Advies over de betrekkingen tussen de Europese Unie en de ASEAN

(96/C 97/11)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 30 maart 1995 besloten overeenkomstig artikel 23 (derde alinea) van zijn Reglement van Orde een advies op te stellen over de betrekkingen tussen de Europese Unie en de ASEAN.

De Afdeling voor externe betrekkingen, handels- en ontwikkelingsbeleid, die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 12 januari 1996 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Pezzini.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 332e Zitting van 31 januari en 1 februari 1996 (vergadering van 1 februari) het volgende advies uitgebracht, dat met meerderheid van stemmen (5 onthoudingen) is goedgekeurd.

SAMENVATTING

Het Comité stelt vast dat de ASEAN in zijn oorspronkelijke opzet is geslaagd: sinds de oprichting van het samenwerkingsverband zijn onderlinge conflicten uitgebleven en is de situatie in de regio stabiel, wat de economische groei in de betrokken landen aanzienlijk ten goede is gekomen.

In de loop der jaren heeft zich een zekere verschuiving in de doelstellingen van de organisatie voorgedaan, getuige de recente beslissing om een vrijhandelszone in het leven te roepen. Dankzij haar rijke ervaring op dit gebied zou de Europese Unie de ASEAN-landen daar goed bij kunnen helpen, met name via nauwere samenwerking met het ASEAN-secretariaat. Verder zou de Unie de ASEAN-landen ook met raad en daad kunnen bijstaan wanneer de organisatie met nieuwe (ex-)communistische landen wordt uitgebreid.

Het handelsverkeer tussen de Unie en de ASEAN-landen neemt de laatste tijd aanzienlijk toe (met een duidelijk overschot ten gunste van de ASEAN), maar gaat nog met de nodige problemen gepaard (markttoegang, intellectuele-eigendomsrechten, anti-dumpingmaatregelen). Het Comité is van oordeel dat de Europese Unie een aanzienlijke inspanning moet leveren om haar imago in Azië te verbeteren. Het hoopt dat de openstelling van de "European Business Information Centres" (EBIC) en de aansluiting van deze centra op het bestaande netwerk van Kamers van Koophandel de samenwerking met de ASEAN-landen aanzienlijk ten goede zullen komen. Verder pleit het voor de oprichting van joint ventures tussen Europese ondernemingen en bedrijven uit de ASEAN-landen, waarbij het een belangrijke rol weggelegd ziet voor het ECIP-instrument ("EC Investment Partners"). Ook andere initiatieven van de Commissie kunnen zijn goedkeuring wegdragen. Ten slotte is het nog van oordeel dat de Europese Unie bij de samenwerking met de ASEAN moet kiezen voor een kwalitatieve in plaats van een kwantitatieve benadering en zich op enkele sleutelsectoren dient te concentreren. Het denkt daarbij met name aan milieu, telecommunicatie, energie en beroepsopleiding.

Een delicaat onderdeel van de samenwerking met de ASEAN-landen is de dialoog over de mensenrechtenproblematiek. Wat de "sociale clausule" betreft herhaalt het Comité nog eens wat het al in vorige adviezen heeft gezegd, nl. dat dit onderwerp op de agenda van de Wereldhandelsorganisatie moet worden geplaatst en dat bij de behandeling van dit thema moet worden uitgegaan van de conventies van de Internationale Arbeidsorganisatie. In verband met de kwestie Oost-Timor is het Comité van mening dat het fungerend voorzitterschap van de Raad met concrete voorstellen voor een diplomatieke oplossing van dit probleem moet komen, uitgaande van de resoluties van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties.

Ten slotte spreekt het Comité nog de hoop uit dat de komende Euro-Aziatische top - die zal plaatshebben in maart 1996 in Bangkok en waaraan behalve de ASEAN-landen ook Japan, China en Zuid-Korea zullen deelnemen - de Europese Unie de mogelijkheid zal bieden haar aanwezigheid in de regio te versterken en de dialoog met de ASEAN te consolideren en uit te breiden tot zaken als milieu, sociale aangelegenheden en beroepsopleiding. Het Comité stelt vast dat tussen Europa en Azië nog steeds een enorme kloof gaapt, zodat beide partijen een aanzienlijke inspanning dienen te leveren en voldoende middelen dienen uit te trekken om de wederzijdse voorlichting en de culturele samenwerking te verbeteren. Er moeten adequate maatregelen worden genomen om de totstandkoming van uitwisselingsprogramma's en andere vormen van contacten te stimuleren en zo het wederzijds begrip te bevorderen. Daarbij valt niet alleen te denken aan studieverblijven van ambtenaren, stagiairs en afgestudeerden uit de ASEAN-landen in Europa, maar ook aan contacten tussen de Europese sociaal-economische kringen en hun Aziatische tegenhangers. Het Comité is bereid zelf de nodige initiatieven in die zin te nemen. Het zou dan ook graag te gelegener tijd vernemen welke resultaten de Euro-Aziatische top heeft opgeleverd, zodat het een adequate strategie kan uitstippelen.

1. Inleiding

1.1. De Europese Unie heeft met recht en reden besloten om meer aandacht te gaan besteden aan haar betrekkingen met Azië. Deze nieuwe strategie moet worden gezien tegen de achtergrond van de voortschrijdende economische globalisering, een proces waarbij Europa niet afzijdig mag blijven. Sinds het einde van de Koude Oorlog zijn de scheidslijnen tussen economie en politiek weg komen te vallen en is het niet meer mogelijk om de internationale economische betrekkingen ondergeschikt te maken aan een hogere politieke orde. Economie en politiek zijn thans zozeer met elkaar verweven dat economische betrekkingen en handelsrelaties een belangrijk onderdeel van het buitenlands beleid van de grotere landen zijn gaan vormen en zelfs een bron van conflicten kunnen zijn (zie het handelsconflict tussen de Verenigde Staten en Japan).

1.1.1. De economie speelt bij de totstandkoming van het nieuwe machtsevenwicht in de wereld en bij het beschermen van nationale belangen zo'n fundamentele rol dat men voortaan niet alleen van "geopolitieke" maar ook van "geo-economische" verhoudingen moet spreken. Als grootste handelsblok ter wereld mag de Europese Unie zich daarbij niet onbetuigd laten. De laatste tijd is de Unie dan ook bijzondere aandacht gaan schenken aan de uitbouw van haar betrekkingen met derde landen, o.a. door het sluiten van "samenwerkingsovereenkomsten van de derde generatie". Zij richt zich daarbij in de allereerste plaats op "nabijgelegen" regio's (Midden- en Oost-Europa, Middellandse-Zeegebied), maar ook op verder afgelegen gebieden (de Mercosur en andere Latijns-Amerikaanse landen, de ASEAN en andere Aziatische landen, Zuid-Afrika en andere landen in zuidelijk Afrika). Het is haar daarbij niet alleen te doen om efficiëntere economische samenwerking en behoud van marktaandelen, maar ook om het verwerven van nieuwe markten in het kader van de internationale concurrentieslag tussen de grote geo-economische blokken. In deze strategie kon Azië niet ontbreken, en zeker niet de ASEAN, die al sinds 1980 een belangrijke plaats inneemt in het kader van de externe betrekkingen van de Unie. Wel kan men zich afvragen of de Unie er niet beter aan zou doen prioriteiten vast te leggen en haar beleid daarop af te stemmen. Daarbij moet in de eerste plaats van de volgende criteria worden uitgegaan: politieke belangen, veiligheid, sociale problematiek (immigratie), economische en handelsbelangen. In het licht van deze criteria moet de Europese Unie duidelijk prioriteit geven aan de landen in het zuidelijke gedeelte van het Middellandse-Zeegebied en in Midden- en Oost-Europa, omdat deze aan àlle bovengenoemde criteria voldoen. Daarna komen de landen ten zuiden van de Sahara, waar vooral armoede, honger en ziekten moeten worden aangepakt om sociale en milieurampen te voorkomen. Op de laatste plaats komen de dynamische economieën in Azië en Latijns Amerika, zoals de Mercosur- en de ASEAN-landen, waar economische en handelsbelangen prevaleren en waarmee de Europese Unie partnerschapsovereenkomsten moet sluiten.

1.1.2. Het economische en politieke gewicht van Azië is in de loop der jaren zozeer toegenomen dat Azië in de volgende eeuw zonder enige twijfel een van de hoofdrolspelers op het wereldtoneel zal worden. In sommige regio's gaan de ontwikkelingen zo snel dat Azië nu al als een volwaardige gesprekspartner moet worden beschouwd. Men denke in dit verband aan Zuidoost-Azië met de oude en nieuwe NIC's (de nieuwe industrielanden Zuid-Korea, Taiwan, Singapore, Hong Kong, Thailand, Maleisië, Vietnam en Indonesië), de aanstormende economische en handelsgigant China met zijn "marktsocialisme" (gemiddelde groei van het BBP in de afgelopen tien jaar: 9 %) en ten slotte het langzaam maar zeker opbloeiende India. Al deze landen zijn momenteel het toneel van ingrijpende veranderingen, die interessante perspectieven bieden maar ook risico's en gevaren inhouden, waarvan de omvang en draagwijdte nog niet duidelijk zijn. Volgens een studie van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) zal China qua omvang van de produktie al in 2010 de op één na grootste economie ter wereld zijn. Officieel bedroeg het inkomen per hoofd van de bevolking er in 1992 370 dollar, maar IMF-ramingen maken gewag van maar liefst 1 300 à 2 500 dollar.

1.1.3. Het kan dan ook alleen maar worden toegejuicht dat Europa van plan is zijn economische aanwezigheid in Azië op te voeren om zijn stempel op de wereldeconomie te kunnen blijven drukken. Het moet daarbij echter met een aantal factoren rekening houden, omdat de nagestreefde dialoog met Azië anders weleens weinig succes zou kunnen hebben of zelfs averechts zou kunnen werken.

1.2. In de eerste plaats dient Europa goed te beseffen dat Azië zowel in politiek als in cultureel opzicht "anders" is dan de andere regio's in de wereld en dat Europa en Azië twee totaal verschillende "werelden" zonder enige culturele affiniteit vormen. Zelfs voor wie niet het essay van Samuel Huntington (De bekende politoloog Samuel Huntington, docent aan de universiteit van Harvard en adviseur van verscheidene democratische regeringen, is de auteur van het fameuze en omstreden essay "The Clash of Civilizations" (in "Foreign Affairs", vol. 72, nr. 4, september/oktober 1993), waarin de auteur betoogt dat de huidige en toekomstige internationale conflicten niet zozeer aan ideologische of economische als wel aan culturele factoren te wijten (zullen) zijn en dus in feite "botsingen tussen beschavingen" (zullen) zijn. Huntington heeft het in dit verband zelfs over een confuciaans-islamitische connectie, die volgens hem op verschillende niveaus gestalte begint te krijgen (op militair vlak, op het gebied van de mensenrechten, op het stuk van de strijd om de controle over de belangrijke internationale instellingen). Een en ander kan uiteindelijk leiden tot een confrontatie tussen het Westen en de rest van de wereld.) heeft gelezen is het zonder meer duidelijk dat Azië een van de meest voor de hand liggende locaties voor een "botsing tussen beschavingen" vormt. In het Westen zijn velen ervan overtuigd dat de wereld van vandaag draait op één enkel economisch-financieel systeem, dat is gebaseerd op de moderne technologische, commerciële en financiële praktijken, die via de markt worden "doorgegeven". In Azië daarentegen zijn de pleitbezorgers van het Aziatische model, en met name de zgn. "school van Singapore" (De opvattingen van deze stroming zijn in de Amerikaanse pers vertolkt door een diplomaat uit Singapore, Kishore Mahububani, en door de voormalige premier van Singapore, Lee Kuan Yew. Eerstgenoemde is de auteur van de artikelen "The West and the Rest" (in "National Interest", voorjaar 1992) en "The Dangers of Decadence. What the Rest can teach the West" (in "Foreign Affairs", vol. 72, nr. 4, september/oktober 1993). Voor de ideeën van laatstgenoemde zie het interview "A Conversation with Lee Kuan Yew" (in "Foreign Affairs", nr. 2, maart/april 1994).) het er absoluut niet mee eens dat het ontwikkelingsproces in Zuidoost-Azië gedoemd is te mislukken als de regio zich niet richt op het Euro-Amerikaanse model c.q. waardensysteem (inclusief politieke democratie). Deze opvatting is in intellectuele kringen en bij de top van het bedrijfsleven in Azië wijd verbreid. De achterliggende gedachte is dat Azië een eigen specifieke cultuur heeft en dat economische ontwikkeling niet, zoals in het Westen wordt beweerd, voortvloeit uit het historische proces waaruit in Europa de markt en de democratische natie-staat zijn voortgekomen. Volgens deze opvatting heeft moderniteit niets te maken met het overnemen van de typische instituties en waarden van het westerse liberalisme, maar kunnen vooruitgang en ontwikkeling ook langs andere wegen worden nagestreefd. Dit is trouwens duidelijk gebleken uit het feit dat een aantal Aziatische landen zich aan hun status van onderontwikkeld land hebben weten te ontworstelen en dankzij hun inzet en dynamisme een volwaardige plaats in de wereldeconomie hebben weten te verwerven. De schitterende economische prestaties hebben in deze landen tot een culturele opleving geleid. Deze wordt echter gedragen en gevoed door een rijke culturele traditie, die absoluut niets van doen heeft met de westerse cultuur.

1.2.1. Aangezien Europa in cultureel opzicht zo ver van de Aziatische landen af staat, zou het er misschien in de allereerste plaats naar moeten streven zijn eigen cultuur daar beter bekend te maken. Daarbij valt niet alleen te denken aan Europa's "imago" in het algemeen, maar ook aan de belangrijkste uitingen van het Europese vernuft (muziek, literatuur, beeldende kunst, belangrijke wetenschappelijke uitvindingen, enz.). Van een vruchtbare politieke dialoog of economische samenwerking tussen Europa en Azië kan alleen sprake zijn als beide partijen doordrongen zijn van elkaars eigenheid en specificiteit. Dit betekent dat een nieuwe strategie ten aanzien van Azië niet door economische motieven alléén mag zijn ingegeven en dat ook op cultureel gebied naar toenadering moet worden gestreefd, ook al lijken de huidige Aziatische leiders niet veel met het Europese democratiemodel op te hebben en niet bereid zijn zich door het Westen de les te laten lezen waar het gaat om de eerbiediging van de mensenrechten. Daarom mag de aandacht niet naar handel en investeringen alléén uitgaan, maar moet ernaar worden gestreefd de samenwerking op een hoger niveau te tillen door de onderlinge betrekkingen op gemeenschappelijke regels te laten stoelen.

1.3. Wat bedoelt men nu precies wanneer men het heeft over "Azië"? De 26 landen in de Mededeling van de Commissie van 13 juli 1994 () vormen een zeer heterogeen geheel en kunnen onmogelijk aan de hand van strikt geografische criteria alléén in groepen worden ingedeeld. De Commissie is dan ook van oordeel dat Europa's strategie niet alleen voldoende flexibel zal moeten zijn om op een adequate manier te kunnen inspelen op eventuele veranderingen in de drie grote Aziatische regio's waarop de Mededeling betrekking heeft, maar bovendien ook zal moeten worden toegesneden op de specifieke situatie in elk van de betrokken landen. Vanuit het oogpunt van de betrekkingen tussen de Europese Unie en Azië onderscheidt het Comité in Azië vier grote geopolitieke en geo-economische regio's: Oost-Azië met de zes ASEAN-landen, Zuid-Azië oftewel het Indiase subcontinent, Centraal-Azië en ten slotte delen van het Kaukasus- en het Golfgebied (die in het Commissiedocument niet aan bod komen).

Er zijn in Azië evenwel geen homogene groepen landen waarmee de Europese Unie multilaterale betrekkingen kan onderhouden, omdat regionale economische integratie er een nog tamelijk onbekend verschijnsel is. Er is één grote uitzondering: de Associatie van Zuidoostaziatische Staten (Association of South-East Asian Nations - ASEAN), een samenwerkingsverband dat aanvankelijk was bedoeld als buffer tegen het communisme maar deze politiek-strategische doelstelling gaandeweg heeft vervangen door economische doelstellingen. De ASEAN-landen trachten nu via samenwerking hun economische ontwikkeling een extra impuls te geven.

1.3.1. Het Comité wil zich in eerste instantie op de betrekkingen met de ASEAN concentreren, en wel om twee redenen: enerzijds omdat deze groepering wegens haar duidelijk profiel een geschikte multilaterale gesprekspartner voor de Europese Unie vormt en anderzijds omdat zij al sinds 1980 formele en geïnstitutionaliseerde betrekkingen met de Unie onderhoudt (met regelmatige bijeenkomsten van de respectieve ministers van Buitenlandse Zaken). In een later stadium kan dan eventueel worden overwogen om vervolgadviezen met specifieke aanbevelingen voor andere Aziatische regio's op te stellen.

Aan het begin van de jaren '90 heeft het regionalisme een enorme vlucht genomen, vooral in het westelijke halfrond. In iets meer dan anderhalf jaar werden verschillende samenwerkingsovereenkomsten ondertekend: het Verdrag van Asunción dat aan de basis ligt van de Mercosur (26 maart 1991), het Verdrag van Maastricht dat de grondslag vormt voor de uitbouw van het federale Europa en dat van de "Europese Gemeenschap" een "Europese Unie" maakt (7 februari 1992) en ten slotte de NAFTA-Overeenkomst die de basis vormt voor de Noordamerikaanse vrijhandelszone (12 augustus 1992). Verder waren ook de oprichting van een economisch samenwerkingsverband in het gebied rond de Stille Oceaan (APEC) en de reeds genoemde koerswijziging van de ASEAN een duidelijk teken dat de tijd rijp was voor regionale integratieprocessen.

1.3.2. De ASEAN is in 1967 - ten tijde van de Vietnam-oorlog - in Bangkok opgericht. Aanvankelijk waren er vijf lid-staten: de Filippijnen, Indonesië, Maleisië, Singapore en Thailand; later zijn daar nog Brunei (1984) en Vietnam (1995) bijgekomen (). Hoewel in het oprichtingsverdrag ook van economische samenwerking wordt gesproken, was het toch in de eerste plaats de bedoeling de politieke stabiliteit in de regio veilig te stellen door een buffer op te werpen tegen de communistische dreiging die uitging van Noord-Vietnam en diens buitenlandse beschermers (de Sovjetunie en China). Het "Vietnamese gevaar" vormde niet alleen de voornaamste drijfveer achter de beslissing om een samenwerkingsverband aan te gaan, maar bleef zelfs nog tot het begin van de jaren '80, d.w.z. tot de ondertekening van de akkoorden van Genève en de eenmaking van Vietnam, het beleid van de ASEAN bepalen. De ASEAN-landen waren er namelijk van overtuigd dat de val van Zuid-Vietnam overeenkomstig de fameuze "domino-theorie" uiteindelijk ook tot de val van Cambodja, Laos en Thailand zou leiden. Dankzij de ASEAN hebben de betrokken landen ondanks hun diepgewortelde onderlinge verschillen al die jaren in vrede met elkaar geleefd en is er ook een einde gekomen aan conflicten in buurlanden (zoals b.v. in Cambodja). Misschien is dit wel het meest tastbare resultaat van de samenwerking. Hoe dan ook ligt hier de verklaring voor de snelle groei die de ASEAN-landen in de loop der jaren hebben doorgemaakt. Een duidelijk teken van de radicale wijziging in het politieke klimaat en de doelstellingen van de ASEAN is de recente toetreding van Vietnam, een merkwaardige ontwikkeling aangezien Vietnam het communisme nooit heeft afgezworen en in dit land nog steeds hetzelfde regime aan de macht is (hoewel ook daar intussen enkele economische hervormingen zijn doorgevoerd).

1.3.3. In cultureel, sociaal en economisch opzicht vormen de ASEAN-landen een zeer heterogeen geheel. Maleisië en Indonesië maken deel uit van de Maleise beschaving en de islam is er al sinds de 15e eeuw de voornaamste godsdienst. Thailand is een boeddhistisch land en wordt voornamelijk bewoond door uit Zuid-China afkomstige bevolkingsgroepen. De Filippijnen hebben een Maleise bevolking, die zich sinds de kolonisatie door Spanje geleidelijk aan tot het katholicisme heeft bekeerd. De enclave Singapore ten slotte is een voormalige handelspost van de Britse Oostindische Compagnie (gevestigd in 1819) en viel jarenlang onder de bestuursregeling die voor het gehele Maleise schiereiland gold; zijn huidige status heeft het verkregen toen het zich in 1965 losscheurde uit de onafhankelijke Maleisische Federatie. Singapore wordt gedomineerd door geëmigreerde Chinezen, maar ook de andere ASEAN-landen hebben een Chinese minderheid; Chinese migranten spelen trouwens in de gehele regio een dynamische en cruciale rol in bedrijfsleven en handel.

1.3.3.1. De ASEAN-landen telden in 1993 in totaal 335 miljoen inwoners - méér dus dan het huidige Europa van de 15 - en hebben een BBP dat iets hoger is dan dat van Nederland; met de toetreding van Vietnam is het inwonertal opgelopen tot meer dan 400 miljoen. Het inkomen per hoofd van de bevolking varieert aanzienlijk naar gelang van het land: het bedraagt slechts 170 dollar in Vietnam (situatie in 1993), 700 dollar in Indonesië (meer dan 180 miljoen inwoners) en 830 dollar in de Filippijnen (67 miljoen inwoners), maar loopt op tot 19 000 dollar in de stadstaat Singapore (3 miljoen inwoners en in 1995 een hoger inkomen per hoofd dan Frankrijk) en zelfs meer dan 21 000 dollar in de kleine oliestaat Brunei (nauwelijks 300 000 inwoners). Maleisië (19 miljoen inwoners en een BBP per hoofd van 3 160 dollar) en Thailand (58 miljoen inwoners en een BBP per hoofd van 2 040 dollar) behoren al sinds een zestal jaren tot de meest dynamische economieën ter wereld en de gemiddelde jaarlijkse groei van het BBP ligt er zeer hoog: in Maleisië bedroeg deze in de periode 1988-1993 maar liefst 8,5 % en in Thailand in de periode 1986-1991 zelfs 9,2 % (met een lichte terugval tot 7,5 % in 1992 en 1993). Indonesië is na de liberalisering en herstructurering van zijn beschermde en semi-autarkische economie aan het eind van de jaren '80 dezelfde weg opgegaan en haalde in de periode 1988-1992 al groeicijfers van 6 à 7 % per jaar. Deze drie landen behoren nu tot de groep "nieuwe industrielanden" (de zgn. "NIC's"), terwijl de Filippijnen en Vietnam er alles aan doen om hun achterstand op deze kopgroep in te halen. Alle ASEAN-landen hebben twee kenmerken gemeen: zeer lage arbeidskosten en deregulering van de arbeidsvoorwaarden. Beide verschijnselen leiden tot grote sociale verschillen en hebben bovendien een remmend effect op de verdere ontwikkeling van de vakbekwaamheid van de werknemers. Nog afgezien van de al genoemde verschillen in inkomen, is het zorgwekkend dat het ontwikkelingsmodel van deze regio niet geschikt blijkt om de voordelen van de groei op een billijke wijze over de verschillende lagen van de bevolking te verdelen.

1.3.3.2. De ASEAN-landen zijn rijk aan natuurlijke hulpbronnen. Indonesië en Maleisië produceren aardolie en exporteren aanzienlijke hoeveelheden aardgas. Indonesië is economisch altijd sterk afhankelijk gebleven van de aardolie-industrie, ook na de ineenstorting van de olieprijzen en ondanks pogingen om meer diversiteit te brengen in 's lands inkomen. Het beschikt ook over aanzienlijke maar nog niet precies te becijferen voorraden van verschillende andere delfstoffen, zoals steenkool, tin, bauxiet, koper, nikkel, ijzererts en goud. De voornaamste economische sector is echter nog steeds de landbouw, die goed is voor 20 % van het BBP en werk verschaft aan 48 % van de beroepsbevolking. Behalve produkten voor eigen gebruik produceert Indonesië ook veel exportprodukten, die in grote plantages worden geteeld (rubber, palmolie, koffie, thee, cacao, suiker en tabak). Verder is het land ook rijk aan bossen, die twee derde van het grondgebied beslaan. Van 1985 tot 1992 heeft de Indonesische regering de uitvoer van hout verboden om de verwerking ter plaatse te stimuleren en zo de toegevoegde waarde van de export te verhogen. Sinds 1993 heft zij een hoge heffing op de uitvoer van onbewerkt hout. Zij maakt zich ook ernstige zorgen over de intensieve exploitatie van het bosbestand en de nadelige gevolgen daarvan voor het milieu, wat in 1992 heeft geleid tot een speciaal actieprogramma ter bevordering van een "duurzame" exploitatie van 's lands bossen. Dat neemt echter niet weg dat tal van milieuorganisaties nog steeds fel van leer trekken tegen de grootschalige vernietiging van een van de belangrijkste tropische regenwouden ter wereld.

Maleisië is de grootste producent van rubber en palmolie ter wereld. Prijsfluctuaties hebben weliswaar tot een forse daling van de produktie geleid, maar toch blijven rubber en palmolie twee van de belangrijkste Maleisische exportprodukten. De Europese Unie is veruit de voornaamste afzetmarkt voor Maleisische rubber (28 % van de produktie) en een van de voornaamste afzetmarkten voor Maleisische palmolie (10 % van de produktie). Ook bosbouwprodukten nemen een aanzienlijk deel van de Maleisische export voor hun rekening. Sinds 1992 gooit de Maleisische regering het in deze sector echter over een andere boeg, in een poging om geleidelijk aan tot een "duurzame" ontwikkeling in de bosbouwsector te komen. Verder wordt ook de produktie van cacao, tropische vruchten, kwaliteitsvlees en visserijprodukten steeds belangrijker. In de extractieve en delfstoffensector moeten twee belangrijke produkten worden vermeld: aardgas (waarvan de reserves 21 miljoen mª bedragen en waarvan de produktie in de periode 1992/1993 met 18 % per jaar is gestegen) en tin (waarvan Maleisië de op vier na grootste producent ter wereld is, met een aandeel van 8,4 %).

In Thailand is het aandeel van de landbouw in het BBP gedaald van 40 % in 1960 tot 11,4 % in 1993, maar toch verschaft deze sector er nog steeds werk aan twee derde van de beroepsbevolking. Niettegenstaande de snelle groei van de be- en verwerkende industrie blijft de landbouw een belangrijke economische sector. Thailand is zelfs, evenals Vietnam, netto-exporteur van landbouwprodukten. Het heeft zich geleidelijk aan gespecialiseerd in de produktie van rijst (grootste exporteur ter wereld), tapioca, maïs, suiker, rubber, soja, palmolie, koffie, katoen en allerlei soorten fruit (wat tot aanzienlijke investeringen in de vruchtesapindustrie heeft geleid). Ook de veehouderij en de visserij zijn twee zeer renderende en expanderende sectoren. Van minder belang is de delfstoffensector, die vooral tin maar ook antimoon, ligniet, ijzererts, tongsteen, mangaan en zink produceert.

In de Filippijnen is de primaire sector (landbouw, bosbouw en visserij) goed voor 22,5 % van het BBP en 45,7 % van de werkgelegenheid (cijfers uit resp. 1992 en 1993). Deze sector bestaat uit twee takken: de traditionele landbouw met zijn sterk versnipperde en arbeidsintensieve bedrijfjes die alleen voor eigen gebruik en voor de binnenlandse markt produceren en een moderne landbouwsector met grote kapitaalintensieve plantages en voedingsmiddelenbedrijven die voor de export produceren. De voornaamste landbouwprodukten zijn rijst, maïs, kokosnoot, suiker, bananen, ananas en andere tropische vruchten. De Filippijnse bossen vormen een van 's lands voornaamste hulpbronnen, maar hebben sterk te lijden gehad van overexploitatie als gevolg van demografische factoren, houtkap voor de export, illegale ontbossing en onoordeelkundige herbebossing. In 1988 besloeg het bosareaal nog slechts 1,2 miljoen hectare (tegenover 15 miljoen in 1945). In dat jaar heeft de democratische regering-Aquino een aanvang gemaakt met programma's ter bevordering van de herbebossing en ter bescherming van de nog resterende stukken oerwoud, met name op het eiland Mindanao.

In Vietnam is het "netto materieel produkt" (Het "netto materieel produkt" is een economische grootheid die vroeger door de Comecon-landen werd gehanteerd en waarbij de overheidsuitgaven buiten beschouwing werden gelaten. Na de opheffing van de Comecon in 1990 zijn de betrokken landen overgeschakeld op de grootheden die in de rest van de wereld worden gebruikt (BBP, BNP, enz.) in de eerste jaren na het einde van de oorlog en de vereniging van Noord- en Zuid-Vietnam (1975) slechts met 1 % op jaarbasis toegenomen, maar in de periode 1980-1985 bedroeg de toename al ongeveer 7 % per jaar. In 1987 is er een aanzienlijke groeivertraging opgetreden (2,1 %) als gevolg van de aanhoudende structurele problemen, die door de liberaliseringsmaatregelen niet uit de wereld waren geholpen. Vanaf 1976 heeft de Vietnamese regering conform de marktbeginselen een aantal liberaliseringsmaatregelen doorgevoerd, zonder evenwel de socialistische beginselen overboord te zetten. Overheid en particuliere sector zijn meer en meer met elkaar gaan samenwerken, waardoor synergie-effecten teweeg werden gebracht. Dankzij de doorgevoerde hervormingen - de zgn. "doi-moi" ("vernieuwing") - is het fenomeen particuliere onderneming/particulier ondernemerschap nu volledig ingeburgerd en is het verschijnsel staatsquotum/subsidie uitgebannen. Wel moet nog duidelijkheid worden verschaft over de precieze rol van staatsplanning in de - gemengde - Vietnamese economie. Een en ander heeft tot gevolg gehad dat het BBP - in constante prijzen - is gestegen van 4,7 % in 1991 tot 8 % in 1993. De economische structuur van het land blijft echter zwak, zeker in vergelijking met die van de andere ASEAN-landen. De landbouw is nog steeds de belangrijke sector en geeft nog altijd werk aan 73 % van de beroepsbevolking, hoewel zijn aandeel in het BBP is gedaald van 50 % in 1989 tot 29,3 % in 1993. Buiten de mijnbouwsector en de traditionele industrieën, die tijdens de koloniale periode en tijdens het conflict tussen Noord- en Zuid-Vietnam de dienst uitmaakten, beschikte het land vroeger niet over een volwaardige industriële sector. Deze is pas vanaf 1970 tot ontwikkeling gekomen dankzij de opkomst van de ijzer- en staalindustrie in Noord-Vietnam, de bouw van elektriciteitscentrales en de uitbouw van de infrastructuur. Pas sinds het midden van de jaren '80 is ook de lichte industrie tot bloei gekomen, vooral in de sectoren textiel, elektronische componenten en be- en verwerkte produkten met een geringe toegevoegde waarde.

1.3.3.3. Kenmerkend voor àlle ASEAN-landen is de snelle ontwikkeling van de be- en verwerkende industrie in de afgelopen tien jaar. In Maleisië was de industriële sector in 1987 goed voor 22,3 % van het BBP, tegenover 8,7 % in 1960; in 1993 nam hij al meer dan 30 % van het BBP en 65 % van de exportopbrengsten voor zijn rekening. Van alle landen in Zuidoost-Azië trekt Thailand momenteel de meeste buitenlandse investeringen aan. Het verlies van comparatieve voordelen heeft eerst Japan en later ook Zuid-Korea, Hong Kong en Taiwan ertoe aangezet om een deel van hun produktie over te hevelen naar Thailand. Een en ander heeft tot gevolg gehad dat het grootste deel van de investeringen in Oost-Azië momenteel in Thailands arbeidsintensieve en exportgerichte industriële sector plaatshebben. De belangrijkste industriële bedrijfstak is die van de halfgeleiders en elektronische componenten, waarvan de uitvoer in 1992 met 13,9 % is gestegen. Daarmee is deze bedrijfstak even belangrijk geworden als de textielsector, van oudsher de belangrijkste economische sector in Thailand, die in 1992 goed was voor 14 % van de export (in waarde).

Zowel in Thailand als in Maleisië moet de produktie van goederen met geringe toegevoegde waarde steeds meer het veld ruimen voor de produktie van meer geavanceerde goederen, maar beide landen kampen met een tekort aan gespecialiseerde arbeidskrachten, een gebrekkige infrastructuur en milieuproblemen als gevolg van vervuiling en ontbossing.

Ook in Indonesië vertegenwoordigde de be- en verwerkende industrie in het midden van de jaren '60 niet eens 10 % van het BBP. Net als in de andere Zuidoostaziatische landen heeft de Indonesische regering aanvankelijk een importsubstitutiebeleid gevoerd, waardoor de eigen industrie, die door hoge douanerechten tegen de internationale concurrentie werd beschermd, zich probleemloos verder kon ontwikkelen. In tegenstelling tot de andere landen in de regio, die al gauw overschakelden op een exportgericht beleid, hield Indonesië tot het eind van de jaren '80 aan deze strategie vast, waardoor innovatie en buitenlandse investeringen buiten de deur werden gehouden en de Indonesische industrie geen kans kreeg haar concurrentievermogen te verbeteren. Dit verklaart ten dele hoe het komt dat Indonesië nog niet zo sterk geïndustrialiseerd is als de andere Zuidoostaziatische landen. Het industrialisatieproces wordt er dus nog steeds in aanzienlijke mate beheerst en gestuurd door de overheid. Wel zijn aan het einde van de jaren '80 enkele liberaliseringsmaatregelen doorgevoerd, waardoor een aantal particuliere bedrijven het licht hebben gezien, die vaak samenwerken met buitenlandse ondernemingen. In 1993 bedroeg het aandeel van de be- en verwerkende sector in het BBP naar schatting zo'n 20 %.

Singapore vormt al meer dan 20 jaar het centrum van de exportgerichte be- en verwerkende industrie in Zuidoost-Azië. De Singaporese bedrijven zijn zich gaandeweg steeds meer gaan specialiseren in high-tech-produkten en de overheid heeft er alles aan gedaan om de produktiviteit te stimuleren, o.m. door loonsverhogingen te koppelen aan produktiviteitsstijgingen. Door het verlies van enkele comparatieve voordelen heeft de stijging van het BBP zich uiteindelijk gestabiliseerd rond 4 à 5 % op jaarbasis. De Singaporese industrie maakt nu vooral gebruik van beproefde of geavanceerde technologieën. Ten slotte zij er nog op gewezen dat Singapore steeds meer uitgroeit tot een van de belangrijkste financiële centra in de wereld.

In de Filippijnen ligt de situatie heel anders dan in Singapore. Daar bevindt het industrialisatieproces zich nog maar in de eerste fase en wordt vooral geïnvesteerd in arbeidsintensieve produkten met een geringe toegevoegde waarde. In de ASEAN als geheel is het aandeel van be- en verwerkte produkten in het totale exportpakket in de periode 1985-1991 gestegen van 49 tot 85 %.

1.3.3.4. Opvallend is de sterke aanwezigheid van Japan in Zuidoost-Azië. De regio betrekt 37 % van zijn invoer uit Japan, is goed voor meer dan 40 % van de Japanse directe buitenlandse investeringen en neemt 60 % van het Japanse samenwerkingsbudget voor zijn rekening.

De Japanse aanpak staat bekend als het "vliegende-ganzenmodel". Aanvankelijk produceerde Japan bepaalde produkten zelf omdat het in die sectoren een comparatief voordeel had. Later, toen het die voordelen verloren had, hevelde het deze produktie over naar zijn buurlanden (eerst naar Taiwan, Zuid-Korea en Hong Kong, later naar Thailand, Maleisië, Indonesië, de eilanden in de Stille Oceaan, enz.). Deze landen profiteerden daarbij van de Japanse investeringen, terwijl Japan zelf, dat veel geld had geïnvesteerd in onderzoek en ontwikkeling, zich specialiseerde in steeds geavanceerdere high-tech-produkten waarbij flexibelere produktietechnieken kunnen worden toegepast. Later zijn Korea, Taiwan, Singapore en Hong Kong op hun beurt hun arbeidsintensieve en laagwaardige produktie naar hun eigen buurlanden gaan overhevelen.

Dit verschijnsel is heel duidelijk waar te nemen in de elektronicasector. Tussen 1985 en 1991 is de elektronica-uitvoer van de ASEAN vervijfvoudigd (van 6,6 naar 32,8 miljard dollar) en heeft zich ook een verschuiving in de samenstelling van het uitvoerpakket voorgedaan: het aandeel van componenten is van 60 % naar 30 % teruggelopen, terwijl dat van computers en telecommunicatieapparatuur respectievelijk van 15 tot 22 % en van 18 % tot 35 % is gestegen. Alle grote elektronica-bedrijven, en vooral die uit Japan, hebben vestigingen in de ASEAN-landen en hebben daar een "geïntegreerd produktiecircuit" opgezet. Dit betekent dat de onderdelen van een produkt (b.v. televisietoestellen) in verschillende landen worden geproduceerd (b.v. Indonesië of Thailand) en vervolgens in een ander land worden geassembleerd (b.v. Maleisië), waardoor de kosten aanzienlijk kunnen worden gedrukt. De handel in elektronica-produkten vertegenwoordigt nu één derde van de interne ASEAN-handel en in de meeste gevallen gaat het daarbij om transacties tussen multinationale ondernemingen.

Doordat Japan nooit als centrum van de regio heeft willen fungeren vormt Oost-Azië officieel geen geïntegreerde economische zone; in de praktijk is het dat echter wèl door het feit dat, in het kader van de globalisering van de produktie, meer dan 60 % van het handelsverkeer en de bedrijfsinvesteringen binnen de regio zelf of met Japan hun beslag krijgen.

2. De betrekkingen tussen de Europese Unie en de ASEAN

2.1. Zoals gezegd hebben de Europese Unie en de ASEAN al in 1980 een overeenkomst gesloten en hun onderlinge betrekkingen geïnstitutionaliseerd. Sindsdien hebben op geregelde tijdstippen bijeenkomsten van de ministers van Buitenlandse Zaken plaats en ontmoeten vertegenwoordigers van beide partijen elkaar in een gemengd comité, dat tot taak heeft de wetenschappelijke en technologische samenwerkingsprogramma's nader te bekijken, maatregelen ter bevordering van de contacten tussen het bedrijfsleven in beide regio's goed te keuren en zijn fiat te geven aan de ontwikkelingsprojecten waarvoor de ASEAN-landen EU-steun willen verkrijgen. In 1983 is een ASEAN-EG Business Council in het leven geroepen, waar zakenlieden uit beide regio's overleg plegen over mogelijke gezamenlijke projecten. In oktober 1985 heeft een eerste bijeenkomst van de ministers van Economische Zaken van de ASEAN en de EG plaatsgehad. Tijdens die bijeenkomst werd besloten om de Europese investeringen in de ASEAN te stimuleren (het aandeel van de Europese buitenlandse investeringen bedroeg toen naar schatting zo'n 13 % van de totale DBI's in de regio, tegenover resp. 17 % en 28 % in het geval van de Verenigde Staten en Japan). In 1986 heeft een gemengde groep handelsexperten zich over de problemen rond de toegang tot de ASEAN-markten gebogen. In 1987 zijn in alle ASEAN-hoofdsteden gemengde comités voor investeringsvraagstukken opgericht. In 1988 hebben de EG en de ASEAN-landen overeenstemming bereikt over de oprichting van een "Joint-Management"-centrum in Brunei. In 1991 heeft de EG nieuwe richtsnoeren voor haar ontwikkelingssamenwerkingsbeleid vastgesteld, die o.a. voorzagen in méér steun voor Azië en een andere aanpak van de steunverlening aan de ASEAN-landen (met minder nadruk op plattelandsontwikkeling en meer nadruk op opleiding, wetenschap, technologie en risicokapitaal).

Tijdens de bijeenkomst van de ministers van Buitenlandse Zaken in juni 1991 te Luxemburg zijn er voor het eerst meningsverschillen over mensenrechtenaangelegenheden aan het licht gekomen. Aanleiding waren de voorstellen van de EG om de hulpprogramma's en de overeenkomsten over economische samenwerking te koppelen aan bepaalde voorwaarden op het vlak van de mensenrechten en op milieugebied. In 1993 hebben de Europese Unie en de ASEAN onderhandelingen geopend over een overeenkomst ter bestrijding van de drugshandel. In september 1994 ten slotte hebben de ministers van Buitenlandse Zaken tijdens hun bijeenkomst in Karlsruhe nogmaals uitdrukkelijk verklaard dat de samenwerking tussen de Europese Unie en de ASEAN-landen een centraal element vormt in de betrekkingen tussen Europa en de Pacific-regio. Voorts hebben zij besloten de economische samenwerking tussen beide regio's te bevorderen en er daarbij op toe te zien dat beide partijen bij die samenwerking gebaat zijn. Ten slotte hebben zij afgesproken ervoor te zorgen dat de particuliere sector nauwer bij deze samenwerking wordt betrokken.

De ASEAN is weliswaar slechts een los samenwerkingsverband en niet in dezelfde mate geïntegreerd als de Europese Unie, maar heeft niettemin een aanzienlijke bijdrage geleverd - en doet dit nog steeds - aan de stabiliteit in de regio.

2.1.1. De ASEAN is nog geen vrijhandelszone en al evenmin een douane-unie. Het heeft geen intergouvernementele, laat staan supra-nationale, instellingen. Het hoogste politieke orgaan is de Conferentie van regeringsleiders, die in principe om de drie jaar bijeenkomt. Tijdens de bijeenkomst in januari 1992 in Singapore is een belangrijke koerswijziging doorgevoerd: voortaan zou het accent meer op economische samenwerking komen te liggen. Ook is toen besloten tot de instelling van de Asean Free Trade Area (Zuidoostaziatische Vrijhandelszone - AFTA), die uiterlijk in het jaar 2003 een feit moet zijn. Dit initiatief begint langzamerhand zijn eerste vruchten af te werpen. Zo heeft het opstellen van een lijst van alle verhandelde produkten en van de tariefverlagingen binnen het Common Effective Preferential Tarif Scheme (CEPT) al geleid tot een harmonisatie van de tariefnomenclatuur en de opheffing van non-tarifaire belemmeringen voor produkten die onder de CEPT-regeling vallen. De tariefverlagingen in het kader van de CEPT-regeling gelden op basis van wederkerigheid en bovendien kunnen alle ASEAN-landen ook nog eens bilaterale akkoorden sluiten. Ten slotte wordt in de CEPT-regeling nog bepaald dat landen die hun douanetarieven met ten minste 20 % terugschroeven mede uit hoofde van het meestbegunstigingsbeginsel aanspraak kunnen maken op de preferentiële tarieven die hun handelspartners in het kader van de CEPT-regeling hanteren.

Het streven naar de totstandbrenging van één interne ASEAN-markt wordt echter bemoeilijkt door tal van gevestigde belangen.

De tariefbescherming verschilt van land tot land, maar de tarieven liggen gemiddeld op een hoog niveau, en voor een aantal sectoren zelfs op een zéér hoog niveau. Verder hanteren de ASEAN-landen ook tal van non-tarifaire belemmeringen (verbodsbepalingen, contingenteringen, invoermonopolies, douanecontroles, enz.), die echter moeilijk te kwantificeren zijn. Het liberalisatieproces vordert maar langzaam en de betrokken landen laten zich niet alleen beïnvloeden door de industriële lobby's, maar beseffen ook terdege dat douaneheffingen een niet-onaanzienlijke bron van inkomsten vormen. In de AFTA-overeenkomst is bepaald dat de douanerechten op goederen uit ASEAN-landen in het jaar 2003 nog slechts 0 à 5 % mogen bedragen. De concrete regeling is echter zeer ingewikkeld. Zo wordt een onderscheid gemaakt tussen een normale en een versnelde procedure. Een zwak punt van de overeenkomst is echter dat bepaalde produkten tijdelijk of zelfs definitief kunnen worden uitgesloten, maar het is wel de bedoeling dat de lijst van uitzonderingen na acht jaar wordt herzien. Zo hebben Indonesië en de Filippijnen respectievelijk 1 800 produkten (19 % van het totaal) en 1 350 produkten (24 % van het totaal) op de lijst van uitzonderingen geplaatst. De waarde van de intra-ASEAN-handel is in 1994 met 41 % toegenomen (van 79 miljard dollar in 1993 tot 111 miljard dollar in 1994). Die van de totale ASEAN-handel (handel binnen de ASEAN èn met derde landen) is met ongeveer 30 % gestegen (van 419 miljard dollar in 1993 tot 506 miljard dollar in 1994).

In december 1995 hebben de leiders van de ASEAN-landen in Bangkok hun vijfde topconferentie gehouden. Bij die gelegenheid hebben zij, op 15 december, een verdrag ondertekend dat Zuidoost-Azië kernwapenvrij moet maken. Verder hebben zij van gedachten gewisseld over de plannen om vóór het jaar 2000 ook Birma, Cambodja en Laos tot de organisatie toe te laten (deze drie landen hebben trouwens als waarnemer aan de conferentie deelgenomen). Wel hebben zij er de nadruk op gelegd dat het streven naar een ASEAN met tien landen de verdieping van de onderlinge integratie en de liberalisatie van de onderlinge handel niet mag belemmeren. Om deze afspraak kracht bij te zetten hebben zij besloten de tarieven in de intra-ASEAN-handel vóór het jaar 2000 met 5 % te verlagen; aan Vietnam is evenwel drie jaar uitstel toegekend. In Bangkok is ook voorgesteld om tussen twee officiële topconferenties in een "informele" top te houden.

In de ASEAN worden de echte beslissingen echter genomen tijdens de jaarlijkse bijeenkomsten van ministers van Buitenlandse Zaken, die tot doel hebben het beleid van de diverse ministeriële werkgroepen te cooerdineren. De voornaamste werkgroep is de AEM (Asean Economic Ministers). Deze houdt toezicht op de werkzaamheden van vijf commissies, die respectievelijk bevoegd zijn voor handel en toerisme, industrie en energie, bankwezen en financiën, land- en bosbouw, vervoer en telecommunicatie. Verder is er nog het Asean Standing Committee, dat bestaat uit de minister van Buitenlandse Zaken van het land dat het voorzitterschap waarneemt plus de ambassadeurs van de andere landen. Het Asean Standing Committee komt om de twee maanden bijeen en verleent de werkzaamheden van de organisatie de nodige continuïteit. Ten slotte is er nog een permanent secretariaat, dat in Jakarta is gevestigd en waarvan de leden voor vijf jaar door de ministers van Buitenlandse Zaken worden gekozen. Het secretariaat telt een honderdtal functionarissen, die zich met diverse projecten van gemeenschappelijk belang bezighouden. Zo heeft het secretariaat al actieplannen over de volgende thema's voorbereid: sociale ontwikkeling, milieu, wetenschap en technologie, cultuur en informatie, drugsbestrijding. Deze actieplannen zijn bedoeld als bindende richtsnoeren voor de aangesloten landen. De ASEAN-landen nemen hun besluiten steeds bij consensus tijdens informele vergaderingen waar eventuele meningsverschillen worden uitgepraat tot er eensgezindheid is. Zij regelen hun onderlinge betrekkingen via overleg- en verzoeningsprocedures, zodat het geen toeval is dat de enige volwaardige gemeenschappelijke instelling een Hof van Justitie is.

Bedrijven uit de Europese Unie kunnen in de ASEAN-landen niet zomaar een vestiging oprichten of hun activiteiten uitoefenen. Hiervoor gelden in de betrokken landen strenge beperkingen, met name in de financiële en maritieme dienstverlening. Zo zijn banken aan handen en voeten gebonden als zij in deze landen bijkantoren willen openen en financiële diensten willen verlenen. Op het vlak van het zeevervoer en de scheepsbouw - twee sectoren die zich in de ASEAN-landen snel ontwikkelen - is het zaak dat de Europese Unie er alles aan doet om - wat het zeevervoer betreft - tot een volledige liberalisering te komen en - wat de scheepsbouw aangaat - te bereiken dat de beginselen van de recente OESO-overeenkomst over de afschaffing van subsidies aan de scheepsbouw daadwerkelijk worden nageleefd.

2.1.2. De ASEAN-landen zijn sterk afhankelijk van het buitenland. Het volume van hun onderlinge handel staat in geen verhouding tot dat van hun handel met derde landen: slechts 16 à 18 % van de totale ASEAN-handel vindt binnen de ASEAN plaats. Tussen 1985 en 1991 is de uitvoer van be- en verwerkte produkten gestegen van 49 % tot maar liefst 85 % van het totale exportvolume, terwijl de uitvoer van grondstoffen is afgenomen van 68 % tot 33 %. De ASEAN is voor zijn ontwikkeling ook sterk afhankelijk van buitenlandse investeringen, en dan vooral van investeringen uit Japan. Deze vertegenwoordigen zoals reeds gezegd 28 % van de totale directe buitenlandse investeringen in het ASEAN-gebied, terwijl de Verenigde Staten en de Europese Unie slechts respectievelijk 17 % en 13 % van de DBI's in de regio voor hun rekening nemen. De economieën van de ASEAN-landen vertonen slechts een zeer geringe mate van complementariteit. Alle ASEAN-landen exporteren min of meer dezelfde produkten, zodat zij elkaar op de markten van derde landen beconcurreren. Er is dus geen sprake van vertikale produktieverdeling noch van specialisatie (waarbij b.v. het ene land auto's en het andere huishoudelijke apparaten produceert). Ook de samenstelling van het produktiepakket komt grotendeels overeen. Wel is er sprake van een zekere intrasectorale of horizontale complementariteit: in een aantal sectoren (b.v. de elektronica- en de textielsector) vindt het handelsverkeer plaats tussen filialen van één en dezelfde onderneming. Op die manier ontstaan er synergie-effecten tussen verschillende onderdelen van eenzelfde bedrijfstak, wat deze meer profijt oplevert dan een situatie waarin er sprake is van complementariteit. Uit de ontwikkeling van de complementariteitsindex van de interne ASEAN-handel kan worden opgemaakt dat binnen het ASEAN-gebied geleidelijk aan een verschuiving van een verticale naar een horizontale arbeidsverdeling plaatsheeft. De ASEAN zal er onvermijdelijk naar moeten streven zijn interne complementariteit, die momenteel uitermate beperkt is, te vergroten. De organisatie moet ook dringend werk maken van de expansie van haar interne markt en van het verminderen van de onderlinge concurrentie op de internationale markten.

2.1.3. In de ASEAN is er geen "centrum" of "centrale as" die als motor van de economische ontwikkeling van de gehele regio kan fungeren, zoals b.v. de as Noordzee/Rijn/Tireense Zee in de Europese Unie. Dat in Europa na de Tweede Wereldoorlog een ontwikkelings- en integratieproces op gang is gekomen, is voor een groot deel te danken aan het feit dat verschillende landen daar samen een soort "centrale as" vormden en als stuwende kracht fungeerden. In het ASEAN-gebied is een dergelijke "as" niet aanwezig, wat het op gang komen van een harmonisch en geïntegreerd ontwikkelingsproces weleens zou kunnen bemoeilijken en tot een zeer heterogeen ontwikkelingspatroon zou kunnen leiden.

Daarom zijn binnen de ASEAN een aantal zgn. "groeidriehoeken" in het leven geroepen, d.w.z. sub-regionale samenwerkingsverbanden waarmee de deelnemende landen de ontwikkeling van hun grensgebieden willen stimuleren. Zo hebben Singapore, Maleisië en Indonesië in december 1989 een eerste groeidriehoek opgericht om het economisch potentieel van hun grensgebied optimaal te kunnen benutten. Deze groeidriehoek wordt gevormd door Singapore, de Maleisische staat Jahore (de zuidelijkste staat van Maleisië) en de Indonesische Riau-eilanden (en met name de eilanden Batam en Bintan). Een andere groeidriehoek is die van Medan, die uit 1993 dateert en waarbij gebieden van Indonesië, Maleisië en Thailand betrokken zijn. Tot deze groeidriehoek behoren het noorden van Sumatra, vier staten in het noorden van Maleisië en het zuiden van Thailand. Een derde voorbeeld is de driehoek van Mindanao, die bestaat uit gebieden van Indonesië, Maleisië en de Filippijnen.

2.2. Momenteel is de ASEAN niet in staat binnen de Zuidoostaziatische regio een tegenwicht te vormen voor enerzijds de twee lokale giganten China en Japan en anderzijds de oudere NIC's. Daarom zoeken de ASEAN-landen steun buiten Azië. Zij hebben hun hoop vooral gevestigd op de Europese Unie, de APEC (Asia-Pacific Economic Cooperation) en de Verenigde Staten, waarvan zij zowel op economisch als op politiek gebied steeds meer heil verwachten. Alle ASEAN-landen zijn inmiddels lid geworden van de APEC - hoewel ze daar aanvankelijk terughoudend tegenover stonden - en zijn er nu duidelijk op uit aan te sluiten bij een groepering waar ook de Verenigde Staten lid van zijn, ook al mist het samenwerkingsverband een echte structuur.

2.2.1. De APEC is slechts een intergouvernementeel samenwerkingsverband met zeer vage en algemene doelstellingen, termijnen en instrumenten. Toch oefent deze organisatie op de ASEAN-landen een aanzienlijke aantrekkingskracht uit, wat zich vooral laat verklaren door het feit dat ook de Verenigde Staten er deel van uitmaken en de regering-Clinton veel belangstelling voor de Pacificregio aan de dag legt. De 18 APEC-landen zijn samen goed voor bijna 60 % van de wereldhandel en de organisatie bestaat uit "oude" industrielanden, "opkomende" industrielanden en ontwikkelingslanden (). Het is lang niet zeker dat de liberalisering van het handelsverkeer volledig zal verlopen zoals in 1993 in Seattle en in 1994 in Bogor is afgesproken, maar in ieder geval biedt de APEC de meest dynamische Aziatische economieën een geschikt forum voor overleg en actie.

2.2.2. Om voor de hand liggende geografische en politieke redenen kan de Europese Unie in de Pacific-regio moeilijk met Japan en de Verenigde Staten concurreren. Niettemin zouden de ASEAN-landen gaarne zien dat de Europese Unie op een aantal terreinen een belangrijkere rol gaat spelen om een tegenwicht voor de grotere Aziatische landen en voor de Verenigde Staten te vormen. Zo zou zij, in het licht van haar eigen ervaringen, kunnen proberen de integratie tussen de ASEAN-landen te verdiepen door de nodige initiatieven te nemen om de werking van de AFTA te verbeteren, de totstandkoming van in eerste instantie een vrijhandelszone en later een douane-unie te bevorderen, de vaststelling van een gemeenschappelijk buitentarief te vergemakkelijken en de economische samenwerking tussen de aangesloten landen vlotter te laten verlopen.

2.2.3. De Europese Unie zou ASEAN-landen kunnen helpen een oplossing te vinden voor de moeilijkheden en weerstanden die de tenuitvoerlegging van een vrijhandelsovereenkomst en het opheffen van interne handelsbelemmeringen onvermijdelijk met zich brengen. Op middellange en lange termijn zullen alle betrokken landen daar wel bij varen, want volgens de huidige prognoses zal het interne handelsverkeer van de ASEAN-landen met 25 % toenemen wanneer de vrijhandelsovereenkomst eenmaal goed in werking is getreden.

2.2.4. Ten slotte zou Europa ook kunnen helpen bij het opzetten van een volwaardige institutionele structuur, een noodzakelijke voorwaarde om de steeds complexer wordende economische en industriële samenwerking in goede banen te kunnen leiden. Daarbij valt in de eerste plaats te denken aan een versterking van het secretariaat, zodat dit als cooerdinator kan optreden en de voorbereiding van de diverse "dossiers" en van de besluitvorming door de politieke organen en door een - eventueel supranationaal - geschillenbeslechtingsorgaan op zich kan nemen.

2.2.5. Het voornaamste conflict waarvoor een oplossing moet worden gevonden - wat waarschijnlijk niet zo'n gemakkelijke opgave zal zijn - betreft de door Indonesië bezette Portugese kolonie Oost-Timor. Om politieke redenen verzet Portugal zich tegen een overeenkomst met de ASEAN, waarmee het wil protesteren tegen de schendingen van de mensenrechten in Oost-Timor. De Europese Unie moet alles in het werk stellen en alle diplomatieke middelen benutten om te voorkomen dat deze kwestie de verdere uitbouw van de betrekkingen met de ASEAN in gevaar brengt. Het fungerend voorzitterschap van de Raad (in casu de ministers van Buitenlandse Zaken van de troika) zou zo spoedig mogelijk met concrete voorstellen voor een diplomatieke oplossing van de kwestie Oost-Timor moeten komen, uitgaande van de resoluties van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties.

3. Waarom de banden met de ASEAN nader aanhalen?

3.1. Het lijkt het Comité een goede zaak dat de Commissie het economisch, handels- en ontwikkelingsbeleid ten aanzien van de ASEAN wil inbedden in de nieuwe Azië-strategie die zij in haar Mededeling van 13 juli 1994 voorstelt (). In dat licht bezien lijken de volgende elementen een intensivering van de betrekkingen met de ASEAN-landen te rechtvaardigen.

3.2. Europa heeft met de ASEAN-landen nauwe betrekkingen aangeknoopt omdat het terdege besefte dat deze groep landen al sinds 1967 (Vietnam-oorlog) een belangrijke rol in de regio speelt en momenteel de grote pleitbezorger van gestructureerd overleg over veiligheid en economische samenwerking in de regio is. Zeker nu de Sovjetunie is ineengestort en ook in Azië de dingen volop in beweging zijn, is voor de ASEAN-landen meer dan ooit een strategische rol weggelegd. De ASEAN-landen kunnen namelijk een buffer vormen tegen mogelijke "hegemonistische" tendensen van China of Japan. Daarom is het voor Europa zo belangrijk goede betrekkingen met deze landen te onderhouden en zich achter het idee van een "Zone of Peace, Freedom and Neutrality" (ZOPFAN) en een "Southeast Asian Nuclear Weapon Free Zone" (SEANWFZ) te scharen.

3.2.1. Net als de Europese Unie wordt de ASEAN geconfronteerd met de toetreding van nieuwe lid-staten. In het geval van de ASEAN gaat het daarbij om twee soorten landen, nl. enerzijds (ex-)communistische landen die bezig zijn hun centraal geleide economie om te vormen tot een markteconomie (Vietnam, Laos, Cambodja) en anderzijds landen die te kampen hebben met politieke instabiliteit (Birma). De toetreding van Vietnam zal niet alleen de algemene stabiliteit in de regio ten goede komen, maar zal bovendien ook de huidige gematigde koers van het Vietnamese bewind versterken. Hetzelfde geldt voor Laos, Cambodja en Birma, die momenteel alleen nog maar de status van waarnemer hebben, maar nog vóór het jaar 2000 tot de organisatie zullen toetreden, wat het aantal aangesloten landen dan op tien zal brengen. Het ontwikkelingsniveau van deze nieuwe partners ligt evenwel een flink stuk lager dan dat van de andere lid-staten. Dit geldt ook voor Vietnam, maar de leiders van de ASEAN-landen zijn ervan overtuigd dat Vietnam over tien jaar hetzelfde ontwikkelingspeil als de andere landen zal hebben bereikt. De Europese Unie zou de ASEAN kunnen laten profiteren van haar eigen ervaringen op het gebied van samenwerking met landen die hun planeconomie willen omvormen tot een markteconomie (Phare-programma, steun aan de particuliere en cooeperatieve sector). De ASEAN-landen zouden daaruit de nodige lering kunnen trekken over de manier waarop zij dat omschakelingsproces gezamenlijk kunnen aanpakken.

Ten slotte zou de uitbreiding van de ASEAN de economische en strategische autonomie van de ASEAN in de regio - die na de uitbreiding een markt van meer dan 455 miljoen zielen zal vormen - versterken. Overigens hebben de huidige ASEAN-landen besloten om na de toetreding van Birma, Cambodja en Laos geen nieuwe landen meer toe te laten. Een vlotte integratie van deze drie kandidaat-lid-staten - waarbij de integratie tussen de zes oorspronkelijke lid-staten niet wordt afgeremd - zien zij als een van de voornaamste uitdagingen van de komende jaren. In dit verband pleit het Comité voor nauwe samenwerking met Vietnam om het ontwikkelingsproces in dit land, dat nog steeds lijdt onder de nasleep van een jarenlange oorlog, op een efficiënte manier te steunen.

De ASEAN-landen vallen onder het Stelsel van Algemene Preferenties (SAP), hoewel sommige van deze landen een snelle groei hebben doorgemaakt, qua BBP per hoofd van de bevolking op het niveau van de armste EU-landen zitten en met hun agressieve exportpolitiek opmerkelijke resultaten hebben bereikt. In sommige gevallen gaat dit ten koste van de werkgelegenheid in de Europese industrie.

3.2.2. Ook vanwege de gunstige vooruitzichten voor handel en investeringen heeft de Europese Unie er belang bij haar banden met de ASEAN nader aan te halen. In 1993 was het handelsverkeer tussen de Unie en de ASEAN goed voor ongeveer 50 miljard ecu (om precies te zijn 48,5 miljard ecu oftewel ongeveer 60 miljard dollar), wat vier maal zoveel is als in 1980. De handelsbalans van de ASEAN met de Europese Unie vertoonde in 1993 een overschot van maar liefst 2,7 miljard ecu. Bij vergelijking met de handelsstromen tussen de Europese Unie en de Midden- en Oosteuropese landen blijkt dat het in- en uitvoerpatroon in beide gevallen vrijwel hetzelfde beeld te zien geeft. De Unie is na Japan en de Verenigde Staten de belangrijkste handelspartner van de ASEAN. Zij is goed voor 15,5 % van de uitvoer en 13,7 % van de invoer van de ASEAN-landen. In plaats van de ontwikkelingssamenwerking zou zij de economische samenwerking met de ASEAN-landen moeten opvoeren, omdat een dergelijke vorm van samenwerking beide partijen voordelen oplevert. Het Comité vindt het dan ook een goede zaak dat de Commissie pleit voor steun aan de Europese particuliere sector om de Europese bedrijven gunstige commerciële en financiële voorwaarden te bieden. Verder is het van oordeel dat de Unie de voorkeur moet geven aan samenwerkingsprojecten waarbij zij ook zelf gebaat is (bankwezen, energie, milieutechnologie, transportmiddelen, telecommunicatie).

De ASEAN is een partner met een groot economisch potentieel, dat echter nog niet ten volle wordt benut. Europa kan de betrokken landen helpen dit potentieel verder te ontwikkelen en zo een bevoorrechte partner te worden. Het Europees Parlement vestigt er echter terecht de aandacht op dat de Europese Unie "veeleer commerciële samenwerking met Azië dan mededinging prioritair moet stellen" (). Voor de Unie komt het er in de eerste plaats op aan haar eigen commercieel "imago" in Azië te verbeteren. De openstelling van de "European Business Information Centres" (EBIC) en de aansluiting van deze centra op het bestaande netwerk van Kamers van Koophandel zal de economische samenwerking tussen Europa en de ASEAN aanzienlijk ten goede komen.

Even belangrijk als economische samenwerking is samenwerking op wetenschappelijk gebied en op het vlak van onderzoek en ontwikkeling. Daarom moet de Europese Unie méér middelen uittrekken voor het stimuleren van de samenwerking op het gebied van technologie en innovatie, voor de uitwisseling van kennis en ervaringen, voor de toekenning van studiebeurzen en voor het financieren van studiebezoeken van stagiairs, functionarissen en afgestudeerden uit de ASEAN-landen. Verder zou zij er ook goed aan doen extra middelen uit te trekken voor de financiering van opleidingsprogramma's ten behoeve van Aziatische stagiairs bij Europese instellingen, universiteiten en bedrijven omdat zulks niet alleen Europa's imago zou verbeteren, maar ook het begrip voor elkaars specifieke aard en cultuur zou vergroten en zo een van de voornaamste hinderpalen voor een vlotte dialoog uit de weg zou ruimen.

Ten slotte zouden de Europese Unie en de ASEAN ook gezamenlijke economische initiatieven in de voormalige communistische landen in Midden- en Oost-Europa en in derde landen in het Middellandse-Zeegebied kunnen opzetten. De belangrijkste ASEAN-landen beschikken over voldoende financiële en technologische mogelijkheden om samen met de Unie in Midden- en Oost-Europa herstructurerings- en moderniseringsprogramma's ten behoeve van bepaalde geprivatiseerde industriële sectoren op te zetten. Ook in het geval van de mediterrane derde landen zouden de Unie en de ASEAN de handen ineen kunnen slaan. Een op Europa gerichte ontwikkeling van een overwegend islamitische maar niet fundamentalistische regio zou de Arabische landen in het Middellandse-Zeegebied ervan kunnen overtuigen dat modernisering en behoud van traditionele waarden wel degelijk met elkaar te verenigen zijn.

De ASEAN mag dan een belangrijke handelspartner zijn en de samenwerking met de Unie mag dan een schoolvoorbeeld van een vruchtbaar partnership zijn, dat neemt echter niet weg dat er nog heel wat problemen rijzen, met alle gevolgen van dien voor de verstandhouding tussen beide regio's. Zo hebben de ASEAN-landen kritiek op het anti-dumpingbeleid, de nieuwe SAP-regeling en de subsidiëring van de landbouwexport in de Unie. De Europese Unie van haar kant klaagt terecht over de invoertarieven, de gebrekkige markttoegang, de discriminerende wetgeving en het ontbreken van milieuvoorschriften in de ASEAN-landen.

3.2.3. De regeringen van de ASEAN-landen hebben geen oren naar het westerse gehamer op de kwestie van de mensenrechten en beschouwen iedere poging om dit thema aan te kaarten als een inmenging in hun interne aangelegenheden en een poging van Europa om zijn eigen waarden op te dringen. De Europese Unie besteedt al jaren de grootste aandacht aan de kwestie van de mensenrechten en laat niet na eventuele schendingen aan de kaak te stellen. Overeenkomstig het Verdrag van Maastricht mag zij voortaan alleen overeenkomsten sluiten met landen die de mensenrechten eerbiedigen. De Commissie is zelfs van plan nóg strengere criteria te gaan hanteren om de naleving van de mensenrechten af te dwingen. In de ASEAN-landen hangt het mensenrechtenvraagstuk nauw samen met de problematiek rond democratisering en respect voor opposanten en minderheden. Het geval van de ASEAN-landen is een duidelijk voorbeeld van een situatie waarin er weinig problemen zijn op het vlak van de handel, maar des te meer op cultureel en politiek gebied. Het Europees Parlement vraagt zich in dit verband in zijn verslag het volgende af: "Bestaat het gevaar niet dat de ontwikkeling van de betrekkingen tussen de Europese Unie en de Aziatische landen wordt gehinderd doordat de Europese landen erop blijven aandringen de eerbiediging van de mensenrechten aan deze betrekkingen te koppelen?" Het Europees Parlement geeft hiermee te kennen dat een flexibeler houding vanwege de Europese Unie z.i. de economische betrekkingen met de betrokken landen ten goede zou komen. Voor deze kwestie zal niet gemakkelijk een oplossing kunnen worden gevonden omdat er voor beide partijen gewichtige belangen en waarden op het spel staan, maar het Comité is van oordeel dat principes en waarden niet mogen worden opgeofferd aan economische en handelsbelangen.

3.2.4. De ASEAN-landen beschikken trouwens over weinig speelruimte, gezien de omvang van hun handelsoverschot ten opzichte van de Europese Unie. Als de op twee na grootste afzetmarkt van de ASEAN-landen kan de Unie de mensenrechtenproblematiek op een pragmatische en flexibele manier te berde brengen en op dit vlak de nodige voorwaarden stellen, rekening houdend met het ontwikkelingsniveau en met de historische en culturele achtergrond van de betrokken landen (die een andere inschatting van deze problematiek kan verklaren). Dit geldt ook voor de kwestie van de behandeling van werknemers.

3.2.4.1. In de eerste plaats moet de aandacht worden gevestigd op de fundamentele rechten van werknemers en van werkgevers- en werknemersorganisaties, zoals deze zijn verankerd in de zgn. "mensenrechtenconventies" van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) en in de belangrijkste IAO-conventie over kinderarbeid, waarin de minimumleeftijd van werknemers is vastgelegd. De Europese Unie dient alles in het werk te stellen om de regeringen van de ASEAN-landen ervan te overtuigen dat zij deze conventies moeten ratificeren en uitvoeren, voor zover zulks nog niet het geval is. Deze conventies maken deel uit van de "sociale clausule" die het Comité op de agenda van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) geplaatst wenst te zien en die de volgende aspecten omvat:

- het verbod op dwangarbeid (conventies 29 en 105);

- het recht van werknemers zich te organiseren en collectieve arbeidsovereenkomsten te sluiten (conventies 87 en 98);

- de minimumleeftijd van werknemers en de afschaffing van kinderarbeid (conventie 138);

- het verbod op discriminatie tussen werknemers en het recht van mannen en vrouwen op gelijke beloning bij gelijk werk (conventies 111 en 100).

3.2.4.2. In de tweede plaats zijn de arbeidsvoorwaarden en de behandeling van met name vrouwelijke werknemers in deze landen vaak van dien aard dat van sociale dumping moet worden gesproken. Dit geldt bijvoorbeeld voor zaken als arbeidstijden, lonen, veiligheid en gezondheid op de werkplek en sociale zekerheid. De Europese Unie zou er bij de regeringen van de ASEAN-landen op moeten aandringen de relevante IAO-conventies te ratificeren en ten uitvoer te leggen; de IAO-voorschriften zijn bedoeld als universele minimumnormen en kunnen zowel door ontwikkelingslanden als door industrielanden worden ingevoerd. De IAO heeft seminars georganiseerd om de opleiding van vakbondsafgevaardigden te verbeteren en programma's uit te werken die het begrip "sociale rechten" ingang moeten doen vinden en de toepassing van de IAO-conventies moeten bevorderen. De nieuwe aanpak van de IAO zou, met de medewerking van de Commissie, moeten leiden tot de uitwerking van specifieke programma's ter verbetering van de situatie op het vlak van de werkgelegenheid, de beroepsopleiding en de kinderarbeid. Ook door de handelsliberalisatie-overeenkomsten en de WTO-voorschriften na te leven kan al de nodige vooruitgang worden geboekt.

3.2.5. Europa zou via zijn samenwerkingsprogramma's moeten proberen verbetering te brengen in de arbeidsomstandigheden van kleine landbouwers en van vrouwen in bedrijven waar chips en elektronische componenten worden geproduceerd. Ook zou het langs die weg druk moeten uitoefenen om verbeteringen op het vlak van de toegang tot onderwijs en opleiding, gezondheidszorg en gezinsplanning af te dwingen. Verder zou het onverwijld en met grote vastberadenheid maatregelen moeten nemen om in ieder geval de meest schrijnende vormen van kinderexploitatie, en met name kinderprostitutie, uit de wereld te helpen. Al deze doelstellingen vereisen programma's met een sterke sociale inslag, waarvan de uitvoering moet worden toevertrouwd aan niet-gouvernementele organisaties die op het niveau van de bevolking zelf werkzaam zijn en in staat zijn met de begunstigden een efficiënte dialoog op te zetten.

Kinderprostitutie is in sommige delen van Zuidoost-Azië helaas een wijdverbreid verschijnsel - wat zich ten dele laat verklaren door de uitbreiding van het toerisme - en druist regelrecht in tegen de verdragen van de Verenigde Naties. Het Comité is dan ook van oordeel dat de organisatie van seksreizen in alle lid-staten verboden dient te worden en dat sekstoeristen uit de Europese Unie in eigen land zouden moeten worden vervolgd als zij in het buitenland seksuele contacten hebben gehad met kinderen.

3.2.6. Om hun talrijke bevolking aan werk te helpen zijn de ASEAN-landen genoodzaakt te streven naar volledige werkgelegenheid en maatregelen te nemen om de armoede, die in deze landen nog welig tiert, uit de wereld te helpen. Met het oog hierop zouden zij de nodige programma's kunnen opzetten om de totstandkoming van een netwerk van zeer kleine en ambachtelijke bedrijfjes te bevorderen; zij zouden daarbij lering kunnen trekken uit de ervaring die de Europese Unie hiermee heeft opgedaan. De Europese Unie zou de ASEAN-landen ook zeer goed kunnen helpen bij het opleiden van hun menselijk potentieel en bij het uitwerken van programma's en cursussen ter bevordering van de inschakeling van jongeren en vrouwen in het produktieproces. Zij zou de ASEAN-landen bijvoorbeeld een goede dienst bewijzen - en tevens blijk geven van haar belangstelling voor deze regio - door in een van de betrokken landen een polyvalent beroepsopleidingscentrum en technologische onderzoekscentra op te richten.

3.2.7. Bij landen met een sterk groeipotentieel dient de economische samenwerking er volgens de Mededeling van de Commissie () op gericht te zijn te zorgen voor een beter juridisch kader en een beter economisch klimaat voor kleine ondernemingen ten einde het bilaterale handelsverkeer en de investeringen te stimuleren. De Commissie ziet hierbij een belangrijke rol weggelegd voor de particuliere sector, maar deze blijkt helaas niet erg geneigd om geld te investeren in landen waar zulks met hoge risico's gepaard gaat en waar de macro-economische situatie allesbehalve stabiel is. Zelfs aanzienlijke financiële stimulansen blijken maar weinig zoden aan de dijk te zetten. Het voortdurende gehamer van de Commissie op de inschakeling van de particuliere sector kan in principe alleen maar worden toegejuicht, maar is in de praktijk volkomen zinloos als niets wordt gedaan om een en ander in goede banen te leiden. De Commissie zelf pleit er in dit verband voor de commerciële samenwerking tussen beide regio's te bevorderen door te zorgen voor een gunstig klimaat voor de industriële samenwerking, met name op het vlak van het MKB.

Er zijn al tal van initiatieven genomen om de Europese investeringen in de ASEAN-landen te stimuleren. In absolute cijfers zijn deze in de jaren '80 toegenomen, maar hun aandeel in de totale DBI-stroom naar de ASEAN-landen is in deze periode afgenomen als gevolg van de aanzienlijke stijging van de investeringen uit andere landen. Europese bedrijven investeren in de ASEAN-landen in de volgende sectoren: palmolie, chemische produkten, farmaceutica, voeding, elektrische en elektronische apparatuur, auto's, bankwezen en financiële dienstverlening. Het Comité hoopt dat de nieuwe samenwerkingsovereenkomst betere garanties voor directe investeringen van Europese bedrijven zal bieden en zal voorzien in een behoorlijke regeling voor het bijleggen van conflicten (met adequate bemiddelings- en geschillenbeslechtingsprocedures).

3.2.8. Het ECIP ("EC Investment Partners"), het financieel instrument waarmee de Europese Unie de oprichting van joint ventures wil bevorderen, lijkt het aangewezen middel om de Europese investeringen in de ASEAN-landen en de totstandkoming van joint ventures tussen Europese en lokale kleine en middelgrote bedrijven te stimuleren. Het ECIP is momenteel immers het voornaamste instrument waarover de Unie beschikt om de oprichting van joint ventures en de uitbouw van het MKB te bevorderen. In de ASEAN zijn op die manier inmiddels al een twintigtal regionale projecten opgezet. Ter wille van de efficiëntie zouden de procedures van deze regeling evenwel moeten worden vereenvoudigd en versneld. In het geval van infrastructuurprojecten zou een belangrijkere rol moeten worden toebedeeld aan de Europese Investeringsbank (EIB), die sinds enkele jaren ook projecten in Azië en Latijns Amerika mag financieren. Eerst zou echter moeten worden nagegaan of de uitbouw van een netwerk van kleine en middelgrote ondernemingen in de ASEAN-landen ueberhaupt mogelijk is en of het Europese model wel naar die landen kan worden "geëxporteerd". Daarom zou de Commissie moeten laten onderzoeken hoe het met de kleine en middelgrote ondernemingen in de ASEAN-landen gesteld is en in welke sectoren en op welke manier die met Europese kleine en middelgrote ondernemingen kunnen samenwerken.

4. Conclusies

4.1. In het geval van Azië maken de "Noord-Zuidverhoudingen" - zoals die tot voor kort werden opgevat - de laatste tijd ingrijpende veranderingen door. In sommige delen van Azië is armoede nog steeds troef, maar een aantal landen zijn er economisch zó sterk op vooruitgegaan dat zij zich gaandeweg aan hun status van ontwikkelingsland hebben weten te ontworstelen en dat zich binnen Azië zelf een asymmetrisch ontwikkelingspatroon - een soort "Noord-Zuidverhouding" dus - is gaan aftekenen. De betrekkingen tussen de Europese Unie en Azië hebben dan ook nogal eens te lijden van spanningen als gevolg van de snelle economische groei van de dynamische Aziatische economieën, die al rond de eeuwwisseling een bedreiging zal vormen voor de internationale concurrentiepositie van Europa. Deze spanningen moeten uit de weg worden geruimd door enerzijds de samenwerking tussen beide regio's te bevorderen en anderzijds de mogelijke nadelige gevolgen voor de concurrentiepositie van Europa, dat minder hoge groeipercentages kent en ook op de markten van derde landen wordt bedreigd, uit de wereld te helpen.

4.2. Alles wijst erop dat de ASEAN-landen eigenlijk niet zo gelukkig zouden zijn met een verschuiving van het zwaartepunt van de wereldeconomie naar de Stille Oceaan, omdat zulks het absolute overwicht van China en Japan zou bestendigen. De ASEAN-landen zouden zich dan volledig overweldigd voelen en zich genoodzaakt zien zich bij een van deze beide landen aan te sluiten.

4.3. Anderzijds heeft Zuidoost-Azië, in tegenstelling tot China en Japan, zich steeds ontvankelijk getoond voor externe invloeden. Het "open regionalisme" dat deze regio hoog in het vaandel draagt stoelt op diepgewortelde historische gronden. Deze voormalige kolonies hebben immers al sinds jaar en dag een vaste plaats in een internationale arbeidsverdeling die vanuit Europa is opgezet. Uiteraard kan er geen sprake van zijn de betrekkingen met Europa op de oude voet voort te zetten, mede gelet op het ontwikkelingsniveau dat de ASEAN-landen inmiddels hebben bereikt. Europa heeft nu opnieuw de kans - een kans die het ten tijde van de "take-off" van Taiwan en Zuid-Korea ook had, maar die het toen niet te baat heeft genomen - om een aantal landen met hoge - maar toch ook weer niet uitzonderlijk hoge - groeicijfers in hun "take-off"-fase te begeleiden en zo een goede relatie met de regio in kwestie uit te bouwen. Dit zou een aantal positieve gevolgen met zich brengen.

4.4. Daar Japan de regio als een soort "privémarkt" beschouwt, zou de Europese Unie weinig kans van slagen hebben als zij zou proberen om juist dáár met Japan in concurrentie te treden en de economische hegemonie van Japan te bestrijden. Trouwens, als derde pool van de kapitalistische "triade" is geheel Oost-Azië een concurrent van de Europese Unie. Om een zeker evenwicht tot stand te brengen, zou de Unie eventueel steun kunnen zoeken bij de Russische Federatie, die als "Aziatische grootmacht" misschien enige invloed zou kunnen uitoefenen op de andere landen in de regio.

Toch kan Europa in deze regio wel degelijk voet aan de grond krijgen, dankzij de markt en het bedrijfsleven. Europese ondernemingen kunnen bijvoorbeeld joint ventures met lokale bedrijven aangaan of zich in de regio vestigen om gebruik te kunnen maken van de comparatieve voordelen, de goed uitgebouwde dienstensector en de infrastructuurvoorzieningen aldaar.

4.5. Bovendien zou een breed opgezette maar op de ASEAN geconcentreerde Europese "Azië-strategie" het al te sterke overwicht van China en Japan in de Indische en de Stille Oceaan binnen de perken houden - zonder afbreuk te doen aan de belangen van de Verenigde Staten - en daardoor voor een zeker evenwicht zorgen in de Pacific-regio, zodat er voldoende ruimte komt voor een stabiele en vruchtbare samenwerking met de Europese Unie.

In maart 1996 wordt in Bangkok een nieuwe Euro-Aziatische top gehouden, waaraan behalve de ASEAN-landen ook Japan, China en Zuid-Korea zullen deelnemen. Die top biedt de Europese Unie een unieke gelegenheid om haar aanwezigheid in een van de in economisch en technologisch opzicht meest dynamische regio's ter wereld te versterken en met deze regio nieuwe en meer geavanceerde samenwerkingsprogramma's op te zetten.

De Europese Unie zou bij de onderhandelingen over de in 1998 in te voeren SAP-regeling een resoluter en duidelijker standpunt moeten innemen. In het geval van de ASEAN-landen zou zij haar tariefpreferenties moeten reserveren voor landen die qua algemeen welvaartspeil en qua exportprestaties minder goed scoren. Bovendien moet zij de gelegenheid te baat nemen om samen met de Verenigde Staten, in het kader van een gezamenlijke strategie, resoluut te ijveren voor betere toegangsvoorwaarden voor goederen en diensten en een betere bescherming van de technische en intellectuele eigendom, conform de bepalingen van het in december 1995 in Madrid goedgekeurde Europees-Amerikaanse actieplan.

4.6. De Europese Unie moet de gelegenheid te baat nemen om de dialoog met de ASEAN-landen te consolideren en uit te breiden tot zaken als milieu, sociale aangelegenheden en beroepsopleiding. Als gevolg van de grote onderlinge ontwikkelingsverschillen hebben de ASEAN-landen de grootste moeite om een agenda en doelstellingen vast te stellen. Toch zou het mogelijk moeten zijn om een algemene consensus over enkele concrete thema's te bereiken (d.w.z. tot een "gemeenschappelijke visie en een algemene benadering van de problemen" te komen). De andere, meer specifieke, aspecten kunnen dan bij een latere gelegenheid worden geregeld. Nu komt het er in de eerste plaats op aan een brug te slaan tussen Europa en Azië.

Sommige ASEAN-landen kampen met aanzienlijke politieke en maatschappelijke problemen - die totnogtoe steeds zijn onderschat - en laten zich weinig gelegen liggen aan de resoluties van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Het Comité hoopt dat deze problemen nog vóór de komende Euro-Aziatische Top uit de weg zullen worden geruimd, zodat de economische samenwerking tussen de Europese Unie en de ASEAN zo veel mogelijk vruchten kan afwerpen. Het ziet hierbij een belangrijke rol weggelegd voor de troika van de Europese Unie.

4.7. Tussen Europa en Azië gaapt er nog steeds een enorme kloof. Beide partijen dienen dan ook een aanzienlijke inspanning te leveren en voldoende middelen uit te trekken om de voorlichting en culturele samenwerking te verbeteren. Er moeten adequate maatregelen worden genomen om alle vormen van contacten te stimuleren en zo het wederzijds begrip te bevorderen. Wel dient de Europese Unie er rekening mee te houden dat Azië een zeer heterogene regio is en dat zij bijgevolg in haar betrekkingen met Japan, China, India en de ASEAN-landen (die ook onderling verschillen) niet één en dezelfde strategie kan volgen.

4.8. De Europese Unie dient te kiezen voor een kwalitatieve aanpak van de samenwerking met de ASEAN-landen en moet zich daarbij op enkele belangrijke sectoren concentreren (milieu, infrastructuur, telecommunicatie, energie en beroepsopleiding). Haar financiële armslag is immers beperkt door het feit dat ook de samenwerking met de landen in Midden- en Oost-Europa en in het Middellandse-Zeegebied handenvol geld kost. Dit gebrek aan middelen moet worden gecompenseerd door een kwalitatieve aanpak, waarbij het accent op uitwisselingsprojecten op het gebied van opleiding en cultuur en op maatregelen ter verbetering van het wederzijds begrip moet komen te liggen.

4.9. Leden van het Comité hebben ter plekke vastgesteld dat de Europese aanwezigheid in de ASEAN-landen sterk achterblijft bij die van Japan en de Verenigde Staten. Daarom is het zaak dat Europa een inspanning levert om zijn imago te verbeteren en zich duidelijker te profileren. Daarbij valt ook te denken aan kunsttentoonstellingen en allerlei culturele en wetenschappelijke initiatieven die ertoe kunnen bijdragen de nodige bekendheid te geven aan Europa's rijke culturele erfgoed. Verder moet Europa meer geld uittrekken voor de organisatie van beurzen en tentoonstellingen en het Europese bedrijfsleven ertoe aanzetten ook aan beurzen en tentoonstellingen in Azië deel te nemen om de Europese produkten en de Europese technologie op de diverse produktieterreinen daar beter bekend te maken. Bij dit alles zou een belangrijke rol kunnen worden toebedeeld aan Europese bedrijfsinformatiecentra, waar vooral kleine en middelgrote ondernemingen van zouden profiteren. Een goede taakverdeling tussen dergelijke centra en de Kamers van Koophandel van de lid-staten zou heel wat vruchten kunnen afwerpen.

4.10. Zodra de ASEAN over een efficiënt werkend secretariaat beschikt, dient de Europese Unie de ASEAN-landen zo veel mogelijk technische assistentie te verlenen (b.v. door hen te laten profiteren van haar eigen ervaring met het opstellen van een gemeenschappelijk buitentarief en de totstandbrenging van een interne markt). In dit verband pleit het Comité met name voor de organisatie van seminars waar vertegenwoordigers van het ASEAN-secretariaat en van de Commissie ervaringen kunnen uitwisselen. Ten slotte pleit het ook nog voor een dialoog met de sociaal-economische organisaties in de ASEAN-landen, waarvan sommige evenwel worden gecontroleerd door de staat en andere nog in de kinderschoenen staan. Deze dialoog moet op twee niveaus worden gevoerd: op ASEAN-niveau (met de Kamer van Koophandel en de Raad voor Vakbondsaangelegenheden) en op nationaal niveau (met de afzonderlijke organisaties).

Bij dit alles is een sleutelrol weggelegd voor het Comité, dat belangrijke sectoren van de Europese civiele samenleving vertegenwoordigt en dus in nauw contact staat met de kringen die samen de eigenlijke gangmakers van het Europese integratieproces vormen. Het Comité is dan ook de aangewezen instantie om soortgelijke organisaties in de ASEAN-landen (werknemers-, werkgevers-, beroeps- en andere maatschappelijke organisaties) met raad en daad bij te staan. De deelname van het Comité aan het culturele forum in Venetië is een eerste belangrijke stap in deze richting. Het Comité hoopt dat het bij de komende Euro-Aziatische Top in Bangkok zal worden betrokken of in ieder geval op een adequate manier op de hoogte zal worden gehouden, zodat het met kennis van zaken kan bepalen welke maatregelen op korte en middellange termijn kunnen worden genomen.

Brussel, 1 februari 1996.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

C. FERRER

() Mededeling van de Commissie aan de Raad "Naar een nieuwe Azië-strategie", doc. COM (94) 314 def., Brussel, 13 juli 1994.

() Vietnam is op 28 juli 1995, ter gelegenheid van de 28e ministerconferentie van de ASEAN in Brunei, tot de organisatie toegetreden.

() De 18 APEC-landen zijn: de zes ASEAN-landen zonder Vietnam (Brunei, de Filippijnen, Indonesië, Maleisië, Singapore en Thailand), de drie NAFTA-landen (Canada, Mexico en de Verenigde Staten) en verder ook nog Australië, Chili, China, Hong Kong, Japan, Nieuw-Zeeland, Papoea-Nieuw-Guinea, Taiwan en Zuid-Korea.

() Zie voetnoot blz. 33.

() Verslag over de Mededeling van de Commissie aan de Raad "Naar een nieuwe Azië-strategie", EP 211.248/def., 12 april 1995.

() Zie voetnoot blz. 33.