Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de "Mededeling van de Commissie aan de Raad, aan het Europees Parlement, aan het Economisch en Sociaal Comité en aan het Comité van de Regio's getiteld 'De informatiemaatschappij en ontwikkeling: de rol van de Europese Unie'"

(98/C 95/14)

Op 16 juli 1997 heeft de Raad, overeenkomstig artikel 198 van het EG-Verdrag, besloten het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de voornoemde mededeling.

De Afdeling voor externe betrekkingen, handels- en ontwikkelingsbeleid, belast met de desbetreffende voorbereidingen, heeft haar advies goedgekeurd op 17 december 1997. Rapporteur was de heer Lindmark.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 351e Zitting op 28 en 29 januari 1998 (vergadering van 29 januari) het volgende advies uitgebracht.

1. Inleiding

1.1. De Commissie heeft een mededeling uitgebracht betreffende maatregelen ten aanzien van de rol van de Europese Unie in de informatiemaatschappij. De mededeling gaat vergezeld van een voorstel voor goedkeuring van een communautair actieprogramma voor de betrekkingen tussen de EU en ontwikkelingslanden. De Commissie onderstreept dat recente ontwikkelingen in de richting van de informatiemaatschappij vooral menselijke activiteiten betreffen, zoals leren, communicatie, werk en vrije tijd. Dit geldt voor zowel de lid-staten als voor ontwikkelingslanden. De Commissie stelt een geheel van richtsnoeren en mechanismen voor om bij te dragen aan de deelneming van de ontwikkelingslanden aan de informatiemaatschappij, niet alleen als consumenten, maar als volwaardige deelnemers.

1.2. De Commissie verwijst naar de in februari 1995 te Brussel gehouden G7-Conferentie over de informatiemaatschappij, waar erop is gewezen dat de reeds bestaande kloof tussen geïndustrialiseerde landen en ontwikkelingslanden niet verder mag worden vergroot, en is opgeroepen tot "een gemeenschappelijke visie op de menselijke verrijking": "Onze actie dient bij te dragen aan de integratie van alle landen, in een wereldwijde inspanning". De conferentie over de informatiemaatschappij en ontwikkeling die in 1996 te Midrand werd gehouden, was ook gericht op de specifieke behoeften van ontwikkelingslanden en benadrukte de mogelijkheden die de nieuwe technologieën bieden.

1.3. De EU is er van haar kant toe overgegaan haar betrekkingen met elk van de belangrijkste ontwikkelingsregio's opnieuw te definiëren en te moderniseren, hetgeen de mogelijkheid biedt daarbij rekening te houden met de nieuwe dimensie van de informatiemaatschappij. De Commissie streeft ernaar dat de activiteiten van de lid-staten en de betrokken internationale organisaties op elkaar worden afgestemd. Er dient naar de externe partners een realistische boodschap uit te gaan, waarbij de aandacht wordt gevestigd op het belang van de thans aan de gang zijnde omwentelingen en op de inspanningen die daarbij van hen zullen worden gevergd.

1.4. Het Comité merkt op dat deze ontwikkeling een complex proces is, waarbij ICT een belangrijke rol speelt, wat overigens niet betekent dat dit de enige factor van belang is. In de ontwikkelingslanden is in de grootstedelijke gebieden een snelle bevolkingsgroei waar te nemen. Deze landen zijn echter vaak nog agrarische samenlevingen waar de ontwikkeling van het platteland van essentieel belang is, niet alleen voor de voedselvoorziening, maar ook om te voorkomen dat er een te groot beroep wordt gedaan op de vaak gebrekkige infrastructuur in de grote steden. Infrastructuur is een prioritair gebeid, waarvan tele-infrastructuur een onderdeel is. Moderne ICT biedt grote mogelijkheden om deze te verbeteren en dient tevens zo te worden benut dat hiermee een bijdrage wordt geleverd aan de algemene ontwikkeling, en de bestaande kloof eerder wordt verkleind dan vergroot.

1.5. Het Economisch en Sociaal Comité wijst erop dat de omvang van deze doelstelling enorm is. Alleen al het creëren en moderniseren van de fundamentele telecommunicatiediensten vereist zulke gigantische investeringen dat deze zelfs voor overheden alleen moeilijk op te brengen zijn. Actieve betrokkenheid van, en financiering door het bedrijfsleven zijn vaak een absolute noodzaak. Bovendien is het van groot belang dat de uit kostenoogpunt meest verantwoorde oplossingen zo gebruikt worden dat zij zoveel mogelijk opleveren, zodat de telecommunicatiesector in een positieve spiraal terechtkomt, waardoor de sector door verkoop van diensten en de cashflow die dit oplevert zichzelf steeds beter kan bedruipen. Daarom is het van essentieel belang dat de ontwikkelingslanden alle resterende belemmeringen en beperkingen van het eigendomsrecht voor buitenlanders afschaffen, om noodzakelijke investeringen mogelijk te maken. Dit wordt geaccentueerd door het feit dat de belangrijkste industrielanden hun steun helaas hebben verlaagd van 56 tot 41 miljard Amerikaanse dollar in de jaren 1990-1996, terwijl de particuliere investeringen in de ontwikkelingslanden in dezelfde periode sterk zijn gestegen van 44 tot 244 miljard dollar, alhoewel deze allesbehalve gelijkelijk waren verdeeld over de ontwikkelingslanden.

1.6. Het Economisch en Sociaal Comité is van mening dat dit verslag terecht het belang van een snelle en volledige invoering van de WTO-overeenkomst benadrukt. Liberalisering en openstelling van zowel de nationale als de internationale markt voor telecommunicatiediensten is van essentieel belang voor een nuttige toepassing van de technologische voordelen, voor de verbetering van de kwaliteit van het bestaan en de economische groei, doordat op alle niveaus keuzevrijheid wordt geboden.

Maar keuzevrijheid vereist financiële mogelijkheden, en daar ontbreekt het de meeste inwoners van ontwikkelingslanden aan. Dit betekent dat deze inwoners ook na de liberalisering van de markten economisch oninteressant blijven. Daarom blijven beleidsmaatregelen van belang. Zij zijn, evenals in Europa, nodig om gelijke toegang vanuit de verschillende regio's in de ontwikkelingslanden te garanderen.

Het Comité onderstreept dat de belangrijkste taak van de Commissie tweeledig is: enerzijds dient zij ervoor te zorgen dat de ontwikkelingslanden zich meer bewust worden van de voordelen van en de noodzaak om deel uit te maken van de informatiemaatschappij en anderzijds dient zij het Europese bedrijfsleven ertoe aan te sturen om aan deze ontwikkeling deel te hebben.

Het Comité is het met de Commissie eens dat de EU-maatregelen moeten worden opgenomen in andere programma's die al door het Comité zijn besproken. Het Comité merkt ook op dat er geen extra financiële middelen zullen komen en dat de huidige middelen zo nodig herverdeeld zullen worden.

1.7. Technologie vormt op zichzelf echter geen informatiemaatschappij. Om de nieuwe mogelijkheden volledig te benutten, is onderwijs nodig, evenals de vrijheid om informatie te verstrekken en inhoud te bepalen. Tal van belemmeringen die dan nog overblijven, moeten nog worden aangepakt, willen alle vruchten van de informatiemaatschappij geplukt kunnen worden.

1.8. De meeste landen hebben douaneregelingen, niet in de laatste plaats de EU-landen zelf. Het is natuurlijk cruciaal dat de liberalisering van de telecom-markt in de EU, op 1 januari 1998, snel en volledig ten uitvoer wordt gelegd. Anders zal er niet genoeg geloofwaardigheid worden bereikt om andere wereldwijde taken te kunnen vervullen, zoals de tenuitvoerlegging van de WTO-overeenkomst.

1.9. Gelukkig bieden nieuwe technologieën ontwikkelingslanden de mogelijkheid een sprong vooruit te maken en aansluiting te vinden bij het Europese niveau. Een voorbeeld hiervan is dat niet alleen satellieten maar ook aardgebonden radiosystemen op korte termijn kunnen worden aangewend om een groot gebied te bestrijken. De kosten voor de nationale infrastructuur kunnen daardoor veel lager gehouden worden, vergeleken met traditionele, van kabels afhankelijke netwerken. Voor internationale verbindingen leveren glasvezelkabels een vergroting van de capaciteit op, terwijl de kosten daarvan snel dalen. Gezien de snelheid van de indrukwekkende technologische vooruitgang, kan er niet langer enkel en alleen worden vertrouwd op de traditionele langetermijnplanning waarbij de te creëren capaciteit van de netwerken jaren vooruit werd uitgestippeld. Veeleer moet de ontwikkeling worden bepaald door de markt en de vraag van de consument, waarbij een aantal exploitanten en ondernemers met hun investeringen een bredere klantenkring trachten te bereiken door nieuwe toepassingen aan te bieden die op moderne technieken zijn gebaseerd.

1.10. Zweden en een aantal van de andere Scandinavische landen vormen een goed voorbeeld hiervan. Concurrentie tussen drie, en binnenkort vier nationale netwerken voor mobiele telefonie heeft geleid tot een marktpenetratie van meer dan 30 per 100 inwoners, omgerekend is dat bijna één per huishouden. Wat begon als exclusieve dienstverlening voor het bedrijfsleven heeft al de vorm aangenomen van een dienstverlening die voor de meeste burgers bereikbaar is.

1.11. Om te bepalen in hoeverre men zich houdt aan de liberalisering, worden onder andere de volgende criteria gehanteerd:

- volledige liberalisering van dienstverlening op het gebied van telefonie en informatie;

- volledige liberalisering van mobiele dienstverlening (twee of meer exploitanten);

- gebruik van alternatieve infrastructuur voor dienstverlening (spoorwegen, energiebedrijven);

- onafhankelijke regelgeving (duidelijke scheiding van marktbeheersende exploitanten);

- vergunningenbeleid (duidelijkheid van de regels, voorwaarden voor vergunningen);

- beleid voor intercommunicatie (duidelijkheid van de regels, voorwaarden voor vergunningen);

- toegang tot de markt, alsmede het afschaffen van de beperking van eigendomsrecht voor buitenlanders;

- overdraagbaarheid van nummers;

- de openbare dienstverlening ter feitelijke verwezenlijking van het recht van communicatie, waarbij rekening wordt gehouden met de specifieke economische, sociale, menselijke en geografische omstandigheden van elk land.

2. Integratie van ontwikkelingslanden in de informatiemaatschappij: een uitdaging

2.1. Evenals de Commissie is het Economisch en Sociaal Comité van mening dat de informatiemaatschappij diepgaande wijzigingen inhoudt van de organisatie van het werk, van het onderwijs en meer in het algemeen van de hele maatschappij. Deze biedt een hele reeks nieuwe instrumenten met een nooit eerder geziene kracht, waarmee de ontwikkelingslanden technologische sprongen voorwaarts kunnen maken, daarbij de ontwikkelingsstadia overslaand die de geïndustrialiseerde landen wel hebben moeten doorlopen.

2.2. Het Economisch en Sociaal Comité deelt de mening van de Commissie dat landen die zich zouden afsluiten voor deze maatschappelijke veranderingen, zich daarbij evenzo zouden afsluiten van de handelskanalen en investeringsstromen, alsmede van de netwerken voor wetenschappelijke vooruitgang en artistieke schepping, en zouden daarmee dreigen te worden gemarginaliseerd.

2.3. De nieuwe informatietechnologie heeft in zowel de nationale als de internationale zakenwereld veelomvattende veranderingen teweeggebracht. Het is alsof er volledig overnieuw wordt begonnen. Productie, management van de organisatie en relaties met kapitaalverschaffers moeten op een nieuwe leest worden geschoeid. Ook bij de consument zijn ingrijpende veranderingen aan de gang. Computers zijn in opkomst in de huishoudens. Een aantal waarnemers beweert dat de digitalisering hier veranderingen zal veroorzaken die nog radicaler en zichtbaarder zijn dan die in de zakenwereld. Voorspeld wordt, dat door interactieve technologie de manier waarop wij communiceren, onze boodschappen doen, onze geldzaken regelen en informatie verstrekken, zal veranderen. In tal van Commissiedocumenten, b.v. het verslag over elektronische handel en in eerdere adviezen van het Comité, is uitgebreid omschreven dat het belangrijk is om deel uit te maken van de informatiemaatschappij.

3. Bijdrage van informatietechnologie aan ontwikkeling

3.1. Op technologisch gebied houdt de overgang naar de informatiemaatschappij een hele reeks nieuwe instrumenten in, die reeds ruim ingang hebben gevonden in de ontwikkelingslanden. Een groot deel van deze nieuwe technologieën zijn goedkoper en beter afgestemd op afgelegen regio's en dunbevolkte gebieden. De EU zou steun moeten verlenen aan activiteiten die ertoe bijdragen dat de ontwikkelingslanden kunnen beschikken over deze nieuwe technologieën.

3.2. Internet en het World Wide Web vormen een integratieplatform voor andere technologieën, zoals de toepassing van ISDN-lijnen of ATM-routeringsdiensten. De teleports vormen een soort "docking station" voor telewerken, met name voor arbeidsintensieve diensten zoals statistiek, boekhouding, software-productie of luchtvaartboekingssystemen.

3.3. Industriële samenwerking is een belangrijke factor bij het streven om de ontwikkelingslanden de voordelen van informatie- en communicatietechnologie te bieden, als een onderdeel van de pogingen om de economische ontwikkeling te stimuleren.

De samenwerking binnen een zo ver ontwikkelde sector als informatietechnologie en telecommunicatie mag niet alleen gebaseerd zijn op traditionele concepten van overheveling van productie zoals lokale productie of productie van onderdelen die erop gericht zijn gebruik te maken van lage arbeidskosten en goedkopere lokale service.

Een werkelijk toekomstgerichte samenwerking van Europese bedrijven in ontwikkelingslanden moet juist tot doel hebben lokale software en technische kennis te ontwikkelen en te benutten.

De enorme ontwikkeling van micro-elektronica betekent een voortdurende reductie van handmatig werk. Doordat geavanceerde en efficiënte industriële robots worden ingezet in het productieproces zijn de productiekosten zo gedaald dat de ontwikkelingslanden moeite hebben te concurreren met hun traditioneel goedkope arbeidskrachten. Hieraan moet worden toegevoegd dat het ontwikkelen van meer activiteiten op andere markten ook in hoge mate wordt bepaald door het feit dat bedrijven ernaar streven op deze markten concurrentievoordelen te behalen. Dat Europese ondernemingen hierin slagen is uiteraard van belang voor de gehele EU.

4. Prioritaire gebieden

4.1. De Commissie benadrukt terecht het belang van ICT voor het MKB. Wat betreft de toepassingen van de informatiemaatschappij, doen zich in de ontwikkelingslanden nieuwe kansen voor, met voordelen die vergelijkbaar zijn met die welke worden behaald in de geïndustrialiseerde landen, bijvoorbeeld voor het MKB een efficiënter beheer en goedkopere toegang tot informatie, opleiding, interactieve client/server-netwerken en tot de internationale markten, of efficiënter werkende regeringen en overheden.

4.2. Het Comité onderstreept dat de nieuwe onderwijs- en opleidingstechnologieën, met name het afstandsonderwijs als aanvulling op het traditionele onderwijs, de ontwikkelingslanden enorme mogelijkheden bieden. Tele-onderwijs, dat steeds vaker wordt gebruikt in de zakenwereld, biedt werknemers de mogelijkheid hun nieuwe vaardigheden bij de dagelijkse werkzaamheden te benutten. Bovendien is het bij tele-onderwijs minder vaak nodig de dagelijkse verplichtingen geruime tijd opzij te zetten. Ervaring in Zweden wijst uit dat dit vooral voor kleine en middelgrote bedrijven van belang is, omdat zij absentie moeilijk kunnen opvangen, ongeacht of zij in een afgelegen gebied gevestigd zijn of niet. Door tele-onderwijs wordt leren gecombineerd met toepassing in de praktijk.

4.3. Dit ligt in het verlengde van het verslag van de Commissie over levenslang leren en wordt gesteund door het Comité, dat het doorslaggevende belang van menselijk kapitaal benadrukt. Relatief eenvoudige en goedkope oplossingen, zoals Internet en video via de PC, blijken vaak op efficiënte wijze bepaalde vormen van individuele toegang tot het netwerk te bieden. De lage kosten, ook voor internationale verbindingen, zal de voordelen, zoals het raadplegen van buitenlandse deskundigen, voor meer mensen toegankelijk maken. De EU kan dergelijke oplossingen op verschillende manieren bevorderen, o.a. door deskundigen beschikbaar te stellen en demonstratiemodellen mede te financieren. Zo kan zij op een positieve manier op basis van samenwerking hulp bieden, en uitbuiting vermijden.

4.4. Volgens het Economisch en Sociaal Comité is het zaak dat de Europese overheden vaart zetten achter de ambitieuze en langetermijnprogramma's om de informatierevolutie in de klaslokalen te laten doordringen, zowel in de EU als in de ontwikkelingslanden. Overheden en bedrijfsleven zouden samen aan de ontwikkeling van onderwijsmateriaal en -apparatuur moeten werken. Overheden dienen de vereiste omstandigheden te creëren waarbinnen het bedrijfsleven en onderwijsinstellingen nauw kunnen samenwerken, zodat er deskundigen op het gebied van informatietechnologie kunnen worden opgeleid.

4.5. Het Economisch en Sociaal Comité steunt het voorstel van de op 6 tot 8 juli 1997 te Bonn gehouden Ministersconferentie, waarin staat dat de Europese "global players" samen met overheden en internationale organisaties een "Global Information Superhighschool" zouden moeten oprichten, met het oog op wereldwijde duurzaamheid als een nieuw concept voor het onderwijs in de 21e eeuw. De Commissie dient in haar verslag op dit initiatief in te gaan.

4.6. Een belangrijk gebied dat niet in het verslag van de Commissie wordt genoemd is de mogelijkheden die ITC vrouwen biedt om deel te nemen aan culturele en sociale activiteiten, toegang te krijgen tot de arbeidsmarkt en onderwijs te volgen. Het Comité zou graag zien dat dit aspect wordt opgemerkt en beklemtoond, met speciale nadruk op gelijke kansen voor mannen en vrouwen als een fundamenteel kenmerk van een goed functionerende informatiemaatschappij. ICT kan van belang zijn bij de pogingen om de geïsoleerde positie van vrouwen, met name op het platteland, te doorbreken.

4.7. Ook op het gebied van telegezondsheidszorg kan ICT volgens het verslag van de Commissie een welhaast revolutionaire rol spelen ten aanzien van allerlei uitdagingen op het terrein van gezondheidszorg en geneeskunde. ICT biedt geïndustrialiseerde landen een groot aantal mogelijkheden om ontwikkelingslanden via telezorg bij te staan. ICT biedt toegang tot medische expertise door middel van teleconsulten en medisch advies bij chirurgische ingrepen e.d.

4.8. Het Comité vindt dat moet worden ingezien dat telegeneeskunde niet langer mag worden beschouwd als substituut voor "de dokter" of als iets dat alleen in afgelegen gebieden van belang is. Integendeel, in Zweden is gebleken dat een aantal succesvolle toepassingen van telegeneeskunde nu in de grote steden worden gebruikt. Zo worden bijvoorbeeld ECG's en andere belangrijke gegevens via de radio van ambulances aan ziekenhuizen doorgegeven, waardoor de behandeling sneller kan plaatsvinden en dus bij een hartaanval op lange termijn de gevolgen minder ernstig zullen zijn. Minder dramatisch, maar even belangrijk, is dat patiënten dankzij alarmsystemen thuis kunnen blijven en toch in spoedgevallen snel behandeld kunnen worden als de behoefte daaraan mocht ontstaan. De Commissie dient in haar programma's aandacht te besteden aan dergelijke mogelijkheden om de humanitaire kant te benadrukken. De Commissie dient in haar programma's aandacht te besteden aan de humanitaire kant van de toepassing van ICT, en niet alleen in de bestaande ziekenhuisstructuur, maar ook, en dit vooral, als hulpmiddel ter bevordering van de basisvoorzieningen in de gezondheidszorg en op het vlak van preventie.

4.9. In het verslag van de Commissie wordt gesteld dat ICT in de industrie en handel een sleutelfactor voor een goede concurrentiepositie is, omdat men daarmee enerzijds de kwaliteit van de productie kan verbeteren en anderzijds de productie kan integreren in een complex proces. ICT vergemakkelijkt deelname aan de handel in het algemeen, en aan de overheidsaanbestedingen in het bijzonder, omdat deze opdrachten in de nabije toekomst voornamelijk via elektronische handel zullen lopen.

4.10. Evenals de Commissie denkt het Comité dat ICT op het gebied van onderzoek een essentiële rol kan spelen. Op tal van gebieden geeft ICT onderzoekers in ontwikkelingslanden beschikking over de nodige informatie en verschaft zij toegang tot documenten die alleen via elektronische media beschikbaar zijn.

4.11. De Commissie wijst er volgens het Comité terecht op dat de opkomst van een nieuwe, onafhankelijke pers in een groot aantal ontwikkelingslanden en de explosieve groei van het Internet bijdragen aan versterking van de samenleving en consolidatie van het democratiseringsproces.

4.12. Het Comité stelt de Commissie voor de ontwikkelingslanden te helpen bij de ontwikkeling van consumentenbescherming op het gebied van ICT. Er is behoefte aan regelgeving voor transacties op o.a. Internet ten aanzien van voor consumenten relevante zaken, zoals de geldigheid van contracten, aansprakelijkheid, bescherming van de menselijke waardigheid, enz.

4.13. Het Comité is van mening dat ICT een wezenlijk instrument is om de democratie in het grootste deel van de wereld te versterken, op voorwaarde dat censuur wordt tegengegaan. ICT kan ook bijdragen aan de ontwikkeling van de multiculturele samenleving, en het bevorderen van het inzicht erin.

5. ICT bevordert structurele veranderingen

5.1. De Commissie benadrukt dat ICT niet het enige instrument vormt om impulsen te geven aan de structurele ontwikkeling. ICT zal slechts ten volle kunnen worden ingezet wanneer de maatschappij waarin zij moet worden gebruikt, zich deze nieuwe technologieën eigen kan maken. Het Comité benadrukt dat er altijd moet worden gelet op economische, sociale, culturele en religieuze verschillen, niet alleen tussen ontwikkelde en ontwikkelingslanden, maar ook tussen ontwikkelingslanden onderling.

5.2. Het Comité is van mening dat niet hoeft te worden verzwegen dat juist bij de overgang naar de informatiemaatschappij, waarvan in het verslag van de Commissie gewag wordt gemaakt, in alle landen een aantal moeilijke politieke beslissingen moet worden genomen. Om de voordelen van het marktmechanisme en de hulpprogramma's ten volle te kunnen benutten, is het van belang dat ontwikkelingslanden steun en handel als aparte zaken beschouwen. In deze zin is de prijsstelling voor internationale telecomverbindingen relevant, die gezien moet worden als een louter commerciële kwestie, niet als een middel om financiële steun te verlenen.

5.3. Eén voorbeeld is dat internationale telecommunicatiediensten in de meeste landen veel te duur zijn in verhouding tot de werkelijke kosten, terwijl andere delen van het netwerk, met name de lokale verbindingen, te goedkoop zijn of zelfs zwaar gesubsidieerd worden. Dit was mogelijk omdat er een monopolie bestond, maar zal desastreus blijken nu er steeds maar nieuwe technologieën worden ontwikkeld. Prijzen die niet in verhouding staan tot de werkelijke kosten, vormen zonder meer een uitnodiging aan concurrenten om de meest lucratieve verbindingen af te romen, waardoor er steeds minder middelen beschikbaar zullen zijn om andere marktsegmenten te subsidiëren. Internet zal binnenkort niet alleen gegevens maar ook spraak doorgeven, waardoor voor interlokale en internationale communicatie veel lagere tarieven kunnen worden gerekend. Het feit dat de factor "afstand" er niet meer toe doet, is goed nieuws, niet alleen voor het bedrijfsleven, maar voor de gehele maatschappij.

5.4. Juist deze overgang blijkt echter ook in tal van EU-lid-staten moeilijk te zijn, het duurt een tijd voordat de consument inziet dat zijn totale rekening voor telecommunicatie lager uitvalt. Daarom is het belangrijk dat de Commissie er de nadruk op legt dat in bepaalde landen, zoals het Verenigd Koninkrijk en Zweden, de prijzen zijn gedaald door de liberalisering van de markt.

6. Uitdagingen voor de ontwikkelingslanden

6.1. Volgens het verslag van de Commissie is de situatie met betrekking tot de telecommunicatie-infrastructuur in de ontwikkelingslanden zeer verscheiden, maar bestaat er in het algemeen een aanzienlijke achterstand ten opzichte van de geïndustrialiseerde landen. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de telefoondichtheid (het aantal hoofdlijnen per 100 inwoners) die voor de geïndustrialiseerde landen meer dan 48 bedraagt, en voor landen met een gemiddeld inkomen ongeveer 10, maar voor de minst ontwikkelde landen slechts 1,5 (het wereldgemiddelde is 11,5). De infrastructuur is niet berekend op de vraag en kan de toegang tot de wereldomspannende telecommunicatienetwerken niet waarborgen.

6.2. Er is echter volgens het Comité ook sprake van een zekere dynamiek. Om te beginnen bestaat er wel degelijk een grote en opgestuwde vraag, zoals blijkt uit het feit dat in de praktijk vaak aan deze vraag wordt voldaan door communicatiemogelijkheden die in bepaalde landen als illegaal worden beschouwd. Dit verklaart dat in een groot aantal landen sprake was van een gestage groei van de telecommunicatie. Door het steeds goedkoper worden van de technologie en de concurrentie van nieuwe, wereldwijd concurrerende exploitanten die bijvoorbeeld gebruik maken van call-back, ontstaat er echter een voor de ontwikkelingslanden verontrustende daling van de traditionele inkomsten uit internationale telecommunicatie. Hierdoor ontstaat bij de ontwikkelingslanden een bewustwording betreffende de aan de gang zijnde ontwikkeling.

6.3. Het Comité acht het van belang dat overheden en particuliere exploitanten samenwerken om een adequate greep te houden op eventuele onregelmatigheden. Er dienen overeenkomsten te worden gesloten waarin bepaald wordt dat inkomsten uit internationale telecommunicatie moeten worden aangewend voor investeringen in ICT en niet aan irrelevante zaken besteed mogen worden.

7. Computerdichtheid

7.1. Wat betreft de overige informatie-infrastructuren, wordt in het verslag van de Commissie benadrukt dat het aantal PC's per 100 inwoners een goede indicatie van de kloof op het gebied van de informatica geeft. Dit aantal bedraagt namelijk 18 voor de landen met hoge inkomens, 2,3 voor de landen met gemiddelde inkomens en slechts 0,01 voor die met lage inkomens. Het aandeel in de markt voor informatietechnologie bedraagt voor de Verenigde Staten 35 %, voor Europa 29 % en voor Japan 15 %, terwijl de rest van de wereld slechts 21 % vertegenwoordigt. De PC-markt is een dynamische markt en kan dezelfde weg opgaan als die van de televisie, die in de landen met lage inkomens reeds een penetratiegraad van 46 % heeft bereikt. Overigens moet worden opgemerkt dat er tussen de landen grote verschillen bestaan, zowel tussen landen in Europa als tussen ontwikkelingslanden.

7.2. Het Comité denkt dat zelfs in ontwikkelingslanden de vraag naar en de noodzaak van communicatie zal toenemen. Dit zal nog worden versterkt als PC's in de loop der tijd steeds gemakkelijker te gebruiken en goedkoper worden en overal te verkrijgen zijn. Deze ontwikkeling ondersteunt tevens de hypothese van de Commissie dat de computermarkt in de voetsporen van de TV treedt, ook al mogen de verschillen tussen een "passief" medium (TV) en een "actief" medium (PC) niet worden onderschat. Internet zal hierbij een grote rol spelen. De Commissie dient deze ontwikkeling te onderkennen en te steunen.

8. Noodzakelijke investeringen

8.1. Volgens de Wereldbank zijn er de komende vijf jaar jaarlijks 60 miljard USD aan investeringen nodig voor de ontwikkeling van de telecommunicatiesector in de ontwikkelingslanden. De internationale openbare steun zal waarschijnlijk niet meer dan 2,3 miljard bedragen, en de meeste staten kunnen het verschil niet bijpassen. Wil men aan een vraag van dergelijke omvang voldoen, kan men niet om nationale en buitenlandse investeringen van de particuliere sector heen en is internationale samenwerking geboden.

8.2. Met het oog op de onderdrukte vraag en het feit dat mensen deel willen en moeten uitmaken van de informatiemaatschappij, denkt het Comité dat de particuliere sector de commerciële mogelijkheden hiervan zal inzien en dat dit particuliere investeerders zal mobiliseren. Overheden en internationale organisaties moeten zich echter inzetten voor de nodige wet- en regelgeving om dergelijke investeringen mogelijk te maken, en particuliere investeerders evenwichtige, voorspelbare en voorwaarden voor rationele economische beslissingen te bieden. Ter wille van het algemeen belang moeten er ook systemen ter instandhouding van de concurrentie zijn, die b.v. overeenkomen met de EU-regelgeving ter voorkoming van misbruik van machtsposities. Een andere taak van de staten is ervoor te zorgen dat alle burgers en ondernemingen tegen een redelijke prijs toegang krijgen tot adequate communicatiemiddelen. De ontwikkelingslanden moeten inzien dat verantwoorde en stimulerende regelgeving noodzakelijk is om de particuliere sector aan te sporen deel te nemen aan dergelijke dure en riskante investeringen. De Commissie dient de ontwikkelingslanden ervan te overtuigen dat dit in hun eigen belang is.

8.3. Het Comité roept de Commissie op, zich nog meer in zetten voor toegang tot de markt en regelgevende principes in het kader van de WTO-onderhandelingen, zowel door meer landen ertoe aan te zetten zich bij de WTO aan te sluiten als door toegang tot de markt voor telecom te verschaffen. Door dergelijke activiteiten zullen deze landen interessanter worden voor ondernemers.

9. Menselijk kapitaal

9.1. Het Comité staat volledig achter de visie van de Commissie dat bij het inspelen op veranderingen de factor "menselijk kapitaal" van doorslaggevend belang is. Dit betreft het technisch personeel op telecommunicatie- en informaticagebied (met name de softwaresector). Op deze gebieden kan een groot aantal nieuwe banen worden verwacht, bovendien zijn zij uitermate geschikt voor samenwerking tussen ontwikkelingslanden en industrielanden.

9.2. Het Comité zou graag zien dat er een concreet opleidingsprogramma wordt opgezet voor mensen die werkzaam zijn op het gebied van informatie, van onderwijzers tot professionele managers. De omstandigheden waaronder deskundigen in ontwikkelingslanden moeten gaan werken, moeten evenzo in aanmerking worden genomen. Het Comité acht het van belang dat het publiek wordt geïnformeerd over het feit dat de informatiemaatschappij niet alleen nieuwe kansen en banen biedt op het gebied van informatietechnologie, maar ook in aangrenzende dienstensectoren. Aanwezigheid van de juiste omgeving zal uitbesteding met zich brengen.

EU-MAATREGELEN

10. Bijdrage van de Europese Unie aan de bevordering van de informatiemaatschappij in de ontwikkelingslanden

10.1. De actie van de EU op het gebied van samenwerking inzake telecommunicatie- en informatietechnologie is in de loop der jaren geïntensiveerd. In nieuwe samenwerkingsovereenkomsten met derde landen die in ontwikkeling verkeren, worden dan ook formele bepalingen opgenomen ten aanzien van het thema informatiemaatschappij en daarmee verband houdende technologieën.

10.2. De economische, financiële en technische samenwerking heeft in de verschillende partnerregio's van de Unie tot significante activiteiten geleid. De Commissie somt verschillende activiteiten op, waaronder de bilaterale programma's van de lid-staten.

11. Nieuwe impulsen voor actie met betrekking tot de ontwikkelingslanden

11.1. De Commissie is van mening dat er een zekere bewustwording heeft plaatsgevonden, zowel in de Gemeenschap als in de ontvangende landen, ten aanzien van de strategische aard van de integratie van de ontwikkelingslanden in de informatiemaatschappij. De dimensie "informatiemaatschappij" dient in samenwerking met de partnerlanden systematisch in de bestaande programma's ingevoerd te worden, waarbij een zekere heroriëntatie kan plaatsvinden. Een eerste prioritaire doelstelling blijft het bevorderen van de totstandbrenging van een economisch en regelgevend kader waarin de lokale en internationale kapitalen kunnen worden gemobiliseerd ten behoeve van de toegang van de ontwikkelingslanden tot ICT en de daarmee verbonden voordelen. De tweede doelstelling is het inzetten van de technologie ten behoeve van ontwikkeling.

11.2. Het Comité onderstreept dat de regelgeving zo flexibel mogelijk moet zijn. Het juridisch kader dat van toepassing is op wereldwijde informatienetwerken en handelstransacties die via deze netwerken tot stand komen, dient in alle betrokken landen op elkaar afgestemd te zijn. De markten voor telecommunicatie moeten snel worden geliberaliseerd zodat er daadwerkelijke concurrentie kan plaatsvinden, waardoor de prijzen van binnenlandse en internationale telecommunicatie zullen dalen. Er dienen voorwaarden te worden geschapen op basis waarvan bedrijven vertrouwen kunnen hebben in de veiligheid, privacy en authenticiteit van transacties met hun klanten. Wereldwijde technische standaardisering dient op een pragmatische manier te worden aangepakt. Op het gebruik van netwerken mogen geen discriminerende belastingen worden geheven. Het creëren, opslaan, verspreiden en beschermen van software vereist een hoog niveau van bescherming van intellectueel eigendom. Ook zijn er goede regels voor de bescherming van persoonlijke gegevens nodig. Zo mag internationale communicatie niet worden belemmerd door verschillen in dergelijke regels. Alle mensen, jong en oud en uit alle lagen van de maatschappij, moeten de kans krijgen om te leren met computers om te gaan. Hierdoor is onderwijs van essentieel belang voor het gebruik van wereldwijde informatienetwerken.

11.3. Om rekening te houden met de specifieke economische, politieke en culturele kenmerken van de ontwikkelingslanden en hun behoeften, dienen de beoogde acties te worden aangepast aan de verschillende regio's en de betrekkingen die de Gemeenschap daarmee onderhoudt.

12. Conclusies

12.1. Het is de taak van de Unie niet alleen de minder ontwikkelde landen, maar ook de lid-staten ervan te overtuigen dat de informatiemaatschappij al bestaat. Alles wat we op het gebied van communicatie willen, is mogelijk dankzij moderne elektronica. De enige werkelijke barrières zijn van financiële, juridische en politieke aard. De landen die aan de economische vooruitgang willen deelnemen, dienen deze ontwikkeling beter te onderkennen, anders zal de kloof alleen maar dieper worden. Gezien het enorme potentieel van de ontwikkelingslanden dient de particuliere sector een bijdrage te kunnen leveren aan de grote reeks noodzakelijke acties die de informatiemaatschappij vereist, waarbij de verschillen in economische, politieke, sociale, culturele en religieuze ontwikkeling in acht moeten worden genomen.

12.2. Het Comité benadrukt dat een snelle toegang tot de informatiemaatschappij specifieke acties vereist, zowel in de Unie als in ontwikkelingslanden. In de afgelopen 12 tot 18 maanden heeft de Commissie een reeks richtlijnen vastgesteld die erop gericht zijn de doelstellingen van 1998 te bereiken. Vaststellen van wetgeving alleen is echter niet voldoende, waar het werkelijk om draait is de tenuitvoerlegging ervan. De Commissie zou nadruk moeten leggen op de tweeledige uitdaging, nl. opnemen van de ontwikkelingslanden in de informatiemaatschappij en stimuleren van deelname daaraan door het Europese bedrijfsleven. Zowel de ontwikkelingslanden als de EU zouden hiervan kunnen profiteren.

Brussel, 29 januari 1998.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS