Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over innovatieve financiële instrumenten voor de ontwikkeling van ondernemingen met een sociale impact

(verkennend advies)

(2022/C 194/07)

Rapporteur: Giuseppe GUERINI Corapporteur: Marie-Pierre LE BRETON

Raadpleging Frans voorzitterschap van de Raad van de Europese Unie, 21.9.2021 Rechtsgrondslag Artikel 304 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie Goedkeuring door de afdeling 13.12.2021 Goedkeuring door de voltallige vergadering 19.1.2022 Zitting nr. 566 Stemuitslag (voor/tegen/onthoudingen) 231/1/3

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1. Het EESC is ingenomen met het besluit van het Franse voorzitterschap van de Raad van de EU en met de specifieke toezegging van het Ministerie van Economie en Financiën en de Franse regering om de uitvoering van het actieplan voor de sociale economie te steunen.

1.2. Het EESC acht het van belang dat innovatieve financiële instrumenten worden ontwikkeld die een positieve sociale impact kunnen hebben, in de eerste plaats via acties van organisaties van de sociale economie, maar ook via de betrokkenheid van alle ondernemingen die een positieve sociale impact nastreven. Het EESC waardeert en steunt dan ook de bepalingen van het op 9 december 2021 door de Europese Commissie uiteengezette actieplan voor de sociale economie, met name het voorstel om de oprichting van markten voor investeringen in sociale ondernemingen in Europa aan te moedigen door het creëren van nieuwe instrumenten te ondersteunen.

1.3. Het EESC is van mening dat de erkenning van de buurt- en sociale economie als een van de 14 ecosystemen van de Europese industriestrategie strookt met de bevordering van investeringen met een sociale impact en juicht deze erkenning toe.

1.4. Het EESC acht het van belang om investeringsvormen in te voeren en te ondersteunen die gericht zijn op het bereiken van een sociale impact, het scheppen van kwaliteitsbanen en het aantrekken van particuliere investeerders en vers kapitaal. Het beveelt echter aan deze investeringen te richten op het genereren van aanvullende en multiplicatoreffecten en nooit in de plaats te laten komen van sociale overheidsuitgaven voor essentiële voorzieningen.

1.5. Het EESC is er voorstander van dat i) de instrumenten en indicatoren voor de beoordeling van de sociale impact gezamenlijk, van tevoren en per project worden ontwikkeld, zodat de specifieke kenmerken van de organisaties van de sociale economie in acht worden genomen, en ii) dat er een Europese definitie van sociale impact wordt uitgewerkt.

1.6. Het EESC beveelt aan om bij investeringen die gericht zijn op het genereren van een sociale impact, te streven naar een evenwicht tussen de sociale impact (positieve veranderingen die de investering teweegbrengt), het rendementsniveau (verantwoord en duurzaam voor de investeerder) en het risiconiveau voor de sociale onderneming. Zij zouden sociaal ondernemerschap moeten versterken via een nieuwe instroom van geïnvesteerd kapitaal en verbeterde normen inzake transparantie en sociale verantwoordelijkheid, en zouden de capaciteit om ondernemingen met een sociale impact en ondernemingen uit de sociale economie in het Europese economische systeem op te nemen, moeten verbeteren.

1.7. Het EESC waardeert de initiatieven die de Europese Commissie de afgelopen jaren heeft ontplooid, met name in verband met het EaSI-programma, en is ingenomen met het feit dat InvestEU een specifieke toewijzing heeft gekregen om de Europese sociale infrastructuur te versterken.

1.8. Om de lidstaten en de Commissie aan te moedigen deze initiatieven een nieuwe impuls te geven, acht het EESC het van belang dat er regelmatig analyses worden uitgevoerd, zodat de verschillende innovatiesystemen ter ondersteuning van de financiering met een sociale impact in de lidstaten uitgebreid in kaart kunnen worden gebracht, met als doel een gemeenschappelijke kennisbasis op te bouwen en de uitwisseling van goede praktijken te bevorderen.

1.9. Het EESC acht het van essentieel belang dat er op Europees niveau een orgaan wordt opgericht dat politieke sturing geeft aan en technisch toezicht houdt op initiatieven op het gebied van innovatieve financiering van de sociale economie en van ondernemingen die doelstellingen op het gebied van sociale impact nastreven.

2. Algemene opmerkingen

2.1. Het EESC pleit er al jaren voor dat de Europese instellingen en de lidstaten zich inspannen om de rol van de sociale economie in de Europese context te versterken.

2.2. Recentelijk heeft het EESC in zijn Advies ECO/533 ( 1 ) aanbevolen dat de kapitaalmarktenunie (KMU) ten volle rekening moet houden met de verschillende vormen van investeringen met een sociale impact, met name op het gebied van de sociale economie.

2.3. In de afgelopen tien jaar heeft de bewustwording en erkenning van de rol van organisaties van de sociale economie geleid tot een toenemende aandacht voor investeringen met een sociale impact, die het reeds aanzienlijke potentieel van ondernemingen van de sociale economie voor verantwoorde en duurzame innovatie en het scheppen van banen nog verder moeten versterken ( 2 )

2.4. Europa heeft in toenemende mate behoefte aan inclusieve en verantwoorde financiering; derhalve moet de Europese Unie zich ertoe verbinden maatregelen te nemen en richtsnoeren op te stellen voor instellingen, ondernemingen en financiële fondsen, maar ook voor universiteiten, onderzoekscentra, actoren van de sociale economie en lokale gemeenschappen, over de wijze waarop zij het potentieel van sociaal ondernemerschap kunnen vergroten en invloed kunnen uitoefenen op de financiering, als actoren die zich inzetten voor de ontwikkeling van een meer inclusieve en duurzame economie.

2.5. Tal van organisaties in de sociale economie verlenen essentiële diensten waar bijzonder kansarme bevolkingsgroepen afhankelijk van zijn. Het gaat om sociale, gezondheids-, zorg- en onderwijsdiensten en, in het algemeen, alle diensten die nodig zijn om kwetsbare personen een menswaardig bestaan te garanderen, in de eerste plaats door te zorgen voor passende arbeidsomstandigheden.

2.6. Derhalve moeten investeringen met een sociale impact gericht zijn op het voortbrengen van aanvullende en multiplicatoreffecten met betrekking tot overheidsbeleid, waarbij moet worden vermeden dat investeringen met een sociale impact overheidsmiddelen vervangen, met name voor ondernemingen die financieel afhankelijk zijn van sociaal beleid dat is bestemd voor kwetsbare personen.

2.7. De pandemie heeft ons allen voor sociale problemen gesteld die verhinderen dat de ambitieuze doelstellingen van een duurzame transitie worden bereikt (armoede en ongelijkheid, problemen met de integratie van migranten, gebrekkige integratie van personen met een handicap en slechte toegang tot huisvesting voor kwetsbare gezinnen en jongeren). Het is dus tijd om een economisch groeimodel en een ondernemingssysteem te ondersteunen die sociale doelstellingen kunnen bevorderen. Het gaat daarbij in de eerste plaats om de bevordering van kwalitatief hoogwaardige werkgelegenheid.

3. Definitie van innovatieve financiële instrumenten

3.1. Aangezien het EESC de bepalingen van het actieplan voor de sociale economie onderschrijft, wat betreft de noodzaak om financiële instrumenten in te voeren die gericht zijn op de ontwikkeling van ondernemingen met een sociale impact en ondernemingen van de sociale economie, acht het EESC het van groot belang om te benadrukken dat deze financiële instrumenten een breed scala aan investeringen omvatten die gebaseerd zijn op de veronderstelling dat particulier kapitaal kan bijdragen aan het creëren van positieve sociale effecten, die altijd op de eerste plaats dienen te komen, en tegelijkertijd economische voordelen kan genereren.

3.2. Het specifieke kenmerk van deze instrumenten is dus juist de intentie waarmee de investeerder sociale doelstellingen nastreeft door gemeenschappelijke activa en gemeenschappelijke waarden te creëren, en tegelijkertijd te zorgen voor een evenwichtig economisch rendement, dat grotendeels streeft naar de verwezenlijking van sociale doelstellingen.

3.3. De actoren die deze innovatieve instrumenten actief bevorderen en creëren, kunnen bedrijven, organisaties en fondsen zijn die streven naar het voortbrengen van een meetbare sociale impact in combinatie met economische opbrengsten.

3.4. De volgende elementen moeten kenmerkend zijn voor investeringen met een sociale impact: — een duidelijke en doelbewuste focus op het creëren van positieve sociale effecten; — ondernemingen ondersteunen die duidelijk gedefinieerd zijn als ondernemingen van de sociale economie, op basis van algemeen aanvaarde definities en objectieve criteria; — verwachtingsniveaus vaststellen die gekoppeld zijn aan billijke, duurzame en transparante economische opbrengsten, zelfs als deze onder het gemiddelde marktrendement zouden liggen; — de bereidheid om een deel van de activa opnieuw te investeren teneinde andere investeringen met sociale doelstellingen te financieren; — een meetbare impact, die van essentieel belang is om te zorgen voor transparantie en voldoende kennis van de streefdoelen en doelstellingen van de investeringen; — wanneer in ondernemingen van de sociale economie wordt geïnvesteerd, moet de samenhang met de statutaire beginselen en waarden een prioriteit zijn.

3.5. Investeringen met een sociale impact moeten met name ondernemingen ondersteunen die zich bezighouden met innovatie en de ontwikkeling van lokale gemeenschappen die anders niet in staat zouden zijn zich te ontwikkelen of de lokale bevolking een adequaat niveau van dienstverlening te bieden. Zij moeten in staat zijn potentiële aanjagers van inclusieve economische groei te genereren.

3.6. Investeringen ten behoeve van bedrijven en organisaties die een sociale impact nastreven, kunnen de efficiëntie en doeltreffendheid van overheidsuitgaven voor sociale, onderwijs-, gezondheids- en culturele diensten verbeteren en de werkgelegenheid ondersteunen dankzij een grotere participatie van investeerders ter ondersteuning van een zakelijk ecosysteem dat duurzaamheid en sociale verantwoordelijkheid combineert.

4. De complexe definitie van ondernemingen van de sociale economie

4.1. Hoewel er steeds meer nadruk komt te liggen op analyse en kennis van ondernemingen van de sociale economie en van innovatieve financiële instrumenten die hun rol beter kunnen ondersteunen, moeten er nog veel obstakels worden overwonnen om ervoor te zorgen dat er naast ondernemingen van de sociale economie een even innovatief ecosysteem van innovatieve, verantwoorde en duurzame financiering kan worden ontwikkeld, zodat een echt Europees economisch model ten dienste van burgers en ondernemingen daadwerkelijk en concreet kan worden toegepast.

4.2. Van de obstakels waarmee veel organisaties van de sociale economie worden geconfronteerd als het gaat om de volledige toegang tot innovatieve financiële instrumenten — zoals deelneming in risicokapitaalfondsen, quasi-eigenvermogensinstrumenten, alsmede gedekte en langetermijnleningen, en het bestemmen van solidaire financiering in het kader van spaarloon voor sociale ondernemingen — kunnen vier gebieden worden aangewezen waarop de kloof moet worden overbrugd: — opvullen van leemten in de informatie en corrigeren van de perceptie van kredietverstrekkers, alsmede van juridische definities en de erkenning van het specifieke karakter van hun economische aard; — verbeteren van de vaardigheden van actoren uit de financiële sector om het functioneren van organisaties van de sociale economie vanuit financieel oogpunt te beoordelen; — ondersteunen van de opleiding van organisaties van de sociale economie teneinde hun economische en financiële vaardigheden te verbeteren; — ontwikkelen van informatie voor organisaties van de sociale economie om deze in staat te stellen financiële voorzieningen in eigen hand te nemen en zo het gebruik ervan te verbeteren.

4.3. Wat het eerste punt betreft, hoopt het EESC dat het actieplan voor de sociale economie de Europese instellingen en de lidstaten ertoe zal aanzetten om tot een definitie te komen die zowel voor openbare als voor financiële instellingen in de Europese Unie geldt. Dit wordt steeds noodzakelijker om een volledige toegang tot de kapitaalmarkt te garanderen, onder meer door acties voor niet-financiële steun die gericht zijn op capaciteitsopbouw van de actoren die betrokken zijn bij investeringen met een sociale impact.

4.4. In dit verband is het EESC van mening dat de rol van de sociale economie bij het aantrekken van investeringen met een sociale impact in Europa ( 3 ) ook meer aandacht moet krijgen in het actieplan voor een kapitaalmarktenunie ten dienste van mensen en ondernemingen.

4.5. Wat betreft de verbetering van het vermogen om innovatieve sociale investeringen te beoordelen, is het EESC van mening dat financiële actoren organisaties van de sociale economie maar al te vaak een hoge risicorating geven, eenvoudigweg omdat zij beoordelingsinstrumenten hanteren die doorgaans voor andere ondernemingen worden gebruikt. Dit leidt tot een vertekening van de rangorde omdat de dimensies die meer specifiek zijn voor de sociale economie, zoals sociaal en menselijk kapitaal, reputatie, sociale functie, sociale consensus, gerichtheid op doelstellingen van algemeen belang en het vermogen om gemeenschappelijke activa te genereren, niet naar behoren in aanmerking worden genomen. Gesteld kan worden dat te veel gewicht wordt toegekend aan de middelen, wegens het ontbreken van instrumenten om het doel te meten.

4.6. Organisaties van de sociale economie geven voorrang aan de verwezenlijking van sociale, educatieve en milieudoelstellingen. Deze sociale roeping moet volledig in overeenstemming worden gebracht met de economische en financiële eisen, die tot de basisvoorwaarden behoren voor het voortbestaan van deze organisaties. Dit is mogelijk via steun voor opleiding en kwalificatie van het personeel op economisch en financieel gebied.

5. Innovatieve financiële instrumenten en sociale taxonomie

5.1. In de afgelopen tien jaar hebben financiële instrumenten voor sociale ondernemingen een aanzienlijke ontwikkeling doorgemaakt ( 4 ) . Er is echter nog ruimte voor verdere ontwikkeling; er kan nog beter tegemoet worden gekomen aan de behoeften van sociale ondernemingen en hun expansie op de interne markt kan nog verder worden ondersteund. Het EESC acht het van belang dat hun uitbreiding gepaard gaat met de ontwikkeling van een evaluatiecultuur in alle organisaties, alsook de ontwikkeling, met name door de academische wereld, van evaluatie-instrumenten die specifiek zijn voor de sociale economie.

5.2. Tussen 12 juni en 27 augustus 2021 is de Europese Commissie een raadpleging gestart over het onderwerp sociale en milieutaxonomie. Het EESC wijst er in dit verband op dat moet worden voorkomen dat een nog ernstiger concurrentiestrijd of conflict ontstaat tussen de milieu- en de sociale taxonomie.

5.3. De ontwikkeling van één taxonomiemodel (sociaal en milieu) is een optimale oplossing, juist vanwege het nauwe verband dat moet worden gehandhaafd tussen sociale en milieudoelstellingen. Om haalbaar en flexibel te zijn, mag dat model echter geen zware lasten voor de bedrijven met zich meebrengen.

5.4. Ondernemingen van de sociale economie zijn in wezen geworteld in plaatselijke gemeenschappen waar de participatiedimensie overheerst en onderscheiden zich ook door hun sociaal engagement: het scheppen van werkgelegenheid, ondersteuning en instandhouding van de werkgelegenheid, billijk loonbeleid en gelijkheid van vrouwen en mannen in het beroepsleven. Dit komt ook door het feit dat ondernemingen van de sociale economie meestal een participatieve bestuursstructuur hebben die gebaseerd is op de criteria democratie, openheid en transparantie. Deze aspecten moeten in aanmerking worden genomen en in het bijzonder worden aangemoedigd in de sociale taxonomie.

5.5. De sociale taxonomie moet helpen de financiering te beïnvloeden teneinde overheidsmiddelen aan te vullen, die het beleid voor sociale inclusie vaak onvoldoende ondersteunen. Sociale financiering mag echter nooit in de plaats komen van de rol van instellingen, wetten en overheidsbeleid bij het nastreven van sociale rechten, het wegwerken van ongelijkheden en de bestrijding van discriminatie.

5.6. Met name diensten van algemeen belang moeten worden gefinancierd met overheidsmiddelen, waarbij particulier kapitaal alleen ter aanvulling mag dienen. Ondernemingen die een sociale impact genereren, spelen een cruciale rol in de samenleving en derhalve moeten investeringen in deze ondernemingen zo veel mogelijk gebaseerd zijn op stabiele financiële middelen en geduldkapitaal. Men dient namelijk te beseffen dat sociale doelstellingen een zaak van lange adem zijn.

5.7. Het risico moet worden vermeden dat metingen en meetmethoden sectoren begunstigen die gemakkelijker meetbaar zijn en waarvoor meer middelen of meer gegevens beschikbaar zijn, ten nadele van gebieden waar objectieve meting complexer is of waarvoor het moeilijker is gegevens te vinden. Samenwerking tussen de publieke, de particuliere en de sociale sector is noodzakelijk om sociale investeringen tot een succes te maken. De medewerking van de sociale sector is van essentieel belang om de behoeften op een rijtje te zetten, aangezien deze sector de praktische behoeften kent.

6. Voorstellen ingegeven door goede praktijken op het terrein

6.1. De afgelopen jaren heeft de Europese Commissie, naar aanleiding van het Initiatief voor sociaal ondernemerschap van 2011, zowel rechtstreeks als via het Europees Investeringsfonds diverse initiatieven genomen om sociale innovatie te ondersteunen en de toegang tot financiering voor organisaties in de sociale economie te verbeteren. De programma’s EaSI Funded, EaSI Debt, EaSI Guarantee. EaSI Capacity Building en EFSI Equity Social Impact waren bijzonder interessant. Wat de komende programmering betreft, zijn ook de sociale initiatieven van het InvestEU-programma veelbelovend, vooral als er, zoals aangekondigd in het actieplan voor de sociale economie, specifieke innovaties worden ingevoerd om sociale investeringen te bevorderen.

6.2. Om een gunstig ecosysteem voor sociale investeringen te bevorderen, is het volgens het EESC van belang dat de lidstaten bij de uitvoering van hun nationale plannen voor herstel en veerkracht, met financiering uit NextGenerationEU een aantal concrete acties voorbereiden, zoals die welke hieronder worden uiteengezet.

6.3. In tal van landen zijn experimenten ontwikkeld om “prestatieafhankelijke” (“pay by result”) financieringsmechanismen in te voeren en te valideren. In Frankrijk zijn er bijvoorbeeld de contracten met een sociale impact, waarbij bijzondere aandacht uitgaat naar modellen van “outcome funds”; daarbij zijn particuliere investeerders bereid middelen vrij te maken voor beleidsmaatregelen die met de overheid zijn overeengekomen, met name op het gebied van sociaal beleid, waarbij de betaling gekoppeld is aan het bereiken van de verwachte resultaten. De bevordering van dergelijke praktijken moet gebaseerd zijn op een voorafgaande evaluatie die erop gericht is mogelijke vormen van misbruik op te sporen, zoals overdracht van capaciteiten naar ondernemingen buiten de sociale economie of mogelijke terugtrekking van lidstaten.

6.4. Een van de beste en zeer interessante praktijken is het door de Finse regering opgerichte “expertisecentrum voor investeringen met impact”. Via dit instrument wordt technische en professionele bijstand verleend ter ondersteuning van de vaardigheden van degenen die investeringen met een sociale impact overwegen.

6.5. Deze initiatieven bevestigen dat steun moet worden verleend aan de oprichting, ontwikkeling en toegankelijkheid van impactfondsen, paraplufondsen of andere financiële instrumenten waarmee initiatieven van ondernemingen van de sociale economie worden gefinancierd, onder meer door fondsen zoals InvestEU of het Fonds voor een rechtvaardige transitie te kanaliseren teneinde ook vormen van mede-investering (eigen vermogen), medefinanciering (krediet) en kredietgaranties voor markttransacties te bevorderen.

6.6. Het vermogen van de Europese instellingen en de lidstaten om de gegevens te verzamelen en te analyseren die nodig zijn om aan te tonen dat de kans op wanbetaling bij financiering van sociale ondernemingen en infrastructuur lager is dan de gemiddelde kans op wanbetaling bij bankkrediet, moet worden verbeterd; aldus moet de erkenning worden verkregen van de absorptieratio’s van eigen vermogen die rekening houden met de sociale waarde van dit soort financiering.

6.7. Het EESC heeft zich al positief uitgelaten over de in de verordening kapitaalvereisten (VKV) ( 5 ) vastgelegde (groene en sociale) steunfactoren, om de absorptie te verminderen van door de banken opzijgezet kapitaal voor leningen aan ondernemingen van de sociale economie.

6.8. Er zij zeker gewezen op de rol die alternatieve en ethische banken in veel Europese landen spelen bij de bevordering van op sociale en milieudoelstellingen gerichte financiering en die in sommige gevallen ook hebben geleid tot de oprichting van beleggingsfondsen of maatschappijen voor beheerde spaargelden die gericht zijn op investeringen in de sociale en de milieusector.

6.9. Fiscale regelingen die beleggingen in de sociale economie vergemakkelijken, zouden nuttig kunnen zijn om zowel emittenten als beleggers aan te moedigen, die de daadwerkelijk gerealiseerde sociale impact kunnen aantonen.

6.10. Het is ook van cruciaal belang om geduldkapitaal, zoals “titres associatifs” (door een vereniging zonder winstoogmerk uitgegeven schuldbewijzen) en “titres participatifs” (deelnemingsbewijzen), die het eigen vermogen van verenigingen en coöperaties versterken, aan te moedigen en te stimuleren. Om investeringen in sociale ondernemingen aan te moedigen, zouden stimuleringsregelingen, die het gebruik van deze innovatieve instrumenten vergemakkelijken, ook nuttig zijn voor pensioenfondsbeheerders.

6.11. Naar het voorbeeld van de Franse ervaringen met de wettelijke bestemming van gereglementeerde spaartegoeden van banken en solidariteitsspaarfondsen voor werknemers ten behoeve van respectievelijk bedrijven uit de sociale economie, bedrijven met een sociaal-impactlabel en solidariteitsfondsen, is het van belang de regelgeving inzake fondsen voor solidariteitsfinanciering te wijzigen om de bestemming voor sociale ondernemingen te optimaliseren en een extra investeringscapaciteit in eigen vermogen of quasi-eigenvermogen vrij te maken.

6.12. Tot de goede praktijken die door ondernemingen van de sociale economie, met name coöperaties, worden toegepast, behoren die welke gericht zijn op de omvorming van ondernemingen in moeilijkheden tot in coöperaties georganiseerde werknemers. Dit wordt ook “overname van een onderneming door de werknemers” ( 6 ) genoemd, hetgeen in Frankrijk, Italië en Spanje plaatsvindt door middel van financieringsmechanismen, via de oprichting van specifieke onderlinge fondsen, die te werk gaan door middel van een deelname in het kapitaal, waarbij de overname van de bedrijfsactiviteit door middel van de oprichting van een coöperatie met de werknemers wordt gecofinancierd.

Brussel, 19 januari 2022. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Christa SCHWENG

(1) PB C 155 van 30.4.2021, blz. 20.

(2) PB C 286 van 16.7.2021, blz. 13.

(3) Een kapitaalmarktenunie ten dienste van mensen en ondernemingen — Een nieuw actieplan (COM(2020) 590 final).

(4) Een algemene analyse is te vinden in de publicatie van de Commissie, “A recipe book for social finance” (https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/f1b8099b-fd4c-11e5-b713-01aa75ed71a1/language-en/format-PDF/source-234506515).

(5) PB L 176 van 27.6.2013, blz. 1.

(6) “Business transfers to employees under the form of a cooperative in Europe: opportunities and challenges” (Bedrijfsoverdrachten aan werknemers in de vorm van een coöperatie in Europa: kansen en uitdagingen), Cecop, 2013.