Nr. C 298/2 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 27. 11. 89 
Advies over het voorstel voor een tweede richtlijn van de Raad tot coördinatie van de 
wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen betreffende het directe-levensverzekeringsbedrijf, 
tot vaststelling van bepalingen ter bevordering van de daadwerkelijke uitoefening van het 
vrij verrichten van diensten en houdende wijziging van Richtlijn 79/267/EEG(1) 
(89/C 298/02) 
De Raad heeft op 16 januari 1989 besloten, overeenkomstig artikel 57, lid 2, van het Verdrag 
tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, het Economisch en Sociaal 
Comité te raadplegen over het bovengenoemde voorstel. 
De Afdeling voor industrie, handel, ambacht en diensten, die met de voorbereiding van de 
desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 5 september 1989 goed­
gekeurd. Rapporteur was de heer Pelletier. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 269e zitting (vergadering van 
27 september 1989) het volgende advies uitgebracht, dat met meerderheid van stemmen, bij 
één onthouding, is goedgekeurd. 
1. Inleiding 
1.1. De goedkeuring door de Raad op 24 juni 1988 
van een richtlijn ter verwezenlijking van de vrijmaking 
van het kapitaalverkeer in de Gemeenschap vanaf juli 
1990 zal, zoals in de tekst wordt vermeld, tot gevolg 
hebben dat alle beperkingen van mogelijkheden voor 
zgn. „onderliggende transacties", d.w.z. verrichtingen 
die kapitaalbewegingen met zich meebrengen, tussen 
ingezetenen van verschillende lid-staten worden opge­
heven. 
1.2. Aangezien de sub X van de nomenclatuur, welke 
als bijlage bij de richtlijn van 24 juni 1988 is gevoegd, 
genoemde overmakingen ter uitvoering van levensverze­
keringsovereenkomsten door de Commissie als „voor 
het verwezenlijken van de kapitaalbewegingen noodza­
kelijke verrichtingen" worden beschouwd, dienen deze 
transacties dus te worden vrijgemaakt samen met de 
kapitaalbewegingen waartoe zij aanleiding geven. 
1.3. Een voorstel voor een specifieke richtlijn lijkt 
dus noodzakelijk om de voorwaarden voor het vrij 
verrichten van diensten in het levens verzekeringsbedrijf 
vast te stellen, overeenkomstig het bepaalde in de artike­
len 57, 59, 61, 62 en 66 van het EEG-Verdrag. Een 
dergelijke richtlijn kan de consumenten een passende 
bescherming bieden op gevoelige terreinen als het spaar­
en verzekeringswezen. Wel moeten bij dat voorstel de 
volgende opmerkingen worden gemaakt. 
1.4. De totstandbrenging van één gemeenschappellij-
ke verzekeringsmarkt, wat een belangrijk element 
vormt van de Europese financiële ruimte, veronderstelt 
overigens dat het verrichten van diensten door verze­
keringsmaatschappijen die hun hoofdzetel in de Ge­
meenschap hebben, wordt vergemakkelijkt, zodat ver­
zekeringnemers niet alleen bij in hun eigen lid-staat 
gevestigde maatschappijen terecht kunnen, maar ook 
bij in andere lid-staten gevestigde verzekeringsmaat­
schappijen die hun hoofdzetel binnen de Gemeenschap 
hebben. 
1.5. De verzekeringnemer moet over voldoende in­
formatie beschikken om met kennis van zaken deze 
nieuwe keuzemogelijkheid te kunnen benutten. 
1.6. Het Comité stemt dus in met het voorstel van 
de Commissie, maar maakt daarbij wel de volgende 
opmerkingen. 
(!) PB nr. C 38 van 15. 2. 1989, blz. 7. 2. Algemene opmerkingen 
2.1. Het onderhavige voorstel voor een richtlijn be­
handelt slechts een beperkt gedeelte van het levens­
verzekeringsbedrijf; het heeft slechts betrekking op indi­
viduele overeenkomsten die geen verband houden met 
een beroepsactiviteit en het sluit bijgevolg ieder ander 
type verzekeringscontract, en met name de groeps­
verzekeringen, uit. 
2.2. Het Comité is van mening dat deze beperkte 
reikwijdte de eenheid van de regeling die moet gaan 
gelden voor het vrij verrichten van diensten in het 
levensverzekeringsbedrijf en bijgevolg de bescherming 
die het recht moet bieden, ongeacht de vorm (collectief 
of individueel) of de voorwaarden van het contract, in 
gevaar brengt. 
De bescherming die een dergelijke richtlijn de begun­
stigden van de overeenkomst — altijd natuurlijke perso­
nen — zou moeten bieden, is namelijk even noodzake­
lijk bij een individueel verzekeringscontract als bij een 
groepsverzekering. 
Het uitvaardigen van verschillende richtlijnen zou het 
trouwens erg moeilijk maken de toepassingsgebieden 
ervan af te bakenen. 
2.3. Het Comité merkt op dat de richtlijn slechts een 
stap is in de richting van vrijmaking van de levens-
verzekeringsmarkt en van keuzevrijheid voor de consu­
ment. Er zouden nog verdere stappen moeten worden 
gezet m.b.t. de rol van de assurantie-makelaar ten op­
zichte van de verzekeringsagent en m.b.t. beperkingen 
op adverteren, om ervoor te zorgen dat de consument 
zich volledig bewust is van de mogelijkheden op verze­
keringsgebied. 
2.4.1. Om die redenen is het Comité van mening dat 
de regeling die voor het gehele levensverzekeringsbedrij f 
moet gelden — voor individuele én voor groepsverzeke­
ringen — in een enkele richtlijn moet worden behandeld 
vóórdat de vrijheid van kapitaalverkeer wordt verwe­
zenlijkt (juli 1990), of ten minste in twee teksten die te 
samen worden behandeld. 
27. 11. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 298/3 
2.4.2. Uitbreiding van het toepassingsgebied van de 
richtlijn „Vrij verrichten van diensten direct-levens-
verzekeringsbedrijf" met groepsverzekeringsovereen­
komsten onder dezelfde voorwaarden als die welke voor 
individuele overeenkomsten gelden, zou het voordeel 
bieden dat op de direct of indirect begunstigden van 
groepsverzekeringsovereenkomsten de bij individuele 
overeenkomsten geldende beschermende bepalingen 
van toepassing zijn. 
2.4.3. Een dergelijke uitbreiding van het richtlijn­
voorstel zou technisch gezien geen problemen opleveren 
en het aanzienlijke voordeel bieden dat er geen proble­
men rijzen op het vlak van definities en grenzen, dat de 
op alle activiteiten op het gebied van individuele en 
groepslevensverzekeringen van toepassing zijnde regels 
inzake het vrij verrichten van diensten worden geünifor­
meerd, en dat deze bepalingen snel kunnen worden 
toegepast. 
Deze aanpassing van het richtlijnvoorstel zou kunnen 
worden verwezenlijkt middels een wijziging van de 
artikelen 2,10 en 13, zoals in het hoofdstuk „Bijzondere 
opmerkingen" is aangegeven. 
2.5. Binnen het tot individuele overeenkomsten be­
perkte toepassingsgebied wordt in het voorstel voor een 
richtlijn onderscheid gemaakt tussen: 
— enerzijds overeenkomsten gesloten na actieve tus­
senkomst van een verzekeringsonderneming welke 
gebruik maakt van het recht op het vrij verrichten 
van diensten, hetgeen een doeltreffende bescherming 
rechtvaardigt van de verzekeringnemer en van de 
begunstigde van het contract, en 
— anderzijds overeenkomsten gesloten door personen 
die zich op eigen initiatief tot een in een andere lid­
staat gevestigde verzekeraar hebben gewend. Hier­
door onttrekt de verzekeringnemer zich vrijwillig 
aan de door zijn land van verblijf geboden bescher­
ming en zou deze dus een tussenpositie innemen. 
2.6. Deze analyse van de bedoelingen van de verze­
keringnemer, welke volgens de Commissie geïnspireerd 
is op usances in sommige lid-staten, leidt tot oplos­
singen die naar de mening van het Comité moeilijk in 
praktijk te brengen zullen zijn of die zelfs kunstmatig 
of illusoir zullen zijn. 
2.7. Met betrekking tot de indirecte belastingen wor­
den in het onderhavige voorstel voor een richtlijn de 
bepalingen overgenomen uit de van 22 juni 1988 da­
terende richtlijn betreffende het directe verzekerings­
bedrijf met uitzondering van de levensverzeke­
ringsbranche, d.w.z. de toepassing van het territo­
rialiteitsbeginsel van de belasting op verzekeringen, in 
afwachting van een harmonisatie op een later tijdstip. 
Dit systeem brengt echter op geen enkele verbetering in 
de omvangrijke distorsies die er op fiscaal vlak tussen 
de verschillende lid-staten zijn, en met name t.a.v. de 
belasting op verzekeringscontracten. Naar het oordeel van het Comité mogen de op dit 
gebied door te voeren harmoniseringen voor de verze­
keringnemers geen bijkomende hogere belastingen in­
houden. 
2.8. De procedures die betrekking hebben op de we­
derkerigheid met derde landen zijn van essentieel belang 
om te bevorderen dat ondernemingen uit de Gemeen­
schap daadwerkelijk en op voet van gelijkheid toegang 
krijgen tot de markten van derde landen. In dit verband 
verwijst het Comité naar zijn advies over de tweede 
coördinatierichtlijn „Banken" (1). 
2.9. De bepalingen betreffende het recht dat van 
toepassing is op de overeenkomst zijn dubbelzinnig 
en behoeven verduidelijking, want de inhoud ervan is 
doorslaggevend voor de bescherming van de consu­
ment. 
Om alle onzekerheid op dit punt weg te nemen, zouden 
de bepalingen opnieuw moeten worden geformuleerd. 
Het Comité vraagt zich in dit verband af of het wel 
wenselijk is voor het levensverzekeringsbedrijf de oplos­
singen over te nemen die gekozen zijn voor de niet-
levensverzekeringsbranche in de richtlijn van 22 juni 
1988. 
3. Bijzondere opmerkingen 
3.0. Artikel 2 
In dit artikel van het richtlijnvoorstel wordt het begrip 
„lid-staat van de verbintenis" gedefinieerd. Ten einde 
rekening te houden met de uiteenlopende situaties die 
zich kunnen voordoen, vooral bij overeenkomsten die 
zijn gesloten door ondernemingen zonder rechtsper­
soonlijkheid, dient het begrip „individuele onderne­
mer" te worden toegevoegd om ervoor te zorgen dat 
door natuurlijke personen geëxploiteerde onderne­
mingen ook onder het toepassingsgebied van deze richt­
lijn vallen. 
De desbetreffende passage van artikel 2 zou dan als 
volgt worden geformuleerd: 
„Lid-staat van de verbintenis: de lid-staat waar de 
verzekeringnemer zijn gewone verblijfplaats heeft 
of, indien de verzekeringnemer een rechtspersoon 
dan wel een individuele ondernemer is, de lid-staat 
waar zich de vestiging van deze rechtspersoon of 
het bedrijf van de individuele ondernemer bevindt 
waarop de overeenkomst betrekking heeft." 
3.1. Artikel 4 
Dit artikel is zeer belangrijk, omdat daarin bepaald 
wordt welk recht van toepassing is op de overeenkomst. 
In lid 5 wordt enerzijds bepaald dat de rechtsvoorschrif­
ten van het land van de rechter het geval dwingend 
beheersen ongeacht het op de overeenkomst toepasselij­
ke recht, en anderzijds dat gevolg kan worden toege­
kend aan de dwingende bepalingen van het recht van 
de lid-staat van de verbintenis. 
(!) Zie het advies van het ESC (PB nr. C 318 van 12. 12. 1988). 
Nr. C 298/4 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 27.11.89 
Het Comité vindt dat dit begrip „dwingende bepalin­
gen" moet worden verduidelijkt, zodat de verzekerde 
kan weten welk recht daadwerkelijk van toepassing zal 
zijn op zijn overeenkomst. 
3.2. Artikel 9 
In dit artikel worden de voorwaarden vastgesteld waar­
op verzekeringsmaatschappijen waarvan de zetel onder 
het recht van een derde land valt, toegang hebben tot 
de markten van de Gemeenschap. 
Deze bepalingen moeten het de Commissie mogelijk 
maken zich ervan te vergewissen dat de communautaire 
ondernemingen een zelfde behandeling genieten en op 
basis van wederkerigheid toegang hebben tot de mark­
ten van de derde landen. 
De richtlijn geeft de Commissie de bevoegdheid, aan de 
Raad voorstellen voor te leggen ten einde daadwerkelij­
ke wederkerigheid tot stand te brengen met de betrok­
ken derde landen, hetgeen een garantie is voor de nood­
zakelijke vrije concurrentie op de markten. 
Met artikel 9 is het Comité ten zeerste ingenomen, 
omdat hieruit blijkt dat rekening wordt gehouden met 
de belangen van de Europese Gemeenschap bij de ver­
wezenlijking van vrijheid van vestiging voor uit de 
Gemeenschap afkomstige ondernemingen in derde 
landen. 
3.3. Artikel 10 
Het Comité betreurt dat dit richtlijnvoorstel uitsluitend 
van toepassing is op overeenkomsten die zijn gesloten 
met natuurlijke personen welke voor eigen rekening 
handelen, waardoor een zeer aanzienlijk gedeelte van 
het levensverzekeringsbedrijf wordt uitgesloten. 
Het Comité stelt voor om het toepassingsgebied uit te 
breiden en de marktdeelnemers en in het bijzonder 
de consument de mogelijkheid te bieden onmiddellijk 
gebruik te maken van de vrijheid van dienstverlening, 
waarbij de verzekerde of begunstigde evenwel afdoende 
bescherming wordt geboden, ongeacht of de overeen­
komst als individuele dan wel als groepsovereenkomst 
is gesloten. 
De tekst dient zodanig te worden gewijzigd dat uit­
sluitend levensverzekeringsovereenkomsten waarvan de 
direct of indirect begunstigde een rechtspersoon is, wel­
ke — in laatstgenoemd geval — van nog liberalere 
bepalingen zou kunnen profiteren, buiten het toe­
passingsgebied vallen. 
Zoals het richtlijnvoorstel thans is geformuleerd, zou 
het van toepassing zijn op alle overeenkomsten waarbij 
de begunstigde een natuurlijk persoon is, ongeacht of 
deze overeenkomst gesloten is door een rechts- of na­
tuurlijk persoon, in de vorm van een individuele of een 
groepsovereenkomst. 
Artikel 10 zou dan als volgt luiden: 
— lid 1: ongewijzigd, 
— lid 2: ongewijzigd, — lid 3 als volgt te lezen: 
„Deze bepalingen zijn evenmin van toepassing op 
de verzekeringen waarbij een al dan niet rechtsper­
soonlijkheid bezittende onderneming direct of indi­
rect de enige begunstigde is", 
— lid 4: ongewijzigd. 
3.4. Artikel 13 
In dit artikel worden de voorwaarden vastgelegd voor 
het vrij verrichten van diensten, wanneer de verze­
keringnemer het initiatief neemt tot het aangaan van 
een verbintenis. 
In dat geval is de toezichtregeling van het land van 
de verzekeraar van toepassing op de dienstverrichting 
{home country control), terwijl de verzekeringnemer 
ook de mogelijkheid heeft de bescherming van zijn 
nationale recht te blijven genieten onder de in lid 1 en 
2 van artikel 4 genoemde voorwaarden. 
Enkele bepalingen hebben verder ten doel, de spontani­
teit van het initiatief van de verzekeringnemer zeker te 
stellen en te garanderen dat laatstgenoemde ook echt 
zelf het initiatief genomen heeft (schriftelijke verklaring 
van de verzekeringnemer, beperking van reclame). Vol­
gens het Comité zijn die maatregelen echter moeilijk te 
controleren en niet bij voorbaat doeltreffend. 
Krachtens lid 3 van dit artikel kan de verzekerde mid­
dels lastgeving een makelaar inschakelen; in deze hoeda­
nigheid vertegenwoordigt de makelaar uitsluitend de 
verzekeringnemer bij het zoeken naar verzekeringsfor­
mules in het kader van het vrij verrichten van diensten. 
Het is absoluut noodzakelijk dat de makelaar zijn op­
drachtgever alle voor het sluiten van de overeenkomst 
vereiste informatie verstrekt. 
De voorwaarden waarop een verzekeraar eventueel 
voor passieve dienstverlening zorgt, zouden duidelijk 
omschreven moeten worden en aan controle moeten 
worden onderworpen om te waarborgen dat het initia­
tief echt van de verzekeringnemer uitgaat, hetgeen in 
de geest van de tekst van het voorstel bepalend is. 
Tot slot wordt in verband met de voorgestelde wijzigin­
gen t.a.v. de artikelen 2 en 10, voorgesteld om aan 
artikel 13 een als volgt luidend lid toe te voegen: 
„De bepalingen van dit artikel zijn niet van toe­
passing op een verzekering die gesloten is op het 
leven van andere personen dan de verzekeringnemer 
zelf." 
Aan dit artikel ligt namelijk het vrijwillige en individue­
le verzoek van de verzekeringnemer ten grondslag, die 
zelf voor alle financiële en juridische consequenties van 
zijn beslissing moet opdraaien. 
Bijgevolg mag deze passieve vorm van het vrij verrichten 
van diensten niet van toepassing zijn op groepsverzeke­
ringen, waarbij de verzekeringnemer individuele perso­
nen betrekt op wier leven de verzekering wordt gesloten. 
27. 11. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 298/5 
3.5. Artikel 15 
In dit artikel wordt bepaald dat de verzekeringnemer 
over een termijn van ten minste 30 dagen beschikt 
waarbinnen het op eigen initiatief gesloten contract kan 
worden opgezegd. 
Het Comité ziet in deze maatregel een doeltreffende 
bescherming van de consument, maar vindt wel dat de 
duur van de termijn zou kunnen worden aangepast. 
3.6. Artikel 16 
Naar het oordeel van het Comité is de formulering 
van dit artikel niet duidelijk en dient deze te worden 
verbeterd. Zo valt niet te zeggen, welke de in artikel 10 
bedoelde, niet onder artikel 13 vallende verbintenissen 
zijn. 
Voorts vraagt het Comité zich af of de laatste alinea 
van dit artikel wel gewenst is, op basis waarvan elke 
lid-staat namelijk per geval kan kiezen, welke regeling 
dient te worden gehanteerd m.b.t. de mogelijkheid voor 
een onderneming om het vrij verrichten van diensten te 
cumuleren met haar verzekeringsactiviteiten in de lid­
staat van de vestiging. 
3.7. Artikel 18 
Het Comité dringt erop aan dat in dit artikel duidelijker 
wordt verwezen naar de eerste coördinatierichtlijn „le­
vensverzekeringsbedrijf" (79/767/EEG), waarin het be­
ginsel van een specialisering per verzekeringsbranche 
is neergelegd („levenbedrijf en schadebedrijf"). Deze 
richtlijn had echter geen terugwerkende kracht, zodat 
de toen bestaande algemene maatschappijen behouden 
bleven. 
Voorts geeft deze tekst aanleiding tot problemen op het 
vlak van de toepassing, vooral t.a.v. artikel 62 van het 
EEG-Verdrag. 
Gedaan te Brussel, 27 september 1989. 3.8. Artikel 22 
Het Comité wijst erop dat dit artikel uit het oogpunt 
van de bescherming van de consument van wezenlijk 
belang is en stelt voor om de tweede alinea van lid 1 
van dit artikel te vervangen door de volgende tekst, 
waarin het verstrekken van informatie aan de verze­
keringnemer verplicht wordt gesteld: „De in de voor­
gaande alinea bedoelde informatie dient te zijn vervat 
in de aan de verzekeringnemer te verstrekken documen­
ten." Wil men de consument terdege informeren, dan 
is een dergelijke wijziging absoluut noodzakelijk. 
3.9. Artikel 24 
Aangezien de belastingen in een specifieke richtlijn zul­
len worden geregeld, vormt dit artikel een overgangs­
maatregel voor de betaling van de indirecte belastingen 
en parafiscale heffingen op verzekeringspremies. 
Het Comité is van mening dat vermeld zou moeten 
worden, zoals in Richtlijn 88/357/EEG van 22 juni 1988 
is gedaan, dat deze bepalingen, die moeilijk toepasbaar 
zijn, een latere harmonisatie onverlet laten. 
Voorts is het Comité van oordeel dat de op dit gebied 
bestaande concurrentiedistorsies waarmee de consu­
ment bij zijn keuze wordt geconfronteerd, zouden kun­
nen worden vermeden door de indirecte belastingen op 
levensverzekeringspremies op te heffen. 
3.10. Artikel 26 
Dit artikel als volgt te wijzigen: 
„De Commissie legt de Raad, het Europees Parle­
ment en het Economisch en Sociaal Comité op gezet­
te tijden en voor de eerste maal op... een verslag 
voor over ..." (rest ongewijzigd.) 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Alberto MASPRONE