MRS spelen ook een belangrijke rol in het ontwikkelen van banden met niet-EU-landen, met name toetredingslanden, waardoor hun band met de EU versterkt wordt.

Deze strategieën hebben de samenwerking op bepaalde beleidsterreinen versterkt, zoals het masterplan voor de bevaarbaarheid van de Donau, de uitbreiding van het interconnectieplan voor de energiemarkt in het Oostzeegebied (BEMIP), de EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering voor het Oostzeegebied, of de kernnetwerkcorridors en het verband ervan met belangrijke grensoverschrijdende infrastructuur. Er is gebruikgemaakt van strategieën voor slimme specialisatie om een impuls te geven aan een effectiever innovatiebeleid en om interregionale samenwerking binnen nieuwe, grensoverschrijdende waardeketens te stimuleren.

Er wordt geleidelijk aan meer rekening gehouden met MRS in beleidsterreinen van de EU, zoals onderzoek, klimaat en milieu. Dit is ook het geval voor nationale beleidsmaatregelen, hoewel de MRS-prioriteiten binnen nationale of regionale programma's, vooral de programma's die door de ESIF ondersteund worden, met wisselend succes geïntegreerd worden.

MRS hebben de belangstelling voor en de mate van bewustzijn over Europese territoriale samenwerking, territoriale samenhang en de toegevoegde waarde daarvan aangewakkerd. Zij worden ook geleidelijk aan binnen de diverse beleidsterreinen toegepast om het beleid over de verschillende gebieden beter op een geïntegreerde manier uit te voeren. Alle strategieën hebben te maken met gemeenschappelijke horizontale vraagstukken, onafhankelijk van de mate waarin zij gevorderd zijn; deze worden hieronder besproken.

Het verslag is gebaseerd op bijdragen van belanghebbenden inzake MRS, Europese instellingen, vertegenwoordigers van de lidstaten, academici en deskundigen. Het wordt aangevuld met een werkdocument van de diensten van de Commissie, waarin een meer gedetailleerde beoordeling van de stand van uitvoering van elke strategie te vinden is, alsmede specifieke aanbevelingen.

In plaats van op gefragmenteerde wijze en op verschillende momenten voortgangsverslagen over de MRS te presenteren, en zoals reeds vermeld in de Conclusies van de Raad inzake de EUSALP, zal de Commissie vanaf eind 2016 om de twee jaar één enkel verslag publiceren. Hierdoor kunnen de MRS vergeleken worden en worden aan alle betrokken instellingen voldoende inzichten geboden om een goed onderbouwd debat te kunnen voeren.

Dit verslag dient een tweeledig doel. Allereerst biedt dit verslag een beoordeling van de mate waarin de strategieën uitgevoerd zijn, het maakt de balans op van de voornaamste resultaten en geeft voorbeelden van goede praktijken. Ten tweede trekt het lering uit de ervaring die tot dusver is opgedaan en geeft het een aantal aanbevelingen over mogelijke verdere ontwikkelingen, mede in het licht van het toekomstige cohesiebeleid.

In het kader van het "driewerf nee" – geen nieuwe EU-wetgeving, EU-financiering of -instellingen – passen MRS binnen bestaande initiatieven en beleidskaders van de EU (bv. TEN-T). Deze vergen specifieke acties in plaats van nieuwe beleidsinitiatieven. Ze kunnen ondersteund worden vanuit programma's die onder de Europese structuur- en investeringsfondsen (ESIF) vallen, waaronder Interreg, en andere financieringsinstrumenten van de EU zouden op gemeenschappelijke doelstellingen moeten afgestemd worden.

Sinds de Europese Raad in 2009 zijn goedkeuring heeft gehecht aan de EU-strategie voor het Oostzeegebied (EUSBSR), zijn er nog drie MRS opgesteld: de EU-strategie voor het Donaugebied (EUSDR) in 2011, de EU-strategie voor de Adriatische en Ionische regio (Eusair) in 2014 en de EU-strategie voor het Alpengebied (EUSALP) in 2016.

De opkomst van macroregionale strategieën (MRS) is door een aantal landen en regio's binnen de EU gestimuleerd in aanvulling op het traditionele landenbeleid inzake ruimtelijk beheer. Deze strategieën zijn bestemd om gemeenschappelijke uitdagingen aan te gaan, zoals groei op basis van innovatie, milieu of klimaatverandering, vanuit een "bottom-up"benadering waar zowel nationale, regionale als plaatselijke actoren bij betrokken zijn.

Mondialisering heeft landen onderling afhankelijker gemaakt en problemen moeten tegenwoordig grensoverschrijdend worden aangepakt. Dit vraagt om reflectie over de vraag hoe macro-regio's, als nieuwe functionele gebieden, kunnen bijdragen om het beleid en de programma's van de EU beter uit te voeren en om territoriale cohesie tot stand te brengen, zoals bepaald in artikel 174 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie.

De meeste van deze initiatieven en acties hebben een momentum nodig en zouden baat hebben bij een sterkere coördinatie binnen en tussen de betrokken landen om tot de verwachte resultaten te komen. De praktijk van het combineren van de jaarlijkse fora met ministeriële bijeenkomsten draagt hieraan bij en verhoogt tegelijkertijd het politieke gewicht van MRS. De ervaringen in het Oostzeegebied laten bijvoorbeeld zien dat strategisch lange-termijndenken de basis voor macroregionale samenwerking moet blijven.

Bestuur

MRS kennen doorgaans een bestuurssysteem met drie lagen bestaande uit beleids-, coördinatie en operationele niveaus. Elke strategie heeft haar eigen structuren en mechanismen ontwikkeld, op basis van de beginselen in het verslag van de Commissie betreffende het bestuur .

Zij leggen vooral de nadruk op een optimaal gebruik van de bestaande financiële middelen (zoals de ESIF, Horizon 2020, Cosme, LIFE), een betere uitvoering van bestaande wetgeving en een beter gebruik van de bestaande instellingen. Enkele goede praktijken kunnen worden genoemd; zo heeft Zweden een nationaal Oostzeenetwerk opgericht om de uitvoering van EUSBSR op nationaal niveau te vereenvoudigen. Het brengt verschillende actoren (bv. nationale agentschappen, districtsbesturen, regionale verenigingen, gemeenten, managementautoriteiten) bijeen die bij de strategie betrokken zijn.

Door de druk om resultaten te boeken, wordt er grotere nadruk gelegd op het opnemen van verantwoordelijkheid voor MRS. Er worden ook stappen ondernomen om platforms voor belanghebbenden op te richten, waarbij het maatschappelijk middenveld en andere organisaties betrokken worden.

Het belang van het roulerende voorzitterschap bij MRS neemt toe nu de meeste landen beseffen dat dit niet beperkt is tot het organiseren van jaarlijkse fora, maar ook het bepalen van de strategische koers omvat.

De ervaring leert echter dat een dergelijke benadering van de uitvoering van de strategie beperkingen heeft. Deze beperkingen omvatten uitdagingen op de volgende gebieden: efficiënte structuren voor coördinatie en samenwerking; het toekennen van bevoegdheden aan de belangrijkste uitvoerders (d.w.z. nationale coördinatoren, leden van stuurgroepen) en het zorgen voor voldoende personele en financiële middelen; vertegenwoordiging en engagement van alle deelnemende landen; zorgen voor de vereiste bekwaamheden in en continuïteit en stabiliteit van stuurgroepen.

Alle MRS hebben deze uitdagingen gemeen, zij het in wisselende mate. In de EUSBSR hebben de lidstaten ondanks een recente herziening van het actieplan een groot aantal prioriteitsgebieden waaruit de grote verscheidenheid aan belanghebbenden blijkt. In de EUSDR bestaat nog steeds behoefte om te zorgen voor een betere afstemming tussen prioriteiten en middelen. In alle gevallen moeten de lidstaten de volledige verantwoordelijkheid op zich nemen voor hun uitvoeringstaken en het werk van de Commissie aanvullen.

In de EUSALP is de coördinatie tussen de raad van bestuur en de actiegroepen nog onduidelijk. Nadere inspanningen zijn vereist om deze cruciale relatie te versterken. Er moet nog veel vooruitgang geboekt worden op het gebied van bestuur, waarbij de deelnemende landen actiever deelnemen en zich verantwoordelijk gaan voelen voor dit prioriteitsgebied.

Ook bij de Eusair is het bestuur een punt van zorg. Om te voorkomen dat het hele proces stilvalt, heeft de Commissie moeten bijspringen om een aanhoudend tekort aan middelen vanuit de deelnemende landen aan te vullen, bij vertragingen bij de benoeming van leden en bij een lage opkomst bij vergaderingen van de stuurgroepen. Een dergelijke aanpak valt niet vol te houden en is evenmin wenselijk.

Monitoring en evaluatie

Er is, vooral ook vanuit de Commissie, in toenemende mate vraag naar een sterkere nadruk op de kernprioriteiten van de strategieën. In dit verband is het van belang om de MRS af te stemmen op de bredere strategieën voor Europese beleidsvorming en om te zorgen dat de vastgestelde doelstellingen regelmatig worden herzien, aangezien dit de kans op daadwerkelijke resultaten vergroot. Zonder duidelijk gedefinieerde indicatoren en doelstellingen valt moeilijk te beoordelen in welke mate de geplande doelstellingen behaald zijn. Een solide toezichtsysteem, gebaseerd op resultaatgerichte acties, is van cruciaal belang om het mogelijk te maken elke MRS te meten, aan te sturen en erover te rapporteren ten behoeve van de besluitvorming.

In lijn met de Conclusies van de Raad inzake de Eusair en de EUSALP, heeft de Commissie een aantal specifieke stappen ondernomen op dit gebied.

Onlangs is een aantal herziene indicatoren en doelstellingen goedgekeurd voor de prioriteitsgebieden van de EUSDR, zodat deze beter overeenstemmen met de strategie zoals die zich ontwikkeld heeft. Voor de EUSBSRE is een aantal indicatoren en doelstellingen overeengekomen in 2012. Voor de Eusair en EUSALP worden deze in de komende maanden nog verfijnd.

De Commissie heeft ook een aantal aanvullende acties gelanceerd: de organisatie van participatieve workshops, ondersteund door deskundigen; ondersteuning voor specifieke territoriale toezichtsystemen; en een evaluatieonderzoek over MRS. De uitkomsten van deze acties worden in de loop van 2017 verwacht. Zij kunnen echter maar nuttig zijn als de belangrijkste belanghebbenden eraan deelnemen en het proces volledig zelf beheren.

Zij moeten ook het politieke niveau helpen beslissen, vooral rekening houdend met de budgettaire beperkingen, welke prioriteiten en acties gefinancierd zouden moeten worden en, in voorkomend geval, de prioriteiten beperken tot gebieden waar de macroregionale aanpak daadwerkelijk iets toevoegt.

Er is op dit gebied nog veel ruimte voor verbetering. Hiervoor is gezamenlijke aansturing vereist, en een gemeenschappelijk idee van de doelstellingen gebaseerd op een langetermijnperspectief.

Financiering

De MRS maken nu deel uit van het wettelijk kader voor de ESIF voor 2014-2020, waarin de landen worden opgeroepen om de prioriteitsstelling van hun programma's af te stemmen op die van de MRS, en de managementautoriteiten worden opgeroepen om de banden aan te halen tussen programmamanagers en de belangrijkste uitvoerders van de MRS. De hoeveelheid informatie die door de managementautoriteiten wordt verstrekt, wisselt naargelang zij zich hiervan bewust zijn. Er wordt vooruitgang geboekt en een aantal goede praktijken zijn: gerichte oproepen, bonussen voor projecten met macroregionale relevantie, rechtstreekse ondersteuning voor strategieprojecten of deelname van vertegenwoordigers van de MRS in de toezichtcomités van programma's (bijvoorbeeld het Slowaaks operationeel programma voor onderzoek en innovatie 2014-2020 of het programma voor plattelandsontwikkeling voor Litouwen 2014-2020).

Desondanks blijft het een uitdaging om de kloof te dichten tussen de strategieën en de financieringsmogelijkheden. De doorlopende dialoog tussen de managementautoriteiten van de programma's en de actoren die zich met de strategie bezighouden, moet verder aangemoedigd worden. De managementautoriteiten dienen proactiever te zijn bij het uitvoeren van de MRS als onderdeel van hun programmadoelstellingen en dienen de relevante activiteiten binnen de programma's beter te integreren en te coördineren.