COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 26.05.1999 
COM(l999)235 def. 
MEDEDELINGVAN DE COMMISSIE 
AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT 
over het stabilisatie- en associatieproces in de landen van Zuidoost­
Europa 
Bosnië-Herzegovina, Kroatië, Federale Republiek Joegoslavië, voormalige 
Joegoslavische Republiek Macedonië en Albanië 
Inhoud 
1. Politieke context 
2. De huidige Regionale Aanpak van de EU 
3. Verdere ontwikkeling van de Regionale Aanpak 
Stabilisatie- en associatieovereenkomsten 
Democratisering, civil society en institutionele opbouw 
Justitie en binnenlandse zaken 
Handel 
Economische en financiële bijstand 
Politieke dialoog 
4. Algemene conclusies 
Conclusies per land 
Bosnië-Herzegovina 
Kroatië 
Federale Republiek Joegoslavië 
Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië 
Albanië 
Bijlage 1 
Totale bijstand EG aan buurlanden Kosovo 1991-1999 (miljoen euro) (1) 
BIJlage 2 1 
2 
3 
4 
6 
6 
6 
7 
8 
8 
10 
10 
10 
11 
11 
11 
13 
13 
14 
Ontwikkelingen in de landen van de Regionale Aanpak sinds 1996, met name wat 
betreft de naleving van de conditionaliteitscriteria vanaf oktober 1998 14 
1t< 
1. Politieke context 
De Zuidoost-Europese landen hebben de afgelopen tien jaar veel steun gekregen van de 
internationale geme:nschap in het algemeen en de Europese Unie in het bijzonder. 
Desondanks zijn interetnische spanningen en conflicten aan de orde van de dag gebleven. 
Substantiêle politieke of economische ontwikkeling is uitgebleven. Ondanks de grote 
inspanningen om afzonderlijke landen en het gebied als geheel te stabiliseren, is er slechts 
geringe vooruitgang geboekt. Dit is duidelijk gebleken door de schade die het 
vooruitgangsproces heeft opgelopen door het conflict in· Kosovo. De regio staat thans voor 
een keerpunt. Er is dringend behoefte aan een nieuwe aanpak voor vrede en stabiliteit in de 
regio, waarbij zowel de landen in het gebied als de Europese Unie worden betrokken. In 
deze tijden van ontreddering en onzekerheid heeft de EU de verantwoordelijkheid om bij te 
dragen tot zowel een oplossing voor de instabiliteit op de korte termijn als de algehele 
stabilisering en ontwikkeling van de regio op de langere termijn. Deze verantwoordelijkheid is 
onlangs nog erkend door de Europese Raad op 14 april, en door de Raad Algemene Zaken 
op 8 en 26 april en 27 mei 1999. Om deze taak te vervullen moeten worden besloten over 
aanzienlijke bedragen aan verdere bijstand en geschikte tenuitvoerleggingsregelingen en 
rechtsgronden. 
De Europese Unie staat voor een steeds grotere uitdaging. Zij heeft in de regio een 
belangrijke proactieve rol te spelen. Om deze uitdaging te kunnen opnemen werkt de Unie 
aan de verdere ontwikkeling van haar Regionale Aanpak voor Zuidoost-Europa. De 
. ontwikkeling van deze regionale aanpak tot een stabilisatie- en associatieproces, dat in een 
later stadium onderdeel wordt van de op te zetten Gemeenschappelijke Strategie van de EU, 
is cruciaal voor de politieke zichtbaarheid van de EU en is tevens een belangrijk aspect van 
het Stabiliteitspact voor Zuidoost-Europa, dat de Raad op 17 mei 1999 heeft goedgekeurd. 
Het Stabiliteitspact biedt een kader dat breder is dan de EU, waarin alle partijen kunnen 
bijdragen tot blijvende vrede en stabiliteit, democratie en welvaart in de regio. Bovendien 
draagt het bij tot de integratie in de Europees-Atlantische structuren. 
De voorstellen die vervat zijn in deze mededeling over de ontwikkeling van een stabilisatie­
en associatieproces dragen tevens bij tot de ontwikkeling van de Gemeenschappelijke 
Strategie van de EU voor de Westelijke Balkan. Deze zal de komende jaren het kader 
vormen voor de betrekkingen van de EU met de landen in de regio en het perspectief voor 
de langere termijn bieden waarin de voorstellen . voor de intensivering van de betrekkingen 
met de landen in de regio moeten worden gezien. Zoals in twee eerdere sleutelfasen van de 
recente geschiedenis -het ontstaan van de onafhankelijke staten in Midden-en Oost­
Europa in 1989-1990 en de ontbinding van de Sovjet-Unie in 1991 -wordt de E~ropese 
Unie geconfronteerd met geopolitieke uitdagingen die de ontwikkeling vereisen van nieuw 
beleid en nieuwe instrumenten voor een groep landen. De Unie moet hierop reageren door 
vooruitzichten voor integratie te bieden, op basis van een stapsgewijze aanpak die op de 
sp~cifieke situatie van elk land is toegesneden. 
Het belang van de regio voor de Europese Unie is groot, vanwege de geografische nabiJhtHd 
tot de lidstaten en de aspirant-lidstaten. Dit belang zal nog toenemen door. de komende 
uitbreiding van de Unie, waardoor de betrokken landen nog dichter bij onze grenzen zullen 
komen te liggen. Stabilisering van de regio heeft concrete voordelen voor niet alleen de regio 
maar ook de EU. Instabiliteit heeft voor alle betrokkenen een hoge prijs. De EU heeft enorme 
bedragen uitgegeven om de gevolgen , van de instabiliteit te herstellen -alleen aan 
humanitaire bijstand en hulp voor de wederopbouw al 2,95 miljard euro (zie bijlage 1). De 
kosten van de opvang van de vluchtelingen in de EU-lidstaten, die in de huidige 
omstandigheden zullen blijven toenemen, zijn dan nog niet meegerekend. Het is duidelijk 
meer in het belang van de landen in de regio en van de Europese Unie, waarvan zij 
uiteindelijk lid zullen worden, om in plaats daarvan al is het maar een fractie van deze 
bedragen te besteden aan hun politieke en economische ontwikkeling. 
1 
Het conflict in Kosovo heeft laten zien welke politieke gevolgen· instabiliteit kan hebben voor 
de aangrenzende landen: de dreiging van destabilisering van de voormalige Joegoslavische 
Republiek Macedonië, Albanië en Montenegro. De instabiliteit heeft ook economische 
consequenties voor landen in de regio als Roemenië en Bulgarije. Deze landen zijn al op 
weg naar het EU-lidmaatschap, en de ontwikkelingen in de regio zijn op dat proces niet van 
invloed. Het conflict toont opnieuw de onontkoombaar regionale aard van de problemen in dit 
gebied aan, wat een regionale aanpak des te noodzakelijker maakt. De landen in de regio, 
zowellidstaten als aspirant-lidstaten, kunnen hiertoe bijdragen door als voorbeeld te dienen 
voor de vooruitgang die mogelijk is (onder meer ten aanzien van democratisering, multi­
etniciteit, hervormingen) en voor het opbouwen van een praktische onderlinge 
afhankelijkheid. 
2. De huidige Regionale Aanpak van de EU 
De gewijzigde bredere politieke context vereist een aanpassing van het tot dusver gevoerde 
beleid. Overigens ook bij ongewijzigde omstandigheden zouden thans, drie jaar nadat de 
Regionale Aanpak is opgezet, voorstellen voor verdere ontwikkeling op hun plaats zijn. De 
gebeurtenissen van de laatste tijd ·en de versnelling van de ontwikkeling van andere, 
aanverwante strategieën vergen een ambitieuzere versterking van de Regionale Aanpak. 
Deze moet een antwoord geven op de uitdagingen die de gewijzigde situatie in de praktijk en 
de nieuwe politieke context stellen. De voorstellen van de Commissie onder punt 3 zijn 
daarom meer dan routinematige ~conclusies' over de ontwikkelingen in de landen waarop de 
Regionale Aanpak zich richt: ook wordt ingegaan op de gewijzigde situatie en de nieuwe 
uitdagingen. 
De Regionale Aanpak biedt een kader voor de ontwikkeling van de betrekkingen met vijf 
landen in de regio -Bosnië-Herzegovina, Kroatië, de Federale Republiek Joegoslavië, de 
voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië en Albaniê -waarvoor de EG in 1996 
geen richtsnoeren voor onderhandelingen over associa.tieovereenkomsten heeft vastgesteld. 
Deze vijf landen vielen en vallen uiteen in ~ee groepen: enerzijds de voormalige 
Joegoslavische Republiek Macedonië en Albanië, die niet betrokken waren bij de oorlog van 
1991-1995 en verdergaande bilaterale betrekkingen met de EG onderhielden, en anderzijds 
de andere drie landen, die partij zijn bij de vredesakkoorden van Dayton/Parijs, de naleving 
waarvan een belangrijke factor is voor de regionale stabiliteit en de betrekkingen met de EU. 
De primaire doelstellingen van de Regionale Aanpak, zoals vastgesteld in 1996, waren: 
ondersteuning van de tenuitvoerlegging van de vredesakkoorden van Dayton/Parijs en Erdut, 
en de totstandbrenging van een zone van politieke stabiliteit en economische welvaart door: 
a) bevordering en ondersteuning van de democratie en de rechtsstaat (institutionele 
opbouw, hervorming van de staat en het openbaar bestuur, wederopbouw van decivil 
society) en eerbiediging van de mensenrechten en de rechten van minderheden (met 
name verbod op discriminatie van burgers en de terugkeer van vluchtelingen en 
ontheemden); en 
b) herstel van de economische activiteit (wederopbouw van de. economie, herstel en 
verbetering van de infrastructuur, omschakeUng van de oorlogseconomie op civiele 
activiteiten en omvorming van commando-economie in markteconomie). 
De Regionale Aanpak is met name gebaseerd op de politieke en economische 
conditionaliteit zoals die is vastgesteld door de Raad Algemene Zaken op 26 april 1997. 
Naleving van deze voorwaarden 1 vormt de grondslag voor de ontwikkeling van bilaterale 
Sinds 1997 stelt de Commissie over de naleving ledere zes maanden een verslag op, op basis waarvan de 
Raad conclusies vaststelt. 
2 
betrekkingen met de EG op handelsgebied (autonome handelspreferenties2), financiêle en 
economische bijstand (:'1 het kader van de programma's Obnova (Wederopbouwf en 
Phare4•5) alsmede de contractuele betrekkingen6• , 
Het was en is duidelijk dat de meeste van deze doelstellingen niet op zuiver nationale basis 
kunnen worden bereikt: de meeste landen in de regio delen niet alleen de wens om nauwere 
betrekkingen met de Europese Unie aan te knopen, maar worden ook geconfronteerd met 
dezelfde problemen. Bovendien zijn hun economieên onderling afhankelijk, zij het in 
uiteenlopende mate. De landen zelf en de Europese Unie moeten daarom sterker de nadruk 
leggen op samenwerking, op zowel bilateraal, multilateraal als regionaal vlak. De bijstand 
moet ook in een regionaal perspectief worden geplaatst. Samenwerking tussen de betrokken 
landen, in de regio en met de EU, is nodig om hun economieên te stimuleren, en moet 
worden aangemoedigd en als voorwaarde worden gesteld. Met name de multilaterale 
dimensie van de huidige aanpak moet worden versterkt, om de gevaren te vermijden die 
verbonden zijn aan een beleid dat gericht is op het selectief tot stand bra, lgen van bilaterale 
betrekkingen, ten nadele van een werkelijk regionale strategie. 
3. Verdere ontwikkeling van de Regionale Aanpak 
De ontwikkelingen in de regio en daarbuiten maken het noodzakelijk snel te reageren op de 
veranderende situatie in de regio. Die ontwikkelingen vereisen ook strategieên voor de 
langere termijn, gericht op blijvende stabilisering van de landen waarvoor de Regionale 
Aanpak geldt, en dus ook van de gehele regio. Zo'n strategie benadrukt tevens dat alle 
landen in de regio zicht hebben op sterkere toer)adering tot de EU in het vooruitzicht van 
volledige integratie in de Europese structuren. 
Omdat de gewijzigde omstandigheden een nieuw aanpak vergen, en de betrokken landen 
niet in staat waren op de reeds geboden stimuleringsmaatregelen (met name gericht op 
bilaterale, multilaterale en regionale samenwerking) een adequate respons te geven. stelt de 
Commissie een nieuwe versterkte aanpak voor. Onderdeel daarvan is een stabilisatie- en 
associatieproces, in het kader waarvan sterkere stimuleringsmaatregelen worden geboden. 
Deze sterkere stimulansen vereisen uiteraard naleving van verdergaande eisen, zowel op 
politiek als op economisch gebied, terwijl ook sterker dan voorheen de nadruk wordt gelegd 
op regionale samenwerking. 
De. Commissie stelt daarom de volgende maatregelen voor in het kader van het stabilisatie­
en associatieproces, een combinatie van verdere ontwikkeling van reeds bestaande 
instrumenten en nieuwe initiatieven ter verbetering van de situatie: 
2 
3 
4 
5 
6 De regeling voor autonome handelspreferenties is ingesteld bij Verordening (EG) nr. 70/97 van de Raad van 
20 december 1996 (PB L 16 van 18.1.1997, laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 2863/98 van 30 
december 1998, PB L 358 van 31.12.1998). Albanië valt niet onder dit instrument, omdat het Is 
voortgekomen uit de overeenkomst met de toenmalige Socialistische Federatieve Republiek Joegoslavlê, die 
In 1991 Is beêlndlgd toen de SFRJ ophield te bestaan. De invoer van wijn uit de Voormalige Joegoslavische 
republiek Macedonlê en Sloveniê valt nog onder de regeling, aangezien de EG met deze landen nog geen 
bilaterale wijnovereenkomsten heeft gesloten. 
Verordening (EG) nr. 1628/96 van de Raad van 25 juli 1996, laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 
851/98 van de Raad van 20 april1998. 
Verordening (EEG) nr. 3906/89, gewijzigd bij Verordening (EEG) nr. 3800/91 van 23.12.1991 (uitbreiding tot 
Albanlê), Verordening (EG) nr. 1366/95 van 12.06.1995 (uitbreiding tot Kroatit~). Verordening (EG) nr. 403/96 
van 11.03.1996 (uitbreiding tot de voormalige Joegoslavische republiek Macedonlê) en Verordening (EG) nr. 
753/96 van 22.04.1996 (uitbreiding tot Bosnlê-Herzegovlna). Overeenkomstig de conclusies van de Raad 
van 29 april 1997 blijft de Phare-bljstand aan Bosniê-Herzegovina beperkt tot "projecten waarmee 
rechtstreeks steun wordt verleend aan de vredesregelingen, Inzonderheid het leggen van contacten tussen 
de entiteiten en de terugkeer van de vluchtelingen." De toepassing van Phare voor Kroatlê Is In augustus 
1995 opgeschort. 
En vla Phare gefinancierde projecten als CAFAO, CAM-A en CAM-ES. 
Samenwerkingovereenkomst met Albaniê (in werking sinds 1992); samenwerkingsovereenkomst met de 
voormalige Joegoslavische republiek Macedonië (in werking sinds 1998); vervoersovereenkomst met de 
voormalige Joegoslavische republiek Macedonië (in werking sinds 1997). 
3 . 
• de ontwikkeling van stabilisatie- en associatieovereenkomsten, een nieuw soort van 
contractuele betrekking, waarbij rekening wordt gehouden met de individuele situatie van 
elk land, met zicht op lidmaatschap van de EU OQ basis van het Verdrag van Amsterdam, 
zodra aan de criterïa van Kopenhagen is voldaan7; 
• verdere ontwikkeling van de reeds bestaande economische en handelsbetrekkingen met 
de landen in de regio en tussen die landen onderling; 
• verdere ontwikkeling I gedeeltelijke heroriëntatie van de economische en financiële 
bijstand die reeds wordt verleend; 
• intensievere bijstand ten behoeve van democratisering, ontwikkeling van de civil society, 
onderwijs en institutionele opbouw; 
• aangrijpen van nieuwe samenwerkingsmogelijkheden op allerlei gebieden, waaronder 
justitie en binnenlandse zaken (met name nu het Verdrag van Amsterdam In werking is 
getreden); 
• ontwikkeling van de politieke dialoog, ook op regionaal niveau. 
Stabilisatie- en associatieovereenkomsten 
Contractuele betrekkingen zijn er momenteel in de vorm van 
samenwerkingsovereenkomsten met twee van de vijf landen: de voormalige Joegoslavische 
Republiek Macedonië en Albanië. De start van onderhandelingen over contractuele 
betrekkingen met de overige landen (in het eerste stadium betreft dit doorgaans 
samenwerkingsovereenkomsten) is in het kader van de Regionale Aanpak afhankelijk van de 
naleving van een aantal algemene en specifieke politieke en economische voorwaarden8• 
Nauwere betrekkingen met de EU zijn voor al deze landen een zeer belangrijke politieke en 
economische stimulans. De contractuele betrekkingen moeten stapsgewijs tot stand komen 
en moeten worden gezien als aanvulling op andere stabiliseringsmaatregelen van politieke. 
economische, diplomatieke, humanitaire en ook militaire aard. Deze betrekkingen moeten 
daarom, om hun rol als politieke en economische stimulans voor de stabilisering en 
democratisering in de regio te kunnen vervullen, op individuele basis worden ontwikkeld 
binnen het kader van de Regionale Aanpak9• 
De Europese Unie is d.e afgelopen jaren tweemaal eerder geconfronteerd met geopolitieke 
uitdagingen als gevolg waarvan zij nieuwe instrumenten moest ontwikkelen voor haar 
bilaterale betrekkingen met een groep landen. Dit betrof het ontstaan van onafhankelijke 
staten in de periode 1989-1990 en de ontbinding van de Sovjet-Unie in 1991. De Unie 
ontwikkelde toen speciale typen contractuele betrekkingen: de ·Europa-Overeenkomsten' 
voor de landen van Midden-en Oost-Europa (gebaseerd op artikel 310 (ex artikel 238) van 
het EG-verdrag, waarin naar het vooruitzicht op toetreding wordt verwezen) en de 
•partnerscha~s- en samenwerkingsovereenkomsten' voor de landen van de voormalige 
Sovjet .. unle1 • 
Als reactie op de huidige gewijzigde omstandigheden in de regio alsmede de conclusies van 
de Raad Algemene Zaken van 26 april 1999 en de voorgestelde tekst voor het 
B 
9 Gebaseerd op artikel 7 van het Gemeenschappelijk Standpunt van 17 mei 1999 door de Raad aangenomen 
op basis van artikel 15 van het Verdrag betreffende de Europese Unie inzake het stabiliteitspeet voor 
Zuidoost-Europa. 
Zie ook de conclusies van de Raad Algemene Zaken van 29 april 1997. 
Zie punt 21 van het ontwerptekst van het stablliteitspact voor Zuidoost-Europa, zoals goedgekeurd door de 
Raad op 17 mel1999. 
10 In het gavel van Moldaviê bijvoorbeeld gebaseerd op artikel 44, lid 2, artikel 47, lid 2, laatste zijn, artikel 55, 
artikel57, lid 2, artikel71, artikel80, lid 2, en de artikelen 93, 94, 133, en 308 van het EG-verdrag. 
4 
.. ----------
stabiliteitspact, is de Commissie van oordeel dat een nieuw stabilisatie· en 
associatieproces van start moet gaan, met als onderdeel daarvan een nieuw type 
overeenkomst: de stabilisatie.. en associatieovereenkomst. De landen die hiervoor in 
principe in aanmerking zouden komen zijn Bosnië-Herzegovina, Kroatië, de Federale 
Republiek Joegoslavië, de voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië en Albanië. 
De overeenkomsten worden per geval afgestemd op de specificatie situatie van het 
betrokken land. De belangrijkste doelstellingen zijn: 
• naderbij brengen voor de regio van het vooruitzicht op volledige integratie in de 
structuren van de EU; 
• ondersteunen van de consolidatie van democratie, rechtsstaat, ontwikkeling en 
hervorming van de economie, adequate administratieve structuren en regionale 
samenwerking; 
• tot stand brengen van een geformaliseerd kader voor politieke dialoog op bilateraal en 
regionaal niveau; 
• stimuleren van economische betrekkingen, handel, investeringen, ondernemingsbeleid, 
vervoer en ontwikkeling en samenwerking op douanegebied met het oog op verdere 
integratie in het wereldwijde handelsstelsel, mogelijk inhoudende de totstandbrenging 
van een vrijhandelsgebied of vrijhandelsgebieden, wanneer de economische 
hervormingen voldoende zijn gevorderd; 
• leggen van een basis voor samenwerking op het gebied van justitie en binnenlandse 
zaken; 
• leggen van een basis voor economische, sociale, civiele, wetenschappelijke en 
technologische samenwerking en samenwerking op het gebied van onderwijs, energie, 
milieu en cultuur, ondersteund door middel van op associatie gerichte 
bijstandsprogramma's, die tevens als doelstelling moeten hebben om de aanpassing van 
de wetgeving aan die van de EG te vereenvoudigen. 
Deze stabilisatie- en associatieovereenkomsten (SAO's) voegen een nieuwe dimensie toe 
aan de betrekkingen met de regio, doordat het vooruitzicht hierop in de plaats komt van het 
vooruitzicht op een samenwerkingsovereenkomst voor de landen waarmee zo'n 
overeenkomst nog niet is gesloten, en de landen waarmee een 
samenwerkingsovereenkomst wel al is gesloten een nieuw, verdergaand type betrekkingen 
biedt. 
De voorwaarden voor het openen van onderhandelingen over een stabilisatie- en 
associatieovereenkomst blijven de voorwaarden voor de opening van onderhandelingen over 
contractuele betrekkingen, zoals opgenomen in de conclusies van de Raad van 29 april 
1997. Voor het sluiten van een dergelijke vergaande overeenkomst met de EU moet een 
land ulterarrd het hoge niveau van politieke en economische ontwikkeling hebben bereikt dat 
vereist is om te kunnen voldoen aan de verdergaande wederzijdse verplichtingen die uit de 
desbetreffende wet-en regelgeving voortvloeien. Bovendien zal er in het kader van het 
stabilisatie- en associatieproces, het stabiliteitspact en de uit te werken gemeenschappelijke 
strategie van de EU meer nadruk komen te liggen op vooruitgang bij de ontwikkeling van de 
regionale samenwerking. 
Over de mogelijkheid om onderhandelingen te openen over een stabilisatie- en 
associatieovereenkomst met elk van de betrokken landen worden nadere details gegeven 
onder punt 4, bij de conclusies over de afzonderlijke landen. De Commissie zal eerst verslag 
uitbrengen over de vraag of onderhandelingen kunnen worden geopend met de voormalige 
Joegoslavische Republiek Macedoniê en in een latere fase Albanië. In het licht van de 
5 
aanbevelingen die de Commissie in die verslagen doet kunnen dan 
onderhandelingsrichtsnoeren worden geformuleerd. Gezien de positieve staat van dienst van 
Macedoniê en het feit dat het land aan de vereiste voorwaarden voldoet, zal het land 
waarschijnlijk het eerste zijn waarmee onderhandelingen worden geopend. Het openen van 
onderhandelingen met Bosnië-Herzegovina is nog niet aan de orde, aangezien aan de 
voorwaarden nog . niet wordt voldaan. De Commissie kan echter technische rapporten 
opstellen over de haalbaarheid van onderhandelingen in een later stadium. De Federale 
Republiek Joegoslavië heeft dezelfde algemene vooruitzichten als de andere landen, zodra 
het aan de voorwaarden voldoet. Op dit moment schendt het land de meest wezenlijke 
daarvan. 
Democratisering, civil society en institutionele opbouw 
Bevordering van de economische ontwikkeling, zoals hieronder omschreven, is een zeer 
veel eenvoudiger taak wanneer de fundamentele politieke structuren stabiel zijn, de 
rechtsstaat geëerbiedigd wordt, het openbaar bestuur effectief is en er sprake is van een 
levensvatbare civil society. De maatregelen van de EU waren en zijn gericht op deze 
doeleinden. Deze maatregelen omvatten onder meer: steun voor vrije en eerlijke 
verkiezingen en goede parlementaire praktijken; wetgevingshervorming en 
kiezersvoorlichting; onafhankelijke media; technische bijstand ten behoeve van de 
hervorming van justitie, politie en douane; staatsburgerlijke vorming; programma's voor 
corruptiebestrijding (met gebruikmaking van de ervaringen op douanegebied in Albaniê en 
Bosniê-Herzegovina); opleidingen (ook op hoger niveau) en ontwikkeling van het overbezette 
ambtenarenapparaat (wat weer bijdraagt tot stabilisatie, ontwikkeling en effectieve 
tenuitvoerlegging van bijstandsprogramma's); en steun voor organisaties en initiatieven 
vanuit de civil society. Met name moet, via organisaties die deel uitmaken van de civil 
society, aandacht worden besteed aan het opnieuw opbouwen van vertrouwen, het oplossen 
van conflicten en het verlichten van de psychische belasting als gevolg van de oorlog. 
Mogelijk moet de regionale dimensie in aanmerking worden genomen bij de verstrekking van 
financiêle middelen aan in de plaatselijke gemeenschappen gewortelde organisaties, terwijl 
tegelijkertijd algemene doelstellingen worden nagestreefd voor de ontwikkeling van de 
democratie in de regio. 
Justitie en binnenlandse zaken 
Initiatieven op het gebied van justitie en binnenlandse zaken kunnen worden overwogen, niet 
alleen als onderdeel van een stabilisatie- en associatieovereenkomst, zoals boven 
aangegeven, maar ook meer in het algemeen. De Gemeenschap en de lidstaten kunnen 
helpen bij institutionele opbouw, teneinde de doelmatigheid te verbeteren van 
wetshandhaving, grenscontrole, bestrijding van de georganiseerde criminaliteit en 
corruptie1\ bijvoorbeeld door het aangaan van samenwerkingsverbanden. Ook kan· 
gecoördineerde steun worden verleend ten aanzien van migratiestromen door het opzetten 
van juridische instrumenten, met name ten aanzien van de overname van staatsburgers. 
Handel 
Het huidige stelsel van autonome handelspreferenties voor de uit het voormalige Joegoslavië 
voortgekomen landen (dat momenteel alleen geldt voor Bosniê-Herzegovina en Kroatië} blijft 
van belang totdat met Bosniê-Herzegovina, Kroatiê en de Federale Republiek Joegoslavië 
contractuele betrekkingen tot stand zijn gekomen. In de toekomst wil de Commissie het 
huidige stelsel opsplitsen en voor . Bosnië-Herzegovina en Kroatiê afzonderlijke 
handelspreferenties instellen, om te zorgen voor een transparante en billijke verdeling van de 
11 In het kader van een communautaire missie voor douanebljstand, met inachtneming van de resultaten van 
CAFAO In Bosnlê-Herzegovlna en CAM-A In Albanlê. 
6 
preferenties 12 over deze landen en tevens als voorbereiding op mogelijke onderhandelingen 
over een overeenkomst. Overeenkomstig de conclusies van de Raad van 9 november 1998 
zal de Commissie binnenkort, in afwachting van de totstandkoming van een stabilisatie- en 
associatieovereenkomst, een officieel voorstel indienen om de bilaterale handelsregeling met 
A~aniê op te waarderen tot een preferentiële regeling, gelijkwaardig met wat voor de a'ndere 
landen in de regio ge~dt13
• 
De versterking van de betrekkingen door middel van een stabilisatie- en 
associatieovereenkomst heeft gevolgen voor de handel, gezien de wederzijdse 
verplichtingen die daarbij worden aangegaan. De handelsbetrekkingen met deze landen 
zullen worden versterkt door hun toetreding tot de WTO. 
Economische en financiële bijstand 
Economische en politieke ontwikkeling moeten hand in hand gaan. Voor een gezonde 
macro-economische situatie in de landen van de regio zijn sterke, democratisch 
gelegitimeerde instellingen nodig; evenwichtig verdeelde welvaart versterkt dan weer het 
politieke bestel. Door het slechten van de economische barrières tussen de landen in de 
regio kunnen nauwere politieke betrekkingen tot stand komen. De Commissie houdt de 
macro-economische ontwikkelingen in het oog, in nauwe samenwerking met de 
internationale financiêle instellingen, en zal haar macro-economische dialoog met de 
betrokken landen verbreden. De financiêle bijstand zal met name worden geconcentreerd op 
het opbouwen van sterke, ·stabiele markteconomieën, die in hoge mate zijn geïntegreerd met 
de economie van de buurlanden en met de Europese economie en de wereldeconomie. Voor 
de omvorming en de wederopbouw, alsmede de verbetering van de koppeling van 
infrastructuur, zijn aanzienlijke investeringen vereist. Er moet daarom een gunstig klimaat 
worden geschapen voor particuliere investeringen, zodat de kloof tussen de capaciteit van 
de openbare sector en de financiering kan worden overbrugd. 
In 1999 zal uit de communautaire begroting voor bijna 700 miljoen euro financiêle bijstand 
worden verleend aan de landen van de Regionale Aanpak (zie bijlage 1). Ongetwijfeld is nog 
aanzienlijke verdere bijstand nodig om de EU-bijdrage aan de tenuitvoerlegging van het 
stabiliteitspact en de gemeenschappelijke strategie van de EU te ondersteunen, alsmede om 
de gevolgen van de Kosovo-crisis en de uiteindelijke wederopbouw te bekostigen. Oe 
begratingsautoriteit zal te zijner tijd de nodige besluiten moeten nemen op basis van 
voorstellen van de Commissie. De EU kan zich echter niet verbinden tot de uitvoering van 
ambitieuze programma's, indien zij niet beschikt over de nodige mechanismen en middelen 
om alle communautaire bijstandsinstrumenten flexibel, goed gecoördineerd, efficiënt en aan 
de omstandigheden aangepast te kunnen inzetten. De Commissie zal voorstellen doen voor 
een juridische basis voor de tenuitvoerlegging van de bijstand aan de gehele regio, rekening 
houdend met de interactie met het Phare-programma. Zij onderzoekt thans welke 
mechanismen en structuren voor de implementatie moeten worden opgezet, onder meer ook 
voor het kanaliseren van de hulp van andere donoren. Er kan een juridische grondslag 
worden gecreêerd of gewijzigd ter vereenvoudiging van de tenuitvoerlegging van alle 
programma's van de Gemeenschap voor financiêle bijstand ten behoeve van wederopbouw 
en regionale samenwerking (onderdelen daarvan voor grensoverschrijdende en regionale 
samenwerking kunnen momenteel in sommige gevallen niet worden uitgevoerd omdat niet 
alle potentiêle partners voor Phare in aanmerking komen). 
De EU zelf is een voorbeeld van hoe conflicten kunnen worden opgelost en verzoening kan 
worden bevorderd door nauwe samenwerking om een gemeenschappelijk doel te bereiken, 
zonder dat afbreuk wordt gedaan aan nationale soevereiniteit en territoriale integriteit. Staten 
12 Dit geldt niet voor regelingen voor wijn: die blijven gelden voor Bosnië-Herzegovina, Kroatië en de 
voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië tezamen. De Federale Republiek Joegoslavië krijgt pas 
haar deel van de preferenties als zij aan de criteria voor de handelspreferentles voldoet. 
13 Hiervoor zal een WTO-ontheffing worden gevraagd. 
7 
die streven naar nauwere betrekkingen met de EU moeten dezelfde gedragslijn volgen. De 
financiële steun van de EG en de ontwikkeling van bilaterale betrekkingen moeten zich 
richten op de regionale economie en op de noodzaak onderlinge afhankelijkheid te 
bevorderen, iets wat n'iet altijd het geval is geweest. Bij het verlenen van EG-steun en 
bilaterale bijstand aan de regio en aan afzonderlijke landen (behalve bij humanitaire hulp, 
democratisering en mensenrechten) moet rekening worden gehouden met de bereidheid van 
die landen om met elkaar samen te werken door bijvoorbeeld wederzijdse 
handelspreferenties in te stellen of vrijhandelsgebieden of douane-unies op te richted4• 
Samenwerking tussen staten moet ook in sterkere mate een voorwaarde worden voor de 
totstandbrenging van nauwere banden met de EU of voor bijstand. In programma's voor 
meerdere begunstigden kan een percentage van de bijstand worden gereserveerd voor 
grensoverschrijdende politieke of economische samenwerkingsinitiatieven (met andere 
landen in de regio of (aspirant-)lidstaten van de EU). Hierbij kan worden gedacht aan 
uitwisseling, het opzetten van gezamenlijke projecten en gemeenschappelijke instellingen en 
het uitbouwen van de sterke punten van de regio. 
Zoals eerder gezegd houdt de Commissie de macro-economische ontwikkelingen in het oog, 
in nauwe samenwerking met de internationale financiële instellingen. Naast subsidies kan 9e 
Commissie, zoals zij dat reeds eerder heeft gedaan, in uitzonderingsgevallen overwegen 
betalingsbalanssteun te verlenen aan de landen in de regio (en de aangrenzende landen) die 
daarvoor in aanmerking komen. Ook kan bilaterale bijstand worden verstrekt, bijvoorbeeld 
voor schuldverlichting of -kwijtschelding, met name voor de landen die bijzonder zwaar zijn 
getroffen door de kostbare en destabiliserende ontwikkelingen van de laatste tijd. 
Politieke dialoog 
Zoals eerder gezegd is ontwikkeling van een politieke dialoog op multilateraal/regionaal 
niveau een onderdeel van de stabilisatie- en associatieovereenkomsten. In het kader van het 
stabilisatie- en associatieproces moet hieraan ook aandacht worden besteed waar het gaat 
om landen die voor een dergelijke overeenkomst nog niet in aanmerking komen. Deze 
dialoog moet een aanvulling vormen op de bilaterale politieke dialoog. De dialoog moet 
plaatsvinden op een aantal niveaus (van ambtenaar tot minister) en in een aantal vormen 
(voorzitterschap I Commissie of de nieuwe trojka), waar mogelijk regionaal of subregionaal. 
Verder moet de landen de gelegenheid worden geboden vraagstukken van wederzijds en 
regionaal belang te bespreken. Politieke verklaringen (zoals die van juni 1998 over Bosnië­
Herzegovina) zijn ook een mogelijkheid, evenals mechanismen voor technische 
besprekingen, zoals de Raadgevende Task Force EU/BiH. 
4. Algemene conclusies 
De EU is, op basis van haar ervaring met de Regionale Aanpak, gereed om zich voor lange 
tijd substantieel toe te leggen op stabilisatie van de regio. Deze stabiliseringsinspanningen 
richten zich in de eerste plaats op de vijf landen, zonder dat dit afbreuk doet aan een bredere 
regionale aanpak voor het gehele gebied. De Regionale Aanpak blijft in principe van kracht, 
met zijn toepassingsgebied, instrumenten en conditionallteit. Gezien echter de komende 
Gemeenschappelijke Strategie van de EU voor de regio alsmede het voorstel voor een 
stabiliteitspact voor Zuidoost-Europa, en in het bijzonder de gewijzigde omstandigheden in 
de regio, moet de aanpak substantieel worden uitgebreid. De Commissie stelt daarom voor 
een stabilisatie- en associatieproces tot stand te brengen, waarvan het belangrijkste 
onderdeel is dat de vijf landen -mits aan een aantal voorwaarden wordt voldaan -een 
nieuw type contractuele betrekkingen wordt aangeboden: een stabilisatie- en 
14 Vermeden moet echter worden dat samenwerkingsstructuren tussen de Republika Srpska en de Federale 
Republiek Joegoslavlê of tussen de Bosnische Faderatle en Kroatiê ten nadele werken van Bosnlê­
Herzegovlna als geheel. 
8 
---·----- ..... --········---
associatieovereenkomst. Andere onderdelen zijn extra, geheroriênteerde bijstand, meer 
steun voor democratisering, ontwikkeling van handel en politieke dialoog en nieuwe vormen 
van samenwerking. 
Bij het uitwerken van beleid voor de regio, en met name in verband met de situatie in Kosovo 
·na de oorlog, moet zorgvuldige aandacht worden geschonken aan de coördinatie van dit 
beleid -de reeds bestaande Regionale Aanpak en de komende Gemeenschappelijke 
Strategie, alsmede het voorgestelde stabiliteitspact-en dat van andere organisaties (VN, 
Raad van Europa, OVSE, WEU, NAVO, internationale financiêle instellingen). 
Deze strategie heeft alleen kans van slagen als bevolking en overheid van de regio hun 
medewerking verlenen en actieve inspanningen leveren: bijvoorbeeld toetreding tot de WTO, 
totstandbrenging van onderlinge vrijhandelsgebieden, intensievere regionale samenwerking 
op bilateraal en multilateraal niveau, alsmede naleving van de voorwaarden van de huidige 
Regionale Aanpak. De Regionale Aanpak, net als welk ander beleid van de EU of de 
internationale gemeenschap in het algemeen dan ook, kan geen wonderen verrichten. De 
toekomst van de regio is in handen van de mensen die er wonen en hun regeringen. 
9 
Conclusies per land 
De Commissie zal periodiek verslag uitbrengen over de naleving van de voorwaarden van 
het stabilisatie- en associatieproces door de betrokken landen. Wat de bilaterale 
betrekkingen met de landen van het stabilisatie- en associatieproces betreft, komt de 
Commissie thans tot de volgende operationele conclusies15 ten aanzien van de afzonderlijke 
landen: 
Bosnië-Herzegovina 
De onderhandelingen over een stabilisatie- en associatieovereenkomst met Bosniê­
Herzegovina zullen worden geopend wanneer het land aan de voorwaarden daarvoor 
voldoet. Te zijner tijd zal ·de Commissie een technisch rapport uitbrengen over de 
haalbaarheid van die onderhandelingen. In de context van de bilaterale betrekkingen met 
Bosniê-Herzegovina en de toekomstige opening van onderhandelingen kan de politieke en 
economische dialoog worden geïntensiveerd. De Raadgevende Task Force kan eveneens 
een belangrijke rol spelen. De mogelijkheden om de samenwerking op bepaalde gebieden te 
intensiveren kunnen worden onderzocht. Communicatie en dialoog moeten worden 
gestimuleerd, ook op regionaal niveau. 
Bosniê-Herzegovina blijft vooralsnog in aanmerking komen voor de autonome 
handelspreferenties die door de Europese Gemeenschap worden toegekend, evenals voor 
de Phare-bijstand voor wederopbouw en institutionele versterking en ter ondersteuning van 
de vredesakkoorden. Voor de volledige 'traditionele' Phare-hulp komt het echter pas in 
aanmerking wanneer door de autoriteiten (op van de staat en van de entiteiten) aan alle 
voorwaarden daarvoor is voldaan. Hopelijk kan aan het einde van de volgende 
verslagperiode voldoende vooruitgang worden gemeld. 
Kroatifi 
De onderhandelingen over een stabilisatie- en associatieovereenkomst met Kroatiê zullen 
worden geopend wanneer het land aan de voorwaarden daarvoor voldoet. Te zijner tijd zal 
de Commissie een technisch rapport uitbrengen over de haalbaarheid van die 
onderhandelingen. In de context van de bilaterale betrekkingen en de toekomstige opening 
van onderhandelingen kan intensiever van gedachten worden gewisseld, ook in een meer 
gestructureerd kader, bijvoorbeeld een politieke dialoog en een technische raadgevende task 
force. 
Kroatiê blijft vooralsnog in aanmerking komen voor de autonome handelspreferenties die 
door de Europese Gemeenschap worden toegekend. Om de schorsing van Phare op te 
heffen is verdere democratisering nodig. Dit betreft on,der meer hervormingen op 
mediagebied, hervorming van verkiezingsprocedures, en terugkeer van vluchtelingen 
overeenkomstig de voorwaarden van 29 april 1997. Hopelijk kan op deze gebieden aan het 
einde van de volgende verslagperiode vooruitgang worden gemeld. De EG verleent echter al 
bijstand op andere gebieden (humanitair, steun voor democratisering, onder meer voor 
onafhankelijke media, wederopbouw in verband met de terugkeer van vluchtelingen} en zal 
dat ook blijven doen. Verdere bijstand zal worden geconcentreerd op gebieden die relevant 
zijn voor de ontwikkeling van de democratie, het economisch herstel van de gebieden 
waarheen vluchtelingen terugkeren en het onderwijs (bijvoorbeeld via Tempus en de 
Europese Stichting voor Opleiding). 
15 Gebaseerd op de algemene beoordeling van de ontwikkeling in deze landen (bijlage 2) en het meer 
gedetailleerde verslag over de naleving van de voorwaarden van de Regionale Aanpak sinds oktober 1998 
(werkdocument van de Commissie SEC(99)714 van 17.5.1999). 
10 
Federale Republiek Joegoslavië 
Gezien het aanhoudende conflict in Kosovo en het feit dat duidelijk niet wordt voldaan aan 
de géldende voorwaarden, is de vraag momenteel niet aan de orde of de Federale Republiek 
Joegoslaviê in aanmerking komt voor autonome handelspreferenties of Phare, of voor een 
stabilisatie- en assoc~atieovereenkomst. De FRJ zal daarvoor in aanmerking komen zodra 
aan de voorwaarden daarvoor wordt voldaan. Tot dan krijgt de FRJ humanitaire hulp en 
bijstand voor democratisering en komt het land in aanmerking voor hulp in het kader van 
Obnova (Wederopbouw) (geografisch beperkt tot Kosovo en Montenegro, Serviê krijgt alleen 
steun voor onafhankelijke media), met bijzondere nadruk op de terugkeer van vluchtelingen 
en binnenlandse ontheemden. 
Gezien het voortduren van het conflict in Kosovo worden de huidige maatregelen tegen de 
FRJ en Serviê versterkt, overeenkomst de conclusies van de Raad van 26 april 1999, toen 
ook werd besloten tot een olie-embargo. Deze maatregelen zijn onder meer: een 
wapenembargo, een visumverbod (inmiddels uitgebreid met de personen die 
verantwoordelijk zijn voor de publicatieverboden voor onafhankelijke media); een 
leveringsverbod voor goederen die gebruikt kunnen worden voor terrorisme of politiegeweld; 
een moratorium op exportkredieten; blokkering van fondsen van de Servische overheid of die 
van de FRJ in het buitenland; een verbod op nieuwe investeringen; een vliegverbod voor in 
de FRJ geregistreerde luchtvaartmaatschappijen. De bilaterale betrekkingen met de 
Europese Gemeenschap hebben over het algemeen betrekking op de Federale Republiek 
Joegoslaviê als geheel. Deze instrumenten kunnen daarom niet worden ingezet ten gunste 
van Montenegro, reden waarom de bijstand aan die republiek moet worden verleend via 
andere communautaire instrumenten. Om de kosten met betrekking tot binnenlandse 
ontheemden uit Kosovo te bestrijden wordt begratingsbijstand verleend. 
Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië 
Gezien de positieve staat van dienst van het land en het feit dat het aan de voorwaarden 
voldoet, zal de Commissie, overeenkomstig de conclusies van de Raad Algemene Zaken 
van 8 en 26 april 1999, verslag uitbrengen over de haalbaarheid van het openen van 
onderhandelingen over een stabilisatie- en associatieovereenkomst. Rekening houdende 
met de besprekingen in de Raad kan de Commissie aanbevelingen doen voor 
onderhandelingsrichtsnoeren. Tot dan worden de samenwerkingsovereenkomst en de 
vervoersovereenkomst uitgevoerd en worden de betrekkingen geïntensiveerd in dat kader en 
ook in het kader van de politieke dialoog. De opdracht van de werkgroep douane en 
belastingheffing wordt gewijzigd en omvat thans ook statistische aangelegenheden, 
overeenkomstig het besprokene in de Samenwerkingsraad in april 1999. 
Het land blijft in aanmerking komen voor bijstand van de Gemeenschap, met name via 
Phare. Per geval zal worden bekeken of Macedoniê in aanmerking komt voor aanvullende 
Ph~re-meerlandenprogramma's, rekening houdende met de mate waarin deze· met het 
nationale programma verenigbaar zijn en met hun toegevoegde waarde. Ook wordt 
begrotingssteun verleend voor kosten in verband met de vluchtelingen. 
Albanië 
Overeenkomstig de conclusies van de Raad Algemene Zaken van 26 april 1999 is de 
Commissie bereid te zijner tijd verslag uit te brengen over de haalbaarheid van het openen 
van onderhandelingen over een stabilisatie- en associatieovereenkomst met Albaniê. 
Rekening houdende met de besprekingen in de Raad kan de Commissie aanbevelingen 
doen voor onderhandelingsrichtsnoeren. Tot dan worden de contractuele betrekkingen met 
de Gemeenschap, op basis van de samenwerkingsovereenkomst van 1992 en de daarmee 
verbonden verklaring inzake politieke dialoog~ voortgezet, en worden nieuwe werkgroepen 
11 
opgezet, die zich met infrastructuur en landbouw zullen gaan bezighouden. Overeenkomstig 
de conclusies van de Raad Algemene Zaken ·van 9 november 1998 zal binnenkort een 
officieel voorstel voor een bilaterale handelsregeling worden ingediend, teneinde de 
bilaterale handelsregeling tot de regionale normen op te waarderen. 
De bijstand via Phare en andere instrumenten van de Gemeenschap wordt voortgezet met 
het oog op verdere stabilisering, herstel, economische hervormingen en democratisering in 
Albaniê en tevens om de regionale samenwerking te versterken. De EU blijft in het bijzonder 
steun verlenen om weer een levensvatbare Albanese politiemacht op te bouwen, in 
samenwerking met de versterkte WEU-missie, en om de missie voor douanebijstand te 
versterken op basis van de gewijzigde douanewetgeving. Begrotingssteun wordt verleend 
voor kosten in verband met de vluchtelingen. De onlangs vastgestelde betalingsbalanssteun 
zal onmiddellijk ten uitvoer worden gelegd en de macro-economische ontwikkelingen worden 
door de Commissie en de internationale financiêle instellingen nauwlettend gevolgd. 
12 
I i Bijlage 1 
Tota~e bijstand EG aan buurlanden Kosovo 1991-1999 (miljoen euro) (1) 
(vastleggingskredieten) 
Voormalig Joegoslavië -Albanië (2) Bulgarije Roemenië Totaal 
BOsnië (3) Kroatië FRJ Macedonië meerlanden 
Type EG-bijstand 
I 
Phare + Obnova 616,4 754,5 49,6 41,7 236,7 9,8 608,0 827,0 3143,6 i 
Humanitaire hulp (ECHO) 41,2 1032,1 290,8 262,8 45,7 236,1 4,7· 2,0 1915,4 
Voedselzekerheid (DG VIII) 16,5 - - - - - - - 16,5 
Betalingsbalanssteun (DG 11) 20,0 60,0 - - 40,0 - 650,0 580,0 1350,0 
EIB 46,0 - - - - - 571,0 1052,0 1669,0 
Andere maatregelen (4) 122,8 221,2 9,3 17,5 2,0 12,3 n.a. n.a. 385,1 
Totale bijstand EG 862,9 2067,8 349,7 322,0 324,4 258,2 1833,7 2461,0 8479,6 
Bijstand lidstaten (90-97) 712,8 507,9 1165,9 712,4 178,2 754,8 3069,4 7101,4 
Eindtotaal 1575,7 2575,7 1515,6 1034,4 502,5 258,2 2588,5 5530,4 15581,0 
EBRD 68,0 70,0 511,0 143,0 296,0 1283,0 2371,0 _I 
(1) Eind april1999 voor Albanië en ex-Joegoslavische landen. Cijfers voorEIBen EBRD omvatten echter ook bijstand van 1991 tot 1998. Gegevens voor Bulgarije en 
Roemenië zijn van eind 1998. 
(2) In 1992 en 1994 vastgestelde macrofinanciële bijstand (subsidie) aan Albanië is inbegrepen in de Phare-financiering. 
(3) Van de 60 miljoen euro betalingsbalanssteun wordt de subsidie van 15 miljoen euro voor 1999 gefinancierd via Obnova. Het totaalbedrag voor Phare+Obnova is 
daarom met 15 miljoen euro verminderd om dubbeltelling te voorkomen. 
(4) Andere maatregelen: voedselhulp voor Albanië verstrekt door EOGFL (120 miljoen euro), mijnverwijdering en andere maatregelen in Bosnië-Herzegovina (200 
miljoen euro), bijstand t.b.v. democratisering. 
n.b. = niet beschikbaar 
13 
Bijlage 2 
Ontwikkelingen in de landen van de Regionale Aanpak sinds 1996, met name 
wat betreft de naleving van de conditionaliteitscriteria vanaf oktober 1998 
De mate waarin elk land politieke vooruitgang heeft geboekt, zoals die hierna worden 
beschreven, is beïnvloed door de bereidheid om de ontwikkeling van de betrekkingen met de 
EU, maar ook met de buurlanden, boven de nationale belangen te plaatsen. Het is duidelijk 
dat er landen zijn die zich op sommige gebieden niet voldoende inzetten voor de Europese 
toekomst waarop zij aanspraak maken. Eerbiediging van de democratische beginselen en 
het ideaal van samenwerking tussen staten moeten van die inzet essentiêle elementen zijn. 
De vooruitgang is, met name ten aanzien van de doelstellingen van de Regionale Aanpak, 
ongelijkmatig en afhankelijk van de bereidheid van het betrokken land om zich daarvoor in te 
spannen. Het democratisch gehalte is bijvoorbeeld overal versterkt behalve in Serviê, hoewel 
het respect voor minderheden van land tot land verschillen vertoont. De vredesakkoorden 
zijn niet overal even zorgvuldig ten uitvoer gelegd, met name wat betreft de terugkeer van 
vluchtelingen en de samenwerking met het Joegoslaviêtribunaal. Er is enige vooruitgang 
geboekt ten aanzien van de bilaterale betrekkingen, echter niet zozeer op het gebied van de 
regionale samenwerking. 
Bosnië-Herzegovina is in de Balkan een speciaal geval. Het land maakt een drievoudig 
overgangsproces door: van deelrepubliek van de Socialistische Federatieve Republiek 
Joegoslaviê naar onafhankelijke staat; van een socialistische economie naar een 
markteconomie; van een burgeroorlog tussen drie etnische groep naar een vrede in één 
staat bestaande uit twee entiteiten. Aan het einde van de oorlog had Bosniê-Herzegovina 
23°/o van de bevolking van voor de oorlog verloren; het BBP en het inkomen per hoofd van 
de bevolking waren tot een kwart gedaald; de industriêle productie was met meer dan 90°/o 
afgenomen en meer dan 1 ,2 miljoen van de inwoners waren naar het buitenland gevlucht, 
waarvan ongeveer 750.000 naar EG-landen. De hervormingen vanaf 1996 waren traag. als 
gevolg van de bijzondere politieke structuur van het land en de nationalistische politieke 
partijen die tot de .meest recente verkiezingen het politieke landschap bepaalden. Bij de 
verkiezingen van september 1998 bleek voor het eerst een voorzichtige tendens ten nadele 
van de voornaamste nationalistische partijen. De tenuitvoerlegging van Dayton kan militair 
gezien een succes worden genoemd. Wat de civiele aspecten betreft is veel vooruitgang 
geboekt: uitlevering van een aantal oorlogsmisdadigers aan het Joegoslaviêtribunaal in Den 
Haag, vaststelling van gemeenschappelijke symbolen, oprichting van gemeenschappelijke 
instellingen, economisch herstel. Wat echter de terugkeer van vluchtelingen betreft, het 
functioneren van de gemeenschappelijke instellingen en de justitiêle hervormingen, is de 
situatie niet geheel bevredigend te noemen. Anderzijds gaf de periode 1996-1998 een reêle 
economische groei in de orde van 40o/o per jaar op staatsniveau te zien,. hoewel de politieke 
obstructie van het vredesproce~ door de Republika Srpska voor die entiteit tot twee jaar van 
economische stagnatie leidde, waaraan pas een einde kwam met de benoeming van premier 
Dodik (begin 1998). Het uitgangsniveau voor deze snelle verbetering was echter zeer laag, 
en de inkomens en sociale voorzieningen behoren tot de laagste in Europa. Het grootste 
probleem van Bosnlê-Herzegovina is dat de consolidatie van zijn positie als staat te wensen 
overlaat. Dit is te wijten aan de houding van de leiders van Bosniê-Herzegovina, die nog 
steeds niet volledig bereid zijn tot samenwerking binnen de gemeenschappelijke instellingen, 
maar ook aan de complexiteit van het institutionele raamwerk. Vanaf begin 1999 zijn er 
echter tekenen van verbetering in bepaalde beleidsgebieden, met name privatisering, 
wetgeving inzake Investeringen, douanewetgeving en de financlêle sector. Belangrijke 
vooruitgang wordt geboekt wat betreft markteconomische hervormingen, hoewel verdere 
inspanningen vereist zijn voor een correcte tenuitvoerlegging. Het grootste risico is nog 
steeds armoede en maatschappelijke ontwrichting, met name in de Republika Srpska. Wat 
14 
democratisering en eerbiediging van de mensenrechten betreft geven sommige gebieden 
vooruitgang te tien, maar de recente politieke ontwikkelingen in de Republika Srpska en 
Kosovo staan algehele kwalitatieve verbeteringen vooralsnog in de weg. De samenwerking 
tussen de verschillende etnische groepen laat nog te wensen over, hoewel enkele positieve 
ontwikkelingen zich hebben voorgedaan, met name op het gebied van de partijpolitiek. 
Sommige plaatselijrP. overheden in de Republika Srpska zijn de laatste tijd wat 
coöperatiever. Interessante positieve ontwikkelingen konden ook op mediagebied worden 
geconstateerd, en de komende maanden wordt verdere verbetering verwacht. Regionale 
samenwerking vindt plaats op allerlei niveaus, maar de oneigenlijke invloed van Zagreb en 
Belgrado is nog vrij sterk. De tenuitvoerlegging van de akkoorden van Dayton/Parijs vordert 
om allerlei redenen traag. 
Kroatië heeft aangetoond dat het bereid is inspanningen te leveren ten aanzien van 
stabilisatie en normalisatie. Het land heeft laten zien open te staan voor intensievere 
samenwerking met de internationale gemeenschap. De integratie in de Europese en 
Europees-Atlantische structuren is voor de Kroatische politiek een prioriteit. Enige 
vooruitgang is geboekt ten aanzien van de aanvaarding van internationale en nationale 
rechtsinstrumenten met betrekking tot de rechtsstaat. Vorderingen konden worden 
geconstateerd ten aanzien van de civil society, en de publieke opinie gaf een interessante 
verschuiving te zien van een nationalistisch gedachtegoed, waarop het Kroatische politieke 
bestel was gebaseerd, maar een geavanceerder pluralistisch bestel. De ontwikkeling van de 
Kroatische economie verliep gunstig tot eind 1998, toen de gevolgen van het uitblijven van 
structurele hervormingen merkbaar werden. De regionale samenwerking gaf significante 
verbeteringen te zien, evenals de formele integratie van Oost-Siavoniê. Wat de delicate 
kwestie van de terugkeer van de vluchtelingen betreft was internationale pressie nodig, en 
de uitvoering van de toezeggingen die Kroatië heeft gedaan geeft nog ernstige problemen te 
zien. Door de grote kloof tussen formele toezeggingen en de tenuitvoerlegging daarvan kan 
Kroatiê de gewenste mate van democratisering nog niet verwezenlijken. Ondanks de 
verklaarde bedoelingen van de regering geeft het scenario de laatste maanden enige 
stagnatie te zien. De vooruitgang die sinds oktober 1998 is geboekt ten aanzien van de 
naleving van de diverse voorwaarden is nog steeds niet algemeen. De reêle 
tenuitvoerlegging van de internationale verplichtingen is ondanks aanhoudende 
internationale pressie nog niet succesvol. De belangrijkste punten van zorg blijven de 
democratisering en de eerbiediging van de mensenrechten, met name wat de hervorming 
van de kieswet en de democratisering van de media betreft, waar van vooruitgang geen 
sprake is. Wat betreft de eerbiediging van minderheden en hun rechten moet nog 
aanzienlijke verdere vooruitgang worden geboekt. De samenwerking met de buurlanden is 
tamelijk bevredigend te noemen; Kroatiê heeft zich bereid getoond de openstaande 
vraagstukken langs diplomatieke weg op te lossen. Problemen zijn er echter nog met de 
betrekkingen met de Federatie van Bosnië-Herzegovina. Ondanks vrij goede resultaten in 
het verleden en een juridisch kader van voldoende kwaliteit, geeft de steeds verslechterende 
economische situatie aanleiding tot steeds sterkere bezorgdheid. Wat betreft de 
verplichtingen van Dayton en Erdut is er sprake van positieve ontwikkelingen bij de terugkeer 
va!'i vluchtelingen. hoewel eem en ander nog langzaam vordert. De normalisatie van door de 
oorlog beschadigde gebieden vordert, maar verdere intensieve inspanningen zijn nog 
vereist, met name ten aanzien van de tenuitvoerlegging van het programma voor het he! -;Ie! 
van het vertrouwen. 
Wat de Federale Republiek Joegoslavië betreft loopt de situatie uiteen, met contrasterende 
ontwikkelingen in Servië en Montenegro. Ten aanzien van democratisering of hervormingen 
is in Servlä (Federale Republiek Joegoslavlä) geen vooruitgang geboekt. De 
onderdrukking van de rechten van de bevolking in Kosovo sinds 1989 is uiteindelijk 
geêscaleerd tot een openlijke oorlog, die ook in de buurlanden gevolgen heeft. Over het 
algemeen is er in de FRJ en Serviê een tegenspraak tussen enerzijds de eerbiediging in 
theorie van de democratische beginselen zoals die in de grondwet zijn vastgelegd, de 
wetten en de verplichtingen die uit de diverse internationale verdragen en overeenkomsten 
voortvloeien, en anderzijds de tenuitvoerlegging van die beginselen in de praktijk. Ook voor 
15 
recentelijk de staat van oorlog werd uitgeroepen, was er sprake van een duidelijk 
voortdurend gebrek aan respect voor de democratische beginselen, met name de vrijheid 
van de media en de academische vrijheid, en voor administratieve en juridische procedures. 
De grondwet en de andere wetten van de FRJ en Serviê voorzien in ruime mate in de 
mensenrechten en rechten voor minderheden, maar diverse minderheidsgroepen (de 
Albanezen in Kosovo, de Kroatische en de Hongaarse minderheid, de moslims in de 
Sandzak) zijn allen in meerdere of mindere mate geconfronteerd met problemen in verband 
met de eerbiediging en tenuitvoerlegging van deze wetten, met de recente gebeurtenissen in 
Kosovo als het meest flagrante voorbeeld. De aanbevelingen van het rapport-González zijn 
nog steeds niet uitgevoerd, en sinds het uitroepen van de staat van oorlog in maart 1999 en 
de versnelling van de massale deportaties, gepaard gaande met onbeschrijflijke 
wreedheden, wordt niet eens meer de schijn van democratie opgehouden. Kosovo verkeert 
thans in een staat van totale wetteloosheid. Economische hervormingen zijn slechts 
sporadisch uitgevoerd, en de maatregelen die waren genomen om de door de oorlog 
veroorzaakte hyperinflatie tegen te gaan, werden geleidelijk teniet gedaan door verslapping 
van het monetair en fiscaal beleid in de aanloop tot de verkiezingen van 1997 en de daarop 
volgende druk op de schaarse financiêle middelen, die het gevolg was van het groeiende 
tekort op de handelsbalans en de begroting, de versnelling van de inflatie in 1998 en het 
voortdurend uitblijven van privatisering. Gedurende het afgelopen jaar heeft het Kosovo­
beleid ernstige gevolgen voor de economie gehad, zowel door de kosten van de oorlog als 
door de luchtaanvallen van de NAVO op de militair-industriêle basis en de fysieke 
infrastructuur. Vóór de escalatie van de Kosovo-crisis, waardoor de betrekkingen met de 
buurlanden verslechterden en de diplomatieke betrekkingen met een aantal andere staten 
werden verbroken, was door de FRJ enige vooruitgang geboekt op het gebied van de 
regionale samenwerking, in het bijzonder de normalisatie van de betrekkingen met Kroatiê. 
De kwestie van de rechtsopvolging van de SFRJ en de verdeling van de schulden en de 
bezittingen van de SFRJ is echter nog niet opgelost, wat gevolgen heeft voor de deelname 
van de FRJ aan internationale organisaties en fora. De ontwikkelingen in Montene·gro zijn 
daarentegen positiever. De aflossing, na vrije en eerlijke verkiezingen, van het pro-Milosevié­
bewind van Bulatovié door een coalitieregering onder leiding van president Djukanovié 
betekende een positieve impuls voor hervormingen en democratisering, waarvoor het land 
de steun kreeg van de Europese Unie. Deze hervormingsgezinde koers heeft geleid tot een 
verslechtering van de betrekkingen tussen Belgrado en Podgorica op vrijwel alle gebieden 
en alle niveaus, maar is gehandhaafd ondanks de toenemende pressie en dreigementen van 
de federale autoriteiten en de aanwezigheid van aanzienlijke aantallen vluchtelingen en 
ontheemden. Er vinden economische hervormingen plaats, zij het traag, met name wat 
privatisering betreft. Montenegro werd in januari specifiek uitgesloten van het verbod op het 
uitvoeren van vluchten naar de EG door in de FRJ geregistreerde luchtvaartmaatschappijen. 
De afgelopen drie jaar was de voormalige Joegoslavische Republiek Macedonli een 
stabiliserende factor in de regio. Macedoniê heeft bewezen politiek volwassen te zijn en zich 
te houden aan de democratische beginselen. Vrije en eerlijke verkiezingen hebben 
uitgemond in een soepel en vreedzaam verlopen regeringswisseling. De nieuwe regering 
heeft substantiêle maatregelen getroffen om het respect voor en de bescherming van 
minderheden te verbeteren, met name de Albanese minderheid. De vrijlating van de 
burgemeesters van Tetovo en Gostivar was hiervan een goed teken. Ook voor die tijd echter 
maakten politieke partijen die de belangen van de Albanese minderheid vertegenwoordigen 
al deel uit van de regering. Het land heeft laten zien dat het streeft naar regionale 
samenwerking. De wens om met de buurlanden goede betrekkingen te onderhouden en 
knelpunten op ter lossen resulteerde onlangs in de ondertekening van een gezamenlijke 
verklaring met Bulgarije, waarmee het taalgeschil tussen de twee landen werd beslecht. 
Naast de politieke betrekkingen heeft het land ook belangrijke economische betrekkingen en 
handelsbetrekkingen aangeknoopt met de landen in de regio (overeenkomsten met Sloveniê, 
Kroatiê, Bosniê-Herzegovina en Joegoslaviê ). Macedoniê heeft intensief samengewerkt met 
de internationale gemeenschap bij het zoeken naar een vreedzame oplossing voor de 
Kosovo-crisis, door NAVO-troepen op zijn grondgebied te aanvaarden en vluchtelingen uit 
Kosovo toe te laten. De mensenrechten en de rechtsstaat genieten uitgebreide wettelijke 
16 
bescherming, al is meer aandacht nodig voor de vrijheid van meningsuiting. Dankzij de 
economische hervormingen en de stabilisatiekoers die het land van 1996 tot 1999 
overeenkomstig de aanbevelingen van het IMF doorvoert is macro-economische stabiliteit 
bereikt, hoewel het IMF-programma eind 1998 vertraging heeft opgelopen, doordat de 
tweede tranche van de driejarige lening in het kader van de uitgebreide structurele­
aanpassingsfaciliteit gekoppeld was aan de privatisering van twaalf grote industriële 
ondernemingen, een kwestie waarover nog geen overeenstemming is bereikt. De inflatie en 
de begratingssituatie zijn onder controle. De werkloosheid is echter ook na 1996 
aanhoudend hoog. Er zijn markteconomische hervormingen aan de gang. De hervorming 
van het wet-en regelgevingskader, het privatiseringsproces en de hervorming van het 
bankwezen vragen nog bijzondere aandacht. De voormalige Joegoslavische Republiek 
Macedoniê houdt zich dus niet alleen de beginselen van de Regionale Aanpak, maar heeft 
de afgelopen drie jaar een voorbeeldige rol gespeeld, die voor de verwezenlijking van de 
doelstellingen van dit EU-beleid van cruciale betekenis was. 
De crisis van 1996 in Albanlä, die uitbrak na de instorting van de piramidefondsen en de 
onregelmatigheden bij de parlementsverkiezingen van mei 1996, werd door een 
gecoördineerde internationale reactie in de hand gehouden. Er werd een regering van 
national~· verzoening ingesteld, gevolgd door algemene verkiezingen in juni/juli 1997 en de 
tijdelijke inzet van een internationale beschermingsmacht Een nieuwe regering onder leiding 
van premier Nano Ouli 1997 tot oktober 1998) kon een aanzienlijke macro-economische 
stabilisatie tot stand brengen en zette de eerste stappen om de piramidefondsen te 
ontmantelen en het openbaar bestuur te hervormen. Albaniê bleef echter kampen met 
ernstige ordeproblemen en wijdverbreide criminaliteit en corruptie als gevolg daarvan. De 
aanhoudende boycot van het parlement door de Democratische Partij was een ander 
probleem. Vrijheid van meningsuiting en andere fundamentele rechten werden gewaarborgd, 
maar het land bleef geconfronteerd met structurele problemen van voor de crisis, zoals 
gebrekkige infrastructuur en zwakke overheidsinstellingen. De kwetsbaarheid van het land is 
een aantal malen duidelijk gebleken, onder meer tijdens de onlusten in september 1998. De 
regering van premier Majko, die in oktober 1998 aantrad, laat een sterker engagement zien 
om de structurele problemen van het land aan te pakken, maar wordt uiteraard 
geconfronteerd met de tradities van de Albanese samenleving. De goedkeuring van een 
nieuwe grondwet in november 1998 was een mijlpaal voor de democratie en de rechtsstaat. 
Willen bij de wetshandhaving tastbare resultaten worden bereikt, dan moeten echter zowel 
politie als justitie effectief worden versterkt. Door besprekingen met de Democratische Partij 
buiten het parlement om zijn de politieke tegenstellingen enigszins afgezwakt, maar een 
normale situatie lijkt nog buiten bereik. De macro-economische stabilisatie heeft zich 
voortgezet, maar de situatie is nog fragiel, onder meer in het licht van het 
vluchtelingenprobleem en de aanhoudende verstoringen van de openbare orde, terwijl 
bepaalde structurele economische hervormingen (privatisering, de financiêle sector) nog 
moeten worden aangepakt. Alle Albanese regeringen hebben gematigde zelfbeheersing 
getoond met betrekking tot de situatie van de etnische Albanezen in de aangrenzende 
landen. Aan het traditionele gebrek aan regionale samenwerking is niet veel veranderd. Een 
uitzondering wordt gevormd door de geïntensiveerde economische en technische 
samenwerking met de voormalige Joegoslavische Republiek Macedonlê. 
17