Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de "Mededeling van de Commissie aan de Raad, aan het Europees Parlement, aan het Economisch en Sociaal Comité en aan het Comité van de Regio's over 'Het concurrentievermogen van de Europese informatie- en communicatietechnologie (ICT)-industrie'"

(98/C 73/01)

De Commissie heeft op 21 april 1997 besloten om, overeenkomstig de bepalingen van artikel 198 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de voornoemde mededeling.

De Afdeling voor industrie, handel, ambacht en diensten die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 5 november 1997 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Burani.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 350e Zitting (vergadering van 11 december 1997) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd.

1. Inleiding (hoofdstuk 1 van de Mededeling)

1.1. De onderhavige Mededeling is een eerste bijdrage van de Commissie aan de door de Nederlandse regering en een in het voorjaar van 1997 gehouden informele Industrieraad op gang gebrachte discussie over de situatie in de Europese ICT-industrie (). De bedoeling ervan is nog meer reacties los te weken t.a.v. dit uiterst actuele probleem waarvoor hoognodig efficiënte oplossingen moeten worden gevonden. Het Comité vindt ook dat dit vraagstuk met spoed moet worden behandeld en dat daarbij naar concrete oplossingen moet worden gezocht. De hieronder geplaatste kanttekeningen en suggesties zijn in die geest geformuleerd.

1.2. Na voorop te hebben gesteld dat de ICT-industrie een "kritische component" van de Europese economie is, wijst de Commissie op "verontrustende tekenen" van zwakte tegenover dezelfde industrie in andere landen: alarmerend zijn het feit dat de Europese markt te langzaam groeit, dat de Europese producenten marktaandeel verliezen en dat de respons op de technologische en marktontwikkeling ontoereikend is. Het verschijnsel is bekend, omdat dezelfde opmerkingen ook voor andere, soortgelijke industrieën zouden kunnen opgaan.

1.3. De Commissie acht het "van essentieel belang dat Europa beschikt over een concurrerende dynamische ICT-industrie, teneinde te grote afhankelijkheid van sleuteltechnologieën te voorkomen, aan de groeiende wereldmarkten deel te kunnen nemen, tot de schepping van nieuwe werkgelegenheid bij te dragen en (als ambitieuze doelstelling) wat innovatie betreft tot de koplopers te gaan behoren."

1.4. Het Comité kan met deze doelstellingen alleen maar instemmen. Alleen is het zaak met betrekking tot die laatste doelstelling (de Europese ICT-industrie moet wat innovatie betreft tot de koplopers gaan behoren) realistisch te blijven: een dergelijk resultaat kan met een strategie voor de middellange en de lange termijn worden bereikt, maar de huidige situatie vergt onmiddellijk maatregelen, die uiteraard niet tegen die strategie mogen indruisen. De Commissie trekt die logische conclusie overigens zelf.

1.5. Actie door alle betrokken partijen (industrie, lid-staten en Commissie) is volgens de Mededeling "dringend geboden", teneinde een doeltreffend actieplan te kunnen opstellen. Het welslagen van een dergelijk plan hangt zonder twijfel niet alleen af van de ondernemingsgeest van de industrie zelf, maar ook van het bestaan van een aangepaste infrastructuur inzake wet- en regelgeving. De rol van de wetgever wordt in de Mededeling nauwelijks ter sprake gebracht (). Het Comité wenst dan ook dat meer de nadruk wordt gelegd op het feit dat de verantwoordelijkheid voor het creëren van de voorwaarden voor een verbetering van het concurrentievermogen, een toename van de mogelijkheden om van innovatie te profiteren en een vergroting van de capaciteit van de industrie om nieuwe arbeidsplaatsen te scheppen, in de eerste plaats bij de overheid ligt.

2. ICT-industrie: wereldstructuren en Europees concurrentievermogen

2.1. Marktstructuur (punt 2.1 van de Mededeling)

2.1.1. De Commissie heeft de markt in drie segmenten opgedeeld: infrastructuren, industriële en commerciële markten en consumentenmarkten, om aan het onderzoek een stelselmatige basis te geven. De verschillende aard en werking van ieder segment maakt dat daarvoor ook steeds andere acties en maatregelen nodig zijn, zowel qua wetgeving als qua beleid. Toch hebben deze segmenten volgens het Comité één gemeenschappelijk kenmerk: Europa is in bijna geen enkele sector van die drie segmenten marktleider. De analyse van de oorzaken daarvan is al een eerste poging om te weten te komen waar de problemen liggen.

2.1.2. De markt van de infrastructuren omvat "grootschalige systemen met (betrekkelijk) lange productcycli" die echter te maken krijgen met downsizing en deregulering. De Commissie stelt vast dat enerzijds de "traditionele Europees gebonden leveranciers sterke concurrentieposities hebben op enkele gebieden zoals telecommunicatie", maar dat deze anderzijds "worden geconfronteerd met geleidelijke liberalisering en deregulering".

2.1.3. Over industriële en commerciële markten staat in de Mededeling dat deze een groot aantal nieuwe marktdeelnemers aantrekken "voor niche-markten die in veel gevallen zijn uitgegroeid tot zeer grote marktsegmenten. De producenten zijn overwegend technologiegericht en in de beginfase sterk afhankelijk van risicokapitaal." De Commissie merkt daarbij op dat de Amerikaanse industrie op deze markten in het algemeen "een zeer sterke positie" heeft.

2.1.4. Consumentenmarkten "eisen constante innovatie en betrouwbaarheid van het product" en worden steeds meer de "stuwende kracht voor de technologische ontwikkeling in de ICT-industrie". Het grootste probleem is dat de prijzen voortdurend afbrokkelen, waardoor concentratie van bedrijven noodzakelijk wordt. De markten worden beheerst door een klein aantal bekende merknamen waarachter wereldomvattende productiestructuren staan. De Japanse en Koreaanse producenten zijn marktleiders, "hoewel de 'Europese' producenten opvallend aanwezig blijven". Maar de "VS-producenten winnen veld naarmate met de PC verband houdende producten grotere verspreiding vinden op de consumentenmarkten".

2.1.5. Globaal gezien is het gevolg daarvan dat de markten steeds mondialer worden, zodat het ook eigenlijk nauwelijks nog zin heeft om te spreken van een "Europese industrie" in de strikte betekenis van dat woord. Overal in de wereld is sprake van interpenetratie van markten en kapitaalstromen, en die tendens zal in de toekomst alleen nog maar sterker worden. In verband daarmee dient overigens wel ernstig te worden nagedacht over de gevolgen daarvan, omdat niet uit het oog mag worden verloren dat tal van branches van de ICT-industrie gevoelige sectoren zijn (b.v. O& O-activiteiten die gericht zijn op de militaire toepassingsmogelijkheden). In die sectoren moet de mondialiseringstendens worden getemperd vanwege de noodzaak het politieke evenwicht in de wereld te bewaren.

2.1.6. De Commissie geeft in haar Mededeling een concreet en realistisch beeld van de situatie. Het Comité zou daaraan willen toevoegen dat de kans voor Europa om concurrerend te worden, niet erg groot is zolang het er niet in slaagt een beleid te voeren en structuren te creëren die aan de mondialisering van de markten zijn aangepast. Het gevolg is dat louter "Europese" oplossingen en benaderingswijzen Europa onherroepelijk in een zwakke positie zullen brengen.

2.1.7. De werkgelegenheidssituatie wordt enerzijds gekenmerkt door een verlies aan arbeidsplaatsen als gevolg van de sterke toename van de productiviteit en soms ook van bedrijfsverplaatsingen naar landen buiten de EU, en anderzijds door banengroei in de software-industrie en in de dienstensector in het algemeen. De conclusie van de Commissie luidt dat over het geheel genomen sprake is van "een bescheiden banengroei op lange termijn".

2.1.8. Het Comité vindt dat die uitspraak enigszins moet worden genuanceerd: aangezien over bedrijfsverplaatsingen geen precieze cijfers bekend zijn, is het moeilijk uit te maken of het uiteindelijke netto saldo (banengroei tegenover banenverlies) nu gunstig of ongunstig is voor de werkgelegenheid. Er is een grondigere analyse nodig om te kunnen vaststellen of bepaalde nieuwe industrieën of industrieën in expansie (b.v. telecommunicatie) positieve resultaten bereiken die opwegen tegen het negatieve effect in andere industrieën. Hoe dan ook kan moeilijk een schatting worden gemaakt van de hoeveelheid arbeidsplaatsen die in de aan de verplaatste bedrijven verwante sectoren (vervoer, horeca, handel, diensten) verloren gaan. In het licht van het voorgaande wordt duidelijk dat het voornaamste probleem - dat echter niet alleen betrekking heeft op de werkgelegenheid - erin bestaat dat een middel moet worden gevonden om de tendens om productie-eenheden in landen buiten Europa op te zetten, om te buigen. Dat middel zou kunnen worden gevonden in de toepassing van de "sociale clausule".

2.1.9. Bedoelde tendens wordt overigens in de hand gewerkt door het externe beleid van de EU, vooral tegenover de landen van Midden- en Oost-Europa. Dat er politieke, economische en sociale redenen zijn om deze landen in hun ontwikkelingsstreven te steunen - ook al omdat enkele daarvan tot de EU gaan toetreden -, kan onmogelijk worden ontkend. Desalniettemin blijft het in de huidige situatie moeilijk om die twee vereisten, nl. om werkgelegenheid te scheppen in de EU én om ervoor te zorgen dat er een behoorlijke stroom van investeringen naar landen buiten de EU gaat, met elkaar te verzoenen.

3. Het concurrentievermogen van de Europese ICT-industrie (punt 2.2 van de Mededeling)

3.1. De Commissie laat aan de hand van een reeks cijfers zien hoe spectaculair de ICT-industrie is gegroeid. Het gevolg is dat deze qua omzet, productie en toegevoegde waarde de chemische en automobielindustrie inmiddels de loef afsteekt. De groeivoet (7 % jaarlijks, met een tendens om stabiel te blijven) is meer dan opmerkelijk, maar toch moet worden gewaakt voor een overdreven optimisme: met die groei ligt Europa nog onder die van de VS en de opkomende industrielanden in Azië. Daar komt nog bij dat de situatie op de handelsbalans van alle producten voor Europa blijft verslechteren.

3.2. Bekeken per sector van de ICT-industrie blijkt dat Europa het minder goed doet in de software-industrie, dat het uitgesproken slecht gaat in de sector van de elektronische assemblage en dat Europa dankzij internationale strategische allianties een redelijke goede concurrentiepositie inneemt in de sector van de halfgeleiders. Alleen op het gebied van telecomunicatieapparatuur behoort Europa tot de marktleiders, zoals wel blijkt uit het succes van de GSM. Over het geheel genomen staan de zaken helemaal niet zo slecht en verdient de poging van de Commissie om de achterstand van Europa in sommige sectoren te verklaren en daarvoor oplossingen aan te dragen, alle steun.

4. De belangrijkste uitdagingen voor de Europese ICT-industrie (hoofdstuk 3 van de Mededeling) ()

4.1. Verbetering van de marktopname

4.1.1. Volgens de analyse van de Commissie schiet de markt in de volgende opzichten tekort:

- het bedrijfsleven is weinig toekomstgericht: nog te veel ondernemingen zien in ICT-investeringen een kostenpost waarvan nauwelijks een verbetering van de concurrentiepositie wordt verwacht;

- het particuliere gebruik van ICT-technologie, evenals het gebruik daarvan door bestuurlijke instanties, komt maar langzaam op gang (de Commissie noemt als voorbeeld dat naar verhouding weinig van Internet gebruik wordt gemaakt);

- de "sterkst remmende invloed is echter wel uitgegaan van het ongelijke tempo van de liberalisering op telecommunicatiegebied in de gehele Unie".

De oplossingen daarvoor zouden volgens de Commissie dus moeten zijn dat

- leveranciers meer aan marketing en communicatie gaan doen;

- meer stappen worden ondernomen om te bevorderen dat overheidsinstanties meer gebruik gaan maken van ICT-technologie;

- meer vaart wordt gezet achter de harmonisatie van wet- en regelgeving op dit gebied.

4.1.2. Het Comité is het met deze analyse eens en kan zich in beginsel ook vinden in de door de Commissie voorgestelde oplossingen. Wel waarschuwt het tegen oplossingen die voor de hand lijken te liggen, maar waarvan het mes wel eens aan twee kanten zou kunnen snijden: zonder voldoende concurrentievermogen om mee te beginnen, zouden investeringen in marketing en communicatie in het voordeel van leveranciers in landen buiten de EU kunnen uitvallen; hetzelfde geldt voor de harmonisatie van wet- en regelgeving, waardoor degenen die in de beste positie zijn om daarvan te profiteren, een ruimere markt krijgen aangeboden. Deze opmerkingen worden geenszins door protectionisme ingegeven: de bedoeling is eenvoudigweg dat zorgvuldig wordt nagegaan welke initiatieven de Europese industrie en welke de meest concurrerende industrieën in derde landen begunstigen. Kortom, het probleem dat eerst moet worden opgelost, is nog steeds dat de voorwaarden voor de verbetering van de concurrentiepositie van de Europese ICT-industrie moeten worden geschapen, d.w.z. dat de concurrentiepositie van de zwakke sectoren wordt verbeterd en dat die van de goed lopende sectoren wordt gehandhaafd.

4.2. Omvorming van de industriële structuren

4.2.1. Volgens de Commissie is de Europese ICT-industrie "niet al te snel geweest met de herstructurering": er is niet "gelijke tred gehouden met de trend van outsourcing, de ontwikkeling van een netwerk van concurrerende leveranciers van componenten ... die zo kenmerkend is voor de Amerikaanse en Japanse producenten en hun Aziatische leveranciersnetwerk". Voor de EU zou dit betekenen dat met de landen van Midden- en Oost-Europa een Europees geïntegreerd industrieel samenwerkingsverband zou moeten worden opgezet.

4.2.2. Die oplossing heeft aantrekkelijke kanten en er zijn al praktijkvoorbeelden van toepassingen daarvan. Het Comité staat achter acties om de integratie van de ICT-industrie van de EU en van de LMOE te bevorderen. De Commissie kan op dit gebied initiatieven nemen met het oog op opleiding van leveranciers, netwerken, kwaliteitsbeheer e.d.

4.2.3. De Commissie verzuimt in haar mededeling stil te staan bij een probleem dat het logische gevolg is van de omvorming van de industriële structuren, nl. dat van concentratievorming, fusies en overeenkomsten tussen Europese ondernemingen onderling of tussen Europese ondernemingen en ondernemingen uit landen buiten de EU. Aan de ene kant is inmiddels onderkend dat Europa industriële concerns nodig heeft die groot genoeg zijn om met de gigantische Amerikaanse, Japanse en Aziatische tegenhangers te kunnen concurreren (), maar aan de andere kant wordt terecht gestreefd naar de instandhouding van de krachtens de artikelen 85 en 86 van het Verdrag uitgevaardigde mededingingsregels van de interne markt. Het Comité dringt er bij de Commissie op aan om hierop dieper in te gaan, met name in verband met het begrip "relevante markt voor de ICT-industrie". Bij besluiten op dit gebied zou moeten worden uitgegaan van de noodzaak om een evenwicht te vinden tussen twee tegengestelde vereisten die elkaar soms zelfs kunnen tegenwerken. De stelregel dat ieder geval op zijn eigen merites en onbevooroordeeld moet worden bekeken, is hier meer dan ooit van toepassing.

4.3. Ontwikkeling van snel groeiende bedrijven

4.3.1. De Commissie stelt vast dat de EU er niet in is geslaagd om een dynamiek op gang te brengen die voor het opzetten van nieuwe, vooral kleine en middelgrote bedrijven bevorderlijk is en dat de permanente vorming en de mobiliteit van werknemers moeten worden verbeterd.

4.3.2. Het Comité tracht de oorzaken van dit falen, waarop de Commissie later in haar Mededeling terugkomt, te achterhalen (zie ook paragraaf 4.7). Het vraagstuk van de groei van het MKB is van algemene aard. Toch is het zinvol hierover een aantal opmerkingen naar voren te brengen die dan wel voor ondernemingen in het algemeen gelden, maar die tegelijkertijd ook specifiek van belang zijn voor ICT-ondernemingen:

- Europa gaat gebukt onder een tekort aan venture capital en ondervindt nadeel van het feit dat de secundaire markten weinig efficiënt zijn;

- vanwege het Europese sociale model is de gemiddelde druk van belastingen en sociale lasten in Europa zwaarder dan in andere landen buiten Europa. Indien lastenverlichting wordt overwogen, dient dit te worden gekoppeld aan maatregelen die onderwijs aan werknemers of samenwerking tussen ondernemingen en onderwijsinstellingen stimuleren. Wat betreft de spreiding van de investeringen in ICT over de EU-lid-staten zal de verwachte gedragscode inzake belastingen van groot belang zijn; de investeringen zullen daardoor gebaseerd zijn op werkelijke verschillen en niet op belastingverschillen.

4.4. Europa moet de middelen krijgen om op softwaregebied uit te munten

4.4.1. De Commissie gaat van meet af aan uit van een beginsel dat, als het naar de letter zou worden geïnterpreteerd, de grond onder tal van door haar zelf voorgestelde oplossingen uit zou halen: "alle herstructureringen van de wereld kunnen het feit niet veranderen dat Europa de regio is waar de fabricage hoge kosten met zich brengt." Aanvaarding van dit uitgangspunt betekent volgens het Comité impliciet dat wordt berust in een permanente inferieure rol voor Europa op het gebied van de vervaardiging van ICT-eindproducten. Derhalve moet aan deze uitspraak de betekenis worden toegekend die waarschijnlijk oorspronkelijk ook was bedoeld in een context waarin wordt gewezen op het belang van software, omdat Europa op dat gebied koploper zou kunnen worden door zich vooral op kwaliteit te richten.

4.4.2. De Commissie stelt terecht dat Europa zich op de productie van software moet toeleggen, vanwege de betekenis daarvan voor concurrentievermogen, toegevoegde waarde en werkgelegenheid. Ter illustratie worden als potentiële markten die van (financiële-) dienstverlening en van toepassingen in de luchtvaartindustrie en in tal van industriële verwerkingsprocessen genoemd. Het Comité voegt daaraan toe dat ook door de invoering van de gemeenschappelijke munt een nieuwe markt ontstaat, omdat daarvoor talloze financiële, boekhoudkundige en administratieve programma's zullen moeten worden aangepast. Daarin moet trouwens een gelegenheid bij uitstek worden gezien om de in ondernemingen en overheidsinstanties gangbare procedures volledig te herzien. Een andere uitdaging voor Europa ligt volgens de Commissie in de taalverscheidenheid, die een troefkaart is voor de Europese industrie, omdat deze versies in de eigen taal van het land kan bieden. Het Comité plaatst daarbij vraagtekens (zie ook paragraaf 4.6.3).

4.4.3. Gezien de context, nl. die van een in verschillende nationale talen opgesplitste markt, kan het Comité met de analyse van de Commissie instemmen, met dien verstande echter dat er volgens hem nog andere, niet onaanzienlijke nadelen zijn (zie ook paragraaf 4.6.3). Het kan echter niet worden ontkend dat een te ver doorgevoerde taalverscheidenheid kostenverhogend werkt voor gebruikers in kleine landen, hetgeen hun concurrentiepositie aantast. Overigens heeft de markt die situatie al ondervangen: versies in minder gangbare talen zijn zeldzaam en altijd duur.

4.5. Optimalisering van de ontwikkeling en verspreiding van technologie

4.5.1. Uitgaande van de vaststelling dat O& O-kosten stijgen als gevolg van de relatief korte levenscycli van producten, doet de Commissie een beroep op de industrie om beter op de wensen van de klanten te gaan inspelen (zie ook paragraaf 4.1). Het Comité onderkent dat het belangrijk is vlot op de wensen van de klanten in te spelen, maar legt nog meer de nadruk op innovatie: de ervaring leert dat het welslagen van ondernemingen niet zozeer afhangt van hun mogelijkheid om de trends op de markt te volgen, als wel om nieuwe producten te creëren waarmee op de wensen van de klanten wordt vooruitgelopen en waardoor nieuwe markten ontstaan.

4.5.2. Dat te weinig in O& O wordt geïnvesteerd, beschouwt het Comité als een van de voornaamste oorzaken van het tekortschietende concurrentievermogen van de Europese ICT-industrie. Als percentage van het BBP blijven die investeringen ver achter bij die van de VS en Japan. Gezien het tempo waarmee innovaties op de markt worden gebracht en de huidige tendens tot prijsdaling, hangt het duurzame succes van ondernemingen op de wereldmarkten niet in de eerste plaats af van lage prijzen voor hun producten, maar van hun vermogen om originele en innovatieve producten aan te bieden, die nieuw zijn en dus door geen enkele andere onderneming worden geproduceerd.

4.5.3. Het Comité is van oordeel dat een in een samenwerkingsverband tussen industrie en overheid uitgewerkt O& O-programma voor Europa de eerste prioriteit moet krijgen. Het welslagen daarvan hangt af van investeringen, maar ook van de beschikbaarheid van menselijk kapitaal. Het probleem met dat laatste is overigens niet dat daarvoor meer banen moeten worden gecreëerd, maar dat moet worden gezocht naar zeer bekwame vakmensen. Door het gebrek aan deskundig personeel heeft de ICT-industrie minder mogelijkheden uit te breiden en kampt zij met hogere kosten vergeleken met de rest van de wereld, doordat er hogere lonen moeten worden geboden om het weinige beschikbare personeel aan zich te binden. Het feit dat de ICT-industrie sterk afhankelijk is van technisch goed opgeleid personeel dat zich bovendien voortdurend moet bijscholen, maakt dit gebrek nog nijpender. Het gebrek aan deskundig personeel vormt waarschijnlijk de grootste bedreiging voor deze bedrijfstak. Dit probleem kan niet uit de weg worden geruimd door een passieve verlaging van het algemene kostenniveau, maar moet worden aangepakt met maatregelen die rechtstreekse van invloed zijn op het aantal opgeleide personen.

4.5.4. Speciale aandacht moet uitgaan naar O& O-investeringen in de defensie-industrie, omdat deze - zoals in het geval van elektronica - kan bijdragen tot het ontstaan van een culturele voedingsbodem voor onderzoek naar civiele toepassingen. Daarmee wordt echter geraakt aan een aspect dat in dit advies buiten beschouwing wordt gelaten, omdat daarover al een ander advies is uitgebracht (nl. CES 326/97 (); rapporteur: de heer Sepi).

4.6. Benutting van de groeimogelijkheden voor de werkgelegenheid

4.6.1. Volgens de Commissie heeft de ICT-industrie voornamelijk de volgende effecten op de werkgelegenheid:

- een rechtstreeks effect op de ICT- en aanverwante industrie;

- indirecte effecten op andere bedrijfstakken;

- andere effecten die "worden teweeggebracht door de verhoogde 'verhandelbaarheid' van diensten en de daaruit voortvloeiende veranderingen in de internationale arbeidsverdeling".

Het tot dusver verrichte onderzoek naar deze effecten heeft nog geen doorslaggevende conclusies opgeleverd, maar dit soort analyses zijn nu eenmaal heel erg moeilijk. De evaluaties gaan van een nettoverlies van 3 miljoen banen (het "pessimistische" scenario) tot een nettogroei met 6 miljoen banen (het "optimistisch" scenario). Hiervoor zijn dan ook analyses nodig die veel verder gaan en gebaseerd zijn op een voorafgaande discussie over de criteria op grond waarvan de diverse scenario's moeten worden uitgewerkt.

4.6.2. De Commissie vervolgt haar analyse door te verwijzen naar het voorbeeld van de VS, waar al veel eerder met de herstructurering van de ICT-industrie is begonnen, met als resultaat dat zeer veel nieuwe banen zijn gecreëerd. Opnieuw wordt een oproep gedaan om de voorwaarden te scheppen voor de snelle groei van bedrijven (zie ook paragraaf 4.3.1 en de kanttekeningen daarbij van het Comité in paragraaf 4.3.2).

4.6.3. In verband met het vraagstuk van de werkgelegenheid, met name in de ICT-industrie, vestigt het Comité de aandacht op de taalverscheidenheid, een probleem dat specifiek is voor Europa. In de VS is de mobiliteit van de arbeid om diverse redenen groot, maar in ieder geval ook omdat overal in de VS dezelfde taal wordt gesproken, terwijl in Europa het eenvoudige feit dat er elf verschillende nationale talen zijn, die mobiliteit al in de weg staat. Die taalverscheidenheid maakt de culturele rijkdom van Europa uit en kan in de ICT-industrie werkgelegenheid opleveren doordat versies in de eigen taal van ieder land moeten worden geleverd, maar dit neemt niet weg dat de algemene uitwerking ervan een rem zet op de mobiliteit van de werknemers in de EU: vooral in hoogtechnologische industrieën vormt het een extra nadeel als een werknemer de in een bepaalde sector gangbare taal niet beheerst.

4.6.4. Vacatures in de EU kunnen dus alleen worden vervuld door lokale werknemers of andere werknemers die de taal van het betrokken land en vaak ook de voor een technologie gangbare taal beheersen: die inperking van de mogelijkheden is nadelig zowel voor de werknemers als voor de ondernemingen. Ter illustratie wijst het Comité op het voorbeeld van Luxemburg waar de heersende meertaligheid de benutting van het uit de buurlanden aangetrokken menselijk kapitaal vergemakkelijkt. Die omstandigheid bestaat echter slechts in weinig andere landen: in het algemeen kan worden gesteld dat het overgrote deel van de lid-staten, vooral de kleine landen, door dat taalkundige struikelblok wordt gehinderd.

4.6.5. Het Comité beseft wel degelijk dat hier een probleem ligt dat niet in een handomdraai kan worden opgelost en ziet ervan af om nogmaals de voor de hand liggende aanbeveling doen dat in de lesroosters van scholen taalonderricht een belangrijke plaats moet innemen. Daarentegen mag het taalaspect in het vergelijkend onderzoek naar het concurrentievermogen niet ontbreken (zie ook paragraaf 6.8).

5. Prioriteitsgebieden voor beleidsinitiatieven (hoofdstuk 4 van de Mededeling)

5.1. Reeds genomen beleidsinitiatieven waarvan tenuitvoerlegging dringend geboden is (punt 4.1 van de Mededeling)

5.1.1. De Commissie geeft hier een opsomming van de al opgestarte of binnenkort op te starten prioritaire acties in het kader van de richtsnoeren van het in november 1996 goedgekeurde globale actieplan voor de informatiemaatschappij (). Over sommige van die acties heeft het Comité al advies uitgebracht, over andere wordt een advies voorbereid. Hier zal het Comité zich er dan ook toe beperken om de opgesomde acties van een kort commentaar te voorzien. Er worden negen prioritaire acties genoemd die samen een complex actieprogramma vormen, waarvan het welslagen afhangt van het realisme en de flexibiliteit waarmee deze acties worden uitgewerkt en uitgevoerd.

5.1.2. De daadwerkelijke tenuitvoerlegging van de liberalisering van de telecommunicatiemarkten moet vóór het einde van het lopende jaar een feit zijn. Het Comité dringt bij de Commissie aan op een daadkrachtig optreden, zodat mogelijke afwijkingen kunnen worden gecorrigeerd of weerstanden worden gebroken en alle lid-staten zich aan die termijn houden.

5.1.3. Elektronische handel is volgens de Commissie "de eerste praktische realisering van de informatiemaatschappij, de eerste 'massale toepassing' van de toekomst." Het Comité heeft een advies uitgebracht over de onlangs door de Commissie hierover uitgebrachte Mededeling ().

5.1.4. Een ander actieprogramma bestaat in de versterking van het toezicht op de naleving van de regels en beginselen waarover wereldwijd overeenstemming is bereikt m.b.t. concurrentie, intellectuele-eigendomsrechten, rechten van de mens en recht op privacy, de vertrouwelijkheid van gegevensbestanden en de interoperabiliteit van normen. Het Comité kan daarmee instemmen, maar ontkomt niet aan de indruk dat deze actie er vooral op is gericht te waarborgen dat de voorschriften door de Europese ondernemingen worden nageleefd. Het is echter zaak speciaal aandacht te schenken aan het toezicht op de gedragingen van de niet-EU-actoren, voor wie de naleving van de Europese en internationale regelgeving niet altijd vanzelf lijkt te spreken.

5.1.5. De Commissie wijst ook op de noodzaak van "bewustmakingscampagnes" en ICT-"marktopnameacties". Zonder méér gedetailleerde informatie kan hierop verder geen commentaar worden geleverd.

5.1.6. De Commissie heeft al een voorstel ingediend voor een maatregel op het niveau van de Unie inzake persoonlijke satellietcommunicatiediensten, waarover het Comité reeds advies heeft uitgebracht ().

5.1.7. Momenteel zijn actieplannen in voorbereiding voor ICT-toepassingen in de vervoerssector: transeuropese netwerken (TEN's), nieuwe luchtverkeersregelsystemen en tal van consumententoepassingen. Alvorens zich uit te spreken, wenst het Comité inzage te krijgen in de desbetreffende documenten.

5.1.8. Als gevolg van het kaderprogramma voor O& O, dat in 1998 van start moet gaan, zal alle steun voor de ontwikkeling van technologieën in één enkel programma worden gebundeld, dat in vier sectoren is onderverdeeld, nl. diensten voor de burger, elektronische handel, multimedia-inhoud en sleuteltechnologieën. Afgezien van de algemene opmerkingen in paragraaf 4.5.2, kan het Comité ook hierover bij gebrek aan informatie weinig zeggen.

5.1.9. Onderwijs, opleiding en bij- en omscholing van beroepsvaardigheden zijn van cruciaal belang als het erom gaat werknemers de kans te bieden om zich de instelling en flexibiliteit eigen te maken die het gebruik van nieuwe technologieën vereist. De Commissie heeft op dit gebied diverse initiatieven opgestart, waarmee het Comité alleen maar kan instemmen. Wel voegt het daaraan toe dat de basisvorming in de voor informatica meest gebruikte talen in de opleidingsprogramma's niet mag ontbreken (zie ook paragraaf 5.1.10).

5.1.10. Het taalprobleem is vooral schrijnend in de Europese software-industrie en wordt behandeld in een speciaal daarvoor uitgewerkt programma, waarover het Comité al advies heeft uitgebracht (). Daaraan voegt het echter nog toe dat de diverse initiatieven ook aan een kosten/baten-analyse moeten worden onderworpen (zonder dat daarbij de taalverscheidenheid in het gedrang mag komen), omdat op die manier kan worden voorkomen dat landen met nationale talen die elders weinig gangbaar zijn, er nadeel van ondervinden dat de kosten voor de aanpassing van de programma's over een klein aantal gebruikers worden gespreid.

6. Nieuwe aandachteisende gebieden (punt 4.2 van de Mededeling) ()

6.1. Verbetering van de mondiale concurrentievoorwaarden

6.1.1. De Commissie noemt om te beginnen de twee voornaamste mijlpalen in het proces van liberalisering van de wereldhandel, nl. de informatietechnologieovereenkomst (ITA) van de WTO-conferentie van Singapore in december 1996 () en de telecommunicatieovereenkomst van de Wereldhandelsorganisatie van februari jl. Vervolgens wijst de Commissie op de verwachting dat alle douanerechten op ICT-producten vóór het jaar 2000 zullen zijn afgeschaft, neemt zij zich voor om stappen te ondernemen waardoor ook nog andere landen tot de ITA-overeenkomst zullen toetreden en voert zij tenslotte aan dat al die ontwikkelingen zullen "bijdragen tot verlaging van de productiekosten van ICT-apparatuur in Europa en tegelijkertijd voor de Europese fabrikanten betere exportmogelijkheden naar buitenlandse markten (zullen) scheppen."

6.1.2. Het Comité staat volledig achter het door de Commissie voorgestelde actieplan en de daarvoor geformuleerde grondbeginselen, maar wil daarbij enkele aanvullende opmerkingen maken die tot doel hebben, aan te zetten tot voorzichtigheid en tot een beoordeling vooraf van alle mogelijke gevolgen van iedere afzonderlijk initiatief. Hoewel er geen twijfel over bestaat dat de te bewandelen weg die van de liberalisering van de handel is (méér concurrentie en lagere prijzen), toch mag niet uit het oog worden verloren dat de winnaar in de strijd om de markten altijd de onderneming met de beste concurrentiepositie is. Liberalisering is zeer zeker bevorderlijk voor de ontsluiting van de buitenlandse markten voor Europese ondernemers, maar vice versa geldt hetzelfde voor niet-EU-producenten en de Europese markt, die voor een groot deel al ontsloten is. De gevolgen van liberalisering zouden voor de middellange en lange termijn vanuit een "Europese" invalshoek moeten worden geëxtrapoleerd. Dan kunnen de te verwachten kosten en baten, stijging van productie en van in- en uitvoer, en de prognoses voor de werkgelegenheid in cijfers worden uitgedrukt.

6.1.3. Het komt erop neer dat de liberalisering van de markten niet ten koste mag gaan van het concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven. De Commissie zou enkele onderdelen van al bestaande, resp. aangekondigde besluiten of acties opnieuw in dat licht moeten bezien. Om te beginnen moeten de regels voor overheidsopdrachten op het punt van door overheidsinstanties gedane aankopen worden herzien; daarbij zouden particuliere telecommunicatiebedrijven die werkzaam zijn in landen waar de vrije concurrentie op dit gebied inmiddels een feit is, van de toepassing van die regels moeten worden uitgesloten. Verder zouden de VS onder druk moeten worden gezet om hun zgn. "ECO-test" ("Effective Competitive Opportunity Test") af te schaffen, omdat die onverenigbaar is met de in het kader van de WTO-telecommunicatieovereenkomst inzake basisdiensten aangegane verplichtingen.

6.2. Versnelde invoering van ICT en bewustmakingscampagne

6.2.1. De Commissie doet het in haar Mededeling voorkomen alsof het hier om nieuwe initiatieven gaat, terwijl deze in werkelijkheid onderdeel zijn van al lopende acties (zie ook paragraaf 5.1.5). De overheid wordt als eerste aangesproken om het gebruik van ICT niet alleen in de eigen diensten, maar ook in scholen en in de contacten tussen burgers en bedrijven te stimuleren. De Commissie wijst op de achterstand die de zuidelijke lid-staten en enkele perifere gebieden op dit punt hebben opgelopen en merkt daarbij op dat ICT "toch een krachtig instrument is voor het bevorderen van cohesie door het met elkaar verbinden van regio's en het wegnemen van barrières". Die uitspraak is het Comité uit het hart gegrepen, alhoewel het daarbij toch ook wil aantekenen dat één van de grootste barrières in dat verband ook de met veel overtuiging verdedigde taalverscheidenheid is.

6.2.2. Verder merkt het op dat, afgezien van de bevordering van overheidsaankopen in ICT-technologie, bovendien maatregelen moeten worden genomen om de pro capita-uitgaven van gebruikers van ICT-technologie (ondernemingen en particulieren) beduidend te doen stijgen. Daarvoor is adequaat beleid nodig op het gebied van onderwijs en opleiding en voor toepassingen van ICT-technologie in de gezondheidszorg. Ook is een zorgvuldige bezinning op de gevolgen van voor de ICT-sector nadelige belastingmaatregelen geboden. Een voorbeeld daarvan is het voorstel om een zgb. "bit-belasting" in te voeren: alleen al het vooruitzicht van een dergelijke belasting zou de situatie op de markt verslechteren en schadelijk zijn voor de voor investeringen in ICT-technologie gevolgde strategieën.

6.3. De schepping van nieuwe markten door de tijdige vaststelling van normen

6.3.1. De Commissie wijst op het belang van universele normen als strategische hefboom voor het openen van nieuwe markten. Daarvoor is wereldwijde samenwerking tussen producenten nodig, zonder echter over het hoofd te zien dat bepaalde specifieke regionale kenmerken gerechtvaardigd kunnen zijn met het oog op de noodzaak om nieuwe markten te veroveren of om traditionele markten niet te verliezen. De houding van de Commissie getuigt van flexibiliteit: aan de ene kant is zij voorstander van de instelling van structuren "die de Europese bedrijven de mogelijkheid (zullen) geven (om) deel te nemen aan het internationale ICT-normalisatieproces" en aan de andere kant merkt zij op dat deze structuren "de stoot moeten geven tot internationaal erkende normen op basis van Europese specificiteiten".

6.3.2. In verband daarmee wijst het Comité op het onderscheid tussen verschillende soorten technische normen. De Commissie gebruikt deze term dan ook in een te algemene zin, waardoor onvoldoende tegemoet wordt gekomen aan de noodzaak voor de industrie om snel te kunnen inspelen op normen die door de markt zijn afgedwongen en die anders kunnen zijn dan de officiële normen. In dat opzicht vestigt het Comité de aandacht van de Commissie op de door hem in een eerder advies () naar voren gebrachte opmerkingen.

6.3.3. Het Comité is van oordeel dat per geval moet worden gekeken hoe een subtiel evenwicht kan worden bereikt tussen universele en Europese normen: algemene beginselen zijn niet voldoende om een oplossing te vinden voor mogelijke strijdigheid met de mededingingsregels van artikel 86 van het Verdrag. Als dergelijke conflicten ontstaan, zouden deze door de bevoegde overheden met de nodige flexibiliteit en een duidelijk inzicht in de op het spel staande belangen moeten worden opgelost (zie ook paragraaf 4.2.3).

6.3.4. De Commissie pleit "met het oog op een samenhangend en optimaal gebruik van het Europese normalisatiepotentieel" voor de dringende instelling van "'één enkel loket' onder de paraplu van de Europese normalisatieorganisaties". De doelstellingen die de Commissie in dit verband opnoemt, zijn zo algemeen geformuleerd dat het Comité zich daarover geen oordeel kan vormen. Aangezien ook nog iedere informatie over aard, functies en rol van een dergelijk "loket" ontbreekt, wacht het Comité met commentaar hierop totdat meer gegevens bekend zijn.

6.4. Benutting van de mogelijkheden die de uitbreiding biedt

6.4.1. Uitbreiding van de EU betekent dat de Europese ICT-industrie er een grote en snel groeiende markt bij krijgt, waardoor het mogelijk wordt met aanzienlijke schaalvoordelen te produceren. De Europese ondernemingen kunnen dan hun fabricage gaan herstructureren, zoals de Amerikanen en Japanners dat t.o.v. de Aziatische landen hebben gedaan. Daarmee is overigens volgens de Commissie al een aanvang gemaakt: sommige producenten zijn nu al bezig om productie-eenheden uit het Verre Oosten naar Europa terug te halen en in één van de LMOE te vestigen.

6.4.2. De punten van overeenkomst tussen de LMOE en bepaalde landen van Zuidoost-Azië zijn trouwens meer ogenschijnlijk dan echt. Als de LMOE eenmaal tot de EU zijn toegetreden, zal het voordeel van lagere productiekosten mettertijd verdwijnen. Als de idee van specialisering van de productiestructuren per land wordt afgewezen (zie paragraaf 4.2.2), dan is bovendien duidelijk dat de inbreng van deze landen zich niet tot de minder belangrijke producties mag beperken (en dat een dergelijke situatie hun ook niet mag worden opgelegd). De Commissie verklaart voorstander te zijn van de "instelling of versterking van een actieve vertegenwoordiging van de industrie in de LMOE", maar haar woordkeuze doet meer denken aan een vorm van kolonialisering. Aangezien dat uiteraard nooit de bedoeling kan zijn, dringt het Comité er bij de Commissie op aan, dit hoofdstuk van haar Mededeling te herschrijven om mogelijke misverstanden te voorkomen.

6.5. Bevordering van industriële samenwerking

6.5.1. De Commissie wijst op het bestaan van een groot aantal al opgestarte of voorgestelde industriële samenwerkingsprojecten in met name de Nieuwe Onafhankelijke Staten, het Middellandse-Zeegebied, Zuid-Amerika en Azië en pleit ervoor dat het bedrijfsleven, en vooral het MKB, beter over de mogelijkheden op dit gebied wordt voorgelicht.

6.5.2. Het Comité neemt kennis van deze uitspraken, maar kan niet verhelen dat een oproep tot samenwerking in de praktijk neerkomt op een stimulans voor de verplaatsing van (delen van) ondernemingen, met de maar al te bekende gevolgen voor de werkgelegenheid vandien (zie paragraaf 2.1.9). Dat beleid zal op lange termijn vruchten afwerpen in de vorm van meer marktontsluiting, een grotere aanwezigheid van het Europese bedrijfsleven in de wereld en uiteindelijk ook meer werkgelegenheid. Dat neemt niet weg dat verplaatsing op korte termijn zonder twijfel tot gevolg heeft dat Europeanen minder kans hebben om werk te vinden. Die consequentie moet worden ondervangen door een beleid dat erop is gericht om sociale trauma's te voorkomen, maar dient tegelijkertijd te worden aanvaard als de prijs die voor het welzijn van de komende generaties moet worden betaald.

6.6. Bevordering van de oprichting van KMO's

6.6.1. De Commissie ziet in dat het MKB een vooraanstaande rol speelt in de bevordering van werkgelegenheid en innovatie en geeft een opsomming van de redenen waarom Europa het minder goed doet dan de VS en een achterstand heeft opgelopen als het erom gaat de voorwaarden te scheppen die bevorderlijk zijn voor het ontstaan van nieuwe kleine en middelgrote ondernemingen: te weinig risicodragend kapitaal en onvoldoende samenwerking met financiële instellingen. Als een van de grootste struikelblokken wordt daarna ook nog de vaak zeer ontmoedigende administratieve rompslomp genoemd. De Commissie vindt dat die procedures aan een benchmarkinganalyse zouden moeten worden onderworpen, waarbij de voorwaarden waarmee Europese bedrijven te maken krijgen met die van Amerikaanse ondernemingen (vooral in de Silicon Valley) worden vergeleken. Het Comité stemt daarmee in, maar vindt dat een dergelijke analyse alleen maar doeltreffend en doorzichtig kan zijn als de aspecten daarvan die verband houden met het sociale model en de fiscaliteit niet over het hoofd worden gezien.

6.7. Het accent leggen op werkgelegenheid: vaardigheden, onderwijs en opleiding

6.7.1. De Commissie stelt voor om een "vaardigheidsnormalisatiesysteem" uit te werken, waardoor de basis kan worden gelegd voor de voortdurende aanpassing van de beschikbare beroepsvaardigheden aan de ontwikkeling van technologie en wetenschap. Op de voor de voornaamste bedrijfstakken in dat systeem vast te leggen "vaardigheidsprofielen" kunnen o.m. opleidingsprogramma's worden gebaseerd. Verder zouden deze vaardigheidsnormen ook als uitgangspunt kunnen dienen voor de verbetering van de leerprogramma's in de scholen.

6.7.2. Dit voorstel verdient een zorgvuldige overweging. Nu is echter al duidelijk dat geen enkel op grond van officiële "vaardigheidsnormen" uitgewerkt "vaardigheidsprofiel" steeds zo snel kan worden aangepast als nodig is om de voortdurende ontwikkeling van onderzoek en technologie te kunnen volgen. Daarom is rechtstreekse samenwerking tussen bedrijfsleven en scholen vereist. Het zou de taak van de lid-staten moeten zijn om de voorwaarden voor de verwezenlijking van die samenwerking te scheppen. Daarbij moet wel steeds van de lokale behoeften worden uitgegaan, maar mag nooit uit het oog worden verloren dat het de bedoeling is door middel van scholing het percentage in informatietechnologie geschoolde onderzoekers en technici en de mobiliteit van werknemers in de hele EU te doen toenemen.

6.7.3. Daarenboven verwacht het Comité alleen maar voordelen van communautaire initiatieven voor steun aan ICT-bedrijven die van hardware op software en diensten willen overstappen en waarvan de werknemers dus moeten worden omgeschoold. Software en diensten zijn florerende sectoren met een zeer rooskleurige toekomst: de banengroei in deze sectoren zou wel eens het tegenwicht kunnen gaan vormen voor de inkrimping van het werknemersbestand in de hardware-sector of zou er zelfs voor kunnen zorgen dat de balans van de werkgelegenheidsbalans een netto overschot gaat vertonen.

6.7.4. Tot besluit dient nog te worden opgemerkt dat de mogelijkheden om in de ICT-industrie nieuwe arbeidsplaatsen te scheppen, nauw verband houden met de ontwikkeling in Europa van globale netwerken en de verwezenlijking van de informatiemaatschappij. Gedoeld wordt op infrastructuren zoals Internet, diensten voor de uitwisseling van on-line-informatie, multimedia, toepassingen van elektronische handel, thuiswerken, tele-onderwijs, enz.

6.8. Bevordering van benchmarking

6.8.1. Benchmarking (het uitvoeren van een vergelijkende analyse) t.a.v. de concurrentiepositie van bedrijven is in de ogen van de Commissie een efficiënt en krachtig middel om het concurrentievermogen te vergroten. Haar voorstel is dan ook om te stimuleren dat deze methode in (met name kleine en middelgrote) bedrijven wordt toegepast. De Commissie heeft dit vraagstuk al eerder in een speciaal document behandeld waarover het Comité al advies heeft uitgebracht (). Gezien ook het praktijkvoorbeeld van de Nederlandse maatregelen op dit gebied kan benchmarking in de ICT-industrie alleen maar zeer nuttig zijn. In haar Mededeling zegt de Commissie toe, met de lid-staten en het bedrijfsleven te zullen samenwerken om te kunnen bepalen welke randvoorwaarden daarvoor moeten worden gecreëerd. De verwachting van het Comité is dat met "bedrijfsleven" in dit verband in ieder geval ook wordt bedoeld dat rekening zal worden gehouden met de ervaringen en suggesties van het MKB.

6.8.2. Het Comité stelt met tevredenheid vast dat de Commissie zeker niet heeft stilgezeten: op de eerste Mededeling () is al een tweede gevolgd (), waarin voor de ICT-industrie een proefproject wordt aangekondigd.

7. Conclusies

7.1. De Commissie sluit haar Mededeling af met de opmerking dat alle door haar voorgestelde maatregelen één ding gemeen hebben, nl. dat de uitvoering daarvan dringend geboden is. Als volgende stap wil de Commissie samen met de lid-staten en het bedrijfsleven een lijst van specifieke acties opstellen, waarbij een tijdschema is gevoegd.

7.2. Het Comité heeft de diverse delen van de Mededeling reeds stelselmatig van commentaar voorzien: het is dan ook voldoende hieraan toe te voegen dat het instemt met de verwezenlijking van een structureel, maar vooral flexibel actieplan. Door die flexibiliteit zal het steeds aan de ontwikkelingen en de uiterst wisselvallige conjunctuur kunnen worden aangepast. Verder mag het geen extra bureaucratische rompslomp met zich meebrengen en moet het gericht zijn op de verwezenlijking van het uiteindelijke doel, nl. dat de Europese ICT-industrie wereldwijd weer concurrentiekrachtig wordt gemaakt.

7.3. Het valt in zeer goede aarde dat de Commissie concreet aangeeft op welke gebieden acties kunnen worden ondernomen. Het Comité voegt hier aan toe dat de maatregelen zouden moeten worden toegespitst op gebieden waar de kans op banengroei het grootst is: stimulansen voor het MKB (vooral voor het opzetten van nieuwe kleine en middelgrote bedrijven in veelbelovende sectoren zoals software en multimedia-inhoudsindustrie), steun voor de opleiding van jongeren en werknemers, stimulansen voor scholen om nieuwe technologieën te gaan gebruiken en te zorgen voor een aansluiting op netwerken.

7.4. Gezien het feit dat de Commissie naast mededelingen over benchmarking tal van mededelingen en projecten n.a.v. de informatiemaatschappij heeft gepubliceerd (), adviseert het Comité tot besluit nog dat alle projecten - ongeacht de verdiensten van ieder afzonderlijk project - naar behoren worden gecoördineerd. Op die manier kunnen interferenties en overlappingen worden voorkomen, maar kan ook worden nagegaan of er tussen de diverse projecten synergie-effecten mogelijk zijn.

Brussel, 11 december 1997.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS

() De Commissie beperkt haar analyse tot de volgende onderdelen van de ICT-industrie: consumentenelektronica, computer- en kantoorapparatuur, componenten, software (als component of als product, of door de verlening van aan software verbonden diensten). Uitgesloten zijn andere sectoren die daar doorgaans wel onder vallen, zoals de omroep of de inhoudsindustrie.

() Mededeling van de Commissie, paragraaf 2.1, eerste alinea.

() In de hierna volgende paragraaf 4.1 t/m 4.6 wordt de (niet genummerde) volgorde van de in de Mededeling in hoofdstuk 3 behandelde punten aangehouden.

() Zie Ciampi-verslag, juni 1996.

() PB C 158 van 26.5.1997, blz. 32.

() COM(96) 607 def. van 27.11.1996 en advies van het ESC: PB C 296 van 29.9.1997.

() COM(97) 157 def. van 16.4.1997 en advies van het ESC: PB C 19 van 21.1.1998.

() COM(95) 529 def. en advies van het ESC: PB C 204 van 15.7.1996.

() Het door de Raad op 8 oktober 1996 goedgekeurde meerjarenprogramma ter bevordering van de taalverscheidenheid in de informatiemaatschappij (COM(96) 456 def. van 2.10.1996 en advies van het ESC: PB C 212 van 22.7.1996).

() In de hiernavolgende paragraaf 6.1 t/m 6.8.2 wordt de (niet genummerde) volgorde van de in de Mededeling in punt 4.2 behandelde vraagstukken aangehouden.

() ITA = Information Technology Agreement.

() COM(96) 359 def. over normalisatie en de wereldwijde informatiemaatschappij: de Europese aanpak en advies van het ESC: PB C 89 van 19.3.1997.

() COM(96) 153 def. en advies van het ESC: PB C 296 van 29.9.1997.

() COM(96) 463 def. van 9.10.1996.

() COM(97) 153 def. van 16.4.1997.

() Een van de vele voorbeelden in dit verband is de Mededeling over Europa als koploper in de globale informatiemaatschappij: evoluerend actieprogramma; COM(96) 607 def. en PB C 296 van 29.9.1997.