoerd project ten 
behoeve van vakmensen uit de mediawereld combineert een technische opleidingscyclus met 
een uitwisseling van ervaringen over vakbondsonderhandelingsprocedures in de 
amusementssector. 
Ook werd er voorrang gegeven aan projecten die rechtstreeks in het kader van de bevordering 
van het pluralisme passen; dat waren, met name, in voormalig Joegoslavië projecten om een 
lezers-, kijkers- of luisteraarspubliek uit alle verschillende etnische gemeenschappen op te 
bouwen, bijvoorbeeld via de verspreiding in verscheidene talen (vertalingen, ondertitels, 
opening van nieuwe kanalen met de talen van de andere volksgemeenschappen, enz.), 
uitbreiding van de geografische verspreidingsradius of ook wel inaanmerkingneming van de 
diversiteit bij de inhoud van de programma's. 
d- Voorlichting over de rol van de media in de samenleving 
Met hetzelfde doel werd er een belangrijke plaats ingeruimd voor projecten die duidelijk 
maken welke belangrijke rol de media in de samenleving spelen en vooral wat hun bijzondere 
verantwoordelijkheid is bij de ontwikkeling van de democratie. Daarbij werd de voorkeur 
gegeven aan de ondersteuning van publicaties die ertoe bijdragen dat de democratische 
waarden onder de aandacht van een groter publiek worden gebracht en om de schendingen van 
die waarden aan de kaak te stellen, ook wanneer deze laatste gedeeltelijk aan de rol van de 
media zijn te wijten. In verband daarmee zij gewezen op het belang van projecten ter 
bestrijding van de ontwikkeling van zogenaamde "haatverwekkende media" die, onder het 
voorwendsel van vrijheid van meningsuiting, etnische of religieuze haat en allerlei soorten 
extremisme propageren. In Burundi werd met één van de beide onderdelen van een door de 
Gemeenschap gesteund project beoogd spoedhulp te verlenen aan onafhankelijke media om 
de media die extremistische boodschappen en slogans verspreiden, tegen te werken. In 
Belgrado kreeg het mediacentrum gerichte hulp voor de uitvoering van een project in verband 
met de verantwoordelijkheid van de media bij de verspreiding van haatverwekkende 
berichtgeving. Ook heeft de Commissie bijgedragen in de kosten van de produktie door 
onafhankelijke journalisten - die het slachtoffer waren van zuiveringen bij de door de staat 
15 
gecontroleerde media - van een televisiedocumentaire over de rol van de staatspropaganda voor 
en tijdens de oorlog. 
e- Aankweken van een meer professionele houding bii de media 
De onafhankelijkheid, het pluralisme en de geloofwaardigheid van de media bij de publieke 
opinie berusten hoofdzakelijk op de professionele houding van degenen die daarvoor de 
verantwoordelijkheid dragen. De technische opleiding en het onderricht in een beroepsethiek 
gaven aanleiding tot specifieke acties : een via de UNESCO uitgevoerd programma voor de 
opleiding van journalisten en technici die voor het onafhankelijke televisiestation Studio B in 
Belgrado werken; een project voor een studiebijeenkomst in Senegal om na te gaan hoe de 
journalistenopleiding in Afrika opnieuw kan worden op gang gebracht; een programma voor 
de opleiding van journalisten in Ghana tijdens een periode van twee jaar; een opleidings- en 
voorlichtingsprogramma voor studenten en vaklieden uit de mediawereld op het gebied van 
de mensenrechten in Venezuela. Ook worden er tal van opleidingsprogramma's uitgevoerd in 
het kader van de programma's "Phare-democratie" en "Tacis-democratie" (met name in 
Albanië, Tsjechië, Oekraïne, Rusland en Mongolië). 
De bijdrage die de beroepsorganisaties van journalisten tot de verbetering van hun sociale 
status, de samenhang van hun beroepsgroep en de behartiging van hun belangen levert, is van 
vitaal belang. In Zuidelijk Afrika heeft een uitgebreid programma "Media voor de democratie" 
aanleiding gegeven tot acties ter versterking of oprichting van nationale en regionale 
journalistenverenigingen, die in het algemene kader van de professionalisering van de 
mediasector passen. 
Gezien de specifieke rol van de media bij de verkiezingsprocessen, hebben sommige 
opleidingscursussen specifiek betrekking op het thema verkiezingen. Dat is het geval met een 
initiatief voor een originele opleidingscyclus voor 15 Portugeestalige Afrikaanse journalisten, 
in associatie met Portugese collega's, voor de verslaggeving via de media over de verkiezingen 
in Portugal. Dat geldt ook voor een opleidingscursus op verkiezingsgebied voor journalisten 
in Mongolië, met het oog op de Presidentsverkiezingen in 1996. 
ƒ- Juridische bijstand en begeleidende controle van de media 
Het is van vitaal belang dat de vrijheid van meningsuiting niet alleen in de grondwet wordt 
gegarandeerd, maar ook in alle wettelijke en bestuursrechtelijke teksten, overeenkomstig de 
desbetreffende internationale normen. Met de communautaire begroting kunnen veel projecten 
worden gesteund, ter bestudering en nadere uitwerking van de wetgevingen op het gebied van 
de persvrijheid (Burundi, Latijns-Amerika, Midden- en Oost-Europa, Albanië en Mongolië). 
Dat komt tot uiting in hulp bij de opstelling van gedragscodes voor de pers en voor de 
betrokken beroepsgroep en van een reglementering van de uitzendingen. Voorts kan met acties 
om toezicht uit te oefenen op de media via de invoering van specifieke alarmnetwerken of 
bijstandsregelingen (met name in Burundi en in voormalig Joegoslavië) rechtstreeks hulp 
worden geboden aan de media en aan de nationale, regionale en internationale organisaties 
voor de bescherming van de vrijheid van meningsuiting. Uit dien hoofde werd er steun 
verleend voor de werkzaamheden van de Europese stichting voor de vrijheid van 
meningsuiting, die in 1995 dankzij die bijdrage een tweede verslag heeft uitgebracht over de 
stand van zaken in verband met het democratiseringsproces in 14 landen van Midden- en Oost-
Europa. 
16 
g- Bevordering van de vrijheid van meningsuiting 
De vrijheid van meningsuiting gaat iedere burger aan en blijft niet beperkt tot de 
onafhankelijkheid van de media. Zo kan er bijvoorbeeld op grond van de projecten waartoe 
de Gemeenschap een bijdrage heeft geleverd een vergelijkende analyse worden gemaakt van 
de wetgevingen inzake de vrijheid van meningsuiting, of kunnen er originele maatregelen 
worden getroffen ter bescherming van achtervolgde schrijvers door de oprichting van een 
internationaal netwerk van steden waar deze laatste hun toevlucht kunnen nemen. 
1.3.2. Educatie in en voorlichting over de mensenrechten 
Door educatie en voorlichting kan niet alleen informatie of kennis worden overgedragen, maar 
ook bij elk mens een vermogen tot creatie, actie en participatie worden aangekweekt. Door het 
aan publicatie en opleiding eigen vermenigvuldigingseffect worden dit bijzonder doeltreffende 
instrumenten voor de bevordering van de mensenrechten. Tal van met middelen uit de 
communautaire begroting gefinancierde projecten hebben een onderdeel "educatie". Educatie 
wordt ook als een bevorderingsinstrument ten behoeve van de meest kwetsbare lagen van de 
maatschappij beschouwd, en tevens als een absoluut noodzakelijk middel ter bestrijding van 
racisme en vreemdelingenhaat. Voor het eerste jaar van de periode die door de Verenigde 
Naties tot het decennium van de educatie in mensenrechten werd uitgeroepen heeft 
begrotingshoofdstuk B7-52 voor nagenoeg 10 miljoen ecu bijgedragen in acties ter 
democratisering van de civiele samenleving via educatie en opleiding. 
In de eerste plaats draagt de communautaire hulp bij tot de ontwikkeling van onderwijs, 
opleiding en educatie op het gebied van mensenrechten, met name door steun te verlenen voor 
de vervaardiging van aangepast leermateriaal en voor de invoering van informatienetwerken 
over mensenrechten. Zo steunt de Gemeenschap bijvoorbeeld de oprichting, te Moskou, van 
een publikatiecentrum over mensenrechten, teneinde deze informatie onder de NGO's te 
verspreiden en hun praktische hulp te bieden. Teneinde de begrippen in verband met 
mensenrechten op een voor eenieder begrijpelijke wijze onder een zo groot mogelijk publiek 
te verspreiden, werd steun verleend aan een origineel initiatief voor de uitwerking van een op 
allerlei media betrekking hebbend informaticaprogramma te Hong Kong, dat een databasis 
omvat over de internationale instrumenten ter bescherming van de rechten van de mens, 
evenals opleidingsmodules en educatieve spelletjes over mensenrechten. Nog steeds te Hong 
Kong wordt met een ander project de produktie van allerlei soorten educatief materiaal over 
mensenrechten in de Chinese taal bevorderd. In Centraal Amerika werd de uitwerking van 
opleidingsmethodes en -programma's gesteund voor de opleiding van mensenrechteneducatoren, 
die lid zijn van op dat terrein actieve organisaties. In Guatemala hebben twee opleidings- en 
voorlichtingsprogramma's - het ene voor de opleiding in verschillende thema's van plaatselijke 
burgerschapscomités en het andere voor het publiek in het algemeen - steun van de 
Gemeenschap gekregen. In Afrika werd ook communautaire subsidie verleend voor 
grootscheepse informatie- en voorlichtingscampagnes en voor ter plaatse of in Europa 
georganiseerde vormingscursussen voor opleiders (Burundi, Guinée, Guinée-Bissau, Djibouti 
en de Centraal Afrikaanse Republiek). 
Ook projecten waarbij de thematiek van de mensenrechten gerelateerd werd aan een zo ruim 
mogelijke verspreiding van voorlichting over de Europese Unie, haar acties en haar 
verbintenissen, kregen een bijdrage van de Gemeenschap om ze zichtbaarder te maken. Met 
een in Midden- en Oost-Europa uitgevoerd project wordt beoogd om het debat over Europa, 
17 
waaraan parlementsleden, academici, NGO-verantwoordelijken en vertegenwoordigers van de 
communautaire instellingen deelnemen, als katalysator te doen fungeren voor de ontwikkeling 
van de democratische tradities in die regio. 
Met name in Afrika en in Midden-Amerika wordt via projecten met een educatief onderdeel 
duidelijk gemaakt dat waarden als vrede en respectering van mensenrechten en democratische 
beginselen onderling afhankelijk zijn. Dat is het geval met twee voorlichtingsprogramma's in 
Somalië en in Salvador, met een actie voor de vervaardiging en verspreiding van videobanden 
over het onderwerp vrede en verzoening in Rwanda en in Burundi, en met een origineel 
initiatief in Transjordanië en in de Gazastrook om via opleidingsactiviteiten een vreedzaam 
naast elkaar bestaan van de bevolking aldaar te vergemakkelijken. Nog steeds over het 
onderwerp "vrede" verleent de Commissie steun voor de organisatie van opleidingscusussen 
voor leerkrachten, educatoren en NGO-personeel. 
Met de communautaire begroting kunnen acties worden gesteund, die gericht zijn op de 
democratisering van de plaatselijke samenlevingen en op de ontwikkeling van vormen van 
plaatselijke democratie. In het kader van het programma "Phare-democratie" worden deze 
thema's opgenomen in programma's met ruimere doelstellingen, in de vorm van cursusmodules, 
waarbij met name het verband wordt gelegd tussen de plaatselijke democratie en de sociale 
partners (Tsjechische Republiek) en plaatselijke leiders en verantwoordelijken van NGO's of 
ter plaatse actieve verenigingen in zogenaamde bezinnings- of opleidingsateliers worden 
bijeengebracht (Polen). In Bosnië-Herzegovina maakt een project duidelijk hoe de thema's in 
verband met de plaatselijke democratie en het bestaan van een multiculturele samenleving 
nauw met elkander zijn verweven : op het programma staan opleidings- en 
voorlichtingsactiviteiten ter bevordering van het ontstaan van democratische praktijken op 
gemeenteraadsniveau (Tuzla). Voor een in Salvador uitgevoerd project wordt een andere 
aanpak gevolgd; daarmee wordt beoogd om via opleidingsactiviteiten de actiecapaciteit van 
vertegenwoordigers van de civiele samenleving die van oudsher van de besluitvormingscentra 
zijn afgesloten, te vergroten. Waar het om gaat is de plaatselijke bevolking de middelen in 
handen te geven om voorstellen te doen, waarmee zij het politieke en sociale proces kan 
beïnvloeden. 
Educatie is een actiemiddel bij uitstek voor de bescherming en de bevordering van de rol van 
bepaalde groepen in de samenleving. Het is vooral zaak de vooroordelen die tot discriminatie, 
geweld en onverdraagzaamheid leiden, in de kiem te smoren. Dat komt tot uiting in acties die 
gericht zijn op burgerschapseducatie en het aanleren door jongeren van democratische waarden, 
respect voor anderen, participatie en pluralisme. Ook wordt er steun verleend voor specifiek 
op gevangenen en vluchtelingen gerichte projecten via educatieve acties waarmee 
doelstellingen worden nagestreefd, welke verband houden met hun wederopneming in de 
maatschappij. Die acties zijn onder andere gericht op het politiepersoneel, dat is blootgesteld 
aan situaties waarbij de daadwerkelijke bescherming van de mensenrechten de naleving van 
een bepaalde gedragscode inhoudt. Bij de actie ten behoeve van vrouwen is de aanpak 
hoofdzakelijk toegespitst op de bestrijding van de discriminaties waarvan zij het slachtoffer 
zijn en op de bevordering van hun rol in de maatschappij. Opleiding en educatie zijn ook 
actiemiddelen bij uitstek voor de bevordering van de rechten van inheemse volkeren en voor 
de bescherming van de slachtoffers van extreme vormen van geweld. 
1.3.3. - Bevordering van de gelijkheid van kansen en van niet-discriminerende praktijken 
18 
Gelijkheid in rechten en waardigheid is één van de pijlers waarop ieder stelsel van 
bescherming van de fundamentele rechten berust. Die aanpak werd allengs aangevuld met de 
grotere aandacht die niet alleen aan verschillende kwetsbare groepen van de maatschappij 
wordt besteed, maar ook aan de verschillende manieren om voor de ontplooiing van de 
menselijke persoon en de respectering van die rechten als fundamentele eis van de democratie 
te zorgen. Preventie is van vitaal belang, evenals actie op lange termijn, maar ook de bijstand 
aan de slachtoffers neemt een grote plaats in onder de gesteunde acties. Het thema van de 
gelijkheid van kansen geeft aanleiding tot een gevarieerd gamma van initiatieven, zowel ten 
opzichte van derde landen als binnen de communautaire grenzen. Met het oog daarop zijn de 
actiemiddelen bij uitstek educatie en voorlichting, als bevorderingsinstrument ten behoeve van 
de meest kwetsbare groepen van de maatschappij en als middel ter bestrijding van de 
verschillende vormen van onverdraagzaamheid. Ook juridische bijstand is een prioritair 
instrument, zoals blijkt uit het project dat, in de vorm een discussiebijeenkomst, hoofdzakelijk 
juridische deskundigheid doorgeeft aan juristen, mensen die verantwoordelijke posten bekleden 
bij de regering en NGO's in Hong Kong om de beginselen van de gelijkheid van kansen in 
recht om te zetten. 
Met hoofdstuk B7-52 kon in aanzienlijke mate tot veel initiatieven ten behoeve van de 
bescherming van de vrouw en de bevordering van de rol van de vrouw in de samenleving en 
in de sfeer van de politieke vertegenwoordiging worden bijgedragen. Die projecten willen de 
oorzaken van de discriminatie en van de verschillende vormen van geweld waarvan vrouwen 
het slachtoffer zijn bestrijden via activiteiten als opleiding en voorlichting, versterking van 
NGO's en vrouwenverenigingen en de bescherming van vrouwen tegen geweld. Met de 
communautaire begroting kan ook worden bijgedragen tot de bevordering van de gelijkheid 
van kansen tussen vrouwen en mannen in de Lid-Staten van de Europese Unie. 
De gelijkheid van kansen geldt in de eerste plaats voor de jonge generaties en dit aspect wordt 
bij veel acties in aanmerking genomen via educatieve activiteiten. Hiermee worden 
doelstellingen nagetreefd, die betrekking hebben op verschillende etappes en aspecten van de 
ontplooiing van het individu, of dit nu de bevordering van zijn deelname aan het 
maatschappelijk, economisch en politiek bestel betreft, dan wel de bescherming en de 
rehabilitatie van mensen die aan geweld zijn blootgesteld. 
Onverdraagzaamheid en verschillende vormen van discriminatie ten aanzien van bepaalde 
groepen in de maatschappij geven aanleiding tot activiteiten die onder een soortgelijke aanpak 
vallen, waarbij een onderscheid wordt gemaakt tussen, enerzijds, de verdediging van de rechten 
en de bescherming van het individu en, anderzijds, de bevordering van zijn rol in de 
maatschappij. De projecten ten behoeve van vluchtelingen, ontheemden en nationale 
minderheden - met name in Midden- en Oost-Europa - zijn naargelang van dit dubbele doel 
onder te verdelen. Met deze projecten kunnen zowel de discriminaties op het gebied van de 
in de betrokken landen geldende wetgevingen worden bestreden, als voorlichtings- en 
sensibiliseringscampagnes bij de publieke opinie worden georganiseerd, waarmee de daar 
levende vooroordelen kunnen worden uitgeroeid. 
Binnen de grenzen van de Gemeenschap is de bestrijding van racisme en vreemdelingenhaat 
evenredig aan de omvang van de verschillende uitingen van racisme en vreemdelingenhaat 
evenredig die sinds enkele jaren op het gehele Europese continent zijn te constateren. Die 
bestrijding omvat een Europees aspect, dat een aanvulling vormt op het desbetreffende 
19 
optreden van de verschillende landen en vraagt om de uitwerking van een gezamenlijke actie 
door de op dit gebied actieve internationale en regionale organisaties. Dit leidde tot een 
mobilisering van de communautaire instellingen en van de Lid-Staten. In de algemene, op de 
topconferentie van de Raad van Europa te Wenen aangenomen strategie werden de grote lijnen 
voor de actie aangegeven, hetgeen aanleiding gaf tot meer diepgaande besprekingen omtrent 
de te hanteren middelen. De Europese Raad te Korfoe (juni 1994) heeft een uit eminente 
persoonlijkheden bestaande raadgevende commissie opdracht gegeven om aanbevelingen te 
doen voor de samenwerking tussen de regeringen en de verschillende sociale instanties; vanaf 
juni 1995 werd zij uitgenodigd om, in nauwe samenhang met de Raad van Europa, na te gaan 
of er een Europees waarnemingscentrum kon worden opgericht voor racistische en xenofobe 
verschijnselen. Tegelijk met deze werkzaamheden werden er communautarie acties gevoerd, 
die een aanvulling vormden op die van de Lid-Staten, met name op terreinen als onderwijs, 
opleiding en de voorlichting van de media. Daarbij werd voorrang gegeven aan modelprojecten 
van NGO's en emigrantenverenigingen. Er werd een origineel initiatief op gang gebracht, in 
de vorm van een project "steden tegen racisme", ter ondersteuning van een klein aantal 
plaatselijke initiatieven ter bevordering van plaatselijke partnerschappen rond drie prioritaire 
thema's : preventie van racistisch geweld en van jeugddelinquentie, uitwerking van een aanpak 
voor de waarneming van racistische incidenten door verscheidene bureaus en de bevordering 
van "verantwoordelijk burgerschap" en "plaatselijke democratie" in multiculturele 
samenlevingen. Ook communautaire actieprogramma's - in het bijzonder op het gebied van 
onderwijs en jeugdzaken (Leonardo, Socrates, Jeugd voor Europa III), voorlichting en cultuur 
(Media II) - dragen bij tot de bestrijding van de verschillende vormen van 
onverdraagzaamheid. In december 1995 hechtte de Commissie haar goedkeuring aan een 
mededeling over racisme, vreemdelingenhaat en antisemitisme, die vergezeld ging van een 
voorstel aan de Raad om 1997 tot het "Europese jaar tegen het racisme" uit te roepen. Die 
tekst is bedoeld om de desbetreffende activiteiten van de Commissie te coördineren en een 
beschrijving te geven van de actie die de Commissie van plan is in de toekomst op dit gebied 
te ondernemen. 
1.3.4. - Versterking van niet-gouvemementele organisaties, verenigingen en plaatselijke 
groeperingen 
Het partnerschap met de verschillende instanties van de civiele samenleving en met name 
NGO's, verenigingen en plaatselijke groeperingen ter bescherming van de mensenrechten, is 
een doorslaggevende factor voor het welslagen van de door de Europese Gemeenschap 
gesteunde acties ter bevordering van de mensenrechten. De NGO's zijn steeds meer bij de 
tenuitvoerlegging van de acties ter bevordering van zowel civiele en politieke, als 
economische, sociale en culturele rechten betrokken, terwijl die betrokkenheid zich thans ook 
uitstrekt tot nieuwe actieterreinen als de bescherming van de rechten van kwetsbare groepen, 
de bevordering van democratische vrijheden en de ondersteuning van verkiezingsprocessen. 
Tegelijkertijd wordt er aanzienlijke steun verleend voor de oprichting en consolidering van 
NGO's, als wezenlijke bestanddelen van een pluralistische, democratische civiele samenleving. 
De met middelen van de communautaire begroting op het gebied van mensenrechten en 
democratisering gesteunde acties zijn voor het merendeel op de niet-gouvernementele sector 
gericht : deze laatste wordt rechtstreeks gesteund en is belast met de uitvoering van projecten 
die aan haar prioriteiten en aan die van de Europese Unie voldoen. Gezien de doorslaggevende 
rol van de NGO's bij het proces van democratisering en sociale en economische ontwikkeling, 
20 
wordt een groot deel van de middelen besteed voor de versterking en consolidering van de 
NGO's en andere bestanddelen van de civiele samenleving. Dat komt hoofdzakelijk neer op 
een versterking van de structuren, de wijze van organisatie en de operationele capaciteit van 
de NGO's, via een vorm van rechtstreekse ondersteuning of opleidingsactiviteiten die op hun 
behoeften en prioriteiten zijn afgestemd. Er zijn originele maatregelen getroffen, zoals bij een 
in Kroatië uitgevoerd project voor de oprichting van een "Centrum voor niet-gouvernementele 
ontwikkeling", dat ermee belast is de deskundigheid van de NGO's te vergroten door hun 
opleiding, informatie en steun te geven bij de uitvoering van hun opdrachten. Het is de 
bedoeling om langs die weg de middelen te creëren om de niet-gouvernementele sector in staat 
te stellen zich bij de maatschappij geloofwaardig te maken wat de kwaliteit van haar 
steunmaatregelen betreft, en om in haar eigen behoeften te voorzien via haar eigen opleidings-, 
communicatie- en financieringsstructuren. 
Bij de toekenning van de communautaire bijdragen waarvan de NGO's en de civiele 
samenleving in de ruimste zin des woords profiteren, wordt naar continuïteit gestreefd. Zo 
wordt bijvoorbeeld aanzienlijke steun verleend voor de oprichting van een netwerk van 
Chileense organisaties, dat in het verleden reeds subsidie van de Gemeenschap kreeg. Met dat 
project wordt specifiek beoogd de aan dit netwerk verbonden mensen beter te scholen in 
onderwerpen die met de praktijk van de democratie verband houden. Een uitgebreid 
programma voor de ondersteuning van de ontwikkeling van de civiele samenleving in de 
Arabische wereld, ondermeer ter versterking van het actievermogen van de NGO's - met name 
via opleidingsmaatregelen - is het tweede stadium van een actie met een uitwerking op lange 
termijn. Doordat de NGO's allemaal hun eigen kenmerken hebben, die niet met één en 
dezelfde steunregeling kunnen worden opgevangen, wordt er gewerkt met oplossingen waarbij 
zeer flexibel op de behoeften van de NGO's wordt ingespeeld. Zo werd bijvoorbeeld met 
communautaire steun een speciaal fonds opgericht om bij te dragen tot de tenuivoerlegging 
van microprojecten ter bescherming van de mensenrechten. 
De ondersteuning van de democratisering van de civiele samenleving is ook van toepassing 
op de sociale en economische structuren, die een doorslaggevende rol spelen bij de 
democratische ontwikkeling van de betrokken landen. In het kader van de programma's "Phare-
democratie" en "Tacis-democratie" geldt voor de Kamers van Koophandel in Slovenië en in 
Rusland een reorganisatieprogramma, dat gepaard gaat met technische bijstand, 
opleidingscursussen en hulp bij de ontwikkeling van hun activiteiten, met name via 
studiebijeenkomsten over begrippen als democratie en markteconomie. Tal van projecten, die 
met name worden uitgevoerd in de Baltische landen, Slovenië, Roemenië, Rusland, Mongolië 
en voormalig Joegoslavië, zijn op de vakbonden gericht, hoofdzakelijk om hun structuur te 
versterken en om hun verantwoordelijkheidsgevoel bij te brengen ten aanzien van democratie 
en markteconomie. 
Ook wordt een bijdrage geleverd tot de versterking van de institutionele instanties op 
plaatselijk en nationaal vlak, die betrokken zijn bij de bevordering en de respectering van 
mensenrechten en democratische beginselen of die een specifieke verantwoordelijkheid op dat 
gebied bekleden. Dat is zeer bijzonder het geval in Latijns-Amerika, waar veel projecten zijn 
toegespitst op de ondersteuning van de plaatselijke instellingen die eigen 
verantwoordelijkheden dragen op het gebied van overheidsbestuur en justitie. Om de actie 
dichter bij de burger en bij diens wensen en aspiraties te brengen, wordt er op Costa Rica een 
project uitgevoerd met een combinatie van bewustmakings- en voorlichtingscampagnes over 
21 
de rechten van de menselijke persoon en de consolidering van samenwerkingsverbanden voor 
de bescherming van de burger en voor de participatie aan verschillende facetten van het 
plaatselijke leven. Dezelfde aanpak wordt gehanteerd bij de uitvoering van een programma 
voor Midden-Amerika, dat onder andere ten doel heeft de werking van de nieuwe stelsels van 
openbaar bestuur van de ONG-ervaring te doen profiteren. 
De steun aan de niet-gouvernementele sector wordt op verschillende actieterreinen verleend. 
Deze steun is zowel bestemd voor organisaties die zich voor bepaalde maatschappelijke 
groepen inzetten, als voor bij specifieke thema's betrokken verenigingen en groepen. Met het 
oog op de wereldconferentie over de vrouwen werd aanzienlijke steun verleend bij de 
voorbereiding en deelname van NGO's en vrouwenverenigingen aan die bijeenkomst, waarvan 
het welslagen van hun inbreng afhing. Die steun gold zowel voor Europese organisaties als 
voor bewegingen in Latijns-Amerika en in de onder de overeenkomst van Lomé IV vallende 
zone. Hij ging gepaard met initiatieven ter bevordering van, hoofdzakelijk, de oprichting van 
verenigingsverbanden en vrouwenorganisaties : vorming van een netwerk van vrouwen die 
plaatselijke verantwoordelijkheid uitoefenen in Chili, uitbreiding en versterking van de 
activiteiten van een netwerk van Russische en Tsjechische vrouwenorganisaties. Ook 
jeugdorganisaties kregen communautaire steun in het kader van activiteitenprogramma's welke 
waren toegespitst op "burgerschapseducatie" en het aankweken van begrip voor thema's in 
verband met democratische participatie (Midden- en Oost-Europa, Georgië). Andere projecten 
zijn gericht op organisaties die de belangen van invaliden behartigen (Slowakije). In het kader 
van de programma's "Phare-democratie" en "Tacis-democratie" wordt een aanzienlijke bijdrage 
toegekend aan de NGO's die actief zijn op het gebied van milieubescherming. 
De vergroting van de actiecapaciteit van NGO's en andere instanties in de civiele samenleving 
berust hoofdzakelijk op de uitvoering van projecten ter uitbreiding van hun activiteiten. Dat 
komt tot uiting in initiatieven om de educatieve rol van de NGO's als katalysator te doen 
werken (Estland en Letland) door de scholing en de deskundigheid van deze organisaties met 
betrekking tot thema's die verband houden met het democratiseringsproces te verbeteren en 
door uitwisselingen van ervaringen en grensoverschrijdende contacten te bevorderen. In het 
kader van de programma's "Phare-democratie" en "Tacis-democratie" omvat dit soort actie ook 
uitwisselingen en bezoeken in de landen van de Europese Unie : een versterking van de 
plaatselijke structuren in Polen door middel van studiebezoeken van soortgelijke organisaties 
in Spanje; een versterking van de gouvernementele, educatieve structuurvoorzieningen in 
Estland en Letland, dankzij een uiteenlopend gamma van activiteiten, dat ook studiebezoeken 
in verschillende Lid-Staten van de Unie omvat. 
Het is ook van het allergrootste belang dat de NGO's en andere instanties in de civiele 
samenleving een positieve ervaring opbouwen bij hun betrekkingen met de nationale of de 
plaatselijke overheid. Daarbij wordt vooral de nadruk gelegd op de totstandbrenging van 
samenwerkingsbetrekkingen tussen de politieke vertegenwoordiging en de verschillende 
instanties van de civiele samenleving. Met de gesteunde projecten kunnen wisselwerkingen bij 
het nastreven van gemeenschappelijke doelstellingen worden uitgelokt. Dat is één van de 
kenmerken van de in Latijns-Amerika genomen initiatieven rond thema's als justitie, de 
bestrijding van straffeloosheid en het openbaar bestuur in de ruimste zin des woords. Ook is 
dit één van de hoofdlijnen van de in het kader van de programma's "Phare-democratie" en 
"Tacis-democratie" gesteunde initiatieven : opleidingscursussen over onderwerpen van 
gemeenschappelijk belang, waarbij het verband wordt gelegd tussen sociale hervormingen en 
22 
democratische processen, waarbij zowel vertegenwoordigers van het openbaar gezag als 
mensen uit het NGO- of het verenigingswezen zijn betrokken; algemene en op het grote 
publiek gerichte opleidingscursussen over de betrekkingen tussen de NGO's en de openbare 
sector binnen een democratisch kader. Dit soort actie houdt verband met projecten die ertoe 
bijdragen dat de NGO's bij het proces van de uitwerking van wetsontwerpen betrokken raken, 
of dat nu is op hun eigen actieterrein of ten aanzien van de wettelijke aspecten van hun status 
en hun bestaansvoorwaarden (met name in Estland en Mongolië). Andere acties - zoals 
bijvoorbeeld een modelproject in Rusland - zijn gericht op een vergroting van het vermogen 
van de NGO's om partnerschapsbetrekkingen met de plaatselijke overheid te onderhouden, en 
wel heel in het bijzonder tegen politieke achtergronden waar geen plaatselijke regeringstraditie 
bestaat. 
De omvang van de NGO-bijdrage tot de bevordering van mensenrechten en democratische 
beginselen kwam tot uiting in een aanzienlijke steun voor bij verschillende internationale fora 
actieve NGO's. Dat geldt heel in het bijzonder voor alle initiatieven ten behoeve van NGO's 
en vrouwenverenigingen met het oog op de Conferentie van Peking, maar ook voor specifieke 
projecten om coördinatiehulp en andere bijstand te verlenen aan NGO-vertegenwoordigers, die 
getuigenis moeten afleggen bij de instanties van de Verenigde Naties. Onder een soortgelijk 
project worden activiteiten ontplooid als opleiding, begeleidend toezicht en bewustmaking, om 
de niet-gouvernementele sector meer bij de werkzaamheden van de verschillende OESO-
instellingen te betrekken. 
1.4. Steun voor de vertrouwensmaatregelen tot herstel van de civiele vrede 
De internationale gemeenschap is zich steeds meer bewust van de invloed van de 
mensenrechten op de internationale en regionale vrede en veiligheid en op de algemene 
toestand, de politieke stabiliteit en de sociale en economische ontwikkeling van een bepaald 
land. Deze bewustwording gaat gepaard met een steeds grotere belangstelling voor de 
preventieaspecten van de acties ter bevordering van de respectering van mensenrechten en 
democratische beginselen. Tegelijk daarmee heeft het streven om in een zo vroeg mogelijk 
stadium met duurzaam effect in te grijpen tot acties geleid, waarbij de specifiek op het 
vredesproces gerichte steun gecombineerd wordt met maatregelen ter bevordering van waarden 
als verdraagzaamheid, verzoeningsgezindheid en wederzijds respect : even zovele voorwaarden 
voor de vrede. 
1.4.1. Conflictpreventie 
Het begrip "preventie" is niet nieuw en behoort noodzakelijkerwijs tot iedere vorm van 
mensenrechtenbeleid. Toch is men bij nader inzien gekomen tot de ontwikkeling van een 
algemene, multidimensionale aanpak (mensenrechten, ontwikkeling, milieubescherming) en tot 
een uitstippeling van nieuwe perspectieven ,waarvan de in het hiernavolgende beschreven 
originele initatieven deel uitmaken. 
In tal van projecten waarvoor de Gemeenschap steun verleent worden aspecten ontwikkeld 
voor het aanleren van technieken voor verzoening en de oplossing van conflicten. Een ander 
kenmerk is de aandacht die daarbij wordt geschonken aan het verband tussen de bevordering 
van de mensenrechten, de "bezielende" opbouw van de civiele samenleving en de bevordering 
van vredelievende waarden. Bij een in Hongarije uitgevoerd project, dat een groot gamma 
23 
opleidingsactiviteiten ontplooit omtrent thema's rond het openbaar bestuur op plaatselijk 
niveau, wordt bijzonder de nadruk gelegd op het nastreven van consensus, collectieve 
onderhandelingspraktijken en het beheer van sociale conflicten. In dezelfde geest worden met 
een te Nicaragua gesteund initiatief nationale consensus en verschillende vormen van 
communautaire solidariteit bevorderd, met name in de vorm van een uitwisseling van 
ervaringen in het economische, sociale en politieke bestel. In het kader van het programma om 
te bewerkstelligen dat de civiele samenleving haar bijdrage levert tot de bestendiging van de 
democratie in Peru, wordt voorrang gegeven aan drie thema's : administratie van de justitie en 
democratie; civiele veiligheid en democratie; deelname van de burgers aan het openbaar bestel. 
Het educatieve onderdeel overweegt bij een project dat verscheidene steden in Kazachstan dekt 
en activiteiten omvat in verband met opleiding en voorlichting over conflictoplossing en 
crisisbeheer. Deze aaie, die ondermeer voorziet in de opening van een "Centre on Peace-
Building en Conflict resolution" te Almaty, omvat eveneens cursussen, studiebijeenkomsten 
en ronde-tafel conferenties om als katalysator te werken op de activiteit van de niet-
gouvernementele sector. 
De nadere bezinning op het preventieve aspect van de actie ten behoeve van de mensenrechten 
en de vrede heeft ertoe geleid dat de Gemeenschap meer steun is gaan verlenen aan projecten 
met vernieuwende bijstandsmaatregelen. Zo staat bijvoorbeeld de vergroting van de capaciteit 
om conflicten op te lossen, snel alarm te slaan en een vorm van preventieve diplomatie te 
bedrijven, centraal bij een multiregionaal project voor regionale instanties en organisaties, om 
deze de gelegenheid te geven conflicten op te lossen, voordat deze in geweld uitmonden. Daar 
het belangrijkste element in crisissituaties het vermogen om onmiddellijk te reageren is, biedt 
een origineel project allerlei uiteenlopende actiemiddelen (met name het op gang brengen van 
evaluatieopdrachten, het uitzenden van speciale afgezanten), waarmee kan worden ingegrepen 
voordat de conflicten uitbreken. 
De Gemeenschap heeft ook steun verleend voor specifieke initiatieven ter ondersteuning van 
het vredesproces. Deze laatste hebben een zeer sterk educatief aspect : programma's voor 
vredeseducatie, verzoening en democratie in Nicaragua en in Salvador, nationale 
"werkplaatsen" voor burgerschapseducatie en voorlichting van het grote publiek over het 
vredesprotocol van Lusaka, in Angola; opleiding van Palestijnen in de Gazastrook en in 
Transjordanië via cursussen in communautair en sociaal werk op het gebied van mensenrechten 
("vredescursisten"), opleiding ter attentie van bij het vredesproces in Guatemala betrokken 
NGO's en instellingen. 
Bij ernstige, aanhoudende schendingen van de mensenrechten werden nieuwe methoden van 
steunverlening ontwikkeld. Zo heeft de Europese Gemeenschap bijvoorbeeld bijgedragen tot 
de uitzending van een groep van mensenrechten waarnemers naar Rwanda, waartoe het initiatief 
was genomen naar aanleiding van een voorbereidend bezoek in maart 1995 en die tot en met 
15 januari 1996 werd verlengd. Met deze actie wordt beoogd een onpartijdig element in te 
voeren in een toestand van ernstige, aanhoudende schendingen van de fundamentele rechten 
van de menselijke persoon, om de spanningen te verminderen en, eventueel, de terugkeer van 
de vluchtelingen te bevorderen. Zij wordt uitgevoerd onder auspiciën van de Hoge 
Commissaris voor mensenrechten van de Verenigde Naties, in het kader van de opdracht van 
de Verenigde Naties en in samenwerking met het Centrum voor Mensenrechten te Genève. 
Ook kan met hoofdstuk B7-52 worden bijgedragen in de kosten voor de uitzending van vijf 
waarnemers naar Burundi om aldaar een klimaat van vertrouwen en veiligheid bij de bevolking 
te helpen herstellen door bijstand te verlenen aan de rapporteur voor mensenrechten van de 
24 
Verenigde Naties, en door opleidingsprogramma's op het gebied van mensenrechten op te 
stellen en uit te voeren. Evenzo wordt met één van de onderdelen van een actieprogramma in 
Angola, bij wijze van bijdrage tot de tenuitvoerlegging van het in oktober 1995 aangenomen 
gemeenschappelijke standpunt van de Raad, beoogd om daar een waarnemingsbezoek op het 
gebied van mensenrechten te brengen in het kader van de verificatieopdracht van de Verenigde 
Naties (UNAVEM III). 
1.4.2. - Steun voor acties ter bestrijding van de straffeloosheid van personen die zich 
schuldig maken aan ernstige schendingen van het humanitaire recht en van de 
mensenrechten 
Preventie omvat ook repressieaspecten of -maatregelen, vooral wanneer er door de 
straffeloosheid van mensen die zich schuldig maken aan ernstige schendingen van de 
mensenrechten een klimaat van onveiligheid blijft heersen, dat zich leent voor nieuwe 
gewelddaden. Deze verschijnselen zijn zo ernstig, dat zij met name hebben geleid tot de 
oprichting van ad hoe-tribunalen voor ex-Joegoslavië en Rwanda, die belast werden met de 
berechting van personen die de mensenrechten en het humanitaire recht in ernstige mate 
hadden geschonden. Deze vernieuwingen, die van aanzienlijke strekking waren binnen het 
internationale recht, werden door de Europese Unie actief gesteund, terwijl ook de Commissie 
specifieke initiatieven heeft genomen om de opgangbrenging van de werkzaamheden te 
vergemakkelijken. Door de bijdrage van de Gemeenschap tot de werkzaamheden van deze 
beide, met dit speciale doel opgerichte tribunalen kon de uitvoering van gerichte 
ondersteuningsacties inzake specifieke aspecten aan gespecialiseerde niet-gouvernementele 
organisaties worden opgedragen : bescherming en ondersteuning van als getuigen optredende 
slachtoffers, terbeschikkingstelling van 15 juridische bijstandsverleners, aankweken van begrip 
en belangstelling voor de rol van het Tribunaal, verzameling of bijeenbrenging van nieuwe 
getuigenissen, oprichting van documentatiecentra en van een database, technische controle en 
begeleiding van de werkzaamheden van het Tribunaal, toekenning van een 
videoconferentiedienst, enz... Voor deze verschillende activiteiten is een bedrag van ongeveer 
3,1 miljoen ecu uitgetrokken. 
Op initiatief van het Europees Parlement werd in 1995 een nieuwe begrotingslijn van 
300.000 ecu ingevoerd, waarmee specifieke steun kan worden verleend aan niet-
gouvernementele organisaties die de totstandkoming van een permanente, internationale 
strafrechtspraak willen bevorderen. De gesteunde activiteiten dragen bij tot de uitwerking van 
een Europees standpunt over deze kwestie. Dat komt tot uiting in campagnes ter informatie 
en bewustmaking van de publieke opinie en geeft ook aanleiding tot acties tot invoering van 
coördinatie- en samenwerkingsregelingen tussen de NGO's, de regeringen, de ad hoe-tribunalen 
en de instanties van de Verenigde Naties tijdens het verloop van de werkzaamheden voor de 
instelling van het permanente Internationale Tribunaal. 
1.4.3. - Steun bij de pogingen van de verschillende landen om de strijdkrachten aan het 
burgerlijk gezag te onderwerpen 
Met hoofdstuk B7-52 kan het streven van de Latijns-Amerikaanse landen worden gesteund om 
de veiligheidstroepen en de strijdkrachten daadwerkelijk aan het burgerlijke gezag te 
onderwerpen en een scheiding tot stand te brengen tussen de taken die deze instellingen in een 
democratische staat vervullen. De bereiking van dit doel is grotendeels een kwestie van 
opleiding. De communautaire steun is dan ook ten goede gekomen aan tal van opleidingsacties 
25 
ten behoeve van de strijdkrachten in Midden-Amerika, de Andesregio, Paraguay en Peru 
inzake de respectering van de mensenrechten en de rechtsstaat. Ook kon met de middelen van 
de technische en financiële bijstand worden bijgedragen tot soortgelijke acties ten behoeve van 
de nationale politiemacht in Salvador. 
Tevens wordt bijzondere aandacht besteed aan de opleiding van gedemobiliseerde militairen, 
zoals het geval is met een project in Nicaragua, waarmee wordt beoogd om, via 
opleidingsactiviteiten die met name betrekking hebben op het thema vrede en 
conflictoplossing, de verzoening en de wederopneming in de maatschappij van 
gedemobiliseerde soldaten te bevorderen. 
In het kader van het programma "Phare-democratie" gesteunde initiatieven gaven aanleiding 
tot informatie- en bewustmakingsacties om tot nadere bezinning te komen over vraagstukken 
in verband met de internationale veiligheid en de betrekkingen tussen de strijdkrachten en het 
burgerlijk gezag. Dat is het geval in Bulgarije, waar een actie op verschillende doelgroepen 
van de civiele samenleving is gericht, om deze laatste vertrouwd te maken met de concepten 
van de internationale veiligheid. Een ander project, in Estland, is bedoeld om kracht bij te 
zetten aan de betrokken nationale organisaties door het aanhalen van de betrekkingen tussen 
de strijdkrachten en de burgerlijke autoriteiten. Dat project omvat verschillende onderdelen : 
bewustmaking, informatie, opiniepeilingen over dit onderwerp en een vergelijkende studie van 
de stand van zaken in verband met de betrekkingen tussen burgerlijk en militair gezag in 
Letland en Litouwen. 
1.5. Op doelgroepen gerichte initiatieven 
1.5.1.- Groepen die een bijzondere bescherming vergen 
a. Kinderen 
De rechten van het kind vormen een wezenlijk onderdeel van de rechten van de mens. 
Aangezien kinderen een bijzondere bescherming behoeven, werd het arsenaal van 
internationale normen ten behoeve van de bescherming van de mensenrechten aangevuld met 
een specifiek instrument inzake de rechten en het welzijn van het kind. Het Verdrag van de 
Verenigde Naties over de rechten van het kind, dat op 2 september 1990 in werking is 
getreden en momenteel op brede schaal is bekrachtigd, heeft betrekking op de civiele rechten 
en de individuele vrijheden van kinderen, hun economische, sociale en culturele rechten, en 
op hun recht op bijzondere bescherming tegen alle vormen van geweld. 
Bij de actie ten behoeve van kinderen staat educatie centraal. Een groot deel van de projecten 
die steun van de Gemeenschap hebben gekregen geeft dan ook bij hun initiatieven ten behoeve 
van kinderen voorrang aan onderwijs- en opleidingsactiviteiten. De bestrijding, in het 
allervroegste stadium, van de vooroordelen die tot discriminatie, geweld en 
onverdraagzaamheid leiden, is een zaak van lange adem, maar de enige manier om een 
duurzaam, vooruitgangsversnellend effect te hebben op het gehele sociale patroon. Daarom 
wordt in hoofdstuk B7-52 voorrang gegeven aan projecten die gericht zijn op 
burgerschapseducatie en het aanleren van democratische waarden als respect voor anderen, 
participatie en pluralisme door de jongeren. Teneinde in Peru een cultuur van vrede en 
verdraagzaamheid te doen ontstaan, is een bepaalde actie gericht op de bevordering van de 
educatie in mensenrechten en de praktijk van de democratie in het schoolonderwijs. Een in het 
kader van het programma "Tacis-democratie" gesteund, origineel initiatief is zeer in het 
26 
bijzonder gericht op de methoden van geschiedenisonderwijs in Rusland, waarmee een bijdrage 
wordt geleverd tot een bezinning op de middelen om dit onderwijs te vernieuwen. Bij een 
modelproject in Litouwen wordt een soortgelijke aanpak gevolgd : door de produktie van 
leermateriaal en een specifieke opleiding van middelbare schoolleraren tracht dit project te 
bevorderen dat de leerlingen actief aan het leven van hun stad deelnemen. Op dezelfde wijze 
wordt met een op 250 lagere en middelbare scholen in Polen toegepast programma voor 
burgerschapeducatie hoofzakelijk begrip aangekweekt voor de democratie en haar 
fundamentele beginselen. In Turkije bestaat een opleidingsprogramma voor 1200 onderwijzers, 
die over 12 provincies van dat land verdeeld zijn. Het aan onderwijs toegekende belang komt 
ook tot uiting in de uitvoering van projecten om het aanleren van de aspecten mensenrechten 
en democratie in de schoolprogramma's op te nemen (Panama, Honduras en Peru) of om de 
betrokken ministeries de nodige technische bijstand te verlenen bij de opstelling van 
onderwijsprogramma's (Tunesië). Bij andere projecten - zoals bijvoorbeeld een actie in Rusland 
- wordt de nadruk gelegd op waarden als participatie en solidariteit, terwijl vooral het belang 
van het vrijwilligersschap bij maatschappelijke actie wordt onderstreept. 
De confrontatie van kinderen met geweld in al zijn vormen heeft overal ter wereld aanleiding 
gegeven tot allerlei initiatieven. In India kreeg een voorlichtingsprogramma over kinderarbeid 
waarmee op den duur de afschaffing van kinderarbeid wordt beoogd, steun van de 
Gemeenschap. Dit programma wil in een tweede fase alternatieve oplossingen voorstellen aan 
hen die kinderen in dienst hebben. Om verbetering te brengen in een situatie van analfabetisme 
en gebrek aan rechten wordt met terreinacties op Haïti een gamma van activiteiten ontplooid 
voor de wederopneming van straatkinderen in de maatschappij (alfabetisering, terug-naar-
school-acties, voorlichting van families, enz.). Met andere acties kan in Peru algemene steun 
worden verleend - zowel op juridisch, als op psychologisch, sociaal en medisch gebied - aan 
van misdaden beschuldigde minderjarigen of aan slachtoffers van folteringen of andere vormen 
van mishandeling. Dat gaat gepaard met de organisatie van voorlichtings- en 
informatiecampagnes. In Argentinië werd communautaire steun verleend voor een specifiek 
initiatief ter ondersteuning van juridische acties en onderzoeken, op grond waarvan hulp kan 
worden verleend aan de families van om politieke redenen verdwenen kinderen. Nog steeds 
in Argentinië, wordt medische, juridische, psychologische, pedagogische en sociale bijstand 
verleend aan 140 adolescenten uit families die onder de militaire dictatuur het slachtoffer 
waren van repressiemaatregelen. Een soortgelijke aanpak wordt gehanteerd bij de uitvoering 
van een project in Slovenië, dat bestemd is voor kinderen in Bosnië. Bij een ander, in Kroatië 
uitgevoerd project, worden experimenten met groepstherapie toegepast op twee groepen 
kinderen van 6 to 12 jaar; heeft dit succes, dan zou deze methode op grotere schaal kunnen 
worden toegepast. Ook specifiek op vluchtelingenkinderen in kampen in voormalig Joegoslavië 
gerichte projecten, waarbij de getuigenis van deze kinderen ter kennis van de publieke opinie 
in het algemeen werd gebracht, kregen steun van de Gemeenschap. 
Met de communautaire begroting werd bijgedragen in de kosten van de organisatie van een 
conferentie van organisaties die bijzonder actief zijn bij de hulpverlening aan kinderen die het 
slachtoffer van geweld zijn. Daarbij konden aanbevelingen worden gedaan om de 
desbetreffende deskundigheid te vergroten, de activiteiten van de op dit gebied actieve 
organisaties te coördineren en operationele regelingen in te voeren om snel op crisissituaties 
te kunnen reageren. De belangrijke banden tussen de regeringen en de NGO's wat de 
bescherming van kinderen bij gewapende conflicten in Afrika betreft, hebben aanleiding 
gegeven tot een in Afrika genomen initiatief om ondermeer een aantal regionale bijeenkomsten 
te organiseren, evenals evaluatiebezoeken die in de organisatie van een wereldconferentie 
27 
moeten uitmonden. Meer specifiek werd er een bijdrage geleverd tot de organisatie van een 
internationale conferentie van magistraten in Noord-Ierland om de problemen van met extreem 
geweld geconfronteerde jongeren beter te begrijpen. Met een communautaire financiering 
konden ook vertegenwoordigers van NGO's in Azië, Latijns-Amerika en Afrika aan het eerste 
internationale Congres over sexuele en commerciële uitbuiting van kinderen, dat in augustus 
1996 in Zweden werd gehouden, deelnemen. 
Aangezien het Verdrag over de rechten van het kind als referentie geldt voor alle projecten 
waaraan de Gemeenschap steun verleent, zij hier een origineel project vermeldt, dat ten doel 
heeft om, uitgaande van concrete gevallen de indicatoren aan te geven waarmee kan worden 
nagegaan in hoeverre het Verdrag inzake de rechten van het kind al dan niet is nageleefd. 
b. Nationale minderheden 
Het minderhedenvraagstuk baart de internationale gemeenschap tegenwoordig grote zorgen. 
Sinds het begin van dit decennium wordt dit probleem steeds nijpender, waardoor de Europese 
Unie er ondermeer toe is gekomen om in maart 1994 een bijzonder ambitieus diplomatiek 
initiatief te nemen, dat in maart 1995 werd afgesloten met de ondertekening van een 
Stabiliteitspakt, waarvan de tenuitvoerlegging aan de OESO werd toevertrouwd. Met dit pakt, 
dat een politieke verklaring met een lijst van ongeveer 100 bilaterale overeenkomsten omvat, 
wordt beoogd om met preventieve maatregelen de stabiliteit in Europa te vergroten, dankzij 
de bevordering van goede nabuurschapsbetrekkingen, ook voor kwesties in verband met 
grenzen en minderheden. Er werden twee regionale ronde-tafelconferenties belegd : één voor 
de Baltische regio en de andere voor de overige landen in Midden- en Oost-Europa. Deze zijn 
uitgemond in de sluiting van overeenkomsten van vitaal belang om de juridische veiligheid 
tussen staten in termen van minderheden te verzekeren. Voor dat initiatief waren begeleidende 
maatregelen nodig, waarvoor in het kader van de programma's "Phare" en "Phare-democratie" 
aanzienlijke financiële steun werd verleend. 
Een van de belangrijkste leemten die bij de behandeling van de kwestie van de minderheden 
in Midden- en Oost-Europa werd geconstateerd, is dat er geen dialoog bestaat tussen 
regeringsstructuren en vertegenwoordigers van minderheden enerzijds en, tussen terzake 
bevoegde regeringsinstanties anderzijds over het vraagstuk van de verschillende landen in deze 
regio. Met het oog daarop werd in het kader van het programma "Phare-democratie" steun 
verleend voor een samen met de Raad van Europa genomen initiatief om institutionele 
betrekkingen aan te knopen tussen de nationale diensten van de staten in de betrokken regio, 
die bevoegd zijn voor het minderhedenvraagstuk. Het gaat er hoofdzakelijk om gestructureerde 
samenwerkingsbanden tussen de verschillende betrokken regerinsinstanties te ontwikkelen, via 
opleidingsactiviteiten, studiebezoeken en technische bijstand. 
Andere projecten, die onder de juridische bijstand vallen, dragen bij tot de harmonisering van 
de religieuze wetgeving in Bulgarije, in Roemenië en in Albanië, teneinde deze in 
overeenstemming te brengen met het Europese Verdrag voor de Mensenrechten. Onder een in 
voormalig Joegoslavië gevoerde actie wordt rechtstreeks juridische bijstand verleend aan de 
slachtoffers van etnische discriminatie, terwijl ook de bevordering van hun rechten en de 
ontwikkeling van de dialoog tussen de gemeenschappen worden vergemakkelijkt. De 
bescherming van minderheden vereist ook acties ter voorlichting van de betrokken groepen 
over hun rechten en de verschillende aspecten van hun situatie. Dat soort actie sluit eveneens 
aan op specifieke activiteiten om de bestaande netwerken nader tot elkaar te brengen, teneinde 
de bescherming en de bevordering van de rechten van groepen minderheden doeltreffender te 
28 
maken. 
c. Autochtone volkeren 
Zoals het Europees Parlement op grond van de conclusies van de Wereldconferentie van Rio 
in 1992 had gevraagd, wordt er bijzondere aandacht geschonken aan het lot van inheemse 
volkeren, met name in een perspectief waarbij de rechten van de bevolkingen met een streven 
naar milieubescherming worden gecombineerd. Er zijn concrete, vernieuwende projecten 
gesteund om het hun mogelijk te maken zich te organiseren, hun eisen te kanaliseren en deze 
laatste meer effect op het internationale toneel te doen sorteren, met name bij de Verenigde 
Naties. Ook werden aan dit onderwerp "workshops", "seminars" en educatieprogramma's op 
het gebied van mensenrechten gewijd. 
d. Vluchtelingen en ontheemden 
Volgens recente ramingen zijn er heden ten dage in de wereld ongeveer 20 miljoen 
vluchtelingen en 24 miljoen ontheemden in eigen land. De Europese Unie levert aanzienlijke 
bijdragen tot de acties van het Hoge Commissariaat voor Vluchtelingen (HCR), met name via 
de activiteiten van het Bureau voor Humanitaire Hulp van de Europese Gemeenschap (ECHO), 
dat in 1992 werd opgericht. Door de invoering, in december 1993, van een partnerschap tussen 
het HCR en de Europese Gemeenschap, kon de gehele actie doeltreffender worden gevoerd. 
Momenteel omvat zij met name preventie, spoedhulp, bescherming, bijstand en de bevordering 
van duurzame oplossingen. Zo werd bijvoorbeeld in totaal een bedrag van 245 miljoen ecu 
toegekend uit de communautaire begroting voor acties ten behoeve van vluchtelingen en 
ontheemden in de wereld. 
Bij de binnen de Europese Unie gevoerde acties werd de communautaire hulp aan 
opleidingsprogramma's besteed. Dat kwam tot uiting in een bijdrage tot de organisatie van 
opleidingscursussen in Griekenland voor rechters, politiebeamten en ambtenaren, die bij de 
opvang en de behandeling van asielzoekers waren betrokken. Met een ander project wordt de 
coördinatie op Europese schaal bevorderd van activiteiten om jongeren die de gevechtszones 
ontvlucht zijn te helpen om aan de verplichte militaire dienst in hun land van herkomst te 
ontsnappen. De bijstand aan vluchtelingen staat ook centraal bij een project voor Wit-Rusland, 
Rusland en Oekraïne, dat is toegespitst op de ondersteuning van de op dit gebied actieve 
NGO's en op de coördinatie van hun initiatieven in deze regio. Met een soortgelijk project 
wordt beoogd om 600 organisaties die zich bezighouden met de vluchtelingenkwestie in Spanje 
en in Latijns-Amerika, toegang te geven tot documentatiemateriaal over de verschillende 
aspecten van de positie en de bescherming van vluchtelingen. Ook verleende de Gemeenschap 
steun aan een in Duitsland genomen initiatief om de toestand in de gevangenissen te 
observeren en daarover verslag uit te brengen, met bijzondere nadruk op het lot van 
asielzoekers die dreigen te worden uitgewezen. 
Er zij op gewezen dat zeven landen (Angola, Ivoorkust, Djibouti, Kenya, Malawi, Mozambique 
en Oeganda) in het kader van de Overeenkomst van Lomé IV hebben geprofiteerd van 
specifieke steunmaatregelen ten behoeve van vluchtelingen, gerepatrieerden en ontheemden, 
en wel voor een totaal bedrag van 13,58 miljoen ecu. 
Met de communautaire begroting kunnen ook de oprichting en de activiteiten worden gesteund 
van gespecialiseerde centra in de landen van de Europese Unie die medische, sociale en 
psychologische bijstand verlenen aan vluchtelingen en asielzoekers, die voor het merendeel 
afkomstig zijn uit ontwikkelingslanden waar zij folteringen of andere mishandelingen hebben 
29 
ondergaan. 
e. Gevangenen 
Er wordt steun verleend aan specifiek op gevangenen gerichte projecten, rond welk thema het 
Europees Parlement zich heeft gemobiliseerd. De educatieve maatregelen ten behoeve van 
gevangenen zijn gericht op concrete doelstellingen in verband met hun wederopneming in de 
maatschappij. In Rusland staan onderwijs en opleiding in het middelpunt van een bijzonder 
ambitieus project met allerlei onderdelen : onderwijs- en voorlichtingsdiensten voor gevangen, 
opleiding van gevangenispersoneel, oprichting van een netwerk van advokaten om de 
gevangenen juridisch te vertegenwoordigen en het hervormingsproces een prikkel te geven, 
enz. Om de publieke opinie gevoelig te maken voor dit onderwerp wordt met een project 
beoogd om bij een ter plaatse ingesteld onderzoek verzamelde gegevens over de toestand in 
de gevangenissen zo ruim mogelijk te verspreiden. Hoofdstuk B7-52 draagt ook bij tot de 
uitvoering van een aantal uiteenlopende activiteiten ter bevordering van de rechten van 
gedetineerden in Afrika. De educatie en de voorlichting die daarvan de voornaamste vectoren 
zijn krijgen een verlengstuk in de vorm van initiatieven die met name zijn toegespitst op de 
ondersteuning van NGO's die in crisissituaties ingrijpen, en van campagnes bij de terzake 
bevoegde Afrikaanse instanties om de internationale instrumenten voor de bescherming van 
de mensenrechten te bekrachtigen. Andere projecten, zoals bijvoorbeeld een project in 
Palestina, geven aanleiding tot activiteiten in de vorm van juridische bijstand aan gevangenen, 
niet alleen wat de behartiging van hun belangen, maar ook wat de omstandigheden waaronder 
zij gevangen worden gehouden betreft. 
f. Slachtoffers van folteringen 
In het slotdocument van de Wereldconferentie voor mensenrechten, die in juni 1993 te Wenen 
plaatshad, worden folteringen aangeduid als de ernstigste schending van de menselijke 
waardigheid. Dit thema werd overgenomen door het Europees Parlement, dat een specifieke 
begrotingslijn voor de verlening van bijstand aan folteringslachtoffers heeft ingevoerd, om hen 
er psychisch, fysiek en sociaal weer bovenop te brengen. Met deze kredieten, die in 1995 5,5 
miljoen ecu bedroegen, kon een beroep worden gedaan op gespecialiseerde organisaties die 
de plaatselijke organisaties helpen bij de opleiding, de lancering en de aanloopfase van de 
uitvoeringvan de acties; dat omvat activiteiten als opleiding, juridische advisering, onderzoeken 
en sociale bijstand. Met andere acties wordt het aankweken van begrip door middel van 
voorlichting, onderzoek en documentatie beoogd. Ook wordt er steun verleend aan 
oorlogsslachtoffers, zoals in voormalig Joegoslavië waar dit jaar nog kracht wordt bijgezet aan 
de aldaar gevoerde actie. 
1.5.2. - Groepen die bij voorrrang in aanmerking komen voor beschermings- en 
voorlichtingsacties 
a. Vrouwen 
Vrouwen behoren zowel tot de meest kwetsbare groepen als tot de groepen die een vitale rol 
in de maatschappij moeten spelen. De rol van de vrouw, wier fundamentele rechten andermaal 
zijn bevestigd in het document van Wenen, als wezenlijk, onvervreemdbaar en ondeelbaar 
onderdeel van de universele rechten van de menselijke persoon - werd erkend en nader 
uitgewerkt in de verklaring van het actieprogramma van de Wereldconferentie te Peking, in 
september 1995. De internationale gemeenschap heeft bevestigd dat de vrouwen tenvolle en 
op gelijke voet aan het civiele, politieke, economische, sociale en culturele bestel moesten 
30 
deelnemen en dat zij een groter aandeel moesten krijgen in het besluitvormingsproces op al 
die gebieden. 
Met de communautaire begroting kon voor een bedrag van nagenoeg 2 miljoen ecu worden 
bijgedragen tot de voorbereiding en de deelname van vrouwenorganisaties en NGO's van de 
landen uit het Zuiden maar ook uit Midden- en Oost-Europa, aan de verschillende fases van 
de Conferentie van Peking en aan het NGO-forum. dat tegelijkertijd daarmee werd gehouden. 
Zo hebben bijvoorbeeld 50 vertegenwoordigsters van vrouwenorganisaties in Latijns-Amerika 
en in het Caraïbisch gebied aan de werkzaamheden van de Conferentie en van het NGO-forum 
kunnen deelnemen. Die steun ging gepaard met opleidingsactiviteiten ten behoeve van de 
vertegenwoordigers van NGO's en met de organisatie van conferenties en voorbereidende 
studiebijeenkomsten, waarvan de conclusies een bijdrage moeten leveren tot de 
werkzaamheden van de conferentie. Ook werden de eerste, rechtstreeks met de 
tenuitvoerlegging van de resultaten van de Conferentie verband houdende initiatieven op gang 
gebracht. Dat is het geval met een opleidingsprogramma in Kenya, in Zambia en in Tanzania 
voor NGO's die zich bezighouden met de behartiging van de rechten van de vrouw, teneinde 
deze met name te wijzen op de operationele prioriteiten die uit de Conferentie van Peking 
voortvloeien. 
Vanuit de invalshoek preventie en bescherming krijgt educatie voorrang bij de actie ten 
behoeve van vrouwen. Er worden initiatieven genomen voor slechtbedeelde groepen vrouwen, 
zoals bijvoorbeeld in Colombia ten behoeve van ontheemde of gemarginaliseerde vrouwen, met 
een combinatie van algemene opleiding en het aanleren van hun rechten. De behartiging van 
de vrouwenrechten staat eveneens centraal bij een actie die vooral wordt gevoerd ten behoeve 
van vrouwen die in wederopvoedingscentra in Mexico geïnterneerd zijn. Aangaande specifieke 
thema's (gezinsplanning, media, democratisch functioneren en mensenrechten) voorziet een in 
het kader van het programma "Phare-democratie" uitgevoerd project in opleidingscursussen en 
studiebijeenkomsten ten behoeve van Poolse en Albanese vrouwen. Het geweld tegen vrouwen 
staat in het middelpunt van een actie in Turkije, die bedoeld is ter verspreiding van 
voorlichting over de verschillende vormen van op hen gericht geweld en over de 
mogelijkheden die vrouwen hebben om zich te verdedigen. Bij een origineel project in 
Salvador wordt een andere aanpak gevolgd. Dat project is namelijk gericht op de opleiding van 
de politiemacht en de strijdkrachten in de middelen ter bestrijding en behandeling van geweld 
tegenover vrouwen. Hoofdstuk B7-52 maakt het ook mogelijk specifieke acties te steunen in 
verband met de terapeutische, psychologische en sociale bijstand aan vrouwen die het 
slachtoffer zijn van sexueel geweld, met name in voormalig Joegoslavië. Een project in Turkije 
omvat, behalve een onderdeel therapie, ook juridische bijstand en voorlichtingsacties bij de 
publieke opinie. 
Sommige acties zijn erop gericht om de civiele samenleving en de organisaties voor de 
bescherming van mensenrechten meer voorlichting en inzicht te geven, met name over het 
thema geweld waarvan vrouwen het slachtoffer zijn. Met preventieve doeleinden wordt met 
een in Polen en in de Tsjechische Republiek uitgevoerd programma kracht bijgezet aan de 
actie van de plaatselijke NGO's, hoofdzakelijk via de organisatie van een pers- en 
voorlichtingscampagne en van opleidings- en bijstandsactiviteiten ten behoeve van potentiële 
slachtoffers van vrouwenhandel. Een in het Caraïbisch Gebied genomen initiatief bestaat 
hoofdzakelijk in de voorlichting van de mensenrechtenorganisaties over de wijze waarop de 
gelijkheid tussen mannen en vrouwen in het algemene kader van de bescherming van de 
fundamentele rechten in aanmerking kan worden genomen. 
31 
Tal van projecten zijn hoofdzakelijk gericht op de bestrijding van discriminaties waarvan 
vrouwen het slachtoffer zijn en op een bevordering van hun deelname aan het politieke, sociale 
en economische bestel. In Marokko maakt een project het mogelijk, elementaire 
opleidingscursussen te organiseren in het kader van de bestrijding van het analfebetisme; dit 
betreft nagenoeg 80 % van de Marokkaanse vrouwen. Bij een project in India wordt een 
specifiek opleidingsprogramma uitgevoerd om de vrouwen meer bij de politieke 
besluitvormingsprocessen te betrekken, niet alleen als kiesgerechtigden, maar ook als 
verkozenen. In Chili zijn 1.600 vrouwen met politieke verantwoordelijkheid op plaatselijk 
niveau samengebracht in een project om hen te doen deelnemen aan een debat over de 
discriminaties waarvan zij het slachtoffer zijn op het terrein van de politieke 
vertegenwoordiging. In het kader van de programma's "Phare-democratie" en "Tacis-
democratie" is een voor jonge vrouwen bestemd programma gebaseerd op specifieke 
voorlichtings- en opleidingsactiviteiten om de deelname van de vrouwen aan het 
democratiseringsproces te stimuleren. Met een ander, in Polen uitgevoerd project, wil men het 
vermogen van de vrouwen om aan het economisch bestel deel te nemen vergroten en de 
verschillende vormen van solidariteit versterken via de oprichting van vrouwennetwerken en 
de activiteiten van vrouwenbewegingen en -verenigingen. In Slovenië is een ander 
opleidingsprogramma gericht op een groep vrouwen die de belangen van vrouwen op het 
werkterrein en bij de vakbonden willen behartigen en die vervolgens de vrouwelijke 
werknemers in verschillende bedrijven gevoelig moeten maken voor deze onderwerpen. De 
vrouwenvereniging te Tuzla kreeg een communautaire bijdrage voor haar activiteiten ter 
bevordering van de sociale, economische, politieke en culturele rechten van de vrouwen in 
Bosnië-Herzegovina. 
Vrouwen zijn dikwijls de eerste slachtoffers van gewapende conflicten en de handhaving of 
het herstel van de vrede is een absolute voorwaarde voor hun civiele, politieke en sociale 
emancipatie. Ook hun bijdrage tot de vrede is van vitaal belang. In die zin wordt met een 
opleidingsprogramma waarbij Israëlische en Palestijnse vrouwen via gemeenschappelijke leer-
en voorlichtingsactiviteiten bij elkaar worden gebracht, een tweeledig doel nagestreefd : vrede 
en vrouwenemancipatie. 
Met de communautaire begroting kan ook worden bijgedragen tot de bevordering van de 
gelijkheid van kansen tussen vrouwen en mannen in de Lid-Staten van de Europese Unie. Het 
derde actieprogramam voor gelijke kansen (1991-1995) dekt zowel de toepassing en de nadere 
uitwerking van de wetgeving, als de opneming van de vrouwen in de arbeidsmarkt en de 
verbetering van de status van de vrouw in de maatschappij. Ook wordt aanzienlijke steun 
verleend aan de Europese Vrouwenlobby, het grootste coördinatie-orgaan van - nationale en 
Europese - niet-gouvernementele vrouwenorganisaties uit de Europese Unie, dat een onmisbare 
partner bij het optreden van de Gemeenschap op dit gebied is geworden. Er werd een bedrag 
van 200.000 ecu toegekend aan Europese NGO's die een duidelijk omlijnd programma van 
activiteiten hadden voor het NGO-forum naast de Conferentie van Peking, dat zelf ook 
communautaire steun kreeg, met name voor de publicatie van zijn dagelijks bulletin. 
b. Journalisten en andere vakmensen uit de mediawereld 
Journalisten en andere vakmensen uit de mediawereld hebben een bijzondere 
verantwoordelijkheid bij democratiseringsprocessen. Tal van acties waren dan ook gericht op 
een verbetering van hun beroepsbekwaamheid, onderricht in een beroepsethiek, de organisatie 
van hun beroepssector en de verbetering van hun sociale status. Tegelijkertijd werden er 
specifieke initiatieven genomen om rekening te houden met de rol die journalisten bij 
32 
verkiezingsprocessen spelen en met hun verantwoordelijkheid bij de bevordering van waarden 
als verdraagzaamheid, vrede en verzoening [zie meer in het bijzonder punt 1.3.1.]. 
c. Magistraten, advokaten en andere juridisch personeel, alsmede gevangenispersoneel 
Bij de steun voor de versterking of de wederopbouw van de rechtsstelsels wordt een grote 
plaats ingeruimd voor acties ten behoeve van magistraten, advokaten en ander personeel van 
de rechterlijke macht. Die acties zijn afgestemd op de specifieke behoeften en de gerechtelijke 
tradities van de betrokken landen. De wederopbouw van het gerechtelijk apparaat vergt 
steunmaatregelen die zijn toegespitst op het geven van een basisopleiding om aan de meest 
onmiddellijk dringende behoeften te voldoen. De communautaire steun maakt het ook mogelijk 
de modernisering van de gerechtelijke apparaten te begeleiden of met originele initiatieven te 
stimuleren. Van vitaal belang is ook het aankweken van belangstelling bij magistraten en 
advokaten voor bijzondere thema's (jeugddelinquentie, persdelicten, enz.) [zie meer in het 
bijzonder punt 1.2.2.]. 
d. Strijdkrachten, politiemacht en veiligheidstroepen 
De strijdkrachten, de politiemacht en de veiligheidstroepen spelen een essentiële rol in de 
maatschappij, met name wat de eerbiediging van de individuele vrijheden betreft. Daarom is 
het van vitaal belang om acties te ontplooien om hen gevoelig te maken voor de respectering 
van de mensenrechten, waarbij rekening wordt gehouden met de specifieke aard van hun taken. 
Zo krijgt bijvoorbeeld een origineel initiatief sinds 1992 steun van de Gemeenschap. Dit is een 
meerjarenprogramma voor de bevordering van mensenrechten in Centraal-Amerika, waarbij 
voorrang wordt gegeven aan educatie- en voorlichtingsprojecten ten behoeve van de 
politiemacht, de strijdkrachten, de justitiële administratie en het gevangenispersoneel. Dit 
initiatief is in zoverre origineel, dat het vaste vorm geeft aan een hechte partnerschapsband met 
betrekking tot de beoordeling van de toestand in verband met mensenrechten en specifieke 
projecten voor juridische bijstand en ondersteuning van het gerechtelijk apparaat. In 1995 
werden 9 projecten voor een totaalbedrag van 1.559.000 ecu gesteund, in het kader van 
hoofdstuk B7-52. Dit soort actie werd ook tot de Zuidamerikaanse landen uitgebreid. 
H. GEOGRAFISCHE BENADERING 
De geografische opsplitsing van de bij de bevordering van de mensenrechten gevolgde 
actielijnen berust hoofdzakelijk - maar niet uitsluitend5 - op de verdeling van 
begrotingshoofdstuk B7-52. De hiernavolgende inlichtingen verwijzen naar de meer 
gedetailleerde gegevens in het thematische gedeelte. 
2.1. De ontwikkelingslanden (behalve in Latijns-Amerika) 
a) De ACP Landen 
Bij de acties in verband met de uitoefening van het openbaar gezag wordt een grote plaats 
ingeruimd voor de ondersteuning van de verkiezingsbijstand en voor initiatieven om de 
rechtsstaat kracht bij te zetten. 
Aangezien met de twee thematische begrotingslijnen van dit hoofdstuk acties zonder enige 
geografische beperking kunnen worden gesteund. 
33 
Nagenoeg 22% van de krachtens begrotingslijn B7-522 beschikbare middelen werd voor 
verkiezingsbijstand besteed. Dat waren met name acties ter ondersteuning van 
verkiezingsprocessen op Haïti, in de bezette gebieden, in Ghana en in Zaïre. De bijdragen 
waren bestemd voor technische bijstand, opleiding van parlementsleden, financiering van 
outillage en rechtstreekse deelname aan de verkiezingsprocessen. 
Voor de versterking van de rechtsstaat was met dit streven in 1995 ongeveer 33% gemoeid van 
de bedragen die werden toegekend aan initiatieven als de wederopbouw en de consolidering 
van het rechtsstelsel in Burkina Faso, in Rwanda en op Haïti, de waarnemingsmissies voor 
mensenrechten in Rwanda, Burundi en Angola en de ondersteuning van institutionele 
hervormingen en acties ter humanisering van het gevangenisstelsel. Aan Rwanda werd 
bijzondere aandacht besteed : technische bijstand voor het weer op peil brengen van het 
juridische stelsel, ondersteuning van het ad hoc Internationale Tribunaal en financiering van 
de de waarnemingsmissie voor mensenrechten. 
Bij de acties ter versterking van de civiele samenleving werd voorrang gegeven aan het 
aankweken van belangstelling voor en educatie in mensenrechten. De positie van de vrouw en 
de opvoeding van kinderen gaven aanleiding tot tal van initiatieven. In verband met de meest 
kwestbare groepen werd bijzondere aandacht geschonken aan het lot van straatkinderen op 
Haïti. 
125 NGO's kregen communautaire steun voor de voorbereiding en de deelname aan de 
verschillende fases van de Conferentie van Peking en van het NGO-forum, en aan het eerste 
Wereldcongres over de sexuele uitbuiting van kinderen te Stockholm. 
Voor de verlening van steun aan de onafhankelijke, pluralistische en verantwoordelijke pers 
werd 16% van de kredieten van begrotingslijn B7-522 vastgelegd. Gezien het originele en 
experimentele karakter daarvan, verdient een actie tot invoering van een "alarmnetwerk" voor 
schendingen van de persvrijheid bijzondere vermelding. 
Aangaande het thema van de preventie en de oplossing van conflicten werd nagenoeg 3% van 
de beschikbare begrotingsmiddelen uitgetrokken voor vernieuwende acties als steun bij de 
oprichting van een speciaal fonds om snel te kunnen reageren op noodsituaties en voor diverse 
opleidingsprogramma's inzake technieken voor de oplossing van conflicten. 
Ook voor slachtoffers van folteringen bestemde projecten kregen steun van de Gemeenschap. 
Daarbij was het vooral zaak om de activiteiten van terzake gespecialiseerde centra in de landen 
van de Europese Unie te steunen, waar vluchtelingen of asielzoekers worden opgevangen die 
in hun land van herkomst martelingen of andere mishandelingen hebben ondergaan, en waar 
deze mensen medische, psychologische en sociale bijstand krijgen. Met andere projecten 
kunnen dergelijke centra in de betrokken landen zelf worden geopend en hun activiteiten 
gesteund, ondermeer via specifieke opleidingscursussen (vooral in Kenya en Haïti). 
b) In het kader van hoofdstuk B7-52 staat het beleid ter bevordering van de mensenrechten ten 
aanzien van de Maghreb-landen nog in de kinderschoenen. Een uitgebreid programma voor 
deze gehele regio en daarbuiten heeft ten doel de civiele samenleving aldaar te versterken via 
opleidings- en voorlichtingsactiviteiten om de expertise en het actievermogen van de NGO's 
in de Arabische wereld te vergroten. Dat programma is de tweede fase van een vorig jaar op 
gang gebracht inititatief. De versterking van de civiele samenleving staat ook centraal bij een 
34 
initiatief om de met onderwijsvraagstukken belaste autoriteiten te doordringen van de noodzaak 
om het aanleren van mensenrechten in de lagere en middelbare schoolboeken op te nemen. Dat 
gaat gepaard met een conferentie over het onderricht in mensenrechten, de verlening van 
technische bijstand met het oog op de herziening van schoolteksten en een specifiek 
opleidingsprogramma voor educatoren. Nog steeds op het gebied van onderwijs en educatie 
worden in Marokko acties ter bestrijding van analfabetisme onder vrouwen gecombineerd met 
maatregelen om bij deze vrouwen belangstelling aan te kweken voor hun rechten en 
opleidingsmogelijkneden. Ook wordt er communautaire steun verleend voor de opstelling en 
verspreiding van een weekblad in Algerije, waarin de fundamentele vraagstukken worden 
behandeld waarmee de maatschappij en het politieke stelsel in dat land te kampen hebben. 
Voorts zij vermeld de ondersteuning van een origineel initiatief in Tunesië om een nadere 
bezinning op de doodstraf in de Islamitische landen te bevorderen, waarvoor met name ter 
zake deskundigen uit die regio bijeenkwamen. 
c) Ook projecten in de landen van het Midden-Oosten kregen steun van de Gemeenschap. In 
de bezette gebieden werden maatregelen gesteund ter begeleiding en voorbereiding van het 
verkiezingsproces. Daarbij werd enerzijds geholpen bij de opstelling van een geïnformatiseerd 
kiezersregister en bij de invoering van een vorm van begeleidende controle door de media voor 
en gedurende het verkiezingsproces, vooral om na te gaan hoe onafhankelijk de media waren. 
Ook een gevoelig thema als het lot van de gevangenen gaf aanleiding tot een actie, waarmee 
juridische bijstand kon worden verleend aan Palestijnse gedetineerden omtrent verschillende 
kwesties in verband met de eerbiediging van grondrechten. Andere initiatieven werden 
specifiek met het oog op de bevordering van de vrede en van de verzoening tussen de tegen 
over elkander staande gemeenschappen genomen, hetgeen leidde tot originele regelingen ter 
bevordering van samenspraak en wederzijds begrip (het programma voor "vredescursisten" en 
het programma voor de gemeenschappelijke opleiding van Palestijnse en Israëlische vrouwen). 
d) In Azië waren de door de Gemeenschap gesteunde projecten hoofdzakelijk bestemd voor 
vrouwen en kinderen. In India werd met een project specifieke beoogd om het niveau van de 
democratische deelname van de vrouwen aan het politieke besluitvormingsproces via 
opleidings- en bijstandsmaatregelen te verhogen. Dat betreft de vrouwen zowel als 
kiesgerechtigden als in hun hoedanigheid van verkozenen. Tevens werd hulp verleend bij de 
uitvoering van een voorlichtingsprogramma over kinderarbeid in India. Om realistisch te 
blijven wordt met dat initiatief, waarmee uiteindelijk de afschaffing van de kinderarbeid wordt 
beoogd, in een tweede fase overwogen om alternatieve oplossingen voor te stellen aan degenen 
die kinderen voor zich laten werken. 
Overeenkomstig de wens van het Europees Parlement om "te ijveren voor de eerbiediging van 
de mensenrechten in de landen die binnen afzienbare tijd onder een ander bestuur komen"6 
werd een bijdrage toegekend voor de uitvoering te Hong Kong van projecten om belangstelling 
aan te kweken voor mensenrechten en daaromtrent informatie te verstrekken. Dat zijn originele 
initiatieven, waarbij gebruik wordt gemaakt van hulpmiddelen als informatica, hoofdzakelijk 
om een database over mensenrechten en interactieve onderwijsprogramma's op dit gebied uit 
te werken. Met een ander project wordt beoogd het grote publiek beter vertrouwd te maken 
met het onderwerp mensenrechten door de publikatie en de verspreiding van 
6 toelichting bij begrotingslijn B7-5240 "Subsidies voor bepaalde activiteiten van organisaties met 
als doelstelling de bescherming van de rechten van de mens". 
35 
documentatiemateriaal in het Chinees en de opstelling van doelgericht leermateriaal. 
Ook zij vermeld de steun die bij de voorbereiding van de verschillende fases van de IVde 
Wereldconferentie over vrouwen te Peking, in september 1995, werd verleend - met name via 
de ondersteuning van NGO's en vrouwenverenigingen uit alle continenten - om het hun 
mogelijk te maken actief aan de conferentie en aan het gelijktijdig daarmee gehouden NGO-
forum deel te nemen. 
2.2. Latijns-Amerika 
Met de steun voor de democratisering en de mensenrechten in Latijns-Amerika wordt beoogd 
de Latijns-Amerikaanse landen in hun streven te steunen om bij hun democratiseringsprocessen 
de rechtsstaat in de ware zin des woords in te voeren en een bestendig karakter te geven, en 
om de mensenrechten te bevorderen. Voor de algemene doelstellingen van de communautaire 
samenwerking gelden de volgende hoofdlijnen : 
* de pacificatie in landen die altijd in conflictsituaties zijn gewikkeld bevorderen; 
* een diepgaande actie in de civiele samenleving voeren om deze laatste beter 
opgeleid, beter voorgelicht, verantwoordelijker, bewuster van haar rechten en 
plichten, waakzamer en veeleisender te maken; 
* aanmoedigen dat de overheid en de civiele samenleving elkaar onderling aanvullen 
in een geest van dialoog en onderhandeling, teneinde de tegenstellingen die de 
laatste tientallen jaren overheerst hebben te overwinnen: 
* van een geweldcultuur naar een vredescultuur toegroeien, en van een 
confrontatiecultuur naar een onderhandelingscultuur. 
Deze doelstellingen liggen ten grondslag aan de actie via de begrotingslijn "steun voor de 
democratisering en de mensenrechten in Latijns-Amerika", die in 1990 op initiatief van het 
Europees Parlement werd ingevoerd, in eerste instantie ten behoeve van Midden-Amerika en 
Chili en vervolgens voor geheel Zuid-Amerika. Tijdens de periode 1990-1995 konden hiermee 
328 projecten worden gefinancierd, voor een bedrag van 72 miljoen ecu. 
In 1995 kregen 77 projecten steun van de Gemeenschap. De bijdragen waren hoofdzakelijk 
bestemd voor Latijns-Amerikaanse, gouvernementele (50%) en niet-gouvernementele (50%), 
nationale of regionale instellingen, en voor internationale organsaties die ijveren voor de 
mensenrechten in de betrokken regio7. Niet alleen NGO's kregen steun van de Gemeenschap, 
maar ook andere initiatieven vanuit de civiele samenleving (gemeentelijke organisaties, 
coöperaties, diverse verenigingen, enz.). Tegelijkertijd werd steun verleend aan de nieuwe 
openbare ministeries in Guatemala en Honduras, en aan verschillende acties ter bestrijding van 
de straffeloosheid, ter ondersteuning van hervormingen van het strafrecht, ter 
vergemakkelijking van een rechtvaardige toegang tot de justitie voor allen, ter ontwikkeling 
van de opleiding van rechters en personeel van gerechtshoven en om bij te dragen tot de 
oprichting van hoge raden voor de magistratuur. Op continentaal niveau heeft het 
Interamerikaanse Hof voor de Mensenrechten communautaire steun gekregen en geprofiteerd 
Voor bepaalde landen in het Caraïbisch Gebied, zoals Haïti, gelden andere begrotingslijnen, met 
name B7-522. 
36 
van initiatieven tot ontwikkeling van juridische bijstand ten behoeve van organisaties die hun 
toevlucht nemen tot het interamerikaanse systeem voor de bescherming van de mensenrechten. 
Daarmee was in totaal een bedrag van 2.195.500 ecu gemoeid, waarmee kon worden 
bijgedragen in de kosten van 12 acties. Voorts werden er acties uitgevoerd om opleiding te 
verstrekken en de gevangenisomstandigheden te verbeteren, zowel in gevangenissen voor 
volwassenen als in die voor minderjarigen, met name in Venezuela en in Guatemala. 
Eén van de actielijnen was erop gericht het streven van de Latijns-Amerikaanse landen om de 
veiligheidstroepen en de strijdkrachten daadwerkelijk aan het burgerlijk gezag te onderwerpen 
en om de rollen die deze instellingen in een democratische staat spelen te scheiden. De steun 
van de Gemeenschap kwam ook ten goede aan acties voor de opleiding van de strijdkrachten 
in Midden-Amerika, het Andesgebied, Paraguay en Peru op het gebied van eerbiediging van 
de mensenrechten en de rechtsstaat. Met de middelen van de financiële en technische bijstand 
kon ook worden bijgedragen in de kosten van soortelijke acties ten behoeve van de nationale 
politiemacht in Salvador. 
De Communautaire begroting is in 1995 steun blijven verlenen voor de ontwikkeling van de 
instelling "Mensenrechtenprocureurs" (Salvador, Guatemala, Colombia, Costa Rica) of voor 
de oprichting van een dergelijke instelling (met name in Panama en in Nicaragua). Met deze 
steun kunnen de voor die functie absoluut noodzakelijke onafhankelijkheid en decentralisatie 
worden verzekerd, teneinde deze laatste een grotere draagwijdte te geven. Dit omvat tevens 
de opleiding van het personeel van deze instellingen. 
Het in 1992 op gang gebrachte meerjarenprogramma voor de bevordering van de 
mensenrechten in Centraal-Amerika verdient bijzondere aandacht, daar het vaste vorm geeft 
aan een partnerschapsbetrekking inzake de kwestie van de mensenrechten en, meer specifiek, 
inzake projecten voor de verlening van juridische bijstand, van steun bij de rechterlijke macht 
en bij de opleiding van doelgroepen zoals het personeel van de politiemacht en van de 
strijdkrachten, dat meer bepaald betrokken is bij de consolidering van de democratie. 
De steun bij de verkiezingsprocessen werd niet alleen verleend tijdens het verloop van een 
bepaalde verkiezing, maar ook in verband met acties om jongeren in deze uitoefening van hun 
burgerschap "op te voeden". Bovendien werd er steun verleend voor de modernisering van de 
politieke partijen, ter bevordering van overleg en onderhandeling. 
Voorts zij vermeld de communautaire steun die specifiek bestemd is voor projecten in Chili 
en in Argentinië, waarbij medische en psychologische bijstand wordt verleend aan de 
slachtoffers van folteringen of andere vormen van onmenselijke en onterende behandeling. 
Deze activiteiten worden uitgevoerd door gespecialiseerde centra en omvatten ook onderzoek 
naar deze behandelingen en het effect op zowel particulieren als op de maatschappij in het 
algemeen, van folteringen in psychisch en sociaal opzicht. 
2.3. Midden- en Oost-Europa en de landen van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten 
en Mongolië 
Het in 1992, in het kader van het Phare-programma gelanceerde programma voor de 
democratie, heeft ten doel om de consolidering te bevorderen van op de fundamentele 
beginselen van de rechtsstaat berustende, democratische samenlevingen in de landen in 
Midden- en Oost-Europa. Dit programma voor de democratie, dat in 1993 in het kader van het 
37 
Tacis-programma tot de landen van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten en tot 
Mongolië werd uitgebreid, steunt meer in het bijzonder : 
- de verwerving en de toepassing van kennis en technieken inzake de parlementaire 
praktijk en de organisatie daarvan door verschillende partijen vertegenwoordigende 
politici (parlementsleden en verkozen vertegenwoordigers in plaatselijke en 
regionale regeringen) en door het parlementspersoneel; 
- de versterking van NGO's en van verenigingen die, gezien hun taakstelling en hun 
specifieke activiteiten, op regelmatige wijze tot de bevordering van een 
pluralistische democratische maatschappij kunnen bijdragen; 
- de overdracht van specifieke bevoegdheid en technische capaciteit i.v.m. 
democratische praktijken en de rechtsstaat aan beroepsgroepen en verenigingen in 
de betrokken landen. 
De versterking van de civiele samenleving staat centraal bij de in Midden- en Oost-Europa 
uitgevoerde acties. Dit actiegebied, dat als een doorslaggevende factor bij de overbrenging van 
de denkbeelden van het democratiseringsproces wordt beschouwd, heeft aanleiding gegeven 
tot acties om de bevolking en bepaalde doelgroepen meer burgerschapszin bij te brengen en 
allerlei vormen van plaatselijke democratie te bevorderen, evenals een transparant openbaar 
bestuur en een sociaal partnerschap, waarvoor de voornaamste instanties van de betrokken 
maatschappij of samenleving zich moeten inzetten. Bij tal van initiatieven die met name op 
Kamers van Koophandel (Slovenië, Rusland), vakbonden, verenigingen of sociale organisaties 
zijn gericht of waarbij deze instanties zijn betrokken, worden het democratiseringsproces en 
de overgang op de markteconomie naast elkaar gezet, terwijl de nadruk wordt gelegd op 
aspecten als het aankweken van gemeenschappelijk verantwoordelijkheidsgevoel bij de - al dan 
niet institutionele - sociale instanties. Via een actief partnerschap met de niet-gouvernementele 
organisaties kan een concrete bijdrage worden geleverd tot het pluralisme in de samenleving 
en tot de totstandkoming van een democratisch burgerschap in de ware zin des woords. 
Aangaande het thema gelijke kansen werden allerlei initiatieven genomen, met name ten 
behoeve van vrouwen. Daarbij werd de nadruk gelegd op de bevordering van hun deelname 
aan het civiele, maatschappelijke en politieke bestel via projecten van hoofdzakelijk educatieve 
aard om hun rol, hun organisatievermogen en hun dynamische opneming in het 
maatschappelijk patroon te stimuleren. 
De kwestie van de nationale minderheden gaf aanleiding tot allerlei verschillende acties. 
Daarbij werd bijzondere aandacht geschonken aan de dialoog tussen de regeringsstructuren en 
de vertegenwoordigers van die minderheden, ter bevordering van onderhandeling en 
verzoening. Het is ook belangrijk de samenwerkingsverbanden tot katalyserende actie aan te 
zetten, niet alleen op plaatselijk niveau maar ook op regionale schaal. De ontplooide 
actiemiddelen zijn hoofdzakelijk onderwijs, bewustmaking en de bevordering van 
conflictoplossingstechnieken. Ook juridische bijstand met betrekking tot aspecten in verband 
met de nieuwe minderheidswetgevingen is van vitaal belang om ervoor zorg te dragen dat deze 
in het bijzonder met de bepalingen van het Europese Verdrag inzake de mensenrechten 
stroken. 
Ook projecten voor de rehabilitering van folteringslachtoffers en voor onderzoek en 
voorlichting over deze kwestie - met name in Slovenië, Albanië, Roemenië en de Baltische 
landen - kregen steun van de Gemeenschap. 
38 
2.4. Voormalig Joegoslavië (behalve Slovenië) 
Met kredieten van hoofdstuk B7-52 kon een financiële bijdrage worden geleverd voor een 
bedrag van 6,5 miljoen ecu ten behoeve van het pacificatieproces en ter bevordering van de 
mensenrechten op het grondgebied van de Republieken van voormalig Joegoslavië. 
Daarbij werd voorrang gegeven aan de ondersteuning van de media, hoofdzakelijk voor de 
aankoop van outillage en materiaal. Daarmee wordt beoogd om bij te dragen tot de 
instandhouding en consolidering van de onafhankelijke media : het enige, nog reële stukje 
vrijheid in die regio. Het is ook van het allergrootste belang om de toegang tot betrouwbare 
informatiebronnen mogelijk te maken. Dat gaat gepaard met opleidingsacties, teneinde de 
vakbewaamheid van journalisten en andere bij de media betrokken personeelsleden te 
vergroten. Bij andere projecten lag de nadruk op de voorlichting over de rol van de media in 
de maatschappij, hun pluralistisch karakter en hun bijzondere verantwoordelijkheid bij de 
democratische ontwikkeling van de maatschappij en de eerbiediging van de mensenrechten. 
Een andere actielijn heeft betrekking op de versterking van plaatselijke verenigingen en 
instellingen en de ondersteuning van plaatselijke of externe initiatieven ter bevordering van 
de pluralistische democratie. Daarmee kan met name steun worden verleend voor initiatieven 
op het terrein zelf om de verschillende bevolkingsgroepen nader tot elkaar te brengen, de 
gemeenschappen met elkaar te verzoenen en de pluri-etnische coëxistentie te bevorderen, 
waaronder ook initiatieven in verband met de informatie over en de educatie in onderwerpen 
als mensenrechten en de praktijk van de democratie. 
Met de communautaire begroting kan steun worden verleend voor de rehabilitatie van 
slachtoffers van ernstige schendingen van de mensenrechten of van het humanitaire recht. Die 
hulp bestaat hoofdzakelijk in de ondersteuning van initiatieven, welke ter plaatse of vanuit een 
land van de Europese Unie worden genomen door instanties en instellingen die gespecialiseerd 
zijn in de psychologische, fysieke en sociale behandeling van aan ernstige trauma's leidende 
mensen. Daarbij werd bijzondere aandacht geschonken aan het lot van vrouwen die sexueel 
geweld hebben ondergaan en aan kinderen die bijzonder zwaar door de begane gruweldaden 
zijn getroffen. Aan dit soort steunmaatregelen is een bedrag van nagenoeg 1,5 miljoen ecu 
besteed. 
2.5. Turkije 
Een specifieke begrotingslijn maakt het mogelijk om tot de bevordering van de mensenrechten 
en de versterking van de rechtsstaat in Turkije bij te dragen. De daarmee gesteunde projecten 
bestaan hoofdzakelijk in opleidings- en voorlichtingsactiviteiten. Deze, specifiek op 
gerechtelijk personeel, advokaten of andere juridische beroepen gerichte projecten omvatten 
ook de ontwikkeling van een vorm van op de plaatselijke realiteit afgestemd praktijkonderwijs. 
Doordat het verenigingsleven in Turkije niet zo wijd vertakt is wordt ernaar gestreefd om de 
Turkse NGO's meer kracht bij te zetten, met name door deze laatste de gelegenheid te geven 
aan internationale conferenties over mensenrechten deel te nemen of om studiebezoeken af te 
leggen aan soortgelijke organisaties in het buitenland. Deze ondersteuning gaat gepaard met 
activiteiten ter verspreiding van ter zake dienende informatie over mensenrechten en voor de 
opleiding van lagere-school-onderwijzers. 
De communautaire steun komt ook ten goede aan acties om psychologische en sociale bijstand 
39 
te verlenen aan vrouwen die het slachtoffer zijn van geweld. Die bijstand gaat gepaard met 
activiteiten om de openbare mening gevoelig te maken voor deze kwestie. Een ander project 
is gericht op de vorming van gerechtelijke geneeskundigen, die in bijzonder moeilijke 
omstandigheden werken, met name in zuid-oost Anatolië. 
40 
B. ASPECTEN IN VERBAND MET DE PROCEDURE VOOR DE FINANCIERING 
VAN ACTIVITEITEN TER BEVORDERING VAN MENSENRECHTEN EN 
DEMOCRATIE 
Met de invoering van hoofdstuk B7-52, op initiatief van het Europes Parlement in 1994, werd 
het aspect "mensenrechten" in de communautaire beleidsmaatregelen naar aanleiding van de 
inwerkingtreding van het Verdrag van Maastricht onderstreept. Dit beantwoordde aan de wens 
van het Parlement om ervoor te zorgen dat de uitgaven met een extern doel, die evenwel 
verband houden met de doelstelling "mensenrechten en democratisering", met de nodige 
samenhang en transparantie worden beheerd. Onder dit hoofdstuk vielen in 1995 acht 
begrotingslijnen, die verschillende thematische en geografische aspecten dekten. De trend tot 
stijging van de middelen werd in 1995 bevestigd. 
Voor de besteding van de begrotingslijnen van hoofdstuk B7-52 werden bijzondere 
maatregelen getroffen om voor de coördinatie, de transparantie en de doeltreffendheid van de 
verschillende initiatieven te zorgen. 
1/ Coördinatie 
In de eerste plaats is de in 1991 opgerichte groep "mensenrechten", die uit ambtenaren van 
verschillende diensten bestaat, een kader voor overleg tussen de verschillende diensten van de 
Commissie die bij het externe en interne beleid ter bevordering van mensenrechten en 
democratische beginselen zijn betrokken. Met betrekking tot de besteding van de kredietlijnen 
van hoofdstuk B7-52 is deze groep erin geslaagd, de richtsnoeren, de referenties en de 
gemeenschappelijke criteria voor de keuze van de projecten uit te stippelen en de procedures 
te harmoniseren. Zo staat bijvoorbeeld in de voorschriften voor de uitvoering van de begroting 
vermeld dat "de voorstellen worden uitgewerkt aan de hand van de richtsnoeren en criteria 
zoals aangegeven door de permanente, gemengde werkgroep (nr. 52) voor de coördinatie van 
de mensenrechten." Door dit overleg kunnen ook inlichtingen worden verspreid over de 
standpunten die de Unie bij internationale en regionale fora inneemt. 
De ambtenaren die de verschillende begrotingslijnen beheren plegen in het kader van ad hoe-
groepen overleg over elk project, nadat daarover advies is uitgebracht door de andere 
betrokken diensten, en eventueel, door de betrokken delegatie. Elk project vergt een besluit 
van de Commissie, voorafgegaan door een schriftelijke procedure8, waarmee degenen die 
verantwoordelijk zijn voor de begrotingslijnen van dit hoofdstuk en de ter zake bevoegde 
ambtenaren van de juridische dienst, van Directoraat-Generaal IX ("Begrotingen") en van 
Directoraat-Generaal XX ("Financiële Controle") akkoord moeten gaan. 
2/ Transparantie 
In verschillende verslagen wordt ieder jaar de balans opgemaakt van de besteding van deze 
financiële middelen. De thematische aspecten worden horizontaal behandeld in specifieke 
verslagen, de "verslagen over de tenuitvoerlegging van de acties ter bevordering van de rechten 
van de mens en de democratisering" (1992-1993, 1994) en de verslagen over de 
tenuitvoerlegging van de resolutie "mensenrechten, democratie en ontwikkeling" van 
behalve het onderdeel "micro-projecten" van het programma "Phare-democratie", dat rechtstreeks 
door de delegaties wordt beheerd, zonder dat er voor elk project een schriftelijke procedure behoeft 
te worden ingeleid. 
41 
28 november 1991 van de Raad en de Lid-Staten, in het kader van de Raad bijeen (1992, 1993 
en 1994). Het Algemeen verslag over de werkzaamheden van de Europese Unie verstrekt 
algemene informatie over de uitvoering die aan de verschillende begrotingslijnen wordt 
gegeven. En daarbovenop komen dan ook nog de verschillende verslagen over de besteding 
van elke begrotingslijn van hoofdstuk B7-52. 
Over de begrotingslijnen B7-5240 en B7-5270 wordt specifieke informatie gegeven, die het 
terzake bevoegde Commissielid aan het begin van elk begrotingsjaar aan de Voorzitter van het 
Parlement en aan de Voorzitters van de betrokken parlementaire commissies toezendt. Ook 
krijgt het Parlement via zijn schriftelijke en mondelinge vragen aan de Commissie, gerichte 
informatie over specifieke aspecten. 
Voorts tracht de Commissie, zeer in het bijzonder ter attentie van de niet-gouvernementele 
organisaties (NGO's), de informatie over de verschillende communautaire financieringsbronnen 
op dit gebied te verbeteren, met name door de uitgave van een "Digest of Community 
ressources available for financing the activities of NGO's and other governmental bodies 
representing civil society in the field of development aid"9. Bovendien komen er elk jaar meer 
NGO-vertegenwoordigers een bezoek brengen aan de betrokken diensten van de Commissie, 
die hun de nodige informatie verstrekken. 
3/ Doeltreffendheid 
De doeltreffendheid van de actie ten behoeve van mensenrechten en democratisering hangt van 
de kwaliteit van de gesteunde initiatieven af. Ook houdt zij nauw verband met de 
tenuitvoerlegging van een open, constructief partnerschap met de internationale en regionale 
organisaties. 
* Keuze van de doelgroepen van de projecten 
De doelgroepen kunnen openbare instanties, internationale of regionale organisaties, NGO's 
of andere entiteiten uit de civiele samenleving zijn. De meeste begrotingslijnen sluiten geen 
enkele categorie doelgroepen uit. Bij de lijnen "Tacis" en "Phare" wordt voorrang gegeven aan 
samenwerking tussen NGO's uit de Lid-Staten van de Unie en NGO's uit de gesteunde landen. 
De bij het keuzeproces gevolgde aanpak is tweeërlei (uitnodigingen tot kandidaatstelling in het 
kader van de programma's "Phare- en Tacis-democratie"; of aanvragen van de doelgroepen). 
Dit is qua beginsel gehandhaafd gebleven. 
Bij de aanvragen heeft men, door dieper in te gaan op de dialoog met de doelgroepen, kunnen 
nagaan welke projecten zowel rekening houden met hun eigen doelstellingen, als met de 
prioriteiten van de Gemeenschap. Deze constante dialoog met de doelgroepen levert onmisbare 
informatie op om zich van tevoren te verzekeren van de betrouwbaarheid van de organisaties 
en van de uitvoerbaarheid van de door deze laatste voorgestelde acties, in het licht van hun 
actievermogen. Ook krijgt men hierdoor een beter inzicht in de NGO's, hun belemmeringen, 
hun behoeften en hun prioriteiten, hetgeen blijkt uit de steeds talrijkere bezoeken van 
vertegenwoordigers van die organisaties - of deze nu al dan niet subsidie hebben gekregen van 
de Gemeenschap - aan de betrokken diensten van de Commissie. Dit leidt tot de ontplooiing 
van een vorm van soepel partnerschap, dat geen eigen NGO-status omvat, zoals het geval is 
9 Editie april 1995 : VIII/222/95-EN (originele versie = FR). 
42 
bij de Verenigde Naties en de Raad van Europa. Desalniettemin is de aanvragenaanpak 
onbevredigend uit een oogpunt van zichtbaarheid van de communautaire steun. 
De kandidaatstellingsaanpak heeft het voordeel van de transparantie en, tot op zekere hoogte, 
van de zichtbaarheid. Het nadeel daarvan is echter een gebrek aan soepelheid, hetgeen ertoe 
heeft geleid een gedeelte van de beschikbare kredieten te reserveren voor ad hoe-acties, 
waarvan de doelstellingen door de diensten van de Commissie worden uitgewerkt aan de hand 
van politieke prioriteiten van de Europese Unie en voor projecten van minder dan 10.000 ecu, 
de zogenaamde micro-projecten die onder de verantwoordelijkheid van de delegaties zonder 
partnerschapsverplichting worden uitgevoerd door NGO's die in de landen waaraan de Phare-
steun ten goede komt, zijn gevestigd. 
Om beter rekening te kunnen houden met de werkelijkheid in de betrokken landen en gebieden 
en om ervoor te zorgen dat de voorgestelde acties goed op de stand van zaken ter plaatse zijn 
afgestemd, wordt een pro-actieve aanpak gevolgd. Dat leidt tot de uitzending, voor een eerste 
verkenning, van onafhankelijke deskundigen die ermee belast zijn om voor de Commissie 
nieuwe actieterreinen af te bakenen (Ethiopië, Cambodja, Haïti, enz.). Deze opdrachten 
omvatten eventueel een onderdeel "evaluatie" van projecten waarvoor de Gemeenschap vroeger 
steun heeft verleend. Ook zij gewezen op de als verkiezingsbijstand gevoerde aanloopacties, 
waarmee in een vroegtijdig stadium kan worden ingegrepen door middel van voorbereidende 
werkbezoeken om na te gaan wat de behoeften zijn en een actiekader uit te stippelen. 
* Begeleidende controle en evaluatie 
tijdens de uitvoering 
. Men heeft zich bijzondere inspanningen getroost om de manier waarop de projecten tijdens 
het gehele uitvoeringsproces daarvan begeleidend worden gevolgd en gecontroleerd, te 
verbeteren, met name door een lopende projectevaluatie te maken, in de vorm van 
opiniepeilingen bij organisaties die subsidie van de Gemeenschap krijgen. 
. Er werd een beroep gedaan op deskundigen en onafhankelijke instanties om met bepaalde 
begrotingslijnen van dit hoofdstuk gesteunde groepen projecten te evalueren en om de 
uitgevoerde projecten door de delegaties ter plaatse en op grond van bewijsstukken te doen 
verifiëren. Voor de evaluatie van de activiteiten van de in de rehabilitatie van 
folteringsslachtoffers gespecialiseerde centra in Europa werd de medewerking van medische 
experts ingeroepen. Ook de Europese Stichting voor Mensenrechten, waaraan het beheer van 
de macro-projecten van de programma's "Phare-democratie" en "Tacis-democratie" was 
toevertrouwd, werd bij de follow-up en de uitvoering van de projecten betrokken. Deze taak 
is bijzonder ingewikkeld wegens de partnerschapsstructuur die het programma voor de 
democratie eigen is en gezien de cofinancieringsregels. 
achteraf 
. Voordat het dossier wordt afgesloten, moeten alle doelgroepen verslag uitbrengen over de 
uitgevoerde activiteiten en de voor de projecten gedane uitgaven. Die verslagen worden 
beoordeeld aan de hand van de oorspronkelijk op basis van een aantal criteria aangegeven 
punten - werkplan, doelstellingen en budget - en met name wat de verhouding 
kosten/efficiency, het vermenigvuldigingseffect van de activiteiten en de zichtbaarheid van de 
communautaire steun betreft. Alle geconstateerde onregelmatigheden, waarvoor de organisatie 
geen verklaring kan geven, kunnen leiden tot de uitzending van een controleploeg ter plaatse 
door de betrokken afdeling of, eventueel, door de diensten van de financiële controle en/of de 
Rekenkamer. 
. In mei 1995 heeft het "German Development Institute", dat belast was met een studie getiteld 
43 
"Evaluatie van de positieve maatregelen ten behoeve van mensenrechten en democratie in de 
ontwikkelingslanden" zijn eindverslag uitgebracht. Daarmee werd beoogd het effect van de 
door de Europese Unie ten behoeve van mensenrechten en democratie gefinancierde 
maatregelen te vergroten. Bij de aanbevelingen en conclusies in dit verslag worden de 
volgende aspecten onderstreept : 
- de in de financieringsaanvragen aangegeven doelstellingen zijn in de regel bereikt. 
De keuze van de contractanten was een belangrijke factor voor de doeltreffendheid 
van een groot aantal projecten en een goede toekenning van de middelen; 
- maatregelen - zowel administratieve (vereenvoudiging van de procedures, 
verbetering van de interne expertise en van de coördinatie en de harmonisatie van 
de acties, enz.) als strategische (een betere samenhang van de acties, een betere 
uitstippeling van de prioriteiten ten opzichte van de context ter plaatse, een 
versterking van de onderlinge wisselwerking, met name door de projecten te 
hergroeperen, enz.) - zullen het effect van genomen initiatieven 
hoogstwaarschijnlijk versterken. 
* Betrekkingen met internationale en regionale organisaties 
De doeltreffendheid van het optreden van de Gemeenschap berust ook op een open, 
constructief partnerschap met internationale organisaties als het Centrum voor mensenrechten 
van de Verenigde Naties, en met regionale organisaties (Raad van Europa, OESO, OEA (OAS) 
en OUA (OAE)). Met deze partnerschappen wordt beoogd het effect van verschillende 
initiatieven te vergroten door middel van een aanpak, waarbij rekening wordt gehouden met 
criteria als subsidiariteit, doeltreffendheid, zichtbaarheid, complementariteit en transparantie. 
Die criteria zijn als volgt te omschrijven : 
- subsidiariteit : bij de communautarie steun moet in beginsel voorrang worden gegeven aan 
niet door andere organisaties bestreeken terreinen; desalniettemin kan deze steun een 
bijdrage leveren, wanneer er concrete acties moeten worden uitgevoerd aan de hand van 
gemeenschappelijke prioriteiten. 
- doeltreffendheid : bij de communautaire steun moet worden gezorgd voor een 
wisselwerking met andere initiatieven. 
- zichtbaarheid : door deze kredietlijnen in de communautaire begroting op te nemen, heeft 
het Europees Parlement laten zien dat het de actie van de Unie op het gebied van 
mensenrechten duidelijk herkenbaar wil maken; daarom moeten de verschillende 
initiatieven herkenbaar zijn als communautaire initiatieven. 
- complementariteit : wanneer de toestand zulks rechtvaardigt (zie boven), vormt de 
communautaire steun een aanvulling op initiatieven van andere organisaties, mits daarbij 
de regels voor de benutting van de communautaire begroting worden nageleefd. 
- transparantie : ongeacht de te besteden middelen (begrotingslijnen van hoofdstuk B7-70, 
krediet voor bijstand en financiële en technische samenwerking en het Fonds van Lomé 
of het Sociaal Fonds), moeten voor de besteding daarvan de in het Verdrag voorgeschreven 
begrotingsprocedures worden gevolgd, terwijl ook de financiële verordeningen, de 
richtlijnen van de Raad en de interne uitvoeringsregels moeten worden nageleefd. Deze 
procedures variëren naargelang van het gehanteerde begrotingsinstrument; zo wordt 
bijvoorbeeld voor de financiële en technische bijstand het initiatief door het derde land 
genomen, terwijl voor de benutting van de begrotingslijnen "mensenrechten" (PHARE EN 
TACIS-Democratie) om historische redenen een financiële verordening en een 
aanbestedingsprocedure gelden. Andere "mensenrechtenlijnen" mogen rechtstreeks, bij 
besluit van de Commissie, worden benut, wanneer er een officiële subsidie-aanvraag is 
44 
ingediend. De procedures voor de benutting van deze financiële instrumenten zijn dikwijls 
bepalend voor het soort doelgroep, daar de toegang tot deze financieringsbronnen in 
sommige gevallen alleen voor NGO's is gereserveerd. Tenslotte variëren de procedures 
binnen het institutionele kader, naargelang van de beoogde actie; zo loopt bijvoorbeeld de 
gemeenschappelijke GBVB-actie vooruit op de besteding van de daarvoor in de begroting 
opgevoerde kredieten. 
Bij de betrekkingen met deze partners wordt ook rekening gehouden met een beoordeling : 
- van economische aard; zo is bijvoorbeeld een kostenoverschrijding van 13% in verband 
met administratieve overbelasting, voor elk voor een VN-instantie bestemd project, 
moeilijk aanvaardbaar; 
- gebaseerd op vroegere ervaringen, zoals bijvoorbeeld de met de internationale tribunalen 
(voor ex-Joegoslavië en Rwanda) opgedane, positieve ervaring en de bij de 
waarnemingsoperaties in Rwanda en in Burundi ondervonden moeilijkheden. 
Concluderend kan worden gesteld dat de Europese Gemeenschap bij haar betrekkingen met 
internationale en regionale organisaties niet als geldschieter wil optreden, maar als partner bij 
de tenuitvoerlegging van een mensenrechtenbeleid, zoals geschetst in de mededeling van de 
Commissie van 22.11.95. 
CONCLUSIE 
Door de vermenigvuldiging van de voor de tenuitvoerlegging van "mensenrechtenprojecten" 
beschikbare financiële middelen kon de draagwijdte van de steunmaatregelen aanzienlijk 
worden vergroot, zowel in geografisch als in thematisch opzicht. In dit stadium dient, met 
inaanmerkingneming van de aan deze uitbreiding van het actieterrein inherente 
coördinatiemoeilijkheden en van de steeds grotere eisen die aan de actie ten behoeve van 
mensenrechten worden gesteld, te worden nagegaan in hoeverre deze middelen de mogelijkheid 
bieden om op middellange en lange termijn doeltreffend te handelen, op spoedsituaties te 
reageren en voor de nodige samenhang, uitwerking en zichtbaarheid te zorgen. 
Er werd te waarderen moeite gedaan, niet alleen op de verschillende niveaus van de procedure 
door de bevordering van een pro-actieve aanpak en de versterking van een specifiek op de 
"mensenrechtenprojecten" afgestemde evaluatiecapaciteit, maar ook met het oog op de 
samenhang en het effect van de gehele actie : 
* nauwere samenwerking met de regionale en internationale organisaties die ijveren voor 
de bevordering en de bescherming van de mensenrechten : de dialoog met de Verenigde 
Naties, de OESO en de Raad van Europa werd nader uitgediept en in operationele termen 
"vertaald"10, zodat er aanvullende steunmaatregelen zijn getroffen, waarmee van de 
verworven ervaring en deskundigheid van elk kon worden geprofiteerd, terwijl ook dubbel 
werk of zelfs tegenstrijdige standpunten konden worden voorkomen. Zo kan ook meer 
10 Er zijn nauwe operationele betrekkingen aangeknoopt met de Hoge Commissaris voor 
mensenrechten van de Verenigde Naties, het Centrum voor mensenrechten te Genève, het Bureau 
voor democratische instellingen en mensenrechten van de OESO - met name voor aspecten in 
verband met verkiezingsbijstand - de Hoge Commissaris voor nationale minderheden van de OESO 
en met de diensten van de Raad van Europa en de Commissie voor het bereiken van democratie 
langs gerechtelijke weg. 
45 
continuïteit worden gebracht in de standpunten die de Unie op internationale en regionale 
conferenties inneemt, ten opzichte van de op communautair niveau uitgevoerde acties. 
* uitwerking van stimuleringsregelingen : volgens de in de Overeenkomst van Lomé IV 
voorgeschreven regeling van de stimulerende bedragen dienen er middelen voor 
institutionele of administratieve hervormingen beschikbaar te worden gesteld, voor zover 
de ACS-Staat reeds heeft besloten dergelijke hervormingen te financieren met de voor 
ontwikkelingsacties uitgetrokken Lomé-fondsen. Deze regeling is een uitvloeisel van de 
positieve aanpak zoals omschreven in de resolutie "mensenrechten, democratie en 
ontwikkeling". 
* Versterking van het onderling aanvullend karakter van de instrumenten en van de 
continuïteit van de actie : bepaalde lijnen van hoofdstuk B7-52 zijn bedoeld om een 
baanbrekende of katalyserende rol te spelen, waardoor er een soort hiërarchie bij de 
benutting van de instrumenten ontstaat. Projecten van vernieuwende aard, die met 
specifieke begrotingslijnen op beperkte schaal worden gesteund, kunnen wanneer de 
ervaring doorslaggevend blijkt te zijn, worden ontwikkeld met de bedragen van de 
technische bijstand of van de ontwikkelingssamenwerking. Bovendien maken de technische 
bijstandsverordeningen en de middelen voor de ontwikkelingssamenwerking het mogelijk 
om op geografische basis voor de continuïteit van de steunmaatregelen te zorgen, via de 
tenuitvoerlegging van meerjarenprogramma's. 
Dit streven heeft nog niet tot opvallende resultaten geleid, vooral doordat er geen algemene 
strategie voor de benutting van de financiële middelen ten behoeve van mensenrechten en 
democratisering bestaat. Daarom heeft de Commissie een algemene bezinning op gang 
gebracht, waarbij eerste een balans wordt opgemaakt van al hetgeen er op dit gebied bereikt 
is en vervolgens wordt aangegeven welke richtingen er moeten worden gevolgd ten aanzien 
van de verschillende aspecten van de vereiste samenhangende, doeltreffende en zichtbare actie 
op dit gebied. Om de verschillende financiële instrumenten ten behoeve van de eerbiediging 
en de bevordering van de mensenrechten optimaal te kunnen benutten, behelst dit document 
de volgende voorstellen : 
* beter rekening houden met het specifieke karakter van de problematiek "mensenrechten" 
op verschillende niveaus : 
- de bijzondere eigenschappen van de doelgroepen (met name het feit dat zij zonder 
winstoogmerk werken), waarmee rekening moet worden gehouden in de 
verschillende stadia van de begrotingsprocedure (keuze, toekenning, evaluatie en 
betalingen); 
- het bijzondere karakter van de initiatieven ter bevordering van de mensenrechten, 
waarbij een onderscheid dient te worden gemaakt tussen de acties op korte termijn, 
die vereisen dat de middelen onmiddellijk beschikbaar komen, en de acties op 
middellange en lange termijn, die inhouden dat de steunmaatregelen ook na het 
betrokken begrotingsjaar nog worden voortgezet. 
* ervoor zorgen dat de instrumenten van verschillende aard elkaar bij de benutting daarvan 
aanvullen, ter voorkoming van dubbel werk en om voor de gewenste continuïteit en 
invloed te zorgen (dus is het van vitaal belang te voorkomen dat er allerlei verschillende 
begrotingslijnen worden ingevoerd, met slechts een algemene verwijzing naar de 
mensenrechten en als enig verschil dat zij voor diverse geografische gebieden bestemd 
zijn). Zo zou bijvoorbeeld elk project ook kunnen worden beoordeeld aan de hand van de 
mogelijkheden om gebruik te maken van andere financieringsbronnen, met name wanneer 
er aanvullende maatregelen nodig blijken te zijn voor het bereiken van de doelstellingen 
van dit project. 
46 
* aansporingssregelingen ontwikkelen om het effect van de initiatieven te vergroten, 
bijvoorbeeld door de aanpak van de stimuleringsbedragen ook tot andere landen of groepen 
landen uit te breiden dan die van de Overeenkomst van Lomé. 
* de thematische aanpak beter op de geografische aanpak doen aansluiten, teneinde de 
steunverleningscapaciteit in situaties die een snelle reactie vereisen, te versterken. 
* de deskundigheid in verband met de verschillende mensenrechtenthema's vergroten, 
evenals het vermogen om initiatieven te nemen, door een beter inzicht in de specifieke 
behoeften en de kenmerkende eigenschappen van de betrokken landen of gebieden. 
* ervoor zorgen dat de informatie transparant is en dat er bij de vaststelling van de 
actieprioriteiten rekening wordt gehouden met de institutionele richtsnoeren, met name via 
een constructieve dialoog met de instanties van het Europees Parlement. 
* de continuïteit tussen de actie van de Lid-Staten van de Unie en de communautaire actie, 
versterken, met name door een regelmatige uitwisseling van informatie met de Lid-Staten 
te bevorderen. 
* de wisselwerking met de internationale en regionale organisaties stimuleren, met name 
door een programmering op middellange en lange termijn van prioritaire, gezamenlijk uit 
te voeren activiteiten te bevorderen en door een reactiecapaciteit voor gerichte acties te 
ontwikkelen. 
47 
BIJLAGE I 
OVERZICHT VAN DE BEGROTINGSLIJNEN 
EN ANDERE FINANCIËLE MIDDELEN DDE BESCHIKBAAR ZIJN 
VOOR DE BEVORDERING VAN MENSENRECHTEN EN DEMOCRATISCHE 
BEGINSELEN 
A. Specifiek voor de bevordering van mensenrechten en democratie bestemde begrotingslijnen : 
Hoofdstuk B7-52 "Europees initiatief voor de democratie en de bescherming van de 
mensenrechten" 
Hel Hoofdstuk "Europees initiatief voor de democratie en de bescherming van de mensenrechten" werd 
in 1994 op initiatief van het Europees Parlement ingevoerd, op grond van een resolutie van 14 mei 
1992. Hierin zijn alle kredietlijnen van de communautaire begroting gegroepeerd, die uitdrukkelijk 
bestemd zijn voor de bevordering van mensenrechten en democratische beginselen. Deze reorganisatie 
beantwoordt aan de wens om voor de samenhang en de transparantie van de communautaire steun op 
dat gebied te zorgen. Ook komen hierin de nieuwe, door het Verdrag betreffende de Europese Unie 
ingevoerde verantwoordelijkheden tot uiting, evenals bepaalde structurele wijzigingen binnen de 
verschillende communautaire instellingen. Het in totaal toegekende kredietbedrag - 75,960 miljoen ecu 
in 1995 (59,1 miljoen ecu in 1994) - bevestigt de trend dat er steeds meer begrotingsmiddelen worden 
toegekend voor het thema van de bescherming en de bevordering van mensenrechten en democratische 
beginselen. Die middelen worden in dit rapport bij voorrang behandeld. 
B7-520 : Steun aan de democratie in de landen van Midden- en Oost-Europa en in de Balkanlandcn 
(B7-5200 + B7-5201) 
1. B7-5200 : Programma "Phare voorde democratie" 
In 1994 toegekende kredieten 10.000.000 ecu1 
In 1994 vastgelegde kredieten 10.000.000 ecu 
In 1995 toegekende kredieten 10.000.000 ecu 
In 1995 vastgelegde kredieten 10.000.000 ecu 
Toelichting bij de begroting 
Het programma 'Phare voor de democratie" dient ter ondersteuning van de democratie, de rechtsstaat 
en de ontwikkeling van een rechtvaardige maatschappij in de landen van Midden- en Oost-Europa. 
Dit krediet kan dienen ter ondersteuning van vrouwenverenigingen die zich actief inzetten voor herstel 
van de democratie in het leven van de burgers in de landen van Midden- en Oost-Europa. 
1 waarvan 5 miljoen ecu zijn opgevoerd in hoofdstuk BO-40. 
48 
2. B7-5201 : Maatregelen van de Gemeenschap voor steun aan de democratie en ter 
ondersteuning van het vredesproces in de Republieken die zijn voortgekomen uit het 
voormalige Joegoslavië 
In 1994 toegekende kredieten 5.000.000 ecu2 
In 1994 vastgelegde kredieten 4.887.000 ecu 
In 1995 toegekende kredieten 5.000.000 ecu 
In 1995 vastgelegde kredieten 5.000.000 ecu 
Toelichting bii de begroting 
Dit krediet dient ter dekking van de financiering van maatregelen om het vredesproces te ondersteunen, 
de spanning te verminderen en de democratie, ondermeer door de bevordering van vrije en 
onafhankelijk berichtgeving, te ontwikkelen in de republieken die zijn voortgekomen uit het voonnalige 
Joegoslavië (Slovenië, Kroatië, Montenegro, FYROM en Bosnië-Herzegovina). 
Een deel van dit krediet dient te worden gebruikt ter ondersteuning van de inter-etnische dialoog, de 
media,vrouwen, democratische organisaties, de persvrijheid en voor de hulpverlening aan de 
kwetsbaarste groepen. 
De in deze post opgenomen kredieten zijn uitsluitend bestemd voor de acties inzake democratisering 
en eerbiediging van de mensenrechten. 
3. B7-5210 : Steunverlening aan de democratie in de onafhankelijke staten van de voonnalige 
Sovjet-Unie 
In 1994 toegekende kredieten 10.000.0003 ecu 
In 1994 vastgelegde kredieten 10.000.000 ecu 
In 1995 toegekende kredieten 10.000.000 ecu 
In 1995 vastgelegde kredieten 10.000.000 ecu 
Toelichting bii de begroting 
Dit krediet dient ter dekking van de uitgaven voor de tenuitvoerlegging van een programma tot 
steunverlening aan de democratie, de rechtsstaat en de ontwikkeling van de civiele samenleving in de 
onafhankelijke staten van de voormalige Sovjet-Unie. Het is afkomstig van het Tacis-programma 
(Technical assistance to the Commonwealth of Independent States and Georgia). 
2 waarvan 1 miljoen ecu (overschryving) 
3 waarvan 5 miljoen ecu zijn opgevoerd in hoofdstuk B0-40 
49 
4. B7-5220 : Mensenrechten en democratie in de ontwikkelingslanden 
In 1994 toegekende kredieten 14.000.000 ecu 
IN 1994 vastgelegde kredieten 14.000.000 ecu 
In 1995 toegekende kredieten 19.000.000 ecu 
In 1995 vastgelegde kredieten 18.978.243 ecu 
Toelichting bii de begroting 
Dit krediet dient ter dekking van de financiering van maatregelen ten gunste van de mensenrechten en 
de democratie in de ontwikkelingslanden, met inbegrip van de landen ten zuiden van de Middellandse-
Zee, en dient nauwkeurig te worden afgestemd op het ontwikkelingsbeleid van de Gemeenschap. 
Tevens dient het ter dekking van de uitgaven voor het Europees Centrum voor de bevordering van 
democratische ontwikkeling, voor ondersteuning van minderheden en kwetsbare groepen en voor de 
verlening van deskundig advies met het oog op verkiezingen, behoorlijk bestuur, rechtsstaat en 
eerbiediging van de mensenrechten. 
5. B7-5230 : Democratiseringsproces in Latijns-Amerika 
In 1994 toegekende kredieten 13.000.000 ecu 
In 1994 vastgelegde kredieten 12.999.978 ecu 
In 1995 toegekende kredieten 14.000.000 ecu 
In 1995 vastgelegde kredieten 14.000.000 ecu 
Toelichting bij de begroting 
Dit krediet dient ter dekking van de financiering van speciale maatregelen teneinde bij te dragen tot 
het democratiseringsproces in Latijns-Amerika, met inbegrip van Haïti en Cuba, met name de hulp bij 
de herintegratie in het burgerleven van de strijders in burgeroorlogen in Midden-Amerika. 
Tevens dient het ter dekking van de steun aan democratisch verkozen personen die het slachtoffer zijn 
geworden van een poging tot staatsgreep en die het vertrouwen en de steun van de Gemeenschap 
genieten. 
Bovendien dient het als financiële steun aan de activiteiten van het Latijns-Amerikaans Parlement in 
het kader van de overeenkomsten met het Europees Parlement. 
Onder dit artikel worden eveneens de uitgaven geboekt voor studies, bijeenkomsten van deskundigen, 
conferenties en congressen, voorlichting en publikaties die rechtstreeks samenhangen met de 
verwezenlijking van de doelstelling van de actie waarvan zij een integrerend bestanddeel uitmaken, met 
uitzondering van die welke vallen onder het beheer van deze acties of de administratie in het algemeen 
(zie de mededeling van de Commissie van 22 april 1992). 
50 
B7-524 : Andere maatregelen ten behoeve van de mensenrechten 
(B7-5240 + B7-5241) 
6. B7-5240 : Subsidies voor bepaalde activiteiten van organisaties met als doelstelling de 
bescherming van de rechten van de mens 
In 1994 toegekende kredieten 5.000.000 ecu 
In 1994 vastgelegde kredieten 5.000.000 ecu 
In 1995 toegekende kredieten 5.000.000 ecu 
In 1995 vastgelegde kredieten 5.490.000 ecu 
Toelichting bij de begroting 
Dit krediet dient ter dekking van de subsidiëring van organisaties die humanitaire doelstellingen 
nastreven en die zich wijden aan de bescherming van de rechten van de mens, zoals de Europese 
Stichting voor de Mensenrechten en de Europese Stichting voor de vrijheid van meningsuiting. 
Tevens dient het 1er dekking van de administratieve kosten in verband met het beheer van de post 
alsmede voor de controle op projecten waaraan subsidie is verleend. 
Deze hulp wordt in de vorm van subsidies toegewezen aan projecten buiten de Gemeenschap 
(ontwikkelingslanden, landen in Midden- en Oost-Europa, en andere) en binnen de Gemeenschap 
teneinde : 
- internationale en communautaire initiatieven te bevorderen die zijn gericht op afschaffing van de 
doodstraf in alle landen voor het jaar 2000; 
- bijstand te bieden aan rehabilitatiecentra voor slachtoffers van folteringen en andere organisaties 
die concrete hulp bieden aan slachtoffers van schendingen van de rechten van de mens en die 
hetzelfde subsidie-aandeel uit deze post moeten blijven ontvangen als in het verleden, 
- personen op te leiden die kennis van de mensenrechten aan anderen moeten overdragen (rechters, 
advokaten, overheidsfunctionarissen, de verantwoordelijken voor de opleiding van politie en 
veiligheidstroepen, onderwijzend personeel, enz.), 
- de eerbiediging van de rechten van het kind te verbeteren en hulp te verlenen aan kinderen die 
het slachtoffer zijn van schendingen van de mensenrechten, 
- de opleiding aan te moedigen bij organisaties die zich toeleggen op de beschenning van de 
rechten van de mens, 
- de actie te ondersteunen voor het observeren van de internationale situatie in de gevangenissen 
en het verpreiden van de daaruit voortvloeiende rapporten, 
- te ijveren voor de eerbiediging van de mensenrechten in de landen die binnen afzienbare tijd 
onder een ander bestuur komen. 
Er wordt prioriteit gegeven aan projecten voor rechtstreekse, concrete hulpverlening. Bijzonder 
waardevolle onderzoeksprojecten en akademische seminaries worden voor zover mogelijk in 
aanmerking genomen. 
Een bedrag van 250.000 ecu is bestemd voor de activiteiten van het internationale 
"waarnemingscentrum van gevangenissen". 
Dit krediet dient bovendien ter dekking van de subsidiëring van organisaties die zich wijden aan de 
bescherming van de rechten van de mens, zoals de Europese Stichting voor de mensenrechten. 
Een bedrag van 200.000 ecu is bestemd voor de Europese Stichting voor de vrijheid van meningsuiting. 
51 
7. B7-5241 - Steun van de Europese Unie voor niet-gouvernementele organisaties die zich 
inzetten voor de verdediging van de mensenrechten in Turkije 
In 1994 toegekende kredieten 500.000 ecu 
In 1994 vastgelegde kredieten 500.000 ecu 
In 1995 toegekende kredieten 500.000 ecu 
In 1995 vastgelegde kredieten 413.000 ecu 
Toelichting bii de begroting 
Dit krediet dient ter dekking van de communautaire steun aan niet-gouvernementele organisaties die 
zich inzetten voor de verdediging en de bevordering van de mensenrechten in Turkije. 
8. B7-5270 : Steun voor revalidatiecentra voor slachtoffers van martelingen en voor 
organisaties die concrete hulp verlenen aan slachtoffers van schendingen van de rechten 
van de mens 
In 1994 toegekende kredieten 2.000.000 ecu 
In 1994 vastgelegde kredieten 2.000.000 ecu 
In 1995 toegekende kredieten 5.000.000 ecu 
In 1995 vastgelegde kredieten 5.000.000 ecu 
Geen begrotingstoelichting 
B. Beknopt overzicht van andere begrotingsmiddelen die beschikbaar zijn voor de bevordering 
van mensenrechten en democratie 
In het kader van hoofdstuk B7-30 "Samenwerking met de ontwikkelingslanden in Latijns-
Amerika en in Azië" : 
1. B7-3020 : Steun om vluchtelingen en ontheemden de mogelijkheid te bieden in hun eigen 
behoeften te voorzien 
In 1994 toegekende kredieten 60.000.000 ecu 
In 1994 vastgelegde kredieten 59.831.000 ecu 
In 1995 toegekende kredieten 70.000.000 ecu 
In 1995 vastgelegde kredieten 69.898.000 ecu 
MI •••I'I'SI L"î'l ' V'''T*^ïffBiliiiifBiP" i J ""- I -•••'•' -I-..- m» i »... i .II'I ••'•'••••i. — -" ' • 1 N ' ...I.—I...I-I.I-....I..-IIIW— •••••••i— ••••••••• H. • • •• -i. H—i—.m, «I Toelichting bij de begroting 
Dit krediet dient ter dekking van de financiering van steunmaatregelen om vluchtelingen, ontheemden 
en andere bevolkingsgroepen die hun land van oorsprong of verblijf hebben verlaten, in staat te stellen 
in hun eigen behoeften te voorzien. 
52 
Tevens dient het ter dekking van de uitgaven voor nood-, repatriërings- en wedervestigingsmaatregelen. 
In het bijzonder kan deze hulp tot de plaatselijke bevolking van de opvanglanden en de landen van 
herkomst worden uitgestrekt, daar waar de economische omstandigheden zulks vereisen. Het kan, indien 
nodig, ook worden gebruikt ter ondersteuning van acties voor de preventie van de verplaatsing van de 
bevolking. 
Medefinanciering van maatregelen door niet-gouvernementele en internationale organisaties is mogelijk. 
Onder dit artikel worden eveneens de uitgaven geboekt voor studies, coördinatie ter plaatse, 
bijeenkomsten van deskundigen, conferenties en congressen, voorlichting en publikaties die rechtstreeks 
samenhangen met de verwezenlijking van de doelstelling van de actie waarvan zij een integrerend 
bestanddeel uitmaken, met uitzondering van die welke vallen onder het beheer van deze acties of de 
administratie in het algemeen (zie de mededeling van de Commissie van 22 april 1992). 
In het kader van hoofdstuk B7-21 "Humanitaire hulp" : 
2. B7-210, B7-211, B7-214, B7-215, B7-217, B7-219 
In 1994 toegekende kredieten 500.159.000 ecu 
In 1994 vastgelegde kredieten 499.315.000 ecu 
In 1995 toegekende kredieten 642.500.000 ecu 
In 1995 vastgelegde kredieten 641.927.000 ecu 
De verschillende, door het Europees Bureau voor Humanitaire noodhulp (ECHO) beheerde 
begrotingslijnen dienen ter dekking van de uitgaven voor maatregelen ter verlening van humanitaire 
hulp aan de bevolking en van derde landen die getroffen zijn door natuurrampen of andere 
gebeurtenissen met belangrijke economische en sociale gevolgen. Die hulp wordt zonder onderscheid 
naar ras, religie of politieke gezindheid verleend, in de vorm van uitzending van medische teams, 
verstrekking van geneesmiddelen, tenten, versterkende middelen, noodhulpprodukten, voedselhulp, 
hygiëneprodukten .... Ook kunnen hiermee acties worden gefinancierd voor de verlening van 
psychologische steun aan slachtoffers, het weer op peil brengen van het juridische stelsel of, ook wel, 
medische en psychologische bijstand aan gevangenen. 
Tenslotte is begrotingslijn B7-217 speciaal bedoeld voor vluchtelingen en ontheemden en om het hoofd 
te bieden aan bevolkingsverplaatsingen door te helpen bij de repatriëring en de wedervestiging in het 
land of het gebied van herkomst. 
In het kader van hoofdstuk B3-41 "Sociale bescherming en vrij verkeer" : 
3. B3-4110 : Vrij verkeer van werknemers, maatregelen ten gunste van migrerende 
werknemers met inbegrip van immigranten van buiten de Europese Unie 
In 1994 toegekende kredieten 9.200.000 ecu 
In 1994 vastgelegde kredieten 9.102.000 ecu 
In 1995 toegekende kredieten 9.599.000 ecu 
In 1995 vastgelegde kredieten 9.599.000 ecu 
53 
Toelichting bii de begroting 
Overeenkomstig de beleidspunten van het sociale actieprogramma verleent de Commissie financiële 
bijstand aan democratisch opgezette organisaties en verenigingen die de migrerende werknemers, met 
inbegrip van migranten uit landen buiten de Gemeenschap, vertegenwoordigen of te hunnen behoeve 
werkzaam zijn (opvang, advies, voorlichting, conferenties en debatten over onderwerpen die met 
emigratie te maken hebben; initiatieven ter bevordering van de integratie en de inspraak van migranten, 
met inbegrip van emigranten uit derde landen, op de diverse maatschappelijke en bestuursniveaus in 
de gastlanden) en steunt zij maatregelen ten behoeve van integratie, alsmede de bouw en renovatie van 
gebouwen en de inrichting van ontmoetingscentra in gebieden waar veel migranten zijn geconcentreerd. 
Bovendien is een bedrag van ten minste 3 miljoen ecu bestemd voor maatregelen en projecten voor 
de begeleiding en integratie van immigranten uit derde landen en emigranten (Aussiedier) of 
ontheemden. Deze maatregelen en projecten moeten voornamelijk worden uitgevoerd door niet-
gouvernementele organisaties. 
Overeenkomstig de mededeling van 9 december 1987 is de Commissie voornemens een correcte 
toepassing te doen verzekeren van artikel 48, lid 4, van het Verdrag wat betreft de toegang tot 
overheidsbetrekkingen in de sectoren die zij voor de Gemeenschap als prioriteit beschouwt. 
Dit krediet dient eveneens ter dekking van de resterende verplichtingen met betrekking tot de uitgaven 
voor studies. 
Onder deze post worden eveneens de uitgaven geboekt voor studies, bijeenkomsten van deskundigen, 
conferenties en congressen, voorlichting en publikaties die rechtstreeks samenhangen met de 
verwezenlijking van de doelstelling van de actie waarvan zij een integrerend bestanddeel uitmaken, met 
uitzondering van die welke vallen onder het beheer van deze acties of de administratie in het algemeen 
(zie de mededeling van de Commissie van 22 april 1992). 
4. B3-4114 : Maatregelen ter bestrijding van racisme, vreemdelingenhaat en anti-semitisme 
In 1995 toegekende kredieten 5.400.000 ecu4 
'oelichting bii de begroting 
Doel van deze actie is : 
- bevordering van de samenwerking met de verschillende maatschappelijke instellingen die zich 
inzetten voor tolerantie en tegen rassendiscriminatie en xenofobie en anti-semitische situaties en 
handelwijzen en de financiering van effectieve acties op dit gebied; 
- invoering en ontwikkeling van acties met het oog op een globale strategie van de Europese Unie ter 
bestrijding van op racisme en xenofobie gebaseerd geweld; 
- invoering van vormingsacties bij de nationale bestuursinstanties die het meest met deze verschijnselen 
te maken hebben. 
Dit krediet dient ter dekking van de kosten van activiteiten ter bevordering van de mensenrechten en 
ter bestrijding van racisme en xenofobie. 
Specificatie van het krediet : 
- een bedrag van 550.000 ecu is bestemd voor een actie ter bestrijding van racisme en xenofobie op 
school; 
- een bedrag van 200.000 ecu is bestemd voor niet-gouvernementele organisaties die actief zijn op hel 
gebied van de bestrijding van racisme, vreemdelingenhaat en anti-semitisme; 
- een bedrag van 50.000 ecu is bestemd voor het Europees inform atienet ten behoeve van de 
maandelijkse publikatie in het Migration Newssheet en in de Franse uitgave Migrations Europe; 
- een bedrag van 500.000 ecu is bestemd voor een campagne tegen racisme en over de economische 
en culturele betekenis van buitenlanders; 
- een bedrag van 100.000 ecu is bestemd voor een maatregel met het oog op de bestrijding van 
Waarvan 2 miljoen ecu (overschryving) 
54 
racisme, die erin bestaat de herinnering aan gebeurtenissen in het verleden levend te houden; 
- een bedrag van 250.000 ecu is bestemd voor het Europese onderzoekscentrum voor racisme en anti­
semitisme; 
- een bedrag van 500.000 ecu is bestemd voor maatregelen die in samenwerking met het Europees 
verbond van vakverenigingen worden uitgevoerd ter bestrijding van de xenofobie jegens migrerende 
werknemers, met inbegrip van emigranten uit derde landen; 
- een bedrag van 200.000 ecu is bestemd voor onderzoek naar de culturele, juridische, politieke en 
sociale situatie van de minderheden in de Gemeenschap en in Europa, om racisme en xenofobie tijdig 
te kunnen bestrijden. 
In het kader van hoofdstuk B3-40 "Sociale dialoog en werkgelegenheid" 
5. B3-4012 : Acties ten behoeve van de gelijke behandeling van mannen en vrouwen 
In 1994 toegekende kredieten 6.260.000 ecu 
In 1994 vastgelegde kredieten 6.257.000 ecu 
In 1995 toegekende kredieten 6.420.000 ecu 
In 1995 vastgelegde kredieten 6.419.000 ecu 
'oelichting bij de begroting 
Dit krediet dient ter dekking van de financiering van het derde programma en met name van de 
netwerken, de plaatselijke werkgelegenheidsinitiatieven en de andere acties en projecten. 
De Commissie neemt deel aan studie- en voorlichtingsacties die op dit gebied door nationale instanties 
worden verricht en voert samen met het raadgevend comité voor de gelijke behandeling van mannen 
en vrouwen acties uit. 
Bij deze acties dient de aandacht van de degenen die de uitgaven doen, te worden gevestigd op de 
situatie van vrouwen die deel uitmaken van minderheden in de bevolking. 
Ook is er een bedrag bestemd voor actieplannen die erop gericht zijn om tijdelijke opvang, met name 
voor migrantenvrouwen die te maken hebben met huiselijk geweld, te creëren. 
Onder deze post worden eveneens de uitgaven geboekt voor studies, bijeenkomsten van deskundigen, 
conferenties en congressen, voorlichting en publikaties die rechtstreeks samenhangen met de 
verwezenlijking van de doelstellingen van de actie waarvan zij een integrerend bestanddeel uitmaken, 
met uitzondering van die welke vallen onder het beheer van deze acties of de administratie in het 
algemeen (zie de medcling van de Commisie van 22 april 1992). 
In het kader van hoofdstuk A-30 "Toelagen van algemene aard" 
6. A-3091 : Vrouwenforum 
In 1994 toegekende kredieten 350.000 ecu 
In 1995 toegekende kredieten 450.000 ecu 
belichting bii de begroting 
Dit krediet dient ter dekking van de uitgaven voor het voortbestaan van het Vrouwenforum. 
Evenals het Jeugdforum is het Vrouwenforum of de Vrouwenlobby een onontbeerlijk hulpmiddel 
geworden voor de communautaire maatregelen ten behoeve van de vrouw. 
55 
7. A-3093 : Steun aan internationale niet-gouvemementele organisaties die zich inzetten voor 
de instelling van een internationale strafrechtbank 
In 1994 toegekende kredieten 300.000 ecu 
Toelichting bij de begroting (nieuwe post) 
Dit krediet dient ter dekking van een financiële bijdrage voor internationale niet-gouvernementele 
organisaties die zich inzetten voor de instelling van een internationale strafrechtbank. 
5 5 -Vo 
BIJLAGE 2 
12/07/96 Groep nr. 14 
Permanente groep 
UIT VERSCHILLENDE DIENSTEN BESTAANDE GROEP COÖRDINATIE VAN DE 
MENSENRECHTEN 
Opdracht : De interne coördinatie verbeteren om samenhang te brengen in de verschillende 
benaderingen en de andere communautaire beleidsmaatregelen, met inbegrip van 
de aanwending van begrotingsmiddelen (zie nota nr. 014903 van de heer 
Williamson van 24.09.1994). 
Besluit van de Commissie : COM (84) PV 722 
Voorzitter : Mevr. Napoli (DG IA) 
Secretaris : de heer Gavriliadis (DGIA) 
Deelnemende DG's : SG (Secretariaat Generaal), CdP (Personeelscomité), SJ (Juridische 
Dienst), IA, IB, II, V, VIII, X, XI, XII, XIII, XV, XIX, XXII, XXIV, 
XXIII, ECHO 
Aantal vergaderingen : 1995 : 7 
Stand van zaken in verband met de functionering van deze groep : 
De Groep voldoet aan een steeds sterker gevoelde behoefte aan coördinatie van alle door de 
diensten van de Commissie genomen initiatieven op het gebied van mensenrechten en 
democratisering, waaronder ook verkiezingsbijstand. Die taak, welke door de directeuren-
generaal RELEX werd bevestigd, concentreert zich op : 
- de tenuitvoerlegging van de mededeling van de Commissie "De Europese Unie en de externe 
aspecten van het mensenrechtenbeleid : van Rome tot Maastricht en daarna"; 
- de samenhang en transparantie bij de benutting van de begrotingslijnen van hoofdstuk B7-52 
"Europees Initiatief voor de democratie en de bescherming van de mensenrechten"; 
- de bestudering van de projecten van de begrotingslijnen B7-5240 "Subsidies voor bepaalde 
activiteiten van organisaties met als doelstelling de bescherming van de rechten van de mens" 
en B7-5270 "Steun voor revalidatiecentra voor slachtoffers van martelingen en voor 
organisaties die concrete hulp verlenen aan slachtoffers van schendingen van de rechten van 
de mens". 
£>C 

ISSN 0254-1513 
COM(96) 672 def. 
DOCUMENTEN 
NL 06 11 
Catalogusnummer : CB-C0-96-685-NL-C 
ISBN 92-78-13543-7 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
^