NL Publicatieblad van de Europese Unie C 65/105

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over „Duurzame energiebronnen”

(2006/C 65/20)

Op 10 februari 2005 heeft het Europees Economisch en Sociaal Comité besloten, overeenkomstig artikel 29, lid 2, van zijn reglement van orde, een initiatiefadvies op te stellen over: „Duurzame energiebronnen”.

De gespecialiseerde afdeling „Vervoer, energie, infrastructuur, informatiemaatschappij”, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 24 november 2005 goedgekeurd. Rapporteur was mevrouw SIRKEINEN; co-rapporteur was de heer WOLF.

Het Comité heeft tijdens zijn op 14 en 15 december 2005 gehouden 422e zitting (vergadering van 15 december 2005) onderstaand advies uitgebracht, dat met 142 stemmen vóór en 1 stem tegen, bij 2 onthoudingen, is goedgekeurd.

Het EESC heeft de laatste tijd belangrijke adviezen (1) uitgebracht over fundamentele aspecten van de energievoorziening. Tot nu toe is de aandacht steeds vooral uitgegaan naar specifieke energievormen en –bronnen. Met het advies over de 'klassieke' fossiele brandstoffen (steenkolen, aardolie en aardgas) (TEN/212) en met dit advies wil het EESC deze reeks eerder uitgebrachte adviezen afronden alsook een solide grondslag leggen voor haalbare en realistische opties voor een toekomstige energiemix. Deze adviezen zullen vervolgens in één advies („De energievoorziening van de EU: een strategie voor een optimale energiemix”) worden samengebracht.

1. Inleiding

1.1 Voor exploitatie geschikte energie (2) vormt de basis van onze moderne levenswijze en beschaving. De gemakkelijke beschikbaarheid van energie heeft onze huidige levensstandaard mogelijk gemaakt. De noodzaak van een continue, betaalbare, milieuvriendelijke en duurzame voorziening van voor exploitatie geschikte energie is bepalend geweest voor de besluiten die de Europese Raad in Lissabon, Göteborg en Barcelona heeft genomen.

1.2 De wereldwijde vraag naar beperkte fossiele energiebronnen groeit snel, vooral in de nieuw geïndustrialiseerde landen en in sommige ontwikkelingslanden. Veel energie wordt geleverd uit gebieden waar geen normale markt- en politieke regels gelden. Energie wordt daardoor meer en meer een politiek aandachtspunt. De prijzen zijn onstabiel en vertonen een stijgende tendens. Met de milieuaspecten van energie, meer bepaald de mogelijke invloed op het wereldklimaat, wordt door sommige mededingers meer rekening gehouden dan door anderen. Fossiele energie behandelt het EESC in een ander advies dat tegelijkertijd met onderhavig advies wordt opgesteld.

1.3 Het Europees energiebeleid staat voor drie belangrijke uitdagingen: de continuïteit van de energietoevoer garanderen, in economische behoeften voorzien en milieu-effecten terugdringen. Wat de continuïteit van de energietoevoer betreft, wordt de EU geconfronteerd met het probleem van een grote en immer groeiende afhankelijkheid van geïmporteerde energiebronnen. Om tegen een redelijke prijs te voldoen aan de basisbehoeften van de burgers en het concurrentievermogen van de bedrijven te waarborgen, mogen energieprijzen niet kunstmatig worden opgedreven door politieke beslissingen, maar moeten ze investeringen in de energiesector stimuleren. De zorg voor het milieu moet op een kosteneffectieve manier worden benaderd, waarbij de externe kosten in de energieprijzen worden doorberekend en de behoefte om de concurrentie op wereldschaal aan te kunnen niet uit het oog mag worden verloren.

1.4 In diverse adviezen heeft het EESC erop gewezen dat energievoorziening en energiegebruik gepaard gaan met druk op het milieu, risico's, uitputting van energiebronnen, een problematische afhankelijkheid van het buitenland en niet te voorziene ontwikkelingen. De opties en technieken die voor een bijdrage aan de toekomstige energievoorziening in aanmerking komen, zijn geen van alle technisch perfect of helemaal vrij van schadelijke milieueffecten. Ook kan geen enkele daarvan alleen in alle behoeften voorzien en is het moeilijk in te schatten hoe groot hun potentieel op de lange termijn is.

1.5 Met het oog op een duurzame energievoorziening in de toekomst moet Europa ten eerste gebruik maken van de mogelijkheden die er zijn om het energieverbruik efficiënter te maken. Het EESC werkt aan een verkennend advies (op verzoek van de Commissie) over dit onderwerp. Ten tweede dient de voorkeur uit te gaan naar hernieuwbare energiebronnen, omdat deze per definitie duurzaam zijn. Deze energie kan lokaal worden geproduceerd, waarbij geen broeikasgassen vrijkomen, waardoor ze de voorzieningszekerheid en de bestrijding van klimaatverandering ten goede komen. In de nabije toekomst zullen ze echter niet de hele vraag dekken. Het EESC zal een advies gaan opstellen over de toekomstige energiemix voor Europa, waarbij het zich baseert op zijn eerdere adviezen over verschillende energiebronnen.

1.6 In dit advies wil het EESC ingaan op de stand van zaken en het ontwikkelingspotentieel van de volgende duurzame energiebronnen: kleinschalige waterkracht, windenergie, biomassa, zonne-energie en geothermische energie. Dit sluit aan bij de definitie van duurzame energiebronnen uit de richtlijn betreffende elektriciteit uit duurzame energiebronnen. Grootschalige waterkracht — technisch gezien eveneens een duurzame energiebron, die in statistieken dan ook gewoonlijk het predikaat „duurzaam” krijgt — blijft in die definitie buiten beschouwing.

1.7 In het advies zal nader worden ingegaan op deze technologieën vanuit het oogpunt van het energiebeleid (continuïteit van de energievoorziening, diversificatie, evenwicht tussen vraag en aanbod), het economisch beleid (kostenefficiency, concurrentievermogen van energiedragers, steunmaatregelen) en het milieubeleid (emissies, Kyoto-protocol). Ook zal worden geëvalueerd in hoeverre deze een realistische bijdrage aan de toekomstige energiemix kunnen leveren.

1.8 Het gebruik van waterstof als nieuwe energie-technologie krijgt nogal wat verwachtingsvolle aandacht, omdat het als energiedrager het probleem van elektriciteitsopslag (uit onstabiele elektriciteitsbronnen) zou kunnen oplossen. Waterstof kan worden geproduceerd uit aardgas, een fossiele primaire energiebron waar voor andere doeleinden veel vraag naar is, of uit water, waarbij grote hoeveelheden elektriciteit nodig zijn. Voordat een veilige, rendabele waterstofeconomie überhaupt mogelijk is, moet er eerst nog heel wat aan O&O worden gedaan. Brandstofceltechnologie wordt vaak gekoppeld aan een efficiënt gebruik van waterstof, maar in principe kunnen er ook andere — waaronder behandelde duurzame — brandstoffen voor gebruikt worden. Deze mogelijkheden komen slechts zijdelings aan de orde in dit advies, maar moeten wel verder onderzocht worden.

2. De ontwikkeling van duurzame energiebronnen

2.1 Volgens de statistieken van de Europese Commissie wordt in de EU-25 ongeveer 1 100TWh duurzame energie verbruikt, op een totaal primair energieverbruik van bijna 20 000 TWh. Duurzame energie neemt dus 5,7 % van het energieverbruik voor haar rekening. Van de totale elektriciteitsproductie van 3 018 TWh wordt 387 TWh, d.w.z. bijna 13 %, geproduceerd uit duurzame energiebronnen.

2.2 De EU heeft een actieve leidersrol vervuld bij de ontwikkeling van duurzame energiebronnen, met als streefcijfers de verhoging van hun aandeel in de totale energiemix van 6 % naar 12 % en in de elektriciteitsproductie van 13 % naar 21 % in de EU-25. Hoewel volgens de tussentijdse ramingen van de Europese Commissie deze streefcijfers waarschijnlijk niet helemaal zullen worden bereikt, is er toch belangrijke vooruitgang geboekt. Er bestaat eensgezindheid over het feit dat het aandeel van duurzame energiebronnen in de energiemix verder moet toenemen en dat hiervoor nog altijd economische steun nodig is.

2.3 Windenergie heeft de voorbije jaren een heel sterke opmars gekend, maar wordt de laatste tijd zowel om ecologische als economische redenen onderworpen aan toenemende kritiek. Het gebruik van biomassa is daarentegen minder gestegen als verwacht, terwijl het gebruik ervan nu al significant is.

2.4 Terwijl het gebruik van energie uit stromend water of ingedamde watermassa's een lange culturele traditie kent, staat het gebruik van energie uit zeestromingen, golven of getijden nog in de kinderschoenen. In de toekomst kunnen deze energiebronnen het onderwerp vormen van een apart advies.

2.5 De mate waarin de lidstaten duurzame energie verbruiken loopt sterk uiteen en hangt samen met hun natuurlijke omstandigheden en energiebeleid. Ook de ontwikkeling van het verbruik in reactie op het EU-beleid varieert enorm, en hetzelfde geldt voor de maatregelen waarmee de lidstaten hun productie en verbruik opvoeren. Conform Richtlijn 2001/77/EG over elektriciteitsopwekking uit duurzame energiebronnen mogen de lidstaten zelf bepalen hoe zij duurzame energie ondersteunen. Over een eventuele harmonisering van deze steun zwijgt de Richtlijn in alle talen, wat de werking van de interne markt niet ten goede komt (zie par. 5.6).

2.6 Subsidies voor duurzame energie zijn uit strategisch oogpunt — voorzieningszekerheid, klimaatbeleid — gerechtvaardigd. Ze kunnen ook worden beschouwd als een compensatie voor eerder of nog steeds verleende subsidies voor bepaalde traditionele energiebronnen, waarvan de externe kosten bovendien onvoldoende worden geïnternaliseerd (3). De algemene opinie is dat subsidies de markt niet scheeftrekken als zij bestemd zijn voor activiteiten die nog verre van concurrerend zijn.

2.7 Gevestigde belangen — zoals de behoefte van regeringen aan een stabiel niveau van belasting- of andere inkomsten — kunnen veranderingen dwarsbomen en eerlijke concurrentie op de energiemarkten tegenwerken. Sommige energiebronnen, vooral olieproducten, worden zwaar belast in de EU.

3. Voornaamste kenmerken en mogelijkheden van de verschillende duurzame energiebronnen

3.1 Kleine waterkrachtcentrales

3.1.1 Recente groei en ontwikkeling. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen grote en kleine waterkrachtcentrales. Kleine waterkrachtcentrales (minder dan 10 MWe) zijn talrijk in de Europese Unie en bieden nog heel wat mogelijkheden (bijna 6 000 MW alleen al in de 15 „oude” lidstaten). Eind 2003 werd de totale capaciteit van de in de toenmalige lidstaten in gebruik zijnde kleine waterkrachtcentrales op 10 700 MW geschat.

3.1.2 Rol in elektrische systemen en gevolgen voor de netwerken. Kleine waterkrachtcentrales zijn niet alleen ideaal voor de elektriciteitsvoorziening in geïsoleerde gebieden, maar kunnen ook bijdragen tot de nationale elektriciteitsproductie als ze aangesloten zijn op het elektriciteitsnetwerk. Toegang tot het netwerk is de eerste en belangrijkste voorwaarde voor onafhankelijke producenten om op een efficiënte manier te kunnen opereren op de markt.

3.1.3 Economische aspecten, o.a. steunregelingen. Kleine waterkrachtcentrales zijn al eeuwenlang technisch mogelijk. Als ze ook nog gunstig gelegen zijn, kunnen ze economisch aantrekkelijk zijn. De investeringskosten in de Europese Unie (2001) variëren tussen 1 000 €/kW in Griekenland en Spanje en 6 000 €/kW in Duitsland, terwijl de gemiddelde productiekosten variëren tussen 1,8 eurocent per kWh in België en 14 eurocent per kWh in Australië.

3.1.4 Beschikbaarheid en belang voor voorzieningszekerheid. Kleine waterkrachtcentrales zijn een betrouwbare bron en kunnen bijdragen aan de voorzieningszekerheid van elektriciteit. Ze zijn in staat om op stel en sprong elektriciteit op te wekken, zowel basislastvermogen als pieklastvermogen te leveren, ze gaan lang mee, zijn relatief gemakkelijk in het onderhoud en draaien op een zeer betrouwbare, uitgerijpte technologie.

3.1.5 Milieuprestaties. Kleine waterkrachtcentrales zijn schoon, werken zonder verbranding en stoten dus ook geen verontreinigende stoffen uit. Vooral door hun fysieke aanwezigheid en door veranderingen van het watermilieu (bijvoorbeeld als gevolg van dammen, die de trek van vissen verhinderen) hebben ze echter wel een impact op het milieu, maar er zijn maatregelen mogelijk en haalbaar om deze impact te verminderen of zelfs helemaal uit te bannen.

3.1.6 Vooruitzichten qua groei en rol. De eerste doelstelling voor 2003 (12 500MW) is niet gehaald. Wat de doelstellingen voor 2010 betreft: als de gemiddelde jaarlijkse groei van de afgelopen vier jaar wordt doorgetrokken, zou de Europese capaciteit van kleine waterkrachtcentrales ergens in de buurt van 12 000 MW moeten komen te liggen. Dat is ook lager dan de doelstellingen in het witboek van de Commissie.

3.2 Windenergie

3.2.1 Recente groei en ontwikkeling. Windenergie is momenteel de snelst groeiende technologie voor elektriciteitsopwekking en zou op gunstige locaties zelfs zonder subsidies kosteneffectief kunnen zijn. Dankzij een jaarlijkse groei van meer dan 35 % tussen 1996 en 2004 is Europa nu wereldleider op het gebied van windenergie. Eind 2004 bereikte de geïnstalleerde capaciteit bijna 35 GW in de EU-25 en ruim 47 GW wereldwijd.

3.2.2 Rol in elektriciteitssystemen en implicaties voor netwerken. Intensief gebruik van windkracht stelt hoge operationele eisen aan de energievoorziening. De beschikbaarheid van windenergie kan in de meeste regio's niet op elk willekeurig tijdstip worden gegarandeerd. Dit nadeel kan echter grotendeels worden opgevangen door vraagbeheersing alsmede door andere energiebronnen — met name biomassa, biogas, waterkracht en zonnewarmte — en nieuwe opslagmethoden. De gegarandeerde windenergiecapaciteit (capaciteitskrediet) is duidelijk seizoensafhankelijk. In Duitsland kan er bijvoorbeeld van worden uitgegaan dat er van de totale, voor 2015 voorspelde windenergiecapaciteit van 36 000 MW steeds tussen de 1 820en 2 300 MW direct beschikbaar zal zijn om seizoenspieken te dekken (bij een voorzieningszekerheid van 99 %). Dit komt neer op ongeveer 6 % van de geïnstalleerde windenergiecapaciteit. Het benodigde reserve- en regelvermogen hangt af van de kwaliteit van de windkrachtvoorspelling voor de korte termijn en van het verschil tussen de voorspelde en de feitelijke windkracht.

3.2.3 Economische aspecten, o.a. steunregelingen. Aangezien de elektriciteitsproductie in hoge mate afhangt van de windomstandigheden, is een goede locatie cruciaal voor de economische haalbaarheid (zie echter ook paragraaf 3.2.2). De kosten van met windenergie opgewekte elektriciteit zijn dankzij de technologische ontwikkelingen gestaag gedaald. De kosten van met windenergie opgewekte elektriciteit zijn in vijftien jaar meer dan gehalveerd. Windenergie is steeds beter in staat om qua prijs te concurreren met andere energiebronnen. In Groot-Brittannië kost de elektriciteitsopwekking op het vasteland momenteel bijvoorbeeld 3,2p/kWh (de groothandelsprijs van elektriciteit is 3p/kWh). De extra kosten om fluctuaties op te vangen (bijvoorbeeld voor reservecapaciteit) bedragen 0,17p/kWh, zolang er slechts 20 % windenergie of minder in het energienet aanwezig is.

3.2.4 Beschikbaarheid en belang voor voorzieningszekerheid. Door het toegenomen gebruik van windenergie in Europa doen zich nu ook schommelingen voor bij het opwekken van elektriciteit, die weer een gevolg zijn van het fluctuerende karakter van de windkracht. Een en ander legt een grotere claim op productiebeheersing en leidt tot hogere netwerkkosten. Om ondanks de hevig fluctuerende windkracht een stabiele werking van hun netwerk te kunnen garanderen hebben exploitanten behoefte aan zo nauwkeurig mogelijke windvoorspellingen. Aangezien het gebruik van windenergie naar verwachting in Europa alleen maar zal toenemen, moet er in de toekomst bij het ontwerpen van windenergie-installaties meer aandacht worden besteed aan de betrouwbaarheid van het aanbod. Door de enorme opmars van windenergie wordt het steeds moeilijker om een stabiele elektriciteitsvoorziening te garanderen, vooral als zich een stroomstoring voordoet. Toekomstige, in zee aan te leggen windparken zouden per uur veel meer stroom kunnen opwekken dan hun tegenhangers op het vasteland.

3.2.5 Milieuprestaties. Tijdens hun bouw, installatie, onderhoud en verwijdering veroorzaken windturbines zeer weinig vervuiling of emissies. Ook als ze in bedrijf zijn is de verontreiniging verwaarloosbaar klein. Maar ondanks hun schone karakter leveren windmolens wel een aantal problemen op voor het milieu: ze kunnen het landschap ontsieren.

3.2.6 Verwachtingen qua groei en rol. Volgens de laatste ramingen van de Commissie zou de totale windenergiecapaciteit in 2010 70 GW kunnen bedragen. De European Wind Energy Association kijkt nog verder in te toekomst en streeft naar 180 GW in 2020, waarvan 70 GW op zee. In 2010 zou een en ander goed moeten zijn voor 50 % en in 2020 voor ruim 70 % van de netto-toename van de energiecapaciteit.

3.3 Biomassa

3.3.1 Recente groei en ontwikkeling. In 2001 bedroeg het totale biomassaverbruik voor energiedoeleinden 650 TWh. In 2010 moet hier 860 TWh zijn bijgekomen wil duurzame energie dan 12 % van de energiemix uitmaken. Elke sector moet een bijdrage leveren: elektriciteit met 370 TWh, warmte met 280 TWh en biobrandstoffen met 210 TWh. Samen zou dit in 2010 1 500 TWh aan uit biomassa omgezette energie moeten opleveren. Op zo'n korte termijn is dit alleen mogelijk met krachtige, doelgerichte maatregelen in alle drie sectoren. Momenteel zijn vloeibare biobrandstoffen in Europa goed voor ongeveer 1 % van de totale hoeveelheid brandstoffen die voor het vervoer worden gebruikt. Het ziet er echt naar uit dat dit percentage snel zal toenemen, aangezien de EU in een speciale richtlijn voor 2005 zegt te streven naar 2 % en voor 2010 naar bijna 6 %. Deze brandstoffen zouden vooral moeten worden gebruikt in de land- en bosbouw, voor de scheepvaart (omdat ze biologisch afbreekbaar zijn) en in andere omgevingen waar ze het milieu ten goede kunnen komen, bijvoorbeeld in dichtbevolkte gebieden waar de meeste bussen nu al op biobrandstof rijden.

3.3.2 Rol in elektriciteitssystemen en implicaties voor netwerken. Biomassastroom kan worden opgewekt uit energiegewassen, biomassa-afval van landbouw en industrie of door vergisting van biomassa tot biogas in WKK-centrales. Biomassa-installaties kunnen een deel van de basisbelasting dekken.

3.3.3 Economische aspecten, o.a. steunregelingen. De productiekosten van biomassastroom variëren al naar gelang de gebruikte technologie, de omvang van de krachtcentrale en de bedragen die zijn gemoeid met deze speciale vorm van elektriciteitsvoorziening. In 2003 waren er verschillende systemen en verschillende steunniveaus voor biomassa in de Europese landen. De vaste prijzen variëren van 3 tot 10 eurocent per kWh, en de compensaties i.v.m. heffingen of certificaten van 0,6 tot meer dan 8 eurocent per kWh.

3.3.4 Beschikbaarheid en belang voor voorzieningszekerheid. De algemene opinie is dat Europa over een groot biomassapotentieel beschikt dat nog niet voldoende wordt benut. Dit is duidelijk het geval in een aantal lidstaten. Biomassa kan afkomstig zijn uit bossen, de landbouw of afval. Hout uit bossen en de houtverwerkende industrie is de grootste bron, en de methoden om dit hout uit de bossen naar bio-energie-installaties te vervoeren worden met de dag beter. Het decentrale gebruik van met name dunningshout en houtafval in houtsnipperinstallaties (voor de productie van warmte en stroom) en voor het vervaardigen van houtpellets, is een uitstekende mogelijkheid om de regionale economische kringlopen te versterken, arbeidsplaatsen op het platteland te creëren en minder olie in te voeren. Het gevaar is echter wel dat biomassa te veel wordt gebruikt voor energiedoeleinden, wat ten koste gaat van andere gebruiksmogelijkheden die het zonder steun moeten stellen.

3.3.5 Milieuprestaties. Van alle duurzame energiebronnen is hout het meest geschikt om fossiele brandstoffen te vervangen; het is nu al de meest gebruikte duurzame energiebron voor de primaire energieproductie in Europa. Het gebruik van uit hout vrijgemaakte energie helpt het broeikaseffect te bestrijden. Anders dan bij de winning van energie uit fossiele brandstoffen wordt de bij de verbranding van hout vrijkomende CO2 namelijk weer opgenomen door de bossen. Toch komen bij de verbranding van vooral uit hout bestaande biomassa zonder de juiste filtering ook andere verontreinigende stoffen vrij. Het gevaar is niet denkbeeldig dat een intensievere teelt van zeer snel groeiende biomassavariëteiten of soorten met een hoog energierendement een grote weerslag zal hebben op de regionale en — men denke aan het rooien van oerbossen voor de teelt van biomassa — zelfs internationale milieu- en natuurbalans.

3.3.6 Verwachtingen qua groei en rol. Voor een noemenswaardige bijdrage van biomassa aan de verwezenlijking van de energiedoelstellingen van de EU is een substantiële deelname van de industrie aan alle onderzoeksactiviteiten (behalve fundamenteel onderzoek) van cruciaal belang.

3.3.7 Biobrandstoffen. Er is momenteel een discussie (4) gaande over de vraag of met alle vloeibare biobrandstoffen wel altijd een netto energiewinst of zelfs een netto milieuwinst kan worden behaald. Hierbij wordt gekeken naar de verhouding tussen de energie-input (bijvoorbeeld in de vorm van kunstmest, landbouwwerktuigen, verwerkingsprocessen) en de energiewinst die met de biobrandstoffen kan worden geboekt. Aan de andere kant toont in opdracht van de Commissie verricht onderzoek aan dat de uiteindelijke balans positief is, al verschillen de netto-resultaten uiteraard van gewas tot gewas. Omwille van de duidelijkheid verdient het daarom aanbeveling om deze kwestie verder uit te diepen (b.v. door daarnaar meer onderzoek te doen), ook al omdat het zoeken naar oplossingen voor de vergaande wereldwijde afhankelijkheid van olie zo hoog op de politieke agenda staat. Daarnaast moet worden uitgezocht welke invloed een intensiever gebruik van vloeibare biobrandstoffen zal hebben op de voorzieningszekerheid van de EU en op andere, hiermee samenhangende economische en handelsaspecten.

3.4 Fotovoltaïsche systemen

3.4.1 Recente groei en ontwikkeling. In 2003 is in de EU 180 MWp aan nieuwe fotovoltaïsche systemen in gebruik genomen, wat de totale Europese capaciteit op ongeveer 570 MWp heeft gebracht. Bovendien neemt het gedeelte van deze capaciteit dat is aangesloten op het elektriciteitsnet gestaag toe. Aangesloten systemen maken nu al 86 % van de totale Europese capaciteit uit.

3.4.2 Rol in elektriciteitssystemen en implicaties voor netwerken. In de industrielanden zijn de meeste op zonne-energie werkende PV-systemen voor woningen en bedrijfspanden aangesloten op het elektriciteitsnet. Op die manier kan de opgewekte elektriciteit aan het elektriciteitsbedrijf worden verkocht. Om volledig onafhankelijk van het net te kunnen functioneren, moeten deze systemen worden gekoppeld aan accu's waarop vervolgens gewone apparaten kunnen worden aangesloten; dan is geen netspanning nodig. Zulke systemen worden meestal gebruikt voor industriële toepassingen, zoals antenne-opstelpunten voor mobiele telefonie of de elektriciteitsvoorziening op het platteland.

3.4.3 Economische aspecten, o.a. steunregelingen. Relatief hoge investeringen vormen op de korte en middellange termijn nog een van de grootste struikelblokken voor de ontwikkeling van de markt voor fotovoltaïsche toepassingen, al blijven de prijzen van deze toepassingen door het toenemende productievolume en dankzij voortdurende innovatieve verbeteringen van het rendement gestaag dalen. Gemiddeld is de prijs van modules in de afgelopen 20 jaar echter met ongeveer 5 % per jaar omlaag gegaan en deze trend zal naar verwachting aanhouden, al zullen modules wel om en nabij de 0,5 euro/kWh blijven kosten. Momenteel variëren de investeringskosten voor een doorsnee fotovoltaïsch systeem van 5 tot 8 euro/W, waarmee fotovoltaïsche energie momenteel verreweg de duurste vorm van duurzame energie is.

3.4.4 Beschikbaarheid en belang voor voorzieningszekerheid. De straling van de zon vormt een immense bron van energie voor de aarde. De totale hoeveelheid zonne-energie die het aardoppervlak jaarlijks bereikt, is ongeveer 10 000keer zo groot als de energie die jaarlijks wereldwijd wordt verbruikt. In geval van op het net aangesloten systemen, zelfstandige systemen én hybride systemen kunnen fotovoltaïsche systemen bijdragen aan de stabiliteit van de elektriciteitsvoorziening.

3.4.5 Milieuprestaties. Het opwekken van stroom uit zonne-energie gaat niet gepaard met de vervuilende emissies en zorgen om het milieu die zo kenmerkend zijn voor conventionele energiebronnen, maar bij de productie van fotovoltaïsche cellen worden wel giftige stoffen gebruikt. Bepaalde landschappelijke en ecologische problemen van grote installaties in het open veld treden niet op bij installaties die op bestaande gebouwen worden geïnstalleerd.

3.4.6 Verwachtingen qua groei en rol. De verwachting was dat de totale capaciteit in de EU eind 2003 ongeveer 520 MWp zou bedragen. In Duitsland was eind 2004 800 MWp geïnstalleerd, na een toename in 2004 van 94 procent. De doelstelling van de aanloopcampagne — 650 MWp — is dus ruimschoots gehaald. Naar schatting moet de EU in staat zijn om in 2010 zo'n 1 400MWp geïnstalleerd te hebben. De European Photovoltaic Industry Association (EPIA) is veel optimistischer. Het scenario van de Commissie — 3 000 MWp aan het eind van 2010 — is alleszins haalbaar, maar veel zal hierbij afhangen van de politieke wil van elke lidstaat afzonderlijk

3.5 Zonnewarmte

3.5.1 Recente groei en ontwikkeling.

Het enorme potentieel van zonnewarmte is een belangrijke reden om koel- en verwarmingsinstallaties duurzamer te maken, zodat het milieu meer ontzien wordt en minder energie-import nodig is. Het totale technische potentieel is naar schatting 1,4 miljard m2 aan zonnecollectoroppervlak, per jaar goed voor bijna 700 TWh. De EU-markt is meer dan twee keer zo groot als halverwege de jaren negentig en drie keer zo groot als eind jaren tachtig. Tussen 1990 en 2001 is de markt jaarlijks met gemiddeld 13,6 % gegroeid. Sinds 2000 wordt per jaar ruimschoots meer dan 1 miljoen m2 aan nieuwe collectoren geïnstalleerd. Na een aanzienlijke krimp in 2002, die zich vooral in Duitsland voordeed, werd in 2003 voor het eerst de grens van 1,4 miljoen m2 overschreden. Het gebruik van zonnewarmte is nu nog zeer ongelijkmatig verspreid over de EU. Oostenrijk heeft relatief veel zonnecollectoren, terwijl er in sommige mediterrane landen — die gezien hun klimaat toch duidelijk in het voordeel zijn — op dit gebied nog nauwelijks iets van de grond is gekomen. In andere mediterrane landen (bijvoorbeeld Griekenland) wordt echter wel weer veel gebruik gemaakt van zonnewarmte, wat niet door een gebrek aan rendement kan komen.

3.5.2 Rol in elektriciteitssystemen en implicaties voor netwerken.

Warmte kan alleen worden getransporteerd als er systemen voor afstandsverwarming bestaan. Zonthermische systemen hebben momenteel nog geen directe uitwerking op het elektriciteitsnet. De omzetting van zonnewarmte in elektriciteit door installaties die de zonnewarmte concentreren (zoals „zonnetroggen” en „zonnetorens”, waarbij de stralen van de zon via een grote spiegel worden gebundeld; de daarmee geproduceerde hitte kan worden gebruikt om elektriciteit op te wekken) is bezig de O&O-fase (5) achter zich te laten en betreedt de fase van demonstraties en commercieel gebruik (met een aantal installaties in Spanje).

3.5.3 Economische aspecten, o.a. steunregelingen.

Zonthermische systemen moeten vooral concurreren met conventionele verwarmingssystemen die op fossiele brandstoffen of elektriciteit draaien. In vergelijking daarmee vergen ze verhoudingsgewijs hoge investeringen (90 tot 99 % van de totale kosten) maar zijn de operationele kosten laag. De kosten van een gewone zonneboiler voor een eengezinswoning liggen tussen de 700 en 5 000 euro. Efficiënt ontworpen zonthermische systemen produceren/vervangen momenteel warmte voor 3 tot 9 eurocent/kWh. Gezien de huidige prijzen voor elektriciteit, olie en gas en de verwachte stijging is er voor deze systemen in combinatie met moderne opslagsystemen met efficiënte warmte-isolatie een grote rol weggelegd bij de productie van warmte en warm water

3.5.4 Beschikbaarheid en belang voor voorzieningszekerheid.

Het potentieel aan zonne-energie is in theorie immens. In de praktijk wordt dit potentieel echter beperkt door technische en sociaal-economische factoren. Bovendien is het aanbod van zonne-energie op bewolkte winterdagen, als de vraag naar warmte piekt, juist op zijn laagst.

3.5.5 Milieuprestaties.

Zonthermische systemen veroorzaken vrijwel geen vervuiling of uitstoot als ze in bedrijf zijn. De milieueffecten zijn groter tijdens fabricage, installatie, onderhoud en verwijdering. Hoewel het om een schone technologie gaat, zijn er wel gevolgen voor het milieu.

3.5.6 Verwachtingen qua groei en rol.

Als de politieke steun voor zonthermische systemen even groot blijft als nu, zal de totale geïnstalleerde operationele capaciteit in de EU naar verwachting met circa 12 % per jaar toenemen. Bij een constante groei zal de helft van de absolute groei zich tussen 2010 en 2015 voordoen. Mocht de olieprijs zo hoog blijven als nu het geval is (ongeveer 60 dollar per vat), dan zal deze vorm van energie een snelle expansie kennen in de zonrijke gebieden van Azië en Afrika.

3.6 Aardwarmte

3.6.1 Recente groei en ontwikkeling.

3.6.1.1 Elektriciteit

Slechts vijf Europese landen beschikken over de natuurlijke hulpbronnen die nodig zijn om met een redelijke mate van efficiency elektriciteit op te wekken uit aardwarmte. Eind 2003 bedroeg de in de EU geïnstalleerde geothermische capaciteit voor elektriciteitsproductie 820 Mwe. Ruim 96 % hiervan (790 Mwe) bevindt zich in Italië.

3.6.1.2 Warmte

Aardwarmte kan op twee zeer verschillende manieren worden gewonnen. Ten eerste kunnen de waterhoudende grondlagen waarvan de temperatuur tussen de 30oC en 150oC ligt direct worden geëxploiteerd (voor toepassingen die een laag of middelmatig energiegehalte behoeven). Ten tweede kunnen warmtepompen worden gebruikt. De totale in de EU geïnstalleerde capaciteit in de laagenergetische aardwarmtesector werd geschat op 1.130 MWth, wat neerkomt op een groei van 75 % sinds 2002.

3.6.2 Rol in elektriciteitssystemen en implicaties voor netwerken. Tot dusverre kan aardwarmte alleen een bijdrage leveren aan lokale elektriciteitsproductie.

3.6.3 Economische aspecten, o.a. steunregelingen. Investeringen in de exploitatie van aardwarmte staan te boek als zeer riskant. Bij investeringen in een stroomopwekkingsinstallatie kan de hoogte van de investering in elke afzonderlijke fase sterk worden beïnvloed door de omstandigheden ter plekke. De investeringen en bedrijfvoeringskosten voor de exploitatie van aardwarmte verschillen sterk per land en al naar gelang het soort gebruik dat ervan wordt gemaakt. Bovendien hangen ze af van de hulpbron (geologische omstandigheden ter plekke), de lokale vraag naar warmte en de manieren waarop hieraan wordt voldaan (bijvoorbeeld via afstandsverwarming dan wel individuele of collectieve warmtepompen). De kosten in de Europese landen laten een volgend beeld zien: — de investeringen variëren van 0,2 tot 1,2 miljoen euro/MW; — de productiekosten variëren van 5 tot 45 euro/MW.

3.6.4 Beschikbaarheid en belang voor voorzieningszekerheid. Aardwarmte vormt een immense bron van energie, maar zonder boringen op zeer grote diepte (de bijbehorende technologie en de daarmee gemoeide kosten) kan hiervan maar een miniem gedeelte worden geëxploiteerd. Tot nu toe is de exploitatie van deze energievorm meestal beperkt gebleven tot gebieden met geothermische anomalieën, waar de warmte met behulp van een transportmedium van diep uit de aarde naar de oppervlakte kan worden gebracht. Gehoopt wordt dat Hot Dry Rock-technieken en andere methoden voor diepteboringen (3 tot 5 kilometer; zie paragraaf 3.6.6), waar momenteel onderzoek naar wordt gedaan, in het volgende decennium nieuwe mogelijkheden zullen opleveren voor de opwekking van elektriciteit.

3.6.5 Milieuprestaties. Als in plaats van fossiele brandstoffen steeds meer aardwarmte geëxploiteerd wordt, kan dat een groot netto-effect op het milieu hebben. Niettemin kunnen ook geothermische installaties milieuproblemen veroorzaken. Zo bevatten geothermische vloeistoffen (stoom of heet water) meestal gassen als kooldioxide (CO2), zwavelwaterstof (H2S), ammoniak (NH3), methaan (CH4), sporen van andere gassen en opgeloste stoffen waarvan de concentratie gewoonlijk toeneemt naarmate de temperatuur stijgt. Natriumchloride (NaCl), boor (B), arsenicum (As) en kwik (Hg) vervuilen bijvoorbeeld het milieu als ze vrijkomen. Met hermetisch afgesloten coaxiale buizen wordt voorkomen dat deze stoffen aan de oppervlakte komen.

3.6.6 Verwachtingen qua groei en rol. De eerste Europese doelstelling betreft elektriciteit: vooral dankzij Oostenrijk zou de totale Europese capaciteit op ongeveer 1 GWe moeten uitkomen. Om in technisch opzicht bruikbare energie te leveren — vooral voor stroomopwekking — zijn in de regel echter alleen warmtereservoirs geschikt die diep genoeg onder het aardoppervlak liggen. Hiervoor zijn dure boringen van minstens 2,5 en het liefst van 4 kilometer en dieper nodig. De tweede Europese doelstelling betreft de warmtevoorziening. De voorspellingen gaan uit van een gemiddelde groei van 50 MWth per jaar. Met al deze maatregelen tezamen zou de sector een omvang van 8 200 MWth moeten bereiken, wat veel meer is dan de nagestreefde 5 000 MWth. Aardwarmte vlak onder het aardoppervlak, die doorgaans ook wordt beschouwd als „geothermische energie”, kan echter door middel van pompen heel goed worden gebruikt voor het verwarmen van gebouwen of andere lagetemperatuur-toepassingen. Zolang het op de veranderende energiemarkt nog niet mogelijk is om een betere inschatting te maken van de langetermijnkosten en het potentieel van de technologie in kwestie, zou deze strategie alvast een impuls moeten betekenen voor de O&O-maatregelen die nodig zijn om de exploitatie van aardwarmte verder van de grond te krijgen.

4. Visies op de rol van duurzame energie tot 2030/2040

4.1 De Commissie heeft in haar publicatie „European Energy and Transport — Trends to 2030” (6) een aantal scenario's uitgewerkt voor de periode tot 2030. Volgens het baseline scenario is duurzame energie (onder meer wind, waterkracht en biomassa) in 2030 goed voor 8,6 % van het primaire energieverbruik en 17 % van de stroomopwekking. Bij het uitwerken van dit scenario is geen rekening gehouden met de gevolgen van duurzame-energiemaatregelen die de EU in de eerste jaren van deze eeuw heeft genomen.

4.2 Het Internationale Energieagentschap (IEA) verwacht dat de wereldwijde vraag naar elektriciteit in 2030 verdubbeld zal zijn, vooral door toedoen van de ontwikkelingslanden. Het aandeel van duurzame energie zal in die periode wereldwijd stijgen van 2 % tot 6 %, en in de OESO-landen van 6,4 % in 2000 tot 8 % rond 2030.

4.3 Het IEA heeft eveneens scenario's opgesteld voor de stroomopwekking uit duurzame bronnen en voorspelt dat Europa in de geïndustrialiseerde wereld voorop zal lopen bij de verdere ontwikkeling van duurzame energie. Volgens zijn reference scenario zal het aandeel van groene stroom in de Europese OESO-landen in 2030 ongeveer 20 % bedragen. Bij gebruik van het brede scala aan beleidsinstrumenten dat momenteel wordt overwogen, zou dit aandeel rond 2030 tot 33 % kunnen zijn gestegen (alternative scenario). Hiervoor zijn uiteraard ook veel ondersteunende maatregelen nodig.

4.4 Volgens de scenario's van Eurelectric, de Europese vereniging van de elektriciteitsindustrie, stijgt het aandeel van duurzame energie (inclusief waterkracht) van zo'n 16 % in 2000 (in de EU-15) tot 22,5 % in 2020 (in de EU-25 én Noorwegen en Zwitserland).

4.5 In een recente publicatie zet de European Renewable Energy Council (EREC) uiteen dat in 2040 50 % van het primaire energieverbruik en 80 % van alle elektriciteit in de wereld uit duurzame bronnen kan worden gehaald.

4.6 De World Energy Council (WEC) gaat ervan uit dat de wereldwijde rol van duurzame energie op de korte termijn nog tamelijk gering zal zijn, maar op den duur zal toenemen. De WEC is tegen verplichte doelstellingen voor duurzame energie.

4.7 Al met al voorspellen bovenstaande organisaties bijna zonder uitzondering een vrij geleidelijke verandering van het brandstofverbruik. Alleen de EREC springt eruit met zijn nogal revolutionaire toekomstvisie.

4.8 Het Europees Parlement heeft in september gestemd over een rapport inzake duurzame energie, dat een voorstel bevat om in de EU toe te werken naar een duurzame energie-aandeel van 20 % in 2020.

4.9 Vóór het eind van 2005 zal de Commissie met een mededeling komen over de uitvoering van de RES-E-richtlijn, waarin zij onder meer probeert na te gaan hoe groot de kans is dat de doelstellingen voor 2010 gehaald zullen worden en eventueel voorstellen voor verdere maatregelen (bijvoorbeeld de harmonisatie van steunregelingen in de lidstaten) zal doen.

5. Conclusies

5.1 Uit het voorgaande blijkt dat duurzame energie van belang is voor Europa's energiemix en dat het aandeel ervan in de energievoorziening en het energieverbruik nog sterk kan stijgen. Veel soorten duurzame energie zijn zeer geschikt voor kleinschalige lokale toepassingen.

5.2 Geen enkele energiesoort of -sector kan voldoen aan de totale vraag in de uitgebreide EU en de groeiende internationale vraag. Er is een evenwichtige energiemix nodig die strookt met de op duurzaamheid gerichte strategie. Duurzame energiebronnen kunnen uitgroeien tot een belangrijk bestanddeel van deze energiemix, maar voordat die bronnen — waarvan het potentieel zowel door de Commissie als door het Europees Parlement is onderkend — kunnen worden aangeboord, zullen tal van problemen moeten worden opgelost. Het EESC zal te zijner tijd met een advies over die energiemix komen.

5.3 Veel van de duurzame energiebronnen die in Europa worden benut, hebben een fluctuerend karakter, zoals wind- en zonne-energie, waardoor de opwekkingscapaciteit en het elektriciteitsnet eerder worden uitgebreid dan vervangen. Dit roept vragen op over het eventueel versterken van de transmissie en over de operationele aspecten van een continue elektriciteitsvoorziening. Hoewel men het nog niet eens is over de mate waarin bronnen met een fluctuerend karakter in het elektriciteitssysteem kunnen worden opgenomen, wordt wel al vaak gezegd dat hun aandeel in de totale stroomopwekkingscapaciteit niet boven de 15 à 20 % uit zal kunnen komen. Voor een hoger percentage kunnen extra opslagmogelijkheden (bijvoorbeeld waterstof) nuttig zijn.

5.4 Het zoeken naar oplossingen voor de wereldwijde afhankelijkheid van aardolie staat hoog op de politieke agenda. Daarom zou meer onderzoek moeten worden gedaan naar de netto energiewinst en de netto milieuwinst die kunnen worden behaald met uit verschillende gewassen verkregen vloeibare biobrandstoffen. Er moet dan ook worden nagegaan welke invloed een intensiever gebruik van biobrandstoffen zal hebben op de voorzieningszekerheid van de EU en op andere, hiermee samenhangende economische en handelsaspecten.

5.5 Om duurzame energie ten volle te kunnen exploiteren, moet de technologie verder worden ontwikkeld. De onttrekking van warmte of koude aan het milieu door middel van warmtepompen — een technologie met een enorm potentieel — krijgt nauwelijks aandacht in het duurzame-energiebeleid van de EU. Al even verbazingwekkend is de geringe aandacht voor het gebruik van zonnepanelen om warm water te produceren, eveneens een technologie die in grote delen van Europa veel nauwer aansluit bij de marktverhoudingen. Juist voor de productie van warmte kunnen tegenwoordig al op veel plaatsen fossiele door duurzame energiebronnen worden vervangen.

5.6 Duurzame energie moet gesubsidieerd worden, omdat veel duurzame technologie zich momenteel nog niet staande kan houden op de markt. Door ontwikkelingen op de internationale energiemarkten — vooral de stijgende prijzen, de prijsvolatiliteit van met name aardolie en ongerustheid over de voorzieningszekerheid — is de situatie voor duurzame energiebronnen momenteel echter aan het veranderen. Er wordt steeds meer belang aan gehecht dat zij ruimte bieden voor innovatie en dat er, na hun succesvolle marktintroductie, nieuwe bedrijven en arbeidsplaatsen kunnen ontstaan. Een voortrekkersrol van de EU op het gebied van duurzame technologie kan ook de kans op internationaal succes van de bedrijven in deze sector vergroten.

5.7 Intensiever gebruik van duurzame energie kan weliswaar tot nieuwe bedrijven en nieuwe soorten banen leiden, maar bij een verkeerde aanpak bestaat ook het gevaar dat grote delen van de economie, met name consumenten en energie-intensieve bedrijven, eronder te lijden krijgen. Beleid dat de energieprijzen verder opstuwt, kan averechts werken nu vol moet worden ingezet op de uitvoering van de Lissabonstrategie: op een duurzame manier werken aan meer concurrentiekracht, meer economische groei en meer banen. Hoge olieprijzen zorgen wereldwijd voor problemen, maar exorbitante elektriciteitsprijzen treffen waarschijnlijk vooral de EU-25.

5.8 Sommige van de huidige nationale steunregelingen vallen zeer duur uit en dreigen daardoor de belangen van de consument te schaden en de concurrentiepositie van de Europese industrie te ondergraven. Als de doelstellingen van het EU-beleid voor duurzame energie in 2010 inderdaad worden gehaald, dan zullen door deze subsidies en door de netwerkkosten de groothandelsprijzen voor elektriciteit met 13 % zijn gestegen. Zelfs een stijging van 25 % is niet ondenkbaar, als het momenteel in Duitsland gehanteerde subsidieniveau nodig blijven om de EU-doelstellingen te halen. Worden de geraamde netwerk- en regelkosten meegerekend, dan is ook een stijging van 34 % mogelijk. De hieruit resulterende kosten per ton niet uitgestoten CO2 bedragen respectievelijk 88, 109 en 150 euro.

5.9 Steunregelingen moeten dus goed doordacht en opgezet worden. Ze moeten efficiënt en rendabel zijn, zodat ze met zo laag mogelijke kosten de gewenste resultaten opleveren. Sommige vormen van duurzame energie, die al dicht tegen de marktprijs aan zitten, hebben nauwelijks nog steun nodig, terwijl voor andere vormen nog steeds geldt dat alleen de O&O-kant ervan ondersteund moet worden. Wat biomassa betreft: het niet gesubsidieerde gebruik van producten die afkomstig zijn van afgebakende stukken land dient in aanmerking te worden genomen. Een stijging van de prijzen van traditionele (voornamelijk fossiele) brandstoffen is reden om de subsidiebehoeften en -niveaus nog eens onder de loep te nemen. Van bijzonder belang zijn de gevolgen van het emissiehandelssysteem van de EU, dat al tot stijgende elektriciteitsprijzen heeft geleid. Voorkomen moet worden dat voor het bereiken van hetzelfde doel dubbel werk wordt verricht of dat elkaar overlappende maatregelen worden genomen.

5.10 Subsidies zijn nodig om nieuwe technologieën de kans te geven te rijpen en vervolgens de markt te betreden, maar kunnen niet voor onbepaalde tijd worden verstrekt. Het effect ervan op de werkgelegenheid verdient zorgvuldige aandacht; voorkomen moet worden dat speciaal daarvoor gecreëerde banen weer verloren gaan als de subsidie wordt stopgezet.

5.11 De duurzame-energierichtlijn van de EU laat de organisatie van dergelijke subsidies over aan de lidstaten, wat een lappendeken aan regelingen heeft opgeleverd die hier en daar de markt scheeftrekken. Het resultaat is een gebrekkige synergie en in sommige delen van de EU een tekort aan marktstimulansen en -impulsen, terwijl elders de kosten onnodig hoog oplopen. Met een gemeenschappelijke Europese aanpak zou dit grotendeels voorkomen kunnen worden. In zijn advies over de duurzame-energierichtlijn (zie noot 1) is het EESC al op dit probleem ingegaan. Hoewel een ideale gemeenschappelijke Europese oplossing kennelijk nog niet in zicht is, lijkt het gebruik van groene certificaten een steeds grotere plaats in te nemen in de nationale steunregelingen. Naarmate hiermee meer ervaring wordt opgedaan, moet dit verder onderzocht en ontwikkeld worden.

5.12 Na de pionierfase moet het EU-beleid voor duurzame energie absoluut opnieuw worden bekeken. Daarbij moet aandacht worden geschonken aan de veranderende situatie op de internationale energiemarkten met hun hoge, instabiele prijzen, de gevolgen van aanverwant EU-beleid (met name de emissiehandel) én de doelstellingen van de Lissabonstrategie. Door met name in te zetten op onderzoek en (technologische) ontwikkeling moet de EU zorgen voor een stabiele langetermijnontwikkeling.

Brussel, 15 december 2005 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Anne-Marie SIGMUND

(1) Zie de adviezen over „Bevordering van duurzame energie: actiemiddelen en financieringsinstrumenten”PB C 108 van 30.4.2004, Kernsplitsing (PB C 302 van 7.12.2004) en „Gebruik van geothermische energie – warmte uit de aarde”, PB C 108 van 30.4.2004.

(2) Energie wordt eigenlijk niet verbruikt, maar omgezet en als zodanig gebruikt. Dit gebeurt door middel van speciale processen, zoals de verbranding van steenkool, de omzetting van windenergie in stroom, of kernsplitsing (energiebehoud; E= mc2). De termen energievoorziening, energiewinning of energieverbruik worden echter ook gebruikt.

(3) In sommige lidstaten (zoals Duitsland) wordt alle energieverbruik – op een zeer gering aantal uitzonderingen na – belast (Öko-steuer)

(4) David Pimentel and Ted. W. Patzek, Natural Resources Research Vol. 14, No 1, 2005

(5) http://europa.eu.int/comm/research/energy/pdf/cst_en.pdf

(6) directoraat-generaal Energie en Vervoer, januari 2003