INLEIDING

Terwijl burgers, samenlevingen en economieën in Europa en de rest van de wereld nog steeds met de COVID-19-pandemie worstelen, blijven zich nieuwe uitdagingen en bedreigingen voordoen, van varianten tot de aanpassing van vaccins of de massaproductie daarvan. Deze kunnen onze voortdurende en verenigde inspanningen om het virus te verslaan en daadwerkelijk de weg naar herstel in te slaan, verstoren of bemoeilijken. Europa moet zich nu opmaken om op uitdagingen te anticiperen, dreigingen proactief aan te pakken en af te zwakken, en als Team Europa en samen met mondiale partners op alle fronten in eenheid en solidariteit samen te werken om het welzijn van onze burgers te waarborgen.

Bij het inslaan van deze nieuwe weg ligt er al veel achter ons waarop we verder kunnen bouwen en waar we lering uit kunnen trekken. De EU heeft via haar vaccinatiestrategie de toegang tot 2,3 miljard vaccindoses veiliggesteld en de breedste portefeuille van veilige COVID-19-vaccins ter wereld samengesteld. Dit is onze belangrijkste verdedigingslinie voor de lange termijn. Minder dan een jaar nadat het virus voor het eerst in Europa opdook, zijn alle lidstaten beginnen te vaccineren. Dit is een opmerkelijk staaltje van Europees en mondiaal geavanceerd onderzoek en vaccinontwikkeling, waarbij vijf tot tien jaar onderzoek en ontwikkeling binnen iets meer dan tien maanden is afgerond.

Tegelijkertijd hebben de afgelopen weken aangetoond hoe moeilijk het is om ervoor te zorgen dat de opschaling van de industriële vaccinproductie daarmee gelijke tred houdt. Om de productiecapaciteit in Europa op te voeren, hebben we een veel nauwer, meer geïntegreerd en strategischer publiek-privaat partnerschap met de industrie nodig. In deze geest heeft de Commissie een taskforce voor industriële opschaling van COVID-19-vaccins opgericht om problemen in real time op te sporen en op te lossen.

Gezien de voortdurende nieuwe en opkomende dreigingen vandaag en in de toekomst, mag Europa nu ook haar koppositie niet verliezen. De meest directe dreiging zijn de opkomende varianten die zich al vermenigvuldigen en verspreiden in Europa en de rest van de wereld. Op dit moment worden de momenteel toegelaten vaccins als doeltreffend beschouwd tegen de varianten die we al hebben ontdekt. Europa moet echter klaar zijn voor en voorbereid zijn op de mogelijkheid dat toekomstige varianten meer of volledig resistent zijn tegen bestaande vaccins.

Deze zeer reële dreiging van varianten vereist vastberaden, collectief en onmiddellijk optreden. Voor onze respons moeten we voortbouwen op de ervaring die we sinds de uitbraak van het oorspronkelijke virus hebben opgedaan, en daarbij lering trekken uit de vertragingen, verstoringen en knelpunten die zich daarbij voordeden. Om dit voor elkaar te krijgen, zal de Commissie onder de naam HERA Incubator een nieuw programma voor paraatheid op het gebied van bio-defensie opzetten en exploiteren om te zorgen voor de toegang tot en inzet van alle benodigde middelen en hulpbronnen om de mogelijke gevolgen van varianten te voorkomen, te beperken en tegen te gaan.

Daartoe zal zij onmiddellijk en met spoed op een aantal verschillende fronten optreden:

1)snelle opsporing van varianten;

2)aanpassing van vaccins in korte tijd;

3)opzetten van een Europees netwerk voor klinische proeven;

4)snelle verlening van goedkeuring voor het gebruik van aangepaste vaccins en nieuwe of herbestemde productiefaciliteiten; en

5)opschaling mogelijk maken van de productie van bestaande, aangepaste en nieuwe coronavaccins.

Dit noodplan moet de dreiging op korte tot middellange termijn aanpakken en ons tegelijkertijd voorbereiden op de verdere toekomst. Ook zal het de aftrap vormen voor de EU-autoriteit voor paraatheid en respons inzake noodsituaties op gezondheidsgebied (HERA).

Tijd is daarbij een cruciale factor. Europa heeft behoefte aan een gemeenschappelijke visie op de dreiging waarmee wij worden geconfronteerd, een nieuwe mentaliteit die erop is gericht met spoed op verschillende fronten op te treden, en een aangepaste governance om beslissingen in real time te kunnen nemen.

1.Wat moet er gebeuren?

1.1.Snelle opsporing van nieuwe varianten

De toegenomen verspreiding van nieuwe SARS-CoV-2-varianten, die voor het eerst werden vastgesteld in het Verenigd Koninkrijk, Zuid-Afrika en Brazilië, betekenen een mogelijke paradigmaverschuiving in de wereldwijde strijd tegen COVID-19. Ze kennen een grotere overdraagbaarheid en in sommige gevallen zijn ze in verband gebracht met een mogelijk ernstiger ziekteverloop.

Volledige genoomsequencing, waarmee de unieke genetische blauwdrukken van verschillende stammen van het virus in kaart worden gebracht, is een essentieel instrument om met kennis van zaken beslissingen te nemen op het gebied van de volksgezondheid. Deze techniek is van cruciaal belang om varianten te identificeren, zowel bij mensen als bij dieren, en de verspreiding ervan in gemeenschappen en populaties te monitoren. Zij maakt het mogelijk om virusgenomen te onderzoeken en om te screenen op mutaties die een effect kunnen hebben op de overdraagbaarheid of pathogeniteit. De gegevens die volledige genoomsequencing oplevert, verbeteren ons inzicht in de overdrachtsdynamiek van uitbraken en de ontsnapping van het virus uit een reservoir en het overspringen ervan op een andere soort (“spillover event”), waarbij het zowel om mensen als om dieren kan gaan, en helpen zorgwekkende varianten te identiceren.

Het is van essentieel belang dat de lidstaten over voldoende sequencingcapaciteit beschikken om de virusstammen die op hun grondgebied circuleren, te monitoren. Genoomsequentie- en epidemiologische gegevens moeten – in korte tijd en in vergelijkbare formaten – tussen de lidstaten worden uitgewisseld om ervoor te zorgen dat trends en punten van zorg snel kunnen worden herkend en aangepakt. Dit vereist een systematische bemonstering en gegevensuitwisseling, uit te voeren volgens de FAIR-beginselen en openlijk beschikbaar te stellen voor onderzoeksdoeleinden.