[pic] | COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN |

Brussel, 22.6.2007

SEC(2007) 852

WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE

Begeleidend document bij het Voorstel voor een VERORDENING VAN DE RAAD betreffende de oprichting van de "gemeenschappelijke onderneming ENIAC" Samenvatting van de EFFECTBEOORDELING [COM(2007) 356 def. SEC(2007) 851]

In LEIDING

Voor nano-elektronica is een gezamenlijk technologie-initiatief (GTI) gepland, een publiek-privaat partnerschap tussen industrie, lidstaten en de Commissie met als voornaamste doelstellingen:

- de noodzakelijke middelen voor een door de industrie aangestuurde samenwerking op het gebied van onderzoek & ontwikkeling (O&O) in Europa te vermeerderen en in één afzonderlijk programma te coördineren en de resultaten aan belangrijke toepassingssectoren door te geven;

- strategische partnerschappen en initiatieven tussen Europese partners te intensiveren en de kritieke massa op het vlak van middelen en competenties voor de Europese industrie bijeen te brengen, om een belangrijke rol te spelen op wereldniveau;

- een nieuwe uitvoeringsvorm voor industriële O&O uit te proberen, om op doeltreffende wijze te anticiperen op veranderende bedrijfs- en onderzoeksmodellen, beter afgestemd op de behoeften van de industrie, met name kleine en middelgrote ondernemingen, waarbij voor het eerst nationale, communautaire en particulieren middelen worden gecombineerd.

Dit document richt zich op de analyse van de effecten van een dergelijk GTI, gebaseerd op de resultaten van diepgaand overleg van de Europese Commissie met belanghebbenden op het gebied van nano-elektronica.

PROBLEMEN EN UITDAGINGEN

Nano-elektronica is algemeen verspreid en is tegenwoordig de motor voor innovatie op vele terreinen, zoals mobiele communicatie, vervoer, informatica, consumentenproducten en automatisering van productieprocessen. Dit verleent haar een groot economisch effect of een groot sociaal-economisch belang, zoals voor veiligheid, gezondheidszorg, veroudering, energiebesparing en milieubewaking. Europa dient te waarborgen dat het in zijn vermogen blijft producten volgens zijn eigen normen voor hoge kwaliteit, duurzaamheid en milieuvriendelijkheid te ontwerpen en te vervaardigen.

Nano-elektronica is een wereldmarkt (265 miljard dollar in 2005) die de grotere elektronicasector rechtstreeks stimuleert (1 340 miljard dollar), maar Europa wint momenteel geen groter marktaandeel. Europa is een netto-importeur van nano-elektronica: 12% van de wereldproductiecapaciteit voor halfgeleiders is in Europa gevestigd, terwijl 20% van de halfgeleiderproducten in Europa wordt afgenomen. De internationale concurrentie is hard, vooral door landen als Taiwan, Korea, China en de VS.

De bedrijfsmodellen zijn aan het veranderen. Nano-elektronica wordt een mondiale activiteit. Bedrijven met geïntegreerde ontwerp- en productieprocessen steunen steeds meer op 'foundries' (onafhankelijke productiebedrijven) en gaan 'fab-lite' of zelfs 'fab-less' voor hun activiteiten met toegevoegde waarde (besteden de productie deels of geheel uit), waarbij ze samenwerken in het kader van op kennis gebaseerde ecosystemen voor hun O&O en in het kader van strategische allianties voor de toegang tot de meest geavanceerde technologieën. Dit is het gevolg van de steeds hogere kapitaalinvesteringen (bijvoorbeeld 5,5 miljard euro voor een typische 'mega fab') die vereist zijn om onderzoek te verrichten en nieuwe generaties van componenten te vervaardigen. Dit is meer dan wat afzonderlijke bedrijven zich kunnen veroorloven (met uitzondering van Intel) op het vlak van rendement op investering en onderzoekspercentage (18%). Bijgevolg wordt generiek onderzoek naar nano-elektronicatechnologie in enkele grote allianties uitgevoerd, terwijl de productie van geavanceerde goederen in enkele 'mega fabs' gebeurt. Europa dient ervoor te zorgen dat zijn ondernemingen een strategische rol in deze mondiale allianties kunnen spelen en activiteiten met toegevoegde waarde, waaronder geavanceerde productie, in Europa kunnen houden, toegankelijk voor Europese partners (inclusief kleine en middelgrote ondernemingen die actief zijn op het gebied van apparatuur, ondersteuning, systeemintegratie en ontwerp). Een van de voornaamste risico’s op concurrentiegebied is een technologische uitsluiting. Europese leveranciers zouden een zodanige achterstand kunnen oplopen op hun concurrenten dat ze niet meer op gelijk niveau kunnen komen.

De onderzoeksmodellen zijn aan het veranderen. Europa dient verder ervoor te zorgen dat onderzoek op Europese bodem kan worden verricht, om hoogwaardige arbeidsplaatsen in Europa te behouden. Dit vereist een verschuiving van het lineaire model waarbij onderzoeksresultaten van universiteiten aan instanties en industrie worden doorgegeven, naar een model waarbij onderzoek in samenwerkingsverband wordt verricht, nauw verbonden met het industriële netwerk dat de op kennis gebaseerde ecosystemen ondersteunt. Verder dient het onderzoek voldoende kritieke massa te produceren en het mogelijk te maken de toegang tot dure, ultramoderne infrastructuren te delen, zodat de Europese industrie en haar onderzoekers worden gesteund om op wereldniveau te opereren.

De verplaatsing van de productie van nano-elektronica houdt een reëel risico in dat ook activiteiten met toegevoegde waarde naar andere delen van de wereld migreren. Sommige landen hebben speciale stimuleringsmaatregelen vastgesteld om buitenlandse investeringen in halfgeleiders aan te trekken en vast te houden. De EU heeft echter geen gerichte sectorale aanpak om deze belangrijke sector te ondersteunen. Europa dient met soortgelijke maatregelen te reageren.

De prestaties en de functionaliteit van producten verbeteren. De vooruitgang in miniaturisatie maakt het mogelijk ICT overal in te bedden, resulterend in een betere functionaliteit, meer intelligentie en beter op de gebruiker afgestemde producten en diensten. Deze activiteiten met toegevoegde waarde zijn fundamentele elementen voor de diversificatie van producten en de versterking van de Europese competentie. Zij vormen de basis voor een Europese strategische onderzoeksagenda die miniaturisatie combineert met andere elementen van systeemintegratie gericht op belangrijke Europese leidende markten. Dit alles vertegenwoordigt een enorm economisch potentieel in de kennismaatschappij. Europa kan het zich niet veroorloven deze toekomst te missen en voor zijn maatschappelijke vooruitgang en welzijn afhankelijk te worden van de vooruitgang in andere regio’s in de wereld. De halfgeleidersector zal ook de uitdaging moeten aangaan om de verkorting van de levenscyclus van producten in overeenstemming te brengen met de toenemende complexiteit van deze producten. In feite kan alleen met behulp van een aanzienlijke investering in geavanceerde O&O gelijke tred worden gehouden met de innovatiesnelheid in deze sector.

De technologische uitdagingen zijn legio. Naarmate technologieën op nanogebied verkleinen, wordt onderzoek steeds meer multidisciplinair. Voor toekomstige vooruitgang is het essentieel om Europese competenties bijeen te brengen. De toenemende moeilijkheden bij het verwijderen van technologische hindernissen vereisen steeds meer mankracht en een dure infrastructuur. Het bereiken van nieuwe mijlpalen vereist het mobiliseren van alle middelen en een wereldwijde samenwerking. Verder wordt verwacht dat de traditionele miniaturisatie binnen 10-15 jaar haar grenzen bereikt. Er moet een begin worden gemaakt met voorbereidingen op de situatie na de traditionele schaalverkleining van toestellen. O&O zal zich deels moeten richten op de verbetering van de doelmatigheid van producten. De capaciteiten om nieuwe producten te ontwerpen, liggen achter op de technologische vooruitgang. De Europese onderzoeksgemeenschap zal zich moeten heroriënteren om de technologische kansen beter te benutten en zal meer moeten investeren in toegepast onderzoek. Dit vergt een fundamentele verschuiving van monodisciplinair wetenschappelijk en technologisch denken naar multidisciplinair systeemdenken.

De openbare onderzoeksinvesteringen in nano-elektronica in Europa zijn versnipperd: Eureka, het kaderprogramma, nationale/regionale initiatieven (inclusief diverse 'pôles de compétitivité'). Bijgevolg heeft het Europese onderzoekslandschap een overtuigende, efficiënte gecoördineerde aanpak op het gebied van nano-elektronica nodig.

Tekortkomingen van de markt rechtvaardigen een publieke interventie op het gebied van nano-elektronica. Basiskennis, ontwikkelingen van nieuwe apparatuur, materialen en hulpmiddelen voor ontwerpen hebben betrekking op vele toepassingen, zijn moeilijk te beschermen, creëren vele kennis-spillovereffecten en moeten als "gemeengoed" worden beschouwd. Onderzoek is speculatief en de exploitatie van de resultaten is onzeker vanwege de harde internationale concurrentie die onvolmaakte en asymmetrische informatie oplevert. Kleine en middelgrote ondernemingen die bij innovatieve hightechprojecten betrokken zijn, kunnen moeite hebben met het bereiken van een kritieke massa om op wereldniveau te concurreren. Omdat nano-elektronica in vele sectoren, taakgebieden van de publieke sector en nieuwe maatschappelijke toepassingen is doorgedrongen, is het O&O-actoren onmogelijk ten volle de vruchten van hun inspanningen te plukken. Dit geeft belangrijke O&O-spillovereffecten en positieve externe effecten. Ook problemen bij de coördinatie van en netwerkvorming onder marktactoren, publieke sector en intersectorale toepassingsgebieden rechtvaardigen een publieke interventie in preconcurrentiële O&O.

BELEID

De belanghebbenden hebben de kritieke aard van de problemen erkend en zijn bijeengekomen in het Europese technologieplatform ENIAC, waarin alle mogelijke actoren samenwerken om de leiderschapspositie van de EU in ontwerp, integratie en leverantie van nano-elektronica te versterken. Het platform heeft een Europese strategische onderzoeksagenda gepubliceerd waarin de ontwikkeling van de sector op middellange tot lange termijn wordt uiteengezet en belangrijke uitdagingen voor Europa op technologisch en regelgevingsgebied worden vastgesteld.

Het voorgestelde GTI ENIAC zal een van de pijlers worden voor de verwezenlijking van de technologische en economische doelstellingen van het Europese technologieplatform ENIAC. Het GTI moet ertoe bijdragen dat: de escalerende kosten van de O&O-activiteiten en -infrastructuren worden gedeeld; een leiderschapspositie wordt verworven of behouden op het gebied van de diversificatie van toepassingen van halfgeleidertechnologieën; er wordt gezorgd voor doorbraken in technologie en ontwerp, zodat de steeds groter wordende kloof tussen datgene wat technologisch uitvoerbaar is en datgene wat economisch haalbaar is, wordt gedicht; kleine en middelgrote ondernemingen doeltreffende hulpmiddelen worden aangereikt als steun bij hun innovatieproces en om op wereldniveau te opereren.

Diverse opties voor de tenuitvoerlegging van het GTI zijn geëvalueerd en afgekeurd. Deze variëren van niets doen ('business as usual') tot deelname aan gezamenlijke acties van lidstaten (met uiteenlopende wettelijke modellen). Slechts een nieuwe actie op EU-niveau kan een aanpak ontwikkelen die de voordelen van Europese integratie combineert met een snelle afstemming van doelen en industrieel beleid en met flexibiliteit bij deelname en nationale bijdragen door lidstaten.

De analyse van de mogelijke opties voor de tenuitvoerlegging van het GTI ENIAC heeft geleid tot de conclusie dat een 'gemeenschappelijke onderneming' in de zin van artikel 171 van het Verdrag de enige optie is die strookt met de beperkingen en de vereisten om de doelstellingen van de actie te verwezenlijken. Het is een duurzame structuur met rechtspersoonlijkheid die (a) een juridisch kader biedt voor de samenwerking van alle publieke en particuliere belanghebbenden, (b) in staat is om financiering van verschillende bronnen te ontvangen en (c) grote initiatieven met een langere looptijd kan opzetten.

Verder wordt verwacht dat het GTI additionaliteit zal creëren in de vorm van extra O&O-uitgaven dankzij de voorziene investering van de Europese Gemeenschap van 450 miljoen euro die zorgt voor een programma van 3 miljard euro met aanvullende nationale steun en een nog grotere financiële bijdrage van de industrie (1 euro van de EG-bijdrage zal naar verwachting 6 tot 7 euro aan O&O-inspanningen genereren). Nog belangrijker is dat het GTI 'gedragsadditionaliteit' zal creëren in de vorm van gelanceerde Europese samenwerkingsprojecten, versnelling van de O&O-resultaten, schaaluitbreiding, een grotere werkingssfeer en complexere projecten.

Structu UR EN BESTUUR

De oprichtende leden van de gemeenschappelijke onderneming ENIAC zijn lidstaten, de Europese Gemeenschap en uitvoerders van O&O (ondernemingen en onderzoeksorganisaties die gegroepeerd zijn in een vereniging, AENEAS genoemd). Andere leden kunnen in een later stadium tot de gemeenschappelijke onderneming toetreden. De statuten van AENEAS moeten de algemene beginselen van billijkheid, openheid en transparantie voor toetreding volgen. De uitnodigingen tot het indienen van voorstellen zullen openbaar zijn en de deelname zal openstaan voor alle organisaties en niet alleen voor leden van de vereniging.

De bestuursstructuur van de gemeenschappelijke onderneming wordt gevormd door een raad van bestuur, een comité Industrie en Onderzoek, een raad van openbare instanties en een uitvoerend directeur met een secretariaat.

De gemeenschappelijke onderneming stelt een meerjarig werkprogramma op, gebaseerd op de strategische onderzoeksagenda, in het kader waarvan O&O-activiteiten worden uitgevoerd via openbare uitnodigingen tot het indienen van voorstellen. De lidstaten van de gemeenschappelijke onderneming leggen jaarlijks middelen vast die hoofdzakelijk worden gebruikt voor de financiering van hun respectieve nationale deelnemers. De Europese Gemeenschap legt eveneens een begroting vast (bijgedragen vanuit het kaderprogramma). De industrie legt overeenstemmende bijdragen in natura vast voor meer dan 50% van haar eigen kosten. Daarnaast dekt de industrie bijna twee derde van de operationele en niet-O&O-kosten van de gemeenschappelijke onderneming met bijdragen in geld.

Economi SCH EFFECT

EUROPE se publieke middelen trekken als een magneet particuliere en nationale investeringen aan. Vele nationale beleidsmaatregelen worden afgestemd op de Europese beleidsmaatregelen. Er worden verscheidene nieuwe strategische initiatieven gelanceerd door lidstaten om deze technologieën te ondersteunen.

Het initiatief heeft betrekking op de totale waardeketen van nano-elektronica. Daarom is het van wezenlijk belang ervoor te zorgen dat Europese topbedrijven hier geankerd blijven. Dit wordt gerealiseerd met centra van deskundigheid die tot stand zullen worden gebracht door het bevorderen van netwerken tussen ondernemingen en onderzoeksinstellingen. Voorts zullen strategische allianties tussen leveranciers van nano-elektronicacomponenten en systeemontwerpers meer stimulansen geven om kennis in Europa te houden en gediversifieerde, Europees gekleurde producten te creëren.

Wanneer de technische doelstellingen van het GTI worden verwezenlijkt, zal dit Europa op gelijk niveau brengen met andere actoren wereldwijd en zal Europa als een strategisch belangrijke partner worden beschouwd in mondiale allianties met het oog op de diversificatie en integratie van complexe systemen.

Het GTI zal onzekerheid wegnemen en stabiliteit creëren voor investeringen in een initiatief met een lange looptijd. De nieuwe regelingen zullen een aantrekkelijk stelsel bieden, vooral voor kleine en middelgrote ondernemingen. Andere voordelen van het GTI, in vergelijking met de diverse stelsels die momenteel naast elkaar bestaan, zijn de grotere efficiëntie van betalingen op EU-niveau, de te verwachten besparingen omdat voorstellen niet in verschillende talen moeten worden opgesteld, de gestroomlijnde rapportageprocedures en een grotere slagingskans dankzij gegarandeerde geharmoniseerde financieringsprocedures.

SOCIALE EN MILIEUEFFECTEN

Het GTI zal bijdragen tot het scheppen en behouden van nieuwe banen van een hogere kwaliteit, in overeenstemming met de opnieuw gelanceerde Lissabon-strategie. Het is hoofdzakelijk het grotere gebruik van op nano-elektronica gebaseerde producten en diensten dat tot enkele duizenden nieuwe banen in Europa zal leiden.

Het GTI oriënteert zich op de visie aangaande 'omgevingsintelligentie' ('ambient intelligence'): omgevingen die zich bewust zijn van onze aanwezigheid en op onze behoeften reageren. Het GTI houdt zich met dergelijke omgevingen bezig op zes toepassingsgebieden: gezondheidszorg, energie, mobiliteit & vervoer, beveiliging & veiligheid, communicatie en onderwijs & milieu. Alle toepassingsgebieden vertegenwoordigen een groot maatschappelijk belang en dragen bij tot de verbetering van de kwaliteit van het leven en van het welzijn in onze samenleving. Het is duidelijk dat afzonderlijke bedrijven, zonder passende steun van de overheidssector, niet voldoende opbrengsten kunnen verwachten om de hoogte van O&O-investeringen te rechtvaardigen die vanuit maatschappelijk oogpunt optimaal zouden zijn. Nano-elektronica zal bijvoorbeeld essentieel zijn in intelligente draagbare systemen die noodzakelijk zijn voor de beperking van het energieverbruik in woningen, fabrieken en vervoersystemen, een cruciale factor voor de bescherming van het milieu.

Alle elektronische systemen gebruiken elektriciteit en dragen zo bij tot de algemene trend om de samenleving te 'elektrificeren'. Daar tegenover staat dat het gebruik van elektronische systemen ook een beter beheer en een betere controle van de energie-efficiëntie mogelijk maakt. Bij vele toepassingen is dit hun voornaamste doel. Verder is de vermindering van het energieverbruik door elektronische toestellen steeds een belangrijke technische doelstelling. Meer nog, milieubewaking en -beheer vormen zelf een belangrijk toepassingsgebied van het GTI.

Nano-elektronica moet op een veilige en verantwoorde manier worden ontwikkeld, in overeenstemming met de veilige, geïntegreerde en verantwoorde strategie van de Europese Commissie voor nanowetenschappen en nanotechnologie voor Europa in haar mededeling: "Naar een Europese strategie voor nanotechnologie" COM(2004) 338 en "Nanowetenschappen en nanotechnologieën: Een actieplan voor Europa 2005-2009" (COM(2005) 243). De strategie bevestigt dat nanotechnologie en ontwikkelingen op het gebied van nanodeeltjes eventuele risico's voor de volksgezondheid, de veiligheid, het milieu en de consument vastberaden moeten aanpakken door de gegevens te genereren die nodig zijn voor de risicobeoordeling, risicobeoordeling in iedere stap van de levenscyclus van op nanotechnologie gebaseerde producten te integreren en bestaande methoden aan te passen en zo nodig nieuwe methoden te ontwikkelen. De oprichting van de gemeenschappelijke onderneming inzake nano-elektronica zal alle belanghebbenden samenbrengen om deze belangrijke kwesties te bespreken, het eens te worden over een gemeenschappelijke aanpak voor eventuele risico's en, meer bepaald, gemeenschappelijke maatregelen voor te stellen ter ondersteuning van een milieuhygiënisch verantwoord beheer van de levenscyclus van nano-elektronica.

VOORDELEN EN RISICO’S

De totale financiële steun van de Europese Gemeenschap op het gebied van nano-elektronica zal tijdens het zevende kaderprogramma toenemen.

De risico's voor het kaderprogramma zijn zeer klein. De bijdrage van de Europese Gemeenschap is afhankelijk van de bijdragen van de lidstaten. De bijdrage zal worden geleverd in de vorm van jaarlijkse vastleggingen/betalingen die afhangen van de door het GTI geboekte vooruitgang.

Naar verwachting zal een deel van de activiteiten op het gebied van nano-elektronica die momenteel binnen de Eureka-clusters worden gesteund, geleidelijk aan in het GTI ENIAC worden geïntegreerd.

Wat gebeurt er als er geen actie wordt ondernomen? Europa riskeert dan dat de competentie om nieuwe functionaliteiten in intelligente systemen te integreren, de trend naar bedrijfsmigratie zal volgen zoals het geval is bij de goederenproductie. Hierdoor zou de capaciteit om waarde toe te voegen aan elektronische systemen in Europa uiteindelijk afnemen. Dit zou resulteren in een dramatische daling van het concurrentievermogen in het algemeen, vooral omdat nano-elektronica ten grondslag ligt aan een uitgebreide keten van toegevoegde waarde die de basis vormt van de kennismaatschappij en een motor is voor de toekomstige economie in haar geheel. Dit zou ook grote gevolgen hebben voor het aantal hoogwaardige arbeidsplaatsen, niet alleen in de hardware-sector, maar ook voor alle andere activiteiten die van hardware-innovatie afhankelijk zijn. Om een dergelijk doemscenario te voorkomen, is er de politieke wil om Europese competentie op Europese bodem te beschermen en uit te breiden door strategische allianties ertoe aan te moedigen op kennis gebaseerde ecosystemen te vormen en de Europese aanwezigheid in mondiale allianties te versterken.

TOEZICHT

Het GTI zal parallel lopen met het zevende kaderprogramma en zal aan soortgelijke toezicht- en evaluatieprocedures worden onderworpen. De strategische onderzoeksagenda van ENIAC vormt de basis voor controles. De criteria hiervoor zouden onder meer kunnen zijn: vermeerdering van investeringen, efficiëntie van procedures, technologische vooruitgang, niet-technologische activiteiten en betrokkenheid van kleine en middelgrote ondernemingen en nieuwe actoren. Er zijn twee voortgangscontroles voorzien: één tussentijdse en één aan het eind van de looptijd van de gemeenschappelijke onderneming.

Conclusi E

Voorgesteld wordt een GTI inzake nano-elektronica om het Europese concurrentievermogen op het gebied van nano-elektronica te helpen beschermen. Een geïntegreerd Europees initiatief met een langere looptijd, bedoeld om de verschillende vereiste competenties samen te brengen, zal de strategische allianties tussen Europese partners verdiepen door voldoende kritieke massa op het vlak van middelen, toegang tot infrastructuur en competenties bijeen te brengen om op wereldniveau te concurreren of samen te werken.