28. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 53/1 
II 
(Voorbereidende besluiten) 
COMMISSIE 
Voorstel voor een beschikking van de Raad tot goedkeuring van het jaarverslag 1990—1991 over de 
economische toestand in de Gemeenschap en vaststelling van de richtsnoeren voor de in de 
Gemeenschap in 1991 te volgen economische politiek 
CC>M(90) 613 def. 
(91/C 53/01) 
DE RAAD VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN, 
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap, 
Gelet op Beschikking 90/141/EEG van de Raad van 12 maart 1990 inzake de totstandbrenging van 
een geleidelijke convergentie van het economische beleid en de economische resultaten gedurende de 
eerste fase van de Economische en Monetaire Unie (1), inzonderheid op artikel 4, 
Gezien het voorstel van de Commissie, 
Gezien het advies van het Europese Parlement, 
Gezien het advies van het Economisch en Sociaal Comité, 
HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING VASTGESTELD: 
Artikel 1 
Het aan deze beschikking gehechte jaarverslag 1990—1991 over de economische toestand in de 
Gemeenschap wordt goedgekeurd en de door de Gemeenschap in 1991 te volgen richtsnoeren voor de 
economische politiek die in dit verslag zijn opgenomen, worden vastgesteld. 
Artikel 2 
Deze beschikking is gericht tot de Lid-Staten. 
(') PB nr. L 78 van 24. 3. 1990, blz. 23. 
Nr. C 53/2 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 28. 2. 91 
ECONOMISCH JAARVERSLAG 1990—1991 
DE EUROPESE GEMEENSCHAP IN DE JAREN NEGENTIG: 
OP WEG NAAR DE ECONOMISCHE EN MONETAIRE UNIE 
INHOUD 
Bladzijde 
Inleiding 3 
I. SOMBERE VOORUITZICHTEN OP KORTE TERMIJN 4 
A. Communautaire groei loopt terug in 1990 5 
1. Groei vertraagt in de meeste landen 5 
2. Maar sterke Duitse expansie houdt aan 6 
B. Ongunstig internationaal klimaat i 7 
1. Economische gevolgen van de olieprijsstijging 7 
2. Langzame groei in de Verenigde Staten en sterke maar vertraagde groei in Japan 10 
3. Wereldhandel neemt minder snel toe 10 
C. Vooruitzichten voor 1991 en 1992 11 
II. OPGAVEN VOOR HET ECONOMISCHE BELEID IN DE EERSTE FASE VAN DE EMU 11 
A. Handhaving van stabiliteit en een groeiklimaat 12 
1. Inflatiespiraal vermijden 12 
2. De fundamentele voorwaarden voor een aanhoudende en werkgelegenheidsintensieve groei 
verzekeren :••••' 14 
B. De ontwikkeling van het potentieel van de gemeenschap 15 
1. Voltooiing van de interne markt 15 
2. De economische en sociale samenhang verbeteren 16 
3. Structurele aanpassing en arbeidsmarktflexibiliteit 16 
4. De uitdagingen op het gebied van het milieubeleid 17 
C. Beleid tot versterking van de convergentie 18 
1. Convergentie van prijzen en kosten 18 
2. Convergentie van het begrotingsbeleid 20 
3. Convergentie van de lopende rekeningen 22 
28. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen , Nr. C 53/3 
DE EUROPESE GEMEENSCHAP IN DE JAREN NEGENTIG: 
OP WEG NAAR DE ECONOMISCHE EN MONETAIRE UNIE 
INLEIDING 
De Gemeenschap ging op 1 juli 1990 de eerste fase van de 
Economische en Monetaire Unie (EMU) in. Het welslagen 
van de eerste fase zal van cruciaal belang zijn voor de 
totstandbrenging van de EMU. Om van de eerste fase een 
succes te maken ondanks de minder gunstige korte-termijn-
vooruitzichten voor de communautaire economie, is een 
sterkere coördinatie van het beleid gericht op duurzame groei 
en een grotere nominale en reële convergentie vereist. Gezien 
de belangrijke aanpassingen die nodig zijn om de convergen­
tie op een optimaal niveau te brengen, moet dit proces reeds 
nu worden versterkt. 
Aan het begin van de jaren negentig verkeert de economie van 
de Gemeenschap in een tweeslachtige situatie. Enerzijds 
wordt het economische klimaat in de wereld duidelijk 
slechter en staan de Verenigde Staten en het Verenigd 
Koninkrijk zelfs voor een recessie. De Golfcrisis heeft tot de 
onzekerheid en de inflatie bijgedragen en de groei en de 
investeringen nemen minder snel toe in vele landen, vooral 
daar waar de inflatie niet voldoende onder controle was. De 
wereldhandel breidt zich minder uit en de sterk dalende 
dollar vermindert het concurrentievermogen van de commu­
nautaire industrie. Hoewel de minder gunstige groeivooruit-
zichten de daling van de werkloosheid tijdelijk tot stilstand 
kunnen brengen, kan de Gemeenschap anderzijds veel meer 
vertrouwen in de onderliggende kracht van haar economie 
hebben. Ondanks de dreigende vertraging van de groei 
blijven de vooruitzichten op middellange termijn veelbelo­
vend. De fundamentele groeibepalende factoren hebben een 
belangrijke verbetering te zien gegeven en het vooruitzicht 
van een vroegtijdige voltooiing van de interne markt heeft 
voor extra dynamiek gezorgd. 
In de mededinging op mondiaal niveau ondervindt de 
Gemeenschap nog hinder van de versnippering van haar 
markten. Om haar economische toekomst te verzekeren 
heeft de Gemeenschap een programma voor de totstandbren­
ging van een markt van continentale dimensies op touw 
gezet. Dat programma levert reeds een belangrijke bijdrage 
tot de communautaire groeivooruitzichten en als in de nabije 
toekomst de voltooide interne markt wordt voorzien van een 
gemeenschappelijke munt zal dit de positieve stemming bij de 
ondernemers nog verder bevorderen. Er zijn grote verwach­
tingen gewekt en die mogen niet de bodem worden inge­
slagen. De Lid-Staten moeten haast maken met de uitvoering 
van de voorstellen van het Witboek om de termijn van 
1 januari 1993 te halen. Vooral de verkleining van de 
verschillen op het gebied van de indirecte belastingen is 
belangrijk voor een geslaagde afschaffing van de grenscon­
troles. 
De tweede factor die tot de groeivooruitzichten op middel­
lange termijn bijdraagt, is de versnelling van het inhaalproces 
in de minder begunstigde landen en regio's. De laatste jaren 
lag de groei in die landen en gebieden, vooral in Spanje, 
Ierland en Portugal, boven het gemiddelde en dit heeft het groeipotentieel van de Gemeenschap als geheel belangrijk 
verhoogd. Gezien de omvang van de bestaande kloof vergt 
het inhaalproces voortdurende inspanningen op lange ter­
mijn. Ondanks de recente verbetering van het structuurbe­
leid, de verdubbeling van de Structuurfondsen en de gelijk­
tijdige versterking van de financiële instrumenten zullen de 
betrokken landen zelf de hoofdverantwoordelijkheid voor 
hun eigen ontwikkeling blijven dragen. Om zich met succes 
van deze verantwoordelijkheid te kwijten, moeten zij een 
zodanig economisch en sociaal beleid voeren dat de grond­
slag voor een sterke en duurzame groei van het reële BBP 
wórdt gelegd zonder inflatie of onhoudbare interne en 
externe onevenwichtigheden. 
Een uiterst belangrijke macro-economische voorwaarde 
voor het welslagen van het inhaalproces en het programma 
betreffende de interne markt is de consolidatie. — en 
vervolgens de versnelling zonder inflatie — van dejgroei in de 
meer geavanceerde economieën. In dit opzicht is een gedegen 
consensus over de economische politiek van de Gemeenschap 
bereikt: centraal staat een van de aanbodzijde uitgaande 
verdere wederopleving van de communautaire groei in 
combinatie met prijsstabiliteit. Dit moet worden bereikt door 
een stringent monetair beleid, geleidelijke consolidatie van de 
openbare financiën, verhoogde flexibiliteit van het aanbod, 
matiging van de reële lonen en versterkte coördinatie van het 
beleid in het kader van het multilaterale toezicht van de eerste 
fase van de EMU. 
Tenslotte heeft de recente ontspanning tussen Oost en West 
belangrijke gevolgen voor het groeiklimaat op middellange 
termijn. Gezien het voornemen om de landen met staatshan-
del weer in de internationale arbeidsverdeling op te nemen, 
hebben de betrekkingen met deze landen thans een beslissend 
keerpunt bereikt. Hoewel de verandering van de Midden- en 
Oosteuropese geleide economieën in markteconomieën in de 
nabije toekomst zal bijdragen tot de ontwrichtende factoren 
waardoor de handels vooruitzichten op korte termijn slechter 
worden, dient niet uit het oog te worden verloren dat 
Midden- en Oost-Europa op langere termijn een potentiële 
markt van meer dan 400 miljoen consumenten vlak naast de 
Gemeenschap oplevert. Daardoor heeft de Gemeenschap er 
alle belang bij deze landen te helpen, maar wordt ook de 
mondiale behoefte aan besparingen groter. 
De Duitse vereniging is het belangrijkste onmiddellijke effect 
van de liberalisatie van Midden- en Oost-Europa. Deze is 
zeer snel tot stand gekomen en is van groot direct belang voor 
de Gemeenschap. Dit zal gepaard gaan met een versterking 
van de Duitse groei, waarbij het overschot op de lopende 
rekening van de betalingsbalans kleiner zal worden — en 
misschien zelfs zal verdwijnen —en Oost-Duitsland zal 
worden veranderd in een markteconomie. Dit zal de kapi-
taalschaarste in Europa accentueren, zodat de gehele 
Gemeenschap zich zal moeten inspannen om het communau­
taire besparingstekort kleiner te maken. Vergroting van de 
overheidsbesparingen is de eenvoudigste methode om dit te 
bereiken. 
Nr. C 53/4 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 28. 2. 91 
Nu het de communautaire economie beter vergaat en de 
fundamentele voorwaarden voor de groei riog steeds aanwe­
zig zijn, is het niet zeer waarschijnlijk dat de onderliggende 
groeitrend in de Gemeenschap abrupt tot stilstand zal 
komen. Het is waar dat er negatieve factoren in de wereld­
economie worden waargenomen: in de Verenigde Staten gaat 
het vrij slecht en de recente, weliswaar beperkte olieprijsstij­
ging zal de toeneming van de bedrijvigheid verder afremmen. 
De dalende Amerikaanse dollar maakt de door de olieprijzen 
veroorzaakte inflatie in de Gemeenschap minder ernstig en 
mits in reactie op de stijging van de olieprijzen een zodanig 
beleid wordt gevoerd dat een loon- en prijsspiraal wordt 
voorkomen, behoeft ook niet te worden verwacht dat een 
minder snelle toeneming van de wereldhandel in combinatie 
met een recessie in de Verenigde Staten het vertrouwen van de 
particuliere sector al te zeer zal ondermijnen. Ondanks de 
vertraging van de groei in heel wat Lid-Staten zullen de in 
wezen gezonde communautaire economie en de van de 
Duitse vereniging uitgaande impuls er waarschijnlijk voor 
zorgen dat de communautaire groei op middellange termijn 
zal aanhouden. Hetzelfde lijkt het geval te zijn'voor Japan en 
het zuidelijk deel van de Stille Oceaan, waar de groeivoor-
uitzichten ruimschoots bevredigend blijven. Een positief 
resultaat van de Uruguay-Ronde is essentieel voor een 
hervatting van de groei van de wereldhandel. De Gemeen­
schap heeft als het grootste handelsblok in de wereld een 
natuurlijk belang bij het welslagen van deze onderhande­
lingen. 
Op het eerste gezicht zou men kunnen vrezen dat de 
Golfcrisis het zojuist geschetste beeld ingrijpend zou kunnen 
veranderen en verdere voortgang op de weg naar de EMU in 
gevaar zou kunnen brengen. De twee vorige oliecrisissen 
hebben de convergentie in de Gemeenschap inderdaad 
ernstig geschaad. Ditmaal echter zijn de economische 
omstandigheden gunstiger. In 1973 werd de olie viermaal 
zo duur en in 1979 driemaal zo duur. Onder de huidige omstandigheden kan worden gehoopt dat de omvang van de 
prijsstijging veel geringer zal zijn. Voorts is de afhankelijk­
heid van olie in de produktieve sector sedert het einde van de 
jaren zeventig met ongeveer een derde gedaald, ofschoon zich 
nog grote verschillen tussen de Lid-Staten voordoen. De 
verhoging van de olierekening is bijzonder groot voor 
Portugal, Griekenland en Spanje. Voorts is de algemene 
situatie van onze economieën sterk verbeterd. Tenslotte zijn 
met de eerste fase van de EMU procedures voor een betere 
beleidscoördinatie voorhanden en hiervan dient volledig 
gebruik te worden gemaakt. 
Op wat kortere termijn is het van het grootste belang dat bij 
de reactie op de nieuwe olieprijsstijging niet dezelfde fouten 
als in het verleden worden gemaakt. Toen werd op de 
oliecrisissen gereageerd met zeer uiteenlopende, maar over 
het geheel genomen onvoldoende restrictieve beleidsmaatre­
gelen en houdingen, waardoor pogingen om ondanks de 
door de olieprijzen veroorzaakte verslechtering van de 
ruilvoet hoge reële loonstijgingen in stand te houden, in de 
hand werden gewerkt. In laatste instantie leidde dit tot een 
hevigere strijd om de inkomensverdeling, die de voornaamste 
oorzaak van de zwakke communautaire groei en de toene­
mende divergentie van de jaren zeventig was. Om een 
herhaling van dergelijke fouten te voorkomen, dient het 
monetaire beleid, zo nodig in nog sterkere mate dan thans het 
geval is, gericht te blijven op inflatiebestrijding: er mag geen 
twijfel bestaan over de voornemens van de autoriteiten om de 
inflatie geen kans te geven. Het budgettaire beleid moet 
gericht blijven op begrotingsconsolidatie op middellange 
termijn; er mag niet getracht worden het onvermijdelijke 
inkomensverlies ten gevolge van de oliecrisis te compenseren. 
Een dergelijke beleidskoers is ook van belang voor een 
geslaagde overgang naar de tweede fase van de EMU op 
1 januari 1994 en uiteindelijk om het tot stand brengen van 
de Economische en Monetaire Unie een realistische doelstel­
ling te maken. 
I. SOMBERE VOORUITZICHTEN OP KORTE TERMIJN 
Na verscheidene jaren van sterke expansie met toenemende investeringen, snelle werkgelegenheids-
schepping en verbeterde convergentie zijn de vooruitzichten öp korte termijn voor de communautaire 
economie in 1990 minder gunstig geworden. Dit is deels toe te schrijven aan interne factoren; het effect 
daarvan is echter belangrijk versterkt door externe gebeurtenissen zoals de stijging van de olieprijzen, 
de waardevermindering van de dollar en de vertraging van de groei in de Verenigde Staten en in de 
wereldhandel. 
In 1991 staat de Gemeenschap een verdere vertraging van de groei en van de ontwikkeling van de 
werkgelegenheid en een snellere toeneming van de inflatie van de consumptieprijzen te wachten. De 
mate en de duur van de groeivertraging en de inflatieversnelling zullen sterk afhangen van het gevoerde 
beleid. Als er een goed beleid wordt gevoerd, waarvoor de eerste fase van de EMU het noodzakelijke 
disciplinaire kader kan verschaffen, kan de Gemeenschap wellicht reeds voor 1992 een krachtiger 
groei met minder inflatie tegemoet zien. 
28. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 53/5 
A. Communautaire groei loopt terug in 1990 
Reeds vóór de Golfcrisis was er een afkoeling in de communautaire groei. De reële groei zou naar 
verwachting dalen van 3,8% in 1988 tot 3,3% in 1989 en 2,9% in 1990. Dit kwam vooral door 
tegenvallende resultaten in het Verenigd Koninkrijk, maar ook in Frankrijk, Italië en Spanje was de 
groei minder geworden. Deze vertraging werd slechts gedeeltelijk gecompenseerd door de sterkere 
Duitse expansie ten gevolge van de vereniging en de belastinghervorming (zie het kader over de 
bijzondere behandeling van Duitsland), die een positief effect op de Benelux-landen en Denemarken 
had. 
TABEL 1 
De economie van de Gemeenschap op de drempel van het nieuwe decennium 
(jaarlijkse procentuele mutaties) 
1982—1985 1986—1987 1988—1990 1989 1990 1991 (') 
Reëel BBP + 1,8 + 2,7 + 3,3 + 3,3 + 2,9 + 2,2 
Werkgelegenheid -0,2 + 1,0 + 1,5 + 1,6 + 1,7 . +0,6 
Inflatie (2) + 8,1 + 3,6 + 4,6 + 4,9 + 5,1 + 5,3 
Investeringen + 0,4 + 4,6 + 6,5 . +6,5 + 4,4 + 2,9 
waarvah uitrusting + 3,2 + 5,9 + 8,9 + 8,9 + 5,1 + 3,7 
Reële loonkosten per eenheid -1,3 -0,6 -0,5 -0,8 + 0,4 -0,2 
(') Ramingen. 
(2) Prijsindexcijfer van de particuliere consumptie. 
De totale werkgelegenheid bleef in hoog tempo toenemen, maar de inflatie verergerde overal in de 
Gemeenschap. Dit hield verband met de snel stijgende lonen per werknemer, die naar verwachting met 
7,5 % nominaal en met meer dan 2 % reëel zullen stijgen, een van de hoogste percentages sedert het 
einde van de jaren zeventig, waarmee een einde komt aan de voortdurende verbetering van de 
rentabiliteit sedert 1981. In de tweede helft van het jaar werd de inflatie extra in de hand gewerkt door 
de stijging van de olieprijzen. 
1. Groei vertraagt in de meeste landen 
De vertraging in de grotere landen van de Gemeenschap (met uitzondering van Duitsland) werd 
vooral veroorzaakt door de export en de bruto-investeringen in vaste activa, waarbij eerstge­
noemde factor een minder levendige wereldhandel weerspiegelde. Tegelijkertijd echter zijn de 
loonkosten in deze landen de laatste twee jaar relatief snel gestegen. Door de levendige vraag 
konden de stijgende kosten tot nog toe tot uiting komen in hogere prijzen, die wellicht de 
exportresultaten en de investeringen hebben ondermijnd. De verkrapping van het monetaire 
beleid en de daaruit voortvloeiende hogere reële rentetarieven hebben ook gevolgen gehad voor de 
investeringen, vooral voor de bouw. 
Nr. C 53/6 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 28. 2. 91 
STATISTISCHE PROBLEMEN VOOR DUITSLAND 
Alle gegevens in dit economisch jaarverslag hebben betrekking op de Bondsrepubliek 
Duitsland van vóór de Duitse vereniging. Wegens ernstige statistische problemen is het nog 
onmogelijk betrouwbare gegevens voor de nieuwe Duitse Staat te verstrekken. 
Deze statistische problemen zijn van velerlei aard. In de grond hebben zij hun oorsprong in 
het feit dat de voormalige DDR een centraal geleide economie was. De statistische begrippen 
die daar en in andere centraal geleide economieën werden gebruikt, weken sterk af van de 
standaard Europese nationale rekeningen. Het begrip netto materieel produkt (NMP) sluit, 
anders dan het gebruikelijke bruto binnenlands produkt (BBP), alle „immateriële" diensten 
(gezondheidszorg, onderwijs, financiële diensten) uit. Bovendien hebben de in de oude 
DDR-statistieken vermelde waarden weinig economische betekenis aangezien de gehele 
prijsstructuur vervormd was. Zo bestond er nauwelijks een verband tussen de prijzen en de 
relatieve schaarste van goederen. Het toekennen van echte prijzen aan de materiële 
hoeveelheden geproduceerde goederen is ook moeilijk, aangezien de meeste goederen niet 
zouden hebben voldaan aan de normen van de westerse markt zodat het bijna onmogelijk 
wordt een realistische prijs te schatten. 
Onder deze omstandigheden is het zeer moeilijk en weinig zinvol om thans het niveau van het 
BBP in het Oost-Duitsland van vóór de vereniging te schatten. Nieuwe, met die van de andere 
communautaire economieën vergelijkbare statistieken worden thans opgezet, maar dit vergt 
tijd. Intussen kan alleen gebruik worden gemaakt van zeer tentatieve schattingen voor de 
economische kerngegevens en deze moeten met de nodige voorzichtigheid worden behan­
deld. 
Verwacht wordt dat de Oostduitse economie een drastisch aanpassingsproces zal doorma­
ken. De industriële produktie is sterk gedaald, vooral in de tweede helft van 1990, doordat de 
produktie van niet concurrentiële goederen wordt stopgezet. Het reële bruto binnenlands 
produkt kan belangrijk teruglopen. De vermindering van de bedrijvigheid zal vermoedelijk in 
de eerste helft van 1991 haar dieptepunt bereiken, waarna een herstel wordt verwacht. Dit 
herstel zal zich voortzetten in 1992, in welk jaar de groei van het BBP voor heel Duitsland 
hoger zou kunnen zijn dan de groei voor de voormalige Bondsrepubliek. Indien dergelijke 
tentatieve schattingen voor Oost-Duitsland in de ramingen voor de Gemeenschap als geheel 
worden opgenomen, zou de groei van het communautaire BBP in 1990 en 1991 iets lager zijn 
en in 1992 iets hoger . 
De werkloosheid zal naar verwachting in 1991 en 1992 in Oost-Duitsland oplopen tot 
1,5 miljoen. Het aantal personen dat gedwongen korter werkt, zou in 1991 2 miljoen kunnen 
bedragen en in 1992 ongeveer 1,5 miljoen. De werkloosheid voor heel Duitsland (het aantal 
werklozen als percentage van de burgerlijke beroepsbevolking) kan in 1991 8,7 % en in 1992 
8,9% bedragen, exclusief de werknemers die gedwongen korter werken. Ter vergelijking: 
voor de voormalige Bondsrepubliek wordt een werkloosheid van 6,3 % in 1991 en 6,5 % in 
1992 verwacht. De opneming van Oost-Duitsland in de werkloosheidscijfers van de 
Gemeenschap doet de communautaire werkloosheid zowel in 1991 als in 1992 met ongeveer 
1,5 procentpunten stijgen. 
Ondanks de vermindering van de bedrijvigheid en de appreciatie van de valuta's van deze landen 
nam de inflatie, gemeten naar het prijsindexcijfer van het particuliere verbruik, in 1990 iets toe. In 
Frankrijk, Italië en Spanje was de stijging slechts gering (minder dan V4 procentpunt), maar in 
Italië en Spanje was de inflatie nog bijna het dubbele van die in Frankrijk, en de prijzen stegen nog 
veel meer in het Verenigd Koninkrijk (met 3/4 procentpunt). Niettemin is het in al die landen 
noodzakelijk de groeibepalende factoren verder te verbeteren, de inflatie te beteugelen en vooral 
de loonontwikkelingen in de hand te houden nu de produktiviteit minder snel toeneemt. 
2. Maar sterke Duitse expansie houdt aan 
De Duitse vereniging leidt anderzijds tot een versterking van de Duitse groei, die gepaard gaat met 
belangrijke veranderingen in de begrotingssituatie en de betalingsbalans. Terwijl voor de periode 
tussen 1989 en 1991 voor Duitsland als geheel een budgettaire expansie van ongeveer 5 % van het 
BNP wordt verwacht, zal het betalingsbalansoverschot in diezelfde periode vrijwel verdwijnen. 
28. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 53/7 
De belangrijke lopende en kapitaaloverdrachten van West-Duitsland naar de vijf nieuwe 
deelstaten zijn deels omgezet in vraag naar nieuwe invoer in deze deelstaten, hetgeen weer heeft 
geleid tot een sterke groei van de Westduitse uitvoer. Deze door externe factoren veroorzaakte 
toeneming van de Westduitse finale vraag heeft dan weer geleid tot een sterk gestegen invoer uit de 
rest van de wereld. 
Tegelijkertijd werd het particuliere verbruik bevorderd door belastingverlagingen ter waarde van 
ongeveer 1 % van het BBP, immigratie op grote schaal uit het Oosten en de toeneming van de 
werkgelegenheid. Deze positieve elementen in de binnenlandse vraag maakten een sterke stijging 
van de investeringen, vooral in uitrusting, mogelijk. Het wegstromen van kapitaal uit Duitsland 
naar de rest van de wereld zal waarschijnlijk minder worden ten gevolge van de verdwijning van 
het overschot op de lopende rekening van de betalingsbalans. Dit wordt echter gecompenseerd 
door de sterk toegenomen invoer uit de partnerlanden, waardoor de vraag in deze landen wordt 
ges.timuleerd. 
Vooral de Beneiux-landen hebben geprofiteerd van de expansie in Duitsland en blijven gunstige 
groeipercentages, ondersteund door krachtige investeringsresultaten, registreren. Maar ocfk in 
deze landen is de inflatie toegenomen, voornamelijk onder invloed, van de loonontwikke­
lingen. 
B. Ongunstig internationaal klimaat 
Sedert medio 1990 werden de vooruitzichten voor de Gemeenschap overschaduwd door ontwikke­
lingen buiten de Gemeenschap: de Golfcrisis en de vertraging van de groei in de Verenigde Staten en in 
de wereldhandel. Hoewel deze ontwikkelingen niet noodzakelijk een blijvende invloed op de 
economische toestand in de Gemeenschap zullen hebben, schaden zij op korte termijn de stabiliteit en 
de groeivooruitzichten. 
1. Economische gevolgen van de olieprijsstijging 
De Golfcrisis leidde tot een onmiddellijke daling van het mondiale olieaanbod met ongeveer 7 %, 
die sedertdien werd gecompenseerd door verhoogde leveringen uit andere landen. De onzekerheid 
over de toekomstige voorziening leidde tot een sterke stijging van de olieprijzen van 21 dollar per 
vat eind juli tot ongeveer 35 dollar per vat eind oktober. Gedurende die periode waren de prijzen 
zeer wisselend en op een bepaald moment liepen zij zelfs op tot meer dan 40 dollar per vat. 
Grafiek 1 
Prijzen van de ingevoerde olie, EUR-12 
50 
US-dollar; ecu 
40-
20-30-
10-
0 H i i i i I i i i i I i i—rn—I—i—i—i—i—I—i—i—i—i—I—i—i—i—i—|— 
1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 
Nr. C 53/8 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 28. 2. 91 
Voor de olie-invoerende landen waren de prijsverhogingen tot dusverre relatief minder ingrij­
pend dan bij de vorige oliecrisissen van 1973 en 1979 (grafiek 1). Üitgaande van de gemiddelde 
prijs voor de periode september—oktober bedraagt de prijsverhoging in dollar ongeveer 60 % in 
vergelijking met ongeveer^300% in 1973 en 200% in 1979/1980. 
TABEL 2 
Gevolgen van een stijging van de wereldmarktprijs voor olie tot 25 dollar per vat 
(afwijkingen van de basisraming, in %) 
1990 1991 
Industrielanden: 
— reëel BBP -0,2 -0,5 
— inflatie + 0,3 + 0,5. 
Gemeenschap: 
— reëel BBP -0,2 -0,5 
— inflatie + 0,3 + 0,5 
Reëel BBP van niet-olieproducerende ontwikkelingslanden: 
— exporteurs van grondstoffen -0,4 -0,9 
— exporteurs van industrieprodukten -0,2 -0,4 
— exporteurs van brandstoffen + 2,0 + 4,5 
De verhoging van de olieprijzen brengt een belangrijke inkomensoverdracht van de olie-invoe­
rende naar de olie-uitvoerende landen met zich. De hogere olieprijzen zullen de binnenlandse 
prijken doen stijgen en de binnenlandse vraag en produktie doen dalen. Bij een ongewijzigd 
monetair beleid zouden zij ook leiden,tot een stijging van de nominale rentetarieven. Bovendien 
brengt de wisselvalligheid van de olieprijzen een belangrijke dosis onzekerheid in de economie, 
waardoor de verwachtingen negatief kunnen worden beïnvloed. 
Simulaties op basis van een werkhypothese van een gemiddelde olieprijs van 25 dollar per vat in 
1991 laten de volgende effecten verwachten (tgbel2): de groei van het reële BBP zou in 1991 in de 
industrielanden en in de Gemeenschap 0,5 procentpunten lager zijn dan de basisraming, die 
uitging van een olieprijs van 17,8 dollar per vat en een reële groei van ongeveer 3%. 
De olie-invoerende ontwikkelingslanden zouden echter zwaarder worden getroffen: de groei van 
de grondstoffenexporterende landen zou 0,9 procentpunten lager dan de basisraming zijn, terwijl 
die van de industrieproduktenurtvoerende landen ongeveer 0,4 procentpunten lager zou zijn. De 
inflatie zou in de industrielanden en in de Gemeenschap 0,5 procentpunten hoger zijn. 
Als de olieprijzen echter in 1991 het gehele jaar op het gemiddelde niveau van september en 
oktober 1990 (ongeveer 35 dollar per vat) zouden blijven, zouden de bovengenoemde effecten 
tweemaal zo hoog kunnen zijn. Voor de technische hypothese in de ramingen van de 
Gemeenschap wordt uitgegaan van een tussenweg: de olieprijs zou in de eerste helft van 1991 
ongeveer op dat niveau blijven, maar dalen tot gemiddeld ongeveer 25 dollar per vat in de tweede 
helft van het jaar. 
De Midden- en Oosteuropese landen ondergaan een drievoudige schok. De preferentiële 
regelingen met de Sowjetunie voor de levering van aardolieprodukten onder de marktprijzen 
lopen eind 1990 af. De prijsaanpassing in deze landen zal aanzienlijk zijn, doordat het verlies van 
de preferentiële regelingen samengaat met de Golfcrisis. Deze elementen en het verlies van de 
vroegere DDR als handelspartner zullen bijdragen tot de economische ontwrichting ten gevolge 
van de ontbinding van de centrale planning. 
Voor de Gemeenschap zullen de gevolgen van de Golfcrisis minder ingrijpend zijn dan na de eerste 
en de tweede olieprijsschok. 
— Ten eerste heeft de ontwikkeling van de wisselkoers tussen de dollar en de ecu in feite geleid tot 
een spreiding van de veronderstelde prijsstijging over drie jaar (tabel 3). 
28. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 53/9 
TABEL 3 
Olieprijs 
1988 1989 1990 1991 (>) 
Niveau Niveau Mutatie 
(%) Niveau • Mutatie 
(%) Niveau Mutatie 
(%) 
Dollar per vat 
Dollar/ecu 
Ecu per vat 14,9 
0,847 
12,6 17,7 
0,907 
16,0 +18,8 
+ 7,1 
+ 27,0 23,7 
0,796 
18,9 + 33,9 
-12,2 
+ 18,1 29,0 
0,755 
22,0 + 22,4 
-5, 2(*) 
+ 16,4 
(') Veronderstellingen. 
(J) De US-dollar wordt geacht op zijn waarde van medio oktober 1990 te blijven. 
— Ten tweede is de energieafhankelijkheid van de Gemeenschap sterk verminderd sedert de 
vorige oliecrisissen: in 1989 was de reële energiebehoefte per eenheid BBP ongeveer 25 % lager 
dan in 1970 ten gevolge van energiebesparingsmaatregelen (grafiek 2). De aardolie-intensiteit 
van dé produktie is nog verder gedaald, en wel met 45 %, ten gevolge van diversifiëring ten 
gunste van andere energiebronnen. De olie-invoer ligt meer dan 55 % lager ten gevolge van de 
verhoogde binnenlandse produktie in de Gemeenschap. 
Grafiek 2 
Energie-intensiteit per eenheid reëel BBP — EUR-12 (1972 = 100) 
120 
100 
SO 
60 
40 
20 
0 
1970 1973 1976 1979 1982 1986 1966 
Bovenbeschreven ontwikkelingen gelden echter niet voor alle landen afzonderlijk. Terwijl de 
totale energie-intensiteit in negen landen sedert 1973 in vergelijkbare mate is afgenomen 
(gemiddeld met ongeveer -30%) nam zij toe in Spanje ( + 10%) en in het bijzonder in 
Griekenland ( + 23,7%) en Portugal ( + 26%) wegens de overgang in deze landen op een 
. produktiestructuur met een groter industrieaandeel. 
— Ten derde is de economische situatie en vooral de rentabiliteit van de investeringen in de 
Gemeenschap ook veel beter dan ten tijde van de vorige oliecrisissen, toen de economie 
oververhit was en de inflatie een hoge vlucht nam. 
— Ten vierde heeft de Gemeenschap nu het voordeel te kunnen terugzien. Uit de vorige twee 
oliecrisissen kan een waardevolle lering worden getrokken over hoe aan dergelijke situaties het 
hoofd moet worden geboden. 
Als de huidige olieprijsstijging binnen de grenzen van bovenstaande hypothesen blijft, zijn 
niettemin beleidsaanpassingen nodig om de inflatie niet in de hand te werken en te verduurzamen. 
Als deze aanpassingen op de juiste wijze worden uitgevoerd, behoeft de Golfcrisis niet 
noodzakelijkerwijs te leiden tot een duurzame verslechtering van de fundamentele voorwaarden 
voor groei en stabiliteit in de Gemeenschap. Energje 
Olie 
Olie-invoer 
Nr. C 53/10 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 28. 2. 91 
2. Langzame groei in de Verenigde Staten en sterke maar vertraagde groei in Japan 
Reeds vóór het uitbreken van de Golfcrisis werd duidelijk dat de Verenigde Staten een 
uitgesproken vertraging van de groei doormaakten. Thans wordt verwacht dat het reële BNP in 
1990 minder dan 1 % en in 1991 nauwelijks een kwart punt zal groeien (tabel 4). Vooral het 
gezinsverbruik en de investeringen zullen veel zwakker zijn dan verwacht werd. Tegelijkertijd zal 
de inflatie veel ernstiger zijn en oplopen tot 6,3% in 1991. 
TABEL 4 
Verenigde Staten, economische kerngegevens 
(in procent van het BBP) 
1988 1989 1990 1991 (>) 
Reëel BNP + 4,6 + 3,0 + 1,0 + 0,3 
Investeringen + 5,4 + 1,6 -0,4 -1,0 
Consumptieprij zen + 4,1 + 4,4 + 5,1 + 6,3 
Begrotingssaldo -2,0 -2,0 -2,3 -2,3 
Lopende rekening -2,4 -1,8 -1,7 -1,8 
(') Raming. 
Ondanks een veel geringere binnenlandse groei zal de lopende rekening van de betalingsbalans in 
1990 en 1991 nauwelijks verbeteren; anderzijds zal het overheidstekort naar verwachting iets 
groter worden. 
De zwakke bedrijvigheid heeft het afgelopen jaar reeds geleid tot een belangrijke versoepeling van 
de monetaire politiek. De daaruit voortvloeiende vergroting van de negatieve korte-rentever-
schillen met de Japanse yen en de DM en de slechte vooruitzichten voor de Amerikaanse economie 
hebben geleid tot een voortdurende daling van de dollar tijdens de gehele periode. De groei van de 
invoer zal naar verwachting afnemen tot ongeveer 2,5 % in vergelijking met bijna 6 % gemiddeld 
in de periode 1980—1989. 
De ontoereikendheid van de binnenlandse besparingen, vooral ten gevolge van het federale tekort, 
blijft een cruciaal probleem voor de Verenigde Staten. Verdere begrotingsconsolidatie is vereist 
om de opslorping van de investeringsmiddelen binnen de perken te houden, vooral gezien de 
enorme vraag naar investeringen in Midden- en Oost-Europa. Een meer vastberaden optreden om 
de budgettaire vooruitzichten te verbeteren zou ook kunnen bijdragen tot het internationale 
aanpassingsproces. 
In Japan zal de reële groei van het BBP naar verwachting teruglopen van 6 % in 1990 tot ongeveer 
4% in 1991, hoofdzakelijk ten gevolge van een strakker monetair beleid. De aanhoudend 
krachtige groei en het meer ongunstige internationale klimaat dragen bij tot een verdere daling van 
het overschot op de lopende rekening. De inflatie zal naar verwachting matig blijven. 
3. Wereldhandel neemt minder snel toe 
Ook het externe klimaat zal de invloed ondervinden van de noodzakelijke overgang van Midden-
en Oost-Europa van een geleide op een markteconomie. De integratie van Midden- en 
Oost-Europa in de internationale arbeidsverdeling zal de vraag naar kapitaal aanzienlijk doen 
toenemen, naast de omvangrijke behoeften van de ontwikkelingslanden. Zonder een toeneming 
van de besparingen zullen de reële rentetarieven op een hoog niveau blijven. 
De vertraging van de groei in de Verenigde Staten, de stijging van de olieprijs en het effect daarvan 
op de minst ontwikkelde landen, te zamen met de onvermijdelijke verandering in Midden- en 
Oost-Europa zullen zorgen voor een gematigder internationaal klimaat. In 1991 zal het reële BBP 
28. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 53/11 
buiten de Gemeenschap vermoedelijk met minder dan 1 procentpunt toenemen. Ten gevolge 
hiervan zal de wereldhandel exclusief de Gemeenschap in 1991 naar verwachting reëel met minder 
dan 4,5% groeien in vergelijking met 6,0% in 1990 en 7,4% in 1989. Bovendien kan de 
communautaire export naar de rest van de wereld negatief worden beïnvloed door een verdere 
appreciatie van de communautaire valuta's. Eind november 1990 lag de dollarwaarde van de ecu 
reeds meer dan 25% boven het gemiddelde niveau van 1989. Een positief resultaat vai\ de 
Uruguay-Ronde is van1 essentieel belang voor een hervatting van de groei van de wereld­
handel. 
C. Vooruitzichten voor 1991 en 1992 
De stijging van de olieprijzen, de tragere groei van de wereldhandel, de recessie in de Verenigde Staten 
en de sterke appreciatie van de communautaire valuta's ten opzichte van de Amerikaanse dollar zullen 
bijdragen tot een matiging van de groei in 1991 tot ongeveer 2,25 % in vergelijking met 3,3 % in 1989 
en 2,9 % in 1990. De algemene vertraging wordt wederom gekenmerkt door belangrijke verschillen 
binnen de Gemeenschap: de groei zal ongeveer 3 % bedragen in West-Duitsland, Luxemburg en 
Portugal, maar 1 % of minder in Denemarken, Griekenland en het Verenigd Koninkrijk. In de overige 
landen zal de groei vermoedelijk dicht bij het gemiddelde liggen. Alle componenten van de 
binnenlandse vraag zullen naar verwachting teruglopen, vooral de investeringen. 
De toeneming van de werkgelegenheid zal achteruitgaan van gemiddeld 1,5% in de periode 
1987—1990 tot 0,6% in 1991, zodat er een einde zal komen aan de gestadige daling van de 
werkloosheid die de laatste paar jaar in de meeste landen werd waargenomen. De begrotingssaldi in de 
Gemeenschap zullen vermoedelijk iets ongunstiger worden, voornamelijk ten gevolge van de 
vergroting van het begrotingstekort in Duitsland tot bijna 5 % van het BBP. 
In 1992 zal de groei zich bij een fundamenteel ongewijzigd investeringsrendement naar verwachting 
weer herstellen: de binnenlandse vraag-zal met 3 % toenemen tegen 2,3 % in 1991, hoofdzakelijk ten 
gevolge van een heropleving van de investeringen. 
De vooruitzichten voor 1991 en 1992 staan in het teken van grote onzekerheid in het internationale 
klimaat, vooral in verband met de ontwikkeling van de olieprijs en de dollar. De ontwikkeling van de 
olieprijs zal in belangrijke mate worden beïnvloed door de afloop van het Golfconflict. 
De tweede bron van onzekerheid houdt verband met de ontwikkelingen in de Verenigde Staten. Per 
saldo heeft de depreciatie van de dollar tot dusverre vooral gunstige gevolgen voor de Gemeenschap 
gehad, omdat het inflatoire effect van de hogere olieprijzen hierdoor grotendeels werd gecompen­
seerd, terwijl het negatieve effect op de reeds levendige bedrijvigheid minder reden tot bezorgdheid 
gaf. Een verdere belangrijke en plotselinge daling van de dollar kan echter naast het gunstige effect op 
de inflatie een meer ingrijpende invloed op de export en de investeringen hebben en zou een test voor de 
stabiliteit van het EMS kunnen zijn. 
II. OPGAVEN VOOR HET ECONOMISCHE BELEID IN DE EERSTE FASE VAN DE EMU 
Om de economische groei en de werkgelegenheid aan te houden onder de huidige ongunstige externe 
omstandigheden zal de Gemeenschap moeten vertrouwen op haar eigen potentieel. Een stabiel 
klimaat is een eerste vereiste voor de ontwikkeling daarvan. De Gemeenschap zal derhalve een 
restrictief monetair en begrotingsbeleid moeten blijven voeren. Dit zal ook bijdragen tot de 
instandhouding van gunstige fundamentele groeifactoren. De voltooiing van de interne markt, het 
overige structuurbeleid en verdere verbeteringen in de economische en sociale cohesie en het milieu 
zullen op hun beurt weer het potentieel van de Gemeenschap versterken. 
Voorts zullen in de eerste fase van de EMU de convergentievereisten ten aanzien van prijzen en kosten, 
begrotingssaldi en lopende rekeningen strenger worden. In sommige gevallen zijn nog aanzienlijke 
aanpassingen nodig. Enkele Lid-Staten dienen reeds thans aanpassingsprogramma's op middellange 
termijn vast te stellen om te verzekeren dat alle Lid-Staten aan de definitieve fase van de EMU kunnen 
deelnemen. 
Nr. C 53/12 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 28. 2. 91 
De verslechtering van de vooruitzichten voor de groei op korte termijn in de Gemeenschap doet niet 
noodzakelijkerwijs af aan de voornamelijk positieve beoordeling van het fundamentele potentieel van 
de communautaire economie. Een zekere verlaging van het groeitempo als gevolg van ongunstige 
interne en externe factoren was onvermijdelijk. Mits evenwel een passend beleid wordt gevoerd, zal de 
rentabiliteit gunstig blijven en zullen de investeringen weer een krachtige groei te zien geven en leiden 
tot een verdere aanzienlijke uitbreiding van de werkgelegenheid. Om aan de uitdagingen te 
beantwoorden is het eens te meer van belang dat .de beleidscoördinatie wordt versterkt overeenkom­
stig het besluit inzake het multilaterale toezicht in de eerste fase van de EMU. 
A. Handhaving van stabiliteit en een groeiklimaat 
Ondanks een aanzienlijke appreciatie van de ecu en een vertraging van de groei blijft de inflatie hoog. 
Het beleid moet derhalve thans in de allereerste plaats gericht zijn op terugdringing van de inflatie. De 
stijging van de olieprijs wakkert de reeds sneller wordende stijging van kosten en prijzen nog aan. Het 
feit dat ten opzichte van de gematigde loonontwikkeling in de jaren tachtig een ontspanning optreedt, 
kan na een lange periode van economisch herstel verklaarbaar zijn, maar ondermijnt de groeivoor-
uitzichten op middellange termijn: de werkloosheid is nog hoog en er zijn nog vele jaren met een 
krachtige investeringsontwikkeling en een sterke groei nodig, in het bijzonder in de minder 
welvarende landen en regio's, om weer tot een aanvaardbare werkgelegenheidssituatie te komen. 
Ten einde een bevredigend groeiklimaat in de Gemeenschap in stand te houden moet de 
inflatiedreiging die voortvloeit uit stijgende loonkosten en de jongste olieprijsverhoging, onverwijld 
bestreden worden, terwijl tegelijkertijd divergerende ontwikkelingen voorkomen moeten worden. 
Het is zaak de juiste lering te trekken uit de eerdere olieschokken. Dit omvat een versterking van de 
maatregelen met betrekking tot de beroepsopleiding, zulks ter ondersteuning van de vereiste 
aanpassingen. 
1. Een inflatiespiraal vermijden 
Grafiek 3 
Prijsvariabiliteit na de twee olieschokken (jaarlijkse procentuele verandering) 
Eerste olieschok 
EUR-12 
M 
Maximum 
n 
M 
Gemiddelde 
it 
Minimum 
4' M 
n 
Maximum 
a> 
Gemiddelde 
Minimum 4 
Tweede olieschok 
Maximum 
Maximum 
Gemiddelde 
Gemiddelde 
, Minimum Minimum 
28. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 53/13 
De voorgaande twee olieschokken werden gekenmerkt door een scherpe toeneming van de inflatie 
en een grotere divergentie in de inflatiepercentages van de Lid-Staten. Dit was in het bijzonder het 
geval als reactie op de olieprijsschok van 1973. 
De ervaring heeft thans geleerd dat het voeren van een inadequaat ruim en zelfs tegenstrijdig beleid 
tussen de Lid-Staten een van de voornaamste oorzaken was van de zeer geringe cohesie in de 
Europese Gemeenschap in de tweede helft van de jaren zeventig (grafiek 3). 
Na de tweede olieprijsschok van 1979/1980 was de beleidscoördinatie enigszins verbeterd, 
voornamelijk door het bestaan van het EMS. Aangezien de effecten van de schok van 1973 nog 
niet volledig waren verwerkt bleef de divergentie groot. De verbetering van de interne cohesie van 
de Gemeenschap was een langdurig en pijnlijk proces dat de gehele jaren tachtig duurde. 
Na de olieschok van 1979 zijn de consensus over het economische beleid en de coördinatie van het 
monetaire beleid belangrijk verbeterd, waardoor een gecoördineerde benadering makkelijker 
werd. 
De ervaring van de vroegere olieschokken lijkt te wijzen op de noodzaak van een economisch 
beleid dat niet gericht is op compensatie van het mechanisch uit de olieprijsstijging voortvloeiende 
verlies aan vraag en reëel inkomen maar dat afgestemd blijft op algemene prijsstabiliteit. 
In het algemeen derhalve: 
— moeten de regeringen toestaan dat de hogere importprijzen voor olie ten volle door de 
binnenlandse markt worden doorgegeven in de prijzen voor olieprodukten; bovendien zal het 
energiebesparingsbeleid versterkt moeten worden ten einde de afhankelijkheid op energiege­
bied verder te verminderen; 
— moet het monetaire beleid gericht blijven op terugdringing van de inflatie en zo nodig in die zin 
worden versterkt. Vooral moet worden voorkomen dat een loon- en prijsspiraal ontstaat en 
wel door geen twijfel te laten bestaan aan het voornemen van de autoriteiten inflatoire 
ontwikkelingen geen ruimte te geven; 
— moet het begrotingsbeleid afgestemd blijven op begrotingsconsolidatie op middellange 
termijn. Niet getracht moet worden het onvermijdelijke verlies aan particuliere vraag en 
inkomen dat voortvloeit uit de olieschok te compenseren; 
— moet de beleidscoördinatie worden versterkt in het kader van de eerste fase van de EMU. 
Tot dusver is het monetaire beleid in de Gemeenschap over het algemeen restrictief gebleven. De 
recente appreciatie van de EG-valuta's vormt ten dele een compensatie van de inflatoire druk en 
plaatst de monetaire autoriteiten voor de moeilijke taak te bepalen of dit voldoende is om de 
loondruk van binnenlandse oorsprong in toom te houden. De omstandigheid dat de rendements­
curve steiler wordt als gevolg van een hoger wordende kapitaalmarktrente is reden voor 
bezorgdheid, daar dit niet alleen kan wijzen op krachtige kapitaalbehoeften maar ook op 
toenemende inflatoire verwachtingen. Een duidelijke en krachtige koers van hét beleid is derhalve 
noodzakelijk. 
Het tot dusver in feite gevoerde beleid is evenwel minder convergerend geweest dan wenselijk is. 
De daling van de rentetarieven in een periode van toenemende inflatie kan aan het gezicht 
onttrekken dat het beleid van de autoriteiten vastberaden gericht is op bestrijding van inflatoire 
verwachtingen. Indien niet van het begin af aan voldoende krachtig wordt opgetreden tegen de 
inflatoire consequenties van de olieprijsstijging en van de binnenlandse loonontwikkelingen zal 
het beleid in ieder geval in een later stadium restrictiever gemaakt moeten worden om de inflatoire 
druk tegen te gaan, maar dan met hogere kosten. 
De liberalisatie van het kapitaalverkeer en de grotere wisselkoersstabiliteit in het EMS hebben tot 
gevolg dat een restrictief monetair beleid minder effectief is. Het rente-instrument kan steeds 
minder worden aangewend zonder dat de taak voor het monetaire beleid te zwaar wordt. 
Derhalve is een sterkere coördinatie van het economische beleid noodzakelijk. De toenemende 
symmetrie van het EMS moet vergezeld gaan van een veelomvattend streven naar coördinatie 
door de monetaire autoriteiten ter verzekering van algemene stabiliteit. 
Ten einde te voorkomen dat het monetaire beleid voor een te zware taak gesteld wordt, moet het 
begrotingsbeleid afgestemd blijven op consolidatiedoelstellingen op middellange termijn, ook al 
leiden de „automatische stabilisatoren" en de stijgende rentetarieven tot een tijdelijke verslech­
tering van de begrotingssituatie. Het is van bijzonder belang dat de collectieve sector geen 
Nr. C 53/14 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 28. 2. 91 
besparingen gebruikt om lopende uitgaven te financieren. De omvangrijke behoeften aan 
investeringen in de Gemeenschap en in Midden- en Oost-Europa zullen de reële rentetarieven 
doen stijgen en een ongewenste verdringing van investeringen tot gevolg hebben, tenzij de 
besparingen aanzienlijk worden opgevoerd. Een vergroting van de overheidsbesparingen is de 
meest rechtstreekse methode om de nationale besparingen te vergroten. In het bijzonder in 
Griekenland en Italië, maar ook in België, Portugal, Nederland en Ierland zijn de ontsparingen 
van de overheid nog steeds aanzienlijk. In deze landen moet de bijdrage van de collectieve sector 
tot de nationale besparingen verbeteren. 
De scherpe stijging van het Duitse begrotingstekort als gevolg van de eenwording is eveneens reden 
tot zorg omdat dit een ongewenste belasting dreigt te vormen voor het monetaire beleid en de 
kapitaalmarkten en de inflatoire verwachtingen die voortvloeien uit de olieprijsstijging kan in 
stand houden en doen toenemen. 
2. De fundamentele voorwaarden voor een aanhoudende en werkgelegenheidsintensieve groei 
verzekeren 
Grafiek 4 
Gunstige groeifactoren 
Rentabiliteit van vast kapitaal 
(1961—1973 = 100) Reële loonsom per werknemer ( 170-1 
lao-
Produktiviteit (') 
(') 3-j voortschrijdend gemiddelde. 
Bruto-investeringen in vaste activa (in % BBP) 
1990 1900 
In de jaren tachtig heeft de Gemeenschap een aanzienlijke verbetering van haar fundamentele 
groeifactoren bewerkstelligd (grafiek 4). Met een passend monetair en begrotingsbeleid moet 
worden bereikt dat het inkomensverlies als gevolg van de olieprijsstijging op de juiste wijze wordt 
verdeeld over lonen en winsten ten einde het negatieve effect op de rentabiliteit van de 
investeringen zo gering mogelijk te maken. Met het economische beleid kan een tijdelijke 
vertraging van de groei niet worden voorkomen, maar door secundaire inflatoire effecten te 
voorkomen moet het mogelijk zijn de fundamentele voorwaarden voor een gezonde groei op 
middellange termijn in stand te houden. 
Zoals de ervaring met de eerdere twee olieschokken heeft geleerd, zal de loonontwikkeling van 
essentieel belang zijn voor de instandhouding van het groeipotentieel van de Gemeenschap. 
De feitelijke verdeling van de last van het inkomensverlies over Staat, gezinshuishoudingen en 
bedrijven zal bepaald worden door de specifieke situatie in elke Lid-Staat, maar met uit het oog 
mag worden verloren dat de economische groei des te eerder weer een opgaande lijn zal vertonen 
als de rentabiliteit van de investeringen minder wordt aangetast. Verschillen tussen de landen in 
het patroon van de lastenverdeling kunnen ook de noodzakelijke convergentie van de economieën 
van de Lid-Staten in gevaar brengen. In een aantal Lid-Staten kan het loongedrag door het 
28. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 53/15 
bestaan van formele of informele mechanismen van loonindexering onnodig star zijn. De in de 
eerste fase van de EMU na te streven monetaire stabiliteit impliceert dat de effecten van 
loonstarheid niet langer opgevangen worden door een verhoging van het algemene prijsniveau of 
door wisselkoersaanpassingen. De lopnontwikkelingen moeten derhalve flexibeler worden en 
aangepast zijn aan de ontwikkelingen in concurrerende landen. 
Een krachtig streven tot bevordering van concurrentie en open markten zal een consistente en 
effectieve grondslag vormen voor een positieve aanpassing als reactie op de marktkrachten, zoals 
werd uiteengezet in de mededeling van de Commissie over een industriebeleid in de context van 
wereldomvattende concurrentie. 
B. De ontwikkeling van het potentieel van de Gemeenschap 
Het algemene beleid dat nodig is om de terugkeer van inflatoire druk en uiteenlopende inflatiecijfers 
tegen te gaan is tevens het beleid dat nodig is om de voorwaarden tot stand te brengen voor de 
verwezenlijking van de grote communautaire doelstellingen: Economische en Monetaire Unie, 
voltooiing van de interne markt, economische en sociale samenhang. Tegelijkertijd vormt de 
verwezenlijking van deze doelstellingen een aanvulling op het beleid dat op nationaal niveau wordt 
gevoerd. 
1. Voltooiing van de interne markt 
Om zijn economische toekomst veilig te stellen heeft Europa een programma in uitvoering 
genomen tot totstandbrenging van een'markt van continentale afmetingen. Een van de 
voornaamste belemmeringen die de Gemeenschap nog ondervindt bij de concurrentie op de 
wereldmarkten is de gefragmenteerde aard van de Europese markten, waardoor moeilijk op 
optimaal niveau kan worden geproduceerd, dè technologische vooruitgang wordt afgeremd en de 
ontwikkeling van de dienstensector, waar de groei bijzonder krachtig is, wordt gehinderd. De 
openstelling van de binnengrenzen in de Gemeenschap zal de concurrentie doen toenemen. Een 
sterkere specialisatie en een grotere efficiëntie in de produktie zullen de keuzemogelijkheden voor 
de consumenten aanzienlijk verbeteren. 
Door zijn essentiële stuwende werking geeft- het programma voor de interne markt aan de 
Europese Gemeenschap meer vooruitzichten op groei en welvaart. De deelnemers aan het 
economische leven anticiperen in toenemende mate op de komende scherpe concurrentie en op de 
nieuwe voorwaarden en mogelijkheden die na 1992 bepalend zullen zijn voor de bedrijfsstrate-
gieen. Steeds meer ondernemingen zijn gaan werken met aanzienlijk verruimde marktperspec­
tieven en brengen daadwerkelijk wijziging in hun bedrijfsbeleid. Niet alleen zullen positieve 
groei-effecten voortvloeien uit de afschaffing van de interne grenscontroles en de verwijdering van 
de technische belemmeringen voor een vrij verkeer van goederen en diensten, wat deze laatste 
betreft in het bijzonder in de sector financiële diensten, maar ook zal de groei bevorderd worden 
door de positieve effecten die het gevolg zijn van de noodzakelijke herstructurering van de 
industrie en de dienstensector en van de positieve veranderingen in de verkoopstrategieën. 
In de geïntegreerde markt is een doeltreffend communautair concurrentiebeleid essentieel 
aangezien maatregelen en gedragingen die tot doel hebben de concurrentie te verminderen of te 
ontwijken (zoals verhoogde subsidies of overeenkomsten tot verdeling van de markt), deze 
positieve effecten zouden afremmen. Door de voltooiing van de interne markt in de nabije 
toekomst te bekronen met een gemeenschappelijke munt zou — zoals blijkt uit recente enquêtes bij 
het bedrijfsleven — de positieve stemming van ondernemers verder gestimuleerd worden. 
De hoge verwachtingen die zijn gewekt mogen niet teleurgesteld worden. Derhalve moet de voor 
voltooiing van de interne markt gestelde datum, 1 januari 1993, in achtgenomen worden. Het is 
dan ook van essentieel belang dat de nog te nemen besluiten over de in het Witboek van 1985 
genoemde voorstellen zo spoedig mogelijk tot stand komen. Reeds werden belangrijke 
vorderingen gemaakt en maatregelen vastgesteld met betrekking tot alle gebieden van economi­
sche bedrijvigheid. De Commissie heeft thans alle voorstellen die in het Witboek werden genoemd 
ingediend en meer dan twee derde daarvan is door de Raad goedgekeurd. De Commissie zal 
vervolgens vooral haar aandacht richten op de uitvoeringsproblemen (ongeveer 72% van de 
vereiste nationale uitvoeringsmaatregelen is tot dusver vastgesteld) en op een goed functioneren 
van de grote interne markt. Op voor de volledige afschaffing van interne grenscontroles 
belangrijke gebieden moeten nog besluiten worden genomen. De Raad moet prioriteit geven aan 
deze gebieden (die de onderlinge aanpassing van de tarieven van de indirecte belastingen 
omvatten) en regelmatig de situatie beoordelen om te verzekeren dat de nodige besluiten worden 
genomen om de volledige afschaffing van de binnengrenzen onomkeerbaar te maken, zoals het 
geval is voor de rest van het programma. De Lid-Staten dienen het tempo van tenuitvoerlegging 
van de besluiten te versnellen; eind 1991 moeten zij de achterstand ingehaald hebben. 
Nr. C 53/16 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 28. 2. 91 
2. De economische en sociale samenhang verbeteren 
Ook de verbetering van de economische en sociale samenhang zal een versterking van de 
groeivooruitzichten met zich brengen. Een meer dan gemiddelde groei in de minder begunstigde 
landen zou het groeipotentieel van de economie van de Gemeenschap als geheel doen 
toenemen. 
De versterking van de economische en sociale samenhang en een harmonische ontwikkeling van 
alle Europese regio's werden als doelstellingen bevestigd in artikel 130 van de Europese Akte. 
Door een meer dan gemiddelde groei in deze landen en regio's, zoals in de afgelopen jaren het geval 
was in Spanje, Portugal èn Ierland, maar niet in Griekenland, werd een aanvang gemaakt met de 
verkleining van de verschillen in inkomens (tabel 5) en werd het groeipotentieel in de 
Gemeenschap als geheel vergroot. De kloof blijft echter groot en het inhaalproces zal nog 
langdurige inspanningen vergen. 
TABEL 5 
Het inhaalproces in de Gemeenschap — BBP (!) tegen lopende marktprijzen en koopkrachtpariteiten per 
hoofd der bevolking (EUR-12 = 100) 
Griekenland Spanje Ierland Portugal 
1985 56,8 71,8 65,2 52,1 
1986 55,8 72,2 63,5 52,7 
1987 54,2 73,9 64,9 53,8 
1988 54,3 74,7 65,2 54,0 
1989 54,1 75,9 67,2 55,2 
1990 53,4 76,7 68,8 56,2 
1990—1985 -3,4 + 4,9 + 3,6 + 4,1 
(') Door de vergelijking tussen BBP's kan de vooruitgang overschat worden in de mate dat de inkomensoverdrachten aan het 
buitenland sneller toegenomen kunnen zijn dan het nominale BBP. 
De. economisch sterkere landen kunnen tot dit proces bijdragen door de instandhouding van een 
dynamisch groeipatroon en de openstelling van de markten. De verdubbeling van de middelen van 
de Structuurfondsen en de gelijktijdige versterking van de financiële instrumenten hebben tot 
gevolg dat in 1993 voor Griekenland, Portugal en Ierland middelen ter beschikking zullen komen 
ten belope van 3 tot 5 % van het BBP. Hiermede wordt de tot dusver bereikte aanzienlijke 
verbetering van het structuurbeleid ondersteund. Economisch en sociaal beleid op nationaal en 
communautair niveau moet de grondslag vormen voor een aanhoudende relatieve groei van het 
reële BBP, zonder inflatoire druk en onhoudbare interne en externe onevenwichtigheden. De 
inhalende landen zullen echter in de eerste plaats zelf verantwoordelijk blijven voor hun eigen 
ontwikkeling. 
3. Structurele aanpassing en arbeidsmarktflexibiliteit 
Met het structuurbeleid wordt het vermogen van de economieën van de Lid-Staten tot aanpassing 
verbeterd. Een grotere flexibiliteit op de goederen- en factormarkten zal de prijzen op deze 
markten sterker en sneller doen reageren op veranderende marktverhoudingen. Het structuur- \ 
beleid vermindert aldus de potentiële omvang en duur van de aanpassingskosten die verband 
houden met verstoringen. 
Naast het programma voor de interne markt zijn de Lid-Staten overgegaan tot een aantal 
structurele verbeteringen ten einde het hoofd te kunnen bieden aan de scherpere concurrentie op 
de geïntegreerde markt. Tot dusver betroffen de voornaamste initiatieven de liberalisatie van de 
financiële markten en de herstructurering van de inkomstenbelasting en de vennootschapsbe­
lasting. 
28. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 53/17 
De regeringen hebben initiatieven genomen tot verbetering van het vermogen van de arbeids­
markten te reageren op veranderingen en in vele Lid-Staten wordt aan onderwijs en beroepsop­
leiding een hoge prioriteit toegekend. Dit is een belangrijke factor voor de wederopneming in het 
arbeidsproces van de langdurig werklozen. 
Aan de structurele arbeidsmarktmaatregelen zal verder kracht bijgezet moeten worden. De 
liberalisatie van de handel in goederen en diensten in de voltooide markt zal ongetwijfeld tot 
nieuwe spanningen op de arbeidsmarkten leiden en in het bijzonder de stelsels van loonvorming 
onder druk zetten. Ten einde negatieve werkgelegenheidseffecten zoveel mogelijk te voorkomen 
zullen de huidige stelsels van loonvorming in de Lid-Staten voldoende flexibel gemaakt moeten 
worden (voor bedrijfstakken, beroepen, regio's of ondernemingen), zodat een snelle en 
doeltreffende aanpassing aan de nieuwe marktomstandigheden mogelijk wordt. 
Ook bij de overheid moeten structurele hervormingen worden uitgevoerd om de efficiency in de 
collectieve sector te verbeteren. 
Niet alleen in de Gemeenschap maar ook in de gehele wereld moet gestreefd worden naar een 
grotere efficiency en een betere allocatie van middelen. De Uruguay-Ronde is een gezamenlijke 
poging om de internationale handel en de economische groei te bevorderen. Als het grootste 
handelsblok in de wereld heeft de Gemeenschap een natuurlijk belang bij een succesvolle afsluiting 
van de Ronde. Het is tevens een instrument om haar zwakkere handelspartners, in het bijzonder 
Midden- en Oost-Europa en de ontwikkelingslanden, een beter platform te verschaffen. 
4. De uitdagingen op het gebied van het milieubeleid 
Zoals de eerdere olieschokken ertoe bijdroegen het in de jaren vijftig en zestig waargenomen 
parallellisme tussen, economische groei en energiegebruik te doorbreken, neemt thans het 
bewustzijn toe, gestimuleerd door de Golfcrisis, dat de band tussen de economische groei en 
vervuiling verbroken moet worden. De ervaringen in de Oosteuropese landen, die een veel hoger 
niveau van vervuiling hebben dan de rijkere landen van de Gemeenschap, leren echter dat de band 
niet direct is. De betere resultaten van de Gemeenschap zijn geen reden voor zelfgenoegzaamheid 
en op dit gebied zijn aanzienlijke verbeteringen nodig. Er bestaat evenwel een band tussen het 
prijsmechanisme en de vervuiling. Veelal komen in de marktprijzen de milieukosten voor de 
samenleving van de produktie of het gebruik van de produkten niet volledig tot uiting. Bovendien 
zijn particuliere deelnemers aan het economisch leven als zij consumptie- of investeringsbesluiten 
nemen niet geneigd bij hun activiteiten rekening te houden met de milieueffecten. 
In het centrum van een integraal beleid ter bestrijding van de milieuvervuiling (afgezien van de 
noodzakelijke regelgeving) staat derhalve de noodzaak deze externe milieueffecten te verrekenen 
in de prijzen, zodat de. marktdeelnemers de juiste signalen ontvangen. 
Het doel is de patronen van economische groei zodanig te veranderen dat een houdbaar 
ontwikkelingspad wordt bereikt. Een versterkt beleid tot milieubescherming zal niet noodzake­
lijkerwijs een belasting vormen voor het particuliere bedrijfsleven, maar kan duidelijke 
marktmogelijkheden bieden voor innoverende milieuvriendelijke produkten en produktieproces-
sen. 
Er bestaat thans een ruime consensus over de opvatting dat in het milieubeleid meer gebruik 
gemaakt moet worden van economische en fiscale instrumenten, maar dat een optimaal beleid zou 
bestaan uit een evenwichtige combinatie van marktgerichte instrumenten en traditionele 
regelgeving. Als voornaamste voorbeelden van economische en financiële instrumenten worden 
gezien belastingen, heffingen of fiscale stimulansen, terugbetaalbare waarborgsommen, verhan­
delbare emissievergunningen en financiële steun of subsidies. In het geval van belastingen en 
heffingen dient zorgvuldig aandacht te worden geschonken aan de concurrentiepositie van de 
Gemeenschap en aan de prioriteiten van de interne markt. 
Met het oog op het belang van de internationale dimensie van de vervuiling is een nauwe 
internationale coördinatie vereist. In de Gemeenschap is een minimum aan harmonisatie nodig ten 
einde te voorkomen dat beleidsinstrumenten potentieel in conflict komen met andere doelstel­
lingen van de Gemeenschap en om te verzekeren dat de instrumenten van land tot land verenigbaar 
zijn ingeval het vraagstuk transnationaal is. 
Nr. C 53/18 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 28. 2. 91 
C. Beleid tot versterking van de convergentie 
Hoewel de economische convergentie sinds het begin van de jaren tachtig aanzienlijk is verbeterd, 
doen zich in sommige landen en op bepaalde gebieden nog ernstige problemen voor. Bovendien zal de 
eerste fase van de EMU een grotere convergentie vergen. Uit de aanzienlijke vooruitgang die reeds is 
geboekt blijkt het positieve effect van de door het wisselkoersmechanisme van het EMS opgelegde 
discipline. In feite hangthet convergentieniveau van de Lid-Staten nauw samen met de mate waarin zij 
aan deze discipline zijn onderworpen. 
1. Convergentie van prijzen en kosten 
De prijsconvergentie is het grootst tussen de landen die vanaf het begin de nauwe fluctuatiemarge 
in acht hebben genomen. Het gemiddelde inflatiepercentage (prijsindexcijfer van het particuliere 
verbruik) in deze groep landen is sinds 1986 circa 3 % of minder (grafiek 5). De verschillen in 
inflatiepercentages tussen deze landen zijn kleiner dan in de jaren zestig en de kloof tussen het 
hoogste (3,6% in België) en het laagste percentage (2,4% in Nederland) bedraagt in 1990 iets 
meer dan 1 procentpunt (tabel 6). Een toename van de inflatie in 1990 en 1991 in deze landen kan 
vanuit het oogpunt van stabiliteit niet aanvaardbaar worden geacht en deze ontwikkeling dient 
derhalve zo snel mogelijk te worden omgekeerd. 
Grafiek 5 
Convergentie van de prijsindexcijfers van het particulier verbruik 
(jaarlijkse procentuele verandering) 
V 
EUP.-12 EUR-7 
80 
Maximum 
Gemiddeld 
Minimum 
wei «71 1801 1888 1881 es 
Maximum 
Gemiddelt 
Minimum 
1861 1871 1878 1881 1881 
De prijsconvergentie in deze landen stemt reeds grotendeels overeen met het vermoedelijk voor de 
overgang naar de laatste fase van de EMU vereiste niveau. Deze convergentie van de inflatiecijfers 
ging gepaard met een duidelijke vertraging van de stijging van de nominale en reële arbeidskosten 
per eenheid, waardoor de rentabiliteit van de investeringen toenam. Een verdere verbetering van 
de rentabiliteit kan echter nodig zijn in landen met een bijzonder grote werkloosheid of in landen 
waar, zoals in Denemarken, de economische groei moest worden vertraagd om de inflatie te 
bestrijden en het externe tekort te verminderen. 
In een tweede groep landen bedraagt het inflatieniveau in 1990 het dubbele van dat van de eerste 
groep. Italië, dat onlangs tot de nauwe bandbreedte is toegetreden, en Spanje, dat zich vorig jaar 
heeft aangesloten bij de landen waarvoor de brede marge geldt, hebben sinds het begin van de 
jaren tachtig eveneens aanzienlijke vooruitgang geboekt, doch de mate van convergentie in deze 
landen is nog veel minder groot dan in de eerste groep. Beide landen worden geconfronteerd met 
een sterke opwaartse druk op de lonen; de nominale arbeidskosten per eenheid zijn in 1990 met 
7% of meer gestegen terwijl de stijging van deze kosten in de van oudsher aan de nauwe 
bandbreedte deelnemende landen minder dan 4 % bedroeg. Deze landen zouden hun inflatieni­
veau in de komende twee of drie jaar geleidelijk tot dat van de landen van de nauwe bandbreedte 
moeten reduceren. Hiertoe is het noodzakelijk dat de aanspraken van de verschillende sectoren 
van de economie op de beschikbare middelen beter op elkaar worden afgestemd. Het vaststellen 
van ambitieuzere doch realistische doelstellingen op het gebied van inflatie die met een op 
stabiliteit gericht monetair en fiscaal beleid worden nagestreefd, zou kunnen bijdragen tot de 
totstandkoming van een stabiel klimaat en van een referentiekader voor loonontwikkelingen. 
28. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 53/19 
TABEL 6 
Convergentie van de inflatie in de Gemeenschap in de tweede helft van de jaren tachtig (') 
1981 1986 1989 1990 1991 (2) 
L anden met lag e en converger ende inflatie (3 ) 
EUR-7 9,3 1,2 3,2 3,0 3,8 
België 8,1 0,3 3,4 3,6 4,5 
Denemarken 12,0 3,5 5,0 2,8 3,3 
Duitsland 6,0 -0,2 3,2 2,8 3,9 
Frankrijk 13,0 2,9 3,3 3,4 3,6 
Ierland 19,6 4,0 3,9 2,8 3,5 
Luxemburg 8,7 1,2 4,0 3,5 4,0 
Nederland 6,3 0,2 2,1 2,4 2,8 
Landen met hoge inflatie 
Italië 18,2 5,7 6,0 6,1 6,3 
Spanje 14,3 8,7 6,6 6,8 6,6 
Verenigd Koninkrijk 11,2 4,4 6,1 7,0 6,3 
Landen met inflatie hoger dan 10% 
Portugal 20,2 13,8 12,8 13,2 12,6 
Griekenland 22,7 22,0 14,4 20,5 18,5 
(') Deflator van het particuliere verbruik. 
(2) Raming. 
(3) Landen met lage en convergerende inflatieniveaus in de tweede helft van de jaren ta.chtig; dit zijn de landen waarvoor vanaf 
het begin de 'nauwe bandbreedte van het Europees Monetair Stelsel (EMS) gold. 
Het Verenigd. Koninkrijk, dat onlangs is toegetreden tot de brede band van het wisselkoersme­
chanisme, kampt met een hoog inflatiepercentage (circa 7% voor het prijsindexcijfer van het 
particuliere verbruik in 1990, gecorrigeerd voor het effect van de veranderingen op het gebied van 
de belastingheffing door lagere overheden) en met een groot tekort op de lopende rekening (circa 
3 % van het BBP in 1990). De huidige vertraging van de economische groei zal op beide fronten 
voor enige verbetering zorgen. Het voornaamste probleem voor de economie van het Verenigd 
Koninkrijk is de te sterke stijging van de loonkosten. Nog zorgwekkender is dat de lonen die in de 
collectieve onderhandelingen worden overeengekomen nog steeds hoog zijn en nog geen blijk 
geven van een reactie op vertraging van de economische groei. De samenstelling van het indexcijfer 
van de detailhandelsprijzen kan een gedeeltelijke verklaring voor deze ontwikkeling vormen. De 
toetreding van het pond sterling tot het wisselkoersmechanisme kan een positieve invloed op de 
verwachtingen hebben, hetgeen het Verenigd Koninkrijk een' gunstiger perspectief biedt op 
inflatievermindering. 
Portugal heeft nog steeds een zeer hoog inflatiepercentage (circa 13% in 1990). De nominale 
arbeidskosten per eenheid produkt stijgen nog te snel. Voortdurende inspanningen zijn nodig om 
de inflatie geleidelijk terug te brengen tot het niveau van de landen met nauwe bandbreedte. Uit de 
ervaringen in andere landen blijkt dat dergelijke inspanningen succesvol kunnen zijn. In 1982 en 
1983, toen het wisselkoersbeleid in het EMS strakker werd, was de inflatie in Ierland vergelijkbaar 
met die in Portugal thans. Derhalve dient Portugal ernaar te streven zo snel mogelijk tot het 
wisselkoersmechanisme toe te treden. 
De Griekse economie wordt gekenmerkt door ernstige onevenwichtigheden op veel terreinen, 
waarvoor radicale maatregelen nodig zijn. De inflatie overschrijdt de 20% in 1990, en het 
begrotingstekort heeft een niveau bereikt dat in de Gemeenschap nog nooit eerder is voorgeko­
men, waardoor de openbare schuld ten opzichte van het BBP snel stijgt. Grote aanpassingen zijn 
noodzakelijk, en dienen ook op middellange termijn te worden volgehouden. Het recente 
programma op middellange termijn van de Griekse Regering is een stap in de goede richting. 
Nr. C 53/20 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 28. 2. 91 
2. Convergentie van het begrotingsbeleid 
Convergentie dient niet alleen aan de zijde van kosten en prijzen te worden gestimuleerd, doch ook 
de collectieve lasten dienen te worden beperkt, ten einde onaanvaardbare onevenwichtigheden te 
voorkomen, de aanbodzijde van de economie te versterken en over de nodige ruimte te beschikken 
voor het geval zich ongunstige ontwikkelingen voordoen. 
Op begrotingsgebied is de convergentie duidelijk minder ver gevorderd dan ten aanzien van prijzen 
en kosten. De invloed van deze convergentie op monetaire en wisselkoersstabiliteit is slechts 
indirect en na een lange periode van steeds grotere onevenwichtigheden voelbaar. Vooruitgang op 
dit gebied is echter zeer belangrijk omdat te grote begrotingstekorten op middellange en lange 
termijn de geloofwaardigheid van het streven naar monetaire stabiliteit aantasten en het 
economisch beleid bemoeilijken. 
Griekenland en Italië kampen nog steeds met zeer grote begrotingstekorten. In Griekenland heeft 
het begrotingstekort, dat in 1990 rrleer dan 18 % van het BBP bedraagt, een niveau bereikt dat in 
de Gemeenschap nog nooit is voorgekomen. De bruto openbare schuld is snel gestegen, van 
minder dan 30% van het BBP in 1980 tot circa 90% in 1990 (tabel 7). Op een groot aantal 
gebieden en gedurende een aantal jaren zijn aanzienlijke aanpassingen noodzakelijk, zoals tot 
uiting komt in het onlangs vastgestelde aanpassingsprogramma op middellange termijn. 
TABEL 7 
Ontwikkeling van de bruto openbare schuld 
(in percent BBP) 
1980 1986 1989 1990 1991 (') 
België 76,9 123,7 129,9 129,4 129,4 
Italië 59,0 88,5 98,9 100,9 102,9 
Ierland 76,8 115,7 104,7 101,4 99,4 
Griekenland 28,8 65,3 85,1 89,5 94,3 
Nederland 45,9 71,7 77,6 77,8 78,5 
Portugal 37,1 68,4 71,5 67,8 64,7 
Denemarken 39,3 67,2 63,3 62,8 63,3 
Spanje 18,1 48,5 45,2 44,7 42,6 
Duitsland 32,7 42,7 43,6 43,7 45,2 
Verenigd Koninkrijk 54,3 58,1 45,7 43,0 41,8 
Frankrijk 24,6 34,2 36,0 36,1 36,1 
Luxemburg 13,8 13,8 8,8 7,8 6,8 
EUR-12 41,0 58,5 59,0 58,9 59,2 
(') Raming. 
Italië kampt eveneens met een zeer omvangrijk begrotingstekort (10% van het BBP in 1990), 
waardoor de openbare schuld ten opzichte van het BBP stijgt (circa 100 % van het BBP in 1990, 
tegen 66% in 1982). De noodzakelijke verlaging van het inflatiepercentage zal gepaard moeten 
gaan met een aanzienlijke vermindering van het begrotingstekort, waardoor eerst een stabilise­
ring, en vervolgens een verlaging van het niveau van de schuld ten opzichte van het BBP kunnen 
worden bereikt. Inflatiebestrijding zonder een passende budgettaire aanpassing zou tot een nog 
snellere stijging van de openbare schuld ten opzichte van het BBP leiden, zoals in België in het begin 
en het midden van de jaren tachtig is gebeurd. Een dergelijke situatie zou nog grotere 
aanpassirigsinspanningen vergen. 
België, Portugal, Ierland en, in mindere mate, Nederland worden nog steeds met problemen op het 
gebied van de begroting geconfronteerd door de grote openbare schuld. In deze landen is een 
verlaging van de schuld als percentage van het BBP noodzakelijk om de rentelasten te verlagen 
28. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 53/21 
en de gevoeligheid voor rentestijgingen te verminderen. In België is het niveau van de openbare 
schuld nog steeds buitengewoon hoog (128 % van het BBP in 1990). Het begrotingstekort is nog te 
omvangrijk om dit percentage te doen dalen indien de groei afneemt of de rente stijgt. De dubbele 
begrotingsnorm waarbij de nationale regering streeft om de uitgaven exclusief rente reëel te 
bevriezen en het tekort nominaal op hetzelfde peil te houden zou moeten worden toegepast op alle 
overheden. Slechts indien streng en algemeen aan deze regel wordt vastgehouden, kan de 
overheidsschuld in verhouding tot het BBP geleidelijk worden verlaagd, hetgeen essentieel is om 
stabiliteit op lange termijn te waarborgen. Ierland heeft zijn begrotingstekort reeds aanzienlijk 
verminderd, zodat de overheidsschuld in procenten van het BBP een duidelijk dalende tendens 
vertoont. Deze ontwikkeling dient thans te worden voortgezet. In Nederland is de openbare 
schuld, hoewel niet zo hoog als in België en Ierland, nog niet volledig gestabiliseerd. De 
begrotingsontwikkelingen dienen derhalve scherp in het oog te worden gehouden. De begrotings­
situatie in Portugal moet eveneens worden verbeterd, tegelijkertijd met de bestrijding van de 
inflatie, ten einde de vooruitgang die met de relatieve stabilisatie van de openbare schuld is 
geboekt, te handhaven. 
TABEL 8 
Financieringssaldo van de overheid 
(in procent van het BBP) 
1983 1985 1987 1989 1990 1991 (>) 
Europese Gemeenschap --5,3 -5,2 -4,2 -3,0 -3,9 -4,1 
Landen met een groot tekort 
Griekenland --8,3 -13,8 -12,0 -18,4 -18,6 -17,1 
Italië -11,8 -12,5 -11,2 -10,2 -10,0 -9,4 
Landen met een grote schuld 
België -11,2 -8,5 -7,1 -6,6 -5,6 -5,9 
Ierland -11,8 -11,3 -9,1 -3,2 -3,3 -3,5 
Nederland -6,4 -4,8 -6,5 -5,3 -5,4 -4,7 
Portugal -9,0 -10,1 -6,8 
Overige -3,8 
landen -6,0 -5,6 
Denemarken -7,2 -2,2 + 2,2 -0,8 -1,4 -1,6 
Duitsland -2,5 -1,1 -1,9 + 0,2 -3,2 -4,8 
Spanje -4,8 -7,0 -3,2 -2,7 -3,0 -1,8 
Frankrijk -3,2 -2,9 -2,0 -1,5 -1,2 -1,1 
Luxemburg + 2,0 + 5,3 + 1,3 + 3,4 + 3,3 + 1,1 
Verenigd Koninkrijk -3,3 -2,7 -1,3 + 0,9 -0,2 -0,7 
(') Raming. 
In het verenigde Duitsland is de begrotingssituatie eveneens zorgwekkend vanwege het sterk 
expansieve effect van de hereniging op de begrotingskosten. Hoewel een groter overheidstekort 
economisch gerechtvaardigd is om investeringen gedurende de overgangsperiode te financieren, 
oefent de omvang van het huidige financieringstekort een overmatige druk uit op de rentetarieven. 
Verder zou de.produktiecapaciteit in West-Duitsland, door de grote vraag uit de voormalige 
DDR, overbelast kunnen raken, hetgeen de inflatie omhoog kan stuwen en tot een stijging van de 
reële wisselkoers zou kunnen leiden. Om zich voor deze gevaren te behoeden en een overbelasting 
van het monetairebeleid te voorkomen, zou een strakker begrotingsbeleid zinvol zijn. In de mate 
dat aan de sterk toegenomen vraag wordt voldaan met een vergroting van de invoer uit andere 
Lid-Staten zal de druk op de Duitse produktiecapaciteit verminderen en de bedrijvigheid in de 
andere landen gestimuleerd worden. 
In een laatste groep landen — Denemarken, Spanje, Frankrijk, Luxemburg en het Verenigd 
Koninkrijk — lijkt de begrotingssituatie wat het financieringssaldo en de openbare schuld betreft 
onder controle te zijn, zodat zich dienaangaande voor de Gemeenschap geen problemen ten 
aanzien van de convergentie voordoen. Aandacht dient echter te worden geschonken aan de 
stijging van de begrotingstekorten in Denemarken en het Verenigd Koninkrijk. Dat de 
begrotingssituatie in deze groep landen in het algemeen als positief kan worden beschouwd, neemt 
Nr. C 53/22 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 28. 2. 91 
echter niet weg dat het, zoals ook geldt voor de andere landen, noodzakelijk is om de structuur van 
de openbare financiën te verbeteren ten gunste van de aanbodzijde van de economie, als 
voorbereiding op de interne markt van 1992, en de budgettaire flexibiliteit te vergroten, zodat een 
optimale beleidscombinatie mogelijk wordt. Dit betekent met name een verbetering van de 
structuur van uitgaven en ontvangsten, waardoor in sommige gevallen het aandeel van de 
uitgaven in het BBP kan worden verlaagd'en de belastingdruk verminderd. 
Bovendien kampt een aantal van deze landen met sterke inflatoire tendensen en aanzienlijke 
tekorten op de lopende rekening, zoals het Verenigd Koninkrijk en Spanje, of met een hoge 
buitenlandse schuld, zoals Denemarken. In deze landen dient dan ook een behoedzaam 
begrotingsbeleid te worden gevoerd. 
3. Convergentie van de lopende rekeningen 
In een steeds meer geïntegreerde economie met een volledig geliberaliseerd kapitaalverkeer en in 
toenemende mate vaste wisselkoersen moet de convergentie van de lopende rekeningen op de 
betalingsbalans in een andere context worden geplaatst en dient de wenselijkheid van een positief 
of negatief saldo op de lopende rekening van geval tot geval te worden beoordeeld. 
Spanje kampt met een hoog en nog toenemend tekort op de lopende rekening (hoger dan 3,5 % 
van het BBP in 1990). Op zich is een tekort op de lopende rekening in het geval van Spanje niet 
verontrustend, zolang het gepaard gaat met kapitaalinvoer ter financiering van de snelle toename 
van de investeringen. Een reden tot zorg is echter, met name indien in de komende maanden de 
aardolieprijzen hoog blijven, de snelheid waarmee de lopende rekening, die in 1987 nog in 
evenwicht was, verslechtert. Voor 1991 wordt evenwel een stabilisering van het tekort verwacht. 
Om de wisselkoersstabiliteit te handhaven dient er snel voor te worden gezorgd dat de 
arbeidskosten per eenheid in Spanje minder sterk stijgen dan die van zijn voornaamste 
handelspartners, zodat zijn concurrentiepositie kan worden verbeterd. Dit zou tevens de 
voorwaarden scheppen voor een duurzame sterke groei, die zowel nodig is om de voortdurend 
hoge werkloosheid terug te dringen als om het „inhaalproces" voort te zetten. Deze opmerkingen 
gelden tevens voor Griekenland waar de lopende rekening in de afgelopen jaren ernstig is 
verslechterd. 
De positie van de lopende rekening van Italië is weliswaar nog niet verontrustend, doch geeft 
niettemin aanleiding om het externe concurrentievermogen kritisch te bezien. Voor het Verenigd 
Koninkrijk is enige verbetering in de externe positie te verwachten, doch de kostenontwikkelingen 
dienen nog nauwlettend te worden gevolgd. 
De huidige posities op de lopende rekening van de landen waarvoor reeds vanaf de oprichting van 
het EMS de nauwe bandbreedte geldt lijken over het algemeen houdbaar. Het Duitse overschot, 
dat in het recente verleden nog reden tot zorg gaf, is sterk teruggelopen als gevolg van de 
heroriëntatie van het handelsverkeer ten gevolge van het eenwordingsproces. In Denemarken, 
waar de lopende rekening voor het eerst sinds de jaren zestig een overschot vertoont, werd 
aanzienlijke vooruitgang geboekt. Dit werd echter bereikt ten koste van de groei. Een verdere 
verbetering van de concurrentiepositie zou kunnen bijdragen tot consolidatie van deze positieve 
ontwikkeling op hogere niveaus van bedrijvigheid en werkgelegenheid. 
Met passende monetaire, budgettaire en structurele maatregelen kunnen de stijging van de 
aardolieprijzen en de interne inflatoire tendensen worden opgevangen, zodat de gunstige 
basisvoorwaarden voor groei in de Gemeenschap behouden blijven. De versterking van het 
potentieel van de Gemeenschap zal de aanbodzijde van de economie verbeteren en bijdragen tot 
een hervatting van de groeitendens op middellange termijn. Een dergelijk beleid voldoet tevens 
aan de vereisten voor een succesvolle vooruitgang naar de Economische en Monetaire Unie 
toe. 
28. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 53/23 
VOORNAAMSTE ECONOMISCHE INDICATOREN 1988—1992 
GEMEENSCHAP, VERENIGDE STATEN VAN AMERIKA EN JAPAN 
(a) BBP in constante prijzen (l) 
(procentuele mutatie) (b) Binnenlandse vraag in constante prijzen 
(procentuele mutatie) 
1988 1989 1990 (*) 1991(*) 1992 (*) 1988 1989 1990 (*) 1991 n 1992 (*) 
B 4,3 4,0 3,5 2% 23/4 B 4,3 5,0 4,0 2% 2yU 
DK -0,4 1,3 0,9 1 1% DK -2,2 0,8 -0,8 -v4 1 
D 3,7 3,3 4,3 3V4 2 D 3,8 2,7 3,7 3V4 2V4 
GR 4,0 2,6 1,2 1 iv2 GR 5,6 4,2 2,1 1 IV2 
E 5,0 4,9 3,5 2V2 3% E 7,3 7,7 5,3 3 3% 
F 3,3 3,6 2,5 2-V2 2% F 3,5 3,1 2,9 2% 3 
IRL 3,7 5,9 4,5 2V4 - 3% IRL 0,2 6,1 6,4 3U 4% 
I 3,9 3,2" 2,6 2% 2V4 I 4,6 3,3 2,9 2V4 3V4 
L 4,3 6,1 3,2 3 3V4 L 2,7 5,3 5,2 4V2 4 
NL 2,7 4,0 3,4 2 2 V2 NL 2,0 4,3 3,9 1% 2 
P 3,9 5,4 4,2 3% 3V4 P 7,4 4,1 5,0 3V2 4V4 
UK 4,1 2,2 1,5 3A 2% UK 7,3 3,1 0,9 v2 2V4 
EG 3,8 3,3 2,9 2% 2 V2 EG 4,8 3,6 3,0 2V4 3 
USA 4,6 3,0 1,0 % 1 USA 3,2 2,4 0,6 -% % 
JAP 5,7 4,8 6,0 4% 4,0 JAP 7,5 5,8 6,0 4% 4% 
(c) Prijsindexcijfer van het gezinsverbruik 
(procentuele mutatie) (d) Saldo lopende rekening van de betalingsbalans 
(in procent van het BBP) 
1988 1989 1990 (*) 1991 (*) 1992 (*) 1988 1989 1990 (*) 1991 (*) 1992 (*) 
B 1,8 3,4 3,6 4V2 3V2 B 1,0 1,0 0,3 - % 0 
DK 4,9 5,0 2,8 3% 2 DK -1,8 -1,3 0 % 1% 
D 1,3 3,2 2,8 4 3V2 D 4,1 4,7 2,6 % % 
GR 14,0 14,4 20,5 18>/2 15 GR -1,7 -4,8 -5,1 -5 -4V2 
E 5,1 6,6 6,8 ' 6% 5V2 E -1,1 -2,9 -3,8 -4 -4 
F 3,0 3,3 3,4 3V2 3 F -0,4 -0,2 -0,3 " V2 - v4 
IRL 2,5 3,9 2,8 3V2 2V2 IRL 1,8 1,6 1,2 'V2 v4 
I 4,8 6,0 6,1 . 6% 5V2 I -0,6 -1,3 -1,3 -1% -I3/4 
L 2,6 4,0 3,5 4 3V2 L 34,3 31,5 27,3 24 22 V2 
NL 0,7 2,1 2,4 2% 2 V2 NL 2,4 3,6 3,3 3V2 3'/2 
P 10,0 12,8 13,2 12V2 11" P -4,4 -1,2 -1,2 -I3/4 -1% 
UK 5,0 6,1 7,0 6% 4% UK -4,1 -3,7 -2,8 -2 . -2 
EG 3,7 4,9 5,1 5% 4V2 EG 0,2 0,2 -0,3 - % - 3A 
USA 4,1 4,4 5,1 6% 5V2 USA -2,4 -1,8 -1,7 -I3/4 -iv2 
JAP 0 1,7 2,5 2V4 2% JAP 2,8 2,2 1,6 IV2 2 
(*) Vooruitzichten november 1990. 
(') BNP voor de Verenigde Staten van Amerika en voor Japan vanaf 1989. 
Nr. C 53/24 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 28. 2. 91 
(e) Aantal werklozen 
(in % van de burgerlijke beroepsbevolking) (f) Vorderingensaldo van de totale overheid 
(in % van het BBP) 
1988 1989 1990 (*) 1991 (*) 1992 (*) 1988 1989 1990 (*)• 1991 n 1992 (*) 
B 10,0 8,5 7', 8 73/4 7V2 B -6,6 -6,6 -5,6 -6 -5V2 
DK 6,5 7,7 8,2 83/4 8% DK 0,2 -0,7 -1,4 -1V2 -1 
D 6,1 5,5 6,0 '6% 6V2 D -2,1 0,2 -3,2 -4V4 - 3V2 
GR 7,7 7,8 8,1 9 % 9V2 GR -15,6 -18,4 -18,6 -17 -15 
E 19,3 17,0 15,8 15V2 15 ' E -3,2 -2,7 -3,0 -IV4 -1 
F 9,9 9,4 8,9 83/4 8V2 F -1,7 -1,5 -1,2 -1 -1 
IRL 17,6 17,0 16,5 16V2 16V2 IRL -5,3 -3,5 -3,3 -3V2 - 3V2 
I 10,8 10,8 10,2 10V4 101/, I -10,9 -10,2 -10,0 -9V4 - 9V4 
L 2,1 1,8 1,7 iv2 iv2 L 2,1 3,2 3,3 1V4 1 
NL 9,3 8,7 7,4 7% 7 NL -5,2 -5,2 -5,4 -43/4 - 4V2 
P 5,6 5,0 4,4 5 5 P -5,4 -3,8 -6,0 - 5V2 -4% 
UK 8,5 7,0 6,4 7% 8 UK 1,1 0,9 -0,2 -% -v2 
EG 9,7 8,9 '8,5 83/4 8% EG -3,7 -3,0 -3,9 -4 - 3V2 
USA 5,5 5,2 5,4 6 63/4 USA -3,6 -2,0 -2,3 -2% -2 
JAP 2,5 2,3 2,2 2V4 2V4 JAP. 2,1 1,8 2,7 2'/2 . 2V4 
(g) Totale werkgelegenheid 
(procentuele mutatie) (h) Reële loonsom per werknemer (*) 
(procentuele mutatie) 
1988 1989 1990 (*) 1991 n 1992 (*) 1988 1989 1990 (*) 1991 (*) 1-992 (*) 
B 1,5 1,3 0,9 V4 v4 B -0,1 0,5 2,6 2V2 vu 
DK -0,6 -0,5 -0,2 0 v2 DK " "0,4 -1,3 0,4 -% 1 
D 0,6 1,4 2,4 1V2 1 D 1,9 -0,3 1,9 1% •V4 
GR 1,6 0,4 0,7 -V2 0 GR 2,8 3,9 -2,1 -iv2 -1V2 
E 2,9 4,1 2,7 1V2 1% E 1,3 -0,8 1,3 3/4 1 
F 0,6 1,2 1,2 3A lU F 1,0 1,5 2,0 1 1V2 
IRL 0,4 1,1 1,6 3A ' 3A IRL 1,6 -1,5 1,5 1% 1V4 
I 1,4 -0,5 1,0 % V2 I 3,8 3,0 2,6 2 V2 2V4 
L 3,1 3,7 2,4 1V4 1V2 L 0,5 -0,2 '2,6 1% 2% 
NL 1,3 1,6 1,7 3/4 • 1 NL 0,7 -1,5 2,2 iv2 1V2 
P 0,1 2,3 1,9 V4 V2 P 3,1 0,2 3,3 2% 2V2 
UK 3,2 2,8 2,0 -V2 0 UK 2,1 2,5 3,2 2% 1% 
EG 1,5 1,6 1,7 % 3A EG 1,8 1,1 2,2 1V2 iv2 
USA 2,9 2,0 0,9 3A 'U USA 0,9 -0,7 0 v4 % 
JAP 1,6 1.7 1,6 1V4 1 JAP 3,7 2,2 3,0 3 23/4 
(*) Vooruitzichten november 1990. 
(') Gedefleerd met prijsdeflator gezinsverbruik. 
28. 2. 91 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 53/25 
(i) Bruto investeringen, bouw, in constante prijzen 
(procentuele mutatie) (j) Bruto investeringen, uitrustingsgoederen, in constante prijzen 
(procentuele mutatie) 
1988 1989 1990 (*) 1991 (*) 1992 N 1988 1989 1990 (*) 1991 (*) 1992 (*) 
B 15,0 9,6 4,7 -v4 3% B 17,7 19,0 10,0 8 8V4 
DK -3,1 -4,2 -6,1 -2% -% DK -7,5 5,5 1,8 2V2 3V2 
D 4,7 5,1 5,2 . 2 2V4 D 7,7 9,7 11,4 7 6 
GR 7,6 2,1 2,0 2 3V2 GR 10,8 17,3 4,0 - 4 6 
E 12,6 13,3 11,5 6 7 E 16,5 14,1 5,4 4 5V4 
F 6,2 4,5 3,0 2 3V2 F 8,9 6,9 4,5 4 5% 
IRL -0,7 9,8 10,6 6% 6% IRL 5,6 14,1 9,8 6V4 6V2 
I 3,7 3,6 2,5 2 V2 2V2 I 6,4 6,3 3,4 4 5% 
L 9,9 8,8 8,2 5 4 V2 L -5,4 14,9 12,0 6% 5% 
NL ' 11,8 2,6 0,8 -iv2 2 V2 NL 6,8 5,5 5,5 3 V2 2V4 
P 10,1 7,5 7,0 4V2 5V2 P 23,2 9,0 11,0 8 8V2 
UK 6,1 -0,4 -2,2 -% I3/4 UK 17,7 10,0 -0,3 -2V4 3% 
EG 6,4 4,7 3,6 2 3V4 EG 10,4 8,9 • 5,1 3% 5V4 
(k) Bruto investeringen, totaal, in constante prijzen 
(procentuele mutatie) (1) BIP per hoofd (EG = 100) 
lopende prijzen en koopkrachtpariteiten 
1988 1989 1990 (*) 1991 N 1992 (*) 1960 ' 1973 1986 1991 (•) 1992 (*) 
B 16,0 13,6 7,0 3V2 5 V2 B 95,4 101,3 101,0 103,3 104,0 
DK -6,5 -0,1 -2,6 0 iv2 DK 118,4 113,3 116,7 104,2 103,9 
D : 5,9 7,1 8,0 4V2 4 D 118,0 111,2 * 114,3 112,5 110,9 
GR 9,0 8,6 2,9 3 . 43/4 GR 38,7 56,9 55,8 . 52,8 52,4 
E 14,0 13,6 8,9 5% 6V4 E 59,6 78,1 72,2 77,1 77,8 
F 7,5 5,9 3,8 3% 4V2 F 105,9 110,6 110,1 108,9 109,3 
IRL 0,3 12,1 10,2 6V2 6V4 IRL 60,8 59,0 63,5 69,2 70,4 
I 4,9 5,1 3,0 3% 4 I 86,6 93,4 103,2 104,4 104,9 
L 3,2 11,5 10,0 5% 5V4 L 158,4 142,3 124,2 125,4 . 127,4 
NL 9,8 3,9 2,9 % 2 V2 NL 118,7 113,2 106,3 103,6 103,6 
P 15,0 8,3 9,1 6V4 7 P 38,8 56,4 52,7 56,9 57,7 
UK 13,1 4,8 -1,2 -IV2 2 V2 UK 128,7 108,5 105,1 104,0 104,1 
EG 8,4 6,8 4,4 3 4% EG 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 
USA 5,4' 1,6 -0,4 -1 3,/4 USA 190,0 162,0 155,8 147,4 144,9 
JAP 13,4 10,8 9,9 5 6 JAP 55,9 96,4 111,0 122,5 125,4 
(*) Vooruitzichten november 1990. 
Bron: Diensten van de Commissie.