1.Inleiding

De Europese Unie (EU) is gegrondvest op een sterk engagement om de mensenrechten, de democratie en de rechtsstaat te bevorderen en te beschermen. Deze waarden staan centraal in haar activiteiten, zowel in haar interne beleid als in haar betrekkingen met andere landen en regio’s. Overeenkomstig de strategische agenda 2019-2024 van de Europese Raad en de politieke richtsnoeren voor de Europese Commissie 2019-2024 heeft de EU er strategisch belang bij haar mondiale leiderschap op het gebied van mensenrechten en democratie te versterken, om mensen in de hele wereld tastbare voordelen te brengen. Er is al veel bereikt. Sinds de vaststelling van het strategisch EU-kader voor mensenrechten en democratie in 2012, de eerste twee EU-actieplannen inzake mensenrechten en democratie (2012-2014 en 2015-2019), de benoeming van de eerste speciale vertegenwoordiger van de EU voor de mensenrechten (SVEU) in 2012 en de conclusies van de Raad van 2019 over democratie, is de EU gecoördineerder, actiever, zichtbaarder en doeltreffender geworden in haar engagement in en ten aanzien van derde landen. Zij is tevens meer betrokken geraakt op het multilaterale niveau.

In een veranderend geopolitiek landschap is de EU standvastig gebleven als een krachtig voorvechter van mensenrechten en democratie. In het licht van nieuwe geopolitieke rivaliteiten moet zij haar rol benadrukken als een betrouwbare en stabiele partner en een voorvechter van de op regels gebaseerde multilaterale orde. De algemene situatie op het gebied van mensenrechten en democratie laat een gemengd beeld zien: er zijn weliswaar grote stappen vooruit gezet, maar de afbraak van waarden als de universaliteit en ondeelbaarheid van de mensenrechten en de afbrokkeling van de democratie moeten worden bestreden. Op technologisch vlak valt een verschuiving waar te nemen waarbij het menselijk kunnen in toenemende mate wordt versterkt door machines. Nieuwe technologieën (met name kunstmatige intelligentie (KI)) staan voor de deur; zij bieden kansen maar houden ook bedreigingen in. Tegelijkertijd zijn de mensenrechten steeds meer verweven met mondiale milieuproblemen, zoals de klimaatverandering. De tijd is dan ook rijp voor de EU om een nieuwe geopolitieke agenda voor mensenrechten en democratie uit te werken.

Voortbouwend op het EU-actieplan inzake mensenrechten en democratie 2015-2019, moet het langdurige engagement van de EU ten aanzien van mensenrechten en democratie worden omgezet in een vernieuwde operationele agenda. Het doel van deze mededeling is een nieuw actieplan voor mensenrechten en democratie te presenteren. Het actieplan formuleert de ambities en prioriteiten voor de komende vijf jaar op het gebied van de externe betrekkingen en zal een sterker Europa in de wereld helpen tot stand brengen. Het actieplan is uniek omdat het het enige instrument in zijn soort is om een op waarden gebaseerde agenda op het wereldtoneel te bevorderen.

Deze gezamenlijke mededeling behelst de volgende voorstellen: Øhet leiderschap van de EU versterken wat betreft de bevordering en bescherming van de mensenrechten en de democratie overal ter wereld; Øde ambities van de EU formuleren, prioriteiten vaststellen en focussen op de uitvoering, in het licht van de veranderende geopolitieke situatie, de digitale transitie, milieu-uitdagingen en klimaatverandering; Øde rol van de EU in de wereld maximaliseren door uitbreiding van het mensenrechteninstrumentarium en de belangrijkste instrumenten en beleidsmaatregelen op dat gebied; en Østreven naar een verenigde en gecoördineerde EU door de bevordering van efficiëntere en meer samenhangende maatregelen.

Parallel aan deze mededeling doen de Commissie en de hoge vertegenwoordiger, overeenkomstig artikel 22, lid 2, van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU), een gezamenlijk voorstel aan de Raad voor een aanbeveling van de Raad aan de Europese Raad om de mededeling en het actieplan vast te stellen als een besluit van de Europese Raad over de strategische belangen en doelstellingen van de Unie, in de zin van artikel 22, lid 1, VEU. Op basis van een dergelijk besluit kan de Raad specifieke uitvoeringsmaatregelen vaststellen voor het actieplan uit hoofde van artikel 31, lid 2, VEU.

2.Uitdagingen op het gebied van mensenrechten en democratie: een oproep voor EU-leiderschap

De voorbije jaren heeft de EU een meer strategisch beleid gevoerd en haar politieke gewicht en het mensenrechteninstrumentarium doeltreffender ingezet om schendingen van de mensenrechten aan te pakken en democratische, veerkrachtige en vreedzame samenlevingen te bevorderen. Daardoor werd aanzienlijke vooruitgang geboekt in landen en regio’s waar de mensenrechten onder druk stonden. Dit werd bereikt door innovatieve samenwerking, investeringen in economische en sociale rechten, en omvangrijke politieke en financiële steun om mensenrechtenverdedigers, het maatschappelijk middenveld en de media te beschermen en hun positie te versterken. In de mensenrechtenfora van de Verenigde Naties (VN) heeft de EU een leidende rol gespeeld op het gebied van landenspecifieke resoluties en thematische initiatieven door lokale, interregionale coalities te smeden, bijvoorbeeld met de Organisatie van Islamitische Samenwerking. In het kader van het regio-overschrijdende initiatief “Good Human Rights Stories” heeft de EU het voortouw genomen om het verhaal van de mensenrechten terug te winnen door succesverhalen te promoten.

Er blijven echter nog grote uitdagingen bestaan. Mensenrechten en democratie staan in veel landen overal ter wereld onder zware druk. De fundamentele vrijheden, zoals de vrijheid van meningsuiting of de vrijheid van vergadering en de vrijheid van de media, worden eveneens steeds verder beknot. Stelselmatige inspanningen om de rechtsstaat te ondermijnen, de burgerlijke en politieke ruimte te beperken en de multilaterale, op regels gebaseerde orde te verzwakken, hadden vergaande gevolgen omdat een aantal traditionele EU-partners zich terugtrokken uit de actieve bevordering en verdediging van de mensenrechten en democratische waarden. Dit kan worden geïllustreerd door een aantal tendensen, waaronder:

·de krimpende ruimte voor het maatschappelijk middenveld;

·de verzwakking van de rechtsstaat;

·de betrouwbaarheid van verkiezingen en democratische processen komen steeds meer in gevaar;

·toenemende intimidatie van journalisten en bedreiging van de onafhankelijke media;

·toenemend geweld en intimidatie van mensenrechtenverdedigers (meer dan 2 600 aanvallen in de afgelopen drie jaar);

·wijdverbreide straffeloosheid voor schendingen van de mensenrechten en aanvallen op de rol van het Internationaal Strafhof;

·schendingen van het internationaal humanitair recht in gewapende conflicten, onder meer in Syrië, Jemen en Zuid-Sudan;

·het toenemende verzet tegen de rechten van de vrouw en de gelijkheid van mannen en vrouwen; en

·het voortbestaan van misbruiken op de arbeidsmarkt, met inbegrip van kinderarbeid.

De overgang naar het digitale tijdperk brengt nieuwe dringende kansen en uitdagingen met zich mee. Digitale technologieën kunnen de mensenrechten en democratisering vooruit helpen, doordat het grote publiek gemakkelijker inspraak kan krijgen, de overheid meer verantwoording kan afleggen, schendingen en misbruiken kunnen worden gecontroleerd en gedocumenteerd en het opkomende onlineactivisme, voorlichting en toegang tot informatie en onderwijs kunnen worden ondersteund. Zij bevorderen tevens de economische en maatschappelijke inclusie en de toegang tot kwaliteitsvolle overheidsdiensten. Zij kunnen echter ook op onrechtmatige wijze het vrije verkeer en de vrije meningsuiting inperken. Socialemediaplatforms kunnen worden gebruikt om gerichte desinformatie en haatzaaiende berichten te verspreiden, waarbij de privacy vaak wordt geschonden en democratie en mensenrechten worden ondermijnd. Als nieuwe technologieën, zoals kunstmatige intelligentie (KI), worden misbruikt, is er een risico dat bewaking, controle en repressie worden verscherpt. In sommige landen is grootschalig toezicht op burgers een realiteit. Gegevens en algoritmen kunnen worden gebruikt om bewust of onbewust te discrimineren tegen personen en groepen, waardoor maatschappelijke vooroordelen worden versterkt.