Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "Schuldverlichting ter bestrijding van armoede in ontwikkelingslanden"

(1999/C 209/12)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 28 januari 1999 besloten om, overeenkomstig artikel 23 (derde alinea) van zijn Reglement van Orde, een advies op te stellen over "Schuldverlichting ter bestrijding van armoede in ontwikkelingslanden".

De Afdeling "Externe betrekkingen", die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 12 mei 1999 goedgekeurd. Rapporteur was mevrouw Davison.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 364e zitting van 26 en 27 mei 1999 (vergadering van 27 mei) het volgende advies uitgebracht, dat met 118 stemmen vóór, bij 1 onthouding, is goedgekeurd.

1. Samenvatting

1.1. Het Comité maakt zich al lang zorgen over de omvang van de armoede in de ontwikkelingslanden en verheugt zich dan ook over het recente voornemen van verschillende lidstaten om de schuldverlichting voor de armste landen te verbeteren.

1.2. Sociale "conditionaliteit" (d.w.z. koppeling van sociale voorwaarden aan ontwikkelingshulp) is van cruciaal belang voor een succesvolle aanpak van grote armoede. Het Comité is van mening dat het schuldverlichtingsproces moet worden bespoedigd en meer mogelijkheden terzake moeten worden geschapen voor landen die blijk geven van "goed bestuur" en voorrang geven aan de armoedebestrijding. De extra middelen die door debiteurlanden worden uitgespaard, moeten via concrete armoedebestrijdingsplannen voor sociale projecten worden aangewend. De prioriteiten voor deze plannen moeten in overleg met de donorlanden en de maatschappelijke organisaties worden vastgesteld. Nauwgezet toezicht is nodig, waarbij moet worden gekeken naar verbeteringen in armoede-indicatoren, als kindersterfte, het aantal schoolgaande kinderen en gelijke kansen. Indien de schuldverlichting niet blijkt te worden aangewend voor sociale vooruitgang, kan de steun worden herverdeeld over decentrale projecten.

1.3. Gezien de vertraging die het schuldverlichtingsproces reeds heeft opgelopen en het dringende karakter van het armoedeprobleem, stelt het Comité voor, als stimulerende maatregel de verplichtingen in verband met de schuldendienst onmiddellijk fors te reduceren. Deze maatregel zou moeten gelden voor landen waarvan reeds is vastgesteld dat ze steun behoeven en die zich ertoe verbinden de bespaarde middelen voor maatregelen ter bestrijding van de armoede aan te wenden.

1.4. Om de resterende schuldenlast aan te pakken is meer tijd nodig, mogelijk wel drie jaar. Ook in deze fase moet in stimuli worden voorzien voor landen met "goed bestuur" die werk maken van armoedebestrijdingsplannen. Het Comité pleit voor een opvoering van de schuldverlichting die de schuldenlast zou kunnen terugbrengen tot 100 à 150 % van de exportopbrengsten.

1.5. De EU kan en moet een cruciale rol spelen door deze kans aan te grijpen om zowel de schuldenlast als de armoede te verlichten. Het Comité vraagt de Commissie zich actiever met deze problematiek bezig te houden en roept de lidstaten op om hun beleid te coördineren en nieuwe financieringsbronnen aan te boren. De EU moet getuigen van leiderschap en mede het tempo aangeven. Vooral daar niet alle lidstaten op de G8-Top vertegenwoordigd zijn, moet de Unie binnen dit forum, maar ook in het kader van het overleg met de Wereldbank en het IMF (Internationaal Monetair Fonds) de EU-voorstellen coördineren zodat deze niet tegen elkaar indruisen maar elkaar juist kracht bijzetten, en er gedegen collectieve voorstellen op tafel kunnen worden gelegd. Een gecoördineerd EU-beleid op het gebied van schuldaflossing en financiële steun voor schuldverlichting, die stroken met de rol van steunverlener die de Unie (als Commissie en als afzonderlijke lidstaten) vervult, kan een aanzienlijke en doeltreffende bijdrage leveren tot de verwezenlijking van de centrale doelstellingen van de OESO voor 2015 inzake menselijke ontwikkeling.

2. Inleiding

2.1. Het Comité heeft herhaaldelijk zijn bezorgdheid geuit over de omvang die bittere armoede in de ontwikkelingslanden aanneemt. Reeds meer dan 20 jaar organiseert het onder de auspiciën van de Paritaire Vergadering ACS-EU de dialoog tussen de economische en sociale belangengroepen in de EU en hun tegenhangers in de ACS-landen (Afrika, het Caribische gebied en de Stille Oceaan). In het kader van deze dialoog is bezorgdheid geuit over het feit dat de aflossing van de buitenlandse schuld zwaar drukt op de overheidsuitgaven in vele van deze armste schuldenlanden.

2.2. Het Comité heeft reeds de nadruk gelegd op de noodzaak van goed bestuur en ontwikkeling van het maatschappelijke middenveld in de ACS-landen en het zuidelijke halfrond in het algemeen. Volgens het Comité moet het proces ter verlichting van de schuldenlast worden versneld en geïntensiveerd voor landen die blijk geven van "goed bestuur" en voorrang geven aan de armoedebestrijding. Als aan deze voorwaarden geen aandacht wordt geschonken, bestaat het gevaar dat de middelen voor andere dan ontwikkelingsdoeleinden en voor algemene schuldaflossing worden gebruikt. In dit advies wordt nagegaan hoe het verbinden van sociale voorwaarden aan schuldverlichting (oftewel "sociale conditionaliteit") in de praktijk haalbaar is.

3. Prioriteit aan armoedebestrijding

3.1. In zijn rapport "Shaping the 21st Century" formuleert het comité voor ontwikkelingshulp van de OESO als doelstellingen voor 2015: basisonderwijs voor iedereen, het aantal mensen dat in absolute armoede leeft, tot de helft terugbrengen, en de kindersterfte met twee derde verminderen. Het Comité onderschrijft deze doelstelling, die het als een minimum beschouwt, maar is er zich tevens van bewust dat dit zonder schuldverlichting, armoedebestrijding en goed bestuur niet kan worden verwezenlijkt.

3.2. De Wereldbank en het IMF hebben 41 arme landen met een zware schuldenlast (HIPCs = heavily indebted poor countries)(1) geïdentificeerd en als dusdanig geregistreerd. Dit zijn de landen met de zwaarste schuldenlast; zij hebben een buitenlandse schuld die meer dan het dubbele van de jaarlijkse inkomsten uit de uitvoer bedraagt en zijn ook zeer arm. De meerderheid van deze landen, nl. ongeveer 80 % ervan, zijn Afrikaanse landen ten zuiden van de Sahara. Het is geen toeval dat sommige sociale indicatoren van deze landen met een zware schuldenlast de slechtste resultaten ter wereld aangeven en dat de voor 2015 vastgestelde doelstellingen nog ver buiten hun bereik liggen. Uit recente prognoses van de ontwikkelingen van de kindersterfte blijkt dat het sterftecijfer daar tweemaal zo hoog zal blijven als het OESO-streefcijfer voor 2015. Op het gebied van b.v. het onderwijs verslechtert de toestand nog: de schuldenlast ondermijnt het vermogen van deze landen om de universeel overeengekomen onderwijsdoelstellingen te verwezenlijken. Het aantal kinderen dat in Afrika niet naar school gaat, neemt niet af maar juist toe, en de deelname van meisjes aan het onderwijs loopt nog verder terug. In de landen ten zuiden van de Sahara woont een derde van de 125 miljoen kinderen die geen onderwijs genieten. Volgens de huidige ontwikkelingen boeken Latijns-Amerika en Azië, die ook onder armoede lijden, vooruitgang met hun beleid om meer kinderen naar school te sturen. Dit is niet het geval voor de landen ten zuiden van de Sahara, waar tegen 2015 drie kwart van de in totaal 75 miljoen niet-schoolgaande kinderen te vinden zal zijn. Uitgaande van de huidige ontwikkelingen zal het 50 jaar duren vóór men in het Afrika ten zuiden van de Sahara gelijke kansen voor mannen en vrouwen zal kunnen garanderen.

3.3. Schuldaflossing slokt gemiddeld 40 % van de nationale begroting van HIPC's op. In vele HIPC's zijn de uitgaven voor de schuldendienst hoger dan die voor gezondheidszorg en onderwijs. Hoewel regeringen de middelen die door schuldverlichting zouden vrijkomen, niet noodzakelijk voor sociale doeleinden zullen aanwenden en ook steunverlening voor onmisbare financiering zorgt, is het niettemin duidelijk dat de beschikbare middelen voor doelstellingen op het gebied van menselijke ontwikkeling door schuldaflossing toch ernstig beperkt worden. Koppeling van schuldverlichting aan armoedebestrijding kan dan ook aanzienlijk bijdragen tot de verwezenlijking van de doelstellingen voor 2015.

3.4. Hoewel de EU een relatief kleine multilaterale schuldeiser is (5 % van de totale multilaterale schuld), kan zij toch een krachtige politieke rol spelen. Vier van de G8-landen zijn EU-lidstaten: het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland en Italië. Zij horen tevens tot 's werelds grootste schuldeisers. 25 % van de uitstaande bilaterale vorderingen op ontwikkelingslanden moet aan EU-lidstaten worden terugbetaald. Deze EU-landen vertegenwoordigen samen meer dan de helft van de aandelen in de bestuursorganen van de Wereldbank en het IMF; samen zijn deze landen (plùs de EU) de grootste geldschieter ter wereld (56 % van de overzeese ontwikkelingshulp in 1996). De meerderheid van de armste landen met een zware schuldenlast zijn ACS-landen.

3.5. De EU-instellingen leggen thans meer nadruk op armoedebestrijding. De Commissie heeft hieraan wat meer aandacht geschonken in haar steunverleningsprogramma en tijdens de onderhandelingen in het kader van de vernieuwing van de Lomé-overeenkomst. De Franse en Britse regeringen en het Duitse voorzitterschap hebben voorstellen geformuleerd voor verdergaande schuldverlichting voor ontwikkelingslanden. De Scandinavische landen en Nederland hebben hiervoor aanzienlijke middelen uitgetrokken. Andere landen hebben eveneens schulden omgezet in lokale valuta die voor sociale, milieu- en ontwikkelingsprojecten moeten worden gebruikt. Ook het Europees Parlement heeft armoedebestrijding hoog op de agenda geplaatst. De Paritaire Vergadering ACS-EU werkt thans aan een algemeen rapport over armoedebestrijding in de ACS-landen en in de EU-lidstaten. Het Comité heeft van zijn kant twee adviezen uitgebracht waarin het resp. meer aandacht vraagt voor goed bestuur(2) en mensenrechten en een link legt tussen armoedebestrijding en handel (advies over "fair trade"-keurmerken)(3). Verscheidene ESC-adviezen, waaronder de adviezen over investeringen en de Wereldhandelsorganisatie, vestigen de aandacht op de noodzaak van fundamentele arbeidsnormen en inachtneming van de OESO-richtlijnen voor het optreden van multinationals in ontwikkelingslanden.

3.6. Afgezien van de directe contacten die met organisaties als "Quart Monde" zijn gelegd, verheugt het ESC zich erover dat de maatschappelijke organisaties in de EU zich voldoende van het probleem bewust geworden zijn om een wereldwijde campagne voor schuldverlichting te lanceren, die gericht is op de G8-Top van juni 1999 en op het jaar 2000. In het kader van "Jubileum 2000" werken ontwikkelingsorganisaties, liefdadigheidsinstellingen, vakverenigingen en kerken overal in Europa samen en worden banden gelegd met partners in de ontwikkelingslanden. Zo heeft de burgemeester van Rome zijn stad tot "Jubileum 2000-stad" uitgeroepen.

4. Bestaande schuldverlichtingsinitiatieven

4.1. Dit is een belangrijk jaar voor de verbetering van de schuldverlichting. De Wereldbank en het IMF werken thans aan een grondige herziening van het HIPC-initiatief.

4.2. Lagelonenlanden komen in aanmerking voor traditionele schuldverlichting via de Parijse groep van crediteurlanden. Het secretariaat van deze groep bevindt zich in het Franse ministerie van financiën. De Club van Parijs kan zorgen voor een reductie tot 67 % van vele schulden die uitstaan bij regeringen. Voorwaarde is dat het debiteurland eerst een economisch hervormingsprogramma met het IMF overeenkomt en vervolgens ook goede resultaten daarvan kan voorleggen.

4.3. De schuldenhulp van de Club van Parijs bleek evenwel niet te volstaan om de schuldencrisis in de arme landen op te lossen. Aangezien er nog altijd een ondraaglijke schuldenlast bleef bestaan, werd derhalve het HIPC-initiatief (1996) gelanceerd, waarbij de schuldverlichting van de Club van Parijs en andere bilaterale schuldenhulp tot 80 % van de schulden wordt opgetrokken en daarin voor het eerst ook financiële verplichtingen aan de Wereldbank en het IMF en andere multilaterale schulden begrepen zijn.

4.4. Landen kunnen alleen het HIPC-statuut krijgen, als zij ook voor steun van het IMF en de Wereldbank in aanmerking komen, te kampen hebben met een ondraaglijke schuldenlast die niet via andere schuldverlichtingsmechanismen kan worden afgelost en kunnen aantonen dat zij via door het IMF en de Wereldbank gesteunde programma's hervormingen hebben doorgevoerd.

4.5. Met het HIPC-proces is betrekkelijk veel tijd gemoeid. De eerste drie jaar moeten goede resultaten van de door het IMF en de Wereldbank gesteunde programma's kunnen worden voorgelegd, behalve voor landen die reeds geruime tijd goede prestaties laten zien. In deze periode wordt van bilaterale schuldeisers verwacht dat zij de afbetalingstermijnen van de financiële verplichtingen die voor schuldverlichting in aanmerking komen, opnieuw bekijken en een vermindering tot 80 % van de contante waarde toekennen. Na drie jaar bereikt het betrokken land de "beslissende fase", waarin de bilaterale schuld die voor verlichting in aanmerking komt, met 67 % wordt gereduceerd. Na nog drie jaar (of minder mits goede resultaten) bereikt het land het eindpunt, waarbij bilaterale schuldeisers een reductie tot 80 % van de voor verlichting in aanmerking komende schuldenlast toekennen, terwijl multilaterale schuldeisers (met inbegrip van het IMF, de Wereldbank en de EG) hun vorderingen ter compensatie van de ondraaglijke schuld reduceren. De Commissie heeft besloten de steun ter bevordering van structurele aanpassingen met 15 % te verhogen voor landen die de "beslissende fase" hebben bereikt. Deze steun wordt over het algemeen voor sociale uitgaven bestemd.

4.6. De totale kosten hiervan, die ten laste komen van verschillende financieringsbronnen, werden recentelijk opnieuw bekeken en worden thans op ca. 12,5 miljard dollar geraamd. De recente kostenstijging is met name te wijten aan de daling van de grondstofprijzen waarvan vele HIPC's afhankelijk zijn.

4.7. Er kleeft een aantal problemen aan het HIPC-initiatief. Het HIPC-proces duurt te lang en verloopt te stroef. Landen moeten gedurende ca. zes jaar met succes IMF-hervormingsprogramma's ten uitvoer hebben gelegd, om voor HIPC-schuldkwijtschelding in aanmerking te komen. Sinds het initiatief in 1996 is gelanceerd, hebben slechts twee van de 41 landen tot dusver echt schuldverlichting gekregen; in 1999 zullen dat er slechts drie zijn. De aangeboden schuldverlichting was daarenboven ontoereikend om duurzame schuldaflossing te garanderen wanneer b.v. de grondstoffenprijzen instorten. De schuldendienst blijft tijdens het hele HIPC-proces en tot het einde toe zwaar wegen, zodat er geen middelen vrijkomen om in menselijke ontwikkelingsbehoeften te voorzien. In het recente, in april 1999 afgeronde verslag van de Wereldbank en het IMF over het HIPC-initiatief wordt gewezen op tal van problemen terzake en wordt vastgesteld dat het initiatief in absolute cijfers niet leidt tot een aanzienlijke vermindering van de schuldendienst ten opzichte van hetgeen thans wordt betaald.

4.8. Het initiatief wordt algemeen bekritiseerd omdat het onvoldoende bijdraagt tot een aanpak van de armoede in de betrokken landen. Zo is de schuldenlast pas werkelijk draaglijk als er voldoende uitvoeropbrengsten en geldvoorraad is, als er voldoende binnenlandse besparingen zijn gerealiseerd en de staat voldoende inkomsten heeft om in het land zelf middelen los te maken, als de uitvoeropbrengsten na aftrek van de levensnoodzakelijke invoeruitgaven een overschot laat zien, als de binnenlandse begroting de overheid in staat stelt haar basistaken te vervullen, de grote armoede en ongelijke kansen tegen te gaan en de doelstellingen voor 2015 te verwezenlijken.

4.9. Veel van de geuite kritiek wordt tot op zekere hoogte gedeeld door de VN en bilaterale schuldeisers; met name vijf G7-leden (het VK, Duitsland, Frankrijk, de VS en Canada) hebben verbeteringen op het HIPC-initiatief voorgesteld in het vooruitzicht van de G8-Top van juni 1999 in Keulen. Ook andere Europese landen die geen G7-lid zijn, waaronder Ierland en Noorwegen, hebben recentelijk voorstellen gedaan. De voorstellen van de G7-landen ter verbetering van het HIPC-initiatief lopen sterk uiteen en zijn o.m. gericht op: versoepeling van de selectiecriteria om ook andere landen, zoals Jamaica, Cambodja, Ghana en Bangladesh, toe te laten; toekenning van schuldverlichting in een vroeger stadium door de vereiste proeftijd van zes tot drie jaar te verminderen; aanpassing van de criteria om het kwijtgescholden bedrag te verhogen; het optrekken van de in het kader van de Club van Parijs geboden schuldenverlichting tot meer dan 80 %; kwijtschelding van leningen of schuldendienst daarvoor; verkoop van een deel van de goudreserve van het IMF om het initiatief te financieren; verhoging van de bilaterale bijdragen aan het HIPC Trust Fund; opvoeren van de steun; bespreking van een sterkere koppeling aan armoedebestrijding. De Britse regering heeft een sociale gedragscode voorgesteld en pleit er ook voor dat de EG meer begrotingsmiddelen voor ontwikkelingshulp voor het HIPC-initiatief uittrekt. Het Duitse voorzitterschap stelt voor schuldenhulp en volledige kwijtschelding van schulden voor ontwikkelingshulp te koppelen aan goed bestuur en armoedebestrijding. Al deze voorstellen kunnen ertoe bijdragen dat het bedrag van de geboden schuldverlichting wordt verhoogd. Een en ander moet thans worden gecoördineerd, er moet meer duidelijkheid komen in de wijze waarop schuldverlichting en armoedebestrijding concreet aan elkaar kunnen worden gekoppeld en de nodige financiële middelen moeten worden uitgetrokken voor een herzien HIPC-schuldverlichtingsinitiatief. De lidstaten moeten volgens het Comité laten blijken dat de EU een economische mogendheid is die haar verantwoordelijkheid op zich neemt en zich volledig inzet voor de totstandbrenging van een doeltreffend kader van Noord-Zuidbetrekkingen, alsmede voor de uitroeiing van de armoede in de wereld. Het ESC dringt er bij hen op aan meer middelen, o.m. van het Europees Ontwikkelingsfonds, voor schuldverlichting uit te trekken.

5. Het standpunt van het Comité

5.1. Algemene bezorgdheid

5.1.1. Het Comité heeft voorgesteld de strijd tegen de armoede in de wereld op alle fronten op te voeren: handel, steunverlening, werkgelegenheid, conflictpreventie, goed bestuur, gelijke kansen en schuldaflossing. Het heeft er de nadruk op gelegd dat goed bestuur en aandacht voor de armoedeproblematiek noodzakelijk zijn als men wil dat de inspanningen succes hebben. Ook de Commissie hanteert goed bestuur als bindend principe in haar steunverleningsprogramma. Een belangrijk element van goed bestuur is deelneming van de burgers, inclusief vrouwen, aan het overheidsbeleid, via het parlement en organisaties die hen vertegenwoordigen. Dit maakt de kans op conflicten ook kleiner. Het Comité dringt er voorts bij de EU en de VS op aan actiever samen te werken om conflicten te voorkomen. Het Duitse voorzitterschap stelt van zijn kant voor, tijdens de G8-Top een breed opgezette strategie voor conflictpreventie grondig te bekijken. Doel daarbij is, een waarschuwingssysteem op te zetten (en/of de bestaande systemen in de armere landen te ondersteunen) om vervolgens internationale coördinatiebesprekingen, onder de bescherming van de VN, te organiseren. Het Comité pleit ten slotte voor de nodige samenhang tussen steunverlening en handelsbeleid van de EG en moedigt het streven naar samenwerking en het vrijwillige gebruik van "fair trade"-keurmerken aan.

5.1.2. Buitenlandse schuld brengt twee grote problemen mee. Het meest prangende probleem zijn de sociale gevolgen, met name voor de armen. De schuldenlast werkt echter ook als een rem op buitenlandse investeringen en op groei bevorderende investeringen van het debiteurland zelf. (Schuldverlichting speelt een belangrijke rol bij het bevorderen van investeringen en het tegengaan van kapitaalvlucht.) Als men wil dat de ontwikkelingslanden de armoede te boven komen en in het wederzijds belang van al onze economieën hun rol in de wereldhandel spelen, moeten zij investeringen kunnen aantrekken en hun economieën kunnen ontwikkelen. Schuldverlichting is daarbij geen doel op zich maar een mogelijke weg ter verwezenlijking van deze doelstellingen.

5.1.3. Gezien de vertragingen die het schuldverlichtingsproces reeds heeft opgelopen en het dringende karakter van de armoedeproblematiek, stelt het Comité voor de aandacht zonder dralen op het sociale vraagstuk toe te spitsen.

5.2. Sociale conditionaliteit en betrokkenheid van de maatschappelijke organisaties

5.2.1. Het Comité is te vinden voor een systeem van stimulansen in de vorm van schuldverlichting voor landen die ten aanzien van armoedebestrijding, eerbiediging van mensenrechten en rechten van minderheden, en goed bestuur bepaalde verbintenissen willen aangaan. Deze stimulansen, waarbij de schuldendienst vanaf de aanvang van het HIPC-proces aanzienlijk wordt gereduceerd, zijn bedoeld voor landen die zich ertoe verbinden de armoede te bestrijden. In een reductie van de schuldenlast zou kunnen worden voorzien aan het eind van een verkort proces, dat maximaal drie i.p.v. de huidige zes jaar in beslag neemt. Voorwaarde daarbij is dat alle middelen die dank zij de vermindering van de schuldendienst vrijkomen, voor sociale maatregelen op het gebied van armoedebestrijding worden aangewend. Indien de schuldverlichting niet wordt gebruikt om sociale vooruitgang te bevorderen, moet de steun aan centrale regeringen verhoudingsgewijs worden verminderd en rechtstreeks voor ondersteuning van decentrale projecten worden gebruikt.

5.2.2. Het doel daarvan is tweeledig. Eerst en vooral zou de buitensporige schuldendienst van de arme landen tijdens het HIPC-proces aldus verlicht worden; schuldaflossingen zouden aanzienlijk worden beperkt zodat er overheidsmiddelen die thans voor de schuldendienst worden aangewend, zouden vrijkomen om met name grotere overheidsuitgaven voor armoedebestrijding mogelijk te maken. De overheid zou moeten samenwerken met bijstandverleners en maatschappelijke organisaties om concrete armoedebestrijdingsplannen uit te werken. De uitgespaarde middelen zouden voor deze plannen worden gebruikt en zouden zo bijdragen tot verhoging van de sociale uitgaven voor b.v. basisonderwijs en beroepsopleiding, basisgezondheidszorg, de bestrijding van het HIV-virus/AIDS, alsmede andere maatregelen ter bestrijding van de armoede, zoals de aanleg van landwegen, programma's voor vrouwen, het scheppen van banen en ondersteuning van de landbouwproductie van arme boeren.

5.2.3. Vervolgens zouden de landen aan het eind van een verkort HIPC-proces van b.v. (maximaal) drie jaar, meer schuldverlichting krijgen die de schuldenlast zou terugbrengen tot 100 à 150 % van de exportopbrengsten. Een en ander is opnieuw gekoppeld aan de voorwaarde dat de besparingen op de schuldendienst de volgende vijf jaar moeten worden gebruikt voor maatregelen op het gebied van armoedebestrijding. De schuldverlichting moet definitief en onomkeerbaar zijn om investeerders ervan te verzekeren dat de schuld op langere termijn duurzaam zal kunnen worden afgelost. Als bepaalde landen op een bepaald moment van, of binnen, de vijf jaar na het HIPC-proces hun verbintenissen evenwel niet nakomen en de via schuldverlichting vrijgekomen middelen niet voor armoedebestrijding gebruiken, moeten de donorlanden de hulp en leningen verhoudingsgewijs herschikken en aan decentrale projecten toekennen. Deze verbintenis zou moeten worden geïnstitutionaliseerd. Er zij aan herinnerd dat de HIPC-landen ook in de toekomst een zekere tijd op steunverlening aangewezen zullen blijven en er tussen regeringen en bijstandverleners sterke banden zullen blijven bestaan. Het Comité dringt er dan ook bij de Commissie en de lidstaten op aan, een samenwerkingssysteem tot stand te brengen en van deze banden gebruik te maken om goed bestuur en armoedebestrijding te waarborgen. Dit zou gepaard moeten gaan met meer toezicht in het veld en meer betrokkenheid van de economische en sociale partners.

5.2.4. De betrokken landen zouden ermee akkoord moeten gaan dat de op de schuldendienst bespaarde middelen in een armoedebestrijdingsfonds worden gedeponeerd. Dit fonds zou onder toezicht staan van een comité van vertegenwoordigers van de regering, de bijstandverleners en de maatschappelijke organisaties. Door de economische en sociale partners bij de zelfhulpmaatregelen te betrekken kan vertrouwen worden gewekt. De middelen van het fonds zouden worden aangewend voor met de bijstandverleners en maatschappelijke organisaties overeengekomen nationale prioriteiten op het gebied van armoedebestrijding. Om de administratieve kosten te drukken moeten zorgvuldige boekhoudprocedures worden gehanteerd.

5.2.5. Nationale plannen bestaan vaak uit sectorale investeringsplannen, zoals de door de EU gesteunde plannen op het gebied van b.v. onderwijs en gezondheidszorg, die voor steun uit zo'n armoedebestrijdingsfonds in aanmerking zouden komen. Soortgelijke mechanismen werden ontwikkeld in Oeganda, waar de regering er openlijk mee heeft ingestemd de door HIPC-schuldverlichting vrijgekomen middelen in een "Poverty Action Fund" onder te brengen, waarmee dan het nationale "Poverty Eradication Action Plan" wordt gefinancierd. Deze aanpak heeft tot dusver succes geboekt. Zo is een deel van de middelen gebruikt ter ondersteuning van de inspanningen van de regering om overal in basisonderwijs te voorzien; toen de regering het schoolgeld recentelijk afschafte, is het in het basisonderwijs ingeschreven aantal leerlingen gestegen van 2 tot ruim 5 miljoen.

5.2.6. Het Comité onderstreept de noodzaak van doorzichtigheid, o.m. het hanteren van duidelijk omschreven procedures voor de boekhouding door de regering, alsmede van sociale indicatoren, waarin b.v. de toegang tot gezondheidszorg en werkgelegenheid, het aantal schoolgaande kinderen en schoolverlaters, alsmede de gegevens inzake gelijke kansen zijn meegenomen. De indicatoren moeten zeer specifiek gericht zijn, om misbruik te voorkomen. De eis om de uitgaven voor de gezondheidszorg op te trekken kan b.v. ook louter gebaseerd zijn op een verhoging van de artsensalarissen. Pas door het bekijken van indicatoren als b.v. kindersterfte, wordt duidelijk of het leven van alledag erop vooruit is gegaan. De doelstellingen mogen tevens niet te talrijk zijn, zodat nauwkeurig toezicht kan worden uitgeoefend. De meeste regeringen hebben indicatoren ontwikkeld om de ontwikkelingen op deze gebieden te volgen; zo worden er b.v. jaarlijks belangrijke statistieken in het UNDP-ontwikkelingsverslag of in het jaarverslag van de Wereldbank gepubliceerd.

5.2.7. Het Comité stemt in met het voorstel dat de schuldverlichting niet ten koste van ontwikkelingsprojecten, met name basisprojecten van NGO's, mag gaan. Het Duitse voorzitterschap heeft alle donors opgeroepen in 1999 een bijdrage aan het HIPC-trustfonds van de Wereldbank te leveren om te voorkomen dat diens steunverleningsprogramma voor arme landen voor andere doeleinden wordt gebruikt. Schuldverlichting zal overigens niet volstaan om deze landen te helpen het armoedeprobleem op te lossen. Hun regeringen moeten zorgen voor betere beleidshervormingen en doeltreffend gebruik van de middelen; zoals op de Wereldtop van Kopenhagen is erkend, blijft het daarnaast noodzakelijk de financiering op te voeren om de doelstellingen op het gebied van armoedebestrijding te verwezenlijken. De EU moet in dat verband bij de lidstaten aandringen op een verhoging van het niveau van de ontwikkelingshulp, dat op 0,7 % van het BNP zou moeten worden gebracht.

5.2.8. Naast de schuldverlichting is het ook zaak ervoor te zorgen dat een dergelijke schuldencrisis zich niet herhaalt. De Commissie moet de betrokken landen helpen bij het ontwikkelen en tenuitvoerleggen van een beter schuldbeleid. Niet alleen crediteurs, maar ook kredietverschaffers dragen verantwoordelijkheid. Het is voor arme landen van cruciaal belang behoedzaam te werk te gaan bij het aangaan van leningen, die idealiter tegen gunstige voorwaarden moeten worden gesloten, en voor op armoedebestrijding gerichte initiatieven moeten dienen. Parlementen en maatschappelijke organisaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het doorlichten van nieuwe leningen. Tegelijk moet ook worden toegezien op de inspanningen die inzake armoedebestrijding worden geleverd, zodat wordt verzekerd dat begrotingsmiddelen, schuldverlichting, steunverlening en nieuwe leningen het beoogde effect sorteren.

6. Conclusie

6.1. De EU kan en moet een cruciale rol spelen door deze kans aan te grijpen om zowel de schuldenlast als de armoede te verlichten. Het Comité vraagt de Commissie zich actiever met deze problematiek bezig te houden en roept de lidstaten op om met elkaar overleg te plegen en nieuwe financieringsbronnen aan te boren. De EU moet getuigen van leiderschap en mede het tempo aangeven. Vooral omdat niet alle lidstaten op de G8-Top vertegenwoordigd zijn, moet de Unie binnen dit forum, maar ook in het kader van het overleg met de Wereldbank en het IMF de EU-voorstellen coördineren zodat deze niet tegen elkaar indruisen maar elkaar juist kracht bijzetten, en er gedegen collectieve voorstellen op tafel kunnen worden gelegd. Een gecoördineerd EU-beleid op het gebied van schuldaflossing, dat strookt met de rol van steunverlener die de Unie (zowel als Commissie als via de afzonderlijke lidstaten) vervult, kan een aanzienlijke en doeltreffende bijdrage leveren tot de verwezenlijking van de centrale doelstellingen van de OESO voor 2015 inzake menselijke ontwikkeling.

Brussel, 27 mei 1999.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

B. RANGONI MACHIAVELLI

(1) De HIPC's zijn: Angola, Benin, Bolivië, Burkina Faso, Boeroendi, Kameroen, de Centraal-Afrikaanse Republiek, Tsjaad, Kongo, Ivoorkust, de Volksrepubliek Kongo, Ethiopië, Ghana, Equatoriaal-Guinee, Guinee-Bissau, Guyana, Honduras, Kenia, de Democratische Volksrepubliek Laos, Liberia, Madagascar, Mali, Mauritanië, Mozambique, Myanmar, Nicaragua, Niger, Nigeria, Rwanda, São Tome en Principe, Senegal, Sierra Leone, Somalia, Soedan, Tanzania, Togo, Oeganda, Vietnam, Yemen en Zambia.

(2) Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "Ontwikkelingshulp, goed bestuur en de rol van de sociaal-economische belangengroepen" - PB C 287 van 22.9.1997, blz. 44.

(3) Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de "Europese beweging voor het aanbrengen van 'fair trade'-keurmerken" - PB C 204 van 15.7.1996, blz. 41.