I. INLEIDING

Dit is het twintigste voortgangsverslag over de totstandbrenging van een echte en doeltreffende Veiligheidsunie. In dit verslag komen ontwikkelingen aan de orde met betrekking tot twee belangrijke pijlers: de bestrijding van terrorisme, georganiseerde criminaliteit en de middelen ter ondersteuning daarvan, en de verbetering van onze weerbaarheid en veerkracht tegenover die dreigingen.

Voor de Commissie-Juncker was veiligheid van meet af aan een topprioriteit. Voortbouwend op de Europese veiligheidsagenda van april 2015 en de mededeling van april 2016 ter voorbereiding van een echte en doeltreffende veiligheidsunie, heeft de EU met een gecoördineerde aanpak gereageerd op een reeks terroristische aanslagen en andere toenemende veiligheidsproblemen en daarbij aanzienlijke vooruitgang geboekt met het verbeteren van onze collectieve veiligheid.. Het is steeds duidelijker geworden dat de huidige veiligheidsproblemen — of het nu gaat om terrorisme, georganiseerde misdaad, cyberaanvallen, desinformatie of andere, zich voortdurend ontwikkelende cyberdreigingen — bedreigingen vormen voor alle lidstaten. Alleen door samen te werken, kunnen we het niveau van collectieve veiligheid bereiken dat burgers terecht verlangen en verwachten. Dit gezamenlijke besef is de basis geweest voor de vorderingen die zijn gemaakt in het kader van de totstandbrenging van een echte en doeltreffende Veiligheidsunie. Gezien de behoeften van de nationale autoriteiten die zich inzetten voor de veiligheid van de burgers, was de steun op EU-niveau gericht op wetgevings- en operationele maatregelen waarbij gemeenschappelijk optreden gevolgen kan hebben voor de veiligheid van de lidstaten. Deze werkzaamheden zijn uitgevoerd in nauwe samenwerking met het Europees Parlement en de Raad, en met volledige transparantie voor het brede publiek. Volledige eerbiediging van de grondrechten stond centraal bij deze werkzaamheden, aangezien de veiligheid van de Unie alleen kan worden gewaarborgd wanneer burgers erop kunnen vertrouwen dat hun grondrechten ten volle worden geëerbiedigd.

De EU heeft gewerkt aan terrorismebestrijding door de armslag van terroristen te beperken, met nieuwe regels die het hun moeilijker maken toegang te krijgen tot explosieven, vuurwapens en financiering, en hun bewegingsvrijheid beperken. De EU heeft de informatie-uitwisseling geïntensiveerd om de verantwoordelijken in de frontlinie, politiefunctionarissen en grenswachten efficiënte toegang te bieden tot accurate en volledige gegevens, en daarbij optimaal gebruik te maken van bestaande informatie en lacunes en blinde vlekken te verhelpen. Krachtige bescherming van de buitengrenzen is een vereiste voor een veilige ruimte van vrij verkeer zonder controles aan de binnengrenzen. In maart 2019 hebben het Europees Parlement en de Raad een akkoord bereikt over een versterkte en volledig uitgeruste Europese grens- en kustwacht en de nieuwe verordening zal naar verwachting begin december 2019 in werking treden. De EU heeft personen die in lokale gemeenschappen werken, een platform en financiering geboden om beste praktijken uit te wisselen inzake het bestrijden van radicalisering en het voorkomen van gewelddadig extremisme, en nieuwe regels voorgesteld om terroristische online-inhoud op doeltreffende wijze te verwijderen. Met actieplannen ter ondersteuning van de bescherming van openbare ruimten en ter verbetering van de paraatheid bij veiligheidsrisico’s op chemisch, biologisch, radiologisch en nucleair gebied, heeft de EU-steun steden beter bestand gemaakt tegen aanvallen. De EU heeft zich gebogen over cyberbeveiliging en cyberdreigingen door een nieuwe EU-cyberbeveiligingsstrategie op te zetten en de desbetreffende wetgeving aan te nemen, en door desinformatie aan te pakken om onze verkiezingen beter te beschermen. Er wordt nog steeds gewerkt aan het versterken van de beveiliging van onze digitale kritieke infrastructuur, onder meer door beter samen te werken op het gebied van de cyberbeveiliging van 5G-netwerken in heel Europa.

Er moet nog meer worden gedaan. De live gestreamde aanval op een synagoge en moord op twee burgers in Halle, Duitsland op 9 oktober 2019, was een schokkende herinnering aan de dreiging die uitgaat van gewelddadig rechts-extremisme en antisemitisme. Daardoor werd nogmaals gewezen op het misbruik van het internet voor terroristische propaganda en bijgevolg op de noodzaak van EU-brede regels voor de verwijdering van terroristische online-inhoud. Op de Raad Justitie en Binnenlandse Zaken van 7-8 oktober 2019 werd gedebatteerd over gewelddadig rechts-extremisme en terrorisme en daarbij werd benadrukt dat verdere besprekingen nodig waren, onder meer over het tegengaan van de verspreiding van illegale rechts-extremistische content online en offline. Tegelijkertijd blijkt uit de moord op drie politieagenten en een ander personeelslid in het Parijse politiehoofdkwartier op 3 oktober 2019 dat de dreiging van jihadistisch geïnspireerd terrorisme nog steeds reëel is en dat de lopende inspanningen om de lidstaten te ondersteunen bij het aanpakken van deze dreiging, moeten worden voortgezet. De ontsnapping van opgesloten leden van IS in het kader van de recente gebeurtenissen in Noord-Syrië kan ernstige gevolgen hebben voor de veiligheid in Europa. Het is belangrijk dat de lidstaten ten volle gebruikmaken van bestaande informatiesystemen om buitenlandse terroristische strijders op te sporen en te identificeren wanneer zij de buitengrenzen overschrijden. Er wordt ook gewerkt aan het gebruik van slagveldinformatie om buitenlandse terroristische strijders te vervolgen.

In dit verslag wordt een overzicht gegeven van de vooruitgang die recentelijk is geboekt bij de totstandbrenging van een echte en doeltreffende Veiligheidsunie, waarbij de nadruk wordt gelegd op gebieden waar verdere actie nodig is. Het voorziet in een update over de uitvoering van overeengekomen maatregelen inzake cyberbeveiliging van 5G-netwerken, met name over het op 9 oktober 2019 gepubliceerde EU-risicobeoordelingsverslag, en over de bestrijding van desinformatie.

Dit verslag heeft met name betrekking op de externe dimensie van de samenwerking in de Veiligheidsunie: de ondertekening van twee bilaterale terrorismebestrijdingsregelingen met Albanië en Noord-Macedonië, en de vooruitgang die is geboekt in de samenwerking met partners uit derde landen op het gebied van de uitwisseling van persoonsgegevens van passagiers. Daarnaast heeft de Commissie tegelijk met dit verslag een verzoek ingediend om machtiging voor de start van onderhandelingen over een overeenkomst tussen de EU en Nieuw-Zeeland over de uitwisseling van persoonsgegevens met Europol ter bestrijding van zware criminaliteit en terrorisme.

II. UITVOERING VAN WETGEVINGSPRIORITEITEN

1.Radicalisering via internet en in gemeenschappen voorkomen

Het voorkomen van radicalisering vormt de basis van de respons van de Unie op de dreigingen die uitgaan van terrorisme. In dit verband is het internet in de 21e eeuw het belangrijkste strijdperk voor het optreden van terroristen. Dat geradicaliseerde personen op die manier kunnen communiceren en inhoud kunnen delen, maakt de ontwikkeling mogelijk van wereldwijde, groeiende netwerken van zowel jihadisten als gewelddadige rechts-extremisten. Daarom zet de Commissie haar tweeledige aanpak tegen radicalisering via internet voort, waarbij de voorgestelde regels voor het verwijderen van illegale terroristische online-inhoud het vrijwillige partnerschap met onlineplatforms moeten versterken.

Essentieel hiervoor is het wetgevingsvoorstel om de verspreiding van terroristische online-inhoud te voorkomen. Dit bevat duidelijke regels en waarborgen die internetplatforms verplichten om binnen één uur na ontvangst van een gemotiveerd verzoek van de bevoegde autoriteiten terroristische inhoud te verwijderen, en proactieve maatregelen te nemen die in verhouding staan tot de mate van blootstelling aan terroristische inhoud. Er zijn interinstitutionele onderhandelingen aan de gang tussen het Europees Parlement en de Raad, en op 17 oktober 2019 vond een eerste trialoogvergadering plaats. Gezien de dreiging die uitgaat van terroristische online-inhoud, roept de Commissie de medewetgevers op om vóór eind 2019 overeenstemming te bereiken over de voorgestelde wetgeving.

De voorgestelde wetgeving vormt een aanvulling op het vrijwillige partnerschap met de internetindustrie en andere belanghebbenden in het kader van het EU-Internetforum. Sinds de oprichting ervan in 2015 fungeert het als katalysator voor het proactieve optreden van internetbedrijven om terroristische online-inhoud te identificeren en te verwijderen, en de weg te effenen voor het door het bedrijfsleven geleide initiatief van een gedeelde databank van hashcodes en de oprichting van het wereldwijde internetforum ter bestrijding van terrorisme. De EU-eenheid voor de melding van internetuitingen, die deel uitmaakt van Europol, de rechtshandhavingsinstantie van de EU, heeft een belangrijke rol gespeeld bij het versterken van de samenwerking met internetbedrijven en heeft bijgedragen aan de algemene doelstellingen van het EU-internetforum. Op de meest recente ministeriële bijeenkomst van het EU-internetforum op 7 oktober 2019 hebben de EU-lidstaten en hoge vertegenwoordigers van internetbedrijven toegezegd om samen te werken in het kader van het zogeheten EU-crisisprotocol. Het EU-crisisprotocol bepaalt drempels voor nauwere samenwerking en stelt nieuwe manieren vast om beter te reageren op een crisis. Het gaat om een onderdeel van de inspanningen op internationaal niveau om de “Christchurch Call for Action” ten uitvoer te leggen, die als doel heeft te zorgen voor een gecoördineerde en snelle reactie om de verspreiding van virale terroristische of gewelddadige extremistische inhoud online tegen te gaan.

Naast deze maatregelen tegen radicalisering via internet blijft de Commissie steun verlenen aan inspanningen op nationaal en lokaal niveau om radicalisering op het terrein te voorkomen en tegen te gaan. Voortbouwend op de uitgebreide ervaring en deskundigheid die is verzameld in het kader van het netwerk voor voorlichting over radicalisering, biedt de EU gerichte steun aan lokale actoren, waaronder steden, en biedt zij mogelijkheden voor uitwisseling tussen mensen uit de praktijk, onderzoekers en beleidsmakers. Zo heeft het netwerk specifieke richtsnoeren uitgebracht en workshops georganiseerd voor de ondersteuning van bevoegde instanties die omgaan met kinderen die uit conflictzones komen. Om de continuïteit van de activiteiten in het kader van het netwerk voor voorlichting over radicalisering te waarborgen, heeft de Commissie de procedure opgestart voor een nieuw raamcontract met een geraamde waarde van 61 miljoen EUR over een periode van vier jaar, te beginnen in 2020.

Om de dreiging die uitgaat van terroristische online-inhoud tegen te gaan, verzoekt de Commissie het Europees Parlement en de Raad:

·de onderhandelingen over het wetgevingsvoorstel ter voorkoming van de verspreiding van terroristische online-inhoud vóór het einde van het jaar af te ronden.

2. Krachtigere en slimmere informatiesystemen voor veiligheid en grens- en migratiebeheer

De EU heeft de uitwisseling van informatie geïntensiveerd, waardoor identiteitsfraude beter kan worden aangepakt, grenscontroles worden verscherpt, rechtshandhavingsdatabanken voor heel Europa worden gemoderniseerd, informatielacunes worden opgevuld en Europol, het rechtshandhavingsagentschap van de EU, wordt versterkt. Centraal in dit verband staat de interoperabiliteit van de EU-informatiesystemen, die erop neerkomt dat de bestaande informatie optimaal kan worden benut en blinde vlekken worden verholpen. Door te voorzien in de behoeften van degenen die in de frontlinie opereren, zal de interoperabiliteit leiden tot snellere, meer systematische toegang tot informatie voor rechtshandhavingsambtenaren, grenswachters en migratiefunctionarissen, waardoor wordt bijgedragen aan de verbetering van de interne veiligheid en het grensbeheer.

Interoperabiliteit en alle innovatie die ermee gepaard gaat, zullen echter alleen een verschil maken voor veiligheid, grensbeheer en migratiebeheer op het terrein als elke lidstaat de betrokken wetgeving volledig ten uitvoer legt. Daarom is de tenuitvoerlegging van interoperabiliteit een topprioriteit in de Veiligheidsunie, zowel op politiek als op technisch niveau. De Commissie en eu-LISA, het Europees Agentschap voor het operationeel beheer van grootschalige IT-systemen op het gebied van vrijheid, veiligheid en recht, ondersteunen de lidstaten met deskundigheid en de uitwisseling van beste praktijken, door gebruik te maken van een netwerk van nationale coördinatoren en de ontwikkeling van een scorebord om doeltreffende monitoring- en coördinatieregelingen mogelijk te maken. Nauwe samenwerking tussen EU-agentschappen, lidstaten en met Schengen geassocieerde landen zal van cruciaal belang zijn om de ambitieuze doelstelling te halen, namelijk volledige interoperabiliteit van de EU-informatiesystemen voor veiligheid, grensbeheer en migratiebeheer tegen 2020.