“Wij geloven in een digitale transitie waarin de mens centraal staat. Daarbij gaat het erom wie we als Europeanen willen zijn. Om dit beter in kaart te brengen, zullen we een reeks digitale beginselen formuleren, zoals toegang voor iedereen tot het internet, een veilige onlineruimte, het recht om digitale vaardigheden te leren, algoritmen die mensen respecteren en de bescherming van kinderen online. Deze belangrijke beginselen zullen een aanvulling vormen op de wettelijke rechten die Europeanen online al beschermen, zoals de bescherming van persoonsgegevens of de vrijheid van meningsuiting.”

Voorzitter Ursula von der Leyen, toespraak op het evenement "Leading the Digital Decade"

Sines, 1 juni 2021

1.Inleiding

Het centraal stellen van mensen in de digitale transitie is een belangrijke prioriteit voor de Europese Commissie. De digitale transformatie moet worden vormgegeven in overeenstemming met onze Europese waarden en wetten.

Vandaag stelt de Commissie voor te voorzien in een reeks beginselen voor een dergelijke digitale transformatie waarbij de mens centraal wordt geplaatst. In deze Europese verklaring over digitale rechten en beginselen (hierna “de verklaring” genoemd) worden gedeelde beleidsvoornemens vastgesteld voor burgers, bedrijven, overheidsdiensten en beleidsmakers. De in de verklaring opgenomen digitale beginselen zijn bedoeld als fundamentele concepten, gebaseerd op gemeenschappelijke Europese waarden, en dienen als leidraad voor een mensgerichte, veilige, inclusieve en open digitale omgeving, waarin niemand aan zijn lot wordt overgelaten. Het doel is ervoor te zorgen dat de waarden van de Unie en de rechten en vrijheden van personen, zoals erkend in het recht van de Unie, zowel offline als online worden geëerbiedigd.

De verklaring zal de vorm aannemen van een gezamenlijke plechtige verklaring die door het Europees Parlement, de Raad en de Commissie zal worden ondertekend. Deze mededeling vergezelt het voorgestelde ontwerp van een dergelijke gezamenlijke verklaring.

Met deze verklaring wordt gehoor gegeven aan de oproep van het Europees Parlement om ervoor te zorgen dat de EU-aanpak van digitale transformatie volledig in overeenstemming is met de grondrechten, met inbegrip van regels inzake gegevensbescherming en gelijke behandeling, beginselen zoals technologische en netneutraliteit en inclusiviteit , alsook om digitale vaardigheden en competenties te verbeteren en een goed presterend digitaal onderwijsecosysteem te bevorderen . Er wordt ook rekening gehouden met het verzoek van het Parlement om de rechten van gebruikers in de digitale omgeving te beschermen , de mediavrijheid te waarborgen en desinformatie te bestrijden .

In de Verklaring van Berlijn van 2020 over een digitale samenleving en een op waarden gebaseerde digitale overheid heeft de Raad verklaard dat iedereen de kansen moet kunnen grijpen die de digitale transformatie biedt. In de Verklaring van Lissabon (Verklaring van Lissabon – Digitale democratie met een doel), die tijdens de Digitale Vergadering van juni 2021 werd gepresenteerd, werd voorts gepleit voor een model van digitale transformatie dat de menselijke dimensie van het digitale ecosysteem versterkt, met de digitale eengemaakte markt als kern. De Raad riep ook op tot een digitale transitie die bruggen bouwt met de groene transitie naar een klimaatneutrale en duurzame toekomst.

Sinds de eerste aankondigingen van dit initiatief in haar mededeling over het digitale kompas in maart vorig jaar heeft de Commissie actief samengewerkt met burgers en belanghebbenden om kennis te nemen van hun standpunten. Deze raadplegingsactiviteiten hebben bijgedragen tot de uitwerking van de voorgestelde verklaring.

In deze mededeling wordt ook een koers uitgezet om de maatregelen en acties te monitoren die zijn genomen om de verklaring in de praktijk te brengen. De verklaring is nauw verbonden met en vormt een aanvulling op het voorstel voor het “traject naar het digitale decennium”, dat in september 2021 is aangenomen en waarin de bredere digitale doelstellingen en de weg om deze te verwezenlijken, worden toegelicht. Zoals uiteengezet in het voorstel over het traject naar het digitale decennium, zal jaarlijks een doeltreffende monitoring van de in de verklaring vastgelegde beginselen worden gepresenteerd, samen met een jaarlijkse Eurobarometer over de perceptie van de Europese burgers van de ondernomen acties en maatregelen. Deze monitoring zorgt voor transparantie, houdt toezicht op trends en prestaties in alle lidstaten en verstrekt beleidsrichtsnoeren voor eventuele toekomstige wetgeving op de gebieden die onder de beginselen van de verklaring vallen.

2.De drijfveren achter de Europese verklaring over digitale rechten en beginselen

Digitale technologieën veranderen elk aspect van ons leven en bieden ongekende kansen. Werken, leren, sociale activiteiten, entertainment, winkelen, toegang tot openbaar bestuur, gezondheidszorg of cultuur vinden steeds vaker via digitale kanalen plaats. Door de COVID-19-pandemie zijn de rol en de perceptie van digitalisering in onze samenleving en economie drastisch veranderd en verloopt de digitalisering sneller.

Opkomende technologische doorbraken op gebieden als artificiële intelligentie, gegevensanalyse, robotica, het internet der dingen en de integratie daarvan in bedrijfsmodellen en diensten en producten die wij dagelijks gebruiken, hebben bijgedragen tot een transformatie van de manier waarop de economie en de samenleving zijn georganiseerd. De versnelde digitale transformatie heeft geleid tot grote innovaties die nieuwe instrumenten bieden om mondiale maatschappelijke uitdagingen aan te pakken en de efficiëntie van particuliere en openbare diensten te verbeteren. Tegelijkertijd heeft deze transformatie de toegang tot onderwijs en opleiding en tot informatiebronnen vergemakkelijkt en nieuwe ruimten voor het publieke debat geopend. De wijdverbreide invoering van digitale technologieën heeft onze vrijheid vergroot door zelfs de meest afgelegen locaties met elkaar te verbinden en nieuwe kansen te creëren voor burgers, werknemers en consumenten; om bedrijven op te richten en te laten floreren; om gemeenschappen tot bloei te laten komen; voor de inclusie van kansarme groepen; en om onze samenleving in haar geheel vooruitgang te laten boeken.

Hoewel de COVID-19-pandemie deze transformatie heeft versneld, heeft zij ook de digitale kloof in de Europese Unie vergroot, niet alleen tussen goed geconnecteerde stedelijke gebieden en landelijke en afgelegen gebieden, maar ook tussen degenen die ten volle kunnen profiteren van een verrijkte, toegankelijke, interoperabele en veilige digitale ruimte, en degenen die dat niet kunnen. Meer dan ooit vormen slechte toegang tot connectiviteit en internetdiensten, maar ook beperkte mogelijkheden om digitale vaardigheden en inzicht in digitale technologieën te verwerven, grote risico’s voor de cohesie van de huidige samenleving. De COVID-19-pandemie heeft aangetoond hoe belangrijk het is dat alle actoren, met inbegrip van instellingen zoals overheidsdiensten, onderwijs- en opleidingsinstellingen en zorginstellingen, klaar zijn voor de digitale samenleving, met name om te zorgen voor inclusiviteit en ondersteuning van kwetsbare personen, ouderen, kinderen en mensen met een handicap, zodat zij ten volle kunnen profiteren van de digitale transformatie.

Bovendien brengt de toenemende beschikbaarheid van nieuwe digitale technologieën en data ook ongewenste risico’s met zich mee die verstrekkende gevolgen kunnen hebben voor de burgers, onze democratische waarden, onze veiligheid of de fundamenten van onze samenlevingen. Deze risico’s zijn aanzienlijk toegenomen, onder meer met betrekking tot inbreuken op de persoonlijke levenssfeer en persoonsgegevens, de verspreiding van illegale en schadelijke inhoud en onveilige producten, desinformatie, cybercriminaliteit en cyberaanvallen, uitbuiting en misbruik van mensen, waaronder kinderen, grootschalig toezicht, algoritmische vertekeningen die een eerlijke en niet-discriminerende toegang tot informatie en een democratisch debat belemmeren en zelfs censuur zonder meer. Dergelijke problemen raken de kern van de grondrechten en ondermijnen de moeizame vooruitgang op dit gebied, zowel in de Europese Unie als daarbuiten.