1.Inleiding

Net als talrijke andere regio’s in de wereld, wordt de Europese Unie op dit moment geconfronteerd met een scherpe stijging van de energieprijzen. Dit is een groot probleem voor burgers, bedrijven, de Europese instellingen en regeringen in de hele EU.

Op dit moment is die piek in de eerste plaats toe te schrijven aan de toegenomen wereldwijde vraag naar energie, en met name naar gas, die op haar beurt het gevolg is van het herstel. Ook in het verleden schommelden de energieprijzen maar nu komt de EU uit de COVID-19-crisis. Op een moment waarop ze het door de pandemie veroorzaakte inkomensverlies nog aan het verwerken zijn, worden de Europese huishoudens en bedrijven geconfronteerd met hogere energierekeningen. Dit kan een impact hebben op het herstel en de mate waarin dat herstel billijk en inclusief zal zijn. Ook het vertrouwen in en de steun voor de energietransitie komt hierdoor in gevaar. Die transitie is nochtans nodig om een rampzalige klimaatverandering af te wenden, maar ook om de EU minder kwetsbaar te maken voor de volatiliteit van de fossiele-brandstofprijzen.

De negatieve gevolgen voor huishoudens en bedrijven helpen verzachten, is voor de Europese Commissie een prioriteit. In antwoord op de vragen van het Europees Parlement en de lidstaten heeft zij deze mededeling opgesteld om passende maatregelen vast te stellen en te ondersteunen om de gevolgen van tijdelijke stijgingen van de energieprijzen te verzachten.

Het beleidskader van de EU biedt de lidstaten nu reeds de mogelijkheid om onmiddellijk een aantal gerichte maatregelen te nemen om kwetsbare consumenten te beschermen en de gevolgen voor het bedrijfsleven te verzachten. De meeste lidstaten hebben dan ook reeds maatregelen aangekondigd om de huidige situatie aan te pakken. Deze toolbox maakt een gecoördineerde aanpak mogelijk om de meest kwetsbare groepen te beschermen. Hij is zorgvuldig afgestemd op de doelstelling om de negatieve effecten van plotselinge prijsstijgingen aan te pakken en de betaalbaarheid te waarborgen zonder de Europese interne energiemarkt te versnipperen of de investeringen in de energiesector en de groene transitie in gevaar te brengen.

Hoewel de energievoorziening niet onmiddellijk in gevaar komt en de markten momenteel verwachten dat de groothandelsprijzen voor gas zich tegen april 2022 op een lager niveau zullen stabiliseren, moeten de voorzieningszekerheid, de beschikbare gasvoorraden en de goede werking van de gasmarkt in de aanloop naar het winterseizoen nauwlettend in het oog worden gehouden. Naast kortetermijnmaatregelen biedt deze mededeling een overzicht van gecoördineerde maatregelen die de Commissie op middellange termijn overweegt om de Unie beter voor te bereiden op fluctuaties in de gasprijzen en minder afhankelijk te worden van fossiele brandstoffen.

2.Energieprijzen

Dankzij de goedkopere brandstoffen, de zwakke vraag en de snelgroeiende productie van hernieuwbare energie waren de groothandelsprijzen voor energie in 2019 sterk gedaald en doken de elektriciteitsprijzen in 2020 regelmatig onder nul. Die neerwaartse trend is in de loop van dit jaar abrupt omgebogen. De groothandelsprijzen voor elektriciteit zijn op jaarbasis met 200 % gestegen. Dit heeft op zijn beurt de detailhandelsprijzen doen stijgen, maar in veel mindere mate (gemiddelde voor de EU tot augustus 2021: + 9 %).

2.1.Welke zijn de oorzaken van de huidige piek?

De huidige stijging van de elektriciteitsprijs is in de eerste plaats toe te schrijven aan de wereldwijde vraag naar gas, die sterk toeneemt naarmate het economisch herstel aantrekt. Het aanbod is de stijgende vraag niet gevolgd. Die schaarste laat zich niet alleen voelen in de EU, maar ook elders in de wereld. De door Rusland geleverde gasvolumes liggen lager dan verwacht, waardoor de markt krapper wordt naarmate het verwarmingsseizoen nadert. Hoewel Gazprom zijn langlopende contracten met zijn Europese tegenhangers is nagekomen, heeft het weinig of geen extra capaciteit aangeboden om de druk op de gasmarkt in de EU te verlichten. De gasvoorziening wordt ook beperkt doordat onderhoud aan de infrastructuur tijdens de pandemie werd uitgesteld.

Aangezien de aardgasprijzen in het grootste deel van de EU een fundamentele determinant van de elektriciteitsprijzen zijn, is die dynamiek de belangrijkste oorzaak van de stijgende elektriciteitsprijzen. Bovendien stegen de elektriciteitsprijzen ook als gevolg van de seizoensgebonden weersomstandigheden (lage waterstanden en weinig wind in de zomer), waardoor de productie van hernieuwbare energie in Europa gedaald is.

De Europese koolstofprijs is in 2021 ook sterk gestegen, zij het veel minder dan de gasprijs. Het effect van de stijging van de gasprijs op de elektriciteitsprijs is negen keer groter dan het effect van de stijging van de koolstofprijs. De koolstofprijs steeg dit jaar met ongeveer 30 EUR/ton CO2, tot het huidige niveau van ongeveer 60 EUR/ton CO2. Dat is een gevolg van de grotere vraag naar emissierechten, die op haar beurt is veroorzaakt door de toegenomen economische activiteit na COVID-19 en de verwachtingen in verband met de klimaatambitie voor 2030. Er zijn echter nog andere oorzaken. Hoge gasprijzen dragen zelf bij tot een stijgende koolstofprijs, aangezien zij het gebruik van steenkool voor elektriciteitsopwekking en bijgevolg de vraag naar emissierechten doen stijgen. In het ETS zijn een aantal beschermingsmechanismen ingebouwd om buitensporige prijsfluctuaties op te vangen. Hoewel de voorwaarden om die mechanismen te activeren momenteel niet vervuld zijn, blijft de Commissie de ontwikkeling van de koolstofprijs monitoren. Belangrijk is dat de koolstofprijs uit het ETS een fundamentele prikkel vormt om de omslag te maken naar goedkopere hernieuwbare energie, meer energie-efficiëntie en performante gebouwen en koolstofarme energiebronnen. Dat draagt op langere termijn bij tot lagere groothandelsprijzen en maakt ons minder kwetsbaar voor mondiale schokken, zoals die welke de EU op dit moment meemaakt.