VERSLAG VAN DE COMMISSIE - Deel een - XXXIIe Verslag over het Mededingingsbeleid 2002

INHOUDSOPGAVE

Inleiding

Inzet 1: Een grotere rol voor de consumenten

I - Antitrust - Artikelen 81 en 82; Staatsmonopolies en monopolierechten - Artikelen 31 en 86

A - Modernisering van de wettelijke en interpretatieve bepalingen

1. Aflopen van het EGKS-Verdrag

2. Modernisering van de uitvoeringsbepalingen voor de artikelen 81 en 82 van het EG-Verdrag

3. Herziening van het clementiebeleid van de Commissie

4. Herziening van de groepsvrijstellingsverordening voor de motorvoertuigensector

B - Toepassing van de artikelen 81, 82 en 86

1. Artikel 81

1.1. Kartels

1.1.1. Overzicht van de ontwikkelingen in de handhaving van de antikartelregelgeving en toepassing van de clementieregeling van 2002

1.1.2. Afzonderlijke zaken in 2002

1.2. Verticale overeenkomsten

2. Artikelen 82 en 86

2.1. Artikel 82

2.2. Artikel 86

C - Sectorale ontwikkelingen op mededingingsgebied

1. Energie: Liberalisering in de elektriciteits- en gassector

2. Postdiensten

2.1. Nieuwe postrichtlijn

3. Telecommunicatie

3.1. Nieuw regelgevingskader voor elektronische-communicatienetwerken en -diensten

3.2. Beëindiging sectoraal onderzoek naar huurlijnen

4. Vervoer

4.1. Luchtvervoer

4.1.1. Verlenging van groepsvrijstellingsverordening nr. 1617/93

4.1.2. Mededingingsbeleid in de internationale luchtvaart

4.1.3. Transatlantische allianties

4.1.4. Allianties en fusies binnen Europa

4.2. Zeevervoer

4.2.1. Ontwikkelingen in de jurisprudentie

4.2.2. Herziening van Verordening nr. 4056/86

4.2.3. Afzonderlijke zaken

4.3. Spoorwegvervoer

5. Media

5.1. Toegang tot aantrekkelijke programma's

5.2. Toegang tot nieuwe mediarechten

5.3. Collectief auteursrechtenbeheer en licentieverlening

5.4. Gedrukte media

6. Motorvoertuigendistributie

6.1. Goedkeuring van de nieuwe vrijstellingsverordening voor de motorvoertuigensector

6.1.1. Achtergrond

6.1.2. Belangrijke stappen die hebben geleid tot de goedkeuring van de verordening

6.1.3. Belangrijkste kenmerken van Verordening (EG) 1400/2002

6.1.3.1. Algemene overwegingen

6.1.3.2. Verkoop van nieuwe voertuigen

6.1.3.3. Aftersales service en verkoop reserveonderdelen

6.1.3.4. Conclusie

6.1.4. Verklarende brochure

6.2. Algemene evaluatie van de toepassing van de vrijstellingsverordening (EG) 1475/95 betreffende de prijzen van nieuwe auto's

7. Financiële diensten

8. Informatiemaatschappij

9. Vrije beroepen

9.1. Toepassing van het communautaire mededingingsrecht op de vrije beroepen

9.1.1. Gevolgen van arresten van het Hof van Justitie

9.1.2. Onderzoek naar de economische gevolgen van regelgeving

9.1.3. Gezamenlijke acties met nationale mededingingsautoriteiten

D - Statistische gegevens

II - Concentratiecontrole

A - Algemeen beleid en nieuwe ontwikkelingen

1. Inleiding

2. Rechterlijke toetsing van concentratiebeschikkingen in 2002

2.1. De zaak-Airtours/Commissie

2.2. De zaak-Schneider/Commissie

2.3. De zaak-Tetra Laval/Commissie

3. Corrigerende maatregelen

4. Op grond van artikel 9 en artikel 22 verwezen zaken - nieuwe ontwikkelingen

4.1. Inleiding

4.2 Op grond van artikel 9 van de concentratieverordening verwezen zaken

5. Hervorming van de concentratiecontrole

5.1. Doelstellingen van de hervorming

5.2. De voorgestelde hervorming

5.2.1. Materieelrechtelijke vraagstukken

5.3. Herziening van de procedures inzake concentratiecontrole

5.3.1. Wetgevingsmaatregelen

5.3.2. Overige maatregelen

6. Internationale samenwerking

6.1. International Competition Network (ICN)

6.2. Werkgroep fusies van EU en VS

B - Statistische gegevens

III - Staatssteun

A - Algemeen beleid

1. Modernisering van het toezicht op staatssteun

1.1. Algemene benadering

1.2. Transparantie

1.3. Ontwikkeling van statistische hulpmiddelen

1.4. Scorebord voor staatssteun

1.5. Herziening van bestaande kaderregelingen en richtsnoeren

1.5.1. Multisectorale kaderregeling

1.5.2. O&O

1.5.3. Werkgelegenheidssteun

1.5.4. Kolen en staal (EGKS-Verdrag)

1.5.5. KMO's

1.5.6. Staatssteun en fiscaal beleid

1.5.7. Achterstandswijken in de steden

2. Uitbreiding

B - Begrip staatssteun

1. Herkomst van de steun

2. Voordeel voor een onderneming of ondernemingen

2.1. Gestrande kosten

3. Het selectieve karakter van de steun

4. Concurrentievervalsing

5. Ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer

C - Onderzoek naar de verenigbaarheid van steun met de gemeenschappelijke markt

1. Horizontale steun

1.1. Reddingssteun

1.2. Herstructureringssteun

1.3. Steun ten behoeve van het milieu

1.4. O&O-steun

2. Regionale steun

2.1. Multisectorale zaken

Inzet 2: Nieuwe Multisectorale kaderregeling betreffende regionale steun voor grote investeringsprojecten, inclusief nieuwe regels voor de automobielindustrie en de sector synthetische vezels

2.2. Steun voor de ontwikkeling van internationale activiteiten van ondernemingen

2.3. Sociale steun

2.4. Sectorale steun

2.4.1. Kabelbanen

2.4.2. Scheepsbouw

2.4.3. Automobielsector

2.4.4. Kolenindustrie

2.4.5. Staalindustrie

3. Vervoer

3.1. Spoorwegvervoer

3.2. Gecombineerd vervoer

3.3 Wegvervoer

Inzet 3: Ondernemers van het wegvervoer

3.4. Passagiers

3.5. Waterwegen

3.5.1. Vervoer over de binnenwateren

3.5.2. Zeevervoer

3.6. Luchtvervoer

4. Landbouw

4.1. Beleidsontwikkelingen en wetgevingsinitiatieven in 2002

4.1.1. Nieuwe richtsnoeren betreffende de staatssteunmaatregelen voor de vernietiging van slachthuisafval en gestorven dieren, als ook voor de kosten van het testen op overdraagbare spongiforme encefalopathieën (TSE's)

4.2 Overzicht van zaken

4.2.1. Natuurrampen

4.2.2. Afzetbevordering en reclame

4.2.3. Stijging van de brandstofkosten

4.2.4. Inleiding van de formele onderzoeksprocedure

5. Visserij

D - Procedures

1. Bestaande steun

2. Vrijgestelde steun

3. Terugvordering van steun

4. Niet-uitvoering van beschikkingen van de Commissie

5. Rechterlijke uitspraken

E - Statistische gegevens

IV - Diensten van algemeen belang

1. Algemene beginselen

2. Recente ontwikkelingen

2.1. Ontwerp voor een Groenboek betreffende een kaderrichtlijn inzake diensten van algemeen belang

2.2. Door de Commissie behandelde staatssteunzaken

Inzet 4: Deutsche Post

3. Antitrust (inclusief liberalisering)

4. Liberalisering via wetgevingsmaatregelen

V - Internationale activiteiten

A - Uitbreiding

1. Voorbereiding en onderhandelingen inzake toetreding

2. Voortgang bij de toenadering inzake mededingingsregels

3. Instrumenten op grond van de associatieovereenkomsten

4. Technische bijstand aan de kandidaat-landen

B - Bilaterale samenwerking

1. Verenigde Staten

2. Canada

3. Japan

4. Overige OESO-landen

C - Multilaterale samenwerking

1. International Competition Network (ICN)

2. WTO-werkgroep voor handel en mededinging (WGTCP)

3. OESO-Mededingingscomité

4. Unctad-Intergouvernementele groep van deskundigen (IGE)

VI - Vooruitzichten voor 2003

1. Antitrust en liberalisering

2. Fusies

3. Staatssteun

4. Internationale activiteiten

Bijlage - In dit verslag besproken zaken

Inleiding

1. Wereldwijd wordt onderkend dat daadwerkelijke mededinging op de markt helpt zorgen voor een efficiënte middelenallocatie en innovatie en technische ontwikkeling stimuleert. Het blijft echter een uitdaging de voorwaarden te scheppen en te handhaven waaronder de mededinging op de markten kan spelen. Deze uitdaging betreft zowel het gedrag van de marktdeelnemers als de belemmeringen die door overheidsmaatregelen worden opgeworpen. Het doel van het mededingingsbeleid is tweeledig: het wegnemen van marktimperfecties als gevolg van concurrentieverstorend gedrag van marktdeelnemers en bepaalde marktstructuren, en bijdragen tot een algemeen economisch beleidskader binnen alle economische sectoren om zo de daadwerkelijke mededinging te helpen bevorderen. In een wereld van aanhoudende globalisering moet competition advocacy in een economisch geïntegreerd gebied als de Europese Unie ook naar buiten worden uitgedragen om zo te zorgen voor een level playing field op internationaal niveau.

2. Het mededingingsbeleid in de EU rust op drie nauw met elkaar samenhangende pijlers. Doel daarvan is de consument te laten profiteren van de voordelen van daadwerkelijke mededinging en tegelijkertijd het concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven te versterken. Ten eerste is een strenge handhaving van de antitrustregels nodig. Volgens deze regels mogen ondernemingen zich niet inlaten met onnodig beperkende overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen. Evenmin mogen zij misbruik maken van eventuele machtsposities die zij op de markt bezitten. De handhaving van de antitrustregels spitst zich steeds meer erop toe te voorkomen dat daadwerkelijke mededinging verstoord wordt door de zwaarste vormen van concurrentieverstorend gedrag van marktdeelnemers, zoals op prijsafspraken of marktverdeling gerichte kartels. Daarnaast is concentratiecontrole nodig om er over te waken dat er via fusies en acquisities geen machtsposities op een markt in het leven worden geroepen of versterkt. Ten tweede wordt er gewerkt aan de openstelling van economische sectoren waarin daadwerkelijke mededinging nog niet sterk is doorgedrongen. Dit gebeurt via een geleidelijke liberalisering die samengaat met wetgevende maatregelen met als doel de interne markt verder te integreren. Een derde pijler van het mededingingsbeleid is het supranationale toezicht op staatssteun dat ervoor zorgt dat overheidsoptreden de mededinging niet verstoort met overheidssubsidies en belastingvrijstellingen.

3. Het is bekend wat de laatste paar jaar voor het communautaire mededingingsbeleid de belangrijkste uitdagingen zijn geweest; deze hebben ook de prioriteiten van de Commissie bepaald op het gebied van wetgeving en handhaving. De nakende uitbreiding van de Europese Unie tot 25 leden vereist grote inspanningen - zowel binnen de Unie als van de 10 kandidaat-lidstaten - om ervoor te zorgen dat bij toetreding van de nieuwe lidstaten de mededingingsregels van het Verdrag effectief kunnen worden toegepast. De globalisering van de markten noopt beleidsmakers op mededingingsgebied wereldwijd tot nauwere samenwerking. Ten slotte kan niet worden voorbijgegaan aan de veranderingen in het economische klimaat die zich in 2002 hebben voorgedaan, zoals de beperkte perspectieven voor economische groei of de moeilijkheden waarmee bepaalde sectoren te kampen hebben. Dat is echter geen reden om de fundamentele logica van een effectief mededingingsbeleid los te laten.

4. De Commissie heeft haar strijd voortgezet tegen hardcore horizontale kartels, die tot de zwaarste inbreuken op het mededingingsrecht behoren. Daarnaast heeft zij met succes een aantal hervormingsprojecten op alle terreinen van het mededingingsbeleid verder uitgevoerd, om het hoofd te kunnen bieden aan deze uitdagingen. Het meest in het oog springende feit in 2002 was de ambitieuze en fundamentele herziening van de mededingingsregels voor de toepassing van de artikelen 81 en 82 van het Verdrag, die haar weerslag vond in een nieuwe basisverordening die de Raad heeft aangenomen. Deze verordening luidt een nieuw tijdperk in voor de handhaving van de mededingingsregels in de Europese Unie, waarin de nationale mededingingsautoriteiten en rechterlijke instanties binnen het kader van een Europees netwerk van mededingingsautoriteiten directer bij de toepassing van het Verdrag worden betrokken. Met de nieuwe groepsvrijstellingsverordening voor de motorvoertuigenindustrie werden de mededingingsregels in die sector grondig herzien. Ook is er vooruitgang geboekt bij de herziening van de concentratieverordening. De Commissie heeft namelijk een voorstel voor een nieuwe verordening aangenomen, dat is gebaseerd op uitgebreid overleg met belanghebbenden. In dat voorstel wordt voortgebouwd op de ervaring die is opgedaan met de toepassing van de eerste concentratieverordening. Ten slotte wordt het belang van een vlot systeem van toezicht op staatssteun algemeen erkend - dit besef heeft mede geleid tot enkele belangrijke hervormingsprojecten om de procedures inzake staatssteun te vereenvoudigen, met als doel de cruciale rol van dit instrument uit het communautaire mededingingsbeleid verder te versterken.

5. In 2002 lag het totale aantal nieuwe zaken op 1 019, waarvan 321 antitrustzaken (die vallen onder de artikelen 81, 82 en 86 van het EG-Verdrag), 277 fusiezaken en 421 staatssteunzaken. Ter vergelijking: in 2001 bedroeg het totale aantal nieuwe zaken 1 036, waarvan 284 antitrustzaken, 335 fusiezaken en 417 staatssteunzaken (klachten niet meegerekend). Wat de verschillende pijlers van het mededingingsbeleid betreft, is er dus geen uniforme trend zichtbaar in de ontwikkelingen op het gebied van nieuwe zaken. Terwijl het aantal antitrustzaken beduidend is gestegen, nam het aantal fusiezaken duidelijk af en bleef het aantal nieuwe staatssteunzaken stabiel.

6. Wat het antitrustbeleid betreft, bleef het aantal nieuwe aanmeldingen relatief klein, terwijl in 2002 aanzienlijk meer zaken (91) op eigen initiatief werden ingeleid dan in 2001 (74). Deze trend is een voorloper van de geleidelijke afbouw van het systeem met aanmeldingen, die zal plaatsvinden als gevolg van de modernisering van de antitrustregels. Het aantal klachten bleef ook dit jaar toenemen (129 in 2002, tegenover 116 in 2001 en 112 in 2000).

7. In 2002 bedroeg het totale aantal afgesloten zaken 1 283, waarvan 363 antitrustzaken, 268 fusiezaken en 652 staatssteunzaken (klachten niet meegerekend). Ter vergelijking: in 2001 bedroeg het aantal afgesloten zaken 1 204, waarvan 378 antitrustzaken, 346 fusiezaken en 480 staatssteunzaken. De daling van het aantal afgesloten antitrustzaken kan worden toegeschreven aan het feit dat voorrang wordt gegeven aan kartelzaken, die de inzet van veel middelen vergen. Tevens werd de achterstand in de behandeling van zaken verder ingelopen; het aantal afgesloten zaken was groter dan het aantal nieuwe zaken.

8. In 2002 is het aantal fusies en allianties dat de Commissie te onderzoeken kreeg opnieuw sterk gedaald, nadat er in 2001 al een eerste stagnatie van de groei te merken viel. Toch bleef het aantal fusies en allianties erg hoog (277 nieuwe zaken). Er werden 275 formele beschikkingen gegeven (tegen 340 in 2001). Het aantal zaken waarvoor grondig onderzoek was vereist, nam af en daalde tot het niveau van medio de jaren '90 (in 2002 werd in zeven gevallen een fase-II-onderzoek ingeleid - tegenover zo'n 20 gevallen per jaar in de periode 1999-2001). Toch moesten extra middelen worden ingezet voor het opvolgen van eerdere beschikkingen in procedures voor het Europese Hof van Justitie en het Gerecht van eerste aanleg.

9. Op het gebied van staatssteun steeg het aantal aanmeldingen en nieuwe gevallen van niet-aangemelde steun ten opzichte van 2001, terwijl het aantal verzoeken om beoordeling van steunregelingen weer daalde naar het vroegere niveau - na een toename in 2001. Het aantal ingeleide procedures bleef stabiel (62 in 2002 tegen 66 in 2001) en, wat de negatieve eindbeschikkingen betreft, valt een lichte stijging te bespeuren (37 in 2002 tegen 31 in 2001). Het aantal aanhangige staatssteunzaken nam duidelijk af (van 621 in 2001 tot 582 in 2002, waarvan 255 klachten).

Inzet 1: Een grotere rol voor de consumenten

Een van de belangrijkste doelstellingen van het Europese mededingingbeleid is de bevordering van de consumentenbelangen, met name ervoor zorgen dat consumenten kunnen profiteren van de welvaart die door de Europese economie wordt gecreëerd. Commissaris Monti heeft bij herhaling de nadruk gelegd op deze doelstelling en hij blijft het als een van zijn topprioriteiten beschouwen. Het gaat hier om een horizontale doelstelling: de Commissie houdt rekening met de consumentenbelangen in alle onderdelen van haar mededingingsbeleid, of het nu gaat om het tegengaan van concurrentiebeperkende overeenkomsten (met name hardcore kartels) en misbruik van een machtspositie, de concentratiecontrole of het toezicht op door lidstaten verleende staatssteun.

De Commissie is zich terdege ervan bewust dat het voor individuele consumenten meestal moeilijk is om de concrete impact van het mededingingsbeleid op hun dagelijkse leven juist in te schatten. Vele individuele concurrentiezaken zijn immers complex en het optreden van de Commissie op dit gebied heeft vaak slechts een indirecte impact op de belangen van consumenten. Terwijl bijvoorbeeld het beëindigen van een kartel voor consumptiegoederen of het verbod van excessieve prijzen aangerekend door een dominante telecomexploitant zorgen voor prijsdalingen die rechtstreeks te voelen zijn in het gezinsbudget, wordt een efficiënt systeem voor fusiecontrole niet noodzakelijk als voordelig ervaren door de consumenten die er toch baat bij hebben. Fusiecontrole in de EU betekent namelijk preventief optreden tegen negatieve effecten die, zonder dergelijk ingrijpen, te merken zouden zijn in de welvaart van de consumenten.

De gunstige resultaten van fusiecontrole zijn dus vaak pas op de lange termijn merkbaar. Toezicht op staatssteun speelt eveneens een rol bij de efficiënte middelenallocatie binnen de Europese economie, en draagt zo bij tot een gezond economisch klimaat voor zowel ondernemingen als consumenten. In haar beschikkingen op het gebied van staatssteun kijkt de Commissie ook naar aspecten die verband houden met de goede werking van diensten van algemeen belang [1].

[1] Zie hoofdstuk IV.

De Commissie volgt verschillende methodes om op mededingingsgebied de nodige respons te krijgen van de consumenten en hun aandacht te vestigen op het belang en de rol van deze beleidstak. Tweemaal per jaar wordt er een Europese dag van de Concurrentie [2] gehouden in het land aan wie het EU-voorzitterschap toekomt, met actieve deelname van de Commissie en het Europees Parlement. Deze evenementen moeten concurrentiekwesties toegankelijker maken voor consumenten en hun vertegenwoordigers. De Commissie werkt ook nauw samen met consumentenorganisaties zoals de BEUC [3], de Europese consumentenorganisatie. Ook stimuleert zij nationale consumentenorganisaties om een actievere rol te gaan spelen door die kwesties te signaleren welke van bijzonder belang zijn voor de consument. Een andere vorm van communicatie is het verslag dat de lezer nu in handen heeft.

[2] Europese dag van de Concurrentie in 2002: op 26 februari 2002 (Madrid) en 17 september 2002 (Kopenhagen).

[3] IP/02/415 van 14.3.2002.

De hervorming die thans gaande is op het gebied van antitrustbeleid en concentratiecontrole, zal het besluitvormingsproces dichter bij de consumenten helpen brengen. Meer bepaald dankzij de decentrale toepassing van de antitrustregels zullen consumenten hun bezwaren kunnen richten aan de nationale mededingingsautoriteiten die ten volle betrokken zullen worden bij de toepassing van de Europese antitrustregels. Deze regels zijn rechtstreeks toepasselijk in alle lidstaten en de hervorming versterkt ook de rol van de nationale rechter bij het bestraffen van inbreuken op deze regels [4]. In het kader van de voorgestelde herziening van de concentratieverordening is ook gepland om binnen de Commissie een aanspreekpunt voor consumenten op te richten [5]. Zo krijgen consumenten en hun vertegenwoordigers meer mogelijkheden om hun mening over specifieke concentraties tijdig kenbaar te maken.

[4] Zie deel I.A.2, vooral punt 17.

[5] Zie punt 312-313.

Ten slotte mag ook niet worden vergeten dat de dit jaar doorgevoerde herziening van de groepsvrijstelling voor de motorvoertuigensector zowel de verkoop van auto's als de aftersales service in Europa zal veranderen [6]. De aanschaf van een (nieuwe) auto is een van de belangrijkste investeringsbesluiten van de meeste consumenten. Het is dan ook helder dat fundamentele veranderingen in het stelsel voor automobieldistributie en aftersales service van groot belang zijn voor consumenten, zelfs al is het momenteel nog te vroeg om de effecten van de hervorming op autoprijzen in de EU en de kwaliteit van en beschikbaarheid van aftersales service na te gaan.

[6] Zie deel I.C.6.

Van de vele zaken die in 2002 zijn behandeld, wordt de aandacht van consumenten vooral gevestigd op de beschikking in het kartel voor gipsplaat [7], een product dat iedereen wel kent die ooit een huis heeft gebouwd of verbouwd. Ook de zaak-Nintendo [8] verdient bijzondere aandacht. In die zaak werd een eind gemaakt aan de concurrentiebeperkende afspraken die Nintendo en haar distributeurs van spelcassettes voor consoles hadden gemaakt.

[7] Zie punt 50 e.v.

[8] Zie punt 61 e.v.

Tot slot wordt de aandacht van de consumenten ook gevestigd op deel C van dit verslag "Sectorale ontwikkelingen". Daar is informatie te vinden over sectoren als energie, telecommunicatie, postdiensten en transport, die voor consumenten van cruciaal belang zijn. Verder is ook de informatie over antitrustzaken in de sectoren media, financiële diensten, vrije beroepen en de informatiemaatschappij van bijzonder belang voor de consument.

I - Antitrust - Artikelen 81 en 82; Staatsmonopolies en monopolierechten - Artikelen 31 en 86

A - Modernisering van de wettelijke en interpretatieve bepalingen

1. Aflopen van het EGKS-Verdrag

10. Het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal liep op 23 juli af. Dit betekent dat vanaf 24 juli de sectoren die voorheen onder het EGKS-Verdrag vielen en de procedurele voorschriften en andere secundaire wetgeving die van het EKGS-Verdrag waren afgeleid, nu vallen onder het EG-Verdrag en de procedurele voorschriften en andere secundaire wetgeving die van het EG-Verdrag zijn afgeleid.

11. Om mogelijke problemen in verband met deze overgang, en specifiek op het gebied van het antitrustbeleid, fusies en staatssteun te behandelen, hebben de bevoegde diensten van de Commissie (DG Concurrentie en DG Energie en vervoer) een mededeling opgesteld betreffende bepaalde aspecten van de behandeling van mededingingszaken als gevolg van het aflopen van het EGKS-Verdrag [9]. Deze mededeling werd op 21 juni aangenomen. Zij is bedoeld als leidraad voor ondernemingen die onder de antitrust- en fusievoorschriften vallen en voor lidstaten voor wie de staatssteunregels gelden. Zij verschaft informatie, biedt zekerheid en helpt bij de planning in het kader van het aflopen van het EGKS-Verdrag. Onverminderd de uitlegging van de EGKS- en EG-regels door het Gerecht van eerste aanleg en het Europese Hof van Justitie wordt in de mededeling een overzicht gegeven van de belangrijkste veranderingen wat het toepasselijke materiële en procedurele recht betreft. Tevens wordt uiteengezet hoe de Commissie specifieke problemen wil aanpakken die zich als gevolg van de overgang zullen voordoen.

[9] PB C 152 van 26.6.2002.

12. De algemene boodschap van de mededeling is dat de materieelrechtelijke en procedurele veranderingen die voortvloeien uit het aflopen van het EGKS-Verdrag, waarschijnlijk geen grote problemen zullen veroorzaken, omdat er reeds vele jaren wordt gewerkt aan de onderlinge aanpassing van de beschikkingspraktijk op grond van het EGKS- en EG-Verdrag.

13. De belangrijkste verschillen tussen de oude en nieuwe regeling zijn:

a) Antitrustbeleid

- Krachtens de EG-regels heeft de Commissie niet langer de exclusieve bevoegdheid die zij onder de EGKS-regels wel had.

- Er moet sprake zijn van een ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer om deze regels toe te passen, in tegenstelling tot wat onder de EGKS-regels gold.

b) Concentratiecontrole

- De Commissie heeft geen exclusieve bevoegdheid los van eventuele drempels, wat wel het geval was onder de EGKS-regels.

14. In de mededeling wordt ook ingegaan op specifieke kwesties in verband met deze overgang, met name voor zaken die uit feitelijk of juridisch oogpunt begonnen zijn vóór het aflopen van het EGKS-Verdrag, maar die nog lopen na het aflopen van dat Verdrag. Het basisbeginsel voor het procedurele recht is dat die regels van toepassing zijn welke van kracht zijn op het tijdstip van de betrokken procedurele handeling.

Antitrustbeleid, fusies en staatssteun:

Vanaf 24 juli zal de Commissie de EG-procedureregels toepassen in alle aanhangige en nieuwe zaken. Tenzij anders in de mededeling aangegeven, zullen procedurele handelingen die vóór het aflopen van het EGKS-Verdrag geldig verricht zijn volgens de EGKS-regels, na het aflopen van dat Verdrag geacht worden voldaan te hebben aan de vereisten van de gelijkwaardige procedurele handeling volgens de EG-regels.

Voorts bespreekt de mededeling nog een aantal uiteenlopende kwesties op deze drie gebieden:

a) Antitrustbeleid

- De vrijstellingsbepalingen van artikel 65, lid 2, van het EGKS-Verdrag en artikel 81, lid 3, van het EG-Verdrag komen grotendeels overeen. Bovendien moet de Commissie zich vooral bezighouden met verbodsprocedures, gezien de op handen zijnde modernisering van de regels voor handhaving van het antitrustbeleid.

- Daarom deelt de Commissie de ondernemingen mee dat zij niet van plan is procedures van artikel 81 van het EG-Verdrag in te leiden ten aanzien van de toekomstige tenuitvoerlegging van overeenkomsten die voorheen onder de EGKS-regeling waren vrijgesteld, tenzij het door substantiële feitelijke of juridische ontwikkelingen zeer twijfelachtig is of ze nog steeds onder de vrijstelling van artikel 81, lid 3, van het EG-Verdrag vallen.

b) Fusiecontrole

- De behandeling van gemeenschappelijke ondernemingen verschilt in die zin dat krachtens artikel 66 van het EGKS-Verdrag meer gemeenschappelijke ondernemingen als concentraties worden aangemerkt dan het geval is op grond van de communautaire concentratieverordening, die uitsluitend betrekking heeft op volwaardige gemeenschappelijke ondernemingen. Sommige aanmeldingen van gemeenschappelijke ondernemingen die overeenkomstig het EGKS-Verdrag zijn ingediend en aanhangig zijn op het tijdstip van het aflopen van dat Verdrag, hoeven niet op grond van de concentratieverordening te worden aangemeld als concentraties.

- In de mededeling wordt vermeld dat dergelijke aanmeldingen krachtens Verordening nr. 17/62 kunnen worden omgezet in aanmeldingen van samenwerkingsovereenkomsten, als aan de eisen van artikel 5 van de uitvoeringsverordening is voldaan, en in het bijzonder als de aanmeldende partijen om een dergelijke omzetting verzoeken.

c) Staatssteun

- Wanneer de Commissie na het aflopen van het EGKS-Verdrag een beschikking moet geven ten aanzien van de verenigbaarheid van steun die zonder voorafgaande goedkeuring van de Commissie vóór het aflopen van dat Verdrag ten uitvoer is gelegd, rijst de vraag welke criteria moeten worden toegepast.

- De Commissie zal de mededeling van de Commissie betreffende de vaststelling van regels voor de beoordeling van onrechtmatig verleende staatssteun [10] toepassen. Volgens deze mededeling zal de Commissie de verenigbaarheid van onrechtmatig verleende staatssteun steeds beoordelen aan de hand van de inhoudelijke criteria die worden gehanteerd in elk instrument dat van kracht was op het ogenblik waarop de steun werd verleend.

[10] PB C 119 van 22.5.2002, blz. 22.

2. Modernisering van de uitvoeringsbepalingen voor de artikelen 81 en 82 van het EG-Verdrag

15. Op 16 december heeft de Raad Verordening 1/2003 [11] aangenomen. Deze nieuwe verordening, waarvoor de Commissie haar voorstel in september 2000 heeft ingediend, behelst de meest alomvattende hervorming van het antitrustbeleid sinds 1962. Verordening 1/2003 vervangt namelijk de veertig jaar oude procedureregels van Verordening nr. 17, waarin vastligt hoe de Verdragsbepalingen inzake overeenkomsten tussen ondernemingen die de mededinging beperken (artikel 81 van het EG-Verdrag) en misbruik maken van een machtspositie (artikel 82 van het EG-Verdrag), worden gehandhaafd. De nieuwe regels gaan gelden vanaf 1 mei 2004, de dag dat de Europese Unie met 10 nieuwe lidstaten wordt uitgebreid.

[11] Verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen 81 en 82 van het Verdrag, PB L 1 van 4.1.2003, blz. 1.

16. De hervorming houdt in dat de handhaving van de antitrustregels van het Verdrag in de gehele Europese Unie fundamenteel wordt vereenvoudigd, zonder dat de materiële inhoud van de artikelen 81 en 82 van het EG-Verdrag wordt veranderd. Het naleven van de regels wordt minder omslachtig voor ondernemingen doordat de aanmeldingsregeling voor overeenkomsten tussen ondernemingen wordt afgeschaft. Tegelijk maakt de nieuwe verordening een krachtigere handhaving van het antitrustbeleid mogelijk dankzij een betere en effectievere taakverdeling tussen de Commissie en de nationale mededingingsautoriteiten. Zowel de Commissie als de mededingingsautoriteiten kunnen straks alle beschikbare middelen inzetten in de strijd tegen de beperkingen en misbruiken die voor de mededinging en voor de consument het meest schadelijk zijn.

17. De hoofdkenmerken van de hervorming zijn:

1. De vervanging van een stelsel van toestemming op grond waarvan alle overeenkomsten ter goedkeuring bij de Commissie moesten worden aangemeld, door een stelsel van wettelijke uitzondering.

Bedrijven zouden met een onnodige bureaucratie en onnodige juridische kosten opgescheept blijven zitten, als de aanmeldingsregeling na tientallen jaren van jurisprudentie van het Hof van Justitie en toepassing door de Commissie van de artikelen 81 en 82 van het EG-Verdrag in stand zou worden gehouden. Ook met het oog op de uitbreiding leek de aanmeldingsregeling niet langer werkbaar. Dit betekent dat de bedrijven een grotere verantwoordelijkheid krijgen. Zij moeten zelf beoordelen of hun overeenkomsten de mededinging beperken en, zo ja, of deze beperkingen onder de vrijstelling van artikel 81, lid 3, van het EG-Verdrag vallen. In gevallen die aanleiding geven tot werkelijke onzekerheid omdat hierin nieuwe of onopgeloste vragen betreffende de toepassing van deze regels rijzen, is het uiteraard mogelijk dat bedrijven de Commissie informeel om advies willen vragen. De Commissie kan vervolgens schriftelijk advies uitbrengen.

2. De directe toepasselijkheid van artikel 81, lid 3, van het EG-Verdrag

Door een eind te maken aan de exclusieve bevoegdheid van de Commissie om krachtens artikel 81, lid 3, van het EG-Verdrag vrijstellingen te verlenen, kunnen de Commissie, de nationale mededingingsautoriteiten en de nationale rechterlijke instanties gezamenlijk de regels met betrekking tot concurrentiebeperkende praktijken handhaven. Alle betrokken mededingingsautoriteiten gaan nauw samenwerken bij de toepassing van antitrustregels. Aangezien de behandeling van een groot aantal zaken heeft geresulteerd in jurisprudentie van het Hof van Justitie en een Commissie-praktijk met betrekking tot de vrijstellingscriteria uit artikel 81, lid 3, van het EG-Verdrag, kunnen de nationale mededingingsautoriteiten en rechterlijke instanties op grond van deze jurisprudentie bepalen onder welke voorwaarden dit artikel kan worden toegepast. Om de nationale mededingingsautoriteiten en rechterlijke instanties daarbij te helpen, wil de Commissie over de toepassing van artikel 81, lid 3, van het EG-Verdrag ook een mededeling doen uitgaan, waarin de belangrijkste punten van het relevante acquis aan de orde komen.

Voorts zal het voor de nationale rechterlijke instanties gemakkelijker worden de communautaire mededingingsregels toe te passen doordat zij meer mogelijkheden krijgen om de Commissie om informatie of advies te vragen over de toepassing van die regels. Zowel de Commissie als de nationale mededingingsautoriteiten zullen als amicus curiae opmerkingen mogen indienen bij de nationale rechterlijke instanties die de artikelen 81 en 82 van het EG-Verdrag toepassen.

3. Het European Competition Network

De Commissie en de mededingingsautoriteiten in de lidstaten zullen een netwerk van mededingingsautoriteiten opzetten, het European Competition Network (ECN), dat de hoeksteen van het nieuwe handhavingsstelsel gaat vormen. Het netwerk maakt overleg, samenwerking en uitwisseling van informatie tussen de Europese mededingingsautoriteiten mogelijk met het oog op de toepassing van de artikelen 81 en 82 van het EG-Verdrag. Deze uiteenlopende vormen van contact kunnen in elke fase van de besluitvorming plaatsvinden, vanaf het moment dat een zaak aan een mededingingsautoriteit wordt toegewezen tot het moment dat de zaak finaal wordt beslist. Als hoedster van het Verdrag is de Commissie uiteindelijk verantwoordelijk voor een coherente toepassing van de communautaire mededingingsregels. De voorwaarden voor de samenwerking tussen de Commissie en de nationale mededingingsautoriteiten zijn te vinden in de gezamenlijke verklaring van de Raad en de Commissie betreffende de werking van het netwerk van mededingingsautoriteiten, die als bijlage aan de nieuwe verordening is gehecht.

4. De verhouding tussen de artikelen 81 en 82 van het EG-Verdrag en de nationale mededingingswetgeving

De nationale mededingingsautoriteiten en rechterlijke instanties mogen nog steeds hun nationale mededingingsregels toepassen op overeenkomsten, besluiten van ondernemersverenigingen of onderling afgestemde feitelijke gedragingen die de handel tussen de lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden. Zij moeten echter wel gelijktijdig artikel 81 of 82 van het EG-Verdrag toepassen en de toepassing van de nationale mededingingsregels mag niet tot een andere uitkomst leiden dan de toepassing van artikel 81 van het EG-Verdrag. De daaruit voortvloeiende convergentie van de regels voor onder artikel 81 van het EG-Verdrag vallende operaties (het zgn. level playing field), bevordert de economische bedrijvigheid in Europa en is van wezenlijk belang voor de voltooiing van de interne markt en voor een coherente toepassing van het communautaire mededingingsrecht zodra de Commissie haar monopolie verliest om op grond van artikel 81, lid 3, van het EG-Verdrag vrijstellingen te verlenen.

5. De uitgebreide onderzoekbevoegdheden van de Commissie

Om ervoor te zorgen dat de Commissie haar centrale taak als handhaafster van de communautaire mededingingsregels zo doeltreffend mogelijk kan uitoefenen, zijn haar onderzoekbevoegdheden uitgebreid. Dit betekent onder meer dat de Commissie in het kader van een specifiek onderzoek iedereen zal kunnen horen die mogelijkerwijs over nuttige informatie beschikt en dat zij voor de duur van de verificatie zegels zal kunnen aanbrengen. Tevens zal de Commissie alle ruimten kunnen betreden waar mogelijk zakelijke bescheiden kunnen worden bewaard, met inbegrip van privé-woningen. De Commissie kan privé-woningen uitsluitend betreden als er een redelijk vermoeden bestaat dat daar compromitterende informatie zal worden aangetroffen en als een nationale rechter haar daartoe heeft gemachtigd. Of deze machtiging wordt toegekend, hangt onder meer af van de vraag of een huiszoeking in verhouding staat tot de ernst van de vermeende inbreuk en het belang van het gezochte bewijsmateriaal.

3. Herziening van het clementiebeleid van de Commissie

18. Op 13 februari heeft de Commissie een nieuw clementiebeleid aangenomen waarmee bedrijven sterker worden aangemoedigd om als "klokkeluider" op te treden bij een van de zwaarste inbreuken op antitrustregels. Door het nieuwe beleid ontstaat er niet alleen een grotere rechtszekerheid voor bedrijven die willen meewerken, maar ook nemen de transparantie en voorspelbaarheid van de handelingen van de Commissie in dit opzicht toe. Deze nieuwe mededeling van de Commissie betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken [12] vormt een belangrijke nieuwe stap in de ontmaskering en beëindiging van prijs- en andere hardcore kartels. De nieuwe regels vervangen de vorige clementieregeling van 1996 en gelden voor zogenaamde klassieke horizontale kartels [13].

[12] PB C 45 van 19.2.2002; zie ook

[13] In tegenstelling tot zaken waarin ondernemingen die in een verticale relatie tot elkaar staan, onwettige prijsafspraken maken, d.w.z. actoren op verschillende niveaus van de productie- en/of distributieketen, bijvoorbeeld een producent en diens distributeurs.

19. Volgens de mededeling van 2002 verleent de Commissie immuniteit tegen geldboeten aan de onderneming die als eerste bewijsmateriaal overlegt met betrekking tot een kartel waarvan de Commissie nog geen kennis heeft of waarvan het bestaan nog niet door de Commissie is aangetoond. Meer bepaald, wordt in de volgende gevallen volledige immuniteit verleend:

- aan de onderneming die als eerste bewijsmateriaal verstrekt dat, naar de mening van de Commissie, haar in staat kan stellen een beschikking te geven tot het verrichten van een verificatie op grond van artikel 14, lid 3, van Verordening nr. 17 (of de overeenkomstige procedureverordeningen in bepaalde sectoren) in verband met een vermeend kartel dat de mededinging in de Gemeenschap beïnvloedt, of

- aan de onderneming die als eerste bewijsmateriaal verstrekt dat, naar de mening van de Commissie, haar in staat kan stellen een inbreuk op artikel 81 van het EG-Verdrag vast te stellen in verband met een vermeend kartel dat de mededinging in de Gemeenschap beïnvloedt, wanneer de Commissie reeds over voldoende informatie beschikt om een onderzoek in te stellen, maar nog niet om een inbreuk vast te stellen. Dit type immuniteit geldt slechts wanneer er aan geen ander kartellid "voorwaardelijke immuniteit" verleend werd (zie punt 21) op de in het vorige streepje beschreven voorwaarden.

20. Om volledige immuniteit te verkrijgen, moet een onderneming tevens:

- volledig en onafgebroken met de Commissie samenwerken, en alle bewijsmateriaal dat in haar bezit is, ter beschikking stellen,

- onmiddellijk een eind aan de inbreuk maken, en

- andere ondernemingen niet hebben gedwongen aan het kartel deel te nemen.

21. Een onderneming die aan de in punt 19 samengevatte voorwaarden voldoet, ontvangt terstond een brief van de Commissie waarin staat dat volledige immuniteit zal worden toegekend als aan de in de mededeling vermelde voorwaarden is voldaan.

22. De mededeling van 2002 voorziet eveneens in een vermindering van geldboeten voor ondernemingen die niet voor immuniteit in aanmerking komen, maar die wel bewijsmateriaal verstrekken dat een "significant toegevoegde waarde" heeft vergeleken met het bewijsmateriaal waarover de Commissie reeds beschikt, en die hun betrokkenheid bij het kartel beëindigen. De eerste onderneming die aan deze voorwaarden voldoet, komt in aanmerking voor een vermindering van 30 tot 50% van de geldboete die normaalgesproken zou zijn opgelegd, de tweede onderneming voor een vermindering van 20 tot 30% en de volgende ondernemingen krijgen een vermindering van ten hoogste 20%. Binnen elk van deze marges is de uiteindelijke vermindering afhankelijk van de datum waarop het bewijsmateriaal werd overgelegd en van de aard van de bewijzen.

23. Ondernemingen waarvan het verzoek om vermindering van geldboeten werd ingewilligd, krijgen ook een brief waarin de kortingsmarge wordt vermeld waarop zij in beginsel recht hebben. Deze brief wordt verzonden uiterlijk op de datum van kennisgeving van de mededeling van punten van bezwaar.

24. De mededeling van 2002 trad op 14 februari in werking en is van toepassing op ondernemingen die na die datum in een kartelzaak om clementie verzoeken, tenzij een andere onderneming op basis van de mededeling uit 1996 reeds met de Commissie samenwerkt om datzelfde kartel te onderzoeken.

4. Herziening van de groepsvrijstellingsverordening voor de motorvoertuigensector

25. In juli heeft de Commissie Verordening nr. 1400/2002 betreffende de toepassing van artikel 81, lid 3, van het Verdrag op groepen verticale overeenkomsten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen in de motorvoertuigensector aangenomen. Hoewel in deze verordening sectorspecifieke problemen aan de orde komen, is zij gebaseerd op het algemene beleid van de Commissie inzake de beoordeling van verticale beperkingen, zoals dat werd geformuleerd in Verordening nr. 2790/1999 en de respectieve richtsnoeren van de Commissie. Bijzonderheden over de nieuwe regels voor de verticale distributie in de motorvoertuigensector zijn te vinden in deel C 6.

B - Toepassing van de artikelen 81, 82 en 86

1. Artikel 81

1.1. Kartels

1.1.1. Overzicht van de ontwikkelingen in de handhaving van de antikartelregelgeving en toepassing van de clementieregeling van 2002

26. Hardcore kartels behoren tot de zwaarste schendingen van de mededingingsregels. Het verschil met alle overige concurrentieverstorende praktijken is dat het geheime overeenkomsten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen tussen concurrenten betreft. Daarom worden zij als een "doodzonde" beschouwd. Kartels zijn bijzonder schadelijk voor het Europese bedrijfsleven en voor de consument. Het maatschappelijk welzijn neemt erdoor af, zij zorgen voor inefficiënte allocatie en de karteldeelnemers verrijken zich ten koste van de consument omdat de productie en/of prijzen anders zijn dan bij een gewone marktwerking. Ook op de lange termijn zijn kartels schadelijk. Deelname aan kartels om de druk van de concurrentie te vermijden, kan resulteren in kunstmatige, oneconomische en instabiele bedrijfsstructuren, lagere productiviteitswinsten of minder technologische ontwikkelingen en blijvend hogere prijzen. Voorts leidt minder concurrentie tot minder concurrentievermogen en mogelijk tot minder nieuwe duurzame werkgelegenheid.

27. Om al deze redenen vormen de opsporing, vervolging en bestraffing van hardcore kartelovereenkomsten een van de speerpunten van het mededingingsbeleid van de Commissie. Daartoe wordt een keur van instrumenten ingezet.

28. Sinds 1998 heeft de Commissie middelen vrijgemaakt voor de strijd tegen kartels door de oprichting van een speciale antikarteleenheid binnen het DG Concurrentie. Hiertoe werd besloten omdat kartelleden gebruik maakten van steeds geraffineerdere hulpmiddelen om hun activiteiten verborgen te houden en hun sporen uit te wissen.

29. Deze geleidelijke uitbreiding van de middelen die worden ingezet voor het antikartelbeleid, resulteerde in 2002 in de oprichting van een tweede karteleenheid. Beide nieuwe eenheden gingen ook met meer flexibele en efficiënte beheersmethoden werken. Zij maken gebruik van geavanceerde informatietechnologieën op het gebied van verificaties en de documentenbehandeling, die intern zijn ontwikkeld. Ambtenaren worden specifiek opgeleid in onderzoektechnieken en ook in de complexe procedurele aspecten van grote zaken die tot geschillen kunnen leiden.

30. In 2002 werd - meer nog dan in 2001 - voorrang gegeven aan de strijd tegen kartels en de behandeling van kartelzaken. Het aantal behandelde zaken groeide in deze periode in verhouding meer dan de extra middelen die daarvoor beschikbaar werden gesteld.

31. Net als 2001 was 2002 opnieuw een recordjaar als het gaat om het aantal kartelbeschikkingen. De Commissie gaf negen beschikkingen waarmee voor in totaal ongeveer 1 miljard EUR aan geldboeten werden opgelegd: "Oostenrijkse banken", "Methionine", "Industriële en medische gassen", "Kunstveilinghuizen", "Gipsplaten", "Methylglucamine", "Betonstaafstaal", "Speciaal grafiet" en "Smaakversterkers".

32. Het aantal onaangekondigde verificaties is ook aanzienlijk gestegen. Dit jaar werd door de Commissie zelfs de meest omvangrijke verificatie ooit verricht. Dit offensief is het gevolg van de topprioriteit die de Commissie geeft aan het stopzetten van onwettige kartelactiviteiten, en dit bovendien zo snel mogelijk. Hierbij dient te worden opgemerkt dat er binnen zeer korte termijn, namelijk tussen vier en zes weken, gereageerd moet worden zodra er kennis is van een onwettig kartel. Tot op heden leert de ervaring dat kartels na een verificatie gewoonlijk uit elkaar vallen en dan ook een eind maken aan hun onwettige activiteiten.

33. Politiek gezien het meest belangrijk was de goedkeuring van de nieuwe clementiemededeling in februari 2002 [14]. Sinds 1996 is het clementiebeleid van de Commissie een van de hoekstenen van haar antikartelbeleid. De nieuwe clementieregeling vormt in meerdere opzichten een verbetering in vergelijking met de clementieregeling uit 1996. Zij behelst een aantal wijzigingen waardoor het voor ondernemingen aantrekkelijker wordt informatie te verschaffen en de Commissie nog effectiever kartels kan bestrijden. Kernpunten van de nieuwe mededeling zijn: ten eerste wordt volledige immuniteit tegen geldboeten verleend aan de eerste onderneming die informatie aandraagt; ten tweede moet het geleverde bewijsmateriaal voor de Commissie afdoende zijn om een verificatie te gelasten; ten derde staat de Commissie hypothetische aanvragen toe waarbij de werkelijke bewijzen pas in een tweede fase hoeven te worden verstrekt; ten vierde wordt binnen enkele weken bij beschikking voorwaardelijke immuniteit verleend, wat de onderneming die om vermindering van een geldboete verzoekt, rechtszekerheid biedt; ten vijfde kan onder bepaalde omstandigheden nog steeds immuniteit worden verleend nadat de Commissie een verificatie heeft verricht; ten zesde blijft het mogelijk dat de geldboeten van ondernemingen die de Commissie bewijsmateriaal met een significant toegevoegde waarde verschaffen, met ten hoogste 50% worden verminderd, ook al is reeds immuniteit verleend of heeft de Commissie reeds voldoende bewijzen om een inbreuk te constateren; als laatste maar niet minder belangrijk, geeft de Commissie zo snel mogelijk na een verzoek om vermindering van een geldboete een voorlopige beschikking ten aanzien van de toe te passen kortingsmarge teneinde de onderneming in kwestie meer zekerheid te verschaffen wat betreft de kortingen.

[14] PB C 45 van 19.2.2002, blz. 3.

34. Dat er in de eerste tien maanden dat de nieuwe regeling operationeel is, in Europa zo'n tien verschillende kartels zijn ontmaskerd, geeft duidelijk aan hoe effectief de regeling wel is. Tevens is een meer algemeen effect waarneembaar. De angst dat een kartellid naar de autoriteiten stapt en immuniteit verkrijgt, strekt er in het algemeen toe dat kartelactiviteiten worden ondermijnd. De toepassing van de regeling van 2002 zal in de toekomst waarschijnlijk niet alleen leiden tot opsporing van en bestraffing voor een groot aantal kartels, maar ook tot ernstige destabilisering van andere, nog bestaande kartels.

35. In 2002 kreeg de Commissie de gelegenheid de aandacht te vestigen op nog een ander element dat ondernemingen ervan weerhoudt aan kartelactiviteiten deel te nemen: de verhoging van eventuele geldboeten bij een herhaalde inbreuk op de mededingingsregels. Een voorbeeld van deze aanpak is de "Gipsplaten"-beschikking. In deze zaak kregen twee ondernemingen die voorheen voor een soortgelijke inbreuk waren beboet, hogere geldstraffen opgelegd omdat zij recidiveerden. In dit verband moet echter worden beklemtoond dat, in het kader van de clementieregeling, ondernemingen die zich schuldig maken aan recidive, voor clementie in aanmerking kunnen komen als zij met de Commissie samenwerken.

36. Afschrikking is ook het sleutelwoord in zaken waar de Commissie hogere geldboeten of sancties oplegt aan ondernemingen die het onderzoek proberen te dwarsbomen of weigeren mee te werken bij verificaties. Als reactie op bepaalde vormen van tegenwerking of gebrek aan medewerking die voornamelijk in 2002 plaatsvonden, zal de Commissie de nodige maatregelen treffen om naleving van de mededingingsregels af te dwingen, met name als het gaat om verificaties.

37. Wanneer blijkt dat de interne juristen van een onderneming de directie hebben gewezen op de onwettigheid van het gedrag waarop een beschikking van de Commissie betrekking heeft, zal de Commissie dit in nieuwe zaken bij de bepaling van de hoogte van de geldstraf voor die onderneming echter niet beschouwen als verzwarende omstandigheid in de zin van de richtsnoeren voor de berekening van geldboeten. Dergelijke mededeling kan echter wel worden gebruikt als bewijsmiddel voor het bestaan van een inbreuk.

38. Ten slotte werd er in 2002 op internationaal niveau nog steeds intensief samengewerkt. Vooral de coördinatie van de onderzoeken en de uitwisseling van niet-vertrouwelijke informatie met de Amerikaanse en Canadese anti-kartelautoriteiten waren zeer succesvol. Bovendien was de Commissie betrokken bij drie Amerikaanse civiele procedures waarin kwesties aan bod kwamen in verband met de gevolgen van de Amerikaanse discovery-procedure voor het clementiebeleid van de Commissie.

1.1.2. Afzonderlijke zaken in 2002

Oostenrijkse banken [15]

[15] Zaak COMP/D-1/36.571, IP/02/844 van 11.6.2002.

39. Op 11 juni heeft de Commissie geldboeten opgelegd voor in totaal 124,26 miljoen EUR aan acht Oostenrijkse banken wegens hun deelname aan een omvangrijk prijskartel. Voor bijzonderheden zie het deel over financiële diensten [16].

[16] Zie punt 190 e.v.

Methionine [17]

[17] Zaak COMP/37.519; IP/02/976 van 2.7.2002.

40. Op 2 juli heeft de Commissie geldboeten opgelegd aan Degussa AG en Nippon Soda Company van, respectievelijk, 118 miljoen EUR en 9 miljoen EUR wegens hun deelname aan een prijskartel voor methionine samen met Aventis SA (en haar volledige dochteronderneming Aventis Animal Nutrition SA). Methionine is een van de belangrijkste aminozuren die gebruikt wordt voor de bereiding van diervoeders en premixen voor alle diersoorten. Na een onderzoek dat in 1999 was begonnen, oordeelde de Commissie dat deze ondernemingen tussen februari 1986 en februari 1999 aan een wereldwijd kartel hadden deelgenomen.

41. Op grond van de clementieregeling van de Commissie werd Aventis SA (voorheen Rhône-Poulenc) volledige immuniteit tegen geldboeten verleend, omdat zij de Commissie van het bestaan van het kartel op de hoogte had gebracht en daarvoor doorslaggevend bewijs had geleverd.

Industriële en medische gassen [18]

[18] Zaak COMP/36.700; PB L 84 van 1.4.2003.

42. Op 24 juli 2002 heeft de Commissie geldboeten opgelegd voor in totaal 25,72 miljoen EUR aan AGA AB, Air Liquide BV, Air Products Nederland BV, BOC Group Plc, Messer Nederland BV, NV Hoek Loos en Westfalen Gassen Nederland NV wegens hun deelname aan een geheim kartel in de sector industriële en medische gassen in Nederland.

Carlsberg en Heineken [19]

[19] Zaak COMP/F-3/37.851.

43. Op 4 november heeft de Commissie haar onderzoek naar vermeende afspraken inzake marktverdeling tussen de Deense brouwerij Carlsberg en de Nederlandse brouwerij Heineken beëindigd. De Commissie kon namelijk geen bewijzen vinden waaruit bleek dat de vermeende inbreuk ook na mei 1995 bleef voortduren. Elke eventuele inbreuk zou derhalve buiten de verjaringstermijn voor het opleggen van geldboeten vallen.

44. Op 1 maart 2002 heeft de Commissie een mededeling van punten van bezwaar gezonden aan Carlsberg en Heineken. Daarin voerde zij aan dat de beide brouwerijen een informele overeenkomst hadden gesloten om op elkaars "thuismarkten" de activiteiten, met name op het gebied van acquisities, gedurende de periode 1993-1996 te beperken [20]. De zaak van de Commissie berustte op documenten die in het voorjaar van 2000 tijdens onaangekondigde verificaties bij de twee ondernemingen waren aangetroffen.

[20] IP/02/350 van 1.3.2002.

45. Beide partijen hebben schriftelijk op de mededeling van punten van bezwaar gereageerd. Zij wezen de beschuldigingen van de Commissie van de hand en benadrukten hoe moeilijk het was elkaars thuismarkt te betreden. Carlsberg heeft haar zaak op een hoorzitting bepleit. Gezien de argumenten van de partijen besloot de Commissie haar onderzoek voort te zetten door in augustus 2002 een nieuwe verificatie uit te voeren bij de kantoren van de beide brouwerijen. Deze verificaties leverden evenwel geen nieuw bewijs op dat onder de verjaringstermijn van vijf jaar voor het opleggen van geldboeten viel [21]. Op basis hiervan besloot de Commissie de zaak te sluiten [22].

[21] Verordening (EEG) nr. 2988/74 van de Raad van 26 november 1974 inzake de verjaring van het recht van vervolging en van tenuitvoerlegging op het gebied van het vervoers- en het mededingingsrecht van de Europese Economische Gemeenschap (PB L 319 van 29.11.1974, blz. 1). In deze zaak begon de verjaringstermijn in mei 1995, vijf jaar voordat de Commissie voor het eerst verificaties ter plaatse bij Carlsberg verrichte.

[22] IP/02/1603 van 4.11.2002.

Kunstveilinghuizen [23]

[23] Zaak COMP/37.784.

46. In haar beschikking van 30 oktober heeft de Commissie geoordeeld dat Christie's en Sotheby's, de twee meest vooraanstaande kunstveilinghuizen ter wereld, inbreuk hadden gemaakt op de EU-mededingingsregels door tussen 1993 en begin 2000 heimelijke afspraken te maken over commissietarieven en andere handelsvoorwaarden. Het doel van de kartelovereenkomst was om de concurrentie die in de jaren tachtig en het begin van de jaren negentig tussen de twee toonaangevende veilinghuizen was ontstaan, aan banden te leggen. Het belangrijkste onderdeel van de overeenkomst was een verhoging van de commissie die door de verkopers op een veiling moest worden betaald (de zogenaamde vendor's commission). De heimelijke afspraken hadden echter ook betrekking op andere handelsvoorwaarden, zoals de voorschotten die aan de verkopers werden betaald, de garanties die werden gegeven voor de veilingopbrengsten en de betalingsvoorwaarden.

47. De Commissie was van mening dat Christie's, op grond van de clementieregeling van 1996, in aanmerking diende te komen voor volledige immuniteit omdat zij bewijsmateriaal van doorslaggevend belang had verstrekt op een tijdstip dat de Commissie geen onderzoek had lopen, en omdat deze onderneming als eerste dergelijk bewijsmateriaal verstrekte. De geldboete voor Sotheby's werd vastgesteld op 20,4 miljoen EUR, of 6% van haar wereldwijde omzet. In dit bedrag is een vermindering met 40% begrepen vanwege de medewerking van de onderneming bij het onderzoek.

Methylglucamine [24]

[24] Zaak COMP/37.978; IP/02/1746 van 27.11.2002.

48. Op 27 november heeft de Commissie geldboeten opgelegd van 2,85 miljoen EUR aan Aventis Pharma SA en Rhône-Poulenc Biochemie SA (hoofdelijk aansprakelijk) wegens hun deelname aan een op prijsafspraken en marktverdeling gericht kartel voor methylglucamine samen met Merck KgaA. Methylglucamine is een chemisch product dat gebruikt wordt voor de synthese van media voor röntgenstraling, geneesmiddelen en kleurstoffen. De Commissie had vastgesteld dat deze bedrijven tussen november 1990 en december 1999 aan een wereldwijd kartel hadden deelgenomen.

49. Op grond van de clementieregeling van de Commissie werd Merck KgaA volledige immuniteit tegen geldboeten verleend, omdat zij de Commissie van het bestaan van het kartel op de hoogte had gebracht en daarvoor doorslaggevend bewijs had geleverd.

Gipsplaten [25]

[25] Zaak COMP/37.152.

50. Op 27 november heeft de Commissie bij beschikking geldboeten opgelegd van in totaal 478 miljoen EUR aan Société Lafarge SA, BPB Plc, Gebrüder Knauf Westdeutsche Gipswerke KG en Gyproc Benelux NV. De Commissie bestempelde de gedragingen van deze ondernemingen als een zeer ernstige inbreuk op het mededingingsrecht. Dankzij dit onderzoek door de Commissie ingeleid kon worden vastgesteld dat de grootste Europese producenten van gipsplaat hadden deelgenomen aan een heimelijk kartel dat de vier belangrijkste EU-markten (Duitsland, Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Benelux) omvatte. Zij hadden afgesproken om de concurrentie op deze markten te beperken tot een niveau dat in overeenstemming was met hun belang, hadden gegevens over verkoopvolumes uitgewisseld en elkaar geïnformeerd over de prijsverhogingen op de Britse en Duitse markt. De waarde van de markten in kwestie is een van de hoogste waarop de kartelbeschikkingen van de Commissie de afgelopen tien jaar betrekking hadden. BPB, Knauf en Lafarge hebben vanaf 1992 tot 1998 aan het kartel deelgenomen en in 1996 voegde Gyproc zich bij hen.

51. De hoge geldboeten worden gerechtvaardigd door de duur van de inbreuk en wat betreft Lafarge (249,60 miljoen EUR) en BPB (138,60 miljoen EUR) door het feit dat deze ondernemingen reeds eerder inbreuk op artikel 81 hebben gemaakt, hetgeen als een verzwarende omstandigheid geldt. Alleen BPB en Gyproc hebben met de diensten van de Commissie samengewerkt en op grond daarvan een lagere geldboete gekregen.

52. Deze beschikking toont opnieuw aan dat de Commissie vastbesloten is om inbreuken op het mededingingsrecht op te sporen en te bestraffen, hetzij op basis van ambtshalve ingeleide onderzoeken hetzij op basis van een verzoek om toepassing van het clementiebeleid. De Commissie besteedt bij de bestrijding van kartels bij voorrang aandacht aan de belangrijke sectoren van de Europese economie en met name aan die sectoren waar haar optreden rechtstreeks kan bijdragen tot de verbetering van het welzijn van de consument. Daarnaast laat deze beschikking zien hoe vastberaden de Commissie is om ondernemingen die voor onmiskenbaar concurrentieverstorende gedragingen recidiveren, een passende straf te geven door in dit geval de geldboete te verhogen.

Smaakversterkers [26]

[26] Zaak COMP/37.671; IP/02/1907 van 17.12.2002.

53. Op 17 december heeft de Commissie geldboeten opgelegd aan de Japanse onderneming Ajinomoto Co. Inc. en de Zuid-Koreaanse ondernemingen Cheil Jedang Corp en Daesang Corp van, respectievelijk, 15,54 miljoen EUR, 2,74 miljoen EUR en 2,28 miljoen EUR wegens deelname aan een kartel met het oog op het vaststellen van prijzen en het verdelen van klanten voor nucleotiden, samen met Takeda Chemical Industries Ltd. (Japan). Nucleotide of nucleïnezuur wordt gemaakt op basis van glucose en wordt gebruikt in de voedingsindustrie om smaak toe te voegen aan voedingsmiddelen. Na een onderzoek dat in 1999 was begonnen, oordeelde de Commissie dat deze bedrijven tussen 1988 en 1998 aan een wereldwijd kartel hadden deelgenomen.

54. Wat betreft de clementieregeling is het belangrijk op te merken dat Takeda Chemical Industries Ltd. (Japan) volledige immuniteit tegen geldboeten werd verleend, omdat zij aan de Commissie toen deze daarvan nog niet op de hoogte was, doorslaggevende bewijzen voor het bestaan van het kartel had overgelegd.

Speciaal grafiet [27]

[27] Zaak COMP/37.667; IP/02/1906 van 17.12.2002.

55. Op 17 december heeft de Commissie voor in totaal 51,8 miljoen EUR aan geldboeten opgelegd aan SGL Carbon AG, Le Carbone-Lorraine SA, Ibiden Co. Ltd, Tokai Carbon Co. Ltd, Toyo Tanso Co. Ltd, NSCC Techno Carbon Co. Ltd, Nippon Steel Chemical Co. Ltd, Intech EDM BV en Intech EDM AG wegens hun deelname aan een prijskartel op de markt voor isostatisch speciaal grafiet [28]. Daarnaast kreeg SGL Carbon AG een geldboete van 8,81 miljoen EUR opgelegd voor haar betrokkenheid bij andere heimelijke prijsafspraken met betrekking tot de markt voor geëxtrudeerd speciaal grafiet. GrafTech International Ltd (voorheen UCAR), die ook aan beide inbreuken schuldig was bevonden, werd volledige immuniteit verleend, omdat zij het bestaan van het kartel aan de Commissie had meegedeeld en daarvoor doorslaggevende bewijzen had overgelegd.

[28] "Speciaal grafiet" is de algemene, gangbare term die in de bedrijfstak wordt gebruikt om een groep grafietproducten voor uiteenlopende toepassingen te beschrijven.

Betonstaafstaal [29]

[29] Zaak COMP/37.956.

56. Op 17 december heeft de Commissie voor in totaal 85 miljoen EUR aan geldboeten opgelegd aan negen ondernemingen die overeenkomen met elf vennootschappen (Alfa Acciai SpA, Feralpi Siderurgica SpA, Ferriere Nord SpA, IRO Industrie Riunite Odolesi SpA, Leali SpA en Acciaierie e Ferriere Leali Luigi SpA, die in liquidatie is, Lucchini SpA en Siderpotenza SpA, Riva Acciaio SpA, Valsabbia Investimenti SpA en Ferriera Valsabbia SpA) en aan een ondernemersvereniging (Federacciai) wegens hun deelname aan een kartel op de Italiaanse markt voor betonstaafstaal. Dit is een zeer ernstige inbreuk op artikel 65, lid 1, van het EGKS-Verdrag.

57. Deze unieke, complexe en doorlopende overeenkomst omvat verscheidene onderdelen: vaststelling van de prijzen voor "extra grote afmetingen" (prijs boven op de basisprijs, afhankelijk van de diameter van het betonstaafstaal), vaststelling van de basisprijs, vaststelling van de betalingstermijnen en de beperking van of de controle op de productie en/of de verkoop.

58. De desbetreffende ondernemingen hebben geldboeten opgelegd gekregen van 26,9 miljoen EUR tot 3,57 miljoen EUR. De Commissie heeft rekening gehouden met het feit dat Riva en Lucchini grote concerns zijn waarvan de omzet veel groter is dan die van de andere karteldeelnemers.

59. Overeenkomstig de jurisprudentie in de zaak-Eurofer [30] was Federacciai de adressaat van beschikking van de Commissie, maar is haar geen geldboete opgelegd. Ferriere Nord recidiveerde, wat een verzwarende omstandigheid is; tegelijkertijd verleende zij als enige haar medewerking aan de diensten van de Commissie waardoor zij op grond van de clementieregeling in aanmerking kwam voor een vermindering van de geldboete.

[30] Arrest van 11 maart 1999 in zaak T-136/94.

60. In deze zaak heeft de Commissie de bepalingen van het EGKS-Verdrag toegepast nadat dit was afgelopen, overeenkomstig haar mededeling van 26 juni 2002 betreffende bepaalde aspecten van de behandeling van mededingingszaken als gevolg van het aflopen van het EGKS-Verdrag [31]. Daarin gaf zij aan voornemens te zijn zich te houden aan de algemene rechtsbeginselen voor de opeenvolging van wetten. In de mededeling wordt dit als volgt verwoord: "Indien de Commissie bij de toepassing van de communautaire mededingingsregels op overeenkomsten, een inbreuk vaststelt op een gebied dat onder de toepassing van het EGKS-Verdrag valt, zal het materiële recht dat van toepassing is, ongeacht het tijdstip waarop het toegepast wordt, het recht zijn dat van kracht was op het tijdstip dat de inbreukmakende feiten plaatsvonden. In ieder geval is, wat de procedure aangaat, het recht dat na het aflopen van het EGKS-Verdrag van kracht is, het EG-recht."

[31] PB C 152 van 26.6.2002, blz. 5.

1.2. Verticale overeenkomsten

Nintendo [32]

[32] Zaken COMP/C-3/35.587, COMP/C-3/35.706 en COMP/C-3/36.321.

61. Op 30 oktober 2002 heeft de Commissie voor in totaal 167,9 miljoen EUR aan geldboeten opgelegd aan Nintendo Corporation Ltd en Nintendo of Europe GmbH (de moedermaatschappij van de Nintendo Groep en haar belangrijkste dochteronderneming); John Menzies Plc; Soc. Rep. Concentra L.DA; Linea GIG SpA; Nortec SA; Bergsala AB; Itochu Corporation en CD-Contact Data GmbH.

62. In de beschikking kwam de Commissie tot de conclusie dat de genoemde ondernemingen inbreuk hadden gemaakt op artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag en artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst. Zij hadden er namelijk voor gezorgd dat er overal in de EER slechts een beperkte parallelhandel in de consoles en spelcassettes van Nintendo kon plaatsvinden. De partijen hadden niet alleen formele distributieovereenkomsten gesloten waardoor de parallelexport werd beperkt, maar zij werkten ook nauw samen om de bron van de parallelhandel te traceren en parallelhandelaars op te sporen.

63. Nintendo vormde het brein achter de inbreuk, maar de andere genoemde ondernemingen, alle onafhankelijke distributeurs van Nintendo in diverse EER-landen, werkten actief en in de meeste gevallen bereidwillig met Nintendo samen en profiteerden van de inbreuk. Bij het vaststellen van de bedragen van de geldboetes werden de onderneming in verschillende categorieën verdeeld, om zodoende rekening te houden met de reële mededingingseffecten van de inbreukmakende gedragingen van elk van de ondernemingen, die onderling sterk in omvang verschillen. Voorts werd een vermenigvuldigingsfactor toegepast op het uitgangsbedrag van de geldboeten voor Nintendo, John Menzies plc en Itochu Corporation, om te zorgen voor voldoende sterke afschrikking gezien hun omvang en algemene middelen.

64. Diverse verzwarende omstandigheden resulteerden in een verhoging van de bedragen van de geldboeten: de rol als aanstichter en leider van de inbreuk (Nintendo), het voortzetten van de inbreuk nadat de Commissie haar onderzoek had ingeleid (Nintendo, John Menzies plc) en een poging om de Commissie te misleiden op het punt van de werkelijke omvang van de inbreuk door onjuiste informatie mee te delen in antwoord op een formeel verzoek om inlichtingen (John Menzies plc). De Commissie nam in deze zaak ook verzachtende omstandigheden in aanmerking: een louter passieve rol (Soc. Rep. Concentra L.DA) en de daadwerkelijke medewerking met de Commissie in de loop van de administratieve procedure (Nintendo, John Menzies plc).

65. De Commissie heeft - met een verlaging van de geldboeten voor Nintendo en John Menzies plc - het belang willen benadrukken dat zij hecht aan dergelijke medewerking, zelfs wanneer het zgn. "verticale inbreuken" betreft, waarvoor de clementieregeling niet van toepassing is. Ten slotte werd ook rekening gehouden met het feit dat Nintendo derden die door de inbreuk financiële schade hebben geleden, een substantiële schadevergoeding heeft betaald.

66. Zoals uit deze beschikking blijkt, vormen beperkingen van de parallellhandel een zeer ernstige inbreuk op artikel 81 van het EG-Verdrag. De Commissie zal deze inbreuken vervolgen en bestraffen op soortgelijke wijze als bij haar handhavingsbeleid ten aanzien van klassieke horizontale kartels.

2. Artikelen 82 en 86

2.1. Artikel 82

67. Hoewel er in dit jaar geen formele beschikkingen ten aanzien van het misbruik van een machtspositie zijn gegeven, blijft de Commissie grote aandacht schenken aan de verstorende effecten die een dergelijk misbruik op de mededinging hebben. Enkele naar aanleiding van klachten en op eigen initiatief ingeleide zaken worden momenteel onderzocht. Het betreft zaken in uiteenlopende sectoren als telecommunicatie, transport en media [33].

[33] Voor nadere bijzonderheden, zie de hoofdstukken over de afzonderlijke sectoren: deel I.C.4.3. over het spoorwegvervoer, punt 133 en deel I.C.8. over de informatiemaatschappij, punt 196.

IMS Health [34]

[34] Zaak COMP/38.044 IMS Health/NDC.

68. In 2002 vonden een aantal nieuwe ontwikkelingen plaats met betrekking tot deze zaak, waarin de Commissie op 3 juli 2001 had besloten IMS Health voorlopige maatregelen [35] op te leggen. Deze beschikking werd vervolgens door het Gerecht van eerste aanleg opgeschort in afwachting van een definitieve uitspraak in de nietigverklaringsprocedure [36]. Deze laatste procedure wordt opgeschort in afwachting van de uitkomst van een verzoek om een prejudiciële beslissing [37] van het Landgericht Frankfurt over kwesties die verband houden met de beschikking van de Commissie.

[35] Beschikking van 3 juli 2001, PB L 59 van 28.2.2002, waarin IMS werd gelast haar "1860-bouwsteenstructuur", dat Duitsland in 1 860 verkoopzones onderverdeelt, in licentie te geven.

[36] Beschikkingen van 26 oktober 2001 in zaak T-184/01 R en van 11.4.2002 in zaak C-481/01 P(R).

[37] Zaak C-418/01.

69. Terwijl de Commissie in de hoofdprocedure van 2002 haar onderzoek naar het gedrag van IMS bleef voortzetten, deden de Duitse rechterlijke instanties enkele uitspraken die van belang waren voor de intellectuele-eigendomsrechten van IMS met betrekking tot de "1860-bouwsteenstructuur" [38]. De Commissie was er in haar beschikking van uitgegaan dat de structuur en de afgeleiden daarvan, onder het auteursrecht vallen [39]. In de meest recente uitspraak op 17 september in de zaak-IMS/Pharma Intranet (PI) [40] was het Oberlandesgericht in Frankfurt van oordeel dat IMS geen auteursrechten of een sui generis-recht kon claimen, maar wel kon eisen dat PI haar inbreuk op de Duitse wet op de oneerlijke concurrentie zou staken. De rechter oordeelde evenwel dat IMS geen beroep op dit laatste recht kon doen om alle soortgelijke structuren als de 1860-structuur of daarvan afgeleide structuren te monopoliseren. De Commissie blijft de lopende zaken bij de Duitse rechterlijke instanties nauw volgen, zodat zij kan beslissen welke actie in de hoofdprocedure van deze zaak ondernomen moet worden.

[38] Segmentering van het nationale grondgebied in 1860 geografische gebieden ("bouwstenen") met het oog op het verzamelen van verkoopgegevens voor de farmaceutische industrie in Duitsland.

[39] Aangehaalde beschikking, punt 36.

[40] Pharma Intranet AG werd op 16 oktober 2000 door NDC overgenomen.

2.2. Artikel 86

70. In zijn max.mobil-arrest van 30 januari 2002 in zaak T-54/99 moest het Gerecht van eerste aanleg uitspraak doen in een beroep tot nietigverklaring dat de tweede mobiele telefonie-exploitant in Oostenrijk, max.mobil, had ingesteld op grond van artikel 230 van het EG-Verdrag. Dat beroep was gericht tegen een brief waarin de Commissie max.mobil had meegedeeld dat zij geen verder gevolg zou geven aan de klacht van de verzoekster. Deze klacht betrof een verzoek aan de Commissie om op grond van artikel 86, lid 3, van het EG-Verdrag tegen Oostenrijk op te treden, omdat dit land bij de vaststelling van concessievergoedingen inbreuk zou hebben gemaakt op artikel 86, lid 1, juncto artikel 82 van het EG-Verdrag.

71. Op grond van artikel 86, lid 3, van het EG-Verdrag kan de Commissie toezien op de uitvoering van artikel 86, leden 1 en 2, en zonodig richtlijnen opstellen of beschikkingen geven die tot de lidstaten zijn gericht. Lange tijd heeft de Gemeenschapsrechter de visie van de Commissie ondersteund dat zij zelf mag bepalen of en hoe zij gebruik maakt van haar bevoegdheden krachtens artikel 86, lid 3, zonder dat zij daarbij beperkingen ondervindt door klachten van derden. Dit betekende dat, wanneer de Commissie niet optrad naar aanleiding van een klacht van een particulier tegen een lidstaat vanwege een inbreuk op artikel 86, lid 1, of wanneer de Commissie weigerde op te treden, de betrokken particulier niet in rechte een beroep wegens nalatigheid of tot nietigverklaring kon instellen. In zijn arrest van 20 februari 1997 [41] oordeelde het Europese Hof van Justitie opnieuw dat het beroep tot nietigverklaring van een klager tegen de weigering van de Commissie om krachtens artikel 86, lid 3, op te treden, niet ontvankelijk was, maar dat niet uitgesloten kon worden dat in uitzonderlijke omstandigheden iemand een dergelijk beroep in rechte mocht instellen [42].

[41] Arrest van het Hof van Justitie van 20 februari 1997 in zaak C-107/95 P, Bilanzbuchhalter.

[42] Op basis van het arrest van het Hof van Justitie in de zaak-Bilanzbuchhalter beschouwde het Gerecht van eerste aanleg voor het eerst een beroep tegen de Commissie wegens nalatigheid ontvankelijk in zijn TF 1-arrest (van 3 juni 1999 in zaak T-17/96). Het Gerecht was van mening dat de klager zich in een uitzonderlijke situatie bevond. Aangezien de Commissie reeds vóór het arrest een standpunt had ingenomen, hoefde er echter geen uitspraak meer te worden gedaan over het beroep wegens nalatigheid. In beroep (arrest van 12 juli 2001 in gevoegde zaken C-302/99 en C-308/99 P) bevestigde het Europese Hof van Justitie dat het Gerecht van eerste aanleg niet hoefde te onderzoeken of het beroep wegens nalatigheid ontvankelijk was, omdat de Commissie haar standpunt had bepaald en derhalve het beroep zonder voorwerp was geworden.

72. In bovengenoemd max.mobil-arrest week het Gerecht van eerste aanleg ten principale af van de eerdere jurisprudentie. Het was van oordeel dat individuele klagers op grond van artikel 86, lid 3, er recht op hadden dat de Commissie hun klacht zorgvuldig en onpartijdig onderzocht. Volgens het Gerecht was die verplichting vatbaar voor toetsing door de rechter, wat betekende dat de klager in overeenstemming met artikel 230 van het EG-Verdrag in rechte een beroep kon instellen tot nietigverklaring van de weigering van de Commissie om haar bevoegdheden krachtens artikel 86, lid 3, te gebruiken. Ten gronde hield het vonnis in dat de Gemeenschapsrechter het optreden van de Commissie slechts op drie punten hoefde te controleren. Er moest worden nagegaan of: 1) het arrest een prima facie consistente motivering bevatte waaruit bleek dat rekening werd gehouden met de relevante elementen van het dossier; 2) de vastgestelde feiten materieel juist waren, en 3) de prima facie beoordeling van deze feiten niet kennelijk onjuist was.

73. Het Gerecht van eerste aanleg hanteerde deze criteria bij de behandeling van de brief van de Commissie en wees het verzoek van max.mobil als ongegrond af. Omdat het in deze zaak een belangrijke principiële kwestie betrof, ging de Commissie in beroep bij het Europese Hof van Justitie. Zij verlangde dat het arrest van het Gerecht van eerste aanleg vernietigd zou worden en dat het beroep van max.mobil als niet ontvankelijk zou worden verworpen [43].

[43] Zie PB C 169 van 13.7.2002, blz. 15.

C - Sectorale ontwikkelingen op mededingingsgebied

1. Energie: Liberalisering in de elektriciteits- en gassector

74. Het jaar 2002 was erg belangrijk voor de liberalisering van de Europese gas- en elektriciteitsmarkt. Er werd belangrijke vooruitgang geboekt bij het aannemen van nieuwe wetgeving (de richtlijn inzake de voltooiing van de interne gas- en elektriciteitsmarkt, daarna de "versnellingsrichtlijn", de verordening betreffende grensoverschrijdende handel in elektriciteit en een richtlijn betreffende de veiligstelling van de aardgasvoorziening). Tegelijkertijd heeft de Commissie enkele zeer belangrijke mededingingszaken met betrekking tot de energiesector afgesloten.

75. De belangrijkste gebeurtenis van het jaar was de Energieraad van 25 november 2002. Tijdens deze bijeenkomst bereikten de EU-lidstaten een politiek akkoord over de versnellingsrichtlijn [44] (wijzigingen van de elektriciteitsrichtlijn 96/92/EG en de gasrichtlijn 98/30/EG) en over de verordening betreffende grensoverschrijdende handel in elektriciteit. Dit politieke akkoord betekent een grote stap voorwaarts in de liberalisering van de energiesector. Wanneer de overeenkomst wordt goedgekeurd (naar verwachting in de zomer van 2003), zal dat de marktdeelnemers de nodige rechtszekerheid verschaffen om in de komende jaren hun bedrijfsactiviteiten op energiegebied te kunnen verrichten.

[44] Raadsdocument 14867/02 van 27.11.2002 voor gas en Raadsdocument 14869/02 van 27.11.2002 voor elektriciteit.

76. Wat betreft de versnellingsrichtlijn kunnen de hoofdpunten van het politieke compromis dat de EU-lidstaten in november 2002 hebben gesloten, als volgt worden samengevat: 1) openstelling van de markt voor alle afnemers van gas en elektriciteit andere dan huishoudens vanaf 1 juli 2004 en voor alle overige afnemers - d.w.z. inclusief particuliere huishoudens - vanaf 1 juli 2007; 2) meer universele-dienstverplichtingen in de elektriciteitssector (leveringsgarantie tegen redelijke prijzen); 3) wettelijke en functionele ontvlechting voor transmissienetbeheerders vanaf 1 juli 2004 (voor distributienetbeheerders geldt functionele ontvlechting vanaf 1 juli 2004 en wettelijke ontvlechting vanaf 1 juli 2007); 4) invoering van een regeling voor gereguleerde toegang voor derden voor transmissie- en distributienetten en LNG [45]-installaties. Wat betreft de opslag hebben de EU-lidstaten de keuze tussen onderhandelde en gereguleerde toegang voor derden; 5) er moeten toezichthoudende instanties komen, die ten minste bevoegd zijn de methodologieën die ten grondslag liggen aan de berekening van de tarieven voor de toegang tot het net, vast te stellen en goed te keuren vooraleer deze van kracht worden; 6) voor belangrijke nieuwe gasinfrastructuur kan de Commissie ontheffing van de gereguleerde tarieven toestaan.

[45] LNG of vloeibaar aardgas.

77. In de verordening betreffende grensoverschrijdende handel in elektriciteit worden rechtvaardige regels voor die handel vastgesteld, met als doel de mededinging binnen de interne elektriciteitsmarkt te vergroten. De hoofdpunten van het politieke compromis tussen de EU-lidstaten kunnen als volgt worden samengevat: 1) totstandbrenging van een vergoedingsmechanisme ten behoeve van transmissienetbeheerders voor de kosten in verband met het verzorgen van grensoverschrijdende elektriciteitsstromen op hun netten, een vergoeding die betaald moet worden door de beheerders van de transmissienetten waarvan de grensoverschrijdende stromen afkomstig zijn en van de systemen waar die stromen eindigen; 2) vaststelling van geharmoniseerde beginselen inzake tarieven voor grensoverschrijdende transmissie, in het bijzonder de toepassing van niet-discriminerende, transparante, niet op de afstand gebaseerde tarieven voor het gebruik van het net, hoewel signalen zijn toegestaan om de balans tussen opwekking en verbruik te weerspiegelen [46]; 3) formuleren van regels om de beschikbaarheid van transmissiecapaciteit zo groot mogelijk te maken; 4) vaststelling van beginselen voor congestiebeheer; 5) formuleren van regels voor het gebruik van ontvangsten uit congestiebeheer; 6) betrokkenheid van toezichthoudende instanties bij de tarifering en capaciteitstoewijzing, en 7) bepaling van sancties door de lidstaten voor inbreuken op de verordening en verplichting voor de lidstaten om deze sancties mee te delen aan de Commissie, die toezicht houdt op de uitvoering van de verordening.

[46] De zgn. "locatiespecifieke signalen".

78. Het politieke akkoord tussen de EU-lidstaten is grotendeels in overeenstemming met het gewijzigde voorstel van de Commissie voor de versnellingsrichtlijn en de verordening betreffende grensoverschrijdende handel in elektriciteit van juni 2002 [47]. In dit voorstel zijn de uitkomsten opgenomen van de Europese Raad van Barcelona en van de besprekingen in de werkgroepen van de Raad. Daarbij werd tevens rekening gehouden met een reeks amendementen die het Europees Parlement tijdens de eerste lezing van het pakket wetgevingsmaatregelen had aangenomen. De Commissie had echter voorgesteld de markt op een eerder tijdstip volledig open te stellen.

[47] COM(2002) 304 definitief van 7.6.2002.

79. Behalve het interne-marktpakket keurde de Commissie een voorstel goed voor een richtlijn betreffende de veiligstelling van de aardgasvoorziening [48]. Doel van dit voorstel is duidelijk te maken welke verantwoordelijkheden de marktexploitanten op de geliberaliseerde Europese gasmarkten hebben wat betreft de continuïteit van de energievoorziening. In de eerste plaats wordt bepaald dat de lidstaten bepaalde minimumnormen moeten invoeren voor de levering aan afnemers bij wie de leveringen niet kunnen worden onderbroken (bijvoorbeeld capaciteit en hoeveelheid beschikbaar bij slechte weersomstandigheden of bij een belangrijke storing in de levering). Deze regels gelden echter niet voor bedrijven met een klein marktaandeel.

[48] COM(2002) 488 definitief van 11.9.2002.

80. In de ontwerp-richtlijn wordt tevens benadrukt hoe belangrijk langlopende leveringscontracten zijn voor de continuïteit van de gasvoorziening in Europa. In de ontwerp-richtlijn wordt vermeld dat het huidige volume aan langlopende contracten op communautair niveau meer dan bevredigend is, maar ook wordt er een mechanisme geïntroduceerd waarmee toezicht op deze contracten kan worden gehouden en passende maatregelen kunnen worden getroffen mocht dit volume niet langer als bevredigend worden beschouwd. In dit verband is het tevens van belang te onderstrepen dat de langlopende leveringscontracten op zich niet onverenigbaar zijn met het communautaire mededingingsrecht. De Commissie zal echter nagaan of er in individuele gevallen sprake is van onverenigbaarheid. Voorzover beperkingen in gasleveringscontracten nodig zijn ter ondersteuning van grote investeringen (bv. in een nieuw gasveld), zal de Commissie daarmee rekening houden.

81. De goedkeuring van wetgeving met als doel de Europese energiemarkten te liberaliseren, moet vergezeld gaan van een strikte toepassing van het Europese mededingingsrecht. Vermoedelijk zal de bijdrage van het Europese mededingingsrecht aan het liberaliseringsproces in de komende jaren steeds groter worden, wanneer er door wetgevingsmaatregelen in de EU-lidstaten een adequaat wettelijk kader ontstaat om daadwerkelijke mededinging op de energiemarkten te introduceren. De Europese en nationale mededingingsautoriteiten moeten er daarbij voor zorgen dat overheidsmaatregelen, die de totstandkoming van een gemeenschappelijke energiemarkt in de weg staan, niet worden vervangen door maatregelen van marktexploitanten.

82. In verband met de modernisering, die leidt tot een gedecentraliseerde toepassing van het Europese mededingingsrecht, is nauwe samenwerking tussen de Commissie en de nationale autoriteiten vereist. Om de juiste prioriteiten te kunnen stellen, moet deze samenwerking niet beperkt blijven tot de nationale mededingingsautoriteiten, maar zo veel als mogelijk worden uitgebreid tot nationale toezichthouders, die een beslissende rol spelen in de uitvoering van het liberaliseringsbeleid.

83. De Commissie is van oordeel dat de respectieve energiemarkten vaak nog steeds worden beheerst door nationale ondernemingen waardoor een strikte toepassing van de mededingingsregels noodzakelijk is, dat het liberaliseringsproces hoogstwaarschijnlijk zal leiden tot nog meer fusieactiviteiten waardoor een strikte handhaving van de wetgeving op het gebied van de concentratiecontrole wordt verlangd, en dat bepaalde energiebedrijven zouden kunnen proberen staatssteun te krijgen om hun concurrentiesituatie op de geliberaliseerde energiemarkten te verbeteren waardoor een strikte toepassing van de staatssteunregels is vereist.

84. Wat betreft het antitrustbeleid blijft de Commissie zich richten op aspecten van de concurrentie tussen leveranciers en netwerkvraagstukken. De Commissie is van oordeel dat door afspraken tussen leveranciers de keuzemogelijkheid voor afnemers en hun mogelijkheden om van leverancier te veranderen artificieel kunnen worden beperkt. Ten aanzien van de toegang tot de netwerken meent de Commissie dat nieuwe leveranciers er niet in zullen slagen met concurrerende aanbiedingen klanten te winnen zolang er geen doeltreffende, transparante en niet-discriminerende regeling bestaat voor de toegang voor derden.

85. Wat betreft de concurrentie tussen leveranciers was de belangrijkste verwezenlijking in 2002 de regeling van de zogenaamde GFU-zaak [49]. Deze zaak had betrekking op de gezamenlijke verkoop van Noors gas via een gasverkoopcomité (GFU). Dit comité - en niet de individuele ondernemingen - bepaalde wie Noors gas kon kopen en tegen welke prijs. Het gevolg van de GFU-regeling was dat Europese afnemers niet konden kiezen uit de Noorse gasproducenten, die samen 10% van de Europese vraag voor hun rekening namen, maar uitsluitend zaken konden doen met het GFU. De Commissie kon de zaak sluiten nadat de bedrijven hadden toegezegd hun gas in de toekomst afzonderlijk te verkopen en nadat de twee belangrijkste marktdeelnemers, Statoil en Norsk Hydro, begeleidende maatregelen ten behoeve van nieuwe afnemers hadden getroffen.

[49] Zaak COMP/E-4/36.072; IP 02/1084 van 17.7.2002.

86. Een andere zaak die betrekking heeft op de verbetering van de aanbodstructuur is de zogenaamde Synergen-zaak [50]. Het ging om de bouw van een elektriciteitscentrale in het Ierse Dublin door de gevestigde Ierse elektriciteitsproducent ESB en de Noorse gas- en oliemaatschappij Statoil. Om de betrokken mededingingsbezwaren weg te nemen (ingevolge ondermeer de toezegging van Statoil om de verkoop van door Synergen opgewekte stroom aan ESB over te laten), heeft ESB toegezegd stroom via veilingen of rechtstreekse verkoop beschikbaar te stellen. Deze hoeveelheden kunnen door nieuwkomers op de markt worden gebruikt om tijdens de bouw van een nieuwe elektriciteitscentrale een klantenbestand te ontwikkelen.

[50] Zaak COMP/E-4/37.732; IP 02/792 van 31.5.2002.

87. Wat betreft de verbetering van de regeling voor nettoegang voerde de Commissie een aantal belangrijke onderzoeken uit, waarvan de meeste echter nog niet zijn afgerond. In 2002 keek de Commissie met name naar de werking van de Interconnector, de gaspijpleiding tussen het Verenigd Koninkrijk en België [51]. Zij kon dit onderzoek afsluiten nadat duidelijk werd dat de betrokken bedrijven bepaalde maatregelen hadden genomen, of in de nabije toekomst zouden nemen, waardoor derden gemakkelijker toegang krijgen tot deze belangrijke pijpleiding die het Verenigd Koninkrijk en België verbindt.

[51] Zaak COMP/E-4/38.075; IP 02/401 van 13.3.2002.

88. Ook in 2002 vonden er in de energiesector fusies plaats, zowel binnen de lidstaten als op Gemeenschapsniveau. Op communautair niveau bleek het aantal transacties licht te zijn gedaald ten opzichte van voorgaande jaren. Er zijn evenwel aanwijzingen dat de huidige liberalisering in de gassector tot meer fusies op dit gebied zal leiden. De meeste concentraties vonden plaats in de sectoren elektriciteitsopwekking en -voorziening en trading. In 2002 werden er geen diepgaande onderzoeken ingesteld naar fusies in de elektriciteitssector.

89. In de gassector was één fusie in 2002 van bijzonder belang. De Europese Commissie verleende voorwaardelijke goedkeuring aan de gezamenlijke overname van de regionale gasgroothandelaar in Baden-Württemberg Gas Versorgung Süddeutschland (GVS) door het Duitse elektriciteitsbedrijf Energie Baden-Württemberg AG (EnBW) en de Italiaanse gas- en aardoliemaatschappij ENI SpA [52]. De operatie zou in haar aanvankelijk aangemelde vorm hebben geleid tot een versterking van de machtspositie van GVS op de markt voor de regionale groothandel in gas. Op die manier zou GVS namelijk een aanzienlijk deel van de afnemers van EnBW aan zich binden. Om deze mededingingsbezwaren weg te nemen, hebben de partijen toegezegd alle lokale gasdistributeurs het recht te geven hun langlopende contracten met GVS of met bestaande dochtermaatschappijen van EnBW vroegtijdig te beëindigen.

[52] Zaak COMP/M.2822; IP 02/1905 van 17.12.2002.

90. Het jaar 2002 was ook heel belangrijk voor het toezicht op staatssteun in de energiesector. De onderzoeken hadden voornamelijk betrekking op "gestrande kosten" [53]. In dit verband hebben de diensten van de Commissie een eerste overzicht gepubliceerd van staatssteun ten behoeve van diverse energiebronnen [54]. In dit overzicht wordt beschreven welke uiteenlopende maatregelen op nationaal en EU-niveau in de energiesector worden genomen, voorzover de betrokken informatie beschikbaar is. Dit overzicht gaat verder dan het strikt juridische concept van staatssteun, en is bedoeld als instrument om de toekomstige impact van steun op de verschillende markten te volgen.

[53] Zie het hoofdstuk over staatssteun, punt 386 e.v.

[54] http://europa.eu.int/comm/dgs/ energy_transport/home/aids/energy_en.htm

2. Postdiensten

2.1. Nieuwe postrichtlijn

91. Op 10 juni hebben de Raad en het Europees Parlement de nieuwe postrichtlijn 2002/39/EG aangenomen [55]. Nadat de Commissie een voorstel had ingediend, was de Raad op 15 oktober 2001 tot een gemeenschappelijk standpunt gekomen over een tekst ter wijziging van de bestaande postrichtlijn. De belangrijkste veranderingen die de Raad toen aanbracht, waren:

[55] Richtlijn 2002/39/EG van het Europees Parlement en de Raad van 10 juni 2002 tot wijziging van Richtlijn 97/67/EG met betrekking tot de verdere openstelling van de postmarkt in de Gemeenschap voor mededinging.

- een verdere openstelling van de markt met een geleidelijke beperking van de voorbehouden diensten per 1 januari 2003 en per 1 januari 2006 [56];

[56] Vanaf 2003 vallen brieven van meer dan 100 g niet langer onder de voorbehouden diensten; dit maximumgewicht is niet van toepassing indien de prijs gelijk is aan of meer bedraagt dan driemaal het openbare tarief van brievenpost van de laagste gewichtsklasse van de snelste categorie. Vanaf 2006 vallen brieven van meer dan 50 g niet langer onder de voorbehouden diensten; dit maximumgewicht is niet van toepassing indien de prijs gelijk is aan of meer bedraagt dan driemaal het openbare tarief van brievenpost van de laagste gewichtsklasse van de snelste categorie.

- de mogelijkheid om de interne postmarkt in 2009 te voltooien [57], via een voorstel van de Commissie dat door het Europees Parlement en de Raad moet worden goedgekeurd;

[57] In 2006 zal de Commissie een studie afronden waarin zij voor elke lidstaat nagaat welke gevolgen de voltooiing van de interne postmarkt in 2009 voor de universele dienst zal hebben. Op basis van de conclusies van die studie legt de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad een verslag voor, vergezeld van een voorstel waarin, in voorkomend geval, wordt bevestigd dat in het jaar 2009 de interne postmarkt zal worden voltooid of in het licht van de conclusies van de studie een andere maatregel wordt voorgesteld.

- de liberalisering van de uitgaande grensoverschrijdende post, behalve in lidstaten waar deze post van de voorbehouden diensten deel moet blijven uitmaken om de universele dienstverlening te garanderen;

- het verbod op kruissubsidiëring van universele diensten buiten de voorbehouden diensten met inkomsten uit diensten die deel uitmaken van de voorbehouden diensten, behalve als subsidies strikt noodzakelijk zijn om te voldoen aan de specifieke universele-dienstverplichtingen die met betrekking tot de voor concurrentie opengestelde diensten zijn opgelegd, en

- de toepassing van de beginselen van transparantie en non-discriminatie wanneer leveranciers van de universele dienst speciale tarieven hanteren.

92. Vervolgens werd de tekst herzien en door het Europees Parlement goedgekeurd. Er werden nog drie verdere wijzigingen opgenomen die echter de bovengenoemde nieuwe elementen ongemoeid laten.

3. Telecommunicatie

3.1. Nieuw regelgevingskader voor elektronische-communicatienetwerken en -diensten

93. Op 14 februari heeft de Raad een nieuw regelgevingskader aangenomen voor de ex-anteregulering met betrekking tot elektronische-communicatienetwerken en -diensten. Dit nieuwe wetgevingspakket werd op 24 april van kracht en bestaat in totaal uit vijf richtlijnen [58]. Het betreft een grondige herziening van het regelgevingskader voor telecommunicatie, met als doel de concurrentie een grotere rol te laten spelen in deze sector, die voor de Europese economie van enorm belang is. Vier van deze richtlijnen (de Kaderrichtlijn 2002/21/EG, de Toegangsrichtlijn 2002/19/EG, de Machtigingsrichtlijn 2002/20/EG en de Universele-dienstrichtlijn 2002/22/EG) moeten tegen 25 juli 2003 in nationale wetgeving zijn omgezet, en zijn van dan af van toepassing. De richtlijn betreffende privacy en elektronische communicatie (2002/58/EG) moet tegen 31 oktober 2003 worden toegepast.

[58] PB L 108 van 24.4.2002 en PB L 201 van 31.7.2002, blz. 37.

94. Het nieuwe regelgevingspakket wil technologisch neutraal zijn, d.w.z. dat alle transmissienetwerken gelijk worden behandeld. Marktdeelnemers worden uitsluitend aan regels gebonden als dat nodig is en dan gebeurt dit op consistente wijze in heel de EU. In dat geval mag de Commissie bijvoorbeeld van nationale regelgevende instanties eisen dat zij ontwerp-besluiten die belangrijk zijn voor de werking van de interne markt, intrekken.

95. Een van de belangrijkste kenmerken van de nieuwe kaderregeling is de nieuwe omschrijving van het begrip "aanmerkelijke marktmacht" (AMM), die nu gebaseerd is op de omschrijving van een machtspositie in artikel 82 van het EG-Verdrag (zie artikel 14 van de kaderrichtlijn). Als gevolg van deze verandering van definitie kan een ex ante wettelijke verplichting in de regel slechts worden opgelegd aan ondernemingen met een individuele of collectieve machtspositie in de zin van artikel 82. Op grond van het vorige regelgevingskader was een onderneming aan ex-anteregulering onderworpen als zij een marktaandeel van 25% had. Door de nieuwe omschrijving van aanmerkelijke marktmacht wordt de drempel voor regulering dus verhoogd terwijl er eveneens gezorgd wordt voor samenhang tussen ex-anteregulering en ex-posthandhaving van de mededingingsregels met betrekking tot ondernemingen met een machtspositie.

96. Een ander belangrijk aspect van de nieuwe kaderregeling is de verplichting voor nationale regelgevende instanties een gedegen marktanalyse uit te voeren alvorens ondernemingen met aanmerkelijke marktmacht wettelijke verplichtingen op te leggen. Met name moeten deze instanties de relevante product- en geografische markt bepalen om te beoordelen of een onderneming aanmerkelijke marktmacht bezit. Hiertoe heeft de Commissie [59] richtsnoeren aangenomen voor de marktanalyse en de beoordeling van de aanmerkelijke marktmacht [60], waarin de methodiek en de beginselen van het mededingingsrecht worden uiteengezet die de nationale regelgevende instanties voor hun marktanalyse zouden moeten hanteren. In de praktijk wordt van deze instanties verwacht dat zij markten analyseren waarvoor ex-anteregulering vanwege bepaalde criteria gerechtvaardigd is. Deze markten worden vermeld in een aanbeveling die de Commissie op 11 februari 2003 [61] op grond van artikel 15 van de kaderrichtlijn heeft goedgekeurd. Als een nationale regelgevende instantie een markt wil reguleren die niet in de aanbeveling wordt genoemd, moet zij eerst de Commissie om goedkeuring vragen en de procedure van artikel 7 van de kaderrichtlijn in acht nemen.

[59] Overeenkomstig artikel 15 van de kaderrichtlijn.

[60] PB C 165 van 11.7.2002.

[61] C(2003)497.

97. Ten slotte wordt er in de nieuwe kaderregeling van uitgegaan dat de nationale regelgevende instanties met het oog op de marktanalyses samenwerken met de nationale mededingingsautoriteiten. Hiermee wordt de rol van laatstgenoemden versterkt, omdat zij erop moeten toezien dat marktomschrijvingen en vraagstukken in verband met machtsposities uit een ex-ante- en ex-postperspectief niet verschillend worden behandeld. In het kader van deze samenwerking mogen de nationale regelgevende instanties en mededingingsautoriteiten vertrouwelijke informatie uitwisselen waarbij de ontvangende instantie gehouden is hetzelfde niveau van vertrouwelijkheid in acht te nemen als de informatieverstrekkende instantie (artikel 3, lid 5, van de kaderrichtlijn).

98. In de mededeling over de herziening van de communicatiewetgeving 1999 [62] was de Commissie voornemens, parallel met de goedkeuring van een nieuw regelgevingskader voor elektronische-communicatienetwerken en -diensten, Richtlijn 90/388 betreffende de mededinging op de markten voor telecommunicatiediensten te codificeren en te vereenvoudigen [63].

[62] COM(1999)539.

[63] Successievelijk gewijzigd door de Richtlijnen 94/46, 95/51, 96/2, 96/19 en 1999/64.

99. Op 12 juli 2000 heeft de Commissie een eerste ontwerp-richtlijn aangenomen en aan een openbare raadpleging onderworpen [64]. Vervolgens heeft zij dit ontwerp afgestemd op de richtlijnen van het nieuwe regelgevingskader. In de nieuwe Richtlijn 2002/77/EG die op 16 september werd aangenomen [65], worden dezelfde fundamentele doelstellingen nagestreefd als in Richtlijn 90/388/EEG: a) de afschaffing van de bestaande uitsluitende en bijzondere rechten en het verbod op het toekennen van nieuwe uitsluitende en bijzondere rechten in de sector elektronische communicatie in de brede zin van het woord, en b) de erkenning van het recht van ondernemingen zich te vestigen waar zij willen en in een omgeving vrij van concurrentievervalsing diensten te verlenen.

[64] PB C 96 van 27.3.2001, blz. 2.

[65] PB L 249 van 17.9.2002, blz. 21.

100. Alleen de bepalingen die noodzakelijk zijn om de doelstellingen van de oorspronkelijke, op artikel 86 gebaseerde richtlijnen te verwezenlijken, zijn gehandhaafd. Verscheidene verouderde bepalingen zijn geschrapt, evenals de bepalingen van de oude "mededingingsrichtlijn", die in het nieuwe regelgevingskader zijn opgenomen en die betrekking hebben op de harmonisatie van de voorwaarden voor de toegang tot netwerken en diensten.

3.2. Beëindiging sectoraal onderzoek naar huurlijnen

101. In november heeft de Commissie het sectorale onderzoek naar huurlijnen beëindigd dat zij in 1999 had ingesteld, omdat de problemen in verband met hoge prijzen en mogelijke discriminatie nu zijn opgelost, dankzij de handhaving van de sectorspecifieke EU-regulering op nationaal vlak door nationale regelgevende instanties en dankzij ambtshalve door de Commissie ingestelde procedures met betrekking tot specifieke EU-lidstaten [66].

[66] IP/02/1852 van 11.12.2002.

102. Uit de eerste fase van het onderzoek was naar voren gekomen dat de prijzen in de EU hoog zijn en dat het prijsbeleid in de EU per land sterk verschilt. De conclusie was dat deze situatie niet door verschillen in kosten kon worden gerechtvaardigd [67]. In november 2000 had het DG Concurrentie ambtshalve vijf onderzoeken ingesteld naar mogelijke buitensporige prijzen en/of discriminerend gedrag bij de aanbieding van huurlijnen in België, Italië, Griekenland, Portugal en Spanje. Twee jaar later constateerde de Commissie dat de huurlijntarieven in de gehele EU aanzienlijk waren gedaald. Zo zijn sinds het begin van het sectorale onderzoek in juli 1999 de tarieven voor internationale huurlijnen met een snelheid van 2 Mbps gemiddeld met 30% tot 40% gedaald [68]. Een tweede belangrijke uitkomst is een proactieve houding van de nationale regelgevende instanties ten aanzien van het vaststellen van de prijzen en het aanbieden van huurlijnen.

[67] Voor nadere bijzonderheden over de uitkomsten van het bedrijfstakonderzoek, zie het werkdocument van september 2000 op: http://europa.eu.int/comm/competition/ antitrust/others/sector_inquiries/leased_lines/

[68] Voor nadere bijzonderheden over de uitkomsten van het bedrijfstakonderzoek en de afzonderlijke ambtshalve geopende zaken, zie het Explanatory memorandum van november 2002 op: http://europa.eu.int/comm/competition/ antitrust/others/sector_inquiries/leased_lines/

103. De Commissie besloot haar ambtshalve tegen België en Italië ingeleide onderzoeken te beëindigen, omdat was aangetoond dat de concurrentiesituatie in deze lidstaten beduidend was verbeterd. De zaak betreffende Spanje zou eveneens kunnen worden afgesloten indien de prijzen van de internationale huurlijnen tussen EU lidstaten die naast of dicht bij elkaar liggen verder worden verlaagd of het prijspeil verder wordt gerechtvaardigd. Het DG Concurrentie zal de stand van zaken in Portugal en Griekenland nauwgezet blijven volgen.

4. Vervoer

4.1. Luchtvervoer

4.1.1. Verlenging van groepsvrijstellingsverordening nr. 1617/93

104. Op 25 juni heeft de Commissie Verordening (EG) nr. 1105/2002 [69] aangenomen, waarin de groepsvrijstelling voor conferenties inzake de tarieven voor het vervoer van passagiers die in Verordening (EG) nr. 1617/93 met het oog op interlining werd verleend, tot 30 juni 2005 wordt verlengd. Deze verlenging wordt van kracht op voorwaarde dat luchtvaartmaatschappijen die aan de conferenties deelnemen, bepaalde gegevens verzamelen over het relatieve belang van het overleg voor interlining. Er is sprake van interlining wanneer een passagier met meer dan één luchtvaartmaatschappij of alliantie op hetzelfde ticket reist.

[69] PB L 167 van 26.6.2002, blz. 6.

105. De groepsvrijstelling heeft slechts betrekking op één organisatie, de International Air Transport Association (IATA). De meeste luchtvaartmaatschappijen in de EER (waaronder alle nationale ondernemingen) zijn lid van de IATA en nemen deel aan halfjaarlijkse conferenties waar zij tarieven voor interline-trajecten afspreken. Nadat de Commissie het commentaar had bestudeerd van diverse respondenten op een discussienota die het DG Concurrentie in 2001 had uitgegeven, kwam zij tot de conclusie dat de groepsvrijstelling met drie jaar moest worden verlengd. Dankzij de tariefconferenties is er sprake van volledig flexibele interlining en dit voordeel kan momenteel waarschijnlijk niet met minder beperkende middelen worden bereikt. Hoewel een verbod op tariefconferenties niet het einde van interlining zou betekenen, zouden daardoor wel de beschikbare tariefproducten voor een aanzienlijk aantal consumenten worden verminderd. Ook zou het, ten minste op de korte