jm* 
COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
C0M(94) 74 def. 
Brussel, 06.04.1994 
£*-: 
[ 
VERSLAG VAN PE COMMISSIE 
AAN DE RAAD. HET EUROPEES PARLEMENT EN HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE 
BETREFFENDE 
DE COMMUNAUTAIRE ACTIES 
OP HET GEBIED VAN HET TOERISME 
[^'~: (BESLUIT VAN DE RAAD 92/42 l/EEG) 
INLEIDING 5 
HET TOERISME IN DE GEMEENSCHAP 6 
Het belang van toerisme voor de Europese economie 6 
2. De rol van de Gemeenschap 8 
2.1 Achtergrond van de communautaire interventie ... 8 
2.2 Het toerisme in de voornaamste communautaire 
activiteitengebieden 11 
3. Directe maatregelen op het gebied van het toerisme 17 
3.1 Doelstellingen en acties in 1992 17 
3.2 Doelstellingen en acties in 1993 19 
BELEID, PROGRAMMA'S EN COMMUNAUTAIRE 
MAATREGELEN MET INVLOED OR HET TOERISME 22 
1. Rechten van de toerist 22 
1.1 Afschaffing van de materiële grenzen 22 
1.2 Afschaffing van fiscale grenzen 25 
1.3 De toerist als consument 28 
1.4 Voorlichting en opvoeding van de consument .... 29 
1.5 Gezondheid en lichamelijke veiligheid van 
consumenten 31 
1.6 Bescherming van de economische en juridische 
belangen van consumenten in de toeristensector ... 31 
2. Voltooiing van de interne markt 38 
2.1 Opheffing van de technische en wettelijke 
belemmeringen 39 
2.2 Afschaffing van de fiscale grenzen 47 
3. Mededingingsbeleid 51 
3.1 Toepassing van de mededingingsregels op de 
ondernemingen 52 
3.2 Toepassing van de mededingingsregels op 
staatssteun 55 
4. Onderncmingenbeleid en diensten 56 
4.1 Onderncmingenbeleid 56 
4.2 Betere voorlichting 57 
4.3 Ontwikkeling van de samenwerking 57 
4.4 Het meerjarenprogramma van communautaire acties 
voor het onderncmingenbeleid 58 
4.5 Aeties met betrekking tot coöperatieve 
vennootschappen, onderlinge maatschappijen, 
verenigingen en stichtingen 58 
5. Vervoersbeleid 59 
5.1 Vervoer en milieu 59 
5.2 Verkeersnetten en -infrastructuren . . 60 
5.3 Geautomatiseerd boekingssysteem 63 
6. Economische en sociale samenhang 65 
6.1 Regionaal beleid 65 
6.2 Communautaire initiatieven 71 
6.3 Europese Investeringsbank 73 
6.4 Transeuropese netwerken 75 
7. landbouwbeleid 76 
8. Werkgelegenheid en sociaal beleid 78 
8.1 Ontwikkeling van de arbeidsmarkt 79 
8.2 Werkgelegenheid en verbetering van de levens- en 
arbeidsomstandigheden 80 
8.3 Verbetering van de sociale dialoog ' 82 
8.4 Gezondheid en veiligheid 83 
8.5 Bestrijding van sociale uitsluiting en bevordering 
van de integratie van personen die van de 
arbeidsmarkt zijn uitgesloten 84 
9. Onderwijs, beroepsopleiding en jeugdzaken 88 
9.1 Hoger en universitair onderwijs 88 
9.2 Initiële opleiding 89 
9.3 Voortgezette opleiding 90 
9.4 Verbetering van de informatie en vergelijkbaarheid 
van getuigschriften 92 
10. Milieu 94 
10.1 Het 5e actieprogramma inzake het milieu 94 
10.2 Communautaire initiatieven • • • • 95 
10.3 Bescherming van natuurlijke hulpbronnen 96 
10.4 Internationale samenwerking 99 
11. Architectonisch en cultureel erfgoed 101 
.11.1 Behoud van het architectonisch erfgoed 101 
11.2 Culturele actie 102 
12. Onderzoek- en ontwikkelingsbeleid 103 
12.1 Onderzoek en ontwikkeling op het gebied van 
informatie-en communicatietechnologie 104 
12.2 Totstandbrenging van een interne 
informatiedienstenmarkt 107 
12.3 Datacommunicatie voor regionale ontwikkeling . . . 109 
12.4 Actieprogramma van de Gemeenschap op het 
gebied van toerisme 110 
12.5 Milieu-onderzoek en toerisme 110 
13. Buitenlandse betrekkingen en 
ontwikkelingssamenwerking 112 
13.1 Betrekkingen met EVA-Staten 112 
13.2. Betrekkingen mei de landen van Midden- en 
Oost-Europa 113 
13.3 Betrekkingen met de landen van het 
Middellandse-Zeegebied 115 
13.4 Betrekkingen met de staten in Azië en Latijns 
Amerika 117 
13.5 Betrekkingen met de ACP- en LGO-landen 120 
13.6 Multilaterale handelsbesprekingen 121 
14. Statistiek 122 
IV. BIJLAGEN 124 
1. BTW-tarieven voor de belangrijkste toeristische dienstverleningen 
2. BTW-tarieven (%) voor het personenvervoer 
3 
3. Lijst van de door de Commissie beoordeelde steunregelingen voor de toeristische 
sector 
4. Aan Latijnsamerikaanse landen toegekende subsidies in het kader van projecten 
voor technische bijstand (1987-92) 
5. Aan de ACP- en LGO-landen toegekende subsidies in het kader van de 
ontwikkelingsprogramma's en -acties (1989-1993) 
I. INLIJDING 
De Raad heeft met zijn Besluit van 13 juli 1992 (92/421/EEG)(1) bevestigd dat het nodig 
is op het gebied van toerisme op communautair niveau maatregelen te treffen, enerzijds 
voor een versterkte horizontale benadering van het toerisme in het communautaire en 
nationale beleid en anderzijds voor de ontwikkeling van specifieke acties ter bevordering 
van de grensoverschrijdende samenwerking tussen alle openbare en particuliere subjecten 
die bij het toerisme zijn betrokken. 
Het Besluit van de Raad bepaalt in artikel 5: 
"Na de aanneming van het programma brengt de Commissie ieder jaar aan het Europees 
Parlement en de Raad een evaluatieverslag uit over de activiteiten van de Gemeenschap 
die van invloed zijn op het toerisme". 
Vóór de goedkeuring van het besluit van de Raad had de Commissie reeds in twee 
mededelingen van 1992 een inventaris van de communautaire maatregelen op het gebied 
van het toerisme opgesteld(2). 
Dit verslag is het eerste overeenkomstig artikel 5 van dat besluit opgestelde verslag; het 
geeft een overzicht van de door de Commissie tot december 1993 uitgevoerde acties, 
voor elk betrokken communautair actiegebied. 
Voor elk van deze gebieden worden de achtergrond en de prioritaire doelstellingen 
toegelicht waarop de werkzaamheden van de Commissie zijn gebaseerd, waardoor hun 
samenhang en de te verwachten invloed op het toerisme beter kunnen worden 
afgebakend. 
De beoordeling van de activiteiten is vooral beschrijvend. Zoals bepaald door artikel 6 
van het besluit van de Raad legt de Commissie uiterlijk op 30 juni 1995 een 
evaluatieverslag voor over de meetbare effecten van de toepassing van het 
actieprogramma op het gebied van toerisme in vergelijking met de beoogde 
doelstellingen. 
Er wordt aandacht besteed aan de specifieke kenmerken van elke actie ol hoofdlijn van 
communautair optreden met invloed op het toerisme, alsmede de mogelijke 
communautaire financiële middelen die zijn of moeten worden toegekend. 
Aldus beoogt het verslag een duidelijk beeld te verschaffen van het enorme assortiment 
van communautaire acties op het gebied van toerisme, waarvan een groot aantal wordt 
uitgevoerd in het kader van communautaire beleidsmaatregelen en communautaire 
programma's die buiten het rechtstreekse toepassingsgebied van Besluit 92/421/EEG 
vallen. 
l'IJ L 231 van 13.08.1992, hl/.. 26. 
SlïC(92)7()l det"., SI-C (92) 702 dcf. van 27.05.1992. 
II. HET TOERISME IN DE GEMEENSCHAP 
1. Het belang van toerisme voor de Europese economie 
Het toerisme is een complex sociaal en economisch verschijnsel dat in Europa enkele 
miljoenen burgers aangaat, enerzijds als begunstigden en anderzijds als verleners van een 
groot aantal diensten die aan de uiteenlopende behoeften van de toeristen willen voldoen. 
Het toerisme dat per definitie gebaseerd is op het begrip van mobiliteit van de burger 
buiten zijn gewoonlijke omgeving, houdt ontmoetingen in tussen verschillende 
gemeenschappen, volkeren en samenlevingsvormen. 
Men is het er dan ook algemeen over eens dat de meerwaarde van dit activiteitengebied 
veel verder gaat dan alleen economische aspecten, die evenwel bijzonder belangrijk zijn. 
Het toerisme is enerzijds een bevoorrecht middel voor de toenadering tussen 
verschillende personen en culturen waarvan toeristen zowel de uitdragers als uitdrukking 
zijn en anderzijds een evenwichtig middel voor de bevestiging van de Europese identiteit 
door de ontmoeting tussen toeristen en plaatselijke bevolkingsgroepen. 
Het toerisme wordt zelf beïnvloed door het sociale, economische en culturele kader 
waarbinnen het plaatsvindt. 
Hoewel het moeilijk is het economische gewicht van het toerisme nauwkeurig te 
beoordelen, blijkt uit onderzoeken dat het zowel op Europees als op mondiaal niveau van 
belang is. 
Volgens voorlopige schattingen van de Wereldorganisatie voor Toerisme (WOT) met 
betrekking tot 1992 is het groeipercentage van de reis- en toeristenindustrie stabiel 
gebleven, ondanks de economische recessie op wereldniveau. 
Tot het jaar 2000 wordt een gemiddelde jaarlijkse stijging van 3,7% verwacht. 
Met 60% van de aankomsten en 53% van de inkomsten is Europa de belangrijkste 
promotor van het internationale toerisme op wereldschaal, ook al heeft het tussen 1970 
en 1992 10% van haar marktaandeel verloren ten gunste van nieuwe 
toeristenbestemmingen in derde landen. Hoewel Europa in 1992 de negatieve tendens van 
het jaar daarvoor heeft omgekeerd, is het stijgingspercentage van de aankomsten van 
3,5% het laagste ter wereld, hetgeen noopt tot een gemeenschappelijke inspanning om 
het toerisme naar het, "oude continent" nieuw leven in te blazen. 
In de meeste Lid-Staten is de vraag naar en het gebruik van nationaal toerisme beduidend 
groter dan het internationaal toerisme, hetgeen gunstig is voor een betere integratie in 
eigen land. 
Tegelijkertijd draagt het toerisme bij tot een positieve betalingsbalans daar het in de 
dienstverlenende sector een kwart van de export van de Gemeenschap naar derde landen 
vertegenwoordigt. 
Voor het Europa van de Twaalf vormt het toerisme een van de belangrijkste bronnen van 
inkomsten. Het vertegenwoordigt naar schatting 5,5% van het BNP. Dit percentage is 
bijna het dubbele in Spanje en Frankrijk en ligt boven het communautaire gemiddelde 
in Griekenland, Ierland en Portugal. 
Het toerisme wordt gekenmerkt door een duidelijke geografische concentratie waaruit de 
ongelijkheid in de toeristische ontwikkeling lussen landen of regio's blijkt. 
Het toerisme is natuurlijk voor bepaalde landen veel belangrijker dan voor andere, zowel 
wat de uitgaven als wat de ontvangsten betreft. Bij de ontvangsten staat Frankrijk op de 
eerste plaats, terwijl de groei zowel in 1992 als in 1991 aanzienlijk was. 
Aan de kant van de uitgaven staat Duitsland ver boven alle andere landen met bijna een 
derde van de communautaire uitgaven en een drie keer zo hoog stijgingspercentage als 
het communautaire gemiddelde. De belangrijkste stijging doet zich echter vooral in 
Portugal en Spanje voor, met respectievelijk 18,6% en 9,7% toename van de toeristische 
uitgaven in het buitenland tussen 1991 en 1992. 
Hoewel het moeilijk is de invloed van het toerisme op de werkgelegenheid uit te 
drukken, is duidelijk dat deze aanzienlijk is. Naar schatting zijn in de Gemeenschap 
9 miljoen personen werkzaam in de toeristensector. Het toerisme vertegenwoordigt 
ongeveer 6% van de totale werkgelegenheid in de Gemeenschap, waarbij alleen de 
rechtstreeks met toeristische activiteiten en produkten samenhangende banen in 
aanmerking zijn genomen. 
Naast deze rechtstreekse werkgelegenheid moet ook rekening worden gehouden met 
indirecte en afgeleide werkgelegenheid die in andere sectoren dan de toeristensector zelf 
wordt verschaft. 
De structurele flexibiliteit en in bepaalde gevallen zelfs de kwetsbaarheid van dit segment 
van de arbeidsmarkt verklaren de aantrekkingskracht van deze sector voor vrouwen en 
jongeren, aan wie hier vaak de eerste mogelijkheid tot een baan wordt geboden. 
Net als in de totale dienstensector waarin zes van de tien personen in de Gemeenschap 
werkzaam zijn, zijn vrouwen ook in het toerisme sterk vertegenwoordigd met naar 
gelang de Lid-Staten tussen 45% en 65% van de werkzame arbeidskrachten. 
De seizoensgebondenheid van de werkgelegenheid, een andere bijzonderheid van de 
toeristensector, varieert bovendien sterk in de verschillende bedrijfstakken: zij is zwak 
in café's, restaurants en reisbureaus, gemiddeld in hotels, hoog in vakantiedorpen en 
voorzieningen in de open lucht. 
De werkgelegenheid in alleen al de horeca-sector, waarin iets minder dan de helft van 
de werknemers in het toerisme een baan heeft, wordt op 4 miljoen personen geschat. Van 
de circa 1,2 miljoen ondernemingen in deze branche bestaat 95% uit zeer kleine 
bedrijven (met minder dan negen werknemers), waarin 60% van de werknemers werkt. 
Een verder bewijs van de vitaliteit van het toerisme is zijn vermogen om niet alleen in 
de toeristensector maar ook in andere economische sectoren voor belangrijke 
investeringen te zorgen. 
Het dynamisme en de diversifièring in de toeristensector, die steeds een voortrekkersrol 
voor de andere economische sectoren vervult, wordt gecombineerd met het 
vermenigvuldigingseffect van de toeristische investeringen. 
Met al deze voordelen wordt hel toerisme door de grote meerderheid van de Europese 
regio's als een belangrijke factor van economische ontwikkeling gezien. Het wordt vaak 
beschouwd als een alternatief voor economische crisissectoren. 
Bij de planning van de ontwikkeling van achtergestelde regio's wordt het toerisme 
beschouwd als een belangrijk hulpmiddel bij de ruimtelijke ordening; het zorgt voor 
werkgelegenheid, stimuleert de bereikbaarhid van randgebieden en draagt bij tot het 
behoud van het platteland. 
De bijdrage van het toerisme aan de snellere economische groei van minder begunstigde 
regio's wordt gezien als een factor die de communautaire eenheid versterkt. 
2. De rol van de Gemeenschap 
2. ƒ Achtergrond van de communautaire interventie 
De Commissie was zich ervan bewust dat het toerisme een belangrijke bijdrage kan 
leveren aan de verwezenlijking van de doelstellingen van de Europese Gemeenschap en 
heeft zich vanaf het begin van de jaren '80, met de steun van het Europees Parlement 
en het Economisch en Sociaal Comité, ingespannen om dit gebied een juiste plaats in het 
scala van communautaire activiteiten te geven. 
Uitgaande van het bestaande juridisch en institutioneel kader, dat wil zeggen het Verdrag 
van Rome, waarin niet uitdrukkelijk voorzien is in specifieke bevoegdheid om op dit 
gebied op te treden, wordt de daadwerkelijke start van een concreet programma van de 
Gemeenschap ten behoeve van het toerisme gemaakt met het besluit van de Raad, op 
basis van een voorstel van de Commissie, 1990 uit te roepen tot het Europees Jjaar van 
het toerisme.(3) 
Dit was de eerste gelegenheid om het economisch en sociaal belang van deze activiteit 
duidelijk te maken, waarbij tegelijkertijd op het gebied van het toerisme naar intensievere 
contacten tussen de openbare en particuliere sector van de Gemeenschap en Europa in 
het algemeen werd gestreefd. 
De balans van het Europees jaar van het toerisme<4), enkele verzoeken van het Europees 
Parlement en de resultaten van informele besprekingen van de bevoegde ministers van 
de Gemeenschap(5), waren voor de Commissie aanleiding een actieprogramma op het 
gebied van het toerisme op te stellen. 
Rcsluit van de Raad van 21.12.198X, PB L 17 van 21.01.1989. bl/..53. 
Verslag van de Commissie aan de Raad en aan het !;uropccs Parlement over het liuropecs jaar van tiet toerisme, 
COM(9I)95 dcf. van 14.05.1991. 
Milaan 1990 en Noord wijk 1991. 
8 
Bij de besprekingen die na het voorstel van de Commissie(r,) in de Raad plaatsvonden, 
werd, naast het grote belang van dit onderwerp, met name het volgende duidelijk: 
het grote aantal verschillende meningen over welk soort maatregelen op 
communautair niveau op het gebied van het toerisme moet worden uitgevoerd; 
het gebrek aan grensoverschrijdende samenwerking tussen de besluitvormers uit 
de verschillende met het toerisme samenhangende sectoren, alsmede tussen de 
overheid, het bedrijfsleven, de beroepsorganisaties en de verbruikers; 
de aan de economische structuur inherente fragmentatie van de sector, in 
vergelijking met andere activiteitensectoren; 
de negatieve ontwikkeling van het concurrentievermogen van de communautaire 
toeristenindustrie en de onvoldoende exploitatie van zijn potentieel. 
Op basis van deze constateringen worden voor bepaalde gebieden, ten gunste van het 
toerisme in het algemeen, samenhangende communautaire acties voorbereid die aan het 
subsidiariteitsbeginsel voldoen en daarbij een daadwerkelijke communautaire meerwaarde 
opleveren. 
Enerzijds moet op het passende niveau meer aandacht worden besteed aan het toerisme: 
de sector moet soepeler functioneren, de prestaties moeten worden verbeterd en de 
kwaliteit van de dienstverlening verhoogd. 
Anderzijds is het voor een verbetering van het concurrentievermogen van de sector 
binnen de Gemeenschap en op de wereldmarkt nodig, doelstellingen op middellange 
termijn te verschaffen die gunstig zijn voor -de ontwikkeling van deze sector, maar 
waarbij rekening wordt gehouden met het milieu en de betrokken plaatselijke 
bevolkingsgroepen. 
Bij het nastreven van deze doelstellingen moet echter rekening worden gehouden met en 
gebruik worden gemaakt van de andere maatregelen en acties die direct of indirect 
invloed hebben op het toerisme en, op de eerste plaats, die welke binnen de 
communautaire instellingen worden uitgevoerd. 
De verbetering van het overleg binnen de Commissie is de voornaamste zorg van de 
interne groep toerisme, die de ontwikkeling van de verschillende communautaire acties 
die van invloed zijn op dit gebied bijhoudt en die kan bepalen welke mate van onderlinge 
samenhang is bereikt. 
Dit instrument voor samenwerking tussen de verschillende diensten van de Commissie, 
dat de gewone procedures voor interne raadpleging aanvalt, vergemakkelijkt aldus de 
integratie van het specifieke karakter van het toerisme in het geheel van de 
communautaire activiteiten. 
Ten slotte moeten de geplande acties gebaseerd zijn op een samenwerking met alle 
andere relevante administratieve niveaus en zowel de toeristensector in de Gemeenschap 
COM(91)97 def. van 24.04.1991. 
als derde Europese landen brede mogelijkheden voor deelneming bieden, zonder daarom 
het evenwicht te verstoren, met name wal de concurrentie betreft. 
In het licht hiervan is het duidelijk dat de taak van de Gemeenschap binnen een globaal 
programma ten gunste van het toerisme niet zozeer uit grootscheeps ingrijpen moet 
bestaan, maar op de eerste plaats het volgende moet beogen: 
het benadrukken van hel belang van het toerisme door informatie en 
uitwisselingen tussen de verschillende belanghebbenden te begunstigen; 
coördinatie van de op dit gebied uitgevoerde activiteiten binnen de Commissie en 
met de Lid-Staten; 
stimulering en ondersteuning, in bepaalde specifieke gebieden, van 
demonstratieve en vernieuwende projecten. 
Deze beginselen zijn terug te vinden in het door de Raad in 1992 goedgekeurde 
actieprogramma met een looptijd van drie jaar(7). 
De structuur van het programma berust in feite op twee soorten maatregelen: 
maatregelen van horizontale aard die de Gemeenschap in staat stellen haar taak 
ten aanzien van informatie, wederzijdse uitwisseling en coördinatie te vervullen; 
specifieke maatregelen waarbij de Gemeenschap als stimulator voor bepaalde 
takken van het toerisme fungeert. 
Dit is de belangrijkste actie die tot nog toe op dit gebied op communautair niveau is 
uitgevoerd. 
Hoewel de omvang van het oorspronkelijke voorstel van de'Commissie door de Raad 
werd beperkt, getuigt de unanieme overeenstemming over een gemeenschappelijke actie 
ten gunste van het toerisme enerzijds van de aan het toerisme toegekende integrerende 
en dynamiserende rol, en anderzijds van de noodzaak zich in te zetten voor een 
evenwichtige ontwikkeling van zijn potentieel door middel van een breder overleg. 
De Commissie zet zich vanaf de goedkeuring van het plan ervoor in dat dit instrument 
voor de verschillende ondernemingen in het toerisme een "proefbank" kan zijn waar de 
ideeën en ervaringen van iedereen bij elkaar kunnen worden gebracht, 
gemeenschappelijke projecten kunnen worden opgebouwd en een gemeenschappelijke 
strategie kan worden ontwikkeld om te beantwoorden aan de problemen op middellange 
termijn waarvoor het Europees toerisme zich geplaatst ziet. 
Tegelijkertijd stelt de Commissie een systeem in voor de voortdurende follow-up van in 
dit kader uitgevoerde acties, ten einde de resultaten van de uitvoering van het 
actieprogramma ten opzichte van de gestelde doelstellingen te kunnen beoordelen. 
PR L231 van 13.08.1992, l>lz. 26. 
10 
Ten behoeve van een voortzetting van de communautaire acties ten gunste van hel 
toerisme na hun experimentele fase werkt de Commissie reeds nu aan een algemene 
bezinning over de bijzonderheden van een communautair beleid op hel gebied van het 
toerisme. Dit vindt ook plaats met het oog op het verslag dat vóór 1996 aan de 
regeringsleiders van de Lid-Staten zal worden voorgelegd betreffende de wenselijkheid 
om in het Verdrag betreffende de Europese Unie een speciale titel aan het toerisme te 
wijden. 
2.2 Het toerisme in de voornaamste communautaire activiteitengebieden 
Het toerisme is een vaag en veelomvattend verschijnsel, dat van invloed is op en ook 
wordt beïnvloed door een groot aantal verschillende sectoren en factoren. Dit verklaart 
de logica van het actieprogramma en heeft natuurlijk zijn weerslag op communautair 
optreden dat weliswaar in het kader van ander beleid en andere programma's wordt 
uitgevoerd, maar een sterke invloed op het toerisme heeft. 
Het toerisme en de vele onderdelen daarvan komen voor financiële steun van de 
Gemeenschap in aanmerking, waardoor de evenwichtige ontwikkeling van zijn potentieel 
kan worden bevorderd. De mobilisering van de communautaire middelen stimuleert 
bovendien een aanvullende financiële ondersteuning door de nationale overheid en de 
particuliere sector. 
De financiële middelen die zijn of worden toegekend, zijn rond 3 hoofdlijnen opgezet: 
structureel beleid, dat in hoofdzaak door de betrokken fondsen wordt 
gefinancierd; 
communautaire programma's en initiatieven; 
communautaire acties. 
Natuurlijk kan de invloed van het communautaire optreden in het toerisme niet alleen 
worden gemeten aan de vrijgemaakte budgettaire middelen. 
Wetgevende maatregelen zoals die welke zijn voorzien in het kader van de 
totstandbrenging van de interne markt door de afschaffing van fysieke, technische en 
fiscale grenzen of van de bescherming van het milieu hebben ook rechtstreeks invloed 
op de sector. 
In het derde deel van het verslag wordt dit assortiment van maatregelen in detail 
geanalyseerd om te zien wat de gevolgen ervan (kunnen) zijn voor het toerisme. 
Belangrijke communautaire acties op het gebied van het toerisme zijn: 
vergemakkelijking van de overschrijding van de binnengrenzen van de 
Gemeenschap; 
verbetering van de informatie en de bescherming van toeristen als consumenten; 
bevordering van hel toerisme als gebied voor sociale integratie. 
Il 
Voor bedrijven die in het toerisme hun belangrijkste bron van inkomsten vinden, is de 
harmonieuze ontwikkeling van de economische activiteiten van de Gemeenschap 
voornamelijk gebaseerd op: 
de afschaffing van technische en wettelijke hinderpalen; 
de bescherming van een concurrerende markt; 
de verbetering van de omgeving waarin de ondernemingen, met name uit het 
midden- en kleinbedrijf, werkzaam zijn, door met name de transnationale 
samenwerking en de invoering van nieuwe technologieën te bevorderen; 
de afstemming van het werkaanbod op de vraag; 
de ontwikkeling van een vervoersysteem dat de bereikbaarheid van randgebieden 
begunstigt, doeltreffend en milieuvriendelijk is. 
2.2.1. Maatregelen ten gunste van toeristen 
Afschaffing van fysieke grenzen ' 
Het Verdrag van Rome kent aan elke onderdaan van een Lid-Staat het recht toe zich vrij 
te verplaatsen en te verblijven in een Lid-Staat waarin hij niet woont, voor zover hij een 
identiteitskaart of paspoort kan tonen. 
Dit is een van de eerste door de burgers van de Gemeenschap als toeristen verworven 
recht. 
De politie- en douaneformaliteiten voor reizigers aan de binnengrenzen bleven echter 
gehandhaafd. Met de totstandbrenging van de interne markt, die met name gebaseerd is 
op de afschaffing van fysieke grenzen, waren deze systematische controles niet langer 
gerechtvaardigd. 
Ondanks de beduidende vooruitgang die is geboekt om het vrije verkeer van personen 
in de Gemeenschap tot stand te brengen, is bij de algemene invoering van dit beginsel 
een bepaalde vertraging opgetreden, daar enkele Lid-Staten moeilijkheden ondervonden 
om in deze richting te werken. 
De ondertekenaars van het Akkoord van Schengen hebben opnieuw bevestigd dat zij zich 
zullen inspannen om onder elkaar het vrije verkeer van personen te realiseren, en hoewel 
dit resultaat wanneer het eenmaal bereikt is, niet voldoende zal zijn om het vrije verkeer 
van personen in het gehele grondgebied van de Unie te realiseren, zal het een 
aanzienlijke stap in de goede richting betekenen. 
De andere kwesties met betrekking tot het vrije verkeer van personen kunnen als opgelost 
worden beschouwd en duizenden toeristen hebben er in 1993 reeds van kunnen 
profiteren. Dank zij de opheffing van de beperkingen voor belastingvrije invoer, kunnen 
reizigers die zich binnen de Gemeenschap verplaatsen onbeperkte hoeveelheden waren 
kopen in een andere Lid-Staat en deze meenemen naar hun land van verblijf. Dit neemt 
niet weg dat de reiziger boven bepaalde hoeveelheden moet aantonen dat de goederen die 
hij heeft gekocht voor zijn persoonlijk gebruik zijn. De bagage van reizigers die zich 
12 
binnen de Gemeenschap van hel ene land naar het andere verplaatsen, wordt niet meer 
gecontroleerd. 
Verbetering van de informatie en van de bescherming van toeristen 
Net als de verbruikers van andere goederen en diensten in de Gemeenschap profileren 
ook de toeristen van de communautaire strategie 1er versterking van de 
consumentenbescherming, die zowel horizontale maatregelen, als specifieke maatregelen 
voor de bescherming van hun rechten omvat. 
De consument die met vakantie gaat of dit van plan is, is potentieel kwetsbaar daar hij 
immateriële voorstellingen van vakantie heeft en er buiten zijn normale omgeving, met 
name bij een buitenlandse reis, onverwachte problemen kunnen optreden. 
Derhalve is de communautaire actie op dit gebied gericht op het tot stand brengen van 
een juridische basis, die wordt aangevuld en ondersteund met een reeks 
voorlichtingsacties over het belang van de dimensie "consument" in het kader van de 
verwezenlijking van de interne markt. 
De toerist neemt deel aan dit door de voltooiing van de interne markt teweeggebrachte 
dynamiseringsproces. Hij wordt gestimuleerd om zoveel mogelijk profijt te trekken van 
de nieuwe mogelijkheden die daaruit voortvloeien en draagt tegelijkertijd actief bij tot 
de ontwikkeling van concurrerende markten. 
Het tweede driejarige actieplan voor het consumentenbeleid dat door de Commissie in 
juli 1993 is goedgekeurd(8), kan mogelijkheden verschaffen de communautaire 
verworvenheden te versterken en, op bepaalde beslissende gebieden, het vertrouwen van 
de consument in de eengemaakte markt te vergroten. 
Maar om ervoor te zorgen dat de problemen van de consument door het bedrijfsleven en 
de overheid goed in acht worden genomen, is het ook nodig de dialoog te versterken en 
een voortdurend overleg met alle betrokken partijen te organiseren. 
Deze werkmethode die door de Commissie reeds bij de tenuitvoerlegging van haar eerste 
actieprogramma is gekozen, kan ook in de toekomst voor evenwichtige oplossingen 
zorgen. 
Het toerisme als gebied van sociale integratie 
De beginselen van sociale integratie en solidariteit zijn nog steeds kenmerkende aspecten 
van de Europese eenmaking. 
Met de tenuitvoerlegging van aanvullende maatregelen naast de op nationaal niveau 
ontwikkelde maatregelen, wenst de Gemeenschap bij te dragen tot de oplossing van 
problemen en de verwijdering van hinderpalen die een volledige integratie van minder 
begunstigde burgers in de weg staan, die het gevaar lopen niet even gemakkelijk van de 
voordelen van de nieuwe Europese realiteit te kunnen profiteren. 
COM(93)378 dcf. van 28.7.1993. 
13 
Het toerisme kan bijdragen tot de integratie van groepen personen die om verschillende 
redenen en met name vanwege hun gezondheid moeilijk op reis kunnen gaan, door hun 
toegang tot recreatievoorzieningen, reizen en toeristische activiteiten te vergemakkelijken. 
De positieve uitwerkingen hiervan zijn tweeledig: de inachtneming van de bijzondere 
behoeften van deze groepen zorgt niet alleen voor een actieve en volledige deelneming 
aan het sociale leven van deze personen, maar vormt voor de maatschappij in zijn geheel 
ook een niet te verwaarlozen verrijking. 
2.2.2 Maatregelen ten behoeve van onderneinijigen 
Afschaffing van belemmeringen 
Voor de ondernemers en voor de werknemers in het toerisme die altijd al te maken 
hadden met de internationale dimensie van hun werk, is de vrijheid van ondernemen en 
dienstverlenen daar waar zij het wensen, zonder discriminatie ten opzichte van de 
concurrenten, een gunstige gelegenheid en een uitdaging. De dienstverleners in de 
toeristensector behoren derhalve tot de personen die het meest openstaan voor de 
totstandbrenging van een daadwerkelijke eengemaakte markt. 
Voor de beroepsbeoefenaars in het toerisme kunnen de juridische voorwaarden voor de 
totstandbrenging van een ruimte zonder grenzen als vervuld worden beschouwd met 
name dank zij maatregelen ter bevordering van de mobiliteit die het mogelijk maken dat 
de in de plaats van herkomst verworven ervaring in een andere Lid-Staat wordt erkend. 
Hoewel de vrijheid van vestiging in het algemeen voor de ondernemers uit deze sector 
ook in de praktijk gegarandeerd is, ziet de werknemer die in een andere Lid-Staat van 
de Gemeenschap toeristische diensten wil verlenen, zich bij de uitoefening van zijn 
beroep nog geconfronteerd met problemen in verband met de ongelijke ontwikkeling van 
toeristenberoepen in alle Lid-Staten. Deze verschillen hebben zowel betrekking op de 
beroepsprofielen als op de regels voor toegang tot beroepen. 
In de toeristensector komen deze moeilijkheden nog duidelijker uit vanwege het grote 
aantal verschillende beroepen, dat resulteert uit de verschillende plaatselijke 
omstandigheden en de van de vraag afhankelijke snelle veranderingen in de sector. 
Een verdere bijzonderheid is het vaak seizoensgebonden karakter van de 
toeristenactiviteit en het feit dat deze soms een aanvulling vormt op een andere 
hoofdactiviteit, die niet noodzakelijkerwijze in dezelfde sector wordt uitgeoefend. 
In lijn van de door het communautaire optreden op dit gebied bepaalde algemene 
benadering heeft de Commissie, met inachtneming van de tussen de landen bestaande 
verschillen, met haar actie getracht instrumenten te vinden voor het nader tot elkaar 
brengen van de verschillende systemen, gebaseerd op de wederzijdse erkenning van 
diploma's. 
Deze benadering wordt nog niet in alle regio's en in alle verschillende 
activiteitensectoren van het toerisme toegepast; het lijkt derhalve nodig een verdere 
inspanning te leveren om de nog bestaande problemen beter te kunnen begrijpen en de 
instrumenten en het meest geschikte actieniveau te vinden voor een optimale oplossing. 
14 
Handhaving van de concur rent jemjirkl 
De toepassing door de Commissie van de concurrentieregels op ondernemingen en 
staats ingrijpen op het gebied van toerisme, draagt bij tot een harmonieuze ontwikkeling 
van de communautaire toeristenindustrie. Dit wordt bevestigd door: 
de gunstige houding van de Commissie ten opzichte van staatslinanciermg ten 
behoeve van het toerisme, in het bijzonder voor minder begunstigde gebieden of 
het MKB; 
de strengheid waarmee bepaalde voor de concurrentie nadelige praktijken van in 
de toeristensector werkzame grote concerns of bedrijven worden onderzocht en 
indien nodig gesanctioneerd. 
Het gevaar bestaat dat op dit gebied de kleine en middelgrote ondernemingen die slecht 
op de hoogte zijn of geen risico's durven te nemen, hun rechten niet helemaal doen 
gelden. Toch lijkt de samenwerking tussen de ondernemers die denken benadeeld te zijn 
door bovenstaande praktijken, beslissend te zijn om de bescherming van een 
concurrentiemarkt te waarborgen. 
Verbetering van de algemene voorwaarden voor bedrijven en bevordering van hun 
ontwikkeling 
De ondernemingen in het toerisme kunnen profiteren van alle acties die worden 
uitgevoerd om een gunstig kader voor het bedrijfsleven in het algemeen en voor het 
MKB in het bijzonder te bevorderen. 
De werkzaamheden op het gebied van de administratieve vereenvoudiging en de evaluatie 
vooraf van de invloed van de communautaire wetgeving op ondernemingen, scheppen 
voor deze ondernemingen de vereiste voorwaarden om hun eigen activiteiten te 
ontwikkelen, zonder dat zij last hebben van onevenredige administratieve lasten. 
Ten aanzien van de aan de ondernemingen aangeboden specifieke diensten om hun 
aanpassing aan de interne markt te verbeteren, hebben de toeristische ondernemingen 
bijzondere belangstelling getoond voor informatie over de activiteiten van de 
Gemeenschap en voor initiatieven voor voorbereiding van kaderpersoneel op de interne 
markt. 
De verdere versterking en ontwikkeling van instrumenten ter bevordering van de 
transnationale samenwerking van het MKB zijn belangrijke hulpmiddelen om de 
internationalisering van toeristische ondernemingen te begunstigen. Dit wordt bevestigd 
door de mogelijkheid een beroep te doen op een van de 600 leden van het Business 
Cooperation Network om een vertrouwelijk onderzoek te doen naar een partner; of de 
mogelijkheid een ESV aan te gaan, een nieuw juridisch samenwerkingsverband tussen 
ondernemingen, verenigingen of personen, waarvan in de toekomst in alle landen van de 
Gemeenschap en in verschillende activiteitensectoren gebruik kan worden gemaakt, met 
inbegrip van het toerisme. 
De ontwikkeling van een aantal proefprojecten met internationale dimensie voor de 
invoering van nieuwe technologieën in de toeristensector getuigt van het belang dat de 
15 
Commissie aan dit thema hecht en van de duidelijke belangstelling die de ondernemers 
hiervoor lonen, daar zij de Commissie stimuleren m deze richting, verder te gaan. 
I\Ü elkaar brengen van het aanbod aan en de_vraag_naar_werk 
Voor activiteiten waarbij het personeel de belangrijkste produkticfactor is, zoals het geval 
is voor hel toerisme, heeft investering in acties ten gunste van onderwijs en 
beroepsopleiding een duidelijke en rechtstreekse invloed op de kwaliteit van de diensten 
en het concurrentievermogen. 
De Commissie denkt een beduidende bijdrage te kunnen leveren aan de samenwerking 
tussen de Lid-Staten door middel van een samenhangende benadering in deze gebieden, 
gebaseerd op en als aanvulling van nationaal beleid. 
Op beleidsniveau betekent dit dat de Commissie openstaat voor financiële maatregelen 
ter ondersteuning van de vastgelegde reglementaire beginselen en als aanvulling op de 
maatregelen op nationaal niveau, ten einde de mobiliteit van de beroepsbeoefenaars te 
verwezenlijken en de kwaliteit van de opleidingen en de diploma's in de Gemeenschap 
te verbeteren. 
In deze lijn liggen de sedert 1987 uitgevoerde programma's voor onderwijs en 
beroepsopleiding, die nu door de Commissie gereorganiseerd worden om hun invloed te 
vergroten en een betere rentabiliteit van de communautaire financiële investering te 
verzekeren. 
Ontwikkeling van vervoersnetwerken 
Het gebruikte vervoermiddel is voor de toeristische activiteit net zo belangrijk als de 
bestemming of het soort onderdak, daar de verplaatsing de basisvoorwaarde voor het 
toerisme vormt. 
Dit betekent dat de vervoersnetwerken moeten worden afgestemd op het gedrag van de 
toerist en dus op de commerciële strategieën van de ondernemingen die zuiver 
toeristische diensten aanbieden (hotels, campings, recreatieparken, enz.). 
De toeristische groeikernen worden steeds vaker rondom een verkeersnetwerk gebouwd; 
soms brengen nieuwe vervoersinfrastructuren nieuwe consumentennetwerken met zich 
mee. 
Bij de ondersteuning van de ontwikkeling van een doeltreffend en geïntegreerd Europees 
vervoersnetwerk waarbij tegelijkertijd rekening wordt gehouden met de daarmee 
samenhangende milieuaspecten, onderschat de Commissie de uitwerkingen van een 
dergelijk plan voor het toerisme niet. Zij probeert voor de noodzakelijke 
samenwerkingsverbanden te zorgen door met name een breder overleg tussen de 
verantwoordelijken uit de toeristen- en vervoerssector in de Lid-Staten na te streven. 
16 
3. Directe maatregelen op liet gebied van het toerisme 
3.1 Doelstellingen en acties in 1992 
De in 1992 ter beschikking gestelde kredieten waren bedoeld als eerste antwoord op de 
in het kader van de mededeling aan de Raad inzake een "Actieprogramma van de 
Gemeenschap op het gebied van het toerisme"(9) gestelde doelstellingen. 
De begroting voor het "toerisme" in 1992 bedroeg in totaal 5 642 000 ecu, verdeeld over 
twee begrotingslijnen, een voor specifieke acties op dit gebied voor een bedrag van 
4 892 000 ecu, en een voor de bevordering van het toerisme voor een bedrag van 
750 000 ecu. 
Meer dan 70% van de kredieten werd gebruikt voor subsidies. Met behulp hiervan 
konden meer openbare en particuliere middelen in alle Lid-Staten worden gebruikt voor 
de realisering van projecten met een hoge demonstratieve waarde, die zonder 
tussenkomst van de Gemeenschap niet mogelijk zouden zijn geweest. 
De communautaire actie was dus rond 3 hoofdlijnen georganiseerd, met als doel: 
verbetering van de kennis over toerisme, de pnderdelen daarvan en de 
ontwikkeling en verspreiding van de resultaten van analyses; 
ontwikkeling van de grensoverschrijdende samenwerking tussen de verschillende 
actoren op het gebied van hel toerisme (ondernemers, nationale en lokale 
overheid, verenigingen, enz.) ter begunstiging van de verscheidenheid aan 
toeristische activiteiten en hun ontwikkeling in harmonie met het milieu; 
bevordering van Europa als toeristische bestemming in verre derde landen die 
hiervoor belangstelling tonen. 
Bereikte en verwachte resultaten 
In het kader van de eerste doelstelling: 
Statistiek 
In het kader van de samenwerking met Eurostat en de tenuitvoerlegging van het 
Besluit van de Raad 90/665/EEG draagt deze actie, binnen de grenzen van de 
beschikbare kredieten, bij tot de verbetering van de verzameling en verspreiding 
van statistieken over toerisme op communautair niveau, alsmede de vaststelling 
van een referentiekader voor het opstellen van vergelijkbare statistieken inzake 
het toerisme. Met behulp hiervan kan men over een informatie- en 
besluitvormingsinstrument beschikken dat zowel voor de ondernemers als voor 
de nationale overheidsinstanties en de communautaire instellingen absoluut 
noodzakelijk is. Een meer gedetailleerde analyse van deze (actie wordt in 
hoofdstuk III, punt 14 gegeven. 
COM(9l)97 dcf. van 16.04.1991. 
17 
Bedrag: 250 000 ecu 
Studies en verspreiding van de resultaten van de opiniepeiling 
Als aanvulling op het in 1990 gestarte studieprogramma werden vier studies 
uitgevoerd die elementen van diepgaande analyse dienden te verschaffen om beter 
richting te kunnen geven aan de communautaire actie en om het 
concurrentievermogen van de toeristenindustrie (in het bijzonder van het MKB) 
in de hele Gemeenschap te beoordelen. De onderwerpen van de enquête hebben 
betrekking op de invloed van nieuwe technologieën, de structuren van de sector 
uit micro- en macro-economisch oogpunt, de verbetering van de kwaliteit van 
toeristische dienstverlening. 
De presentatie van de resultaten van daarvoor uitgevoerde studies, tijdens een 
belangrijke in samenwerking met het Portugese voorzitterschap georganiseerde 
conferentie, maakte een open en diepgaande confrontatie mogelijk tussen meer 
dan 200 deskundigen over de verschillende problemen in deze sector en de rol 
van de Commissie daarbij. 
Bedrag: 646 487 ecu 
In het kader van de tweede doelstelling: 
Toerisme en milieu 
Vanwege het strategische belang van het milieu en de noodzaak daarmee rekening 
te houden bij de ontwikkeling van toeristische activiteiten, werd een oproep tot 
het indienen van voorstellen gedaan en werden 23 bijzonder vernieuwende 
transnationale projecten geselecteerd uit de meer dan 300 ontvangen voorstellen. 
De communautaire kredieten dragen aldus op concrete wijze bij tot de 
verwezenlijking en bevordering van het concept van "duurzame" ontwikkeling, 
ook op het gebied van het toerisme. 
Bedrag: 2 732 817 ecu 
Diversifiëring van de toeristische activiteiten 
Als reactie op de talrijke aanvragen uit alle toeristische sectoren werd door de 
Commissie een vaak symbolische steun verleend aan een tiental projecten ten 
behoeven van de diversifiëring van de toeristische activiteiten en een betere 
afbakening van de gevolgen van de verwezenlijking van de interne markt, 
rekening houdend met de bijzonderheden van dit gebied. De in dit kader gekozen 
projecten werden geselecteerd omdat zij ook op andere plaatsen zouden kunnen 
worden ingezet en als model kunnen worden gebruikt, alsmede voor het 
permanente karakter van de beoogde resultaten. 
Bedrag: 1 206 991 ecu 
In het kader van de derde doelstelling: 
Promotie 
Vanwege de beperkte kredieten voor de bevordering van Europa als toeristische 
bestemming, werden twee projecten door middel van oproepen tot het indienen 
van voorstellen geselecteerd. De gekozen promoticmethoden zijn gericht op de 
markten van de Verenigde Stalen en Japan. Zij beogen de opinievormers op hel 
gebied van het toerisme in deze landen te interesseren, door middel van 
"educatieve rondreizen" voor bepaalde groepen (gespecialiseerde pers, 
opinievormers en informatieverspreiders). Aldus kan de situatie in deze landen 
nauwkeurig geanalyseerd worden, zodat bij toekomstige promotieacties een 
directe benadering van de markt mogelijk is. 
Bedrag: 750 000 ecu 
3.2 Doelstellingen en acties in 1993 
Sedert juli 1992 beschikt de Gemeenschap voor de eerste keer over een actieprogramma 
van de Gemeenschap op het gebied van tocrisme<10), met een looptijd van driejaar en een 
budget van 18 miljoen ecu. 
Het actieprogramma is bedoeld voor de toeristische activiteit in zijn geheel en dient op 
de eerste plaats om een gemeenschappelijke benadering te begunstigen voor de oplossing 
van de problemen van het Europese toerisme op middellange en lange termijn. Ook 
wordt beoogd de kwaliteit en het concurrentievermogen van het communautaire 
toeristische aanbod te verbeteren, de kennis te vergroten en beter aan de vraag te 
voldoen. 
Om ervoor te zorgen dat het toeristisch programma een goede aanvulling is van de reeds 
op communautair niveau in het kader van andere specifieke programma's en beleidslijnen 
ondernomen acties, wordt dit programma rond drie hoofdlijnen georganiseerd: 
beter rekening houden met het toerisme bij het beleid op Gemeenschapsniveau en 
in de Lid-Staten; 
samenwerking met de vertegenwoordigers van de sector en de verschillende 
beroepscategorieën; 
ondersteuning van de ontwikkeling van specifieke acties. 
De eerste doelstelling beoogt een betere samenhang tussen de initiatieven: 
overleg binnen de Commissie met de andere diensten die een beleid voeren of 
maatregelen nemen met eventuele uitwerkingen op het toerisme; 
overleg met de Lid-Staten om hun actie op bepaalde gebieden van de 
toeristensector te versterken, acties te ontwikkelen die hun beleid zo dicht 
mogelijk bij elkaar brengen of hen noodzakelijke algemene informatie verschaffen 
PB L231 van 13.08.1992. blz. 26. 
19 
over de activiteit om hun acties beter richting te geven en alle vormen van 
internationale uitwisseling op het gebied van toerisme te begunstigen. 
De tweede doelstelling wordl hoofdzakelijk verwezenlijkt door middel van 
samcnwerkings- en coördinatieactiviteiten: 
met de verantwoordelijken uit de toeristensector, ten einde het economische en 
sociale belang van de activiteit beter te doen uitkomen, een betere 
belangenbehartiging daarvan te verzekeren en informatie te ontwikkelen binnen 
de sector zelf over de verschillende koersen en communautaire maatregelen die 
rechtstreekse gevolgen voor hun activiteit hebben. 
De derde doelstelling komt voornamelijk tot uiting in begeleidende maatregelen: 
voor een betere informatie van toeristen en beroepsbeoefenaars; 
voor de ondersteuning van projecten met voorbeeldfunctie en die in verschillende 
communautaire regio's zouden kunnen worden gebruikt; 
voor een algemene verbetering van de kwaliteit van de dienstverlening in het 
toerisme. 
De promotie wordt uitgevoerd in de vorm van speciale acties van experimentele aard met 
behulp waarvan op grote schaal verre markten kunnen worden onderzocht en beproefd. 
Door de toeristen uit deze landen een algemeen beeld van het toerisme in de 
Gemeenschap en Europa te geven, dient hun aantal bezoekers te worden vergroot. 
De specifieke maatregelen hebben betrekking op een tamelijk groot actieterrein, in zeer 
verschillende gebieden (cultureel toerisme, plattelandstoerisme, sociaal toerisme, 
toerisme/milieu, beroepsopleiding, enz.). Deze acties zijn rechtstreeks op de overheid, 
de berocpsverantwoordelijken en de toeristen zelf gericht. 
Zij passen in het kader van de communautaire actie als bijdrage aan de algemene 
ontwikkeling van de sector met inbreng van een bepaalde communautaire toegevoegde 
waarde. 
Op 1 januari 1993 werd gestart met het communautaire actieprogramma op het gebied 
van toerisme. Het beschikt over 7 miljoen ecu voor het eerste bedrijfsjaar waarvan 
1 miljoen ecu door de begrotingsautoriteit is toegekend voor experimentele acties voor 
de promotie van Europa. 
De acties van 1993 worden, in overeenstemming met de Lid-Staten, volgens de door de 
Raad omschreven prioriteitenagenda uitgevoerd. 
Het voornaamste doel was vanaf het eerste jaar de nadruk leggen op de aanvullende aard 
van het programma ten opzichte van de talrijke in de Gemeenschap en in voorkomend 
geval in de Lid-Staten uitgevoerde acties, te waarborgen, alsmede op de bereidheid tot 
coördinatie en samenwerking in het programma. 
De nadruk werd dus gelegd op transnationale acties door middel van steun aan 
initiatieven voor grensoverschrijdende samenwerking en aan acties ter verbetering van 
20 
de informatie van toeristen door de oprichting van en samenwerking tussen regionale en 
nationale structuren van de verschillende Lid-Staten en in het algemeen alle vormen van 
duurzame toenadering tussen de partners op toeristengebied. 
Deze acties konden ook betrekking hebben op de EVA-landen of de landen van Midden-
en Oost-Europa en beschikten over een algemene krediettoewijzing van 2 miljoen ecu. 
Ook werd in 1993 een grote inspanning geleverd voor de ontwikkeling van transnationale 
vormen van cultureel toerisme met steun van de Gemeenschap voor het ontwerp en de 
uitbreiding van Europese culturele reizen, alsmede de bevordering daarvan. Ook hier 
waren deze initiatieven voor buurlanden bestemd. 
Voor deze acties werden kredieten ten bedrage van 1 260 000 ecu beschikbaar gesteld. 
De andere overeenkomstig de prioriteiten van het programma uitgevoerde acties hadden 
voornamelijk betrekking op: 
de uitgave van een reeks publikaties voor een betere voorlichting van toeristen 
en ondernemers in de sector: De Who's Who van de toeristenorganisaties in 
Europa, een praktische gids met de communautaire maatregelen ten behoeve van 
toerisme, een praktische gids voor gehandicapte toeristen, een handboek voor de 
beroepsbeoefenaars in het toerisme om Europa meer toegankelijk te maken voor 
gehandicapte toeristen. De financiële middelen hiervoor bedroegen 201 000 ecu; 
de invoering van een Europese prijs "Toerisme en milieu", ten einde bij te dragen 
tot de bewustmaking van de gehele sector voor milieuproblematiek, de geslaagde 
proefprojecten te waarderen en te bevorderen. 380 000 ecu waren in 1993 voor 
deze actie bestemd; 
de verbetering van de kennis over toerisme, van de bestanddelen daarvan en zijn 
ontwikkeling met behulp van de opstelling van een geharmoniseerde statistiek 
voor een bedrag van 250 000 ecu, en de start van twee studies met betrekking tot 
de reisdoelen van de Europeanen en de in de Lid-Staten geldende fiscale en 
budgettaire maatregelen, met een financiële deelneming van 800 000 ecu; 
het opzetten van proefprojecten voor de promotie van Europa als toeristische 
bestemming op verre markten, voor een bedrag van 1 miljoen ecu. 
Ook werden er eerste acties gestart op het gebied van de beroepsopleiding met 
ondersteuning van door het ETEN-netwerk (European Tourism Educational Network) 
voorgestelde initiatieven met deelneming van universiteiten uit Spanje, Frankrijk, Italië, 
het Verenigd Koninkrijk en Nederland. Met deze acties was een bedrag van 200 000 ecu 
gemoeid. 
Ten slotte kwam de transnationale samenwerking, op basis van acties van het 
programma, ook tot uitdrukking inde rechtstreekse steun van de Gemeenschap aan acties 
voor opleiding van kaderpersoneel en directieleden uit de toeristenbranche in Midden-
en Oost-Europa en door een eerste proefervaring in Wit-Rusland, van beperkte omvang, 
op het gebied van overdracht van know-how. Het budget voor deze acties bedroeg 
250 000 ecu. 
21 
III. BELEID, PROGRAMMA'S EN COMMUNAUTAIRE MAATREGELEN 
MET INVLOED OP HET TOERISME 
Rechten van de toerist 
/./ Afschaffing van de materiële grenzen 
Artikel 7A (het oude artikel 8A) van het EG-Verdrag beoogt de totstandbrenging van de 
interne markt. De interne markt is omschreven als "een ruimte zonder binnengrenzen", 
deze moet onder dezelfde voorwaarden als een nationale markt functioneren: goederen, 
diensten, kapitaal en personen moeten daarin dus zonder controle aan de grenzen tussen 
de Lid-Staten kunnen circuleren, naar het voorbeeld van de afwezigheid van 
grenscontroles tussen regio's binnen een land. 
Het is duidelijk dat de verwezenlijking van deze doelstelling zal bijdragen tot een vrijer 
verkeer van toeristen en tot de ontwikkeling van het toerisme in het algemeen. 
1.1-1 Controle van personen 
Volgens de Commissie en hel merendeel van de Lid-Staten kan deze "ruimte zonder 
binnengrenzen" slechts concreet en doeltreffend in praktijk worden gebracht wanneer zij 
betrekking heeft op alle zich in deze ruimte bewegende personen; elke interpretatie van 
artikel 7A die zou leiden tot een beperking van de uitwerkingen daarvan tot de 
communautaire onderdanen alleen, zou elk nuttig effect van deze bepaling tenietdoen: 
De opheffing van controles aan de binnengrenzen is dan ook bedoeld voor alle personen, 
ongeacht hun nationaliteit. 
Deze opheffing van controles moet vergezeld gaan van maatregelen die het bestaan van 
controles aan de binnengrenzen overbodig maken, zowel door de onderlinge aanpassing 
van de wetgevingen van de Lid-Staten, als door de invoering of versterking van 
samenwerking tussen Lid-Staten, alsmede door de invoering van een doeltreffend 
controlesysteem aan de buitengrenzen. 
Deze begeleidende maatregelen hebben betrekking op een aantal gebieden: hel asielrecht, 
het visumbeleid, controles aan de buitengrenzen, politiesamenwerking, gerechtelijke 
samenwerking op hel gebied van strafrecht, enz. 
Een aantal van deze wezenlijke begeleidende maatregelen was door de betrokken 
intergouvernementele organen niet op tijd uitgewerkt. De Lid-Staten konden dan ook de 
controles van personen niet vanaf de in artikel 7A beoogde datum, d.w.z. 
31 december 1992, afschaffen. 
Sedert de inwerkingtreding van het Verdrag betreffende de Europese Unie op 
l november 1993 vallen alle wezenlijke begeleidende maatregelen hetzij onder de 
communautaire bevoegdheid, hetzij onder de samenwerking op het gebied van Justitie 
en Binnenlandse Zaken (de "derde pijler"). 
22 
Rekening houdend met de door de inwerkingtreding van het Verdrag betreffende de 
Europese Unie op 1 november 1993 ontstane nieuwe wettelijke situatie, keurde de 
Commissie aanvullende voorstellen goed ter voorlegging aan de Raad en het Europese 
Parlement met betrekking tot: 
een overeenkomst inzake de controle van personen die de buitengrenzen 
overschrijden, opgesteld overeenkomstig artikel K. 3(2) (c) van het Verdrag 
betreffende de Europese Unie; en 
een voorstel voor een verordening tot vaststelling van de derde landen waarvan 
de onderdanen in het bezit van een visum moeten zipi wanneer zij de 
buitengrenzen van de Lid-Staten overschrijden, opgesteld overeenkomstig artikel 
100C van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschappen. 
Dit zijn wezenlijke maatregelen voor de afschaffing van de controle van personen aan 
de binnengrenzen. Als zodanig vormen zij een belangrijk onderdeel van de actuele 
strategie van de Commissie om aan de doelstellingen van artikel 7A van het Verdrag tot 
oprichting van de Europese Gemeenschappen met betrekking tot het vrije verkeer van 
personen te voldoen. 
De herziene overeenkomst betreffende de controle van personen die de buitengrenzen 
overschrijden, vervangt een binnen het kader van intergouvernementele samenwerking 
behandeld ontwerp. De herziene overeenkomst werd aangepast om in overeenstemming 
te zijn met titel VI van het Verdrag betreffende de Europese Unie en om rekening te 
houden met bepaalde ontwikkelingen nadat in juni 1991 overeenstemming was bereikt 
over alle aspecten van de tekst met uitzondering van de territoriale 
toepassingsvoorziening (ten gevolge van het probleem van Gibraltar). De uit de 
inwerkingtreding van het Verdrag betreffende de Europese Unie voortvloeiende 
aanpassingen omvatten de overdracht van bepaalde aspecten van het visumbeleid, die 
eerst in de overeenkomst werden behandeld maar nu krachtens artikel 100C onder de 
communautaire bevoegdheid vallen, naar de voorgestelde verordening op basis van 
artikel 100C, en de mogelijkheid (zoals bepaald in artikel K3) het Hof van Justitie 
bevoegdheid te geven met betrekking tot de overeenkomst. Andere veranderingen van 
de tekst houden rekening met de sluiting van de overeenkomst tot instelling van de 
Europese Economische Ruimte en de aanpassing van een verordening van de Raad in 
1991 en 1992 met betrekking tot bagagecontrole. Wat de Gibraltar-kwestie betreft, is de 
Commissie van mening dat zij geen standpunt moet innemen over een kwestie die nog 
steeds onderwerp van onderhandeling is tussen de voornaamste betrokken Lid-Staten. 
Het voorstel voor een verordening tot vaststelling van de derde landen waarvan de 
onderdanen in het bezit van een visum moeten zijn wanneer zij de buitengrenzen van de 
Lid-Staten overschrijden, is in overeenstemming met het nieuwe artikel 100C van het 
Verdrag van Rome. Dit was een van de zaken die de Europese Raad de Commissie 
verzocht in een specifiek actieplan op te nemen: de Commissie had besloten verder te 
gaan en het voorstel te zamen met de herziene overeenkomst inzake de buitengrenzen 
voor te leggen. In het voorstel wordt een lijst van landen genoemd waarvan de 
onderdanen een visum nodig hebben wanneer zij de buitengrenzen van de Gemeenschap 
overschrijden. Deze lijst is gebaseerd op de reeds door de negen Lid-Staten in het kader 
van het Verdrag van Schengen uitgevoerde werkzaamheden. Het is de bedoeling dat de 
Raad in een later stadium de harmonisering van deze kwestie moet voltooien door middel 
23 
van de opstelling van een uitputtende en bindende lijst van landen waarvan de 
onderdanen vrijgesteld worden van de visumplicht. 
In afwachting van deze complete harmonisatie, blijven de Lid Staten vrij om al dan niet 
een visum te eisen van onderdanen van derde landen die met in de bijlage van de 
verordening zijn genoemd. Dit kan in geen geval aanleiding zijn tot controles die 
indruisen tegen artikel 7A. Deze twee instrumenten zijn belangrijk voor het toerisme. 
Voor toeristen uit derde landen zou de ratificatie van de Overeenkomst inzake de 
Buitengrenzen en de structuur die daardoor zou worden ingesteld in hoge mate ertoe 
bijdragen dat zij Europa als een enkele toeristische bestemming zien. 
De twee instrumenten vermelden het beginsel van de wederzijdse erkenning van visa. Zo 
kan een Lid-Staat de overschrijding van een van zijn buitengrenzen niet weigeren aan een 
onderdaan van een derde land die in het bezit is van een door een andere Lid-Staat 
afgegeven visum voor een kort verblijf, alleen vanwege het feit dat hij niet in het bezit 
is van een door zijn eigen overheid afgegeven visum. 
De overeenkomst heeft ook betrekking op het beginsel van de gelijkstelling van 
verblijfsvergunningen en visa: dank zij dit beginsel kan de houder van een door een 
Lid-Staat afgegeven verblijfsvergunning de buitengrenzen van de Unie overschrijden op 
basis van alleen zijn verblijfsvergunning, zelfs wanneer de onderdanen van zijn land van 
herkomst in principe een visumplicht hebben. 
De wederzijdse erkenning van visa en de gelijkstelling van verblijfsvergunningen en visa 
voor het overschrijden van de binnengrenzen, alsmede verblijven van korte tijd, zijn nog 
niet opgenomen in een wetgevend initiatief op Unieniveau. 
Verder dient te worden vermeld dat de toepassingsovereenkomst (van 19 juni 1990) van 
het Verdrag van Schengen van 14 juni 1985 voor de totale afschaffing van controles van 
personen aan de binnengrenzen tussen de betrokken Lid-Staten (alle Lid-Staten behalve 
DK, IRL en VK) nog steeds niet ten uitvoer is gelegd: de laatste streefdatum, 
1 februari 1994, is niet gehaald; tot dusverre werd er nog geen exacte nieuwe datum 
vastgesteld. 
Deze overeenkomst past het beginsel van de wederzijdse erkenning van visa en van de 
gelijkstelling tussen verblijfsvergunningen en visa ook toe, voor het overschrijden van 
de binnengrenzen van de negen betrokken Lul Stalen. 
1.1.2 Controle van goederen 
Sedert 1 januari 1993 hoeven goederen die de binnengrenzen van de Gemeenschap 
overschrijden niet langer te worden gecontroleerd. Wat het toerisme betreft, zijn in dit 
verband alleen de controle van zaken die door toeristen over de grens worden gebracht 
of de controle van specifieke vervoermiddelen van belang. 
24 
Controle van bagage van reizigers 
De goedkeuring van Verordening (EEG) 3925/91(11) van de Raad van 19 december 1991 
en van Verordening (EEG) 1832/92 van de Commissie van 3 juli 1993(12) die op 
1 januari 1993 in werking is getreden, heeft het reizen van toeristen en het wegvervoer 
van passagiers verder vergemakkelijkt door de afschaffing van controles en formaliteiten 
die van toepassing zijn op de bagage van personen op intracommunautaire vluchten en 
zeereizen. Tegelijkertijd kunnen in het kader van deze verordening nog steeds 
veiligheidscontroles worden uitgevoerd. 
Controle van vervoermiddelen. 
Een van de belangrijkste maatregelen voor een verdere vergemakkelijking van het 
overschrijden van communautaire binnengrenzen door toeristenbussen was de richtlijn 
betreffende de algemene regeling voor accijnsprodukten, die op 1 januari 1993 de 
vrijstelling voor commerciële passagiers voertuigen afschafte, waarbij deze werd 
vervangen door een bepaling dat brandstof in gebruikelijke brandstoftanks niet aan de 
accijns van het land van bestemming zal worden onderworpen(,3). 
Na de inwerkingtreding op 1.1.1993 van Verordening (EEG) 3356/91, die op 
7 november 1991 werd goedgekeurd(14), werden grenscontroles en formaliteiten voor 
wegvervoermiddelen en binnenvaartschepen afgeschaft, zoals inspectie van 
passagierlijsten voor wegvervoer en controle van rijbewijzen en geschiktheidscertificaten 
voor motorvoertuigen. 
1.2 Afschaffing van fiscale grenzen 
Vanaf 1 januari 1993 geldt als algemene regel dat privé-personen de belasting over alles 
wat zij kopen in een andere Lid-Staat kunnen betalen, en geen extra belasting op de 
toegevoegde waarde of accijns hoeven ie betalen, wanneer zij met hun aankopen 
terugkomen in hun land van herkomst. Dit vloeit voort uit de goedkeuring van Richtlijn 
91/680/EEG van 16 december 1991(15)en Richtlijn 92/12/EEG van 25 februari 1992(1(>), 
die de afschaffing van fiscale controles aan de binnengrenzen mogelijk maakten. 
Voor goederen waarover accijns moet worden betaald en voor nieuwe vervoermiddelen 
gelden echter speciale regels. 
"" PU L 374 van 31.12.1991, !>!/.. 4. 
"2' PU L 185 van 06.07.1992, blz. 8. 
"" PB L 76 van 23.03.1992, blz. 1. Richtlijn 92/12/lilïG van de Raad van 25.02.1992. 
<"' PR L 318 van 20.11.1991, blz. 1. Wijziging van Verordening (ïillG) 4060/89 van de Raad van 21 december 1989. PH 
L 390 van 30.12.1989, blz. 18. 
<15' PB L 376 van 31.12.1991, blz. 1. 
<"!> PB L 76 van 23.03.1992, blz. 1. 
25 
Goederen waarover accijns moei worden betaald 
Voor alcoholhoudende dranken, tabaksprodukten en minerale olieën geldt deze algemene 
regel wanneer de goederen voor persoonlijk en gezinsgebruik van de reiziger zijn. 
Wanneer de goederen echter in een Lid-Staat anders dan die waarin zij werden gekocht, 
weer zullen worden verkocht, moet accijns worden betaald in de Lid-Staat waarin de 
goederen weer worden verkocht. 
Een van de criteria waarvan Lid-Staten gebruik kunnen maken wanneer alcoholhoudende 
dranken en tabaksprodukten voor commerciële doeleinden worden aangeschaft of voor 
persoonlijk gebruik zijn bedoeld, is de hoeveelheid vervoerde goederen. Onderstaande 
maximumhoeveelheden worden normalerwijze voor persoonlijk gebruik toegestaan: 
800 sigaretten 
400 cigarillo's 
200 sigaren 
1 kg rooktabak 
10 liter gedistilleerde dranken 
20 liter tussenprodukten 
(zoals port en sherry) 
90 liter wijn 
(waarvan maximaal 60 liter mousserende wijn) 
110 liter bier 
Gedurende een overgangsperiode mag Ierland indicatieve niveaus voor wijn en bier 
toepassen die 50% lager liggen dan boven aangegeven en kan Denemarken de 
kwantitatieve beperkingen op tabak en gedistilleerde dranken die op 31 december 1992 
golden, handhaven. 
Een privé-persoon die hoeveelheden vervoert die boven bovenstaande grenzen liggen, kan 
worden gevraagd, aan te tonen dat de produkten voor zijn persoonlijk of gezinsgebruik 
zijn. Wanneer dit hel geval is, hoeft er geen extra accijns te worden betaald. 
In het geval van minerale olieën, kan de Lid-Staat van bestemming accijns heffen 
wanneer een produkt op atypische wijze wordt vervoerd. 
Nieuwe vervoermiddelen 
Nieuwe vervoermiddelen (motorvoertuigen, vliegtuigen, schepen en motorfietsen) zijn 
belastbaar in het land van bestemming dat, als algemene regel, het land is waarin het 
kenteken van het vervoermiddel wordt afgegeven. 
Derhalve moeten vervoermiddelen die in een Lid-Staat worden gekocht waarin zij niet 
voor gebruik worden geregistreerd, zonder BTW worden gekocht. De BTW en andere 
verschuldigde belastingen moeten dan in de Lid-Staat worden betaald waar het voertuig 
wordt gebruikt. Men merke op dat Lid-Staten vrij zijn verdere nationale belastingen te 
heffen, zoals registratiebelasting, mits de inning van deze belasting niet aan de grens 
wordt uitgevoerd. 
26 
De term "vervoermiddel" omvat: 
schepen langer dan 7,5 meter, 
vliegtuigen met een startgewicht van meer dan l 500 kg en 
gemotoriseerde landvoerluigen met een capaciteit van meer dan 48 kubieke 
centimeter of met een vermogen van meer dan 7,2 kilowatt, die zijn bestemd 
voor het vervoer van personen of goederen. 
Deze vervoermiddelen worden niet langer als "nieuw" beschouwd, wanneer aan de 
volgende twee voorwaarden wordt voldaan: 
zij zijn meer dan drie maanden na de datum van eerste ingebruikname gekocht, 
en 
zij hebben, 
in geval van landvoerluigen meer dan 3 000 kilometer afgelegd 
in het geval van schepen, meer dan 100 uur gevaren, of 
in het geval van vliegtuigen, meer dan 40 uur gevlogen. 
Voor andere vervoermiddelen is de algemene regel van toepassing en is BTW 
verschuldigd in de Lid-Staat waarin de aankoop is gedaan. 
Tax-free shops 
Hoewel de handhaving op lange termijn van tax-free verkoop onverenigbaar is met de 
doelstellingen van de gemeenschappelijke markt, is goedgekeurd dat de vervoerindustrie 
tijd nodig heeft om zich aan te passen aan het verlies van deze belangrijke bron van 
inkomsten. Artikel 28K van Richtlijn 77/388/EEG, zoals gewijzigd bij Richtlijn 
91/680/EEG en artikel 28 van Richtlijn 92/12/EEG(17) staat de tax-free verkoop toe tot 
30 juni 1999 op vlieghavens en aan boord van vliegtuigen en veerdiensten, alsmede voor 
personen die gebruik maken van de kanaaltunnel, waarbij de volgende maxima gelden: 
Tabaksprodukten 
200 sigaretten of 
100 cigarillo's of 
50 sigaren of 
50 gram rooktabak 
Alcoholhoudende dranken 
1 liter gedistilleerde dranken of 
2 liter tussenprodukten en mousserende wijn 
2 liter wijn 
50 gram parfum 
1/4 liter eau de toilette 
PB L 76 van 23.03.1992, blz. 1. 
27 
Daarnaast bestaat er een belastingvrijstelling per persoon per reis van maximaal 45 ecu 
van andere tax-free goederen. 
De Raad nam een gemeenschappelijk standpunt in waarbij werd besloten deze grens tot 
90 ecu te verhogen. 
Deze voortzetting van tax-free verkoop moet echter zonder douanecontrole aan de 
grenzen worden uitgevoerd. Dienovereenkomstig is de verkoper, sedert 1 januari lx)93, 
verantwoordelijk zijn verkoop per reiziger en per reis te beperken tot de bovengenoemde 
maxima. Elke Lid-Staal moet geschikte maatregelen nemen om ervoor te zorgen dat 
reizigers op de hoogte zijn van de in tax-free shops geldende maxima. 
Reizigers uit derde landen 
Voor reizigers die de Unie binnenkomen vanuit derde landen, zijn de bovengenoemde 
maxima voor tabaksprodukten, alcoholhoudende dranken en parfum ook van toepassing. 
Overeenkomstig het gemeenschappelijk standpunt van de Raad, wordt de maximale 
waarde van 45 ecu verhoogd tot 175 ecu. Duitsland wordt toegestaan de inwerkingtreding 
van deze nieuwe waarde tot 31 december 1998 uit te stellen, voor reizigers die Duitsland 
binnenkomen via de landsgrens tussen Duitsland en andere landen dan de Lid-Staten en 
de EVA-landen, of via een kustvaartroute van de bovengenoemde landen. Bij dezelfde 
gelegenheid besloot de Raad dat Spanje tot 31 december 2000 een maximale waarde van 
600 ecu mag toepassen voor reizigers afkomstig van de Canarische Eilanden, Çeuta en 
Melilla die het grondgebied van Spanje binnenkomen, zoals omschreven in artikel 3 (2) 
en (3) van Richtlijn 77/388/EEG. 
1.3 De toerist als consument 
De inwoners van de Gemeenschap zijn allen consumenten van het grote scala aan 
geboden goederen en diensten. Consumenten profiteren ook van de voltooiing van de 
interne markt waarbij grenscontroles verdwijnen en grotere concurrentie bestaat, 
waardoor er meer keuzemogelijkheden zijn bij de aankoop en uit de plaats van aankoop 
van goederen. Dit geldt in gelijke mate voor consumenten uit de toeristensector als voor 
consumenten uit andere sectoren. 
De Commissie erkent ook dat consumenten een bepaalde mate van 
consumentenbescherming en informatie over goederen en diensten op Europees niveau 
nodig hebben, overeenkomstig het nationale niveau. Meer consumenteninformatie en 
-opvoeding, in combinatie met maatregelen ter bescherming van hun lichamelijk welzijn 
(gezondheid en veiligheid) en economische en juridische belangen, geven de consument 
meer vertrouwen en motivatie om de aangeboden goederen en diensten in de hele 
Gemeenschap te kopen. In combinatie met een grotere vrijheid bij het aankopen, moet 
dit leiden tot een grotere stroom van grensoverschrijdende transacties. 
De aard van vele toeristische produkten en de manier waarop zij de consument worden 
aangeboden, kunnen verschillende aspecten van het beleid van de Commissie inzake 
consumentenbescherming met zich meebrengen, bijvoorbeeld de contractuele 
overeenkomst bij een aankoop, de informatie van de consument, de garantie en 
bescherming inzake het welzijn van de consument en economische en juridische 
belangen. 
28 
Vele toeristische produkten, vakanties, reizen, uitstapjes, of zelfs timeshare-eigcndom 
liggen op afstand van het aankooppunt, zeer vaak in een ander land. In het algemeen 
moeten deze goederen en diensten echter lange tijd voor ontvangst worden betaald. De 
consument is dus sterk afhankelijk van de over het produkt verschafte verkoopinformatic 
en van de reisorganisator die het toeristisch produkt levert. Ook is het mogelijk dat de 
toerist op zijn plaats van bestemming onbekend is met de taal, plaatselijke 
verkooppraktijken of niet op de hoogte is van de rechten die hij heeft. Hierdoor loopt de 
consument de kans misleid te worden over het produkt dat hem wordt aangeboden én is 
de reisorganisator in de gelegenheid extra kosten te berekenen of onaangekondigde 
afzeggingen te doen zonder veel schadeloosstelling. De Commissie kan een belangrijke 
rol spelen door de consumenten en in het bijzonder de toeristische consumenten te 
ondersteunen en aan te moedigen zich op de hoogte te stellen van hun economische en 
juridische rechten en door hen over de mogelijkheden van vertegenwoordiging en 
consumentenbescherming in te lichten. Maar tegelijkertijd moeten consumenten ook 
actief trachten zelf op de hoogte te blijven. 
Artikel 4.2 (f) van het actieprogramma van de Gemeenschap op het gebied van toerisme 
omschrijft informatieverstrekking en betere consumentenbescherming voor toeristen als 
een van de prioritaire maatregelen. 
In juli 1993 keurde de Commissie het tweede actieplan voor consumentenbeleid goed 
(1993-1995). In dit document worden de prioriteiten voor de werkzaamheden in de 
komende jaren uiteengezet, en wordt nadruk gelegd op verbetering van de vier 
belangrijkste consumentenrechten (lichamelijke gezondheid en veiligheid, 
consumenteninformatie, vertegenwoordiging en bescherming van de economische en 
juridische belangen van consumenten) in het kader van de interne markt.<18) 
Het Verdrag betreffende de Europese Unie(I9) geeft een verdere stimulans aan deze 
werkzaamheden door de consumentenbescherming zelf te omschrijven als een juridische 
basis voor verdere communautaire actie. Dat met deze werkzaamheden al serieus is 
begonnen, blijkt uit de goedkeuring van het Groenboek van de Commissie betreffende 
"garantie op consumptiegoederen en service na verkoop" voor de aankoop van 
goederen(2ü) en toegang van consumenten tot justitie. 
IA Voorlichting en opvoeding van de consument 
1.4.1 Informatieprogramma voor de consument 
Op 24 maart 1993 ging de Commissie van start met een belangrijk mediaprogramma met 
een budget van 3 miljoen ecu. Het doel daarvan was consumenten en sleutelgroeperingen 
op de hoogte te stellen van de bestaande en voorgestelde Europese wetgeving ter 
bescherming van de consumentenrechten en ook om de belangrijke boodschap over te 
brengen dat de consument een actieve rol moet spelen bij de bescherming van zijn 
rechten, door zelf op de hoogte te blijven. 
"•» COM(93)378 dcf. van 28.07.1993. 
"* PB C 724/49 van 31.08.1992. 
"0) COM(93)509 dcf. van 15.11.1993. 
29 
Het programma legde de nadruk op verschillende gebieden van de 
consumentenbescherming in een reeks voorlichtingscampagnes. In de eerste fase kwam 
de Europese wetgeving uitgebreid aan bod, in verband met de bescherming van de 
consumentenrechten van reizigers en toeristen. Hoewel voornamelijk de richtlijn 
betreffende pakketreizen werd besproken, is ook aandacht besteed aan de wetgeving die 
indirect betrekking heeft op de bescherming van toeristen, zoals het systeem van 
compensatie bij instapweigering in het geregeld luchtvervoer, geautomatiseerde 
reserveringssystemen en verzekeringskwesties. 
Begin 1994 zal de Commissie een "consumentengids" uitgeven waarin de belangrijkste 
interessegebieden voor consumenten van de Gemeenschapswetgeving worden belicht. 
Deze gids zal ook de belangrijkste aandachtsgebieden voor consumenten belichten en tips 
bevatten over hoc het beste profijt kan worden getrokken van de interne markt, met 
inbegrip van de toeristenmarkt. 
1.4.2 Centra voor Europese consumenteninformatie 
Mensen die inkopen over de grens doen, waarbij deze inkopen ook toeristische produkten 
kunnen zijn, hebben bijzondere behoefte aan informatie over hoe produkten en prijzen 
kunnen worden vergeleken, waar zij op moeten letten en wanneer zij de aankopen 
kunnen doen en wanneer zij de beste aanbiedingen vinden bij excursies voor aankopen 
over de grens. Daarnaast kunnen zij hulp nodig hebben wanneer er problemen optreden 
met reeds gedane aankopen over de grens. 
In het kader van een proefproject (1992-1994) zijn reeds 10 
consumenteninformatie/adviescentra in grensgebieden opgericht, zoals aan de 
grensovergang tussen Aken, Eupen en Heerlen. Zij resulteren uit een samenwerking 
tussen de Commissie en plaatselijke consumentenverenigingen. De Commissie draagt 
jaarlijks bij in de financiering tot maximaal 50% van de kosten voor elk centrum tot een 
maximum van 150 000 ecu. Hun voornaamste doel is consumenten betere informatie te 
verschaffen over de mogelijkheden en problemen bij aankopen van goederen en diensten 
over de grens, zoals prijsvergelijkingen en garantieregels. Door ervoor te zorgen dat de 
consumenten beter geïnformeerd zijn, kan deze actie leiden tot een groter aantal 
aankopen over de grens en derhalve de voordelen van de voltooiing van een grenzenloos 
Europa beter in praktijk brengen. De bevordering van grotere stromen van mensen die 
over de grens aankopen, kan aanleiding zijn tot grotere toeristenstromen daar het ook 
voor de hand ligt dat deze excursies met toeristische activiteiten gecombineerd worden. 
1.4.3 Gestandaardiseerde informatie in bestaande hotels 
De aanbeveling van de Raad van 22 december 1986(21) beveelt de ontwikkeling van 
gestandaardiseerde informatievoorziening voor cliënten in bestaande hotels aan op basis 
van een reeks gemakkelijk herkenbare symbolen, waardoor consumenten in alle 
Lid-Staten toegang hebben tot de beschikbare faciliteiten in het hotel. De Lid-Staten 
werdt verzocht stappen te ondernemen, ten einde ervoor te zorgen dat een 
standaard informatiesysteem werd ingevoerd. Daar dit echter nog gerealiseerd moet 
worden, is de Commissie van plan meer aandacht aan deze kwestie te schenken, door 
Aanbeveling van de Raad 86/665/EI:G, PB L 384/54 van 31.12.1986. 
30 
het gebruik van de aanbevolen symbolen in de verschillende Lid -Staten te controleren en 
te overwegen hoe het bestaande systeem verder kan worden ontwikkeld. 
1.5 Gezondheid en lichamelijke veiligheid van consumenten 
1.5.1 Brandbeveiliging in hotels 
Er bestaat een regel voor een minimum aan brandbeveiliging in hotels in de 
Gemeenschap. Overeenkomstig de aanbeveling van de Raad betreffende dit aspect(22), 
hebben acht Lid-Staten de Commissie in kennis gesteld van de door hen genomen 
maatregelen. De richtlijn van de Raad(23) inzake voor de bouw bestemde produkten bevat 
ook veiligheidsvoorschriften in geval van brand. 
L5.2 Voorkoming van ongevallen 
Op 29 oktober 1993 heeft de Raad een besluit goedgekeurd om gedurende eenjaar een 
communautair informatiesysteem op te zetten inzake ongevallen thuis en tijdens de 
vrijetijdsbesteding, ten einde gegevens over dit soort ongevallen te verzamelen met het 
oog op de bevordering van de preventie daarvan. 
1.5.3 Algemene produktveiligheid 
Richtlijn 92/95/EEG van de Raad van 29 juni 1992 inzake algemene produktveiligheid(24) 
omvat algemene veiligheidseisen voor alle consumentenprodukten die op de markt 
worden gebracht waarvoor geen specifieke communautaire voorschriften bestaan met 
betrekking tot hun veiligheid. De richtlijn stelt ook de verplichtingen voor producenten 
en distributeurs vast om de veiligheid van hun produkten te controleren en verplichtingen 
en bevoegdheden voor de Lid-Staten om ervoor te zorgen dat produkten voldoen aan de 
veiligheidsvoorschriften. Een procedure voor kennisgevingen uitwisseling van informatie 
in geval van nationale maatregelen die het op de markt brengen van produkten beperken, 
die niet voldoen aan de daarop van toepassing zijnde voorschriften, of het uit de handel 
nemen daarvan, is ook een van de actiegebieden op Gemeenschapsniveau in 
noodgevallen. Deze richtlijn treedt op 29 juni 1994 in werking. 
1.6 Bescherming van de economische en juridische belangen van consumenten in de 
toeristensector 
Een aantal ontwikkelde maatregelen is van bijzonder belang voor de toeristensector: 
L6.1 Richtlijn betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten(25) 
Op basis van deze onlangs aangenomen richtlijn van de Raad, zijn de beginselen van 
verbod en ongeldigheidverklaring vastgelegd met betrekking tot contractuele bedingen 
°2' Aanbeveling van de Raad 86/66fi/l:EG, PB L 384/60 van 31.12.1986. 
<"• Richtlijn van de Raad 89/106/1 JIG, PB L 40/12 van 11.02.1989. 
,I4> Richtlijn 92/59/KI-G van de Raad. goedgekeurd op 20 juni 1992. PB L 228/24 van 11.08.1992. 
«5I Richtlijn 93/13/ülïG van de Raad. PB L 95/29 van 21.04.1993. 
31 
tussen een verkoper en een consument, die overeenkomstig een algemene lijst van 
criteria als oneerlijk kunnen worden beschouwd. Een lijst van de soorten oneerlijke 
contractuele bedingen, waarvan een aantal ook in overeenkomsten met betrekking tot 
toeristische dienstverlening kan voorkomen, is ook bij de richtlijn gevoegd. 
Dit wetgevende instrument is een verdere stap in de richting van de standaardisering van 
de consumentenbescherming in de Gemeenschap en is bovendien in overeenstemming met 
hel tot stand brengen van de interne markt, daar zi| ook moet dienen ter 
vergemakkelijking van de aankoop van goederen en diensten over de grenzen van de 
Lid-Staten tegen meer concurrerende prijzen. 
1.6.2. Richtlijn betreffende pakkctreizen(26) 
Het doel van deze richtlijn is mmimumstandaards vast te stellen voor de onderlinge 
aanpassing van wetgevingen inzake pakketreizen, vakantiepakketten en rondreispakketten, 
alsmede gemeenschappelijke mimmumbeschermingsstandaards. Ook wordt daarmee 
beoogd bij te dragen aan de voltooiing van de interne markt, door reisorganisatoren die 
in een Lid-Staat zijn gevestigd, in staat te stellen hun diensten in een andere Lid-Staat 
aan te bieden en tegelijkertijd communautaire consumenten in staat te stellen te profiteren 
van vergelijkbare voorwaarden wanneer zij in een andere Lid-Staat een pakket kopen. 
De richtlijn beoogt de consumentenbescherming op een aantal vlakken te waarborgen: 
over een pakket moet vóór het vertrek gedetailleerde en begrijpelijke informatie worden 
verschaft (waarbij een pakket is omschreven als een van tevoren georganiseerde 
combinatie van vervoer of logies en andere toeristische diensten die geen verband houden 
met vervoer en logies en een significant deel van het pakket uitmaken); de reiziger dient 
te worden beschermd door een overeenkomst, deze mogelijkheid vóór het ondertekenen 
is genoemd; de organisator mag zelfs wanneer hij failliet gaat, de toerist niet gestrand 
op zijn vakantiebestemming achterlaten; in bepaalde gevallen waarin het pakket niet 
voldoet aan de in de oorspronkelijk verschafte informatie gedane beloften, kan de 
consument schadeloos worden gesteld. ïn het zeldzame geval van lijnvluchten in plaats 
van chartervluchten die als deel van een pakketreis worden aangeboden, vormt de 
richtlijn een aanvulling op de gemeenschappelijke regels voor compensatie bij 
instapweigering in het geregeld luchtvervoer(27). 
Wanneer passagiers ten gevolge van de door een luchtvaartmaatschappij overboekte 
vlucht een plaats in een vliegtuig wordt geweigerd, wordt de door de 
luchtvaartmaatschappij toegekende compensatie uitgekeerd aan het reisbureau of de 
reisorganisator die dit dan aan de consument moet uitkeren. 
De uiterste datum voor omzetting van de richtlijn in nationaal recht was 31.12.1992, 
zodat deze vanaf 01.01.1993 van toepassing kon worden. Tot op heden is de Commissie 
echter alleen op de hoogte gesteld van de omzetting in nationaal recht door Frankrijk, 
Nederland, het Verenigd Koninkrijk, Portugal en Denemarken. Gezien het feit dat de 
richtlijn mmimumstandaards voor het bij elkaar brengen uiteen zet, is er ruimte voor de 
Lid-Staten om. strengere maatregelen toe te passen dan zijn voorgeschreven. Hoewel 
consumentenbescherming van het grootste belang is, dient niet uit het oog te worden 
{lf* Richtlijn 90/3I4/1U-G van de Raad. PB 1. 158/59 van 23.06.1990. 
an Verordening (i:HG) 295/91 van de Raad van 4 februari 1991, PB L 36/5 van 08.02.1991. 
32 
verloren dat nationale wetten de economische levensvatbaarheid van de betrokken 
toeristische bedrijven niet in gevaar mogen brengen. 
1.6.3 Aajisjirjil^ijklici(l voor.iM 
Ten einde de dienstverlenende sector op een lijn te brengen met de reeds op het gebied 
van produktveiligheid (richtlijn inzake algemene produktveiligheid)(2K) geboekte 
vooruitgang, en met de richtlijn inzake de aansprakelijkheid voor produkten* met 
gebreken(29), heeft de Commissie in december 1990 een richtlijn voorgesteld om de 
aansprakelijkheid voor materiële schade bij dienstverlening aan personen of goederen te 
regelen. 
Individueel aangeboden toeristische diensten die niet deel uitmaken van de richtlijn 
inzake pakketreizen zouden onder dit voorstel voor een richtlijn vallen. 
In de lijst van Edinburgh werd dit voorstel echter beoordeeld als zijnde te gedetailleerd 
en niet tot algemene beginselen te herleiden, zodat de Commissie op basis van de 
ontvangen reacties en opmerkingen momenteel bezig is het voorstel opnieuw uit te 
werken. 
1.6.4 Verkoop op afstand 
In dit voorstel voor een richtlijn van de Commissie zijn minimumnormen ter 
bescherming van de consumenten vastgelegd bij op afstand gesloten overeenkomsten met 
leveranciers van goederen en diensten door middel van media zoals de telefoon, fax of 
televisie(30). 
Bijzondere aandacht wordt besteed aan aspecten als consumenteninformatie, de levertijd 
en de toegang van de consument tot justitie. Wanneer de consument niet reageert op de 
ontvangst van ongewenste goederen en diensten, houdt dit niet in dat hij hiermee instemt. 
In het voorstel, dat onlangs door de Commissie is gewijzigd op basis van het standpunt 
van het Parlement, werden vervoer, logies, restaurants en evenementen in strijd met het 
oorspronkelijke voorstel van de Commissie in de richtlijn opgenomen. Daar dit echter 
diensten zijn waarvoor reservering is vereist, vallen zij niet onder de eis de consument 
een zevendaagse periode toe te staan waarin hij zich van de overeenkomst mag 
terugtrekken zonder dat dit strafbaar is. Een mogelijk verder aspect van zorg voor de 
toeristenindustrie dat verdere aandacht vereist, is de aan consumenten gegeven 
mogelijkheid pas op het tijdstip van levering te betalen. 
De momentele stand van de werkzaamheden ten behoeve van dit voorstel voor een 
richtlijn was onderdeel van een verslag van de Commissie aan de Raad, die op 
19 november 1993 bijeenkwam. Een gemeenschappelijk standpunt is echter nog niet 
aangenomen. 
Met de inwerkingtreding van het Verdrag betreffende de Europese Unie valt dit voorsiel 
onder de nieuwe samenwerkingsprocedure, waarbij het Europees Parlement meer 
bevoegdheid heeft. 
Richtlijn 92/59/EBG van de Raad, goedgekeurd op 29 juni 1992, PB l, 228/24 van 11.08.1992. 
Richtlijn 85/374/ŒG van de Raad, goedgekeurd op 25 juli 1985. PB L 210/29 van 07.08.1985. 
COM(92)U der., PB C 156/14 van 23.06.1992 en COM(93}396 SYN 411 van 07.11.1993. 
33 
Om dit voorstel voor wetgeving op dit gebied verder te ondersteunen, heeft de 
Commissie een aanbeveling00 gedaan ter verbetering van de voorgestelde richtlijn. 
Daarin wordt het bedrijfsleven verzocht gedragscodes aan te nemen met betrekking tot 
de privacy van consumenten, de manier waarop een klant een overeenkomst wordt 
aangeboden, de redelijkheid van verkoopbevorderende technieken en de financiële 
garanties van consumenten die een vooruitbetaling hebben verricht. De Commissie moet 
echter nog in kennis worden gesteld van de vaststelling van dergelijke ten gevolge van 
deze aanbeveling opgestelde codes. 
1.6.5 Timeshare 
De verwerving van het recht gebruik te maken van een of een aantal onroerende 
goederen op timeshare-basis, is een relatief nieuwe en groeiende toeristische sector. Zo 
bestaat er bijvoorbeeld slechts in een paar Lid-Staten specifieke nationale wetgeving 
inzake timesharing. 
Overeenkomstig de statistieken van de European Timeshare Federation(32), nam tussen 
1987 en 1990 het timeshare-eigendom in Europa met 72% toe en is momenteel meer dan 
25% van alle timeshare-eigenaren Europeaan (650 000). In 1992 bedroeg de Europese 
timeshare-verkoop 1 miljard ecu met circa 220 000 timeshares. In 1993 verwacht deze 
bedrijfstak 250 000 timeshares per week te verkopen, met een gemiddelde 
timeshare-aankoop van 1,7 weken door Europeanen. 
Als reactie op de door het Europees Parlement aangenomen resolutie en op verzoek van 
verschillende Lid-Staten en belangrijke ondernemers in de timeshare-industrie, heeft de 
Commissie een voorstel voor een richtlijn(33) goedgekeurd betreffende de bescherming 
van de koper bij overeenkomsten inzake gebruik van onroerende goederen in 
timesharing; een gewijzigd voorstel werd door de Commissie goedgekeurd, waarbij 
rekening werd gehouden met een aantal van de door het Europees Parlement 
goedgekeurde wijzigingen, alsmede enkele suggesties van het Economisch en Sociaal 
Comité. 
De voorgestelde richtlijn legt minimumnormen vast ter bescherming van de koper van 
timeshares tegen het mogelijke machtsmisbruik en de agressieve verkooptechnieken die 
door sommige timeshare-verkopers worden gebruikt. De wetgeving tracht te verzekeren 
dat consumenten de noodzakelijke informatie ontvangen voordat zij een overeenkomst 
tekenen en dat zij bovendien recht hebben op een bepaalde periode van bezinning en 
herroeping van de overeenkomst en alle bijbehorende kredietovereenkomsten. 
Tijdens de bijeenkomst van de Raad van 19 november werd een politieke overeenkomst 
inzake deze voorgestelde richtlijn bereikt. De overeenkomst heeft betrekking op bepaalde 
aspecten van het voorstel, zo werd de lengte van de afkoelperiode gedurende welke de 
koper de overeenkomst zonder straf kan afzeggen of herroepen, die op 10 dagen is 
vastgesteld; gedurende deze periode mogen geen aanbetalingen worden gedaan. 
Aanbeveling van de Commissie 92/295/UFG, PB l. 156/21 van 10.06.1992. 
De Furopean Timeshare Federation, die in het Verenigd Koninkrijk is gevestigd, werd in 1991 opgericht om de belangen 
van timeshare-ondernemers o;t pancuropces niveau te behartigen. De belangrijkste doelstelling van de federatie is de 
bevordering van het begrip, de ontwikkeling en het belang van timesharing in Furopa en de vergroting van bekendheid 
van deze sector. 
COM(92)220 dcf., PB C 222/5 van 29.08.1992. 
34 
In de overeenkomst moet een minimum aantal punten zijn vermeld inzake de betrokken 
partijen, het soort timeshare-recht en het onroerend goed dat onderwerp van de 
overeenkomst is. De verkoper is verplicht om de koper een document te verstrekken 
waarin de punten zijn vermeld waarvan de koper len minste op de hoogte moet zijn; deze 
informatie dient deel uil te maken van de overeenkomst. De overeenkomst moet zijn 
gesteld in de taal (talen) van de Lid-Staat waarin de koper woont of anders in de talen 
van de Lid-Staat waarvan hij onderdaan is. De verkoper moet de koper een officiële 
vertaling van de overeenkomst geven in de taal van de Lid-Staat waar het onroerend goed 
zich bevindt. Overeenkomstig een tweede lezing van het Europees Parlement (de nieuwe 
samenwerkingsprocedure), en de mogelijke officiële goedkeuring van de richtlijn, werd 
besloten de Lid-Staten een periode van driejaar toe te kennen waarin zij de tekst kunnen 
omzetten in nationale wetgeving. 
Ten slotte dienen inwoners van een Lid-Staat in staat te zijn timeshare-cigendom te kopen 
in een andere Lid-Staat en moeten zij daarbij kunnen vertrouwen op bescherming van 
hun juridische en economische belangen. De nadruk ligt vooral op de eerste verkoop van 
timeshares. 
Een aantal aspecten die de bedrijfstak in deze richtlijn zou hebben willen opnemen, 
bijvoorbeeld dat er meer aandacht wordt besteed aan het onderhoud op lange termijn en 
het beheer van timeshare-eigendom, of de wederverkoop van timeshare op de meer 
ontwikkelde markten, is niet opgenomen. 
1.6.6 De consument en zijn verhaalsmogelijkheden 
Gezien de grensoverschrijdende aard van toerisme brengen de verhaalsmogelijkheden van 
de toeristische consument wanneer een overeenkomst is verbroken of zijn lichamelijke 
veiligheid of economische belangen in gevaar zijn, ernstige problemen met zich mee. 
Ondanks het steeds grotere gerechtelijke apparaat, brengt de aard van vakantie in de 
meeste gevallen met zich mee dat de tijdsperiode te kort is om dergelijke problemen op 
te lossen in het land waarin zij optraden. De acties worden vanuit het land van verblijf 
geregeld, hetgeen specifieke problemen oplevert, bijvoorbeeld verschillende juridische 
systemen die de verschillende rechtsinstanties in de Lid-Staten toepassen. De fysieke 
afstand kan ook problemen veroorzaken. De Commissie heeft erkend dat er een hiaat 
bestaat tussen hetgeen er in de wet is vastgelegd en de werkelijkheid die bestaat voor de 
consument die verhaal zoekt, en heelt derhalve een Groenboek uitgegeven, "De 
consument en zijn verhaalsmogelijkheden en de beslechting van consumentengeschillen 
in de interne markt" (COM(93)576, op 16 november 1993 goedgekeurd), waarin 
aandacht wordt besteed aan de problematiek in verband met het tot stand brengen van 
een situatie waarin de consument onder alle omstandigheden op snelle, afdoende en 
goedkope wijze verhaal kan zoeken. Alle betrokken partijen kunnen tot 31 mei 1994 
voorstellen doen en opmerkingen maken ten aanzien van dit Groenboek. 
1 • 6.7 Mogelijkheden voor grensoverschrijdende betalingen 
Het verrichten van betalingen binnen een Lid-Staat is een proces dat door middel van de 
elektronische overdracht tussen banken, cheques en betaalkaarten snel verloopt. Wat het 
verrichten van grensoverschrijdende betalingen betreft, zijn de voor dergelijke transacties 
bestaande mogelijkheden, die toegankelijk zijn voor zowel toeristen als reisorganisatoren, 
ten aanzien van de kosten niet altijd even duidelijk en vaak ingewikkelder dan nationale 
transacties. Het doel op lange termijn is een internationale markt te creëren waarin er 
35 
geen verschil bestaat tussen nationale en transnationale betalingssystemen. Uit een 
overzicht van de voor consumenten voor buitenlandse transacties beschikbare 
betalingsmiddelen blijkt dat betalingen over de grens veel duurder zijn dan nationale 
transacties. 
Bij het wisselen van contant geld moet vaak provisie worden betaald, meestal in 
combinatie met vaste of procentuele verwerkingskosten. Deze factoren maken dergelijke 
transacties niet alleen duur, maar maken het de consument ook moeilijk te vergelijken. 
Met een verbeterde consumenteninformatie ten behoeve van een gemakkelijker begrip 
van de te betalen kosten, wordt niet alleen de vergelijking door en de keuze van de 
consument vergemakkelijkt, maar wordt ook het concurrentievermogen tussen de 
geldinstellingen vergroot. De bekendmaking in sommige landen van de nettobedragen, 
inclusief kosten, betekent een duidelijke vooruitgang in deze richting. 
Het document van de Commissie "het verrichten van betalingen op de internationale 
markt", september 1990 (COM/90/477) benadrukt dat betrouwbare, doeltreffende en 
goedkope grensoverschrijdende betalingssystemen noodzakelijk zijn om de 
bewegingsvrijheid van personen, goederen, diensten en kapitaal te vergemakkelijken. 
Om het algemene gebruik en de aanvaarding van betalingsmiddelen in de hele Europese 
Unie te bereiken, moet aan een aantal voorwaarden worden voldaan: 
de ontwikkeling in de Lid-Staten moet zodanig zijn dat zij kan waarborgen dat 
er geen discriminatie bestaat tussen nationale transacties en transacties in andere 
Lid-Staten; 
de klanten moeten duidelijke informatie krijgen over de verschillende manieren 
van betalen in of naar een andere Lid-Staat en over de daarmee gepaard gaande 
kosten (met inbegrip van wisselkosten); 
de afschaffing van verborgen of onverwachte kosten bij het wisselen van contant 
geld in banken of wisselkantoren. 
Dergelijke problemen zullen uiteindelijk worden opgelost wanneer consumenten 
internationale betalingen kunnen verrichten onder dezelfde voorwaarden en tegen 
dezelfde kosten als nationale betalingen. De verwezenlijking van de Economische en 
Monetaire Unie en het gebruik van de ecu als de enige Europese munt zullen in hoge 
mate bijdragen aan het afschaffen van veel van de bestaande kosten in verband met het 
wisselen van valuta en het doen van grensoverschrijdende betalingen. 
De bepalingen van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschappen ter 
versterking van de monetaire samenwerking en zijn goedkeuring van het Europees 
monetair systeem en de ecu als de enige Europese munt, zijn verder ontwikkeld in het 
Verdrag betreffende de Europese Unie. 
De Economische en Monetaire Unie is dan ook een van de steunpilaren van het Verdrag. 
Het gebruik van de ecu als de enige Europese munt van de Europese Unie moet volgens 
plan uiterlijk in 1999 worden ingevoerd. 
36 
In de tussentijd bekrachtigt het Verdrag de behoefte aan een snelle totstandbrenging van 
voorwaarden voor snelle, betrouwbare en goedkope betalingssystemen in de gehele 
Gemeenschap. 
Hiervoor zijn niet alleen haalbaarheidsstudies met betrekking tot hel oprichten en 
verbinden van elektronische netwerken vereisl, maar moeten ook de banken worden 
gestimuleerd om gemeenschappelijke Europese banknormen Ie ontwikkelen en bepaalde 
juridische aspecten van betalingssystemen Ie harmoniseren, ten einde de kosten én de 
complexiteit van grensoverschrijdende transacties te beperken. 
In het werkdocument "De vereenvoudiging van grensoverschrijdende betalingen: het 
wegnemen van de belemmeringen" van maart 1992 (SEC (92) 621), geeft de Commissie 
een overzicht van haar werkprogramma betreffende deze en andere noodzakelijke stappen 
om grensoverschrijdende systemen te verbeteren. De werkzaamheden op dit gebied 
worden voortgezet. Er is reeds een aanzienlijke vooruitgang geboekt bij het vaststellen 
van geschikte normen voor doorzichtigheid en dienstverleningsniveaus voor klanten 
(hoewel bij de tenuitvoerlegging daarvan nog verbeteringen nodig zijn, bij ontstentenis 
waarvan de Commissie zich ertoe heeft verbonden een richtlijn voor te leggen). 
Belangrijke nieuwe technische normen voor grensoverschrijdende betalingen worden door 
het Europees Comité voor Bankstandaards in overleg met de Commissie opgesteld. Ten 
slotte is een aantal grensoverschrijdende betalingsnetwerken tussen banken en tussen 
verschillende nationale betalingssystemen opgericht of in oprichting. Het belangrijkste 
doel hiervan is de doeltreffendheid te vergroten en de kosten voor de gebruikers van 
grensoverschrijdende betalingen te reduceren. 
37 
2. Voltooiing van de interne markt 
Het bestaan van een volledig operationele interne markt die een uitgebreid geografisch 
gebied met circa 340 miljoen consumenten en 15,7 miljoen ondernemingen in de 
particuliere niet-primaire sector bestrijkt en waarin alle mogelijke hinderpalen uit de weg 
zijn geruimd, is voor de ontwikkeling van het toerisme in de Gemeenschap van 
fundamenteel belang. 
Het wettelijk kader voor een interne markt, als gedefinieerd in het Witboek van de 
Commissie van 1985, is thans bijna voltooid. 95% van de checklist van de onder hel 
Witboek ressorterende wetgeving is inmiddels aangenomen en de toepassing ervan wordt 
door de EG-Instellingen en de Lid-Staten momenteel aangevat. De Gemeenschap moet 
er nu op toezien dat de interne markt niet alleen een juridisch feit wordt, maar ook in 
de praktijk wordt omgezet. Concrete maatregelen om dit doel te bereiken, worden 
voorgesteld in het onlangs gepubliceerde strategisch programma van de Commissie ("Een 
optimale benutting van de door de interne markt geboden kansen: strategisch 
programma" (COM(93) 632 van 22.12.93), waarin nieuwe uitdagingen voor de 
Gemeenschap met betrekking tot het beheer van de interne markt en de tenuitvoerlegging 
van de desbetreffende wetgeving worden geschetst en aanvullende beleidsacties worden 
aangekondigd om de ondernemingen en de consumenten in staat te stellen de door de 
interne markt geboden kansen optimaal te benutten. De lezer wordt verwezen naar dit 
document voor nadere informatie over de voornemens van de Commissie met betrekking 
tot de ontwikkeling van de interne markt en naar het (in de maak zijnde) jaarverslag over 
de interne markt voor een overzicht van de recente acties in verband met de werking van 
de interne markt. 
Hel toerisme bekleedt een bevoorrechte positie, in die zin dat het de burgers en de 
ondernemingen van de Gemeenschap zowel praktisch als psychologisch volledig bewust 
kan maken van de door de interne markt geboden voordelen en kansen. 
Door de volledige verwezenlijking van de doelstelling van artikel 7 A van het Verdrag 
betreffende de Europese Unie zal Europa een "unieke" toeristische bestemming worden 
4ie ook aan toeristen uit derde landen de mogelijkheid moet bieden om na één controle 
bij hun aankomst in een van de Lid-Staten van de Unie vrij op het grondgebied van de 
Unie te reizen. Aangezien de interne markt een belangrijke stimulans kan zijn voor de 
Europese economische groei en welvaart, mag worden verwacht dat hij ook aan het 
creëren van een nieuwe vraag naar toeristische diensten zal bijdragen. De voltooiing van 
de gemeenschappelijke markt voor vervoersdiensten en het. recht van vrije vestiging 
zullen zowel het intracommunautaire als het grensoverschrijdende verkeer van 
toerismespecialisten aanzienlijk vergemakkelijken. 
De maatregelen die in hel kader van de opheffing van de fysieke, technische, wettelijke 
en fiscale belemmeringen zijn genomen en vooral voor toeristen voordelen opleveren, 
worden in hoofdstuk III. 1 toegelicht. 
38 
2. / Opheffing van de technische en wettelijke belemmeringen 
2.1.1 Vrij verkeer van werknemers,_sjudcntcn_en_ beoefenaars van vrije beroepen 
2.1.1.1 Recht van binnenkomst en verblijf 
Een van de fundamentele beginselen van het EEG-Verdrag is .dat een burger van een 
Lid-Staat vrij is in een andere Lid-Staat te wonen en er werkzaamheden in loondienst, 
als leerling of als zelfstandige uit te oefenen. 
Het recht van binnenkomst en verblijf voor studenten, werknemers of zelfstandigen in 
de toeristische sector is van bijzonder belang, aangezien het toerisme een mobiele 
activiteit is waarbij van de betrokken personen vaak wordt geëist dat zij zich in andere 
landen vestigen of daar gaan werken. 
In 1968 al heeft de Gemeenschap de eerste maatregelen genomen om het vrije verkeer 
van werknemers te waarborgen(34). 
Richtlijn 93/96/EEG van de Raad is bedoeld om de uitoefening van het verblijfsrecht 
voor studenten te vergemakkelijken en onderdanen van een Lid-Staat zonder discriminatie 
de toegang tot de beroepsopleiding te waarborgen(35). 
Wat de mobiele jonge onderzoekers betreft die onderzoektoelagen ontvangen via het 
kaderprogramma voor communautair O&TO, werd een comité ad hoc belast met de 
aanpassing van de onthaalcondities van deze onderzoekers in de diverse Lid-Staten van 
de EG met als doel de financiële voorwaarden van hun opleidingsstages van tevoren 
duidelijk vast te stellen en alle verschillen in behandeling zoveel mogelijk te beperken. 
Burgers van de Gemeenschap, die het beroep van reisleider of tourmanager uitoefenen, 
werden met bijzondere problemen geconfronteerd. Wat toeristische gidsen betreft, dient 
een onderscheid te worden gemaakt tussen gidsen die zich in een andere Lid-Staat 
wensen te vestigen en gidsen die toeristen naai een andere Lid Slaat begeleiden, maar 
in hun land van oorsprong, gevestigd blijven. 
Het probleem van reisleiders wordt behandeld in artikel 59 van het EEG-Verdrag en 
werd bevestigd door het arrest van het Hof van Justitie in de zaken C-198/89, C-154/89 
en C-180/89 tegen Erankrijk, Italië en Griekenland. Het Hof stelde dat de Lid-Staten het 
verrichten van diensten door reisleiders die een groep toeristen uit een andere Lid-Staat 
begeleiden, niet afhankelijk mogen maken van het bezit van een door het "gastland" 
verleende vergunning, indien de betrokken diensten ook bestaan uit het begeleiden van 
dergelijke toeristen op andere plaatsen dan musea of historische gebouwen die alleen met 
een gespecialiseerde gids mogen worden bezocht. Het Hof legde er de nadruk op dat de 
concurrentie tussen reisorganisatoren zo hevig was dat reisleiders reeds een zekere 
selectie ondergingen en dat hun diensten al aan een kwaliteitscontrole waren 
onderworpen. 
Richtlijn 68/360/FFG van de Raad van 15.10.68, PB L 257 van 19.10.68, hl/.. 13. 
Richtlijn 93/96/FFG van de Raad van 29.10.93, PB L 317 van 18.12.93, blz. 59. Het Hof van Justitie hectl Richtlijn 
90/366/FBG van 28 juni 1990 betreffende het verblijfsrecht voor studenten nietig verklaard, met handhaving van de 
gevolgen van de nietig verklaarde richtlijn tol de inwerkingtreding van de andere genoemde richtlijn. 
39 
2.1.1.2 Recht van vestiging 
De eerste inspanningen die de Gemeenschap heelt geleverd om de beroepskwalificaties 
in de Lid-Staten te standaardiseren en die hebben geleid tot de ontwikkeling van de 
vrijheid van vestiging en de vrijheid om in alle Lid-Staten diensten te verrichten, zijn een 
moeizaam en langdurig proces geweest. 
In 1985 heeft de Commissie echter gekozen voor een nieuwe aanpak ter zake. Zij staakte 
het beleid ter harmonisatie van individuele beroepen en stelde zich in plaats daarvan ten 
doel de gereglementeerde beroepen in de gehele Gemeenschap toegankelijk te maken 
voor personen die hun kwalificatie in andere Lid-Staten hadden verworven. Op grond 
van dit beginsel werden twee richtlijnen goedgekeurd, de ene voor kwalificaties op 
universitair niveau, de andere voor kwalificaties op lagere niveaus: 
Op 4 januari 1991 is Richtlijn 89/48/EEG van de Raad van 21 december 1988 
betreffende een algemeen stelsel van erkenning van hoger-onderwijsdiploma's 
waarmee beroepsopleidingen van ten minste drie jaar worden afgesloten, in 
werking getreden(36). Zij is gebaseerd op het principe dat iemand die in één 
Lid-Staat een beroepskwalificatie bezit, dat beroep in andere Lid-Staten moet 
kunnen uitoefenen. Hoewel de desbetreffende opleidingen niet geharmoniseerd 
zijn, worden zij als equivalent beschouwd, rekening houdend met de in de 
betrokken activiteit verworven kwalificaties en ervaring. 
Op 18 juni 1992 heeft de Raad Richtlijn 92/5l/EEG betreffende een tweede 
algemeen stelsel van erkenning van beroepsopleidingen aangenomen, die ook 
bedoeld is om de uitoefening van de gereglementeerde beroepen te 
vergemakkelijken(37). In de nieuwe richtlijn zijn de algemene kenmerken van de 
vroegere richtlijn geïntegreerd en zij breidt het systeem van de wederzijdse 
erkenning uit tot beroepen waarvoor het vereiste opleidingsniveau niet zo hoog 
is (opleidingen van minder dan drie jaar in het postsecundaire onderwijs en 
niveaus die met een secundaire opleiding overeenkomen). 
Krachtens deze richtlijnen is elke burger van de Gemeenschap vrij zijn beroep in een 
andere Lid-Staat uit te oefenen - hetzij door het verrichten van diensten, hetzij door 
vestiging - op grond van de in zijn land van oorsprong verworven kwalificaties, alsmede 
van een beroepservaring van ten minste drie jaar in dat land. Deze twee richtlijnen 
worden thans in de Lid-Staten in nationaal recht omgezet; de tweede richtlijn zal op 18 
juni 1994 in werking treden. 
De Gemeenschap heeft ook diverse actieprogramma's inzake opleiding in de technologie 
goedgekeurd om een nauwere samenwerking tussen het bedrijfsleven, de 
onderzoekcentra, universiteiten en andere opleidingsinstituten tot stand te brengen (zie 
hoofdstuk III, punt 9). 
Zoals reeds vermeld onder de titel 'recht van binnenkomst', hebben onderdanen van 
Lid-Staten, die als reisleiders of tourmanagers werken, problemen gehad. Richtlijn 
75/368/EEG inzake overgangsmaatregelen biedt een directe regeling voor de vrijheid van 
'™ PB L 19 van 24.1.89, blz. 16. 
«•"' PB L 209 van 24.7.92, blz. 25. 
40 
vestiging van tourmanagers die vakantiepakketten organiseren en/of toeristen 
begeleiden(iK). I let aspect van hun beroep dat verband houdt mei het geven van uitleg 
over toeristische plaatsen, komt echter niet aan bod. 
De activiteiten van reisleiders die zich in een andere Lid-Staat wensen te vestigen, vallen 
onder artikel 52 van het EEG-Verdrag. De uitoefening van het beroep wordt echter al 
naargelang de Lid-Staat anders gereglementeerd: sommige Lid-Staten hebben geen 
regelgeving ter zake, andere reserveren de titel van reisleider voor personen'*met 
welbepaalde kwalificaties, maar dulden dat anderen die activiteit uitoefenen op 
voorwaarde dal zij de beschermde titel niet gebruiken; ten slotte zijn er Lid-Staten waar 
de activiteit van reisleider alleen kan worden uitgeoefend door degenen die de 
voorgeschreven beroepskwalificaties bezitten en de vereiste examens hebben afgelegd. 
Het door de twee bovengenoemde richtlijnen ingevoerde stelsel van wederzijdse 
erkenning van kwalificaties zal hoe dan ook van toepassing zijn. 
Deze kwestie heeft echter een groter probleem aan het licht gebracht, namelijk de 
verschillen in de regelgeving betreffende bepaalde beroepen in de toeristische sector 
tussen enerzijds de meeste noordelijke Lid-Staten waar beroepen zoals reisleider 
doorgaans minder gereglementeerd zijn, en anderzijds de zuidelijke Lid-Staten waar het 
toerisme van groter economisch belang is en bepaalde beroepen strenger gereglementeerd 
zijn. 
2.1.2 De gemeenschappelijke markt voor vervoersdiensten 
Het werkprogramma van de Gemeenschap inzake de tenuitvoerlegging van de 
maatregelen en voorstellen van het Witboek op het gebied van financiële diensten, 
telecommunicatie en vervoersdiensten is bedoeld om een sterkere concurrentie, een groter 
concurrentievermogen en een ruimere keuze binnen de interne markt te bevorderen. Het 
toerisme en vandaar ook het vervoer zijn een gebied waarop grensoverschrijdende 
dienstverlening volledig in overeenstemming is met de reële belangen van alle Lid-Staten 
en bedrijven waarvan het concurrentievermogen mede afhankelijk is van de kosten van 
de verleende diensten. 
De uit twee fasen bestaande aanpak van de Gemeenschap voor de belangrijkste 
vervoerssectoren omvat weg-,, zee- en luchtvervoer. Het eerste doel tijdens de 
aanloopfase was de liberalisatie van de vervoersdiensten tussen de Lid-Staten en in de 
tweede fase de liberalisatie van het vervoer binnen de Lid-Staten door openstelling van 
de nationale markten voor niel-ingezeten transporteurs (cabotage). 
Aangezien de voorschriften voor de werking van de vervoersmarkt zijn geëvolueerd, 
geldt cabotage sinds 1 januari 1993 als basisbeginsel; elke in een Lid-Staat gevestigde 
vervoersonderneming kan haar activiteit in gelijk welke andere Lid-Staat uitoefenen. Drie 
voorwaarden moeten worden vervuld: 
de nieuwe voorschriften mogen met leiden tot sociale dumping of uitbuiting; 
daarom gaat cabotage gepaard met de harmonisatie van de sociale voorwaarden 
en met specifieke concurrentieregels; 
PB L 167 van 30.6.75, blz. 22. 
41 
de concurrentie mag niet worden vervalst als gevolg van maatregelen in verband 
met de harmonisatie van de belasting op brandstoffen en op het gebruik van de 
ver voers i nfras tr uctu re n ; 
er zijn aanvullende overgangsperioden noodzakelijk geweest voor het 
personenvervoer over de weg en voor hel zeevervoer. 
2.1.2.1 Personenvervoer over de weg 
Algemeen zal de eventuele openstelling van de busvervoerssector in de hele 
Gemeenschap de operators nieuwe kansen en markten bieden. Daardoor zal de toerist als 
consument een ruimere keuze krijgen tegen meer concurrerende prijzen. 
Hoewel het grensoverschrijdende personenvervoer zich op enkele uitzonderingen na 
gestadig heeft kunnen ontwikkelen, was hel vroeger zo dat een operator in een Lid-Staat, 
die in een andere Lid-Staat vervoersdiensten wilde verrichten, dat alleen kon doen in 
grensgebieden op basis van bilaterale akkoorden. Overeenkomstig het Witboek heeft de 
Commissie wetsvoorstellen ingediend die een grotere vrijheid bieden voor het 
personenvervoer op grond van dezelfde beginselen als die voor het goederenvervoer, 
zoals de vrijheid om diensten en cabotage te verrichten. 
Het doel van Verordening (EEG) nr. 684/92 van de Raad van 16 maart 1992 was de 
openstelling van de communautaire internationale bus vervoersmarkt door 
vereenvoudiging van de bestaande regelgeving. Zij stelde gemeenschappelijke regels vast 
voor het internationaal vervoer van personen met touringcars en met autobussen, ten 
einde het vrij verrichten van personenvervoersdiensten over de weg bij 
intracommunautaire reizen en een grotere verkeersveiligheid te waarborgen(39). Met 
ingang van 1 juni 1992 zouden bijna alle ongeregelde vervoersdiensten, plus het 
pendelvervoer van groepen reizigers, met logies geen vergunning meer behoeven. De 
vereenvoudiging van de administratieve formaliteiten is bijzonder gunstig voor kleine en 
middelgrote ondernemingen in de toeristische sector. Deze verordening definieert de 
verschillende soorten personenvervoersdiensten waarvoor nog, steeds een vergunning 
wordt geëist, zoals geregeld vervoer en pendelvervoer zonder vergunning. Verordening 
(EEG) 1839/92 van de Commissie^ (gewijzigd bij Verordening 2944/93{4,)) stelt de 
verschillende modellen van vergunningen vast voor de diensten die nog aan een 
vergunningstelsel zijn onderworpen. 
Op 23 juli 1992 heeft de Raad Verordening (EEG) nr. 2454/92 aangenomen om 
nict-ingezeten vervoersondernemers in staat te stellen vrij binnenlandse 
personenvervoersdiensten over de weg te verrichten in een Lid-Staat zonder discriminatie 
op grond van nationaliteit of vestigingsplaats(42). 
,ly' PB I. 74 van 20.3.92, blz. 1. 
x^ PB L 1X7 van 7.7.92, blz. 5. 
1,11 PB L2G6 van 27.10.93, blz. 2. 
(<I' PB L25I van 29.8.92, blz. I. 
42 
Wat ongeregeld vervoer betreft, resulteert het stelsel in de onmiddellijke liberalisatie van 
de 'rondritten met gesloten deuren' en de bijzondere vormen van geregeld vervoer in 
grensgebieden. De liberalisatie van alle overige ongeregelde vervoersdiensten zal met 
ingang van l januari 1996 plaatsvinden. 
De situatie zal worden geëvalueerd op grond van een verslag dat door de Commissie 
vóór 31 december 1995 moet worden ingediend. 
2.1.2.2 Vervoer over de binnenwateren 
Met ingang van 1 januari 1993 mogen alle ondernemers in het goederen- of 
personenvervoer over de binnenwateren in een andere Lid-Staat dan die waar zij zijn 
gevestigd, voor rekening van derden binnenlands goederen- of personenvervoer over de 
binnenwateren verrichten(43). Duitsland en Erankrijk werd echter een overgangsperiode 
toegestaan tot 1995. 
2.1.2.3 Zeevervoer 
Om de beperkingen op het vrij verrichten van zee vervoersdiensten binnen de Lid-Staten 
op te heffen, heeft de Raad op 7 december 1992 Verordening (EEG) nr. 3577/92 
aangenomen(44). De liberalisatie van de cabotage geldt evenwel alleen voor de reders uit 
de Gemeenschap die met in een Lid-Staat geregistreerde schepen varen welke de vlag 
van een Lid-Staat voeren, op voorwaarde dat de schepen in kwestie voldoen aan alle 
eisen voor toelating tot cabotage in die Lid-Staat, met inbegrip van bij EUROS 
geregistreerde schepen, zodra dit register door de Raad is goedgekeurd. 
2.1.2.4 Luchtvervoer 
In december 1987 heeft de Raad een eerste pakket voorstellen voor liberalisatie 
goedgekeurd, ten einde de vrijheid tot het verrichten van diensten progressief in te 
voeren en tegelijkertijd een eerlijke concurrentie te waarborgen. Dit pakket kondigde het 
begin van een echt gemeenschappelijk luchtvervoerbeleid aan met de vaststelling van 
communautaire regels voor tarieven, capaciteitsverdeling, markttoegang en concurrentie. 
Het tweede "luchtvervoerspakket", dat in juni 1990 door de Raad werd goedgekeurd, 
was de wegbereider voor de eindfase die in september 1991 door de Commissie werd 
gepresenteerd. Met de inwerkingtreding op 1 januari 1993 van het derde 
luchtvervoerspakket is de laatste fase van de openstelling van de markt ingegaan. Het 
proces rust op diverse belangrijke pijlers: de invoering van een enkele 
luchtvervoersvergunning die aan in de Gemeenschap gevestigde 
luehtvervoersondernemingen wordt verleend; de voorwaarden voor toegang tot routes 
binnen de Gemeenschap voor luchtvaartmaatschappijen; reizigerstarieven en wijzen 
waarop de Commissie direct kan optreden ingeval van onbillijke prijzen. 
Aangezien liberalisatie tot de verwezenlijking van een echte interne markt voor 
luchtvervoer leidt, heeft de Commissie diverse regels en voorschriften geharmoniseerd 
om alle luchtvaartmaatschappijen gelijke marktkansen te bieden. De nieuwe regelgeving 
heeft met name betrekking op gedragsregels voor geautomatiseerde boekingssystemen(45), 
,4,) PB L 373 van 31.12.91, blz. I, Verordening (I-l-G) nr. 3921/91 van tlcKaad van 16.12.91. 
'"' PB \. 364 van 12.12.92, blz. 7. 
(ii> PB L 220 van 29.7.89, blz. 1, Verordening (I:I:G) nr. 2299/89 van de Raad van 24.7.89; wijziging PB L 278 van 
43 
gemeenschappelijke regels voor de toewijzing van "slots" op communautaire 
luchthavens(46) en voor compensatie bij instapweigering in het geregeld luchtvervoer147', 
technische voorschriften en administratieve procedures voor de vaststelling van 
gemeenschappelijke normen voor de luchtwaardigheid van luchtvaartuigen(',K) en de 
onderlinge erkenning van bewijzen van bevoegdheid voor cockpitpersoneel in de 
burgerluchtvaart, waardoor piloten direct uit gelijk welke Lid-Staat kunnen worden 
aangeworven(49). Ten slotte heeft de Gemeenschap een verordening goedgekeurd tot 
vaststelling van de wijze van toepassing van de mededingingsregels op ondernemingen 
in de sector luchtvervoer(SU). 
In deze context werden twee verordeningen aangenomen waarbij vrijstelling wordt 
verleend van toepassing van artikel 85, lid 3, van het Verdrag(5U. 
Capaciteitsverdeling 
De oude regels volgens dewelke luchtvaartmaatschappijen die tussen twee staten een 
route exploiteren, de passagierscapaciteit gelijk mochten verdelen, hebben nu plaats 
gemaakt voor soepeler regelingen inzake capaciteitsverdeling en verkeersrechten. 
De goedkeuring van het tweede "luchtvervoerspakket" resulteerde in een grotere 
soepelheid waardoor de luchtvaartmaatschappijen hun passagierscapaciteit konden 
opvoeren om in de marktvraag te voorzien en voor het verrichten van luchtdiensten 
konden concurreren(52). Sinds januari 1993 zijn de bilaterale regels of akkoorden inzake 
capaciteitsverdeling volledig verdwenen. 
Tarieven 
Door een geleidelijke versoepeling van de voorschriften inzake prijsbepaling konden de 
luchtvaartmaatschappijen goedkopere tarieven aanbieden. Bij de vaststelling van de 
prijzen kon een grotere flexibiliteit worden bereikt door de verantwoordelijkheid 
hoofdzakelijk bij de operators te laten berusten in plaats van de twee betrokken 
Lid-Staten tot bindende afspraken te dwingen. 
Het tweede liberaliseringspakket voorziet in de toepassing van het beginsel van 'dubbele 
afkeuring' op het systeem voor de goedkeuring van de luchtvaarttarieven, waardoor de 
tarieven binnen bepaalde afgebakende zones automatisch konden worden goedgekeurd, 
op voorwaarde dat geen van de twee betrokken Lid-Staten ertegen gekant was(53). Sinds 
I januari 1993 zijn de communautaire luchtvaartmaatschappijen vrij zelf hun 
luchtvaarttarieven vast te stellen zonder voorafgaande goedkeuring door de respectieve 
instantie van de betrokken Lid-Staten. Mededeling van de tarieven aan de bevoegde 
11.11.93, blz.. 1, Verordening (EEG) nr. 3089/93 van de Raad van 29.10.93. 
(AC> PB L 14 van 22.1.93, blz. 1, Verordening (EEG) nr. 95/93 van de Raad van 18.1.93. 
(<" PB E 36 van 8.2.91, blz. 5, Verordening (EEG) nr. 295/91 van de Raad van 4.2.91. 
"*> PB E 373 van 31.12.91, blz. 4, Verordening (EEG) nr. 3922/91 van de Raad van 16.12.91. 
(<v' PB L 373 van 31.12.91, blz. 21, Richtlijn 91/670/EEG van de Raad van 16.12.91. 
<v" PB E 374 van 31.12.87, blz. 1. Verordening (EEG) nr. 3975/87 van de Raad van 14.12.87; PB E 122 van 17.5.91, blz. 
2, Verordening (EEG) nr. 1284/91 van de Raad van 14.5.91; PB E 240 van 24.8.92, blz. 18, Verordening (EEG) nr. 
2410/92 van de Raad van 23.7.92. 
<M' PB I. 155 van 26.6.93, blz. 18, Verordening (EEG) nr. 1617/93 van 25.6.93, en PB L 333 van 31.12.93, blz. 37, 
Verordening (EEG) nr. 3652/93 van de Commissie van 22.12.93. 
(W' PB L 217 van 11.8.90, blz. 8, Verordening (EEG) nr. 2343/90 van de Raad van 24.7.90. 
<"> PB L 217 van 11.8.90, blz. 1, Verordening (EEG) nr. 2342/90 van de Raad van 24.7.90. 
44 
instanties is nu voldoende. Onder bepaalde strikt gereglementeerde omstandigheden 
mogen de Lid-Staten besluiten de tarieven in te trekken(54). 
Toegang tot de markt 
De regels inzake de toegang tot de markt hebben het mogelijk gemaakt nieuwe diensten 
en routes in te voeren. Het tweede liberaliseringspakket verleende toegang tot de 
communautaire markt aan degenen die vervoersdiensten van de derde of vierde vrijheid 
aanboden (het recht om op het grondgebied van een andere Lid-Staat passagiers of vracht 
af te zetten die in de Lid-Staat die de vergunning heeft verleend, aan boord werden 
genomen en vice versa). Het bood ook de mogelijkheid tot beperkte uitoefening van 
vervoersrechtcn van de vijfde vrijheid (het recht om tussen twee Lid-Staten, waaronder 
niet is begrepen de Lid Slaat die de vergunning heeft verleend, luchtvervoer van 
passagiers of vracht Ie verrichten) en stimuleerde de openstelling van routes door 
intensievere gebruikmaking van het systeem van 'meervoudige aanwijzing', dat diverse 
luchtvaartmaatschappijen het recht geeft een specifieke route te exploiteren. 
Het derde liberaliseringspakket waarborgt de gelijke behandeling van geregelde en 
niet-geregelde diensten en bevat maatregelen met het oog op de invoering van cabotage 
en de volledige vaststelling van de vervoersrechten van de vijfde vrijheid. Sinds 1 januari 
1993 hebben de communautaire luchtvaartmaatschappijen vrije toegang tot alle 
intracommunautaire routes, behalve wat de cabotagerechten betreft waarvoor er tot 1 
april 1997 nog enkele beperkingen bestaan(55). 
Hierdoor zal de concurrentie tussen de luchtvaartmaatschappijen toenemen en zullen zij 
de kans krijgen nieuwe routes te openen en zo de dienstverlening aan de consument te 
verbeteren. 
2.L3 Het creëren van passende voorwaarden voor samenwerking tussen ondernemingen 
2.1.3.1 Vennootschapsrecht 
De totstandbrenging van een eengemaakte interne markt omvat ook hel creëren van de 
voorwaarden waaronder de ondernemingen uit diverse Lid-Staten kunnen samenwerken. 
Dit geldt met name voor de ondernemingen in de toeristische sector die door de aard zelf 
van de activiteit grensoverschrijdende werkzaamheden verrichten. 
De werkzaamheden van de Gemeenschap op het gebied van het vennootschapsrecht 
waren aanvankelijk toegespitst op de harmonisatie van de wetgevingen van de Lid-Staten 
en waren er vooral op gericht een zo groot mogelijke mobiliteit tussen de landen tot 
stand te brengen en de vrijheid van vestiging voor de ondernemingen te waarborgen. 
Met de voltooiing van de interne markt in het vooruitzicht, heeft de Commissie er zich 
recentelijk meer op toegelegd passende structuren voor het vennootschapsrecht te 
ontwikkelen, waardoor de ondernemingen eerder op Europese dan op strikt nationale 
schaal hun activiteiten kunnen verrichten. In plaats van gewoon te trachten de nationale 
wetgevingen op elkaar af te stemmen, is het de bedoeling een echte Europese 
(M) PB L 240 van 24.8.92, blz. 15, Verordening (EEG) nr. 2409/92 van de Raad van 23.7.92. 
<"> PB E 240 van 24.8.92, blz. 8, Verordening (EEG) nr. 2408/92 van de Raad van 24.8.92. 
45 
vennootschapsrechtsvorm te creëren, die de Europese ondernemingen in staat moet 
stellen hun middelen samen te bundelen en niet alleen binnen de Gemeenschap, maar ook 
op wereldschaal te concurreren. 
De verordening betreffende het Europees Economisch Samenwerkingsverband (EESV) 
heefteen nieuwe samenwerkingsvorm gecreëerd, die het voor individuele ondernemingen 
uit diverse Lid-Staten gemakkelijker maakt een specifieke reeks gezamenlijke activiteiten 
te verrichten zonder te moeten fusioneren of een gezamenlijke dochtermaatschappij te 
moeten oprichten^6'. Het EESV kan worden gedefinieerd als een overgangsvorm tussen 
een gewoon contract en een echte onderneming. Van de tot mei 1993 meer dan 400 
bestaande EESV's houden er zeven rechtstreeks verband met toeristische activiteiten; vier 
zijn gevestigd in Frankrijk, twee in België en een in Ierland. 
De vooruitgang op een aantal gebieden wordt nog steeds afgeremd door een gebrek aan 
overeenstemming over de sociale aspecten van de voorstellen. Dit geldt met name voor 
het voorstel voor een verordening van de Raad betreffende het statuut van de Europese 
Vennootschap (Societas Europaea - SE)(57). Het oorspronkelijke voorstel werd in mei 
1991 gewijzigd en in twee teksten opgesplitst(58). 
Het voorgestelde statuut zou de ondernemingen de mogelijkheid bieden tot 
herstructurering op Europees niveau, hetzij door een gezamenlijke dochtermaatschappij 
op te richten, hetzij door te fusioneren of een holding op te richten. De wettelijke en 
praktische belemmeringen als gevolg van het bestaan van 12 verschillende rechtssystemen 
zouden zo worden vermeden. In zijn gewijzigde vorm zou het eerste voorstel van de 
Commissie ook een groot aantal kleine en middelgrote ondernemingen de kans geven een 
SE te vormen en dat geldt niet alleen voor naamloze, maar ook voor besloten 
vennootschappen. De tweede tekst van de Commissie betreft de betrokkenheid van de 
werknemers bij het toezicht op en het strategische beheer van een SE. Er zouden diverse 
modellen van participatie worden aangeboden. 
Om de transnationale activiteit van coöperatieve vennootschappen, onderlinge 
maatschappijen en verenigingen te vergemakkelijken, heeft de Commissie drie voorstellen 
voor verordeningen ingediend om voor elk van deze samenwerkingsvormen een Europees 
statuut vast te stellen(59). Van zodra de Raad deze verordeningen heeft goedgekeurd, 
zullen organen in de toeristische sector, die een van deze samenwerkingsvormen hebben 
aangenomen, van deze nieuwe mogelijkheid kunnen genieten. 
2.1.3.2 Directe belastingen 
Aangezien ondernemingen in de toeristische sector in diverse landen moeten werken, zijn 
zij heel vaak onderworpen aan de specifieke fiscale regelingen die in elk van de 
Lid-Staten gelden. 
In het kader van de interne markt is het hoofddoel van de Commissie erop toe te zien dat 
ondernemingen die in twee of meer Lid Staten van de Gemeenschap werkzaam zijn, om 
PB E 199 van 31.7.85, blz. 1, Verordening (EEG) nr. 2137/85 van de Raad van 25.7.85. Zie ook CEG, "EESV, de 
ontwikkeling van een nieuwe Europese samenwerkingsvorm, balans van driejaar ervaring", 1993. 
PB C 263 van 16.10.89, blz. 41, voorstel voor een verordening van de Raad COM(89) 268 der. 
PB C 176 van 8.7.91, blz. I, en PB C 138 van 29.5.91, blz. 8, gewijzigde voorstellen vooreen verordening van de Raad 
COM(91) 174 del". 
PB C 99 van 21.4.92, blz. 1,17, 40. 
46 
belastingredenen niet worden benadeeld ten aanzien van ondernemingen wier activiteiten 
zich tot het nationale grondgebied beperken. De Gemeenschap heeft derhalve wetgeving 
uitgewerkt om ervoor ie zorgen dat alle vormen van dubbele belasting tegen 1 januari 
1993 verdwijnen. 
De twee, door de Raad op 23 juli 1990 goedgekeurde Richtlijnen 90/435/EEG en 
90/434/EEG(6(,) betreffende de fiscale regeling voor moedermaatschappijen en 
dochterondernemingen uit verschillende Lid-Staten, respektievelijk voor fusies, 
splitsingen, inbreng van activa en aandelenruil met betrekking tot vennootschappen uit 
verschillende Lid-Staten, zijn door alle Lid-Staten, behalve Griekenland, in nationale 
wetgeving omgezet (de uiterste termijn was 1 januari 1992). Voor de ratificatie van het 
verdrag ter afschaffing van bepaalde vormen van dubbele belasting(fil), dat door de 
Lid-Staten op 23 juli 1990 is ondertekend, is geen termijn vastgesteld. Dit verdrag, dat 
een essentieel instrument vormt voor de tenuitvoerlegging van de twee bovengenoemde 
richtlijnen, treedt alleen in werking na ratificatie door alle Lid-Staten. Tot dusver hebben 
alleen Portugal, Ierland, Griekenland en Nederland het verdrag nog niet geratificeerd. 
Dit zal naar verwachting tegen begin 1994 zijn gebeurd. 
De Commissie heeft ook een aanbeveling goedgekeurd met als doel de Lid-Staten ertoe 
aan te moedigen de discriminerende bepalingen in hun wetgeving op de belasting van 
niet-ingezetenen te schrappen en hun wetgevingen op basis van gemeenschappelijke 
gedragsregels te wijzigen(62). 
2.2 Afschaffing van de fiscale grenzen 
2.2.1 Belasting over de toegevoegde waarde (BTW) 
De afschaffing van de fiscale grenzen en de invoering van minimumpercentages voor de 
BTW en de accijns rechten in alle Lid-Staten vanaf januari 1993 zullen naar verwachting 
de marktkrachten de BTW-tarieven dichter bij elkaar laten brengen. In het belang van 
de consumenten en de ondernemingen moeten de geleverde inspanningen om de 
BTW-tarieven te harmoniseren, ook in de toekomst worden voortgezet. 
Vooral in de hotel-, restaurant- en cateringsector (het personenvervoer zal hieronder 
worden behandeld) bestaan er nog grote verschillen in de BTW-tarieven tussen de 
Lid-Staten onderling (zie bijlage l). 
Om de bestaande fiscale grenzen uit de weg te ruimen, waren de voorstellen van de 
Commissie er voornamelijk op gericht controles en tijdrovende procedures aan de 
binnengrenzen af te schaffen door de tussen de Lid-Staten toegepaste BTW-mechanismen 
te wijzigen en de BTW-tarieven op elkaar af te stemmen. 
Sinds 1 januari 1993 kunnen goederen zich binnen de Gemeenschap zonder enige 
formaliteit aan de binnengrenzen vrij bewegen, zulks overeenkomstig de 
overgangsregelingen die tot 31 december 1996 van kracht zijn. 
""' PB E 225 van 20.8.90, blz. I en blz. 6. 
<'1,, PB E 225 van 20.8.90, blz. 10, 90/436/EEG. 
«*' SEC(93) 2100. 
47 
Volgens deze regelingen geschiedt de BTW-heffing in het land van bestemming en niet 
in het land van oorsprong. De berekening en heffing van de 1}TW zal gebeuren volgens 
de procedure die voor binnenlandse aankopen geldt, dat wil zeggen via de geregelde 
BTW-aangiften van de ondernemingen. Met dit systeem van heffing was het noodzakelijk 
dat de belastingdiensten gingen samenwerken via een computernetwerk voor uitwisseling 
van informatie om de transacties te kunnen controleren. 
Richtlijn 92/77/EEG(63) van de Raad van 19 oktober 1992 betreffende de onderlinge 
aanpassing van de BTW-tarieven, waarbij de 6e BTW-Richtlijn (77/388/EEG) wordt 
gewijzigd, is een vervolg op Richtlijn 91/680/EEG(64) tot aanvulling van het 
gemeenschappelijk BTW-stelsel en schrijft een normaal BTW-tarief voor dat niet lager 
mag zijn dan 15%. 
De Lid-Staten kunnen een of twee tarieven van ten minste 5% invoeren op produkten of 
diensten van sociale of culturele aard uit een lijst van 17 rubrieken waartoe ook het 
vervoer van personen, door hotels en dergelijke inrichtingen, inclusief kampeerterreinen 
en caravanparken, verstrekte accomodatie, thermale behandeling, gebruikmaking van 
sportaccomodaties en toegang tot amusementsparken, sportevenementen, shows, 
schouwburgen, bioscopen, kermissen, circussen, musea, dierentuinen, concerten en 
tentoonstellingen behoren. 
Restaurantdiensten staan niet op deze lijst en vallen dus onder het normale tarief. Als 
overgangsmaatregel mogen Lid-Staten die op 1 januari 1991 voor restaurantdiensten een 
verlaagd tarief toepasten, daarmee tot het einde van de overgangsperiode (31 december 
1996) doorgaan. 
Het voorstel van de Commissie voor een richtlijn betreffende de harmonisatie van de 
wetgevingen van de Lid-Staten inzake omzetbelasting, dat op 2 juli 1992 werd 
goedgekeurd(65), is bedoeld om bepaalde afwijkingen, als bedoeld in artikel 28, lid 3, van 
Richtlijn 77/388/EEG(66) en in artikel 1, lid 1, tweede alinea, van Richtlijn 
89/465/EEG(67), in te trekken. Bij het voorstel is een verslag gevoegd over de huidige 
situatie. Doel van dit voorstel tot wijziging van de zesde BTW-Richtlijn is de draagwijdte 
van de aan de Lid-Staten met betrekking tot de belastinggrondslag toegestane afwijkingen 
van het gemeenschappelijke BTW-stelsel te herzien en te beperken om uiteindelijk tot een 
uniforme belastinggrondslag te komen. 
De BTW-overgangsregelingen die sinds 1 januari 1993 van toepassing zijn, zullen vóór 
31 december 1994 door de Raad opnieuw worden onderzocht op basis van een verslag 
van de Commissie over de werking van de interne markt. Voorts zal de Commissie 
passende maatregelen voorstellen indien er significante concurrentiedistorsies worden 
geconstateerd. In principe lopen alle overgangsmaatregelen op 1 januari 1997 af. 
<"» PB E 316 van 31.10.92, blz. 1. 
<"> PB L 376 van 31.12.91, blz. 1. 
<fi5) COM(92)215 def. 
<**' PB E 145 van 13.6.77, blz. 1. 
,CT> PB E 226 van 3.8.89, blz. 21. 
48 
2.2.1.1 Personenvervoer 
De grenscontroles zijn tot dusver een middel geweest om met name op het vervoer van 
personen met touringcars en autobussen BTW te heffen. Voor het personenvervoer 
gelden in verschillende Lid-Staten verschillende belastingstelsels (zie bijlage 2). Diverse 
criteria worden gehanteerd om te bepalen welke tarieven moeten worden toegepast: het 
vervoermiddel, de vraag of het om nationaal of internationaal vervoer gaat enz. 
Normaliter werd BTW geheven op nationaal personenvervoer, terwijl het internationale 
personenvervoer was vrijgesteld van BTW en er in alle Lid-Staten voor internationaal 
zee- en luchtvervoer een nultarief gold. 
Om de grenscontroles voor de betaling van BTW op personenvervoer af te schaffen, 
heeft de Commissie op 30 september 1992 een voorstel goedgekeurd tot instelling van 
de territorialiteitsregel met betrekking tot het personenvervoer over de weg en over de 
binnenwateren(6K). Bijgevolg wordt er op personenvervoer alleen BTW geheven in het 
land van vertrek voor reizen binnen de Gemeenschap. Dit voorstel, dat momenteel in 
behandeling is bij de Raad, betekent een vereenvoudiging in vergelijking met de huidige 
situatie waarin BTW wordt betaald in de diverse Lid-Staten naargelang van de afgelegde 
afstanden en het toegepaste BTW-tarief. 
Het voorstel van de Commissie brengt geen wijziging in de huidige situatie wat de 
diverse BTW-tarieven betreft die op intracommunautaire vervoersdiensten worden 
toegepast. Lid-Staten die het personenvervoer vrijstellen van BTW of een nultarief 
toepassen, zullen dat tot het einde van de overgangsperiode kunnen blijven doen. 
Dit voorstel, dat bedoeld is om de communautaire vervoersondernemingen voldoende 
armslag te geven om zich aan de geliberaliseerde markten te kunnen aanpassen, erkent 
de noodzaak om over sterke communautaire vervoersondernemingen te beschikken 
vergeleken met die in derde landen (voor grensoverschrijdend lucht- of zeevervoer van 
personen zou het nultarief blijven gelden) en zal voordelen opleveren voor de 
consumenten. Overeenkomstig de Richtlijn van de Raad van 19 oktober 1992(',9) is het 
de bedoeling dat het personenvervoer wordt opgenomen op de lijst van goederen en 
diensten in bijlage H bij de zesde BTW-Richtlijn, waarop vanaf het einde van de 
overgangsperiode BTW kan worden geheven tegen het verlaagde tarief. 
Aangezien de geldende BTW-tarieven mogen worden gehandhaafd, zouden de kosten van 
het personenvervoer binnen de Gemeenschap vrijwel dezelfde moeten blijven. De 
algemene wens van de Commissie met dit voorstel is alle wijzigingen van de 
belastingtarieven zoveel mogelijk te beperken en de huidige concurrentie van de 
verschillende vormen van personenvervoer, met inbegrip van het.vervoer over de weg, 
onaangeroerd te laten. 
Aangezien het personenvervoer naar en vanuit derde landen vrij blijft van BTW, moet 
de mogelijkheid van concurrenliedistorsies tussen het internationale en het 
intracommunautaire vervoer permanent worden onderzocht. 
('J" COM(92)416, PB C 307 van 25.11.92, blz. 11, tot wijziging van Richtlijn 77/388/EEG, PB E 145 van 13.6.77, blz. 1. 
«"" PB L 316 van 31.10.92, blz. 1. 
49 
2.2.1.2 Winstmarges voor reisbureaus en touroperators 
Aangezien de maatregelen met betrekking tot de toepassing van de BTW op door 
reisbureaus en touroperators verrichte dienslen, als bedoeld in artikel 26 van de 6e 
BTW-Richtlijn (7(,), niet binnen de werkingssfeer van het Witboek over de voltooiing van 
de interne markt vallen, lijkt het aangewezen dit aspect in het kader van dit hoofdstuk 
te belichten. 
Artikel 26 heeft betrekking op de verplichting tot betaling van BTW op diensten van 
reisbureaus. Alle door reisbureaus verstrekte diensten moeten als één enkele dienst 
worden beschouwd en worden belast in de Lid-Staat waar het reisbureau de zetel van zijn 
bedrijfsuitoefening of een vaste inrichting heeft gevestigd. 
De winstmarge waarop BTW wordt betaald, is het verschil tussen de door de klant 
betaalde prijs - exclusief BTW - en de totale werkelijke kosten van de 4'ensten en 
leveringen - inclusief BTW - van andere belastingplichtigen, op voorwaarde evenwel dat 
deze transacties de reiziger rechtstreeks ten goede komen. 
Momenteel zijn extracommunautaire reizen vrijgesteld van belasting op de winstmarge. 
Indien een reis zowel een traject binnen als buiten de Gemeenschap omvat, is dus alleen 
het gedeelte buiten de Gemeenschap vrijgesteld. 
Om eventuele concurrentiedistorsies als gevolg van de ongelijke toepassing van de 6e 
Richtlijn in dit opzicht tegen te gaan, is de Commissie voornemens een richtlijn voor te 
stellen tot herziening van artikel 26, die met name voorziet in de beëindiging van de 
overgangsregelingen en zo de mogelijkheid biedt de volledige winstmarge van het 
reisbureau te belasten of vrij te stellen. 
2.2.2 Accijns rechten 
De ontwikkelingen op dit gebied die voornamelijk van invloed zijn op de consumenten, 
worden in hoofdstuk III. 1 besproken. 
PB L 145 van 13.6.77, blz. 19. 
50 
3. Mededingingsbeleid 
De instrumentele aard van het mededingingsbeleid voor de verwezenlijking van de 
essentiële doelstellingen van de Gemeenschap, zoals erkend in het Verdrag van Rome en 
bevestigd in het Verdrag betreffende de Europese linie, maakt van de communautaire 
actie ter zake een waardevolle bondgenoot van de harmonieuze ontwikkeling van de 
economische activiteiten in verband met het toerisme. 
Het is eigenlijk zo dat de communautaire maatregelen op deze respectieve gebieden 
elkaar wederzijds versterken. 
Enerzijds heeft de rol van de Commissie op het gebied van het toerisme, die er onder 
meer in bestaat deze markt op Europees niveau nieuw leven te blazen, een 
concurrentieversterkend effect. 
Anderzijds ziet de Commissie er bij de toepassing van de mededingingsregels op toe dat 
bepaalde concurrentiebeperkende praktijken van de ondernemingen of de Lid-Staten om 
de voorwaarden van de toerismemarkt te vervalsen en derhalve de evenwichtige 
ontwikkeling ervan af te remmen of te verhinderen, worden bestraft. 
Bepaalde afspraken of steunmaatregelen kunnen evenwel worden toegestaan wanneer 
deze bij voorbeeld de mogelijkheid bieden de structurele aanpassingen van de toeristische 
industrie te versnellen of aan de ontwikkeling van de achtergebleven regio's bijdragen. 
Zo draagt op het gebied van het toerisme het mededingingsbeleid ook aan de 
verwezenlijking van een echte ruimte zonder grenzen en aan de economische en sociale 
samenhang bij, dank zij de openstelling van de door cartels, misbruik van machtsposities 
of staatssteun beschermde markten. 
De Commissie, die er zich van bewust is dat samenwerking met de nationale autoriteiten 
en de economische subjecten noodzakelijk is om de doeltreffendheid van haar beleid te 
waarborgen, heeft haar inspanningen voortgezet om de richtsnoeren en de filosofie 
waardoor haar mededingingsbeleid wordt geïnspireerd, van meet af aan doorzichtig en 
begrijpelijk te maken. 
De verschillende ingevoerde of nog bestudeerde instrumenten, waaronder met name de 
vrijstellingsregelingen of de mededelingen over staatssteun, dragen ertoe bij een 
coherente ontwikkeling van het communautaire toerisme te waarborgen. 
Hieronder wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste besluiten die de Commissie 
op het gebied van het toerisme heeft genomen, volgens de hoofdlijnen van de 
communautaire actie in het kader van het mededingingsbeleid: 
besluiten en maatregelen met betrekking tot concurrentiebeperkende akkoorden 
en misbruik van machtsposities (artikel 85 en 86 van het EEG-Verdrag); 
toezicht op concentraties (Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 
21.12.89); 
51 
toezicht op staatssteun (artikel 92 en 93 van het EEG Verdrag). 
3.1 Toepassing van de mededingingsregels op de ondernemingen 
3.1.1 Concurrentiebeperkende akkoorden en misbruik van machtsposities 
Bij de voortzetting van haar strenge actie tegen concurrentiebeperkende horizontale of 
vertikale acties en tegen het misbruik van machtsposities heeft de Commissie in 1992 
voor het eerst de kans gehad om een uitspraak te doen over de organisatie van 
sportevenementen, een gebied dat een heel belangrijk effect heeft op de toeristenstromen. 
Omdat een reisbureau bij haar een klacht had ingediend, heeft de Commissie het 
algemene stelsel voor de verkoop van toegangsbewijzen en van pakketreizen onderzocht, 
dat door de organisatoren van het in 1990 in Italië gehouden wereldkampioenschap 
voetbal was opgezet(71). 
De Federazione Italiana Gioco Calcio (FIGC) werd door de federatie van internationale 
voetbalbonden (FIFA) aangewezen om het wereldkampioenschap 1990 te organiseren. 
In samenwerking met de FIFA heeft de FIGC hiertoe een plaatselijk organisatiecomité 
opgericht. Het comité heeft een systeem opgezet voor de voorafgaande distributie van 
toegangsbewijzen voor dit evenement. 
In deze zaak heeft de Commissie zich ertoe beperkt een onderzoek in te stellen naar de 
methode die door het organisatiecomité werd gekozen voor de distributie van de 
toegangsbewijzen aan de organisatoren van pakketreizen. Het organisatiecomité heeft een 
Italiaanse touroperator, "90 TOUR ITALIA", het alleenrecht verleend voor de verkoop 
van de toegangsbewijzen in het kader van pakketreizen. Alle overige toegangsbewijzen 
werden verkocht op uitdrukkelijke voorwaarde dat zij niet aan reisbureaus zouden 
worden doorverkocht. 
Daardoor heeft 90 TOUR ITALIA het monopolie verworven voor de organisatie en de 
verkoop van pakketreizen voor het wereldkampioenschap. De overige reisorganisatoren 
konden niet concurreren, aangezien zij geen andere reisformules tegen eventueel lagere 
prijzen konden aanbieden. Zo konden ook de reisbureaus slechts een beperkte keuze van 
pakketreizen voor het wereldkampioenschap aanbieden en konden zij de concurrentie 
tussen diverse reisorganisatoren niet laten spelen om voor hun klanten voordeliger 
voorwaarden te bedingen. 
De Commissie was derhalve van oordeel dat het akkoord tussen de organisatoren en 90 
TOUR ITALIA heeft geleid tot een beperking van de concurrentie ten nadele van de 
supporters die pakketreizen hadden gekocht; dit akkoord was dus in strijd met artikel 85, 
lid l, van het EEG-Verdrag. 
Om tot deze conclusie te komen, heeft de Commissie heel zorgvuldig onderzocht of het 
exclusieve distributiesysteem kon worden gerechtvaardigd door de noodzaak om de 
veiligheid van de wedstrijden te waarborgen. Zij heeft evenwel vastgesteld dat een 
bepaald aantal andere reisorganisatoren ongetwijfeld aan de eisen van de organisator zou 
<") Beschikking van de Commissie van 27 oktober 1992, PB E 326 van 12.11.92, blz. 31. 
52 
hebben kunnen voldoen en dus concurrerende pakketreizen zou hebben kunnen aanbieden 
zonder de veiligheid enigszins in het gedrang te brengen. Het is van belang erop te 
wijzen dat het organisatiecomité, dit argument tijdens de procedure heeft aanvaard. 
De Commissie was van oordeel dat de volgende ondernemingen zich aan deze inbreuk 
op de mededingingsregels van de Gemeenschap schuldig hadden gemaakt: de FIFA, de 
Federazione Italiana Gioco Calcio (FIGC), Col Italia (optredend als gemeenschappelijk 
agentschap van de FIFA en de FIGC), 90 TOUR ITALIA en CIT Spa/ltaliatour (als 
moedermaatschappijen van 90 TOUR ITALIA). 
Het was de eerste keer dat de Commissie een beschikking gaf uit hoofde van de 
mededingingsregels betreffende de verkoop van toegangsbewijzen voor 
sportevenementen. In deze optiek en rekening houdend met de korte duur van de 
inbreuk, heeft de Commissie besloten in dit geval geen geldboete op te leggen. 
De Commissie is evenwel voornemens erop toe te zien dat met de distributiesystemen 
voor belangrijke sportevenementen deze mededingingsregels in de toekomst integraal 
worden nageleefd, ten einde de supporters die deze wensen bij te wonen, de kans te 
geven toegangsbewijzen of pakketreizen tegen voordelige voorwaarden te kopen dank zij 
de concurrentie tussen diverse distributeurs. 
Er zij echter op gewezen dat volgens de Commissie geen enkel ander aspect van het 
distributiesysteem voor toegangsbewijzen inbreuk heeft gemaakt op het Verdrag. Bij de 
algemene verkoop van toegangsbewijzen werd een aantal beperkingen opgelegd, zoals 
de beperking van het aantal verkochte toegangsbewijzen per persoon en het verbod er aan 
reisbureaus van door te verkopen. De Commissie heeft geoordeeld dat deze beperkingen 
noodzakelijk waren om te vermijden dat de toegangsbewijzen die voor supporters van een 
bepaalde nationaliteit bestemd waren, aan die van een andere nationaliteit werden 
verkocht, waardoor het beleid om de supporters van verschillende nationaliteit van elkaar 
te scheiden en derhalve de veiligheid van het evenement in het gedrang hadden kunnen 
worden gebracht. Zij was bijgevolg van oordeel dat deze beperkingen verenigbaar waren 
met de mededingingsregels. 
Op grond van een klacht ingediend door een Duits reisbureau dat moeilijkheden 
ondervond om toegang te krijgen tot de markt voor de distributie van toegangsbewijzen 
voor de Olympische Spelen van Barcelona, heelt de Commissie de regelmaat van de 
distributiesystemen voor deze toegangsbewijzen (inclusief voor de Olympische Spelen 
van Albertville) ten aanzien van de in artikel 85 en 86 van het Verdrag van Rome 
vastgestelde mededingingsregels onderzocht. 
Daarbij is gebleken dat het door het Internationaal Olympisch Comité erkende 
gebruikelijke distributiesysteem aanvankelijk was toegepast, namelijk de aanwijzing van 
een enkele agent in elke Lid-Staat door de diverse nationale olympische comités. Deze 
heeft op grond van een met het Organisatiecomité van de Spelen gesloten akkoord een 
monopolie gekregen voor de distributie van de toegangsbewijzen op het grondgebied van 
de betrokken Lid-Staat. 
Gelet op de ontegensprekelijke inbreuk van dit distributiesysteem op de 
mededingingsregels heeft de Commissie getracht een wederzijds aanvaardbaar compromis 
te vinden, dat wil zeggen een oplossing uit te werken die compatibel is met de naleving 
van de mededingingsregels en de eenmaking van de interne markt zonder daardoor 
53 
evenwel de tot dusver door de olympische beweging toegepaste distributiemethoden van 
toegangsbewijzen openlijk aan de kaak te stellen. 
Sinds deze tussenkomst van de Commissie passen alle agenten voortaan ten aanzien van 
de kopers van toegangsbewijzen het principe "eerst komt, eerst maalt" toe zonder de 
verkoop van toegangsbewijzen aan de levering van extra prestaties te koppelen. 
Wat ten slotte de transparantie van de voorwaarden voor aanwijzing van de agenten door 
de nationale olympische comités van de Lid-Staten betreft, heeft hel Internationaal 
Olympisch Comité toegezegd met de Commissie besprekingen te zullen voeren voor de 
toekomstige Olympische Spelen. 
Wat meer bepaald de reisbureaus betreft, werden twee belangrijke beschikkingen 
gegeven: de Beschikking van 30.7.91 betreffende het IATA Passenger Agency 
Programme(72) en de Beschikking van 25.11.92 over de verdeling van treinbiljetten(73). 
Deze twee beschikkingen hebben betrekking op de voorwaarden waaronder de 
reisbureaus de door de luchtvaartmaatschappijen en spoorwegondernemingen aangeboden 
diensten kunnen verkopen. In beide gevallen is het vooral de bedoeling de reisbureaus 
een zo groot mogelijke commerciële vrijheid te geven, rekening houdend met de 
noodzaak van een zekere controle door de vervoersondernemingen. In dit verband wordt 
bijzonder belang gehecht aan de mogelijkheid die de reisbureaus wordt geboden om met 
elkaar te concurreren door een deel van hun commissie aan de gebruikers van het 
vervoer af te staan. 
3.1.2 Controle op concentraties 
Overeenkomstig de verordening betreffende de controle op concentraties van 
ondernemingen, die in 1990 in werking is getreden(74), heeft de Commissie een onderzoek 
gewijd aan de zaak ACCOR/Wagons-lits inzake een door ACCOR, een Frans concern 
in de horecasector, gelanceerd openbaar bod tot koop van alle aandelen van Wagons-lits, 
een Belgisch concern gespecialiseerd in het horecabedrijf en andere toeristische diensten. 
De Commissie was van oordeel dat ACCOR door deze transactie alleen in de sector 
autosnelwegrestaurants een dominerende positie zou hebben verworven gezien de 
aanzienlijke toename van de marktaandelen die het Franse concern in zijn bezit zou 
hebben gehad. 
Ingevolge de tussenkomst van de Commissie heeft ACCOR zich bereid verklaard af te 
zien van alle van Wagons-lits afgekochte restauratie-activiteiten op de Franse 
autosnelwegen. 
<72) PB L 258 van 16.9.91, blz. 18. 
<"' PB L 366 van 15.12.92, blz. 47. 
<74' Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad van 21 december 1989, PB E 395 van 30.12.89, blz. 1. 
54 
3.2 Toepassing van de mededingingsregels op staatssteun 
(ielet op de structurele kenmerken van de communautaire toeristische industrie die 
grotendeels uit kleine en middelgrote ondernemingen bestaat, levert de goedkeuring in 
1992 door de Commissie van een kaderregeling inzake overheidssteun voor het MKB(75) 
hun een aantal fundamentele voorschriften ter zake. Deze kaderregeling waarborgt ook 
de gelijke behandeling van kleine en middelgrote ondernemingen in de Gemeenschap, 
rekening houdend met de verschillen qua regionale ontwikkeling. 
Bij die gelegenheid heeft de Commissie ook een systeem van versnelde procedures 
goedgekeurd voor bepaalde steunmaatregelen ten behoeve van het MKB, waardoor 
projecten die het MKB aanbelangen sneller kunnen worden behandeld, alsmede een regel 
van "minimis" waardoor de Lid-Staten minder belangrijke steun niet bij de Commissie 
hoeven aan te melden. 
Steunregelingen ten behoeve van of van invloed op het toerisme worden door de 
Lid-Staten geregeld bij de Commissie aangemeld. Deze regelingen omvatten doorgaans 
maatregelen van verschillende aard, zoals investeringssteun voor de bouw, modernisering 
en verbetering van allerlei soorten toeristische installaties. 
Over het algemeen heeft de Commissie ten aanzien van deze steunmaatregelen een 
gunstige houding aangenomen. In de meeste gevallen hebben zij betrekking op 
kleinschalige toeristische projecten die naar verwachting het algemeen belang op het 
gebied van de toeristische activiteiten binnen de Gemeenschap niet zullen schaden. In 
sommige gevallen dragen zij ook bij aan de ontwikkeling van minder begunstigde 
regio's. 
Zo werden alle tot juli 1993 bij de Commissie aangemelde steunregelingen voor het 
toerisme goedgekeurd (zie lijst in bijlage 3). 
Ten einde een betere transparantie ter zake te waarborgen, onderzoekt de Commissie 
momenteel de noodzaak van een kaderregeling, voor staatssteun ten behoeve van hel 
toerisme. 
PB C 213 van 19.8.92, blz. 2. 
55 
4. Ondernemingenbeieid en diensten 
De verbetering van het ondernemingsklimaat en de steun aan het bedrijfsleven door in 
de Europese context begeleidende diensten te verlenen, met name informatiediensten en 
diensten ter bevordering van de transnationale samenwerking, vormden de^ twee 
structurerende hoofdlijnen van het communautaire onderncmingenbeleid in het kader van 
Besluit 89/490/EEG, herzien bij het besluit van 18 juni I99l(76). 
Zonder dat er een duidelijk verband is geweest met het toerisme, hebben de gevoerde 
acties toch een effect gehad op de toeristische ondernemingen, met name de acties 
ondernomen door de instrumenten die zijn gecreëerd om de samenwerking te stimuleren 
en de voorlichting van de ondernemingen over de communautaire acties of het 
ondernemingsklimaat te verbeteren. 
4.1 Ondernemingenbeieid 
Om voor de ondernemingen en met name de kleine en middelgrote ondernemingen een 
gunstig klimaat te waarborgen, houdt het communautaire beleid rekening met de 
noodzaak de wetgeving te vereenvoudigen en de lasten ervan voor het bedrijfsleven te 
verlichten(77). 
Algemeen omvat een actie voor administratieve vereenvoudiging een onderzoek van de 
uit de wetgeving voortvloeiende administratieve, financiële en juridische verplichtingen 
en vervolgens een studie van de mogelijkheden tot verlichting van de lasten of de invloed 
van de activiteiten van de overheid. Doel is het scheppen van een klimaat waarin 
ondernemingen en met name kleine en middelgrote ondernemingen efficiënt en 
concurrerend kunnen innoveren en functioneren. 
In het tweede verslag ter zake(78) dat door de Commissie aan de Raad is voorgelegd, 
wordt gewezen op het bijzondere belang voor het MKB van vraagstukken zoals de 
verbetering van de transparantie en van de overlegprocedures met de beroepsorganisaties, 
de toekenning van een grotere betekenis aan kosten/batenanalyses, de rationalisatie van 
de wetgeving en meer aandacht voor eenvoudige, duidelijke en flexibele regels. 
Zoals in andere sectoren, profiteren ook de ondernemingen in de toeristische sector, die 
voor de overgrote meerderheid kleine en middelgrote ondernemingen zijn, van deze 
inspanning tot rationalisatie van de administratieve procedures die erop gericht zijn alle 
onverantwoorde lasten die hun zouden kunnen worden opgelegd, te vermijden. 
In het kader van deze benadering heeft de Commissie, die een instrument heeft ingesteld 
om de mogelijke gevolgen van de communautaire wetgeving voor het bedrijfsleven en 
<7" Een balans van de werkzaamheden op dit gebied voor het jaar 1992 wordt gepresenteerd in hel verslag aan de Raad van 
23.7.93 (COM(93) 365 dcf.). 
<77) Aanbeveling van de Raad van 28.5.90, PB E 141 van 2.6.90, blz. 55. 
<•"» SEC(92) 1867 def. van 27.10.92. 
56 
met name het MKB te evalueren, zich ertoe verbonden nieuwe maatregelen uit te werken 
om dit systeem te verbeteren en te versterken(79). 
Het systeem voor de beoordeling van het effect op de ondernemingen is thans op 
communautair niveau geconsolideerd, hetgeen trouwens werd bevestigd door de resolutie 
van de Raad van december 1992(XU). 
4.2 Betere voorlichting 
Voor de werking en ontwikkeling van het netwerk van Euro Info Centres (EIC's) werd 
in 1992 40% van de voor de periode 1990-1993 toegekende begrotingsmiddelen, m.a.w. 
circa 12 miljoen ecu aangewend. 
De ondernemingen in de toeristische sector en ook de lokale overheden die belangstelling 
hebben voor toeristische activiteiten, hebben gebruik kunnen maken van de drie 
belangrijkste diensten die door de EIC's worden aangeboden, namelijk; 
verspreiding van algemene documentatie over de communautaire acties en 
regelgeving ter zake; 
operationele informatie over de ondernemingen, het ondernemingsklimaat en de 
concrete mogelijkheden voor toegang tot de instrumenten die in het kader van de 
interne markt in het leven zijn geroepen; 
advies en bijstand. 
Van de aanvragen die tussen 1991 en november 1993 door de EIC's werden 
geregistreerd en behandeld, hadden er 136 betrekking op het toerisme. Daarbij komen 
nog de honderden mondelinge vragen die door de diverse leden van het netwerk direct 
werden beantwoord. 
4.3 Ontwikkeling van de samenwerking 
De acties van het Business Cooperation Network (BC-NET), het Bureau voor 
samenwerking tussen ondernemingen (BSO), Europartenariat en het 
Interprise-programma vormden uit financieel oogpunt de tweede grote actie van het 
ondernemingenbeieid met meer dan 20% van het budget of circa 6 miljoen ecu in 1992. 
Bij deze activiteiten die erop gericht waren contacten te leggen tussen kleine en 
middelgrote ondernemingen en de onderlinge samenwerking te bevorderen, waren de 
ondernemingen in de toeristische sector rechtstreeks betrokken. 
Sinds de oprichting ervan heeft BC-NET, een confidentieel systeem voor het zoeken van 
partners, 823 aanvragen tot samenwerking behandeld in economische sectoren die 
m SEC(92) 1867 dcf. van 27.10.92. 
im) Resolutie van de Raad van 3.12.92, PB C 331 van 16.12.92. 
57 
rechtstreeks verband houden met toerisme. Iets meer dan de helft van deze aanvragen 
had betrekking op het hotelwezen. 
Via zijn 350 correspondenten in 48 landen heeft het. BSO in 1993 circa 273 aanvragen 
voor het zoeken van partners in de toeristische sector behandeld, hetgeen ook op dit 
gebied een bewijs is van zijn doeltreffendheid als "stimulator" voor kicme en middelgrote 
ondernemingen die tot transnationale samenwerking willen overgaan. Er zij op gewezen 
dat het gewenste type samenwerking in 60% van de gevallen technisch is, wat getuigt 
van het belang van de ondernemingen in de toeristische sector bij de uitwisseling van 
ervaring op internationaal niveau. 
In het kader van Interprise is een gezamenlijke financiering tot stand gebracht voor de 
verwezenlijking van het eerste Europese Forum van het zachte toerisme in 1992. 
4.4 Het meerjarenprogramma van communautaire acties voor het 
ondernemingenbeieid 
Doel van dit programma(81) is de continuïteit en de consolidatie van de tot dusver op dit 
gebied gevoerde acties te verzekeren door met name de prioritaire krachtlijnen ervan te 
versterken. In het kader hiervan kunnen de ondernemingen van de toeristische sector dus 
in ruimere mate profiteren van de maatregelen die met de uitbreiding van het 
voorlichtingsnetwerk en de instelling van de samenwerkingsprocedures en -instrumenten 
gepaard gaan. 
4.5 Acties met betrekking tot coöperatieve vennootschappen, onderlinge 
maatschappijen, verenigingen en stichtingen 
Het belang van deze organisatievormen voor het toerisme is niet louter economisch, maar 
hangt ook af van de sociale en culturele dimensie van deze ondernemingen die een 
diepgaande invloed hebben op de dynamiek van de veranderingen in de Europese 
samenleving. 
Deze ondernemingsvormen worden gekenmerkt door specifieke organisatie- en 
produktietechnieken die bijzonder goed aangepast zijn aan de diverse segmenten van de 
toeristische markt. 
Op het gebied van het toerisme in samenwerkingsverband bij voorbeeld is 
"EUROVIELAGES" een overkoepelende structuur van vakantieorganisaties met sociaal 
karakter die door transnationale samenwerking toeristische infrastructuren hebben 
gecreëerd op basis van gezamenlijke financieringen door de diverse aangesloten landen. 
Met de communautaire actie op dit gebied wordt onverminderd gestreefd naar Europese 
statuten voor deze organisatievormen er naar een betere kennis van en meer overleg met 
de sector. 
Besluit 93/379/EEG van de Raad, PB E 161 van 2.7.93. 
58 
Vervoersbeleid 
let vervoer vormt een belangrijk onderdeel van de toeristische sector en de maatregelen 
)|> dit gebied zijn van grote invloed op de ontwikkeling van het locrisipe. 
Indien rijkdommen, ongeacht of deze natuurlijk of cultureel van aard zijn, moeilijk 
toegankelijk zijn, wordt er toeristisch gezien minder gebruik van gemaakt; het welslagen 
van een communautaire actie ten behoeve van het toerisme houdt derhalve nauw verband 
met de kwaliteit en de diversiteit van een vervoerbeleid dat gericht is op een maximale 
veiligheid en snelheid van het vervoer, alsmede op de ontsluiting van de perifere regio's 
van Europa. 
Nu de interne markt grotendeels voltooid is, is het tijd voor een geïntegreerde benadering 
van de uitdagingen waarmee de vervoersector in de komende jaren te maken krijgt. 
De Commissie is op dit moment bezig met de voorbereiding van een geïntegreerde 
benadering die erop gericht is dat het vervoer in Europa zijn economische en sociale 
functies blijft vervullen zonder dat daardoor de positie van het milieu in het gedrang 
komt. 
Het Witboek inzake de toekomstige ontwikkeling van het gemeenschappelijk 
vervoersbeleid0*2*, dat op 2.12.1992 door de Commissie is goedgekeurd, beoogt de 
ongelijkheden te verkleinen tussen de vervoerswijzen, met name door een rechtvaardigere 
verdeling van de kosten en andere maatregelen met het oog op een gezond 
mededingingsklimaat, meer aandacht voor het milieu en een betere complementariteit van 
de verschillende vervoerswijzen. 
5. / Vervoer en milieu 
Door de opening van de grenzen in 1993 zal de mobiliteit van de burgers in Europa sterk 
toenemen. 
Dit komt neer op meer dan 100.000.000 reizigers per jaar, waarvan 55% gebruik maakt 
van de weg, 30% van het vliegtuig, 8% van de trein en 7% van de car ferry. Bezorgd 
over de negatieve gevolgen van de verdere toename van de vraag voor het milieu, heelt 
de Commissie op 2.12.1992 de mededeling "De toekomstige ontwikkeling van het 
gemeenschappelijk vervoerbeleid - Een brede aanpak voor de totstandbrenging van een 
communautair kader voor duurzame mobiliteit" goedgekeurd(83). 
De Commissie beoogt in dit document dat in het middelpunt heeft gestaan van een brede 
publieke discussie, een gemeenschappelijke strategie te definiëren met als doel de 
vermindering dan wel de beperking van de impact van het vervoer op het milieu zonder 
dat daardoor de vrije keuze van de gebruiker in het gedrang komt. 
COM(92)494 en Bulletin EG 12-1992. 
C0M(92)494 def. van 2.12.1992. 
59 
Doel van een dergelijke strategie is de bevordering van een duurzame mobiliteit door 
middel van de integratie van de vervoerswijzen in een algemene context van duurzame 
ontwikkeling. 
5.2 Verkeersnetten en -infrastructuren 
Momenteel worden de beleidsplannen opgesteld voor de grote netwerken van Europees 
belang, ten einde alle Europese regio's op de grote verkeersnetten aan te sluiten, hetgeen 
van grote invloed zal zijn op het toerisme in een Europa zonder grenzen. 
Deze transeuropese verkeersnetten vormen een sleutelelement van de globale aanpak van 
het gemeenschappelijk vervoersbeleid, zoals dit in het Witboek is uiteengezet. 
Het Europees net van hoge-snelheidstreinen is het eerste voorbeeld van een gebied waar 
de Gemeenschap op een reële en tastbare manier de aandacht vestigt op de 
gemeenschappelijke toegevoegde waarde in het opzetten van een werkelijk transeuropees 
net dat alle aspecten van het opzetten van een netwerk omvat, namelijk de 
interoperabiliteit en economische en sociale consequenties daarvan. In december 1990 
heeft de Raad van ministers van Vervoer (resolutie van 17.12.1990) zijn goedkeuring 
gehecht aan het transeuropees net van hoge-snelheidstreinen. 
De Commissie heeft tevens voorstellen ingediend voor het transeuropees wegennet, het 
transeuropees net voor gecombineerd vervoer en het transeuropees waterwegennet, die 
op 29 oktober 1993 door de Raad zijn goedgekeurd(84). Deze beschikkingen zijn 
goedgekeurd op basis van artikel 75 van het EEG-Verdrag en zijn van toepassing tot en 
met 30 juni 1995. De Commissie zal verder binnenkort bij de Raad een mededeling 
indienen betreffende de transeuropese netwerken voor het luchtverkeer, het havenverkeer 
en het conventionele spoorwegverkeer. 
Netwerken in verband met de ATM-, VTS- en RTM-systemen, alsmede een 
personenvervoersnet zijn momenteel in voorbereiding. 
De Commissie presenteert uiterlijk in juni 1994 de eerste elementen van een multimodale 
benadering. De Raad heeft namelijk in de beschikkingen van 29.10.1993 bepaald dat 
"een nieuwe regeling inzake transeuropese netwerken in de sector vervoersinfrastructuur, 
die in de richting gaat van een multimodale benadering, uiterlijk op 1 juli 1995 in 
werking (moet treden)". 
In de periode 1982-1992 is een bedrag van 702,7 miljoen ecu uitgetrokken voor de 
tenuitvoerlegging van het beleid op het gebied van de vervoersinfrastructuur, waardoor 
de totale investeringen 11 miljard ecu bedragen. Hoewel de invloed van het toerisme niet 
kwantificeerbaar is, spreekt het voor zich dat dit beleid een niet te verwaarlozen impact 
heeft op de bevordering van infrastructuurvoorzieningen van Europees belang. 
Van de in de periode 1989-1992 beschikbare 391,5 miljoen ecu is 186,2 miljoen ecu 
besteed aan projecten in het kader van het Europees net van hoge-snelheidstreinen. 
PB L 305 van 10.12.1993. 
60 
De Raad heeft op 25 juni 1993 Verordening (EEG) nr. 1738/93(x5) aangenomen 
betreffende de tenuitvoerlegging van een actieprogramma op het gebied van de 
vervoersinfrastructuur met het oog op de verwezenlijking van de geïntegreerde 
vervoermarkt. Dit actieprogramma heeft een duur van twee jaar. Voor de 
tenuitvoerlegging is een bedrag van 325 miljoen ecu uitgetrokken. 
5.2.1 Vervoer per spoor 
Ten einde de aanpassing van de communautaire spoorwegen aan de eisen van de interne 
markt te vergemakkelijken en hun efficiëntie te verbeteren, heeft de Raad op 29.7.1991 
Richtlijn 91/440/EEG betreffende de ontwikkeling van de spoorwegen in de 
Gemeenschap goedgekeurd(s6). 
Deze richtlijn voorziet in een aantal maatregelen om de efficiëntie en het 
concurrentievermogen van het vervoer per spoor te verbeteren, onder meer de 
bestuurlijke onafhankelijkheid van de spoorwegondernemingen, de financiële sanering, 
de scheiding tussen het beheer van de infrastructuur en de vervoersactiviteit en de 
verlening van speciale toegangsrechten voor de spoorweginfrastructuur aan de 
internationale samenwerkingsverbanden van spoorwegondernemingen. Dit pakket van 
maatregelen is niet alleen gericht op de verbetering van de algemene efficiëntie van de 
Europese spoorwegen, maar ook op de bevordering van de totstandbrenging van 
vervoersdiensten die volledig op de behoeften van de toeristische sector zijn afgestemd. 
De Commissie heeft onlangs twee voorstellen voor richtlijnen goedgekeurd ter aanvulling 
van Richtlijn 91/440/EEG. Het eerste voorstel heeft betrekking op de vergunningen van 
de spoorwegondernemingen en het andere op de capaciteitsverdeling van de 
spoorweginfrastructuur en de inning van de gebruiksvergoedingen voor de 
infrastructuurvoorzieningen. Deze richtlijnen dienen de uniforme en non-discriminatoire 
toepassing van de bepalingen van Richtlijn 91/440/EEG te garanderen door de definitie 
van algemene principes, waarbij de Lid-Staten vrij worden gelaten om gedetailleerde 
voorschriften op te stellen voor de praktische uitvoering. 
De Commissie heeft verklaard dat zij medio 1994 het beleidsplan zal indienen voor het 
netwerk voor het conventionele spoorwegverkeer. 
5.2.2 Beleidsplan voor het luchtverkeer 
De Commissie stelt momenteel, in nauwe samenwerking met de Lid-Staten, een 
beleidsplan op voor de communautaire luchthavens. Dit beleidsplan is een pakket van 
richtsnoeren voor de ontwikkeling van een communautair luchthavennet. 
Deze richtsnoeren zijn er voornamelijk op gericht dat de capaciteit van het luchtverkeer 
wordt afgestemd op de toekomstige behoefte en dat de ontwikkeling verenigbaar is met 
het milieu, zonder dat de interoperabiliteit en de onderlinge verbinding van de 
verschillende netten uit het oog worden verloren. 
(,S) PB E 161 van 2.7.1993, blz. 4. 
(8S) PB L237 van 24.8.1991, blz. 25. 
61 
De richtsnoeren hebben voornamelijk betrekking op: 
de huidige capaciteit van de luchthavens in de Gemeenschap; 
de knelpunten in het communautair net; 
de ontwikkelingsprioriteiten; 
de potentiële opties voor de ontwikkelingsprioriteiten en hun verenigbaarheid met 
het milieu; 
de verbindingen met andere netwerken, inclusief de toegang tot de luchthaven; 
de financiële behoeften en de specificatie van de beschikbare opties en criteria 
voor de toekenning van financiële steun. 
5.2.3 Luchtverkeersleiding 
Zich bewust van de bestaande moeilijkheden op het gebied van de luchtverkeersleiding 
en de bedreiging die daarvan uitgaat voor de toeristische sector, heeft de Commissie de 
volgende voorstellen bij de Raad ingediend(87): 
een beschikking inzake overleg en coördinatie tussen de Lid-Staten op het gebied 
van de luchtverkeersdiensten en de regeling van de luchtverkeersstromen; 
een beschikking betreffende een actievere rol van de Gemeenschap op het gebied 
van de infrastructuur van het luchtvervoer; 
een aanbeveling inzake een soepel en doeltreffend gebruik van de luchtruimte. 
levens heeft de Commissie voorgesteld dat de Gemeenschap een volwaardig lid wordt 
van Eurocontrol, de organisatie die is opgericht op grond van een internationale 
overeenkomst met het oog op de coördinatie van de luchtverkeersleiding in Europa. 
Terwijl deze voorstellen nog bij de Raad in behandeling waren, heeft deze op 
18.7.1989(KX) een resolutie aangenomen over de capaciteitsproblemen van het 
luchtverkeerssysteem. 
In deze resolutie heeft de Raad gewezen op de noodzaak om in de daarvoor geschikte 
fora vooruitgang te boeken bij het vaststellen van compatibele technische en functionele 
specificaties voor luchtvaartcontrolesystemen en -apparatuur. 
In aansluiting op deze resolutie heeft de Raad een richtlijn0595 goedgekeurd betreffende 
de vaststelling en het gebruik van compatibele technische normen en specificaties voor 
de aanschaf van apparatuur en van systemen voor luchtverkeersafhandeling. 
<«7> COM(88)577 def. van 16.1.1989. 
<"«' PB C 189 van 26.7.1989, blz. 3. 
(,v» Richtlijn 93/65/EEG van 19.7.1993, PB E 187 van 29.7.1993, blz. 52. 
62 
In deze richtlijn stelt de Commissie voor om in twee fasen over te stappen op een beter 
beheer van het luchtverkeer. 
In de eerste fase (en hierover gaat de genoemde richtlijn) streeft de Commissie ernaar 
de technische specificaties van de ATM-apparatuur (Air Traffic Management) te 
harmoniseren, ten einde de onderlinge verbinding van de verschillende bestaande 
systemen mogelijk te maken. 
Op de lange termijn baseert de Commissie zich op het door de 1CAO (Internationale 
Burgerluchtvaartorganisatie) ontwikkelde concept CNS/ATM dat gebruik maakt van de 
nieuwe technologieën en als basis kan dienen voor een ATM-net. 
Ten slotte maakt de Commissie, die alle belang heeft bij de totstandkoming van een 
paneuropees ATM-systeem, gebruik van de programma's PHARE en TACIS om de 
landen in Midden- en Oost-Europa, alsmede de GOS-landen te helpen met de 
ontwikkeling van een compatibel systeem. 
5.3 Geautomatiseerd boekingssysteem 
De Raad heeft op 24.7.1989 Verordening (EEG) nr. 2299/89(90) betreffende gedragsregels 
voor geautomatiseerde boekingssystemen voor vliegtuigpassagiers goedgekeurd. Doel is 
te garanderen dat van de geautomatiseerde boekingssystemen een niet-discriminerend en 
doorzichtig gebruik wordt gemaakt, waardoor misbruik kan worden voorkomen, terwijl 
de concurrentie tussen luchtvaartmaatschappijen en geautomatiseerde boekingssystemen 
wordt gestimuleerd. Deze code omvat tevens een klachtenprocedure. 
Met het oog op een rechtvaardigere concurrentie tussen de luchtvaartmaatschappijen en 
een betere voorlichting van de consument, heeft de Commissie op 23.9.92(91) een voorstel 
tot wijziging van de genoemde verordening ingediend. Deze is op 29 oktober 1993 door 
de Raad aangenomen(92). 
In overeenstemming met de in het "derde liberaliseringspakket" vastgelegde beginselen, 
wordt de reikwijdte van de verordening in de nieuwe gedragscode uitgebreid tot nict-
geregelde diensten en gecombineerde produkten. Tevens zijn de criteria voor de volgorde 
op het hoofdscherm van vluchten als afzonderlijke produkten verduidelijkt en versterkt. 
Informatie in het eigen systeem van de luchtvaartmaatschappij dienl op verzoek te 
worden doorgespeeld naar de andere systemen. Reserveringen van andere systemen 
dienen te worden geaccepteerd tegen betaling van de boekingskosten. 
Anderzijds is voor de nodige garanties gezorgd met het oog op een duidelijke scheiding 
tussen de distributiefaciliteiten van een geautomatiseerd boekingssysteem en de 
particuliere faciliteiten van een luchtvaartmaatschappij en ter bescherming van de 
gegevens in de centrale gegevensbank van een geautomatiseerd boekingssysteem tegen 
onbevoegde toegang door andere luchtvaartmaatschappijen. 
™ PB L 220 van 29.7.1989, blz. I. 
<v" PB C 56 van 26.2.1993, blz. 28. 
(V2> Verordening (EEG) nr. 3089/93 van de Raad, PB L 278 van 11.11.1993, blz. 1. 
63 
In de nieuwe gedragscode wordt derhalve een duidelijk onderscheid gemaakt tussen 
contracten voor deelname aan of gebruik van een geautomatiseerd boekingssysteem en 
voor levering van de technische apparatuur ter bevordering van het gebruik van eigen, 
maar compatibele apparatuur, met name wat de reisbureaus betreft, van de 
overschakeling van het ene systeem op hel andere, waardoor de concurrentie lussen 
geautomatiseerde boekingssystemen kan worden vergroot. 
In geval van discriminatie van communautaire luchtvaartmaatschappijen door de 
luchtvaartmaatschappijen van derde landen en hun geautomatiseerde boekingssystemen, 
worden de regels met betrekking tot de gelijke toegang verscherpt. 
Door de uitbreiding van de reikwijdte ervan tot de niet-geregelde diensten en door de 
aanpassing van de criteria voor de volgorde op het hoofdscherm van 
luchtvervoersdiensten, krijgt de consument betere en doorzichtigere informatie over de 
verschillende reismogelijkheden. 
64 
6. Economische en sociale samenhang 
Steunverlening aan de toeristische sector is een van de methoden die worden aangewend 
om in samenwerking met de Lid-Staten, ondernemingen en regio's een harmonieuze 
ontwikkeling van de gehele Gemeenschap te bevorderen. Doel is de kloof tussen de 
verschillende ontwikkelingsniveaus van de, regio's en de achterstand van de minder 
ontwikkelde regio's te verkleinen en de werkgelegenheid en de geografische en 
professionele mobiliteit van de werknemers en studenten in de verschillende fasen van 
hun opleiding te bevorderen, wat een van de hoofddoelstellingen is van de gewenste 
bevordering van de economische en sociale samenhang in de Gemeenschap. 
Aan de toeristische sector komt een behoorlijk deel ten goede van de steun die via de 
diverse instrumenten voor de tenuitvoerlegging van het communautair regionaal beleid 
wordt verleend. 
Over de rol van het toerisme bij de regionale ontwikkeling heeft de Commissie in 
november 1990 bij de Raad een werkdocument van de diensten van de Commissie 
ingediend19^. 
6.1 Regionaal beleid 
Op het gebied van toerisme werd bij de communautaire bestekken (CB's) voor de periode 
1989-93, in het kader van de structuurfondsen, voorrang verleend aan maatregelen met 
het oog op: 
de verbetering van het toeristisch aanbod en van de territoriale spreiding van het 
toerisme; 
de beperking van seizoengebondenheid; 
de exploitatie van het toeristisch interessante natuurlijk, historisch, architectonisch 
en cultureel patrimonium; 
de ontwikkeling van het plattelandstoerisme en van de beroepsopleiding met het 
oog op het scheppen van arbeidsplaatsen in de sector. 
In het bijzonder werd bij de uitvoering van de maatregelen aandacht besteed aan de 
bescherming en de exploitatie van het milieu. 
Hoewel met de behoeften die door de regio's naar voren zijn gebracht, voor een groot 
deel werd rekening gehouden bij het uitwerken van het CB's tussen de Commissie en de 
Lid-Staten, moet niettemin worden benadrukt dat degenen die in de Lid-Staat zelf 
verantwoordelijk zijn voor het toeristisch beleid niet steeds op de hoogte werden gebracht 
van de onderhandelingen ter voorbereiding van de CB's. 
SI-;C( 90)2356 van 29.1 1.1990. 
65 
Hierop moet uitdrukkelijk worden gewezen omdat zonder de nodige samenhang geen 
volwaardig ontwikkelingsbeleid kan worden gevoerd. 
Gezien de verscheidenheid van de soorten toerisme is het - op basis van de huidige 
elementen - niet mogelijk analyses,uit te voeren of specifieke aanbevelingen te doen over 
de types toerisme waaraan voorrang moet worden verleend. 
Het is noodzakelijk gebleken een specifiek rapport over het gebied toerisme op te stellen 
voor het meten van niet alleen de positieve effecten van de verwezenlijking van met name 
een omvangrijke infrastructuur maar ook van de problemen die zich daarbij hebben 
voorgedaan. 
Indien men ten slotte de doelstelling wil bereiken van een zo doeltreffend mogelijke 
optimale toeristische ontwikkeling van de regio's die uit de fondsen steun ontvangen, 
moet men verzekeren dat de acties van operationele programma's tussen het EFRO en het 
EST worden geïntegreerd. 
De fondsen: 
EFRO: Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling 
Dit fonds draagt 86% bij aan de totale steun die aan het toerisme uit de structuurfondsen 
wordt verleend. 
ES F: Europees Sociaal Fonds 
Dit fonds draagt 5% bij aan de totale steun die aan het toerisme uit de structuurfondsen 
wordt verleend 
I let ESF is betrokken bij de 5 doelstellingen van de hervorming van de structuurfondsen 
in 1988. 
In alle gevallen vormt de financiële steun van het ESF een aanvulling op de actie van het 
EFRO. De communautaire steun wordt meestal verleend in de vorm van operationele 
programma's van diverse fondsen, waarbij het EFRO de infrastructuur en de apparatuur 
financiert en het ESF de opleidingsmaatregelen op basis van de behoeften. 
In de regio's van doelstelling 2 vormen de steunmaatregelen van het ESF, zoals voor 
doelstelling I, begeleidende maatregelen bij de EFRO-acties. Alle door het EFRO 
uitgevoerde maatregelen (uitvoering en modernisering van apparatuur, 
promotiecampagnes, verbetering van de accommodatiecapaciteit) hebben eveneens een 
grote behoefte aan opleiding tot gevolg. 
In de regio's van doelstelling 5b (plattelandsgebieden) zijn de maatregelen van het ESF 
geconcentreerd binnen het algemene hoofdstuk "menselijk potentieel" van de CB's, dat 
de acties op het gebied van opleiding en werkgelegenheid, eveneens in de toeristische 
sector, omvat. 
66 
EOGFL: Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Landbouw 
Dit fonds draagt gemiddeld 9% bij aan de totale steun die aan het toerisme uit de 
structuurfondsen wordt verleend (doelstellingen 1 en 5b). 
In het kader van de diversifiëring van de activiteiten op het platteland wordt 
communautaire steun voor het plattelandstoerisme verleend aan de landbouwbedrijven zelf 
ofwel op een algemener niveau, bij voorbeeld in de vorm van basisinfrastructuur, 
vrijetijdsactiviteiten of natuurparken. 
De onderstaande tabellen geven in detail de communautaire bijdragen binnen het kader 
van de CB's voor het toerisme per doelstelling en per land weer. 
Voor doelstelling 
Land miljoen ecu % van het totaalbedrag 
(1989-93) van de communautaire 
steun uit de 
structuurfondsen (behalve 
doelstellingen 3, 4 en 5a) 
Griekenland 243,6 4,5 
Spanje 182,0 2,4 
Frankrijk 34,3 4,8 
Ierland 188,6 6,6 
Italië 786,6 12,3 
Portugal 203,0 3,5 
Verenigd Koninkrijk 46,2 5,5 
Totaal doelstelling I 1683,7 5,6 
BIJ deze cijfers moet de indirecte bijdrage aan de ontwikkeling van het toerisme 
worden gevoegd die voortkomt uit de communautaire steun ten behoeve van de 
ontsluiting van de regio's. Deze hulp vertegenwoordigt bijna een vierde van het totaal 
m de desbetreffende CB's. 
67 
Voor doelstellinu 2 
Land miljoen ecu % van het totaalbedrag 
(1989-91) van de communautaire 
steun uit de 
structuurfondsen 
België 12,85 7,2 
Denemarken 0,50 1,6 
Duitsland 5,70 2,0 
Spanje 
Frankrijk 44,10 7,3 
Italië 24,67 9,0 
Luxemburg 
Nederland 10,09 13,1 
Verenigd Koninkrijk 173,89 12,8 
Totaal doelstelling 271,8 7,6 
Totaal doelstelling 2 (1992-1993) 156.2 Mi o ECUS 
68 
c) VQOJ doelstelling 5b 
Land miljoen ecu % van het totaalbedrag 
(1989-93) van de communautaire 
steun uit de 
structuurfondsen 
België 4,40 13,50 
Denemarken - -
Puitsland 
Spame 17,68 6,20 
Frankrijk 105,60 11,00 
Italië 51,20 13,3.0 
Luxemburg 0,40 16,00 
Nederland 9,00 20,50 
Verenigd Koninkrijk 5,80 1,70 
Totaal ëoelsielling 5b 194,08 7,48 
d) Samenvattende tabel 
t.ANI) 
(i nckcn land 
Spanje 
lïanknjk 
Ierland 
Italie 
l'orlugal 
Verenigd Kouinki i|k 
1 )eneinaikcii 
Duitsland 
Nederland 
Helgié 
Luxemburg 
Tol A/M. - , •-• - •• • •*• - .-. 
Doelstelling 1 
(19«9-93) 
243,6 
182,0 
34,3 
188,6 
786,0 
203,0 
46,2 
16X3,7 - - •• 
{heistelling 2 
(1989-91) * 
44,1 
24,7 
173,9 
0.5 
5,7 
IU,I 
12,9 
271,9 Doelstelling 5b 
(1989-93) 
17,68 
105,60 
105,60 
51,20 
5.80 
9.00 
4,40 
0,40 
194,08 TOTAAL 
243,60 
199,68 
184.00 
188,60 
861,9 
203,00 
225,9 
(MO 
5,70 
19.10 
17,30 
0,40 
2149,68 
* Doelstelling 2 (1992-1993) 156.2 Mio ECUS 
b I I Segmenten van de toeristische sector waaraan de communautaire steun het meest 
ten goede komt 
Doelstelling I 
Steun voor investeringen en infrastructuur. 
Ontsluiting van de culturele en histprische rijkdommen 
Doelstelling 2: 
Verbetering van het aanbod aan toeristische voorzieningen. 
69 
Ontwikkeling van toeristische activiteiten. 
Doelstelling 5b: 
Instandhouding van het milieu in het kader van de ontwikkeling van het 
plattelandstoerisme. 
Ontwikkeling van accomodatiestructuren in plattelandsgebieden. 
Bevordering van het plattelandstoerisme. 
6.12 De hervorming van 1993 betreffende de verordeningen inzake de structuurfondsen 
De hervorming van de verordeningen en de verhoging van de fondsen voor de periode 
1994-1999 laat toe een verhoging van de steun aan het toerisme te verwachten(94). 
Overigens zullen bij het uitwerken van de Plannen, en vervolgens van de CB's, alsook bij 
hun verwezenlijking dank zij de ruimere samenwerking tussen de Lid-Staten op het 
passende niveau oplossingen worden gevonden voor de problemen op het stuk van 
samenhang en informatie. 
Doordat steeds meer regio's die al een zekere ontwikkeling hebben of over een sterk 
toeristisch potentieel beschikken, voor steun in aanmerking komen, zullen eveneens meer 
acties ten behoeve van het toerisme worden ontwikkeld. 
Ten slotte hebben de wijzigingen in de werkingssfeer van het ESF, die het de werknemers 
gemakkelijker moeten maken zich aan de industriële veranderingen aan te passen, 
eveneens betrekking op de toeristische activiteit in het kader van de ruimere 
samenwerking die met de hervorming wordt beoogd. 
Ongeveer 9% van de vastleggingskredieten van de structuurfondsen zal in de periode 
1994-1999 aan de communautaire initiatieven worden besteed. 
6-1 5 Cpjyesjefonds 
De Raad heeft op 31.3.1993 een tijdelijk financieel cohesie-instrument opgezet, in 
afwachting van de aanvaarding van een definitieve regeling binnen het kader van het 
Verdrag betreffende de Europses Unie. 
Dit nieuwe instrument heeft vanaf 1993 een directe weerslag op de toeristische activiteit 
om de volgende twee redenen: 
het is gericht op vier landen die over sterke toeristische troeven beschikken 
(Griekenland, Spanje, Ierland en Portugal); 
er worden investeringen in de milieu- en vervoerssector mee gefinancierd die een 
direct effect hebben op het toerisme. 
IX-publikalie'^eslrucUiurlbndseii van de Gemeenschap: 1994- 1999",CM-X0-93-032 l'ublikaliebureau. Luxemburg 1993. 
omval een verzameling welgevingslekslen voorzien van eommentaar. 
70 
6.2 Communautaire initiatieven 
De communautaire initiatieven hebben ongeveer 6 miljard ecu (prijzen 1989) in beslag 
genomen, hetzij 10% van het totale bedrag dat in de periode 1989-93 uil de 
structuurfondsen beschikbaar was. 
De projecten op het gebied van het toerisme werden in aanmerking genomen in het kader 
van de volgende initiatieven: 
Programma van regionale acties op milieugebied (ENVIREG) 
Van de communautaire initiatieven die door de Commissie zijn voorgesteld uit hoofde 
van artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 4253/88 van de Raad is het programma voor 
regionale acties op milieugebied (ENVIREG) van bijzonder belang voor de toeristische 
sector, met name in het Middellandse-Zeegebied. 
Een van de specifieke doelstellingen van ENVIREG bestond met name in de 
vermindering van de verontreiniging van de kustzones, in het bijzonder in het 
Middellandse-Zeegebied waar de economie in hoge mate afhankelijk is van het toerisme. 
Fr werd onder meer prioriteit verleend aan de zones die in het zomerseizoen een grote 
bevolkingstoename kenden. 
Ten slotte was de omvang van de toeristische activiteit in de kustzones een criterium voor 
de verdeling van de communautaire steun ten bedrage van 500 miljoen ecu voor de 
periode 1990-1993 
Cirensoverschrijdende samenwerking (1NTERREG) 
Dit initiatief heeft betrekking op de bevordering van de samenwerking tussen 
grensgebieden. 
In dit kader kon communautaire steun worden verleend voor acties inzake 
grensoverschrijdende samenwerking op het gebied van toerisme, met inbegrip van 
agntoerisme en milieu, alsmede de ontwikkeling en het beheer van grensoverschrijdende 
natuurparken yoor toeristische doeleinden. 
De totale bijdrage uit de drie communautaire fondsen aan dit initiatief voor de periode 
1990-1993 bedroeg meer dan I 000 miljoen ecu. Met aandeel van de acties op het gebied 
van toerisme kan evenwel niet precies worden bepaald. 
Ultraperifere gebieden (REGIS) 
Met dit initiatief wilde de Commissie de meest afgelegen regio's van haar grondgebied 
helpen 
Dit in juli 1990 goedgekeurde programma voorzag in steun ten bedrage van 200 miljoen 
ecu voor de periode 1990-1993 uit de drie structuurfondsen voor maatregelen die onder 
meer bevorderlijk zijn voor toeristische activiteiten en de ontwikkeling van de toeristische 
sector. De programma's ten behoeve van het toerisme die in het kader van dit initiatief 
werden gefinancierd, kunnen evenwel niet precies worden geëvalueerd. 
71 
RESIDER en RENA VAL 
Het gaat om twee communautaire programma's die door de Raad vóór de hervorming 
werden goedgekeurd. 
RESIDER was gericht op de regio's die hel meest onder de achteruitgang van de ijzer­
en staalsector te lijden hadden RENAVAE was gericht op de regio's die getroffen waren 
door de achteruitgang van de scheepsbouw 
Beide programma's voorzagen uitdrukkelijk in de mogelijkheid van communautaire 
mvesleringshulp voor toeristische activiteiten, hoewel het aandeel van het toerisme in 
deze initiatieven niet precies kan worden geëvalueerd. 
( Unnmunautair initiatief voor plattelandsontw ikkeling (LEA DER) 
Op 15 maart 1991 keurde de Commissie het LEADER-initiatief goed ten einde de lokale 
ontwikkeling te bevorderen door de financiering van door plaatselijke groepen genomen 
initiatieven. 
Met de communautaire steun konden individuele en collectieve investeringen worden 
gefinancierd in verband met landbouwactiviteiten, restauratie en ontwikkeling van uit 
toeristisch oogpunt belangrijke bouwwerken en plaatsen op het platteland, 
promotieactiviteiten, marktstudies, maatregelen met het oog op de uitbreiding van het 
toeristisch seizoen (toerisme van korte duur, weekeinden enz.) op basis van de projecten 
die zijn beschreven in de werkplannen van de geselecteerde plaatselijke groepen. 
Van de maatregelen die voor steun in aanmerking kwamen (regio's van doelstellingen I 
en 5b), vormden die op het gebied van plattelandstoerisme een belangrijk aandeel, daar 
40% van de voor dit initiatief beschikbare steun (400 miljoen ecu - waarde 1989) tot eind 
1993 betrekking had op projecten voor ontwikkeling van het plattelandstoerisme, die 
zowel door het EFRO als door het EOGFL- afdeling Oriëntatie en het ESF dienden te 
worden gefinancierd. 
RECHAR 
Dit initiatief betreft de economische omschakeling van steenkoolbekkens. 
Volgens dit initiatief kon communautaire steun onder andere worden toegekend voor 
maatregelen ter bevordering van toeristische activiteiten, waaronder met name die in 
verband met het industrieel patrimonium. 
De in aanmerking komende gebieden waren 28 steenkoolbekkens in 6 Lid-Staten en de 
totale bijdrage uit het EFRO en het ESF bedroeg 300 miljoen ecu. De EGKS neemt aan 
het initiatief deel in de vorm van rentesubsidies tot 120 miljoen ecu en met 40 miljoen 
ecu als bijkomende hulp voor wederinschakeling uit hoofde van artikel 56 van het 
EGKS-Verdrag. 
TELEMA Tl OU E 
72 
Hierbij gaat het om een door het EFRO medegefinancierd initiatief dat ten doel heeft de 
invoering van geavanceerde telecommunicatiediensten in regio's van doelstelling I te 
vergemakkelijken. Dit programma wordt meer in detail geanalyseerd in punt III. 12.3. 
Regio's en sleden voor Europa (RECEI'E) (in toepassing van art. 10 van verordening 
EFRO) 
Dit in 1991 opgezette programma omvat 37 samenwerkingsnetwerken waarbij lokale en 
regionale overheden met ten minste 50 000 inwoners betrokken zijn. Toerisme is een van 
de thema's die ten minste gedeeltelijk onder de bevoegdheid van deze netwerken vallen 
en kan daardoor voor gecoördineerde acties communautaire steun ontvangen. RECITE 
beschikt over een budget van 49 miljoen ecu, waarbij het evenwel niet mogelijk is precies 
te bepalen welk gedeelte aan acties op het gebied van toerisme is besteed. 
6.3 Europese Investeringsbank 
6.3.1 Rechtstreekse financiering van het toerisme 
In het kader van haar lange-termijnfinanciering van de investeringen die bijdragen tot de 
tenuitvoerlegging van het communautair beleid neemt de Europese Investeringsbank (EIB) 
verschillende maatregelen ter bevordering van het toerisme. 
Het merendeel van de activiteiten van de EIB is gericht op de vermindering van de 
regionale ongelijkheden, een prioriteit die in het Verdrag van Maastricht wordt bevestigd. 
Het is dan ook bijna uitsluitend in de regio's die steun uit de communautaire 
structuurfondsen ontvangen dat de EIB optreedt om de toeristische voorzieningen te 
verbeteren: meer dan vier vijfde van de in de periode 1989-1992 in dit verband toegestane 
financieringen, namelijk 953 miljoen ecu, waarvan 253 miljoen in 1992. 
Imunctermg vim de sector "toerisme/vrijelijdsbesieding", 1989-1992 en 1992 
Helgic 
Denemarken 
Spaii|c 
1- rankri|k 
( iriekeuland 
Ierland 
Italic 
Nederland 
l'orlugal 
Duitsland 
Vei Koninkrijk 
Totaal Totaal 
miljoen ecu 
19X9-92 
13.1 
0.1 
126.7 
27 5.9 
25.6 
1 1.-4 
326.0 
8.5 
50.8 
6-1.3 
-19.9 
952.6 Individuele 
leningen 
1X1.5 
52,9 
12.0 
46.1 
292.5 Krediet voor 
globale 
leningen 
13,1 
0.4 
126,7 
94.4 
25,6 
1 1.4 
273,1 
8,5 
3X.X 
64.3 
3.9 
660.1 Totaal 
miljoen ecu 
1992 
5,6 
0.1 
7.6 
99.1 
11.0 
0,6 
85,6 
7,0 
2,4 
34,0 
252,9 Individuele 
leningen 
73,7 
9,1 
82.8 Krcdicl voor 
globale 
leningen 
5.6 
0.1 
7.6 
25.3 
11,0 
0,6 
76,5 
7,0 
2,4 
34,0 
170,0 
73 
De steun in deze regio's heeft hoofdzakelijk betrekking op kleine of middelgrote 
hotel voorzieningen (bijna 150 projecten voor 560 miljoen ecu van 1989 tot 1992, zie 
tabel 2), gefinancierd door middel van globale leningen via banken en financiële 
intermediairs die dicht bij de plaatselijke realiteit staan en waarmee de EIB nauw 
samenwerkt. De hotelprojecten hebben voor een groot deel betrekking op zakentoerisme, 
waardoor het hele jaar door de economische ontwikkeling wordt gesteund van regio's die 
soms over minder toeristische attracties beschikken. Deze investeringen waren sinds 1990 
vooral zeer talrijk in de oostelijke gebieden van Duitsland die een groot gebrek hadden 
aan dergelijke voorzieningen. Bovendien werd in deze periode ongeveer 60 miljoen ecu 
aan individuele leningen toegekend voor hotels en talrijke motels in het Verenigd 
Koninkrijk en in Portugal. 
De meeste van de overige gefinancierde investeringen hebben betrekking op zeer diverse 
voorzieningen ter versterking van het toeristisch belang van de regio's: kampeerterreinen, 
skiliften, recreatiezones maar ook, meer bepaald in Italië, gebouwen en plaatsen van 
cultureel of architectonisch belang die de verplaatsing van toeristen rechtvaardigen. 
Behalve de regio's die steun voor regionale ontwikkeling ontvangen, heeft de EIB tevens 
een uitzonderlijk omvangrijk project gefinancierd dat moet bijdragen tot de toeristische 
attractie van de Gemeenschap, namelijk het Eurodisney-park in de regio Parijs. 
Kredieten voor algemene leningen 1989-1992 in de sector "toerisme/vrijetijdsbesteding'' 
Verdeling per land (bedragen in miljoen ecu) 
België 
Denemarken 
Spanje 
Frankrijk 
Griekenland 
Ierland 
Italië 
Nederland 
Portugal 
Duitsland 
Verenigd Koninkrijk 
Totaal Aantal 
20 
7 
111 
'228 
35 
566 
18 
43 
231 
10 
1302 Totaal 
13,1 
0,4 
126,7 
94,4 
25,6 
11,4 
273,1 
8,5 
38,8 
64,3 
3,9 
660,1 waarvan 
Hotels 
8,1 
0,4 
120,1 
71,2 
23,7 
9,3 
220,2 
3,3 
38,7 
63,6 
3,0 
561,8 
74 
6.3.2 Financiering van acties met een weerslag op het toerisme 
Behalve deze financieringen die in de toeristische en vrijetijdssector gedane investeringen 
rechtstreeks ondersteunen, financiert de EIB om andere redenen zeer uiteenlopende 
projecten, waarvan de weerslag op het toerisme, met name op het zakentoerisme, 
evenwel aanzienlijk kan zijn. 
Dit geldt met name voor leningen voor voorzieningen zoals congrescèntra, 
tentoonstellingsruimten en handelsbeurzen, die tevens vaak hotelcapaciteit omvatten. 
Hetzelfde geldt voor stedebouwkundige werkzaamheden, waaronder renovatie van 
gebouwen of plaatsen van architectonische en culturele waarde of ook werkzaamheden 
voor de instandhouding van zeer waardevolle monumenten die tot het patrimonium van 
de Gemeenschap behoren. 
Tevens moet worden gewezen op de indirecte gevolgen voor het recreatie- en 
zakentoerisme van maatregelen op twee gebieden waarop de helft van de EIB-leningen 
is geconcentreerd: vervoer en telecommunicatie en de infrastructuur voor 
milieubescherming. 
In het eerste geval kan de weerslag op de toeristenstromen worden genoemd van de 
verwezenlijking van auto- en spoorwegnetten en in het bijzonder van de 
hoge-snelheidstreinen en van projecten zoals de Kanaaltunnel of de brug over de Grote 
Sond in Denemarken, evenals de versterking van de luchthaveninfrastructuren en de 
modernisering van de luchtvloten. 
In het tweede geval is de wisselwerking tussen milieubescherming en toerisme van groot 
belang voor de werkzaamheden ter verbetering van de drinkwatervoorziening, de opvang 
en behandeling van afvalwater en de inzameling en verwerking van stedelijk huisvuil, 
maar ook voor de exploitatie van kustzones, rivieren en meren of voor herbebossing. 
6.4 Transeuropese netwerken 
Hel toerisme is van belang voor het bereiken van de doelstellingen die met de 
verwezenlijking van deze netwerken worden beoogd en die moeten bijdragen tot de 
economische en sociale samenhang door de onderlinge verbinding en de interoperabiliteit 
van de nationale netwerken en de toegang daartoe, te bevorderen, terwijl eveneens een 
bijdrage wordt geleverd aan de totstandbrenging en de ontwikkeling van transeuropese 
netwerken. 
De acties op het gebied van toerisme hebben betrekking op twee hoofdpunten: 
de beleidsplannen inzake vervoer en haven- en luchthaveninfrastructuren (zie punt 
III.5.2); 
de telecommunicatienetwerken. 
75 
7. Landbouwbeleid 
De hervorming van het gemeenschappelijk landbouwbeleid in mei 1992 beoogt een 
verbetering van het marktevenwicht en. van het communautaire en internationale 
concurrentievermogen van de landbouw in de Gemeenschap, alsmede het waarborgen van 
een grotere stabiliteit in de inkomens van landbouwers en een rechtvaardigere verdeling 
van de communautaire middelen. 
De vier hoofdbeginselen van de hervorming zijn: 
algemene beperking van gegarandeerde landbouwprijzen; 
compenserende betalingen of premies op basis van de gebruikte produktiefactoren 
(hectare per stuks vee); 
maatregelen voor de directe beïnvloeding van de geproduceerde hoeveelheden, 
toegepast in de vorm van quota's of het uit de produktie nemen van 
landbouwgrond; 
begeleidende maatregelen ter bevordering van de herstructurering van 
landbouwbedrijven en diversifiëring van landbouwinkomsten. 
Tot dit laatste punt behoren ook agro-toeristische activiteiten. 
De begeleidende maatregelen ondersteunen onder andere het natuur- en landschapsbehoud 
met inbegrip van het beheer van de grond voor recreatief gebruik(95). Deze maatregelen 
dienen ter bevordering van het gebruik van landbouwgrond voor toeristische activiteiten 
en attracties. 
Andere begeleidende maatregelen hebben indirect betrekking op het plattelandstoerisme, 
door hun invloed op directe verkoop en marketing van landbouwprodukten. De 
biologische produktiemethode is bij de toerist zeer populair geworden. Dit opent een 
nieuwe regionale markt voor de landbouwer. Bovendien kan bij directe verkoop een 
betere prijs worden gevraagd(%>. De hoge kwaliteit en voedingswaarde van het produkt 
wordt gegarandeerd en in de handel gebracht door middel van kwaliteitscertificaten en 
logo's. 
(V5> Verordening (ILliG) nr. 2078/92 van de Raad, PB L 215 van 30.06.1992, blz. 85. 
m Als aanvulling op Verordening (l-IIG) 2092/91 van de Raad, PB L 198 van 24.06.1991, blz. 1, gewijzigd bij Verordening 
(IÎHG) 2083/92 van de Raad, PB L 208 van 14.07.1992, blz. 15, waarin de biologische produktiemethode is beschreven 
en regelingen worden ingevoerd om Ie controleren of de biologisch geproduceerde produkten aan de eisen voldoen, heeft 
de Raad Verordening (IÎIIG) 2081/92, PB L 208 van 14.07.1992, blz. 1 en Verordening (MUG) 2082/92, PB L 208 van 
14.07.1992, blz. 9 goedgekeurd, 1er bevordering en bescherming van oorsprongsbenamingen en specificitcitscertificatcn 
voor landbouwprodukten. 
76 
Landbouwactiviteiten binnen het Structuurfonds 
Sedert de hervorming van het Structuurfonds in 1988 maakt het landbouwstructuurbeleid 
deel uit van de communautaire ontwikkelingsstrategie. Zijn belangrijkste instrument is 
het Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Landbouw, aangevuld met het 
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling en het Europees Sociaal Fonds. Sedert 
1988 heeft het Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Undbouw 145,5 
miljoen ecu aan investeringen voor landbouwactiviteiten uitgegeven, waarvan een deel 
voor plattelandstoerisme was bestemd. 
Bijzonderheden over de relevante programma's en initiatieven zijn in hoofdstuk III.6.1 
en 6.2 gegeven. 
77 
8. Werkgelegenheid en sociaal beleid 
De toeristenindustrie, die gebaseerd is op een breed scala van economische activiteiten, 
verschaft werkgelegenheid aan meer dan 9 miljoen werknemers in de Gemeenschap. De 
reeds ingevoerde of in ontwikkeling zijnde communautaire maatregelen op het gebied van 
werkgelegenheid of sociaal beleid zijn natuurlijk ook van invloed op de werkgelegenheid 
in de toeristensector. Het Gemeenschapshandvest van de sociale grondrechten van de 
werkenden geeft een uiteenzetting van de beginselen en omschrijft de gebieden van de 
sociale dimensie waaraan aandacht moet worden besteed, bijvoorbeeld de arbeidsmarkt, 
afschaffing van sociale uilsluiting, verbetering van de levensomstandigheden en 
arbeidsvoorwaarden van werknemers. Hoewel het Handvest slechts door elf Lid-Staten 
is aangenomen, vorml het momenteel de basis voor een groot aantal communautaire 
maatregelen. 
Door de ontwikkeling van een grotere economische en sociale samenhang in de interne 
markt, gekoppeld aan economische groei en de voortdurende verbetering van de 
levensomstandigheden en arbeidsvoorwaarden voor alle communautaire burgers, dient 
een grotere sociale samenhang in de Lid-Staten te worden bereikt, waarbij een gestage 
economische groei betere werkgelegenheidspercentages en de volledige integratie van alle 
communautaire burgers in de gemeenschappelijke markt mogelijk maakt. 
In het licht van het door de Commissie gepresenteerde Witboek inzake groei, 
concurrentievermogen en werkgelegenheid(97), keurde de Raad tijdens de bijeenkomst van 
10 en 11 december 1993 in Brussel een actieplan op korte en middellange termijn goed, 
gebaseerd op concrete maatregelen ter bestrijding van de werkloosheid en voor het 
scheppen van werkgelegenheid in de Unie(98). 
De Raad was van oordeel dat de Lid-Staten zouden moeten uitgaan van de suggesties in 
het Witboek. Daartoe behoren onderstaande suggesties die van bijzonder belang zijn voor 
de toeristenindustrie: 
verbetering van onderwijs en opleiding; 
verbetering van de flexibiliteit binnen de ondernemingen en op de arbeidsmarkt; 
specifieke acties gericht op jongeren die het onderwijsstelsel zonder passende 
opleiding verlaten; 
ontwikkeling van de werkgelegenheid in samenhang met het voldoen aan nieuwe 
behoeften in verband met de kwaliteit van het bestaan en de milieubescherming. 
De vrijetijds- en cultuursector wordt in het Witboek als een van de gebieden genoemd 
met betere mogelijkheden voor het scheppen van werkgelegenheid. De kwestie van 
nieuwe arbeidsbronnen wordt door de Commissie verder ontwikkeld, in navolging van 
Bulletin van de lùiropesc Gemeenschappen, supplement 6/93. 
Buropesc Raad van Brussel, 10-11.12.1993 - Conclusies van hel voorzitterschap, Sl(93)1000 van 11.12.1993. 
78 
het verzoek van de Europese Raad, en zal deel uitmaken van het verslag dat op de 
Europese Raad van Essen in december 1994 wordt gepresenteerd. 
Het Protocol en de Overeenkomst betreffende de sociale politiek die als bijlage bij het 
Verdrag betreffende de Europese Unie zijn gevoegd, stellen zich tot doel een nieuw 
juridisch en institutioneel kader te verschaffen voor de ontwikkeling van het sociale 
beleid en acties van de Gemeenschap. Zo gaan de sociale partners bijvoorbeeld een 
grotere rol spelen bij de invoering van de Europese sociale dimensie. De uitwerkingen 
van deze toekomstige ontwikkelingen op de toeristenindustrie moeten nog worden bezien. 
8.1 Ontwikkeling van de arbeidsmarkt 
"Werkgelegenheid in Europa 1993"(99), het jaarverslag van de Commissie inzake actuele 
en toekomstige tendensen in de werkgelegenheid in de Gemeenschap, ziet de langdurige 
werkloosheid als een serieus probleem. Naar verwachting zal deze verder stijgen en 
eind 1994 gemiddeld 12% bedragen in de Gemeenschap. Aan dit probleem dient met 
spoed iets te worden gedaan wanneer de Gemeenschap haar concurrentievermogen in de 
21e eeuw wil behouden. Op basis van de economische groei alleen, die tot 1 à 2% is 
gedaald (en 3,5% was aan het eind van de jaren '80), lijkt een toekomstige verbetering 
van de Europese werkgelegenheid twijfelachtig. Er moeten positieve maatregelen worden 
genomen om het scheppen van werkgelegenheid te stimuleren en de werkloosheid te 
reduceren. Momenteel is het werkgelegenheidspercentage in Europa lager dan 60% 
terwijl de meeste andere belangrijke industriële mogendheden, bijvoorbeeld de VS, Japan 
en een aantal EVA-landen een percentage van hoger dan 70% kennen, alsmede hogere 
percentages voor vrouwelijke werknemers. 
Als reactie op het verzoek dat tijdens de informele bijeenkomst van de ministers van 
Werkgelegenheid en Sociale Zaken op 3 en 4 mei 1993 werd gedaan, heeft de 
Commissie in haar mededeling "Communautair kader ter bevordering van de 
werkgelegenheid"im een werkprogramma voor twee jaar voorgesteld, met analyses, 
onderzoek en initiatieven om de problemen van langdurige werkloosheid te bestrijden en 
de uitbreiding van de werkgelegenheid in Europa te bevorderen. 
Door zijn aard is het toerisme als sector van werkgelegenheid zeer geschikt voor de 
toepassing van enkele maatregelen van het communautaire kader voor werkgelegenheid, 
zoals de ontwikkeling van aanpasbare en flexibelere vormen van werkgelegenheid 
gebaseerd op nieuwe manieren van arbeidsorganisatie en nieuwe structuren van de 
arbeidstijd waardoor meer mensen en in het bijzonder meer vrouwen de arbeidsmarkt 
kunnen betreden. Het toerisme wordt ook als een arbeidsgebied gezien waarin in termen 
van werkgelegenheid groeipotentieel bestaat. 
Het toerisme als een gebied van potentiële stijging van de werkgelegenheid is een van 
de kwesties die tijdens de van 19 tot en met 21 oktober 1993 gehouden eerste Europese 
conferentie en tentoonstelling betreffende "Werkgelegenheid in Europa" zijn behandeld. 
Dit initiatief was een van de eerste door de Commissie in het kader van dit 
werkprogramma georganiseerde activiteiten. 
COM(92)354. 
COM(93)238 del., Brussel, 26 mei 1993. 
79 
Het toerisme werd ook opgenomen in bestaande werkgelegenheidsprogramma's die 
proefprojecten en onderzoek ontwikkelen om de werkgelegenheid te verbeteren. 
Uiteindelijk verschaffen deze initiatieven, indien zij succesvol zijn, nieuwe ideeën en 
goede praktijken die op de belangrijkste communautaire werkgelegenheidsprogramma's 
kunnen worden toegepast. Het "Local Employment Development Action" 
(LEDA)-programma is een goed voorbeeld daarvan. Tussen 33 proefgebieden werden 
mini-netwerken geïnstalleerd om de ontwikkeling van nieuwe 
werkgelegenheidsmogelijkheden en de overdracht van know-how en ervaring te 
ondersteunen. Een van de mini-netwerken werd speciaal opgericht voor de ontwikkeling 
van werkgelegenheidsmogelijkheden op het gebied van plattelandstoerisme. 
Werknemers die een baan zoeken in de toeristische dienstverlening in de Lid-Staten 
kunnen gebruik maken van het "Europees systeem voor de mededelingen van de voor 
internationale arbeidsbemiddeling geregistreerde aanbiedingen van en aanvragen om 
werk" (SEDOC)(1(,l), dal momenteel wordl bijgewerkt en geautomatiseerd en nu als het 
"EURES"-project met vacatures en werkzoekenden(1(,2) bekend staat. 
Het door de Commissie onderhouden en beheerde nieuwe gecomputeriseerde systeem 
verbindt alle openbare diensten voor arbeidsbemiddeling met een centrale computer- en 
gegevensbasis. Met EURES is het voor het eerst mogelijk gegevens te verzamelen aan 
de hand van een groot scala van criteria zoals beroepsclassificaties, bedrijfssectoren, 
vereiste talen en plaats van de baan. 
8.2 Werkgelegenheid en verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden 
Het belang van het toerisme als een groeiende werkgelegenheidssector wordt in 
toenemende mate erkend. Zijn flexibiliteit kan aantrekkelijk zijn voor sommige groepen 
op de arbeidsmarkt en de toegang tot deze bedrijfstak kan vanwege zijn arbeidsintensieve 
aard gemakkelijker zijn dan voor andere bedrijfstakken het geval is. Tegelijkertijd 
kennen de beroepsopleidingen en loopbaanstructuren een gestage vooruitgang in deze 
sector, waardoor hij nog aantrekkelijker wordt. De Gemeenschap steunt deze 
ontwikkelingen (zie hoofdstuk II 1.9 over onderwijs en opleiding). 
De seizoensgebonden aard van de toeristenindustrie met piekperiodes van intensieve 
activiteit gedurende 3 à 4 maanden per jaar, betekent dat veel werkgelegenheid in deze 
sector deeltijds of tijdelijk is en dat de werknemers tijdens deze piekperiodes met veel 
grotere activiteit, lang of op ongebruikelijke tijden moeten werken. In bepaalde 
toeristische sectoren kan dit zelfs de regel zijn; zo moeten werknemers die in de 
vrijetijds- of amusementssector werken, vaak voor vakantiegangers bereid zijn 's nachts 
of in het weekend te werken. 
In alle sectoren, ook in het toerisme, heeft de Commissie aandacht besteed aan kwesties 
met betrekking tot de aard van het werk, de vergoeding en verbetering van de levens-
en arbeidsomstandigheden. 
Verordening (HEG) 1612/68 van de Raad, PB L 257/2 van 19.10.1968. 
Verordening (EEG) 2434/92 van de Raad, PB L 245/1 van 26.08.1992. 
80 
8.2.1 Atypisch werk 
De Commissie heelt drie voorstellen voor richtlijnen van de Raad gedaan met belrekking 
lot atypische werkomstandigheden, ten einde verschillende doelstellingen te bereiken: het 
opheffen van de soms door deeltijdse of tijdelijke arbeidsovereenkomsten ontstane 
concurrentievervalsing in vergelijking met fulltime arbeidsbetrekkingen voor onbepaalde 
duur(l03); de invoering van regels ter verbetering van de arbeidsvoorwaarden voor 
deeltijdarbeiders of arbeiders met een tijdelijk contract met betrekking tot opleiding, 
voorlichting en sociale zekerheidsregelingen001*; en de behandeling van tijdelijke 
arbeidskrachten met betrekking tot de gezondheid en veiligheid op het werk. Het voorstel 
van de Commissie betreffende gezondheid en veiligheid werd als een richtlijn van de 
Raad op 25 juni 1991 goedgekeurd<l05), maar de andere voorstellen zijn bij andere 
communautaire instellingen nog in behandeling. 
8.2.2 Verbetering van de levensomstandigheden en arbeidsvoorwaarden 
In het kader van de verbetering van de levensomstandigheden en arbeidsvoorwaarden 
wordt aandacht besteed aan de organisatie van de arbeidstijd(106) en de bescherming van 
jongeren op het werk(,u7) in voorstellen van de Commissie voor richtlijnen van de Raad. 
Ten aanzien van deze twee richtlijnen is door de Raad in 1993 een gemeenschappelijk 
standpunt aangenomen. 
8.2.2.1 Organisatie van de arbeidstijd 
Op 1 juni 1993 werd door de Raad in Luxemburg een gemeenschappelijk standpunt 
aangenomen ten aanzien van het voorstel van de Commissie voor een richtlijn betreffende 
de organisatie van de arbeidstijd. IJI de voorgestelde richtlijn zijn de 
minimumvoorwaarden genoemd met betrekking tot rustperioden, voorwaarden voor 
arbeid in ploegendienst en de bescherming van de gezondheid en veiligheid. 
Hoewel in artikel 6 een maximale wekelijkse arbeidstijd van 48 uur is vastgesteld, 
bestaat de mogelijkheid van deze maximale arbeidstijd af te wijken. Deze bepalingen 
bieden tot op zekere hoogte ruimte voor de manier waarop de arbeidstijd in de 
toeristensector kan worden georganiseerd. Overeenkomstig de voorgestelde richtlijn kan 
bijvoorbeeld een afwijking worden toegepast wanneer een bedrijf in de toeristensector 
gedurende een bepaalde periode een zeer grote hoeveelheid werk heeft. De 
referentieperiode waarover een gemiddelde maximale arbeidsweek van 48 uur is vereist, 
kan tot 6 maanden en in geval van een collectieve overeenkomst tussen werkgevers- en 
werknemersvertegenwoordigers, tot 12 maanden worden uitgebreid. In het Verenigd 
Koninkrijk bestaat de mogelijkheid dat de werkgevers de werknemers in hun 
overeenkomst kunnen vragen meer dan 48 uur te werken. Een werknemer mag echter 
geen nadelen ondervinden wanneer hij niet bereid is meer uren te werken. 
(I0J> COM(90)533 dcf., PB C 305/12 van 05.12.1990. 
<,<M' COM(90)228 def., PB C 224/4 van 08.09.1990. 
<l0,) Richtlijn van de Raad 9I/383/EEG, PB L 206/19 van 29.07.1991. 
<"*> COM(9l)130 def., PB C 124/8 van 14.05.1991. 
<107> COM(93)35 def., PB C 77/1 van 18.03.1993. 
81 
8.2.2.2 Bescherming van jongeren op het werk 
Op 12 oktober 1993 heeft de Raad een gemeenschappelijk standpunt aangenomen met 
betrekking tot de door de Commissie voorgestelde richtlijn betreffende de bescherming 
van jongeren op het werk. Via de aanpassing van nationale arbeidswetten voor 
werknemers, tracht deze gemeenschapswetgeving ervoor te zorgen dat aan de specifieke 
ontwikkelingsbehoeften van jonge werknemers, de eisen voor hun beroepsopleiding en 
hun toegang tot werkgelegenheid worden voldaan. Zij is echter niet van toepassing op 
jongeren die in gezinsverband tijdelijke of beperkte werkzaamheden verrichten (een 
verschijnsel dat in bepaalde sectoren van de toeristenindustrie nogal gebruikelijk is). In 
het algemeen mogen kinderen onder 15 jaar helemaal niet werken, adolescenten tot 18 
jaar mogen geen nachtwerk verrichten en kinderen onder 15 jaar en adolescenten tot 18 
jaar die nog dagonderwijs volgen, mogen niet langer dan 15 uur per week of 3 uur per 
dag werken; jongeren die geen volledig dagonderwijs volgen of schoolvakantie hebben, 
mogen niet meer dan 40 uur per week en 8 uur per dag werken. 
Deze maatregelen zijn van invloed op de toeristische ontwikkeling. Bedrijven zullen zich 
moeten aanpassen aan de veranderende arbeidsmarkt en in overeenstemming daarmee 
moeten ontwikkelen, maar ze moeten tegelijkertijd zorgen voor de voortdurende verdere 
ontwikkeling van de toeristenindustrie. 
8.3 Verbetering van de sociale dialoog 
8.3.1 Europese ondernemingsraden 
Met hun grote personeelsbestand hebben veel van de grote transnationale ondernemingen 
en concerns uit de toeristensector, zoals hotelketens, reisbureaus, reisorganisatoren en 
vervoersbedrijven belang bij goede verhoudingen tussen werkgevers en werknemers op 
Europees niveau. Met de voltooiing van de interne markt ligt het voor de hand dat dit 
type concerns in aantal toeneemt, alleen al vanwege fusies tussen bedrijven. Het toerisme 
is dus in toenemende mate een bedrijfstak waarin voorlichtings- en 
raadplegingsmechanismen voor de werknemers zijn vereist. 
Het voorstel van de Commissie voor een richtlijn van de Raad inzake de oprichting van 
Europese ondernemingsraden(K)x) in ondernemingen met een communautaire dimensie 
(met minstens 1 000 werknemers binnen de Gemeenschap, waarvan er minstens 100 in 
ten minste twee Lid-Staten werken), was bedoeld om een verdere impuls aan dit initiatief 
Ie geven, werknemers te informeren, te raadplegen en hun toenemende deelneming in 
het besluitvormingsproces te vergemakkelijken. Dit voorstel is momenteel opnieuw in 
behandeling op basis van de in het kader van het Verdrag van Maastricht gesloten 
overeenkomst betreffende de sociale politiek. Deze overeenkomst voorziet in een 
uitgebreide raadpleging van de sociale partners, met inbegrip van een aantal organisaties 
op toeristisch gebied(109). 
l,°" COM(91)345, PBC 336/11 van 31.12.1991. 
<1<M" SEC(94)193. 
82 
8.3.2 Sociale dialoog 
In het kader van de sociale dialoog vertegenwoordigt Hotrec, de bond van nationale 
organisaties van Horecabedrijven binnen de Europese Gemeenschap met in totaal circa 
30 organisaties in 17 landen, hel standpunt van de werkgevers. Hotrec onderhoudt ook 
sedert lange tijd een dialoog met UNICE. 
De sectoriële sociale dialoog tussen Hotrec en de representatieve werknemersorganisatie, 
ECF-UITA werd met steun van de Commissie tot stand gebracht0lu). 
Binnen de in het formele kader van de hotelsector tot stand gebrachte sociale dialoog is 
een stuurgroep opgezet voor het vaststellen en beoordelen van initiatieven. Op basis van 
twee door de Gemeenschap gefinancierde studies betreffende "de invloed van 1992 op 
de intracommunautaire arbeidsmobiliteil in de Horeca-sector", en "milieumanagement 
in de Europese hotel- en restaurantsector", zijn twee werkgroepen momenteel bezig met 
een studie van de mobiliteit voor werknemers en de milieubescherming. 
8.4 Gezondheid en veiligheid 
Zoals elke andere werkomgeving, is de toeristensector verplicht de lichamelijke 
gezondheid en veiligheid van zijn werknemers te waarborgen. Om het belang van deze 
kwestie te benadrukken, werd 1992 uitgeroepen als het Europees Jaar voor de veiligheid, 
de hygiëne en de gezondheid op het werk(111). 
De belangrijkste doelstelling was het sociale en economische belang van problemen 
inzake gezondheid, veiligheid en hygiëne op het werk te benadrukken, waarbij iedereen 
meer bewust werd gemaakt van beroepsrisico's en de bestrijding daarvan, alsmede de 
ondersteuning van een aantal acties met betrekking tot deze kwesties. Een aantal andere 
voorstellen van de Commissie voor richtlijnen van de Raad op dit gebied is bij de andere 
communautaire instellingen nog in behandeling. Het voorstel voor een richtlijn 
betreffende de bescherming van jongeren op het werk, en voor een richtlijn inzake 
veiligheid en gezondheid voor vervoersactiviteiten(112) zullen de meest directe invloed op 
de toeristenindustrie hebben. 
8.4.1 Volksgezondheid 
In het kader van het actieplan van de Gemeenschap op het gebied van het toerisme stelt 
artikel 4, lid 2, punt (f), dat communautaire maatregelen niet alleen een instrument 
moeten vormen voor een betere informatieverstrekking voor de toerist, maar ook voor 
een betere bescherming. Met betrekking tot volksgezondheid heeft een deel van het 
communautaire beleid zowel direct als indirect invloed op de bescherming van de 
gezondheid van toeristen en het vergroten van hun bewustzijn voor het nemen van 
preventieve gezondheidsmaatregelen. In artikel 3 (O) en 129 (1) van het Verdrag 
betreffende de Europese Unie wordt expliciet verwezen naar de doelstelling van het 
bereiken van een hoger niveau van volksgezondheid. 
<"ü> Sociale dialoog en Europese sociale ruimte (93/C/54/03), PB C 54/3 van 25.02.1993. 
("" Besluit van de Raad 9I/388/EEG van 25 juli 1991, PB L 214/77 van 02.08.1991. 
(m> COM(92)234 dcf., PB C 25/17 van 28.01.1993. 
83 
Andere activiteiten van de Commissie hebben indirecte invloed op toerisme wat de 
bescherming van de toerist betreft: 
de Europese voorlichtingscampagnes met betrekking tot alcohol in het verkeer 
van 1991 en 1992-1993 die op de gevolgen van alcoholmisbruik waren gericht(,,3); 
hel programma "Europa tegen AIDS"(IM). In dit kader keurde de Commissie op 
23 september 1993 een voorstel voor een besluit van de Raad goed, betreffende 
de verlenging tot eind 1994 van het actieprogramma voor 1991-1993 
(COM(93)453 def.). In de context van "Actiegebied 3" van dit actieprogramma 
werd "reizen en toerisme" als een gebied gezien voor de tenuitvoerlegging van 
specifieke maatregelen ter bevordering van preventieve gezondheidszorg in 
toeristische bestemmingen door middel van proefprojecten en netwerken; 
de resolutie van de Raad van 29 mei 1986 betreffende de invoering van een 
Europees medisch paspoort(ll5); 
een mededeling betreffende een voorstel voor een actieplan ter bevordering van 
de volksgezondheid (COM(93)559 def., 24.11.1993) werd uitgewerkt en door de 
Commissie op 24 november 1993 goedgekeurd. Dit document is momenteel in 
behandeling bij de Raad, het Economisch en Sociaal Comité en het Comité van 
de Regio's. 
8.5 Bestrijding van sociale uitsluiting en bevordering van de integratie van personen 
die van de arbeidsmarkt zijn uitgesloten 
Naar schatting heeft ongeveer 40% van de communautaire burgers nog geen toegang tot 
toerisme. Zeer vaak zijn dit dezelfde mensen die wegens armoede, lichamelijke of 
geestelijke gebreken of ouderdom aan de rand van de economische activiteit van de 
interne markt staan. Er moeten maatregelen worden getroffen om de belemmeringen te 
overwinnen die deze mensen uitsluiten van toegang tot vrijetijds- en toeristische 
activiteiten, alsmede van de belemmeringen waardoor zij worden uitgesloten van 
werkgelegenheidsmogelijkheden in de vrijetijds- en toeristensector. 
In het Sociaal Handvest, waarin wordt uiteengezet hoe de sociale dimensie van de 
Gemeenschap moet worden ontwikkeld, zijn bejaarden en gehandicapten als een 
doelgroep voor bijstand genoemd. In het communautaire actieprogramma op het gebied 
van toerisme is sociaal toerisme als een aandachtsgebied beschreven. Prioriteit wordt 
echter verleend aan het vergemakkelijken van de toegang tot toerisme voor 
gehandicapten. 
<•"> Resolutie van de Raad 29.05.1986 bclrclïcndc alcoholmisbruik, PB C 184 van 23.07.1986. 
<U4) Besluit van de raad, 4.6.91, PB C 175 van 4.7.91 
<"« PB C184 van 23.07.1986. 
84 
8.5.1 Initiatieven ten behoeve van gehandicapten 
Helios II 
Het op 25 februari 1993 goedgekeurde derde communautaire actieprogramma ten 
behoeve van gehandicapten0"4, met een looptijd van 1 januari 1993 tot 31 december 
1996 en een budget van 37 miljoen ecu, stelt zich tot doel gelijke kansen en de integratie 
van gehandicapten te bevorderen. 
"Zelfstandig leven van gehandicapten" is een van de 12 hoofdpunten van dit programma. 
Maatregelen ter bevordering van dit aspect hebben ook betrekking op toerisme en sport, 
een toenemende mobiliteit voor mensen met handicaps, accomodate, cultuur en 
creativiteit. 
Het in artikel 9 van het actieprogramma genoemde Europees gehandicaptenforum speelt 
een belangrijke rol bij het vaststellen van prioritaire maatregelen voor de 
tenuitvoerlegging. Mobility International, de NGO die zich bezighoudt met reizen voor 
gehandicapten, zal als Europees coördinator het standpunt van nationale en regionale 
NGO's voor gehandicapten bij de Commissie vertegenwoordigen voor acties die moeten 
worden ondernomen of ontwikkeld ter bevordering van het zelfstandig leven van 
gehandicapten. Initiatieven op het gebied van toerisme moeten daarin worden 
opgenomen. 
Handynet 
"Handynet", het geautomatiseerde Europese informatiesysteem dat gebruikers een 
meertalige gegevensbank, een meertalig elektronisch journaal en een elektronische 
boodschappendiensl aanbiedt, werd onder Helios I opgericht(ll7). Handynet wordt onder 
Helios II verder ontwikkeld, waarbij voorrang wordt verleend aan informatie betreffende 
technische hulpmiddelen voor elke categorie gehandicapten in de verschillende aspecten 
van hun dagelijks leven, zoals hulpmiddelen voor persoonlijke mobiliteit, deelneming aan 
vrijetijdsactiviteiten en verbetering van het leefmilieu. 
Onder Helios I was een verdere doelstelling de opneming van een specifieke 
informatiemodule voor gehandicapte toeristen. Hoewel deze in het actuele programma 
nog niet wordt genoemd, bestaat de mogelijkheid dat deze als doelstelling op lange 
termijn kan worden opgenomen wanneer het systeem door de Raad vóór eind 1994 
opnieuw wordt bestudeerd. 
Mensen met handicaps vormen een potentiële economische toeristische sector. Het is 
reeds bekend dat een gehandicapte toerist gemiddeld begeleid wordt door een of twee 
andere toeristen. De noodzaak dat de Gemeenschap actief blijft bij het treffen van 
maatregelen voor een verdere integratie van mensen met handicaps en met een 
gereduceerde mobiliteit in de maatschappij, wordt in toenemende mate erkend. 
<"6) Besluit van de Raad 93/136/EEG, PB L 56/30 van 09.03.1993. 
(117) Het tweede communautair actieprogramma voor gehandicapten, Besluit van de Raad 88/231/EEG, PB L 104/38 van 
18.04.1988. 
85 
Andere initiatieven 
Overeenkomstig de resolutie van de Raad van 16 december 199l(11X) betreffende een 
communautair actieprogramma inzake de deelname van personen met beperkte mobiliteit 
aan het verkeer, heeft de Commissie onlangs een studie gedaan naar de 
vervoersinformatie voor gehandicapte reizigers. De rol van reisbureaus en 
reisorganisatoren wordt ook onderzocht. Een aanvulling op deze initiatieven en indirect 
van nut voor de verbetering van de toegang tot toerisme voor ouderen en gehandicapten 
is het TIDE-programma (Technologisch Initiatief ten behoeve van Gehandicapten en 
Ouderen), dat ontwikkelingswerk ondersteunt voor de toepassing van informatie en 
communicatietechnologieën op het gebied van revalidatietechnologie(119). 
Met hulp van het Europees Sociaal Fonds, en meer in het bijzonder via het 
HORIZON-initiatief°2U), zijn mogelijkheden voor werkgelegenheid van gehandicapten in 
het toerisme ontwikkeld en benut. 
Een aantal in het kader van dit programma door nationale overheidsinstanties 
geselecteerde projecten bevat een toeristische component. 
8.5.2 Ouderen 
De bevolking in de Gemeenschap veroudert. Meer dan 60 miljoen communautaire 
burgers zijn ouder dan 60 jaar, velen daarvan hebben nog een lang leven voor zich en 
nemen actief deel aan de maatschappij. Uit nationale verslagen blijkt dat, om 
verschillende redenen, in de meerderheid van de Lid-Staten, de levensstandaard van 
ouderen in de laatste jaren is gestegen020. Tegen het jaar 2000 zal het aantal ouderen 
meer dan 20% van de bevolking uitmaken. Velen daarvan gaan vroeger met pensioen en 
hebben derhalve meer vrije tijd voor hun persoonlijke interessen. Anderen werken na hun 
pensioen nog op deeltijdbasis en gaan op zakenreis. De oudere generatie 
vertegenwoordigt een groeiende sector van toeristische vraag op alle gebieden, en in het 
bijzonder pakketreizen en rondreizen, het hele jaar door(l22). 
Ten einde de aandacht te richten op de zowel positieve als negatieve kwesties die van 
invloed zijn op ouderen in de Gemeenschap, werd 1993 uitgeroepen tot het "Europees 
Jaar van de ouderen en de solidariteit tussen de generaties"{I23) met een budget van 
7,5 miljoen ecu. Het Europees Jaar loopt eind december 1993 af, waarna een 
beoordeling en een verslag zullen worden gemaakt. 
Er werd gezorgd voor de medefinanciering van projecten en acties, het oprichten van 
Europese netwerken en het verschaffen van statistische verslagen. De belangrijkste acties 
hadden betrekking op een grotere onafliankel ijkheid en een actieve deelname aan de 
samenleving van ouderen, kwesties met betrekking tot een minimum levensstandaard, 
(l"" PBC 18/1 van 24.01.992. 
oi») TIDE-programma, oproep tot het indienen van voorstellen, 93/C 11/08, PB C 111/11 van 21.04.1993. 
(120' Communautair initiatief voor gehandicapten en andere kansarme groepen, 90/C 327/05, PB C 327/9 van 29.12.1990. 
<12u Older People in Europe: Social and Economic policies, the 1993 Report of the European Observatory, Commissie van 
de Europese Gemeenschappen, 
ou) « EuropC's Senior Travel Market", door dc European Travel Commission met steun van de Europese Commissie uitgegeven 
verslag. 
<«»» Besluit van de Raad, 92/440/EEG, PB L 245/43 van 26.08.1992. 
86 
sociale zekerheid en pensioenen voor gepensioneerden en verbetering van de dialoog 
tussen de generaties binnen de Gemeenschap. 
Binnen het programma van de (meer dan 300) georganiseerde acties len behoeve van 
ouderen gedurende het jaar, had een aantal betrekking op de Europese reismarkt voor 
senioren en de toekomstige groei. In een project "Reis en cultuur", werden de 
verschillende gereduceerde tarieven en tegemoetkomingen in de 12 Lid-Staten 
onderzocht, waarvan ouderen kunnen profiteren wanneer zij de pensioengerechtigde 
leeftijd hebben bereikt en die verband houden met reizen, toerisme en cultuur. Er werd 
een verslag opgesteld dat de basis vormde van een op 15 oktober 1993 gehouden 
seminar, alsmede een aanvullende Europese reisgids voor ouderen waarin de bestaande 
systemen en voordelen zijn uiteengezet. 
Op het gebied van het toerisme heeft de Commissie een aantal aanvullende acties 
gesteund: er werd een studie gemaakt over de "Europese reismarkt voor senioren" en in 
november 1992 is hierover een conferentie gehouden. De studie analyseert in detail de 
aard en het potentieel van dit segment van de toeristenmarkt. "Toerisme 2000 - toerisme 
voor alle Europeanen" was de titel van een in oktober 1993 gehouden conferentie waarin 
in het bijzonder aandacht werd besteed aan het belang van toegankelijkheid bij het 
ontwerp en de bouw van toeristenfaciliteiten voor alle toeristen, in het bijzonder voor hen 
die problemen met de mobiliteit hebben of gehandicapt zijn, hetgeen in bepaalde gevallen 
het gevolg van de oudere leeftijd kan zijn. 
Al deze acties dienen om het belang van deze sector als een primaire reismarkt te 
benadrukken en besteden tegelijkertijd aandacht aan kwesties die moeten worden 
behandeld om de kwaliteit van het geboden produkt te verbeteren en te variëren, zoals 
toegang tot informatie over gespecialiseerde vakanties en diensten en eventuele extra hulp 
voor ouderen die met vakantie gaan, maar problemen met de mobiliteit hebben. 
87 
9. Onderwijs, beroepsopleiding en jeugdzaken 
Sinds 1986 zijn talrijke programma's, acties en initiatieven gelanceerd met behulp 
waarvan werknemers en studenten hun kennis en hun kwalificaties ten dienste van de 
Gemeenschap in het geheel konden ontwikkelen en beter konden gebruiken. 
De sociale partners en de organisaties voor beroepsopleiding uit de toeristensector hebben 
actief bijgedragen en deelgenomen aan de tenuitvoerlegging van de verschillende 
programma's en specifieke acties voor beroepsopleiding van de Commissie; een strategie 
voor de ontwikkeling van het potentieel van menselijke hulpbronnen van de Gemeenschap 
is noodzakelijk voor de ontwikkeling van de sector. 
9. / Hoger en universitair onderwijs 
COMETT (Looptijd van het programma: 1986-1994) 
(Programma betreffende samenwerking tussen universiteit en onderneming inzake 
opleiding op het gebied van de technologie)(124) 
Met het programma wordt beoogd de opleiding op het gebied van de geavanceerde 
technologieën, de ontwikkeling van hoog gekwalificeerde menselijke hulpbronnen en het 
concurrentievermogen van de Europese industrie te versterken. Het is bedoeld voor 
studenten en voor mensen die hun initiële opleiding hebben afgerond, voor personeel van 
universiteiten en bedrijven, voor de sociale partners en voor de betrokken opleiders. 
In het kader van dit programma wordt de voorkeur gegeven aan een transnationale 
samenwerking tussen de bedrijven en de met opleidingen belaste universiteiten in de 
sector van het toerisme, ten einde de opleidingen tot nieuwe technologieën te ontwikkelen 
en te beantwoorden aan de behoeften van de toeristische bedrijven aan gekwalificeerd 
personeel. 
Aldus is voor de financiering van projecten op het gebied van toeristische activiteiten 
590 500 ecu uitgetrokken (1% van de gehele begroting van COMETT). 
ERASMUS (Looptijd van het programma: 1987-1994) 
(Communautair actieprogramma inzake de mobiliteit van studenten)(125) 
De doelstellingen van het programma zijn: 
uitbreiding van het aantal studenten aan universiteiten die een volledige 
studieperiode in een andere Lid-Staat doorbrengen; 
bevordering van de samenwerking tussen de universiteiten van alle Lid-Staten, 
door middel van een grotere mobiliteit van het docentenkorps, waardoor de 
kwaliteit van de opleiding wordt opgevoerd; 
COMIHT (1986-1989): PB L 222 van 08.08.1986. 
COMETI'(1990-1994): PB 1. 13 van 17.01.1989. 
PB L 166 van 25.06.1987. 
PB L 395 van 30.12.1989. 
een potentieel creëren van afgestudeerden met rechtstreekse ervaring met de 
werkelijke omstandigheden in andere Lid-Staten, ten einde hel begrip Europa van 
de Burgers vastere vorm Ie geven. 
Vanaf het studiejaar 1992/93 zijn de verschillende activiteiten van het 
ERASMUS-programma uitgebreid met de EVA-landen02''* die volgens dezelfde criteria 
in voor steun aanmerking komen als de Lid-Staten van de Gemeenschap. 
Een groot aantal vooraanstaande personen op het gebied van het toerisme is van mening 
dat het ERASMUS-programma het bevoorrechte instrument is voor interuniversitaire 
samenwerking en mobiliteit van de studenten binnen de Gemeenschap. 
In 1990/91 hebben 691 studenten toerisme een volledige studieperiode in een andere 
Lid-Staat doorgebracht; hierbij waren 69 onderwijsinstellingen betrokken met een 
communautaire budgettaire bijdrage van 160 000 ecu. 
In 1993/94 zullen ongeveer 1 600 studenten een volledige studieperiode in een Lid-Staat 
doorbrengen, waarbij 124 universiteiten worden betrokken met een budgettaire bijdrage 
van 320 100 ecu, of, met andere woorden, op het gebied van toerisme zijn 27 
interuniversitaire samenwerkingsprogramma's (ISP's) goedgekeurd door de Commissie. 
Het percentage studenten dat zich tussen Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk 
verplaatst, bedraagt slechts 37%, daarnaast zijn ook studenten uit de perifere Lid-Staten 
vertegenwoordigd,- soms in mindere mate zoals Denemarken en Portugal. De 
bestemmingen waaraan de studenten naast het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en 
Duitsland de voorkeur geven, zijn Nederland, Ierland en Spanje. Daarnaast zullen ook 
124 leerkrachten aan de uitwisselingen deelnemen. De uitbreiding van het programma 
tot de EVA-landen heeft geleid tot een deelneming in 1993/94 van 12 universiteiten en 
de uitwisseling van ongeveer 70 studenten en 4 leerkrachten uit de EVA-landen. 
De coördinatoren van de ISP's hebben in opmerkelijke mate bijgedragen aan de 
verwezenlijking van de Europese dimensie door het creëren van Europese diploma's. 
Aldus geven de Britse en Franse partners van een door de Université de Savoie 
gecoördineerd netwerk een gemeenschappelijk diploma af (MST en BA-Hons) na een 
studiejaar in Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk (ISP-93-F-1162). Het "Post-graduate 
diploma in European Tourism management" is de afsluiting van een volledig geïntegreerd 
studieprogramma waarbij elke student in drie verschillende onderwijsinstellingen in 
verschillende landen verblijft (1SP-93-UK-1103). Een groep van 15 universiteiten heeft 
het programma "Homo Ludens, Leisure and Tourism Policy,. Management and 
Education" voor een periode van een jaar uitgewerkt. Het diploma (MA) wordt 
afgegeven door de gastuniversiteit (ISP-93-B-1179). 
9.2 Initiële opleiding 
PETRA (Looptijd van het programma: 1988-1994) 
(Communautair actieprogramma voor de beroepsopleiding van jongeren en de 
voorbereiding van jongeren op het leven als volwassene in een beroep)°27) 
<n«> PB L 332 van 03.12.1991. 
<m> PB L346 van 10.12.1987, PB E 214 van 2.8.1991. 
89 
Het programma beoogt de beleidsmaatregelen van de Lid-Staten te ondersteunen en aan 
te vullen die tot doel hebben: 
alle jongeren die zulks wensen, na de periode van voltijdse leerplicht één of, zo 
mogelijk, twee jaar of meer beroepsopleiding te laten volgen; 
de kwaliteit van de initiële beroepsopleiding te verhogen en de voorbereiding van 
jongeren op het leven als volwassenen, op een beroep en op een permanente 
opleiding te verbeteren; 
de verscheidenheid van aanbod van de beroepsopleiding, aangepast aan het niveau 
van de jongeren, te verhogen en te waarborgen dat deze beroepsopleiding tot 
erkende beroepskwalificaties leidt; 
te bevorderen dat de verschillende opleidingssystemen zich beter kunnen 
aanpassen aan de snelle economische, technologische en sociale veranderingen. 
Het PETRA-programma is in het bijzonder aangepast aan de problemen met betrekking 
tot de krapte op de arbeidsmarkt waarmee de toeristensector in de meeste Lid-Staten te 
kampen heeft. 
Tussen 1988 en 1993 hadden 442 projecten betrekking op de toeristensector voor een 
bedrag van 6,820 miljoen ecu. 
9.3 Voortgezette opleiding 
FORCE (Looptijd van het programma: 1991-1994) 
(Actieprogramma voor de ontwikkeling van de voortgezette beroepsopleiding in de 
Europese Gemeenschap)02X). 
Met het programma wordt beoogd het aanbod en de kwaliteit van voortgezette 
beroepsopleiding voor werknemers in ondernemingen te verbeteren. De doelstellingen 
zijn: 
aanmoedigen van grotere en meer doeltreffende investeringen in de voortgezette 
beroepsopleiding; 
bevorderen van verspreiding van goede voorbeelden op het gebied van 
voortgezette beroepsopleiding, alsmede innovaties op dit gebied; 
steun aan transnationale projecten voor voortgezette beroepsopleiding, met name 
binnen het kader van de voltooiing van de interne markt; 
bijdragen tot een grotere doeltreffendheid van de voorzieningen voor voortgezette 
beroepsopleiding. 
(IM) PB L 156 van 21.6.1990. 
90 
Het programma berust op transnationale partnerschappen en op de oprichting van een 
netwerk voor het testen, beoordelen en verspreiden van innovaties en goede voorbeelden 
die voldoen aan de daadwerkelijke behoeften van ondernemingen en werknemers. 
De door FORCE gesteunde projecten beogen ook een verbetering van de toegang van 
alle werknemers tot voortgezette beroepsopleiding, met name in de secloren en regio's 
waar deze momenteel ontoereikend is. 
Het programma is bestemd voor ondernemingen, werkgeversorganisaties en vakbonden, 
overheidsinstanties en opleidingsinstellingen. 
In het kader van in 1991 en 1992 geplaatste oproepen tot het indienen van voorstellen 
zijn 30 verschillende projecten met betrekking tot de toeristische activiteit geselecteerd 
voor een bedrag van 1 554 400 ecu. 
De Commissie gaat van start met een communautaire actie voor de oprichting van een 
netwerk waarin alle betrokken partijen van de voortgezette beroepsopleiding in de 
toeristische ondernemingen zijn opgenomen. Bij deze actie voor een bedrag van 
300 000 ecu zijn door de Lid-Staten benoemde deskundigen, de sociale partners en de 
promotors van de FORCE- en EUROTECNET-projecten uit de toeristensector betrokken. 
Het doel van deze werkzaamheden is het opstellen van een dossier over de inhoud van 
de maatregelen ten aanzien van voortgezette beroepsopleiding in ondernemingen. 
De tot nu toe bekende hoofdlijnen zijn met name op de volgende punten gericht: 
de maatregelen en programma's voor voortgezette beroepsopleiding in de 
HORECA-bedrijven, en in ondernemingen die zich bezighouden met reizen en 
toeristische promotie; 
de formulering in het kader van de seizoensgebondenheid en de meervoudige 
activiteit; 
de overeenkomsten over de voortgezette beroepsopleiding in de verschillende 
sectoren van de toeristenindustrie (op het niveau van de ondernemingen, tussen 
ondernemingen en tussen ondernemingen en publiekrechtelijke lichamen); 
de methodes voor prognoses van de ontwikkeling van de beroepseisen; 
de werking van consortia van beroepsopleiding voor de plaatselijke en regionale 
toeristische ontwikkeling en de ervaringen met opleiding en ontwikkeling. 
EUROTECNET (Looptijd van het programma: 1990-1994) 
(Actieprogramma ter bevordering van de innovatie op het gebied van de beroepsopleiding 
in verband met de technologische verandering in de Europese Gemeenschap)029*. 
Het programma is bedoeld voor de bevordering van de innovatie op het gebied van de 
basis- en de voortgezette beroepsopleiding, om rekening te houden met de technologische 
veranderingen en de weerslag daarvan op de werkgelegenheid, beroepsarbeid en 
kwalificaties. 
Drie projecten op het gebied van toerisme maken deel uit van het netwerk van 
innoverende demonstratieprojecten die bedoeld zijn om de weerslag van de 
PB L 393 van 30.12.1989. 
91 
technologische verandering op de werkgelegenheid, beroepsarbeid en kwalificaties te 
bestuderen. 
Deze projecten nemen nu een transnationale dimensie aan in het kader van de versterking 
van het programma binnen het communautaire initiatief EUROFORM van het Europees 
Sociaal Fonds. 
9.4 Verbetering van de informatie en vergelijkbaarheid van getuigschriften 
Het Europees Centrum voor de ontwikkeling van de beroepsopleiding (CEDEFOP)(130) 
heeft als opdracht de Commissie bij te staan bij de bevordering van de beroepsopleiding 
door middel van studies en opiniepeilingen met behulp waarvan de kennis van de met 
beroepsopleiding verbonden problematiek kan worden verbeterd. 
Op het gebied van het toerisme heeft het CEDEFOP gezorgd voor: 
een reeks analyses van de structuur van beroepen en kwalificaties in de 
toeristensector; 
een documentatiestudie betreffende de beroepsopleiding in de sector. 
Het CEDEFOP is bovendien van start gegaan met het project ARCIPELAGO en zorgt 
ook voor de follow-up daarvan. Dit is een project voor het uitwerken van modules voor 
afstandsonderwijs voor managers van kleine en middelgrote ondernemingen in het 
toerisme. Dit project wordt momenteel ontwikkeld in het kader van de programma's 
FORCE en EUROTECNET. 
In 1989 en 1990 heeft de Commissie met de technische bijstand van CEDEFOP haar 
analysewerkzaamheden voortgezet bij de tenuitvoerlegging van de Beschikking van de 
Raad 85/368/EEG van juli 1985 inzake de vergelijkbaarheid van de getuigschriften van 
vakbekwaamheid0"". Deze beschikking die een betere doorzichtigheid van het 
beroepsprofiel van de in elke Lid-Staat geanalyseerde beroepskwalificaties beoogt, 
begunstigt het vrije verkeer van werknemers. Deze kunnen aldus over een aanvullend 
hulpmiddel beschikken waarmee zij hun ervaring buiten het land waarin zij hun 
getuigschrift hebben gekregen, beter kunnen aantonen. In dit kader zijn werkzaamheden 
met betrekking tot 8 beroepen in de HORECA-sector verricht(132). Dit zijn: 
receptionist(e) 
portier (m/v) 
magazij nmeester (m/v) 
assistent(e) - huisdame - gouvernante 
restau rantgastheer/-gastvrouw 
barkeeper/lady bartender 
restaurantkok (m/v) 
wijnkelner (m/v). 
(1S01 Het CEDEFOP werd opgericht door een verordening van de Raad van 10.2.75, PB L 39 van 13.12.75. 
<1J" PB L 199 van 31.7.1985. 
(,s2> Mededeling van de Commissie 89/CI66/0I, PB C 166 van 3.7.89. 
92 
Daarnaast werd een tweede reeks beroepen uit de toeristensector onderzocht033*, te 
weten: 
animator (m/v) 
reisbegeleider (m/v) 
rcisbureaumedewerker (m/v) 
congresbureaumedewerker (m/v) 
medewerker toeristische ontwikkeling (m/v) 
medewerker VVV-kantoor (m/v) 
beheerder recreatiepark. 
Wat de vergelijkbaarheid van beroepsopleidingen betreft, is het nuttig eraan te herinneren 
dat de Resolutie van de Raad 93/C49/01 van 3 december 1992(,3,) de Lid-Staten verzoekt 
een betere doorzichtigheid bij de beschrijving van de kwalificaties en de overeenkomstige 
beroepservaring. 
Men merke verder op dat alle communautaire programma's op het gebied van onderwijs 
en beroepsopleiding eind 1994 aflopen. 
De Commissie is momenteel bezig met de voorbereiding van haar voorstellen voor een 
nieuwe fase van de programma's(,35) voor de periode 1994-1999. 
Deze voorstellen gaan uit van een nieuwe benadering ten behoeve van de ontwikkeling 
van acties in verband met: 
universiteiten en instellingen voor hoger beroepsonderwijs en scholen; 
opleiding en kwalificaties. 
Het eerste soort actie heeft tot doel de innovatie te stimuleren en de kwaliteit van het 
onderwijs te verbeteren door een grotere samenwerking op communautair niveau met de 
actieve medewerking van universiteiten en andere instellingen voor hoger 
beroepsonderwijs. 
Het tweede soort actie gaat uit van het beginsel dat het beleid van de Gemeenschap op 
het gebied van de beroepsopleiding dient te worden gericht op de ondersteuning en 
aanvulling van de maatregelen die in en door de Lid-Staten zijn ontwikkeld. Aldus zou 
de actie van de Gemeenschap volledig de verantwoordelijkheid van de Lid-Staten ten 
aanzien van de opzet en de inhoud van de beroepsopleiding eerbiedigen. 
"," Mededeling van de Commissie 92/C320/01, PB C 320 van 7.12.92. 
(,M) PB C 49/1 van 19.2.1993. 
<'"' COM(93)183 dcf van 5.5.1993. 
93 
10. Milieu 
Hel succes van toerisme is voor een groot deel afhankelijk van de kwaliteit van het 
milieu waarin het plaatsvindt. Net zoals toerisme door het milieu wordt beïnvloed, wordt 
ook het milieu door de toerist beïnvloed. Zonder een duidelijke planning en beheer kan 
deze industrie schade berokkenen aan de hulpbronnen die hel voor zijn succes nodig 
heeft. 
In 1973 heeft de Commissie het eerste actieplan inzake het milieu ontwikkeld. Sedertdien 
zijn vier programma's voltooid die tot wetgeving voor twee grote doelgebieden hebben 
geleid: milieubescherming en bevordering van een beter beheer van de natuurlijke 
hulpbronnen. Beide zijn van invloed op de ontwikkeling van het toerisme: het eerste 
omvat de wetgeving met betrekking tot de controle van de verontreiniging van lucht, 
water en bodem, en het tweede omvat wetgeving in verband met 
milieu-effectrapportering en de bescherming van bepaalde soorten. Ook is een groot 
aantal communautaire initiatieven en financiële instrumenten ontwikkeld om deze 
wetgevende basis aan te vullen. 
I0.I Het 5e actieprogramma inzake het milieu 
"Op weg naar duurzame ontwikkeling"(136), het 5e communautaire actieprogramma inzake 
het milieu, is in januari 1993 van start gegaan en verschaft een kader voor beleid en actie 
tot het einde van de eeuw. Het programma is gebaseerd op de beginselen van 
duurzaamheid en gedeelde verantwoordelijkheid en tracht activiteiten te bevorderen door 
middel van een aantal verschillende actoren, zoals de overheid, de particuliere sector en 
het grote publiek. Het programma beoogt ook te verzekeren dat de beginselen van 
preventieve actie, het beginsel dat de vervuiler betaalt en het subsidiariteitsbeginsel op 
samenwerkende en geïntegreerde wijze in praktijk worden gebracht. 
Het toerisme werd als een prioriteitsgebied gekozen, zowel vanwege de belangrijke 
invloed op het milieu van deze industrie als vanwege het belang van actie op 
communautair niveau. Voor het toerisme zijn er drie hoofdlijnen voor maatregelen ter 
bevordering van: 
een betere planning, ontwikkeling en beheersing van het verschijnsel 
massatoerisme, met name in kust- en berggebieden; 
een duurzame toeristische ontwikkeling en de ontwikkeling van verschillende 
soorten activiteiten en produkten op andere gebieden; 
een verandering van het gedrag van de toeristen en vergroting van hun 
bewustzijn. 
Als een deel van het oorspronkelijke basisconcept werd een studie inzake milieu en 
toerisme met het oog op een duurzame ontwikkeling uitgevoerd. Dit op een case-study 
COM(92)23 van 27.3.1992, deel 1-3. 
94 
gebaseerd onderzoek, beoogteen algemeen kader te ontwikkelen voor de beoordeling van 
het verband tussen milieu en toerisme, ten einde de bestaande problemen te onderkennen 
en mogelijke oplossingen voor Ie stellen. 
Daarnaast zal een aantal projecten ter vergroting van het milieubewustzijn in de 
toeristensector in 1993/1994 worden gesteund. 
De coördinatie en integratie van milieubeleid en actieprogramma's in andere gebieden 
van communautaire activiteit is ook een belangrijke component van het programma "op 
weg naar duurzame ontwikkeling". In een aantal documenten is de behoefte aan sectorale 
integratie besproken, onder andere in een groenboek betreffende de invloed van het 
vervoer op het mi!ieu(137), een mededeling inzake de industriële mededinging en 
milieubescherming03^, en een mededeling betreffende de integratie van milieubeleid039*. 
10.2 Communautaire initiatieven 
Twee financiële instrumenten en programma's voor milieukwesties hebben betrekking 
op het toerisme. Dit zijn: 
ENVIREG 
ENVIREG(l40) is een instrument van het Structuurfonds en helpt bij de bescherming van 
het milieu en de bevordering van de sociaal-economische ontwikkeling, met name in 
kustgebieden van de regio's die onder doelstelling 1 vallen. Meer details over dit 
programma worden in hoofdstuk III.6.2 gegeven. 
LIFE 
Het LIFE-programma werd in 1992 opgericht(141) en beschikt voor de periode 1991-1995 
over 400 miljoen ecu. In 1993 werd ongeveer 6,6 miljoen ecu toegekend aan 
partnerschapsprojecten in de Gemeenschap. De projecten die worden gesteund, dragen 
bij tot de ontwikkeling en tenuitvoerlegging van het milieubeleid. Hieronder vallen 
proefprojecten in bepaalde gebieden, zoals ruimtelijke ordening en het gebruik van 
"schone" technologieën, bewustmakingscampagnes en stimuleringsacties, alsmede hel 
verschaffen van-technische bijstand. De specifieke prioriteiten van 1993 waren: 
bevordering van duurzame ontwikkeling en milieukwaliteit; 
bescherming van habitats en natuur; 
oprichting van administratieve structuren en milieudiensten; 
opleiding, scholing en voorlichting. 
<1,7) COM(92)46 def. van 20.2.1992 (zie blz. 14). 
'""' SEC(92)1986 del", van 4.11.1992. 
(15v' SEC(93)785/5 van 28.5.1993. 
"40' PBC 115 van 9.5.1990. 
"4" PB L 206 van 22.7.1992. 
95 
Binnen dit kader tracht het programma een geplande benadering van toeristische 
ontwikkeling te bevorderen, met name door het ondersteunen van acties waarbij nieuwe 
concepten ten uitvoer worden gelegd die in het bijzonder aandacht besteden aan het 
respecteren van de natuurlijke omgeving. De toekenning van fondsen voor het stimuleren 
van een geïntegreerde toeristenplanning op langere termijn kan op zijn beurt bijdragen 
aan een beperking in bepaalde regio's van de waarschijnlijkheid van een explosieve en 
onhoudbare groei, hetgeen een onwelkom kenmerk van de ontwikkeling van 
massatoerisme is. 
Daarnaast is toerisme in het kader van de elk jaar voor algemene voorlichtingsacties en 
milieubewustzijn gepubliceerde "aanbestedingen", een van de belangrijkste sectoren 
waarin voor bewuslmakingsacties coöperatieve fondsen beschikbaar zijn. In 1993 werden 
7 projecten (voor een totaalbedrag van 670 000 ecu) gesubsidieerd. 
10.3 Bescherming van natuurlijke hulpbronnen 
Water 
De richtlijn betreffende de kwaliteit van het zwemwater(l42) heeft de kwaliteit van het 
zwemwater in de hele Gemeenschap verbeterd. De richtlijn moet worden herzien om 
meer rekening te houden met de verbeterde technische kennis en met het 
subsidiariteitsbeginsel. De Commissie publiceert ieder jaar een verslag over de kwaliteit 
van meer dan 16 000 zwemgebieden in de Gemeenschap. Deze richtlijn was ook 
aanleiding tot een aantal campagnes om het publiek bewust te maken van de kwaliteit van 
het milieu. Een van deze campagnes is de welbekende campagne "Europese blauwe 
vlag". Het programma is een initiatief van de FEEE (Stichting voor milieu-educatie in 
Europa) en wordt door de Gemeenschap gesteund. De onderscheiding is gebaseerd op 
criteria met betrekking tot de waterkwaliteit, de kwaliteit van het strand en de voor 
toeristen beschikbare faciliteiten. Het is een belangrijke indicator geworden die een 
gemeenschappelijke kwaliteitsstandaard voor zwemstranden in heel Europa garandeert. 
Hoewel de deelname aan de campagne vrij is, heeft deze veel invloed op de publieke 
opinie gehad en bijgedragen tot de verbetering van de kwaliteit van het zwemwater. 
De bescherming van het communautaire erfgoed van de kustzones is een belangrijk 
onderdeel van het 5e actieprogramma. Naar aanleiding van een resolutie van de Raad(143), 
is een mededeling van de Commissie aan de Raad en aan het Europees Parlement in 
voorbereiding, ten einde de behoefte aan een geïntegreerde beheersplanning voor de 
kustzones te benadrukken. Daar toerisme vaak de belangrijkste activiteit in kustzones 
vormt, zal dit een wezenlijk element van de meeste beheersplannen zijn. 
<U2> PB L 31 van 5.2.1976. 
<'"> PBC 59/1 van 6.3.1992. 
96 
Natuurgebieden 
De richtlijn inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats0*4) werd door de Raad 
in 1992 goedgekeurd. Doel van deze richtlijn was een bijdrage te leveren aan de 
biologische verscheidenheid in Europa. Zij verschaft een gemeenschappelijk kader voor 
de instandhouding van dieren, planten en natuurlijke habitats en plant de oprichting van 
een netwerk van beschermingszones. Deze /.ones dienen voor het herstel en de 
handhaving van belangrijke habitats en soorten. Gezien de groeiende belangstelling*voor 
natuurbescherming en natuurreservaten ligt het voor de hand dat deze zones belangrijke 
toeristengebieden zullen worden. 
De richtlijn betreffende de milieu-cfïectbcoordeling(,15) beoogt te verzekeren dat hel 
milieu bij het ontwikkelingsproces in aanmerking wordt genomen. Verschillende soorten 
projecten moeten een milieu-effectbeoordeling ondergaan, daaronder vallen ook bepaalde 
toeristische projecten. In het licht van de ervaring zal na vijf jaar een voorstel tot 
wijziging van de richtlijn in 1994 worden ingediend. ' 
Luchtkwaliteit en de energiesector 
De wetgeving inzake de luchtkwaliteit in de Gemeenschap wordt momenteel ingrijpend 
herzien. De Commissie beoogt in 1994 twee voorstellen op dit gebied aan te nemen, 
namelijk een voorstel voor een kaderrichtlijn van de Raad betreffende de beoordeling en 
de controle van de kwaliteit van omgevingslucht en een voorstel voor een besluit van de 
Raad voor het tol stand brengen van een onderlinge uitwisseling van informatie en 
gegevens van netwerken en individuele stations die de vervuiling van de omgevingslucht 
meten binnen de Lid-Staten. 
Hiermee wordt beoogd alle bestaande wetgeving betreffende de luchtkwaliteit te 
vervangen en normen voor de luchtkwaliteit binnen de Gemeenschap vast te leggen, de 
controle te regelen en een kader voor verbeteringsmaatregelen te definiëren. Het voorstel 
zal grenswaarden bevatten die lager zijn dan de momenteel toegestane waarden en binnen 
een periode van 10 tot 15 jaar van toepassing worden, alsmede drempelwaarden waarbij 
de bevolking moet worden geïnformeerd. In gebieden waarin de luchtvervuilingsniveaus 
boven de huidige grenzen van de Lid-Statcn/rcgio's/steden liggen, moeten programma's 
worden ontwikkeld om zowel aan de actuele waarden als aan de grenswaarden op lange 
termijn te voldoen. Gezien de bijdrage van de uitstoot van vervoersmiddelen aan de 
algemene luchtverontreiniging is het duidelijk dat maatregelen op het gebied van vervoer 
een belangrijk onderdeel van de programma's moeten vormen. De keuze van de 
maatregelen zal echter worden overgelaten aan de verantwoordelijke nationale, regionale 
en lokale instanties. 
PB L206 van 22.7.1992. 
PB E 175 van 5.7.1985. 
97 
Luchtvervuiling en de energiesector 
De uilslool van kooldioxyde len gevolge van het gebruik van fossiele brandstoffen staal 
bekend als een van de hoofdoorzaken van het broeikaseffect. De Commissie heeft een 
communautaire strategie0"0 gepubliceerd met als doelstelling de uitsloot van C02 tegen 
het jaar 2000 op het niveau van 1990 te stabiliseren. Als deel van deze strategie keurde 
een gezamenlijke raad energie/milieu een voorstel voor een richtlijn voor de invoering 
van een C02/energiehcffing goed. De heffing zal op communautair niveau worden 
vastgesteld, maar de regelingen voor de heffing en de inning zullen aan de Lid-Staten 
worden overgelaten, aan wie ook de hogere inkomsten ten goede zullen komen. De 
invoering van deze heffing is ook afhankelijk van de door de belangrijkste 
handelspartners van de Gemeenschap uitgevoerde acties op dit gebied. 
In het algemeen leidt energieheffing tot een verhoging van de vervoerskosten, waardoor 
toerisme duurder wordt. De precieze uitwerking van dit beleid zal pas duidelijk worden 
na de stapsgewijze invoering ervan, maar de vraag naar vervoer wordt minder beïnvloed 
door prijsveranderingen (prijs-inelasticiteit) dan de industriële of consumentensector. 
Andere belastingsmaatregelen (zoals luchthavenbelasting) zullen waarschijnlijk een 
grotere invloed op korte termijn blijven hebben. 
Verdere maatregelen gebaseerd op het beginsel van "de vervuiler betaalt" zullen 
eventueel onder het 5e actieprogramma en in het kader van het energiebeleid in 
aanmerking worden genomen. Andere op dit gebied uitgevoerde maatregelen beogen een 
beperking van de vraag naar energie, een snellere overgang naar schonere brandstof en 
een verhoging van het energierendement. Speciale programma's, zoals SAVE en 
THERMIE, trachten de energieconsumptie te beperken en innovatieve 
energietechnologieën te ontwikkelen. Tot de verdere specifieke acties op dit gebied, die 
nuttig voor het toerisme kunnen zijn, behoren: 
PACE: bevordering van een efficiënt gebruik van elektriciteit, in het bijzonder 
omdat besparing bij de opwekking van elektriciteit een nog grotere besparing bij 
de primaire vraag naar energie betekent. 
JOULE II: dit programma is gericht op onderzoek en technische ontwikkeling van 
nieuwe alternatieven op energiegebied en energiebesparende technologieën. 
ALTENER: bevordering van hernieuwbare energiebronnen. 
Stadsmilieu 
Ten aanzien van het stadsmilieu werd in 1990 een Groenboek uitgegeven(147). Op basis 
hiervan zal in 1994 een mededeling over de duurzame ontwikkeling van steden worden 
uitgegeven, die een basis probeert te verschaffen voor op samenwerking gebaseerde 
actie. Dit verslag over de duurzame ontwikkeling van steden is in hoofdzaak een vervolg 
op het Groenboek over het stadsmilieu. Het concept van duurzame ontwikkeling in 
stedelijke gebieden zal worden toegelicht, gevolgd door een overzicht en een eerste 
beoordeling van de beste beschikbare praktijken van duurzame lokale ontwikkeling. Ook 
<""» COM(92)246 van 4 juni 1992. 
<U7) CE.G. Groenboek over het stadsmilieu EUR 12902. 
98 
zullen daarin aanbevelingen worden geformuleerd op basis van deze beoordeling. Het 
doel van het verslag is de integratie van sectorieel beleid op stedelijk niveau, met 
voorbeelden uit drie gebieden: 
stedelijke economie 
stedelijke mobiliteit 
ruimtelijke ordening. 
Voor elk van deze punten geeft het verslag een overzicht van de problemen waarmee 
Europese steden te kampen hebben, de te bereiken doelstellingen in het licht van 
nationale, communautaire en internationale verplichtingen en een analyse en beoordeling 
van de bijdrage aan deze doelstellingen door een aantal acties op lokaal niveau. 
Na overleg met zowel lokale als nationale instanties en in het bijzonder tijdens de 
conferentie over de duurzame ontwikkeling van steden die voor mei 1994 in Alborg (DK) 
op het programma staat, en rekening houdend met alle nieuwe informatie, zal het verslag 
in 1994 en nog eens in 1995 worden uitgebreid en geactualiseerd, wanneer het als een 
mededeling van de Commissie wordt voorgelegd. Daarnaast is het doel van het herziene 
verslag bij te dragen tot de herziening van het 5e actieprogramma in 1995. 
De gids met de beste praktijken zal een gedetailleerder overzicht van de geselecteerde 
acties geven en extra praktische informatie verschaffen. Het is te hopen dat de publikatie 
daarvan andere steden en organisaties ertoe zal aanzetten hun eigen ideeën en 
aanbevelingen naar voren te brengen. 
Een van de aanbevelingen van Agenda 21 voor steden is deelneming aan milieunetwerken 
voor de uitwisseling van ervaring en informatie. Zo is de invoering van een mechanisme 
voor meer samenwerking en coördinatie in 1994 onderdeel van Agenda 21. 
Derhalve stelt de Commissie voor, dit netwerk voor duurzame ontwikkeling van steden 
te bespreken tijdens de in Alborg te houden internationale conferentie, waar de discussies 
zich zullen richten op de mogelijke voordelen van deze benadering en de invoering van 
de nieuwe structuur, die in plaats van de oprichting van een nieuw netwerk ook de 
coördinatie van bestaande Europese netwerken van steden en organisaties met zich mee 
kan brengen. Het streven van de conferentie is de ondertekening van een "handvest" door 
de instanties en organisaties die aan het netwerk willen deelnemen. 
Het probleem van de opname van toeristen en hun voertuigen in grote steden en 
historische steden kwam in een studie betreffende toerisme en stedelijk milieu aan de 
orde. De aanbevelingen van deze studie zullen in 1994 worden uitgewerkt door de 
deskundigengroep stedelijk milieu, bestaande uit vertegenwoordigers van de Lid-Staten 
en onafhankelijke deskundigen, als onderdeel van het project voor de duurzame 
ontwikkeling van steden. 
10.4 Internationale samenwerking 
Milieubescherming en de ontwikkeling van het toerisme zijn belangrijke onderdelen van 
de communautaire ontwikkelingsprogramma's voor de staten in Afrika, het Caribisch 
gebied en de Stille Oceaan (ACS-Staten), Latijns Amerika en Azië (door middel van de 
ALA-overeenkomsten), en voor het niei-communautaire Middellandse-Zeegebied. 
99 
Daarnaast is ook financiële bijstand van hel voor ondersleuning van de economische 
omwikkeling van een aantal Oosteuropese landen opgerichte PHARE-programma 
gebruikt voor het omschrijven en integreren van milieubeleid en toeristische strategieën 
in bredere ontwikkelingskaders. 
De Commissie heeft in juni 1992 in Rio de Janeiro deelgenomen aan de conferentie van 
de Verenigde Naties over Milieu en Ontwikkeling (UNCED). De "milieutop" werd het 
eens over een aantal overeenkomsten en acties, waarmee de Commissie het afgelopen 
jaar een aanvang heeft gemaakt. Daaronder de goedkeuring van "Agenda 21" die gericht 
is op het verschaffen van een basis voor duurzame ontwikkeling, de verklaring van Rio 
waarin de grondbeginselen zijn uiteengezet voor een duurzame ontwikkeling en de 
verklaring inzake bossen. Er werden twee verdragen ondertekend; het ene had betrekking 
op klimaatverandering en het andere op de biodiversiteit. 
De ondertekenende partijen van het verdrag van Barcelona, waaronder de Gemeenschap, 
keurden in 1985 de verklaring van Genua goed inzake de bescherming van het milieu in 
het Middellandse-Zeegebied. Hierna volgde het handvest van Nicosia (1990), een eerste 
coherente benadering van een duurzame ontwikkeling en, op initiatief van de Commissie, 
de verklaring van Cairo (1992), een gemeenschappelijke strategie op lange termijn. De 
lange-termijnfase was bedoeld om een effectieve integratie van het economisch beleid, 
d.w.z. de toeristenindustrie, en het milieubeleid te bereiken door middel van de 
tenuitvoerlegging van nationale strategieën voor duurzame ontwikkeling. 
In september 1993 werd door de Franse regering in samenwerking met de Commissie 
een Euro-mediterrane conferentie over "toerisme en duurzame ontwikkeling" 
georganiseerd. Tijdens deze conferentie werd de Euro-mediterrane verklaring inzake 
toerisme en duurzame ontwikkeling goedgekeurd. 
De Gemeenschap neemt deel aan andere internationale activiteiten en initiatieven op het 
gebied van milieubescherming die direct of indirect van invloed zijn op de 
toeristensector. Zo neemt de Commissie bijvoorbeeld deel aan de voorbereiding van een 
protocol inzake toerisme als bijlage bij het Alpenverdrag, waarvan de Gemeenschap 
ondertekenaar is. 
In 1993 nam de Commissie deel aan de bijeenkomst van het "milieucomité" van de 
Wereldorganisatie voor toerisme in Madrid en aan de door de Raad van Europa in 
Straatsburg opgerichte "deskundigengroep toerisme/milieu". 
De Commissie was in Thessaloniki op de "internationale conferentie betreffende de 
invloed van toerisme op traditionele en historische vestingen in het 
Middellandse-Zeegebied en Zuid-Europa", die door de Griekse regering in samenwerking 
met de UNESCO werd georganiseerd. 
100 
11. Architectonisch en cultureel erfgoed 
ledere maatregel voor het behoud van het erfgoed is belangrijk op cultureel niveau, maar 
vormt ook een wezenlijke investering voor niet alleen de economische en sociale, maar 
ook de toeristische groei van de Europese regio's. 
In dit kader beoogt de Commissie met haar acties beter profijt te trekken van de 
bestaande hulpbronnen en de rijkdom en verscheidenheid van het gemeenschappelijke 
Europese erfgoed beter te doen uitkomen. 
Daarom is haar actie een onschatbare troef voor de ontwikkeling van onder andere de 
Europese toeristenindustrie. 
II.I Behoud van het architectonisch erfgoed 
De actie van de Commissie op dit gebied ontwikkelt zich in het kader van de resolutie 
van de Raad van 13.11.1986(148) betreffende het behoud van het architectonisch erfgoed 
van Europa en wordt verder toegelicht in de mededeling "Nieuwe vooruitzichten voor 
de actie van de Gemeenschap op cultureel gebied"(I49) waarvan de Raad op 
12 november 1992 de richtsnoeren heeft goedgckeurd(150). 
Een van de prioritaire gebieden van de actie is het behoud van het architectonisch 
erfgoed van Europa. Dit is met name geconcentreerd op: 
Modelprojecten voor de instandhouding van het architectonisch erfgoed 
Deze zijn bedoeld om de Lid-Staten te ondersteunen bij hun inspanningen ten 
behoeve van het behoud, de verbetering en de bevordering van hun 
architectonisch erfgoed. 
Door middel van jaarlijkse thema's (1993: historische tuinen) zorgt de 
Commissie, zoals eens per jaar in het Publikatieblad(,5l) wordt gepubliceerd, voor 
de medefinanciering van instandhoudings- en restauratieprojecten van het 
architectonisch erfgoed. Het budget voor 1993 voor deze actie bedroeg 3 miljoen 
ecu. 
Begunstigden van deze actie zijn de eigenaars van of de verantwoordelijken voor 
de projecten, alsmede nationale en regionale organisaties voor restauratie. 
Het thema van het jaar 1994 is theaters en toneelzalen. 
Restauratie van Europese monumenten en plaatsen van uitzonderlijk historisch 
belang 
<M"> PB C 320/1 van 13.12.1986. 
<,<v> COM 149 dcf. van 29.4.1992. 
(iso, ,,B c 336/1 van 19.12.1992. 
(,51> Voor 1993, PB C 261 van 10.10.1992. 
101 
De Commissie draagt bij tot de financiering van restauratiewerkzaamheden aan 
voor de Europese cultuur bijzonder belangrijke monumenten en plaatsen. 
De in 1993 beschikbare financiële middelen bedroegen 4,25 miljoen ecu voor de 
modelprojecten voor restauratie van de Berg Athos, de Acropolis en de wijk 
Chiado in Lissabon. 
Beurzen voor opleiding op het gebied van reslauratie 
De Commissie kent ieder jaar een vast bedrag toe aan instellingen uit de 
restauratiesector voor de opleiding van beroepsbeoefenaars en studenten. 
11.2 Culturele actie 
Naast de actie voor het behoud van het architectonisch erfgoed, draagt ook het 
communautair initiatief voor de bevordering van Europese culturele evenementen zeker 
bij tot culturele uitwisselingen en toerisme. 
Zo is de aanwijzing van de Europese Cultuurstad bedoeld om bepaalde culturele aspecten 
van een stad, regio of land voor het Europese publiek toegankelijk te maken. Aldus kan 
de betrokken stad ook het toneel worden van een aantal culturele bijdragen van andere 
Lid-Staten. 
Voor 1993 was Antwerpen aangewezen als Europese Cultuurstad; in 1994 is het de beurt 
aan dit Lissabon. 
In het kader van de culturele actie moet ook het programma Caleidoscoop worden 
gezien, dat bedoeld is voor het vergemakkelijken van de toegang tot de Europese cultuur 
en de ontwikkeling van de artistieke en culturele samenwerking tussen de Lid-Staten. 
Hiervoor bevordert de Commissie culturele initiatieven die voor ten minste drie 
Lid-Staten openstaan. 
In 1993 was het programma Caleidoscoop rond drie soorten verschillende acties 
geconcentreerd: 
culturele evenementen; 
aanmoediging van artistieke en culturele creativiteit; 
culturele samenwerking in de vorm van netwerken. 
De deelnamevoorwaarden van het programma worden ieder jaar in het Publikatieblad 
gepubliceerd(152). 
Voor 1993: PB C 237 van 16.9.1992, blz. 8. 
102 
12. Onderzoek- en ontwikkelingsbeleid 
Door telecommunicatie en informatietechnologie te combineren, worden toeristische 
voorzieningen en produkten zowel voor reisorganisatoren en reisbureaus als voor 
consumenten toegankelijker gemaakt. Op die manier krijgen toeristen toegang tot de 
beste, volledigste en recentste informatie wat keuze, kwaliteit en prijs betreft, tot 
informatie over attracties en evenementen of tot algemene informatie over een 
bestemming. 
De Europese markt voor informatiediensten krijgt steeds meer vorm. De voorwaarden 
om deze markt in vele sectoren, waaronder het toerisme, optimaal te laten werken, zijn 
echter nog niet geheel gerealiseerd. Er moeten nog technische problemen worden 
overwonnen en er zijn nog hinderpalen voor de ontwikkeling van telecommunicatie in 
de Gemeenschap, vooral als gevolg van het gebrek aan transeuropese infrastructuren. 
Deze markt moet nog worden voltooid, voornamelijk op het gebied van normalisatie en 
regelgeving in de Lid-Staten. Het feit dat de bedrijven hun activiteiten momenteel nog 
steeds op nationale markten richten en de verschillende snelheden waarmee elektronische 
informatiediensten in centrale en in perifere regio's worden ontwikkeld, zijn twee 
verschijnselen die een potentiële bedreiging vormen voor de vlotte werking van een ware 
"interne markt voor telecommunicatie en informatietechnologie". 
De Gemeenschap, die in Europa een katalysatorfunctie vervult, heeft reeds het algemene 
kader bepaald om de toegang tot informatie door de gebruikmaking en verbetering van 
communicatietechnologieën te verbeteren en de oriëntatie van de Europese 
informatiemarkt duidelijker te bepalen. Toerisme is binnen het afgebakende kader goed 
vertegenwoordigd. Projecten op het gebied van toerisme maken hiervan gebruik om de 
bestaande technologie verder te ontwikkelen of het onderzoek naar potentieel 
commerciële toepassingen te bevorderen. Het onderwerp dat het vaakst aan bod komt, 
is het verstrekken van informatie aan toeristen door gebruikmaking van nieuwe 
technologische middelen. 
Dit algemene kader omval vier hoofdlijnen: 
1. Onderzoek en ontwikkeling. Doel is de ontwikkeling van telecommunicatietechnologie 
in Europa door wetenschappelijk onderzoek te verbeteren. Dit omvat communautaire 
programma's ter bevordering van nieuwe technologische toepassingen voor specifieke 
projecten in een precompetitief, precommercieel stadium. 
2. Totstandbrenging van een interne informatiemarkt. Dit omvat communautaire 
programma's en acties die commercieel gericht zijn en van reeds op nationaal of 
communautair niveau bestaande technologie gebruik maken om de Europese 
informatiemarkt te ontwikkelen door hinderpalen uit de weg te ruimen en Europese 
initiatieven te stimuleren. 
3. Met regionale ontwikkeling verbonden initiatieven. Hierbij gaat het om 
communautaire initiatieven die door middel van de structuurfondsen worden uitgevoerd. 
Zij bevorderen bestaande technologie en zijn aangepast aan de behoeften van de regio's 
103 
in de Gemeenschap. De uitvoering van deze initiatieven valt onder de 
verantwoordelijkheid van de betrokken Lid-Staat. 
4. Het actieprogramma van de Gemeenschap op het gebied van toerisme(153). Dit is het 
actieprogramma dat rechtstreeks op het toerisme is gericht en dat een gemeenschappelijke 
benadering voor het Europees toerisme en een verbetering van de kwaliteit en het 
concurrentievermogen van het Europees toeristisch produkt beoogt. In het programma 
worden de voorwaarden gespecificeerd voor de ondersteuning van transnationale 
initiatieven die aan de verbetering van de toeristische informatie bijdragen, in het 
bijzonder aan die waarbij nieuwe technologie wordt gebruikt, ten einde toeristen op 
optimale wijze recente informatie te verstrekken. 
Bovendien heeft de opname van het concept van transeuropese netwerken in Titel XII 
van het Verdrag betreffende de Europese Unie geleid lot hel vaststellen en versterken van 
nieuwe prioriteiten bij de harmonisatie van normen in de verschillende bestaande of 
momenteel ontwikkelde systemen en netwerken in de Gemeenschap. 
12.1 Onderzoek en ontwikkeling op het gebied van informatie- en 
communicatietechnologie 
Binnen het derde kaderprogramma op het gebied van onderzoek en technologische 
ontwikkeling (1990-1994)(154) werd de tweede fase goedgekeurd van het programma 
"Onderzoek en ontwikkeling op het gebied van geavanceerde communicatietechnologieën 
in Europa" (RACE 2). Dit programma omvat projecten die een directe of indirecte 
weerslag hebben op het toerisme. 
Bovendien verleent in datzelfde kader het programma "Telematicasystemen van algemeen 
belang" met een budget van 14 miljoen ecu specifieke steun aan acties op het gebied van 
"Telematicasystemen voor plattelandsgebieden"°55). Dit budget werd aangewend voor de 
medefinanciering van twee projecten op het gebied van plattelandstoerisme. 
Uit de richtsnoeren voor het vierde kaderprogramma voor onderzoek en technologische 
ontwikkeling blijkt dat wordt gestreeld naar een meer selectieve benadering en een 
concentratie van de beschikbare middelen op een beperkt aantal technologieën met een 
multisectoraal effect. Dit kaderprogramma beoogt onder meer de ontwikkeling van het 
concept van transeuropese netwerken op telecommunicatiegebied. Voorbereidende 
werkzaamheden zijn reeds begonnen in het kader van het "Transeuropees netwerk: 
geïntegreerde breedbandcommunicatie" (TEN-1BC), op basis van een geavanceerd 
breedbandnetwerk dat uit commercieel oogpunt nog niet operationeel is. Het ziet er 
echter naar uit dat het in de toekomst intensief zal worden gebruikt en een doeltreffend 
marketinghulpmiddel zal vormen voor degenen die er de komende jaren snel en efficiënt 
gebruik van kunnen maken. 
<'»> Besluit 92/421/EEG van de Raad, PB L 231 van 13.8.1992, blz. 26.* 
(1M> Besluit 90/22l/Euratom/EEG van de Raad, PB E 117 van 8.5.1990, blz. 28. 
<1J5> Beschikking 91/353/EEG van de Raad, PB L 192 van 16.7.1991, blz. 18. 
104 
12.1.1 Onderzoek en ontwikkeling op het gebied van geavanceerde 
communicatietechnologieën in Europa 
Het RACE-programma, dat in januari 1988 van start ging, vormt een integrerend deel 
van de telecommunicatie- en normalisatieactiviteiten van de Gemeenschap, die de 
voltooiing van de interne markt ten doel hebben. Het programma is vooral gericht op 
geavanceerde netwerken en op de ontwikkeling van geavanceerde 
communicatietechnologieën in een precommercieel, precompetitief stadium. 
De tweede fase van RACE, een vierjarig vervolgprogramma, loopt sinds 1991. Het 
uiteindelijke doel van RACE is echter de introductie van commercieel levensvatbare 
toepassingen in 1995. 
Een van de vastgestelde prioriteiten betreft "Geavanceerde communicatie-experimenten" 
en omvat werkzaamheden op gebieden zoals communicatie tussen personen, 
afstandsverkoop, distributie van amusements- en vrijetijdsdiensten, multimediaal 
berichtenverkeer tussen personen en integratie van informatie. In dit kader wordt het 
project "Toerisme-informatie-marketing" (TIM) ontwikkeld, dat rechtstreeks op de 
belangen van de toeristische industrie aansluit. 
Het TIM-project is bedoeld ter ondersteuning van multimediale informatiediensten die 
direct-marketing verbindingen tussen hotels, bureaus voor toerisme, organisatoren van 
evenementen en ondernemingen met verkooppunten zoals reisbureaus, alsmede de 
onafhankelijke planning en verkoop van toeristische produkten in de verkooppunten 
bevorderen. Hotels, bureaus voor toerisme en organisatoren van evenementen zullen op 
die manier multimediale promotie-informatie kunnen opstellen en bijwerken en via 
openbare netwerken onder de door hen gekozen lokale, regionale en nationale 
gegevensbanken verspreiden. Door verbindingen met de voornaamste 
computerreserveringssystemen zullen de aankoop van toeristische pakketten en de 
reserveringen worden bevorderd. 
TIM is een innovatief project dat in de toekomst marktgericht kan en wil worden. Hel 
werd in april 1992 opgezet als een samenwerkingsproject tussen zes landen van de 
Gemeenschap (I), F, E, I, VK, G.R) en is voornamelijk gebaseerd op het gebruik van 
geavanceerde netwerknormen, maar kan levens met meer conventionele normen werken. 
Het is de bedoeling dat TIM in heel Europa via 80 terminals wordt geëxploiteerd. TIM, 
een driejarig project met een totaal budget van 10,9 miljoen ecu (EG-bijdrage: 
5,2 miljoen ecu), zal tegen maart 1995 zijn voltooid. 
12.1.2 Telematicasystemen voor plattelandsgebieden 
Het specifiek programma voor onderzoek en technologische ontwikkeling op het gebied 
van "Telematicasystemen van algemeen belang" werd door de Raad op 7 juni 1991 
goedgekeurd(l56). Dit programma omvat een specifiek werkgebied voor 
"Telematicasystemen voor plattelandsgebieden" met een budget van 14 miljoen ecu. 
Toerisme en de aanwezigheid van recreatie- en vrijetijdsvoorzieningen zijn voor 
plattelandsgebieden belangrijk daar zij een nieuw en snel groeiend onderdeel van de 
Beschikking 91/353/EEG van de Raad, PB L 192 van 16.7.1991, blz. 18. 
105 
economische activiteit vormen. Telematicasystemen kunnen voor kleine toeristische 
voorzieningen op het platteland van nut zijn omdat zij informatie en reserveringsdiensten 
bieden, waardoor beter georganiseerde en gecoördineerde produkten op het gebied van 
plattelandstoerisme kunnen worden aangeboden. Een van de doelstellingen van het gebied 
"Telematicasystemen voor plattelandsgebieden" is het identificeren van potentiële 
toepassingen van telematicasystemen in de toeristische en vrijetijdssector die een 
belangrijk effect op de plattelandsontwikkeling kunnen hebben. 
Binnen het genoemde gebied hebben twee van de zestien medegefinancierde projecten 
betrekking op plattelandstoerisme: RUTOTEL - Telematicatoepassingen voor toerisme en 
vrije tijd in plattelandsgebieden, is een gezamenlijk Grieks, Spaans, Italiaans en Iers 
project met als doel potentiële telematicadiensten te identificeren die toepassingen bieden 
die in plattelandsgebieden kunnen worden uitgevoerd en voor toerisme en 
vrijetijdsactiviteiten kunnen worden gebruikt. RUTOTEL is een tweejarig project dat in 
januari 1992 van start ging met een budget van 770 000 ecu, waarvan 50% door de 
Commissie wordt gefinancierd. Het project kan tot 1.994 worden verlengd. In 1992 werd 
in Ierland een demonstratieterminal op basis van een multimediasysteem ontwikkeld, 
waarmee informatie wordt verstrekt over plaatselijke hotels, pensions, restaurants, 
evenementen, attracties enz. De activiteiten die in 1993 werden uitgevoerd, omvatten 
bevordering van opleiding, volgen en evalueren van de demonstratieterminal, alsmede 
exploitatie en verspreiding van resultaten. 
DIAMMS - Distributed Inter-regional Agritourism Multimedia Management System - is 
het tweede project op het gebied van plattelandstoerisme in het kader van 
"Telematicasystemen voor plattelandsgebieden". Het gaat om een gezamenlijk Iers, Frans 
en Italiaans proefproject dat is gericht op de ontwikkeling van een informatie-, 
reserverings- en beheerssysteem voor alle segmenten van het plattelandstoerisme. Het is 
een tweejarig programma met een budget van 550 000 ecu, waarvan 50% door de 
Commissie wordt gefinancierd. In 1992 werd door de drie deelnemende landen een 
gezamenlijk beheerssysteem goedgekeurd. Tevens werd gezamenlijke 
beheersprogrammatuur ontwikkeld. De plannen voor 1993 omvatten een 
gebruikersvriendelijk systeem ter aanvulling van het beheerssysteem en de 
totstandbrenging van verbindingen tussen de deelnemende regio's. De reactie van de 
gebruikers zal door middel van een gedetailleerde enquête worden onderzocht. 
12.1.3 Opleiding door onderzoek en mobiliteit van de onderzoekers 
Hoofddoel van het programma "Menselijk potentieel en mobiliteit" (1992-1994) is de 
verbetering van de kwaliteit en de kwantiteit van het menselijk potentieel in de 
Gemeenschap op het gebied van onderzoek door een grotere mobiliteit van de 
onderzoekers tussen de Lid-Staten en door de vervolmaking van hun opleiding door 
middel van onderzoek. "Menselijk potentieel en mobiliteit" is een van de specifieke 
programma's binnen het derde kaderprogramma van de Europese Gemeenschap voor 
communautaire werkzaamheden op het gebied van onderzoek en technologische 
ontwikkeling (1990-1994). Menselijk potentieel en mobiliteit wordt de vierde activiteit 
van het vierde kaderprogramma, overeenkomstig het door de Commissie bij het Europees 
Parlement en de Raad ingediende voorstel, waarover de Raad op 22.12.1993 een 
gemeenschappelijk standpunt heeft ingenomen. 
106 
De beoogde werkzaamheden hebben betrekking op vier deelgebieden: 
Opleiding door onderzoek en stimulering van mobiliteit door middel van een 
systeem van beurzen voor onderzoekers om deze in slaat te stellen deel te nemen 
aan projecten voor geavanceerd onderzoek builen hun land van herkomst. 
Oprichting en ontwikkeling van netwerken van laboratoria die zich bezighouden 
met gezamenlijke onderzoek- en ontwikkelingswerkzaamheden. Er zullen 
subsidies worden toegekend om de onderzoekers de mogelijkheid te bieden elkaar 
te ontmoeten, gezamenlijke experimenten uit te voeren of hun aantal medewerkers 
uit te breiden door de tijdelijke aanwerving van wetenschappers, bij voorkeur uit 
andere landen. 
Toegang tot grote wetenschappelijke en technische installaties. De communautaire 
steun beoogt in dit verband de toegang van de onderzoekers tot deze grote 
installaties te vergemakkelijken. 
Euroconferenties, die experts in slaat moeten stellen bijeen te komen en hun 
ervaring onderling en met jonge onderzoekers uit te wisselen. 
"Menselijk potentieel en mobiliteit" strekt zijn activiteiten uit tot alle wetenschappelijke 
en technische sectoren en, wat de mens- en sociale wetenschappen betreft, tot de 
activiteiten die het concurrentievermogen van Europa kunnen verbeteren en tot een 
duurzame economische ontwikkeling kunnen leiden. 
Op het gebied van de sociaal-economische wetenschappen houden veel van de 
geselecteerde onderzoekprojecten verband met onderwerpen die van belang zijn voor het 
toerisme, zoals plattelandsontwikkeling, stadsontwikkeling en regionale ontwikkeling in 
de Gemeenschap, ruimtelijke ordening, vervoer, milieubeheer enz. 
In de periode 1992-1993 werden in het kader van het programma circa 8 000 voorstellen 
ingediend, waarvan er iets meer dan 2 000 werden geselecteerd. Ongeveer 1 700 
onderzoekers die steun hebben ontvangen, konden zo hun mobiliteit in de diverse landen 
van de Gemeenschap in praktijk brengen. 
Hel budget voor het programma bedraagt 556 miljoen ecu. 
12.2 Totstandbrenging van een interne informatiedienstenmarkt 
Overeenkomstig hel algemeen beleid dat gericht is op een betere toegang tot informatie 
door het verbeteren van de communicatietechnologieën en het duidelijker bepalen van de 
oriëntatie van de Europese informatiemarkt, heeft de Commissie het 
IMPACT-programma (acties inzake het informatiemarktbeleid) opgezet. In de 
beschikking van de Raad over IMPACT(157) wordt uitdrukkelijk gesteld dat het 
noodzakelijk is de sterke en de zwakke punten van de Europese informatiemarkt te 
analyseren, wordt specifieke aandacht gevraagd voor minder ontwikkelde regio's en 
kleine en middelgrote ondernemingen en wordt de nadruk gelegd op de exploitatie van 
"57> Beschikking 88/524/EEG van de Raad, PB L 288 van 21.10.1988, blz. 39. 
107 
de resultaten die in het kader van andere nationale of communautaire programma's zijn 
bereikt. IMPACT is een marktgericht programma dat streeft naar de bevordering en 
ontwikkeling van de informatiedienstenmarkt in Europa door de opruiming van 
hinderpalen en de bevordering van Europese initiatieven. Toerisme vormt een belangrijk 
hoofdstuk in dit programma. Inde eerste fase van IMPACT werden drie mei toerisme 
verband houdende projecten gelinancieidllVH). 
Voor de tweede fase van het IMPA(T-programma(l59) werd "de verbetering van de 
toegankelijkheid van informatie in heel Europa voor alle belangstellenden"060* als centraal 
ontwikkelingsthema vastgesteld. IMPACT 2, dat momenteel wordt uitgevoerd, wil een 
maximaal effect bereiken door zich te concentreren op minder activiteiten die echter een 
groter multiplicatoreffect hebben. Er werden twee oproepen tot het indienen van 
voorstellen gepubliceerd ter ondersteuning van strategische informatie-initiatieven in het 
kader van IMPACT 2: 
1) interactieve multimediale informatiediensten, en 
2) geografische informatiesystemen. 
Interactieve multimedia{m), wordt momenteel uitgevoerd in twee fasen: tijdens een 
definitiefase van 6 maanden werd initiële ondersteuning tot maximaal 50 000 ecu per 
project verleend. 22 projecten werden geselecteerd voor een momenteel lopende 
uitvoeringsfase van 12 maanden. Twee van deze projecten hebben rechtstreeks betrekking 
op de verstrekking van toeristische informatie over Europese regio's. Zij hebben een 
totaal budget van 1,5 miljoen ecu (communautaire bijdrage: 325 000 ecu). Vier andere 
projecten verstrekken informatie over specifieke thema's die ook van belang zijn voor 
toeristen en reizigers - kunst, cultuur, sociale activiteiten, attracties, milieu enz. - en 
hebben een totaal budget van 1,9 miljoen ecu (communautaire bijdrage: 837 000 ecu). 
Geografische informatiesystemen (GIS) zijn gebaseerd op een technologie voor het 
presenteren van informatie over bepaalde reeksen geografische coördinaten op aarde. 
Deze systemen zijn voor de toeristische sector uiteraard van direct belang. De oproep 
tot het indienen van voorstellen voor geografische informatiesystemen, die in november 
1992 werd gepubliceerd, wordt eveneens in twee fasen uitgevoerd: een definitiefase van 
6 maanden van juni tot december 1993 met een maximaal budget van 50 000 ecu per 
project, gevolgd door een uitvoeringsfase van 18 maanden waarbij de maximale 
communautaire bijdrage per project 400 000 ecu zal bedragen. Het is de bedoeling dat 
de/e uitvoeringsfase begin 1994 ingaat. In hel kader van het initiatief voor geografische 
informatiesystemen worden momenteel 9 projecten die verband houden met toerisme in 
de definitiefase ontwikkeld. Het gemeenschappelijk doel ervan is het verstrekken van 
informatie aan de toerist/reiziger over een of meer bestemmingen. Het toepassingsgebied 
van deze projecten is zowel uit technisch als uit geografisch oogpunt sterk uiteenlopend. 
"5"1 SEC(92) 702 def. van 27.5.1992. 
(I5V> Besluit 91/691/EEG van de Raad, PB L 377 van 31.12.1991, blz. 41. 
<"50> Doe. IMPACT 19/29 def, IMPACT 2-wcrkprogramina 1993, DG XIII, 2.12.1992, blz. 2. 
<"" PB S 106 van 2.6.1992. 
108 
12.3 Datacommunicatie voor regionale ontwikkeling 
Daar het proces van de Europese economische en monetaire unie steeds sneller verloopt, 
moet voortdurend worden gestreefd naar een grotere economische en sociale samenhang 
tussen de centrale en de perifere regio's in de Gemeenschap. Op het gebied van 
telecommunicatie beslaan er echter grote verschillen tussen het niveau van de beschikbare 
diensten in de economisch sterke centrale regio's enerzijds en in de minder ontwikkelde 
regio's van de Gemeenschap anderzijds. Toerisme, dat vaak een economische 
hoofdactiviteit in deze regio's vormt, wordt steeds meer afhankelijk van marketing en 
van andere activiteiten die gebaseerd zijn op een geavanceerde infrastructuur voor 
telecommunicatie en informatietechnologie. 
STAR en TELEMATIQUE zijn twee communautaire initiatieven op telematicagebied die 
door het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling worden medegefinancierd en die 
bedoeld zijn om deze verschillen te verminderen. STAR - Special Telecommunications 
Action for Regional Development - dat in oktober 1991 is afgelopen, was voornamelijk 
op infrastructuur en diensten gericht. 
TELEMATIQUE(162), de voortzetting van het onderdeel "diensten" van STAR, is een 
tweejarig initiatief (1992-1993) ter ondersteuning van de ontwikkeling van 
datacommunicatiediensten en -toepassingen in de minder ontwikkelde regio's van de 
Gemeenschap (doelstelling 1). Met een totaal budget van 216,7 miljoen ecu wil 
TELEMATIQUE de regionale ontwikkeling op drie manieren bevorderen: 
door stimulering van het gebruik van geavanceerde telecommunicatiediensten in 
het MKB; 
door bevordering van het gebruik van datacommunicatiediensten in de 
overheidssector; 
door verbetering van de toegang tot datacommunicatienetwerken in de 
Gemeenschap. 
Daar de bovengenoemde acties de beschikbaarheid van een adequaat netwerk en van 
passende voorzieningen vereisen, streeft TELEMATIQUE tevens naar de bevordering 
van een gestandaardiseerde toegang tot transeuropese netwerken, zodat perifere regio's 
in het kader van de interne markt zowel onderling als met de rest van de Gemeenschap 
dataverbindingen tot stand kunnen brengen. 
Bij de tenuitvoerlegging van TELEMATIQUE is rekening gehouden met diverse aspecten 
van de nieuwe telecommunicatieomgeving met betrekking tot: 
concurrentie en wetgeving in verband met open netwerken; 
het gebruik van normen; 
de toepassing van de resultaten van andere soortgelijke programma's. 
Door middel van TELEMATIQUE worden toeristische projecten in een aantal regio's 
van de Gemeenschap medegefinancierd. Projecten met een weerslag op de toeristische 
sector in deze regio's omvatten bij voorbeeld infrastructuur en transregionale netwerken, 
datacommunicatietoepassingen voor het MKB, gegevensbanknetwerken enz. Bij vele 
<"B» Mededeling van de Commissie van 25.1.1991, PB C 33 van 8.2.91, blz. 7. 
109 
projecten is het niet altijd mogelijk de toerismeaspecten van de ondernomen initiatieven 
uitdrukkelijk te bepalen, hoewel deze wel degelijk bestaan. Vaak zijn zij in meer 
omvattende acties geïntegreerd. Zo kan een project dat zogenaamd alleen bedoeld is om 
het MKB te ondersteunen ook kleine en middelgrote ondernemingen in de toeristische 
seclor omvatten. 
12.4 Actieprogramma van de Gemeenschap op het gebied van toerisme 
Het driejarig actieprogramma van de Gemeenschap op het gebied van toerisme omvat 
specifieke steun voor transnationale initiatieven ter verbetering van toeristische informatie 
voornamelijk door het gebruik van nieuwe technologie. Deze steun vult andere 
maatregelen aan die ter zake op communautair niveau worden genomen en richt zich 
hoofdzakelijk op de optimale en meest efficiënte verstrekking van recente informatie aan 
toeristen. 
In de oproep tot het indienen van voorstellen betreffende "Transnationale projecten" 
worden onder meer initiatieven gespecificeerd ter verbetering van toeristische 
informatieverstrekking door gebruikmaking van nieuwe technologische hulpmiddelen die 
beantwoorden aan de behoeften van de toeristen aan steeds betere informatie over 
diensten in verband met toerisme. De geselecteerde projecten omvatten alle Lid-Staten 
en bevorderen een structuur van samenwerking tussen particuliere en publieke 
organisaties op regionaal en nationaal niveau en omvatten eveneens Midden- en 
Oosteuropese landen. De Gemeenschap wil synergieën aanmoedigen tussen deze 
projecten en andere belangrijke initiatieven die momenteel lopen, ten einde de 
samenwerking op een zo groot mogelijke schaal tussen alle betrokkenen te 
bewerkstelligen. Het is de bedoeling dat de uitvoering van de geselecteerde projecten in 
januari 1994 van start gaat. 
12.5 Milieu-onderzoek en toerisme 
Toerisme vormt vaak een belasting voor milieugevoelige gebieden zoals kustzones, 
Alpen- en andere berggebieden. Vele van de communautaire programma's voor 
milieu-onderzoek en in zekere mate ook het Onderzoekprogramma op het gebied van 
mariene wetenschappen en technologieën (MAST) zijn gericht op het verkrijgen van 
inzicht in en het inspelen op milieuprocessen in deze gebieden. Op grotere schaal is het 
toerisme sterk afhankelijk van weersfactoren en kan de industrie van hele regio's die een 
gunstig zomerklimaat genieten of waar specifieke omstandigheden voor activiteiten zoals 
wintersport vereist zijn, door globale klimaatveranderingen sterk worden beïnvloed. De 
toeristische industrie kan alleen bloeien in een kader van duurzame ontwikkeling en het 
communautair onderzoek van sociaal-economische vraagstukken in verband met het 
milieu biedt veel inzicht in de wijze waarop passende modellen kunnen worden 
verwezenlijkt. 
Enkele typische voorbeelden van communautaire O&O-projecten op milieugebied die een 
directe weerslag op het toerisme kunnen hebben, zijn: 
het MEDALUS-project over woestijnvorming in het Middellandse-Zeegebied, dat 
ten doel heeft inzicht te verwerven in de oorzaken van het 
woenstijnvormingsproces als gevolg van de voortdurende afname van de regenval 
110 
en van het grondgebruik, en oplossingen te vinden voor de instandhouding van 
het milieu; 
de diverse rapporten over waterverontreiniging; bij voorbeeld rapport 16 over 
eutrofiëringsverschijnselen in de Adriatische Zee en in andere mediterrane 
kustzones; 
ontwikkeling van betere methoden voor het integreren van milieu-overwegingen 
in sectoraal beleid, waaronder toerisme; 
verbetering van het inzicht in de achteruitgang van historische gebouwen en 
monumenten en versterking van de wetenschappelijke basis voor het behoud 
ervan. Dit is vooral van belang voor "cultureel" toerisme. 
11 
13. Buitenlandse betrekkingen en ontwikkelingssamenwerking 
13.1 Betrekkingen met EVA-Staten 
De Europese Economische Ruimte beoogt een stimulans Ie zijn voor de betrekkingen 
tussen de Lid-Staten van de Europese Gemeenschap en de Europese Vrijhandelsassociatie 
(EVA), gebaseerd op hun geografische nabijheid, het belang van hun economische 
betrekkingen, hun gemeenschappelijke waarden ten aanzien van democratie, de 
markteconomie en hun gemeenschappelijke Europese identiteit(lr,3). 
De EVA-Staten die de overeenkomst hebben ondertekend, zullen de bestaande 
communautaire wetgeving betreffende de gemeenschappelijke markt in hun nationale 
wetgeving opnemen. De samenwerking zal verder worden uitgebreid om de "horizontale 
beleidssectoren", met name sociaal beleid, consumentenbescherming, milieu, statistiek 
en vennootschapsrecht op te nemen, alsmede de "begeleidende beleidsmaatregelen", 
waartoe onder andere het toerisme behoort. 
Op het gebied van toerisme beoogt de overeenkomst betreffende de Europese 
Economische Ruimte die sedert 1 januari 1994 van kracht is in artikel 78a het verbreden 
van de samenwerking in het kader van de werkzaamheden van de Gemeenschap. In 
Protocol 31 van de EER-overeenkomst stelt artikel 8 betreffende toerisme dat de 
overeenkomstsluitende partijen in het bijzonder streven naar een nauwere samenwerking 
in het kader van de communautaire werkzaamheden die kunnen voortvloeien uit de 
tenuitvoerlegging van het actieprogramma van de Gemeenschap op het gebied van het 
toerisme. 
De Gemeenschap en de EVA-Staten vertegenwoordigen een groot potentieel voor 
toerisme en reizen, en verschaffen aldus mogelijkheden voor een duurzame groei van 
werkgelegenheid en inkomsten. Om het concurrentievermogen van de Europese 
toeristenindustrie te verbeteren, is er behoefte aan verenigde inspanningen en 
hulpbronnen. 
Reeds gedurende het Europees Jaar van het Toerisme in 1990 werd er een samenwerking 
tot stand gebracht tussen de Lid-Staten van de Gemeenschap en de EVA-Staten. Met 
behulp van zowel de Europese Gemeenschap als de EVA-Staten werd een reeks 
paneuropese projecten gelanceerd en gefinancierd. 
Sedertdien werd de samenwerking op het gebied van toeristenstatistiek verder uitgebreid 
en wordt toekomstige deelname aan communautaire acties op het gebied van toerisme op 
bredere schaal overwogen. 
De Europese Economische Ruimte omval de Europese Gemeenschap, haar Eid-Statcn en de EVA-Staten, Oostenrijk, 
Liechtenstein, Finland, IJsland, Noorwegen en Zweden. 'l'en gevolge van het negatieve resultaat van het Zwitserse 
referendum op 6 december 1992 maakt Zwitserland geen deel uit van de EER. De overeenkomst werd op 14 april 1992 
geparafeerd en op 2 mei 1992 in Oporto ondertekend, overeenkomstig twee door hel Hof van Justitie gegeven adviezen 
inzake de conformiteit van de ontwerpovereenkomst met het Verdrag van Rome. Het Europees Parlement gaf zijn 
instemming op 28 oktober 1992. De tegen eind december 1993 door alle overeenkomstsluitende partijen geratificeerde 
overeenkomst is op 1 januari 1994 in werking getreden. 
112 
Bij de tenuitvoerlegging van hel actieprogramma van de Gemeenschap op het gebied van 
het toerisme, konden in 1993 ook projecten van EVA-landen in het kader van de 
maatregelen 1er verbetering van de transnationale samenwerking ondersteund worden. 
13.2. Betrekkingen met de landen van Midden- en Oost-Europa 
Het toerisme is in Midden- en Oost-Europa altijd al een belangrijk bestanddeel van de 
economie en het sociale leven geweest. 
In de jaren tachtig werd de toeristenstroom naar deze landen op meer dan 50 miljoen 
bezoekers per jaar geschat. Wanneer daarbij de 15 miljoen bezoekers uit de westerse 
landen worden geteld die jaarlijks naar deze landen reizen, vertegenwoordigen de landen 
van Midden- en Oost-Europa 11% van de toeristenstroom op wereldniveau. 
Hoewel het merendeel van deze landen ongetwijfeld zeer interessant is en over 
toeristische hulpbronnen van allerlei aard beschikt, was de toeristenindustrie sterk 
geconditioneerd door het economische en institutionele milieu waardoor deze landen tot 
voor kort gekenmerkt werden. 
De kwaliteit van de in Midden- en Oost-Europa beschikbare diensten is in het algemeen 
minder goed dan in West-Europa. Momenteel erkennen de nieuwe regeringen dat het 
toerisme een middel is om uitwisselingen met andere landen te ontwikkelen. De 
ontwikkeling van het toerisme in deze regio's trekt de westerse reisorganisatoren aan, 
die door middel van directe investeringen, samenwerkingen tussen bedrijven of deelname 
aan lopende privatiseringsprogramma's medewerken aan de verdere ontwikkeling van 
deze sector. 
13.2.1 Het PHARE-programma 
PHARE(I64), het programma van de Europese Gemeenschap voor economische en 
technische bijstand aan de landen van Midden en Oost-Europa, is nu van toepassing op 
de volgende landen: Albanië, Bulgarije, de Republieken Tsjechië en Slowakije, Estland, 
Litouwen, Letland, Roemenië, Slovenië, Polen en Hongarije. 
De ondersteuning bestaat uit technische en financiële bijstand. Het PHARE-budget 
bedroeg 500 miljoen ecu in 1990, 785 miljoen ecu in 1991, 1 015 miljoen ecu in 1992 
en 1 005 miljoen ecu in 1993. 
Het bijstandsprogramma heeft betrekking op verschillende sectoren, van milieu tot 
vervoer, van energie tot herstructurering van bedrijven, van de sociale sector tot 
openbare en administratieve infrastructuren enz. 
De landen die reeds in het kader van PHARE van een programma inzake het toerisme 
gebruik maken, zijn Polen, Roemenië, Slovenië en de Baltische Staten. 
Verordening 3906/89 van de Raad; PU L 375 van 1989, blz. 11. 
113 
Polen 
Voor de ontwikkeling van het Poolse toerisme door middel van het PHARE-programma 
is voor een periode van twee jaar, van 1992 lot 1994 een financiële bijstand van 
4,5 miljoen ecu toegekend. 
Hiermee wordt beoogd de toeristenindustrie verder te ontwikkelen door middel van de 
invoering van een wettelijk en institutioneel kader, een opleidingsprogramma, een 
programma voor de ontwikkeling van een toeristisch produkt en een 
marketingprogramma. 
Andere belangrijke maatregelen van het programma hebben betrekking op de 
ontwikkeling van de vervoersector en de verbetering van de milieubescherming. 
Privatisering is een van de basisvoorwaarden voor succes van deze ontwikkeling, net als 
steun aan het midden- en kleinbedrijf. Dit toeristisch programma zal derhalve in nauwe 
samenwerking met de voor de privatisering en de ontwikkeling van het midden- en 
kleinbedrijf verantwoordelijke instanties ten uitvoer worden gelegd. 
Roemenië 
In het kader van het PHARE-programma ontvangt de Roemeense toeristenindustrie ca. 
4,5 miljoen ecu financiële bijstand voor de periode 1992 tot eind 1994. Deze bijstand is 
bestemd voor de verbetering van de toestand van het milieu, de aanpassing van de 
infrastructuur, de dienstverlening en in het bijzonder de telecommunicatie, de opleiding 
van kaderpersoneel en de verbetering van de kwaliteit van toeristische voorzieningen en 
hulpbronnen. 
Slovenië 
In december 1992 werd door de Commissie aan de Republiek Slovenië een subsidie van 
300 000 ecu toegekend voor een programma inzake het toerisme, bestaande uit: 
een analyse van de actuele toeristische strategieën, ten einde de samenwerking 
met het buitenland Ie versterken en de marketing van het Sloveense toerisme te 
verbeteren; 
het opstellen van programma's voor de ontwikkeling van de menselijke 
hulpbronnen die alle aspecten van de opleiding omvatten. 
Baltische Staten 
Met de middelen van het PHARE-programma helpt de Gemeenschap Estland, Letland 
en Litouwen bij de ontwikkeling van de toeristensector in het algemeen en van 
zakenreizen in het bijzonder. 
Een subsidie van 600 000 ecu werd toegekend voor de tenuitvoerlegging van het 
volgende programma: 
Litouwen: privatisering en herstructureringsprogramma; 
Letland: algemene technische bijstand voor toeristische voorzieningen; 
114 
Estland: multidisciplinaire voorzieningen. 
Andere acties ten behoeve van de landen van Midden- en Oost-Europa worden in het 
kader van het actieprogramma van de Gemeenschap op het gebied van het toerisme 
uitgevoerd. Deze acties moeten ertoe bijdragen de mogelijke koers vast te leggen voor 
een evenwichtige ontwikkeling van het toerisme. 
De beoogde acties bestaan uit: 
het ontwikkelen in Midden- en Oost-Europa van opleidingsmaatregelen en 
algemene bewustmakingsacties voor de problemen van het toerisme in een 
markteconomie. Zij vormen een aanvulling op het PHARE-programma en hebben 
dientengevolge betrekking op de landen die nog geen gebruik van deze bijstand 
maken; 
het uitvoeren van andere vergelijkbare maatregelen, met name opleiding van 
kaderpersoneel op het gebied van het toerisme, als aanvulling op het 
PHARE-programma, wanneer dit in aanmerking zou kunnen komen (hetgeen 
momenteel het geval is voor Albanië en Bulgarije); 
het ontwikkelen van acties, met name voor grondig onderzoek voor de 
ontwikkeling van bepaalde toeristische bedrijfstakken of specifieke produkten of, 
voor de meer ontwikkelde landen, voor gemeenschappelijke promotie en 
marketing in samenwerking met de Lid-Staten. 
13.3 Betrekkingen met de landen van het Middellandse-Zeegebied 
De betrekkingen tussen de Gemeenschap en de landen van het Middellandse-Zeegebied 
staan reeds vanaf het begin in het teken van een algemene samenwerking, die echter niet 
heeft geleid tol de ondertekening van associatie-overeenkomsten of 
samenwerkingsovereenkomsten overeenkomstig het model van de Overeenkomst van 
Lomé. 
Wel bestaat er een groot aantal samenwerkingsovereenkomsten van verschillende aard 
met het merendeel der landen van het Middellandse-Zeegebied. Zij hebben een 
onbeperkte looptijd, alleen het financiële deel is onderwerp van protocollen voor 
vijfjarenperiodes. 
In het kader van deze verschillende protocollen hebben verschillende landen van het 
Middellandse-Zeegebied bepaalde acties van beperkte omvang kunnen uitvoeren ten 
gunste van hun toeristenindustrie. 
Aldus hebben Tunesië, Jordanië, Malta, Syrië en Turkije gebruik kunnen maken van 
bijstand voor programma's voor samenwerking en technische bijstand op het gebied van 
toerisme, toeristische promotie en beroepsopleiding. 
In het algemeen heeft de toeristenindustrie in deze landen geen bijzondere voorrechten 
gekend, maar sedert de goedkeuring door de Raad van de hoofdlijnen van het hernieuwde 
mediterrane beleid, begint zich een regionale beweging ten gunste van het toerisme af 
te tekenen. 
115 
Op gemeenschappelijke uitnodiging van het Franse ministerie van Toerisme en van de 
Commissie van de Europese Gemeenschappen is dan ook in de tweede helft van 
september 1993 een Euro-mediterrane conferentie gehouden over "toerisme en duurzame 
ontwikkeling". 
Deze conferentie houdt verband mei het actieprogramma voor het 
Middellandse Zeegebied, alsmede met de uilvoering van het in het verdrag van Barcelona 
genoemde Blauwe Plan". 
De conferentie, waaraan alle ondertekenende partijen van deze overeenkomst deelnamen, 
en waar Jordanië en de bezette gebieden als waarnemers aanwezig waren, had een 
tweeledig doel: 
de goedkeuring, door de Commissie en de in hun landen met toerisme belaste 
ministers, van een verklaring inzake "toerisme en duurzame ontwikkeling". Deze 
verklaring omvat de beginselen en regels met behulp waarVan de betrokken 
partijen deze landen kunnen helpen bij een samenhangend, gestructureerd en op 
nationaal vlak geïntegreerd toeristenbeleid, waarbij het regionale aspect van de 
problematiek niet uit het oog wordt verloren; 
de gemeenschappelijke bespreking van onderstaande thema's door deskundigen 
uit de openbare en particuliere sector: 
• de zee en het water (controle van het water; ontwikkeling van duurzame 
en vernieuwende toeristische activiteiten in verband met de hulpbronnen 
van de zee); 
• de aarde en de activiteiten (aanvullende activiteiten met het oog op het 
toerisme in het kader van een duurzame ontwikkeling; toeristisch 
perspectief en technologische ontwikkeling op lange termijn in het 
Middellandse-Zeegebied); 
• de mens en het erfgoed (gedragsveranderingen bij de bevolking van 
toeristengebieden; diversificatie van het toeristisch aanbod door gebruik 
te maken van het gemeenschappelijk cultureel erfgoed). 
Tijdens deze conferentie werd een verklaring aangenomen waarin onder andere wordt 
verwezen naar het feit dat het toerisme de belangrijkste economische activiteit van de 
landen van het Middellandse Zeegebied vormt en dat de verdere ontwikkeling daarvan 
absoluut noodzakelijk is. 
De toepassingsgebieden van de verklaring zijn: 
vergemakkelijking van het verkeer van personen en kapitaal; 
verbetering van de toeristische promotie en marketing; 
ontwikkeling van nieuwe toeristische produkten; 
tenuitvoerlegging van een beleid voor milieubescherming. 
116 
13.4 Betrekkingen met de staten in Azië en Latijns Amerika 
13.4.1 Betrekkingen met Azië in het kader van de economische samenwerking 
tussen de Gemeenschap en Azië 
De verordening van 25 februari 1992°65) stelt nieuwe richtlijnen vast voor economische 
samenwerking tussen de Gemeenschap en Aziatische landen. Terwijl vroeger het 
hoofddoel van toeristische initiatieven, en alle acties in het algemeen, de bevordering van 
de economische ontwikkeling van Aziatische landen was, is voortaan het belangrijkste 
doel van de projecten en programma's de ontwikkeling van voor beide partijen gunstige 
samenwerking tussen ondernemers uit de particuliere sector in de Gemeenschap en in 
Aziatische landen. Aldus dienen initiatieven op het gebied van toerisme (b.v. 
opleidingsprogramma's) de ontwikkeling van de toeristenindustrie in deze partnerlanden 
te beogen, ten einde deze aantrekkelijker te maken voor mogelijke communautaire 
investeerders uit de toeristensector. 
In het kader van de economische samenwerking tussen de Gemeenschap en Azië speelt 
het toerisme bij de ontwikkeling van een aantal landen een belangrijkere rol dan bij 
andere. Hiermee wordt rekening gehouden in de door de Commissie voor elk betrokken 
partnerland ontwikkelde strategieën. Alle uitgevoerde projecten op het gebied van 
toerisme moeten verenigbaar zijn met en een aanvulling vormen op de algemene strategie 
en deze aanvullen. 
Om succes op lange termijn van de toeristische acties te verzekeren en om meer 
mogelijkheden te scheppen voor het aanwerven van ondernemers uit de particuliere 
sector van de Gemeenschap, is een duidelijke interesse en betrokkenheid van de 
particuliere sector in het betrokken partnerland een wezenlijke voorwaarde. Tegelijkertijd 
is voor het uitwerken en voorbereiden van mogelijke toeristische initiatieven een 
overeenkomstige beoordeling van de belangstelling door communautaire investeerders uit 
de particuliere sector ook noodzakelijk. 
Gezien de mogelijk destructieve invloed van toeristische initiatieven op een gebied, 
wanneer de geschikte ondersteunende infrastructuur ontbreekt, wordt bij de ontwikkeling 
van toeristische activiteiten en projecten met Aziatische partners in steeds grotere mate 
rekening gehouden met maatregelen voor het behoud van de plaatselijke omgeving en 
cultuur. 
Enkele andere projecten komen voor mogelijke toekomstige ontwikkeling in aanmerking. 
Projecten in voorbereiding 
Studie inzake opleiding op het gebied van toerisme Zuid-Azië 
Het doel van deze studie die een ondersteuning van de Gemeenschap ten bedrage van 
165 275 ecu ontving, is een inventarisatie van de bestaande menselijke hulpbronnen en 
opleidingsfaciliteiten en het vaststellen van de toekomstige behoeften in Bangladesh, 
Butan, India, Malediven, Nepal, Pakistan en Sri Lanka, ten einde een geïntegreerd 
Verordening (EEG) nr. 443/92 van de Raad inzake financiële en technische hulp en economische samenwerking met de 
ontwikkelingslanden in I^atijns Amerika en in Azië, PU L 52 van 27.2.1992, blz. 1. 
117 
regionaal opleidingsplan toerisme uit te werken, waarbij acties moeten worden uitgevoerd 
voor de ontwikkeling en verbetering van de kwalificaties van personen en instellingen 
die rechtstreeks bij de toeristenindustrie zijn betrokken. Het uiteindelijke doel hiervan 
is de toeristische ontwikkeling in deze landen zo veel mogelijk te stimuleren en aldus een 
grotere samenwerking met particuliere investeerders uit de Gemeenschap in deze sector 
van economische activiteit te bevorderen. 
Algemeen plan toerisme Malediven 
Ten einde de gemeenschappelijke voordelen van de toekomstige ontwikkeling van de 
toeristensector op de Malediven zo groot mogelijk te maken, heeft de Commissie 
495 000 ecu beschikbaar gesteld voor een studie waarin een algemeen plan inzake het 
toerisme zal worden ontwikkeld voor het beleid en de strategieën op lange termijn. In 
het kader van deze studie (start oktober 1993) zullen Europese en plaatselijke 
deskundigen nauw samenwerken. 
Lopende projecten 
Geïntegreerd opleidingsprogramma voor het toerisme in de ASEAN-landen 
Dit tweejarige regionale opleidingsprogramma op het gebied van toerisme dat nu in zijn 
tweede fase is en 1 850 000 ecu kost, is gericht op de ontwikkeling van leerboeken, het 
beproeven en erkennen van technische opleidingsnormen, de ontwikkeling van 
vaardigheidstraining voor docenten en coördinatoren en steunverlening voor het 
beschikbaar stellen van gegevens en regionale leermiddelen. Dit was ook een bruikbaar 
instrument voor de ontwikkeling van een solide samenwerking met alle regio's op het 
gebied van toerisme. Uiteindelijk is het de bedoeling dat de ASEAN Tourism Association 
(de particuliere sector) dit initiatief in haar eigen activiteiten zal integreren. 
Programma voor technische bijstand aan de Filippijnen (fase II) 
Dit in 1992 gestarte driejarenprogramma met een budget van de Gemeenschap van 
1 655 000 ecu, tracht in samenwerking met het Filippijnse ministerie van Toerisme de 
algemene doeltreffendheid van de toeristensector te verbeteren en de economische en 
sociale ontwikkeling van de Filippijnen te versterken. 
Het programma heeft een aantal directe doelstellingen: ontwikkeling van een 
gecoördineerde aanpak van de produktontwikkeling, marketing en tenuitvoerlegging van 
projecten door de betrokken regeringsinstanties; steun voor de ontwikkeling en de 
instandhouding van specifieke gebieden voor toeristendoeleinden; verdere uitwerking van 
het algemene plan inzake het toerisme voor de Filippijnen en verdere ontwikkeling van 
het niveau van toeristische vaardigheden van het personeel van relevante organisaties uit 
de openbare en particuliere sector. 
Marketingstrategie voor het toerisme in de ASEAN-landen 
Dit project voor economische samenwerking ten bedrage van 2 400 000 ecu werd in 
1989 opgezet voor een periode van drie jaar. Zijn doelstelling was de ontwikkeling van 
een geïntegreerde marketingstrategie van de toeristenindustrie van de ASEAN-landen 
voor specifieke Europese markten. Om dit doel te bereiken, heeft het ASEAN Tourist 
Information Centre ernaar gestreefd regionale marketingactiviteiten te ontwikkelen om 
118 
twee- en meervoudige bestemmingen voor de ASEAN-regio in zijn geheel tot stand te 
brengen en uit te breiden. 
Mogelijke toekomstige projecten 
Momentcel worden Iwee projecten onderzocht: een studie met hel oog op een algemeen 
plan voor hel Mustang-gebied van Nepal dat rekening zal houden met een algemene 
ontwikkelingsstrategie voor het gebied, en een workshop inzake toerisme in India.*!let 
Indiase project zal bestaan uit de organisatie van een interactieve workshop waarin 
vertegenwoordigers uit de particuliere sector (b.v. reisorganisatoren) uit de Gemeenschap 
en India met elkaar in contact kunnen komen om prioriteitsgebieden voor samenwerking 
vast te leggen. Vertegenwoordigers van de Indiase regering en de particuliere sector 
bestuderen eveneens de mogelijkheden van een studie voor een algemeen plan inzake het 
toerisme voor India. 
13.4.2 Betrekkingen met de landen van Latijns Amerika 
De bevordering van de handel, een onderdeel van de economische samenwerking heeft, 
tot doel de uitvoer van goederen en diensten uit Latijnsamerikaanse landen te verhogen, 
zowel naar andere Latijnsamerikaanse landen als naar Europa en de Verenigde Staten. 
Hel toerisme is een deelgebied dat in het kader van de handelsbevordering een 
belangrijke plaats inneemt. In 1993 was iels meer dan een kwart (9 miljoen ecu) van het 
voor de handelsbevordering in Latijns Amerika beschikbare budget van 34 miljoen ecu 
bestemd voor projecten op het gebied van het toerisme. 
De technische en financiële bijstand ten gunste van deze landen vindt in de vorm van niet 
terug te betalen subsidies plaats. De financiering daarvan is in handen van de Lid-Staten 
en andere landen of organisaties. Bij de toekenning van deze subsidies wordt met name 
rekening gehouden met: 
het economisch belang van het toerisme in vergelijking met andere 
activiteitensectoren van het land of van andere regio's; 
de kenmerken van de voor liet betrokken land voorgestelde actie: 
het voor het betrokken jaar beschikbare budget. 
De projecten waarvoor de ('ommissie belangstelling heelt, worden vervolgens op 
technisch vlak meer in detail onderzocht, met behulp van een ter plekke door een ad hoc 
afvaardiging uitgevoerde analyse. 
In bijlage 4 zijn de in de afgelopen jaren gefinancierde projecten opgenomen. 
19 
13.5 Betrekkingen met de ACP- en LGO-landen 
Hoewel het begrip toerisme in Lomé I en Lomé II nauwelijks voorkomt, wordt het in 
Lomé III genoemd als onderdeel van de samenwerking op het gebied van handel en 
dienstverlening, van de regionale samenwerking, van de sociale en culturele 
samenwerking en van door de EIB gesteunde sectoren. 
De acties zijn, naar gelang de behoeften, op de verschillende probleemgebieden van de 
sector gericht. Zij beogen enerzijds de verdere ontwikkeling van de menselijke 
hulpbronnen en de instellingen en anderzijds van het produkt en de markt, mede door 
verbetering van de onderzoeks- en voorlichtingscapaciteit waarover de betrokken landen 
beschikken. 
De belangrijkste begunstigden zijn toeristische gebieden, zoals het gebied van de Stille 
Oceaan, het Caribisch gebied en de Indische Oceaan, maar ook een toenemend aantal 
Afrikaanse landen die trachten hun bronnen van inkomsten te diversifiëren. Bovendien 
profiteren vele ACP-landen en een aantal LGO-landen van jaarlijkse programma's voor 
deelneming aan gespecialiseerde evenementen, op basis van bijzondere bepalingen voor 
regionale acties op het gebied van handel en dienstverlening. Ten slotte wordt de 
ontwikkeling van het toerisme niet alleen door acties ten gunste van deze sector gesteund, 
maar indirect ook door maatregelen voor de ACP-landen en de LGO-landen op andere 
gebieden, zoals vervoer en communicatie. 
13.5.1 Lomé IV 
Lomé IV (1990-2000), dat onder de titel dienstverlening een heel hoofdstuk aan het 
toerisme wijdt, bevestigt het belang van dit instrument voor de ontwikkeling van de 
economie van de betrokken landen. 
De overeenkomstsluitende partijen voeren maatregelen en acties uit voor de ontwikkeling 
en ondersteuning van de toeristensector. 
Deze maatregelen kunnen in alle stadia worden toegepast, vanaf de vaststelling van het 
toeristisch produkl tot aan het in de handel brengen en promoten daarvan. 
De beoogde doelstelling is het ondersteunen van de inspanningen van de ACP-landen om 
zoveel mogelijk profijt te trekken uit het nationale, regionale en internationale toerisme, 
vanwege de invloed van het toerisme op de economische ontwikkeling, alsmede de 
particuliere geldstromen uit de Gemeenschap en uit andere bronnen voor de ontwikkeling 
van het toerisme in de ACP-landen te bevorderen. Bijzondere aandacht wordt geschonken 
aan de noodzaak het toerisme in het sociale, culturele en economische leven van de 
bevolking te integreren. 
De specifieke acties ter ontwikkeling van het toerisme bestaan uit het vaststellen, 
aanpassen en uitwerken van een geschikt beleid op nationaal, regionaal, lokaal en 
internationaal niveau. 
De programma's en projecten voor de ontwikkeling van het toerisme zijn op vier 
hoofdlijnen geconcentreerd: 
120 
1. optimaal gebruik van de menselijke hulpbronnen en ontwikkeling van de 
instellingen; 
2. ontwikkeling van toeristische produkten; 
3. ontwikkeling van de markt; 
4. onderzoek en voorlichting. 
De bron voor financiering van acties ten behoeve van de ACP-landen en de LGO-landen 
is het Europees Ontwikkelingsfonds. Dit is voor de ACP-landen in de verschillende 
overeenkomsten van Lomé vastgelegd en voor de LGO-landen in de associatiebesluiten. 
Een overzicht van de in de periode 1989-1993 uitgevoerde acties wordt in bijlage 5 
gegeven. Het totaalbedrag voor de maatregelen voor deze periode (alle instrumenten 
samen) bedraagt 83 166 miljoen ecu. 
13.6 Multilaterale handelsbesprekingen 
De resultaten van de besprekingen van de Uruguay-ronde met betrekking tot de GATT 
hebben ook betrekking op het toerisme. 
De Gemeenschap heeft zich in het kader van deze multilaterale overeenkomst ertoe 
verbonden, onder bepaalde voorwaarden, buitenlandse investeerders een 
niet-discriminerende toegang tot onderstaande markten van toeristische dienstverlening 
te waarborgen: 
hotels, restaurants en catering (met uitsluiting van catering in vervoersdiensten); 
reisbureaus en reisorganisatoren (met inbegrip van tour managers); 
reisleiders. 
Anderzijds heeft een groot aantal landen ook een aanbod voor deze sector ingediend. De 
mondiale liberalisering van de dienstverlening in het toerisme wordt dus begunstigd, 
hetgeen een ontwikkeling van de uitwisselingen op dit gebied mogelijk zou moeten 
maken. 
In de toekomst moeten deze internationale verplichtingen zeker ook in aanmerking 
worden genomen bij de tenuitvoerlegging van het communautair beleid op het gebied van 
het toerisme. 
121 
14. Statistiek 
De Commissie is zich ervan bewust dat statistische informatie ook op het gebied van het 
toerisme van strategisch belang is, en heeft de ontwikkeling van gemeenschappelijke 
definities en de verspreiding van verzamelde statistieken op communautair niveau 
bevorderd. 
De ontwikkeling van een communautair referentiekader voor het opstellen van 
statistieken betreffende het toerisme door de harmonisering van de door de Lid-Staten 
gebruikte begrippen en methoden, vormt de basis van de door de Commissie uitgevoerde 
werkzaamheden bij de tenuitvoerlegging van het door de Raad vastgestelde 
tweejàrenprogramina ( 1991 -1992)(,hfi). 
Door een overeenkomst tussen het communautaire Bureau voor de Statistiek en de 
EVA-Staten kon de actieve deelname van deze staten aan de werkzaamheden 
vergemakkelijkt worden. Vertegenwoordigers van de EVA-Staten, alsmede van de OESO 
en de WTO hebben ook zitting in de bestaande communautaire werkgroep voor de 
statistiek inzake het toerisme. Aldus kan de internationale samenwerking bij de 
verzameling, analyse en verspreiding van informatie over toerisme worden versterkt en 
uitgebreid. 
Het statistiekprogramma dient een basis te verschaffen voor nationale en internationale 
statistische systemen die zowel in de particuliere als openbare sector kunnen voldoen aan 
de werkelijke vraag naar informatie. Het succes daarvan is afhankelijk van de 
samenwerking en coördinatie van alle op dit gebied werkzame instanties. 
Uit de besprekingen in het kader van het tweejarenprogramma is gebleken dat er 
unanieme overeenstemming bestaat over de opstelling van een samenhangend statistisch 
systeem voor toerisme. 
De resultaten van een in 1991 uitgevoerde brede opiniepeiling tonen dat de belangrijkste 
gebruikers van statistieken inzake het toerisme in de openbare en particuliere sector en 
op regionaal, nationaal en internationaal niveau, behoefte hebben aan betrouwbare, 
vergelijkbare en op korte termijn beschikbare statistische informatie inzake het toerisme 
en waarmee het mogelijk is: 
hun strategieën in verband met de voltooiing van de interne markt en de 
totstandbrenging van de nieuwe Europese Economische Ruimte beter te plannen 
en uit te voeren; 
de gevolgen van specifieke maatregelen op het gebied van het toerisme beter te 
beoordelen. 
("*> Beschikking van de Raad van 17 december 1990, PB L 358 van 21.12.1990, blz. 89. 
122 
Voor de gebruikers zijn de volgende aspecten hel belangrijkst: 
toezicht op de belangrijkste activiteiten in de toeristische sector aan de hand van 
structuur- en rendementsindicatoren; 
evaluatie van het micro- en macro-economische belang van toeristische 
activiteiten; 
analyse van de structuur van de toeristische vraag, met inbegrip van zakenreizen. 
Uit een onderzoek van de bestaande statistische systemen en uit de beschikbare gegevens 
in de Lid-Staten van de Gemeenschap en de EVA-Staten is duidelijk gebleken dat de 
verschillen in methodologie van structurele aard zijn, zowel wat de ontwikkeling van het 
toerisme als de geografische kenmerken betreft. Verschillen in de nationale systemen zijn 
niet noodzakelijkerwijze nadelig voor de doeltreffendheid van de samenwerking op het 
vlak van de vergelijkbaarheid van de resultaten. 
De tijdens het werkprogramma 1991-1992 uitgevoerde analyse van de methodologie voor 
het verzamelen van statistieken inzake het toerisme, draagt in belangrijke mate bij tot de 
mate van vooruitgang die bij andere nationale en internationale statistieken inzake het 
toerisme wordt bereikt. Hoewel de resultaten van het analytische werk niet als uitputtend 
kunnen worden beschouwd, verschaffen zij toch de basis voor de ontwikkeling van een 
referentiekader voor statistieken inzake het toerisme op communautair en Europees 
niveau. 
Tijdens het regelmatige overleg met Europese beroepsverenigingen werd de Commissie 
gevraagd, zich actief in te spannen voor de ontwikkeling van statistieken inzake het 
toerisme. 
De ontwikkeling van communautaire statistieken inzake het toerisme werd ook als 
prioriteit gezien door de Raad bij zijn besluit van juli 1992 inzake een communautair 
actieprogramma op het gebied van het toerisme, en de voortzetting van deze activiteit in 
1993. 
Los van deze verzoeken, is de Commissie van mening dat de communautaire actie op dit 
gebied moet worden voortgezet op basis van een pragmatische benadering, die 
verenigbaar is met het subsidiariteitsbeginsel. Dit betekent dat op basis van de reeds 
uitgevoerde werkzaamheden een geschikte methodologie moet worden ontwikkeld, 
alsmede flexibele en samenhangende controle-instrumenten, met behulp waarvan het 
gebruik van de bestaande statistische systemen kan worden geoptimaliseerd. 
Op basis van de resultaten van het tweejarenprogramma°67) en overeenkomstig de door 
de Lid-Staten in het kader van zowel het toeristisch managementcomité als de werkgroep 
voor statistieken inzake het toerisme opgestelde richtlijnen, werkt de Commissie aan: 
Eindverslag van de Commissie aan de Raad, bel Europees Parlement en liet Economisch en Sociaal Comité, COM(93)345 
der. van 1.9.1993. 
123 
de voltooiing en consolidatie van de methodologie voor statistieken inzake het 
toerisme, die ook door een specifiek wetgevend instrument, bijvoorbeeld een 
aanbeveling, zal worden bevorderd; 
een ontwerp-richllijn voor de verzameling en verspreiding van geharmoniseerde 
statistieken. 
124 
IV. BIJLAGEN 
125 
BIJLAGE 1 
BTW-TARIEVEN VOOR DE BELANGRIJKSTE TOERISTISCHE DIENSTVERLENINGEN 
Dienst­
verlening 
Hotels, 
enz. 
Restaurants 
Inter­
nationaal 
reizigers-
vervoer 
Entree sport­
manifes­
taties 
Entree 
bioscopen, 
theaters, enz. 
Gebruik van 
sportfaci­
liteiten 
Reisbureaus BE 
6% 
19,5% 
Vrijgesteld 
6% 
' 6% 
6% 
6% 
19,5% DK 
25% 
-! Ç r-
Vrijgesteld 
*) 
25% 
*) 
25% 
Vrijgesteld 
Vrijgesteld DE 
15% 
15% 
Vrijgesteld 
15% 
7 % 
7% 
7% 
0% 
15% £s 
G~ 
<"~ 
Vi^isuld 
V:-:j^McM 
15 \ 
.1? -: FR 
5,5% 
18,6% 
IS.6% 
Vrijgesteld 
IS,6% 
bioscoop 
5,5% 
theater 
2,1% 
5,5% 
18,6% 
18,6% GR 
8% 
8% 
18% 
Vrijgesteld 
8% 
theater 
4% 
andere 
8% 
8% 
18% IRL 
12,5% 
12,5% 
Vrijgesteld 
Vrijgesteld 
12,5% 
12,5% 
Vrijgesteld IT 
9% 
19% 
9% 
19% 
Vrijgesteld 
9% 
9% 
19% 
19% LU 
3% 
3% 
3% 
Vrijgesteld 
3% 
3% 
3% 
12% NL 
6% 
6% 
6% 
Vrijgesteld 
17.5% 
Vrijgesteld PT 
5% 
16% 
Vrijgesteld 
5% 
5% 
5 % 
16% VK 
17.5% 
17.5% 
Vrijgesteld 
l-.5~ 
1".5% 
1 ~ 5 % 
0% 
*) Een aantal activiteiten is vrijgesteld van BTW 
126 
B'iW-TARIEVEN IN DE HORECA-SECTOR BIJLAGE 1B 
Belg ia 
Dene­
marken 
Frankrijk 
Duitsland 
Grieken­
land 
Ierland 
Italië 
Luxem­
burg 
Nederland 
Portugal 
Spanje 
Verenigd 
Koninkrijk Verblijf in hotel 
Normaal 
6% 
25% 
5,5% 
15% 
8% 
12,5% 
9% 
3% 
6% 
5% . 
6% 
17,5% Luxe 
18,6% 
15% 
19% 
15% 
17,5% Restaurantdiensten 
Normaal 
19,5% 
25% 
18,6% 
15% 
8% 
12,5% 
9% 
A c. 
6% 
16% 
6% 
17.5% Luxe 
15% 
19% 
15% 
17.5% Afhaal-
service 
5,5 % 
7% 
17.5% Thuis­
bezorging 
7% 
17,5% Alcoho­
lische 
dranken 
19,5% 
25% 
18,6% 
15% 
18% 
21% 
9% 
17.5% 
17,5% Bar- en cafédiensten 
Normaal 
19,5% 
25% 
18,6% 
15% 
8% 
12,5% 
9% 
3% 
6% 
16% 
6% 
17,5% Luxe 
15% 
19% 
17,5% Nachtclubs 
15% 
18% 
19% 
15% 
17,5% Alcoho­
lische 
dranken 
19,5% 
25% 
18.6% 
15% 
18% 
21% 
9% 
15-12% 
17,5% 
17,5% In een wirJr.z. gekochte etenswaren 
er. dranken 
! 
Etenswaren ; Nie: 
j ilcoho-
| :-:he 
i ;ranken 
15 *% 
i 
25% ! 25% 
* * % 
7 % : 7 % 
! 
| 21% 
4-19% ! 4-19% 
3% 
i 6% 
! 16% 
1 6-15% 
i 
0% j 17.5% Alcoho­
lische 
dranken 
19,5% 
18,6% 
18,6% 
7% 
15% 
21% 
12-19% 
15-12% 
17.5% 
16-5% 
15% 
17.5% 
* Koude afhaalmaaltijden voor consumptie buiten de gelegenheid zijn vrijgesteld van BTW wanneer ze als afzonderlijke items worden verkocht. 
Algemene opmerking: 
Een blanco hokje geeft aan dat het algemene tarief voor de betrokken categorie goederen of diensten van toepassing is. 
127 
BIJLAGE 2 
BTW-TARIEVEN (%) VOOR HET PERSONENVERVOER | 
Nationaal vervoer 
Lid-Staat 
B 
DK 
D 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
UK 
P 
ES 
GR Lucht 
6 
vrijgesteld 
15 
5,5 
vrijgesteld 
12 
6 
6 
0(9) 
5 
6 
8(10) Zee 
6 
vrijgesteld 
7 
5,5 
vrijgesteld 
9 
6/vrijgesteld :"• 
0(9) 
5 
6 
8(10) Water (*) 
6 
vrijgesteld 
15/7 
(?) 
5.5 
vrijgesteld 
19 
vrijgesteld 
0 vrijgesteld (7'i 
ü (9) 
5 
6 
S Spoor 
6 
vrijgesteld 
15/7 
(?) 
5.5 
vrijgesteld 
9/\ rijgcsteld (6) 
? 
6 
0 (9; 
5 
6 
8 W;g 
6 
vrijgesteld (2) 
15/7 
(3) 
5,5 
vrijgesteld 
19/vrijgesteld (6) 
3 
6 
0(9) 
5 
6 
8 Internationaal vervoer (tarief voor het nationale traject) 
Lucht 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 Zee 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
-
0 
0 
0 
0 
0 Water (*) 
6 
-
7/vrijgesteld (4) 
5,5 
-
0 
vrijgesteld 
6 
O 
6 
• Spoor 
6 
vrijgesteld 
15/7 
(?) 
0 
0 
0 
0 
6 
0 
0 
6 
0 Weg 
5 •• üie be-
drïger. (1) 
•..-..gesteld 
2f '• aste bedra­
ge- . 1) 
15 vaste 
ff .ri.gesteld 
'-
! -
5 
ï 
(*) Binnenwateren 
(1) In het algemeen worden vaste bedragen geheven bij de toegang tot een land van in het buitenland geregistreerde voertuigen. Voor nationale voertuigen is een BTW-tarief van toepassing. De in Denemarken be 
heeft betrekking op al het regelmatige - nationaal of buitenlands - verkeer. In Duitsland wordt voor korte afstanden een tarief van 7% toegepast. 
(2) Niet regelmatig verkeer 25 %. 
(3) Lange afstanden 15% - korte afstanden 7%. 
(4) Vrijstelling voor veerboten op de Rijn, Donau. Oder en Ncisse. 
(5) Doorreis: vrijgesteld. Andere: 5,5%. 
(6) Stadsvervoer: vrijgesteld. 
(7) Veerdiensten die voor belasting opteren en beurtschepen: 6 % . 
(8) In de praktijk geen BTW. 
(9) Vervoermiddelen < 12 personen: 17,5%. 
(10) 6% voor vervoer op en tussen een aantal eilanden. ~ ,' 
128 
BIJLAGE 3 
.IJST VAN DL: DOOR DL COMMISSIE BEOORDEELDE STEUNREGELINGEN VOOR 
DE TOERISTISCHIE SECTOR 
[.and Nummer Titel 
Duitsland 
Denemarken 
Spanje N/0347//88 
N/0653//90 
N/0441//91 
N/0476//91 
N/670//91 
N/0732//91 
N/180//92 
N/0313//92 
N/0537//92 
N/0030//93 
N/688//91 
N/396//92 
N/0181 //89 
N/0078//90 
N70293//90 
N/0462//90 
N/0525//90 
N/0016//91 
N/0209//91 
N/0210//91 
N/0257//91 
N/0301//91 
N/0448/91 Hessen - Steun voor de toeristensector 
Rentesubsidie voor de industrie en het toerisme 
in het Saarland 
Neder-Saksen, maatregelen ten gunste van het 
toerisme 
Maatregelen ten gunste van het 
plattelandstoerisme, Rijnland-Palts ' 
Promotie van restaurants en van de 
toeristensector in Meeklenburg-Vorpommern 
Beieren, maatregelen ten gunste van de 
toeristenindustrieën 
Investeringspremies ten gunste van het 
plattelandstoerisme 
Maatregelen ten gunste van de promotie van het 
plattelandstoerisme (Saksen) 
Bitburg-Pruem - Maatregelen ten gunste van de 
promotie van het toerisme op de boerderij 
Regionale programma's in de toeristensector 
Project toeristismenetwerk 
Bijstandsproject voor toerisme 
Maatregelen ten gunste van het MKB in de 
toeristensector - Castilië-La Mancha 
Maatregelen ten gunste van het 
plattelandstoerisme - Asturië 
Maatregelen ten gunste van de toeristensector -
Rioja 
Maatregelen ten gunste van de toeristensector -
Castilië-Leon 
Maatregelen ten gunste van de toeristensector -
Murcia 
Maatregelen ten gunste van industrie, ambacht, 
zakelijke dienstverlening en toerisme - Galicië 
Modernisering van toer istenverb lijven 
Andalusië 
Maatregelen ten gunste van de toeristensector in 
Malaga 
Maatregelen ten gunste van het 
plattelandstoerisme - Aragon 
Maatregelen ten gunste van de toeristensector -
Navarra 
Baskenland, maatregelen ten gunste van het 
toerisme 
129 
N/0452//9I 
N/0453//91 
N/0138//92 
N/0139//92 
N/0141//92 
N/0I43//92 
N/0144//92 
N/0161//92 
N/0258//92 
N/0259//92 
N/0281//92 
N/0398//92 
N/0399//92 
N/0440//92 
N/0473//92 
N/0463//92 
N/0565//92 
N/0568//92 
N/0626//92 
N/0203//93 
N/0211//93 
N/0224//93 
N/0225//93 
N/0263//93 
N/027.V/93 
N/0299//93 Maatregelen ten gunste van het toerisme -
Balearen 
Maatregelen ten gunste van het toerisme -
Catalonië 
Bijstand voor de toeristensector 
Subsidie programma toeristenbeleid. 
Modernisering van hotels en bouw van 
nieuwe hotels. 
Verblijf op de boerderij 
Bijstand voor de toeristensector 
standaardisering van toeristische uithangborden 
Bijstand voor de toeristensector -
standaardisering van toeristische uithangborden 
Maatregelen ten gunste van hel 
plattelandstoerisme - Catalonië 
Maatregelen ten gunste van het 
plattelandstoerisme - Canarische Eilanden 
Canarische Eilanden, subsidie ten gunste van 
investeringen ter verbetering van de 
infrastructuur van toeristische bedrijven 
Maatregelen ten gunste van het 
plattelandstoerisme - Catalonië 
Galicië, maatregelen ten gunste van het toerisme 
in Sierra de Courel 
Galicië, maatregelen ten gunste van het 
plattelandstoerisme en van badplaatsen 
Maatregelen ten gunste van de wintersport -
Catalonië 
Maatregelen ten gunste van de toeristensector -
Rioja 
Maatregelen ten gunste van het MKB in de 
toeristensector 
Maatregelen ten gunste van het toerisme 
Maatregelen ten gunste van het MKB in de 
toeristensector 
Navarra, maatregelen ten gunste van het 
toerisme 
Maatregelen ten gunste van de ontwikkeling van 
het toerisme 
Huelva, maatregelen ten gunste van het 
regionale toeristisch aanbod 
Maatregelen ten behoeve van de verbetering van 
het concurrentievermogen van bedrijven uit de 
toeristensector - Andalusië 
Maatregelen ten gunste van de verbetering van 
het toeristische aanbod 
Subsidies voor het midden- en kleinbedrijf in de 
toeristensector in Madrid 
Bijstand voor de toeristensector 
Investeringen voor toeristenverblijven 
Baskenland 
Andalusië - Subsidies ten gunste van 
toeristenverblijven 
130 
Italië NN/0050//87 
N/0365//88 
N/0I26//86 
N/00I2//88 
N/0060//88 
N/0051//87 
NN/0040//89 
N/0304//89 
NN/0024//90 
N/0203//90 
NN/0035//90 
NN/0073//90 
NN/0023//91 
NN/0019//91 
NN/0025//91 
NN/0116//91 
NN/0034//91 
NN/O045//9Ï 
NN/0046//9I 
N/0387//91 
N/0525//91 
NN/0115/791 
N/0060//91 
NN/0129//91 
N/0722//9I 
N/0397//92 Bijstand voor de regio Piémont ten gunste van 
de promotie van het toerisme 
Trente - bijstand voor de toeristensector -
skipistes 
Maatregelen ten gunste van de toeristensector -
project Paese-Albergo - Calabrië 
Eriuli Venetië Giulia - Buitengewone 
maatregelen voor de toeristensector 
Bijstand voor het plattelandstoerisme (Lazio) 
Bijstand aan de regio Piémont voor de 
ontwikkeling van de toeristische dienstverlening 
Emilia-Romagna - Maatregelen ten gunste van 
het toerisme 
Maatregelen ten gunste van het toerisme -
Abruzzen 
Bijstand voor toeristische hulpverlening voor 
financiering in het kader van de nationale 
programma's van communautair belang op basis 
van een Italiaanse wet 
Maatregelen ten gunste van het toerisme - regio 
Ligurië 
Niet aangemelde bijstand met betrekking tot de 
toeristische activiteit in het gebied van de 
Adriatisehe Zee 
Bijstand ten gunste van het toerisme in de regio 
Abruzzen 
Bijstand ten gunste van het toerisme en het 
ambacht - Calabrië 
Maatregelen ten gunste van het toerisme met 
betrekking tot Wet 46/47, 32/72 en 78/76 -
Sicilië 
Bijstand ten gunste van het toerisme in de regio 
Molise 
Wet ten gunste van het toerisme en de sport 
Bijstand ten gunste van het toerisme, de sport en 
het ambacht - Campanië 
Niet aangemelde bijstand met betrekking tot Wet 
N02 van 21 januari 1991 van de autonome 
provincie van Bozen - Toeristensector 
Niet aangemelde bijstand met betrekking tot de 
steunregeling voor de Italiaanse GMP - Sector 
toerisme (Emilia-Romagna) 
Trente - Maatregelen ten gunste van het 
toerisme 
Maatregelen ten gunste van het regionale 
toerisme 
Maatregelen ten gunste van het toerisme in het 
kader van de GMP/Puglia 
Trente - Maatregelen ten gunste van het 
toerisme 
Bijstand voor de toeristensector (GMP - Lazio) 
Maatregelen ten gunste van het toerisme 
Lombardije - Maatregelen ten gunste van het 
toerisme 
131 
N/0690//92 
N/0702//92 
N/0184//93 
NN/0034//93 
N/0277//93 
N/0304//93 Toscane - Maatregelen ten gunste van het 
toerisme 
Herfinanciering van de regionale Wet 33/91 -
regionaal toeristisch aanbod 
Eriuli Venetië Giulia, Wet ten gunste van de 
ontwikkeling van het toerisme in de bergen 
Bijstand voor de toeristensector - POP. 
Basilicata - Regionale Wet van 22.12.1992 
Marche, maatregelen ten gunste van het 
toerisme 
Maatregelen ten gunste van het toerisme - Friuli 
Venetië Giulia 
Portugal NN/0070//88 
N/0147//86 
N/0049//87 
N/0120//87 
NN/0001//87 
N/0452//90 
N/0673//90 
N/0079//91 
N/0291//91 
N/0317//92 
Verenigd Koninkrijk N/I56//82 
N/I56//82 
N/156//82 
N/0129/88 
N/0444//90 
NN/0002//92 Bijstand voor de toeristensector op de Azoren 
Hulpmaatregelen ter bevordering van nieuwe 
investeringen in de toeristensector 
Nieuwe investeringen in de toeristensector 
Financiële aansporingen tot investeringen in de 
toeristensector 
Bijstand ten gunste van de toeristensector op de 
Azoren 
Operationeel multifondsprogramma 
(SIAT - Steunregeling ten gunste van het 
toerisme) 
Maatregelen ten gunste van het toeristisch 
verblijf 
Steunmaatregelen voor investeringen in de 
toeristensector 
Maatregelen ten gunste van de toeristensector -
Azoren 
Systeem voor financiële impulsen voor 
toeristische activiteiten (SIFAT) 
Bevordering van toerisme - British Tourist 
Authority (BTA) en English Tourist Board 
(ETB) 
Promotie van toerisme - Welsh Tourist Board 
Promotie van toerisme - Scottish Tourist Board 
(STB) 
Bijstand voor het toerisme 
Bijstand voor de ontwikkeling van het toerisme 
in Noord-Ierland 
Durham county Council Tourism 
Ondernemingsplan 
132 
BIJLAGE 4 
AAN LATIJNSAMERIKAANSE LANDEN TOEGEKENDE SUBSIDIES IN HET KADER VAN PROJECTEN VOOR TECHNISCHE BIJSTAND (1987-1992) 
LAND NR. VAN HET PROJECT EN BEDRAG KENMERK VAN DE ACTIE 
Zuid-Amerika 
Argentinië NTP/87/528/980 - systeem voor classificatie van toeristen 
NTP/88/528/980 - informatiesysteem voor toeristen 
NTP/89/528/980 - marketingstrategie 
- samenstelling van promotiemateriaal (brochure, folder, audiovisueel) 
Bedrag: 1,2 miljoen ecu - jaarbeurzen en commerciële activiteiten 
Looptijd: 5 jaar - marketingseminars 
- enquête op het vliegveld van Ezeiza over de toeristenstroom 
- informatica-opleiding (statistiek - enquêtes) 
Brazilië NTP/87/508/984 - verzamelen van statistische gegevens over de toeristenstroom 
- automatisering van dit systeem 
Bedrag: 1,8 miljoen ecu - structurele en functionele studie of er de kenmerken van de diensten in de toeristensector 
Looptijd: 7 jaar (reisorganisator, reisbureaus, hotels) met het oog op een verbetering daarvan 
- opleidingsseminar: ecotoerisme 
Chili NTP/92/512/908 - verbetering van het marketingsysteem voor het Chileense toeristisch aanbod voor de Europese 
markt 
Bedrag: EC: 0,8 miljoen ecu - verbetering van het niveau en van de kwaliteit van het aanbod en van de toeristische 
Chili: 0,12 miljoen ecu dienstverlening in dit land 
Looptijd: 4 jaar - bevordering van de geïntegreerde ontwikkeling van nieuwe toeristische produkten 
- opleiding voor de openbare en particuliere sector 
Colombia NTP/88/480/910 - instelling van een "marketing task force" 
- bijstand voor de voorbereiding vanjaarbeurzen en hun follow-up 
Bedrag: 1,2 miljoen ecu - samenstelling van promotiemateriaal (brochure, affiche, video) 
Looptijd: 5 jaar - seminar over operationele marketing 
- aanvullende actie voor technische bijstand aan de sector (jaarbeurzen, opleiding) 
NTP 90/480/8 
Bedrag: 0,15 miljoen ecu 
Looptijd: 3 jaar 
133 
LAND NR. VAN HET PROJECT EN BEDRAG IN HET KADER VAN DE PROJECTEN TOEGEKENDE TECHNISCHE BIJSTAND 
Bolivia. NTP/88/516/917 - ontwikkeling van toeristische produkten 
- institutionele bijstand (analyse van de planning van de toeristenindustrie, invoering van een 
Bedrag: 0,5 miljoen ecu geautomatiseerd systeem, analyse van luchtvervoer) 
Looptijd: 3 jaar - aanbeveling voor de ontwikkeling van een toeristische strategie (toeristische routes, regelingen 
luchtvervoer, coördinatie van de openbare en particuliere sector) 
Paraguay NTP/90/520/11 - bijstand voor toeristische promotie 
- deelneming aan gespecialiseerde jaarbeurzen in Europa 
Bedrag: 1,4 miljoen ecu - nformatiesysteem 
Looptijd: 1 jaar 
Peru NTP/90/520/11 - ontwikkeling van toeristische produkten en kwalificaties van de menselijke hulpbronnen 
- bijstand voor diverse toeristische organisaties, coördinatie van de in de toeristische sector ui: te 
Bedrag: 1,4 miljoen ecu voeren acties 
Looptijd: 4 jaar - invoering van een geautomatiseerd systeem (software en databank) - promotie bij gebruikers 
- supervisie van het promotiemateriaal (brochures, video) 
- deelneming aan gespecialiseerde jaarbeurzen 
Uruguay NTP/92/524/017 - technische bijstand voor de positionering van het produkt op nationaal en internationaal niveau 
- bepaling van een marketingstrategie 
Bedrag: EC: 0,5 miljoen ecu - bepaling van een strategie voor de produktontwikkeling 
Uruguay: 0,16 miljoen ecu 
Medefinancierende organisaties: 0.22 miljoen ecu 
Looptijd: 2 jaar 
Venezuela NT/92/484/909 - opleiding van het personeel van "Corpoturismo" en van de particuliere sector 
- bevordering en ontwikkeling van het produkt "Ecotoerisme" 
Bedrag: EG: 0,4 miljoen ecu - oprichting van een gegevensbank 
Medefinancierende organisaties: 0,1 miljoen ecu - promotieacties voor het Venezolaanse toerisme in Europa 
Looptijd: 3 jaar 
SUBTOTAAL EG: 9,35 miljoen ecu 
ZUID-AMERIKA 
III. 
134 
LAND NR. VAN HET PROJECT EN BEDRAG IN HET KADER VAN DE PROJECTEN TOEGEKENDE TECHNISCHE BIJSTAND 
Midden-Amerika 
Costa Rica NTP/89/436/914 - opstelling van een strategisch marketingplan 
- identificatie van toeristische produkten 
Bedrag: 0,23 miljoen ecu - opleiding binnen de ICT (beheer Gegevensbank, toeristische promotie, sem nars voor de 
Looptijd: 3 jaar hotelsector, reisbureaus en reisorganisatoren) 
- follow-up en supervisie voor het voor '91-'95 geplande 'Plan Maestro de Turismo" 
- maatregelen ter bevordering van buitenlandse investeringen 
- verbetering van de door de luchtvaartmaatschappij LACSA gebeden diensten 
Guatemala NTP/90/416/927 - bijstand aan marketing (databank met toeristische beelden, realisering van een film voor seminars 
en workshops, uitgave van een brochure) 
Bedrag: 0,25 miljoen ecu - institutionele bijstand (onderzoek van investeringen) 
Looptijd: 3 jaar - ontwikkeling van het produkt (Chichicastenango) 
- opleiding van hogere ambtenaren van het INGUAT: investeringen, ruimtelijke ordening, beheer 
van de opleiding van menselijke hulpbronnen 
- opleiding binnen de toeristensector zelf (hygiëne, Europese keuken, reisleiders) 
Mundo Maya NTP/90/965/926 - stimuleringsactie voor de regionale samenwerking op het gebied van toerisme tussen de vijf 
begunstigde landen (Mexico, Honduras, El Salvador, Belize, Guatemala) 
Bedrag: 0,75 miljoen ecu - bevordering van de regionale integratie en de economische ontwikkeling 
Looptijd: 3 jaar - institutionele bijstand (statistisch systeem inzake nationaal en regionaal toerisme, onderzoek naar 
internationale financiering) 
- bijstand voor de produktontwikkeling (analyse van de systemen van Mundo Maya, 
produktontwikkeling en haalbaarheidsstudie) 
Regionaal NTP/92/23 - subsidie voor de deelneming van zeven Middenamerikaanse landen aan de jaarbeurs (Organización 
Bedrag: 0,2 miljoen ecu Mundo Maya. Costa Rica, Panama, Nicaragua, El Salvador, Guatemala en Honduras) 
Looptijd: 1 jaar 
Ecuador NTP/87/504/992 - evaluatie van het programma van Ecuador voor de bevordering van het toerisme op de Europese 
Bedrag: 0,5 miljoen ecu markt 
Looptijd: 4 jaar - uitwerking en invoering van een actieplan voor de bevordering van het toerisme 
SUBTOTAAL EG: 1.93 miljoen ecu 
MIDDEN-AMERIKA ' | 
TOTAAL EG: 11,28 miljoen ecu 
LATIJNS AMERIKA 
1 ' '..V1'. •.•• 'I '' 'I . . • • ,' , " ' tj.' • ' ' i • !" • • ' .-..-• ..I,'J. l' I ' ' '" " l„ ! ' , ' 1 I ' -,. =4. 
135 
BIJLAGE 5 
Aan de ACP- en IXIO-landen toegekende subsidies 
in het kader van de ontwikkelingsprogramma's en -acties (1989-1993) 
Land/regio Project Bedrag (x 1000 ecu) 
1989 1990 1991 1992 1993 Totaal 
(x 000 
ecu) 
Afrika 
Benin 
Botswana 
Burkina l\ 
Ivoorkust 
Djibouti 
Gabon 
Gambia 
Namibië 
Nigeria 
Senegal 
Sierra Leone 
Tanzania 
Tsjaad 
Togo 
Zambia 
Zimbabwe 
Regionaal 
Regionaal 
Subtotaal Afrika 
Indische Oceaan 
Madagascar 
Mayotte 
Seychellen 
Regionaal 
Regionaal 
Subtotaal Indische 
Oceaan 
Stille Oceaan 
Nieuw-Caledonië 
Frans Polynésie 
Solomon-eilanden 
Regionaal 
Subtotaal Stille 
Oceaan 120 
60 
32 
60 
11 
176 
55 
35 
160 1.960 
36 
16 
3.600 
325 
180 
36 
20 
60 
50 
400 
28 40 
60 
20 
960 
16 
375 
46 
30 
443 
6.239 
11.530 120 
100 
32 
60 
11 
236 
20 
55 
960 
16 
375 
35 
1.960 
160 
36 
46 
16 
30 
3.600 
325 
180 
8.373 
443 
36 
20 
60 
6.239 
6.798 
50 
400 
29 
11.530 
12.009 
136 
Caraïhisch Gebied 
Anguilla 
Antigua & B. 
Nederlandse Antillen 
Nederlandse Antillen 
Nederlandse Antillen 
Nederlana.se Antillen 
Nederlandse Antillen 
Aruba 
Aruba 
Aruba 
Barbados 
IJcli/e 
Dominica 
Granada 
Granada 
St. Kitts & N. 
Trinidad & T. 
Regionaal 
Regionaal 
Regionaal 
Regionaal 
Subtotaal Caraïbisch 
Gebied 
Regionaal alle ACP-
en LGO-landen 
ACP 
I.GO 
TOTAAL: 1989 
14 
28 
120 
38 
28 
183 
4.605 
1.622 
318 
11.638 1990 
14 
19.150 
5 
S7 
) 
30 
15 
979 
60 
12.000 
2.381 
|«)X 
35.054 1991 
16 
12 
26 
308 
1.000 
2.911 
•13.» 
4.839 I992 
20 
32 
94 
165 
812 
36 
624 
3.011 
720 
7.970 1993 
3.106 
X00 
23.665 Totaal 
(xQOO) 
64 
72 
94 
120 
41 
*I9.150 
5 
193 
57 
2 
26 
30 
198 
2.099 
36 
1.000 
60 
12.000 
4.605 
624 
40.487 
13.031 
2.468 
83.166 
Verklaring van de tekens: 
A Deelneming beurs 
B Studie en planning 
C Uitgave materiaal 
D Promotie 
E Tcchmsche bijstand en samenwerking 
F Conferentie 
G Ontwikkelingsprogramma 
11 Opleiding 
1 Deelneming aan toeristische evenementen in het kader va n het geïntegreerd regionaal programma voor ontwikkeling 
van handel en diensten (beurzen, technische bijstand, reclame, seminar) 
J Internationale toeristische route 
* waarvan 8.800 lening 
137 
ISSN 0254-1513 
COM(94) 74 def. 
DOCUMENTEN 
NL io 
Catalogusnummer : CB-CO-94-104-NL-C 
ISBN 92-77-66748-Ó 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L 298^ Luxemburg 
yf^l