Advies van het Comité van de Regio's over de "Mededeling van de Commissie aan de Raad, aan het Europees Parlement, aan het Economisch en Sociaal Comité en aan het Comité van de Regio's 'Het werkgelegenheidsscheppend potentieel van het toerisme versterken'"

(2000/C 317/14)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S,

gezien de Mededeling van de Commissie aan de Raad, aan het Europees Parlement, aan het Economisch en Sociaal Comité en aan het Comité van de Regio's "Het werkgelegenheidsscheppend potentieel van het toerisme versterken - Follow-up van de conclusies en aanbevelingen van de Groep op hoog niveau inzake toerisme en werkgelegenheid" (COM(1999) 205 def.);

gezien het besluit van zijn Bureau van 15 september 1999 om conform artikel 265, lid 5, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap advies over dit vraagstuk uit te brengen;

gezien het op 18 april 2000 door commissie 5 goedgekeurde ontwerpadvies (CDR 291/99 rev. 3) (rapporteur: de heer Lazaridis);

gezien het werkdocument van commissie 6 over "Het werkgelegenheidsscheppend potentieel van het toerisme versterken" (rapporteur: de heer Abel),

heeft tijdens zijn 34e zitting van 14 en 15 juni 2000 (vergadering van 15 juni) het volgende advies uitgebracht.

1. Inleiding

1.1. Het internationale toerisme is in vele opzichten te vergelijken met de exportindustrie. Dit betekent dat de toeristische sector zich richt op een almaar groter wordende internationale markt, en dus niet gebonden is aan een beperkt aanbod van plaatselijke producten en diensten, een euvel waar de industrie in haar eerste ontwikkelingsfase wél mee te kampen had. Toerisme blijkt dan ook in de ontwikkelingslanden, mits zij over de nodige comparatieve voordelen beschikken, een veel concurrerendere sector dan de productie en uitvoer van industrieproducten. Dit heeft te maken met:

- de diverse specifieke kenmerken van de toeristische dienstverlening in de verschillende regio's;

- het feit dat het startkapitaal dat gewoonlijk nodig is om een eigen onderneming te beginnen in de toeristische sector minder hoog ligt;

- het feit dat een onderneming in de toeristische sector op korte termijn rendabel kan zijn.

Verder heeft het toerisme als voordeel dat de producten en diensten van deze sector ter plaatse worden geconsumeerd. Dit is ook gunstig voor branches en ondernemingen die niet direct verbonden zijn met toerisme, en voor de plaatselijke bevolking die zich op deze wijze verzekerd weet van eenzelfde of hoger niveau van dienstverlening.

1.2. Het Comité van de Regio's stelt met voldoening vast dat de Commissie oog heeft voor de belangrijke mogelijkheden van het toerisme op werkgelegenheidsgebied en voor de noodzaak om het toerisme in andere EU-beleidsterreinen te integreren, zoals ook door de Groep op hoog niveau inzake toerisme en werkgelegenheid in zijn conclusies en aanbevelingen wordt bepleit. Het Comité wenst wel te onderstrepen dat bij de ontwikkeling van het toerisme het best voor een regionaal uitgangspunt kan worden gekozen. De grote verschillen wat natuur en cultuur, structuur van de arbeidsmarkt en van het bedrijfsleven, en de mogelijkheden voor de ontwikkeling van het toerisme in de Unie betreft, creëren een natuurlijke concurrentiesituatie, niet alleen op nationaal, maar ook op regionaal niveau.

1.3. Het Comité onderschrijft de strategie van de Commissie, waarmee wordt beoogd dat:

a) het belang van de toeristische sector wordt onderkend en relevante EU-beleidsmaatregelen worden geïntegreerd; zo kunnen kwesties die met toerisme te maken hebben, gemakkelijker op de agenda worden geplaatst en kan een impuls worden gegeven aan de modernisering van toeristische diensten en aan de ontwikkeling van een nieuwe cultuur voor startende ondernemers;

b) op basis van informatie en opgedane ervaring meer kennis, knowhow en expertise wordt verkregen, alsook een betere voorlichting over en toegang tot relevante EU-programma's en een betere kennis van ontwikkelings- en wetgevingsinitiatieven in de lidstaten die van invloed op de toeristische sector kunnen zijn.

1.4. Het Comité is het met de Commissie eens dat een meerjarig toerismeprogramma in de eerste plaats gericht moet zijn op: bundeling en verspreiding van informatie en ervaringen, ontwikkeling van gebruiksvriendelijke informatiehulpmiddelen m.b.t. programma's en initiatieven op het gebied van toerisme en oprichting van een forum voor overleg en samenwerking tussen de overheid en de toeristische sector. Het Comité herhaalt het standpunt dat het al eerder in zijn advies over "De rol van de lokale en regionale overheden en de inbreng van de Europese Unie bij de ontwikkeling van het toerisme" (CDR 157/98 fin)(1) verwoordde, nl. dat het beheer van de middelen voor een dergelijk programma aan de lokale en regionale overheden moet worden overgelaten.

1.5. Het CvdR kan zich vinden in het voorstel m.b.t. een Europese Raad voor toerisme, die de Commissie zou adviseren en zou bestaan uit vertegenwoordigers van de belangrijkste betrokkenen en beleidsmakers. Het voorstel dient echter verder te worden uitgewerkt, zodat duidelijk komt vast te staan over welke raadgevende bevoegdheden de raad precies zou beschikken en hoe hij moet worden samengesteld. Het CvdR dringt er in dit verband op aan dat de plaatselijke en regionale belangen in deze Raad vertegenwoordigd worden.

1.6. Uit gegevens van Eurostat blijkt evenwel dat de toeristische activiteit in de meest ontwikkelde regio's veel hoger ligt dan in de zogenaamde traditioneel toeristische regio's. Dit heeft te maken met het feit dat de kwaliteit van het bestaan niet overal gelijk ligt en dat toerisme niet altijd met vakantie in verband moet worden gebracht maar ook door andere factoren wordt bepaald.

1.7. Zo tonen de statistieken aan dat het Verenigd Koninkrijk met 414 miljoen bezoekers op de eerste plaats komt, gevolgd door Duitsland met 314 miljoen en Oostenrijk met 92 miljoen bezoekers, terwijl de zuidelijke landen (met uitzondering van Frankrijk), ondanks hun reputatie van vakantieland, samen maar goed zijn voor 15 % van het toerisme in Europa. Dezelfde verhoudingen gelden ook voor werkgelegenheid.

1.8. Bijzonder interessant is verder een vergelijking van het aandeel van de inkomsten uit export van de zuidelijke landen met het communautaire gemiddelde, dat rond de 10 % schommelt. In Griekenland bedraagt dat aandeel 45 %, in Spanje 30 %, in Portugal 26 % en in Italië 14 %. Dat het toerisme voor deze landen van groot belang is behoeft dan ook geen verder betoog. In de Noord-Europese landen is het toerisme over het geheel genomen minder belangrijk, maar in regio's die met economische achteruitgang kampen, zoals eilandgebieden en de traditionele badplaatsen, kan een uitbreiding van het toerisme economie en werkgelegenheid bevorderen. Hoewel het aantal toeristen in Zuid-Europa lager ligt, is de economie, en dus ook de werkgelegenheid, er in sterke mate afhankelijk van het toerisme. Opmerkelijk is bovendien dat meer dan 90 % van de toeristische industrie vertegenwoordigd wordt door het MKB. Verder dient te worden verwezen naar het rapport van de commissie regionaal beleid, vervoer en toerisme van het Europees Parlement (rapporteur: de heer Viceconte), waarin wordt beklemtoond dat een bloeiende toeristische sector ondenkbaar is zonder aanzienlijke investeringen in gebouwen, infrastructuur, bedrijfsleven, beroepsopleiding, sociale voorzieningen en onderwijs. Deze elementen zijn stuk voor stuk noodzakelijk om de kwaliteit van het leven in de regio's die zich openstellen voor toeristen te verbeteren. De ontwikkelde regio's beschikken al over dit soort voorzieningen, die voor hen vanzelfsprekend zijn; de armere regio's hebben daarentegen niet de mogelijkheden om de desbetreffende investeringen te doen enkel en alleen omwille van de toeristen.

1.9. Uit het bovenstaande volgt dat de lidstaten en de plaatselijke en regionale autoriteiten in het kader van programma's ter versterking van het potentieel van het toerisme, ook steun moeten krijgen voor de verbetering van gebouwen, infrastructuur, beroepsopleiding, onderwijs, sociale voorzieningen en het MKB in de toeristische sector. Daarbij kan worden verwezen naar de al bestaande acties en beleidsmaatregelen in het kader van de structuurfondsen en het Cohesiefonds, waarvoor 4,7 miljard EUR is uitgetrokken voor de periode 1994-1999.

1.10. De Groep op hoog niveau die zich bezighoudt met toerisme concludeert dat "de aan het toerisme gerelateerde activiteiten reeds een significant en gevarieerd aantal arbeidsplaatsen in Europa opleveren en een duidelijk potentieel hebben om nieuwe werkgelegenheid te scheppen (naar verwachting kan het toerisme, op grond van de huidige 9 miljoen banen, dankzij een jaarlijkse groei van 1 à 1,5 % tegen 2010 2,2 tot 3,3 miljoen extra banen creëren". De circa 2 miljoen, hoofdzakelijk kleine en middelgrote ondernemingen in de toeristische sector vertegenwoordigen 6 % van de totale werkgelegenheid in de EU, en 30 % van de handel in diensten. Het toerisme kan dan ook worden beschouwd als een waardevolle bron van buitenlandse deviezen; de vreemde valuta die het toerisme aanbrengt, zijn immers van groot belang voor een nog jonge economie.

1.11. Toerisme is een bijzonder arbeidsintensieve activiteit, wat een reden te meer is om de uitbreiding van de sector te stimuleren. In de economisch meest ontwikkelde regio's kan de toeristische sector een teveel aan arbeidskrachten opvangen, en fungeert hij als een katalysator van werkgelegenheid en technologie (de zogenaamde vierde sector). In regio's die vooral op sterke economische groei gericht zijn, biedt de ontwikkeling van het toerisme op grote schaal het voordeel dat zo ook toeristen uit een veel hogere inkomensgroep worden aangetrokken. Op het platteland en in de gebieden met een ontwikkelingsachterstand is de sector een bron van werkgelegenheid waarvan op de eerste plaats de plaatselijke bevolking profiteert. In deze regio's is het terugdringen of opheffen van regionale verschillen prioritair, en wordt de voorkeur gegeven aan toerisme op kleine schaal, dat geïntegreerd is in de omgeving en waarbij de plaatselijke middelen en arbeidskrachten optimaal worden ingezet.

1.12. De internationale toeristische industrie heeft de afgelopen drie decennia ontegensprekelijk blijk gegeven van een indrukwekkend dynamisme. Zo is berekend dat de stroom van deviezen die het toerisme aanbrengt, voor het grootste gedeelte van deze periode wereldwijd méér heeft opgebracht dan de export, en dat het internationale toerisme als de voornaamste tak van de internationale handel kan worden beschouwd. Kortom, de bijdrage van het toerisme aan de economische ontwikkeling is van cruciaal belang, en kan als volgt worden samengevat:

1. het toerisme maakt de betalingsbalans stabieler;

2. het is een bron van inkomsten;

3. het creëert werkgelegenheid;

4. dankzij zijn horizontale en verticale uitlopers en raakvlakken met andere economische sectoren, draagt het toerisme aanzienlijk bij tot de ontwikkeling van de industrie van tussenproducten;

5. het bevordert de regionale ontwikkeling.

1.13. In de periode 1988-1997 is het aandeel van de Europese Gemeenschap in het toerisme op het vasteland gezakt van 74 tot 68,7 %, terwijl ook de inkomsten daalden van 82,9 tot 76,7 %. Elf lidstaten stonden in 1997 op de lijst van de twintig bestemmingen die wereldwijd het grootste aantal toeristen opvingen, en maar liefst twaalf lidstaten behoorden dat jaar tot de twintig landen met de hoogste inkomsten uit toerisme. Tegelijk komen ook twaalf lidstaten voor op de lijst van de twintig landen die het meeste uitgeven aan toerisme. Europa biedt niet alleen een enorme markt die toeristen trekt, maar levert tegelijkertijd ook zelf een ontzagwekkend aantal toeristen af.

1.14. Hier dient ook te worden verwezen naar de recente vooruitzichten van de Wereldorganisatie voor toerisme, die een verdrievoudiging van het internationale toerisme voor de komende 20 jaar aankondigt. Het cruciale belang hiervan voor Europa en de plaatselijke economie, en meer in het bijzonder voor de werkgelegenheid, zal niemand ontgaan.

1.15. Het toerisme is onlosmakelijk verbonden met demografische veranderingen, sociale verworvenheden van werknemers, de algemene economische ontwikkeling en de toegenomen koopkracht van de consument.

1.16. Toeristische activiteiten zijn niet binnen geografische grenzen te vatten, zeker niet meer sinds de opmars van alternatieve vormen van toerisme, zoals boerderij- en plattelandstoerisme, congres- en ecotoerisme, waardoor regio's met een ontwikkelingsachterstand de kans krijgen de concurrentiestrijd aan te gaan en hun plaats op het economische en sociale toneel in te nemen.

2. Uitdagingen en vooruitzichten voor het Europese toerisme

2.1. De toerist van de toekomst zal naar verwachting hogere eisen stellen aan de kwaliteit van bijvoorbeeld infrastructuur, vervoer, hotels en dienstverlening en zal verlangen dat de bestemming veel biedt en een eigen karakter heeft. Verder wordt ook de roep om een ecologisch meer verantwoorde ontwikkeling van toeristische gebieden steeds luider. Het uitvoeren van kwaliteitscontroles en de invoering van kwaliteitscriteria voor toeristische diensten, zijn voorwaarden waar in het verleden al te licht overheen werd gegaan; een en ander is te wijten aan het fenomeen van het massatoerisme, waarbij in veel regio's op de eerste plaats werd getracht de kosten te drukken, ten koste van de kwaliteit van de dienstverlening. Om aan al deze eisen tegemoet te kunnen komen is een doelgerichte ontwikkeling van de sector vereist. Dit vergt enerzijds een gunstig investeringsklimaat, dat verdere ontwikkeling van nieuwe technologie, infrastructuur, hotels, vakantiecentra, amusement, enz. kan waarborgen, anderzijds bijscholing van de arbeidskrachten en ook opleidingen die speciaal op het toerisme zijn gericht. Tot slot is het ook noodzakelijk dat overheid en bedrijfsleven de handen ineen slaan om de specifieke lokale en regionale kenmerken qua natuur, cultuur en samenleving (bijvoorbeeld de traditionele en kwaliteitsproducten van landbouw en veeteelt alsook van andere sectoren) te beschermen en tegelijkertijd te exploiteren.

2.2. De ondernemingen in de toeristische sector, en m.n. het MKB, zouden doeltreffender en doortastender moeten kunnen optreden; daartoe zouden zij de middelen moeten krijgen om de steeds wisselende behoeften van de toeristische markt te analyseren en in te schatten, en zich daaraan aan te passen. Het Comité is het met de Commissie eens dat de gevolgen van het toerisme voor de werkgelegenheid en voor de economie in het algemeen zelden grondig zijn bestudeerd. Om het toerisme de erkenning te geven die het verdient, moeten deze gevolgen nader worden geanalyseerd en beschreven. Een dergelijke analyse kan tevens als voorwaarde voor doelgerichte stimuleringsmaatregelen worden beschouwd. De rol van het toerisme zou op zowel nationaal als regionaal niveau geanalyseerd en beoordeeld moeten worden. De bevindingen zouden dan gebruikt kunnen worden als basis voor investeringen en maatregelen van overheid en bedrijfsleven. De Commissie zou zich moeten inzetten voor ontwikkeling van een economisch model voor de beoordeling van de omzet en de toegevoegde waarde van het toerisme, waaronder ook het totaaleffect op de werkgelegenheid. Zo'n model kan een belangrijk instrument zijn voor de ontwikkeling van het toerisme op regionaal niveau en een basis vormen voor benchmarking tussen regio's.

2.3. De samenwerking tussen de particuliere en de openbare sector zou meer moeten worden gestimuleerd. De particuliere sector creëert nieuwe arbeidsplaatsen via investeringen en activiteiten, die de drijvende kracht vormen achter het toerisme, terwijl de overheid bepaalt binnen welk kader en onder welke voorwaarden het bedrijfsleven initiatieven kan ontplooien.

2.4. De Commissie wijst erop dat de bedrijven in de toeristische sector sterk van elkaar afhankelijk zijn: een toeristisch product wordt zelden door één enkel bedrijf gecreëerd. Meestal is er sprake van een reeks bedrijven die reizen organiseren en vervoer, maaltijden, onderdak en vermaak verzorgen. De lokale en regionale overheden maken een wezenlijke schakel van deze keten uit, omdat zij d.m.v. maatregelen op het gebied van o.m. infrastructuur, ruimtelijke ordening, scholing, bedrijven, belastingen en heffingen de kadervoorwaarden voor toeristische bedrijven scheppen.

2.5. Daarnaast is samenwerking tussen de toeristische industrie en de sociale partners een vereiste voor een rendabel en concurrerend Europees toerisme dat kan opboksen tegen bestemmingen buiten Europa.

2.6. Belastingen en heffingen op toeristische diensten en producten moeten worden afgeschaft om het aanbod aantrekkelijker te maken, het regionale potentieel door de creatie van nieuwe arbeidsplaatsen optimaal te benutten en sommige ondernemingen ertoe aan te zetten uit het informele circuit te stappen.

2.7. Belangrijk zijn tevens doelgerichte marketingtechnieken voor de verkoop van toeristische producten en diensten, alsook de bevordering van goedkope pakketreizen buiten het hoogseizoen. Om het groeipotentieel van het Europese toerisme te kunnen benutten is het van essentieel belang om arbeidskrachten opleiding te bieden en ondernemers te adviseren over het runnen van een bedrijf in de toeristische sector. Het is echter ook van belang dat de gevolgen van het seizoengevoelige karakter van het toerisme worden opgevangen en dat het toerisme wordt gestimuleerd d.m.v. diversificatie en uitbreiding van het toeristisch aanbod in een gebied. De lokale en regionale overheden spelen een belangrijk rol bij de ondersteuning van deze ontwikkeling.

2.8. Via beleidswijzigingen op diverse belangrijke gebieden (vastgelegd in Agenda 2000), die verband houden met de structuurfondsen, het Cohesiefonds en het GLB (verordening betreffende plattelandsontwikkeling), zou het CvdR de Commissie en de lidstaten ertoe moeten aanzetten in het kader van een aantal nieuwe programma's de nodige maatregelen te nemen om de lage lonen op te trekken en ervoor te zorgen dat in de toeristische sector meer kwalititief interessante banen worden gecreëerd. Een en ander maakt immers wezenlijk deel uit van het streven om het platteland, de steden en de traditionele badplaatsen een nieuwe impuls te geven en nieuwe doelstellingen aan te reiken. Het Comité dringt er voorts bij de Commissie en de lidstaten op aan de nodige maatregelen te nemen ter ontwikkeling van een aantal nieuwe producten met aanzienlijke groeimogelijkheden, zoals watersporttoerisme, kuuroordtoerisme, cultureel toerisme, congrestoerisme en plattelandstoerisme.

2.9. Bepalend zijn verder ook de invoering van de euro (die de prijzen doorzichtiger zou moeten maken en de kosten voor de toeristen omlaag zou moeten halen), de liberalisering van het vervoer, het totstandbrengen van doeltreffende vervoers- en telecommunicatie-infrastructuur en de toepassing en verspreiding van nieuwe technologieën.

2.10. In heel wat gebieden is het culturele erfgoed misschien wel de enige factor die toeristen aantrekt. De instandhouding en verrijking van dat erfgoed en de integratie ervan in de stedelijke omgeving zijn niet alleen bevorderlijk voor het toerisme maar versterken ook de concurrentiepositie, en daarmee de werkgelegenheid.

2.11. Initiatieven op het vlak van milieubescherming en de bijbehorende controlemaatregelen, en behoud van de culturele en biologische verscheidenheid, maken het Europese toerisme aantrekkelijker in vergelijking met verre bestemmingen en stroken met de verwachtingen van de toeristen. Bovendien kunnen dergelijke maatregelen de schadelijke gevolgen van het toerisme verlichten of zelfs neutraliseren. Naarmate meer plaats voor duurzame toeristische ontwikkeling wordt ingeruimd, zullen er op termijn meer arbeidsplaatsen worden gecreëerd en zal de concurrentiekracht van de toeristische regio's in Europa meer vruchten afwerpen.

2.12. Met de opkomst van de informatiemaatschappij - die wordt behandeld in het kaderprogramma - is het gebrek aan informatie binnen de toeristische sector op Europees niveau verholpen. Enerzijds wordt de consument beter beschermd, daar hij zich nu van te voren grondig kan informeren over mogelijke bestemmingen zonder een beroep te moeten doen op tussenpersonen, en daarmee het risico op verrassingen bij aankomst minimaliseert. Anderzijds kan ook de toeristische industrie haar voordeel doen met de informatiestroom. Dankzij het Internet kan zij haar concurrentiepositie versterken en de nodige technologische knowhow en gespecialiseerde kennis verwerven om op de nieuwe behoeften in te spelen. De nieuwe technologieën zijn niet alleen een investering maar zullen er ook toe leiden dat nieuwe en betere gespecialiseerde arbeidsplaatsen vrijkomen, dat meer winst wordt gemaakt, en het potentieel van de plaatselijke markt optimaal kan worden benut.

2.13. Het CvdR is van mening dat acties op het gebied van toerisme ook voorrang dienen te krijgen bij de steunverlening aan de kandidaat-lidstaten in het kader van programma's als bijvoorbeeld Phare en Interreg. De toeristische aantrekkingskracht van deze landen is toch al groot, zowel binnen als buiten Europa. Om zo veel mogelijk profijt te trekken van deze belangstelling en de gevolgen ervan optimaal te doen doorwerken in de werkgelegenheid, moeten de kandidaat-lidstaten worden opgenomen in de netwerken en andere samenwerkingsverbanden tussen de EU-lidstaten, en dienen maatregelen te worden getroffen om overal in Europa een sterke toeristische sector uit te bouwen. Ten slotte dient te worden gestreefd naar een duurzaam toerisme, dat geen bedreiging vormt voor het eigen karakter en de grote culturele waarden van de verschillende regio's, maar die integendeel respecteert en beschermt.

3. Betekenis van het toerisme voor de werkgelegenheid

3.1. De Commissie beklemtoont dat het toerisme mogelijkheden biedt in de lijn van de vier pijlers van de EU-werkgelegenheidsstrategie: ontwikkeling van het ondernemerschap, verbetering van de inzetbaarheid, aanmoediging van het aanpassingsvermogen en versterking van het gelijkekansenbeleid. Het toerisme is dus zonder meer een ideale partner voor maatregelen t.b.v. de werkgelegenheid.

3.2. Toerisme genereert drie soorten werkgelegenheid:

1. direct zichtbare werkgelegenheid: personen die toeristen diensten aanbieden of goederen verkopen, zoals overnachting, amusement, vervoer, maaltijden;

2. indirecte werkgelegenheid: werkgelegenheid bij ondernemingen die primaire toeristische bedrijven direct of indirect diensten of goederen leveren, zoals een boer die melk verkoopt aan de melkfabriek die de melk verkoopt aan de winkel waar de toerist boodschappen doet, of andere producenten van (delen van) producten die door de toerist worden geconsumeerd;

3. afgeleide werkgelegenheid: werkgelegenheid die ontstaat wanneer geld dat uit het toerisme afkomstig is, wordt gebruikt voor consumptie.

3.3. De indirecte en de afgeleide werkgelegenheid zijn moeilijk te zien en te beoordelen. Het staat echter buiten kijf dat een groei van het toerisme een positief effect op alle drie soorten werkgelegenheid sorteert.

3.4. Ook bevordert het toerisme flexibele arbeid (deeltijdwerk, seizoensarbeid, nevenactiviteit, enz.), waarmee het zich ontpopt tot een bijzonder effectief wapen in de strijd voor gelijke kansen. Dit biedt werkgelegenheidsmogelijkheden aan bijvoorbeeld vrouwen en jongeren. Daarenboven is het toerisme bij uitstek een sector die plaats zou kunnen bieden aan mensen die moeite hebben een plaats op de arbeidsmarkt te verwerven, zoals laaggeschoolden, mensen die de taal van het betrokken land onvoldoende beheersen, of die het slachtoffer zijn van de terugval van andere economische sectoren, zoals de landbouw. Wanneer hun kwalificaties worden verbeterd - en vanwege het specifieke karakter van het toerisme - kunnen sommige van de andere vaardigheden en sterke punten van deze mensen juist in deze sector zeer relevant zijn. De kans dat gezinsbedrijven in de landbouw, vooral in bergachtige en perifere gebieden, het hoofd boven water kunnen houden, wordt groter naarmate het totale inkomen toeneemt dat wordt gegenereerd uit de meervoudige activiteit in landbouw en toerisme van de afzonderlijke leden van het gezin. Ten slotte zij er nog op gewezen dat het toerisme een bron is van nieuwe arbeidsplaatsen in niet alleen rechtstreeks aan het toerisme gerelateerde, maar ook andere sectoren, zoals de openbare sector.

3.5. Door meer aandacht te besteden aan onderwijs en beroepsopleiding in alle sectoren die verband houden met het toerisme, ontstaat een verfijnder beroepsprofiel en kan beter worden ingespeeld op de verwachtingen van de toeristen en de behoeften van de toeristische industrie. Voorwaarde voor een dergelijke hefboomwerking is wel de wederzijdse erkenning van diploma's in de EU en de invoering van het EUROPASS-opleidingsgetuigschrift, dat de mobiliteit van de werknemers zou moeten garanderen.

3.6. De arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden moeten het werk aantrekkelijker maken en de carrièremogelijkheden vergroten. Men denke aan sociale zekerheid, bescherming van de werknemers, en bij wet vastgelegde werktijden. Ook moet gespecialiseerd personeel meer kansen krijgen, en is het zaak ook tijdens het laagseizoen vast werk te garanderen, hetzij door opleidings- of informatieseminars te organiseren, hetzij door werknemers over te plaatsen naar een regio die alternatieve toeristische diensten aanbiedt; op die manier kunnen de nadelen van het seizoensgebonden karakter van de werkgelegenheid in de toeristische sector worden opgevangen.

3.7. De lokale en regionale overheden zijn bij uitstek in staat de verantwoordelijkheid op zich te nemen voor opleidingen die individuele bedrijven niet kunnen verzorgen omdat zij niet over de vereiste deskundigheid of middelen beschikken. Met hun kennis van de toekomstige behoeften van de toeristische sector kunnen de regio's cursussen aanbieden om arbeidskrachten ook een bredere kennis op het gebied van bijvoorbeeld talen en milieubescherming, en algemene kennis van de specifieke kenmerken van de regio te verschaffen; deze kennis kan ook in andere soorten banen relevant zijn.

3.8. Wegens de sterk variërende werkdruk in het toerisme is het noodzakelijk met flexibele onderwijsvormen, zoals onderwijs op afstand, te experimenteren. Het uitwisselen van ervaringen op dit gebied tussen regio's zou de gehele sector zeker ten goede komen.

4. De rol van de plaatselijke en regionale autoriteiten

Het plaatselijke en regionale bestuur kan via acties op het vlak van beroepsopleiding, ruimtelijke ordening, infrastructuurvoorzieningen en stimulering van het bedrijfsleven, een gunstig klimaat scheppen voor het toerisme en de toeristische dienstverlening in de verschillende regio's op professioneel niveau brengen.

4.1. Het toeristische aanbod omvat enerzijds diensten, anderzijds producten, en is afhankelijk van de menselijke hulpbronnen en de plaatselijke middelen. Het is dan ook het plaatselijke en regionale bestuursniveau dat de grootste invloed uitoefent op het toerisme, zoals blijkt uit de onderstaande beschouwingen:

a) De plaatselijke en regionale autoriteiten hebben inzicht in de mogelijkheden en vooruitzichten van de plaatselijke toeristische industrie en kunnen de ontwikkeling van de toeristische sector op de voet volgen, aangezien zij rechtstreeks in contact staan met zowel de producenten als de eindgebruikers van het aanbod van toeristische diensten en producten.

b) Zij kunnen de behoefte aan infrastructuurvoorzieningen voor het toerisme, het stimuleringsbeleid, en de prikkels om in het desbetreffende gebied de verschillende economische, sociale en culturele factoren die samen bijdragen tot de ontwikkeling van het toerisme beter op elkaar te laten aansluiten, in de ontwikkelingsplannen op de verschillende niveaus meenemen.

c) De plaatselijke en regionale autoriteiten kunnen vraag en aanbod in de toeristische sector op elkaar afstemmen via informatiebureaus voor werklozen, de plaatselijke productiesector en de toeristische industrie, in het kader van een ononderbroken dialoog tussen openbare en particuliere sector.

d) Daarnaast kunnen deze autoriteiten in de gemeentelijke ondernemingen zelf nieuwe arbeidsplaatsen en opleidingsmogelijkheden creëren.

e) De plaatselijke en regionale autoriteiten bepalen voorts in hoeverre de toeristische sector zich mag ontwikkelen, en welke vormen een en ander mag aannemen. Zij zijn vertrouwd met de geofysische, culturele en andere kenmerken van de regio, aan de hand waarvan kan worden bepaald welk soort toerisme in een bepaalde regio de voorkeur moet krijgen. In dit verband kunnen zij overigens de aandacht vestigen op alternatieve vormen van toerisme, die de eigenheid van de verschillende regio's beter uit de verf doen komen. Zo kan worden gekozen voor kleinschalig toerisme, dat meer steunt op de plaatselijke hulpbronnen en productiefactoren en veel nauwer verweven is met de plaatselijke economie, wat vanzelfsprekend vruchten afwerpt voor de lokale economische ontwikkeling. In regio's die economisch sterker staan, wat zich weerspiegelt in hun potentieel, zal daarentegen sneller worden gekozen voor een grootschalige ontwikkeling van het toerisme.

4.2. Om de concurrentiepositie van de toeristische sector over de hele lijn veilig te stellen, moeten door alle betrokkenen netwerken voor de ontwikkeling van vaardigheden en kennis worden opgezet. De overheid kan er daarbij voor zorgen dat de ontwikkeling en instandhouding van de producten op een duurzame, langetermijnbasis plaatsvindt. Er valt bijvoorbeeld te denken aan regionale samenwerkingsverbanden tussen lokale en regionale overheden en de toeristische sector, om de sterke punten van de regio samen verder uit te bouwen. Dergelijke samenwerking kan ook uitmonden in een voortdurende dialoog tussen overheid en bedrijfsleven, bijvoorbeeld over de toekomstige behoeften op het vlak van opleiding, en als toegangspoort tot de regio (One Stop Shop) fungeren.

5. Voorstellen

Het Comité van de Regio's beveelt de Commissie aan:

5.1. het informatienetwerk uit te breiden en zowel toe te spitsen op de consument als op de ondernemingen die banden hebben met de toeristische sector;

5.2. kwaliteitsnormen en controletechnieken in te voeren voor infrastructuurvoorzieningen, de opleiding van personeel en de dienstensector, om zo het aanbod van producten en diensten in de hele EU doorzichtiger en aantrekkelijker te maken; op die manier kan de consument immers bewust en doelgericht kiezen en zullen de producten gunstig afsteken bij de internationale concurrentie; werkgelegenheid en concurrentievermogen mogen evenwel niet in de waagschaal worden gesteld, en de Commissie dient daarom rekening te houden met de situatie in de afzonderlijke lidstaten, m.n. wat de kleine en middelgrote ondernemingen aangaat.

5.3. de beginselen van duurzame ontwikkeling en milieueffectbeoordeling mee te nemen in de EU-beleidsmaatregelen inzake toerisme, om zo te komen tot een integrale aanpak die zowel gericht is op duurzame ontwikkeling van het toerisme op lange termijn als op kwaliteit, voordelen voor de lokale bedrijven, en de plaatselijke bewoners en instandhouding van het natuurlijke en culturele erfgoed; verder zou het beleid inzake toeristische infrastructuur dezelfde richting moeten uitgaan als het energiebeleid, d.w.z. dat gebouwen moeten worden uitgerust volgens een aantal bioklimatische maatstaven, en dat een rationeel gebruik moet worden gemaakt van hernieuwbare energiebronnen (zoals bepaald in het witboek terzake); voorts dient in de milieueffectbeoordelingen betreffende infrastructuur of activiteiten te worden nagegaan of deze verenigbaar zijn met de toeristische exploitatie van de desbetreffende natuurgebieden.

5.4. de oprichting aan te moedigen van innovatieve toeristische ondernemingen, die nieuwe uitdagingen aangaan en voorstellen kunnen formuleren, zodat moderne beheersstrategieën terrein winnen;

5.5. een Europese strategie uit te werken om de beroepsbekwaamheden van de werknemers in de toeristische sector verder te ontwikkelen, door samenhangende en verantwoordelijke partnerschappen op te zetten tussen ondernemingen uit de internationale toeristische sector, onderwijs- en opleidingsinstellingen en de overheid, en daarnaast ook een informatiesysteem op poten te zetten dat de transparantie van de toeristische arbeidsmarkt en het vrij verkeer van arbeidskrachten moet garanderen en het mogelijk moet maken vraag en aanbod op de arbeidsmarkt op elkaar af stellen; verder zouden diploma's van toeristische opleidingen internationale erkenning moeten krijgen.

5.6. een strategisch kader uit te werken waarin bovenstaande elementen worden opgenomen en dat ertoe zou moeten leiden dat de rol en de mogelijkheden van het toerisme op werkgelegenheidsgebied politieke erkenning vinden, dat alle communautaire beleidsmaatregelen die gevolgen hebben voor het toerisme op elkaar worden afgestemd, de zwakke punten worden aangepakt en de sterke kanten in het licht gesteld;

5.7. een Europees meerjarenprogramma voor toerisme uit te werken, waarmee de acties inzake toerisme gemakkelijker kunnen worden ingepast in de structuurfondsen en het Cohesiefonds, en in dit verband zo snel mogelijk een lijst op te stellen van de criteria waardoor acties op het gebied van toerisme voor communautaire steun in aanmerking kunnen komen. Daarbij kan eraan gedacht worden:

- financiële steun te verlenen voor het opzetten van regionale netwerken en de uitwisseling van goede praktijkervaringen, zodat geslaagde initiatieven waarmee in een aantal regio's is geëxperimenteerd, in de hele Gemeenschap ingang kunnen vinden;

- daarnaast financiële steun te verlenen voor de verdere ontwikkeling van een methode waarmee het belang van het toerisme op nationaal en regionaal vlak voor economie en werkgelegenheid kan worden geanalyseerd en belicht;

- ten slotte ook financiële steun te verlenen voor de ontwikkeling en het gebruik van informatietechnologie in de toeristische sector; dit impliceert o.m. dat gemeenschappelijke systemen voor plaatsbespreking worden opgezet en meer gebruik wordt gemaakt van het Internet en allerhande intranetten, zodat de consument op een meer efficiënte dienstverlening kan rekenen en de doorzichtigheid van de markt toeneemt.

5.8. Het toerisme dient ook prioriteit te krijgen bij de steunverlening aan de kandidaat-lidstaten via bijvoorbeeld Phare en Interreg. Nu al bestaat grote belangstelling om de kandidaat-lidstaten te bezoeken, zowel binnen als buiten Europa. Om optimaal in te spelen op deze belangstelling en de werkgelegenheid daardoor zoveel mogelijk te stimuleren, moeten de kandidaat-lidstaten worden opgenomen in de netwerken en de samenwerkingsverbanden die tussen de EU-lidstaten bestaan, en moeten specifieke maatregelen worden getroffen om een sterke toeristische sector in heel Europa tot stand te brengen. In dit verband zou het nuttig zijn om de reeds opgebouwde betrekkingen en netwerken in het toerisme - vooral tussen de Noord-Europese landen en regio's enerzijds en de kandidaat-lidstaten/regio's in het Oostzeegebied anderzijds - verder te ontwikkelen en als model te gebruiken. Daarbij dient te worden gestreefd naar de ontwikkeling van een duurzaam toerisme, waarbij het eigen karakter van de betrokken landen wordt gerespecteerd en vooral ook de culturele waarden in stand worden gehouden die anders misschien verloren zouden gaan. Verder dient men bij de ontwikkeling van de toeristenindustrie in deze landen ook oog voor het milieu te hebben.

De Commissie zou moeten voorstellen:

5.9. diepgaande en uitgebreidere overleg- en samenwerkingsprocedures tussen de betrokken partijen in te stellen (touroperators, reisagentschappen, transportmaatschappijen en zowel nationale als regionale en plaatselijke autoriteiten), om het Europese toerisme te verbeteren en zijn concurrentiepositie te versterken.

Het Comité dringt er bij de lidstaten op aan:

5.10. er in het kader van hun nationale Structuurfondsprogramma's voor te zorgen dat er middelen beschikbaar worden gesteld voor het toerisme, onder meer om flexibele opleidingen te bieden die in de andere lidstaten erkend kunnen worden;

5.11. van het toerisme een centraal onderdeel van de nationale werkgelegenheidsstrategieën te maken, zodat het werkgelegenheidspotentieel van de toeristische sector optimaal wordt benut;

5.12. De lidstaten zijn verantwoordelijk voor het scheppen van adequate randvoorwaarden voor de toeristische sector; dit is een van de belangrijkste concurrentieparameters voor deze bedrijfstak.

Het CvdR wijst de lokale en regionale overheden op het volgende:

5.13. Het is de bijzondere verantwoordelijkheid van de lokale en regionale overheden om samen te werken met de toeristische sector en bedrijven terdege te adviseren en netwerkvorming te steunen. De meeste bedrijven in de toeristische sector werken in lokaal/regionaal verband en staan daardoor al in contact met de plaatselijke overheden; dit is een uitstekend uitgangspunt voor een dialoog. In bepaalde situaties kan de door de overheid geëiste duurzame ontwikkeling worden gekoppeld aan de ontwikkelingsbehoefte van de toeristische bedrijven, om zo hun concurrentievermogen op langere termijn veilig te stellen. Voorts dienen de lokale en regionale overheden alles in het werk te stellen om beter toezicht te kunnen houden op de arbeidsvoorwaarden en opleidingsomstandigheden in de toeristische sector, zodat de verschillen tussen de lidstaten kunnen worden weggewerkt.

5.14. De lokale en regionale overheden dienen in samenwerking met de toeristische sector en de sociale partners doelgerichte scholing binnen de toeristische sector aan te bieden en daarbij ook te experimenteren met flexibele onderwijsvormen, zoals onderwijs in modulevorm en combinaties van opleiding en praktijk, opdat het onderwijsaanbod zoveel mogelijk tegemoet komt aan de specifieke behoeften van deze sector.

Brussel, 15 juni 2000.

De voorzitter

van het Comité van de Regio's

Jos Chabert

(1) PB C 293 van 13.10.1999, blz. 33.