m 
m COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 05.05.1995 
COM(95) 40 def. 
&$4 MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD 
EVALUATIE VAN DE BIOLOGISCHE GEVOLGEN VAN DE VISSERIJ 
1. Achtergrond 
Tijdens de bijeenkomst in december 1993 van de Raad van Ministers van Visserij van de 
Europese Unie is de volgende verklaring afgelegd (Doe. 11486/93): 
"De Commissie en de Raad bevestigen dat men tot een rationele en 
verantwoordelijke exploitatie van de levende rijkdommen van de zee moet komen 
die gericht is op duurzaamheid en rekening houdt met de gevolgen van de visserij 
in het algemeen, en van de industriële visserij in het bijzonder, voor het mariene 
ecosysteem, en dat tevens de doelstellingen en prioriteiten van de werkzaamheden 
in het kader van het gemeenschappelijk visserijbeleid moeten worden omschreven. 
In dit verband zal de Commissie een groep deskundigen in mariene ecologie en 
visserijbiologie instellen. Het zal de taak van deze groep zijn een kwalitatieve en 
kwantitatieve verbetering na te streven van de gegevens die dienen voor het beheer 
van de visserijactiviteiten, met name van de gegevens betreffende bijvangsten en 
teruggezette vis, en tot een omschrijving te komen van de gevolgen van het gebruik 
van de verschillende soorten vistuig op jonge vis, niet-commerciële soorten 
zeebodembiota, zeevogels en kleine walvisachtigen; deze groep zal tevens de lijst 
opstellen van de prioritair te behandelen onderwerpen. " 
Overeenkomstig deze verklaring heeft de Commissie een werkgroep opgericht die bijeen is 
gekomen op het Deens Instituut voor Visserij en Zeeonderzoek, Charlottenlund, Denemarken, 
in de periode 6 t/m 10 mei 1994. 
De werkgroep had de volgende opdrachten : 
1. Het/de gegevensbestand(en) vastleggen waarmee een in cijfers uitgedrukte schatting 
gemaakt kan worden van de gevolgen van visserij op alle relevante biota, evenals een 
schatting van de invloed van alle relevante biota op visserij. 
2. De huidige toestand van het/de benodigde gegevensbestand(en) beschrijven en met 
name de gebieden aangeven waarover nog geen gegevens beschikbaar zijn of waarvan 
de bestaande gegevens uitgebreid moeten worden. 
3. Prioriteitsgebieden voor onderzoek vastleggen. 
4. Verslag uitbrengen aan de Commissie over de bijeenkomst. 
Het verslag van de werkgroep is in de vorm van een Werkdocument voor de Commissie 
verspreid en draagt de titel: 
"Report on the Meeting on the Data Base for Evaluation of Biological Impact of Fisheries -
Charlottenlund, Denmark, 6-10 May, 1994" SEC(94)1453, Brussels 07.09.94. 
Dit document geeft een samenvatting van de inhoud van het wetenschappelijk rapport en geeft 
mogelijke toekomstige ontwikkelingen aan. 
2. Samenvatting van het wetenschappelijk rapport 
2.1. Onderwerp van de besprekingen 
De werkgroep stelde vast dat de belangrijkste gevolgen van visserijactiviteiten op het mariene 
ecosysteem betrekking hebben op de beviste soorten. Er zijn echter reeds voldoende 
methodes bekend waarmee deze gevolgen gemeten kunnen worden; deze worden momenteel 
door een aantal internationale organisaties (bijvoorbeeld ICES) toegepast bij hun periodieke 
evaluaties van de beviste bestanden. Daarom richtte de groep haar aandacht op de gevolgen 
van visserijactiviteiten op biota waarop niet gericht wordt gevist en de gevolgen van deze 
biota op visserijactiviteiten. 
De discussie werd beperkt tot groepen biota die in de publieke discussie zijn genoemd, zoals 
vissen, vogels, zoogdieren en benthos (organismen die op of onder de zeebodem leven). 
Er werd geen aandacht besteed aan mogelijke gevolgen van programma's voor zeecultuur of 
voor uitbreiding van visbestanden. 
2.2. Gevolgen van de visserij op het ecosysteem 
De werkgroep heeft de wisselwerking tussen visserij en vier groepen organismen bestudeerd: 
Vissen 
Vogels 
Zoogdieren 
Benthos. 
De werkgroep besprak de sterfte als rechstreeks gevolg van de visserij, evenals de gevolgen 
van visserij op de beschikbaarheid van voedsel en de door visserijactiviteiten veroorzaakte 
veranderingen in de natuurlijke leefomgeving. De groep behandelde tevens een aantal andere 
onderlinge relaties tusen visserijactiviteiten en diverse biota. 
2.2.1 Sterfte als direct gevolg van visserij 
De visserij is er qualitate qua op gericht vis, schelpdieren enz. van diverse soorten uit de 
betreffende populatie te vangen. Op dit moment is de visserijsterfte van veel soorten 
buitensporig hoog, wat leidt tot kleinere opbrengsten dan mogelijk zouden zijn, of zelfs tot 
vermindering van bestanden tot een niveau waarop aanvulling door middel van de natuurlijke 
voortplanting in gevaar wordt gebracht. Daarbij komt dat het jarenlange achtereen 
wegvangen van vis met een bepaalde maat van invloed kan zijn op de genetische 
samenstelling van visbestanden. 
Bij de visserij worden ook vogels, zoogdieren en op de zeebodem levende (bentische) 
organismen gevangen en gedood, meestal onbedoeld. 
*#aMM*pNMMft*MMMM} 
Bentische organismen kunnen ook verbrijzeld worden door vistuig dat over de zeebodem 
wordt gesleept, terwijl regelmatig vogels en zoogdieren vast komen te zitten in vistuig dat 
is weggegooid. 
2.2.2. Gevolgen van de visserij voor de beschikbaarheid van voedsel 
Het is te verwachten dat de vangst van vis uit een bepaald bestand complexe gevolgen heeft 
voor de predatoren, rivalen en prooien ervan. Veel van de prooidieren zijn andere soorten 
vis waarop ook wordt gevist. Daarbij komt dat soms ook andere diersoorten dan vis 
gevangen kunnen worden. De aard en omvang van de gevolgen zijn afhankelijk van de 
plaats die de diverse op elkaar inwerkende elementen innemen in de voedselketen en van de 
"regels" die bepalend zijn voor de onderlinge wisselwerking en de wisselwerking tussen de 
soorten en de visserijactiviteiten. 
De gevolgen van deze wisselwerkingen tussen diverse soorten worden op verschillende 
manieren duidelijk. Broedkolonies van vogels en zoogdieren kunnen te lijden hebben onder 
visserij op de soort vis waarvan deze dieren afhankelijk zijn. Gebrek aan voedsel kan leiden 
tot afname van de populatie en kan van invloed zijn op het voortplantingssucces van vogels 
en zoogdieren. Indien een bepaald prooidier in mindere mate beschikbaar is, bestaat de 
mogelijkheid dat roofvissen gaan jagen op andere soorten, waardoor het sterftecijfer van deze 
soorten stijgt. 
Ook kunnen visserijactiviteiten ertoe leiden dat er voor bepaalde organismen meer voedsel 
is. Teruggegooide vis en visafval bij de beroepsvisserij zijn voor aasetende vogels voedsel 
dat anders niet beschikbaar zou zijn. Diverse soorten vis eten wellicht ook dat afval. Het 
bij eb oogsten van schelpdieren kan voedsel voor vogels vrijmaken dat anders niet 
beschikbaar zou zijn. Bepaalde bentische dieren, zoals zeesterren en heremietkreeften, zijn 
betrekkelijk goed bestand tegen sleepnetten en dergelijke en voeden zich met andere 
organismen die aan de oppervlakte zijn gekomen of die gewond of gedood zijn door 
passerend vistuig. 
2.2.3 Wijzigingen in de natuurlijke leefomgeving 
Sommige soorten bentische organismen, zowel flora als fauna, zorgen voor ruimte waar 
eieren, larven en jonge organismen van diverse soorten zich kunnen ontwikkelen; 
beschadiging van dergelijke bentische organismen kan nadelige ecologische gevolgen hebben. 
Bepaalde bentische organismen vormen biologische gemeenschappen die de sedimenten 
waarop ze groeien stabiliseren. Beschadiging van deze gemeenschappen kan leiden tot erosie 
van de onderliggende sedimenten. 
Zeezoogdieren kunnen dodelijke of anderszins ernstige verwondingen oplopen vanwege het 
scheepvaartverkeer. Bij zeehonden kan de band tussen moeder en jong verstoord worden 
door de onrust die wordt veroorzaakt door visserij en andere activiteiten op zee. Ook kunnen 
zeezoogdieren last hebben van diverse bronnen van lawaai, zoals het gebruik van echoloden. 
*MpnM*Mppva«lMMpi 
2.2.4. Andere onderlinge relaties 
Sommige soorten dieren berokkenen schade aan de visserij. Zeehonden eten vissen of 
gedeelten daarvan die gevangen zijn met staande netten. Grote populaties visetende 
zeezoogdieren en zeevogels kunnen worden beschouwd als grote concurrenten van vissers. 
Zeehonden zijn gastheren voor minstens" twee parasieten in het reproduktieve levensstadium 
die ook mensen kunnen infecteren. Verschillende soorten vis zijn gastheer van parasieten 
die het voortplantingsstadium nog niet hebben bereikt. Zodra de populaties van zoogdieren 
toenemen, zal er meer vis worden besmet, waardoor ook de kans op besmetting van mensen 
toeneemt. 
2.2.5. Aanbevelingen van de werkgroep 
De werkgroep heeft 23 aanbevelingen opgesteld, die zijn vermeld in de bijlage bij dit 
rapport. 
2.3. Problemen 
2.3.1. Beschikbaarheid van adequate gegevens 
In veel gevallen worden gegevens aan de hand waarvan de visserijsterfte van een bepaalde 
soort vastgesteld is, regelmatig verzameld door de visserij-wetenschappers. Op basis van 
deze gegevens wordt jaarlijks een schatting gemaakt van de toestand van de visbestanden. 
Het is echter altijd zo geweest dat alleen onderzoek wordt gedaan naar de soorten/bestanden 
vis die voor de handel het belangrijkst zijn, en dat er weinig of niets bekend is over veel 
andere visbestanden. Bovendien is de laatste jaren minder geld beschikbaar gesteld voor het 
verzamelen van gegevens voor de periodieke evaluatie van visbestanden, zodat het 
kennisniveau achteruit is gegaan. 
Over het algemeen ontbreken gegevens waarmee de visserijsterfte van andere biota kan 
worden geschat, of zijn die onvolledig, of alleen verzameld in het kader van specifieke 
wetenschappelijke projecten. 
2.3.2. Hoeveelheid gegevens en compatibiliteit ervan 
Er is momenteel een ruime hoeveelheid gegevens beschikbaar, die erg geschikt zijn voor het 
oorspronkelijke doel, maar die moeilijk samengebracht kunnen worden in een 
gemeenschappelijk gegevensbestand. Ze zijn dan ook niet geschikt om een totaalinzicht te 
verschaffen in de invloed van visserijactiviteiten op het milieu. 
Het grote probleem is dat gegevens die zijn verzameld voor onderzoek naar een ander 
probleem, betrekking hebben op een bepaalde periode en een bepaald gebied, zodat zé niet 
gebruikt kunnen worden voor onderzoek naar andere problemen. Gegevens voor de schatting 
van de toestand van de visbestanden, worden bijvoorbeeld meestal per kwartaal of per jaar 
verzameld voor grote geografische gebieden, zoals de Noordzee. Dergelijke gegevens lenen 
zich niet goed voor een analyse van de gevolgen van eventuele uitputting van 
wi—iWfiniminrltftiMii 
voedselvoorraden in de onmiddellijke nabijheid van een kolonie broedvogels, die daar 
jaarlijks slechts een paar weken of maanden aanwezig is. 
2.3.3. Keuze van soorten of groepen soorten voor onderzoek 
Het lijkt niet waarschijnlijk dat er ooit voldoende middelen beschikbaar komen om alles wat 
relevant is te bestuderen. Er moet dan ook een keuze gemaakt worden uit de diverse 
onderzoeksgebieden. 
Vanuit puur wetenschappelijk oogpunt zou het wenselijk kunnen zijn de soorten te bestuderen 
waarvan vermoed wordt dat ze een overheersende rol spelen binnen de mariene 
gemeenschappen. Beheerders daarentegen willen misschien een meer probleemgerichte 
aanpak, waarin het onderzoek zich richt op soorten of biologische gemeenschappen die 
bijzonder kwetsbaar zijn of die algemeen bijzonder belangrijk worden gevonden. In beide 
gevallen ligt het voor de hand dat de andere soorten zullen worden bestudeerd naarmate er 
meer kennis beschikbaar is of naarmate de publieke opinie verandert. 
2.3.4. Experimentele aanpak 
Indien mogelijk zijn rechtstreeks experimenten te verkiezen boven andere methodes, al is het 
maar om natuurlijke en door de mens (bijvoorbeeld door visserij) veroorzaakte gevolgen van 
elkaar gescheiden te houden. Er zijn reeds experimenten uitgevoerd over de gevolgen van 
visserijactiviteiten op benthos. Het zal echter waarschijnlijk moeilijker zijn om dergelijke 
experimenten uit te voeren m.b.t. de gevolgen van visserijactiviteiten op andere soorten 
organismen. 
2.3.5. Mathematische analyses 
Er bestaan twee mathematische methodes die in deze context gehanteerd kunnen worden. 
Met de holistische methode wordt geprobeerd de eigenschappen op het niveau van het 
ecosysteem/de gemeenschap te kwantificeren en die verder uit te werken, zodat het mogelijk 
is aan te geven op welke wijze diverse indexen voor de complexiteit van populaties en 
interacties kunnen veranderen als gevolg van maatregelen voor visserijbeheer. 
De reductiemethode houdt in dat men probeert een beschrijving te geven van onderdelen van 
het systeem en van de onderlinge relaties hiertussen. Deze methode is geschikt om specifieke 
wisselwerkingen tussen verschillende groepen soorten in kaart te brengen, zoals bij voorbeeld 
de gevolgen van het sluiten van een visserijgebied bij een vogelkolonie. 
Beide methodes dienen verder uitgewerkt te worden. 
féftHMtmmnmmmmÊfH 
2.3.6. Definitie van het begrip "risico" 
De formele wetenschappelijke definitie van risico omvat begrippen zoals "nutsdaling" en is 
daarom niet meteen begrijpelijk voor leken. In het algemeen wordt risico gebruikt in de zin 
dat er waarschijnlijk "iets slechts gaat gebeuren". Dit begrip is echter ruim interpreteerbaar -
het kan het uitsterven van een soort betekenen of de daling van een populatie tot oncjer een 
bepaald minimumniveau. Er is duidelijk behoefte aan een algemene aanvaarde definitie van 
risico, aangezien op basis van dit begrip wordt afgewogen of mogelijke beheersmaatregelen 
al dan niet geschikt zijn. 
3. Commentaar van de Commissie 
Uit het rapport van de werkgroep komen twee belangrijke punten naar voren: 
(i) Hoewel de wetenschappelijke wereld een duidelijk idee heeft over het werk dat in de 
toekomst moet worden gedaan, kan momenteel geen antwoord worden gegeven op 
veel van de vragen die gesteld zouden kunnen worden. 
(ii) Om de wetenschappelijke wereld de middelen te verschaffen waarmee zij een 
antwoord kan geven op alle vragen die waarschijnlijk gesteld zullen worden, is een 
aanzienlijke coördinatie-inspanning nodig, evenals een zeer royaal budget (nog niet 
gespecificeerd). 
Dit betekent niet dat wetenschappers op dit moment helemaal niets kunnen doen. In een 
aantal specifieke gevallen is het voorbereidende werk al uitgevoerd of kan wat bepaalde 
problemen betreft al een antwoord worden gegeven dat rekening houdt met alle aspecten. 
Op dit ogenblik is er echter algemene bezorgdheid in de samenleving over een aantal 
mogelijke problemen. De Commissie is van mening dat topprioriteit moet worden gegeven 
aan maatregelen waarmee daarop wordt gereageerd. In die context en met het oog op de 
ontwikkeling van adequate methodes om de biologische gevolgen van de visserij in het oog 
te houden, moeten in de nabije toekomst de werkzaamheden worden geconcentreerd op 
kwantitatief onderzoek met betrekking tot: 
(1) De gevolgen van de visserij voor cetaceeèn, zeehonden, reptielen en vogels. 
(2) De directe en indirecte gevolgen van de industrievisserij voor vogels en predatorvis 
aan de top van de voedselketen. 
(3) De dir-xte en indirecte gevolgen van de visserij voor de bentische gemeenschappen. 
In het licht van de aanbevelingen van de Werkgroep zullen de werkzaamheden worden 
geconcentreerd op het verzamelen en standaardiseren van gegevens over de levensloop van 
de verschillende soorten, de grootte van de bestanden, de sterfte, en voorts op het testen van 
methodes en evaluatietechnieken, en op de verwerking daarvan in bestaande of nieuwe 
modellen. 
priqM«toÉto«ppONrtW«MmfMn<nnJnB 
Dergelijke werkprogramma's moeten in internationaal verband worden gecoördineerd en van 
adequate financiële middelen worden voorzien. De Commissie is van mening dat de 
Internationale Raad voor het Onderzoek van de Zee (ICES) de meest geschikte 
wetenschappelijke organisatie voor die coördinatie is wat betreft het noordoostelijke deel van 
de Atlantische Oceaan en de Oostzee, en dat de Conseil Général des Pêches pour la 
Méditerranée (CGPM) een soortgelijke rol zou kunnen vervullen wat betreft zijn werkgebied. 
De Commissie zal contact met deze organisaties opnemen om hun assistentie te vragen. 
De Commissie is voornemens om de naarmate van het vorderen van de betrokken 
werkzaamheden ontwikkelde praktijkdoelstellingen en -maatregelen in de visserijwetgeving 
van de Gemeenschap op te nemen. 
Voor dit onderzoek zal een adequaat budget beschikbaar dienen te zijn. De Commissie 
verwacht dat de Lid-Staten zal worden verzocht aan dit budget bij te dragen en dat hetzelfde 
verzoek zal worden gericht tot derde landen, voor de mate waarin zij worden betrokken in 
de onderzoekprogramma's. De Commissie zal nagaan welke mogelijkheden er zij voor 
bijstand van de Eurpese Unie. 
frt|mlcflMprwrt*MallmptoMi»i 
BIJLAGE: Aanbevelingen van de werkgroep 
De werkgroep heeft 23 aanbevelingen gedaan, die hieronder worden opgesomd. 
Acute problemen 
1. Er moet onderzoek worden verricht om (a) te bekijken in hoeverre bestaande 
gegevensbestanden gebruikt kunnen worden om te beoordelen welke meer in het 
algemeen de gevolgen van de visserij zijn en (b) te bekijken in hoeverre bestaande 
procedures voor het verzamelen van gegevens redelijkerwijs kunnen worden aangepast 
om ze beter bruikbaar te maken. 
2. Er moeten initiatieven worden aangemoedigd voor het ontwikkelen van krachtige 
hulpmiddelen voor het maken van strategische modellen waarmee het management 
geadviseerd kan worden over zorgpunten. 
Ecosvsteem en descriptoren van biologische gemeenschappen (kenmerken die aan het ontstaan 
zijn) 
3! De bruikbaarheid van deze samenvattende parameters moet worden nagegaan door 
vergelijkend onderzoek te doen naar maatstructuur, biodiversiteit, trofische structuur, 
stabiliteit/herstellingsvermogen en wisselingen in energiestromen met behulp van 
tijdreeksen en gegevens over verschillende gebieden. 
4. Om deze resultaten te kunnen gebruiken bij het onderzoek naar de gevolgen van 
visserijactiviteiten, moet de visserijsterfte voor componenten van bepaalde grootte van 
het ecosysteem worden geëvalueerd. 
5. Er moet empirisch getest worden hoe biologische gemeenschappen reageren op 
veranderingen in de intensiteit van de visserij. 
6. Het nut van de systeemdescriptoren moet worden onderzocht door modellen te maken 
van de richting en mate waarin wijzigingen optreden bij hypothetische 
visserijregelingen. 
Compatibiliteit van gegevens 
7. Er moet steun worden gegeven aan de ontwikkeling van gegevensbestanden op 
internationaal niveau waaruit gegevens afzonderlijk, maar ook gecombineerd per 
onderwerp gebruikt kunnen worden. De gegevens zouden per ICES-vak en per 
maand beschikbaar moeten zijn. 
Gevolgen van visserij op elementen van het ecosvsteem en wisselwerking tussen deze 
elementen 
Visserij en risico; rechtstreekse effecten van de visserij 
8. Er moeten voor alle taxonomische groepen geschikte methodes en gegevens worden 
ontwikkeld voor de evaluatie van de sterfte als gevolg van de aanvoer, het terug 
gooien en sterfte anders dan door vangst. 
9. Alle soorten die worden gevangen, moeten geregistreerd worden in EU-logboeken. 
10. Voor alle belangrijke soorten vis moeten ramingen worden gemaakt van het 
vangstvermogen (het deel van de populatie dat wordt gevangen per eenheid 
visserijinspanning) van standaardvistuig voor onderzoek, zodat ook een schatting 
gemaakt kan worden van de grootte van het bestand. 
11. Voortdurend toezicht, verbetering van de schatting van de grootte, verspreiding en 
structuur van de populatie van zeezoogdieren en vogels. 
12. Voor bentische soorten moet onderzoek worden uitgevoerd naar de sterfte op de 
sleeptrajecten van boomkornetten en naar parameters waarmee de levensloop van deze 
soorten kan worden vastgelegd. 
13. Waar mogelijk moeten voor alle biota tijdreeksen of vroegere gegevens worden 
samengebracht. De prioriteit hierbij ligt bij soorten die gevaar lopen door de visserij 
en bij risicopopulaties. 
14. Voor risicopopulaties moet een schatting worden gemaakt van het risico dat 
visserijactiviteiten meebrengen. Hiervoor moeten adequate parameters over de 
levensloop en over andere sterfteoorzaken worden opgesteld. 
15. Voor soorten waarbij vooral op een bepaalde grootteklasse wordt gevist moet 
genetisch populatieonderzoek worden verricht. 
16. Nieuwe visserijactiviteiten (bijvoorbeeld het vissen op diepzeesoorten) hebben vaak 
gevolgen voor ecosystemen die relatief intact zijn. De wisselwerking tussen 
dergelijke visserijactiviteiten en het ecosysteem moet in een vroeg exploitatiestadium 
worden onderzocht. 
De gevolgen van wisselwerkingen in de voedselketen 
17. Er moet onderzoek worden gedaan naar de samenstelling van de populatie, de 
mobiliteit en de levensloop van kleine vissen. De energiebronnen die deze vissen 
nodig hebben worden geïdentificeerd en gekwantificeerd; dit geldt ook voor het 
sterftecijfer door predatoren en door visserij. De gegevens moeten op lokaal en 
regionaal niveau worden verzameld. Er moeten modellen worden ontwikkeld 
waarmee de invloed van de visserij op de ecologische rol van deze vissen voorspeld 
kan worden. 
P^HPIMMfVMMMtMP* 
18. Teruggegooide vis moet worden gekwantificeerd volgens een standaardmethode, op 
soort, grootte, datum van teruggooi en reden van teruggooi. 
19. Er moet onderzocht worden wat er verder gebeurt met teruggooi en afval, met name 
onder het wateroppervlak. 
20. De bestaande multispecies-modellen moeten verder ontwikkeld worden (MSVPA -
Multispecies Virtual Population Analysis), zodat ook rekening wordt gehouden met 
ruimtelijke aspecten en hogere predatoren. De bestaande schattingen van de 
rantsoenen van zeevogels en -zoogdieren moeten opnieuw bestudeerd worden. Er 
moeten ramingen worden gemaakt van het aantal vissen dat door hogere predatoren 
wordt opgegeten, op een schaal die gebruikt kan worden in multispecies-modellen. 
21. Ontwikkeling van hulpmiddelen waarmee modellen kunnen worden opgesteld aan de 
hand waarvan een raming gemaakt kan worden van de wisselwerking op lokaal niveau 
tussen biota en visserij. Dit instrumentarium moet worden toegepast op bepaalde 
lokale problemen. 
Gevolgen voor de habitats 
22. Bepaalde bentische gemeenschappen (flora en fauna) moeten worden geobserveerd, 
zodat de gevolgen van visserij op permanente gemeenschappen en op de aanwas van 
andere biota beoordeeld kunnen worden. 
23. De kenmerken van habitats die van kritisch belang zijn voor zeezoogdieren, evenals 
het gedrag van zoogdieren in verstoorde en ongestoorde omstandigheden, moeten 
worden bepaald. 
p*pM*mm** tMiiWÊÊfimmÊmiÊm 10 
ISSN 0254-1513 
COM(95) 40 def. 
DOCUMENTEN 
NL 03 14 
Catalogusnummer : CB-CO-95-052-NL-C 
ISBN 92-77-85597-5 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg