Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "De gevolgen van de gemeenschappelijke munt voor de interne markt - Waarnemingspost interne markt"

(98/C 407/07)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 29 januari 1998 besloten, overeenkomstig artikel 23, derde alinea, van het Reglement van Orde een advies op te stellen over "De gevolgen van de gemeenschappelijke munt voor de interne markt".

De Afdeling voor industrie, handel, ambacht en diensten, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 8 juli 1998 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Burani.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens de 357e Zitting van 9 september 1998 het volgende advies uitgebracht, dat met 106 stemmen vóór en zonder stemmen tegen, bij 3 onthoudingen werd goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Het grote publiek, de economische actoren en de sociale partners kijken op verschillende manieren aan tegen de invoering van de euro: sommigen beschouwen het als een stimulerende factor voor de economie, anderen benadrukken de diverse gevolgen van het feit dat hierdoor een strenger financieel overheidsbeleid moet worden gevoerd, en nog weer anderen menen dat de euro slechts van bescheiden invloed op de interne markt zal zijn. Sinds het besluit om de euro daadwerkelijk in elf lid-staten van de Unie als munt in te voeren, zijn er echter meer vóór- dan tegenstanders. Het ESC wil van zijn kant een bijdrage aan de verdere discussie bij Commissie, Raad en Europees Parlement leveren, door de gedachten en opvattingen van de sociale partners weer te geven.

1.2. Het onderwerp is uitgebreid behandeld, zowel in de officiële en niet-officiële literatuur, als in de media en in wetenschappelijke artikelen; het ontbreekt dus niet aan informatiebronnen. Het ESC heeft de meningen echter verder willen peilen door rechtstreeks, in een open discussie, ondernemingen, vakbonden en consumenten te raadplegen. Daartoe heeft het twee hoorzittingen georganiseerd, waarvan de eerste op 7 mei 1998 in Rome plaatsvond, en de tweede op 15 mei 1998 in Londen. Deze data waren zo gekozen om onmiddellijk na het officiële besluit tot invoering van de euro, de eerste reacties te kunnen peilen. De steden Rome en Londen werden het meest geschikt geacht om de heersende opinie in een lid-staat van de monetaire unie te kunnen afzetten tegen de opinie in een land dat voorlopig buiten het stelsel wenst te blijven.

1.2.1. Het ESC is zich er terdege van bewust dat deze steekproef niet representatief is voor heel Europa, en dat de verzamelde informatie niet automatisch op alle landen van toepassing is. Om het onderzoek zo beknopt en duidelijk mogelijk te laten zijn, heeft het ESC zich bovendien beperkt tot enkele van de aspecten die rechtstreeks verband houden met de invoering van de euro, terwijl het de aspecten die in andere adviezen al aan bod zijn gekomen of waarvoor het teveel zijwegen zou moeten betreden, buiten beschouwing heeft gelaten.

1.3. Het hierna volgende verslag, waarin de meningen van de deelnemers aan de twee hoorzittingen zijn verwerkt, is vooral het resultaat van de gedachtewisseling tussen de ESC-leden die bij de opstelling van dit document betrokken zijn geweest. Het ESC heeft niet de pretentie vaste waarden te geven, noch betrouwbare voorspellingen te doen: in een markt die wordt gedomineerd door een veelvoud aan exogene gebeurtenissen waarop regeringen geen invloed kunnen uitoefenen, kunnen hooguit flexibele en hypothetische beginselen worden gesignaleerd, die op het moment zelf aan de werkelijkheid moeten worden getoetst.

2. Impact van de invoering van de euro op de vrijheid van vestiging

2.1. Het verband tussen de vrijheid van vestiging - een beginsel dat al volledig door het Verdrag wordt gegarandeerd - en de gemeenschappelijke munt lijkt op het eerste gezicht nogal zwak; sommige economische actoren denken echter dat de euro gevolgen kan hebben voor de verplaatsing van bedrijven en voor besluiten inzake overnames, concentraties en fusies.

2.2. Dankzij de mogelijkheid, kosten en prijzen rechtstreeks met elkaar te vergelijken - waarover hierna meer - in combinatie met het verdwijnen van wisselkoersrisico's en schommelingen in de relatieve waarde van de munt, kan gemakkelijker worden uitgerekend wat de beste vestigingsplaats voor het verrichten van productieactiviteiten en diensten is. Uiteraard is de gemeenschappelijke munt niet de enige factor die een rol speelt: tussen de lid-staten blijven aanzienlijke verschillen bestaan op het stuk van belastingen, arbeidskosten, beschikbaarheid van arbeidskrachten en - soms ook - stimuleringsmaatregelen.

2.3. Met name het MKB verwacht dat het dankzij de gemeenschappelijke munt nieuwe vestigingen kan openen of zelfs de hoofdactiviteit kan verplaatsen naar landen waar bovengenoemde factoren gunstiger zijn dan in het land van oorsprong. Anders gezegd: voor landen waar de voorwaarden op het gebied van belastingen, arbeidskosten en beschikbare arbeidskrachten nu al gunstiger zijn, zal de gemeenschappelijke munt een doorslaggevende factor zijn om nieuwe bedrijven aan te trekken.

2.4. Bedrijfsverplaatsingen naar derde landen buiten Europa lijken niet door de euro te worden beïnvloed, integendeel: indien de Aziatische crisis een lange-termijnkarakter krijgt, dan wordt een stabiele "euro-zone" alleen maar aantrekkelijker. Invoering door de landen in Midden- en Oost-Europa van de euro als referentie-valuta zal waarschijnlijk een positieve factor zijn bij beoordeling van bedrijven die overwegen zich er te vestigen, hoewel de politieke en economische stabiliteit van deze landen uiteindelijk echter de doorslag zal geven.

2.5. Ten behoeve van overnames, fusies en deelnemingen zal de euro een factor van aanzienlijk belang zijn om de waarde van bedrijven te bepalen, vooral als de euro - zoals verwacht - een harmonisatie van de voorschriften inzake boekhouding, jaarrekeningen en interne en externe controle met zich meebrengt. De overige, in paragraaf 2.2 en 2.3 genoemde beoordelingselementen, blijven onveranderd.

2.5.1. De verschillen in fiscale wetgeving tussen de lid-staten behoren tot de belangrijkste factoren die rationele verplaatsingen en een betere allocatie van de investeringen in de weg staan. Dit is wellicht het duidelijkste teken dat Europa op een wankele structuur is gebouwd: het heeft wel een centraal monetair bestuur, maar geen gemeenschappelijk economisch-fiscaal beleid. Het ESC wil hiermee geen kritiek leveren, maar constateert slechts wat er aan de hand is. Het beleid van de afzonderlijke lid-staten kan en mag verschillen, maar om optimaal te profiteren van de invoering van de gemeenschappelijke munt is het van prioritair belang dat de fiscale wetgeving wordt geharmoniseerd.

3. Impact van de invoering van de euro op de mededinging

3.1. Het gebruik van de euro zal wel niet beperkt blijven tot de landen van de monetaire unie: waarschijnlijk zullen ondernemers die zaken doen met de overige landen van de Europese Unie, de meeste LMOE's en andere derde landen de euro i.p.v. de dollar als factureringsen transactievaluta gebruiken, althans in hun betrekkingen met de lid-staten van de monetaire unie en landen met een instabiele munt. Alles zal afhangen van de intrinsieke stabiliteit van de Europese munt en het vertrouwen dat deze in de rest van de wereld zal genieten. Los van de effecten van monetaire aard, die in dit advies buiten beschouwing blijven, zal het eerste en meest zichtbare resultaat van deze "globalisatie" zijn, dat kosten en prijzen rechtstreeks met elkaar kunnen worden vergeleken - hetgeen vandaag onmogelijk is door het grote aantal munten en hun koersschommelingen, en niet te vergeten door het ontbreken van geharmoniseerde normen, waarvan de gevolgen in sommige sectoren zeer goed voelbaar zijn.

3.2. De vergelijkbaarheid van waarden - en dus de doorzichtigheid van de aanbodcondities voor goederen en diensten - zal een belangrijke factor zijn voor een toename van de concurrentie: bedrijven en consumenten zullen met meer kennis van zaken keuzes kunnen maken. De voordelen voor de afnemers zijn evident; daarentegen is het niet zeker dat alle bedrijven - met name het MKB - nu al hebben onderzocht wat de gevolgen van de vergelijkbaarheid van prijzen voor hun activiteiten zullen zijn.

3.3. Vergelijkbaarheid van waarden is op zich gemakkelijk te begrijpen; het is echter slechts een onderdeel van een veel groter en complexer verschijnsel, dat de volgende punten omvat:

- de snelle ontwikkeling van de elektronische handel via Internet, waardoor aankoop en betaling van goederen en diensten veel eenvoudiger worden en de consument uit een steeds breder assortiment kan kiezen;

- de totstandkoming van internationale betalingssystemen waarmee snel, veilig en tegen steeds lagere kosten geld kan worden overgemaakt;

- de snelle daling van de communicatiekosten en de steeds algemenere verspreiding van de "informatiecultuur" onder kleine en middelgrote bedrijven en consumenten;

- een alsmaar doeltreffender, sneller en goedkoper vervoer van duurzame consumptiegoederen, waardoor het economisch steeds aantrekkelijker wordt producten in verre landen aan te schaffen.

3.4. In deze context voegt de euro een bijkomende en niet te verwaarlozen factor toe aan het verschijnsel dat de "vestigingsplaats" van bedrijven steeds onbelangrijker wordt, zowel voor productie- en distributieactiviteiten als voor het afzetgebied. De traditionele "marktniches" en oligopolie-situaties zouden dus het veld moeten ruimen voor een markt die meer open staat voor mededinging, en waarop niet zo efficiënte bedrijven of bedrijven die vanwege hun omvang de concurrentie met andere bedrijven niet aankunnen, worden verdrongen.

3.5. Als dit beeld - althans tendentieel - aan de werkelijkheid beantwoordt, zal onvermijdelijk een verschuiving naar grotere bedrijfseenheden optreden. Het voorbeeld van de financiële sector, die als eerste de gevolgen van de gemeenschappelijke munt zal voelen (in samenhang met een reeks andere factoren), zal door de hele markt worden gevolgd. De consument zal als eerste van lagere prijzen, een betere kwaliteit van de producten en diensten en een grotere doorzichtigheid van de markt kunnen profiteren. Overigens moeten de werkgelegenheidsgevolgen van de schaalvergroting in het bedrijfsleven nog worden onderzocht: het is immers mogelijk dat dit proces niet vergezeld gaat van een toename van het aantal banen, maar in het ergste geval zelfs van een daling. Ook kunnen op de middellange termijn nieuwe oligopolie-situaties ontstaan op een markt die wordt gedomineerd door tendentieel grotere ondernemingen. De Commissie moet dit aspect nauwlettend in de gaten houden.

3.6. Tal van kleine en middelgrote bedrijven die momenteel uitsluitend op de lokale markt opereren, lijken de complexiteit van dit verschijnsel en de gevolgen ervan niet in te zien. Zij zijn van mening dat de vergelijkbaarheid van prijzen tussen de verschillende landen geen directe weerslag zal hebben op de markten waarop zij actief zijn, met uitzondering van de grensregio's, waar de prijzen nu al met elkaar worden vergeleken - ondanks de verschillende soorten valuta's -, hetgeen soms een belangrijke verplaatsing van aankopen tot gevolg heeft. Deze houding is begrijpelijk in het geval van activiteiten waarvoor de fysieke aanwezigheid van het MKB ter plaatse vereist is (montagewerkplaatsen, onderhoudsdiensten, enz.), maar is gevaarlijk voor bedrijven die actief zijn in de productie-, distributie en dienstensector waar de "plaatsgebondenheid" gezien de nieuwe ontwikkelingen achterhaald is.

3.6.1. Het ESC is van mening dat een nieuwe ondernemingscultuur onder kleine en middelgrote bedrijven moet worden verspreid; zij moeten worden gewezen op de noodzaak, nieuwe strategieën uit te stippelen om de ontwikkelingen op de wereldmarkt, die de komende jaren in snel tempo zullen voortschrijden, te kunnen bijbenen. De greep die producenten nu nog hebben op de lokale markten, en die is gebaseerd op de relatief geringe mobiliteit van de consument, kan door nieuwe vormen van elektronische handel en het betalingsgemak dankzij een gemeenschappelijke Europese munt in gevaar komen.

3.7. Ook voor de grote bedrijven die op de internationale markt opereren, zal de euro niet zonder gevolgen blijven. De vergelijkbaarheid van de prijzen zal nog duidelijker dan nu het geval is, de verschillende prijsniveaus in de lid-staten van de EU aan het licht brengen. Deze verschillen houden uiteraard verband met een groot aantal factoren waarop de marktregels maar weinig invloed uitoefenen: in ieder land gelden andere omstandigheden qua kosten van levensonderhoud, sociale voorzieningen, belastingen, en omvang en structuur van de markt. Op termijn zal de interne markt deze omstandigheden steeds meer gelijktrekken, maar zonder ooit tot volledige uniformiteit te komen.

3.8. Bovendien bestaan er prijsverschillen tussen identieke of gelijkwaardige producten, die niet louter kunnen worden verklaard aan de hand van de verschillende marktvoorwaarden in de landen. Onderzoek door consumentenorganisaties en de Commissie heeft bijvoorbeeld aangetoond dat op de automobielmarkt aanzienlijke, soms zelfs extreme verschillen bestaan: zoals een bepaald type auto waarvan de prijs in het Verenigd Koninkrijk 44 % hoger ligt dan in Nederland of Portugal. Hoewel aan het beginsel dat in een open markteconomie met een vrije mededinging geen prijsbinding is toegestaan, niet mag worden getornd, zijn er zeker gevallen waarin de invoering van de euro, met het oog op mogelijke inbreuken op de artikelen 85 en 86 van het Verdrag, tot controle noopt.

3.9. In het algemeen - met uitzondering van de gevallen waarin de Commissie moet ingrijpen - zou het marktmechanisme ongemoeid moeten worden gelaten, uiteraard binnen de objectieve grenzen van de omstandigheden in de betreffende landen: het feit dat de prijzen rechtstreeks met elkaar kunnen worden vergeleken en dat bevoorrading op één grote Europese markt mogelijk is, zal helpen de prijsverschillen uit te vlakken en zo dus voor meer concurrentie zorgen.

4. Impact van de euro op het concurrentievermogen

4.1. Het interne concurrentievermogen is impliciet behandeld in het vorige hoofdstuk: de grotere concurrentie zal alle economische actoren ertoe aansporen efficiënter te werken, tegen steeds concurrerender kosten. Wat het externe concurrentievermogen betreft - van Europa t.o.v. de rest van de wereld - ligt de analyse van het probleem ingewikkelder: hiervoor zouden aspecten moeten worden bestudeerd die buiten de reikwijdte van dit document vallen. Het ESC kijkt derhalve uitsluitend naar de invoering van de euro als één van de concurrentiefactoren, maar zeker niet de enige.

4.2. Het wegvallen van het wisselkoersrisico en de daarmee verband houdende kosten, alsmede van de transactiekosten, zou op zich binnen de euro-zone al voor een daling van de kosten moeten zorgen, die door Commissie wordt geschat op 0,5 à 1 %. Voor veel landen komt hier nog een daling van de rentetarieven voor kortlopende leningen bij in vergelijking met de tarieven die momenteel voor de verschillende munten worden gehanteerd. Het grootste concurrentievoordeel zou echter van een andere factor afkomstig moeten zijn: de keuze van de euro referentie- en transactievaluta, vanwege de stabiliteit en het internationale prestige dat de munt geniet. Het is bekend dat de Amerikanen op dit vlak een voorsprong hebben: de euro zou op termijn hetzelfde gewicht en prestige als de dollar moeten krijgen. Het gaat er daarbij niet om, de dollar de "oorlog" te verklaren: de twee munten hebben - zoals het er naar uitziet - heel verschillende invloedssferen en kunnen uitstekend naast elkaar bestaan in een klimaat van gezonde monetaire concurrentie.

4.3. Een consequentie van de toegenomen mondiale concurrentie kan zijn dat ondernemingen uit derde landen zich in de euro-zone komen vestigen, met het gevolg dat de mededinging hier ook toeneemt. Hoewel Europese ondernemers dit als een bedreiging kunnen zien, zou deze ontwikkeling toch positief moeten worden beoordeeld vanwege de nieuwe investeringen en de groei van de werkgelegenheid.

4.4. De toegenomen concurrentie als gevolg van de euro zal over het geheel genomen tot een rationalisering van de productie-, distributie- en dienstensector nopen: hiervoor moeten wel de nodige offers worden gebracht, want marginale bedrijven zullen moeten verdwijnen. Voor de overheid zal het een zware opgave zijn, ervoor te zorgen dat de marktregels niet worden verstoord door steun aan dergelijke bedrijven, terwijl tegelijkertijd de werkgelegenheid moet worden beschermd.

5. Impact van de euro op de werkgelegenheid

5.1. De vraag of, hoe en in welke mate de euro van invloed zal zijn op de werkgelegenheid, is onderwerp van levendige discussies; bij de beantwoording van deze vraag dient gekeken te worden naar de politieke en sociale aspecten van het probleem. Het ESC, dat een initiatiefadvies over dit onderwerp heeft uitgebracht (), beperkt zich in dit document tot de - reeds bekende - feiten die verband houden met de concrete impact van de euro op de werkgelegenheid als onderdeel van de interne markt.

5.2. De enige sector die rechtstreeks met de gevolgen van de invoering van de euro te maken krijgt, is natuurlijk de financiële sector, met name het bankwezen. De banken hebben een aanzienlijk deel van hun omzet te danken aan wisseltransacties en transacties ter dekking van koersrisico's. De opbrengst is evenredig aan het belang van de internationale activiteit t.o.v. de totale activiteit: voor grote banken is deze winst meestal een belangrijk deel van het bedrijfsresultaat. Het samengaan van elf munten in één enkele drukt zwaar op de netto winst; vanuit het oogpunt van de werkgelegenheid lijdt het geen twijfel dat een daling van aantal en omvang van deze transacties op de korte termijn gepaard gaat met een kleinere behoefte aan human resources. Daarom benadrukt het Comité de noodzaak van begeleidende maatregelen, om de betrokken werknemers nieuwe arbeidsmogelijkheden te bieden. In sommige lid-staten zijn hiervan zeer overtuigende voorbeelden aan te wijzen.

5.3. Op dit moment is nog niet duidelijk of het bankwezen het teveel aan personeel kan absorberen d.m.v. omscholing en een verhoogde bedrijvigheid in andere sectoren, noch of het op de middellange termijn compenserende activiteiten kan ontplooien: veel hangt af van het concurrentievermogen van het Europese bankwezen t.o.v. derde landen.

5.4. Voor alle overige activiteiten dient de impact van de euro te worden beoordeeld aan de hand van de mate waarin de gemeenschappelijke munt een stabiliserende factor voor de economie vormt, en gevolgen heeft voor het externe concurrentievermogen, de convergentie van de economieën en de arbeidsrust. Hierbij mag ook niet worden voorbijgegaan aan exogene factoren die van fundamenteel belang zijn voor een omgeving die steeds meer wordt gekenmerkt door globalisatie en onderlinge afhankelijkheid, zoals de conjunctuur in de rest van de wereld, politieke onrust, en de druk op de arbeidsmarkt door immigratie uit derde landen en de toekomstige uitbreiding van de Europese Unie.

5.5. De bewegingsvrijheid van nationale regeringen om overheidsinvesteringen ter bevordering van de werkgelegenheid te doen, wordt ongetwijfeld ingeperkt door de verplichtingen die voortvloeien uit het Stabiliteits- en groeipact. Het scheppen van banen zal dus hoofdzakelijk afhangen van het investeringsgedrag van de particuliere sector, dat coherent moet zijn met de groei. Dergelijke investeringen in werkgelegenheid moeten echter begeleid worden door adequate fiscale maatregelen en een gunstig sociaal klimaat, waarvoor een collectieve verantwoordelijkheid en een nauwe samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en vakbeweging vereist is.

6. Conclusies

6.1. De door het Comité georganiseerde hoorzittingen geven een geruststellend beeld - ook al kunnen vraagtekens worden gezet bij de representativiteit van de steekproef; de euro wordt beschouwd als een factor die de cohesie in Europa en de geloofwaardigheid naar de buitenwereld versterkt. Dit is slechts een momentopname: nu komt het op de regeringen, de sociale partners en de individuele burgers aan om ervoor te zorgen dat deze verwachting bewaarheid wordt.

6.2. Ook dient voor ogen te worden gehouden dat de situaties in de lid-staten van de EU uiteen zullen lopen, hoewel op de (middel)lange termijn een tendentieel convergerende ontwikkeling zichtbaar zal zijn. Van de invoering van de euro kan dus niet worden verwacht dat de verschillen onmiddellijk zullen verdwijnen en dat de interne markt volmaakt zal zijn. Ook zal de euro alléén geen oplossing kunnen bieden voor problemen i.v.m. de harmonisatie van fiscale wetgeving en normen, de mobiliteit van werknemers en bedrijven, en de vergelijkbaarheid van de salarissen; deze problemen staan los van de gemeenschappelijke munt. De euro zal in ieder geval wel de verdienste hebben gehad, deze problemen meer onder de aandacht te brengen.

Brussel, 9 september 1998.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS

() Advies van het ESC "De werkgelegenheid en de euro".