NL    NL NL 
 
NL    NL  EUROPESE COMMISSIE 
Brussel, 20.9.2010 
SEC(2010) 1035 definitief 
  
WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE 
 
Begeleidend document bij het 
VOORSTEL VAN DE COMMISSIE AAN H ET EUROPEES PARLEMENT EN DE 
RAAD 
 
over het "PROGRAMMA VOOR H ET RADIOSPECTRUMBELEID"  
   
SAMENVATTING VAN DE  EFFECTBEOORDELING 
  
{COM(2010) 471} 
{SEC(2010) 1034} 
 
NL 2   NL SAMENVATTING VAN DE  EFFECTBEOORDELING 
1. ALGEMENE ACHTERGROND  
Radiospectrum is cruciaal voor de uitbouw van de digitale samenleving en snelle draadloze 
diensten, voor economisch herstel en groei, voor hoogwaardige banen en het 
concurrentievermogen van de EU op lange  termijn. De spectrumbeleidslijnen 
en -doelstellingen zijn voorna melijk belangrijk op Europees niveau in de context van de 
Digitale Agenda voor Europa en de Eu ropa 2020-strategie voor slimme, duurzame en 
inclusieve groei. 
Het voorgestelde programma voor het radiospectrumbeleid (RSPP) schetst de beleidslijnen 
en -doelstellingen voor de strategische planning  en harmonisatie van het 
radiospectrumgebruik in de EU, waarnaar werd gevraagd in de kaderrichtlijn voor 
elektronische communicatie  als gewijzigd in 20091. Het eerste programma loopt over de 
periode 2011-2015 om te zorgen voor samenh angend beleid in de EU en voor voldoende 
flexibiliteit om technologische en marktont wikkelingen in die pe riode op te vangen. 
De meeste aspecten van het RSPP werden vast gesteld tijdens de Spec trumtop in maart 2010, 
waar het Parlement en de Commissie de m eeste belanghebbende actoren samenbrachten. Het 
RSPP is eveneens gebaseerd op een publieke  raadpleging en op het advies van de 
Beleidsgroep Radiospectrum (RSPG). 
2. PROBLEEMOMSCHRIJVING  
Spectrum is een schaars goed, met een door fysiek e en technologische eigenschappen beperkt 
gebruik. De vraag naar kwaliteitsvol en kostenefficiënt spectrum is vaak groter dan het aanbod, zeker als er nieuwe technologieën en  toepassingen opduiken. Er kan ook schaarste 
ontstaan door inefficiënt regelgevend beheer of technisch gebruik van het spectrum.  
Schaarste belemmert de economische en m aatschappelijke voordele n en creëert een 
wanverhouding tussen de toenemende vraag n aar nieuwe draadloze diensten en het 
beschikbare spectrum. Zo ontst aan bijkomende kosten, gaan ka nsen voor het bedrijfsleven 
verloren, worden innovatieve technologieën  en diensten gehinderd en sommige 
overheidsdiensten en commerciële diensten belemmerd.  
2.1. Suboptimaal gebruik van het spectrum 
Hoe efficiënt spectrum wordt gebruikt hangt af van: 
– het risico op interferentie tussen gebruikers en de omvang van mogelijke schade; 
– het uitrustingsniveau en de e fficiëntie van de netwerken; 
– het regelgevend beheer van het spectrum, da t bepalend is voor de "intensiteit van het 
gebruik"; dit omvat de modellen voor toewijzing van frequenties (administratieve modellen, 
marktmodellen, modellen voor gezamenlijk gebruik), gebruik van technologieën om op 
                                                
 
1 Artikel 8 bis, lid 3, van de nieuwe Kaderrichtlijn. 
 
NL 3   NL efficiënte wijze spectrum te delen (zoals cognitieve radio) en aanmoedigingen om te 
investeren in efficiëntere in frastructuur (bijvoorbeeld via aanmoedigende administratieve 
prijsstellingen), ook in de overheidssect or, die een grote spectrumgebruiker is; 
– al dan niet samenhangende voorwaarden voor  spectrumtoegang in de EU en in de 
buurlanden van de EU. 
2.2. Omgaan met de toenemende afhankel ijkheid van toepassingen waarvoor 
radiospectrum nodig is  
Doordat spectrum schaars is, wordt de toegang bepaald door prioriteiten  en keuzes. Sommige 
keuzes kunnen aan de markt worden overgelat en (bijvoorbeeld veilingen), maar een aantal 
prioriteiten die bijvoorbeeld met openbare ve iligheid te maken hebben, moeten door de 
overheid worden bepaald. 
Beslissingen over spectrumbeheer kunnen de concurre ntie beïnvloeden of verstoren als zij de 
rol of de macht van de markts pelers veranderen, door bijvoor beeld gevestigde gebruikers 
onverdiende of ongewenste conc urrentievoordelen te bieden. Beleidskeuzes moeten dus 
garanderen dat traditionele r echten worden geëerbiedigd en mogen de concurrentie niet 
verstoren. 
2.3. Voordeel van een EU-aanpak  
Radioverkeer stopt niet bij de grens, zoda t verschillen in de nationale aanpak het 
spectrumgebruik kunnen hinderen. 
Gebrekkige coördinatie  kan nog andere negatieve effecten hebben: 
– de interne markt kan versnipperd raken, schaalvoordelen worden onmogelijk en dus stijgen 
de kosten;  
– grensoverschrijdende interfer entie verhindert de lidstaten  het spectrum zo efficiënt 
mogelijk te gebruiken; 
– bij gebrek aan "één stem" verloopt de internat ionale coördinatie van het spectrum buiten de 
EU minder efficiënt; 
– er worden kansen gemist om het innovatieverm ogen op Europees niveau te stimuleren en 
strategische investeringen worden mogelijk vertraagd. 
Zowel uit het nieuwe regelgevingskader voor elektronischecommunicatiediensten als uit de 
Radiospectrumbeschikking blijke n de voordelen van EU-coördinatie binnen de grenzen van 
bestaande nationale prerogatieven op het gebi ed van spectrum (bijvoorbeeld op militair of 
cultureel vlak). 
3. DOELSTELLINGEN  
Het eerste RSPP beschrijft op welke manier het spectrumgebruik tot 2015 kan bijdragen tot de 
verwezenlijking van de EU-beleidsdoelstellingen en hoe spectrumtoegang meer sociale, economische en ecologische voordelen kan bieden. 
 
NL 4   NL Rekening houdend met de beschreven problemen  kunnen de volgende doelstellingen worden 
onderscheiden: 
• Via een spectrumbeleid de doelstellingen voor draadloze breedband die z ijn bepaald in de 
EU 2020-strategie en in de Digitale  Agenda voor Europa, ondersteunen; 
• Efficiënt spectrumgebruik in EU-beleid onders teunen, in het bijzonder door te ijveren voor 
flexibiliteit en concurrentie; 
• Innovatie op Europees niveau ondersteunen; 
• Tekortkomingen in het spectrumbeheer wegwerke n in gebieden waarvoor de EU bevoegd 
is; 
• De doelstellingen voor de strijd tegen de klimaatveranderingen en het bevorderen van 
energie-efficiëntie die zijn bepaald in de EU 2020-strategie en in de Digitale Agenda voor 
Europa, ondersteunen; 
• Europese beleidsbelangen op het internationale toneel beschermen en lidstaten steunen in 
hun contacten met derde landen; 
• De interne markt voor uitrusting, dienst en en netwerken helpen bevorderen. 
4. BELEIDSOPTIES  
Beleidsopties werden gekozen op basis van hun mogelijke toegevoegde waarde voor verdere 
EU-harmonisering en -coördinatie en op basis van het soort maatregelen dat spectrumefficiëntie kan verhogen en economisch e, sociale en ecologische voordelen kan 
bieden. 
De effectbeoordeling (EB) beschouwt  drie scenario's voor het RSPP: 
– spectrumbeheer blijft binnen het bestaande  kader, zonder verdere beleidslijnen 
en -doelstellingen in een st rategisch beleidsprogramma;  
– het RSPP blijft beperkt tot de draagw ijdte van de Kaderrichtlijn, dus de 
elektronischecommunicatiediensten; 
– alle sectoren waarin spectrumgebruik gevol gen heeft voor de interne markt, worden 
aangepakt. 
De EB beoordeelt ook voor ieder thema het geschikte strategische niveau: 
– tijdens het eerste RSPP moet geen strate gische doelstelling worden aangepakt; 
– identificatie van een strategische doelstelling, daarna te bestuderen met de belanghebbende 
partijen; 
– identificatie van een strategi sche doelstelling, gevolgd door c oncrete acties inzake inhoud 
of procedure. 
 
NL 5   NL 5. EFFECTBEOORDELING  
Daar het RSPP een strategisch instrument op hoog niveau is, is het niet haalbaar een 
uitvoerige analyse te maken van het potentiële effect van elke optie of van de mate waarin 
elke optie effect zou so rteren. In deze effectbeoordeling wo rden daarom de gebieden die door 
elke optie worden bestreken, afgebakend en  wordt nagegaan welke EU-maatregelen een 
toegevoegde waarde zouden bieden en doelt reffender zouden zijn dan een optreden op 
nationaal of lokaal niveau. Daar de eff ectbeoordeling, zoals het RSPP-voorstel zelf, van 
strategisch belang is, wordt er in die c ontext ook op toegezien dat de voorgestelde 
wetgevingsmaatregel strookt met het evenredigh eidsbeginsel. Een en ander beantwoordt aan 
de noodzaak om, zoals in het regelgevend kader en  via de stakeholders tot uiting is gekomen, 
de strategische oriëntatie die aan het spectr umbeleid op EU-niveau moet worden gegeven, 
vast te stellen. Voortaan kunnen EU-beleids maatregelen immers niet langer op een ad-
hocbasis worden getroffen, gelet op hun impact op een aantal sectoren en gebieden die in min 
of meerdere mate tot de EU-bevoegdheden behoren. 
5.1. Impact van de opties op het eerste niveau  
5.1.1.  Geen RSPP 
Dit zou het onmogelijk maken te profiteren van de voordelen die in de andere twee opties 
beschreven worden, en indruisen tegen de wens van de wetgever. 
5.1.2.  Een RSPP dat beperkt is tot elektronischecommunicatiediensten 
Aldus zouden EU-beleidsprioriteiten op een tr ansparantere en meer voorspelbare wijze 
kunnen worden ontwikkeld. Uitgebreide raadplegingen zouden ook voor extra mogelijkheden zorgen om informatie in te winnen over de toekomstige vraag en de hinderpalen waarmee 
stakeholders geconfronteerd word en. Uitdrukkelijke ondersteuning  door de lidstaten en het 
Europees Parlement zou de verdere initiatieven kracht bijzetten. 
De voorbereiding van het programma  brengt geen aanzienlijke ex tra kosten buiten de normale 
administratieve EU-werkzaamheden met zich mee. 
5.1.3.  Een uitgebreid RSPP dat verder gaat dan elektronischecommunicatiediensten 
Uit openbare raadplegingen en de Spectrumtop is gebleken dat de belangrijkste kwesties vaak 
niet alleen betrekking hebben op elektronische  communicatie maar ook op tal van sectorale 
belangen (bv. satellietradio en -televisie, ve rvoer, defensie, openbaar gebruik, milieu, 
ruimtevaart). Op basis van ruimere informa tie zal het RSPP evenwichtiger kunnen worden 
uitgewerkt en kan rekening worden gehouden met alle huidige en potentiële soorten 
spectrumgebruik. Mogelijkheden om het spectr um te delen kunnen worden uitgebreid door 
naar alle mogelijke gebruikers te kijken, me t inachtneming van de nationale bevoegdheden. 
Stakeholders pleiten duidelijk voor een zo groot mogelijke reikwijdte. 
5.2. Impact van de opties op het tweede niveau 
De beleidsdoelstellingen kunnen gericht zijn op de inhoud of he t proces en de methodologie 
van het beleid; voorts kunnen zij betrekking hebben op elektronische communicatie of nog 
verder gaan. In dit verband kunnen vijf thema's worden vermeld. 
 
NL 6   NL 5.2.1.  Bijdragen aan de Europese Digitale Agenda 
Binnen de Europa 2020-strategie worden met he t kerninitiatief "Een Digitale Agenda voor 
Europa" duurzame economische voordelen nagestre efd door middel van een interne digitale 
markt op basis van ultrasnel internet en inte roperabele toepassingen.  Een en ander moet 
bijgedragen aan de doelstelling om iedereen  tegen 2013 van breedband te voorzien en tegen 
2020 toegang te verzekeren tot snel internet  van meer dan 30 Mbps , waarbij 50% van de 
Europese huishoudens over een internetverbinding van meer dan 100 Mbps zou moeten 
beschikken. 
De verwezenlijking van deze doelstelling kan dichterbij worden gebracht door 
kabelnetwerken die niet het gehele grondgebi ed bestrijken, aan te  vullen met draadloze 
diensten. Draadloze breedbanddiensten zouden va ste toegang aanvullen en mobiel gebruik 
mogelijk maken. 
Overwogen beleidsopties: – In een eerste RSPP wordt g een doelstelli ng gedefinieerd:
 lidstaten zouden uiteenlopende 
strategieën voor de invoering van draadloze br eedband kunnen hanteren en aldus binnen de 
EU verwarring kunnen veroorzaken. 
– Een doelstelling wordt vastgesteld w aarop verder onderzoek moet volgen: op basis van 
vollediger gegevens zijn meer doordachte bele idskeuzes mogelijk; er moet met name een 
duidelijker inzicht worden gekregen in de mogelijke rol van ieder platform voor de 
levering van diensten. 
– Van meet af aan worden concrete maatregelen vastgesteld:  er kan worden gedacht aan de 
volgende maatregelen: 
1. op korte termijn meer spectrum voor br eedband ter beschikking stellen door de 
toewijzing van reeds daarvoor bestemd spectru m af te dwingen en ervoor te zorgen 
dat alle burgers tegen 2015 toegang tot voldoende snel breedband krijgen; 
2. geharmoniseerde spectrumfreque nties aanwijzen voor breedb anddiensten via satelliet; 
3. de coördinatie van het digi tale dividend verzekeren: een  gemeenschappelijke datum 
voor de tenuitvoerlegging van de 800 MHz- Beschikking vaststellen en verzekeren 
dat het digitale dividend volledig wo rdt gebruikt om breedbandtoegang in dun 
bevolkte gebieden en voor kans arme groepen te verbeteren. 
Andere specifieke maatregelen zouden eerst een beter inzicht in de te verwachten markt- en 
technologietendensen vergen. 
5.2.2.  Vlotte en gelijke toegang bevorderen 
Om de spectrumtoegang te vergemakkelijken moeten (door flexibilite it mogelijk te maken) 
belemmeringen van regelgevende aard die inn ovatie en markttoegang bemoeilijken (zoals 
beperkingen inzake dienstverlening en op tech nologisch vlak) worden weggenomen en moet 
spectrumhandel worden toegestaan. Om gelijke to egang tot het spectrum te garanderen moet 
er concurrentie zijn en moet concurren tieverstoring worden vermeden als bestaande 
gebruiksrechten worden he rschikt (gereorganiseerd). 
 
NL 7   NL Overwogen beleidsopties: 
– In een eerste RSPP wordt geen  doelstelling gedefinieerd:  een en ander betekent dat reeds 
voldoende flexibiliteit op EU-niveau verzekerd is. 
– Een doelstelling wordt vastgesteld waarop verder onderzoek moet volgen:  deze optie krijgt 
bijval maar er zijn reeds ta l van technische en economische studies voorhande n en het is 
niet duidelijk welk bijkomend onderzoek nog nodig is. Alles draait om de vraag of er wel voldoende politieke wil in de lidstaten aanwezig is om werkelijk op de markt gebaseerde 
mechanismen toe te passen. 
– Van meet af aan worden concrete maatregelen vastgesteld:
 hierbij wordt vooral gedacht 
aan maatregelen als de ontwikkeling va n gemeenschappelijke richtsnoeren voor 
machtigingsvoorwaarden en -procedures, het verb eteren van flexibilite it in het gebruik, het 
vermijden van concurrentieverstoring en he t definiëren en toewijzen van aanvullend 
spectrum onder geharmoniseerde technische vo orwaarden voor innovatieve toepassingen 
in het kader van algemene machtigingen. Een en  ander zou de economie en de innovatie in 
grote mate ten goede komen. 
5.2.3.  Het spectrumgebruik efficiënter maken 
In de kaderrichtlijn en de radiospectrumbeschikking word t uitgegaan van het beginsel van 
efficiënt spectrumgebruik. Er zijn drie optie s, gaande van "geen maatregelen" tot "op 
specifieke toepassingen gerichte  maatregelen" (bv. doeltreffender delen van het spectrum ter 
bevordering van een gecoördine erd gebruik voor openbare veili gheid en noodherstel). Bij de 
tussenliggende optie wordt gepleit voor het inve ntariseren van het huidige spectrumgebruik en 
voor verdere analyse en onderzoek ter voorbereid ing van regelgevende initiatieven inzake 
doeltreffende spectrumgerel ateerde technologieën.  
5.2.4.  Bijdragen aan de strijd tegen klimaatverandering 
EU 2020 is gericht op duurzame groei en een  duurzame en concurrerende economie die 
efficiënt met hulpbronnen omgaat. Op het sp ectrum gebaseerde toepassingen kunnen op 
tweeërlei wijze aan deze doels tellingen bijdragen: via slimme netwerken om het 
energieverbruik te beperken en via intelligente verkeersmanagementsystemen om de koolstofuitstoot te verminderen. 
Geen actie ondernemen is geen optie. Di t zou immers niet stroken met de hoge 
EU-beleidsprioriteit van deze kwestie. Het verri chten van verder onderzoek en analyses is 
beperkt tot intelligente vervoersystemen. De de rde optie zou kunnen zijn, verder te gaan en 
concrete maatregelen te nemen, maar er zijn  nog geen duidelijke maatregelen in die zin 
vastgesteld. 
5.2.5.  Verbeteren van de externe betrekkingen 
Overeenkomstig het nieuwe regelgevende kader kan de Commissie het Parlement en de Raad 
gemeenschappelijke beleidsdoelstellingen in zake internationale coördinatie van het 
spectrumbeleid voorstellen. Hierbij zij meteen gedacht aan de ITU-Wereldradioconferentie 
2012 waar zal worden onderhande ld over kwesties die rechtstreeks van invloed zijn op het 
EU-spectrumbeleid. Het zou een goede zaak zijn als in he t RSPP doelstellingen worden 
vastgesteld die een lans kunne n breken voor het EU-beleid op internationaal niveau. 
 
NL 8   NL De eerste optie, d.i. de status quo, zou noch voor delen noch risico's met zich meebrengen. De 
tweede optie zou erop ge richt zijn aspect en van RSPP-gerelateerde externe betrekkingen te 
beperken tot elektronische communicatie. Hierbij zou alleen een deel van de 
kernvraagstukken op de internationale agenda  aan bod komen. Bij de derde optie, waarbij 
verder wordt gekeken dan alleen naar elek tronische communicatie, zouden alle sectorale 
maatregelen van EU-belang worden behandeld. 
5.2.6.  Evaluatie van de administratieve belasting 
Hoewel de voordelen en kosten van het RSPP aanzienlijk uit eenlopen naargelang van de 
initiatieven en de opties, bl ijkt uit alle bestud eerde gevallen dat de voordelen duidelijk 
opwegen tegen de extra administratieve kosten.  Een en ander moet verder worden bekeken 
zodra concrete maatregelen zijn voorgesteld. 
6. VERGELIJKING VAN DE OPTIES  
6.1. Vergelijking van de opties op het eers te niveau (strategische dimensie RSPP) 
De beste keuze voor het eerste RSPP is optie 3, d.w.z . dat het toepassingsgebied niet wordt 
beperkt tot elektronische communicatie maar ve rder wordt uitgebreid. Deze optie krijgt de 
steun van de externe stakeholders. 
6.2. Impact van de opties op het tweede niveau  
6.2.1.  Bijdragen aan de Europese Digitale Agenda 
Wat breedbandtoegang via terrestris che draadloze diensten betreft,  sluit optie 3 het best aan 
bij de prioriteiten van Europa 2020 en de wens en van de betrokkenen (z ie de maatregelen in 
par. 5.2.1). 
Voor satellietbreedbanddiensten lijkt optie 2 de beste keuze. Er moeten immers bijkomende 
studies worden uitgevoerd om na te gaan of  brede toegang via sate lliet tegen een vaste 
snelheid haalbaar is en welke kosten daaraan verbonden zijn voor de consument. Pas daarna 
kunnen concrete maatregelen worden genomen.  
6.2.2.  Vlotte en gelijke toegang bevorderen 
Hoewel uit de effectbeoordeling blijkt dat verplichte coördinatie  de beste keuze is (algemene 
invoering van een marktgerichte aanpak, met ve rzekering van geharmoniseerde flexibele 
gebruiksvoorwaarden), zijn de lidstaten enke l te vinden voor vrijwi llige coördinatie. De 
Commissie is echter van oordeel dat alleen optie 3 haalbaar is  en zal stappen voorstellen om 
de coördinatie te versterken zonder evenwel de  speelruimte van de lid staten te beperken. 
6.2.3.  Het spectrumgebruik efficiënter maken 
Optie 2 (meer studies) verdient de voorkeur: er  kan pas regelgeving worden uitgewerkt als de 
verschillende voorstellen verder worden onderz ocht. Dit zal bovendien de betrokken partijen, 
m.n. in de openbare sector, help en tot een consensus te komen. 
 
NL 9   NL 6.2.4.  Bijdragen aan de strijd tegen klimaatverandering 
Aangezien de belangrijkste besluiten inzake sp ectrumtoewijzing onlangs genomen zijn krijgt 
optie 1 voor "intelligente vervoerssystemen" de  voorkeur. De Commissie blijft een en ander 
echter wel op de voet volgen. 
Optie 2 wordt verkozen omdat op het vlak va n energie-efficiëntie verder onderzoek moet 
worden verricht vooraleer concre te voorstellen kunnen worden gedaan. 
6.2.5.  Verbeteren van de externe betrekkingen 
Optie 3 lijkt de beste keuze. Internationa le overeenkomsten zijn  over het algemeen 
langetermijnovereenkomsten. Het is dan ook zaak de  Europese belangen veilig te stellen en 
ervoor te zorgen dat spectrumbehoeften op belang rijke beleidsterreinen in de toekomst op de 
agenda zullen staan. Naast elektronische communicatie zi jn ook duurzame ontwikkeling en 
klimaatverandering relevante EU-beleidsgebi eden. De wetgever streeft naar meer 
EU-coördinatie bij internationale on derhandelingen over spectrumbeleid. 
6.3. Effectbeoordelingen van follow-upmaatregelen: conclusie  
Voor de meest gewichtige follow-upmaatregele n moeten aparte eff ectbeoordelingen worden 
opgesteld. In de effectbeoordeling is  dan ook al een lijst opgenomen van 
follow-upmaatregelen waarvoor hoe dan ook een effectbeoordeling nodig is. 
De Commissie is voornemens een  mededeling over collectief sp ectrumgebruik uit te brengen. 
Zodra er meer informatie beschikbaar is za l een effectbeoordeling wo rden opgesteld met het 
oog op verdere maatregelen op het vlak van m achtigingen en collectief spectrumgebruik.  
Over maatregelen voor technische harmon isatie werden in het verleden geen 
effectbeoordelingen opgesteld. Dergelijke maat regelen zouden in het kader van het RSPP 
noodzakelijk kunnen blijken voor specifieke vorm en van spectrumgebruik. Als de impact 
ervan voldoende groot is en het besluitvormings proces (met de stakeholders, de CEPT, de 
RSPG en het Radiospectrumcomité) onvoldoende  rechtvaardiging biedt, zouden deze 
maatregelen toch in een effectbe oordeling moeten worden besproken. 
Mocht worden gekozen voor optie 2, dan zal aan de hand van de richtsnoeren van de 
Commissie en de voorbereidende werkzaamheden, en afhankelijk van de vorm die de maatregelen aannemen, worden nagegaan of verdere effectbeoordeling nodig is. 
7. T
OEZICHT EN EVALUATIE  
Gezien de strategische aard van het RSPP is het logisch dat ook de ev aluatie en het toezicht 
op een algemeen strategisch niveau blijven. Verdere concrete maatregelen die aansluiten bij het RSPP zullen later per geval worden bekeken. 
Gedetailleerde analyses van af zonderlijk sectorale beleidsinitia tieven, bv. op het gebied van 
energie-efficiëntie, ruimtebeleid of de Dig itale Agenda, zijn een nuttig hulpmiddel voor het 
toezicht op specifieke EU-beleidsindicatoren. 
 
NL 10   NL Ook zal de Commissie in samenwerking met de R SPG nagaan of nationale en internationale 
ontwikkelingen op technologisch en regelgevend vlak van invloed zijn op de spectrumvraag 
en het spectrumgebruik.