COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 22.05.1997 
COM(97) 224 def. 
VERSLAG VAN DE COMMISSIE 
AAN DE RAAD, AAN HET EUROPEES PARLEMENT, 
AAN HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE 
EN AAN HET COMITE VAN DE REGIO'S 
over de gezondheidstoestand van vrouwen in de 
Europese Gemeenschap 

INHOUD 
VOORWOORD 4 
SAMENVATTING 5 
1. INLEIDING. 10 
1.1 ACHTERGROND 10 
1.2 DE GEZONDHEID VAN VROUWEN IL 
1.3 INDICATOREN EN DETERMINANTEN VAN DE GEZONDHEID VAN VROUWEN 12 
1.4 INFORMATIEBRONNEN 12 
1.5 INDELING VAN HET VERSLAG 13 
2. SOCIALE EN DEMOGRAFISCHE TRENDS 18 
2.1 OMVANG EN OPBOUW VAN DE BEVOLKING 18 
2.2 GEZINSLEVEN 18 
2.3 BEROEPSLEVEN 20 
2.4 SEKSEGERELATEERDEONTWIKKELINGSINDICES 20 
3. GESELECTEERDE GEZONDHEEÖSINDICATOREN 32 
3.1 LEVENSVERWACHTING 32 
3.2 ZUIGELINGENSTERFTE 32 
3.3 MOEDERSTERFTE 33 
3.4 ERVAREN GEZONDHEID 33 
3.5 LENGTE 34 
4. ZIEKTE 46 
4.1 ACNVITEITF.NBEPERKINGEN ALS GEVOLG VAN LANGDURIGE AANDOENINGEN 46 
4.2 ACTIVTTEITENBEPERKINGEN VAN KORTE DUUR 47 
4.3 CONTACTEN MET ARTSEN 47 
4.4 ZIEKENHUISOPNAMEN 47 
5. DOODSOORZAKEN EN TRENDS IN STERFTE ONDER VROUWEN 62 
5.1 ONGELUKKEN MET MOTORVOERTUIGEN 62 
5.2 ZELFDODING EN ZICHZELF TOEGEBRACHT LETSEL 62 
5.3 KANKER ALS DOODSOORZAAK BU VROUWEN 63 
5.5.7 Borstkanker 63 
5.3.2 Baarmoederhalskanker 65 
5.3.3 Kanker van de ademhalingsorganen 65 
5.4 ZIEKTEN VAN DE BLOEDSOMLOOPORGANEN (HART- EN VAATZIEKTEN) 66 
5.5 ISCHEMISCHE HARTZIEKTEN 67 
5.6 CEREBROVASCULAR AANDOENINGEN (BEROERTES) 68 
6. DETERMINANTEN VAN GEZONDHEID EN GEZONDHEIDSBEVORDERING 85 
6.1 ROKEN 85 
6.2 ALCOHOLGEBRUIK. 86 
6.3 VOEDING EN GEWICHT 87 
6.4 LICHAAMSBEWEGING 88 
6.5 GEZONDHEIDSBEVORDERING EN ZIEKTEPREVENTIE 88 
6.5.1 Periodiek hartonderzoek 88 
6.5.2 Cholesterolbepaling 89 
6.5.3 Diabetestests 89 
6.5.4 Osteoporoseonderzoek 89 
6.5.5 Screening op kanker 90 
6.5.5.1 Screening op baarmoederhalskanker 90 
6.5.5.2 Screening op borstkanker 91 
7. SPECIFIEKE VROUWELIJKE GEZONDHEIDSKWESTIES 109 
7.1 EETSTOORNISSEN 109 
7.2 HIV/AIDS EN DE GEZONDHEID VAN VROUWEN 110 
7.3 GEZINSPLANNING 111 
7.4 ABORTUS 112 
7.5 MENOPAUZE 113 
7.5.1 Osteoporose en hart- en vaatziekten 114 
7.5.2 Preventie en symptoombestrijding 114 
7.6 GEWELD JEGENS VROUWEN 115 
7.6.1 Geweld in de huiselijke sfeer 116 
7.6.2 Verkrachtingen aanranding 116 
7.6.3 Seksuele intimidatie en "stalking" 116 
8. CONCLUSIE 134 
BIJLAGE I WOORDENLIJST 136 
BIJLAGE H LUST VAN FIGUREN 138 
BIJLAGE Dl LUST VAN TABELLEN 141 
BIJLAGE IV BIBLIOGRAFIE 143 
BIJLAGE V COÖRDINATOREN IN DE LID-STATEN 149 
VOORWOORD 
Het Verdrag betreffende de Europese Unie heeft de Europese Gemeenschap nieuwe 
verantwoordelijkheden opgelegd op het gebied van de volksgezondheid. De artikelen 3, onder 
o), en 129 van het Verdrag geven als algemene doelstelling dat de Gemeenschap ertoe 
bijdraagt een hoog niveau van bescherming van de volksgezondheid te verzekeren en bevatten 
bepalingen ter zake van de actie die de Gemeenschap moet ontplooien om deze doelstelling te 
realiseren. 
In de Mededeling van de Commissie betreffende het actiekader op het gebied van de 
volksgezondheid (COM(93) 559 def. van 24 november 1993) is aangegeven hoe de 
Commissie deze nieuwe bevoegdheid van de Gemeenschap gestalte denkt te geven. Een van 
de voorstellen was dat voor de Europese Gemeenschap periodiek een verslag over de 
gezondheidstoestand wordt opgesteld. Doel van deze verslagen is een bron van informatie te 
verschaffen over bepaalde belangrijke gezondheidskwesties alsmede de discussie te stimuleren 
en het debat te openen. 
Dit is het tweede dergelijke verslag. In het eerste (COM(95) 357 def.) werd een overzicht van 
de gezondheidstoestand in de EG in 1994 gegeven. Het omvatte een beschrijving van de 
voornaamste demografische trends en patronen van-ziekte en sterfte, alsmede een discussie van 
de belangrijkste determinanten van gezondheid. Aangezien trends in de gezondheid en de 
determinanten daarvan in de tijd maar langzaam veranderen, zou een soortgelijk verslag op dit 
moment weinig nieuws bevatten. Daarom wordt in dit verslag één bepaald facet beücht, 
namelijk de gezondheid van vrouwen, waarvoor zowel bij het grote publiek als bij de 
zorgverleners en de beleidsmakers in de EG steeds meer aandacht komt. 
Dit verslag geeft een overzicht van de belangrijkste trends, patronen van ziekte en sterfte en 
relevante gezondheidsdeterminanten. Ook wordt dieper ingegaan op een aantal speciale 
gezondheidsvraagstukken van vrouwen op verschillende leeftijden. Daarbij wordt informatie 
verstrekt over de determinanten hiervan en het beleid ter zake in de Lid-Staten. 
Dit verslag is grotendeels gebaseerd op werk dat door de Universiteit van Limerick (Ierland) is 
verricht met gebruikmaking van informatie afkomstig van nationale bronnen, de gegevensbank 
'Health for All' van de Wereldgezondheidsorganisatie, de Organisatie voor Economische 
Samenwerking en Ontwikkeling, het Bureau voor de statistiek van de Europese 
Gemeenschappen en andere beschikbare gegevens. Waar mogelijk zijn de gegevens door 
nationale deskundigen in elke Lid-Staat geverifieerd. 
SAMENVATTING 
1. Inleiding 
Dit verslag geeft een beeld van de gezondheid van vrouwen in de Europese Gemeenschap, 
waarbij zowel verschillen als overeenkomsten binnen en tussen de Lid-Staten worden 
besproken. Ingegaan wordt op de belangrijkste oorzaken van sterfte en ziekte in de 
verschillende levensfasen van de vrouw en op een aantal individuele en sociale 
determinanten die van invloed zijn op de gezondheid van vrouwen in het licht van de 
veranderende demografische en sociale trends. 
De gegevens zijn in hoofdzaak afkomstig uit de gegevensbank 'Health for All' (HFA) van 
de Wereldgezondheidsorganisatie, uiteenlopende rapporten en gegevens van het Bureau 
voor de statistiek van de Europese Gemeenschappen (Eurostat) en een 
Eurobarometerenquête die begin 1996 met steun van DG V in de hele Gemeenschap is 
gehouden. Deze enquête omvatte een aantal vragen naar de gezondheid van vrouwen, die 
in dit verslag nader worden geanalyseerd. 
Ondanks voortdurende verbeteringen in de kwaliteit vertonen de beschikbare gegevens 
nog tekortkomingen qua volledigheid en vergelijkbaarheid, die in hoge mate bepalend 
waren voor de keuze van de onderwerpen in dit verslag. De nadruk valt op vrouwen van 
15 jaar en ouder, aangezien de meeste seksespecifieke gegevens op EG-niveau op deze 
leeftijdsgroep betrekking hebben. 
Het verslag is verdeeld in acht hoofdstukken. Na een inleiding in hoofdstuk 1 worden in 
hoofdstuk 2 de sociale en demografische trends besproken die van belang zijn voor 
vrouwen en worden in hoofdstuk 3 een aantal geselecteerde gezondheidsindicatoren 
behandeld. Hoofdstuk 4 is gewijd aan ziektematen en hoofdstuk 5 behandelt de 
voornaamste doodsoorzaken bij vrouwen. In hoofdstuk 6 wordt op verschillende 
determinanten van gezondheid ingegaan en in hoofdstuk 7 komen een aantal actuele 
gezondheidskwesties in verband met vrouwen ter sprake. Hoofdstuk 8 bevat de conclusies 
van het verslag. 
2. Sociale en demografische trends 
De Gemeenschap telt 191 miljoen vrouwen, wat neerkomt op 51,2% van de bevolking. 
Dit percentage verschilt slechts weinig van Lid-Staat tot Lid-Staat; het is het laagst in 
Ierland, namelijk 50,4%, en het hoogst in Portugal, 51,8%. Over de verschillende 
leeftijdsgroepen varieert dit percentage echter sterk. Beneden de 20 jaar zijn er slechts 95 
vrouwen op elke 100 mannen, maar bij de tachtigjarigen is deze verhouding 221 op 100. 
Dit vrouwenoverschot is in de oudste leeftijdsgroep bijzonder geprononceerd doordat 
vrouwen in de EG gemiddeld zes jaar langer leven dan mannen. 
Het leven van vrouwen is in de EG de afgelopen dertig jaar drastisch veranderd. Het 
huwelijkscijfer is sinds 1960 gedaald (bijna met een derde) en het echtscheidingscijfer is 
bijna verdubbeld (behalve in Ierland). Daarbij is de gemiddelde leeftijd waarop vrouwen 
voor het eerst trouwen gestegen tot 26,1 jaar en die waarop zij hun eerste kind krijgen tot 
28,6 jaar. 
Tegelijkertijd is de arbeidsmarktparticipatie van vrouwen enorm toegenomen, al verschilt 
dit sterk per Lid-Staat. Met de stijging van de arbeidsparticipatie is ook de werkloosheid 
onder vrouwen toegenomen en deze ligt doorgaans hoger dan onder mannen. 
Kijkt men naar de positie van de vrouw in de samenleving (ten opzichte van de man), dan 
komen de vrouwen in de EG er in vergelijking met elders goed vanaf. In de EG wordt in 
de noordelijke Lid-Staten de hoogste mate van gelijkheid tussen de seksen aangetroffen, 
wat deels komt door het hoge onderwijs- en inkomensniveau in vergelijking met mannen. 
3. Geselecteerde gezondheidsindicatoren 
De gezondheid van vrouwen in de EG, zoals bepaald aan de hand van een groot aantal 
gezondheidsindicatoren, ligt op een hoog peil. De levensverwachting neemt al tientallen 
jaren toe en ligt nu bij 80 jaar, wat ruim 6 jaar langer is dan het overeenkomstige 
gemiddelde voor mannen in de EG. Dit gemiddelde vertoont van Lid-Staat tot Lid-Staat 
echter aanzienlijke verschillen en ligt tussen 81,9 jaar in Frankrijk en 77,8 jaar in 
Denemarken. 
De zuigelingensterfte is ook gedaald; volgens de meest recente gegevens (1992) 
overlijden slechts 6,9 van de 1000 levendgeboren meisjes vóór zij de leeftijd van 1 jaar 
hebben bereikt. Dit is een daling van 68% ten opzichte van 1970. De moedersterfte is ook 
sterk gedaald (met 79% ten opzichte van 1970) en ligt nu bij 7 per 100 000 vrouwen. 
Afgaande op peilingen van de subjectief ervaren gezondheid beschouwen vrouwen in de 
EG zich als gezond (of zeer gezond). Gemiddeld geeft iets meer dan 62% aan in goede of 
zeer goede gezondheid te verkeren. Dit cijfer varieert over de Gemeenschap en over de 
leeftijdsgroepen en is bij oudere vrouwen lager, wat voor de hand ligt. 
Verder blijkt dat vrouwen de laatste decennia aanzienlijk langer geworden zijn. De jongere 
leeftijdsgroepen (18-29 jaar) zijn bijna 5 cm langer dan de ouderen (60 jaar en ouder). 
4. Ziekte 
Er zijn nauwelijks specifieke ziektematen op EG-niveau beschikbaar. In plaats daarvan 
worden geaggregeerde gegevens, zoals aandoeningen van korte en lange duur en 
zorggebruik vermeld. 
Ondanks de over het algemeen goede gezondheidstoestand van vrouwen maken zij 
melding van aanzienlijke beperkingen als gevolg van langdurige ziekten. Gemiddeld maakt 
bijna een op de vier vrouwen melding van enige (17,3%) of ernstige (6,3%) beperkingen 
in haar dagelijkse activiteiten als gevolg van een langdurige aandoening. Dit cijfer ligt het 
hoogst in Finland en Portugal (30%) en het laagst in Luxemburg (15%) en neemt toe met 
de leeftijd. Meer dan de helft van alle vrouwen van 75 jaar en ouder maakt gewag van 
dergelijke activiteitenbeperkingen. 
Vrouwen maken ook melding van aanzienlijke activiteitenbeperkingen van korte duur. 
Ongeveer 14% van de vrouwen gaven aan dat zij de afgelopen twee weken hun 
activiteiten hadden moeten minderen in verband met ziekte of letsel, bij 3% was dat het 
geval wegens emotionele of psychische problemen. Onder de vrouwen van 65 jaar en 
ouder waren de overeenkomstige cijfers 25%, respectievelijk 5%. 
Hoewel niet voor alle chronische en kortdurende aandoeningen een arts hoeft te worden 
geraadpleegd, is dit blijkbaar toch wel vaak het geval. Uit de Eurobarometer van 1996 
komt naar voren dat gemiddeld een op de drie vrouwen de laatste twee weken contact 
met een arts gehad had (persoonlijk of telefonisch). Ook hier weer ligt het cijfer onder de 
oudere vrouwen hoger. 
Een gering percentage van de ernstige ziektegevallen vereist ziekenhuisopname. 
Gemiddeld zegt 10% van de vrouwen in de EG in het afgelopen jaar eenmaal of vaker in 
het ziekenhuis opgenomen te zijn (om andere redenen dan bevalling), met een totale 
verblijftijd van ongeveer 10 dagen. Onder oudere vrouwen ligt het percentage ongeveer 
tweemaal zo hoog als onder jongere en zij blijven ook langer in het ziekenhuis. 
5. Doodsoorzaken en trends in de sterfte onder vrouwen 
Voor alle leeftijden tezamen zijn de meest frequente doodsoorzaken aandoeningen van de 
bloedsomlooporganen (43%) en kanker (26%). Ziekten van de ademhalingsorganen zijn 
bij vrouwen in 6% van de gevallen de doodsoorzaak en zelfdoding en ongevallen in 5%. 
De overige 20% van de sterfgevallen zijn aan andere oorzaken te wijten. 
Zoals te verwachten is, verandert de voornaamste doodsoorzaak met de leeftijd. Bij 
vrouwen onder de 30 jaar zijn dit ongelukken met motorvoertuigen, terwijl het in de 
groep 30-34 jaar zelfdoding is. Kanker, met name van de 'vrouwelijke organen', zoals 
borst- en baarmoederhalskanker, is de voornaamste doodsoorzaak bij vrouwen tussen 35 
en 64 jaar. Wat de oudere vrouwen betreft (65 jaar en ouder) zijn aandoeningen van de 
bloedsomloop de belangrijkste doodsoorzaak, namelijk in bijna 50% van de gevallen. 
De gemiddelde sterfte (voor alle vrouwen) door ongelukken met motorvoertuigen is 6,42 
per 100 000 terwijl de sterfte door zelfdoding en zichzelf toegebracht letsel 6,24 per 
100 000 is. De kankersterfte onder vrouwen van alle leeftijden is ongeveer 150 per 
100 000, en de sterfte aan ziekten van de bloedsomlooporganen (hartziekten en beroertes) 
ongeveer 248 per 100 000. Ischemische hartziekten alleen zijn verantwoordelijk voor 
circa 85 op de 100 000 sterfgevallen en voor beroertes ligt dit cijfer op bijna 76. 
Van de totale kankersterfte onder vrouwen in de EG wordt 21% veroorzaakt door 
borstkanker, met een sterftecijfer van circa 31 per 100 000. Baarmoederhalskanker is 
daarentegen de oorzaak van slechts 2% van alle kankersterfte, met een sterftecijfer van 
ongeveer 3 per 100 000. 
De sterfte als gevolg van kanker van de ademhalingsorganen - hoofdzakelijk longkanker -
is sinds 1970 met bijna 70% gestegen. Dit maakt nu 9% van alle kankersterfgevallen uit, 
met een sterftecijfer van 14 per 100 000. 
6. Determinanten van gezondheid en gezondheidsbevordering 
De twee belangrijkste doodsoorzaken (hartziekten en kanker) zijn grotendeels te 
voorkomen door preventie, zowel primair (een gezondere levensstijl) als secundair 
(vroegtijdige opsporing, bijvoorbeeld door screening). De voornaamste risicofactoren 
voor een groot deel van de voortijdige sterfte (d.w.z. vóór het bereiken van de 65-jarige 
leeftijd) zijn roken, (overmatig) alcoholgebruik, ongezonde voeding en gebrek aan 
lichaamsbeweging. 
Ongeveer 28% van de vrouwen in de EG rookt, maar dit percentage verschilt sterk per 
Lid-Staat. Denemarken en Portugal onderscheiden zich daarbij door het extreem hoge 
(42%) respectievelijk lage (12%) percentage rokende vrouwen. Er zijn geen gegevens 
over het gemiddelde alcoholgebruik van vrouwen in de EG, al is bekend dat vrouwen 
minder drinken dan mannen. 
Hoewel er weinig gegevens over de voeding zijn, levert de Eurobarometer 1996 wel 
informatie over het resultaat van de eetgewoonten (namelijk het gewicht). Het blijkt dat 
een op de vijf vrouwen lijdt aan overgewicht (of ernstig overgewicht) zoals gedefinieerd 
aan de hand van de Quetelet-index, terwijl 15% ondergewicht vertoont. Overgewicht is 
een belangrijke risicofactor voor een aantal ziekten, in het bijzonder hartziekten en 
diabetes. 
De enquête levert ook informatie over de mate waarin vrouwen in de EG periodiek 
geneeskundig onderzoek ondergaan en wat dit inhoudt. Dit verschilt per land en per 
leeftijdsgroep. Zo heeft 44% van de Europese vrouwen boven de 65 het afgelopen jaar 
een hartonderzoek ondergaan en ongeveer een zelfde percentage een cholesteroltest. 
Voor de hele vrouwelijke bevolking ligt dit cijfer uiteraard lager. 
Tests op diabetes worden minder vaak gedaan, circa 22% heeft het afgelopen jaar een 
dergelijke test ondergaan; onder vrouwen met ernstig overgewicht (van 40 jaar en ouder) 
ligt dit cijfer echter bij 44%. Aangezien overgewicht een risicofactor voor niet-
insulineafhankelijke diabetes, ligt dit voor de hand. 
Ongeveer 16% van de vrouwen in de EG zegt het afgelopen jaar een onderzoek naar 
osteoporose te hebben ondergaan. De cijfers voor kankerscreening liggen daarentegen 
veel hoger. Zo'n 40% van de vrouwen geeft aan het afgelopen jaar een 
baarmoederhalsuitstrijkje te hebben laten maken en voor manueel onderzoek van de 
borsten geldt een zelfde percentage. Circa 18% van de vrouwen heeft het afgelopen jaar 
mammografisch onderzoek ondergaan. 
Aangezien mammografie in veel Lid-Staten een controversieel onderwerp is, werd de 
vrouwen in de Eurobarometerenquête naar hun opvattingen hierover gevraagd. De 
overgrote meerderheid (meer dan 90%) verklaarde voorstandster te zijn van (gratis) 
mammografisch bevolkingsonderzoek voor de leeftijdsgroepen waarin de sterfte hierdoor 
aanzienlijk kan worden teruggebracht, en dit percentage vertoonde slechts weinig variatie. 
7. Specifieke vrouwelijke gezondheidskwesties 
De afgelopen decennia zijn verscheidene gezondheidskwesties naar voren gekomen die 
van bijzonder belang zijn voor vrouwen. Dit omvat eetstoornissen, die meestal bij tieners 
en jonge vrouwen voorkomen, HP/ en aids - vaak alleen gezien als een aandoening van 
mannen, maar het is gebleken dat vrouwen hier kwetsbaarder voor zijn, hartziekten - ook 
veeleer beschouwd als mannenziekte ondanks dat ook veel vrouwen hieraan overlijden, en 
osteoporose, iets wat bij vrouwen veel meer voorkomt dan bij mannen. Aan deze lijst van 
voor vrouwen belangrijke gezondheidskwesties moeten nog worden toegevoegd 
gezinsplanning en abortus en geweldpleging tegen vrouwen. 
Er is een opvallend gebrek aan gegevens over de incidentie en prevalentie van 
eetstoornissen (boulimie en anorexia nervosa), hoewel de indruk bestaat dat deze in de 
afgelopen twintig jaar in de hele EG zijn toegenomen. De sterfte onder anorexiapatiénten 
wordt op 6% geschat, die onder boulimiepatiënten op de helft daarvan. 
Met de vergrijzing van de bevolking neemt de incidentie van osteoporose toe. Gezien de 
grote morbiditeit en mortaliteit in verband met deze aandoening is osteoporose voor veel 
Lid-Staten een toenemend punt van zorg. Substitutietherapie (toediening van 
oestrogenen) levert een bijdrage tot de preventie van osteoporose maar staat bij de 
zorgverleners nog ter discussie. Overigens zijn vrouwen blijkens de Eurobarometer 1996 
van mening dat zij onvoldoende geïnformeerd zijn over de kosten en baten van een 
dergelijke therapie. 
8. Conclusies 
In dit verslag is getracht een zo volledig mogelijk overzicht van de 
gezondheidsproblematiek van vrouwen te geven, uitgaande van de beschikbare gegevens. 
Duidelijk is dat hoewel vrouwen langer leven en naar eigen zeggen een goede gezondheid 
genieten, onder hen toch veel problemen voorkomen als gevolg van chronische ziekte. De 
gezondheid zoals gemeten aan de hand van een aantal indicatoren varieert over de Lid-
Staten en tussen de verschillende leeftijdsgroepen. Zoals te verwachten was, is de 
gezondheid van oudere vrouwen slechter. 
Verder worden in dit verslag een aantal beleidsinitiatieven genoemd waarmee de 
voortijdige sterfte onder vrouwen in de Gemeenschap zou kunnen worden beperkt. 
1. INLEIDING 
l.l Achtergrond 
Dit verslag geeft een beeld van de gezondheid van vrouwen in de Europese Gemeenschap, 
waarbij zowel verschillen als overeenkomsten binnen en tussen de Lid-Staten worden 
besproken. Ingegaan wordt op de belangrijkste oorzaken van sterfte en ziekte en op een 
aantal individuele en sociale determinanten die van invloed zijn op de gezondheid van 
vrouwen in het licht van de veranderende demografische en sociale trends. Aldus kunnen 
wij aandacht schenken aan gezondheidsproblemen die vaker bij vrouwen voorkomen (b.v. 
eetstoornissen, borstkanker, osteoporose, seksueel misbruik en de gevolgen van geweld in 
de huiselijke sfeer), specifiek zijn voor vrouwen (reproductieve gezondheid, 
baarmoederhals- en eierstokkanker, menopauze) of zich bij vrouwen anders voordoen dan 
bij mannen (b.v. hart- en vaatziekten, Hiv/aids). 
De gezondheid van vrouwen is deze eeuw sterk verbeterd, getuige een aanzienlijke 
toename van de levensverwachting en een daling van de vroegtijdige sterfte, met inbegrip 
van moeder- en kindersterfte. Vrouwen in de EG leven gemiddeld langer dan mannen, en 
wel zo'n 5 à 7 jaar. De laatste twintig jaar is er echter bijzondere aandacht gekomen voor 
de gezondheid van vrouwen en het beleid en de zorgverlening op dat gebied, als gevolg 
van het toenemende inzicht dat de behoeften en problemen van vrouwen op 
gezondheidsgebied van die van mannen verschillen. In een recent opinieonderzoek 
(Eurobarometer 44.3/1996)3 is vrouwen in de EG gevraagd of zij van mening waren dat 
de gezondheidsproblematiek van vrouwen in hun land voldoende aandacht kreeg. Meer 
dan 1 op de 3 vrouwen dacht van niet (of wist het niet) (fig. 1.1). Zoals te verwachten 
varieerden de antwoorden over de 15 Lid-Staten: bijna 50% van de Ierse vrouwen 
antwoordde dat deze kwesties onvoldoende aandacht krijgen (tab. 1.1), terwijl van de 
Deense vrouwen slechts 12% dat vond. Dit is een interessant resultaat als men bedenkt 
dat de levensverwachting voor vrouwen in Denemarken en in Ierland tot de kortste in de 
EG behoort (zie hoofdstuk 3.1). Blijkbaar zijn andere factoren van invloed op het beeld 
dat vrouwen van deze problematiek hebben. Er zij overigens op gewezen dat de Ierse 
regering onlangs met een speciaal gezondheidsbeleid voor vrouwen is gekomen, het eerste 
in zijn soort in de EG'. 
De grotere aandacht voor de gezondheid van vrouwen is tot stand gekomen tegen de 
achtergrond van diepgaande maatschappelijke en demografische veranderingen. Genoemd 
kunnen worden de postindustriële ontwikkeling van West-Europa, de toegenomen 
participatie van vrouwen in het arbeidsproces sinds de jaren zestig en de veranderende 
relaties tussen de seksen in het openbare en particuliere leven. De demografische 
veranderingen worden gekenmerkt door vergrijzing van de bevolking, met daarbij 
feminisatie van de oudere leeftijdsgroep13, dalende vruchtbaarheidscijfers, kleinere 
gezinnen, een hogere leeftijd van eerste huwehjkssluiting en toegenomen 
echtscheidingscijfers. Deze verschijnselen hebben het aanzicht van de westerse 
maatschappij en de positie van vrouwen en mannen daarin drastisch gewijzigd. 
a Zie hoofdstuk 1.4 voor nadere gegevens over de Eurobarometerenquête. 
0 Hiermee wordt het verschijnsel bedoeld dat als gevolg van de verschillen in sterfte de ouderen 
hoofdzakelijk vrouwen zijn. Zie voor nadere gegevens hoofdstuk 2.1. 
10 
1.2 De gezondheid van vrouwen 
Hoewel de gegevens over de gezondheidstoestand van vrouwen nog onvolledig zijn, 
hebben wij geleidelijk aan een duidelijker beeld daarvan in vergelijking met die van 
mannen gekregen. Vrouwen hebben vaker last van chronische ziekten en aandoeningen 
dan mannen, iets wat niet uitsluitend kan worden toegeschreven aan het feit dat zij langer 
leven. Verder ervaren zij hun gezondheid vaak als slechter dan mannen. Er komen steeds 
meer aanwijzingen voor dat veel van de medisch-biologische kennis omtrent 
gezondheidsproblemen - met uitzondering dan van biologische onderwerpen die 
uitsluitend vrouwen betreffen - voortkomen uit onderzoek dat gebaseerd is op het 
mannelijke prototype. Hierbij zijn de invloeden van sekseverschillen op de diagnostiek, de 
behandeling en de resultaten daarvan genegeerd. Ook vertonen de patronen van ziekte en 
sterfte bij vrouwen veranderingen. Zo sterven steeds meer vrouwen aan longkanker 
doordat het roken onder vrouwen, met name jongere vrouwen, is toegenomen. 
Vrouwen doen een groter beroep op de gezondheidszorg dan mannen (niet alleen voor 
henzelf maar ook als verzorgers van kinderen en bejaarde familieleden) en daarin zijn ook 
veel meer vrouwen dan mannen werkzaam. Zij zijn echter ondervertegenwoordigd in de 
hogere leidinggevende en medische echelons, waardoor hun invloed op de beleidsvorming 
beperkt is. Ook verrichten vrouwen vaker en meer onbetaalde zorg voor het eigen gezin, 
bejaarden en de gemeenschap. 
Ondanks het toenemende aantal vrouwen dat betaald werk verricht, besteden zij nog 
steeds meer tijd aan het huishouden dan mannen en beschikken zij over minder vrije tijd. 
Ook is de economische en sociale status van vrouwen in de regel lager, lijden zij vaker 
armoede en zijn zij vaker financieel afhankeüjk van mannen of van sociale voorzieningen. 
Deze factoren beperken de keuzen die zij in hun leven kunnen maken, met inbegrip van de 
keuze voor een gezonde levenswijze. Er bestaat echter nog onvoldoende inzicht in de 
invloed van deze factoren op de gezondheid van vrouwen en omgekeerd. 
Mede doordat de bewustwording omtrent deze problematiek is toegenomen, is er meer 
aandacht voor de gezondheid van vrouwen gekomen, getuige de vele inspanningen van de 
afgelopen twintig jaar om dit op politiek, sociaal en medisch-biologisch vlak tot een 
prioritair onderwerp te maken. Dankzij het Decennium voor de vrouw van de Verenigde 
Naties (1976-1985) heeft de gezondheid van vrouwen meer aandacht gekregen. Ook de 
streefdoelen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) van 1978, 'Gezondheid voor 
iedereen in het jaar 2000', omvatten een specifiek doel voor vrouwen. En deze extra 
aandacht is onlangs nog bevestigd op de Vierde Wereldvrouwenconferentie van de VN 
(Peking, 1995), waar een actieprogramma is vastgesteld met als een van de doelstellingen3 
het geven van prioriteit aan onderwijsprogramma's die er onder andere op gericht zijn 
vrouwen te helpen hun eigen beslissingen te nemen en zelf de verantwoordelijkheid voor 
hun gezondheid en vruchtbaarheid op zich te nemen. 
Op het niveau van de Gemeenschap zijn onlangs een aantal activiteiten gelanceerd met 
betrekking tot de verbetering en bescherming van de gezondheid van vrouwen; dit waren 
bijvoorbeeld de goedkeuring van de Richtlijn van de Raad met betrekking tot 
zwangerschapsverlof2, de prioriteit voor oudere vrouwen in de strategie voor de 
Deze doelstelling sluit aan bij de belangrijkste doelstellingen van de Europese Unie vóór, tijdens en 
na de conferentie van Peking. 
11 
ouderen*3 en het netwerk voor screening op borstkanker van het programma 'Europa 
tegen kanker'4. 
1.3 Indicatoren en determinanten van de gezondheid van vrouwen 
Ten behoeve van doeltreffende beleidsmaatregelen en programma's op gezondheidsgebied 
(en de evaluatie daarvan) wordt steeds meer gebruik gemaakt van objectieve maten om de 
gezondheidstoestand van bevolkingsgroepen en veranderingen daarin te beschrijven. Ook 
worden steeds vaker vergelijkingen gemaakt tussen (sub)populaties en tussen landen om 
de prevalentie van verschillende ziekten te bepalen, inzicht in de onderliggende oorzaken 
te krijgen en het effect van preventiestrategieën te evalueren. 
Hoewel een begin gemaakt is met de standaardisatie van de gegevens met het oog op 
Europese en internationale vergelijkingen, zijn er nog maar weinig werkelijk vergelijkbare 
gegevens beschikbaar. Dit verslag, dat gebruik maakt van bestaande en nieuwe 
gezondheidsgegevens en -indicatoren op EG-niveau, is daarom noodgedwongen beperkt 
in de keuze van onderwerpen. Ook beperkt het zich tot vrouwen van 15 jaar en ouder, 
aangezien de meeste seksespecifieke gegevens op EG-niveau op deze leeftijdsgroep 
betrekking hebben. Ten slotte zijn vergelijkingen tussen mannen en vrouwen wat hun 
gezondheidstoestand betreft om redenen van ruimtebesparing alleen gegeven als dat van 
bijzonder belang is. 
1.4 Informatiebronnen 
Voor dit verslag zijn tal van bestaande primaire en secundaire bronnen op gezondheids- of 
daarmee verband houdend gebied gebruikt. Het aggregatieniveau daarvan loopt van 
regionaal en nationaal tot communautair en internationaal. Hoewel de aandacht in 
hoofdzaak uitging naar kwantificeerbare, vergelijkbare gezondheidsindicatoren en 
-determinanten voor vrouwen, is ook kwalitatieve informatie gebruikt. Verwijzingen naar 
de specifieke informatiebronnen zijn na elk hoofdstuk en in de literatuurlijst aan het eind 
van het verslag opgenomen. 
De voornaamste gegevensbronnen zijn de gegevensbank Health for All (HFA) (WHO, 
1996)5, diverse rapporten en gegevens van het Bureau voor de statistiek van de Europese 
Gemeenschappen (Eurostat) alsmede gegevens van de eerste fase van de European 
Community Household Panel van Eurostat (ECHP, 1994), de statistieken 'The World's 
Women 1970-1990' van de VN6 en gegevens afkomstig van verschillende gespecialiseerde 
centra, zoals het Internationaal Instituut voor kankeronderzoek in Lyon en het Europees 
Centrum voor de epidemiologische controle op aids in Parijs. Een belangrijke bron van 
gegevens voor dit verslag is verder een begin 1996 in de hele EG uitgevoerd 
Eurobarometeronderzoek. Hierin werden aan een representatieve steekproef uit de niet-
geïnstitutionaliseerde bevolking (circa 1000 personen) in elke Lid-Staatb een aantal vragen 
over de gezondheid gesteld, onder meer over hun attitudes, ervaren gezondheid en in het 
afgelopen jaar genoten preventieve zorg. 
Ondanks voortdurende verbeteringen in de beschikbaarheid en vergelijkbaarheid van 
gezondheidsindicatoren en -determinanten zijn er nogal wat beperkingen. Zo ontbreken 
gegevens over veel kwesties die voor de gezondheid van de vrouw van belang zijn, 
a Bijvoorbeeld in het Europees Jaar van de ouderen in 1993 en het komende Internationale Jaar van de 
ouderen van de VN ( 1999)3. 
b Voor Duitsland omvatte de steekproef 1000 personen in de oude en 1000 in de nieuwe deelstaten. 
12 
bijvoorbeeld de menopauze en eetstoornissen (zie hoofdstuk 7) en/of betreffende 
specifieke groepen, bijvoorbeeld migrerende vrouwen. Ook de ziekte- en 
overlevingsstatistieken en de determinanten van de levensstijl, zowel algemeen als 
seksespecifiek, vertonen tal van lacunes. Bovendien zijn er te weinig 
gezondheidsgerelateerde gegevens uitgesplitst naar geslacht, waarmee men bijvoorbeeld 
het verband tussen werk, stress en gezondheid zou kunnen bestuderen. 
Waar mogeüjk is informatie voor alle 15 Lid-Staten ingewonnen. Daarbij zijn de gegevens 
gewoonlijk zowel voor de Lid-Staten afzonderlijk als voor de EG als geheel weergegeven. 
De gegevens over Duitsland van vóór 1990 hebben gewoonlijk betrekking op de oude 
Bondsrepubliek, die van na 1990 omvatten ook de nieuwe deelstaten, tenzij anders 
vermeld. Er is echter één belangrijke uitzondering: bij de Eurobarometer wordt 
onderscheid gemaakt tussen oude en nieuwe deelstaten. Dit onderscheid is hier 
overgenomen, aangezien uit de resultaten blijkt dat er als gevolg van de vele jaren van 
scheiding nog steeds grote verschillen bestaan in bepaalde gezondheids- en daarmee 
verband houdende indicatoren. 
Er is steeds van de meest actuele gegevens gebruik gemaakt. In sommige gevallen zijn 
deze al enige jaren oud (zo dateren de sterftegegevens van de WHO van 1992), terwijl 
andere zeer recent zijn (b.v. de gegevens van de Eurobarometer 1996). 
1.5 Indeling van het verslag 
Dit verslag bestaat uit acht hoofdstukken. Hoofdstuk 1 beschrijft de doelen, achtergrond, 
methoden en indeling van het verslag; in hoofdstuk 2 wordt een overzicht gegeven van de 
sociale en demografische trends die voor vrouwen in de verschillende levensfasen van 
belang zijn. In hoofdstuk 3 wordt een aantal voor vrouwen relevante 
gezondheidsindicatoren besproken, waaronder de levensverwachting, zuigelingensterfte en 
ervaren gezondheid. Ter aanvulling van deze informatie beschrijft hoofdstuk 4 bepaalde 
ziektematen, waaronder lichamelijke beperkingen door langdurige ziekte, 
activiteitenbeperkingen van korte duur en ziekenhuisopnames. In hoofdstuk 5 worden de 
doodsoorzaken bij vrouwen van verschillende leeftijden besproken. Hoofdstuk 6 bevat een 
bespreking van verschillende determinanten van gezondheid, onder andere roken en 
drinken, en hierin worden ook verschillende screenmgsprogramma's besproken. 
Hoofdstuk 7 analyseert een aantal onderwerpen die voor vrouwen in de verschillende 
levensfasen van bijzondere betekenis zijn. Hoofdstuk 8 rondt het verslag af. De bijlagen 
omvatten een verklarende woordenlijst, een lijst van tabellen en figuren en de bibliografie. 
In dit verslag wordt met cijfers naar de referenties aan het eind van elk hoofdstuk 
verwezen; letters verwijzen naar voetnoten onderaan de bladzijde. Figuren en tabellen zijn 
na de referenties bij elk hoofdstuk opgenomen. 
Referenties 
Irish Department of Health (1995), Developing a Policy for Women's Health: A Discussion 
Document, Dublin: Stationary Office. 
Commissie van de Europese Gemeenschappen (CEG), Richtlijn 92/85/EEG van 19 oktober 1992. 
Pubükatieblad L 348 van 28 november 1992. 
Dooghe, G. and Appleton, N. (1995). Elderly Women in Europe. Choices & Challenges. Leuven. 
Centrum voor Bevolkings- en Gezinsstudies. 
13 
4 European Journal of Cancer Prevention ( 1994), Vol 3, Supplement 1. 
5 Zie bijvoorbeeld ook: WHO, (1994), Health in Europe, European Series, No. 56, Regional 
Publications, Kopenhagen, Regionaal Bureau voor Europa van de WHO. 
6 Verenigde Naties (1991), The World's Women 1970-1990, Trends and Statistics. New York: 
Verenigde Naties. 
14 
[figuren en tabellen] 
15 
Figuur 1.1 
Voldoende aandacht voor de gezondheid van vrouwen, 1996 (*) 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 
Zeer moa oneens 
(4,70 %) Enigszins moe 
oneens 
(13,60 %) 
Zoor moo oowi 
(25,00 %) 
Weet niet 
(15,70 %) 
Enigszins mee eens 
(41,00%) 
Bron; Eurobarometer 44.3/1996 
( *): Verdeling van de antwoorden op de vraag in hoeverre de ondervraagden het eens waren met de volgende uitspraak: 'In 
(land) wordt voldoende aandacht geschonken aan gezondheidsproblemen van vrouwen, zoals borst- en 
baarmoederhalskanker" 
Figuur 1.2 
Voldoende aandacht voor de gezondheid van vrouwen, 1996 (*) 
Vrouwen van 15 jaar en ouder 
EU-15, per land 
Denemarken 
Nederland 
Finland 
Frankrijk 
Luxemburg 
België 
Oostenrijk 
Italië 
Duitsland Oost 
EU-15 
Zweden 
Verenigd Koninkrijk 
Spanje 
Duitsland West 
Griekenland 
Portugal 
Ierland ^\m\\^mw^^ f^\s\s\s\\\\s\^^^^^ 
KS\SmSNSSSSNSS^^^^^ 
^s\\s\s\\\\\^^^^^ 
feMKKKmvKKSKSKK^^ 
^ssmm^^^m^^KKKKKM kv^VMMKk^^^^ 
^SSSSSSS\NSSNSS\SSS^^^ 
hSSSSS\\SNSSS\\\SSSW^^^ 
^SmhSmmmm^m^a t&^M^MKMKyftKK^SI 
hmsmmsm^msms^i bKftMK*MsmsKftm^w k\m\\sssss\\\s\^^^^^ 
tm^wmwasKss^ feKM^mSm^KKKftl L\\S\SSSSSSSSSSS\S\^^T 
0% 20% 
gerankschikt naar het percentage "mee eens" 40% 60% 80% 100% 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
(*): Verdeling van de antwoorden op de vraag m hoeverre de ondervraagden het eens waren met de volgende uitspraak: "In 
(land) wordt voldoende aandacht geschonken aan gezondheidsproblemen van vrouwen, zoals borst- en 
baarmoederhalskanker". 
16 
Tabel LI 
Voldoende aandacht voor de gezondheid van vrouwen in het eigen land, 1996 (*) 
Vrouwen van 15 jaar en ouder 
Zeer mee Enigzins mee Enigzins mee Zeer mee 
oneens oneens Weet niet eens eens 
% % 
Denemarken 
Nederlands 
Finland 
Frankrijk 
Luxemburg 
België 
Oostenrijk 
Italië 
Duitsland Oost 
UE-15 
Zweden 
Verenigd Koninkrijk 
Spanje 
Duitsland West 
Griekenland 
Portugal 
Ierland 3.8 
4.3 
1.7 
1.4 
1.6 
2.5 
1.2 
5.1 
2.6 
4,6 
4.8 
10.1 
3.3 
1.7 
4.6 
5.0 
20.7 8,7 
6.1 
11.0 
12.6 
8.4 
8.8 
8.2 
5.6 
11.1 
13,6 
20.9 
21.6 
17.0 
14.9 
14.7 
19,9 
27,4 2.0 
5.6 
4.5 
11.2 
17.4 
16.9 
21.6 
21.0 
20.3 
16,4 
11.6 
7.1 
21,6 
26.5 
25.8 
23.8 
14.4 33.3 
33.5 
53.3 
54.4 
48.7 
50.3 
36.2 
26.2 
49.5 
42,9 
42,6 
45.0 
40.5 
41.2 
31.5 
45.2 
27.2 52.2 
50.5 
29.6 
20.4 
23.9 
21.5 
32.8 
42.1 
16.5 
22,5 
20,1 
16.2 
17.6 
15.6 
23.4 
6.2 
10.4 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
(*) Verdeling van de antwoorden op de vraag in hoeverre de ondervraagden het eens waren met de volgende uitspraak: "In (land) wordt 
voldoende aandacht geschonken aan gezondheidsproblemen van vrouwen, zoals borst- en baarmoederhalskanker" 
17 
2. SOCIALE EN DEMOGRAFISCHE TRENDS 
Dit hoofdstuk bevat achtergrondinformatie over demografische en sociale trends die 
betrekking hebben op vrouwen31. Gegevens over de levensverwachting en de 
zuigelingensterfte, die vaak in demografische statistieken worden opgenomen, worden 
behandeld in hoofdstuk 3, dat betrekking heeft op geselecteerde gezondheidsindicatoren. 
2.1 Omvang en opbouw van de bevolking 
Met de toetreding van drie nieuwe Lid-Staten (Oostenrijk, Finland en Zweden) op 
1 januari 1995 steeg de totale bevolking van de Gemeenschap van ongeveer 350 tot 372 
miljoen (6,3%). Iets meer dan de helft (50,9%) van deze nieuwe bevolking waren 
vrouwen, waardoor hun aantal toenam van 179 tot 190 miljoen. Het aandeel vrouwen in 
de EG-bevolking bleef hierdoor ook na de toetreding op 51,2%. Dit percentage is over de 
Lid-Staten opmerkelijk constant: het ligt tussen 50,4% in Ierland en 51,8% in Portugal 
(zie tab. 2.1). 
Over de verschillende leeftijdsgroepen varieert het percentage vrouwen echter aanzienlijk. 
In de groep jonger dan 20 jaar zijn er 95 vrouwen per 100 mannen. Deze 
oververtegenwoordiging van mannen in de bevolking loopt door tot 39 jaar. In de 
leeftijdsgroep 40-59 jaar zijn er op elke 100 mannen 100 vrouwen, maar daarna neemt het 
vrouwenoverschot sterk toe en bij de tachtigjarigen ligt de verhouding vrouwen/mannen 
op ongeveer 221/100 (zie fig. 2.1). 
In de groep jonger dan 20 jaar is de verhouding in alle Lid-Staten ongeveer gelijk, maar in 
de leeftijdsgroep 60 jaar en ouder zijn er aanzienlijke verschillen. Duitsland en Oostenrijk 
hebben het grootste vrouwenoverschot, Griekenland en Ierland het kleinste (zie fig. 2.2). 
Dit grote vrouwenoverschot op hogere leeftijd is deels het gevolg van het verschil in 
levensverwachting tussen mannen en vrouwen. Gemiddeld leeft een vrouw in de EG meer 
dan zes jaar langer dan een man, met als gevolg dat er meer vrouwen dan mannen in de 
hogere leeftijdsgroepen zijn (voor nadere gegevens over de levensverwachting zie 
hoofdstuk 3). 
Dit verschil komt ook tot uiting in de leeftijdsopbouw van beide geslachten. Zoals blijkt 
uit tabel 2.2 is 23,6% van de vrouwen 60 jaar of ouder, terwijl dit percentage voor 
mannen slechts 17,8% bedraagt. Deze verhouding kan in de loop der tijd veranderen: uit 
tabel 2.2 blijkt dat het percentage mannen boven de zestig sneller stijgt dan dat voor 
vrouwen. Van 1991 tot 1996 is het percentage mannen boven de 60 met 5,5% 
toegenomen, bij de vrouwen bedroeg deze stijging 2,7%. 
2.2 Gezinsteven 
Met de vergrijzing van de bevolking verandert ook het gezinsleven. Het opmerkelijkst is 
de sterke daling van het huwelijkscijfer, tussen 1960 en 1995 daalde dit met bijna een 
derde, van ongeveer 8 huwelijken per 1000 inwoners tot 5,1. Deze daling deed zich in alle 
Uitvoeriger informatie over dit onderwerp is te vinden in ""Women and Men in the European Union, 
A Statistical Portrait. 
18 
Lid-Staten ongeveer in dezelfde mate voor, het sterkst in Duitsland en het geringst in 
Griekenland (zie tab. 2.3). 
Deze daling in het huwelijkscijfer ging gepaard met een stijging van de leeftijd van eerste 
huwelijkssluiting van 24 tot iets boven 26 jaar (zie tab. 2.3). In Denemarken en Zweden is 
deze leeftijd het hoogst (respectievelijk 28,1 en 28,5 jaar in 1994) en is deze sinds 1960 
ook het sterkst gestegen. 
Ondanks de daling van het huwelijkscijfer en de stijging van de leeftijd waarop men voor 
de eerste maal trouwt, is het echtscheidingscijfer sinds 1960 meer dan verdrievoudigd, van 
0,54 tot 1,8 per 1000 inwoners. Evenals het huwelijkscijfer varieert het aantal 
echtscheidingen binnen de EG sterk. Ierland neemt daarbij een aparte positie in aangezien 
echtscheiding daar niet toegestaan isa In de zuidelijke Lid-Staten Griekenland, Italië en 
Spanje ligt het cijfer lager, terwijl de lijst wordt aangevoerd door de noordelijke Lid-
Staten Denemarken, Finland en Zweden, alsmede het Verenigd Koninkrijk. 
De gevolgen van deze trends kunnen worden afgelezen uit figuur 2.3, waaruit blijkt dat 
zowel het aantal eenpersoonshuishoudens als het aantal eenoudergezinnen tussen 1960 en 
1995 sterk gestegen is. Verder toont deze figuur een sterke stijging in het percentage 
buitenechteüjke geboorten, een trend die evenals het toenemende echtscheidingscijfer 
heeft bijgedragen aan het grotere aantal eenoudergezinnen. 
De stijging van het aantal buitenechtelijke kinderen was niet de enige verandering in deze 
periode. Het totale vruchtbaarheidscijfer daalde met 45%, van 2,59 tot 1,43 kinderen per 
vrouw. Hierdoor is het totaal aantal geboorten met meer dan 1,7 miljoen, bijna 31%, 
gedaald, tot iets minder dan 4 miljoen geboorten per jaar (zie fig. 2.3 en tab. 2.4). 
Hoewel het totale vruchtbaarheidscijfer sinds 1960 in alle Lid-Staten is gedaald, gebeurde 
dat niet overal op hetzelfde moment. Zoals blijkt uit figuur 2.4 trad dit verschijnsel met 
name in Ierland pas in de jaren negentig op, terwijl in de meeste Lid-Staten de grootste 
daling zich in de jaren zestig of zeventig voordeed. Interessant is verder dat in de 
noordelijke landen, waar het totale vruchtbaarheidscijfer gedurende enige tijd het laagst 
was, dat nu het hoogst is. Dit is bijzonder opmerkelijk omdat, zoals wij later zullen zien, in 
deze landen de arbeidsparticipatie het hoogst is, wat normaliter gepaard gaat met een 
lager vruchtbaarheidscijfer. 
Deze toenemende vruchtbaarheid in de noordehjke landen kan niet worden toegeschreven 
aan een gering gebruik van anticonceptiemiddelen, wat een oorzaak kan zijn van de 
relatief recente daling in Ierland; uit tabel 2.5 blijkt immers dat in de noordehjke Lid-
Staten meer vrouwen gebruik maken van anticonceptiemiddelen dan in de overige Lid-
Staten. 
Tabel 2.5 geeft ook de leeftijd van de moeder bij geboorte van het eerste kind, die tussen 
1990 en 1994 licht (met 0,5 jaar) is toegenomen tot 28,7 jaar, hetgeen waarschijnlijk een 
gevolg is van de stijging in de leeftijd van eerste huwelijkssluiting. Ten slotte geeft deze 
tabel het percentage levendgeborenen bij tienermoeders, dat per Lid-Staat nogal varieert; 
het is het laagst in Nederland (1,38%) en het hoogst in Portugal (7,48%) (zie ook 
hoofdstuk 7.3). 
Na een referendum in 1995 is echtscheiding in Ierland nu onder bepaalde omstandigheden 
toegestaan. 
19 
2.3 Beroepsleven 
Ook het beroepsleven van vrouwen - zowel moeders als kinderloze vrouwen - vertoont 
veranderingen. In sommige Lid-Staten, vooral de noordehjke, vertoonde de 
arbeidsparticipatie al in de jaren zestig een toename, in andere landen gebeurde dat pas in 
de jaren zeventig en tachtig. Zoals blijkt uit tabel 2.6 is het aantal werkende vrouwen ook 
in de jaren negentig gestegen, al is in twee landen waar dat cijfer al erg hoog was (Finland 
en Zweden) sinds halverwege de jaren tachtig weer een daling ingetreden. Vrouwen 
beginnen ook steeds vaker een eigen zaak: in de Lid-Staten wordt tot 30% van alle 
ondernemingen door vrouwen geleid en ongeveer eenderde van alle nieuwe 
ondernemingen worden door vrouwen opgezet1. 
Ondanks de toenemende arbeidsmarktparticipatie bestaan er nog grote verschillen tussen 
de Lid-Staten. De noordelijke landen - Denemarken, Finland en Zweden - kennen veruit 
de hoogste arbeidsmarktparticipatie (meer dan 70% van de vrouwen werkt), terwijl deze 
in Griekenland, Spanje, Ierland, Italië en Luxemburg het laagst is (ongeveer 40-45%). 
Voor deeltijdarbeid zijn de verschillen nog groter. Uit tabel 2.7 blijkt dat de overgrote 
meerderheid (70-90%) van het deeltijdwerk door vrouwen verricht wordt. Wat het 
aandeel van deeltijdarbeid ten opzichte van het totaal betreft ligt Nederland in de EG 
duideüjk op kop: meer dan 60% van de werkende vrouwen heeft daar een deeltijdbaan. 
Andere landen waar veel vrouwen in deeltijd werken zijn het Verenigd Koninkrijk 
(45,2%), Zweden (41,4%) en Denemarken (36,7%). In Griekenland, Finland, Italië, 
Portugal en Spanje is dit het laagst (minder dan 15%). 
In figuur 2.5 is de totale toename van vrouwen (en mannen) in deeltijdbanen tussen 1975 
en 1991 weergegeven. In deze periode nam het deeltijdwerk door vrouwen toe van iets 
boven 20% tot 28%. Deze figuur geeft ook de ontwikkelingen in de werkloosheid en in 
tijdelijk werk; beide zijn tussen 1975 en 1991 ongeveer verdubbeld. Vrouwen zijn veel 
zwaarder door de werkloosheid getroffen dan mannen. 
In tabel 2.8 is de ontwikkeling van de werkloosheidscijfers tussen 1983 en 1993 in alle 
Lid-Staten weergegeven. In slechts vijf landen ligt de werkloosheid onder vrouwen 
beneden de 7% (Luxemburg, Oostenrijk, Portugal, Zweden en het Verenigd Koninkrijk). 
In de overige landen is dit rond de 10 à 15%, behalve dan in Spanje, waar het bijna 30% 
is. De werkloosheid onder vrouwen is in alle Lid-Staten groter dan die onder mannen, met 
uitzondering van Ierland, Finland en Zweden. 
Onder jongere vrouwen (onder de 25 jaar) is de situatie ernstiger; in absolute termen is de 
werkloosheid in deze groep aanzienlijk hoger dan onder de totale vrouwelijke 
beroepsbevolking. Dat is ook te zien in figuur 2.6, de verdeling van de activiteit over alle 
leeftijdsgroepen van de bevolking in 1994. 
2.4 Seksegerelateerde ontwikkelingsindices 
De bestaande sekseverschillen tussen de Lid-Staten (met uitzondering van Duitsland) en 
de positie die zij in de wereldranglijst innemen, op basis van geselecteerde indices van het 
Human Development Report 19952, zijn weergegeven in tabel 2.9. 
De Human Development Index (HDI) is een instrument om landen te beoordelen en te 
rangschikken naar een aantal geselecteerde sociale en economische indicatoren 
20 
(gezondheid, inkomen en onderwijs). Canada, de VS en Japan voeren de lijst aan, gevolgd 
door twee Lid-Staten, Nederland en Finland, op de vierde en vijfde plaats. 
Als de HDI echter met behulp van de Gender Development Index (GDI) gecorrigeerd 
wordt voor de sekse komt een ander beeld naar voren. De noordelijke Lid-Staten Zweden 
en Finland staan zowel wat de Gemeenschap betreft als mondiaal op kop. Nederland 
duikelt op de GDI in de Gemeenschap naar een negende plaats, wat aangeeft dat er in dat 
land nog heel wat ongelijkheden tussen mannen en vrouwen zijn. 
Een andere op de sekse gebaseerde index, de Gender Empowerment Measure (GEM), 
geeft verschillen aan op het gebied van de economische en politieke besluitvorming. Ook 
hier staan de noordelijke Lid-Staten bovenaan. Maar het beeld is niet voor alle Lid-Staten 
hetzelfde. Frankrijk komt bijvoorbeeld wat de Gemeenschap betreft op de vierde plaats 
van de GDI-schaal, maar heeft de laagste GEM-index. In dit land bestaan dus de grootste 
ongelijkheden tussen vrouwen en mannen op het gebied van de volksvertegenwoordiging, 
beroepsuitoefening en verdiencapaciteit. 
De grootste mate van gelijkheid wordt aangetroffen in de noordelijke Lid-Staten, wat toe 
te schrijven is aan de hoge scholingsgraad van de vrouwen sinds de jaren zeventig en het 
geringere verschil tussen vrouwen en mannen ten aanzien van het percentage 
alleenverdieners. 
Hoewel deze indices niet volmaakt zijn, blijkt er wel uit dat er zowel binnen de Lid-Staten 
als daartussen nog steeds ongelijkheden tussen de seksen voorkomen, ondanks de 
voortgang die in de tweede helft van deze eeuw is geboekt. Wat de volksgezondheid en 
het onderwijs betreft zijn deze ongelijkheden niet zo uitgesproken, maar zij komen sterker 
naar voren op het gebied van de inkomensverdeling en de vertegenwoordiging op het 
economische en politieke vlak. Er dient op gewezen te worden dat gelijkheid tussen de 
seksen niet met het inkomen (BBP) samenhangt: Luxemburg, dat op de eerste plaats komt 
wat koopkracht betreft (reëel BBP per hoofd), heeft van de Gemeenschap de laagste GDI 
(zie tab. 2.9) 
Referenties 
1 Europese Waarnemingspost voor het MKB, Vierde jaarverslag, 1996, blz. 330. 
2 United Nations Development Programme (1995), Human Development Report 1995, New York. 
Oxford University Press. 
21 
[figuren en tabellen] 
22 
Tabel 2.1 
Vrouwen in de totale bevolking 
van de Europese Unie 1996 (EU-15) 
Lid-Staat Totaal Aantal 
vrouwen In 
EU-15 
Portugal 
Oosterijk 
Italië 
Duitsland 
Frankrijk 
Finland 
België 
Spanje 
Verenigd Koninkrijk 
Luxemburg 
Griekenland 
Denemarken 
Zweden 
Nederland 
Ierland 372.653.590 
9.920.760 
8.054.800 
57.333.000 
SI. 817.500 
58.255.880 
5 116.830 
10.143.050 
39.241.930 
58.693.970 
412.800 
10.465.060 
5.251.030 
8.837.500 
15.493.890 
3.615.600 190.739.240 
5.143.280 
4.147.630 
29.515.580 
41.992.680 
29.891.710 
2.625.130 
5.184.260 
20.037.940 
29.908.290 
210.200 
5.300.110 
2.658.800 
4.471.430 
7.831.600 
1.820.600 51,18 
51,84 
51,49 
51,48 
51,32 
51,31 
51,30 
51,11 
51,06 
50,96 
50,92 
50,65 
50,63 
50,60 
50,55 
50,35 
Bron : Eurostat 1997. 
N.B.: de Lid-Staten zijn geranscfaikt naar afiiemend percentage vrouwen in de 
bevolking. 
Figuur 2.1 
Verhouding vrouwen/mannen, 1996 (EU-15) 
Leertijd 
80 jaar and ouder 
0-19 jaar 
50 100 150 
Aantal vrouwen per 100 mannen 200 250 
Bron : Eurostat 1997. 
23 
Fisuur 2.2 
Verhouding vrouwen/mannen in de leeftijdsgroepen 
0-19 en > 60 jaar, 1996 (EU-15) 
EU-15 
Oosterijk 
Duitsland 
Finland 
Luxemburg 
Frankrijk 
België 
Nederland 
Portugal 
Verenigd K. 
talie 
Denemarken 
Spanje 
Zweden 
Ierland 
Griekenland ZESBaasssBSsmaaeaBsr 
SBB u^vmuMiiwm'uia^aisxaa-
mmwmww&rm\--mmnw-lnmm?'it\i&&' 
>MiimM.AmMwra*mai!.\imri.\*mtmmj 
IM.I^.mW.^.MJIMI»^ 
imBmBZBBmmBtt^SBSmSEBESSSBSES&BS-
S533SiBBB335i355533S8B3 EHBSsrasssssa-
rfrtfiiimifiMiBLriBdlItliBB 
20 40 60 80 100 120 
Aantal vrouwen per 100 mannen 140 O 60 jaar en ouder 
fjO-19 
160 
Ikon: Eurostat I997. 
Tabel 2.2 
Vrouwen en mannen in de EU (15) 
Vrouwen 
in% Mannen 
in% 
Naar 
leeftijdsgroep 1991 1996 1991 1996 
0-19 jaar 
20-39 jaar 
40-59 jaar 
> 60 ans 
Totaal 23,9 
29,2 
23,9 
23,0 
100 22,6 
29,2 
24,6 
23,6 
100 26,4 
31,6 
25,0 
16,9 
100 24,9 
31,6 
25,7 
17,8 
100 
Ikon Eurostat 1997. 
24 
Tabel 2.3 
Huwelijken en scheidingen in de EU (15), 1960-1995 
Lid-Staat 
EU-15 
Oostenrijk 
België 
Denemarken 
Finland 
Frankrijk 
Duitsland 
Griekenland 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Spanje 
Zweden 
Verenigd Koninkrijk Huwetijken 
Aantal in 
1995 Verandering 
sinds I960 
(%) Cijfer m 
1995 
(o/ooi Verandtnng 
sinds 1960 
(%> 
1.901.000' -24,1 5,1' -54,4 
42.900 -26,6 5,3 -55,6 
51.500 -21,0 5,1 -40,7 
34.700 -3,2 6,6 -18,0 
23.700 -27,7 4,6 -59,5 
254.000" -20.6 4,4" -60,3 
430.500 -37,5 5,3 -79,8 
64.000 10.0 6,1 -14,2 
15.600 1.0 4,4 -25,2 
283.000" -27,0 4,9" -57,4 
2.100 -7,2 5,1 -40,1 
81.500 -8.6 5,3 -47,2 
65.800 -5,3 6,6 -18,2 
196.900" -16.9 5,0" -53,9 
33.600 -32,9 3,8 -75,9 
321.000" -18,4 5,5" -37,1 Leeftijd van eerste 
huwetijksluiting 
Cijftr m 
1994 VerscM tussen 
1990enl995 
(jaar) 
26,1*" 2,0 
25.8 1,8 
25.2 2,4 
28.9 6,1 
26,7 2,9 
26,7 3,7 
26.3 2,9 
25.6 0,4 
27,02 -0,6 
26,1' 1,3 
26,3 
27,0 2,8 
24,6 -0,2 
26.2' 0.1 
28,5 4,6 
25,8' Scheidingen 
Nombre en 
1995 Verandenn 
gsinds I960 
(%> Taux en 
I995\o/oo) VerscM m 
% tussen 
I960 
677.500' 297,7 1,8' 237,7 
18.200 127.2 2,3 99.0 
35.0002 662,3 3,52 586,0 
13.000 94.2 2,5 70,0 
14.000 283,7 2,7 232^8 
117.000" 287,6 2,0". 204,1 
169.400 130,8 2,1 105,9 
11.000 346,4 1,1 255^0 
27.000" - 0,5" 
700 375.2 1,8 264,1 
34.200 502,4 2,2 345,4 
12.300 1545,1 1,2 1369.5 
33.100" - 0,8" 
22.500 151,5 2,6 113,1 
170.100" 559,0 2,9" 489.0 
p provisional data 
1 1993 
2 1992 
* estimate 
Bron: Eurostat 1997 
Fisuur 2.3 
Gezinnen vroeger en nu, EU-15 
Eenoudergez innen 
(%) 
Aantal kinderen per 
vrouw 
Echtscheidingen 
(bruto per 1000) 
Buitenechtelijke 
geboorten 
Eenpersoonshuidsho 
udens D1995] 
EB 1960 
15 20 25 30 
Bron :Eurostat 1997 
25 
Tabel 2.4 
Geboorten en vruchtbaarheid in de EU (15), 1960-1995 
[Jd-Staat Geboorten 
Aantal in 1995 Verandering 
sinds 1960 
(%) Percentage 
buitenechttetijke 
geboorten 
m 1995 Verandering 
sinds i960 
(%) Vruchtbaarheid 
Cijfer m 
1995 Verandering 
sinds I960 
EU-15 
Oostenrijk 
België 
Denemarken 
Finland 
Frankrijk 
Duitsland 
Griekenland 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Spanje 
Zweden 
Verenigd Koninkrijk 3.999.000. -30,9 
88.700 
114.700" 
69.800 
63.100 
727.800" 
765.200 
101.500 
48.500 
521.300" 
5.400 
190.500 
107.200 
359.900" 
103.400 
732.000 -29,6 
-25,9 
-8,3 
-23,2 
-10,8 
-39,3 
-35,5 
-20,1 
-12,7 
8,0 
-20,3 
-49,9 
-4-5,5 
-20,3 23,4* 354,5 
27,4 
15,0* 
46,5 
33,1 
36,1' 
16,1 
3,0 
23,0 
8,1" 
13,1 
15,5 
18,7 
10,8' 
53,0 
33,6 110,2 
624,6 
494,2 
719,8 
491,8 
112,4 
145,2 
1347,2 
233,1 
314,2 
1049,6 
97,6 
365,8 
369,5 
543,1 1,43* -44,9 
1,40 
1,55" 
1,80 
1,81 
1,70' 
1,25 
1,32 
1,87" 
1,17* 
1,69 
1,53 
1,40 
1,18* 
1,73 
1,71" -48,0 
-39,5 
-29,1 
-33,5 
-37,7 
-•7,3 
-12,1 
-50,3 
-51,5 
-25,9 
-51,0 
-54.8 
-58,7 
-21,4 
-37,3 
p provisional data 
* estimate 
1 1994 
Bron: Eurostat 1997. 
26 
Figuur 2.4 
De ontwikkeling van de conjuncturele vruchtbaarheidsindex in de afgelopen veertig jaar 
sir ^ <v a 
c 
<v -o c 
12 
"(O 
c 
ra ro 
6 
Waarnemingsjaren • Noorwegen 
• Zweden 
• Denemarken 
• Finland 
'Xj 
"O 
E 
O "^ O Tf GO C\i 
tO UI cO <0 CO CO Og ^o O T 
CO CO CT> -T) 
Waarnemingsjaren 
5 
O 
<v a 
c 
(U 
u. <u -o c 
"cö +-» 
c 
ro ro 
-o 
-O 
E 3.5 -Portugal 
Italië 
Spanje 
/Griekenland 
2.5 y~/ O) 
a 
CU 
1) 
o -«t- O in co cp T CO OJ -T CO CM (O O T <p co r-- r-~ r- co ao a> a) 
CU Ol Ol O) Ol 3> ^ '31 <7S 
Waarnemingsjaren Waarnemingsjaren 
27 
Tabel 2.5 
Gebruik van anticonceptiemiddelen en vruchtbaarheid (EU-15) 
Lid-Staat Percentage 
vrouwendat 
anticonceptie­
middelen 
gebruikt, 1986-
93 Gemiddelde leeftijd van de T 
vrouw bij de geboorte van het 
eerste kind 
JL 1990 1994 Percentage 
levendgeborenen 
waarbij de moeder 
jonger is dan 20 
jaar, lastste 
beschikbare jaar 
EU-15 
Oostenrijk 
België 
Denemarken 
Finland 
Franknjk 
Duitsland 
Griekenland 
Ierland 
Italie 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Spanje 
Zweden 
Verenigd Koninkrijk 71 
79 
78 
80 
81 
75 
n/a 
n/a 
78 
n/a 
76 
66 
59 
78 
81 28.2 28,7 
26,7 27,5 
27,9 28,2* 
28.5 29,1 
28,9 29,1 
28.3 28,8P 
27.6 28,2 
27.2 28,0 
30,1 3(),3P 
29,0 29,6* 
27,9 28,8 
29.3 29,9 
27,3 27,9 
28,9 29,5* 
28.6 29,2 
27.7 28,1 3,84 
4,39 
2,40 
1,99 
2,48 
2,35* 
3,48* 
4,74 
5,11 
2,51' 
2,12 
1,38 
7,48 
3,55' 
2,07 
6,38' 
p provisional data 
* estimate 
11994 
Bron: « Human Development Report 1995, HFA 1996, and Eurostat 1997 » 
Tabel 2.6 
Arbeidsparticipatie 
Vrouwen van 15-64 jaar, EU-15, (1993) 
OOSTENRIJK1 
BELGIË1,4 
DENEMARKEN 
FINLAND 
FRANKRIJK 
DUITSLAND1,3 
GRECE 
IERLAND2 
ITALIË1 
LUXEMBURG2 
NEDERLAND1 
PORTUGAL 
SPANJE 
SUEDE 
VERENIGD 
KONINKRIJK X1000 
1993 
3.724 
4.237 
2.893 
2.508 
25.213 
38.682 
4.118 
1.334 
22.787 
165 
7.084 
4.537 
15.564 
4.320 
28.179 Verandering 
sinds 1983 
% 
13,1 
2,8 
5,9 
1,9 
6,3 
8,1 
7,2 
4,9 
1,2 
3,1 
0,4 
12,4 
1,3 
5,9 Arbeidsparticipatie van vrouwen* 
1983 
% 
49,7 
48,7 
74,2 
72,7 
54,3 
52,5 
40,4 
37,8 
40,3 
41,7 
40,3 
56,7 
33,2 
76,6 
57,2 1993 
% 
58,0 
54,1 
78,3 
70,0 
59,0 
61,3 
43,6 
39,9 
46,5 
44,7 
55,5 
59,4 
42,8 
75,8 
64,8 % verandering 
16,70 
11,09 
5,53 
-3,71 
8,66 
16,76 
7,92 
5,56 
15,38 
7,19 
37,72 
4,76 
28,92 
-1,04 
13,29 
1 1992 
2 1991 
3 BRDtot 1990 
4 1992 1982 
5 1991 1981 
* gedefinieerd als de vrouwelijke beroepsbevolking van alle leeftijden van alle leefdtijden gedeeld door de vrouwelijke bevolking van 15-64 jaar. 
28 
Tabel 2.7 
Deeltijdarbeid als percentage van de totale arbeid 
EU-15 (1993) 
Lid-Staat 
Oostenrijk' 
België' 
Denemarken' 
Finland 
Frankrijk3 
Duitsland'3 
Griekenland' 
Ierland2 
Italië' 
Luxemburg' 
Nederland' 
Portugal4 
Spanje* 
Zweden 
Verenigd Beide geslachten 
1983 1993 
8,4 
8,1 
23,8 
8,3 
9,6 
12,6 
6,5 
6,6 
4,6 
6,3 
21,4 
6.0 
5,8 
24,8 
19,4 9,1 
12.4 
22,5 
8,6 
13,7 
14,1 
4,8 
8,4 
5,9 
6,9 
32.8 
7,3 
6,3 
24,9 
24,0 Vrouwen 
1983 1993 
20,0 
19,7 
44,7 
12,5 
20,1 
30.0 
12,1 
15,5 
9,4 
17,0 
50,1 
10,0 
13,9 
45,9 
42,4 20,5 
28,1 
36,7 
11.2 
26,3 
30,7 
8,4 
17,8 
11.5 
16.5 
62.9 
11,2 
14,3 
41,4 
45,2 Mannen 
1983 1993 
1.5 
2,0 
6,6 
4,5 
2,5 
1,7 
3.7 
2.7 
2,4 
1,0 
7,2 
3,4 
2.4 
6,3 
3,3 1,6 
2,1 
10.1 
6,2 
4,1 
2,2 
2.8 
3,6 
2.9 
1,3 
13,4 
4.3 
2.3 
9,1 
6.5 Deeltijdarbeid door 
vrouwen als percentage 
van de totale dellarbeidtijd 
1983 1993 
88,4 
84,0 
84,7 
71,7 
84,3 
91,9 
61,2 
71,6 
64,8 
88,9 
77,3 
65,9 
71,5 
86,6 
89,8 89,1 
75,8 
63,1 
83,3 
91,0 
61,3 
71.6 
68,5 
88,5 
75,0 
67,3 
75,9 
81,3 
85.1 
I 1992 
: 1991 
Î URDU* 1990 
4 1986 
5 1987 
Bron-OESO 1994/ 1995 
Figuur 2.5 
Veranderingen in de arbeidswereld (EU) 
Weridooshsdsperoetsgei 
<marmen)« 
Wafclooxhtailspaoenagel 
f vrcuwon) S 
Bron : COM (96) 60 def. 
29 
Tabel 2.8 
Werkloosheidscijfers 
EU-15, (1993) 
Lid-Staat 
OOSTENRIJK 
BELGIË2 
DENEMARKEN 
FINLAND 
FRANKRIJK 
DUITSLAND4 
GRECE 
IERLAND 
ITALIË 
LUXEMBURG2 
NEDERLAND2 
PORTUGAL 
SPANJE 
SUEDE 
VERENIGD KONINKRIJK2 Beide geslachten 
als percentage van de 
totale 
beroepsbevolking 
1983 
4,1 
13,2 
11,4 
5,4 
8,3 
7,9 
7,9 
14,0 
93 
16,0 
11,8 
7,8 
17,0 
3,5 
11,2 1993 
4,2 
10,3 
10,7 
17,7 
11,6 
8,8 
9,7 
15,7 
10,8 
1,2 
6.7, 
5,5 
22,4 
8,2 
10,2 Vrouwen 
al percentage van de 
totale vrouwelijke 
beroepsbevolking 
1983 
5,1 
18,3 
12,3 
5,2 
11,2 
8,8 
11,8 
11,1 
15^ 
1,7 
- 14,0 
12,2 
20,3 
3,5 
8,0 1993 
4,5 
14,2 
11,1 
15,6 
13,7 
10,4 
15,3 
312,1 
15,1 
2,0 
8,8 
6,5 
28,9 
6,6 
5,4 Mannen 
als percentage van de 
totale mannelijke 
beroepsbevolking 
1983 
3,5 
10,0 
10,7 
5,6 
63 
7,3 
5,8 
15,3 
6,2 
1,0 
10,6 
4,7 
15,6 
3,4 
13,3 1993 
4,0 
10,3 
19,5 
9,8 
7,7 
6,4 
317,3 
8,3 
1,1 
5,3 
4,6 
18,6 
9,8 
13,9 Jeugdwerkloosheid 
(jonger dan 25 jaar) als percentage van de 
totale jongerenberoepsbevolking 
Vrouwen 
1983 
28,5 
19,3 
10,8 
25,5 
11,1 
30,0 
16,6 
36,5 
7,4 
18,8 
24,6 
43,7 
8,3 
17,3 1993 
19,7 
14,6 
11,3 
28,4 
7,6 
38,6 
20,9 
35,6 
3,8 
6,8 
14,9 
47,4 
14,9 
13,4 Mannen 
1983 
19,1 
17,8 
10,3 
15,0 
10,2 
17,1 
22,9 
25,5 
6,2 
22,6 
13,2 
33,7 
7*8 
22,2 1993 
17,4 
14,3 
15,4 
21,5 
7,4 
20,1 
24,9 
26,7 
4,2 
6,8 
9,8 
39,9 
21,6 
20,8 
Bron-OESO 1994/1995 
'Nationale definitie 
21992 
31991 
4BRD tot 1990 
FJ2Uur2.6 
Huidige demografische structuur 
en structuur van de actieve bevolking 
I 
CD 
C 
O > 
O) 
-Q 
JV 
ro 
+-> 
O 
+-< 
CU 
•o 
c 
ro 
> 1994 
90 + 
85-89 
80-84 
75-79 
70-74 
65-69 
60-64 
55-59 
50-54 
45-49 
41-44 
35 - 40 
30-34 
25-29 
20 - 24 
15-19 
10-14 
5-9 
0-4 23 
3 
4.5 3 1.5 
Niet-actieven 
Werklozen 
Werkenden 
30 1.5 4.5 
Tabel 2.9 
Seksegerelateerde ontwikkelingsindices 
Lid-Staat 
Zweden 
Finland 
Denemarken 
Frankrijk 
Oostenrijk 
Verenigd Koninkrijk 
Italië 
België 
Nederland 
Portugal 
Griekenland 
Ierland 
Spanje 
Luxemburg Gender 
Development 
Index 
(GDI)3 
0,919 (1) 
0,918 (2) 
0.904 (4) 
0.898 (7) 
0,882 (10) 
0.862 (13) 
0.861 (14) 
0.852 (18) 
0,851 (20) 
0.832 (25) 
0.852 (27) 
0,813 (30) 
0.795 (34) 
0.790 (35) Reëel BBP per 
hoofd 
(KKPS) 
1992 
18.320 
16.270 
19.080 
19.510 
18.710 
17.160 
18.090 
18.630 
17.780 
9.850 
8.310 
12.830 
13.400 
21.520 Aandeel van het 
beroepsinkomen 
b 
(%) 
Vrouwen 
41.6 
40.6 
39.8 
35.7 
33.6 
30.8 
27.6 
27.3 
25.2 
29.9 
22.2 
22.2 
18.6 
23.1 Mannen 
58.4 
59,4 
60.2 
64.3 
66.4 
69.2 
72.4 
ln 7 
74.8 
70.1 
77.8 
77.8 
81.4 
76.9 Bruto-
participatiegraad in 
primair, secundair en 
tertiair onderwijs 
tezamen 
(%) 1992 
Femmes 
79.3 
100.0 
85,0 
87.5 
82.0 
77.4 
70.3 
84J 
86.5 
84.3 
77.6 
84.6 
88.7 
57.4 Hommes 
76.7 
90.6 
82.3 
83.5 
85.9 
76.1 
69.0 
84.1 
89.4 
70.2 
77.4 
80.6 
83.0 
55.6 Gender 
Empowerment 
Measure 
(GEM)C 
0.757 (1) 
0.722 (3) 
0.683 (4) 
0.433 (31) 
0,610 (9) 
0.483 (19) 
0.585 (10) 
0.479 (21) 
0.625 (7) 
0,435 (30) 
0.469 (24) 
0.452 (26) 
0.542 (13) Human 
Development 
Index 
(HDI)d 
10 
5 
16 
8 
14 
18 
20 
12 
4 
36 
22 
19 
9 
27 
Bron Human Development Report. 1995 
* Duitsland: pas de données 
" Het cijfer tussen kaakjes geeft de plaats op de mondiale GDI-ranglijst aan. De GDI is een voor de sekse gecorrigeerde maat voor ha ontwikkelingsepeil. 
" Laatste beschikbare jaar. 
c De GEM is een maat voor de verschillen tussen de seksen op het gebied can de economische en politieke besluitvorming. 
d De HDI is een maat voor het nationale ontwikkelingspeil op basis van soaale en economische indicatoren. 
31 
3. GESELECTEERDE GEZONDHEIDSINDICATOREN 
In het vorige hoofdstuk is een overzicht gegeven van de sociale en demografische trends 
die van belang zijn voor de situatie van de vrouwen in de Gemeenschap. Dit hoofdstuk 
bespreekt een selectie van gezondheidsindicatoren, waaronder de levensverwachting, 
zuigelingensterfte, moedersterfte, subjectief ervaren gezondheid en lichaamslengte. Dit 
zijn helaas de enige indicatoren die op EG-schaal beschikbaar zijn. Er komen echter wel 
grote verschillen tussen de Lid-Staten uit naar voren, die naar alle waarschijnlijkheid 
voortvloeien uit verschillen in de gezondheidstoestand. 
3.1 Levensverwachting 
De levensverwachting (bij de geboorte) is de afgelopen decennia in vrijwel alle Lid-Staten 
sterk gestegen. Tussen 1970 en 1995 nam de gemiddelde levensverwachting bij de 
geboorte voor vrouwen in de EG met vijfenhalfjaar toe (de overeenkomstige stijging voor 
mannen was bijna vijfjaar). Een in 1995 geboren meisje zal naar verwachting ruim 80 
worden, een jongen ruim 73,5. 
De stijging van de levensverwachting (bij de geboorte) varieert nogal over de 
Gemeenschap, zoals blijkt uit fîguur 3.1. Over het algemeen is de levensverwachting het 
sterkst gestegen in de landen waar die in 1970 het laagst was. Dit geldt vooral voor 
Portugal. Bovendien was de stijging in sommige landen (b.v. Spanje) zo sterk dat zij nu 
op kop liggen. In andere landen was de stijging veel geringer, vooral in Denemarken, dat 
in 1970 de lijst aanvoerde en nu een van de laagste plaatsen in de EG inneemt doordat de 
levensverwachting sinds medio jaren zeventig vrijwel geüjk is gebleven. Een van de 
redenen voor deze korte (en stagnerende) levensverwachting is de hoge voortijdige sterfte 
onder vrouwen (jonger dan 65 jaar)a '. Uit fîguur 3.2 blijkt dat de verkorting van de 
levensverwachting door voortijdig overlijden in Denemarken het grootst geweest is en in 
Spanje en Griekenland het kleinst. 
In alle Lid-Staten leven vrouwen langer dan mannen (fig. 3.3). Gemiddeld leven vrouwen 
6,4 jaar langer dan mannen (zie tab. 3.1), maar dit varieert tussen 8,1 jaar in Frankrijk en 
5.1 jaar in Denemarken. Afgezien van enkele uitzonderingen is dit verschil tussen de 
geslachten in de tijd vrij constant. In Denemarken, Nederland en het Verenigd Koninkrijk 
is het verschil sinds de jaren tachtig kleiner geworden, in Spanje juist groter. 
De levensverwachting kan voor allerlei leeftijden bepaald worden. In de tabellen 3.2-3.4 
is de levensverwachting bij een leeftijd van 15, 45 en 65 jaar weergegeven. De verschillen 
tussen de Lid-Staten (en tussen mannen en vrouwen) blijven in alle leeftijdsgroepen 
aanwezig al komen de gemiddelde levensverwachtingen van mannen en vrouwen op 
hogere leeftijd wel dichter bij elkaar te liggen. 
3.2 Zuigelingensterfte 
Een volgende algemeen gangbare gezondheidsindicator is de zuigelingensterfte (sterfte 
vóór de eerste verjaardag). In figuur 3.4 kan men zien dat de zuigelingensterfte de 
afgelopen decennia sterk gedaald is. In 1970 was de gemiddelde zuigelingensterfte onder 
meisjes in de EG 21,9 per 1000 levendgeborenen en in 1992 slechts 6,9, een daling van 
Factoren die deze hoge voortijdige sterfte in Denemarken kunnen verklaren zijn overmatig tabaks- en 
alcoholgebruik en een hoge werkloosheid1. 
32 
68%. Ook zijn de cijfers dichter bij elkaar gekomen. In 1971 was de zuigelingensterfte het 
grootst in Portugal, bijna 50 per 1000 levendgeborenen, terwijl dit in Zweden (in 1970) 
het laagst was (11 per 1000 levendgeborenen), dus een verschil van bijna 40 per 1000. In 
1992 was het cijfer nog steeds het hoogst in Portugal, maar toen was dit 9,29, en het 
laagst in Zweden en Finland met iets meer dan 5 per 1000 levendgeborenen. Het verschil 
was toen slechts 4,13 per 1000, stukken minder dan 22 jaar daarvoor. 
Deze sterke daling van de zuigelingensterfte houdt verband met de betere 
gezondheidstoestand van de moeders, het hogere peil van de prenatale en 
zuigelingenzorg3 en de algemene sociale en economische vooruitgang gedurende de 
afgelopen dertig jaar. 
3.3 Moedersterfte 
Hoewel moedersterfte in de ontwikkelingslanden veel voorkomt, is dit in de ontwikkelde 
landen van weinig betekenis dankzij de betere gezondheidszorg. Toch is de moedersterfte 
in de EG de afgelopen decennia nog vrij sterk gedaald, en wel (fig. 3.5) van 35 per 
100 000 levendgeborenen in 1970 tot iets meer dan 7 per 100 000 in 1992, een daling van 
79%. In absolute cijfers is de moedersterfte in de EG gedaald van 1493 in 1970 tot 178 in 
1992. 
Evenals bij de zuigelingensterfte namen ook de spreiding en variatie sterk af. In 1971 was 
het hoogste moedersterftecijfer, voor Luxemburg, 67,5 per 100 000 en het laagste, voor 
Denemarken, 8,47 per 100 000. In 1992 kwam Frankrijk op de eerste plaats met 12,91 
per 100 000 terwijl er in Zweden en Luxemburg geen moedersterfte was. 
Uit figuur 3.5 blijkt dat de sterkste daling optrad in Zweden en Luxemburg (100%) en de 
geringste in Denemarken (12,9%), maar in dit laatste land was het cijfer in 1970 al uiterst 
laag. 
3.4 Ervaren gezondheid 
Hoewel de levensverwachting een maat is voor de gezondheidstoestand van een bevolking 
valt hieruit niet direct af te leiden hoe de inwoners hun gezondheid zelf beoordelen. In 
figuur 3.6 is aangegeven hoe een aselecte steekproef vrouwen in de EG begin 1996 over 
de eigen gezondheid dacht3. (Zie de tabellen 3.5-3.7 voor de verdeling van de 
antwoorden van alle vrouwen en van de oudere vrouwen.) Over het algemeen zijn de 
vrouwen in de EG van mening dat zij gezond zijn. Circa 62% zei het afgelopen jaar in 
goede of zeer goede gezondheid verkeerd te hebben. Dit percentage ligt bij oudere 
vrouwen uiteraard lager. Gemiddeld antwoordde slechts 40% van de vrouwen van 65-74 
jaar met goed of zeer goed (tab. 3.6). Zoals te verwachten beoordelen vrouwen van 75 
jaar en ouder hun gezondheid in de regel nog slechter (zie fig. 3.7), maar in Spanje, 
Luxemburg, Oostenrijk en Portugal denkt deze leeftijdsgroep gunstiger over de eigen 
gezondheid dan de vrouwen van 65-74 jaar3. 
Evenals bij de levensverwachting gaan achter het EG-gemiddelde grote verschillen tussen 
de Lid-Staten schuil. Zoals in tabel 3.5 te zien is, varieert het percentage dat een met zeer 
goed antwoordt van 45,9% in Ierland tot 6,9% in Portugal (zie ook fig. 3.6). De som van 
a De respondenten werd gevraagd hun eigen gezondheid in de afgelopen 12 maanden aan te geven met 
behulp van een vijfpuntsschaal: zeer goed, goed, gaat wel, slecht, zeer slecht, 
a De relatief geringe steekproefomvang kan een verklaring zijn voor dit nogal merkwaardige resultaat. 
33 
de percentages voor zeer goed en goed varieert net zo, van 75,8% in Ierland tot 34,7% in 
Portugal. Opmerkelijk is verder dat dit percentage onder de Portugese vrouwen een stuk 
lager ligt dan onder de vrouwen in het daaropvolgende land, Finland, waar het 54,9% is. 
Dit resultaat voor Portugal strookt met het relatief hoge percentage 
activiteitenbeperkingen als gevolg van langdurige aandoeningen (hoofdstuk 4.1). 
3.5 Lengte 
Het is algemeen bekend dat de gemiddelde lichaamslengte van de wereldbevolking deze 
eeuw is toegenomen, vooral gedurende de laatste dertig jaar. Daarom wordt de 
lichaamslengte in ontwikkelde landen steeds vaker als een maat voor de 
gezondheidstoestand van een populatie beschouwd. Om een indruk van dit aspect te 
krijgen was in de Eurobarometer van 1996 een vraag naar de lengte opgenomen. 
Gemiddeld zijn de vrouwen in Europa 163,5 cm lang, maar dit varieert sterk al naar de 
Lid-Staat. Zoals aangegeven in figuur 3.8 en tabel 3.8 vindt men in de EG de langste 
vrouwen in Nederland en Denemarken, met een gemiddelde van 167,9 respectievelijk 
166,3 cm; Spanje en Portugal sluiten de rij met 161,0 en 159,6 cm. Het verschil tussen 
beide uitersten is dus meer dan 8 cm. 
Al verschilt de gemiddelde lengte dus aanzienlijk per Lid-Staat, overal zijn de vrouwen 
langer geworden. Uit figuur 3.9 en tabel 3.8 kan men zien dat de oudere leeftijdsgroepen 
(vrouwen van 60 jaar en ouder) aanzienlijk kleiner zijn dan de jongere (18-29 jaar), wat de 
toename van de lichaamslengte in de loop der jaren bevestigt. Dit wordt nog duidelijker 
als men de verdeling van de lengte over alle leeftijdsgroepen bekijkt, zoals aangegeven in 
figuur 3.10. De gemiddelde lengte van de vrouwen in de EG neemt gelijkmatig af van de 
jongste leeftijdsgroep (18-29 jaar) tot de oudste (60 jaar en ouder), waarbij de vrouwen in 
de jongste groep bijna 5 cm langer zijn dan die in de oudste. 
Referenties 
Ministerie van Volksgezondheid. Denemarken (1994a), Lifetime in Denmark, Kopenhagen. 
Denemarken. 
Eurostat (1995a), Women and Men in the European Union, A Statistical Portrait. Luxemburg: Bureau 
voor officiële publikaües der Europese Gemeenschappen. 
Abel-Smith. B.. Figueras, J.. Holland. W., McKee. M.. Mossialos. E. (1995). Choices in Health Policy. 
Londen: Dartmouth. 
34 
[figuren en tabellen] 
35 
Fieuur 3.1 
Levensverwachting bij de geboorte, 1970-1995 
Vrouwen, EU (15) 
EU-15 — 
Denemarken M 
Portugal —1 
Ierland 1 
Verenigd K. ~— 
Duitsland WltÊKÊÊÊtÊÊÊÊÊÊIÊÊÊÊÊKÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊKÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊIÊÊtÊÊÊÊi 
Oostenrijk — 
België T 
Finland M 
Luxemburg —I 
Griekenland — 
Nederlands 1 
Spanje —i 
talie — 
Zw eden — 
Frankrijk M {•1995 | 
! 01970' 
10 20 30 40 50 60 70 80 90 
*: Estimatie voor Frankrijk. Spanje. Italie en EU-l 5 in 1995. 
Bron .Eurostat 1997 
Figuur 3.2 
Verkorting van de levensverwachting ten gevolge van voortijdig overlijden 
Vitortnq vm 4» Iwimndiam twi g—olm vm ovwtjdm vóór a» \m«frl VMI 95 jw 
Vtauwm, 1902 
ans 
•ETCMMKSN 
PORTUGAL 
v®e«ooK ' 
mxaauRa 
CUTSLAWMI 
OOSTBWJ» 
•«DeRuvo 
ITAUEI2 
CTHJVO 
*WF 
«IHXEMJVOI QlQ7n| 
Bron HFA1996. ertoi1^v»nd«l«v»n»v«r>»cli«ltV3l«ngr<ilg»v»)ov»l|dmv<i6r d»la«»l)dvm 
iuh^ 18B2 % vMWtofmg 
«no* 197) 
CU-1S 3.S9 -M.0J 
Dmmtan 4,80 -15.7S 
Porwg* ' 4,50 -50.5Ï 
•WO» ' 4,30 -29,51 
Vannègd Korangkriik 4,20 -30.0C 
Lu*«nbu>a ' 4,10 -35,&< 
torlmd 4.10 -39.71 
Mtaiand 4 4,00 -37.5C 
OMMiijh 3,90 -40.0C 
N«d«l«nd 3,80 -24.0C 
Pnrmiffc 3,80 -32, H 
K*« ' 3,70 -43,0£ 
Fintand 3,70 -30,1£ 
Zwwton 3,S0 -25,K 
3p«ni« 3,50 -38.6C 
Ortmmtand I T 4fi -A* v 
1 1971 
2 I960 
3 1991 
4 BDRtat19S0 
Bron: HFA 1996 
36 
Figuur 33 
Levensverwachting bij de geboorte (in jaar), EU- 15 (1995) 
IG Vrouw en ! 
10 Mannen 
64 66 68 70 72 74 76 78 80 82 84 
Mlddellevetid antal i àr 
Bron: Eurostat 1997 
Tabel 3.1 
Levensverwachting bij de geboorte (in jaar) 
Lid-Staat 
EU-gemiddelde 
Frankrijk 
Spanje 
Finland 
Portugal 
Luxemburg 
België 
Italië 
Oostenrijk 
Duitsland 
Nederland 
Ierland 
Zweden 
Verenigd K. 
Griekenland 
Denemarken U] 
Mannen 
73,70* 
73,80* 
73,20* 
72,80 
71,30 
73,00 
73,40 
74,90* 
73,60 
73,30 
74,60 
73,00 
76,20 
74,00 
75,00 
72,70 E 15 (1995) 
Vrouwen 
80,10* 
81,90* 
81,20* 
80,20 
78,60 
80,20 
80,20 
81,40* 
80,10 
79,70 
80,40 
78,60 
81,40 
79,20 
80,30 
77,80 Verschila 
6,40 
8,10 
8,00 
7,40 
7,30 
7,30 
6,80 
6,50 
6,50 
6,50 
5,80 
5,60 
5,30 
5,20 
5,20 
5,10 
* Estimatie 
a Geranscfaikt naar het verschilt 
Bron -Eurostat 1997 
37 
Tabel 3.2 
Levensverwachting op 15-jarig leeftijd 
UE 15 (1995) 
Lid-Staat 
EU-gemiddelde 
Frankrijk 
Finland 
Portugal 
Luxemburg 
Spanje 
België 
Duitsland 
Oostenrijk 
Italië 
Nederland 
Ierland 
Zweden 
Verenigd K. 
Griekenland 
Denemarken Mannen 
59,40 
59,50 
58,30 
57,30 
58,60 
60,00 
59,20 
58,90 
59,20 
60,20 
60,30 
58,70 
61,70 
59,70 
60,90 
58,40 Vrouwen 
65,60 
67,50 
65,60 
64,40 
65,70 
67,10 
65,80 
65,30 
65,60 
66,50 
65,90 
64,20 
66,80 
64,80 
66,00 
63,30 Verschila 
6,20 
8,00 
7,30 
7,10 
7,10 
7,10 
6,60 
6,40 
6,40 
6,30 
5,60 
5,50 
5,10 
5,10 
5,10 
4,90 
a Gerangschikt naar het verschil 
Bron:Eurostat 1997 
Tabel 3.3 
Levensverwachting op 45-jarige leeftijd (in jaar) 
EU-15 (1995) 
Lid-Staat 
EU-gemiddelde 
Frankrijk 
Luxemburg 
Finland 
Spanje 
België 
Duitsland 
Italië 
Nederland 
Ostenrijk 
Portugal 
Ierland 
Zweden 
Verenigd K. 
Denemarken 
Griekenland Mannen 
31,30 
31,90 
30,50 
30,40 
32,30 
31,10 
30,70 
32,00 
31,60 
31,20 
30,30 
30,30 
33,00 
31,20 
30,20 
32,70 Vrouwen 
36,50 
38,50 
36,90 
36,50 
38,00 
36,80 
36,20 
37,30 
36,80 
36,40 
35,50 
35,00 
37,50 
35,60 
34,30 
36,80 Verschila 
5,20 
6,60 
6,40 
6,10 
5,70 
5,70 
5,50 
5,30 
5,20 
5,20 
5,20 
4,70 
4,50 
4,40 
4,10 
4,10 
gerangschikt naar het verschil 
Bron: Eurostat 1997 
38 
Tabel 3.4 
Levensverwachting op 65-jarige leeftijd (in jaar) 
EU-15 (1995) 
Lid-Staat 
EU-gemiddelde 
Luxemburg 
Nederland 
Frankrijk 
België 
Finland 
Duitsland 
Italië 
Spanje 
Ierland 
Zweden 
Oostenrijk 
Verenigd K. 
Portugal 
Denemarken 
Griekenland Mannen 
15,00 
14,70 
14,70 
16,20 
14.80 
14,50 
14,70 
15,50 
16,00 
13,70 
16,00 
15,20 
14,60 
14,30 
14,10 
16,10 Vrouwen 
18,80 
19,20 
19,10 
20,60 
19,10 
18,60 
18,50 
19,30 
19,80 
17,40 
19,70 
18,70 
18,10 
17,70 
17,50 
18,40 Verschil * 
3,80 
4,50 
4,40 
4,40 
4,30 
4,10 
3,80 
3,80 
3,80 
3,70 
3,70 
3,50 
3,50 
3,40 
3,40 
2,30 
gerangschikt naar het verschil 
Bron: Eurostat 1997 
39 
Figuur 3 A 
Zuigelingensterftecijfer' 
Aantal kkidaran dat atarlt voor da aanla v«r|aardaa P*r 100° tavandgalwawwn 
Vrouwan 
Gerangschikt naar SDR in 1992 
EU-15 
PORTUGAL (1) 
GRIEKENLAND 
BELGIË (2) 
ITALIË (3) 
OOSTENRIJK 
LUXEMBURG (1 
SPANJE 
FRANKRIJK 
IERLAND 
VERENIGD K. 
DENEMARKEN 
NEDERLAND 
DUITSLAND (4) 
ZWEDEN 
FINLAND 
1 1971 
2 1MB 
3 1901 
4 80R tot 1990 Vmiiw#n 
Lid-Staat 
EU-15 
PORTUGAL1 
GRIEKENLAND 
BELGIË 2 
ITALIË ' 
OOSTENRUK 
LUXEMBURG ' 
SPANJE 
FRANKRIJK 
IERLAND 
VERENIGD K. 
DENEMARKEN 
NEDERLAND 
DUITSLAND ' 
ZWEDEN 
FINIANn 1992 % varandarlng 
slnda 1970 
6,93 -«8,40 
9,29 -81,33 
8.56 -71,08 
8.53 -59,55 
8.22 -72.18 
7,53 -70,92 
7,19 -64,89 
7.05 -66,07 
6,82 -54,95 
6,67 -65.78 
6.58 -64.41 
6.51 -54.12 
6,29 -50,67 
6,17 -73.90 
5,19 -52.82 
5.1ÊL -61.00 
1 1971 
2 1989 
1 1991 
4 BOR tot 1990 
Aantal kinderen dat sterft voor de eerste verjaardag per 1000 levendgeborenen 
Bron: HFA 1996 Bron : HFA 1996 
Figuur 3,5 
Moedersterfte* 
Gerangschikt naar SDR in 1992 
EU-15 
FRANKRIJK 
PORTUGAL (1) 
OENEMARKENL^I 
NEDERLAND 
DUITSLAND <4| 
VERENIGD K. 
BELGIË (2] 
GRIEKENLAND 
IERLAND 
ITALIË (3) 
SPANJE 
FINLAND 
OOSTENRUK 
ZWEDEN 
LUXEMBURG (1)f: 
'1971 
21989 
^1991 
'BOR tot 1990 
'Moedersterfte (alle oorzaken) per 100000 levendgeborenen 
Bron-HFA 1996 Ud-Staat 
EU-15 
Frankrijk 
Portugal ' 
Denemarken 
Nederland 
Duitsland 
Verenigd K. 
Balg» z 
Griekenland 
lariand 
Italia > 
Spanje 
Finland 
Oostenrijk 
Zwadan 
Lmtamhum 
1971 
1969 
1991 
SDR tot 1990 • verandaril g 
5lnd«197l 
7,14 
12,9 
9,56 
7,38 
7.12 
6.67 
6.66 
6,62 
5,89 
5,82 
4,85 
4.79 
4,50 
4,20 
0,00 
000 •79,51 
-54.2C 
-82,4e 
-12.87 
-46,8; 
-87, i: 
-63.0É 
-67,5£ 
-79.1£ 
-81.26 
-91.1C 
-85.5: 
-63.6£ 
-83.7' 
-100.0C 
• 100 OC 
Bron : HFA 1996 
40 
Figuur 3.6 
Subjectief ervaren gezondheid, 1996 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 
Ierland 
Oostenrijk 
Denemarken 
Nederland 
België 
Luxemburg 
Griekenland 
Frankrijk 
Duitsland West 
Duitsland Oost 
Zweden 
EU-15 
Spanje 
Verenigd K. 
Italië 
Finland 
Portugal 
-Q%_ .20% 
D Zeer goed 40% 60% 80% 100% 
Bron : Eurobarometer 44.3/1996 
Tabel 3.5 
Gezondheidsbeleving 1996 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 
IERLAND 
OOSTENRIJK 
DENEMARKEN 
NEDERLAND 
BELGIË 
LUXEMBURG 
GRIEKENLAND 
FRANKRIJK 
DUITSLAND WEST 
DUISTLAND OOST 
ZWEDEN 
EU-15 
SPANJE 
VERENIGD K. 
FINLAND 
ITALIË 
PORTUGAL Zeer goed 
% 
45,9 
35,3 
45,4 
20,7 
27,2 
24,8 
30,8 
20,6 
19,8 
16,5 
31,9 
23,1 
15,6 
25,5 
18,8 
14,4 
6,9 Goed 
% 
29,9 
38,3 
27,4 
49,4 
41,2 
41,0 
32,9 
41,0 
41,7 
44,7 
28,9 
37,5 
44,8 
32,1 
36,1 
40,7 
27,8 Gaat wel 
% 
18,3 
20,0 
19,4 
22,7 
22,8 
27,4 
19,8 
25,0 
28,5 
29,6 
27,3 
27,0 
27,8 
31,2 
36,3 
37,9 
37,6 Slecht 
% 
4,5 
5,3 
5,4 
5,8 
7,5 
5,8 
14,3 
10,6 
9,1 
7,0 
10,4 
8,0 
10,2 
8,5 
6,0 
5,6 
20,7 Zeer slecht 
% 
1,4 
0,7 
2,2 
2,4 
1,3 
1,0 
2,2 
2,8 
9,0 
2,0 
1,6 
2,7 
1,5 
2,6 
2,2 
1,4 
6,9 
Bron : Eurobarometer 44.3/1996 
41 
Tabel 3.6 
Gezondheidsbeleving 1996 
Vrouwen van 65-74 jaar, EU-15 
IERLAND 
OOSTENRUK 
OENEMARKEN 
NEDERLAND 
BELGIË 
LUXEMBURG 
GRIEKENLAND 
FRANKRIJK 
DUITSLAND WEST 
DUITSLAND OOST 
ZWEDEN 
EU.16 
SPANJE 
VERENIGD K. 
FINLAND 
ITALIË 
PORTUGAL Zeer goed 
% 
21,6 
15,9 
31,7 
25,0 
16,0 
8,8 
9,0 
6,4 
6,0 
4,7 
21,0 
9,7 
6,9 
17,6 
7,4 
4,2 
0,0 Goed 
% 
25,5 
28,6 
33,3 
40.0 
46,0 
32,4 
29.9 
27,7 
34.3 
34,4 
30,6 
29,2 
25,0 
24,4 
23,5 
28,4 
4,3 Gaar wel 
% 
47,1 
41,3 
20,0 
30,0 
30,0 
44,1 
22,4 
36,2 
90,7 
51,6 
33,9 
43,3 
37,5 
41.2 
56,8 
54,7 
52,9 Slecht 
% 
5,9 
9.5 
5,0 
0,0 
4,0 
11.8 
37,3 
19,1 
7,5 
4,7 
14,5 
14,1 
25,0 
15,3 
6,2 
12,6 
34,3 Zecrskcht 
% 
0,0 
3,2 
10,0 
5,0 
4,0 
2.9 
1.5 
10,6 
1,5 
4,7 
0,0 
3.7 
5,6 
1.2 
4.9 
0,0 
8,6 
Bron : Eurobarometer 44.3/1996 
Tabel 3.7 
Gezondheitsbeleving, 1996 
Vrouwen van 75 jaar en ouder, EU-15 
IERLAND 
OOSTENRIJK 
DENEMARKEN 
NEDERLAND 
BELGIË 
LUXEMBURG 
GRIEKENLAND 
FRANKRIJK 
DUITSLAND WEST 
DUITSLAND OOST 
ZWEDEN 
EU-15 
SPANJE 
VERENIGD K. 
FINLAND 
ITAUË 
PORTUGAL Zeer goed 
% 
5,0 
17,9 
19,2 
30,8 
12,2 
5,9 
0,0 
5,3 
9,1 
0,0 
14,8 
8,6 
9.5 
15,2 
0,0 
7.9 
3,7 Goed 
% 
30,0 
39,3 
23,1 
23,1 
26,6 
52.9 
23,5 
26,3 
15,2 
20,8 
18,5 
23,7 
28,6 
24,2 
28,6 
21,1 
7,4 Gaat wel 
% 
45,0 
32,1 
50,0 
23,1 
42,9 
17,6 
11,8 
47,4 
48,5 
62.5 
55.6 
43,5 
38,1 
45,5 
42,9 
44,7 
18,5 Slecht 
% 
15,0 
10,7 
7,7 
23,1 
14,3 
11.8 
58,8 
15,8 
27.3 
16.7 
7,4 
19,2 
19,0 
6,1 
19.0 
21,1 
51.9 Zeer slecht 
% 
5,0 
0,0 
0,0 
0,0 
2,0 
11,8 
5,9 
5,3 
0,0 
0,0 
3,7 
5,1 
4,8 
9,1 
9,5 
5,3 
18,5 
Bron : Eurobarometer 44.3/1996 
42 
Figuur 3.7 
Subjectief ervaren gezondheid 
Oudere vrouwen, EU-15 (1996) 
Ierland 
Oostenrijk 
Denemarken 
Nederland 
België 
Luxemburg 
Griekenland 
Frankrijk 
Duitsland West 
Duitsland Oost 
Zweden 
EU-15 
Spanje 
Verenigd K. 
Italië 
Finland 
Portugal 
0% 20% 40% 60% 
goed/zeer goed 80% 100% 
Bron: eurobarometer 44.3/1996 
Figuur 3.8 
Gemiddelde lichaamslengte (in cm) 
Vrouwen van 18 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Nederland 
Denemarken 
Duitsland West 
Zweden 
Oostenrijk 
Duitsland Oost 
Luxemburg 
België 
EU-15 
Finland 
Ierland 
Frankrijk 
Griekenland 
Verenigd K. 
Italië 
Spanje 
Portugal EU-
gemiddelde 
155 
Geranoaehikt naar qemtddaWe lichaamalenate 160 
Lichaamslengte in cm 165 170 
Bron: eurobarometer 44.3/1996 
43 
Tabel 3.8 
Gemiddelde lichaamslengte (en cm) 
Vrouwen van 18 jaar en ouder naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) 
NEDERLAND 
DENEMARKEN 
DUITSLAND WEST 
ZWEDEN 
OOSTENRIJK 
DUITSLAND OOST 
LUXEMBURG 
BELGIË 
EU-15 
FINLAND 
IERLAND 
FRANKRIJK 
GRIEKENLAND 
VERENIGD K. 
ITALIE 
SPANJE 
PORTUGAL LEEFTIJDSGROEP 
18-29 
jaar 
169,7 
167,8 
168,3 
166,8 
166,7 
165,7 
166,0 
165,8 
166,4 
165,6 
164,8 
164,6 
164,8 
163,6 
164,1 
164,4 
161,6 30-44 
jaar 
168,6 
167,8 
167,5 
166,4 
166,2 
166,5 
165,0 
165,3 
164,3 
164,6 
163,5 
163,9 
163,3 
162,1 
162,9 
160,9 
160,7 45-59 
jaar 
167,0 
165,6 
165.6 
165,6 
165,8 
165,3 
165,7 
162,8 
162,9 
163,7 
162,9 
162,1 
162.4 
162,4 
161,0 
159,7 
158,4 60 jaar 
en ouder 
164,8 
163,8 
162.7 
164,0 
163,2 
163,0 
163,2 
160,9 
161,4 
160,9 
162,3 
160,9 
159,9 
161,4 
160,7 
158,4 
157,9 Totaal 
18 jaar en 
ouder 
167.9 
166,3 
166,0 
165,7 
165.6 
165,2 
165,1 
163,7 
163,5 
163,4 
163,4 
163,0 
162,7 
162.3 
162,1 
161,0 
159,6 
Bron : Eurobarometer 44.3/1996 
Figuur 3.9 
Gemiddelde lichaamslengte (en cm) 
Vrouwen van 18 jaar en ouder naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) 
Nederland ~ 
Denemarken "~ 
Duitsland West " 
Zweden 
Oostenrijk " 
Duitsland Oost 
Luxemburg 
België 
EU-15 
Finland 
Ierland 
Frankrijk 
Griekenland 
Verenigd K. 
Italië 
Spanje " 
Portugal 
150 155 
Geranaschikt naar gemiddelde lichaamslenate EU-
gemiddelde 18-29 iaar 
60 (aar en 
ouder 
160 165 
Gemiddelde lichaamslengte in cm 170 175 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
44 
Figuur 3.10 
Gemiddelde lichaamslengte (in cm) 
Vrouwen naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) 
170 
165 
Gemiddelde 
lichaamslengte 
in cm 
160 
155 ••- --••- - - -- -
18-29 30-44 45-59 60+ 
Leeftijdsgroep 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
4. ZIEKTE 
In het vorige hoofdstuk zijn verschillende gezondheidsindicatoren besproken, zoals de 
levensverwachting, de zuigelingensterfte en de lichaamslengte. Nu zullen wij in het kort 
verschillende ziektematen behandelen. Aangezien er op EG-niveau geen indicatoren voor 
specifieke ziekten bestaan, wordt gebruik gemaakt van indirecte maten, zoals 
zelfgerapporteerde beperkingen in het lichamelijk functioneren, zowel van lange als van 
korte duur, en het beroep op de gezondheidszorg, zoals contacten met een arts (in de 
afgelopen 2 weken) en ziekenhuisopnamen (in het afgelopen jaar). De gegevens voor deze 
maten zijn afkomstig van de Eurobarometer 1996 en de European Community Household 
Survey (ECHP) van 1994. Dit laatste onderzoek vond plaats toen de EG nog 12 Lid-
Staten had en de gegevens zijn dus tot die landen beperkt. 
4.1 Activiteitenbeperkingen als gevolg van langdurige aandoeningen 
Zoals te zien is in fîguur 4.1 en tabel 4.2 geeft bijna een op de vier vrouwen in de EG aan 
enigszins (17,3%) of ernstig (6,3) in het dagelijkse functioneren beperkt te zijn als gevolg 
van een langdurige aandoening. Dit gemiddelde beweegt zich tussen 30% in Finland en 
Portugal en 15% in Luxemburg. Hoewel deze indicator tot op zekere hoogte beïnvloed 
kan zijn door de criteria voor het verkrijgen van een invaliditeitspensioen in de 
verschillende Lid-Staten, kan hieruit waarschijnlijk toch geconcludeerd worden dat er 
onder de vrouwelijke bevolking verschillen zijn in het voorkomen van beperkingen in het 
functioneren. Het hoge percentage Portugese vrouwen dat melding maakt van 
activiteitenbeperkingen als gevolg van langdurige ziekte sluit in ieder geval aan bij het 
hoge percentage dat aangeeft in slechte gezondheid te verkeren (zie hoofdstuk 3.4). 
Het wekt geen verbazing dat de frequentie van beperkingen als gevolg van langdurige 
ziekten gelijkmatig toeneemt met de leeftijd. In figuur 4.2 is te zien dat het percentage dat 
enigszins of ernstig beperkt is, toeneemt van 10,2% bij vrouwen van 15-29 jaar tot 54,3% 
bij de vrouwen van 75 jaar en ouder. Het percentage vrouwen jonger dan 30 met ernstige 
beperkingen is 1,5% terwijl dat bij vrouwen van 75 jaar en ouder juist boven de 20% ligt 
(tab. 4.2). 
Beschouwt men uitsluitend de oudere vrouwen, van 65 jaar en ouder, dan valt op dat 
ongeveer de helft van hen aangeeft enigszins (36,4%) of ernstig (12,3) in hun dagelijkse 
activiteiten beperkt te zijn als gevolg van langdurige ziekte (zie tab. 4.3). Bovendien is de 
rangschikking van de Lid-Staten wat beperkingen bij oudere vrouwen (65-plus) betreft 
anders dan wanneer men alle vrouwen tezamen bekijkt. Dit is te zien in figuur 4.3, waarin 
de landen in dezelfde volgorde staan als in figuur 4.1, maar dit komt nu niet meer overeen 
met hun relatieve positie. Zo nemen de Griekse vrouwen de tiende plaats in, net boven het 
EG-gemiddelde, als men de hele bevolking beschouwt, maar wat het percentage oudere 
vrouwen met beperkingen als gevolg van langdurige ziekten betreft ligt Griekenland op de 
tweede plaats. Oudere Griekse vrouwen hebben dus relatief meer van dergelijke 
problemen dan jongere. Evenzo nemen de Ierse vrouwen de op twee na laagste plaats in 
als men ze allen tezamen bekijkt, maar de op twee na hoogste als men zich tot de oudere 
vrouwen beperkt. 
46 
4.2 Activiteitenbeperkingen van korte duur 
Activiteitenbeperkingen van korte duur door ziekte en letsel komen duidelijk minder 
vaak voor dan activiteitenbeperkingen als gevolg van langdurige aandoeningen 
Gemiddeld geeft 13,8% van de vrouwen in de EG3 aan dat zij hun normale activiteiten in 
de laatste twee weken hebben moeten beperken in verband met ziekte of letsel, maar met 
een aanzienlijke spreiding: bij de Italiaanse vrouwen was dit cijfer slechts 5,6%, bij de 
Nederlandse bijna 20% (fig. 4.4 en tab. 4.4). 
Ook hier weer ligt het percentage bij de oudere vrouwen veel hoger, gemiddeld 25% met 
een minimum van 12,0% in Italië en een maximum van 31,5% in Duitsland. Het is 
opmerkelijk dat bij Italiaanse vrouwen (65 jaar en ouder) het aantal beperkingen van korte 
duur het laagst is, terwijl zij bij de langdurige aandoeningen een van de hoogste scores 
hebben. Blijkbaar worden hier twee verschillende dingen gemeten (fig. 4.5 en tab. 4.5). 
De laatste indicator die hier wordt vermeld betreft activiteitenbeperkingen van korte duur 
(in de afgelopen twee weken) als gevolg van emotionele of psychische 
gezondheidsproblemen. Slechts 3% van de vrouwen in de EG heeft de dagelijkse 
activiteiten moeten beperken in verband met een emotioneel of psychisch 
gezondheidsprobleem (fig. 4.6 en tab. 4.6). Per Lid-Staat ligt dit tussen circa 1% in Italië 
en bijna 9% in Nederland. 
Bekijkt men alleen de oudere vrouwen (65-plus) dan is het patroon hetzelfde, maar de 
mate van beperking ernstiger. Ook hier is het cijfer het laagst in Italië (2,8%) en het 
hoogst in Nederland (11,2%), met een EG-gemiddelde van 5,0% (zie fig. 4.7 en tab. 4.7). 
De gerapporteerde incidentie van activiteitenbeperkingen van korte duur is dus zelfs onder 
de oudere vrouwen in de EG heel gering, zowel absoluut als ten opzichte van andere 
soorten activiteitenbeperkingen. 
4.3 Contacten met artsen 
Hoewel dagen met activiteitenbeperkingen waarschijnlijk wel afbreuk zullen doen aan de 
kwaliteit van leven, leiden zij niet steevast tot contacten met een arts. In verband met de 
financiële consequenties is in de Eurobarometer 1996 onderzocht of de ondervraagden de 
afgelopen twee weken een arts geraadpleegd hadden (persoonlijk of telefonisch). De 
resultaten zijn weergegeven in figuur 4.8 en tabel 4.8. Gemiddeld had ongeveer een op 
de drie vrouwen in die periode een arts geraadpleegd, met enige verschillen tussen de Lid-
Staten. In Ierland en Nederland was dit 25%, in Spanje 38%. 
Het percentage neemt ook hier weer met de leeftijd toe. Beneden de leeftijd van 30 jaar is 
het toch nog ongeveer 1 op de 4 en dit loopt geleidelijk op met de leeftijd tot 2 op de 5 bij 
de vrouwen van 75 jaar en ouder (fig. 4.9 en tab. 4.9). 
4.4 Ziekenhuisopnamen 
Een volgende ziektemaat in een populatie is het ziekenhuisverblijf (in een periode van een 
jaar). Aangezien dit alleen gebeurt in geval van ernstige ziekte, komt dit (ook op jaarbasis) 
relatief minder vaak voor. Uit figuur 4.10 en tabel 4.10 kan men aflezen dat ongeveer 
10% van de vrouwen in de EG een ziekenhuisverblijf in het afgelopen jaar aangeeft. Dit 
varieert echter sterk over de Lid-Staten: bij de Deense vrouwen is het slechts 3,8%, in 
Vanwege problemen met de gegevens zijn in deze analyse maar 11 van de 12 Lid-Staten opgenomen. 
47 
Frankrijk en Finland bijna I3%a Deze verschillen kunnen tot op zekere hoogte gelegen 
zijn in de beschikbaarheid van ziekenhuisbedden, die in de EG sterk varieert'. 
Beschouwt men de verschillen tussen de leeftijdsgroepen, dan blijkt dat de toenemende 
beperkingen met het klimmen der jaren ook leiden tot meer ziekenhuisopnamen. Uit 
figuur 4.11 blijkt dat slechts 6,3% van de vrouwen tussen 15 en 29 jaar in het voorgaande 
jaar in het ziekenhuis gelegen heeft, terwijl dit geldt voor 18% van de vrouwen van 75 jaar 
en ouder (tab. 4.11). 
Figuur 4.12 geeft het gemiddelde aantal nachten dat in het ziekenhuis is doorgebracht 
door vrouwen die ten minste eenmaal opgenomen zijn om andere redenen dan een 
bevalling. Gemiddeld hebben vrouwen in een periode van 12 maanden ongeveer 10 
nachten in het ziekenhuis doorgebracht. Ook hier weer varieert dit aanzienlijk over de Lid-
Staten, de hoogste percentages vindt men in de nieuwe en oude Duitse deelstaten (14,9 
respectievelijk 13,5) en het laagste in Spanje (5,9) (zie ook tab. 4.12). Deze gegevens 
moeten echter voorzichtig geïnterpreteerd worden in verband met de verschillende 
soorten ziekenhuizen die in de Lid-Staten bestaan en het relatief geringe aantal 
ziekenhuisopnamen dat aan deze schattingen ten grondslag ligt. 
Referenties 
1 Eurostat (1996), Social Portrait of Europe. Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der 
Europese Gemeenschappen. 
De overeenkomstige gegevens van de ECHP 1994 leveren enigszins afwijkende resultaten, 
waarschijnlijk als gevolg van afwijkende steekproefmethoden en -grootten. Met name maakt 15% van 
de vrouwen in Luxemburg en 12% van de vrouwen in Denemarken melding van ziekenhuisopname 
in het voorgaande jaar. 
48 
[figuren en tabellen] 
40 
Figuur 4.1 
Percentage met beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van 
langdurige ziekte 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Finland 
Portugal 
Denemarken 
Frankrijk 
Verenigd K. 
Duitsland Oost 
Zweden 
Duitsland West 
Griekenland 
EU-15 
Oostenrijk 
Spanie 
Nederland 
België 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
0% 20% 40% 60% 80% 100% 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
Tabel 4.1 
Beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van langdurige ziekte* 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
nee 
% enigszins 
% ja* 
ernstig 
% geen antwoord/ 
weet niet 
% 
Finland 
Portugal 
Denemarken 
Frankrijk 
Verenigd Koninkrijk 
Duitsland Oost 
Zweden 
Duitsland West 
Griekenland 
EU-15 
Oostenrijk 
Spanje 
Nederland 
België 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 69.8 
69,9 
71.2 
72,4 
74,0 
72,1 
74.9 
73,8 
75.4 
75,7 
75,0 
78,4 
78.8 
80,5 
80.1 
82,4 
83,9 20.1 
17,2 
19.2 
18,4 
20,1 
16,9 
17.1 
17,7 
18.1 
17^ 
18,8 
15,8 
13,6 
15,6 
16,5 
14,6 
10,6 9,5 
12,4 
9,1 
8,6 
5,6 
8,5 
8,0 
7,2 
6.0 
6^ 
4,4 
4,8 
6,9 
3,5 
2,6 
2,8 
4.2 0,6 
0.5 
0.4 
0.6 
0,3 
2.6 
0,0 
1,3 
0,6 
0,8 
1,8 
1.0 
0,7 
0.4 
0.8 
0.2 
1.3 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
* Verdeling van de antwoorden op de vraag ''Lijdt u aan oen langdunge ziekte, aandoening of handicap waardoor u enigszins ot" 
ernstig in uw werk of dagelijkse activiteiten beperkt bent ? Hieronder worden verstaan alle problemen in verband met uw 
gezondheid, ook de gevolgen van het ouder worden. Zo ja. gelieve "enigszins" aan te geven. 
90 
Figuur 4.2 
Percentage met beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van langdurige 
ziekte 
naar leeftijdsgroep en mate van beperking, EU-15 (1996) 
100% 
75% 
50% 
25% 
0% enigszins + ernstig 
alleen ernstig 
15-29 3(M4 45-59 60-74 
Leeftijdsgroep 75+ 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
Tabel 4.2 
Percentage met beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van langudnge 
ziekte*, 
naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) 
Leeftijdsgroep enigszins + ernstif 
% alleen ernstif 
% 
15-29 
30-44 
45-59 
60-74 
75+ 10.2 
15.0 
27,4 
43.5 
54.3 1.5 
4,1 
8.1 
11.6 
20.3 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
* Verdeling van de antwoorden op de vraag: "Lijdt u aan een langdunge ziekte, aandoening of handicap waardoor u anigszins of ernstig in 
uw werk of dagelijkse activiteiten beperkt bent ? Hieronder worden verstaan alle problemen in verband met uw gezondheid, ook de gevolgen 
van het ouder worden. Zo ja, gelieve "enigszins" of "ernstig" aan te geven. 
51 
Tabel 4.3 
Beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van langdurige ziekte* 
Vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
nee 
% enigszins 
% ja, weet niet/ 
ernstig geen antwoord 
% % 
Finland 
Portugal 
Denemarken 
Frankrijk 
Verenigd Koningkrijk 
Duitsland Oost 
Zweden 
Duitsland West 
Griekenland 
EU-15 
Oostenrijk 
Spanje 
Nederland 
België 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 48.7 
44.3 
57,0 
27.3 
55,1 
46.6 
59.6 
57.0 
34.5 
50,7 
45.1 
44.1 
81.8 
61.9 
42.3 
60.3 
68,6 31.9 
24.7 
26.7 
54.5 
34.7 
34.1 
28,1 
31.0 
48,8 
36,4 
40.7 
40,9 
12.1 
29.9 
45,1 
33.6 
17,6 19.3 
29.9 
15.1 
18,2 
10.2 
17.0 
12,4 
10.0 
15,5 
123 
12.1 
15.1 
6.1 
8.2 
11.3 
6.0 
13.7 0.0 
1.0 
1,2 
0.0 
0.0 
2,3 
0,0 
2.0 
1.2 
0,6 
2.2 
0.0 
0.0 
0,0 
1.4 
0,0 
0.0 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
* V «deling van da antwoorden op de vraag: "Lijdt n aan een langdurige ziekte, aandoening of handicap waardoor v enigszint of ernstig in uw werk of dagelijkse 
activiteiten beperkt beat? Hieronder worden verstaan alle problemen in verband met uw gezondheid, ook de gevolgen van het ooder worden. Zoja.gelive 
"enigszins" of "ernstig" aaa te geven. 
Figuur 4.3 
Percentage met beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van 
langdurige ziekte* 
Vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Finland 
Portugal 
Denemarken 
Frankrijk 
Verenigd K. 
Duitsland Oost 
Zweden 
Duitsland West 
Griekenland 
EU-15 
Oostenrijk 
Spanje 
Nederland 
België 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
0% 
ranaachikkinQ ara in figuur 4.1 20% 40% 60% 80% 100% 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
'Verdeling van de anrwootdea op de vraag;'Ujdtn aan een 
activiteiten beperkt bent ? Hieronder worden verstaan alle problemen m verband met !m gezondheid, ook de gevolgen van het ooder worden. Zo ja, gelive 
"enigszins" of "ernstig" aaa te geven. 
52 
Figuur 4.4 
Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van ziekte 
of letsel 
Vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-lT (1994) 
Bron : European Community Household Panel -1994 
* Met uitzondering van Franknjk 
Tabel 4.4 
Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van ziekte 
of letsel 
Vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-ll" (1994) 
EU-ll* 
Italië (I) 
Griekenland (GR) 
Ierland (IRL) 
België (B) 
Spanje (E) 
Portugal (P) 
Luxemburg (L) 
Verenigd Koningkrijk (UK) 
Duitsland (D) 
Denemarken (DK) 
Nederland (NL) Percentage 
133 
5.6 
9,4 
10,9 
11.4 
13.6 
14,6 
14,9 
14.9 
18,6 
19.0 
19,9 
Bron : European Community Household Panel - 1994 
* Met uitzondering van Franknjk 
53 
Figuur 4.5 
Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van ziekte 
of letsel 
Vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-ll" (1994) 
Bron : European Community Household Panel -1994 
* Met uitzondering van Frankrijk 
Tabel 4.5 
Percentage met activiteiten beperkingen in de laatste twee weken als gevolg van ziekte 
of letsel 
Vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-ll" (1994) 
Percentage 
EU-ll* 24,4 
Italië (I) 12.0 
Griekenland (GR) 21.6 
Ierland (ERL) 19,4 
België (B) 18.8 
Spanje (E) 27.7 
Portugal (P) 29.0 
Luxemburg (L) 23.4 
Verenigd Koningkrijk (UK) 22.7 
Duitsland (D) 31.5 
Denemarken (DK) 27.0 
Nederland (NL) 27.8 
Bron : European Community Household Panel -1994 
* Met uirzondering van Frankrijk 
54 
Figuur 4.6 
Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van 
emotionele of psychische problemen 
Vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-12 (1994) 
Bron : European Community Household Panel -1994 
Tabel 4.6 
Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van 
emotionele of psychische problemen 
Vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-12 (1994) 
EU-12 
Italië (I) 
Griekenland (GR) 
Ierland (IRL) 
België (B) 
Spanje (E) 
Portugal (P) 
Luxemburg (L) 
Frankrijk (F) 
Duitsland (D) 
Denemarken (DK) 
Nederland (NL) 
Verenigd Koningkrijk (UK) Percentage 
3,2 
1.2 
2,4 
3,9 
4,3 
3.0 
4.4 
4.5 
1.8 
3,7 
5.4 
8.7 
3.8 
Bron : European Community Household Panel -1994 
55 
Figuur 4.7 
Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van 
emotionele of psychische problemen 
Vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-12 (1994) 
Bron : European Community Household Panel -1994 
Tabel 4.7 
Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg van 
emotionele of psychische problemen 
Vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-12 (1994) 
Percentage 
EU-12 5,0 
Italië (I) 2.8 
Griekenland (GR) 4.1 
Ierland (IRL) 5.2 
België (B) 6.8 
Spanje (E) 5.8 
Portugal (P) 4.7 
Luxemburg (L) 7.5 
Frankrijk (F) 3.2 
Duitsland (D) 6,5 
Denemarken (DK) 7.8 
Nederland (NL) 11.2 
Verenigd Koningkrijk (UK) 4.2 
Bron : European Community Household Panei - 1994 
56 
Figuur 4.8 
Percentage vrouwen dat de laatste twee weken contact had met een arts 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Spanje 
talie 
Portugal 
Frankrijk 
Bi-15 
België 
Griekenland 
Duitsland West 
Oenemarken 
Rnland 
Luxemburg 
Duistland Oost 
Verenigd K. 
Oostenrijk 
Zweden 
Ierland 
Nederland iéyafci^*^^ 
tTai^fe..,^^i.^^^:;.^*^»4Maii^»>8,«>'..,..i 
^^w^wtw^wrmmmm EU-gemiddelde 
SESSSSEE] 
l-'.-V'.y^^^^iri^tTiTf^irf^ 
T-i'"'u IÉ'ÉIII I:IIT-| iiViTiift-il 
mmmsss^ëmmMimm&iMà 
,y rfrdtf'l 
13 
a®^.fc4^v:MWsa 
jyi^irhK^H^^^imt^hii^V^i^l 
hiiÎMiS^ijânHd 
3 
0% 20% 40% 60% 80% 100% 
Ja 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
Tabel 4.8 
Percentage vrouwen dat de laatste twee weken contact had met een arts 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Spanje 
Italië 
Portugal 
Frankrijk 
EU-15 
België 
Griekenkand 
Duitsland West 
Finland 
Denemarken 
Luxemburg 
Duitsland Oost 
Oostenrijk 
Verenigd K. 
Zweden 
Nederland 
Ierland Contact 
% 
37,8 
36,4 
34,8 
33,3 
31,7 
31,5 
31,0 
30,9 
29,7 
29,7 
28,9 
28,4 
26,7 
26,7 
26,3 
24,6 
24,6 Geen contact 
% 
62,2 
63,6 
65,2 
66,7 
68,3 
68,5 
69,0 
69,1 
70,3 
70,3 
71,1 
71,6 
73,3 
73,3 
73,7 
75,4 
75,4 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
57 
Figuur 4.9 
Percentage vrouwen dat de laatste twee weken contact had met een arts 
naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) 
100% 
75% 
50% 
Ja 
25% 
15-29 30-44 45-59 60-74 75+ 
Leeftijdsgroep Bron : Eurobarometer 44.3/1996 
Tabel 4.9 
Percentage vrouwen dat de laatste twee weken contact had met een arts 
Leeftijdsgroep, EU-15 (1996) 
Leeftijdsgroep % 
15-29 23.9 
30-44 25.7 
45-59 32.1 
60-74 39,2 
75+ 41.8 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 ~~~~ 
58 
Figuur 4.10 
Percentage dat in het voorgaande jaar in het ziekenhuis is opgenomen om andere 
reden dan bevalling 
Vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Frankrijk 
Finland 
Ierland 
Oostenrijk 
Verenigd K. 
Portugal 
Italië 
Zweden 
EU-15 
Duitsland West 
Nederland 
België 
Duitsland Oost 
Spanje 
Griekenland 
Luxemburg 
Denemarken feKKKKl 
kWWW) 
ss^s ESSS3 
KK5S3 
FS^l 
^^ 
E^ 
Kmï 
KSSS EU-
gemiddelde 
^S 
0% 20% 40% 60% 80% 100% 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
Tabel 4.10 
Percentage dat in het voorgaande jaar in het ziekenhuis is opgenomen om andere 
reden dan bevalling 
Vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
geen ziekenhuisopname wel ziekenhuisopname 
% % 
Frankrijk 
Finland 
Ierland 
Oostenrijk 
Verenigd K. 
Portugal 
Italië 
Zweden 
EU-15 
Duitsland de l'Est 
Pays- Bas 
België 
Duitsland de l'Ouest 
Spanje 
Grèce 
Luxemburg 
Denemarken 87.3 
87.3 
88,9 
89,5 
89.6 
90,2 
90,5 
90.5 
90,5 
91.5 
92,1 
92,2 
92,3 
92.5 
93,0 
95,4 
96,2 12,7 
12,7 
11,1 
10.5 
10,4 
9,8 
9.5 
9,5 
9,5 
8.5 
7.9 
7.8 
7,7 
7.5 
7.0 
4.6 
3.8 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
59 
Percentage dat in het voorgaande jaar in het ziekenhuis is opgenomen om andere 
rede dan bevalling, naar leeftijdsgroep. EU-15 (1996) 
100% 
75% 
50% 
Ja 
25% 
0%-
15-29 30-44 45-59 60-74 75+ 
Leeftijdsgroep 
Bron: Eurobarometer44.3/1996 
Tabel 4.11 
Percentage dat in het voorgaande jaar in het ziekenhuis is opgenomen om andere 
rede dan bevalling, naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) 
leeftijdsgroep geen ziekenhuisopnamewel 
ziekenhuisopnamewei 
% % 
15-29 93,7 6,3 
30-44 92.8 7,2 
45-59 90.8 9.2 
60-74 87.4 12,6 
75+ 82.0 18.0 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
60 
Gemiddeld aantal nachten in het ziekenhuis in bet voorgaande jaar" 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Duitsland Oost KSEMMKMM\^^^^^ 
Duitsland west ^s^^s^ftft^^^^&^^ft^^a^^^^^^^^&^^^&^ftftga 
Oostenrijk msmsmSSS^S^SSSWNM 
Nederland S^^k^^^^^ 
Griekenland hSSmmSSm^KS^KKKI 
Luxemburg ^v*\^^^^^^^^ 
Frankrijk NNSSSSSWSSSSSSSSSWSSWSW^ 
Italie s\SSS\\\\\S\SS\\SS\\SSS\SS\N 
EU 15 sS\smmmmmS\\l ^ EU-
Denemarken MMMMMMMMMMMKM gemiddelde 
Portugal JK^K^KKKSKKS 
lenand sssmmsssmm^ 
Finland N\mm\\\\\\\W 
België sSN\mmSSS\SWS3 
Verenigd K. N\\\SS\\S\\S\SS\Xj 
Zweden S^^\^v^v\\VH 
Spanje k\\\\\\\\\\\\\\ ^ 
5 10 15 20 
gemiddeld aantal nachten in het ziekenhuis 25 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
Betreft vrouwen die het voorgaande jaar ten minste eenmaal in het ziekenhuis zijn opgenomen om andere redenen dan bevalling. 
Tabel 4.12 
Gemiddeld aantal nachten in het ziekenhuis in het voorgaande jaar4 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Duitsland Oost 
Duitsland West 
Oostenrijk 
Nederland 
Griekenland 
Luxemburg 
Frankrijk 
Italië 
EU-15 
Denemarken 
Portugal 
Ierland 
Finland 
België 
Verenigd K. 
Zweden 
Spanje Aantal nachten** 
14,9 
13,5 
12.8 
11,1 
10,7 
10,2 
10,0 
9.8 
9* 
9,3 
9.2 
9.1 
8,9 
8,8 
6.2 
6.0 
5.9 
Bron : Eurobarometer 44.3/1996 
"Betreft vrouwen die het voorgaande jaar ten mmste eenmaal in het rwkenrwit zijn opgenomen om andere redenen dan bevalling. 
N=729.8 gevallen(iutschieters) zijn uitgesloten in verband met de uitsers hoge aantallen nachten, waardoor het gemiddelde al te 
zeer beïnvloed zou worden. 
61 
5. DOODSOORZAKEN EN TRENDS IN STERFTE ONDER 
VROUWEN 
Na de bespreking van verschillende ziektematen in het vorige hoofdstuk volgt nu een 
overzicht van de voornaamste doodsoorzaken bij vrouwen in de Gemeenschap. Ook 
worden de trends gedurende de laatste twintig à dertig jaar beschreven, alsmede de 
belangrijkste risicofactoren die geassocieerd zijn met de ziekten (en aandoeningen) die de 
voornaamste oorzaak van sterfte onder vrouwen in de EG zijn (b.v. roken en drinken). 
Het zal blijken dat veel van de huidige voortijdige sterfte (dwz voor het bereiken van de 
65-jarige leeftijd) voorkomen kan worden door preventie, primair (verandering in 
levensstijl) of secundair (vroegtijdige opsporing van ziekten). 
De belangrijkste doodsoorzaken bij vrouwen (alle leeftijdsgroepen) zijn aangegeven in 
figuur 5.1. De twee belangrijkste hiervan zijn ziekten van de bloedsomloop met 43% van 
alle sterfgevallen en kanker met 26%. Dit varieert echter met de leeftijd. Bij vrouwen 
onder de 30 jaar zijn ongelukken met motorvoertuigen de belangrijkste doodsoorzaak, in 
de groep van 30-34 is dat zelfdoding. Kanker, met name van de vrouwelijke organen, 
zoals borst- en baarmoederhalskanker, is de voornaamste doodsoorzaak bij vrouwen van 
35-64 jaar. Bij oudere vrouwen (65 jaar en ouder) zijn dat ziekten van de bloedsomloop, 
waaraan bijna de helft in deze leeftijdsgroep overlijdt1. 
5.1 Oogelukken met motorvoertuigen 
Jaarlijks komen in de EG zo'n 50 000 mensen om in het wegverkeer, hetzij als inzittende 
van een motorvoertuig hetzij als voetganger. Alcoholmisbruik is een van de voornaamste 
oorzaken van ongelukken met motorvoertuigen. Hoewel nog veel vrouwen door 
dergelijke ongelukken om het leven komen (zie fig. 5.1), neemt de sterfte hieraan af. Uit 
fîguur 5.2 blijkt dat de gemiddelde sterfte van vrouwen als gevolg van ongelukken met 
motorvoertuigen tussen 1970 en 1992 met bijna 40% gedaald is, tot 6,42 doden per 
100 000. De cijfers lopen per Lid-Staat sterk uiteen; het hoogste cijfer wordt aangetroffen 
in Luxemburg, namelijk 11,39 per 100 000, het laagste in het VK - 4,14 per 100 000. De 
veranderingen sinds 1970 verschillen nog sterker in op drie na alle Lid-Staten vertoont 
het cijfer een daling, variërend van 25% (in Italië) tot 64% (in Nederland" 2). In 
Griekenland is echter een stijging van bijna 62% opgetreden, en kleinere stijgingen in 
Luxemburg, Portugal en Spanje (4-14%). 
5.2 Zelfdoding en zichzelf toegebracht letsel 
Jaarlijks plegen in de EG meer dan 40 000 mensen zelfmoord3 Hoewel dit meer mannen 
dan vrouwen zijn, ligt het cijfer voor parasuïcide (poging tot zelfdoding) bij vrouwen 
hoger4, wellicht omdat vrouwen meestal minder gewelddadige methoden gebruiken dan 
mannen5. De totale sterfte onder vrouwen als gevolg van zelfdoding is sinds 1970 met 
24% gedaald tot 6,24 per 100 000 (zie fig. 5.3). De cijfers verschillen nogal van Lid-Staat 
tot Lid-Staat en liggen in het Noorden in de regel hoger. Luxemburg heeft het hoogste 
zelfdodingscijfer, 14,30 per 100 000, gevolgd door Denemarken met 13,67b 6. Dit is meer 
a Het educatieprogramma van Veilig Verkeer Nederland kan aan deze daling hebben bijgedragen1 
b In een Deense studie is geconstateerd dat vrouwen daar eerder gewelddadige methoden gebruiken, 
wat gedeeltelijk kan verklaren dat zij vaker in hun opzet slagen6. 
62 
dan tweemaal zo veel als het EG-gemiddelde. Griekenland heeft het laagste cijfer, 
namelijk 1,21 sterfgevallen per 100 000. 
Risicofactoren voor suïcide en parasuïcide zijn onder meer alcoholisme, depressie en 
sociaal-economische moeilijkheden. Ook voor vrouwen met eetstoornissen, zoals anorexia 
en boulimie, zijn de risico's groter7. En bij vrouwen die al eens een zelfmoordpoging 
gedaan hebben, is de kans op herhaling groot. In verscheidene studies wordt geschat dat 
het risico van zelfdoding binnen een à twee jaar na een poging daartoe tienmaal zo groot 
is als het risico voor de gemiddelde bevolking8. 
5.3 Kanker als doodsoorzaak bij vrouwen 
Kanker komt bij de doodsoorzaken van vrouwen in de EG op de tweede plaats, na ziekten 
van de bloedsomlooporganen, en was in 1992 de oorzaak van 26% van de sterfgevallen 
onder vrouwen in de Gemeenschap (zie fig. 5.1). Voorts is het de voornaamste 
doodsoorzaak bij vrouwen tussen 35 en 64 jaar. In de figuren 5.4 en 5.5 is de sterfte van 
vrouwen aan kanker in de Lid-Staten weergegeven. Het EG-gemiddelde voor vrouwen 
jonger dan 65 was 69,74 per 100 000 in 1992 en voor vrouwen van alle leeftijden was dat 
150,30, waaruit blijkt dat de meeste kankersterfte voorkomt onder oudere vrouwen 
(boven de 65). 
De sterfte aan kanker bij vrouwen jonger dan 65 jaar is sinds 1970 met 13% afgenomen; 
voor alle vrouwen tezamen bedraagt deze daling slechts 5%. Er is een duidelijk verschil 
tussen de noordelijke en de zuidelijke Lid-Staten, waarbij de cijfers in de noordelijke Lid-
Staten meestal hoger zijn. Zweden en Finland liggen allebei echter onder het EG-
gemiddelde; het kankercijfer in Finland is een van de laagste van de EG. Daarentegen zijn 
de cijfers in Denemarken het hoogst (102,23 per 100 000 voor vrouwen jonger dan 65 en 
203,73 per 100 000 voor alle leeftijden). Verder is Denemarken de enige Lid-Staat waarin 
sinds 1970 een lichte stijging is opgetreden (0,28%) bij de vrouwen onder de 65, en een 
van de slechts vier Lid-Staten waarin de kankersterfte voor alle leeftijden tezamen is 
gestegen. 
Meer dan 23% van de kankersterfgevallen betreft kanker van de vrouwelijke organen 
(borst, baarmoederhals en baarmoeder). Ter vergelijking, kanker van de 
spijsverteringsorganen is in 32% van de gevallen de doodsoorzaak, en kanker van de 
ademhalingsorganen (luchtpijp, bronchiën en long) in 9% (zie fig. 5.6). Een belangrijk 
verschijnsel is dat de laatstgenoemde vormen van kanker onder vrouwen toenemen maar 
onder mannen een dalende lijn vertonen*9, waarschijnlijk omdat steeds meer vrouwen 
gaan roken terwijl dit onder mannen afneemt (zie hoofdstuk 6.1). Al deze vormen van 
kanker houden in sterke mate verband met de levensstijl en het leefmilieu en zijn daardoor 
in hoge mate te voorkomen. Zij zijn verantwoordelijk voor aanzienlijke voortijdige sterfte 
onder vrouwen (d.w.z. voor het bereiken van de 65-jarige leeftijd). 
5.3.1 Borstkanker 
Borstkanker is een van de meest voorkomende vormen van kanker bij vrouwen in de EG, 
evenals in andere geïndustrialiseerde landen zoals de Verenigde Staten en Canada. In 1992 
was omstreeks 21% van alle kankersterfgevallen bij vrouwen in de EG het gevolg van 
borstkanker (zie fig. 5.6). Het is ook de meest voorkomende doodsoorzaak bij vrouwen 
Kanker van luchtpijp, bronchiën en long is onder mannen sinds 1970 met bijna 20% gedaald, maar 
onder vrouwen in de EG met bijna 70% toegenomen9. 
63 
van 35-64 jaar10. Naar schatting heeft een vrouw in de EG een kans van 2 à 3% om 
gedurende haar leven borstkanker te krijgen11. 
De incidentie van borstkanker neemt in veel Lid-Staten nog steeds toe, al kan dit ten dele 
komen door de betere opsporing via screeningsprogramma's. De overlevingscijfers zijn in 
stijgende lijn door vroegtijdiger opsporing en doeltreffender behandeling, maar wel zijn de 
overlevingscijfers voor vrouwen onder de 50 gunstiger dan voor oudere vrouwen 
(respectievelijk 60% en 40% vijijaarsoverleving)12. Daarbij hangt het er ook sterk vanaf of 
de tumor ten tijde van de diagnose nog gelokaliseerd is of al uitgezaaid. Is de tumor tot de 
borst beperkt, dan ligt het overlevingscijfer boven de 90%, als deze in de nabijgelegen 
organen uitgezaaid is dit nog 75%, maar in geval van metastasen op afstand is de 
overlevingskans minder dan 20%'3. 
De borstkankersterftecijfers voor de EG in 1992 zijn weergegeven in de figuren 5.7 en 
5.8. Het gemiddelde voor vrouwen van alle leeftijden was 31,25 per 100 000 (een afname 
met 16% sinds 1970), terwijl de sterfte bij vrouwen jonger dan 65 jaar op 19,80 per 
100 000 lag (een daling van 9,27%). Deze cijfers variëren sterk al naar de Lid-Staat. Voor 
alle leeftijden tezamen wordt het hoogste cijfer gevonden in Denemarken (40,56 per 
100 000), gevolgd door het VK (39,23 per 100 000), terwijl Griekenland het laagste cijfer 
heeft (21,32 per 100 000). Het cijfer voor Griekenland is echter sinds 1970 met bijna 57% 
gestegen, waarin dat land alleen voorbijgestreefd wordt door Spanje met een toename van 
73%. 
Wat vrouwen beneden de 65 jaar betreft heeft Ierland het hoogste cijfer (25,80 per 
100 000), gevolgd door Denemarken (24,77 per 100 000). In Ierland is het cijfer sinds 
1970 met 17% gestegen, terwijl dat in Denemarken vrijwel constant gebleven is. Evenals 
bij de sterfte voor alle leeftijden tezamen is het cijfer voor vrouwen jonger dan 65 het 
laagst in Griekenland (14,58 per 100 000), maar dit is sinds 1970 wel met 45% gestegen. 
Ook in Spanje is een stijging waargenomen (bijna 62%). Deze trend komt duidelijk tot 
uiting in figuur 5.9, waarin de verandering van het sterftecijfer in zes EG-landen tussen 
1970 en 1992 is weergegeven. 
Er is nog onvoldoende inzicht in de oorzaken van en relevante risicofactoren voor 
borstkanker. Circa 80% van de vrouwen die deze ziekte krijgen, vertonen geen van de 
bekende risicofactoren14. Als belangrijkste parameters zijn nu bekend de leeftijd (het risico 
stijgt met het ouder worden, in tweederde van de gevallen zijn de vrouwen boven de 50), 
en het voorkomen van borstkanker bij een moeder en/of zuster. Minder belangrijke 
risicofactoren zijn een vroege menarche (jonger dan 11 jaar), een late menopauze (boven 
de 54), ouder dan 30 zijn bij de eerste voldragen zwangerschap en geen kinderen gebaard 
hebben. Andere risicofactoren zijn sommige eerder doorgemaakte borstziekten en 
eierstok- en endometriumkanker. Er is wel geopperd dat het leven in een verstedelijkte 
samenleving, voeding met een hoog gehalte aan eiwit en dierlijke vetten en een hoge 
economische status verband kunnen houden met borstkanker. Recent onderzoek duidt 
erop dat ook alcoholgebruik een risicofactor voor borstkanker kan zijn15. 
Gezien de onvolledige kennis omtrent de oorzaken van en de risicofactoren voor 
borstkanker is secundaire preventie door vroegtijdige opsporing via zelfonderzoek, 
klinisch onderzoek en mammografie van het grootste belang. Er is nader onderzoek nodig 
naar de oorzaken van borstkanker om te bepalen in hoeverre deze ziekte kan worden 
voorkomen. Internationale verschillen in incidentie en studies naar de ontwikkeling van 
borstkanker bij verschillende generaties immigranten staven de veronderstelling dat 
blootstelling aan bepaalde risicofactoren een sleutelrol speelt16. 
64 
5.3.2 Baarmoederhalskanker 
Baarmoederhalskanker is in de EG de op een na vaakst voorkomende vorm van kanker in 
de vrouwelijke organen en veroorzaakt ongeveer 2% van alle kankersterfgevallen (zie fig. 
5.6). Baarmoederhalskanker ontwikkelt zich zeer langzaam en als de aandoening wordt 
geconstateerd wanneer die nog gelokaliseerd (pre-invasief) is, is de vijfjaarsoverleving 
hoog, omstreeks 88%. Wordt de tumor in de latere, invasieve stadia gevonden, dan daalt 
de overleving tot 13%17. 
Uit de figuren 5.10 en 5.11 blijkt dat de sterftecijfers voor baarmoederhalskanker sinds 
1970 in de meeste Lid-Staten zijn gedaald. De gemiddelde sterfte in de EG bij vrouwen 
onder de 65 is afgenomen tot 2,28 per 100 000, een daling van bijna 48% (fig. 5.10). 
Voor alle leeftijdsgroepen tezamen is de sterfte aan baarmoederhalskanker met meer dan 
40% gedaald en ligt nu bij 3,28 per 100 000 (fig. 5.11). In Denemarken is de sterfte onder 
vrouwen jonger dan 65 nog het grootst (4,64 per 100 000), maar wel sinds 1970 met 
meer dan 55% gedaald. Alleen in Spanje3 18 en Griekenland vertoont het cijfer een 
toename, maar het ligt daar nog relatief laag. Griekenland komt in de EG op de derde 
plaats van onderen (1,31 per 100000), Spanje op de vierde (1,66 per 100000). Het 
laagste cijfer vindt men in Italië, en wel 0,75 per 100 000. 
Voor alle leeftijden tezamen vindt men vrijwel hetzelfde beeld als voor de groep beneden 
de 65. Denemarken staat bovenaan, Italië onderaan, en Spanje en Griekenland zijn de 
enige Lid-Staten waarin de sterfte sinds 1970 is gestegen (zie fig. 5.11). 
De algemene daling van de sterfte is waarschijnlijk ten dele toe te schrijven aan 
doeltreffende screeningsprogramma's. Algemeen wordt er nu vanuit gegaan dat 
baarmoederhalskanker optreedt na seksuele overdracht van een carcinogeen. De 
voornaamste bekende risicofactor voor baarmoederhalskanker is infectie met het humaan 
papillomavirus (HPV16 en HPV18) en in mindere mate andere seksueel overgedragen 
ziekten (SOA'S), zoals herpes, gonorroe en chlamydia. Belangrijke risicofactoren voor 
deze vorm van kanker zijn dus onveilig vrijen in het algemeen, eerste 
geslachtsgemeenschap op jeugdige leeftijd (onder de 16), wisselende partners en een 
vroegere (of huidige) sekspartner met HPV-infectie of andere SOA'S. Andere risicofactoren 
zijn actief en/of passief roken, HTV-infectie en een slechte voeding19. 
5.3.3 Kanker van de ademhalingsorganen 
Zoals blijkt uit figuur 5.6 is 9% van de kankersterfte bij vrouwen aan longkanker toe te 
schrijven0. De gemiddelde sterfte in de EG bij vrouwen jonger dan 65 jaar is sinds 1970 
met bijna 45% gestegen tot 66,3 per 100 000 (zie fig. 5.13), terwijl het overeenkomstige 
cijfer voor alle vrouwen in die periode met bijna 70% is gestegen tot 14,05 per 100 000 
(zie fig. 5.14). De stijging sinds 1970 was het geprononceerdst in Nederland en 
Denemarken (zowel voor alle leeftijden als voor de vrouwen onder de 65), terwijl in 
Spanje juist een daling in de longkankersterfte onder vrouwen (zowel voor alle leeftijden 
als voor de vrouwen onder de 65) is opgetreden. Ook in Frankrijk is de sterfte aan 
longkanker gedaald, maar alleen bij vrouwen onder de 65. 
Bij onderzoek in Spanje naar de oorzaken van de toegenomen sterfte aan baarmoederhalskanker is 
een verband gevonden met een verhoogde seksuele activiteit in samenhang met het toegenomen 
toerisme en een laag onderwijspeil18. 
Kortheidshalve spreken wij in dit hoofdstuk over longkanker, maar dit omvat ook andere vormen van 
kanker van de ademhalingsorganen, zoals kanker van de luchtpijp en de vertakkingen daarvan. 
65 
Denemarken onderscheidt zich in de EG doordat het longkankersterftecijfer voor vrouwen 
hier verreweg het hoogst is; daarna komen het VK, Ierland en Nederland. De sterfte in 
Denemarken is meer dan driemaal het EG-gemiddelde voor vrouwen onder de 65, en 
meer dan tweemaal het EG-gemiddelde voor alle leeftijden. Daarentegen is de sterfte aan 
longkanker in de Middellandse-Zeelanden gering (zie fig. 5.13 en 5.14). Deze resultaten 
stemmen overeen met het geringere percentage rooksters in de Middellandse-Zeelanden in 
de afgelopen decennia en het percentage rooksters in Denemarken, dat al meer dan veertig 
jaar hoog is20. 
Gezien de sterke toename van de longkankersterfte onder vrouwen is het niet zo vreemd 
dat er onder de algemene (vrouwelijke) bevolking nogal wat onzekerheid heerst over de 
vraag bij welk van beide geslachten meer longkanker voorkomt. Zoals blijkt uit figuur 
5.15 en tabel 5.1 dacht de helft van de vrouwen die in de Eurobarometer 1996 
ondervraagd werden dat longkanker meer bij mannen voorkomt dan bij vrouwen, maar 
meer dan een derde zei dit niet te weten. De antwoorden varieerden nogal per Lid-Staat. 
Met name dacht in Finland 80% van de ondervraagden dat longkanker meer bij mannen 
voorkomt, terwijl in Zweden 48% het niet wist. Dit frappante verschil tussen 
aangrenzende landen kan ten dele verklaard worden door de grotere longkankersterfte 
onder vrouwen in Zweden (boven het EG-gemiddelde) dan in Finland, waar dit onder het 
EG-gemiddelde ligt (zie fig. 5.13 en 5.14). 
Longkanker wordt doorgaans veroorzaakt door inademing van kankerverwekkende 
stoffen, zoals tabaksrook en asbest, en door blootstelling aan ioniserende straling21. Met 
name roken is geassocieerd met een sterk verhoogd risico op longkanker. Geschat is dat 
het risico op longkanker voor rokende vrouwen 12 maal zo groot is als voor niet-rokende 
vrouwen en voor mannen 25 maal zo groot, wat zou betekenen dat 85 à 90% van alle 
gevallen van longkanker door roken veroorzaakt wordt12. Ook is aangetoond dat passief 
roken het risico op longkanker verhoogd, zij het veel minder3. Andere risicofactoren zijn 
milieuverontreiniging, slechte voeding, overbezette woningen en een lage sociaal-
economische status24. 
5.4 Ziekten van de bloedsomlooporganen (hart- en vaatziekten) 
Ziekten van de bloedsomlooporganen (in het bijzonder ischemische hartziekten* en 
cerebrovasculaire aandoeningen oftewel beroertes) zijn stoornissen van het hart en de 
bloedvaten. Zij zijn de voornaamste oorzaak van overlijden (en van ziekte en beperkingen) 
bij vrouwen in de EG in het algemeen (zie fig. 5.1) en komen na kanker op de tweede 
plaats bij de oorzaken van voortijdig overlijden (jonger dan 65 jaar). 
Deze ziekten zijn karakteristiek voor de ontwikkelde westerse samenleving en levensstijl. 
Zij hangen ook samen met de sociale klasse25. Daardoor zijn deze ziekten in hoge mate te 
voorkomen door veranderingen in levensstijl, zoals niet roken en voeding met een laag 
gehalte aan verzadigde vetten, suiker en zout26. Deze ziekten manifesteren zich bij 
vrouwen anders dan bij mannen: zij worden er vaker door getroffen maar op hogere 
leeftijd; met name boven de 65 nemen de incidentie en sterfte sterk toe. Nog een verschil 
is dat vrouwen vaker beroertes krijgen en mannen eerder hartaanvallen. 
Ischemische hartziekte wordt vaak als synoniem van coronaire hartziekte gebruikt, hoewel er strikt 
genomen een verschil tussen beide is: men kan aan coronaire hartziekte lijden zonder dat er sprake is 
van ischémie (slechte zuurstoftoevoer naar het hart). Aangezien de dood veroorzaakt wordt door 
onvoldoende zuurstoftoevoer naar het hart (ischémie dus), wordt in dit verslag de uitdrukking 
ischemische hartziekte gebruikt. 
66 
De sterftecijfers in verband met ziekten van de bloedsomloop onder vrouwen jonger dan 
65 jaar zijn sinds 1970 in alle Lid-Staten gedaald. De gemiddelde sterfte in de EG voor 
deze leeftijdsgroep is in die periode met meer dan 50% gedaald tot 31,56 per 100 000 
(fig. 5.1); de daling was het grootst in Finland (64%) en het kleinst in Denemarken en 
Griekenland (32%). Voor vrouwen van alle leeftijden is het beeld hetzelfde, met dit 
verschil dat de totale daling (sinds 1970) in de sterfte niet meer dan 37% was. Verder ligt 
de totale sterfte veel hoger (248,44 per 100 000). De daling verschilt ook hier weer per 
Lid-Staat. Verder neemt Griekenland een aparte positie in doordat de sterfte hier sinds 
1970 is gestegen (fig. 5.17). 
5.5 Ischemische hartziekten 
Ischemische hartziekten vormen de grootste afzonderlijke doodsoorzaak bij vrouwen in de 
EG. Desondanks worden zij door het publiek en de media nog vaak als 'mannenziekte' 
gezien. Uit figuur 5.18 en tabel 5.2 blijkt dat bijna 60% van de vrouwen in de 
Eurobarometer van 1996 aangaf dat volgens hen meer mannen dan vrouwen door 
hartziekten werden getroffen. De afgelopen jaren hebben een aantal Lid-Staten speciale 
preventiecampagnes voor vrouwen opgezet, bijvoorbeeld de campagne van de Britse 
hartstichting, waarin deze ziekte werd gekarakteriseerd als 'Britain's no. 1 lady killer'27 2S. 
Hartziekten manifesteren zich bij vrouwen anders dan bij mannen. Bij mannen ontwikkelt 
de ziekte zich vaak op jongere leeftijd, als zij in de veertig of vijftig zijn, bij vrouwen 
meestal na het zestigste levensjaar, dus na de menopauze. Vermoedelijk wordt dit verschil 
ten dele veroorzaakt door de beschermende werking van de vrouwelijke oestrogène 
hormonen, maar ook zouden de lagere ijzerdepots bij premenopauzale vrouwen hierbij een 
rol kunnen spelen29. De gegevens over coronaire hartziekten bij vrouwen zijn over het 
algemeen onvolledig, deels omdat veel studies aan mannen gewijd zijn. Er is nader 
onderzoek nodig ter staving van de veronderstellingen dat bij vrouwen vaker niet-
herkende voorkomen en andere symptomen dan bij mannen, en dat de overlevingscijfers 
verschillen30 3132. 
Hoewel er aanzienlijke verschillen zijn in de sterfte aan ischemische hartziekten, vertonen 
de cijfers sinds 1970 over het algemeen een daling. Onder vrouwen beneden de 65 is de 
sterfte sinds 1970 met iets meer dan een derde gedaald tot ongeveer 12 per 100 000 (fig. 
5.19). De sterfte ligt tussen 24,31 per 100 000 in Ierland tot 4,51 per 100 000 in 
Frankrijk. De mate van daling varieert ook, van 60% in Finland tot circa 2% in 
Griekenland. 
Zoals al is vermeld, liggen de sterftecijfers bij oudere vrouwen veel hoger, waardoor de 
sterfte voor alle leeftijden tezamen hoger uitvalt. Uit figuur 5.20 blijkt dat het gemiddelde 
sterftecijfer in de EG voor ischemische hartziekten bij vrouwen van alle leeftijden 84,75 
per 100 000 is. Dit varieert tussen 149,75 per 100 000 in Finland en 36,94 per 100 000 in 
Frankrijk. Met uitzondering van drie Lid-Staten (Griekenland, Spanje en Duitsland) is de 
sterfte in de EG gedaald, tussen 20% in Portugal en 46% in Zweden. 
De daling van de sterftecijfers hangt samen met een veranderde voeding, met name minder 
verzadigde vetten, en de teruggang van het roken in bepaalde groepen en Lid-Staten. 
Ondanks dat zijn ischemische hartziekten nog altijd een van de belangrijkste 
doodsoorzaken (zowel voortijdig als totaal) bij vrouwen in de EG. Bovendien kan achter 
de daling in de sterftecijfers een toename van de morbiditeit schuil gaan, vooral onder 
oudere vrouwen. Verder houden ischemische hartziekten verband met chronische 
beperkingen in het functioneren, hoge uitgaven voor de gezondheidszorg en andere 
67 
economische kosten, zoals verloren arbeidsdagen, en vaak met een teruggang in de 
kwaliteit van leven. 
Er zijn tal van risicofactoren voor hartziekten. Aan sommige daarvan, zoals ouder worden 
en genetische aanleg, is niets te doen, maar de drie belangrijkste factoren - roken, hoge 
bloeddruk en een hoog cholesterolgehalte in het bloed - kunnen door de levensstijl dan 
wel door medicatie worden beïnvloed. 
Roken is de belangrijkste afzonderlijke risicofactor. Het risico neemt toe met het aantal 
gerookte sigaretten, met name bij vrouwen boven de 35 die de pil gebruiken. Vrouwen 
lijden ook vaak aan hoge bloeddruk als zij boven de 50 zijn. Verder neemt het 
cholesterolgehalte in het bloed toe met de leeftijd. Andere risicofactoren voor ischemische 
hartziekten zijn overgewicht (zie hoofdstuk 6 3), diabetes, een zittend leven en overmatig 
drinken. Een lagere sociaal-economische status en werkstress zijn ook geassocieerd met 
een verhoogd risico op ischemische hartziekte33 
Interessant is dat het grote publiek vaak meent dat stress een risicofactor voor hartziekte 
is, hoewel medische bewijzen daarvoor ontbreken, behalve waar het stress door het werk 
betreft. Zoals te zien is in figuur 5.21 en tabel 5.3 meende in de Eurobarometer 1996 
bijna 20% van de vrouwen dat stress de belangrijkste risicofactor voor hartziekten is. In 
Griekenland, Zweden en Nederland beschouwde meer dan 30% stress als een van de 
belangrijkste risico's. Stress kwam bij de als belangrijkste genoemde risicofactoren op de 
tweede plaats, na roken maar vóór een ongezonde voeding, overgewicht, te weinig 
lichaamsbeweging en overmatig alcoholgebruik (in die volgorde). Deze resultaten geven 
aan dat er onder de vrouwen in de EG nog veel onwetendheid heerst omtrent de 
voornaamste risicofactoren voor hartziekten. Hier zou in het kader van het 
volksgezondheidsbeleid iets aan kunnen worden gedaan. 
5.6 Cerebrovasculaire aandoeningen (beroertes) 
Een tweede belangrijke klasse van ziekten van de bloedsomloop zijn cerebrovasculaire 
aandoeningen (beroertes). Het risico dat vrouwen een beroerte krijgen neemt met de 
leeftijd toe, vooral boven de 65, wat deels komt doordat oudere vrouwen vaak een 
verhoogde bloeddruk hebben. Evenals bij ischemische hartziekten zijn de sterftecijfers 
voor beroertes bij vrouwen jonger dan 65 sinds 1970 sterk gedaald, namelijk met bijna 
43%; het gemiddelde is nu 8,73 sterfgevallen per 100 000. Deze daling deed zich in alle 
Lid-Staten voor, het sterkst in Ierland met 69%, het minst in Luxemburg met 2% (zie fig. 
5.22). De sterfte onder vrouwen jonger dan 65 jaar is het grootst in Portugal (18,42 per 
100 000) en het kleinst in Frankrijk (5,80 per 100 000). 
Zoals gezegd doet de meeste sterfte aan beroertes zich voor bij oudere vrouwen. 
Daardoor is de sterfte voor alle leeftijden tezamen veel hoger dan wat in figuur 5.22 is 
aangegeven. In figuur 5.23 is te zien dat de gemiddelde sterfte voor alle vrouwen in de 
EG 75,93 per 100 000 is. Dit varieert tussen 175,63 per 100 000 in Portugal en 44,11 per 
100 000 in Frankrijk, waar de cijfers voor zowel ischemische hartziekten als 
cerebrovasculaire aandoeningen het laagst liggen. Net als bij de jongere vrouwen is de 
totale sterfte sinds 1970 gedaald, op EG-niveau met bijna 43%. Het sterftecijfer is echter 
gestegen in Luxemburg (10%) en Griekenland (1%). In de overige Lid-Staten deed zich 
een daling voor, liggend tussen 26% (Portugal) en 60% (Frankrijk). 
De voornaamste risicofactor voor cerebrovasculaire aandoeningen is hoge bloeddruk. 
Andere risicofactoren zijn een eerder doorgemaakte hartziekte of beroerte, diabetes en 
overmatige alcoholconsumptie. Roken is ook met cerebrovasculaire aandoeningen in 
verband gebracht, zij het in minder mate dan bij ischemische hartziekte het geval is34. Maar 
ook hier kan de sterfte onder vrouwen, met name vrouwen jonger dan 65, beperkt worden 
door een gezonde levensstijl en goede gezondheidszorg. 
Referenties 
1 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 
1995, COM (95) 357 def, Brussel. CEG. en Abel-Smith. B., Figueras. J., Holland W.. McKee. M.. 
Mossialos, E. (1995). Choices in Health Policy: Londen. Dartmouth. 
2 Abel-Smith et al. (1995), ibid 
3 Eurostat (1995-a). Women and men in the European Union: A Statistical Portrait. Luxemburg, 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 
4 Platts et al. (1992), "WHO/EURO multicentre study on parasuicide'. Acta Psychiatrica Scandinavie. 
85: 97-104. 
5 Ministerie van Volksgezondheid. Denemarken (1994b), Trends in Suicide Mortality in Denmark 
1955-1991 (in het Deens), Kopenhagen. Denemarken. 
6 Bille-Brahe, U. and G. Jessen (1994) "Suicide in Denmark. 1922-1991: The Choice of Method" Acta 
Psychiatrica Scandinavica 90(2) 91 -96. 
7 Weilandt C. (1996), German Report on Woman 's Health, Bonn: niet gepubliceerd 
8 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken (1994-b). Trends in Suicide Mortality in Denmark 
1955-1991 (in het Deens), Kopenhagen. Denemarken. 
Nordentoft M., et al. (1993), 'High mortality by natural and unnatural causes: A 10 year follow up 
study of patients admitted to a poisoning treatment centre after suicide attempts". British Medical 
Journal 306: 1637-41. 
Fisher, N.J., Nielsen. P.K. (1993), "Death after previous self-inflicted poisonings. A ten-year study 
from an intensive care unit" (in het Deens), Ugeskriftfor Lceger, 155: 1857-61. 
9 WHO (1996), gegevensbank Health for AIL Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de 
WHO. 
10 Eurostat (1995-a). Women and men in the European Union: A Statistical Portrait. Luxemburg, 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 
11 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 
1995, COM (95) 357 def., BrusseL CEG. 
12 Ibid 
13 Scientific American (96), Special Issue: "What you need to know about cancer", Vol. 275, No. 3. 
14 The National Women's Health Resource Center (1992), National Women's Health Report, New York: 
The National Women's Health Resource Center. 
15 Zie b.v. Le, M.G., et al. (1984), "Alcoholic beverage consumption and breast cancer in a French case-
control study," Am J Epidemiol., 120:350-357; Rohan, T.E., McMichaeL AJ. (1988), "Alcohol 
consumption and risk of breast cancer." Int J Cancer, 41:695-699; and Willett, W.C., et al (1987), 
"Moderate alcohol consumption and the risk of breast cancer," N Engl J Med., 316:1174-1180. 
16 Zie b.v. Kliewer E.V., Smith KR (1995). "Breast cancer mortality among immigrants in Australia 
and Canada". Journal of the National Cancer Institute 87(15): 1154-1161. 
17 CancerNet van het National Cancer Institute (1996a). Screening for cervical cancer. 208/04728. 
18 Vioque, J., Feenollar J. (1995) "The distribution of mortality by cervical cancer in Spain from 1981 to 
1986. An ecological study," Medicina Clinica; 104 (8): 287-92. 
19 CancerNet van het National Cancer Institute (1996b). Prevention of cervical cancer,208/04734. 
20 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken (1994a), Lifetime in Denmark, Kopenhagen. 
Denemarken. 
21 Burdorf. A Swuste, P. Maas, P.w.d (1998), "Asbest en gezondheid: van patiëntbespreking naar 
erkenning van beroepsziekten in Nederland", Ned Tijdschr Geneeskunde, 132:2167-77. 
22 Ministerie van Volksgezondheid, Denemarken (1994c): Cancer Trends and Cancer Mortality (in het 
Deens), Kopenhagen, Denemarken. 
Schaapveld, K, Hirasing, RA (1993), Preventiegids, Assen/Maastricht: Van Gorcum. 
23 G.D. and AN. Phillips (1996), "Passive smoking and Health: Should we believe Philip Morris's 
'experts'T BMJ; 313: 929-33. Zie ook: Europese werkgroep (1996): Environmental tobacco smoke 
and lung cancer risk: an evaluation of the risk. Trondheim: Europese werkgroep. 
Law, M.R, Hackshaw. AK. (1996), "Environmental Tobacco Smoke". Br Med Bull: 52: 22-34. 
Lee, PN (1992). Environmental tobacco smoke and mortality. Bask: Karger. 
24 Hein. Suadicani. and Gyntelberg (1992): "Lung Cancer Risk and Social Class." Danish Medical 
Bulletin, 39:173-6. 
25 Hall. E.M., Johnson. J.V., Tsou. T. (1993), "Women. Occupation, and Risk of Cardiovascular 
Morbidity and Mortality." Occupational Medicine, Vol. 8. No. 4. 709-719. 
26 Sytkowski, P. A, Kunnel. W.B., D'Agostino. RB. (1990), "Changes in risk factors and the decline in 
mortality from cardiovascular disease." :V Eng J Med: 322: 1635-41. 
27 Tunstall-Pedoe. H. et al. (1994). "Myocardial Infarction and Coronary Deaths in the WHO MONICA 
Project". Circulation. 90: 583-612. 
28 British Heart Foundation (1996), persoonlijke mededeling. 
29 Salonen. J.T., et al. (1992), 'High Stored iron are associated with excess risk of myocardial infarction 
in eastern Finnish men." Circulation, 86:803-811. 
30 Fiebach. N.H.. Viscoli. M., Horwitz. R.I. (1990), "Differences between Women and Men in Survival 
after Myocardial Infarction: Biology or Methodology?" JAMA. Vol. 263. No. 8. 1092-1096 
31 Khan. S. et al. (1990). "Increased Mortality of Women in Coronary Artery Bypass Surgery. Evidence 
for Referral Bias". Annals of Internal Medicine, 112: 561-567. 
32 Leraer, D.J., Kannel. W.B. (1986), "Patterns of coronary heart disease morbidity and mortality in the 
sexes: A 26-year follow-up of the Framingham population." American Heart Journal. Vol. 111. No.2. 
383-390. 
33 Davey-Smith, G., Blane. D., and M. Baitley (1994), "Explanations for Socio-economic differentials in 
mortality. Evidence from Britain and elsewhere," European Journal of Public Health. 4:131-144. 
34 Donaldson. RJ. and Donaldson. L.J. (1993), Essential Public Health Medicine. Dordrecht: Kluwer 
Academic Publishers. 
70 
[figuren en tabellen] 
71 
Figuur 5A 
Voornaamste doodsoorzaken (1992) 
Alle vrouwen, UE (15) 
Doodsoorzaken, vrouwen van alle leeftijden, 1992 (EU 15) 
Andere doodsoorzaken 
(20%) 
Zalldoding en ongevallen 
(5%) 
Ziekten van de 
ademhalingsorganen 
(6%) 
Ziekten van de 
bloedsomlonporganen 
(437») 
Bron HFA 1996 
Figuur 5J. 
Sterfte als gevolg van ongevallen met motorvoertuigen (1992) 
Alle vrouwen, EU 15 
iLirx ian gevoiqe van MgAviilAh met mottK'Mf&Jlflefl, jWr1 'UU 'JUU 
garangscftitt naar SDR in 1992 
tXIT3lANO(« 
/EB6M00K0MI*(»Ji 
' 1971 
'1989 
M991 
' BRO tot 1990 Starftaciftar ,19701 
,19921 Jl>. Ik, jévfllgé v*« «MflWâlUn Ml mAWrVWHilqArl, 
p«r 100 000 Vrouwen 
Ltd Staat 
EU 15 
LUXEMBURG' 
PORTUGAlL 
BELGIË 2 
GRIEKENLAND 
FRANKRIJK 
SPANJE 
OOSTENRUK 
FINLAND 
IERLAND 
ITAUé 
DUITSLAND 
DENEMARKEN 
NEDERLAND 
SWEDEN 
VEREMGO KONMKRUK 
'1971 
•1989 
31991 
43ROtot1990 1992 % varend wlng 
sinds 15 70 
6.42 
11.39 
10.60 
9.14 
9.05 
7.45 
7.30 
7.04 
6.82 
6.79 
6.51 
6.19 
5.12 
4.57 
4.28 
4.14 -39.55 
5.37 
4.43 
-39.87 
61.61 
-38.88 
13.8? 
-51.52 
-43.59 
-24.97 
-31.97 
-59.65 
-63.79 
-63.12 
-57.07 
-44.95 
Bron: HFA 1996 Bron: HFA 1996 
72 
Figuur 5J 
Sterfte door zelfdoding en zichzelf toegebracht letsel (1992) 
Alle vrouwen, EU 15 
Zelfdoding en zichzelf toegebracht letsel, 
per 100 000, vrouwen 
gerangschikt naar SDR in 1992 
ta 19701 
• 1 «1921 
Sterftecijfer 
Bron HFA 1996 ZaModkigenzkïhzelftoe&bradittos*, 
perlOOOTJOvn-iitwypfi 
Lid Staat 
EU 15 
LUXEMBURG 1 
DENEMARKEN 
FINLAND 
BELGIË 2 
OOSTENRIJK 
FRANKRIJK 
ZWEDEN 
DUITSLAND1 
NEDERLAND 
PORTUGAL' 
ITALIË3 
IERLAND 
VERENIGD K. 
SPANJE 
GRIEKENLAND 
' 1971 
•' 1989 
' (991 
'BRD lot 1990 1992 
6.24 
14.30 
13.67 
11.00 
10.46 
10.39 
10.01 
8.90 
7.96 
6.72 
4.23 
3.63 
3.61 
3.36 
2.99 
1.21 % verandering 
sinds 1*370 
-24.27 
179.30 
-14.62 
13.05 
-3.33 
-22.23 
22.22 
-32.78 
-44.84 
-1 47 
20.17 
1.68 
464 06 
-4641 
26.69 
-3632 
Bron HFA 1996 
Figuur $.4 
Kankersterfte (1992) 
Vrouwen van 0-64 jaar, EU 15 
DR tan gavolga van kwaadaardlga nlauwvormingan, 0-64 jaar, par 100 000 
erangschikt naar SDR in 1992 
EU-15 
OENEMARKEN 
IERLAND 
VERENIGD K. 
NEDERLAND 
BELGIË(2) 
LUXEMBURG(I) 
DUITSLAND(4) 
OOSTENRIJK 
Ud Staat ZWADEN 
ITALIË 3) 
PORTUGAL0) 
FRANKRIJK 
FINLANO 
SPANJE 
GRIEKENLANt£ 
'1971 
21989 
51991 
'BRD tot 1990 Q 19701 
• 1992 
20 50 80 100 
Sterftecijfer 
Bron : HF A 1996 SDR tan gavolga van kwaadaardlga nlauwvormlngan, 0-64 jaar, 
par lOOJlflfl, 
Lid-Staat 
EU-15 
DENEMARKEN 
IERLAND 
VERENIGD K. 
NEDERLAND 
BELGIË ' 
LUXEMBURG ' 
DUITSLAND 
OOSTENRUK 
ZWEDEN 
ITALIË" 
PORTUGAL' 
FRANKRIJK 
FINLAND 
SPANJE 
QRIEKENLANn 
' 1971 
21989 
31-391 
' BRD tot 1990 1992 "/.verandering 
slnria 1970 
69.74 
102.23 
86.98 
86.23 
76.50 
75.06 
74 66 
72.58 
69.52 
68.27 
66.90 
61.48 
60.04 
59.19 
56.36 
54.77 -13.02 
0.28 
•9.87 
•8.74 
-lo.ae 
-9.64 
-9.1 S 
-17.34 
-24.34 
-12.27 
-12.6; 
-15.01 
-13.27 
-13.4Î 
-11.22 
-7.51 
Bron HFA 1996 
73 
Figuur $.$ 
Kankersterfte (1992) 
Alle vrouwen, EU 15 
SDR ten gevolge van kwaaadaanjige nieuwvormingen, jlle leeftlMen. uer 100Q OOO 
gerangschikt naar SDR in 1992 
EU-15 
DENEMARKEN E 
IERLAND il 
VERENIGO K. L 
DUITSLAND(4) E 
NEDERLAND £ 
LUXEMBURG (1) • 
8ELGIÊ(2) jï 
OOSTENRIJK E 
Lid-Staat ITALIË (3 fc 
ZWEDEN fi 
FINLAND i 
FRANKRIJK t 
PORTUGAL (1) Li 
SPANJE t 
GRIEKENLANIG 
' 1971 
21989 
31991 
4 BRD tot 1990 O 19701 
• 19921 
100 150 200 
Sterftecijfer 250 DR ten gevolge van kwaaadaafdlqa nieuwvormingen. aHe leaflHden. per i O0O 000 
gerangschikt naar SDR in 1992 
Lid-Staat 
EU-15 
DENEMARKEN 
IERLAND 
VERENIGO K. 
DUITSLAND 
NEDERLAND 
LUXEMBURG ' 
BELGIË 2 
OOSTENRIJK 
ITALIË 
ZWEDEN 
FINLAND 
FRANKRIJK 
PORTUGAL' 
SPANJE 
GRIEKENLAND 
'1971 
21989 
J1991 
'BRD tot 1990 1992 % verandering 
slnrta 1370 
150.30 
203.73 
186.53 
182.37 
162.43 
159 99 
159.86 
159.80 
157.23 
145.93 
143.04 
134.66 
128.78 
125.57 
117.42 
112,60 -5.05 
4.5 
4.3S 
4.66 
-11.87 
-9.6S 
-1.9; 
-8.6Ï 
-17 3€ 
-0.6 
-10.2 
-9.9 
-9.6 
-3.54 
-6.76 
9,94 
Bron HFA 1996 Bron : HFA 1996 
Figuur 5.6 
Kankersterfte onder vrouwen (1992) 
Alle vrouwen, EU 15 
Kanker als doodsoorzaak naar aard, 
vrouwen van alle leeftijden, UE 15 (1992) 
Baarmoederhalskanker (2%) 
Kanker van de 
spijsverteringsorganen 
(32%) 
Andere vormen van 
kanker 
(36%) Kanker van trachea, 
bronchus en long 
(9%) 
Bron : HFA 1996 
74 
Figuur 5.7 
Sterfte aan borstkanker (1992) 
Vrouwen van 0-64 jaar, EU 15 
SDR ten gevolge van kwaadaardige nieuwvormingen m de vrouwelijke borst 
0-64 jaar. per 100 000 
gerangschikt naar SDR in1992 
EU-15 
IERLAND 
DENEMARKENï 
BELGIË (2) 
VERENIGD K. 
NEDERLAND 
DUITSLAND (4) 
ITALIE (3) 
OOSTENRIJK 
PORTUGAL(1) 
FRANKRIJK 
SPANJE 
ZWEDEN 
UXEMBURGO) 
FINLAND 
GRIEKENLANÜ 
' 1971 
21989 
31991 
"BRD lot 1990 O 1970 
,l«1992 
10 15 
Sterftecijfer 
Bron : HFA 1996 SDR ten gevolge van kwaadaardige 
0-64iaam«f 1-nnoon nieuwvormingen m de vrouwene Borst 
Lid-Staat 
EU-15 
IERLAND 
OENEMARKEN 
BELGIË 2 
VERENIGD K. 
NEDERLAND 
DUITSLAND 
ITALIË" 
OOSTENRIJK 
PORTUGAL' 
FRANKRIJK 
SPANJE 
ZWEDEN 
LUXEMBURG ' 
FINLAND 
GRIEKENLAND, 
' 1971 
•'1989 
1 1991 
' BRD lot 1990 1992 % verandering 
sinds 1970 
19.80 
25.80 
24.77 
24.63 
2436 
23.86 
19.89 
19.06 
18.31 
1796 
1775 
1660 
16.43 
15.46 
15.12 
14.58 9.27 
17.22 
-0.84 
14.77 
-5.18 
-3.28 
1081 
10.62 
9.12 
20.05 
11 57 
62.11 
-1 56 
-30.30 
4 49 
4,5.07 
Bron : HFA 1996 
Figuur $.$ 
Sterfte aan borstkanker (1992) 
Alle vrouwen, EU 15 
SDR ten gevolge van kwaadaardige nieuwvormingen m de vrouwelijke borst 
alle leertijden. per 100 000 
gerangschikt naar SDR, in.1992 
EU-15 
•ENEMARKEN 
VERENIGO 
IERUNO 
NEDERLANoi 
BELGIË (2) 
DUITSLAND (4) 
OOSTENRIJK 
ITALIE (3) 
FRANKRIJK 
PORTUGAL (1) 
ZWEDEN 
LUXEMBURG (1 
SPANJE 
FINLAND 
GRIEKENLAND 
' 1971 
21989 
31991 
' BRD tol 1990 Q1970 
«1992 ÜUK ien gévôlgê vàfl kwââo'àafâ'lg'é nièuwvorMingén m dè 
vrouwelijke borst alle leertijden, per 100 000 
Lid-Staat 
EU-15 
OENEMARKEN 
VERENIGO K. 
IERLAND 
NEDERLAND 
BELGIË 2 
DUITSLANt) 
OOSTENRIJK 
ITALIË 
FRANKRIJK 
PORTUGAll 
ZWEDEN 
LUXEMBURG ' 
SPANJE 
FINLAND 
GRIEKENI AND 
'1971 
21989 
21991 
'BRD tot 1990 1992 V. verandanng 
ilnde 1970 
31.25 
40.56 
39.23 
39.17 
38.47 
37.93 
31.87 
31.29 
29.83 
28.11 
26.57 
25.66 
24.99 
24.40 
23.82 
-2J-22-16.2( 
S.7S 
5.8C 
28 5! 
i.ie 
14 8C 
15.6" 
17.9' 
21.0" 
15.6Î 
29.8C 
-4.0/ 
-20.7' 
73.6Î 
20.5! 
«=fiflf 
Bron HFA 1996 Bron : HFA 1996 
75 
Figuur 5,9 
Sterfte aan borstkanker (1992) 
Alle vrouwen, 1970-1992, EU 15 
SOR ten gevolge van kwaaddaardige nieuwvormingen in de vrouwelijk borst, per 100.000 
enkele Lid-Staten 
gerangschikt naar SDR in 1970 
fteci|l*r -o— DENEMARKEN 
-Û— IERLAND 
-x - BELGIË 
-O-EU-15 
-X - FINLAND 
SPANJE 
O— GRIEKENLAND 
Bron: HFA 1996 
Figuur 5.10 
Sterfte aan baarmoederhalskanker (1992) 
Vrouwen van 0-64 jaar, EU 15 
SDR ten gevolge van baarmoerderhalskanker, 0-64 jaar, per 100 000 
gerangschikt naar SDR in 1092 
DUITSLAND (4) 
LUXEMBURG) 
PORTUGAL (1) 
OOSTENRIJK 
BELGIË (2: 
ZWEDEI 
NEDERLAI 
FRANKRIJK! 
SPANJE fcalM 
GRIEKENLAND^^ 
FINLAND jj^p= 
ITALIË (3) 
'1971 
:1989 
'1991 
* BRD lot 1990 Q 1970 
• 1992 
Sterftecijfer 
Bron HFA 1996 SDR ten gevolge van baarmoerderhalskanker, 
0-44 Jaar, per 100 000 
Lld-SUat 1992 S vDrandennp 
.inr» l')70 
EU-15 
DENEMARKEN 
VERENIGD K. 
IERLAND 
DUITSLAND* 
LUXEMBURG 
PORTUGAL 1 
OOSTENRIJK 
BELGIË 2 
ZWEDEN 
NEDERLAND 
FRANKRIJK 
SPANJE 
GRIEKENLAND 
FINLAND 
ITAU6' 2.28 
4.64 
3.78 
3.41 
3.20 
2.71 
2.30 
2.26 
2.14 
2.05 
1.84 
1.67 
1.66 
1.31 
0.90 
Q.75 -47,71 
-55.34 
-42.02 
-23.88 
-50.54 
-70.61 
-73.10 
-56.87 
-37.97 
-70.80 
•67.83 
-36.26 
95.29 
61.73 
-81.05 
-55.36 
1971 
21989 
21991 
4 BRD lot 1990 
Bron HFA 1996 
76 
Figuur 5.11 
Sterfte aan baarmoederhalskanker (1992) 
Alle vrouwen, EU 15 
SDR ten gevolge van baarmoerderhalskanker, alle leeftijden, per 100 000 
gerangschikt naar ftnR in 19*32. 
EU-15 
DENEMARKEN 
VERENIGD K. 
DUITSLAND (4) 
IERLAND 
OOSTENRIJK 
LUXEMBURG (1) 
PORTUGAL (1) 
BELGIË (2) 
NEDERLAND 
ZWEDEN 
SPANJE MMM 
FRANKRIJK jiüp 
FINLAND L— " ' 
GRIEKENLAND tli —— 
*^^™ ,019701 
ITALIË (3) 'fajjj ' '•19921 
8 10 
Sterftecijfer 
Bron : HFA 1996 SDR ten gevolge van baarmoerderhalskanker, 0-64 Jaar, per 100 000 
Lid-Staat 
EU-15 
DENEMARKEN 
VERENIGD K. 
DUITSLANÓ 
IERLAND 
OOSTENRUK 
LUXEMBURG ' 
PORTUGAL' 
BELGIË 2 
ZWEDEN 
NEDERLAND 
SPANJE 
FRANKRIJK 
FINLAND 
GRIEKENLAND 
ITALIË1 
' 1971 
•' f389 
1 1991 
4 BRD tot 1990 1992 
3.28 
7.13 
5.26 
4.62 
4.43 
3.82 
3.59 
3.42 
3.36 
2.98 
2.93 
2.24 
2.23 
1.88 •'. veranderirJB 
sinds 1970 
•40.79 
-40.88 
-37.38 
-41.44 
-22.42 
-41 58 
-64.98 
-59.38 
-35.14 
-Ô2.C 
-59.73 
38.2 
-342 
-70.76 
66.07 
-49.77 
Bron : HFA 1996 
Figuur 5.12 
Sterfte aan kanker van de ademhalingsorganen (1970-1992) 
Vrouwen van 0-64 jaar, EU 15 
SDR ten gevolge van kanker van trachea, bronchus en long, vrouwen, 0-64 jaar, perl 00.000 
Enkele Lid-Staten 
gerangschikt naar SDR in 1992 
-^-VERENIGD K. 
-er- DENEMARKEN 
-x-EU-15 
-H3-SPANJE 
-o- NEDERLAND 
PORTUGAL 
70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 
Jaar 
Bron : HFA 1996 
77 
Figuur 5.13 
Sterfte aan kanker van de ademhalingsorganen (1992) 
Vrouwen van 0-64 jaar, EU 15 
SOR ten gevolge van kanker van trachea, bronchus en long, vrouwen, 
044 Jaar, per 100 000 
gerangschikt naar SDR 'm 1992 
DENEMARKEN baejBjniBjaHBTaiBBjejiHH 
VERENIGD V^Ka^mma^HBmeé^ 
NEDERLAND l««BaaaBjs>Me>aa-««a*ai 
IERLAND ^^aâïaaïaâaïaa 
ZWEDEN 
LUXEMBURG (1) 
DUITSLAND (4) 
BELGIË (2) 
OOSTENRIJK 
FINLAND 
ITALIË (3) 
GRIEKENLAND 
FRANKRIJK (3) 
PORTUGAL (1) 
SPANJE 
' 1971 0 1970 
• 1992 
•M989 
'1991 
'BRD lot 1990 5 10 15 
Sterftecijfer 25 SDR ten gevolge van Kanker van trachea, bronchus en long, vrouwen. 
o-«4 jaar, per 100 oog 
Lid Staat 
EU-15 
DENEMARKEN 
VERENIGO K. 
NEDERLAND 
IERLANO 
ZWEDEN 
LUXEMBURG 
DUITSLAND ' 
BELGIË ' 
OOSTENRIJK 
FINLAND 
ITALIË ' 
GRIEKENLAND 
FRANKRIJK 
PORTUGAL ' 
SPANJE 
1971 
1989 
'1991 
BRD tot 1990 1992 
6.63 
20.52 
12.91 
10.56 
9.55 
8.92 
8.78 
6.20 
6.15 
6.13 
4.91 
4.90 
4.69 
4.06 
2.89 % veranderii g 
sinds 1971 
44.76 
218.6: 
19.4c 
269.2: 
12.4S 
163.1C 
155.9É 
302: 
86 9C 
49.51 
78.5£ 
33. If 
-5 0€ 
30.4^1 
10.31 
-?n nr 
Bron HFA 1996 Bron : HFA 1996 
Figuur 5.14 
Sterfte aan kanker van de ademhalingsorganen (1992) 
Alle vrouwen, EU 15 
SOR ten gevolge van kanker van trachea, bronchus en long, vrouwen, 
alle leerrllden. per 100 000 
gerangschikt naar SDR in 1992 
U-15 C 
RKENfi EU 
OENEMARKE 
VERENIGO K. Ij 
IERLAND S 
NEDERLANO 
ZWEDEN 
LUXEMBURG (1) 
OOSTENRIJK 
DUISTLANO (4) 
Pais BELGIË (2) 
ITALIË (3) 
FINLAND 
GRIEKENLAN 
FRANKRU 
PORTUGAL (1) 
SPANJE O 19701 
«1992 
' 1971 
'1901 
' BRO tot 1990 15 20 25 
Stertteci|<ei SDR ten gevolge van kanker van trachea, bronchus en long, vrouwen, 
alle leeftUden. per 100 000 
Lid Staat 
EU 15 
DENAMARKEN 
VERENIGO K. 
IERLAND 
NEDERLANO 
ZWEDEN 
LUXEMBURG ' 
OOSTENRIJK 
DUISTLANO 
BELGIË ' 
ITALIË1 
FINLAND 
GRIEKENLAND 
FRANKRIJK 
PORTUGAL' 
5EAÜJE 
'1971 
:1989 
11991 
4 BRD tot 1990 1992 
14.05 
34.88 
30.89 
26.60 
16.62 
15.94 
14.11 
13.55 
12.28 
11.15 
10.89 
10.88 
10.06 
7.80 
6.44 
5,40 % verandering 
«tlnrls 1« i70 
67.86 
175.30 
73.15 
85.24 
207 21 
126.74 
156.08 
57.56 
74.43 
73.68 
61.57 
90.54 
15.77 
52.16 
39.09 
-6 74 
Bron HFA 1996 Bron. HFA 1996 
78 
Figuur 5J5 
Denkbeelden over bij welk geslacht meer longkanker voorkomt 
Alle vrouwen, EU 15 (1996) 
Finland 
Griekenland 
België 
Spanje 
Duitsland 
Frankrijk 
Duitsland Oost 
Portugal 
Italië 
EU-15 
Nederland 
Ostenrijk 
Luxemburg 
Ierland 
Denemarken 
Verenigd K. 
Zweden 
0% EU-
gemiddeld 
20% 40% 60% 
•*D Weet 
niet No 80% 100% 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
Tabel 5.1 
Denkbeelden over bij welk geslacht meer longkanker voorkomt 
Vrouwen van 15 jaar en oulder, EU 15 (1996) 
Ja 
% Nee 
% Weet niet 
% 
Finland 
Griekenland 
België 
Spanje 
Duitsland West 
Frankrijk 
Duitsland Oost 
Portugal 
Italic' 
EU-15 
Nederland 
Oostenrijk 
Luxemburg 
Ierland 
Denemarken 
Verenigd Koninkrijk 
Zweden 32.9 
60.7 
58,8 
58,3 
56,8 
55,4 
54,0 
53,9 
50,7 
5<U 
47,1 
45,4 
40,6 
36,8 
36,3 
32,5 
22,6 7,8 
8,9 
8,8 
9,1 
8,6 
11,0 
10,5 
12,2 
S.l 
13,4 
20,3 
11,7 
12,6 
17,1 
29,8 
26,6 
28,9 9,3 
30,4 
32,4 
32,6 
34,7 
33.6 
35,5 
33,9 
41.2 
36J 
32,6 
42,9 
46,8 
46,1 
33,9 
40,8 
48,5 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
79 
Figuur 5.16 
Sterfte door aandoeningen van de bloedsom looporganen (1992) 
Vrouwen van 0-64 jaar, EU 15 
SORten gevolge van aandoeningen van de bloedsomlooporganen 
0-64 jaar, per 100 000, vrouwen 
gerangschikt naar SDR inl992... 
EU-15 
IERLAND 
VERENIDG K. 
PORTUGAL (1) 
DENEMARKEN 
OOSTENRUK 
DUITSLANO(4) 
GRIEKENLAN 
FINLAND 
BELGIË(2) 
XEMBURG(1) 
NEDERLAND 
ZWEDEN 
ITALIE (3) 
SPANJE 
FRANKRIJK 
'1971 
:1989 
"1991 
' BRD lot 1990 60 80 
Sterftecijfer 
Bron : HFA 1996 SORten gevolge van aandoeningen 
0-64 Jaar, .winnnnn »>».»—, 
I Lid-Staat 
EU-15 
IERLAND 
VERENIGO K. 
PORTUGAL' 
DENEMARKEN 
OOSTENRUK 
DU1TSLAN6 
GRIEKENLAND 
FINLAND 
BELGIË 2 
LUXEMBURG ' 
NEDERLANO 
ZWEDEN 
ITALIË1 
SPANJE 
FRANKRIJK 
' 1971 
:1989 
'1991 
4 BRD tot 1990 van de bloedsomlooporganen 
*4 verandering 
1992 
31.56 
43.81 
42.96 
39.30 
36.80 
36.65 
36.06 
34.16 
33.73 
32.71 
32.43 
30.89 
28.85 
27.63 
24.76 
19.01 sinds 970 
•51.01 
-57.12 
-4723 
-51.70 
-31.62 
-45.97 
-40.25 
-31.67 
-64.47 
-52.37 
-63.66 
-39.35 
-37.76 
-58.76 
-63.72 
-57,71 
Bron: HFA 1996 
Figuur 5.17 
Sterfte door aandoeningen van de bloedsom looporganen (1992) 
Alle vrouwen, EU 15 
SDRten gevolge van aandoeningen van de bloedsomlooporganen 
alle leeftijden, per 100 000, vrouwen 
gerangschikt naar SDR in 1992 
EU-15 
PORTUGAL!, IJ-
OOSTENRIJK 
IERLAND 
DUITSLAND (4) 
GRIEKENLAND] 
FINLAND 
LUXEMBURG(I) 
VERENIGD K. 
DENEMARKEN 
ITALIË (3) 
ZWEDEN 
BELGIË (2) 
SPANJE 
NEDERLAND 
FRANKRIJK 
'1971 
:1989 
'1991 
4 BRD tot 1990 300 400 500 
Sterftecijfer 
Bron : HFA 1996 SORten gevolge van aandoeningen van de bloedsomlooporganen 
alle leeftijden, per 100 000, vrouwen 
Lid-Staat 
EU-15 
PORTUGAL' 
OOSTENRIJK 
IERLAND 
GRIEKENLAND 
FINLAND 
DUITSLAND 
LUXEMBURG ' 
VERENIGD K. 
OENEMARKEN 
ITALIË* 
ZWEDEN 
BELGIË 2 
SPANJE 
NEDERLAND 
FRANKRIJK 
' 1971 
M989 
51991 
4 BRD tot 1990 1992 %veranderira 
sinds 1979 
248.44 
316.53 
315.53 
301.78 
299.59 
289.50 
299.71 
271.81 
265.77 
263.09 
247.74 
243.67 
239.31 
221.80 
214.23 
150.55 -37.35 
-29.56 
-33.79 
-40.35 
7.54 
-4779 
-31.60 
-44.52 
-40.52 
-31.37 
-40.56 
-34.91 
-40.81 
-43.28 
-40.42 
-»5,63 
Bron : HFA 1996 
80 
Figuur 5,ld 
Denkbeelden over bij welk geslacht meer hartziekten voorkomen* 
Alle vrouwen, EU 15 (1996) 
Finland 
Denemarken 
Griekenland 
Zweden 
Italië 
Ierland 
Nederland 
Duitsland West 
EU-15 
België 
Spanje 
Frankrijk 
Verenigd K. 
Duitsland Oost 
Luxemburg 
Oostenrijk 
Portugal 
0% EU-
gemiddeld 
20% 40% 60% 
• jaD weet | 
niet Nee 80% 100% 
Bron: Eurobaromter 44.3/1996 
* De ondervraagden werd verzocht aan te geven of zij het eens waren met de folgende uitspraak: "In (land) worden veel meer 
mannen dan vrouwen door hartziekten getroffen". Het antwoord ja betekent dat zij het hiermee eens waren, nee oneens. 
Tabel 5.2 
Denkbeelden over bij welk geslacht meer hartziekten voorkomen* 
Alle vrouwen, EU 15 (1996) 
Ja 
% Nee 
% Weet niet 
% 
Finland 
Denemarken 
Griekenland 
Zweden 
Italië 
Ierland 
Nederland 
Duitsland West 
EU-15 
België 
Spanje 
Frankrijk 
Verenigds K.. 
Duitsland Oost 
Luxemburg 
Oostenrijk 
Portugal 81,2 
Ù6.5 
66,1 
63,5 
60,7 
59,6 
58,8 
57,9 
57,8 
57,7 
57,5 
56,8 
55,8 
51.8 
51,0 
48,8 
43,8 9,1 
11,9 
7,9 
10,2 
5,6 
10,4 
17,1 
10,6 
11,9 
8,8 
8,3 
14,0 
20,0 
13,3 
9,7 
11.9 
13,8 9,7 
21,6 
26,0 
26,3 
33,6 
29,9 
24,0 
31,5 
30,2 
33,5 
34,2 
29,2 
24,2 
34,9 
39,4 
39,4 
42,4 
Bron: Eurobarometer 44. J/l 996 
• De ondervraagden werd verzocht aan te geven ot'zij het eens waren met de folgende uitspraak: "!n (land) worden veel meer mannen dan 
vrouwen door hartziekten getroffen" I let antwoord ja betekent dat /.IJ het hiermee eens waren, nee oneens. 
81 
Figuur 5rl 9 
Sterfte aan ischemische hartziekten (1992) 
Vrouwen van 0-64 jaar, EU 15 
SOR ten gevolge van Ischemltche hartzleken,0-64 Jaar, 
per 100 000, vrouwen 
gerangschikt naar SDR in 1992 
EU-15 
20 30 
5t«rft«cijf«r 
Bron : HFA 1996 SOR ten gevolge van ischemische hartzleken.0-64 Jaar, 
per 100 000. vrouwn 
Lid-Staat 
EU-15 
IERLAND 
VERENIGD K. 
OENEMARKEN 
FINLANO 
ZWEDEN 
OOSTENRIJK 
DUITSLAND 
NEDERLANO 
BELGIË z 
GRIEKENLAND 
PORTUGAIS 
LUXEMBURG 1 
ITALIA 
SPANJE 
FRANKRIJK 
' 1971 
:1989 
31991 
4 BRD tot 1990 1992 % verandi rtng 
slnda 1SLJQ 
12.14 
24.31 
24.12 
17 30 
1477 
1420 
14.16 
13.96 
12.85 
10.50 
9.71 
9.56 
9.05 
8.21 
6.42 
4,51 •34.06 
-45.0Ç 
-28.9!: 
-34.44 
-60.76 
-31.5 
-23.34 
-25.3S 
-40.67 
-56.91 
-2.31 
-39.91 
-56.47 
-47.17 
-5.87 
-49.8' 
Bron : HFA 1996 
Figuur 5.20 
Sterfte aan ischemische hartziekten (1992) 
Alle vrouwen, EU 15 
SOR ten gevolge van ischemieche hartzleken, alle leeftijden, 
per 100 000, vrouwen 
EU-15 
FINLAND 
IERLAND 
VERENIGD K. 
DENEMARKEN 
ZWEDEN 
DUITSLAND(4) 
OOSTENRIJK 
NEDERLAND 
P»'» ITALIË (3) 
LUXEMBURG (1) 
BELGIË(2) 
GRIEKENLANI 
PORTUGAL (1) 
SPANJE 
FRANKRIJK '1971 
:1989 
31991 
4 BRD lot 1990 01970. 
• 1992 
50 Ste?Rec.|fer50 250 
Bron HFA 1996 SOR ten gevolge van Ischemische hartzleken, alle leeftijden 
per 100 000, vrouwen 
Uu-Staat 
EU-15 
FINLAND 
IERLAND 
VERENIGD K. 
DENEMARKEN 
ZWEDEN 
DUITSLAND 
OOSTENRIJK 
NEDERLANO 
ITAUË 
LUXEMBURG' 
BELGIË J 
GRIEKENLAND 
PORTUGAL 
SPANJE 
FRANKRIJK 
' 1971 
'1989 
31991 
'BRD lot 1990 1992 % verani lering 
SindaUaZO 
84.75 
149.75 
147.19 
138.76 
130.00 
115.33 
110.41 
108.26 
76.36 
62.79 
61.49 
59.44 
57.62 
56.08 
46.67 
_£_24_ -21.5; 
-22.3' 
-24.5; 
-21.1' 
-37.0( 
-46.3' 
1.1E 
-31.6: 
-43.31 
-43.3! 
-21.5; 
-44.2( 
24.91 
-20.0' 
22.0' 
-?0 7I 
Bron HFA 1996 
82 
Figuur 5,21 
Denkbeelden over de belangrijkste risicofactoren voor hartziekten (1996V 
Alle vrouwen, EU 15 
Portugal J 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Griekenland 
België 
•—• EU-15 
Luxemburg 
Italië 
Verenigd K. 
Duitsland West 
Duitsland Oost 
Zweden 
Nederland 
Oostenrijk 
Denemarken 
Finland 
0% 
1 roken 
• overgewicht 20% 40% 60% 80% 100% 
2 stress 
5 gebrek aan 
lichaamsbeweging 3 ongezonde voeding 
6 overmatig 
alcoholgebruik 
Bron:Eurobarometer 44.3/1996 
* De ondervraagden werd verzocht aan te geven wat volgens hen de belangrijkste en de op één na belangrijkste risikofactor voor 
hartziekten waren. 
Tabel 5.3 
Denkbeelden over de belangrijkste risicofactoren voor hartziekten (1996)* 
Alle vrouwen, EU 15 
Portugal 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Griekenland 
België 
EU 15 
Luxemburg 
Italië 
Verenigd Koninkrijk 
Duitsland West 
Duitsland Oost 
Zweden 
Nederland 
Oostenrijk 
Denemarken 
Finland roken 
% 
52.5 
51,5 
51,2 
45,1 
43,3 
42,9 
42,7 
42,6 
42,3 
41,9 
38,7 
38,1 
35,5 
32,4 
31,6 
28,4 
22,3 ongezonde 
voeding 
% 
15,6 
13,1 
12,4 
13,0 
9,3 
8,4 
13,3 
12,3 
13,4 
17,6 
10,9 
7,5 
9,8 
16,9 
18,6 
14,1 
30,0 gebrek aan 
voeding 
% 
3,0 
4,1 
5,2 
6,7 
4,4 
4,0 
6,3 
6,8 
3,3 
6,2 
9,6 
9,2 
8,2 
8,4 
10,1 
12,5 
7,4 overmatig stress 
alcoholgebruik overgewicht ns/nc 
% 
7,6 
7,1 
10 
3,0 
2,6 
5,2 
6,3 
4,5 
5,6 
2,4 
7,4 
8,5 
2,8 
7,0 
7,1 
2 
7,6 8,3 
11,0 
12,6 
15,0 
35,7 
22,6 
18,5 
22,9 
24,6 
12,1 
19,2 
25,2 
30,7 
30,9 
21,3 
24,6 
14,5 % 
8,7 
8,7 
7,6 
14,2 
4,4 
12,3 
10,4 
7,4 
9,3 
14,0 
11,9 
10,1 
11,6 
9,1 
7,3 
16,7 
15,1 % 
4,3 
4,4 
1,0 
3,1 
4,0 
4,6 
2,8 
3,5 
1,4 
5,7 
2,3 
1,5 
1.6 
1,5 
4,1 
1,8 
3,0 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
* De ondervraagden werd verzocht aan te geven wat volgens hen de belangrijkste en de op één na belangrijkste risikofactor voor hartziekten 
waren. 
83 
Figuur 5,22 
Sterfte aan cerebrovasculaire aandoeningen (1992) 
Vrouwen van 0-64 jaar, EU 15 
SOR ten gevolge van cerebrovasculaire aandoeningen, 0-64 jaar. per 100 00 
gerangschikt naar SOR in 1992 
EU-15 
PORTUGAL (1) 
UXEMBURG<1) 
GRIEKENLANI 
FINLAND 
VERENIGO K. 
DENEMARKEN 
IERLAND 
BELGIË (2) 
ITALIE (3) 
OOSTENRIJK 
DUITSLAND (4) 
NEDERLAND 
SPANJE 
ZWEDEN 
FRANKRIJK 
< ion 
.'tUHU 
M99I 
•BRD tot 1990 ; a i970i 
• 1992 1 SOR ten gevolge van cerebrovascuiaira aandoeningen. 0-64 jaar. per too ooo 
Ud-Staat 
EU-15 
PORTUGAL ' 
LUXEMBURG ' 
GRIEKENLAND 
FINLAND 
VERENIGO K. 
DENEMARKEN 
IERLAND 
BELGIË ! 
ITALIË' 
OOSTENRIJK 
DUITSLAND4 
NEDERLAND 
SPANJE 
ZWEDEN 
FJANHRIJK 
' ion 
' ioa» 
'1991 
4 BRD tot 1990 1992 %v*randerinb 
«Inde 19TOI 
8.73 
18.42 
12.98 
12.12 
11.29 
10.88 
10.82 
9.77 
892 
888 
841 
8 17 
808 
7 30 
«97 
180 -54.05 
-30 25 
-2.41 
-32.85 
-64.11 
•5570 
-18.65 
-69.08 
-53.22 
-57 14 
-57 C2 
•50 ;4 
-45 41 
-6337 
49 82 
il4 Hl 
Bron : HFA 1996 Bron : HFA 1996 
Figuur 5,23 
Sterfte aan cerebrovasculaire aandoeningen (1992) 
Alle vrouwen, EU 15 
SDR ten gevolge van cerebrovasculaire aandoeningen, aaa leeftijden, per too 000 
gerangschikt naar SOR «11902 
EU-15 
PORTUGAL (1) 
GRIEKENLANg 
LUXEMBURG (1) 
FINLAND 
ITALIE (3) 
OOSTENRIJK 
VERENIGD K. 
DUITSLANO (4) 
IERLANO 
SPANJE 
BELGIË (2) 
OENEMAI 
NEDERLANO 
ZWEDEN 
FRANKRUI 
'1971 
'1989 
M991 
' BRD tot 1990 
Bron . HFA 1996 DR ten gevolge van cerebrovasculaire aandoeningen, ate leeftijden, per 100 OOM 
Lid-Staat 
EU-15 
PORTUGAL' 
GRIEKENLAND 
LUXEMBURG ' 
FINLAND 
ITALIË1 
OOSTENRIJK 
VERENIGD K. 
DUITSLAND-
IERLAND 
SPANJE 
BELGIË ' 
DENEMARKEN 
NEDERLAND 
ZWEDEN 
FRANKRIJK 
'1971 
21989 
31991 
'BRD tot 1990 1992 % verandering 
«tlnri» 1P.7P 
75.93 
175.63 
125.75 
101.82 
82.71 
81.27 
80.33 
79.53 
78.80 
77.96 
75.25 
66.46 
65.41 
62.75 
61.34 
aan -42.94 
-26.34 
1.35 
9.85 
-51 54 
-3524 
-49.92 
-45.16 
-49.33 
-51.26 
-41.39 
-52.30 
-33.57 
-42.36 
-30.30 
•59.fia 
Bron HFA 1996 
84 
6. DETERiMINANTEN VAN GEZONDHEID EN 
GEZONDHEIDSBEVORDERING 
De belangrijkste doodsoorzaken bij vrouwen zijn in het vorige hoofdstuk behandeld. In dit 
hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de voornaamste determinanten voor de 
ziekten waardoor vrouwen worden getroffen, waaronder risicofactoren als roken, drinken, 
voeding en gewicht alsmede gebrek aan lichaamsbeweging. Ook worden activiteiten op 
het gebied van gezondheidsbevordering en ziektepreventie besproken, zoals kanker-
screeningsprogramma' s. 
6.1 Roken 
Roken is een van de voornaamste oorzaken van ziekte en sterfte in de Gemeenschap1. Het 
is de belangrijkste oorzakelijke factor bij naar schatting 30% van de kankergevallen:, 
waaronder longkanker (naar schatting voor 85% door roken veroorzaakt), kanker van de 
mondholte (lippen, mond, tong, keel), kanker van het strottenhoofd, de keelholte, 
slokdarm, blaas en nieren. Ziekten van de ademhalingsorganen, zoals chronische 
bronchitis, emfyseem en astma, zijn ook toe-te schrijven aan en/of worden verergerd door 
roken. Verder speelt roken een grote rol bij het ontstaan van hart- en vaatziekten: bij 
rokers is het risico van ischemische hartziekten ongeveer tweemaal zo groot als bij niet-
rokers3. Ook passief roken wordt als risicofactor voor een aantal ziekten aangemerkt, in 
het bijzonder longkanker. 
Naast de algemene risico's van roken worden rokende vrouwen geconfronteerd met een 
aantal bijkomende, seksespecifieke risico's: roken kan de hormoonbalans beïnvloeden. Het 
kan namelijk leiden tot een verminderde vruchtbaarheid4 5 en een vervroegde menopauze. 
Verder draagt roken bij aan de onttrekking van calcium en daardoor aan osteoporose bij 
postmenopauzale vrouwen. In combinatie met pilgebruik kan roken ook het risico van 
hart- en vaatziekten aanmerkelijk vergroten6. Roken tijdens de zwangerschap is 
geassocieerd met een verhoogde kans op een miskraam, complicaties (bloedingen, 
placenta praevia), doodgeboorte, vroeggeboorte, laag geboortegewicht en neonatale 
sterfte. Ook verhoogt roken het risico op wiegedood en wordt het geassocieerd met een 
aantal andere langetermijngevolgen voor het nageslacht (b.v. verminderde longcapaciteit, 
verhoogde vatbaarheid voor infecties)7. 
Van oudsher roken meer mannen dan vrouwen. Het percentage rokende mannen in de EG 
(43%) was altijd hoger dan het percentage vrouwen die roken (28%)8. Doordat echter nu 
meer mannen met roken stoppen en de verhouding bij het beginnen met roken ook is 
verschoven, is het verschil tussen de geslachten in een aantal Lid-Staten kleiner geworden 
(b.v. in Finland, Nederland, Spanje, Duitsland, Portugal, Italië en Denemarken)9 en als dit 
zo doorgaat zullen er over een paar jaar meer vrouwen dan mannen zijn die roken10. 
In figuur 6.1 en tabel 6.1 kan men zien dat het aandeel rokende vrouwen in de meeste 
Lid-Staten rond de 25% schommelt. Uitzonderingen zijn Denemarken en Portugal: onder 
de Deense vrouwen vindt men veel meer rooksters (42%), in Portugal veel minder 
(12%)n. 
Roken komt in de regel vaker voor onder vrouwen met een lagere sociaal-economische 
status (behalve in Portugal), onder werkloze vrouwen en onder vrouwen met een lager 
onderwijspeil. Het roken onder jongeren is bijzonder zorgwekkend; er zijn aanwijzingen 
85 
dat in deze leeftijdsgroep bijna evenveel meisjes als jongens roken12. In Denemarken roken 
zelfs meer vrouwen dan mannen in de jongere leeftijdsgroepen. 
Aangezien met roken verband houdende ziekten meestal pas ontstaan na 15-20 of meer 
jaren roken, beginnen de gevolgen van de toename van het roken onder vrouwen in de EG 
zich pas nu enigszins te manifesteren. Er zijn aanwijzingen dat de sterfte onder vrouwen 
aan met roken in verband staande vormen kanker de afgelopen tien jaar in alle Lid-Staten 
behalve Portugal en Ierland is toegenomen, het sterkst in Nederland (87%) en met meer 
dan 40% in België, Denemarken, Duitsland en Frankrijk13. Volgens een berekening op 
basis van de nationale bevolkingsstatistieken komt de hoogste aan roken gerelateerde 
sterfte onder vrouwen voor in Ierland en Denemarken, waar in 1990 16,2 respectievelijk 
15,3% van de sterfgevallen bij vrouwen van 35 jaar en ouder aan roken toe te schrijven 
was (zie fig. 6.2 en tab. 6.2). Dat is meer dan drieënhalf maal het EG-gemiddelde (5,1%), 
maar sluit althans wat Denemarken betreft aan bij het percentage rooksters in dat land, dat 
al veertig of vijftig jaar hoog is14. Die berekeningen leverden echter ook op dat er in 
Frankrijk zeer weinig en in Luxemburg, Portugal en Spanje helemaal geen vrouwen als 
gevolg van roken overleden zouden zijn. Dit laatste resultaat is natuurlijk nogal 
onwaarschijnlijk, maar is waarschijnlijk een artefact als gevolg van de uiterst conservatieve 
manier waarop de aan roken toegeschreven sterftecijfers berekend zijn15. 
6.2 Alcoholgebruik 
Het verband tussen alcoholgebruik en gezondheid is complex. Er zijn aanwijzingen voor 
dat er niet simpelweg een lineair verband bestaat, maar dat matig alcoholgebruik 
geassocieerd is met een lagere sterfte, terwijl een grotere consumptie tot hogere sterfte 
leidt. Alcoholmisbruik speelt een rol bij tal van ziekten en aandoeningen die tot een 
verhoogde sterfte leiden. Genoemd kunnen worden levercirrose16, alcoholpsychosen en 
alcoholvergiftiging17. Ook is er een verband met hoge bloeddruk, beroertes en 
hartziekten1819. 
Bovendien is alcoholgebruik een risicofactor voor een aantal vormen van kanker, zoals 
borstkanker20 en kanker van mondholte, strottenhoofd, keelholte, slokdarm en pancreas21. 
Bij verscheidene hiervan is er een synergetisch effect tussen alcoholgebruik en roken. 
Verder is alcoholgebruik geassocieerd met agressief gedrag, geweld in de huiselijke sfeer, 
ongelukken op het werk en in het verkeer en met depressie, suïcide en parasuïcide22 a. 
Ten slotte kan overmatig alcoholgebruik bij zwangere vrouwen het foetaal 
alcoholsyndroom veroorzaken, wat kan leiden tot lichamelijke en psychische afwijkingen 
bij het kind24. 
Er zijn recente aanwijzingen dat de aan alcoholmisbruik' verbonden gezondheidsrisico's 
voor vrouwen wellicht groter zijn dan voor mannen, onder meer vanwege verschillen in de 
wijze waarop zij alcohol metaboliseren25. Ondanks de mogelijke consequenties van 
alcoholgebruik voor vrouwen zijn er op dit moment geen seksespecifieke gegevens over 
de alcoholconsumptie op EG-niveau beschikbaar. Er zijn weliswaar gegevens van 
verscheidene studies, maar die zijn volledig noch vergelijkbaar. Uit de beschikbare 
informatie kan worden afgeleid dat het alcoholgebruik onder vrouwen een stijgende lijn 
vertoont in Finland, Zweden, Denemarken, het VK en Nederland26. In Denemarken en het 
VK gaat dit toegenomen alcoholgebruik gepaard met een toename van de sterfte aan 
leverziekten (zie fig. 6.3). 
Vrouwen drinken nog steeds minder alcohol dan mannen en doorgaans drinken zij minder 
bier en sterke drank. In sommige Lid-Staten echter, zoals Zweden27, is het gebruik van 
sterke drank door vrouwen toegenomen. Verder baart het drankgebruik onder jongere 
86 
vrouwen (12-24 jaar) in sommige Lid-Staten zorgen. Zo werd in Nederland in 1993-1994 
het grootste percentage zware drinksters aangetroffen in de leeftijdsgroep van 16-19 
jaar28. In Zweden is het alcoholgebruik door vrouwen in de leeftijdsgroep 12-24 jaar sinds 
de jaren tachtig sterk gestegen29 en het VK heeft streefdoelen vastgesteld om het 
overmatig drankgebruik onder 15- en 16-jarigen te beperken30. 
Initiatieven op volksgezondheidsgebied in de Lid-Staten zijn onder meer 
educatiecampagnes betreffende de gevolgen van alcoholgebruik, het aangeven van een 
veilig wekelijks consumptieniveau (normaal 21 glazen per week voor mannen en 14 voor 
vrouwen)"31 en bevordering van alcoholarme dranken. De EG heeft onlangs wetgeving 
vastgesteld betreffende reclame voor alcoholhoudende dranken en minimumaccijnzen32. 
6.3 Voeding en gewicht 
Goede voeding is essentieel voor een goede gezondheid. In de geïndustrialiseerde landen 
ontstaan gezondheidsproblemen vaak door te veel of verkeerd eten. Te veel eten kan tot 
overgewicht leiden, wat een verhoogd risico inhoudt op diabetes, hoge bloeddruk, 
ischemische hartziekten, hart- en vaatziekten en sommige vormen van kanker (onder meer 
kanker van colon en rectum en bij vrouwen borstkanker33 en baarmoederhals- en 
eierstokkanker)34. 
In figuur 6.3 en tabel 6.4 is de verdeling van vrouwen met onder-, respectievelijk 
overgewicht in de EG aangegeven aan de hand van de Quetelet-indexb. Volgens de 
definitie van de WHO lijdt een vrouw aan ondergewicht als haar Quetelet-index tussen 18 
en 20 is en aan ernstig ondergewicht als deze kleiner dan 18 is. Bij een Quetelet-index 
tussen 27 en 30 is er sprake van overgewicht en boven de 30 van ernstig overgewicht. 
Vrouwen met een normaal gewicht hebben dus een Quetelet-index tussen 20 en 27. De 
gezondheidsrisico's nemen al aanzienlijk toe als het gewicht meer dan 20% hoger is dan 
de wenselijke waarde (of wanneer de Quetelet-index groter is dan 27) en nog veel meer bij 
een Quetelet-index van 30 en meer35. De gemiddelde Quetelet-index voor vrouwen in de 
EG is 24, wat dus normaal is. Maar een aanzienlijk deel van de vrouwen (20%) lijdt aan 
overgewicht en een wat kleiner deel (15%) aan ondergewicht. 
Binnen de EG zijn er flinke verschillen: in Griekenland en Portugal komt het meeste 
overgewicht voor (33,2 respectievelijk 28,5%); in Frankrijk, Denemarken, Duitsland 
(oude deelstaten) en Ierland het minste (respectievelijk 15,5, 16,5, 16,5 en 16,9%). De 
Quetelet-index van vrouwen van de voormalige DDR is groter dan die van vrouwen in de 
oude deelstaten, evenals het percentage vrouwen met overgewicht (respectievelijk 20 en 
16,5%). 
Verkeerd eten kan allerlei gezondheidsproblemen tot gevolg hebben. Een te groot aandeel 
verzadigde vetten in de voeding geeft meer kans op hart- en vaatziekten36, terwijl te 
weinig verse groenten en fruit een groter risico op diverse vormen van kanker oplevert, in 
het bijzonder maag- en darmkanker37 38. 
De voedingspatronen in de Gemeenschap worden gekenmerkt door een scheiding tussen 
Noord en Zuid, wat waarschijnlijk veroorzaakt wordt door andere tradities op 
landbouwgebied en cultuurverschillen. In de noordelijke Lid-Staten wordt van oudsher 
a Het VK heeft de aanbevolen hoeveelheden onlangs verhoogd tot 21 glazen voor vrouwen en 28 voor 
mannen31, 
b De Quetelet-index wordt verkregen door het gewicht in kilogram te delen door het kwadraat van de 
lichaamslengte in meter en is dus een maat (in kg/m2) voor het gewicht in relatie tot de lengte. 
87 
meer dierlijk eiwit en vet gegeten, terwijl het voedsel in de zuidelijke (mediterrane) Lid-
Staten meer natuurlijke vezels bevat door een groter aandeel groenten, fruit, 
graanproducten en meervoudig onverzadigde vetten. Deze voedingspatronen vervagen 
echter met het toenemende verkeer van voedselproducten in de Gemeenschap als gevolg 
van de interne markt. Zo is de voeding in Zweden in het algemeen meer mediterraan van 
karakter geworden en worden hier meer fruit, groenten, graanproducten en 
zuivelproducten met laag vetgehalte gegeten39. 
Hoewel er geen recente seksespecifieke gegevens (d.w.z. van na 1970) over 
voedingsgewoonten op EG-niveau beschikbaar zijn, geven de meeste Lid-Staten aan dat 
vrouwen meer groente en fruit eten dan mannen. 
Initiatieven op volksgezondheidsgebied van de Gemeenschap3 zijn gericht op het wijzen 
op het verband tussen gezonde voeding en ziektepreventie, met inbegrip van het belang 
van screening op het cholesterolgehalte en diabetes voor bekende risicogroepen. Daarbij is 
het verrassend dat over de hele EG slechts 17% van de vrouwen zich ervan bewust was 
dat ongezonde voeding de op een na belangrijkste met de levensstijl verband houdende 
risicofactor is, terwijl circa 1 op de 2 vrouwen wist dat roken de belangrijkste van die 
risicofactoren is. 
6.4 Lichaamsbeweging 
Regelmatige lichaamsbeweging is van belang voor het lichamelijk en geestelijk welzijn. 
Fitheid verkleint de sterfte aan hartziekten en kanker10 doordat de gevolgen van stress 
worden beperkt, het lichaam op optimaal gewicht blijft, hart en longen sterker worden en 
het risico van hartziekte kleiner wordt41. Verder zijn wandelen, hardlopen en dergelijke 
vooral van belang voor premenopauzale vrouwen om het risico van osteoporose op latere 
leeftijd te verkleinen. 
Hoewel er op EG-niveau geen seksespecifieke gegevens over lichaamsbeweging zijn, 
wordt over het algemeen aangenomen dat vrouwen, met name oudere, minder bewegen 
dan mannen en te weinig om optimaal gezond te blijven42. 
6.5 Gezondheidsbevordering en ziektepreventie 
Zoals al is opgemerkt, bepaalt artikel 129 van het Verdrag dat de Gemeenschap een hoog 
niveau van bescherming van de volksgezondheid dient te garanderen door middel van 
gezondheidsbevordering en ziektepreventie. In de Eurobarometer 1996 waren een aantal 
vragen opgenomen met betrekking tot de verleende beschikbare zorg en 
gezondheidsbevorderingsmaatregelen. De enquête bevatte ook een aantal attitudevragen 
om meer te weten te komen over bepaalde actuele onderwerpen van discussie, zoals 
mammografisch bevolkingsonderzoek. Uit de resultaten komt naar voren dat er grote 
verschillen tussen de Lid-Staten zijn. Aangezien het hier zelfgerapporteerde gegevens 
betreft, dienen de resultaten met de nodige reserves geïnterpreteerd te worden. 
6.5.1 Periodiek hartonderzoek 
Zoals in de hoofdstukken 5.7 en 5 8 is besproken, behoren hartziekten tot de voornaamste 
oorzaken van ziekte en sterfte onder vrouwen; vroegtijdige opsporing ervan kan van 
doorslaggevend belang zijn voor de preventie. In de Eurobarometerenquête was een vraag 
a Het programma voor kankerbestrijding en dat voor gezondheidsbevordering. 
opgenomen naar periodiek hartonderzoek. Uit de antwoorden, weergegeven in figuur 6.5 
en tabel 6.4, blijkt dat circa 22% van de vrouwen in de EG het afgelopen jaar zo'n 
onderzoek heeft ondergaan. Dit hangt, nogal logisch, samen met de leeftijd: bij oudere 
vrouwen gebeurt dit vaker. Van de vrouwen van 65 jaar en ouder had 44% het 
voorgaande jaar een hartonderzoek ondergaan, van de vrouwen onder de 35 slechts 10%. 
Dit varieert nogal binnen de Gemeenschap. De hoogste percentages werden gevonden in 
Duitsland (zowel nieuwe als oude deelstaten) en Portugal (respectievelijk 35,3, 31,5 en 
32,6%), de laagste in Nederland en Zweden (resp. 9,7 en 12,8%). 
6.5.2 Cholesterolbepaling 
Hoewel de wenselijkheid van grootschalige screening op het cholesterolgehalte nogal 
omstreden is, was volgens de enquête bij één op de vier vrouwen in de EG het 
voorgaande jaar een cholesterolbepaling verricht. Ook dit varieert weer sterk met de 
leeftijd: bij bijna 43% van de vrouwen van 65 jaar en ouder was het afgelopen jaar zo'n 
test gedaan (zie fig. 6.6 en tab. 6.5). 
Er is wederom een grote variatie over de Lid-Staten, waarbij het hoogste percentage 
(38,1%) wordt gevonden in Griekenland en het laagste (7,5%) in Denemarken. Bij de 65-
plussters is de spreiding nog groter: 67,9% in Griekenland en 12,8% in Denemarken. 
6.5.3 Diabetestests 
De incidentie van niet-insulineafhankelijke diabetes mellitus (gewoonlijk diabetes van type 
II genoemd) vertoont de laatste decennia een stijgende lijn43 Vooral vrouwen boven de 
veertig lopen risico, wellicht omdat bij hen na de menopauze veel overgewicht voorkomt. 
Er zijn aanwijzingen voor dat bij ongeveer de helft van de mensen met diabetes van type II 
de ziekte niet gediagnosticeerd is, met als gevolg een aanzienlijke ziekte en sterfte die 
voorkomen had kunnen worden44. 
Uit figuur 6.7 en tabel 6.6 blijkt dat iets meer dan 1 op de 5 vrouwen in de Gemeenschap 
het afgelopen jaar een diabetestest heeft ondergaan. Al hangt dit af van de leeftijd, toch is 
het verbazingwekkend dat slechts 25% van de vrouwen van 40-64 jaar en 37% van de 
vrouwen van 65 jaar en ouder op diabetes getest zijn. Aangezien vrouwen boven de 
veertig die te zwaar zijn speciaal risico lopen om diabetes van type II te krijgen, is het 
percentage van deze groep dat zich hierop heeft laten onderzoeken berekend. Het blijkt 
dat circa 39% van de vrouwen met overgewicht en 44% van de vrouwen met ernstig 
overgewicht het voorgaande jaar een diabetestest hebben ondergaan. Deze resultaten 
duiden erop dat er bij middelbare en oudere vrouwen meer op diabetes getest moet 
worden, vooral als zij te zwaar zijn. 
Evenals bij de cholesterolbepaling verschillen de cijfers nogal over de Lid-Staten. De 
totaalcijfers zijn het hoogst in de nieuwe en oude Duitse deelstaten (38,1 respectievelijk 
33,0%) en het laagst in Ierland en Zweden (7,9 respectievelijk 11,2%) (tab. 6.6). 
6.5.4 Osteoporoseonderzoek 
Osteoporose op hogere leeftijd komt meer bij vrouwen voor dan bij mannen en heeft 
aanzienlijke ziekte en sterfte tot gevolg. Uit de Eurobarometer 1996 komt naar voren dat 
89 
17% van de vrouwen boven de 50 het afgelopen jaar een osteoporoseonderzoek* heeft 
ondergaan. Dit percentage varieert van 28% in Oostenrijk en 27% in de oude Duitse 
deelstaten tot 5% in Ierland en 4% in Finland (zie fig. 6.8 en tab. 6.7). 
6.5.5 Screening op kanker 
Het derde actieplan voor kankerbestrijding van de EG (1996-2000) geeft prioriteit aan 
vroegtijdige opsporing van en screening op kanker. De doelstelling is het bijdragen tot de 
verbetering en de toename van de mogelijkheden van vroegtijdige opsporing, met name 
door de ontwikkeling en de verspreiding van doeltreffende screeningprogramma's en van 
passende praktijken45. Wat vrouwen betreft, vindt al bijna twintig jaar screening plaats op 
twee specifieke vormen van kanker (borst- en baarmoederhalskanker) en bij een goede 
aanpak is dit doeltreffend gebleken (zie hierna). 
Voor het welslagen van screening is de kwaliteit van het onderzoek van doorslaggevend 
belang. Bij foutieve interpretatie van baarmoederhalsuitstrijkjes bijvoorbeeld moeten 
vrouwen voor nader onderzoek worden opgeroepen. Het feit dat er bij screening op 
kanker altijd een bepaald percentage foutpositieven en foutnegatieven optreedt, is 
trouwens voor sommigen een belangrijk argument tegen dergelijke programma's. 
Bij de bestaande screeningsprogramma's wordt de doeltreffendheid sterk beïnvloed door 
de participatie van de doelpopulatie. Een opkomst van 60% is acceptabel, maar 75% (of 
meer) is wenselijk. Dergelijke cijfers worden in de regel alleen gehaald in landen die 
systematische screeningsprogramma's met persoonlijke oproepen hebben ingevoerd. 
Redenen voor wegblijven zijn problemen met de toegankelijkheid van de 
screeningsvoorzieningen door geografisch isolement of door een (lage) sociaal-
economische status, ontoereikende informatie ofte weinig vrouwelijke artsen46 47. Wat dit 
laatste betreft is uit de Eurobarometer 1996 gebleken dat iets meer dan 36% van de 
vrouwen in de EG de voorkeur geeft aan een vrouwelijke arts. Dit varieert nogal over de 
Gemeenschap en is het meest uitgesproken in Denemarken, Finland en Ierland en het 
minst in Zweden, Luxemburg en Nederland (zie fig. 6.9 en tab. 6.8). 
6.5.5.1 Screening op baarmoederhalskanker 
Baarmoederhalskanker kan worden opgespoord met behulp van een uitstrijkje, waarvoor 
men bijvoorbeeld terecht kan bij de huisarts, klinieken voor gezinsplanning, gewone 
ziekenhuizen en speciale gynaecologische klinieken. Gebleken is dat met 
screeningsprogramma's de sterfte aan baarmoederhalskanker aanzienlijk kan worden 
teruggebracht. Zo noemen studies uit Finland een mogelijke daling in de sterfte van 50-
80%48 en in Zweden is een feitelijke daling van 34% gerapporteerd49. Al met al is de 
hierdoor bereikte beperking van de incidentie van en de sterfte aan baarmoederhalskanker 
voldoende om massale screeningsprogramma's te rechtvaardigen50. 
Hoewel vrouwen in alle Lid-Staten een uitstrijkje kunnen laten maken, zijn er niet overal 
massale screeningsprogramma' sb 5'. Baarmoederhalskankerscreening op nationaal niveau 
bestaat in Denemarken, Finland, Zweden, Nederland en het VK, zij het met verschillende 
Deze gegevens dienen met de nodige reserves geïnterpreteerd te worden omdat het 
osteoporoseonderzoek in de enquête niet nader gedefinieerd was. De nauwkeurigheid van de 
antwoorden is dus niet gegarandeerd 
Enkele van de autonome regio's in Spanje hebben screeningsprogramma's en in Ierland is een 
nationaal programma in voorbereiding. In Duitsland hebben vrouwen die onder een 
ziekteverzekering vallen recht op een jaarlijks medisch onderzoek51. 
90 
aangeraden screeningsintervallen52. In Denemarken en Zweden worden vrouwen om de 
drie jaar opgeroepen, in Finland en Nederland is dat om de vijfjaar. In het VK kunnen 
vrouwen kiezen tussen drie of vijf jaar. De leeftijdsgroep die wordt gescreend, verschilt 
ook per Lid-Staat; de minimumleeftijd ligt tussen 18 en 30 jaar, en de maximumleeftijd 
tussen 59 en 75. De opkomst bij deze programma's ligt tussen 70 en 83% van de 
doelpopulatie. 
Over de hele EG zegt 40% van de vrouwen van 15 jaar en ouder in het afgelopen jaar een 
uitstrijkje te hebben laten maken (Eurobarometer, 1996). Dit ligt tussen 16,5% bij de 
vrouwen van 65 jaar en circa 46% in de leeftijdsgroep 35-64 jaar (zie fig. 6.10 en tab. 
6.9). Het verschilt nogal van Lid-Staat tot Lid-Staat; voor alle vrouwen tezamen liggen de 
cijfers het hoogst in Denemarken en Duitsland (nieuwe en oude deelstaten), namelijk 
respectievelijk 63,5, 53,2 en 52,3%). Het laagst is het in Ierland en Portugal (15,8 resp 
22,3%). 
6.5.5.2 Screening op borstkanker 
Screening op borstkanker kan gebeuren door manueel onderzoek van de borsten of met 
behulp van een speciaal röntgentoestel (mammografie). Manueel onderzoek van de 
borsten door een arts of andere gezondheidswerker (palpatie) of door de vrouw zelf 
wordt al tientallen jaren als methode voor vroegtijdige opsporing aangeprezen. Dit 
gebeurt vrij vaak: als afzonderlijk onderzoek of in het kader van een algemeen medisch 
onderzoek. De resultaten zijn echter nogal teleurstellend aangezien hierdoor weinig 
nieuwe tumoren in een vroeg stadium worden ontdekt. En daar goedaardige knobbels in 
de borst bij veel jongere vrouwen voorkomen, worden velen onnodig doorverwezen voor 
nader onderzoek of biopsie. Studies naar de effectiviteit van zelfonderzoek zijn niet 
eenduidig53. Desondanks zegt bijna 40% van de vrouwen in de EG het afgelopen jaar zelf 
hun borsten te hebben onderzocht (Eurobarometer, 1996). Dit varieert niet zo veel over 
de leeftijdsgroepen en ligt tussen 29,8% bij de vrouwen van 60 jaar en ouder en 48,4% bij 
de groep van 50-59 jaar (zie fig. 6.11 en tab. 6.10). Het hoogste percentage werd 
gevonden in de nieuwe Duitse deelstaten (61,5), het laagste in Ierland (15,6). 
Met goed opgezette screening van vrouwen van 50-69 jaar wordt borstkanker gemiddeld 
vier jaar voordat er klinische symptomen verschijnen ontdekt, waardoor de sterftecijfers 
(geleidelijk) dalen. Screeningsprogramma's met volledige (100%) deelname zouden het 
sterfterisico in verband met borstkanker halveren, maar in de praktijk ligt de opkomst 
rond 70%, waardoor het risico met een derde wordt beperkt54. Naarmate borstkanker 
vroeger en bij meer vrouwen wordt ontdekt en de levensverwachting toeneemt door 
vroegtijdige behandeling, zullen er ook meer nacontroles moeten plaatsvinden. Met het 
dalende borstkankersterftecijfer zal het aantal patiënten dat voor metastasen op afstand 
moet worden behandeld dalen. 
Hoewel gebleken is dat screening effectief is om de sterfte aan borstkanker bij vrouwen 
tussen de 50 en 69 jaar terug te dringen, zijn er momenteel onvoldoende bewijzen om 
grootschalige screening aan te bevelen voor vrouwen in de leeftijdsgroep 40-49 jaar55. 
In steeds meer landen staat de wenselijkheid van grootschalige 
borstkankerscreeningsprogramma's ter discussie. In landen waar een nationaal 
screeningsprogramma bestaat, wordt dit gerechtvaardigd met het argument dat de baten, 
namelijk minder behandeling in een vergevorderd stadium en een lagere sterfte, opwegen 
tegen de kosten van de screening en de ongerustheid die wordt veroorzaakt door 
foutpositieve resultaten dan wel doordat men weet dat men de ziekte heeft. 
91 
Een groot deel van het debat over de zogenaamde medicalisering van vrouwen heeft 
plaatsgevonden zonder dat men wist hoe vrouwen zelf over mammografisch 
bevolkingsonderzoek dachten. Daarom is hen in de Eurobarometer 1996 gevraagd aan te 
geven in hoeverre zij het eens waren met de volgende uitspraak: 
"Mammografische screening, dat wil zeggen röntgenfoto's van de borsten, 
zou voor vrouwen vanaf een bepaalde leeftijd gratis moeten zijn omdat 
hierdoor de sterfte aan borstkanker kan worden teruggebracht." 
Uit de antwoorden, die zijn weergegeven in figuur 6.12 en tabel 6.11, blijkt dat vrouwen 
sterk voorstander zijn van massale screening. Meer dan 90% van de vrouwen in de EG is 
het enigszins of geheel met de uitspraak eens. Bovendien is er maar weinig variatie over 
de Lid-Staten en over de leeftijdsgroepen, in tegenstelling tot wat bij alle andere vragen 
het geval was. 
Ondanks deze eensgezindheid onder de vrouwen verschilt de situatie sterk per Lid-Staat. 
Op dit moment zijn er nationale programma's voor mammografisch bevolkingsonderzoek 
in Finland, Nederland, Luxemburg (voor vrouwen die onder het socialezekerheidsstelsel 
vallen). Zweden en het VK. In Denemarken, Frankrijk en Spanje zijn er in verschillende 
regio's mammografieprogramma's. In Duitsland kunnen vrouwen die onder een 
ziektekostenverzekering vallen jaarlijks een onderzoek ondergaan, maar daarbij wordt niet 
altijd een mammogram gemaakt. 
Het deelnamepercentage bij de nationale screeningsprogramma's varieert: Nederland 
meldt een opkomst van 79%, Finland 89%, Zweden 70-85% en het VK 72%56. 
Hoewel in veel landen geen nationale screeningsprogramma's bestaan, betekent dat nog 
niet dat vrouwen in de landen geen mammografie ondergaan wanneer dat nodig is. Zoals 
te zien is in figuur 6.13 en tabel 6.12 zegt 38% van de vrouwen van 50-59 jaar en 28% 
van de vrouwen van 60-69 de afgelopen 12 maanden een mammogram te hebben 
ondergaan. Gezien de verschillen in de nationale screeningsprogramma's is het niet 
verbazend dat het percentage vrouwen dat het afgelopen jaar mammografie heeft 
ondergaan over de Lid-Staten sterk uiteenloopt. In Zweden en Luxemburg - landen met 
bevolkingsonderzoekprogramma's - was dit respectieveüjk 71 en 64%, en Griekenland en 
Ierland sluiten de rij met 31 respectievelijk 2% (voor de leeftijdsgroep 50-59 jaar). 
Referenties 
1 Abel-Smith. B.. Figueras. !.. Holland, W.. McKee. M., Mossialos. E. (1995), Choices in Health 
Policy. London Dartmouth. 
2 CEG (1990), Europa tegen kanker: 1990-1994, tweede actieplan. Luxemburg. 
3 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken (1994a), Lifetime in Denmark. Kopenhagen, 
Denemarken. 
4 Sinkkonen, S. (1996), Finnish Report on Women 's Health. Kuopio: niet gepubliceerd 
5 Thomas, C. ( 1996), British Report on Women 's Health. Lancaster: niet gepubliceerd 
6 ibid 
7 Thornton, L. (1992), Smoking in pregnancy: behaviour, belief and attitudes of women attending a 
Dublin maternity hospital, Dublin: proefschrift voor het lidmaatschap van de faculteit Public Health 
Medicine van het Royal College of Physicians, Ierland (niet gepubliceerd). 
92 
8 Eurostat (1996), Social Portrait of Europe. Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese 
Gemeenschappen. 
9 Nationale verslagen over de gezondheid van vrouwen ( 19%), niet gepubliceerd 
10 Sinkkonen S. (1996), Finnish Report on Women 's Health, Kuopio: niet gepubliceerd 
11 Eurostat (1995a) , Women and Men in the European Union: A Statistical Portrait. Luxemburg: 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 
12 Nationale verslagen over de gezondheid van vrouwen (1996), niet gepubliceerd 
13 Bureau voor actie op het gebied van de preventie van tabaksgebruik (1994), Tobacco and Health in 
the European Union, an overview, Brussel: BASP. 
14 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken (1994a), Lifetime in Denmark. Kopenhagen, 
Denemarken. 
15 Peto. R., et al. (1994), Mortality from smoking in developed countries. 1950-2000. Indirect estimates 
from vital statistics. Oxford:Oxford Medical Publications. 
16 Abel-Smith. B., Figueras, J., Holland W.. McKee. M.. Mossialos. E. (1995). Choices in Health 
Policy. Dartmouth. Londen. 
17 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken (1994a). Lifetime in Denmark. Kopenhagen. 
Denemarken. 
18 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 
1995. COM (95) 357 def, Brussel. CEG. 
19 Marmot, M., Brunner, E. (1991). "Alcohol and cardiovascular disease: the status of the U shaped 
curve," BMJ: 303:565-568. 
20 Zie b.v. Le. M.G.. Hill, C. Kramar, A. Ramant, R. (1984), "Alcoholic beverage consumption and 
breast cancer in a French case-control study," Am J Epidemiol, 120:350-357: Rohan. T.E.. 
McMichael. A.J. (1988), "Alcohol consumption and risk of breast cancer," Int J Cancer, 41:695-699; 
Willett, W.C., et al. (1987). "Moderate alcohol consumption and the risk of breast cancer," N Eng J 
Med, 316:1174-1180. 
21 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken (1994-c), Cancer Trends and Cancer Mortality (in het 
Deens), Kopenhagen. Denemarken. 
22 Ministerie van Volksgezondheid Ierland (1995). Developing a Policy for women's Health: A 
Discussion Document, Dublin: Stationary Office. 
23 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 
1995, COM (95) 357 def., Brussel, CEG. 
24 Thornton, L. (1992), Smoking in pregnancy: behaviour, belief and attitudes of women attending a 
Dublin maternity hospital. Dublin: proefschrift voor het lidmaatschap van de faculteit Public Health 
Medicine van het Royal College of Physicians, Ierland (niet gepubliceerd). 
25 Zie b.v. Glenn, S.W., Parsons, O.A., Stevens, L. (1989), "Effects of alcohol abuse and familial 
alcoholism on physical health in men and women,'" Health Psychol, 8:325-341; North, C.S. (1996), 
"Alcoholism in women - more common - and serious — than you might think," Postgrad Med, 
100:221-224: Chou, S.P., Dawson, D.A. (1994), "A study of the gender differences in morbidity 
among individuals diagnosed with alcohol abuse and/or dependence," J Subst Abuse, 6:381-392: en 
Thomasson. H.R. (1995), "Gender differences in alcohol metabolism. Physical responses to ethanol." 
Recent Dev Alcohol, 12:163-179. 
26 Nationale verslagen over de gezondheid van vrouwen ( 1996), niet gepubliceerd 
27 Sundh, M., Renck, B. (1996), Swedish Report on Women 's Health, Karlstad: niet gepubliceerd 
28 Vermeulen. M. (1996), Dutch Report on Women 's Health , Amsterdam: niet gepubliceerd 
29 Folkhâlsoinstitutet & Centralförbundet för alkohol- och narkotikaupplysning. Alkohol och 
narkotikautvecklingen i Sverige. Rapport 95. Stockholm, 1995. 
30 Thomas C. (1996), British Report on Women 's Health, Lancaster: niet gepubliceerd 
31 Ministerie van Volksgezondheid Verenigd Koninkrijk (1996), persoonlijke mededeling. 
32 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 
1995. COM (95) 357 def. Brussel. CEG. 
33 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken (1994-c), Cancer Trends and Cancer Mortality (in het 
Deens), Kopenhagen. Denemarken. 
34 Pi-Sunyer, F.X. (1993), "Medical Hazards of Obesity," Ann Intern Med, 119:665-660. See also 
Foster, W.R., Burton, B.J. (Eds.) (1985). "National Institutes of Health Consensus Conference: Health 
Implications of Obesity," Ann Intern Med, 103:977-1077. 
35 Blumen-Krantz, M. (1996), "Obesity: The World's Oldest Metabolic Disorder," Mednews. 
36 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken (1994-d), Heart Disease in Denmark (in het Deens), 
Kopenhagen, Denemarken. 
93 
37 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 
1995. COM (95) 357 def., Brussel. CEG. 
38 Ministerie van Volksgezondheid Denemarken ( 1994-c), Cancer Trends and Cancer Mortality (in het 
Deens), Kopenhagen. Denemarken. 
39 Sundh. M.. Renck, B. (1996), Swedish Report on Women 's Health. Karlstad: niet gepubliceerd 
40 Blair. S.N.. et al. (1989), "Physical fitness and all-cause mortality, " Journal of American Medical 
Association. 262( 17):2395-2401. 
41 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 
1995, COM (95) 357 def., Brussel. CEG. 
42 Nationale verslagen over de gezondheid van vrouwen ( 1996), niet gepubliceerd 
43 Zie b.v. King, H., Zimmet, P. (1988), "Trends in the prevalence and incidence of diabetes: non-
insulin-dependent diabetes mellitus," World Health Statistics Quarterly. Rapport Trimestriel de 
Statistiques Sanitaires Mondiales. 41 (3-4) 190-6; Eshej, O., et aï. (1994), "Increased prevalence of 
insulin-treated diabetes mellitus in Funen County, Denmark." Journal of Internal Medicine. 235 (5) 
405-10. 
44 British Diabetic Association (1996). Counting the Cost: The Real Impact of Non-Insulin Dependent 
Diabetes. Londen: British Diabetic Association. 
45 CEG (1995c), "The fight against cancer: an action plan for 1996-2000". Social Europe: Two years of 
Community social policy: July 1993 - June 1995, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der 
Europese Gemeenschappen, biz. 101-103. 
46 Bentham. G., et al. (1995)." Factors affecting non-response to cervical cytology screening in Norfolk. 
England" Soc Sci Med, 40:131-35. 
47 Gatrell. A., Maddocks. A.. Kirwan. M.. Garnett S. (l995),"Making GIS sing and dance to a 
Purchaser's tune." Proceedings AGI '95. 
48 Pukkala (1993), Women and men in Finland, Living Conditions 1995: 1, Finnish Cancer Registry: 
Cancer Statistics of NAWH. 
49 Laara. E., Day, N. E.. Hakama. M. ( 1987). 'Trends in mortality from cervical cancer in the Nordic 
countries: association with organized screening programmes." Lancet. 85-44: 1247-9. 
50 Screening for cervical cancer (1996), Mednews (208/04728). 
51 Sanchis, C. (19%), Spanish Report on Women's Health, Valencia: niet gepubliceerd 
Weilandt C. (19%), German Report on Women's Health, Bonn: niet gepubliceerd 
52 Petersson, B. (19%), Danish Report on Women's Health, Kopenhagen: niet gepubliceerd 
Sinkkonen. S. (19%), Finnish Report on Women's Health, Kuopio: niet gepubliceerd 
Sundh, M., Renck, B. (19%), Swedish Report on Women's Health, Karlstad: niet gepubliceerd 
Vermeulen, M. (19%), Dutch Report on Women's Health, Amsterdam: niet gepubliceerd 
Thomas, C. (19%), British Report on Women's Health", Lancaster: niet gepubliceerd 
53 Zie b.v. Canadian Task Force on the Periodic Health Examination (1986), "The Periodic Health 
Exantination: 2,1985 update," Can Med Assoc J, 134:724-729; Foster, R.S., Constanza, M.C. (1984), 
'Breast self-examination practices and breast cancer survival," Cancer, 53:999-1005; en Le Geyte, 
M., Mant, D., Vessey, M.P., et al. (1992), "Breast self-examination and survival from breast cancer," 
Br J Cancer. 66:917-918. 
54 Nystrom, L., Rutqvist L.E., Wall, S. et al. (1993), "Breast cancer screening with mammography: an 
overview of Swedish randomised trials". Lancet. 341:973-978. 
55 Cancer screening for patients ( 1995), Mednews (208/05499). 
56 Nationale verslagen over de gezondheid van vrouwen ( 19%), niet gepubliceerd 
94 
[figuren en tabellen] 
95 
Fisuur 6.1 
Percentage rooksters (1991)* 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, verschillende Lide-Staten 
Denemarken 
Nederland 
Frankrijk 
Ierland 
Verenigd Koninkrijk 
Spanje 
Duitsland W 
Italië l^m^m^^ 
Luxemburg I^^^SS^ 
Griekenland 
België pSM^fl 
Portugal §|P§ 
0% 20% 
' Bekjü: 1989, Spanje en 
taM:1990 40% 60% 80% 100% 
Bron: Eurostat 1995b 
Tabel 6.1 
Percentage rooksters (1991)* 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, verschillende Lid-Staten 
Denemarken 
Nederland 
Frankrijk 
Ierland 
Verenigd Koninkrijk 
Spanje 
Duitsland West 
Italië 
Luxemburg 
Griekenland 
België 
Portugal 
- België 1989: Spanje en Italie I 990 
Bron : Eurostat 1995b Percentage 
42 
33 
32 
31 
29 
27 
26 
26 
26 
25 
24 
12 
96 
Figuur 6.2 
Aan roken toegeschreven sterfte (1990) 
Vrouwen van 35 jaar en ouder, EU 15 
4 6 8 10 12 14 
%aan roken toegeschreven sterfgevallen 16 18 
Bron : Peto R. Lopez AD, Boreham J. Thun M. Heath C. Mortality from smoking in developed countries. 1950-2000. 
Indirect estimates from vital statistics. Oxford Medical Publications. Oxford. New York. Tokyo. 1994. 
Tabel 6.2 
Aan roken toegeschreven sterfte* (1990) 
Vrouwen van 35 jaar en ouder, EU 15 
Ierland 
Denemarken 
Verenigd Koninkrijk 
Oostenrijk 
Nederland 
Zweden 
Italië 
Duitsland 
Griekenland 
Finland 
België 
Frankrijk 
Luxemburg 
Portugal 
Spanje 
EU 15 totaal Totale sterfte* 
2,3 / 14,2 
28.8 
320,0 
43,3 
60.0 
45,5 4.4/ 
48,0/ 
2,1/ 
2,7/ 
2.0/ 
10.1 / 256.0 
16.2 / 487,0 
1.3/ 
0.7/ 
1,3 / 
2,2/ 
0.0/ 
0.0/ 
0,0/ 43.2 
24.9 
50.0 
246.0 
1.8 
47,0 
151.0 
9,3 /1817,9 percentage 
16,2 
15,3 
15.0 
4,9 
4.5 
4.4 
4.0 
3,3 
3,0 
2,8 
2,6 
0,9 
0 
0 
0 
5,1 
Bron : PetoR. Lopez AD. BorehamJ, ThunM, Heath C. Mortality from smoking in developed countries. 1950-2000 
Indirect estimates from vital statistics. Oxford Medical Publications. Oxford, New York, Tokyo. 1994. 
* .Aan roken toegeschreven sterfte in verhouding tot de totale sterfte (in 1000) en als percentage (tussen haakjes: de rangorde va de 15 
Lid-Staten); de gegevens zijn voor twee leeftijdsgropen berekend (zie bron): 35-69 jaar en 70 jaar en oudem en vervolgens bij elkaar 
opgeteld. (De schattingen zijn berekend voor 1990). 
97 
Figuur 6.3 
Sterfte aan leverziekten (1992) 
Alle vrouwen, EU 15 
SOR tan gnttgt van cnromacna lavwaandDaringan an lavardnoaa. 
ala laaHIJaii. par 100 000. vrouwan 
r SOR h 1982 
jD'970| SOR tan gavolga van ehromaeha lavaraandoaningan an lavanarroaa 
ala laaftHdan. par 100 000. vrouwan 
Lid-at nat 1992 * mmioini 
•mai m» 
EU 15 
OOSTENRUK 
ITALIE ' 
PORTUGAL' 
DUITSLAND ' 
LUXEMBURQ ' 
PRANKRUK 
SPANJE 
DENEMARKEN 
BBLOlë J 
FINLAND 
ORIEKENLAND 
VnCNIGO KOMMA*. 
ZWEDEN 
NEDERLAND 
IERLAND 9J1 -19.M 
1442 10.84 
13.78 -13.11 
13.70 -45.57 
12.84 -3.31 
10.90 -34 69 
8 98 -53.85 
8.92 -40.97 
8.77 8.54 
8.46 10.59 
801 8048 
458 -50.22 
4 46 9142 
4.19 -10.85 
3.58 -2.72 
1 93 -33 45 
' 19/1 
1980 
'1991 
'BRD lot 1990 
Bron: HFA 1996 Bron: HFA 1996 
Fisuur 6.4 
Percentage over- en ondergewicht 
Vrouwen van 18 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
EU 15 
Oostenrijk 
Bekjié 
Denemarken 
Frankrijk 
Finland 
Griekenland 
Duitsland O 
Duitsland W 
Ierland 
Italie 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Spanje 
Zweden 
Verenigd Koninkrijk y///y///x//s<szxs*z&*z 
Y///S///S/. ^SSSSSSSSSA 
f/y/ss//&.iissssss$s 
'S////SJ. iSSSSSSSSSSSSs 
Y/rs/rs/rAisssssssi 
vr//r////ssssA .«•NSNS'J-JN'S 
'/////y///sY///.s$siïs£xx 
v/M///mm^ 
40% 
ernstig ondergewicht («18 Ql) 20% 
ondergewicht (18-20 Ql) 
overgewicht (27-30 Ql) 40% 
ernstig overgewicht (30+ Ql) 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
98 
Tabel 6.3 
Percentage over- en ondergewicht 
Vrouwen van 18 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
EU 15 
Oostenrijk 
België 
Denemarken 
Franknjk 
Finland 
Griekenland 
Duitsland Oost 
Duitsland West 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Spanje 
Zweden 
Verenigd Koninkrijk ernstif 
ondergewicht 
(QK18) 
% 
2.8 
2.2 
4.1 
2.4 
3.8 
2.8 
1.8 
2.1 
1.4 
2.6 
4.2 
4.2 
2.2 
1.5 
3.2 
1.7 
2.5 ondergewicht normaal gewicht overgewicht ernstig Ql gemiddeld 
overgewicht 
(18SQK20) (20SQK27) (27SQIO0) (Qte30) 
% 
12,4 
10.1 
10.0 
15.2 
20.5 
7.8 
8.7 
5.8 
11.1 
10.5 
14.7 
14.9 
8.6 
8.1 
10.9 
10.0 
10.1 % 
64,4 
66.7 
67.0 
65.9 
60.1 
64. V 
56.3 
72.1 
71.0 
70.0 
62.0 
61.1 
68.6 
61.9 
62.3 
69.4 
60.6 % 
12,4 
12.4 
8.9 
9.0 
9.9 
13.8 
16.6 
13.6 
12.0 
8.8 
11.9 
10.7 
12.0 
14.8 
15.3 
11.8 
13.8 % 
84 
8.5 
10.0 
7.5 
5.6 
11.4 
16.6 
6.4 
4.5 
8.1 
7.2 
9.2 
8.6 
13.7 
8.3 
7.0 
13.1 24,0 
24.1 
24.2 
23.5 
23.0 
24.7 
25.5 
24.2 
23.6 
24.1 
23.5 
23.7 
24.2 
24.9 
24.3 
23.9 
25.2 
Bron : Eurobarometer 14.3/1996 
Fisuur 6.5 
Percentage dat het voorgaande jaar een hartonderzoek ondergaan heeft 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Duitsland O 
Portugal 
Duitsland W 
Oostenrijk 
Griekenland 
Finland 
EU 15 
Italië 
Belgié 
Ierland 
Luxemburg 
Frankrijk 
Verenigd Koninkrijk 
Spanje 
Denemarken 
Zweden 
Nederland K\SSSSS\SS\S\SS\SSSSSS\S\SN 
kSSWsSWWXi 
kSWsSS^ EU-
gemiddelde 
0% 20% 40% 60% 80% 100% 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
99 
Tabel 6.4 
Percentage waarbij het voorgaande jaar een hartonderzoek ondergaan heeft 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Duitsland Oost 
Portugal 
Duitsland West 
Oostenrijk 
Griekenland 
Finland 
EU 15 
Italië 
Belgié 
Ierland 
Luxemburg 
Frankrijk 
Verenigd Koninkrijk 
Spanje 
Denemarken 
Zweden 
Nederland 15-34 
Jaar 
11,9 
15,1 
9,0 
19,0 
13,1 
8.7 
9,8 
9.9 
6.3 
7.5 
11,6 
10,4 
8,3 
13,3 
5,4 
4,0 
4.8 35-64 
Jaar 
% 
39,7 
38,6 
35,8 
23,0 
27,6 
22,2 
22,2 
18,6 
21.1 
19.7 
16.7 
19,4 
15,1 
12,8 
14,1 
12,1 
11.5 65+ 
Jaar 
66,3 
54,2 
61,0 
58,9 
45,7 
47,9 
43,7 
43,5 
45.5 
50,7 
40,0 
32,3 
36,2 
35,2 
31,4 
32,2 
24.2 totaal 
% 
35,3 
32,6' 
31,5 
27,2 
25,4 
23,9 
21,8 
20.7 
20,4 
19,1 
18,5 
17,6 
17,0 
16,9 
14,1 
12,8 
9.7 
Bron Eurobarometer 44.5/1996 
Fisuur 6.6 
Percentage waarbij het voorgaande jaar een cholesterolbepaling is verricht 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Griekenland 
Oostenrijk 
Duitsland W 
Duitsland O 
Portugal 
Luxemburg 
Spanje 
Frankrijk 
Italië 
België 
EU 15 
Finland 
Nederland 
Zweden 
Ierland 
Verenigd Koninkrijk 
Denemarken 
0% D 
65» jaar 
50-64 jaar 
20% 40% 60% 
Ja 
gerangschikt naar het gemiddelde van beide leeftijdsgroepen 80% 100% 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
100 
Tabel 6.5 
Percentage waarbij het voorgaande jaar een cholesterolbepaling is verricht 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Griekenland 
Oostenrijk 
Duitsland W 
Duitsland O 
Portugal 
Luxemburg 
Spanje 
Franknjk 
rtalie 
België 
EU 15 
Finland 
Nederland 
Zweden 
Ierland 
Verenigd Koninkrijk 
Denemarken 15-34 
jaar 
17,1 
26,1 
11,7 
14,8 
14,5 
19,0 
20,2 
24.2 
15.5 
11.1 
13,8 
9.2 
5.7 
}.5 
4,5 
3.8 
3.6 35-49 
jaar 
31,8 
28,6 
22,8 
27,2 
34,2 
33,7 
27,6 
29.8 
24.7 
22,6 
22,8 
21.7 
10.0 
8.9 
12,3 
12,8 
8,0 50-64 
j««r 
56,3 
48,1 
52,0 
49,3 
51,4 
46,0 
35,0 
38,9 
40.2 
39,0 
37,2 
30,4 
25.8 
22,6 
18,0 
14,9 
8,9 65 jaar 
en ouder 
67,9 
56,0 
48,0 
50,0 
46,4 
49,0 
58,1 
53.0 
46,6 
41.4 
42,8 
38,7 
27,3 
23.0 
25,4 
16,1 
12,8 Totaal 
38,1 
35,6 
30,6 
32,7 
33.3 
31,9 
31,7 
33.0 
29.1 
25.1 
26,2 
23.5 
12,5 
12.8 
12,0 
10.6 
7.5 
Bron : Eurobarometer 44.3/1996 
Fisuur 6.7 
Percentage waarbij het voorgaande jaar een diabetestest is verricht 
Vrouwen van 40 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Duitsland O 
Duitsland W 
Portugal 
Griekenland 
Luxemburg 
Oostenrijk 
Finland 
EU 15 
Italië 
Frankrijk 
Spanje 
België 
Denemarken 
Verenigd Koninkrijk 
Zweden 
Nederland 
Ierland D 
65+ Jaar 
40-64 Jaar 
0% 20% 40% 
gerangschikt naar het gemiddelde van beide leeftijdsgroepen 60% 80% 100% 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
101 
Tabel 6.6 
Percentage waarbij het voorgaande jaar een diabetestest is verricht 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Duitsland Oost 
Duitsland West 
Portugal 
Griekenland 
Luxemburg 
Oostenrijk 
Finland 
EU 15 
Italie 
Frankrijk 
Spanje 
België 
Denemarken 
Verenigd Koninkrijk 
Zweden 
Nederland 
Ierland <40 
jaar 
23,7 
14.2 
17,2 
12.8 
24,7 
20,2 
16,1 
12,5 
7.5 
15.2 
7.3 
10,7 
10,4 
13,3 
5,8 
10,4 
5,8 40-64 
jaar 
42,2 
41,7 
39,5 
33,3 
30,5 
29,5 
29.5 
25,1 
22,2 
19,8 
19,2 
19,9 
14.6 
15,8 
12,1 
13,4 
7,8. 65 jaar 
en ouder 
62,5 
58,0 
48,5 
47,6 
45,1 
44,0 
17,8 
36,6 
34.5 
34,9 
30,1 
232 
24,4 
19,5 
21,4 
15,2 
15,5 Totaal 
38,1 
33,0 
31.4 
26,8 
30.0 
27.3 
26.1 
21,6 
18.5 
19,6 
15.4 
16,3 
14,5 
15,4 
11.2 
11,9 
7.9 
Bron : Eurobarometer 44.3/1996. 
Fisuur 6.8 
Percentage waarbij het voorgaande jaar een osteoporoseonderzoek is verricht 
Vrouwen van 50 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Oostenrijk 
Duitsland W 
Duitsland O 
Griekenland 
België 
Frankrijk 
Italië 
EU 15 
Denemarken 
Spanje 
Luxemburg 
Portugal 
Nederland 
Verenigd Koninkrijk 
Zweden 
Ierland 
Finland 
0% EU-
gemiddelde 
20% 40% 60% 80% 100% 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
102 
Ta bel 6. 7 
Percentage waarbij het voorgaande jaar een osteoporoseonderzoek is verricht 
Vrouwen van 50 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Oostenrijk 
Duitsland West 
Duitsland Ost 
Griekenland 
Belgiö 
Frankrijk 
Italië 
EU 15 
Denemarken 
Spanje 
Luxemburg 
Poitugal 
Nederland 
Verenigd Koninkrijk 
Zweden 
Ierland 
Finland 50 jaar 
en ouder 
27,5 
26.7 
22.8 
19.7 
19.5 
19,2 
18,5 
16,8 
14.1 
12.6 
12,3 
11,6 
10.3 
5,7 
5,5 
4.5 
4.4 50-64 
jaar 
28,9 
27,0 
18,8 
18,2 
24,5 
19,2 
20,7 
16,7 
11,0 
10,5 
19,4 
12,2 
8,5 
5,3 
3,5 
4,7 
2,7 65 jaar 
en ouder 
25,9 
26,4 
29,5 
21,7 
14,3 
19,4 
16,2 
17,2 
18,3 
14.9 
7,1 
10,6 
15,6 
6,1 
8,0 
4,2 
6.1 Totaal 
15,7 
13,6 
14,1 
9,0 
10,3 
9,4 
8.2 
8,7 
7,3 
7.9 
14.3 
6.6 
4.7 
3,0 
2.4 
2,2 
2.9 
Bron : Eurobarometer 44.3/1996 
Fisuur 6.9 
Percentage dat de voorkeur geeft aan een vrouwelijke arts1 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
o% Denemarken ^^^aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaTT^^^ 
Finland jaaaaaMaaaaaimmÊÊamÊmm«r- MMMMKKKSKS 
Ierland JHLBHHHHHHaEZZZZZ^^^^^^ 
Duitsland W 'pÊÊÊÊÊÊMMÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊMÊM KVV\V\\\^WSS^ 
Italië "^aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaMaf— k\^V\VVWSS 
Duitsland O pÊÊÊÊWWÊÊWÊMÊKMÊMÊÈ k\\VV\^WS^^ 
Verenigd Koninkrijk >•••••—••• K\\V\W\\\W^^^^ 
Griekenland "JaaaaaaaaaaaaaaaaaMaaM k^V^^S^ 
Oostenrijk ^ lx\\\\\\\\^\v^^ 
EU 15 ^aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaal kW\^V\V^^^ 
Spanje JM^— KV\\\K^X\V;X\^\\\\^XV 
Portugal j— K^^V\^W^^ 
Frankrijk 1—~ K\\\VV\\\\V\^^^^^ 
België j——n rmsssmssss^sssss^^ 
Nederland j— ^V\^\V\\\\V\\^^^^^ 
Luxemburg jp—EZZ ^\^\\\\\\\\^^^^^ 
Zweden j—ZZ M^VK^VK^^^^^ mee oneens D 
(Tl 66 66ftS 
EU-
gemiddelde 
20% 40% 60% 80% 100% 
Gerangschikt naar percentage "mee eens" Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
* De ondervraagden werd verzocht aan te geven in hoeverre zij het eens waren met de volgende uitspraak: "De raadpleeg liever een arts 
van mijn eigen geslacht voor mijn hartproblemen'1. De tabel geeft de verdeling van de antwoorden hierop weer. 
103 
Tabel 6.8 
Percentage dat de voordeur geeft aan een vrouwelijke arts*, 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
zeer mee 
oneens enigszins 
mee eens weet niet mee eens zeer 
mee eens 
Denemarken 
Finland 
Ierland 
Duitsland West 
Italie 
Duitsland Oost 
Verenigd Koninkrijk 
Griekenland 
Oostenrijk 
EU 15 
Spanje 
Portugal 
Frankrijk 
België 
Nederland 
Luxemburg 
Zweden 16.1 
8.6 
10.0 
10.8 
21.7 
12.6 
12.5 
15.7 
17.4 
16,7 
9.7 
10.5 
24.0 
15.9 
45,8 
19.7 
15.7 21.8 
21.4 
22.8 
24.3 
6.2 
26.8 
29.7 
16.5 
20.9 
22,3 
30.1 
26.2 
21.6 
34.4 
15.3 
31.0 
25.3 2.0 
18.8 
18.7 
22.2 
31.2 
21.1 
18.8 
30.2 
25.2 
25,4 
25.7 
33.3 
31.4 
27,6 
17.9 
29.7 
39.4 25.2 
30.0 
21.7 
27.7 
21.1 
23.1 
21.0 
23.6 
20.7 
21,0 
23.9 
21.3 
14.2 
15,0 
8.9 
13.2 
13.1 34.9 
21.2 
26.8 
15.0 
19.9 
16.5 
17.9 
14.1 
15.8 
14,6 
10.6 
8.7 
8.8 
7.1 
12.1 
6.5 
6.4 
Bron : Eurobarometer 44.3/1996 
* De ondervraagden werd verzocht aan te geven in hoeverre zij het eens waren met de volgende uitspraak: "De raadpleeg liever een arts 
van mijn eigen geslacht voor mijn hartproblemen" De tabel geeft de verdelmg van de antwoorden hierop weer. 
Fisuur 6.10 
Percentage waarbij het voorgaande jaar een baarmoederhalsuitstrijkje gemaakt is 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Denemarken 
Oostenrijk 
Frankrijk 
Duitsland O 
Finland 
Duitsland W 
Luxemburg 
België 
EU 15 
Griekenland 
Italië 
Verenigd Koninknjk 
Zweden 
Nederland 
Spanje 
Portugal 
Ierland 
0% 20% 
gerangschikt volgens leeftijdsgroep 35-64 15» jaar D 
35-64 jaar 
40% 60% 80% 100% 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
104 
Tabel 6.9 
Percentage waarbij het voorgaande jaar een baarmoederhalsuitstrijkje gemaakt is, 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Denemarken 
Oostenrijk 
Frankrijk 
Duitsland Oost 
Finland 
Duitsland West 
Luxemburg 
België 
EU 15 
Griekenland 
Italië 
Verenigd Koninkrijk 
Zweden 
Nederland 
Spanje 
Portugal 
Ierland 15-34 
jaar 
51.8 
49.3 
55.2 
55.7 
38.0 
38.0 
42.5 
41.6 
37,3 
24.4 
22.2 
41.6 
26.7 
20.1 
29.3 
23.2 
14.4 35-64 
jaar 
73.2 
60.9 
60.4 
58,1 
55.1 
53,2 
52.2 
49.4 
45,9 
43.0 
40,3 
38.0 
36.8 
32.2 
31.3 
273 
21.5 65 jaar 
en ouder 
58.1 
22.0 
21.2 
27.3 
12.8 
18.0 
18.0 
20.2 
16,5 
15.5 
15.5 
8.6 
11.2 
15.2 
12.9 
7.2 
1.4 Totaal 
63.5 
50.2 
53,2 
52.3 
40.6 
41.4 
42.8 
41.0 
37,7 
31.9 
29.1 
JJ.J 
28.8 
26.4 
27.2 
22.3 
15.8 
Bron : Eurobarometer 44.3/1996 
Fisuur 6.11 
Percentage waarbij het voorgaande jaar de borsten met de hand zijn onderzocht, 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Duitsland O 
Denemarken 
Oostenrijk 
Luxemburg 
Duitsland W 
Frankrijk 
België 
EU 15 
Finland 
Zweden 
Spanje 
Italië 
Nederland 
Verenigd Koninkrijk 
Portugal 
Griekenland 
Ierland 
0% 20% 
gerangschikt volgens leeftijdsgroep 15 jaar en ouder 15+ jaar D 
50-59 jaar 
40% 60% 80% 100% 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
105 
Tabel 6.10 
Percentage waarbij het voorgaande jaar de borsten met de hand zijn onderzocht, 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Duitsland Oost 
Denemarken 
Oostenrijk 
Luxemburg 
Duitsland West 
Frankrijk 
België 
EU 15 
Finland 
Zweden 
Spanje 
Italië 
Nederland 
Verenigd Koninkrijk 
Portugal 
Griekenland 
Ierland 15-34 
jaar 
54.2 
41.1 
55.4 
45.8 
48.6 
42.3 
36.3 
32,4 
24.1 
20.4 
27.8 
20.1 
16.3 
20.8 
19.3 
15.9 
11.9 35-49 
jaar 
71.5 
51.5 
59.7 
66.3 
64.3 
50.9 
58.7 
47,0 
48.6 
38.7 
38.6 
38.4 
39.4 
34.3 
35,8 
29.6 
22.8 50-59 
jaar 
74.5 
64.7 
62.7 
76.7 
63,1 
58.2 
50.0 
48,4 
54.8 
44.3 
36.2 
37.7 
33.3 
37.7 
34.5 
36.5 
22.2 60 jaar 
en ouder 
50.8 
62.8 
32.5 
27.3 
38.4 
39.4 
27.0 
29,8 
33.6 
37.9 
21.0 
23.2 
26.0 
18.8 
18.0 
11,5 
9.5 Totaal 
61.5 
52.8 
52.7 
52.3 
52.0 
46.8 
41.2 
37,9 
37.6 
33.2 
29.9 
28.0 
27.9 
25.8 
24.8 
21.4 
15.6 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
Fisuur 6.12 
Percentage dat voorstander is van mammorgrafische screening 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Finland 
Zweden 
Frankrijk 
Verenigd Koninkrijk 
Nederland 
Spanje 
Italië 
Griekenland 
EU 15 
Ierland 
Luxemburg 
Denemarken 
Duitsland O 
Portugal 
België 
Oostenrijk 
Duitsland W 15+ jaar D 
50-59 jaar 
EU-
gemiddelde 
0% 20% 
gerangschikt volgens leeftijdsgroep 15 jaar en ouder 40% 60% 80% 100% 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
106 
Tabel 6.11 
Percentage dat voorstander is van mammografische screening, 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Finland 
Zweden 
Frankrijk 
Nederland 
Verenigd Koninkrijk 
Spanje 
Italië 
Griekenland 
EU 15 
Ierland 
Luxemburg 
Denemarken 
Duitsland Oost 
Portugal 
België 
Oostenrijk 
Duitsland West 15-34 
jaar 
97.6 
97.1 
95.4 
92.8 
94.8 
96.5 
93.8 
92.1 
91,3 
91.6 
90.9 
88.1 
86.4 
91.3 
87.9 
82.3 
81.1 35-49 
jaar 
98.6 
96.8 
93.0 
97.0 
96.6 
96.1 
91.1 
96.2 
91,7 
89.7 
89.1 
89.1 
85.7 
90,0 
87.2 
88.3 
85.0 50-59 
jaar 
98.6 
98.9 
96.9 
91.2 
94.3 
98.6 
93.5 
93.2 
93,0 
90.9 
90.3 
90.6 
90.4 
79.3 
87.1 
90.7 
88.2 60 jaar 
en ouder 
97.5 
93,1 
95.7 
98,6 
94.0 
88.7 
86.8 
82.0 
87,4 
84,8 
82.5 
85.8 
90.3 
86.0 
86.9 
71.7 
73.2 Totaal 
98.0 
96.4 
95.2 
95,0 
95.0 
94.8 
91.2 
90.9 
90,7 
89.6 
88.7 
88.3 
879 
878 
87.4 
82.8 
81.1 
Bron: Eurobarometer 44,3/1996 
Fisuur 6.13 
Percentage waarbij in het voorgaande jaar een mammogram is gemaakt, 
Vrouwen van 50 - 69 jaar, EU 15 (1996) 
Zweden 
Denemarken 
Nederland 
Luxemburg 
Finland 
Oostenrijk 
Verenigd Koninkrijk 
Frankrijk 
EU 15 
Duitsland W 
Portugal 
Spanje 
Duitsland O 
Italië 
België 
Griekenland 
Ierland D 
60-69 jaar 
50-59 jaar 
0% 20% 40% 60% 
gerangschikt volgens het gemiddelde van beide leeftijdsgroepen 80% 100% 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
107 
Tabel 6.12 
Percentage waarbij in het voorgaande jaar een mammogram is gemaakt, 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Zweden 
Denemarken 
Nederland 
Luxemburg 
Finland 
Oostenrijk 
Verenigd Koninkrijk 
Frankrijk 
EU 15 
Duitsland West 
Portugal 
Spanje 
Duitsland Oost 
Italië 
België 
Griekenland 
Ierland <40 
jaar 
2.4 
11.0 
6.1 
13,9 
2.4 
19.1 
2.6 
6.0 
8,1 
14.8 
10.7 
12.6 
14.2 
3.4 
11.0 
3.2 
2.7 40-49 
jaar 
30.3 
34.4 
16.5 
47.0 
11.8 
41.1 
10.5 
23.9 
24,6 
30.4 
21.7 
32.5 
25.5 
270 
31.2 
19.3 
10.1 50-59 
jaar 
70.5 
51.2 
50.9 
64.3 
58.3 
57.3 
40.0 
34.4 
38,0 
37.4 
35.6 
31.9 
31.2 
36,0 
32.2 
30.6 
1.9 60-69 
jaar 
574 
574 
55.6 
36.4 
33.7 
271 
32.5 
32.8 
28,4 
26.1 
22.5 
24.3 
22.8 
19.0 
16.7 
14,8 
6.8 70 jaar 
en ouder 
22.4 
45.5 
15.8 
20.0 
9.1 
19.3 
3.2 
22.9 
11,9 
11.8 
10.2 
3.9 
16.0 
9.4 
10.5 
5.1 
4.4 Totaal 
279 
31.1 
18.4 
28.3 
17.8 
28.9 
12.9 
18.4 
18,1 
21.8 
18.0 
18.8 
20.7 
15.1 
172 
12.0 
4.6 
Bron : Eurobarometer 44.3/1996 
106 
.7. SPECIFIEKE VROUWELIJKE GEZONDHEIDSKWESTIES 
In dit hoofdstuk worden een aantal gezondheidskwesties betreffende vrouwen besproken 
die van belang zijn voor het volksgezondheidsbeleid, zowel op het niveau van de 
Gemeenschap als op dat van de Lid-Staten. Deze zijn zo gekozen dat een beeld wordt 
verkregen van de gezondheidsproblemen waarmee vrouwen in de verschillende 
levensfasen geconfronteerd worden. Wat jonge vrouwen betreft wordt daarom ingegaan 
op eetstoornissen en fflv/aids. Voor vrouwen in de vruchtbare leeftijd gaat de aandacht uit 
naar gezinsplanning en abortus en voor oudere vrouwen naar de menopauze en daarmee 
samenhangende onderwerpen (b.v. osteoporose en substitutietherapie). Daarnaast wordt 
ingegaan op geweld tegen vrouwen, aangezien dat voor alle leeftijden van belang is. 
Er zij op gewezen dat er ondanks het belang van deze onderwerpen maar weinig nationale 
statistieken zijn. Bovendien kunnen de bestaande gegevens vaak moeilijk vergeleken 
worden als gevolg van verschillen in definities en/of wijzen van gegevensverzameling. 
Daarom moet dit hoofdstuk worden beschouwd als een poging om belangrijke in opkomst 
zijnde gezondheidskwesties betreffende vrouwen onder de aandacht te brengen, en niet zo 
zeer als een vergelijking van deze aspecten van de gezondheidstoestand van vrouwen in de 
Gemeenschap. 
7.1 Eetstoornissen 
De eetstoornissen boulimie en anorexia nervosa, die voornamelijk bij jonge vrouwen 
voorkomen, leiden tot een aanzienlijke ziekte en zelfs tot sterfte. Nergens in de EG 
bestaat vooralsnog een nationaal volksgezondheidsbeleid ter zake van deze aandoeningen 
en er zijn ook geen nationale statistische gegevens beschikbaar over de incidentie en 
prevalentie ervan. Uit diverse schattingen van de incidentie van boulimie/anorexia nervosa 
kan worden afgeleid dat het aantal gevallen in de EG toeneemt. Gezien de grotere 
aandacht in de media voor deze aandoeningen is echter niet uit te maken of deze 
ogenschijnlijke toename reëel is dan wel niet meer dan het gevolg van een betere 
bewustwording. Een bijkomende moeilijkheid bij het verkrijgen van betrouwbare gegevens 
over de incidentie van eetstoornissen is dat de vrouwen die eraan üjden vaak niet voor hun 
aandoening(en) uitkomen. 
De schattingen van de incidentie voor deze eetstoornissen lopen nogal uiteen. Volgens één 
bron' is de incidentie van anorexia nervosa in westerse landen onder vrouwen van 14-29 
jaar bijna 1%. In andere studies worden echter veel lagere cijfers genoemd, van 0,45 per 
100 000 in Zweden2 tot 8,1 per 100 000 in Nederland3 3; voor het VK werden cijfers van 
0,66-3,77 per 100 000 gemeld4. Natuurlijk valt niet uit te maken welke schatting het 
nauwkeurigst is. Voor boulimie wordt de incidentie in westerse landen in de leeftijdsgroep 
14-45 jaar op 1 à 2% geschat5. De schattingen in verschillende studies lopen weer uiteen, 
van 11,4 per 100 000 in Nederlandb 6 tot 3 à 4% in Zweden en Duitsland7 8. 
Zoals al is opgemerkt leiden anorexia nervosa en boulimie tot aanzienlijke ziekte en 
sterfte. Met name zelfdoding en pogingen daartoe komen veel voor. Helaas bestaat er 
weinig informatie over de feitelijke ziekte en sterfte als gevolg van deze aandoeningen, 
omdat vaak andere aandoeningen als rechtstreekse doodsoorzaak (of oorzaak van ziekte) 
worden aangegeven. Zo worden zelfmoord in een toestand van depressie en hartfalen, 
a 8.3% van de onderzochte populatie in deze studie was man. 
b 3.5% van de onderzochte populatie in deze studie was man. 
109 
twee frequente gevolgen van anorexia nervosa, vaak als doodsoorzaak aangegeven terwijl 
anorexia nervosa even juist of zelfs juister zou zijn. Een studie schat de sterfte aan 
anorexia nervosa op 6%, die aan boulimie op 3,1%9. Bovendien lijden veel vrouwen aan 
een gedeeltelijk anorexia/boulimiesyndroom of ander afwijkend eetgedrag, waardoor hun 
gezondheid in gevaar kan komen en zij een hoger risico lopen om werkelijke 
eetstoornissen te krijgen. 
De oorzaken van eetstoornissen zijn niet duidelijk, maar de schuld ligt althans ten dele bij 
de obsessie van de samenleving voor gewicht en uiterlijk. Uit onderzoek blijkt dat tieners 
en jonge vrouwen zich bijzonder druk maken om hun gewicht en dat kan wellicht 
verklaren waarom eetstoornissen in deze leeftijdsgroepen vaker voorkomen. In een 
Belgische studie10 is geconstateerd dat scholieres in de tienerleeftijd zich zorgen maken 
om hun gewicht, ook al hebben zij een ideale Quetelet-index; daardoor leggen zij zich 
beperkingen op bij het eten en dat is een risicofactor voor het ontstaan van eetstoornissen. 
Evenzo werd in een Nederlandse studie gevonden dat 41% van de scholieres in de 
steekproef zichzelf te dik vond, 33% dieet hield, 11% aan een of andere eetstoornis leed 
en 1,5% aan boulimie of anorexia nervosa11. 
De resultaten van deze en soortgelijke studies12 worden bevestigd door de uitkomst van de 
Eurobarometer van 1996. Zoals is aangegeven in fîguur 7.1 en tabel 7.1, zegt ongeveer 
eenderde van de vrouwen tussen 15 en 24 niet tevreden te zijn met hun gewicht; ongeveer 
25% volgde het afgelopen jaar een dieet (zie fig. 7.2 en tab. 7.2). Dit varieert nogal van 
Lid-Staat tot Lid-Staat; in Griekenland zijn de vrouwen het minst tevreden met hun 
gewicht, in Ierland het meest. Dit zou samen kunnen hangen met verschillen in 
lichaamsgewicht (zie hoofdstuk 6.3). Zoals is aangegeven in figuur 7.3 is er een sterke 
correlatie tussen de ontevredenheid over het gewicht en dat gewicht zelf. Vrouwen die 
ernstig overgewicht vertonen (Quetelet-index van 30 en meer) zullen veel vaker 
ontevreden over hun gewicht zijn dan vrouwen met ernstig ondergewicht (Quetelet-index 
kleiner dan 18). 
Eetstoornissen kunnen behandeld worden met behulp van voedingsadviezen, 
psychotherapie, gezinstherapie (aanbevolen voor anorexia nervosa) en cognitieve therapie 
(aanbevolen voor boulimie). Medisch-psychiatrische hulp wordt meestal verleend in 
ziekenhuizen met gespecialiseerde poliklinische programma's; ziekenhuisopname vindt 
alleen plaats als de aandoening levensbedreigend wordt13. In sommige Lid-Staten zijn 
gespecialiseerde klinieken opgericht (b.v. Zweden, Finland, België, VK), maar die kunnen 
de vraag naar behandeling niet aan. 
7.2 HIV/aids en de gezondheid van vrouwen 
Infectie met het humane immunodeficiëntievirus (HIV) en de daardoor veroorzaakte ziekte 
aids (Acquired Immune Deficiency Syndrome) is een ernstig gezondheidsprobleem voor 
jonge vrouwen. Sinds begin jaren tachtig de eerste aidsgevallen in de EG geconstateerd 
werden, is de preventie van HTV-infectie een belangrijk doel voor de volksgezondheid 
geworden. Aangezien echter de ziekte zich eerst uitbreidde onder homo- en biseksuele 
mannen, wordt aids pas sinds kort onderkend als een kwestie die ook voor vrouwen van 
belang is. Op 30 september 1996 hadden in de EG 167 021 mensen aids, onder wie 
27 355 vrouwen (17%) (zie tab. 7.3 en 7.4a)14. Van de vrouwen waren de meesten (52%) 
Het totaal in beide tabellen is niet hetzelfde hoewel zij uit dezelfde bron afkomstig zijn14. Hoewel hier 
geen verklaring voor gegeven wordt, komt dit verschil waarschijnlijk doordat in tabel 7.3 niet bij alle 
gerapporteerde gevallen het geslacht bekend was. 
110 
intraveneuze drugsgebruiksters. De incidentie van aids onder homo- en biseksuele mannen 
lijkt zich nu te stabiliseren, maar de overdracht bij de heteroseksuele bevolking (zowel 
mannen als vrouwen) neemt nog steeds toe. Er zijn aanwijzingen voor dat in de EG de 
meeste gevallen van heteroseksuele HTV-besmetting het gevolg zijn van onveilig vrijen met 
een HTV-positieve intraveneuze drugsgebruiker15 en dat de meeste baby's die Hiv-positief 
geboren worden met het virus besmet zijn via périnatale (verticale) overdracht (van 
moeder op kind), waarbij de moeder intraveneuze drugsgebruikster is of een partner uit 
een risicogroep heeft. 
Er zij echter op gewezen dat de belangrijkste overdrachtsroutes van Hiv bij vrouwen niet 
in alle Lid-Staten hetzelfde zijn (zie fig. 7.4). In Spanje, Italië, Portugal en Ierland 
bijvoorbeeld vindt men de meeste aidsgevallen onder intraveneuze drugsgebruikers, terwijl 
in België heteroseksuele overdracht de belangrijkste route is. 
Als gevolg van de hogere prevalentie van HTV/aids onder mannen is de kennis over het 
natuurlijke beloop van Hiv bij vrouwen tamelijk beperkt. Duidelijk is echter dat zij 
vatbaarder zijn voor het virus (en voor andere seksueel overdraagbare aandoeningen) dan 
mannen. Met andere woorden HTV wordt gemakkelijker van mannen op vrouwen 
overgedragen dan andersom. Verder wordt bij vrouwen de diagnose vaak in een later 
stadium gesteld omdat de symptomen niet herkend worden. Ook is gebleken dat seksueel 
overdraagbare infecties van de voortplantingsorganen bijkomende risicofactoren voor de 
verspreiding van HTV zijn16. 
Vrouwen hebben nog meer problemen om zich tegen infectie te beschermen. Zij bevinden 
zich in een zwakkere positie dan mannen om aan te dringen op veilig vrijen, ongeacht of 
dit in een stabiele, occasionele of commerciële seksuele relatie gebeurt. Tegelijkertijd 
wordt er vaak van uitgegaan dat de vrouw de verantwoordelijkheid voor het gebruik van 
condooms op zich moet nemen. Het blijkt dat het seksueel gedrag van vrouwen en 
mannen aan het veranderen is: zij gebruiken vaker condooms en hebben minder wisselende 
partners. Er wordt echter nog steeds onveilig gevrijd. Vooral voor prostituees is het risico 
van infectie groot, al blijkt de prostitutie in tegenstelling tot wat algemeen gedacht wordt 
geen rol van betekenis gespeeld te hebben bij de overdracht van HTV in de EG17; bij die 
groep gaat het er dus veiliger aan toe, wat te danken is aan de ontplooide 
preventieactiviteiten. 
Ondanks de risico's waar vrouwen aan blootstaan, zijn er over het algemeen weinig 
specifieke preventieactiviteiten voor hen ontwikkeld. Zij kwamen indirect aan bod in het 
kader van algemene campagnes voor de hele bevolking, of er waren speciale acties voor 
bepaalde doelgroepen, met name intraveneuze drugsgebruikers en werkers in de 
seksindustrie. Er moet meer actie worden ondernomen die specifiek op vrouwen is 
toegesneden, en dan met name op jonge vrouwen onder wie de meeste HTV-besmetting 
voorkomt of die waarschijnlijk tot een van de risicogroepen zullen gaan behoren. 
7.3 Gezinsplanning 
Een van de belangrijkste zaken voor vrouwen in de vruchtbare leeftijd is gezinsplanning. 
De meeste vrouwen vinden dat zij om zeggenschap uit te oefenen over hun eigen leven 
zelf moeten kunnen bepalen hoeveel kinderen zij krijgen en wanneer, en zich seksueel 
ontplooien zonder bang te hoeven zijn voor ongewenste zwangerschap en seksueel 
overdraagbare ziekten. De verkrijgbaarheid van anticonceptiemiddelen en de mogelijkheid 
van abortus zijn daarom van groot belang. 
m 
Gemakkelijke verkrijgbaarheid van doeltreffende anticonceptiva heeft ertoe bijgedragen 
dat het vruchtbaarheidscijfer in de EG sterk gedaald is. Sinds 1970 was dat het geval in 
alle Lid-Staten behalve Finland en Zweden, waar een kleine stijging optrad (zie tab. 7.5). 
Er zijn geen gegevens beschikbaar over het gebruik van anticonceptiemiddelen in 
Griekenland, Ierland en Luxemburg, in de overige Lid-Staten ligt dit tussen 71 en 81%, 
behalve in Portugal en Spanje, waar het respectievelijk 66 en 59% is. 
Er zijn geen gegevens over het gebruik van anticonceptiemiddelen door tieners, maar wel 
is bekend dat dat gebruik om allerlei redenen lager ligt dan bij volwassenen. Dit kan 
veroorzaakt worden door onwetendheid, angst dat de ouders erachter komen dat zij aan 
seks doen, geen mogelijkheden om anticonceptiemiddelen te verkrijgen, enz. Deze 
factoren dragen bij aan het ondanks recente dalingen nog steeds relatief hoge 
geboortecijfer onder tieners in de EG (zie tab. 7.5). 
De volgende anticonceptiemiddelen worden in de EG toegepast: natuurlijke middelen 
(b.v. periodieke onthouding, coïtus interruptus), hormonale middelen (pil, prikpil, 
pleister), barrièremiddelen (mannen- en vrouwencondoom, pessarium, spiraaltje (IUD)), 
chirurgische methoden (sterilisatie van man of vrouw) en interceptie post coitum 
(morning-afterpil). De pil is het meest gebruikte anticonceptiemiddel, gevolgd door het 
condoom. Het condoomgebruik is toegenomen als gevolg van de inspanningen om de 
verspreiding van Hiv te voorkomen1819. 
De keuze van het anticonceptiemiddel zal worden beïnvloed door de beschikbaarheid, de 
prijs en de toegankelijkheid, het nationale beleid, de feiteüjke verkrijgbaarheid, culturele 
en religieuze overwegingen, de gezondheidstoestand, de voorkeur van de partner en de 
sociaal-economische status. Een volgende factor die van invloed is op de keuze zijn de 
gezondheidsrisico's en/of bijwerkingen van het gekozen middel. Zo zijn de hoge 
bloeddruk en het verhoogde risico op trombose, zoals inherent aan bepaalde piltypen, en 
het verhoogde risico op adnexitis bij gebruik van het spiraaltje voor sommige vrouwen 
voldoende redenen om van deze middelen af te zien. De gemaakte keuze zal in de loop 
van het vruchtbare leven van de vrouw ook veranderen. Jongere vrouwen zullen eerder de 
pil of condooms gebruiken, terwijl oudere vrouwen de voorkeur zullen geven aan 
spiraaltjes en sterilisatie. 
In alle Lid-Staten kunnen adviezen over geboorteregeling worden verkregen bij artsen, 
gespecialiseerde centra, kraamklinieken en consultatiebureaus; de kosten lopen echter 
sterk uiteen. In sommige Lid-Staten (b.v. Finland, Italië en het VK) worden 
anticonceptiemiddelen gratis verstrekt20 21, terwijl dat in andere (b.v. Ierland, Duitsland) 
voor bepaalde doelgroepen, zoals armen22 of jongeren23 het geval is. In een aantal Lid-
Staten (b.v. Finland, Nederland, Zweden en het VK) zijn er speciale centra voor 
geboortebeperking voor seksueel actieve tieners24. 
7.4 Abortus 
Dankzij de betere geboorteregeling is het aantal ongewenste zwangerschappen weliswaar 
gedaald, maar dit komt nog steeds voor. Er is dus ook nog altijd vraag naar abortus 
provocatus, vooral onder tieners25. De redenen hiervoor kunnen zijn een falend 
anticonceptiemiddel, een al volledig gezin, zwangerschap als gevolg van verkrachting, 
vastgestelde misvorming van de foetus, gezondheidsrisico voor de moeder en de sociaal-
economische omstandigheden. 
112 
Abortus is met inachtneming van uiteenlopende criteria en voorwaarden toegestaan in alle 
Lid-Staten, behalve in Ierland en in Noord-Ierland*. In Ierland mogen gezondheidswerkers 
hun cliënten sinds 1995 verwijzen naar wettelijk toegestane voorzieningen elders in de EG 
om een abortus te ondergaan, maar alleen als zij volledige voorlichting geven over alle 
beschikbare opties en niet alleen tot abortus adviseren. Het recht van Ierse vrouwen om 
zich binnen de EG te verplaatsen teneinde een abortus te ondergaan werd in 1992 
vastgelegd. 
In de Lid-Staten waar abortus gelegaliseerd is, gelden hiervoor uiteenlopende criteria. 
Overal geldt een bepaalde termijn: in de regel is abortus gedurende de eerste drie maanden 
toegestaan, maar gedurende de tweede drie maanden slechts in speciale gevallen. Een 
gesprek alvorens de abortus wordt uitgevoerd, waarbij op de alternatieven wordt 
gewezen, alsmede een bedenktijd zijn in alle Lid-Staten verplicht. Verder kan een 
gezondheidswerker in sommige Lid-Staten een abortus weigeren in verband met morele 
bezwaren. In een aantal Lid-Staten (Spanje, Duitsland en Frankrijk) is het abortusbeleid de 
afgelopen jaren enigszins versoepeld, zij het niet zonder slag of stoot, terwijl andere Lid-
Staten (Italië en België) dat juist strenger trachten te maken26. 
Het aantal abortussen per 1000 vrouwen varieert over de EG (zie tab. 7.6). De hoogste 
cijfers worden aangetroffen in Zweden (18,3 per 1000 vrouwen), Denemarken (14,3 per 
1000 vrouwen) en Frankrijk (13,0 per 1000 vrouwen). In Italië, Nederland en Spanje 
liggen de cijfers een stuk lager: respectievelijk 8,6, 6,0 en 5,4 per 1000 vrouwen. Een 
andere vaak gepubliceerde abortusstatistiek is het aantal abortussen per 1000 
levendgeborenen. Ook dit cijfer varieert natuurlijk binnen de Gemeenschap, waarbij de 
hoogste waarden worden aangetroffen in Zweden, Italië, Denemarken, Frankrijk en het 
VK27, en de laagste in Nederland, Luxemburg en Spanje (zie tab. 7.6). In deze landen 
bedraagt het cijfer slechts eenderde van dat in de eerste groep. 
Indien een abortus onder goede medische omstandigheden wordt uitgevoerd treden er 
nauwelijks complicaties op. De sterfte aan legale abortussen vóór 8 weken is op 0,5 per 
100 000 geschat28. Dit staat tegenover een moedersterfte van 7 per 100 000 bij 
bevallingen (zie hoofdstuk 3.3). 
Het ontdekken van trends in abortus in de tijd wordt bemoeilijkt doordat er onvoldoende 
gegevens zijn en deze niet vergelijkbaar zijn. Uit bestudering van de gegevens van het VK, 
Nederland en Spanje kan echter worden afgeleid dat er een typisch patroon optreedt nadat 
abortus in een land gelegaliseerd is: eerst neemt het cijfer toe, vaak behoorlijk, en dan na 
verloop van tijd treedt een stabilisatie op en kan het cijfer zelfs weer dalen. 
7.5 Menopauze 
De menopauze - letterlijk het ophouden van de maandelijkse menstruatie - betekent het 
einde van de vruchtbare periode van de vrouw; in de regel wordt er echter de langere 
periode (20 jaar of meer) mee aangeduid waarin het vrouwelijke lichaam zich aanpast aan 
een lagere hormoonspiegel voor en na het ophouden van de menstruatie. De gemiddelde 
leeftijd waarop de menopauze intreedt is 50 à 52 jaar, wat inhoudt dat vrouwen in de EG 
kunnen verwachten dat zij dan nog een derde van hun leven voor zich hebben. 
In Ierland is abortus niet mogelijk. Er zij echter op gewezen dat het Ierse Hooggerechtshof heeft 
geoordeeld dat een abortus toegestaan is als er een werkelijk, ernstig gevaar voor het leven van de 
moeder is dat niet op andere wijze kan worden weggenomen. De Abortion Act van 1967, die van 
toepassing is op Engeland Schotland en Wales, werd niet tot Noord-Ierland uitgebreid daar is 
abortus alleen toegestaan als het leven van de moeder in gevaar komt. 
113 
De gevolgen van de menopauze op de gezondheid van vrouwen lopen uiteen. Naar 
schatting heeft 75% van de vrouwen overgangsklachten, maar slechts 10-20% raadpleegt 
daarvoor een arts29. Kortdurende effecten van de menopauze zijn vasomotorische 
symptomen (opvliegingen, nachtelijke transpiratieaanvallen), urogenitale symptomen en 
stemmingswisselingen. Deze symptomen kunnen worden toegeschreven aan het effect van 
dalende hormoonspiegels (oestrogenen) waarmee de menopauze gepaard gaat. 
Doordat vrouwen in de EG steeds langer leven, komt er meer aandacht voor de mogelijke 
langetermijngevolgen van de menopauze. Hoewel er momenteel geen bewijzen 
voorhanden zijn dat er een causaal verband bestaat tussen de hormoonspiegels en de 
gezondheid na de menopauze, blijkt uit de ziektestatistieken dat hart- en vaatziekten en 
osteoporose bij postmenopauzale vrouwen vaker voorkomen. 
7.5.1 Osteoporose en hart- en vaatziekten 
Seniele osteoporose komt zowel bij vrouwen als bij mannen voor, maar meer bij vrouwen 
als gevolg van de versnelde botafbraak tijdens en na de menopauze. Postmenopauzale 
osteoporose is in de hele EG een verontrustend verschijnsel, aangezien het gepaard gaat 
met een verhoogd voorkomen van botbreuken, met name heup- en wervelbreuken, met als 
gevolg aanzienlijke ziekte, sterfte, mobiliteitsbeperking en verminderde kwaliteit van 
leven. Onderzoek heeft aanwijzingen opgeleverd dat osteoporose een stijgende lijn 
vertoont. In een Griekse studie wordt geschat dat 9% van de vrouwen boven de 45 
symptomen van osteoporose vertoont30. Een Finse studie heeft berekend dat vrouwen van 
50 jaar en ouder een kans van bijna 40% lopen om in hun leven een botbreuk als gevolg 
van osteoporose op te lopen31. Uit andere studies komt naar voren dat bij heupfracturen in 
het eerste jaar een sterfte van 20% optreedt, en in de eerste drie jaar na de fractuur een 
sterfte van 40%. Verder bereikt meer dan de helft van de mensen die een heup gebroken 
hebben nooit meer volledig herstel32. 
Preventieve initiatieven waren gericht op manieren om de kwaliteit van leven tot op hoge 
leeftijd te behouden en om de kosten als gevolg van osteoporose te beperken. Er bestaan 
in de EG op dit moment geen nationale programma's voor screening op osteoporose, al 
zijn er in de meeste landen wel plaatselijke screeningsvoorzieningen. Er is nader 
onderzoek nodig om de kosteneffectiviteit van de preventiemethoden te bepalen, dit 
omvat primaire preventie door meer lichaamsbeweging en een grotere calciumopname 
door tieners en premenopauzale vrouwen, secundaire preventie in de vorm van 
vroegtijdige opsporing (en behandeling) door middel van screening, en tertiaire preventie, 
in hoofdzaak behandeling bij ongevallen en revalidatie van vrouwen met osteoporose. 
Hart- en vaatziekten worden van oudsher beschouwd als een typische mannenziekte, 
vooral omdat deze aandoeningen bij vrouwen voor de menopauze weinig voorkomen. Bij 
vrouwen onder de 50 is de incidentie slechts een kwart van die bij mannen van dezelfde 
leeftijd. Maar naarmate vrouwen ouder worden neemt het risico sterk toe. Op zestigjarige 
leeftijd is de incidentie al de helft van die bij mannen33. Over het hele vrouwenleven 
genomen vormen hart- en vaatziekten de voornaamste doodsoorzaak. En omdat vrouwen 
steeds langer leven, leiden deze aandoeningen in de hele EG ook tot steeds meer ziekte. 
7.5.2 Preventie en symptoombestrijding 
In tal van Lid-Staten wordt nader onderzoek verricht naar de oorzaken van en 
behandelingen voor osteoporose en hart- en vaatziekten bij postmenopauzale vrouwen. 
Sinds de jaren tachtig adviseren veel artsen substitutietherapie aangezien hiermee 
osteoporose, hart- en vaatziekten en, zoals onlangs aangetoond, de ziekte van Alzheimer34 
114 
zouden kunnen worden voorkomen De discussie over de kosten en baten van substitutietherapie 
is echter nog lang niet ten einde Nauwkeurige gegevens over de toepassing van substitutietherapie 
in de Lid-Staten zijn niet voorhanden, maar de schattingen lopen uiteen van 2% in Italië", 4% in 
Spanje36, 15% in Nederland37, 20% in Oostenrijk3' en Zweden39 tot 56% in Finland' 1-10 
Er zijn aanwijzingen dat substitutietherapie geassocieerd is met een hogere sociaal-economische 
status en het wonen in een grote stad11. Ook maken hoger opgeleide vrouwen eerder gebruik van 
substitutietherapie, wat erop duidt dat de informatie over de baten (en bijwerkingen) van 
substitutietherapie onder de algemene bevolking onvoldoende bekend zijn. Om dit te onderzoeken 
is in de Eurobarometer van 1996 aan vrouwen gevraagd of zij vonden dat zij goed (of slecht) over 
substitutietherapie geïnformeerd waren. De resultaten zijn weergegeven in figuur 7.5 en tabel 7.7 
en hieruit blijkt dat 61% van de vrouwen meent onvoldoende over substitutietherapie 
geïnformeerd te zijn. Naar leeftijdsgroepen uitgesplitst blijft deze conclusie overeind, al blijken 
vrouwen van 50-64 jaar iets beter geïnformeerd te zijn dan vrouwen van andere leeftijden. Dit is 
wel te begrijpen aangezien substitutietherapie voor deze groep met name van belang is. Uit figuur 
7.5 blijkt verder dat er aanzienlijke verschillen tussen de Lid-Staten bestaan. Het hoogste 
percentage slecht geïnformeerde vrouwen wordt aangetroffen in Portugal, Ierland, Spanje en 
Griekenland, het laagste in Finland en Luxemburg, wat tot op zekere hoogte overeenkomt met het 
gebruik in die landen. AI met al blijkt uit deze resultaten dat er in de Gemeenschap meer (of 
betere) voorlichting over substitutietherapie nodig is. 
7.6 Geweld jegens vrouwen 
Geweld jegens vrouwen - door de Algemene Vergadering van de VN gedefinieerd als "elke daad 
van geweld op basis van gender, die resulteert of kan resulteren in lichamelijke, seksuele of 
psychologische schade aan of lijden van vrouwen, met inbegrip van de dreiging met dergelijke 
gewelddaden, dwang of willekeurige vrijheidsberoving, ongeacht of dit plaatsvindt in het openbaar 
of in de privé-sfeer"42 - is in de EG steeds meer een punt van zorga 43. Door het ontbreken van 
nationale statistieken hierover kan niet worden vastgesteld of de als zodanig ervaren toename van 
geweld jegens vrouwen reëel is of dat er door de betere bewustwording en acceptatie van de 
problematiek vaker melding van gemaakt wordt. 
Geweld jegens vrouwen werd aanvankelijk beschouwd als een mensenrechtenprobleem, maar 
krijgt geleidelijk erkenning als een volksgezondheidskwestie. Het Europees Netwerk voor de 
gezondheid van vrouwen, dat in 1994 in Wenen is opgericht, rekende geweld jegens vrouwen tot 
een van de zes belangrijkste gezondheidsproblemen. Hoewel geweld jegens vrouwen geen sociaal-
economische, culturele, religieuze en raciale grenzen kent, worden sommige groepen, zoals 
oudere, migrerende en arme vrouwen, als bijzonder kwetsbaar beschouwd. 
De oorzaken van geweld jegens vrouwen zijn onduidelijk, maar alcohol- en drugsmisbruik, 
armoede en overbevolkte woningen zijn bekende factoren die geweldpleging tegen vrouwen 
kunnen verergeren'1. Ook is wel geopperd dat de veranderingen in de maatschappij om de positie 
van vrouwen ten opzichte van die van mannen te verbeteren hebben bijgedragen aan de toename 
van lichamelijk en seksueel geweld jegens vrouwen45. 
De Commissie heeft onlangs een communautair actieprogramma voorgesteld ter bestrijding van 
vrouwenhandel voor seksuele exploitatie11. 
115 
7.6.1 Geweld in de huiselijke sfeer 
Hoewel de gegevens schaars zijn, wordl nu in alle Lid-Stalcn ingc/ien dal geweldpleging legen 
vrouwen door een mannelijke partner de meest endemische vorm van geweld is" ' Over het 
algemeen maken de beschikbare gegevens onderscheid tussen geweld in de huiselijke sfeer en 
seksueel geweld, al overlappen deze twee elkaar aanzienlijk omdat verkrachting binnen een intieme 
relatie ook als een vorm van geweld in de huiselijke sfeer beschouwd wordt. Er zijn nauwelijks 
gegevens over de gezondheidseffecten op lange termijn van geweld in de huiselijke sfeer tegen 
vrouwen. De weinige beschikbare studies richten zich eerder op de psychologische dan op de 
lichamelijke gevolgen. Zo wordt geschat dat mishandelde vrouwen vier- à vijfmaal zo vaak 
psychiatrische behandeling nodig zullen hebben en vijfmaal zo vaak een zelfmoordpoging zullen 
doen als niet mishandelde vrouwen48. In een Deens onderzoek betreffende vrouwen die een poging 
tot zelfdoding gedaan hadden, werd gevonden dat zij in ernstige mate psychologisch en fysiek 
geweld ondergaan hadden49 Recenter nog zijn in een aantal Lid-Staten studies uitgevoerd om 
basisgegevens te verkrijgen over het aantal vrouwen dat aan geweld in huiselijke kring is 
blootgesteld. De schattingen lopen uiteen van 1 op de 5 vrouwen in Ierland50 en 1 op de 4 in het 
VK51 tot 1 op de 3 in Portugal52 en Duitsland53. 
7.6.2 Verkrachting en aanranding 
Verkrachting en aanranding kunnen lichamelijk letsel en ernstige emotionele trauma's tot gevolg 
hebben. Verder lopen slachtoffers van verkrachting vaak allerlei gezondheidsrisico's, van 
overlijden/zelfdoding tot ongewenste zwangerschap, SOA'S met inbegrip van Hiv, chronische 
aandoeningen en psychologische symptomen, zoals depressie, woede, schuldgevoelens, slaap- en 
eetstoornissen, angst voor seks en concentratiestoornissen54. 
In de hele EG wordt erkend dat verkrachting een sterk ondergerapporteerde misdaad is. In Finland 
bijvoorbeeld was in de jaren tachtig het gemiddelde aantal aangegeven gevallen van verkrachting 
per jaar 345, maar volgens schattingen van de politie ligt dit in werkelijkheid tussen 6000 en 
10 000 per jaar55. Andere meldingen van het aantal verkrachtingen per jaar variëren tussen 125 in 
Portugal (1992), 1381 in Zweden (1995), 1599 in Spanje (1992) en 5082 in het VK (1994). In 
Nederland, waar relatieve cijfers worden gepubliceerd, is het aantal verkrachtingen tussen 1980 en 
1988 gestegen van 7 tot 10 per 100 000 vrouwen56. 
7.6.3 Seksuele intimidatie en 'stalking" 
De bewustwording ten aanzien van seksuele intimidatie ongewenste intimiteiten en "stalking" 
-iemand voortdurend lastig vallen is in de Lid-Staten de afgelopen jaren toegenomen Hoewel er 
geen nationale statistieken zijn, duiden een aantal studies erop dat seksuele intimidatie van 
vrouwen veel voorkomt. Zo wordt geschat dat in Finland 26% van de vrouwen tussen 18 en 24 
jaar met seksuele intimidatie geconfronteerd wordt (tegen 4% van de mannen)57. Uit rapportage in 
Nederland blijkt dat 1 op de 3 meisjes jonger dan 16 jaar met een of andere vorm van ongevraagde 
seksuele toenaderingspogingen te maken heeft, van seksuele intimidatie tot verkrachting58. 
116 
Referenties 
1 West. R. (1994), Eating disorders: anorexia nervosa and bulimia nervosa. Londen: Office of Health 
Economics 
2 ibid. 
3 Hoek. H.W. (1995),. "Impact of Urbanization on Detection of Eating Disorders." Psychiatry. 152:8. 1272-
1278. 
4 Thomas. C. (1996), British Report on Women's Health, Lancaster: niet gepubliceerd. 
5 West, R. (1994). Eating disorders: anorexia nervosa and bulimia nen'osa. Londen: Office of Health 
Economics. 
6 West. R. (1994). Eating disorders: anorexia nervosa and bulimia nen>osa. London: Office of Health 
Economics. 
7 Weilandt, C. (1996), German Report on Women's Health, Bonn: niet gepubliceerd. 
8 Folkhalsoinstitutet och Socialstyrelsen (1995). Ett liv av vikt. Regeringens uppdrag av anorexia-bulemia. 
Stockholm. 
9 West. R. (1994). Eating disorders: anorexia nervosa and bulimia nervosa. London: Office of Health 
Economics. 
10 Vervaet. M. et al. (zonder jaartal). Attitudes of schoolboys and girls toward body-weight and eating habits and 
eating-style as a risk factor for eating disorders: a pilot study in young females (niet gepubliceerd). 
11 Vermeulen. M. (1996), Dutch Report on Women's Health. Amsterdam: niet gepubliceerd. 
12 Azcvedo. M.H.P.. Ferrcira. C.P.(1992). "Anorexia Nervosa and Bulimia: A Prevalence Study." Acta 
Psychiatry Scandinavica, 86: 432-436. 
Baptista, F., et. al. (1996). "The Prevalence of Disturbances of Eating Behaviour in a Portuguese Female 
University Population." European Eating Disorders Review, 4(0). 144.1-11. 
13 West. R. (1994). Eating disorders: anorexia nervosa and bulimia nervosa. Londen: Office of Health 
Economics. 
14 Europees Centrum voor de epidemiologische controle op aids, HIV/AIDS Surveillance in the European 
Community and COST countries Europe: Quarterly Report, No 36, 30 september 1996. 
15 McKeganey et al. (1992). "Female streetworking prostitution and HIV infection in Glasgow," BMJ. 305:801-
804. 
16 Piot et al. (1988). HIV infection infernale prostitutes. Antwerpen: Instituut voor Tropische Geneeskunde. 
17 Alary, M. (1993), "HIV infection in European female sex workers: epidemiological link with the use of 
petroleum based lubricants." AIDS. 7:401-408. 
18 Ditch. J., Bradshaw. J., and Eardley. T. (1994), Developments in national family policies in 1994, York: 
University of York. 
19 Nationale verslagen over de gezondheid van vrouwen (1996), niet gepubliceerd. 
20 Sinkkonen, S. (1996). Finnish Report on Women 's Health, Kuopio: niet gepubliceerd. 
21 Thomas. C. (1996). British Report on Women 's Health, Lancaster: niet gepubliceerd. 
22 Riper. H.. Cowley. H. (1996), Irish Report on Women's Health, Limerick: niet gepubliceerd. 
23 Weilandt. C. (1996), German Report on Women 's Health. Bonn: niet gepubliceerd. 
24 Nationale verslagen over de gezondheid van vrouwen (1996). niet gepubliceerd. 
25 Coeytaux. F.M.. Leonard, A.H.. Bloomer. C.M. (1993), "Abortion." in: Koblinsky, M.. Timyan. J., and Gay. J. 
(Eds). 77»»? health of women: a global Perspective. Colorado: Westview Press. 
26 Ditch. J.. Bradshaw. J., and Eardley. T. (1994). Developments in national family policies in 1994. York: 
University of York. 
27 Saurel-Cubizolles. M.J.. Blondel. B. (1996). La Santé des Femmes, Flammarion Médecine-Sciences. Parijs. 
28 Segal, S.. LaGuardia, K.D. (1990). "Termination of pregnancy: a global view." Baillieres Clin Obstet 
Gynecol, 4:235-247. 
29 Haas. S., Schiff. I. (1988), "Symptoms of oestrogen deficiency." in: Studd J.W.W. and Whitehead M.I. (Eds), 
The Menopause. Oxford: Blackwell Scientific Publications, biz. 15-23. 
30 Kallinikos. G., Roumeliotou. A. (1996), Greek Report on Women's Health. Athene, niet gepubliceerd. 
31 Kroger. H. (toim.) (1995), "Osteoporoosin diagnoisointi ja hotio Kuopion yliopistollisen sairaalan alueella." 
Pohjois-Savon sairaanhoitopiirin julkaisuja. (Reeks publicaties van het ziekenhuisdistrict Pohjois-Savo) nr. 
22/1995, Kuopio. 
117 
32 Stray-Pedersen, B. (1996), "Osteoporosis - The Silent Thief' in: European Institute of Women's Health. 
Women in Europe: Towards Healthy Ageing, conferentieverslag, 16 oktober 1996, Dublin: European Institute 
of Women's Health. 
33 Llewellyn-Jones. D.. and Abraham. S. (1988). Menopause, Oxford: Penguin Books. 
34 Zie b.v. Paganini-Hill. A. (1995). "The risks and benefits of estrogen replacement therapy: leisure world" Inl J 
Fertil Menopausal Stud. 40(suppl 1):54-62; zie ook Boulton. A. (1996). "Hormone therapy may protect against 
Alzheimer's disease," BMJ. Vol. 313, p. 442. 
35 Bailey, J.. Kraft van Ermel, L. (1995), "Hormone replacement therapy, current practice and future trends," 
European Menopause Journal, 2(1). 4-7. 
36 Martinez, F.J., Varela E., Suarez S. (1994), "The menopause and hormone replacement therapy: its prevalence 
in the town of Lugo," Atención Primaria, 14(9): 1052-7. 
37 Vermeulen, M. (1996), Dutch Report on Women's Health, Amsterdam: met gepubliceerd. 
38 Birbaumer, A. (1996), Austrian Report on Women's Health. Wenen: niet gepubliceerd. 
39 Sundh, M., Renck, B. (1996), Swedish Report on Women's Health, Karlstad: niet gepubliceerd 
40 Sinkkonen, S. (1996), Finnish Report on Women's Health, Kuopio: niet gepubliceerd. 
41 Topo Pâivi, Klaukka Timo, Hemminki Elina ja Uutela Antti (1991), "Use of hormone replacement therapy in 
1976-89 by 45-64 year-old Finnish women," Journal of Epidemiology and Community Health. 45: 277-280 
42 Verenigde Naties (1994). A/RES/48/104. 
43 CEG (1996b), Mededeling van de Commissi e aan de Raad en het Europees Parlement over vrouwenhandel 
voor seksuele exploitatie. COM(96) 567 def. Brussel: CEG. 
44 WHO (1995b),Investing in women's health: (^entrai and Eastern Europe, Kopenhagen:WHO Regional 
Publications. 55. 
45 Sundh. M.. Renck, B. (1996). Swedish Report on Women's Health. Karlstad: niet gepubliceerd. 
46 Hcisc, L. (1993). "Violence against women: the missing agenda.", in: Koblinsky, M.. Timyan. J., and Gay. J.. 
(Eds.), The health of women: a global Perspective. Colorado: Westview Press. 
47 Romkens. R. (1992). Gewoon Geweld? Amsterdam/Lisse: Swets & Zeitlingcr. 
48 Heise. L., (1993). Violence against women: the missing agenda. In: Koblinsky, M., Timyan, J., and Gay, J., 
(eds.) The health of women: a global Perspective. Colorado: Westview Press. 
49 Arcel, L.T., Mantonakis J., Petersoon, B., et al. (1992), "Suicide attempts among Greek and Danish women 
and the quality of their relationships with husbands or boyfriends," Acta Psychiatr Scandinavica, 85(3), 189-
95. 
50 Moloney, E. (1996), "Domestic violence 'suffered by 1 in 5 women'," Irish Independent, 30 april, 5. 
51 Mooney K. (1993), The Hidden Figure : Domestic Violence in North London, Islington: Islington Council. 
52 Silva, L. (1995). "Entre Marido e Mulher Alguém Meta a Colher". À Bolina: Colecçâo das Mulheres e dos 
Homens. 
53 Weilandt, C. (1996), German Report on Women's Health, Bonn: niet gepubliceerd. 
54 Heise. L. (1993), "Violence against women: the missing agenda". In: Koblinsky, M.. Timyan, J., and Gay. J.. 
(Eds.). The health of women: a global Perspective. Colorado: Westview Press. 
55 Sinkkonen. S. (1996). Finnish Report on Women's Health, Kuopio: niet gepubliceerd. 
56 Nationale verslagen over de gezondheid van vrouwen (1996). niet gepubliceerd. 
57 Haavio-Mannila. E.. Kontuia K. (toim.) (1993). Suomalainen seksi. Tictoa suomalaistcn sukupuoliclaman 
muutoksesta. WSOY. 
58 Vermeulen, M. (1996), Dutch Report on Women 's Health, Amsterdam: niet gepubliceerd. 
118 
[figuren en tabellen] 
119 
Fisuur 7.1 
Percentage dat niet tevreden is over het gewicht' 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Griekenland 
Verenigd Koninkrijk 
Frankrijk 
Finland 
Nederland 
Denemarken 
EU 15 
Spanje 
Zweden 
Duitsland W 
Luxemburg 
België 
Portugal 
Italië 
Oostenrijk 
Duitsland O 
Ierland 
0% 20% 
gerangschikt volgens leeftijdsgroep 15-24 jaar D 
15+jaar 
15-24 jaar 
40% 60% 80% 100% 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
* De ondervraagden werd verzocht aan te geven in hoeverre zij het eens waren met de volgende uitspraak: "De ben volkomen tevreden 
met mijn gawicht". In de figuur is het percentage ondervraagden afgebeeld dat het hier (zeer) mee oneens was. 
Tabel 7.1 
Percentage dat niet tevreden is over het gewicht* 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Griekenland 
Verenigd Koninkrijk 
Fraiikrijk 
Finland 
Nederland 
Denemarken 
EU 15 
Spanje 
Zweden 
Duitsland West 
Luxemburg 
België 
Portugal 
Italië 
Oostenrijk 
Duitsland Oost 
Ierland 15-24 
jaar 
46.5 
45.0 
40.0 
39.5 
35.7 
33.4 
33,3 
32,7 
30,5 
30.2 
29.7 
28.5 
26.9 
24.3 
23.0 
20.0 
18.9 25-34 
jaar 
35,3 
43,6 
41,2 
52.3 
28,7 
32,7 
30,6 
31,2 
38.2 
18,1 
38.8 
40,5 
27.4 
19.1 
28.0 
23.9 
27.1 35-64 
jaar 
45.9 
56,9 
43,7 
60,0 
38.0 
43,8 
«40,1 
37,8 
49.3 
33,3 
42.3 
35,8 
31.0 
28,3 
33.1 
41,2 
34.2 65 jaar 
en ouder 
33,7 
47,9 
28,8 
45,4 
42,4 
31,4 
30,7 
31,5 
39.3 
19,4 
26,5 
28.5 
12.6 
26,8 
40,7 
22.1 
26.8 Totaal 
42,1 
50,4 
40,6 
52.2 
35,6 
38,0 
35,4 
34,4 
42,6 
26,9 
36.9 
34.3 
26.5 
25,8 
28.3 
31,7 
28.6 
Bron Eurobarometer 44.3/1996 
* De ondervraagden werd verzocht aan te geven in hoeverre zij het eens waren met de volgende uitspraak: "De ben volkomen tevreden 
met mijn gawicht" In de figuur is het percentage ondervraagden afgebeeld dat het hier (zeer) mee oneens was. 
120 
Fisuur 7.2 
Percentage dat het voorgaande jaar dieet gehouden heeft 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Griekenland 
Luxemburg 
Verenigd Koninkrijk 
Denemarken 
Nederland 
EU15 
Frankrijk 
Spanje 
België 
Italië 
Duitsland W 
Finland 
Zweden 
Oostenrijk 
Ierland 
Duitsland O 
Portugal D 
15+jaar 
15-24 jaar 
0% 20% 
gerangschikt volgens leeftijdsgroep 15-24 jaar 40% 60% ' 80% 100% 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
Tabel 7.2 
Percentage dat het voorgaande jaar dieet gehouden heeft 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Griekenland 
Luxemburg 
Verenigd Koninkrijk 
Denemarken 
Nederland 
EU 15 
Frankrijk 
Spanje 
België 
Italië 
Duitsland West 
Finland 
Zweden 
Oostenrijk 
Ierland 
Duitsland Oost 
Portugal 15-24 
jaar 
43.7 
40.7 
39.0 
35.8 
31.4 
23,6 
22.5 
22,1 
20.2 
19.2 
19,1 
18.6 
16.7 
15.2 
14.2 
11.7 
7.7 25 jaar 
en ouder 
34,1 
34.8 
33.7 
26,4 
23,8 
24,7 
26.0 
24,6 
23,7 
26.1 
17,8 
18,5 
19.4 
18.6 
22.7 
17,4 
22.8 Totaal 
35.7 
35,8 
34,6 
27,7 
24,8 
24,5 
25.4 
24,1 
23,1 
24,8 
17.9 
18.5 
19.0 
18,1 
20,9 
16.7 
20.0 
Bron : Eurobarometer 44.3/1996 
121 
Fisuur 7.3 
Percentage dat niet tevreden is over het gewicht, naar gewichtsklasse* 
Vrouwen van 18 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Zweden 
Finland ±r ' '»:>=" <i...ir-.mmÊ^mm,r\~^-um;*i 
ügü 
"W^^^W^^^^W: 
Frankrijk L'-«g^\A:c:if^.lia"i.yg"^ii^i,ix^.^11.:..-.."•mwM^T^j^.y'^^ià'fi 
Griekenland [••<Jr..:.^;fi,,-v,-^i,lm;i-^.;.-,ini -ii, w <•;: 
Verenigd Koninkrijk ['••«'^'•,>'\r«;<,ltn<mu^ ,,.« .^nig 2-^ŒrSŒSEZZm 
iTiii'i» « i .S3 
Denemarken | n.1-.,"^^r^Ti'.s^y^'ir^szzrs 
Spanje 
EU 15 1Ü1. iiiMJÉrirt rliffliiiiiiMr »iiiiai*Mfllnii iMnftiSiiai •• r.lj... .mull! ,i, 
. ; ;,.,«..• ^-..••••:•&;- :.:-,^ je..'. :: .->i..»..i.<: .- ^..s.:1.- „I 
Nederland ['' •:: ^vnvrv'^ST v "Mr^rr^ „ *»' v wwmw rm 
Duitsland O ^- ^,r • r-•••-• • ,•-.,,"-u- ,wvr*,-;-.f,- -f^asa 
leriancj LAm^-M»^^^^ 
Oostenrijk [ •;«-r..:--r, • -„••-TS,,,:, ; .•; ,„*.• ,-,,--., ;,-mf,3 
Luxemburg 
Portugal 'i'V'.A.: ..«*? ''T'11 "'I" '' " 
iVTiff; , 'V. j'-'ait.'i'j.v.m.in'-tetiwj. •> '.. "^ 
Italië [v, ^r^i'ff'\;f::nn^r^i;?rl,,)"-»te:u^lfei:iizii 30+Ql 
ernstig ondergewicht 
<18QI 
ernstig ondergewicht 
EU-
gemiddelde 
0% 20% 
gerangschikt naar ernstig overgewicht 40% 60% 80% 100% 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
"Zie de noot bijfiguur 7.1 
Tabel 7.3 
Cumulatief aantal aidsgevallen naar overdrachtsgroep, 
EU 15 (1996) 
Overdrachtsgroep 
Homo-/biseksuele mannen 
Intraveneuze drug5gebruikers(ID) 
Homo-/biseksuele ID 
Hemofilie/Stollingsstoomis 
Besmet door transfusie*** 
Heteroseksueel contact 
Overige****/Onbekend 
TOTAAL Vrouwen 
Cumulatief totaal* * 
14.049 
71 
1.439 
10.199 
1.597 
27.355 Cumulatief totaal* * 
% 
51,4 
0,3 
5,3 
37,3 
5.8 
100 Mannen 
Cumulatief totaal** 
59.260 
51.535 
2.535 
2 806 
1.635 
12.869 
6.344 
136.984 Cumulatief totaal ** 
% 
43,3 
37,6 
1,9 
2,0 
1,2 
9,4 
4,6 
100 
* Van 13 jaar en ouder 
** Sinds het begin van de epidemie 
*** Met inbegrip van transseksuelen 
**** Met inbegrip van ontvangers van bloedbestanddelen of weefsel 
Bron : European Centre for the Epidemiological Monitoring of AIDS. Quarterly Report No. 36, 30 september J 995. 
122 
Figuur 7.4 
Aidsgevallen bij jongeren* en volwassenen in de twee voornaamste 
overdrachtsgroepen, 1985-1995 
Oostenrijk 
Aantal gevallen** naar jaar van diagnose 
Women - Femmes 
Cases-Cas 
90-j 
80-
70-
60-
50-
40-
30-
20 " t. *+*' 
1o- ,. •*' ,v •• 
.«•»••».«•" * -te 0 ..}ur.trf.r , j—JL^ , , , , 1 , 
85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 
Year of diagnosis - Année de diagnostic 
België 
Aantal gevallen** naar jaar van diagnose 
Women - Femmes 
Cases - Cas 
120-, 
100-
80-
60-
40 - . ' * 
«... '' 
20 - *' 
0 f„.,.j.mty ••" , »;yr. , , , , , 
85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 
Year of diagnosis - Année de diagnostic 
IDU-UDI Heterosex. 
IDU = IVD Heterosex. - heteroseksuelen 
* 13 jaar en ouder 
••Gecorrigeerd voor late melding (1993-1995) 
123 
Aidsgevallen bij jongeren* en volwassenen in de twee voornaamste 
overdrachtsgroepen, 1985-1995 
Denemarken 
Aantal gevallen** naar jaar van diagnose 
Women - Femmes 
Cases-Cas 
160 ~j 
140 
120 -
100 -
80-
60-
40 -
20-.«..«•••••«•• 
i«MY""'Yl'lll*'| " 1' """f—"!1 -mij' i | | n | 
86866788 89 90 9192939495 
Year of riagnosls - Année de diagnostic 
Finland 
Aantal gevallen** naar jaar van diagnose 
Women - Femmes 
Cases-Caa 
30-j 
25-
20-
15-
10-
5-
0 — •âiliiii |iiWil><M | •> * ii t'Wmft «•»** '• iiSatkammmmmmammmt^ 
85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 
Year of diagnosis - Armée de diagnostic 
IDU-UDI Heterosex. 
ÏDU = 1VD Heterosex. = heteroseksuelen 
* 13 jaar en ouder 
**Gecorrigeerd voor late melding (1993-1995) 
124 
Aidsgevallen bij jongeren* en volwassenen in de twee voornaamste 
overdrachtsgroepen, 1985-1995 
Frankrijk 
Aantal gevallen** naar jaar van diagnose 
Women - Femmes 
Cases - Cas 
2500 
2000-
1500-
1000-
500-
0 T* I I 1 I 1 1 1 1 1 1 
85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 96 
Year ol diagnosis - Année de diagnostic 
Duitsland 
Aantal gevallen** naar jaar van diagnose 
Women - Femmes 
Cases-Cas 
1400 i 
1200 
1000 -
800-
800-
400-
200-
ww ,y vu vtf VU VHVUOwvüVl 
O ** t+4AMAÊMMM^-*m^M~É^-A-ML^f. •, U|JTIL. .f .__ r . . _r f. t . .1 i mnqniftaiiiiMinJi 
85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 
Year of diagnosis - Année de diagnostic 
IDU-UDi Heterosex. 
IDU = IVD Heterosex. = heteroseksuelen 
•13 jaar en ouder 
**Gecorrigeerd voor late melding (1993-1995) 
125 
Aidsgevallen bij jongeren* en volwassenen in de twee voornaamste 
overdrachtsgroepen, 1985-1995 
Griekenland 
Aantal gevallen** naar jaar van diagnose 
Women - Femmes 
Cases - Cas 
140-j 
120-
100-
80-
60-
40 
20 H 
0 „.„«.«•lil m, ..TSAW^.tfi'^nUMM^liMM'f.'YIti»».. .«..«« 
86 86 67 88 89 90 91 92 93 94 95 
Year of diagnosis - Année de diagnostic 
Ierland 
Aantal gevallen** naar jaar van diagnose 
Women - Femmes 
Cases-Cas 
30-i 
25 
20H 
15 
10-
5-
1 > < "" r »' " » i 1 1 i i 
8586 87 888990 9192939495 
Year of «diagnosis - Année de diagnostic 
IDU-UDI - • - • Heterosex. 
IDU = 1VD Heterosex. = heteroseksuelen 
* 13 jaar en ouder 
**Gecorrigeerd voor late melding (1993-1995) 
126 
Aidsgevallen bij jongeren* en volwassenen in de twee voornaamste 
overdrachtsgroepen, 1985-1995 
Italië 
Aantal gevallen** naar jaar van diagnose 
Women - Femmes 
Cases-Cas 
3000 -j 
2500 -
2000-
1500 -
1000-
500 -
0 JMMMyilVly.» t.s ??.it^'.r.y ^ | T T 
8586 87 888990 9192939495 
Year of diagnosis - Année de dtagnostte 
Luxemburg 
Aantal gevallen** naar jaar van diagnose 
Women - Femmes 
Cases - Cas 
12 -, 
10-
8-
6-
4 -
2 A 
,. + •* ƒ* ^ ." 
1 1 T" 'T" 'T" I' 'T f""" r > 
85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 
Year of diagnosis - Année de diagnostic 
IDU-UD1 -•"-« Heterosex. 
IDU = IVD Heterosex. = heteroseksuelen 
* 13 jaar en ouder 
••Gecorrigeerd voor late melding (1993-1995) 
127 
Aidsgevallen bij jongeren* en volwassenen in de twee voornaamste 
overdrachtsgroepen, 1985-1995 
Nederland 
Aantal gevallen** naar jaar van diagnose 
Women - Femmes 
Cases-Cas 
400-1 
360-
300-
250-
200 
150 
100 
50H 
"f"*Yr « 1 1 1 1 1 1 > 
8586 87 888990 91 92939496 
Year of diagnosis - Année de diagnostic 
Portugal 
Aantal gevallen** naar jaar van diagnose 
Women - Femmes 
Cases-Cas 
300-
250-
200-
150-
100 
50 
85 86 87888990 9192939495 
Year of dagnosis - Année de diagnostic 
IDU-UDI Heterosex. 
IDU = IVD Heterosex. = heteroseksuelen 
* 13 jaar en ouder 
**Gecorrigeerd voor late melding (1993-1995) 
128 
Aidsgevallen bij jongeren* en volwassenen in de twee voornaamste 
overdrachtsgroepen, 1985-1995 
Spanje 
Aantal gevallen** naar jaar van diagnose 
Women - Femmes 
Cases-Cas 
4000 -
3500-
3000 
2500 -
2000-
1500 
1000-
500-
0 . ^»—Mtfit'mii^t m » y t r, 1." "~, * *** Tl . ••...• ,.. 
8586 87 888990 9192939495 
Year of diagnosis • Année de dagnosöc 
Zweden 
Aantal gevallen** naar jaar van diagnose 
Women - Femmes 
Cases-Cas 
120-1 
100-
80-
60-
40-
20 
Î 
85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 
Year of dagnosis - Année de diagnostic 
IDU-UDI Heterosex. 
IDU = IVD Heterosex. = heteroseksuelen 
* 13 jaar en ouder 
••Gecorrigeerd voor late melding (1993-1995) 
129 
Aidsgevallen bij jongeren* en volwassenen in de twee voornaamste 
overdrachtsgroepen, 1985-1995 
Verenigd Koninkrijk 
Aantal gevallen** naar jaar van diagnose 
Women - Femmes 
Cases* Cas 
1200 -j 
1000-
800-
600 
400-
200-
, ,• *^mmfAn^{nryr"\*™*r^T'rtf!tt?^ 
85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 
Year of diagnosis - Année de diagnostic 
IDU-UDI Heterosex. 
IDU * IVD Heterosex. = heteroseksuelen 
•13 jaar en ouder 
••Gecorrigeerd voor late melding (1993-1995) 
130 
Tabel 7.4 
Cumulatief aantal aidsgevallen voor beide geslachten1 
EU 15 (1996) 
Lit-Staat T Cumulatief totaal* 
30.09.1996 
Oostenrijk 1.609 
België 2.203 
Denemarken 1.957 
Finland 248 
Frankrijk 43.451 
Duitsland 15.308 
Griekenland 1.422 
Ierland 549 
Italië 35.949 
Luxemburg 114 
Nederland 4.199 
Portugal 3.575 
Spanje 41.598 
Zweden 1.445 
Verenigd Koninkrijk 13.394 
TOTAAL EG 167.021 
Sinds het begin van de epidemie 
Bron European < 'entre for the Epidemiological Monitoring of'. UDS. 
Quarterly Report So. 36. 30 September 1996 
Tabel 7.5 
Gebruik van anticonceptiemiddelen en vruchtbaarheidscijfers bij vrouwen, 
EU 15 
Lid-Staat 
Oostenrijk 
België 
Denemarken 
Finland 
Frankrijk 
Duitsland 
Griekenland 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Spanje 
Zweden 
Verenigd Koninkrijk Gebruiksters van 
anticonceptie­
middelen (%) 
1986-93 
71 
79 
78 
80 
81 
75 
n.v 
n.v 
78 
n.v 
76 
66 
59 
78 
81 Totaal 
vruchtbaarheidscijfer 
1970 1993 
2,30 
2,20 
1.90 
1.80 
2.50 
2.10 
2.30 
3,90 
2,40 
n.v. 
2.60 
2.80 
2,80 
1,90 
2,<40 1.50 
1.70 
1,70 
1.90 
1.70 
1.30 
1.40 
2.10 
1,30 
1,70 
1.60 
1.60 
1,20 
2,10 
1,80 % 
levendgeborenen 
bij moeders 
jonger dan 20 
jaar, laatste 
beschikbare jaar 
5,76(1992) 
3,69(1986) 
2.73(1988) 
2.70(1992) 
2,40(1991) 
3,36(1991) 
5,82(1992) 
4.35(1987) 
3,00(1994) 
2,62(1989) 
1,87(1992) 
10^5(1985) 
5,20(1989) 
3,11(1986) 
8.13 (1989) Vruchtbaarheidscijfer per 
1000 vrouwen van 15-19 jaar 
1970 1990 
61.4 
31.1 
32.4 
32.2 
26.4 
n.v. 
36.5 
16.9 
42,8 
28,0 
22,6 
29,4 
14,1 
34,0 
49.7 21.3 
12.2 
9.1 
12.1 
9.0 
n.v. 
26.3 
16.0 
10.0 
11,6 
8.3 
26,3 
16,7 
12,7 
33,0 
Bron : Human Development Report 1995/HFA. 1996. 
131 
Tabel 7.6 
Abortus, EU 15 
Lid-Staat 
Oostenrijk 
België 
Denemarken 
Finland 
Frankrijk 
Duitsland 
Griekenland 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Spanje 
Zweden 
Verenigd Koninkrijk Gelegaliseerd 
sinds 
1975 
1990 
1970 
1975 
1992/1996 
1986 
Niet gelegaliseerd 
1978 
1979 
1984 
1984 
1985 
1938 
1968 Abortussen per 
1000 vrouwen 
n.v. 
n.v. 
14.3 (1993) 
7.9 (1994) 
13.0 (1990) 
n.v. 
n.v 
n.v 
8.6 (1994) 
n.v. 
6.0 (1994) 
n.v. 
5.38 (1994) 
18.3 (1994) 
12.18 (1994)* Abortussen per 
1000 
levendgeborenen 
bij moeders van 
alle leeftijden 
n.v. 
n.v. 
278.00 (1992) 
157.34 (1993) 
254.00 (1990) 
146.60 (1992) 
108.25 (1991) 
n.v. 
287.30 (1991) 
99.0 (1992) 
98.70 (1992) 
200.00 (1994) 
92.70 (1990) 
290.00 (1993) 
227.48 ( 1988) Abortussen per 1000 
levendgeborenen Wj 
moeders jonger dan 20 jaar 
n.v 
n.v 
1856,07 (1988) 
961.22 (1991) 
1058.00 (1990) 
n.v. 
86.47 (1992) 
n.v. 
n.v. 
n.v. 
558.50 (1988) 
n.v. 
n.v. 
1701.40 (1993) 
663.52 (1988) 
Bron : Human Development Report 1995,HFA. 1996. 
132 
Fisuur 7.5 
Percentage dat onvoldoende geïnformeerd is over substitutietherapie 
Vrouwen van 35 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Portugal 
Ierland 
Spanje 
Griekenland 
Italien 
Nederland 
Verenigd Koninkrijk 
EU 15 
Duitsland O 
Duitsland W 
Oostenrijk 
Zweden 
Frankrijk 
Denemarken 
België 
Finland 
Luxemburg 
0% 20% 
gerangschikt volgens leeftijdsgroep 50-64 jaar 50-64 jaar d 
35-49 jaar 
40% 60% 
% niet geïnformeerd 80% 100% 
Bron Eurobarometer 44.3/1996 
Tabel 7.7 
Percentage dat onvoldoende geïnformeerd is over substitutietherapie 
Vrouwen van 15 jaar en ouder, EU 15 (1996) 
Portugal 
Ierland 
Spanje 
Griekenland 
Italië 
Nederland 
Verenigd Koninkrijk 
EU 15 
Duitsland Oost 
Duitsland West 
Oostenrijk 
Zweden 
Frankrijk 
Denemarken 
België 
Finland 
Luxemburg <35 
jaar 
77.3 
69.8 
72.7 
76.7 
89.7 
67.9 
70,1 
71,7 
64.5 
67.2 
64.7 
77.0 
66,0 
71.4 
55.8 
54.6 
53.7 35-49 
jaar 
69,2 
64,4 
62.2 
75,8 
71,2 
65,7 
60.8 
59.3 
59.2 
51.2 
59.7 
57.3 
55.3 
53.6 
33,1 
36.4 
44.6 50-64 
jaar 
67.9 
67.4 
67.0 
65.2 
61.6 
50.5 
50,5 
47,1 
42.1 
40.7 
39.4 
36.5 
28.6 
26.8 
26.0 
15.2 
10.8 65 jaar 
en ouder 
67,0 
74,7 
71,0 
81.0 
69,0 
51.5 
62,7 
584 
65,9 
54,0 
58,2 
46,1 
45,5 
41.9 
32.3 
32,8 
21.6 Totaal 
71.5 
68,5 
68,7 
74,6 
75,2 
62,9 
62,8 
60,9 
57,5 
54,7 
57,6 
57,4 
51,4 
51.6 
39.9 
36,7 
40,3 
Bron: Eurobarometer 44.3/1996 
133 
8. CONCLUSIE 
Dit verslag is opgesteld om een overzicht te geven van de gezondheidstoestand van 
vrouwen en daarmee samenhangende onderwerpen. Het is bedoeld om aan de hand van de 
meest recente gegevens op Gemeenschapsniveau een aantal voor vrouwen belangrijke 
gezondheidskwesties toe te lichten om zo de discussie te stimuleren. Het verslag is niet 
bedoeld om als uitgangspunt te fungeren voor een nieuw communautair actieprogramma 
voor de gezondheid van vrouwen, maar wel zullen de gedane constateringen waar van 
toepassing in de bestaande programma's worden verwerkt. Hoewel de beschikbare 
gegevens verre van ideaal zijn, konden toch voldoende gegevens vergaard worden om een 
beeld te geven van (enkele van) de vele verschillende dimensies van de gezondheid van 
vrouwen. Met name komt naar voren dat vrouwen in de EG een goede gezondheid 
genieten, zowel gemeten aan de levensverwachting, die nu bij 80 jaar ligt, als aan de 
subjectief ervaren gezondheid. Gemiddeld zegt meer dan 60% van de vrouwen in de EG 
in goede of zeer goede gezondheid te verkeren. 
Deze situatie is bereikt doordat de gezondheid van vrouwen gedurende tientallen jaren 
beter is geworden, deels als gevolg van de algemene verbeteringen in de 
levensomstandigheden in de Gemeenschap, en deels doordat de positie van de vrouw in de 
samenleving is verbeterd. Uiteraard zijn er verschillen tussen de Lid-Staten in de 
gezondheid van vrouwen, enerzijds omdat de uitgangspunten verschillend waren en 
anderzijds omdat niet overal even snel vooruitgang geboekt is. Duidelijk is in elk geval dat 
in sommige van de Lid-Staten waarin de gezondheidstoestand twintig jaar geleden het 
slechts was, de grootste vooruitgang geboekt is, terwijl in andere Lid-Staten, waar de 
gezondheid altijd al op een hoog niveau lag, de vooruitgang bescheidener was. 
Ondanks de geconstateerde verbeteringen zijn er nog redenen tot verontrusting in verband 
met de gezondheid van vrouwen. Bijna een op de vier vrouwen in de Gemeenschap zegt 
enigermate in haar functioneren beperkt te zijn als gevolg van een langdurige aandoening. 
Verder heeft een groot aantal (en percentage) vrouwen een ongezonde levensstijl (roken, 
drinken, zittend leven, ongezonde voeding). Deze factoren dragen samen bij aan (een 
groot deel van) de beperkingen, ziekte en voortijdige sterfte onder vrouwen in de EG. 
De voornaamste doodsoorzaken voor vrouwen zijn hart- en vaatziekten en kanker. Beide 
soorten aandoeningen zijn ook verantwoordelijk voor een groot deel van de voortijdige 
sterfte, die grotendeels voorkomen kan worden door middel van preventie, primair - een 
gezondere levensstijl, of secundair - vroegtijdige opsporing van de ziekte, b.v. door 
middel van screening. Helaas blijken er onder vrouwen behoorlijk wat misvattingen te 
heersen over de risico's om een hartziekte te krijgen en de voornaamste risicofactoren 
daarvoor. 
Uit de gegevens over gezondheidsbevordering en ziektepreventie blijkt dat er tussen de 
Lid-Staten grote verschillen bestaan in de faciliteiten die voor vrouwen beschikbaar zijn. 
Met name is vermeldenswaard dat minder dan de helft van de vrouwen boven de 40 die 
aan overgewicht lijden, en daardoor een verhoogd risico op diabetes van type II lopen, het 
voorgaande jaar gescreend is op deze aandoening, die sterk in opkomst en de oorzaak van 
aanzienlijke ziekte en sterfte is. Opmerkelijk is verder dat de meeste vrouwen, ongeacht 
hun leeftijd, vinden dat zij onvoldoende geïnformeerd zijn over de mogelijke voor- en 
nadelen van substitutietherapie. Uit deze en andere bevindingen komt duidelijk naar voren 
134 
dat een aantal belangrijke gezondheidskwesties van vrouwen nog de nodige aandacht 
vereisen. 
In het laatste deel van het verslag is getracht een aantal aspecten van actuele 
gezondheidskwesties aan te geven die voor vrouwen in de verschillende levensfasen van 
belang zijn. Met name is gebleken dat Hiv en aids niet langer een specifiek probleem van 
(homoseksuele) mannen zijn. In feite zijn vrouwen vatbaarder voor deze ziekte dan 
mannen, ook al zijn zij onder de aidsslachtoffers nog in de minderheid. Daarom moeten de 
inspanningen om de uitbreiding van deze aandoening te voorkomen zich ook op vrouwen 
richten. Een ander, in omvang toenemend gezondheidsprobleem onder jonge vrouwen, dat 
ernstige gevolgen kan hebben, betreft eetstoornissen. 
Onder oudere vrouwen is een van de belangrijkste punten van zorg de toename van 
osteoporose, deels veroorzaakt door vergrijzing en deels door onvoldoende aandacht voor 
de preventie- en behandelingsmogelijkheden. 
Ter afsluiting dient te worden benadrukt dat met dit verslag over de gezondheidstoestand 
van vrouwen niet de indruk gewekt wil worden dat de gezondheid van vrouwen meer 
aandacht verdient dan die van mannen, maar dat er nu eenmaal biologische, 
maatschappelijke en andere redenen zijn waarom de gezondheidsproblematiek bij vrouwen 
anders ligt en dat dit als gegeven moet worden erkend. Vrouwen leven tegenwoordig dan 
wel langer dan mannen, maar dit gaat wel gepaard met aanzienlijke ziekte en beperkingen. 
Erkenning van het speciale karakter van de gezondheidsproblemen van vrouwen is een 
eerste stap om hun situatie te verbeteren. 
135 
Bijlage I 
Woordenlijst 
Anorexia nervosa: 
Een psychologische eetstoornis die vooral vrouwen treft. Gaat gepaard met extreem 
dieet houden, gewichtsverlies en verhongering, waarbij het lichaamsbeeld gestoord is 
en verlies van de zelfbeheersing kan optreden; kan de dood tot gevolg hebben1 
Boulimie: 
Een psychologische eetstoornis die vooral vrouwen treft. Hierbij worden in korte tijd 
grote hoeveelheden voedsel gegeten (vreetbuien), waarbij de patiënt het gevoel heeft 
zichzelf niet onder controle te hebben, gevolgd door compenserend gedrag om 
gewichtstoename te voorkomen, b.v. door braken-. 
Gestandaardiseerd sterftecijfer (SDR): 
Het aantal sterfgevallen per 100 000, gecorrigeerd voor de leeftijdsopbouw van een 
standaard Europese bevolking. Met behulp van gestandaardiseerde sterftecijfers 
kunnen vergelijkingen in de tijd tussen landen gemaakt worden, aangezien de hierin 
uitgedrukte sterfte onafhankelijk is van de leeftijdsopbouw van de populatie. De in dit 
verslag gebruikte sterftecijfers zijn berekend door de WHO3 
Incidentie: 
Het aantal nieuwe gevallen van een ziekte in de loop van een bepaalde periode 
(doorgaans een jaar) als percentage van het aantal inwoners4. 
Levensverwachting: 
Het gemiddelde aantal jaren dat een mens heeft te leven wanneer hij een bepaalde 
leeftijd heeft bereikt, waarbij ervan uitgegaan wordt dat de huidige leeftijdsspecifieke 
sterftecijfers niet veranderen. De levensverwachting op 65-jarige leeftijd bijvoorbeeld 
geeft het gemiddelde aantal jaren aan dat iemand die 65 wordt nog kan verwachten te 
leven5. 
Menopauze: 
Het ophouden van de menstruatie, hetgeen het einde betekent van de vruchtbare 
levensfase van de vrouw. De gemiddelde leeftijd van de menopauze in de EG is 50-52 
jaar. 
Moedersterfte: 
Sterfte van vrouwen bij de bevalling; wordt gewoonlijk per 100 000 opgegeven. 
136 
Prevalentie: 
Het aantal bestaande ziektegevallen in een populatie op een bepaald ogenblik of in een 
bepaalde periode6. 
Totaal vruchtbaarheidscijfer: 
Het gemiddelde aantal levendgeboren kinderen dat een vrouw gedurende haar leven 
zou krijgen als zij op elke leeftijd kinderen zou baren overeenkomstig de daarvoor 
geldende leeftijdsspecifieke cijfers7. 
Verkorting van de levensverwachting t.g.v. overlijden vóór 65 jaar: 
De hypothetische toename van de levensverwachting als de sterfte in de leeftijdsgroep 
0-64 jaar volledig geëlimineerd zou zijn8. 
Ziekten van de bloedsomlooporganen: 
Dit omvat acuut myocardinfarct en andere ischemische myocardaandoeningen. 
Ischémie is de gelokaliseerde onderbreking van de bloedtoevoer9. 
Zuigelingensterftecijfer: 
Het aantal kinderen dat jaarlijks sterft voordat zij hun eerste verjaardag hebben bereikt, 
per 1000 levendgeborenen10 
Referenties 
1 American Psychiatrie Association (1987), Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders 
(DSMI1I-R), Washington, D.C.: American Psychiatric Association. 
2 ibid 
3 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 
1995. COM (95) 357 def. Brussel, CEG. Eurostat (1995b), Jaarboek 1995, Luxemburg: Bureau voor 
officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 
4 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 
1995. COM (95) 357 def., Brussel, CEG.. 
5 CEC (1995b), The demographic situation in the European Union, 1994, Luxemburg: Bureau voor 
officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 
6 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 
1995. COM (95) 357 def.. Brussel. CEG. 
7 CEG (1995a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap, 
1995. COM (95) 357 def., Brussel. CEG. 
8 WHO (1996), gegevensbank Health for All. Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de 
WHO 
9 Eurostat (1995b), Jaarboek 1995. Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese 
Gemeenschappen. 
10 Ibid. 
137 
Bijlage II 
Lijst van figuren 
Figuur 1.1: Voldoende aandacht voor de gezondheid van vrouwen, 1996, vrouwen van 
15 jaar en ouder, EU 15 
Figuur 1.2: Voldoende aandacht voor de gezondheid van vrouwen, 1996, vrouwen van 
15 jaar en ouder 
Figuur 2.1 : Verhouding vrouwen/mannen, 1996 (EU-15) 
Figuur 2.2: Verhouding vrouwen/mannen in de leeftijdsgroepen 0-19 jaar en 60-plus, 
1996 (EU-15) 
Figuur 2.3: Gezinnen vroeger en nu, EU 15 
Figuur 2.4: Trends in de economische vruchtbaarheidsindicator in de laatste 40 jaar 
Figuur 2.5: Veranderingen in de arbeidswereld (EU) 
Figuur 2.6: Huidige bevolkingsopbouw en opbouw van de beroepsbevolking 
Figuur 3.1: Levensverwachting bij de geboorte, 1970-1995, vrouwen, EU-15 
Figuur 3.2: Verkorting van de levensverwachting t.g.v. voortijdig overlijden 
Figuur 3.3: Levensverwachting bij de geboorte (in jaar), EU-15 ( 1995) 
Figuur 3.4: Zuigelingensterftecijfer 
Figuur 3.5: Moedersterfte 
Figuur 3.6: Subjectief ervaren gezondheid, 1996, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-
15 
Figuur 3.7: Subjectief ervaren gezondheid, oudere vrouwen, EU-15(1996) 
Figuur 3.8: Gemiddelde lichaamslengte (in cm), vrouwen van 18 jaar en ouder, EU-15 
(1996) 
Figuur 3.9: Gemiddelde lichaamslengte (in cm), vrouwen van 18 jaar en ouder naar 
leeftijdsgroep, EU-15 (1996) 
Figuur 3.10: Gemiddelde lichaamslengte (in cm), vrouwen naar leeftijdsgroep, EU-15 
(1996) 
Figuur 4.1 : Percentage met beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van 
langdurige ziekte, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Figuur 4.2: Percentage met beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van 
langdurige ziekte naar leeftijdsgroep en mate van beperking, EU-15 (1996) 
Figuur 4.3: Percentage met beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van 
langdurige ziekte, vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Figuur 4.4: Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg 
van ziekte of letsel, vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-l 1 (1994) 
Figuur 4.5: Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg 
van ziekte of letsel, vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-l 1 (1994) 
Figuur 4.6: Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg 
van emotionele of psychische problemen, vrouwen van 16 jaar en ouder, 
EU-12 (1994) 
Figuur 4.7: Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee twee weken als 
gevolg van emotionele of psychische problemen, vrouwen van 65 jaar en 
ouder, EU-12 (1994) 
Figuur 4.8: Percentage vrouwen dat de laatste twee weken contact had met een arts, 
vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Figuur 4.9: Percentage vrouwen dat de laatste twee weken contact had met een arts, 
naar leeftijdsgroep, EU-15(1996) 
Figuur 4.10: Percentage dat in het voorgaande jaar in het ziekenhuis is opgenomen om 
andere reden dan bevalling, vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
138 
Figuur 4.11: Percentage dat in het voorgaande jaar in het ziekenhuis is opgenomen om 
andere reden dan bevalling, naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) 
Figuur 4.12: Gemiddeld aantal nachten in het ziekenhuis in het voorgaande jaar, 
vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Figuur 5.1: Voornaamste doodsoorzaken ( 1992), alle vrouwen, EU-15 
Figuur 5.2: Sterfte als gevolg van ongevallen met motorvoertuigen (1992), alle 
vrouwen, EU-15 
Figuur 5.3: Sterfte door zelfdoding en zichzelf toegebracht letsel (1992), alle vrouwen, 
EU-15 
Figuur 5.4: Kankersterfte ( 1992), vrouwen van 0-64 jaar, EU-15 
Figuur 5.5: Kankersterfte ( 1992), alle vrouwen, EU-15 
Figuur 5.6: Kankersterfte onder vrouwen ( 1992), alle vrouwen, EU-15 
Figuur 5.7: Sterfte aan borstkanker ( 1992), vrouwen van 0-64 jaar, EU-15 
Figuur 5.8: Sterfte aan borstkanker ( 1992), alle vrouwen, EU-15 
Figuur 5.9: Sterfte aan borstkanker (1992), alle vrouwen 1970-1992, EU-15 
Figuur 5.10: Sterfte aan baarmoederhalskanker ( 1992), vrouwen van 0-64 jaar, EU-15 
Figuur 5.11: Sterfte aan baarmoederhalskanker ( 1992), alle vrouwen, EU-15 
Figuur 5 12: Sterfte aan kanker van de ademhalingsorganen (1970-1992), vrouwen van 
0-64 jaar, EU-15 
Figuur 5.13: Sterfte aan kanker van de ademhalingsorganen (1992), vrouwen van 0-64 
jaar, EU-15 
Figuur 5.14: Sterfte aan kanker van de ademhalingsorganen (1992), alle vrouwen, EU-
15 
Figuur 5.15: Denkbeelden over bij welk geslacht meer longkanker voorkomt, alle 
vrouwen, EU-15 (1996) 
Figuur 5.16: Sterfte door aandoeningen van de bloedsomlooporganen (1992), vrouwen 
van 0-64 jaar, EU-15 
Figuur 5.17: Sterfte door aandoeningen van de bloedsomlooporganen (1992), alle 
vrouwen, EU-15 
Figuur 5.18: Denkbeelden over bij welk geslacht meer hartziekten voorkomen, alle 
vrouwen, EU-l5 (1996) 
Figuur 5.19: Sterfte aan ischemische hartziekten ( 1992), vrouwen van 0-64 jaar, EU-15 
Figuur 5.20: Sterfte aan ischemische hartziekten (1992), alle vrouwen, EU-15 
Figuur 5.21: Denkbeelden over de belangrijkste risicofactoren voor hartziekten (1996), 
alle vrouwen, EU-15 
Figuur 5.22: Sterfte aan cerebrovasculaire aandoeningen (1992), vrouwen van 0-64 jaar, 
EU-15 
Figuur 5.23: Sterfte aan cerebrovasculaire aandoeningen (1992), alle vrouwen, EU-15 
Figuur 6.1: Percentage rooksters (1991), vrouwen van 15 jaar en ouder, verschillende 
Lid-Staten 
Figuur 6.2: Aan roken toegeschreven sterfte (1990), vrouwen van 35 jaar en ouder, 
EU-15 
Figuur 6.3: Sterfte aan leverziekten ( 1992), alle vrouwen, EU-15 
Figuur 6.4: Percentage over- en ondergewicht, vrouwen van 18 jaar en ouder, EU-15 
(1996) 
Figuur 6.5: Percentage dat het voorgaande jaar een hartonderzoek ondergaan heeft, 
vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) 
Figuur 6.6: Percentage waarbij het voorgaande jaar een cholesterolbepaling is verricht, 
vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Figuur 6.7: Percentage waarbij het voorgaande jaar een diabetestest is verricht, 
vrouwen van 40 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Figuur 6.8: Percentage waarbij het voorgaande jaar een osteoporoseonderzoek is 
verricht, vrouwen van 50 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
139 
Figuur 6.9: Percentage dat de voorkeur geeft aan een vrouwelijke arts, vrouwen van 
15 jaar en ouder, EU-15 ( 1996) 
Figuur 6.10: Percentage waarbij het voorgaande jaar een baarmoederhalsuitstrijkje 
gemaakt is, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Figuur 6.11: Percentage waarbij het voorgaande jaar de borsten met de hand zijn 
onderzocht, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) 
Figuur 6.12: Percentage dat voorstander is van mammografische screening, vrouwen 
van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) 
Figuur 6.13: Percentage waarbij in het voorgaande jaar een mammogram is gemaakt, 
vrouwen van 50-69 jaar, EU-15 ( 1996) 
Figuur 7.1 : Percentage dat niet tevreden is over het gewicht, vrouwen van 15 jaar en 
ouder, EU-15 (1996) 
Figuur 7.2: Percentage dat het voorgaande jaar dieet gehouden heeft, vrouwen van 15 
jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Figuur 7.3: Percentage dat niet tevreden is over het gewicht, naar gewichtsklasse, 
vrouwen van 18 jaar en ouder, EU-15(1996) 
Figuur 7.4: Aidsgevallen bij jongeren en volwassenen in de twee voornaamste 
overdrachtsgroepen, 1985-1995 
Figuur 7.5: Percentage dat onvoldoende geïnformeerd is over substitutietherapie, 
vrouwen van 3 5 jaar en ouder, EU-15(1996) 
140 
Bijlage III 
Lijst van tabellen 
Tabel 1.1: Voldoende aandacht voor de gezondheid van vrouwen, 1996, vrouwen van 
15 jaar en ouder, EU 15 
Tabel 2.1 : Vrouwen in de totale bevolking van de Europese Unie, 1993 (EU-15) 
Tabel 2.2: Vrouwen en mannen in de EU (15) 
Tabel 2.3: Huwelijken en scheidingen in de EU (15), 1960-1995 
Tabel 2.4: Geboorten en vruchtbaarheid in de EU ( 15), 1960-1995 
Tabel 2.5: Gebruik van anticonceptiemiddelen en vruchtbaarheid (EU-15) 
Tabel 2.6: Arbeidsparticipatie EU-15, (1993) 
Tabel 2.7: Deeltijdarbeid als percentage van de totale arbeid, EU-15, (1993) 
Tabel 2.8: Werkloosheidscijfers EU-15, (1993) 
Tabel 2.9: Seksegerelateerde ontwikkelingsindices 
Tabel 3.1: Levensverwachting bij de geboorte (in jaar) EU-l5 ( 1995) 
Tabel 3.2: Levensverwachting op 15-jarige leeftijd (in jaar) EU-15 (1995) 
Tabel 3.3: Levensverwachting op 45-jarige leeftijd (in jaar) EU-15 ( 1995) 
Tabel 3.4: Levensverwachting op 65-jarige leeftijd (in jaar) EU-15(1995) 
Tabel 3.5: Gezondheidsbeleving 1996 vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 
Tabel 3.6: Gezondheidsbeleving 1996, vrouwen van 65-74 jaar, EU-15 
Tabel 3.7: Gezondheidsbeleving 1996, vrouwen van 75 jaar en ouder, EU-15 
Tabel 3.8: Gemiddelde lichaamslengte (in cm), vrouwen van 18 jaar en ouder naar 
leeftijdsgroep, EU-15 (1996) 
Tabel 4.1: Beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van langdurige 
ziekte, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Tabel 4.2: Percentage met beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van 
langdurige ziekte naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) 
Tabel 4.3: Beperkingen in het lichamelijk functioneren als gevolg van langdurige 
ziekte, vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Tabel 4.4: Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg 
van ziekte of letsel, vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-l 1 (1994) 
Tabel 4.5: Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg 
van ziekte of letsel, vrouwen van 65 jaar en ouder, EU-l 1 (1994) 
Tabel 4.6: Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg 
van emotionele of psychische problemen, vrouwen van 16 jaar en ouder, 
EU-12 (1994) 
Tabel 4.7: Percentage met activiteitenbeperkingen in de laatste twee weken als gevolg 
van emotionele of psychische problemen, vrouwen van 65 jaar en ouder, 
EU-12 (1994) 
Tabel 4.8: Percentage vrouwen dat de laatste twee weken contact had met een arts, 
vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Tabel 4.9: Percentage vrouwen dat de laatste twee weken contact had met een arts, 
naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) 
Tabel 4.10: Percentage dat in het voorgaande jaar in het ziekenhuis is opgenomen om 
andere redenen dan bevalling, vrouwen van 16 jaar en ouder, EU-15 
(1996) 
Tabel 4.11 : Percentage dat in het voorgaande jaar in het ziekenhuis opgenomen is om 
andere redenen dan bevalling, naar leeftijdsgroep, EU-15 (1996) 
Tabel 4.12: Gemiddeld aantal nachten in het ziekenhuis in het voorgaande jaar, 
vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) 
141 
Tabel 5.1: Denkbeelden over bij welk geslacht meer longkanker voorkomt, vrouwen 
van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) 
Tabel 5.2: Denkbeelden over bij welk geslacht meer hartziekten voorkomen, alle 
vrouwen EU-15 (1996) 
Tabel 5.3: Denkbeelden over de belangrijkste risicofactoren voor hartziekten (1996) 
alle vrouwen, EU-15 
Tabel 6.1: Percentage rooksters (1991), vrouwen van 15 jaar en ouder, verschillende 
Lid-Staten 
Tabel 6.2: Aan roken toegeschreven sterfte (1990), vrouwen van 35 jaar en ouder, 
EU-15 
Tabel 6.3: Percentage over- en ondergewicht, vrouwen van 18 jaar en ouder, EU-15 
(1996) 
Tabel 6.4: Percentage dat het voorgaande jaar een hartonderzoek ondergaan heeft, 
vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) 
Tabel 6.5: Percentage waarbij het voorgaande jaar een cholesterolbepaling is verricht, 
vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) 
Tabel 6.6: Percentage waarbij het voorgaande jaar een diabetestest is verricht, 
vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) 
Tabel 6.7: Percentage waarbij het voorgaande jaar een osteoporoseonderzoek is 
verricht, vrouwen van 50 jaar en-ouder, EU-15 (1996) 
Tabel 6.8: Percentage dat de voorkeur geeft aan een vrouwelijke arts, vrouwen van 
15 jaar en ouder, EU-15 ( 1996) 
Tabel 6.9: Percentage waarbij het voorgaande jaar een baarmoederhalsuitstrijkje 
gemaakt is, vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Tabel 6.10: Percentage waarbij het voorgaande jaar de borsten met de hand zijn 
onderzocht, vrouwen van 15 jaar en ouder, vrouwen van 15 jaar en ouder, 
EU-15 (1996) 
Tabel 6.11: Percentage dat voorstander is van mammografische screening, vrouwen 
van 15 jaar en ouder, EU-15(1996) 
Tabel 6.12: Percentage waarbij in het voorgaande jaar een mammogram is gemaakt, 
vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
Tabel 7.1: Percentage dat niet tevreden is over het gewicht, vrouwen van 15 jaar en 
ouder, EU-15 (1996) 
Tabel 7.2: Percentage dat het voorgaande jaar dieet gehouden heeft, vrouwen van 15 
jaar en ouder, EU-15 ( 1996) 
Tabel 7.3: Cumulatief aantal aidsgevallen naar overdrachtsgroep, EU-15(1996) 
Tabel 7.4: Cumulatief aantal aidsgevallen voor beide geslachten, EU-15(1996) 
Tabel 7.5: Gebruik van anticonceptiemiddelen en vruchtbaarheidscijfers bij vrouwen, 
EU-15 
Tabel 7.6: Abortus, EU-15 
Tabel 7.7: Percentage dat onvoldoende geïnformeerd is over substitutietherapie, 
vrouwen van 15 jaar en ouder, EU-15 (1996) 
142 
Bijlage IV 
Bibliografie 
Abel-Smith, B., Figueras, J., Holland, W., McKee, M., Mossialos, E. (1995), Choices in 
Health Policy. Londen: Dartmouth. 
Alary, M. et al. (1993), "HIV infection in European female sex workers: epidemiological link 
with the use of petroleum based lubricants," AIDS, 7:401-408. 
American Psychiatric Association (1987), Diagnostic and Statistical Manual of Mental 
Disorders (DSMIII-R), Washington, DC: American Psychiatric Association. 
Arcel, L.T., Mantonakis J., Petersson, B., et al. (1992), "Suicide attempts among Greek and 
Danish women and the quality of their relationships with husbands or boyfriends," Acta 
Psychiatry Scandinavica, 85(3 ), 189-95. 
Azevedo, M. H. P., Ferreira, C. P. (1992), "Anorexia Nervosa and Bulimia: A Prevalence 
Study," Acta Psychiatry Scandinavica, 86 : 432-436. 
Bailey, J., Kraft van Ermel, L. (1995), "Hormone replacement therapy, current practice and 
future trends," European Menopause Journal, 2( 1 ), 4-7. 
Baptista, F. et. al. (1996), 'The Prevalence of Disturbances of Eating Behaviour in a 
Portuguese Female University Population," European Eating Disorders Review, 4(0), 
144.1-11. 
Bentham G., et al (1995), "Factors affecting non-response to cervical cytology screening in 
Norfolk, England," Soc Sci Med, 40: 131-35. 
Bille-Brahe U., Jessen G. (1994), "Suicide in Denmark, 1922-1991: The Choice of Method, " 
Acta Psychiatrica Scandinavica, 90 (2) 91-96. 
Birbaumer, A. (1996), Austrian Report on Women's Health, Wenen: niet gepubliceerd. 
Blair, S.N. et al. (1989), ''Physical fitness and all-cause mortality," Journal of American 
Medical Association, 262( 17): 23 95-2401. 
Blumen-Kantz, M. (1996), "Obesity: The World's Oldest Metabolic Disorder," Mednews. 
Boulton, A. (1996), "Hormone therapy may protect against Alzheimer's disease," BMJ, Vol. 
313, p. «442. 
British Diabetic Association (1996^, Counting the Cost: The Real Impact of Non-Insulin 
Dependent Diabetes, London: British Diab-etic Association. 
British Heart Foundation (1996), persoonlijke mededeling. 
Bruggeman, K. (1996), Belgian Report on Women's Health, Brussel: niet gepubliceerd. 
Bureau voor actie op het gebied van de preventie van tabaksgebruik (1994), Tobacco and 
Health in the European Union, an overview, Brussel: BASP. 
Burdorf, A., Swuste, P. Maas, P. v.d. (1988), "Asbest en gezondheid: van patiëntbespreking 
naar erkenning van beroepsziekten in Nederland," Ned Tijdschr Geneeskunde, 132:2162-7. 
Canadian Task Force on the Periodic Health Examination (1986), "The Periodic Health 
Examination: 2, 1985 update," Can Med Assoc J, 134:724-729. 
Cancer screening for patients (1995), Mednews, 208/05499, december 1996. 
CancerNet (1996a), Screening for cervical cancer, 208/04728,. National Cancer Institute. 
CancerNet (1996b), Prevention of cervical cancer, 208/04734, National Cancer Institute. 
Commissie van de Europese Gemeenschappen (CEG) (1990), Europa tegen kanker: 1990-
1994, tweede actieplan, Luxemburg. 
CEG (1992), Richtlijn 92/85/EEG van 19 oktober 1992, Brussel: CEG. 
CEG (1995 a), Verslag van de Commissie over de gezondheidstoestand in de Europese 
Gemeenschap, 1995, COM(95) 357 def, Brussel. CEG. 
CEG (1995b), The demographic situation in the European Union, 1994, Luxemburg: Bureau 
voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 
143 
CEG (1995c), 'The fight against cancer: an action plan for 1996-2000," Social Europe Two 
years of community social policy: July 1993-June 1995. Luxemburg: Bureau voor officiële 
publikaties der Europese Gemeenschappen, biz.. 101-103. 
CEG( 1996a), The demographic situation in the European Union, 1995, Luxemburg: Bureau 
voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 
CEG (1996b), Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement over 
vrouwenhandel voor seksuele exploitatie, COM(96) 567 def, Brussel: CEG. 
Chou, S.P., Dawson, DA. (1994), "A study of the gender differences in morbidity among 
individuals diagnosed with alcohol abuse and/or dependence," JSubst Abuse, 6:381-392. 
Coeytaux, FM., Leonard, A.H., Bloomer, CM. (1993), "Abortion," in: Koblinsky, M., 
Timyan, J., and Gay, J (eds), The health of women: a global perspective, Colorado: 
Westview Press. 
Da Silva, L.F. (1996), Portuguese Report on Women's Health, Porto: niet gepubliceerd. 
Davey-Smith, G., Blane, D., Bartley, M. (1994), "Explanations for socio-economic differentials 
in mortality. Evidence from Britain and elsewhere," European Journal of Public Health, 4: 
131-144. 
Ditch, J., Bradshaw, J., Eardley, T (1994), Developments in national family policies in 1994. 
York: University of York. 
Donaldson, RJ. and Donaldson, L.J. (1993), Essential Public Health Medicine, Dordrecht: 
Kluwer Academic Publishers. 
Dooghe, G. and Appleton, N (1995), Elderly Women in Europe. Choices & Challenges, 
Leuven: Centrum voor Bevolkings- en Gezinsstudies. 
Eshoj, O., et al. (1994), "Increased prevalence of insulin-treated diabetes mellitus in Funen 
County, Denmark," Journal of Internal Medicine, 235 (5) 405-10. 
Europees Centrum voor de epidemiologische controle op aids, HIV/ADDS Surveillance in the 
European Community and COST countries Europe: Quarterly Report No. 36, 30 september 
1996. 
European Journal of 'Cancer Prevention (1994), Vol 3, Supplement 1. 
Europese Waarnemingspost voor het MKB, Vierde jaarverslag, 1996, biz. 330. 
Europese werkgroep (1996), Environmental tobacco smoke and lung cancer risk. Trondheim: 
Europese werkgroep. 
Eurostat (1993), Population and social conditions. Women in the European Community, 
Rapid Reports, No. 10, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese 
Gemeenschappen. 
Eurostat (1995a), Women and Men in the European Union: A Statistical Portrait, Luxemburg: 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 
Eurostat (1995b), Jaarboek 1995, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese 
Gemeenschappen. 
Eurostat (1996), Social Portrait of Europe, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der 
Europese Gemeenschappen. 
Fiebach, N.H., Viscoli, M. and Horwitz, R.I. (1990), "Differences between Women and Men in 
Survival after Myocardial Infarction. Biology or Methodology?" JAMA, Vol. 263, No. 8, 
1092-1096. 
Fisher, N.J., Nielsen, P K. (1993), "Death after previous self-inflicted poisonings. A ten-year 
study from an intensive care unit" (in het Deens), Ugeskriftfor Lœger, 155: 1857-61 
Folkhàlsoinstitutet & Centraliorbundet lor alkohol- och narkotikaupplysning (1995,), Alkohol 
och narkotikautvecklingen i Sverige. Rapport 95. Stockholm, Zweden. 
Folkhàlsoinstitutet och Socialstyrelsen (1995,), Ett liv av vtkt. Regeringens uppdrag av 
anorexia-bulemia, Stockholm, Zweden. 
Foster, R.S., Constanza, M.C. (1984), "Breast self-examination practices and breast cancer 
survival," Cancer, 53:999-1005. 
Foster, W.R., Burton, B.T. (eds) (1985), "National Institutes of Health Consensus Conference: 
Health Implications of Obesity," 4 wi Intern Med, 103: 977-1077. 
144 
Frigo, A.C. (1996), Italian Report on Women's Health, Padua: niet gepubliceerd. 
Gatrell A., Maddocks A., Kirwan M., Garnett S. (1995), "Making GIS sing and dance to a 
Purchaser's tune, "Proceedings AGI 1995. 
Glenn, S.W., Parsons, O.A., Stevens, L. (1989), "Effects of alcohol abuse and familial 
alcoholism on physical health in men and women," Health Psychol, 8:325-341. 
Haas, S., Schiff, I. (1988), "Symptoms of oestrogen deficiency," in: Studd, J.W.W. and 
Whitehead, M. I. (eds), The Menopause. Oxford: Blackwell Scientific Publications, biz. 15-
23. 
Haavio-Mannila E., Kontula K. (eds.) (1993), Suomalainen seksi. Tietoa suomalaisten 
sukupuolielàmàn muutoksesta. WSOY 
Hall, E.M., Johnson, J.V., Tsou, T. (1993), "Women, Occupation, and Risk of Cardiovascular 
Morbidity and Mortality," Occupational Medicine, Vol. 8, No. 4, 709-719. 
Hein, Suadicani, Gyntelberg (1992), tcLung Cancer Risk and Social Class," Danish Medical 
Bulletin, 39:173-6. 
Heise, L. (1993), "Violence against women: the missing agenda," in: Koblinsky, M., Timyan, 
J., and Gay, J. (eds), The health of women: a global Perspective Colorado: Westview 
Press. 
Hoek, H.W. ( 1995), "Impact of Urbanization on Detection of Eating Disorders," Psychiatry 
152:8, 1272-1278. 
Irish Department of Health (1995), Developing a Policy for women's Health: A Discussion 
Document. Dublin: Stationary Office. 
Kallinikos, G., Roumeliotou, A. (1996), Greek Report on Women's Health, Athene: niet 
gepubliceerd. 
Khan, S. et al. (1990), "Increased Mortality of Women in Coronary Artery Bypass Surgery: 
Evidence for Referral Bias," Ann Int Med, 112: 561-567. 
King, H., Zimmet, P. (1988), 'Trends in the prevalence and incidence of diabetes: non-insulin-
dependent diabetes mellitus," World Health Statistics Quarterly. Rapport Trimestriel de 
Statistiques Sanitaires Mondiales, 41 (3-4) 190-6. 
Kliewer, E.V., Smith, K.R (1995), "Breast cancer mortality among immigrants in Australia and 
Canada," Journal of the National Cancer Institute, 87( 15): 1154-1161. 
Kroger, H. (éd.) (1995), "Osteoporoosin diagnoisointi ja hotio Kuopion yliopistollisen 
sairaalan alueella," Pohjois-Savon sairaanhoitopiirin juïkaisuja, reeks publicaties van het 
ziekenhuisdistrict Pohjois-Savo, nr. 22/1995, Kuopio. 
Laara, E., Day N.E., Hakama M. (1987), 'Trends in mortality from cervical cancer in the 
Nordic countries: association with organized screening programmes," The Lancet, 
8544:1247-9. 
Law, M.R., Hackshaw, A.K. (1996), "Environmental Tobacco Smoke," Br Med Bull; 52: 22-
34. 
Lee, P.N. (1992), Environmental tobacco smoke and mortality. Bask: Karger. 
Le, M.G., Hill, C, Kramar, A., Flamant, R. (1984), "Alcohoüc beverage consumption and 
breast cancer in a French case-control study," Am J Epidemiol, 120:350-357. 
Le Geyte, M., Mant, D., Vessey, MP., et al. (1992), "Breast self-examination and survival 
from breast cancer," Br J Cancer, 66:917-918. 
Lerner, D.J., Kannel, W.B. (1986), 'Tatterns of coronary heart disease morbidity and mortality 
in the sexes: A 26-year follow-up of the Framingham population," American Heart Journal, 
Vol.lll,No.2, 383-390. 
Llewellyn-Jones, D., and Abraham, S. (1988), Menopause. Oxford: Penguin Books. 
Marmot, M., Brunner, E. (1991), "Alcohol and cardiovascular disease: the status of the U 
shaped curve," BMJ; 303:565-568. 
Martinez, F J, Varela E., Suarez S (1994), 'The menopause and hormone replacement 
therapy: its prevalence in the town of Lugo," Atención Primaria, 14(9); 1052-7. 
McKeganey, N., et al. ( 1992), 'Temale streetworking prostitution and HIV infection in 
Glasgow," BMJ, 305: 801-804. 
145 
Mc Williams, M., Gray, A.M. (1996), Nothern Irish Report on Women's Health, Belfast: niet 
gepubliceerd. 
Ministerie van Volksgezondheid, Denemarken (1994a), Lifetime in Denmark, Kopenhagen: 
Ministerie van Volksgezondheid. 
Ministerie van Volksgezondheid, Denemarken (1994b), Trends in Sucide Mortality in 
Denmark, (in het Deens), Kopenhagen: Ministerie van Volksgezondheid. 
Ministerie van Volksgezondheid, Denemarken (1994c), Cancer Trends and Cancer Mortality 
in Denmark, (in het Deens), Kopenhagen: Ministerie van Volksgezondheid. 
Ministerie van Volksgezondheid, Denemarken (1994d), Heart Disease in Denmark, (in het 
Deens), Kopenhagen: Ministerie van Volksgezondheid. 
Ministerie van Volksgezondheid, Groothertogdom Luxemburg (1994), Santé pour Tous, 
Luxemburg. 
Moloney, E. (1996), 'T)omestic violence 'suffered by 1 in 5 women'," Irish Independent, 30 
April, 1996. 
Mooney K. (1993), The Hidden Figure: Domestic Violence in North London. Islington: 
Islington Council. 
Nordentoft, M., et al. (1993) "High mortality by natural and unnatural causes: A 10 year follow 
up study of patients admitted to a poisoning treatment centre after suicide attempts, " BMJ, 
306: 1637-41. 
North, C.S. (1996), "Alcoholism in women - more common — and serious -- than you might 
think," Postgrad Med, 100:221-224. 
Nystrom, L., Rutqvist, LE., Wall, S. et al. (1993), "Breast cancer screening with 
mammography: an overview of Swedish randomised trials", Lancet, 341:973-978. 
O'Malley, M.S., Fletcher, S.W. (1987), "Screening for breast cancer with breast self 
examination," JAMA; 257:2197-2203. 
Paganini-Hill, A. (1995), 'The risks and benefits of estrogen replacement therapy: leisure 
world," Int J Fertil Menopausal Stud, 40(suppl 1): 54-62. 
Petersson, B. (1996), Danish Report on Women's Health, Kopenhagen: niet gepubliceerd. 
Peto, R. et al. (1994), Mortality from smoking in developed countries. 1950-2000. Indirect 
estimates from vital statistics, Oxford: Oxford Medical Publications. 
Pi-Sunyer, F.X. ( 1993 ), "Medical Hazards of Obesity," Ann Intern Med, 119:665-660. 
Piot, P., et al. (1990), HIV infection in female prostitutes, Antwerpen: Instituut voor 
Tropische Geneeskunde. 
Platts et al. (1992), "WHO/EURO Multi-Centre Study on Parasiticide," Acta Psychiatry 
Scandinavica, 85:97-104. 
Pukkala (1993), Women and men in Finland, Living Conditions 1995:1, Finnish Cancer 
Registry: Cancer Statistics of NAWTL 
Riper, H., Cowley, H. (1996), Irish Report on Women's Health, Limerick: niet gepubliceerd. 
Roberts, H. (1992), 'Introduction: women's health matters," in: Women's Health Matters. 
Roberts, H. (éd.), London: Routledge, biz. 1-10. 
Rohan, T.E., McMichael, A. J. (1988), "Alcohol consumption and risk of breast cancer," Int J 
Cancer, 41:695-699. 
Romkens, R. (1992), Gewoon Geweld? Amsterdam/Lisse: S wets & Zeitlinger. 
Salonen, J.T., Nyyssonen, K., Korpela, H., Tuomilehto, J., Seppanen R., Salonen, R. (1992), 
"High stored iron levels are associated with excess risk of myocardial infarction in eastern 
Finnish men," Circulation, 86:803-811. 
Sanchis, C. (1996) Spanish Report on Women's Health, Valencia: niet gepubliceerd. 
Saurel-Cubizolles, M.J., Blondel, B. (1996), La Santé des Femmes, Parijs: Flammarion 
Médecine- Sciences. 
Schaapveld, K., Hirasing, R.A. (1993), Preventiegids, Assen/Maastricht: Van Gorcum. 
Scientific American (1996), Special Issue: What you need to know about cancer, Vol. 275, 
No.3. 
Screening for cervical cancer (1996), Mednews (208/04728), maart 1996. 
146 
Segal, S., LaGuardia, K.D. et al., (1990), 'Termination of pregnancy: a global view," 
Baillieres Clin Obstet Gynecol, 4:235-247. 
Silva, L. (1995), "Entre Marido e Mulher Alguém Meta a Colher". In: À Bolina: Colecçâo das 
Mulheres e dos Homens. 
Sinkkonen, S. (1996), Finnish Report on Women's Health, Kuopio: niet gepubliceerd. 
Smith, G.D. and A.N. Phillips (1996), "Passive smoking and Health: Should we believe Philip 
Morris's 'experts'?" BMJ; 313: 929-33. 
Stray-Pedersen, B. (1996), "Osteoporosis - The Silent Thief' in: European Institute of 
Women's Health, Women in Europe: Towards Healthy Ageing, Conference Report, 16 
October 1996, Dublin: European Institute of Women's Health. 
Sundh, M., Renck, B (1996) Swedish Report on Women's Health, Karlstad: niet gepubliceerd. 
Sytkowski, P.A., Kannel, W.B., D'Agostino, R.B. (1990), "Changes in risk factors and the 
decline in mortality from cardiovascular disease," N Engl J Med, 322:1635-41. 
The National Women's Health Resource Center (1992), National Women's Health Report, 
New York: The National Women's Health Resource Center. 
Thomas, C. (1996), British Report on Women's Health, Lancaster: niet gepubliceerd. 
Thomasson, H.R. (1995), "Gender differences in alcohol metabolism. Physical responses to 
ethanol," Recent Dev Alcohol, 12:163-179. 
Thornton, L. (1992), Smoking in pregnancy: behaviour, belief and attitudes of women 
attending a Dublin maternity hospital, Dublin: proefschrift voor het lidmaatschap van de 
faculteit Public Health Medicine van het Royal College of Physicians, Ierland (niet 
gepubliceerd). 
Topo Pàivi, Klaukka Timo, Hemminki Elina ja Uutela Antti (1991), "Use of hormone 
replacement therapy in 1976-89 by 45-64 year-old Finnish women," Journal of 
Epidemiology and Community Health, 45: 277-280. 
Tunstall-Pedoe, H. et al. (1994), "Myocardial Infarction and Coronary Deaths in the WHO 
MONICA Project," Circulation, 90:583-612. 
Verenigde Naties (1991), The World's Women 1970-1990, Trends and Statistics. New York: 
Verenigde Naties. 
Verenigde Naties (1994), A/RES/48/104. 
Verenigde Naties, Ontwikkelingsprogramma (1995), Human Development Report 1995. New 
York: Oxford University Press. 
Vermeulen, M. (1996), Dutch Report on Women 's Health, Amsterdam: niet gepubliceerd. 
Vervaet, M. et al. (zonder jaartal), Attitudes of schoolboys and girls towards body-weight and 
eating habits and Eating-style as a risk factor for eating disorders: a pilot study in young 
females. (België, niet gepubliceerd) 
Vioque J, Fenollar J. (1995), 'The distribution of mortality by cervical cancer in Spain from 
1981 to 1986. An ecological study," Medicina Clinica, 104 (8): 287-92. 
West, R. (1994), Eating disorders: anorexia nervosa and bulimia nervosa. Londen: Office of 
Health Economics. 
Wielandt, C. (1996), German Report on Women's Health, Bonn: niet gepubliceerd. 
World Health Organization (WHO) (1994), Health in Europe, European Series, No. 56, 
Regional Publications, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van de WHO. 
WHO (1995a), Highlights on Women's Health in Europe. Kopenhagen: Regionaal Bureau 
voor Europa van de WHO. 
WHO (1995b), Investing in women's health: Central and Eastern Europe. Kopenhagen: WHO 
Regional Publications, 55. 
WHO (1995c), Highlights on Health in Belgium, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa 
van de WHO (ontwerp). 
WHO (1995d), Highlights on Health in Denmark, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor 
Europa van de WHO (ontwerp). 
WHO (1995e), Highlights on Health in France, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa 
van de WHO (ontwerp). 
147 
WHO (19950, Highlights on Health in Germany, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor 
Europa van de WHO (ontwerp). 
WHO (1995g), Highlights on Health in Greece, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa 
van de WHO (ontwerp). 
WHO (1995h), Highlights on Health in Ireland, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa 
van de WHO (ontwerp). 
WHO (1995i), Highlights on Health in Italy, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van 
de WHO (ontwerp). 
WHO (1995j), Highlights on Health in Luxembourg, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor 
Europa van de WHO (ontwerp). 
WHO (1995k), Highlights on Health in Portugal, kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa 
van de WHO (ontwerp). 
WHO (1995m), Highlights on Health in Spain, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa 
van de WHO (ontwerp). 
WHO (1995n), Highlights on Health in The Netherlands, Kopenhagen: WHO Regional Office 
for Europe (ontwerp). 
WHO (1995o), Highlights on Health in the United Kingdom, Kopenhagen: Regionaal Bureau 
voor Europa van de WHO (ontwerp) 
Willett, W.C, et al. (1987), "Moderate alcohol consumption and the risk of breast cancer," N 
^JM*/, 316:1174-1180. 
Gegevensbronnen 
CEG (1995), The demographic situation in the European Union, 1994, Luxemburg: Bureau 
voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 
CEG (1996a), The demographic situation in the European Union, 1995, Luxemburg: Bureau 
voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 
Europees Centrum voor de epidemiologische controle op aids, HTvVAIDS Surveillance in the 
European Community and COST countries Europe: Quarterly Report No. 36, 30 september 
1996. 
Eurostat (1995a), Women and Men in the European Union: A Statistical Portrait. Luxemburg: 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen. 
Eurostat (1995b), Jaarboek 1995, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der Europese 
Gemeenschappen. 
Eurostat (1996), Social Portrait of Europe, Luxemburg: Bureau voor officiële publikaties der 
Europese Gemeenschappen. 
Eurostat-gegevensbank, 1997. 
OESO (1994), Employment Outlook. Parijs: OESO, juli 1994. 
OESO (1995), The Labour Force Statistics: 1973-1993. Parijs: OESO. 
Peto, R. et al. (1994), Mortality from smoking in developed countries. 1950-2000. Indirect 
estimates from vital statistics, Oxford: Oxford Medical Publications. 
WHO (1995p), 1994 World Health Annual Statistics. Genève: WHO. 
WHO (1996), gegevensbank Health for All, Kopenhagen: Regionaal Bureau voor Europa van 
de WHO. 
148 
Bijlage V 
Coördinatoren in de Lid-Staten 
De coördinatoren in de Lid-Staten hebben niet-gepubliceerde verslagen opgesteld 
over de gezondheid van vrouwen, die als materiaal voor dit verslag zijn gebruikt 
België 
Mevr. Katrien Bruggeman 
Prof. Mieke van Haegendoren 
Nederlandstalige Nationale Vrouwenraad 
'De Amazone' 
Brussel 
Denemarken 
Dr. Birgit Petersson 
Faculteit Sociale Geneeskunde 
Vakgroep Medisch onderzoek betreffende vrouwen 
Universiteit van Kopenhagen 
Panum-Instituut 
Kopenhagen 
Duitsland 
Dr. Caren Weilandt 
Mevr. Adrienne Zeir 
Wissenschaftliches Institut der Àrzte Deutschlands (WIAD) 
(Wetenschappelijk instituut van de Duitse artsen) 
Bonn 
Griekenland 
Dr. George Kallinikos 
Prof. Anastasia Roumeliotou 
Nationale school voor de volksgezondheid 
Athene 
Spanje 
Mevr. Carmen Sanchis 
Generalitat Valenciana (Conselleria de Sanitat i Consum) 
Institut Valencia d'Estudis en Salut Publica (IVESP) 
(Instituut voor de volksgezondheid) 
Valencia 
149 
Frankrijk 
(samenwerking gebaseerd op: Saurel-Cubizolles, M.J., Blondel, B. (1996), La Santé des 
Femmes. Parijs: Flammarion Médecine-Sciences, zie bibliografie; deze publicatie staat los 
van het Europees project voor de gezondheid van vrouwen). 
Dr. Beatrice Blondel 
INSERM 
Unité de Recherches Epidemiologiques sur la Santé des Femmes et des Enfants-U 149 
(Vakgroep Epidemiologisch onderzoek naar de gezondheid van vrouwen en kinderen) 
Villejuif Cedex 
Frankrijk 
Ierland 
Drs. H. Riper 
Mrs. H. Cowley 
Universiteit Limerick 
Limerick 
Italië 
Prof. Francesco Grigoletto 
Dr Anna Chiara Frigo 
Universita' degli Studi di Padova 
Instituto di Igiene 
Padova 
Luxemburg 
Drs. H. Riper 
Universiteit Limerick 
Limerick 
Nederland 
Mevr. Mary Vermeulen 
Stichting Augustus 
Amsterdam 
Oostenrijk 
Mevr. Andrea Birbaumer 
Technische Universitât Wien 
Inst. f. Gestaltungs- und Wirkungsforschung 
Abteilung fur CSCW 
Wenen 
150 
Portugal 
Prof. Luisa Ferreira Da Silva 
Comissâo Para a Igualdade e Para os Direitos das Mulheres 
(Commissie voor gelijke behandeling en rechten van vrouwen) 
Ministerie van Werkgelegenheid en Sociale Zekerheid 
Porto 
Finland 
Prof. Sirkka Sinkkonen 
Prof. Katri Vehvilainen-Julkunen 
Faculteit Gezondheidsbeleid en -management 
Universiteit Kuopio 
Kuopio 
Zweden 
Mevr. Mona Sundh 
Mevr. Barbro Renck 
Centrum for Folkhàlsoforskning 
(Centrum voor volksgezondheidsonderzoek) 
Karlstad 
Verenigd Koninkrijk 
Dr. Carol Thomas 
Universiteit Lancaster 
Faculteit Toegepaste sociale wetenschappen 
Lancaster 
Noord-Ierland 
Dr. Monica McWilliams 
Dr. Ann Marie Gray 
Universiteit Ulster 
Belfast 
151 

ISSN 0254-1513 
COM(97) 224 def. 
DOCUMENTEN 
NL 05 
Catalogusnummer : CB-CO-97-214-NL-C 
ISBN 92-78-19701-7 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg