MEDEDELING VAN DE COMMISSIE - DE NIEUWE GENERATIE EG-PROGRAMMA'S OP HET GEBIED VAN ONDERWIJS EN BEROEPSOPLEIDING NA 2006

Samenvatting

Deze mededeling is een vervolg op het voorstel van de Commissie voor de begrotingsmiddelen en beleidsprioriteiten voor de periode 2007-2013. Beschreven worden de plannen van de Commissie voor een nieuwe generatie EG-programma's voor mobiliteit en samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding, die de programma's Socrates, Leonardo da Vinci en Tempus III na afloop van hun looptijd ultimo 2006 moeten gaan vervangen. Er wordt duidelijk gemaakt welke bijdrage de nieuwe generatie programma's zal leveren aan de prioriteiten van de Commissie voor de periode tot 2013, en met name aan de duurzame ontwikkeling in de Europese Unie en aan de stabiliteit en welvaart in de aan de Europese Unie grenzende landen.

De nieuwe generatie zal bestaan uit:

- een nieuw integraal programma voor mobiliteit en samenwerking op het gebied van het levenslang leren, dat bestemd is voor de lidstaten van de Europese Unie, de EER/EVA-landen en de kandidaat-lidstaten en dat zowel betrekking heeft op het onderwijs als op de beroepsopleidingen, plus

- een nieuw Tempus-Plusprogramma voor samenwerking tussen de lidstaten, de landen die aan de Europese Unie grenzen en de huidige Tempus-landen, dat het hele spectrum aan onderwijs- en beroepsopleidingsvoorzieningen bestrijkt.

De nieuwe programma's zullen inhaken op belangrijke beleidsontwikkelingen die zich na de goedkeuring van de huidige generatie programma's tegen het eind van de jaren negentig op dit gebied op Europees niveau hebben voorgedaan. In 2000 is op de bijeenkomst van de Europese Raad te Lissabon overeenstemming bereikt over de centrale doelstelling dat Europa uiterlijk in 2010 tot de meest concurrerende kenniseconomie moet worden gemaakt en dat tegelijkertijd de sociale samenhang moet worden versterkt. Bij de verwezenlijking van deze doelstelling komt het onderwijs en de beroepsopleiding volgens de Europese Raad een belangrijke rol toe. In de intergouvernementele processen, waarvoor in Bologna en Kopenhagen het startsein is gegeven, wordt aan een verbetering van de coherentie, kwaliteit en overdraagbaarheid in het hoger onderwijs en de beroepsopleidingen gewerkt. Daarbij wordt expliciet erkend dat de EG-programma's van groot belang zijn voor het succes van deze processen. In 2003 heeft de Commissie een begin gemaakt met een "nieuwe nabuurschapsstrategie", die tot meer welvaart, stabiliteit en veiligheid moet leiden in de landen die na de uitbreiding aan de Europese Unie zullen grenzen. Al deze belangrijke beleidsontwikkelingen en alle andere in het hoofddeel van de mededeling beschreven factoren moeten in de opzet van de nieuwe programma's vloeien.

In verband met de toenemende betekenis van samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding en de enorme vraag waaraan niet kon worden voldaan, is de nieuwe generatie interne en externe programma's, zoals uit het voorstel voor de nieuwe financiële vooruitzichten van de Commissie blijkt, duidelijk veel ambitieuzer dan de huidige generatie programma's. Het integrale programma voor levenslang leren zal naar verwachting een aanzienlijke stijging te zien geven van het aantal gedecentraliseerde activiteiten voor de mobiliteit van individuele burgers en het aantal partnerships tussen instellingen. De programmadoelstellingen zouden als volgt kunnen gaan luiden:

- van de leerlingen en leerkrachten aan scholen moet in de periode 2007-2013 minimaal 10% aan Comenius meedoen;

- in 2010 moet bij de Erasmus-studenten een minimumaantal van 3 miljoen bereikt worden;

- uiterlijk in 2013 moeten minimaal 150.000 jongeren een Leonardo-stage kunnen lopen;

- uiterlijk in 2013 moeten minimaal 50.000 volwassenen per jaar in het buitenland leren en onderwijzen en tegen het eind van het programma moet minimaal één op de vijf aanbieders van gestructureerde vormen van volwasseneneducatie bij de Europese samenwerking betrokken zijn.

Het integrale programma zal uit vier sectorale programma's bestaan, namelijk Comenius voor het onderwijs dat op school gegeven wordt, Erasmus voor alle vormen van leren aan universiteiten, Leonardo da Vinci voor de initiële en voortgezette beroepsopleidingen, en Grundtvig voor volwasseneneducatie. Om tot sterkere synergie-effecten tussen onderwijs en beroepsopleiding te komen en om beter in te spelen op de beleidsprioriteiten en de behoefte aan verspreiding van de resultaten zal in het integrale programma een transversaal programma opgenomen worden, waarin de nadruk op de beleidsontwikkeling (met inbegrip van gegevensverzameling en -analyse), het leren van talen, nieuwe informatie- en communicatietechnologie (ICT), en de verspreiding van resultaten ligt. Hierdoor zal op een meer strategische en gecoördineerde wijze te werk kunnen worden gegaan dan in de huidige programma's het geval is.

Het integrale programma zal ook een nieuw op de Europese integratie gericht Jean-Monnetprogramma omvatten. In dit nieuwe programma zal de Jean-Monnetactie opgenomen worden, die het universitaire onderwijs en onderzoek op het gebied van de Europese integratie beoogt te bevorderen, en zal tevens steun worden verleend aan belangrijke Europese organisaties en verenigingen op het gebied van het onderwijs en de beroepsopleidingen.

Het nieuwe Tempus-Plusprogramma zal voortbouwen op de succesvolle Tempus-aanpak, die tot nu toe alleen in het hoger onderwijs toegepast is en tot ontwikkelingen in de stelsels en tot versterkte samenwerking tussen de lidstaten en partnerlanden geleid heeft. Het werkterrein van Tempus Plus zou het hele spectrum aan voorzieningen voor levenslang leren moeten gaan omvatten, d.w.z. het onderwijs dat op school gegeven wordt, de beroepsopleidingen en de volwasseneneducatie. Het programma zal maatregelen bevatten voor de modernisering van de stelsels, voor de financiering van de mobiliteit van afzonderlijke mensen en voor de ondersteuning van multilaterale projecten. In het programma zou er naar gestreefd moeten worden om:

- uiterlijk in 2013 steun te verlenen voor de mobiliteit van minimaal 100.000 mensen.

Het gedetailleerde wetsvoorstel van de Commissie voor de nieuwe programma's, die in deze mededeling beschreven worden, zal in de zomer van 2004 gepubliceerd worden. Het zal deel uitmaken van een veel breder pakket wetsvoorstellen voor de volgende programmeringsperiode.

Inleiding

De huidige EG-programma's voor mobiliteit en samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding lopen allemaal ultimo 2006 [1] af. De Commissie zal later dit jaar gedetailleerde wetsvoorstellen op tafel leggen voor een nieuwe generatie programma's, waarvan de looptijd gelijk zal zijn aan die van de financiële vooruitzichten. In deze mededeling wordt tegen de achtergrond van de onlangs door de Commissie gepubliceerde mededeling Bouwen aan onze gemeenschappelijke toekomst: beleidsuitdagingen en begrotingsmiddelen in de uitgebreide Unie 2007-2013 [2] toegelicht wat de beweegredenen voor de komende wetsvoorstellen van de Commissie zijn, op welke wijze de voorstellen voortbouwen op de ervaringen uit het verleden, wat de belangrijkste kenmerken van de voorstellen zijn en hoe de in de mededeling begrote financiële middelen in grote lijnen ingezet zullen worden. In dit document wordt de cruciale bijdrage beschreven die goed georganiseerde Europese samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding zal leveren aan de prioriteiten die de Commissie voor de nieuwe uitgavenperiode heeft vastgelegd, namelijk duurzame ontwikkeling, waardoor de Europese Unie de meest vooraanstaande kennismaatschappij en kenniseconomie ter wereld wordt, en stabiele en goede betrekkingen met onze buurlanden. Deze mededeling loopt op geen enkel punt vooruit op de uiteindelijke inhoud van de door de Commissie goed te keuren wetsvoorstellen en de financiële aspecten daarvan.

[1] Besluit 382/1999/EG van de Raad (PB L 146 van 11.6.1999) (Leonardo da Vinci); Besluit 253/2000/EG van het Parlement en de Raad (PB L 28 van 3.2.2000) (Socrates); Besluit 1999/311/EG van de Raad (PB L 120 van 8.5.1999) (Tempus).

[2] COM(2004) 101.

Deze mededeling beschrijft de programma-activiteiten in de Europese Unie en de kandidaat-lidstaten, en de externe programma-activiteiten voor de "nieuwe nabuurlanden" en andere derde landen die nu nog onder Tempus III vallen. De mededeling bestaat uit zes delen.

- Het eerste deel beschrijft de belangrijkste politieke en beleidsmatige ontwikkelingen die zich na de goedkeuring van de huidige generatie EG-programma's in 1999/2000 bij de samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding hebben voorgedaan en die van belang zijn voor de opzet van de nieuwe generatie programma's.

- In het tweede deel wordt de aanhoudende en toenemende behoefte aan activiteiten van de Gemeenschap op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding zowel binnen als buiten de Europese Unie in het kort geschetst.

- In het derde deel wordt aandacht besteed aan de ervaringen die met de programma's zijn opgedaan. De nadruk ligt hier op de tussentijdse evaluaties van de huidige programma's en op de consultatie van alle betrokkenen over de toekomstige programmaontwikkeling.

- Het vierde deel geeft een beschrijving van het voorstel voor een nieuw intern programma voor de EU, d.w.z. voor een "integraal programma" voor mobiliteit en samenwerking op het gebied van het levenslang leren, waarin de activiteiten voor het onderwijs en de activiteiten op het gebied van de beroepsopleiding samenvloeien. Hier wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste kenmerken van het programma en de van de verwachte outputs.

- In het vijfde deel wordt het voorstel voor een nieuw extern programma toegelicht. Er wordt ingegaan op de door de Commissie goedgekeurde grote lijnen voor het programma, de belangrijkste kenmerken van het nieuwe Tempus-Plusprogramma en de verwachte outputs daarvan.

- In het zesde deel wordt uiteengezet op welke wijze de nieuwe programmavoorstellen een bijdrage zullen leveren aan de door de Commissie nagestreefde vereenvoudiging van de instrumenten waarmee de programma's gestalte krijgen.

Deel I - De politieke achtergrond

Het Lissabon-proces

1.1 Europa heeft de uitdagingen van de kennismaatschappij opgepakt. Onderwijs- en beroepsopleidingsstelsels van hoge kwaliteit zijn een belangrijke en onmisbare factor voor een concurrerende kennismaatschappij. De globalisering en de ontwikkelingen op technisch en demografisch gebied brengen met zich mee dat vaardigheden voortdurend op de nieuwste stand moeten worden gebracht, wil de Gemeenschap het hoofd kunnen blijven bieden aan de wereldwijde concurrentiedruk en willen we voorkomen dat mensen werkloos worden en vervolgens met sociale uitsluiting te maken krijgen. De Europese Raad heeft op zijn bijeenkomst in Lissabon en op daarna volgende bijeenkomsten, waaronder de meest recente bijeenkomst in Brussel in oktober 2003, vastgesteld dat de modernisering van de onderwijs- en beroepsopleidingsstelsels dan ook een centrale plaats in de strategie van de Gemeenschap moet krijgen. Na de bijeenkomst in Lissabon heeft het onderwijs- en beroepsopleidingsbeleid in de Gemeenschap een ongekend hoge vlucht genomen. Het onderwijs- en beroepsopleidingsbeleid dient een wezenlijke bijdrage te leveren aan de doelstelling dat Europa uiterlijk in 2010 de meest concurrerende kenniseconomie met méér en betere banen en méér maatschappelijke samenhang moet zijn.

1.2 De Europese werkgelegenheidsstrategie (EWS) heeft tezamen met het wetenschappelijk onderzoek, innovaties, de opbouw van een samenleving waarin een plaats voor iedereen is weggelegd en een beleid voor duurzame groei een cruciale rol bij deze processen te spelen. De Europese werkgelegenheidsstrategie heeft een aanzienlijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van een actief arbeidsmarktbeleid en aan die aspecten van het onderwijs en de beroepsopleidingen die met de arbeidsmarkt te maken hebben. De Europese werkgelegenheidsstrategie wordt met name gefinancierd uit het Europees Sociaal Fonds (ESF), dat volgens het derde Cohesieverslag [3] goed was voor een derde van de uitgaven van de Structuurfondsen in de periode 1994-1999. In de programmeringsperiode 2000-2006 zijn de banden tussen de EWS en het ESF nauwer aangehaald. Het ESF is nu met een budget van 60 miljard euro het belangrijkste financieringsinstrument voor het beleidskader dat door de EWS ontstaan is.

[3] A new partnership for cohesion: convergence, competitiveness, cooperation, COM(2004) 107.

Het doelstellingenproces - verbetering van de Europese onderwijs- en beroepsopleidingsstelsels

1.3 In de periode na de doorslaggevende Top te Lissabon hebben zich op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding op EU-niveau belangrijke ontwikkelingen voorgedaan. Er vindt voor het eerst belangrijke politieke samenwerking op deze terreinen plaats en er worden inspanningen geleverd om alle initiatieven in te passen in een coherent onderwijs- en beroepsopleidingsbeleid op Europees en nationaal niveau. Hervormingen monden uit in beleid en structuren die met het oog op de belangrijkste EU-doelstellingen tot convergentie leiden. Er is niet alleen grote aandacht voor de beleidsaspecten die alleen in Europa spelen, maar ook voor de plaats van het Europese onderwijs en de Europese beroepsopleidingen in de wereld.

1.4 In het voorjaar van 2001 is door de Raad een verslag over concrete doelstellingen voor de onderwijs- en beroepsopleidingsstelsels op tafel gelegd, waarin drie vóór 2010 te verwezenlijken doelstellingen vastgelegd zijn, namelijk verhoging van de kwaliteit van het onderwijs en de beroepsopleidingen in Europa, vergroting van de toegankelijkheid van het onderwijs en de beroepsopleiding voor mensen van alle leeftijden en openstelling van de onderwijs- en beroepsopleidingsstelsels voor alle delen van de wereld, zodat ze mensen beter zullen kunnen voorbereiden op hun toekomstige leven. Deze drie hoofddoelstellingen zijn verder uitgewerkt in dertien gedetailleerde streefdoelen, die variëren van de verbetering van de opleidingen voor onderwijzend personeel en praktijkopleiders tot de vergroting van de aantrekkelijkheid van het leren en van een optimale inzet van de beschikbare middelen tot de bevordering van samenwerking en mobiliteit. In verband hiermee is een nieuw proces op gang gekomen, waarbij indicatoren worden vastgelegd en gegevens worden verzameld om de geboekte vooruitgang in de richting van de verschillende overeengekomen doelstellingen te kunnen meten. De Commissie heeft negenentwintig van dergelijke indicatoren vastgelegd en de Raad is het in mei 2003 eens geworden over vijf Europese benchmarks voor de vooruitgang die geboekt wordt in de richting van de doelstellingen voor het jaar 2010.

Levenslang leren

1.5 Tegelijkertijd is op Europees niveau en vooral op de bijeenkomsten van de Europese Raad in Lissabon en Feira het idee van het levenslang leren zelf duidelijk onderstreept en verder uitgewerkt. Na uitvoerig beraad over een memorandum van de Commissie is er duidelijke overeenstemming bereikt over een nieuw paradigma voor het leren, dat de lerende in het middelpunt van het leerproces plaatst en het belang van gelijke kansen en de kwaliteit en relevantie van de geboden leermogelijkheden benadrukt. Levenslang leren wordt gedefinieerd als al het leren dat van de kleuterschool tot na de pensionering plaatsvindt en het hele spectrum van formeel leren, niet-formeel leren en informeel leren omvat. De onderling elkaar aanvullende doelstellingen die ermee worden nagestreefd, zijn een actieve rol als burger, persoonlijke ontplooiing, sociale integratie, en veelzijdige inzetbaarheid en aanpassingsvermogen op de arbeidsmarkt.

1.6 In het gezamenlijke tussentijdse verslag, dat in 2004 op de voorjaarsbijeenkomst van de Europese Raad zal worden voorgelegd en dat op 26 februari 2004 door de Raad Onderwijs goedgekeurd is, wordt alle lidstaten verzocht om uiterlijk vóór 2006 coherente en alomvattende nationale strategieën voor levenslang leren uit te werken. Deze strategieën moeten bevorderen dat er grotere aantallen effectieve partnerships tussen alle belangrijke betrokkenen - waaronder het bedrijfsleven, de sociale partners en onderwijsinstellingen van alle verschillende niveaus - ontstaan, er met het oog op de motivatie om te leren officiële erkenning wordt gegeven aan dat wat mensen eerder in hun leven geleerd hebben, en er open, aantrekkelijke en voor iedereen en met name voor kansarme groepen toegankelijke leeromgevingen tot stand worden gebracht.

De veranderende wereld van het onderwijs - het Bologna-proces

1.7 De wereld van het hoger onderwijs verandert razendsnel. Hier spelen een aantal factoren tegelijkertijd: de nieuwe behoeften die de kennismaatschappij in de huidige en nieuwe lidstaten met zich meebrengt, de toenemende globalisering van de wereld van het wetenschappelijk onderzoek en de steeds hogere nationale streefcijfers voor de deelname aan het hoger onderwijs. Die hogere streefcijfers gaan over het algemeen niet gepaard met evenredige stijgingen van de financiële en personele middelen voor onderwijs en onderzoek, waardoor organisatorische veranderingen en aanpassingen in het takenpakket van de instellingen voor hoger onderwijs noodzakelijk worden. Tegelijkertijd neemt de aandacht van de lidstaten voor de vraag hoe de kwaliteit en relevantie van het onderwijs en onderzoek in het hoger onderwijs verbeterd kunnen worden, alsook voor de efficiency en het bestuur van het hoger onderwijs hoe langer, hoe meer toe. De stelsels en instellingen voor het hoger onderwijs worden hoe langer, hoe minder "beschut" door nationale grenzen en staan in toenemende mate bloot aan concurrentie en druk die van buiten de nationale grenzen komt. [4]

[4] Zie voor een nadere analyse de mededeling van de Commissie getiteld: De rol van de universiteiten in het Europa van de kennis, COM(2003) 58 def.

1.8 De totstandbrenging van een coherente, goede aansluitingen biedende en aantrekkelijke Europese ruimte voor het hoger onderwijs, die in de pas loopt met de verklaring van Bologna uit 1999, is het belangrijkste structurele instrument om deze uitdagingen op te kunnen pakken en heeft de Gemeenschap in de afgelopen jaren ook in toenemende mate beziggehouden. De doelstellingen van de Bologna-verklaring vormen op tal van punten een afspiegeling van de doelstellingen van de eigen programma's van de Europese Unie voor het hoger onderwijs (m.i.v. de opleidingen tot doctor), zodat het voor de hand ligt dat voor een betere onderlinge aansluiting moet worden gezorgd. Dit geldt vooral voor kwesties als kwaliteitsborging, het European Credit Transfer System (ECTS), de bevordering van de mobiliteit en de Europese dimensie van het onderwijs.

Verbetering van de kwaliteit en aantrekkelijkheid van de beroepsopleidingen - het Kopenhagen-proces

1.9 Naar aanleiding van het in Barcelona geformuleerde verzoek van de Europese Raad om net als in het kader van de Bologna-verklaring ook actief te worden voor de beroepsopleidingen heeft de Raad in november 2002 een resolutie over versterkte samenwerking op dit gebied het licht doen zien. Dit heeft geleid tot de ondertekening door de ministers van eenendertig landen, de Europese sociale partners en de Commissie van de zogenaamde "Verklaring van Kopenhagen", waarin méér Europese samenwerking op een aantal gebieden van de beroepsopleidingen overeengekomen is. Het gaat hierbij om de transparantie van kwalificaties en competenties, kwaliteitsborging, de overdracht van "credits", de algemene uitgangspunten voor een officiële erkenning van dat wat langs niet-formele en informele weg geleerd is, en begeleiding gedurende het hele beroepsleven.

1.10 Met de invulling van de Verklaring van Kopenhagen is op Europees niveau aanzienlijke vooruitgang geboekt. De Commissie heeft in december 2003 een voorstel voor één enkel nieuw kader voor kwalificaties en competenties (Europass) [5] aangenomen. Er is een gemeenschappelijk raamwerk voor kwaliteitsborging met een gemeenschappelijke set kwaliteitscriteria en een coherente reeks indicatoren uitgewerkt. Ook is het fundament van een systeem voor de overdracht van "credits" in de beroepsopleidingen gelegd.

[5] COM(2003) 796 def.

Een veranderende Unie met nieuwe grenzen

1.11 Het onderwijs- en beroepsopleidingsbeleid staat niet op zichzelf. Het heeft ook een rol te spelen bij de verdere ontwikkeling van de banden met onze buren. Onze betrekkingen met de landen die aan het Europa van na de uitbreiding grenzen, zijn cruciaal. In dit verband schrijft de Commissie in haar mededeling over het nabuurschap het volgende: "De EU heeft, ten opzichte van niet alleen haar burgers en die van de nieuwe lidstaten maar ook ten opzichte haar huidige en toekomstige buurlanden, de plicht de sociale samenhang en economische dynamiek in stand te houden. De EU dient maatregelen te nemen om de regionale en subregionale samenwerking en integratie te bevorderen als belangrijke vereisten voor het komen tot politieke stabiliteit, economische ontwikkeling en de vermindering van armoede en sociale ongelijkheid in onze gezamenlijke leefomgeving." [6] Het verdiepen en uitbreiden van de samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding zijn belangrijke elementen van deze verplichting.

[6] COM(2003) 104 def, blz. 3. De landen die onder dit beleid vallen, zijn: in het gebied ten zuiden van de Middellandse Zee: Algerije, Egypte, Israël, Jordanië, Libanon, Libië, Marokko, de Palestijnse Autoriteit, Syrië, Tunesië; evenals Rusland en de westelijke Nieuwe Onafhankelijke Staten (de Oekraïne, Moldavië, Belarus).

Deel II - De behoefte aan activiteiten van de zijde van de gemeenschap

2.1 De behoefte aan activiteiten van de zijde van de Gemeenschap moet worden bezien in het licht van deze belangrijke beleidsdoelstellingen en de vooruitgang die in die richting geboekt is. De grootste interne markt ter wereld zal nooit de bakermat voor de meest concurrerende kennismaatschappij ter wereld worden, als er niet verder op serieuze wijze wordt gewerkt aan het opheffen van het gebrek aan goede onderlinge aansluitingen in en aan samenhang tussen de niet minder dan vijfentwintig verschillende onderwijs- en beroepsopleidingsstelsels die de Europese Unie na de uitbreiding rijk zal zijn. Een Europese Unie waarin kwalificaties en vaardigheden niet over de grenzen heen erkend worden en de methodes die in een land uitstekend blijken te werken in andere landen onbekend zijn. Naast de interne markt en de gemeenschappelijke munt moet er absoluut een arbeidspotentieel voorhanden zijn, dat in staat is om in geografisch opzicht en vanuit het oogpunt van de arbeidsmarkt mobiel te worden. In dit verband is er behoefte aan een coherente strategie, waardoor de lidstaten van elkaar leren. Dit houdt niet in dat de Gemeenschap de verantwoordelijkheid voor het reilen en zeilen van de onderwijs- en beroepsopleidingsstelsels op zich moet nemen. Integendeel, de verantwoordelijkheid voor de opzet, de inhoud en de financiering van het onderwijs en de beroepsopleidingen moet volledig bij de lidstaten blijven liggen. Hierbij kunnen ze zonder meer, en vooral wat de regio's met een ontwikkelingsachterstand aangaat, op de steun van de belangrijkste financiële instrumenten van de Gemeenschap op dit terrein, namelijk de Structuurfondsen rekenen. Het ESF zal in dit verband steun verstrekken voor de verbetering van de kwaliteit van de onderwijs- en beroepsopleidingsstelsels en hun afstemming op de arbeidsmarkt, alsook voor investeringen in het human capital. Daarnaast zullen de lidstaten ook van de volgende generatie Gemeenschapsinitiatieven kunnen profiteren.

2.2 De steun van de Structuurfondsen wordt verstrekt via door de lidstaten aangewezen instanties. Als aanvulling op de activiteiten die op het gebied van het onderwijs en de beroepsopleiding in de lidstaten plaatsvinden, zou evenwel ook rechtstreeks door de EU ondersteund werk kunnen worden verricht. Hierdoor zouden resultaten bereikt kunnen worden die zonder de Gemeenschap niet te realiseren zijn en alleen op EG-niveau binnen bereik komen. Een belangrijk terrein waarop activiteiten van de lidstaten alléén niet voldoende zullen opleveren, is de mobiliteit van studenten, stagiairs, lerende volwassenen, leraren, praktijkopleiders en academici en de uitwisseling van goede manieren van werken en ideeën. En dit is nu juist een terrein dat van cruciaal belang is voor de ontwikkeling van de kennismaatschappij, aangezien hierdoor nieuwe benaderingen en vaardigheden rechtstreeks door kunnen worden gegeven, daar ervaring mee kan worden opgedaan en, wat net zo belangrijk is, impulsen kunnen worden gegeven voor de opbouw van netwerken van instellingen die op Europees niveau samenwerken.

2.3 Het grote belang van mobiliteit en partnerships wordt in dit verband soms onderschat. Grensoverschrijdende systeemvergelijkingen zijn een buitengewoon doeltreffend instrument om veranderingen op gang te brengen. De discussie over de uitkomsten van het PISA-onderzoek zijn hier een duidelijk bewijs voor. Activiteiten op het vlak van uitwisselingen en mobiliteit leveren evenwel vergelijkbare effecten op, zij het dat die effecten bij de mensen zelf voelbaar worden en van beneden naar boven doorsijpelen. Door uitwisselingen, mobiliteit en grensoverschrijdende partnerships worden mensen geconfronteerd met dat wat anderen doen en kunnen doen en komt dat wat ze zelf presteren in een ander daglicht te staan. Vanuit dit oogpunt zijn uitwisselingen en mobiliteit het antwoord op een van de allerbelangrijkste uitdagingen waarvoor de onderwijs- en beroepsopleidingsstelsels vandaag de dag staan, namelijk degenen die het leren moeten bevorderen ertoe brengen om de methoden waarmee ze werken opnieuw te bezien en kwalitatief te verbeteren en om goed in te haken op de alsmaar stijgende eisen waarmee ze geconfronteerd worden.

2.4 De onderwijs- en beroepsopleidingsprogramma's onderscheiden zich door dit grensoverschrijdende en persoonlijke element in hun uiteindelijke effecten van het grote aantal activiteiten dat nationaal, en in sommige gevallen ook met steun van de Structuurfondsen van de Europese Unie, voor de verbetering van de kwaliteit in het veld ten uitvoer wordt gebracht. Deze activiteiten, die vaak uitstekend van opzet zijn en buitengewoon goede resultaten te zien geven, maken over het algemeen deel uit van een nationale of regionale context. Hierdoor zijn vergelijkingen door de mensen zelf met dat wat daarbuiten geschiedt niet zo goed mogelijk. [7] Onderzoek naar de effecten van grensoverschrijdende uitwisselingen bevestigen dit. Zo geeft het merendeel van de Erasmus-studenten aan dat de ervaring die ze in het kader van hun uitwisseling hebben opgedaan de belangrijkste nieuwe ervaring in hun leven was. Vanuit dit oogpunt fungeren de programma's op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding als motor voor de verandering en modernisering van de onderwijs- en beroepsopleidingsstelsels in de Europese Unie.

[7] Het Interreg-Gemeenschapsinitiatief is hier een opmerkelijke uitzondering. Doel van dit gemeenschapsinitiatief is om de economische en sociale cohesie in de hele Unie te versterken. Met het oog op dit doel wordt een evenwichtige ontwikkeling van ons werelddeel door middel van grensoverschrijdende, transnationale en interregionale samenwerking bevorderd. Deze samenwerking kan ook betrekking hebben op het onderwijs en de beroepsopleiding, al naar gelang de behoeften die door de betrokken regio's naar voren worden gebracht.

2.5 Samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding is niet alleen iets wat in de Europese Unie zelf speelt. Met de externe dimensie van die samenwerking, die zoals bekend haar beslag heeft gekregen in het Tempus-programma en onlangs nog uitgebreid is met Erasmus Mundus, wordt ingespeeld op een reeks behoeften die geheel eigen kenmerken heeft, maar niet minder belangrijk is. Samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding is een zeer effectief instrument voor de versterking van de betrekkingen met derde landen en voor het kweken van meer onderling begrip tussen de lidstaten van de Europese Unie en de landen die aan de EU grenzen. Dit geldt met name, maar niet uitsluitend voor de landen die onder het zogenaamde "nieuwe nabuurschap" vallen en na de uitbreiding aan de Europese Unie zullen grenzen. Alleen al om deze reden is het van cruciaal belang dat er in de toekomst méér op dit gebied gedaan wordt. Maar het gaat om nog veel meer. Uit de evaluaties van Tempus is namelijk gebleken dat samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding van het allergrootste belang is voor de overstap naar democratie en naar een vrije markteconomie die gemaakt zal moeten worden door deze landen, die op de korte termijn wellicht kandidaat-lidstaten zullen zijn. Bovendien levert samenwerking niet alleen maar voor één enkele zijde voordelen op. Wanneer we - zoals als doelstelling in 2002 op de bijeenkomst van de Europese Raad te Barcelona vastgelegd is - namelijk op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding wereldwijd een referentiepunt voor kwaliteit willen worden, dan zullen we onze stelsels hoe langer, hoe meer open moeten gaan stellen voor de rest van de wereld en dan zullen we van anderen moeten leren en de allerbeste manieren van werken van waar dan ook over moeten nemen.

2.6 De Commissie is om al deze redenen van mening dat het van het allergrootste belang is dat in de komende jaren verder gewerkt wordt met de EG-programma's voor interne en externe samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding, die programma's allemaal ondergebracht worden onder het overkoepelende uitgangspunt dat er gedurende het hele leven geleerd moet worden, en de programma's - zoals toegelicht in deel 4 en deel 5 van deze mededeling - een grotere omvang en een grotere reikwijdte krijgen.

2.7 Het nieuwe programmakader voor de activiteiten van de Gemeenschap op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding moet voorts ook inspelen op een hele reeks politieke, sociale, economische en culturele eisen. Het gaat daarbij niet om uitdagingen die specifiek door het onderwijs en de beroepsopleidingen opgepakt moeten worden. In sommige gevallen moet hier gebruik worden gemaakt van andere instrumenten, en met name van de instrumenten van het werkgelegenheids- en cohesiebeleid, die hiervoor financieel het best toegerust zijn. Dit neemt niet weg dat samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding hier een unieke en waardevolle bijdrage te leveren heeft.

Mobiliteit

2.8 Grensoverschrijdende mobiliteit van mensen is over de hele linie goed voor Europa. Door grensoverschrijdende mobiliteit wordt de cultuur van een land verrijkt en doen degenen die mobiel zijn ervaring op met andere culturen, ander onderwijs en andere arbeidsomstandigheden. Het hebben van dergelijke ervaring wordt steeds noodzakelijker, nu de vooruitzichten op werk vrij beperkt zijn en op de arbeidsmarkt steeds meer flexibiliteit en aanpassingvermogen aan veranderingen geëist wordt. Zoals hierboven reeds uiteengezet is, is mobiliteit ook een belangrijke factor voor systeemveranderingen, doordat ervaringen rechtsreeks met anderen gedeeld worden. Vanuit het besef dat mobiliteit steeds belangrijker wordt, heeft het Europees Parlement en de Raad in 2001 een aanbeveling aangenomen over de mobiliteit van al degenen die onderwijs en beroepsopleidingen volgen. [8] De Commissie is van mening dat de nieuwe generatie programma's een van de belangrijkste instrumenten zal zijn om meer mensen tot grensoverschrijdende mobiliteit te bewegen en kwaliteitsverbeteringen bij die mobiliteit te bereiken. Ze zal het werk op het punt van de mobiliteit dan ook een belangrijke plaats in haar wetsvoorstellen geven.

[8] PB L 215 van 9.8.2001.

Het leren van talen

2.9 Na het Europees Jaar van de Talen 2001 heeft de Commissie onder de noemer "Het leren van talen en de taalverscheidenheid bevorderen" het startsein gegeven voor een openbare consultatie. Na afloop van dit debat heeft de Commissie een actieplan voor het leren van talen [9] op tafel gelegd, waarin de nadruk op de volgende drie hoofdpunten ligt: het bereikbaar maken van de voordelen van het levenslang leren van talen voor alle burgers, het verbeteren van het talenonderwijs en het tot stand brengen van een taalvriendelijker klimaat. Vanwege haar grensoverschrijdende karakter en haar veeltaligheid wordt de Europese Unie door de burgers als een motor (en zelfs als garant) voor de verscheidenheid aan talen beschouwd.

[9] COM(2003) 449 def.

Informatie- en communicatietechnologie

2.10 De Gemeenschap heeft reeds jarenlang op allerlei manieren steun verleend voor de ontwikkeling van instrumenten en methoden voor het onderwijs en de beroepsopleidingen die op informatie- en communicatietechnologie gebaseerd zijn. Meer recent is dit gedaan door middel van het Minerva-onderdeel in het Socrates-programma en door de goedkeuring van het eLearning-programma. [10] Nu de effecten van de revolutionaire ontwikkelingen op het gebied van de informatie- en communicatietechnologie overal in de maatschappij voelbaar worden, zal het steeds belangrijker worden dat alle burgers zonder uitzondering met deze technologie om kunnen gaan.

[10] Besluit 2318/2003/EG van het Parlement en de Raad, PB L 345 van 31.12.2003.

Veranderingen in de samenleving

In haar derde verslag over economische en sociale cohesie heeft de Commissie een aantal uitdagingen voor de Europese Unie na de uitbreiding in kaart gebracht. Ten aanzien van de investeringen in mensen en in human capital in het bijzonder wijst het verslag er met name op dat de middelen van het Cohesiefonds en andere instrumenten van de Gemeenschap - zoals de programma's van de Gemeenschap voor samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding - vooral ingezet moeten worden op vier terreinen die hieronder beschreven worden.

Langer doorleren in een vergrijzende samenleving

2.11 De vergrijzing van de samenleving houdt aan. De bevolkingspiramide van de Europese Unie wordt aan de top steeds zwaarder, aangezien steeds meer mensen steeds ouder worden. De pensioenlasten en de lasten voor de gezondheidszorg nemen dienovereenkomstig toe. Deze kwestie is aangekaart in de werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 2003 [11], waarin de lidstaten het verzoek gekregen hebben om een beleid voor "actief ouder worden" uit te stippelen en een specifiek streefcijfer voor de arbeidsdeelname van ouderen vast te leggen.

[11] COM(2003) 170 def.

Snelle ontwikkelingen op de arbeidsmarkt

2.12 Door de globalisering en de nieuw kenniseconomie hebben zich op de arbeidsmarkten in Europa ingrijpende en razendsnelle veranderingen voorgedaan. Onze onderwijs- en beroepsopleidingsstelsels moeten de Europese beroepsbevolking, zoals in de werkgelegenheidsrichtsnoeren en de globale richtsnoeren voor het economisch beleid [12] wordt aanbevolen, de vaardigheden meegeven die noodzakelijk zijn om om te kunnen gaan met veranderingen. De Europese programma's kunnen op dit punt een aanzienlijke bijdrage leveren, door burgers de mogelijkheid te bieden om de eigen vaardigheden gedurende studieperioden en stages in het buitenland bij te schaven en daar nieuwe vaardigheden te verwerven. Door middel van samenwerkingsprocessen en de uitwisseling van goede manieren van werken ("good practice") kunnen ze ook verbetering brengen in de kwaliteit van onze onderwijs- en beroepsopleidingsstelsels en in de afstemming van de stelsels op nieuwe eisen.

[12] Besluit 578/2003/EG van de Raad, PB L 197 van 5.8.2003.

Een samenleving met meer diversiteit

2.13 Als gevolg van de globalisering en de nieuwe communicatietechnologie enerzijds en de effecten van de interne markt en migratie anderzijds neemt de culturele diversiteit in de samenlevingen van de EU steeds verder toe en raken onze samenlevingen ook steeds verder met elkaar verstrengeld. In dit licht moet veel waarde worden toegekend aan de ontwikkeling van intercultureel begrip en respect, alsook aan de verankering en versterking van de rol die mensen als actief burger te spelen hebben. Tegelijkertijd wordt het ook hoe langer, hoe noodzakelijker dat onze burgers bewuster worden gemaakt van dat wat een Europese identiteit inhoudt.

Werken aan een samenleving waarin voor iedereen een plaats is weggelegd

2.14 Het initiële onderwijs legt de grondslag voor de kansen die we in ons verdere leven zullen hebben. Er dient in het bijzonder aan gewerkt te worden dat negatieve ervaringen die mensen met het formele onderwijs opdoen er niet toe leiden dat ze op hun verdere levensweg niets meer van leren willen weten. Integendeel, er moet alles in het werk worden gesteld om ervoor te zorgen dat diegenen die het onderwijs zonder de voornaamste kwalificaties hebben verlaten nog een "tweede kans" krijgen en onderwijs en opleidingen kunnen gaan volgen die toegesneden zijn op hun behoeften. Om op dit punt succes te kunnen boeken, zijn vernieuwende benaderingen voor het onderwijs, specifieke voorzieningen op het gebied van de begeleiding, contacten met het plaatselijke bedrijfsleven en andere maatregelen nodig, die tot een motiverende leeromgeving leiden, waarin het tweedekansonderwijs zich ten volle zal kunnen ontwikkelen.

Externe ontwikkelingen op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding

Het hoger onderwijs - Tempus en Erasmus Mundus

2.15 Het beleid van de Gemeenschap voor de landen buiten de Europese Unie is door het Tempus-programma al ruim tien jaar vooral op de instellingen en stelsels voor het hoger onderwijs gericht. Dit heeft te maken met het feit dat die instellingen en stelsels van buitengewoon groot belang zijn voor het sociale en economische overgangsproces en de culturele ontwikkeling van deze landen. De instellingen en stelsels voor het hoger onderwijs zijn voorts rijk aan deskundigheid en human resources en leiden de nieuwe generatie mensen op die op politiek, bestuurlijk en economisch gebied leidinggevende functies zullen gaan bekleden. Het programma dat oorspronkelijk bestemd was voor voormalige communistische landen (waaronder het merendeel van de huidige toetredende landen) is bij verscheidene gelegenheden uitgebreid en omvat nu ook de landen van de voormalige Sovjet-Unie, de westelijke Balkanlanden en de landen rond de Middellandse Zee. Met het programma wordt momenteel in zevenentwintig landen - van Mongolië tot Marokko toe - gewerkt.

2.16 Hoewel het in beginsel de bedoeling van het Tempus-programma is om de partnerlanden assistentie te bieden, krijgen de lidstaten van de Europese Unie door het programma ook beter toegang tot de kennisterreinen waarop men buiten de Europese Unie reeds een hoog niveau heeft bereikt. Ook komen er blijvende partnerships tot stand, waarvan beide zijden profiteren.

2.17 Tempus was het onderwijsprogramma voor uitwisselingen met de landen buiten de EU en met de partners van de EU in de EVA/EER-landen en de kandidaat-lidstaten bij uitstek. Maar het was niet het enige programma. In 1995 zijn specifieke overeenkomsten tot stand gekomen met de Verenigde Staten en Canada. Daarnaast heeft de Commissie zelf op basis van de met de interne programma's opgedane ervaringen het initiatief genomen voor een aantal andere programma's met Latijns-Amerika (ALFA en AlBan) en de landen in Azië (Asia-Link), alsook voor modelprogramma's met Japan, Australië en Nieuw-Zeeland.

2.18 Sinds enige tijd begint men steeds meer in te zien dat het hoger onderwijs als motor voor internationalisering en daardoor ook voor economische groei en ontwikkeling een buitengewoon belangrijke rol vervult. De instellingen voor het hoger onderwijs raken verwikkeld in een steeds harder wordende concurrentiestrijd om de beste talenten en deze concurrentiestrijd woedt niet alleen in de EU maar overal ter wereld. Het Erasmus-Mundusprogramma [13] zal Europese Master-opleidingen ondersteunen, die gegeven zullen worden door multinationale consortia van universiteiten en in verband hiermee is gepland om aan de beste studenten uit andere delen van de wereld beurzen te verstrekken. Het programma is het eerste antwoord van de Europese Unie op deze nieuwe ontwikkeling.

[13] Besluit 2317/2003/EG van het Parlement en de Raad, PB L 345 van 31.12.2003.

Toekomstige behoeften

2.19 Het samenwerkingsbeleid van de Europese Unie met haar naaste buren (en de andere bij het Tempus-programma betrokken landen) stoelt op een hele reeks factoren, die hieronder in het kort geschetst worden:

- Onderwijs en beroepsopleiding zijn van grote betekenis voor de ontwikkeling van onze naaste buren en partners. Het is in het belang van Europa om de democratie, de welvaart en de stabiliteit te bevorderen, die alleen door groei te bereiken zijn. Vanuit dit oogpunt komt de samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding een belangrijke plaats in de ontwikkelingshulp van de Europese Unie toe.

- Er wordt hoe langer, hoe meer ingezien dat de contacten "van mens tot mens", die in het kader van de externe dimensie van het onderwijs en de beroepsopleidingen gepland zijn, een bijdrage leveren aan de dialoog tussen de culturen en door hun uitwerking op de stelsels een veel grotere impact hebben dan op grond van het aantal mensen dat erbij betrokken is te verwachten valt. Deze contacten zijn voor de culturele diplomatieke betrekkingen van de Europese Unie een waardevol instrument, waarmee op grotere schaal begrip voor onze cultuur en ons culturele erfgoed gekweekt kan worden. En de partnerlanden pakken deze contacten graag op om verbeteringen in hun eigen onderwijs- en beroepsopleidingsvoorzieningen aan te kunnen brengen.

- De contacten met de onderwijs- en beroepsopleidingsstelsels in de partnerlanden, die door de uitwisselings- en samenwerkingsprogramma's ontstaan, leiden bij de stelsels in de Europese Unie tot synergie-effecten en convergentie. Dit maakt deze stelsels aantrekkelijker voor de partnerlanden.

2.20 Het Tempus-programma is van grote waarde gebleken. Het heeft een bijdrage geleverd aan de modernisering van de instellingen voor hoger onderwijs in de partnerlanden, nauwere banden tussen de lidstaten van de EU en de landen buiten de Europese Unie doen ontstaan en de landen voorbereid op hun status als kandidaat voor toetreding tot de Europese Unie. Het is een doeltreffend instrument dat grote mogelijkheden voor verdere uitbreiding biedt. Met het programma is aangetoond dat de onderwijsstelsels in de EU (en degenen die met die onderwijsstelsels werken) in staat en bereid zijn om hun partners bij de ontwikkeling van hun stelsels de helpende hand te bieden.

2.21 Hoewel het hoger onderwijs een aanzienlijke bijdrage aan de groei levert, moet in landen met een lager economisch ontwikkelingspeil daarnaast ook verbetering worden gebracht in het basisonderwijs en de beroepsopleidingen. Het hoger onderwijs alléén zal niet voor alle mensen van belang zijn en bovendien kan het bij de hulp die voor de ontwikkeling van een land en zijn mensen verstrekt wordt en bij de ontwikkeling van constructieve betrekkingen met de Europese Unie alleen maar een beperkte rol spelen. Door de uitbreiding van de EU krijgt de Europese Unie politiek, geografisch en economisch gezien een geheel ander gewicht in de wereld en in de regio's die aan de EU grenzen en dienovereenkomstig ontstaat er ook behoefte aan een beleid voor de nieuwe buren van Europa, dat op een verdieping en verbreding van de samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding gericht is. Wanneer de Europese Unie ambitieuze doelstellingen nastreeft (wat ze volgens de Commissie moet doen), dan moet de Europese Unie bereid zijn om niet alleen naar het hoger onderwijs te kijken maar om zich op de hele onderwijs- en beroepsopleidingsstelsels te richten. Alleen op deze wijze zal een maximaal effect kunnen worden bereikt. Dit betekent dat we Tempus niet langer alleen van toepassing moeten laten zijn op het hoger onderwijs, maar ervoor moeten zorgen dat het programma een bijdrage kan leveren aan de verbetering van alle elementen die in het proces van levenslang leren - van het onderwijs op school, de beroepsopleidingen tot het hoger onderwijs en de volwasseneneducatie toe - een rol spelen.

Deel III - Ervaring met de programma's

Ervaring met Socrates en Leonardo da Vinci - Tussentijdse evaluaties

3.1 De Commissie kan bij haar werk uit een aanzienlijke hoeveelheid ervaring met programma's op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding putten. Als meest recente en meest belangrijke input hier zijn te noemen de verslagen over de tussentijdse evaluaties van de huidige fasen van Socrates en Leonardo da Vinci, die in maart 2004 gepubliceerd zijn. [14] De belangrijkste bevindingen van deze verslagen luiden als volgt:

[14] COM(2004) 153 en COM(2004) 152.

- De reikwijdte van en de zwaartepunten in de programma-activiteiten worden in het algemeen zinvol en passend gevonden.

- De administratieve en financiële procedures zijn na de eerste fase verbeterd, maar worden nog steeds onevenredig log en traag gevonden. Ook een aantal selectieprocedures [15] moeten tegen het licht worden gehouden.

[15] Met name de "B-procedure" van Leonardo da Vinci.

- Er zijn méér synergie-effecten en er is méér coherentie tussen de verschillende activiteiten en programma's nodig.

- Goede resultaten die in de programma's bereikt worden, worden niet voldoende verspreid.

- Er moet een betere aansluiting komen tussen de programma's en de beleidsontwikkelingen.

- Door een teveel aan details in de huidige programmawetgeving ontstaan problemen bij de programma-uitvoering.

Ervaring met Tempus III - Tussentijdse evaluatie

3.2 De voornaamste bevindingen van het tussentijdse evaluatieverslag van Tempus [16] luiden als volgt:

[16] COM(2004) 157.

- Tempus was in de afgelopen tien jaar goed afgestemd op de veranderende geopolitieke en sociaal-economische situatie in Europa en de partnerlanden van Tempus.

- De sociaal-economische ontwikkeling brengt nog steeds enorme uitdagingen met zich mee en dit pleit ervoor om prioriteit te geven aan hervormingen in de beroepsopleidingen en het hoger onderwijs.

- Er moet meer nadruk worden gelegd op mobiliteit, het verspreiden van outputs en uitkomsten, overleg met de nationale autoriteiten en doeltreffende structurele maatregelen voor het hoger onderwijs.

- Door de koerswijziging in de richting van een meer strategische aanpak heeft het programma meer effect op de wetgeving in de partnerlanden gekregen en is de houding tegenover en de bereidheid tot internationale samenwerking in deze landen in positieve zin veranderd.

Openbare consultatie over de toekomstige ontwikkeling van de programma's

3.3 In het licht van de hierboven geschetste beleidsontwikkelingen heeft de Commissie alle betrokkenen en belanghebbenden bij de onderwijs-, beroepsopleidings- en jongerenprogramma's tussen november 2002 en maart 2003 naar hun mening gevraagd. Over deze breed opgezette consultatie is in opdracht van de Commissie door de Pôle Universitaire de Nancy-Metz een gedetailleerd verslag opgesteld, dat on line geraadpleegd kan worden. [17] De belangrijkste bevindingen luiden als volgt:

[17] Zie http://europa.eu.int/comm/dgs/ education_culture.

- Men is zeer enthousiast over de programma's en met name over de maatregelen op het gebied van de mobiliteit.

- Men is van mening dat de programma's een bijdrage moeten leveren aan de ontwikkeling van de Europese dimensie, het Europees burgerschap en het leren van talen. Er bestaat zeer veel belangstelling voor de regionale dimensie van de programma-activiteiten.

- Men heeft sterk het gevoel dat de programma's in vergelijking met de meestal lage subsidiebedragen bureaucratisch, niet flexibel genoeg en veel te gecompliceerd zijn.

- Men vindt de gedecentraliseerde procedures (de procedures waarmee de nationale agentschappen in de deelnemende landen werken) eenvoudiger en gebruikersvriendelijker dan de door de Commissie gehanteerde procedures.

Deel IV - Intern beleid: het integrale programma voor mobiliteit en samenwerking op het gebied van het levenslang leren

Uitgangspunten voor de nieuwe generatie programma's

4.1 De Commissie heeft de hierboven beschreven elementen in het licht van de beleidsopdracht die ze op de achtereenvolgende bijeenkomsten van de Europese Raad gekregen heeft, haar eigen beleidsoverwegingen en haar ervaring met de huidige en vorige programma's zorgvuldig bestudeerd. Ze stelt het volgende voor:

- In dit stadium zullen de afzonderlijke programma's die enerzijds op de EU [18] en anderzijds op de buurlanden van de EU gericht zijn, aangehouden worden. Met deze indeling kan, naar het idee van de Commissie, het best worden ingespeeld op het feit dat het type activiteiten dat in het kader van de samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding ontplooid wordt en het doel daarvan - zoals hierboven uiteengezet - in de verschillende contexten uiteenlopend van aard zijn.

[18] Met inbegrip van de EER/EVA-landen en kandidaat-lidstaten, zodra de overeenkomsten hiertoe ondertekend zijn.

- In het licht van de gestaag toenemende integratie tussen de activiteiten en instellingen op het gebied van het onderwijs en de beroepsopleiding in de hele EU en de opkomst van het paradigma van het levenslang leren kan er op tal van punten grote winst worden geboekt, als de door het Socrates-programma bestreken terreinen en de terreinen van het Leonardo-da-Vinciprogramma samengevoegd worden in een enkele systematiek. Met zo'n gecombineerd programma kunnen de beleidsontwikkelingen in de deelnemende landen beter ondersteund worden, kan beter ingespeeld worden op degenen die gebruik maken van het programma, kunnen vereenvoudigingen gerealiseerd worden en kan bij de uitvoering van het programma een grotere efficiency bereikt worden. Dit geldt vooral voor de terreinen die op dit moment op het kruispunt tussen onderwijs en beroepsopleidingen liggen. De Commissie zal dan ook een voorstel op tafel leggen voor een "integraal programma", dat zowel het onderwijs als de beroepsopleiding in de EU bestrijkt.

- Het grote belang van onderwijs en beroepsopleiding voor de verwezenlijking van de te Lissabon geformuleerde doelstelling, het Bologna-proces, het Kopenhagen-proces, het doelstellingenproces en de hierboven beschreven relevante beleidsontwikkelingen zijn allemaal elementen in het integrale programma, die aantonen dat er behoefte is aan heldere instrumenten waarmee de ontwikkeling van het beleid kan worden ondersteund. Ook andere aanverwante beleidsinitiatieven op EG-niveau (bijvoorbeeld het eLearning-programma of het Europass-initiatief) zullen in het programma moeten vloeien. De Commissie denkt tot slot dat het goed zou zijn om ook de Jean-Monnetactie en de steun voor de belangrijkste Europese instellingen op dit vlak (zoals het Europees Universitair Instituut te Florence en het Europacollege te Brugge en Natolin) onder de koepel van het integrale programma te plaatsen. Doel is om ook vanuit strategisch oogpunt een steviger fundament voor de financiering van deze activiteiten en instellingen te leggen en synergie-effecten mogelijk te maken tussen de activiteiten op het gebied van de Europese integratie en de samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding in het algemeen.

- Om ervoor te zorgen dat de Europese samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding zoden aan den dijk zet en om in te haken op het toenemende belang van het onderwijs en de beroepsopleidingen in elke afzonderlijke lidstaat en op Europees niveau zal de Commissie voor de volgende programmeringsperiode een veel omvangrijker programma voorstellen. De sterkste groei zal zich bij de gedecentraliseerde programma-activiteiten en vooral op het gebied van de transnationale mobiliteit voor de afzonderlijke burger gaan voordoen. Op dit terrein zullen de aanvragen rechtstreeks worden ingediend bij de hiertoe aangewezen nationale agentschappen, die gedetailleerde kennis over de nationale situatie in huis hebben en weten hoe er het best in de behoeften van de afzonderlijke deelnemers van het programma kan worden voorzien.

- In de volgende programmeringsperiode zal het jaarlijkse budget voor het voorgestelde integrale programma vier keer boven het huidige niveau kunnen uitkomen. Met dit financieringsniveau zal geheel in lijn met de grote politieke betekenis van het programma een reeks ambitieuze, maar realistische streefdoelen verwezenlijkt kunnen worden. Deze streefdoelen worden toegelicht in de punten 4.4. tot en met 4.7 hieronder.

- Het programma zal eenvoudiger en flexibeler moeten worden dan de huidige programma's. De nieuwe programmawetgeving zal dan ook beperkt moeten blijven tot die actieterreinen en tot dat algemene type activiteiten, waarvoor steun uitgetrokken wordt. Het grootste deel van de gedetailleerde uitvoeringsregelingen zal moeten worden vastgelegd in de programmarichtsnoeren, waarover met het programmacomité een akkoord zal moeten worden bereikt.

- De programma's die deel uitmaken van het integrale programma zullen zoveel mogelijk punten gemeenschappelijk moeten hebben. Ieder programma in het integrale kader zal teruggrijpen op een en dezelfde reeks algemene activiteiten (mobiliteit, projecten, netwerken, enz.), zodat er meer consistentie en overdraagbaarheid tussen de programma's onderling ontstaat. In plaats van de huidige reeks comités en subcomités zal er één enkel programmacomité zijn, dat al naar gelang in uiteenlopende samenstellingen (bijv. onderwijs op school, beroepsopleidingen) in vergadering bijeen zal komen. Het comité zal in iedere samenstelling over alle bevoegdheden beschikken, zodat er niet zoals nu het geval is vertraging optreedt doordat zaken achtereenvolgens aan verscheidene comités moeten worden voorgelegd.

- Het integrale programma zal open moeten staan voor de deelname van alle landen die nu bij Socrates en Leonardo betrokken zijn en kan worden uitgebreid met Zwitserland en de westelijke Balkanlanden [19]. Er zal nog meer flexibiliteit worden bereikt door het feit dat tot 1% van het programmabudget uitgetrokken zal mogen worden voor de financiering van de deelname van instellingen uit landen die niet bij het programma betrokken zijn, op voorwaarde dat dit voor de programma-activiteit in kwestie meerwaarde oplevert. Dit is een grote stap voorwaarts in vergelijking met de huidige generatie programma's, waarin voor de financiering van dit soort activiteiten per programma niet meer dan 250.000 euro beschikbaar is. Daarbij komt nog dat de uitvoeringsprocedures zo omslachtig zijn dat er in het kader van Leonardo geen gebruik van deze mogelijkheid gemaakt is.

[19] Het Tempus-Plusprogramma zal de westelijke Balkanlanden hulp bieden bij de voorbereidingen voor de latere deelname aan het integrale programma.

De opzet van het programma

4.2 Het integrale programma zal vier afzonderlijke sectorale programma's omvatten, namelijk een programma voor het onderwijs dat op school gegeven wordt (Comenius), een programma voor het hoger onderwijs (Erasmus), een programma voor de initiële en voortgezette beroepsopleidingen (Leonardo da Vinci) en een programma voor de volwasseneneducatie (Grundtvig). Deze programma's zullen een reikwijdte krijgen die, afgezien van een aantal bijstellingen, aansluit op die van de huidige programma's. Naast de vier sectorale programma's zullen er ook nog twee horizontale programma's komen. Het "transversale programma" zal gewijd zijn aan vraagstukken die voor alle sectoren van belang zijn, namelijk steun voor beleidsontwikkeling, het leren van talen, nieuwe informatie- en communicatietechnologie, en verspreiding en verdere verwerking van resultaten. In het kader van het Jean-Monnetprogramma zal steun worden verstrekt aan een hele reeks instellingen en activiteiten die op de Europese integratie gericht zijn. Het gaat hierbij om de eigenlijke Jean-Monnetactie, waarbij aan een reeks vooraanstaande instellingen exploitatiesubsidies wordt verstrekt, en om exploitatiesubsidies voor Europese verenigingen die op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding werkzaam zijn.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

4.3 Een groot verschil tussen de huidige generatie programma's en het integrale programma zal zich bij de omvang van de activiteiten kunnen gaan voordoen. Om, zoals hieronder uiteengezet wordt, een aantal streefcijfers te halen, wil de Commissie vooral op het vlak van de mobiliteit en partnerships een aanzienlijke toename van het aantal gedecentraliseerde activiteiten voorstellen. Dit zou in vergelijking met de omvang van de huidige programma's betekenen dat er een grote stap voorwaarts wordt gedaan. In een dergelijk voorstel zullen ook de middelen worden gereserveerd die in verband met de nagestreefde doelen [20] en de toenemende politieke betekenis van dit soort activiteiten noodzakelijk zijn en het mogelijk maken om in te haken op de enorme vraag onder de Europese burgers waaraan tot nu toe niet kon worden voldaan. Het is duidelijk dat een toename van de gedecentraliseerde activiteiten van deze omvang een versterking zal vereisen van het netwerk van nationale agentschappen, die de gedecentraliseerde activiteiten ten uitvoer zullen moeten gaan brengen. De Commissie wil dan ook in een verhoging van de subsidies voor deze agentschappen voorzien.

[20] In het besluit tot invoering van het Socrates-programma is als streefcijfer reeds vastgelegd dat tien procent van de studenten en tien procent van de leerlingen moeten worden bereikt, maar er zijn veel te weinig middelen voor het programma vrijgemaakt om deze doelen te kunnen halen. Op het ogenblik worden met de programma-activiteiten zo'n twee à drie procent van de leerlingen en drie à vier procent van de studenten bereikt.

De vier sectorale programma's - Comenius, Erasmus, Leonardo da Vinci, Grundtvig

4.4 Ten aanzien van het Comenius-programma wordt voorgesteld om het huidige spectrum aan activiteiten grotendeels te handhaven. Het programma zal in mobiliteit voor de afzonderlijke burger, partnerships tussen scholen, multilaterale projecten, Comenius-netwerken en flankerende maatregelen voorzien. Er zullen naar verwachting vier keer zoveel gedecentraliseerde activiteiten op het gebied van de mobiliteit en partnerships ten uitvoer worden gebracht als nu het geval is. Doel is om in de zevenjarige looptijd van het programma tien procent van de leerlingen bij gezamenlijke onderwijsactiviteiten (in de vorm van partnerships en mobiliteit) en tien procent van de leerkrachten bij de activiteiten op het vlak van de mobiliteit te betrekken.

4.5 De meest zichtbare verandering die voor het Erasmus-programma voorgesteld wordt, is een aanzienlijke stijging van de activiteiten voor de mobiliteit voor studenten en docenten. Op het ogenblik nemen jaarlijks net iets meer dan 120.000 studenten deel aan de activiteiten die in het kader van Erasmus op het gebied van de mobiliteit georganiseerd worden. Dit aantal zal in het nieuwe programma bij zo'n 375.000 per jaar moeten uitkomen, willen we het streefcijfer van drie miljoen Erasmus-studenten in 2010 halen. De beurs die aan de gemiddelde student wordt verstrekt, is sinds 1993 ongewijzigd bij 150 euro per maand blijven liggen. In koopkracht uitgedrukt komt dit neer op een waardevermindering met 25%. Zonder een aanzienlijke verhoging van de beurzen zal het streefdoel dan ook duidelijk niet gerealiseerd kunnen worden. De Commissie wil voorstellen om de maandelijks uit te keren beurs gemiddeld tot 250 euro op te trekken. Bij de activiteiten voor de mobiliteit van docenten is een stijging van het aantal deelnemers van momenteel 18.000 tot 40.000 en zijn dienovereenkomstige verhogingen van de financiële tegemoetkomingen gepland. Ook zijn er stages gepland voor studenten en mensen die in het hoger onderwijs werkzaam zijn.

4.6 In het nieuwe programmavoorstel zijn een aantal veranderingen voor Leonardo da Vinci gepland. Het aantal stagiairs zal volgens de plannen onder Leonardo da Vinci aanzienlijk gaan stijgen: van 45.000 jongeren op dit moment tot jaarlijks 150.000 jongeren aan het eind van het programma. Een soortgelijke stijging is ook bij de mobiliteit van praktijkopleiders gepland. De huidige activiteiten op het gebied van de modelprojecten zullen zo opgezet worden dat de nadruk op de transfer van vernieuwingen van het ene naar het andere land komt te liggen. Het projectbeheer zal gedecentraliseerd worden en in plaats van het huidige gedeelde projectbeheer met de Commissie zullen de nationale agentschappen de verantwoordelijkheid voor het projectbeheer krijgen. De Leonardo-netwerken zullen in het netwerk opgenomen worden en de nadruk in de netwerken zal net als bij de thematische Erasmus-netwerken op vraagstukken komen te liggen die van gemeenschappelijk Europees belang zijn. Er zullen nieuwe activiteiten voor "Leonardo-partnerships" worden opgestart om de uitwisseling van kennis tussen de aanbieders van opleidingen te bevorderen. De activiteiten ten behoeve van projecten en de flankerende maatregelen zullen eveneens een vervolg krijgen.

4.7 In het kader van Grundtvig worden nieuwe activiteiten voorgesteld om de mobiliteit van lerende volwassenen, personeelsuitwisselingen en Europese assistentschappen te bevorderen. Daarnaast is ook een uitbreiding van het aantal opleidingsmogelijkheden gepland voor mensen die volwasseneneducatie geven en onder de huidige Grundtvig-activiteiten vallen. Gezien de prognoses voor de demografische ontwikkeling in de komende tien jaar is het van allergrootste belang dat niet alleen aan jongeren en hun onderwijzers, leerkrachten en praktijkopleiders de mogelijkheid geboden wordt om in Europa mobiel te worden, maar aan alle levenslang lerende volwassenen in het algemeen. Het doel is om jaarlijks minimaal 50.000 volwassenen van de activiteiten op het gebied van de mobiliteit te laten profiteren en om te bereiken dat tegen het eind van het programma één op de vijf aanbieders van structurele vormen van volwasseneneducatie aan de samenwerking in Europa heeft meegewerkt. Aan deze streefdoelen zal met behulp van beurzen voor mobiliteit en Europese partnerships voor het leren worden gewerkt. Strategische en kleinschaligere samenwerkingsprojecten, netwerken, cursussen en flankerende maatregelen zullen deel uitmaken van de centraal te leiden Grundtvig-activiteiten.

Het transversale programma

4.8 Het transversale programma is een van de vernieuwingen van het integrale programma. Doel van het transversale programma is om betere steun te kunnen verlenen voor samenwerking bij vraagstukken die niet gemakkelijk in een van de sectorale programma's in te passen zijn of mogelijkerwijs van belang zijn voor het hele programma of daarop invloed uitoefenen.

4.9 De kernactiviteit beleidsontwikkeling zal een stabiel en breed kader bieden voor de ondersteuning van de werkzaamheden die op Europees niveau verricht worden en rechtsreeks verband houden met de belangrijkste beleidsprioriteiten. Door deze kernactiviteit zal de Gemeenschap door kunnen gaan met het werk aan de follow-up van het doelstellingenproces en de resolutie over levenslang leren op Europees niveau, op passende wijze kunnen investeren in het verzamelen en analyseren van statistische gegevens en indicatoren, steun kunnen geven aan experimentele projecten waarin (net als bij het "Tuning-project") spraakmakende ideeën voor beleid worden uitgetest, en documentatie- en analysevoorzieningen kunnen ondersteunen die de programma-activiteiten schragen.

4.10 De kernactiviteit talen leren is bedoeld als aanvulling op het grote aantal activiteiten dat in de sectorale programma's aan het leren van talen gewijd zal zijn. Een voorbeeld hier zijn de onder Comenius geplande activiteiten met het oog op mobiliteit en partnerships, waarvan zo'n dertig procent verband zal houden met het leren van talen. De kernactiviteit haakt in op de duidelijke boodschap die uit de openbare consultaties over de toekomstige programma's en het actieplan voor het leren van talen naar voren gekomen is, namelijk dat talen hoge prioriteit en zichtbare, substantiële en navolgenswaardige steun op Europees niveau moeten krijgen. In de kernactiviteit zal de nadruk op die aspecten van het leren van talen liggen die in meer dan een enkele sector spelen, zoals ontwikkeling van materiaal voor het leren van talen in het algemeen, netwerken op het gebied van het talen leren en de verscheidenheid aan talen, en marketing, publiciteit en informatie. Op soortgelijke wijze zal in de kernactiviteit informatie- en communicatietechnologie (ICT) de nadruk komen te liggen op sectoroverschrijdende activiteiten die de ontwikkeling van nieuwe ICT-gebaseerde inhoud, diensten, methoden en manieren van werken voor het levenslang leren tot doel hebben. Deze kernactiviteit zal haar beslag krijgen in multilaterale projecten en netwerken en in andere werkzaamheden, zoals waarnemingen, benchmarking en kwaliteitsanalyses.

4.11 De kernactiviteit verspreiding en verdere verwerking van resultaten is als specifiek onderdeel van het programma geheel nieuw. Doel van de kernactiviteit is om aan de hand van de eerder opgedane ervaringen en vooral de ervaringen met Leonardo da Vinci een verspreidings- en verwerkingsproces van de resultaten en producten van het programma te bewerkstelligen dat een systematischer karakter heeft en doeltreffender is dan nu het geval is. Zowel uit de openbare consultatie als uit de evaluatieverslagen is naar voren gekomen dat de verspreiding resp. verdere verwerking een van de grote zwakke punten bij de uitvoering van de huidige programma's is. Om hier iets aan te doen, zal de Commissie een specifieke activiteit met speciaal gereserveerde financiële middelen en duidelijke doelstellingen opstarten, zodat er in het veld een gedegen hoeveelheid deskundigheid kan ontstaan en er steeds de nodige financiële middelen voorhanden zullen zijn om te waarborgen dat de activiteiten ook op de lange termijn effect sorteren. In het kader van de kernactiviteit zullen multilaterale projecten ten uitvoer worden gebracht en gegevens, goede manieren van werken ("good practices") en producten uit het programma op een rijtje gezet en bestudeerd worden.

Het Jean-Monnetprogramma

4.12 Het Jean-Monnetprogramma zal drie kernactiviteiten omvatten, die allemaal op verschillende aspecten van de Europese integratie gericht zullen zijn. Het gaat hier om de eigenlijke Jean-Monnetactie, steun voor specifieke Europese instellingen en steun voor Europese verenigingen op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding.

4.13 In de Jean-Monnetactie zal het waardevolle werk worden voortgezet dat tot nu toe verricht is en zal steun worden verleend voor onderzoek op het gebied van de Europese integratie, dat tot nu toe uit hoofde van begrotingslijn A-3022 gefinancierd is. Jean-Monnetleerstoelen, verenigingen van professoren, docenten en onderzoekers die de Europese integratie als specialisatie hebben, jonge onderzoekers op dit gebied, informatieactiviteiten en multilaterale onderzoeksteams zullen net als nu steun ontvangen.

4.14 In de kernactiviteit Europese instellingen zullen exploitatiesubsidies worden verstrekt aan organisaties op Europees niveau. Hiertoe behoren onder andere het Europacollege (te Brugge en Natolin), het Europees Universitair Instituut te Florence, de Academie voor Europees recht te Trier en het Europees Instituut voor Bestuurskunde te Maastricht. De Commissie zal in het bijzonder voorstellen om de oprichting van een Europees college voor postdoctorale opleidingen aan het Europees Universitair Instituut te financieren, waar toponderzoek zou moeten worden gedaan op de gebieden waarop het Europees Universitair Instituut zich toegelegd heeft. Andere exploitatiesubsidies zullen in het verlengde van een oproep tot het indienen van voorstellen worden verstrekt.

4.15 In het kader van de derde kernactiviteit zullen exploitatiesubsidies worden verleend voor de lopende kosten van Europese verenigingen die op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding werkzaam zijn en als Europese koepel van nationale en regionale verenigingen fungeren. De te subsidiëren organisaties zullen worden geselecteerd in het verlengde van oproepen tot het indienen van voorstellen.

Deel V - Extern beleid: Tempus Plus

5.1 De Commissie is van mening dat de Europese Unie de huidige Tempus-landen een programma zal moeten bieden, dat een reikwijdte heeft die vergelijkbaar is met die van het integrale programma voor levenslang leren ook al moet er met heel andere instrumenten en een heel andere opzet gewerkt worden. De Commissie stelt dan ook voor om het Tempus-programma niet eenvoudigweg te verlengen, maar om "Tempus Plus" in het leven te roepen. Dit programma, dat voort zal bouwen op de successen van Tempus, zal gestructureerd inspelen op deze veel ruimere behoeften van de landen en de nieuwe dimensies aan het programma toevoegen die in het verlengde van de evaluaties en de inhoudelijke vernieuwingen noodzakelijk zijn. Het programma zal daarom niet alleen het traditionele werkterrein van Tempus, namelijk het hoger onderwijs bestrijken, maar ook het onderwijs dat op school gegeven wordt, de beroepsopleidingen en de volwasseneneducatie. Om een dergelijke uitbreiding van de reikwijdte te kunnen financieren zal een stijging van het budget in dezelfde orde van grootte als voor het integrale programma vereist zijn.

5.2 Wat de geografische reikwijdte betreft is de Commissie van mening dat alle Tempus-landen zullen moeten blijven profiteren van de samenwerking en steun die Tempus tot nu toe geboden heeft. Het zou evenwel zinvol kunnen blijken om niet langer aan alle landen dezelfde behandeling te geven. Tempus Plus zou dan ook de mogelijkheid moeten bieden om in het licht van de behoeften en prioriteiten van elk van de partnerlanden sectoren aan te wijzen die voor samenwerking in aanmerking komen. In sommige landen zou het dus zaak kunnen zijn om in alle sectoren te gaan samenwerken, terwijl in andere landen wellicht de hoogste prioriteit aan de beroepsopleidingen zou moeten worden toegekend. Het is de bedoeling dat Tempus Plus met deze gemoduleerde aanpak het instrument bij uitstek wordt in het "nabuurschapsbeleid", dat de Commissie in haar mededeling [21] uit 2003 beschreven heeft.

[21] COM(2003) 104 def.

5.3 Tempus Plus zal ook open moeten staan voor deelname van de westelijke Balkanlanden, wier vooruitzicht op een eventueel lidmaatschap van de Europese Unie in december 2002 op de bijeenkomst van de Europese Raad en in juni 2003 op de top met de westelijke Balkanlanden bevestigd is. Ook hier is nauwere samenwerking op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding weer een belangrijk onderdeel van de algemene ontwikkelingsstrategie. Het Tempus-programma heeft de overstap van de huidige toetredende landen naar de hoofdprogramma's van de Gemeenschap op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding gemakkelijker gemaakt. De westelijke Balkanlanden, die pas sinds kort onder de huidige fase van Tempus vallen, zullen ook in het genot van dit soort steun moeten kunnen komen. Het spreekt vanzelf dat landen die naar het integrale programma overstappen zich uit Tempus Plus moeten terugtrekken.

Tempus Plus - een ondersteunend programma voor levenslang leren

5.4 Het voorgestelde Tempus-Plusprogramma zal dan ook net als Tempus gebaseerd moeten worden op samenwerking tussen de stelsels en instellingen uit de EU en hun tegenhangers in de landen die voor steun in aanmerking komen. Het programma zal de volgende doelstellingen krijgen:

- de ontwikkeling van de human resources en het human capital bevorderen en in het bijzonder de hervorming van de stelsels voor levenslang leren en de opbouw daarvan in de partnerlanden stimuleren;

- de kwaliteit en capaciteit van de instellingen en organisaties op het gebied van het levenslang leren verbeteren.

Het is de bedoeling dat er in de hele looptijd van Tempus Plus steun zal worden verstrekt voor de mobiliteit van 100.000 mensen.

5.5 Het programma zal uit vier onderdelen moeten bestaan, die ieder op eerder verricht werk in de partnerlanden inhaken en de partnerlanden op de hieronder beschreven wijze steun bieden bij hun ontwikkelingswerk.

- Het onderdeel Stelsels. In dit onderdeel zal steun moeten worden verleend voor de werkzaamheden van de partnerlanden op terreinen die van invloed zijn op de effectiviteit van de onderwijs- en beroepsopleidingsstelsels, zoals kwalificatievraagstukken en raamwerken voor kwalificaties, management en beleidsontwikkeling; verwachte vraag naar kwalificaties en mogelijke antwoorden daarop, flexibilisering en goede overstapmogelijkheden tussen de verschillende onderdelen van de onderwijs- en beroepsopleidingsstelsels. Ook zal de convergentie tussen de stelsels voor levenslang leren in de partnerlanden en die van de Europese Unie bevorderd moeten worden.

- Het onderdeel Scholen. In dit onderdeel zullen de partnerlanden steun moeten krijgen op het gebied van onderwijsinhoud, curricula en kwalificaties, de verwerving van basisvaardigheden - lezen, schrijven, rekenen, vreemde talen - alsook van vaardigheden op het gebied van de informatietechnologie, ondernemerszin, sociale en interculturele vaardigheden, leervaardigheden, en lerarenopleidingen.

- Het onderdeel Hoger onderwijs. In dit onderdeel zal moeten worden voortgebouwd op de huidige Tempus-activiteiten die de partnerlanden steun bieden bij de hervorming van het hoger onderwijs. Daarnaast zullen activiteiten voor capaciteitsontwikkeling ("capacity building") ten uitvoer worden gebracht en zullen maatregelen worden genomen die tot convergentie, gelijke toegang tot het hoger onderwijs en een betere afstemming op de eisen van de arbeidsmarkt leiden. Ook zal eraan gewerkt worden dat het hoger onderwijs een grotere bijdrage zal kunnen gaan leveren aan de economische ontwikkeling in het algemeen.

- Het onderdeel Beroepsopleidingen met inbegrip van volwasseneneducatie. In dit onderdeel zullen de partnerlanden steun moeten ontvangen voor de volgende werkzaamheden: aanbod van leermogelijkheden die toegesneden zijn op de behoeften van lerende volwassenen; wederzijdse erkenning van en transfermogelijkheden voor kwalificaties en eerdere leerprestaties en vooral van leerprestaties die in een niet-formele en informele setting geleverd zijn; versterking van de stelsels voor beroepsopleidingen en volwasseneneducatie, bevordering van het actief ouder worden; de actieve participatie van de burgers in de maatschappij; de samenhang en integratie in de maatschappij; verbetering van de begeleiding en advisering bij de beroepskeuze en de loopbaan.

5.6 Bij het werk aan deze onderdelen zullen de volgende vier soorten instrumenten ingezet worden:

- Maatregelen voor de stelsels: deze maatregelen zullen een bijdrage leveren aan de verdere ontwikkeling en hervorming van de onderwijs- en beroepsopleidingsstelsels in de partnerlanden, de kwaliteit van de stelsels verhogen en de convergentie van de stelsels met die van de Europese Unie verbeteren. De maatregelen zullen op thema's gebaseerd worden, waarover met de partnerlanden overeenstemming bereikt is. Ze zullen inspelen op zaken als ondersteuning voor beleidsontwikkeling en hervormingen, stelsel- en capaciteitsontwikkeling (ook door mobiliteit), onderzoek, deskundige advisering, conferenties, seminars en opleidings- en ontwikkelingsactiviteiten.

- Gezamenlijke projecten: in deze projecten zullen de klassieke Tempus-projecten ondergebracht worden. Door deze projecten zullen instellingen in de EU en in de partnerlanden hun krachten kunnen bundelen en op alle terreinen van het onderwijs en de beroepsopleidingen samen kunnen werken. Onder de projecten zullen gezamenlijke onderwijsprojecten zijn, maar ook projecten die te maken hebben met curriculumontwikkeling, onderwijs- en leermaterialen, managementkwesties, en in-service training. In dit kader zal ook aan de mobiliteit van studenten en docenten worden gewerkt, die volgens de Commissie (en volgens de gemaakte evaluaties) aanzienlijk zal moeten toenemen. Ook zal er aan netwerken gewerkt worden, die ofwel onafhankelijk, ofwel tezamen met de in het integrale programma ondersteunde netwerken zullen kunnen opereren.

- Mobiliteit: Naast de steun voor mobiliteit in de gezamenlijke projecten zullen ook in dit kader mogelijkheden ontstaan om de samenwerking en het onderlinge begrip tussen de lidstaten van de EU en de partnerlanden op alle niveaus van het programma te verbeteren. Er zal op alle niveaus van het programma sprake zijn van mobiliteit tussen de lidstaten van de EU en de partnerlanden. Het zal daarbij zowel om de mobiliteit van afzonderlijke mensen (overeenkomstig de huidige Tempus-beurzen voor individuele mobiliteit) als om de mobiliteit van groepen gaan.

- Flankerende maatregelen: De flankerende maatregelen zullen een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van gemeenschappelijke inzichten en samenwerking op het gebied van levenslang leren. Hieronder vallen het uitwisselen van ervaring over beleidsvraagstukken, het bestuderen en analyseren van beleid en stelsels, het ontwikkelen van indicatoren en benchmarks en statistische surveys, en informatie- en verspreidingsactiviteiten.

Deze vier soorten instrumenten vormen een pakket, dat zowel de partnerlanden als de EU tal van mogelijkheden zal bieden om samen te werken en hervormingen door te voeren. Voor het werk met de instrumenten zal aanzienlijke deskundigheid vereist zijn en, waar nodig, zal de Commissie daarbij gebruik maken van de ervaring die de Europese Stichting voor Opleiding in huis heeft.

Deel VI - Vereenvoudiging

6.1 In haar mededeling over de financiële vooruitzichten heeft de Commissie onderstreept dat het van groot belang is dat de herziening van de wetgeving voor de programma's die in 2007 zal plaatsvinden, aangegrepen moet worden om de instrumenten van de Gemeenschap qua opzet en werkwijze te vereenvoudigen. De twee nieuwe programma's, die in deze mededeling besproken zijn, zullen een aanzienlijke bijdrage aan deze vereenvoudiging leveren. Alleen al formeel gezien zal het aantal wetsteksten op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding van zeven tot drie dalen, namelijk de twee hier besproken programma's en het Erasmus-Mundusprogramma, dat onlangs goedgekeurd is en in dit stadium dan ook nog niet weer gewijzigd zou moeten worden. Ook het aantal begrotingsonderdelen kan op deze wijze teruggebracht worden van vijftien tot drie.

6.2 Wat evenwel van veel groter belang is, is dat de nieuwe programma's - en met name het integrale programma voor levenslang leren - om een aantal redenen veel eenvoudiger zullen zijn voor degenen die er gebruik van maken. Ten eerste zal een groot deel van de activiteiten op gedecentraliseerde wijze beheerd worden door nationale agentschappen. Dit zal het geval zijn bij ruim 80% van de programmabegroting. Uit de openbare consultatie [22] is naar voren gekomen dat deze beheermethode gebruikersvriendelijker wordt gevonden dan rechtstreeks beheer door de Gemeenschap zelf, aangezien de agentschappen veel beter vertrouwd zijn met de situatie in eigen land en onmiddellijk met kennis van zaken en in de eigen taal van het land kunnen inspringen. Ten tweede zullen er minder gedetailleerde wetsbesluiten worden opgesteld, waardoor de inhoud begrijpelijker zal worden en latere aanpassingen aan de ontwikkelingen in het veld aangebracht zullen kunnen worden. Ten derde zal de Commissie in de wetsvoorstellen vastleggen dat de financiële en administratieve verplichtingen van de begunstigden evenredig moeten zijn aan de omvang van de subsidie. Om tot een aanzienlijke vereenvoudiging van de procedures te komen, zal er bijvoorbeeld meer gebruik worden gemaakt van lumpsums en subsidies met vaste bedragen. Doel hier is om in te haken op de in het kader van de openbare consultatie geuite verzoeken om de programma's minder complex te maken, daar die complexiteit als een van de meest negatieve aspecten van de programma's gezien wordt.

[22] Zie punt 3.3 van deze mededeling.

6.3 De Commissie is van mening dat met deze maatregelen wel een belangrijke stap in de richting van eenvoudigere programma's gedaan wordt, maar dat we er daarmee nog lang niet zijn. De Commissie ziet graag ideeën en voorstellen tegemoet ten aanzien van de vraag hoe de programma's en de werkwijze ervan vereenvoudigd kunnen worden en zal trachten om die ideeën in haar ontwerpvoorstellen te verwerken. Het zou kunnen zijn dat hierdoor wijzigingen op het Financieel Reglement van de Gemeenschap en de desbetreffende uitvoeringsvoorschriften noodzakelijk worden, maar in dit stadium zouden we geen enkele mogelijkheid bij voorbaat mogen uitsluiten.

Volgende stappen en tijdschema voor goedkeuring

De Commissie presenteert dit document om haar voornemens voor de volgende generatie programma's op het gebied van onderwijs en beroepsopleiding zo vroeg mogelijk aan het grote publiek kenbaar te maken. De discussie over dit soort voorstellen vergt zeer veel tijd, wat al tot uiting komt in de vele maanden die nodig zijn om de medebeslissingsprocedure tussen het Europees Parlement en de Raad tot een afronding te brengen. Wanneer we een redelijke kans op goedkeuring van de definitieve teksten begin 2006 willen hebben en zo mogelijk nog een heel jaar tijd vóór de implementatie van de programma's over willen hebben, zal de discussie over deze voornemens zo snel mogelijk van start moeten gaan. De Commissie denkt haar formele wetsvoorstellen nog voor de zomervakantie van 2004 te kunnen presenteren.