1.Inleiding

Op 11 juni 2019 zijn de interoperabiliteitsverordeningen van kracht geworden. Deze verordeningen zijn bedoeld om de EU-informatiesystemen voor veiligheid, grensbeheer en migratiebeheer te upgraden en deze slimmer en efficiënter op elkaar af te stemmen. De EU-informatiesystemen werden interoperabel gemaakt om de effectiviteit en efficiëntie van controles aan de buitengrenzen te verbeteren en bij te dragen aan de preventie van illegale immigratie en aan een hoog niveau van veiligheid binnen de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht van de Unie. Deze interoperabiliteit moet ook zorgen voor een betere uitvoering van het gemeenschappelijk visumbeleid, helpen bij de behandeling van verzoeken om internationale bescherming, bijdragen tot het voorkomen, opsporen en onderzoeken van terroristische misdrijven en andere ernstige strafbare feiten en de identificatie van onbekende personen vergemakkelijken.

Vóór de vaststelling van de verordeningen, in april 2016, heeft de Commissie een mededeling over krachtigere en slimmere informatiesystemen voor grenzen en veiligheid gepresenteerd. Daarin worden mogelijke manieren geschetst om de informatiesystemen van de EU beter te laten functioneren teneinde het grensbeheer en de interne veiligheid te verbeteren. In zijn resolutie van 6 juli 2016 drong het Europees Parlement aan op voorstellen voor de verbetering en ontwikkeling van bestaande EU-informatiesystemen, de aanpak van informatieleemten en de bevordering van de interoperabiliteit van die systemen, en op voorstellen voor verplichte gegevensuitwisseling op EU-niveau, samen met de nodige waarborgen voor gegevensbescherming. In zijn conclusies van 15 december 2016 heeft de Europese Raad gevraagd om te blijven werken aan de interoperabiliteit van informatiesystemen en databanken van de EU.

De interoperabiliteit tussen EU-informatiesystemen is tot stand gebracht opdat deze systemen en hun gegevens elkaar aanvullen, met inachtneming van de grondrechten van natuurlijke personen, met name het recht op bescherming van persoonsgegevens.

Ten tijde van de vaststelling van de interoperabiliteitsverordeningen werden er drie EU-informatiesystemen gebruikt: het Schengeninformatiesysteem (SIS), het Visuminformatiesysteem (VIS) en het Eurodac-systeem. Daarnaast bevinden zich momenteel drie andere systemen in de ontwikkelingsfase: het inreis-uitreissysteem (EES), het Europees reisinformatie en -autorisatiesysteem (Etias) en het gecentraliseerde systeem voor de vaststelling welke lidstaten over informatie beschikken inzake veroordelingen van onderdanen van derde landen en staatlozen (Ecris-TCN).

De interoperabiliteitsverordeningen bevatten bepalingen inzake toezicht en evaluatie door de Commissie en met name door eu-LISA inzake de technische ontwikkeling. In december 2019 heeft eu-LISA een eerste verslag ingediend.

Krachtens artikel 78, lid 5, van Verordening (EU) 2019/817 en artikel 74, lid 5, van Verordening (EU) 2019/818 moet de Commissie een verslag bij het Europees Parlement en de Raad indienen over de stand van de voorbereidingen voor de volledige tenuitvoerlegging van de verordeningen. Het verslag moet gedetailleerde informatie bevatten over de gemaakte kosten en over eventuele risico’s die van invloed kunnen zijn op de totale kosten, zoals bepaald in de interoperabiliteitsverordeningen. De Commissie moet elk jaar vergelijkbare verslagen indienen tot de data van ingebruikneming van de interoperabiliteitscomponenten zijn vastgesteld door middel van de in artikel 72 van Verordening (EU) 2019/817 en artikel 68 van Verordening (EU) 2019/818 bedoelde uitvoeringshandelingen van de Commissie.

2.Uitvoeringsbepalingen

In de interoperabiliteitsverordeningen is bepaald dat uitvoeringswetgeving moet worden vastgesteld ter aanvulling en uitvoering van bepaalde gedetailleerde technische aspecten van de verordeningen. Sommige van deze handelingen zijn nodig om eu-LISA volledig in staat te stellen te beginnen met het ontwerp en de ontwikkeling van de componenten in de context van de algemene systeemarchitectuur, met name omdat hiervoor technische specificaties moeten worden vastgesteld en aanbestedingsprocedures moeten worden opgesteld om met contractanten te werken. Dergelijke opdrachten moeten zijn gebaseerd op duidelijke en volledige technische specificaties die zijn vastgelegd in de nodige oproepen tot het indienen van voorstellen. Andere handelingen zijn nodig voor het vaststellen van technische voorschriften om het gebruik ter plaatse door de bevoegde autoriteiten te vergemakkelijken, bijvoorbeeld door het gebruik van standaardformulieren en het opzetten van samenwerkingsprocedures voor de aanpak van beveiligingsincidenten.

Zodra de verordeningen in werking waren getreden, is de Commissie begonnen met het opstellen van een eerste reeks uitvoeringsmaatregelen (vier uitvoeringshandelingen en twee gedelegeerde handelingen) die nodig zijn voor het allereerste begin van het ontwerp- en ontwikkelingsproces.

Voor de uitvoeringshandelingen is een comité ingesteld overeenkomstig artikel 74 van Verordening (EU) 2019/817 en artikel 70 van Verordening (EU) 2019/818.

Voor de voorbereiding van de nodige gedelegeerde handelingen is een deskundigengroep opgericht overeenkomstig artikel 73 van Verordening (EU) 2019/817 en artikel 69 van Verordening (EU) 2019/818.

3.Toezicht op de uitvoering door de lidstaten en de agentschappen van de Unie

In de gezamenlijke verklaring over de wetgevingsprioriteiten van de EU voor 2018-2019 hebben de interoperabiliteitsverordeningen hoge prioriteit gekregen. Naast de tijdens het wetgevingsproces vastgestelde prioriteit moest ook het belang van de uitvoering van de verordeningen worden erkend. Met het oog op de volledige tenuitvoerlegging moeten de lidstaten, de agentschappen van de Unie en de Commissie samen voortgang maken om te voorkomen dat het uitblijven van maatregelen bij een van hen ertoe leidt dat de ingebruikneming voor iedereen wordt vertraagd.

Tegen die achtergrond is de Commissie begonnen met een reeks forumbijeenkomsten om alle betrokken partners bijeen te brengen en te bespreken hoe de voorbereiding en de paraatheid kunnen worden bevorderd, en om in ieders belang risico’s en oplossingen in kaart te brengen. Doel was alle nodige maatregelen te nemen zodat uiterlijk eind 2023 wordt voldaan aan de doelstelling om alle informatiesystemen van de EU volledig in overeenstemming te brengen met het interoperabiliteitskader. Naast de lidstaten en de geassocieerde Schengenlanden en de relevante agentschappen van de Unie (eu-LISA, het Europees Grens- en kustwachtagentschap en Europol) zijn deze belanghebbende partijen bij het forum betrokken: het Europees Parlement en de Raad, de EU-coördinator voor terrorismebestrijding, het Agentschap van de Europese Unie voor opleiding op het gebied van rechtshandhaving, het Europees Ondersteuningsbureau voor asielzaken, het Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten en de Europese Toezichthouder voor gegevensbescherming.

Het eerste forum vond plaats in maart 2019, nadat het Europees Parlement en de Raad tijdens de interinstitutionele besprekingen een voorlopig akkoord hadden bereikt. Op het forum werd erkend dat onmiddellijke prioriteit moest worden gegeven aan de volledige tenuitvoerlegging van de nieuwe architectuur voor EU-informatiesystemen voor grenzen, migratie en veiligheid. Ter ondersteuning hiervan had de Commissie een scorebord overwogen met het oog op de vaststelling van doeltreffende monitoring- en coördinatieregelingen. Het doel was een zachte aanpak waarbij wordt gewerkt met nationale coördinatoren, die ervoor moeten zorgen dat alle belanghebbenden volledig op de hoogte zijn. Bijzondere aandacht diende uit te gaan naar de behoeften aan financiële en personele middelen, met inbegrip van de opleiding van eindgebruikers, zodat bij de uitvoering het tijdschema in acht wordt genomen. Ook werd erkend dat de raad van bestuur van eu-LISA verantwoordelijk was voor de technische coördinatie in het kader van de verschillende onderdelen van de wetgeving, en dat de Raad Justitie en Binnenlandse Zaken de stand van zaken van de uitvoering regelmatig op zijn agenda moet plaatsen.

In november 2019 werd op het tweede forum erkend dat het waardevol is om regelmatige bijeenkomsten te houden en het scorebord als instrument te gebruiken zodat iedereen – lidstaten, agentschappen van de Unie en de Commissie – samen vooruitgang blijft boeken bij de ontwikkeling en uitvoering van de nieuwe IT-architectuur voor grenzen, migratie en veiligheid. De behoefte aan financiële en personele middelen bleef als een belangrijke kwestie aangemerkt. Daarom werd voorgesteld dat alle betrokken partijen indicatieve meerjarenplannen inzake de middelen moeten opstellen. De Commissie stelde ook voor een platform te ontwikkelen om informatie te verzamelen, onder meer over beste praktijken, en dit voor iedereen gemakkelijk toegankelijk te maken om uitwisselingen en vooruitgang te bevorderen. Ook werd erkend dat naarmate de uitvoering vordert, meer nadruk zou moeten worden gelegd op de operationele en praktische uitvoering.

Een derde forum vond per videoconferentie plaats in mei 2020. De Commissie gaf haar beoordeling van de algemene stand van zaken op basis van een scorebord dat de belangrijkste vereisten inzake de uitvoering bestreek: