16. 10. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 264/1 
I 
(Mededelingen) 
COMMISSIE 
Het behoud van de tropische bossen: de rol van de Gemeenschap 
(89/C 264/01) 
INHOUDSOPGAVE 
Bladzijde 
I. INLEIDING 
1. De ernst van de situatie 2 
2. De noodzaak van snelle actie 2 
3. De ruimere context 3 
II. ONTBOSSING: DE VOORUITZICHTEN 
1. Huidige situatie 3 
2. De vooruitzichten Afrika, Azië, Midden- en Zuid-Amerika 3 
III. OORZAKEN VAN HET VERSCHIJNSEL 
1. Ontbossing voor landbouwdoeleinden 4 
2. Brandhout, gewoon hout en timmerhout 5 
3. Ontwikkelingsprogramma's van de overheid 5 
4. Natuurverschijnselen 5 
IV. GEVOLGEN VAN DE ONTBOSSING 
1. Sociale en humanitaire gevolgen 6 
2. Economische en commerciële consequenties 6 
3. Gevolgen voor het milieu 7 
V. DE REMEDIES 
1. Prioriteiten in verband met investeringen en technische bijstand 8 
2. Economische beleidsmaatregelen en nationale ontwikkelingsplanning 9 
3. Onderzoek 10 
VI. VROEGERE EN HUIDIGE MAATREGELEN IN ANTWOORD OP DE ONTBOSSING VAN 
DE TROPEN 
A. Internationale maatregelen 11 
1. Het tropical Forestry Action Plan (TFAP) 11 
2. De Internationale Organisatie voor Tropisch Hout (ITTO) 11 
3. Andere intergouvernementele organisaties 12 
4. Andere coördinerende inspanningen 13 
B. Communautaire en nationale, maatregelen 13 
1. Communautaire maatregelen 13 
2. Nationale bilaterale-hulpprogramma's 15 
C. Niet-gouvernementele instellingen 15 
1. Verenigingen van houthandelaren 15 
2. Milieugerichte en ontwikkelingsgerichte NGO's 16 
VII. STRATEGIE VAN DE GEMEENSCHAP TOT BEHOUD VAN DE TROPISCHE BOSSEN: 
HOOFDELEMENTEN 
1. Ontwikkelingshulp en -samenwerking 16 
2. Maatregelen met betrekking tot de handel in hout 17 
3. Het genereren van aanvullende middelen 18 
4. Schulden en het beleid inzake natuurbehoud 19 
5. Onderzoek en ontwikkeling 19 
Nr. C 264/2 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 10. 89 
I. INLEIDING 
1. De ernst van de situatie 
De vernietiging van de tropische bossen is de laatste jaren in 
die mate toegenomen dat wat lange tijd als een ernstig 
probleem werd beschouwd, nu een wereldwijde crisis is 
geworden. Voor de snel groeiende bezorgdheid van het 
grote publiek en van de politici op dit punt zijn er 
verscheidene redenen: 
— met name de vernietiging van de tropische bossen door 
verbranding draagt bij tot de door de mens ver­
oorzaakte uitstoot van kooldioxide. Het huidige 
verbruik van fossiele brandstoffen brengt elk jaar 
ongeveer 5 miljard ton koolstof in de atmosfeer en de 
ontbossing voegt hier nog ten minste 1 miljard ton (of 
ongeveer 20 %) aan toe. Het gevolg is dat de 
hoeveelheid kooldioxide blijft toenemen met circa 
0,4 % per jaar. Samen met andere gassen zoals methaan 
en chloorfluorkoolwaterstoffen (CFK's) draagt dit 
kooldioxide bij tot het zogenoemde broeikaseffect: het 
vasthouden van zonnewarmte vlak boven het aardop­
pervlak. 
— de tropische bossen oefenen een grote invloed uit op de 
atmosfeer van de gehele wereld. Bossen van welk type 
ook wisselen intensiever vocht en energie uit met de 
atmosfeer dan andere vormen van bodembedekking. 
Tropische bossen zijn wegens hun dichte vegetatie van 
bijzonder belang en vernietiging ervan kan grote 
gevolgen hebben voor het klimaat in de gehele wereld of 
in de betrokken regio. Het evapotranspiratieproces in 
het Amazonebekken en het transport van daarbij 
vrijgekomen waterdamp via de troposfeer hebben bij 
voorbeeld tot gevolg dat er warmte uit tropische 
gebieden wordt afgevoerd naar zones met een gematigd 
klimaat. 
— de tropische regenbossen vormen het grootste reservoir 
van genetische hulpbronnen in de wereld. Zij bedekken 
7 % van het aardoppervlak, maar bevatten 50 % van de 
dier- en plantensoorten in de wereld. Alleen al in de Rio 
Negro, een zijrivier van de Amazone, komen 700 
verschillende vissoorten voor, wat meer dan vier en een 
halve maal zoveel is als in alle rivieren van Europa 
samen. De gevaren die de biologische verscheidenheid 
bedreigen, nemen echter in een alarmerend tempo toe. 
De ernstigste bedreiging is de totale vernietiging van 
biotopen, en vooral van tropische bossen, waar de 
levensvormen een spectaculaire verscheidenheid ver­
tonen. Naar schatting sterven er ten minste drie soorten 
per dag uit en misschien zijn het er wel 50 per dag. Ook 
de genetische variatie binnen de soorten neemt af. Een 
en ander beperkt de rijkdom aan genetisch materiaal dat 
beschikbaar is voor toekomstig gebruik in de genees­
kunde, de landbouw en andere sectoren van vitaal 
belang. 
— op nationaal niveau kan het verloren gaan van tropisch 
bos het gevolg zijn van het feit dat vitale natuurlijke hulpbronnen op grove wijze worden misbruikt, waar­
door het milieu nog sneller achteruitgaat en een 
duurzame ontwikkeling steeds moeilijker te realiseren 
De huidige crisis treft alle typen tropische bossen: van het 
„dichte" laagland regenbos, dat typisch is voor het bekken 
van de Amazone — en de Kongorivier en voor de 
eilandengroepen in Zuid-Oost Azië, tot het vochtige 
gebergte-(heuvel) bos, droge savannewouden (dikwijls 
aangetast door het verwoestijningsproces), moessonwou­
den en de hoofdzakelijk uit pijnbomen bestaande bossen in 
de hogere bergstreken, met name het Andes- en het Hindu 
Kush- Himalayagebergte. Het meest acuut is de crisis 
echter in de regenbossen van het laagland. Deze bossen zijn 
de woonplaats van de overgrote meerderheid van de 
autochtone bosbewoners. Zij vertonen ook de grootste 
verscheidenheid aan dier- en plantensoorten waarvan de 
eigenschappen van onschatbare waarde kunnen zijn zowel 
voor moderne industriële samenlevingen als voor traditio­
nele en in ontwikkeling zijnde maatschappijen. Bovendien 
bevatten zij het waardevolst timmerhout. 
De voornaamste oorzaken van de vernietiging van 
tropische bossen zijn extreme armoede en overbevolking. 
Het effect van deze factoren wordt versterkt door patronen 
van grondbeleid en -bezit die het verschijnsel van grondloze 
boeren, en dus ook de acute landhonger, aanzienlijk 
verergeren. Twee van de meer rechtstreekse vormen van 
druk waardoor deze crisis wordt veroorzaakt, koppelen de 
ontwikkelingslanden aan de ontwikkelde wereld, namelijk 
de vraag naar hardhout, respectievelijk naar goedkoop 
rundvlees. 
Omstreeks 1980 was ongeveer de helft vernietigd van alle 
tropische bossen die aan het begin van deze eeuw nog 
hadden bestaan. De betrokken grond was voor andere 
doeleinden aangewend. Volgens een FAO-onderzoek uit 
1981 waarvan de resultaten in 1984 zijn herzien (tot dusver 
het enige officiële wereldwijde onderzoek naar de ontbos­
sing), was er ongeveer 11 miljoen ha tropisch bos per jaar 
verloren gegaan (een gebied dat circa driemaal zo groot is 
als België). 
De laatste jaren is het tempo waarin de tropische bossen 
verloren gaan, nog elk jaar weer scherp gestegen. Volgens 
het Braziliaanse Instituut voor Ruimteonderzoek is er bij 
voorbeeld in Brazilië alleen al in 1988 meer dan 25 miljoen 
ha regenbos en savannebos verloren gegaan (Instituto de 
Pesquises Espacias, 1989). Als deze bossen in dit tempo 
verloren blijven gaan, zouden zij nog voordat het eerste 
kwart van de 21e eeuw is verstreken (tussen 2010 en 2025) 
alle verdwenen kunnen zijn op enkele van de meest 
afgelegen bossen na, voor het merendeel in de bekkens van 
de Amazone en de Kongo. 
2. De noodzaak van snelle actie 
Deze ontbossingscrisis is een ingewikkeld probleem 
waarvoor geen eenvoudige oplossingen bestaan. Er moeten 
op vele fronten tegelijk maatregel worden genomen. 
16. 10. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 264/3 
Vandaar de noodzaak van een gecoördineerde strategie van 
de Gemeenschap en de Lid-Staten en, wat zeer belangrijk is, 
in een ruimer nationaal kader. 
De Gemeenschap wordt direct en indirect getroffen door de 
crisis met betrekking tot de tropische bossen. Zij wordt 
direct getroffen door de bijdrage die de ontbossing aan het 
broeikaseffect levert, door het verlies aan genetisch 
materiaal dat voor het oplossen van bestaande en 
toekomstige problemen van vitaal belang kan zijn en door 
het feit dat de houtvoorziening wordt bedreigd. Indirect 
kan de Gemeenschap de consequenties ondervinden van 
het feit dat de verstoring van het milieu ontwikkelingsin­
spanningen op lokaal en regionaal niveau geheel teniet kan 
doen, wat dan weer de voedselvoorziening en bijgevolg ook 
de politieke stabiliteit in gevaar kan brengen. 
Wegens de culturele, politieke, economische, maat­
schappelijke en agrobosbouwkundige verscheidenheid van 
de Staten die de tropische bossen bezitten, moet de 
communautaire en internationale instandhoudingsstrate­
gie dienovereenkomstig worden gediversifieerd. Bij de 
uitwerking van deze strategie dient met name rekening te 
worden gehouden met het beleid van de producerende 
landen. 
De wijze waarop de communautaire strategie voor het 
behoud van de tropische bossen ten uitvoer wordt gelegd, 
zal het resultaat moeten zijn van een dialoog tussen de 
Gemeenschap en de betrokken landen of regio's en zal 
afhangen van de relaties die de Gemeenschap in de 
economische en commerciële sfeer en op het gebied van de 
ontwikkelingssamenwerking met deze landen onderhoudt. 
De communautaire strategie moet op zich de Gemeenschap 
de mogelijkheid bieden om een belangrijke bijdrage tot de 
oplossing van de huidige problemen te leveren. Tegelijk 
moet deze strategie ook een internationale dimensie 
hebben. Het is immers van fundamenteel belang dat de 
andere „hoofdrolspelers", bij voorbeeld de Verenigde 
Staten, de EVA, Japan en de landen met een centraal geleide 
economie, deelnemen aan in onderling overleg gevoerde 
acties. Daarbij is tegelijk de volledige medewerking nodig 
van de belangrijkste landen die de resterende tropische 
bossen binnen hun grenzen hebben. 
3. De ruimere context 
In de op 8 juni 1989 door de Raad aangenomen resolutie 
over het broeikaseffect en de Gemeenschap is beklemtoond 
dat de gehele wereld met het broeikaseffect te maken heeft 
en dat de Gemeenschap en de Lid-Staten hun aandeel in de 
bepaling en uitvoering van een wereldwijd antwoord op het 
probleem volledig op zich dienen te nemen. Maatregelen 
voor het behoud van de tropische bossen zijn van belang 
voor de stabiliteit van het klimaat in de gehele wereld. Nog 
belangrijker, zoals in dezelfde resolutie van de Raad 
eveneens met nadruk is betoogd, zullen het maatregelen 
zijn die in de moderne industrielanden, waaronder die in de 
Europese Gemeenschap, worden genomen om meer energie 
te besparen, het energieverbruik efficiënter te maken, de 
ontwikkeling en het gebruik te bevorderen van energie­
bronnen die niet tot het broeikaseffect bijdragen zoals niet-
fossiele brandstoffen, en hoge prioriteit toe te kennen aan 
de ontwikkeling en invoering in de Lid-Staten van 
innoverende en commercieel levensvatbare technologieën 
op deze terreinen. II. ONTBOSSING: DE VOORUITZICHTEN 
1. Huidige situatie 
Van oudsher heeft ontbossing zich hoofdzakelijk in de 
gematigde zone voorgedaan — iets waarmee rekening moet 
worden gehouden bij de onderhandelingen met regeringen 
van landen met tropische wouden. Sinds de zestiger jaren 
valt dit verschijnsel echter vooral in de tropen te 
constateren. 
Er bestaan weinig officiële ramingen van de omvang en 
draagwijdte van dit verschijnsel en, zo die al bestaan, dan 
zijn zij achterhaald. De (in 1984 herziene) FAO-raming van 
1981 van het verlies aan tropisch woud gaf een cijfer van 
circa 11 miljoen ha per jaar te zien (20 voetbalterreinen per 
minuut). Voor zover men thans weet is het waarschijnlijk 
dat de tegen 1991 door de FAO te produceren, bestandsop­
name van het tropisch bos een aanzienlijke versnelling van 
het verliestempo te zien zal geven. 
Twee belangrijke problemen bemoeilijken iedere poging 
tot raming. Ten eerste moeten de satellietwaarnemingen — 
een buitengewoon belangrijk middel voor de evaluatie van 
de ontbossing dat bij voorkeur voor de informatievoorzie­
ning wordt gebruikt — op de grond worden geverifieerd 
om tot een beeld te komen, dat scherp genoeg is om 
beleidsaanwijzingen te geven met betrekking tot de 
gevolgen van bosverlies of verstoringen (bv. in relatie tot 
koolstof uitstoot). Ten tweede is de medewerking van de 
mensen en regeringen ter plaatse nodig om die verificatie te 
kunnen uitvoeren. Die medewerking krijgt men momenteel 
dikwijls niet doordat er ter plaatse een sfeer van politieke 
terughoudendheid heerst of een gebrek aan technische en 
organisatorische capaciteit bestaat. 
Zo werd in 1982/1983 in Oost-Kalimantan (Indonesië) een 
gebied van 3,7 miljoen hectare door brand verwoest, ofwel 
meer dan een derde van het geraamde jaarlijkse wereld­
totaal aan bosverlies, maar dit verlies kwam niet tot uiting 
in de herziene FAO-ramingen (1984). 
Er zij op gewezen dat het probleem van de ontbossing in de 
tropen zich in de voornaamste regio's met tropische 
wouden en uiteraard ook in de afzonderlijke landen op zeer 
verschillende wijze voordoet. Zo verschilt bijvoorbeeld 
Afrika in zoverre van de andere belangrijke tropische 
gebieden, dat zijn dichtgesloten tropische wouden slechts 
ongeveer de helft van het met savannewoud bedekte gebied 
uitmaken. In Zuid-Amerika is 2,5 maal zoveel dicht bos als 
pijlwoud en in Azië (behalve in Oceanië) en in China 
ongeveer viermaal zoveel. Zie bijlage A. 
2. De vooruitzichten 
Vooruitziend naar het jaar 2000 werd in 1986 de volgende 
raming gemaakt („World Resources Report"): 
In Afrika 
Gabon zal meer dan een derde van zijn regenwoud hebben 
verloren en Ghana de helft. De bossen op Madagascar, 
Nr. C 264/4 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 10. 89 
waarop de reddingspogingen onder leiding van het WWF 
en andere natuurbeschermingsorganisaties met hulp van 
door de overheid gesteunde organisaties (evenwel met hulp 
van door de overheid gesteunde organisaties) zich in het 
bijzonder toespitsen, zullen voor 90 % verdwenen zijn, 
tenzij de huidige trends sterk worden afgeremd. 
In Sierre Leone en Ivoorkust zullen slechts enkele stukjes 
bos overblijven, terwijl er in Nigeria buiten de nationale 
parken waarschijnlijk nog slechts sporen van het oorspron­
kelijke bosbestand te vinden zullen zijn. 
In het bekken van de Kongorivier groeit ongeveer 12 % van 
het resterende regenwoud, hoofdzakelijk in Zaïre. Hoewel 
Zaïre een land is dat over het algemeen niet wordt geacht 
zijn bossen ernstig te hebben aangetast doordat het zo 
dunbevolkt is en geplaagd wordt door de tseetsee-vlieg, zijn 
daar ook uitgestrekte stukken bos verwoest door kleine 
boeren die de bomen hebben afgebrand om plaats vrij te 
maken voor weidegronden en zonder er vrijwel ook maar 
een stam uit te halen. Zaïre blijft grote plannen hebben 
voor de ontginning van zijn bossen. Hiermee wordt beoogd 
om veeteelt te kunnen bedrijven op grote schaal, waardoor 
het op één na grootste gebied met tropische wouden van het 
vochtige type (nevelwouden) aan de wereldvraag naar 
goedkoop rundvlees kan voldoen en dus het voorbeeld van 
Midden- en Zuid-Amerika navolgt. 
In Azië 
In Bangladesh, op het vasteland van India en op Sri Lanka 
zijn reeds alle primaire regenwouden buiten de parken en 
natuurreservaten verloren gegaan. Binnen tien jaar—en bij 
het huidige tempo wellicht over drie of vijf jaar — zullen er 
in Maleisië, Thailand en de Filippijnen nog slechts een paar 
kleine stukjes toegankelijk laaglandbos overblijven. Thai­
land heeft sinds 1960 de helft van zijn bosbestand verloren. 
In 1988 werd in dit land waar veel mensenlevens verloren 
waren gegaan door overstromingen iedere vorm van 
houtkap in de laagvlaktes verboden (overtredingen werden 
zeer zwaar bestraft). Maar deze actie komt te laat om nog 
meer ecologische rampsituaties te voorkomen. Blijft men 
de oerwouden in Indonesië in het huidige tempo exploite­
ren, dan zullen de bosgebieden in dat land rond de 
eeuwwisseling niet meer zijn dan afgelegen, ontoe­
gankelijke regio's. 
In Midden- en Zuid-Amerika 
Over het geheel genomen is de bosbedekking in Midden-
Amerika van ongeveer 80 % in het begin van de zestiger 
jaren geslonken tot minder dan 40 % aan het einde van de 
tachtiger jaren. Tegen het jaar 2000 zullen Guatemala, 
Colombia en Mexico meer dan een derde van wat 
momenteel nog over is van hun bossen hebben verloren; 
Honduras, Nicaragua en Ecuador meer dan de helft en 
Costa Rica 80%. De toestand in het Braziliaanse 
Amazonebekken werd reeds beschreven. Ook de Amazone­
wouden in de andere landen die deel uitmaken van dit 
bekken staan sterk onder druk door de kolonisatie voor 
houtkapdoeleinden en delfstofexploitatie (in het bijzonder 
aardolie). Gaat het bosverlies in hetzelfde tempo door, dan zullen 
over een kwart eeuw alleen nog in het Amazone- en in het 
Kongobekken grote bosgebieden overblijven. Indien het 
voor 1988 geraamde verliespercentage van 5,1 % per jaar 
(„Instituto de Pesquises Espacias 1989") juist blijkt, dan 
zullen Brazilië's bossen, die thans meer dan 60 % van het 
Amazonegebied beslaan, tegen het jaar 2000 geheel en al 
verdwenen zijn. 
III. OORZAKEN VAN HET VERSCHIJNSEL 
Tropische wouden zijn een belangrijke natuurlijke hulp­
bron voor de betrokken landen, die weliswaar het recht 
hebben deze hulpbron op evenwichtige en duurzame wijze 
te benutten ter ondersteuning van hun economische en 
sociale ontwikkeling, doch die voor het nastreven van meer 
algemene doelstellingen op lange termijn een deel van hun 
bosbestand ongerept zouden moeten laten (woudreserves). 
Bosverwoesting vindt plaats, wanneer er geen duurzaam 
gebruik wordt gemaakt van deze hulpbron. 
a) De diepere oorzaken van de ontbossing zijn geworteld 
in een ingewikkeld web van sociale, economische en 
institutionele problemen, zowel binnen als buiten de 
bosbouwsector. Het relatieve belang van deze factoren 
varieert van de ene regio tot de andere. Als voorbeeld 
kunnen worden genoemd: 
— het gecombineerde effect van armoede, ongelijkma­
tige verdeling van het grondbezit, onzekere land- en 
boompachtregelingen, een lage landbouwprodukti-
viteit, weinig toegang tot kredietverschaffing en 
markten en een steeds groeiende bevolking, 
— de vraag naar tropisch hout en landbouwproduk-
ten, 
— internationale schuldverplichtingen, die de regerin­
gen van ontwikkelingslanden er soms toe brengen 
het tempo van de busexploitatie te versnellen, ten 
einde de zo brood nodige buitenlandse deviezen te 
verdienen. 
b) De voornaamste vier onmiddellijke oorzaken van de 
verwoesting van het tropisch woud zijn: 
— kaalkap voor landbouwdoeleinden, 
— het kappen van bomen voor brandhout, gewoon 
hout en timmerhout (timmerhout wordt apart 
omschreven als „rijp" hout dat voor de ver­
vaardiging van duurzame produkten, zoals b.v. 
huizen, schepen, meubilair, enz.), wordt gebruikt, 
— ontwikkelingsprogramma's van de overheid, 
— natuurverschijnselen. 
1. Ontbossing voor landbouwdoeleinden 
In vergelijking met de verwoesting van het tropisch woud 
voor landbouwdoeleinden in de afgelopen jaren zinken alle 
andere ontbossingsoorzaken in het niet. Hiervan kan echter 
16. 10. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 264/5 
niet de „schuld" worden gegeven aan de landbouwkolonis-
ten, die het bos intrekken. Deze behoren namelijk over het 
algemeen tot de meest arme en berooide lagen van de 
maatschappij, die geen grond bezitten en het woud maar in 
het wilde weg kaalkappen en platbranden om de z.g. 
zwerflandbouw te bedrijven, daar zij geen enkele andere 
strategie hebben om aan voedsel en brandstof te komen en, 
dus, om te overleven. 
De „bosboeren" volgen paden die door houthakkers, 
wegenaanleggers en ontginners zijn gebaand. Heden ten 
dage komt het echter steeds vaker voor dat de boskolonis-
ten zijn uitgerust met kettingzagen (vooral in Midden- en 
Zuid-Amerika) en het met bos begroeide land zelf 
ontginnen. Wanneer, zoals in de regel het geval is, wegens 
de slechte en povere kwaliteit van de bodem hun oogst van 
voedingsgewassen na twee of drie aanplanten achter­
uitgaat, is het mogelijk dat zij hun stuk land voor een paar 
US-dollar per hectare verkopen aan landeigenaren of grote 
boerderijen, die de veeteelt bedrijven met het oog op de 
uitvoer van rundvlees, hoofdzakelijk naar Noord-Amerika, 
maar ook naar West-Europa. Gezien de povere kwaliteit 
van de bodem verandert deze veeteelt, zelfs indien zij 
extensief wordt bedreven, het land in drie tot vijf jaar tijd 
dikwijls in woestijngrond. De grote veefokkers trekken dan 
een eind verder om daar nog meer ontgonnen bosgrond van 
de kolonisten op te kopen; wat zij achterlaten is woestijn. 
2. Brandhout, gewoon hout en timmerhout 
Volgens het FAO-jaarboek van bosbouwprodukten 1986 
zijn de hoeveelheden uit tropische wouden gehaald hout als 
volgt op te splitsen: 83 % voor niet-commercieel gebruik 
(hoofdzakelijk brandhout) 13 % voor plaatselijk commer­
cieel gebruik en 4 % voor commercieel gebruik als export­
timmerhout. De export is dus geen belangrijke recht­
streekse oorzaak van de verwoesting van deze wouden. {l) 
De ogenschijnlijk geringe hoeveelheid uitgevoerd hout 
neemt echter niet weg dat men voor de winning ervan veelal 
gebruik maakt van groter materieel om door te dringen tot 
de ontoegankelijke bosgebieden, teneinde daaruit bepaalde 
grote soorten bomen weg te halen. Het gebruik van 
dergelijk materieel heeft een geweldige invloed op het 
(!) In 1984 bedroeg de waarde van de invoer van hout en 
houtprodukten naar zowel West-Europa als naar de Verenigde 
Staten 2,2 miljard US-dollar en naar Japan 2,3 miljard 
US dollar. Het grootste verschil tussen deze drie economische 
blokken heeft niet zozeer te maken met de totale handels­
waarde, maar veeleer met de vorm waarin het tropisch 
timmerhout wordt ingevoerd. Japan importeert ruw onbe­
werkt hout rechtstreeks uit de bosgebieden en in het bijzonder 
uit Zuid-Oost Azië. De Verenigde Staten importeren hoofdza­
kelijk halffabrikaten of eindprodukten uit intermediaire 
landen als Hong Kong en Singapore. Europa ligt ergens tussen 
deze twee uitersten in (qua volume bedroegen de cijfers voor 
1980 met betrekking tot de invoer van tropisch hout 10 miljoen 
m3 voor de Verenigde Staten, tegenover 35 miljoen m3 voor 
Japan en 21 miljoen m3 voor Europa). milieu. Tot 55 % per hectare van het dipterocarpaccae-
woud op stam in Borneo (Sarawak, Sabah, Kalimantan) 
kan namelijk worden verwoest als daar met behulp van 
zwaar materieel drie tot vijf bomen worden weggehaald. 
Uit de in Maleisië opgedane ervaring valt af te leiden dat 
wanneer de lianen worden doorgesneden voordat bomen 
worden geveld, de schade soms met 20 % kan worden 
beperkt. 
In het algemeen kan worden gesteld dat het milieueffect van 
voor export bestemde boomkap groter is dan dat van 
houtkap voor binnenlandse doeleinden. Bij export­
houtkap met zijn zwaarder materieel en zijn vermogen om 
dieper in verafgelegen gebieden door te dringen, wordt de 
verwoesting van het bos door kolonisten zonder eigen 
stukje grond ook meer bevorderd. Hun landbouw-
praktijken, die erin bestaan alles om zich heen in het wilde 
weg kaal te kappen en plat te branden, hebben een 
uitwaaieringseffect vanuit de trekkerpaden en houtwerven. 
Daar de mate waarin deze schade wordt toegebracht van 
land tot land en van bos tot bos varieert, kunnen er geen 
zinnige cijfers worden genoemd met betrekking tot de 
verantwoordelijkheid, in algemene termen, voor de directe 
en indirecte invloed van de voor uitvoer bestemde houthak. 
Hiermee is echter aanzienlijk meer mee gemoeid dan de 
eerder genoemde 4 %. 
Een steeds groter gedeelte van de 83 % van het niet voor 
industriële doeleinden gewonnen hout komt thans op de 
markt als uit het bos getransporteerd, commercieel 
brandhout. De steeds grotere vraag naar dergelijk brand­
hout oefent een belangrijke druk uit op de tropische 
wouden. 
3. Ontwikkelingsprogramma's van de overheid 
Een andere belangrijke oorzaak van de vernietiging van het 
woud zijn de officiële ontwikkelingsprogramma's voor 
bosgebieden. Deze zijn veelal onder te verdelen in twee 
soorten: 
— de aanleg van wegen met het vooropgezette doel om 
„land zonder mensen voor mensen zonder land" te 
ontsluiten via transmigratieprogramma's. Dit gaat 
dikwijls gepaard met subsidies voor boeren, teneinde 
hen ertoe te brengen zich op stukken land in de 
regenwouden te vestigen, of belastingvoordelen voor 
maatschappijen om de ontginning van de bossen met het 
oog op exportveeteelt te bevorderen; 
— grote industrieprojecten met als doel de verschaffing 
van grondstoffen of energie voor industriële processen 
elders. Het feit dat zulke programma's in bossen 
worden uitgevoerd is vooral het gevolg van de 
beschikbaarheid van een hulpbron — zoals bijvoor­
beeld het water van een rivierstroomgebied voor de 
aanleg van een dam of een ertslaag. Toch kan ook de 
geringe waarde van het bestaande landgebruik (of niet-
gebruik) in economische termen een belangrijke 
secundaire factor zijn. 
4. Natuurverschijnselen 
In dit decennium wordt de grootscheepse ontbossing in 
toenemende mate veroorzaakt door een combinatie van 
Nr. C 264/6 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 10. 89 
menselijk ingrijpen en wanbeheer, gekoppeld aan natuur­
verschijnselen, die anders de bosgebieden wel schade 
zouden hebben toegebracht, maar in Zuid- en Midden-
Nicaragua ze niet zouden hebben verwoest. Zo heeft 
bijvoorbeeld de orkaan „Joan" in oktober 1988 miljoenen 
kubieke meters waardevol voor gespecialiseerde doelein­
den bestemd hardhout omver geblazen. Terwijl de regering 
aan het onderhandelen was om het hout uit het door de 
orkaan beschadigde bos te bergen, werd een gedeelte ervan 
verwoest door branden die door bosboeren waren gesticht. 
Het steeds vaker voorkomen van orkanen en andere 
klimaats- of weersverstoringen, die wellicht het ver­
schijnsel van de opwarming van de aarde begeleiden, 
kunnen de komende jaren de effecten van natuurver­
schijnselen en door de mens veroorzaakte schade meer en 
meer doen samenvallen, hetgeen een steeds ernstigere 
verwoesting van het bosbestand ten gevolge zal hebben. 
IV. GEVOLGEN VAN DE ONTBOSSING 
Deze zijn op te splitsen in: 
— sociale en humanitaire gevolgen 
— economische en commerciële consequenties 
— milieueffecten 
1. Sociale en humanitaire gevolgen 
Degenen die het meest direct en het ernstigst van de 
ontbossing in de tropen te lijden hebben zijn de eigenlijke 
bosbewoners, die duizenden jaren lang in en rond de 
tropische wouden hebben geleefd en daar een vorm van 
zwerflandbouw hebben bedreven, zonder het bos te 
verwoesten (de uit deze landbouwpraktijken voortvloeien­
de omloop kan 60-80 jaar bedragen). Deze inheemse 
bosbewoners waarvan er in totaal, alnaargelang van de 
definitie, wellicht ongeveer 2,25 a 2,5 miljoen zijn, kennen 
de eigenschappen van veel verschillende in het bos levende 
soorten planten en dieren die hun waarde voor de 
industriële samenlevingen hebben bewezen en dat nog 
kunnen doen. 
In tal van gebieden worden de territoriale rechten van deze 
bosbewoners door hun regeringen met voeten getreden en 
de wijze waarop zij worden behandeld is een internationaal 
strijdpunt. Het komt vrij vaak voor dat de bosbevolking 
naar reservaten wordt overgebracht, die te beperkt zijn 
voor hun extensieve bosbouwpraktijken. Zowel de 
fundamentele rechten van deze mensen als hun kennis en 
ervaring met betrekking tot het in harmonie met hun 
natuurlijke omgeving leven, zijn soms over het hoofd 
gezien. 
Het bestaan van de inheemse bosbevolking wordt ook 
bedreigd door bosbouwkolonisten, die via hun eigen 
zwerflandbouw met hen willen wedijveren, maar de kennis 
van en het respect voor het bos als leefmilieu missen. Ook 
zijn deze kolonisten dusdanig groot in aantal, dat er geen 
sprake meer is van lange braakperiodes tussen twee 
periodes van bosbouw. Een ander punt van overweging is de sociale en humanitaire 
situatie van de boskolonisten zelf, die het domein van de 
oorspronkelijke bosbevolking betreden. Omdat de kolonis­
ten misbruik maken van het bos en dat verwoesten, 
vernietigen zij ook hun basis van levensonderhoud. Zolang 
er nog bos over is, kunnen zij verder trekken. Naarmate er 
echter meer bosgebied wordt kaalgekapt en daardoor in 
woestijn wordt omgezet (naar schatting 40 % van het 
kaalgeslagen Braziliaanse bosgebied is thans woestijn) 
worden de mensen zonder land ook mensen zonder bos, 
geconfronteerd met het vooruitzicht van steeds grotere 
honger of zelfs massale hongersnood, even erg als de 
benarde positie van de vroegere bewoners van de 
savannegebieden in de Sahel. 
2. Economische en commerciële consequenties 
Het vooruitzicht van het verlies aan houtreserves als gevolg 
van overexploitatie en kaalkap heeft zeer ernstige economi­
sche consequenties op lange termijn voor zowel de landen 
met tropische wouden, als voor hun handelspartners, met 
inbegrip de Europese Gemeenschap, die 11-12 miljoen m3 
tropisch hout per jaar importeert. 
Over het geheel genomen zijn ontwikkelingslanden reeds 
netto-importeurs van hout uit de gematigde luchtstreken. 
Gaat het kappen van bossen in het huidige tempo door, dan 
zal hun afhankelijkheid van buitenlands hout aan het eind 
van de negentiger jaren acuut worden. De achteruitgang 
van de houtopbrengst in landen met tropische wouden zal 
waarschijnlijk aanzienlijk dalen als gevolg van een 
combinatie van verkeerde bosbouw- en houtbewerkings­
praktijken en het effect van natuurverschijnselen zoals 
droogte en orkanen. De reeds op bladzijde 3 genoemde 
branden die in 1982/83 op Kalimantan hebben gewoed, 
hebben naar schatting tussen 5 en 7 miljard US-dollar aan 
tropisch timmerhout op stam verwoest. 
De daling van de voedselproduktie als gevolg van 
verwoestijning heeft bovendien enorme economische 
gevolgen voor landen met een zware schuldenlast, waar 
dikwijls toch al een voedselgebrek heerst. 
Achteraf zullen wij wellicht constateren dat, indien het 
tempo van de ontbossing in de tropen niet sterk wordt 
afgeremd of tot staan wordt gebracht, het verloren gaan 
van andere soorten dan bomen een groter economisch 
verlies zal blijken te zijn. Momenteel bedraagt de waarde 
van de (zowel wettige als onwettige) handel in het wild 
levende dieren en planten — hoofdzakelijk afkomstig uit 
tropische wouden — naar schatting 5 miljard US-dollar per 
jaar, dus niet veel minder dan die van tropisch hout. 
Zowel de Europese industrie als die in de ontwikkelingslan­
den is in een mate waarvan weinigen zich bewust zijn voor 
haar groei en bloei afhankelijk van tropische plante- of 
siersoorten. Afgezien van de kritieke „dienstverlenende 
functies" die tropische wouden vervullen met betrekking 
tot de vochtvoorziening en de levering van nutriënten voor 
16. 10. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 264/7 
de landbouw, produceren regenwouden veel belangrijke 
grondstoffen voor de handel en de industrie. 
Met de wereldhandel in specerijen uit tropische wouden 
wordt bijvoorbeeld 144 miljoen dollar per jaar verdiend. 
Rieten meubelen en andere rotanprodukten vertegen­
woordigen een totale wereldhandelswaarde van meer dan 4 
miljard dollar per jaar. Een enkele uit de tropen afkomstige 
olie — namelijk palmolie — wordt gebruikt voor 
produkten die variëren van roomijs tot blik, terwijl het 
gamma van voor de industrie belangrijke gommen en 
harsen enorm is. 
De produkten uit de regenwouden zijn eveneens van belang 
voor de gezondheid van de Europeanen. Meer dan een 
derde van alle in de Europese Gemeenschap voorgeschre­
ven geneesmiddelen heeft al of veel van zijn kracht te 
danken aan chemische stoffen uit met name in de 
regenwouden voorkomende wilde planten en dieren. 
Heden ten dage spelen geneesmiddelen op basis van curare, 
het pijlgif van de Zuidamerikaanse Indianen, een doorslag­
gevende rol in de moderne hartchirurgie; zij worden 
gebruikt voor de behandeling van multiple sclerose en de 
ziekte van Parkinson. Bepaalde eigenschappen van de Rosy 
Periwinkle, die in de snel verdwijnende bossen van 
Madagascar werd ontdekt, hebben tot de bestrijding van 
bloedkanker bijgedragen. De Mexicaanse yamswortel 
levert één van de actieve ingrediënten van de voorbehoeds-
pil; de „snakeroot" uit de Indiase wouden brengt mensen 
die aan hypertensie of hoge bloeddruk lijden verlichting. 
Het gebruik van exotisch genetisch materiaal is echter het 
meest van belang als steun voor de veiligstelling van de 
voedselvoorziening. In de twintiger jaren, toen een ziekte 
de suikerrietoogst in het zuidelijk gedeelte van de 
Verenigde Staten bijna vernietigde, hebben genen van een 
wilde suikerrietsoort uit de Javaanse bossen geholpen deze 
industrie voor de ondergang te behoeden. In 1970 
voorkwam een wilde koffiesoort uit Ethiopië's snel 
slinkende wouden dat plantages in een aantal Zuid­
amerikaanse landen werden verwoest en hun nationale 
economieën door rampspoed werden getroffen. 
Welke economische verliezen te wijten zijn aan genenver­
nietiging zal nooit helemaal bekend worden. Bijna geen van 
de 28 000 palmsoorten uit de tropische wouden zijn door 
wetenschapsmensen bestudeerd. Minder dan 5 % van de 
plantesoorten in de regenwouden van de wereld zijn 
intensief op hun mogelijkheden onderzocht terwijl slechts 
een paar honderd van de 3 miljoen in die wouden 
voorkomende diersoorten zijn bestudeerd. Onlangs is er in 
een klein gebied van het Mexicaanse woud een wilde 
verwant van maïs ontdekt, waardoor gekweekte maïs — 
als die daarmee gekruist wordt — ieder jaar kan opkomen 
en dus de belangrijkste economische kosten en milieuver­
storingen als gevolg van ploegen en zaaien kunnen worden 
voorkomen. Deze nieuwe plant is ook resistent tegen enkele 
belangrijke ziekten. 
De ironie dat deze genetische hulpbronnen worden 
vernietigd aan het begin van een tijdvak waarin de 
mogelijkheden ervan door vorderingen op het gebied van 
genetische manipulatie zouden kunnen worden vergroot, 
behoeft geen betoog. 3. Gevolgen voor het milieu 
De verwoesting van het tropenbos heeft op plaatselijk, 
regionaal en wereldniveau een groot aantal gevolgen voor 
het milieu. 
Op plaatselijk en regionaal niveau 
Op plaatselijk niveau beschermt het in evenwicht zijnde 
ecosysteem van het regenwoud de verschillende bodems, 
het reguleert de waterafvoer via rivieren en heeft een 
temperende invloed op de plaatselijke klimaats- en 
weersomstandigheden. Wanneer deze vaak uit zand en 
lateriet bestaande bodems voor landbouw worden ontgon­
nen, zijn zij vaak in niet meer dan 2 of 3 seizoenen volslagen 
onvruchtbaar en verworden tot woestijn. De bodems van 
de tropenwouden variëren van redelijk vruchtbaar tot 
praktisch steriel, wanneer de vegetatie eenmaal is wegge­
haald. Toch overheersen de onvruchtbare bodems. 
In tegenstelling tot ecosystemen in de gematigde gebieden 
met hun dikke humuslagen vindt de groei- en afbraakcyclus 
in tropische ecosystemen vrijwel geheel en al boven de 
grond plaats via een efficiënte groei- en afbraakcyclus voor 
plant en dier. In de tussentijd wordt de hydrologische 
cyclus in evenwicht gehouden door evapotranspiratie, 
convectie en neerslag. In dergelijke ecosystemen dienen 
bodems hoofdzakelijk als inerte ondergrond om de 
complexe, sterk ontwikkelde vegetatiestructuur te onder­
steunen. 
Onder dergelijke omstandigheden kan het plaatselijke 
klimaat inderdaad als een verlengstuk van de vegetatieve 
cyclus worden beschouwd. Daarom doen drastische 
wijzigingen zich ook rechtstreeks en onmiddellijk voor, en 
niet pas na grootschalige ontbossing over lange termijn. 
Wat het overtollige afvloeiingswater betreft zij opgemerkt 
dat rivieren waarvan het waterpeil in de nattere en drogere 
seizoenen normaal stijgt en daalt in overeenstemming met 
een natuurlijke verstoring van het evenwicht door 
„ingevoerde" waterdamping als gevolg van verschuivingen 
in de weers- en seizoenspatronen, bij ontbossing schadelij­
ke overstromingen kunnen veroorzaken daar het woud zijn 
absorptievermogen kwijt is — een bijzonder acuut 
verschijnsel in gebieden met moerasbos. Losgeraakt slib 
veroorzaakt niet alleen een verhoging van de rivierbedding, 
maar ook een dichtslibbing van de bevloeiingsgeulen, 
waardoor de bodem waterziek wordt en uitloopt. 
Iets wat tevens op plaatselijk niveau uit milieu-oogpunt 
belangrijk is, is uiteraard de in het bos voorkomende flora 
en fauna, welke een ondersteuning vormt voor de 
plaatselijke en inheemse bevolking, die in harmonie met de 
natuurlijke systemen in het woud leeft, doch die zowel voor 
haar geneesmiddelen als voor haar voedsel sterk afhanke­
lijk is van de grote genetische verscheidenheid die daar 
wordt aangetroffen. 
Nr. C 264/8 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 10. 89 
Tropische wouden bewijzen dergelijke „diensten" ook aan 
gehele regio's. Vooral hier is het afgeleide effect van 
ontbossing van vitaal belang voor zowel de ecologische als 
de economische en de sociale stabiliteit. Verschijnselen als 
de overstromingen van 1988 in Bangladesh, waarvan wordt 
verondersteld dat zij ernstiger vormen hebben aangenomen 
door ontbossing in het Himalaya-gebergte, hebben wereld­
wijd bekendheid gekregen. 
In Zuidoost-Azië, in Oost- en West-Afrika en in Noord- en 
Zuid-Amerika doen zich soortgelijke verschijnselen voor, 
zij het op minder dramatische schaal. De gevolgen van 
overstromingen en dichtslibbing of verzanding voor de 
bevloeide landbouw, watervoorzieningsprojecten, ver-
voersverbindingen en de rivier- en kustvisserij kunnen 
bijzonder ernstig zijn. 
Op wereldniveau 
De laatste tijd is de aandacht gevestigd op het feit dat het 
afbranden van tropenbos bijdraagt tot een accumulatie van 
C02 (koolzuur) in de dampkring. Het „broeikaseffect" is 
voor nagenoeg de helft te wijten aan de ophoping van 
kooldioxide in de atmosfeer, hoofdzakelijk veroorzaakt 
door het verbruik van fossiele brandstoffen. De hoeveel­
heid C02 die thans vrijkomt door het afbranden en het op 
andere manieren vernietigen van de tropische wouden is 
echter eveneens aanzienlijk. In 1980 bedroeg de hoeveel­
heid door bosbranden vrijgekomen kooldioxide naar 
schatting 0,5 a 2 miljard ton (koolstof), tegen meer dan 5 
miljard ton als gevolg van het verbruik van fossiele 
brandstoffen. Het aandeel van andere gassen welke 
vrijkomen bij bosbranden en ook tot het broeikaseffect 
bijdragen — vooral methaan, heeft op zijn minst een 
proportionele betekenis. 
Tropische wouden kunnen de atmosferische processen in 
de wereld ook op andere manieren aanzienlijk beïnvloeden. 
In om het even welk bostype vindt een intensievere 
uitwisseling van vocht en energie met de atmosfeer plaats 
dan bij andere vormen van landschapsbedekking. Vooral 
de tropische wouden met hun dichte begroeiing zijn wat dat 
betreft van belang. Door de mens veroorzaakte wijzigingen 
in de werking van hun ecosystemen kunnen van aanzienlij­
ke invloed zijn op het klimaat. 
Zo wordt bijvoorbeeld de jaarlijkse neerslag in het 
Amazonebekken geraamd op 12 x 10 m3 water. Door 
evapotranspiratie gaat ten minste 6,5 x 10 m3 verloren. Dit 
proces veroorzaakt condensatie en draagt bij tot de 
vorming van wolken in de tropische zone. Deze ver­
damping, die een groot deel van de inkomende zonne-
energie (75 a 85 %) verbruikt, doet de gemiddelde 
temperatuur in de tropische zone dalen. Waterdamp, die 
via troposfeer voorbij de tropen wordt gevoerd, staat bij 
neerslag latente warmte af (560 calorieën/gram). Aldus 
'wordt de warmte vanuit de tropische regio's naar hogere breedtegraden gevoerd waar zij de temperatuur en derhalve 
het klimaat van perifere gematigde streken beïnvloedt. 
V. DE REMEDIES 
Ondanks de sombere vooruitzichten voor de tropische 
wouden, kan de ontbossing worden tegengegaan en, 
mogelijkerwijs, radicaal veranderd worden door acties om 
het vernietigingsproces stop te zetten door de natuurlijke 
hulpbronnen van het bos duurzaam te benutten en door 
doelgerichte herbebossingsprogramma's. De actieprioritei­
ten voor de betrokken landen, zoals aangegeven in het 
„Tropical Forest Action Plan" (FTAP), dat door de 
Wereldbank, de FAO, het UNDF en het World Resources 
Institute werd opgesteld en in 1985 voor het eerst 
gepubliceerd, zijn in het hiernavolgende beknopt weergege­
ven. De te treffen maatregelen zullen uiteraard van regio tot 
regio en van land tot land verschillen. De tenuitvoerlegging 
ervan zal jarenlang met niet aflatende energie moeten 
worden nagestreefd. De behoeften op het gebied van 
natuurbehoud in de „ijle" savannebossen zijn niet noodza­
kelijkerwijs dezelfde als die in de „dichtgesloten" regen­
wouden. Uit het hiernavolgende blijkt echter wel dat er een 
reële behoefte is aan landelijke natuurbehoudsmaatregelen 
en dat er praktische mogelijkheden bestaan om deze te 
treffen; die maatregelen kunnen en moeten internationaal 
worden gesteund, ook door de Gemeenschap en haar Lid­
staten : 
1. Prioriteiten in verband met investeringen en technische 
bijstand 
(i) Bosbouw en landgebruik: verandering brengen in de 
praktijken met betrekking tot het bodemgebruik om 
verwilderde stukken land te stabiliseren en weer in goede 
staat te brengen alsmede het invoeren van duurzame 
landbouw- en beweidingssystemen. Hiervoor is een 
geïntegreerde aanpak nodig, waarbij bosbouw, landbouw, 
bodembehoud en veeverzórging worden gecombineerd. De 
boslandbouw (agro-bosbouw) krijgt een grote rol toebe­
deeld bij de ondersteuning of verhoging van de landbouw-
produktie, waarbij aan de basisbehoeften aan hout, 
veevoeder en andere bosbouwprodukten wordt voldaan en 
tevens de werkgelegenheid en het inkomen op het 
platteland worden verbeterd. Bij investeringen en techni­
sche bijstand dient o.m. voorrang te worden gegeven aan: 
een geïntegreerd waterscheidingsbeheer en het onder 
controle houden van het verwoestijningsproces. 
(ii) Op het bosbestand gebaseerde industriële ontwikke­
ling : aan de binnenlandse vraag naar industriële bosbouw­
produkten voldoen: de invoer beperken en de uitvoer 
steunen in landen die zich voor een breed opgezet 
bosbouwprogramma voor industriële doeleinden lenen. Bij 
investeringen en technische bijstand dient voorrang te 
worden gegeven aan: de bescherming en het beheer van 
natuurbossen; een versnelde industriële herbebossing 
(waarbij de achteruitgang van het natuurlijke tropenbos en 
de verplaatsing van de inheemse bosbevolking worden 
voorkomen) en een intensiever gebruik van de bestaande 
hulpbronnen, b.v. door betere houtkappraktijken ter 
voorkoming van schade en verspilling. 
(iii) Brandhout en energie: beheersing van de vraag en de 
levering van grotere voorraden brandhout van buiten de 
tropische bosgebieden om aan de behoeften van zowel de 
16. 10. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 264/9 
plattelands- als de stadsbevolking en van de industriële 
verbruikers te voldoen. Bij investeringen en technische 
bijstand dient o.m. voorrang te worden gegeven aan een 
efficiënter gebruik van brandhout (b.v. door meer 
doelmatige kookkacheltjes), de benutting van houtkapaf-
val, brandhoutvervanging, een beter beheer van de 
bestaande natuurlijke hulpbronnen uit het bos, de aanplant 
van bomen op bedrijfsarealen en de aanleg van brandhout­
plantages. 
(iv) Instandhouding van de ecosystemen in de tropische 
wouden: tropische woudgebieden beschermen, die groot 
genoeg zijn om daar de biologische verscheidenheid en de 
stabiliteit van het milieu in stand te houden. Bij investerin­
gen en technische bijstand zou o.m. voorrang moeten 
worden gegeven aan een vermindering van de druk op aan 
bedreigde tropische wouden grenzende gebieden, zowel 
door een intensivering van de landbouw op niet met bos 
begroeide gronden als door het creëren en beheren van 
beschermde gebieden. 
(v) Versterking van instellingen: een versterking van het 
institutionele kader in de betrokken landen om het beleid 
en de programma's met betrekking tot een duurzame 
benutting van de bosgronden te kunnen plannen, ontwik­
kelen, uitvoeren, controleren en evalueren. Bij investerin­
gen en technische bijstand zou voorrang moeten worden 
gegeven aan planning en administratie, onderzoek, oplei­
ding en voorlichtingswerk. 
De investeringsbehoeften voor een vijfjarenprogramma 
van versnelde actie werden aan de hand van de bovenge­
noemde prioriteiten beoordeeld voor 56 ernstig door 
ontbossing aangetaste landen, waarbij speciaal rekening 
werd gehouden met de waarschijnlijke mogelijkheden van 
elk land om nieuwe investeringen aan te kunnen. Het 
bedrag aan openbare en particuliere investeringen dat 
vereist is om in vijf jaar tijd van invloed te zijn op het 
ontbossingsproces in de tropen werd op 8 miljard US-dollar 
geraamd. Ongeveer 5,3 miljard daarvan (d.w.z. twee derde 
van het totaal) zal waarschijnlijk nodig zijn voor de 56 
meest ernstig aangetaste landen. Ten minste 30 % van de 
investeringen zal verband houden met de landbouw. 
De helft van het totale bedrag van 8 miljard US-dollar, 
d.w.z. 800 miljoen US-dollar per jaar over vijf jaar — dient 
te worden opgebracht door de ontwikkelingshulpinstan­
ties, terwijl de rest uit nationale regeringsbegrotingen en uit 
de particuliere sector moet komen. Een en ander zou 
neerkomen op een verdubbeling van de buitenlandse hulp 
ter bestrijding van de ontbossing. 
Uit het TFAP blijkt duidelijk dat zelfs middelen in deze orde 
van grootte slechts voldoende zijn voor een eerste aanpak 
van de meest dringende ontbossingsproblemen en dat er, 
om vooruitgang te kunnen boeken in de komende jaren, 
aanzienlijk meer geld bijeengebracht moet worden. 
Bovendien is het duidelijk dat rechtstreekse pogingen om de 
ontbossing te bestrijden niet geheel en al doeltreffend zullen 
zijn, wanneer men zich niet gelijktijdig inspanningen 
getroost op de hiernavolgende gebieden. 2. Economische beleidsmaatregelen en nationale ontwik­
kelingsplanning 
De ervaring heeft duidelijk uitgewezen dat al te zeer op 
bepaalde aspecten gerichte maatregelen binnen de bos­
bouwsector geen effect sorteren wat het in de hand houden 
van de ontbossing en het beschermen van grote delen van 
het resterende tropische woud betreft. Daar tal van 
beleidsmaatregelen en praktijken in de landbouw, de 
energiesector en andere sectoren een belangrijke oorzaak 
van de verwoesting van het bos zijn, moeten veel van de 
oplossingen daarvoor van buiten de bosbouwsector 
komen. 
De planning van het bodemgebruik in bosgebieden moet 
binnen het ruimere verband van de nationale ontwikke­
lingsplanning worden aangepakt. Een verkeerd beleid 
binnen de bosbouwsector en in andere sectoren, zoals de 
landbouw, dat tot een versnelde uitputting van de in het bos 
aanwezige hulpbronnen leidt, dient te worden gewijzigd en 
plaats te maken voor beleidsmaatregelen ter bevordering 
van herbebossing en een duurzaam bosbeheer. 
Tot de belangrijkste beleidshervormingsgebieden behoren: 
(i) Landhervorming: 
rechtvaardigheid en toegang tot het grondbezit 
vormen een belangrijk beleidspunt dat niet over het 
hoofd mag worden gezien» wanneer men de druk op 
de tropische wouden wil verlichten. De ongelijkmati­
ge verdeling van grond als gevolg van historische en 
politieke ontwikkelingspatronen heeft de plattelands­
bevolking ertoe gedwongen zich in de ecologische 
kwetsbare bosgebieden met onvruchtbare bodems of 
op de steile met bos begroeide hellingen van de 
hooglanden terug te trekken. 
Een uitgesproken politiek engagement van de natio­
nale regeringen om de verschillende vormen van 
landhervormingsbeleid voort te zetten, zal op korte 
termijn waarschijnlijk meer doen om de druk op de 
bosgebieden te verlichten dan welke andere beleids­
maatregel dan ook. 
(ii) Bijsturing van ongeschikte beleidsstimulansen binnen 
de bosbouwsector: 
Tal van regeringen subsidiëren de ontbossing direct 
of indirect via allerlei economische beleidsmaat­
regelen — zoals investeringsprikkels, belasting- en 
inkomenssystemen en het openstellen van openbare 
bossen tegen uiterst gunstige voorwaarden — 
waardoor de nettokosten dalen of de particuliere 
winstgevendheid van de op commerciële leest ge­
schoeide bosbouwexploitatie stijgt. Daar met deze 
krachtige economische prikkels eerder het verbruik 
op korte termijn dan het beheer op lange termijn 
wordt bevorderd, leidt dit tot een veel sterkere mate 
van busexploitatie dan het geval zou zijn zonder die 
beleidsmaatregelen. Een beleidshervorming, zoals bij 
voorbeeld een verhoging van de prijs op stam, een 
uitbreiding van het gebruik van verkoop bij opbod 
van houtkapconcessies en de vervanging van ondoel­
matige prikkels door maatregelen om de particuliere 
Nr. C 264/10 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 10. 89 
sector ertoe aan te sporen in herbebossing en een 
duurzaam bosbeheer te investeren, zou helpen de 
boshulpbronnen in stand te houden, de economische 
welvaart te doen stijgen en de belastingdruk op 
regeringen te verminderen. 
(iii) Bijsturing van ondoelmatige beleidsstimulansen 
buiten de bosbouwsector: 
Veel regeringen hebben beleidsmaatregelen inge­
voerd, zoals subsidies, leningen tegen een lage 
rentevoet en belastingvoordelen, die het proces 
waarbij bosgrond voor andere doeleinden wordt 
gebruikt, versnellen en met name de grootgrond­
bezitters ten goede komen. Zo zijn bij voorbeeld de 
door de regering gesteunde programma's voor de 
vestiging van landbouwnederzettingen en grootscha­
lige veeteeltbedrijven een belangrijke oorzaak van de 
ontbossing in verscheidene Zuidoostaziatische en 
Latijnsamerikaanse landen geworden. Als belang­
rijkste voor een beleidsherziening in aanmerking 
komende punten kunnen o.m. worden genoemd: 
— afschaffing van overheidssubsidies, belasting­
voordelen, leningen tegen een lage rentevoet en 
andere aansporingsmaatregelen, die er de oorzaak 
van zijn dat de tropische wouden in korte tijd voor 
niet duurzame doeleinden worden benut; 
— herziening van het betrokken nationale ontwik­
kelingsbeleid dat heeft geleid tot de uitvoering van 
mijnbouwprojecten en de aanleg van wegen en 
dammen in bosgebieden en dat de grondspeculatie 
op gronden die grenzen aan het tropisch bos heeft 
gestimuleerd; 
— herziening van het beleid van de diverse regerin­
gen, waarbij de veeteelt in aride of semi-aride 
streken, waar de veebezetting de duurzame 
draagkracht van de woeste savannegronden ver te 
boven is gegaan, wordt gesubsidieerd; 
— nagaan welke wederzijds ondersteunende investe-
rings- en beleidshervormingsmaatregelen er in de 
sectoren landbouw, energie, industrie en bevol­
kingsplanning genomen kunnen worden waar­
door de ontginningsdruk op de bosgebieden kan 
worden verlicht. 
(iv) Investeringen door hulpverleningsinstanties: 
De financiering door hulpverleningsinstanties heeft 
een belangrijke rol gespeeld bij grootschalige ontwik­
kelingsprojecten die als een van de voornaamste 
oorzaken van de vernietiging van de tropische 
wouden en het wegtrekken van de inheemse bevol­
king zijn te beschouwen. In kringen van ontwikke­
lingshulporganisaties zou een belangrijke bijdrage tot 
het economisch beleid, de planning van het grond­
gebruik en andere beleidshervormingen kunnen 
worden geleverd door: 
— de aanvaarding en tenuitvoerlegging van strikte 
beleidsrichtsnoeren voor het behoud van de 
ecosystemen in de tropenwouden. Dit houdt o.m. 
in dat alle economische, milieu- en sociale invloeden die aan iedere voorgestelde ontwikke­
ling met mogelijke belangrijke effecten op de 
tropenbossen, zijn verbonden, moeten worden 
onderzocht en dat projecten die niet aan deze 
nieuwe beleidsrichtsnoeren voldoen niet of niet 
meer moeten worden gefinancierd; 
— het treffen van regelingen om ecosystemen van 
vitaal belang te ontzien en te beschermen in 
situaties waarin door hulpinstanties gesteunde 
ontwikkelingsprojecten waarschijnlijk gebieden 
van uniek biologisch belang zullen aantasten. 
Integratie van het bosbeheer in de nationale ontwik­
kelingsplanning. 
De rol die bossen spelen bij de bescherming van de 
bodem en het water als basis voor de landbouw, bij 
het voldoen aan de energievraag op het platteland en 
in de steden en bij de industriële ontwikkeling en, 
omgekeerd, in verband met de uit de leegkap van de 
bossen voortvloeiende kosten, worden in de nationale 
ontwikkelingsplannen schromelijk ondergewaar­
deerd. Om ervoor te zorgen dat bosbeheer beter in de 
nationale ontwikkelingsprogramma's wordt geïnte­
greerd, dient hoge prioriteit te worden verleend aan: 
— het maken van opnamen van de bosbestanden per 
land, via „remote sensing" teledetectie en andere 
technieken; 
— het ontwikkelen van economische methodes om 
de kosten van bosvernietiging op te nemen in de 
nationale boekhouding en de voordelen van 
investeringen in bosbehoudsmaatregelen beter te 
kwantificeren ten einde de besluitvorming in 
verband met nationale planning en de toewijzing 
van middelen te verbeteren. 
3. Onderzoek 
In tal van ontwikkelingslanden blijven de nationale 
instituten voor onderzoek op bosbouwgebied een zwak 
aanhangsel van het Departement van Bosbouw en krijgen 
zij weinig politieke steun. Voorts kampen zij met een 
gebrek aan goed opgeleid personeel, faciliteiten en 
financiële middelen. De nationale regeringen en de 
ontwikkelingshulpinstanties dienen, met het oog op een 
belangrijkere bijdrage van het bosbouwonderzoek tot een 
oplossing van de problemen waarvoor de ontwikkelings­
landen zich bij de benutting van de bosgronden gesteld zien, 
de uitvoering van de volgende beleidspunten na te streven: 
— een verhoging van de over het algemeen geringe 
politieke en financiële steun voor bosbouwonderzoek in 
de ontwikkelingslanden; 
— een toespitsing van het bosbouwonderzoek op een paar 
prioritaire onderzoeksterreinen die zeer goede mogelijk­
heden bieden om in de bosbouwbehoeften op het 
platteland te voorzien en de armoede op het platteland 
te verlichten; 
16. 10. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 264/11 
— een meer effectieve integratie van bosbouw en land­
bouwonderzoek „in het veld" en een sterkere link met 
voorlichtingsprogramma's ter bevordering van de 
stelselmatige toepassing van proefnemingen op het 
gebied van boslandbouwkundig onderzoek. 
VI. VROEGERE EN HUIDIGE MAATREGELEN IN 
ANTWOORD OP DE ONTBOSSING VAN DE 
TROPEN 
A. Internationale maatregelen 
De eerste belangrijke maatregelen die getuigden van een 
officiële erkenning van het probleem van de ontbossing van 
de tropische wouden, werden genomen in het begin van de 
jaren tachtig. 
1. Het Tropical Forestry Action Plan (TFAP) 
De FAO startte in 1985 het Tropical Forest Action Plan met 
de bedoeling om in samenwerking met de Wereldbank en 
het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties 
(UNDP) ontwikkelingsprojecten op te zetten. Het in 
Washington DC gevestigde niet-gouvernementele World 
Resources Institute was eveneens bij de opstelling van het 
plan betrokken. 
Het TFAP is geen organisatie maar een mechanisme dat 
ontworpen is om de inspanningen te coördineren van een 
groot aantal organisaties en instellingen (overheidsinstel­
lingen, niet-gouvernementele organisaties, nationale en 
internationale organisaties, de particuliere sector en lokale 
gemeenschappen), die samenwerken om één overkoepelend 
doel te verwezenlijken, namelijk het behoud en het 
rationele gebruik van de tropische bossen ter ondersteuning 
van een duurzame sociaal-economische ontwikkeling. 
Het TFAP is geen centraal kaderplan geworden maar een 
kader waarbinnen nationale programma's voor de bos­
bouw en aanverwante sectoren kunnen worden opgezet, 
afgestemd op de behoeften van een land dat in het kader 
van het TFAP om bijstand heeft gevraagd. 
Als een land om bijstand heeft verzocht zijn de gebruikelij­
ke stappen bij de formulering en tenuitvoerlegging van het 
TF AP-proces: 
— de bestudering van de bosbouwsector met het oog op 
het ontwerpen of bijwerken van nationale plannen ter 
ontwikkeling van de bosbouw, 
— de uitwerking van een specifieke uitvoeringsstrategie, 
— het aannemen van wettelijke en institutionele maat­
regelen, 
— de identificatie, voorbereiding en uitvoering van 
relevante projecten. 
Het TFAP opereert op internationaal niveau via periodie­
ke, informele bijeenkomsten van bosbouwconsulenten die 
de verschillende betrokken gouvernementele, niet-gouver­
nementele, nationale en internationale instellingen ver­
tegenwoordigen. Hierdoor wordt de coördinatie ver­
gemakkelijkt, de betrokkenheid gestimuleerd en de 
voortgang van het TFAP-proces in de afzonderlijke landen geanalyseerd. Een secretariaat (in Nederland) en een 
coördinatie-eenheid (bij de FAO in Rome) zorgen voor de 
algehele ondersteuning van het TFAP. 
Zoals reeds opgemerkt, ging men er bij het in 1985 
ontworpen oorspronkelijk actieplan van het TFAP van uit 
dat de deelnemers in vijf jaar (1987-1991) ongeveer 
8 miljard US-dollar aan overheids- en particuliere investe­
ringen bijeen moesten brengen. Hiervan was 5,3 miljard 
US-dollar nodig voor de 56 meest ernstig getroffen landen 
die in de studie waren onderzocht. Tenminste een derde van 
de voorgestelde investering is bestemd voor brandhout­
voorziening en -besparing en boslandbouw, terwijl 
projecten op het gebied van industrieel gebruik van bos en 
grondgebruik goed zijn voor respectievelijk 25 % en 17 %. 
De investeringskosten per regio zijn als volgt verdeeld: Azië 
50 % (12 landen), Latijns-Amerika 30 % (16 landen) en 
Afrika 20 % (28 landen). (Zie bijlage B). Het secretariaat 
van het TFAP heeft maar weinig succes gehad bij zijn 
pogingen de 8 miljard US-dollar bijeen te brengen: tegen 
1989 was slechts de helft van de vereiste middelen 
vastgelegd. 
2. De Internationale Organisatie voor Tropisch Hout 
(ITTO) 
De drijfveer tot oprichting van de ITTO was een gevolg van 
het feit dat de ontwikkelde landen, met name Japan, zich 
zorgen gingen maken over de ontbossing die een bedreiging 
vormde voor hun tropische houtreserves. De ITTO werd 
opgericht in het kader van UNCTAD, in eerste instantie in 
de vorm van een grondstoffenovereenkomst. In ITTO's 
taakomschrijving (de Internationale Overeenkomst inzake 
Tropisch Hout) wordt veelvuldig gewezen op het milieu­
kundig belang van de tropische bossen. Hierin wordt onder 
meer het duurzame gebruik en het behoud van de tropische 
wouden en hun rijkdommen alsmede de handhaving van 
het ecologisch evenwicht in de betrokken regio's als 
doelstelling aangemerkt. 
Het doel van de overeenkomst is het bieden van een 
doeltreffend kader voor samenwerking en overleg tussen de 
tropisch hout producerende en verbruikende leden en het 
uitbreiden van de internationale handel in tropisch hout via 
de verbetering van de structurele omstandigheden op de 
markt. 
De doelstellingen van de overeenkomst zijn: het bevorde­
ren en steunen van onderzoek en ontwikkeling ten einde het 
bosbeheer en het gebruik van hout te verbeteren, rekening 
houdend met de omstandigheden ter plaatse; de werk­
zaamheden op het gebied van het bosbeheer te steunen; het 
aanmoedigen van producerende leden om ervoor te zorgen 
dat met de be- en verwerking van het produkt de grootst 
mogelijke toegevoegde waarde wordt bereikt; het ver­
beteren van de afzet en de distributie wat de export van 
tropisch hout van producerende leden betreft. Zij voorziet 
eveneens in het aanmoedigen van de ontwikkeling van een 
nationaal beleid gericht op een voortgaand gebruik en 
duurzaam behoud van de tropische wouden en hun 
genetische rijkdommen en op de handhaving van het 
ecologisch evenwicht in de betrokken regio's. Het zal 
duidelijk zijn dat de overeenkomst geen economische 
voorschriften als zodanig bevat. 
De ITTO voorziet niet alleen in commerciële instrumenten 
maar biedt ook de mogelijkheid grootschaliger doelstellin-
Nr. C 264/12 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 10. 89 
gen na te streven (bv. het verzamelen van gegevens over 
produkten, het beheren en gebruiken van de tropische 
wouden en het tot stand brengen van een milieubeleid). 
Voor het eerst is er een internationaal kader waarin de 
problemen rond de houthandel in nauwe samenhang met 
bosbehoudsaangelegenheden besproken kunnen worden 
zonder dat de vooruitzichten op economische ontwikke­
ling, die tropisch hout ontwikkelingslanden biedt, worden 
verwaarloosd. 
Ondanks de Japanse steun is de ITTO gedurende haar 
driejarig bestaan een kwetsbare instelling gebleven. In 1988 
bedroegen haar werkingsmiddelen ongeveer de tegen­
waarde van 2 miljoen ecu, terwijl een gelijkwaardig bedrag 
in haar projecten werd bekend. Tot dusver bedraagt het 
totaal aan projecten verstrekte middelen ongeveer de 
tegenwaarde van 5 miljoen ecu. 
In de financiering van de ITTO komt de onzekerheid van 
de meeste regeringen omtrent haar potentiële doeltreffend­
heid tot uitdrukking. Bijna alle 42 producerende leden zijn 
achterop met hun verplichte bijdragen (dit geldt trouwens 
ook voor de Verenigde Staten vanwege de speciale 
budgettaire beperkingen aldaar onder de Gram-Rudman 
wet) — een factor die de geringe steun van de zijde van de 
verbruikende leden zou kunnen verklaren. Vrijwel geen 
verbruikende leden hebben namelijk financiële middelen 
voor haar projecten beschikbaar gesteld (een uitzondering 
hierop vormen Zwitserland, Nederland, de Bondsrepu­
bliek Duitsland, de Scandinavische landen en Japan, 
hoewel de niet-Japanse bijdragen tot dusver slechts 
2 miljoen US-dollar bedragen). Ook de Gemeenschap is lid 
van de ITTO. 
3. Andere intergouvernementele organisaties 
a) De Wereldbank en het IMF 
De Wereldbank kende voordat zij in 1984/85 bij het 
Tropical Forest Action Programme (TFAP) betrokken 
werd, bij het verstrekken van sectoriële leningen geen hoge 
prioriteit toe aan projecten waarvan verondersteld werd 
dat zij de druk op de tropische wouden zouden ver­
minderen. In die tijd, toen er nog geen aanzienlijke leningen 
voor de commerciële ontwikkeling van de tropische 
bosbouw als zodanig werden verstrekt, waren leningen 
voor projecten voor de ontginning van het dichte oerbos, 
met name aan Brazilië voor ontwikkelingen die verband 
hielden met Electronorte aan de Tocantinsrivier in 
Amazonië, voor de mijnbouw in Carajas en aan Indonesië 
waar in Oost-Kalimantan oerbos gekapt werd in verband 
met de uitvoering van het Transmigrasi-programma, niet 
ongewoon en werden tot en met 1988 vernieuwd dan wel 
verlengd. 
In 1987/1988 vond een belangrijke reorganisatie van de 
beheersstructuur van de Wereldbank plaats die ver­
moedelijk haar weerslag zal hebben op het verstrekken van 
leningen voor alle projecten die met de ontbossing van de 
tropenwouden te maken hebben; een punt waarop 
gewezen wordt in de door de Wereldbank en het IMF 
opgestelde Verklaring van Berlijn (Berlijn 1988) over het belang van milieukundige overwegingen in het ontwikke­
lingswerk, die werd afgelegd tijdens de jaarlijkse ver­
gadering van de Bank en het Fonds van 1987. De bank 
kondigde aan dat zij verwachtte dat de bosbouwuitgaven 
zouden stijgen van 138 miljoen US-dollar in 1986 tot 
500 miljoen US-dollar tegen 1989. 
De invloed van het IMF op het beleid van de landen is zowel 
in kwalitatief als in kwantitatief opzicht groter dan die van 
de project-georiënteerde ontwikkelingsbanken. Het IMF 
richt zich evenwel op algemene nationale budgettaire, 
financiële en monetaire voorwaarden en acht het niet 
gepast, ten minste niet openlijk, om voorwaarden te stellen 
aan het gebruik en het beheer van deze of gene natuurlijke 
hulpbron wanneer het zijn financiële en monetaire beleid 
ten aanzien van de Lid-Staten bepaalt. 
Als gevolg van onder meer uitingen zoals de Verklaring van 
Berlijn hecht het bestuur van het IMF momenteel wel 
belang aan milieukwesties. Het ontbreken van een 
rechtstreekse link tussen het verstrekken van leningen door 
het IMF (de technische, budgettaire en financiële voor­
waarden die het stelt) en het specifiek plaatselijke effect van 
projectleningen werd totdus als een politiek obstakel voor 
een meer openlijke financiële betrokkenheid gezien. 
Het is waarschijnlijk en ook gewenst dat de milieu-effecten 
van programma's voor structurele aanpassingen in de 
toekomst meer aandacht krijgen. Bij het nemen van 
structurele-aanpassingsmaatregelen zou men eigenlijk al 
met milieu-effecten rekening moeten houden; een en ander 
zou namelijk het milieu ten goede kunnen komen en de 
situatie in de betrokken landen kunnen verbeteren. Veel 
ontwikkelingslanden zouden vanwege belastingsvoorde­
len, subsidies en korte-termijnovereenkomsten die voor de 
houtproducent geen stimulans vormen om opnieuw te 
planten, op nationaal economisch niveau wel eens helemaal 
niets kunnen winnen bij de exploitatie van hun tropische 
bossen. Andere nationaal gezien belangrijke beleidsover­
wegingen die voor de tropische bossen van belang zijn en 
bij het nemen van structurele aanpassingsmaatregelen in 
beschouwing zouden kunnen worden genomen, worden 
beschreven in punt V.2. 
b) De Regionale Ontwikkelingsbanken 
De Inter-Amerikaanse, Aziatische, Afrikaanse en Caribi­
sche Ontwikkelingsbanken kennen alle expliciete milieu­
procedures en hebben stuk voor stuk bepaalde ver­
antwoordelijkheden met betrekking tot milieueffectbeoor­
deling. Elke bank heeft met betrekking tot de algehele 
verantwoordelijkheid voor het milieu een specifiek punt 
waarop zij zich concentreert. Zij zijn in de loop der tijd 
meer gaan lenen ten behoeve van de bosbouwsector; de 
voor deze sector bestemde leningen gaan vrijwel volledig 
naar TFAP-concentratiegebieden. Er zijn door deze banken 
uit milieu-oogpunt echter nagenoeg geen leningen verstrekt 
voor projecten voor het duurzame exploitatiebeheer van 
het natuurlijke bos. Ook bleek men zich niet duidelijk 
bewust te zijn van het feit dat milieu-aspecten in andere dan 
16. 10. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 264/13 
milieugerichte projecten (bij voorbeeld landbouwprojec­
ten) belangrijker zijn voor het milieu dan specifieke 
milieuprojecten. 
c) Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties 
(UNDP) 
Het UNDP is nauw betrokken bij het stimuleren van het 
Tropical Forest Action Plan. Zijn pre-investerings­
activiteiten (met name gericht op het maken van opnames 
van de bosbestanden, opleiding en het oprichten van 
organisaties) zijn van vitaal belang voor een betere 
ontwikkelingsprestatie op het gebied van het tropenbosbe-
heer. Pre-investeringsfinancieringen van het UNDP zijn in 
het verleden altijd op de economische ontwikkeling gericht 
geweest. Bij meer en meer UNDP-projecten richt men zich 
thans echter ook op de milieu-aspecten van de ontwikke­
lingsactiviteiten. 
d) Milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP) 
In het kader van het UNEP heeft men zich geconcentreerd 
op het bevorderen van onderzoek naar overleg over de 
consequenties van de ontbossing voor het milieu (C02, het 
verloren gaan van soorten, enz.) en niet zozeer op 
maatregelen ter verbetering van het beheer van de tropische 
bossen. De organisatie heeft altijd een coördinerende en 
kataliserende rol gespeeld en zorgt er door zijn functie van 
„milieuwaakhond" voor dat de andere VN-instellingen in 
hun eigen werkprogramma's ter dege met milieu-aspecten 
rekening houden. Budgettaire beperkingen hebben het 
werk van deze instelling ernstig bemoeilijkt. De in 
voorbereiding zijnde Internationale Kaderovereenkomst 
inzake Biologische Diversiteit zou echter van belang 
kunnen zijn, met name wat het behoud van de genetische 
rijkdommen betreft. 
e) Conferentie van de Verenigde Naties voor Handel en 
Ontwikkeling (UNCTAD) 
UNCTAD is niet direct betrokken bij aangelegenheden die 
de tropische wouden betreffen. De overeenkomst inzake 
het gemeenschappelijk fonds, die op 19 juni 1989 in 
werking zal treden, zou evenwel een mogelijkheid tot 
aanvullende financiering kunnen bieden: in het kader van 
het tweede (vrijwillige) loket van het gemeenschappelijk 
fonds kunnen regeringen (bv. Lid-Staten) namelijk een 
financiële bijdrage voor onderzoeks- en ontwikkelings­
activiteiten van internationale grondstoffenorganisaties 
verstrekken. De financiering uit hoofde van het tweede 
loket zal afhankelijk zijn van het feit of organisaties volgens 
het in de overeenkomst inzake het gemeenschappelijk fonds 
vastgestelde criterium als internationale grondstoffenorga­
nisaties zijn aangewezen. De Internationale Organisatie 
voor Tropisch Hout alsmede vele andere instellingen 
zouden hiervoor zeker in aanmerking kunnen komen. 
f) Samenwerkingsovereenkomst Amazonië 
Deze overeenkomst, die in 1978 in Brasilia werd onder­
tekend, trad in 1980 in werking. De verdragsluitende 
partijen waren: Bolivia, Brazilië, Colombia, Equador, 
Guyana, Peru, Suriname en Venezuela. De staatshoofden/ 
regeringsleiders van de verdragsluitende partijen hebben 
onlangs (mei 1989) de Amazon Declaration getekend waarin de souvereine rechten van elk tot Amazonië 
behorend land om vrijelijk zijn natuurlijke hulpbronnen te 
beheren opnieuw worden bevestigd, doch tegelijkertijd 
uitdrukking wordt gegeven aan de wil om samen met 
andere landen en internationale organisaties te werken aan 
de uitvoering van nationale en regionale projecten en 
programma's in Amazonië. 
4. Andere coördinerende inspanningen 
a) Bellagio 
Een recente ontwikkeling is de pseudo-institutionalisering 
van de sinds 1987 gehouden „Bellagio"-bijeenkomsten. De 
Bellagio-bijeenkomsten (die in 1988 gericht waren op het 
onderzoek van de tropenbossen) worden gebruikt voor een 
meer breedvoerige presentatie en ventilatie van de 
afspraken die binnen het TFAP zijn gemaakt. Het 
informele karakter van deze bijeenkomsten is nuttig daar 
senior-ambtenaren de gelegenheid hebben politici en 
opinieleiders te ontmoeten die normaal gesproken geen 
deel uitmaken van de kring van specialisten die bij de 
tropische bosbouw betrokken zijn. 
b) Committee of International Development Institutions 
for the Environment (CIDIE) 
Het beleid en de verrichtingen van donororganisaties ten 
aanzien van milieubescherming worden gecoördineerd 
door het Committee of International Development Insti­
tutions for the Environment (CIDIE) waarvan de Gemeen­
schap via de Commissie lid is. Het Comité heeft zich in het 
verleden (1981/1982) vooral met de problemen rond de 
bosbouw beziggehouden. De invloed van CIDIE op het 
beleid van zijn leden kan wat de tropische bosbouw betreft 
in het gunstigste geval als marginaal worden betiteld. Een 
en ander werd bereikt via de uitwisseling van informatie en 
kennis. 
B. Communautaire en nationale maatregelen 
1. Communautaire maatregelen 
Activiteiten ter ontwikkeling van de bosbouw in ontwikke­
lingslanden 
In het midden van de jaren tachtig bedroeg de totale 
financiële Gemeenschapssteun voor bosbouwprojecten in 
ontwikkelingslanden ongeveer 20 miljoen ecu per jaar; een 
steun die hetzij via specifieke begrotingslijnen, bv. 
begrotingslijn 946, hetzij in het kader van de Overeenkomst 
van Lomé beschikbaar werd gesteld. Deze steun was gericht 
op een veertigtal belangrijke projecten of projectcompo­
nenten en andere meer kleinschalige activiteiten. 
Van de te verdelen hoeveelheid ging 54 % naar Afrika, 
35 % naar Azië en de Stille Oceaan en 11 % naar Latijns-
Amerika en het Caribisch gebied. 
Sinds 1986 is de steun van de Gemeenschap voor tropische 
bosbouw gestaag toegenomen. Verdeeld volgens de 5 
TFAP-sectoren, zijn de percentages EG-bijstand: 
1. Bosbouw en landgebruik 
(inclusief boslandbouw) 59 % 
2. Bos voor industrieel gebruik 21 % 
Nr. C 264/14 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 10. 89 
3. Brandhout/energie uit hout 11 % 
4. Behoud van de tropische bosecosystemen 0,5 % 
5. Institutionele versterking (onderzoek) 8,5 % 
Wanneer we met de Derde Overeenkomst van Lomé 
beginnen, dan blijkt dat de Commissie en haar ACS-
partners ervoor gekozen hebben de steun te concentreren 
op de ontwikkeling van het platteland en het behoud van de 
natuurlijke hulpbronnen. 60 tot 80 % van alle nationale 
programmeerbare middelen en 50 % van alle regionale 
middelen worden gespendeerd aan de plattelandssector. 
Veel van wat de Commissie bijdraagt aan de subsector 
bosbouw geschiedt in de vorm van bosbouwcomponenten 
in het kader van geïntegreerde programma's of projecten 
voor plattelandsontwikkeling. 
De reeds in de mededeling van de Commissie van januari 
1986 over het behoud van de natuurlijke hulpbronnen en 
het tegengaan van de verwoestijning in Afrika aangegeven 
tendens om de steun van de Commissie voor bosbouw 
geleidelijk te verhogen zal zich waarschijnlijk voortzetten. 
In het kader van het overleg over de nieuwe ACS-EEG-
overeenkomst heeft men overeenstemming bereikt over het 
feit dat in de nieuwe overeenkomst veel meer nadruk moet 
worden gelegd op de bescherming van het milieu en het 
behoud van de natuurlijke hulpbronnen. 
Verwacht wordt dat het belang van de bosbestanden verder 
benadrukt zal worden in de toekomstige programma's voor 
ontwikkelingssamenwerking van de Commissie en dat 
herbebossing en het behoud van de resterende bosbestan­
den de belangrijkste elementen zullen blijven in de strijd 
tegen de verwoestijning en binnen de plattelandsontwikke­
ling als geheel. 
ACS (Stabex) 
De financiële transfers uit hoofde van de Stabex-rekening 
van de Overeenkomst van Lomé gelden ook voor tropisch 
hout. De Stabex-steun sedert 1975 beloopt ongeveer 140 
miljoen ecu (Lomé I: 40, Lomé II: 0,35, Lomé IV: 100 
miljoen ecu). Het meest begunstigde land is Ivoorkust, 
gevolgd door Kongo, Gabon, Ghana en Kameroen; 
kleinere bedragen gingen naar de Centraalafrikaanse 
Republiek, Guinee-Bissau, de Salamonseilanden, Belize en 
West-Samoa. De bedragen zijn deels gebruikt voor 
herbebossing en verder voor andere activiteiten, waaronder 
diversificatie. 
In de bosbouwsector is uit hoofde van Stabex de laatste tijd 
echter veel gefinancierd (50 miljoen ecu voor 1985/1986) in 
vergelijking met het huidige aantal door het EOF 
gefinancierde bosbouwprojecten. 
Studie van de tropische bossen 
Het programma „Wetenschap en techniek ten dienste van 
de ontwikkeling". 
Sinds 1983 worden onderzoeksprogramma's op het gebied 
van de tropische bosbouw gezamenlijk uitgevoerd door de 
laboratoria van de ontwikkelingslanden en de Europese 
Gemeenschap in het kader van het programma „Weten­schap en techniek ten dienste van de ontwikkeling" (STD). 
In het programma komen alle aspecten van het bosbouw-
onderzoek aan bod, te weten het opnemen van de 
bosbestanden, sociale economie, bescherming van water en 
bodem, milieubescherming, studies en genetische ver­
beteringen, het beheer van de bosecosystemen, bosland-
bouw en het technologisch gebruik van tropische bosbouw-
produkten. In het kader van het eerste STD-programma 
(1983-1986) werden door de Gemeenschap negen projecten 
voor 1,3 miljoen ecu (op basis van 50 % van de kosten; 
begrotingslijn 7394) gecofinancierd. Elf projecten worden 
momenteel uitgevoerd in het kader van het tweede STD-
programma (1987-1991) en voor 3,3 miljoen ecu gecofinan­
cierd. De totale kosten van deze projecten bedragen 
tenminste het dubbele van deze bedragen. 
Internationale samenwerking op wetenschappelijk en 
technisch gebied. 
In het kader van de overeenkomsten met de Aziatische en 
Latijnsamerikaanse landen verleent de Europese Gemeen­
schap medewerking aan onderzoek op een groot aantal 
gebieden, met name het milieu. Tijdens de op 15 en 18 
maart (Brazilië) en 17 april (Andespact) gehouden 
vergaderingen van de gezamenlijke subcommissies voor 
wetenschap en techniek werd met de wetenschappelijke 
autoriteiten van de landen die de Amazon Treaty hebben 
ondertekend, overeengekomen onderzoeksactiviteiten tot 
behoud van het Amazonewoud te steunen. Deze onder­
zoekswerkzaamheden zullen op verzoek van deze landen 
worden vervat in een speciaal regionaal programma waarin 
de op sectorieel en nationaal niveau te nemen maatregelen 
zullen worden gecoördineerd. 
De bovengenoemde twee programma's, „Wetenschap en 
techniek ten dienste van de ontwikkeling" en „Internatio­
nale samenwerking op wetenschappelijk en technisch 
gebied" hebben beide tot doel om via gemeenschappelijk 
onderzoek een daadwerkelijke associatie tot stand te 
brengen tussen wetenschappers uit Europa en uit de 
ontwikkelingslanden, de mogelijkheden voor tropenonder-
zoek in Europa uit te breiden en de plaatselijke onder­
zoekscapaciteit van ontwikkelingslanden te versterken. 
Een en ander houdt in dat de wetenschappelijke basis wordt 
verstevigd hetgeen ertoe zal leiden dat politici zich meer 
bewust worden van de wetenschappelijke dimensie van 
ontwikkelingsactiviteiten. Beide programma's hebben tot 
doel de nationale onderzoeksinstellingen van de ontwikke­
lingslanden te steunen zodat die in staat zijn om, door het 
oplossen van de wetenschappelijke problemen in hun land, 
een bijdrage te leveren aan de vooruitgang van de 
wetenschap. Onderzoekers uit ontwikkelingslanden moe­
ten een hoofdrol spelen in het behoud en het duurzame 
beheer van de bossen in hun landen. 
Het O & O-programma van het Gemeenschappelijk 
Onderzoekcentrum behelst onder meer het uitvoeren van 
aardwaarnemingen door middel van door satellieten 
gedragen sensoren. Deze teledetectiemethoden zijn een 
nuttig instrument bij het onderzoek naar ontbossing en 
kunnen derhalve gebruikt worden voor het „monitoren" 
van tropische bossen. 
16. 10. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 264/15 
Andere activiteiten van de Gemeenschap die van invloed 
zijn op de tropische bossen 
Naast de activiteiten in het kader van de Overeenkomst van 
Lomé zijn ook andere middelen van de Gemeenschap 
aangesproken voor het financieren van activiteiten in 
landen met tropische bossen. 
De Commissie heeft beleidsgerichte verantwoordelijk­
heden in Frans-Guyana; een gebied waarop doelstelling I 
van de Structuurfondsen van toepassing is. Tevens moet 
worden opgemerkt dat in de recente mededeling van de 
Commissie over een communautaire strategie en actie in de 
bosbouwsector [COM(88) 255 def], die weliswaar in eerste 
instantie betrekking heeft op de maatregelen die in de 
Europese gebieden van de Gemeenschap moeten worden 
genomen, melding wordt gemaakt van technische en 
financiële steun van de Gemeenschap voor bosbouw­
projecten in ontwikkelingslanden, die zodanig in ontwik­
kelingsprogramma's moet worden geïntegreerd dat hij 
verenigbaar is met de grondbeginselen en doelstellingen 
van het communautaire actieprogramma voor het behoud 
en het rationele gebruik van natuurlijke hulpbronnen. 
De Europese Investeringsbank (IEB) heeft verscheidene 
leningen verstrekt voor waterkrachtprojecten die daadwer­
kelijk dan wel mogelijke gevolgen voor de tropische bossen 
hebben. 
De in 1985 op initiatief van President Mitterrand 
georganiseerde SILVA-conferentie bracht een groot aantal 
belanghebbende partijen en personen bijeen, betrokken bij 
de toekomst van de bossen en de bosbouw, niet alleen in 
Europa maar ook in de derde wereld. 
2. Nationale bilaterale-hulpprogramma's 
Via de bilaterale hulpprogramma's van de Lid-Staten 
wordt veel deskundigheid op het gebied van tropisch 
bosbeheer geboden. De financiële steun ten behoeve van 
deze sector is onlangs aanzienlijk verhoogd. In 1986 
bedroeg de voor bosbouw bestemde bilaterale en multilate­
rale ontwikkelingssteun (inclusief via de Gemeenschap) 
908,1 miljoen US-dollar. Hiervan was 434,5 miljoen US-
dollar bilaterale steun (ongeveer twee derde was afkomstig 
van de Lid-Staten van de EG), 300,5 US-dollar multilaterale 
steun (via ontwikkelingsbanken en de Gemeenschap) en 
werd 173,6 US-dollar doorgesluisd via VN-organisaties 
(FAO 1988). 
Uit een FAO-analyse van de bilaterale en multilaterale 
samenwerking op het gebied van de bosbouw blijkt dat 
men wat de ontwikkeling van de tropische bosbouw betreft 
vrijwel dezelfde opvattingen is toegedaan. De belangrijkste 
kenmerken van deze zienswijze zijn: gebruikmaking van 
bosbouw en boslandbouw ten einde de levensomstandig­
heden van de arme plattelandsbevolking te verbeteren door 
het integreren van bosbouwmaatregelen in algemene 
landbouwprogramma's voor plattelandsontwikkeling, het 
inschakelen van de plaatselijke bevolking, met name bij 
programma's voor het planten van bomen, nadruk leggen op het duurzame gebruik van bestaande en nieuwe bossen 
en op institutionele verbetering via opleiding, voorlichting, 
demonstratie en onderzoek alsmede het opzetten van 
programma's voor nieuwe aanplant en het ontwikkelen 
van mechanismen voor een beter gebruik van de bossen ten 
einde te voorzien in de behoeften aan brand- en construc­
tiehout, samen met maatregelen waarmee erosie en 
verwoestijning worden tegengegaan. 
De grootste op zichzelf staande bron van schenkingen en 
zachte leningen voor activiteiten ter verbetering van het 
milieu in tropische bosgebieden is wellicht USAID. Een 
aanzienlijk deel van de middelen van deze organisatie 
wordt beschikbaar gesteld als voedselhulp waarvan 
aankoopkosten worden gedekt uit terugbetaalde leningen. 
Deze voedselhulp wordt gebruikt voor op het aanplanten 
van bomen gerichte voedsel-voor-werk-programma's. 
Japan is 's werelds grootste consument van tropisch hout. 
Tot voor kort was de Japanse steun voor de bosbouwsector 
in ontwikkelingslanden vooral gericht op de bevordering 
van de houtindustrie in de begunstigde landen. Momenteel 
worden er met Japanse steun dertien bosbouwprojecten in 
Azië, Afrika en Latijns-Amerika uitgevoerd. De meeste 
daarvan hebben tot doel om onproduktieve of verwilderde 
gebieden opnieuw te bebossen en in de toekomst voor de 
commerciële houtkap te gebruiken. Enkele projecten zijn 
bekritiseerd vanwege het feit dat natuurlijk gebergtebos 
eerst gekapt werd en men vervolgens op die plaats ging 
herplanten. De meeste ontwikkelingsprojecten van de 
Scandinavische landen op het gebied van de bosbouw zijn 
programma's waarbij met het oog op de houtwinning 
technische en financiële steun wordt verstrekt. Zij steunen 
op de Scandinavische bosbouwtechnieken en de aldaar 
aanwezige expertise. 
C. Niet-gouvernementele instellingen 
1. Verenigingen van houthandelaren 
Deze verenigingen kunnen worden verdeeld in twee typen: 
die welke rechtstreeks en specifiek met het bevorderen van 
de handel te maken hebben en die welke zich bezighouden 
met onderzoek en nieuwe gebruiksmogelijkheden van 
hout. Al deze verenigingen zijn actief betrokken bij het 
bevorderen van de invoer en het gebruik van tropisch 
hardhout; zij maken zich ook zonder uitzondering bezorgd 
over de gevaren die deze handel bedreigen: de consument 
die zich uit milieu-oogpunt tegen deze handel verzet en de 
toekomstige bedreiging van hun grondstoffen. Vandaar het 
Engels-Nederlands initiatief van de Britse Timber Trade 
Federation (TTF) en de Nederlandse Houtbond om op al 
het in de Gemeenschap ingevoerde tropisch hardhout, een 
tarief of een toeslag te heffen. De aldus bijeengebrachte 
fondsen zullen dan worden gebruikt voor een beter 
bosbeheer en herbebossing. 
De overal in Europa vertegenwoordigde federatie — Union 
Commerciale de Bois Tropicaux (UCBT) — heeft tot taak 
dit initiatief te coördineren en hierover met de handelsver­
enigingen of de Lid-Staten in overleg te treden. Bovendien 
voert zij met de Commissie van de Gemeenschap overleg 
over de toepassing van de heffing. UCBT en haar leden 
bespreken momenteel de mogelijkheid om samen met de 
Nr. C 264/16 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 10. 89 
Japanse Importers Federation en de International Hard-
woods Products Association (IHPA), die de Amerikaanse 
importeurs van tropisch hardhout vertegenwoordigt, actie 
te ondernemen. 
Een groot deel van de voor de verschillende aspecten van 
het behoud van de tropische bossen van belang zijnde 
expertise op het gebied van houtgebruik- en technologie 
bevindt zich in de diverse nationale instellingen voor 
houtonderzoek, zoals het Britse TRADA (Timber Research 
and Development Association). De nationale organisaties 
voor onderzoek en afzetverbetering in de Gemeenschap zijn 
verenigd in de Association Technique Internationale de 
Bois Tropicaux (ATIBT). 
2. Milieugerichte en ontwikkelingsgerichte NGO's 
Milieugerichte en ontwikkelingsgerichte NGO's hebben in 
de laatste jaren een belangrijke rol gespeeld door de 
aandacht van publiek en overheid te vestigen op de 
crisissituatie met betrekking tot de tropische bossen. Hun 
aandeel in de totstandbrenging van de Internationale 
Organisatie voor Tropisch Hout en in het milieubewuste 
beleid van deze organisatie wordt in het algemeen als 
belangrijk beschouwd, evenals hun inbreng bij het vorm 
geven van het Tropical Forest Action Plan. 
Een aantal milieugerichte NGO's waarvan de werkzaam­
heden in het verleden voornamelijk op publiciteit en media 
gericht waren, hebben zich recentelijk wat de uitvoering 
van projectwerkzaamheden in landen met tropische bossen 
betreft, bij de belangrijkste ontwikkelingsgerichte NGO's 
aangesloten. In enkele gevallen, met name in dat van het 
WNF, hebben zij samen met regeringen en NGO's in 
producerende ITTO-landen pioniersprojecten uitgevoerd 
met de bedoeling aan te tonen hoe economische waarden en 
locale voordelen aan het tropenbos „onttrokken" kunnen 
worden zonder dat dit wordt vernietigd of degenereerd. 
Minstens één experimenteel project dat met deze bedoeling 
is opgezet, heeft steun van de Gemeenschap ontvangen. 
Dergelijke NGO's zullen nauwgezette waarnemers en 
medewerkers op het gebied van het behoud en het 
duurzame gebruik van de tropische bossen blijven. Hun 
mogelijkheden om naast regeringen en internationale 
instellingen op dit gebied als partnerorganisaties te 
fungeren zijn nog niet volledig beproefd. 
De belangrijkste beperking voor het inschakelen van 
dergelijke NGO's door de Gemeenschap bij gezamenlijke 
inspanningen in de toekomst is vermoedelijk de mate 
waarin zij voor de regeringen van houtproducerende 
landen aanvaardbaar zijn. Enkele regeringen hebben bij 
voorbeeld namens de inheemse bosbewoners bezwaar 
gemaakt tegen de vertegenwoordiging van dergelijke 
NGO's. 
VII. STRATEGIE VAN DE GEMEENSCHAP TOT 
BEHOUD VAN DE TROPISCHE BOSSEN: 
HOOFDELEMENTEN 
Uit het voorafgaande blijkt duidelijk dat er talrijke en 
complexe oorzaken zijn aan te wijzen voor de ontbossing 
van de tropenwouden. Toch kunnen er door de landen die 
nog over tropenbos beschikken op nationaal niveau 
maatregelen worden uitgevoerd die de huidige trend 
" zouden kunnen afzwakken of zelfs omkeren. Vanzelfspre­kend zijn de oplossingen vaak even complex als de 
oorzaken. Zij raken niet alleen de bosbouwsector en de 
aanverwante sectoren agro-landbouw en agro-industrie 
maar hebben ook hun weerslag op het ruimere spectrum 
van ontwikkelingsplanning en -beleid waardoor zij tot het 
hart van het economisch en sociaal beleid doordringen. 
In het voorgaande deel van dit document werd beschreven 
welke maatregelen er op internationale schaal zijn 
genomen om de landen met tropisch bos te helpen de 
huidige crisis het hoofd te bieden. Binnen dat kader van 
ruimere internationale maatregelen dient de Gemeenschap 
een speciale rol te spelen. De Gemeenschap is door 
historische en politieke banden gebonden aan delen van de 
wereld, vooral Latijns-Amerika en Afrika, waarin de 
tropenwouden nog altijd van enorm belang zijn. De 
Gemeenschap blijft streven naar de verwezenlijking van 
belangrijke doelstellingen op het gebied van ontwikkelings­
hulp, zowel via het Lomé-partnerschap als via specifieke 
samenwerkingsovereenkomsten met de landen van Latijns-
Amerika en Azië. Bovendien is de Gemeenschap, evenals 
wij allemaal, betrokken bij de wereldomvattende bedrei­
ging van het milieu die als gevolg van de voortgaande 
vernietiging van de tropische bossen zou kunnen ontstaan, 
met name door de bijdrage die het platbranden van bos kan 
leveren aan het broeikaseffect en de verandering van het 
wereldklimaat; de Gemeenschap wordt, evenals de 
mensheid in haar geheel, ook getroffen door de andere 
effecten van ontbossing, bijvoorbeeld het verlies aan 
genetische diversiteit. 
In de rest van dit deel worden, rekening houdend met het 
reeds gegeven overzicht van oorzaken, gevolgen, oplos­
singen en maatregelen die in antwoord op de ontbossing 
van de tropenwouden zijn genomen, de voornaamste 
elementen van een communautaire strategie tot behoud van 
de tropische bossen op een rijtje gezet. 
Er zij nogmaals op gewezen dat de maatregelen van de 
Gemeenschap in de context van een ruimere internationale 
actie geplaatst moet worden teneinde deze wereldcrisis het 
hoofd te kunnen bieden. 
De vijf gebieden waarop die actie ondernomen kan worden, 
zijn: 
1. Ontwikkelingshulp en -samenwerking. 
2. Maatregelen met betrekking tot de handel in hout. 
3. Het genereren van aanvullende middelen. 
4. Schulden en milieu. 
5. Onderzoek. 
1. Ontwikkelingshulp en -samenwerking 
Het nemen en uitvoeren van maatregelen tot behoud van 
het tropenbos is op de eerste plaats een zaak van de 
betrokken landen. Talrijke beperkende factoren zijn van 
invloed op het beleid van deze landen: de sociale druk en de 
behoefte aan deviezen en landbouwgrond verklaren echter 
maar gedeeltelijk de complexiteit van het probleem en de 
moeilijkheid om eenvoudige gestandaardiseerde oplos-
16. 10. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 264/17 
singen te vinden. Bepaalde overheidsmaatregelen om de 
houtkap stop te zetten (Thailand, Indonesië) kunnen het 
verschijnen van nieuwe exporteurs in de hand werken. 
Vandaar de noodzaak om tussen de Europese Gemeen­
schap, de betrokken landen en de internationale organisa­
ties een dialoog tot stand te brengen en gezamenlijk 
maatregelen te nemen. 
In het algemeen moeten communautaire programma's op 
het gebied van ontwikkelingshulp en -samenwerking direct 
of indirect maatregelen bevorderen waarmee ontbossing 
wordt voorkomen en tegelijkertijd voorzien in alternatieve 
oplossingen, zoals de bevordering van duurzame technie­
ken, de introductie van boslandbouwmethoden, de aanleg 
van plantages, enz. (zie deel V). 
De Gemeenschap en de Lid-Staten dienen met name landen 
met tropenbos te steunen die in het kader van het Tropical 
Forest Action Plan pogen bosbouwprogramma's uit te 
voeren. Zoals eerder is opgemerkt, ging men er bij het 
Tropical Forest Action Plan van uit dat er in vijf jaar 
tenminste 8 miljard US-dollar in de tropenwouden moest 
worden geïnvesteerd. Momenteel is slechts een fractie van 
de noodzakelijke steun toegewezen. De Gemeenschap zou 
aan het een en ander steun verlenen door actief aan studies 
inzake het bosbouwbeleid deel te nemen en de bij deze 
studies vastgestelde projecten te financieren. 
In de context van de nieuwe ACS-EEG-Overeenkomst zou 
veel gedaan kunnen worden om de ACS-landen te helpen 
hun bossen te behouden en ervoor te zorgen dat zij 
beschikken over passende technieken, wetten, instellingen 
en beheerssystemen waardoor zij het hele scala van 
bosprodukten en diensten op rationele en duurzame wijze 
kunnen exploiteren. 
De samenwerkingsovereenkomsten tussen de Gemeen­
schap en de landen van Latijns-Amerika en Azië, zowel op 
bilateraal als op regionaal vlak (Andespact, Midden-
Amerika, ASEAN, SAARC) vormen, zonder daarbij andere 
mogelijke middelen uit te sluiten, een stevige institutionele 
basis voor de totstandbrenging van een samenwerking van 
betekenis op het gebied van het milieu, bijvoorbeeld met 
het oog op het behoud dan wel herstel van het tropenbos. 
Zij verschaffen evenwel niet de specifieke middelen hiertoe. 
De belangrijkste vorm van bijstand in deze Latijnsameri-
kaanse en Aziatische ontwikkelingslanden blijft de finan­
ciële en technische hulp (283 miljoen ecu in 1989), gericht 
op de plattelandsontwikkeling en de „arme" landen; een 
feit waardoor de grote „tropenboslanden", zoals Brazilië, 
hiervan voorlopig zijn uitgesloten. Het is derhalve nodig na 
te gaan of het mogelijk is om „milieu-tropenbos" als 
prioritair punt ten gunste van de ontwikkelingslanden op te 
nemen in de samenwerkingsovereenkomsten en andere 
bestaande regelingen en meer in het bijzonder in de 
financiële en technische steunregelingen. Voorts dient te worden nagegaan of meer middelen kunnen 
worden toegekend aan begrotingsartikel 946 (Milieubeheer 
in de ontwikkelingslanden), waarvoor in 1989 6 miljoen 
ecu werd gereserveerd en dat bedoeld is om de via de 
klassieke samenwerkingsinstrumenten (EOF voor de ACS-
landen, financiële en technische steun voor de ontwikke­
lingslanden, ALA voor Latijns-Amerika en Azië) te 
financieren projecten en programma's te helpen identifice­
ren ; een belangrijk deel van dit bedrag zou op voorhand 
voor het tropenbos gereserveerd kunnen worden. 
In het algemeen geldt dat zowel in deze context als in die 
van Lomé, een bosbehoud gericht beleid gezien moet 
worden in nauwe samenhang met andere vormen van 
economisch beleid (landbouw, energie en industrie) en met 
het sociale beleid op het gebied van de verdeling van grond, 
de hervorming van sociale structuren, het aanmoedigen van 
Gemeenschapsparticipatie, enz. De Gemeenschap dient 
betere richtsnoeren op te stellen voor de financiering van 
projecten die van invloed zijn op de tropische bossen 
(wegen, dammen, landbouw, enz.). 
Zonder belangrijke nieuwe middelen of een herverdeling 
van de bestaande middelen (zie punt 3) zal het voor de 
Gemeenschap echter moeilijk zijn om haar steun voor 
nationale programma's ten behoeve van de tropische 
bossen aanzienlijk te verhogen. 
Op internationaal niveau is er een grote behoefte aan 
aanzienlijk meer coördinatie van de standpunten die de 
Lid-Staten innemen ten aanzien van de kwestie van de 
tropische bossen in instellingen als de Wereldbank en de 
regionale ontwikkelingslanden. In het verleden hebben de 
Lid-Staten van de Gemeenschap niet altijd de vereiste druk 
uitgeoefend om programma's en projecten tot behoud van 
de tropenwouden te steunen en de financiering van 
projecten en programma's die vermoedelijk een schadelijk 
effect op die wouden hebben, te voorkomen. 
2. Maatregelen met betrekking tot de handel in hout 
(a) ITTO 
De Gemeenschap dient ITTO te steunen, met name door 
een meer actieve coördinatie op communautair niveau wat 
de aspecten van het werk van ITTO met betrekking tot de 
instandhouding van de tropenwouden betreft. 
De Gemeenschap was een groot voorstander van de 
oprichting van de ITTO en heeft in de beginperiode een 
zeer actieve rol in de werkzaamheden van deze organisatie 
gespeeld. Het speciale karakter van de overeenkomst wordt 
geïllustreerd aan de hand van het werk van technische 
comités vastgestelde categorieën, te weten: 
— statistische gegevens inzake boshuishouding en markt­
onderzoek, 
— herbebossing en bosbeheer, 
— bosbouw. 
Nr. C 264/18 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 10. 89 
De Gemeenschap heeft steeds gewezen op het feit dat het 
secretariaat van de ITTO een realistisch werkprogramma 
diende uit te werken. Speciale aandacht werd besteed aan 
de noodzaak criteria op te stellen die beslissingen op 
gebieden die voor de ITTO prioritair waren zouden 
vergemakkelijken en aan de uitwerking van een praktische 
methode voor de evaluatie van projecten. De ITTO is op dit 
moment natuurlijk gehandicapt door een relatief gebrek 
aan middelen voor een groot aantal projecten. 
Hoe het ook zij, de Commissie is zeer sterk de mening 
toegedaan dat de ITTO niet zozeer moet proberen de 
zoveelste financieringsorganisatie (waarvoor zij niet de 
middelen heeft) te worden maar veel meer de nadruk zou 
moeten leggen op het ontwikkelen van wat in brede kringen 
de „normatieve aanpak" wordt genoemd. Een en ander 
houdt het vaststellen van een reeks normen in; een taak die 
door geen enkele andere internationale organisatie wordt 
vervuld. Een en ander komt in wezen neer op het geven van 
advies en begeleiding bij het duurzame beheer van de 
tropenwouden in een gezamenlijke poging de ontwikkeling 
en het behoud van deze wouden op duurzame basis 
mogelijk te maken. Hierbij zijn een aantal gebieden van 
bijzonder belang, zoals de uitwerking van modelcontracten 
en modelwetten voor de exploitatie van de tropische 
bossen, advies inzake royalties, beheer inzake concessies, 
voorwaarden voor heraanplant, enz. en de vaststelling van 
een gestandaardiseerde aanpak voor de afgifte van 
licenties, gebaseerd op goed gedefinieerde criteria. 
(b) Gedragscode 
In het door de Raad op 19 oktober 1987 goedgekeurde 
Vierde Milieu-actieprogramma van.de Gemeenschap staat 
dat het handels- en ontwikkelingshulpbeleid van de 
Gemeenschap en van de Lid-Staten opnieuw moet worden 
bezien vanuit het oogpunt van het effect op het behoud van 
tropische wouden en dat de totstandkoming van een 
vrijwillige gedragscode moet worden bevorderd voor in de 
Gemeenschap gevestigde houtmaatschappijen om te 
bereiken dat het ingevoerde tropisch hardhout uitsluitend 
afkomstig is van concessies die ecologisch verantwoord 
beheer omvatten (in het bijzonder de aanvaarding van 
passende verplichtingen om te vernieuwen en opnieuw te 
beplanten alsmede beschadigde terreinen en landschappen 
te herstellen). 
Een dergelijke gedragscode zou op aandrang van de 
Gemeenschap in eerste instantie door de ITTO kunnen 
worden uitgewerkt. Er dient echter op te worden toegezien 
dat de code door de in de Gemeenschap gevestigde 
maatschappijen wordt aanvaard, zo mogelijk door middel 
van een passende communautaire regeling. 
(c) Uitbreiding van de lijst van beschermde soorten in het 
kader van CITES 
De Overeenkomst inzake de Internationale Handel in 
Bedreigde Soorten (CITES) moet worden herzien teneinde 
na te gaan of de bescherming van met name bedreigde 
boomsoorten in de tropische bossen adequaat is. Uit 
verkennend onderzoek blijkt dat de CITES-lijst van deze 
' soorten nodig moet worden bijgewerkt. Voorgesteld wordt om het departement van bosbouw van de FAO te 
raadplegen ten aanzien van een herziene lijst van zeldzame 
en bedreigde soorten. De Gemeenschap heeft in het 
verleden een onderzoek gefinancierd naar de noodzaak om 
met betrekking tot dit punt een controlerende instantie op 
te richten. Aan de bevindingen zou gehoor moeten worden 
gegeven. Ook in de verordening tot uitvoering van CITES 
van de Gemeenschap zelf zouden passende wijzigingen 
kunnen worden aangebracht. 
3. Het genereren van aanvullende middelen 
De thans voor programma's tot behoud van de tropische 
bossen beschikbare middelen zijn verre van toereikend en 
kunnen nuttiger worden aangewend (bv. in overeen­
stemming met de prioriteiten van het Tropical Forest 
Action Plan). Gezien de speciale rol die tropische bossen 
spelen bij het handhaven van de stabiliteit van het 
wereldklimaat en de genetische diversiteit is het nodig meer 
internationale middelen te mobiliseren voor ontwikke­
lingshulpprogramma's in het algemeen en voor de 
instandhouding van de tropische bossen in het bijzonder. 
Dit dient zowel op EEG-niveau als op ruimer internatio­
naal niveau te gebeuren. 
Op EEG-niveau kan men aanvullende middelen voor 
programma's ten gunste van de tropische bossen toekennen 
door: 
— zoals eerder in punt (1) besproken is, binnen de 
bestaande budgetten, bijvoorbeeld dat van Lomé of dat 
voor de samenwerkingsovereenkomsten met de landen 
van Azië of Latijns-Amerika, meer middelen voor de 
tropenbossen uit te trekken, 
— nieuwe instrumenten te ontwikkelen waardoor meer 
steun kan worden verstrekt aan nuttige projecten (zowel 
in Azië, Afrika en Latijns-Amerika), die op grond van 
TFAP-methoden zijn aangewezen. Dit biedt ook de 
mogelijkheid maatregelen te financieren voor een 
rationele exploitatie of om de betrokken bevolkings­
groepen de beschikking te geven over alternatieve 
produktiemogelijkheden waardoor zij onvervangbare 
hulpbronnen niet meer kritiekloos hoeven te exploite­
ren. 
Het is duidelijk dat de budgettaire mogelijkheden van de 
Gemeenschap op dit moment onvermijdelijk beperkingen 
voor het eerdergenoemde soort maatregelen met zich mee 
zullen brengen. In dit verband dienen echter alle nieuwe 
financieringsbronnen in beschouwing te worden genomen, 
zowel binnen als buiten het kader van de Gemeenschaps­
begroting, met inbegrip van die voor een betere toepassing 
van het principe „de vervuiler betaalt". 
Op internationaal niveau zou de Gemeenschap in overeen­
stemming met de conclusies van de in juli 1989 in Parijs 
gehouden Top van de belangrijkste geïndustrialiseerde 
landen moeten wijzen op de noodzaak tot het aangaan van 
identieke verplichtingen door onze belangrijkste industriële 
partners. De Gemeenschap dient bovendien de nadruk te 
16. 10. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 264/19 
leggen op de noodzaak de nationale inspanningen tot 
behoud van de tropische bossen in verband te brengen met 
andere kwesties van wereldbelang, zoals met name de 
effecten van het opwarmen van de aarde en de aantasting 
van de ozonlaag. Het is duidelijk dat als deze vitale 
hulpbronnen behouden moeten blijven, en dat moeten zij, 
de ontwikkelde landen hiertoe op velerlei manieren zullen 
moeten bijdragen. 
4. Schulden en het beleid inzake natuurbehoud 
Maatregelen om de schuldenlast van de ontwikkelingslan­
den te verminderen zullen, wanneer zich geen wijzigingen 
in de situatie voordoen, middelen vrijmaken voor ontwik­
keling en investeringen en vanzelfsprekend ook voor 
projecten voor duurzame ontwikkeling of milieubescher­
ming, zoals het behoud van de regenwouden. 
Anderzijds leidt een blijvende economische druk, waartoe 
ook de schuldenlast, onvermijdelijk tot druk op het milieu. 
Het is geen toeval dat de belangrijkste schuldenlanden in 
veel gevallen ook de landen zijn waar de eens omvangrijke 
tropische bossen nu snel verarmen en degenereren. 
De Gemeenschap zelf is geen belangrijke schuldeiser (met 
uitzondering van de Europese Investeringsbank). Enkele 
Lid-Staten daarentegen zijn belangrijke schuldeisers en het 
zou daarom nuttig kunnen zijn om over een gecoördineerd 
standpunt ten aanzien van de kwestie „schuldenontwikke­
ling-milieu" te beschikken. 
Meer in het algemeen geldt, gezien de intrinsieke relaties 
tussen milieu en ontwikkeling, dat er geen reden is om a 
priori te veronderstellen dat internationale financieringsin­
stellingen, zoals het IMF en de Wereldbank (en de Lid-
Staten van de Gemeenschap die vertegenwoordigd zijn in 
de bestuurlijke organen van deze instellingen), zich behalve 
over de economische prestatie van een land niet ook zorgen 
zouden maken om dat wat het op milieukundiggebied 
presteert. 
De recente ontwikkelingen op het gebied van het schuldver-
minderingsbeleid zouden wel eens mogelijkheden kunnen 
inhouden aan de doelstellingen inzake natuurbehoud op 
een veel grotere schaal te verwezenlijken door thans met de 
meer beperkte overeenkomsten, waarbij in ruil voor de 
kwijtschelding van schulden milieu-maatregelen worden 
genomen, mogelijk is. De Gemeenschap dient het ver­
kennen van deze mogelijkheden te steunen. 5. Onderzoek en ontwikkeling 
Tijdens de tweede Bellagio-bijeenkomst inzake de tropi­
sche bosbouw (30 november en 1 december 1988) werd 
gewezen op de noodzaak een belangrijke inspanning te 
doen ten behoeve van het bosbouwonderzoek in ontwikke­
lingslanden. Het functioneren van instellingen dient te 
worden verbeterd. Bestaande technieken en onderzoeks-
kennis moeten worden verspreid onder personen die in die 
sector werkzaam zijn. De efficiency van internationale 
organisaties of groeperingen, zoals de Consultatieve Groep 
inzake internationaal landbouwonderzoek (CGIAR) moet 
worden verbeterd. Het aandeel van de Gemeenschap in het 
nationale en internationale onderzoek op het gebied van de 
tropische bosbouw dient een integraal deel te zijn van het 
totale communautaire beleid tot behoud van de tropische 
bossen. 
Onderzoek naar bosbouw in de tropen moet in aanmerking 
komen voor steun uit onder meer het eerdergenoemde 
communautaire fonds voor de tropische bossen. Als 
onmiddellijke maatregel zou de Gemeenschap de voor 
onderzoek naar bosbouw in de tropen bestemde middelen 
moeten verhogen. De inspanningen om een Europees 
netwerk van onderzoeksinstellingen op het gebied van de 
tropische bosbouw tot stand te brengen dienen met het oog 
op het decentralisatiebeleid te worden versterkt. De taak 
van een dergelijk netwerk moet bestaan uit een constant 
toezicht op het onderzoek inzake de tropische bosbouw, 
het opzetten van door instellingen in Europa en de derde 
wereld uit te voeren activiteiten, het coördineren van deze 
activiteiten, het fungeren als forum voor het onderzoek en 
de ontwikkeling op het gebied van de tropische bosbouw en 
het assisteren van de Commissie op dit gebied. 
Het follow-up-programma van het STD in het kader van 
het aangekondigde kaderprogramma voor communautair 
onderzoek dient voor het onderzoek inzake de tropische 
bosbouw meer middelen beschikbaar te stellen volgens een 
meer probleem/oplossinggerichte aanpak waardoor via het 
versterken van met name de nationale onderzoeksinstel­
lingen op het gebied van de bosbouw de totstandkoming 
van „kritieke massa's" op regionale basis mogelijk wordt. 
De onderzoeksactiviteiten in het kader van de bilaterale 
samenwerkingsovereenkomsten (internationale samen­
werking op wetenschappelijk en technisch gebied, begro­
tingslijn 7394) moeten met het oog op een belangrijke 
impact op het behoud en het duurzame gebruik van de 
tropische bossen, worden geïntensiveerd. 
Nr. C 264/20 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 16. 10. 89 
BIJLAGE A 
I. BOSSEN BEDEKKEN CIRCA 40 % VAN HET LANDBOUWOPPERVLAK IN DE WERELD 
Gebied 
Gematigd 
Tropische 
TOTAAL Totaal 
(Mha) 
1733 
2 338 
4 071 Gesloten 
loofbos 
371 
1 160 
1 531 Gesloten 
naaldbos 
1 075 
34 
1 109 Braakland/ 
open bos 
287 
1 144 
1 431 
Bron: FAO. Bij deze cijfers moet nog circa 624 miljoen ha struikachtig gebied in tropische regio's worden opgeteld. 
II. 28,5 %VAN AL HET BOS IN DE WERELD EN (*) 
50 % VAN AL HET TROPENBOS BESTAAT UIT GESLOTEN LOOFBOS 
Gebied 
(Mha) 
Latijns-Amerika 
Afrika 
Azië/Stille Oceaan 
TOTAAL Gesloten 
loofbos 
654 
214 
292 
1 160 Gesloten 
naaldbos 
25 
1 
8 
34 Open bos 
217 
486 
31 
734 Open 
braakland 
62 
104 
4 
170 Gesloten 
braakland 
109 
62 
69 
240 
Bron: FAO. 
* Met uitzondering van struikachtig gebied. 
16. 10. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 264/21 
BIJLAGE B 
Geraamde kosten van het Tropical Forest Action Plan, 1987-1991 (*) 
(x min US-dollar) 
Kosten per activiteit 
X 
X X 
916 X 
1 316 Totaal 5 320 
XX X 
1 576 448 1 064 
Landgebruik 
17% Industrieel gebruik 
25% Brandhout en 
boslandbouw 30 % Bescher- Instellingen 20 % 
ming 8 % 
Kosten per regio 
X X 
1 038 X 
2 699 Totaal 5 320 
X 
1 583 
Afrika 20 % 
(28 landen) Azië 50 % 
(12 landen) Latijns-Amerika 30 % 
(16 landen) 
Overzicht van de kosten 
ACTIVITEIT 
Landgebruik in stroomgebieden in bergstreken 
Bosbeheer met het oog op industrieel gebruik 
Brandhout en boslandbouw 
Bescherming van de tropische bosecosystemen 
Versterking van de instellingen 
TOTAAL Afrika 
139 
167 
439 
105 
188 
1 038 REGIO 
Azië 
682 
565 
747 
148 
557 
2 699 Latijns-Amerika 
95 
584 
390 
195 
319 
1 583 Vijfjarentotaal 
916 
1 316 
1 576 
448 
1 064 
5 320 
De FAO voert momenteel een omvangrijke studie uit naar hetgeen aan investeringen en technische bijstand nodig is voor het ontwikkelen van de bosbouw in 
ontwikkelingslanden, met inbegrip van investeringen in industriële voorzieningen. Deze studie zal vermoedelijk resulteren in een herziening van bovengenoemde 
ramingen. 
(*) „Tropical Forests: a call for action". World resources Institute, Washington D.C., 1985.