WS 
COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 12.02.1997 
COM(97)27 def. 
ECONOMISCH JAARVERSLAG 1997 
Groei, werkgelegenheid en convergentie 
op weg naar de EMU 
(door de Commissie ingediend) 

Economisch Jaarverslag 1997 
DEEL A: ONTWIKKELINGEN IN DE GEMEENSCHAP ALS GEHEEL 
SAMENVATTING EN CONCLUSIES i 
HOFDSTUK 1: DE HUIDIGE ECONOMISCHE SITUATIE EN DE VOORUITZICHTEN 
VOOR 1998 1 
1.1 TELEURSTELLENDE ONTWIKKELING VAN GROEI EN WERKGELEGENHEID IN DE EERSTE HELFT VAN 
DE JAREN NEGENTIG 1 
1.1.1. 1990-93: Oververhitting en recessie 2 
1.1.2. Medio 1993 tot medio 1995: herstel op gezonde basis 3 
1.1.3. Medio 1995 tot medio 1996: een plotselinge vertraging en langdurige pauze 
in de groei 4 
1.1.4. Voornaamste oorzaken van de groeipauze in 1995-1996 4 
7.7.5. Macro-economische belemmeringen voor de groei 8 
1.2. EEN GELEIDELIJK AAN KRACHT WINNEND HERSTEL IN 1996-1998 10 
7.2.7. Een in tempo toenemend en evenwichtig herstel heeft ingezet. 10 
7.2.2 Factoren die de groei stimuleren. 13 
7.2.5. Onzekere factoren en risico 's voor de korte termijn 17 
1.3. GELEIDELIJK BETERE VOORUITZICHTEN VOOR DE WERKGELEGENHEID 18 
7.3.7. Recente en verwachte ontwikkeling van werkgelegenheid en werkloosheid 18 
1.3.2. De recente ontwikkeling van de arbeidsmarkt in een aantal Lid-Staten 21 
1.4. BEMOEDIGENDE VOORUITZICHTEN VOOR DE INFLATIE 25 
KADER 1: REGIONALE WERKLOOSHEID IN DE GEMEENSCHAP 28 
HOOFDSTUK 2: DE VOORNAAMSTE STRUCTURELE PROBLEMEN WAARVOOR DE 
GEMEENSCHAP ZICH GESTELD ZIET 31 
2.1. DE TECHNOLOGISCHE VOORUITGANG 31 
2.2. DE GLOBALISERING 35 
2.2.7. Handel 36 
2.2.2. Buitenlandse directe investeringen (BDI) 40 
2.2.3. Beleggingskapitaalstromen 43 
2.2.4. Economische implicaties 43 
2.3. HET CONCURRENTIEVERMOGEN 45 
2.4. DE SUBSTITUTIE VAN ARBEID DOOR KAPITAAL EN DE TOENAME VAN DE WERKGELEGENHEID 49 
2.4.7. Substitutie van arbeid door kapitaal 49 
2.4.2. Substitutie en de loonontwikkeling 52 
2.5. IMPLICATIES VOOR HET BELEID 56 
KADER 2 : IMPACT EN DOELTREFFENDHEID VAN DE INTERNE MARKT - HET ONDERZOEK UIT 1996 58 
KADER 3: LOONDIFFERENTIATIE INDE GEMEENSCHAP IN 1994 60 
KADER 4: ECONOMISCHE GROEI EN HET MILIEU 61 
^)ö2. 
HOOFDSTUK 3: CONSOLIDATIE EN HERVORMING VAN DE OPENBARE FINANCIEN 
IN DE GEMEENSCHAP 
3.1. LANGE-TERMIJNONTWIKKELINGEN IN DE OPENBARE FINANCIEN IN DE GEMEENSCHAP 64 
3.7.7. Overheidsuitgaven 64 
3.1.2. Overheidsontv angsten 66 
3.2. BEGROTINGSONTWIKKELINGEN IN 1996 EN VOORUITZICHTEN VOOR 1997 EN 1998 69 
3.2.7. Versnelde voortgang bij de vermindering van de begrotingstekorten 69 
3.2.2. Tempo en omvang van de consolidatie-inspanning 71 
3.2.3. Samenstelling en duurzaamheid van de consolidatie-inspanning 73 
3.2.4. Ontwikkelingvan de overheidsschuld/BBP-ratio 75 
3.3. HET ECONOMISCHE EFFECT VAN DE BEGROTINGSCONSOLIDATIE IN DE GEMEENSCHAP 76 
3.3.1. Het effect van de begrotingsconsolidatie op de groei op korte termijn in 1996-97 76 
3.3.2. Het begrotingsbeleid op middellange termijn gezien 80 
KADER 5: AUTOMATISCHE STABILISATOREN IN DE GEMEENSCHAP 84 
KADER 6: PENSIOENUITGAVEN EN-VERPLICHTINGEN IN DE GEMEENSCHAP ...86 
HOOFDSTUK 4: WISSELKOERSSTABILITEIT EN CONVERGENTIE VAN DE 
RENTEVOETEN IN DE GEMEENSCHAP 89 
4.1. OVERZICHT 89 
4.2. EEN ONGELIJKMATIGE WAARDESTIJGING VAN DE AMERIKAANSE DOLLAR 90 
4.3. DE APPRECIËRENDE DOLLAR EN OPTIMISME OVER DE EMU BEVORDEREN DE MONETAIRE 
STABILITEIT IN DE GEMEENSCHAP 92 
4.3.1. De sterke dollar werkt door in de koersfluctuaties van de EG-valuta 's ten 
opzichte van elkaar 92 
4.3.2. De appreciatie van de andere EG-valuta 's ten opzichte van de DEM gaat 
vergezeld van convergentie van de korte rentetarieven 94 
4.3.3. Ook de lange rentetarieven convergeren, ondersteund door optimisme over 
de EMU 96 
4.4. DE VOORUITZICHTEN VOOR DE EMU WORDEN BEVESTIGD DOOR DE ECU-MARKT EN DE 
TERMIJNRENTE 98 
4.5. DE ONTSPANNING VAN DE MONETAIRE OMSTANDIGHEDEN ZORGT IN COMBINATIE MET 
DE BEGROTINGSCONSOLIDATIE VOOR TERUGKEER VAN HET EVENWICHT IN DE 
MACRO-ECONOMISCHE BELEIDSCOMBINATIE 100 
4.5.1. Ontspanning van de monetaire situatie in de loop van het jaar 100 
4.5.2. De monetaire verruiming schept ruimte voor voortgezette begrotings­
consolidatie 102 
SI 
Tabellen 
1. Groei en werkgelegenheid EUR, USA en Japan 1 
2. Herstel en vertraging van de groei in de Gemeenschap 3 
3. Reële groei van het BBP 11 
4. De verbeterde macro-economische beleidscombinatie 13 
5. Externe omstandigheden 17 
6. Toename van de werkgelegenheid 19 
7. Werkloosheid 20 
8. De recente ontwikkelingvan de arbeidsmarkt in een aantal landen... 22 
9. Inflatie 25 
10. Nominale beloning per werknemer ...26 
11. De groei van de TFP op lange termijn 32 
12. Geografische samenstelling van de handel met landen buiten de Gemeenschap 38 
13. De regionale samenstelling van de invoer in de EG van verwerkte producten uit 
landen buiten de EG 40 
14. Buitenlandse directe investeringen. 41 
15. Samenstelling van de buitenlandse directe investeringen in de EG 43 
16. Ontwikkeling van de export, alle goederen 45 
17. Concurrentievermogen in de triade, macro-economisch , 47 
18. Productie, werkgelegenheid, productiviteit en substitutie van arbeid door kapitaal 50 
19. Werkgelegenheidspotentieel, EUR 52 
20. Omvang van de openbare financiën in de EG, de VS en Japan 64 
21. Ontvangsten en uitgaven van de totale overheid - EUR 65 
22. Vorderingenoverschot of-tekort van de totale overheid 70 
23. Voor conjunctuurschommelingen gecorrigeerd financieringssaldo van de totale 
overheid 72 
24. Uitgaven en ontvangsten van de totale overheid 73 
25. Uitgaven van de totale overheid 74 
26. Bruto overheidsschuld 76 
27. Vijfjaars-termijnrente op leningen met een looptijd van vijf jaar 99 
Grafleken 
1. Productiecapaciteit en BBP, EUR 2 
2. Lange-rentevoeten 5 
3. Wisselkoersen ten opzichte van de DEM 6 
4. Aandeel van de winsten in de toegevoegde waarde 7 
5. Korte-rentevoeten 7 
6. Uitvoer naar landen buiten de Gemeenschap 8 
7. Investeringen en werkloosheid, EUR 9 
8. Rentevoeten en productie, EUR 14 
9. Winstgevendheid, investeringen en groei van het BBP, EUR 15 
10. Werkgelegenheid '.. 19 
11. Inflatie 25 
12. Bruto toegevoegde waarde, naar sectoren, EUR ] 34 
13. Werkgelegenheid naar type, in de verwerkende industrie, EUR 34 
14. Elasticiteit van de wereldhandel voor de mondiale productie 36 
15. Aandeel in de wereldgoederenuitvoer 37 
16. Buitenlandse directe investeringen in de EUR 42 
17. Exportontwikkeling en reële effectieve wisselkoers, EUR 46 
18. Arbeidsproductiviteit 48 
19. Werkgelegenheid, productiviteit en kapitaal-arbeidsubstitutie 51 
20. Loonontwikkeling - EUR 53 
21. Ontwikkeling van de loondifferentiatie 54 
22. Effectieve belastingdruk op arbeid in loondienst en andere productiefactoren, EUR 67 
23. Werkelijk en voor conjunctuurschommelingen gecorrigeerd vorderingentekort van 
de totale overheid, EUR 71 
24. Begrotingstekort en spaarquote van de gezinnen (Zweden, Italië) 79 
25. Wisselkoers van de USD 91 
26. Wisselkoersen: de DEM versus de munteenheden in het wisselkoersmechanisme 93 
27. Wisselkoersen: de DEM versus de munteenheden buiten het wisselkoersmechanisme 93 
28. Korte-rentetarieven in Duitsland 94 
29. Ecarts van de korte rente in de Lid-Staten die aan het wisselkoersmechanisme 
deelnemen 95 
30. De lange rente in Duitsland en de Verenigde Staten 96 
31. Ecart van de lange rente in de Lid-Staten die aan het wisselkoersmechanisme deelnemen97 
32. Ecart van de lange rente in de Lid-Staten die niet aan het wisselkoersmechanisme 
deelnemen 97 
33. Wisselkoers en rente: afwijking van de theoretische ECU ten opzichte van de 
markt-ECU 98 
34. Index van de monetaire omstandigheden 100 
35. Rendementscurven in de grotere Lid-Staten 101 
4 A 
Deel A: Ontwikkelingen in de Gemeenschap 
als geheel 
s) + 
SAMENVATTING EN CONCLUSIES 
De Gemeenschap ligt op koers voor oen geslaagde overgang naar de EMU... 
Sedert het vorige Economisch Jaarverslag zijn aanzienlijke vorderingen gemaakt bij de 
institutionele voorbereiding op de EMU en hebben vele Lid-Staten de vruchten geplukt van een 
strengere begrotingsdiscipline. De korte en lange rente convergeren naar een lager niveau en de 
stabiliteit van de wisselkoersen is toegenomen. Met de voorbereiding op de EMU worden enkele 
van de voornaamste belemmeringen weggenomen die de Lid-Staten in de afgelopen jaren 
gehinderd hebben in hun streven naar duurzame groei en meer werkgelegenheid, namelijk een 
hoge reële rente en monetaire onrust. Tegen de achtergrond van een algemene ontspanning 
van de monetaire omstandigheden en de toenemende geloofwaardigheid van de 
begrotingsconsolidatie in veel Lid-Staten zijn de vooruitzichten op een duurzaam herstel van de 
economische activiteit en de werkgelegenheid in de Gemeenschap aanzienlijk verbeterd. 
...mede geholpen door institutionele voorbereidingen. 
Op het institutionele vlak heeft de Gemeenschap grote vorderingen gemaakt bij de 
voorbereiding van de derde fase van de EMU. Het betreft de technische voorbereidingen voor 
de invoering van de euro en de regelingen voor de verhouding tussen de euro en de valuta's 
van de Lid-Staten die op 1 januari 1999 niet tot de euro-zone kunnen toetreden. Evenzeer 
belangrijk is de overeenstemming die bereikt is over de regeling om begrotingsdiscipline en 
-coördinatie in de derde fase van de EMU te waarborgen (het stabiliteits- en groeipact). Met de 
toetreding van de Finse mark en de Italiaanse lire tot het wisselkoersmechanisme van het EMS 
is voorts een positieve bijdrage geleverd tot de wisselkoersstabiliteit. 
Deze vorderingen op institutioneel vlak tiebben bijgedragen tot versterking van het vertrouwen 
in de EMU. Het is van wezenlijk belang dat de Gemeenschap vastberaden werkt aan het tijdig 
scheppen van alle voorwaarden die nodig zijn voor een geslaagde overgang naar de derde fase 
van de EMU op 1 januari 1999. 
Een geleidelijk herstel van de economie heeft ingezet 
Na de inzinking in de tweede helft van 1995 en begin 1996 lijkt de economie van de 
Gemeenschap nu weer in het goede spoor. In vrijwel alle Lid-Staten heeft de economische 
bedrijvigheid zich hersteld en voor de Gemeenschap als geheel wordt in 1997 een trendmatige 
groei en in 1998 een hoger dan trendmatige groei verwacht. Dit biedt enige verlichting voor de 
werkgelegenheidssituatie. De beroepsbevolking blijft echter toenemen en hoewel de 
werkloosheid in 1997 waarschijnlijk licht en in 1998 iets sterker zal afnemen, blijft het peil hoog. 
In de meeste Lid-Staten beweegt de inflatie zich in de goede richting en de verwachtingen zijn 
dat de inflatiepercentages verder zullen convergeren op een laag niveau. 
Er is nu een goede basis gelegd om op middellange termijn te komen tot krachtige, door de 
investeringen geleide economische groei en duurzame uitbreiding van de werkgelegenheid. De 
onderliggende ontwikkeling aan de aanbodzijde - opnieuw gematigde loonstijgingen en gezonde 
rendementen op investeringen - zijn beter dan gedurende de periode van sterke groei van de 
economie en de werkgelegenheid in de tweede helft van de jaren tachtig en zelfs beter dan 
gedurende het herstel van 1994 en begin 1995. De verwachte toename van de investeringen zal 
ervoor zorgen dat de productiecapaciteit snel genoeg toeneemt om aan de groeiende vraag te 
kunnen beantwoorden. Ook is de huidige koers van het economische beleid bevorderlijk voor 
een gezonde en blijvende expansie van productie, investeringen en werkgelegenheid. 
A 
De verschillende onderdelen van hei macro-economisch beleid zijn weer beter in 
evenwicht 
De meeste Lid-Staten hebben in 1996 en in hun begrotingen voor 1997 ingrijpende maatregelen 
genomen om hun begrotingstekorten terug te brengen tot 3% van het BBP of minder, als 
onderdeel van hun streven naar begrotingsevenwicht of zelfs een begrotingsoverschot op 
middellange termijn. Sommige landen hebben weliswaar hun toevlucht genomen tot eenmalige 
maatregelen die door een duurzame verbetering van de begrotingspositie moeten worden 
gevolgd. Over het algemeen blijkt echter uit de omvang en de aard van de 
consolideringsmaatregelen dat de Lid-Staten vastberaden zijn hun overheidsfinanciën te 
saneren. Bovendien zouden op dit punt al meer resultaten geboekt zijn, als de economische 
groei in 1995-1996 niet een terugslag had gekend. 
Begrotingsconsolidatie is noodzakelijk en wenselijk. Het feit dat de Lid-Staten vorderingen 
moesten maken om te beantwoorden aan de voorwaarden voor de invoering van de Europese 
munt, is een unieke gelegenheid gebleken om deze aanpassingsmaatregelen veel 
geloofwaardiger te laten zijn. Hierdoor is in 1996 in een aantal Lid-Staten de risicopremie op de 
rente sterk gedaald. De meest frappante voorbeelden zijn Spanje, Italië, Zweden en Portugal, 
waar het écart van de lange rente ten opzichte van de valuta met de laagste rente aanzienlijk 
kleiner is geworden. Een lagere rente is niet alleen goed voor de groeivooruitzichten van de 
economie en voor de investeringen, maar maakt het ook eenvoudiger de begrotingstekorten 
terug te dringen, omdat de schuldendienst van de overheid afneemt. 
Het weer in evenwicht brengen van het economisch beleid in de Gemeenschap is ondenkbaar 
zonder begrotingsconsolidatie. Lagere inflatoire druk en een gematigde loonontwikkeling hebben 
de weg geëffend voor een duidelijke versoepeling van de monetaire omstandigheden. Tegen de 
achtergrond van een gezonde onderliggende ontwikkeling aan de aanbodzijde en een gunstig 
internationaal klimaat is de begrotingsconsolidatie samen met de lagere rente in de 
Gemeenschap consistent met een krachtige economische groei in 1997/1998. Zelfs wanneer 
deze groei enigszins zou tegenvallen, mag de begrotingsdiscipline niet worden losgelaten. Als 
immers de begrotingsdoelstellingen niet bereikt worden, zou dit gevolgen kunnen hebben voor 
de gunstige ontwikkeling van rente en wisselkoersen, waardoor wederom de vooruitzichten op 
een krachtige economische groei in gevaar zouden worden gebracht. 
Macro-economische belemmeringen voor de groei wegnemen ... 
De teleurstellende ontwikkeling van groei en werkgelegenheid in de Gemeenschap gedurende 
de eerste helft van de jaren negentig is vaak, doch ten onrechte geweten aan factoren als de 
globalisering of de opkomst van nieuwe technologie. Feitelijk was deze ontwikkeling in 
hoofdzaak het gevolg van in de Gemeenschap aanwezige macro-economische belemmeringen 
voorde groei. 
(i) onvoldoende uitbreiding van de productiecapaciteit: eind jaren tachtig, begin jaren negentig 
ontstond inflatoire druk in de Gemeenschap, omdat in verhouding tot de productiecapaciteit 
de vraag te snel groeide; 
(ii) een verstoorde macro-economische beleidscombinatie: een verstoorde beleidscombinatie 
leidde tot een te zware last op het monetaire beleid. Te ruim begrotingsbeleid (sinds 1988) 
en loonontwikkelingen die niet consistent waren met de doelstelling van prijsstabiliteit, 
veroorzaakten een stijging van de rente, die leidde tot een vertraging van de groei en de 
schepping van werkgelegenheid en uiteindelijk tot de recessie van 1992-1993; 
(iii) monetaire turbulentie: valutacrises, die in hoge mate het gevolg waren van een 
tekortschietende geloofwaardigheid van het economisch beleid in verscheidene landen en 
het ontbreken van beleidscoördinatie binnen de Gemeenschap, hadden een ontwrichtend 
effect op de economische groei, zowel in landen waarvan de munt in waarde steeg, als in 
landen waarvan de munt in waarde daalde. Het meest recente voorbeeld daarvan was de 
^ 
wisselkoersonrust van voorjaar 1995, die in combinatie met de stijging van de lange rente 
en de waardedaling van de USD leidde tot het afbreken van het overigens gezonde 
economische herstel dat medio 1993 had ingezet. 
Wil de Gemeenschap een langdurige periode van gezonde economische groei bereiken, die 
voor een aanmerkelijke en bestendige daling van de werkloosheid kan zorgen,, dan moeten 
duurzame oplossingen voor de macro-economische belemmeringen voor de groei gevonden 
worden. 
... betekent het groeipotentieel van de Gemeenschap vergroten... 
Krachtige economische groei op middellange termijn moet worden ondersteund door 
investeringen om ervoor te zorgen dat de productiecapaciteit evenredig aan de vraag blijft 
groeien. Op korte termijn kan en moet de economische groei groter zijn dan de potentiële 
productiegroei, zodat onbenutte productiecapaciteit weer in gebruik kan worden genomen en de 
over het algemeen kleine cyclische component van de werkloosheid kan worden geabsorbeerd. 
Op middellange termijn kan de economische groei echter niet groter zijn dan de potentiële groei 
zonder dat dit tot capaciteitsproblemen leidt, waardoor de inflatie weer zou toenemen.. Bij de 
huidige investeringsquote zou de economische groei in de Gemeenschap op lange termijn 
nauwelijks boven de 2V* procent per jaar kunnen uitkomen. Uitgaande van de ervaringen in het 
verleden zou dit slechts in een geringe toename van de werkgelegenheid resulteren. Gezien de 
hoge werkloosheid in de Gemeenschap en het enorme potentieel voor een stijging van de 
participatiegraad zullen de economie en de werkgelegenheid veel sneller en duurzamer moeten 
groeien. De investeringen in vaste activa moeten sterk toenemen, zowel in omvang als in 
kwaliteit, zodat de groei van de potentiële productie op middellange termijn rond de 3 à VA 
procent uitkomt. 
Vanuit macro-economisch oogpunt is het investeringsklimaat momenteel gunstig. Wil dit zo 
blijven, dan moet op middellange termijn een beleid worden gevoerd dat op alle fronten 
evenwichtig en geloofwaardig is. De versterking van het beleidskader die inherent is aan het 
proces dat tot de EMU leidt, is in dit verband een zeer positieve factor. 
...zorgen voor een evenwichtige en geloofwaardige beleidscombinatie op 
middellange termijn... 
Sedert 1993 wordt in de Globale richtsnoeren voor het economisch beleid gepleit voor het 
bereiken van een begrotingsevenwicht op middellange termijn. Deze doelstelling is belangrijker 
en geloofwaardiger geworden in het kader van het stabiliteits- en groeipact, dat is goedgekeurd 
door de Europese Raad van Dublin in december 1996 om begrotingsdiscipline in de derde fase 
van de EMU te garanderen. De Lid-Staten hebben zich ertoe verbonden in de jaren na 1997 
verdere stappen te ondernemen om te waarborgen dat hun begrotingssituatie voortdurend 
verbetert, zodat op middellange termijn in normale omstandigheden begrotingsevenwicht of een 
begrotingsoverschot resulteert. 
Dit is een cruciale voorwaarde om de EMU levensvatbaar te laten zijn en er alle vruchten van te 
plukken, maar ook om op middellange termijn te komen tot een duurzame door investeringen 
ondersteunde groei van productie en werkgelegenheid. Hiertoe is nodig dat de 
overheidsbesparingen stijgen om een evenwicht in stand te houden tussen de totale besparingen 
en investeringen en de rente laag is. De doelstelling om op middellange termijn tot een 
begrotingsevenwicht of zelfs een begrotingsoverschot te komen, schept bovendien de nodige 
budgettaire ruimte om conjunctuurfluctuaties op te vangen, zonder dat het begrotingstekort bij 
"normale" conjuncturele dalingen de 3 procent van het BBP overschrijdt. Tenslotte kan zo 
worden bereikt dat de rentebetalingen door de overheid niet langer toenemen, zodat de 
niet-rente-uitgaven minder verdrongen worden en belastingverlagingen mogelijk worden ter 
voorbereiding op de budgettaire gevolgen van de vergrijzing van de bevolking. Wanneer het 
gemiddelde begrotingstekort in de Gemeenschap tegen 1997 is teruggebracht tot 3 procent van 
het BBP, zal het door een weer gezonde economische groei eenvoudiger worden in de jaren 
erna begrotingsevenwicht te bereiken. 
A l 
Aard en omvang van maatregelen ter sanering van de overheidsfinanciën en het tijdstip waarop 
deze genomen worden, moeten worden afgestemd op de specifieke situatie in ieder land. De 
maatregelen moeten geloofwaardig en sociaal evenwichtig zijn en overeenstemmen met de 
voornaamste beginselen van de successievelijke Globale richtsnoeren voor het economisch 
beleid, waaronder de aanbeveling uit 1996. Dit betekent dat de voorkeur moet worden gegeven 
aan uitgavenbeperking boven een verdere verhoging van de totale belastingdruk;' dat in de 
overheidsuitgaven een verschuiving moet plaatsvinden naar productieve activiteiten zoals 
investeringen in infrastructuur, menselijk kapitaal en actieve arbeidsmarktmaatregelen; dat de 
efficiëntie van overheidsdiensten vergroot moet worden; en dat de totale lastendruk, met name 
de lasten op arbeid, waar mogelijk verminderd moet worden. Een eerste vereiste is uiteraard dat 
het begrotingstekort een duidelijk dalende lijn gaat vertonen. 
Voor het eerst sedert in 1993 Globale richtsnoeren voor het economisch beleid zijn vastgesteld 
blijft de gemiddelde loonstijging in de Gemeenschap volgens de prognoses op een peil dat 
geheel verenigbaar is met handhaving van prijsstabiliteit en een verdere verbetering van het 
investeringsrendement in de Gemeenschap, terwijl toch een bescheiden reële inkomensstijging 
mogelijk is. Dit moet zo blijven. De veel grotere geloofwaardigheid van het monetaire en 
budgettaire beleidskader in de EMU kan voorkomen dat opnieuw excessieve opwaartse druk op 
lonen en prijzen ontstaat. 
Een verantwoorde loonontwikkeling en een gezond begrotingsbeleid maken het eenvoudiger 
prijsstabiliteit te bereiken en leiden uiteindelijk tot een duurzaam evenwichtige beleidscombinatie 
en lagere rente in de Gemeenschap. De discussies op Gemeenschapsniveau over de 
mededeling van de Commissie "Actie voor de werkgelegenheid in Europa - een 
vertrouwenspact" dragen ertoe bij eventuele conflicten tussen de drie voornaamste 
macro-economische variabelen te voorkomen. 
... en voor het behoud van de monetaire stabiliteit. 
De vorderingen in de richting van de EMU hebben positieve gevolgen voor de stabiliteit van de 
wisselkoersen en zorgen voor een daling van de risicopremie op de rente. Wanneer in 1999 de 
EMU tot stand komt, zal de economische groei niet meer kunnen worden gehinderd door 
monetaire onrust tussen EG-valuta, terwijl ook de gevolgen voor de "pre-ins" positief zijn, 
aangezien zij vorderingen zullen blijven maken in de richting van economische convergentie. 
Bovendien zal de Gemeenschap door toenemend gebruik van de euro in de handel binnen en 
buiten Europa minder gevoelig worden voor schommelingen van de dollarkoers. 
Technologische veranderingen en globalisering zijn niet de oorzaken van de 
werkloosheid 
Het feit dat de Europese economie in de eerste helft van de jaren negentig maar weinig banen 
heeft kunnen scheppen, wordt soms toegeschreven aan de gevolgen van snelle technologische 
veranderingen en toenemende globalisering. Bij een dergelijke redenering wordt echter vaak 
geen rekening gehouden met de verdergaande economische gevolgen van deze verschijnselen. 
Vooruitgang van technologie en organisatie, de totstandkoming van een op kennis gebaseerde 
economie en een betere internationale allocatie van de middelen waren en blijven de drijvende 
krachten achter een duurzame stijging van de productiviteit, de economische groei, de 
werkgelegenheid en de levensstandaard in de Gemeenschap. Dit houdt echter wel in dat 
voortdurend structurele veranderingen optreden in de productie en de werkgelegenheid en dat 
de vraag naar laaggeschoolde arbeid over het algemeen daalt. 
Om optimaal te kunnen profiteren van de technologische vooruitgang en de globalisering moet 
de economie sterk genoeg groeien om het arbeidspotentieel dat door de stijging van de 
productiviteit vrijkomt, te kunnen absorberen. Structureel betekent dit: 
(i) dat efficiënt functionerende markten voor goederen en diensten aanpassingen mogelijk 
maken door snelle veranderingen van relatieve prijzen en dat sectorale veranderingen soepel 
en maatschappelijk verantwoord verlopen; 
AA. 
(ii) dat onderwijs en opleiding verbeterd worden, zodat het aanbod van hooggeschoolde 
arbeidskrachten stijgt, en dat maatregelen worden genomen om ook laaggeschoolden werk te 
kunnen bieden. 
Bevordering van de efficiëntie van goederen- en dienstenmarkten 
Om het vertrouwen en de investeringsbereidheid te vergroten moeten de Lid-Staten en de 
Gemeenschap intensiever werken aan meer concurrentie op de markten voor goederen en 
diensten. Dit betekent in de eerste plaats dat de Europese interne markt, die tot nu toe 
verantwoordelijk is geweest voor een stijging van het BBP van 1,5 procent en voor 900.000 
nieuwe banen, voltooid moet worden. Op gebieden als belastingen, vennootschapsrecht en de 
liberalisering van de telecommunicatie- en energiemarkten moet de regelgeving nog worden 
voltooid. Nog belangrijker is dat de bestaande Gemeenschapswetgeving en het 
mededingingsbeleid daadwerkelijk worden toegepast en afgedwongen en dat de last van 
overregulering, die met name doch niet uitsluitend op nationaal niveau bestaat en het 
functioneren van de interne markt nog steeds bemoeilijkt, wordt verminderd. 
Om een flexibele economie te creëren, moeten ook op andere belangrijke gebieden 
maatregelen worden genomen. Zo moeten transeuropese vervoers- en communicatienetwerken 
tot stand worden gebracht en moeten onderzoek en ontwikkeling sterker worden gestimuleerd. 
Ook moet de informatiemaatschappij verder worden ontwikkeld en het MKB worden bevrijd van 
belemmeringen voor toetreding tot markten en overregulering. Dergelijk beleid zal leiden tot een 
vergroting van het endogene groeivermogen, een positieve ontwikkeling van de totale 
productiviteit van de economie van de Gemeenschap en tot een doelmatiger macro-economisch 
beleid. 
De werkgelegenheidseffecten ter bevordering van het concurrentievermogen en ter verbetering 
van het functioneren van goederen- en dienstenmarkten zijn echter cruciaal afhankelijk van de 
vraag of dit potentieel door hogere totale groei kan worden benut. De EMU zal de weg helpen 
effenen voor een sterke en duurzame groei, waarbij ook nieuwe banen worden geschapen. 
De noodzaak van flexibelere arbeidskosten en werkgelegenheid 
In de afgelopen twee decennia hebben de technologische vooruitgang en de substitutie van 
arbeid door kapitaal macro-economisch in min of meer gelijke mate bijgedragen tot de 
verhoging van de arbeidsproductiviteit in de Gemeenschap met jaarlijks gemiddeld ongeveer 
2 procent. In de Verenigde Staten daarentegen heeft macro-economisch vrijwel geen substitutie 
plaatsgevonden, terwijl het tempo van de technologische vooruitgang niet veel lager lag. De 
substitutie van arbeid door kapitaal in de Gemeenschap kan aan drie factoren worden 
toegeschreven. In de eerste plaats waren verhoudingsgewijs meer investeringen gericht op 
substitutie van arbeid dan op uitbreiding van capaciteit. In de tweede plaats heeft de 
Gemeenschap zich binnen de internationale arbeidsverdeling toegelegd op hoogwaardige en 
kapitaalintensieve productie. In de derde plaats zijn bepaalde arbeidsintensieve, laag 
productieve banen in de Gemeenschap verdwenen. 
Substitutie van arbeid door kapitaal is een middel om de economie sterk te laten groeien en de 
levensstandaard te verhogen. In de huidige situatie, waarin de werkloosheid in de Gemeenschap 
hardnekkig hoog blijft, leidt dit echter tot twee problemen. 
In de eerste plaats is de economische groei in de Gemeenschap bij een stabiele toename van 
de arbeidsproductiviteit niet voldoende geweest om de nodige werkgelegenheid te scheppen, 
hoewel de voorwaarden voor een sterke economische groei, als boven aangegeven, beter 
worden. 
A 
In de tweede plaats betekent het feit dat arbeid door kapitaal wordt vervangen dat de relatieve 
prijzen van kapitaal en arbeid niet in evenwicht zijn en dat met name de arbeidsmarkt 
onvoldoende aanpassingsvermogen bezit. Na de eerste oliecrisis werd arbeid als productiefactor 
minder attractief vanwege de hoge loon- en niet-loonkosten alsmede in sommige gevallen de 
starre ontslagregelingen. Dit dwong bedrijven ertoe steeds meer arbeid te gaan vervangen door 
kapitaal om opgewassen te blijven tegen de concurrentie. De arbeidsmarkten in de 
Gemeenschap passen zich maar langzaam aan. Pas in het begin van de jaren tachtig werkten 
de productiviteitsstijgingen ten gevolge van substitutie van arbeid door kapitaal over het 
algemeen niet meer door in de vorm van hogere reële lonen, zodat de winstgevendheid 
aanzienlijk toenam. Deze ontwikkelingen leggen de basis voor een economische groei die wordt 
ondersteund door investeringen in capaciteitsuitbreiding en nieuwe arbeidsplaatsen, naarmate 
de vraag aantrekt. Het werkgelegenheidseffect van deze groei wordt echter maar langzaam 
merkbaar. 
Een snellere methode om het werkgelegenheidseffect van de groei te vergroten, zou zijn dat de 
loonstructuur evenals in de Verenigde Staten aan de onderkant wordt uitgebreid. Wanneer de 
loonkosten in het onderste segment afnemen, kunnen activiteiten met een geringe productiviteit 
rendabel blijven of weer worden. Om sociale en politieke redenen is navolging van het 
Amerikaanse model, waardoor de reële lonen voor laaggeschoolde arbeid aanzienlijk zijn 
gedaald, in de Gemeenschap haalbaar noch wenselijk. Daarom is een sterke economische groei 
nodig die door investeringen ondersteund wordt en geflankeerd wordt door pragmatische 
oplossingen zoals vervat in de strategie die is goedgekeurd door de Europese Raad van Essen 
in december 1994 en die erop gericht is het werkgelegenheidseffect van de groei te vergroten 
zonder het concurrentievermogen aan te tasten. 
Om de kern van het Europese sociale model in een herziene en gestroomlijnde versie te kunnen 
behouden zouden de volgende pragmatische benaderingen moeten worden gevolgd. De 
loonafspraken tussen de sociale partners moeten meer ruimte laten voor differentiatie op grond 
van beroepskwalificaties, tussen regio's en tot op zekere hoogte tussen sectoren. 
Niet-loonkosten (of loonbelastingen) aan de onderkant van de loonstructuur moeten worden 
verlaagd, waarbij de inkomstenderving voor de overheid zou moeten worden gecompenseerd 
door een strengere controle op de toename van de overheidsuitgaven en/of door een verhoging 
van andere belastingen (b.v. milieuheffingen). Vanuit deze optiek zou het ook zinvol kunnen zijn 
tijdelijke aanvangslonen voor laaggeschoolden, jongeren of langdurige werklozen in te voeren. 
Voorts zouden flexibelere arbeidstijdregelingen, die zijn aangepast aan de specifieke behoeften 
van bedrijven en werknemers, meer gebruik van vrijwillige deeltijdarbeid en stimulering van 
locale werkgelegenheidsinitiatieven bevorderlijk zijn voor het scheppen van werkgelegenheid en 
het verhogen van de arbeidsparticipatie. 
Zoals reeds werd benadrukt in het gezamenlijk werkgelegenheidsverslag van 1996 "Groei en 
Werkgelegenheid in Europa - de weg voorwaarts", dat door de Europese Raad van Dublin is 
goedgekeurd, bestaat er meer in het algemeen een voortdurende behoefte om het 
reactievermogen van de arbeidsmarkten in de Lid-Staten ten opzichte van veranderingen in de 
economie te verbeteren door de arbeidsorganisatie te moderniseren, geografische en 
beroepsmobiliteit te verhogen en de arbeidskosten meer op basis van de productiviteit te 
differentiëren. Er moeten vooral inspanningen worden gedaan op het vlak van onderwijs en 
opleiding om werknemers in staat te stellen zich aan te passen aan technologische 
veranderingen. Dit is ook nodig om knelpunten op de arbeidsmarkt te voorkomen en looninflatie 
te voorkomen, wanneer de werkloosheid afneemt. 
Met de totstandkoming van de interne markt en de EMU groeit de Gemeenschap geleidelijk aan 
tot een economische eenheid. De onderliggende ontwikkeling aan de aanbodzijde is gezond en 
verbetert zelfs, hetgeen het inmiddels op gang gekomen herstel ondersteunt. In de EMU zullen 
A k 
een gezond begrotingsbeleid en gematigde loonontwikkeling het handhaven van stabiele 
monetaire omstandigheden gemakkelijker maken. Deze fundamentele verandering in het totale 
macro-economisch beleid is bevorderlijk voor de groei. 
Déze factoren leggen de basis om het huidige herstel te doen uitgroeien tot krachtige en 
duurzame economische groei die stoelt op meer investeringen, waardoor capaciteitstekorten en 
inflatoire druk kunnen worden voorkomen. Wanneer de economie gedurende een langere 
periode met 3 tot 3,5 procent per jaar groeit, zou het grote arbeidspotentieel van de 
Gemeenschap geleidelijk kunnen worden geabsorbeerd en de werkloosheid aanzienlijk kunnen 
worden teruggedrongen. Meer economische groei en werkgelegenheid zijn ook nodig om 
optimaal te kunnen profiteren van de interne markt, de globalisering en de technologische 
vooruitgang. 
Onder deze omstandigheden wordt het eenvoudiger de overheidsfinanciën te consolideren en te 
herstructureren en de onontkoombare structurele aanpassingen uit te voeren. De noodzakelijke 
structurele maatregelen op het gebied van de markten voor goederen, diensten en arbeid 
kunnen ook effectiever bijdragen tot het overwinnen van knelpunten, het voorkomen van 
inflatoire druk en het vergroten van het werkgelegenheidseffect van de groei, met name voor 
laaggeschoolden, zonder het concurrentievermogen aan te tasten. 
Deze opmerkingen onderstrepen dat maatregelen moeten worden genomen die 
overeenstemmen met de conclusies van de Europese Raad van Florence en Dublin. * 
A ï 
1. DE HUIDIGE ECONOMISCHE SITUATIE EN DE VOORUITZICHTEN VOOR 1998 
Nadat de economische expansie in de tweede helft van 1995 en aan het begin van 1996 
stagneerde, lijkt de economie van de Gemeenschap thans terug te zijn op het goede spoor. 
Ondersteund door een weer gezonde en evenwichtige macro-economische 
beleidscombinatie en een met de EMU verband houdende toegenomen geloofwaardigheid 
van het economische beleidskader in de Gemeenschap, trekt de economische groei aan, 
waardoor de lange-rentevoeten veel sterker convergeren. Tegen de achtergrond van een 
gunstige onderliggende economische ontwikkeling en een gezond economisch beleid 
groeit de productie waarschijnlijk in een tempo dat in 1997 gelijk is aan de trendmatige 
groei en dat in 1998 daarboven ligt. 
Het herstel van de economische activiteit moet leiden tot een geleidelijke verbetering op 
het gebied van de werkgelegenheid. Op korte termijn blijft de werkloosheid waarschijnlijk 
hoog, maar in de loop van 1997 wordt een daling verwacht, die in 1998 enigszins zal 
versnellen. De inflatie ontwikkelt zich in vrijwel alle Lid-Staten positief en er zijn goede 
vooruitzichten op voortgezette convergentie van de inflatiepercentages op een laag peil, 
hetgeen wordt bevorderd door over het algemeen gematigde loonsverhogingen. 
1.1 Teleurstellende ontwikkeling van groei en werkgelegenheid in de eerste helft 
van de jaren negentig 
Het vooruitzicht dat de economische activiteit zal aantrekken, moet worden geplaatst 
tegen de achtergrond van een onbevredigende ontwikkeling van groei en werkgelegenheid 
in de eerste helft van de jaren negentig. De afgelopen zes jaar is het BBP van de 
Gemeenschap gemiddeld met slechts 1,5 procent per jaar gegroeid (zie tabel 1). Deze zeer 
matige groei was veel lager dan de gemiddeld 3,3 procent in de tweede helft van de jaren 
tachtig en was nog lager dan de gemiddeld 2 procent in de jaren 1974-1985, hoewel in 
laatstgenoemde periode sprake was van 
ernstige negatieve aanbodschokken. 
De lagere groei kwam tot uitdrukking in 
een teleurstellende ontwikkeling van de 
werkgelegenheid. In de jaren 1991-1996 is 
de werkgelegenheid in de Gemeenschap 
met gemiddeld 0,4 procent per jaar 
afgenomen, zodat sinds 1990 in totaal 4V£ 
miljoen banen verloren zijn gegaan (3V2 
miljoen als de nieuwe Duitse deelstaten niet 
meegerekend worden). Bijgevolg is 
ongeveer de helft van de 10 miljoen banen 
die in de groeiperiode 1986-1990 gecreëerd 
werden, weer verdwenen. Tabel 1 
Groei en werkgelegenheid 
EUR, USA en Japan 
(gemiddelde procentuele mutatie per jaar) 
EUR 
USA 
Japan 
EUR 
USA 
Japan groei van het reële BBP 
1974-85 
2,0 
2,3 
3,4 1986-90 
3,3 
2,8 
4,6 1991-96 
1,5 
2,3 
1,7 
toename werkgelegenheid0 
1974-85 
0,0 
1,8 
0,7 1986-90 
1,3 
2,1 
1,0 1991-96 
-0,4 
1,2 
0,7 
1} Volgens de definitie van de nationale rekeningen. 
Bron: diensten van de Commissie. 
A YV\ 
Daarmee blijft de ontwikkeling in de Gemeenschap ver achter bij die van de belangrijkste 
internationale partners. In de Amerikaanse economie is dankzij een hogere groei en een 
beter reagerende arbeidsmarkt de werkgelegenheid in de eerste helft van de jaren negentig 
met gemiddeld 1,2 procent per jaar gestegen. De Japanse economie, die te maken had met 
een ernstige recessie en die in de beschouwde periode gemiddeld slechts iets méér groeide 
dan de economie van de Gemeenschap, slaagde erin de werkgelegenheid met jaarlijks 
0,7 procent te doen toenemen. 
De verhoudingsgewijs slechte prestaties van de Gemeenschap in de jaren negentig vloeien 
voort uit het feit dat de economie van de Gemeenschap bij herhaling is gestuit op ernstige 
macro-economische belemmeringen voor de groei. 
1.1.1 1990-1993: Oververhitting en recessie 
Grafiek 1 Productiecapaciteit en BBP, EUR 
SBSJëXS 
I ' ! '. ' ! ' ' ' ' ! ' ' ',, 
85 
% mutatie per jaar In de jaren 1988-1990 was de 
macro-economische beleidscom­
binatie in de Gemeenschap over 
het geheel genomen te expansief 
in vergelijking met het 
beschikbare productiepotentieel. 
Er werden onvoldoende 
inspanningen gedaan om de 
budgettaire onevenwichtigheden 
te verminderen en de monetaire 
omstandigheden waren na de 
krach van oktober 1987 op de 
aandelenmarkten gemiddeld 
verruimd. Aangezien de 
verwachtingen in het bedrijfsleven 
verder werden opgeschroefd door 
het vooruitzicht op de 
totstandbrenging van de interne 
markt, versnelde de groei van de 
productie tot gemiddeld ongeveer 
4 procent per jaar in 1988-1989. 
Dit was aanmerkelijk hoger dan 
de potentiële groei van de 
Gemeenschap en bij afwezigheid 
van onbenutte capaciteit raakte de economie oververhit. In Duitsland leidde het feit dat de 
enorme uitgaven in verband met de eenwording met behulp van leningen gefinancierd 
werden, tot een hoog begrotingstekort en toenemende inflatoire druk. Het saldo van de 
lopende rekening van de Gemeenschap als geheel sloeg om van een overschot van 0,6 Ö6 
86 90 95 
* Verhouding tussen het feitelijke en het potentiële BBP. 
Bron: diensten van de Commissie. 
procent van het BBP in 1987 tot een tekort van 0,9 procent van het BBP in 1991. In deze 
zelfde periode liep de gemiddelde inflatie op van 3Vfc procent tot SVi procent en nam de 
gemiddelde nominale loonstijging toe van 5!/2 procent tot 712 procent. 
Als reactie op de toenemende inflatoire druk werden vanaf 1988 in de hele Gemeenschap 
de monetaire omstandigheden geleidelijk verkrapt, maar het begrotingsbeleid bleef zeer 
ruim. Deze verstoorde beleidscombinatie leidde in de meeste landen tot een vertraging van 
de groei in 1990-1991; alleen in Duitsland werd de neergang vertraagd door de positieve 
korte-termijn-vraageffecten van de eenwording. De tegenstrijdige eisen die aan het 
economisch beleid gesteld werden, veroorzaakten ernstige spanningen op de 
valutamarkten. In de winter van 1992-1993 raakte de economie van de Gemeenschap in 
een recessie. In slechts twee jaar tijd zijn bijna 5 miljoen banen verloren gegaan (4 miljoen 
als de nieuwe Duitse deelstaten niet meegerekend worden). 
1.1.2 Medio 1993 tot medio 1995: herstel op gezonde basis 
Met het wegebben van de inflatoire druk werden eind 1992 en in 1993 de monetaire 
omstandigheden in vrijwel alle Lid-Staten weer verruimd. Tegen de achtergrond van een 
gezonde onderliggende economische ontwikkeling - minder opwaartse druk op prijzen en 
lonen en betrekkelijk goede rendementen in het bedrijfsleven - kreeg het herstel medio 
1993 vaste voet onder invloed van de sterke internationale economie, lagere rentevoeten 
en een verbetering van de concurrentiepositie van de Gemeenschap. 
Vanaf eind 1993 tot en 
met het eerste 
kwartaal van 1995 
groeide de economie 
van de Gemeenschap 
in een bevredigend 
gemiddeld tempo van 
ongeveer VA procent 
op jaarbasis. Het 
herstel had een solide 
basis en werd 
voornamelijk geleid 
door de sterk stijgende 
uitvoer en een gezonde 
toename van de 
investeringen. De groei 
van de particuliere 
consumptie nam 
geleidelijk toe tot 
ongeveer 2 procent (op jaarbasis) in de Gemeenschap als geheel. Zoals gebruikelijk in de Tabel 2 
Herstel en vertraging van de groei in de Gemeenschap0 
(halfjaarlijkse gegevens; procentuele mutatie op jaarbasis) 
Totale binnenlandse vraag 
- waarvan: investeringen 
particuliere consumptie 
Uitvoer } 
Totale vraag3) 
Voorraadvorming4) 
Reëel BBP 
Werkgelegenheid5-* 93H1 
-2,9 
-10,2 
-1,9 
-0,9 
-2,6 
-0,5 
-1,6 
-2,1 93H2 
0,2 
-2,8 
1,3 
6,9 
1,3 
-0,2 
1,3 
-1,4 94H1 
1,9 
3,8 
1,6 
9,2 
2,8 
1,4 
3,3 
-0,1 94H2 
2,0 
4,5 
1,7 
9,4 
2,9 
1,1 
3,4 
0,5 95H1 
2,1 
3,8 
2,1 
9,3 
2,9 
-0,6 
2,4 
0,7 95H2 
0,9 
-0,6 
1,2 
1.8 
1,0 
0,9 
1,2 
0,5 96H1 
1,9 
0,9 
2,5 
4,2 
2,2 
-0,8 
1,7 
-0,3 
!) EUR-5 = Duitsland, Frankrijk, Italië, Spanje en het Verenigd Koninkrijk. 
2) Goederen en diensten; uitvoer inclusief intracommunautaire uitvoer. 
3) Exclusief intracommunautaire handel; raming van de diensten van de 
Commissie. 
4) Bijdrage tot de groei van het BBP. 
5) Arbeidsmarktenquête; voor seizoensinvloeden gecorrigeerd door de diensten 
van de Commissie. 
Bron: diensten van de Commissie. 
aanvangsfase van een periode van economisch herstel, werd de groei mede aangewakkerd 
door een conjunctureel bepaalde omslag in de voorraadvorming. Gezien de snelle toename 
van de investeringen in uitrusting (+ 6,7 procent in 1995) leek de Gemeenschap zich op de 
goede weg te bevinden om het herstel om te zetten in een krachtige en voortdurende groei 
op middellange termijn van de economie en de werkgelegenheid. 
Dit korte tijdvak laat opnieuw duidelijk zien dat, als de economische groei maar in een 
gezond tempo aanhoudt, de Europese economie in staat is arbeidsplaatsen te scheppen. 
Van het eerste kwartaal van 1994 tot en met het derde kwartaal van 1995 nam de totale 
werkgelegenheid toe met meer dan 1 procent. Gemiddeld voor de Gemeenschap daalde de 
werkloosheid van ongeveer 11,3 procent tot 10,7 procent van de beroepsbevolking. 
1.1.3 Medio 1995 tot medio 1996: een plotselinge vertraging en langdurige pauze in de 
groei 
In het tweede kwartaal van 1995 kwam plotseling een einde aan deze fase van over het 
algemeen bevredigende groei. De vertraging was met name sterk in de landen waarvan de 
munteenheid tijdens de wisselkoersturbulentie van voorjaar 1995 geapprecieerd was. In 
het bijzonder Duitsland en Frankrijk kregen te maken met drie tot vier kwartalen van 
stagnatie. In de landen waarvan de munt gedeprecieerd was, bleef de groei aanvankelijk 
hoger, maar ook in deze groep zette al snel een duidelijke vertraging in. 
Voor de Gemeenschap als geheel kwam de gezonde groei van de investeringen plotseling 
tot stilstand en nam de groei van de uitvoer duidelijk af, omdat zowel de handel binnen 
Europa als die met landen daarbuiten vertraagde. Met een vertraging van een tot twee 
kwartalen stagneerde ook de particuliere consumptie, omdat in de landen waarvan de 
munt in waarde was gestegen, de vooruitzichten voor de werkgelegenheid verslechterden 
en in de landen waarvan de munt in waarde was gedaald, de rente steeg. Als geheel 
vertraagde de groei van de totale vraag (exclusief voorraadvorming) van bijna 3 procent in 
de voorgaande anderhalfjaar tot slechts 1 procent in de tweede helft van 1995 (zie 
tabel 2). 
1.1.4 Voornaamste oorzaken van de groeipauze in 1995-1996 
De voornaamste oorzaken van deze plotselinge en algemene vertraging van de 
economische groei waren de stijging van de reële lange rente in de loop van 1994 en 
zwakkere dollar de oorzaak was van de wisselkoersschommelingen die in 1994 en meer 
nog in de eerste maanden van 1995 optraden. In beide gevallen speelde onvoldoende 
geloofwaardigheid van het begrotingsbeleid in vele landen een cruciale rol. Bovendien 
hadden het verslechterende kosten-concurrentievermogen van Europa en de geringere 
groei van de exportmarkten een remmend effect op de uitvoer van de Gemeenschap. 
Tenslotte liep de grote bijdrage die de voorraadvorming in de beginfase van het herstel tot 
de groei geleverd had, sterk terug (van bijna 1 procentpunt in 1994 tot VA procentpunt in 
1995). 
Een stijging van de lange rente 
Van januari 1994 tot januari 1995 steeg de rente op tienjaars benchmark-obhgaties in de 
Gemeenschap gemiddeld met ongeveer 250 basispunten. Gegevens uit landen waar 
indexobligaties verhandeld worden, duiden erop dat de reële rente met ten minste 
1 procentpunt steeg; in een aantal landen is de reële rente wellicht nog aanzienlijk sterker 
gestegen. 
Grafiek 2 Lange-rentevoeten 
{maand0*9«v«tis) 
EUR. Duitsland en USA 
1991 
% 1992 1993 1994 199S 1996 
Duitsland, Italië, Zweden en Spanje Deze ontwikkeling hield ten dele 
verband met een vergelijkbare stijging 
van de obligatierente in de VS en ten 
dele met interne factoren in de 
Gemeenschap. De internationale stijging 
van de reële rente was het gevolg van 
onder meer het vooruitzicht op een 
aanzienlijke toename van de vraag naar 
uitleenbare middelen; deze vloeide weer 
voort uit een stijging van de 
investeringen die niet voldoende werd 
gecompenseerd door geloofwaardige 
vooruitzichten op dalende overheids­
tekorten. In 1994-1995 was in de 
Gemeenschap als geheel sprake van een 
slechts geringe begrotingsconsolidatie. 
Het voor conjuncturele invloeden 
gecorrigeerde begrotingstekort daalde 
in 1994 en 1995 gemiddeld met slechts 
een VA procentpunt van het BBP. Dat 
men er aanvankelijk niet in slaagde de 
omvangrijke begrotingsonevenwichtig-
heden geloofwaardig aan te pakken, 
leidde tot een oplopende risicopremie op de rente en een duidelijke tendens van de lange 
rente om het meest te stijgen in de landen met hoge tekort- en schuldquotes en/of slechte 
prestaties in het verleden op het gebied van de inflatie. De rente in Duitsland en 
verscheidene buurlanden steeg met ongeveer 180 basispunten, in Frankrijk en het 
Verenigd Koninkrijk was de stijging hoger (ongeveer 250 basispunten); in Italië, Spanje 
en Zweden bleef de lange rente in de eerste maanden van 1995 oplopen, hetgeen de totale 
stijging van de rente op 400 tot 450 basispunten bracht (zie grafiek 2). 
De stijging van de reële lange rente drukte de bedrijvigheid in de meeste 
geïndustrialiseerde landen (de groei van het BBP in de Verenigde Staten vertraagde van 
4 procent medio 1994 tot minder dan 2 procent in de eerste helft van 1995, niet in het 1991 1992 1993 1994 
Brom dé diensten van de Commissi*. 4995:: 
minst door de hogere rente). In de Gemeenschap speelde de hogere reële rente, in 
combinatie met specifieke factoren in bepaalde landen, een belangrijke rol in de vertraging 
van de investeringen in de bouwnijverheid. Ook andere rentegevoelige componenten van 
de vraag, waaronder de investeringen in uitrusting, de voorraadvorming en duurzame 
consumptiegoederen, werden negatief beïnvloed. 
Een zwakke Amerikaanse dollar en intra-Europese wisselkoersonrust 
Grafiek 3[ Wisselkoersen ten opzichte 
van de DEM 
{weergegevens) 
110 JanuMi1»4*100 
:;:75: 
;:1S8S: 3996-: De economie van de Gemeenschap werd 
ook getroffen door een aanzienlijke 
verzwakking van de dollar in 1994 en een 
scherpe koersdaling van de Amerikaanse 
munt aan het begin van 1995. In totaal 
daalde de Amerikaanse munt met 
ongeveer 20 procent ten opzichte van de 
DEM (zie grafiek 3). In combinatie met 
een "vlucht in kwaliteit" na de crisis van 
de Mexicaanse peso begin 1995 zorgde 
de zwakkere dollar voor ernstige druk op 
de intra-Europese wisselkoersen. 
In tegenstelling tot wat voor bepaalde 
eerdere perioden van onrust op de 
valutamarkten gold, vloeiden de 
wisselkoersfluctuaties in dit geval niet 
voort uit de noodzaak onevenwichtige 
concurrentieverhoudingen te corrigeren. 
De onrust had negatieve gevolgen voor 
de munteenheden van de Lid-Staten 
waarvan het financieel-economisch 
beleid, met name het begrotingsbeleid, door de markten nog niet voldoende geloofwaardig 
geacht werd. De Italiaanse lire, die reeds in de loop van 1994 verzwakt was, daalde in de 
eerste maanden van 1995 scherp en de (handelsgewogen) waarde van zowel het Britse 
pond als de Zweedse kroon daalde aanzienlijk. Binnen het wisselkoersarrangement van het 
EMS werden in maart de spilkoersen van de Spaanse peseta en de Portugese escudo 
gedevalueerd. De (handelsgewogen) waarde van de Duitse mark en de daar nauw mee 
verbonden munten steeg met zo'n 6 procent. Relatief hoge loonstijgingen in bepaalde 
industriële sectoren in Duitsland in 1995 beperkten de ruimte voor een verlaging van de 
rente en droegen aldus indirect bij tot de kracht van de DEM op de internationale 
markten. 1994 1995 
Bron: diensten van de Commissie. 1996: 
De wisselkoersfluctuaties deden in de hele Gemeenschap hun negatieve invloed gevoelen. 
In de meeste landen waarvan de munt apprecieerde, trad een ernstige verslechtering op 
van het kosten-concurrentievermogen en de rendementen (in grafiek 4 is ter benadering 
van de winstgevendheid in de exporterende sector gekozen voor de industrie). In 
verscheidene van deze landen moest bovendien de korte rente worden verhoogd om 
speculatieve druk af te wenden (zie grafiek 5). De vooruitzichten voor de uitvoer 
verslechterden en de investeringen werden in hoog tempo teruggeschroefd. De groei van 
de productie stagneerde en werd in een aantal landen tijdelijk zelfs negatief. 
Grafiek 41 Aandeel van de winsten in de 
toegevoegde waarde* 
{jaarlijks* mutatie in procenten, kwartaalgegevens} 
* mutatis Duitsland 
Totale economie 
1992 1993 19Ô4 1995 1ÔÔ6 
* Aandeel van de bruto exploitatiewinst in tie bruto toegevoegde 
waarde, jaarlijkse mutatie in procenten 
Bron: nationale gegevens. Grafiek S 
12 Korte-rentevoeten 
(weekgegevefts) 
Duitsland, Frankrijk, België, Denemarken en Spanje 
% 
1995 1996 
Bton: diensten van de Commissie. 
In de landen waarvan de munt deprecieerde, werd de korte rente - in veel gevallen 
aanzienlijk - verhoogd om de waardedaling van de munt te beperken en het ontstaan van 
een inflatiespiraal te voorkomen. In de meeste depreciërende landen steeg bovendien de 
premie voor het lange-termijnrisico aanzienlijk (zie grafiek 2). Dit betekende dat de 
begrotingsconsolidatie in veel moeilijkere omstandigheden ten uitvoer moest worden 
gelegd. Het gevolg was dat ook in deze landen de economie duidelijk vertraagde, omdat 
de binnenlandse vraag beperkt werd en de aanvankelijke impuls voor de uitvoer geleidelijk 
wegebde. 
Een vertraging van de buitenlandse vraag 
Grafiek 6 
14 «Ufcttt*< Ja* op t*ytf Terwijl het herstel in Europa in 1993 en 
1994 had geprofiteerd van een zeer 
hoge groei van de export, vertraagde in 
1995 de export naar landen buiten de 
EG (zie grafiek 6). Dit had twee 
hoofdoorzaken. Ten eerste zorgde de 
waardestijging van de Europese 
munteenheden ten opzichte van de 
andere internationale munteenheden, 
met name de Amerikaanse dollar, 
ervoor dat het gemiddelde kosten-
concurrentievermogen verslechterde en 
het internationale marktaandeel 
terugliep. Ten tweede leidde de 
vertraging van de Amerikaanse 
economie tot het afzwakken van de tot 
dan sterke groei van de invoer in de VS. 
De groei van de export naar landen 
buiten de EG vertraagde van 10 procent 
in 1994 tot gemiddeld voor het jaar 
ongeveer 7 procent in 1995. 
1.1.5 Macro-economische belemmeringen voor de groei Uitvoer naar landen buiten de 
Gemeenschap " 
(kwartaal* en jaargegevens) 
Uitvoer naar landen buiten de EG 
1992 1993, 1994 
Bm»; dièWen vw> de c<wwn)$«i». mm .m&-. 
De teleurstellende ontwikkeling van groei en werkgelegenheid in de Gemeenschap 
gedurende de eerste helft van de jaren negentig is vaak, doch ten onrechte geweten aan 
factoren als de globalisering of de opkomst van nieuwe technologie (zie hoofdstuk 2). 
Feitelijk was deze ontwikkeling in hoofdzaak het gevolg van in de Gemeenschap 
aanwezige macro-economische belemmeringen voorde groei. 
(i) onvoldoende uitbreiding van de productiecapaciteit: eind jaren tachtig, begin jaren 
negentig ontstond inflatoire druk in de Gemeenschap, omdat in verhouding tot de 
productiecapaciteit de vraag te snel groeide; 
(ii) een verstoorde macro-economische beleidscombinatie: een verstoorde 
beleidscombinatie leidde tot een te zware last op het monetaire beleid. Te ruim 
begrotingsbeleid (sinds 1988) en loonontwikkelingen die niet consistent waren met de 
doelstelling van prijsstabiliteit, veroorzaakten een stijging van de rente, die leidde tot 
een vertraging van de groei en de schepping van werkgelegenheid en uiteindelijk tot 
de recessie van 1992-1993 ; 
(iii) monetaire turbulentie: valutacrises, die in hoge mate het gevolg waren van een 
tekortschietende geloofwaardigheid van het economisch beleid in verscheidene landen 
en het ontbreken van beleidscoördinatie binnen de Gemeenschap, hadden een 
ontwrichtend effect op de economische groei, zowel in landen waarvan de munt in 
waarde steeg, als in landen waarvan de munt in waarde daalde. 
Grafiek 7 Investeringen en werkloosheid, EUR 
25 <&vahhetB8P *5t van de beroepsbevolking 
:20: 
15 ,.'.,.,•.,..I. 
1960 196S 197Q 
Bron: diensten ven de Commissie. mm mm mm 49901 "m&i 
Wil de Gemeenschap een langdurige periode van gezonde economische groei bereiken, die 
voor een aanmerkelijke en bestendige daling van de werkloosheid kan zorgen, dan moeten 
duurzame oplossingen voor de macro-economische belemmeringen voor de groei 
gevonden worden. 
Dit betekent in de eerste plaats dat handhaving van een in hoge mate geloofwaardig 
economisch beleid van essentieel belang is, ten einde monetaire en financiële onrust te 
voorkomen. Ten tweede moet het economisch herstel worden ondersteund door een 
sterke toename van de investeringen, zodat de productiecapaciteit zich voldoende snel, 
parallel aan de toenemende vraag, uitbreidt. Ook al is de relatie tussen investeringen en 
werkloosheid complex, grafiek 7 laat zien dat er voor de Gemeenschap als geheel tussen 
deze twee variabelen een negatieve correlatie bestaat. Dit illustreert dat hogere 
investeringen een absolute voorwaarde zijn voor het scheppen van de arbeidsplaatsen die 
nodig zijn om de werkloosheid terug te dringen. Ten derde moeten de begrotingstekorten 
worden verminderd om besparingen vrij te maken voor de noodzakelijke toename van de 
investeringen, zodat een stijging van de reële rente, die de expansie van de productie zou 
doen stagneren, wordt voorkomen. Evenzo belangrijk is dat alle betrokken partijen 
bijdragen tot een loonontwikkeling die consistent is met de eisen die prijsstabiliteit stelt, 
en met de noodzaak meer werkgelegenheid te scheppen. 
De EMU biedt een grote kans om deze belemmeringen voor voortdurende groei en 
schepping van arbeidsplaatsen te overwinnen. De convergentie heeft in hoge mate 
bijgedragen tot het bewerkstelligen van een meer evenwichtige beleidscombinatie en 
heeft gezorgd voor een doorslaggevende toename van de geloofwaardigheid van het op 
stabiliteit gerichte economische beleidskader. Voorts verdwijnt binnen de groep landen die 
aan de gemeenschappelijke munt deelnemen, het risico van valutaturbulentie die leidt tot 
ongewenste spanningen en oplopende risicopremies op de rente. Mits het convergerende 
economische beleid wordt voortgezet, worden dergelijke risico's ook geringer voor de 
Lid-Staten die wellicht niet onmiddellijk de euro invoeren. 
1.2 Een geleidelijk aan kracht winnend herstel in 1996-1998 
In de loop van 1996 herstelde de economie van de Gemeenschap zich en naar verwachting 
zal de groei in 1997 en 1998 toenemen. Deze globaal gunstige perspectieven worden 
ondersteund door een weer gezonde en evenwichtige macro-economische 
beleidscombinatie in de Gemeenschap, door de in verband met de EMU toenemende 
geloofwaardigheid van het economisch beleidskader, alsook door een gunstige 
onderliggende ontwikkeling aan de aanbodzijde - passende loonstijgingen en bevredigende 
rendementen op investeringen -, die zelfs nog positiever lijkt te zijn dan tijdens het herstel 
van 1994 en begin 1995. Verwacht wordt voorts dat de expansie van de economische 
activiteit bij de internationale partners van de Gemeenschap en de groei van de 
wereldhandel het herstel in de Gemeenschap blijven ondersteunen. 
1.2.1 Een in tempo toenemend en evenwichtig herstel heeft ingezet 
Het tempo van de stijging van de totale vraag is van ongeveer 1 procent (op jaarbasis) in 
de tweede helft van 1995 opgelopen tot ongeveer 2V4 procent in de eerste helft van 1996. 
Aangezien de voorraden werden verminderd, groeide de productie aanmerkelijk minder 
snel, maar toch wordt geraamd dat voor het jaar als geheel de productie in de 
Gemeenschap met 1,6 procent expandeerde. Onder invloed van aanhoudende groei-
bevorderende factoren, zal de stijging van de productie oplopen tot 2,3 procent in 1997 en 
2,8 procent in 1998. 
Verwacht wordt dat het herstel evenwichtig is en op een brede basis steunt. De uitvoer 
ontwikkelt zich waarschijnlijk dynamisch: de groei ervan neemt van 4 procent in 1996 
geleidelijk toe tot ongeveer 6lA procent in 1998. Drijvende kracht achter deze toename is 
een solide ontwikkeling van de uitvoer naar landen buiten de EG en het herstel van de 
intracommunautaire handel, dat wordt ondersteund door een stijgende vraag, stabiele 
wisselkoersen en voortgezette integratie tussen de Lid-Staten. In de eerste helft van 1996 
is de particuliere consumptie in een gezond tempo gestegen (2XA procent), waartoe werd 
bijgedragen door het herstel van de afzet van duurzame consumptiegoederen. Op korte 
termijn mag een zekere vertraging verwacht worden, doch overeenkomstig de gematigde 
stijging van de reële lonen, de geleidelijk verbeterende vooruitzichten voor de 
werkgelegenheid en een daling van de besparingen uit voorzorgsmotieven zal de groei van 
de consumptieve uitgaven waarschijnlijk oplopen van iets minder dan 2 procent in 1997 
tot bijna 2XA procent in 1998. 
10 
Gegeven de toenemende uitvoer en consumptie en het geleidelijk uitgeput raken van de te 
omvangrijke voorraden, is de bezettingsgraad in de industrie het dieptepunt gepasseerd en 
weer aan het toenemen. Dit zal de investeringen in uitrusting, die zich reeds in de eerste 
helft van 1996 begonnen te herstellen, een impuls geven. Op basis van bevredigende 
rendementen in het bedrijfsleven en lage rentevoeten is het waarschijnlijk dat de 
investeringen in 1997 met ongeveer 5 procent toenemen en dat deze groei in 1998 zal 
oplopen tot bijna 7 procent. De activiteit in de bouwnijverheid bleef in het eerste deel van 
1996 over het algemeen gering, maar er waren duidelijke aanwijzingen voor een op 
handen zijnd herstel; volgens de prognoses loopt de groei van de investeringen in de 
bouwnijverheid in 1998 op tot iets meer dan 3 procent. 
In Duitsland heeft de economie zich in 1996 
krachtiger hersteld dan was verwacht; hiertoe 
werd bijgedragen door een aanmerkelijke 
verzwakking van de effectieve Avisselkoers van de 
DEM, lagere rentevoeten en betere vooruitzichten 
voor het bedrijfsleven die werden ondersteund 
door gematigde looneisen. Van het voorjaar tot en 
met het najaar van 1996 is de prognose voor de 
groei van de productie met bijna een vol 
procentpunt naar boven bijgesteld tot 1,4 procent 
in 1996. Naar verwachting zal de economie in 
1997-1998 verder aantrekken, waarbij de uitvoer 
een positieve stuwende kracht zal blijven en de 
investeringen in uitrusting in hoger tempo zullen 
stijgen. De particuliere consumptie neemt in 1997 
waarschijnlijk bescheiden toe, maar naarmate de 
vooruitzichten voor de werkgelegenheid 
verbeteren, kunnen de consumptieve uitgaven in 
1998 enigszins sneller stijgen. Als geheel bedraagt 
de groei van de productie naar verwachting 
2,2 procent in 1997 en 2,8 procent in 1998. 
In Frankrijk wordt de economie gestimuleerd doordat ten gevolge van de sterkere 
internationale vraag de uitvoer aantrekt. Ondanks voorzichtigheid bij de consumenten 
ontwikkelde particuliere consumptie zich in 1996 beter dan verwacht. Vanwege een grote 
voorraadcorrectie bleef de productie in de eerste helft van 1996 aanzienlijk achter bij de 
vraag, doch in de tweede helft van het jaar nam de activiteit in hoger tempo toe. Betere 
vooruitzichten voor de vraag, een goede onderliggende economische ontwikkeling en een 
stijgende bezettingsgraad zullen naar verwachting leiden tot het aantrekken van de 
investeringen in uitrusting. De lagere lange rente moet het herstel van de bouwnijverheid 
bevorderen. De groei van het BBP zal waarschijnlijk toenemen tot 2,1 procent in 1997 en 
2,7 procent in 1998. 1 Tabel 3 
Reële groei van het BBP 
| (procenten per jaar) 
B 
DK 
D 
EL 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 
EUR 1995 
1,9 
2,8 
1,9 
2,0 
2,8 
2,2 
10,7 
3,0 
3,4 " 
2,1 
1,8 
2,3 
4,2 
3,0 
2,4 
2,4 1996 
1,4 
2,1 
1,4 
2,4 
2,1 
1,1 
7,8 
0,8 
2,3 
2,5 
1,0 
2,5 
2,3 
1,7 
2,3 
1,6 1997 
2,2 
3,1 
2,2 
2,5 
2,7 
2,1 
5,8 
1,4 
2,8 
2,8 
1,6 
2,8 
3,7 
2,1 
3,0 
2,3 1998 
2,7 
3,0 
2,8 
2,8 
3,2 
2,7 
5,2 
2,6 
3,8 
3,0 
2,5 
3,2 
3,1 
2,5 
3,0 
2,8 
Bron: diensten van de Commissie, 
economische prognoses november 
1996. 
11 
In Italie heeft de kracht van de lire sinds medio 1995 negatief uitgewerkt op de uitvoer en 
de investeringen. Voorts betekende de in 1995 en begin 1996 hoge rente dat de 
begrotingsconsolidatie in moeilijke omstandigheden ten uitvoer moest worden gelegd, 
waardoor de binnenlandse vraag beperkt werd. Gesteund door afnemende inflatoire druk, 
vooruitzichten op overeenstemming over een sociaal pact dat passende loonstijgingen 
impliceert, en sterk verbeterde vooruitzichten voor de begrotingsconsolidatie na de 
vaststelling van de begroting voor 1997, is de rente echter zeer aanzienlijk gedaald. De 
economie heeft waarschijnlijk het dieptepunt bereikt en een geleidelijk herstel ligt in het 
verschiet, waarbij de productie in 1997 met 1,4 procent en in 1998 met 2,6 procent stijgt. 
Na een aanzienlijke voorraadcorrectie in de eerste helft van 1996 is de economie van het 
Verenigd Koninkrijk terug op een hoger dan trendmatig groeipercentage. De hogere groei 
werd ondersteund door vroegtijdige verlagingen van de rentetarieven en een krachtig 
herstel van de export. De consumptie stijgt in snel tempo, waartoe wordt bijgedragen 
door de toenemende werkgelegenheid, gematigde reële loonstijgingen en een verbetering 
op de woningmarkt; al deze factoren leiden naar verwachting tot een daling van de 
gezinsbesparingen. Tegelijkertijd zal de krachtige groei van de investeringen aanhouden. 
De economische activiteit zal in 1997-1998 met ongeveer 3 procent per jaar expanderen. 
In Nederland en Denemarken is de binnenlandse vraag in 1996 in een gezond tempo 
toegenomen. Mede ondersteund door betere vooruitzichten voor de uitvoer zal de groei 
van de productie volgens de prognoses versnellen van 2XA respectievelijk 2 procent in 
1996 tot ongeveer 3 procent in 1997-1998. In België en Oostenrijk zijn de vooruitzichten 
voor de binnenlandse vraag op korte termijn minder rooskleurig, maar de uitvoer groeit in 
een bevredigend tempo; verwacht wordt dat de groei van de productie geleidelijk oploopt 
tot 2V2 a 2VA procent in 1998. In Spanje en Portugal zorgen de sterke groei van de uitvoer 
en het geleidelijk aantrekken van de investeringen en de consumptie ervoor dat de 
economische activiteit in 1997 met ongeveer 2% procent en in 1998 nog iets sterker 
toeneemt. In Zweden zwakt de groei van de investeringen, die dit jaar meer dan 
10 procent bedroeg, naar verwachting af, maar omdat de particuliere consumptie aantrekt 
en de groei van de uitvoer aanhoudt, zal de economische groei stijgen. In Finland is de 
krachtige binnenlandse vraag de belangrijkste factor die een gezonde groei van de 
productie ondersteunt. In Ierland, waar groei en werkgelegenheid zeer sterk zijn 
toegenomen, vertraagt de economie waarschijnlijk, doch blijft de groei van de productie 
volgens de prognoses de hoogste in de hele Gemeenschap. In Griekenland zet de 
verbetering van de economische ontwikkeling waarschijnlijk door en groeit de productie 
in een tempo van 2V2 a 2% procent, hoofdzakelijk onder invloed van sterk toenemende 
investeringen. 
12 
1.2.2 Factoren die de groei stimuleren 
Een weer gezonde en evenwichtige macro-economische beleidscombinatie 
De afgelopen jaren en met name in de loop van 1996 is de Gemeenschap erin geslaagd de 
macro-economische beleidscombinatie zeer aanzienlijk te verbeteren en het economische 
beleidskader voor de middellange termijn veel geloofwaardiger te maken. In vrijwel alle 
Lid-Staten zijn omvangrijke maatregelen genomen om de toestand van de 
overheidsfinanciën in 1996 en 1997 te doen verbeteren. Met steun van betere 
vooruitzichten voor voortgezette gematigde loonsverhogingen en gezondere 
overheidsfinanciën, heeft het afnemen van de inflatoire druk een aanmerkelijke 
ontspanning van de monetaire omstandigheden in de Gemeenschap mogelijk gemaakt. Dit 
hervonden evenwicht heeft bewerkstelligd dat de economische beleidscombinatie meer 
bevorderlijk is voor een aanhoudende en op gezonde basis berustende groei van productie, 
investeringen en werkgelegenheid. 
Tabel 4 1 
De verbeterde macro-economische beleidscombinatie 
B 
DK 
D 
EL 
E 
F 
IRL 
I 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 
EUR reële effectieve 
wisselkoers1* 
(arbeidskosten per 
eenheid product) 
(1993 =100) 
2e kw. 
1995 
109,1 
104,8 
106,4 
112,5 
92,9 
103,8 
93,0 
82,6 
106,0 
109,6 
106,0 
117,1 
96,2 
95,1 
100,32) 4e kw. 
1996 
102,5 
103,7 
99,4 
122,5 
94,5 
101,9 
95,2 
102,8 
100,0 
105,5 
108,3 
116,4 
115,2 
102,7 
106,42) mutatie van de 
korte rente sinds 
januari 1994 
(3-maands interbancair) 
april 
1995 
-1,7 
0,7 
-1,2 
-3,4 
0,6 
1,5 
0,8 
2,4 
-0,5 
-0,8 
-0,3 
0,9 
1,5 
1,3 
0,5 december 
1996 
-3,9 
-2,7 
-2,6 
-7,5 
-2,4 
-2,9 
-0,2 
-1,2 
-2,2 
-2,2 
-4,6 
-2,0 
-2,9 
0,9 
-1,9 mutatie van de lange 
rente sinds januari 
1994 
(10-jaars benchmark) 
januari 
1995 
1,9 
3,0 
1,9 
n.b. 
3,9 
2,6 
2,7 
3,6 
2,1 
2,0 
3,0 
3,7 
4,2 
2,5 
2,6 december 
1996 
-0,6 
0,6 
0,1 
n.b. 
-1,0 
0,1 
-0,5 
-1,0 
0,1 
-0,2 
-1,8 
0,2 
0,0 
1,4 
0,0 jaarlijkse mutatie 
van het voor 
conjuncturele 
invloeden 
gecorrigeerde 
begrotingssaldo 
1996 
1,0 
0,3 
0,0 
0,8 
2,3 
1,2 
-0,7 
1,0 
1,4 
2,0 
1,1 
1,6 
3,8 
1,1 
0,9 1997 
0,3 
0,6 
1,2 
1,1 
1,3 
0,8 
0,8 
3,4 
0,0 
1,8 
1,0 
0,0 
0,5 
0,7 
1,3 
!) Ten opzichte van 23 geïndustrialiseerde landen 
2) Ten opzichte van 9 geïndustrialiseerde landen buiten de EG 
Bron: diensten van de Commissie. 
13 
De voortgang in de richting van de EMU heeft in vrijwel alle Lid-Staten de 
geloofwaardigheid van het economische beleidskader aanmerkelijk doen toenemen. Het 
akkoord over een "Pact voor stabiliteit en groei" voor de derde fase van de EMU, dat 
tijdens de Europese Raad van Dublin in december 1996 bereikt is, heeft de perspectieven 
voor een gezond begrotingsbeleid op middellange termijn verbeterd. Het op bestrijding 
van de inflatie gerichte monetaire beleid dat de EMU-bepalingen van het Verdrag 
verlangen, krijgt steeds duidelijker invloed op de economische subjecten, met name op 
degenen die prijzen en lonen bepalen: zij stemmen hun gedrag af op een lage inflatie, 
hetgeen bijdraagt tot een loonontwikkeling die consistent is met de noodzaak de 
werkgelegenheid te stimuleren. 
Al deze ontwikkelingen hebben reeds grote positieve effecten gesorteerd. De 
wisselkoersen zijn over het geheel genomen weer terug op het peil van vóór de 
wisselkoersonrust van voorjaar 1995 en binnen het wisselkoersarrangement is sprake 
geweest van een hoge mate van stabiliteit. De lange rente is aanmerkelijk gedaald en de 
convergentie van de rente was aanzienlijk sterker. Terwijl de daling van de rentetarieven 
in 1995 over het algemeen parallel liep aan de daling van de rente in de Verenigde Staten, 
is voor de ontwikkelingen in 1996 kenmerkend dat het beloop van de rente in Europa in 
hoge mate onafhankelijk van de Amerikaanse rente was. Met name de Lid-Staten die in 
hun begrotingen voor 1997 omvangrijke aanpassingsmaatregelen aangekondigd hebben, 
zijn erin geslaagd een aanzienlijke verlaging van de premie voor het lange-termijnrisico te 
bewerkstelligen. 
Aldus zorgen de economische 
voorbereidingen voor de EMU ervoor 
dat de Lid-Staten sterk aan 
geloofwaardigheid winnen. Verwacht 
mag worden dat dit het vertrouwen in de 
particuliere sector bevordert en op 
zichzelf al een factor is. die de groei 
stimuleert. 
De koers van het monetaire beleid is van 
grote invloed op de vooruitzichten voor 
de groei op korte termijn (zie grafiek 8). 
Indien eventuele directe vraagbeperkende 
effecten van de begrotingsconsolidatie in 
de komende jaren minder dan volledig 
gecompenseerd worden door de toename 
van het vertrouwen in de particuliere 
sector en de verbeterde verwachtingen, Grafiek 8 
Rentevoeten en productie, EUR-4 
Groei van het reële BBP 
(Jaar op Jaar) 
70 72 74 76 76 80 82 84 86 88 90 92 94 96 
rendementscurve 
(4J(wartalen vertraagd, 
rechter schaal ) 
Groei van het reële BBP 
(Jaar op Jaar, linker schaal) 
70 72 74 76 . 7B 80 82 B4 86 88 90 92 94 96 
Bron.' diensten van de Commissie, 
14 
heeft het monetaire beleid zowel de noodzakelijk speelruimte als het vermogen om de 
groei van de vraag op een voldoende hoog peil te laten blijven, zonder dat de doelstelling 
van het behoud van een lage inflatie in gevaar komt. 
Bovendien kan de Gemeenschap, mits de geloofwaardigheid van het monetaire 
beleidskader behouden blijft of zelfs nog toeneemt, gemiddeld waarschijnlijk verdere 
vooruitgang boeken in de richting van een daling van de reële lange rente. Dit zal de 
investeringen stimuleren en de opwaartse druk op kosten en prijzen algemeen 
verminderen, hetgeen bijdraagt tot een evenwichtige groei van de vraag en de activiteit in 
de particuliere sector en tot een daling van de momenteel hoge structurele werkloosheid. 
Grafiek 9 
izo 
•lia: Winstgevendheid, investeringen 
en groei van het BBP, EUR 
1960=100 Winstgevendheid en investeringen <& 
iiso;: Bruto investeringen in vaste activa, % per jaar, reëel 
(rechter schaal) 
netto rendement op 
_nettp_geïnyesteerd 
vermogen 
(linker schaal) 15 Loonontwikkeling en rendementen in het bedrijfsleven zijn consistent met het aantrekken 
van de investeringen 
Tegen de achtergrond van een dalende inflatie, toenemende geloofwaardigheid van het 
monetaire beleid en hoge werkloosheid waren de loonsverhogingen in de meeste landen 
het afgelopen jaar gematigd. Voor het eerst sinds in 1993 begonnen is met het vaststellen 
van Globale richtsnoeren voor het economisch beleid, is volgens de ramingen de 
gemiddelde loonsverhoging in de Gemeenschap (ongeveer 3 procent per jaar in 1997 en 
1998) thans volledig verenigbaar met het handhaven van prijsstabiliteit en het 
bewerkstelligen van een verdere verbetering van het rendement op investeringen, en 
bestaat daardoor tevens ruimte voor een bescheiden verhoging van de reële lonen. Zoals 
aanbevolen in de Globale richtsnoeren 
moet deze trend op middellange termijn 
worden vastgehouden. Zelfs is een 
verdere verbetering van de 
winstgevendheid noodzakelijk om 
bedrijven uit de Gemeenschap te 
stimuleren in de Gemeenschap te 
investeren en om buitenlandse 
investeringen aan te trekken. De 
concurrentie op het gebied van het 
scheppen van goede omstandigheden 
voor het bedrijfsleven, ten einde 
ondernemingen, investeringen en banen 
aan te trekken, is nog scherper 
geworden. De winstgevendheid van het 
bedrijfsleven is op middellange termijn 
een belangrijke bepalende factor voor 
de investeringen (zie grafiek 9). De 
winstgevendheid is gemiddeld hoger 
dan ooit sinds 1970, maar de reële rente I960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 
BBP en investeringen 
(•/•perjaar, reëel) 
1960 1965 1970 1975 1990 
Bron: diensten van de Commissie. 1985 1995: 
15 
is eveneens hoger dan in de jaren zestig. Hoge rendementen zijn op zichzelf niet 
voldoende om een herstel van de investeringen op gang te brengen. Gezien echter de 
stijgende bezettingsgraad en verbeterende vooruitzichten voor de vraag - omdat de 
uitvoer en consumptie toenemen -, zullen goede rendementen waarschijnlijk leiden tot. een 
vroegtijdig en krachtig herstel van de investeringen. Stabielere wisselkoersen verminderen 
de onzekerheid en hebben daarmee eveneens een positieve invloed op 
investeringsbeslissingen. 
Voortdurend gunstige externe omstandigheden 
Verwacht mag worden dat de Gemeenschap blijft profiteren van een sterke expansie van 
de handel met haar internationale partners. Volgens de prognoses blijven de 
exportmarkten van de Gemeenschap als geheel de komende jaren sterk groeien 
(ongeveer 8 procent per jaar). De stijging van de reële effectieve wisselkoers van de 
Gemeenschap in de jaren 1994-1996 zal naar verwachting echter ook de komende jaren 
een matigende invloed hebben op het aandeel op de internationale exportmarkten. 
Desondanks blijft de groei van de uitvoer naar landen buiten de EG in 1997-1998 met 
7 procent per jaar waarschijnlijk hoog. 
In de Verenigde Staten blijft de economische activiteit gezond groeien. Hoewel de 
werkgelegenheid en bezettingsgraad in de Amerikaanse economie thans op een peil zijn 
dat in het verleden gepaard ging met opwaartse druk op prijzen en lonen, zijn er tot 
dusverre nauwelijks tekenen die daarop wijzen. Als een onverwachte stijging van de 
inflatie uitblijft, wordt daarom geraamd dat de Amerikaanse economie in 1997-1998 met 
2% tot 2Vi procent per jaar groeit, hetgeen dicht in de buurt van de potentiële groei van de 
economie komt. Bij een hoge mate van gebruik van binnenlandse hulpbronnen, een 
krachtige groei van de investeringen in uitrusting en een hoge marginale neiging tot invoer 
zal de Amerikaanse vraag naar buitenlandse producten en diensten naar verwachting 
toenemen met 7 tot VA procent per jaar in 1997-1998 (een stijging ten opzichte van de 
63/4 procent in 1996). 
In Japan wordt voor de komende jaren verwacht dat het herstel doorzet. De verschuiving 
in de richting van een groter aandeel van de invoer in de binnenlandse vraag, die de 
afgelopen jaren plaatsvond en wordt versterkt door liberaliseringsmaatregel en om de 
Japanse markt te openen, duurt in de nabije toekomst naar verwachting voort. In 
combinatie met een gezonde groei van de binnenlandse vraag blijft de Japanse invoer in 
1997-1998 daarom in hoog tempo groeien. 
16 
Ondanks de volgens de prognoses 
afnemende groei van de invoer in de 
opkomende markteconomieën van 
Azië, Latijns-Amerika en Midden- en 
Oost-Europa, zdX de handel van de 
Gemeenschap met deze landen naar 
verwachting krachtig blijven groeien. 
Verwacht wordt dat, enkele 
uitzonderingen daargelaten, onder 
invloed van voortdurende 
hervormingen en een snelle toename 
van de productiviteit de 
verhoudingsgewijs krachtige groei van 
het BBP in de economieën van 
Midden- en Oost-Europa in 1997-1998 
aanhoudt of nog verder oploopt. Ook 
in Azië en Latijns-Amerika blijft de 
economie in 1997-1998 naar 
verwachting sterk groeien. Tabel 5 
Externe omstandigheden 
| (procentuele mutatie per jaar, reëel) 
Wereld excl. EG 
USA 
Japan 
DAE3) 
LMOE excl. VSU4) 
markten buiten EG 
USA 
Japan 
DAE3) 
LMOE excl. VSU4) 
uitvoer landen buiten EG Gewicht 1995 1996 1997 1998 
reëel BBP 
100.& 
26,9 
10,0 
6,6 
2,5 3,6 
2,0 
0,8 
8,0 
5,4 4,2 
2,4 
3,3 
7,1 
3,9 4,3 
2,3 
1,8 
7,2 
A1 4,6 
2,4 
2,8 
7,2 
4,5 
invoer 
lOO.O2* 
17.8 
5,8 
11,5 
9,4 9 
8,9 
11,4 
15,1 
17,5 
7 7,5 
6,8 
10,5 
10,2 
10,9 
6 8 
7,5 
6,7 
9,5 
• 9,3 
7 8 
7,2 
9,8 
9,4 
8,9 
7 
1} Wegingsfactoren op basis van BBP in 1995. 
2) Wegingsfactoren op basis van uitvoer naar landen buiten de EG in 1995. 
3) Dynamische Aziatische Economieën: Hong Kong, Zuid-Korea, Maleisië, 
Singapore, Taiwan en Thailand. 
LMOE excl. de voormalige Sovjet-Unie (VSU): Albanië, Bulgarije, Tsjechië, 
Slowakije, Hongarije, Polen, Roemenië en Slovenië. 
Bron: diensten van de Commissie; prognoses november 1996. 
/. 2.3 Onzekere f actoren en risico 's voor de korte termijn 
De economische vooruitzichten lijken sinds begin 1996 met aanmerkelijk minder 
onzekerheden te zijn omgeven. Het belangrijkste risico voor de globaal bezien gunstige 
vooruitzichten is gelegen in het eventuele ontstaan van twijfels over de vastbeslotenheid 
van regeringen om het proces van de begrotingsconsolidatie te voltooien door de 
begrotingen voor 1996 volledig ten uitvoer te leggen. Als het op nominale convergentie 
gerichte beleid in bepaalde Lid-Staten aan geloofwaardigheid zou inboeten en de 
gerealiseerde begrotingscijfers in vergelijking met de vastgelegde streefcijfers 
teleurstellend zouden zijn, zou hernieuwde druk op de rente en de wisselkoersen het 
gevolg kunnen zijn. Dit heeft in aanleg schadelijke effecten op de productie en de 
werkgelegenheid in de Gemeenschap als geheel. De harde toezeggingen om de 
economische voorwaarden voor de EMU te scheppen - in de vorm van politieke 
uitspraken, begrotingsmaatregelen waartoe reeds besloten is en waarvoor de technische 
voorbereidingen vergevorderd zijn - verminderen zulke onzekerheid echter in hoge mate. 
Voorts zouden spanningen kunnen ontstaan, als onvoldoende groei en nieuwe banen in 
bepaalde landen zouden leiden tot de opvatting dat er binnen de Gemeenschap interne 
beleidsconflicten bestaan. Dit zou het geval kunnen zijn, als in bepaalde Lid-Staten het 
17 
vertrouwen van consumenten en investeerders niet volgens verwachting aantrekt. Ook kan 
de budgettaire consolidatie leiden tot een lager dan verwachte toename van het 
vertrouwen, als de genomen maatregelen worden beschouwd als korte-termijn- en ad hoc 
beleid, in plaats van de weerslag van een vastberaden streven naar gezonde 
overheidsfinanciën en het aanpakken van de problematiek van de overheidsuitgaven en 
belastingen die in verhouding tot het BBP zeer hoog zijn. 
Als anderzijds echter het economisch beleid en de gematigde loonontwikkeling 
geloofwaardig blijven, kunnen de groei en het aantal nieuwe arbeidsplaatsen hoger blijken 
te zijn dan nu geraamd wordt. Het vooruitzicht van de grote economische voordelen die 
de EMU biedt, kan een sterke impuls geven aan de verwachtingen en het vertrouwen in de 
particuliere sector, vergelijkbaar met de positieve invloed die het programma voor de 
interne markt eind jaren tachtig gehad heeft. Dit kan leiden tot meer investeringen, een 
vermindering van de besparingen uit voorzorgsmotieven in de meeste Lid-Staten en kan 
ertoe bijdragen dat groei en werkgelegenheid in de Gemeenschap zich robuust 
ontwikkelen. 
Een bijkomende onzekere factor is het eventuele risico dat tegen het einde van de periode 
waarop de prognoses betrekking hebben, weer opwaartse druk op de lonen ontstaat. 
Hoewel de noodzaak van een loonontwikkeling die consistent is met lage inflatie en meer 
investeringen en werkgelegenheid, thans algemeen ingang heeft gevonden, is uit de 
ontwikkelingen in 1994-1995 in bepaalde landen gebleken dat in een vroege fase van het 
herstel aangepaste looneisen kunnen worden gesteld die daarmee niet in overeenstemming 
zijn. In het recente advies over de koers van het economisch beleid, dat de sociale partners 
in communautair verband uitgebracht hebben, wordt onderkend dat excessieve 
loonsverhogingen dienen te worden vermeden. Te hoge loonstijgingen zouden de 
inflatoire druk aanwakkeren, waarop de monetaire autoriteiten met een krapper monetair 
beleid zouden reageren, zodat opwaartse druk op de lange rente zou ontstaan en het 
vermogen van de Europese economieën om meer werkgelegenheid te scheppen zou 
worden gefrustreerd. 
1.3 Geleidelijk betere vooruitzichten voor de werkgelegenheid 
1.3.1 Recente en verwachte ontwikkeling van werkgelegenheid en werkloosheid 
In het verslag van de Commissie over de werkgelegenheid in Europa uit 1996 en het 
gezamenlijke Werkgelegenheidsverslag 1996 dat voor de Europese Raad in Dublin is 
opgesteld, wordt een gedetailleerde analyse gegeven van de meest recente ontwikkelingen 
op de arbeidsmarkt en de beleidsproblematiek die in communautair verband moet worden 
aangepakt. De belangrijkste aspecten van de vooruitzichten voor de arbeidsmarkt in de 
Gemeenschap worden in de volgende paragraaf kort uiteengezet. Ook wordt een 
overzicht gegeven van de ontwikkeling van de arbeidsmarkt in een aantal landen, die erin 
geslaagd zijn de afgelopen jaren op dit gebied aanmerkelijk beter te presteren dan de 
meeste overige Lid-Staten. 
18 
Werkgelegenheid 
De betrekkelijk sterke groei van de economische 
activiteit in 1994 en begin 1995 zorgde voor een 
bescheiden verbetering van de 
werkgelegenheidssituatie. In 1995 steeg de totale 
werkgelegenheid in de Gemeenschap als geheel 
met 0,5 procent ofwel ongeveer 750.000 banen. 
Deze verbetering kwam echter tot stilstand, toen 
in de tweede helft van 1995 en begin 1996 de 
groei begon af te zwakken. De in de hele 
Gemeenschap zwakke ontwikkeling van de 
werkgelegenheid in de eerste helft van 1996 en de 
daaropvolgende geleidelijke verbetering van de 
werkgelegenheidsvooruitzichten in de tweede helft 
van het jaar - naar aanleiding van de aantrekkende 
economische activiteit - hadden al bij al tot 
resultaat dat de werkgelegenheid in 1996 als 
geheel slechts met een magere 0,1 procent toenam. 
Aangezien verwacht wordt dat het herstel van de 
economie in 1997-1998 vastere voet krijgt en de 
loonsverhogingen in vrijwel alle Lid-Staten gering 
blijven, zal het tempo waarin werkgelegenheid 
geschapen wordt, enigszins oplopen tot 0,6 in Tabel 6 
B 
DK 
D 
EL 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 
EUR Toename van de 
werkgelegenheid 
(procenten per jaar) 
1995 
0,4 
1,6 
-0,3 
0,9 
1,7 
1,2 
4,4 
-0,4 
2,5 
1,9 
-0,3 
-0,6 
1,1 
1,6 
0.7 
0,5 1996 
-0,1 
0,7 
-0,8 
1,2 
1,3 
-0,2 
3,4 
0,3 
1,1 
1,5 
-0,7 
0,5 
1,2 
-0,6 
0.4 
0,1 1997 
0,2 
0,8 
-0,0 
1,3 
1,6 
0,3 
2,5 
0,1 
1,7 
1,6 
-0,3 
0,6 
1,9 
-0,2 
1,1 
0,6 1998 
0,3 
0,7 
0,7 
1,3 
2,0 
0,9 
1,7 
0,5 
2,3 
1,6 
0,0 
0,7 
1,5 
0,5 
1,1 
0,9 
Bron: diensten van de Commissie, 
economische prognoses november 
1996. 
Grafiek 10 Werkgelegenheid 
(kwartaaJgegevens) 
::1D5! 1S93kW.1 = tOO 
1993 1964 
Bron: diensten van d« commls$le. iieasï •;1896:; 1997 en 0,9 procent in 1998; dit komt 
overeen met het scheppen van 2,2 
miljoen arbeidsplaatsen in twee jaar. 
De vooruitzichten voor de 
werkgelegenheid lopen van Lid-Staat 
tot Lid-Staat sterk uiteen, voornamelijk 
doch niet uitsluitend door 
uiteenlopende vooruitzichten voor de 
economische groei. In Ierland neemt de 
werkgelegenheid naar verwachting toe 
met gemiddeld meer dan 2 procent per 
jaar in 1997-1998 (na bijna 4 procent 
per jaar in 1995-1996). Ook in 
Griekenland, Spanje, Luxemburg, 
19 
Nederland en Finland groeit het aantal banen in 1997-1998 sterk (VA tot 2 procent per 
jaar); hetzelfde geldt voor het Verenigd Koninkrijk en Denemarken (respectievelijk 
ongeveer 1 en VA procent per jaar). 
Daarentegen werkt in Duitsland, Oostenrijk en Zweden, waar de werkgelegenheid naar 
verwachting nog enigszins zal dalen, de teleurstellende ontwikkeling van de 
werkgelegenheid in 1996 waarschijnlijk negatief door in de banengroei in 1997; dit geldt 
ook voor België, Frankrijk en Italië, waar slechts zeer weinig arbeidsplaatsen worden 
geschapen. Onder invloed van het aantrekken van de economische activiteit zal de groei 
van de werkgelegenheid zich in 1998 naar verwachting herstellen en is in dat jaar in 
vrijwel alle Lid-Staten sprake van een positieve groei van de werkgelegenheid. 
Ontwikkeling van de werkloosheid 
De in maart 1995 ingezette geleidelijke daling van de werkloosheid in de Gemeenschap 
kwam eind 1995, begin 1996 tot staan. Gemiddeld steeg de werkloosheid in de 
Gemeenschap in de tweede helft van 1996 enigszins; voor het jaar als geheel bedroeg het 
percentage werklozen 10,9 procent van de beroepsbevolking. 
Tabel 7 
Werkloosheid 
(in procenten van de burgerlijke 
beroepsbevolking) 
B 
DK 
D 
EL 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 
EUR 1995 
9,9 
7,1 
8,2 
9,1 
22,9 
11,5 
12,4 
11,9 
2,9 
7,3 
3,8 
7,3 
17,2 
9,2 
8,8 
10,9 1996 
9,9 
6,2 
9,0 
9,1 
22,0 
12,3 
12,5 
12,1 
3,1 
6,8 
4,2 
7,3 
16,0 
9,8 
8,3 
10,9 1997 
9,9 
6,0 
9,1 
9,0 
21,5 
12,4 
12,0 
12,3 
3,0 
6,3 
4,5 
7,1 
14,9 
9,4 
7,8 
10,8 1998 
9,8 
5,7 
8,7 
9,0 
20,7 
11,9 
11,7 
12,1 
2,9 
5,8 
4,6 
6,8 
14,2 
9,0 
7,4 
10,4 
Bron: diensten van de Commissies, 
economische prognoses november 
1996. De matige toename van de werkgelegenheid in de 
Gemeenschap in de komende jaren is naar 
verwachting slechts voldoende om voor een 
bescheiden daling van de werkloosheid te zorgen. 
Naarmate de vooruitzichten op het vinden van een 
baan positiever worden, komt de groei van de 
beroepsbevolking naar verwachting terug op de 
middellange-termijn-trend van ongeveer een lA 
procent per jaar. Voor de Gemeenschap als geheel 
wordt uitgegaan van een lichte daling van de 
werkloosheid tot 10,8 procent in 1997 en een iets 
sterkere daling daarna tot 10,4 procent in 1998. 
In een aantal landen daalt de werkloosheid 
aanmerkelijk sterker. In het Verenigd Koninkrijk -
dat van de grootste Lid-Staten reeds het land met 
de laagste werkloosheid is - en Nederland daalt het 
aantal mensen zonder baan aanzienlijk. Hetzelfde 
20 
geldt voor Spanje, Ierland en Finland, maar in deze drie landen blijft de werkloosheid 
desalniettemin zeer hoog. Een geringere, doch voortdurende daling van de werkloosheid 
treedt naar verwachting op in Denemarken, Zweden en Portugal. 
Daarentegen wordt verwacht dat de werkloosheid in België, Duitsland, Frankrijk, Italië en 
Oostenrijk gelijk blijft of verder oploopt. Met een mogelijke uitzondering voor Oostenrijk 
zal de stijgende tendens van de werkloosheid in deze landen in de loop van het jaar echter 
worden gekeerd, waarna de werkloosheid in 1998 wellicht gaat dalen. In de meeste 
gevallen zal daardoor het percentage werklozen dalen tot onder het peil van 1996. 
1.3.2 De recente ontwikkeling van de arbeidsmarkt in een aantal Lid-Staten 
Terwijl het aantal banen zich in de Gemeenschap als geheel teleurstellend ontwikkelt, is 
een aantal Lid-Staten er de afgelopen twee tot drie jaar in geslaagd een aanzienlijke 
stijging van de werkgelegenheid en/of een grote daling van de werkloosheid te 
bewerkstelligen (Denemarken, Spanje, Ierland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk)1. 
Macro-economisch bezien is de ontwikkeling van de economie'in deze landen qua groei 
van de productie, schepping van werkgelegenheid en ontwikkeling van de 
beroepsbevolking zeer uiteenlopend. In Ierland werd de sterke groei van de 
werkgelegenheid vooral veroorzaakt door een snelle toename van de productie. In 
Denemarken en het Verenigd Koninkrijk ging een gezonde groei van het BBP gepaard 
met een positieve, doch niet uitzonderlijke toename van het aantal banen; de daling van de 
werkloosheid was ten dele het gevolg van een kleiner wordende beroepsbevolking en/of 
een toename van het aantal deeltijdbanen. In Spanje en Nederland ging een meer 
bescheiden groei van de productie samen met een per saldo verhoudingsgewijs sterke 
stijging van het aantal banen (zie tabel 8). 
In Ierland was de uitzonderlijk hoge economische groei de belangrijkste reden voor de 
grote stijging van het aantal banen. De krachtige groei werd gestimuleerd door een 
versterking aan de aanbodzijde - waaronder een aanzienlijk hogere winstgevendheid, een 
toenemend concurrentievermogen en een voortdurende stijging van de gemiddelde 
kwalificaties van de beroepsbevolking - en een macro-economisch beleid dat was gericht 
op lage inflatie, gezonde overheidsfinanciën en lage rentevoeten. Dit werd ondersteund 
door hulp van de Gemeenschap in het kader van de Structuurfondsen en het 
Cohesiefonds. Een belangrijk onderdeel waren tripartite-overeenkomsten tussen 
werkgevers, vakbonden en centrale overheid om de loonstijging gematigd te laten blijven, 
waartoe mede werd bijgedragen door een lagere loon- en inkomstenbelasting, met een 
aanmerkelijke toename van het aantal gecreëerde arbeidsplaatsen als voordeel. De 
loonmatig heeft in combinatie met een verschuiving in de samenstelling van de groei ten 
1 Voorts is in Finland de werkloosheid met meer dan 2 procentpunt gedaald in de periode 1994-1996. 
Finland is tot op zekere hoogte echter een bijzonder geval vanwege de voortdurende aanpassing aan de 
uitzonderlijke omstandigheden die sinds eindjaren tachtig een rol spelen. 
21 
Tabel 8 
De recente ontwikkeling van de arbeidsmarkt in een aantal landen 
| (1994-96) 
Werkloosheid 
Werkloosheid 1993 
1996 
Mutatie sinds 1993 
Werkgelegenheid en 
beroepsbevolking 
Groei van de beroepsbevolking 
Groei van de werkgelegenheid2 
BBP, lonen en productiviteit 
BBP 
Arbeidsproductiviteit 
Reële loonkosten per 
werknemer3 
Reële arbeidskosten per 
eenheid product4 
Kapitaal/arbeid-substitutie5 
Participatiegraad en 
werkgelegenheid 
Participatiegraad 1993 
1996 
Werkgelegenheid 1993 
1996 Ierland Dene­
marken UK NL Spanje rest van 
EUR EUR! 5 
— in procenten van de beroepsbevolking — 
15,6 
12,5 
-3,1 10,1 
6,2 
-3,9 10,4 
8,3 
-2,1 6,61 
6,8 
0.21 22.81 
22,0 
-0.81 9,5 
10,4 
0,9 10,9 
10,9 
0,0 
— gemiddelde toename 1994-96 in procenten per jaar --
2,1 
3,6 -0,9 
0,6 -0,2 
0,4 1,3 
1,2 0,5 
0,8 0,1 
-0,2 0,1 
0,1 
— gemiddelde toename 1994-96 in procenten per jaar — 
8,6 
4,8 
1,1 
-3,5 
-0,4 3,1 
2,5 
2,0 
-0,5 
-0,1 2,8 
2,5 
0,8 
-1,6 
0,5 2,7 
1,5 
0,1 
-1,3 
0,4 2,3 
1,5 
-0,9 
-2,4 
0,7 2,0 
2,3 
0,8 
-1,5 
0,8 2,3 
2,2 
0,6 
-1,6 
0,7 
~ in procenten van de beroepsgeschikte bevolking (leeftijd tussen 15 en 
64 jaar) — 
60,8 
62,5 
51,2 
55,0 82,2 
79,3 
73,9 
74,5 75,2 
73,8 
67,3 
67,7 67.8 
69,8 
63,4 
65,3 58,8 
58,7 
45,6 
46,1 65,7 
65,4 
59,5 
58,7 66,7 
66,3 
59,5 
59,2 
1 Met 7,2 procent in Nederland en 24,1 procent in Spanje bereikte de werkloosheid in deze twee landen in 1994 
het hoogste pvnt; in de jaren 1994-1996 is de werkloosheid in beide landen gedaald, met respectievelijk 0,4 en 
2,1 procentpunt. 
2 Volgens de definitie van de nationale rekeningen (voor Nederland: op basis van voltijdsequivalenten). Volgens 
de arbeidsmarktenquête was in Spanje (1,0 procent), Nederland (1,4 procent) en het Verenigd Koninkrijk 
(1 procent) de gemiddelde groei van de werkgelegenheid in de periode 1994-1996 iets hoger. 
3 Nominale beloning per werknemer gecorrigeerd met de BBP-deflator. 
4 Reële arbeidskosten per werknemer gedeeld door de arbeidsproductiviteit per werknemer. 
5 Een positief cijfer wijst op substitutie van kapitaal voor arbeid in het productieproces (een hogere 
kapitaal/arbeid-verhouding). Op de korte termijn wordt dit verhoudingsgetal beïnvloed door conjuncturele 
effecten. Zie hoofdstuk 2 voor een middellange-termijn-analyse van de rol van kapitaal/arbeid-substitutie in de 
ontwikkeling van de werkgelegenheid in de Gemeenschap. 
Bron: diensten van de Commissie. 
gunste van binnenlandse sectoren ertoe bijgedragen dat de voorheen in de Ierse economie 
bestaande tendens tot substitutie van arbeid door kapitaal is gestuit. Gemiddeld per jaar is 
de substitutie van arbeid door kapitaal afgenomen van 1,4 procent per jaar in de periode 
1974-1985 tot 0,4 procent in de tweede helft van de jaren tachtig en 0,1 procent per jaar 
in de eerste helft van de jaren negentig. Tegelijkertijd hebben omvangrijke 
capaciteitsvergrotende investeringen geleid tot een snelle integratie van de technische 
vooruitgang. Daarom en ook door de verbetering van vaardigheden en kwalificaties is de 
toename van de arbeidsproductiviteit hoog gebleven. Een akkoord over verlenging van de 
tripartite-overeenkomst zal de komende jaren naar verwachting de basis vormen voor 
voortgezette loonmatiging en een hoge groei van de werkgelegenheid. 
22 
De omvangrijke daling van de werkloosheid in Denemarken sinds 1993 was niet alleen het 
gevolg van het scheppen van meer werkgelegenheid (door de hogere economische groei), 
maar eerst en vooral van een daling van de beroepsbevolking door het invoeren van door 
de overheid gesubsidieerde verlofregelingen (met name voor het volgen van opleidingen 
of het verzorgen van kinderen) en door een stijging van het aantal vervroegd 
gepensioneerden. Het werkgelegenheidspercentage in Denemarken is weliswaar nog 
steeds een van de hoogste in de Gemeenschap, maar een groot gedeelte van de 
beroepsgeschikte bevolking ontvangt overdrachten in de vorm van 
werkloosheidsuitkeringen, arbeidsongeschiktheidsuitkeringen, verlofregelingen, enz. Deze 
regelingen brengen aanzienlijk kosten met zich en verminderen het feitelijke 
arbeidsaanbod. De recente aanscherping van bepaalde regelingen en positieve 
arbeidsmarkthervormingen zijn bedoeld om passieve afhankelijkheid te verminderen en het 
scheppen van banen te bevorderen. De afgelopen jaren zijn de reële loonkosten enigszins 
sneller gestegen dan in andere landen waarvan de munt aan de DEM gekoppeld is. Om de 
komende jaren de werkgelegenheid voortdurend en sterk te laten stijgen, is van essentieel 
belang dat excessieve verhogingen van de arbeidskosten worden voorkomen. 
In het Verenigd Koninkrijk was de sinds 1993 opgetreden daling van de werkloosheid ten 
dele het gevolg van de toenemende werkgelegenheid, overeenkomstig de hogere groei van 
de productie en een toenemend aantal deeltijdbanen, en ten dele van een daling van de 
beroepsbevolking. In tegenstelling tot in eerdere fasen van een aantrekkende conjunctuur 
heeft de participatie van de. beroepsbevolking zich niet hersteld, onder meer vanwege de 
stijging van het aantal jongeren dat hoger onderwijs volgt. Ondanks de aanmerkelijke 
daling van de werkloosheid is geen sprake van significant hogere loonstijgingen. De 
loonsverhogingen zijn bescheiden gebleven en de reële loonkosten (de beloning per 
werknemer gecorrigeerd met de BBP-deflator) nemen toe in een tempo, dat duidelijk 
onder dat van de productiviteitsstijging ligt. Dit kan erop wijzen dat de structurele 
hervormingen die sinds begin jaren tachtig in het Verenigd Koninkrijk doorgevoerd zijn, 
hebben bijgedragen tot flexibeler arbeids- en productmarkten en daarmee tot een lagere 
prijs- en loondruk. Om de komende jaren de werkgelegenheid voortdurend en sterk te 
laten stijgen, is van essentieel belang dat de gunstige loonontwikkeling voortduurt. 
In Nederland is de positieve ontwikkeling van het aantal banen sinds 1994 een 
voortzetting van de verhoudingsgewijs sterke groei van de werkgelegenheid sinds het 
midden van de jaren tachtig. Terwijl echter tussen 1983 en 1994 ongeveer de helft van het 
geschapen aantal banen voor rekening kwam van de toenemende deeltijdarbeid, heeft deze 
factor de afgelopen twee jaar niet significant bijgedragen tot de stijging van het aantal 
banen. Sinds 1983 wordt de basis voor de toenemende werkgelegenheid gevormd door 
een beleid van loonmatiging, waarover tussen vakbonden, werkgevers en centrale 
overheid overeenstemming bestaat. In vergelijking met andere Lid-Staten heeft de 
gematigde stijging van de nominale en reële lonen in Nederland geleid tot minder 
23 
substitutie van arbeid door kapitaal, tot een verlaging van de werkgelegenheidsdrempel 
van de groei (het percentage economische groei waarbij de werkgelegenheid begint te 
stijgen) en tot een verhoudingsgewijs sterke stijging van de werkgelegenheid. Tijdens de 
aantrekkende conjunctuur van dit moment heeft deze ontwikkeling nog duidelijker 
doorgezet. De basis voor voortgezette loonmatiging wordt gelegd door een vrijwel 
algemene consensus daarover, door het in stand houden van een op stabiliteit gericht 
macro-economisch kader en door een snelle toename van de beroepsbevolking. De 
doorgevoerde structurele verbeteringen op de arbeidsmarkt bestonden uit lagere 
belastingen en sociale-zekerheidsbijdragen, met name voor laagbetaalde/laaggeschoolde 
werknemers, pogingen om de stijging van het wettelijk minimumloon te beperken, minder 
toegang tot en een verlaging van de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen, alsmede meer 
flexibiliteit in de tenuitvoerlegging van loonafspraken op bedrijfstak- en 
ondernemingsniveau. 
In Spanje ging de economische groei, die vergelijkbaar was met het gemiddelde van de 
Gemeenschap, sinds 1994 gepaard met een verhoudingsgewijs sterke stijging van de 
werkgelegenheid. De positieve ontwikkeling van het aantal banen wordt bevorderd door 
gematigde loonstijgingen - die hebben bijgedragen tot een daling van de reële loonkosten 
per werknemer in 1994 en 1995 - en door arbeidsmarkthervormingen, waarbij de 
voorschriften inzake werktijden, ontslag, functie-afbakening en in zekere mate ook de 
vaststelling van het loon versoepeld zijn. Een groot deel van de recente stijging van de 
werkgelegenheid betreft tijdelijke en deeltijdbanen. Hoewel dit voor niet-tijdelijke 
werknemers het risico op werkloosheid kan hebben verminderd en hun positie als insiders 
kan hebben versterkt, is de recente loonontwikkeling bemoedigend en stijgen de 
loonkosten in 1996 naar verwachting slechts iets sneller dan de prijzen. 
Zoals de redenen voor de verhoudingsgewijs gunstige ontwikkeling van de arbeidsmarkt 
in de genoemde landen aanzienlijk uiteenlopen, zo lopen ook de oorzaken van de minder 
gunstige ontwikkeling in de meeste overige Lid-Staten uiteen. Eén belangrijke factor is 
dat de economische groei in de meeste andere landen aanzienlijk lager was dan in 
Denemarken, Ierland, Nederland en het UK. Ook is over het algemeen het percentage 
nieuwe banen in verhouding tot de economische groei niet in dezelfde mate gestegen als in 
Spanje en Nederland. In bepaalde landen duurt ondanks de recente loonmatiging de 
uitstoot van arbeid voort, hetgeen ten dele het gevolg is van in het verleden opgebouwde 
excessieve arbeidskosten en/of een geringe economische activiteit. Al bij al hebben 
verschillen in conjunctuurfase en een uiteenlopende mate waarin 
arbeidsmarkthervormingen hebben plaatsgevonden, tot dusverre in een aantal Lid-Staten 
verhinderd dat de vruchten van een betere onderliggende economische ontwikkeling 
konden worden geplukt. 
24 
1.4 Bemoedigende vooruitzichten voor de inflatie 
De vooruitgang in de richting van het 
bereiken van een hoge mate van 
prijsstabiliteit is onderzocht in het 
Convergentieverslag 1996 dat de 
Commissie op grond van artikel 
109 J van het Verdrag betreffende de 
Europese Unit ingediend heeft. In 
deze paragraaf worden de recente 
ontwikkeling en korte-termijn-
vooruitzichten voor de convergentie 
van de inflatie samengevat. 
De Lid-Staten hebben aanmerkelijke 
vooruitgang geboekt in de richting 
van prijsstabiliteit en convergentie 
van de inflatie, een essentiële 
voorwaarde voor de invoering van 
de gemeenschappelijke munt. De 
gemiddelde inflatie in de 
Gemeenschap (gemeten aan de 
deflator van de particuliere 
consumptie) is afgenomen tot 2,6 
procent in 1996 en de 
inflatieverschillen tussen de Lid-
Staten zijn aanzienlijk kleiner 
geworden. 
In België, Denemarken, Duitsland, 
Frankrijk, Ierland, Luxembourg en 
Nederland waar de munt zich tot de 
verrruiming van de fluctuatiemarges 
in 1993 binnen de nauwe 
fluctuatieband van het 
wisselkoersarrangement bevond, als 
ook in Oostenrijk, werd de 
prijsstabiliteit in 1996 bevorderd 
door een globaal gezonde 
loonontwikkelng en een geringe 
prijsstijging van de invoer. In deze 
landen was de inflatie (gemeten aan 
de deflator van de particuliere 
consumptie) 2 procent of minder. Tabel 9 
Inflatie 
(procentuele mutatie) 
B 
DK 
D 
EL 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 
EUR ICPI0 
1995 
1,4 
2,3 
1,6 
9,0 
4,7 
1,7 
2,4 
5,4 
1,9 
1,1 
2,0 
3,8 
1,0 
2,9 
3.0 
3,0 nov. 
19962) 
1,9 
2,3 
1,3 
8,3 
3,6 
2,1 
2,1 
4,2 
1,4 
1,4 
1,8 
2,9 
1,1 
1,1 
3,0 
2,6 Deflator particuliere consumptie 
1995 
1,6 
2,1 
1,9 
9,3 
4,7 
1,7 
2,0 
5,8 
2,0 
0,9 
2,3 
4,2 
0,2 
2,7 
2.6 
3,0 1996 
2,0 
2,0 
1,8 
8,5 
3,6 
1,9 
2,0 
3,9 
1,7 
1,9 
2,0 
3,3 
0,9 
1,7 
2.5 
2,6 1997 
2,1 
2,4 
1,7 
6,9 
2,9 
1,4 
2,2 
2,9 
2,1 
2,0 
1,9 
3,0 
1,6 
2,3 
2.4 
2,2 1998 
2,0 
2,7 
1,8 
5,8 
2,7 
1,5 
2,6 
2,6 
2,1 
2,0 
2,0 
2,9 
2,0 
2,6 
2,5 
2,2 
1J Interim geharmoniseerde consumentenprijsindexcijfers. 
2) Gemeten aan de procentuele mutatie van het rekenkundig 
gemiddelde van de twaalf maandelijkse indexcijfers ten 
opzichte van het rekenkundig gemiddelde van de twaalf 
maandelijkse indexcijfers in de voorgaande periode. 
Bron: diensten van de Commissie en economische prognoses 
november 1996. 
Grafiek 11 
:m Inflatie 
(jaarlijkse mutatie) 
10 
9 
6 
7 
6 
5 
4 
3 
2 Griekenland 
Gemiddelde van de overige Lid-Staten 
JL -A. 
94 95 96 97 
Sron: diensten van de Commissie. 
25 
Binnen de groep landen waar voor het monetaire beleid een inflatiestreefcijfer gehanteerd 
wordt, bleef in het VK de prijsstijging beperkt tot ongeveer 2,5 procent en in Zweden in 
Finland tot minder dan VA procent, waartoe werd bijgedragen door een aanzienlijke 
waardestijging van de munteenheden van deze landen ten opzichte van eerdere zeer lage 
koersen. 
Ook de vier overige Lid-Staten, waar de inflatie in 1995 uiteenliep van 4,2 procent tot 9,3 
procent, hebben aanmerkelijke vooruitgang in de richting van prijsconvergentie geboekt 
(zie grafiek 11). In Portugal nam de inflatie af tot 3,3 procent. In Spanje vertraagde de 
inflatie tot 3,6 procent en in Italië tot 3,9 procent. In Griekenland nam de inflatie af tot 8,5 
procent. In de landen waarvan de munteenheden begin 1995 sterk in waarde waren 
gedaald, zorgden een verkrapping van de monetaire omstandigheden en betere 
vooruitzichten op gezondere begrotingen voor een daaropvolgende appreciatie van de 
munt. In combinatie met behoedzame loonafspraken heeft dit ertoe bijgedragen dat de 
inflatie eind 1995, begin 1996 snel is teruggelopen. 
Overal is de geloofwaardigheid van het 
inflatiebestrijdingsbeleid toegenomen en de 
doelstelling van een lage inflatie is thans in de 
Gemeenschap algemeen geaccepteerd. Tegen deze 
achtergrond wordt verwacht dat de 
prijsontwikkeling de komende jaren nog sterker 
zal convergeren. Volgens de prognoses daalt de 
gemiddelde inflatie in de Gemeenschap verder tot 
2,2 procent in 1997 en 1998. Dit zijn historisch 
lage percentages, die dicht in de buurt komen van 
wat normaliter wordt aangeduid als prijsstabiliteit. 
In Duitsland en de landen waarvan het monetaire 
beleid nauw verbonden is met het Duitse beleid, 
blijft de inflatie met 2 procent of minder in 1997-
1998 naar verwachting laag, behoudens twee 
uitzonderingen: in Denemarken en Ierland kunnen 
de voortdurende krachtige binnenlandse vraag en 
hogere loonkostenstijgingen (van ongeveer 4 
procent per jaar of meer) dan in de andere landen 
waarvan de munten aan de DEM gekoppeld zijn, 
ertoe leiden dat de inflatie oploopt tot meer dan 2lA Tabel 10 
Nominale beloning 
per werknemer1* 
(procentuele mutatie) 
B 
DK 
D 
EL 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 
EUR 1995 
2,5 
3,6 
3,6 
12,7 
3,0 
2,3 
1,1 
5,2 
3,8 
2,0 
3,8 
5,3 
4,7 
3,1 
2,9 
3,4 1996 
1,6 
4,1 
2,6 
11,1 
3,9 
2,2 
4,0 
6,2 
3,4 
1,0 
2,9 
5,8 
4,0 
6,6 
3,3 
3,4 1997 
2,6 
3,8 
2,5 
9,2 
3,2 
2,2 
4,2 
4,1 
3,8 
2,3 
2,4 
5,0 
3,2 
4,3 
4,1 
3,2 1998 
2,6 
4,2 
2,5 
7,5 
3,0 
2,5 
4,3 
3,1 
3,6 
2,9 
3,2 
4,0 
2,9 
2,9 
4,3 
3,1 
!) Totaal van lonen en indirecte loonkosten. 
Bron: diensten van de Commissie, 
economische prognoses november 
1996. 
procent. 
26 
In het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Finland zorgt voortzetting van het behoedzame 
monetaire beleid er naar verwachting voor dat de inflatie in de orde van 2 tot 2Vi procent 
blijft; in de twee laatstgenoemde landen wordt hiertoe bijgedragen door een aanzienlijk 
tragere stijging van de nominale beloning per werknemer. Voor Italië, Spanje en Portugal 
is de verwachting dat een verdere daling van de inflatie bereikt zal worden, tot ongeveer 
2VA procent in 1998, onder meer gezien de minder snel oplopende loonkosten. In 
Griekenland daalt de inflatie in 1998 volgens de prognoses tot ongeveer 5% procent. 
27 
Kader 1 : Regionale werkloosheid in de Gemeenschap 
De werkloosheidspercentages lopen van Lid-Staat tot Lid-Staat sterk uiteen: van 3 procent in 
Luxemburg tot bijna 22 procent in Spanje (gegevens van 1995). Indien de afzonderlijke regio's 
worden beschouwd, zijn de verschillen in de Gemeenschap nog groter. Binnen de groep van 
bijna 100 regio's waarvoor geharmoniseerde regionale werkloosheidsgegevens beschikbaar zijn, 
liep het werkloosheidspercentage in 1995 uiteen van minder dan 4 procent in het centrale deel 
van Portugal tot bijna 32 procent in Zuïd-Spanje (zie table! B1.1). 
Tabel B1.1 
Regionale werkloosheid in de Gemeenschap -1995 
(NUTS1-regio's) 
B DK WD EL IRL NL FIN UK EUR 
Hoogste regionale 
percentage 
Nationale 
percentage 
Laagste regionale 
percentage 
Verhouding: 
hoog/laag 12,9 
9,9 
6,9 
1.9 12,3 
7,1 
4,5 
2,7 11,2 
6,6 
5,5 
2.0 11,0 
9,1 
7,4 
1.5 31,8 
22,9 
18,5 
1,7 15,3 
11,5 
8,7 
1,8 15,8 
14,3 
13,5 
1.2 25,9 
11,9 
6,0 
4.3 8,9 
7,3 
6,9 
1,2 11,4 
7,3 
3,9 
2,9 21,2 
17,2 
15,2 
1,4 12,0 
9,2 
7,7 
1,6 11,0 
8,8 
6,7 
1,6 31,8 
10,9 
3,9 
8,2 
Bron: diensten van de Commissie. 
n 1995, was in 10 van de ongeveer 100 regio's de werkloosheid lager dan 6 procent van de 
beroepsbevolking (zie tabel B1.2). De regio's met lage werkloosheid waren tot op zekere hoogte 
geconcentreerd in een beperkt aantal gebieden: Zuid-Duitsland, het naburige Noord-Jtalië, Zuid-
Nederland, de regio's in het noordoosten en zuidwesten van Denemarken en Noord- en Midden-
Portugal. Dit beeld was gedurende de afgelopen tien jaar betrekkelijk stabiel. Opvallende 
uitzonderingen zijn de regio's in het zuiden en oosten van Zweden en het grootste deel van 
Finland, die in het verleden een laag werkloosheidspercentage kenden, alsook het He de France 
(Parijs) en de regio's in het zuidoosten van het UK, waar de werkgelegenheidssituatie aan het 
begin van de jaren negentig verslechterde. In al deze gevalled* was de verslechtering niet het 
gevolg van specifieke regionale oorzaken, maar veeleer van een toename van de werkloosheid 
In het hele land. 
Aan de andere kant van het spectrum bevinden zich ongeveer 20 regio's waar de werkloosheid 
in 1995 meer dan 15 procent bedroeg. Deze regio's zijn geconcentreerd in Spanje, Zuid-ltalië en 
delen van Ierland en Finland. Met uitzondering van Finland waren de regio's die het meest te 
lijden hadden onder hoge werkloosheid, de afgelopen tien jaar over het geheel genomen 
dezelfde. 
Grafiek BU Spreiding van de regionale werkloosheid in de 
werkloosheidspercentage Gemeenschap standaarddeviatie 
12 
standaarddeviatie van de regionale werkloosheidspercentages 
(rechter schaal) 
werkloosheidspercentage EUR-15 
(linker schaal) 
1983 1985 1987 
Bron: diensten van de Commissie. 1989: i99Ü Ü993: 1995: 
\% 
Naast de onveranderlijkheid van de geografische concentratie van de werkloosheid was de 
afgelopen paar jaar sprake van grotere regionale verschillen in werkloosheidspercentages. Een 
manier om deze spreiding te meten is de standaarddeviatie van de regionale 
werkloosheidspercentages1. Deze standaarddeviatie is positief gecorreleerd met conjuncturele 
schommelingen van het werkloosheidspercentage in de Gemeenschap (zie grafiek 81.1). 
Het beeld van tussen 1983 en 1995 (jaren die qua fase in de 
conjunctuurcyclus vergelijkbaar zijn) ernstiger wordende 
regionale onevenwichtigheden geldt voor de meeste Lid­
staten (zie tabel B1.3). De verandering van de spreiding is 
positief gecorreleerd met de verandering van het nationale 
werkloosheidspercentage. In bepaalde landen waar 
ingrijpende hervormingen van de arbeidsmarkt zijn 
doorgevoerd (Nederland, Verenigd Koninkrijk), zijn zowel de 
verschillen tussen de regionale werkloosheidspercentages 
als het nationale werkloosheidspercentage afgenomen. 
Ook al bleef in de meeste landen een hardnekkig verschil 
tussen regio's met hoge en lage werkloosheid bestaan, in 
beide typen regio's was de werkloosheid in hoge mate 
conjunctureel bepaald (voor een aantal landen, zie grafiek 
B1.2). in de meeste landen volgden de pieken en dafen van 
het werkloosheidspercentage in regio's met hoge 
werkloosheid over het algemeen het patroon in de regio's 
met lage werkloosheid, met een vertraging van ongeveer 
een jaar. Hieruit blijkt dat regio's met hoge werkloosheid 
gevoelig blijven voor, maar ook afhankelijk zijn van de 
activiteit in de regio's met lage werkloosheid. Dit komt 
hoofdzakelijk door een verband aan de vraagzijde: hoge en 
toenemende activiteit in regio's met lage werkloosheid zorgt Tabel B1.2 
Verdeling van de regionale 
werkloosheidspercentages 
I Aantal regio's • 
•Percentage Gemiddelde * ggg 
{werklozen . 1983-95 
I <5% 7 4 
I 5 - 6% 9 6 
| 6 - 7% 10 13 
I 7 - 8% 14 13 
I 8 - 9% 13 11 
l 9 -11% 15 15 
I 11-13% 10 10 
13-15% 2 6 
15-17% 8 4 
17-20% 7 5 
20-25% 1 8 
>25% 1 2 
Totaal 97 97 
•••>•• ^^^—^i • i 1^—»—^**—1——P——,— 
voor een toenemende vraag uit deze regio's. Voorts 
kiezen meer ondernemingen voor uitbreiding in regio's 
met een overvloedig arbeidsaanbod. Vanwege de 
grotere kans om in regio's met lage en dalende 
Werkloosheid een baan te vinden, zijn werknemers 
bovendien bereid uit regio's met hoge werkloosheid te 
verhuizen naar regio's met lage werkloosheid. 
De hardnekkigheid van regionale verschillen in 
werkloosheid in de meeste Lid-Staten vloeit voort uit 
een betrekkelijk geringe gevoeligheid voor wijzigingen 
in de economische omstandigheden in het algemeen en 
een relatief hoge rigiditeit van de regionale 
loonstructuur in het bijzonder. Bij een beperkte 
flexibiliteit van de lonen komen 
productiviteitsverschillen tussen regio's vaak 
onvoldoende tot uitdrukking in loonkostenverschillen. 
Om de regionale verschillen in werkloosheid te 
verminderen kan derhalve een hogere mate van 
regionale flexibiliteit van de lonen nodig zijn. Zowel het 
verplaatsen van activiteiten naar minder begunstigde 
regio's als de mobiliteit van werknemers tussen regio's 
en het vermijden van excessieve loonsverhogingen in 
het hele land (vanwege opwaartse druk op de lonen in 
de regio's met lage werkloosheid) worden door een 
grotere mate van regionale loondifferentiatie, die 
overeenkomt met regionale productiviteitsverschillen, 
bevorderd. Tabel B1.3 
Spreiding van regionale 
werkloosheidspercentages 
B 
DK 
WD 
EL 
E 
F 
IRL 
I 
NL 
P 
FIN 
S 
UK 
EUR standaard­
deviatie 
19831 
0,81 
2,08 
1,71 
2,02 
3,28 
1,45 
0,58 
2,77 
1,31 
3,18 
1,87 
0,55 
2,79 
4,06 1995 
3,40 
2,01 
1,84 
2,23 
4,69 
1,89 
0,86 
7,14 
0,58 
1,97 
2,38 
1,29 
0,87 
5,70 nationaal 
werkloosheids­
percentage 
19831 
11,9 
9,5 
6,9 
7,8 
21,4 
7,6 
14,8 
8,5 
11,7 
8,6 
3,7 
1,4 
11,1 
9,1 1995 
9,9 
7,1 
6,6 
9,1 
22,9 
11,5 
14,3 
11,9 
7,3 
7,3 
18,1 
9,2 
8,8 
10,9 
1 1988 voor EL en NL, 1986 voor P, 
1989 voor FIN, 1990 voor S. 
1 De standaarddeviatie is gevoelig voor de mate waarin regio's zijn uitgesplitst. Voor een bepaling van 
de standdaarddeviatie op NUTS2-niveau, zie het "Eerste Cohesieverslag" van de Commissie uit 
november 1996. 
29 
Grafiek B1.2 
Wast-Duitsland Cyclische trend in de regionale 
werkloosheidspercentages 
Frankrijk 
ResLo_roet.de 
laagste werkloosheid 
1983 1989 1987 1689 1991 1993 1995 
Italië 
;1983::::::;;^9R:;Ï:::::IS87:; ;IB.91::::;:;;';:;I993:;:';;;;:;IB 
Nederland 
1983 1985 1987 1989 1991 1993 
Bron ; diensten van de Commissie. 
30 
2. DE VOORNAAMSTE STRUCTURELE PROBLEMEN WAARVOOR DE GEMEENSCHAP 
ZICH GESTELD ZIET 
De onbevredigende prestaties van de economie van de Gemeenschap in de eerste helft van 
de jaren negentig zijn aanleiding geweest tot hernieuwde bezorgdheid over de gevolgen 
van bepaalde structurele lange-termijnontwikkelingen, die op de Gemeenschap van 
invloed zijn. Eén daarvan is de opkomst van nieuwe technologische verbeteringen, 
waarvan vaak gedacht wordt dat zij niet alleen geschoolden bevoordelen, maar ook 
arbeidsbesparend zijn, zodat zelfs de vraag naar geschoold personeel afneemt. Een tweede 
ontwikkeling is de steeds verder gaande globalisering van de wereldeconomie, die heeft 
geleid tot angst dat banen uit de Gemeenschap worden overgebracht naar de nieuwe 
industrielanden, met name in Zuidoost-Azië, en dat onder invloed van deze marktkrachten 
laaggeschoolde arbeiders in de Gemeenschap te maken hebben met neerwaartse druk op 
hun lonen of hoge werkloosheid. Dergelijke opvattingen worden in de hand gewerkt door 
in de Gemeenschap gevestigde ondernemingen die activiteiten overplaatsen naar nieuwe 
opkomende industrielanden. 
Hoewel zulke zorgen en angsten begrijpelijk zijn, zijn zij over het algemeen gebaseerd op 
een onjuiste analyse van de economische gevolgen van technologische vooruitgang en 
globalisering. Laatstgenoemde factoren zijn en blijven de cruciale drijvende kracht achter 
de toename van produktiviteit, groei, werkgelegenheid en levensstandaard in de 
Gemeenschap op lange termijn. Op korte termijn echter nopen zij soms tot pijnlijke 
aanpassingen in bepaalde sectoren van de economie. Om de potentieel omvangrijke lange-
termijnvoordelen van meer technologische vooruitgang, toenemende globalisering en 
sterkere inspanningen om het concurrentievermogen te verhogen, werkelijkheid te laten 
worden, moet voldaan zijn aan twee cruciale voorwaarden: de onvermijdelijke 
aanpassingen moeten soepel en op sociaal aanvaardbare wijze plaatsvinden en de 
economische groei moet voldoende hoog zijn om de middelen die door de technologische 
vooruitgang en globalisering vrijkomen, te benutten. 
2.1 De technologische vooruitgang 
De afgelopen dertig jaar zijn wij getuige geweest van de opkomst van een nieuwe golf 
technologische verbeteringen op belangrijke gebieden als de elektronica, computers, 
telecommunicatie en bio- en ecotechnologie. De meeste van deze nieuwe technologieën 
hebben hun vertakkingen in alle sectoren van de economie. Met name de informatie- en 
communicatietechnologie is de drijvende kracht achter het proces van structurele 
veranderingen en doet overal in de economie haar invloed gelden. De informatie- en 
communicatietechnologie leidt niet alleen tot snel dalende kosten, maar ook tot 
fundamentele veranderingen in werkmethoden en arbeidsverhoudingen, in de organisatie 
van de onderneming en in de wijze waarop kennis wordt geproduceerd en verspreid. 
31 
Macro-economisch kan de rol van technologie worden beoordeeld aan de hand van de 
ontwikkeling van de groei van de totale factorproductiviteit (TFP). De TFP wordt 
gedefinieerd als het gedeelte van de groei van de produktie dat niet kan worden verklaard 
door de toename van de aangewende hoeveelheid kapitaal en arbeid, de twee voornaamste 
productiefactoren2. Op deze wijze kan een stijging van de TFP de weerslag vörriïen van de 
invloed van de technologische vooruitgang, het aanwezige menselijke kapitaal en de 
organisatorische efficiency in het economisch proces. De TFP kan derhalve worden 
geïnterpreteerd als een indicator van de kracht van de endogene groeifactoren in een 
economie. 
Tabel 11. laat zien dat de groei 
van de TFP in de Gemeenschap 
en in de belangrijkste 
partnerlanden van de 
Gemeenschap in de periode 1974-
1985 duidelijker lager was dan in 
de periode 1961-1973. In het 
geval van de Gemeenschap kan 
deze lagere groei grotendeels 
worden toegeschreven aan drie 
factoren: het sterk teruglopen van 
de ruimte om in te lopen op de technologisch leidende natie, de Verenigde Staten; de 
negatieve invloed van macro-economische schokken die het gevolg waren van grote en 
plotselinge veranderingen van relatieve prijzen, in combinatie met een trage aanpassing 
aan de nieuwe omstandigheden in het tijdvak na 1973; en de daling van het aandeel van de 
investeringen in het BBP in de Gemeenschap. 
De afgelopen tien jaar was ondanks grote technologische veranderingen, met name op het 
gebied van informatie en communicatie, geen sprake van een duidelijk herstellende groei 
van de TFP ten opzichte van het lage percentage van de tweede helft van de jaren zeventig 
en het begin van de jaren tachtig. Wel is sinds de start en tenuitvoerlegging van het 
programma voor de interne markt een einde gekomen aan de vertraging en is zelfs een 
gering herstel waarneembaar. Dit herstel is voornamelijk het gevolg van een ten dele -
Tabel 11 
De groei van de TFP1) op lange termijn 
EUR 
VS 
Japan 1961-73 
2,8 
1,6 
6,3 1974-85 
1,0 
0,4 
1,1 1986-95 
1,2 
0,8 
0,9 1986-90 
1,5 
0,6 
2,3 
• 1991-95 
1,0 
0,9 
-0,5 
!) Totale factorproductiviteit: gemiddelde productiviteit van 
arbeid en kapitaal, gewogen met het aandeel van het 
factorinkomen. 
Bron: diensten van de Commissie. 
De totale factorproductiviteit is berekend met als uitgangspunt een produktiefunctie, waarin de 
omvang van de produktie wordt bepaald door de omvang van de input van de twee produktiefactoren, 
arbeid en kapitaal, en een bepaalde mate van technologische vooruitgang (totale factorproductiviteit): 
Y = A(t)F(L,K) waarin Y de produktie voorstelt, L en AT de input van arbeid en kapitaal en A(t) het 
effect van de technologische vooruitgang. Uitgaande van constante schaalopbrengsten kan de mate 
van technologische vooruitgang bij benadering worden berekend als g = y - ak waarin g de 
technologische vooruitgang voorstelt (mutatie van de totale factorproductiviteit), v de groei van het 
volume van het BBP per werknemer, a het aandeel van de winst in het BBP tegen factorkosten en k 
de groei van de kapitaalgoederenvoorraad per werknemer. Op deze wijze wordt de totale 
factorproductiviteit ex post gemeten als een restterm, die ook de input van andere factoren dan arbeid 
en kapitaal omvat. In nieuwe groeitheorieën daarentegen is de technologische vooruitgang een 
endogeen onderdeel van het economisch systeem, dat door economisch beleid en investeringen in 
materieel en menselijk kapitaal kan worden beïnvloed. 
32 
conjunctureel bepaald aantrekken van de TFP-stijging in de tweede helft van de jaren 
tachtig, toen de economie van de Gemeenschap werd gekenmerkt door sterk toenemende 
investeringen. De afgelopen twintig jaar is de TFP in de Gemeenschap gestegen in een 
tempo dat vrijwel gelijk was aan dat van Japan en dat ongeveer twee maal zo hoog lag als 
in de Verenigde Staten. 
Dat de snelle technologische vooruitgang in de jaren tachtig en negentig niet tot 
uitdrukking komt in groei van de TFP in de hele economie (de zogenaamde 
"productiviteits- of Solow-paradox"), houdt wellicht merendeels verband met de te Jage 
economische groei en met name de geringe investeringen. Ook andere verklaringen zijn 
gesuggereerd3, waaronder: problemen bij het meten van technologische vooruitgang en 
productiviteit, met name in de dienstensector; de noodzaak van aanvullende investeringen 
in de organisatie en institutionele veranderingen; verschuivingen in de aard van de 
innovatie waardoor meer aandacht wordt geschonken aan productdifferentiatie en minder 
aan productverbetering en geheel nieuwe producten; en de tijdsvertraging waarmee 
nieuwe technologie doorwerkt in de economie. 
Green van deze verklaringen echter doet twijfel rijzen aan het feit dat de technologische 
vooruitgang en de overgang naar een op kennis gebaseerde economie op middellange en 
lange termijn de drijvende krachten zijn achter de toename van de economische activiteit, 
de productiviteit en de levensstandaard in de Gemeenschap. Technologische vooruitgang 
impliceert een voortdurende verschuiving in de structuur van productie en 
werkgelegenheid, weg van landbouw en verwerkende industrie en in de richting van de 
dienstensector en nieuwe groeisectoren als communicatie, bio- en ecotechnologie, 
gezondheidszorg, vrijetijdsbesteding en milieu. De toepassing van nieuwe technologie 
elimineert met name laagbetaalde, laag-productieve banen van ongeschoolden en schept 
banen die productiever zijn, meer scholing vragen en beter betaald worden. Van een 
dergelijk transformatieproces is in de Gemeenschap al sinds de oprichting sprake. 
Zoals blijkt uit grafiek 12 is de werkgelegenheid in landbouw en industrie de afgelopen 
vijfentwintig jaar gedaald. In tegenstelling tot de voortdurende daling van het aantal 
werkenden in de landbouw was bij de werkgelegenheid in de industrie in tijden van relatief 
krachtige economische groei echter sprake van een stabilisatie of zelfs een stijging. Het 
verlies aan banen in de landbouw en de industrie werd gecompenseerd door de stijgende 
werkgelegenheid in de dienstensector. Deze stijging werd tijdens de recessie van 1992-
1993 slechts tijdelijk onderbroken, ten dele onder invloed van sterkere concurrentie, bij 
voorbeeld in de financiële dienstverlening, en door de conjuncturele kwetsbaarheid van 
veel middelgrote en kleine bedrijven. 
Zie OESO (1996), "Technology, productivity and job creation. Analytical report", met name 
blz. 26-29. 
33 
Grafiek 12 | Bruto toegevoegde waarde, 
naar sectoren *, EUR 
Index 1670 - 100 (conetante prijzen) 
970 1975 1960 1985 1990 199» 
Sectorale werkgelegen heïds-
kMim.No ontwikkeling, EUR 
* Bruto toegevoegde waarde voor EUR excl. E, IRU, L eh P. 
Bron diensten van de Commissie «nLFS van de OESO. Graflek13 ' Werkgelegenheid naar type, 
110 in de verwerkende industrie, EUR 
1B70-100 
80 
1970 1974 197B 1982 198S 1990 1994 
1970 «100 
Gemiddeld technologisch niveau 
60 
197C 1974 1978 1982 198$ 19#0 1994 
Bron: $TAN-geg»ven*ba«k van 4» OE$0, 
Grafiek 13 wijst uit dat binnen de verwerkende industrie de werkgelegenheid in de 
technologisch geavanceerde bedrijfstakken in de Gemeenschap in de jaren tachtig duidelijk 
is toegenomen, ook al is deze stijging van de werkgelegenheid tijdens de periode van 
geringe economische groei in de eerste helft van de jaren negentig weer teniet gedaan. 
Daarentegen is in laag-technologische sectoren van de verwerkende industrie sinds het 
begin van de jaren zeventig sprake van een duidelijke en voortdurende daling van het 
aantal arbeidsplaatsen. 
Om ten volle te profiteren van de nieuwe golf technologische verbeteringen moet aan vier 
voorwaarden worden voldaan. 
Ten eerste moeten efficiënte goederen- en dienstenmarkten snelle veranderingen van 
relatieve prijzen mogelijk maken. In sectoren waar onder invloed van de technologische 
vernieuwing, het openstellen van markten en deregulering de productiviteit relatief snel 
stijgt, moeten de relatieve prijzen dalen, zodat de productiviteitsverbetering wordt 
doorgegeven aan de rest van de economie. Langs deze weg kunnen de relatieve prijzen in 
sectoren met een lager dan gemiddelde productiviteitstoename stijgen. Alleen onder deze 
voorwaarde kan in de meer arbeidsintensieve sectoren de werkgelegenheid toenemen. Er 
34 
zijn aanwijzingen dat in de Gemeenschap betrekkelijk goed aan deze eis voldaan wordt.4 
Druk van de concurrentie en effectief mededingingsbeleid moeten ervoor zorgen dat in de 
toekomst nog beter aan deze voorwaarde voldaan wordt. 
Ten tweede moeten de onvermijdelijke sectorale veranderingen soepel en op sociaal 
aanvaardbare wijze plaatsvinden. In de economie van de Gemeenschap' lijkt aan deze 
voorwaarde te zijn voldaan, zij het met enige moeilijkheden. Meer beroeps- en 
geografische mobiliteit, alsmede een verlaging van de niet-loonkosten van arbeid en 
tijdelijk lagere aanvangslonen voor laaggeschoolden kunnen bijdragen tot het dempen van 
de aanpassingen die het gevolg zijn van technologische vooruitgang, globalisering en 
dalende subsidies voor sectoren en bedrijfstakken in moeilijkheden. 
In de derde plaats moet de overgang naar een op kennis gebaseerd patroon van productie 
van goederen en diensten vergezeld gaan van beleid om in het algemeen de vorming van 
menselijk kapitaal in de Gemeenschap te bevorderen en van maatregelen om in het 
bijzonder de inzetbaarheid van laaggeschoolden te vergroten (bij voorbeeld door lagere 
niet-loonkosten, lagere belastingen, tijdelijk verlaagde aanvangslonen, verbetering van 
onderwijs en opleiding, enz.). 
Ten vierde moet het productiepotentieel dat door de technologische vooruitgang en de 
sterkere concurrentie wordt geschapen, daadwerkelijk worden benut door een stijging van 
de economische groei die hoger is dan de toename van de productiviteit. Als de 
vrijkomende middelen niet worden aangewend, is het totale saldo van gecreëerde en 
vernietigde arbeidsplaatsen onvoldoende positief om de toenemende beroepsbevolking aan 
werk te helpen en de werkloosheid te laten dalen. Achterblijvende economische groei is 
het voornaamste probleem van de Gemeenschap, hetgeen onderstreept dat de 
belemmeringen voor economische groei waarop in hoofdstuk 1 gewezen is, vastberaden 
uit de weg moeten worden geruimd. 
2.2 De globalisering 
De technologische vooruitgang, de concurrentie en de globalisering zijn ontwikkelingen 
die elkaar versterken. Globalisering kan worden gedefinieerd als het proces, waarin de 
dynamiek van de handel in goederen en diensten en de kapitaal- en technologiestromen 
ertoe leiden dat markten en productie in verschillende landen steeds meer met elkaar 
verweven raken. Dit is geen nieuw verschijnsel, maar de voortzetting van ontwikkelingen 
die reeds geruime tijd aan de gang zijn. Sedert het einde van de tweede wereldoorlog is 
ook actief gestreefd naar een meer geïntegreerde wereldeconomie. Het welbekende 
argument vóór globalisering is dat deze een belangrijke rol heeft gespeeld en nog speelt in 
de stijging van de levensstandaard, omdat de allocatie van middelen er door wordt 
verbeterd en er een disciplinerend effect op het economisch beleid van uitgaat. Sinds de 
Voor een nader uitgewerkte analyse van de relatie tussen productiviteit en groei van de 
werkgelegenheid, zie kader 6 in AER1996, European Economy, n° 61, blz. 64. 
35 
oprichting heeft de Gemeenschap belangrijke invloed uitgeoefend op dit proces. De 
Europese integratie moet niet alleen gezien worden als een integraal onderdeel ervan, zij 
voegt er ook een dimensie aan toe. Het streven naar sterkere integratie door onder meer 
de vorming van een douane-unie, de voltooiing van de interne markt en de op handen 
zijnde economische en monetaire unie is vergezeld gegaan van belangrijke institutionele 
ontwikkelingen en het delen van soevereiniteit op bepaalde beleidsgebieden. 
De afgelopen twee decennia heeft de globalisering aan kracht gewonnen. Onder invloed 
van diverse krachten zijn sedert medio de jaren zeventig de economische banden tussen de 
geïndustrialiseerde landen aanmerkelijk intensiever geworden. De voornaamste van deze 
krachten zijn de enorme verlaging van de communicatie- en transportkosten, de 
geleidelijke mondiale afbouw van handelsbelemmeringen (sinds de Uruguay-ronde geldt 
dit ook voor landbouwprodukten en door de GATS-overeenkomst is een begin gemaakt 
met de liberalisering van de diensten), de voortgaande liberalisering vaii het 
kapitaalverkeer en tenslotte veranderingen in de ondernemingsorganisatie en -strategie. 
Bovendien hebben ontwikkelingslanden die tot nog toe op zichzelf gericht waren, hun 
markten opengesteld en zich steeds meer geïntegreerd in de wereldeconomie. De meest 
recente ontwikkeling in dit verband is de openstelling van de voorheen door de Staat 
gecontroleerde economieën van de landen in Midden- en Oost-Europa (LMOE) en de 
voormalige Sovjet-Unie. Op middellange tot lange termijn is onvermijdelijk dat deze 
tendens versneld doorzet en een grotere groep landen met een hogere bevolkingsdichtheid 
omvat. 
De omvang van de globalisering kan 
worden beoordeeld op basis van de 
ontwikkeling van de internationale 
handels- en kapitaalstromen. 
2.2.1 Handel 
In de jaren 1950-1973 nam het volume 
van de wereldhandel (goederen en 
diensten) jaarlijks met bijna 8 procent 
toe, terwijl het volume van het BBP 
jaarlijks met 5 procent steeg. In de tien 
jaar na het verdwijnen van het stelsel 
van vaste wisselkoersen van Bretton-
Woods en de eerste oliecrisis vertraagde 
de groei van zowel de wereldhandel als 
het mondiale BBP aanzienlijk. Grafiek 14 Elasticiteit van de 
wereldhandel voor de mondiale 
productie * 
•:i:97o;: : 1975:; :1980: :i985:: 1990: 1995: 
* Wereldhandel in goederen en diensten, berekend als de gemiddelde 
jaarlijkse mutatie in procenten van de reële wereldultvoer cn -invoer. Oe 
elasticiteit is berekend als de jaarlijkse procentuele mutatie van de 
wereldhandel, gedeeld door de jaarlijkse procentuele mutatie van het 
mondiale BBP (beide grootheden reëel). 
Bron: IMF. 
36 
Sinds 1983 echter versnelt het groeitempo van de wereldhandel (een gemiddelde groei van 
5,7 procent per jaar) weer zodanig, dat de toename van het mondiale BBP (dat met 
slechts 3,4 procent per jaar is gestegen) daarbij duidelijk achterblijft. Sedert het begin van 
de jaren negentig is de elasticiteit van de wereldhandel ten opzichte van het mondiale BBP 
zelfs tot meer dan 2 gestegen (zie grafiek 14). Een bijkomend verschijnsel is dat de 
verhouding tussen de export (goederen en diensten) en het BBP voor de wereld als geheel 
sterk is gestegen: na tussen 1950 en 1973 te zijn verdubbeld tot 16 procent, is deze 
verhouding in 1995 opgelopen tot bijna 25 procent5. 
Grafiek 15 
mm m. Aandeel in de wereldgoederenuitvoer* 
EUR 
Q 1 i i i | | |__l t i I i i i i | i i i i I i i i i I i i i i I i 
1963 1968 1973 197S 1983 1988 1993 
* Nominaal; exclusief intracommunautaire ujtyoer, 
Broh: diensten van de Commissie, statistieken Van de buitenlandse handel. 
De Gemeenschap heeft in dit globaliseringsproces een actieve en positieve rol gespeeld. 
Ook heeft de Gemeenschap betrekkelijk goed het hoofd kunnen bieden aan de 
toenemende druk van de concurrentie. Sedert het begin van de jaren zeventig is het 
aandeel van de Gemeenschap in de mondiale goederenuitvoer weliswaar gedaald, maar het 
is met ongeveer 24 procent (exclusief de intracommunautaire handel) nog altijd hoog. 
Voor zover de daling van het aandeel in de wereldhandel het gevolg is van de opkomst 
van nieuwe handelspartners in de wereld en de toegenomen integratie van de Lid-Staten, 
is geen sprake van een verontrustend verschijnsel. Interessant is in dit verband dat het 
grootste deel van de toename van het aandeel van de Aziatische landen in de 
wereldhandel6 voornamelijk ten koste is gegaan van de andere ontwikkelingslanden. 
Inclusief de intracommunautaire handel. 
Het aandeel van de Dynamische Aziatische Economieën (DAE) in de werelduitvoer is van 5 a 6 
procent aan het begin van de jaren zeventig gestegen tot ongeveer 15 procent op dit moment. 
37 
Tabel 12 
Geografische samenstelling van de handel met landen 
buiten de Gemeenschap 
(goederen, extra-communautair) 
als % van het nominale 
BBP 
19761> 19822) 19953) jaarlijkse % mutatie van 
de waarde 
82/771) 87/822) 95/873) %vari 
totaal 
1995 
uitvoer naar: 
• totaal 
• OESO 
waarvan: 
VS 
Japan 
• niet-OESO 
waarvan: 
DAE4) 
China 
rest van Azië5) 
LMOE6) 
invoer uit: 
• totaal 
• OESO 
waarvan: 
VS 
Japan 
• niet-OESO 
waaivan: 
DAE 
China 
rest van Azië 
LMOE 
handelsbalans 
• totaal 
• OESO 
waarvan: 
VS 
Japan 
• niet-OESO 
waan'an: 
DAE 
China 
rest van Azië • 
LMOE 10,9 
4,6 
1,2 
0,2 
6,2 
0,3 
0,1 
0,2 
0,9 
12,1 
4,9 
1,9 
0,5 
7,2 
0,5 
0,1 
0,3 
0,8 
-1,3 
-0,3 
-0,7 
-0,3 
-1,0 
-0,2 
0,0 
-0,1 
0.1 11,5 
5,0 
1,7 
0,3 
6,4 
0,4 
0,1 
0,5 
0,7 
12,9 
5,7 
2,2 
0,7 
7,2 
0,6 
0,1 
0,3 
1,0 
-1,4 
-0,7 
-0,4 
-0,5 
-0,7 
-0,1 
0,0 
0,1 
-0.3 9,8 
4,9 
1,6 
0,5 
4,9 
1,1 
0,2 
0,4 
1,0 
9,6 
5,1 
1,6 
0,8 
4,5 
0,9 
0,4 
0,4 
1,0 
0,3 
-0,2 
-0,1 
-0,3 
0,5 
0,1 
-0,2 
0,0 
0,0 12,5 
13,0 
17,9 
14,6 
12,1 
17,7 
10,5 
25,9 
5,7 
12,6 
14,3 
13,5 
18,8 
11,4 
14,7 
12,0 
13,3 
15,9 
(7) 
-1,2 
-0,4 
-0,5 
-0,4 
-0,8 
-0,2 
0,0 
0,0 
-0,1 3,3 
9,3 
10,9 
15,5 
-2,5 
11,3 
18,7 
3,7 
1,4 
0,8 
5,6 
0,9 
12,4 
-3,9 
10,3 
14,2 
5,8 
0,8 
(7) 
-0,5 
-0,1 
0,2 
-0,5 
-0,4 
-0,1 
0,0 
0,1 
-0,3 8,7 
4,9 
3,3 
10,2 
12,9 
16,4 
11,3 
8,5 
16,4 
8,2 
5,9 
7,2 
4,8 
10,7 
9,3 
21,5 
10,0 
13,2 
(7) 
-0,5 
-0,4 
-0,1 
-0,5 
-0,1 
-0,1 
-0,1 
0,0 
-0.1 100,0 
49,7 
15,8 
5,0 
50,3 
10,6 
2,2 
4,0 
10,7 
100,0 
53,2 
17,1 
8,8 
46,8 
9,4 
4,3 
3,9 
10.9 
*) EUR9: EUR15 exclusief EL, E, A, P, FIN en S. 
2) EUR10: EUR15 exclusief E, A, P, FIN en S. 
3) EUR12: EUR 15 exclusief A, FIN en S. 
4) Hong Kong, Zuid-Korea, Maleisië, Singapore, Taiwan, Thailand. 
5) Afghanistan, Pakistan, India, Bangladesh, Maladiven, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, 
Myanmar, Laos, Vietnam, Cambodja, Indonesië, Brunei, Filipijnen, Mongolië, Macao. 
") Albanië, Bulgarije, Tsjechië, Slowakije, Hongarije, Polen, Roemenië, de voormalige 
Sovj et-Unie en Slovenië. 
7) Gemiddelde saldo op de handelsbalans in de betreffende periode, in % van het BBP. 
Bron: diensten van de Commissie. 
38 
Een betrekkelijk klein deel van de export van de Gemeenschap naar landen daarbuiten 
gaat naar de Aziatische markten, die snel groeien en dat in de nabije toekomst 
waarschijnlijk zullen blijven doen. In 1995 bedroeg de uitvoer van de Gemeenschap naar 
Azië (inclusief China) slechts ongeveer 17 procent van de totale uitvoer naar landen buiten 
de EG; voor de Verenigde Staten en Japan is dit aandeel respectievelijk 20 en 44 procent. 
Opgemerkt zij wel dat de export van de Gemeenschap naar deze landen sinds het eind van 
de jaren tachtig sterk toeneemt (zie tabel 12). Voorts is het aandeel van de uitvoer van de 
Gemeenschap naar de LMOE, waar de markten eveneens sterk groeien, significant hoger 
dan dat van de Verenigde Staten en Japan. 
Er is echter enige reden tot zorg. De Gemeenschap is in verhoudingsgewijs geringe mate 
gespecialiseerd in sectoren die technologisch geavanceerd zijn en waar de vraag groot is. 
Het aandeel van de sectoren met een sterk groeiende vraag in de totale uitvoer naar 
landen buiten de Gemeenschap bedroeg in 1994 30 procent, terwijl dat voor de Verenigde 
Staten en Japan respectievelijk 39 en 34 procent was. Het aandeel van de technologisch 
geavanceerde sectoren in de totale uitvoer naar landen buiten de Gemeenschap bedroeg 
(in 1993) 23 procent, terwijl dat voor de Verenigde Staten en Japan ongeveer 37 procent 
was. 
Een van de meest opvallende aspecten van de recente globalisering is de opkomst van de 
nieuwe geïndustrialiseerde landen als vooraanstaande leveranciers en exporteurs van 
internationaal verhandelde goederen (met name verwerkte produkten). De invoer in de 
EG uit Aziatische landen is het afgelopen decennium spectaculair gestegen, waardoor het 
aandeel van Azië in de invoer uit landen buiten de EG scherp is toegenomen. Hoewel de 
invoer uit Aziatische landen in 1995 slechts 1,3 procent van het BBP van de Gemeenschap 
bedroeg, verwerven deze landen zich in toenemende mate een plaats als belangrijke 
concurrenten op de EG-markt. In 1995 hadden zij een aandeel van ongeveer 18 procent in 
de totale invoer in de EG uit de rest van de wereld (zie tabel 12). 
Tabel 13 laat zien dat de groei van de export uit Azië naar de Gemeenschap niet beperkt 
blijft tot traditionele laaggeschoolde sectoren als kleding en textiel. Hooggeschoolde, 
kapitaalintensieve sectoren als machinebouw en voertuigen en technologisch geavanceerde 
producten hebben een toenemend aandeel in de uitvoer uit Azië naar de Gemeenschap. De 
toegenomen mobiliteit van beleggingskapitaal en de gemakkelijkere toegang tot 
technologie sinds het begin van de jaren tachtig hebben in belangrijke mate bijgedragen tot 
deze ontwikkeling. Ook beperkingen op de toegang tot markten voor "gevoelige" 
producten (bij voorbeeld textiel en kleding, ijzer en staal) hebben wellicht bevorderd dat 
de Aziatische landen hun aandacht hebben verlegd naar een sterkere mate van specialisatie 
in meer geavanceerde marktsegmenten. Ten gevolge daarvan is de last van aanpassingen 
in de EG ten dele komen te rusten op sectoren, waarin de EG-landen tot voor kort niet te 
maken hadden met rechtstreekse concurrentie van exportproducten uit Azië. 
39 
Tabel 13 
De regionale samenstelling van de invoer in de EG van verwerkte producten 
uit landen buiten de EG1> 
VS 1980 
1995 
Japan 1980 
1995 
ontwikke- 1980 
lingslan- 1994 
den2) 
waarvan: 
DAE 1980 
1995 
China 1980 
1995 
overige lan- 1980 
den in Azië 1995 
LMOE 1980 
1995 totaal 
% van de totale 
invoer van verwerk­
te producten uit lan­
den buiten de EG 
22,9 
21,6 
8,6 
12,4 
27,4 
36,4 
7,6 
12,2 
0,9 
5,7 
2,5 
4,6 
5,2 
11,6 % van de totale invoer van producten van de I 
verwerkende industrie uit elk land of elke groep I 
landen I 
machines, 
voertuigen 
26,4 
30,8 
37,6 
47,4 
4,7 
13,7 
3,1 
30,8 
0,8 
9,6 
1,5 
4,1 
9,8 
14,0 chemische 
producten 
9,1 
8,9 
3,5 
5,0 
6,2 
4,7 
0,4 
1,7 
13,5 
5,8 
1,1 
2,9 
12,7 
7,3 kleding en 
textiel 
4,3 
2,2 
3,1 
1.4 
23,7 
23,7 
31,3 
11,1 
44,1 
23,9 
42,2 
50,2 
16,9 
17,5 hi-tech 
24,3 
33,5 
38,9 
36,1 
7,4 
17,3 
20,2 
34,3 
1,9 
21,3 
2,9 
8,6 
3,6 
9,0 
^EUR 9 voor 1980 en EUR 12 voor 1995. 
2) Landen in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan die de conventie van Lomé ondertekend 
hebben, Midden- en Zuid-Amerika, het Midden-Oosten, de DAE, China, overige landen in Azië en de 
LMOE. 
Bron: diensten van de Commissie. 
De groei van de uitvoer uit de Gemeenschap naar andere delen van de wereld en de invoer 
in de Gemeenschap uit andere delen van de wereld hebben elkaar ongeveer in evenwicht 
gehouden. Wel is het tekort van ongeveer 1 procent van het BBP op de handelsbalans van 
de Gemeenschap met de ontwikkelingslanden, waarvan na de eerste oliecrisis sprake was, 
omgeslagen in een momenteel bescheiden overschot. De handel met de nieuwe 
opkomende economieën in Azië en de LMOE was de afgelopen twee decennia globaal in 
evenwicht. 
2.2.2 Buitenlandse directe investeringen (BDI) 
Sinds de tweede helft van de jaren tachtig zijn de BDI-stromen mondiaal snel 
toegenomen, zowel in absolute cijfers als in verhouding tot de handelsstromen en de groei 
van de productie. Van gemiddeld 50 miljard USD per jaar in de periode 1981-1985 zijn de 
BDI-stromen via gemiddeld 155 miljard USD per jaar in de periode 1986-1990 
toegenomen tot 200 miljard USD in 1990. Door de vertraging van de economie en de 
40 
slechtere bedrijfsresultaten in een aantal geïndustrialiseerde landen namen de BDI-stromen 
aan het begin van de jaren negentig aanzienlijk af, waarop sinds 1994 weer een sterk 
herstel is gevolgd. Volgens de UNCTAD7 bedroegen de mondiale BDI-stromen in 1995 
315 miljard USD. De afgelopen tien jaar zijn de mondiale BDI-stromen nominaal 
gemiddeld meer dan twee maal zo snel gegroeid als het mondiale BBP. 
De Gemeenschap was voor de BDI-
stromen zowel een belangrijke bron als 
een belangrijk bestemmingspunt. Hoewel 
onder invloed van de 
conjunctuurvertraging begin jaren 
negentig sprake was van een zekere 
achteruitgang, is de omvang van zowel de 
inkomende als de uitgaande BDI-stromen 
historisch bezien hoog (zie tabel 14). De 
Gemeenschap (inclusief intra-: 
communautaire BDI-stromen) vormde de 
bron van 42 procent van de mondiale 
BDI-stromen in 1995 en was de 
bestemming van 36 procent van de 
inkomende BDI-stromen. 
Nadat medio jaren tachtig-het programma 
voor de interne markt gestart werd, is de 
Gemeenschap in toenemende mate een 
aantrekkelijke bestemming geworden 
voor traditionele investeerders, zoals de 
VS en Japan, en voor de nieuwkomers uit 
Zuidoost-Azië die trachten hun positie op 
de interne markt te verstevigen. De 
afschaffing van niet-tarifaire 
belemmeringen, de vereenvoudiging van 
administratieve formaliteiten, het vooruitzicht van een grote en groeiende vraag op de 
markt en de potentiële schaalvoordelen hebben kennelijk een sterke prikkel gevormd om 
in de EG te investeren. Ook heeft het programma voor de interne markt geleid tot 
ongekende bedragen aan BDI-stromen tussen de Lid-Staten van de EG. Het aandeel van 
de intracommunautaire BDI-stromen in de totale uitgaande BDI-stromen van de EG is 
sterk gestegen, van 20 procent in 1983 tot 59 procent in 1994. Tabel 14 
Buitenlandse directe investeringen 
(in miljard USD) 
inkomend 
% wereld 
% BIVAl) 
uitgaand 
% wereld 
% BIVAl) 
netto 
stromen 
inkomend 
% BIVA» 
uitgaand 
% BIVAl) 
inkomend 
% BIVAl) 
uitgaand 
| % BIVAX) 1975 1980 1985 1990 1995 
EUR 15 
(intracommunautair + uit/naar landen 
buiten de EG) 
9,9 
45,9 
2,6 
9,9 
36,0 
2,6 
0,0 21,3 
40,9 
2,8 
27,0 
46,8 
3,6 
5,7 15,4 
31,1 
2,9 
25,5 
42,6 
4,8 
10,1 97,4 
47,8 
7,0 
133,0 
55,4 
9,5 
35,6 111,9 
35,5 
7,0 
132,3 
41,6 
8,3 
20,4 
VS 
2,6 
0,9 
14,2 
5,1 16,9 
3,1 
21,9 
4,0 19,2 
2,5 
15,2 
1,9 47,9 
5,1 
27,2 
2,9 60,2 
4,9 
95,5 
7,8 
Japan 
0,2 
0,1 
1,8 
1,1 0,3 
0,1 
2,4 
0,7 0,6 
0,2 
6,4 
U 1,7 
0,2 
48,0 
5,1 0,5 
0,0 
21,3 
1,5 
0 Bruto investeringen in vaste activa. 
Bron: UNCTAD. 
7 UNCTAD (1996), World investment report, Genève. 
41 
Van de uitgaande investeringsstromen uit de EG naar landen buiten de EG gaat een groot 
gedeelte (in 1994 ongeveer 60 procent) naar andere industrielanden. Dit percentage daalt 
echter: in het midden van de jaren tachtig was het nog ongeveer 75 procent. In de groep 
ontwikkelingslanden zijn landen in Azië steeds belangrijker als locatie voor investeringen 
vanuit de EG. Dit geldt ook voor China, waarvan het aandeel in de uitgaande BDI-
stromen van de EG de afgelopen jaren sterk is toegenomen. Opvallend is dat de uitgaande 
BDI-stromen van de EG in vergelijking met de bruto investeringen in vaste activa in de 
Gemeenschap gering zijn (ongeveer 2 tot 3 procent voor de totale uitgaande BDI-stromen 
naar landen buiten de EG)8. 
Grafiek 16 
M MrdECU Buitenlandse directe investeringen 
indeEUR-12 
Extra- en intracommunautaire stromen 
Intra-EG Directe investeringen in het buitenland zijn 
een gebruikelijk onderdeel van de 
groeistrategie van ondernemingen, dat de 
onderneming in staat stelt haar sterke 
punten op grotere schaal te benutten. 
Vanuit dit gezichtspunt kunnen uitgaande 
BDI-stromen naar dynamische en snel 
groeiende economieën wijzen op een 
concurrentievoordeel. Alleen als deze 
verplaatsingen niet worden gecompenseerd 
door globaal even omvangrijke inkomende 
BDI-stromen of als zij vergezeld gaan van 
achterblijvende binnenlandse investeringen, 
is er reden om te twijfelen aan de 
aantrekkelijkheid van een land als 
productielocatie. Tot dusverre doet de 
Gemeenschap het in de internationale 
concurrentieslag om directe investeringen 
relatief goed, zoals moge blijken uit de 
krachtige groei van de inkomende BDI-
stromen en het bescheiden netto-overschot 
bij de BDI-stromen. Kennelijk zijn, gezien de sterke (zij het afnemende) correlatie tussen 
de richting van de uitvoer en de uitgaande BDI, vestiging in de Gemeenschap en productie 
in het buitenland complementair. Voorts zijn er geen aanwijzingen dat productiefaciliteiten 18*4 1899 199* «87 1988 1888 1990 1891 1883 1893 1984 
Bróni diensten van de Commissie. 
Deze analyse beperkt zich tot trends voor de Gemeenschap als geheel, waarachter belangrijke 
verschillen tussen de Lid-Staten schuil gaan. In het geval van Duitsland bij voorbeeld was de omvang 
van de inkomende BDI-stromen traditioneel altijd al gering in vergelijking met de uitgaande BDI-
stromen. Waar in de jaren tachtig de omvangrijke netto uitgaande BDI-stromen de weerslag waren 
van een solide overschot op de lopende rekening, heeft het oplopende verschil na de eenwording, toen 
de lopende rekening een tekort ging vertonen, het huidige debat over de aantrekkelijkheid van 
Duitsland als productielocatie ("Standort Deutschland") aangewakkerd. De grote waardestijging van 
de DEM in recente jaren heeft ongetwijfeld een rol gespeeld, maar structurele zwakke punten in de 
Duitse economie hebben in hoge mate bijgedragen tot de huidige bezorgdheid op dit gebied. In 
tegenstelling tot Duitsland was eind jaren tachtig in het Verenigd Koninkrijk, na de deregulering en 
privatisering van begin jaren tachtig, juist sprake van een sterke stijging van de inkomende BDI-
stromen, met name van Japanse ondernemingen. 
42 
hoofdzakelijk om redenen van kosten naar het 
buitenland overgebracht worden, ook al kan dit voor 
bepaalde arbeidsintensieve sectoren als kleding, 
schoeisel en speelgoed wel het geval zijn. 
2.2.3 Beleggingskapitaalstromen 
Niet alleen de BDI-stromén zijn de afgelopen twintig 
jaar aanzienlijk toegenomen, ook de internationale 
beleggingskapitaalstromen zijn onder invloed van 
financiële deregulering en innovatie enorm gestegen. 
De omvang van de grensoverschrijdende transacties 
in obligaties en aandelen bij voorbeeld is in de 
belangrijkste industrielanden geëxplodeerd van 
minder dan 10 procent van het BBP in 1980 tot 
tussen de 150 en 250 procent in 1995. Het 
wereldwijde volume van de valutahandel is eveneens 
sterk gestegen tot een dagomzet, die thans 1500 
miljard USD bedraagt. Opgemerkt zij dat het bij deze 
transacties hoofdzakelijk gaat om handel in pakketten 
financiële activa (waaronder staatsobligaties), die in 
de loop der tijd zijn opgebouwd en onmiddellijk 
reageren op zelfs maar marginale 
rendementsverschillen. Tabel 15 1 
Samenstelling van de buitenlandse 
directe investeringen in de EG 
(in miljard ecu) 
uit: 
-VS 
1 - Japan 
1 - Azië3) 
- overig 
naar: 
-VS 
-Japan 
- Azië3) 
- China 
-LMOE 
- overig 
intra­
communautair 1984,} 19901) 19942> 
inkomende BDI uit 
landen buiten de EG 
3,0 
0,4 
2,8 9,2 
5,4 
18,2 8,5 
1,4 
0,5 
9,5 
uitgaande BDI naar 
landen buiten de EG 
11,5 
0,3 
0,0 
5,6 
4,2 7,2 
0,9-
0,2 
12,2 
39,3 6,4 
0,3 
2,4 
0,5 
3,3 
8,6 
37,4 
(1) EUR12. 
(2)EUR15. 
(3) Azië: Thailand, Maleisië, Indonesië, 
Singapore, Filipijnen, Zuid-Korea, 
Taiwan, Hong Kong en India. 
I Bron: diensten van de Commissie 
De liberalisering van de financiële markten heeft tevens bijgedragen tot een betere 
allocatie van middelen. Aangezien houders van financiële activa zeer gevoelig zijn voor 
veranderingen van de stemming op de internationale financiële markten, hebben zij een 
sterk disciplinerend effect op de wisselkoersen en het economisch beleid. Het negeren van 
signalen uit de markt leidt onvermijdelijk tot onrust op de valuta- en obligatiemarkten; 
zoals in hoofdstuk 1 is gebleken, vormt dergelijke onrust weer een belangrijke 
belemmering voor de economische groei. 
2.2.4 Economische implicaties 
Er zijn weinig aanwijzingen dat de globalisering als zodanig en de toegenomen handel met 
en investeringen in ontwikkelingslanden in het bijzonder een belangrijke oorzaak zijn van 
de werkloosheid in de Gemeenschap. Integendeel, door de betere allocatie van middelen is 
toenemende handel een belangrijke bron van economische groei en van een stijgende 
levensstandaard. 
43 
Ten eerste moet men in gedachten houden dat de openheid van de Gemeenschap voor de 
wereldeconomie betrekkelijk gering is, in het algemeen vergelijkbaar met de Verenigde Staten 
en Japan. In 1995 was de mate van openheid9 van de Gemeenschap ongeveer 10 procent, 
hetgeen moet worden vergeleken met 12 procent voor de Verenigde Staten en 9 procent voor 
Japan. Dit impliceert dat de globalisering van de handel slechts voor een beperkt gedeelte van 
de economie van de Gemeenschap rechtstreekse gevolgen heeft. 
Ten tweede zij erop gewezen dat het bij het merendeel van de economische betrekkingen van 
de EG gaat om banden met landen van de Gemeenschap en met de belangrijkste 
handelspartners. Dit betekent dat van globalisering vooral sprake is bij landen die qua 
economische structuur, aanwezigheid van productiefactoren en loon- en productiviteitspeil 
vergelijkbaar zijn. Daarom hebben internationale handel en BDI-stromen voornamelijk binnen 
de triade (de Gemeenschap, de Verenigde Staten en Japan) gevolgen voor het scheppen van 
werkgelegenheid. Het intensiever worden van de economische banden tussen de 
geïndustrialiseerde landen moet niet als een nadeel worden gezien, maar veeleer als factor die 
de welvaart in de Gemeenschap bevordert. Dit is de reden voor verscheidene onderdelen van 
het EG-beleid, met name het nieuwe initiatief voor toegang tot markten, waarmee getracht 
wordt de voordelen van de globalisering voor de Gemeenschap te maximaliseren. 
Ten derde is de omvang van de handel van de Gemeenschap met de lage-lonenlanden nog 
altijd gering: de invoer uit lage-lonenlanden buiten de EG bedraagt momenteel minder dan 3 
procent van het BBP van de Gemeenschap en de handelsbalans van de Gemeenschap met deze 
economieën is over het algemeen in evenwicht. Soms wordt aangevoerd dat zelfs evenwicht op 
de lopende rekening ten opzichte van deze landen kan betekenen dat in de Gemeenschap 
werkgelegenheid verdwijnt, omdat de invoer uit lage-lonenlanden over het algemeen 
arbeidsintensiever (lager geschoold) is dan de uitvoer van de Gemeenschap naar deze landen. 
Dit argument houdt echter geen rekening met de dynamische effecten die het gevolg zijn van 
een betere allocatie van middelen, noch met het feit dat goedkope invoer een stijging van de 
reële inkomens en de binnenlandse vraag in de Gemeenschap impliceert. Over het geheel 
genomen gaat het bij deze handel om het ruilen van laaggeschoolde arbeid tegen 
hooggeschoold en beter betaald werk. 
Ten vierde moet de mate waarin bepaalde economische activiteiten naar het buitenland worden 
verplaatst, niet worden overdreven en noch moet dit verschijnsel als per definitie onwenselijk 
worden beschouwd. Een baan die in een lage-lonenland geschapen wordt, kan niet gelijk 
worden gesteld aan een in de Gemeenschap verloren gegane arbeidsplaats; ook mag niet 
worden aangenomen dat deze productie en werkgelegenheid in het buitenland weer terug naar 
de Gemeenschap zouden kunnen worden gebracht. Veeleer dan het verplaatsen van export uit 
de Gemeenschap kunnen met verkoopgerichte investeringen in het buitenland markten worden 
geopend, waardoor concurrerende bedrijfstakken in de Gemeenschap nog meer kunnen 
exporteren. Bedrijven uit de Gemeenschap benutten deze kansen, zoals blijkt uit het 
voortdurende handelsoverschot van de Gemeenschap met de LMOE en de nieuwe 
industrielanden in Azië. 
Gemeten als het rekenkundige gemiddelde van de uitvoer en invoer van goederen en diensten, 
uitgedrukt als percentage van het nominale BBP. 
44 
Wel bespoedigt de globalisering van product en financiële markten de sectorale 
veranderingen en gaat er neerwaartse druk op de lonen van laaggeschoolden vanuit. Ook 
oefent de globalisering sterke druk uit op de economie van de Gemeenschap om nieuwe 
technologie toe te passen, de concurrentiekracht op peil te houden en te verhogen, de 
allocatie van middelen te optimaliseren en een gezond economisch beleid te voeren. 
2.3 Hei concurrentievermogen 
Technologische vooruitgang en globalisering leggen een voortdurende druk op dè Lid-
Staten om hun concurrentiepositie te handhaven en te verbeteren. 
"Concurrentievermogen" is een complex en dubbelzinnig begrip, dat vaak wordt verward 
met andere begrippen, zoals winstgevendheid. 
Voor een onderneming is de betekenis van concurrentievermogen volstrekt duidelijk: een 
onderneming is concurrerend, als zij haar producten tegen de marktprijs kan verkopen en 
op middellange en lange termijn winstgevend is. 
In het geval van een land is het begrip 
concurrentievermogen minder duidelijk. Het 
uiteindelijke beleidsdoel van een land is het 
verhogen van de levensstandaard en de 
welvaart van zijn burgers. In verband 
hiermee worden de externe prestaties van 
een land over het algemeen belangrijk 
geacht, omdat dit een nuttige indicatie is van 
het vermogen om op lange termijn de 
productiviteit te laten stijgen en de 
internationale economische groei in 
binnenlandse banen om te zetten. In deze 
gedachtengang wordt het 
concurrentievermogen van een land vaak 
afgemeten aan de ontwikkeling van zijn 
export. Zoals blijkt uit tabel 16 heeft de 
Gemeenschap sedert het midden van de 
jaren tachtig te maken met een voortdurende 
bescheiden daling van haar aandeel op de exportmarkten. Ten aanzien van de andere 
regio's die in de tabel vermeld worden, zij erop gewezen dat ook Japan te lijden heeft 
onder een voortdurend en opvallend teruglopen van het aandeel op de exportmarkten, 
terwijl de Verenigde Staten (in de tweede helft van de jaren tachtig) en de Aziatische 
economieën (sinds het begin van de jaren tachtig) aanzienlijke winst geboekt hebben. Tabel 16 
Ontwikkeling van de export, alle 
goederen 
% gewonnen of verloren marktaandeel, reëel1) 
(gemiddelde mutatie per jaar) 
EUR 
VS 
JAPAN 
Niet-OESO 
waarvan: 
- DAE<3) 
- rest Azië 1981-85 
1,6 
-2,8 
- 1,6 
-1,4 
3,0 
2,5 1986-90 
-1,9 
4,3 
-3,9 
1,0 
3,3 
2,4 1991-95 
-0,1 
-0,2 
-7,8 
1,6 
1,7 
5,5 1996(2) 
-1,6 
1,7 
-5,9 
1,9 
3,1 
3,6 
* ) Gemeten als de verhouding tussen de volumegroei 
van de uitvoer en de volumegroei van de 
exportmarkten. 
2) Raming 
^' DAE exclusief Thailand and Maleisië 
Bron: OESO. 
45 
Grafiek 17 
Exportontwikkeling en reële effectieve wisselkoers, 
1987-100 EUR 
1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994:; :199e! 
* Ten opzichte van 6 geindustrfalfeeerde landen die geen lid van de EG zj}n; dubbel gewogen uitvoer. 
Deflator: (x«rtn*löafbeids(co$teftj>ef*iefth*id; product 
" Qenwtwn afe di-verhoucMnfl van de volumegroei van de uitvoer-tot de volumegroei van deexportroarWen. 
Érpn; dlèfWeflVaftdfc Commissie tft OESO, 
De ontwikkeling van het aandeel op de exportmarkten kan ten dele worden verklaard 
door veranderingen in het internationale kosten-concurrentievermogen (gemeten aan de 
reële effectieve wisselkoersen). In dit verband blijkt uit grafiek 17 dat de verslechterde 
exportontwikkeling van de Gemeenschap in de afgelopen tien jaar ten dele het gevolg is 
geweest van de aanmerkelijke stijging van de reële effectieve wisselkoers. Ten tijde van de 
sterke stijging van de koers van.de valuta's van de Gemeenschap, in het midden van de 
jaren tachtig en aan het begin van de jaren negentig, is sprake van een negatief verband 
tussen beide variabelen. 
Hoewel de trend in de exportontwikkeling en het kosten-concurrentievermogen nuttige 
inzichten kunnen bieden, geven zij slechts ten dele een beeld van het 
concurrentievermogen van een land. Macro-economisch en vanuit een middellange- tot 
lange-termijnperspectief kan de volgende zinvolle, samenhangende definitie van 
concurrentievermogen10 worden gegeven: een land is internationaal concurrerend als 
tegelijkertijd: 
- de productiviteitsstijging ervan even hoog of hoger is dan bij de belangrijkste 
handelspartners met een vergelijkbaar ontwikkelingsniveau; 
- het land in de context van een open vrije-markteconomie extern evenwicht kan 
handhaven; en 
- de werkgelegenheid in het land hoog is. 
10 Zie ook: Competitiveness Policy Council (1993), "A competitiveness strategy for America". 
46 
Uit tabel 17 blijkt dat, op basis van de gegeven definitie, de prestaties van de 
Gemeenschap een wisselend beeld geven. De arbeidsproductiviteit is in de Gemeenschap 
sterker gestegen dan in de Verenigde Staten en recentelijk Japan, terwijl het externe 
evenwicht gehandhaafd is, maar de prestaties op het gebied van de werkgelegenheid zijn 
significant slechter dan bij de twee belangrijkste handelspartners. 
Tabel 17 
Concurrentievermogen in de triade, macro-economisch 
EUR 
VS 
Japan 
EUR 
VS 
Japan 
EUR 
VS 
Japan 
EUR 
VS 
Japan 1961-73 1974-85 1986-95 1986-90 1991-95 
Stijging van de arbeidsproductiviteit (% per jaar) 
4,4 
1,9 
8,2 2,0 
0,5 
2,7 1,9 
0,8 
2,0 1,9 
0,6 
3,6 1,9 
1,1 
0,6 
Lopende rekening (% van het BBP) 
0,3 
0,5 
0,6 -0,3 
-0,4 
0,9 -0,2 
-1,9 
2,7 0,1 
-2,5 
2,8 -0,4 
-1,3 
2,7 
1960 1973 1985 1990 1995 
Werkgelegenheid (%)l) 
67,0 
62,7 
74,3 64,8 
66,7 
70,8 59,1 
68,5 
70,6 62,2 
72,6 
72,6 59,6 
73,0 
73,9 
Werkloosheid (%) 
2,4 
5,5 
1,7 2,6 
4,9 
1,3 10,0 
7,2 
2,6 7,8 
5,5 
2,1 10,9 
5,4 
3,3 
^Werkgelegenheid als percentage van de beroepsgeschikte bevolking (15-64 jaar). 
Bron: diensten van de Commissie. 
Alle geïndustrialiseerde landen zijn na de eerste oliecrisis getroffen door een structurele 
breuk in de toename van de arbeidsproductiviteit. In de Gemeenschap is de 
arbeidsproductiviteit de afgelopen twintig jaar met een stabiele 2 procent per jaar 
toegenomen, waarmee de stijging ongeveer drie maal zo hoog was als in de Verenigde 
Staten. In Japan, dat in de periode 1960-1990 het beste presteerde, is de stijging van de 
arbeidsproductiviteit beginjaren negentig spectaculair gedaald tot percentages ruim onder 
die van de Gemeenschap en zelfs die van de Verenigde Staten. De recente ontwikkeling in 
Japan is het gevolg van de uitstoot van arbeid tijdens de diepe en langdurige economische 
neergang van beginjaren negentig. 
47 
Grafiek 18 Arbeidsproductiviteit 
BBP per werkende, in constante pryzen van 1$90 
(kkpïUSA»K»f 
10D 
1960 1969 1970 1979 1980 1993 1990 1995 
BBP per werkende tegen lopende prijzen en 
wisselkoersen. 
(ECU; USA-100) 
140 
1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 
Brom diensten van de Commtote» De hogere arbeidsproductiviteitstoename 
in de Gemeenschap heeft geresulteerd in 
een inhaalproces in de richting van het 
productiviteitspeil in de Verenigde Staten 
(zie grafiek 18). De productiviteit in de 
economie van de Gemeenschap als geheel 
(op basis van koopkrachtpariteiten) is 
toegenomen van 45 procent van het 
Amerikaanse niveau in 1960 tot 82 procent 
in 1995 en is nog altijd duidelijk hoger dan 
in Japan, hoewel laatstgenoemd land in 
bepaalde sectoren van de verwerkende 
industrie koploper is. In dezelfde periode 
echter is de Gemeenschap er niet in 
geslaagd het verschil in levensstandaard ten 
opzichte van de Verenigde Staten in 
vergelijkbare mate terug te brengen. Het 
BBP per hoofd van de bevolking is slechts 
gestegen van 55 procent van het 
Amerikaanse niveau in 1960 tot 71 procent 
in 1995. Dit is hoofdzakelijk de weerslag 
van uiteenlopende werkgelegenheids­
ontwikkelingen (zie hierna). 
De productie per werkende, gemeten op basis van lopende prijzen en wisselkoersen, is in 
de Gemeenschap thans vergelijkbaar met die in de Verenigde Staten, maar is duidelijk 
lager dan in Japan. Dit betekent dat bij de huidige wisselkoersen een werkende in de 
Gemeenschap gemiddeld een even groot bedrag aan economische welvaart schept als een 
werkende in de Verenigde Staten. 
In het verleden heeft de Gemeenschap nooit serieuze problemen gehad met het externe 
evenwicht. Van 1960 tot het einde van de jaren tachtig was de lopende rekening van de 
Gemeenschap over het algemeen in evenwicht of vertoonde zij een gering overschot. Deze 
positieve ontwikkeling gaat in tabel 17 (dat gemiddelden voor een aantal perioden geeft) 
enigszins schuil achter de kortstondige, maar niet verwaarloosbare gevolgen van de twee 
achtereenvolgende oliecrises voor de lopende transacties van de Gemeenschap met de rest 
van de wereld. Na de oververhitting van de jaren 1989-1990 en de Duitse eenwording 
vertoonde de lopende rekening tijdelijk een tekort, maar sinds 1995 is weer sprake van 
een overschot voor de Gemeenschap in de orde van grootte van VA procent van het BBP. 
De Verenigde Staten daarentegen hebben sinds het begin van de jaren tachtig voortdurend 
een omvangrijk tekort op de lopende rekening, terwijl Japan een groot overschot heeft 
waarin tot uitdrukking komt dat de nationale besparingen structureel aanzienlijk hoger zijn 
dan de binnenlandse investeringen. 
48 
In vergelijking met de twee voornaamste handelspartners blijft de 
werkgelegenheidsontwikkeling in de economie van de Gemeenschap sterk achter. Tot het 
begin van de jaren zeventig was de werkgelegenheid in de Gemeenschap geen punt van 
zorg. Sedertdien echter is, afgezien van een periode van groei in de tweede helft van de 
jaren tachtig, het tempo waarin nieuwe arbeidsplaatsen worden geschapen, te laag en blijft 
dit achter bij de betrekkelijk bescheiden groei van de beroepsbevolking. In de Verenigde 
Staten daarentegen is de werkgelegenheid sinds het begin van de jaren zestig snel 
gegroeid, over het algemeen in combinatie met een sterke toename van de 
beroepsbevolking. Bijgevolg vertoont de werkgelegenheid als percentage van' de 
beroepsgeschikte bevolking in beide werelddelen een tegengestelde ontwikkeling. Vanaf 
een peil dat iets lager lag dan dat van de Gemeenschap, is de werkgelegenheid in de 
Verenigde Staten gestegen tot ongeveer 73 procent, terwijl in de Gemeenschap sprake 
was van een daling tot minder dan 60 procent. 
2.4 De substitutie van arbeid door kapitaal en de toename van de werkgelegenheid 
2.4.1 Substitutie van arbeid door kapitaal 
Tegen de achtergrond van de snelle technologische vooruitgang en de toenemende 
globalisering zijn voortdurende inspanningen noodzakelijk om het concurrentievermogen 
op peil te houden en te versterken. De Gemeenschap en haar twee belangrijkste 
handelspartners zagen zich gesteld voor vergelijkbare aanpassingsproblemen, maar de 
arbeidsmarktontwikkeling was sterk verschillend. Een belangrijke verklaring voor de 
uiteenlopende ontwikkeling van de werkgelegenheid aan beide zijden van de Atlantische 
Oceaan lijkt te zijn gelegen in het samenspel van arbeidsproductiviteit, substitutie van 
arbeid door kapitaal en groei11. 
In de voorgaande paragraaf hebben we gezien dat de afgelopen vijfendertig jaar in de 
Gemeenschap voortdurend sprake was van een hogere toename van de 
arbeidsproductiviteit dan in de belangrijkste handelspartner, de Verenigde Staten, en dat 
die toename recentelijk zelfs hoger was dan in Japan. Klaarblijkelijk echter is bijna de helft 
van de toename van de arbeidsproductiviteit het gevolg van de substitutie van arbeid door 
kapitaal. 
De toename van de arbeidsproductiviteit kan worden uitgesplitst in de toename van de 
erin verwerkte technologische vooruitgang (de totale factorproductiviteit) en de 
kapitaal/arbeid-substitutie. Uit tabel 18 blijkt dat van de jaarlijkse toename van de 
arbeidsproductiviteit in de Gemeenschap {AV2 procent in de periode 1961-1973) ongeveer 
3 procent kan worden toegeschreven aan de stijging van de totale factorproductiviteit, 
terwijl de resterende 1 V2 procent voor rekening komt van de substitutie van arbeid door 
kapitaal. In de twee decennia na de eerste oliecrisis steeg de arbeidsproductiviteit met een 
stabiele 2 procent per jaar. Slechts iets meer dan de helft hiervan kan worden verklaard 
door de technologische vooruitgang, zodat bijna de helft van de toename van de arbeids­
productiviteit in dit tijdvak is veroorzaakt door substitutie van arbeid door kapitaal. 
1 ] De ontwikkeling in Japan wordt niet in de vergelijking betrokken, omdat de Japanse aanpak cultureel 
en sociaal te specifiek is om in de Gemeenschap te kunnen worden toegepast. 
49 
Tabel 18 
Productie, werkgelegenheid, productiviteit en substitutie van arbeid 
door kapitaal 
(jaarlijkse mutatie in %) - - -_... 
1961-73 1974-85 1986-95 1986-90 
EUR 
VS 
Japan 
EUR 
VS 
Japan 
EUR 
VS 
Japan 
EUR 
VS 
Japan 
EUR 
VS 
Japan 1. Technische vooruitgang = totale factorproductiviteit = endogene 
groei 
2,8 
1,6 
6,3 1,0 
0,4 
1.1 1.2 
0,8 
0,9 1,5 
0,6 
2,3 1,0 
0,9 
0,5 
2. Macro-economische substitutie van arbeid door kapitaal = 
arbeidsbesparende groei (2 = 3-1) 
1,5 
0,3 
1,8 1,0 
0,1 
1,6 0,7 
0,1 
1,1 0,4 
0,0 
1,2 1,1 
0,2 
1,1 _1^ I L£ I LJ_! I *J± I LLJ_ 
>. Arbeidsproductiviteit = BBP per werkende = economische groei 
zonder werkgelegenheid (3 = 1+2) 
4,4 
1,9 
8,2 2,0 
0,5 
2,7 1,9 
0,8 
2,0 1,9 
0,6 
3,6 1,9 
1,1 
0,6 
4. Werkgelegenheid = werkgelegenheidscheppende groei (4 = 5 - 3) 
0.3 
1,9 
1,3 0,0 
1,8 
0,7 0,4 
1,7 
0,9 1,3 
2,1 
1,0 -0,5 
1,2 
0,7 
5. Feitelijke groei van het BBP (5 = 1+2+4 = 3+4) 
4,7 
3,9 
9,7 2,0 
2,3 
3,4 2,3 
2,5 
2,9 3,3 
2,8 
4,6 1,4 
2,3 
1,3 
De Verenigde Staten geven een opvallend ander beeld. In de periode 1961-1973 en de 
periode 1974-1995 was de groei van de arbeidsproductiviteit ongeveer een derde van die 
in de Gemeenschap en de substitutie van arbeid door kapitaal droeg daar slechts marginaal 
toe bij. In de Amerikaanse economie is het gebruik van kapitaal en arbeid derhalve in 
vergelijkbare mate toegenomen. Opvalt dat sedert het midden van de jaren tachtig de 
groei van de TFP in de Verenigde Staten is toegenomen ten opzichte van het zeer lage 
percentage in de tien jaar daarvoor, ten dele door een sterke stijging van de investeringen. 
50 
Grafiek 19 
: :»6M: :::;::•: :*$:•': 
Beële_ beloning, per. 
werkende 
146» 6S ?Ö ?i 66 
Bron diensten van de Commissie Werkgelegenheid, productiviteit 
en kapitaal-arheidsiihstitutie 
>.W«W>.r.::«S>.:^^ 
-Kapitaal/arbeid 
substitutie 
>^::-!:::ï:W:;:ï:ï:: 70 :;: : : : : : :T5:> :: :: : : : «::ï: : ::Ï8S::: ; : : :Ö:W:,:':':Ï:::,:'«": 
Op zichzelf is substitutie van arbeid door kapitaal geen verontrustend verschijnsel. Een 
hoge mate van substitutie van arbeid door kapitaal maakt een voortdurend hoge toename 
van de economische activiteit en de levensstandaard mogelijk. Als echter een groot deel 
van de beroepsgeschikte bevolking werkloos is, zoals in de Gemeenschap sinds de eerste 
oliecrisis steeds meer het geval is (zie tabel 18), is een tweeledig probleem ontstaan: 
- onvoldoende aanpassing op de arbeidsmarkt heeft ondernemingen ertoe gedwongen 
voortdurend in hoge mate kapitaal voor arbeid te substitueren, ten einde door 
productiviteitsstijgingen hun concurrentievermogen op peil te houden; 
- de economische groei was, in verhouding tot de gegeven en stabiele toename van de 
arbeidsproductiviteit, onvoldoende om het noodzakelijke aantal banen te scheppen. 
51 
Als het werkgelegenheidspercentage in de periode 1961-1973 als maatstaf genomen 
wordt, is de potentiële arbeidsreserve ongeveer 17 miljoen personen; als het 
werkgelegenheidspercentage in de Scandinavische landen, de VS en Japan als 
referentiepunt genomen wordt, is de potentiële arbeidsreserve 26 miljoen personen. Deze 
arbeidsreserve is een belangrijk groeipotentieel, maar dan moet wel adequaat beleid ten 
uitvoer worden gelegd om hiervan te profiteren. 
Tabel 19 
Werkgelegenheidspotentieel, EUR 
( 1960-95, in miljoenen) 
1960 1973 1985 1990 19911) 19912) 1995 
1. Beroepsgeschikte bevolking (15-64 
jaar) 
2. Participatiegraad in % (= 3 /1) 
3. Actieve bevolking (=4 + 5) 
4. Werkloosheid 
5. Totale werkgelegenheid 
6. Werkgelegenheidspercentage (=5/1) 
7. Potentiële werkgelegenheid bij het 
gemiddelde werkgelegen­
heidspercentage van 1961-73 (66,2%) 
8. Werkgelegenheidstekort 1 (=5-7) 
9. Potentiële werkgelegenheid bij een 
werkgelegenheidspercentage van 70%3) 
10. Werkgelegenheidstekort 2 (= 5 - 9) 193,8 
68,9 
133,4 
3,1 
130,4 
67,3 
128,4 
2,0 
135,6 
-5,3 208,4 
66,9 
139,5 
3,5 
136,0 
65,2 
138,1 
-2,1 
145,9 
-10.0 229,7 
65,7 
150,9 
14,8 
136,2 
59,3 
152,2 
-16,0 
160,8 
-24,6 234,2 
67,2 
157,5 
12,0 
145,4 
62,1 
155,2 
-9,7 
163,9 
-18.5 235,4 
67,3 
158,3 
12,7 
145,6 
61,9 
155,9 
-10,3 
164,8 
-19.1 246,0 
67, 
166, 
13, 
153, 
62, 
163, 
-10, 
172, 
-19,3 249,0 
66,6 
165,9 
17,9 
148,1 
59,5 
165,0 
-16,9 
174,3 
-26.2 
1> 1960-91 inclusief West-Duitsland. 
2) 1991-95 inclusief het verenigde Duitsland. 
3) Vergelijkbaar met de hoogste werkgelegenheidspercentages die in Noord-Europa, de VS en Japan zijn waargenomen. 
Bron: diensten van de Commissie. 
2.4.2 Substitutie en de loonontwikkeling 
Zcals in het voorgaande uiteengezet verklaart de substitutie van arbeid door kapitaal in de 
Gemeenschap ongeveer de helft van de groei van de arbeidsproductiviteit. In de 
Verenigde Staten, waar het tempo van de technologische vooruitgang slechts iets lager 
lag, heeft macro-economisch vrijwel geen substitutie plaatsgevonden. Derhalve rijst de 
vraag of het mogelijk is zonder nadelige gevolgen voor het concurrentievermogen dit 
substitutieproces af te remmen. 
Een eerste antwoord op deze vraag wordt gegeven door de macro-economische 
ontwikkeling van de relatieve factorprijzen. Na de excessieve loonsverhogingen die 
volgden op de twee oliecrises en die de oorzaak waren van de stijging van de 
werkloosheid, is macro-economisch de loonontwikkeling in de Gemeenschap zich steeds 
beter gaan aanpassen. Sinds 1982 hebben, met uitzondering van de jaren 1990-1992, de 
totale loonkosten (inclusief sociale premies) zich ontwikkeld overeenkomstig de dalende 
inflatie. De stijging van de arbeidskosten per eenheid product was voortdurend lager dan 
de stijging van de BBP-prijsdeflator en de stijging van de reële lonen bleef ongeveer 1 
52 
procentpunt achter bij de totale toename van de arbeidsproductiviteit (grafiek 20). Deze 
ontwikkeling heeft geleid tot een opvallende verbetering van het rendement op kapitaal 
(zie grafiek 9 in hoofdstuk 1) en heeft een gezond fundament gelegd voor hogere, door de 
investeringen aangetrokken economische groei op het moment dat de vooruitzichten voor 
de vraag verbeteren. Een macro-economisch aangepaste loonontwikkeling is dus 
belangrijk om via door de investeringen ondersteunde groei de werkloosheid te doen dalen 
(dit stemt overeen met het macro-economische deel van de Globale richtsnoeren voor het 
economisch beleid). Econometrische analyses wijzen evenwel uit dat een gunstige 
geaggregeerde loonontwikkeling de macro-economische substitutie van arbeid door 
kapitaal slechts zeer geleidelijk doet vertragen. 
Grafiek 20 Loonontwikkeling - EUR 
{jaarlijks* mutatie) 
62 64 66 68 70 72 74 76 78 80 82 84 86 B8 90 92 94 96 98 
Wh Reële beloning per werknemer, 
—7-Arbeidsproductiviteits-
ontwikkeling (gem. 61-73) 
62 64 66 68 70 72 74 76 78 80 82 84 86 88 90 92 94 96 38 
62 64 66 68 70 72 74 76 78 80 82 84 86 88 90 92 94 96 98 
Bron: diensten van de Commissie. Een snellere manier om het 
substitutieproces te vertragen 
is het naar béneden 
uitbreiden van de loon 
(kosten-) schaal. De 
marktkrachten die in deze 
richting werken, zijn sterk en 
zullen ten gevolge van de 
globalisering, met name door 
de openstelling van de 
LMOE en de voormalige 
S o vj et-Unie, wellicht aan 
kracht winnen. Bij een sterk 
gedifferentieerde loonstruc­
tuur schept de economische 
groei meer werkgelegenheid, 
omdat de grote loonverschil-
len mogelijk maken dat laag­
productieve activiteiten 
rendabel blijven of weer 
worden. 
53 
Grafiek 21 Ontwikkeling van de 
loondifferentiatie 
{mannelijke beroepsbevolking D9/D1 ) 
1979 1983 1987 1991 
Mutatie tussen 1979" ért 1995** 
Verhouding tusen hoogste en laagste -deciel van de 
ioonspreidlng ten opzichte van het gemiddelde ;1995; In de jaren zeventig en tachtig is 
in de Verenigde Staten de 
loonschaal voor mannelijke 
werknemers aan de onderkant 
met meer dan 30 procent 
uitgebreid12. Dit betekent dat de 
betrekkelijk geringe stijging van 
de gemiddelde reële lonen in de 
Verenigde Staten (een jaarlijks 
gemiddelde toename met 
ongeveer lA procent in de periode 
1974-1990) vergezeld is gegaan 
van een spectaculaire daling van 
de reële lonen aan de onderkant 
van de beloningsstructuur. 
Betoogd kan worden dat de 
sterkere spreiding van de lonen in 
de Verenigde Staten de prijs was 
die werd betaald voor de hoge 
werkgelegenheid. De flexibiliteit 
aan de onderkant van de 
beloningsstructuur heeft gezorgd 
voor een nauwe afstemming op 
elkaar van de relatieve lonen en de oplopende verschillen in arbeidsproductiviteit (die het 
gevolg zijn van de technologische vooruitgang en de globalisering). 20 
:«:• 
•$•:•:-
Ê1ÜD1 ID9 
Frankrijk Duitsland Italië Japan UK USA 
'Duitsland 1983 a 100. 
** Gegevens voor Italië tot 1992, Frankrijk tot 1994, Duitsland tot 
1993, Japan tot 1994. 
Bron: OESO. 
Hoewel deze trend in de Verenigde Staten de afgelopen jaren wellicht enigszins minder 
sterk is geworden, blijft de loonspreiding hoog en heeft deze nog steeds een positieve 
invloed op de werkgelegenheidsintensiteit van de groei. Voorts leggen de Verenigde 
Staten beleid ten uitvoer dat is gericht op meer investeringen, een sterkere toename van de 
productiviteit en hogere lonen voor ongeschoolden. In dit verband zijn er sterke 
aanwijzingen dat het merendeel van de banen die de afgelopen jaren in de Verenigde 
Staten geschapen zijn, geen laagbetaalde banen van geringe kwaliteit zijn, maar dat zij 
juist zijn geconcentreerd in hooggeschoolde activiteiten. Van de netto-groei van het aantal 
voltijdbanen in de jaren 1994-1996 betrof 68 procent categorieën banen, waarin meer dan 
het gemiddelde loon betaald werd13. 
12 Zie BURTLESS, G. (1993), "The contribution of employment and hours changes to family income 
inequality", American Economic Review, Papers and Proceedings, vol. 83, nr. 2, biz. 131-135. 
13 Zie US Council of Economic Advisers (1996), "Job creation and employment opportunities: The 
United States labour market, 1993-96". 
54 
In de Gemeenschap daarentegen trad, ondanks wijzigingen in de structuur van de vraag 
naar arbeid, vrijwel geen of slechts een geringe vergroting van de loondifferentiatie op. De 
uitzonderingen op dit algemene beeld zijn het Verenigd Koninkrijk en in minder mate 
Italië na 1991 (zie ook kader 3). Een belangrijke verklarende factor voor de discrepantie 
in de mate van beloningsongelijkheid tussen de Verenigde Staten en de Gemeenschap zijn 
de uiteenlopende arbeidsmarktinstituties. Deze verschillen zijn er in wezen in gelegen, dat 
in de Verenigde Staten veel meer dan in de Gemeenschap vertrouwd wordt op de werking 
van de markt. In vergelijking met de Gemeenschap zijn in de Verenigde Staten bij 
voorbeeld het minimumloon, de werkloosheidsuitkeringen en andere sociale overdrachten 
aanzienlijk minder genereus. Andere verschillen zijn dat in de Verenigde Staten collectieve 
onderhandelingen over arbeidsvoorwaarden minder gebruikelijk zijn, het aantal banen bij 
de overheid geringer is en minder wordt uitgegeven voor onderwijs en beroepsopleiding 
dan in de Gemeenschap. 
Om sociale en politieke redenen is het overnemen van de Amerikaanse aanpak in de 
Gemeenschap haalbaar noch wenselijk: dit zou een zeer ingrijpende verandering van het 
Europese sociale model betekenen. Toepassing van het Amerikaanse model op de 
Gemeenschap zou bij voorbeeld een aanmerkelijke verlaging van de werkloosheids- en 
andere uitkeringen vereisen. Ceteris paribus zou dit grotere loondifferentiatie en een 
grotere inkomensongelijkheid impliceren. Daardoor zou in de Gemeenschap het syndroom 
van de werkende armen worden geïntroduceerd: een vorm van uitsluiting, die voor het 
maatschappelijk bestel even schadelijk is als de werkloosheid. 
Bovenstaande opmerkingen impliceren echter niet dat althans niet enig soelaas moet 
worden gezocht in pragmatische oplossingen, langs de lijn van de strategie die door de 
Europese Raad van Essen vastgesteld is en waarin gestreefd wordt naar een hogere 
werkgelegenheidsintensiteit van de groei. Met name de navolgende uitgangspunten zijn in 
dit verband het nastreven waard. In de loonovereenkomsten tussen de sociale partners 
moet meer differentiatie naar kwalificaties, regio's en in zekere mate sectoren worden 
ingebouwd. De niet-loonkosten (of de inkomstenbelasting) aan de onderkant van de 
loonstructuur moeten worden verlaagd; de daaruit resulterende inkomstenderving voor de 
overheid moet worden gecompenseerd door striktere beheersing van uitgavenstijgingen in 
de collectieve sector en/of door verhogingen van andere belastingen (bij voorbeeld 
milieuheffingen). In dezelfde geest zou het ook zinvol zijn tijdelijk verlaagde 
aanvangslonen voor laaggeschoolden, jongeren en langdurig werklozen in te voeren. 
Dergelijke maatregelen moeten zorgvuldig gericht zijn en geleidelijk worden afgebouwd. 
Meer flexibiliteit in arbeidstijdenregelingen, toegesneden op de specifieke behoeften van 
bedrijven en werknemers, een groter beroep op vrijwillige deeltijdarbeid en het stimuleren 
van lokale werkgelegenheidsprojecten zullen waarschijnlijk zowel nieuwe banen als een 
hogere participatiegraad bevorderen. 
De oplossing voor het werkloosheidsprobleem van de Gemeenschap moet daarom in de 
eerste plaats gezocht worden in hogere economische groei, structurele hervormingen en 
flexibiliteit op microniveau. 
55 
2.5 Implicaties voor het beleid 
De werkloosheid in de Gemeenschap is van ongeveer 2XA procent van de burgerlijke 
beroepsbevolking aan het begin van de jaren zestig opgelopen tot thans ongeveer 11 
procent. In dezelfde periode is de werkgelegenheid jaarlijks gemiddeld met nauwelijks 0,3 
procent toegenomen, terwijl de participatiegraad en de werkgelegenheid als percentage 
van de beroepsgeschikte bevolking een neerwaartse trend vertonen. Het resultaat hiervan 
is dat er in de Gemeenschap sprake is van een omvangrijke reserve aan onbenutte arbeid. 
Zoals in het voorgaande uiteengezet, zijn er weinig aanwijzingen voor de veronderstelling 
dat de slechte arbeidsmarktontwikkeling in nauw verband staat met de technologische 
vooruitgang, de globalisering of het concurrentievermogen. 
Desalniettemin onderstrepen de inherente gevolgen van technologische vooruitgang en 
globalisering, te weten hevige mondiale concurrentie en ingrijpende sectorale 
veranderingen, dat dringend behoefte bestaat aan tenuitvoerlegging van maatregelen om 
het concurrentievermogen te verbeteren en de product- en arbeidsmarkten te 
moderniseren. Het daartoe noodzakelijke beleid is reeds* uiteengezet in het Witboek over 
"Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid" en in de achtereenvolgende Globale 
richtsnoeren voor het economisch beleid die sinds 1993 zijn vastgesteld. De Lid-Staten 
hebben de urgentie van dergelijk beleid onderkend en, in bepaalde gevallen ingrijpende, 
hervormingsprogramma's doorgevoerd om een positief antwoord te geven op de cruciale 
structurele problemen waar hun economieën mee kampen. Deze inspanningen moeten 
worden voortgezet en geïntensiveerd, met name op gebieden waar de vooruitgang nog 
onvoldoende zichtbaar of afwezig is. 
Om in een wereld van vrije handel en opkomende technologische veranderingen het 
concurrentievermogen en de werkgelegenheid in de EG op peil te houden en te vergroten, 
is van essentieel belang dat de Lid-Staten en de Gemeenschap, overeenkomstig de Globale 
richtsnoeren voor het economisch beleid, zich intensiever inspannen om de markten voor 
goederen en diensten te moderniseren. Daarbij moet in de eerste plaats gedacht worden 
aan de voltooiing van de Europese interne markt, op het belang waarvan duidelijk is 
gewezen in de recente evaluatie van de Commissie14. Deze studie laat zien dat langs de 
weg van toegenomen handel en concurrentie het programma voor de interne markt tot 
dusverre heeft bijgedragen tot een stijging van het BBP met 1,5 procent en tot het 
scheppen van 900.000 banen. Nader beleid is nodig om het rechtskader op gebieden als de 
belastingen en het vennootschapsrecht en de liberalisering van de markten voor 
telecommunicatie en energie af te ronden. Nog belangrijker is de noodzaak te zorgen voor 
daadwerkelijke toepassing en afdwinging van het bestaande gemeenschapsrecht en voor 
het verminderen van de last van overregulering, vooral maar niet uitsluitend in de 
nationale wet- en regelgeving, die het functioneren van de interne markt nog altijd 
belemmerd. Om de economie te flexibiliseren zijn voorts ingrijpender structurele 
14 Europese Commissie, (1996), "Impact en doeltreffendheid van de interne markt", COM(96) 520 def. 
56 
hervormingen nodig op andere belangrijke gebieden, waaronder het tot stand brengen van 
transeuropese netwerken voor vervoer en telecommunicatie, het bevorderen van 
onderzoek en ontwikkeling, het stimuleren van de informatiemaatschappij en het 
wegnemen van toetredingsbelemmeringen en excessieve regelgeving waarvoor het MKB 
zich gesteld ziet. Al deze beleidslijnen zullen bijdragen tot een hogere endogene groei en 
tot een duidelijke verbetering van de productiviteit in de economie van de Gemeenschap 
als geheel. Als dit noodzakelijke beleidskader tot stand wordt gebracht, hoeft 
voortdurende, door de investeringen geleide groei niet in tegenspraak te zijn met het 
behoud van een gezond milieu (zie kader 4). 
In "Groei en werkgelegenheid in Europa - de weg voorwaarts", het gezamenlijke verslag 
over de werkgelegenheid dat in 1996 door de Raad en de Commissie is opgesteld en door 
de Europese Raad van Dublin is goedgekeurd, wordt benadrukt dat het nog altijd 
noodzakelijk is de arbeidsmarkten in de Lid-Staten beter te laten reageren op 
veranderingen in de economie, en wel door modernisering van de organisatie van het 
werk, meer geografische en beroepsmobiliteit en een aan de productiviteit gerelateerde 
differentiatie van arbeidskosten. Van essentieel belang is met name het verbeteren van 
onderwijs en opleiding, zodat de vaardigheden van de beroepsbevolking zich kunnen 
aanpassen aan de technologische ontwikkeling en andere veranderingen. Dergelijke 
inspanningen zijn tevens noodzakelijk om, wanneer de werkloosheid daalt, knelpunten op 
de arbeidsmarkt en het terugkeren van de inflatie te voorkomen. Daarnaast moet actief 
gewerkt worden aan pragmatische oplossingen om de werkgelegenheidsintensiteit van de 
groei te verhogen (zie paragraaf 2.4.2). Deze dragen niet alleen bij tot meer 
werkgelegenheid, maar ook tot het verzachten van de pijn van aanpassingsinspanningen.15 
15 Zie "The composition of unemployment from an economie perspective", European Economy, n° 59, 
1995 en "Growth, employment and employment-intenstive growth", European Economy, n° 62, 
1996. 
57 
Kader 2: Impact en doeltreffendheid van de interne markt 
- het onderzoek uit 1996 
Het programma voorde interne markt is het meest ambitieuze en veelomvattende, op de aanbodzijde van 
de economie gerichte programma dat ooit is gestart. Het beoogt alle resterende niet-tarifaire 
belemmeringen voor de handel tussen de Lid-Staten van de EG weg te nemen. De recente evaluatie van 
de Commissie - getiteld "Impact en doeltreffendheid van de interne markt" (COM(96) 520 def.), in oktober 
1996 gepubliceerd - en een nadere analyse die in een komend nummer van European Economy onder de 
titel Economie Evaluation of the Internal Market1 gepubliceerd zal worden, bieden enig economisch 
bewijsmateriaal omtrent de invloed van de interne markt tot dusver. Geconcludeerd wordt dat er sprake is 
van duidelijk positieve effecten op de economie van de Gemeenschap, met name in de verwerkende 
industrie. Er zijn nog steeds problemen die moeten worden aangepakt en waakzaamheid is geboden om 
een nieuwe verbrokkeling van de communautaire markt te voorkomen, "maar de interne markt wordt 
zonder twijfel werkelijkheid. 
De positieve effecten van de interne markt kunnen worden onderscheiden in drie gebieden: 
• veranderingen ir. de samenstelling van handelsstromen en buitenlandse directe investeringen; 
volgens de theorie moet het wegnemen van belemmeringen voor de handel tussen landen leiden tot 
meer handel tussen de Lid-Staten en het vervangen van minder efficiënte binnenlandse productie door 
meer efficiënt vervaardigde invoerproducten, waardoor de welvaart toeneemt. Het programma voor de 
interne markt kan voorts leiden tot een sterkere mate van specialisatie van de Lid-Staten op grond van 
hun comparatieve voordelen, waarbij de inter-industriële handel tussen de Lid-Staten toeneemt, of tot 
het benutten van schaalvoordelen, onvolledige mededinging en productdifferentiatie, waarbij de intra-
industriële handel toeneemt (dat wil zeggen het tegelijkertijd in- en uitvoeren van vergelijkbare 
productlijnen, zoals gelijktijdige in- en uitvoer van auto's). In het eerste geval is sprake van 
efficiencyverbeteringen, omdat de Lid-Staten zich specialiseren in activiteiten waarin zij relatief meer 
efficiënt zijn; de consumenten profiteren van lagere prijzen, maar een dergelijke ontwikkeling kan 
vergezeld gaan van een pijnlijke herstructurering van de industrie. Intra-industriële handel daarentegen 
biedt de consument een groter scala producten en de aanpassingskosten voor producenten zijn 
geringer. Omdat door het programma voor de interne markt de EG ten opzichte van andere locaties in 
de wereld ook aantrekkelijker zou worden als vestigingsplaats voor productiefaciliteiten van 
multinationale ondernemingen, werd verwacht dat het programma tevens gevolgen zou hebben voor de 
stromen buitenlandse directe investeringen (BDI); 
• veranderingen in de productiestructuren, de intensiteit van de concurrentie en daaruit 
voortvloeiende gevolgen voor de prijzen in de Lid-Staten; verwacht werd dat veel van de positieve 
effecten van het programma voor de interne markt op de economie van de Gemeenschap het resultaat 
zouden zijn van de door de integratie teweeggebrachte sterkere concurrentie, die de efficiency zou 
verhogen, kosten en prijzen zou doen dalen en de productdifferentiatie doen toenemen. Verwacht werd 
dat het benutten van schaalvoordelen en toenemende concurrentie hieraan ten grondslag zouden 
liggen. Bijgevolg zouden inefficiënte ondernemingen worden geëlimineerd en de industrie 
geherstructureerd. Meer concurrentie zou er voorts toe leiden dat de lagere productiekosten die het 
gevolg zijn van efficiencyverbeteringen, zouden worden vertaald in lagere consumentenprijzen. 
• veranderingen in de toename van de totale factorproductiviteit, de groei, werkgelegenheid en 
convergentie in de EG; verwacht mocht worden dat het programma voor de interne markt een 
positieve invloed zou hebben op de accumulatie van productiefactoren, hetgeen zou moeten ieiden tot 
een hogere groei in de EG. Ten eerste zouden door het programma voor de interne markt statische 
efficiencyverbeteringen zich vertalen in hogere inkomens, die kunnen leiden tot investeringen en een 
hogere groei op middellange termijn. Ten tweede zouden door het programma voor de interne markt de 
opbrengsten van het produceren van innovaties in de EG worden verhoogd en de kosten daarvan 
verlaagd, hetgeen op lange termijn de groei een impuls zou geven. -
1. Veranderingen in de handelsstromen en buitenlandse directe investeringen 
In analyses wordt geraamd dat het wegnemen van handelsbelemmeringen door het programma voor de 
interne markt geleid heeft tot een toename van het volume van de intracommunautaire handel in verwerkte 
producten met 20-30%. Tussen 1985 en 1995 is voorts het aandeel van de intracommunautaire invoer in 
de totale invoer van verwerkte producten met 6,7 procentpunt gestegen: van 61,2% in 1985 tot 67,9% in 
1995. Wat de diensten betreft, is in dezelfde periode het aandeel van de intracommunautaire invoer in de 
totale invoer van diensten met 3,1 procentpunt gestegen, van 46,9% in 1985 tot 50,0% in 1995. Deze 
stijging van de handel tussen de Lid-Staten gaat evenwel niet ten koste van de handel met derde landen, 
getuige het feit dat in de periode 1980-1993 het aandeel van uit landen buiten de EG ingevoerde verwerkte 
producten in de consumptie is gestegen van 12 tot 14% en geraamd wordt dat 70% van deze stijging het 
gevolg is van het programma voor de interne markt. 
1 Economic Evaluation of the Internal Market, European Economy - Verslagen en studies, 1997, 
Bureau voor Officiële Publicaties der Europese Gemeenschappen (OPOCE), Luxemburg. 
58 
Aan het begin van de jaren tachtig kon de intracommunautaire handel grotendeels worden gekenschetst 
als inter-industriële handel (ongeveer 45% van de handel in verwerkte producten), hetgeen overeenkomt 
met specialisatie op basis van de comparatieve voordelen van de Lid-Staten. Door het programma voor de 
interne markt is dit percentage medio jaren tachtig gaan dalen, terwijl het aandeel van de intra-industriële 
handel is gestegen. De intra-industriële handel kan op zijn beurt weer worden onderverdeeld in handel in 
qua prijs en kwaliteit vergelijkbare producten versus handel in producten die qua prijs en kwaliteit 
verschillen (waarbij bij voorbeeld het ene land dure merkoverhemden uitvoert en het andere goedkope 
overhemden van lage kwaliteit). Bij de stijging van de intra-industriële handel ging het hoofdzakelijk om het 
tweede type (van minder dan 35% van de handel in verwerkte producten in 1985 tot meer dan 42% in 
1994), terwijl de intra-industriële handel van het eerste type globaal stabiel is gebleven (op ongeveer 20% 
van de totale intracommunautaire handel in verwerkte producten). Met andere woorden, de 
productiestructuren van de Lid-Staten convergeren ten gevolge van specialisatie in steeds meer 
vergelijkbare sectoren, doch in verschillende prijs/kwaliteitsniches daarvan. Dit maakt de overgang op de 
EMU eenvoudiger. 
De invloed van het programma voor de interne markt op de BDI lijkt zelfs nog positiever te zijn geweest 
dan de invloed op het handelsverkeer. Aan het begin van de jaren negentig vloeide 44,4% van de 
inkomende BDI uit alle landen ter wereld naar de EG, waar dat in de periode 1982-1987 slechts 28,2% 
was. Tussen 1984 en 1992 zijn de intracommunautaire BDI vier maal zo snel gestegen als de 
intracommunautaire handel. 
2. Veranderingen in de productiestructuren, de intensiteit van de concurrentie en daaruit 
voortvloeiende gevolgen voor de prijzen in de Lid-Staten 
Kenmerkend voor de herstructurering van de industrie in de EG is de explosie van het aantal fusies en 
overnames. Met name het aantal grensoverschrijdende fusies en overnames nam sterk toe, ook al is het 
grootste deel nog steeds binnenlands (tussen 1990 en 1995 70% van de fusies en overnames in de EUR-
15); hieruit blijkt dat de herstructurering althans aanvankelijk plaats heeft gevonden via wijzigingen in 
binnenlandse marktstructuren. Tussen 1988 en 1992 was de verwerkende industrie het belangrijkste 
doelwit voor fusies en overnames. Daarna heeft de dienstensector de leidende rol overgenomen, hetgeen 
overeenstemt met de vertraagde invoering van de maatregelen van het programma voor de interne mark;: 
in deze sector. Een en ander heeft geleid tot een hogere mate van concentratie in het bedrijfsleven in de 
EG (doch niet in de Lid-Staten afzonderlijk). In veel bedrijfstakken, met name de technologie-intensieve, 
was sprake van een toename van de concentratie met meer dan vijf procentpunt. 
Een dergelijke toename van de concentratie kan, als de concurrentie erdoor wordt onderdrukt, leiden tct 
een geringere economische welvaart. De bevordering van een actief mededingingsbeleid is derhalve zeer 
belangrijk. Gegevens omtrent marges tussen prijzen en kosten en in het bedrijfsleven bestaande 
opvattingen lijken er echter op te wijzen dat de efficiencyverbeteringen die voortvloeien uit een grotere 
schaalomvang, dankzij heviger concurrentie aan de consument zijn doorgegeven. De sleutel hiertoe is de 
intensivering van het grensoverschrijdende handelsverkeer. 
3. Veranderingen in de toename van de totale factorproductiviteit, de groei, werkgelegenheid 
en convergentie in de EG 
Geraamd wordt dat het inkomen van de Gemeenschap in 1994 1,1 tot 1,5 procentpunt hoger was dan het 
zonder de interne markt zou zijn geweest. Over het algemeen hebben de perifeer gelegen Lid-Staten het 
meeste van deze verbetering geprofiteerd. Met andere woorden, er was op het stuk van de reële inkomens 
per hoofd sprake van convergentie van de Lid-Staten. Ook de werkgelegenheid is hoger: dankzij de interne 
markt zijn zo'n 300.000 tot 900.000 banen extra gecreëerd, al wordt dit effect overschaduwd door 
ongunstige economische omstandigheden die geen verband houden met de interne markt. De groei-impuls 
van het programma voor de interne markt is ondersteund door de aanzienlijke groei van de 
Structuurfondsen. 
In de Economie Evaluation of the Internal Market worden deze conclusies gedestilleerd uit de economische 
resultaten van ongeveer 40 studies die voor de Single Market Review 1996 uitgevoerd zijn - een 
omvangrijk, twee jaar durend onderzoeksproject van de Commissie naar het programma voor de interne 
markt, dat naar aanleiding van een eind 1992 door de Raad gedaan verzoek is opgezet. Ongeveer de helft 
van de studies was gewijd aan het analyseren van ontwikkelingen in een aantal relevante verwerkende en 
dienstensectoren (i.e. sectoren waar de markt in de Gemeenschap in 1985 sterk gefragmenteerd was door 
belangrijke niet-tarifaire handelsbelemmeringen van het type dat het programma voor de interne markt 
beoogde weg te nemen). De andere helft betrof horizontale vraagstukken (waaronder de prijsontwikkeling 
in de hele Gemeenschap in relatie tot de interne markt, de vooruitgang bij het afschaffen van de 
belangrijkste niet-tarifaire belemmeringen en de gevolgen voor het handelsverkeer, zowel binnen de 
Gemeenschap als met derde landen). De meeste studies zijn uitgevoerd door onafhankelijke deskundigen, 
die elk weer gecontroleerd werden door een beoordelingscommissie van diensten van de Commissie. Ter 
aanvulling op de in hoofdzaak kwaliteitsbewakende taak van de beoordelingscommissie en ter bevordering 
van de objectiviteit van de studies is een adviescomité van onafhankelijke academische deskundigen uit 
de hele Gemeenschap ingesteld. Deze deskundigen hebben daarnaast een cruciale adviserende rol 
gespeeld bij het opstellen van de Economie Evaluation of the Internal Market. __^ 
59 
Kader 3: Loondifferentiatie in de Gemeenschap in 1994 
Het nieuwe gezinshuishoudingen-panelonderzoek-1994 van de EG (ECHP-94) biedt een goede 
gelegenheid om een recent en betrekkelijk gedetailleerd beeld te krijgen van de spreiding van 
de bruto-lonen in de EU. In tabel BZA zi]n gegevens opgenomen over de differentiatie van de 
brùtb-belonîng van werknemers met een voltijdbaan in 1994. Uit onderzoekt van deze 
maatstaven van beloningsongelijkheid komen enkele belangrijke conclusies naar voren: 
• in E, F, L, A, het UK en met name IRL en P is de loondifferentiatie over het geheel genomen 
opvallend hoog: het gemiddelde in deze landen ligt ruim boven dat van de Gemeenschap. 
Dat in deze groep zowel landen met een hoge als landen met een lage toename van de 
werkgelegenheid voorkomen, lijkt erop te wijzen dat macro-economisch de mate van 
loondifferentiatie slechts één, zij het ook een belangrijke, factor is die een toename van de 
werkgelegenheid kan verklaren; 
• in dezelfde landen is sprake van een betrekkelijk grote differentiatie in zowel de hogere als 
de lagere loondecielen; dit geldt echter niet voor P en F, waar de onderste helft van de 
loonschaal verhoudingsgewijs weinig spreiding vertoont (zeer waarschijnlijk door betrekkelijk 
hoge minimumlonen); 
• de bruto-lonen vertonen een opvallend geringe spreiding in B, DK, I, NL, FIN en S, hetgeen 
in het geval van B, DK en S met name voor de lagere lonen geldt. De meer homogene 
economische structuur in deze landen, alsook historische en sociale factoren kunnen 
bijdragen tot het verklaren van deze betrekkelijk weinig gedifferentieerde loonstructuur. 
Tabel B3.1 
Loondifferentiatie in de EG 
ECHP OESO(96) ECHP OESO (96) ECHP OESO (96) 
totale 
spreiding 
(D9/D1) totale spreiding 
(D9/D1) (2) spreiding in 
bovenste helft 
(D9/D5) spreiding in 
bovenste helft 
(D9/D5) spreiding in 
onderste helft 
(D5/D1) spreiding in 
onderste helft 
(D5/D1) 
B 
DK 
DO) 
GR 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 2,42 
2,10 
2,95 
2,50 
3,64 
3,20 
4,18 
2,13 
3,38 
2,33 
n.b. 
4,20 
n.b. 
n.b. 
3.73 2,25 
2,17 
2,32 
n.b. 
n.b. 
3,28 
n.b. 
2,80 
n.b. 
2,59 
3,66 
4,05 
2,38 
2,13 
3,38 1,64 
1,53 
1,76 
1,60 
2,04 
1,98 
2,00 
1,52 
1,94 
1,62 
n.b. 
2,63 
n.b. 
n.b. 
1,94 1,57 
1,57 
1,61 
n.b. 
n.b. 
1,99 
n.b. 
1,60 
n.b. 
1,66 
1,82 
2,47 
1,70 
1,59 
1,87 1,47 
1,37 
1,68 
1,56 
1,78 
1,62 
2,08 
1,40 
1,74 
1,44 
n.b. 
1,60 
n.b. 
n.b. 
1.92 1,43 
1,38 
1,44 
n.b. 
n.b. 
1,65 
n.b. 
1,75 
n.b. 
1,56 
2,01 
1,64 
1,40 
1,34 
1.81 
EUR12 3,05 n.b. 1,83 n.b. 1,66 n.b. 
USA n.b. 4,39 n.b. 2,10 n.b. 2,09 
(1) De OESO-gegevens hebben uitsluitend betrekking op West-Duitsland. 
(2) (D9/D1 ) = (D9/D5) * (D5/D1 ) 
n.b. = niet beschikbaar 
Opmerking: Op basis van (voorlopige) gegevens van het ECHP-94, is de spreiding van beloningen 
berekend op grond van de normale bruto maandlonen (in het geval van NL: nette maandlonen) van 
werknemers met een voltijdbaan. De cijfers zijn verhoudingsgetallen tussen de hogere en lagere 
decielen in de beloningsstructuur. De verhoudingsgetallen voor de EUR-12 zijn berekend als het 
gemiddelde van de spreidingspercentages voor de afzonderlijke Lid-Staten, gewogen met het aandeel 
van elke Lid-Staat in de totale werkgelegenheid (uit de Arbeidsmarktenquête 1994). 
Bron: diensten van de Commissie en OESO. 
60 
Kader 4: Economische groei en het milieu 
Leidt voortdurende economische groei onvermijdelijk tot een sterkere achteruitgang van het 
milieu? Uit empirisch onderzoek blijkt dat er geen lineair verband bestaat tussen economische 
groei en de gevolgen daarvan voor het milieu. Hoewel uitbreiding van de productie van 
goederen en diensten a priori leidt tot meer gebruik van hulpbronnen en meer vervuiling, staat 
daartegenover dat factoren als de technologische vooruitgang, structurele veranderingen en de 
toenemende voorkeur voor een schoon milieu dit vaak compenseren. Voor economische groei 
zijn investeringen noodzakelijk en bij een adequaat milieubeleid zal de nieuwe kapitaalvoorraad 
efficiënter omspringen met hulpbronnen en schonere technologie gebruiken. Op dezelfde 
voorwaarden zal de groei structurele veranderingen bevorderen, die impliceren dat traditionele 
vervuilende industrieën geleidelijk verdwijnen en dat de meer milieuvriendelijke 
dienstenactiviteiten toenemen. 
Daarom hoeft de vaak veronderstelde afruil tussen economische groei (inclusief een hoog 
werkgelegenheidspeil) en milieubescherming niet als onvermijdelijk gegeven te worden 
aanvaard. Ook mag niet worden overzien dat in traditioneel opgestelde BBP-cijfers de 
economische kosten van milieugebruik en -vervuiling grotendeels worden genegeerd. 
Beleidsmakers beschikken over een aantal concepten en instrumenten waardoor met deze 
problematiek rekening kan worden gehouden. Er zijn zelfs overtuigende aanwijzingen voor de 
stelling dat economische groei en een gezond milieubeleid elkaar versterken. Hoe dan ook 
kan een economie niet op lange termijn welvarend blijven, als de natuurlijke omgeving en 
hulpbronnen worden uitgeput. Benadrukt dient echter te worden dat economische groei alleen 
kan worden losgekoppeld van toenemende milieubelasting, als een voor het milieu doeltreffend 
en economisch efficiënt beleid wordt gevoerd, dat wil zeggen als een adequaat kader voor het 
milieubeleid wordt ontwikkeld. 
Onderdelen van een adequaat kader voor het milieubeleid zijn: (1) de juiste prijssignalen 
voorde economische actoren om hen te prikkelen tot gedrag dat het milieu spaart; (2) een zo 
kosten-effectief mogelijke opzet van milieubeleidsmaatregelen, waarin rekening wordt 
gehouden met plaatselijke milieu-omstandigheden en de waarschijnlijke gevolgen voor de 
interne markt; (3) de integratie van milieudoelstellingen in andere beleidsonderdelen. 
Als gezorgd wordt voor de juiste prijssignalen, i.e. het internaliseren van milieukosten in 
marktprijzen, hebben marktconforme beleidsinstrumenten als milieuheffingen of 
verhandelbare uitstootrechten een aantal voordelen ten opzichte van traditioneel regulerend 
beleid. Dergelijke instrumenten geven voortdurend een economische prikkel om de 
milieubelasting te verminderen en stimuleren daarmee innovatieve en kosteneffectieve 
oplossingen voor de lange termijn. Ook verlagen zij over hét algemeen de kosten van 
beleidsmaatregelen, doordat tegelijkertijd verscheidene wegen voor het terugdringen van een 
bepaald milieuprobleem worden benut. Een C02-heffing bij voorbeeld om het broeikaseffect 
tégen te gaan bewerkstelligt op goed functionerende markten een reductie van emissies door 
prikkels te geven tot verhoging van de energie-efficiëntie van installaties, tot 
gedragsveranderingen (zoals minder autorijden) en positieve structurele veranderingen (bij 
voorbeeld in de richting van "schonere" economische sectoren). Het invoeren van 
prijssignalen ten behoeve van de milieubescherming heeft echter weinig zin als de 
bestaande prijzen verstoord zijn, bij voorbeeld als bestaande belastingen en fiscale 
regelingen en subsidies onbedoelde en ongewenste milieu-effecten sorteren. 
In "Belastingheffing in de Europese Unie - Verslag over de ontwikkeling van de 
belastingstelsels" (COM(96) 546), dat in oktober 1996 is gepubliceerd, heeft de Europese 
Commissie haar visie op toekomstige milieubelastingen in de Unie verwoord. In het document 
wordt erop gewezen dat nationale regelingen op het gebied van milieubelastingen deugdelijk 
moeten zijn opgezet en verenigbaar moeten zijn met het functioneren van de interne markt. 
Voorts wordt de belastingheffing op energie aangemerkt als een gebied waarop de 
Gemeenschap maatregelen zou moeten treffen en dat van groot belang is voor het 
verminderen van de C02-uitstoot. Daarom werkt de Commissie thans aan het opstellen van 
nieuwe voorstellen voor e'en toekomstige EU-regeling voor belasting op energie. Voorts streeft 
zij naar een verdere harmonisatie van accijnzen op energie en wil zij nagaan hoe de Lid-Staten 
milieudoelstellingen kunnen verwerken in hun regelingen voor belasting op energie. Op het 
gebied van het vervoer heeft de Commissie in juli 1996 een voorstel gedaan voor een richtlijn 
van de Raad betreffende de toerekening van de kosten in verband met het gebruik van 
bepaalde infrastructuren door vrachtwagens (COM(96) 331). Een belangrijke doelstelling van dit 
richtlijnvoorstel is het tot stand brengen van een geharmoniseerd kader voor de Lid-Staten om 
beter te zorgen voor het verhalen van de kosten van weggebruik, waaronder de externe kosten 
daarvan, en om meer kosten-georiënteerde lastendifferentiatie mogelijk te maken. 
61 
Het opzetten van een kosten-effectieve benadering van het milieubeleid is een belangrijke 
voorwaarde om milieubescherming economisch haalbaar te maken. Het doel moet zijn de 
samenleving tegen zo laag mogelijke kosten verbeteringen in het milieubeleid te bieden. Dit kan 
worden bereikt door een grondige economische evaluatie van de beleidsopzet, bij voorbeeld door 
toepassing van kosten-batenanalyses of analyses van de kosten-effectiviteit. Een recent voorbeeld 
van een dergelijke ex ante beleidsevaluatie is het auto/olieprogramma van de Gemeenschap - een 
project waarin wordt samengewerkt met de betrokken bedrijfstak -, dat in juni 1996 is afgesloten. Dit 
programma heeft gediend als voorbereiding voor een strategie voor controle op de uitstoot van 
vervuilende stoffen in het wegvervoer en was met name gericht op uitstootnormen voor 
passagiersvoertuigen en kwaliteitsnormen voor benzine en diesel (COM(96) 248 def.). Voorafgaand 
aan het formuleren van de strategie is een uitgebreide analyse van de kosten-effectiviteit verricht, 
waarin technische en niet-technische maatregelen werden overwogen. 
Uitbreiding van het scala instrumenten om op plaatselijke milieu-omstandigheden in te 
spelen en tegelijkertijd het soepel functioneren van de interne markt te bevorderen, verhoogt 
veelal de kosten-effectiviteit van milieubeleid. Verduidelijking van het rechts- en institutionele 
kader voor nationale beleidscombinaties is bij uitstek een terrein voor maatregelen van de 
Gemeenschap. In haar Mededeling over milieuconvenanten (COM(96) 561) heeft de 
Commissie bij voorbeeld een aantal richtsnoeren behandeld voor een uit milieu-oogpunt 
doelmatige toepassing van beleid op basis van vrijwilligheid. Momenteel wordt gewerkt aan een 
vergelijkbare mededeling over milieuheffingen en -lasten op de interne markt. 
integratie van de milieubeleidsproblematiek in andere beleidsonderdelen moet mogelijk 
maken dat het aanwezige potentieel om de economische efficiency te verhogen wordt benut, 
hetgeen tegelijkertijd de prestaties van Europa op economisch en milieugebied zou verhogen. 
Een aantal Lid-Staten onderzoekt momenteel bij voorbeeld de mogelijkheden om te profiteren 
van synergie op het gebied van ecologisch gerichte belastinghervormingen en 
werkgelegenheidsbeleid. In landen als Denemarken, Nederland, België en Zweden zijn 
zogenaamde °groentax"-commiss!es ingesteld, die zijn belast met de beoordeling en 
implementatie van dergelijke belastinghervormingen en het toezicht daarop. 
In het bedrijfsleven bestaat een groot potentieel voor synergie door beleidsintegratie. In het 
Verslag over het concurrentievermogen uit 1996 (SEC(96) 2121), een werkdocument van de 
diensten van de Commissie, wordt benadrukt dat gezond milieubeleid kansen kan scheppen 
voor het bedrijfsleven door de economische efficiency en de innovatie te stimuleren. In het 
verslag wordt vastgesteld dat er bij voorbeeld bij het gebruik van water en energie geprofiteerd 
kan worden van een omvangrijk potentieel voor efficiencyverbetering. Het "groen maken" van 
het bedrijfsleven en het aanbieden van milieugoederen en -diensten gaan vergezeld van een 
toenemende werkgelegenheid. Krachtdadig, economisch gezond milieubeleid kan prikkels 
geven tot het aanbieden van concurrerende en innovatieve milieutechnologie en kan op de 
markten vraag naar dergelijke technologie creëren. Tabel B4.1 illustreert hoeveel 
werkgelegenheid in Duitsland in 1994 (in vergelijking met 1990) verband hield met de 
milieubescherming. 
Tabel B4.1 
Raming van de werkgelegenheidseffecten van milieubescherming in Duitsland 
1990 en 1994 
Milieubeschermingsactiviteiten (zoals 
natuurbescherming, waterzuivering) 
Aanbod van milieugoederen en 
-diensten 
- rechtstreeks 
- indirect 
Totaal 1990(1) 
in 1000 
255 
341 
203 
137 
597 1990(1) 
in % van de totale 
burgerlijke 
werkgelegenheid 
0,9 
1,2 
0,7 
0,5 
2,1 1994(2) 
in 1000 
508 
448 
256 
192 
956 1994(2) 
in % van de totale 
burgerlijke 
werkgelegenheid 
1,5 
1,3 
0,7 
0,6 
2,8 
(1) West-Duitsland 
(2) Duitsland na de eenwording 
Opmerking: De gegevens moeten met enige voorzichtigheid geïnterpreteerd worden. Met name de werkgelegenheidscijfers 
over 1994 kunnen zijn beïnvloed door de gevolgen van de Duitse eenwording. Ook komt de definitie van 
"milieubeschermingssector" die in de aan de cijfers ten grondslag liggende IFO-enquête gehanteerd wordt, niet overeen 
met de OESO/Eurostat-definitie. 
Bron: Ifo Schnelldienst 28/1996 en diensten van de Commissie 
62 
3. CONSOLIDATIE EN HERVORMING VAN DE OPENBARE FINANCIËN IN DE GEMEENSCHAP 
Een vastberaden correctie van de bestaande budgettaire onevenwichtigheden is 
tegenwoordig een onontbeerlijke macro-economische en structurele vereiste voor bijna 
alle Lid-Staten. Deze correctie is nodig om de voorwaarden te scheppen voor een 
krachtige en duurzame uitbreiding van de investeringen, de productie en de 
werkgelegenheid op korte en middellange termijn, om de last van de overheidsschuld en 
van de dienst daarvan te verminderen, en om ervoor te zorgen dat het begrotingsbeleid 
weer flexibel kan reageren op conjunctuurschommelingen zonder een voortdurende 
escalatie van de overheidsschuld te veroorzaken. Voorts past de nagestreefde 
begrotingsdiscipline binnen het kader van de ruimere doelstelling het aandeel van de 
openbare financiën in de economie te verminderen, een klimaat te scheppen dat 
bevorderlijker is voor het bedrijfsleven, en het concurrentievermogen te verbeteren tegen 
de achtergrond van de toegenomen mondialisering. Tenslotte is het even belangrijk te 
zorgen voor een geslaagde overgang naar, en het blijvende succes van, de EMU. 
De laatste jaren hebben de meeste Lid-Staten voortgang gemaakt met het verminderen van 
de budgettaire onevenwichtigheden die waren ontstaan in de loop van de twee decennia na 
de eerste olieprijsschok. Er is echter duidelijk meer nodig. Terwijl de budgettaire 
consolidât)emaatregelen in omvang, timing en opzet moeten worden aangepast aan de 
specifieke omstandigheden van elk land, werden de voornaamste leidmotieven vastgelegd 
in de achtereenvolgende globale richtsnoeren voor het economisch beleid, waaronder de 
aanbeveling van 1996: 
• de nadruk moet worden gelegd op het beperken van de uitgaven in tegenstelling tot 
verdere verbogingen van de totale belastingdruk; 
• bij de overheidsuitgaven moeten de prioriteiten worden verlegd naar productieve 
activiteiten, zoals investeringen in infrastructuur en menselijk kapitaal en actieve 
arbeidsmarktinitiatieven; 
• de efficiency van de overheidsdiensten moet worden verbeterd; 
• de totale belastingdruk, vooral die op arbeid, moet worden verminderd, maar niet 
voordat het begrotingstekort een duidelijk neerwaartse tendens vertoont. 
Door hun consolidatieprogramma's op deze beginselen te baseren, zullen de Lid-Staten 
tegelijkertijd begrotingsdicipline verzekeren en de efficiency en de werkgelegenheid sterk 
bevorderen door de beheersing en rationalisering van de overheidsuitgaven en de 
verlaging en verlegging van de belastingdruk. Het proces van begrotingsconsolidaite biedt 
de Lid-Staten een waardevolle gelegenheid om de opzet en structuur van hun respectieve 
uitgavenprogramma's en belastingstelsels aan een kritisch onderzoek te onderwerpen. 
63 
3.1 Lange-termijnontwikkelingen in de openbare financiën in de Gemeenschap 
De huidige belangrijke budgettaire onevenwichtigheden in de Gemeenschap zijn het 
resultaat van een aantal lange-termijnontwikkelingen in de uitgaven en de belastingen die 
alle of bijna alle Lid-Staten voor een groot deel gemeen hadden. 
3.1.1 Overheidsuitgaven 
De laatste 35 jaar heeft de Gemeenschap een 
snelle groei van het aandeel van de openbare 
financiën in de economie doorgemaakt. De 
uitgaven «van de totale overheid, die in 1961 
34% van het BBP vormden, stegen tot meer 
dan 52% in 1993, waarna zij de laatste jaren 
iets terugvielen. Het stijgende aandeel van de 
overheidsuitgaven in het BBP was zeker tot het 
begin van de jaren tachtig een 
gemeenschappelijk verschijnsel in alle 
industrielanden, dat echter in de Gemeenschap 
een meer uitgesproken karakter had dan in haar 
voornaamste handelspartners (zie tabel 20). 
De overheidsuitgaven in de Gemeenschap 
stegen namelijk sterk in elke neerwaartse fase in 
de bedrijvigheid, terwijl in de daaropvolgende 
periodes van herstel deze opwaartse tendens 
niet werd gekeerd. I Tabel 20 
Omvang van de openbare 
financiën in de EG, 
de VS en Japan 
(% van het BBP) 
EUR 
VS 
JAP 
EUR 
VS 
JAP 
EUR 
VS 
JAP 1961 1973 1982 1996 | 
Totale uitgaven 
33.6 
30.3 
17.3 38.7 
32.9 
22.3 49.3 
38.9 
33.6 50.6 
36.7 
36.6 
Totale lopende ontvangsten 
34.3 
29.5 
19.7 38.2 
33.2 
22.8 44.3 
35.0 
30.0 46.2 
34.6 
31.6 
Vorderingenoverschot (+)/ 
of-tekort (-) 
0.7 
-0.6 
2.4 -0.6 
0.3 
0.5 -5.1 
-3.9 
-3.6 -4.4 
-2.2 
-5.0 
Bron: Diensten van de Commissie 
De snelst groeiende uitgavencategorie sinds het begin van de jaren zestig waren de 
lopende overdrachten, waarvan de toename meer dan de helft van het totale 
stijgingspercentage van de overheidsuitgaven in de Gemeenschap vertegenwoordigde (zie 
tabel 21). Momenteel vormen de lopende overdrachten de grootste uitgavencategorie en 
vertegenwoordigen zij bijna een kwart van het BBP en ongeveer de helft van de totale 
overheidsuitgaven. De snelle toename van de lopende overdrachten was bijna geheel toe 
te schrijven aan de stijgende overdrachten aan gezinnen, terwijl het aandeel in het BBP 
van de directe subsidies aan ondernemingen grosso modo stabiel bleef op ongeveer 3%. 
De groei van de overdrachten aan gezinnen was hoofdzakelijk toe te schrijven aan de 
uitbreiding van drie belangrijke sectoren van het sociaal beleid: pensioenen, 
gezondheidszorg en werkloosheidsuitkeringen. De uitbreiding van de verzorgingsstaat in 
de jaren zestig en zeventig, die werd gekenmerkt door een verruiming van de dekking van 
64 
de programma's, een verruiming van de ontvankelijkheidscriteria en een verhoging van de 
uitkeringen, heeft bijgedragen tot een belangrijke verhoging van de betalingen in deze 
sectoren. Daarnaast hebben demografische en economische ontwikkelingen (vergrijzing, 
hogere werkloosheid alsmede stijgende kosten en een hoge inkomenselasticiteit van de 
vraag naar gezondheidszorg) een belangrijke rol gespeeld. Sinds het midden van de jaren 
tachtig hebben groeiende bezorgdheid over de druk op de overheidsbegrotingen en over 
de verminderde bereidheid zich op de arbeidsmarkt aan te bieden, geleid tot een 
verkrapping van de overdrachtstelsels in vele Lid-Staten. Dit heeft geleid tot een 
vertraging van de stijging van deze uitgaven in het laatste decennium, maar» de 
onverminderde vraag naar maatschappelijke dienstverlening en de nieuwe stijging van de 
werkloosheid in de jaren negentig hebben een voortdurende opwaartse druk uitgeoefend. 
Om de groei van de sociale overdrachten in de toekomst te beheersen, moet het beleid zijn 
gericht op duurzame sterke economische groei en meer werkgelegenheid en, om 
voorbereid te zijn op een steeds grotere demografische druk, op het herstructureren en/of 
stroomlijnen van de pensioen-, gezondheidszorg- en werkloosheidsstelsels. 
Tabel 21 
Ontvangsten en uitgaven van de totale overheid - EURa> 
(in % van het BBP) 
Totale uitgaven 
waarvan: 
1. Lopende overdrachten 
Ibis. waarvan: 
gezinnen 
2. Rentebetalingen 
3. Consumptieve 
overheidsuitgaven 
4. Netto­
kapitaaloverdrachten 
5. Bruto investeringen in 
vaste activa 
Lopende ontvangsten 
waarvan: 
6. Indirecte belastingen 
7. Directe belastingen 
8. Sociale-zekerheids-
bij dragen 
9. Andere lopende 
ontvangsten 
Pro memorie 
10.Bruto-besparingen 
11. Vorderingen 
overschot(+)/ 
of-tekort(-) 
12. Bruto-overheidsschuldb Omvang 
1961 
33.6 
11.5 
3.1 
13.7 
0.8 
4.5 
34.3 
13.9 
8.7 
10.2 
1.5 
6.0 
0.7 
65.2 1973 
38.7 
16.0 
13.0 
1.7 
16.4 
0.9 
3.7 
38.2 
12.9 
10.7 
11.8 
2.8 
4.1 
-0.6 
35.3 1982 
49.3 
21.6 
17.9 
4.1 
19.6 
1.0 
2.9 
44.3 
13.2 
12.4 
14.7 
4.0 
-1.0 
-5.1 
45.6 1989 
47.2 
20.7 
17.1 
4.6 
18.2 
0.9 
2.8 
44.8 
13.5 
13.3 
14.6 
3.4 
1.2 
-2.4 
54.1 1993 
52.4 
23.7 
19.9 
5.4 
19.6 
1.1 
2.8 
46.3 
13.6 
12.9 
16.0 
3.7 
-2.5 
-6.3 
66.1 1996 
50.6 
23.3 
19.8 
5.4 
18.9 
0.6 
2.4 
46.2 
14.0 
12.8 
16.1 
3.4 
-1.3 
-4.4 
73.5 Mutatie 
73/61 
5.1 
4.5 
-1.4 
2.7 
0.1 
-0.8 
3.9 
-1.0 
2.0 
1.6 
1.3 
-1.9 
-1.3 
-29.9 82/73 
10.6 
5.6 
4.9 
2.4 
3.2 
0.1 
-0.8 
6.1 
0.3 
1.7 
2.9 
1.2 
-5.1 
-4.5 
10.3 89/82 
-2.1 
-0.9 
-0.8 
0.5 
-1.4 
-0.1 
-0.1 
0.5 
0.3 
0.9 
-0.1 
-0.6 
2.2 
2.7 
8.5 93/89 
5.2 
3.0 
2.8 
0.8 
1.4 
0.2 
0.0 
1.5 
0.1 
-0.4 
1.4 
0.3 
-3.7 
-3.9 
12.0 96/93 
-1.8 
-0.4 
-0.1 
0.0 
-0.7 
-0.5 
-0.4 
-0.1 
0.4 
-0.1 
0.1 
-0.3 
1.2 
1.9 
7.4 
a) 1961 : EUR 15 exclusief Griekenland, Portugal, Oostenrijk, Zweden en Finland; 1973: EUR 15 exclusief 
Luxemburg, Griekenland en Portugal. 
b) 1973 : EUR 15 exclusief Frankrijk en Nederland. 
Bron: Diensten van de Commissie 
65 
De rentebetalingen op uitstaande overheidsschuld vormden een andere belangrijke 
component van de stijging van de overheidsuitgaven. Na een daling tot minder dan 2% 
van het BBP in het begin van de jaren zeventig zijn deze rentebetalingen vervolgens snel 
gestegen tot thans 5,5% van het BBP. Deze sterke stijging weerspiegelt de interactie van 
een toegenomen gebruik van leningen in plaats van belastingen om de gestegen 
overheidsuitgaven te financieren, een daarmee gepaard gaande sterk opwaartse tendens 
van de overheidsschuld/BBP ratio en hoge rentetarieven. Het groeiende aandeel van de 
schulddienst heeft de begroting veel minder flexibel en veel kwetsbaarder ten aanzien van 
rentestijgingen gemaakt. Om deze trend te keren, is het nodig een stabiel 
macro-economisch kader tot stand te brengen dat leidt tot een daling van de kosten van 
het vorderingentekort. 
De consumptieve overheidsuitgaven leverden in de jaren zestig en zeventig een belangrijke 
bijdrage (ongeveer 6 procentpunten) tot de procentuele stijging van de totale 
overheidsuitgaven, maar sindsdien is het aandeel ervan relatief stabiel gebleven en 
schommelde het in de Gemeenschap gemiddeld rond 19% van het BBP. 
In tegenstelling tot de overige uitgavencategorieën daalde het aandeel van de 
overheidsinvesteringen in het BBP de laatste 35 jaar gestadig. Het huidige aandeel van 
2,5% van het BBP is iets meer dan de helft van het niveau van 1961. Dit weerspiegelt tot 
op zekere hoogte de voltooiing van grote infrastructuurstelsels, maar het onthult ook de 
politieke realiteit dat het gemakkelijker bleek de overheidsinvesteringen te beperken dan 
de lopende uitgaven te beheersen. De privatisering van een aantal openbare nutsbedrijven 
kan ook een rol hebben gespeeld. Besparingen op overheidsinvesteringen kunnen leiden 
tot hoge economische kosten op lange termijn, aangezien deze uitgaven belangrijk 
bijdragen tot de groei van de productiviteit in de particuliere sector, zoals blijkt uit recente 
analyses over de potentiële voordelen van de totstandbrenging van de transeuropese 
vervoersnetwerken16. 
3.1.2 Overheidsontvangsten 
De stijging van de overheidsuitgaven in de Gemeenschap heeft een aanzienlijke toename 
van de totale belastingdruk (d.i. de som van de indirecte belastingen, de directe 
belastingen en de sociale-zekerheidsbijdragen) met zich gebracht. De laatste 35 jaar is het 
aandeel van de overheidsontvangsten in het BBP met 12 procentpunten toegenomen tot 
46 procent in 1996. De stijging van het aandeel van de overheidsontvangsten deed zich 
grotendeels in de periode 1960-82 voor, terwijl de belastingdruk in de rest van de jaren 
tachtig min of meer stabiel bleef. In het begin van de jaren negentig ging een sterke 
stijging van de uitgaven - deels veroorzaakt door de economische recessie - gepaard met 
16 Zie "Transeuropese netwerken: Jaarverslag 1996" COM(96)645 def. 
66 
een verdere verzwaring van de belastingdruk. De wijdverbreide, maar niet altijd even 
geslaagde pogingen van de overheden sinds het begin van de jaren tachtig om de 
belastingdruk te stabiliseren ofte verlagen, moeten worden gezien tegen de achtergrond 
van diverse factoren. Ten eerste hebben het gegroeide besef van de verstorende en 
werkgelegenheid beperkende effecten van hoge belastingen alsmede het verzet van de 
kiezers vele regeringen doen aarzelen verdere belastingverhogingen in te voeren. Ten 
tweede hebben zowel een vervlakking van de belastingschalen en de indexering van de 
belastingstelsels als de lagere inflatie geleid tot een verlichting van de belastingdruk. Ten 
derde hebben belastinghervormingen, verhoogde belastingconcurrentie tussen landen en in 
sommige gevallen de groei van de informele economie wellicht ook bijgedragen tot een 
tragere stijging van de belastingopbrengsten. 
De toename van de belastingdruk ging gepaard met belangrijke wijzigingen in de 
belastingstructuur. De voornaamste factoren die tot de totale groei van de 
overheidsontvangsten bijdroegen, waren de sociale-zekerheidsbijdragen en in iets mindere 
mate de directe belastingen. De daling van de gemiddelde actieve beroepsbevolking (van 
67% van de beroepsbevolking in 1961 tot 59% in 1996) leidde tot een vermindering van 
het aantal personen dat belastingen en sociale-zekerheidsbijdragen betaalde, terwijl het 
aantal uitkeringtrekkers steeg. De sterke stijging van de sociale-zekerheidsbijdragen hield 
geen gelijke tred met de stijging van de sociale uitkeringen. Dientengevolge moest een 
steeds groter deel van de uitkeringen worden gefinancierd met andere begrotingsmiddelen, 
met name directe belastingen. De indirecte belastingen bleven gedurende het grootste deel 
van de periode ongewijzigd als percentage van het BBP, maar de laatste jaren was er een 
tendens de indirecte belastingen te verhogen en tegelijkertijd het relatieve belang van 
andere overheidsontvangsten te verminderen. 
De wijzigingen in de belastingstructuur hebben geleid tot een toenemende belastingdruk 
op arbeid in loondienst, terwijl de omgekeerde tendens zich voordeed voor andere 
productiefactoren zoals kapitaal, energie en natuurlijke hulpbronnen. In de periode 1980 
tot 1994 steeg de gemiddelde effectieve belastingdruk op arbeid in loondienst (d.i. 
belastingopbrengsten gedeeld door de belastinggrondslag) in de Gemeenschap van een 
reeds hoog niveau van. 35% tot meer dan 40%. 
Grafiek 22 
SO 
45 
40 
35 
30 Effectieve belastingdruk op arbeid in loondienst 
en andere productiefactoren, EUR 
Andere productiefactoren 
1980 1982 1984 
Bron: OI»nst«n van da Commissi*. 1986: 1988! 1990: 1992: 1994 
67 
Anderzijds daalde de effectieve belastingdruk op de andere productiefactoren van 
ongeveer 44% tot iets meer dan 35% (zie grafiek 22). De opwaartse tendens van de 
belasting van arbeid heeft een remmende invloed op de schepping van werkgelegenheid, 
aangezien hierdoor de niet-loonkosten stijgen, de loondruk toeneemt en de bereidheid om 
te werken afneemt. Hoge sociale-zekerheidsbijdragen en inkomstenbelastingen 
veroorzaken in samenspel met de overdrachten- en uitkeringenstelsels een hoge effectieve 
marginale belastingdruk op werknemers met een laag inkomen, hoge reserveringsionen en 
omvangrijke "wiggen" tussen de arbeidskosten voor de werkgevers en het door de 
werknemers ontvangen netto-inkomen. 
De veranderingen in de belastingstructuur zijn onder meer toe te schrijven aan de 
geleidelijke uitholling van de belastinggrondslagen in de Lid-Staten, die verband houdt 
met factoren van zowel binnenlandse als internationale oorsprong. In het binnenland lijken 
hoge belastingniveaus en omvangrijke belastingwiggen voor inkomen uit arbeid de 
ontwikkeling van de informele economie in de hand te hebben gewerkt. Internationaal 
heeft belastingconcurrentie tussen de landen geleid tot fiscale erosie van de mobiele 
belastingbronnen, zoals kapitaal, waarbij de internationale verplaatsing van belastbare 
grondslagen reageert op verschillen in effectieve belastingdruk. Deze ontwikkelingen 
hebben een wijziging in de structuur van de belastingstelsels van vele Lid-Staten 
veroorzaakt, waarbij de belastingdruk wordt verlegd naar de arbeid, die relatief immobiel 
is, om het belastingverlies door de gestadige erosie van andere, beter "exporteerbare" 
bronnen van overheidsinkomsten goed te maken. 
De Lid-Staten zijn het er in het algemeen over eens dat de lange-termijnontwikkeling in de 
richting van hogere belasting op arbeid moet worden gekeerd. Dit kan zowel worden 
bereikt door een gerichte aanpak (bijvoorbeeld verlaging van de niet-loonkosten voor 
specifieke categorieën werknemers zoals laaggeschoolden, jongeren of nieuwkomers op 
de arbeidsmarkt) als door algemene maatregelen, met name een vermindering van de 
overheidsuitgaven als percentage van het BBP en een verschuiving van de belastingdruk 
naar andere factoren, vooral energie en kapitaal. -De maatregelen op dit gebied moeten 
verenigbaar zijn met en dienen bij te dragen tot de verwezenlijking van andere 
doelstellingen van de Gemeenschap, namelijk het stabiliseren van de begrotingsstelsels van 
de Lid-Staten en het opheffen van fiscale belemmeringen voor de interne markt, terwijl 
tegelijkertijd een fiscaal klimaat moet worden geschapen dat leidt tot een sterke, 
werkscheppende groei en een doeltreffend milieubeleid17. 
17 De behoefte aan een veelomvattende aanpak werd benadrukt in de mededeling van de Commissie 
"belastingheffing in de Europese Unie", die werd ingediend bij de informele Raad Ecofm in Verona 
in april 1996, en in het "Tweede Verslag over de belastingheffing in de Europese Unie" van de 
Commissie, oktober 1996. 
68 
3.2 Begrotingsontwikkelingen in 1996 en vooruitzichten voor 1997 en 1998 
Overal in de Gemeenschap zijn onlangs grotere inspanningen gedaan om de openbare 
financiën gezond te maken. Verreweg de meeste Lid-Staten hebben in hun begrotingen 
voor 1996 en 1997 belangrijke stappen genomen om hun tekorten terug te dringen tot 3% 
van het BBP of minder in een poging om op middellange termijn hun begroting in 
evenwicht te brengen. De drijvende krachten achter dit proces zijn van tweeërlei aard. In 
de eerste plaats hebben de ervaringen van de laatste jaren uitgewezen dat excessieve 
begrotingstekorten en onvoldoende geloofwaardigheid van de consolidatie-inspanningen 
nadelige gevolgen kunnen hebben voor de rentetarieven, de wisselkoersen en uiteindelijk 
de groei. In de tweede plaats heeft de noodzaak om voortgang te maken om aan de 
convergentiecriteria voor deelneming aan de EMU te voldoen, een direct doel voor de 
begrotingsinspanningen van de Lid-Staten verschaft en werd dit in vele landen gezien als 
een unieke gelegenheid om deze inspanningen bij voorbaat veel geloofwaardiger te maken. 
Ten gevolge van deze inspanningen en gezien de ramingen voor de groei en de 
rentetarieven zal het gemiddelde begrotingstekort in de Gemeenschap naar verwachting 
tussen 1995 en 1998 worden gehalveerd tot 2,5% van het BBP. Dit vormt een belangrijke 
stap op de weg naar het herstel van gezonde openbare financiën. 
3.2.1 Versnelde voortgang bij de vermindering van de begrotingstekorten 
Bijna alle Lid-Staten slaagden erin hun begrotingstekort in 1996 verder terug te dringen. 
De enige uitzonderingen waren Duitsland, waar het tekort voor het tweede 
achtereenvolgende jaar groter werd, en Luxemburg, waar het overschot daalde. Het 
tekort verminderde in bijzonder sterke mate in Zweden, Spanje en Finland, maar daalde 
ook in verscheidene andere landen met 1% van het BBP of meer (Tabel 22). 
Het begrotingstekort bleef ruim onder de 3% van het BBP in de drie landen waarvoor 
momenteel geen beschikking van de Raad betreffende het bestaan van een buitensporig 
tekort geldt (Denemarken, Ierland en Luxemburg). In Nederland werd het 
begrotingstekort teruggebracht tot onder de referentiewaarde van Maastricht. 
Volgens de ramingen van het najaar 1996 van de diensten van de Commissie zullen bijna 
alle Lid-Staten in 1997 nog meer voortgang maken. Dit geldt vooral voor Italië (ongeveer 
3,5 procentpunten van het BBP) en ook voor bijna alle overige Lid-Staten, waarvoor de 
voortgang wordt geraamd op 1 tot 1,5 procentpunt. 
69 
Tegen deze achtergrond van een 
belangrijke vermindering van het 
tekort in bijna alle landen, zullen naar 
verwachting niet minder dan twaalf 
Lid-Staten hun tekort in 1997 weten 
terug te dringen tot 3% of minder van 
het BBP. De enige uitzonderingen zijn 
Griekenland, waar' het 
begrotingstekort hoog is, maar wel 
daalt, en Italië en het Verenigd 
Koninkrijk, die volgens de huidige 
prognoses beide een tekort van 
ongeveer 3,5% van het BBP zullen 
hebben18. Van de landen met een 
tekort onder 3% van het BBP zullen 
Denemarken en Ierland waarschijnlijk 
dichter bij een begroting in evenwicht 
komen. 
Voor 1998 zijn nog geen begrotingen 
beschikbaar. Volgens het geraamde 
scenario voor 1998, dat is gebaseerd 
op een extrapolatie van de voor 1997 
verwachte tendenzen, zullen de 
begrotingstekorten in het algemeen 
verder dalen en zullen alle Lid-Staten 
behalve Griekenland tekorten van 
minder dan 3% van het BBP hebben. Tabel 22 
Vorderingenoverschot (+) 
of -tekort (-) van de totale overheid 
(% van het BBP) 
B 
DK 
D*> 
EL2> 
E 
IRL2> 
r*> 
L 
NL5* 
A 
P 
FIN 
S 
UK2) 
EUR 1995 Omvang 
1996 
-3.3 
-1.4 
-4.0 
-7.9 
-4.4 
-4.0 
-1.6 
-6.6 
0.9 
-2.6 
-4.3 
-4.0 
-3.3 
-3.9 
-4.6 1997 
-2.9 
-0.3 
-2.9 
-6.5 
-3.0 
-3.0 
-0.9 
-3.3 
0.5 
-2.5 
-3.0 
-2.9 
-2.2 
-2.9 
-3.5 1998 
-2.5 
-0.3 
-2.4 
-5.3 
-2.8 
-2.9 
-0.5 
-3.0 
0.9 
-2.0 
-2.9 
-2.9 
-1.4 
-1.0 
-2.2 
5.0 -4.4 -3.0 -2.5 0.6 1.4 0.5 Mutatie 
1996 
0.8 
0.2 
-0.5 
1.2 
2.2 
0.8 
0.4 
0.5 
-0.6 
1.4 
1.6 
1.1 
1.9 
4.2 
1.2 1997 
0.4 
1.1 
1.1 
1.4 
1.4 
1.0 
0.7 
3.3 
-0.4 
0.1 
1.3 
1.1 
1.1 
1.0 
1.1 1998 
0.4 
0.0 
0.5 
1.2 
0.2 
0.1 
0.4 
0.3 
0.4 
0.5 
0.1 
0.0 
0.8 
1.9 
1.3 
1) Exclusief door de Bondsregering in 1995 overgenomen 
activa en passiva in verband met de eenmaking (Treuhand, 
Oostduitse woningbouwmaatschappijen en Deutsche 
Kreditbank) ten bedrage van 229 miljard DEM. 
2) Ten tijde van de opstelling van de ramingen van de 
Commissie hadden Griekenland, Ierland en het VK hun 
begroting voor 1997 nog niet ingediend. De hypothese van 
een ongewijzigd beleid werd ook voor 1997 gebruikt. 
Overeenkomend met de nieuwe gegevens voor 
Griekenland is het tekort voor 1996 begroot op 7,6%. 
3) Inclusief voor 1997 de betaling van 37,5 miljard FRF door 
France Telecom aan de Franse Staat. 
4) Inclusief voor 1997 6 biljoen ITL minder overdrachten aan 
staatsbedrijven, maar exclusief 6,5 biljoen ITL andere 
operaties waarvoor momenteel wordt nagegaan of zij in 
overeenstemming met de ESER-regels zijn. 
^ Exclusief voor 1995 een nettobedrag van 32,84 miljard 
NLG buitengewone uitgaven in verband met de 
hervorming van de financiering van de 
woningbouwverenigingen. 
Bron: Diensten van de Commissie. 
18 De in het najaar van 1996 door de diensten van de Commissie opgestelde raming van het tekort voor 
Italië is exclusief tekort-verminderingsoperaties voor een bedrag van 6,5 biljoen ITL, waarvoor 
momenteel wordt onderzocht of zij in overeenstemming met de ESER-regels zijn. Voor het Verenigd 
Koninkrijk omvat de raming niet de maatregelen die in de begroting van november 1996 werden 
aangekondigd. De Britse autoriteiten verwachten dat deze maatregelen in het begrotingsjaar 1997/98 
tot een extra begrotingsconsolidatie zullen leiden. 
70 
Grafiek 23 1 Werkelijk en voor conjunctuurschommelingen 
gecorrigeerd vorderingentekort van de totale 
%van&BP overheid, EUR 
*1 
-2 
-3 
-4 
*5 
-6 
-7 Werkelijk vorderingentekort 
Voor conjunctuurschommelingen gecorrigeerd 
1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 1994 1996 1998 
Bron: Diensten van de Commissie. 
3.2.2 Tempo en omvang van de consolidatie-inspanning 
Voor de Gemeenschap als geheel had de conjunctuurverslechtering in 1996 een 
ongunstige invloed op de uitgaven en de belastingopbrengsten. Terwijl de werkelijke 
tekorten in 1996 gemiddeld verminderden met 0,6 procentpunt van het BBP, verbeterde 
daardoor het financieringssaldo van de totale overheid, gecorrigeerd voor het budgettaire 
effect van conjuncturele trendafwijkingen van de productie (het "voor 
conjunctuurschommelingen gecorrigeerde" begrotingssaldo) iets meer met naar raming 
0,9 procentpunten van het BBP19. In 1997 zullen de conjunctuurschommelingen naar 
verwachting een min of meer neutraal budgettair effect hebben voor de Gemeenschap als 
geheel, en de verwachte vermindering van het tekort met ongeveer 1,3 procentpunt van 
het BBP weerspiegelt volledig een vermindering van het voor conjunctuurschommelingen 
gecorrigeerde tekort. Dit vertegenwoordigt een inspanning zonder weerga en wijst 
duidelijk op de vastberadenheid van de Lid-Staten om hun openbare financiën te saneren. 
19 Ramingen van het voor de conjunctuur gecorrigeerde begrotingssaldo worden gekenmerkt door 
aanzienlijke onzekerheid in verband met zowel het trendmatige (potentiële) BBP en het budgettaire 
effect van door conjunctuurschommelingen veroorzaakte afwijkingen van het trendmatige (potentiële) 
BBP. De diensten van de Commissie hanteren een voorzichtige methode om 
conjunctuurschommelingen te corrigeren, in zoverre dat deze methode in het algemeen voor 
conjunctuurschommelingen gecorrigeerde begrotingstekorten oplevert die qua omvang hoger zijn dan 
die van andere methoden, zoals die welke door de OESO en het IMF worden gehanteerd. Aangezien 
deze verschillen hoofdzakelijk verband houden met verschillen in de geraamde omvang van het 
trendmatige (potentiële) BBP, variëren de jaarlijkse mutaties van het voor 
conjunctuurschommelingen gecorrigeerde tekort niet significant naar gelang van de gebruikte 
methode. 
71 
Tabel 23 I 
Voor conjunctuurschommelingen I 
gecorrigeerd financieringssaldo van de totale 
overheid 1) 
(%inBBP) 
B 
DK 
D» 
EL 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 
EUR Omvang 
1995 
-3.7 
-1.5 
-3.5 
.8.3 
-5.8 
-4.6 
-3.2 
-7.1 
1.7 
-3.7 
-6.1 
-4.6 
-3.8 
-6.8 
-5.1 
-4.7 1996 
-2.7 
-1.2 
-3.5 
-7.5 
-3.5 
-3.4 
-3.9 
-6.1 
1.3 
-2.3 
"f -3.5 
-2.2 
-3.0 
-4.0 
-3.8 1997 
-2.4 
-0.6 
-2.3 
-6.4 
-2.2 
-2.6 
-3.1 
-2.7 
0.9 
-2.3 
-2.3 
-2.5 
-2.2 
-2.5 
-3.3 
-2.5 1998 
-2.5 
-1.1 
-2.0 
-5.7 
-2.3 
-2.9 
-2.4 
-2.8 
0.6 
-2.1 
-2.5 
-2.9 
-2.1 
-1.3 
-2.2 
-2.4 Mutatie 
1996 
1.0 
0.3 
0.0 
0.8 
2.3 
1.2 
-0.7 
1.0 
-0.4 
1.4 
2.0 
1.1 
1.6 
3.8 
1.1 
0.9 1997 
0.3 
0.6 
1.2 
1.1 
1.3 
0.8 
0.8 
3.4. 
-0.4 
0.0 
1.8 
1.0 
0.0 
0.5 
0.7 
1.3 1998 
-0.1 1 
-0.5 I 
0.3 I 
0.7 I 
-0.1 B 
-0.3 l 
0.7 I 
-0.1 
-0.3 
0.2 
-0.2 
-0.4 
0.1 
1.2 
1.1 
0.1 
1J Financieringssaldo van de totale overheid, gecorrigeerd voor 
het geraamde budgettaire effect van de door 
conjunctuurschommelingen veroorzaakte afwijking van het 
BBP van zijn trendmatige niveau; ramingen van de diensten 
van de Commissie. De methodologie wordt verklaard in 
European Economy, nr. 60, 1995, blz. 35 - 90. 
2) Zie voetnoot 1 in tabel 22. 
Bron: Diensten van de Commissie. Het voor concunctuurschommelingen 
gecorrigeerde begrotingstekort wordt 
voor 1997 in dertien landen op of 
onder 3% van het BBP geraamd 
volgens de door de diensten van de 
Commissie gebruikte methode. Voor 
de Gemeenschap als geheel zal de 
totale vermindering van het voor 
conjunctuurschommelingen gecorri­
geerde tekort tussen 1992 en 1998 
naar verwachting meer dan 3 
procentpunten van het BBP bedragen, 
waarbij de grootste daling optreedt in 
1996 en 1997. 
In 1996 en 1997 te samen zal het voor 
conjunctuurschommelingen 
gecorrigeerde begrotingstekort naar 
verwachting dalen in alle Lid-Staten 
(behalve Luxemburg). In vier landen 
(Spanje, Italië, Oostenrijk en Zweden) 
zal het tekort in die twee jaar naar 
verwachting uitzonderlijk sterk dalen 
met 3,5 tot 4,5 procentpunten van het 
BBP. Daarnaast worden grote 
dalingen van tussen 1 en 2 
procentpunten van het BBP verwacht 
in de acht andere Lid-Staten waar het werkelijke tekort in 1995 hoger was dan 3% van het 
BBP. 
Verscheidene van deze landen hebben hun consolidatie-inspanning reeds grotendeels in 
1996 geleverd. Dit geldt vooral voor België, Nederland, Finland en Zweden, waar in 1997 
slechts een geringe of helemaal geen inkrimping wordt verwacht. Daarentegen was er in 
Duitsland in 1996 geen onderliggende verbetering en zal de consolidatie-inspanning daar 
uitsluitend in 1997 plaatsvinden, terwijl in Italië een zeer ambitieuze begroting voor 1997 
een bijzonder grote inspanning in dat jaar impliceert. 
72 
3.2.3 Samenstelling en duurzaamheid van de consolidatie-inspanning 
Voor de Gemeenschap als geheel 
werd de begrotingsinspanning in 
1996 in ongeveer gelijke mate 
geleverd door verminderingen van 
het aandeel van de 
overheidsuitgaven in het BBP en 
verhogingen van het reeds hoge 
aandeel van de 
overheidsontvangsten in het BBP. 
Indien de Lid-Staten zich aan de 
huidige uitgavenplannen voor 
1997 houden, zal de 
begrotingsconsolidatie in dat jaar 
naar verwachting hoofdzakelijk 
door beperking van de uitgaven 
worden bereikt. De lichte 
toename van de belastingdruk zal 
in 1998 waarschijnlijk in het 
tegendeel verkeren. Voor de drie 
jaren te zamen zal het aandeel van 
de overheidsuitgaven in het BBP 
in de Gemeenschap derhalve naar 
verwachting belangrijk dalen (met 
naar raming ongeveer ongewijzigd Tabel 24 
Uitgaven en ontvangsten van de totale overheid 
(% van het BBP) 
B 
DK 
D 
ELJ> 
E 
FD 
IRL1) 
I1J 
L 
NL1' 
A 
P 
FIN 
S 
UK1) 
EUR Ontvangsten 
1995 1996 
50.3 
58.1 
46.3 
37.6 
39.7 
49.5 
35.4 
44.8 
40.8 
49.1 
46.9 
40.1 
53.5 
60.1 
37.8 
45.8 50.5 
58.8 
45.7 
38.0 
40.3 
50.6 
34.7 
46.3 
41.7 
48.3 
48.2 
40.4 
55.3 
63.0 
37.6 
46.2 1997 
50.1 
58.0 
46.0 
38.4 
40.5 
50.5 
34.3 
47.7 
41.2 
47.7 
48.7 
41.3 
54.3 
61.7 
37.7 
46.4 1998 
49.7 
56.4 
45.9 
38.7 
40.2 
50.2 
33.9 
47.1 
40.8 
47.0 
48.3 
41.1 
53.9 
60.5 
38.0 
46.1 Uitgaven 
1995 
54.5 
59.7 
49.9 
46.7 
46.3 
54.3 
37.4 
51.8 
40.0 
53.2 
52.8 
45.3 
58.8 
68.2 
43.5 
50.9 1996 
53.8 
60.3 
49.7 
46.0 
44.8 
54.7 
36.3 
52.9 
40.7 
50.9 
52.5 
44.5 
58.7 
66.9 
42.3 
50.6 1997 
53.0 
58.2 
48.9 
44.9 
43.5 
53.5 
35.2 
51.0 
40.7 
50.1 
51.7 
44.3 
56.5 
64.6 
41.3 
49.4 1998 
52.1 
56.7 
48.2 
44.0 
43.0 
53.1 
34.3 
50.1 
39.9 
49.0 
51.2 
44.0 
55.3 
61.5 
40.2 
48.5 
J) Zie voetnoten in tabel 22. 
Bron: Diensten van de Commissie. 
ongeveer 2,5 procentpunten), terwijl de belastingdruk 
zal blijven. 
Zowel met betrekking tot het evenwicht tussen de maatregelen op het gebied van de 
uitgaven en die op het gebied van de ontvangsten als met betrekking tot de duurzaamheid 
van de consolidatiemaatregelen kunnen verschillen tussen de Lid-Staten worden 
waargenomen. Niettemin zal het aandeel van de overheidsuitgaven in het BBP naar 
verwachting belangrijk worden teruggebracht in alle Lid-Staten behalve Portugal en 
Luxemburg. De bemoedigende vooruitzichten voor een beperking van de uitgaven zijn 
afhankelijk van de naleving van een stringente uitgavenplanning. De verwachte 
vermindering van de uitgavengroei weerspiegelt grotendeels het streven om de toename 
van het overheidsverbruik en van de overdrachten in te perken. In het algemeen zullen de 
effecten van deze maatregelen vermoedelijk duurzaam zijn. 
In verscheidene landen waar de stijging van de schuld/BBP-ratio is omgebogen tot een 
neerwaartse trend en waar de rentetarieven belangrijk zijn gedaald, zal de verminderde 
schulddienst de komende jaren waarschijnlijk een belangrijke bijdrage tot de 
73 
begrotingsconsolidatie leveren. In Italië wordt voor de periode 1995-1998 een daling van 
de rentebetalingen met 3 procentpunten van het BBP geraamd. De rentebetalingen zullen 
naar verwachting ook aanzienlijk dalen in andere Lid-Staten waar de schuldratio omlaag 
gaat. In 1998 zal de schulddienst naar verwachting in alle Lid-Staten verminderen. 
Uitgaven van de totale overheid 
( mutaties in % van het BBP) 
Overheids­
verbruik Overheids­
investeringen Overdrachten 
aan gezinnen Overdrachten 
aanondem. Kapitaal- Rente-
overdrachten betalingen Totaal 
97/95 98/97 97/95 98/97 97/95 98/97 97/95 98/97 97/95 98/97 97/95 98/97 97/95 98/97 
-0.3 
-0.4 
-0.4 
-0.1 
-0.3 
-0.2 
-0.2 
-0.2 
-0.2 
-0.1 
-0.3 
-0.2 
-0.5 
-0.7 
-0.4 0.0 
0.0 
-0.4 
-0.1 
-0.9 
-0.3 
0.0 
-0.1 
0.2 
-0.1 
-0.1 
0.5 
0.2 
-0.2 
-0.4 0.0 
0.0 
-0.1 
0.1 
0.1 
0.0 
0.0 
0.1 
0.1 
0.0 
0.0 
0.3 
0.0 
-0.1 
-0.1 -0.3 
-1.2 
0.1 
0.3 
-0.6 
-0.1 
-0.9 
0.8 
0.0 
-1.7 
-0.4 
0.6 
-1.7 
-1.8 
-0.5 -0.3 
-0.7 
-0.1 
-0.1 
-0.2 
-0.3 
-0.3 
0.1 
-0.4 
-0.8 
-0.3 
0.1 
-0.8 
-1.0 
-0.4 -0.3 
-0.6 
-0.3 
-0.1 
-0.2 
0.3 
-0.3 
-0.7 
-0.2 
-0.2 
-0.4 
-0.1 
-0.2 
-0.7 
0.0 -0.1 
-0.1 
0.0 
0.0 
0.0 
-0.1 
-0.1 
0.1 
-0.2 
-0.1 
-0.1 
0.0 
-0.1 
-0.2 
-0.1 0.1 
1.0 
-0.1 
-0.2 
-0.2 
-0.5 
-0.1 
0.3 
0.0 
-0.2 
-0.1 
-0.5 
-0.5 
-0.1 
-0.4 0.0 
0.0 
0.0 
-0.1 
0.0 
0.4 
0.0 
0.4 
0.0 
0.0 
0.0 
-0.1 
-0.1 
0.0 
-0.1 -1.0 
-0.8 
0.2 
-1.9 
-0.1 
0.1 
-0.8 
-1.6 
0.1 
-0.6 
0.3 
-1.1 
0.4 
-0.1 
0.2 -0.2 
-0.3 
0.0 
-0.6 
-0.1 
0.0 
-0.3 
-1.5 
0.0 
-0.1 
0.1 
-0.3 
0.0 
-0.8 
0.0 -1.5 
-1.5 
-1.0 
-1.8 
-2.8 
-0.8 
-2.2 
-0.8 
0.7 
-3.1 
-1.1 
0.2 
-2.3 
-3.6 
-2.2 -0.9 
-1.5 
-0.7 
-0.9 
-0.5 
-0.4 
-0.9 
-0.9 
-0.8 
-1.1 
-0.5 
-0.2 
-1.2 
-3.1 
-1.1 
EUR -0.4 -0.3 -0.3 0.0 -0.2 -0.3 -0.2 0.0 -0.2 0.1 -0.1 -0.3 -1.5 -0.9 
Bron: Diensten van de Commissie. 
Ten gevolge van hervormingen om de sociale uitgaven te beperken en in sommige 
gevallen ten gevolge van de dalende werkloosheid zullen de overdrachten aan gezinnen als 
percentage van het BBP naar verwachting in bijna alle Lid-Staten dalen. Voor de periode 
1995-1998 vertoont het overheidsverbruik een tendens tot daling in vrijwel alle Lid-
Staten, in het bijzonder Spanje, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. Het aantal banen in 
overheidsdienst zal waarschijnlijk dalen in verscheidene landen (Duitsland, Spanje, Italië, 
Zweden, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk) en min of meer stabiel blijven in andere 
landen (België en Frankrijk). Sommige Lid-Staten hebben bespaard op een verminderde 
loonstijging in de overheidssector. 
Een aantal landen moet het vooral hebben van verminderingen of uitstel van 
overheidsinvesteringen. Dit geldt met name voor Spanje (zij het komend van een hoog 
niveau) en in mindere mate voor Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. In 
74 
sommige landen houden dergelijke verminderingen wellicht verband met een doelmatiger 
gebruik van overheidsmiddelen, maar in het algemeen kunnen besparingen op 
overheidsinvesteringen van tijdelijke aard blijken te zijn of anders op lange termijn duur 
komen te staan. In het Verenigd Koninkrijk weerspiegelt deze tendens een verschuiving 
van openbare naar privévoorzieningen. 
Volgens de hypothesen die ten grondslag liggen aan de ramingen van de diensten van de 
Commissie van het najaar 1996, berustte de begrotingsaanpassing in sommige Lid-Staten 
tot op zekere hoogte op eenmalige maatregelen, zoals in Frankrijk de 
kapitaaloverdrachten van het Franse Telecom als onderdeel van de herstructurering en 
privatisering van het nutsbedrijf, en schatkistoperaties in Italië. Uiteraard draagt het 
tijdelijke karakter van dergelijke maatregelen niet bij tot een verbetering van de 
onderliggende begrotingssituatie. 
Wanneer begin 1998 zal worden besloten welke landen een hoge mate van duurzame 
convergentie hebben bereikt zoals nodig is voor deelname aan de derde fase van de EMU 
vanaf 1.1.1999, zal worden beoordeeld in hoeverre eenmalige maatregelen in sommige 
landen in 1996-97 zijn aangevuld met duurzame verbeteringen van de begrotingssituatie. 
Aan de ontvangstenzij de nam de belastingdruk in 1996 in de meeste landen toe en in 
sommige gevallen is een verdere toename in 1997 te verwachten. Alleen in Ierland en 
Nederland is het aandeel van de overheidsontvangsten in het BBP duidelijk aan het dalen. 
Anderzijds zal de totale belastingdruk naar verwachting in 1998 in bijna alle Lid-Staten 
verminderen. In sommige gevallen omvatten maatregelen om meer ontvangsten te 
verkrijgen, verhogingen van de sociale-zekerheidsbijdragen die de werkgelegenheid 
zwaarder hypothekeren (bv. Duitsland en Oostenrijk). Vele landen hebben echter diverse 
verbruiksbelastingen verhoogd waardoor de werkgelegenheid naar verwachting minder 
ongunstig zal worden beïnvloed, voor zover de looneisen niet evenredig hoger worden 
gesteld om de hogere prijzen goed te maken. 
3.2.4 Ontwikkeling van de overheidsschuld/BBP-ratio 
De gemiddelde schuld/BBP-ratio in de Gemeenschap steeg in 1996 met ongeveer 2 
procentpunten tot 1VA%. De opwaartse tendens zal in 1997 echter waarschijnlijk, tot 
stilstand komen en de schuldratio zal naar verwachting in 1998 iets verminderen. Dit is toe 
te schrijven aan de grote inspanning van de regeringen van bijna alle Lid-Staten om de 
begrotingstekorten te verminderen en aan het verwachte herstel van de groei en de 
dalende rentebetalingen. Daarnaast zullen privatiseringsmaatregelen een rol spelen bij de 
vermindering van de schuldratio in verscheidene Lid-Staten. 
75 
Tabel 26 
Bruto overheidsschuld 
(% van het BBP) 
B 
DK1) 
D 
EL2) 
E 
F 
ERL2) 
I 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK2) 
EUR 1993 
137.0 
80.1 
48.2 
111.8 
60.5 
45.6 
94.5 
119.3 
6.2 
80.8 
62.8 
68.2 
57.3 
76.0 
48.5 
66.1 Omvang 
1995 
133.7 
71.9 
58.1 
111.8 
65.7 
52.8 
81.6 
124.9 
6.0 
79.7 
69.0 
71.7 
59.2 
78.7 
54.1 
71.3 1996 
130.6 
70.2 
60.8 
110.6 
67.8 
56.4 
74.7 
123.4 
7.8 
78.7 
71.7 
71.1 
61.3 
78.1 
56.2 
73.5 1997 
127.0 
67.8 
61.9 
109.3 
67.1 
58.1 
70.0 
122.3 
8.8 
76.8 
72.2 
69.0 
61.5 
77.6 
57.0 
73.7 1998 
123.9 
65.5 
61.9 
107.2 
65.8 
59.2 
65.4 
1.19.4 
9.2 
75.1 
72.2 
67.8 
61.7 
74.9 
56.5 Mutatie 
95/93 
-3.3 
-8.2 
9.9 
0.0 
5.2 
7.2 
-12.9 
5.6 
-0.2 
-1.1 
6.2 
3.5 
1.9 
2.7 
5.6 
72.9 5.2 98/95 
-9.8 
-6.4 
3.8 
-4.6 
0.1 
6.4 
•16.2 
-5.5 
3.2 
-4.6 
3.2 
-3.9 
2.5 
-3.8 
2.4 
1.6 In Frankrijk, Luxemburg en het 
Verenigd Koninkrijk zal de 
schuld/BBP-ratio de komende jaren 
naar verwachting onder de 60% 
blijven. In Duitsland en Finland steeg 
de tekortratio in 1996 tot boven 60% 
van het BBP en volgens de huidige 
prognoses zou zij in 1997 en 1998 
iets boven dat niveau kunnen blijven. 
In de meeste landen waar de 
brutoschuld/BBP-ratio boven de 
60% ligt, zal naar verwachting in de 
jaren 1996-98 voortgang worden 
gemaakt bij de vermindering van de 
schuldenlast. In Denemarken en 
Ierland zal de schuldratio naar 
verwachting snel de referentiewaarde 
van 60% benaderen (door een daling 
van respectievelijk 6!/2 en 16 
procentpunten tot een niveau van 
ongeveer 65% van het BBP). In 
België, Griekenland en Italië, waar 
de schuldratio bijzonder hoog is, 
alsmede in Nederland, Zweden en Portugal zal de schuldratio naar verwachting dalen met 
4 tot 10 procentpunten van het BBP in de periode 1996-98. 
3.3 Het economische effect van de begrotingsconsolidatie in de Gemeenschap 
3.3.1 Het effect van de begrotingsconsolidatie op de groei op korte termijn in 1996-97 
De grote schaal van de geplande verminderingen van het begrotingstekort in de meeste 
Lid-Staten in 1996-97 heeft bij sommige commentatoren de vrees doen rijzen dat de 
inspanningen om aan de begrotingscriteria van Maastricht te voldoen, op korte termijn een 
belangrijk beperkend effect zouden kunnen hebben op de groei van de productie en de 
schepping van werkgelegenheid. Wie hiervoor bevreesd is, heeft echter geen oog voor het 
algemene economische beleid in de context waarvan de begrotingsconsolidatie plaatsvindt 
en voor de urgentie van de economische noodzaak om de openbare financiën in de 
Gemeenschap te consolideren, ongeacht het proces van Maastricht. ^De overheidsdeposito's bij de centrale bank, het overheidsbezit 
van andere dan overheidsobligaties en de schuld in verband 
met overheidsondernemingen beliepen in 1995 ongeveer 18 % 
van het BBP. 
2) Zie voetnoot 2 in tabel 22. 
Bron:diensten van de Commissie. 
76 
In de meeste Lid-Staten valt niet aan begrotingsconsolidatie te ontkomen indien de 
stijging van de overheidsschuld en de opwaartse tendens van de schulddienst moeten 
worden gestopt. Aanhoudend hoge begrotingstekorten zouden leiden tot een snelle 
stijging van de rentebetalingen in de komende jaren waardoor de belastingen nog verder 
omhoog zouden moeten ten koste van de werkgelegenheid, en zouden minder ruimte laten 
voor meer productieve of wenselijke overheidsuitgaven. In de huidige behoefte aan een 
groeibevorderende koers van het economisch beleid kan en mag derhalve niet worden 
voorzien met een "expansionistisch" begrotingsbeleid. In de meeste Lid-Staten is 
begrotingsconsolidatie nodig en wenselijk als op zichzelf staand doel. De voortgang op de 
weg naar de EMU versterkt het kader waarbinnen de nodige aanpassingen tot stand 
worden gebracht. 
Voorts zouden zelfs op korte termijn verwachte voordelen van beperkte 
consolidatie-inspanningen hoogstwaarschijnlijk een illusie blijken. Een aflatende 
begrotingsconsolidatie zou onmiddellijke en ernstige nadelige gevolgen hebben op de 
financiële markten, met een stijging van de premie op de rente en hoogstwaarschijnlijk 
nieuwe onrust op de wisselmarkten. Zoals maar al te duidelijk bleek na de 
valutabewegingen in 1995 (zie hoofdstuk 1), zou het netto-effect van een dergelijke 
onrust voor de groei op korte termijn in de Gemeenschap negatief zijn en de bestaande 
problemen van hoge en toenemende werkloosheid in de meeste landen nog verergeren. 
Derhalve is er in de praktijk geen alternatief voor de voortzetting van het beleid van 
begrotingsinkrimping. 
Het totale effect van het huidige en het toekomstige begrotingsbeleid op de vraag en de 
groei kan niet los worden gezien van de weerslag op de rentetarieven en de wisselkoersen, 
de koers van het monetaire beleid en andere onderdelen van het economisch beleid en de 
internationale en conjuncturele omstandigheden waarin de consolidatie plaatsvindt. Het 
directe beperkende effect van de begrotingsconsolidatie in 1996-97 wordt waarschijnlijk 
gecompenseerd door een aantal factoren die in twee grote categorieën kunnen worden 
ingedeeld. 
Ten eerste vormt de begrotingsconsolidatie een integrerend deel van het zoeken naar 
nieuw evenwicht in de beleidsmix die voor het economisch beleid in de Gemeenschap 
heeft plaatsgevonden en onder andere wordt weerspiegeld in lagere rentetarieven en een 
verbeterde wisselkoersstabiliteit. Deze voordelen strekken zich uit tot bijna alle Lid-Staten 
en hebben geleid tot een bijzonder sterke daling van de rentetarieven in landen die 
voorheen te lijden hadden onder hoge risicopremies. De treffendste voorbeelden zijn 
Spanje, Italië en Zweden, waar de lange-termijnrenteverschillen ten opzichte van 
Duitsland van hun recordniveau in 1995 tot december 1996 daalden met respectievelijk 
ongeveer 380, 430 en 340 basispunten. In elk van deze gevallen deed het leeuwendeel van 
deze daling zich voor na de aankondiging van geloofwaardige en belangrijke inspanningen 
om het begrotingstekort terug te dringen tot 3% van het BBP of minder in 1997 en nog 
verder in de jaren daarna. De daling van de rentetarieven verlicht in 
77 
belangrijke mate de last voor de openbare financiën en voor de particuliere bedrijvigheid 
in bijna alle landen. Lagere reële rentetarieven zullen waarschijnlijk ruimte scheppen voor 
investeringen. Aangezien de rentabiliteit van de investeringen momenteel gezond is en de 
huidige en de te verwachten ontwikkeling van de vraag wordt geschraagd door monetaire 
vermiming, lijken de investeringen relatief sterk te zullen aantrekken. 
Ten tweede zal een geloofwaardig en goed opgezet begrotingsconsolidatiebeleid 
waarschijnlijk het vertrouwen bij het bedrijfsleven en de consumenten verhogen. Vooral in 
landen met hoge begrotingstekorten en/of waar de overheidsuitgaven snel zijn gestegen, 
heeft een algemeen besef dat belangrijke belastingverhogingen zouden volgen — in 
combinatie met onzekerheid over de vraag welke maatregelen zouden worden genomen 
en op wie de lasten zouden worden afgewenteld — bijgedragen tot een voorzichtige 
stemming en preventieve besparingen in de privésector. In dergelijke gevallen kunnen 
maatregelen om de stijging van de overheidsuitgaven om te buigen en de belastingen 
minder te verhogen dan werd verwacht, wel degelijk leiden tot een verhoging van het 
"vertrouwen" van de privésector en bevorderlijk zijn voor het verbruik, de investeringen 
en de bereidheid van de ondernemingen om meer werknemers in dienst te nemen. 
Met betrekking tot het particuliere verbruik stapelt zich steeds meer empirisch 
bewijsmateriaal op dat wijst op het bestaan van vertrouwens- of "niet-Keynesiaanse"-
effecten, vooral in gevallen waarin ernstige budgettaire onevenwichtigheden worden 
aangepakt met geloofwaardige pogingen om de groei van de overheidsuitgaven te 
beperken. De negatieve correlatie tussen de voor conjunctuurschommelingen 
gecorrigeerde begrotingssituatie en de spaarquote van de gezinnen in periodes van 
grootscheepse budgettaire aanpassing/expansie wordt geïllustreerd door de twee 
landenvoorbeelden in grafiek 24. Bovendien stuwen lagere rentetarieven en minder 
financiële onzekerheid de prijzen van vermogensbestanddelen (waaronder aandelen, 
obligaties en huizen) omhoog en verhogen zij de welvaart van de particuliere sector, 
hetgeen althans in sommige landen waarschijnlijk een belangrijke stimulans aan het 
particuliere verbruik zal geven. 
78 
Grafiek 24 
:;:j$;:y*o BBP Begrotingstekort en spaarquote van de gezinnen 
Zweden ^vtM*h^<^»ohiW?«^<w#tv»ïn»wov»»i 
Voor conjunctuurschommelingen gecorrigeerd begrotingstekort 
Spaarquote van de gezinnen 
(rechter schaal) 
1MJ «f4 1«W 
Italië 
y%;^fröB!iéS i-ffiijiiiiljifö^ 
-1* Voor oonjunotuureohommalingen 
geoorrigeerd begrotingstekort 
(linker eehaaQ 
198* 1SS4. 198S 
B/O/tt <HètW*> VàH 4» Córtttü**»* «ft OESO. ft'tWi? wtw MOK: 
Tegen de achtergrond van lage inflatie, gezonde grondslagen en een gunstig internationaal 
klimaat wijzen de ramingen van de diensten van de Commissie erop dat de huidige en 
verwachte koers van het budgettaire en monetaire beleid strookt met een evenwichtig 
herstel van de groei tot ongeveer de trendmatige groei in 1997 en daarboven in 1998. 
Deze evaluatie stemt in grote lijnen overeen met die van andere internationale instellingen 
en met die van de meeste particuliere instanties. 
Zelfs indien de groei zich niet herstelt in de verwachte mate, mag het streven naar 
begrotingsconsolidatie niet worden onderbroken. Indien de budgettaire streefcijfers niet 
zouden worden gehaald, zouden de gunstige tendensen van de rentetarieven en de 
wisselkoersen in gevaar komen en derhalve de vooruitzichten voor een sterkere groei 
worden ondermijnd. 
79 
3.3.2 Het begrotingsbeleid op middellange termijn gezien 
Het is noodzakelijk gezonde en gedisciplineerde openbare financiën in de Lid-Staten te 
verwezenlijken en in stand te houden om de geschikte voorwaarden te scheppen voor een 
sterke en duurzame productiegroei met verbeterde werkgelegenheidschepping op 
middellange termijn. De wijdverbreide erkenning van dit feit bracht de Gemeenschap ertoe 
sinds 1993 in de achtereenvolgende globale richtsnoeren voor het economisch beleid als 
doel te stellen dat de financiële positie van de overheid vrijwel in evenwicht moest zijn20. 
Deze doelstelling werd herhaald en heeft een grotere geloofwaardigheid en meer gewicht 
gekregen in het kader van het "Pact voor stabiliteit en groei" ter verzekering van 
begrotingsdiscipline in de derde fase van de EMU. Aldus hebben de Lid-Staten zich ertoe 
verbonden in de jaren na 1997 verdere stappen te nemen om te zorgen voor een 
voortdurende verbetering van hun begrotingssituatie om de doelstelling op middellange 
termijn van bijna evenwicht of een overschot in normale omstandigheden te bereiken. 
Soms werd aangevoerd dat deze verbintenis om een gedisciplineerd begrotingsbeleid te 
voeren, een beperkende invloed zou hebben op de bedrijvigheid in de jaren na «1997. Een 
dergelijke vrees lijkt echter te berusten op een verkeerd begrip van de effecten van een 
gezond begrotingsbeleid op de groei op middellange termijn en voorbij te gaan aan het feit 
dat begrotingsdiscipline een essentiële voorwaarde is om de levensvatbaarheid van de 
EMU te verzekeren en van alle potentiële voordelen van de ene munt te profiteren. Zodra 
het gemiddelde begrotingstekort in de Gemeenschap eenmaal is teruggebracht tot 3% van 
het BBP in 1997, zal in de loop van de daaropvolgende jaren bovendien gemakkelijker 
begrotingsevenwicht kunnen worden bereikt doordat er dan weer een sterke groei op 
middellange termijn zal zijn. 
Voor de middellange termijn is het immers noodzakelijk naar een bijna evenwichtige 
begroting of een begrotingsoverschot te streven ten einde: 
(i) een duurzame, door investeringen geleide groei van de productie en de 
werkgelegenheid op middellange termijn te bereiken en tegelijkertijd een goed 
evenwicht tussen besparingen en investeringen te bewaren; 
(ii) ruimte te scheppen om het begrotingsbeleid aan te passen aan 
conjunctuurverstoringen zonder dat daardoor het tekort 3% van het BBP 
overschrijdt tijdens "normale" conjunctuurdalingen; 
(iii) opnieuw ruimte te scheppen voor andere uitgaven dan rentebetalingen en 
belastingverlagingen te vergemakkelijken; 
(iv) de openbare financiën van de Lid-Staten voor te bereiden op de budgettaire 
consequenties van de "vergrijzing" van de bevolking. 
20 Overeenkomstig de aanbevelingen van de globale richtsnoeren voor het economisch beleid hebben vier 
landen, namelijk Denemarken, Finland, Zweden en het Verenigd Koninkrijk, zich in hun 
convergentieprogramma ten doel gesteld het tekort weg te werken of tot een overschot te komen. 
80 
Gezonde openbare financiën zijn noodzakelijk voor duurzame groei en werkgelegenheid 
op middellange termijn 
Centraal in de communautaire strategie ter verzekering van een duurzaam herstel van de 
groei en de werkschepping op middellange termijn staat de schepping van de geschikte 
voorwaarden voor een flinke opleving van de investeringen om een voldoende snelle 
uitbreiding van de productiecapaciteit te verzekeren. Volgens de ramingen zullen de 
investeringen in 1997 en 1998 belangrijk aantrekken en als de geschikte voorwaarden 
blijven bestaan, zullen zij naar verwachting in de daaropvolgende jaren blijven toenemen. 
Deze opleving van de investeringen moet gepaard gaan met een herstel van de nationale 
besparingen in de Lid-Staten, want anders zal de lopende rekening voor de Gemeenschap 
als geheel ernstig achteruitgaan en zullen de reële rentetarieven onder zware opwaartse 
druk komen te staan. Vooral gezien het relatief constante karakter van de spaarquote van 
de particuliere sector (gezinnen plus ondernemingen) als percentage van het BBP in de 
Gemeenschap, moet deze toeneming van de besparingen hoofdzakelijk komen van de 
sanering van de openbare financiën en het herstel van positieve overheidsbesparingen21. 
De ervaring wijst uit dat de stijgende overheidsschuld in de industrielanden gedurende de 
laatste twee decennia een belangrijke oorzaak van de waargenomen stijging van de reële 
lange-termijnrente in de gehele wereld is geweest (de schattingen variëren van ongeveer 1 
tot 2,5 procentpunten)22. Omgekeerd zullen de verwachte lagere begrotingstekorten in de 
Gemeenschap in de komende jaren, in de lijn van het Verdrag van Maastricht en het 
versterkte kader voor begrotingsdiscipline volgens het Pact voor stabiliteit en groei, leiden 
tot lagere kosten van het vorderingentekort in de Gemeenschap. Aangezien de 
Gemeenschap een voldoende belangrijke rol in de wereldeconomie speelt, zou dit ook 
bijdragen tot lagere lange-rentetarieven in de gehele wereld. De verbeterde vooruitzichten 
voor begrotingsdiscipline bij de internationale partners van de Gemeenschap, met name de 
Verenigde Staten, zouden eveneens bijdragen tot lagere reële lange-rentetarieven in de 
gehele wereld. 
21 Zie "Trends in and structure of gross national saving in the Community", European Economy, 
Supplement A, nr. 11/12, 1992. 
22 Zie IMF, World Economic Outlook (mei 1996) en Groep van Tien (1995), "Saving, Investment and 
Real Interest Rates", oktober 1995, en de daarin vermelde referenties. 
81 
Herstel van de stabiliserende functie van het begrotingsbeleid 
In de EMU zal het gebruik van het begrotingsbeleid voor stabiliseringsdoeleinden 
waarschijnlijk steeds belangrijker worden, althans voor die landen die tot nog toe een 
enigermate onafhankelijk monetair of wisselkoersbeleid hebben gevoerd. Om 
begrotingsdiscipline te verzekeren wordt tegelijkertijd in het Verdrag van Maastricht 
bepaald dat het begrotingstekort van de deelnemende Lid-Staten niet hoger mag zijn dan 
3% van het BBP, behalve in "uitzonderlijke en tijdelijke" omstandigheden. Normale 
conjunctuurdalingen worden niet tot dergelijke omstandigheden gerekend. 
Derhalve' is het bereiken van begrotingsevenwicht of, naar gelang van de nationale 
omstandigheden, een begrotingsoverschot in "normale" tijden een noodzakelijke 
voorwaarde voor het herstel van de flexibiliteit van het begrotingsbeleid binnen een 
gezond en geloofwaardig kader voor de middellange termijn. Aldus zal voldoende ruimte 
worden geschapen om het begrotingsbeleid in staat te stellen de automatische 
stabilisatoren te laten functioneren zonder dat de referentiewaarde van 3% van het BBP 
voor het begrotingstekort wordt overschreden gedurende normale conjunctuurdalingen en 
zonder dat dit leidt tot een niet aflatende opwaartse tendens van de overheidsschuld en de 
schulddienst in verhouding tot het BBP. In de periode 1960-96 bedroeg de 
conjunctuurcomponent van het begrotingstekort in alle Lid-Staten op twee na immers 
nooit meer dan 3% van het BBP in opwaartse of neerwaartse richting en bleef hij zelfs 
onder de 2% van het BBP in de meeste Lid-Staten (zie kader 5). Voorts zullen de 
automatische stabiüsatoren waarschijnlijk doeltreffender functioneren als de onderliggende 
begrotingssituatie gezond is, omdat het risico van negatieve reacties van de financiële 
markt of een ondermijning van het vertrouwen kleiner is. In het verleden zijn landen met 
een gezonde onderliggende begrotingssituatie in staat geweest op een positieve wijze 
gebruik te maken van de automatische stabilisatoren en een tegen de conjunctuurcyclus 
ingaand begrotingsbeleid, terwijl landen met hoge tekorten en schulden herhaaldelijk 
waren gedwongen een krapper begrotingsbeleid te gaan voeren op het dieptepunt van een 
conjunctuurdaling. 
Opnieuw ruimte scheppen voor andere uitgaven dan rentebetalingen en de opwaartse 
tendens van de belastingen keren 
De laatste twee decennia zijn door de stijging van de rentebetalingen van de overheid de 
andere overheidsuitgaven in het gedrang gekomen. Het bereiken van begrotingsevenwicht 
of een overschot in "normale" tijden zal leiden tot een zelfversterkende heilzame spiraal 
van verminderde tekorten, verminderde schuld, en lagere schulddienstkosten. Doordat de 
last van de schulddienst wordt verlicht, zal de begrotingsdiscipline een herstructurering 
van de overheidsuitgaven in de richting van productieve soorten uitgaven zoals 
infrastructuur, onderwijs en een actief arbeidsmarktbeleid mogelijk maken. 
82 
De poging om de openbare financiën weer gezond en gedisciplineerd te maken, biedt de 
gelegenheid duurzame maatregelen en hervormingen in te voeren om een einde te maken 
aan de opwaartse druk op de overheidsuitgaven in vele Lid-Staten. Minder sterk 
groeiende uitgaven en een lagere schulddienst zullen het mogelijk maken de reeds lang 
bestaande opwaartse tendens van de belastingen te keren. Lagere belastingen in 
combinatie met een lager aandeel van de overheidsuitgaven in het BBP zullen positieve 
effecten op de aanbodzijde hebbenXagere effectieve belastingen en in sommige gevallen 
een verhoogde doelgerichtheid van de sociale uitgaven zullen in sterkere mate aanzetten 
tot sparen en investeren, tot werken en tot het creëren van banen, waardoor zal worden 
bijgedragen tot meer werkgelegenheid. 
Voorbereiding op de vergrijzing van de bevolking 
Er moeten dringend hogere overheidsbesparingen komen om de openbare financiën van de 
Lid-Staten voor te bereiden op de grote uitdagingen in verband met de vergrijzing van de 
bevolking in de 21st eeuw en de daaruit voortvloeiende stijging van het 
afhankelijkheidspercentage. Deze demografische ontwikkelingen zullen opwaartse druk 
uitoefenen op de sociale uitgaven, vooral voor pensioenen en gezondheidszorg (zie 
kader 6). Dit moet deels worden gecompenseerd door inspanningen om de uitgaven in het 
kader van deze onderdelen van het sociaal beleid te beperken, terwijl hogere besparingen 
in de particuliere sector in verband met de mogelijke uitbreiding van particuliere 
pensioenstelsels kunnen bijdragen tot de verlichting van deze druk op de begrotingen. 
83 
Kader 5: Automatische stabilisatoren in de Gemeenschap 
Conjunctuurschommelingen in de bedrijvigheid zijn sterk van invloed op de begrotingssaldi: de 
belastingopbrengsten gaan achteruit en de sociale overdrachten stijgen tijdens recessies en het 
omgekeerde gebeurt tijdens expansies. Deze door conjunctuurschommelingen veroorzaakte 
mutaties van het begrotingssaldo oefenen op hun beurt een stabiliserende invloed uit op de 
bedrijvigheid, d.w.z. zij vervullen de rol van automatische stabilisatoren. 
De diensten van de Commissie hebben hun 
eigen methodologie ontwikkeld om de invloed Tabel B5.1. 
de Omvang van de conjunctuurcomponent van de 
begrotingssaldi in de EG 
(1960-1996) 
B 
DK 
D 
EL 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 
EUR Standaard-
afwijking 
1.0 
1.1 
0.9 
0.7 
1.3 
0.6 
1.0 
0.6 
1.2 
1.3 
0.8 
1.1 
2.1 
1.8 
1.3 
0.7 Minimum 
Waarde 
-1.8 
-2.3 
-1.6 
-1.0 
-2.1 
-1.2 
-2.2 
-1.2 
-2.8 
-2.8 
-1.4 
-2.4 
-5.2 
-3.8 
-2.7 
-1.2 Jaar 
1986 
1981 
1967 
1987 
1984-85 
1985 
1986 
1975 
1982-83 
1983 
1987 
1984 
1993 
1993 
1982 
1983 Maximum 
Waarde 
2.0 
2.5 
1.9 
1.6 
2.7 
1.5 
2.1 
1.1 
4.1 
1.8 
1.4 
2.4 
5.2 
3.2 
3.1 
1.6 Jaar van de conjunctuur op 
overheidsbegrotingen te schatten1. Deze 
berekeningen wijzen uit dat in de 
Gemeenschap de omvang van de 
automatische stabilisatoren, gemeten naarde 
conjunctuurcomponent van de 
begrotingssaldi, zeer aanzienlijk is en sterk 
varieert in de tijd en tussen de Lid-Staten (zie 
tabel B5.1), De automatische stabilisatoren 
zijn relatief hoger en vertonen een relatief 
hogere mate van variabiliteit in de kleinere 
Lid-Staten, maar ook in Spanje en het 
Verenigd Koninkrijk. De omvang en 
veranderlijkheid van de conjunctuur­
component voor de Gemeenschap als geheel 
is kleiner omdat het gaat om een gemiddelde 
van de verschillende conjunctuurfasen in de 
Lid-Staten op een bepaald tijdstip. 
Zoals uit de minimum- en maximumwaarden 
van de conjunctuurcomponenten kan worden 
afgelezen, bedroeg de conjunctuur­
component in de periode 1960-1996 voor alle 
Lid-Staten op twee na nooit meer dan 3% in 
opwaartse of neerwaartse richting en bleef hij 
zelfs onder de 2% voor de meeste 
Lid-Staten. Conjunctuurcomponenten in de 
buurt van 4 tot 5% werden uitsluitend 
waargenomen in Finland en Zweden in het begin van de jaren negentig. 
De omvang van de automatische stabilisatoren wordt beïnvloed door de mate van openheid van 
de economie, de omvang van de overheidssector, de progressiviteit van het belastingstelsel, de 
hoogte van de werkloosheidsuitkeringen en de gevoeligheid van de werkloosheid voor 
productieschommelingen. De variaties in deze elementen tussen de Lid-Staten verklaren de 
waargenomen verschillen in de omvang van de automatische stabilisatoren. 
Schematisch wordt de invloed van bovenstaande elementen weergegeven door twee factoren: de 
omvang van de "output gap" enerzijds en de gevoeligheid van de begrotingsontvangen en 
-uitgaven voor conjunctuurschommelingen anderzijds. 
Conjunctuurschommelingen kunnen worden geschat door de trendmatige productieontwikkeling2 te 
bepalen en deze geschatte trendmatige productie af te trekken van de werkelijke productie. De 
output gap wordt dan gedefinieerd als het verschil tussen de omvang van het werkelijke BBP en 
die van het trendmatige BBP, uitgedrukt in procent van het trendmatige BBP. Als de output gap 
positief (negatief) is, heeft de conjunctuur een positieve (negatieve) invloed op het overheidssaldo. 
Zoals men ziet in tabel B5.2, is de veranderlijkheid van de output gap, gemeten naar de 
standaardafwijking, relatief klein voor de Gemeenschap als geheel, doordat de conjunctuurfasen 1974 
1986 
1991 
1973 
1990 
1990 
1996 
1980-90 
1974 
1974 
1973-74 
1973 
1989 
1990 
1989 
1990 
Zie Europese Commissie, 'Technical note: the Commission services' method for the cyclical adjustment of 
government budget balances", European Economy, nr 60, november 1995. 
De methode voor het schatten van de trend die werd gebruikt om de output gaps te berekenen (Hodrick-Prescott 
filter), levert output gaps op die symmetrisch zijn over de reeksen, en derhalve gemiddeld nul bedragen voor de 
periode 1960-1996. Bovendien zijn de negatieve output gaps die deze methode oplevert, relatief klein in 
vergelijking met die van andere methoden, zoals bijvoorbeeld de benadering van de productiefunctie, en effent de 
methode structurele breuken, zoals die in FIN en S in het begin van de jaren negentig. 
84 
verschillen tussen de Lid-Staten, maar relatief hoog in de landen die een achterstand hebben in te halen 
(Griekenland, Spanje, Ierland en Portugal) alsmede in Luxemburg en het Verenigd Koninkrijk. De grote 
veranderlijkheid van de output gaps in Finland en Zweden, zoals blijkt uit hun minimum- en 
maximumwaarden, kan deels worden toegeschreven aan de diepe recessies in deze landen in het begin 
van de jaren negentig. 
Dé conjunctuurgevoeligheid van de begrotingsontvangsten en -uitgaven wordt afzonderlijk berekend. 
Voor de ontvangsten worden de volgende categorieën in aanmerking genomen: 
vennootschapsbelastingen (die het meest variëren met de conjunctuur wegens de 
conjunctuurgèvoeligheid van de winst), inkomstenbelastingen, indirecte belastingen en sociale-
zekerheidsbijdragen (die het minst variëren met de conjunctuur wegens hun regressieve aard). De totale 
inkomenselasticiteit ten opzichte van het BBP ligt dicht bij 1,0 voor de Gemeenschap als geheel, en 
varieert van 1,38 voor het Verenigde Koninkrijk tot 0,77 voor Italië, hetgeen komt door verschillen in de 
belastingtarieven en -structuren van de Lid-Staten. Door toepassing van de inkomenselasticiteit op de 
belasting/BBP-ratio verkrijgt men de marginale gevoeligheid van de begrotingsontvangsten ten opzichte 
van het BBP. 
De geschatte gevoeligheid van de begrotingsontvangsten voor de conjunctuur bedraagt voor de 
Gemeenschap als geheel 0,4 voor 1995, Dit betekent dat door elke vergroting van een negatieve output 
gap met 1 procentpunt de ontvangsten van de overheidsbegroting dalen met 0,4 procentpunten van het 
BBP. De gevoeligheid van de ontvangsten varieert van 0,3 voor Griekenland en Italië tot 0,6 voor 
Zweden. 
De overdrachten van de overheid aan gezinnen om de kosten in verband met werkloosheid te dekken, 
vormen de voornaamste categorie overheidsuitgaven die automatisch reageert op 
conjunctuurschommelingen. Dientengevolge is de gevoeligheid van de overheidsuitgaven voor 
conjunctuurschommelingen veel lager dan die van de begrotingsontvangsten. De geschatte 
gevoeligheid van de overheidsuitgaven voor de conjunctuur voor de EG als geheel bedraagt -0,1 voor 
1995, hetgeen betekent dat door elke vergroting van een negatieve output gap met 1 procentpunt de 
overheidsuitgaven stijgen met 0,1 procentpunt van het BBP. De gevoeligheid van de uitgaven varieert 
niet veel tussen de Lid-Staten: zij gaat van -0,05 voor Frankrijk tot -0,26 voor Denemarken. 
Voor de Gemeenschap als geheel levert de som van de marginale gevoeligheid van de ontvangsten 
voor de conjunctuur en de marginale gevoeligheid van de uitgaven het marginale mutatiepercentage 
van het begrotingssaldo met betrekking tot het BBP op. De gevoeligheid van het begrotingssaldo voor 
de conjunctuur iigt voor de Gemeenschap als geheel rond 0,5. Dit betekent dat elke vergroting van een 
negatieve output gap met 1 procentpunt het gemiddelde overheidstekort doet stijgen met 0,5 
procentpunt. De gevoeligheid van het begrotingssaldo voor de conjunctuur varieert van 0,4 voor 
Griekenland tot 0,85 voor Zweden. 
Tabel B5.2. 
Omvang van de output gaps in de EG 
(1960-1996) 
B 
DK 
D 
EL 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 
EUR Standaard­
afwijking 
1.7 
1.8 
2.0 
2.1 
2.5 
1.4 
2.2 
1.8 
2.8 
1.6 
1.6 
2.9 
3.5 
1.9 
2.2 
1.4 Minimum 
Waarde 
-27 
-3.6 
^3.9 
-3.4 
•45 
-22 
•42 
•3.4 
•4.6 
-3.4 
-2.8 
-5.5 
-7.4 
-4.3 
-4.0 
-22 Jaar 
1986 
1981 
1967 
1962 
1960 
1985 
1966 
1975 
1967 
1983 
1987 
1984-85 
1993 
1993 
1982 
1983 Maximum 
Waarde 
3.9 
3.7 
4.2 
5.8 
5.3 
3.0 
4.2 
3.1 
8.6 
2.4 
3.2 
8.2 
9.0 
3.6 
5.1 
3.2 Jaar 
1974 
1986 
1991 
1973 
1974 
1990 
1978 
1980 
1974 
1974 
1974 
1973 
1989 
1990 
1988-89 
1973 Tabel B5.3. 
Conjunctuurç 
begrotingsontvang» 
( 
B 
DK 
D 
EL 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
A 
P 
FIN 
S 
UK 
EUR 
*Afge Begrotings­
ontvangsten 
0.5 
0.5 
0.4 
0.3 
0.5 
0.5 
0.4 
0.3 
0.4 
0.5 
0.4 
0.4 
0.5 
0.6 
0.5 
0.4 
ronde cijfers. levoeligheid van de 
rten en -uitgaven in de EG 
1995)* 
Begrotings­
uitgaven 
-0.1 
-0.3 
-0.1 
-0.1 
-0.2 
-0.1 
-0.2 
-0.1 
-0.2 
-0.2 
-0.1 
-0.1 
-0.2 
-0.2 
-02 
•0.1 Begrotings­
saldo 
0.6 
0.7 
0.5 
0.4 
0.6 
0.5 
0.5 
0.5 
0.6 
0.8 
0.5 
0.5 
0.6 
0.9 
0.6 
0.5 
85 
Kader 6: Pensioenuitgaven en -verplichtingen in de Gemeenschap 
1. Vooruitzichten voor de openbare pensioenuitgaven 
De demografische structuur van de Europese landen is sterk aan het veranderen. Het 
afhankelijkheidspercentage (d.w.z. de verhouding van de bejaarden tot de beroepsbevolking) stijgt 
in de meeste landen tot nooit te voren bereikte niveaus. Hoewel de lange-termijneffecten van het 
vergrijzingsproces voor de overheidsbegrotingen onzeker zijn en afhangen van de wijze waarop de 
economie en de samenleving zich aan het proces zulten aanpassen, zullen de overheidsuitgaven 
de komende decennia hoogstwaarschijnlijk onder sterke opwaartse druk komen te staan. De 
openbare pensioenstelsels zullen veel van de last te dragen krijgen aangezien de uitgaven 
daarvan in sterke mate afhankelijk zijn van de leeftijdsstructuur van de bevolking. 
Om deze vooruitzichten te evalueren hebben alle Lid-Staten de laatste jaren prognoses van de 
pensioenuitgaven gemaakt. Deze prognoses, die niet homogeen zijn doordat zij niet dezelfde 
pensioenuitgaven dekken, zijn onderzocht in een onlangs door de diensten van de Commissie 
gepubliceerd verslag1. In het verslag gaat alle aandacht naar de meest recente van een 
ongewijzigd beleid uitgaande prognoses van overheidsinstellingen; het bevat vergelijkbare 
ramingen van het effect van de pensioenuitgaven op de rekeningen van de overheidssector op 
basis van nationale uitgavenprognoses en de ratio's totale openbare pensioenuitgaven/BBP voor 
1995. Grafiek B6.1 vermeldt het gewogen gemiddelde2 van de stijging van de ratio openbare 
pensioenuitgaven/BBP in de elf Lid-Staten die prognoses tot het jaar 2030 hebben opgesteld. 
Grafiek B6.1 Ramingen van de toename van de openbare 
m ^ pensioenuitgaven in de EG 
(gewogen gemiddelden van de toename van de uitgaven in elf Lid-Staten) 
% van BBP 
1995 2000 2005 
Bron: diensten van 4« Commissie. 2010: :2015:; : 20201! 2Ô25: ;2030:: 
In de periode 1995-2030 zal de ratio pensioenuitgaven/BBP in de elf landen stijgen met 3 tot 4 
procentpunten (respectievelijk bij gunstige en bij ongunstige economische hypothesen). Voor de 
komende vijf jaar wordt een relatief beperkte, maar toch niet te verwaarlozen druk op de uitgaven 
verwacht. De vooruitzichten worden slechter in het eerste decennium van de volgende eeuw, als 
de uitgaven/BBP-ratio naar verwachting in de meeste landen zal stijgen, en in nog sterkere mate 
na het jaar 2010, als de geboortegolfgeneratie met pensioen gaat. In verscheidene landen zal de 
druk op de uitgaven in de periode 2030-2040 een hoogtepunt bereiken3 
Pogingen om de Europese pensioenstelsels te hervormen - In de meeste landen verschilt het 
huidige pensioenbeleid vrij sterk van dat van de vorige decennia. De fase van uitbreiding van de 
dekking en verbetering van de verstrekkingen is voorbij. Sinds het midden van de jaren tachtig zijn 
de meeste pensioenstelsels hervormd om de groei van de pensioenuitgaven af te remmen. 
Belangrijke hervormingen werden ingevoerd in Oostenrijk, Finland, Duitsland, Italië, Frankrijk, 
Zie D. FRANCO en T. MUNZI, 1996, "Public pension expenditure prospects in the European Union: A survey 
of national projections", European Economy, nr. 3. 
Gewogen met het BBP van 1995 in eenheden koopkrachtstandaard. 
De laatste tien jaar zijn verscheidene nationale prognoses verhoogd. Sommige wijzigingen waren nogal 
ingrijpend. Vroegere herzieningen geven geen aanwijzingen over toekomstige herzieningen van de huidige 
ramingen. Zij illustreren echter wel hoe nuttig het is de prognoses geregeld te herzien en de fouten in 
vroegere prognoses te analyseren. 
86 
Griekenland, Portugal, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. Volgens de nationale prognoses zullen 
in verscheidene Lid-Staten de effecten van demografische ontwikkelingen (d.i. de stijging van het 
afhankelijkheidspercentage) in belangrijke mate worden gecompenseerd door hervormingen 
waarbij het ontvankelijkheids- en het overdrachtspercentage* worden verlaagd» De hervormingen 
hadden hoofdzakelijk ten doel de kosten te beperken, maar waren er ook op gericht de 
pensioenstelsels beter bestand tegen demografische veranderingen, doorzichtiger wat betreft hun 
verdelende werking en in mindere mate een aantasting; van de keuzen van het individu te maken. 
Ondanks deze hervormingsinspanningen zal in verscheidene landen het behoud van de huidige 
hoogte van dè verstrekkingen en van de huidige ontvankaiijkheid$regels een belangrijke verhoging 
van de aan de pensioenstelsels bestede nationale middelen noodzakelijk maken. In het andere 
geval zal de stabilisatie van de pensioenuitgaven verdera ingrijpende hervormingen van de hoogte 
van de pensioenen en strengere voorwaarden om voor een pensioen in aanmerking te komen, 
vereisen» 
Concluderend kan worden gezegd dat de aanpassing van de Europese pensioenstelsels aan de 
nieuwe demografische scenario's weliswaar goed op weg ist met hervormingen die geleidelijk 
ingrijpen in de dynamiek van de pensioenuitgaven, maar dat de verwachte grote veranderingen in 
de demografische structuur verdere beleidswijzigingen vereisen» 
2, Pensioenverplichtingen 
Omslagstelsels leiden tot verplichtingen zonder dat fondsen worden gevormd. In deze stelsels 
verschaft elke generatie de middelen om de pensioenen van oudere burgers te betalen en 
ontvangt zij later door jongere burgers gefinancierde pensioenen. Derhalve bestaat er op elk 
moment een aantal gepensioneerde burgers die recht hebben op een pensioen voor de rest van 
hun leven (en soms ook van het teven van hun weduwe/weduwnaar) en een aantal werkende 
burgers dat aanspraak kan maken op een pensioen in de nabije of verre toekomst. 
Tabel B.6.1 
Openbare pensioenverplichtingen: huidige waarde van de opgebouwde rechten 
Land 
B 
DK 
D1) 
EL 
E 
F 
IRL 
I 
L 
NL 
P 
UK 
VS 
Japan 
Canada Van Den Noord - Herd (1993,1994) 
% van BBP 1990 
Bruto-verplichtingen 
Gepen­
sioneer­
den 
54 
77 
94 
58 
42 
51 
42 ctieve 
eroeps-
bevolking 
103 
139 
148 
81 
70 
112 
71 Totaal 
157 
216 
242 
139 
113 
163 
113 Bestaande 
activa 
23 
18 
8 Netto 
verplichtingen 
157 
216 
242 
139 
89 
144 
105 ABP (1993) 
% van BBP 1990 
Bruto-verplichtingen 
68 
69 
122 
118 
109 
69 
54 
107 
138 
137 
96 
42 IMF (1996) 
% van BBP 1995 
221 
265 
357 
117 
108 
166 
94 
*> West-Duitsland in Van Den Noord-Herd (1993,1994) en ABP (1993). 
Bronnen: Kuné J. B. - Petit W. F. M. - Pinxt A. J. H., "The Hidden Liabilities of Basic Pension Systems in the European 
Community", CEPS Working Document, No. 80, November, 1993. Van den Noord P. - Herd R. "Pension liabilities in the 
seven major economies", OESO Economics Department Working Papers, n. 142, 1993,. Van den Noord P. - Herd R., 
"Estimating pension liabilities: A methodological framework", OESO, Economic Studies, n. 23, 1994., . 131-166. IMF, 
Aging Populations and the Fiscal Consequences of Public Pension Schemes, 1996. 
Respectievelijk de verhouding van het aantal pensioenen tot het aantal bejaarden en de verhouding van het 
gemiddelde pensioen tot het gemiddelde loon. 
87 
De laatste jaren werden in een aantal studies de verplichtingen van de omslagstelsels geraamd. 
Tabel 1 geeft een aantal ramingen van opgebouwde pensioenverplichtingen, die de huidige waarde 
vertegenwoordigen van in de toekomst op basis van de opgebouwde rechten te betalen 
pensioenen5. De ramingen variëren sterk en de landenvolgorde verandert. 
Hei belang van pensioenverplichtingen - Ramingen van de pensioenverplichtingen vormen een 
nuttige aanvulling op de traditionele methoden om de schuld en het tekort te meten,. 
a) Zij vormen een maatstaf van de kosten van het beëindigen van omslagstelsels met volledige 
naleving van de huidige regels inzake uitkeringen.6 
b) Zij geven een duidelijker inzicht in het effect van het begrotingsbeleid (doordat zij een belangrijk 
deel van de activa van de gezinnen vormen, beïnvloeden pensioenrechten de beslissingen 
betreffende verbruik en besparingen). 
c) Zij zijn nuttig voor het meten van tekorten op transactiebasis; uit de ramingen voor sommige 
landen blijkt dat de tekorten op transactiebasis de laatste paar decennia veel groter waren dan 
de traditionele tekorten op kasbasis. 
Anderzijds is de verhouding van de opgebouwde pensioenverplichtingen tot het BBP geen indicator van 
de duurzaamheid van de pensioenstelsels. Eén hoge verplichtingen/BBP-ratio betekent niet noodzakelijk 
een onevenwichtigheid in de omslagstelsels. Evenmin betekent dit dat er in de toekomst een 
onevenwichtigheid zal optreden. Voor elke beoordeling van de duurzaamheid van pensioenstelsels en 
de druk die zij op de overheidsbegrotingen uitoefenen» zijn ramingen vereist van de beschikbare 
middelen om de opgebouwde pensioenen te betalen, namelijk van de ontwikkeling van de 
werkgelegenheid en het inkomen per hoofd. De duurzaamheid moet worden onderzocht met behulp van 
andere indicatoren, zoals de verhouding tussen de pensioenuitgaven en het BBP en de omvang van de 
premies die zorgt voor het evenwicht van de pensioenstelsels op kasbasis. 
Pensioenverplichtingen en overheidsschuld - Opgebouwde pensioenrechten verschillen in vele 
opzichten van conventionele overheidsschuld en er zijn praktische en theoretische redenen om 
opgebouwde pensioenverplichtingen niet op te nemen in de statistieken van het tekort en de schuld 
die worden gebruikt om het lopende begrotingsbeleid te bepalen en te evalueren. 
i) Terwijl de conventionele overheidsschuld op elk moment nauwkeurig en ondubbelzinnig kan worden 
gemeten, zijn de pensioenverplichtingen onzeker en hangen zij af van de specifieke hypothesen waarvan 
wordt uitgegaan voor allerlei factoren, zoals levensverwachting, prijs- en loonontwikkelingen, enz. 
Berekeningen van de huidige waarde zijn uiterst gevoelig voor wijzigingen in de hypothesen. 
ii) Pensioenrechten zijn niet vastgelegd in formele contracten. De debiteur kan het tijdstip en het bedrag van 
de betaling wijzigen. De laatste jaren zijn in verscheidene landen door hervormingen van de regels inzake 
de uitkeringen de toekomstige aanspraken van de huidige werknemers en gepensioneerden sterk 
verminderd. De gelijkstelling van pensioenverplichtingen aan financiële verplichtingen zou verdere 
hervormingen kunnen belemmeren. 
iii) Terwijl overheidsobligaties gewoonlijk vrij op de markt worden gekocht door privépersonen of 
ondernemingen, is de verwerving van pensioenrechten gewoonlijk venplicht. Dit betekent dat een grote 
pensioenschuld geen directe druk op de financiële markten uitoefent. Het betekent ook dat de schuld 
automatisch wordt vernieuwd. De opneming van de pensioenverplichtingen in de berekeningen van de 
schuld en het tekort zou de druk van de overheidssector op de financiële markten verhullen. 
iv) Pensioenrechten zijn niet verhandelbaar. Dit betekent dat veranderingen in de relatieve opbrengst en het 
relatieve risico van pensioenrechten in vergelijking met andere activa niet van invloed zijn op de financiële 
markten. Niet-verhandelbaarheid impliceert ook dat sociale-zekerheidsaanspraken selectief kunnen 
worden veranderd, met inachtneming van individuele kenmerken (bv. inkomen, demografische 
elementen). 
De opneming van opgebouwde pensioenverplichtingen in de definitie van de overheidsschuld zou een 
analoge wijziging van de definitie van het tekort vereisen. Premies zouden leningen aan de overheidssector 
worden; pensioenen zouden deels als aflossingen en deels als een impliciete rentebetaling worden 
beschouwd. 
De verschillende definities van pensioenverplichtingen en hun rol bij de evaluatie van het begrotingsbeleid 
worden behandeld in D. FRANCO, 1995; "Pension Liabilities - Their Use and Misuse in the Assessment of 
Fiscal Policies", Economic Papers, Europese Commissie, N. 110. 
Wanneer van een omslagstelsel wordt overgegaan op een stelsel van kapitaaldekking en alle nieuwe premies 
worden betaald aan het nieuwe stelsel, vormen de opgebouwde rechten het bedrag van de middelen die 
moeten worden gefinancierd uit de algemene belastingen. 
4. WISSELKOERSSTABILITEIT EN CONVERGENTIE VAN DE RENTEVOETEN IN DE 
GEMEENSCHAP 
4.1 Overzicht 
De monetaire ontwikkelingen in de Europese Gemeenschap in 1996 stonden in het teken 
van twee belangrijke factoren: (i) een over het geheel genomen - zij het ongelijkmatig - in 
waarde stijgende Amerikaanse dollar en (ii) een positievere stemming op de financiële 
markten ten aanzien van de vooruitzichten voor de EMU. Beide factoren kwamen tot 
uitdrukking in stabiele wisselkoersen en convergerende rentevoeten. De monetaire 
omstandigheden in EG ontspanden zich over het algemeen; dit was consistent met de 
conjunctuurfase van de economie en met, vooruitlopend op de start van de EMU op 
1 januari 1999, hardere toezeggingen inzake de begrotingsconsolidatie in veel Lid-Staten. 
De sterkere Amerikaanse dollar kan voornamelijk worden toegeschreven aan de 
verhoudingsgewijs sterke Amerikaanse economie. De gevoeligheid van de markt voor een 
mogelijke economische neergang en de gevolgen voor het monetaire beleid zorgden 
evenwel voor een ongelijkmatige appreciatie. Met de waardestijging van de dollar 
verzwakte de DEM enigszins ten opzichte van de meeste andere valuta's van de 
Gemeenschap, waardoor in veel Lid-Staten ruimte ontstond voor een verkleining van het 
écart van de korte rente ten opzichte van Duitsland. 
De algemene verzwakking van de DEM ten opzichte van de overige EG-valuta's kwam 
ook voort uit de stemming op de markten ten aanzien van de vooruitzichten voor de 
EMU. Optimisme over de EMU vond zijn oorsprong in de opnieuw in de hele 
Gemeenschap uitgesproken politieke steun voor het project, de zichtbare vooruitgang bij 
de technische voorbereidingen voor de overgang op de euro en een krachtiger streven 
naar begrotingsconsolidatie in veel Lid-Staten. Met het toenemen van het vertrouwen in 
de mogelijkheid dat een aanmerkelijk aantal Lid-Staten van het begin af aan de 
gemeenschappelijke munt zal invoeren, convergeerden de korte en lange rentevoeten 
sterker in de richting van het peil in de Lid-Staten met een lage rente. 
Gezien de algemene verbetering in de monetaire omstandigheden en de gevolgen van de 
begrotingsconsolidatie in de vorm van een daling van de lange rente, ondersteunt de 
macro-economische beleidscombinatie thans beter de economische groei. De meer 
agressieve aanpak van de begrotingsconsolidatie biedt uitzicht op een "heilzame cirkel" 
van dalende rentetarieven, die de economische groei ondersteunen, en meer 
geloofwaardigheid van de inspanningen tot begrotingsconsolidatie naarmate de economie 
sterker wordt. Resultaten op het stuk van de begrotingsconsolidatie zijn uiteraard de 
cruciale factor die de basis legt voor deze ontwikkelingen; om de thans gunstige trend te 
laten doorzetten, is van essentieel belang dat de budgettaire streefcijfers worden gehaald. 
89 
4.2 Een ongelijkmatige waardestijging van de Amerikaanse dollar 
Voortdurende koersstijgingen op de Amerikaanse obligatiemarkt geven een dollar een 
eerste impuls 
Naar aanleiding van de monetaire verruiming in Duitsland op 14 december 1995 begon de 
dollar het jaar 1996 met een koersstijging ten opzichte van de DEM. Begin februari 
bevond de DEM/USD-wisselkoers zich dichtbij 1,49; dit impliceerde dat de dollar sinds 
het begin van het jaar ongeveer 3,5% in waarde was gestegen en sinds het laagtepunt van 
1,39 DEM in oktober 1995 ongeveer 7%. Aan het begin van 1996 boekte de dollar ten 
opzichte van de Japanse yen een meer bescheiden winst; in de laatste weken van 1995 was 
de Amerikaanse munt bij sombere vooruitzichten voor de Japanse economie sterker 
gestegen. 
De vraag naar dollars werd in de eerste weken van 1996 gevoed door de grote 
koersstijgingen op de Amerikaanse financiële markten. Omdat door het betrekkelijk 
bescheiden groeitempo van de Amerikaanse economie, de inflatieverwachtingen gering 
bleven, werd in de obligatie- en aandelenkoersen de voortzetting van een accommoderend 
monetair beleid verwerkt. De verwachtingen van de markt werden op 31 januari 
bevestigd, toen de Amerikaanse geldmarktrentetarieven - die in 1995 voortdurend gedaald 
waren - door de Federal Reserve opnieuw verlaagd werden; achteraf kan echter worden 
vastgesteld dat dit de enige monetaire verruiming door de Federal Reserve in 1996 is 
gebleven. De activiteit op de Amerikaanse financiële markten werd niet alleen door de 
rente, maar vanwege de verhoudingsgewijs hoge rendementen ook door de voortdurende 
instroom van Japans kapitaal ondersteund. 
De obligatiemarkt verzwakt; de dollar krijgt steun van een sterkere economie 
Medio februari wezen de gegevens erop dat de perspectieven voor de Amerikaanse 
economie aanmerkelijk waren opgeklaard. De financiële markten stelden hun 
inflatieverwachtingen naar boven bij en het vooruitzicht op een verdere monetaire 
verruiming door de Federal Reserve vervaagde. De Amerikaanse geldmarktrentetarieven 
stegen en met het verslechteren van de stemming op de obligatiemarkt bewoog ook de 
lange rente zich omhoog. Hoewel de steun van de obligatiemarkt wegviel, liep de koers 
van de dollar toch verder op, zowel ten opzichte van de DEM als de JPY, omdat de 
markten thans begonnen uit te gaan van een op handen zijnde monetaire verkrapping door 
de Fed en een gelijktijdige monetaire verruiming door de Bundesbank. De DEM/USD-
wisselkoers steeg begin mei tot ongeveer 1,55 en schommelde aan het eind van het tweede 
kwartaal rond de 1,53; dit betekende een koersstijging met meer dan 6% in de eerste helft 
van 1996. De JPY/USD-wisselkoers sloot het tweede kwartaal boven de 109 af, een 
appreciatie met meer dan 5% in het eerste halfjaar. 
90 
Grafiek 25 
115 
60 :^iieïiöiiiiilft;:aiiiiii:^ 
januari 1995= tOÖ 
il i ...I n, I ' . ' I. 
1995 
Bron: diensten van de Commissie. mm' 
Verkoopgolf op de aandelenmarkt zorgt voor een tijdelijke omslag in de dollarkoers 
De koersstijging van de dollar werd aan het begin van het derde kwartaal van 1996 
onderbroken. Deze plotselinge daling van het vertrouwen in de Amerikaanse munt werd 
veroorzaakt door een sterke, doch eenmalige daling van de Amerikaanse aandelenkoersen 
in juli; de Amerikaanse obligatiemarkt werd daardoor evenwel nauwelijks beroerd. De 
vraag naar dollars daalde ook door uiteenlopende signalen over de kracht van de 
Amerikaanse economie en doordat op de markt de mening postvatte dat de rente in 
Duitsland het laagste punt gepasseerd was, nadat de Bundesbank in april haar 
belangrijkste rentetarieven verlaagd had. Voorts drukten speculaties over een mogelijke 
monetaire verkrapping in Japan de dollarkoers, zodat eind augustus de DEM/USD-
wisselkoers tot onder de 1,48 daalde en de JPY/USD-wisselkoers tot 108. Deze periode 
van verzwakking was echter van korte duur: naar aanleiding van nieuwe gegevens waaruit 
een robuuste expansie van de Amerikaanse economie bleek, maakte de dollar vervolgens 
een groot deel van het verloren terrein weer goed. Aangezien op de markt verwachtingen 
omtrent een op handen zijnde monetaire verkrapping in de Verenigde Staten weer 
terugkeerden, eindigde de DEM/USD-wisselkoers het derde kwartaal dicht in de buurt 
van 1,54 - mede onder invloed van een algemene waardestijging van de overige EG-
valuta's ten opzichte van de DEM - en sloot de JPY/USD-wisselkoers het kwartaal af op 
ongeveer 111,6. 
Ondanks onzekerheid over de Amerikaanse economie sluit de dollar het jaar sterk af 
In het vierde kwartaal wist de dollar de waardestijging ten opzichte van de yen te 
consolideren, omdat de ontwikkeling van de Japanse economie de markten bleef 
teleurstellen. De JPY/USD-wisselkoers sloot het jaar af op 116,1, hetgeen ongeveer 
11,5% hoger was dan op 1 januari. Ten opzichte van de DEM bewoog de dollarkoers zich 
91 
ongelijkmatiger, omdat de markten zeer gevoelig bleven voor de vooruitzichten voor de 
Amerikaanse economie en de implicaties van officiële uitspraken over de richting van het 
monetaire beleid in de Verenigde Staten en Duitsland. Vanaf medio oktober verzwakte de 
dollar ten opzichte van de DEM onder invloed van een gewijzigde beoordeling van de 
verwachte kracht van de Amerikaanse economie en de opvatting dat de" Europese 
economieën het dieptepunt waren gepasseerd. Eind november keerde de bezorgdheid over 
het tempo van het herstel in Europa terug en steeg de DEM/USD-wisselkoers, omdat de 
markten speculeerden op een verdere monetaire verruiming in Duitsland. Ondanks een 
tijdelijke inzinking, veroorzaakt door een tweede scherpe daling van de Amerikaanse 
aandelenkoersen begin december, eindigde de DEM/USD-wisselkoers het jaar op 
ongeveer 1,55, bijna 8% hoger dan op 1 januari. Daarmee was de nominale effectieve 
wisselkoers van de dollar in 1996 met bijna 4%23 gestegen. 
4.3 De appreciërende dollar en optimisme over de EMU bevorderen de monetaire 
stabiliteit in de Gemeenschap 
4.3.1 De sterke dollar werkt door in de koersfluctuaties van de EG-valuta's ten 
opzichte van elkaar 
De appreciatie van de Amerikaanse dollar in 1996 heeft bijgedragen tot een algemene 
ontspanning van de monetaire omstandigheden in de EG. De kracht van de dollar ten 
opzichte van de DEM werkte door in andere EG-valuta's, met name de "hoogrentende" 
munteenheden. Tegen het einde van het jaar was de stijging van de nominale effectieve 
wisselkoers die het gevolg was geweest van de wisselkoersturbulentie in het voorjaar van 
1995, grotendeels teniet gedaan door de koersdaling van de DEM ten opzichte van de 
andere EG-valuta's. 
Ter wille van de presentatie is het zinvol de munteenheden van de Lid-Staten te 
onderscheiden op basis van hun al dan niet deelnemen aan het wisselkoersarrangement. De 
ontwikkeling van de wisselkoersen van de valuta's in het wisselkoersarrangement, die ten 
opzichte van de DEM aanzienlijk stegen, wordt weergegeven in grafiek 26. De hoog­
rentende Italiaanse lire24 (+11%) en Portugese escudo (+3,3%) apprecieerden 
aanmerkelijk, te zamen met het Ierse punt (+13,3%) dat zich overeenkomstig het Britse 
pond ontwikkelde. Ook de Franse franc (1,3%) profiteerde van de algehele verzwakking 
van de DEM, ondanks tijdelijke druk van verkopen in verband met politieke onzekerheid 
in augustus. De overige valuta's in het wisselkoersarrangement25 waren door het jaar heen 
stabiel of verzwakten marginaal ten opzichte van de DEM. 
23 Ten opzichte van 23 geïndustrialiseerde landen. 
24 De Italiaanse lire keerde op 25 november 1996 terug in het wisselkoersmechanisme. 
25 Inclusief de Finse mark, die op 14 oktober 1996 tot het wisselkoersarrangement toetrad. 
92 
I Grafiek 26 Wisselkoersen: de DEM versus de munteenheden 
In het wisselkoersmechanisme 
110 januari 1995» 100 
80 nominale effectieve wisselkoers van de DEM* 
1995 mwi * Ten opzichte van 23 geïndustrialiseerde lander*. 
Bton: diensten van de Commissie. 
Over het geheel genomen verbeterde de situatie in het wisselkorsmechanisme in 1996. 
Het verschil tussen de sterkste en de zwakste munt in het pariteitenraster - dat reeds eind 
1995 was gaan afnemen - liep in het grootste deel van de eerste drie kwartalen geleidelijk 
terug. Het daalde van ongeveer 5,6% (Spanje versus Ierland) begin januari tot een laagste 
punt van ongeveer 2.0% (Ierland versus Frankrijk) op 27 september, waarna het weer 
opliep tot ongeveer 2,3% (Ierland versus Frankrijk) op 30 september. Het overgrote deel 
van de munten in het wisselkoersarrangement bleef in het vierde kwartaal binnen of 
dichtbij de nauwe fluctuatiemarges. De voortdurende waardestijging van het Ierse punt 
leidde er echter toe dat het verschil tussen de sterkste en de zwakste munt opliep tot een 
piek ruim boven de 9%, alvorens het jaar af te sluiten op 8,9% (Ierland versus Frankrijk). 
De omvang van het verschil was de weerslag van de kracht van het Ierse punt, veeleer dan 
de zwakte van de Franse franc; laatstgenoemde munt bewoog zich weliswaar tegen de 
ondergrens van het pariteitenraster, maar bleef toch betrekkelijk dicht in de buurt van de 
spilkoers ten opzichte van de DEM. Een voortgezette appreciatie van het Ierse punt 
Grafiek 27 
115 
110 
10$ 
100 
95 
90 
85 Wisselkoeren: de DEM versus de munteenheden 
buiten het wisselkoersmechanisme 
januart 1995-100 
Zweden 
1995 
* Ten opzichte vàn 23 geïndustrialiseerde landen. 
fl/on: diensten van de Commissie. Ü99SS 
93 
binnen het pariteitenraster zou de Ierse autoriteiten voor een dilemma kunnen plaatsen; 
het groeitempo van de Ierse economie is de afgelopen jaren sterk toegenomen en de 
noodzaak van een verdere monetaire verkrapping - waardoor het verschil tussen de 
sterkste en de zwakste munt in het wisselkoersarrangement verder zal oplopen - kan niet 
worden uitgesloten. Over het geheel genomen echter liepen de verschillen binnen het 
wisselkoersmechanisme terug, zodat de meeste deelnemende valuta's - inclusief de Finse 
mark en de Italiaanse lire, die niet het hele jaar deelnamen - het jaar zeer dicht in de buurt 
van of zelfs binnen de nauwe fluctuatiemarges van +/-2,25% afsloten. 
De munten buiten het wisselkoersarrangement - die hoogrentend en relatief gevoelig voor 
de dollar zijn - apprecieerden eveneens ten opzichte van de DEM. De traditionele band 
tussen het Britse pond en de dollar, in combinatie met aanwijzingen voor een voortgezet 
herstel van de Britse economie, stuwde het Britse pond omhoog (+18,2%); ook de 
Zweedse kroon (+3,5%) en de Griekse drachme (+3,7%) boekten gedurende het jaar 
gestaag terrein. 
4.3.2 De appreciatie van de andere EG-valuta's ten opzichte van de DEM gaat 
vergezeld van convergentie van de korte rentetarieven 
De algemene appreciatie van de andere EG-valuta's ten opzichte van de DEM ging 
vergezeld van een aanzienlijke verkleining van het écart van de korte rente ten opzichte 
van Duitsland. De Duitse korte rente bewoog zich in de loop van het jaar enigszins naar 
beneden, waarbij in overeenstemming met de monetaire beleidsontwikkelingen de 
driemaands geldmarktrente met ongeveer 65 basispunten daalde tot 3,1%». Zoals blijkt uit 
grafiek 28, werden de cruciale discontorente en Lombardrente van de Bundesbank op 
19 april beide met 50 basispunten verlaagd tot respectievelijk 2,5%» en 4,5%». Het tempo 
van de daling van de Duitse geldmarktrente werd echter bepaald door de repo-rente, die 
tussen 1 februari en 22 augustus ongewijzigd bleef op 3,3%, daarna verlaagd werd tot 3% 
en tot het einde van het jaar op dat peil bleef gehandhaafd Het betrekkelijk lage tempo 
van de monetaire verruiming door de Bundesbank was het gevolg van de sterke groei van 
de binnenlandse geldhoeveelheid (M3): deze nam het gehele jaar door toe met een 
maandelijks percentage boven de doelzone van 4% - 7%26, doch daalde van een piek van 
12,8% in februari tot 8% in november. 
Korte-rentetarieven in Duitsland 
1995;:: 
Bron. diensten van de Commissie 
26 Ten opzichte van de gemiddelde maandelijkse toename in het vierde kwartaal van 1995. 
94 
Ecarts van d» korts rente in dé Lid-Staten die aan 
het wisselkoersmechanisme déémemen* 
* Ecart van d» 4riamaan<M)tftirriarktf9fà«fari ôpachte van Duitsland. 
Bmni cfiéftstéft van d* Cörr»rttis$i6. 
In andere Lid-Staten daalden de korte rentetarieven duidelijker, hetgeen in de meeste 
gevallen het gevolg was van een sterkere verruiming van het monetaire beleid dan in 
Duitsland. In 1996 als geheel nam het écart - van alle overige Lid-Staten27 - van de 
driemaands geldmarktrente ten opzichte van Duitsland af van 230 basispunten tot 
ongeveer 145 basispunten. Er bestonden echter aanzienlijke verschillen tussen de Lid-
Staten. Uit grafiek 29 blijkt binnen de groep Lid-Staten die aan het 
wisselkoersarrangement deelnamen, de daling van de korte rente het sterkst was in Italië, 
Spanje en Portugal: in deze drie landen nam het écart van de driemaands geldmarktrente 
af van respectievelijk 650 basispunten tot 420 basispunten, van 550 basispunten tot 
ongeveer 325 basispunten en van ongeveer 500 basispunten tot ongeveer 335 basispunten. 
Dankzij budgétaire consolidatie en andere maatregelen die de inflatie hebben gereduceerd 
zijn de centrale banken in staat weer de rente te verlagen. In Frankrijk daalde het écart van 
de korte rente van ongeveer 120 basispunten tot ongeveer 30 basispunten. Ierland, waar 
het écart opliep van ongeveer 170 basispunten tot ongeveer 280 basispunten, was de 
opvallende uitzondering op de convergerende trend van de korte rente in de Lid-Staten 
die aan het wisselkoersmechanisme deelnamen. 
Binnen de groep Lid-Staten die niet aan het wisselkoersarrangement deelnamen, liep in het 
Verenigd Koninkrijk het écart van korte rente ten opzichte van Duitsland op van ongeveer 
280 basispunten tot ongeveer 340 basispunten. Het Verenigd Koninkrijk was de 
uitzondering op de regel van afnemende rente-ecarts bij de Lid-Staten. Met name in 
Zweden was de daling opvallend: het écart van de driemaands geldmarktrente daalde hier 
van ongeveer 485 basispunten tot ongeveer 90 basispunten. De ontwikkeling in Zweden 
was het gevolg van een zeer agressieve monetaire verruiming door de Riksbank in het 
begin van het jaar, waarbij de cruciale repo-rente vele malen verlaagd werd. 
27 Exclusief Luxemburg en Griekenland. 
95 
4.3.3 Ook de lange rentetarieven convergeren, ondersteund door optimisme over de EMU 
Evenals de korte rente convergeerde ook de obligatierente sterk in de richting van de 
rentestand in Duitsland. Opnieuw was het verschijnsel weer het opvallendst in de groep 
Lid-Staten waar de rente hoog was. Grafiek 30 laat zien dat de lange rente in Duitsland in 
de eerste helft van het jaar enigszins steeg, overeenkomstig een vergelijkbare (doch meer 
uitgesproken) ontwikkeling in de Verenigde Staten. De stijging van de Amerikaanse 
obligatierente zette in toen begin februari de stemming op de obligatiemarkten omsloeg, 
en duurde grotendeels voort tot begin september, toen de rente begon te dalen als reactie 
op herziene verwachtingen omtrent een monetaire verkrapping door de Federal Reserve. 
De Duitse obligatierente was sinds begin 1995 hoger dan de Amerikaanse; medio april 
echter werd dit positieve écart negatief, hetgeen de weerslag vormde van een gedeeltelijke 
ontkoppeling van de Amerikaanse en Duitse obligatiemarkten. In de daaropvolgende 
maanden liep het negatieve écart verder op en het rendement op de Duitse tienjaars 
benchmark-obligatie eindigde het jaar ongeveer 15 basispunten onder het niveau van 
1 januari (het rendement op de vergelijkbare Amerikaanse obligatie steeg in dezelfde 
periode met ongeveer 70 basispunten). 
Grafiek 30 
De lange rente in Duitsland en de Verenigde Staten* 
1995 
* Rendement op tienjaars benehmark-obllgaties. 
Bron: diensten van de Commissie^ 1996 
De ontwikkeling van de obligatierendementen in de andere Lid-Staten liep uiteen. 
Gemiddeld daalde het écart van de rente op tienjaars benchmark-obligaties - van alle 
overige Lid-Staten28 - ten opzichte van Duitsland van ongeveer 160 basispunten begin 
januari tot ongeveer 65 basispunten eind december. Zoals blijkt uit grafiek 31 was deze 
daling voornamelijk het gevolg van een scherpe daling van het rente-ecart in Italië (van 
ongeveer 445 tot ongeveer 165 basispunten), Spanje (van ongeveer 360 tot ongeveer 105 
basispunten) en Portugal (van ongeveer 375 tot ongeveer 115 basispunten). In al deze 
gevallen was de daling van de obligatierente het gevolg van afnemende 
inflatieverwachtingen en een hogere wisselkoers ten opzichte van de DEM. Binnen de 
groep landen die niet aan het wisselkoersarrangement deelnamen, liep in het Verenigd 
28 Exclusief Luxemburg and Griekenland. 
96 
Koninkrijk het écart gedurende de eerste negen maanden van het jaar enigszins op, omdat 
steeds meer verwacht werd dat, vanwege de in vergelijking met de overige Lid-Staten 
sterke conjuncturele positie van de Britse economie, het binnenlandse monetaire beleid 
zou worden verkrapt (zie grafiek 32). 
| Grafiek 31 Écart van de lange rente in de Lid-Staten die 
aan het wisselkoersmechanisme deelnemen* 
1995 
* Ecart, van de rente op tienjaars benchmark-öhtigaties ten opzichte van Duitsland. 
Bron: diertstert Van de Commissie. 199& 
Het tempo van de convergentie van de lange rente in de richting van de Duitse rentestand 
nam in het laatste kwartaal sterk toe. De inflatoire druk in de meeste landen van de 
Gemeenschap bleef gering. In Italië, Spanje en Portugal maar ook in zekere mate in 
Griekenland is dankzij het anti-inflatiebeleid, welke is versterkt door de 
begrotingsconsolidatie de invloed afgenomen en zijn de verwachtingen gestabiliseerd in de 
richting van een lagere inflatie. Grafiek 30 laat zien dat de Duitse lange rente in het laatste 
kwartaal weliswaar omlaag ging - opnieuw onder invloed van de ontwikkelingen in 
Amerika -, maar dat de lange rente in de andere EG-landen veel duidelijker daalde. Door 
de ontwikkelingen in het laatste kwartaal liep voor de eerste maal sinds de volledige 
liberalisering van het kapitaalverkeer in de Gemeenschap het écart van de rente op 
tienjaars-obligaties in de hele EG ten opzichte van Duitsland terug tot minder dan 200 
basispunten. 
Grafiek 32 Ecart van de lange rente in de Lid-Staten die niet 
aan het wisselkoersmechanisme deelnemen* 
0;S 
1995: iism 
* Ecart van de rente op tienjaars benchmarkobligaties ten opzichte van Duitsland. 
Bron: diensten van de Commissie, 
97 
4.4 De vooruitzichten voor de EMU worden bevestigd door de ecu-markt en de 
termijnrente 
Ondanks de convergentie van de lange rente was in de eerste drie kwartalen van 1996 in 
veel Lid-Staten nog altijd sprake van een groot (zij het kleiner wordend)- écart ten 
opzichte van Duitsland. Ook het omvangrijke negatieve verschil tussen de theoretische 
wisselkoers van de ecu en de officiële koers ervan werd uitgelegd als een aanwijzing dat er 
op de markten nog enige aarzelingen over de EMU zouden bestaan. Dit werd bevestigd 
door het écart van de termijnrente, dat aangaf dat tot ruim na de startdatum van de EMU 
rekening werd gehouden met aanzienlijke wisselkoersbewegingen van veel EG-valuta's en 
van de ecu. 
Met ingang van september trad een duidelijke verbetering op van het sentiment op de 
markten ten aanzien van de EMU en de kans dat een aanzienlijk aantal landen van het 
begin af aan zal deelnemen aan de euro-zone. De meer positieve beoordeling van de EMU 
door de financiële markten was het gevolg van een combinatie van verschillende factoren. 
Ten eerste waren er duidelijke tekenen die wezen op krachtige politieke steun voor het 
project, zoals het medio december bereikte akkoord over een pact voor stabiliteit en 
groei, een nieuw wisselkoersarrangement en het rechtskader voor de euro. Ten tweede 
werden de groeivooruitzichten voor de Europese economie in 1997 aanmerkelijk beter. 
Tenslotte werden in de meeste Lid-Staten de inspanningen op het gebied van de 
begrotingsaanpassing geïntensiveerd, ten einde te voldoen aan de criteria van Maastricht 
inzake tekort en schuld van de overheid. De verbeterde stemming op de markten ten 
aanzien van de EMU werd al spoedig de belangrijkste drijvende kracht achter de 
convergentie van de lange rente naar de (dalende) Duitse rentestand. De daling van de 
lange rente in Duitsland, gevoegd bij toenemend optimisme over de EMU, lijkt te 
bevestigen dat er in de Duitse obligatierente geen specifieke EMU-risicopremie aanwezig 
is. Voorts is de versnelde daling van de écarts van de Lid-Staten met een hoge rente 
uitgelegd als een duidelijk bewijs dat de financiële markten steeds meer ervan uitgaan dat 
een aanzienlijk aantal landen vanaf het begin van de EMU de euro zal invoeren. 
Grafiek 33 
basispunten Wisselkoers en rente: afwijking van de theoretische 
ECU ten opzichte van de markt-ECU 
1 AA..!..1...!..!...'...'...!...'...'.•.!...'..!..!...'..!. !..!..!..!..!..!..!..!..!..!..!• A __•_._•...• '._.?_ ' ' ' ' 
jan feb mrt apr mei jun juli 
Bron: diensten van de Commissie. aug sept okt nav dec 
98 
Nog een indicatie van de in het laatste kwartaal toegenomen geloofwaardigheid van de 
EMU waren de ontwikkelingen op de ecu-markt. Hoewel het handelsvolume bescheiden 
bleef, blijkt uit grafiek 33 dat de premie voor hét wisselkoersrisico in de loop van 1996 en 
met name in de vierde kwartaal kleiner is geworden. Het verschil tussen de theoretische 
waarde van de ecu en de marktkoers, dat aan het begin van het jaar nog 300 basispunten 
was geweest, was tegen het einde van het jaar tot ongeveer 86 basispunten gedaald. Ter 
zelfder tijd is het rente-ecart, dat het hele jaar door gering was, vrijwel verdwenen. 
Tenslotte kwam de toenemende geloofwaardigheid van de EMU tot uitdrukking in de 
ontwikkeling van de termijnrente op de valuta's van alle Lid-Staten. De termijnrente op 
contracten met een afwikkelingsdatum na de totstandkoming van de EMU op 1 januari 
1999 moet voor alle munten waarvan verwacht wordt dat ze vanaf het begin aan de euro­
zone zullen deelnemen, gelijk zijn. Als de termijnrente in een Lid-Staat significant afwijkt, 
kan dit beschouwd worden als indicatie dat de deelname van de betrokken munteenheid 
onvoldoende geloofwaardig is. In tabel 27 wordt voor een aantal Lid-Staten waarvoor 
gegevens beschikbaar zijn, aangegeven hoe groot het écart van de vijfjaars-termijnrente op 
leningen met een looptijd van vijfjaar is ten opzichte van Duitsland (van welk land wordt 
aangenomen dat het een zekere deelnemer aan de euro-zone is). 
De termijnrente is afgeleid van 
geschatte nulcouponrendements-
curven in de betrokken Lid-
Staten.29 Uit de tabel blijkt 
duidelijk dat de termijnrente op de 
valuta's van de "harde kern" reeds 
enige tijd convergeert, maar dat 
voor de overige munten sprake is 
geweest van een aanzienlijke 
afwijking van de termijnrente. 
Evenals bij de ontwikkeling op de 
contante markt zijn echter sinds het 
begin van 1996 en met name in het 
laatste kwartaal ook deze 
verschillen gestaag afgenomen. 
Begin dit jaar werd het écart van 
termijnrente op ecu's nog beschouwd als een teken dat de markt sceptisch stond 
tegenover het EMU-project, maar aan het einde van het jaar was het écart vrijwel 
verdwenen. Ook de convergentie van de termijnrente op de verschillende EG-valuta's 
bevestigt dat de financiële markten steeds meer ervan uitgaan dat een aanzienlijk aantal 
Lid-Staten vanaf het begin van de derde fase van de EMU aan de euro-zone zal 
deelnemen. 1 Tabel 27 
Vijfj aars-termijnrente op leningen met een 
looptijd van vijfjaar 
Ecart ten opzichte van Duitsland in basispunten 
Datum 
B 
E 
FIN 
F 
I 
NL 
A 
S 
UK 
ECU jan-mrt 
1996 
45 
239 
n.b. 
-6 
n.b. 
-7 
n.b. 
183 
94 
57 juli 
1996 
.43 
184 
n.b. 
-7 
198 
-5 
2 
n.b. 
123 
n.b. okt 
1996 
-2 
83 
62 
-24 
-4 
-4 
2 
96 
79 
4 dec. 
1996 
-7 
21 
43 
-31 
42 
-10 
-5 
59 
82 
10 
29 De schatting van de nulcoupon-rendementscurven is niet nauwkeurig, zodat bij de eruit afgeleide 
termijnkoersen sprake kan zijn van een meetfout. 
99 
4.5 De ontspanning van de monetaire omstandigheden zorgt in combinatie met de 
begrotingsconsolidatie voor terugkeer van het evenwicht in de macro-
economische beleidscombinatie 
4 5.1 Ontspanning van de monetaire situatie in de loop van het jaar 
De kracht van de Amerikaanse dollar en de algemene daling van de korte rente in het 
grootste deel van 1996 zorgden voor een verbetering van de monetaire situatie in de 
Europese Gemeenschap. Grafiek 34 geeft voor de grotere Lid-Staten de ontwikkeling van 
de "Index van de monetaire omstandigheden" (Monetary Conditions Index, MCI) weer30 
(waarin de ontwikkeling van de korte rentevoeten en de wisselkoersen gecombineerd 
verwerkt is, zodat een indicatie wordt gegeven van de monetaire omstandigheden in een 
economie). Het beloop van de MCI voor Duitsland en Frankrijk wijst op een duidelijke 
ontspanning van de monetaire situatie in 1996 ten opzichte van 1995. De MCI van de 
Grafiek 34 
H26;:: 
::i15;:: 
•m-Index van de monetaire omstandigheden* 
mutatie terv opzktot v$n 1 gap 
1992 1993 1994 1995 1996 
* Gewogen gemiddelde van de mutatie van de reëJedriemaahdsrente en de mutatie van 
de effectieve wisselkoers ten opzichte van het basisjaar (1990). Een positief (negatief) 
cijfer wijst opeen verkrapping {verruiming) van de monetaire omstandigheden. 
Bron: diensten van de Commissie. 
30 De MCI drukt veranderingen in de binnenlandse monetaire situatie uit ten opzichte van een vooraf 
gespecificeerde basisperiode in de vorm van een gewogen gemiddelde van het beloop van de korte 
rente en het beloop van de effectieve wisselkoers. De aantrekkelijkheid van de MCI als analyse­
instrument is dat daarin de (verkrappende of verruimende) invloed van ontwikkelingen van de rente 
en de wisselkoers, dat wil zeggen de belangrijkste variabelen waarmee het monetaire beleid in de 
economie doorwerkt, bij elkaar genomen worden. Een stijging van de nominale korte rente - hetgeen 
vanwege de trage aanpassing van prijzen een aanvankelijke stijging van de reële rente impliceert -
leidt tot een daling van de reële kassen, zodat de vraag in de economie afneemt. Een appreciatie van 
de nominale wisselkoers - hetgeen op de korte termijn een reële appreciatie impliceert - leidt tot een 
daling van de netto-uitvoer en heeft aldus een vraagbeperkend effect op de economie. Uiteraard geldt 
het omgekeerde voor een verlaging van de korte rente en een depreciatie van de munt. Gedurende de 
tijdshorizon van het beleid moet het beloop van de MCI derhalve de weerslag zijn van de ontwikkeling 
van de groei van de productie. De keuze van de basisperiode voor de MCI is arbitrair, zodat de 
absolute stand van de index op zichzelf niet significant is, en de samenstellende variabelen kunnen 
nominaal of reëel worden uitgedrukt. Het relatieve gewicht van de twee variabelen wordt berekend als 
de verhouding tussen de elasticiteit van de reële productie voor de korte rente en de elasticiteit van de 
reële productie voor de wisselkoers. 
100 
meeste andere landen die aan het wisselkoersmechanisme deelnemen, ontwikkelde zich op 
vergelijkbare wijze. Voor Italië (waar de lire apprecieerde) en het Verenigd Koninkrijk 
(waar de korte rente en de wisselkoers in de loop van het jaar stegen) wijst het beloop van 
de MCI daarentegen op een verkrapping van monetaire omstandigheden. 
Grafiek 35 Rendementscurven in de grotere üd»$taten* 
3.5 
1995 1996 
* Verschil tussen het rendement op een tienjaarsobJigatie en de driemaands geldmarktrente. 
Bron: diensten van de Commissie. 
Uiteraard wordt de ruimte voor een verdere verruiming van het monetaire beleid in de 
meeste Lid-Staten bepaald door het beloop van de lange rente. De gunstige inflatie­
ontwikkeling kwam tot uitdrukking in een algemene daling van de obligatierendementen in 
de EG, doch het tempo van die daling lag in veel Lid-Staten enigszins lager dan het tempo 
waarin de korte rente daalde. Bijgevolg kwam de verruiming van het monetaire beleid in 
de Gemeenschap gedurende een groot deel van het jaar tot uitdrukking in een zowel lager 
liggende als steiler wordende rendementscurve, zoals voor de grotere Lid-Staten blijkt uit 
grafiek 35. De "traagheid" van de obligatierente in deze periode was niet te wijten aan 
latente inflatoire druk, maar aan het feit dat de obligatierente in de EG zich niet volledig 
los kon maken van die in de Verenigde Staten. Gedurende een groot deel van het jaar 
steeg de Amerikaanse obligatierente, omdat de markt een monetaire verkrapping door de 
Federal Reserve verwachtte. Uit grafiek 35 blijkt echter ook dat in het vierde kwartaal, 
toen de obligatierente in Duitsland daalde en optimisme over de EMU convergentie van 
de lange rente in de EG bevorderde, de rendementscurven in de EG (uitgezonderd Italië) 
duidelijk vlakker zijn geworden. 
101 
4.5.2 De monetaire verruiming schept ruimte voor voortgezette begrotingsconsolidatie 
Veel Lid-Staten hebben de door de ruimere monetaire omstandigheden verbeterde 
groeivooruitzichten benut om de begrotingsconsolidatie te intensiveren en aldus de macro-
economische beleidscombinatie meer in evenwicht te brengen. De geloofwaardigheid van 
de inspanningen op het gebied van de begrotingsconsolidatie - en hardere toezeggingen 
om deze inspanningen in de toekomst vol te houden en te intensiveren - werd ten zeerste 
bevorderd door het vooruitzicht op een betere economische ontwikkeling. De 
geloofwaardigheid van de inspanningen op het gebied van de begrotingsconsolidatie was, 
in combinatie met het tegen het einde van het jaar heersende optimisme over de EMU op 
de financiële markten, in de meeste Lid-Staten de bepalende factor die de basis vormde 
voor de daling van de lange rente. Thans is de macro-economische beleidscombinatie 
meer bevorderlijk voor de economische groei. 
Voor veel Lid-Staten biedt de meer agressieve aanpak van de begrotingsconsolidatie 
uitzicht op een "heilzame cirkel" van dalende rentetarieven, die de economische groei 
ondersteunen, en meer geloofwaardigheid van de inspanningen tot begrotingsconsolidatie 
naarmate de economie sterker wordt. Resultaten op het stuk van de 
begrotingsconsolidatie zijn uiteraard de cruciale factor die de basis legt voor deze 
ontwikkelingen; om de thans gunstige trend te laten doorzetten, is van essentieel belang 
dat de budgettaire streefcijfers worden gehaald. 
102 

ISSN 0254-1513 
COM(97) 27 def. 
DOCUMENTEN 
NL 10 17 
Catalogusnummer : CB-CO-97-026-NL-C 
ISBN 92-78-15237-4 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg