EUROPESE COMMISSIE Brussel, 16.6.2021 JOIN(2021) 20 final





GEZAMENLIJKE MEDEDELING AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE EUROPESE RAAD EN DE RAAD

over de betrekkingen tussen de EU en Rusland – Weerwerk, druk en dialoog











1.Inleiding De Europese Raad heeft op 24 en 25 mei 2021 een eerste strategisch debat gehouden over Rusland en bij die gelegenheid de illegale, provocerende en disruptieve Russische activiteiten tegen de EU, haar lidstaten en de wereld daarbuiten veroordeeld. Hij bevestigde andermaal dat de EU als een eenheid en solidair op dit soort daden zal reageren en de oostelijke partners zal steunen. De Europese Raad gaf opnieuw te kennen dat hij vasthoudt aan de vijf beginselen van het EU-beleid ten aanzien van Rusland en verklaarde dat de EU een en ander met gelijkgestemde partners zal blijven coördineren. Hij verzocht de hoge vertegenwoordiger en de Commissie om, met het oog op zijn bijeenkomst in juni 2021, een met de vijf beginselen strokend verslag in te dienen met beleidsopties voor de betrekkingen tussen de EU en Rusland. Met de onderhavige gezamenlijke mededeling wordt aan dat verzoek gehoor gegeven. 2.Politieke achtergrond Rusland is het grootste buurland van de EU en blijft een macht om rekening mee te houden, in Europa en wereldwijd. Die positie dankt het land grotendeels aan zijn omvang en geografische uitgestrektheid, zijn bereidheid om internationaal macht uit te oefenen, en zijn politieke, diplomatieke en sterke militaire capaciteit. Als geopolitieke speler tracht Rusland – dikwijls in nauwe samenwerking met andere spelers zoals China – veeleer zijn mondiale positie te behouden in een op politieke macht gebaseerde, multipolaire wereld, dan bij te dragen aan en te handelen binnen een sterker, op regels gebaseerd multilateraal systeem. Rusland probeert zijn eigen geopolitieke invloedssfeer vooral te handhaven op basis van een nulsomlogica. Daarbij druist de regering in tegen de internationale rechtsorde en de belangrijkste beginselen van de OVSE en de Raad van Europa en ondermijnt zij deze. Nochtans heeft zij deze beginselen, die de veiligheid en samenwerking op het Europees continent structureren, waaronder het recht van elk land om vrijelijk zijn eigen keuzes te maken op het gebied van buitenlands, veiligheids- en binnenlands beleid, onderschreven. De Russische leiders gebruiken zeer diverse instrumenten voor de beïnvloeding van, inmenging in en verzwakking van de EU en haar lidstaten, de Westelijke Balkan en de landen van het Oostelijke Partnerschap en zij trachten die zelfs te destabiliseren. In het kader van deze inspanningen blijven zij sterk investeren in hun vermogen om de informatieruimte binnen en buiten de grenzen te controleren en te beïnvloeden. De financiering van de door de staat gecontroleerde media neemt snel toe, met name voor kanalen die uitsluitend bestemd zijn voor een buitenlands publiek, zoals RT. Rusland blijft steeds geavanceerdere cyber- en informatiemanipulatieoperaties en chemische aanslagen op touw zetten, zoals die tegen de Organisatie voor het verbod van chemische wapens (OPCW), de Duitse Bondsdag en de Skripals in Salisbury, alsook andere aanslagen, zoals de explosie in de Tsjechië. Het land voert rechtstreekse militaire en hybride acties uit in onopgeloste conflicten die het aanwakkert in Oekraïne, Georgië en Moldavië, alsook in de zuidelijke nabuurschap van de EU, met name in Syrië en Libië, en daarbuiten. Rusland probeert het autoritaire regime in Belarus onder controle te houden. De betrekkingen met Rusland vormen dan ook een belangrijke strategische uitdaging voor de EU . De betrekkingen tussen de EU en Rusland zijn sinds 2014 steeds slechter geworden, als gevolg van Ruslands illegale annexatie van de Krim en zijn destabilisatie van Oost-Oekraïne. Daarbij gaat het ook, meer recentelijk, om de toenemende militaire aanwezigheid langs de Oekraïense grens, op de Krim en op de Zwarte Zee, die slechts gedeeltelijk weer werd afgebouwd, en om de langdurige sluiting van delen van de Zwarte Zee. De negatieve dynamiek is bovendien versterkt door de betrokkenheid van Russische inlichtingendiensten bij verstorende acties in EU-lidstaten. Daarbij gaat het onder meer om de uitwijzing van diplomaten, reisverboden en de publicatie door Rusland van de zogenoemde lijst van “onvriendelijke staten” met de daaraan verbonden beperkingen voor diplomatieke vertegenwoordigingen. Voorts probeert de Russische regering regelmatig om haar bilaterale betrekkingen met de lidstaten te bevorderen op een wijze die ten koste gaat van de betrekkingen tussen de EU en Rusland. De evolutie van Ruslands binnenlandse beleid, die wordt gekenmerkt door toenemende politieke repressie door de regering om de huidige politieke en economische orde te handhaven, trekt ook een steeds zwaardere wissel op de betrekkingen tussen de EU en Rusland. Nu de verkiezingen voor de Staatsdoema van september 2021 naderen, gaat de situatie van het maatschappelijk middenveld, mensenrechtenverdedigers en onafhankelijke media in Rusland verder achteruit, waarbij deze onder meer worden beknot in hun mogelijkheden om samen te werken met de EU. Wijzigingen in de grondwet en repressieve wetten inzake zogenaamde “buitenlandse agenten”, “onwenselijke organisaties” en “extremisme” versterken een stelselmatige campagne gericht tegen mensenrechten en fundamentele vrijheden, ofschoon deze zijn vervat in de Russische grondwet en de internationale verplichtingen van het land. Bovendien voeren de autoriteiten desinformatiecampagnes door met onjuiste verhalen te komen over vermeende “buitenlandse inmenging” in Russische binnenlandse aangelegenheden, teneinde echte oppositie te ontmoedigen en het maatschappelijk middenveld in diskrediet te brengen. De politiek gemotiveerde veroordeling van Alexei Navalny, na een poging tot moord met chemisch zenuwgas, het feitelijke verbod op de activiteiten van zijn politieke netwerk omdat deze “extremistisch” zouden zijn, alsook de voortdurende intimidatie en onderdrukking van onafhankelijke media en journalisten zijn slechts enkele recente voorbeelden. Tegelijkertijd gaat Rusland gebukt onder ernstige en toenemende structurele zwakheden. Het reëel beschikbaar inkomen is in Rusland sinds 2013 met 10% afgenomen. Het land heeft te maken met een demografische en sociaal-economische neergang, die nog wordt verergerd door zijn bedrijfsmodel (dat gericht is op fossiele brandstoffen), een onevenwichtig begrotingstraject en de impact van de COVID-19-pandemie. Ondanks deze fundamentele verschillen hebben de EU en Rusland een fundamentele gemeenschappelijke verantwoordelijkheid voor vrede en veiligheid op het Europese continent. We staan voor gemeenschappelijke mondiale uitdagingen en zijn op sommige specifieke economische gebieden met elkaar verweven. Daarnaast zijn beide partijen gebonden aan dezelfde verplichtingen in het kader van internationale organisaties, zoals de Raad van Europa en de OVSE, en wij zijn gehouden die ook na te komen. Economische betrekkingen EU-Rusland ·Rusland vertegenwoordigde in 2020 4,8% van het totale EU-goederenverkeer met de wereld en is daarmee de op vier na grootste handelspartner van de EU. ·Omgekeerd is de EU goed voor 37,3% van het totale handelsverkeer van Rusland en daarmee verreweg de grootste handelspartner van het land. ·De EU is ook veruit de grootste investeerder in Rusland. In 2019 bedroegen de rechtstreekse buitenlandse investeringen van de EU in Rusland 311,4 miljard EUR (75% van de totale rechtstreekse buitenlandse investeringen in Rusland). ·De rechtstreekse buitenlandse investeringen van Rusland in de EU werden geraamd op 136 miljard EUR (slechts 1% van de totale rechtstreekse buitenlandse investeringen). Het is duidelijk dat, mits de politieke omstandigheden er rijp voor zijn, het potentieel voor de samenwerking tussen de EU en Rusland zeer aanzienlijk is. De EU heeft een voorwaardelijk aanbod tot samenwerking gedaan. De Russische regering streeft echter actief doelstellingen na die daar diametraal tegenover staan: zij creëert een ruimte van afhankelijkheid in haar nabuurschap, ondermijnt een politiek verenigd Europa, druist in tegen onze visie van een multilaterale, op regels gebaseerde orde en schept situaties op het wereldtoneel om de rol van de EU en haar partners beperken. 3.Tenuitvoerlegging van de akkoorden van Minsk De EU staat nog steeds volledig achter het Normandiëkwartet, de trilaterale contactgroep en de OVSE, ook wat betreft de inspanningen van de bijzondere waarnemingsmissie van de OVSE (SMM). Hoewel de verkiezing van president Zelensky een nieuwe impuls gaf aan de onderhandelingen, zijn de conclusies van de top van Normandië van december 2019 nog niet volledig uitgevoerd. Zorgwekkender is dat de Russische regering zich bij het conflict steeds meer probeert te positioneren als bemiddelaar in plaats van partij en om rechtstreeks contact tussen Kiev en de zogenaamde “republieken” verzoekt, hetgeen in strijd is met het protocol van Minsk. Ook heeft Rusland in april 2021 zijn militaire aanwezigheid aan de oostgrens van Oekraïne en op de Krim uitgebreid. De toegang tot Oost-Oekraïne wordt de bijzondere waarnemingsmissies van de OVSE nog steeds systematisch geweigerd door de zogenaamde “republieken” en de schendingen van het staakt-het-vuren zijn weer op het niveau van vóór het staakt-het-vuren van juli 2020. Deze trend zal waarschijnlijk aanhouden, doordat Rusland zich niet constructief opstelt. De EU blijft bestaande samenwerkingsvormen en instrumenten steunen. Zij zal ook blijven benadrukken dat zij bereid is om een leidende rol te spelen bij de wederopbouw van de door het conflict getroffen regio’s, wanneer eenmaal aan de voorwaarden is voldaan, onder meer door de volledige uitvoering van de akkoorden van Minsk te stimuleren. Ondertussen blijft de EU er onveranderd naar streven de humanitaire gevolgen van het conflict te verzachten. De EU is namelijk een van de grootste humanitaire donoren bij de crisis in Oost-Oekraïne. Sinds het begin daarvan heeft de EU meer dan 190 miljoen EUR aan noodhulp verstrekt, waarvan 25,4 miljoen EUR in 2021, en meer dan 1 miljard EUR, samen met de lidstaten, aan humanitaire hulp en steun voor snel herstel. De EU-steun komt ten goede aan kwetsbare personen en aan de meest behoeftigen aan weerszijden van de contactlijn. Via de Internationale Federatie van het Rode Kruis en de Rode Halve Maan verleent de EU ook humanitaire bijstand aan Oekraïense vluchtelingen in Rusland. Sinds 2017 is voor deze vluchtelingen meer dan 1 miljoen EUR aan steun verleend; dit bedrag dekt de toegang tot gezondheidszorg, vouchers voor voedsel, non-foodartikelen en steun voor levensonderhoud.

De EU heeft drie reeksen beperkende maatregelen tegen Rusland ingesteld als reactie op de illegale annexatie van de Krim en de voortdurende destabilisatie van Oost-Oekraïne. Deze maatregelen zijn erop gericht verdere escalatie of negatieve ontwikkelingen in Oekraïne te voorkomen en zijn een krachtig signaal dat de EU Oekraïne en zijn territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid ondersteunt. De duidelijke koppeling van deze sancties aan de volledige uitvoering van de akkoorden van Minsk is bedoeld als een stimulans voor de Russische regering om bij te dragen aan een oplossing voor het conflict, terwijl de mogelijkheid dat de EU aanvullende sancties overeenkomt, Rusland ervan moet weerhouden de situatie door zijn agressieve gedrag te verergeren. Uit de voortdurende unanieme verlenging van de sancties blijkt dat de EU eensgezind is en dat het haar ernst is. Door de maatregelen van de EU betaalt Rusland een hogere prijs voor verdere agressie en zijn het verdere gebruik van militaire vermogens en de expansie in Oekraïne beperkt. Rusland zal verantwoordelijk worden gesteld voor elke verslechtering in de zogenaamde “republieken”.. Het blijft ook van essentieel belang om, ook wat de sancties betreft, de bestaande coördinatie en eenheid met gelijkgestemde partners als de G7 in stand te houden. Om de eerbiediging van Oekraïnes onafhankelijkheid, soevereiniteit en territoriale integriteit en de volledige toepassing van de EU-regels inzake Schengenvisa in Rusland en Oekraïne te waarborgen, heeft de EU ook richtsnoeren uitgevaardigd inzake de niet-erkenning van bepaalde categorieën gewone Russische internationale paspoorten afgegeven aan ingezetenen van de Krim en inzake de behandeling van visumaanvragen van ingezetenen van niet door de regering gecontroleerde gebieden van de Oekraïense regio’s Donetsk en Loehansk. 4.Nauwere betrekkingen met de oostelijke partnerlanden en andere buurlanden van de EU De EU blijft haar oostelijke partnerlanden nauwere betrekkingen aanbieden met het oog op welvaart, goed nabuurschap en hervormingen. Een goed werkend Oostelijk Partnerschap is een middel om de Europese stabiliteit, veiligheid en welvaart te versterken. In maart 2020 presenteerden de hoge vertegenwoordiger en de Commissie de langetermijndoelstellingen van het Oostelijk Partnerschap inzake economie, governance, milieu en klimaat, digitalisering en op maatschappelijk gebied, met bijzondere nadruk op veerkracht. In december 2021 zal op de zesde top van het Oostelijk Partnerschap een vernieuwde agenda voor de periode na 2020 worden goedgekeurd. De EU verwerpt nadrukkelijk het Russische streven naar een bevoorrechte invloedssfeer. De oostelijke partners hebben het volledige, soevereine recht om vrijelijk de breedte en diepte van hun betrekkingen met de EU en andere internationale spelers te bepalen. Nochtans zet de Russische regering haar confrontatiegerichte beleid voort door druk uit te oefenen via zachte en harde beleidsinstrumenten. Daarom blijft het EU-beleid gericht op het versterken van de weerbaarheid van de oostelijke partners door middel van bilaterale overeenkomsten (waaronder associatieovereenkomsten/en diepe en brede vrijhandelsruimtes) en aanzienlijke financiële steun, met recentelijk bijzondere aandacht voor noodzakelijke hervormingen op het gebied van economie, governance, de rechtsstaat, de groene en digitale transities en inclusieve samenlevingen. De afgelopen zeven jaar is bijna 5 miljard EUR aan subsidies verstrekt, met bijzondere nadruk op de weerbaarheid tegen hybride en cyberdreigingen en desinformatie en op internationale samenwerking op het gebied van rechtshandhaving. Bovendien heeft de EU in 2020 bijna 1 miljard EUR beschikbaar gesteld om de betrokken landen te helpen de gevolgen van COVID-19 aan te pakken. De EU heeft aan drie oostelijke partners ook aanzienlijke macrofinanciële bijstand verleend. Verder bleef de EU weerwerk bieden aan de pogingen van de Russische regering om zichzelf neer te zetten als bemiddelaar en niet als partij bij de territoriale conflicten in Oekraïne, Georgië en Moldavië. Zij hield vast aan haar beleid van niet-erkenning van de illegale annexatie van de Krim en de door Rusland gesteunde “onafhankelijkheid” van de afgescheiden Georgische regio’s Abchazië en Zuid-Ossetië. De EU heeft in juni 2019 haar strategie voor Centraal-Azië hernieuwd om haar betrokkenheid te vergroten en bij te dragen tot de ontwikkeling van de regio, met speciale aandacht voor weerbaarheid, welvaart en regionale samenwerking. De EU heeft een ad hoc-dialoog met Rusland over Centraal-Azië voortgezet. Toch blijft de houding van de Russische regering ten aanzien van de rol van de EU in de regio negatief, onder meer wat betreft de sluiting van versterkte partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten. 5.De weerbaarheid van de EU versterken De afgelopen jaren heeft de EU aanzienlijke vooruitgang geboekt bij het versterken van haar weerbaarheid ten aanzien van uitdagingen die uit het buitenland afkomstig zijn of vandaaruit worden geïnstrumentaliseerd. Door de dubbele groene en digitale transities in goede banen te leiden en te versnellen, wordt de EU weerbaarder, doordat we ons geleidelijk minder afhankelijk maken van buitenlandse energievoorziening en de geopolitiek op het gebied van energie, en doordat we de geavanceerde hard- en software van onze economieën beter bestand maken tegen buitenlandse invloeden. Ook bij de toetsing van het handelsbeleid en de actualisering van de industriestrategie 2020 is gezorgd voor concrete acties om de open strategische autonomie van de Unie te versterken en strategische afhankelijkheden aan te pakken. Over het algemeen voorziet de Unie zich van meer autonome instrumenten zoals het screeningmechanisme voor buitenlandse directe investeringen, de EU-toolbox inzake 5G-cyberbeveiliging en het nieuwe instrument inzake buitenlandse subsidies. De EU blijft haar weerbaarheid en energiezekerheid versterken door haar internationale bronnen en leveringen te diversifiëren en door een interne EU-energiemarkt tot stand te brengen, met name voor gas. Dit is bereikt door betere “hardware” (bv. nieuwe infrastructuur, met inbegrip van interconnectoren, bidirectionele pijpleidingen, meer opslagfaciliteiten en terminals voor vloeibaar aardgas) en duidelijkere wetgeving (“software”), die onder meer zorgt voor open, niet-discriminerende detailhandelsmarkten, de ontvlechting van productie en levering van de exploitatie van netwerken, onafhankelijkheid en samenwerking op regelgevingsgebied en de volledige toepassing van de EU-mededingingsregels. De energiebetrekkingen tussen de EU en Rusland worden gekenmerkt door een aanzienlijke onderlinge afhankelijkheid: Rusland is momenteel de eerste energieleverancier van de EU en de EU is veruit de belangrijkste energie-uitvoerbestemming van Rusland. Andere uitdagingen op energiegebied zijn onder meer de cyberbeveiliging van energie-installaties in de EU en de verwerving van strategische activa in de Unie en de buurlanden via door de Russische overheid aangestuurde spelers. Maar ook een beslissende stap in de richting van decarbonisatie zal onze energieonafhankelijkheid verder doen toenemen en de afhankelijkheid van Russische leveringen over de hele linie verkleinen. De uitvoer van Russische energieproducten naar de EU zal de komende 10-20 jaar aanzienlijk afnemen, wat onvermijdelijk binnenlandse gevolgen zal hebben. Energiebetrekkingen EU-Rusland ·Rusland is momenteel goed voor 26 % van de olie-invoer in de EU en 40 % van de gasinvoer in de EU. ·Rusland is echter duidelijk afhankelijk van de diepe, stabiele en lucratieve energiemarkten van de EU: bijna twee derde van de Ruslands olie-uitvoer, twee derde van zijn gasuitvoer en ongeveer de helft van zijn kolenuitvoer gaat naar de EU, terwijl slechts 27 % van de olie-uitvoer en slechts 2 % van zijn gasuitvoer naar China gaat. ·De uitvoer van energie is ook van cruciaal belang voor het handelsmodel van Rusland: deze vertegenwoordigt 60 % van de totale uitvoer, 40 % van de begrotingsontvangsten en 25 % van het bbp. Het versterken van het vermogen van de EU om hybride bedreigingen aan te pakken is de afgelopen vijf jaar een essentieel onderdeel van de veiligheidsagenda van de EU geweest. Naar aanleiding van de illegale annexatie van de Krim en de daaropvolgende desinformatiecampagne tegen de EU, bouwt het gezamenlijk kader 2016 een breed EU-beleidskader op. Dit kader is in 2018, na de chemische aanslag in Salisbury, verder ontwikkeld en uitgebreid met een nieuwe, specifieke EU-sanctieregeling inzake het gebruik van chemische wapens , en wordt verder uitgewerkt in het kader van de lopende uitrol van de strategie voor de veiligheidsunie. De contrahybride toolbox van de EU bevordert de maatschappelijke weerbaarheid tegen schokken van verschillende hybride aanvallen op gebieden als de bescherming van kritieke infrastructuur, cyberbeveiliging, bestrijding van desinformatie, verkiezingsintegriteit en de screening van buitenlandse directe investeringen. Russische spelers zijn assertiever geworden in de cyberruimte, getuige de cyberactiviteiten die zij uitvoeren en/of toestaan om hun politieke doelstellingen te bevorderen, de open samenlevingen en economieën in West-Europa in gevaar te brengen en de mensenrechten en fundamentele vrijheden te schaden. De EU versterkt echter haar vermogen om cyberaanvallen te voorkomen en tegen te gaan en om erop te reageren. De EU heeft in juli 2020 ook voor het eerst sancties vastgesteld naar aanleiding van cyberaanvallen. Deze sancties zijn onder meer gericht op Russische hackers die betrokken waren bij de Cloud Hopper-, WannaCry- en NotPetya-cyberaanvallen. De EU-cyberbeveiligingsstrategie 2020 zorgt voor verdere versterking van de collectieve weerbaarheid van de EU op dit gebied en het speciale EU-instrumentarium voorziet in een pakket robuuste en alomvattende maatregelen om in de hele EU een toereikend niveau van cyberbeveiliging van de 5G-netwerken te waarborgen. Cyberdefensie is een van de gebieden waarop de EU en de NAVO hun samenwerking versterken. Het in 2022 goed te keuren strategische kompas voorziet in een kader dat de lidstaten zal helpen gerichte inspanningen te leveren op het gebied van veiligheid en defensie. Via permanente gestructureerde samenwerking en het Europees Defensiefonds ondersteunt de EU de lidstaten bij de ontwikkeling van hun defensievermogens en zorgt zij voor samenhang met de NAVO-inspanningen. Rusland blijft informatiemanipulatie- en inmengingsactiviteiten ontplooien, waarbij het een reeks verschillende tactieken, technieken en procedures toepast. Deze opzettelijke en gecoördineerde desinformatiecampagnes zijn bedoeld om te misleiden, wantrouwen te zaaien of democratische processen en instellingen te ondermijnen. Dit is nog duidelijker geworden tijdens de COVID-19-pandemie, doordat Rusland desinformatiecampagnes heeft gesteund die erop gericht zijn de respons van de EU te ondermijnen. De EU heeft een reeks structuren en maatregelen ingevoerd om buitenlandse manipulatie van informatie en inmenging aan te pakken. Zij blijft haar situationeel bewustzijn versterken, haar veerkracht opbouwen en steeds doeltreffender worden bij het verstoren van deze activiteiten. Met haar strategische communicatiecapaciteit, en met name de East Stratcom Task Force, detecteert en analyseert de EU Russische desinformatie en stelt zij deze aan de kaak. Zij blijft capaciteit opbouwen en proactief contact onderhouden met groepen in de EU, op de Westelijke Balkan en in de buurlanden. Het systeem voor snelle waarschuwingen verbindt de EU-instellingen met de lidstaten en gelijkgestemde partners, zoals de G7 en de NAVO, om gezamenlijke reacties mogelijk te maken. Met de praktijkcode heeft de EU ook voor onlineplatforms een duidelijk kader gecreëerd om deze uitdaging het hoofd te bieden. De uitvoering van het actieplan voor de Europese democratie zal deze instrumenten verder versterken. 6.Mogelijkheid tot selectieve samenwerking met Rusland wat betreft zaken die van belang zijn voor de EU

Overeenkomstig de vijf leidende beginselen die in maart 2016 zijn overeengekomen, staat de EU open voor selectieve samenwerking met Rusland in verband met kwesties die voor de EU van belang zijn. De EU heeft dergelijke belangen met betrekking tot elementen van onze groene agenda (klimaat, milieu, energie) en een aantal kwesties op het gebied van buitenlands beleid. De selectieve samenwerking op gebieden als handel, economische en digitale aangelegenheden, binnenlandse zaken en volksgezondheid heeft enkele beperkte concrete resultaten opgeleverd, terwijl er tegelijkertijd sprake is van grote belemmeringen, met name op het gebied van handel en vervoer. Kort na de toetreding van Rusland tot de Overeenkomst van Parijs heeft de EU, gezien haar ambitieuze klimaatdoelstellingen, de besprekingen van hoge ambtenaren over het klimaat met Rusland geleidelijk hervat, onder meer via de door de EU gefinancierde conferentie in Moskou in december 2020, in de aanloop naar de COP-26 in Glasgow. Rusland werkt aan een langetermijnstrategie en heeft zijn nationaal bepaalde bijdrage enigszins geactualiseerd, hoewel deze nog steeds veel ruimte biedt voor toenemende emissies. Rusland heeft ook enkele wetgevende stappen genomen om zijn klimaatbeleid te actualiseren, maar zijn recente inspanningen zouden valse verwachtingen kunnen wekken. De Russische autoriteiten verzoeken steeds vaker om technische besprekingen met de EU over de mogelijke gevolgen van het klimaatbeleid van de EU voor de Russische economie. De EU heeft thematische besprekingen aangeboden, onder meer over koolstofbeprijzing, aanpassing aan klimaatverandering en eventueel het mechanisme voor koolstofcorrectie aan de grens. Rusland deelt meer dan 2 000 kilometer grenzen met de EU en staat voor een aantal milieuproblemen die gevolgen hebben voor de EU en haar lidstaten. Nauwere samenwerking kan betrekking hebben op kwesties als afvalbeheer, vermindering van lucht- en andere grensoverschrijdende verontreiniging, de circulaire economie, duurzaam bosbeheer en bestrijding van bosbranden. Dit zou ook een positief effect hebben op de klimaatverandering, waarvan de gevolgen al merkbaar zijn voor Rusland, bv. in de vorm van de smeltende permafrost. Op korte termijn vormt de komende conferentie van de partijen bij het Verdrag inzake biologische diversiteit een gelegenheid tot voorafgaand overleg. Hoewel de energiedialoog tussen de EU en Rusland opgeschort blijft, is er een aantal dringende kwesties. Er moet worden toegezien op de correcte uitvoering van de overeenkomst inzake de doorvoer van gas door Oekraïne. De synchronisatie van de Baltische staten met het Europese net en de Europese elektriciteitshandel moet worden voltooid, waarbij de voortgezette veilige exploitatie van het Russische en het Belarussische net moet worden gewaarborgd. Wat digitale kwesties betreft, hebben de uitwisselingen op werkniveau met Rusland geen concrete resultaten opgeleverd. Het blijft zaak de belangen van de EU te behartigen, met name wat betreft de coördinatie van het gebruik van de 700 MHz-frequentieband en markttoegang voor EU-bedrijven in Rusland. Andere onderwerpen, zoals onderzoek en innovatie, big data, gegevensbescherming, auteursrechten, internetgovernance en zelfrijdende auto’s, werden besproken zonder substantiële follow-up. De EU moet ook actief maatregelen nemen in verband met Ruslands invoersubstitutiebeleid bij overheidsopdrachten voor software en hardware, teneinde significante risico’s en moeilijkheden voor de digitale industrie van de EU te voorkomen. Wat vraagstukken op het gebied van buitenlands beleid betreft, bestaan er aanhoudende spanningen in de buurlanden van de EU en neemt de concurrentie toe in andere regio’s waar Rusland probeert zich strategisch te doen gelden, zoals de Westelijke Balkan, het zuidelijke Middellandse Zeegebied en het Afrikaanse continent. Er zijn echter gebieden waarop de Russische regering een constructieve rol heeft gespeeld, bv. ten behoeve van het behoud van het gezamenlijk alomvattend actieplan (Joint Comprehensive Plan of Action — JCPoA) met Iran en het waarborgen van de volledige en effectieve uitvoering ervan. Hetzelfde geldt voor de lopende diplomatieke inspanningen in Wenen om een eventuele hernieuwde deelname van de VS aan het JCPoA en een volledige hervatting door Iran van de nakoming van zijn nucleaire verplichtingen te vergemakkelijken. In de context van Libië bestaan de belangrijkste prioriteiten van de EU erin de positieve houding van de Russische regering ten aanzien van het lopende politieke proces te waarborgen en voor een snelle terugtrekking van haar huurlingen te zorgen. Het standpunt van Rusland over het vredesproces in het Midden-Oosten ligt in beginsel nog steeds dicht bij dat van de EU. Over Syrië lopen de standpunten van de EU en Rusland echter sterk uiteen. De Russische regering steunt het huidige regime van Assad, evenals de uitkomst van de recente “presidentsverkiezingen” van 26 mei 2021. De Russische militaire interventie in Syrië is wellicht van doorslaggevend belang geweest voor het overleven van het regime, maar zij heeft wel de stabiliteit en levensvatbaarheid van de Syrische staat verder ondermijnd en een regionale humanitaire crisis veroorzaakt. Voor de EU is de enige weg voorwaarts een echte politieke oplossing die gebaseerd is op de volledige uitvoering van Resolutie 2254 van de VN-Veiligheidsraad. Zo’n oplossing zou ook perspectief bieden op een mogelijke vrijwillige, veilige en waardige terugkeer van vluchtelingen. In ieder geval blijft de EU Rusland erop wijzen dat humanitaire hulp Syriërs in nood moet kunnen blijven bereiken en dat het internationaal humanitair recht in Syrië moet worden gehandhaafd. De EU blijft met Rusland samenwerken in het kader van de Noordelijke Dimensie en de Zwarte-Zeeregio. De samenwerking in het kader van het partnerschap voor vervoer en logistiek van de Noordelijke Dimensie is gericht op het uitwisselen van standpunten en beste praktijken inzake het koolstofvrij maken van het vervoer. Er zijn ook besprekingen gaande over de deelname van Rusland aan de Interreg-programma’s voor het Zwarte Zeebekken en de noordelijke periferie en het Noordpoolgebied in 2021-2027, waarvoor het land belangstelling heeft getoond. De Russische leiders blijven de aanvraag van de EU voor de status van waarnemer in de Arctische Raad, die het land nu voorzit, blokkeren, maar dit heeft de EU er niet van weerhouden aan zijn werkzaamheden bij te dragen. Rusland blokkeert ook de instelling van beschermde mariene gebieden in de Zuidelijke Oceaan. De EU onderhoudt technische contacten met Rusland over handel, die doorgaans beperkt blijven tot uitwisselingen over de talrijke belemmeringen en weinig resultaten opleveren. De meeste belemmeringen vloeien voort uit het beleid van de Russische regering inzake invoersubstitutie, dat steeds vaker gerechtvaardigd wordt op grond van beweerdelijke veiligheidsredenen in verband met sancties. Dit beleid komt bovenop de aanzienlijke verstoringen van de Russische economie die de overheid al heeft veroorzaakt. Hierdoor verslechtert het algemene ondernemings- en investeringsklimaat in het land nog verder. In een relatief positievere context hebben de EU en Rusland overlegd over de hervorming van de WTO, waarbij ook het herstel van het mechanisme voor geschillenbeslechting is besproken. De Russische regering heeft de invoer van ongeveer de helft van de landbouwproducten uit EU-lidstaten verboden om een toename van de binnenlandse productie mogelijk te maken en druk uit te oefenen op de resterende handel in agrovoedingsmiddelen (met name wijn, gedistilleerde dranken en voeder voor gezelschapsdieren) door middel van diverse sanitaire en fytosanitaire beperkingen. Met name geografische aanduidingen van de EU worden nog steeds misbruikt. De agrovoedingssector van de EU is echter opmerkelijk veerkrachtig gebleken. Ofschoon er enige sectorale en regionale verschillen zijn, bleek zij over het algemeen in staat alternatieve markten aan te boren, zodat de waarde van de wereldwijde EU-uitvoer sinds de instelling van het embargo aanzienlijk is toegenomen. Sommige deskundigendialogen over binnenlandse zaken worden met wisselende tussenpozen voortgezet. De laatste vergaderingen van de migratiedialoog EU-Rusland en de Gemengde Comités visumversoepeling en overname vonden plaats in 2018-2019. Hoewel de Russische regering samenwerking op deze gebieden belangrijk acht, komt zij haar verplichtingen niet volledig na. Ook in internationale fora biedt Rusland de EU vaak weerwerk als het gaat om de bestrijding van terrorisme en cybercriminaliteit. De laatste besprekingen op hoog niveau over terrorismebestrijding tussen de EU en Rusland vonden plaats in oktober 2019. Een door Rusland gesteunde VN-resolutie heeft de aanzet gegeven tot een moeilijk proces dat het Verdrag van Boedapest inzake cybercriminaliteit in gevaar kan brengen. In het kader van de deskundigendialoog over drugs wordt jaarlijks relevante informatie uitgewisseld. Er vindt geen regelmatige technische uitwisseling tussen de EU en Rusland over volksgezondheid plaats, hoewel er binnen het Partnerschap voor volksgezondheid en sociaal welzijn voor de Noordelijke dimensie welzijn op regionaal niveau goed wordt samengewerkt. Het Europees Geneesmiddelenbureau is in maart 2021 begonnen met een doorlopende evaluatie van het Russische COVID-19-vaccin Sputnik V, om te beoordelen of het voldoet aan de EU-normen. Er zijn diverse andere contacten op gebieden variërend van douanesamenwerking en aangelegenheden op het gebied van industrie en concurrentie, tot vervoer. Deze contacten blijven beperkt tot technisch niveau. 7.Intermenselijke contacten en ondersteuning van het Russisch maatschappelijk middenveld Rusland blijft een belangrijke partner op het gebied van intermenselijke mobiliteit. Het is het land waar wereldwijd de meeste Schengenvisa worden afgegeven: tussen 3,1 miljoen en 3,8 miljoen in 2016-2018, 4,1 miljoen in 2019 (goed voor 27 % van alle Schengenvisa die wereldwijd worden afgegeven) en 635 000 in 2020 (26 %). Bovendien zijn ongeveer vier van de vijf Schengenvisa die sinds 2016 in Rusland zijn afgegeven, geldig voor meervoudige binnenkomsten. Onderzoek en innovatie is een belangrijk samenwerkingsgebied, met name door de deelname van Russische entiteiten aan EU-programma’s. Zo waren in het kader van Horizon 2020 bij de Marie Skłodowska-Curie-acties 36 verschillende organisaties en ongeveer 520 Russische onderzoekers betrokken. De samenwerking is gebaseerd op het beginsel van medefinanciering, waarbij Rusland zijn eigen wetenschappers ondersteunt in gezamenlijke projecten of een evenredige financiële en materiële bijdrage levert. De EU heeft onder meer belang bij de toegang tot de geavanceerde grootschalige onderzoeksfaciliteiten van Rusland, het inschakelen van Russische wetenschappelijke expertise voor onderzoek naar onderwerpen die verband houden met de beleidsprioriteiten van de EU en mondiale uitdagingen, het bevorderen van Europese oplossingen in Rusland en het onderhouden van contact met de Russische academische gemeenschap. Beide partijen hebben de interne procedures voor de hernieuwing van de samenwerkingsovereenkomst tussen de EU en Rusland op het gebied van wetenschap en technologie voor een nieuwe periode van vijf jaar afgerond, maar de verlenging blijft geblokkeerd vanwege een kwestie die verband houdt met het territoriale toepassingsgebied ervan. De vernieuwing zou voorzien in een stabiel langetermijnkader voor samenwerking; het Gemengd Comité voor wetenschappelijke en technologische samenwerking vergadert eenmaal per jaar. Wat onderwijs, jeugd en cultuur betreft, ondersteunt de EU via EU-programma’s de contacten met de Russische samenleving, de academische wereld en de onderzoeksgemeenschap, jongeren en belanghebbenden in de culturele sector. Rusland is als volwaardig lid van de Europese ruimte voor hoger onderwijs betrokken bij het Bolognaproces. Rusland was in 2014-2020 het internationale partnerland met de meeste deelnemers aan Erasmus+ voor internationale studiepuntenmobiliteit, met meer dan 23 000 uitwisselingen in twee richtingen van studenten en personeel in het kader van Erasmus+. Op het gebied van cultuur kan Rusland deelnemen aan het platform voor culturele betrekkingen. Erasmus+ 2021-2027 voorziet in de voortzetting van de bestaande samenwerking met Rusland op het gebied van hoger onderwijs en jeugd en nieuwe financieringsacties op het gebied van beroepsonderwijs en -opleiding en virtuele uitwisselingen. In het kader van Horizon Europa 2021-2027 is het de bedoeling de stromen van onderzoekers tussen Rusland en de EU beter met elkaar in evenwicht te brengen. De onlangs vastgestelde wijzigingen van de onderwijswet kunnen gevolgen hebben voor de internationale samenwerking op het gebied van onderwijs en onderzoek. Rusland neemt momenteel deel aan acht samenwerkingsprogramma’s van Interreg, dat nog een van de weinige EU-instrumenten is waarmee via de centrale autoriteiten in projecten in Rusland wordt geïnvesteerd. Rusland levert een vaste bijdrage aan de programma’s. De EU is een belangrijke steunverlener van het Russische maatschappelijk middenveld en mensenrechtenorganisaties. Het optreden van de EU voor de Russische bevolking bestrijkt een breed scala aan gebieden, waaronder steun voor universele rechten, mediageletterdheid, jongeren, vrouwen, gendergelijkheid, sociale inclusie, ouderen, vrouwen en kinderen, mensen met een handicap, migranten, mensen die tot minderheden behoren, slachtoffers van huiselijk geweld, gevangenen en andere gemarginaliseerde en kwetsbare groepen. De EU financiert ook het Forum van het maatschappelijk middenveld EU-Rusland. Dankzij cruciaal optreden van de EU konden Russische maatschappelijke organisaties, ondanks het zeer repressieve en steeds strengere klimaat, hun activiteiten voortzetten, voor voorlichting zorgen en feitelijk correcte informatie over de EU en belangrijke onderwerpen verstrekken.

Zoals gezegd belemmeren het strengere rechtskader, de onderdrukking van onafhankelijke stemmen en de beperkingen van de fundamentele vrijheden in Rusland het werk van de civiele samenleving in hoge mate. Een aantal onafhankelijke journalisten en mensenrechtenactivisten heeft het land verlaten. De EU is intermenselijke contacten en het maatschappelijk middenveld ten volle blijven ondersteunen, als investering voor de toekomst. Ten slotte beschikt de EU nu over specifieke instrumenten om op te treden tegen degenen die de mensenrechten schenden. De aanneming van de nieuwe mondiale EU-sanctieregeling voor mensenrechten en de eerste plaatsingen op de betrokken lijst vormden een duidelijk politiek signaal dat wij bereid zijn om op te treden tegen degenen die deze rechten ondermijnen, ook in Rusland. 8.Conclusies en actiepunten Dit verslag schetst de stand van de betrekkingen tussen de EU en Rusland in al hun complexiteit. Daarbij wordt duidelijk aangegeven welke uitdagingen en kansen er bestaan. Rusland blijft ons grootste buurland en een belangrijke speler op het wereldtoneel. Zoals uit dit verslag blijkt, hebben de bewuste beleidskeuzes en agressieve acties van de Russische regering de afgelopen jaren echter een neerwaartse spiraal veroorzaakt. Om de strategische uitdagingen waarvoor het Russische leiderschap haar stelt, het hoofd te bieden, beschikt de EU dankzij onze collectieve toepassing van de vijf beginselen over een doel en een principiële benadering voor het verdedigen van onze belangen en het bevorderen van onze waarden. De EU en haar lidstaten blijven eensgezind en consistent handelen en hun fundamentele waarden, beginselen en belangen verdedigen. Bilaterale betrekkingen mogen niet ten koste gaan van de gemeenschappelijke belangen en doelstellingen van de EU. De EU en Rusland weten zich verbonden door hun geschiedenis, geografie en mensen. Een hernieuwd partnerschap, dat ons in staat stelt het volledige potentieel van nauwe samenwerking te benutten, lijkt echter een ver vooruitzicht. Gezien de moeilijke politieke context en de strategische keuzes van Rusland moet de EU zich voorbereiden op een verdere neergang van haar betrekkingen met Rusland; dit is vooralsnog het meest realistische vooruitzicht. Ons streven moet erop gericht zijn mogelijkheden te verkennen die ertoe kunnen bijdragen dat de huidige dynamiek geleidelijk plaatsmaakt voor een meer voorspelbare en stabiele relatie. Daartoe zal de EU de communicatiekanalen met Rusland openhouden. Wij verwachten van de Russische leiders dat zij blijk geven van een constructievere opstelling en politieke wil en dat zij hun acties tegen de EU, haar lidstaten en andere landen staken. Alleen dat kan het huidige tij, dat onvruchtbaar en mogelijk gevaarlijk is, in deze belangrijke relatie keren. De EU zal tegelijkertijd weerwerk bieden aan, druk uitoefenen op en in dialoog gaan met Rusland, op basis van een helder gemeenschappelijk begrip van de doelstellingen van Rusland, principieel pragmatisme en onverkorte toepassing van de vijf beginselen. De EU zal zich blijven verzetten tegen schendingen van de mensenrechten en opkomen voor democratische waarden, ook in internationale fora, en daarbij duidelijk maken dat dit kwesties zijn die van rechtstreeks en legitiem belang zijn voor alle staten van de VN, de OVSE en de Raad van Europa en niet uitsluitend tot de binnenlandse aangelegenheden van een land behoren. De Russische regering moet haar internationale verplichtingen en verbintenissen nakomen. De EU zal de aanhoudende schendingen van het internationaal recht door Rusland in Oekraïne, Georgië en elders nadrukkelijk aan de orde blijven stellen, onder meer door middel van initiatieven met gelijkgestemde partners. Dit houdt ook in dat Rusland wordt opgeroepen zijn verantwoordelijkheid als partij bij het conflict te nemen en de akkoorden van Minsk volledig uit te voeren. De EU zal de onjuiste verhalen die Rusland gebruikt om zijn optreden te rechtvaardigen op alle niveaus actiever ontzenuwen. Wij zullen het Russische beleid om paspoorten op te leggen in Oekraïne blijven bestrijden (via onze visumpraktijken). De EU zal op passende wijze blijven reageren op de kwaadwillige acties van de Russische regering, waaronder hybride acties. Dit zou kunnen inhouden dat de verschillende bestaande sanctieregelingen worden opgeschaald en uitgebreid en/of, indien nodig, aanvullende beperkende maatregelen worden genomen. De EU zal proberen de middelen te beperken die de Russische regering kan inzetten om haar ontwrichtende buitenlandse beleid uit te voeren. Ook zullen wij de EU-wetgeving doeltreffender handhaven om criminele activiteiten vanuit Rusland (waaronder aanvallen met gijzelsoftware) doelgericht te bestrijden, samen met gelijkgestemde partners. Wij zullen onze strijd tegen corruptie en witwassen opvoeren, onder meer door de transparantie inzake de geldstromen in verband met Rusland te vergroten. De EU zal haar optreden tegen dwangpraktijken van derde landen, waaronder Rusland, opvoeren door een nieuw, autonoom instrument te ontwikkelen waarmee doeltreffend kan worden gereageerd om dwang te ontmoedigen en te compenseren. Teneinde de pogingen van Rusland om de belangen van de EU te ondermijnen te beteugelen, moet de Unie zelf robuuster en veerkrachtiger worden. We moeten dreigingen tegengaan en kwaadwillige acties systematischer en meer gezamenlijk coördineren, en tegelijkertijd zorgen voor coördinatie met gelijkgezinde partners zoals de NAVO en de G7. De lidstaten moeten hun respons op de acties van Rusland nog proactiever coördineren. We moeten zowel de cyberbeveiligings- en defensiecapaciteit als de strategische communicatiecapaciteiten van de EU verder ontwikkelen. Wij zullen actiever optreden om manipulatie van informatie en desinformatie aan te pakken en een halt toe te roepen. Daartoe zullen wij onder meer het regelgevingskader voor socialemediaplatforms versterken. De EU overweegt om, onder meer in het kader van het Europees actieplan voor democratie, nieuwe instrumenten in te voeren die het mogelijk maken de daders op te laten draaien voor de kosten. Wij moeten onze vermogens ons te verweren tegen hybride dreigingen, waaronder de EU-Fusiecel voor analyse van hybride dreigingen, het Europees Kenniscentrum van Helsinki voor de bestrijding van hybride dreigingen, en onze gestructureerde samenwerking met de NAVO, blijven versterken en specifieke maatregelen nemen om de democratische processen, instellingen en electorale infrastructuur van de EU en de lidstaten beter te beschermen. Wij zullen de hefboomwerking van onze energietransitie beter benutten en de EU-regels voor de energiemarkt volledig uitvoeren. Wij zullen de energiezekerheid van onze buurlanden ondersteunen, met inbegrip van de correcte uitvoering van de overeenkomst over de doorvoer van gas door Oekraïne. De voltooiing van de synchronisatie van de Baltische staten met het Europese net en de Europese handel in elektriciteit blijft een hoge prioriteit. Wij zullen onze oostelijke partners meer steun verlenen om het potentieel van het Oostelijk Partnerschap ten volle te benutten. De komende top van het Oostelijk Partnerschap vormt een belangrijke gelegenheid om deze gemeenschappelijke agenda voor de periode na 2020 te formuleren. Succesvolle politieke en economische hervormingen, met name op het gebied van de rechtsstaat, mensenrechten, corruptiebestrijding en goed bestuur, zullen de kwetsbaarheden van onze partners verminderen en een belangrijk tegenwicht vormen voor Russische pogingen tot inmenging en destabilisatie. Onze agenda zou investeringen in veiligheidspartnerschappen met onze buurlanden kunnen omvatten om hun weerbaarheid verder te vergroten. Om haar eigen belangen te behartigen, moet de EU met Rusland in gesprek over een aantal belangrijke uitdagingen.