Advies van het Comité van de Regio's over het "Subsidiariteitsbeginsel 'Naar een echte subsidiariteitscultuur - Een appel van het Comité van de Regio's'"

(1999/C 198/14)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

gezien de conclusies van de Europese Raad van Wenen van 11 en 12 december 1998 waarin is bepaald dat de toekomstige verslagen van de Commissie "De wetgeving verbeteren" tijdig moeten worden ingediend, zodat alle betrokken instellingen en organen, waaronder het Comité van de Regio's, een grondige bespreking kunnen voeren;

gezien de Resolutie van het Europees Parlement van 22 oktober 1998 betreffende de bijeenkomst van de staatshoofden en regeringsleiders van oktober 1998, waarbij het Parlement zich ertoe verbond, met inachtneming van het constitutionele bestel van de afzonderlijke lidstaten, een politieke dialoog te voeren en intensiever samen te werken met de regionale autoriteiten om het subsidiariteitsbeginsel ten uitvoer te leggen;

gezien het besluit van het Bureau d.d. 15 juli 1998 om overeenkomstig artikel 198 C, lid 4, van het EG-Verdrag een advies over deze materie op te stellen en de commissie "Institutionele vraagstukken" met de voorbereiding daarvan te belasten;

gezien hetgeen het Comité van de Regio's tot op heden over het subsidiariteitsbeginsel opmerkte, met name in zijn resolutie van 20 november 1997 (CDR 305/97fin)(1);

gezien het op 1 februari 1999 door de commissie voor "institutionele aangelegenheden" goedgekeurde ontwerpadvies (CDR 302/98 rev. 2) (rapporteurs: de heren Delebarre en Stoiber);

overwegende dat de brede toepassing van het subsidiariteitsbeginsel in een Unie die zich uitbreidt op grond van het Verdrag van Amsterdam steeds belangrijker wordt,

heeft tijdens zijn 28e zitting van 10 en 11 maart 1999 (vergadering van 11 maart) het volgende advies goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Subsidiariteit en de afstand tot de burger: sleutels tot het Europa van de toekomst

1.1.1. Bouwend op de ervaringen van de laatste eeuwen heeft Europa grote intellectuele, culturele en economische successen geboekt. De essentie van het continent ligt in de diversiteit die valt waar te nemen in steden, lokale gemeenschappen, regio's en landen, alsook binnen naties. Er moet intensief worden samengewerkt binnen de Unie, die de diversiteit van culturen en tradities moet respecteren en daarop dient voort te bouwen, zodat in een snel veranderende wereld innovatieve oplossingen kunnen worden gevonden. Dit kan worden geconcretiseerd door het subsidiariteitsbeginsel, dat lokaal en regionaal bestuur betreft, helder te formuleren. Daarmee kan een dynamiek worden aangezwengeld die Europa zal helpen om de uitdagingen van de komende eeuw en de mondiale concurrentiestrijd aan te gaan.

Uit deze verscheidenheid ontstaat de dynamiek waaraan Europa zijn culturele rijkdom, maar ook welvarendheid ontleent. In het belang van Europa moet deze verscheidenheid overeind blijven en mag deze niet in het gedrang komen. In een globale concurrentie van culturen bestaat Europa alleen wanneer de eigen regionale karaktertrekken en de culturele identiteit blijven voortbestaan. Cultuurverschillen moeten behouden blijven en wederzijds begrip moet worden bevorderd, zodat alle cultuurgemeenschappen zich vrij kunnen uiten.

1.1.2. Het besef dat effectief bestuur niet wordt geconcretiseerd door bestuurslagen die met elkaar wedijveren, vindt steeds bredere ingang. Bestuurslagen moeten nauw met elkaar samenwerken om op ieder niveau efficiënte besluiten te nemen ten einde de hedendaagse problemen gecoördineerd aan te pakken. Subsidiariteit dient nauw te worden verbonden met een concept als democratie op alle niveaus. Vruchtbare concurrentie vindt haar oorsprong in verscheidenheid.

1.1.3. Het lijdt geen twijfel: de Europese eenwording is de grootste prestatie die de naties en volkeren van Europa hebben geleverd in deze twintigste eeuw die thans ten einde loopt. Ook aan de vooravond van de 21e eeuw staat de EU voor enorme historische opgaven: uitbreiding van de politieke en sociale Unie, totstandbrenging van de economische en monetaire unie, en consolidering van haar positie op het wereldtoneel en versterking van de Europese economische groei, die de basis vormt voor het scheppen van arbeidsplaatsen.

De structuren die 40 jaar geleden in het leven werden geroepen om de Unie te besturen, zijn niet meer aangepast aan de omvang en de opdracht van de huidige EU. Daarom is er behoefte aan een evaluatie van de werking van de Unie en aan institutionele hervormingen. De democratische autoriteiten op de verschillende niveaus - lokaal, regionaal, nationaal en Europees - moeten inspelen op deze snel veranderende wereld. De technologische veranderingen, de revolutie op het gebied van informatie en communicatie, de globalisering en de integratie van markten, en voor Europa de invoering van de euro vormen evenzovele elementen van een wereld waarin de onderlinge afhankelijkheid steeds groter wordt. Dit betekent dat steeds meer kwesties en vraagstukken niet uitsluitend binnen de grenzen van de individuele staten kunnen worden opgelost. Zij kunnen al evenmin geheel aan de markt worden overgelaten. Er zijn tal van vraagstukken met een Europese dimensie, zoals werkgelegenheid, innovatie, milieu, volksgezondheid, alsook andere kwesties, waar de Europese Unie op het internationale toneel blijk moet geven van meer doeltreffend handelen. Het subsidiariteitsbeginsel, dat wordt uitgelegd als een nabijheidsbeginsel volgens hetwelk de besluiten worden genomen op het niveau dat het dichtst bij de burgers ligt, waardoor de taken tevens optimaal worden uitgevoerd, is een politieke leidraad voor dit hervormingsproces.

1.1.4. Het Comité van de Regio's heeft zich als jongste instelling van de Gemeenschap sinds de oprichting in 1994 steeds voor een Europa ingezet dat wordt gedragen door zijn burgers, gemeenten, regio's en lidstaten. Het Comité van de Regio's staat positief tegenover het initiatief van de Europese Raad van Cardiff van juni 1998 om "de Europese Unie dichter bij de mensen te brengen". Als hoeder van het subsidiariteitsbeginsel steunt het vastberaden alle inspanningen om sterke en flexibele, maar doeltreffende Europese instellingen tot stand te brengen die zich toespitsen op taken die niet door andere bestuursniveaus die rechtstreeks verantwoordelijk zijn tegenover de burgers kunnen worden verricht. Het subsidiariteitsbeginsel zoals het wordt omschreven in artikel 5 van het VEG is uitsluitend van toepassing op de betrekkingen tussen de Gemeenschap en de lidstaten, en niet op de betrekkingen tussen territoriale overheden en lidstaten. In artikel B van het VEU wordt naar deze enge opvatting verwezen wanneer gesteld wordt dat de doelstellingen van de EU worden bereikt met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel, zoals dit wordt omschreven in artikel 5. Deze laatste worden geregeld in de constitutionele stelsels van de lidstaten.

In het VEU wordt er echter reeds in artikel A op gewezen dat de besluiten zo dicht mogelijk bij de burger moeten worden genomen. Aldus bevestigt het VEU een nabijheidsbeginsel. Het is de bedoeling dat dit beginsel ook wordt toegepast op de betrekkingen op Europees en (sub)nationaal niveau. Het nabijheidsbeginsel vormt een basisbeginsel dat nog wordt bevestigd vóór het subsidiariteitsbeginsel; dit laatste kan daarom als onderdeel van het nabijheidsbeginsel worden gezien.

Derhalve kan het subsidiariteitsbeginsel, zoals in de Verdragen uitdrukkelijk naar voren komt, niet verhullen dat de staten de plaatselijke en regionale overheden de mogelijkheid moeten waarborgen op te treden, zodat besluiten, overeenkomstig het nabijheidsbeginsel, zo dicht mogelijk bij de burger kunnen worden genomen.

Het subsidiariteitsbeginsel is een algemeen beginsel van de nationale rechtsstelsels, op grond waarvan de besluiten worden genomen op het institutionele en operationele niveau dat zo dicht mogelijk bij de burgers ligt. Het verplicht de Unie, de lidstaten en alle bestuurslagen ertoe, rechtstreeks de doelstellingen na te streven die hen in de respectieve rechtsstelsels zijn opgedragen, terwijl zij particulieren en hun groeperingen daarbij dienen te erkennen en te betrekken; het beginsel dient een politiek richtsnoer te zijn bij de verdere opbouw van de Europese Unie.

1.1.5. Het subsidiariteitsbeginsel is een dynamisch beginsel, dat op het ene gebied kan leiden tot "meer" en op het andere tot "minder Europa". In 1992 werd dit beginsel ingevoerd met het Verdrag van Maastricht. Daarom moeten besluiten in beginsel dus zo dicht mogelijk bij de burger worden genomen, op het meest nabije niveau dat rechtstreeks verantwoordelijk is tegenover de burgers, en alleen op een hoger niveau als dat nodig is. Bij de beslissing welk bestuursniveau in een bepaald geval het meest passende niveau is, mogen alleen het algemeen belang en de behoeften van de burgers de doorslag geven, mits de economische en sociale samenhang onverlet blijft. In de praktijk betekent dit dat de Gemeenschap alleen dán kan optreden wanneer de doelstellingen van een voorgestelde maatregel op het niveau van de lidstaten niet voldoende kunnen worden bereikt, en daarom beter op het niveau van de Gemeenschap kunnen worden bereikt. De toepassing van dit beginsel moet regelmatig worden getoetst, en zonodig worden verbeterd. Dit brengt tevens met zich mee dat de staten aan de lagere niveaus de besluiten moeten overlaten die beter aldaar kunnen worden genomen.

1.1.6. Naar de vaste overtuiging van het Comité van de Regio's is het juist nú van betekenis dat het subsidiariteitsbeginsel strikt wordt geëerbiedigd, terwijl er tegelijkertijd aandacht is voor de verwezenlijking en consolidering van een beter ontwikkeld Europees burgerschap:

- In het rijke erfgoed van Europa met zijn verscheidenheid van culturen komen tal van regionale en nationale identiteiten voor. In de wereld van vandaag is er een aantal factoren dat deze identiteiten dreigt uit te hollen. Tegelijkertijd worden deze culturen en identiteiten bepaald en vernieuwd door patronen van migratie en vestiging. Alle democratische autoriteiten hebben de verantwoordelijkheid te waarborgen dat de waarden van humanisme en verdraagzaamheid het kenmerk blijven van Europa's betrekkingen tussen zijn eigen burgers, en tussen de diverse gemeenschappen en nationaliteiten;

- anderzijds dwingen de enorme uitdagingen waarvoor de Europese Unie zich in de toekomst geplaatst zal zien, tot een duidelijke prioriteitenkeuze en beperking tot taken die in wezen grensoverschrijdend zijn.

1.1.7. In dit totale proces vormt de Europese solidariteit in het Europese maatschappijmodel een fundamentele waarde, die complementair is aan het subsidiariteitsbeginsel. De solidaire ondersteuning van de zwaksten en de achtergestelden is een noodzakelijke voorwaarde voor een Europa dat volgens het subsidiariteitsbeginsel is gestructureerd, zodat de subsidiariteit niet tot benadeling van de zwaksten leidt, maar tot een gelijkgerechtigde deelname van allen aan het integratieproces.

1.1.8. Daarom moet de Europese Unie zich concentreren op die problemen waar alleen een gemeenschappelijke oplossing het antwoord kan zijn, dat de burger dan ook van de EU verwacht. Hoe meer lidstaten de EU omvat, hoe belangrijker het subsidiariteitsbeginsel wordt. Een duidelijke schaal van prioriteiten moet op tal van gebieden de eenwording bevorderen. Het Comité van de Regio's spreekt zich in deze zin uit voor een "strategisch ingesteld Europa".

1.1.9. Hiervoor is zonder meer een EU nodig die daadwerkelijk handelend kan optreden op internationaal vlak.

1.2. De invloed van het subsidiariteitsbeginsel

De verwijzing naar het subsidiariteitsbeginsel heeft de wijze waarop de Europese instellingen functioneren, aanzienlijk verbeterd:

1.2.1. Sinds de inwerkingtreding van het Verdrag van Maastricht op 1 november 1993 heeft het subsidiariteitsbeginsel in de politieke realiteit van de Europese Unie aan kracht gewonnen, en is het een doeltreffend basisbeginsel geworden voor het optreden van de Unie.

1.2.2. Het is duidelijk dat de Europese instellingen sindsdien een aanzienlijke inspanning hebben geleverd om dit beginsel te eerbiedigen, met name bij de uitoefening van hun wetgevende en regelgevende bevoegdheden: de Europese Commissie heeft niet alleen een groot aantal van haar wetgevingsvoorstellen ingetrokken, ze heeft het aantal nieuwe voorstellen ook aanzienlijk verminderd. Hier komt nog bij dat de Commissie in toenemende mate kaderwetgeving voorstelt.

1.2.3. Er zij tevens op gewezen dat de Commissie, alvorens besluiten op te stellen op het gebied van wet- of regelgeving, het terrein voorbereidt en het debat opent door middel van Groenboeken, actieprogramma's en mededelingen die met name ruimte laten voor een diepgaande discussie over de eerbiediging van het subsidiariteitsbeginsel in het stadium dat aan de besluitvorming voorafgaat.

1.2.4. Het nieuwe artikel 5 van het EG-Verdrag kan nu al rechtsgevolgen hebben. Hierbij moet een onderscheid worden gemaakt tussen de toepassing van het subsidiariteitsbeginsel qua de inhoud, en qua de procedure. Wat de concrete criteria betreft, omvat het subsidiariteitsbeginsel enerzijds qua de procedure de verplichting de noodzaak van een optreden van de EU te beoordelen en toe te lichten. Als inhoudelijke norm houdt het subsidiariteitsbeginsel de wens in dat besluiten zo dicht mogelijk bij de burgers van de Unie worden genomen.

1.2.5. In het protocol bij het Verdrag van Amsterdam wordt dit subsidiariteitsbeginsel duidelijker omschreven, vooral in verband met de twee voorwaarden vooraf die aan een optreden van de EU worden gesteld: de activiteiten van de niveaus die het dichtst bij de burger staan, leiden nog niet tot bevredigende resultaten, en de Europese Unie dient beter toegerust te zijn om voor deze problemen oplossingen te bieden.

1.2.6. Het protocol betreffende de toepassing van het subsidiariteits- en evenredigheidsbeginsel bepaalt volgens welke voorwaarden de Gemeenschap mag optreden:

- de betrokken kwestie heeft transnationale aspecten die door een optreden van de lidstaten niet bevredigend kunnen worden geregeld;

- een optreden van de lidstaten alleen of het niet-optreden van de Gemeenschap zou in strijd zijn met de voorschriften van het Verdrag of zou op één of andere manier de belangen van de lidstaten aanzienlijk schaden;

- een optreden op communautair niveau zou vanwege de schaal of de gevolgen ervan duidelijke voordelen opleveren t.o.v. een nationaal optreden.

Het protocol betreffende de toepassing van het subsidiariteitsbeginsel preciseert tevens dat de bepalingen en de manier waarop zij worden opgesteld zo veel mogelijk ruimte moeten laten voor nationale en regionale besluiten.

1.3. Bijdrage van het Comité van de Regio's aan de toepassing van het subsidiariteitsbeginsel

1.3.1. Sinds zijn ontstaan heeft het Comité van de Regio's de verdediging van de toepassing van het subsidiariteitsbeginsel tot een van zijn prioritaire doelstellingen gemaakt. Het gaat hier namelijk niet om de eerste bijdrage van het Comité aan het debat over de toepassing van het subsidiariteitsbeginsel in de Europese Unie, aangezien het Comité al tijdens het proces van de voorbereiding en aanneming van het nieuwe Verdrag van Amsterdam de gelegenheid heeft gehad zich over de kwestie uit te spreken. In die zin blijft het Comité onverkort bij zijn eerdere verklaringen, met name bij zijn aanvullend advies van april 1995(2) en zijn resolutie van 20 november 1997(3). In deze adviezen stelt het Comité van de Regio's voor dat er een systeem tot stand wordt gebracht, waarbij het Comité van de Regio's de mogelijkheid krijgt inbreuken op het subsidiariteitsbeginsel die raken aan de bevoegdheden van de regionale en lokale autoriteiten, aanhangig te maken bij het Europees Hof van Justitie. Voorts wordt benadrukt dat er een rechtstreekse verwijzing naar de regio's en lokale autoriteiten moet worden opgenomen in Artikel 5 van het EU-Verdrag van Maastricht.

1.3.2. Het staat positief tegenover het protocol betreffende de toepassing van het subsidiariteits- en het evenredigheidsbeginsel dat aan het Verdrag van Amsterdam is gehecht. Het wijst op het belang van de Verklaring van België, Duitsland en Oostenrijk dat het optreden van de Europese Gemeenschap, overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel, niet alleen een zaak is van de lidstaten, maar ook van hun entiteiten voor zover deze beschikken over een wetgevende bevoegdheid die hun bij het nationale constitutionele recht is toegekend. Het meent overigens dat deze verklaring naar haar strekking, met inachtneming van de interne bestuurlijke organisatie van de lidstaten, naar analogie van toepassing moet kunnen zijn op regionale en lokale overheden in niet-federaal georganiseerde lidstaten, en het dringt er in de eerste plaats bij de lidstaten met territoriale autoriteiten die eigen, constitutioneel erkende wetgevende bevoegdheden hebben, op aan zich aan te sluiten bij deze verklaring.

2. Naar een beter ontwikkelde subsidiariteitscultuur en een duidelijker afbakening van de bevoegdheidsterreinen

2.1. Subsidiariteit, verscheidenheid, solidariteit

2.1.1. Het streven naar subsidiariteit en geringe afstand tot de burger draagt bij tot een versterking van de Europese integratie. Europa kan door verscheidenheid en concurrentie veel winnen, en tegelijkertijd zijn economische en sociale samenhang behouden. Het komt er thans op aan dat de door de EU overgenomen taken zakelijk worden geëvalueerd en dat de taakverdeling zonodig wordt verbeterd; vervolgens moet men zich op de uitdagingen van de toekomst richten.

2.1.2. Geen enkele bestuurslaag moet het leven van de Europese burgers op alle gebieden willen regelen, en dit geldt ook voor de Gemeenschap. Het grensoverschrijdend aspect is tegenwoordig op tal van bevoegdheidsterreinen aanwezig. Daaruit mag echter niet noodzakelijkerwijs de conclusie worden getrokken dat harmonisering van de afzonderlijke sectorale beleidsvormen tot in de kleinste bijzonderheden vereist is. Daarom moet worden overgegaan tot een redelijke harmonisatie van de verschillende sectorale beleidsonderdelen waarbij de economische en sociale samenhang van het Europees grondgebied wordt geëerbiedigd, maar harmonisering is niet altijd de enige oplossing. Tal van problemen kunnen bovendien worden opgelost buiten de regering om, b.v. door middel van overeenkomsten tussen de betrokken partijen, en op Europees niveau door de organisaties van de participatiesamenleving (zoals b.v. de sociale partners). Deze aanpak is al dikwijls waardevol gebleken.

Het Comité van de Regio's erkent dat de door de lidstaten op grond van de richtlijnen van de Gemeenschap uitgevaardigde regelgeving voor de burgers van Europa grote vooruitgang met zich mee heeft gebracht. Toen de Gemeenschap nog niet optrad, bestonden er grote verschillen tussen de lidstaten, hetgeen tot concurrentiedistorsies leidde. Een regelgeving die erop gericht is de burger een hoog beschermingsniveau te waarborgen, brengt kosten met zich mee die echter door een "winst" op het vlak van de kwaliteit van het bestaan ruimschoots worden gecompenseerd.

Enkele uitdagingen die voor de burger van belang zijn, kunnen alleen nog door de Gemeenschap met succes worden aangegaan. Oog hebben voor de belangen van de burgers was het voornaamste doel van de onderhandelingen over het Verdrag van Amsterdam. Het resultaat was een "burgervriendelijk" verdrag, dat de EU in staat stelt bijdragen te leveren met betrekking tot zaken zoals werkgelegenheid, non-discriminatie, burgerrechten en consumentenbescherming, bestrijding van grensoverschrijdende criminaliteit en drugshandel.

2.1.3. Er wordt een beroep gedaan op de Raad, de Commissie, het Parlement en de lidstaten om in het Europees beleid vastberaden te kiezen voor een nieuwe koers, voor een subsidiair Europa dicht bij de burger, en voor een echte subsidiariteitscultuur.

Wil zij doeltreffend zijn, dan moet de Europese Unie uitsluitend echte Europese aangelegenheden behandelen.

De bestaande regelgeving inzake kwesties die op een bevoegdheidsniveau dat dichter bij de burgers staat duidelijk beter zouden worden behandeld, moet worden gewijzigd.

2.1.4. Het gaat daarbij absoluut niet om renationalisering, om het loslaten dus van de Europese gedachte. Voor een echte hervorming is evenwel een nieuwe verdeling van de bevoegdheden over de Europese Unie, het nationale en het regionale niveau nodig. De afstand tot de burger kan worden verkleind door de verantwoordelijkheid voor de maatregelen te leggen op dat bestuursniveau, waar een maximaal doeltreffende uitvoering mogelijk is. Verandering is het natuurlijke proces waarin de instellingen zich ontwikkelen en zich voorbereiden op de komende uitdagingen. De EU moet democratisch, open en transparant zijn.

2.1.5. In twee passages van de brief van bondskanselier Kohl en president Chirac van 5 juni 1998 zijn recentelijk nog de mogelijke doelstellingen aangegeven die bij een dergelijke demarche kunnen horen:

- "Ons gehele streven moet veeleer gericht zijn op het creëren van de Europese Unie, die krachtig is en weet op te treden, en die toch de verscheidenheid van de politieke, culturele en regionale tradities bewaart".

- "Daarom is het heel belangrijk om bij het nemen van beslissingen de plaatselijke, regionale of nationale karaktertrekken voor ogen te houden."

2.2. De uitlopers van het subsidiariteitsbeginsel

2.2.1. Het subsidiariteitsbeginsel als regulerend beginsel

2.2.1.1. Het subsidiariteitsbeginsel moet zijn rol als regulerend beginsel van de betrekkingen tussen de Europese Unie en de lidstaten spelen.

Het subsidiariteitsbeginsel wordt toegepast via een proces van medebeslissing, waarbij van geval tot geval wordt vastgesteld op welk niveau de bevoegdheden moeten worden toegekend: aan Europese Unie, lidstaten, regio's en/of gemeenten. Dit beginsel mag op geen enkel bestuursniveau een excuus zijn voor stilzitten, en mag evenmin het vermogen tot optreden van de Europese Unie op den duur volledig uithollen.

2.2.1.2. Thans gaat het erom de door de Unie overgenomen taken rationeel te evalueren, zodat de krachten worden gebundeld om de uitdagingen van morgen te kunnen aangaan:

A. Gebleken is dat de Unie in een streven naar subsidiariteit haar wetgevende activiteiten, vooral inzake het sociaal beleid en de milieubescherming, heeft teruggeschroefd. In deze sectoren worden nieuwe initiatieven van de Commissie steeds zeldzamer, hoewel bepaalde problemen dringend om een oplossing vragen en grensoverschrijdend of transnationaal zijn.

B. De voorstellen van de Europese Commissie worden wat de eerbiediging van het subsidiariteitsbeginsel betreft, onderworpen aan een complex intern onderzoek en aan een politieke controle door de andere instellingen. Door alle instanties (inclusief de verschillende vakraden en de Raad "Algemene Zaken") moet toezicht worden uitgeoefend op de wijze waarop het subsidiariteitsbeginsel in de besluiten van de Raad wordt nageleefd. In eerste instantie is dit natuurlijk een taak van het Comité van de Regio's.

2.2.1.3. Het is echter zaak het voornaamste politieke doel van het subsidiariteitsbeginsel niet uit het oog te verliezen: beslissingen nemen op het niveau dat het meest doeltreffend is en het dichtst bij de burger staat zodat deze daadwerkelijk kan deelnemen aan het Europese gebeuren, omdat hij toegang heeft tot alle informatie die hij daarvoor behoeft. Het Europese gebeuren zal alleen steun krijgen van de burgerbevolking als de resultaten positief en zichtbaar zijn. Op het niveau van de regio's en van de territoriale entiteiten moeten ontmoetingscentra worden gecreëerd en initiatieven worden genomen - zaken die het CvdR coördineert en entameert in partnerschap met het Europees Parlement - om de bezinning op de doelstellingen van de Europese Unie onder de bevolking werkelijk te voeden.

2.2.1.4. De regio's en de steden beseffen door hun ervaringen op het terrein maar al te goed het cruciale belang voor het beeld dat hun burgers zich van Europa vormen, van de omzetting van het Europese recht in intern recht, en van de toepassing van dat laatste. In vele lidstaten is juist op dat terrein voor de regio's en de steden een rol weggelegd.

2.2.2. Het subsidiariteitsbeginsel als vernieuwend beginsel

2.2.2.1. Het subsidiariteitsbeginsel moet ook in de betrekkingen tussen de lidstaten en de regio's of gemeenten zijn rol spelen als vernieuwend beginsel wanneer het Europees beleid moet worden uitgevoerd.

Als de hoofddoelstellingen van de toekomstige ontwikkeling van de Europese Unie zijn een versterking van het vermogen tot optreden van de Gemeenschap, de aandacht die de bevolking de Gemeenschap schenkt en de nauwe band met de burger, is het in het belang van de Europese Unie meer zorg te besteden aan de gebieden waar de inspraak van de niveaus die de burger het meest nabij zijn en rechtstreeks tegenover hem verantwoordelijk zijn, onvoldoende is.

2.2.2.2. Wil de Europese Unie haar beleid uitvoeren, dan moet zij op de niveaus vlakbij de burger de grootst mogelijke beleidsmarge en aanpassingsruimte toestaan. Tegelijkertijd moet de Europese Unie doeltreffend kunnen optreden op de gebieden waar de haar toevertrouwde activiteiten voor allen van groot belang zijn. De lidstaten moeten zich loyaal opstellen jegens de Gemeenschap en moeten bovendien het Gemeenschapsrecht correct en transparant toepassen, onder eerbiediging van het subsidiariteitsbeginsel.

2.2.2.3. De institutionele hervormingen vormen geen doel op zich. Dank zij deze hervormingen moeten de politieke doelstellingen waarvan het belang is erkend en op democratische wijze bevestigd, zo doeltreffend mogelijk kunnen worden verwezenlijkt. Vanuit het oogpunt van de steun van de opinie en de nabijheid van de burger hangen politieke doelstellingen en institutionele regelingen dus nauw samen, ook al gaan de politieke doelstellingen noodzakelijkerwijs voor.

2.3. Subsidiariteit en de afstand tot de burger in de praktijk

Het Comité van de Regio's onderkent de vooruitgang die sinds de invoering van het subsidiariteitsbeginsel in het EG-Verdrag via het Verdrag van Maastricht is verwezenlijkt. Het verwijst daarbij naar het memorandum van de Europese Commissie van 27 mei 1998 "Minder wetgeving om meer te bereiken: verwezenlijkingen(4)". Daarin wordt uiteengezet dat de Commissie tal van initiatieven heeft ingetrokken en dat het aantal wetgevingsvoorstellen is verminderd. Het subsidiariteitsbeginsel is een algemeen beginsel, dat het algemene beleid van de EU betreft, en algemeen, door iedereen, moet worden gerespecteerd. Het beginsel gaat zowel de Commissie aan als de andere instellingen van de Gemeenschap, alsook de lidstaten, die de Commissie regelmatig verzoeken om nieuwe voorstellen.

3. Conclusies

3.1. Hoe ziet de nieuwe subsidiariteitscultuur er uit?

3.1.1. Het Comité van de Regio's eist van alle communautaire instellingen een stringente toepassing van het subsidiariteitsbeginsel, conform artikel 5 EG-Verdrag (nieuw) en het protocol betreffende de toepassing van het subsidiariteits- en het evenredigheidsbeginsel. Aan elk initiatief van de EU moet een gecoördineerd onderzoek door de verschillende institutionele niveaus van de noodzaak van een Europees optreden voorafgaan. Controle op subsidiariteit mag geen loze routine worden.

3.1.2. De Europese integratie behoeft zowel harmonisering als eerbiediging van de verscheidenheid. Deze verscheidenheid is een kenmerk van de Europese identiteit. Bij een juiste toepassing beschermt de subsidiariteit deze verscheidenheid.

De meerwaarde van een Europees beleid moet zowel rekening houden met het harmoniseringsbeginsel en de economische en sociale samenhang als met het diversiteits- en het concurrentiebeginsel.

Daarbij moet worden voorkomen dat het perspectief wordt beperkt tot zuiver economische aspecten. Bij de afwegingen moeten maatschappelijke, sociale en culturele gezichtspunten evenveel gewicht krijgen.

3.1.3. De opzet van de Europese besluiten moet zodanig zijn dat zij de grootst mogelijke ruimte laten voor nationale, regionale en lokale besluiten. Dit sluit niet uit dat de tenuitvoerlegging van de besluiten nauwgezet wordt gevolgd, zodat een integrale toepassing en nauwkeurige omzetting worden gewaarborgd, waardoor distorsies worden voorkomen. De regeldichtheid moet tot het absolute minimum worden beperkt, en de inspanningen die met betrekking tot de handhaving vereist zijn, moeten zo gering mogelijk zijn. De Gemeenschap zou bij het maken van wetgeving zo veel mogelijk moeten trachten richtlijnen op te stellen, om de tenuitvoerlegging in de lidstaten te vergemakkelijken. Het Comité van de Regio's erkent echter dat het in bepaalde gevallen noodzakelijk is verordeningen op te stellen: wanneer wetgeving nl. volledig moet worden overgenomen om verkeerde interpretatie te voorkomen. Het zou nuttig zijn de gevallen te preciseren waarin een verordening geboden is, bijvoorbeeld voor zaken die de gezondheid of de veiligheid betreffen.

3.1.4. De bevoegdheid voor de uitvoering van de EU-regelgeving dient de verantwoordelijkheid te blijven van de lidstaten en de lokale en regionale overheden. Alleen op lokaal niveau kunnen de Europese voorschriften dicht bij de burger worden toegepast.

3.1.5. Er moet een controle worden ingesteld naar de feitelijke situatie met betrekking tot honderden subsidies. In hun totaliteit betekenen deze subsidies een aanzienlijke inperking van de beleidsmarge die voor de regio's en de gemeenten die om dergelijke middelen verzoeken, nog overblijft. De steunactiviteiten van EU-wege moeten bijdragen tot een verruiming van de beleidsmarge waarover de regio's en de gemeenten die om dergelijke middelen verzoeken, beschikken en worden beperkt tot essentiële doeleinden. Voorts moet de bestuurstechnische kant van de zaak worden vereenvoudigd en dient er te worden afgezien van te gedetailleerde eisen.

Ook in de toekomst moet het structuurbeleid van de EU een kernelement vormen van de Europese solidariteit, en dient de steun forfaitair voor door de EU vastgestelde doelstellingen te worden verleend.

Het Comité van de Regio's heeft zich in tal van adviezen uitgesproken voor handhaving van het Europese structuurbeleid in de omvang die in het Verdrag is omschreven. Conform de hierop stoelende uitgangspunten van het programma heeft het Comité van de Regio's, in uitvoering van het subsidiariteitsbeginsel, tevens tal van voorstellen gedaan ter verhoging van de doelmatigheid en ter vereenvoudiging van de procedures, voorstellen die ook nu nog hun geldigheid behouden. Doeltreffende solidariteit is nauwelijks gebaat bij een constante stroom van geïsoleerde programma's die centraal beheerd dienen te worden. Uitvoering van de programma's moet daarentegen zoveel mogelijk geschieden in eigen verantwoordelijkheid van de democratisch gelegitimeerde organen van de lidstaten en de regio's. Om te garanderen dat de doelstellingen worden bereikt, is afdoende controle hierop noodzakelijk.

3.2. Het subsidiariteitsbeginsel als regulerend beginsel

3.2.1. Vanaf het moment dat een communautair optreden raakt aan een gebied waarvoor een gedeelde bevoegdheid (d.w.z. van zowel de Unie als de lidstaten) bestaat, moet het subsidiariteitsbeginsel worden toegepast, ofwel om de nationale, regionale en lokale bevoegdheden te beschermen ofwel om duidelijk maken dat een communautair optreden gegrond is.

3.2.2. Voor de uitvoering van het subsidiariteitsbeginsel is het goed twee dimensies te onderscheiden, die in artikel 5 met name worden genoemd:

- de noodzaak van het optreden (tweede alinea);

- de omvang van het optreden (derde alinea).

In dit artikel worden de exclusieve bevoegdheden van de Gemeenschap uitgezonderd van de subsidiariteitstoetsing. De exclusieve bevoegdheden van de EG moet nauw en precies worden gedefinieerd, met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel, dat als een flexibel uitgangspunt voor de bevoegdheidsverdeling dient te fungeren.

3.2.3. Overeenkomstig de voorschriften van het Verdrag, het subsidiariteitsprotocol en het in dit advies behandelde beginsel mogen maatregelen uitsluitend op Europees niveau worden genomen wanneer daarmee een "Europese meerwaarde" wordt gegenereerd en de lidstaten zelf het beoogde resultaat niet kunnen verwezenlijken. Het is echter aan de lidstaten, in het kader van de Raad bijeen, om te beoordelen of een maatregel noodzakelijk is om één van de doelstellingen van de Gemeenschap te verwezenlijken.

3.2.4. De beoordeling van de noodzaak van een exclusief, toegestaan of gezamenlijk optreden van de Gemeenschap en/of van de lidstaten heeft veel stof opgeleverd voor de debatten van de jaren 1992 tot en met 1997, en heeft aangetoond hoe moeilijk het is eenieders bevoegdheden strak af te bakenen.

3.2.5. Als beginsel dat de omvang van het optreden regelt, versterkt het subsidiariteitsbeginsel het evenredigheidsbeginsel. Dit laatste is thans ook in het protocol bij het Verdrag van Amsterdam opgenomen.

3.2.6. Voor een beter begrip van de successieve interpretaties die het Hof van Justitie in het verlengde van het standpunt van de Europese Raad van Edinburgh in 1992 heeft gegeven, en voor de instelling van een versterkte democratische controle en een grotere transparantie van de wetgevingsbesluiten, is een geregelde follow-up van de toepassing van het subsidiariteitsbeginsel nodig.

3.3. Duidelijke afbakening van de bevoegdheden

3.3.1. Ondanks alle vorderingen en het niet aflatende streven naar subsidiariteit, wordt steeds duidelijker dat het beginsel als zodanig, wanneer het louter als kader voor de uitoefening van bevoegdheden fungeert, geen garantie is voor Europese wetgeving die op het wezenlijke is toegespitst, of voor een Verdragsgetrouwe eerbiediging van de bevoegdheden. Hiervoor is een levendig debat nodig en - met name van het CvdR - een actief toezicht waarbij de toepassing van het subsidiariteitsbeginsel regelmatig moet worden getoetst, wellicht door middel van een jaarlijks verslag.

3.3.2. Wat de eigenlijke verdeling van de bevoegdheden betreft, moeten in de artikelen van materieelrecht van het Verdrag criteria worden vastgesteld, zodat de noodzaak van een optreden van de EU kan worden beoordeeld en ook de niet-juridische begrippen zoals "beter" en "niet voldoende" uit het algemene subsidiariteitsbeginsel van artikel 5VEG (geconsolideerde versie) kunnen worden ingevuld. Ook is de huidige bevoegdheidsafbakening onnauwkeurig, omdat in het EG-Verdrag slechts zeer algemene doelen worden genoemd zonder de reikwijdte van maatregelen precies aan te geven.

3.3.3. Er moet met name een afbakening worden gevonden van interne-marktbelangen (artikel 100 A VEG) ten opzichte van andere beleidsgebieden zoals cultuur en omroep, ruimtelijke ordening, volksgezondheid, enz. Afzonderlijke economische kwesties staan daar niet los van, zodat een holistische aanpak nodig is. De rechtspraak inzake het mededingingsbeleid vormt een illustratie van het feit dat cultuur bijvoorbeeld een rechtvaardiging kan zijn om het vrije verkeer van goederen te beperken. Evenzo vereist de bescherming van lokale minderheden bijzondere en specifieke maatregelen, die niet kunnen worden beoordeeld in het licht van de interne markt en in geen geval op grond van puur economische beginselen. Men zou b.v. in aanmerking kunnen nemen of het in wezen om economische dan wel andere beleidsgebieden gaat.

3.3.4. Gezien de bereikte eenwording valt, mede in het kader van een ingrijpende nieuwe afbakening van de bevoegdheden, een vereenvoudigde procedure voor verdragswijziging te overwegen. Het Comité moet een discussie voeren over de bevoegdheidsverdeling tussen EU enerzijds en lidstaten en lagere overheden anderzijds, en dient met voorstellen voor een verdeelsleutel te komen.

3.3.5. De lijst van doelstellingen en taken van artikel 3 VEG moet geconcretiseerd worden en aan de bestaande bevoegdheidsnormen worden aangepast.

3.4. Regionale eigen verantwoordelijkheid en gemeentelijk zelfbestuur

3.4.1. Het wordt duidelijk dat ook de interne structuur van de lidstaten zich snel wijzigt. Er valt een sterke uitgesproken tendens tot decentralisatie waar te nemen, en in bepaalde lidstaten hebben de regio's een hoge mate van autonomie verworven.

De Unie is niet langer zo maar een Unie van 15 hoofdsteden. Zij is tevens een netwerk van regio's en steden. In het vooruitzicht van de uitbreiding van de Unie zijn institutionele hervormingen onafwendbaar geworden.

Als woordvoerder van de gemeenten en regio's van Europa wenst het Comité van de Regio's te worden betrokken bij het invallen van de structuur van de Europese Unie van de 21e eeuw.

Het Comité van de Regio's dringt erop aan dat de kandidaat-landen nauw bij dit proces worden betrokken, aangezien ook zij op een goede dag onze partners in de Unie zullen zijn.

3.4.2. Europese regelingen beperken soms ook de beleidsmarge van regio's, steden en gemeenten. Terwijl in het EG-Verdrag (artikel 6 nieuw) met betrekking tot de naties wordt bepaald dat de Unie de nationale identiteit van haar lidstaten eerbiedigt, ontbreken dienovereenkomstige beschermende voorschriften voor de regionale en de gemeentelijke instanties.

Het Comité van de Regio's heeft al meermalen verzocht om in het Verdrag waarborgen hieromtrent op te nemen (bijlage).

3.4.3. Inachtneming van de regionale bevoegdheden en van het lokaal zelfbestuur houdt in dat aan de territoriale autoriteiten enerzijds waarborgen worden geboden, en dat er anderzijds op wordt toegezien dat deze waarborgen volgens de regels worden geïmplementeerd, en dat anders sancties worden getroffen.

Het Comité van de Regio's heeft al meermalen verzocht deze waarborgen op te nemen in het Verdrag, met name in artikel 3 B van het EG-Verdrag (zie bijlage, hoofdstuk 2).

Ook de waarborg van lokaal zelfbestuur zou moeten worden opgenomen in artikel F van het EU-Verdrag, dat als volgt luidt: "De Unie eerbiedigt de nationale identiteit van haar lidstaten, waarvan de regeringsstelsels op democratische beginselen gebaseerd zijn."

In lid 2 van dit artikel, waarin sprake is van de grondrechten, moet worden verwezen naar het handvest van de plaatselijke autonomie van de Raad van Europa.

3.4.4. In afwachting van de institutionele hervormingen die in Amsterdam niet zijn verwezenlijkt, verzoekt het Comité de staatshoofden en regeringsleiders om een politieke verklaring waarin zij hun bereidheid bevestigen om de regio's en de gemeenten in het kader van een volledige uitvoering van het subsidiariteitsbeginsel hieromtrent waarborgen te geven.

Het Comité van de Regio's bevestigt opnieuw de eisen die het stelt en waarmee in het Verdrag van Amsterdam geen rekening is gehouden; het staat op het standpunt dat in het kader van het noodzakelijke institutionele overleg ondermeer moet worden nagedacht over passende middelen om te waarborgen dat het subsidiariteitsbeginsel wordt geëerbiedigd.

Zij zouden er zich derhalve in die zin toe kunnen verbinden dat elk gemeenschappelijk beleid c.q. bepaling - van financiële, economische, of milieutechnische aard, dan wel de sociale cohesie of de mensenrechten betreffend - verplicht overleg van de territoriale autoriteiten veronderstelt, zowel bij de vaststelling van de beleidsstrategie, alsook bij de omzetting daarvan.

3.5. Grensoverschrijdende interregionale en intercommunale samenwerking

3.5.1. Wil het subsidiariteitsbeginsel zich zo krachtig en breed mogelijk kan ontwikkelen, moeten de regio's en de gemeenten daadwerkelijk in staat zijn om in het kader van hun bevoegdheden zelf en, zonodig, in samenwerking met naburige regio's of gemeenten, de vraagstukken op te lossen die zich op het terrein voordoen.

3.5.2. Tot op heden stuit de grensoverschrijdende interregionale samenwerking nog steeds op juridische en bestuursrechtelijke belemmeringen die verband houden met de prerogatieven van de lidstaten op het gebied van het buitenlands beleid. In de meeste lidstaten kan deze samenwerking slechts door de centrale overheid worden opgezet. In het algemeen zijn diplomatieke akkoorden nodig wanneer juridisch bindende overeenkomsten worden aangegaan, ook al blijven deze binnen een regionaal of plaatselijk kader.

3.5.3. Derhalve moet worden geconstateerd dat een groot aantal dagelijkse problemen waarmee de burgers in grensstreken worden geconfronteerd op het gebied van b.v. werk, vervoer en huisvesting, niet bevredigend of snel kunnen worden opgelost.

3.5.4. Volgens het Comité van de Regio's moet daarom al wat een doeltreffende interregionale samenwerking belemmert, uit de weg worden geruimd; het vindt dat deze eis ten volle aansluit bij scrupuleuze toepassing van het subsidiariteitsbeginsel zoals dit in het Verdrag is opgenomen. Het Comité verzoekt de lidstaten de noodzakelijke inspanningen te leveren om de interregionale samenwerking te doen erkennen als een gebied van gemeenschappelijk belang met een Europees juridisch kader.

3.6. Resultaat

3.6.1. Teneinde controle uit te oefenen op het subsidiariteitsbeginsel nog voordat de Europese Unie optreedt, is het van belang dat het Comité van de Regio's, wanneer het voorbereidende besluiten en voorstellen voor EU-besluiten bestudeert, zich uitspreekt over de wijze waarop de Commissie het subsidiariteitsbeginsel heeft geëerbiedigd. Het Comité van de Regio's verzoekt de Europese Commissie haar jaarverslag over subsidiariteit voor te leggen aan het Comité van de Regio's, dat bereid is een jaarlijks advies over subsidiariteit uit te brengen. Voorts bevestigt het Comité van de Regio's zijn verzoek om een echte, preventieve controle te organiseren op de grondslagen van de juridische teksten en de mate waarin het subsidiariteitsbeginsel hierin wordt gerespecteerd; de subsidiariteit zou gewaarborgd moeten zijn in het stadium dat aan de wetgevingsbesluiten van de Europese Instellingen voorafgaat.

3.6.2. Het Comité van de Regio's adviseert de Europese Raad met klem een Europa op te bouwen dat op het subsidiariteitsbeginsel gebaseerd is en waarin de karaktertrekken en de identiteit van de Europese volkeren - die de grootste rijkdom van Europa vormen - versterkt worden; op die manier wordt een vruchtbare concurrentie bevorderd zonder de solidariteit en de sociale samenhang aan te tasten. Het Comité van de Regio's verzoekt de lidstaten bij hun interne wetgeving te trachten het subsidiariteitsbeginsel als leidraad te hanteren voor de verdeling van de bevoegdheden, niet alleen om hun eigen bevoegdheidsterreinen te omschrijven, maar ook om de lokale en regionale overheden actief te betrekken bij de omschrijving van de voorwaarden waaronder zij hun bevoegdheden uitoefenen.

3.6.3. De toepassing van het subsidiariteitsbeginsel gaat verder dan de wet- en regelgevende activiteiten van de Unie, en dus ook verder dan de betrekkingen tussen de Unie en haar lidstaten. Dit beginsel speelt ook een rol in het nationale besluitvormingsproces, zowel bij de omzetting van het Europees recht binnen de lidstaten als bij de toepassing van dit recht. Op Europees niveau wordt tot op heden niet de vereiste aandacht geschonken aan deze dimensie van het subsidiariteitsbeginsel.

Brussel, 11 maart 1999.

De voorzitter

van het Comité van de Regio's

Manfred DAMMEYER

(1) PB C 64 van 27.2.1998, blz. 98.

(2) CDR 136/95 bijlage.

(3) CDR 305/97 fin - PB C 64 van 27.2.1988, blz. 98.

(4) COM(1998) 345 def.

BIJLAGE

bij het advies om het Comité van de Regio's

1. Het subsidiariteitsbeginsel en de Europese teksten

1.1. Het idee van subsidiariteit was impliciet aanwezig in art 95 van het EGKS-Verdrag van Parijs van 18 april 1951 en in artikel 235 van het Verdrag van Rome van 25 maart 1957; het werd al expliciet verwoord in een verslag van de Europese Commissie over de Europese Unie van 1975, dat geïnspireerd was door Commissielid A. Spinelli, en waarin werd gepreciseerd: "Evenmin als de huidige Gemeenschappen mag de Europese Unie ertoe leiden dat er een centraliserende superstaat ontstaat. Derhalve worden, overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel, aan de Unie slechts die taken toegekend die de lidstaten niet doeltreffend kunnen uitvoeren".

1.2. De eerste Europese juridische tekst waarin het subsidiariteitsbeginsel werd geëxpliciteerd, nl. het Handvest van de plaatselijke autonomie van de Raad van Europa, werd op 15 oktober 1985 in Straatsburg ondertekend. Bekrachtigd door 30 lidstaten van de Raad van Europa, waaronder 12 lidstaten van de Europese Unie van 15, is dit handvest thans een Verdrag van de Raad van Europa, dat door de lidstaten die het Verdrag hebben bekrachtigd, moet worden omgezet in de nationale wetgeving.

1.3. Met name zij geattendeerd op de artikelen 3 en 4, vooral op alinea 4.3, die een goede illustratie vormt van het subsidiariteitsbeginsel, en die als volgt luidt: "De uitoefening van de overheidsverantwoordelijkheden moet in het algemeen bij voorkeur toevallen aan de autoriteiten die het dichtst bij de burger staan. Bij toekenning van een verantwoordelijkheid aan een andere autoriteit moet rekening worden gehouden met de omvang en de aard van de taak en met de eisen op het punt van doeltreffendheid en economie".

1.4. Het subsidiariteitsbeginsel is vrij duidelijk ingevoerd in de Europese Verdragen bij de Europese Akte van 1987, waarin het hoofdstuk Milieu (art. 130 R par. 4) als volgt luidt: "Op milieugebied treedt de Gemeenschap op wanneer de in lid 1 vermelde doelstellingen beter op het niveau van de Gemeenschap dan op dat van de lidstaten afzonderlijk kunnen worden verwezenlijkt."

1.5. Dit subsidiariteitsbeginsel, dat oorspronkelijk was opgenomen in artikel 3 B van het Verdrag van Maastricht, heeft sindsdien aanleiding gegeven tot tal van opmerkingen, met name tijdens de voorbereiding van de intergouvernementele conferentie van 1997, alvorens het in een protocol bij het Verdrag van Amsterdam van 2 oktober 1997 nader werd uitgewerkt.

1.6. De gouvernementele verklaring van Duitsland, Oostenrijk en België betreffende subsidiariteit is een uitnodiging tot erkenning en toepassing van het subsidiariteitsbeginsel binnen de lidstaten.

2. Het Verdrag van Maastricht en het Verdrag van Amsterdam: tussentijdse ontwikkeling

2.1. Tijdens de periode waarin de intergouvernementele conferentie en het Verdrag van Amsterdam werden voorbereid, heeft het Comité van de Regio's een standpunt ingenomen(1): het wenste een betere redactie van verscheidene artikelen van het Verdrag van Maastricht over de inspraakmechanismen van regio's en gemeenten in het bestuur van Europa en over de uitvoering van het subsidiariteitsbeginsel, en wenste ontwikkeling van zijn eigen positie, zijn organisatie, zijn actieveld en zijn domeinen van optreden.

2.2. Met name zij gememoreerd dat het Comité van de Regio's heeft voorgesteld artikel 3 B te herschrijven en er expliciet de plaats in te vermelden van de regio's en de gemeenten waaraan volgens het nationale recht van de staten bevoegdheden zijn verleend, en heeft verzocht om een duidelijke definitie van de bevoegdheden van de Europese Unie en van de lidstaten en om een recht van de Regio's om op grond van de schending van het subsidiariteitsbeginsel een beroep tot nietigverklaring te formuleren.

2.3. De voorstellen van het Comité van de Regio's convergeerden met vele andere voorstellen, die met name afkomstig waren van de vergadering van Regio's van Europa, de Raad van Gemeenten en Regio's van Europa; men wenst wijziging van de tekst van de Verdragen, daar waar het gaat om plaatselijke autonomie, transparantie, partnerschap, de representativiteit van het Comité van de Regio's, het niet discrimineren tussen mannen en vrouwen en de gelijkheid van kansen.

3. Het Verdrag van Amsterdam en de vooruitgang

3.1. Verscheidene wijzigingen die de vertegenwoordigers van de Regio's en de gemeenten wensten, zijn opgenomen in het Verdrag van Amsterdam, waaraan het protocol betreffende het subsidiariteitsbeginsel werd gehecht.

Er kon vooruitgang worden geconstateerd met betrekking tot de positie en de organisatie van het Comité van de Regio's, over partnerschap, over gelijke kansen en over transparantie.

Daarentegen hebben verschillende wijzigingsvoorstellen betreffende plaatselijke autonomie het Verdrag niet gehaald.

3.2. Het is duidelijk dat de regio's en gemeenten nog steeds wensen dat hun plaats beter wordt omschreven, dat in tal van artikelen van het Verdrag meer rekening wordt gehouden met hun rol en dat de dialoog, die lange tijd beperkt is gebleven tot twee niveaus, dat van Europa en dat van de lidstaten, zich uitbreidt tot een meer volledige dialoog waaraan alle territoriale niveaus deelnemen.

4. De Europese Raad van Cardiff van 15 en 16 juni 1998 heeft besloten de vraagstukken te bespreken die verband houden met de praktische toepassing van het subsidiariteitsbeginsel.

(1) CDR 136/95 + bijlagen - PB C 100 van 2.4.1996, blz. 1.