Nr. C 343/28 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 12. 84 
Advies van het Economisch en Sociaal Comité inzake „Migrerende werknemers" 
(84/C 343/07) 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 26/27 januari 1983 besloten, overeen­
komstig artikel 20 (vierde alinea) van het Reglement van Orde, een advies op te stellen 
inzake „Migrerende werknemers". 
De Afdeling voor sociale vraagstukken, die met de voorbereiding van de desbetref­
fende werkzaamheden was belast, heeft haar op het rapport van de heer Dassis geba­
seerde advies op 11 oktober 1984 opgesteld. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 220e zitting van 24 en 25 oktober 
1984 (vergadering van 25 oktober) het volgende advies uitgebracht, dat met 56 stem­
men vóór en 4 stemmen tegen, bij 23 onthoudingen is goedgekeurd: 
1. Inleiding 
In de Europese Gemeenschap, die zo'n 272 miljoen 
inwoners telt, is ongeveer een op de twintig werkne­
mers migrant. De meeste van deze migrerende werk­
nemers komen uit derde landen. Een kwart ervan 
echter (d.w.z. één op de 80) is afkomstig van andere 
Lid-Staten van de Gemeenschap. De migrerende 
werknemers vormen ongeveer 4 % van de totale 
beroepsbevolking (d.w.z. 6 miljoen, en wanneer men 
hierbij hun gezinsleden voegt, loopt het totaal aan­
tal migranten in de landen van de Gemeenschap op 
tot ongeveer 17 miljoen). 
Het Comité heeft in de afgelopen jaren verschil­
lende adviezen uitgebracht over de grondbeginselen 
van het migratiebeleid. Aangezien het Comité zich 
ervan bewust is dat de huidige economische crisis — 
die o.a. heeft geleid tot stabilisering van de immigra­
tie — voor de migrerende werknemers tot een ver­
scherping van de problemen heeft geleid, en zich 
realiseert dat het aantal clandestiene werknemers is 
toegenomen, heeft het gebruik gemaakt van zijn ini­
tiatiefrecht om het onderhavige advies op te stellen. 
Het Comité is zich ervan bewust dat verschillende 
kwesties die in dit advies aan de orde worden 
gesteld, niet rechtstreeks onder de bevoegdheid van 
de communautaire Instellingen vallen. Aangezien 
de Gemeenschap tot taak heeft, de samenwerking 
op dit gebied te verbeteren, acht het Comité behan­
deling van deze kwesties in het kader van een glo­
bale aanpak van de problematiek van de migrerende 
werknemers echter noodzakelijk. 
Globaal gezien stelt het Comité vast dat op commu­
nautair niveau weer meer belangstelling wordt 
getoond voor de situatie van de migrerende werkne­
mers (memorandum van de Italiaanse Regering, 
geplande uitwerking van een actieprogramma ten 
behoeve van de migrerende werknemers, rapport 
over de inwerkingtreding van de richtlijn betref­
fende het onderwijs aan kinderen van migrerende 
werknemers, enz.). Volgens het Comité moet een en ander leiden tot de afhandeling van de reeds al te 
lang in behandeling zijnde kwesties en tot een 
strikte toepassing van de bestaande communautaire 
voorschriften. 
Het Comité is er overigens van op de hoogte dat 
sommige Lid-Staten reeds maatregelen nemen die in 
de richting van de in het onderhavige advies opge­
nomen voorstellen gaan. 
2. Huidige problemen 
Ten einde aan hun behoefte aan arbeidskrachten te 
voldoen, hebben talrijke landen buitenlandse werk­
nemers aangetrokken, zonder voldoende stil te staan 
bij de problemen die later konden optreden. 
De gevolgen van dit ontoereikende beleid t.a.v. mi­
grerende werknemers komen vandaag de dag duide­
lijk aan het licht. Hiervan kunnen enkele voorbeel­
den worden genoemd: 
— De buitenlandse werknemers verrichten vooral 
bepaalde soorten, vaak onaangenaam en zwaar 
werk in een aantal sectoren waaruit de binnen­
landse werknemers zich hebben teruggetrokken. 
— Op sociaal en politiek vlak ontwikkelen immi­
granten zich tot randgroepen die in een maat­
schappij moeten leven waarvan zij niet echt 
deel uitmaken. 
— De industrielanden kregen de beschikking over 
een enorm potentieel aan buitenlandse arbeids­
krachten die bereid waren onder welke omstan­
digheden dan ook te werken. Deze landen heb­
ben echter — althans in bepaalde sectoren — 
niet voldoende aandacht besteed aan de verbe­
tering van arbeidsvoorwaarden en produktivi-
teit, welke nauw verband houden met de invoe­
ring en ontwikkeling van nieuwe technologieën. 
— Een groot aantal — vooral ongeschoolde — bui­
tenlandse werknemers van middelbare leeftijd 
zit nu zonder werk en heeft nauwelijks kans op 
24. 12. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 343/29 
een nieuwe baan, terwijl ook andere werkne­
mers in dezelfde situatie dreigen te geraken. 
— Er doen zich acute huisvestingsproblemen voor 
in grote Europese steden, waar bepaalde wijken 
die door de plaatselijke bevolking zijn verlaten, 
vrijwel uitsluitend door migranten bewoond 
worden. 
— Xenofobie, racisme en onveiligheid nemen 
hand over hand toe. 
— Kinderen van de tweede generatie buitenlanders 
lopen vaak al vast in het basisonderwijs. 
— Het aantal clandestiene werknemers neemt toe. 
3. Voorstel voor een gemeenschappelijk beleid 
3.1.1. Gemeenschappelijke problemen kunnen het 
best via een gemeenschappelijke benadering worden 
opgelost. De moeilijkheden waarmee de buiten­
landse werknemers in alle Lid-Staten te maken krij­
gen en de problemen die zij opwerpen, vragen om 
een communautaire aanpak waarvan de in het 
onderhavige advies voorgestelde maatregelen een 
belangrijk onderdeel zouden moeten vormen. 
3.1.2. Vrij verkeer van migrerende werknemers uit 
de Lid-Staten van de Gemeenschap 
De toepassing van het beginsel van vrij verkeer (en 
gelijke behandeling) van werknemers binnen de 
Europese Gemeenschap, dat is neergelegd in het 
EEG-Verdrag, zou kunnen worden verbeterd door: 
— volledige toepassing van alle EG-verordeningen 
en inachtneming van de arresten van het Euro­
pees Hof van Justitie door alle Lid-Staten; 
— wederzijdse erkenning van beroepsopleidingen 
en universitaire diploma's in de gehele Gemeen­
schap; (in dit verband wijst het Comité erop dat 
het onlangs zijn instemming heeft betuigd met 
het voorstel voor een besluit van de Raad 
inzake de vergelijkbaarheid van de getuigschrif­
ten van vakbekwaamheid tussen de Lid-Staten 
van de Europese Gemeenschap ('); 
— versoepeling van de voorschriften waardoor 
werklozen langer in een andere Lid-Staat kun­
nen blijven om werk te zoeken zonder het recht 
op de normale sociale uitkeringen te verliezen; 
— toekenning van gelijke rechten aan alle werk­
loze jongeren uit de Gemeenschap die nog nooit 
gewerkt hebben; 
(') — Doe. COM: PB nr. C 264 van 4. 10. 1983, blz. 5. 
— Advies ESC: december 1983 — PB nr. C 35 van 
9. 12. 1984, blz. 12. — spoedige invoering van een Europees paspoort 
en volledige tenuitvoerlegging van de maatrege­
len betreffende het Europees rijbewijs; 
— vereenvoudiging en harmonisatie van de immi­
gratievoorschriften die voorzien moeten worden 
van voor een ieder begrijpelijke toelichtingen. 
Het Comité heeft er overigens reeds bij vroegere 
gelegenheden op gewezen dat het vrije verkeer van 
personen binnen de Gemeenschap pas dan zinvol 
wordt wanneer tegelijk een actief werkgelegenheids­
beleid wordt gevoerd dat, met behulp van het 
Sociaal Fonds, tot een betere aanpassing van de 
beroepskwalificaties van de werknemers aan de 
behoeften van de arbeidsmarkt leidt. 
3.1.3. Immigratie uit derde landen 
Gezien de werkgelegenheidssituatie in de Lid-Staten 
van de Europese Gemeenschap is het noodzakelijk 
dat de immigratie uit derde landen strikt tot gezins­
hereniging beperkt wordt. 
Daarnaast dienen onverwijld op communautair 
niveau drastische maatregelen te worden genomen 
om illegale tewerkstelling en het clandestiene ver­
keer van buitenlandse arbeidskrachten tegen te gaan 
om aldus de illegale immigratie tot staan te brengen. 
Dit probleem is reeds aan de orde gesteld in een 
recente studie van het Comité inzake „De in de 
EEG verblijvende migrerende werkneemers uit de 
ACS-landen en hun gezinnen". De Afdeling herin­
nert er in dit verband met name aan dat: 
— het richtlijnvoorstel van november 1976 — her­
zien in april 1978 — betreffende de bestrijding 
van de illegale migratie en de illegale arbeid 
door de Raad in behandeling dient te worden 
genomen; 
— het migratiebeleid van de verschillende Lid-Sta­
ten ten opzichte van derde landen daadwerke­
lijk dient te worden gecoördineerd, met het doel 
uiteindelijk tot het sluiten van overeenkomsten 
op communautair niveau te komen, waarin met 
uitzondering van het vrije verkeer van de migre­
rende werknemers binnen de Gemeenschap alle 
kwesties betreffende binnenkomst, vestiging en 
sociale zekerheid zijn geregeld. 
Automatisch komt men zo bij de noodzaak, een 
oplossing te zoeken voor de problemen die voort­
vloeien uit de overeenkomst die de EG in 1961 met 
Turkije gesloten heeft, en waarin o.m. bepaald 
wordt dat Turkse werknemers in december 1986 het 
recht op vrij verkeer verwerven. Volgens het Comité 
Nr. C 343/30 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 12. 84 
kan deze clausule in de huidige omstandigheden 
niet ten uitvoer worden gelegd, daar een en ander 
wel eens tot gevolg zou kunnen hebben dat het aan­
tal werklozen in de Gemeenschap pijlsnel stijgt en 
dat de verblijfsomstandigheden van buitenlandse 
werknemers die zich legaal in de Lid-Staten geves­
tigd hebben, verslechteren. 
Voorts moet krachtiger en doortastender worden 
opgetreden om de verschillen in economische ont­
wikkeling tussen landen en regio's, die de voor­
naamste oorzaak van illegale of gedwongen immi­
gratie vormen, te doen verdwijnen. Het Comité heeft 
in dit verband reeds verklaard dat economische 
omstandigheden geen reden voor emigratie van 
werknemers mogen zijn. Werkgelegenheid moet in 
de eerste plaats daar gecreëerd worden waar de 
werknemers wonen. De Gemeenschap zou moeten 
trachten de migratiebewegingen onder controle te 
krijgen door passende maatregelen te nemen in het 
kader van het industriebeleid, het landbouwbeleid, 
het sociale beleid en de ontwikkelingssamenwer­
king. 
Een gemeenschappelijk communautair beleid 
betreffende het verblijfsrecht voor migranten uit 
derde landen is vanzelfsprekend onontbeerlijk. Een 
dergelijk beleid zou — zoals het Comité in een van 
zijn adviezen heeft onderstreept — moeten waarbor­
gen dat alle werknemers uit derde landen die gedu­
rende een bepaalde tijd een beroepsactiviteit in de 
Gemeenschap hebben uitgeoefend en er willen blij­
ven, de mogelijkheid krijgen in het gastland te blij­
ven ('). De toekenning van het verblijfsrecht zou 
onafhankelijk van de definitieve arbeidssituatie van 
de betrokken migranten moeten zijn. Voorts zou 
meer moeten worden aangedrongen op het sluiten 
van bilaterale overeenkomsten tussen de Gemeen­
schap en de regeringen van derde landen met het 
oog op de vereenvoudiging van de procedures voor 
toekenning van een werkvergunning aan reeds 
legaal gevestigde buitenlandse werknemers. 
3.1.4. Er zou meer moeten worden gedaan om de 
specifieke problemen van grensarbeiders te onder­
kennen en op te lossen. Het Comité is verheugd 
over het besluit van de Raad betreffende het voor­
stel van de Commissie dat erop gericht is dubbele 
belastingheffing te voorkomen. Het Comité heeft 
hierop reeds verschillende malen aangedrongen (2). 
Door buitenlandse werknemers verrichte seizoenar­
beid valt in zoverre te verwerpen dat de betrokken 
(') Advies van het ESC inzake de sociale toestand in de 
Gemeenschap in 1981 (PB nr. C 252 van 27.9. 1984, 
blz. 39). 
(2) — Advies van het ESC: december 1976 (PB nr. C 56 
van 7. 3. 1977, blz. 70); 
— Advies van het ESC: oktober 1980 (PB nr. C 331 
van 17. 12. 1980, blz. 15). werknemers dikwijls het slachtoffer zijn van discri­
minatie op het vlak van de sociale zekerheid en zelfs 
van de arbeidsvoorwaarden. 
3.1.5. In de gevallen waarin de Lid-Staten van de 
Europese Gemeenschap om humanitaire redenen 
asielrecht verlenen aan vluchtelingen die in hun 
land van herkomst vanwege hun politieke, religieuze 
of filosofische denkbeelden vervolgd worden, zou 
een snellere procedure voor de erkenning van het 
statuut van politiek vluchteling moeten worden toe­
gepast, zodat de betrokkenen gemakkelijker toegang 
tot de arbeidsmarkt krijgen. 
3.2. Integratie van buitenlandse werknemers 
3.2.1. Om de integratie van de buitenlandse werk­
nemers in de maatschappij waarin zij leven en wer­
ken te bevorderen, is het in een eerste fase volstrekt 
noodzakelijk dat speciale opvangcentra voor deze 
werknemers en hun gezinsleden worden geschapen. 
Deze opvangcentra zouden o.a. tot taak moeten 
hebben: 
— de migranten een basiskennis van de taal van 
het gastland te verstrekken; 
— de buitenlandse werknemers inlichtingen te ver­
schaffen over hun rechten, het stelsel van 
sociale zekerheid, het onderwijs, de huisvestings-
mogelijkheden, enz.; 
— de buitenlanders in staat te stellen deel te 
nemen aan en zich te integreren in het sociaal-
culturele leven van het gastland, met behoud 
van hun eigen cultuur; 
— de buitenlanders te helpen bij het regelen van 
administratieve zaken. 
3.2.2. De arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden 
van de buitenlandse werknemers en hun integratie 
in de bedrijven zouden kunnen worden verbeterd 
door: 
— ratificatie door alle Lid-Staten en toepassing in 
de praktijk van de Europese conventie betref­
fende de juridische status van de migrerende 
werknemers en van de Conventies 97 en 143 
van de IAO, alsmede de zeer spoedige tenuit­
voerlegging van het sociaal actieprogramma van 
de Gemeenschap ten behoeve van migrerende 
werknemers; 
— gemakkelijkere toegang tot informatie door bij 
het ontvangstpersoneel personen van dezelfde 
etnische oorsprong als de immigranten of perso­
nen die de moedertaal van de immigranten 
spreken op te nemen; 
— maatregelen tegen discriminatie in de onderne­
mingen; 
24. 12. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 343/31 
— toekenning van volledige vakbondsrechten aan 
de buitenlandse werknemers, met inbegrip van 
actief en passief kiesrecht voor de verschillende 
organen waarin de werknemers vertegenwoor­
digd zijn; 
— betere bescherming van de grensarbeiders die 
werken voor uitzendbureaus; 
— strengere maatregelen tegen de uitbuiting van 
migrerende werknemers die illegale arbeid ver­
richten. 
3.2.3. De integratie op het vlak van de huisvesting 
zou met name voor migranten uit derde landen door 
de volgende maatregelen moeten worden vereen­
voudigd: 
— afschaffing van iedere van discriminatie bij de 
toewijzing van „subsidiewoningen" („sociale 
woningen"); 
— oprichting van een Europees Huisvestingsfonds 
(EHF) dat naar het voorbeeld van het ESF 
werkt en tot taak heeft, onder nog vast te stellen 
voorwaarden steun te verlenen voor de renova­
tie van wijken die vrijwel uitsluitend bewoond 
zijn door immigranten en echte getto's vormen. 
Daarnaast zouden in alle Lid-Staten nationale 
huisvestingsfondsen moeten worden opgericht 
die: 
a) subsidies toekenen voor werkzaamheden ter 
verbetering van individuele woningen; 
b) leningen tegen lage rente verstrekken met 
hetzelfde doel; 
c) samen met de gemeenten, de bevoegde 
ministeries en het EHF wijken laten renove­
ren waaruit de autochtone bevolking gelei­
delijk wegtrekt, waarbij ervoor moet worden 
gezorgd dat deze renovatie de oorspronke­
lijke bewoners niet doet vertrekken. 
Al deze maatregelen betreffen zowel de migrerende 
werknemers als de autochtone bevolking die onder 
dezelfde sociale omstandigheden leeft. 
3.2.4. De maatregelen ter verbetering van het oplei-
dings- en onderwijsniveau van de migrerende werk­
nemers zouden o.a. moeten bestaan uit: 
— harmonisatie van beroepsopleidingen en -kwali­
ficaties in de gehele Gemeenschap ten einde de 
tekortkomingen inzake opleiding, onderwijs en 
diploma's te verminderen. Een en ander had in 
1980 tot gevolg dat van de 25 000 arbeidsplaat­
sen die op gemeenschappelijk niveau via het 
SEDOC-systeem werden aangeboden, minder 
dan 10% kon worden bezet, ondanks het feit 
dat 18 000 personen naar dergelijke arbeids­
plaatsen solliciteerden; — bijzondere inspanningen ten behoeve van de 
aanpassing van de werknemers aan de nieuwe 
technologieën en omscholing van werknemers 
in crisissectoren; 
— kosteloze cursussen in de taal van het gastland 
die systematisch worden georganiseerd (op de 
werkplek, op avondscholen, op de televisie, 
enz.), zodat alle immigranten de voor een even­
tuele omscholing noodzakelijke kennis verwer­
ven. Het welslagen van dergelijke programma's 
hangt ook af van het specialisatieniveau van het 
onderwijzend personeel, dat niet alleen beroeps­
kwalificaties dient te hebben maar ook belang­
stelling moet hebben voor de problemen van de 
migrerende werknemers. Dit personeel zou deels 
kunnen bestaan uit immigranten die door hun 
basisopleiding onderwijsbekwaamheid bezitten. 
3.2.5. De migrantenkinderen onder de 25 jaar, die 
40 tot 50% van de gehele buitenlandse bevolking 
vormen, worden niet alleen geconfronteerd met de 
problemen waarmee alle jongeren in Europa te 
kampen hebben, maar zijn daarnaast ook nog op 
zoek naar hun eigen culturele identiteit. Zij zitten 
namelijk klem tussen de cultuur van hun ouders — 
die op school vaak geïgnoreerd en als minderwaar­
dig beschouwd wordt — en de cultuur van de maat­
schappij waarin zij leven. Deze tweestrijd kan niet 
alleen een generatieconflict teweegbrengen maar 
kan tevens tot anomie leiden. 
Ten einde de situatie van de tweede generatie 
migranten te verbeteren en te waarborgen dat zij 
gelijke kansen krijgen, dienen dringend de volgende 
maatregelen te worden genomen: 
vaststelling van de nodige maatregelen in de 
verschillende Lid-Staten met het oog op de ten­
uitvoerlegging van Richtlijn 77/486/EEG 
inzake onderwijs aan migrantenkinderen, en uit­
breiding van het toepassingsgebied ervan tot 
kinderen van migranten uit derde landen; 
— speciale voorbereiding op het schoolonderwijs 
voor jonge migranten om het aantal drop-outs 
onder deze kinderen — momenteel 100 000 per 
jaar — te verminderen; 
— speciale onderwijsprogramma's voor immigran­
ten — met o.a. opvangklassen en bijlessen — 
naar het voorbeeld van de programma's die 
reeds zijn uitgevoerd onder de auspiciën van het 
ESF en met medewerking van CEDEFOP; 
Nr. C 343/32 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 12. 84 
— afschaffing van iedere vorm van discriminatie in 
de nationale arbeidsbureaus en uitbreiding van 
het aantal met de problemen van de migranten 
vertrouwde medewerkers in deze bureaus; 
— uitbreiding van het aantal maatschappelijk wer­
kers in de openbare instellingen die door hun 
opleiding in staat zijn de immigranten nuttige 
informatie te verstrekken over hun sociale rech­
ten en de sociale zekerheid; 
— invoering van twee systemen van onderwijs in 
de moedertaal voor kinderen van de tweede 
generatie: 
1. integratie van het onderwijs in de moeder­
taal in het normale schoolprogramma; 
2. organisatie van speciale cursussen in de 
moedertaal van de migrantenkinderen naast 
de normale schoolprogramma's. 
In dit verband zou de mogelijkheid moeten worden 
overwogen, speciale cursussen in vreemde talen te 
geven die voor alle leerlingen bestemd zijn, vanzelf­
sprekend met inachtneming van de specifieke situta-
tie in iedere Lid-Staat. 
Aangezien talrijke migranten voornemens zijn defi­
nitief naar hun land van oorsprong terug te keren, 
zouden klassen moeten worden gevormd waarin 
behalve lessen in de moedertaal ook lessen worden 
gegeven die uitsluitend aan het land van herkomst 
gewijd zijn. Wanneer bovengenoemde programma's 
systematisch en naast elkaar worden uitgevoerd, kan 
de immigrant een keuze maken naar gelang hij al 
dan niet definitiefin het gastland wil blijven. 
Het Comité is niettemin van mening dat bovenge­
noemde speciale programma's in geen geval in de 
plaats mogen komen van de normale lessen in het 
gastland, maar hierin moeten worden ingepast, zon­
der dat de leerlingen hierbij overbelast worden. 
Bovendien zou het onderwijzend personeel dat deze 
speciale lessen moet gaan geven, zelfs indien het 
betaald wordt door het land van oorsprong, moeten 
afhangen van een gemengde commissie bestaande 
uit vertegenwoordigers van het land van oorsprong 
en van het gastland. Op deze manier kan worden 
voorkomen dat de lessen die door het onderwijzend 
personeel uit het land van oorsprong gegeven wor­
den, in strijd zijn met de grondwet en de democrati­
sche instanties van het gastland. 
3.2.6. Bijzondere aandacht verdienen de proble­
men van vrouwelijke immigranten die zich in het 
kader van de gezinshereniging dan wel op eigen ini­
tiatief in een Lid-Staat van de Gemeenschap geves­
tigd hebben. 
Vooral op de volgende gebieden zijn speciale maat­
regelen noodzakelijk: 
— algemene en beroepsopleiding, alsmede verwe­zenlijking van de gelijkheid van behandling in 
het beroepsleven en op de werkplek; 
— oprichting van speciale diensten voor vrouwe­
lijke immigranten in de centra voor gezinsplan­
ning; 
— stimulering van de deelneming van vrouwelijke 
immigranten aan het culturele leven. 
3.2.7. De gastlanden zouden de migranten de 
mogelijkheid moeten bieden, de culturele tradities 
uit hun land van oorsprong te beleven en in stand te 
houden. Dit mag vanzelfsprekend niet ten koste 
gaan van de pogingen die ondernomen worden om 
de immigranten met de levensomstandigheden en 
de leefwijze van het gastland vertrouwd te maken. 
Ten behoeve van wederzijds begrip dienen daar­
naast de culturele tradities van de immigranten aan 
de autochtone bevolking te worden voorgesteld 
zodat een soort uitwisseling kan plaatsvinden die 
zowel voor de migranten als voor de autochtone 
bevolking een culturele verrijking vormt. Bij de 
media kunnen radio en televisie in dit verband een 
belangrijke rol spelen door culturele programma's 
uit te zenden die zowel tot de immigranten als tot de 
autochtone bevolking gericht zijn. 
3.2.8. De communautaire voorschriften op het vlak 
van de sociale zekerheid zijn legio en ingewikkeld. 
Aangezien verschillende bilaterale overeenkomsten 
zijn gesloten tussen Lid-Staten en derde landen wor­
den de zaken voor migranten uit deze laatste landen 
nog ingewikkelder. 
In een eerste stadium zouden op communautair 
niveau maatregelen moeten worden genomen om de 
stelsels van sociale zekerheid op de volgende pun­
ten onderling aan te passen en te verbeteren: 
— betaling van gezinsbijslagen; 
— toekenning van werkloosheidsuitkeringen; 
— bepalingen betreffende pensionering en bereke­
ning van de pensioenen; 
— samenvoeging van de verzekeringsjaren in de 
Lid-Staten en in het land van oorsprong, en uit­
voer van de uitkeringen naar het land van oor­
sprong; 
— sociale zekerheid van zelfstandigen; 
— reïntegratiemogelijkheden (zie par. 3.3). 
In een tweede stadium moet bij het sluiten of her­
zien van bilaterale overeenkomsten tussen de Lid-
Staten en derde landen worden getracht, uiteindelijk 
tot een Europees model van bilaterale overeenkom­
sten op het vlak van de sociale zekerheid te komen. 
24. 12. 84 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 343/33 
Ten slotte moet het een en ander ondernomen wor­
den om nationale en lokale overheidsdiensten beter 
op de hoogte te stellen van de nationale en commu­
nautaire bepalingen betreffende de sociale zeker­
heid van migrerende werknemers. 
3.2.9. Het is buitengewoon belangrijk dat de 
immigranten politieke en burgerrechten verwerven. 
Zolang zij nl. geen democratische burgerrechten 
bezitten, is iedere verantwoordelijke deelneming en 
iedere integratie in het gastland moeilijk of zelfs 
onmogelijk. 
Om vrij te kunnen spreken in een maatschappij die 
zich democratisch noemt, mag een burger aan geen 
enkele — zij het ook potentiële — bedreiging bloot­
staan. Daarom moeten de Gemeenschap en de ver­
schillende Lid-Staten er zich in grotere mate moreel 
toe verbinden, racisme en xenofobie uit te bannen 
door een informatiecampagne met name op radio en 
televisie te voeren en een net van „klachtenbureaus" 
in de Gemeenschap op te richten. Het gaat er in de 
eerste plaats om dat de immigranten en hun gezins­
leden die zich legaal in een Lid-Staat gevestigd 
hebben, zekerheid hebben omtrent hun verblijfs­
recht. 
Voorts dient geleidelijk een uniforme procedure tot 
stand te komen waardoor de immigranten politieke 
en burgerrechten verwerven die analoog zijn aan die 
van de burgers van het gastland. Het gaat hierbij 
vooral om de volgende vragen: 
— Hoe lang moet de immigrant in het gastland 
verblijven om een permanente verblijfsvergun­
ning te krijgen? 
— Hoe lang moet de immigrant in het gastland 
verblijven om op gewestelijk en gemeentelijk 
niveau actief en passief kiesrecht te verwerven? 
— Welke criteria dienen te gelden voor naturalisa­
tie van immigranten in het gastland? 
Zou de naturalisatie van immigranten van de 
tweede generatie — die weliswaar niet verplicht kan 
worden gesteld — niet moeten worden vergemakke­
lijkt? 
Aangezien het hier een dringend probleem betreft, is 
het Comité in het licht van de juridische studies ter 
zake en de talrijke over dat onderwerp gehouden 
bijeenkomsten van mening dat de Lid-Staten, met 
het oog op een eventuele harmonisatie van deze 
materie op communautair niveau, voorgesteld zou 
kunnen worden, dergelijke rechten na vijfjaar toe te 
kennen. 
Een eerste stap in deze richting zou kunnen worden 
gedaan door aan te bevelen dat in iedere Lid-Staat aan migranten uit andere Lid-Staten van de 
Gemeenschap stemrecht wordt verleend, zodat 
iedere Europese burger te beginnen bij gemeente­
lijke verkiezingen geleidelijk volledig stemrecht 
krijgt. 
In het bijzonder geval van de Europese verkiezingen 
kunnen de Lid-Staten overeenkomen dat migranten 
uit de Gemeenschap bij de verkiezingen voor het 
Europees Parlement kunnen stemmen in het land 
waarin zij leven. 
3.3. Reïn tegratiemogelijkheden 
Ieder beleid dat gericht is op terugkeer van migran­
ten naar hun land van oorsprong en reïntegratie 
aldaar moet gebaseerd zijn op het vrijwilligheids-
principe. Het is daarom volstrekt ontoelaatbaar dat 
in welke vorm dan ook druk op de immigranten 
wordt uitgeoefend. 
Bovendien moet de immigrant, alvorens een derge­
lijke keuze te maken, over volledige en juiste infor­
matie beschikken ten einde de gevolgen van zijn 
beslissing te kunnen beoordelen. 
Een beleid dat gericht is op reïntegratie van de 
migerende werknemers dient de volgende basisele­
menten te omvatten: 
— samenwerking tussen de betrokken landen op 
bilaterale of multilaterale basis; 
— afspraken over de erkenning van de diploma's 
met derde landen; 
— communautaire maatregelen, b.v. in de vorm 
van financiële steun ten behoeve van de voorbe­
reiding op de terugkeer; 
— programma's voor ontwikkelingssamenwerking 
die werkgelegenheid scheppende investeringen 
in de landen van oorsprong van de immigranten 
omvatten; 
— technische en economische steun aan groepen 
immigranten die in hun land van oorsprong 
bedrijven of coöperaties willen oprichten; 
— organisatie en uitvoering van beroepsoplei­
dingsprogramma's in het gastland die afgestemd 
zijn op de sociaal-economische behoeften van 
de landen van oorsprong van de immigranten 
en in samenwerking met de immigranten wor­
den opgezet; 
— behoud en overdracht van verworven rechten op 
het vlak van de sociale zekerheid; 
— recht op terugkeer naar het gastland gedurende 
het jaar dat volgt op de terugkeer naar het land 
van oorsprong. 
Het Comité is ten slotte van mening dat geen enkel 
reïntegratiebeleid volledig kan slagen zolang de 
Nr. C 343/34 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 24. 12. 84 
kloof tussen de industrielanden en de landen van 
oorsprong van de immigranten niet kleiner wordt. 
Op communautair niveau dient een reïntegratiebe-
leid vergezeld te gaan van een samenhangend regio-
Gedaan te Brussel, 25 oktober 1984. 
1. Algemene opmerkingen 
1.1. Onder voorbehoud van de volgende opmer­
kingen stemt het Comité in met beide richtlijnvoor­
stellen van de Commissie inzake de bescherming 
van de consument op het terrein van de prijsaandui­
ding van levensmiddelen en non-food-produkten. 
1.2. Het Comité stelt vast dat de Commissie aldus 
voorstelt, de in het eerste en tweede programma 
voor een beleid tot bescherming en voorlichting van 
de consument geformuleerde beginselen in praktijk 
te brengen. 
(') PBnr. C 8 van 13. 1. 1984. 
(2) PB nr. C 53 van 24. 2. 1984. naai beleid waarvoor veel meer middelen beschik­
baar moeten worden gesteld ten einde een even­
wicht tussen de verschillende regio's van de 
Gemeenschap tot stand te brengen. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
G. MUHR 
1.3. Ook het Comité acht het een goede zaak dat er 
op dit gebied voorschriften komen om: 
— de consument de mogelijkheid te geven zijn 
keuze mede aan de hand van een prijs-hoeveel-
heidsvergelijking te bepalen en hem aldus een 
betere bescherming te bieden; 
— de markt doorzichtiger te maken. 
1.4. Wat dit betreft, blijft het Comité dus bij zijn in 
1978 uitgebrachte advies inzake de bescherming van 
de consument op het gebied van de prijsaanduiding 
van levensmiddelen; het Comité heeft de Commis­
sie destijds verzocht, zo spoedig mogelijk de nodige 
voorbereidingen te treffen om een prijsaanduiding Advies van het Economisch en Sociaal Comité inzake het 
— voorstel voor een richtlijn van de Raad inzake de bescherming van de consument op 
het gebied van de prijsaanduiding van niet voor de voeding bestemde produkten (!) 
en het 
— voorstel voor een richtlijn van de Raad tot wijziging van Richtlijn 79/85 l/EEG 
inzake de bescherming van de consument op het gebied van de prijsaanduiding van 
levensmiddelen (2) 
(84/C 343/08) 
Op respectievelijk 17 januari en 10 februari 1984 heeft de Raad van de Europese 
Gemeenschappen besloten, overeenkomstig artikel 100 van het Verdrag tot oprichting 
van de Europese Gemeenschap, het Economisch en Sociaal Comité om advies te vra­
gen inzake het voorstel voor een richtlijn van de Raad inzake de bescherming van de 
consument op het gebied van de prijsaanduiding van niet voor de voeding bestemde 
produkten en het voorstel voor een richtlijn van de Raad tot wijziging van Richtlijn 
79/851/EEG inzake de bescherming van de consument op het gebied van de prijsaan­
duiding van levensmiddelen. 
De Afdeling voor milieu, volksgezondheid en consumptie, die met de voorbereiding 
van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar op het rapport van de 
heer Ramaekers gebaseerde advies op 2 oktober 1984 goedgekeurd. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 220e zitting (vergadering van 
25 oktober 1984) het volgend advies uitgebracht, dat met 60 stemmen vóór en 2 stem­
men tegen, bij 13 onthoudingen is goedgekeurd: