25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/1 
II 
(Voorbereidende besluiten) 
COMMISSIE 
Voorstel voor een besluit van de Raad tot vaststelling van drie meerjarenprogramma's voor 
onderzoek en ontwikkeling op milieugebied (1986-1990) 
I. Milieubescherming 
II. Klimatologie 
III. Grote technologische risico's 
COM(85) 391 def. 
(Door de Commissie bij de Raad ingediend op I augustus 1985) 
(85/C 301/01) 
INHOUD 
Bladzijde 
Voorstel voor een besluit van de Raad tot vaststelling van drie meerjarenprogramma's voor onderzoek 
en ontwikkeling op milieugebied (1986-1990) 1 
I. Milieubescherming 5 
II. Klimatologie 6 
III. Grote technologische risico's 7 
Ontwerp-besluit van de Raad 00 
AFZONDERLIJKE VOORSTELLEN: 
DEEL I: Milieubescherming 14 
— Bijlage I A: Wetenschappelijke inhoud van het programma 21 
— Bijlage I B: Wetenschappelijk programma van de gecoördineerde werkzaamheden 26 
— Bijlage II: Lijst van publikaties 29 
— Bijlage III: Advies van het Comité voor beheer en coördinatie (CBC) 33 
DEEL II: Klimatologie 35 
— Bijlage: Advies van het Comité voor beheer en coördinatie (CBC) 43 
DEEL III: Grote technologische risico's 45 
— Bijlage A: Kort overzicht van de onderzoekgebieden van sector A 53 
— Bijlage B: Advies van het Comité voor beheer en coördinatie (CBC) 59 
Nr. C 301/2 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
A. Inleiding 
Milieuzorg is tegenwoordig een zaak van nationaal en 
internationaal beleid over de hele wereld. Terwijl de 
grootste zorg er aanvankelijk op gericht was de bevol­
king tegen vervuiling te beschermen en de in het wild 
levende dieren in stand te houden, is de laatste jaren 
het inzicht gegroeid dat economische ontwikkeling op 
lange termijn niet los te denken is van het behoud van 
milieuhulpbronnen. 
De internationale dimensie van milieuproblemen wordt 
algemeen erkend. Ook wordt algemeen aangenomen 
dat wetenschap en technologie de kloof tussen het 
economisch en het milieubeleid kunnen helpen dichten, 
door een degelijke grondslag te leggen voor milieu­
wetgeving en de technische middelen te verschaffen 
om milieuschade te herstellen of te voorkomen. Hoge 
kwaliteitsdoelstellingen op milieugebied kunnen zeker 
een stimulans betekenen voor technische innovatie en 
kunnen bijdragen tot energie- en grondstoffenbespa-
ring. 
Samenwerking binnen de Gemeenschap op het gebied 
van milieuonderzoek is dan ook bijzonder gewenst, 
want dit is gericht op een gemeenschappelijk beleid dat 
zich bezighoudt met problemen van grensoverschrijden­
de aard. De twee belangrijkste instrumenten daarbij 
zijn gezamenlijke regulerende maatregelen, bijvoor­
beeld normen en stimulansen voor de ontwikkeling van 
technologieën. 
De Europese Gemeenschap is al sinds 1972 betrokken 
bij milieuonderzoek, aanvankelijk in het kader van 
COST en later via programma's die werden uitgevoerd 
in het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek, 
en via contracten voor gezamenlijke rekening en gecoör­
dineerde werkzaamheden. 
In 1981 werden al deze programma's, behalve dat van 
het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek 
(GCO), samengebracht in een sectorieel programma 
voor onderzoek en ontwikkeling (O & O) op milieu­
gebied (1981-1985) (milieubescherming en klima-
tólogie). 
Zij hebben zeer veel resultaten opgeleverd die zowel uit 
wetenschappelijk als uit praktisch oogpunt waardevol 
zijn, zoals bijvoorbeeld wordt erkend in het rapport 
van het onafhankelijke panel dat tot taak heeft gekregen 
het milieubeschermingsprogramma te evalueren. De re­
sultaten van door de Gemeenschap gefinancierd onder­
zoek zijn gepubliceerd in een groot aantal internationale 
wetenschappelijke tijdschriften. In bepaalde gevallen 
heeft de Commissie speciale rapporten uitgegeven die 
een ruime verspreiding hebben gekregen. Het program­
ma voor milieuonderzoek heeft aanzienlijk bijgedragen 
tot de vorming van de wetenschappelijke basis van 
verschillende communautaire richtlijnen en voorstellen 
die momenteel bij de Raad voorliggen. Bijzonderheden 
zijn te vinden in de afzonderlijke programmavoor-
stellen. De hier gepresenteerde voorstellen beogen verdere uit­
breiding van deze onderzoekactiviteiten en vaststelling 
daarvan voor de periode 1986-1990, rekening houdend 
met: 
— nieuwe onderzoekbehoeften voortvloeiend uit de 
verdere ontplooiing van het milieubeleid van de 
Europese Gemeenschap en in andere sectoren ge­
voerd beleid dat betrekking heeft op milieu­
problemen, zoals zure depositie, toxische en gevaar­
lijke afvalstoffen, bodembescherming en CGytoe-
name in de atmosfeer; 
— de nieuwe opzet van het O & O-beleid van de 
Gemeenschap, neergelegd in het kaderprogramma, 
waarin het concept van actieprogramma's voor 
onderzoek is toegepast. 
De voorstellen maken deel uit van het actieprogramma 
vooronderzoek (APO) milieu(*). 
B. Het milieubeleid van de Europese Gemeenschappen 
Het milieubeleid van de Gemeenschappen is in 1973 
geformuleerd in een eerste milieuprogramma (*), en in 
1977 opnieuw bevestigd en bijgewerkt(2). Een verdere 
herziening van dit beleid leidde tot de resolutie van de 
Raad van 7 februari 1983 betreffende de voortzetting 
en verwezenlijking van het milieubeleid en het ac­
tieprogramma van de Europese Gemeenschappen inza­
ke het milieu (1982-1986) (*), waarin ook een lijst van 
prioriteitsgebieden werd vastgesteld. 
Het spreekt vanzelf dat het milieuonderzoek in overeen­
stemming moet zijn met de doelstellingen van het com­
munautair milieubeleid, voor zover hieruit onderzoek­
behoeften worden afgeleid. Dit geldt niet alleen voor 
de doelstellingen op korte termijn, maar ook voor die 
op afzienbare middellange en lange termijn. De nadruk 
wordt dan ook gelegd op het uitwerken van aan­
knopingspunten met dit beleid, dat zijn beslag heeft 
gekregen in het milieuprogramma. Dit bestaat hoofdza­
kelijk uit een inventaris van op communautair niveau 
geïdentificeerde milieuproblemenen en een kader van 
(*) De term „Actieprogramma" wordt momenteel in ver­
schillende contexten gebruikt. In dit document wordt de 
volgende terminologie toegepast: 
— Het „Actieprogramma inzake het milieu", dat hierna het 
„milieuprogramma" zal worden genoemd, is het wettelijk 
instrument (resolutie van de Raad) waarin het milieu­
beleid van de Europese Gemeenschappen is omschreven; 
— Het „Actieprogramma voor milieuonderzoek" is een in­
strument voor het beheer en de coördinatie van de ver­
schillende O &C O-programma's (GCO, contract­
onderzoek, gecoördineerde werkzaamheden) op milieu­
gebied. Voor het gemak wordt de afkorting „APO milieu" 
gebruikt. 
(') PB nr. C 112 van 20. 12. 1973, blz. 1. 
(2) PB nr. C 139 van 13. 6. 1977, blz. 1. 
(3) PB nr. C 46 van 17. 2. 1983, blz. 1. 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/3 
communautaire activiteiten welke voor deze problemen 
een oplossing moeten brengen. 
De voornaamste doelstellingen van het communautair 
milieuonderzoek zijn dan ook de volgende: 
— de wetenschappelijke grondslag leggen voor de ver­
wezenlijking van het communautair milieubeleid, 
— bevordering van fundamenteel onderzoek op lange 
termijn naar belangrijke milieuproblemen, 
— coördinatie van desbetreffend nationaal onderzoek 
op geschikte geselecteerde gebieden. 
Deze en andere doelstellingen worden nader uitgewerkt 
in de afzonderlijke programmavoorstellen. 
In dit verband stemmen de voorgestelde programma's 
als volgt overeen met de doelstellingen van het milieu­
programma: 
— het milieubeschermingsprogramma is gericht op de 
meeste korte en lange termijndoelstellingen van het 
milieuprogramma, voor zover hieraan onderzoek-
behoeften zijn verbonden; 
— het klimatologieprogramma is gericht op de invloed 
van menselijke activiteiten op het klimaat, bijvoor­
beeld het toegenomen COz-gehalte in de lucht als 
gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen 
en ontbossing, en de invloed van het klimaat op 
natuurlijk hulpbronnen, hetgeen in het milieu­
programma wordt vermeld; 
— het programma inzake grote technologische risico's 
is hoofdzakelijk gericht op de problemen die ten 
grondslag liggen aan de richtlijn inzake de risico's 
van zware ongevallen bij bepaalde industriële activi­
teiten. 
Zoals hierboven reeds is vermeld, bevat het milieu­
programma een lijst van prioriteitsgebieden; in de 
onderzoekprogramma's ligt de nadruk uiteraard ook 
weer op diezelfde onderwerpen, en ook in de voorstellen 
wordt er in voorkomend geval specifiek naar verwezen. 
Verder is in de onderzoekprogramma's rekening gehou­
den met de bijwerking van het milieuprogramma voor 
de periode 1987-1990, die momenteel in voorbereiding 
is. 
C. Het communautair kaderprogramma voor weten­
schap en technologie 
In de resolutie van de Raad van 25 juli 1983 inzake 
kaderprogramma's voor communautaire activiteiten op 
het gebied van onderzoek, ontwikkeling en demonstra­
tie en het eerste kaderprogramma 1984-1987 (1), worden 
(*) PB nr. C 208 van 4. 8. 1983, blz. 1. zeven doelstellingen van de Gemeenschap genoemd, 
met de bijbehorende doelstellingen op wetenschappelijk 
en technisch gebied. Onderstaande voorstellen vinden 
hun oorsprong vooral in de doelstelling. 
Verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden: 
— verbetering van de veiligheid en bescherming van de 
gezondheid, 
— milieubescherming. 
Zij zullen ook aanzienlijk bijdragen tot de realisering 
van alle andere doelstellingen. Ofschoon het moeilijk is 
de bijdragen van de voorgestelde programma's tot de 
realisering van de verschillende doelstellingen van het 
kaderprogramma objectief in te schatten, zouden de 
diensten van de Commissie dit als volgt kunnen doen: 
Gemeenschapsdoelstelling 
Bevordering van het concur­
rentievermogen van de land­
bouw 
Bevordering van het concur­
rentievermogen van de in­
dustrie 
Verbeteringen van het 
grondstoffenbeheer 
Verbetering van het beheer 
van energiebronnen 
Verhoging van de ontwik­
kelingshulp 
Verbetering van de levens-
en arbeidsomstandigheden Milieu-
bescher-
10 
10 
5 
5 
— 
70 itte bedragen in procenten 
Klima-
tologie 
20 
— 
— 
— 
20 
60 techno­
logische 
risico's 
— 
20 
-— 
— 
— 
80 T«.> 
10 
10 
2,5 
2,5 
5 
70 
In de resolutie inzake het kaderprogramma worden vier 
selectiecriteria vermeld waarmee rekening moet worden 
gehouden bij het opstellen van specifieke commu­
nautaire O & O-programma's; drie van deze criteria 
zijn van toepassing op de voorgestelde programma's, 
en wel om de volgende redenen: 
— gezien de regulerende bevoegdheid van de Gemeen­
schap in milieuzaken, biedt een gezamenlijke onder­
zoekinspanning ter onderbouwing van EG-veror-
deningen vanzelfsprekend financiële voordelen; 
— tal van milieuproblemen zijn van grensoverschrij­
dende aard en brengen dan ook onderzoek op grote 
geografische schaal met zich; 
Nr. C 301/4 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25.11.85 
— vanwege de invloed van milieuvoorschriften op de 
vrije handel van produkten, moeten er uniforme 
normen, gemeenschappelijke beoordelingsprocedu­
res, enz. worden ontwikkeld, waarvoor de voorge­
stelde programma's de wetenschappelijke grondslag 
zullen leggen. 
D. Het actieprogramma voor milieuonderzoek (APO 
milieu) 
In het voorstel van het kaderprogramma (*) maakte 
de Commissie haar voornemen bekend om voor de 
tenuitvoerlegging ervan het concept toe te passen van 
actieprogramma's voor onderzoek als middel om het 
beheer van de specifieke O, O & D-programma's te 
verbeteren. 
Het APO milieu omvat de volgende voorstellen voor 
O & O-programma's: 
— milieubescherming (contractonderzoek, gecoördi­
neerde werkzaamheden in overleg en coördinatie), 
— klimatologie (contractonderzoek en coördinatie), 
— grote technologische risico's (contractonderzoek en 
coördinatie), 
alsook de overeenkomstige onderdelen van het pro­
gramma van het GCO (1984-1987): 
— milieubescherming, 
— industriële risico's, 
— teledetectie. 
Met de onderhavige voorstellen wordt gepoogd de sa­
menhang tussen de verschillende onderdelen van het 
APO milieu te vergroten; zo is het voorstel voor het 
O & O-programma inzake milieubescherming zo opge­
vat dat het overeenstemt met het desbetreffende pro­
gramma van het GCO en wordt aangevuld door gedeel­
ten van de teledetectie-activiteiten van het GCO, die als 
zodanig niet aan een of andere doelstelling beantwoor­
den maar wel gericht zijn op de toepassing van een 
nieuwe techniek op diverse milieu- en landbouw­
problemen. Het nieuwe programma inzake grote tech­
nologische risico's is een aanvulling en uitbreiding van 
het GCO-programma inzake industriële risico's. 
De onderzoekactiviteiten binnen het APO milieu wor­
den aangevuld met een demonstratieprogramma, zoals 
bepaald in de verordening van de Raad inzake commu­
nautaire acties voor het milieu (CAM) van 28 juni 1984, 
voornamelijk op het gebied van de „schone technolo­
gieën"^). 
Ook zijn er nauwe banden met andere onderzoek­
programma's, met name met het O & O-programma 
„recycling van stedelijk en industrieafval" dat deel uit­
maakt van het onderzoekprogramma materialen en raa-
terialentechnologie. 
De doelstellingen, motiveringen en de weten­
schappelijk/technische inhoud van deze drie pro­
gramma's is verderop samengevat. 
(J) COM(83) 260 def. 
(2) PB nr. L 176 van 3. 7. 1984, blz. 1. E. Tenuitvoerlegging 
De programma's worden op vier manieren ten uitvoer 
gelegd: 
a) contracten voor gezamenlijke rekening, gesloten 
met onderzoekorganisaties, universiteiten en de in­
dustrie: de voorkeur wordt gegeven aan transnatio­
nale projecten die uitgevoerd kunnen worden op 
één contract of een aantal verwante contracten. In 
de uitnodiging voor het indienen van voorstellen 
worden de doelstellingen van elk project zo nauw­
keurig mogelijk vastgesteld, waarbij telkens het ver­
band wordt gelegd met een van de in de programma-
voorstellen vermelde onderzoekgebieden en -onder­
werpen. Een gedeelte van de middelen wordt echter 
opzij gelegd voor originele voorstellen die afzonder­
lijk worden ingediend; 
b) coördinatie, in de vorm van formele gecoördineerde 
werkzaamheden op gebieden waarop reeds op na­
tionaal niveau veel onderzoek wordt gedaan; of 
in de vorm van ad hoe-regelingen met onderzoek­
instellingen in de Lid-Staten, wanneer dit aan het 
communautair onderzoek ten goede komt; 
c) „kataliserende" activiteiten, bestaande uit werk­
bijeenkomsten, beoordelingsstudies, enz.; 
d) opleidingsactiviteiten (doctoraal en postdoctoraal­
beurzen, uitwisseling van wetenschappers, enz.). 
Gezien de aard van de programma's wordt internatio­
nale samenwerking aangemoedigd, met name in het 
kader van COST. 
De Commissie beheert de programma's met de hulp 
van het Raadgevend Comité voor beheer en coördinatie 
(CBC) „milieu en klimatologie". 
F. Begroting en personeel 
Voor een periode van vijf jaar (1986-1990) worden de 
volgende financiële middelen gevraagd: 
— Milieubescherming (contract­
onderzoek, werkzaamheden in 
overleg en coördinatie) 65 miljoen Ecu 
— Klimatologie (contractonder­
zoek en coördinatie) 25 miljoen Ecu 
— Grote technologische risico's 
(contractonderzoek en coördi­
natie) 15 miljoen Ecu 
105 miljoen Ecu 
Hierbij is rekening gehouden met: 
— de uitbreiding van de Gemeenschap met ingang van 
1986, 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/5 
— opleidingsactiviteiten die tot dusver uit een afzon­
derlijke begroting werden gefinancierd. 
Afgezien van deze bedragen zullen de middelen voor 
het milieubeschermingsprogramma niet ver boven het 
financieringsniveau van de periode 1984/85 komen (na 
herziening van het derde pogramma), ondanks het feit 
dat er wel nieuwe activiteiten in het programma zijn 
opgenomen. Een en ander is mogelijk door op enkele 
gebieden de nadruk te verleggen van onderzoek op 
contract naar coördinatie en gecoördineerde werkzaam­
heden, hetgeen een lichte verhoging van de personeels­
sterkte met zich brengt. 
Wat het klimatologieprogramma betreft, de toegekende 
bedragen dekken cïe kosten van verhoging van de mo-
dellingcapaciteit, met het oog op de seizoenvoorspelling 
(drie tot zes maanden) van het Europese klimaat, de 
analyse en het gebruik van satellietgegevens en de op­
voering van onderzoek naar de klimaateffecten van 
C02-toename in de lucht en de gevolgen daarvan op 
andere gebieden. 
Het programma grote technologische risico's bestaat 
uitsluitend uit beginnende activiteiten. Het bestrijkt een 
groot aantal wetenschappelijke, technologische en 
wetgevings-/beleidsaspecten. Het grootste gedeelte van 
de activiteiten bestaat uit belangrijk experimenteel en 
modelleerwerk dat door zijn grote verscheidenheid on­
vermijdelijk duur is. 
De structuur en begroting van het gehele APO milieu 
zijn vermeld in de onderstaande tabel: 
(miljoen Ecu) 
Milieubescherming 
Klimatologie 
Teledetectie 
Industrieel risico (grote 
technologische risico's) Contract 
onderzoek 
1986-1990 
60,45 (43,3) (!) 
25,0 (8,0) 0) 
— 
15,0 (0) (») Gecoör­
dineerde 
werkzaam­
heden 
1986-1990 
4,55 (3,2) (i) 
— 
— 
— GCO 
1984-
1987 (2) 
48,2 (3) 
— 
29,0 (3) 
21,5 (3) 
De 27 personeelsleden die nodig zijn voor het beheer 
van de nieuwe programma's zijn als volgt verdeeld: 
— milieubescherming 17 (13) (}) 
— klimatologie 6 (3) (l) 
— grote technologische risico's 4 (0) (*) 
27 
(1) Cijfers van 1981-1985. . 
(2) Goedgekeurd programma. 
(3) Ecu van 1983. G. Overzichten van de drie programma's 
I. MILIEUBESCHERMING 
Het voorstel betreft het vierde communautair O &C 
O-programma op het gebied van milieubescherming 
(1986-1990), dat voorziet in contractonderzoek en ge­
coördineerde werkzaamheden. Het voorgestelde pro­
gramma is de logische voortzetting van het huidige 
programma (1981-1985), waarbij wel rekening wordt 
gehouden met nieuwe onderzoekbehoeften die naar vo­
ren zijn gekomen uit een zorgvuldige analyse van de 
resultaten van vroegere programma's en van de ver­
eisten die voortvloeien uit de tenuitvoerlegging van het 
communautair milieubeleid. 
Dit programma vormt de kern van het APO milieu en 
hangt nauw samen met het milieuonderzoek in het 
GCO, alsook met andere communautaire onderzoek­
programma's (klimatologie, terugwinning van afval-
produkten, enz.). 
Het programma is in de eerste plaats gericht op het 
wetenschappelijk onderbouwen van het communautair 
milieubeleid (milieuprogramma), door te voorzien in de 
specifieke kennis die op korte en middellange termijn 
nodig is voor de tenuitvoerlegging ervan. Het program­
ma is echter ook gericht op milieuproblemen op langere 
termijn, met het oog op de ontwikkeling van preventieve 
en anticiperende beleidsmaatregelen. De nadruk wordt 
daarbij gelegd op het bevorderen van de coördinatie 
van nationale ondezoekactiviteiten op communautair 
vlak door het aanmoedigen van gezamenlijke projecten 
en de verwezenlijking van gecoördineerde werkzaamhe­
den, en via minder formele samenwerkingsverbanden. 
Een verder oogmerk van het programma is de bevorde­
ring van opleiding in milieuwetenschappen. 
Het programma draagt in aanzienlijke mate bij tot de 
meeste andere doelstellingen van communautair O & 
O-werk, zoals deze omschreven staan in het ka­
derprogramma voor communautaire O, O & D-activi-
teiten. 
Het programma heeft betrekking op onderzoek naar: 
— de invloed van verontreinigingen op de gezondheid; 
— ecologische invloeden van verontreinigingen, met 
andere woorden invloeden op niet-menselijke doel­
witten; 
— beoordeling van chemicaliën, met name de verbete­
ring van de testmethodologie; 
— luchtkwaliteit, onder meer de invloeden van lucht­
verontreiniging op land (bij voorbeeld bossen) en 
waterecosystemen; 
— waterkwaliteit, met het oog op de bescherming van 
zoetwater-, riviermondings- en zeewatermilieus; 
— bodemkwaliteit, met het oog op een geïntegreerde 
aanpak van bodembescherming; 
Nr. C 301/6 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
— geluidshinder; 
— ecosystemen, vooral met het oog op het verwerven 
van fundamentele kennis over de dynamica van 
ecosystemen en de kwetsbaarheid ervan; 
— afvalstoffen, met bijzondere aandacht voor de be­
handeling van toxisch en gevaarlijk afval en te­
rugwinning; 
— vermindering van verontreinigingen door „schone" 
en geavanceerde bestrijdingstechnologieën. 
Het programma wordt gedeeltelijk door con­
tractonderzoek en coördinatie en gedeeltelijk in de vorm 
van gecoördineerde werkzaamheden ten uitvoer gelegd. 
Naast verlenging van vijf lopende gecoördineerde werk­
zaamheden, namelijk: 
— effecten van luchtvervuiling op land- en ecosyste­
men, 
— fysisch-chemisch gedrag van luchtverontrei­
nigingen, 
— organische microverontreinigingen in het wa­
termilieu, 
— behandeling en gebruik van zuiveringsslib, 
— benthonische ecosystemen langs de kust, 
worden twee nieuwe gecoördineerde werkzaamheden 
voorgesteld, namelijk 
— luchtkwaliteit in overdekte ruimten en de invloed 
ervan op de mens, 
— vogelbescherming. 
Het programma voorziet ook in de mogelijkheid het 
laboratorium- en veldonderzoek uit te breiden tot 
evaluatie en beoordeling, met de bedoeling een stevige 
wetenschappelijke grondslag te leggen voor milieu­
wetgeving en -beheer. 
Het voorstel biedt ook de mogelijkheid om belang­
stellende niet-lid-staten bij het onderzoek te betrekken, 
met name binnen het COST-kader. 
De voor uitvoering van het programma benodigde mid­
delen worden geraamd op 65 miljoen Ecu over 5 jaar, 
waarvan 4,55 miljoen Ecu bestemd zijn voor het beheer 
van gecoördineerde werkzaamheden. Voor de tenuit­
voerlegging zijn in totaal zeventien personeelsleden (tien 
A, twee B, vijf C) nodig. 
II. KLIMATOLOGIE 
Voorgesteld wordt om het eerste klimatologieprogram-
ma (1981-1985) van het milieuprogramma te laten uit­
monden in een tweede programma (1986-1990), als 
onderdeel van het milieubeleid van de Europese Ge­
meenschappen, dat onder meer de beschikbaarheid op 
lange termijn en het rationele beheer van klimaatafhan-
kelijke hulpbronnen tot doel heeft. Als een van de belangrijkste componenten van ons 
milieu is het klimaat de factor waar de kwaliteit en de 
kwantiteit van onze waterreserves, onze oogsten en 
onze behoeften op het stuk van energie en beschutting 
uiteindelijk van afhangen. De economische implicaties 
van alle kennis die we over het klimaat kunnen verwer­
ven hoeft dan ook niet te worden onderstreept. In het 
klimaat, dat intrinsiek veranderlijk is, kan een ingrijpen­
de verandering op til zijn, die veroorzaakt kan worden 
door de toename van C02 in de atmosfeer, hetgeen 
hoofdzakelijk te wijten is aan het verbranden van fos­
siele brandstoffen. Vandaar de dringende behoefte aan 
een beter begrip van het klimaat en de reactie van onze 
hulpbronnen op elke klimaatverandering. 
Zoals het eerste programma heeft aangetoond, vereist 
de complexe en grensoverschrijdende aard van klimaat­
problemen een interdisciplinaire benadering en een in­
ternationale samenwerking die enkel door een commu­
nautair programma tot stand kan worden gebracht. 
Een van de belangrijkste resultaten van het Europese 
programma kan de totstandkoming zijn van een onaf­
hankelijk Europees standpunt betreffende de ernstige 
problemen die zich in onze tijd voordoen onder invloed 
van het klimaat en de wisselwerking ervan met de mens. 
Het programma heeft betrekking op de volgende drie 
onderzoekgebieden: 
1. DE FYSISCHE BASIS VAN HET KLIMAAT 
1.1. Het klimaat in het verleden en klimaatverande­
ring. 
1.2. Klimatologisch belangrijke processen. 
1.3. Het in model brengen en voorspellen van Eu­
ropese klimaten in een wereldkader. 
1.4. Seizoenvoorspellingen (drie tot zes maanden) 
van elementen van de Europese klimaten. 
2. GEVOELIGHEID VAN HET KLIMAAT 
Hierbij wordt voorrang gegeven aan studies over de 
mogelijke effecten van menselijke invloeden, in het 
bijzonder op de Europese klimaten. 
2.1. Klimaateffecten van veranderingen in de at­
mosferische samenstelling, met name toename 
van kooldioxyde. 
2.2. Klimaateffecten van veranderingen in de eigen­
schappen van landoppervlakken. 
2.3. Vroegtijdige ontdekking van klimaatveran­
deringen. 
3. KLIMAATEFFECTEN 
3.1. Effect van klimaatverandering op landhulp-
bronnen zoals bodem en ecosystemen, met bij­
zondere aandacht voor problemen in verband 
met woestijnvorming. 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/7 
3.2. Effect van klimaatverandering op Europese wa­
terreserves,, waarbij op het klimaat gebaseerde 
modellen worden ontwikkeld voor het bepalen 
en voorspellen daarvan. 
3.3. De fotosynthetische reactie van de Europese 
plantengroei op een verhoogd C02-gehalte in 
de atmosfeer. 
3.4. Effect van klimaatverandering op hulpbronnen 
uit zee en op de visserij. 
3.5 Toepassing van kennis over het klimaat voor een 
beter beheer van land- en waterhulpbronnen. 
3.6. Oorzaken, mechanismen en gevolgen van klima­
tologische onregelmatigheden en extreme of 
plotselinge gebeurtenissen, met als doel het be­
perken van verliezen aan mensenlevens en ma­
teriele schade. 
Naast contractonderzoek wordt in het programma ook 
een inspanning gedaan om de lopende onderzoekactivi­
teiten binnen de Lid-Staten van de Europese Gemeen­
schap te coördineren. 
De middelen die door de Europese Gemeenschap voor 
de periode van vijf jaar ter beschikking moeten worden 
gesteld, worden geraamd op 25 miljoen Ecu en de 
personeelssterkte is vastgesteld op zes. 
III. GROTE TECHNOLOGISCHE RISICO'S 
Dit nieuwe programma is gericht op het begrijpen, 
voorkomen en tegengaan van zware ongevallen van 
chemische en petrochemische aard in industrie en 
transport. Recente voorbeelden daarvan zijn Monty 
Bay, Mexico City, Bhopal, enz. Meestal gaat het daarbij 
om grote voorraden brandbare, sterk reactieve toxische 
stoffen. Andere grote risico's (van natuurlijke/ecologi­
sche aard, brisante springstoffen) of andere risico­
dragende activiteiten (mijnbouw, personenvervoer, 
kernenergie) worden buiten beschouwing gelaten. 
Een communautaire aanpak van het onderzoek en de 
reglementering op dit terrein is nodig om verschillende 
essentiële redenen. In de gehele Europese chemische/ 
petrochemische sector doen zich overal dezelfde grote 
problemen voor, die transnationale aspecten vertonen. 
Het onderzoek is complex en duur, en vergt een bunde­
ling van deskundigheid en financiële middelen. Het 
uiteindelijke doel is de totstandbrenging van gemeen­
schappelijke, in onderling overleg overeengekomen 
voorspellende of regulerende instrumenten ter voorko­
ming en beperking van grote technologische risico's met 
het oog op de tenuitvoerlegging van de richtlijn van 
de Raad „inzake de risico's van zware ongevallen bij 
bepaalde industriële activiteiten". 
Het programma is één onderdeel van deze brede com­
munautaire aanpak, waaronder ook lopend onderzoek 
in het GCO valt (sector industrieel risico, binnen het APO milieu), alsmede activiteiten van andere Directora­
ten-generaal en plannen voor de uitwisseling van infor­
matie. Het voldoet aan een aantal opties en doel­
stellingen van het kaderprogramma inzake de kwaliteit 
van levens- en arbeidsomstandigheden, het concur­
rentievermogen van de industrie en het beheer van de 
energiebronnen. 
De drie sectoriële doelstellingen van het programma 
zijn: de wetenschappelijke grondslagen van risicoanaly­
se verbeteren; risicodragende processen/technologieën 
verbeteren of vervangen; rekening houden met de 
menselijke/geografische context en de waarschijnlijk­
heid van catastrofale gebeurtenissen. De wetenschappe­
lijke en technische inhoud van het programma is hierop 
afgestemd: 
Sector A — Fysische en chemische verschijnselen en 
beperking van de gevolgen van ongeval­
len; hieronder vallen: 
— brontermaspecten; 
— dispersie van dichte/koude wolken in de lucht; 
— verbranding van brandbare/explosieve wolken; 
— propagatie van schokgolven en interacties; projec­
tielen; explosies in besloten ruimten; 
— catastrofale branden; vuurbollen; vuurzeeën; 
— onbeheerste reacties; 
— dispersie van toxische stoffen, uitgezonderd toxico­
logie; 
— stofexplosies, fysica en ventilatie. 
De bovenvermelde gebieden zijn nauw aan elkaar ver­
want en vereisen grootschalige experimenten, klein­
schalige simulaties en theoretische modelvorming. Sec­
tor A krijgt in het begin hoge prioriteit, aangezien de 
problemen hier duidelijk omschreven zijn. 
Sector B — Technologische aspecten; hieronder 
vallen: 
— veiligheid en betrouwbaarheid van bestaande tech­
nologieën, en verbetering ervan; 
— alternatieve technologieën en processen die veiliger 
zijn; 
— instrumentatie voor het opsporen/tegengaan van 
situaties met verhoogd risico. 
Voor sector B is deelname door de industrie van door­
slaggevend belang. 
Sector C — Beoordeling en beheer van risico's; hier­
onder vallen: 
— risicoanalyse en ongevallenpreventie: in kaart 
brengen van gevaren, samengestelde risico's; 
kosten/batenanalyse van de veiligheid in complexe 
systemen; de menselijke factor; perceptie van ri­
sico's; de ontwikkeling van expertsystemen; proba­
bilistische benadering; 
Nr. C 301/8 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
— ongevallenbeheer: noodmaatregelen; gedrag van de 
bevolking; ontwerpen van noodprocedures. 
Verschillende van deze aspecten worden ook behandeld 
in het GCO-programma, sector industrieel risico. 
In een aantal „multisectoriële" studies, die eerst worden 
opgezet, worden aanknopingspunten en feedbacks tus­
sen de sectoren nagegaan en aanwijzingen gegeven voor 
onderzoekopties en de keuze van onderwerpen voor de 
sectoren B en C. Relevante thema's zijn onder meer: buiktransport van risicodragende stoffen; risico­
dragende produktiecyclussen (pesticiden) waarin ge­
werkt wordt met hoog-toxische stoffen. 
Het programma wordt ten uitvoer gelegd via contracten 
voor gezamenlijke rekening, met de nadruk op 
transnationale projecten, multisectoriële studies en ge­
coördineerde werkzaamheden. 
Voor het programma, dat vijf jaar duurt, is voorzien in 
een begroting van 15 miljoen Ecu en een beheersteam 
van vier personeelsleden. 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/9 
Voorstel voor een besluit van de Raad tot vaststelling van meerjarenprogramma's voor 
onderzoek en ontwikkeling op milieugebied (1986-1990) 
DE RAAD VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN, 
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese 
Economische Gemeenschap, inzonderheid op artikel 
235, 
Gezien het voorstel van de Commissie, Overwegende dat het Comité voor Wetenschappelijk 
en Technisch Onderzoek (CREST) advies heeft uitge­
bracht over het voorstel van de Commissie, 
BESLUIT: 
Gezien het advies van het Europese Parlement, 
Gezien het advies van het Economisch en Sociaal 
Comité, 
Overwegende dat de Gemeenschap krachtens artikel 
2 van het Verdrag onder andere tot taak heeft een 
harmonische ontwikkeling van de economische activi­
teit alsmede toenemende verbetering van de levens­
standaard binnen de gehele Gemeenschap te bevor­
deren; 
Overwegende dat de Raad in de resolutie van 7 februari 
1983 (a) zijn goedkeuring heeft gehecht aan de doel­
stellingen en beginselen van een milieubeleid en een 
actieprogramma op milieugebied in de Gemeenschap, 
alsmede aan een algemene beschrijving van de in com­
munautair verband te ondernemen projecten; 
Overwegende dat de Raad in die resolutie verklaarde 
dat de harmonische ontwikkeling van de economische 
activiteit en een gestadige en evenwichtige expansie 
ondenkbaar zijn zonder een zo zuinig mogelijk gebruik 
van natuurlijke hulpbronnen, hetgeen een van de fun­
damentele taken van de Europese Economische Ge­
meenschap vormt; 
Overwegende dat de Europese Raad in zijn bijeenkomst 
van 17 tot 19 juni 1983 te Stuttgart heeft onderstreept 
dat versnelde uitvoering en uitbreiding van nationale, 
communautaire en internationale activiteiten ter bestrij­
ding van de milieuverontreiniging een dringende nood­
zaak is; 
Overwegende dat de Raad in zijn resolutie van 25 juli 
1983 (2) een eerste kaderprogramma voor commu­
nautaire activiteiten op het gebied van onderzoek, ont­
wikkeling en demonstratie heeft vastgesteld; 
Overwegende dat communautair onderzoek op het ge­
bied van milieu en klimatologie doeltreffend heeft bijge­
dragen en nog zal bijdragen tot de tenuitvoerlegging 
van het milieubeleid en het actieprogramma inzake het 
milieu; 
Overwegende dat het Verdrag niet voorziet in de daar­
toe vereiste bevoegdheden; 
(') PB nr. C 46 van 17. 2. 1983, blz. 1. 
(2) PB nr. C 208 van 4. 8. 1983, blz. 1. Artikel 1 
1. Er worden programma's van de Europese Econo­
mische Gemeenschap voor onderzoek en ontwikkeling 
op het gebied van het milieu, vastgesteld met betrekking 
tot milieubescherming, klimatologie en grote technolo­
gische risico's, zoals beschreven in de bijlage, voor een 
tijdvak van vijf jaar, ingaande op 1 januari 1986. 
2. De programma's omvatten werkzaamheden die 
uitgevoerd wórden als contractonderzoek voor geza­
menlijke rekening, gecoördineerde werkzaamheden, 
coördinatie en opleidingsactiviteiten, zoals beschreven 
in de bijlage. 
Artikel 2 
De kredieten die nodig geacht worden voor de uitvoe­
ring van de programma's bedragen 105 miljoen Ecu, 
waaronder uitgaven voor 27 personeelsleden; deze zijn 
als volgt verdeeld: 
— milieubescherming: 65 miljoen Ecu, zeventien perso­
neelsleden; 
— klimatologie: 25 miljoen Ecu, zes personeelsleden; 
— grote technologische risico's: 15 miljoen Ecu, vier 
personeelsleden. 
Artikel 3 
De programma's worden in de loop van het derde jaar 
opnieuw bezien. 
Die toetsing kan met inachtneming van de daartoe 
geëigende procedures en na raadpleging van het in 
artikel 4 genoemde comité leiden tot een herziening van 
de programma's, die bij het begin van het vierde jaar 
haar effect moet krijgen. De Raad en het Europese 
Parlement worden in kennis gesteld van de resultaten 
van het hernieuwde onderzoek. 
Artikel 4 
De Commissie is verantwoordelijk voor de uitvoering 
van de programma's. 
Zij wordt bij het vervullen van haar taken bijgestaan 
door het Raadgevend Comité voor beheer en coördina­
tie (CBC) „milieubescherming en klimatologie". 
Nr. C 301/10 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25.11.85 
Mandaat en samenstelling van dit comité dienen met 
het Besluit 84/338/Euratom/EGKS/EEG van de Raad 
van 29 juni 1984 inzake structuren en procedures voor 
beheer en de coördinatie van de communautaire onder­
zoek-, ontwikkelings- en demonstratiewerkzaamhe-
den (*) in overeenstemming te zijn. 
Artikel 5 
1. Ten aanzien van de gecoördineerde werkzaamhe­
den wordt, volgens een door de Commissie na raadple­
ging van het in artikel 4 bedoelde comité, vast te leggen 
procedure over de uitvoering van de in het raam daar­
van plaatsvindende onderzoekwerkzaamheden door de 
deelnemende Lid-Staten en de Gemeenschap regelmatig 
alle nuttige informatie uitgewisseld. 
De deelnemende Lid-Staten verstrekken de Commissie 
alle voor de coördinatie dienstige gegevens. Voorts beij­
veren zij zich om de Commissie gegevens te verstrekken 
over gelijkaardige onderzoekactiviteiten die op dit ge­
bied door organen die niet onder hun bevoegdheid 
vallen, worden gepland of uitgevoerd. 
Op verzoek van de Lid-Staat die de gegevens verstrekt 
worden deze als vertrouwelijk beschouwd. 
2. Aan het eind van het programma legt de Commis­
sie, na raadpleging van het in artikel 4 bedoelde comité, 
aan de Lid-Staten en aan het Europese Parlement een 
samenvattend verslag betreffende de uitvoering en de 
resultaten van de gecoördineerde werkzaamheden voor. Zij publiceert dit verslag zes maanden na een medede­
ling ervan aan de Lid-Staten, tenzij een van de Lid-
Staten hier bezwaar tegen maakt. In dat geval wordt het 
verslag in overleg met het genoemde comité uitsluitend 
verstrekt aan die instellingen en ondernemingen die 
daartoe een aanvraag hebben ingediend en waarvan de 
onderzoek- of produktieactiviteiten de toegang tot de 
resultaten van het in het kader van de gecoördineerde 
acties verrichte onderzoek rechtvaardigen. De Commis­
sie treft de nodige maatregelen waardoor het verslag 
vertrouwelijk blijft en niet aan derden wordt medege­
deeld. 
Artikel 6 
1. Overeenkomstig artikel 228 van het Verdrag kan 
de Raad met derde landen, met name die welke deel­
nemen aan de Europese samenwerking op het gebied 
van het wetenschappelijk en technisch onderzoek 
(COST), overeenkomsten sluiten om deze bij het gehele 
programma of een deel daarvan te betrekken. 
2. De Commissie wordt hierbij gemachtigd de voor 
de in lid 1 bedoelde overeenkomsten noodzakelijke 
onderhandelingen te voeren. 
De onderhandelingen over overeenkomsten met derde 
landen die deel uitmaken van COST, worden overeen­
komstig de conclusies van de Raad van 18 juli 1978 
betreffende de Europese samenwerking op het gebied 
van het wetenschappelijk en technisch onderzoek 
(COST) (2) gevoerd. 
(!) PB nr. L 177 van 4. 7. 1984, blz. 25. (2) PB nr. C 100 van 21. 4. 1979, blz. 1. 
BIJLAGE 
DEEL I 
MILIEUBESCHERMING 
Wetenschappelijke inhoud van het programma 
1. Effecten van verontreinigingen op de gezondheid 
— chronische en vertraagde effecten bij blootstelling aan lage concentraties en vroegtijdige aanwijzingen 
voor effecten op de gezondheid. "V 
2. Ecologische effecten van verontreinigingen 
— effecten op gevoelige belangrijke species 
— effecten op ecosystemen 
3. Beoordeling van chemicaliën 
— ontwikkeling en beoordeling van testprocedures 
— vervanging van gewervelde dieren bij toxicologisch onderzoek 
— structuur/activiteitsrelaties (SAR) 
— evaluatie van chemicaliën 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/11 
4. Luchtkwaliteit 
— analyse, bronnen, verplaatsing, omzetting en depositie van verontreinigingen 
— effecten van luchtverontreiniging op het natuurlijk milieu 
— effecten van luchtverontreiniging op materialen 
— chemische processen in de stratosfeer 
— teledetectietechnieken 
— kwaliteit van de lucht in overdekte ruimten 
5. Waterkwaliteit 
— analysemethoden 
— biologische en niet-biologische afbraak van verontreinigingen 
— eutrofiëring 
— teledetectietechnieken 
6. Bodemkwaliteit 
— analysemethoden 
— gedrag van verontreinigingen in de bodem 
— effecten van verontreinigingen in de bodem 
— effecten van land- en bosbouwmethoden op de bodemkwaliteit 
7. Onderzoek naar geluidshinder 
— effecten van geluid op het hart- en vaatstelsel 
— vergelijking tussen de effecten van continu en niet-continu geluid 
— synergisme tussen geluid en trillingen 
8. Onderzoek naar ecosystemen 
— fundamenteel onderzoek naar het functioneren van ecosystemen 
— effecten van landbouwmethoden en urbanisatie op ecosystemen, verlies aan genetische diversiteit 
— milieu-oceanografie 
— biogeochemische cyclussen 
— instandhouding van flora en fauna 
9. Onderzoek naar afvalstoffen 
— beheer van afvalstoffen 
— organische afvalstoffen 
— giftige en gevaarlijke afvalstoffen 
— niet meer gebruikte stortplaatsen 
10. Vermindering van verontreiniging 
— geavanceerde bestrijdingstechnologie 
— schone technologie 
11. Wetenschappelijke basis voor milieuwetgeving en -beheer 
Gecoördineerde werkzaamheden 
Op de volgende gebieden binnen het wetenschappelijk programma worden gecoördineerde werkzaamheden 
uitgevoerd: 
1. effecten van luchtverontreiniging op ecosystemen op het land en in het water; 
2. fysisch-chemisch gedrag van luchtverontreinigingen; 
3. organische microverontreinigingen in water; 
4. behandeling en gebruik van zuiveringsslib; 
5. benthonische ecosystemen langs de kust; 
6. luchtkwaliteit in overdekte ruimten en de invloed daarvan op de mens; 
7. vogelbescherming. 
Nr. C 301/12 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
DEEL II 
KLIMATOLOGIE 
Wetenschappelijke inhoud van het programma 
1. DE FYSISCHE BASIS VAN HET KLIMAAT 
1.1. Het klimaat in het verleden en klimaatverandering 
1.2. Klimatologisch belangrijke processen 
1.3. Het in model brengen en voorspellen van Europese klimaten in een wereldkader 
1.4. Studies over de haalbaarheid van seizoenvoorspellingen (drie tot zes maanden) van Europese klimaten 
2. GEVOELIGHEID VAN HET KLIMAAT 
2.1. Gevoeligheid van het klimaat 
2.1.1. Klimaateffecten van C02-toename 
2.1.2. Aspecten van de wereldkoolstofcyclus die van belang zijn voor klimaatvoorspelling 
2.1.3. De klimaateffecten van andere spoorgassen 
2.2. Klimaateffecten van veranderingen in de eigenschappen van landoppervlakken 
2.3. Vroegtijdige ontdekking van klimaatveranderingen (aanwijzing en bestudering van parameters die 
als vroege indicatoren voor klimaatveranderingen kunnen worden gebruikt. Verbetering van tech­
nieken voor het detecteren van het signaal boven de ruis). 
3. KLIMAATEFFECTEN 
3.1. Effecten van klimaatverandering op landhulpbronnen, de bodem inbegrepen, en ecosystemen, met 
bijzondere aandacht voor problemen in verband met woestijnvorming. 
3.2. Effect van klimaatverandering op Europese waterreserves, waarbij op het klimaat gebaseerde modellen 
worden ontwikkeld voor het bepalen en voorspellen daarvan. 
3.3. Reactie van de Europese plantengroei op een verhoogd C02-gehalte in de atmosfeer tegen de 
achtergrond van een klimaatverandering. 
3.4. Effecten van klimaatverandering op hulpbronnen uit zee en op de visserij. 
3.5. Toepassing van kennis over het klimaat voor een beter beheer van land- en waterreserves. 
3.6. Oorzaken, mechanismen en gevolgen van klimatologische onregelmatigheden en extreme of plotselin­
ge gebeurtenissen met als doel het beperken van verliezen aan mensenlevens en materiele schade. 
DEEL III 
GROTE TECHNOLOGISCHE RISICO'S 
Wetenschappelijke inhoud van het programma 
A. Fysische en chemische verschijnselen en bestrijding van de gevolgen van ongevallen 
A.l. Bronterm: fenomenologie/modelvorming van een uitstroming, invloed daarvan op vroege stadia van 
verspreiding; 
A.2. Verspreiding: atmosferische advectie, diffusie en depositie, met de nadruk pp dichte/koude gassen, 
nevels en aerosolen; 
A.3. Verbranding: brandbare wolken en nevels met onder meer opvlammende branden, deflagratie, 
overgang naar detonatie, en detonatie (in niet-besloten/gedeeltelijk besloten situaties); 
A.4. Drukgol f vorming: voortplanting, interactie met constructies, vorming van projectielen, explosies in 
besloten ruimten en ventilatie ervan; 
A.5. Catastrofale branden: plasbranden, fakkelbranden en vuurbollen; sterk reactieve stoffen; vuurzeeën; 
A.6. Onbeheerste reacties: thermodynamische, vloeistofdynamische en ventilatieaspecten; 
A.7. Toxische stoffen: verspreiding in de lucht, synergismen; met uitsluiting van toxicologische aspecten; 
A.8. Stofexplosies: fenomenologie en ventilatie. 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/13 
B. Technologische aspecten 
B.l. Veiligheid en betrouwbaarheid van bestaande technologieën met het oog op verbetering daarvan; 
B.2. Vervangende technologieën en processen die de veiligheid van processen, fabrieken en produk-
tiecyclussen kunnen verhogen; 
B.3. Apparatuur voor de opsporing en bestrijding van grote risico's opleverende situaties. 
C. Risico-evaluatie en -beheer 
Cl. Identificatie en het in kaart brengen van risico's, samengestelde risico's, kwetsbaarheid van complexe 
industriële/stedelijke systemen; 
C.2. Veiligheid en betrouwbaarheid van complexe industriële systemen, kosten/batenanalyse van 
veiligheids-/bestrijdingsinrichtingen; 
C.3. De menselijke factor, mens-machinewisselwerking; 
C.4. Risicobeleving door het publiek, aanvaardbare risiconiveaus; 
C.5. Ontwikkeling van expertsystemen (aangesloten op databanken), met het oog op risico-evaluatie en 
ongevallenbeheer; 
C.6. Probabilistische benadering van de analyse en simulatie van grote ongevallenscenario's, met de 
nadruk op risicodragend vervoer; 
C.7. Besluitvorming en tegenmaatregelen in noodsituaties, planning in noodsituaties; 
C.8. Gedrag van de bevolking in noodsituaties. 
Er zullen in een vroeg stadium toepasselijke multisectoriële studies worden verricht die de verbanden en 
prioriteitsgebieden zullen belichten en een richtsnoer zullen vormen bij de selectie en uitvoering van onderwer­
pen van de sectoren B en C. 
Nr. C 301/14 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
DEEL I 
Voorstel voor een programma voor onderzoek en ontwikkeling op het gebied van milieubescherming (1986-1990) 
als onderdeel van het APO milieu 
A. INLEIDING 
Dit voorstel betreft een nieuw O & O-programma op 
het gebied van milieubescherming voor de periode 1986 
tot 1990. Het is het vierde communautaire programma 
op dit gebied voor onderzoek op contract en gecoördi­
neerde acties (eerste programma: 1973-1975; tweede 
programma: 1976-1980; derde programma: 1981-1985) 
en een logische voortzetting van de voorafgaande pro­
gramma's. 
Het programma dient te worden beschouwd als een 
integraal onderdeel van het APO milieu dat, overeen­
komstig de resolutie van de Raad van 25 juli 1983 inzake 
kaderprogramma's voor communautaire activiteiten op 
het gebied van O, O & D (1984 tot 1987) (*), onderzoek 
omvat op vier verschillende gebieden: 
— milieubescherming, 
— klimatologie, 
— industrieel risico, 
— teledetectie. 
Dit onderzoek wordt uitgevoerd als onderdeel van het 
programma voor het Gemeenschappelijk Centrum voor 
Onderzoek 1984-1987 (2) of door middel van onderzoek 
op contract of gecoördineerde werkzaamheden. 
B. ACHTERGRONDEN EN DOELSTELLINGEN 
1. Communautair milieuonderzoek: geschiedenis, 
doelstellingen en resultaten 
1.1. Ontwikkeling van het communautair milieu­
onderzoek 
Het communautair milieuonderzoek heeft zich 
parallel met de vaststelling van een communau­
tair milieubeleid en de herziening daarvan (zie 
hieronder) ontwikkeld van een bescheiden start 
in 1971 tot een belangrijk onderzoekgebied. 
Drie in 1971 getekende COST-overeenkomsten 
werden gevolgd door een eerste (1973) en een 
tweede (1976) programma voor onderzoek op 
contract. 
Milieuonderzoek werd in het begin van de jaren 
zeventig opgenomen in het programma van het 
Gemeenschappelijke Centrum voor Onderzoek 
(GCO) en nam gestadig in omvang toe. In de jaren zeventig werden verscheidene COST-
projecten in nauwe samenhang met commu­
nautaire programma's herzien. 
In 1981 werd het derde programma voor mi­
lieuonderzoek (1981-1985) vastgesteld, dat 
voor de eerste maal zowel onderzoek op con­
tract als gecoördineerde werkzaamheden om­
vatte en de mogelijkheid bood voor sa­
menwerking met derde landen. 
Bij de vaststelling van het kaderprogramma 
in 1983 (zie hieronder) werd het concept van 
actieprogramma's voor onderzoek (APO's) ge­
ïntroduceerd, waardoor een hechtere sa­
menhang mogelijk werd tussen onderzoek op 
contract en gecoördineerde werkzaamheden 
enerzijds en het daaraan gerelateerde GCO-
onderzoek anderzijds; om juridische redenen 
zijn zij echter gebaseerd op afzonderlijke be­
sluiten van de Raad. 
Dit voorstel is een logische voortzetting van het 
in 1981 vastgestelde (3), in 1983/1984 opnieuw 
beziene en in 1984 bij een besluit van de Raad 
formeel herziene (4) derde programma voor mi­
lieuonderzoek (1981-1985). 
1.2. Doelstellingen 
onderzoek van communautair milieu-
Het laatste (derde) programma voor milieu­
onderzoek had drie hoofddoelstellingen, die 
nog steeds gelden, namelijk: 
— wetenschappelijke en technische gegevens 
te verschaffen ter ondersteuning van het 
communautair milieubeleid (actieprogram­
ma inzake het milieu, zie hieronder); 
— zich bezig te houden met milieuproblemen 
op langere termijn, zodat het mogelijk 
wordt een preventief en op de toekomst 
gericht beleid te ontwikkelen, waarbij re­
kening wordt gehouden met te voorziene 
ontwikkelingen op het gebied van het mi­
lieu, en middelen te ontwikkelen om de 
doelmatigheid van het huidige milieubeleid 
te beoordelen; 
— verdere bevordering van de coördinatie van 
nationaal milieuonderzoek op communau­
tair niveau om de produktiviteit van de 
totale onderzoekinspanning te verhogen 
(!) PB nr. G 208 van 4. 8. 1983, blz. 1. 
(2) PB nr. L 3 van 5. 1. 1984, blz. 21. (!) PB nr. L 101 van 11. 4. 1981, blz. 1. 
(2) PB nr. L 71 van 14. 3. 1984, blz. 13. 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/15 
door middel van stimulering van gemeen­
schappelijke projecten, voorkoming van 
duplicering én opsporing van lacunes in het 
onderzoek. 
In het licht van het in het kaderprogramma 
vastgestelde O & O-beleid van de Gemeen­
schappen en gezien de resultaten van de voor­
gaande programma's dienen hier nog drie doel­
stellingen aan te worden toegevoegd: 
— bevordering van het concurrentievermogen 
van de industrie; 
— de verwerking en beoordeling van re­
sultaten van milieuonderzoek met het oog 
op de toepassing daarvan op het gebied van 
milieuwetgeving en -beheer; 
— stimulering van opleiding in de milieu­
wetenschappen. 
Deze aanvullende doelstellingen hebben de vol­
gende achtergrond: 
Emissieverlaging, verwijdering van afval­
stoffen, keuring van produkten, enz. worden 
steeds belangrijker economische factoren voor 
de industrie. Er dient te worden vermeld dat 
een aantal procédés, bij voorbeeld de verwijde­
ring van stikstofoxyden uit rookgassen of de 
katalytische omzetting van uitlaatgassen van 
auto's, momenteel voornamelijk is gebaseerd 
op geïmporteerde technologie. Het concur­
rentievermogen van de Europese industrie zal 
zeker worden verhoogd door iedere ontwikke­
ling, waardoor bestrijdingstechnologie eco­
nomisch levensvatbaarder wordt of produkten 
vanuit milieuoogpunt aanvaardbaarder wor­
den. Een bijdrage hiertoe kan ook worden gele­
verd door de vaststelling van de relatie tussen 
kosten en baten voor verscheidene mogelijke 
benaderingen bij de vaststelling van wettelijke 
maatregelen. 
Sinds de totstandkoming van een communau­
tair milieubeleid in 1973 is een aanzienlijke 
hoeveelheid gegevens verzameld over de ef­
fecten van een groot aantal verontreinigingen; 
veel van deze informatie dient echter nog te 
worden beoordeeld door gekwalificeerde des­
kundigen, voordat deze kan worden gebruikt 
bij de vaststelling van wettelijke maatregelen. 
De communautaire wetgeving inzake chemi­
caliën betreft vrijwel zonder uitzondering voor­
heen niet verkochte produkten; er is een zeer 
groot aantal „bestaande" chemicaliën, waar­
voor slechts weinig en vaak tegenstrijdige gege­
vens beschikbaar zijn die kritisch moeten wor­
den beoordeeld, mede met het oog op het 
stellen van prioriteiten voor het onderzoek 
daarvan. Bovendien heeft de werkgroep die (i) 
was belast met de evaluatie van de voorgaande 
programma's (zie hieronder) meer in het al- (2) 
gemeen gezegd dat de Commissie zoveel moge­lijk moet trachten de resultaten van het pro­
gramma in zodanige vorm aan te bieden dat zij 
onmiddellijk bruikbaar zijn voor het vaststellen 
van wettelijke maatregelen. Hierbij kan in be­
langrijke mate gebruik worden gemaakt van 
de deskundigheid van de bij het programma 
betrokken wetenschappelijke onderzoekers. 
De Gemeenschap heeft het altijd als een ver­
plichting gezien de opleiding van wetenschap­
pelijke onderzoekers, met name door inter­
nationale uitwisseling, te stimuleren. Dit is tot 
op heden een op zich zelf staande activiteit 
geweest, maar moet nu voor zover mogelijk 
deel gaan uitmaken van de specifieke onder­
zoekprogramma's. 
1.3. Resultaten van communautair milieu­
onderzoek 
De resultaten van de communautaire pro­
gramma's voor milieuonderzoek worden al­
gemeen erkend als een belangrijke bijdrage tot 
de huidige kennis op het gebied van de milieu­
wetenschappen; veel van deze resultaten zijn in 
de praktijk toegepast of in overweging geno­
men bij de opstelling van de communautaire 
milieuwetgeving. De resultaten zijn goed gedo­
cumenteerd. 
Een selectie van de resultaten is samengevat in 
algemene overzichten van communautair 
onderzoek (*) en van het communautair milieu­
beleid (2). 
Bijlage II bevat een lijst met publikaties van de 
Commissie die hetzij een samenvatting van de 
resultaten bevatten hetzij via de literatuurlijst 
verwijzen naar specifieke publikaties over in 
het kader van het programma gefinancierd 
onderzoek. 
Wat het onderzoek op contract betreft, werden 
de contractanten gestimuleerd de resultaten zelf 
te publiceren, waardoor verspreiding van de 
resultaten in brede kring werd gewaarborgd. 
De in verschillende delen door de Commissie 
uitgegeven samenvattende rapporten over 
onderzoekcontracten bevatten uitgebreide li­
teratuurlijsten (zie bijlage II). 
Er zijn rapporten opgesteld met een kritische 
samenvatting van communautair onderzoek op 
daarvoor in aanmerking komende gebieden (bij 
voorbeeld epidemiologisch onderzoek over de 
La politique communautaire de la recherche er la technologie; 
ses développements jusqu'en 1984, EUR 9229, in druk. 
Ten Years of Community Environment Policy, Commission 
of the European Communities, 1984. 
Nr. C 301/16 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
effecten van luchtverontreiniging; interim­
rapport over het ILE-project in samenwerking 
met het GCO). 
Met betrekking tot de gecoördineerde werk­
zaamheden is er bijzondere nadruk gelegd op 
de samenvoeging van de resultaten in min of 
meer gecomprimeerde vorm: 
— op gezette tijden zijn er rapporten uitgege­
ven met daarin, in beknopte vorm, de be­
langrijkste resultaten; 
— er zijn talrijke „Europese symposia" en 
werkbijeenkomsten over specifieke onder­
werpen georganiseerd; de verslagen hiervan 
zijn gepubliceerd en ter beschikking gesteld 
van de wetenschappelijke wereld en wet­
gevende instanties. 
Naast de rechtstreeks bij het programma beho­
rende conferenties zijn door de Commissie, al­
leen, of in samenwerking met andere in­
stellingen, veel open conferenties georganiseerd 
en contractanten werden bij voorkeur uitgeno­
digd verslag te doen over resultaten van com­
munautair onderzoek. Dergelijke conferenties 
hadden met name tot doel het communautair 
onderzoek beter af te bakenen en prioriteiten 
vast te stellen (bij voorbeeld schone technolo­
gie, 1980; zure depositie, 1983; milieu en chemi­
caliën in de landbouw, 1984). 
Enkele voorbeelden van het gebruik van de 
resultaten van onderzoek voor wettelijke maat­
regelen zijn: 
— veel gegevens over de effecten van ver­
schillende verontreinigingen op de gezond­
heid en het milieu zijn door de Commissie 
gebruikt als basis bij voorstellen voor 
kwaliteitsdoelstellingen voor verschillende 
stoffen (zware metalen, organische veront­
reinigingen); 
— van een reeks binnen het programma ont­
wikkelde of geëvalueerde tests voor de be­
oordeling van chemicaliën is de opname in 
de protocollen in de bijlage bij Richtlijn 67/ 
548/EEG (basisdossier en niveau 1 en 2) en 
in andere bepalingen, reeds verwezenlijkt 
of voorgesteld; 
— de resultaten van onderzoek naar zui­
veringsslib vormen de voornaamste we­
tenschappelijke basis van een voorgestelde 
richtlijn inzake het gebruik van zuiverings­
slib in de landbouw; 
— de opheldering van de omzetting van ver­
ontreinigingen in de atmosfeer vormt een integraal onderdeel van de wetenschappelij­
ke basis voor verschillende vastgestelde of 
voorgestelde maatregelen ter beheersing 
van de luchtverontreiniging. 
Het tweede programma (1976-1980) en de eer­
ste fase van het derde programma (1981-1983) 
alsmede de bijbehorende GCO-activiteiten 
worden momenteel geëvalueerd door een onaf­
hankelijke werkgroep van vooraanstaande we­
tenschapsmensen. Het rapport daarover is mid­
den 1985 beschikbaar. 
I 
2. O & O ter ondersteuning van het actieprogramma 
inzake het milieu 
De Commissie heeft het voorstel voor het program­
ma voornamelijk samengesteld aan de hand van de 
door de Raad in 1983 vastgestelde aanpassing van 
het actieprogramma inzake het milieu (resolutie van 
de Raad van de Europese Gemeenschappen en de 
vertegenwoordigers van de Regeringen der Lid-
Staten, in het kader van de Raad bijeen, van 7 fe­
bruari 1983 betreffende de voortzetting en verwe­
zenlijking van een beleid en een actieprogramma 
van de Europese Gemeenschap inzake het milieu 
(1982-1986)) (!). 
In de bijlage die de inhoud van dit programma 
beschrijft wordt verwezen naar de relevante hoofd­
stukken van het derde actieprogramma inzake het 
milieu en naar de in de resolutie van de Raad 
vastgestelde prioriteiten; deze luiden als volgt: 
a) integratie van milieuaspecten in het beleid op 
andere terreinen; 
b) milieueffectrapportage; 
c) vermindering van verontreiniging en hinder, in­
dien mogelijk aan de bron, met als uitgangspunt 
dat de verontreiniging niet mag worden ver­
plaatst van het ene deel van het milieu naar het 
andere, op de volgende gebieden: 
— bestrijding van de verontreiniging van zoet 
water en zeewater; 
— bestrijding vari de bodemverontreiniging; 
d) bescherming van het milieu in het Middellandse-
Zeegebied; bij de praktische uitvoering van het 
actieprogramma dient in het bijzonder aandacht 
te worden geschonken aan de voor deze regio 
specifieke aspecten; 
e) geluidshinder, met name die, welke woi;dt ver­
oorzaakt door vervoermiddelen; 
(!) PB nr. C 46 van 17. 2. 1983, blz. 1. 
25. 11. 85 N Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/17 
f) bestrijding van grensoverschrijdende verontrei­
niging; 
g) gevaarlijke chemische stoffen en preparaten; 
h) beheer van afvalstoffen, met inbegrip, van behan­
deling, recycling en hergebruik van met name 
giftige en gevaarlijke afvalstoffen; 
i) stimulering van de ontwikkeling van schone 
technologie; 
j) bescherming van voor de Gemeenschap belang­
rijke gebieden, waarvan het milieu bijzonder 
kwetsbaar is; 
k) samenwerking met ontwikkelingslanden op mi­
lieugebied. 
Er dient te worden opgemerkt dat in bovenstaande 
resolutie wordt benadrukt dat zorgvuldig onderzoek 
moet worden uitgevoerd alvorens voorstellen voor 
wettelijke maatregelen aan de Raad worden voorge­
legd. 
In dit voorstel is ook rekening gehouden met het 
onderzoek dat noodzakelijk is in verband met de 
uitvoering van verschillende specifieke richtlijnen 
van de Raad, die in de afgelopen jaren zijn vast­
gesteld of momenteel door de Raad worden be­
sproken. 
Er is getracht nu reeds te voorzien in onderzoek dat 
nodig zal zijn voor het momenteel in voorbereiding 
zijnde volgende actieprogramma voor het milieu 
(1988-1991), bij voorbeeld onderzoek dat samen­
hangt met een integrale benadering van bo­
dembescherming. 
3. O & O op milieugebied en het kaderprogramma 
Wat het algemene onderzoekbeleid van de Gemeen­
schappen betreft, is bij de opstelling van dit docu­
ment gelet op de resolutie van de Raad van 25 juli 
1983 inzake kaderprogramma's voor commu­
nautaire activiteiten op het gebied van onderzoek, 
ontwikkeling en demonstratie, alsmede inzake een 
eerste kaderprogramma 1984-1987, waarin bescher­
ming van het milieu één van de wetenschappelijke 
en technische doelstellingen is die verband houden 
met de Gemeenschapsdoelstelling „verbetering van 
levens- en arbeidsomstandigheden". De bijdragen 
tot de realisering van alle andere doelstellingen 
zoals: 
— bevordering van het concurrentievermogen van 
de industrie, 
— verbetering van het grondstoffenbeheer, 
— ontwikkeling van het concurrentievermogen van 
de landbouw, Meer in het bijzonder wordt in het voorstel voor 
het programma voor milieuonderzoek rekening ge­
houden met het desbetreffende hoofdstuk (6.2) van 
het kaderprogramma (!), alsmede met het tijdens de 
voorbereiding van dat programma opgestelde „Plan 
by Objective Protection of the Environment and 
Prevention of Health Hazards" (2). In dit laatste 
document wordt een poging gedaan het commu­
nautaire milieuonderzoek te plaatsen in de algemene 
context van onderzoek in Europa en daarbuiten. 
Zoals reeds in de inleiding vermeld, voldoet het 
programmavoorstel aan drie van de vier se­
lectiecriteria voor communautaire O & O-pro­
gramma's: 
— financiële voordelen resulterend uit gezamenlijk 
onderzoek ter onderbouwing van de commu­
nautaire wetgeving, met het oog op de verant­
woordelijkheid van de Gemeenschappen op het 
gebied van de milieuwetgeving; 
— onderzoek in een uitgestrekt geografisch gebied, 
hetgeen nodig is gezien de grensoverschrijdende 
aard van milieuverontreiniging; 
— onderzoek ter versterking van de samenhang van 
de gemeenschappelijke markt en gericht op de 
opstelling van uniforme normen, met als achter­
grond de invloed van het communautair milieu­
beleid op de vrije handel (toelating van produk-
ten, gemeenschappelijke beoordelingsprocedu­
res, enz.). 
C. PRIORITEITEN VOOR ONDERZOEK EN WETEN­
SCHAPPELIJKE INHOUD VAN HET PROGRAMMA 
1. Prioriteiten 
Milieuonderzoek in het algemeen omvat een brede 
scala van activiteiten, waartoe ook onderzoek dat 
soms slechts van plaatselijk belang is behoort. Daar­
om is er met name op gelet dat prioriteit wordt 
gegeven aan problemen waarvan het communautair 
belang betwistbaar is. De belangrijkste criteria voor 
het stellen van onderzoekprioriteiten zijn, binnen 
bovenstaande grenzen, de uit het communautair 
milieubeleid (actieprogramma inzake het milieu) af­
geleide eisen. 
Bovendien moest de Commissie bij het stellen van 
deze prioriteiten rekening houden met de recente 
felle reacties van het publiek op belangrijke milieu­
problemen zoals zure depositie, het afsterven van 
bossen, de verwijdering van giftige en gevaarlijke 
worden volledig als zodanig erkend. (!) COM(83) 260 def. 
(2) Doe. XII/G35/82, januari 1983. 
Nr. C 301/18 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
afvalstoffen, bodembescherming, enz. Met name 
werd de nodige aandacht geschonken aan ver­
schillende resoluties van het Europese Parlement 
over dergelijke onderwerpen, waarin in veel gevallen 
nadrukkelijk werd opgeroepen tot meer onderzoek 
op deze gebieden. 
Belangrijke bijdragen tot de vaststelling van het 
programma zijn afkomstig van de talrijke, door de 
Commissie alleen of in samenwerking met andere 
instellingen (zie bijlage II) georganiseerde symposia 
en werkbijeenkomsten. Meestal werden vooraan­
staande persoonlijkheden uitgenodigd de conclusies 
te trekken uit dergelijke bijeenkomsten, met bijzon­
dere aandacht voor de te stellen onderzoekprioritei-
ten. De belangrijkste van deze conferenties waren: 
— schone technologie, Den Haag, november 1980; 
— zure depositie - een uitdaging voor Europa, 
Karlsruhe, september 1983; 
— milieu en chemicaliën in de landbouw, Dublin, 
oktober 1984. 
De Commissie was medesponsor voor de in 1982 in 
Rattvik door de Zweedse Academie van weten­
schappen georganiseerde conferentie over prioritei­
ten op het gebied van milieuonderzoek en -beheer 
voor de jaren tachtig, met als belangrijkste doelstel­
ling het stellen van onderzoekprioriteiten. Dit voor­
stel heeft met name betrekking op een aantal van 
de daar vastgestelde prioriteiten: 
— vermindering van de biologische diversiteit; 
— zure depositie; 
— invloed van gevaarlijke stoffen op ecosystemen 
en op de mens; 
— gevolgen van urbanisatie; 
(de andere prioriteiten hebben voornamelijk betrek­
king op klimatologie en problemen in ontwik­
kelingslanden). 
Met betrekking tot zure depositie en de effecten van 
atmosferische verontreinigingen heeft er binnen de 
diensten van de Commissie intensief overleg plaats­
gevonden om de werkzaamheden op het gebied van 
wetgeving en onderzoek op elkaar af te stemmen, 
met als resultaat een specifiek rapport daarover (1). 
In dit voorstel voor een programma wordt ook 
getracht te voldoen aan sommige eisen die door de 
(') Report on the actions of the Commission of the European 
Economie Community on acid deposition, Doe. XI/886/84, 
december 1984. Gemeenschap worden gesteld vanuit haar be­
trokkenheid bij de uitwerking van de topconferentie 
van staatshoofden en regeringsleiders en vertegen­
woordigers van de Europese Gemeenschappen in 
Versailles in 1982, die tijdens de topconferentie van 
Londen in 1984 is heroverwogen; tijdens deze laatste 
conferentie werd vastgesteld dat milieubescherming 
een belangrijk samenwerkingsgebied is. De werk­
groep technologie, groei en werkgelegenheid, inge­
steld als reactie op de verklaringen van de topconfe­
rentie, heeft de situatie bij het milieuonderzoek be­
oordeeld, de waarde van het communautaire pro­
gramma erkend en de volgende prioriteiten voor 
onderzoek aanbevolen, die grotendeels identiek zijn 
aan die van het APO milieu: 
— luchtverontreiniging; 
— giftige en radioactieve afvalstoffen; 
— verontreiniging van de zee; 
— bodem- en waterverontreiniging; 
— juist grondgebruik; 
— klimaatveranderingen. 
De diensten van de Commissie hebben met de hulp 
van de officiële adviesorganen en in talrijke infor­
mele contacten met de Lid-Staten de nationale pro­
gramma's voor milieuonderzoek en de financiering 
daarvan geanalyseerd om dubbel werk te voorko­
men, om die gebieden te identificeren die een speci­
fieke inbreng van communautair onderzoek nodig 
hebben en om na te gaan welke mogelijkheden er 
zijn voor effectieve coördinatie, bij voorbeeld door 
gecoördineerde werkzaamheden. 
Bij uitgebreid overleg in de loop van 1984 werden 
door het Raadgevend Comité inzake programmabe­
heer voor milieuonderzoek richtlijnen gegeven voor 
het stellen van prioriteiten voor onderzoek. Dit 
overleg is voortgezet in het onlangs opgerichte 
Raadgevend Comité voor beheer en coördinatie 
(CBC) „milieu en klimatologie", dat op 19 maart 
1985 een officieel advies heeft uitgebracht (bijlage 
III). 
De wetenschappelijke inhoud van het programma 
wordt geschetst in bijlage I en beschreven in het 
volgende hoofdstuk. Zij vormt het evenwichtig 
eindresultaat van bovengenoemd overleg. Er is aan­
gegeven hoe het voorgestelde wetenschappelijk pro­
gramma het beste kan worden uitgevoerd. 
2. Wetenschappelijke inhoud van het programma 
Gezien de in de voorafgaande in vrij globale gebie­
den verdeelde programma's opgedane ervaring, 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/19 
wordt voorgesteld het vierde programma op een 
logische manier in te delen in elf duidelijk omschre­
ven gebieden: 
1. Effecten van verontreinigingen op de gezond­
heid; 
2. Ecologische effecten van verontreinigingen; 
3. Beoordeling van chemicaliën; 
4. Luchtkwaliteit; 
5. Waterkwaliteit; 
6. Bodemkwaliteit; 
7. Onderzoek naar geluidshinder; 
8. Onderzoek naar ecosystemen; 
9. Onderzoek naar afvalstoffen; 
10. Vermindering van de verontreiniging; 
11. Wetenschappelijke basis voor milieuwetgeving 
en -beheer. 
In bijlage I A wordt een gedetailleerde beschrijving 
gegeven van deze gebieden. 
In bijlage I B wordt de inhoud beschreven van 
officiële gecoördineerde werkzaamheden; deze moe­
ten gedetailleerder worden beschreven in verband 
met eventuele deelname door derde landen in het 
kader van COST. De wetenschappelijke inhoud van 
deze werkzaamheden is in 1983 beoordeeld bij de 
herziening van het derde programma voor milieuon­
derzoek; derhalve is een ingrijpende bijwerking in 
dit stadium niet nodig. 
De voorgestelde onderverdeling voldoet het best aan 
de eisen van het actieprogramma inzake het milieu 
en zal het beheer van het programma, met name de 
opstelling van duidelijk gestelde oproepen tot het 
indienen van voorstellen, vergemakkelijken. 
De gebieden 1 en 2 hebben betrekking op de vaststel­
ling van (criteria voor) relaties tussen blootstelling 
en effecten, zoals bedoeld in het eerste ac­
tieprogramma inzake het milieu, en zoals vereist 
voor de wetgeving voor afzonderlijke verontrei­
nigingen. Het onderzoek op deze gebieden is in 
vergelijking met vorige programma's aanzienlijk 
verminderd. 
Gebied 3 omvat voornamelijk de beoordeling van 
chemicaliën, waarbij de nadruk wordt gelegd op de 
ontwikkeling van methoden. 
De gebieden 4, 5 en 6 bieden de mogelijkheid tot 
een samenhangende benadering van de bescherming 
van lucht, water en bodem. Gebied 8 zal een beter inzicht mogelijk maken in 
het functioneren van ecosystemen, hetgeen onont­
beerlijk is voor een juiste benadering van milieu­
bescherming op lange termijn. 
Bij de gebieden 9 en 10 ligt de nadruk op technolo­
gisch onderzoek, waarbij gezocht wordt naar ef­
ficiënte middelen om de verontreiniging te vermin­
deren. 
De activiteiten van gebied 11 zijn gericht op een 
betere toepassing van onderzoekresultaten bij het 
beheer en bij het leggen van contacten met andere 
takken van wetenschap (economie, sociologie), wel­
ke van vitaal belang zijn voor de uitvoering van het 
communautair milieubeleid. 
Voor de verdeling van de beschikbare financiën over 
deze onderzoekgebieden en de prioriteiten daarbij, 
zal de Commissie het advies vragen van het Raad­
gevend Comité voor beheer en coördinatie (CBC) 
„milieu en klimatologie". 
D. WIJZE VAN UITVOERING 
Er wordt voorgesteld „katalyserende activiteiten" te 
introduceren als aanvulling op de reeds bestaande ac­
tiviteiten, te weten onderzoek op contract en officiële 
gecoördineerde werkzaamheden terwijl, daarnaast op­
leidingsactiviteiten in het programma moeten worden 
opgenomen. Hopelijk zal er zo voldoende flexibiliteit 
geschapen zijn om te kunnen inspelen op nieuwe proble­
men die zich tijdens de uitvoering van het programma 
voordoen. 
Derhalve dient het programma in de toekomst met de 
volgende middelen te worden uitgevoerd: 
a) Onderzoek op contract 
Er dienen onderzoekcontracten voor gezamenlijke 
rekening te worden gefinancierd op gebieden die 
rechtstreeks van belang zijn voor het milieubeleid, 
zoals dat is vastgesteld in het actieprogramma inza­
ke het milieu; zodoende kan binnen redelijke tijd de 
voor de uitvoering van het programma benodigde 
kennis worden vergaard. 
De projecten worden gewoonlijk geselecteerd op 
basis van duidelijk gestelde oproepen tot het indie­
nen van voorstellen, waarvan de fusie de continuïteit 
beoogt van de werkzaamheden van de Commissie 
en van de adviserende instanties. 
b) Gecoördineerde werkzaamheden 
Gebied 7 heeft betrekking op onderzoek naar ge­
luidshinder. Er dienen officiële gecoördineerde werkzaamheden 
te worden vastgesteld op in aanmerking komende 
Nr. C 301/20 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
gebieden, bij voorkeur waar onderzoek op langere 
termijn plaatsvindt. Er moet een afzonderlijke be­
groting worden vastgesteld voor de uitvoering daar­
van; in het besluit van de Raad dient, evenals in het 
verleden, te worden opgenomen dat de Lid-Staten 
verplicht zijn het voor coördinatie in aanmerking 
komend nationaal onderzoek daarin op te doen 
nemen. Dergelijke werkzaamheden moeten in het 
algemeen open staan voor deelname door derde 
landen in het kader van COST. 
Gecoördineerde werkzaamheden kunnen worden 
aangevuld met onderzoek op contract, mits de te 
financieren projecten werkelijke lacunes opvullen. 
Dergelijke projecten dienen in samenwerking met 
de Lid-Staten te worden vastgesteld. 
Formele gecoördineerde werkzaamheden krijgen 
een flexibele aanvulling in de vorm van coördinatie 
van nationaal onderzoek op gebieden die door hun 
aard of omvang niet in aanmerking komen voor 
formele gecoördineerde werkzaamheden, wanneer 
deze coördinatie de Gemeenschap meer voordelen 
biedt. 
c) Katalyserende activiteiten 
Het programma kon tot op heden op een aantal 
gebieden niet op de meest effectieve manier worden 
uitgevoerd, aangezien de beschikbare instrumenten 
(onderzoek op contract en gecoördineerde werk­
zaamheden) niet voldoende flexibel waren; dit is 
onder andere het geval bij: 
— de beoordeling van chemicaliën, 
— „bundeling" van kennis om deze gemakkelijker 
toegankelijk te maken voor de gebruikers, 
— maatschappelijke en economische aspecten van 
milieubescherming. 
Door deze „katalyserende activiteiten" zou het mo­
gelijk moeten zijn 
— werkgroepen te organiseren om chemicaliën te 
beoordelen en beoordelingen op te stellen over 
specifieke problemen met betrekking tot het ac­
tieprogramma inzake het milieu; 
— via een flexibele benadering belangrijke activi­
teiten, waarvan de omvang of de aard niet vol­
doen aan de voor officiële gecoördineerde werk­
zaamheden geldende eisen, te coördineren of 
kritisch te bezien; 
— op bepaalde gebieden werkbijeenkomsten te or­
ganiseren (waaraan eveneens wetenschaps­
mensen uit derde landen kunnen deelnemen) en 
de resultaten vervolgens te laten verzamelen en 
evalueren, in het algemeen door deskundige we­
tenschapsmensen; 
— kleine (meestal volledig gefinancierde) contrac­
ten af te sluiten voor de aanpak van specifieke 
problemen, voornamelijk op grensgebieden, bij 
voorbeeld maatschappelijke of economische as­
pecten van milieubescherming. 
In bijlage I A worden bij de respectieve pro­
grammaonderdelen voorbeelden gegeven van derge­
lijke „katalyserende activiteiten". d) Opleidingsactiviteiten 
Hierdoor zal het mogelijk zijn de internationale 
uitwisseling van wetenschapsmensen tussen aan het 
programma deelnemende instellingen te onder­
steunen en indien nodig cursussen te organiseren op 
daarvoor in aanmerking komende gebieden. 
Ten einde te bepalen hoe het onderzoek op de ver­
schillende gebieden zo effectief mogelijk kan worden 
uitgevoerd zal het advies worden gevraagd van het 
Raadgevend Comité voor beheer en coördinatie (CBC) 
„milieu en klimatologie". 
E. FINANCIERING EN PERSONEEL 
Voor een periode van vijf jaar (1986-1990) worden de 
voor de uitvoering van het programma noodzakelijke 
toewijzingen geraamd op 65 miljoen Ecu, waarvan 4,55 
miljoen Ecu bestemd is voor de uitvoering van zeven 
gecoördineerde werkzaamheden. 
Dit betekent een kleine reële verhoging in vergelijking 
met het huidige financieringsniveau, berekend op basis 
van de jaarlijkse bestedingen voor het derde programma 
voor milieuonderzoek (deelprogramma milieubescher­
ming), na de herziening van het programma in 1984. 
Een dergelijke verhoging wordt gerechtvaardigd door: 
— een accentverschuiving naar onderzoek op kapitaal­
intensieve technische gebieden (onderzoek naar af­
valstoffen, bestrijdingstechnologie, schone tech­
nologie); 
— de opname in het programma van twee nieuwe 
gecoördineerde activiteiten; 
— de uitbreiding van de Gemeenschappen met twee 
nieuwe Lid-Staten met ingang van 1986, waardoor 
er extra middelen nodig zijn ter bevordering van het 
onderzoek in deze landen; 
— de opname in het programma van opleidingsactivi­
teiten die tot op heden werden gefinancierd uit een 
afzonderlijk budget. 
Voor de uitvoering van het programma zijn in totaal 
zeventien personeelsleden nodig. Dit betekent een toe­
name van vier, gerechtvaardigd door nieuwe gecoördi­
neerde werkzaamheden en nieuwe taken, met name 
wetenschappelijke inbreng in een aantal katalyserende 
activiteiten (evaluatie van resultaten, coördinatie van 
nationaal onderzoek) die geen deel uitmaken van of­
ficiële gecoördineerde werkzaamheden. Bovendien leidt 
de algemene tendens van vermindering van onderzoek 
op contract, terwijl gecoördineerde werkzaamheden en > 
coördinatie van nationaal onderzoek op daarvoor in 
aanmerking komende gebieden worden uitgebreid, on­
vermijdelijk tot de behoefte aan meer personeel voor 
de uitvoering van het voorgestelde programma. 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/21 
B1]LAGE IA 
WETENSCHAPPELIJKE INHOUD VAN HET PROGRAMMA 
1. Effecten van verontreinigingen op Dit gebied heeft betrekking op de effecten van verontreinigingen 
de gezondheid van alle milieusectoren op de menselijke gezondheid. 
1.1. Chronische en vertraagde effecten Gezien de aanzienlijke hoeveelheid kennis die de afgelopen jaren 
bij blootstelling aan lage concen- is verzameld, is het de bedoeling het onderzoek (voornamelijk 
traties en vroegtijdige aanwijzingen onderzoek op contract of waar nodig katalyserende activiteiten) te 
voor effecten op de gezondheid beperken tot een aantal onderwerpen die met name van belang 
zijn voor milieueffecten, dat wil zeggen blootstelling aan lage 
concentraties gedurende lange tijd, zoals: 
— effecten van lood op het centraal zenuwstelsel en op intel­
lectuele prestaties, 
— effecten van bepaalde metalen en organische verontreinigingen 
op specifieke organen (bij voorbeeld effecten van Cd op de 
nierfunctie), 
— identificatie van subklinische effecten en van „vroegtijdige aan­
wijzingen" voor blootstelling, 
— gevaar van de veroorzaking van kanker door verontreinigingen, 
bij voorbeeld organische produkten in dieseluitlaatgassen, op­
losmiddelen, landbouwchemicalien (bij voorbeeld EDB), 
— effecten op moleculair niveau. 
1.2. Epidemiologie en trends in het 
expositieniveau Epidemiologisch onderzoek dient, aangezien dit onderzoek op lange 
termijn is, voornamelijk te worden gestimuleerd als katalyserende 
activiteit, bij voorbeeld door bijdragen aan de planning en de 
coördinatie van dergelijk onderzoek, maar niet aan de operationele 
kosten. Bij voorbeeld: meting van de afname van de bloedspiegel 
van lood na de invoering van een wettelijke maatregel (verlaging 
van het loodgehalte van benzine of verwijdering van lood uit 
benzine). 
2. Ecologische effecten van verontrei- Dit gebied, waar voornamelijk onderzoek op contract zal worden 
nigingen uitgevoerd, omvat de effecten van afzonderlijke verontreinigingen 
(organisch en anorganisch) op alle organismen behalve de mens in 
alle milieus (zeewater, zoet water en terrestrisch milieu) en dient 
ter ondersteuning van de formulering van kwaliteitsdoelstellingen. 
Dientengevolge is het de bedoeling het onderzoek wat betreft het 
aquatisch milieu hoofdzakelijk te beperken tot verbindingen die 
voorkomen op de prioriteitenlijst van Richtlijn 76/464/EEG van de 
Raad (PB nr. C 176 van 14.7.1983). De nadruk zal worden gelegd 
op effetten bij lage concentraties; verbindingen waarvoor al voor­
schriften bestaan komen niet in aanmerking. Effecten ten gevolge 
van interacties vallen onder de gebieden 4, 5 en 6. 
2.1. Effecten op gevoelige belangrijke In beperkte mate dient laboratorium- en veldonderzoek (op con-
species tract) te worden gefinancierd naar gevoelige belangrijke species, 
met het oog op het gebruik daarvan als bio-indicatoren of voor de 
vaststelling van indices voor de verontreiniging. 
2.2. Effecten op ecosystemen De nadruk zal liggen op globale effecten op ecosystemen, door 
middel van veldonderzoek, modellen van ecosystemen of expe­
rimentele microsystemen. 
Beoordeling van chemicaliën 
Actieprogramma inzake het mi­
lieu: 
hoofdstuk 22, onderwerp met 
prioriteit Onderzoek op dit gebied houdt een rechtstreeks verband met 
bestaande communautaire wetgeving over gevaarlijke stoffen, met 
name met de zesde wijziging van Richtlijn 67/548/EEG van de 
Raad en met in de toekomst te nemen initiatieven met betrekking 
tot bestaande chemicaliën. 
Nr. C 301/22 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
3.1. Ontwikkeling en beoordeling van Het onderzoek zal worden beperkt tot testsystemen die waarschijn-
testprocedures lijk in aanmerking komen voor opname in bijlage VIII van Richtlijn 
67/548/EEG (niveaus 1 en 2) en tot voor de interpretatie van 
testresultaten benodigd onderzoek (bij voorbeeld kwantitatieve 
en het mechanisme betreffende aspecten van het onderzoek op 
mutagene en carcinogene werking, waardoor het mogelijk zal zijn 
de concentratie in vitro te vergelijken met de dosis in vivo, tests 
voor epigenetische carcinogene stoffen, enz.); dit onderzoek zal 
voornamelijk op contract worden uitgevoerd. 
3.2. Vervanging van gewervelde dieren Waarschijnlijk moeten sommige reeds in de zesde wijziging van 
bij toxicologisch onderzoek Richtlijn 67/548/EEG en andere communautaire voorschriften ge­
specificeerde tests worden vervangen door tests waarbij geen of 
aanzienlijk minder proefdieren worden gebruikt. Onderzoek op 
contract op dit gebied zal worden gestimuleerd ( als aanvulling 
op bepaalde aspecten van het communautair programma voor 
biotechnologie). 
3.3. Structuur/activiteitsrelaties (SAR) SAR is van toenemend belang voor de beoordeling van chemicaliën 
en voor de selectie van bestaande chemicaliën voor onderzoek en 
beoordeling. Voor dit onderwerp zijn katalyserende activiteiten 
gepland. 
3.4. Evaluatie van chemicaliën Het wordt noodzakelijk geacht dat binnen het programma voor 
milieuonderzoek de mogelijkheid wordt geschapen dat er door ter 
zake kundige wetenschapsmensen rapporten, beoordelingen, enz. 
worden opgesteld voor de evaluatie van voor het milieu belangrijke 
chemicaliën, eveneens als bijdrage tot de „bundeling voor ge­
bruikers" van binnen het programma vergaarde kennis. Op dit 
gebied zullen uitsluitend katalyserende activiteiten plaatsvinden 
(werkgroepen, kleine, volledig gefinancierde contracten). 
4. Luchtkwaliteit 
Actieprogramma voor het mi­
lieu: 
hoofdstuk 21, onderwerp met 
prioriteit Dit gebied zal één van de belangrijkste binnen het programma zijn 
gezien de huidige activiteiten van de Gemeenschappen op het gebied 
van de wetgeving. In de afgelopen jaren zijn er dramatische effecten 
waargenomen op terrestrische ecosystemen (met name bossen) en 
aquatische ecosystemen. Deze effecten worden althans gedeeltelijk 
toegeschreven aan de invloed van atmosferische verontreinigingen 
en hun reactieprodukten, hoewel de exacte mechanismen en de 
interactie met andere milieufactoren nauwelijks bekend zijn. Het 
is noodzakelijk het onderzoek terstond aanzienlijk uit te breiden 
om over deze verschijnselen opheldering te verschaffen. Een soort­
gelijke bezorgdheid is geuit met betrekking tot de effecten van 
atmosferische verontreinigingen op bouwwerken en monumenten 
(zie ook onderzoekgebied 8, met name 8.4). 
4.1. Analyse, bronnen, verplaatsing, Voornamelijk gecoördineerde werkzaamheden (vervolg van COST 
omzetting en depositie van veront- 611, zie bijlage II) met als aanvulling enig onderzoek op contract 
reinigingen om lacunes in nationaal onderzoek op te vullen. 
4.2. Effecten van luchtverontreiniging Het onderzoek zal-betrekking hebben op de effecten op 
op het natuurlijk milieu 
— terrestrische ecosystemen, met name bossen, 
— aquatische ecosystemen en ecosystemen in wetlands, 
— produktiviteit in de landbouw; 
het zal worden uitgevoerd als onderzoek op contract, in combinatie 
met gecoördineerde werkzaamheden (vervolg van COST 612, zie 
bijlage II). 
4.3. Effecten van luchtverontreiniging Het onderzoek op contract zal beperkt blijven tot de mechanismen 
op materialen van het verval van in historische bouwwerken en monumenten 
gebruikte materialen en fundamentale aspecten van het behoud 
daarvan. 
4.4. Chemische processen in de Het vervolg op lopende activiteiten zal voornamelijk bestaan uit 
stratosfeer katalyserende activiteiten (werkgroepen, werkbijeenkomsten), 
eventueel in combinatie met enkele geselecteerde contracten. De 
nadruk zal worden gelegd op de uitwisseling met de troposfeer en 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/23 
4.5. Teledetectietechnieken de rol van de stratosfeer als plaats waar verontreinigingen uit de 
troposfeer (bij voorbeeld N20) uiteindelijk terechtkomen (zie ook 
8.4, biogeochemische cyclussen). 
Uitsluitend katalyserende activiteiten (organisatie van meet-
projecten en evaluatie van nieuwe instrumenten). 
4.6. Kwaliteit van de lucht in overdekte Uitsluitend gecoördineerde werkzaamheden als aanvulling op 
ruimtes GCO-werkzaamheden (zie bijlage II). 
Waterkwaliteit 
Actieprogramma voor het mi­
lieu: 
hoofdstuk 16, onderwerp met 
prioriteit Ondezoek op dit gebied zal betrekking hebben op zoet water, 
riviermondingen en zeewater (grondwaterkwaliteit valt onder ge­
bied 6). 
5.1. Analysemethoden 
5.2. Biologische en niet-biologische af­
braak van verontreinigingen 
5.3. Eutrofiëring 
5.4. Teledetectietechnieken Ontwikkeling van analysemethoden met de nadruk op organische 
verbindingen die kunnen worden opgenomen in Richtlijn 76/464/ 
EEG; uitsluitend gecoördineerde werkzaamheden (COST 641-ver-
volg, zie bijlage II). 
Voornamelijk als gecoördineerde werkzaamheden binnen het kader 
van het vervolg van COST 641, aangevuld met enig onderzoek op 
contract, met name met betrekking tot mechanismen van niet-
biologische afbraak in het bijzonder via fotochemische processen. 
Hoewel men op dit gebied over uitgebreide kennis beschikt kan er 
onderzoek op contract en/of evaluatie van beheersingsmaatregelen 
plaatsvinden voor enkele specifieke problemen, met name met 
betrekking tot het milieu aan kusten en bij riviermondingen. 
Katalyserende activiteiten (bij voorbeeld organisatie van projecten 
voor vergelijkende metingen) ter ondersteuning van het GCO-
programma. 
Actieprogramma inzake het mi­
lieu: 
hoofdstuk 26 en andere, onder­
werp met prioriteit 
6.1. Analysemethoden Bodemkwaliteit Er bestaat toenemende bezorgdheid over de verslechtering van de 
bodemkwaliteit, de opeenhoping van verontreinigingen in de bo­
dem en het terechtkomen daarvan in het grondwater en de voed­
selketen, zodat er alle reden is een aanzienlijke hoeveelheid onder­
zoek op dit gebied uit te voeren, dat zal worden aangevuld met 
specifiek onderzoek over de verwijdering van afvalstoffen (zie 
gebied 9). 
Uitsluitend als onderdeel van gecoördineerde werkzaamheden 
(COST 681-vervolg, zie bijlage II) met de nadruk op problemen 
die voortkomen uit bijlage II B van de richtlijn over zuiveringsslib 
(voorliggend bij de Raad), rekening houdend met mogelijke toe­
komstige aanwijzingen van deze richtlijn (met name organische 
verontreinigingen). 
6.2. Gedrag van verontreinigingen in de Op dit gebied zijn er nog steeds aanzienlijke lacunes in de kennis 
bodem met betrekking tot 
— de mobiliteit van verontreinigingen (metalen en pganische ver­
ontreinigingen) en het terechtkomen daarvan in grondwater, 
— de mate waarin verontreinigingen beschikbaar zijn voor 
planten, afhankelijk van de aard van de bodem en de ka­
rakteristieken van het gewas en 
— de afbraak van organische verontreinigingen. 
Een aanzienlijke hoeveelheid onderzoek op contract is nodig voor 
de opheldering van deze verschijnselen. 
6.3. Effecten van verontreinigingen in Onderzoek op contract op dit gebied dient duidelijk te maken welke 
de bodem effecten de verontreinigingen en landbouwchemicaliën hebben op 
in de bodem levende organismen. 
6.4. Effecten van landbouw- en bos- In beperkte mate kan onderzoek worden gedaan naar de effecten 
bouwmethoden op de bodem- van landbouw- en bosbouwmethoden (verbouwtechnieken en be-
kwaliteit , heer, overmatig gebruik van mest) op bodem- en waterkwaliteit, 
Nr. C 301/24 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
met inbegrip van de specifieke problemen door erosie ten gevolge 
van menselijke activiteiten, voor zover deze niet vallen onder het 
klimatologieprogramma (onderzoek op contract). 
Onderzoek naar geluidshinder 
Actieprogramma inzake het mi­
lieu: 
hoofdstuk 23, onderwerp met 
prioriteit Op dit gebied is voornamelijk een voortzetting van lopende activi­
teiten gepland, rekening houdend met de prioriteiten die zijn vast­
gesteld op de twee laatste congressen „Noise, a public health 
problem", georganiseerd door de „International Commission on 
the Biological Effects of Noise" (ICBEN) in Freiburg (1978) en in 
Turijn (1983) en tevens door de adviesgroep voor geluid van de 
CEG. 
7.1. Effecten van geluid op het hart- en Uit experimentele gegevens blijkt dat geluid één van de stressoren 
vaatstelsel is die effecten veroorzaakten op het hart- en vaatstelsel, ook dat 
van kinderen. De risicogroepen moeten nog worden geïdentificeerd 
en het kwantitatieve verband moet nog worden vastgesteld tussen 
geluidsniveaus thuis, gedurende activiteiten in de vrije tijd en op 
het werk enerzijds en morbiditeit anderzijds. In de Lid-Staten 
uitgevoerd longitudinaal epidemiologisch onderzoek naar het ver­
band tussen ischemische hartaandoeningen en geluid dient te wor­
den gecoördineerd. 
7.2. Vergelijking tussen de effecten van Op grond van de door vele landen overgenomen ISO-norm 1996 
continu en niet-continu geluid moeten bronnen van niet-continu geluid afzonderlijk van andere 
geluidsbronnen in het milieu worden beschouwd. Door dit onder­
scheid ontstaan vele problemen. Er moet diepgaand worden onder­
zocht hoe rekening moet worden gehouden met de niet continue 
component van geluid in het milieu, met name als functie van het 
totale geluidsniveau. 
7.3. Synergisme tussen geluid en De bestuurders en passagiers van treinen, bussen en auto's zijn 
trillingen blootgesteld aan een combinatie van geluiden en trillingen, waarvan 
elk een aantal effecten kan hebben. De combinatie van geluid en 
trillingen op speciale lage frequenties, die overeenkomen met die 
van de inwendige organen van het menselijk lichaam, kan versterkte 
reacties veroorzaken, met name wat betreft de waakzaamheid van 
bestuurders. Dit synergisme moet onder laboratoriumomstandighe-
den worden onderzocht. 
8. Onderzoek aan ecosystemen Met betrekking tot afzonderlijke verontreinigingen is veel kennis 
over vele vraagstukken vergaard. De huidige trend op het gebied 
van milieuonderzoek gaat meer in de richting van een breder 
interdisciplinaire aanpak waarmee men een beter inzicht wil krijgen 
in de stabiliteit (of kwetsbaarheid) van ecosystemen, alsmede een 
beter begrip van de invloed van een combinatie van factoren op 
het totaal ecologisch evenwicht en op de verschillende delen van het 
milieu. Deze concepten zullen in de loop van het vierde programma 
geleidelijk worden ingevoerd. 
Er wordt overwogen de gecoördineerde werkzaamheden van COST 
647 geleidelijk uit te breiden van een basislijn-onderzoek tot een 
uitgebreider onderzoek naar de karakterisering van een aantal 
typerende ecosystemen in bossen in Europa, met bijzondere nadruk 
op de mate waarin zij bestand zijn tegen de effecten van zure 
depositie. Dergelijk onderzoek moet worden uitgevoerd (naast de 
hierboven genoemde gecoördineerde werkzaamheden) door kataly­
serende activiteiten (werkgroepen, werkbijeenkomsten, enz.) waar­
bij enkele geselecteerde contracten echter niet worden uitgesloten. 
8.2. Effecten van landbouwmethoden De snelle veranderingen in land- en gewasbeheer in de landbouw, Fundamenteel onderzoek naar het 
functioneren van ecosystemen 
en urbanisatie op ecosystemen, ver­
lies aan genetische diversiteit 
8.3. Milieu-oceanografie alsmede urbanisatie en andere menselijke activiteiten (bij voorbeeld 
toerisme) veroorzaken verstoringen in ecosystemen en de uit­
sterving van species. Het verlies aan genetische diversiteit is een 
reden voor groeiende bezorgdheid (tweede prioriteit van de tien 
die werden vastgesteld op de Conferentie voor milieuonderzoek en 
prioriteiten bij het beheer in Rattvik in 1982). Voornamelijk uit te 
voeren door katalyserende activiteiten. 
Afgezien van de bodem zijn alleen de oceaan en riviermondingen 
van belang als plaatsen waar slecht afbreekbare verontreinigingen 
uiteindelijk terechtkomen; het is slechts in geringe mate bekend 
wat er uiteindelijk met dergelijke stoffen gebeurt. Met name se-
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/25 
8.4. Biogeochemische cyclussen 
8.5. Instandhouding van flora en fauna 
Actieprogramma inzake het mi­
lieu: 
hoofdstuk 22, onderwerp met 
prioriteit dimentatie en coprecipitatie zijn processen die nauwkeuriger dienen 
te worden onderzocht ten einde te kunnen voorspellen in hoeverre 
verontreinigingen, met name zware metalen, daar kunnen worden 
geïmmobiliseerd. Katalyserende activiteiten zullen worden aange­
vuld met enig onderzoek op contract (verbonden met 8.4: bio­
geochemische cyclussen). 
Dit gebied heeft meer aandacht gekregen door de discussies over 
zure depositie, aangezien een doeltreffende strategie voor het onge­
daan maken van effecten en het herstel van evenwicht in ecosyste­
men onmogelijk is zonder een zeer duidelijk inzicht in de natuurlijke 
cyclussen van zwavel en stikstof. In het op contract uitgevoerde 
onderzoek dient ook fosfor te worden opgenomen. De koolstof­
cyclus valt binnen het programma voor klimatologie. 
Vogelonderzoek ter ondersteuning van de communautaire wet­
geving zal voornamelijk plaatsvinden in de vorm van gecoördineerd 
de werkzaamheden (zie bijlage II); voor meer specifieke problemen 
(zeezoogdieren, reptielen, amfibieën) afgeleid van het communau­
tair milieubeleid (bij voorbeeld het actieplan voor de Middellandse 
Zee) zal onderzoek op contract nodig zijn. 
9. Onderzoek naar afvalstoffen 
Actieprogramma inzake het mi­
lieu: 
Hoofdstuk 24 en 29, onderwerp 
met prioriteit 
9.1. Beheer van afvalstoffen 
9.2. Organische afvalstoffen 
9.3. Giftige en gevaarlijke afvalstoffen 
9.4. Niet meer gebruikte stortplaatsen Aan dit onderwerp dient binnen het vierde programma bijzondere 
aandacht te worden besteed gezien de groeiende bezorgdheid over 
de effecten op lange termijn van de verwijdering van afvalstoffen 
op de bodem en op waterhoudende grondlagen en de diverse 
problemen voor de gezondheid ten gevolge van een onjuiste verwij­
dering van afvalstoffen. In het algemeen zal bij het onderzoek de 
nadruk worden gelegd op de mogelijkheden tot recycling van 
afvalstoffen in plaats van de verwijdering daarvan. Overlappingen 
met het aanvullende O &C O-programma „Recycling van stedelijk 
en industrieel afval" zullen worden vermeden. Voor zover van 
toepassing zal er onderzoek naar biotechnologische methoden voor 
verwerking van afvalstoffen worden overwogen in nauwe sa­
menwerking met het O &c O-programma biotechnologie. 
Voor een aantal algemene aspecten, zoals de karakterisering en 
classificatie van afvalstoffen, zijn katalyserende activiteiten ge­
pland. 
Het onderzoek naar slib, gier en mest zal worden voortgezet in de 
vorm van een gecoördineerde werkzaamheid (COST 681, zie bijlage 
II). Voor andere organische afvalstoffen zullen de grensgebieden 
ten opzichte van het recyclingprogramma worden omschreven. 
Bij het onderzoek op contract zal bijzondere nadruk worden gelegd 
op de volgende onderwerpen: 
— speciale behandeling van giftige industriële afvalstoffen (bij 
voorbeeld oplosmiddelen, temperbaden, residuen van 
elektrolytische oppervlaktebehandeling, chemische afval­
stoffen), 
— de omzetting van afval in vaste stoffen voor verwijdering, 
— specifieke recyclingmethoden (bij voorbeeld terugwinning van 
koolwaterstoffen uit boorolie). 
Er moet in het bijzonder aandacht worden besteed aan onderzoek 
(op contract) naar de controle op niet meer gebruikte stortplaatsen 
en mogelijk het opnieuw in gebruik stellen daarvan. 
10. Vermindering van verontreiniging 
Actieprogramma inzake het mi­
lieu: 
hoofdstuk 25 en 30, onderwerp 
met prioriteit 
10.1. Geavanceerde 
nologie bestrijdingstech-Voor onderzoek op dit gebied zijn aanzienlijke bedragen nodig 
(onderzoek op contract); het omvat mogelijkerwijs projecten voor 
de schaalvergroting van op een aantal gebieden in het laboratorium 
ontwikkelde procédés. 
Op een aantal gebieden van de bestrijding van lucht- en wa­
terverontreiniging dient onderzoek op contract te worden gefi­
nancierd voor de ontwikkeling van nieuwe technologie, met inbe­
grip van de automatisering of optimalisering van behandelings-
procédés met behulp van computers, gericht op verlaging van het 
energieverbruik. 
Nr. C 301/26 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
10.2. Schone technologie 
11. Wetenschappelijke basis voor mi­
lieuwetgeving en -beheer De in het kader van het derde programma uitgevoerde werkzaam­
heden dienen te worden voortgezet; men wil technologieën ontwik­
kelen die het ontstaan van bepaalde soorten verontreiniging en 
afvalstoffen moeten voorkomen of verminderen of tot een veel 
lager energie- en grondstoffenverbruik leiden, overeenkomstig de 
conclusies van het CEG-symposium „schone technologie" in Den 
Haag in november 1980. Evenals in het derde programma zullen 
de volgende industriële sectoren prioriteit krijgen: 
— chemische industrie, 
— glas en keramiek, 
— pulp en papier, 
— metaalbewerkende industrie, 
— afwerking en oppervlaktebehandeling van metalen, 
— voedingsmiddelen en veevoer, 
— vezels en textiel, 
— leerlooierijen. 
Het onderzoek zal aansluiten op door de Commissie op dit gebied 
uitgevoerde demonstratieactiviteiten. 
Door katalyserende activiteiten (studies, werkbijeenkomsten, werk­
groepen, enz.) zal het mogelijk zijn de binnen het programma 
vergaarde kennis te gebruiken (en aanvullende informatie te evalue­
ren) voor het vaststellen van wettelijke voorschriften. De be­
schikbare wetenschappelijke deskundigheid in de instituten die 
onder contract staan of in het kader van gecoördineerde werkzaam­
heden bij het programma betrokken zijn, dient te worden gebruikt 
om de resultaten zodanig weer te geven dat zij gemakkelijk toe­
gankelijk zijn. Er zal de nodige aandacht worden besteed aan de 
sociologische en economische aspecten van milieuwetgeving. 
BIJLAGE l B 
WETENSCHAPPELIJK PROGRAMMA VAN DE GECOÖRDINEERDE WERKZAAMHEDEN 
1. Fysisch-chemisch gedrag van luchtverontreinigingen: (COST 611) 
a) Verbetering en standaardisering van analysemethode, met name voor NOx, koolwaterstoffen en 
fotochemische oxidantia. 
b) Opheldering van de mechanismen en snelheidsconstantes van de reacties tussen atmosferische veront­
reinigingen en van de reacties daarvan, met name in de waterfase, met natuurlijke bestanddelen van 
de atmosfeer zoals oxydatie en afbraak van geselecteerde atmosferische verontreinigingen in zoet 
water en zeewater, reacties met bodembestanddelen en onderzoek naar katalytische verschijnselen bij 
chemische processen in wolken en regenwater. 
c) Onderzoek naar de fysisch-chemische processen bij de vorming van deeltjes, bepaling van de chemische 
en fysische karakteristieken van zeer fijne aërosolen en bepaling van de chemische samenstelling van 
aërosolen. 
d) Identificering en kwantificering van de bronnen van verschillende verontreinigingen, in het bijzonder 
Stikstofoxyden en van plaatsen waar deze uiteindelijk terechtkomen. 
e) Onderzoek van verschijnselen die leiden tot „zure depositie", met bijzondere nadruk op: 
— omzetting, verplaatsing en depositie (droog en nat) van S02, NOx, en deeltjes in aërosolen, 
— analyse van chemische neerslaggegevens voor trends in de zuurgraad, 
— chemie van NOx in wolkendruppels en chemische samenstelling van wolken en regenwater, 
— droge depositie van NOx en HNO^, 
— de rol van oxiderende stoffen als OH, H02 en H202, 
— fysisch-chemische omzetting van luchtverontreinigingen na depositie, met aandacht voor de wa­
teroppervlakken en de bodem, 
— analysetechnieken voor de meting van lage concentraties ammonia, salpeterzuur en wa-
terstofperoxyde zowel in de gas- als in de vloeistoffase, 
— analysemethoden voor de bepaling van de zuurgraad van aërosolen. 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/27 
f) Opstelling van modellen voor chemische processen in de atmosfeer in verband met fotochemische 
verontreiniging en zure depositie; coördinatie tussen groepen die gegevens produceren en wiskundigen 
voor de kwantificering van het verband tussen bron en ontvangend systeem met de nadruk op de 
opstelling van modellen voor emissie, omzetting, verplaatsing en depositie van uitgangsstoffen en 
reactieprodukten. 
2. Effecten van luchtverontreiniging op ecosystemen op het land en in het water (COST 612) 
a) Directe effecten van luchtverontreinigingen (S02, NOx, HCL, ozon, fotochemische oxidantia en de 
reactieprodukten daarvan in de atmosfeer) op planten en terrestrische ecosystemen. 
b) Indirecte effecten van dergelijke luchtverontreinigingen op planten en terrestrische ecosystemen, bij 
voorbeeld via bodemverzuring en vrijmaking van fytotoxische elementen. 
c) Verbanden tussen de effecten van luchtverontreinigingen en andere factoren die betrokken zijn bij de 
waargenomen ernstige schade aan terrestrische ecosystemen, zoals droogte, planteziekten, schimmels 
en ongedierte. 
d) Effecten van luchtverontreinigingen en de reactieprodukten daarvan op landbouwgewassen, met name 
verlaging van de produktiviteit. 
e) Effecten van luchtverontreinigingen en de reactieprodukten daarvan op aquatische ecosystemen (achter­
uitgang van de visstand en de populatie van andere waterorganismen ten gevolge van verzuring en 
vrijkoming van spoorelementen). 
3. Organische microverontreinigingen in water (COST 641) 
a) Analysemethoden en gegevensverwerking: 
— analytische basistechnieken, waaronder monstername en monsterbehandeling, gaschromatografie, 
hogedrukvloeistofchromatografie, massaspectrometrie, 
— specifieke problemen bij de analyse, met name analyse van bijzondere categorieënverbindingen, 
bij voorbeeld die welke vermoedelijk zullen vallen onder Richtlijn 76/464/EEG, gechloreerde 
paraffinen, oppervlakteactieve stoffen, witmakers en organometaal- en organofosforverbindingen, 
— verzameling en verwerking van analysegegevens. 
b) Fysisch-chemisch gedrag van organische microverontreinigingen in water: 
— verdelings- en transportmechanismen, 
— structuur/activiteitsrelaties, 
— biologische beschikbaarheid en accumulatie. 
c) Omzettingsreacties in water: 
— chemische en fotochemische reacties, 
— biologische omzettingen. 
d) Eigenschappen en omzetting van organische microverontreinigingen bij procédés voor de behandeling 
van water: 
— infiltratie, 
— behandeling van afvalwater, 
— behandeling van drinkwater (bij voorbeeld haloformreactie). 
4. Behandeling en gebruik van organisch slib en vloeibare afvalstoffen uit de landbouw (COST 681) 
a) Behandeling van slib en landbouwafval: 
— verdere verbetering van conventionele behandelingsmethoden, met name wat betreft de economi­
sche aspecten en van procédés voor de produktie van brandstof uit slib, gier en mest, 
— bestudering van technieken voor kleine installaties en voor procédés ter verwijdering van zware 
metalen bij de bron. 
Nr. C 301/28 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
b) Analyse van slib en residuen: 
— ontwikkeling en standaardisering van goedkope multi-elementmethoden voor de analyse van 
spoorelementen in slib, bodem en planten en voor de analyse van organische verontreinigingen. 
c) Hygiënische aspecten van de behandeling en het gebruik van slib: 
— uitwerking en verbetering van methoden voor de opsporing en herkenning van bacteriën, virussen 
en andere ziekteverwekkers en bestudering van hun vermogen tot overleven en besmetten, 
— onderzoek naar het rendement van processen die de gezondheid bevorderen en karakterisering 
van „indicatororganismen". 
d) Hinder: 
— geurkarakterisering en stankbestrijding. 
e) Milieueffecten van de verspreiding van slib, mest en gier: 
— veldproeven van lange duur betreffende de ophoping van zware metalen, de beschikbaarheid ervan 
voor gewassen en de opname van verontreinigingen via de bodem in planten, alsmede beoordeling 
van verschillende verspreidingsmethoden in verband met de vervuiling van grond- en oppervlaktewater. 
f) Verbetering van het landgebruik van slib, mest en gier: 
— veldproeven van lange duur omtrent de besmettingswaarde en de grondverbeterende eigenschappen 
van slib, mest en gier, 
— verbetering van behandelingsprocédés en verspreidingsapparatuur met het oog op een optimaal 
landgebruik, 
— bestudering van de waarde van residuen uit behandelingsprocessen voor de landbouw, 
— gebruik van slib en afgeleide produkten voor landwinning en speciale gewassen (bij voorbeeld 
biomassaproduktie). 
5. Benthonische ecosystemen langs de kust (COST 647) 
Uitvoering van „basislijnstudies" voor een aantal belangrijke soorten onder niet verstoorde omstandighe­
den langs de Noordzeekust en de Atlantische kust van Europa, in de Middellandse Zee en de Oostzee 
voor de volgende leefgebieden: 
— sublitorale afzettingen, 
— litorale afzettingen, 
— sublitoraal gesteente, 
— litoraal gesteente. 
Beoordeling van de rol van: 
— lokale natuurlijke omstandigheden, 
— biologische wisselwerkingen, 
— klimatologische en hydrografische factoren bij de populatiedynamica van bepaalde componenten van 
benthonische ecosystemen langs de kust. 
Het programma dient zich gaandeweg te ontwikkelen tot een uitgebreid onderzoek naar de dynamica 
van ecosystemen langs de kust en de opstelling van modellen daarvoor. 
6. Luchtkwaliteit in overdekte ruimten en de invloed daarvan op de mens 
Onderzoek van een reeks in overdekte ruimten voorkomende verontreinigingen, met name N02, IZB 
(inadembare zwevende deeltjes), formaldehyde, organische verbindingen, allergenen, CO, S02, asbest ert 
andere minerale vezels. Dit onderzoek omvat: 
a) Bepaling en schatting van de blootstelling: 
— opstelling van modellen, 
— bepaling van bronsterkte, 
— bepaling van de infiltratie- en ventilatiesnelheid, 
— methoden voor veldmetingen: 
— puntbemonstering, 
— in de tijd geïntegreerde bemonstering, 
— continue meting, 
— blootstelling van personen en bevolking, 
— biologische meting. 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/29 
b) Meting van effecten op de gezondheid: 
— onderzoek naar gecontroleerde blootstelling van de mens, 
— opzet van sequentieel onderzoek, 
— epidemiologisch onderzoek. 
c) Verzameling van gegevens met betrekking tot blootstelling en effecten op de gezondheid. 
7. Vogelbescherming 
a) Keuze van leefgebieden door vogels en verspreiding van broedgebieden. 
b) Trek van musachtige vogels. 
c) Watervogeltellingen volgens bijlage V bij de richtlijn inzake het behoud van de vogelstand. 
d) Behoeften van vogelsoorten die afhankelijk zijn van bedreigde leefgebieden (in het bijzonder wetlands 
aan de kust en elders, schaars begroeide gronden, en dergelijke). 
e) Biologie en eisen ten aanzien van het leefgebied van bedreigde soorten. 
f) Verzameling en verwerking van de resultaten van onderzoek inzake vogelbescherming en overwin-
teringsplaatsen in Afrika alsmede benutting van de reeds beschikbare informatie. 
BIJLAGE II 
RöcD PROGRAMME ENVIRONMENT AL PROTECTION 
List of reports published by the Commission (J) 
1975-1985 
A) GENERAL REPORTS 
1) Final reports on research sponsored under the first Environmental Research Programme (1973-75), 
EUR 5970, 1978 (in series 'Environment and Quality of Life') 
2) Second Environmental Research Programme 1976-80, reports on research sponsored under the first 
phase 1976-78, EUR 6388, 1980 (in series 'Environment and Quality of Life') 
3) Environmental Research Programme 1976-80, report on the first phase 1976-78, EUR 6145, 1979 (in 
series 'Environment and Quality of Life') 
4) Second Environmental Research Programme 1976-80, reports on research sponsored under the second 
phase 1979-80, EUR 7884 EN, 1981 (in series 'Environment and Quality of Life') 
B) SPECIFIC REPORTS AND PROCEEDINGS OF CONFERENCES ORGANIZED OR CO-ORGANIZED 
BY THE COMMISSION WITHIN THE ENVIRONMENT RESEARCH PROGRAMME (2) 
1) Water Purification in the EEC; a State-of-the-Art Review, report prepared by Water Research Centre 
on behalf of the Commission, Pergamon Press, Oxford, 1977 
2) Tests for Ecological Effects of Chemicals, Proceedings of a Research Seminar jointly organized by 
the Commission of the European Communities and the Umweltbundesamt in Berlin, 7-9 December 
1977, Erich Schmidt Verlag Berlin, 1978 (ÜBA-Bericht 10/78) 
(*) This list cannot give reference to the numerous publications prepared by scientific institutes under contract 
and submitted to scientific journals. Bibliographies for each contract are contained in the general reports 
1, 2 and 4. 
(2) Proceedings of conferences organized within Concerted Actions are listed separately. 
i 
Nr. C 301/30 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
Tracé Metals, Exposure and Health Effects, Proceedings of a Research Seminar held in Guildford, 
10-13 July 1978, edited by E. Dl FERRANTE, Pergamon Press Oxford, 1979 EUR 6389 
Clean Technologies, Proceedings of the European Symposium held in The Hague, 4-7 November 
1980 (jointly organized by the Commission of the European Communities and the Ministry of Health 
and Environmental Protection, The Netherlands), edited by H. OTT and F. VAN DEN AKKER, 
EUR 7108, 1983 (in series 'Environment and Quality of Life') 
Proceedings of the first conference on the scientific bases for environmental regulatory actions: 
prevention of pollution by substances derived from wastes, held in Rome, 11-12 May 1981, CNR 
IRSA, Rome, 1984 
Proceedings of the second conference on the scientific bases for environmental regulatory actions: 
health-environment, held in Evry (France), 14-16 December 1981, edited by E. Dl FERRANTE, EUR 
7952, 1982 (in series 'Environment and Quality of Life') 
Proceedings of the Symposium 'Acid Depostion — A Challenge for Europe', Karlsruhe, 19-21 
September 1983 (jointly organized by the Commission of the European Communities and Kernfor-
schungszentrum Karlsruhe), edited by H. OTT and H. STANGL, preliminary edition 1983) (final 
edition in print) 
Screening Tests in Chemical Carcinogenesis, Proceedings of a workshop organized by IARC and the 
Commission of the European Communities in Brussels, 9-12 June 1975, edited by R. MONTESANO, 
H. BARTSCH and L. TOMATIS, Lyon, 1976 (joint IARC/CEC publication) 
Molecular and Cellular Aspects of Carcinogen Screening Tests, Proceedings of a meeting organized 
by IARC and the Commission of the European Communities in Hannover, 4-9 June 1979, edited by 
R. MONTESANO, H. BARTSCH and L. TOMATIS, Lyon, 1980 (joint IARC/CEC publication) (*) 
10) Host Factors in Human Carcinogenesis, Proceedings of a symposium organized by IARC, the 
Commission of the European Communities, the Greek Ministry of Social Services, the Greek Ministry 
of Civilization and Science and the Hellenic Cancer Society in Cape Sounion, 8-11 June 1981, edited 
by H. BARTSCH and B. ARMSTRONG, Lyon, 1982 (joint IARC/CEC publication) 
11) Evaluation of the Effects of Chlorofluorocarbons on Atmospheric Ozone, report on a workshop 
held in Brussels, 13-15 January 1981, edited by A. GHAZI, 1981 (available on request) 
12) Nickel in the Human Environment, Proceedings of an international symposium held in Lyon, 8-11 
March 1983 (jointly organized by CEC, IARC, IPCS, ILO and the Ministry of the Environment of 
France), EUR 9163, Lyon, 1984 (joint IARC/CEC publication) 
13) Measurement of air pollution at Drax during the 1976 CEC remote sensing campaign, prepared by 
R.A. SCRIVEN (CEGB), EUR 6420, 1979 (in series 'Environment and Quality of Life') (2) 
14) Proceedings of the World Symposium on Asbestos, jointly organized by the Commission of the 
European Communities, the Government of Canada and the Government of Quebec, 25-27 May 
1982, Montreal, 1982 
15) Shorebirds and Large Waterbirds Conservation, Proceedings of two workshops held in Durham 
(United Kingdom), 17-18 September 1983, edited by P.R. EVANS, H. HAFNER and P. L'HERMITE, 
Brussels, 1984 (available on request) 
16) Report on the EC epidemiological survey on the relationship between air pollution on respiratory 
health in primary school children, edited by C. DU V. FLORY, A.V. SWAN, R. VAN DER LENDE, 
W.W. HOLLAND, A. BERLIN and E. Dl FERRANTE, Brussels, 1983 (available on request) 
17) Cadmium in the European Communities: a prospective assessment of sources, human exposure and 
environmental impact, report prepared by M. HUTTON for the Commission of the European 
Communities, published as MARC-Report No. 26, 1982 
18) Cadmium Exposure and Indicators of Kidney Function, report prepared by M. HUTTON for the 
Commission of the European Communities, published as MARC-Report No. 29, 1983 
19) Stratosphere, Proceedings of a working party meeting held in Brussels on 18 May 1984, edited by A. 
GHAZI, 1984 (available on request) (3) 
20) Proceedings of the European Symposium on Environment and Chemicals in Agriculture, Dublin, 15-
17 October 1984, jointly organized by the Commission of the European Communities and the Irish 
Government, edited by P. WINTERINGHAM, 1985 (in print) 
21) Atmospheric Ozone, Proceedings of a Symposium held in Halkidiki (Greece), 3-7 September 1984, 
edited by CS. ZERFOS and A. GHAZI, D. Reidel Publishing Company, Dordrecht, 1985, EUR 9574 
0) The reports of ad hoc working groups presented to this meeting are published under the title 'Long-Term 
and Short-Term Screening Assays for Carcinogens: A Critical Appraisal' as Supplement 2 to the IARC 
Monographs, Lyon, 1980. 
(2) The results of other CEC remote sensing campaigns are published in scientific journals or by the co-
organizers; a complete list of these reports is available. 
(3) Comprises also work funded under the Climatology Programme. 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/31 
C) REPORT AND PUBLICATIONS GENERATED WITHIN THE CONCERTED ACTIONS 
C.I) Physico-Chemical Behaviour of Atmospheric Pollutants (COST 61a) (*) 
a) Executive Reports (2) 
1) Final Report of the Management Committe of COST Project 61a 'Physico-Chemical 
Behaviour of S02 in the Atmosphere', Brussels 1977 (also available in DE and FR) 
2) Activity report of the Community-COST Concertation Committee covering the period 
October 1978-December 1980 (also available in DE and FR) 
3) Activity report of the Community-COST Concertation Committee covering the period 
January-December 1981 (also available in DE and FR) 
4) Final activity report of the Community-COST Concertation Committee for the period 
1978-1983 
b) Proceedings of Conferences and Other Publications 
1) Proceedings of the First European Symposium 'Physico-Chemical Behaviour of Atmospheric 
Pollutants', Ispra, 16-18 October 1979, edited by B. VERSINO and H. OTT, EUR 6621, 
Brussels/Luxembourg, 1980 
2) Proceedings of the Second European Symposium 'Physico-Chemical Behaviour of Atmos­
pheric Pollutants', Varese, 29 September - 1 October 1981, edited by B. VERSINO and H. 
OTT, D. Reidel Publishing Company, Dordrecht, 1982, EUR 7624 
3) Acid Deposition, Proceedings of a CEC-Workshop, Berlin, 9 September 1982, edited by S. 
BEILKE and A.J. ELSHOUT, D. Reidel Publishing Company, Dordrecht, 1983, EUR 8307 
4) Proceedings of the Third European Symposium 'Physico-Chemical Behaviour of Atmos­
pheric Pollutants', Varese, 10-12 April 1984, edited by B. VERSINO and G. ANGELETTI, 
D. Reidel Publishing Company, Dordrecht, 1984, EUR 9436 
5) Oxidation reactions in the troposphere, Proceedings of a CEC workshop held in Orléans, 
30-31 October 1984 (available on request) 
C.II) Analysis of Organic Micropollutants in Water (COST 64b) 
a) Executive Reports (3) 
1) Summary report on COST Project 64b 'Analysis of Organic Micropollutants in Water' and 
third report of the Management Committee for the year ending 31 October 1975, Brussels, 
1976 (also available in DE and FR) 
2) Activity report of the Community-COST Concertation Committee covering the period 
October 1978-December 1981, Brussels, 1982 (also available in DE and FR) 
3) Summary report (1978-1983) and activity report of the Community-COST Concertation 
Committees covering the period January 1982 - December 1983, Brussels, 1984 (also 
available in DE and FR) 
b) Proceedings of Conferences and Other Reports 
1) Proceedings of the First European Symposium 'Analysis of Organic Micropollutants in 
Water', held in Berlin, 11-13 December 1979, Brussels, 1982 (available on request) 
2) Proceedings of the Second European Symposium 'Analysis of Organic Micropollutants in 
Water', held in Killarney (Ireland), 17-19 November 1981, edited by G. ANGELETTI and 
A. BJ0RSETH, D. Reidel Publishing Company, Dordrecht, 1982, (EUR 7623) 
3) Proceedings of the Third European Symposium 'Analysis of Organic Micropollutants in 
Water', held in Oslo, 19-21 September 1983, edited by G. ANGELETTI and A. BJ0RSETH, 
D. Reidel Publishing Company, Dordrecht, 1984, EUR 8518 
(!) From 1972 to 1976, this project was implemented under the title 'Physico-Chemical Behaviour of S02 in 
the Atmosphere'. 
(2) These reports contain a comprehensive list of internal reports available on request. 
(3) These reports contain a comprehensive list of international reports available on request. 
Nr. C 301/32 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
4) A comprehensive list of polluting substances which have been identified in various fresh 
waters, effluent discharges, aquatic animals and plants, and bottom sediments, fourth 
edition, four volumes, Brussels, 1984, compiled by Water Research Centre, Stevenage 
(available on request) (!) 
5) Behaviour and transformation of organic micropollutants in water treatment processes, 
Proceedings of a CEC Workshop held in Barcelona, 19-20 November 1984 (available on 
request) 
6) Methodologies for the analysis of organic micropollutants in the aquatic environment, 
Proceedings of a CEC Workshop held in Ghent, 27-29 November 1984 (in print) 
C.'III) Treatment and use of sewage sludge (COST 68) (2) 
a) Executive Reports (3) 
1) Final report of the Management Committee on COST Project 68 'Sewage Sludge Processing', 
1972-1975, Brussels, 1975 (available on request) 
2) Final report of the Community COST Concertation Committee covering the period 1976-
1980, Brussels, 1981 (available on request) 
— Part I: General Report (also available in FR and DE) 
— Part II: Scientific Report 
— Part III: Technical Annexes 
3) Activity report of the Community-COST Concertation Committee covering the period 
October 1980 - June 1982, Brussels, 1982 (available on request) 
4) Final report of the Community-COST Concertation Committee covering the period 1981-
1983, Brussels, 1984 (available on request) 
— Part I: General Report (also available in FR and DE) 
— Part II: Scientific Report 
b) Proceedings of Conferences 
1) Treatment and Use of Sewage Sludge, Proceedings of a CEC Symposium held in Cadarache, 
13-15 February 1979, edited by D. ALEXANDRE and H. OTT, Brussels 1980 (available 
on request) 
2) Phosphorus in Sewage Sludge and Animal Waste Slurries, Proceedings of a CEC Seminar 
held in Groningen, 12-13 June 1980, edited by T.W.G. HUCKER and G. CATROUX, D. 
Reidel Publishing Company, Dordrecht, 1981, EUR 7112 
3) Copper in Animal Wastes and Sewage Sludge, Proceedings of a CEC workshop held in 
Bordeaux, 8-10 October 1980, edited by P. L'HERMITE and J. DEHANDTSCHUTTER, 
D. Reidel Publishing Company, Dordrecht, 1981, EUR 7196 
4) Characterization, Treatment and Use of Sewage Sludge, Proceedings of the Second 
European Symposium held in Vienna, 21-23 October 1980, edited by P. L'HERMITE and 
H. OTT, D. Reidel Publishing Company, Dordrecht, 1981, EUR 7076 
5) The Influence of Sewage Sludge Application on Physical and Biological Properties of Soils, 
Proceedings of a CEC seminar held in Munich, 23-24 June 1981, edited by G. CATROUX, 
P. L'HERMITE and E. SUESS, D. Reidel Publishing Company, Dordrecht, 1982, EUR 
8023 
6) Disinfection of Sewage Sludge: Technical, Economie and Microbiological Aspects, Pro­
ceedings of a CEC workshop held in Zürich, 11-12 May 1982, edited by A.M. BRUCE, 
A.H. HAVELAAR and P. L'HERMITE, D. Reidel Publishing Company, Dordrecht, 1982, 
EUR 8024 
7) Environmental Effects of Organic and Inorganic Contaminants in Sewage Sludge, Proceed­
ings of a CEC seminar held in Stevenage, 25-26 May 1982, edited by R.D. DAVIS, T.W.G. 
HUCKER and P. L'HERMITE, D. Reidel Publishing Company, Dordrecht, 1983, EUR 
8022 
(!) lst edition, 1974; 
2nd edition, 1976; 
3rd edition, two volumes, 1979 (all out of print). 
(2) From 1972 to 1984, this project was implemented under the title 'Sewage Sludge Processing'. 
(?) These reports comprise a comprehensive list of internal reports available on request. 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/33 
8) Nitrogen and Phosphorus Value of Sewage Sludges; state of knowledge and practical 
recommendations, Brussels, 1982 (available on request) 
9) Utilisation of Sewage Sludge on Land: Rates of Application and Long-Term Effects of 
Metals, Proceedings of a CEC Seminar held in Uppsala, 7-8 June 1983, edited by S. 
BERGLUND, R.D. DA VIS and P. L'HERMITE, D. Reidel Publishing Company, Dor­
drecht, 1984, EUR 8822 
10) Methods of Characterisation of Sewage Sludges, Proceedings of a CEC Workshop held in 
Dublin, 6 July 1983, edited by T.J. CASEY, P. L'HERMITE and P.J, NEWMAN, D. 
Reidel Publishing Company, Dordrecht, 1984, EUR 9171 
11) Processing and Use of Sewage Sludge, Proceedings of the Third European Symposium 
held in Brighton, 27-29 September 1983, edited by P. L'HERMITE and H. OTT, D. Reidel 
Publishing Company, Dordrecht, 1984, EUR 9129 
12) Chemical Methods for Assessing Bio-available Metals in Sludge and Soils. Proceedings of 
a Seminar held at Munster (FRG) on 11-13 April 1984, edited by R. LESCHBER, R.D. 
DAVIS and P. L'HERMITE, Elsevier Applied Science Publishers Ltd. (in print) 
13) Inactivation of Micro-organisms in Sewage Sludge by Stabilisation Processes. Proceedings 
of a round-table held at Stuttgart-Hohenheim (FRG) on 8-10 October 1984, edited by D. 
STRAUCH, A.H. HAVELAAR and P. L'HERMITE, Elsevier Applied Science Publishers 
Ltd. (in print) 
14) Long-term Effects of Sewage Sludge and Farm Slurries Applications. Proceedings of a 
round-table held at Pisa (I) on 25-27 September 1984, edited by J.H. WILLIAM, G. GUIDI 
and P, L'HERMITE, Elsevier Applied Science Publishers Ltd. (in print) 
C.IV) Coastal Benthic Ecology (COST 47) 
1) Activity report of the Management Committee for the period April 1979-March 1983, Brussels 
1983 (available on request) 
2) COST 47 Newsletter (Nos. 1, 2, 3 and 4), published by the National Board for Science and 
Technology, Dublin, Ireland 
3) Final report of the Management Committee on COST Project 47, Coastal Benthic Ecology, 
(in print). 
BIJLAGE lil 
ADVIES 
van het Comité voor beheer en coördinatie (CBC) „milieu en klimatologie" inzake het ontwerp-voorstel voor 
een O Sc O-programma op het gebied van milieubescherming (1986-1990) 
1. Het CBC heeft het ontwerp-voorstel voor een onderzoek- en ontwikkelingsprogramma op het gebied 
van milieubescherming (1986-1990) (doe. XII/ENV/50/84) besproken. Bij de opstelling van het advies is 
rekening gehouden met de eerder geuite standpunten van het RCPB milieuonderzoek, en het CREST-
subcomité milieu. 
2. Het comité stelt vast dat de voorgaande programma's succesvol geweest zijn. Het benadrukt de blijvende 
behoefte aan een communautair onderzoekprogramma op het gebied van milieubescherming, gezien de 
huidige bezorgdheid over de milieuproblemen. Het commentaar en aanbevelingen van het comité met 
betrekking tot specifieke aspecten van het voorstel zijn hieronder weergegeven. 
Doelstellingen 
3. Het CBC steunt de doelstellingen van het voorgestelde programma waarvan de opzet is O & O-steun te 
geven aan het milieubeleid van de Gemeenschappen, met name aan het actieprogramma inzake het 
milieu. Het programma moet tevens de basis vormen voor de ontwikkeling van een anticiperend en 
preventief beleid. 
4. Het comité is van mening dat het voorgestelde programma een bijdrage vormt voor de realisering van 
een aantal doelstellingen van de Gemeenschap op wetenschappelijk en technisch gebied, zoals die in het 
kaderprogramma staan omschreven, met name waar het gaat om de „verbetering van de veiligheid en 
bescherming van de gezondheid" en „bescherming van het milieu en voorkoming van verontreiniging". 
Het heeft gewezen op de noodzaak van coördinatie met de betreffende activiteiten en programma's in 
de Directoraten-generaal V, VI en IX, welke in nauwe samenwerking met het CBC milieu en klimatologie 
moeten worden opgezet. 
Nr. G 301/34 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
Wijze van uitvoering 
5. Het comité staat achter de drie soorten activiteiten (onderzoek op contract, gecoördineerde werkzaamhe­
den en katalyserende activiteiten) welke voor het ten uitvoer leggen van het programma zijn voorgesteld, 
en stemt van harte in met de invoering van laatstgenoemde soort (katalyserende activiteiten), waardoor 
meer flexibiliteit wordt gebracht in de uitvoering van het programma. 
6. Het comité dringt erop aan bijzondere aandacht te besteden aan het evenwicht tussen de drie soorten 
activiteiten en vraagt zowel om nauwe onderlinge samenhang, als om nauwe banden met aanverwante 
onderdelen van het O Sc O-programma van het GCO. Tevens adviseert het de Commissie haar besluiten 
over de middelenverdeling tussen de onderzoekgebieden te nemen in nauw overleg met het CBC. 
7. Ten aanzien van het onderzoek dringt het comité erop aan de bij het selecteren, administreren en beheren 
van de onderzoekprojecten gevolgde procedures te vereenvoudigen, om zo de werklast van de diensten 
van de Commissie en van het comité zelf te verlichten. 
8. Het algemene oordeel van het comité luidt dat de gecoördineerde werkzaamheden steeds desgewenst 
moeten worden gestimuleerd. Bovendien moet de samenwerking tussen wetenschappelijke instellingen 
in de Gemeenschap in het kader van het voorgestelde programma worden gestimuleerd, met name door 
het opzetten van gezamenlijke projecten, de uitwisseling van wetenschappers en het organiseren van 
wetenschappelijke bijeenkomsten. 
9. Het CBC adviseert om de rapportering over alle soorten milieu-O & O op communautair niveau verder 
te verbeteren. 
Wetenschappelijke inhoud 
10. Het CBC stemt in met de inhoud van het voorgestelde programma. Het stelt voor dat de Commissie de 
prioriteiten voor Europees milieu-O 8c O op elk gebied in overleg met het comité zorgvuldig omschrijft 
en daarbij rekening houdt met de beschikbare financiële en personele middelen, de in de Gemeenschap 
aanwezige wetenschappelijke en technische mogelijkheden en de mogelijkheden tot doeltreffende coördi­
natie. 
11. Het CBC erkent dat de verschillen in wetenschappelijke, technische en economische mogelijkheden 
binnen de Gemeenschap in aanmerking moeten worden genomen. Met name dringt het er bij de 
Commissie op aan om, gezien de uit het voorgestelde O 8c O-programma voortvloeiende behoeften, 
opleiding te stimuleren. 
12. Het CBC is op de hoogte van de huidige onafhankelijke evaluatie van milieuonderzoek op EEG-niveau; 
het dringt er bij de Commissie op aan om in overleg met het comité bij het ontwerpen en uitvoeren van 
toekomstig milieuonderzoek op passende wijze met de bevindingen rekening te houden. 
Begroting en personeel 
13. Het voorgestelde programma is een reële, van werkelijkheidszin getuigende versterking van de Europese 
O & O op milieugebied, en is nodig om aan de behoeften van het actieprogramma inzake het milieu te 
kunnen voldoen. 
14. Het CBC ziet in dat voor de realisering van deze doelstellingen voldoende financiële en personele 
middelen ter beschikking moeten komen en wel aanzienlijk meer dan voor het derde programma voor 
milieuonderzoek ter beschikking stonden. De delegatie van het Verenigd Koninkrijk maakt op dit laatste 
punt een voorbehoud. 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/35 
DEEL II 
Ontwerp-voorstel voor een meerjarenprogramma voor onderzoek en ontwikkeling op het 
gebied van de klimatologie (1986-1990) als onderdeel van het actieprogramma voor onderzoek 
op milieugebied 
A. HET O & O-PROGRAMMA KLIMATOLOGIE 
1. Inleiding: Het eerste EEG-programma klimatologie 
Het voorgestelde programma is bedoeld als voort­
zetting van het eerste onderzoekprogramma klima­
tologie, dat als onderdeel van het sectorieel pro­
gramma voor onderzoek en ontwikkeling op het 
gebied van het milieu (1981-1985) op 3 maart 1981 
door de Raad werd vastgesteld. Het eerste program­
ma was als volgt opgebouwd: 
Onderzoekgebied 1: Beter inzicht in het klimaat bijeenkomst over Paleoklimatologisch onder­
zoek en modellen (PRAM), Brussel, december 
1982; (ii) Symposium over interacties klimaat 
-biosfeer, Osnabrück, maart 1983; (iii) Sympo­
sium over woestijnvorming in Europese landen, 
Mitilini, april 1984. 
Voor drie cursussen van de Internationale 
School voor klimatologie (Centrum voor we­
tenschappelijke cultuur, Erice, Sicilië) werd 
steun verleend door de Commissie; de docenten 
werden voornamelijk gekozen uit onderzoekers 
die hetzij als lid van het Raadgevend Comité 
hetzij als contractant bij het Europese klimatolo-
gieprogramma betrokken waren. De derde cur­
sus werd geleid door een ambtenaar van de 
afdeling klimatologie van de Commissie. 
1.1. Reconstructie van het klimaat in het verleden. 
Onderzoek en analyse van: a) natuurlijke fei­
ten, b) waargenomen en andere historische 
feiten. (i) Cursus klimaatveranderingen, feiten en 
theorieën, maart 1980; 
(ii) Cursus kooldioxyde en klimaat, juli 1982; 
1.2. Ontwikkeling van klimaatmodellen en voor­
spelling. (iii) Cursus • klimaataspecten van woestijn­
vorming, oktober 1983. 
Onderzoekgebied 2: 
-klimaat Wederzijdse invloeden mens 
2.1. Veranderlijkheid van het klimaat en Europese 
hulpbronnen: a) invloeden op land- en wa­
terreserves; b) beoordeling van klimaatrisico's; 
c) invloeden op energiebehoeften, -gebruik en 
-produktie. 
2.2. Invloeden van de mens op het klimaat: a) at­
mosferische chemische verontreiniging, met 
speciale nadruk op de accumulatie van kool­
dioxyde; b) vrijkomen van energie. 
De volgende feiten en cijfers geven een beeld van de 
uitvoering van het eerste programma: 
a) Contracten. In totaal werden 115 contracten 
gesloten. De Commissie van de EG nam gemid­
deld ongeveer 30 % van de kosten van de con­
tracten voor haar rekening. c) Publikaties. Naast de publikaties van de re­
sultaten van contractonderzoek in internationale 
wetenschappelijke tijdschriften zijn de volgende 
boeken verschenen of in voorbereiding: (i) The 
Climate of Europe, Past, Present and Future, 
H. Flohn and R. Fantechi, Editors, Reidel 1984; 
(ii) Interactions between Climate and Biosphere, 
H. Lieth, R. Fantechi and H. Schnitzler, Editors, 
Swets and Zeitlinger 1984; (iii) Paleoclimatic 
Research and Models, A. Ghazi, Editor, Reidel 
1983; (iv) Proceedings of a working-party mee­
ting „Stratosphere", CEC Report, A. Ghazi, 
Editor 1984; (v) Climatic Aspects of Desertifi-
cation, R. Fantechi, J.P. Van Ypersele and 
A. Longhetto, Editors (in voorbereiding); (vi) 
Desertification in European Countries, R. Fan­
techi and N. Margaris, Editors (in voorberei­
ding): (vii) Diverse verslagen van contactgroep­
vergaderingen. 
b) Bijeenkomsten. Afgezien van het overzichts­
symposium dat hierna wordt vermeld en de bij­
eenkomsten van de contactgroepen (ontwikke­
ling van klimaatmodellen, reconstructie van het 
klimaat in het verleden, antropogene 
klimaatverstoringen, klimaateffecten), werden 
de volgende gespecialiseerde bijeenkomsten ge­
organiseerd of gefinancieerd: (i) studie-Om de stand van zaken wat betreft de afwikkeling 
van het voorgaande programma in beeld te brengen 
werd van 2 tot 5 oktober 1984 te Sophia Antipolis 
in Frankrijk een overzichtssymposium gehouden. 
Op het symposium werden de onderwerpen die als 
hoogtepunten van het programma werden gezien, 
gepresenteerd en besproken maar daarnaast waren 
ook de resultaten van alle contracten in de vorm van 
Nr. C 301/36 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
beknopte verslagen beschikbaar (1). De handelingen 
van het symposium worden zelf ook in boekvorm 
gepubliceerd. Verschillende rapporteurs werden ge­
kozen door de diensten van de Commissie die daar­
bij werd bijgestaan door het Raadgevend Comité 
klimatologie. De ontwerp-rapporten die in defini­
tieve vorm zullen verschijnen in het in voorbereiding 
zijnde boek met de handelingen gaan hierbij als 
bijlage I. Op grond van de daarin gegeven beoorde­
ling is voortzetting van het programma klimatologie 
zonder meer gerechtvaardigd. 
Uit de verschillende rapporten blijkt vooral dat het 
EEG-programma, naast de specifieke onderzoek­
resultaten die het heeft opgeleverd, de uiterst nuttige 
functie heeft gehad Europese klimatologen met el­
kaar in contact te brengen en een stroom van infor­
matie tussen hen op gang te brengen, waardoor zij 
op de hoogte werden gesteld van activiteiten elders 
in Europa en de kans kregen hun resultaten te 
vergelijken. Vooral op het gebied van de modellen, 
waar het bijzonder lastig is mechanismen met nor­
male wetenschappelijke technieken te onderzoeken, 
omdat noch experimenten met het klimaat zelf, 
noch een zinvolle nabootsing van het klimaat in het 
laboratorium mogelijk zijn, is men tot het inzicht 
gekomen dat wetenschappers veel kunnen leren van 
nauwkeurige vergelijking van onafhankelijk verkre­
gen resultaten. De contacten die tussen mo-
dellenmakers en paleoklimatologen binnen het EG-
programma tot stand zijn gekomen, zijn al bijzonder 
nuttig gebleken: paleoklimatologen hebben meer 
oog gekregen voor de mogelijkheid hun waarnemin­
gen te interpreteren met behulp van modellen en 
aan de andere kant hebben modellenmakers het 
een en ander geleerd over klimaattoestanden in het 
verleden, waarvan de simulering extra toetsen ople­
vert voor de toepasbaarheid van hun modellen. 
Wat betreft de klimaatvoorspelling bij hoge kool-
dioxydeconcentratie in de atmosfeer, heeft het werk 
van Mitchell (BMO) in het bijzonder zinvolle gege­
vens opgeleverd voor de beoordeling van klimaatef­
fecten. 
Bij het paleoklimatologisch onderzoek kwam de 
grote mate van complementariteit van de ver­
schillende technieken, die in het EG-programma 
konden worden vergeleken, naar voren. Zo is het 
nu mogelijk, om op basis van bestaande methoden 
en ervaring een omvangrijk onderzoekprogramma 
over de dynamica van de laatste glaciale/inter­
glaciale cyclus op te stellen, waaraan mo­
dellenmakers hun medewerking verlenen. Bij an-
tropologene klimaatverstoringen (de kwestie C02) 
zijn belangrijke resultaten geboekt ten aanzien van 
de pre-industriële concentratie kooldioxyde; ge­
bleken is nu dat bij het laatste glaciale maximum 
een lage C02-concentratie behoorde; verschillende 
aspecten van de wereldkoolstofkringloop en me­
chanismen van de koolstofuitwisseling tussen ver-
(*) Verschijnt binnenkort als EUR-rapport. schillende compartimenten werden onderzocht. De 
behoefte aan voortgezet onderzoek in sa­
menwerkingsverband werd erkend voor dit terrein 
dat zich op het snijpunt van alle andere terreinen 
bevindt. Het eerste programma werd ook als veel­
belovend ervaren voor de effectstudies op het gebied 
van landbouw, waterhuishouding en energie en 
werd geslaagd gevonden waar het gaat om het ver­
zamelen, construeren en testen van effectmodellen. 
Verdergaande samenwerking binnen een voortgezet 
EG-programma wordt aanbevolen om te bereiken 
dat de resultaten van de studies naar klimaatin­
vloeden ook daadwerkelijk kunnen worden gebruikt 
in de Europese besluitvorming, gezien het feit dat 
de effectstudies een geslaagd onderdeel vormden 
van het programma klimatologie van de Commissie. 
2. Achtergrond en rechtvaardiging 
De voor het eerste programma gegeven rechtvaar­
diging kan hier worden herhaald en uitgebreid op 
grond van de verkregen resultaten en van de behoef­
ten die inmiddels zijn ontstaan. 
Van alle componenten van het milieu van de mens 
kan het klimaat (2) ongetwijfeld worden aangeduid 
als de belangrijkste of in ieder geval als één van de 
belangrijkste. Het is hoe dan ook de component die 
in hoge mate onze gezondheid en ons welzijn, de 
omvang van onze waterreserves, de kwaliteit en de 
kwantiteit van onze oogsten en onze behoeften aan 
energie en beschutting bepaalt. 
Het klimaat kan elk denkbaar gebied wel of niet 
bewoonbaar maken voor de mens. 
Het klimaat is wezenlijk veranderlijk en natuurlijke 
klimaatschommelingen zijn, zoals bekend, van grote 
(2) Het klimaatsysteem omvat atmosfeer, zeeën, drijfijs en 
landijs, bodem en plantengroei. Al deze subsystemen verande­
ren op sterk verschillende tijdschalen en beïnvloeden elkaar 
op ingewikkelde wijzej waardoor de bewegingen en variaties 
deels gedempt, deels juist versterkt worden. Het 
klimaatsysteem als geheel kan daarom schommelingen op 
vele tijdschalen ondergaan en juist wegens de uiteenlopende 
lengte daarvan, van 10-1 tot 109 jaar, is het klimaatsysteem 
nooit in evenwicht. 
Klimaat en weer staan in de atmosfeer met elkaar in verband 
via een complexe hiërarchie van processen van schapewolkjes 
tot complete orkanen en wervelstormen van de middelbare 
breedten. Maar dit snel levende systeem is slechts een deel van 
het veel omvangrijker en veel ingewikkelder klimaatsysteem. 
Het atmosferische klimaat kan worden gedefinieerd als de 
statistische beschrijving van de toestand (temperatuur, druk, 
bewolking, neerslag, wind) van de atmosfeer op een bepaalde 
plaats over een vastgestelde periode (doorgaans één maand 
of langer) met daarbij de als randvoorwaarden beschouwde 
gegevens van oceanen, biosfeer en landoppervlak. 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/37 
invloed geweest op beschavingen in het verleden en 
de gevolgen, in de vorm van droogten, misoogsten, 
overstromingen en andere uitzonderlijke toestanden 
en rampen, lieten, zelfs in het recente verleden, diepe 
sporen na. Er bestaat vandaag de dag nog geen 
algemeen aanvaardbare verklaring van deze 
schommelingen, en evenmin is er een betrouwbare 
empirische of theoretische methode om ze te voor­
spellen. De invloed van de groeiende activiteiten van 
de mens op het klimaat vormt ook een ernstige 
bedreiging, waarvan de omvang nog allerminst dui­
delijk is. 
Dit is heden ten dage zeker het geval met de vele 
problemen van de verhoogde concentratie kooldio-
xyde in de atmosfeer, voornamelijk als gevolg van 
het verbranden van fossiele brandstof en tegelij­
kertijd het kappen van grote bosarealen. De kool-
dioxydekwestie kan gerust worden aangeduid als 
het grote milieuprobleem van deze en de volgende 
eeuw. Voor het eerst lijkt de mens in staat een 
drastische verandering in zijn milieu teweeg te 
brengen, waarvan de gevolgen weleens zo verstrek­
kend zouden kunnen zijn dat niet alleen het natuur­
lijk evenwicht zoals we dat tot nu toe kennen, maar 
ook economische en sociale structuren onher­
stelbaar worden ontwricht. De dreiging is reëel en 
ernstig en er is zeker nog veel onderzoek nodig om 
althans enigszins te zijn voorbereid op hetgeen zich 
als een onvermijdelijke verandering laat aanzien. 
Het minste dat we mogen hopen is dat we in staat 
zullen zijn enige van de verwachte consequenties af 
te wenden. 
De meest te vrezen consequenties zijn die welke 
samenhangen met verstoringen van de temperatuur-
en neerslagpatronen die, volgens een in het vooraf­
gaande klimatologieprogramma ontwikkeld model, 
zouden kunnen leiden tot een verhoging van de 
oppervlaktetemperatuur in de Europese Gemeen­
schap gedurende het gehele jaar met daarbij een 
afname van de hoeveelheid neerslag in Zuid-Europa 
en een toename in Noord-Europa. Het land­
oppervlak zou dan in de zomer in de gehele Europese 
Gemeenschap droger zijn. Mochten deze resultaten 
door verder onderzoek worden bevestigd, dan is het 
gevaar voor de Europese bodem, de landbouw en 
voor de waterreserves evident. 
De waterkringloop is een belangrijke component 
van het klimaatsysteem en bepaalt de regionale be­
schikbaarheid van water: neerslag en vochtopslag 
in de bodem dragen bij aan de watervoorziening, 
terwijl door verdamping, uitwaseming en afvloeiing 
de beschikbare watervoorraad kleiner wordt. 
De veranderingen in het neerslagpatroon als gevolg 
van een klimaatverandering staan centraal bij de 
bestudering van mogelijke klimaatinvloeden op wa­
tervoorraden en vandaar op de voedselvoorziening. 
Neerslag is tenslotte de belangrijkste bron voor al ons zoet water. De inrichting van waterreserves 
voor een in de toekomst heersend klimaat zal voor 
een groot deel worden bepaald door veranderingen 
in de verdeling van neerslag en bodemvochtigheid 
over tijd en ruimte, zoals die op een warmere aarde 
te verwachten is. 
Klimaatonderzoek wordt ook gerechtvaardigd door 
het feit dat onze samenleving, door de groei van de 
bevolking en de ingewikkeldheid van samenlevings­
structuren, met als gevolg daarvan, een zwaardere 
aanslag op klimaatafhankelijke hulpbronnen, steeds 
kwetsbaarder wordt voor uitzonderlijke situaties als 
droogten of zware stormen met alle consequenties 
van dien zoals bodemerosie door wind of water, 
bosbranden, afnemende waterreserves en toegeno­
men vraag naar bevloeiingswater, overstromingen, 
en dergelijke. Ook minder rampzalige gebeurtenis­
sen als gevolg van bovenbedoelde verstoringen ge­
ven aanleiding tot bezorgdheid, vooral wanneer 
deze zich voordoen in het zaai-, groei- en oogst-
seizoen. 
Van dergelijke klimaatuitersten hebben zich de afge­
lopen jaren vele gevallen voorgedaan en de economi­
sche en sociale gevolgen van een aantal daarvan 
waren vaak ingrijpend. In 1972 traden bij voorbeeld 
tegelijk door het klimaat veroorzaakte tekorten in 
verschillende produktiegebieden op. Een tekort in 
de wereldgraanproduktie met enige procenten ging 
gepaard met een prijsstijging met een factor 3 
(H. Flohn, in Climatic Variations and Variability, 
eerste cursus van de Internationale School voor 
klimatologie, Erice, 1980; Reidel Publishing Cy, 
1981). 
Het verhongeren van miljoenen mensen in de ont­
wikkelingslanden is vandaag een voorbeeld van het 
soort tragedies dat verkeerd omgaan met hulpbron­
nen, gekoppeld aan ongunstige klimaatomstandig­
heden, kan aanrichten. In verband hiermee werd de 
behoefte gevoeld de bruikbaarheid van de bestaande 
Europese klimaatmodellen te vergroten, zodat voor­
spelling van het Europese klimaat op seizoenschaal 
(drie tot zes maanden) mogelijk wordt. Daarmee 
moeten we de middelen in handen krijgen om het 
soort voorspellingen te kunnen doen dat nodig is 
voor beleidsbeslissingen ten aanzien van het juiste 
beheer van onze land- en waterreserves. 
Klimaatverandering is daarom niet slechts een 
onderwerp van theoretisch belang: de meest 
dwingende argumenten voor bestudering daarvan 
zijn het groeiend besef dat niet alleen onze klimaat-
afhankelijke voorraden maar ook onze economische 
en sociale structuur een sterke invloed ondervinden 
van het klimaat, terwijl de activiteiten van de mens 
juist kunnen bijdragen tot destabilisering van het 
klimaat, wellicht met ongewenste gevolgen. Het is 
Nr. C 301/38 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
dat besef dat heeft geleid tot het „wereldklimaat­
programma" en tot grotere inspanningen bij het 
klimaatonderzoek in de gehele wereld (zie aanhang­
sel I voor korte beschrijvingen van de programma's 
van de WMO en de USA). 
De kritische aard van het klimaat dient vooral te 
worden benadrukt voor de EG-landen, die 
economisch en sociaal nauw met elkaar verbonden 
zijn, en waar de regionale klimaten de staatkundige 
grenzen overschrijden. De belangrijkste effecten, of 
het nu die van de klimaatschommelingen of de 
natuurlijke hulpbronnen of die van de menselijke 
activiteiten op het klimaat betreft, kunnen dus nooit 
tot één Europees land beperkt blijven. In dit verband 
is het interessant dat de EG-landen een gebied be­
strijken dat de ideale afmetingen heeft voor de be­
studering van regionale invloeden, die zijn te onder­
scheiden van lokale of microklimaateffecten en van 
mondiale effecten. Het is derhalve zinvol te be­
schikken over een Europees programma binnen de 
ruimere internationale context, als bijdrage tot de 
wereldwijde inspanningen, in de geest van de plech­
tige verklaring van de wereldklimaatconferentie 
(aanhangsel II) en met een sterk toepassingsgericht 
karakter waarmee wordt gestreefd naar een beter 
inzicht en beheer van onze klimaatafhankelijke 
hulpbronnen. 
De uitbreiding van het vorige programma tot de 
voor het nieuwe programma voorgestelde omvang 
wordt dan ook ingegeven door de feitelijke behoef­
ten en is bedoeld als antwoord op de uitdagingen 
van de toekomst. 
Het onderwerp-rapport VI, „wereldklimaat en 
klimaatverandering" (TGE ENV 9), uitgebracht 
door de groep voor technologische groei en tewerk­
stelling die werd opgericht door de Top van Versail-
les van 4 tot 6 juni 1982, stelt dat „bij voorbeeld, 
voor het vaststellen van de invloed van een toename 
van C02 men beroep moet doen op paleoklimatolo-
gen, glaciologen, biologen, scheikundigen, me­
teorologen, oceanografen, landbouwwetenschap-
pers, economen, enz..."; dat „de uitwisseling van 
wetenschappers, gegevens, en de vergelijking van 
resultaten tussen verschillende landen zou moeten 
worden aangemoedigd om de ontwikkeling van 
nieuwe ideeën te bevorderen"; en dat „ervan uit­
gaand dat het belang van een grondige kennis van 
klimaatverandering en de invloed ervan essentieel is 
voor het welzijn van de naties, moet worden aan­
vaard dat het bereiken van zulk een graad van 
kennis de toewijzing van belangrijke middelen ver­
eist aan de nodige projecten voor een lange duur". 
Van nature is klimatologisch onderzoek een terrein 
waar gecoördineerde, interdisciplinaire en pro­
bleemgerichte activiteiten het meest gewenst en het meest doeltreffend zijn. Het EG-programma heeft 
de mogelijkheid geschapen specialisten op elk vak­
gebied bij elkaar te brengen en daarmee van hun 
kennis en ervaring een optimaal gebruik te maken, 
terwijl bovendien op een terrein van groeiend belang 
en toenemende urgentie zowel bestaande activiteiten 
als nieuw onderzoek worden gestimuleerd. 
Vandaar de noodzaak om de vele kansen die ver­
breding en verdieping van het programma bieden te 
benutten, een noodzaak die de extra inspanning die 
voor de uitvoering nodig is rechtvaardigt. 
Een van de belangrijkste resultaten zal zijn het tot 
stand komen van een onafhankelijke Europese visie 
op de ernstige problemen waarvoor onze generatie 
zich door het klimaat en door de wisselwerkingen 
daarvan met de mens gesteld ziet. 
Met betrekking tot het eerste kader-programma 
voor onderzoek in de Gemeenschap, heeft het klima-
tologie-programma een directe invloed op de vol­
gende wetenschappelijke en technische doel­
stellingen: 
1. Het bevorderen van de concurrentiekracht van 
de landbouw (30 %) 
2. Het verbeteren van leef- en werkomstandighe­
den (70 %). 
3. Doelstellingen van het programma 
Net als in het voorgaande programma is het de 
bedoeling dat in dit nieuwe programma een aantal 
fundamentele vraagstukken met betrekking tot een 
juist begrip van het ons omgevende klimaat en het 
omgaan met onze klimaatafhankelijke bronnen aan 
de orde komt: 
1. Hoe werkt het klimaatsysteem? Hoe heeft het 
zich in het verleden ontwikkeld en hoe gaat het 
zich in de toekomst ontwikkelen? 
2. Welke factoren zijn bepalend voor klimaatver­
anderingen, hoe reageert het systeem op diverse 
externe factoren en meer in het bijzonder op de 
gevolgen van bepaalde menselijke activiteiten? 
3. Speciaal ten aanzien van Europa, hoe kunnen 
klimaatveranderingen van invloed zijn op onze 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/39 
basishulpbronnen, te weten water, bodem, 
plantengroei, voedsel? Hoe kan van dergelijke 
klimaateffecten een schatting worden gemaakt, 
zodat we onze toekomst zinvol kunnen in­
richten? 
Op basis hiervan zijn drie onderzoekgebieden vast­
gesteld, te weten: 
1. De fysische basis van het klimaat; 
2. Gevoeligheid van het klimaat; 
3. Klimaateffecten. 
Een beschrijving van deze onderzoekgebieden staat 
in het volgende hoofdstuk. Ten opzichte van het 
voorgaande programma, dat voornamelijk als 
proefprogramma was opgezet, zijn in de nieuwe 
voorstellen verschillende onderzoekterreinen en 
doelstellingen sterk uitgebreid. 
Hierover valt het volgende te vermelden: 
(i) Er wordt nu ingezien dat het van groot belang 
is meer te weten te komen over het verloop van 
het klimaat in het verleden, vooral over de 
relatie tussen klimaat en de toestand van de 
biosfeer. 
Met die kennis zullen we beter in staat zijn 
toekomstige situaties te voorspellen, vooral in 
de relaties klimaat-plantengroei (in het bijzon­
der klimaat-ontbossing), klimaat-watervoor­
raden en klimaat-bodemgesteldheid. 
Hieruit vloeit voort dat de samenwerking tus­
sen paleoklimatologen en onderzoekers van 
klimaatmodellen dient te worden verstevigd, 
waarbij de mogelijkheden van het gebruik van 
modellen worden uitgebreid. 
(ii) Gezien het belang van klimaatmodellen voor 
het voorspellen van omstandigheden in de toe­
komst, dient veel meer te worden gewerkt aan 
verbetering van de modellenkunde. 
In dit verband is naast verbetering van bestaan­
de modellen vooral het onderling vergelijken 
van modellen op Europese en wereldschaal van 
belang. 
Onder meer wordt de tijd rijp voor Europese 
wetenschappers om de mogelijkheid na te gaan 
van seizoenvoorspellingen (drie tot zes maan­
den) van elementen van het Europese klimaat. 
Dergelijk onderzoek moet steeds beproefde 
methoden opleveren die kunnen worden ge­
bruikt bij beleidsbeslissingen en bij het beheer 
van hulpbronnen. 
Problemen die het gevolg zijn van eventuele 
klimaatveranderingen of klimaatschomme­lingen kunnen daarbij diepgaander en op grote­
re schaal worden bestudeerd. Tot die proble­
men behoren de toenemende kwetsbaarheid 
van bepaalde gebieden voor klimaatfactoren 
die kunnen leiden tot droogte en verdwijning 
van plantengroei, bosbranden, overstromin­
gen, aardverschuivingen, bodemerosie door 
water en wind, en dergelijke. 
(iii) Wat in het voorgaande programma wegens de 
zeer geringe kredieten die werden toegewezen 
onmogelijk was, maar wat een steeds 
dringender noodzaak wordt, is het benutten 
van alle mogelijkheden die analyse en toe­
passingen van satellietgegevens bieden. De 
Commissie is reeds van diverse kanten bena­
derd voor samenwerking op dit gebied. Eigen­
schappen van zee- en landoppervlakken, die 
door middel van een verzameling van satelliet­
gegevens en satellietbeelden zeer gemakkelijk 
kunnen worden verkend, worden steeds be­
langrijker voor het maken van klimaatmo­
dellen en het doen van voorspellingen over 
hulpbronnen. 
(iv) Het feit dat Europa grenst aan de noordelijke 
woestijngordel van de aarde dient ons extra 
waakzaam te maken. De woestijngordels liggen 
beneden de twee grote subsidentiegordels van 
onze planeet en de circulatiepatronen van de 
atmosfeer maken dat deze gordels op het 
ogenblik op de subtropische breedtegraden lig­
gen. In het licht van een klimaatverandering 
als gevolg van een verhoogde concentratie in 
C02 in de atmosfeer is het gevaar van een 
noordwaarts opschuiven van de dichtstbijzijn­
de woestijngordel niet denkbeeldig en verdient 
dit aspect dus onze volle aandacht. 
Het voorgestelde programma heeft een tweedelige 
structuur: (i) een inhoudelijke structuur met de drie 
hieronder beschreven onderzoekgebieden als basis 
voor het beoordelen van de bruikbaarheid van 
onderzoekprojecten voor het programma; (ii) een 
uitvoeringsstructuur die voornamelijk inhoudt dat 
projecten bij voorkeur een samenwerkingskarakter 
dienen te hebben. Het is in feite de bedoeling dat een 
tweede klimatologieprogramma uitsluitend bestaat 
uit projecten waarbij meer dan één Lid-Staat is 
betrokken. 
4. De inhoudelijke structuur van het programma 
4.1. Onderzoekgebied 1: de fysische basis van het 
klimaat 
Het wereldklimaatsysteem omvat de at­
mosfeer, de oceanen, de sneeuw- en ijsmassa's, 
de landoppervlakken en de biosfeer. Hoe inge­
wikkeld het systeem ook is, het is van wezenlijk 
belang de mechanismen te begrijpen en er is 
Nr. C 301/40 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
trouwens al aanzienlijke vooruitgang in die 
richting geboekt, vooral dankzij nieuwe empiri­
sche en theoretische mogelijkheden zoals het 
gebruik van aardobservatie vanuit satellieten 
en wiskundige modellen met behulp van de 
computer. tot zes maanden) van elementen van het Eu­
ropese klimaat te worden onderzocht. Het 
streven hierbij moet zijn het verschaffen van 
methoden die kunnen worden gebruikt in be­
leidsbeslissingen en voor het beheer van hulp­
bronnen. 
Een van de manieren om inzicht te verkrijgen 
in de gedragingen van het systeem is er achter 
te komen hoe het klimaat zich in het verleden 
heeft gewijzigd. Studies naar veranderingen van 
het klimaat in het verleden geven waardevolle 
informatie over de wisselwerkingen van de at­
mosfeer, de zeeën, ijsmassa's en landoppervlak­
ken. De responsen van het klimaatsysteem op 
externe factoren als veranderingen in de baan-
parameters van de aarde kunnen ook worden 
bestudeerd. 
Het onderzoek naar de fundamentele fysische 
en chemische processen die het klimaat beïn­
vloeden is ook nodig om de ontwikkelingen 
van het klimaat te begrijpen en te kunnen voor­
spellen. Studies van die processen dienen daar­
om gericht te zijn op verbetering van de fysische 
formulering en parametrisering in klimaatmo­
dellen. 
Het in model brengen en voorspellen van 
klimaatveranderingen, vooral ten aanzien van 
Europa, is nogal dringend geworden, vooral nu 
het besef doorbreekt dat activiteiten van de 
mens dergelijke veranderingen teweeg kunnen 
brengen of kunnen versnellen. 
Daarom moeten modellen worden ontwikkeld 
en aangewend om nauwkeurige voorspellingen 
te krijgen van zowel natuurlijke als door exter­
ne factoren veroorzaakte klimaatveranderin­
gen, doordat zoveel mogelijk componenten vah 
het systeem en terugkoppelingsprocessen op 
realistische wijze worden opgenomen. 
Enige aandacht dient ook te worden besteed 
aan onderzoek aan klimaatverandering van 
jaar tot jaar en aan teleconnecties (1). De kennis 
die door dergelijke studies ontstaat vormt de 
noodzakelijke basis voor het stimuleren en 
voorspellen van het Europese klimaat op lan­
gere tijdschalen en voor klimaatgevoe-
ligheidsstudies. Voor het onderhavige onderzoekgebied wor­
den derhalve de volgende onderwerpen voorge­
steld: 
4.1.1. Het klimaat in het verleden en klimaat­
verandering 
Gecoördineerd onderzoek van paleokli-
matologen en specialisten op het gebied 
van klimaatmodellen, en onderzoek dat 
is gericht op kwantitatieve bepaling van 
paleoklimatologische parameters die in 
modellen kunnen worden gebruikt, 
wordt gestimuleerd. 
4.1.2. Klimatologisch belangrijke processen 
De studies moeten gericht zijn op verbe­
tering van de fysische formulering van 
processen, zodat deze kunnen worden 
opgenomen in bij voorkeur complete 
3D-modellen en als basis voor onder­
zoek op alle drie onderzoekgebieden. 
De bedoelde processen zijn onder an­
dere landoppervlakprocessen, oceaan­
processen, biochemische cyclussen, be-
wolkings- en bijbehorende stralings­
processen, aërosolen, zon-, aardepro­
cessen, cryosfeer. Ook de klimatologi­
sche analyse van satellietengegevens 
valt hieronder. 
4.1.3. Het in model brengen van Europese 
klimaten binnen een wereldkader 
Prioriteit hebben de veranderlijkheid 
van jaar tot jaar en de teleconnecties. 
Onderlinge vergelijkingen van de mp-
dellen worden gestimuleerd. 
4.1.4. Voorspelling van Europese klimaten 
Studies naar de haalbaarheid van sei­
zoenvoorspellingen (drie tot zes maan­
den) van elementen van het Europese 
klimaat worden gestimuleerd. 
Eén van de hoofddoelen is het ontwikkelen van 
stimulerings- en voorspellingsmodellen voor 
het Europese klimaat. In het bijzonder dient de 
haalbaarheid van seizoenvoorspellingen (drie 
De verbanden in de ruimte die onregelmatigheden in het 
klimaat op verschillende plaatsen veroorzaken. Deze afwij­
kingen zijn derhalve niet aselect verdeeld. 4.2. Onderzoekgebied II: 
klimaat gevoeligheid van het 
Het leven op aarde is volledig afhankelijk van 
klimaatfactoren zoals neerslag, temperatuur en 
zonlicht die in wisselwerking staan met bodem, 
lucht, water en biomassa — onze basishulp-
bronnen. Bij het bestuderen van de gevoeligheid 
van het klimaat op lange termijn moeten veran-
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/41 
deringen in al deze klimaatfactoren in aanmer­
king worden genomen. De atmosferische 
klimaatschommelingen over tijdvakken van 
één tot tientallen jaren kunnen alleen volledig 
worden begrepen wanneer de gekoppelde dy­
namica van oceanen en aardatmosfeer en de 
wisselwerking daarvan met landecosystemen 
juist wordt beschreven. 
Het lijdt geen twijfel dat voor het klimaat de 
grootste problemen ontstaan door de toename 
van kooldioxyde in de atmosfeer en van de 
eventuele reactie van het klimaat op aarde op 
die toename. In een juiste onderzoekstrategie 
komt daarom ook bestudering van de 
stralingseffecten van andere potentieel actieve 
spoorgassen (zoals water, methaan, ozon) en 
aërosolen aan de orde, waarbij tevens aandacht 
wordt besteed aan aspecten van de voor het 
klimaat belangrijke koolstofcyclus op aarde en 
aan de veranderingen in landoppervlakfacto­
ren. Daarnaast dienen de gegevens die relevant 
zijn voor de eerdergenoemde klimatologisch 
belangrijke processen (4.1.2) onafgebroken te 
worden uitgewerkt en vergeleken met de mo­
delstudies voor de gevoeligheid. 
Aldus dient een evenwichtige methode op basis 
van, modellen, continue metingen en diagnosti­
sche studies tot stand te komen, waarmee de 
weg wordt geëffend voor een vroegtijdige en 
betrouwbare opsporing van klimaatveran­
deringen. 
In dit verband dient voorrang te worden gege­
ven aan studies betreffende de mogelijke ef­
fecten van menselijke invloeden, in het bijzon­
der op de Europese klimaten. De volgende 
onderwerpen worden voor dit onderzoek­
gebied van wezenlijk belang geacht: 
4.2.1. Veranderingen in de atmosferische sa­
menstelling 
(i) klimaateffecten van C02-toename; 
(ii) aspecten van de voor klimaatvoor­
spelling belangrijke mondiale 
koolstofkringloop; 
(iii) klimaateffecten van andere spoor­
gassen en zwevende deeltjes. 
4.2.2. Klimaateffecten van veranderingen in 
de eigenschappen van landopper­
vlakken. 
4.2.3. Vroegtijdige ontdekking van klimaat­
veranderingen (aanwijzing en bestude­
ring van parameters die als vroege indi­catoren voor klimaatveranderingen 
kunnen worden gebruikt. Verbetering 
van technieken voor het detecteren van 
het signaal boven de ruis). 
4.3. Onderzoekgebied III: klimaateffecten 
Zoals al bij onderzoekgebied II is opgemerkt, 
hangt het leven op aarde volledig af van het 
klimaat. Daarom zijn studies naar de gevoelig­
heid van het klimaat op lange termijn voor 
verschillende externe factoren die veranderin­
gen in de relevante klimaatparameters met zich 
brengen, belangrijk. 
Omgekeerd verdienen de gevolgen die klimaat­
veranderingen kunnen hebben voor essentiële 
hulpbronnen als bodem, water en plantengroei 
onze volle aandacht, zodat de nodige voorbe­
reidingen kunnen worden getroffen voor elke 
verandering die het klimaat in petto heeft. 
De ernst van het probleem is gemakkelijk in te 
zien, als men bedenkt dat bij voorbeeld de 
waterkringloop een belangrijk onderdeel vormt 
van het klimaatmechanisme en dat elke versto­
ring van de waterkringloop gevolgen heeft voor 
onze enige bron van zoet water en derhalve 
de watervoorraden en de landbouw van hele 
gebieden. Deze verstoringen zouden van grote 
invloed kunnen zijn op Europa, met zijn semi-
aride landen in het zuiden waar het klimaat al 
een probleem vormt. 
In dit verband dienen drie tijd- en ruim-
teschalen in aanmerking te worden genomen: 
1. Grootschalige veranderingen: de reactie op 
klimaatveranderingen op lange termijn, 
zoals die welke het gevolg zijn van natuur­
lijke of menselijke factoren (C02-op-
hoping, energiepolitiek, ontbossing, enz.). 
2. Schommelingen op middelgrote schaal: re­
gionale reacties op klimaatgebeurtenissen 
op middellange termijn, zoals droogten of 
ernstige koude- of hitteperioden. 
3. Gebeurtenissen op korte termijn: reacties 
op extreme (weinig voorkomende), zeer 
heftige verschijnselen, zoals zware stormen 
en overstromingen. 
De resultaten van het op dit gebied uitgevoerde 
onderzoek moeten de basis vormen voor be­
leidsbeslissingen en strategieën ter algemene 
voorbereiding op genoemde veranderingen, 
schommelingen en gevaren. 
Nr. C 301/42 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
Daarom moet verder worden gewerkt aan de 
ontwikkeling van een bruikbare methodiek 
voor het bepalen van klimaateffecten. 
Gezien al deze doelen dient het onderzoekwerk 
betrekking te hebben op de effecten van veran­
deringen in het klimaatsysteem of in compo­
nenten daarvan, op de Europese land- en wa­
terreserves en de voedselproduktie. De voor­
rang krijgt onderzoek dat uitgaat van goed 
gedocumenteerde effecten uit het verleden, als­
mede de reactie op een toenemend C02-ge-
halte. 
Op dit gebied dienen de volgende onderwerpen 
voor onderzoek aan de orde te komen: 
4.3.1. Effect van klimaatverandering op land-
hulpbronnen, ecosystemen, met bijzon­
dere aandacht voor problemen in ver­
band met woestijnvorming. 
4.3.2. Effect van klimaatverandering op Eu­
ropese waterreserves, waarbij op het 
klimaat gebaseerde modellen worden 
ontwikkeld voor het bepalen en voor­
spellen daarvan. 
4.3.3. Reactie van de Europese plantengroei 
op een verhoogd C02-gehalte in de at­
mosfeer tegen de achtergrond van een 
klimaatverandering. 
4.3.4. Effect van klimaatverandering op hulp­
bronnen uit zee en op de visserij. 
4.3.5. Toepassing van kennis over het klimaat 
voor een beter beheer van land- en wa­
terreserves. 
4.3.6. Oorzaken, mechanismen en gevolgen 
van klimatologische onregelmatigheden 
en extreme of plotselinge gebeurtenis­
sen, met als doel het beperken van ver­
liezen aan mensenlevens en materiële 
schade. 
5. De uitvoeringsstructuur van het programma 
5.1. Uitvoering 
Het programma zal uitgevoerd worden door 
contractonderzoek met gedeelde kosten met 
private of openbare onderzoekinstellingen in 
de Lid-Staten, onderworpen aan de volgende 
regels: 
(i) Onderzoekprojecten die voor financiering 
in aanmerking komen moeten sa­
menwerking omvatten tussen ver­
schillende onderzoekinstellingen uit meer dan een Lid-Staat, waarbij een aantal 
daarvan tot dezelfde Lid-Staat mag be­
horen. 
(ii) Onderzoekcontracten moeten uitdrukke­
lijke bepalingen bevatten die stimulering 
van het Europees wetenschappelijk po­
tentieel beogen langs verschillende wegen, 
zoals a) uitwisseling van onderzoekers tus­
sen instellingen die in hetzelfde project 
samenwerken, en/of b) deelname aan het 
project van wetenschappers die behoren 
tot onderzoekinstellingen die geen kredie­
ten uit het EG-onderzoekprogramma 
klimatologie ontvangen, maar die als 
waardevolle medewerkers worden gezien 
binnen het kader van de hieronder be­
schreven gecoördineerde actie, en/of c) 
bijscholing van onderzoekers voor of na 
het behalen van een diploma. 
(iii) Het contractonderzoek dient te worden 
gekoppeld aan maatregelen om de lopende 
onderzoekactiviteiten met die van Lid-
Staten te coördineren, waardoor nauwe 
samenwerking, zelfs tussen onderzoek­
instellingen die geen kredieten uit het pro­
gramma ontvangen, tot stand komt. 
(iv) Met hulp van het Raadgevend Comité 
voor beheer en coördinatie worden de vol­
gende activiteiten ontplooid: 
a) Interdisciplinaire bijeenkomsten van 
deskundigen, waarvan het doel is het 
behandelen en bespreken van speci­
fieke problemen van bijzonder belang. 
b) Cursussen over geselecteerde klima­
tologische en met klimaat verband 
houdende problemen, die afwisselend 
worden gehouden in verschillende bij 
het programma betrokken onderzoek­
instellingen van de Europese Gemeen­
schappen. 
c) En bijzonder als een resultaat van a) 
en b) de publikatie van een serie wer­
ken die betrekking hebben op belang­
rijke klimaatproblemen. 
5.2. Financiering en beheer 
Het programma ligt in de handen van de dien­
sten van de Commissie bijgestaan door het 
Raagevend Comité voor beheer en coördinatie 
„milieu en klimatologie". 
De verdeling van de middelen over de onder­
zoekgebieden dient te worden bepaald door 
de Commissie in overleg met het Raadgevend 
Comité voor beheer en coördinatie. Een klein 
deel van het totale budget (ongeveer 5 %) 
dient te worden aangewend voor scholings- en 
bijscholingsactiviteiten die hierboven al be­
schreven werden. 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/43 
Gezien het grensoverschrijdende karakter van 
klimatologische problemen, zullen bijdragen 
vastgelegd worden om aan COST Lid-Staten 
de mogelijkheid te bieden aan het onderzoek­
programma deel te nemen. 
Het bedrag aan EG-kredieten dat nodig geacht 
wordt voor de gehele periode van vijf jaar 
(1986-1990) is 25 miljoen Ecu en het aantal 
personeelsleden is gesteld op zes. 
Deze bedragen liggen hoger dan het vorige 
proefprogramma. Deze hogere bedragen zijn 
gerechtvaardigd door: 
— de uitbreiding van de Gemeenschap, te ver­
werkelijken in 1986; het invoegen van scholingsactiviteiten, gefi­
nancierd door een specifiek budget; 
de noodzakelijkheid om het maken van mo­
dellen te verbeteren door uitbreiding van 
reeds bestaande modellen en onderlinge 
vergelijking ervan; 
de geplande poging tot het geven van Eu­
ropese weersverwachtingen op seizoens­
basis (drie tot zes maanden); 
de analyse en toepassing van satelietgege-
vens; 
de nadere afbakening van onderzoek betref­
fende de invloed van de toename van de 
concentratie van C02 op het klimaat en de 
gevolgen daarvan voor land en water. 
BIJLAGE 
ADVIES 
van het Comité voor beheer en coördinatie (CBC) milieu en klimatologie inzake het ontwerp-voorstel voor 
een O & O-programma op het gebied van klimatologie (1986-1990) 
2. Het CBC heeft uitvoerige besprekingen gewijd aan het ontwerp-voorstel voor een besluit van de Raad 
tot vaststelling van een onderzoek- en ontwikkelingsprogramma op het gebied van klimatologie en heeft 
bij de formulering van zijn standpunt ermee rekening gehouden dat het voorstel tot stand is gekomen in 
nauwe samenwerking met het RCPB klimatologie dat is opgericht om de Commissie bij te staan bij de 
uitvoering van het eerste onderzoekprogramma op het gebied van klimatologie (1981-1985). 
In het kader van onderstaand commentaar staat het comité volledig achter het voorgestelde programma, 
gezien het cruciaal belang van het klimaat en mogelijke klimaatwisselingen op de menselijke activiteiten, 
het transnationale karakter van klimaatvraagstukken en het grote succes van het in 1985 aflopende eerste 
klimatologisch onderzoekprogramma van de EEG, zowel wat de wetenschappelijke resultaten als wat 
de ontwikkeling van Europese samenwerking betreft. 
Doelstellingen 
3. Het CBC steunt de doelstellingen van "het voorgestelde programma, zoals in het ontwerp-voorstel is 
omschreven. Het erkent in dit verband de noodzaak om met O & O steun te blijven geven aan het 
milieubeleid van de Gemeenschappen, met name aan het actieprogramma inzake het milieu. 
4. Het comité is er tevens van overtuigd dat het voorgestelde programma een positieve bijdrage zal leveren 
voor een aantal doelstellingen van de Gemeenschap op wetenschappelijk en technisch gebied, als 
omschreven in het kaderprogramma, met name waar het gaat om de „verbetering van veiligheid en 
bescherming van de gezondheid" en „bescherming van het milieu en voorkoming van hinder". Het 
comité neemt er nota van dat door coördinatie met het landbouwonderzoekprogramma ook zal worden 
voorzien in de onderzoekbehoeften op landbouwgebied. 
Wetenschappelijke inhoud 
5. Het comité stemt in met de wetenschappelijke inhoud van het voorgestelde programma. Die past bij de 
huidige bezorgdheid in de gehele Gemeenschap in verband met milieuproblemen als de C02-toename in 
de atmosfeer; klimatologisch onderzoek kan effectief bijdragen tot de oplossing hiervan. Het door het 
voorgestelde programma bestreken gebied is ook in overeenstemming met de algemene richtlijnen van 
het kaderprogramma. 
Met het oog op de realisering van deze doelstellingen stemt het CBC in met uitbreiding van het vorige 
programma op de volgende punten: 
(i) intensievere samenwerking tussen de verschillende programmagebieden (bij voorbeeld paleoklima-
tologie en klimaatmodelling) en tussen onderzoekteams van verschillende Lid-Staten; 
Nr. C 301/44 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 
(ii) toepassing van de moderne technieken op het gebied van klimatologisch onderzoek (satellietgege­
vensanalyse, modelvergelijking, pogingen tot seizoenvoorspellingen van Europese klimaten); 
(iii) toepassing van klimatologische gegevens bij het voorspellen en voorkomen van extreme of plotseling 
optredende klimatologische gebeurtenissen; 
(iv) studie over woestijnvormingsprocessen in Europese landen en over door het klimaat veroorzaakte 
natuurrampen. 
Het comité is van mening dat de middelenverdeling over de verschillende onderzoekgebieden door de 
Commissie in overleg met het comité zelf moet gebeuren. 
6. Het comité is er zich tevens van bewust dat op passende wijze rekening moet worden gehouden met 
de verschillen in wetenschappelijke, technische en economische mogelijkheden en eisen binnen de 
Gemeenschap. 
7. Het CBC is sterk voorstander van de verdere ontwikkeling van een anticiperend en preventief gericht 
milieubeleid en vindt dat klimatologisch O 8c O op Europees niveau mede de basis moet leggen voor 
zo'n beleid. 
Wijze van uitvoering 
8. Het comité stemt in met de voorgestelde wijze van uitvoering van het programma, vooral waar het gaat 
om stimulering van samenwerking tussen wetenschappelijke instellingen in de Lid-Staten door middel van 
gezamenlijke projecten, uitwisseling van wetenschappelijk personeel en wetenschappelijke bijeenkomsten. 
9. Het comité is tevens van oordeel dat de in het ontwerp-voorstel vermelde opleidingsactiviteiten op 
passende wijze moeten worden gestimuleerd en dat de resultaten ervan in brede kring beschikbaar 
moeten worden gesteld. 
Financiering en personeel 
10. Het voorstel behelst een realistisch programma voor Europees klimaatonderzoek waarin rekening wordt 
gehouden met de Europese behoeften en mogelijkheden op dit gebied. 
Het CBC is er zich van bewust dat voldoende financiële en personele middelen beschikbaar moeten 
komen en dat dit een reële verhoging van de begroting van het eerste klimatologieprogramma met zich 
brengt. De delegatie van het Verenigd Koninkrijk kan zich niet uitspreken over de financiering. De 
Duitse delegatie vindt het programma vanuit wetenschappelijk oogpunt absoluut noodzakelijk, maar 
spreekt zich niet uit over de financiering. 25. 11. 85 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/45 
DEEL III 
Voorstel voor een programma voor onderzoek en ontwikkeling op het gebied van grote 
technologische risico's als onderdeel van het actieprogramma voor milieuonderzoek 
1986-1990 
I. INLEIDING 
LI. In het onderhavige document worden de motiver­
ingen en de inhoud geschetst van een onderzoek­
programma voor gemeenschappelijke rekening in­
zake grote technologische risico's (*), dat ten uit­
voer moet worden gelegd in de periode 1986-1990, 
als onderdeel van het actieprogramma voor mi­
lieuonderzoek. 
Het is niet de bedoeling met dit programma voor 
gezamenlijke rekening het volledige spectrum van 
industriële risico's, of van onderzoek naar verlie-
zenpreventie te bestrijken. In de eerste plaats is 
aandacht besteed aan verschillende soorten van 
vrij zelden voorkomende maar bijzonder ernstige 
ongevallen (ernstig wat verliezen aan men­
senlevens, materiële schade of invloed op het milieu 
betreft), die zich kunnen voordoen bij uiteenlopen­
de activiteiten in verband met vervoer, 
energievoorziening of industriële verwerking. Een 
soortgelijke aanpak gebeurt in de Lid-Staten, waar 
reeds permanente organen bestaan die zich speciaal 
met grote risico's bezighouden. 
1.2. De grote risico's die in het onderhavige document 
aan de orde komen zijn van chemische en pe­
trochemische aard, en hebben bij voorbeeld te 
maken met: 
— grote voorraden brandbare/ontplofbare 
stoffen, hoofdzakelijk de veel gebruikte kool­
waterstofbrandstoffen en afgeleide preparaten; 
— grote voorraden onstabiele of sterk reactieve 
stoffen (bepaalde nitraten, vloeibare waterstof 
en zuurstof); 
— grote voorraden veel gebruikte toxische chemi­
caliën, die in de verwerkende industrie gebruikt 
worden of aanwezig zijn (chloor, ammoniak 
en tal van minder bekende stoffen); 
— kleine voorraden uiterst toxische en moeilijk 
afbreekbare chemicaliën. 
In deze geest werd de EG-richtlijn van de Raad 
„inzake de risico's van zware ongevallen bij be­
paalde industriële activiteiten" (2) opgesteld, in de 
bijlagen daarvan zijn de verwerkende activiteiten 
en vooral de stoffen met de bijbehorende 
drempelhoeveelheden vermeld waarvoor de richt­
lijn geldt. Deze drempelwaarden drukken het 
benaderend concept van „risico-equivalent" uit. 
(*) Ook de term „industrieel risico" wordt gebruikt, bij voor­
beeld met betrekking tot bepaalde activiteiten van het Ge­
meenschappelijk Centrum voor Onderzoek, maar deze term 
heeft een ruimere betekenis. 
(2) PB. nr. L 230 van 5. 8. 1982, blz.l, hierna „de richtlijn" 
genoemd. Maar statistisch gezien komt het gevaar voor het 
grote publiek hoofdzakelijk van grote volumes 
brandbare en /of toxische stoffen, met name van 
het buiktransport en de massaopslag ervan. Ge­
vaarafstanden zijn in het algemeen afstanden van 
een paar kilometers. 
1.3. Een aantal andere kwesties, die soms van soort­
gelijke of nog grotere omvang zijn, wordt hier niet 
. behandeld omdat zij niet passen in de logische 
samenhang van de voorgestelde werkzaamheden 
of omdat hiervoor specifieke regelingen bestaan. 
Bij voorbeeld: 
— natuur-/milieurampen; kernenergie; mijn-
bouwactiviteiten; 
— sterk gecondenseerde explosieven voor militai­
re doeleinden; 
— personenvervoer; 
— industriële voorvallen van zeer uiteenlopende 
aard met minder ernstige gevolgen, of voorval­
len die geen enorme proporties kunnen aan­
nemen. 
De voor deze laatste categorie benodigde kennis 
en methodologie komt echter vaak voort uit het 
voorgestelde onderzoek naar grote risico's, en 
nauwkeurige grenzen zijn dan ook niet altijd te 
trekken. Omgekeerd kan ook een bepaalde metho­
dologie die op andere onderzoekgebieden (nucleai­
re veiligheid, verspreiding van verontreinigingen 
door de lucht, toxicologie, enz.) werd ontwikkeld, 
met succes worden overgedragen en zijn inter­
disciplinaire studies soms gewenst. 
1.4. Een systeem van onderzoek voor gezamenlijke re­
kening houdt evenwel beperkingen in voor aantal 
en aard van de onderzoekgebieden die met succes 
kunnen worden aangepakt. Onderzoek voor ge­
zamenlijke rekening wordt namelijk opgedeeld in 
sectoren met telkens een beperkt aantal projecten, 
waarbij deskundigheid, (vaak reeds bestaande) fa­
ciliteiten en eventueel ook resultaten worden sa­
mengebracht. De hieronder voorgestelde gebieden 
voor onderzoekwerk voor gezamenlijke rekening 
zijn toegespitst op duidelijk omlijnde problemen 
en situaties, dus op potentiële projecten. 
Deze projecten hebben meestal een uitgesproken 
experimentele inhoud —- fysische modelvorming 
of engineeringtechniek — en vereisen vaak com­
plexe en dure experimentele validaties of simula­
ties, zodat het bijeenbrengen van middelen en re­
sultaten op EG-niveau verantwoord is. Andere 
Nr. C 301/46 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
projecten zijn gericht op gemeenschappelijke pro­
blemen in verband met risicobeheer en -beleving. 
Allemaal lenen ze zich zeer goed voor aanpak in 
samenwerkingsverband, vorming van we­
tenschappelijke teams en uitgebreide uitwisseling 
van de meest recente informatie op wetenschappe­
lijk en wetgevingsgebied binnen de Gemeenschap. 
1.5. Het onderhavige onderzoekprogramma voor ge­
zamenlijke rekening is in dit stadium dan ook 
gericht op een beperkt aantal hoogst belangrijke 
onderwerpen. Andere relevante facetten vallen al 
onder het lopende eigen onderzoekprogramma in­
zake „industrieel risico" van het Gemeenschappe­
lijk Centrum voor Onderzoek of worden bestreken 
door de werkzaamheden van andere directoraten-
generaal of door gecoördineerde/katalyserende 
werkzaamheden, zoals hieronder zal blijken. Het 
dient te worden onderstreept dat het gebied van de 
verliezenpreventie en veiligheidsbevordering heel 
uitgebreid is en vanuit verschillende invalshoeken 
moet worden benaderd. 
Deze benaderingen vormen een samenhangend ge­
heel, en dit voorstel voor onderzoek voor gezamen­
lijke rekening mag dan ook niet worden gezien als 
iets wat op zichzelf staat: het maakt deel uit van 
een ruimere algemene aanpak van het probleem 
van de grote risico's in de Gemeenschap. Gemeen­
schappelijke richtlijnen komen voort uit: 
— de opties en doeleinden van het ka­
derprogramma; 
— de in de richtlijn gestelde eisen; 
— de integratie van alle onderzoekwerkzaamhe­
den in één actieprogramma voor milieuon­
derzoek (1), sector grote risico's/industrieel ri­
sico. 
Vooral dit laatste is hier van belang, aangezien 
hiermee een optimale verdeling van inspanningen 
en middelen tot stand kan worden gebracht tussen 
de verschillende soorten activiteiten, waarbij re­
kening wordt gehouden met de grootste bestaande 
competentie, en tegelijk het voordeel van de inte­
gratie behouden blijft. Dat is ook de reden waarom 
hieronder (bij voorbeeld onder C: risico-evaluatie 
en -beheer) uitgebreid wordt verwezen naar onder­
werpen die momenteel in het GCO en elders wor­
den behandeld. 
II. VERANTWOORDING 
II. 1. Onlangs nog hebben verschillende rampen (Cu-
batao, Mexico City, Bhopal) andermaal het po­
tentiële gevaar aangetoond van massaopslag van 
brandstoffen en chemicaliën. Bezorgdheid hierover 
is niet nieuw en er zijn lange lijsten van case studies 
(*) De afkortingen APO (Actie Programma voor Onderzoek) en 
GCO (Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek) worden 
verder herhaaldelijk gebruikt. aan te halen die teruggaan tot de vorige eeuw 
en betrekking hebben op rampen (in afnemende 
frequentie) bij vervoer, opslag en verwerking van 
deze stoffen. 
Nu wordt er door de industrie wel dagelijks alle 
aandacht geschonken aan bedrijfsveiligheid en het 
beheersen en bestrijden van ongevallen; het is dus 
beslist niet zo dat de problemen te wijten zijn 
aan nalatigheid. De moeilijkheid ligt veeleer in de 
alomtegenwoordigheid van chemische/petro­
chemische gevaren en, om historische reden, in het 
feit van de nabijheid van bevolkte gebieden en 
transportverbindingen, waardoor de gevolgen van 
ongevallen aanzienlijk kunnen worden verergerd. 
11.2. Uiteraard kan de bestaande vestigings- of 
transportsituatie niet op korte tijd worden verbe­
terd, terwijl de potentiële problemen wel toenemen 
met de steeds grotere omvang van tankers, op­
slagtanks en installaties, en de enorme diversifica­
tie van afgeleide stoffen. Toch is geleidelijke verbe­
tering mogelijk op verschillende punten: 
— preventie, door degelijk ontwerp, onderhoud, 
keuze van alternatieve processen, trans­
portvoorschriften, enz.; 
— bestrijding, door afdoende ingebouwde te­
genmaatregelen en rampen/noodplannen; 
— veiligheidsonderzoek en doelmatige vestiging 
en bewaking van installaties en terminals. 
Op deze gebieden is weer gedegen kennis nodig 
met het oog op het maken van passende evaluaties 
en prognoses ten aanzien van alle kansen op grote 
schade alsmede met het oog op het nemen van 
eventuele beslissingen. Daarom is degelijk vei­
ligheidsonderzoek een essentiële vereiste. 
11.3. De uiterste complexiteit en gevarieerdheid van de 
meeste hier behandelde verschijnselen kunnen niet 
genoeg worden onderstreept. Onze huidige kennis 
op deze gebieden staat dan ook nog in de kin­
derschoenen. De complexiteit is fysisch en in­
trinsiek, en niet gewoon te wijten aan de natuurlijk 
verschillende omstandigheden en evolutie van on­
gevallen (2), waar zeker ook terdege rekening mee 
moet worden gehouden. Een van de oorzaken is dat 
de onderliggende processen vaak sterk beïnvloed 
kunnen worden door ogenschijnlijk minder be­
langrijke factoren en zeer „variabel" zijn. 
Met betrekking tot.sommige van deze problemen 
wordt al jarenlang onderzoek verricht. De laatste 
tijd is steeds meer aandacht gegaan naar een aantal 
van de onder sector A voorgestelde gebieden en 
(2) Elk ongeval is een uniek gebeuren, luidt het gezegde (zij het 
met patronen). 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/47 
werd op bepaalde punten vooruitgang geboekt (bij 
voorbeeld met betrekking tot bijzondere aspecten 
of experimentele omstandigheden), maar de ver­
worven kennis blijft vaak te fragmentarisch voor 
verantwoorde algemene prognoses. Zo kan ook 
het „leren van precedenten" slechts in beperkte 
mate van nut zijn: het aantal grote ongevallen dat 
afdoende gedocumenteerd is, is beperkt terwijl het 
aantal denkbare ongevallen oneindig is. 
II.4. De formulering en tenuitvoerlegging van de richt­
lijn en de opname ervan in nationale wetgevingen 
leiden nu tot een systematische beoordeling van de 
veiligheid van tal van zogenaamde „risicodragende 
industriële objecten"(van relevante grootte). Dit 
geldt zowel voor vaste installaties (verwerkende 
bedrijven, opslagtanks, terminals) als voor mobiele 
elementen (tankwagons, tankwagens, tank­
schepen), maar de prognose- en evaluatiemethoden 
zijn fundamenteel dezelfde. 
Voor evaluaties in de toekomst zijn dus beter ge­
gronde methodologieën en gegevensbanken vereist, 
en is een gemeenschappelijke aanpak van risico­
analyse aan de hand van de gemeenschappelijke 
eisen van de richtlijn wenselijk. In dit verband is 
het onderzoek voornamelijk gericht op een beter 
fysisch begrip, modelvorming en simulatie in een 
deterministische geest. Onderzoek voor gezamen­
lijke rekening is hiervoor uitmuntend geschikt, ge­
zien de bestaande deskundigheid en faciliteiten in 
de Lid-Staten en de kosten en complexiteit van 
dergelijk onderzoek. De onder sector A aangegeven 
gebieden belichten de voornaamste aspecten en 
problemen op dit vlak. 
II.5. De evaluatie van risicodragende fabrieksinstallaties 
en transportmiddelen leidt als vanzelf tot het 
streven naar verbetering of vervanging van proces­
sen, technologieën en ingebouwde veiligheids-
inrichtingen. Dergelijk technologisch onderzoek, 
hieronder aangegeven onder sector B, leent zich 
niet altijd voor een communautaire aanpak, in 
verband met vertrouwelijkheid van industriële ge­
gevens. Toch kunnen bepaalde aspecten van ge­
meenschappelijk belang en verbeteringen van de 
veiligheid in het algemeen in behandeling worden 
genomen, uiteraard in onderzoek waarvan de 
kosten met de industrie worden gedeeld. 
Nog een voordeel, dat misschien minder voor de 
hand ligt, kan bestaan in het intomen van een door 
veiligheidsoverwegingen ingegeven overmatige be­
hoedzaamheid in het ontwerp van installaties of 
ingebouwde veiligheidsinrichtingen, voor zover 
deze te wijten is aan de ontoereikendheid van onze 
huidige kennis. 
Al te grote voorzichtigheid is niet alleen duur maar 
heeft ook soms een averechts effect, en een ge­coördineerde benadering van een wederzijds aan­
vaardbare veiligheidsfilosofie kan heel tastbare re­
sultaten opleveren bij het ontwerp en de exploitatie 
van risicodragende installaties. 
II.6. De kwantitatieve evaluatie van afzonderlijke ri­
sicodragende objecten kan echter niet geheel los 
staan van zijn menselijke en geografische context, 
noch van de waarschijnlijkheidsbeoordeling van te 
verwachten gebeurtenissen. Daarom worden ook 
grote onderzoekinspanningen gewijd aan: 
— menselijke aspecten in het algemeen, zowel ten 
aanzien van fabrieks- of transportpersoneel als 
van het grote publiek; . 
— algemene problemen in verband met vestiging 
en vervoer; 
— probabilistische benaderingen. 
Hier komen veelomvattende kwesties aan de orde, 
die raakpunten hebben met beleids- of re­
gelgevingskwesties. Dat levert een grote ver­
scheidenheid aan onderwerpen op. Een aantal van 
de meest in het oog springende wordt hieronder 
gegeven onder sector C, maar de lijst is zeker niet 
volledig. Er zij opgemerkt dat sommige ervan ook 
vallen onder de rubrieken van het GCO-program-
ma „industrieel risico" en dat de inspanningen 
geïntegreerd worden binnen het APO milieu. 
II.7. Sommige veelomvattende gebieden kunnen 
evenwel niet ingeperkt worden tot de inhoud (of 
de geest) van een bepaalde sector en vereisen een 
geïntegreerde aanpak, die zich eventueel over de 
drie sectoren uitstrekt. In „multi-sectoriële" 
studies, die bij het begin van het programma wor­
den opgezet voor een aantal toepasselijke thema's, 
wordt de onderlinge samenhang belicht. Zij moe­
ten een leidraad vormen voor de onderzoekopties 
en de keuze van prioriteitsgebieden in de sectoren 
BenC. 
II.8. Een communautaire aanpak van het probleem van 
de grote risico's is ten zeerste aanbevolen om ver­
schillende belangrijke redenen: 
— de problemen zijn groot en uiterst verscheiden, 
en gelden voor de gehele Europese chemische/ 
petrochemische sector. Vaak ook vertonen pro­
blemen in verband met industriële veiligheid 
transnationale aspecten (export van installaties 
en processen of het vervoer van gevaarlijke 
stoffen), waarvan een gedeelte tot de grote 
risicocategorie behoort en een gecoördineerde 
aanpak verdient. 
— er is dan ook sterk gevarieerd onderzoek nodig 
dat vaak heel ingewikkeld en duur is. Expe­
rimenten, simulaties en sommige technische 
ontwikkelingen vereisen specifieke apparatuur, 
uitrusting, installaties en een degelijke know-
Nr. C 301/48 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
how. Voor afdoende schaalstudies zijn soms 
uitgebreide en omvangrijke veldproeven nodig 
(waarbij een recente trend te ontwaren valt 
in de richting van gezamenlijke projecten of 
meervoudige financiering, uiteraard vanwege 
de hoge kosten). Modelvorming van complexe 
situaties of systemen kan computerintensief en 
dus duur zijn. 
— het uiteindelijke doel is te beschikken over beter 
gefundeerde instrumenten, zowel voor pro­
gnoses als voor eventuele maatregelen. Hier­
onder worden drie grote onderzoeksectoren 
(A,B,C) bondig toegelicht, die onderling wel 
enigszins van aard verschillen; elke sector is 
echter van belang voor het gestelde doel en 
verdient een gemeenschappelijke benadering: 
alleen zo kunnen betere, gemeenschappelijke 
en in onderling overleg overeengekomen in­
strumenten voor beheersing en bestrijding van 
grote risico's beschikbaar komen. 
Dit zijn fundamentele, overtuigende redenen om 
middelen en deskundigheid samen te brengen en 
doublures te voorkomen op een gebied waar door­
gaans geen echte commerciële motieven meespelen, 
maar dat wel van grote omvang is. In de Lid­
staten bestaat grote deskundigheid ten aanzien van 
vrijwel elk hier voorgesteld onderwerp en tal van 
andere, maar het is verspreid over vele organisaties, 
instellingen en industrieën. De behoefte aan per­
manente en betere communicatie en samenwerking 
in de hele Gemeenschap is onmiskenbaar, en het 
is dan ook een van de voornaamste doelstellingen 
van dit programma deze te bevorderen. 
II.9. Tenslotte voldoet hoofdzakelijk het voorgestelde 
onderzoek naar grote risico's aan de volgende op­
ties en doelstellingen van het kaderprogramma 
1984-1987, die hieronder kort in herinnering wor­
den gebracht: 
— kwaliteit van levens- en arbeidsomstandighe­
den: gezorgd wordt voor een betere bescher­
ming van het grote publiek tegen de ongewen­
ste gevolgen van grootschalige industriële en 
transportactiviteiten en veiligere werkom­
standigheden voor de erin tewerkgestelde 
werknemers. In de chemische industrie van de 
Europese Gemeenschappen alleen al werken 
meer dan 1,5 miljoen mensen, die blootstaan 
aan allerhande risico's van uiteenlopende om­
vang. Nog miljoenen anderen werken of wonen 
in de onmiddellijke nabijheid van installaties 
of transportinrichtingen die mogelijke risico's 
vormen. 
— concurrentievermogen van de industrie, ont­
wikkeling van veiligere processen en fabrieks-
installaties en toepassing van goed gefundeerde 
vestigings- of transportcriteria. Niet alleen 
brengen herhaalde rampen enorme economi­
sche verliezen met zich mee (op welke wijze deze ook worden gedragen), maar op lange 
termijn leiden zij ook tot een verlammende 
afkeer bij het publiek van dergelijke industriële 
activiteiten in de onmiddellijke nabijheid. 
III. STRUCTUUR 
III. 1. In het kader van het APO milieu wil de Commissie 
een breed opgezette en geïntegreerde commu­
nautaire onderzoekinspanning bevorderen op het 
gebied van grote risico's/industrieel risico. Deze 
— gedeeltelijk nieuwe — activiteit wordt ten 
uitvoer gelegd in de vorm van eigen werkzaamhe­
den, werkzaamheden voor gezamenlijk rekening 
en gecoördineerde/katalyserende werkzaamhe­
den, terwijl ook met andere directoraten-generaal 
van de Commissie wordt samengewerkt. Dit dient 
uiteraard te worden gezien als een inspanning op 
relatief lange termijn; gezien de omvang en de 
complexiteit van de te behandelen problemen, 
kunnen er niet veel geheel worden opgelost bin­
nen het bestek van één meerjarenprogramma, 
ongeacht de wijze van uitvoering hiervan. 
III.2. Hierbij wordt herinnerd aan het feit dat het ge­
deelte eigen werkzaamheden van dit onderzoek­
programma wegens de toen al bestaande tijds­
druk, bij wijze van verkenning als nieuw hoofd­
stuk „industrieel risico" reeds was opgenomen in 
het meerjarenprogramma 1984-1987 van het 
GCO (*). De onderwerpen die hierin aan bod 
kwamen, onder de titels „ongevallenpreventie" 
en „controle op een beheersing van ongevallen" 
gaan grotendeels terug op vroeger verworven des­
kundigheid op het gebied van nucleaire veiligheid 
en betrouwbaarheid. Ze vormen in feite een aan­
vulling op de onderwerpen die hieronder worden 
voorgesteld, hoewel er raakvlakken zijn, en er 
rekening wordt gehouden met het evoluerende 
karakter van dergelijke onderzoekactiviteiten. 
Onderzoekterreinen die momenteel bij het GCO 
actief worden ontwikkeld zijn: v 
Ongevallenpreventie 
— Veiligheid en betrouwbaarheid van industriële 
systemen; hieronder vallen: de harmonisering 
van probabilistische risico-evaluatie proce­
dures, technische steun aan Euredata en, met 
betrekking tot de richtlijn, de ontwikkeling 
van een meldingsplan voor zware ongevallen 
(databank); 
— Veiligheid en betrouwbaarheid van construc­
ties; hieronder vallen: beoordeling van de vei­
ligheidsmarges van (oude) insluitings­
systemen, ramingen van de resterende levens­
duur en evaluatie van inspectietechnieken; 
— Het beheer van industrieel risico; hieronder 
vallen de systematische evaluatie van de wet-
(») PB. nr. L 3 van 5. 1. 1984, blz. 21. 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/49 
geving inzake industrieel risico en daarbij aan­
sluitend het opstellen van computermodellen 
voor het beheer van risicodragende stoffen. 
Controle op en beheersing van ongevallen 
— Verspreiding en verspreidingswegen van 
chemicaliën in verband met de beoordeling 
van de stand van de techniek en de toepassing 
van bepaalde teledetectietechnieken; 
— Noodplannen, met onder meer een infor­
matiecentrum over noodprocedures en infor­
matie-uitwisselingssystemen; 
— Onbeheerste reacties, in verband met de be­
oordeling van de stand van de techniek en 
toekomstige activiteiten. 
Deze activiteiten worden nader toegelicht in des­
betreffende GCO-documenten (1). Naast de com­
plementaire aard, is ook de uitvoering ervan heel 
anders dan die van het programma voor gezamen­
lijke rekening, aangezien het hier hoofdzakelijk 
gaat om werkzaamheden in het GCO zelf. 
111.3. Er wordt eveneens aan herinnerd dat het program­
ma voor gezamenlijke rekening 1979-1983 inzake 
nucleaire veiligheid ook een gedeelte bevatte over 
„de bescherming van de nucleaire installaties te­
gen explosieve gaswolken", waarbij belangrijk 
onderzoek werd uitgevoerd naar de verspreiding, 
de verbranding en de drukgolf-voortplanting/in-
téractie van dichte gaswolkexplosies. Ook hier 
bleek de bruikbaarheid van de aanpak van onder­
zoek voor gezamenlijke rekening. Het onderha­
vige voorstel inzake „grote technologische ri­
sico's" is in verschillende opzichten de voortzet­
ting van dat programma, waarbij geput wordt uit 
de aldaar verworven kennis en adviezen. Onder 
sector A zijn naast dampwolkexplosies ook an­
dere belangrijke onderwerpen opgenomen, die 
echter wel verband houden met grote risico's 
van soortgelijke omvang en soortgelijk onderzoek 
vereisen. 
111.4. Tenslotte nog vermelden wij verschillende activi­
teiten van de Commissie die verband houden 
(J) Namelijk: Programme progress report „Industrial risk" Ja-
nuary-June 1984 Communication — Category 1.6 
No 4159; 
Programme progress report „Industrial risk" June-
December 1984 Communication — Category 1.8 
No 4179. met het thema grote risico's/industrieel risico. Bij 
voorbeeld: 
— de tenuitvoerlegging en bijwerking van de 
richtlijn (Directoraat-generaal XI); 
— de gecoördineerde werkzaamheden inzake de 
wisselwerking mens/machine, menselijke fou­
ten en risicobeoordeling' (COST A 1, Di­
rectoraat-generaal V); 
— brand en brandbeveiliging (Directoraat-gene­
raal III); 
— het informatie-uitwisselingsplan van de ESRA 
(European Safety and Reliability Associa-
tion). 
Het kaderprogramma heeft tot doel deze verwan­
te activiteiten onder te brengen in een gemeen­
schappelijk kader en de nodige samenwerking te 
bevorderen, waardoor doublures voorkomen. 
III.5. In het gedeelte van het programma dat voor ge­
zamenlijke rekening wordt uitgevoerd, wordt 
sterk de nadruk gelegd op onderzoekgebieden en 
onderwerpen met een uitgesproken experimen­
tele, technologische en geavanceerd theoretische 
inhoud. Dit geeft meestal aanleiding tot vrij om­
vangrijke projecten en stelt eisen op het gebied 
van gespecialiseerde know-how, faciliteiten, 
vestigingen/stations, enz. Zoals gezegd zijn deze 
in de Lid-Staten op ruime schaal en op kwalitatief 
hoog niveau aanwezig, en een van de voornaam­
ste doelstellingen van het programma is hiervan 
gecoördineerd gebruik te maken en tevens onder­
zoekers en teams nauw met elkaar te laten sa­
menwerken. Verder wordt ook een beperkt aantal 
toepasselijke, „ multisectoriële" thema's voor be­
studering voorgesteld, die klaarheid kunnen 
brengen in meer algemene kwesties en in de 
onderlinge verhoudingen en raakpunten tussen 
aspecten die anders afzonderlijk worden be­
studeerd. Deze studies, die in een vroeg stadium 
moeten worden uitgevoerd, kunnen dan dienen 
als leidraad bij de nadere formulering en selectie 
van de voornaamste onderwerpen in de drie secto­
ren, met name in sector C, die ook de beleids- en 
regelgevingsaspecten omvat. 
Drie sectoren worden hierna besproken: 
A. — Verschijnselen en beheersing, toegespitst 
op fysisch begrip/experimenten, simula­
ties en modelvorming. 
B. — Technologische aspecten, met de nadruk 
op veiliger of alternatieve processen/tech­
nologieën en op apparatuur voor vei-
ligheidsdoeleinden. 
C. — Evaluatie en beheer van risico, met pre-
en post-accident aspecten. 
Nr. C 301/50 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
IV. INHOUD VAN HET VOORGESTELDE PROGRAMMA 
SECTOR A: VERSCHIJNSELEN EN BESTRIJDING 
DAARVAN 
IV. 1. Na bestudering van de mogelijke oorzaken van 
grote risico's, zoals uiteengezet onder 1.2, en van 
de daarmee samenhangende behoeften van de 
discipline risicoanalyse, alsmede rekening hou­
dend met de bekende deskundigheid in de Lid-
Staten en met andere lopende activiteiten van 
de Commissie, werd de hieronder toegelichte 
beperkte lijst van mogelijke onderzoekgebieden 
opgesteld. De classificatie is niet naar discipline, 
noch door typering van industriële activiteiten/ 
processen, maar veeleer fenomenologisch opge­
zet. Sommige onderzoekgebieden hebben dan 
ook betrekking op een aantal verschillende ri­
sico's tegelijk (zo staat verspreiding in de at­
mosfeer centraal bij het ontstaan en de versprei­
ding van tal van risico's) en hebben bepaalde 
studieonderwerpen (meerfasenstroom, 
schokbelasting, ventilatie) betrekking op ver­
schillende gebieden. (Dit is geïllustreerd in de 
grafiek van bijlage A). 
IV.2. In vrijwel alle gevallen zijn gevaarlijke stoffen 
ingesloten en komt het risico voort uit een ac­
cidentele breuk van de insluiting. Het daaruit 
voortvloeiende ongevalscenario verloopt meest­
al stapsgewijs, in theorie althans, en de identifi­
catie van deze stappen vergemakkelijkt het berei­
ken van een consensus over de classificatie van 
onderzoekthema's. Andermaal wordt er hier op 
gewezen dat de nadruk ligt op fysisch begrip, 
simulatie en modelvorming bij toekomstige 
werkzaamheden in dit verband. 
IV.3. De in dit stadium voorgestelde onderzoekgebie­
den zijn de volgende: 
A.l. Bronterm: fenomenologie/modelvorming 
van uitstroming, invloed ervan op vroege 
stadia van verspreiding; 
A.2. Verspreiding: atmosferische advectie, dif­
fusie en depositie, met de nadruk op 
dichte/koude gassen, nevels en aërosolen; 
A.3. Verbranding: brandbare wolken en nevels 
met onder meer opvlammende branden, 
deflagratie, overgang naar detonatie, en 
detonatie (in niet-besloten/gedeeltelijk be­
sloten situaties); 
A.4. Dr ukgolfvorming, voortplanting, interac­
tie met constructies; vorming van projec­
tielen; explosies in besloten ruimte en ven­
tilatie ervan; 
A.5. Catastrofale branden: plasbranden, fak-
kelbranden en vuurbollen; sterk reactieve 
stoffen; vuurzeeën; 
A.6. Onbeheerste reacties: eigenschappen van 
algemeen belang (thermodynamica, 
vloeistofdynamica, ventilatie); A.7. Toxische stoffen: verspreiding in de lucht, 
synergismen; met uitsluiting van toxicolo­
gische aspecten; 
A.8. Stofexplosies: fenomenologie en be­
schermde maatregelen (ventilatie). 
Opnieuw wordt hier onderstreept dat deze ge­
bieden nauw aan elkaar verwant zijn en onder­
ling samenhangen, en hiervoor een beroep wordt 
gedaan op analoge deskundigheden, methoden, 
apparatuur en faciliteiten. In de praktijk is sector 
A op zichzelf één samenhangend werkschema, 
dat in het voorgestelde programma in het begin 
hoge prioriteit krijgt. Omdat de onderzoek- en 
werkgebieden in deze sector duidelijk omlijnd 
zijn, wordt er in bijlage A een meer gedetailleerd 
overzicht van gegeven. 
SECTOR B: TECHNOLOGISCHE ASPECTEN 
IV.4. De studie van de oorzaken van ongevallen, met 
name de onder A.l en A.6 vermelde aspecten 
bronterm en onbeheerste reacties, leiden lo­
gischerwijze tot het nastreven van 
— elke mogelijke verbetering van de intrinsieke 
veiligheid van fabrieksinstallaties, processen 
en transportmiddelen; 
— de tijdige opsporing en onschadelijkmaking 
van potentieel gevaarlijke situaties of om­
standigheden. 
IV.5. Het onderzoek naar deze aspecten is wat meer 
item- of procesgebonden dan onder A, en vereist 
een nauwkeurig onderzoek naar technische en 
bedrijfskenmerken. Vervolgens moet het onder­
zoek- en ontwikkelingswerk op het gebied van 
industriële/transportveiligheid op bepaalde pun­
ten worden bevorderd en gesteund, via geschikte 
projecten waarvan de kosten met de industrie 
worden gedeeld. Het is duidelijk dat, in verband 
met zakengeheimen of vanwege de veelsoortig­
heid van de gevallen, niet al deze aspecten kun­
nen worden behandeld, zodat er dus wordt gese­
lecteerd. 
IV.6. De ruime gebieden of thema's die in dit stadium 
voor nader onderzoek worden voorgesteld zijn: 
B.l. Veiligheid en betrouwbaarheid van be­
staande technologieën, met het oog op de 
verbetering ervan door passend ontwerp, 
bedrijfsomstandigheden, bouwaanleg/ 
plan, controle/foutdetectie, ingebouwde 
tegenmaatregelen/ontlast- en bestrijdings-
inrichtingen, enz. Dit kan betrekking heb­
ben op fabrieken/fabrieksdelen, opslagin­
stallaties, transportmiddelen, steeds van 
toepasselijke omvang of met zeer gevaar­
lijke stoffen. 
B.2. Alternatieve technologieën en processen, 
ter vervanging van bijzonder gevaarlijke 
produkten/halffabrikaten, processen en 
fabriekskenmerken en, meer in het al­
gemeen, voor beperking van tussenvoor-
raden, druk- en temperatuurverlaging, 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/51 
enz. Ook hier moet een selectie worden 
gemaakt aan de hand van een analyse van 
de opeenvolgende stappen bij de aankoop 
en opslag van grondstoffen, verwerking, 
conditionering en vervoer van het (de) 
eindprodukt(en). 
B.3. Apparatuur: de bedoeling hiervan is sys­
temen en detectie-inrichtingen te ontwik­
kelen voor situaties/stoffen met verhoogd 
risico, en de eventuele koppeling ervan 
met bestrijdingsinrichtingen te be­
studeren. 
IV.7. Het onderzoek dat in sector B moet worden 
uitgevoerd is verwant aan dat van sector A: in 
beide gevallen is het toegespitst op duidelijk 
omlijnde aspecten, eigenschappen, onderdelen 
van installaties, enz., en gericht op het opstellen 
van kwantitatieve prognoses. Sector B sluit meer 
aan bij de chemische technologie en het eigenlij­
ke ontwerp of de exploitatie van fabrieks-
installaties. 
In de eerste plaats moeten er voorbereidende 
studies worden verricht: 
a) ten einde uit alle mogelijke onderwerpen die 
voor O & O in aanmerking komen die te 
kunnen kiezen die van gemeenschappelijk 
belang zijn en waarbij men niet gehinderd 
wordt door overwegingen van industriële ge­
heimhouding; 
b) een duidelijker beeld te krijgen van de 
eventuele deelname door de industrie (bij 
voorbeeld via de procedure „verzoek om 
reacties van belangstellenden". 
Deze activiteiten, alsmede de reeds vermelde 
„multisectoriële" studies, vormen een essentieel 
onderdeel van een rationele programmavoorbe­
reiding in deze sector. 
SECTOR C: RISICO-EVALUATIE EN -BEHEER 
IV.8. Terwijl sector A hoofdzakelijk handelde over 
elementaire fenomenologie en kwantitatieve ri­
sicoanalyse en sector B over bestaande en al­
ternatieve technologieën, is sector C op meer 
algemene gebieden gericht: voornamelijk de in­
vloed van een grootschalige en gediversifieerde 
industriële activiteit op de mens en zijn milieu, 
zij het steeds met het oog op daaruit voort­
vloeiende risico's. Dit gedeelte van het program­
ma staat dan ook het dichtst bij het beleid en 
de regelgeving, en sluit aan bij een aantal aan­
dachtsvelden van overheidsdiensten in de Lid-
Staten, die verantwoordelijk zijn voor de be­
scherming van de bevolking en van 
vestiginsgebieden en voor de veiligheid van fa-
brieksvestigingen, industriële complexen, 
transportverbindingen, enz. Om deze opdrachten te kunnen volbrengen, 
moet vaak een beroep worden gedaan op kennis 
en evaluatiemiddelen die afkomstig zijn van het 
onderzoek en ontwikkelingswerk van de secto­
ren A en B. Toch zijn een aantal algemene 
kwesties en sociale aspecten niet vatbaar voor 
een elementaire, stapsgewijze of geval-per-geval 
benadering. Daarom zijn er ook „multisectorië­
le''' studies nodig als richtsnoer voor toekomstige 
ontwikkelingen. 
IV.9. Een groot aantal uiteenlopende onderwerpen 
zou hier kunnen worden vermeld (wat uiteinde­
lijk een heel andere samenstelling van het pro­
gramma zou opleveren). Onder voorbehoud van 
prioriteiten die ontleend kunnen worden aan de 
resultaten van de multisectoriële studies, worden 
hieronder een aantal toepasselijke onderwerpen 
vermeld onder „risicoanalyse en ongeval­
lenpreventie" of onder „ongevallenbeheer", 
maar deze lijst is uiteraard niet volledig. Aan 
programmaopzet houden verschillende onder­
werpen veeleer verband met het eigen onder-
zoekgedeelte van het programma zoals uiteen­
gezet onder III.2, zonder uitsluiting evenwel van 
complementaire of gezamenlijke projecten. Ook 
dient hierbij te worden opgemerkt dat sector 
C wellicht mee zal moeten evolueren met de 
tenuitvoerlegging van de richtlijn, het ontstaan 
van nieuwe behoeften aan regulerende maatre­
gelen en de te verwachten uitbreiding en di­
versificatie van het onderzoek op het gebied van 
grote risico's. 
IV. 10. In dit stadium zijn de volgende onderwerpen van 
belang voor het onderzoekgebied van de grote 
risico's: 
Risicoanalyse en ongevallenpreventie 
Cl. Identificatie en in kaart brengen van ri­
sico's, samengestelde risico's, kwetsbaar­
heid van complexe industriële/stedelijke 
systemen; 
C.2. Veiligheid en betrouwbaarheid van com­
plexe industriële systemen, kosten/baten­
analyse van veiligheids/bestrijdingsinrich-
tingen; 
C.3. De menselijke factor, wisselwerking mens/ 
machine (ook COST A 1); 
C.4. Risicobeleving door het publiek, aan­
vaardbare risiconiveaus; 
C.5. Ontwikkeling van „expert-systemen" 
(aangesloten op databanken), met het oog 
op risico-evaluatie en ongevallenbeheer; 
C.6. Probabilistische benadering van de analyse 
en simulatie van grote ongevallenscena-
rio's, met de nadruk op risicodragend ver­
voer. 
Nr. C 301/52 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
Ongev allenbeheer 
C.7. Besluitvorming en tegenmaatregelen in 
noodsituaties, planning in noodsituaties; 
C.8. Gedrag van de bevolking in noodsituaties. 
Multisectoriële studies 
IV. 11. Zoals blijkt, verschillen de voorgaande drie 
onderzoeksectoren enigszins van aard- en verei­
sen ze telkens een eigen deskundigheid. Daarom 
zijn de onderzoekonderwerpen ook zo inge­
deeld. Toch kunnen niet alle problemen in ver­
band met het onderzoek en de grote risico­
wetgeving op deze wijze worden gecategoriseerd 
en aangepakt. Uitgebreide onderwerpen vereisen 
een meer geïntegreerde aanpak. 
IV.12. Daarom zijn er „multisectoriële" studies voorge­
steld om de raakvlakken tussen de verschillende 
onderzoeksectoren te belichten. Als „rode 
draad" kan hierbij interdisciplinair onderzoek 
fungeren naar een bijzonder zorgwekkend risico, 
bij voorbeeld van een bepaalde stof, een of ander 
proces, of algemeen onderzoek naar een zeer 
gevaarlijke activiteit, bij voorbeeld een produk-
tiecyclus of vervoer en opslag. Als voorbeelden 
hiervan noemen we: 
— de produktie, het verbruik ter plaatse en de 
levering „buiten de poort" van chloor; 
— het buiktransport van gevaarlijke stoffen 
over land en zee; 
— de produktie, overslag en verwerking van 
hoog-toxische stoffen in een produktiecyclus 
(bij voorbeeld van pesticiden); 
— synergismen en domino-effect bij zware on­
gevallen of aspecten daarvan. 
IV. 13. Een beredeneerde keuze van een aantal van deze 
integrale opzetten dient in een vroeg stadium 
van de tenuitvoerlegging van het programma te 
gebeuren. Deze studies kunnen: 
— verschillende benaderingen belichten van ri­
sico-evaluatie en de daaruit voortvloeiende 
besluitvorming; — dienen als leidraad bij de vaststelling van de 
voornaamste onderzoekopties en de selectie 
van specifieke onderzoekvelden in de secto­
ren B en G. 
V. TENUITVOERLEGGING 
V.l. Dit programma voor gezamenlijke rekening 
wordt hoofdzakelijk ten uitvoer gelegd via onder­
zoekscontracten met openbare en particuliere 
onderzoekinstellingen in Lid-Staten, na een uitno­
diging tot indiening van voorstellen. Een aanzien­
lijke deelname door industriële onderzoekteams 
moet worden nagestreefd. De nadruk komt ook te 
liggen op transnationale projecten waarbij ver­
schillende teams samenwerken. 
Bij het beheer van het programma worden de dien­
sten van de Commissie geassisteerd door het Raad­
gevend Comité voor beheer en coördinatie (CBC) 
inzake milieu als geheel en in de geschikte gespecia­
liseerde samenstellingen. 
V.2. Eerst moeten onderzoekgebieden en -inhoud in 
bepaalde opzichten, met de permanente we­
tenschappelijke en technische steun" van des­
kundigen uit de Lid-Staten, nader worden om­
schreven. Deze vroegtijdige voorbereiding wordt 
nuttig en nodig geacht, aangezien: 
— omvangrijke gezamenlijke projecten een lang­
durige voorbereiding vergen; 
— uitgesproken belangwekkende projecten moe­
ten aansluiten bij de werklast en de vooruitzich­
ten van de betrokken instellingen. 
V.3. Voor een vruchtbare tenuitvoerlegging zijn re­
gelmatige vergaderingen vereist van gespecialiseer­
de groepen deskundigen en contractanten, die ver­
slag uitbrengen aan het CBC. Ook de verschillende 
aanvullende activiteiten en initiatieven — thema-
workshops, panels, cursussen, steun aan onderzoe­
kers, enz. — vormen een essentieel deel van de 
tenuitvoerlegging en de coördinatie. Het nodige 
GCO-personeel wordt binnen het kader van het 
APO milieu bij deze activiteiten betrokken. 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/53 
BIJLAGE A 
KORT OVERZICHT VAN DE ONDERZOEKGEBIEDEN VAN SECTOR A 
A.l. Bronterm 
Na een breuk van de insluiting stroomt de gevaarlijke stof uit in de onmiddellijke omgeving. Bronterm 
geeft daarbij de aard van de emissie aan — chemische, fysische — alsook de snelheid ervan — 
onmiddellijk, veranderlijk in de tijd, langdurig — als input voor de volgende stap. 
De toestand en het volume van de oorspronkelijke inhoud kan sterk verschillen: vloeibaar gas onder 
druk; gekoeld vloeibaar gas; gas onder druk; vluchtige vloeistof; meegevoerd toxisch materiaal, enz. 
Druk speelt vaak een rol. 
De voornaamste onderwerpen (op fysische situaties) die moeten worden onderzocht zijn: 
— uitstroming van opvlammende vloeistof in de vloeistof- of gasfase, dus bij ogenblikkelijke vatbreuk; 
— uitstroming van door leidingen aangevoerde opvlammende vloeistof, leidingbreuk; 
— turbulent momentum jet release, meevoering in de lucht en straalverdunning; 
— uitstroming van gekoeld vloeibaar gas en cryogene stoffen, verdamping op vaste/vloeibare sub­
straten, verspreiding van plassen/verdamping, snelle faseovergangen; 
— uitstroming van gas onder druk, plotselinge wolkvorming; 
— uitstroming en verdamping van vluchtige vloeistoffen; 
— in grote hoeveelheden vrijkomende toxische dampen, hoog-toxische en moeilijk afbreekbare stoffen. 
In het algemeen wordt, door deskundigen, aan het gebied bronterm een zeer hoge prioriteit toegekend. 
Een zekere interne voorrang kan gegeven worden aan de eerste vier onderwerpen, in verband met de 
nog resterende onzekerheden wat de fysische modelvorming ervan betreft en het overwegende belang 
van de tankinhoud/vrijkomende hoeveelheden bij werkelijk grote ongevallen. 
A.2. Verspreiding 
Het betreft hier de atmosferische advectie en turbulente diffusie van dichte gas/neveluitstromingen en 
wolken (ontstaan onder IV.1). Vrijwel alle betrokken stoffen gedragen zich eerst als zwaarder dan 
lucht. Voorkomende situaties en vereiste prognoses behoren tot twee elkaar overlappende categorieën: 
— brandbare stoffen: concentraties (LFL — HFL) van enkele procenten, alleen in de vroege stadia van 
de verspreiding; 
— toxische stoffen: onderste concentratiegrens in de orde van enkele tientallen ppm (*), waarbij 
rekening moet worden gehouden met een grote mate van passieve verdunning (onder IV.7). 
Het onderzoek verloopt langs drie hoofdlijnen: 
— modelvorming: van vrij eenvoudige Gauss- en „box" (input-output)-modellen via tussenvormen 
(ondiepe lagen) tot uiterst complexe 2D/3D tijdgebonden modellen, waarbij vergelijkingen worden 
opgelost in verband met turbulente stroming en instandhouding. Momenteel ligt de nadruk op: 
validering van de meer eenvoudige (box-, tussen)modellen aan de hand van de thans beschikbare 
gegevens over veldproeven, die echter wel betrekking hebben op geïdealiseerde omstandigheden; 
indien mogelijk, uitbreiding van deze eenvoudige modellen tot realistischer omstandigheden 
(warmte/vochtoverdracht, eventueel terrein/hindernissen); nauwkeuriger in rekening brengen van 
ingewikkelde aspecten zoals ontwikkeling van turbulentie, meevoering/afzetting, daaruit voort­
vloeiende verdunning door lucht, ook in 2D/3D-modellen. Voor deze laatste zijn geavanceerde 
numerieke berekeningsmethoden vereist. 
— veld- en kleinschalige proeven: hiermee wordt op beperkte schaal een gepostuleerde uitstroming 
gedocumenteerd of, onder goed beheerste omstandigheden, een betrouwbare gegevensbasis verstrekt 
voor model valideringen. Schaalargumenten staan centraal (en zijn restrictief) bij het vaststellen van 
de testmatrix. 
C1) Bij ernstig ongemak of langdurige blootstelling. Onmiddellijke sterftegrenzen liggen veeleer in het 
103 ppm-bereik. Zie ook de onzekerheden vermeld onder A.7. 
Nr. C 301/54 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
Uitstromingén boven vlakke grond/op zee zijn al uitgevoerd en gedocumenteerd (Thorney Island, 
Maplin Sands). De aandacht gaat nu vooral naar: 
continue slierten (plumes), boven niet-ideaal terrein; 
warmte/vochtoverdracht, aërosolwolken; 
overgang naar passieve meevoering; 
meandering en variabiliteit. 
Geforceerde verdunning door watergordijnen — een bestrijdingsinrichting — valt volgens de 
programmaopzet ook onder deze rubriek, maar is evenzeer van toepassing op A.7 hieronder. 
— kleinschalige simulaties in wind- of watertunnels. Op dit vlak bestaan er grote deskundigheid en 
uitmuntende installaties, en de laatste tijd zijn er verfijnde technieken ontwikkeld: gelaagde tunnels, 
lasersnelheidsmeting/tomografie, digitale beeldverwerking. 
Onder deze rubriek kan een groot aantal projecten aan bod komen, onder meer de digitale 
beeldverwerking van foto/video-opnamen van veldproeven (de techniek is al gemeengoed). De 
doelstelling op langere termijn bestaat erin de wind/watertunnel te evalueren als handzaam alterna­
tief voor veldproeven, met het oog op vestigingsstudies. 
A.3. Verbranding 
Hieronder vallen zowel de deflagratieve (meestal gelaagde vlammen) als de detonatieve (supersonische-
schokgolffront) verbrandingswijze, die fundamenteel verschillen, alsook de talrijke mechanismen en 
situaties die aanleiding geven tot vlamversnelling en overgang van deflagratie tot detonatie in een gas-
of nevelwolk. 
De fenomenologie van de verbranding wordt steeds complexer en wordt beïnvloed door tal van 
nevenfactoren. De werkzaamheden zijn hoofdzakelijk experimenteel, van laboratorium- en middelgrote 
schaal tot veldproeven. Onderwerpen die in de eerste plaats bestudeerd worden, zijn: 
— detonatie: onmiddellijke ontsteking door vonken/ladingen; straalontsteking door warme verbran-
dingsprodukten; begin van schokgolven en overgang van vlak naar bolvorming; ontsteking van 
nevels, schuim, enz. 
— deflagratie: spontane vlamversnelling in niet-besloten (wolk) of besloten (buis, kanaal) situaties; 
invloed van hindernissen en vernauwingen en/of van insluitingen; versnelling te wijten aan 
concentratiegradiënten/fluctuaties (niet-ingesloten wolk); invloed van wolkvorm en plaats van de 
ontsteker (rand/midden); versterking door straalontsteking; invloed van stof/aërosolen in suspensie. 
Op dit gebied dient nog veel werk te worden verricht, zodat dit een van de sterkste punten van het 
voorgestelde programma moet worden. De mechanismen die tot een versterkte schokgolf leiden zijn 
redelijk goed bekend en in sommige gevallen zijn er schaalwetten opgesteld voor bijzondere configuraties. 
Toch zijn controles op grotere schaal nog vaak nodig. Het gaat hierbij, in benaderende orde van 
prioriteit, om: straalontsteking, insluiting in banen/kanalen; herhaalde hindernissen met verschillende 
mate van insluiting; sterke turbulentie; stof/aërosolen in suspensie. 
Modelvorming is uiteraard beperkt tot „geïdealiseerde", doorgaans 1D/2D opzetten. De meer een­
voudige modellen (akoestisch, „self-similar", zuiger, enz.) lossen in feite alleen problemen op in verband 
met vloeistofdynamica, maar het vlamproces of de verbrandingssnelheid moeten worden geponeerd. 
Via een aantal uiterst complexe codes wordt een subroutine „turbulente" verbranding ingevoerd. Een 
algemene oplossing van het probleem, waarbij de (in feite interactieve) aspecten van stromings- en 
verbrandingskinetica aan elkaar worden gekoppeld, ligt nog goeddeels buiten de huidige mogelijkheden, 
maar de nadruk zal worden gelegd op een betere submodellering van turbulentie, turbulente verbranding 
en het verloop van het vlamproces. 
A.4. Schokgolven en aanverwante onderwerpen 
Een wolkexplosie veroorzaakt een luchtschokgolf waarvan de amplitude en de vorm aanvankelijk 
bepaald worden door de verbrandingswijze: langzame deflagratie (geleidelijke subsonische drukstijging 
en verdunning), snelle/versnellende deflagratie (eerste schok, gevolgd door geleidelijke decompressie), 
detonatie (scherpe schokgolf met hoge amplitude). Deze drukstoot zwakt af en wordt tijdens het verdere 
verloop steiler tot hij een sonische schok wordt. Bijgevolg heeft de voortplanting zelf een aanzienlijke 
invloed op de belasting en de reactie (') van de eraan blootgestelde constructies. 
(') Hierbij moet worden opgemerkt dat de reactie van constructies onder de huidige GCO-activiteiten valt. 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/55 
Het probleem kan op verschillende manieren worden benaderd: 
— correlaties, met behulp van empirische schaalwetten en TNT-equivalenten, wat onbevredigend is 
bij uitgestrekte wolkexplosies. 
— modelvorming: eenvoudige akoestische, lineaire benadering; isentropische benadering (waarmee het 
probleem gereduceerd wordt tot een niet-lineaire potentiaalvergelijking); getalmatige oplossing van 
de volledige Euler-vergelijkingen, meestal beperkt tot 1D/2D om redenen die verband houden met 
computerverwerking. Hiervoor moet de beginstoot telkens worden ingevoerd, hetgeen dus in sterke 
mate afhangt van A.3 hierboven. ' 
— experimenten: het onderwerpen van schaalmodellen aan schokgolven (schokbuis, puntbelastingen, 
exploderende balans); simulatie met de techniek van de „watertafel" (analogon van een hydraulische 
schokgolf); grootschalige schokbelasting van typische constructie-elementen. Bij uitbreiding: 
schadeanalyse aan de hand van ongevals- oorlogsdocumenten, die de grondslag vormen van diverse 
correlaties. 
De nadruk ligt op beide laatste benaderingen. Wat modelvorming betreft, zijn de eisen: betere opgave 
van de begindrukstoot (afgeleid uit A.3 hierboven); betere beschrijving en getalmatiger bewerking 
(isentropie, aanpassingsroosters, FCT, enz.). Tot de experimenten behoren realistische deflagratiegolven 
en niet onbegrensd starre constructies. 
Twee uiterst toepasselijke onderwerpen houden verband met dit onderzoekgebied: 
a) de studie van grote exploderende vaten; hieronder vallen: directe schokgolfontwikkeling; primaire 
en secundaire projectielen, baan/verdeling/inslag ervan; vervormingsbreuk van door vuur omgeven 
vaten en BL£V£-ongevallen (boiling liquid expanding vapour explosion — explosie van expanderen­
de dampen van kokende vloeistoffen); dit laatste heeft aanknopingspunten met A.5. 
b) de studie van interne gas-ldampexplosies in grote insluitingen. Dit onderzoek heeft aanknopingspun­
ten met A.3 (over vlamversnelling in ingesloten situaties of vlammenwerpen) en A.8 (over ventilatie, 
wat van essentieel belang is voor het tegengaan van interne explosies). 
A.5. Catastrofale branden 
Per definitie zijn dit bijzonder snel evoluerende en volkomen onbeheersbare branden: pijpleiding-
fakkelbrand, opvlammende gaswolken, conflagratie in een sterk reactief produkt, door vuur omgeven 
tank-BLEVE gevolgd door de vorming van vuurbollen. Behalve de onontkoombare vuurzee, is het 
gevaar hierbij ook de stralingswarmte op afstand, die nog moet worden geëvalueerd. De werkzaamheden 
zijn hoofdzakelijk experimenteel, en betreffen onder meer: 
— plasbranden (brandmuren) en kanaalbranden, ook boven water; evolutie hiervan; 
— dampwolkbranden, boven land en water; 
— turbulente fakkelbranden; 
— vorming van vuurbollen, opstijgen en neerslaan na een BLEVE. 
Het betreft hier klassiele ongevalssituaties. Aandachtstoffen in dit verband zijn LNG, LPG, ethyleen, 
propyleen, enz. Niet alle onderwerpen hoeven echter diepgaand te worden behandeld, aangezien er al 
vrij veel informatie beschikbaar is over grote LNG/LPG-branden in overeenkomstige configuraties. Dit 
is wellicht in mindere mate het geval voor andere stoffen, alsook voor grote fakkelbranden/BLEVE/ 
vuurbollen. 
In dit onderzoekgebied moeten ook werkzaamheden worden opgenomen met betrekking tot: 
— bestrijding met water-/stoomgordijnen, die de wolk geforceerd verdunnen; 
— het gedrag van door vuur omgeven vaten en constructie-elementen; 
— de evolutie van vrijgekomen schadelijke dampen; 
— de risico's van voorraden reactieve stoffen (sommige nitraten, vloeibaar 02); 
— eventueel ook criteria voor stralingsschade op afstand. 
A.6. Onbeheerste reacties 
Elke exothermische reactie kan uit de hand lopen door verlies van controle over de temperatuur of 
door kettingvertakking. Het gevolg is dan breuk van het reactievat en uitstroming van de inhoud, tenzij 
gezorgd is voor afdoende en veilige ventilatie. De industrie besteedt grote aandacht aan mogelijke 
onbeheerste reacties. 
Het onderzoek verloopt langs verschillende lijnen: 
— identificatie van stoffen die aanleiding kunnen geven tot onbeheerste reacties, en de kinetica daarvan; 
— stabiliteitsanalyses, met betrekking tot de evolutie van temperatuur en druk in het reactorvat; 
Nr. C 301/56 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
— fenomenologie en prognose van noodventilatie, gekoppeld aan reactiedynamica; 
— begin van verspreiding na vatbreuk of schijf-/stapelventilatie; 
— alternatieve, minder gevoelige procesgangen; voorraadbeperking van reactieve stoffen. 
In het gemeenschappelijk fundamenteel onderzoek is produkt- of proces-specifiek onderzoek grotendeels 
uitgesloten, vanwege het overgrote aantal of de vertrouwelijke aard ervan. Het is dan ook veeleer 
toegespitst op algemenere zaken zoals divergente reacties, ventilatie en beginnende verspreiding. 
Ventilatie gebeurt vaak bij een warme vloeistoffase onder druk en er is een duidelijk verband met 
het onderzoek naar de tweefasenstroming van A.l. Ook gecompliceerdere gevallen moeten worden 
onderzocht: borrelende stroom, schuim, visceuze stoffen, tijdens de overgang reagerende stromen, enz. 
Hetzelfde geldt voor ventilatie in de gasfase, met inachtneming van meegevoerde vloeistofdruppels/ 
vaste deeltjes. Dit zijn essentiële onderwerpen voor onderzoek. 
De alternatieve, veiliger technologieën/processen vallen onder B.2. Voor andere hier vermelde aspecten 
kunnen aanvullende informatie-uitwisselingsplannen wenselijk zijn (bij voorbeeld themavergaderingen, 
panels, enz.). Hierbij wordt opgemerkt dat documentatieactiviteiten in het GCO zijn aangevat en dat 
met name op dit gebied gestreefd wordt naar complementariteit van eigen onderzoek en onderzoek 
voor gezamenlijke rekening. 
A.7. Toxische stoffen 
De belangrijkste stoffen in dit verband zijn duidelijk chloor en ammoniak, die jaarlijks in enorme 
hoeveelheden in de EEG worden aangemaakt en vervoerd. Daarnaast verdienen echter ook halffabrikaten 
en grondstoffen de nodige aandacht: fosgeen (mosterdgas), acrylnitril, S02/SH2 en tal van andere 
stoffen in kleinere hoeveelheden. 
Het onderzoek over toxische stoffen verloopt langs twee, duidelijk onderscheiden lijnen: 
— verspreiding: van belang zijn hier meestal stoffen die zwaarder zijn dan lucht of die zich als 
zodanig gedragen, zoals bij voorbeeld ammoniaknevel. Bijgevolg: bestrijding door verdamping — 
schuimdammen, of verdunning — bevordering van water-/stoomgordijnen. 
—- toxicologie: dierproeven voor LC5Q/LD50 en analoge grenswaarden; bepaalde oorlogsdocumenten 
over chloor en fosgeen; probitbenadering. 
Voor het tweede punt wordt in deze programmaschets geen onderzoek voorgesteld, omdat dit gebied 
een totaal andere specialisatie vereist dan de rest van sector A. Hierbij dient te worden opgemerkt dat 
er nog grote onzekerheden bestaan en dat gespecialiseerde instellingen bezig zijn met het opnieuw 
evalueren van bestaande gegevens, hetgeen nauwlettend wordt gevolgd. 
Het eerste punt heeft duidelijke raakpunten met A.l en A.2. Toch is hierover veel minder bekend dan 
over brandbare stoffen omdat: 
a) toxische stoffen ook bij een aanzienlijk grotere verdunning (en voordewindse afstand) nog gevaarlijk 
zijn; veldonderzoek is hier uiterst moeilijk; 
b) Cl2 en NH3 kunnen een dichtheids- of een passief/opwaarts stuwend gedrag vertonen, afhankelijk 
van verdunning en andere factoren (bij voorbeeld meegevoerde druppels bij NH3, of uitstromings-
temperatuur), zodat een nauwkeurige kennis van brontermomstandigheden nodig is om het gedrag 
van de wolk op een verantwoorde manier te voorspellen. 
Experimentele gegevens zijn nauwelijks voorhanden. Voor Cl2 zijn toegankelijke gegevens afkomstig 
van oude oorlogsdocumenten of' van kleinschalige bestrijdingsproeven met behandelingsschuim en 
watergordijnen. Voor NH3 zijn opvlammende uitstromingen en uitstromingen op land/water bestudeerd 
op middelgrote schaal en onlangs nog werden grote uitstromingen op het land uitgevoerd in de 
Verenigde Staten (Lawrence Livermore, ook met N204), maar gedetailleerde gegevens zijn in dit stadium 
nog niet beschikbaar. 
Aandachtproblemen in verband met massale verspreiding van toxische stoffen zijn: 
— de overgang van dichtheids- naar passief gedrag; 
— isopleten, prognoses bij lage concentratiewaarden; 
— „variabiliteit" en de invloed van meandering en concentratieschommelingen op blootstelling aan 
de wolkrand, en doseringsschattingen. 
En wat de meer praktische aspecten betreft: 
— geforceerde verdunning door watergordijnen, sprays, enz. (ook in verband met A.2); 
— bestrijding met schuim en poeder; 
— alarmsensors en real-time prognosesystemen (zie ook B.3 hierboven). 
25. 11. 85 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/57 
Hierbij wordt opgemerkt dat voor het veldonderzoek van voorbijgaande lage concentraties allereerst 
de ontwikkeling is vereist van doeltreffende sensors/tracers. Parallelle ontwikkelingen zijn ook nodig 
voor windtunnelsimulaties van verspreiding van lage concentraties. 
De modelvorming moet worden uitgebreid tot genoemde aspecten, aangezien de huidige modelvorming 
in verband met dichte gassen veeleer geconcentreerd is op het omliggende veld of een beroep doet op 
eenvoudige Gauss-veronderstellingen voor het verre veld. Als richtsnoer kunnen hierbij de bestaande 
geavanceerde verwerkingsmethoden bij de modelvorming voor luchtverontreiniging dienen. 
Acuut toxische en moeilijk afbreekbare chemicaliën vormen een meer op zichzelf staand gebied, dat 
evenwel van groot belang is bij de tenuitvoerlegging van de richtlijn inzake grote risico's. Het onderzoek 
hier houdt verband met bronterm (A.l) en verspreiding in het omliggende veld, evenals met onbeheerste 
reacties (A.6). De meeste aandacht verdient wellicht de bestrijding en depositie van aërosolen. 
Hierbij wordt opgemerkt dat nuttige informatie kan worden geput uit nucleair „bronterm"-onderzoek, 
waar de verplaatsing, ontsnapping en depositie van aërosolen/dampen een belangrijk onderwerp van is 
(eveneens in het GCO). Meer „praktische" aspecten kunnen ook aan bod komen onder „ongeval-
lenbeheer, sector C" (bij voorbeeld maatregelen na ongevallen, decontaminatie van gebieden, enz.). 
A.8. Stofexplosies 
Stofexplosies komen heel vaak voor en vrijwel elk gedispergeerd organisch/metallisch poeder in 
suspensie kan aanleiding geven tot een deflagratief proces. Vlamversnelling en overgang in een vernietige­
nde detonatie zijn vastgesteld in besloten ruimten (koolmijngalerijen, graanelevatorschachten, enz.). 
Stofexplosies doen zich echter altijd in een besloten ruimte voor; vooral in graansiloV-elevatoren, 
meel-/diervoeder-/suikerfabrieken, enz. Over de vraag of er al dan niet een groot risico mee gemoeid 
is, kan worden gediscussieerd, maar het aantal doden/gewonden en de economische verliezen kunnen 
hoog oplopen en het gevaar van stofexplosies is werkelijk alomtegenwoordig, niet alleen in fabrieken 
en mijnen, maar ook bij verwerkingsactiviteiten of vervoer in verband met land- of bosbouw. 
Tot nog toe behoorde het meeste onderzoek tot twee categorieën: 
— laboratoriumproeven met in aanmerking komende stoffen en gestandaardiseerde apparatuur, waar­
mee eveneens gestandaardiseerde eigenschappen werden vastgesteld (explosieve concentratie, 
ontstekingsenergie/temperatuur, maximumdruk/snelheid van drukstijging). 
— ventilatie, door geschikte kleppen/barstplaten, en de validering van empirische schaalwetten, no-
mogrammen, enz. 
Bestudering van het eerste onderwerp, routinetests, deskundig uitgevoerd door gespecialiseerde labora­
toria, is niet in het voorstel opgenomen. Ook gegevensbanken over eigenschappen of ongevallen dienen, 
indien nodig, tot het werkterrein van het GCO ( „industrieel risico") te behoren. 
Het tweede onderwerp heeft aanleiding gegeven tot interessante middelgroot- en grootschalige tests 
(zelfs tot proeven in kleine silo's), die echter nog aanvulling behoeven en ondersteund moeten worden 
door desbetreffende projecten voor gezamenlijke rekening. 
Over de fysica van stofexplosies is nog weinig bekend: verbrandingsprocessen en hun voortplanting; 
invloed van turbulentie/voorafgaande verhitting door straling/volumetrische verbranding; detonatie­
processen. Naar wordt vermoed spelen hierbij ongeveer dezelfde processen als bij brandbare gassen 
(A.3); de beschikbare gegevens hierover zijn echter vrij rudimentair. Een van de redenen hiervan is dat 
explosieve stofsuspensies ondoorschijnend zijn en niet optisch kunnen worden vastgelegd. Er moet dan 
ook apparatuur worden ontwikkeld of gewoon worden overgenomen van werkzaamheden op het 
gebied van gasexplosies, wil hier vooruitgang worden geboekt (snelle ionensondering, Doppler-peiling, 
infrarode sensors, enz.). 
Er moet nog veel werk worden verricht, voordat een bevredigend inzicht is verkregen, zodat hier een 
heel veld vrijwel volledig open ligt voor onderzoek. Hierbij kan de recente vooruitgang die geboekt 
werd bij het onder A.3 uiteengezette onderzoek naar gasexplosies in vele opzichten als richtsnoer dienen. 
Nr. C 301/58 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
TOXISCHE 
STOFFEN BRANDBARE EN 
STERK REACTIEVE 
STOFFEN 
I 
BRONTERM: INPUT 
VERSPREIDING IN DE LUCHT 
VLOEISTOF WOLK CONFLAGRATIE -
CATASTROFALE BRANDEN 
VERBRANDINGS­
PROCESSEN ONBEHEERSTE 
REACTIES 
I 
STUDIES OVER 
-EEN- EN MEER--
FASENSTROMING 
„BLEVE" ^ 
VUURBOLLEN^7 
STRALING OF DOOR 
VUUR OMGEVEN 
BLOOTSTELLING VAN 
MENSEN, CONSTRUCTIES DRUKGOLF 
PROJECTIELEN VENTILATIE-^ 
STUDIES ^" 
25. 11. 85 Publikatiebïad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 301/59 
BIJLAGE B 
ADVIES 
van het Comité voor beheer en coördinatie (CBC) milieu en klimatologie inzake het programmavoorstel voor 
onderzoek voor gezamenlijke rekening op het gebied van grote technologische risico's 
1. Het CBC heeft het ontwerpvoorstel van de Commissie voor een meerjarenprogramma voor onderzoek 
voor gezamenlijke rekening op het gebied van grote technologische risico's (zoals bepaald in de richtlijn 
van de Raad inzake risico's van zware ongevallen (*) (doe. XII/CBC/85/2/4 Rev. 2) besproken. Het CBC 
heeft eveneens kennis genomen van de door de Commissie verstrekte begeleidende documenten. 
2. Het CBC besluit dat het voorstel inzake grote technologische risico's, binnen het kader van het ac­
tieprogramma voor milieuonderzoek (APO milieu), een aanvulling en uitbreiding betekent van de huidige 
activiteiten van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (2) op het gebied van „industrieel 
risico", welke betrekking hebben op bijzondere aspecten van technologische risico's, onder meer: 
— veiligheid en betrouwbaarheid van industriële systemen, veiligheid en betrouwbaarheid van construc­
ties, beheer van industrieel risico; 
— verspreiding en verspreidingswegen van per ongeluk vrijgekomen chemicaliën, noodplannen, bescher­
ming tegen onbeheerste reacties. 
Doelstellingen 
3. Het CBC onderschrijft de doelstellingen van het voorgestelde onderzoekprogramma voor gezamenlijke 
rekening, zoals uiteengezet in het ontwerpvoorstel XII/CBC/85/2/4 Rev. 2 en de begeleidende documenten. 
Het CBC erkent het belang van vermindering van de kansen als zich rampen voordoen (zoals die in 
Cubatao, Mexico, Bhopal) alsmede van de gevolgen daarvan. Daarom moet steun worden verleend aan 
hoogwaardig onderzoek, met name aan de talrijke activiteiten in verband met risicoanalyse die door de 
bijwerking en tenuitvoerlegging van de richtlijn van de Raad (l) noodzakelijk zijn geworden. 
4. Het CBC is van mening dat op dit terrein onderzoek op Gemeenschapsvlak nodig is, om samenhangende 
methodologieën en normen te ontwikkelen en te harmoniseren, gebruik te maken van bestaande deskundig­
heid en faciliteiten, en gezamenlijke werkzaamheden te bevorderen. Ook kan nuttig gebruik worden 
gemaakt van elders ontwikkelde methodologieën. 
5. Het CBC is van mening dat het voorgestelde programma moet leiden tot: 
— realistischer risicoschattingen; 
— het aangeven van zwakke punten, onzekerheden en leemten in de huidige kennis; 
— de ontwikkeling van technologieën waarmee risico's kunnen worden ingedijkt; 
— betere informatie in verband met vestiging; 
waardoor de veiligheid van industriële installaties en processen en van het vervoer en de opslag van 
gevaarlijke stoffen aanzienlijk kan worden verbeterd. 
6. Het CBC is van mening dat het voorgestelde programma voor onderzoek voor gezamenlijke rekening 
voldoet aan verschillende doelstellingen van de Gemeenschap zoals uiteengezet in het kaderprogramma 
1984-1987, met name: 
— de verbetering van de veiligheid en de bescherming van de gezondheid; 
— de bescherming van het milieu en het voorkomen van risico's; 
— de versterking van het concurrentievermogen van de industrie. 
(!) PB nr. L 230 van 5. 8. 1982, blz.l 
(2) Besluit van de Raad van 20. 12. 1983. 
Nr. C 301/60 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 25. 11. 85 
Wetenschappelijke en technische inhoud 
7. Het CBC is het in ruime mate eens met de belangrijkste in het programmavoorstel vermelde onderwerpen 
en onderzoekgebieden: 
— sector A: fysische en chemische verschijnselen en bestrijding van de gevolgen van ongevallen; 
— sector B: veiligheid en betrouwbaarheid van bestaande en alternatieve technologieën en apparatuur; 
— sector C: risico-evaluatie en -beheer. 
Het CBC is van mening dat hiermee tegemoet wordt gekomen aan een aantal elementaire behoeften van 
het onderzoek naar grote technologische risico's, waaronder de grote wetenschappelijke, technische en 
sociale kwesties. 
Het CBC is eveneens van mening dat het van essentieel belang is een geïntegreerde aanpak van risico­
evaluatie te ontwikkelen en stelt voor dit tot stand te brengen via multisectoriële studies van voorbeeld­
activiteiten. Dergelijke studies kunnen verschillende benaderingen belichten van de evaluatie van risico's 
en van besluitvorming op basis van deze evaluaties. Het CBC is van mening dat de grootste prioriteit 
moet worden gegeven aan sector A, gezien de beschikbare informatie over onzekerheden in deze sector, 
en dat de activiteiten in sector B en C pas later moeten worden bekeken, met name op basis van 
multisectoriële studies. 
Wijze van uitvoering 
8. Het CBC is van oordeel dat het voorgestelde programma uitstekend geschikt is voor gecoördineerde 
tenuitvoerlegging via contracten voor gezamenlijke rekening met onderzoekinstellingen en industrieën uit 
Lid-Staten, en via de uitvoering van gezamenlijke projecten waarbij gebruik kan worden gemaakt van 
unieke faciliteiten. 
Het CBC onderschrijft de voorgestelde tenuitvoerlegging en merkt verder op dat: 
— gestreefd wordt naar een nauwere samenwerking tussen de belanghebbende wetenschappelijke in­
stellingen en bedrijven in de Lid-Staten; 
— ook toepasselijke aanvullende initiatieven en „katalyserende activiteiten" worden voorgesteld, ter 
bevordering van informatie-uitwisseling, opleiding en verspreiding van de resultaten. 
Begroting en personeel 
9. Het CBC ziet in dat voor de verwezenlijking van deze doelstelling voldoende kredieten en personeel 
moeten worden vrijgemaakt. 
De Griekse en de Italiaanse delegatie onderschrijven de tekst van dit standpunt volledig, maar wensen er 
toch de nadruk op te leggen dat de financiering van het voorgestelde programma geen aanleiding mag 
zijn voor vermindering van de middelen voor onderzoek naar andere soorten milieuproblemen.