MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT - EG/EURATOM-LENING- EN GARANTIECAPACITEIT VOOR OPERATIES IN DERDE LANDEN

1. INLEIDING

Het Garantiefondsmechanisme is bedoeld ter dekking van leningen aan derde landen door middel van drie sterk verschillende mechanismen: de garantie van externe EIB-leningen, van externe Euratom-leningen en van leningen in het kader van macrofinanciële bijstand (MFB) van de EG. Het mechanisme heeft ten doel de begroting van de Gemeenschap te beschermen tegen de directe gevolgen van het in gebreke blijven van de begunstigden bij de terugbetaling van al deze instrumenten en moet een beperkende werking hebben op de omvang van de EG- en Euratom-leningen en garanties.

Het Garantiefondsmechanisme heeft zijn rol van "schokdemper" goed vervuld. De totale portefeuille van uitstaande leningen bedraagt circa 15 miljard EUR, waarvan meer dan 13 miljard EUR in de vorm van een gegarandeerde EIB-lening; het garantiefonds heeft een gecumuleerd totaal van 459 miljoen EUR uitgekeerd ter dekking van niet-terugbetaalde leningen die anders rechtstreeks ten laste van de begroting waren gekomen.

Het bedrag dat jaarlijks beschikbaar is voor leningen en garanties wordt beperkt door de reserve voor de voorziening van het Garantiefonds, waarvan de limiet is vastgesteld in de Financiële vooruitzichten voor 2000-2006. Deze reserve en de regels van het Garantiefonds beperken de totale lening- en garantiecapaciteit tot circa 3 miljard EUR per jaar. In beginsel dient, telkens wanneer wordt besloten tot een nieuwe lening of garantie, een bepaald aandeel van het kapitaalbedrag van die lening of garantie te worden opgenomen uit de reserve. Het voorzieningspercentage tezamen met het bedrag van de reserve is derhalve bepalend voor het totale bedrag dat potentieel kan worden uitgeleend of gegarandeerd. Indien bijvoorbeeld alle leningen en garanties volledig zouden moeten worden uitgekeerd en het voorzieningspercentage bedraagt 10%, zou de lening- en garantiecapaciteit bij een reservebedrag van 100 EUR beperkt zijn tot 1000 EUR per jaar.

In de praktijk ligt de situatie minder eenvoudig.

* Ten eerste garandeert de EG in het geval van gegarandeerde externe EIB-leningen een portefeuille van leningen in plaats van individuele leningen. Aangezien de EG een dergelijke globale garantie verstrekt, wordt het niet noodzakelijk geacht het niveau van deze garantie vast te stellen op 100% voor het gehele bedrag van de leningenportefeuille. Uit hoofde van de huidige regels wordt slechts 65% van de meeste bedragen van de EIB-leningen aan derde landen gegarandeerd door de EG en wordt er een voorziening voor opgenomen in het Garantiefonds. In de praktijk betekent dit echter dat individuele EIB-leningen volledig zijn gedekt totdat 65% van de totale portefeuille niet wordt terugbetaald.

* Ten tweede zijn, aangezien de leningoperaties, zelfs wanneer deze bestemd zijn voor een individueel project, of voor een individueel land in het geval van macrofinanciële bijstand, gespreid zijn over een aantal jaren waarbij elk onderdeel van de lening onderhevig is aan aanzienlijke onzekerheid, de regels inzake het tijdstip van de voorziening complex.

In 2001 werd de reserve voor garanties volledig benut en de situatie voor de jaren 2002 tot 2004, wanneer de uitbreiding de druk enigszins zou moeten verminderen, lijkt onhoudbaar. Gelet op de grote druk om de leningen uit hoofde van elk van de drie instrumenten te verhogen, is het thans noodzakelijk te onderzoeken hoe de onderlinge prioriteiten verdeeld zijn en of het wenselijk is de flexibiliteit van het garantiemechanisme te vergroten.

2. DE VERWACHTINGEN

In de tabel in Bijlage 1 is een overzicht van de verwachtingen te zien. Hieruit blijkt de zeer hoge druk waaronder de reserve voor garanties in de komende jaren zal komen te staan.

De externe leningen van de EIB zijn de afgelopen jaren reeds aanzienlijk gestegen met de verhogingen van de leningbedragen voor Midden- en Oost-Europa, de westelijke Balkanlanden, het Middellandse-Zeegebied en Zuid-Afrika. Meer recentelijk werd het algemene leningsmandaat uitgebreid naar bedragen voor Kroatië en de speciale maatregel voor de douane-unie met Turkije, terwijl voorts een speciale maatregel werd getroffen voor het Baltische-Zeegebied in Rusland. Als resultaat hiervan is de vereiste voorziening gestegen en zou deze in 2003 en 2004 uitkomen op 3152 miljoen EUR, in vergelijking met 2210 miljoen EUR in 2000. In de tabel is te zien dat het in de komende jaren noodzakelijk zal zijn de voorziening te verhogen voor de uitbreiding van de EIB-leningen in het kader van de wederopbouwfaciliteit voor de Voormalige Republiek Joegoslavië en Turkije. Voorts gaan er stemmen op om de EIB-leningen ook toegankelijk te maken voor Oekraïne, Moldavië en bepaalde Centraal-Aziatische landen, terwijl Rusland van oudsher druk uitoefent omdat het land algemene toegang tot EIB-leningen wenst. Gelet op het voorgaande is mogelijk een aanvullende garantiebedrag van 300 à 400 miljoen EUR benodigd.

Er is reeds een voorziening getroffen voor ongeveer 500 miljoen EUR van de voorgestelde Euratom-lening van 657 miljoen EUR voor K2/R4 en ook is er reeds een voorziening getroffen voor een Euratom-lening van circa 210 miljoen EUR in Bulgarije. Daarentegen wordt met name de kwestie van de veiligheid van de kerncentrales van sovjetmakelij steeds nijpender, hetgeen betekent dat er druk zal worden uitgeoefend om de Euratom-dekking te verhogen, waardoor ook de vereiste voorziening stijgt. Potentiële nieuwe Euratom-vastleggingen zouden in de orde van grootte van 200 à 300 miljoen EUR per jaar kunnen liggen. Elke aanvullende Euratom-lening vereist eveneens een verhoging van de limiet voor Euratom-leningen, waarvoor een afzonderlijke wettelijke procedure moet worden gevolgd.

De bedragen van de leningen in het kader van de macrofinanciële bijstand variëren aanzienlijk van het ene tot het andere jaar. Recentelijk was de bijstand geconcentreerd in de landen met lage inkomens van de westelijke Balkan en deze bevat in toenemende mate een giftcomponent. In 2001 is het niettemin noodzakelijk gebleken voorzieningen te treffen voor leningen ten belope van 225 miljoen EUR aan de Voormalige Joegoslavische Republiek. Op de langere termijn beschouwd lijkt een jaarlijks bedrag van 400 à 500 miljoen EUR benodigd te zijn voor de potentiële vraag naar macrofinanciële bijstand, maar tot op heden is er nog nagenoeg geen sprake geweest van enige indicatieve voorziening voor de jaren 2002-2004. Er is een zeer klein bedrag opgenomen in de tabel voor Oekraïne, voor welk land wordt aangenomen dat een eerder getroffen voorziening weer ter beschikking kan worden gesteld en dat alleen voor het aanvullende bedrag van 18 miljoen EUR een aanvullende voorziening benodigd is. Voorts is er reeds een verkennende discussie gaande over nieuwe maatregelen voor Bosnië-Herzegovina, de Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië en de Voormalige Republiek Joegoslavië. In elk van de gevallen zou het gaan om een relatief klein bedrag, maar tezamen zouden zij het garantiemechanisme onder een ontoelaatbare druk zetten, net als het geval zou zijn met potentiële bijstand aan een economie zoals Turkije, waar de betrokken bedragen onvermijdelijk vele malen hoger zouden liggen, alsmede enige andere verdere uitbreiding van het geografische toepassingsgebied van het instrument.

3. DE NOODZAAK MAATREGELEN TE TREFFEN

Gezien de moeilijkheden bij het beoordelen van de waarschijnlijkheid dat deze potentiële nieuwe leningen of garanties uit hoofde van elk van de drie instrumenten daadwerkelijk zullen moeten worden verstrekt, is het moeilijk om doelmatige procedures vast te stellen voor de afweging van hun relatieve prioriteit. Gelet op de kleine marges waarvan alleen al sprake is op basis van de reeds genomen beslissingen, is het echter van essentieel belang om maatregelen te treffen.

De Commissie is van oordeel dat begonnen moet worden met het bezien van de verdeling tussen deze drie instrumenten en het bespreken van de prioriteiten waarop hun gebruik is gebaseerd.

Indien op grond hiervan wordt besloten de lening- en garantiecapaciteit te vergroten, zou dit hetzij een verhoging van de huidige limiet van de reserve voor garanties vereisen, hetzij een wijziging van de regels met betrekking tot het garantiemechanisme. Aangezien een verhoging van de reservelimiet een aanpassing van de huidige Financiële vooruitzichten zou betekenen (2000-2006), is het wenselijk eerst het alternatief nader te bestuderen. Deze optie impliceert een aanpassing van het garantiemechanisme, in het bijzonder voor de periode 2002 tot 2004, teneinde een grotere lening- en garantiecapaciteit te scheppen door een combinatie van een verlaging van het voorzieningspercentage van het Garantiefonds en het garantiepercentage voor de bedragen van EIB-leningen.

De eerste aanpassing zou kunnen bestaan in de verlaging (in de Verordening betreffende het Garantiefonds) van het voorzieningspercentage dat geldt voor nieuwe lening- of garantie-initiatieven voor derde landen, van het huidige niveau van 9% tot 8%. Een dergelijke verandering leidt niet tot enige wijziging van de functie van "schokdemper" van het Garantiefonds. Het Fonds heeft thans het streefniveau bereikt en jaarlijks worden aanzienlijke bedragen (165 miljoen EUR in 2001) die dit streefcijfer overschrijden, teruggestort op de begroting van de Gemeenschap. Een voorzieningspercentage van 8% voor nieuwe lening- of garantie-operaties zou voldoende zijn om het streefcijfer voor het bedrag van het Fonds te handhaven ondermeer dankzij de rente-inkomsten op de activa van het Fonds.

Een tweede aanpassing zou kunnen bestaan in de verlaging (in het Besluit tot vaststelling van het algemene mandaat voor externe leningen van de EIB) van de "globale" garantie die de EG aan de EIB verstrekt. Verlaging van deze garantie van 65% tot 60%, of zelfs 50%, zou geen verschil van betekenis maken en zou meer bepaald niet van invloed zijn op de toegang van de Bank tot de financiële markten tegen de gunstigste voorwaarden. Het risico dat de EIB een bedrag van meer dan 50% van de gegarandeerde portefeuille verliest, blijft uiterst klein. De EIB stemde in met voorstellen van de Commissie in deze zin in 1996 en in 1999.

De tabel van Bijlage 2 toont de kwantitatieve effecten voor de lening- en garantiecapaciteit van de EG bij variërende voorzieningspercentages en/of percentages van de aan de EIB verstrekte garantie.

Indien de Raad en het Parlement deze basisrichtsnoeren onderschrijven, zal de Commissie de noodzakelijke wetgevingsvoorstellen voorbereiden.

BIJLAGE 1

Indicatieve bedragen van leningen en garanties te voorzien uit hoofde van de reserve voor garanties

(in miljoen EUR)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

BIJLAGE 2

Capaciteit van EG-leningen en -garanties uit hoofde van het Garantiefondsmechanisme (cijfers 2002)

'(in miljoen EUR)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>