Derde jaarverslag uit hoofde van uitvoeringsbepaling nr. 8 aan de gedragscode van de Europese Unie betreffende wapenuitvoer

(2001/C 351/01)

INLEIDING

De Europese gedragscode betreffende wapenuitvoer is vastgesteld op 8 juni 1998. De code is gebaseerd op de gemeenschappelijke criteria voor wapenuitvoer die zijn vastgelegd door de Europese Raden van Luxemburg (1991) en Lissabon (1992). De gedragscode behelst een regeling voor informatie-uitwisseling en overleg tussen de lidstaten.

De gedragscode voorziet in hoge minimumnormen op het stuk van beheer en terughoudendheid die alle lidstaten bij de overdracht van conventionele wapens moeten naleven. Dankzij de gedragscode is in de Europese Unie een proces op gang gebracht van convergentie van het nationale controlebeleid inzake wapenuitvoer.

Overeenkomstig uitvoeringsbepaling nr. 8 moet elk jaar de balans worden opgemaakt van de uitvoering van de gedragscode, de daarbij geboekte vooruitgang en de nog onopgeloste kwesties. Dit document vormt het derde jaarverslag en maakt de balans op van het derde toepassingsjaar van de gedragscode.

I. BALANS OVER HET DERDE TOEPASSINGSJAAR VAN DE GEDRAGSCODE

In het eerste jaarverslag was reeds geconstateerd dat in korte tijd aanzienlijke vorderingen waren gemaakt. In zijn tweede toepassingsjaar is de gedragscode fors aangescherpt en zijn de in het eerste jaar bereikte resultaten geconsolideerd. In het derde jaar zijn de meeste van de in het eerste en tweede verslag genoemde prioritaire doelstellingen bereikt en zijn nieuwe aanzetten gegeven voor verdere werkzaamheden.

Tegelijk zijn de kennisgevingen van weigeringen en de raadplegingen in aantal toegenomen, waaruit niet alleen blijkt dat er meer dialoog is over de nationale interpretaties van de gedragscode, maar ook dat de lidstaten meer vertrouwen in de code hebben. Mede daardoor raken de beleidsmaatregelen en procedures op het gebied van wapenuitvoer in de lidstaten van de Europese Unie steeds meer op elkaar afgestemd.

Voorts hebben er met het oog op onderlinge afstemming besprekingen plaatsgevonden over bepaalde aspecten van het beleid van de lidstaten.

De dialoog met derde landen die zich achter de beginselen van de code hebben geschaard, met name de geassocieerde landen van Midden- en Oost-Europa, evenals Cyprus, Malta en Turkije, is tijdens het derde jaar opgevoerd, door nieuwe initiatieven die gericht zijn op een betere toepassing van de code in die landen zowel op het gebied van wetgeving als wat concrete uitvoering door de betrokken partijen betreft. Het verheugt de lidstaten dat de beginselen van de code in steeds ruimere kring worden erkend en zij zijn vastbesloten om dit proces te bevorderen.

II. STAND VAN ZAKEN IN VERBAND MET DE IN HET EERSTE EN TWEEDE JAARVERSLAG AANGEGEVEN PRIORITEITEN

In het eerste en tweede jaarverslag waren in totaal tien kerngebieden aangegeven (vier in het eerste en zes in het tweede) die door de lidstaten op korte termijn bestudeerd en aangepakt dienden te worden om de gedragscode te versterken en voor meer transparantie te zorgen. In het tweede jaarverslag werden reeds de concrete vorderingen ten aanzien van sommige van die gebieden belicht. Hierna worden de vorderingen geschetst die in het derde toepassingsjaar ten aanzien van de overige kerngebieden werden geconstateerd.

In wezen identieke transacties

De lidstaten hebben in de groep COARM over deze materie verder beraad gevoerd. Bedoeling is te komen tot een door alle lidstaten gedeelde opvatting van het begrip "in wezen identieke transacties". De besprekingen hebben geleid tot een gemeenschappelijk uitgangspunt.

Door het in de gedragscode omschreven weigeringsmechanisme dagelijks toe te passen, zal men voldoende ervaring krijgen om duidelijk uit te maken wat onder "in wezen identieke transacties" moet worden verstaan.

Dat zal worden vergemakkelijkt als bij de toetsing van de transacties een algemene aanpak wordt gehanteerd en het begrip "in wezen identiek" voorshands ruim wordt geïnterpreteerd. Tijdens de daaropvolgende raadpleging kan voldoende ervaring worden opgedaan om het begrip geleidelijk nauwkeuriger te gaan definiëren.

Om dit proces te versnellen, zal de raadplegende lidstaat in de groep export van conventionele wapens (COARM), voorzover dit verenigbaar is met nationale overwegingen, op vertrouwelijke basis informatie uitwisselen met andere lidstaten van de Europese Unie telkens wanneer uit de raadpleging blijkt dat twee transacties niet in wezen identiek waren. Volgens de logica van het raadplegingsmechanisme worden die gevallen niet beschouwd als mogelijkheden voor concurrenten om profijt te trekken uit de weigering van een vergunning.

Gemeenschappelijke lijst van niet-militaire goederen bestemd voor gebruik door veiligheids- en politiediensten

De groep COARM heeft toegezegd een gemeenschappelijke lijst op te stellen van niet-militaire goederen bestemd voor gebruik door veiligheids- en politiediensten waarvan de uitvoer moet worden gecontroleerd op grond van criterium 2 van de gedragscode "eerbiediging van de rechten van de mens in het land van eindbestemming". De Commissie heeft nu een voorstel aangekondigd voor een communautaire regeling inzake de controle van de uitvoer van niet-militaire goederen die voor interne repressie kunnen worden gebruikt.

Uitbouw van de uitwisseling van informatie over het nationale beleid inzake wapenexportcontrole ten aanzien van bepaalde landen of gebieden waarvoor bijzondere waakzaamheid dient te gelden

De lidstaten hebben bevestigd dat zij vorderingen met deze dialoog willen maken. Een aanzienlijk bestand aan kennisgevingen van weigeringen uit hoofde van de gedragscode vormt het praktische aanknopingspunt voor deze uitwisseling. Daarnaast hebben alle lidstaten in de groep COARM regelmatig en systematisch standpunten en informatie over bepaalde landen en regio's uitgewisseld.

Harmonisatie van de bij de toepassing van de gedragscode ingestelde procedures

De lidstaten hebben aanstonds na de aanneming van de gedragscode de reeds aangevangen harmonisatiewerkzaamheden voortgezet. Onlangs is men zich gaan toeleggen op de effecten van de weigeringen door de Europese Unie op de nationale regelingen voor uitvoervergunningen. In dat verband zijn de lidstaten overeengekomen dat de raadplegende staat de kennisgevende staat systematisch op de hoogte moet brengen van zijn definitieve besluit, namelijk verlening dan wel weigering van de vergunning.

Inzake weigeringen van meer dan drie jaar oud hebben de lidstaten eraan herinnerd dat de verplichting tot raadpleging volgens de gedragscode na drie jaar verstrijkt. Niettemin waren zij van mening dat een dergelijke weigering niet vervalt en als informatie bruikbaar kan zijn.

Harmonisatie van de nationale jaarverslagen over de toepassing van de gedragscode

Omdat sommige door de lidstaten verstrekte gegevens - die in hun nationale jaarverslagen staan - slecht te vergelijken zijn, valt daar moeilijker een synthese van te maken. Het gemeenschappelijk streven naar transparantie kan daaronder lijden. De lidstaten zullen bij de opstelling van de nationale verslagen dan ook zoveel mogelijk eenvormigheid betrachten, met name wat de statistieken betreft.

Daartoe is een standaardformulier uitgewerkt met statistische gegevens uit de nationale verslagen van elke lidstaat. Daarmee wordt nog een stap gezet naar meer eenvormigheid en wordt de algemene transparantie bevorderd.

Coördinatie van de nationale standpunten van de lidstaten in multilaterale fora waar kwesties in verband met wapenexportcontrole aan de orde zijn

Tijdens de conferentie van de Verenigde Naties over de illegale handel in handvuurwapens en lichte wapens van 9 tot en met 20 juli 2001 in New York was de coördinatie binnen de Europese Unie voorbeeldig; de Unie kon daar als enige groep staten een algemeen actieplan voorleggen.

Bovendien is de Unie nadrukkelijk op de voorgrond getreden in de voorbereidende comités van de conferentie waarbij zij niet heeft nagelaten met één stem te spreken - die van het voorzitterschap - en duidelijk haar ambities terzake heeft verwoord.

IJveren voor het doen naleven van de beginselen van de gedragscode door derde landen

De Europese Unie en de lidstaten zullen zich blijven inspannen om andere wapenexporterende landen ertoe over te halen de beginselen van de gedragscode te onderschrijven.

De Europese Unie en de Verenigde Staten hebben op 18 december 2000 een verklaring gepubliceerd over de verantwoordelijkheden van de staten en de transparantie op het gebied van wapenuitvoer. In die verklaring hebben de Europese Unie en de Verenigde Staten bevestigd dat zij grotendeels dezelfde standpunten hebben over de controle op de wapenuitvoer. Daarom hebben zij besloten om samen alle wapenexporterende landen aan te sporen, de principes en het niveau van transparantie over te nemen die bij export uit de Europese Unie en de Verenigde Staten gelden. Zij zijn immers van mening dat zij hierin bijzondere verantwoordelijkheden hebben. Daarom zullen zij samen trachten deze beginselen systematisch en vastberaden te bevorderen.

In het kader van de conferentie van de Verenigde Naties over de illegale handel in handvuurwapens en lichte wapens van 9 tot en met 20 juli 2001 in New York was de toepassing van de exportcriteria een van de prioriteiten van de Europese Unie, die herhaaldelijk heeft verwezen naar de Europese gedragscode, welke evenwel een grotere reikwijdte heeft dan alleen handvuurwapens en lichte wapens.

Op 21 en 22 februari is in Phnom Penh in het kader van het ASEAN (Associatie van Zuidoost-Aziatische Staten) Regional Forum een studiebijeenkomst gehouden over de uitvoer van conventionele wapens.

Ook hebben in januari 2001 in Warschau en in juni 2001 in Nicosia twee studiebijeenkomsten over wapenuitvoer met de geassocieerde landen plaatsgevonden om deze landen bekend te maken met de praktijken van de Europese gedragscode.

De vergaderingen van de politieke dialoog die op het niveau van de deskundigen van de groep COARM in trojkaformaat met de geassocieerde landen, de EVA-landen die lid zijn van de Europese Economische Ruimte, Rusland en Oekraïne hebben plaatsgevonden, zijn eveneens geschikte gremia voor besprekingen over het nut van de beginselen van de gedragscode.

III. ANDERE VRAAGSTUKKEN DIE IN VERBAND MET DE TOEPASSING VAN DE GEDRAGSCODE IN DE GROEP COARM ZIJN AANGESNEDEN

De lidstaten zijn doorgegaan met het verbeteren en harmoniseren van de praktische toepassing van de gedragscode, en wel op de volgende punten.

Uitvoer van materieel dat wordt gebruikt bij humanitaire operaties

De groep COARM heeft besproken in hoeverre het wenselijk zou zijn de uitvoer van aan controle onderworpen materieel dat bestemd is voor humanitaire doeleinden toe te staan, terwijl dat normaliter op basis van de gedragscode zou worden geweigerd. In sommige gebieden kunnen bepaalde soorten aan controle onderworpen materieel na een conflict aanzienlijk bijdragen tot de veiligheid van de burgerbevolking en de economische wederopbouw vergemakkelijken. De lidstaten zijn tot de slotsom gekomen dat dit soort uitvoer niet onverenigbaar is met de gedragscode van de Europese Unie. Deze vorm van export moet, net als andere export, per geval worden bekeken, en daarbij moet ten volle rekening worden gehouden met de in de code genoemde criteria. De lidstaten zullen passende garanties eisen om te voorkomen dat dit materieel voor verkeerde doeleinden wordt gebruikt en zullen in voorkomend geval voorzien in een regeling om het naar het land van herkomst te doen terugbrengen.

Controle op wapenmakelaars

In het kader van de toepassing van de gedragscode is in de groep COARM de controle op wapenmakelaars meermaals aan de orde gekomen en besproken. Zoals de lidstaten zich in het tweede jaarverslag hadden voorgenomen, zijn zij in hun verdere besprekingen nog dieper ingegaan op de praktische aspecten van de controle op de activiteiten van wapenmakelaars. Zij zijn het in dat verband eens geworden over een reeks richtsnoeren voor het toezicht op wapenmakelaars, waarvan de nationale wetgevers zouden kunnen uitgaan.

Voorkomen moet worden dat ingezetenen en entiteiten in de Europese Unie zich gaan bezighouden met de overdracht van militair materieel die erop gericht is de op nationaal niveau of door de Europese Unie, de Verenigde Naties of de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa uitgevaardigde embargo's, dan wel de exportcriteria van de gedragscode van de Europese Unie inzake wapenuitvoer, te omzeilen; voorts is het wenselijk dat de nodige regelingen worden getroffen voor de uitwisseling van informatie over de legale en illegale activiteiten van wapenmakelaars. Daarmee zal de samenwerking in de Europese Unie bij de voorkoming en bestrijding van wapenhandel worden versterkt. De lidstaten zijn derhalve overeengekomen dat de op het grondgebied van de Europese Unie verblijvende of gevestigde wapenmakelaars en/of de activiteiten van makelaars op het grondgebied van de lidstaten aan controle moeten worden onderworpen. Die controle moet betrekking hebben op de activiteiten van personen of entiteiten die als vertegenwoordiger, concessiehouder of makelaar onderhandelen over transacties of transacties regelen tussen vreemde landen, met inbegrip van de overdracht van wapens en militaire goederen. De maatregelen scheppen eveneens een duidelijk kader waarin makelaars legaal activiteiten kunnen ontplooien.

Om lacunes door verschillen in de nationale benadering te voorkomen en het werk van de lidstaten die nationale regelgeving willen aanpassen of ontwikkelen te vergemakkelijken, zijn een aantal voorstellen inzake de controle van wapenmakelaars geëvalueerd. De conclusies die daarbij zijn getrokken staan hierna.

Voor transacties waarbij aankopen en verkopen plaatsvinden (de wapenmakelaar wordt de wettige eigenaar van wapens of militair materieel) of waarbij tussenpersonen optreden (de makelaar verkrijgt niet zelf het materieel), moet een vergunning of een schriftelijke machtiging worden afgegeven door de bevoegde autoriteiten van de lidstaten waar de makelaars hun activiteiten uitoefenen dan wel hun woonplaats hebben of gevestigd zijn. De vergunnings- of toestemmingsaanvragen moeten per geval worden onderzocht in het licht van de criteria van de gedragscode van de Europese Unie inzake wapenexport.

Voorts moeten de lidstaten ernstig overwegen om registers aan te leggen waar de makelaars worden geregistreerd, of moeten zij de makelaars verplichten om schriftelijke toestemming te verkrijgen van de bevoegde instanties van de lidstaat waar zij woonplaats hebben of gevestigd zijn. Bij het onderzoek van een aanvraag om machtiging voor het optreden als makelaar, moet rekening worden gehouden met eventuele eerdere betrokkenheid bij illegale activiteiten. Die registratie of machtiging mag niet worden beschouwd als een officiële goedkeuring van de makelaarsactiviteiten, wat duidelijk blijkt uit het feit dat een systeem wordt gehandhaafd van individuele of algemene vergunningen waarbij machtiging wordt verleend voor de transacties.

De controles waarin de wet op dit belangrijke terrein voorziet, moeten gepaard gaan met doelmatige sancties. De lidstaten zouden informatie kunnen uitwisselen over wetgeving, geregistreerde makelaars en makelaars waarvan bekend is dat zij al eerder bij illegale activiteiten betrokken waren; ook zouden zij de besprekingen terzake in de groep COARM moeten voortzetten, om o.a. de eventuele toetsingscriteria voor de aanvragen tot registratie als wapenmakelaar of tot uitoefening van makelaarsactiviteiten nauwkeuriger te omschrijven.

Immateriële technologieoverdracht

De groep COARM heeft erkend dat eraan moet worden gedacht om - zoals dat in bepaalde lidstaten reeds het geval is - de autoriteiten effectieve controle te laten uitoefenen op de elektronische overdracht van programmatuur en technologie die verband houden met de goederen op de gemeenschappelijke lijst; zij is overeengekomen deze zaak verder te bespreken, rekening houdend met hetgeen is verwezenlijkt op het gebied van goederen voor tweeërlei gebruik.

Dialoog over de machtigingen die zijn afgegeven ondanks een eerdere weigering

De lidstaten bevestigen nogmaals dat zij instemmen met de tekst van de gedragscode, maar zijn van mening dat de gevallen waarin raadpleging wegens weigering van een machtiging een positief resultaat heeft opgeleverd, de dialoog over de interpretatie van de criteria van de gedragscode positief kunnen beïnvloeden en dat aldus de convergentie op het gebied van de uitvoer van conventionele wapens kan worden bevorderd.

Die gevallen zouden er kunnen komen door de ontwikkeling van de toestand in het betreffende bestemmingsland en/of kunnen leiden tot actualisering van de verschillende interpretaties van de criteria. Lidstaten die besluiten geen rekening te houden met een weigeringsbeslissing, accepteren derhalve om, voorzover dit te verenigen valt met nationale overwegingen, informatie over dat besluit op vertrouwelijke wijze mee te delen niet alleen (zoals de tekst bepaalt) aan het land dat de vergunning heeft geweigerd, maar ook - in het kader van de groep COARM - aan alle lidstaten.

Corruptie

De groep COARM heeft zich beraden over bepaalde aspecten van haar bevoegdheden inzake de corruptieproblematiek.

Beroep

De groep COARM heeft een gedachtewisseling gehouden over de mogelijke beroepsprocedures inzake de uitvoer van militair materieel.

Certificaten van eindbestemming

De groep COARM heeft de besprekingen aangevat over de vermeldingen op de certificaten van eindbestemming.

IV. UITGANGSPUNTEN DIE IN DE NABIJE TOEKOMST AANDACHT MOETEN KRIJGEN

De gedragscode en de desbetreffende gemeenschappelijke lijst van militaire goederen zijn een essentieel element voor de afstemming van het beleid van de lidstaten van de Europese Unie inzake conventionele wapens.

Uit deze aanpak, die enig is in zijn soort, blijkt dat de lidstaten door het hanteren van hoge minimumnormen bij het onderzoek van aanvragen voor wapenexportvergunningen de regionale stabiliteit willen handhaven en de naleving van de mensenrechten willen bevorderen.

Door middel van de gedragscode kan ook, via systemen van informatie-uitwisseling, het vertrouwen tussen de lidstaten worden vergroot en de transparantie voor de civiele samenleving worden verbeterd, met name door de publicatie van dit derde jaarverslag.

De uitwerking van basiselementen voor een gemeenschappelijke aanpak bij de controle van uitvoer van conventionele wapens door de lidstaten van de Europese Unie kan als afgerond worden beschouwd, maar dat geldt niet voor de uitvoering van die aanpak, anders dreigt men al gauw achter de feiten aan te lopen.

Hoewel in het derde toepassingsjaar van de gedragscode aanzienlijke resultaten zijn geboekt, valt er toch nog heel wat werk te doen. Er zijn bijvoorbeeld sectoren waar in het verleden niets aan is gedaan en waar het werk moet beginnen. In andere sectoren zijn weliswaar opmerkelijke resultaten behaald, maar is er nog meer vereist om die resultaten te consolideren en te verbeteren.

Tot slot moeten de inspanningen om de beginselen en criteria van gedragscode ingang te doen vinden in derde landen, die reeds bemoedigende resultaten hebben opgeleverd, worden voortgezet en opgevoerd.

De lidstaten zijn ingenomen met de door het Europees Parlement betoonde belangstelling voor de in het kader van de gedragscode ondernomen werkzaamheden.

De methode waar in het eerste en het tweede jaarverslag voor is gekozen, is dat voortaan duidelijk een aantal uitgangspunten worden vastgesteld voor onderwerpen waarover in de nabije toekomst een besluit moet worden genomen of moet worden nagedacht. Daardoor zullen de lidstaten en gesprekspartners binnen of buiten de Unie de vooruitgang bij de toepassing van de gedragscode kunnen controleren en meten.

De lidstaten hebben de volgende uitgangspunten vastgesteld:

1. blijven streven naar meer eenvormigheid in de nationale jaarrapporten en bijgevolg naar meer duidelijkheid en transparantie in de samenvattende tabel;

2. definitieve vaststelling van een controlesysteem voor de export van niet-militaire goederen voor gebruik door veiligheids- en politiediensten;

3. de werkzaamheden met betrekking tot wapenmakelaars voortzetten op basis van de reeds overeengekomen richtsnoeren;

4. de besprekingen voortzetten met het oog op een geharmoniseerd concept voor de informatie die in de certificaten van eindbestemming moet staan;

5. de problematiek van de productie onder licentie in derde landen bestuderen;

6. een begin maken met de werkzaamheden om de elektronische overdracht van programmatuur en technologie die verband houden met goederen op de gemeenschappelijke lijst, aan een effectieve controle door de autoriteiten van elke lidstaat te onderwerpen. Het exportcontrolesysteem voor goederen voor tweeërlei gebruik kan hierbij als model dienen;

7. de inspanningen voortzetten om de beginselen en criteria van de gedragscode meer ingang te doen vinden bij derde landen en internationale organisaties, ook op basis van de verklaring Europese Unie-Verenigde Staten over de verantwoordelijkheden van de staten en de transparantie op het gebied van wapenexport;

8. de kandidaat-lidstaten meer bij de toepassing van de gedragscode trachten te betrekken.

BIJLAGE I

Informatie over de uitvoer van conventionele wapens en de toepassing van de gedragscode in de lidstaten voor de verslagperiode 1 januari tot en met 31 december 2000

Het vergaren van statistische gegevens varieert van lidstaat tot lidstaat; er is geen gemeenschappelijke standaard. Niet alle lidstaten konden de gegevens voor de tabellen aanleveren, wegens geldende procedures op het gebied van de wapenexportcontrole of de wetgeving inzake gegevensbescherming.

A. ALGEMENE STATISTISCHE GEGEVENS

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

B. STATISTISCHE GEGEVENS PER GEOGRAFISCH GEBIED

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

(a) Aantal afgegeven vergunningen.

(b) Totale waarde van de afgegeven vergunningen (in euro).

(c) Werkelijke waarde van de uitvoer (in euro).

BIJLAGE II

>RUIMTE VOOR DE TABEL>