Voorstel voor een RICHTLIJN VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD betreffende afgedankte elektrische en elektronische apparatuur

(door de Commissie ingediend)

TOELICHTING

1. Inleiding

2. Beleidsoverwegingen

3. Doelstellingen en voornaamste elementen van het voorstel

4. Milieuproblemen waarop de voorstellen betrekking hebben

4.1. Het huidige beheer van AEEA

4.1.1. Verbranding van AEEA

4.1.2. Storten van AEEA

4.1.3. Recycling van AEEA

4.2. Grondstoffen

4.3. Het principe van producentenverantwoordelijkheid

5. Wetgeving inzake gevaarlijke stoffen

5.1. Beleidsoverwegingen

5.2. Risico's van de betrokken stoffen

6. Aspecten van de interne markt - De situatie in de lidstaten

6.1. De situatie in de lidstaten

6.2. De interne markt

7. Internationale aspecten

7.1. Internationale ontwikkelingen

7.2. Handelsaspecten

8. Rechtsgrondslag

9. Subsidiariteit en evenredigheid

9.1. Subsidiariteit

9.2. Evenredigheid

10. Samenhang met ander communautair beleid

11. Economische analyse

11.1. Uitvoeringskosten

11.1.1. Gescheiden inzameling en hergebruik/recycling

Inzamelingskosten huishoudelijke apparatuur

Recyclingkosten huishoudelijke apparatuur

11.1.2. Vermindering gevaarlijke stoffen in nieuwe apparatuur

11.2. Voordelen van de voorgestelde richtlijn

11.2.1. Financiële voordelen

11.2.2. Externe voordelen

De externe voordelen van gescheiden inzameling en recycling

De externe voordelen van beter productontwerp en vermindering van

gevaarlijke stoffen

11.2.3. Levenscyclusanalyse en financiële levenscyclusanalyse

11.3. Macro-economische effecten

12. Overleg met belanghebbenden

13. Gegevens/Wetenschappelijke basis

Inhoud van het voorstel voor een richtlijn betreffende afgedankte elektrische en elektronische apparatuur

Inhoud van het voorstel voor een richtlijn ter beperking van het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen in elektrische en elektronische apparatuur

BIJLAGE I Vermindering milieueffecten per materiaal bij herverwerking

BIJLAGE II De gevolgen van het voorstel voor het bedrijfsleven - speciaal met betrekking tot kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's)

BIJLAGE III Bibliografie

BIJLAGE IV Notitie over de wetenschappelijke beoordeling

RICHTLIJN VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD betreffende afgedankte elektrische en elektronische apparatuur

BIJLAGEN I A tot en met IV

RICHTLIJN VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD ter beperking van het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen in elektrische en elektronische apparatuur

BIJLAGE

TOELICHTING

1. Inleiding

In de westerse wereld is de productie van elektrische en elektronische apparatuur - ook wit- en bruingoed genoemd - een van de snelst groeiende takken van industrie. Zowel door technologische innovatie als door de groei van de markt blijft het vervangingsproces steeds sneller gaan. [1] Er komen in hoog tempo steeds nieuwe elektrische en elektronische toepassingen bij. Het hedendaagse leven kent nauwelijks nog terreinen waar geen elektrische en elektronische apparaten worden gebruikt. Deze ontwikkeling leidt tot een belangrijke toename van afgedankte elektrische en elektronische apparatuur (AEEA).

[1] In de jaren zestig gingen computers bij eerste gebruik gemiddeld 10 jaar mee; tegenwoordig is de duur van het eerste gebruik gemiddeld 4,3 jaar, en bij de meest innovatieve producten al minder dan 2 jaar. (Umweltverträgliche Produktgestaltung (München, 1998), Ferdinand Quella/Siemens (red.), Publicis MCD Verlag).

Deze afvalstroom bestaat uit een complex mengsel van materialen en onderdelen. In combinatie met de voortdurende ontwikkeling van nieuwe milieubelastende materialen en stoffen zorgt dit voor toenemende problemen in de afvalfase. De stroom afgedankte elektrische en elektronische apparatuur onderscheidt zich om een aantal redenen van de huishoudelijk-afvalstroom:

* De snelle groei van AEEA is verontrustend. In 1998 werd 6 miljoen ton elektrische en elektronische apparatuur afgedankt (4% van de huishoudelijk-afvalstroom). Naar verwachting zal het AEEA-volume jaarlijks met ten minste 3-5% toenemen. Dat betekent dat er over vijf jaar 16-28% méér AEEA wordt gegenereerd en dat het aanbod over 12 jaar is verdubbeld. De toename van AEEA is ongeveer drie maal zo groot als de toename van het gewone huishoudelijke afval [2].

[2] AEA Technology, Recovery of WEEE: Economic and Environmental Impacts, juni 1997.

* Vanwege de gevaarlijke stoffen die ze bevatten, veroorzaken elektrische en elektronische apparaten in de afvalfase aanzienlijke milieuproblemen indien ze niet op de juiste manier worden voorbehandeld. Aangezien meer dan 90% van alle AEEA zonder enige voorbehandeling wordt gestort, verbrand of anderszins verwerkt, is een belangrijk deel van de diverse verontreinigende stoffen in de huishoudelijk-afvalstroom afkomstig van AEEA [3].

[3] Environmental Consequences of Incineration and Landfilling of Waste from Electr(on)ic Equipment (Kopenhagen, 1995), Noordse Raad van Ministers. Volgens de studie "Pilotsammlung von Elektroaltgeräten in Bregenz" komt 95% van alle AEEA in Oostenrijk ofwel gewoon bij het huishoudelijk afval ofwel zonder enige voorbehandeling in het metaalrecyclingcircuit terecht.

* De milieubelasting die samenhangt met de productie van elektrische en elektronische producten is veel groter dan de milieubelasting door de productie van materialen waaruit de overige deelstromen van de huishoudelijk-afvalstroom bestaan. [4] Daarom moet een betere recycling van AEEA bijdragen tot een aanzienlijke besparing van grondstoffen, met name van energie.

[4] Als voorbeeld zie Malley, "Schwergewicht" c't 1997, Heft 5, blz. 170.

Gezien de milieuproblemen die AEEA oplevert, zijn de lidstaten begonnen om nationale wetgeving op te stellen op dit gebied. Nederland, Denemarken, Zweden, Oostenrijk, België en Italië hebben op dit punt reeds wetgeving ingevoerd. Finland en Duitsland zullen dat naar verwachting binnenkort doen. De lidstaten die nog geen nationale wetgeving hebben ontwikkeld, hebben wel op verscheidene overlegbijeenkomsten voorafgaand aan het onderhavige initiatief hun bezorgdheid uitgesproken over het gebrek aan geharmoniseerde Europese wetgeving ten aanzien van deze afvalstroom.

Wat de interne markt betreft, levert een nationale aanpak van AEEA een aantal problemen op:

* Het bestaan van verschillen in nationaal beleid ten aanzien van het beheer van AEEA belemmert de doeltreffendheid van nationale recyclingsystemen, omdat de kans groot is dat er transport van AEEA zal plaatsvinden naar landen waar de afvalbehandeling goedkoper is.

* Verschillende nationale toepassingen van het principe van producenten verantwoordelijkheid leiden tot substantiële verschillen in financiële lasten voor ondernemers;

* Indien de nationale voorschriften ten aanzien van het uitbannen van bepaalde stoffen uiteenlopen, kan dit consequenties hebben voor de handel in elektrische en elektronische apparatuur.

Om de milieuproblemen in verband met de huidige wijze van verwerking en verwijdering van AEEA adequaat aan te pakken, wordt het nodig geacht om op communautair niveau maatregelen te treffen die ten eerste zijn gericht op preventie van AEEA, ten tweede op hergebruik, recycling en andere nuttige toepassingen van dergelijke afvalstoffen, en ten derde op minimalisering van de milieurisico's en -effecten als gevolg van de verwerking en verwijdering van AEEA. Daarnaast is het doel van dit initiatief, bij te dragen tot de harmonisatie van de nationale maatregelen ten aanzien van de behandeling van afgedankte elektrische en elektronische apparatuur, zodat het functioneren van de interne markt wordt gewaarborgd. De maatregelen in kwestie worden voorgesteld in de vorm van twee richtlijnen. De eerste - de ontwerp-richtlijn betreffende AEEA - gaat over het beheer van de afgedankte producten en is gebaseerd op artikel 1 van het Verdrag. De tweede beoogt de harmonisatie van de nationale maatregelen ter beperking van het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen in elektrische en elektronische apparatuur en is gebaseerd op artikel 95 van het Verdrag. Later dit jaar zullen deze beide richtlijnen worden aangevuld met een voorstel inzake ontwerp en fabricage van elektrische en elektronische apparatuur.

2. Beleidsoverwegingen

Ingevolge artikel 174 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap (EG-Verdrag) dient de Gemeenschap in haar milieubeleid te streven naar een hoog niveau van bescherming, rekening houdend met de uiteenlopende situaties in de verschillende regio's van de Gemeenschap. Dit beleid dient te berusten op het beginsel van preventief handelen, het beginsel dat milieuaantastingen bij voorrang aan de bron moeten worden bestreden, en het beginsel dat de vervuiler betaalt.

Het beleidsplan en actieprogramma van de Gemeenschap inzake het milieu en duurzame ontwikkeling ("Vijfde Milieuactieprogramma") [5] stelt dat de verwezenlijking van duurzame ontwikkeling ingrijpende veranderingen in de huidige ontwikkelings-, productie-, consumptie- en gedragspatronen vereist. Verder pleit het onder andere voor vermindering van verkwistend verbruik van natuurlijke hulpbronnen en voor voorkoming van vervuiling.

[5] PB C 138 van 17.5.1993.

Meer in het bijzonder wijdt het Vijfde Milieuactieprogramma een heel hoofdstuk aan afvalbeheer, waarin AEEA als een van de doelgebieden voor regelgeving wordt genoemd waar het gaat om de toepassing van de uitgangspunten preventie, nuttige toepassing en veilige verwijdering van afval.

In zijn resolutie van 7 mei 1990 [6] betreffende het afvalstoffenbeleid verzocht de Raad de Commissie om actieprogramma's voor bepaalde soorten afval op te stellen. De lidstaten noemden onder meer afgedankte elektrische en elektronische apparatuur als een afvalstroom die daarvoor in aanmerking moest komen.

[6] PB C 122 van 18.5.1990.

In zijn resolutie van 24 februari 1997 [7] betreffende een communautaire strategie voor het afvalbeheer nodigde de Raad de Commissie uit om zo snel mogelijk een passend vervolg op het AEEA-initiatief te ontwikkelen.

[7] PB C 76 van 11.3.1997.

Het Europees Parlement vroeg in zijn resolutie van 14 november 1996 (A4-0364/96) de Commissie om voorstellen in te dienen voor richtlijnen voor een aantal prioritaire afvalstromen, waaronder afgedankte elektrische en elektronische apparaten, en om dergelijke voorstellen te baseren op het principe van producentenverantwoordelijkheid. In dezelfde resolutie deed het Europees Parlement het verzoek aan de Raad en de Commissie om voorstellen in te dienen gericht op de beperking van de hoeveelheid afval en de terugdringing van de aanwezigheid van gevaarlijke stoffen zoals chloor, kwik, polyvinylchloride (PVC), cadmium en andere zware metalen in het afval.

3. Doelstellingen en voornaamste elementen van het voorstel

De voorgestelde richtlijn betreffende afgedankte elektrische en elektronische apparatuur zal bijdragen tot de bescherming van de menselijke gezondheid en het milieu zoals bepaald in artikel 174 van het Verdrag. De voornaamste doelstellingen van dit voorstel zijn, bodem, water en lucht te beschermen tegen de verontreiniging die het gevolg is van de manier waarop thans met AEEA wordt omgegaan, de productie van afval - dat weer verwijderd moet worden - te voorkomen, en de schadelijkheid van AEEA te verminderen. Het streven is om waardevolle hulpbronnen, met name energie, te behouden. Een andere doelstelling van de voorgestelde richtlijn is de harmonisatie van nationale maatregelen op het gebied van het beheer van AEEA.

Deze doelstellingen moeten worden verwezenlijkt door middel van een breed pakket maatregelen, inclusief maatregelen ten aanzien van de gescheiden inzameling, verwerking en nuttige toepassing van AEEA.

* Producenten moeten de verantwoordelijkheid nemen voor bepaalde fases van het afvalbeheer met betrekking tot hun product. Deze financiële of materiële verantwoordelijkheid vormt voor producenten een economische prikkel om het ontwerp van hun producten aan te passen aan de eisen van deugdelijk afvalbeheer. Daarnaast moet de financiële verantwoordelijkheid van het bedrijfsleven particuliere huishoudens in staat stellen om de apparatuur kosteloos in te leveren.

* Er moet worden voorzien in speciale systemen voor gescheiden inzameling van AEEA, zodat gebruikers hun elektrische en elektronische apparatuur kunnen inleveren. Om de lidstaten gelijke kansen te bieden is vooralsnog een "zachte" inzamelingsdoelstelling gesteld.

* Producenten moeten passende systemen opzetten voor een betere verwerking en hergebruik/recycling van AEEA. Er worden bepaalde eisen gesteld als minimumnorm voor de verwerking van AEEA. Bedrijven die zich met de verwerking van AEEA bezighouden, moeten door de betrokken lidstaat worden gecertificeerd. Er gelden bepaalde doelstellingen ten aanzien van de verplichting tot hergebruik en recycling van AEEA en de terugwinning van energie daaruit.

* Om een hoge inzamelingsgraad te bereiken en om nuttige toepassing van AEEA te bevorderen, moeten de gebruikers van elektrische en elektronische apparatuur worden voorgelicht over hun rol in dit systeem. De voorgestelde richtlijn omvat een etiketteringsverplichting voor apparaten die gemakkelijk in de vuilnisbak terecht kunnen komen. Daarnaast is het noodzakelijk dat producenten aan recyclingbedrijven informatie verstrekken over bepaalde aspecten van het in deze apparatuur verwerkte materiaal.

De voorgestelde richtlijn ter beperking van het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen in elektrische en elektronische apparatuur moet dezelfde doelstellingen helpen realiseren door ervoor te zorgen dat de stoffen die in de afvalfase de grootste problemen opleveren, zoals lood, kwik, cadmium, zeswaardig chroom en bepaalde broomhoudende brandvertragers, door alternatieven worden vervangen.

4. Milieuproblemen waarop de voorstellen betrekking hebben

In het algemeen geldt dat alle apparaten die elektriciteit nodig hebben om goed te functioneren, elektrische of elektronische apparaten zijn. Ieder elektrisch of elektronisch product bestaat uit een combinatie van een aantal elementaire bouwstenen. Typische onderdelen van elektrische en elektronische apparaten zijn printplaten(modules), kabels, snoeren en draden, kunststoffen die brandwerende middelen bevatten, kwikschakelaars en stroomonderbrekers, beeldapparatuur zoals beeldbuizen en LCD-schermen, accu's en batterijen, gegevensdragers, lichtproducerende elementen, condensatoren, weerstanden en relais, sensoren en connectoren. De meest milieubelastende stoffen in deze onderdelen zijn zware metalen zoals kwik, lood, cadmium en chroom, gehalogeneerde stoffen zoals chloorfluorkoolwaterstoffen (CFK's), polychloorbifenylen (PCB's), polyvinylchloride (PVC) en gebromeerde brandvertragers, en ook asbest en arseen. [8]

[8] Meer details hierover in "Waste from electrical and electronic products - a survey of the contents of materials and hazardous substances in electric and electronic products" (Kopenhagen, 1995), Noordse Raad van Ministers.

4.1. Het huidige beheer van AEEA

Bij de huidige gang van zaken worden de milieurisico's van deze afvalstroom niet op de juiste manier aangepakt. Op dit moment wordt meer dan 90% van alle AEEA zonder enige voorbehandeling gestort, verbrand of teruggewonnen. [9] Daardoor komt een aanzienlijke hoeveelheid gevaarlijke stoffen in het verwijderings- en terugwinningstraject terecht.

[9] Environmental Consequences of Incineration and Landfilling of Waste from Electr(on)ic Equipment (Kopenhagen, 1995), Noordse Raad van Ministers. Volgens de studie "Pilotsammlung von Elektroaltgeräten in Bregenz" komt 95% van alle AEEA in Oostenrijk ofwel gewoon bij het huishoudelijk afval ofwel zonder enige voorbehandeling in het metaalrecyclingcircuit terecht.

4.1.1. Verbranding van AEEA

Geschat wordt dat de verbranding van afval in de Gemeenschap verantwoordelijk is voor de uitstoot van 36 ton kwik per jaar en 16 ton cadmium per jaar. [10] Daarnaast blijkt de verbranding van niet-gevaarlijke afvalstoffen in Europa de grootste bron van dioxinen en furanen in de lucht te zijn. [11] De AEEA-afvalstroom draagt in hoge mate bij tot het gehalte aan zware metalen en gehalogeneerde stoffen in de huishoudelijk-afvalstroom. Bovendien kunnen er, vanwege de scala aan verschillende stoffen die samen in AEEA voorkomen, bij verbranding specifieke negatieve effecten optreden. Koper heeft een katalyserend effect, waardoor bij de verbranding van brandvertragende middelen het risico van dioxinevorming wordt vergroot. Dat is met name zorgwekkend omdat de verbranding van broomhoudende brandvertragers bij een lage temperatuur (600-800°C) kan leiden tot het ontstaan van uiterst giftige polybroom dibenzodioxinen (PBDD's) en polybroom dibenzofuranen (PBDF's). [12]

[10] The European Atmospheric Emission Inventory of Heavy Metals and Persistent Organic Pollutants for 1990, Umweltbundesamt, Duitsland, 1997.

[11] Identification of Relevant industrial Sources of Dioxins and Furans in Europe, Landesumweltamt Nordrhein-Westfalen, 1997.

[12] "Bestimmung von polybromierten und polychlorierten Dibenzodioxinen und -furanen in verschiedenen umweltrelevanten Materialien", U. Schacht, B. Gras en S. Sievers in Dioxin-Informationsveranstaltung EPA Dioxin-Reassessment, red. Otto Hutzinger en Heidelore Fiedler, met verwijzingen naar verdere literatuur over dit onderwerp.

Op 7 oktober 1998 stelde de Commissie een voorstel vast voor een richtlijn van de Raad betreffende de verbranding van afval [13]. Dit voorstel voorziet in strenge emissiegrenswaarden, die tot een aanzienlijke vermindering van de uitstoot van diverse verontreinigende stoffen in de atmosfeer moeten leiden. Deze richtlijn moet in de plaats komen van Richtlijn 89/369/EEG van 8 juni 1989 ter voorkoming van door nieuwe installaties voor de verbranding van stedelijk afval veroorzaakte luchtverontreiniging [14] en Richtlijn 89/429/EEG van 21 juni 1989 ter vermindering van door bestaande installaties voor de verbranding van stedelijk afval veroorzaakte luchtverontreiniging [15]. Om een aantal redenen kan end-of-pipe-technologie echter niet worden beschouwd als de enige methode om emissies als gevolg van de afvalbehandeling te voorkomen. Gescheiden inzameling en verwerking van afvalstromen, zoals AEEA, draagt bij tot een schonere huishoudelijk-afvalstroom en daarmee tot minder uitstoot bij het verbranden of smelten van AEEA dat zware metalen en gehalogeneerde stoffen bevat. Dat is met name van belang wanneer de respectieve strenge emissienormen niet worden toegepast of niet van toepassing zijn, zoals in het geval van metaalsmelterijen.

[13] COM(1998)558 def.

[14] PB L 192 van 7.7.1989.

[15] PB L 203 van 15.7.1989.

AEEA bevat aanzienlijke hoeveelheden PVC [16]. Er zijn heel wat bewijzen dat PVC niet geschikt is voor verbranding, met name vanwege de hoeveelheid en het gevaarlijke karakter van de rookgasresiduen die bij de verbranding ontstaan [17]. Daarnaast wordt algemeen erkend dat er weekmakers, vooral ftalaten, vrijkomen bij het storten van PVC en dat deze mogelijk schadelijke effecten kunnen hebben op de menselijke gezondheid en het milieu [18]. Ook is het zo dat PVC-afval, met name uit AEEA, momenteel slechts in zeer geringe hoeveelheden wordt gerecycleerd [19].

[16] Volgens M. Rohr, Umwelt Wirschaftsforum, nr. 1, 1992, bestaat meer dan 20% van de kunststoffen in elektrische en elektronische apparatuur uit PVC.

[17] Environmental aspects of PVC (Kopenhagen, 1996), Danish Environmental Protection Agency. Position Paper of the Netherlands on PVC (Den Haag, 1997), Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer. The influence of PVC on quantity and hazardousness of flue gas residues from incineration, Studie in opdracht van DG ENV, Bertin Technologies, 2000.

[18] The Behaviour of PVC in Landfill, Studie in opdracht van DG ENV, Argus in samenwerking met Universiteit van Rostock, 1999.

[19] Prognos, Studie in opdracht van DG XI, Mechanical recycling of PVC wastes, januari 2000.

Afgezien van de uitstoot in de lucht zijn nog twee aspecten van de verbranding van AEEA van belang. Het gaat zowel om installaties die wel aan de bepalingen van de voorgestelde richtlijn van de Raad betreffende de verbranding van afval voldoen, als om installaties die daar niet aan voldoen.

1. Proefprojecten [20] hebben uitgewezen dat gewone apparaten zoals televisies in de loop van het hele verbrandingsproces een negatieve energieopbrengst hebben. Zo werd het energieverlies bij de invoer van glas - zoals beeldbuizen - in een verbrandingsoven berekend op -400 kj/kg.

[20] Rapport van C. Voûte, medewerker recycling en afvalbeheersing bij de gemeente Londen, "Electrical/Electronic products recycling in Germany", voor de Industry Council for Electronic Equipment Recycling (ICER).

2. De verbranding van (kleine) elektrische en elektronische apparaten leidt tot hoge concentraties metalen - waaronder zware metalen - in de slakken, de rookgassen of de filterkoek. [21] Volgens de studie "Modelmatige analyse van integraal verbranden van klein chemisch afval en klein wit- en bruingoed" [22] wordt vrijwel alle bodemas die in Nederland vrijkomt (in 1995 ongeveer 600 000 ton) gebruikt als vulmateriaal in de wegenbouw. Om op een milieuveilige manier gebruikt te kunnen worden, moet de bodemas aan een aantal fysische en technische voorwaarden voldoen, met name eisen ten aanzien van uitspoeling. Zelfs wanneer bodemassen die bepaalde concentraties zware metalen bevatten specifiek worden gereinigd, kunnen ze alleen als constructiemateriaal worden gebruikt als er extra milieuhygiënische voorzieningen worden getroffen. Men heeft berekend dat als klein wit- en bruingoed niet langer samen met de rest van het afval zou worden verbrand, het gehalte aan koper, lood, nikkel en andere metalen zodanig zou kunnen worden verminderd dat de bodemassen aan de Nederlandse eisen op het gebied van uitspoeling voldoen.

[21] Klein wit- en bruingoed is bijvoorbeeld verantwoordelijk voor 40% van het kopergehalte in de bodemas van afvalverbrandingsinstallaties (vgl. Modelmatige analyse van integraal verbranden van klein chemisch afval en klein wit- en bruingoed (Nederland, 1996), TNO-rapport voor VROM/DGM (Directie Afvalstoffen)). Een van de grootste problemen in verband met het verhoogde kopergehalte in AVI-slakken is de moeilijkheid om deze reststoffen op een milieuhygiënisch verantwoorde wijze als secundaire bouwstof te benutten. Voor nadere gegevens over het gehalte aan zware metalen in slakken, rookgas, filterkoek en vliegas, zie "Messung der Güter- und Stoffbilanz einer Müllverbrennungsanlage" (Wenen, 1994), Umweltbundesamt en MA 22.

[22] Nederland, 1996, TNO-rapport voor VROM/DGM (Directie Afvalstoffen).

4.1.2. Storten van AEEA

Vanwege de grote verscheidenheid aan stoffen die zich in AEEA bevinden, treden er bij het storten van deze afvalstoffen negatieve milieueffecten op. Significante effecten kunnen worden voorkomen indien AEEA wordt gestort op gecontroleerde stortplaatsen waar milieuverantwoorde technische normen worden gehanteerd. Desondanks is een zekere mate van lekkage van metalen en chemische stoffen niet uit te sluiten, omdat geen enkele stortplaats altijd volledig waterdicht blijft. Het spreekt voor zich dat de milieueffecten aanzienlijk groter zijn als AEEA op ongecontroleerde stortplaatsen terechtkomt, hetgeen nog altijd in aanzienlijke mate het geval is in sommige lidstaten [23] evenals in de meeste kandidaat-landen voor de Europese Unie. [24]

[23] In Griekenland bijvoorbeeld zijn in totaal ongeveer 5000 stortplaatsen. Geschat wordt dat circa 70% hiervan als ongecontroleerd geldt (Conference for the planning of waste management, Griekenland, 16-17 januari 1997). In Portugal bedraagt het aantal ongecontroleerde stortplaatsen ongeveer 300 (Conference for the planning of waste management, Portugal, 23-24 januari 1997).

[24] Uit onderzoek van de diverse wetgevingen bleek dat vrijwel alle stortplaatsen daar ongecontroleerd zijn, zonder enige technische voorziening om uitspoeling van gevaarlijke stoffen naar het grondwater of emissies naar de atmosfeer te voorkomen.

De risico's van het storten van AEEA hangen samen met de grote verscheidenheid aan stoffen die zich in AEEA bevinden. De voornaamste problemen in dit verband zijn het weglekken en verdampen van gevaarlijke stoffen. Het weglekken van kwik vindt plaats als bepaalde elektronische onderdelen, zoals stroomonderbrekers, worden vernietigd. Hetzelfde geldt voor PCB's in condensatoren. Als broomhoudende brandwerende kunststoffen of cadmiumhoudende kunststoffen worden gestort, kunnen er zowel polybroomdifenylethers (PBDE's) als cadmium in de bodem en het grondwater terechtkomen. Gebleken is dat er in het zure grondwater dat men vaak rond stortplaatsen aantreft, aanzienlijke hoeveelheden loodionen uit gebroken loodhoudend glas, zoals het conusglas van beeldbuizen, oplossen. Verontreiniging door beeldbuisglas rond stortplaatsen is daarom waarschijnlijk. [25]

[25] Environmental Consequences of Incineration and Landfilling of Waste from Electr(on)ic Equipment (Kopenhagen, 1995), Noordse Raad van Ministers.

Niet alleen het weglekken van kwik veroorzaakt specifieke problemen. Ook de verdamping van metallisch kwik en dimethylkwik, die allebei in AEEA voorkomen, is een bron van zorg. Verder kunnen er op de stortplaatsen ongecontroleerde branden ontstaan. Daarbij kunnen zowel metalen als andere chemische stoffen vrijkomen, zoals de extreem toxische dioxinen en furanen, met inbegrip van tetrachloordibenzodioxine (TCDD) en polychloor- en polybroomdioxinen en -furanen (PCDD's, PBDD's en PCDF's) afkomstig uit gehalogeneerde brandvertragende middelen en PCB-houdende condensatoren.

4.1.3. Recycling van AEEA

Een van de hoofddoelstellingen van het onderhavige initiatief is, tot meer recycling van AEEA te komen. Over het algemeen zorgt meer recycling voor een besparing op grondstoffen en op verwijderingscapaciteit, met name stortplaatsen. Ondanks de positieve effecten kan recycling echter ook tot een toename van de milieuverontreiniging leiden indien het afval niet goed wordt voorbehandeld.

Bij het recycleren van metalen uit AEEA, die ook gehalogeneerde kunststoffen bevat, kunnen zowel dioxinen als furanen vrijkomen. [26] Gehalogeneerde stoffen in AEEA, met name broomhoudende brandvertragers, vormen eveneens een probleem bij het extruderen van kunststoffen - een proces dat deel uitmaakt van de kunststoffenrecycling. [27] In verband met het risico dat er dioxinen en furanen vrijkomen, houden recyclingbedrijven zich meestal niet bezig met de recycling van brandwerende kunststoffen uit AEEA. [28] Gezien het ontbreken van een goede identificatie van kunststoffen die brandvertragers bevatten, en de bijbehorende moeilijkheid om brandwerende kunststoffen van gewone kunststoffen te onderscheiden, verwerken de meeste recyclingbedrijven helemaal geen kunststoffen die afkomstig zijn van AEEA. [29]

[26] Bijvoorbeeld de metaalterugwinningsfabriek in Brixlegg, Oostenrijk ("Comparison of PCDD/PCDF levels in soil, grass, cow's milk, human blood and spruce needles in an area of PCDD/PCDF contamination through emissions from a metal reclamation plant", Riss, Hagenmaier, Chemosphere, vol. 21, nr. 12, pp. 1451-1456, 1990).

[27] Zie "Formation of Polybrominated Dibenzofurans (PBDFs) and -Dioxins (PBDDs) during extrusion production of a Polybutyleneterephtalate (PBTP)/ Glassfibre resin blended with Decabromodiphenylether (DBDPE)/Sb2O3; product and workplace analysis", Brenner, Knies, BASF, 1986.

[28] Volgens het rapport "Brominated flame retardants - Substance Flow Analysis and Assessment of Alternatives" van het Deense EPA (1999) vindt er geen recycling plaats van materialen die broomhoudende brandvertragers bevatten.

[29] Vgl. het voorbeeld op blz. 18 van het rapport van C. Voûte, medewerker recycling en afvalbeheersing bij de gemeente Londen, "Electrical/Electronic products recycling in Germany", voor ICER (Industry Council for Electronic Equipment Recycling).

De milieuproblemen bij de recycling van AEEA hangen niet alleen samen met gehalogeneerde stoffen. Ook worden er gevaarlijke emissies in de lucht veroorzaakt door de recycling van AEEA dat zware metalen, zoals lood en cadmium, bevat. [30] Deze emissies zouden aanzienlijk kunnen worden teruggedrongen als in nieuwe elektrische en elektronische apparatuur de betrokken materialen zouden worden vervangen door minder verontreinigende stoffen en als de AEEA op de juiste wijze zou worden voorbehandeld. Een ander probleem met zware metalen en gehalogeneerde stoffen in onbehandelde AEEA treedt op tijdens het shredderproces. Omdat elektrische en elektronische apparaten meestal worden geshredderd zonder dat ze behoorlijk zijn gedemonteerd, kunnen gevaarlijke stoffen, zoals PCB's uit condensatoren, in de teruggewonnen metalen en het shredderafval terechtkomen. [31]

[30] Over het Oostenrijkse koperrecyclingbedrijf in Brixlegg bestaat veel documentatiemateriaal dat deze situatie bevestigt (vgl. "Montanwerke Brixlegg - Wirkungen auf die Umwelt"; Umweltbundesamt, Monographien Bd. 25, Wenen, juni 1990).

[31] Omdat AEEA niet deugdelijk wordt ontmanteld, heeft het shredderafval van witgoed een hoog loodgehalte, variërend van 940 tot 9400 mg/kg. Circa 95% van de PCB's uit condensatoren (617,5 mg/kg) belandt in het shredderstof. Het verontreinigde shredderafval moet daarom als gevaarlijk afval worden behandeld. Vergeleken met de verbranding van gewone afvalstoffen is de verbranding van gevaarlijk afval een kostbaar proces. Daardoor brengt de PCB-vervuiling van shredderafval een enorme kostenstijging met zich mee.

4.2. Grondstoffen

Als gevolg van de manier waarop nu met AEEA wordt omgegaan, worden er waardevolle materialen afgedankt, die verloren gaan voor toekomstige generaties. Naast dit verlies van grondstoffen is ook de aanzienlijke verontreiniging van het milieu door de mijnbouw een punt van zorg. Het is niet mogelijk om exacte cijfers te geven over de milieueffecten van de winning van alle materialen die in elektrische en elektronische apparatuur zijn verwerkt. Die hangen in hoge mate af van de precieze plaats en regio waar de materialen worden gewonnen. De processen die gepaard gaan met de winning van deze metalen en de algemene milieueffecten ervan zijn echter wel bekend en gedocumenteerd. [32]

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

[32] Malley, "Schwergewicht" c't 1997, Heft 5, blz. 170.

>REFERENTIE NAAR EEN GRAFIEK>

4.3. Het principe van producentenverantwoordelijkheid

Het beginsel dat de vervuiler betaalt is vastgelegd in artikel 174 van het EG-Verdrag. Het idee hierachter is dat men diegenen voor de milieuverontreiniging verantwoordelijk stelt die in de positie zijn om er iets aan te doen. De producenten van elektrische en elektronische apparatuur ontwerpen het product, bepalen de specificaties ervan en kiezen de materialen. Alleen de producenten kunnen zorgen dat hun producten zodanig worden ontworpen en vervaardigd dat een maximale levensduur van de producten en - als ze toch worden afgedankt - de beste manieren van nuttige toepassing en verwijdering worden gewaarborgd.

Op dit moment bestaat er voor producenten nauwelijks enige financiële prikkel om de afvalproblematiek, met name de recyclingaspecten, in de ontwerpfase in aanmerking te nemen. Producenten die wel in recyclinggericht productontwerp hebben geïnvesteerd, klagen dan ook over het gebrek aan financiële stimuleringsmaatregelen om dit productbeleid voort te zetten. Het gevolg is dat dergelijke activiteiten weer dreigen te worden gestaakt. De voorgestelde AEEA-richtlijn wil daarom de traditionele rol van de producenten uitbreiden door hen verantwoordelijk te stellen voor het beheer van afgedankte elektrische en elektronische producten. Door de producent bij het afvalbeheer te betrekken, wordt een beter productontwerp gestimuleerd dat de recycling en verwijdering van producten die het einde van hun nuttige levensduur hebben bereikt, moet vergemakkelijken. Gespecialiseerde recyclingbedrijven bevestigen het praktische belang van een meer recyclinggericht ontwerp van elektrische en elektronische apparatuur.

Om de producenten enigszins te ontzien waar het gaat om de kosten van het beheer van afgedankte producten die reeds voor de inwerkingtreding van deze wetgeving op de markt zijn gebracht (historische voorraad), is voorzien in een overgangsperiode van vijf jaar vanaf de inwerkingtreding van de richtlijn. Hoewel deze overgangsperiode in de meeste sectoren van de elektronische industrie de zorgen zal wegnemen, kan het zijn dat producenten van producten met een langere levensduur extra middelen nodig hebben voor de aanpak van het probleem van de historische voorraad. Daarom staat het de lidstaten - onverminderd de communautaire wetgeving inzake concurrentie - vrij, de producenten de gelegenheid te bieden om deze kosten te dekken door middel van een zichtbare, vaste heffing op de prijs van nieuwe producten.

Voor wat betreft elektrische en elektronische apparatuur die niet door particuliere huishoudens wordt gebruikt, zal de financiering van de afvalbehandeling op het moment van aankoop moeten worden geregeld tussen de producent en de gebruiker van de apparatuur. Dit is een gebruikelijke gang van zaken in het bedrijfsleven.

5. Wetgeving inzake gevaarlijke stoffen

5.1. Beleidsoverwegingen

Conform de mededeling betreffende de actualisering van de communautaire strategie voor het afvalbeheer uit 1996, voorziet het voorstel voor een richtlijn ter beperking van het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen in elektrische en elektronische apparatuur in de terugdringing van bepaalde gevaarlijke materialen in AEEA, waaronder lood, kwik, cadmium, zeswaardig chroom, polybroombifenylen (PBB's) en polybroomdifenylethers (PBDE's). In dit opzicht volgt het voorstel de uitgangspunten van de bestaande communautaire afvalwetgeving, die reeds beperkingen stelde aan het op de markt brengen van gevaarlijke stoffen. Voorbeelden daarvan zijn te vinden in Richtlijn 94/62/EG van het Europees Parlement en de Raad betreffende verpakking en verpakkingsafval [33] en Richtlijn 91/157/EEG van de Raad inzake batterijen en accu's die gevaarlijke stoffen bevatten, zoals gewijzigd bij Richtlijn 98/101/EG van de Commissie houdende aanpassing aan de technische vooruitgang van Richtlijn 91/157/EEG [34].

[33] PB L 365 van 31.12.1994, blz. 10.

[34] PB L 1 van 5.1.1999, blz. 1.

Diverse gezondheids- en milieuproblemen die samenhangen met de huidige wijze van behandelen van AEEA kunnen worden bestreden door deze afvaltypes aan de voor stortplaatsen en verbrandingsovens bestemde afvalstromen te onttrekken. Met het oog daarop kunnen afzonderlijke inzamelings-, verwerkings- en terugwinningsystemen voor AEEA worden opgezet. In dit stadium is evenwel onduidelijk hoe lang het zal duren eer met dergelijke systemen een substantiële fractie van de in de handel gebrachte elektrische en elektronische apparatuur zal kunnen worden ingezameld. In afwachting daarvan zal het zo blijven dat de bestaande verwijderingskanalen voor met name kleine AEEA worden gebruikt. Overigens zou AEEA, zelfs als het afzonderlijk werd ingezameld en indien daarop terugwinningsprocessen werden toegepast, als gevolg van de gevaarlijke stoffen die deze apparatuur bevat een risico blijven vormen voor de menselijke gezondheid en het milieu. Daarom is vervanging van de stoffen die in de afvalfase de meeste problemen opleveren, de doeltreffendste manier om een aanzienlijke vermindering van de aan die stoffen klevende gezondheids- en milieurisico's te realiseren. Indien vervanging evenwel niet haalbaar is omdat geen geschikte alternatieven voorhanden zijn, moeten er uitzonderingen op deze regel worden gemaakt. Deze uitzonderingen dienen te worden opgenomen in een bijlage bij de richtlijn ter beperking van het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen in elektrische en elektronische apparatuur en dienen in het licht van de technische en wetenschappelijke vooruitgang regelmatig te worden bijgesteld.

De op het gebruik van vervangende stoffen gerichte strategie is gebaseerd op de modernste wetenschappelijke kennis, waarbij met name rekening wordt gehouden met de specifieke problemen welke die stoffen in de afvalstromen opleveren. Die stoffen zijn genoegzaam bekend en maken reeds het voorwerp uit van een scala van beheersingsmaatregelen op communautair en lidstaatniveau. Het wetenschappelijk onderzoek terzake is evenwel nog niet afgesloten; met name worden momenteel in het kader van Verordening (EEG) nr. 793/93 alomvattende risico-evaluaties uitgevoerd voor cadmium en drie types PBDE's. Hoewel de informatie welke deze risicobeoordelingen tot dusver hebben opgeleverd, geen reden geeft om te denken dat de maatregelen waarin het onderhavige voorstel voorziet, onevenredig zouden zijn, zal dit voorstel indien nodig in het licht van de conclusies van de werkzaamheden en met name het wetenschappelijk onderzoek worden aangepast.

5.2. Risico's van de betrokken stoffen

Lood

Lood kan schade veroorzaken aan zowel het centrale als het perifere zenuwstelsel van de mens. Ook zijn er effecten op het hormoonstelsel bekend. Daarnaast kan lood negatieve effecten hebben op het bloed en de nieren. Lood hoopt zich op in het milieu en heeft sterke acute en chronische toxische effecten op planten, dieren en micro-organismen. [35]

[35] Vgl. Risk reduction monograph no. 1, Lead - Background and national experience with reducing risk, OESO, Parijs, 1993.

Op grond van de gewijzigde Richtlijn 67/548/EEG van de Raad betreffende de indeling en het kenmerken van gevaarlijke stoffen [36] worden loodverbindingen als volgt geclassificeerd:

[36] PB L 196 van 16.8.1967, blz. 1.

- R20/22 Schadelijk bij inademing en opname door de mond

- R33 Gevaar voor cumulatieve effecten.

Welk risico aan een bepaalde bron van blootstelling is verbonden, is moeilijk te voorspellen en zal variëren naargelang van de geografische ligging, het klimaat en de geochemische omstandigheden ter plekke. In ieder geval is consumentenelektronica verantwoordelijk voor 40% van al het lood dat zich op stortplaatsen bevindt. De grootste zorg in verband met de aanwezigheid van lood op stortplaatsen is de kans dat het weglekt en drinkwatervoorraden verontreinigt.

Cadmium

Cadmiumverbindingen worden geclassificeerd als giftig met een mogelijke kans op onomkeerbare gevolgen voor de menselijke gezondheid. Cadmium en cadmiumverbindingen hopen zich op in het menselijk lichaam, met name in de nieren, die hierdoor na verloop van tijd aangetast kunnen worden. Cadmium kan worden ingeademd maar kan ook via het voedsel worden opgenomen. Door de lange halfwaardetijd (30 jaar) kan cadmium zich gemakkelijk ophopen in hoeveelheden die vergiftigingsverschijnselen veroorzaken. Bij langdurige blootstelling kan cadmiumchloride kanker veroorzaken. Vanwege de acute en chronische toxiciteit van cadmium bestaat het gevaar van cumulatieve effecten in het milieu. [37]

[37] Deze informatie is gebaseerd op Risk reduction monograph no. 5, Cadmium, Background and national experience with reducing risk (OESO/GD894) 97; Health effects of cadmium exposure - a review of the literature and a risk estimate (Lars Järup et al.), Scand J. Work Environ Health 98; Environmental impacts of cadmium, Gerrit H. Vonkeman 1995; Cadmium in Sweden - environmental risks, Helena Parkman et al., 1997; en ander onderzoek naar dit onderwerp.

Op grond van Richtlijn 67/548/EEG van de Raad betreffende de indeling en het kenmerken van gevaarlijke stoffen worden cadmiumverbindingen als volgt geclassificeerd:

- R23/25 Vergiftig bij inademing en opname door de mond

- R33 Gevaar voor cumulatieve effecten

- R40 Onherstelbare effecten zijn niet uitgesloten.

Kwik

Anorganisch kwik dat zich in het water bevindt, wordt in bodemsedimenten omgevormd tot gemethyleerd kwik. Gemethyleerd kwik kan zich gemakkelijk in levende organismen ophopen en concentreert zich via vissen in de voedselketen. Gemethyleerd kwik heeft chronische effecten en kan schade aan de hersenen veroorzaken.

Op grond van Richtlijn 67/548/EEG van de Raad betreffende de indeling en het kenmerken van gevaarlijk stoffen wordt kwik als volgt geclassificeerd:

- R23/24/25 Vergiftig bij inademing, opname door de mond en aanraking met de huid

- R33 Gevaar voor cumulatieve effecten.

Op grond van Richtlijn 67/548/EEG van de Raad betreffende de indeling en het kenmerken van gevaarlijk stoffen worden kwikalkylen en anorganische kwikverbindingen als volgt geclassificeerd:

- R26/27/28 Zeer vergiftig bij inademing, opname door de mond en aanraking met de huid

- R33 Gevaar voor cumulatieve effecten.

Men schat dat 22% van de jaarlijks wereldwijd gebruikte hoeveelheid kwik wordt toegepast in elektrische en elektronische apparatuur.

Zeswaardig chroom (Chroom VI)

Chroom VI dringt gemakkelijk door celmembranen heen. Chroom VI wordt dan ook gemakkelijk opgenomen en veroorzaakt diverse toxische effecten in de cellen. Daarom wordt chroom VI in de geïndustrialiseerde landen als een belangrijk risico voor het milieu beschouwd. Chroom VI veroorzaakt bovendien sterke allergische reacties. Kleine concentraties chroom VI in het milieu kunnen tot een toename van allergieën leiden. Ook astmatische bronchitis is een allergische reactie die het gevolg kan zijn van chroom VI. Chroom VI wordt bovendien als genotoxisch beschouwd, d.w.z. dat het DNA kan aantasten.

Bovendien wordt aangenomen dat chroom VI-verbindingen toxisch zijn voor het milieu.

Wat de mogelijke blootstelling betreft, kan chroom VI gemakkelijk uitspoelen uit stortplaatsen die niet goed zijn afgedicht. Tijdens de verbranding van met chroom VI verontreinigd afval verdampt het metaal via de vliegas. Chroom VI in vliegas is goed oplosbaar. Wetenschappers zijn het erover eens dat afval dat chroom bevat, niet zou moeten worden verbrand.

Broomhoudende brandvertragers

Broomhoudende brandvertragers worden tegenwoordig vaak in elektronische producten verwerkt als beveiliging tegen brandbaarheid. Het gaat voornamelijk om vier toepassingen: in printplaten, in onderdelen zoals connectoren, in kunststofbehuizingen en in kabels. De stoffen 5-, 8- en 10-BDE worden vooral gebruikt in printplaten, in kunststofbehuizingen van televisietoestellen en in huishoudelijke keukenapparaten.

Een van de hoofddoelstellingen van het onderhavige voorstel is om te zorgen dat AEEA aan het verwijderingsproces wordt onttrokken en dat de recycling van deze afvalstoffen toeneemt. Dat geldt in het bijzonder voor kunststoffen, die 20% van de totale hoeveelheid AEEA uitmaken. Een van de voornaamste problemen ten aanzien van de recycling van deze fractie is het risico dat er bij de recycling van de diverse kunststoffen dioxinen en furanen vrijkomen uit bepaalde broomhoudende brandvertragers. Met name is gebleken dat tijdens het extrusieproces, dat deel uitmaakt van de kunststoffenrecycling, polybroomdifenylethers (PBDE's) zorgden voor de vorming van de toxische polybroom dibenzofuranen (PBDF's) en polybroomdibenzodioxinen (PBDD's). De Duitse chemische industrie is daarom in 1986 gestopt met de productie van deze stoffen. [38]

[38] Zie "Formation of Polybrominated Dibenzofurans (PBDFs) and -Dioxins (PBDDs) during extrusion production of a Polybutyleneterephtalate (PBTP)/Glassfibre resin blended with Decabromodiphenylether (DBDPE)/Sb2O3; product and workplace analysis", Brenner, Knies, BASF, 1986. Meer informatie is te vinden in "Polybrominated Diphenyl Ethers in the Swedish Environment", Ulla Sellström, Stockholm, 1996.

Verder zijn er hoge concentraties PBDE's aangetroffen in het bloed van werknemers van recyclingbedrijven. [39] Diverse wetenschappelijke waarnemingen wijzen erop dat PBDE's een verstorende werking op de hormoonhuishouding zouden kunnen hebben.

[39] Flame retardant exposure - Polybrominated diphenyl ethers (PBDEs) in blood from Swedish workers, Sjödin et al., Stockholm, 1999.

Het feit dat er polybroombifenylen (PBB's) zijn gevonden in zeehonden aan de noordpool, duidt op een grootschalige geografische verspreiding. De voornaamste bekende routes van PBB's van puntbronnen naar het aquatisch milieu lopen via de bedrijfsterreinen en afvalstortplaatsen van PBB-fabrieken. PBB's zijn vrijwel onoplosbaar in water en worden voornamelijk aangetroffen in sedimenten van verontreinigde meren en rivieren. Gebleken is dat PBB's 200 maal beter oplosbaar zijn in het percolatiewater van stortplaatsen dan in gedestilleerd water. Op die manier kunnen ze zich verder door het milieu verspreiden. Als PBB's eenmaal in het milieu terecht zijn gekomen, kunnen ze de voedselketen bereiken, waar ze zich ophopen. Er zijn PBB's aangetroffen in vissen uit verschillende regio's. Het eten van vis is een bron van PBB-overdracht naar zoogdieren en vogels. Bij planten is noch opname noch afbraak van PBB's geconstateerd. Daarentegen worden PBB's door dieren gemakkelijk opgenomen, en hoewel ze in dieren zeer persistent zijn gebleken, zijn er toch kleine hoeveelheden PBB-metabolieten gevonden. [40]

[40] Informatie en aanbeveling afkomstig uit Risk reduction monograph no. 3, Selected brominated flame retardants - Background and national experience with reducing risk, OESO, Parijs, 1994.

6. Aspecten van de interne markt - De situatie in de lidstaten

6.1. De situatie in de lidstaten

Gezien de milieuproblemen die de behandeling van AEEA oplevert, is een aantal lidstaten begonnen om nationale wetgeving op te stellen. Nederland, Denemarken, Zweden, Oostenrijk, België en Italië hebben reeds wetgeving ingevoerd met betrekking tot AEEA. Finland en Duitsland zullen dat naar verwachting binnenkort doen. Die lidstaten die nog geen nationale wetgeving hebben ontwikkeld, hebben wel op verscheidene overlegbijeenkomsten voorafgaand aan het onderhavige initiatief hun bezorgdheid uitgesproken over het gebrek aan geharmoniseerde Europese wetgeving voor deze afvalstroom.

Oostenrijk heeft sinds medio jaren negentig wetgeving voor de terugname en herverwerking van lampen en witgoed. Aanvankelijk werden de herverwerkingssystemen voor beide groepen producten gefinancierd uit een heffing op de prijs van nieuwe producten. Vanwege de nadelige concurrentiepositie van de Oostenrijkse witgoedhandelaars ten opzichte van hun concurrenten in Duitsland en Italië werd later echter een verwijderingsbijdrage ingevoerd en de heffing op de productprijs verlaagd. In maart 1994 is een ontwerp-verordening voor de hele AEEA-stroom gepresenteerd, maar in afwachting van de inwerkingtreding van de EU-wetgeving is de verdere bespreking opgeschort.

In het Vlaamse gewest van België is in 1998 een regeling voor bruin- en witgoed goedgekeurd. Fabrikanten, importeurs, de groothandel en de detailhandel zijn verplicht om kosteloos alle soorten wit- en bruingoed en IT-apparatuur terug te nemen. De regeling omvat recyclingdoelstellingen voor ferro- en non-ferrometalen en voor kunststoffen.

De Deense plaatselijke overheden zijn sinds januari 1999 wettelijk verantwoordelijk voor de inzameling en herverwerking van bruin- en witgoed, IT- en telecommunicatieapparatuur, meetapparatuur, medische en laboratoriumapparatuur en andere elektrische en elektronische apparatuur. De financiering hiervan wordt via lokale belastingen of inzamelingsheffingen bij de eindgebruikers in rekening gebracht.

In Duitsland is de wetgevingsprocedure voor een verordening betreffende de terugname en recycling van AEEA bijna afgerond. Het ontwerp stelt de gemeenten verantwoordelijk voor de inzameling van AEEA en de producenten voor de verwerking, nuttige toepassing en verwijdering van dit afval.

Een Italiaans decreet van december 1997 met betrekking tot afvalbeheer regelt de terugname- en herverwerkingsplicht voor diverse duurzame goederen voor particulier gebruik, zoals witgoed, televisies en bepaalde IT-apparatuur. Op basis van convenanten met het bedrijfsleven zal een landelijk netwerk van inzamel- en recyclingcentra worden opgezet. Eindgebruikers moeten deze apparatuur inleveren bij een erkende handelaar of bij een publieke of particuliere afvalverwerkingsorganisatie.

In Nederland is op 1 juni 1998 een regeling in werking getreden die regels vaststelt voor het na gebruik innemen en verwerken van wit- en bruingoed. Op grond van deze wetgeving kunnen consumenten hun AEEA kosteloos inleveren bij de leverancier of bij de gemeente. Vervolgens moeten fabrikanten en importeurs de desbetreffende apparaten verwerken. Het storten of verbranden van afzonderlijk ingezamelde AEEA is verboden.

Zweden heeft in april 2000 een AEEA-verordening vastgesteld op grond waarvan consumenten hun afval bij de detailhandel of bij gemeentelijke inzamelpunten kunnen inleveren. De kosten van de recycling zullen hetzij door de gemeenten hetzij door de fabrikanten worden gedragen. AEEA mag niet meer worden gestort, verbrand of geshredderd zonder dat het eerst door een gecertificeerde onderneming is behandeld. Deze verordening zal naar verwachting op 1 juli 2001 in werking treden.

Er zijn veel voorbeelden van regelgeving voor loodhoudende producten en voor specifieke toepassingen van lood [41], zoals:

[41] Vgl. Lead risk management activities in OECD Member Countries (1993-1998), OESO, Parijs, 2000.

- In Oostenrijk zijn er beperkingen gesteld aan het loodgehalte van meststoffen, alsook aan het gebruik van rioolslib indien de belasting met zware metalen ofwel in de bodem ofwel in het slib bepaalde grenzen overschrijdt. In Finland is een soortgelijke verordening aangenomen en de Duitse regering heeft daartoe een ontwerp-verordening opgesteld.

- In Denemarken is een regeling voor loodhoudende producten in de maak. De ontwerp-regeling omvat een algemeen verbod (met uitzonderingen) op de verkoop van producten die loodverbindingen bevatten. Ook de verkoop van een groot aantal specifieke loodhoudende producten wordt verboden.

- In Zweden zijn er initiatieven om een einde te maken aan het gebruik van lood in allerlei producten, zoals kabels, soldeer, gloeilampen, beeldbuizen en scheepskielen.

Voorbeelden van wetgeving op het gebied van andere zware metalen zijn het Nederlandse Cadmiumbesluit van 1999, dat het gebruik van cadmium als pigment, kleurstof, stabilisator of oppervlaktelaag verbiedt. In 1993 heeft de Oostenrijkse regering een soortgelijke verordening goedgekeurd. Verder is in Oostenrijk het maximale kwikgehalte in lampen beperkt tot 15 mg per lamp. In Nederland is in 1998 ook besloten tot een algemene stopzetting van het gebruik van kwik in producten.

De Zweedse Chemicaliëninspectie heeft een verbod op PBDE's en PBB's voorgesteld, dat momenteel door de Zweedse regering wordt bestudeerd. Oostenrijk heeft het gebruik van PBB's reeds in 1993 verboden. In Duitsland geldt een feitelijk verbod op het gebruik van PBDE's, aangezien op grond van de nationale Chemicaliënverbodsverordening bepaalde grenswaarden voor broomhoudende furanen en dioxinen niet mogen worden overschreden. Dit sluit aan bij de vrijwillige toezegging die de Duitse chemische industrie in 1989 heeft gedaan om het gebruik van PBDE's te beëindigen.

6.2. De interne markt

Wat de interne markt betreft zijn er in verband met de verschillen qua aanpak van het beheer van AEEA in de lidstaten drie hoofdproblemen aan te wijzen:

* Verschillende nationale toepassingen van het principe van producentenverantwoordelijkheid kunnen leiden tot substantiële verschillen in financiële lasten voor de ondernemers;

* Het bestaan van verschillen in nationaal beleid ten aanzien van het beheer van afgedankte elektrische en elektronische apparatuur kan de doeltreffendheid van nationale recyclingsystemen belemmeren, omdat de kans bestaat dat er transport van AEEA zal plaatsvinden naar landen waar de afvalbehandeling goedkoper is;

* Indien de voorschriften ten aanzien van de geleidelijke eliminatie van bepaalde stoffen uiteenlopen, kan dit consequenties hebben voor de handel in elektrische en elektronische apparatuur.

Gezien de ontwikkelingen in de lidstaten is het nodig om de milieudoelstellingen en de verantwoordelijkheden van de diverse actoren voor wat betreft de aanpak van het beheer van AEEA op communautair niveau te verduidelijken.

7. Internationale aspecten

7.1. Internationale ontwikkelingen

De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) beschouwt het concept van "uitgebreide producentenverantwoordelijkheid" als een beleidsinstrument om de hoeveelheid afval terug te dringen. De OESO is voornemens in de loop van 2000 een document te publiceren dat een leidraad moet vormen voor regeringen die producenten op deze manier meer verantwoordelijkheid willen geven. In dit kader is AEEA aangewezen als een van de prioritaire actiegebieden.

In de Verenigde Staten worden er, afgezien van een vrijwillig systeem van "uitgebreide productverantwoordelijkheid", op federaal niveau geen wetgevende maatregelen ten aanzien van afgedankte elektrische en elektronische apparatuur voorzien. Daarentegen hebben diverse Amerikaanse staten een stortverbod op witgoed en beeldbuisapparatuur ingevoerd, inclusief een vooruit te betalen verwijderingsheffing op nieuwe apparaten.

Het Japanse parlement heeft in mei 1998 een wetsontwerp inzake de recycling van huishoudelijke elektrische apparaten goedgekeurd. Deze wet stelt detailhandelaars verplicht om televisietoestellen, koelkasten, wasmachines en airconditioners van consumenten in te nemen. Deze artikelen worden overgebracht naar de fabrikanten, die verantwoordelijk zijn voor de verdere verwerking, met name recycling. Detailhandelaars en fabrikanten moeten de kosten van recycling van dit afval in rekening brengen. In Taiwan is een soortgelijke verordening ingevoerd. Deze is op 1 maart 1998 in werking getreden.

In Zwitserland is op 1 juli 1998 een verordening betreffende de terugname en verwijdering van elektrische en elektronische apparaten in werking getreden. In Noorwegen is in maart 1998 een verordening betreffende het aanvaarden, ophalen, recycleren en verwijderen van afgedankte elektrische en elektronische apparatuur goedgekeurd.

7.2. Handelsaspecten

De beide voorgestelde richtlijnen zullen zonder onderscheid van toepassing zijn op alle elektrische en elektronische apparatuur op de EU-markt, ongeacht waar deze producten zijn vervaardigd. De voorgestelde maatregelen zijn noodzakelijk om de doelstellingen van de richtlijnen te kunnen verwezenlijken. Wat de richtlijn ter beperking van het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen in elektrische en elektronische apparatuur betreft: hoewel diverse gezondheids- en milieuproblemen die samenhangen met de huidige wijze van behandelen van AEEA kunnen worden bestreden door deze afvaltypes aan de voor stortplaatsen en verbrandingsovens bestemde afvalstromen te onttrekken, is nog onduidelijk hoe lang het zal duren eer met dergelijke systemen een substantiële fractie van de in de handel gebrachte elektrische en elektronische apparatuur zal kunnen worden ingezameld. In afwachting daarvan zal het zo blijven dat de bestaande verwijderingskanalen voor met name kleine AEEA worden gebruikt. Overigens zou AEEA, zelfs als het afzonderlijk werd ingezameld en indien daarop terugwinningsprocessen werden toegepast, als gevolg van de gevaarlijke stoffen die deze apparatuur bevat een risico blijven vormen voor de menselijke gezondheid en het milieu. Daarom is vervanging van de stoffen die in de afvalfase de meeste problemen opleveren, de doeltreffendste manier om een aanzienlijke vermindering van de aan die stoffen klevende gezondheids- en milieurisico's te realiseren. In deze context kan de eis tot vervanging krachtens artikel 4 van de voorgestelde richtlijn ter beperking van het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen in elektrische en elektronische apparatuur worden gezien als de beste manier om de gezondheids- en milieuproblemen veroorzaakt door stoffen waarvan wetenschappelijk vaststaat dat zij gevaarlijk zijn, aan te pakken. Alle maatregelen in de voorgestelde richtlijn zijn bovendien zodanig ontworpen dat aan de internationale verplichtingen wordt voldaan en dat eventuele handelsbelemmeringen zo veel mogelijk worden beperkt. Met de noodzaak om onnodige handelsbelemmeringen te vermijden, werd terdege rekening gehouden. Met name was dit het geval bij het omschrijven van de uitvoeringsbepalingen betreffende het verbod op bepaalde stoffen, inzonderheid de keuze van de termijn (2008), de vaststelling van een lijst van uitzonderingen en de mogelijkheid tot afwijking in specifieke omstandigheden (herzieningsclausule). Voorts wordt gegarandeerd dat deze afwijkingen regelmatig opnieuw worden bezien in het licht van de vooruitgang van de techniek en nieuwe wetenschappelijke gegevens.

8. Rechtsgrondslag

De meeste maatregelen die in de AEEA-richtlijn worden genoemd, zijn inhoudelijk gericht op een beter AEEA-afvalbeheer. Daarom is deze richtlijn gebaseerd op artikel 175 van het EG-Verdrag. De richtlijn ter beperking van het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen in elektrische en elektronische apparatuur beoogt de harmonisatie van de wetgevingen der lidstaten ten aanzien van restricties op het gebruik van gevaarlijke stoffen in dergelijke apparatuur. De passende rechtsgrondslag voor deze maatregel is derhalve artikel 95 van het EG-Verdrag.

9. Subsidiariteit en evenredigheid

9.1. Subsidiariteit

Milieumaatregelen en maatregelen met gevolgen voor de interne markt vallen zowel onder de bevoegdheid van de Gemeenschap als onder die van de lidstaten. Maatregelen op het gebied van AEEA vormen een duidelijk voorbeeld van deze gedeelde bevoegdheid. Overeenkomstig het subsidiariteitsbeginsel (artikel 5 van het Verdrag) treedt de Gemeenschap, als het gaat om gebieden die niet onder haar exclusieve bevoegdheid vallen, slechts op indien en voorzover de doelstellingen van het overwogen optreden niet voldoende door de lidstaten kunnen worden verwezenlijkt en derhalve vanwege de omvang of de gevolgen van het overwogen optreden beter door de Gemeenschap kunnen worden verwezenlijkt:

* De verontreiniging als gevolg van de behandeling van AEEA heeft een grensoverschrijdend karakter. Dat geldt in het bijzonder voor de lucht- en waterverontreiniging die ontstaat door het verbranden, storten of onjuist recycleren van AEEA;

* Voor diverse soorten AEEA geldt dat recycling alleen bij grote hoeveelheden economisch haalbaar is. Met het oog op de schaalvoordelen zouden dus slechts enkele gecentraliseerde installaties in Europa deze afvalstoffen moeten verwerken. Een voorbeeld hiervan zijn beeldbuizen. Deze kunnen alleen in voldoende hoeveelheden worden verwerkt als het desbetreffende AEEA-afval in verschillende Europese landen wordt verzameld;

* Zoals beschreven onder het kopje "De interne markt", leveren afzonderlijke nationale benaderingen van de AEEA-problematiek, met name op het stuk van beperkingen ten aanzien van het gebruik van gevaarlijke stoffen in elektrische en elektronische apparatuur, een aantal problemen voor de interne markt op. Deze problemen kunnen alleen door middel van communautaire maatregelen worden aangepakt.

Bij het ontwerpen van inzamelings-, verwerkings- en financieringssystemen voor het beheer van AEEA moeten de nationale en regionale omstandigheden in aanmerking worden genomen. Het huidige initiatief biedt de lidstaten voldoende ruimte om daar rekening mee te houden. De voorgestelde communautaire wetgeving beperkt zich tot het voorschrijven van de voornaamste uitgangspunten voor het beheer van AEEA en de financiering daarvan, alsmede tot de vaststelling op Gemeenschapsniveau van de uitgangspunten die nodig zijn om verstoring van de interne markt te voorkomen. Met het oog daarop werden de restricties ten aanzien van de toepassing van gevaarlijke stoffen in elektrische en elektronische apparatuur geïntegreerd in een voorstel voor een richtlijn die stoelt op artikel 95 van het EG-Verdrag.

9.2. Evenredigheid

Beide voorstellen concentreren zich uitsluitend op de kernelementen van de maatregelen die moeten worden genomen met betrekking tot afgedankte elektrische en elektronische apparatuur, zoals preventie, inzameling, verwerking en nuttige toepassing, alsmede de financiering daarvan. Daarnaast introduceren zij, overeenkomstig het evenredigheidsbeginsel, alleen verplichtingen die noodzakelijk zijn om de milieudoelstellingen te verwezenlijken.

Er is wel gesuggereerd dat de vervanging van gevaarlijke stoffen in nieuwe elektrische en elektronische apparatuur mogelijk overbodig zou zijn als AEEA gescheiden zou worden ingezameld, dus als het aan de reguliere afvalstroom zou worden onttrokken en afzonderlijk zou worden verwerkt. Verscheidene schattingen van de hoeveelheid AEEA geven echter aan dat de "zachte" inzamelingsdoelstelling van 4 kg per inwoner, zoals bepaald in artikel 5 van het AEEA-voorstel, slechts 25% van het totale jaarlijkse aanbod van dit type afval vormt. Ofschoon ervaringen met de Nederlandse AEEA-wetgeving bevestigen dat de aangegeven doelstelling adequaat is, staat nog te bezien of andere lidstaten deze inzamelingsdoelstelling op de middellange termijn zullen halen. Daarom is vervanging van de gevaarlijke stoffen, zoals bepaald in artikel 4 van het voorstel voor een richtlijn ter beperking van het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen in elektrische en elektronische apparatuur, de meest doeltreffende manier om de aanwezigheid van deze stoffen in de afvalstroom te reduceren.

Het is aangetoond dat de financiële verantwoordelijkheid voor de verwerking, nuttige toepassing en verwijdering van AEEA een belangrijke stimulans vormt voor producenten om de afvalproblematiek in aanmerking te nemen bij het ontwerp van elektrische en elektronische apparatuur. Daarentegen is niet bewezen dat het verantwoordelijk stellen van de producenten voor de inzameling van AEEA van particuliere huishoudens enig effect zou hebben op het ontwerp van de apparatuur. Daarom is de verantwoordelijkheid van de producenten beperkt tot de feitelijke verwerking, nuttige toepassing en verwijdering van dit afval. Om praktische redenen zullen de producenten het afval wel bij de aangewezen inzamelpunten moeten ophalen.

10. Samenhang met ander communautair beleid

De doelstellingen van de voorstellen zijn volledig in overeenstemming met de eisen van het Verdrag ten aanzien van milieubescherming en de rechten van de consument, en dragen ook bij tot het wegnemen van belemmeringen voor het vrije verkeer van goederen en diensten en het opheffen en voorkomen van verstoringen van de concurrentieverhoudingen. Wat het communautaire afvalstoffenbeleid betreft, vormt het onderhavige initiatief een aanvulling op de wetgeving inzake afvalverwijdering (d.w.z. het storten en verbranden van afval) en de wetgeving voor specifieke afvalstromen, zoals batterijen.

Het storten van afval

Op grond van Richtlijn 1999/31/EG betreffende het storten van afvalstoffen mogen alleen afvalstoffen worden gestort die een behandeling hebben ondergaan. Het valt binnen het kader van het onderhavige initiatief om, in aanvulling op bovengenoemde richtlijn, concrete eisen te stellen ten aanzien van de verwerking van AEEA.

Het verbranden van afval

Afval dat naar verbrandingsinstallaties gaat, moet om diverse redenen worden voorbehandeld. Alle residuen van het verbrandingsproces, waaronder slakken, vliegas en filterkoek, worden in andere processen gebruikt, bijvoorbeeld als constructiemateriaal. De herbruikbaarheid van deze residuen is afhankelijk van hun gehalte aan (zware) metalen, dat wordt bepaald door de kwaliteit van het materiaal dat de verbrandingsoven ingaat. Een behandeling zoals deze waarin het onderhavige initiatief voorziet, draagt daarom bij tot een vermindering van verschillende metalen in de diverse residuen. Daarnaast zullen zowel de investeringen in als de exploitatiekosten van de rookgasreiniging omlaag kunnen als de te verbranden afvalstoffen minder zware metalen of gehalogeneerde stoffen bevatten.

Batterijen

Een belangrijk deel van alle zware metalen, zoals lood en cadmium, in de huishoudelijk-afvalstroom is afkomstig uit batterijen. Daarom is het op grond van Richtlijn 91/157/EEG inzake batterijen en accu's die gevaarlijke stoffen bevatten [42] verplicht om deze batterijen in te zamelen. Aangezien echter 90% van alle door consumenten gebruikte batterijen zich in elektrische en elektronische apparatuur bevindt en daar vóór het afdanken van de apparatuur niet uit wordt verwijderd, vormt de gescheiden inzameling van deze apparatuur - zoals het AEEA-voorstel beoogt - een onmisbaar element van een efficiënt inzamelingssysteem voor batterijen.

[42] PB L 78 van 26.3.1991.

Klimaatverandering en wetgeving inzake ozonafbrekende stoffen

In de post-Kyotostrategie van de EU wordt het onderhavige initiatief expliciet erkend als een nuttige manier om de uitstoot van gehalogeneerde fluorkoolwaterstoffen (HFK's) terug te dringen. Daarnaast biedt het voorstel een concretisering van de algemene bepalingen ten aanzien van de terugwinning van gebruikte gereguleerde stoffen zoals opgenomen in Verordening (EG) nr. 3093/94 van de Raad [43] betreffende stoffen die de ozonlaag afbreken.

[43] PB L 333 van 22.12.1994.

De primaire productie van metalen is verantwoordelijk voor 10% van de totale wereldwijde CO2-uitstoot. Afhankelijk van het metaal zou bij de primaire winning een energiebesparing van 70 tot 95% mogelijk zijn als de recycling wordt verbeterd. Gezien het feit dat de jaarlijks geproduceerde hoeveelheid AEEA meer dan 3,5 miljoen ton metaal bevat, draagt het AEEA-voorstel in belangrijke mate bij tot de vereiste CO2-reductie om aan de Kyoto-doelstellingen te voldoen.

Onderzoeksbeleid

Al vele jaren worden via het communautaire OTO-kaderprogramma activiteiten gesteund die erop gericht zijn, het bedrijfsleven aan te sporen om de veranderingen door te voeren die nodig zijn om - in de lijn van de hier voorgestelde richtlijnen - een nieuwe, milieuvriendelijkere generatie elektrische en elektronische apparaten te ontwerpen, te fabriceren en in gebruik te nemen. In samenhang met het EUREKA-initiatief "CARE" stimuleert met name het GROWTH-programma de industrie om op een serieuzere wijze rekening te houden met de milieueffecten van haar producten en reeds in de ontwerpfase aandacht te besteden aan recycleerbaarheid en vermindering van de afvalhoeveelheid. Voorts zijn bepaalde Europese acties gericht op de vervanging van gevaarlijke materialen door minder toxische alternatieven. Bij dergelijke activiteiten gaat het niet uitsluitend om OTO-projecten, maar ook om coördinatienetwerken, gecoördineerde acties en opleidingsactiviteiten.

11. Economische analyse

11.1. Uitvoeringskosten

11.1.1. Gescheiden inzameling en hergebruik/recycling

Op basis van de beschikbare informatie [44] zouden voor de EU15 de totale nettokosten [45] in verband met inzameling en hergebruik/recycling van afgedankte huishoudelijke apparatuur volgens de voorschriften van de voorgestelde AEEA-richtlijn vermoedelijk in de orde van 500-900 miljoen euro per jaar liggen. Wil men ook aan de eisen voor bedrijfsmatig gebruikte apparatuur kunnen voldoen, dan zou dit bedrag met nog eens ongeveer 20% toenemen. Een extrapolatie van Nederlandse cijfers, afkomstig van praktische ervaringen met de nationale AEEA-wetgeving in 1999, komt uit op een bedrag van circa 100 miljoen euro voor public relations, advies, overheadkosten voor inzamelings-, hergebruik- en recyclingsystemen e.d. in het eerste jaar, terwijl zich na verloop van tijd een dalende trend zou voordoen. Als al deze kosten rechtstreeks via de nieuwprijs van producten aan de consument zouden worden doorberekend, zou dat voor de meeste elektr(on)ische producten een gemiddelde prijsstijging betekenen van 1%, maar voor bepaalde productcategorieën, zoals koelkasten, televisies en andere beeldschermapparatuur, mogelijk 2-3%.

[44] De voornaamste informatiebronnen voor de kostenraming van gescheiden inzameling en recycling zijn de volgende inzamelings- en recyclingproefprojecten op het gebied van AEEA: Bregenz, Weiz, Flachgau, Apparetour, LEEP, Nedersaksen, RDE, DSD, Swedish Ecocycle Commission, Rhône-Alpes; informatie van belanghebbenden (producenten, recyclingbedrijven e.d.); de studies "Recovery of AEEA: Economic and Environmental Impacts" (Europese Commissie, 1997) en "Life Cycle Assessment and Life Cycle Financial Analysis of the Proposal for a Directive on Waste from Electrical and Electronic Equipment" (Brits Ministerie van Handel en Industrie, 1999), en het rapport "Priority Waste Streams Waste From Electrical and Electronic Equipment" (ENEA, 1995).

[45] Kosten van inzameling en recycling minus opbrengsten uit de verkoop van secundaire grondstoffen; de berekening is gebaseerd op cijfers waarin de benodigde investeringskosten voor de proefprojecten zijn verwerkt.

Waarschijnlijk zijn deze berekeningen echter aan de hoge kant, omdat er in werkelijkheid sprake is van schaalvoordelen, het wegvallen van verwijderingskosten enz. [46] Bovendien zijn deze kosten gebaseerd op de veronderstelling dat de lidstaten geen eigen initiatieven uitvoeren. Tien van de huidige vijftien lidstaten hebben echter wel reeds zelf gescheiden inzamelings- en recyclingprogramma's voor AEEA opgezet of zijn voornemens dat te doen. De marginale kosten van het EU-voorstel zullen daarom aanzienlijk lager liggen dan de bovengenoemde cijfers.

[46] Dit wordt bevestigd door voorlopige resultaten van de uitvoering van het Nederlandse Besluit verwijdering wit- en bruingoed. De eerste contracten tussen producenten en recyclingbedrijven zijn afgesloten tegen de helft van de kosten die op grond van het proefproject Apparetour waren voorspeld.

Inzamelingskosten huishoudelijke apparatuur

Uitgaande van 4 kg per inwoner zal er in het kader van de richtlijn jaarlijks in totaal 1,5 miljoen ton afgedankte elektrische en elektronische apparatuur worden ingezameld. Volgens de beschikbare gegevens zouden de inzamelingskosten gemiddeld in de orde van 200 tot 400 euro per ton liggen. In dat geval zouden de totale inzamelingskosten voor de EU15 tussen de 300 en 600 miljoen euro per jaar bedragen. Het is echter te verwachten dat deze kosten in de loop van de tijd zullen gaan dalen, als eenmaal de basisinvesteringen voor de inzamelingsstructuur zijn gedaan, de logistiek is geperfectioneerd en de bewustwording onder consumenten tot een hogere inzamelingsgraad heeft geleid.

Recyclingkosten huishoudelijke apparatuur

De kosten van recycling variëren hoofdzakelijk naargelang van het soort apparatuur. Voor grote huishoudelijke apparatuur lopen de kosten gemiddeld uiteen van circa 10 tot 80 euro per ton. Voor koelkasten liggen de kosten doorgaans tussen 200 en 300 euro per ton, voor beeldschermapparatuur tussen 100 en 800 euro per ton en voor kleine huishoudelijke apparaten tussen 200 en 500 euro per ton. Op basis van diverse proefprojecten en ervan uitgaande dat het afval voor 70% uit grote huishoudelijke apparaten, voor 15% uit beeldschermapparatuur en voor 15% uit kleine huishoudelijke apparaten is samengesteld, zijn de recyclingkosten volgens de bepalingen van de richtlijn globaal berekend op 200 à 300 euro per jaar.

Deze schatting wordt bevestigd door voorlopige resultaten van het Nederlandse inname- en verwerkingssysteem voor afgedankte elektrische en elektronische apparatuur. In 1999 bedroegen de recyclingkosten 695 000 euro per miljoen inwoners [47]. Geëxtrapoleerd naar de totale EU-bevolking zou dit neerkomen op een bedrag van 258 miljoen euro per jaar [48].

[47] Voor vervoer, scheiding, logistieke activiteiten en verwerking; medegedeeld door het Nederlandse Ministerie van VROM.

[48] Dit bedrag moet echter uitsluitend als indicatief worden gezien en zal moeten worden afgestemd op de grotere te verwachten hoeveelheden (de Nederlandse cijfers gelden voor de 2,1 kg AEEA per inwoner die binnen het NVMP-kader is ingezameld en verwerkt; deze 2,1 kg omvat echter geen AEEA dat buiten het NVMP-systeem valt, bijv. apparatuur die door gemeenten rechtstreeks tegen marktprijzen wordt doorverkocht), verbeterde systemen en landenspecifieke kosten.

11.1.2. Vermindering gevaarlijke stoffen in nieuwe apparatuur

Een aantal fabrikanten is reeds gestopt met het gebruik van lood, kwik, cadmium, zeswaardig chroom en gehalogeneerde brandvertragers in verschillende toepassingen. Dit suggereert dat de kosten daarvan tamelijk beperkt zijn.

Het enige waar volgens het bedrijfsleven meer substantiële kosten mee gemoeid zijn, is het loodgehalte in soldeer. Volgens de berekeningen van de Commissie worden de extra bedrijfskosten bij gebruik van soldeer op tinbasis grofweg geschat op ongeveer 150 miljoen euro per jaar. De investeringskosten op jaarbasis worden relatief laag geacht. Hiervan uitgaande zou de totale prijsstijging voor de meeste producten zeer gering blijven (bijv. 0,0006 tot 0,003 euro voor een telefoon, 0,003 tot 0,017 euro voor een rekenmachine en 0,03 tot 0,17 euro voor een televisie). Al met al wordt de vervanging van lood in soldeer meer beschouwd als een kwestie van goede afstemming van alternatieve technologieën dan als een kwestie van geld.

11.2. Voordelen van de voorgestelde richtlijn

11.2.1. Financiële voordelen

Uit puur financieel oogpunt zijn er drie belangrijke soorten voordelen:

* Bij vervanging door secundaire grondstoffen kan men besparen op de productiekosten van nieuwe grondstoffen. Dat is ook de reden voor reeds bestaande hergebruik- en recyclingactiviteiten. Omdat secundaire grondstoffen moeten concurreren met nieuwe grondstoffen, zal het prijsverschil bepalen welk soort grondstoffen door de producenten wordt gebruikt. In de bovenstaande cijfers, die de nettokosten weergeven, is dit echter reeds in aanmerking genomen.

* Door meer hergebruik/recycling van afgedankte elektrische en elektronische apparatuur kan men op de verwijderingskosten besparen. Ervan uitgaande dat de AEEA merendeels zou gaan naar stortplaatsen met hogere normen dan tegenwoordig (kosten 50 euro per ton), zouden de kostenbesparingen vanwege de lagere behoefte aan stortcapaciteit voor de EU15 uitkomen op circa 50 miljoen euro [49]. Andere financiële kostenreducties zouden kunnen samenhangen met de vermindering van de hoeveelheid gevaarlijke componenten die in shredders terechtkomen.

[49] In dit bedrag is echter geen rekening gehouden met het mijnafval van nieuwe grondstoffen die door gerecycleerde stoffen kunnen worden vervangen. Waarschijnlijk is de benodigde stortcapaciteit voor dit soort afval ten minste enkele malen zo hoog als de beschreven stortcapaciteit voor huishoudelijk afval waaraan als gevolg van het voorstel geen behoefte meer is.

* Tot slot zullen de kosten van hergebruik en recycling in de toekomst omlaaggaan als gevolg van betere productontwerpen - omdat de producentenverantwoordelijkheid als terugkoppelingsmechanisme fungeert - en als gevolg van aanvullende instrumenten zoals ontwerpnormen en algemene verplichtingen voor de lidstaten om milieuvriendelijk productontwerp te bevorderen.

11.2.2. Externe voordelen

De voornaamste reden voor de behoefte aan wetgeving op dit terrein is het bestaan van externe effecten, d.w.z. milieueffecten die niet in de prijs van het product zijn verdisconteerd en die gewoonlijk door de samenleving worden betaald in de zin van saneringskosten of aantasting van het milieu. Hoewel de problemen in verband met AEEA-afval algemeen bekend zijn, bestaat er zeer weinig onderzoeksmateriaal op grond waarvan men een monetaire berekening zou kunnen maken van de externe effecten van de huidige vormen van AEEA-afvalbeheer [50]. Het ontbreken van een dergelijke analyse, voor iets wat politiek gezien een dringende kwestie is, mag echter niet als reden voor dadeloosheid worden aangevoerd.

[50] Het ontbreken van een gekwantificeerde systematische analyse in dit document weerspiegelt de huidige situatie op het gebied van afvalstoffenbeheer in Europa. Wetenschappelijke en statistische gegevens, bijvoorbeeld betreffende de verspreidingsroutes door het milieu, dosis-effectrelaties, de waarde die de samenleving aan de afwezigheid van dergelijke risico's hecht, enz., zijn niet bekend. In de meeste lidstaten ontbreken zelfs exacte cijfers over de hoeveelheden afval die naar de verschillende vormen van afvalverwijdering gaan en over de stand van zaken ten aanzien van veel afvalverwerkingsprocessen. Het beoordelen van de externe effecten wordt, hoewel dat conceptueel gezien geen probleem is, dus onmogelijk gemaakt door het ontbreken van wetenschappelijke basisinformatie.

De externe voordelen van gescheiden inzameling en recycling

De voornaamste voordelen van gescheiden inzameling en recycling zijn:

* het vermijden van externe kosten door mogelijk hergebruik van de grondstoffen die zich in afgedankte elektrische en elektronische apparatuur bevinden en die anders in het afvalverwijderingscircuit terecht zouden komen (jaarlijks circa 6 miljoen ton). Bij een inzameling van 4 kg per inwoner zou meer dan 1 miljoen ton materiaal aan de verwijdering kunnen worden onttrokken en opnieuw in de economische kringloop kunnen worden gebracht. Het is moeilijk te beoordelen in hoeverre de werkelijke kosten van het nu gebruiken van hulpbronnen - in plaats van ze voor toekomstige generaties te bewaren en/of ze op een meer rechtvaardige wijze onder de wereldbevolking te verdelen - tot uitdrukking komen in de prijs van nieuwe grondstoffen. Duurzaam grondstoffengebruik vormt echter een van de kernelementen van het principe van duurzame ontwikkeling;

* het vermijden van externe kosten als gevolg van de negatieve milieueffecten van het verbranden en/of storten van afgedankte elektrische en elektronische apparatuur. Na behandeling van de ingezamelde apparatuur zou slechts 10-30% van het oorspronkelijke gewicht naar de eindverwijdering gaan. De fractie die na behandeling overblijft (circa 100 000 ton) kan worden overgebracht naar gespecialiseerde inrichtingen, eventueel naar inrichtingen voor gevaarlijk afval. Afvalstoffenheffingen maken gewoonlijk geen onderscheid tussen afvalmaterialen die verschillende milieueffecten veroorzaken, omdat ze meestal zijn gebaseerd op gewicht of op vaste tarieven. De externe kosten als gevolg van de huidige wijze van behandelen van afgedankte elektrische en elektronische apparatuur zijn, vanwege de aanwezigheid van gevaarlijke stoffen in AEEA, zonder twijfel hoger dan bij gemiddelde soorten afval. Deze externe kosten zullen daarom met name hoog zijn voor koelkasten die CFK's bevatten of voor beeldbuishoudende apparatuur;

* het vermijden van externe kosten als gevolg van de negatieve milieueffecten van de productie van nieuwe grondstoffen. Geschat wordt dat de recycling van AEEA onder meer zorgt voor een energiebesparing in de orde van 120 miljoen gigajoule (gelijk aan ongeveer 2,8 miljoen ton aardolie) per jaar. Indien overeenkomstig de voorgestelde AEEA-richtlijn gerecycleerde materialen worden gebruikt in plaats van nieuwe grondstoffen, kan naar schatting een energiebesparing van 60 tot 80% worden verkregen [51] (zie bijlage I).

[51] Berekend op basis van: P.R. White, M. Franke, P. Hindle, Integrated Solid Waste Management: A lifecycle inventory, 1995, in: Europese Commissie, Recovery of AEEA: Economic and Environmental Impacts, 1997.

De externe voordelen van beter productontwerp en vermindering van gevaarlijke stoffen

* De effecten van het verantwoordelijk stellen van de producent en van de overige maatregelen die zijn gericht op een beter ontwerp van nieuwe apparatuur, zullen vermoedelijk niet alleen de financiële kosten van hergebruik en recycling verminderen, maar ook de milieueffecten van de behandeling van de afgedankte apparatuur. Het is echter moeilijk om een kwantitatieve schatting van deze effecten te geven, omdat ze afhangen van de invulling van nationale uitvoeringsmaatregelen en de reactie van de markt daarop.

* De risico's van de stoffen waarop het voorstel voor een richtlijn ter beperking van het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen in elektrische en elektronische apparatuur is gericht, zijn beschreven in paragraaf 5.2 en bijlage IV. Het ontbreken van algemeen aanvaarde kennis omtrent concrete verspreidingsroutes door het milieu, dosis-effectrelaties voor levende organismen, kansen op mogelijke ongevallen en de waarde die de samenleving aan de afwezigheid van dergelijke risico's hecht, maakt het echter onmogelijk om aan deze externe effecten een concrete monetaire waarde toe te kennen. Vanwege de inherente toxiciteit van deze stoffen en het feit dat ze in een biologisch beschikbare vorm in het milieu terecht kunnen komen, zijn er hoe dan ook aanzienlijke risico's aan verbonden. Zo gauw als er tegen een redelijke prijs meer milieuvriendelijke vervangende stoffen beschikbaar zijn, is preventie aan de bron daarom waarschijnlijk te prefereren boven end-of-pipe-oplossingen.

11.2.3. Levenscyclusanalyse en financiële levenscyclusanalyse

In een studie die in 1999 in opdracht van het Britse Ministerie van Handel en Industrie is uitgevoerd, is in detail onderzocht hoe de milieu- en financiële balans van de hergebruik- en recyclingactiviteiten volgens de voorgestelde doelstellingen eruitziet, met inbegrip van de alternatieve kosten voor verwijdering en de productie van nieuwe grondstoffen. [52] Uit de studie blijkt dat er voor veel soorten apparatuur nu reeds sprake is van een relatief hoge mate van hergebruik en recycling. [53] Kennelijk zijn deze activiteiten zelfs uit puur financieel oogpunt winstgevend. Bij méér hergebruik en recycling zullen de kosten stijgen. Voor de hergebruikte/gerecycleerde apparatuur moeten markten worden gecreëerd. De studie concludeert echter dat het scenario volgens de doelstellingen van dit voorstel uit financieel oogpunt als kosteneffectief kan worden beschouwd.

[52] Life Cycle Assessment and Life Cycle Financial Analysis of the Proposal for a Directive on Waste from Electrical and Electronic Equipment (Verenigd Koninkrijk, 1999), Ecobalance UK en DMG Consulting Ltd in opdracht van het Britse Ministerie van Handel en Industrie.

[53] Voor wasmachines is dit percentage 62%, voor pc's 60%, voor telefoons 62%, voor ketels 58%, voor koelkasten 60%, voor televisies 42,2%.

Een toename van hergebruik en recycling volgens de doelstellingen van de voorgestelde AEEA-richtlijn zal de milieueffecten verminderen, behalve in het geval van koelkasten en televisietoestellen. In de studie is echter niet getracht om een inschatting te maken van bepaalde ernstige milieueffecten, zoals het vrijkomen van CFK's uit koelkasten en van zware metalen uit beeldschermen.

11.3. Macro-economische effecten

Ten aanzien van de eventuele effecten van een wijziging van de productprijs is het van belang of de vraag naar de desbetreffende goederen elastisch of inelastisch is. Volgens een Nederlands onderzoek hiernaar [54] kan de vraag naar een aantal elektronische producten, vooral grote witgoedproducten en sommige bruingoedproducten (koelkasten, wasmachines, verwarmingsboilers, televisies en computers), als inelastisch worden aangemerkt vanwege het soort prijswijzigingen [55] waarvan vermoedelijk sprake zal zijn (1-3%). Met andere woorden, op lange termijn zal de verkoop van deze producten waarschijnlijk niet door dit soort prijswijzigingen worden beïnvloed.

[54] Economische effecten verwijderingsbijdrage wit- en bruingoed (Den Haag, 1995), KPMG.

[55] De aangegeven percentages hebben betrekking op de totale inzamelings- en herverwerkingskosten.

De vraag naar bepaalde andere producten, met name consumentenelektronica zoals hifi-installaties of scheerapparaten, kan als gedeeltelijk elastisch worden gekenschetst. Uitgaande van een gemiddelde prijsstijging van 1% wordt een verkoopdaling berekend van maximaal 1-2%. Dit effect en de hiermee samenhangende indirecte kosten zullen naar verwachting echter afnemen als schaalvergroting en innovatie gaan zorgen voor een daling van de kosten van gescheiden inzameling en verwerking van AEEA.

De maatregel zal daarom enig effect hebben op de prijzen, de inflatie, de totale vraag, enz. Vermoedelijk zullen deze effecten echter betrekkelijk beperkt zijn.

12. Overleg met belanghebbenden

In 1994 en 1995 namen vertegenwoordigers van de lidstaten, het bedrijfsleven en de milieubeweging deel aan een projectgroep die een informatie- en aanbevelingsdocument over het beheer van AEEA uitwerkte. Vervolgens werden alle belanghebbenden geraadpleegd over discussiestukken die aan het onderhavige voorstel vooraf zijn gegaan.

Over het algemeen verwelkomen alle lidstaten het initiatief van de Europese Commissie. Bij diverse gelegenheden hebben de lidstaten te kennen gegeven dat er op communautair niveau in ieder geval een juridisch bindend kader moest worden geschapen. Wat de inzameling van AEEA betreft waren de meeste lidstaten voor een systeem waarin de financiële en technische verantwoordelijkheid wordt gedeeld door gemeenten, detailhandelaars en producenten. De verantwoordelijkheid voor de verwerking, nuttige toepassing en verwijdering van AEEA zou bij de producenten moeten komen te liggen. Ten aanzien van financieringsstelsels op het gebied van AEEA werd gepleit voor voldoende ruimte om nationale oplossingen te ontwikkelen.

* Tijdens de overlegbijeenkomsten met het bedrijfsleven was er steun voor een geharmoniseerde Europese aanpak op het gebied van AEEA om een verstoring van de interne markt te voorkomen. Ook werden de doelstellingen van het voorstel door het bedrijfsleven verwelkomd. Door middel van een op artikel 175 van het EG-Verdrag gebaseerde afvalstoffenrichtlijn de uitbanning van bepaalde stoffen opleggen werd echter niet passend geacht, hoewel de noodzaak om het gebruik van deze stoffen zo veel mogelijk te beperken in essentie breed werd onderschreven. Het bedrijfsleven accepteerde een zekere betrokkenheid bij de recycling van hun producten. Daarbij stond een deel van het bedrijfsleven positief tegenover een doorzichtig betalingssysteem dat geen invloed zou hebben op de relatie tussen producenten en distributeurs. Andere delen van het bedrijfsleven waren juist meer geïnteresseerd in een concurrerend financieringssysteem zonder doorzichtige heffingen op de productprijs.

* In juni 1999 werd bij wijze van proef een ontwerp-voorstel voor een AEEA-richtlijn, met inbegrip van beperkingen wat het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen betreft, voorgelegd aan het toetsingspanel van het bedrijfsleven. [56] Van de 611 geraadpleegde bedrijven zouden er 188 met het voorstel te maken krijgen. Diverse bedrijven die aan het overleg deelnamen, waren van mening dat de verantwoordelijkheid voor het AEEA-afval moest worden gedeeld. Gemeenten, detailhandelaars, groothandelaars, fabrikanten en recyclingbedrijven zouden de inname en recycling van de elektrische en elektronische apparatuur van particuliere huishoudens samen moeten aanpakken. Daarnaast pleitten sommige bedrijven voor de opheffing of opschorting van het verbod op bepaalde materialen.

[56] Dit bedrijvenpanel maakt deel uit van een overlegstructuur die specifiek is gericht op kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's), opgezet in het kader van Mededeling COM(98)197 def.

* Het AEEA-initiatief van de Commissie werd toegejuicht door de milieubeweging, die zich positief toonde over het principe van producentenverantwoordelijkheid. Volgens de milieuorganisaties moest de nadruk liggen op preventie van AEEA. Dat betekent dat producenten moeten worden aangemoedigd om producten te produceren die langer meegaan. De milieuorganisaties steunden de voorgestelde vervanging van bepaalde stoffen, en vroegen zelfs om deze bepaling tevens te laten gelden voor andere gehalogeneerde stoffen, met name PVC.

13. Gegevens/Wetenschappelijke basis

De voorgestelde richtlijnen zijn gebaseerd op wetenschappelijke analyses van de effecten van de huidige vorm van AEEA-beheer in diverse lidstaten. De gegevens zijn afkomstig van meer dan een dozijn proefprojecten op het gebied van inzameling en herverwerking in de hele Europese Unie. De in bijlage III genoemde onderzoeken geven een indruk van de wetenschappelijke onderbouwing van de voorgestelde richtlijn.

Inhoud van het voorstel voor een richtlijn betreffende afgedankte elektrische en elektronische apparatuur

Artikel 1 omschrijft het doel van de richtlijn.

Artikel 2 omschrijft het toepassingsgebied van de voorgestelde richtlijn. De voorgestelde richtlijn is van toepassing op alle categorieën elektrische en elektronische apparatuur die in bijlage I A staan genoemd. Deze lijst is uitputtend. In bijlage I B worden voorbeelden gegeven van apparaten die onder elk van deze categorieën vallen. Met het oog op de snel veranderende markt voor elektrische en elektronische apparatuur is ervoor gekozen om geen uitputtende lijst van apparaten op te nemen. Uit nationale ervaringen blijkt duidelijk dat een uitputtende lijst producten voortdurend bijwerking zou behoeven.

Vanwege de specifieke verspreiding van bepaalde producten zoals medische apparatuur, meet- en controleapparatuur en automaten, werd het niet nodig geacht om voor deze producten dezelfde bepalingen inzake inzameling, financiering en gebruikersinformatie te laten gelden als voor apparatuur die hoofdzakelijk of uitsluitend door consumenten wordt gebruikt.

Artikel 3 bevat de definities die in het kader van deze richtlijn relevant zijn.

De definitie van elektrische en elektronische apparatuur (artikel 3 a) omvat alle apparaten die elektrisch worden aangedreven en die onder de categorieën van bijlage I A van het voorstel vallen. Het doel van de aangegeven spanningsgrenzen is om te zorgen dat grote industriële apparaten, waarvan men de indruk zou kunnen krijgen dat ze onder een van de categorieën van bijlage I A vallen, niet door het voorstel worden gedekt. De spanningsgrenzen zijn de bovengrenzen zoals genoemd in artikel 1 van Richtlijn 73/23/EEG van de Raad van 19 februari 1973 betreffende de onderlinge aanpassing van de wettelijke voorschriften der lidstaten inzake elektrisch materiaal bestemd voor gebruik binnen bepaalde spanningsgrenzen [57]. De spanningscijfers hebben betrekking op de ingangs- of uitgangsspanning, niet op de spanning die zich binnen in het apparaat kan voordoen.

[57] PB L 77 van 26.3.1973, blz. 29.

Onderdelen zijn delen van elektrische en elektronische apparatuur zoals behuizingen, schermen, toetsenborden, elektromotoren, printplaten, condensatoren, gelijkrichters, transistors, buizen, enz. Subeenheden zijn delen van de apparatuur - niet noodzakelijkerwijs van de elektriciteitsstroom - die onmisbaar zijn wil het apparaat kunnen functioneren zoals de fabrikant dat heeft bedoeld. Een voorbeeld van subeenheden zijn de plankjes in een koelkast. Verbruiksmaterialen zijn delen van de apparatuur die regelmatig moeten worden vervangen/afgedankt, zoals tonercassettes of batterijen. De bepalingen ten aanzien van AEEA-afval zijn alleen in die gevallen van toepassing op onderdelen, subeenheden en verbruiksmaterialen als deze deel uitmaken van het product op het moment dat het wordt afgedankt.

Artikel 3 j: Om discriminatie van in Europa gevestigde fabrikanten te vermijden, zijn de bepalingen van de richtlijn van toepassing op alle betrokken producten en producenten, ongeacht de verkoopstechniek, dus met inbegrip van afstandsverkoop en elektronische handel. Tot de producenten in de zin van deze richtlijn behoren niet de leveranciers of fabrikanten van afzonderlijke onderdelen, subeenheden of verbruiksmaterialen. Indien bedrijven onder hun eigen merk producten verkopen die oorspronkelijk door andere bedrijven zijn vervaardigd, is de definitie van producent van toepassing op de bedrijven die de producten verkopen en niet op de bedrijven die ze eigenlijk hebben geproduceerd.

Volgens de definitie van afgedankte elektrische en elektronische apparatuur van particuliere huishoudens (artikel 3 l) zouden speciale apparaten zoals radiotherapeutische apparaten - vanwege hun aard - niet onder de eisen van het voorstel met betrekking tot apparatuur van particuliere huishoudens vallen. Computersystemen die op grond van hun aard door particuliere huishoudens zouden kunnen worden gebruikt, en die in een bepaald geval door een kleine onderneming, bijvoorbeeld een advocatenkantoor, worden gebruikt, zouden echter wel onder de definitie van AEEA van particuliere huishoudens vallen. Indien het advocatenkantoor duidelijk meer computers gebruikt dan men gewoonlijk in particuliere huishoudens aantreft, dan zouden de afgedankte computers - vanwege hun aantal - niet onder de definitie van AEEA van particuliere huishoudens vallen.

Artikel 4 betreft de gescheiden inzameling van AEEA. Momenteel is een van de voornaamste problemen ten aanzien van AEEA dat er te weinig wordt ingezameld, waardoor recyclingbedrijven ook niet over voldoende materiaal beschikken voor grootschalige productie. [58] Dat geldt met name voor elektrische en elektronische apparaten die in particuliere huishoudens worden gebruikt. Daarom moeten de lidstaten ervoor zorgen dat er inzamelingssystemen worden opgezet.

[58] AEA Technology, Recovery of AEEA: Economic and Environmental Impacts, juni 1997, blz. 84.

De grootste uitdaging bij het opzetten van efficiënte inzamelingssystemen is om de consument te motiveren om mee te doen. Vanwege het subsidiariteitsbeginsel kunnen in de voorgestelde richtlijn echter alleen algemene eisen worden gesteld aan inzamelingssystemen. Maatregelen om een goed inzamelingssysteem op te zetten, kunnen variëren naargelang de verschillende productgroepen in deze afvalstroom en de specifieke kenmerken van de verschillende regio's binnen de EU, en moeten daarom op nationaal of regionaal niveau worden genomen. [59] De voornaamste uitgangspunten in het onderhavige voorstel zijn de verplichting om inzamelpunten op te zetten die voor de consument gemakkelijk toegankelijk zijn, de mogelijkheid voor de consument om zijn apparatuur kosteloos in te leveren en de participatie van de distributeurs aan het inzamelingssysteem.

[59] Dergelijke maatregelen omvatten financiële prikkels om apparatuur in te leveren, zoals statiegeld; consumenteninformatie, inclusief bewustmakingscampagnes; en consumentvriendelijke inzamelingsvoorzieningen, met onder meer gunstige openingstijden, een goede bereikbaarheid en efficiënte dienstverlening.

Om te voorkomen dat zich in verband met het beheer van AEEA wezenlijke verschillen in financiële lasten voordoen, moet er een geharmoniseerde norm voor succesvolle inzameling komen. Bij gebrek aan nauwkeurige gegevens over de jaarlijks vrijkomende hoeveelheid AEEA van particuliere huishoudens is het in dit stadium echter niet mogelijk om een juridisch bindende inzamelingsdoelstelling vast te stellen. Daarom is gekozen voor een "zachte" inzamelingsdoelstelling, die voor de lidstaten als richtsnoer dient. De aangegeven hoeveelheid van 4 kg AEEA per inwoner is een gemiddelde dat per inwoner moet worden gehaald. Het is het typische gemiddelde inzamelingsniveau dat door diverse landen van de Europese Unie tijdens proefinzamelingsprojecten [60] is bereikt en komt overeen met het inzamelingsniveau dat in het kader van de Nederlandse AEEA-wetgeving in de praktijk is gerealiseerd. In een latere fase, nadat er ervaring is opgedaan met de uitvoering van de AEEA-richtlijn, zullen verplichte doelstellingen worden geformuleerd.

[60] Collection targets for waste from electrical and electronic equipment (Duitsland, 1998), Europese Commissie DG XI, blz. 13.

Artikel 5, lid 1, specificeert in combinatie met bijlage II welke behandelingsmaatregelen noodzakelijk zijn. Deze omvatten de verwijdering van die stoffen uit het afval die in de diverse fases van de behandeling voor de grootste problemen zorgen. [61] In ieder geval dient bij deze verwerkingsactiviteiten te worden gekeken of er mogelijkheden zijn tot hergebruik en recycling. Aan de vaststelling van de lijst van bijlage II is een uitvoerige discussie over de opneming van Liquid Crystal Displays (LCD's) in die lijst voorafgegaan. Onderzoek heeft aangetoond dat LCD's stoffen bevatten die ten dele vermoedelijk kankerverwekkend zijn. Bovendien werd aangetoond dat thermische behandeling van LCD's kan resulteren in de vorming van toxische verbindingen. Hoewel een aantal grote fabrikanten van LCD's zich in hoge mate heeft ingespannen om te bewijzen dat aan de behandeling van het afval van hun LCD's geen risico's voor de volksgezondheid of het milieu verbonden zijn, blijft er twijfel bestaan ten aanzien van de samenstelling van bepaalde geïmporteerde LCD's.

[61] Voor een gedetailleerde toelichting en beschrijving van de achtergrond van de vereiste maatregelen, zie het onderzoek "Pilotsammlung von Elektroaltgeräten in Bregenz - Wissenschaftliche Begleitstudie" (Bregenz/Oostenrijk, 1996), Bundesministerium für Umwelt, Jugend und Familie.

Het voorstel introduceert een vergunningverplichting voor inrichtingen en ondernemingen die zich bezighouden met de verwerking van afval. Deze vergunning omvat de voorwaarden voor de verwerkingsactiviteiten en voor de locatie daarvan. Daarnaast maakt de naleving van de hergebruik- en recyclingdoelstellingen zoals bepaald in artikel 6 deel uit van de vergunning.

Om recycling economisch haalbaar te maken, moeten producenten de mogelijkheid hebben om gecentraliseerde, grootschalige verwerkingsinstallaties op te zetten. Daarom benadrukt artikel 5, lid 5, de mogelijkheid om de verwerking te laten plaatsvinden buiten de lidstaat waar de AEEA vandaan komt.

Artikel 6 stelt normen voor de recycling van AEEA. Recyclingdoelstellingen worden in het algemeen noodzakelijk geacht om te voorkomen dat de verwerking zich beperkt tot verbranding of de terugwinning van slechts enkele waardevolle materialen, terwijl de rest naar de afvalverwijdering gaat. Alle doelstellingen van artikel 6 zijn afgestemd op de "state of the art" met betrekking tot de in recyclingbedrijven toegepaste technieken. Dit werd bewezen in een grootschalig proefproject [62] en wordt door gespecialiseerde recyclers bevestigd. In de loop van bedoeld proefproject werd met name aandacht besteed aan de evaluatie van de financiële consequenties die aan het halen van de recyclingdoelstellingen zijn verbonden. Voor alle betrokken AEEA-categorieën stemden de respectieve kosten overeen met de gemiddelde recyclingkosten in de andere Europese proefprojecten. Dit wijst erop dat aan het halen van de recyclingdoelstellingen geen specifieke extra kosten verbonden zijn.

[62] Apparetour Back to the beginning - Nationaal proefproject voor de inzameling, recycling en reparatie van elektrische en elektronische apparatuur in de regio Eindhoven (Eindhoven, 1997), blz. 52.

De recyclingdoelstellingen van artikel 6 hebben alleen betrekking op de afgedankte apparatuur die gescheiden is ingezameld overeenkomstig artikel 4 van het voorstel. Bij het verwezenlijken van deze doelstellingen gaat het om het hergebruik van onderdelen, niet om het hergebruik van hele apparaten.

Volgens het principe van producentenverantwoordelijkheid hebben producenten van elektrische en elektronische apparatuur niet alleen de plicht om hun producten te recycleren maar ook om zich van niet-herbruikbare fracties te ontdoen. Producenten kunnen zich van hun verantwoordelijkheid kwijten door het eigenlijke werk aan derden over te laten, bijvoorbeeld gemeenten of particuliere ondernemingen.

Artikel 7 regelt de financiering met betrekking tot het beheer van AEEA. Een van de doelstellingen van het financieringssysteem is om consumenten te stimuleren hun apparaten bij inzamelpunten in te leveren, in plaats van ze weg te doen via de gewone gemeentelijke afvalinzameling of via andere kanalen die tot een verkeerde afvalverwerking leiden. Uit de proefprojecten met AEEA is duidelijk gebleken dat het in rekening brengen van verwijderingskosten bij het inleverpunt een negatieve weerslag heeft op de inzamelingsresultaten. [63] Daarom, en in overeenstemming met het principe van producentenverantwoordelijkheid, moeten de producenten de verwerking, nuttige toepassing en milieuvriendelijke verwijdering van afgedankte elektrische en elektronische appa