Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "De versterking van de rol van verenigingen en stichtingen in Europa"

(98/C 95/20)

De Commissie heeft op 17 september 1997, overeenkomstig artikel 198 van het EG-Verdrag besloten het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over "De versterking van de rol van verenigingen en stichtingen in Europa".

De Afdeling voor sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, onderwijs en cultuur, belast met de desbetreffende voorbereidingen, heeft haar advies op 15 januari 1998 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Olsson.

Tijdens zijn 351e Zitting d.d. 28 en 29 januari 1998 (vergadering van 28 januari) heeft het Economisch en Sociaal Comité met 79 stemmen vóór en 1 stem tegen, bij 5 onthoudingen, het volgende advies uitgebracht.

1. Inleiding

1.1. In haar Mededeling over "De versterking van de rol van verenigingen en stichtingen in Europa" () beschrijft de Commissie de rol, omvang en de kenmerken van deze sector in Europa. Zij stelt vast dat verenigingen en stichtingen een belangrijke rol in vrijwel alle sectoren van de Europese samenleving spelen. Ze dragen bij aan de werkgelegenheid, actief burgerschap en democratie. Zij bieden een groot aantal uiteenlopende diensten aan, behartigen de belangen van de burgers bij diverse overheidsinstanties, zijn actief op het gebied van verdediging van de mensenrechten en leveren een wezenlijke bijdrage aan de ontwikkelingshulp aan de derde wereld. In de Mededeling bespreekt de Commissie ook verschillende problemen en uitdagingen waar de sector zich voor gesteld ziet. Tenslotte wordt een aantal aanbevelingen op het niveau van de verenigingen, de lid-staten en de EU gedaan.

In de Mededeling van de Commissie, en daardoor in dit advies, wordt niet ingegaan op drie specifieke categorieën: politieke partijen, kerkelijke organisaties en de sociale partners.

1.2. Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn Zitting van december 1997 een initiatiefadvies over "Samenwerking met de solidariteitsverenigingen als sociaal-economische partners op het terrein van de welzijnszorg" uitgebracht. Het onderhavige advies is breder van opzet en dekt de werkzaamheden van verenigingen en stichtingen in het algemeen.

2. Algemene opmerkingen

2.1. Het Economisch en Sociaal Comité, dat alle georganiseerde burgers in Europa vertegenwoordigt, is ingenomen met deze al sinds geruime tijd aangekondigde mededeling van de Commissie en de positieve instelling waarmee de Commissie de sector heeft benaderd.

2.2. Het Comité is van mening dat er naar aanleiding van deze Mededeling concrete maatregelen moeten worden genomen.

2.3. In de discussie over verenigingen worden in de lid-staten verschillende uitdrukkingen en begrippen gebruikt. Deze verschillen komen ook tot uitdrukking in de uiteenlopende wetgevingen.

In de Mededeling van de Commissie wordt het begrip "sociale economie" gehanteerd, dat echter ook coöperaties en onderlinge maatschappijen omvat. In bepaalde landen bestaan er geen scheidslijnen tussen de economische activiteiten die in verenigingen en in coöperaties worden uitgeoefend.

Het leeuwendeel van de verenigingen met ideëel doel is klein en heeft een uiterst beperkte financiële armslag. Een groot deel van de quartaire sector bestaat uit ideële organisaties die van groot belang zijn voor het dagelijks leven van de burgers.

Anderzijds zijn er verenigingen die omvangrijke economische activiteiten uitoefenen. Een kenmerk van deze verenigingen is dat zij zowel op de markt als daarbuiten opereren.

2.4. Ondanks verschillen in terminologie en wetgeving wijst het Comité op de gemeenschappelijke principes die gelden voor het verenigingsleven en de sociale economie en die deze sector onderscheiden van andere sectoren.

De fundamentele criteria waar een vereniging aan moet voldoen, zijn een democratische structuur, doelstellingen die het algemeen belang of het belang van de leden dienen en een ideëel karakter. Dit advies betreft alleen verenigingen die aan deze fundamentele criteria voldoen.

2.5. De stichtingen waar in deze Mededeling op gedoeld wordt, zijn onafhankelijk, en worden beheerd naar eigen goeddunken, ten behoeve van het algemeen belang.

Omdat deze stichtingen dezelfde soort werkzaamheden uitoefenen als verenigingen, is het Comité van mening dat onderlinge samenwerking noodzakelijk is.

2.6. Er zijn ongeveer 100 000 stichtingen in Europa (). Tezamen hebben zij de beschikking over aanzienlijke fondsen, die ingezet kunnen worden voor doelstellingen van algemeen belang, niet in de laatste plaats voor de financiering van verenigingen en hun eigen operationele werkzaamheden.

2.7. In de aanloop tot de Intergouvernementele Conferentie hebben verenigingen de uitdrukkelijke wens geuit dat hun rol in het Verdrag expliciet zou worden erkend. Het Comité betreurt dat dit niet is gebeurd, omdat dit een politieke erkenning van de activiteiten van verenigingen zou hebben betekend. Het verenigingsleven valt echter onder de verklaringen over vrijwilligerswerk () en sport () die in Amsterdam zijn aangenomen.

2.8. In het nieuwe Verdrag is het beginsel van transparantie wat betreft de toegang van burgers tot documenten van de EU ingevoerd. Het Comité onderstreept dat verenigingen de burgers kunnen bijstaan bij het volledig benutten van dit recht, en het hoopt dat het transparantiebeginsel snel op een positieve manier ten uitvoer zal worden gelegd.

2.9. Uit de Mededeling blijkt duidelijk dat verenigingen en stichtingen niet kunnen worden gemist bij de tenuitvoerlegging van het EU-beleid op bijna alle gebieden.

Het Comité is daarom van mening dat alle EU-instellingen en -organen met ideële verenigingen en stichtingen moeten samenwerken en hen moeten steunen.

2.10. Met het oog op de komende uitbreiding van de EU dringt het Comité er bij de Europese Commissie op aan tijdens de onderhandelingen ook acht te slaan op de positie van verenigingen en stichtingen in de kandidaat-lid-staten, zowel qua wetgeving als ten aanzien van andere mogelijkheden om volledig te kunnen deelnemen aan de Europese samenwerking.

2.11. Omdat er momenteel gebrek aan gegevens over deze sector is, acht het Comité het van belang dat er op gezette tijden onderzoeken worden uitgevoerd om de ontwikkeling van verenigingen en stichtingen in alle EU-lid-staten te kunnen beoordelen.

3. Democratie en welzijn

3.1. Het Comité onderstreept met name het belang van verenigingen met ideëel doel voor de instandhouding van de democratie in Europa. Burgers kunnen binnen verenigingen hun ideeën kwijt, werken aan doelen waarin zij geloven, zinvolle taken vervullen en een plaats in de samenleving innemen, alsmede hun stem laten horen en veranderingen beïnvloeden en teweegbrengen.

Als burgers zich organiseren, kunnen zij op een effectievere manier hun mening over verschillende maatschappelijke kwesties kenbaar maken aan de politieke besluitvormers.

Een manier om het begrip "Europa van de Burgers" concreet in te vullen en de inhoud ervan te verdiepen, is het versterken van de democratische structuren buiten het parlementaire bestek.

Het Comité steunt het voorstel van o.a. het "Permanent Forum of Civil Society" om een handvest voor de Europese burger op te stellen.

De burgers koesteren een steeds groter wantrouwen jegens partijpolitieke en parlementaire werkzaamheden.

Het verenigingsleven kan samen met andere organisaties tegenwicht hieraan bieden en de democratie en de parlementaire werkzaamheden versterken.

3.2. Door de globalisering van de economie en de politiek worden besluiten vaak steeds verder af genomen van de personen die hiermee te maken krijgen. Door hun lokale verankering worden verenigingen daardoor een steeds belangrijker instrument voor de instandhouding van de lokale democratie.

4. Werkgelegenheid

4.1. Het aantal arbeidsplaatsen in de Europese quartaire sector is de laatste jaren aanzienlijk toegenomen ().

Tal van verenigingen en stichtingen houden zich bezig met werkloosheidsbestrijding en de integratie van sociaal zwakkeren.

4.2. Het Comité heeft in verschillende adviezen gewezen op de rol van zowel de sociale partners als andere belangenorganisaties bij het scheppen van werkgelegenheid ().

4.3. Het Comité is verheugd over het feit dat de werkgelegenheidstop de rol van de sociale economie heeft bevestigd. De lid-staten hebben de taak op zich genomen om in het kader van het stimuleren van ondernemerschap na te gaan, welke maatregelen moeten worden genomen om volledig gebruik te kunnen maken van de mogelijkheden die de sociale economie biedt om werkgelegenheid te scheppen op lokaal niveau en in gebieden waar de markt niet in de behoeften voorziet.

De lid-staten dienen in dit verband op vrijwillige basis tevens te bekijken hoe belastingen, werkgeversbijdragen en -heffingen op een andere leest kunnen worden geschoeid. Dit zou een belangrijke maatregel ter stimulering van de werkgelegenheid in de quartaire sector kunnen zijn.

4.4. Het Comité roept in dit kader de lid-staten op om verenigingen en stichtingen te betrekken bij de strijd tegen de werkloosheid.

5. Bijzondere opmerkingen - op nationaal niveau

5.1. Het Comité is van mening dat het subsidiariteitsbeginsel in het vervolg van toepassing moet zijn op wetgeving inzake verenigingen en stichtingen. Tegelijkertijd dringt het Comité er bij de lid-staten op aan dat zij hun regelgeving herzien, zodat deze de verscheidenheid en de ontwikkeling van verenigingen en stichtingen niet in de weg staat.

5.2. Het Comité raadt de lid-staten aan, samen met verenigingen en stichtingen maatregelen te nemen om hun rol en ontwikkeling zichtbaar te maken en te bespreken, met de Mededeling van de Commissie als uitgangspunt. De maatregelen die worden getroffen en de resultaten daarvan dienen te worden vermeld in een uiterlijk in het jaar 2000 door de Commissie uit te brengen speciaal verslag.

Ook wijst het Comité erop dat het noodzakelijk is dat er nationale onderzoeksprogramma's voor de lange termijn worden opgezet, die worden uitgewerkt door middel van een dialoog tussen verenigingen en stichtingen enerzijds en onderzoeksinstituten en de betrokken overheden anderzijds. Zij dienen door stichtingen en de openbare sector gezamenlijk te worden gefinancierd.

Het is van belang dat aan de onderzoeksresultaten op ruime schaal bekendheid wordt gegeven. De quartaire sector zelf kan hierbij een aanzienlijke rol spelen.

5.3. De Commissie stelt voor dat de lid-staten de verhouding tussen overheden en verenigingen onder de loep nemen, vanwege de grotere rol die verenigingen zijn gaan spelen.

Het Comité is er echter fel tegen gekant dat de verantwoordelijkheid voor fundamentele welzijnskwesties door de openbare sector naar verenigingen wordt overgeheveld. Een dergelijke verschuiving mag alleen plaatsvinden binnen een samenwerkingsvorm waarbij de doelstellingen en voorwaarden van de beiden partijen in het oog worden gehouden. De planning dient samen met de verenigingen te geschieden, zodat zij de inhoud en de maatregelen die zij zullen nemen mede kunnen bepalen.

5.4. Het Comité onderstreept dat het noodzakelijk is om financiële bijdragen en inkomsten uit opdrachten en geleverde diensten te baseren op lange-termijnafspraken tussen overheden en verenigingen.

5.5. Omdat verenigingen en stichtingen verschillen van traditionele economische sectoren en doelstellingen hebben die het algemeen belang dienen, vallen zij vaak in speciale belastingcategorieën. De belastingwetgeving is gecompliceerd en loopt van land tot land uiteen. Volgens het Comité is een belangrijk uitgangspunt voor de nu nog voortschrijdende herziening van de belastingwetgeving in de lid-staten dat verenigingen en stichtingen niet mogen worden benadeeld.

5.6. Het Comité vindt het noodzakelijk dat verenigingen in toenemende mate in hun eigen financiële middelen voorzien. Deze kunnen door de leden worden opgebracht - b.v. door nieuwe leden te werven, hun contributies te verhogen alsmede door goederen en diensten aan leden te verkopen. Ook kunnen deze middelen uit externe bronnen afkomstig zijn, uit zowel de bevolking als het bedrijfsleven.

5.7. De Commissie is van mening dat verenigingen en stichtingen gemakkelijker in aanmerking dienen te komen voor middelen uit de structuurfondsen.

Dit kan in alle lid-staten op verschillende manieren worden bereikt, met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel.

6. Bijzondere opmerkingen - op het niveau van verenigingen en stichtingen

6.1. Het Comité denkt dat het verenigingen en stichtingen ten goede zou komen als zij onderling op nationaal niveau meer zouden samenwerken, zodat zij een gezamenlijke stem kunnen laten horen in kwesties die de gehele sector aangaan.

6.2. Ook wijst het Comité op de behoefte aan samenwerking tussen verenigingen en stichtingen enerzijds, en het bedrijfsleven, zijn belangengroeperingen en vakorganisaties anderzijds. Een dergelijke samenwerking zou gebaseerd moeten zijn op wederzijds vertrouwen en het uitwisselen van ervaringen op het gebied van o.a. milieu, cultuur en onderwijs, gezondheid en sociale bescherming.

6.3. Het Comité spoort de Europese netwerken en organisaties aan meer bekendheid te geven aan hun bestaan ten opzichte van de EU-instellingen en in de lid-staten. Ook roept het de netwerken en organisaties op, zich in alle lid-staten te laten vertegenwoordigen, meer leden te werven en hun vertegenwoordiging te versterken door onderling meer samen te werken.

6.4. Het Comité is het met de Commissie eens dat de onderlinge samenwerking tussen verenigingen en stichtingen op Europees niveau moet worden gestimuleerd en dat zij samen met de Commissie op zoek moeten naar passende maatregelen hiervoor.

6.5. Het Comité roept verenigingen en stichtingen op tot het benutten van verschillende EU-programma's voor onderwijs en het ontwikkelen van vaardigheden. Deze programma's dienen te worden uitgebreid, zodat niet alleen werknemers maar ook gekozen vertegenwoordigers er gebruik van kunnen maken.

6.6. Het Comité roept verenigingen en stichtingen op tot het benutten van het onlangs vastgestelde programma "Europees vrijwilligerswerk voor jongeren", waardoor zij de mogelijkheid krijgen jongeren tot 25 jaar een plaats in hun organisatie aan te bieden. Tegelijkertijd krijgen hun eigen jonge leden de mogelijkheid om in overeenkomstige organisaties in andere lid-staten te werken.

Het Comité is van mening dat dit programma als voorbeeld zou moeten dienen voor een gelijksoortig programma voor zowel werknemers als gekozen vertegenwoordigers binnen verenigingen en stichtingen.

7. Bijzondere opmerkingen - op EU-niveau

7.1. Refererend aan zijn adviezen over het Voorstel van de Commissie inzake het Statuut van de Europese vereniging () en over het Statuut van de Europese vennootschap () spoort het Comité de Commissie en de lid-staten aan snel een regeling hiervoor te treffen.

7.2. Het Comité merkt op dat de Commissie momenteel nagaat of het raadgevende comité voor coöperaties, onderlinge waarborgmaatschappijen, verenigingen en stichtingen (CMAF) een permanent comité kan worden, om de contacten met de gehele quartaire sector over algemene vraagstukken verder te verbeteren. In dat verband is het van belang dat het verenigingen en stichtingen in alle lid-staten en deelsectoren bij het werk van dit comité worden betrokken.

7.3. Bij kwesties die de gehele quartaire sector aangaan, is het ook zaak dat de Commissie een goede dialoog met de gevestigde en representatieve Europese netwerken en organisaties voert.

Het Comité roept de Commissie op systematisch na te gaan welke bestaande advies-en beheerscomités binnen het EU-systeem vertegenwoordigers voor verenigingen en stichtingen zijn. De resultaten van dit onderzoek dienen vóór het einde van 1998 aan het CAMF te worden gerapporteerd.

7.4. Het Comité vindt dat de Commissie na overleg met verenigingen en stichtingen concrete plannen moet uitwerken voor de verwezenlijking van de in de Mededeling genoemde doelstellingen in de dagelijkse werkzaamheden binnen elk directoraat-generaal. Het resultaat van dit overleg zou op dezelfde manier als is aangegeven in paragraaf 7.3 bekend moeten worden gemaakt.

7.5. Volgens het Comité dient de dialoog tussen de sociale partners en verenigingen en stichtingen over het toekomstige Europese welzijnsmodel te worden verdiept, o.a. met het oog op het Europese forum over sociaal beleid in juni 1998.

7.6. Verenigingen spelen ook een belangrijke rol als werkgever. Het Comité merkt met interesse op dat er overleg gaande is tussen vertegenwoordigers van de sociale economie en het Europees Verbond van Vakverenigingen, over de invoering van een "vrijwillige" sociale dialoog als aanvulling op de sociale dialoog die wordt gevoerd tussen de klassieke partners op de arbeidsmarkt.

7.7. De Commissie overweegt een speciaal Jaar van de verenigingen en het Europese burgerschap uit te roepen. Het Comité zet grote vraagtekens bij dit voorstel. Een Jaar van de Verenigingen zou alleen moeten worden uitgeroepen als de vertegenwoordigers van de verenigingen zich achter het voorstel scharen en als het verenigingsleven werkelijk de mogelijkheid wordt geboden om zowel op Europees als op nationaal niveau mee te werken aan het concreet gestalte geven aan de activiteiten.

Afgezien van het feit of het "Jaar van de verenigingen" al dan niet wordt uitgeroepen, moeten de juiste omstandigheden worden gecreëerd waardoor verenigingen actief kunnen deelnemen aan anderen themajaren die door de EU worden uitgeroepen.

7.8. Het Comité acht het vanzelfsprekend dat alle EU-programma's die toegankelijk zijn voor particuliere actoren ook voor verenigingen en stichtingen opengesteld moeten worden.

Het Comité wijst in dit kader echter op een aantal nieuwe initiatieven die het overwegen waard zijn:

- bevorderen van uitwisselingen tussen verenigingen en stichtingen in lid-staten en kandidaat-lid-staten, ter versterking van een breed democratisch proces;

- opzetten van programma's ter bestrijding van de werkloosheid, armoede en sociale uitsluiting in het kader van de nieuwe bepalingen in het verdrag inzake werkgelegenheid;

- oprichten van een risicofonds voor de sociale economie, o.a. door middel van samenwerking tussen stichtingen en het Europees Sociaal Fonds;

- openstellen van het EU-programma voor zustersteden, zodat ook verenigingen eraan kunnen deelnemen.

7.9. Het Comité gaat ervan uit dat de Commissie in de nabije toekomst het toegezegde speciale programma voor coöperaties, onderlinge waarborgmaatschappijen, verenigingen en stichtingen zal presenteren.

7.10. Het Comité onderstreept dat het van belang is dat de Commissie de Europese samenwerking tussen verenigingen en stichtingen steunt. Ook verenigingen en stichtingen in de kandidaat-lid-staten dienen bij deze samenwerking te worden betrokken.

Met het oog op stabiliteit en de lange termijn zou de steun moeten worden verleend vanuit de fundamentele gedachte dat de Europese samenwerking noodzakelijk is.

Daarom steunt het Comité het voorstel om een speciaal fonds op te richten om de Europese samenwerking tussen verenigingen en stichtingen te vergemakkelijken. Dit fonds zou moeten worden beheerd door een bestuur dat garandeert dat verenigingen en stichtingen invloed kunnen uitoefenen op de besteding van de middelen. De middelen uit dit fonds zou niet alleen kunnen worden gebruikt als basissteun, maar ook voor voorstudies inzake nationale projecten, uiterst kleinschalige projecten, seminars, uitwisselingsreizen, enz., met name als deze een innovatief karakter hebben.

7.11. Het Comité onderstreept dat de Europese Commissie over het algemeen instemt met de stelling dat verenigingen in staat zijn de eigen bijdrage die vaak bij EU-projecten wordt verlangd "in natura" te betalen. Dit zou een consequente toepassing zijn van het antwoord dat commissaris Gradin in april 1997 heeft gegeven op een vraag in het Europees Parlement.

7.12. Wat betreft de activiteiten van verenigingen en stichtingen en de vraag, of deze te rijmen zijn met de mededingingsregels herinnert het Comité aan zijn advies over het XXIVe verslag over het mededingingsbeleid (), waarin wordt gesteld dat er specifieke mededingingsregels zouden moeten gelden voor met name initiatieven met een vrijwillig en sociaal karakter die sociaal uitgesloten personen ten goede komen. Zij dienen in aanmerking te komen voor steun van de nationale overheid en speciale voordelen op wetgevingsgebied. Volgens een recente uitspraak van het Europese Hof van Justitie mag elke lid-staat zelf bepalen of hij de voorkeur geeft aan het steunen van activiteiten in deze sector, boven die van op het maken van winst gerichte bedrijven ().

7.13. De Commissie heeft een voorstel aangekondigd inzake gemeenschappelijke regelgeving voor de BTW en bepaalde andere belastingen, dat aanzienlijke gevolgen kan hebben voor verenigingen en stichtingen.

Het Comité dringt er bij de Commissie op aan, een werkgroep in het leven te roepen om goede oplossingen hiervoor te vinden. In deze werkgroep zouden het verenigingsleven, stichtingen en de lid-staten vertegenwoordigd moeten zijn.

7.14. In de Mededeling wordt voorgesteld om enerzijds een speciale waarnemingspost op te richten, en anderzijds de bestaande structuren, zoals BC-NET en Europartenariaat, aan te passen zodat zij ook toegankelijk worden voor verenigingen en stichtingen die partners voor Europese programma's zoeken.

Het Comité is daarentegen van mening dat het nuttig zou zijn de eigen activiteiten van verenigingen en stichten te steunen door een speciale overeenkomst met vertegenwoordigers van Europese organisaties te treffen over het oprichten van een onafhankelijk, aan de sociale economie verbonden orgaan. Dit zou kunnen voorzien in een overzicht van het bestaande onderzoek op dit gebied, het initiatief tot onderzoek kunnen nemen, actuele gegevens over de omvang, activiteiten en financiën van verenigingen en stichtingen kunnen verzamelen en deze elk jaar kunnen publiceren, enz. Het uitgeven van een speciaal compendium met terminologie en definities op het gebied van verenigingen en stichtingen en hun activiteiten zou een belangrijke taak van dit orgaan kunnen zijn.

7.15. Het Comité dringt er bij de Commissie op aan om samen met de lid-staten en verenigingen en stichtingen de verantwoordelijkheid op zich te nemen om ervoor te zorgen dat de in de Mededeling genoemde doelstellingen worden verwezenlijkt. Hierover dient uiterlijk in het jaar 2000 verslag te worden uitgebracht, ook aan het Economisch en Sociaal Comité.

Brussel, 28 januari 1998.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS

() Volgens gegevens van het European Foundation Centre 1997.

() Nr. 38: "De Conferentie erkent dat vrijwilligerswerk in belangrijke mate bijdraagt tot de bevordering van solidariteit. De Gemeenschap zal de Europese dimensie van vrijwilligersorganisaties stimuleren, met bijzondere nadruk op de uitwisseling van informatie en ervaringen en op de deelname van jongeren en ouderen aan vrijwilligerswerk."

() Nr. 29: "De Conferentie benadrukt de maatschappelijke betekenis van sport, met name de rol die sport vervult bij het smeden van een identiteit en van saamhorigheid. De Conferentie verzoekt de organen van de Europese Unie daarom gehoor te geven aan sportorganisaties wanneer belangrijke vraagstukken in verband met sport aan de orde zijn. In dit verband zou bijzondere aandacht moeten worden geschonken aan de specifieke kenmerken van amateursport."

() Blijkens een studie van de John Hopkins Universiteit bedroeg het aantal personen dat in het jaar 1990 werkzaam was in de quartaire sector in vier Europese landen (Groot-Brittannië, Duitsland, Italië en Frankrijk) 3 miljoen.

() Zie o.a. advies van het ESC aan de Europese Raad inzake werkgelegenheid: PB C 355 van 21.11.1997, blz. 64, paragraaf 2.3.

() PB C 223 van 31.8.1992.

() PB C 19 van 21.1.1998, blz. 116.

() PB C 39 van 12.2.1996.

() Zaak C79/97 Sodemare/Regione Lombardia.

() COM(97) 241 def.