Inleiding

Deze gezamenlijke mededeling van de Europese Commissie en de hoge vertegenwoordiger van de Europese Unie voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid beoogt een bijdrage te leveren tot een nieuw actieplan inzake mensenrechten en democratie voor de periode 2015-2019.

Mensenrechten en democratie als leidende beginselen van de EU

De wereld van vandaag is onstabiel en onderhevig aan snelle veranderingen; mensenrechten en democratische waarden worden vaak in twijfel getrokken en op vele plaatsen niet in acht genomen. Schendingen van de mensenrechten zijn in aantal en intensiteit toegenomen, maatschappelijke organisaties worden gekortwiekt, conflicten worden steeds ingewikkelder en autoritaire regimes worden schaamtelozer. De mondialisering brengt nieuwe problemen met zich mee waardoor de bescherming van de mensenrechten nog complexer wordt.

In deze omstandigheden wordt op internationaal vlak vanzelfsprekend vooral gestreefd naar stabiliteit. Blijvende stabiliteit kan echter onmogelijk worden verwezenlijkt door uitsluitend aandacht te hebben voor veiligheid en economische welvaart. Voor de loyaliteit van de burger tegenover de staat en het vertrouwen in het gebruik van vreedzame middelen is het noodzakelijk dat de burger het gevoel heeft dat hij is beschermd tegen arbitraire beslissingen en dat zijn persoonlijke opvattingen de politieke besluitvorming kunnen beïnvloeden. Dit is alleen mogelijk in een democratische samenleving die is gebaseerd op het respect voor de mensenrechten en de fundamentele vrijheden, waarin de regering niet corrupt is en ter verantwoording kan worden geroepen, waarin het parlement de verschillende opvattingen en belangen van de bevolking weerspiegelt, het maatschappelijk middenveld bloeit, persvrijheid bestaat en het gerecht onafhankelijk is.

Dit doel wordt ook weerspiegeld in de discussies rond de doelstellingen voor duurzame ontwikkeling na 2015, waarin de nadruk ligt op mensenrechten en vrouwenrechten als zelfstandige doelstellingen.

Om die reden moet de Unie de mensenrechten centraal blijven stellen in haar externe optreden. In artikel 21 van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU) wordt het internationale optreden van de Unie gedefinieerd en wordt de rol van de EU voor de bevordering van onder meer de democratie, de rechtsstaat, de universaliteit en ondeelbaarheid van de mensenrechten en de naleving van de beginselen van het Handvest van de Verenigde Naties en het internationaal recht opnieuw bevestigd. Het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie is bindend voor de EU-instellingen en de lidstaten wanneer zij de wetgeving van de Unie ten uitvoer leggen. Voorts is de EU partij bij een aantal instrumenten van de Verenigde Naties en de Raad van Europa, zoals het VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. De geloofwaardigheid van de Unie als wereldwijde bepleiter van de mensenrechten rust op deze pijlers.

Het pakket Mensenrechten en Democratie van 2012

In 2012 keurde de EU een ambitieus programma goed, nl. het strategische kader voor mensenrechten en democratie, waarin wordt uiteengezet hoe de uit het Verdrag voortvloeiende verplichting kan worden nagekomen om de democratie, de rechtsstaat en de universaliteit en ondeelbaarheid van de mensenrechten te bevorderen.

Bijna drie jaar na zijn goedkeuring blijft het strategische kader met zijn prioriteiten en leidende beginselen het ijkpunt voor het optreden van de Unie.

Een andere mijlpaal van het mensenrechtenbeleid van de EU was het besluit van 2012 om een speciale vertegenwoordiger van de EU voor de mensenrechten te benoemen. Deze heeft het mensenrechtenbeleid van de EU zichtbaarder en doeltreffender gemaakt, de interactie met onze partners verbeterd en geholpen specifieke prioriteiten naar voren te schuiven. Het besluit van de Raad om het mandaat van de speciale vertegenwoordiger van de EU voor de mensenrechten met nog eens twee jaar te verlengen, is een erkenning van deze eminente rol.

Het derde essentiële element van het mensenrechtenpakket dat in 2012 is aangenomen, was het actieplan inzake mensenrechten en democratie (2012-2014) waarmee de verbintenissen van het strategische kader mede ten uitvoer werden gelegd.

Dit actieplan omvatte een reeks van 97 acties over een breed spectrum van kwesties inzake mensenrechten en democratie, die zowel door de EU als op nationaal niveau door de lidstaten moeten worden uitgevoerd. Het actieplan verplichtte alle belanghebbenden tot duidelijke doelstellingen binnen welbepaalde tijdskaders.

Verwezenlijkingen van het actieplan 2012-2014

Dankzij het actieplan 2012-2014 was medewerking van alle belanghebbenden gewaarborgd en concentreerden zij zich op een aantal essentiële doelstellingen. De werkzaamheden in het kader van dit actieplan hebben tot een aantal belangrijke verwezenlijkingen geleid.

Het actieplan heeft gezorgd voor een betere integratie van mensenrechtenoverwegingen in het volledige spectrum van het buitenlandse beleid van de EU en de concrete acties in dat verband, hetgeen tot tastbare veranderingen op het terrein heeft geleid. De stappen die zijn gezet voor de integratie van mensenrechtenoverwegingen in de effectbeoordelingen voor wetgevings- en niet-wetgevingsvoorstellen en de opname van mensenrechtenbeoordelingen als overkoepelend element bij het verstrekken van EU-steun zijn hiervan slechts enkele voorbeelden.

Dankzij het actieplan kon de EU ook instrumenten en middelen ontwikkelen voor de formulering en uitvoering van een meer coherent beleid. Tot dit doel hebben ook bijgedragen de oprichting in Brussel van een werkgroep mensenrechten van de Raad, de goedkeuring van een reeks gedetailleerde EU-richtsnoeren over essentiële mensenrechtenkwesties (de vrijheid van godsdienst of overtuiging, de rechten van lesbische, homoseksuele, biseksuele, transseksuele en interseksuele personen, de vrijheid van meningsuiting online en offline), de goedkeuring van een toolbox voor een op mensenrechten gebaseerde aanpak van het ontwikkelingsbeleid, de goedkeuring van lokale landenstrategieën betreffende de mensenrechten gebaseerd op de samenwerking tussen de EU-delegaties en de ambassades van de lidstaten, het opzetten van contactpunten voor de mensenrechten in de EU-delegaties, alsook de verbetering van een gericht opleidingsprogramma voor EU-personeel en diplomaten van de lidstaten.

Het actieplan heeft eveneens een doeltreffend multilateralisme bevorderd door de ontwikkeling van jaarlijkse strategieën en prioriteiten van de EU in de mensenrechtenfora van de VN, meer bepaald de VN-Mensenrechtenraad. Daarnaast werd in het actieplan het EU-optreden met name gericht op een aantal kernprioriteiten, zoals de rechten van vrouwen en meisjes, de rechten van kinderen, alsook de rechten van lesbische, homoseksuele, biseksuele, transseksuele en interseksuele personen, en werd opgeroepen tot verdere inspanningen op het gebied van de economische, sociale en culturele rechten, overeenkomstig de verbintenis van de Unie tot de ondeelbaarheid van de mensenrechten. Voorts werd in het actieplan aandacht besteed aan kwesties inzake handicaps overeenkomstig de verbintenissen die zijn neergelegd in het VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap.

Het actieplan versterkte de samenwerking van de EU met en de steun van de EU aan maatschappelijke organisaties wereldwijd. Het actieplan generaliseerde de praktijk om de maatschappelijke organisaties te consulteren voor de aanvang van de mensenrechtendialogen of in verband met belangrijke beleidsdocumenten, het bevorderde de betrokkenheid van de maatschappelijke organisaties bij het opzetten van financiële steunmaatregelen en vergrootte de EU-steun aan deze organisaties wanneer zij met restrictieve maatregelen werden geconfronteerd.