Advies van het Comité van de Regio's over de "Mededeling van de Commissie 'Een noordelijke dimensie voor het beleid van de Unie'"

(1999/C 374/01)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

gezien de mededeling van de Commissie "Een noordelijke dimensie voor het beleid van de Unie" (COM(1998) 589 def.);

gezien het besluit van het Bureau van 10 maart 1999 om overeenkomstig artikel 198 C, vierde alinea, van het EG-verdrag een advies over deze materie uit te brengen, en commissie 1 "Regionaal beleid, structuurfondsen, economische en sociale samenhang, grensoverschrijdende en interregionale samenwerking" met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden te belasten;

gezien het door commissie 1 op 30 juni 1999 goedgekeurde ontwerpadvies [CDR 107/99 rev. 1 - rapporteurs: de heren Kauppinen (FIN/ELDP) en Virtanen (FIN/PES)];

gezien het CvdR-advies "De noordelijke dimensie van de Europese Unie en de ontwikkeling van de grensoverschrijdende samenwerking aan de grens tussen de EU en de Russische Federatie en in de Barentsz-regio", (CDR 10/96 fin)(1);

gezien het CvdR-advies "Het huidige en toekomstige beleid van de EU t.a.v. de Oostzeeregio, met bijzondere nadruk op de plaatselijke en regionale aspecten", (CDR 141/96 fin)(2);

gezien het CvdR-advies "Ruimtelijke ordening in Europa", (CDR 340/96 fin)(3);

gezien het CvdR-advies "Grensoverschrijdende en transnationale samenwerking van lokale overheden", (CDR 145/98 fin)(4);

gezien het rapport van DG XVI van 28.7.1997 over de eerste, in Rovaniemi op 18.3.1997 gehouden vergadering van de Commissie over "De noordelijke dimensie";

gezien het rapport van het Europees Parlement betreffende een nieuwe strategie voor de arctische landbouw (1999);

gezien het ontwerprapport van het Europees Parlement over de mededeling van de Commissie "Een noordelijke dimensie voor het beleid van de Unie",

heeft tijdens zijn 30e zitting van 15 en 16 september 1999 (vergadering van 15 september) het volgende advies goedgekeurd.

Algemene opmerkingen

Het Comité stelt met voldoening vast dat de Commissie overeenkomstig de voorstellen van het Comité d.d.12.6.1996 stappen neemt om de noordelijke dimensie in het EU-beleid een concrete invulling te geven.

Het Comitévoorstel om de noordelijke dimensie nader te definiëren en te integreren in het EU-beleid heeft met het initiatief van de Finse regering d.d. 12 december 1998 en het naar aanleiding daarvan genomen besluit van de Europese Raad een stevige basis gekregen.

1. Inleiding: Ontstaan van de "noordelijke dimensie"

1.1. Door de toetreding van Finland en Zweden heeft de EU een nieuwe noordelijke dimensie gekregen. Het Noorden verschilt in klimatologisch, geografisch, economisch-geografisch en geopolitiek opzicht sterk van de andere regio's in de EU. Kenmerkend voor de gebieden in het Noorden zijn de geringe bevolkingsdichtheid en de grote afstanden. Dat geeft ook een eigen, zich van de rest van Europa onderscheidend karakter aan het regionale en lokale bestuur in deze gebieden.

1.2. Geografisch gezien omvat de noordelijke dimensie gebieden die door ongunstige omstandigheden gekenmerkt worden. De afstand tussen de noordelijke randgebieden en de kerngebieden in de EU is groot en brengt voor de actoren in het Noorden extra kosten met zich mee. Het klimaat is bovendien streng en het landschap schraal en weinig vruchtbaar. A.g.v. deze combinatie van factoren heeft de economie zich in de regio's in het Noorden niet zo kunnen ontwikkelen als in de rijkere regio's van de EU. Om te kunnen deelnemen aan de interne markt, hebben deze gebieden - net als andere zwak ontwikkelde regio's - extra financiële middelen en steunmaatregelen nodig. Bekeken moet worden hoe niet alleen op het vlak van de externe betrekkingen maar ook in het interne EU-beleid rekening kan worden gehouden met de specifieke behoeften van de noordelijke regio's.

1.3. De geopolitieke positie van de EU is a.g.v. de toetreding van Finland, Oostenrijk en Zweden sterk gewijzigd. Ook de komende toetreding zal wat dat betreft grote gevolgen hebben. Nu Finland tot de EU is toegetreden, heeft de EU een 1300 km lange grens met de Russische Federatie. Dit grensgebied neemt een uitzonderlijke positie in vanwege het grote verschil in levensstandaard, het culturele belang van de regio, de natuurlijke rijkdommen in N-W-Rusland en de milieuproblemen. Bij de ontwikkeling van dit gebied dient zowel naar de zwakke als de sterke punten te worden gekeken. Voor de noordelijke dimensie in het EU-beleid is het van belang na te gaan hoe het ontwikkeling in het grensgebied kan worden gestimuleerd en de grensoverschrijdende samenwerking tussen de EU en de Russische Federatie kan worden bevorderd.

1.4. Nauwere banden en intensivering van de samenwerking met N-W-Rusland zijn daarnaast voor de Unie in haar geheel van essentieel belang, met name vanuit het oogpunt van het energie-, verkeers- en vervoer-, milieu- en veiligheidsbeleid en de vrije handel.

1.5. Behalve naar het zuiden (Malta en Cyprus) zal de EU in de volgende ronde ook in noordoostelijke richting uitbreiden, waardoor de Baltische landen en de Oostzee binnen het grondgebied van de Unie zullen vallen en de Oostzee een binnenzee van de Unie zal worden. Met het oog op de gemeenschappelijke grens die door de toetreding van Finland en de toekomstige lidstaten tussen de EU enerzijds en Rusland en tal van GOS-landen anderzijds zal ontstaan, is besloten dat er voor het Noorden eenzelfde soort strategie als voor het Middellandse-Zeegebied moet komen.

1.6. Politiek gezien is de noordelijke dimensie bij diverse gelegenheden aan de orde gekomen. De geringe bevolkingsdichtheid en het klimaat maakten de noordelijke dimensie tot een item tijdens de toetredingsonderhandelingen van Finland en Zweden. En op basis van criteria als afgelegen ligging, streng klimaat, uiterst geringe bevolkingsdichtheid en samenwerking tussen grensgebieden aan weerszijden van de grens met Rusland is regionale ontwikkelings-, structuur- en landbouwsteun verstrekt aan gebieden in de noordelijke regio. In het kader van Agenda 2000 is in de lente van 1999 besloten deze steunmaatregelen voort te zetten.

1.7. Globaal gezien zijn de noordelijke regio's de laatste 10 jaar een steeds grotere rol gaan spelen. Inmiddels is de samenwerking in de Oostzee- en Barentszregio uitgegroeid tot een toonbeeld van regionale samenwerking in Europa, die bijna alle politieke, maatschappelijke en economische terreinen bestrijkt.

2. De noordelijke regio en de specifieke omstandigheden van dit gebied

2.1. Het begrip "noordelijke dimensie" omvat heel het gebied dat zich uitstrekt van het westen van IJsland tot het noordwesten van Rusland, en van de Noorse Zee, de Barentszzee en de Karische Zee in het noorden tot de zuidkust van de Oostzee. Centraal staan in het concept de kuststaten van de Oostzee, de regio's in Noordwest-Rusland en Kaliningrad.

2.2. Finland en Zweden zijn lidstaten met een enorme oppervlakte, tezamen 800000 km2. 2,5 % van het landbouwareaal en 38 % van het bosgrondareaal in de EU ligt in de noordelijke regio's.

2.3. De gemiddelde bevolkingsdichtheid in de EU-lidstaten is 115 inwoners/km2. De meest noordelijke gebieden van Zweden en Finland, resp. Norrbotten en Lapland, hebben allebei een oppervlakte van ongeveer 100000 km2. Dit gebied van 200000 km2 is dus groter dan België, Nederland, Luxemburg, Denemarken en Ierland bij elkaar. De bevolkingsdichtheid van deze vijf landen is gemiddeld 184 inwoners/km2, terwijl die in de twee meest noordelijke, in Zweden en Finland gelegen provincies van de EU maar 2 inwoners/ km2 is. Gezien de geringe bevolkingsdichtheid is de afzetmarkt klein en moeten grote afstanden overbrugd worden naar de exportmarkt met alle beperkingen van dien voor de economische ontwikkeling. Ook de kosten voor de instandhouding van de infrastructuur en de openbare en basisdienstverlening ten behoeve van de burger liggen hier automatisch hoger dan in dichtbevolkte gebieden.

2.4. Op de 60e breedtegraad duurt het groeiseizoen 170 etmalen, terwijl in de noordelijkste delen van de Unie het seizoen al na ongeveer 130 etmalen ten einde is. Tot de arctische en subarctische gebieden van de EU behoren Finland, het ten noorden van Stockholm gelegen gedeelte van Zweden, delen van Schotland en bepaalde Alpenregio's. De jaarlijkse temperatuursommen in deze gebieden liggen slechts tussen de 400o C en 1300o C. De ongunstige klimatologische omstandigheden en het korte groei- en weideseizoen vormen voor de landbouw in deze gebieden een permanent concurrentienadeel. Daarenboven leiden de afgelegen ligging, de geringe bevolkingsbasis en de verspreide ligging van de landbouwpercelen tot hogere productiekosten. Sterke punten van de arctische landbouw zijn een schoon milieu, specifieke teeltomstandigheden, geringe bezetting, ethisch en uit het oogpunt van de dierenbescherming verantwoorde verzorgingsmethodes alsmede een gering gebruik van pesticiden en antibiotica.

2.5. Met de toetreding van Finland en Zweden zijn de bosrijkdommen van de EU beduidend toegenomen: de EU is nu zelfvoorzienend voor de houtproductie. In de noordelijke naaldboszone die de EU er nu bij heeft gekregen, zijn herbebossing/regeneratie van bossen en duurzame exploitatie zowel voor de regionale als de nationale economie belangrijke steunpilaren geweest. In deze gebieden liggen tevens de laatste woeste gronden, die vanuit Europees oogpunt ook een belangrijke recreatieve functie hebben.

2.6. De natuur in de noordelijke regio is tegelijkertijd uniek, zeer kwetsbaar en rijk aan natuurrijkdommen.

2.7. In het Noorden moet bij grondverzetwerkzaamheden, huizenbouw en de aanleg van netwerken voor technische voorzieningen rekening worden gehouden met de klimatologische omstandigheden, waardoor de kosten toenemen. Verwarmingskosten en de met het vervoer in de winter verbonden nadelen zijn factoren die particulieren en ondernemingen in het Noorden in hun activiteiten beperken. Het strenge klimaat heeft ertoe geleid dat met name in de noordelijkste delen van Finland en Zweden specifieke knowhow alsmede modellen en technieken zijn ontwikkeld, waarvan de toepassing ook perspectieven zou kunnen bieden in andere gebieden met moeilijke klimatologische omstandigheden. Met name eerdergenoemde regio's zijn vanwege hun natuurlijke omstandigheden een goed proefterrein voor het uittesten van oplossingen voor voor het Noorden specifieke problemen en voor het ontwikkelen van specifieke knowhow.

2.8. De zeevaart in de winter vormt een hoofdstuk apart. Een land als Finland bijvoorbeeld vervoert het grootste gedeelte van zijn exportgoederen over zee. Voor een regelmatig transport over zee is een efficiënte ijsbrekervloot nodig.

2.9. De direct aan de Europese Unie grenzende regio's van de Russische Federatie omvatten de stad St. Petersburg (4,8 miljoen inwoners), het omringende district (oblast) Leningrad (1,7 miljoen inwoners), de regio's in de republiek Russisch Karelië (750000 inwoners) en het district (oblast) Moermansk (1,1 miljoen inwoners). De facto hoort ook de aan Moermansk grenzende regio Archangelsk (1,6 miljoen inwoners) nog bij dit gebied. Bij elkaar wonen er zo'n 10 miljoen inwoners in deze noordwestelijke grensregio's van Rusland, wat neerkomt op 6,7 % van de totale bevolking van de Russische Federatie. Ten slotte hoort er nog een apart gebied aan de Oostzee, tussen Litouwen en Polen, bij Rusland, nl. Kaliningrad (Koningsbergen), dat 913000 inwoners telt.

2.10. Het gebied rond de Noordpool kan worden verdeeld in een arctisch en subarctisch gedeelte. In dit uitgestrekte gebied leven thans naar schatting nog zo'n 600 tot 800000 oorspronkelijke bewoners, die al naar gelang de manier waarop zij in hun levensonderhoud voorzagen, ingedeeld kunnen worden in: jagers-vissers, jagers-rendierhouders en vissers op de grote rivieren. De traditionele leefwijze van deze volkeren zegt veel over de wijze waarop de mens zich kan aanpassen aan de natuurlijke omstandigheden. In Noord-Europa hebben sinds mensenheugenis inheemse volkeren gewoond en geleefd van hetgeen bodem, zee, ijs en hernieuwbare natuurrijkdommen opbrachten.

3. Natuurrijkdommen en energienetwerken

3.1. Noord-Europa beschikt over aanzienlijke natuurrijkdommen, die economisch gezien zeer veel mogelijkheden bieden. Tot de natuurrijkdommen behoren bos, erts, mineralen, olie, gas en vis.

3.2. De EU is steeds meer aangewezen op de invoer van energie. In het jaar 2020 zal de EU naar schatting meer dan 70 % van het door haar benodigde gas en meer dan 90 % van de door haar benodigde olie invoeren. Des te belangrijker is het om de bronnen en netwerken van de EU-energievoorziening te diversifiëren. De energiebronnen in N-W-Rusland zijn in dit opzicht van zeer groot strategisch belang. De EU is nu reeds de grootste afnemer van energie en grondstoffen uit Rusland.

3.3. Duurzame exploitatie van de natuurrijkdommen in N-W-Rusland is niet mogelijk zonder grootschalig onderzoek en aanzienlijke financiële steun van de internationale gemeenschap voor de modernisering van bestaande productie-installaties en de bouw van nieuwe voorzieningen.

3.4. Wat de energienetwerken betreft, is het in de eerste plaats van belang dat er een grootschalig, alle gebieden dekkend gasnetwerk komt. Electriciteitsnetwerken moeten primair in de Baltische landen en N-W-Rusland worden opgezet en uitgebouwd. De nadruk moet daarnaast gelegd worden op energiebesparende maatregelen en bevordering van het gebruik van alternatieve lokale en hernieuwbare energiebronnen. Deze maatregelen kunnen een direct positief effect op de werkgelegenheidssituatie van de plaatselijke bevolking en het kostenniveau teweegbrengen.

4. Veiligheid

4.1. Doel van de sterkere samenwerking tussen de noordelijke regio's is onder meer het vergroten van de politieke, civiele- en militaire veiligheid. Voor de plaatselijke bevolking is het verbeteren van de veiligheid één van de belangrijkste thema's.

4.2. De grotere openheid aan de grenzen en nauwere samenwerking hebben geleid tot een toename van de criminaliteit. In het belang van de burgers en de samenwerking op zakelijk vlak moet ook in het Noorden de georganiseerde misdaad bestreden worden. Verder is het drugsgebruik een steeds groter wordend probleem in de noordelijke regio's van Europa.

4.3. De enorme verschillen in levensstandaard tussen de grensgebieden in de EU en Rusland doen zich sterk gevoelen in de gezondheids-en welzijnszorg met alle problemen van dien. Voor de bewoners van de grensgebieden en ter wille van de maatschappelijke stabiliteit is het van primair belang dat de basisgezondheidszorg aan de Russische kant van de grens wordt ontwikkeld.

5. Milieu

5.1. Het milieu in de noordelijke regio is zeer kwetsbaar. Op diverse plaatsen in N-W-Rusland, de Oostzeeregio en de arctische gebieden is het milieu helaas zwaar vervuild. De problemen hangen samen met de exploitatie van natuurrijkdommen, gebruik van kwaliteitsverbeteraars in de landbouw, verkeer en het niet-behandelen van afvalwater. De lokale bevolking ondervindt hiervan de directe gevolgen.

5.2. De nucleaire en stralingsveiligheid is een zaak die de hele EU aangaat. Centraal probleem zijn de ontoereikende veiligheidsmaatregelen in de kerncentrales. Ook de opslag van radio-actief materiaal en gebruikte nucleaire brandstoffen laat dikwijls te wensen over.

5.3. Als positief punt dient te worden vermeld dat er onder auspiciën van de Arctische Raad samenwerking op het gebied van milieu plaatsvindt tussen de arctische regio's, in het zgn. proces van Rovaniemi, dat in 1990 van start is gegaan. Ook bij de samenwerking in de Oostzee- en Barentszregio nemen milieuvraagstukken een zeer belangrijke plaats in.

5.4. Belangrijk is tevens het werk van de Helsinki-commissie (Helcom genoemd), de commissie ter bescherming van het mariene milieu van het Oostzeegebied. Bij de activiteiten van deze commissie zijn zowel de Commissie als alle Oostzeelanden betrokken.

6. Vervoersnetwerken en ruimtelijke ordening

6.1. Zowel in economisch als infrastructureel opzicht speelt de afstand tot de kerngebieden in de EU de noordelijke regio parten. Het is derhalve van wezenlijk belang dat er goede verkeersverbindingen tussen Noord-Europa en de rest van Europa komen. In de noordelijkst gelegen gebieden vormen de slechte oost-west-verbindingen een probleem. De EU werkt met het oog daarop aan de verdere ontwikkeling van het concept van de Trans-Europese netwerken (TEN).

6.2. Het Euro-arctisch verkeersgebied rond de Barentszzee, m.i.v. de Barentszstraat en de Straat van Archangelsk, is een van de nieuwe initiatieven om de oost-west-verbindingen te verbeteren. Ontwikkeling van het luchtverkeer dient eveneens te worden gezien als een belangrijke prioriteit, want met name de economische samenwerking komt door de slechte luchtverbindingen moeilijk van de grond. Het accent ligt daarnaast op de ontwikkeling van de Via Baltica en de Noordelijke verkeersdriehoek. Anderzijds is het van wezenlijk belang dat het spoorwegnet in het Noorden wordt ontwikkeld en de verkeersnetwerken beter op elkaar worden aangesloten.

6.3. De lange afstanden, de perifere ligging, het essentiële belang van vervoer over zee voor de handel en de behoefte aan snelle verbindingen stellen in het noordelijke dimensiebeleid de nodige eisen. Met deze eisen dient rekening te worden gehouden bij de ontwikkeling van de transeuropese netwerken en de toepassing van informatietechnologie.

6.4. Ook bij de omzetting van het nieuwe EROP-concept voor ruimtelijke ontwikkeling, dient de nodige aandacht te worden besteed aan de noordelijke dimensie. Dit geldt met name voor de verkeers- en energienetwerken. Het noordelijke dimensiebeleid dient ook bij te dragen tot de ontwikkeling van een polycentrische, economisch sterke regio in het perifeer gelegen Noorden.

7. Handelsbelemmeringen

7.1. Structurele en technische factoren, de gebruikelijke grenshandelbarrières, criminaliteit en verschillen qua onderwijs/opleiding en culturele achtergrond belemmeren de handel tussen de EU en Rusland.

7.2. Het verkrijgen van betrouwbare informatie over economische actoren is één van de grootste structurele barrières. Het gevolg hiervan is dat de risico's groot zijn en handeldrijven met Rusland een dure aangelegenheid is.

7.3. Rusland kent geen wetgeving op basis waarvan koop en verkoop van grond alsmede inschrijving in het kadaster in de praktijk kan worden geregeld.

7.4. Het grootste probleem bij de financiering op korte en lange termijn is het feit dat in Rusland tegenover leningen vrijwel niets als zekerheid kan worden gesteld. Aangezien het eigendomsrecht gebrekkig geregeld is en de eigendomsrechten evenmin systematisch geregistreerd worden, is het onmogelijk om eigendom vast te leggen. Voor buitenlanders is het vrijwel onmogelijk zekerheden te krijgen voor hun leningen.

7.5. Een belemmering voor de handel zijn ook de onzinnige normen en certificeringseisen in Rusland. De certificeringskosten kunnen bovendien erg hoog zijn en meer bedragen dan geraamd.

7.6. De voornaamste gebruikelijke grenshandelbarrières zijn de met de douaneformaliteiten gepaard gaande wachttijden en de daaruit voortvloeiende kosten, onredelijk hoge heffingen, de problematische grensovergang en de hoge, continu veranderende douanetarieven.

8. Geografische definitie en samenwerkingsfora

8.1. Het begrip "noordelijke dimensie" is geografisch gedefinieerd als het gebied dat zich uitstrekt van het westen van IJsland tot het noordwesten van Rusland, en van de Noorse Zee, de Barentszzee en de Karische Zee in het noorden tot de zuidkust van de Oostzee.

8.2. De belangrijkste samenwerkingsfora zijn de Raad van de Oostzeestaten, de Euro-Arctische Raad voor de Barentszzee, de Noordse Raad, de Arctische Raad en de Helsinki-commissie, de commissie ter bescherming van het mariene milieu van het Oostzeegebied. Als voorbeeld van bilaterale samenwerking kan de intergouvernementele werkgroep voor bevordering van regionale samenwerking tussen Finland en de Russische Federatie worden genoemd. De grensgemeenten zijn ook in deze werkgroep vertegenwoordigd.

8.3. Voor de samenwerking op regionaal niveau zijn de belangrijkste organen de Conferentie voor Subregionale Samenwerking tussen de Oostzeestaten (BSSSC), de commissie "Oostzee", de Regionale Raad voor de Barentszzee, de verschillende samenwerkingsorganisaties van de regio's in het Oostzeegebied en de in het kader van de Noordse Raad opererende regionale samenwerkingsorganisaties, bijv. de Raad van de uiterst noordelijk gelegen gebieden, het Northern Forum, en de Noordzeecommissie (North Sea Commission of NSC). Daarnaast spelen de toezichts- en beheerscomités van de momenteel lopende Interreg-programma's een zeer belangrijke rol bij de regionale samenwerking.

8.4. De bedoeling is niet om in het kader van de noordelijke dimensie van het EU-beleid nieuwe vormen van samenwerking te creëren, maar juist binnen de bestaande samenwerkingsverbanden de zaken aan te pakken.

9. Bestaande instrumenten voor ontwikkeling van de noordelijke regio

9.1. In de noordelijke regio wordt op velerlei manieren tussen grensgebieden, transnationaal en interregionaal samengewerkt. Deze samenwerking komt tot stand met financiële steun van de nationale overheid en de EU. De belangrijkste EU-programma's zijn de Interreg II-programma's voor resp. de Oostzeeregio, de noordse landen en het grensgebied tussen Finland en Rusland, alsmede de Tacis- en Phare-programma's voor externe samenwerking met Rusland en de Baltische landen.

9.2. De EU-lidstaten en onder meer Noorwegen hebben bilaterale samenwerkingsprogramma's met Rusland en de Baltische landen lopen, in het kader waarvan financiële steun, exportkredieten en technische bijstand worden verstrekt. Ook de V.S. hebben bijgedragen aan bijv. ontwikkelingsinitiatieven voor de Barentszregio.

9.3. Internationale financieringsinstellingen als de EBWO, de EIB, de NEFCO en de NIB ondersteunen de ontwikkeling van de regio eveneens financieel.

9.4. I.v.m. de toetreding van Finland en Zweden is de EU in 1995 overgegaan tot het verstrekken van structurele steun, om met name de problemen in de noordelijkste regio's van de EU, waar de bevolkingsdichtheid uiterst gering is (doelstelling 6) aan te pakken. De programma's die ter verwezenlijking van doelstelling 6 zijn opgezet, spelen een cruciale rol bij de ontwikkeling van het betrokken gebied. In de nieuwe bepalingen voor de structuurfondsen is vastgelegd dat naast de op basis van het BNP geselecteerde gebieden de thans onder doelstelling 6 vallende overzeese gebieden en uiterst noordelijk gelegen, zeer dunbevolkte gebieden die op basis van het BNP-criterium niet onder doelstelling 1 vallen, toch tot deze doelstelling zullen worden gerekend.

9.5. Het op peil houden van het inwonertal en de economische bedrijvigheid in de noordelijke gebieden kan niet los gezien worden van het land- en bosbouwbeleid. Op grond van een besluit van de Commissie mag Finland d.m.v. nationale lange-termijn-subsidies de regionale ontwikkeling stimuleren in gebieden die ten noorden van de 62e breedtegraad liggen alsmede de direct daaraan grenzende gebieden die vergelijkbare klimatologische omstandigheden hebben met alle problemen van dien voor de landbouw. Steun aan deze gebieden zal ook in de toekomst nodig blijven om een basisproductie in stand te houden en aldus de werkgelegenheid alsmede de verkoop en veredeling van landbouwproducten te bevorderen, en met name het milieu te beschermen en ervoor te zorgen dat de bevolking niet wegtrekt.

9.6. De EU heeft in hoofdlijnen een bosbouwstrategie goedgekeurd, die de gemeenschappelijke basis legt voor ecologische bosbouw en exploitatie van bossen als motor van economische ontwikkeling in plattelandsgebieden. De Commissie is voorstander van een op erkenning van nationale certificeringsstelsels gebaseerd pan-Europees certificeringsproces, omdat in dat geval met oog voor de specifieke omstandigheden van elk land een nadere definitie kan worden gegeven aan het begrip duurzame ontwikkeling en deze definitie ook in de noordelijke gebieden bruikbaar is.

10. Ontwikkelen van de rol van lokale en regionale overheden

10.1. Mate van ontwikkeling, wijze van functioneren en aandeel van het lokale en regionale bestuur in de internationale samenwerking lopen in de diverse landen van de noordelijke regio zeer sterk uiteen. In de noordelijke EU-lidstaten spelen de lokale en regionale overheden van oudsher een belangrijke rol.

10.2. In Rusland stelt zich daarentegen de belangrijke vraag in hoeverre dit land bij de overgang naar democratie en markteconomie erin zal slagen om een goed functionerend stelsel van lokale en regionale overheden naar Europees model op te zetten.

10.3. De facto worden alle ontwikkelingsprojecten uiteindelijk op regionaal niveau uitgevoerd. De zaken waaraan gewerkt wordt, zijn m.a.w. altijd voor de bevolking in de regio bestemd. Om deze reden is het van cruciaal belang principes en methoden uit te werken waarmee regionale en lokale overheden alsmede actiegroepen zeggenschap krijgen in de besluitvorming en uitvoering.

10.4. In de noordelijke regio moeten ontwikkelingsprojecten in de praktijk vaak onder de meest moeilijke omstandigheden gerealiseerd worden. Met hun deskundigheid en actieve inbreng spelen de regionale en lokale overheden hier dan ook een zeer grote rol. Vooral voor duurzame ontwikkeling is participatie van regionale en lokale overheden een absolute voorwaarde.

11. Conclusies

Resumerend komt het Comité tot de volgende conclusies:

11.1. De EU-beleidsmaatregelen hebben door de laatste uitbreiding een noordelijke dimensie gekregen. Tevens is hierdoor een bruggenhoofd geslagen naar de toetredende landen en naar Rusland. Het Noorden van Europa is een gebied dat vanwege de specifieke omstandigheden bepaalde steunmaatregelen nodig heeft, maar bekeken vanuit het oogpunt van de EU ook een enorm ontwikkelingspotentieel biedt. De lokale en regionale vertegenwoordigers in de Noordse EU-landen hebben de nodige ervaring opgedaan en kunnen daarom een nuttige bijdrage leveren tot een geïntegreerd platform voor de noordelijke dimensie. Dit is vooral van belang bij de uitwisseling met de kandidaat-lidstaten.

11.2. Het is van wezenlijk belang dat de noordelijke dimensie op basis van de mededeling van de Commissie een grotere plaats gaat innemen in het EU-beleid, ten einde het ontwikkelingspotentieel van het Noorden te kunnen benutten en voor de hele EU relevante problemen te kunnen aanpakken. Taak van de EU is om uitgaande van het principe "een gemeenschappelijke aanpak" maatregelen te nemen binnen het kader van de samenwerking ter bevordering van de ontwikkeling in de noordelijke regio. Daarnaast moet de EU zorgen voor een efficiëntere werking van de bestaande instrumenten.

11.3. Geografisch gezien beslaat de noordelijke dimensie het hele gebied dat zich uitstrekt van het westen van IJsland tot het noordwesten van Rusland, en van de Noorse Zee, de Barentszzee en de Karische Zee in het noorden tot de zuidkust van de Oostzee.

11.4. De noordelijke dimensie dient te worden beschouwd als een complex van interne en externe beleidsfactoren. Wat de interne beleidsfactoren betreft, dient met name in het regionaal, structuur- en landbouwbeleid rekening te worden gehouden met de voor het Noorden specifieke behoeften.

11.5. Nagegaan moet worden hoe natuurrijkdommen in de noordelijk gelegen gebieden van Europa geëxploiteerd kunnen worden, rekening houdend met factoren als milieubescherming en de vraag hoe de betrokken regio's, c.q. de daar woonachtige bevolking (m.i.v. de oorspronkelijke bevolking) en de regionale economie, hiervan kunnen profiteren. De lokale en regionale overheden moeten bij de uitvoering van grootschalige projecten van meet af aan nauw betrokken worden.

11.6. Er moet een systeem worden ontwikkeld waarmee de EBWO en EIB hun financieringswerkzaamheden kunnen uitbreiden naar nieuwe terreinen en grotere risico's kunnen nemen bij ontwikkelingsprojecten.

11.7. Er moet een alomvattend plan worden uitgewerkt ter bestrijding van de georganiseerde misdaad in de regio. In dit verband is het van belang dat een aanvang wordt gemaakt met de omzetting van de aanbevelingen van de werkgroep "Bestrijding van de georganiseerde misdaad en witwassen van gelden" van de Raad van Oostzeestaten.

11.8. Met het oog op de ontwikkeling van de sector "verkeer en vervoer" rond de Barentszzee moet er een distributienetwerk worden opgezet, om de aanleg van ontbrekende verkeersverbindingen én regelmatige vervoersvoorzieningen tussen de diverse distributiecentra te bevorderen. De aanleg van thans nog ontbrekende weg- en spoorverbindingen en de verbetering van reeds bestaande verbindingen tussen Noord-Scandinavië en de noordelijke regio's in Rusland genieten prioriteit. Verder moeten de luchtverbindingen tussen oost en west in stand worden gehouden en worden uitgebreid, waarbij voldaan moet worden aan de eisen van veilig luchtverkeer. M.b.v. computergestuurde systemen moet gezorgd worden voor een snel goederenverkeer binnen deze regio. Tevens dient de economische exploitatie van de noordoostelijk gelegen corridor te worden bevorderd.

11.9. In de noordelijke regio's is de stationering van een efficiënte ijsbrekervloot basisvereiste voor een regelmatig zeetransport in de winter. Om de verbindingsroutes over zee open te houden dient de zeevaart subsidies (te financieren via elders geïnd tol-, loodsgeld e.d.) te kunnen krijgen voor de extra kosten die zo'n vloot met zich meebrengt.

11.10. In het kader van de verdere ontwikkeling van het transeuropese vervoersnet dient ook het Oostzeegebied in aanmerking te worden genomen als "paneuropese vervoerszone" en moet de uitbreiding van de Oostzeehavens en de verbindingen ervan naar het achterland te worden gesteund binnen het kader van het EU-vervoersbeleid.

11.11. Bij de ontwikkeling van de noordelijke regio's dient rekening te worden gehouden met de perifere ligging door voor het MKB een steunregeling ter compensering van de transportkosten toe te staan. Niet alleen voor het Noorden, maar voor alle randgebieden van de EU is het begrip "perifere ligging" relevant.

11.12. Om het luchtverkeer in de noordelijke regio in stand te houden, moet het uitgangspunt gehanteerd worden dat niet alle luchthavens rendabel hoeven te zijn en dat hun activiteiten om regionaalpolitieke redenen gesubsidieerd kunnen worden via inkomsten uit elders geïnde transportheffingen.

11.13. Met het oog op het vervoer is het voor de vestigingsplaatsen in de EU van belang dat de nieuwe leden tegen de tijd dat ze toetreden, in feite voldaan hebben aan de sociale, veiligheids- en andere technische eisen (bij alle vervoerwijzen) alsmede aan de eisen wat betreft vrije toegang tot de markt en de bijbehorende beroepen (vooral in het wegvervoer). Daarbij dient consequent te worden gehamerd op de beleidslijn "harmonisering vóór liberalisering". Dit geldt ook voor de principes van vergoedingen voor het gebruik van infrastructuurvoorzieningen en de daadwerkelijke toepassing daarvan.

11.14. Om betrouwbare informatie te kunnen krijgen over economische actoren in Rusland moet een modern, gebruiksvriendelijk interregionaal informatiesysteem worden opgezet, waarin gegevens over de eigendomsverhoudingen in een bedrijf alsook gegevens m.b.t. de financiële situatie van een bedrijf (leningen) opgevraagd kunnen worden.

11.15. Rusland dient geholpen te worden bij het opzetten op zo kort mogelijke termijn van een wettelijke en praktische registratieregeling voor eigendom en onroerend goed en bij het opstellen van regels ter bescherming van de geregistreerde rechten.

11.16. Het komt de doelmatigheid ten goede wanneer ook in het kader van de nieuwe Interreg-programma's steun kan worden toegewezen aan gebieden waar reeds in de vorige programmeringsperiode vormen van systematische samenwerking zijn opgebouwd (continuïteit). Belangrijk is dat de programma's beheerd worden door de betrokken regionale overheden. Er moeten niet per se nieuwe vormen van samenwerking worden gecreëerd, maar er moet wel ruimte worden geboden voor verschillende beheers- en samenwerkingsmodellen (flexibiliteit).

11.17. In het nieuwe Interreg-initiatief moet het accent net als in het vorige initiatief op grensoverschrijdende samenwerking worden gelegd en kunnen in principe ook dezelfde afbakeningscriteria worden gehanteerd.

11.18. Om de lokale en regionale overheden in Noord-Polen, de Baltische landen en Rusland te stimuleren samen te werken met aangrenzende regio's in het gebied van de noordelijke dimensie is het noodzakelijk de samenwerkingsprojecten in het kader van de programma's Phare en Tacis (Baltic Projects Facility) voort te zetten. Bovendien moeten in het Tacis-programma speciale maatregelen worden opgenomen om de positie van de lokale en regionale overheden in het noordwesten - alsook in andere delen - van Rusland te versterken door hen te helpen met hun institutionele vormgeving.

11.19. Wat de noordelijke regio betreft, dienen de Oostzee- en Barentzsregio in aanmerking te komen voor de Interreg III B-programma's. M.b.v. deze programma's, waarin overigens de regionale overheden een grotere rol toebedeeld dient te worden, kan de reeds goed op gang gekomen samenwerking in deze regio's worden versterkt.

11.20. Het beheer van het Tacis-programma dient te worden ontwikkeld en vereenvoudigd, en bij de in het kader van dit programma te nemen maatregelen moet meer rekening worden gehouden met de standpunten van de regionale overheden. Het budget voor het Tacis-programma voor ontwikkeling van het grensgebied (Tacis CBC) dient te worden vergroot en de regionale overheden dienen meer zeggenschap te krijgen.

11.21. De programma's van Interreg en Tacis CBS/Phare CBS dienen beter op elkaar te worden afgestemd. Tacis CBS moet een meerjarenprogramma worden en aangepast worden aan de nieuwe Interreg-programma's. Bij verdere ontwikkeling en vereenvoudiging van Tacis CBS/Phare CBS zou geopteerd kunnen worden voor gezamenlijke besluitvormingsorganen. Het zou de efficiëntie ook ten goede komen wanneer er in dat geval voor de programma's van Interreg en Tacis CBS/Phare CBS één fonds zou komen.

11.22. Het scheppen van een vrijhandelszone in het Fins-Russische grensgebied zou een zeer gunstig effect kunnen hebben op de culturele, economische en ecologische samenwerking in dit gebied. Het Comité is van oordeel dat de EU studies over de invoering van een dergelijke vrijhandelszone dient aan te moedigen en ook zelf de mogelijkheden op dit gebied moet onderzoeken.

11.23. Vanuit Europees oogpunt is het van belang dat de noordelijke regio's hun know how en onderzoek op het gebied van de arctis versterkt gaan ontwikkelen als onderdeel van Europese kennis. Dit bevordert - naast de economische en ecologische ontwikkelingsmogelijkheden van de noordelijke regio - de positie van Europa in de wereld.

11.24. Op het gebied van het in kaart brengen en de duurzame exploitatie van onbenutte natuurrijkdommen in arctische gebieden moet m.b.v. onderzoek ervoor worden gezorgd dat de exploitatie niet ten koste gaat van natuurlandschap, biologische diversiteit en biologisch genenmateriaal en de rechten van de oorspronkelijke bevolking en de bestaansvoorwaarden van de noordse culturen niet aantast. Onderzoek naar de wereldklimaatverandering dient met name gericht te zijn op de afnemende biodiversiteit, de vervuiling van de atmosfeer en het aardoppervlak, en de door verkeer, toerisme en economische bedrijvigheid veroorzaakte milieubelasting in de noordelijke regio.

11.25. Bij het onderzoek naar de arctische samenleving dient meer oog te zijn voor het dynamische karakter van de landinrichting in noordelijke gebieden en meer aandacht te worden besteed aan regionale ontwikkelingsstrategieën om goed functionerende, veelzijdige, levensvatbare en gezonde samenlevingen te kunnen opbouwen waarin aandacht is voor alle bevolkingsgroepen. Onderzocht moet worden hoe de ruimtelijke ordening kan worden gewijzigd zonder te worden geconfronteerd met gevolgen op ecologisch, economisch en sociaal vlak waarop men geen greep meer heeft. Daarnaast moet worden bekeken welke maatschappelijke problemen er spelen en hoe deze kunnen worden opgelost.

11.26. De duurzame exploitatie van natuurrijkdommen in de noordelijke regio als doelstelling van economisch en energiebeleid is voor heel Europa van belang. Ook de exploitatie van het gebied voor toeristische doeleinden en vrijetijdsbesteding biedt aanzienlijk ontwikkelingspotentieel.

11.27. Tot de ontwikkelingsproblemen in de noordelijke regio's behoort ook de ongelijke verhouding tussen het aantal mannen en vrouwen. Debet aan de huidige situatie is onder meer de sterke migratie. Ontwikkelingsmaatregelen dienen derhalve voor vrouwen de kansen op werk te verbeteren. Overigens veronderstelt het gelijke kansen-beginsel in wezen ook dat bij het vorm geven aan de noordelijke dimensie in het beleid het subsidiariteitsprincipe meer in acht wordt genomen.

11.28. De regio's in het gebied van de noordelijke dimensie verschillen in diverse opzichten van elkaar. Zo zijn er niet alleen vanuit het oogpunt van sociale ontwikkeling en levensstandaard, maar ook cultureel gezien verschillen. Begrip voor aspecten in andermans cultuur die anders zijn dan in de eigen cultuur verbetert eveneens de mogelijkheden voor vruchtbare samenwerking op uiteenlopende gebieden. Cultuur in al haar verscheidenheid is dan ook een punt dat in de noordelijke dimensie in aanmerking dient te worden genomen.

11.29. Bij de verdere ontwikkeling van het noordelijke dimensiebeleid is het zaak dat regionale en lokale overheden en/of organisaties waarin zij verenigd zijn, mogelijkheden krijgen om aan dit proces deel te nemen. Hiermee zou een begin kunnen worden gemaakt tijdens de in november a.s. in Helsinki te houden conferentie over de noordelijke dimensie.

11.30. Eveneens dient te worden overwogen of de Commissie niet kan deelnemen aan de werkzaamheden van organisaties die essentieel bijdragen aan de verwezenlijking van de doelstellingen van de noordelijke dimensie.

11.31. Om het geheel in goede banen te leiden, dient de Commissie een officiële eenheid voor de noordelijke dimensie op te richten die belast wordt met de coördinatie van de diverse relevante beleidsonderdelen en die tevens kan beschikken over de benodigde lokale en regionale expertise.

Brussel, 15 september 1999.

De voorzitter

van het Comité van de Regio's

Manfred DAMMEYER

(1) PB C 337 van 11.11.1996, blz. 7.

(2) PB C 42 van 10.2.1997, blz. 6.

(3) PB C 116 van 14.4.1997, blz. 1.

(4) PB C 51 van 22.2.1999, blz. 21.