NL    NL  
 EUROPESE  
COMMISSIE 
Brussel, 4.4.2014  
COM(2014) 215 final 
  
MEDEDELING VAN DE COMMISSIE 
met betrekking tot doeltreffende, toegankelijke en veerkrachtige gezondheidsstelsels 
 
 
2 
 1. Inl eiding  
Gezondheidsstelsels1 die mensen helpen hun gezondheid in stand te houden en te verbeteren, 
spelen een centrale rol in moderne samenlevingen.  Gezondheidsstelsels moeten niet alleen kunnen 
zorgen voor meer jaren in een leven, m aar ook voor meer leven in die jaren.  
De gezondheidsstelsels in de lidstaten van de EU zijn uiteenlopend van aard en weerspiegelen 
verschillende maatschappelijke keuzes. Ondanks organi satorische en financiële verschillen zijn zij 
gestoeld op de gemeenschappelijke waarden die in 2006 door de Raad van ministers van 
Volksgezondheid zijn erkend2, met name universaliteit, toegang tot hoogwaardige zorg, 
rechtvaardigheid en solidariteit. 
Er is steeds meer interactie tussen de gezondheidsstelsels in de EU. De inwerkingtreding van 
Richtlijn 2011/243 was een cruciale stap voor het versterken  van deze interactie. De versterking van 
de samenwerking tussen gezondheidsstelsels moet ertoe bijdragen dat zij beter functioneren 
wanneer zij worden geconfronteerd met de toenemende mobiliteit van patiënten en 
gezondheidswerkers. 
Sinds de afgelopen tien jaren hebben de Europe se gezondheidsstelsels te kampen met toenemende 
gemeenschappelijke uitdagingen: de stijgende kosten van gezondheidszorg, de vergrijzing van de 
bevolking en de daarmee gepaard gaande toename van het aantal chronische ziekten en 
multimorbiditeit die de vraag naar gezondheidszorg doet toenemen, onvoldoende en ongelijke 
beschikbaarheid van gezondheidswerkers, ongelijkheden op gezondheidsgebied en ongelijke toegang tot gezondheidszorg. 
De afgelopen jaren heeft de economische crisis bovendien de beschikbare financiële middelen 
beperkt en zo de moeilijkheden verergerd die de lidstaten hebben om de duurzaamheid van de 
gezondheidsstelsels te waarborgen.
4 En dit beperkt dan weer de mogelijkheid van lidstaten om te 
zorgen voor universele toegang tot hoogwaardige  gezondheidszorg. Gezondheidsstelsels moeten 
veerkrachtig zijn: zij moeten zich snel kunnen aanpassen aan veranderende omstandigheden en met 
beperkte middelen het hoofd kunnen bieden aan belangrijke uitdagingen.  
De toenemende onderlinge afhankelijkheid en de gemeenschappelijke uitdagingen vragen om 
nauwere samenwerking. In 2006 hebben de lid staten overeenstemming bereikt over de 
gemeenschappelijke doelstellingen inzake toegankelijkh eid, kwaliteit en financiële duurzaamheid van 
de gezondheidszorg in het kader van de open coördinatiemethode voor sociale bescherming en 
                                                            
1 In deze mededeling worden de gezondhe idsstelsels gedefinieerd als stelsels di e gericht zijn op het verlenen van 
diensten van gezondheidszorg aan patiënten – preventief, diagnostisch, curatief en palliatief – die in de eerste 
plaats tot doel hebben de gezondheid te verbeteren. 
2 Conclusies van de Raad betreffende de gemeenschappeli jke waarden en beginselen van de gezondheidsstelsels 
van de Europese Unie, PB C 146 van 22.6.2006). 
3 Richtlijn 2011/24/EU, PB L 88 van 4.4.2011. 
4 Dit wordt tevens benadrukt in de conclusies van de Raad over het gemeenschappelijk verslag van het Comité 
voor de economische politiek (CEP) en de Europese Commissie met betrekking tot de gezondheidsstelsels in de 
EU (Joint Report on health systems)  (7 december 2010). 
 
3 
 sociale integratie5. In 2011 heeft de Raad van ministers van Volksgezondheid op EU-niveau een 
denkproces opgezet om de lidstaten te helpen bij het voorzien in moderne, responsieve en houdbare 
gezondheidsstelsels.6 De Raad heeft erkend dat een rechtvaardige toegang tot hoogwaardige 
diensten van gezondheidszorg in omstandigheden waarin economische en an dere middelen schaars 
zijn altijd een belangrijke aangelegenheid is geweest, maar dat op dit ogenblik de omvang en de 
urgentie van de situatie aan het veranderen is en dat, als er niet wordt ingegrepen, dit wel een 
cruciale factor voor het toekomstige economisch e en sociale landschap van de EU kan worden. 
In december 2013 heeft de Raad van ministers van Vo lksgezondheid in zijn co nclusies met betrekking 
tot de "reflectie over moderne, responsieve en  houdbare gezondheidszorgstelsels" de geboekte 
vooruitgang goedgekeurd en opgeroepen de inspanningen op dit gebied voor te zetten.7 
In de jaarlijkse groeianalyse 20148 "heeft het opbouwen van groei en concurrentievermogen nu de 
hoogste prioriteit" om een duurzaam herstel tot sta nd te brengen. Met dit doel voor ogen benadrukt 
de jaarlijkse groeianalyse dat het noodzakelijk is niet alleen de doeltreffendheid en financiële 
houdbaarheid van de gezondheidsstelsels te verbeteren, maar ook de doeltreffendheid en het vermogen om tegemoet te komen aan de sociale behoeften en te voorzien in essentiële sociale 
vangnetten. Voorts erkent de jaarlijkse groeianaly se het belang van de gezondheidszorgbranche bij 
de aanpak van de sociale gevolgen van de economis che crisis en benadrukt de analyse dat diensten 
van gezondheidszorg een in de komende jaren een aanzienlijk banenaanbod zullen opleveren. De 
jaarlijkse groeianalyse bevatte de aanbeveling ac tieve inclusiestrategieën te ontwikkelen met 
inbegrip van een brede toegang tot bet aalbare en kwaliteitsvolle diensten. 
Dit was eerder al beklemtoond in 2013, toen elf lidstaten
9 een aanbeveling ontvingen voor 
hervormingen in hun gezondheidsstelsels als onderdeel van het Europees semester. In de meeste 
van deze aanbevelingen lag de klemtoon op de duurzaamheid en kosteneffectiviteit van de 
gezondheidsstelsels, en werd aangedrongen op hervormingen in de ziekenhuissector, bij de 
prijszetting van gezondheidsdiensten, extramurale zorg en eerstelijnszorg. In drie aanbevelingen 
werd tevens een oproep gedaan om de toegang tot de gezondheidszorg te behouden of te verbeteren. 
Gezondheid is niet alleen op zichzelf waardevol,  maar zij is ook een voorwaarde voor economische 
voorspoed, zoals wordt erkend in het werkdocument van de diensten van de Commissie met de titel 
"Investeren in gezondheid", dat deel uitmaakt van het pakket sociale investeringen.
10 De 
                                                            
5  Gezamenlijk advies van het Comité voor sociale besche rming en het Comité voor de economische politiek met 
betrekking tot de mededeling van de Commissie "Samen werken, beter werken: voorstellen voor een nieuw kader 
voor de open coördinatie voor sociale bescherming en sociale integratie" dat op 10 maart 2006 door EPSCO is 
goedgekeurd. 
6 Conclusies van de Raad: Naar moderne, responsieve en houdbare gezondheidszorgstelsels (6 juni 2011).  
7 Conclusies van de Raad met betrekking tot de reflectie over moderne, responsieve en houdbare 
gezondheidszorgstelsels (10 december 2013). 
8 COM(2013) 800. 
9  Bulgarije, Duitsland, Finland, Frankrijk, Malta, Oosten rijk, Polen, Roemenië, Slowakije, Spanje en Tsjechië. 
10 COM(2013) 83.  
 
4 
 volksgezondheid beïnvloedt de economische result aten op het gebied van de productiviteit, het 
arbeidsaanbod, het menselijk kapitaal en de ov erheidsuitgaven. De gezondheidszorgbranche wordt 
in grote mate gestimuleerd door innovatie en ve rtegenwoordigt een aanzienlijk economisch belang: 
zij vertegenwoordigt 10 % van het bbp van de EU. Zij omvat bovendien bijzonder arbeidsintensieve 
activiteiten en is een van de grootste sectoren in de EU: de werknemers in de gezondheidszorg 
waren in 2010 goed voor 8 % van de Europese beroepsbevolking.11 
Voortbouwend op de ervaringen en werkzaamheden van de afgelopen jaren, en met het oog op de 
verdere ontwikkeling van benaderingen op EU-niveau, ligt de klemtoon in deze mededeling op de acties voor:  
1. de versterking van de doeltreffendheid van de gezondheidsstelsels; 
2. de verbetering van de toegankelijkheid van de gezondheidszorg; 
3. de verbetering van de veerkrac ht van de gezondheidsstelsels. 
2. De versterking van d e d oeltreffendheid van d e 
gezondheidsstelsel  
De doeltreffendheid, de veiligheid en de ervaringen van patiënten zijn belangrijke componenten van 
de kwaliteit van de gezondheidszorg, en vormen een belangrijk aspect van de prestaties van de 
gezondheidsstelsels. Momenteel wordt van patiëntveiligheid werk gemaakt op EU-niveau12, en zijn 
ervaringen van patiënten een belangrijk terrein waaraan in de toekomst nadere aandacht moet worden besteed. 
In deze mededeling ligt de nadruk op doeltreffendheid: het vermogen van gezondheidsstelsels om 
positieve gezondheidsresultaten te boeken, d.w. z. om de gezondheid van de bevolking te 
verbeteren. 
Het meten van de doeltreffendheid van de gezondhe idsstelsels wordt steeds belangrijker, vooral 
omdat de gezondheidsstelsels niet de enige factor zijn voor het verbeteren van onze gezondheid. 
Hoewel er nog steeds grote verschillen in levensve rwachting bestaan tussen de lidstaten, leven we 
over het algemeen langer en gezonder dan de vorige  generaties. Dit is niet in de laatste plaats te 
danken aan de aanzienlijke verwezenlijkingen in de volksgezondheid en buiten het 
gezondheidsstelsel. Er worden ook in de toek omst verbeteringen verwacht, bijvoorbeeld omdat 
minder en minder mensen roken, het alcoholgebruik gedaald is en er steeds meer aan 
lichaamsbeweging wordt gedaan. Er heerst een algemene consensus dat de bijdrage van de 
gezondheidszorgbranche aan een gezonde bevolki ng in de afgelopen vijftig tot zestig jaar 
spectaculair gestegen is.  
Het verzamelen van informatie over de doeltreffen dheid van de gezondheidsstelsels ten opzichte van 
elkaar verkeert echter nog in een vroeg stadium. De voorbeelden hieronder tonen gebieden waar de 
                                                           
 
11 SWD(2012) 93, begeleidend document bij COM(2012) 173. 
12 Aanbeveling van de Raad van 9 juni 2009 betreffend e patiëntveiligheid, met inbegrip van de preventie en 
bestrijding van zorginfecties, PB C 151 van 3.7.2009.  
 
5 
 bijdrage van de gezondheidsstelsels aan de verbetering van de gezondheid het grootst is en worden 
ondersteund door indicatoren die in de gehele EU beschikbaar zijn (d.w.z. perinatale sterfte, 
vermijdbare sterfte, incidentie van ziekten die door vaccinatie kunnen worden voorkomen en 
kankerscreening). Uit deze vergelijking blijkt dat er grote verschillen bestaan tussen de lidstaten van de EU. 
Perinatale sterfte 
Perinatale sterfte wordt berekend als de som van de late foetale sterfte (na 28 weken van de 
zwangerschap) en sterfte van pasgeboren (binnen zeven dagen na de geboorte). In vergelijking met 
kindersterfte13 houdt dit minder sterk verband met de sociaal-economische factoren en is dit dus een 
betrouwbaardere indicator voor de doeltreffendheid van het gezondheidszorgsysteem. 
Afbeelding 1: perinatale sterfte per 1 000 geborenen (2011 of meest recente gegevens) 
 
Bron: Eurostat-databank, Europeristat-project (ontwikkeld door personeel van de Commissie) 
De perinatale sterfte is in de afgelopen vijf jaar in de meeste lidstaten gedaald, hoewel in sommige 
landen tijdens deze periode een stijging werd opgetekend.  
Vermijdbare sterfte 
Vermijdbare sterfte wordt gedefinieerd als voortijdige sterfgevallen die zouden kunnen worden voorkomen indien tijdige en efficiënte gezondhei dszorg wordt verleend. Het is een fundamentele 
indicator die wordt gebruikt om te onderzoeken wat de bijdrage van gezondheidsstelsels aan de 
gezondheidsresultaten is.
14 Vermijdbare sterfte combineert de gest andaardiseerde sterftecijfers voor 
een geselecteerd aantal ziekten waarop gezondheidszorg wordt geacht een rechtstreekse invloed te hebben.  
                                                           
 
13 Kindersterfte is het aantal sterfgevallen bij kinderen in het eerste levensjaar per 1 000 levend geborenen. 
14 Vergelijkingen van vermijdbare sterfte moeten dus eigenlijk rekening houden met de incidentie van ziekten en 
niet alleen het aantal sterfgevallen in verband met deze ziekten in aanmer king nemen. De beschikbaarheid van 
vergelijkbare gegevens kan echter niet worden gewaarborgd. 
 
6 
 Afbeelding 2: vermijdbare sterf te, gestandaardiseerd sterftecijf er per 100 000 inwoners— 2010 
0100200300400500600
FR NL IT ES LU BE DK SE PT FI CY DE MT AT IE SI UK PL CZ HR BG EE SK HU RO LT LV
vrouwen
 mannen
 
Bron: Eurostat (voor Griekenland geen gegevens beschikbaar) 
Vrijwel alle lidstaten hebben tussen 2000 en 2010 de  vermijdbare sterfte kunnen beperken, hoewel 
de mate van de daling van land tot land sterk varieert. 
Overdraagbare ziekten 
De incidentie van specifieke overdraagbare ziekten houdt rechtstreeks verband met de verstrekking 
van geschikte diensten van gezondheidszorg: door vaccinatiecampagnes is er een aanzienlijke daling 
van de incidentie van ziekten die door vaccinatie kunnen worden voorkomen (zelfs al zijn er in 
sommige landen zorgwekkende aanwijzingen dat het vaccinatiepercentage daalt). 
Afbeelding 3: incidentie van ziekten die door va ccinatie kunnen worden voorkomen — bevestigde gevallen 
per 100 000 inwoners — 2011 
 
Bron: Epidemiologisch jaarverslag van het ECDC 2012  
Zelfs voor een beperkt aantal ziekten die door vaccinatie kunnen worden voorkomen 
(meningokokkenziekte, hepatitis B, bof en mazelen), vertonen de incidentiecijfers in de lidstaten een 
significant verschil. 
 
7 
 Kankerscreening 
Vroegtijdige diagnose van colorectale kanker , baarmoederhalskanker en borstkanker via 
georganiseerde screeningprogramma’s op bevolk ingsniveau is een nuttige graadmeter voor de 
effectiviteit van het gezondheidsstelsel in risicosectoren. De Raad deed de aanbeveling om dergelijke 
programma’s uit te voeren in overeenstem ming met de Europese richtsnoeren voor 
kwaliteitsborging.15  
Borstkanker is het gebied waar de meeste vooruitgang is geboekt. Nationale screeningprogramma’s 
voldoen over het algemeen aan de richtsnoeren van de EU voor het vaststellen van de leeftijdsklasse 
van de doelgroepen (vrouwen van 50 tot en met 69 jaar) en de aanbevolen tussenpozen tussen 
mammografische screenings. Terwijl de Europese richtsnoeren als wenselijke doelstelling een 
screeningpercentage hanteren van ten minste 75 % van de in aanmerking komende vrouwen (en een aanvaardbaar niveau van 70 %), hebben slechts een p aar lidstaten dit percentage in 2010 bereikt. 
Afbeelding 4: borstkankerscreening — % onderzoc hte vrouwen van de leeftijdscategorie 50-69 
 
Bron: OESO Health at a Glance Europe 2012, nationale statistieken  
Belangrijkste bevindingen  
Deze specifieke indicatoren volstaan voor enkele initiële vaststellingen, maar zij zijn niet 
representatief genoeg om een omvattende beoordeling van de gezondheidsstelsels te ondersteunen. 
Zij illustreren grote verschillen tussen de lidstaten van de EU. Ook bleek dat de 
gezondheidsresultaten multidimensionaal en moeilijk te definiëren waren. Over het algemeen is de 
beoordeling van gezondheidsstelsels een complex proces: het effect van maatregelen op het gebied 
van gezondheidszorg kan soms pas na verloop van langere tijd zichtbaar worden, en de vergelijkbaarheid en betrouwbaarheid van gegeve ns vormt een uitdaging. Er worden echter 
inspanningen geleverd om hier verbetering in te brengen. 
De Commissie heeft steun verleend aan de ontwikkeling van Europese gezondheidsindicatoren 
(ECHI), een reeks indicatoren om toezicht te houden op de gezondheid van de bevolking en de 
                                                           
 
15 Aanbeveling van de Raad van 2 december 2003 over  kankerscreening; PB L 32 7 van 16.12.2003. Zie ook 
Europese richtsnoeren voor kwaliteitsborging op het gebied  van screening en diagnose van colorectale kanker en 
baarmoederhalskanker, en de opsporing en diagnose van borstkanker. 
 
8 
 populatie van de gezondheidsstelsels. Voorts zijn er diverse verslagen met beoordelingen van de 
Europese gezondheidsstelsels uitgebracht. Bijzonde r waardevolle voorbeelden zijn het gezamenlijke 
verslag van het CEP en de Europese Commissie over de gezondheidsstelsels dat in 2010 werd 
gepubliceerd en de reeks "Health at a glance Europe", gepubliceerd door de OESO en de Commissie. 
In 2013 is nog een andere belangrijke stap gezet:  het Comité voor social e bescherming heeft een 
gezamenlijk evaluatiekader voor gezondheid ontwikkeld, dat moet dienen als eerste 
screeningsinstrument om mogelijke problemen in de gezondheidsstelsels van  de lidstaten op te 
sporen. Het vormt een essentiële bijdrage aan de  vergelijkende evaluatie van de prestaties van 
gezondheidsstelsels, rekening houdend met de beschikbaarheid van gegevens op EU-niveau. Ten 
slotte zijn via de kaderprogramma’s voor onderzoek en technologische ontwikkeling verscheidene 
projecten gefinancierd om indicatoren en methodologieën te ontwikkelen voor de beoordeling van 
de prestaties van de gezondheidsstelsels.16 
3. De verbetering van d e toegankelijkheid van d e 
gezondheidszorg  
Gezondheidsstelsels moeten toegankelijk zijn. Dit is een van de beginselen die zijn neergelegd in het 
Europees Sociaal Handvest17, waarbij de nadruk ligt op het belang van transparante criteria voor 
toegang tot medische behandeling, en de verplichti ng voor de lidstaten om te beschikken over een 
adequaat gezondheidsstelsel dat geen delen van de bevolking uitsluit van het ontvangen van diensten van gezondheidszorg. 
Toegang tot gezondheidszorg is ec hter moeilijk te meten. Er bestaat geen gedetailleerde methodiek 
op EU-niveau om dit op te volgen en beste praktijken te bevorderen. Dit zou een belangrijke stap 
vormen om ongelijkheden op gezondheidsgebied te verminderen.
18  
Een veel gebruikte indicator is de variatie in het percentage ingezetenen dat melding maakt van 
problemen om toegang te krijgen tot medische zorg om redenen19 in verband met de toegang tot 
gezondheidsstelsels: wachttijden, reisafstand en gedeelde kosten. Deze bevindingen vloeien echter voort uit de behoeften die de ingezetenen zelf aangeven en kunnen daardoor gekleurd zijn door 
culturele vooroordelen in vergelijking met verschillende landen. 
Afbeelding 5: zelf opgegeven onbevredigde behoef ten aan medisch onderzoek per reden, aandeel van de 
bevolking (%) 
                                                            
16 Zie bijvoorbeeld de projecten ECHO ( http://www.echo-health.eu ), Eurohope ( http://www.eurohope.info ), en 
EuroREACH ( http://www.euroreach.net ). 
17 Herzien Europees Sociaal Handvest, Straatsburg 3 mei 1996. 
18 COM(2009) 567. 
19 NB: de categorie "andere redenen" in deze enquête slaat op redenen die geen verband houden met de lokale 
gezondheidsstelsels, bijvoorbeeld "geen tijd", "angst voor arts", enz. 
 
9 
 EU = 3,4
051015202530
LV RO PL EE BG EL IT FI HR CY PT HU FR LT IE SK BE DE UK SE DK MT CZ ES LU NL AT SIAndere Wachtlijst Te ver Te duur EU (wachttijd, afstand, kosten)
 
Bron: Eurostat, statistieken over inkomens en levensomstandigheden 2012 (gegevens 2011 voor TEN en IE) 
Toegang tot gezondheidszorg is het resultaat van in teractie tussen verschillende factoren, waaronder 
de dekking van de gezondheidszorg (welke personen hebben recht op gezondheidszorg), de diepte 
van de dekking (waarop hebben de burgers recht), de betaalbaarheid en beschikbaarheid van diensten van gezondheidszorg. Toegang tot gezond heidszorg wordt ook rech tstreeks beïnvloed door 
de organisatie-en beheersmodellen die in de gezondheidsstelsels worden gebruikt. Patiënten kunnen 
problemen ondervinden om toegang te krijgen tot gezondheidszorg als de gezondheidsstelsels complex en onvoldoende transparant zijn. 
 
Dekking van de populatie 
In vrijwel alle lidstaten van de EU worden gezondheidsdiensten hoofdzakelijk gefinancierd uit 
openbare bronnen. De dekking van de gezondheidszorg is in alle lidstaten universeel of bijna 
universeel. Toch worden sommige mensen uit achterstandssituaties nog steeds uitgesloten van 
adequate dekking van gezondheidszorg. 
Diepte van de dekking De behandelingen in de gezondheidszorg die do or de overheid wordt gefinancierd verschillen 
naargelang van de nationale gezondheidsstelsels. Zo  zijn bijvoorbeeld diensten voor oogzorg en 
tandheelkundige zorg en sommige geavanceerde behandelingen slechts in enkele lidstaten gedekt. In 
verschillende lidstaten bestaat geen expliciete de finitie van de door de overheid gefinancierde 
 
10 
 behandelingen. Dit bemoeilijkt de vergelijking en  de analyse die zouden kunnen bijdragen tot een 
consensus over minimale of optimale niveaus van zorgverlening. 
Betaalbaarheid  Er wordt van de mensen vaak een financiële bijdrage  gevraagd voor de dienst die zij vereisen, in de 
vorm van bijbetaling of eigen bijdrage. Dit kan bijdragen tot een verantwoord gebruik van de 
gezondheidsdiensten. Tegelijkertijd mag deze eigen bijdrage voor die mensen geen belemmering vormen of een afschrikkende werking hebben om de zorg krijgen die zij nodig hebben. 
Kostenbeheersingsmaatregelen in de gezondheidsstelsels om een rationeler gebruik van 
gezondheidszorg te bevorderen, mogen niet  nodeloos de toegang tot hoogwaardige 
gezondheidszorg beperken.  
Beschikbaarheid (gezondheidswerkers, afst and tot plaats van verzorging, wachttijden) 
Patiënten moeten een redelijke toegang krijgen tot diensten van gezondheidszorg: het is niet de 
bedoeling dat zij al te ver moeten reizen of al te  lang moeten wachten om toegang te krijgen tot de 
dienstverlening die zij nodig hebben. Dit is een bijzonder grote uitdaging in landelijke en afgelegen 
gebieden. 
Problemen in verband met afstand kunnen worden opgelost door meer geïntegreerde zorgmodellen, 
die het contact tussen patiënten en het gezondheid sstelsel verbeteren en door meer gebruik te 
maken van e-gezondheidsoplossingen. 
Er is geen algemene definitie voor de manier waarop de wachttijden worden gemeten, hoewel dit is 
een belangrijk concept van Verordening nr. 883/04
20 en Richtlijn 2011/24 is. Dit zou kunnen 
veranderen aangezien Richtlijn 2011/24 de verantwoordingsplicht van het gezondheidsstelsel met betrekking tot de toegang tot zorg verbetert door middel van een grotere transparantie van het 
concept "onnodige vertraging" in afwachting van de behandeling. 
De vergrijzing van de bevolking en de toename van  meervoudige chronische ziekte vereisen andere 
combinaties van vaardigheden, met gevolgen  voor de inhoud van de medische 
opleidingsprogramma’s. De scheiding tussen beroepen zal door de oprichting van multidisciplinaire 
teams waarschijnlijk minder rigide worden. De vr aag naar vaardigheden en competenties in de 
gezondheidszorg verandert voortdurend; rollen en beroepen zullen wellicht evolueren om te voldoen 
aan de behoeften van de bevolking. Zo spelen bijvoorbeeld de gezondheidswerkers – gezien de hoge 
percentages fysieke inactiviteit in de EU en de daarmee samenhangende risicofactoren voor de gezondheid – een belangrijke rol om patiënten te adviseren over het belang van lichaamsbeweging 
en werken zij hiervoor samen met andere sectoren zoals de sportsector.
21 
                                                            
20 Verordening 883/2004 van 29 april 2004 betreffend e de coördinatie van de socialezekerheidsstelsels, 
PB L 166 van 30.4.2004. 
21 Aanbeveling van de Raad van 26 november 2013 over de stimulering van gezondheidsbevorderende 
lichaamsbeweging in de verschillende sectoren, PB L 354 van 4.12.2013. 
 
11 
 Om deze ontwikkelingen voor te blijven, moeten  de planningsystemen voor medische opleiding 
slimmer worden, sneller reageren en beter toegerust te zijn om studenten aan te trekken voor de 
specialismen die het hardst nodig zijn. 
Bovendien blijkt dat aandacht moet worden besteed aan geneesmiddelen, aangezien het aandeel 
van particuliere uitgaven voor geneesmiddelen aanzienlijk hoger ligt dan voor andere soorten door de overheid gedekte gezondheidszorg. 
Nationale beslissingen inzake prijszetting en verg oeding hebben directe en indirecte gevolgen voor 
de toegang tot geneesmiddelen in de hele EU: inno vatieve producten worden niet altijd op hetzelfde 
ogenblik in alle lidstaten beschikb aar gesteld, en in sommige landen zijn zij misschien helemaal niet 
verkrijgbaar. 
Een eerste stap om hier verbetering in te brengen was het proces inzake maatschappelijk 
verantwoord ondernemen in de farmaceutische industrie: dit moedigde discussie aan tussen de 
bevoegde autoriteiten die verantwoordelijk zijn voor de prijsstelling en de vergoeding en andere 
belanghebbenden, en ondersteunde de transparante uitwisseling van informatie over de manier 
waarop een betere toegang tot geneesmiddelen kan worden bereikt. 
4. De verbetering van d e veerkracht van d e 
gezondheidsstelsels  
Moderne gezondheidsstelsels moeten toegankelijk en doeltreffend blijven en tegelijkertijd streven 
naar houdbaarheid op lange termijn. Daarom mo eten zijn ook vanuit begrotingsopzicht houdbaar 
blijven. De Commissie ondersteunt de lidstaten bij deze inspanningen, door het verstrekken van analyses en prognoses, en door aanbevelingen te doen voor hervormingen in het kader van het 
Europees-semesterproces. 
Gezondheidsstelsels moeten ook oog hebben voor factoren buiten de begroting. Zij moeten zich op 
doeltreffende wijze kunnen aanpassen aan ve randerende omstandigheden en met beperkte 
middelen innovatieve oplossingen kunnen herkennen en toepassen voor aanzienlijke uitdagingen 
zoals ontoereikende deskundigheid en middelen in specifieke domeinen, onverwachte pieken in de vraag (bijv. door epidemieën) enz. Kortom, zi j moeten veerkracht opbouwen en bewaren. 
De gezondheidsstelsels in de EU wisten niet alle maal even goed om te gaan met de economische 
crisis en sommige hebben op zeer korte termijn be langrijke en soms pijnlijke hervormingen moeten 
doorvoeren. Voortbouwend op de ervaringen van de recente hervormingen heeft de Commissie gewezen op de volgende factoren van veerkracht, die sommige gezondheidsstelsel in staat hebben 
gesteld de toegankelijkheid en de doeltreffendheid van hun diensten van gezondheidszorg voor hun 
bevolking te bewaren. 
 
12 
 
 
Stabiele financieringsmechanismen  
Stabiele financiering maakt het mogelijk om tot een efficiënte planning van investeringen en de 
goede continuïteit van de diensten komen bij de organisatie en het beheer van de zorgverlening. 
Gezondheidsstelsels met een financiering op basis van minder stabiele inkomstenbronnen lopen een 
groter risico door externe schokken te worden ge troffen: bijv. stelsels die voor hun financiering 
voornamelijk aangewezen zijn op aan het inkomen gekoppelde bijdragen zijn in hogere mate blootgesteld aan de gevolgen van een stijging van de  werkloosheid. Reserves of andere anticyclische 
formules voor overdrachten in de overheidsbeg roting kunnen bijdragen tot het waarborgen van de 
stabiliteit van de middelen.  
Goede methoden voor risicocorrectie Een samenhangend systeem van risicocorrectie en risicobundeling is een belangrijk instrument om 
ervoor te zorgen dat de middelen worden be steed in overeenstemming met de behoeften. 
Bijvoorbeeld wanneer verscheidene sociale ziektekostenverzekeraars sociale bijdragen of verzekeringspremies innen, wordt gebruik gemaakt van een mechanisme voor 
risicocorrectie/risicoverevening om rekening te houd en met de omvang, de leeftijd-geslachtstructuur 
en een indicatie van de morbiditeitspatronen van de verzekerden in elk fonds. Dit moet voorkomen dat patiënten geselecteerd en gediscrimineerd worden en moet ervoor zorgen dat de financiering 
wordt aangepast aan de behoeften. 
Goed beheer 
 
13 
 Goed beheer heeft te maken met duidelijk omschreven verantwoordelijkheden bij het beheer van 
het gezondheidsstelsel en de hoofdbestanddelen ervan, in combinatie met krachtig leiderschap, 
degelijke verantwoordingsmechanismen en een duidelijke organisatiestructuur. Zo kunnen systemen 
snel inspelen op nieuwe doelstellingen en prioriteiten, beter op belangrijke uitdagingen reageren, en maatregelen identificeren en opzetten die nodig zijn ter ondersteuning van slimme 
investeringsbeslissingen. 
Informatiestromen in het stelsel  Een grondige kennis van de sterke en de zwakke punten en het vermogen om informatie op te 
volgen, ook op het niveau van individuele patiënten of zorgverstrekkers, stellen de beheerders van de gezondheidsstelsels in staat op specifieke s ubsectoren toegesneden en op feiten gebaseerde 
beslissingen te nemen. 
Informatiesystemen van e-gezondheidszorgtoep assingen vereenvoudigen en bevorderen de 
versterking van de kennis- en informatiesystemen. Bovendien kan e-gezondheidszorg een meer 
gepersonaliseerde gezondheidszorg bieden, die gerich ter, doeltreffender en efficiënter is en nuttig 
kan zijn om minder fouten te maken en om de duur van ziekenhuisopnames tot een minimum te beperken. 
Adequate kosten van gezondheidsdiensten Het is essentieel om te begrijpen hoe complex de processen zijn om van kosten tot resultaten te 
komen: hoe kosten overeenkomen met menselijke  en fysieke hulpbronnen, hoe hulpbronnen 
bijdragen tot activiteiten (bijv. chirurgische ingr epen, diagnostische tests), hoe activiteiten worden 
gebundeld tot zorgverstrekking en tot slot welk effect dit heeft op de gezondheid. 
De beoordeling van gezondheidstechnologie is cruciaal om een gemeenschappelijke 
beoordelingsmethode te waarborgen voor de doeltreffendheid van die zorgverstrekking en voor de 
correcte prijszetting van diensten en dus om besluitvormers in staat te stellen de middelen op de 
meest efficiënte manier te verdelen. 
Het vermogen om kosten van diensten van gezondheidszorg nauwkeurig te bepalen is niet alleen 
noodzakelijk om de uitgaven te controleren, maar het is tevens een voorwaarde voor doeltreffende 
beslissingen over investeringen en de bepaling van de prioriteiten.  
Voldoende vaardige gezondheidswerkers Een hooggekwalificeerd en gemotiveerd korps gezo ndheidswerkers dat voldoende groot is en over 
de juiste vaardigheden beschikt, is van essentieel belang om via organisatorische en technologische 
veranderingen tot innovatieve oplossingen te komen. Een doeltreffende structuur van stimulansen is 
essentieel voor het verbeteren van de prestaties  van gezondheidswerkers en om ervoor te zorgen 
dat de nadruk op de directe verlening van gezondheidszorg ligt.  
 
14 
 5. Een EU-agenda voor d oeltreffend e, toegankelijke en 
veerkrachtige gezondheidsstelsels 
De verantwoordelijkheid voor de gezondheidsstelsels ligt in de eerste plaats bij de lidstaten. De EU 
heeft een aantal maatregelen genomen ter ondersteuning van de lidstaten, met name door het 
verstrekken van richtsnoeren en instrume nten voor toezicht en evaluatie.  
De Commissie heeft een onafhankelijk panel van deskundigen opgericht dat advies verstrekt met 
betrekking tot investeringen in gezondheid.22 Dit panel zal de Commissie analyses en aanbevelingen 
leveren betreffende een aantal van die besproken onderwerpen. 
De versterking van de doeltreffendheid van gezondheidsstelsels ondersteunen Prestatiebeoordeling van de gezondheidsstelsels (Health systems performance assessment - HSPA) 
De Raad van ministers van Volksgezondheid heeft de  lidstaten uitgenodigd HSPA te gebruiken voor 
de beleidsvorming, verantwoordingsplicht en transparantie, en heeft de Commissie uitgenodigd de 
lidstaten te steunen bij het gebruik van HSPA. 
Naar aanleiding van deze uitnodiging zal de samenwerking rond HSPA de lidstaten instrumenten en 
methodologieën verschaffen, waaronder:  
• het voortbouwen op door de EU  gefinancierd onderzoek naar 
prestatiebeoordelingsmaatregelen en -indicatoren;  
• het vaststellen van criteria en procedures voor  de selectie van prioritaire gebieden voor 
HSPA op het niveau van de  lidstaten en de EU;  
• het ontwikkelen van een op maat gemaakt rapportagesysteem; en  
• het intensiveren van de samenwerking met internationale organisaties, in het bijzonder met 
de OESO en de Wereldgezondheidsorganisatie. 
Door deze samenwerking zijn eveneens meer gerichte inspanningen op EU-niveau mogelijk om 
ongelijkheden te verminderen door ondersteuning te bieden aan de lidstaten die lager presteren dan 
het EU-gemiddelde zodat zij hun situatie kunnen verbeteren. De samenwerking kan ook nuttig zijn 
om de lidstaten te helpen om te voldoen aan de vereisten van Richtlijn 2011/24 met betrekking tot 
informatie over veiligheid en kwaliteit. 
Kwaliteit van de zorg, met inbegrip van patiëntveiligheid In het voorjaar van 2014 zal de Commissie haar tweed e verslag voorstellen over de uitvoering van de 
aanbeveling van de Raad betreffende patiëntveiligheid.
23 Op basis van de bevindingen van dit verslag 
                                                            
22 Besluit van de Commissie  van 5 juli 2012 tot oprichting van een multisectoraal en onafhankelijk panel van 
deskundigen voor het verstrekken van advies over doe ltreffende manieren om te investeren in gezondheid, 
PB C 198 van 6.7.2012 . 
23 Het eerste verslag is gepubli ceerd in 2012: CO M(2012) 658. 
 
15 
 zal de Commissie bespreken welke actie nodig is om de veiligheid van patiënten verder te verbeteren 
en ongerechtvaardigde verschillen tussen de lidst aten en in de lidstaten te verminderen. 
De conclusies van de recente openbare raadpleging over patiëntveiligheid en kwaliteit van de zorg 
blijkt dat er veel belangstelling is voor de ontwikke ling van een uitgebreidere Europese agenda om de 
aangelegenheden die invloed hebben op de kwaliteit in de gezondheidszorg aan te pakken. De Commissie is voornemens hierop passend toezicht te houden. 
Integratie van de zorg  De integratie van de zorg moet plaatsvinden tussen de verschillende niveaus van gezondheidszorg 
(eerstelijnszorg, ziekenhuiszorg, enz.) en tussen gezondheidszorg en sociale zorg, met name voor 
ouderen en mensen met een chronische ziekte. 
De hervormingen van de lidstaten om hun gezondheidsstelsels minder afhankelijk te maken van op 
ziekenhuizen gebaseerde zorg door een betere integratie van de zorg, bieden de kans om 
leerervaringen in belangrijke gebieden uit te wisselen en de volgende vragen te beantwoorden:  
• Welke patiënten kunnen beter of even goed worden behandeld buiten het ziekenhuis?  
• Hoe kunnen vermijdbare ziekenhuisopna mes met succes worden verminderd? 
Het panel van deskundigen voor investeringen in gezondheid heeft een verslag gepubliceerd over 
eerstelijnszorg en integratie van zorg; naar aan leiding daarvan heeft de Commissie een openbare 
raadpleging georganiseerd om nieuwe gebieden voor reflectie te bepalen. 
De toegankelijkheid van de gezondheidszorg verruimen  De gezondheidswerkers in de EU Bij het vermogen van de lidstaten om de behoefte met betrekking tot gezondheidswerkers voor de 
toekomst te plannen, zijn aanzienlijke leemten vastgesteld, zowel met betrekking tot de totale 
omvang als tot de vereiste combinaties van vaardi gheden die nodig zijn om efficiënt te kunnen 
voldoen aan de verwachte noden in de gezondheidszorg. 
De resultaten van het actieplan voor de gezondheidswerkers
24 zal bijdragen tot een betere 
voorspelling van toekomstige vaardigheidsbehoeften en  zal belangrijke inzich ten opleveren voor de 
opleiding van toekomstige generaties gezondhe idswerkers met de juiste vaardigheden. Het 
verbeteren van de beschikbare gegevens om de nationale planningssystemen te versterken kan ook 
bijdragen tot de aanpak van de uitdagingen van de mobiliteit van arbeidskrachten en tot het vinden van oplossingen die rekening houden met het recht op vrij verkeer in de EU. 
Via inspanningen op het gebied van personeelsplanning in de gezondheidszorg moeten duurzame 
oplossingen op EU-niveau ontwikkeld worden om  te zorgen voor een voldoende aantal goed 
opgeleide gezondheidswerkers die over de juiste vaardigheden beschikken om zorg te verlenen aan 
al degenen die dat nodig hebben. Om in de toekomst bij vaardigheden tekorten en een slechte 
                                                           
 
24 SWD(2012) 93, begeleidend document bij COM(2012) 173. 
 
16 
 onderlinge afstemming te voorkomen, is de Co mmissie voornemens met de lidstaten voort te 
werken aan de ontwikkeling van aanbevelingen, gemeenschappelijke instrumenten, indicatoren en 
richtsnoeren om de EU-steun aan de planning van de lidstaten te versterken.  
Kosteneffectief gebruik van geneesmiddelen  
De EU heeft een farmaceutische industrie met een sterke concurrentiepositie nodig. Vanuit deze 
achtergrond moeten de lidstaten en de Commissie het denkproces voortzetten over de manier waarop de beleidsdoelstellingen om de toeganke lijkheid van de gezondheidszorg voor alle EU-
burgers te waarborgen te rijmen zijn met de noodzaak om de kosten te beheersen. Daarbij moet 
aandacht worden besteed aan een betere samenwerking bij het opzetten van mechanismen voor meer transparantie en een betere coördinatie opda t alle eventuele onbedoelde gevolgen voor de 
toegankelijkheid bij de huidige nationale prijsstelsels in de gehele EU tot een minimum beperkt 
zouden worden. 
Optimale uitvoering van Richtlijn 2011/24  Richtlijn 2011/24 breidt de keuzemog elijkheden voor de patiënt in de gezondheidszorg uit en helpt 
hen onnodige vertraging te voorkomen om de behandelingen te ontvangen die zij nodig hebben. De 
richtlijn zal de transparantie verbeteren door de lidstaten te verplichten nationale contactpunten op 
te zetten om aan de burgers informatie te verstrekken, onder andere over hun rechten en 
aanspraken, patiëntveiligheid en de normen voor de kwaliteitszorg. In de richtlijn wordt tevens 
aangedrongen op een beter inzicht in gezondheidszor gkorven. De lidstaten dienen ervoor te zorgen 
dat alle bepalingen van de richtlijn correct worden  toegepast. De Commissie zal nauw toezien op de 
wijze waarop het concept van onnodige vert raging in de lidstaten wordt toegepast. 
Referentienetwerken zullen de samenwerking tussen zeer gespecialiseerde aanbieders uit 
verschillende lidstaten bevorderen, zodat patiënten met een complexe of zeldzame ziekte, of bij lage 
prevalentie, toegang tot kwalitatief hoogwaardige  gezondheidszorg kunnen krijgen. De Commissie 
wil oproepen doen tot het indienen van blijken van belangstelling om lid te worden van het Europees referentienetwerk, en om te zorgen voor opleidingen voor gezondheidswerkers en ondersteuning bij 
het bepalen van gemeenschappelijke voorschriften inzake kwaliteitsborging. 
De veerkracht van de gezondheidsstelsels verbeteren Er is dringend behoefte aan verder onderzoek naar de factoren voor veerkracht van 
gezondheidsstelsels en naar manieren om deze op te bouwen. De lidstaten moeten op basis van hun ervaring in eigen land een betere analyse van deze  factoren ontwikkelen. Daarnaast moet op EU-
niveau werk gemaakt worden van de uitwisseling van beste praktijken en het opstellen van 
beleidsmaatregelen. De volgende benaderingen zullen een gunstig effect hebben om de veerkracht 
van de gezondheidsstelsels in de Europese Unie te verbeteren. 
Beoordeling van gezondheidstechnologie -health technology assessment (HTA) HTA is een wetenschappelijke aanpak om het relatieve effect te beoordelen van een bepaalde 
gezondheidstechnologie op een medische aandoening door te antwoorden op de volgende vragen:  
 
17 
 • Is de technologie doeltreffend?  
• Voor wie werkt het?  
• Welke kosten zijn eraan verbonden?  
• Hoe goed werkt het in vergelijking met alternatieve technologieën?  
HTA is een efficiënt instrument gebleken om de toegang tot innovatieve technologieën voor 
Europese patiënten te verbeteren en om een efficiëntere toewijzing van middelen te ondersteunen. 
De lidstaten werken samen op het gebied van HTA binnen een netwerk dat in Richtlijn 2011/24 is 
opgericht. De Commissie ondersteunt een ambitieuze doelstelling van het HTA-netwerk, namelijk dat 
gezamenlijk geproduceerde HTA-informatie op nationaal niveau opnieuw moet worden gebruikt. Dit leidt tot minder dubbel werk door regelgevers, HTA-instellingen en de HTA-industrie, en moet leiden 
tot een gezamenlijk begrip van de klinische aspecten van gezondheidstechnologieën (d.w.z. hun 
relatieve veiligheid en efficiëntie/doeltreffendheid). 
In de komende jaren zal een ambitieuzere en stabielere structuur worden ontwikkeld ter 
ondersteuning van de wetenschappelijke samenwerking op het gebied van HTA. In samenwerking 
met het HTA-netwerk ontwikkelt de Commissie mogelijke voorstellen ter zake. 
Systeem voor gezondheidsinformatie Bij elke actie om de veerkracht van het gezondheidsstelsel te vergroten moet rekening worden 
gehouden met het stelsel zelf. Beslissingen om meer of minder te investeren in specifieke sectoren 
moeten gebaseerd zijn op een begrip van de processen waardoor deze sectoren beheerst worden en 
van het effect van de acties op de gezondheidsgerelateerde en economische parameters. 
De lidstaten moeten daarom investeren in de ontwikkeling van hun informatiestromen om 
bijvoorbeeld te waarborgen dat de informatiestrome n op patiëntniveau op passende wijze naar alle 
noodzakelijke zorgaanbieders worden geleid, of dat een doeltreffendere en duurzamere 
reorganisatie van de gezondheidsstelsels en -diensten wordt ondersteund.
25 
De Commissie overweegt de lidstaten te onders teunen voor de invoering van een duurzaam en 
geïntegreerd Europees systeem voor gezondheidsinformatie, waarbij met name wordt ingegaan op 
het potentieel van een uitgebreid Europees consor tium voor een onderzoeksinfrastructuur (ERIC) 
inzake gezondheidsinformatie. 
E-gezondheidszorg De Commissie moedigt samenwerking tussen de lidsta ten op het gebied van e-gezondheidszorg sterk 
aan en steunt de lidstaten bij de ontwikkeling en de uitvoering van kosteneffectieve en 
                                                           
 
25 Zie de conclusies van het verslag van de taskforce e-gezondheidszorg getiteld "Redesigning health in Europe 
for 2020" waarin er bij de beleidsmakers op wordt aangedrongen om gebruik te maken van de kracht van 
gegevens: http://ec.europa.eu/digital-agenda/en/news/eu-ta sk-force-ehealth-redesigning-health-europe-2020  
 
18 
 interoperabele oplossingen in de e-gezondheidszorg om de gezondheidsstelsels te verbeteren.26 
Zoals voorgeschreven door Richtlijn 2011/24 ste unt de Commissie het e-gezondheidsnetwerk, dat 
zorgt voor duurzame voordelen afkomstig van Euro pese systemen, diensten en interoperabele 
toepassingen voor e-gezondheidszorg. In het ac tieplan e-gezondheidszorg 2012-2020 wordt ook de 
nadruk gelegd op de voordelen van diensten in de e-gezondheidszorg voor burgers, patiënten en 
zorgaanbieders, en worden er specifieke maatregelen voorgesteld om de belemmeringen voor de 
ontplooiing van deze diensten te beperken. 
Er zijn verdere inspanningen nodig om doeltreffende en interoperabele diensten op het gebied van 
de telegeneeskunde te ontwikkelen. Europese referentienetwerken zullen een ideale gelegenheid 
bieden om telegeneeskunde in de EU in te voeren en te testen. 
6. Conclusies 
"....tegen de achtergrond van de demografische uitdagingen en de druk op de uitgaven in verband 
met de vergrijzing, moeten de gezondheidssystemen worden hervormd om de kosteneffectiviteit en de houdbaarheid te waarborgen, waarbij de prestaties van de systemen moeten worden beoordeeld 
vanuit het tweeledige perspectief van een efficiëntere aanwending van overheidsmiddelen en 
toegang tot een kwaliteitsvolle gezondheidszorg," zo  werd In de jaarlijkse groeianalyse 2013 erkend. 
Het vermogen van de lidstaten om in de toekomst iedereen hoogwaardige zorg te verstrekken zal 
afhangen van het veerkrachtiger maken van de gezondheidsstelsels, waardoor zij beter in staat zijn 
het hoofd te bieden aan de uitdagingen die ons nog wachten. Zij moeten niet alleen dit doel bereiken, maar bovendien ook nog kosteneffectief en vanuit begrotingsoogpunt houdbaar blijven. 
Dit is in de eerste plaats de taak van de lidstaten, maar in deze mededeling is gewezen op enkele 
initiatieven waarmee de EU de beleidsmakers in de lidstaten steun kan bieden. De EU zal deze 
initiatieven moeten opzetten en verder ontwikkelen om ervoor te zorgen dat aan de vraag van de burgers naar hoogwaardige zorg kan worden voldaan. De klemtoon zal moeten liggen op de 
methoden en instrumenten die de lidstaten in staat  stellen de doeltreffendheid, toegankelijkheid en 
veerkracht van hun gezondheidsstelsels te verbeteren, in overeenstemming met de hervormingsaanbevelingen aan de lidstaten in het kader van het Europees semester. De lidstaten 
worden tevens aangemoedigd om gebruik te maken van de Europese financieringsinstrumenten om 
de aanbevolen hervormingen uit te voeren.  
                                                           
 
26 COM(2012) 736.  
 
19