1.Inleiding

Asbest is een uiterst gevaarlijke en kankerverwekkende stof. Milieublootstelling en beroepsmatige blootstelling aan asbest dragen bij tot de hoge last die kanker in Europa met zich meebrengt, en zijn verantwoordelijk voor veel vermijdbare overlijdens. 78 % van de vormen van kanker die in de EU als beroepskanker worden erkend en 88 % van werkgerelateerde longkanker houden verband met asbest. In 2019 kwamen in de EU-27 meer dan 70 000 mensen om het leven als gevolg van beroepsmatige blootstelling aan asbest. Hoewel dit voornamelijk te wijten is aan werkgerelateerde blootstelling in het verleden, bevestigt het de ernstige gevolgen van blootstelling aan asbest.

De afgelopen 40 jaar heeft de EU maatregelen genomen om het gebruik van asbest te beperken, en vervolgens volledig te verbieden. Tussen 1983 en 1985 heeft zij het gebruik van zes soorten asbestvezels beperkt. In 1991 heeft de EU het op de markt brengen en het gebruik van vijf soorten verboden, evenals het gebruik van wit asbest, bijvoorbeeld in producten die op grote schaal in de bouwsector werden gebruikt. In 1999 heeft zij alle zes soorten asbestvezels verboden; het asbestverbod van de EU trad in 2005 in werking. Het verbod geldt zowel voor in de EU geproduceerde als voor in de EU ingevoerde goederen.

De bestrijding van kanker is een prioriteit voor de EU. De Commissie heeft zich ertoe verbonden de blootstelling aan kankerverwekkende stoffen zoals asbest doeltreffend te verminderen in het kader van het Europees kankerbestrijdingsplan en het actieplan om de verontreiniging tot nul terug te brengen. Aangezien asbest nog steeds in veel gebouwen aanwezig is, ook in particuliere woningen, is een alomvattende en geïntegreerde aanpak nodig om de asbesterfenis op verschillende beleidsterreinen aan te pakken. Verdere maatregelen om de risico’s van blootstelling aan asbest te beheersen, zullen mensen beschermen tegen ziekten, het welzijn bevorderen en de Europese gezondheidsunie helpen versterken.

Het is in het bijzonder belangrijk om de bevolking beter te beschermen tegen blootstelling aan asbest nu de EU de Europese Green Deal uitvoert, waarin met name wordt nagestreefd de renovaties van gebouwen in een hoger tempo uit te voeren. Gebouwen zijn goed voor 36 % van de energiegerelateerde broeikasgasemissies. Aangezien naar schatting meer dan 85 % van de huidige gebouwen in 2050 nog steeds zal bestaan, zullen renovaties voor energie-efficiëntie van cruciaal belang zijn om de doelstellingen van de Europese Green Deal te behalen. Daartoe beoogt de renovatiegolfstrategie het jaarlijkse tempo van renovaties in verband met energiebesparingen tegen 2030 te verdubbelen. Gespecialiseerde renovatiewerken om het energieverbruik te verminderen, kunnen de gezondheid en leefomstandigheden van de bewoners en de luchtkwaliteit verbeteren, energiearmoede verminderen en sociale inclusie bevorderen. Zij kunnen ook de waarde van eigendommen op lange termijn vergroten, banen scheppen en leiden tot investeringen die vaak zijn verankerd in lokale toeleveringsketens. Aangezien echter bij de constructie van veel gebouwen met een slechte energieprestatie asbest werd gebruikt, kan een versnelling van het renovatietempo ook het aantal mensen dat wordt blootgesteld aan gezondheidsrisico’s in verband met asbest aanzienlijk doen toenemen, aangezien asbest in gebouwen tijdens renovatiewerkzaamheden kan vrijkomen. Het aantal blootgestelde werknemers, dat momenteel tussen de 4,1 en 7,3 miljoen bedraagt, zal de komende 10 jaar naar verwachting met 4 % per jaar toenemen.

In oktober 2021 heeft het Europees Parlement een resolutie aangenomen waarin wordt opgeroepen tot een Europese strategie voor de verwijdering van alle asbest. Daarin drong het Parlement aan op verdere EU-maatregelen om de werknemers en burgers te beschermen tegen de gezondheidsrisico’s in verband met blootstelling aan asbest, met name in het kader van de energietransitie. Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft ook aangedrongen op de verwijdering van alle asbest en benadrukt dat werkzaamheden bij renovaties in verband met energiebesparingen gepaard moeten gaan met de verwijdering van schadelijke stoffen. In de aanbevelingen van de burgers in het kader van de Conferentie over de toekomst van Europa werd ook benadrukt hoe belangrijk rechtvaardige arbeidsomstandigheden, met name een herziening van de richtlijn asbest op het werk, en een holistische benadering van de gezondheid, zijn.

Er is een Europese aanpak van asbest nodig om de menselijke gezondheid en het milieu te beschermen, met name bij de uitvoering van de Europese Green Deal en het Europees kankerbestrijdingsplan. Hiertoe stelt deze mededeling een levenscyclusbenadering op grond van een overkoepelende volksgezondheidsdoelstelling voor. De mededeling gaat in op de maatregelen die nodig zijn om de aanwezigheid van asbest in gebouwen vast te stellen en die informatie te registreren, om te zorgen voor de veilige verwijdering of behandeling, naargelang het geval, en voor de behandeling van asbesthoudend afval, om werknemers zo goed mogelijk te beschermen en een adequate follow-up van asbestgerelateerde ziekten te garanderen. Deze mededeling merkt de EU aan als internationaal leider in de strijd tegen de risico’s van asbest. Ook wordt gewezen op de op nationaal, regionaal en lokaal niveau beschikbare EU-financiering voor de veilige verwijdering van asbest, in het kader van reeds bestaande of geplande programma’s. De genomen maatregelen zullen ook bijdragen tot de verwezenlijking van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s).

2.Ondersteuning van slachtoffers: verbetering van de diagnose en behandeling van asbestgerelateerde ziekten

Een krachtig en ambitieus asbestbeleid zou aanzienlijke voordelen opleveren voor de gezondheid en het welzijn van de mens. Blootstelling aan asbest kan ziekten zoals mesothelioom, asbestose en longkanker veroorzaken. Door asbest veroorzaakte vormen van kanker zijn ernstig en bieden lage overlevingskansen. Voor mesothelioom bestaat geen genezende behandeling en patiënten hebben een gemiddelde levensverwachting van 4 tot 18 maanden. Blootstelling aan asbest is verantwoordelijk voor 92 % van alle gevallen van mesothelioom. Longkanker, de op één na meest gediagnosticeerde vorm van kanker bij mannen en de derde bij vrouwen, biedt een relatief laag overlevingspercentage na diagnose in vergelijking met andere veel voorkomende kankertypen.

Asbestgerelateerde ziekten hebben een lange latentietijd. Aangezien het gemiddeld dertig jaar vanaf het moment van blootstelling kan duren voordat de eerste tekenen van ziekte zichtbaar zijn, zullen naar verwachting tot het einde van de jaren 2020 en 2030 sterfgevallen in verband met asbest en ziekten als gevolg van blootstelling van vóór het verbod van 2005 voorkomen.

Screening en vroegtijdige diagnose zijn van fundamenteel belang voor kankerpreventie. De Commissie heeft zich er in het kader van het Europees kankerbestrijdingsplan toe verbonden een nieuwe, door de EU gesteunde kankerscreeningregeling voor te stellen om de lidstaten te helpen de toegang tot vroegtijdige diagnose te verbeteren. Een belangrijk onderdeel van deze nieuwe regeling is het voorstel van de Commissie om de aanbeveling van de Raad van 2003 over kankerscreening bij te werken en met name het bevolkingsonderzoek tot longkanker uit te breiden. Bovendien zal de regeling worden ondersteund door het Europees initiatief voor kankerbeeldvorming. Op grond van een “atlas” van beelden en gegevens met betrekking tot kanker en van nieuwe instrumenten zoals high-performance computing en kunstmatige intelligentie, zal het initiatief het ecosysteem vormen voor de ontwikkeling van nieuwe screeningmethoden en -algoritmen. Investeringen in screening en vroegtijdige diagnose kunnen slachtoffers van blootstelling aan asbest aanzienlijk helpen, aangezien een snelle diagnose en behandeling de gevolgen van asbestgerelateerde ziekten, waaronder kanker, zullen verzachten. Daarnaast zijn verschillende kernacties in het kader van het kankerbestrijdingsplan gericht op het optimaliseren van de diagnose, de behandeling en de zorg voor kankerpatiënten, waaronder complexe vormen van kanker met een slechte prognose, zoals de vormen die worden veroorzaakt door blootstelling aan asbest. Zo zal de oprichting van een EU-netwerk dat erkende nationale integrale kankercentra in elke lidstaat met elkaar verbindt, de toegang tot hoogwaardige diagnoses en zorg verbeteren, zal het initiatief “Kankerdiagnose en -behandeling voor iedereen” de toegang tot innovatieve kankerbehandelingen vergroten en zal het interspecialistische opleidingsprogramma dat gericht is op oncologie, chirurgie, radiologie en verpleegkundige verzorging de vaardigheden van het personeel in de kankerzorg perfectioneren.

Het risico op blootstelling aan asbest is het grootst in werkomgevingen. In 2016 waren naar schatting 66 808 sterfgevallen in de EU-27 toe te schrijven aan beroepsmatige blootstelling aan asbest in het verleden. In 2019 steeg het aantal sterfgevallen tot 71 750 . Om ervoor te zorgen dat deze werknemers toegang krijgen tot relevante schadeloosstellingsregelingen, moet de beroepsmatige oorsprong van asbestgerelateerde ziekten worden erkend. Aangezien het Verdrag de Commissie niet toestaat een juridisch bindend instrument op dit gebied voor te stellen, is de belangrijkste grond voor de bevordering van de erkenning van beroepsziekten op EU-niveau Aanbeveling 2003/670/EG van de Commissie . Deze aanbeveling heeft momenteel betrekking op vormen van kanker en andere ziekten die worden veroorzaakt door beroepsmatige blootstelling aan asbest. De Commissie zal het tripartiete Raadgevend Comité voor veiligheid en gezondheid op de arbeidsplaats (ACSH) raadplegen over de noodzaak om deze aanbeveling in het licht van de meest recente wetenschappelijke bevindingen bij te werken.

De Commissie zal: ·het Europees initiatief voor kankerbeeldvorming lanceren (2022); ·het tripartiete Raadgevend Comité voor veiligheid en gezondheid op de arbeidsplaats (ACSH) raadplegen over de noodzaak om de aanbeveling van de Commissie betreffende de Europese lijst van beroepsziekten bij te werken door daarin bijkomende asbestgerelateerde ziekten op te nemen.

3.Bescherming van werknemers tegen blootstelling aan asbest

Het risico van blootstelling aan asbest doet zich vooral voor bij het omgaan met asbest en bij de verspreiding van vezels tijdens bouwwerkzaamheden (bijvoorbeeld bij renovaties en sloopwerkzaamheden). Naar schatting zijn 4,1 à 7,3 miljoen werknemers aan asbest blootgesteld. 97 % van deze werknemers werken in de bouw, met inbegrip van aanverwante beroepen zoals dakwerkers, loodgieters, timmerlieden of vloerleggers, en 2 % in de afvalbeheersector. Beroepskanker is de eerste oorzaak van werkgerelateerde sterfgevallen in de EU en 78 % van de vormen van beroepskanker die in de lidstaten worden erkend, houdt verband met asbest . Daarom is de aanpak van werkgerelateerde blootstelling aan asbest een van de prioriteiten van het strategisch EU-kader voor gezondheid en veiligheid op het werk 2021-2027.

Verlaging van de grenswaarde voor beroepsmatige blootstelling aan asbest