Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "De georganiseerde civiele samenleving en Europese Governance - Bijdrage van het Economisch en Sociaal Comité tot het opstellen van het witboek over Europese governance"

(2001/C 193/21)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn zitting van 19 oktober 2000 besloten, overeenkomstig artikel 23, lid 3, van het reglement van orde, een advies op te stellen over "De georganiseerde civiele samenleving en Europese Governance - Bijdrage van het Economisch en Sociaal Comité tot het opstellen van het witboek over Europese governance", en overeenkomstig de artikelen 11, lid 4, en 19, lid 1, van het reglement van orde een sub-comité met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden te belasten.

Het sub-comité heeft zijn ontwerpadvies op 4 april 2001 goedgekeurd; rapporteur was mevrouw Sigmund en corapporteur de heer Rodríguez García-Caro.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 381e zitting van 25 en 26 april 2001 (vergadering van 25 april) het volgende advies uitgebracht, dat met 84 stemmen vóór, 2 tegen, bij 5 onthoudingen werd goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Meer dan 50 jaar geleden werd het Europese integratieproces door Robert Schuman geïnitieerd als vredesinitiatief, waarbij in eerste instantie het accent werd gelegd op economische maatregelen, terwijl de integratie later ook sociale aspecten ging omvatten. Het integratieproces heeft evenwel van begin af aan tevens een politieke dimensie gekend. Deze laatste noopt, zeker gegeven de aanpassingen die op weg naar de uitbreiding moeten worden doorgevoerd, tot verdere ontwikkeling van bestaande en eventueel ook tot invoering van nieuwe Europese besluitvormingsstructuren. De Commissie reageert hierop door in het kader van haar vier strategische doelstellingen voor de jaren 2000-2005 een witboek over Europese governance op te stellen. Zij heeft echter eerst een werkdocument(1) uitgebracht waarin zij het raamwerk voor een "dynamische, open en interactieve gedachtewisseling" beschrijft.

1.1.1. De Commissie heeft op 28 maart jl. een oriëntatienota over Europese governance besproken, die ter voorbereiding van het witboek over democratische governance werd opgesteld.

De in het werkdocument behandelde onderwerpen worden in de nota verduidelijkt en thematisch in vier hoofdgroepen onderverdeeld:

- de betekenis van Europa begrijpen;

- de uitdagingen participatie en efficiëntie;

- de spanning tussen decentralisatie en Europese eenheid; en

- selectiviteit, subsidiariteit en evenredigheid.

1.2. Het Comité wil met onderhavig advies een bijdrage tot het komende witboek van de Commissie leveren. Het heeft reeds eerder opgemerkt dat met Europese governance vooral moet worden gezorgd voor effectieve participatie van de georganiseerde samenleving. Participatie vormt de rode draad in het werkdocument van de Commissie, in de actuele discussie en daarom ook in dit advies. Voorts denkt het Comité dat het Commissie-initiatief er het meest bij is gebaat wanneer het juist in het huidige stadium, waarin fundamentele en procedurele kwesties centraal staan, met analyses en voorstellen komt. De eindversie van het witboek is voor juli 2001 gepland en het Comité is van plan om ook daarover advies uit te brengen.

1.2.1. Het is er verder van overtuigd dat het als vertegenwoordiger van alle sectoren van het economische en sociale leven(2) in het politiek-institutionele bestel van de Unie, alsook op grond van zijn ervaringen en werkwijze waarde aan de werkzaamheden van de Commissie kan toevoegen.

1.2.2. Het Comité vindt daarnaast dat de concretisering van een nieuw concept voor de wijze waarop Europa geregeerd en bestuurd moet worden, gepaard dient te gaan met institutionele hervormingen. Het is er dan ook zelf al mee begonnen zijn werkzaamheden te hervormen om zijn werkmethoden aan de eisen van de tijd aan te passen en op flexibelere wijze vorm te geven. Zijn voorzitter heeft aan het begin van zijn ambtsperiode acht hoofddoelstellingen voor zijn mandaat genoemd. Verder werkt een commissie momenteel aan de herziening van het reglement van orde, heeft een ad-hocgroep een blauwdruk voor het communicatiebeleid opgesteld en bereidt een andere ad-hocgroep concrete voorstellen voor ten aanzien van de vraag hoe het Comité zijn taak, het maatschappelijk middenveld op Europees niveau te vertegenwoordigen, het beste kan uitvoeren.

1.3. Anticiperend op de discussie over de toekomstige governance in de EU heeft het Comité in de loop van de laatste twee jaar adviezen uitgebracht over "De rol en bijdrage van de maatschappelijke organisaties bij de opbouw van Europa"(3), "De Intergouvernementele Conferentie 2000 - De rol van het Europees Economisch en Sociaal Comité"(4), "De discussienota van de Commissie: 'De Commissie en niet-gouvernementele organisaties: bouwen aan een sterker partnerschap'"(5) en over de strategische doelstellingen 2000-2005(6).

1.4. De voorstellen van het Comité voor de vereenvoudiging van de regels voor de interne markt(7) en een gedragscode daartoe vormen een praktisch voorbeeld van de wijze waarop het Comité als vertegenwoordiger van het maatschappelijk middenveld tot de hervorming van de Europese governance bijdraagt.

2. Algemene opmerkingen over het governance-concept

2.1. Het begrip "governance" krijgt in deze, onvertaalde, vorm een steeds belangrijkere plaats in het moderne politieke spraakgebruik, maar toch is een nadere definiëring van het begrip zinvol. Calame en Talmant geven de volgende omschrijving: governance is het vermogen van samenlevingen om vertegenwoordigingsstelsels, instellingen, processen en maatschappelijke groeperingen te creëren ten einde zichzelf op vrijwillige basis te besturen. Het vermogen om zich bewust te worden, te organiseren (instellingen en maatschappelijke groeperingen), te conceptualiseren (vertegenwoordigingssystemen) en zich aan nieuwe situaties aan te passen, is kenmerkend voor samenlevingen(8).

2.1.1. In het werkdocument van de Commissie wordt governance gedefinieerd als "alle regels, processen en gedragingen (...) die samenhangen met de kwaliteit van de uitoefening van de bevoegdheden op Europees vlak, in het bijzonder verantwoordingsplicht, leesbaarheid, doorzichtigheid, samenhang en doeltreffendheid".

2.1.2. Commissaris Busquin gaf in zijn toespraak van 18 september 2000 (Santander) de volgende, vlotte definitie: governance betekent openbaar bestuur middels interactie van de traditionele politieke instellingen en de "civiele samenleving": particuliere belangengroeperingen, openbare instellingen en burgers(9).

2.2. De subtitel van het werkdocument ("Verdiepen van de democratie in de Europese Unie") geeft de modaliteiten en doelstellingen van het initiatief aan, waarbij er slechts impliciet van wordt uitgegaan dat de Unie vaak wordt verweten een "democratisch tekort" te vertonen.

2.2.1. Het Comité wil in dit advies niet ingaan op dit verwijt, dat wellicht wortelt in een gebrek aan evenwicht in de verhoudingen tussen wetgevende en uitvoerende macht op EG-niveau of in moeilijkheden om de betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld bij de besluit- en beleidsvorming gestalte te geven. Deze problematiek zal in een volgend advies worden behandeld. Wel benadrukt het dat het woord democratie altijd betrekking heeft op een groep mensen die zichzelf ook als collectief ziet(10). Het is echter nog maar de vraag of dit laatste ook voor Europa geldt. In de lidstaten betekent "collectief" het volk, maar op EG-niveau gaat het eerder om een optelsom (dan wel een synthese) van meerdere identiteitscriteria, die in hun totaliteit op gemeenschappelijke waarden zijn gebaseerd(11). Het is echter voorstelbaar dat de gemeenschappelijke Europese identiteit via gezamenlijke communicatie, ervaringen en historie vorm krijgt. De EU is evenwel geen communicatiegemeenschap, heeft nauwelijks een historie en is slechts in zeer beperkte mate een gemeenschap van gezamenlijke ervaringen(12). In dit verband moet dan ook eerder van een gebrek aan een gemeenschappelijk Europees bewustzijn worden gesproken(13).

2.2.2. Het "wij-gevoel" onder de Europese burgers van de 12 lidstaten die deel uitmaken van de eurozone zal zeker worden versterkt wanneer zij in het dagelijkse leven door de eenheidsmunt met elkaar zullen worden verbonden. Verder zou, zoals het Comité in een advies ter zake(14) opmerkte, invoering van een bindend handvest van grondrechten eveneens een grote stimulans voor de totstandbrenging van een Europese identiteit vormen.

2.2.3. Daarmee wil het Comité aangeven dat de afstand tussen Europa en de burgers niet uitsluitend een geografisch maar vooral ook een psychologisch probleem is, dat slechts kan worden opgelost met concrete argumenten en door invoering van echte inspraakmogelijkheden. Informatie mag niet langer van één kant komen. Er dient daarentegen sprake te zijn van tweerichtingsverkeer, waarbij de burgers niet meer fungeren als passieve adressaten van voor hen onbegrijpelijke informatie. Zolang het individu denkt dat besluiten die hem betreffen ver weg en ondoorzichtig worden genomen, is het begrijpelijk dat zijn belangstelling gestaag daalt en deels zelfs in afwijzing omslaat. De burger moet zowel op Europees als nationaal niveau kunnen interageren en participeren. Kortom, "nabijheid tot de burger" dient een essentieel kenmerk van het optreden van de Gemeenschap te worden. Dit houdt tevens in dat de samenhang binnen het EG-beleid steeds gecontroleerd en belicht dient te worden.

2.2.4. De sinds de top van Lissabon op een aantal EG-beleidsterreinen gevolgde methode van open coördinatie biedt in dit verband interessante perspectieven voor meer betrokkenheid van de maatschappelijke organisaties. Zo impliceert het gebruik van deze methode bij het programma voor de bestrijding van sociale uitsluiting op zowel lokaal als Europees niveau actieve medewerking van de overheden in de lidstaten, genoemde organisaties en andere betrokkenen. Het Comité zal nauwkeurig nagaan in hoeverre het maatschappelijk middenveld door de nieuwe methode daadwerkelijk een rol op de beleidsterreinen in kwestie is kunnen gaan spelen.

3. Richtsnoeren voor nieuwe vormen van Europese governance

3.1. Een echte uitdaging van het governance-project van de Commissie vormt het versterken van het "Europagevoel" en op die manier het zorgen voor meer burgerbetrokkenheid bij het optreden en de besluiten van de Europese instellingen. Het concept biedt de mogelijkheid om met behulp van goed afgestemde en elkaar aanvullende maatregelen de Europese burgers via voorlichting, samenwerking en participatie meer bij het integratieproces te betrekken en ertoe bij te dragen dat het Europagevoel zich vanuit de basis (de burgers) ontwikkelt. Het Comité is in zijn hoedanigheid van "brug tussen de burgers en Europa" in ieder geval bereid om een centrale rol bij de uitvoering van het concept op zich te nemen.

3.2. Governance wordt terecht ook omschreven als een "cultuur van regeren en besturen" die gebaseerd is op overeenstemming over bepaalde begrippen, beginselen, regels en procedures. Het is daarom nuttig om in het kader van dit advies kort in te gaan op vier sleutelbegrippen die bij behandeling van nieuwe vormen van governance steeds opduiken:

3.3. Legitimatie: legitiem handelen, d.w.z. handelen in het kader van een opdracht, kan altijd vanuit meerdere invalshoeken worden gezien: vanuit de opdrachtgever, de opdracht of de nagestreefde doelstelling. Behelst de opdracht wetgeving, dan vormen in een representatiedemocratie verkiezingen het middel bij uitstek tot legitimatie(15). Is het de bedoeling, in het kader van beleidsprocessen deskundigen als belangenvertegenwoordiger bij de meningsvorming te betrekken, dan vormt benoeming een toereikende grondslag voor legitimatie. Dank zij de wijze waarop zij worden benoemd, hun deskundigheid en hun wortels in de nationale maatschappelijke organisaties zijn de leden van het Comité gelegitimeerd om op verschillende niveaus in het Europese bestel hun stem te laten horen.

3.3.1. Het "Europese democratiemodel" mist met name talrijke kenmerken van de participatiedemocratie. Dit op samenwerking gebaseerde model laat weliswaar ruimte voor nieuwe vormen van participatie, maar staat toch grotendeels in het teken van de representatiedemocratie. Het Europese politieke stelsel wortelt in relatief jonge structuren en is daarom als geheel toegankelijker dan de meeste nationale systemen. Via Europese governance moet er daarom in de eerste plaats voor worden gezorgd dat de belangen van de burgers effectief worden behartigd door middel van concrete rechten op inspraak van hun gemachtigden. Daartoe dient de samenwerking tussen de EG-instellingen ten behoeve van meer transparantie, efficiency, en verantwoordingsplicht verbeterd en zo nodig gewijzigd te worden.

3.4. Participatie betekent de mogelijkheid hebben om invloed uit te oefenen binnen een menings- en besluitvormingsproces dat overeenkomstig democratische beginselen verloopt. Deze mogelijkheid dient reeds te bestaan bij het in kaart brengen van de problemen en de eventuele behoefte aan regelgeving. Voldoende representativiteit van de vertegenwoordigers van de georganiseerde civiele samenleving vormt de hoofdvoorwaarde en de legitimering van participatierechten. Het Comité heeft deze materie reeds eerder(16) behandeld en herhaalt dat representativiteit niet alleen een kwantitatieve maar ook een kwalitatieve component dient te bevatten. Dit betekent dat vertegenwoordigers dank zij een organisatiestructuur en deskundigheid in staat moeten zijn om competent en constructief aan een menings- en besluitvormingsproces deel te nemen.

3.4.1. Wanneer de Europese instellingen maatschappelijke organisaties raadplegen, zouden zij hun representativiteit moeten nagaan. De Commissie heeft zich ook reeds in de representativiteitscriteria verdiept(17). Daarbij bleek dat deze criteria mede met oog voor nationale verscheidenheid moeten worden toegepast. Er dient aan een aantal representativiteitscriteria te worden voldaan om op Europees niveau als een tot participatie gerechtigde organisatie te worden erkend. Het Comité stelt de volgende criteria voor:

de organisatie moet

- duurzaam op EG-niveau georganiseerd zijn;

- direct over de deskundigheid van haar leden kunnen beschikken, zodat snel en constructief advies kan worden gegeven;

- algemene aanspraken vertegenwoordigen die met belangen van de Europese samenleving stroken;

- uit organisaties bestaan die in de respectieve lidstaten als representatief voor door hen behartigde belangen worden aangemerkt;

- organisaties in het overgrote deel van de lidstaten omvatten;

- verantwoording schuldig zijn aan de aangesloten organisaties;

- gemachtigd zijn om op Europees niveau te vertegenwoordigen en te handelen;

- onafhankelijk en niet aan instructies van derden onderworpen zijn.

3.5. Raadpleging: het Comité steunt alle initiatieven waarmee de adressaten van maatregelen de mogelijkheid wordt geboden om hun mening in een zo vroeg mogelijk stadium te uiten. In haar werkdocument zwijgt de Commissie echter over de door haar meer dan veelvuldig gevolgde comitologiepraktijk, waarbij vooral het aantal raadgevende comités en deskundigengroepen blijft stijgen(18).

3.5.1. De oprichting van deze comités en groepen moet worden beoordeeld in het licht van de door de Commissie zelf geformuleerde doelstelling van institutionele efficiëntie, d.w.z. het vermogen om een taak met de juiste middelen binnen een adequate termijn te vervullen, waarbij de kosten/baten-verhouding goed moet kunnen worden genoemd(19). Deze doelstelling wint nog aan gewicht als ervan uitgegaan wordt dat (zonder over de volledige cijfers te beschikken) er ongeveer 600 van dergelijke comités en groepen bestaan(20).

3.5.2. Weliswaar kan het inschakelen van deskundigen legitiem zijn, maar de legitimiteit van besluiten en keuzes wordt er niet groter op, zelfs al zijn deze technisch beter onderbouwd. Het Comité heeft er dus begrip voor dat de Commissie bij bepaalde activiteiten een beroep op externe deskundigen doet, maar wil er wel op wijzen dat in dergelijke gevallen het beleid buiten iedere vorm van controle om en zonder legitieme participatie wordt gevormd. De Commissie moet er nog maar eens over nadenken of de door haarzelf aangehangen beginselen van transparantie, efficiency en verantwoordingsplicht met de oprichting van nog meer comités zijn gediend. In zijn huidige vorm veroorzaakt dit comité-wezen problemen voor effectief, transparant en legitiem besturen.

3.5.3. Voorts stelt de Commissie zich in haar werkdocument op het standpunt dat vroegtijdige en bredere raadpleging niet in een logger en ingewikkelder besluitvormingsproces mag resulteren. Elders merkt zij echter op dat niet alleen op het laagste, d.w.z. lokale, niveau moet worden geraadpleegd, maar dat, afgezien van de maatschappelijke organisaties zelfs ook de burgers naar hun mening dient te worden gevraagd. Het moet nog blijken of haar voorstel om nieuwe informatietechnologie te gebruiken dit probleem kan oplossen en of een dergelijke "electronische democratie" inderdaad functioneert.

3.6. Eenvoudig uitgedrukt betekent subsidiariteit dat het bestuursniveau dat daarvoor het meeste geschikt is bevoegd moet zijn om problemen aan te pakken. Vaak wordt subsidiariteit ook gebruikt als synoniem voor nabijheid tot de burger. De termen "besluitvormingsniveau" en "nabijheid tot de burger" geven echter aanleiding tot de onjuiste veronderstelling dat subsidiariteit uitsluitend in het teken staat van verticale, d.w.z. hiërarchische en territoriale criteria. De achterliggende gedachte daarbij is dat efficiënt optreden en geografische nabijheid tot een probleem recht evenredig zijn. Nabijheid wordt evenwel niet alleen door territoriale maar ook door functionele factoren bepaald. Daarom dient attributie ook in het teken te staan van functionele subsidiariteit, die op specifieke deskundigheid in de zin van paragraaf 3.4 berust. Functionele en territoriale subsidiariteit vullen elkaar aan en vormen ieder voor zich een garantie voor meer effectiviteit en nabijheid tot de burger. Subsidiariteit betekent derhalve niet alleen een herverdeling van beslissingsbevoegdheden, maar ook, en misschien wel vooral, een herverdeling van de verantwoordelijkheden die worden gedeeld door het openbaar bestuur en de actoren van de georganiseerde samenleving op alle niveaus. De aan governance inherente gedachte van een interactief netwerk stemt overigens volledig overeen met subsidiariteit die uit deze twee componenten bestaat.

4. Het Comité en "Europese governance"

4.1. Het Comité is zowel een discussieforum als een institutioneel platform waar de vertegenwoordigers van de nationale maatschappelijke en burgerorganisaties aan het EG-besluitvormingsproces kunnen deelnemen. Dank zij de rol die het Comité bij de Verdragen is toebedeeld, zijn samenstelling en de deskundigheid van zijn leden, neemt het in het institutionele landschap van de Gemeenschap een belangrijke plaats in waar het gaat om vertegenwoordiging, gedachtewisseling en verwoording van de binnen de georganiseerde samenleving levende standpunten. Het vervult dus een cruciale brugfunctie tussen Europa en de burgers en vormt een aanvulling op de vertegenwoordiging van de burgers op politiek vlak door het Europees Parlement en die van de lokale en regionale autoriteiten door het Comité van de Regio's.

4.1.1. Weliswaar bestaat de hoofdtaak van het Comité in het uitbrengen van adviezen, maar het heeft zijn activiteiten geleidelijk verbreed om inspraak van de middenveldorganisaties bij de menings- en besluitvorming te verzekeren, alsook om te bevorderen dat Europa dichterbij de burgers komt te staan.

4.1.2. De functie van het Comité als vertegenwoordiger van de maatschappelijke organisaties in het Europese institutionele bestel zal na de inwerkingtreding van het Verdrag van Nice nog worden versterkt. Dit Verdrag geeft het Comité bijkomende mogelijkheden om zijn rol als contactpunt tussen Europa en de georganiseerde samenleving zonder beperkingen te vervullen en te functioneren als permanent en gestructureerd forum voor dialoog en overleg op Europees niveau. Het vormt dus een onmisbaar element van de Europese governance(21).

4.2. Daarom wijst het er andermaal op dat de georganiseerde samenleving doelgerichter en intensiever bij de beleidsvorming moet worden betrokken. Omdat subsidiariteit zowel een territoriale als een functionele component omvat, geldt dit niet alleen voor de verschillende territoriale niveaus (nationaal, regionaal en lokaal), maar ook voor de functionele segmenten van de samenleving die binnen het Comité zijn vertegenwoordigd. Het zal nagaan hoe zijn leden door middel van hun plaatselijke activiteiten en met steun van hun organisaties de acceptatie van de Unie in de lidstaten kan opvoeren.

4.3. De adviezen van het Comité komen, als het ware via een burgerdiscussie, op basis van consensus tot stand. De werkwijze wordt gekenmerkt door een "bottom-up-methode", waarbij de kring van deelnemers aan de besluitvorming steeds ruimers wordt. De stemuitslag in de voltallige vergadering weerspiegelt de synthese van eventueel uiteenlopende standpunten die voortvloeien uit de verschillen in de belangen van de binnen het Comité vertegenwoordigde maatschappelijke organisaties. De leden kunnen tijdens dit proces optimaal informatie uitwisselen, hetgeen vaak tot verandering van standpunt leidt. De meerwaarde van deze werkwijze ligt in het feit dat ieder lid kan proberen om anderen achter zijn standpunt te krijgen en kan bepalen tot op welke hoogte zijn standpunt zou kunnen worden gewijzigd. Op die manier geven de adviezen een goed beeld van de binnen de georganiseerde samenleving levende opvattingen.

4.3.1. Het Comité heeft meerdere malen voor transparantie gepleit en het zal dan ook nagaan op welke wijze de verschillende standpunten van leden kunnen worden gedocumenteerd.

4.3.2. Het vindt dat zijn raadgevende taak verder gaat dan het uitbrengen van adviezen en reikt van probleemidentificatie tot en met de laatste fase voor de besluitvorming. Het vat zijn betrokkenheid dus ruim op en vindt dat ook evaluatie en monitoring van specifieke problemen (bijv. interne markt, euro, uitbreiding, enz.) eronder vallen.

4.3.3. De recente evaluatie van de tijdens de top van Lissabon ingevoerde open-coördinatiemethode vormt een voorbeeld van deze brede aanpak(22). Het Comité constateerde dat "deze nieuwe aanpak betekent dat alle maatschappelijke organisaties een grote rol toebedeeld krijgen bij de verwezenlijking van de strategie". Verder wees het erop dat de toetredingslanden, en in het bijzonder de sociaal-economische organisaties aldaar, onmiddellijk bij het proces dienen te worden betrokken.

4.3.4. In 1994 werd op verzoek van de EG-instellingen de Waarnemingspost voor de interne markt (WIM) opgericht ten einde het functioneren van die markt te observeren, te beoordelen en, indien daartoe aanleiding bestaat, voorstellen tot verbetering te doen. Het succes van deze post vormt een bewijs van de meerwaarde die het Comité op dit gebied kan toevoegen en van het nut om de werkzaamheden van de WIM op te voeren. Dank zij het interactieve informatienetwerk dat door de interne-marktactoren verstrekte gegevens omvat (PRISM - Progress Report on Initiatives in the Single Market), kan de WIM niet alleen belemmeringen voor de voltooiing van de interne markt in kaart brengen, maar ook goede praktijkvoorbeelden verspreiden, doorgifte van informatie vergemakkelijken en het sluiten van partnerschappen aanmoedigen(23).

4.4. Het Comité als seismograaf van maatschappelijke ontwikkelingen: het feit dat zijn leden door de lidstaten worden voorgedragen, garandeert dat zij zich, mede door hun beroep, in het centrum van de actualiteit van hun land bevinden. Daarom kunnen zij de acceptatie van EG-regelgeving in hun land peilen, de regels toelichten en de burgers het belang van de Unie voor het dagelijkse leven duidelijk maken.

4.4.1. De Commissie kan van deze schat aan ervaring profiteren door het Comité reeds in de voorbereidingsfase verkennend te raadplegen over de burgervriendelijkheid van regelingen. Ook kan het Comité nuttige informatie leveren om de internationale positie van de Unie op een brede maatschappelijke basis te doen stoelen. Algemeen gesteld kan het Comité als "seinhuis" voor maatschappelijke ontwikkelingen dienen en vroegtijdig, d.w.z. voordat conflicten zich aandienen of dreigen te verscherpen, ondersteuning bieden bij het ontwerpen van de nodige maatregelen.

4.5. Het Comité:

- brengt adviezen uit na op grond van het EG-Verdrag te zijn geraadpleegd: deze raadplegingen komen over het algemeen te laat. Vaak heeft de Commissie, alvorens zich tot het Comité te wenden, de betrokken groeperingen reeds om hun mening gevraagd en daarmee de eerste fase van het meningsvormingsproces afgerond. De efficiency van de werkzaamheden van het Comité is echter gerelateerd aan het tijdstip van raadpleging, d.w.z. hoe vroeger de Commissie om advies verzoekt, des te zinvoller is het werk van het Comité. Normaal zou de Commissie reeds tot raadpleging moeten overgaan wanneer voor het eerst wordt gekeken of er inderdaad behoefte aan optreden of regelgeving bestaat. Het Comité zou dan doelmatig aan het analyseren van problemen en het ontwikkelen van oplossingen kunnen meewerken en maximale meerwaarde aan de werkzaamheden van de Commissie kunnen toevoegen. Daarnaast zou het echter ook tijdens het verdere verloop van de wetgevingsprocedure, bijv. wanneer er in het kader van de co-decisieprocedure over nieuwe standpunten wordt gediscussieerd en bijkomende deskundigheid geboden is, nogmaals geraadpleegd moeten worden;

- brengt adviezen uit in het kader van een verkennende raadpleging door een instelling naar aanleiding waarvan het prospectieve analyses verricht en voorstellen doet. De laatste tijd is de Commissie tweemaal tegemoet gekomen aan de wens van het Comité om in het vroegste stadium te worden geraadpleegd. Het Comité werkt momenteel dan ook aan adviezen over mensenrechten op de werkplek(24) en een EG-strategie voor de bescherming van gezondheid en veiligheid op het werk;

- brengt initiatiefadviezen uit om, zonder geraadpleegd te zijn, zich over (algemene) kwesties te kunnen uiten en zijn standpunt over actuele, politiek belangrijke aangelegenheden kenbaar te kunnen maken.

4.5.1. Het Comité betrekt steeds meer personen dan zijn leden alleen bij zijn werkzaamheden, waardoor het een nog belangrijker discussie- en overlegplatform is geworden. Het gaat daarbij om:

- openbare conferenties waarmee het bijdraagt tot de publieke discussie in Europa. Het wil typisch Europese onderwerpen met meer betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld bespreken (bijv. de eerste EG-conferentie over de civil society) en verder specifieke onderwerpen behandelen (zo organiseert het ieder jaar op 15 maart, de dag van de consument);

- hoorzittingen: deze worden steeds vaker door het Comité georganiseerd om, ook bij het opstellen van adviezen, zoveel mogelijk maatschappelijke organisaties de mogelijkheid te geven, aan zijn werkzaamheden deel te nemen (niet alleen in Brussel maar tevens in de lidstaten). Op die manier kan het ook letten op de standpunten van organisaties die niet door zijn leden worden vertegenwoordigd.

4.6. Het Comité en de externe betrekkingen van de Unie: Het Comité streeft met voorrang naar een pluralistisch en op participatie stoelend democratiemodel en naar structuren voor raadpleging van de georganiseerde samenleving in de toetredingslanden en in andere geografische zones waarmee de Unie gestructureerde betrekkingen onderhoudt(25).

4.6.1. Op zich volstaat het niet dat de toetredingslanden de communautaire verworvenheden overnemen. Het is minstens zo belangrijk dat de toetredingskandidaten structuren in het leven roepen om deze verworvenheden in de praktijk te brengen en daarop toezicht te houden ("maatschappelijk acquis");

- via bilaterale gemengde comités(26) ondersteunt het Comité de kandidaat-landen bij hun "institution building" en bij het invoeren van maatschappelijke structuren zoals die in de lidstaten bestaan;

- het betrekt de maatschappelijke organisaties in de toetredingslanden steeds meer bij zijn werkzaamheden.

4.7. Het Comité als ontmoetingspunt van de georganiseerde samenleving: het heeft er tijdens de "eerste conventie van de Europese maatschappelijke organisaties" (oktober 1999) over nagedacht hoe het de communicatie met organisaties die momenteel niet binnen het Comité zijn vertegenwoordigd, kan uitbreiden. In zijn advies over "de Commissie en niet-gouvernementele organisaties: 'bouwen aan een sterker partnerschap'"(27) deed het daartoe eerste voorstellen, en momenteel werkt een ad-hocgroep aan de concretisering dienaangaande.

4.8. Het Comité heeft in meerdere adviezen, en ook bij andere gelegenheden, duidelijk gemaakt dat het niet het forum voor de sociale dialoog is. Deze dialoog kent een eigen, duidelijke, in het Verdrag verankerde rechtsgrondslag(28) en vereist op grond van de specifieke bevoegdheden van de sociale partners (met name om bindende overeenkomsten te sluiten) en de speciale doelstelling ervan een eigen, hoogwaardige vorm van governance. Voorts zijn er naar aanleiding van de sterkere betrokkenheid van de georganiseerde civiele samenleving vormen van openbaar overleg aan het opkomen die volgens het Comité gestructureerd moeten worden. Deze "burgerdialoog" is ook een verschijningsvorm van governance en dient qua doelstellingen, structuren, procedures en criteria voor deelname nader bestudeerd en gedefinieerd te worden. Het Comité heeft in zijn eerdergenoemd advies over de Commissie en niet-gouvernementele organisaties(29) een eerste aanzet tot analyse en definiëring gegeven. Daarin noemt het de volgende essentiële kenmerken voor de burgerdialoog:

- het gehele maatschappelijk middenveld (incl. de sociale partners) moet bij deze dialoog worden betrokken;

- de burgerdialoog mag niet in de plaats komen van of geen concurrent vormen voor de sociale dialoog, maar dient deze aan te vullen;

- deze dialoog kan twee vormen aannemen, nl. een dialoog tussen vertegenwoordigers van de civiele samenleving onderling en een dialoog tussen de civiele samenleving en een EU-instelling of -orgaan; daarbij kunnen er zowel horizontale, verticale, algemene als sectorale thema's worden aangesneden;

- de dialoog dient een adequate structuur te krijgen en moet in de eerste plaats over sociaal-economische thema's handelen (met uitzondering van onderwerpen die onder de sociale dialoog vallen)(30), wat evenwel niet wegneemt dat ook andere onderwerpen moeten kunnen worden aangesneden: milieuaangelegenheden, consumentenvraagstukken, ontwikkelingsproblemen, mensenrechtenthema's, culturele onderwerpen en andere zaken die voor de civiele samenleving en haar diverse geledingen van belang zijn(31);

- de deelnemers aan de burgerdialoog hebben ook de taak landen buiten de Unie, en met name de kandidaat-lidstaten, te informeren over de manier waarop de civiele samenleving en haar overlegstructuren functioneren; deze landen moeten bovendien worden geholpen bij het opzetten en uitbouwen van soortgelijke structuren.

Ook ten aanzien van de definiëring van de bij de burgerdialoog betrokken maatschappelijke organisaties heeft het Comité reeds behoorlijk wat voorbereidende werkzaamheden verricht(32).

4.8.1. In het Europese democratiemodel kan de burgerdialoog het belangrijkste participatie-instrument worden. Deze dialoog neemt de vorm aan van een maatschappelijke discussie waarbij ook normen aan de orde kunnen komen. Het is echter van het hoogste belang te beseffen dat consultatie en participatie twee afzonderlijke, aan verschillende voorwaarden onderworpen inspraakmechanismen zijn.

4.9. Jaarlijkse conferenties: het Comité ondersteunt de resolutie van het Europees Parlement (10 december 1996)(33), waarin het Parlement te kennen gaf jaarlijks een speciale vergadering aan de richtsnoeren voor het economische beleid te willen wijden, waarbij ook Raad en Commissie zullen worden betrokken. Het is de bedoeling dat deze vergadering vooraf wordt gegaan door een voorbereidingsconferentie van het Parlement waaraan vertegenwoordigers van het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's deelnemen. Deze pragmatische benadering van interinstitutionele samenwerking dient tot andere gebieden te worden uitgebreid.

4.10. De toekomst van Europa: de Groep voor prospectief onderzoek van de Commissie is in de zomer van 2000 met haar werkzaamheden gestart en moest toen uitgaan van de feitelijke en juridische situatie van vóór het Verdrag van Nice. De resultaten van de top van Nice hebben aanleiding gegeven tot nieuwe discussiepunten die niet alleen specifieke onderwerpen betreffen maar ook nopen tot een beslissing over nieuwe besluitvormingsstructuren in de aanloop naar de voor 2004 geplande IGC. Het Comité vindt dat daarmee de hier behandelde onderwerpen niet aan actualiteit inboeten. Integendeel zelfs, het governance-concept van de Commissie bevat een basis en duidelijke richtsnoeren voor het komende overleg over de toekomst van Europa.

4.10.1. Men schijnt het erover eens te zijn dat er betere instrumenten voor de voorbereiding van de volgende IGC moeten worden gevonden en dat de verklaring betreffende de toekomst van de Unie geen limitatieve opsomming van onderwerpen bevat. Momenteel geven Commissie en Parlement de voorkeur aan het bijeenroepen van een conventie, zoals voor de opstelling van het handvest van de grondrechten gebeurd is.

4.10.2. Het maatschappelijk middenveld dient volledig bij de gehele voorbereiding van de IGC 2004 te worden betrokken en de participatie mag dus niet worden beperkt tot deelname aan de "brede discussie" die volgens de bij het Verdrag van Nice gevoegde verklaring betreffende de toekomst van de Unie vóór de top van Laken moet worden gehouden. Bij het opstellen van het handvest van de grondrechten heeft het Comité weliswaar zijn stemt kunnen laten horen, maar het vindt dat het in de toekomst op een efficiëntere manier zou kunnen functioneren als bruggehoofd tussen de institutionele discussie en de brede openbare discussie. Daartoe dient het echter wel volledig met al zijn bevoegdheden in de definitieve toekomstige structuur te worden geïntegreerd.

5. Gebruik maken van de werkzaamheden van het Comité in het kader van de nieuwe Europese governance

5.1. Iedere instelling dient ertoe bij te dragen dat de Europese burgers via de organisaties die hen vertegenwoordigen daadwerkelijk aan het integratieproject deelnemen en het verloop ervan kunnen beïnvloeden. Het Comité heeft reeds ingezien dat het zich, evenals de andere instellingen, moet aanpassen in het licht van de uitdagingen waarmee de Unie wordt geconfronteerd. Dit betekent echter tevens dat, overeenkomstig hetgeen boven reeds werd opgemerkt, er bij de verbetering van de Europese governance voor nieuwe synergie tussen het Comité en de andere instellingen moet worden gezorgd.

5.2. In zijn toespraak tot het Comité (20 oktober 1999) heeft Commissievoorzitter Prodi over een nieuw "partnerschap" tussen Commissie en Comité gesproken. Dit partnerschap zou concreet gestalte moeten krijgen middels een samenwerkingsakkoord waarover Comité en Commissie momenteel onderhandelen.

5.3. Dit akkoord, dat de basis vormt voor een nieuw samenwerkingskader, zou moeten bijdragen tot nieuwe vormen van partnerschap en formalisering van reeds bestaande(34). Op die manier kan het Comité de meerwaarde van zijn werkzaamheden opvoeren.

5.4. Het stelt voor om soortgelijke akkoorden met Raad en Parlement te sluiten, want alleen op die manier kan het zijn rol in de nieuwe Europese governance efficiënt vervullen. Het gaat daarbij niet alleen om het uitoefenen van de adviestaak maar ook om het functioneren als plaats van dialoog en overleg en brug naar de georganiseerde samenleving.

5.5. In dit licht verzoekt het Commissie, Raad en Europees Parlement dan ook dringend om de volgende voorstellen en opmerkingen in overweging te nemen:

1) Zo vroegtijdig mogelijke raadpleging van het Comité: het Comité heeft reeds opgemerkt dat het méér waarde aan het menings- en besluitvormingsproces kan toevoegen naarmate het vroeger wordt geraadpleegd; het roept daarom Commissie, Raad en Parlement op om vaker over te gaan tot verkennende raadplegingen. Deze hoeven niet tot toekomstige regelgeving beperkt te blijven, maar ook kan reeds tijdens de voorbereiding van bijv. groenboeken advies worden gevraagd. Verkennende raadplegingen en initiatiefadviezen zijn uitermate geschikte middelen om de expertise van het Comité goed tot zijn recht te doen komen.

2) Effectiviteit van de adviesrol van het Comité: om deze effectiviteit te optimaliseren moet het Comité niet alleen zo vroeg mogelijk worden geraadpleegd maar bovendien bij het gehele besluitvormingsproces betrokken blijven. Daartoe bestaat er niet alleen behoefte aan een overzicht van overgenomen adviezen, maar verwacht het Comité ook van Commissie, Raad en Parlement dat zij in de toekomst zullen motiveren waarom geen gehoor aan de adviezen van het Comité werd gegeven.

3) Bijdrage tot het scheppen van concrete voorwaarden voor de samenwerking tussen de Europese instellingen en de maatschappelijk organisaties: het Comité biedt aan om samen met de instellingen en de maatschappelijke organisaties een serie representativiteitscriteria op te stellen, waarop samenwerking zou kunnen worden gebaseerd. De in paragraaf 3.4 gedane voorstellen zouden daarbij als uitgangspunt kunnen dienen. Bovendien is het bereid om in dit verband voor "monitoring" te zorgen.

4) Bijdrage tot ontwikkeling van de burgerdialoog: het Comité biedt aan om samen met de gesprekspartners en op basis van de reeds door het Comité verrichte voorbereidende werkzaamheden, de dialoog zelf en bijbehorende structuren, doelstellingen en procedures nader te definiëren. Verder kan het functioneren als drijvende kracht achter verdere pragmatische initiatieven voor deze dialoog.

5) Jaarlijkse conferenties: in navolging van het Parlement, zouden alle instellingen jaarlijks over bepaalde thema's conferenties moeten organiseren.

6) De rol van het Comité in de discussie over de toekomst van Europa: het Comité hecht er grote waarde aan, zo vroeg mogelijk bij het overleg over de structuur van de toekomstige besluitvormingsprocessen te worden betrokken om op die manier als schakel te kunnen fungeren tussen het institutionele debat en de brede publieke discussie over de toekomst van Europa. Tevens is het van plan om de maatschappelijke organisaties van de toetredingslanden bij zijn werkzaamheden betreffende de toekomst van Europa te betrekken.

6. Zich aanpassen aan de uitdaging van de nieuwe governance

6.1. Samenvattend schaart het Comité zich achter het nogmaals door de Commissie bevestigde streven om meer transparantie, zekerheid en structuur aan te brengen in de procedures via welke de georganiseerde samenleving bij de besluitvorming op wetgevend en uitvoerend niveau is betrokken.

De Commissie noemt in dit verband onder meer als optie:

- nadruk leggen op versteviging van de adviesrol van het Comité en eventueel bijkomende richtsnoeren opstellen om de Europese civiele samenleving te helpen zich beter te structureren;

- de sociaal-economische actoren een voortrekkersrol toe te kennen bij het opstellen van voorschriften (bijv. door ontwikkeling van nieuwe vormen van zelfregulering of co-regulering in het kader van de bestaande normenhiërarchie).

Het Comité kan zich in het licht van de in onderhavig advies vervatte grondgedachte en voorstellen in deze optie vinden en vertrouwt erop dat de Commissie er bij het opstellen van het witboek aan zal vasthouden.

6.2. Afsluitend benadrukt het Comité nogmaals dat het bereid is om de uitdagingen van het nieuwe governance-concept aan te gaan en zijn bijdrage tot de institutionele hervormingen te leveren. Het bureau van het Comité heeft in dit verband op 19 december 2000 besloten om doeltreffende maatregelen te nemen met behulp waarvan het Comité de georganiseerde samenleving beter in het institutionele bestel kan vertegenwoordigen; zulks zowel jegens en met de betrokken organisaties alsook jegens en met de EG-instellingen. De voorzitter van het Comité benadrukte in deze samenhang reeds op 19 november 2000 dat het Comité naar buiten toe een "corporate identity" moet krijgen(35).

In samenwerking met de Europese instellingen en de Europese organisaties die de civil society vertegenwoordigen moet daarom een strategieplan voor de middellange termijn worden opgesteld.

Het Comité is ervan overtuigd dat de volgende concrete initiatieven de door alle betrokkenen gewenste voortgang zullen bespoedigen:

1. "Trefpunt van de civil society": het Comité wil een aldus genaamd intern forum oprichten ten behoeve van een permanente open dialoog en uitwisseling van meningen en ervaringen met de maatschappelijke organisaties. Daarbij doet het er niet toe of een organisatie al dan niet in het Comité vertegenwoordigd is. Het zou het zeer op prijs stellen wanneer de Europese instellingen ook regelmatig een vertegenwoordiger naar deze bijeenkomsten zouden sturen.

2. Verkennende adviezen: de Commissie beschikt in dit verband reeds over een effectief decentraliseringsinstrument. Op haar verzoek zou het Comité hangende vraagstukken kunnen analyseren. Die analyses zouden groenboeken kunnen vervangen en op die manier de Commissie ontlasten.

3. Hoorzittingen: de praktijk heeft het Comité geleerd dat zijn deskundigheid door dergelijke bijeenkomsten substantieel kan worden verhoogd en dat hoorzittingen tevens de afstand tot de burger verkleinen. Het Comité zal dergelijke zittingen derhalve vaker organiseren en, voor zover de middelen dat toelaten, deze ook in de lidstaten houden.

4. Versterking van de georganiseerde civiele samenleving in de lidstaten: waar nodig wil het Comité in de lidstaten bijdragen tot de verdere ontwikkeling van de structuren voor de sociale en burgerdialoog. Het zal daartoe zijn samenwerking met de bestaande SER's en soortgelijke nationale instellingen opvoeren. Het beveelt dus aan dat in de lidstaten waar dat nog niet het geval is raadgevende instellingen worden opgericht die representatief voor de georganiseerde civiele samenleving zijn, en zal daarbij ondersteuning bieden.

5. Maatregelen met betrekking tot de uitbreiding: het Comité ondersteunt de toetredingskandidaten niet alleen bij de opbouw van raadplegingsstructuren naar EG-model(36), maar wil meer met de reeds bestaande maatschappelijke organisaties overleggen en deze in zijn informatiestrategie betrekken. Het zal in dit verband ook werken aan de oprichting van nog andere gemengde raadgevende comités.

6. Dialoog met de georganiseerde civiele samenleving in andere regio's waarmee de EU betrekkingen onderhoudt: het Comité zal deze contacten intensiveren, c.q. (op verzoek van de Commissie) opbouwen(37).

7. Rol en bijdrage van de georganiseerde civiele samenleving met betrekking tot de dialoog over de toekomst van Europa: het spreekt voor zich dat het zgn. "proces van Nice" geheel in het teken van "good governance" dient te staan. Het Comité zal zich hierover uitvoerig in een apart advies uiten.

Bovenstaande concrete voorstellen dienen slechts als voorbeeld en zijn geenszins limitatief. Zij belichamen slechts een eerste stap op weg naar inschakeling van het Comité bij de concretisering van het governance-concept. Of dit concept op lange termijn succes zal hebben, hangt af van de vraag of op de middellange termijn overeenstemming kan worden gevonden over bepaalde kernbegrippen en werkwijzen, zoals de burgerdialoog (deelnemers, doelstellingen en procedure) of de verdere structurering van de Europese civiele samenleving. Daartoe dienen samen met alle betrokkenen bepaalde criteria, procedureregels en vormen van "monitoring" te worden ontworpen. Het Comité is bereid om daaraan actief mee te werken en concrete taken op zich te nemen.

Brussel, 25 april 2001.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) SEC (2000) 1547/7 def.

(2) Zie art. 257 van het EG-Verdrag (versie van na de top van Nice): "Er wordt een Economisch en Sociaal Comité met een adviestaak ingesteld. Het Comité bestaat uit vertegenwoordigers van de verschillende economische en sociale geledingen van de georganiseerde civiele samenleving, met name van producenten, landbouwers, vervoerders, werknemers, handelaren en ambachtslieden, vrije beroepen, consumenten en het algemeen belang."

(3) PB C 329 van 17.11.1999.

(4) PB C 177 van 26.4.2000.

(5) PB C 268 van 19.9.2000.

(6) PB C 14 van 16.1.2001.

(7) PB C 14 van 16.1.2001.

(8) P. Calame en A; Talmant in "L'État au coeur, le Meccano de la gouvernance", Desclée de Brouwer, Parijs 1997, blz. 19. Ontleend aan een door de Groep voor prospectief onderzoek van de Commissie opgesteld document over nieuwe vormen van governance (werkdocument 2000). Geen Nederlandse vertaling beschikbaar.

(9) Ontleend aan SPEECH/00/313 "Science, Technology and Society in the 21st century"; geen Nederlandse vertaling beschikbaar.

(10) Zie Kielmannsegg in Jachtenfuchs/Kohler "Europäische Integration", Leske en Budrich 1996, blz. 54.

(11) PB C 329 van 17.11.1999 "De rol en de bijdrage van de maatschappelijke organisaties bij de opbouw van Europa".

(12) Zie Kielmannsegg in Jachtenfuchs/Kohler "Europäische Integration", Leske en Budrich 1996, blz. 54.

(13) De effectiviteit en legitimiteit van governance in de EU verhogen (Groep voor prospectief onderzoek - PC (99) 750).

(14) PB C 367 van 20.12.2000, blz. 26: "Naar een handvest van grondrechten van de Europese Unie".

(15) Waarbij geen afbreuk aan de bij de artikelen 137 en 138 van het EG-Verdrag aan de sociale partners toegekende bevoegdheden mag worden gedaan.

(16) PB C 268 van 19.9.2000. Advies over "De discussienota van de Commissie: 'De Commissie en niet-gouvernementele organisaties: bouwen aan het sterke partnerschap'".

(17) Zie haar mededeling over "een open en gestructureerde dialoog tussen de Commissie en belangengroeperingen" (SEC(92) 2227 def.) en haar mededeling aan Raad en Europees Parlement "inzake de tenuitvoerlegging van het Protocol betreffende de sociale politiek" (COM(93) 600 def.); alsook haar "onderzoek naar de representativiteit van de Europese organisaties van sociale partners - Open procedure" (PB C 228 van 7.8.1996, blz. 24-25) en haar mededeling over "de versterking van de rol van verenigingen en stichtingen in Europa" (COM(97) 241 def.).

(18) Delbrück typeerde deze situatie reeds in 1987 als een "hypétrophie de comités" - Wessels, "Verwaltung im Mehrebenensystem" in Jachtenfuchs/Kohler-Koch, Leske en Budrich 1996, blz. 176.

(19) Zie R. Bieber: "Die Demokratie und Entscheidungsfähigkeit in der EU" in "Direkte Demokratie und EU".

(20) Zie Wessels: "Verwaltung in Mehrebenensystem" in Jachtenfuchs/Kohler-Koch, Leske+Budrich 1996, blz. 176.

(21) G. Frerichs maidenspeech als voorzitter van het Comité (29.11.2000).

(22) PB C 139 van 11.5.2001 "Tussentijdse evaluatie van de drie processen van de Europese werkgelegenheidsstrategie".

(23) Initiatief PRISM van de WIM (www.esc.eu.int/omu_smo/prism).

(24) Gepland voor juli 2001.

(25) Zie de ontmoetingen met de maatschappelijke organisaties van Zuid-Amerika en het Caribisch gebied (juni 1999) of het discussieforum van de vertegenwoordigers van de georganiseerde samenleving EU/India (januari 2001).

(26) Dergelijke comités zijn opgericht met Polen, Hongarije, Bulgarije, Roemenië en binnenkort ook Slowakije.

(27) PB C 268 van 19.9.2000.

(28) Zie de artikelen 137 en 138 van het EG-Verdrag.

(29) PB C 268 van 19.9.2000.

(30) D.w.z. hetgeen krachtens artikel 137 van het EG-Verdrag onder de dialoog tussen de sociale partners valt.

(31) Deelname van het Comité aan de informele bijeenkomsten van de voor deze onderwerpen bevoegde ministers is bijvoorbeeld een mogelijke vorm van gestructureerde burgerdialoog.

(32) PB C 329 van 17.11.1999 "De rol en de bijdrage van de maatschappelijke organisaties bij de opbouw van Europa".

(33) Betreffende de betrokkenheid van de burgers en de maatschappelijke actoren bij het institutionele systeem van de EU, paragraaf 11.

(34) Het meest recente voorbeeld in dit verband vormt de hoorzitting met de georganiseerde samenleving die het Comité op 26 en 27 april 2001 op verzoek van en in samenwerking met de Commissie over duurzame ontwikkeling organiseert.

(35) Het prioritaire karakter hiervan kwam ook duidelijk naar voren in zijn maiden-speech van 29 november 2000: "Deze 'verinnerlijking' van onze bijzondere positie dient te worden gevolgd door een 'veruiterlijkingsproces'. In de nabije toekomst moeten wij gezamenlijk onze schouders hieronder zetten om spoedig een definitieve visie op de rol en bestaansreden, alsook op het doel van de activiteit van het ESC in een snel evoluerende tijd en met een groot aantal nieuwe taken, te ontwikkelen. Dit doel is te realiseren indien wij niet in ideologische discussies verstrikt raken en wij ons laten leiden door de uitdagingen waarvoor wij zijn geplaatst.".

(36) Zie bijv. het seminar van Warschau (7 en 8 december 2000).

(37) Zie het discussieforum met vertegenwoordigers van de civiele samenleving EU/India van januari 2001.