NL Publicatieblad van de Europese Unie C 376/19

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over De toekomst van jonge landbouwers in Europa (initiatiefadvies)

2011/C 376/04

Rapporteur: Pedro NARRO

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft op 20 januari 2011 besloten om overeenkomstig artikel 29, lid 2, van zijn reglement van orde een initiatiefadvies op te stellen over

De toekomst van jonge landbouwers in Europa

(initiatiefadvies).

De afdeling Landbouw, plattelandsontwikkeling, milieu, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 21 juni 2011 goedgekeurd.

Tijdens zijn op 21 en 22 september 2011 gehouden 474e zitting (vergadering van 22 september) heeft het Europees Economisch en Sociaal Comité onderstaand advies uitgebracht, dat met 136 stemmen vóór, bij 6 onthoudingen, werd goedgekeurd.

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1 Uit de cijfers blijkt onomstotelijk dat het aantal jonge landbouwers afneemt en dat steeds meer landbouwers hun activiteiten stopzetten. Deze trend, die zich maar blijft voortzetten, staat haaks op de noodzaak om het voedselprobleem aan te pakken. Het Comité zou dan ook graag zien dat het beleid ter ondersteuning van jonge landbouwers door alle EU- en nationale instellingen daadwerkelijk wordt uitgeroepen tot prioriteit.

1.2 Het is een feit dat jongeren op het platteland tegenwoordig heel wat meer mogelijkheden hebben. Landbouwactiviteiten worden almaar complexer en technischer van aard, en vereisen een betere opleiding. Jongeren zijn daarbij in het voordeel, omdat zij de landbouwactiviteit bekijken vanuit het oogpunt van de ondernemer, nl. als een moderne activiteit die zich leent voor nieuwe technologieën. Een jongere landbouwsector, die kwaliteitsproducten levert en duurzaam gebruik maakt van de natuurlijke hulpbronnen, is het beste wapen om de uitdaging van de voedselzekerheid aan te gaan, op voorwaarde dat de nodige instrumenten en een aangepaste regelgeving beschikbaar zijn.

1.3 De voornaamste problemen waartegen jonge landbouwers moeten opboksen hebben te maken met de moeilijke toegang tot land en krediet. Het is dan ook zaak dringend nieuwe regelingen voor de toegang tot land uit te werken, en de toegang tot krediet te verzekeren via een Europees garantiestelsel.

1.4 Het Comité stelt voor een Europese waarnemingspost op te richten die zich zou buigen over de problemen in verband met de vestiging van landbouwers, de overdracht van bedrijven, en in het algemeen de hele problematiek van de generatiewisseling in de landbouw.

1.5 De steun aan jonge landbouwers mag niet beperkt blijven tot plattelandsontwikkeling. In de huidige context van de herziening van het GLB moet erop worden aangedrongen dat in het kader van de eerste pijler wordt voorzien in specifieke steun voor jongeren. De vestigingssteun in het kader van de tweede pijler van het GLB zou in de hele EU verplicht moeten worden gesteld.

1.6 Het schort in Europa nog aan maatregelen om de overdracht van bedrijven aan jongeren vlotter te doen verlopen. Een betere pensioenregeling, zodat landbouwers die willen stoppen uitzicht hebben op een waardig bestaan, zou volgens het Comité al een enorme stap in de goede richting zijn.

1.7 Opleiding en de nieuwe technologieën waarover jonge landbouwers kunnen beschikken vormen de basis voor het aankweken van ondernemersgeest. Een theoretische, verouderde opleiding zet geen zoden aan de dijk. Jongeren hebben recht op voortdurende professionele begeleiding die is afgestemd op de dagelijkse praktijk. Het Comité komt daarom met het voorstel een programma voor uitwisseling van jonge landbouwers op te zetten, „Erasmus farmer”, naar analogie van Leonardo, en dringt er in het licht van de vergrijzing in de sector op aan dat jongeren een actieve rol te vervullen krijgen in coöperaties en landbouworganisaties. Specifieke onderwijs- en opleidingsprogramma's voor kinderen uit plattelandsgebieden, met inbegrip van zomerkampen en allerhande activiteiten, moeten worden gestimuleerd.

1.8 De EU draagt een grote verantwoordelijkheid tegenover jonge landbouwers. Ook de lidstaten hebben echter een taak te vervullen: zij moeten fiscale voordelen verlenen, een eind maken aan bureaucratische rompslomp, investeren in infrastructuur en openbare diensten op het platteland, en korte afzetkanalen en diversificatie bevorderen; zij moeten kortom van het platteland een aantrekkelijke plek maken om te leven en werken.

2. Jonge landbouwers in Europa

2.1 Het is alweer tien jaar geleden dat het Comité een advies heeft uitgebracht over jonge landbouwers (1). De bezorgdheid waaraan het Comité in dit advies uiting gaf is helaas terecht gebleken. Niet alleen blijft het aantal jonge landbouwers bergafwaarts gaan, voor degenen die zich toch staande hebben weten te houden zijn de vooruitzichten nu, tien jaar later, alles behalve rooskleurig.

2.2 Op Europees niveau zijn er voor elke landbouwer jonger dan 35 maar liefst 9 landbouwers die ouder zijn dan 55. In een aantal landen, zoals Portugal, Spanje, Italië, het Verenigd Koninkrijk en Bulgarije, ligt het aantal jonge boeren verhoudingsgewijs pas echt laag (1 jonge landbouwer op maar liefst 20 55-plussers). In landen als Polen, Oostenrijk of Duitsland daarentegen liggen de verhoudingen weer heel anders: daar tellen we 1 jonge landbouwer voor elke 3 landbouwers boven de 55. De verklaring voor deze verschillen is te vinden in het feit dat het regelgevend klimaat in sommige landen bijzonder gunstig is. Zij zijn er dan ook in geslaagd de generatievernieuwing in de landbouw te versnellen door stimulansen te verlenen voor de overdracht van bedrijven.

2.3 Uit de cijfers blijkt duidelijk dat het aantal landbouwers systematisch afneemt - hoewel niet overal in gelijke mate - en dat de vergrijzing in de landbouw beduidend sneller verloopt dan in andere sectoren. Het aantal landbouwers is sinds 2000 met 9 % gedaald, het aantal jonge landbouwers maar liefst met 45 %.

2.4 Compensatie van dit verlies aan arbeidskrachten door een toename van de productiviteit zal op lange termijn niet houdbaar blijken. In het licht van de enorme prijsschommelingen van grondstoffen dient extra aandacht uit te gaan naar strategische begrippen als voedselzekerheid en veiligstelling van de bevoorrading (2), die al herhaaldelijk in adviezen van het EESC werden belicht. Het milieu en andere collectieve rijkdommen moeten worden beschermd; het gaat immers om erfgoed dat we niet kunnen importeren. Landbouwers vervullen dan ook een rol die veel verder reikt dan het economische aspect. Zonder landbouwers zal de Europa 2020-strategie, die gebaseerd is op groene, slimme en duurzame groei, dode letter blijven.

2.5 Hoewel landbouw onbetwistbaar van strategisch belang is, blijft het aantal landbouwers dat het bijltje erbij neergooit, toenemen. Het is dan ook de hoogste tijd dat in het kader van de GLB-hervorming een diepgaand debat wordt opgestart over de vraag hoe de landbouwactiviteit weer aantrekkelijk en winstgevender kan worden gemaakt. De situatie is m.n. kritiek in de veeteelt. Specifieke maatregelen, hoe goed bedoeld ook, op het vlak van vestiging, opleiding, overdracht van eigendom, belastingen, enz., zullen vergeefs zijn als we er niet in slagen jonge landbouwers gunstige arbeidsomstandigheden te bieden.

3. De problemen van jonge landbouwers in Europa

3.1 De landbouwsector in de EU maakt grote veranderingen door; in veel gevallen wordt geleidelijk overgestapt op een nieuw landbouwmodel. Het zijn de jonge boeren die deze uitdagingen zullen moeten aangaan en hun activiteiten zullen moeten afstemmen op de nieuwe doelstellingen. Het ontbreken van een duurzaam langetermijnbeleid heeft zoveel onzekerheid en instabiliteit teweeggebracht dat de economische planning van de landbouwers daaronder te lijden heeft.

3.2 De situatie van landbouwers is paradoxaal: zij nemen meer risico, investeren meer, hebben hogere productiekosten en zijn beter geschoold, maar moeten genoegen nemen met prijzen die lager liggen dan ooit tevoren. Het debat over specifieke instrumenten en beleidsmaatregelen voor jonge landbouwers kan niet verhelen dat de landbouwactiviteit in Europa zal verminderen als de landbouwers niet kunnen rekenen op een minimale rentabiliteit en een billijke prijs voor hun producten. Als we willen dat landbouwers kunnen leven van de opbrengst van hun werk moeten we streven naar een regulering van de landbouwmarkten die gebaseerd is op transparantie van de markten van landbouwproducten en moet de handel in levensmiddelen zelfvoorziening mogelijk maken; zo zouden grote landbouwproductie- en handelsregio's moeten worden gevormd. De WTO-regels zijn niet aangepast aan de landbouw; het lijkt dan ook een goed idee specifieke instanties op te richten, zoals m.n. wordt aanbevolen door MOMAGRI (Mouvement pour une Organisation Mondiale de l'Agriculture).

3.3 De onevenwichtige voedselketen draagt er in aanzienlijke mate toe bij dat jongeren de landbouw links laten liggen. Tekenend voor die voedselketen zijn immers de kloof tussen het bedrag dat de landbouwer krijgt en de eindprijs die de consument betaalt, het gebrek aan transparantie en bedrieglijke praktijken (3).

3.4 De EU is verwikkeld in een ambitieus proces van liberalisering van de handel dat op gang is gekomen in het Middellandse Zeegebied, de Mercosur, Canada, enz. Jonge boeren vragen zich af hoe zij met hun productie die beantwoordt aan hoge sociale, milieu- en kwaliteitsnormen kunnen opboksen tegen de concurrentie van goedkope importproducten die lang niet voldoen aan de EU-productienormen. Deze ontwikkeling werkt concentratie van de productie in de meest concurrerende regio's in de hand en heeft tot gevolg dat tal van plattelandsgebieden aan hun lot worden overgelaten (4).

3.5 De hervorming van het GLB is een mooie gelegenheid om de steunverlening meer toe te spitsen op de behoeften van jonge landbouwers en de landbouwproductie. Steun verlenen aan jongeren hoeft niet te betekenen dat ouderen buiten de boot vallen; streefdoel is een coherente steunregeling die de instandhouding van de landbouwactiviteit mogelijk maakt.

3.6 Het EU-beleid m.b.t. jonge landbouwers heeft zich tot nu toe vooral gericht op de vestiging van landbouwers.Nu is echter de tijd gekomen om in het kader van de eerste en tweede pijler van het GLB nieuwe maatregelen voor jongeren uit te werken. De prioritering van de steunmaatregelen moet de basis vormen van het nieuwe model.

3.7 De overheid moet serieuze inspanningen doen om de landbouwactiviteit te promoten en aantrekkelijk te maken. De uitgebreide Europese regelgeving op het vlak van etikettering, kwaliteit en promotie ten spijt, is de onwetendheid op het vlak van gezonde en kwaliteitsvoeding nog ontstellend en neemt de onverschilligheid toe (5). Europeanen besteden maar een krappe 14 % van hun budget aan voedingsmiddelen. Het Comité erkent dat de nationale en Europese beroepsorganisaties van landbouwers met hun promotie- en voorlichtingscampagnes over het werk van landbouwers en de strategische rol van de voedingssector, een cruciale rol spelen.

3.8 De consument moet weten wat precies wordt bedoeld met de Europese slagzin „van boer tot bord” en de zogenaamde „traceerbaarheid”. De strategie inzake productkwaliteit is van groot belang voor het concurrentievermogen van de bedrijven en de gezondheid van de consument en moet daarom worden uitgebreid tot de invoer in de EU van producten uit derde landen, zodat oneerlijke handelspraktijken worden bestreden en ontmoedigd.

3.9 Hoewel een strategie zonder passend budget ondenkbaar is, wijst het Comité er toch op dat voor veel van de maatregelen om de landbouwactiviteit in stand te houden niet zozeer bijkomende middelen noodzakelijk zijn, maar de politieke wil om in te zetten op verandering en een coherente langetermijnstrategie om het platteland aantrekkelijker te maken (6).

4. Actiegebieden

Plattelandsontwikkeling - vestiging

4.1 In het Europese debat over de toekomst van jonge landbouwers en veetelers stond tot nog toe steeds het beleid inzake vestiging centraal. Hoewel de weinige beschikbare statistieken onvolledig zijn blijkt daaruit toch duidelijk dat de prioriteiten inzake steun aan jongeren en de bedragen die worden uitgetrokken enorm verschillen van lidstaat tot lidstaat. Terwijl landen als Frankrijk zo'n 10 % van hun budget voor plattelandsontwikkeling reserveren voor de vestiging van jongeren, zijn dergelijke maatregelen in andere landen (Nederland, Malta, Ierland, Slowakije, om er maar een paar te noemen) om verschillende redenen onbestaande. Tijdens de financieringsperiode 2007-2013 zal in de hele EU zowat 3 % van de middelen voor plattelandsontwikkeling naar jongeren gaan. De gemiddelde leeftijd van de jongeren die zich als landbouwer vestigen ligt op 28 jaar. Gezien het strategische belang van de vestiging van landbouwers voor de hele EU, lijkt het logisch de lidstaten ertoe te verplichten dergelijke maatregelen op te nemen in hun ontwikkelingsplannen en een minimaal steunbedrag vast te leggen.

4.2 Om zo veel mogelijk landbouwers aan te trekken moet de EU-regeling inzake vestiging m.n. wat de termijn betreft, voldoende flexibel zijn. De complexiteit van de regeling en de enorme bureaucratische rompslomp zijn immers struikelblokken. In sommige lidstaten zou het nuttig zijn verschillende regelingen in te voeren, elk met een eigen looptijd en dus ook een eigen budget. In heel wat landen weerhoudt de minimumperiode van vijf jaar jongeren ervan zich als landbouwer te vestigen. Er zouden diverse vormen van vestigingssteun in het leven moeten worden geroepen; zo zou het nuttig zijn een onderscheid te maken tussen steun voor voltijdse en voor deeltijdse jonge boeren. Overigens moet in het nieuwe EU-wetgevingskader niet alleen rekening worden gehouden met de jongeren die vanaf 2014 tot de sector toetreden, maar ook met degenen die dat al eerder hebben gedaan.

De rol van jongeren in de eerste pijler van het GLB

4.3 In het kader van de huidige GLB-hervorming en m.n. de nieuwe regeling voor rechtstreekse steun, dient extra aandacht uit te gaan naar de situatie van jonge landbouwers. In de nieuwe koers inzake rechtstreekse betalingen moet steun aan jongeren centraal komen te staan. Zo zou bijvoorbeeld een aanvullend percentage van de steun kunnen worden bestemd voor bepaalde prioritaire groepen landbouwers, waaronder jongeren. Een andere mogelijkheid is dat een specifieke betaling voor jongeren in het leven wordt geroepen. Daarbij zou niet worden uitgegaan van de oppervlakte maar zouden criteria worden gehanteerd als bv. het soort bedrijf of de gedane investering. Het Comité sluit zich aan bij de huidige tendens om de steun te reserveren voor actieve landbouwers, en wijst erop dat ook het begrip actieve coöperatie op de agenda moet worden gezet.

De rol van jonge landbouwers in de tweede pijler van het GLB

4.4 De tweede pijler van het GLB moet er evenals de eerste pijler wezenlijk toe bijdragen dat jonge landbouwers gesteund en gemotiveerd worden bij de uitoefening van hun werk.

4.4.1 De maatregelen van de tweede pijler van het GLB kunnen en moeten zodanig worden vormgegeven dat zij voor jonge landbouwers toegankelijk zijn, teneinde te waarborgen dat alle aanvragen in aanmerking worden genomen indien de begrotingsmiddelen tekortschieten.

4.4.2 In het kader van de tweede pijler moeten de nodige ondersteunende structuren voor jonge landbouwers worden geschapen, waaronder een adviesdienst en een bedrijfshulpdienst voor veehouderijen. Aangezien vee dag in dag uit verzorgd moet worden, is het zaak om in de lidstaten passende beleidsmaatregelen te treffen en organisaties op te richten waarmee wordt gegarandeerd dat landbouwers bij ziekte en vakantie vervangen kunnen worden. Het al dan niet bestaan van een bedrijfshulpdienst is van essentieel belang wanneer jonge mensen moeten besluiten om een familiebedrijf al dan niet voort te zetten. Jonge mensen zijn heden ten dage niet meer bereid een boerderij over te nemen als ze weten dat ze 365 dagen per jaar moeten werken, zonder enige vakantie. Aangezien dergelijke hulpdiensten in veel lidstaten nog niet bestaan, moeten er in de tweede pijler van het GLB verplichte maatregelen worden opgenomen om ervoor te zorgen dat veehouders een beroep kunnen doen op zo'n dienst als ze ziek zijn (inclusief moederschapsverlof vóór en na de bevalling) en als ze vrij of vakantieverlof nemen.

Opleiding – nieuwe technologieën

4.5 Een efficiënte landbouw is ondenkbaar zonder goed opgeleide landbouwers. Hoewel sommige landen een degelijke opleiding verzorgen, lijkt in andere de kloof tussen de door de overheid geboden opleidingsmogelijkheden en de behoeften van de landbouw onoverbrugbaar. Bij de opleiding van jongeren moet rekening worden gehouden met de landbouworganisaties. Jongeren moeten een gedegen opleiding krijgen, gegeven door hooggeschoolde docenten; het lesprogramma moet actueel zijn en moet uitgaan van de behoeften van jonge landbouwers. In sommige gevallen verzandt de opleiding in bureaucratische procedures die enkel bedoeld zijn om toegang te krijgen tot steun en worden jongeren niet voldoende aangespoord om een cursus te volgen. Het gebrek aan motivering dat hiervan het gevolg is, baart dan ook zorgen, vooral wanneer wel alle voorwaarden aanwezig zijn om jonge landbouwers een opleiding te geven waarmee zij hun toekomst zouden kunnen veiligstellen. De opleiding van jonge landbouwers moet hoe dan ook toegespitst zijn op de praktijk. In Denemarken is men er met succes in geslaagd een theoretische opleiding en de praktijk van het landbouwbedrijf met elkaar te combineren. Het kost 3 jaar en 8 maanden om een „groene kaart” te verwerven.

4.6 De EU zou steun moeten verlenen aan Europese opleidingsprogramma's die bedoeld zijn voor landbouwers of bedrijven die gedurende ten minste een jaar jongeren in dienst nemen die een landbouwopleiding hebben voltooid in de loop van de twee voorgaande jaren. De begunstigde verbindt zich ertoe een opleidingsplan op te stellen voor de jongere in kwestie, die het bedrijf later eventueel kan overnemen en intussen zijn kennis en nieuwe, innovatieve inzichten inbrengt. Bedoeling is kortom dat oude en jonge landbouwers elkaar aanvullen en op elkaar inspelen. Daarnaast zouden bepaalde EU-programma's zoals Leonardo, het 7e kaderprogramma voor onderzoek, Jeugd in beweging e.d., zich ook specifiek op jonge landbouwers moeten gaan richten. Het Erasmusprogramma, dat gericht is op studenten en jonge ondernemers, zou volgens het Comité moeten worden aangepast, zodat ook jonge landbouwers eraan kunnen deelnemen en hun opleiding kunnen voltooien in landbouw- en veeteeltbedrijven in andere lidstaten.

4.7 De biologische landbouw is een interessant alternatief voor nieuwkomers in de landbouwsector, maar zeker niet het enige. Ook de geïntegreerde productie en duurzame landbouw moeten stimulansen krijgen op Europees niveau. Opleiding moet worden gericht op nieuwe productiesystemen die de opbrengst verhogen en een duurzaam beheer van de natuurlijke hulpbronnen bevorderen. Ook de biotechnologie kan jonge landbouwers in Europa nieuwe kansen bieden (7).

Samen staan we sterk

4.8 Jongeren moeten een vinger in de pap krijgen bij landbouworganisaties en –coöperaties; de bijdrage van jongeren is immers onontbeerlijk om nieuwe ideeën op te doen, innovatie een kans te geven en de ondernemingsgeest te bevorderen. Op dit moment zijn een handvol grote distributieketens verantwoordelijk voor de vraag. Om hun afzetmethoden te verbeteren hebben cooperaties een nieuwe impuls nodig. Het Comité stelt daarom voor om verkoopcentrales op te richten die worden beheerd door de landbouwers, zodat een tegenwicht wordt gevormd tegen de machtige inkoopcentrales van de grootwinkelbedrijven. Het is in dat verband belangrijk dat jongeren deel uitmaken van de bestuursorganen van coöperaties en dat zij worden betrokken bij de besluitvorming, zodat zij hun kennis en visie op ondernemerschap kunnen delen. De grootste Franse landbouwcoöperatie, Terrena, telt diverse comités die jongeren wegwijs maken in de complexe wereld van landbouwcoöperaties.

Andere EU-beleidsmaatregelen

4.9 De EU moet de middelen van diverse EU-beleidsgebieden benutten, op de eerste plaats om het leven op het platteland aantrekkelijk te maken, maar daarnaast ook om economische activiteiten zoals de landbouw, die de sociaal-economische ruggengraat van het platteland vormen, in stand te houden. In het kader van Europese projecten op het gebied van milieu, onderzoek en ondernemerschap moeten middelen worden vrijgemaakt voor steun aan jongeren in het algemeen en aan jonge landbouwers in het bijzonder. Een aantal initiatieven op dit vlak verdient zeker navolging. Mooie voorbeelden zijn PEJA, een uitwisselingsproject dat jonge landbouwers uit heel Europa de kans gaf ervaring op te doen in bedrijven in andere lidstaten, en het Tellusprogramma (georganiseerd door CEJA - de Europese Raad voor jonge landbouwers - en de Commissie), dat bedoeld is om scholieren kennis te laten maken met de landbouw. De aflossing van de generaties in de landbouw moet een zichtbare EU-doelstelling worden. De oprichting van een Europese waarnemingspost die de situatie van jonge landbouwers onder de loep neemt en hun behoeften in kaart brengt, zou goede diensten kunnen bewijzen bij het uitwerken van nieuwe wetgevingsinitiatieven. Het is uitdrukkelijk niet de bedoeling nieuwe bureaucratische organen op te richten, maar wel een instrumentarium in het leven te roepen met een duidelijke en concrete taakomschrijving, nl. het verzamelen en analyseren van gegevens en statistieken over de generatiewisseling in de landbouw.

Nationale initiatieven

4.10 Europese beleidsmaatregelen voor jonge landbouwers moeten gepaard gaan met specifieke nationale initiatieven. De voornaamste problemen waarmee jonge landbouwers te maken krijgen hangen samen met overname, de toegang tot eigendom en de fiscale behandeling. Er zijn dringend doeltreffende maatregelen nodig om nieuwe landbouwers aan te trekken. Over het algemeen kunnen we echter stellen dat alle lidstaten gebukt gaan onder een complexe bureaucratie, waardoor veel van deze maatregelen tot mislukken gedoemd zijn.

4.11 De lidstaten zouden hun inspanningen moeten toespitsen op de uitwerking van mechanismen om jongeren vlotter toegang te verlenen tot land. De zware investeringen die nodig zijn maken dat veel jongeren er voor terugschrikken zich als landbouwer te vestigen; het is zaak op dit vlak meer zekerheid te bieden. Op nationaal niveau zijn al een aantal oplossingen uitgedokterd: zo is het Franse SAFER ermee belast ruilverkaveling tegen te gaan en jongeren gemakkelijker toegang te verlenen tot land.

Brussel, 22 september 2011 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Staffan NILSSON

(1) PB C 36, 08.02.2002, blz. 29-35, „Nieuwe economie, kennismaatschappĳ en plattelandsontwikkeling. Perspectieven voor jonge boeren”.

(2) PB C 54, 15.02.2011, blz. 20-23, „Veiligstelling van de bevoorrading in de landbouw- en levensmiddelensector in de EU”.

(3) PB C 48, 15.02.2011, blz. 145-149, „Een beter werkende voedselvoorzieningsketen in Europa”.

(4) PB C 255, 22.09.2010, blz. 1-9, „Handel en voedselzekerheid”.

(5) PB C 18, 19.01.2011, blz. 5-10, „Het Europees landbouwmodel: productkwaliteit en consumentenvoorlichting als concurrentiefactoren”.

(6) PB C 132, 03.05.2011, blz. 63-70, „Het GLB tot 2020: inspelen op de uitdagingen van de toekomst inzake voedsel, natuurlijke hulpbronnen en territoriale evenwichten”.

(7) PB C 100, 30.4.2009, blz. 44-52, „De EU en de wereldwijde uitdaging van de voedselzekerheid”.