COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 10.07.1996 
COM(%) 332 del". 
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE 
"DE TOEKOMST UITVINDEN" 
Europees onderzoek ten dienste van de burger 

"DE TOEKOMST UITVINDEN" 
Europees onderzoek ten dienste van de burger 
"... Wij willen dat de wetenschap, meer dan alleen tot nieuwe kennis, ook 
bijdraagt tot het algemeen welzijn en sociale rechtvaardigheid. Wij willen dat 
wetenschappelijke vooruitgang en innovatie een belangrijke bijdrage leveren 
aan de toekomst van Europa... " 
Europese Ministers van Onderzoek, 1996 
Doel van dit document is een discussie op gang te brengen met het Parlement, 
de Raad en allen die bij het Europees onderzoek zijn betrokken of erin zijn 
geïnteresseerd. Samen moeten wij de oriëntaties bepalen die ten grondslag zullen 
liggen aan een gedetailleerd voorstel voor het vijfde kaderprogramma voor 
onderzoek en technologische ontwikkeling, dat bepalend zal zijn voor de 
activiteiten van de Unie op dit gebied op de drempel van de 21e eeuw. 
INHOUDSOPGAVE 
INLEIDING 
I. WELKE TAKEN ZIJN WEGGELEGD VOOR HET EUROPEES ONDERZOEK BIJ HET BEGIN 
VAN DE 21e EEUW? 
1.1. Algemene parameters 
1.2. Uitdagingen en kansen 
1.3. Voornaamste doelstellingen 
II. VAN HET 4e NAAR HET 5e KADERPROGRAMMA 
11.1. Stand van uitvoering van het 4e kaderpprogramma 
11.2. Een nieuw evenwicht voor een beter effect op de samenleving en de economie 
Steun voor fundamenteel onderzoek 
Het onderzoek dichter bij de realiteit van de markt brengen 
Betere benutting van de resultaten 
III. VOORLOPIG VOORSTEL INZAKE DE STRUCTUUR VAN HET 5e KADERPROGRAMMA 
1111 Inhoud 
111.1.1. Prioritaire onderwerpen (onderzoek ten dienste van de burger) 
Ontsluiting van de hulpbronnen van de levende omgeving en van het 
ecosysteem 
Totstandbrenging van een gebruikersvriendelijke informatiemaatschappij 
Bevordering vaneenconcurrerende enduurzame groei 
III.1.2. Horizontale activiteiten 
Verhoging van het menselijk potentieel 
Innovatie en deelneming van het MKB 
Bevestiging van de internationale rol van het Europees onderzoek 
III.2. Tenuitvoerlegging 
Zorgen voor meer flexibiliteit in werkzaamheden en besluitvorming 
Efficiënter beheer 
Verruiming van interventie- en coördinatiemogelijkheden 
CONCLUSIE 
Bijlage: feiten, cijfers, tendensen 
A^ 
INLEIDING 
De wereld verandert in een steeds hoger tempo. Nog nooit tevoren hebben zich 
zoveel stromingen, ideeën en verwachtingen met elkaar vermengd, elkaar hevuieht 
en elkaar ook tegengesproken. Ter illustratie volstaan drie cijfers, die enkele jaren 
geleden nog vrijwel ondenkbaar waren. In 1996 zijn er 18 miljoen werklozen in 
Europa, 1,3 miljoen geconstateerde gevallen van AIDS over de hele wereld en 
50 miljoen gebruikers van Internet. 
Alles lijkt mogelijk. De economie mondialiseert. Ideeën gaan, zoals kapitaal, de 
wereld rond met de snelheid van optische vezels en satellieten, ledere dag wordt 
er in de wereld voor 2.000 miljard US$ aan aandelen verhandeld. Steeds meer 
komt de waarde van produkten in hun immateriële aspect te liggen. Maar de 
werkloosheid blijft een zeer reëel probleem. 
Ondertussen wordt gestaag voortgewerkt aan de institutionele opbouw van 
Europa, onder meer met het begin van de intergouvernementele conferentie die 
bepalend is voor de toekomst van het continent in de komende jaren. Onderzoek 
moet daarin een rol spelen als integrerende én opbouwende kracht voor de 
toekomst. 
In de dagelijkse realiteit is het individu, in een Europese samenleving die verdeeld 
wordt tussen "worden" en "blijven", tezelfdertijd burger, consument van produkten 
en diensten en bron van ideeën en gedragspatronen. Bezig in een wereld die 
meer en meer afhankelijk is van kennis, gaat hij zich soms afvragen welke 
gevolgen de wetenschappelijke vooruitgang heeft voor zijn leefwereld, zijn 
waarden. 
De wereld is er duidelijk complexer op geworden. Om hem beter te begrijpen en 
daarin een eigen plaats te vinden, heeft iedereen meer kennis nodig. Zo kan 
alleen maar worden geconstateerd dat de antwoorden op veel van de grote 
maatschappelijke problemen - groei, werkloosheid, gezondheid, milieu, mobiliteit 
- gezocht moeten worden in wetenschap en technologie. 
Dat is ook het streven van het Europees onderzoek. Onderzoek is geen doel op 
zich maar een middel ten dienste van gemeenschappelijke doelstellingen. Het is 
nu tijd om het roer om te gooien en op deze nieuwe behoeften in te spelen. Van 
onderzoek dat in hoofdzaak prestatiegericht was moet nu, meer doelgericht, 
worden overgestapt op onderzoek dat meer is toegespitst op het voorzien in de 
fundamentele maatschappelijke en economische behoeften van de burger en kan 
zorgen voor de veranderingen waarop hij hoopt. 
/. WELKE TAKEN ZIJN WEGGELEGD VOOR HET EUROPEES 
ONDERZOEK BIJ HET BEGIN VAN DE 21e EEUW? 
Europa heeft onderzoek nodig en het onderzoek heeft Europa nodig. 
Door de mondialisering van economie en handel kan een groot aantal problemen 
slechts worden opgelost met behulp van een kritieke massa aan middelen en 
know-how waar alleen Europa over beschikt. Europa vormt een stucturerend kader 
voor nationale of lokale onderzoekactiviteiten, een ontmoetingsplaats en een 
centrum waar ervaringen worden uitgewisseld. 
Artikel 130 F van het Verdrag betreffende de Europese Unie geeft het onderzoek 
in Europa een origineel instrument in handen - het kaderprogramma - en 
algemene doelstellingen: (i) de wetenschappelijke en technologische 
grondslagen van de industrie van de Gemeenschap te versterken; (ii) de 
ontwikkeling van haar internationale concurrentiepositie te bevorderen; (Ui) 
het communautaire beleid te ondersteunen. 
Er worden 4 soorten activiteiten genoemd: (i) programma's voor onderzoek, 
technologische ontwikkeling en demonstratie; (ii) internationale wetenschappelijke 
samenwerking', (iii) verspreiding en exploitatie van de resultaten; (iv) opleiding en 
mobiliteit van onderzoekers. Deze vierledige structuur was het fundament waarop 
het vierde kaderprogramma is opgebouwd. Zij heeft onderwerpen aangedragen 
waarvoor maatregelen op Europees niveau volledig gerechtvaardigd zijn gebleken. 
Steunend op deze identiteit heeft het Europees onderzoek een eigen waarde 
gekregen. Het geheel is groter dan de som van zijn delen. De gezamenlijke 
projecten - de belangrijkste wijze waarop het programma ten uitvoer wordt gelegd -
zijn investeringen met een groot versterkingseffect op zowel economisch als 
sociaal niveau. 
Opgemerkt dient te worden dat in een recent opinieonderzoek over "Europeanen, 
wetenschap en technologie", de burgers van de Lid-Staten vertrouwen stellen in 
onderzoek op Europees niveau "... om redenen van doelmatigheid..." (64% van 
de respondenten dacht dat "... het even efficiënt of zelfs efficiënter is dan nationaal 
onderzoek ..."), en menen dat "... het aan belang zal winnen ..." (79%) "... 
evenveel of meer dan momenteel...") en dat "... het in het nationaal belang is ..." 
(69%) . 
1.1. Algemene parameters 
Alvorens de doelstellingen van het nieuwe kaderprogramma te omschrijven, 
moeten eerst drie parameters in beschouwing worden genomen die op 
verschillende wijze verbonden zijn met het principe van de toegevoegde waarde, 
het leidend beginsel van deze communautaire activiteit. 
• In de eerste plaats moet vanwege de termijn die gesteld wordt voor het 
bereiken van resultaten de afstand van de onderzoekwerkzaamheden tot de 
markt en het dagelijks leven worden herzien. Zo is 78% van de inkomsten van 
de gegevensverwerkende industrie afkomstig van produkten die slechts sedert 
twee jaar of minder op de markt zijn. De O&O-activiteiten van ondernemingen 
in het jaar 2000 zullen gericht zijn op de markten van 2003 tot 2007. Het 
communautair onderzoek moet tegelijk de toekomst op lange termijn 
voorbereiden en rekening houden met de steeds kortere termijnen voor het op 
de markt brengen van produkten en diensten. 
• Voorts moet op Europees niveau alleen onderzoek worden ondernomen dat 
beter op dat niveau kan worden gedaan dan in de Lid-Staten of in de regio's. 
Het kaderprogramma, dat slechts een fractie is van de onderzoekinspanningen 
in Europa, is niet bedoeld om nationale onderzoekprogramma's te vervangen. 
Integendeel, onderzoek op Europees niveau moet kunnen steunen op sterke 
nationale en regionale structuren waardoor het gemakkelijker wordt om tot 
effectieve samenwerking te komen. 
Het onderzoek in Europa moet beter worden gecoördineerd door een 
betere compatibiliteit, complementariteit en algemene samenhang van de 
activiteiten die worden ondernomen door de Unie, de Lid-Staten en in andere 
Europese of internationale samenwerkingsverbanden. 
• Tenslotte moeten voor het onderzoek van de Unie, zoals voor alle openbare 
beleidsactiviteiten, de begrotingsmiddelen doelmatig worden aangewend, 
hetgeen een duurzaam gegeven van de geplande ontwikkeling naar een 
economische en monetaire unie is. Een en ander betekent dat er voor elk 
gekozen onderzoekgebied nauwkeurige ramingen moeten worden gemaakt 
van de kritieke massa aan in te zetten middelen en te verwachten resultaten, 
aangezien de keuze uiteraard selectiever zal moeten gebeuren. Meer dan ooit 
moet het Europees onderzoek streven naar de beste kosten/baten­
verhouding. 
Ministers en Parlementsleden zullen de nodige knopen moeten doorhakken om 
de totale onderzoekbegroting vast te stellen. Ter informatie: de Europese 
investeringen voor onderzoek bedroegen in 1995 1,9% van het BBP, 
tegenover respectievelijk 2,5% in de V.S. en 2,95% in Japan (waar de 
onderzoekinspanning de laatste zeven jaar met 3% per jaar is gestegen). Uit 
vergelijkingen met de grote concurrenten van de Unie blijkt dat de particuliere 
investeringen in onderzoek in Europa moeten worden verhoogd. 
De bestedingen voor onderzoek zijn een getrouwe afspiegeling van het 
vertrouwen dat een land, een regio of een bedrijf in zijn toekomst heeft. 
Europa moet nu "de toekomst gaan uitvinden". 
1.2. Uitdagingen en kansen (zie bijlage) 
Uit diverse studies en prospectieve analyses ("wetenschappelijke indicatoren" van 
de Commissie, "technology foresight' in het Verenigd Koninkrijk, "technologies-
clés" in Frankrijk, studies van de OESO, enz.) komt naar voren met welke 
uitdagingen en kansen Europa aan het begin van de 21e eeuw zal worden 
geconfronteerd, en welke wetenschappelijke en technische gebieden van 
doorslaggevend belang zullen zijn. Hieronder worden een paar voorbeelden 
gegeven. 
- Maatschappelijke behoeften in de Unie en de uitdaging van duurzame 
ontwikkeling: b.v. problemen in verband met mobiliteit (de negatieve kosten 
van verkeersopstoppingen, ongevallen, milieuschade en schade aan de 
volksgezondheid worden geraamd op 250 miljard ecu per jaar), vergrijzing van 
de bevolking en stijgende kosten van de gezondheidszorg (het aandeel van de 
bevolking boven de 75 zou tussen nu en het jaar 2010 met ongeveer 40% 
stijgen). 
Het begrip "milieu-efficiëntie" ("meer en beter produceren met minder, met 
respect voor het milieu") geeft de weg aan om de maatschappelijke belasting 
van afval en verontreiniging te verminderen, en is tegelijk een bron van 
mogelijke besparingen voor ondernemingen. 
- Marktontwikkeling en nieuwe werkgelegenheid in Europa: tal van 
technologische gebieden staan voor een snelle ontwikkeling: b.v. de waarde 
van goederen en diensten die zijn voortgekomen uit de 
milieubeschermingstechnologie, een gebied waarop verscheidene Europese 
landen ver vooruit zijn (de Europese watermarkt zou in het jaar 2000 
30 miljard ecu bedragen); de biotechnologiemarkt die in 1996 op minder dan 
10 miljard ecu werd geschat, zou tegen het jaar 2000 tussen de 40- 80 miljard 
ecu moeten bereiken. Op wereldniveau wordt een alarmerend verband 
geconstateerd tussen het verlies aan marktaandelen van de Europese industrie 
op geavanceerde technologische gebieden, de stijgende werkloosheid en het 
dalende concurrentievermogen van de Europese landen. 
De situatie is echter verre van uitzichtloos. Uit diverse studies blijkt 
bijvoorbeeld dat een snelle en coherente invoering van geavanceerde 
communicatie in de Unie tussen nu en 2010 een extra groei van het BBP van 
3,5% zou creëren, hetgeen rechtstreeks en onrechtstreeks zes miljoen nieuwe 
arbeidsplaatsen zou opleveren. Meer algemeen gaat het erom gunstige 
voorwaarden te scheppen voor de ontwikkeling van activiteiten met hoge 
toegevoegde waarde, die echter ook kunnen zorgen voor een meer 
arbeidsintensieve groei. 
De uitdaging van de mondialisering van kennis en de plaats van Europa 
in de wereld: tweederde van de mondiale vooruitgang in wetenschap en 
technologie vindt plaats buiten de Unie. Europa telt momenteel 4,7 
wetenschappers en technici per 1000 inwoners, tegenover 7,4 in de V.S. en 
8 in Japan. Een nieuwe ontwikkeling is dat het totale aantal wetenschappers 
en onderzoekers in China, India en Indonesië samen nu even groot is als in 
de Unie. 
Door de mondialisering is een drievoudige behoefte ontstaan: inzake kwesties 
van mondiaal belang (b.v. mondiale klimaatverandering en het verschijnen van 
nieuwe besmettelijke ziekten) moeten kennis, investeringen en risico's worden 
gedeeld; voor bepaalde gebieden waarop Europa over onvoldoende kennis 
beschikt, moet een beroep kunnen worden gedaan op elders beschikbare 
deskundigheid of moet daartoe toegang worden verkregen; Europa moet zijn 
invloed zo wijd mogelijk kunnen doen gelden (b.v. bij het opstellen van 
wereldnormen) om op lange termijn markten te veroveren. 
De Europese paradox inzake innovatie: in het Groenboek over innovatie 
wordt gewezen op een discrepantie tussen het wetenschappelijk en 
technologisch potentieel van Europa en de verwezenlijkingen ervan op het 
gebied van innovatie. Zo is bijvoorbeeld het totaal aantal geregistreerde 
Japanse octrooien in het Europese octrooistelsel hoger dan het aantal octrooi­
aanvragen van enig Europees land. Voorts kost het 120.000 US$ om een 
octrooi in 8 Lid-Staten te deponeren en te handhaven, tegenover 13.000 US$ 
in de Verenigde Staten. 
Het MKB is een belangrijke bron van innovatie. Naast een klein aantal 
high-tech-bedrijven (b.v. op de gebieden software en biotechnologie) is er een 
veel groter aantal "klassieke" MKB-bedrijven dat toegang moet krijgen tot 
onderzoek en de resultaten daarvan. 
1.3. Voornaamste doelstellingen 
Wetenschappelijke en technische vooruitgang moet de weg banen voor het 
openstellen van nieuwe gebieden - of het nu gaat om kennis, ideeën, produkten, 
procédés of diensten - voor het welzijn van het individu en de harmonische 
ontwikkeling van economie en samenleving in Europa. Tevens moet hij bijdragen 
tot de verwezenlijking van duurzame ontwikkeling en groei. 
Wil men dit nieuwe politieke streven omzetten in de realiteit van het komende 
kaderprogramma binnen het verdragskader en met het oog op het ondersteunen 
van de doelstellingen van het communautaire beleid, dan moet aan de volgende 
eisen worden voldaan: 
• tegemoet komen aan de verwachtingen van de burgers en zorgen voor een 
optimaal leef- en werkklimaat en milieu, met name door systemen, produkten 
en diensten zo eenvoudig en gebruiksveilig mogelijk te maken, in het 
perspectief van duurzame groei. 
Opdat wetenschap en technologie door de burgers geaccepteerd en eigen 
gemaakt zouden worden, moet het onderzoek begrijpelijker, zichtbaarder en 
voor iedereen toegankelijker zijn, ook al wordt de moderne wetenschap steeds 
complexer; 
• Onderzoek dient te steunen, zoals op de Europese top van Florence in juni 
1996 is onderstreept, op "... de immateriële investering in menselijk kapitaal en 
onderzoek en ontwikkeling, innovatie..." om een positief effect op de 
werkgelegenheid en het concurrentievermogen te krijgen. 
Volgens sommige economen zorgen technologische verandering en de 
kwaliteit van het onderwijs voor 80% van de groei. Het aandragen van nieuwe 
ideeën - een vrijwel onuitputtelijke hulpbron - wordt hierbij een steeds 
belangrijker factor waardoor de fysische beperkingen ervan kunnen worden 
overwonnen. In de landen van de G7 zorgt, volgens een recente studie1, een 
verhoging van de uitgaven vooronderzoek met 100 US$ vooreen gemiddelde 
verhoging van het BBP met 123 US$. De aanwezigheid van sterke, 
onderzoekintensieve bedrijven en diensten is bepalend voor de opkomst van 
een innovatieve tertiaire sector, die werkgelegenheid schept; 
International R&D spillovers, European Economie Review, vol. 39, n° 5, mei 1995 
8 
• Te bewerkstelligen dat kennis op een aantal belangrijke gebieden 
verder vooruit gaat. Daarom moet meer dan ooit het kwaliteitsprincipe 
worden gehuldigd. Onlangs zijn de beste onderzoekteams van Europa, dankzij 
samenwerking in een netwerk en het delen van apparatuur, erin geslaagd de 
sequentie te bepalen van het genoom van gist, hetgeen een wereldprimeur 
betekende en de weg heeft bereid voor vele medische en industriële 
toepassingen. Europa moet voor de mondiale wetenschap een referentie- en 
een aantrekkingspunt blijven. 
• met meer vastberadenheid dan in het verleden in Europa een gunstig 
klimaat voor onderzoek en innovatie scheppen. Het kaderprogramma moet 
de Lid-Staten helpen hun onderzoek- en innovatiestelsels aan te passen en 
meer samenhangend te maken. 
Het moet de partnerschapsbanden in heel Europa tussen wetenschappers, 
de industrie, universiteiten en gebruikers blijven versterken om de risico's, 
investeringen en voordelen van onderzoek te delen en bij te dragen tot een 
echte Europese wetenschappelijke ruimte en interne markt. In dit opzicht is het 
verheugend te constateren dat in bepaalde industriële programma's tweederde 
van de partnerschappen die naar aanleiding van een bepaald project zijn 
opgericht, ook na de voltooiing van het project blijven bestaan. 
Criteria 
Op basis van het bovenstaande kunnen een aantal criteria worden opgesteld. Nu 
een gevorderde graad van ontwikkeling is bereikt, kunnen in het 5e 
kaderprogramma de behandelde onderwerpen selectiever worden gekozen, 
waarbij de aandacht kan worden toegespitst op kwesties waarvoor het 
communautaire onderzoek een doorslaggevende inbreng kan hebben, leder 
onderwerp moet worden gekozen aan de hand van een optimale combinatie van 
criteria uit de volgende drie groepen: 
(i) "basisbeginselen", onder meer: 
- Europese toegevoegde waarde, onder verwijzing naar het 
subsidiariteitsbeginsel en de beschikbare middelen; 
- de begrippen algemeen belang en maatschappelijke aanvaardbaarheid, 
waardoor het onderzoek zin heeft voor de Europese burger; 
(ii) "grote kwesties", die bij herhaling door de Europese Raad zijn behandeld, 
onder meer: 
- werkgelegenheid, omdat de mogelijkheid zich voordoet nieuwe 
arbeidsplaatsen te scheppen of vanwege het belang van de werkgelegenheid 
in de desbetreffende sectoren; 
- concurrentievermogen, waarbij men zich dient te concentreren op de 
specifiek Europese troeven (b.v. kennisbasis, bestaande produktie- en 
exploitatiecapaciteit), afhankelijk van de door de industrie aangegeven 
prioriteiten en de vooruitzichten inzake marktontwikkeling; 
- bijdrage tot de totstandbrenging van de informatiemaatschappij; 
- bevordering van een model voor duurzame ontwikkeling, door verbetering 
van de levensomstandigheden en beperking van milieuschade; 
- voorbereiding op de toetreding van de toekomstige nieuwe Lid-Staten uit 
Midden- en Oost-Europa en het Euro-mediterrane partnerschap; 
(iii) ondersteuning van de doelstellingen van het communautaire beleid, onder 
meer: 
- bijdrage tot de ontwikkeling van het landbouw- en het visserijbeleid; 
- omschrijving van voor het vervoer benodigde hulpmiddelen en systemen; 
- verspreidingseffecten in de verschillende regio's van Europa (cohesiebeleid); 
- vooruitgang van kennis en technologie ter bescherming van de gezondheid; 
- ontwikkeling en optimalisering van technologieën in verband met energie; 
- toenemende betrokkenheid van het MKB bij de onderzoek- en innovatie­
inspanningen. 
10 
//. VAN HET 4e NAAR HET 5e KADERPROGRAMMA 
Uit het grote aantal bijdragen dat voor het toekomstige kaderprogramma reeds is 
ontvangen komt duidelijk naar voren dat een gewone voortzetting van het 4e 
kaderprogramma onvoldoende zou zijn. 
In de eerste plaats dient de onderzoekinspanning te worden geconsolideerd. Ten 
tweede moeten, ofschoon het beslist de moeite waard is bepaalde projecten en 
beproefde principes en procedures te continueren2, nieuwe onderwerpen en 
nieuwe organisatievormen worden gevonden. Het zoeken naar een nieuw 
evenwicht moet worden gezien in het licht van de eerste bevindingen van de 
analyse van het 4e kaderprogramma. 
11.1. Stand van uitvoering van het 4e kaderprogramma 
Het 4e kaderprogramma is sedert 18 maanden operationeel. Het is uiterst 
aantrekkelijk gebleken. In 1995 werden meer dan 20.000 voorstellen ontvangen 
die hebben geresulteerd in bijna 3.000 projecten met meer dan 10.000 
deelnemers. 
Enkele opvallende constateringen: de omvang van de projecten wordt groter, met 
gemiddeld meer deelnemers uit een groter aantal Lid-Staten; de 
vernieuwingsgraad van het deelnemersveld en de betrokkenheid van het MKB 
stijgen (gemiddeld 37% nieuwe deelnemers, waarvan 40% MKB). Zorgwekkend 
is wel de voortdurende toename van het aantal afgewezen voorstellen: gemiddeld 
kon slechts 1 voorstel op 6 worden gefinancierd. 
Deze eerste gegevens wijzen onmiddellijk op de noodzaak van een scherpere 
afbakening van de uitnodigingen tot het indienen van voorstellen en een grotere 
concentratie van de inspanningen om versnippering van de middelen en 
administratieve belasting tegen te gaan. Bij het formele voorstel voor het 5e 
kaderprogramma zal een diepgaande evaluatie van de werkzaamheden worden 
gevoegd. 
In de meeste ontvangen bijdragen van de Lid-Staten en organisaties die geïnteresseerd zijn in het 
toekomstig communautair onderzoeksbeleid wordt gewezen op de positieve inbreng van de 
kaderprogramma's, met name op de gebieden industrieel onderzoek en de totstandbrenging van netwerken 
en mobiliteit van onderzoekers. 
In de loop van de jaren zijn, naast de bekende "success stories" (b.v. sequentiebepaling van het genoom 
van gist, parallelle computers, telecommunicatienormen, eerste experimenten met kernfusie) meer dan 
100.000 partnerschapsbanden gelegd, die tegenwoordig vaak tot commerciële banden leiden. 
11 
11.2. Een nieuw evenwicht voor een beter effect op de samenleving en de 
economie 
Voor de nieuwe algemene beleidslijn - het onderzoek ten dienste te stellen van de 
burger - is een versterking van de grondslagen van het Europese 
concurrentievermogen van essentieel belang. Dit kan gebeuren door tegelijk 
duidelijker steun te verlenen voor het aandragen van nieuwe ideeën, meer 
rekening te houden met de werkelijkheid van de vraag en een versterking van de 
banden met organisaties die kunnen bijdragen tot de exploitatie van de resultaten. 
Steun voor fundamenteel onderzoek 
Door de kortere tijdspanne tussen "laboratoriumvinding" en het op de markt 
brengen en de veelvoudige inbreng die nodig is voor de ontwikkeling van 
complexe systemen verdwijnt het klassieke onderscheid tussen fundamenteel 
onderzoek en industrieel en toegepast onderzoek. Zo is het moeilijk geworden 
om de ontdekking van een nieuw computeralgoritme of een doorbraak in de 
sequentiebepaling van genomen in een van deze categorieën onder te 
brengen, aangezien de tijd tussen de ontdekking van nieuwe kennis en de 
toepassing ervan uiterst kort kan zijn. 
Het is dan ook van essentieel belang dat wordt gezorgd voor een 
"onderzoekruimte" die open staat voor nieuwe ideeën en voor werkzaamheden 
met betrekking tot fundamentele vragen en die eventueel nieuwe 
activiteitsgebieden kan openen. 
Het onderzoek dichter bij de realiteit van de markt brengen 
Het kaderprogramma heeft altijd tot discussies geleid over de afstand tussen 
onderzoek en de markt en over het verschil tussen "academisch" en 
"industrieel" onderzoek. In dit verband is het begrip "preconcurrentieei" 
ontstaan, waarvan de grenzen nogal vaag zijn geworden en dat in de praktijk 
door de grote concurrenten van Europa grotendeels wordt genegeerd. 
Concurrentie op intellectueel, industrieel of economisch gebied is een van de 
fundamentele drijfkrachten van het onderzoek. Toch moet bij de voorbereiding 
van het kaderprogramma rekening worden gehouden met drie constateringen: 
ten eerste is het referentiekader voor onderzoek voortaan wereldwijd; ten 
tweede gaan de steeds stijgende kosten van onderzoek en ontwikkeling de 
middelen van een bedrijf of zelfs van een staat ver te boven, zodat risico's en 
investeringen tegenwoordig systematisch worden gedeeld; en ten derde moet 
worden nagedacht over de manier waarop de resultaten kunnen worden geëxploiteerd. 
12 
De ervaring toont aan dat moet worden overgestapt van zuiver prestatiegericht 
onderzoek op onderzoek dat wil voorzien in de behoeften van de consument, 
door kwaliteitsgoederen en -diensten te leveren die onder aanvaardbare 
omstandigheden worden geproduceerd tegen lage kosten, die sterk 
gediversifieerd en tegelijk gepersonaliseerd en snel beschikbaar zijn. 
De noodzaak om gebruikers veel meer bij de opzet van projecten te betrekken, 
hetgeen gunstig is om in reële behoeften te kunnen voorzien, veronderstelt dat 
veel meer aandacht moet worden geschonken aan demonstratie- en 
prenormalisatie-activiteiten. Dit betekent dat, met de nodige transparantie, de 
omvang van de steun kan worden aangepast, met inachtneming van de 
internationale regels en het communautaire kader voor steun voor onderzoek. 
Betere benutting van de resultaten 
In vorige kaderprogramma's zijn de resultaten niet altijd voldoende 
geëxploiteerd. Er is dan ook een extra inspanning nodig om partnerschappen 
en netwerken uit te breiden zodat de resultaten beter geëxploiteerd en de 
risico's beter gefinancierd worden, waarbij een beroep kan worden gedaan op 
meer gediversifieerde financieringsbronnen zoals financiële instellingen en 
risicokapitaalorganisaties. 
De voorschriften inzake intellectuele eigendom hangen nauw samen met de 
kwestie van partnerschappen en exploitatie. Zij moeten worden aangepast aan 
de technologische vooruitgang, zodat er ook meer stimulansen zijn voor 
exploitatie en een betere behartiging van de Europese belangen op 
wereldniveau. 
III. VOORLOPIG VOORSTEL INZAKE DE STRUCTUUR VAN HET 5e 
KADERPROGRAMMA3 
Gelet op het hierboven uiteengezette kader en bovengenoemde criteria kan een 
eerste schets worden gegeven van de inhoud van het toekomstige 
kaderprogramma, alsmede van de wijze van uitvoering ervan. 
Deze bespreking heeft, op basis van extrapolatie, ook betrekking op het EURATOM-kaderprogramma 
13 
111.1. Inhoud 
Zonder vooruit te lopen op de definitieve oriëntaties, kunnen drie prioritaire 
onderwerpen, waarvan het aantal bewust beperkt is gehouden, alsmede drie 
horizontale activiteiten worden aangegeven. 
111.1.1. Prioritaire onderwerpen (onderzoek ten dienste van de burger) 
Het accent ligt tegelijk op een betere gerichtheid van de activiteiten en op het 
effect dat de werkzaamheden zullen hebben op het leven van de burgers. 
Ontdekking van de hulpbronnen van het leven en van het ecosysteem. 
Biowetenschappen en milieukunde zijn letterlijk van vitaal belang voor de 
burger en hebben vooral een kritiek effect op de gezondheid. Europa beschikt 
op deze gebieden over wetenschappelijke en technische troeven die het moet 
uitspelen, zowel ten aanzien van het veroveren van markten als het scheppen 
van werkgelegenheid. 
Met betrekking tot de mens, moeten onder dit thema in het bijzonder de 
fundamentele mechanismen van het leven worden behandeld, zowel wat 
kennis als wat toepassingen betreft, in het bijzonder op het gebied van de 
gezondheid en de voeding. De nadruk zal vooral komen te liggen op 
verwerving van fundamentele kennis, preventie van ziekten (b.v. 
hersenonderzoek en studie van nieuwe besmettelijke ziekten) en kwaliteit, 
veiligheid en duurzame aard van bioproduktie, met inachtneming van de 
ethische voorschriften. 
Wat het milieu betreft, is door de ontwikkeling van milieuvoorschriften, 
belastingvoordelen en de veralgemening van het aansprakelijkheidsprincipe 
meer inzicht nodig in de milieumechanismen en moet men kunnen beschikken 
over geavanceerde technologieën om natuurlijke rijkdommen te beschermen, 
zuinig te zijn met het gebruik ervan en de problemen op het gebied van 
verontreiniging en afval aan te pakken. 
Deze sterk interdisciplinaire werkzaamheden moeten met name een 
diepgaande studie behelzen van kwesties in verband met mondiale 
milieuverandering, basiscycli, natuurrampengevaar en Europese ecosystemen. 
Totstandbrenging van een gebruikersvriendelijke informatiemaatschappij: 
Europa heeft zijn identiteit bevestigd door het concept "informatiemaatschappij" 
te ontwikkelen, waarin de technische, economische en industriële aspecten 
14 
verzoend worden met de sociale dimensie. De zeer talrijke toepassingen 
waartoe zij aanleiding geeft op vrijwel alle activiteitsgebieden wijzen op het 
enorme potentieel ervan inzake het verbeteren van het concurrentievermogen 
van de industrie en het voorzien in de behoeften van het individu. 
De verwachte technologische en industriële convergentie tussen computers, 
telecommunicatie en media komt nu snel tot stand door middel van digitale 
systemen en multimedia. Deze ontwikkeling wordt gekenmerkt door een snelle 
toename van de immateriële aspecten, in het bijzonder de "inhoud" en de 
software. Het komt er nu op aan de onderzoekwerkzaamheden aan te geven 
die verband houden met de informatiemaatschappij. 
Dit onderzoek kan worden toegespitst op de ontwikkeling van technologie, 
infrastructuur, diensten en toepassingen die op wereldniveau interoperabel zijn. 
Zij vormen namelijk de grondslag van een groot deel van de 
beroepsbezigheden van morgen en vergemakkelijken de opkomst van 
gedecentraliseerde en gepersonaliseerde activiteiten in een meer op 
concurrentie en innovatie gericht economisch kader. 
Door onderzoek naar en beproeving van deze nieuwe concepten en 
hulpmiddelen zullen mensen hun hele leven lang gemakkelijker toegang krijgen 
tot informatie en onderwijs en tot het culturele erfgoed en kunnen zij hun 
taalkundige verscheidenheid bewaren. 
Bevordering van een concurrerende en duurzame groei: Rond dit 
onderwerp wordt een aantal prioriteiten gegroepeerd die met name het 
resultaat zijn van diverse communautaire beleidslijnen. Zij hebben een 
belangrijk effect op het concurrentievermogen van de Unie en betekenen 
verlies of behoud van een groot aantal arbeidsplaatsen. Het 
gemeenschappelijk kenmerk ervan is dat zij leiden tot een reorganisatie van 
produktiesystemen in de zin van duurzame groei. 
In de traditionele industriële produktie en in het ontwerp en de produktie van 
nieuwe produkten en materialen moeten bijvoorbeeld vanaf het begin 
begrippen worden geïntegreerd als "levenscyclus", laagste kosten, opstelling 
van normen en, meer in het algemeen, "externe factoren", die tot nog toe te 
vaak zijn veronachtzaamd. Voorts kunnen ook immateriële diensten en 
activiteiten, technieken voor het ontwerp, de produktie en het beheer van 
complexe systemen, en ergonomie ontwikkeld worden, die een steeds 
belangrijker plaats in de economie innemen. 
15 
In de energiesector moet voorrang worden gegeven aan de ontwikkeling en de 
demonstratie van veilige, aanvaardbare energiesystemen die voldoen aan 
milieunormen en -eisen en concurrerend zijn op het gebied van 
produktiekosten en algemeen rendement. Ook rationeel energiebeheer in het 
dagelijks leven kan worden behandeld (b.v. het concept "stad en huis van de 
toekomst"), alsmede de verschillende opties voor de produktie en de opslag 
van energie op middellange en lange termijn. 
Wat de mobiliteit van personen en goederen betreft, kan het onderzoek met 
name betrekking hebben op het optimaliseren van de doelmatigheid, de 
veiligheid, het milieu-effect en het concurrentievermogen die noodzakelijk zijn 
om de kwaliteit van produkten en diensten te bevorderen, de integratie ervan 
op Europees niveau te verzekeren en wereldmarkten te veroveren. Bijzondere 
aandacht kan worden besteed aan de kwestie van de intermodaliteit tussen 
verschillende vervoertakken. 
In de landbouwsector moet het concept "geïntegreerd plattelandsbeleid" 
concreet worden ingevuld: alle activiteiten in plattelandsgebieden (inclusief 
bossen) kunnen worden ingepast in een geïntegreerde benadering op basis 
van concurrentievermogen en duurzaamheid, die zorg draagt voor een 
optimaal gebruik van deze gebieden. Nieuwe instrumenten en systemen zijn 
nodig om de verschillende teelten te exploiteren en te diversifiëren, waarbij de 
voorkeur uitgaat naar volledige cycli, multifunctioneel beheer (produktie-, 
milieu- en sociale aspecten) en verbondenheid van activiteiten, en in alle 
stadia kwaliteit, gezondheid, milieu en sociaal-economische overwegingen 
worden meegenomen. 
In de visserijsector tenslotte kunnen multidisciplinaire werkzaamheden worden 
verricht om de toekomst van deze activiteit voor te bereiden en evenwichtige 
visbestanden te herstellen. 
Hl.1.2. Horizontale activiteiten 
Deze activiteiten bevatten twee componenten: een algemene component waarmee 
wordt voorzien in gemeenschappelijke behoeften en in algemene coördinatie en 
een component die geïntegreerd is in bovengenoemde prioritaire onderwerpen. 
Vergroting van het menselijk potentieel: Er is een grotere inspanning nodig 
om de opleiding en de mobiliteit van onderzoekers, ook in de industrie, te 
verbeteren en hen te stimuleren hun onderzoek bij voorkeur in Europa te 
verichten. Daartoe moet worden gezorgd voor compatibele opleidingen en 
billijke salarissen voor gastwetenschappers in heel Europa, moeten de 
16 
communicatie- en uitwisselingsnetwerken tussen laboratoria en bedrijven 
worden uitgebreid en moet de toegang tot grote installaties worden 
vergemakkelijkt, waarvan doublures moeten worden vermeden, terwijl nieuwe 
projecten beter moeten worden gecoördineerd. 
De bevordering van een Europese identiteit door middel van een Europese 
wetenschapsprijs (zoals onlangs door het Europees Parlement is voorgesteld) 
en een gemeenschappelijk statuut van Europees wetenschapper kunnen 
worden ondersteund. Ook kan een betere band met de instrumenten van het 
onderwijs- en opleidingsbeleid worden nagestreefd. 
Op sociaal-economisch niveau moeten de maatschappelijke behoeften beter 
worden aangegeven en moeten de sociale draagwijdte van het onderzoek, de 
ontwikkelingen en de diversiteit van de geledingen en de fundamenten van de 
Europese samenleving beter worden begrepen, b.v. door de mogelijkheden te 
ontwikkelen van prognose en bestudering van diverse scenario's na de 
invoering van technologie in het werk, de economie, het onderwijs en de 
cultuur. Nieuwe ontwikkelings- en organisatiemodellen kunnen worden 
geanalyseerd die verschijnselen als uitsluiting kunnen verminderen en voor 
doorbraken kunnen zorgen in het scheppen van arbeidsplaatsen, alsmede de 
beste experimenten die op dit gebied zijn uitgevoerd. 
Innovatie en deelneming van het MKB: De toegang van een groter aantal 
"klassieke" MKB-bedrijven tot alle onderzoek en onderzoekresultaten moet 
worden vergemakkelijkt door de invoering van één vereenvoudigd kader en de 
ontwikkeling van mechanismen voor technologie-overdracht. 
Parallel daarmee kan, ingaand op de oriëntaties die zullen worden vastgesteld 
in het actieplan voor innovatie, meer aandacht worden besteed aan de wijze 
waarop het geheel van de resultaten wordt geanalyseerd en geëxploiteerd, en 
aan verbindingen met risicokapitaal en financiële technieken, zoals blijkt uit het 
succes van NASDAQ. Ook kunnen de manieren worden onderzocht waarop 
onderzoek wordt gestimuleerd. 
Bevestiging van de internationale rol van het Europees onderzoek: 
Overeenkomstig de beleidsdoelstellingen van de Unie (in het bijzonder op het 
gebied van hetbuitenlands beleid) en het principe van wederzijds belang en op 
basis van bilaterale of regionale overeenkomsten, besluiten inzake de 
openstelling van programma's en specifieke projecten, kunnen de volgende 
oriëntaties ten uitvoer worden gelegd: 
17 
- directe betrokkenheid van bepaalde deelnemers uit derde landen bij 
projecten van onderzoekprogramma's. Bijzondere aandacht kan worden 
geschonken aan de landen van Midden- en Oost-Europa om de snelle 
integratie ervan in de Unie en volwaardige deelneming aan het onderzoek 
te vergemakkelijken; ook moét, tot wederzijds voordeel, worden gezorgd 
voor een grotere deelname van de geïndustrialiseerde landen, de 
opkomende economieën en eventueel van landen uit het 
Middellandse-Zeegebied; 
- invoering van middelen om samenwerking op Europees niveau te 
verbeteren en de Europese onderzoekruimte aantrekkelijker te maken voor 
wetenschappers uit landen waarmee de Unie gezamenlijke belangen heeft; 
- omschrijving van specifieke internationale wetenschappelijke 
samenweri<ingsprojecten, met toewijzing van middelen, over onderwerpen 
en ten behoeve van landen of regio's zoals het Middellandse-Zeegebied, het 
GOS en ontwikkelingslanden, ter ondersteuning van de doelstellingen van 
het buitenlandse beleid, met medewerking van het bedrijfsleven en de 
Europese speerpuntcentra. 
III.2. Tenuitvoerlegging 
Bij ieder kaderprogramma komt aan de orde hoe de middelen het best tussen 
projecten kunnen worden verdeeld. Ook is het moeilijk gebleken om nieuwe 
ontwikkelingen die zich in de loop van een project voordoen nog te integreren, of 
om bepaalde activiteiten te beëindigen, want ieder daarvan is de facto gericht op 
een bepaalde doelgroep. 
Het is nu tijd om selectiever te werk te gaan wat de keuze van de onderwerpen 
betreft en de middelen meer te concentreren. Wil deze benadering slagen, dan 
moet zij gepaard gaan met een grotere effectiviteit in de tenuitvoerlegging en 
moet tegelijk het transparantiebeginsel strikt in acht worden genomen, vooral bij 
de selectieprocedure. De Commissie zal zich ook inspannen om versnippering 
van het communautaire onderzoekwerk te voorkomen. 
Zorgen voor meer flexibiliteit in werkzaamheden en besluitvorming 
De procedures die in de loop van de tijd rond het kaderprogramma zijn 
ingesteld, moeten worden vereenvoudigd, met behoud van de nu geldende 
principes van gelijke behandeling, gelijke toegang en transparantie. 
18 
Ook de institutionele omkadering kan aanzienlijk worden verbeterd. Zo zal de 
Commissie op de intergouvernementele conferentie pleiten voor een 
vereenvoudigde besluitvormingsprocedure voor de tenuitvoerlegging van 
het onderzoekbeleid en de specifieke programma's en voor goedkeuring 
daarvan bij gekwalificeerde meerderheid. Om redenen van gebruiksgemak is 
het ook wenselijk dat het aantal programma's en het aantal comités 
aanzienlijk wordt verminderd. 
Wat de structuur betreft, moeten de werkprogramma's geregeld kunnen 
worden aangevuld en aangepast aan de wetenschappelijke en technische 
ontwikkelingen en het gemeenschappelijk beleid. In dringende gevallen, zoals 
onlangs met het probleem van de "gekke-koeienziekte", moeten verscheidene 
projecten snel rond één doelstelling kunnen worden gehergroepeerd, de nodig 
middelen worden samengebracht en de werkzaamheden eventueel worden 
geheroriënteerd. 
Efficiënter beheer 
Een zekere verbetering is mogelijk op het gebied van beheerstechnieken. De 
Commissie heeft het initiatief genomen tot een open bezinning over een 
mogelijke vereenvoudiging van de procedures, zowel inzake intern beheer als 
met betrekking tot externe contractuele betrekkingen. 
Het ligt in elk geval in de bedoeling de termijnen te verkorten en de kosten 
voor het onderzoek van de dossiers teverminderen, met name voor de 
selectie van voorstellen en het sluiten van contracten, alsmede voor 
betalingen, hetgeen van bijzonder belang is voor kleine bedrijven en bursalen. 
De uitnodigingen tot het indienen van voorstellen moeten op gezette tijden 
worden gepubliceerd, overeenkomstig het werkritme van de industrie, 
onderzoekcentra en universiteiten, en voldoen aan de eisen van gezond 
beheer. Wat de selectieprocedures van voorstellen betreft, moeten de 
selectiecriteria beter worden toegelicht. 
Tenslotte wordt de behoefte gevoeld aan een soort instrumentenbord waarmee 
in "real time" en aan de hand van een reeks doelstellingen, indicatoren en 
betrouwbare statistische gegevens, de vooruitgang en de resultaten van het 
kaderprogramma kunnen worden gemeten, alsmede aan een permanente 
dialoog (b.v. via een Internet-forum) met deelnemers aan het vijfde 
kaderprogramma en andere belangstellenden. 
Verruiming van interventie- en coördinatiemogelijkheden 
19 
De huidige benadering, die grotendeels bestaat in het steunen en beheren van 
een groot aantal projecten (50/50-partnerschap rond een project van over het 
algemeen bescheiden omvang), moet worden vervangen door een bredere 
waaier van interventiemogelijkheden en financiële instrumenten, aangepast 
aan de verschillende doelstellingen, waardoor nauwere banden kunnen worden 
gelegd tussen de communautaire en nationale activiteiten of tussen nationale 
activiteiten onderling, met betrekking tot bepaalde onderwerpen. 
Om snel te kunnen ingaan op de grote vraag om "spontane" voorstellen te 
behandelen, nieuwe onderwerpen voor interdisciplinair onderzoek (b.v. 
neurowetenschappen) te integreren en ruimte te bieden voor het onverwachte, 
moet ook worden gezorgd voor enige speling, die echter op 
besluitvormingsniveau wel strikt omschreven moet zijn. 
De volgende interventiemogelijkheden worden overwogen: 
• een beperkt aantal horizontale programma's met een hoog gehalte aan 
algemeen inzetbare technologieën die meer gerichte onderzoekthema's kunnen 
opleveren en voeden, zonder dat deze altijd van te voren zijn vastgesteld; 
• "task-forces": "gericht" onderzoek dat rond enkele hoofdthema's open staat 
voor alle belangstellenden. De "task-forces" zijn een nieuw concept dat door 
de Commissie bij wijze van experiment ter gelegenheid van het vierde 
kaderprogramma naar voren is gebracht. 
Dit type onderzoek is gebaseerd op het idee dat vooruitgang in kennis en 
technologie in de eerste plaats ten dienste van sociale en industriële 
doelstellingen moet worden gesteld, waarmee wordt ingespeeld op de drie 
doelstellingen transparantie, selectiviteit en concentratie. In de praktijk zijn de 
"task-forces" vooral coördinatie-instrumenten voor het formuleren en opvolgen 
van de tenuitvoerlegging van een beperkt aantal nieuwe activiteiten op korte 
termijn, waarbij de prioriteiten in nauw overleg met de industrie, verbruikers en 
overheden moeten worden vastgesteld; 
• instrumenten voor het stimuleren van samenwerking tussen Lid-Staten. 
Om echt betekenis te hebben, mag het Europees onderzoek niet beperkt 
blijven tot gezamenlijk uitgevoerde werkzaamheden in het kader van specifieke 
programma's. Afhankelijk van de echte wensen van de Lid-Staten, is de 
Commissie bereid deze benadering voor specifieke onderwerpen uit te breiden, 
door gebruik te maken van de mogelijkheden als bedoeld in de artikelen 130 
K (aanvullende programma's), 130 L (deelname aan door bepaalde Lid-Staten 
20 
opgezette projecten) of 130 N (deelname aan gemeenschappelijke 
ondernemingen) van het Verdrag. 
Voor deze eerste drie instrumenten kan COST, zoals oorspronkelijk het geval was, 
fungeren als "broedplaats" voor ideeën, waarbij een betere combinatie wordt 
gezocht met EUREKA om de resultaten van het onderzoek te geleiden naar de 
markt. Dit vereist een betere wisselwerking tussen het kaderprogramma en deze 
twee kaders voor samenwerking, waarvan de strategie momenteel wordt herzien, 
Voorts zijn een betere uitwisseling van informatie en een betere coördinatie nodig 
tussen communautair en nationaal onderzoekbeleid en investeringen ter zake.4 
Meer samenhang biedt concurrentievoordelen en financiële besparingen, waardoor 
de Unie en de Lid-Staten zich effectiever op hun respectieve doelstellingen kunnen 
concentreren. 
• Opdat het kaderprogramma beter toegerust zou zijn om doelmatige steun te 
verlenen aan het andere communautaire beleidslijnen, moeten er belangrijke 
verbeteringen worden aangebracht aan de verbindings- en 
coördinatiemechanismen met de instrumenten van andere beleidsterreinen, 
zodat deze instrumenten "interoperabel"5 worden met onderzoek en de 
communautaire activiteiten aan effectiviteit winnen. 
Dit geldt in de eerste plaats voor internationale samenwerking6 en de 
structuurfondsen. In het laatste geval is het de bedoeling de Lid-Staten ertoe 
aan te zetten een groter deel van de structurele middelen aan te wenden voor 
onderzoek en zo te zorgen voor gunstige omstandigheden voor de snelle 
ontwikkeling van hun potentieel aan wetenschappelijke kwaliteit en de 
opgelopen achterstand verder in te lopen7. 
• Het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek: in alle grote 
industrielanden worden de rol en de taken van openbare laboratoria aan een 
zorgvuldig onderzoek onderworpen. De laboratoria die het GCO vormen 
moeten op dezelfde wijze worden ingezet ten dienste van duidelijke en 
ambitieuze taken, door het kwaliteitskarakter ervan te versterken rond enkele 
Zie artikel 130 H van het EG-Verdrag: "De Gemeenschap en de Lid-Staten coördineren hun activiteiten op het gebied van 
onderzoek en technologische ontwikkeling, ten einde de wederzijdse samenhang van het beleid van de Lid-Staten en het 
beleid van de Gemeenschap te verzekeren." 
Het experiment met de "task-forces" heeft aangetoond hoe moeilijk het is verschillende programma's ( b.v. onderzoek- en 
onderwijsprogramma's) aan elkaar te koppelen voor een gezamenlijke uitnodiging tot het indienen van voorstellen 
Op het gebied van internationale wetenschappelijke samenwerking liggen verbeteringen reeds in het verschiet met een 
ruimere openstelling van programma's zoals TACIS, PHARE en MEDA, waardoor organisaties uit de betrokken landen 
aan communautaire onderzoekprojecten kunnen deelnemen 
Een mededeling over de betrekkingen tussen structuurfondsen en onderzoek is momenteel bij de Commissie 
in voorbereiding 
21 
polen die zijn aangepast aan de nieuwe behoeften van de samenleving en de 
markt. Het gaat hierbij met name om: 
- het ter beschikking stellen van onafhankelijke en onpartijdige kennis, met 
name om te voorzien in de behoeften van het communautaire beleid en bij 
te dragen tot de wetenschappelijke basis voor het beleid van de Unie; 
- het aanhalen van de banden tussen de instituten en nationale en 
internationale laboratoria. 
Het GCO moet over de nodige organisatorische flexibiliteit beschikken om 
binnen een aangepast wettelijk kader met de industrie en de gebruikers te 
kunnen samenwerken. De nadruk zal daarbij komen te liggen op het benutten 
van de deskundigheid van de onderzoekers en de installaties (die vaak uniek 
zijn in Europa) van de instituten, overdracht van technologie en 
gemeenschappelijke industriële ondernemingen. 
22 
CONCLUSIE 
De voorbereiding van het vijfde kaderprogramma valt in een periode van snelle en 
verregaande veranderingen. Het kritieke probleem van de werkgelegenheid, de 
toenemende mondialisering van de economie en de huidige ontwikkelingen in de 
opbouw van Europa (intergouvernementele conferentie, economische en monetaire 
unie, uitbreiding) voegen daar stuk voor stuk nog een dimensie aan toe. 
Daarom moet de bestaansgrond van het Europees onderzoek opnieuw worden 
bekeken. Wil dit onderzoek blijven bestaan, dan moeten de taken ervan duidelijker 
en zichtbaarder worden, moet het gebruik ervan eenvoudiger worden en moeten 
de resultaten ervan effectiever zijn. 
Een eerste reeks oriëntaties krijgt stilaan vorm. Terwijl de continuïteit van bepaalde 
algemeen erkende verwezenlijkingen gehandhaafd moet blijven, moet er een 
nieuw evenwicht worden gevonden en moet de inhoud van de onderzoekthema's 
worden vernieuwd in het licht van de uitdagingen en kansen van de jaren 2000. 
In essentie komt het erop aan resoluut over te schakelen van onderzoek dat alleen 
op technologische prestaties is gericht op onderzoek dat zich inzet voor de burger 
en wil voorzien in economische en maatschappelijke behoeften. 
Om te slagen zijn een sterke politieke wil en grote eensgezindheid nodig. De 
Commissie nodigt uit tot discussie en reacties op deze eerste oriëntaties. Daarna 
zal zij bij het Parlement en de Raad gedetailleerde voorstellen indienen. 
Feiten, cijfers, trends 
1. Het onderzoek in Europa en de rest van de wereld 
2. De Europese paradox 
3. Het Europees onderzoek op het technologische wereldtoneel 
4. De Amerikaanse en Japanse onderzoekinspanningen 
5. MKB, onderzoek en werkgelegenheid 
6. Toekomstverkenning en prioriteiten 
7. Maatschappelijke behoeften en marktvooruitzichten: voorbeelden 
Duurzame ontwikkeling en milieu 
Biotechnologie 
Gezondheid 
Informatiemaatschappij 
Het onderzoek in Europa en de rest van de wereld 
In de Europese Unie liggen het aan onderzoek bestede gedeelte van het BBP, de onderzoekuitgaven van het bedrijf­
sleven, de onderzoekkosten per inwoner, het totale aantal onderzoekers en het aantal onderzoekers in het bedrijfsleven 
ten opzichte van de beroepsbevolking, lager dan in de Verenigde Staten of Japan. 
Totale O&O-uitgaven (miljoen ecu) 1994 
Totale O&O-uitgaven in % van BBP 1995 
Totale O&O-uitgaven per inwoner (ecu) 1994 
% van de totale, door de staat gefinancierde O&O-
uitgaven 1993 
% van de totale door het bedrijfsleven gefinancierde 
O&O-uitgaven 1993 
Aantal onderzoekers 1993 
Aantal onderzoekers per 1000 werkenden 1993 
Aantal onderzoekers in het bedrijfsleven 1993 
Aantal onderzoekers in het bedrijfsleven per 1000 
werkenden 1993 EU-15 
121,882 
1.91 
329 
39.6 
53.5 
774,071 
4.7 
376,000 
2 VS 
142,047 
2.45 
545 
39.2 
58.7 
962,700 
7.4 
765,000 
6 Japan 
104,069 
2.95 
833 
19.7 
73.4 
526,501 
8.0 
367,000 
6 
Bron: Europese Commissie, DG XII, op basis van OESO-gegevens 
Uit de grote indicatoren (onderzoekuitgaven, aantal onderzoekers) voor andere wereldregio's blijkt dat de grote drie 
niet langer alleen zijn op het wetenschappelijke en technologische wereldtoneel. Nieuwe mogendheden zijn in 
opkomst en beginnen geleidelijk aan het niveau van de meest geavanceerde landen te bereiken. 
Voornaamste indicatoren voor sommige wereldregio's 
Bruto binnenlandse 
uitgaven O&O (x 
miljard $) BUOO/BBP% O&O-
wetenschappers en 
ingenieurs (x 1000) O&O-
wetenschappers per 
1000 inwoners 
Midden- en Oosteuropese 
landen 
Israël 
Latijns-Amerika 
Nieuwe industrielanden 
China 
India 2.89 
1.24 
3.93 
10.73 
22.24 
7.1 1.5 
1.9 
0.4 
1.3 
0.7 
0.8 285.5 
20.1 
158.5 
136.7 
391.1 
106.0 2.2 
3.8 
0.3 
1.5 
0.3 
0.1 
Bron: Europese Commissie, DG XII (1994), European Report on S&T 
Indicators; UNESCO: OST estimates and treatment, 1995. UNESCO, World Science Report 
l'L* 
2. De Europese paradox 
Percentage van wetenschappelijke 
publikaties in de wereld 
1 1981 l 1993 
EU-15 29 32 
VERENIGDESTATEN 37 36 
JAPAN 7 8 
ANDERELANDEN 27 24 
DE WERELD - Totaal! 100 100 Europa is en blijft een grote wetenschappelijke 
mogendheid', ongeveer een derde van alle weten­
schappelijke publikaties in de wereld is uit de 
Europese Unie afkomstig; dit aandeel is de afgelopen 
jaren zelfs nog groter geworden. Bestudering van de 
in de Verenigde Staten en Europa aangevraagde 
octrooien brengt echter aan het licht dat Europa, over 
het geheel genomen, qua technologische produk-
tiviteit bij haar concurrenten achterblijft: dit is de 
zgn. "Europese paradox". 
Percentage van aangevraagde octrooien in de wereld 
EU-15 
VERENIGDESTATEN 
JAPAN 
ANDERELANDEN 
DE WERELD - Tota in de Verenigde 
Staten 
1990 
23 
45 
25 
7 
100 1993 
18 
50 
24 
8 
100 in Europa 
1990 
46 
26 
21 
7 
100 1993 
46 
29 
18 
7 
100 
Bron: Europese Commissie, DG XII, OESO, EUROSTAT 
Bij uitsplitsing van de percentuele aandelen van Europese en Amerikaanse octrooien naar vakgebied blijkt hoe sterk 
Japan op het stuk van geavanceerde technologie staat, hoe belangrijk de traditionele sectoren in Europa nog zijn en hoe 
zeer de Amerikaanse industrie in alle bedrijfstakken domineert. 
De relatieve positie van de drie wereldleiders per technologisch gebied, gemeten aan 
de hand van het aantal octrooien, 1993 
EUROPA Europees percentage van het octrooibezit in de wereld 
Europese Unie VS Japan VS-percentage van het octrooibezit in de wereld 
Europese Unie VS Japan 
Elektronica/Elektriciteit 
Instrumenten/Optica 
Scheikunde/ Farmaceutica 
Industriële procédés 
Werktuigbouw/ vervoer 
Consumptie goederen 34.2 
37.8 
40.3 
50.1 
58.5 
64.0 
tititiiiiiiiiiiiiiiiéitiii* 30.0 
32.4 
33.7 
25.6 
19.2 
16.9 31.8 
23.4 
20.0 
16.6 
15.5 
8.0 
üüjiüjij 
iiiiiiiiiitiiiiiiiiiiii 11.5 
14.9 
28.2 
22.3 
23.6 
19.1 
iÜMlii! 46.7 
50.8 
51.0 
50.5 
45.4 
50.1 
ÜffiB! 35.4 
28.0 
19.7 
19.3 
22.5 
12.5 
Wm 
Bron: Gegevens van het USPTO (United States Patent and Trademark Office) en CHI-Research treatments, 1995. 
UNESCO World Science Report 
^^ 
Het Europees onderzoek op het technologische 
wereldtoneel 
De verslechtering van de handelsbalans van de Unie met de rest van de wereld voor O&O-intensieve goederen vormt 
een indicator voor de uitholling van het Europese concurrentievermogen op technologisch gebied: in een tiental jaren is 
het handelstekort met een factor 10 toegenomen. 
Handelsbalans (x) miljard $ 
Bedrijfstakken 
waaronder: 
Zeer O&O 
intensieve 
Gemiddeld O&O 
ntensieve 
sectoren 
Weinig O&O 
intensieve 
sectoren 1982 
Europese 
Unie 
-2.21 
69.93 
35.75 VS 
134e 
6.23 
-18.01 Japan 
15 98 
54 92 
24.07 1991 
Europese 
Unie 
-2364 
87.79 
5 54 VS 
12 48 
23 44 
-4305 Japan 
52 36 
133 34 
-9.21 
Source: Chelem CEPII; traitement OST OST, Science et Technologie Indicateurs 1996 
Positie op technologiegebied: 
VS t.o.v. Japan en Europa 
Energie 
Energte-eRicientie 
Opslag, conditionering, distributie en 
verzending 
Verbeterde opwekking 
Milieukwaliteit 
Bewaking en evaluatie 
Bestrijding van verontreiniging 
Sanering en herstel 
Informatie en communicatie 
Componenten 
Communicatie 
Computersystemen 
Informatiebeheer 
Intelligente, complexe, adaptieve 
s y sle men 
Sensors 
Sofiwaro en toolkits 
Levende systemen 
Biotecnnoloqie 
Medische technologie 
Agrarische en 
levensmiddelentechnologie 
Menselijke systemen 
Industriële procédés 
Produkten 
Verwerking van materialen 
Mero-/nanofabricage en -bewerking 
Materialen 
Structuren 
Vervoer 
Aërodynamica 
luchtvaartelektronica en 
besturingssystemen 
Aandrijving en krachtbronnen 
Systeemintegratie 
Menselijke interface Achterstand 
groot klem Geluk 
O 
•> 
O 
> 
O 
> -• 
• 
• «» 
-
• VooispronQ 
Klein 
1 
) 
'.) 
o 
0 
O 
•> 
o 
O 
o 
<3 •• 
• • • 
4-
m 
— • -
-» 
• 
• 
• • 
• «-
• • qrool 
<• 
•:• 
•> 
> 
) 
o 
<. ^ 
O 
•> — Vergelijking van de relatieve posities 
van de VS, Europa en Japan op een 
aantal "kritische" technologiegebieden 
brengt aan het licht hoezeer de VS, 
ondanks de ondermijning van hun 
positie in bepaalde sectoren, het inter­
nationale technologische toneel blijven 
domineren. 
Positie VS op technologiegebied 
t.o.v.: 
Japan 
Europa 
Trend 1990-94 verbeterd 
> 
-verslechterd 
'.< 
«-onveranderd 
) 
e 
Bron: National Critical 
Technologies Review Groups Science Engineering Indicators 1996 
L 
4. De Amerikaanse en Japanse onderzoekinspanningen 
Verenigde Staten 
Van 1990 tot 1996 is het onderzoekbudget van de Amerikaanse federale regering, ondanks een verhoging in nominale ter­
men, reëel gezien enigszins teruggelopen, hetgeen verband houdt met de vermindering van de hoeveelheid voor militair 
O&O bestemde middelen. 
In de niet-militaire sector zijn de onderzoekkosten in reële tennen de afgelopen vijfjaar met 3,4 miljard $ toegenomen. Het 
relatieve aandeel van de sectoren volksgezondheid, ruimtevaart, energie en fundamenteel onderzoek in de federale begrot­
ing zijn ook groter geworden. Voor 1997 heeft de regering Clinton-Gore, ondanks de budgettaire beperkingen, een uitbrei­
ding van de begrotingsmiddelen met 1.6% voorgesteld. 
Financieringsprioriteiten van de Amerikaanse centrale regering op O&O-
gebied (O&O-begrotingsmiddeïen per sociaal-economische doelstelling) 
Totale waarde (x miljoen $) 
Defensie 
Gezondheid 
Ruimteonderzoek en -technologie 
Wetenschap 
Energie 
Natuurlijke hulpbronnen en milieu 
Vervoer 
Landbouw 
Overige 
Totaal (%) 1990 
63 781 
62.6 
13.0 
9.0 
3.8 
4 3 
2.2 
1.6 
1 5 
2.0 
100.0 1995 
70 309 
54.8 
16.2 
11.2 
4.0 
4.1 
2.9 
2.7 
1.7 
2.4 
100.0 1996 
70 503 
53.3 
16.7 
11.2 
4.3 
4.4 
3.1 
2 8 
1.7 
2.5 
100.0 
Bron: National Science Foundation 
Van 1991 tot en met 1995 zijn de begrotingstoewijzingen van de op partnerschappen met de particuliere sector 
gebaseerde onderzoekprogramma's in de Verenigde Staten aanzienlijk toegenomen. 
Enkele partnerschappen van de federale overheid met de industrie 
3000 
'i &ÛQ 
2800 
I8O0 
1000 
500 SEMATEfCH - Consortium on semiconductor technology 
TRP - Technology RewvostnKin! Project 
CRADAs - Cooperative Research and Development Agreements 
M£P - Manufacturing Extension Proyranj 
ATP " Advanced Technology Pro\ùc\ 
SBfR - Si»v$ Business Investment sn Fte^oareh 
1988 1989 1*90 1991 1992 
YiïalT, ïïhcvv?:-,1K f-.»:.vii ,•••,.! •. h-.-.;. M'\-<: <:;. 1 U'.'..?.-K ''-.i'r . I;; \ -"• < !.;:.;:.; I' 
Bron: Department of Commerce data, 1995 !&93 1995 
UNESCO, World Science Report 
Japan 
Met zijn gunstige positie op het gebied van technologische toepassingen maar, wat fundamenteel onderzoek betre 11, met een 
achterstand op de Verenigde Staten en Europa, investeert Japan tegenwoordig enorme bedragen in wetenschappelijk onderzoek 
en de menselijke factor op dit gebied, terwijl ook de industriële-onderzoekinspanningen van dit land op een hoog peil blijven. 
Uitbreiding van de onderzoekbegroting van de Japanse overheid 1996: 
Totale openbare begroting voor onderzoek: + 6,9 % 
Instanties: 
\&'&slSm^ ' 'f-
Programma's: 
WÊËÊê. 
Gebieden (voorbeelden): 
,'J l -~.v//> 
mmwm 
c^,'cr*-r 
^ 'l 
5. MKB, onderzoek en werkgelegenheid 
Het MKB vormt de grootste bron van werkgelegenheid in de Europese Unie. Het zijn overigens de kleinere bedrijven 
die het meeste innoverende werk doen. Bij nadere bestudering blijkt dat die sectoren waar de onderzoekinvestenngen 
het meeste toenemen, ook het grootste aantal nieuwe banen opleveren. 
Aandeel van het MKB in de totale werkgelegen­
heid in de EU 
• Grol* b»drl|v»n (> 250 
Bron: Europese Commissie, Eurostat, Database MKB-project, 1995 
Percentuele verdeling van innovaties 
per bed rijfsgrootte 
(Ierland, Italië, Nederland, Verenigd Koninkrijk) 
Aantal werknemers Ierland Italië Nederland Verenigd 
Koninkrijk 
1-19 
20-49 
50-99 
100-499 
500-999 
1000 en meer 61.0 
21.0 
90 
8.0 
1.0 14.4 
21.3 
27.2 
14.1 
5.5 
17.5 35.0 
18.4 
10.9 
21.1 
14.6 22.4 
14.7 
26.7 
15.6 
7.6 
13.0 
Bron: Europese waurnemingspost voor het MKB. 1995 
O&O-bestedingen en werkgelegenheidsgroei, 1973-1990 
Gemiddelde percentuele groei per bedrijfstak ten opzichte van de totale industriële 
groei voor 13 OESO-landen 
S 2 
I -2 
1 
ê -4 
-8 + Steen 
O Non-ferro-
me talen 
Chemische < 
Overig vervoer O produkten 
Aardolierafflnage O O 
O Hout 
Ferro-metalen 
O 
Textiel ör* 
_Q Scheepsbouw Farmaceutische produkten Computers 
o o 
Wetenschappelijke 
instrumenten Radio, TV 
O en communicatie-
Q Automobiel- Q apparatuur 
VoXÏidd^n ° LucM- « 'u""te™rt 
1 1 1 
Nlet-elektiische apparatuur 
_. Papier 
O Rubber 
+ Elektrische apparatuur 
Bron: OESO, 
Database STAN 
-3 -1 0 1 
Relatieve jaarlijkse werkgelegenheidsgroei 
6. Toekomstverkenning en prioriteiten 
In Japan en de Verenigde Staten worden al dertig jaar lang zogenoemde "Foresight exercises" (wetenschappelijke en 
technologische toekomstverkenningen) uitgevoerd. Ook in Europa zijn onlangs studies van deze aard (vooral in 
Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland, Denemarken, Nederland en Spanje) van start gegaan. 
Bij vergelijking van de resultaten van deze studies blijkt er bij de prioriteiten in de middelste en hoogste regionen 
van een vérgaande convergentie sprake te zijn (opto-elektronica en kunstmatige intelligentie; nanotechnologie en 
nieuwe en intelligente materialen; biotechnologie; moleculaire biologie en neurowetenschap; milieutechnologie en 
technologieën voor schone energieproduktie, enz.). 
Wat de sociaal-economische doelstellingen aangaat, komen twee grote thema's naar voren: 
de informatiemaatschappij; 
duurzame ontwikkeling. 
De conclusies convergeren ook met die van "Project 2025", dat op verzoek van 18 grote Amerikaanse, Britse en 
Duitse organisaties en ondernemingen is uitgevoerd. Dit op een kritische analyse van 1500 sinds 1970 verrichte 
toekomstverkenningsstudies gebaseerde project heeft een lijst van 83 zeer waarschijnlijke hypothesen voor het jaar 
2025 opgeleverd. Van deze belangrijke thema's noemen wij: geïntegreerd beheer van milieu en natuurlijke hulp­
bronnen; geïntegreerd gezondheidsbeheer; het ontstaan van het "electronic global village" en intelligente produktie. 
Bron: OECD Science Technology Industry Review, No 17, Special issue on Government Technology Foresight Exercises; The competitive position 
of European science, technology and industry - een advies van de ESTA (Europese Adviesraad voor Wetenschap en Technologie) in verband met 
het vijfde kaderprogramma; L'avenir hautement probable. 83 hypotheses sur l'année 2025, Joseph Coates, Futuribles, April 1996. 
8 
V 
Maatschappelijke behoeften en marktvooruitzichten 
voorbeelden 
Duurzame ontwikkeling en milieu 
Zonder onderzoekinspanningen geen duurzame ontwikkeling. Twee van de grote problemen waarvoor een oplossing 
moet worden gevonden zijn de waterhuishouding en de schade die het milieu van het vervoer ondervindt. Zowel op 
Europees als op wereldniveau vormt het milieu een belangrijke potentiële markt. 
Water: een zeldzaam goed 
In de gehele wereld, en dus ook in Europa, wordt water steeds schaarser. Van al het water dat aan rivieren, meren en 
ondergrondse watervoorkomens in de wereld wordt onttrokken, wordt 65% in de landbouw gebruikt. Om 1 ton graan 
te produceren is 1.000 ton water nodig. Om de 90 miljoen mensen waarmee de wereldbevolking zich ieder jaar uit­
breidt te kunnen voeden, zijn ieder jaar 27 miljoen m3 water extra nodig. 
In Europa wordt 20% van het oppervlaktewater bedreigd. 60% van het landbouwareaal in de wereld heeft een con­
centratie aan kunstmeststoffen en bestrijdingsmiddelen die voor de waterkwaliteit in de omgeving gevaarlijk is. 15 
tot 30% van het in Europa gewonnen water verdwijnt via het waterleidingnet. 
Bron: Werkdocument van de diensten van de Commissie over de task-forces onderzoek/industrie (SEC(96) 568)/L'état de la planète 1996. 
Het wegverkeer als externe-kostenfactor 
In 50 jaar tijds is de wereldbevolking verdubbeld; het aantal personenauto's is vertienvoudigd, zodat er tegenwoordig 
al zo'n 500 miljoen van rondrijden. Tussen 2025 en 2030 zullen er zo'n 1 miljard auto's in de wereld zijn. In Europa 
zal het wagenpark tussen 1992 en 2005 met 25% groeien. 
30 % van de finale vraag naar energie is afkomstig van het verkeer, dat verantwoordelijk is voor 25 % van alle CO-
emissies. Alleen al het wegverkeer neemt 80 % van de door transportmiddelen veroorzaakte C02-uitstoot voor zijn 
rekening. Het geheel van externe kosten in verband met gezondheidsproblemen als gevolg van verkeersemissies 
wordt tussen 0,3 en 0,4% van het BNP geschat. 
Bron: Werkdocument van de Commissie over de task-forces onderzoek/industrie (SEC(96) 568)/The Economist, 22. Juni 1996 "Living with the 
car": a survev. 
Het milieu als wereldmarkt 
Ramingen in miljard $ 
Jaar 
Noord-Amerika 
Latijns-Amerika 
West-Europa 
Oost-Europa/NOS 
Zuidoost-Azië 
Totaal wereld OESO 
2000 
125 
-
78 
21 
42 
300 ECOTEC 
2000 
147 
5 
89 
9 
63 
320 ETDC 
2000 
217 
-
188 
25 
138 
580 Environmental 
Business 
International 
1998 
199 
10 
132 
27 
49 
426 
Bron: OESO (1992); ECOTEC (1994); OTA (1994) 
Biotechnologie 
De markt voor biotechnologieprodukten behoort tot de snelst groeiende markten in de wereld. Wat het aantal bedrijven 
betreft en qua werkgelegenheid, omzet en onderzoekuitgaven liggen de Amerikanen tegenwoordig ver op Europa voor. 
Verkoop van biotechnologie-produkten in de wereld 
Prognose voor 10 jaar (1996-2006) - in 1996 
Specialiteiten Nlet-
medlsche 
diagnostiek 
Menselijke 
diagnostiek 
Menselijke 
geneeskunde 
Alle gebieden 
Bron: Consulting Resources Corp. 
Biotechnologiesectoren EU vs. VS 
(x miljoen ecu) 
Financieel 
Omzet 
O&O-uitgaven 
Industrie 
Aantal bedrijven 
Aantal bedrijven Europa 
1,158 
605 
584 
17,200 USA 
9.663 
5.859 
1.308 
108.000 
10 Bron: Ernst & Young BioBusiness 
-"U 
Gezondheid 
De Europese bevolking vergrijst. In 2020 zullen 60-plussers meer dan één kwart uitmaken van de Europese bevolking, 
die dan voor iets meer dan één vijfde uit jongeren van minder dan 20 jaar zal bestaan. In medische termen en uit het 
oogpunt van de volksgezondheid zijn de gevolgen van deze ontwikkeling aanzienlijk te noemen. 
Bevolking van de EU per leeftijdsgroep (%) 
• o.o tüjTOSSBjüSi 
I960 1995 1070 1975 1010 1905 1990 1995 2000 2005 2010 2015 2020 
Bron: Eurostat, L'Europe en chiffres. 
In de gehele wereld zijn er honderden miljoenen gevallen van mensen die besmettelijke ziekten oplopen, waarvan tien­
tallen miljoenen met dodelijke afloop. 
Gevolgen van verschillende besmettelijke ziekten, 1993 (aantal personen) 
Ziekte Aantal gevallen met dodelijke 
afloop Aantal gevallen 
Acute aandoeningen van de 
luchtwegen 4.1 miljoen 248 miljoen 
Diarroeïsche ziekten 3.0 miljoen 1.8 miljard 
Tuberculose 
Malaria 2.7 miljoen 
2.0 miljoen 8.8 miljoen 
300-500 miljoen (prevalentie) 
Mazelen 1.2 miljoen 45 miljoen 
Hepatitis B 1.0 miljoen 2.2 miljoen 
HIV/AIDS 700000 2-3 miljoen 
Cholera 
Polio 6800 
5500 380000 
110000 
Bron: WHO, 1995 State of the World 1996 
11 
l 
Informatiemaatschappij 
Europa is het tijdperk van de informatiemaatschappij binnengegaan. Het aantal aansluitingen van particulieren en bedri­
jven op het Internet en het aantal verkochte CD-ROM-drives nemen gestadig toe. De meeste CD-ROM-titels worden 
momenteel door Amerikaanse bedrijven geproduceerd. 
De Internet-markt in Europa, 19942000 
Aantal op Internet aangesloten huishoudens (x miljoen^ 
1994 1995 1996 1997 1998 1999 • Spenje 
• Mill* 
OFr.nkrIJk 
B Verenigd Kon!nfcrl|k 
BDulteland 
• Re«t ven Europa 
Bron: European Information Technology Observatory EITO, 1996 
Particulier CD-ROM-bezit 
• Europa ! 
1994 1995 1996 1997 1998 
Bron: Inteco 1994 Wereldproduktie van CD-ROM-titels 
in 1995 
Bron: TPFL Publishing,, Facts & Figures 95 
12 

IS SN 0254-1513 
COM(96) 332 def. 
DOCUMENTEN 
NL 15 
Catalogusnummer : CB-CO-96-356-NL-C 
ISBN 92-78-06932-9 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg