L' I.' 'I..' 
COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
•Q - .... _. 
COM(M) 210 d«f. 
BrtMMl, 10.08.1984 
('t, . Hl't 
i * « 
* t \t 
e-, * \> 
Br *• -n 
P' [ . > >-;.-. 
!» » > 'v 
* i ' ' ** 
* 4:-11 
L 
Bk 
f/: MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT 
BETREFFENDE SATELLIETCOMMUNICATIE: 
DE LEVERING VAN EN DE TOEGANG TOT CAPACITEIT IN HET 
RUIMTESEGMENT 
1 -
INHOUD 
SAMENVATTING 
ACHTERGROND 
SLEUTELELEMENTEN MET BETREKKING TOT HET RUIMTESEGMENT; DE 
NOODZAAK TOT VERANDERINGEN 
3.1 Toegang tot capaciteit in het ruimtesegment 
3.2 De druk van de markt op de aanbodstructuur 
3.3 Fragmentering van het aanbod 
3.4 De internationale satellietorganisaties (ISO's) 
3.4.1 Inleiding 
3.4.2 Nationale tenuitvoerlegging van de basisovereenkomsten 
3.4.3 De rol van de bestaande ondertekenende partijen in de internationale 
satellietorganisaties 
3.4.4 Regelgeving en beleid van de Gemeenschap 
3.4.5 De toekomst van de internationale satellietorganisaties 
3.5 Niet-discriminerende toegang tot baanruimte en de daarmee gekoppelde 
frequenties 
3.6 Toekomstige coördinatie van de regelgeving in de satellietsector 
3.7 De concurrentiepositie van de Europese satellietcommunicatie-industrie 
3.8 Conclusies 
WELK BELEID IS NODIG? 
4.1. Waarom maatregelen? 
4.2. Gedetailleerde doelstellingen en actielijnen 
4.3. Slotopmerkingen 
-2-
1. SAMENVATTING 
In de afgelopen jaren heeft de satellietcommunicatie in Europa een snelle groei doorgemaakt. De 
rechtstreeks met de exploitatie van satellietsystemen samenhangende inkomsten namen in Europa 
toe van 540 miljoen ecu in 1990 tot 835 miljoen ecu in 1992. Meer dan de helft daarvan was 
afkomstig uit het gebruik van satellietcapaciteit voor televisiediensten. Het gebruik van 
satellietcapaciteit voor telecommunicatie is echter ook heel belangrijk, gezien het mogelijke 
belang van satellietcommunicatie voor de totstandkoming van een paneuropese markt. Deze 
technologie wordt thans beschouwd als een essentiële bijdrage aan de totstandkoming van 
transeuropese diensten en netwerken en de uitbreiding daarvan tot een continentale dimensie, naar 
aanleiding van de overeenkomst met zes EVA-landen inzake een Europese Economische Ruimte, 
evenals aan de ontwikkelingen in Midden- en Oost-Europa. 
Er is een aanvang gemaakt met de tenuitvoerlegging van het Groenboek Satellietcommunicatie 
maar daarbij heeft men zich tot nu toe vooral beperkt tot het aardsegment: de liberalisatie en 
harmonisatie van satellietgrondstations en satellietdiensten. 
De zaken met betrekking tot het ruimtesegment (de levering van capaciteit in het ruimtesegment, 
toegang tot deze capaciteit en toegang tot natuurlijke hulpbronnen als baanruimte en frequenties) 
vragen om verdergaande actie om het algemene beleid volledig ten uitvoer te kunnen leggen, 
rekening houdend met de algemene doelstellingen van de Commissie met betrekking tot de 
ruimtevaartsector. 
De markt zelf oefent overigens steeds meer druk uit om veranderingen in te voeren. Zowel binnen 
de Gemeenschap als wereldwijd wordt zeer veel aandacht besteed aan het vergemakkelijken van 
de toegang tot capaciteit in het ruimtesegment, met name in de context van de internationale 
satellietorganisaties EUTELS AT, INTELSAT en INMARSAT (de zogeheten ISO's). 
De leveranciers van satellietcommunicatieapparatuur en -diensten hebben het cruciale belang 
onderstreept van een verdere vooruitgang op dit gebied, hetgeen kan worden beschouwd als een 
sleutelelement voor het voortbestaan van de Europese industrie in deze sector op een autonome 
en levensvatbare wijze. 
De industrie betoogt dat een onzeker of onstabiel beleid op dit gebied negatieve gevolgen zou 
hebben voor de investerings- en ontwikkelingsbeslissingen van zowel potentiële 
ruimtesegmentexploitanten en satellietdienstenleveranciers als voor de ruimtevaartindustrie. 
Voorts wordt in het Verdrag betreffende de Europese Unie het tot stand brengen van 
transeuropese telecommunicatienetwerken als een hoofdpunt van het communautair beleid 
aangewezen. Satellieten zijn intrinsiek uitermate geschikt om te zorgen voor de levering van 
telecommunicatiediensten op een paneuropese basis, maar dan moet er wel voor worden gezorgd 
dat zij beschikbaar zijn. 
De belangrijkste redenen voor verandering zijn als volgt: 
de gefragmenteerde aard van de Europese (aanbods-)markt voor het ruimtesegment zorgt 
ervoor dat de Europese satellietindustrie geen levensvatbare basis heeft voor concurrentie 
op wereldschaal, met name nu nieuwe systemen tot stand komen; ook voldoet dit niet aan 
de eisen voor transeuropese netwerken. Het Verdrag betreffende de Europese Unie legt 
de Lid-Staten nu bijzondere verplichtingen op om gemeenschappelijk op te treden ten 
einde te zorgen voor de totstandkoming en ontwikkeling van transeuropese netwerken; 
-3-
de basisovereenkomsten van de internationale satellietorganisaties (Overeenkomsten en 
Exploitatieovereenkomsten) en/of hun interpretatie moeten worden aangepast aan de 
algemene Europese telecommunicatieomgeving en aan het tijdschema dat tegen 
1 januari 1998 moet leiden tot de volledige liberalisatie van diensten. Hiervoor is het met 
name dringend noodzakelijk de interpretatie van de basisovereenkomsten van 
EUTELSAT te herzien, gezien de bijzondere verantwoordelijkheden van de Lid-Staten op 
dit gebied; 
de thans tot stand komende en op concurrentie gebaseerde structuur van de wereldmarkt 
voor ruimtesegment vraagt om een herziening van de financiële en commerciële basis van 
de ISO's. De Lid-Staten moeten een gemeenschappelijke aanpak ontwikkelen om te 
zorgen voor een goede concurrentiepositie van het Europese bedrijfsleven op de 
wereldmarkt. 
De satellietsector van de Europese Unie loopt derhalve het gevaar het initiatief te verliezen op de 
wereldmarkt voor satellietcommunicatie, zoals blijkt uit de bespreking van de sector in deze 
mededeling, en met name uit de recente internationale ontwikkelingen op de nieuwe gebieden van 
op satellieten gebaseerde persoonlijke communicatie en multimediadiensten. 
Wil de Europese Unie niet achterop raken in de zich snel ontwikkelende wereldmarkt voor 
satellietcommunicatie, moet nu actie worden ondernomen en maatregelen worden getroffen die 
veel verder gaan dan de beperkte stappen die tot nu toe zijn gezet. 
Op basis van in deze mededeling uiteengezette overwegingen is de Commissie van mening dat de 
volgende stappen moeten worden ondernomen: 
1. Zorgen voor rechtstreekse toegang tot het ruimtesegment in heel de Europese Unie, met 
name ook tot de door de internationale satellietorganisaties geleverde capaciteit in het 
ruimtesegment. 
Om deze doelstelling te bereiken zal de Commissie gebruik maken van alle middelen die 
haar ter beschikking staan om alle bestaande belemmeringen weg te nemen, door de 
bepalingen van het Verdrag, met name de regels betreffende de mededinging, toe te 
passen. 
2. Gemeenschappelijke actie van de Lid-Staten voor het hervormen van de internationale 
satellietorganisaties, met name van EUTELSAT. 
Er moet onmiddellijk worden ingehaakt op de lopende besprekingen in de internationale 
satellietorganisaties om ervoor te zorgen dat die organisaties worden aangepast aan de 
nieuwe eisen van de markt en ten aanzien van de regelgeving. 
3. Gezamenlijk beheer, in de toekomst, van het ruimtesegment als een gemeenschappelijke 
hulpbron voor de Europese Unie, met name bij toekomstige aanvragen bij de 
Internationale Telecommunicatie-unie voor baanposities en de daarmee samenhangende 
coördinatieprocedures en beschikbaarstelling van radiofrequenties. 
Hiervoor moet nauw worden samengewerkt met het Europees comité voor 
telecommunicatieregelgeving (ECTRA) en het Europees comité voor radiocommunicatie 
(ERC), overeenkomstig de beginselen en procedures die thans worden vastgesteld. 
4. Maatregelen om, tegelijkertijd met de liberalisatie van de markt van de Europese 
Unie, een vergelijkbare en effectieve toegang tot derde landen te garanderen. 
Er moet worden gestreefd naar evenwichtige toegangsovereenkomsten, zodat de 
Europese satellietsector op een volwaardige wijze kan deelnemen aan de wereldmarkt. 
5. Opname, met hoge prioriteit, van op satellietcommunicatie gebaseerde diensten in de 
programma's voor transeuropese netwerken (TEN), met name wat betreft de nieuwe 
technologieën op dit gebied 
Behalve van de Europese onderzoek- en ontwikkelingsactiviteiten, met name via het 
Europees Ruimte-Agentschap (ESA), en van het tot stand brengen van een 
geliberaliseerde omgeving, is de volledige deelneming van de Europese satellietsector aan 
de markt sterk afhankelijk van de mate waarin investeringen en initiatieven op deze 
nieuwe gebieden kunnen worden aangemoedigd. 
In het Witboek over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid wordt gesteld dat 
projecten op het gebied van satellietcommunicatie een grote bijdrage kunnen leveren bij de 
ontwikkeling van de transeuropese netwerken. 
De Commissie is van plan in het algemene kader van de ontwikkeling van de 
transeuropese netwerken een samenhangend programma voor een dergelijke ontwikkeling 
op basis van satellietcommunicatie voor te leggen. 
De verdere ontwikkeling van het ruimtesegment - en van de toegang daartoe - vormt een 
sleutelelement voor het garanderen van de Europese mogelijkheden om deel te nemen aan de 
ontwikkeling van nieuwe satellietcommunicatietechnologieën en om optimaal het potentieel van 
deze sector te benutten om de communicatiestructuur van de Europese Unie in zijn geheel tot 
ontwikkeling te brengen. Dit zijn dan ook de doelstellingen die de Commissie wil betrachten bij 
de tenuitvoerlegging van de in deze mededeling aan het Europees Parlement en de Raad 
inen. 
2. ACHTERGROND 
Er is door het aannemen van het Groenboek Satellietcommunicatie1 en de daaropvolgende, 
meestal positieve, reacties van regelgevers, industrie en gebruikers een kader tot stand gekomen 
voor het satellietcommunicatiebeleid van de Gemeenschap. Uit de in dit verband aangenomen 
resolutie van de Raad2 blijkt de brede overeenstemming tussen de Lid-Staten met betrekking tot 
de gekozen aanpak. 
De Commissie heeft zich in de eerste plaats beziggehouden met de regelgeving inzake het 
aardsegment: de liberalisatie en harmonisatie van satellietgrondstationapparatuur en -diensten. Li 
waarde gemeten is de marktomvang voor satellietdiensten en -apparatuur ten minste twee maal zo 
groot als die van satellietsystemen. In december 1992 heeft de Commissie een voorstel 
goedgekeurd voor een richtlijn betreffende de wederzijdse erkenning van 
typegoedkeuringsprocedures voor satellietgrondstationapparatuur op basis van harmonisatie3. Dit 
voorstel is op 29 oktober 1993 goedgekeurd door de Raad4 en zal in mei 1995 in werking treden. 
Voortgaand op de weg die werd ingeslagen met het overzicht van de telecommunicatiesector5 
heeft de Commissie een ontwerp-richtlijn aangenomen waarmee uitsluitende en bijzondere rechten 
bij het leveren van satellietcommunicatiediensten en -apparatuur worden ingetrokken alsook een 
voorstel voor een richtlijn waarin een beleid is vervat voor de wederzijdse erkenning van 
vergunningen op het gebied van satellietcommunicatiediensten". 
Nu de twee elementen van regelgeving voor het aardsegment (apparatuur en diensten) zo goed 
als tot stand zijn gekomen, is toegang tot het ruimtesegment het derde, vitale onderdeel van het 
beleid dat moet worden aangepakt om de verdere groei van de communautaire 
satellietcommunicatiemarkt mogelijk te maken. 
In de context van de levering van ruimtesegmentcapaciteit zijn de vrijheid om diensten te leveren 
(artikel 59 van het Verdrag) en het recht van vestiging (artikel 52) specifiek van belang. 
Verder zijn, zoals vermeld in de Richtsnoeren van de Commissie betreffende de toepassing van de 
mededingingsregels van de EEG in de telecommunicatiesector^, de mededingingsregels van het 
"Naar paneuropese systemen en diensten: Groenboek over een gezamenlijke aanpak op het gebied van satellietcommunicatie in de 
Europese Gemeenschap", COM(90)490 def. van 22.11.1990. 
"Resolutie van de Raad betreffende de ontwikkeling van de interne markt voor satellietcommunicatiedieneten en -apparatuur", PB nr. C 8 
van 14.1.1992, Mz. 1. 
"Voorstal voor een richtlijn van de Raad inzake de onderlinge aanpassing van de wetgevingen der Lid-Staten betreffende 
satallietgrandrtationapparatuur, houdende uitbreiding van RichtHjn 91/263/EEG van de Raad", COM(92)451 def. van 13.12.1992. 
"Richtlijn 93/97/EEO van de Raad van 29 oktober 1993 houdende aanvulling van Richtlijn 91/263/EEG wat de apparatuur voor 
satouietgrondetations betreft", PB nr. L 290 van 24.11.1993, blz. 1. 
"Resolutie van de Raad van 22 juli 1993 betreffende het overzicht van de situatie in de telecommunicatiesector en de noodzaak voor 
verdere ontwikkeling op die markt", PB nr. C 213 van 6.8.1993, blz. 1. 
De üoaraliaatiemaatregel ("Ontwerp-richtlijn van de Commissie tot wijziging van de Richtlijnen 88/30 l/EEG en 90/388/EEG wat betreft 
satellietcommunicatie") wijzigt de twee oudere richtlijnen van de Commissie die de levering van eindapparatuur evenals de levering van 
diensten in de telecommunicatiesector in het algemeen openstelden voor concurrentie, door deze twee maatregelen uit te breiden met de 
sateUietcommunicatiesector. De hannonisatieniaatregel is em voorstel ("Voon 
Raad voor een beleid betreffende de wederzijdse erkenning van vergunningen en andere nationale machtigingen tot het aanbieden van 
ssteüifltnetwerkdiensten en/of satellietcomniunicatiediensten", OOM(93)6S2 van 4.1.1994) voor een beleid betreffende de wederzijdse 
erkenning van vergunningen tot aanbieding van satellietnetwerkdiensten, gebaseerd op de ontwikkeling op middellange termijn van 
gemeenschappelijke vergunningsvoorwaarden. 
PB ar. C 233 van 6.9.1991, blz. 2, nr. 124. 
-6-
o 
Verdrag volledig van toepassing op de satellietsector0. Deze regels eisen onder andere een strikte 
scheiding van regelgevende en uitvoerende functies met betrekking tot de levering van 
ruimtesegment. 
Op de overeenstemming met het Gemeenschapsrecht, in het bijzonder met de 
mededingingsregels, moet ook worden toegezien met betrekking tot de relevante internationale 
overeenkomsten (zoals de ITU-overeenkomst of de overeenkomsten tot oprichting van de 
internationale satellietorganisaties). Voor zover deze overeenkomsten werden aangegaan voor het 
in werking treden van het Verdrag, verplicht artikel 234 de Lid-Staten alle geëigende stappen te 
nemen om eventuele onverenigbaarheden tussen dergelijke overeenkomsten en het Verdrag weg 
te nemen". 
Het beleid van de Gemeenschap in de context van de levering van en de toegang tot 
ruimtesegment dient derhalve te worden ontwikkeld in het kader van de regels van het Verdrag, 
waarvan de belangrijkste hierboven zijn vermeld. 
Overeenkomsten tussen telecommunicatieorganisaties betreffende capaciteit in het ruimtcsegment moeten in de eerste plaats op basis van 
artikel 83 worden beoordeeld. Een gecoördineerde of gemeenschappelijke levering van ruimtesegmentcapaciteit door onafhankelijke 
telecommunicatieorganisaties kan een beperking inhouden van de concurrentie onderling en met derde partijen. Daarnaast kunnen 
overeenkomsten betreffende ruimtesegmentcapacitcit tussen telecommunicatieorganisaties en particuliere satellietexploitanten een 
overtreding inhouden van artikel 85, wanneer zij de concurrentie in het leveren van opstraalverbindingen beperken, tenzij dergelijke 
overeenkomsten kunnen worden uitgezonderd in overeenstemming met artikel 85, lid 3, van het Verdrag. Overtredingen van artikel 86 op 
basis van misbruik van een dominante marktpositie kunnen zich voordoen bij voorbeeld door directe of indirecte verplichting van 
gebruikers voor overeenkomsten met een TO, het bundelen van opstraalverbindingen en capaciteit in het ruimtesegment en de directe of 
indirecte deelneming van de TO's in een aantal van de particuliere, nationale en/of internationale satellietsystemen. Er kan geen 
uitzondering worden toegekend voor gedrag dat leidt lot misbruik van een dominante marktpositie. Wanneer dit gedrag of dergelijke 
overeenkomsten voortvloeien uit het verlenen van bijzondere of uitsluitende rechten door de Lid-Staten aan de betrokken 
- telecommunicatieorganisaties, is krachtens aitikel 90 nog steeds vereist dat zij voldoen aan de bepalingen van het Verdrag, met name de 
artikelen 6 en 85 tot en met 94. 
Zie mededingingsrichtsnocren nr. 139 tot en met 144. 
3. SLEUTELELEMENTEN MET BETREKKING TOT HET RUIMTESEGMENT; 
DE NOODZAAK TOT VERANDERINGEN 
3.1 Toegang tot capaciteit in het ruimtesegment 
In de Gemeenschap kan capaciteit in het ruimtesegment worden betrokken van de internationale 
satellietorganisaties INTELSAT, INMARSAT en EUTELSAT, die tot stand gekomen zijn door 
middel van internationale overeenkomsten, en van nationale satellietexploitanten, particuliere 
satellietexploitanten en een aantal andere organisaties10. 
Tabel 1 geeft een overzicht van de beschikbare capaciteit die het meest wordt gebruikt in Europa. 
Hieruit blijkt dat de internationale satellietorganisaties (ISO's) de belangrijkste leveranciers zijn 
van capaciteit in het ruimtesegment. 
Tabel 1 
Hoofdleveranciers van capaciteit in het ruimtesegment in Europa1 * 
(per soort satellietsysteem) 
Internationaal Nationaal Particulier 
_ __ __ . _ 
Noot: het marktaandeel van EUTELSAT is 35 %, zodat het de grootste deelnemer op de 
Europese markt is. 
De Lid-Staten van de Gemeenschap zijn vrijwel zonder uitzondering leden van de ISO's en 
bezitten samen een groot deel van deze organisaties. Tabel 3 geeft een overzicht van de 
investeringsaandelen in INTELSAT, INMARSAT.en EUTELSAT. Met name in het geval van 
EUTELSAT zijn de Lid-Staten van de Gemeenschap sterk in de meerderheid, aangezien zij 
gezamenlijk meer dan 85 % bezitten. 
De toegang tot de capaciteit van internationale, nationale en particuliere systemen is in de 
Gemeenschap op zeer diverse manieren geregeld. Zoals blijkt uit tabel 2 is de algemene situatie in 
Europa nog steeds aan belemmeringen onderworpen, hetgeen het voor een commerciële 
satellietdienstexploitant moeilijk maakt op een flexibele en commercieel levensvatbare wijze 
toegang te krijgen tot de noodzakelijke capaciteit in het ruimtesegment. 
10 
ïi Internationaal: INTELSAT, INMARSAT, EUTELSAT, Intersputnik, Arabsat 
Nationaal: DFS-Kopemicus, Telcoom-I en II, Italsat, Hispasat, TDF, TV-SAT, Tele-X, Thor, Turksat (gepland). 
Particulier: Astra, PanAmSat, Orion (gepland), Columbia, Sarit (gepland). 
Overige: ESA - experimentele satellieten, verscheidene Russische satellietsystemen enz. 
Gemeten in genormaliseerde transponder-units van Ku-band-capaciteit. In juni 1993 bedroeg het totale aantal dergelijke eenheden in 
gebruik in heel Europa 422. Wat betreft mobiele satellietdiensten, neemt INMARSAT in Europa vrijwel een monopoliepositie in. 
-8-
Tabel 2 
TOEGANG TOT HET RUIMTESEGMENT 
Land 
België 
Denemarken 
Frankrijk 
Duitsland 
Griekenland 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Spanje 
Verenigd 
Koninkrijk ISO-toegang 
alleen via 
nationale 
ondertekenen 
de partij 
ia3 
ja3 
nee 
nee 
ja3 
jaj 
ja3 
nee 
ja3 
ja3 
nee ISO-toegang 
via andere 
ondertekenen 
de partijen 
nee 
nee 
ja1 
ja1 
nee 
nee 
nee 
nee 
ja* 
nee 
nee 
jal.2 Toegang via 
onafhankelijk 
e organisaties 
nee 
nee 
nee 
nee 
nee 
nee 
nee 
nee 
nee 
nee 
nee 
ja4 Toegangs­
beperkingen 
tot andere 
systemen^ 
ja 
ja 
nee 
nee 
ja 
ja 
ja 
nee 
ja 
ja 
nee Nationale 
systemen, 
gecontroleer 
d door de 
ondertekenen 
de partij 
-
-
Telecom-I, II 
TDF 
Kopernicus, 
TVSAT 
-
« 
Italsat 
-
-
-
Hispasat 
-
1 "Meervoudige toegang"-regeling voor het ruimtesegment van EUTELSAT (zie 3.4.2). 
2 De bijzondere regeling die voor Mercury is getroffen kan als direct worden beschouwd 
3 Daarnaast heeft de ondertekenende partij nog steeds het statutaire of de facto monopolie 
in de satellietdienstensector. 
4 Er is een Signatory Affairs Office voor toegang tot het ruimtesegment van EUTELSA T 
(zie ook 3.4.2) en directe toegang tot INTELSAT. 
5 In een groot aantal Lid-Staten is hier nog geen rekening mee gehouden in verband met 
de aanwezigheid van een monopoliehoudende exploitant. 
In acht van de twaalf Lid-Staten is de toegang tot het ruimtesegment van de ISO's uitsluitend 
mogelijk via de nationale ondertekenende partij, namelijk de nationale 
telecommunicatie-exploitant (TO); slechts in vier landen is de toegang tot EUTELSAT tevens 
mogelijk via de ondertekenende partij van de drie andere landen. Verder heeft men er slechts in 
één land voor gezorgd dat de toegang tot het ruimtesegment van de ISO's via een onafhankelijk 
bureau, of zelfs rechtstreeks, kan plaatsvinden. Dit betekent dat ondanks het Groenboek 
Satellietcommunicatie en de resolutie van de Raad van december 1991, in de meeste Lid-Staten 
de toegang tot het ruimtesegment van de ISO's gecontroleerd blijft door de nationale 
telecommunicatie-exploitant, waarmee de nieuwe aanbieders van satellietdiensten nu juist willen 
concurreren. 
Ten aanzien van de toegang tot andere (niet-ISO) systemen, zijn er slechts drie Lid-Staten waar 
geen enkele beperking geldt. 
-9 
Een sleutelelement met betrekking tot de afspraken over toegang tot het ruimtesegment betreft de 
controle die de telecommunicatie-exploitanten nog steeds daarover uitoefenen in Europa, zodat 
zij een flessehals vormen waar de concurrerende dienstverleners doorheen moeten. Zij zijn, in een 
aantal belangrijke gevallen*2, de hoofdeigenaren van de nationale systemen, en spelen daarnaast 
een hoofdrol bij de controle over de capaciteit in het ruimtesegment van de ISO's via hun rol als 
ondertekenende partijen bij de internationale overeenkomsten. 
Uit studies*3 blijkt dat zelfs in een Lid-Staat die een liberale regelgeving heeft ingevoerd naar 
aanleiding van het Groenboek Satellietcommunicatie, de nationale TO 70 tot 80 % controleert 
van de potentieel beschikbare capaciteit in het ruimtesegment van alle satellietexploitanten bij 
elkaar. 
Er is geen reden om aan te nemen dat deze situatie anders is in andere Lid-Staten; integendeel, in 
veel Lid-Staten controleert de nationale TO alle toegang tot de beschikbare capaciteit in het 
ruimtesegment . 
Verder bieden de nationale TO's satellietdiensten aan via dit ruimtesegment. Er is dan ook sprake 
van een inherent belangenconflict tussen de rol van de nationale TO als concurrent voor de 
levering van diensten en als monopolistisch leverancier van capaciteit in het ruimtesegment, die 
immers een essentieel element vormt voor de levering van satellietdiensten. 
Zelfs wanneer een bepaalde vorm van concurrentie bestaat voor de levering van capaciteit in het 
ruimtesegment, zijn er andere bepalingen of regels die de levering van capaciteit onder 
concurrentie belemmeren. 
De conclusie is gerechtvaardigd dat ondanks het feit dat in het Groenboek Satellietcommunicatie 
van 1990 en de daarmee samenhangende resolutie van de Raad 1991 de Lid-Staten werden 
opgeroepen met spoed actie te ondernemen, met name door het ruimtesegment gemakkelijker 
toegankelijk te maken voor intergouvernementele systemen, slechts beperkte resultaten zijn 
bereikt en dan nog alleen in enkele Lid-Staten. 
Ook de richtsnoeren voor de toepassing van de mededingingsregels in de telecommunicatiesector, 
die de Commissie ter verduidelijking van de wettelijke situatie in deze sector met betrekking tot 
de verplichtingen krachtens het Verdrag heeft aangenomen en waarin duidelijk wordt gewezen op 
de zaken die verband houden met het aanbod van ruimtesegmentcapaciteit als vallende onder de 
mededingingsregels van het Verdrag, hebben onvoldoende impact gehad en zijn door de 
Lid-Staten niet in de praktijk omgezet. 
Ten einde onder andere de toegang tot capaciteit in het ruimtesegment te vergemakkelijken heeft 
de Commissie onlangs met de richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende een 
beleid voor de wederzijdse erkenning van vergunningen en andere nationale machtigingen tot het 
aanbieden van satellietnetwerkdiensten en/of satellietcommunicatiediensten maatregelen 
voorgesteld. In de voorgestelde richtlijn wordt bepaald dat nationale toegangsprocedures in heel 
de Gemeenschap worden erkend. 
Een dergelijke procedure is de procedure van meervoudige toegang , waarop hierboven al werd 
gewezen en die het mogelijk maakt dat een dienstverlener die actiefis in een Lid-Staat gebruik 
12 
13 
14 DBP-Telekom (TV-SAT, DFS-Kopernicus), France Telecom (Telecom I en II, TDF), Telefonica (Hispasat), Telespazio (Italsat). 
Studio* voor hel IJondsniinisIcric voor post en telecommunicatie (HMI'T). uitgevoerd voor Duitsland in 1991-1992. 
Met name België, Denemarken, Griekenland, Ierland, llaliö, Portugal en Spanje. 
-10 
maakt van het ruimtesegment dat wordt gehuurd van de ondertekenende partij van een andere 
Lid-Staat. De richtlijn bepaalt dat in andere Lid-Staten bereikte overeenkomsten voor het 
verlenen van vergunningen aan aanbieders van satellietdiensten moeten worden erkend. 
Met deze richtlijnen is een eerste stap gezet naar een duidelijk beleid inzake de toegang tot het 
ruimtesegment, dat de eerste behoefte is voor de levering van satellietdiensten. 
Er bestaat echter nog steeds behoefte aan verdergaande samenhangende actie van de 
Gemeenschap om te zorgen voor een volledige en evenwichtige tenuitvoerlegging van andere 
maatregelen met betrekking tot de toegang tot het ruimtesegment. 
3.2 De druk van de markt op de aanbodstructuur 
De liberalisatie van de communautaire aardsegmentmarkt, zoals aangekondigd in het Groenboek 
Satellietcommunicatie en gesteund door de Raad, is thans aan de gang met de tenuitvoerlegging 
van de verschillende wettelijke maatregelen. In een aantal Lid-Staten beginnen leveranciers van 
satellietdiensten zich te vestigen16 en dit zal naar verwachting in een snel tempo plaatsvinden 
wanneer het effect van de voorgestelde maatregelen ten volle merkbaar begint te worden in 
andere landen. De rechtstreeks van de exploitatie van satellietdiensten afkomstige inkomsten zijn 
in Europa gestegen van 540 miljoen ecu in 1990 naar 835 miljoen ecu in 1992. Het aannemen en 
publiceren van het Groenboek Satellietcommunicatie van de Commissie heeft op zichzelf dus al 
een significante belangstelling voor het gebruik van satellietdiensten weten op te wekken. 
De vestiging van nieuwe exploitanten van sateüietgrondstationnetwerken en leveranciers van 
satellietcommunicatiediensten leidt tot een complexere maar door concurrentie gekenmerkte 
markt. Deze leveranciers hebben echter zeer verschillende benaderingen van de marktsectoren, en 
de daarmee verband houdende differentiatie in de vraag naar capaciteit in het ruimtesegment leidt 
tot nieuwe druk op de aanbodzijde. 
Satelliettelevisieomroep en -distributiediensten 
In tegenstelling tot de oorspronkelijke planning van de jaren zeventig heeft de 
satellietcommunicatiesector zich in Europa voornamelijk ontwikkeld op basis van televisieomroep 
en -distributie. Tegen het eind van 1992 werd bijna 75 % van alle beschikbare transponders 
gebruikt voor televisiediensten* . De gezamenlijke inkomsten uit het ruimtesegment voor de 
levering van televisieomroep en -distributiediensten in Europa bedroegen in datzelfde jaar meer 
dan 450 miljoen ecu. Het gebruik van satellietsystemen voor televisie was (en is) van enorm 
belang voor de satellietcommunicatiemarkt: 
ten eerste is dit de grootste markt voor alle thans actieve Europese systemen; 
ten tweede kan het nationaal beleid op omroepgebied direct gevolgen hebben voor de 
ontwikkeling van (en andere hoofdthema's met betrekking tot) de 
satellietcommunicatiemarkt; 
15 
16 Een dergelijke procedure zijn Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Nederland in september 1992 overeengekomen. 
De levering van satellietdiensten door andere ondernemingen dan de TO is thans toegestaan in Frankrijk, Duitsland, het Verenigd 
Koninkrijk en Nederland. 
17 
' Gemeten in genormaliseerde transpondercenhedcn van Ku-band-capacitcit. 
-11-
ten derde heeft het communautaire omroepbeleid een aanzienlijke invloed op de 
vraagzijde van de omroepmarkt en daarmee impliciet op de satellietcommunicatiemarkt18; 
ten vierde hebben de bestaande marktdeelnemers in de telecommunicatiesector thans te 
maken met marktdeelnemers uit de omroepsector, waarvan sommige 
satellietcommunicatie op een geheel andere, commerciële basis benaderen. 
Het was ook het gebied van de televisie waar de concurrentie bij de levering van ruimtesegment 
het eerst duidelijk begon te worden. Terwijl het ruimtesegment vroeger vrijwel uitsluitend werd 
geleverd door de ISO's, is het particuliere satellietsysteem ASTRA1" erin geslaagd een 
substantieel marktaandeel van de televisiemarkt te veroveren. De inkomsten van Astra uit 
televisiediensten bedroegen ongeveer 130 miljoen ecu in 1992, ongeveer evenveel als 
EUTELSAT uit televisiediensten wist te behalen. 
De televisiemarkt kan worden ingedeeld in twee sectoren: televisiedistributie naar 
kabelkopstations en rechtstreekse omroep per satelliet. Vanwege de verbeterde prestaties van 
zowel het aardsegment als het ruimtesegment worden de distributie- en omroepmarkten steeds 
dichter naar elkaar gedreven, zodat het thans vrijwel onmogelijk is daarin onderscheid aan te 
brengen. 
Daarnaast komen nu nieuwe digitale compressietechnieken op de markt. Deze zijn niet alleen 
belangrijk in de context van de invoering van geavanceerde digitale eind-tot-eind-diensten20, 
maar ook in het kader van bestaande transmissie van PAL/SEC AM-signalen waarbij in het 
satelliettransmissiepad tussen opstraalapparatuur en ontvanger van digitale technologieën gebruik 
wordt gemaakt. 
Wanneer digitale compressietechnieken spoedig op betrekkelijk grote schaal worden ingevoerd, 
kunnen zij, na een eventuele eerste toename ten gevolge van "simulcasting", de vraag voor 
transponders significant doen dalen. Zelfs wanneer de vraag voor televisiekanalen groeit, kan de 
vraag naar transponders worden gecompenseerd en zelfs worden aangetast door de invoering van 
digitale compressietechnieken. 
Satellietdiensten voor zakelijke gebruikers 
1 o 
De hoeksteen van dit beleid is de Richtlijn Televisie zonder grenzen'' (89/552/EEG) die voorziet in het wettelijke kader voor de 
grensoverschrijdende uitzending van televisiesignalen. Eveneens belangrijk in deze context is het beleid van de Gemeenschap op het 
gebied van digitale televisie. Zie voetnoot 20. 
19 
20 De Société Européenne de Satellites (SES) werd opgericht in 1985. Zij verkreeg van de Luxemburgse regering een vergunning voor 
22 jaar als satelliettelevisie- en -radio-omroeporganisatie. 20 % van het kapitaal van dit bedrijf is ia handen van het Groot-Hertogdom 
Luxemburg via twee openbare financiële instellingen. 
SES lanceerde zijn eerste satelliet, Astra-IA, aangekocht van GE Astro Space (thans Martin Marietta), in 1988. De Astra-IB satelliet 
werd aangekocht bij GE Astro Space en gelanceerd in 1991. Astra-1A en Astra-IB beschikken elk over 16 transponders. Astra-1C en 
Astra-ID zijn bij Hughes gekocht en /uilen elk over IX transponder* beschikken. Astra-IC werd gelanceerd in 1993 en Astra-ID zal 
volgens de plannen in 1994 worden gelanceerd. Kr werd bij Hughes een vijfde satelliet besteld voor lancering in 1993. Een zesde satelliet 
wordt overwogen. Alle Astra-satcllicten worden gepland op dezelfde baanpositie. 
Dankzij de aantrekkelijke voorwaarden van het aangeboden ruimtesegment en vanwege het gebrek aan concurrentie is Astra erin geslaagd 
hoge tarieven te berekenen voor zijn televisietransponders. Klanten van Astra zijn onder andere Sky en RTL. 
Zie Besluit 93/424/EEG van de Raad van 22 juli 1993 tot vaststelling van een Actieplan voor de invoering van geavanceerde 
televisiediensten in Europa, PB nr. L 196 van 5.8.1993, blz. 48, en "Mededeling betreffende een kader voor het communautair beleid 
inzake digitale televisie", COM(93)557 van 15.11.1993. 
12 
Wat de andere satellietdiensten betreft, geven onlangs voor de Commissie uitgevoerde studies aan 
dat in de EG en in de EVA-landen een vraag naar interactieve VSAT-diensten (Very Small 
Aperture Terminal) kan worden verwacht van meer dan 50.000 terminals in het jaar 2000, terwijl 
dit thans nog maar een fractie daarvan bedraagt. De groei van de vraag naar televisie-installaties 
zou eveneens zeer groot zijn en stijgen van 2.000 terminals thans tot 50.000 terminals tegen het 
jaar 2000, terwijl de SNG-markt^ naar verwachting tenminste zal verdubbelen. 
In 1992 waren de zakelijke satellietdiensten, met inbegrip van VSAT's, SNG, zakelijke TV en 
videoconferentie goed voor meer dan 300 miljoen ecu inkomsten voor dienstverleners in West- en 
Oost-Europa. 
De capaciteit in het ruimtesegment die nodig is om te voldoen aan de te verwachten vraag voor 
interactieve VSAT-, zakelijke televisie- en SNG-diensten zal naar verwachting zeer hoog zijn en 
het is misschien moeilijk om in voldoende capaciteit met adequate prestaties op technisch gebied 
te voorzien. Dit staat los van het feit dat er in het algemeen een overschot aan capaciteit wordt 
verwacht. Er wordt met name een zeer grote vraag verwacht naar ruimtesegmentcapaciteit voor 
het bedekken van grote gebieden, ten behoeve van paneuropese diensten. Gezien de verwachte 
vraag zullen de prijzen voor deze capaciteit niet vanzelf omlaag gaan indien er geen druk uitgaat 
van concurrentie om de tariefstructuren met de kosten te laten samenhangen. 
Anders dan op het gebied van de televisiediensten wordt het ruimtesegment voor zakelijke 
diensten vrijwel uitsluitend door de TO's geleverd, zij het via de ISO's of via nationale systemen. 
Er zijn echter tekenen te bespeuren dat er op dit gebied steeds meer interesse bestaat van 
particuliere leveranciers: het Amerikaans systeem PanAmSat voorziet reeds in 
ruimtesegmentcapaciteit voor deze doeleinden in Europa, en ook het Orion-systeem , waarvan 
de lancering later in dit jaar is gepland, beoogt ruimtesegmentcapaciteit voor deze doeleinden aan 
te bieden. 
Daarnaast vragen de veranderende omstandigheden in Midden- en Oost-Europa om een snelle en 
adequate invoering van satellietdiensten. 
Met de veranderingen in de voormalige Soyjet-Unie begint nu ook ruimtesegmentcapaciteit van 
Russische ruimtesystemen beschikbaar te worden. Dit aanbod omvat capaciteit van verschillende 
systemen en wordt ook gepland voor een aantal LEO-satellietsystemen (Low Earth Orbiting). Er 
zijn joint-ventures en samenwerkingsovereenkomsten met het bedrijfsleven uit het Westen, die 
erop zijn gericht de kwaliteit van de reeds aanzienlijke satellietproduktiemogelijkheden te 
verbeteren. De toegenomen beschikbaarheid van deze systemen in de komende jaren zal voor nog 
meer concurrentie zorgen aan de aanbodzijde van het ruimtesegment. 
Voorts wordt in artikel 129b van het EG-Verdrag, na wijziging bij het Verdrag betreffende de 
Europese Unie, opgeroepen tot de totstandbrenging van transeuropese 
telecommunicatienetwerken. Satellieten zijn door hun aard zeer goed geschikt voor de levering 
van telecommunicatiediensten op paneuropese basis, maar dan moet wel worden gezorgd voor 
hun beschikbaarheid in de context van deze netwerken. De vooruitgang die thans plaatsvindt in 
het instellen van een kader waarbinnen de transeuropese netwerken (TEN) tot ontwikkeling 
kunnen komen, biedt een mogelijkheid om de inherent internationale eigenschappen van het 
satellietmedium voor de ontwikkeling van dergelijke TEN's ten volle te benutten, zowel wat 
21 
22 Satellite News Gathering (SNG, nieuwsgaring per satelliet), de levering van video- en/of audiosignalen over actuele gebeurtenissen naar 
een studio via satelliet. 
Een gescheiden satellietsysteem waarvoor in de VS vergunning is verleend, voornamelijk bedoeld voor transatlantische diensten en 
waarvan de aandeelhouders zowel Amerikaans als Europees zijn (met name British Aerospace en Matra). 
-13-
betreft de levering van de infrastructuur als voor de ontwikkeling van de diensten. In deze context 
zijn ook omroep-, mobiele en persoonlijke communicatiesatellietdiensten van belang. 
Mobiele en persoonlijke satellietcomniunicatiediensten 
Tot de meestbelovende satellietdiensten kunnen de mobiele en persoonlijke commumcatiediensten 
worden gerekend^. 
In Europa was de internationale maritieme satellietorganisatie INMARSAT gedurende meer dan 
tien jaar de belangrijkste leverancier van spraak- en telexdiensten per satelliet voor mobiele 
gebruikers. Oorspronkelijk was INMARSAT alleen maar bedoeld voor de maritieme mobiele 
communicatiemarkt, maar in de jaren tachtig werd het INMARS AT-systeem ook steeds meer 
gebruikt voor landmobiele communicatie en in de luchtvaart. Eind 1992 waren er zo'n 20.000 
(INMARSAT A-) terminals2^ in gebruik, waarvan ongeveer driekwart aan boord van vaartuigen 
en het andere kwart aan land. Ongeveer 25 % van al deze terminals zijn in Europese landen25^ 
geregistreerd. De Europese TO's vormen de grootste groep aandeelhouders van INMARSAT 
(ongeveer 40 % van het totaal in december 199226). 
Niet alleen op het gebied van spraak, maar ook voor de gegevenscommunicatie en andere 
niet-spraaktoepassingen, zijn de dienstverleners begonnen hun aandacht te richten op het gebruik 
van satellietsystemen voor mobiele datadiensten met lage transmissiesnelheid via satelliet. In 
Europa zijn voorbeelden daarvan EutelTracs (EUTELSAT), INMARS AT-C en de onafhankelijke 
Traksat-dienst. 
In deze veranderende context zou het gebruik van satellietsystemen voor mobiele diensten wel 
eens kunnen zorgen voor een nieuwe periode van revolutionaire veranderingen; er ontstaan hele 
nieuwe concepten voor persoonlijke communicatiediensten via satelliet27. In het 
INMARSAT-systeem zijn de prijs en de omvang van de terminals aan het afnemen. De mogelijke 
nieuwe systemen bieden een grote verscheidenheid van technische oplossingen ten aanzien van 
het vermogen van de systemen, architectuur, gebruiksmogelijkheden of benutting van 
baanposities (Geostationaire banen (GEO), Low Earth Orbiting (LEO), Highly Elliptical Orbit 
(HEO) of andere). Al deze systemen hebben één ding gemeenschappelijk en dat is dat zij bedoeld 
zijn om spraak- en/of niet-spraakdiensten te leveren aan de gebruikers via mobiele zaktoestellen. 
De marktverwachtingen voor deze nieuwe soorten persoonlijke communicatie via satelliet lopen 
sterk uiteen, van 2 miljoen abonnees tot meer dan 20 miljoen abonnees in heel de wereld. 
Ongeacht hoe groot de markt uiteindelijk wordt, alles wijst erop dat indien en wanneer deze 
23 
24 
23 
26 
27 Zie "Naar de Personal Communication* Omgeving: Groenboek inzake een gemeenschappelijke benadering op het gebied van mobiele en 
personal communications in de Europese Unie", OOM(94) 145. 
De INMARSAT A-terminal is de oorspronkelijke terminal die door INMARSAT voor zyn diensten wordt gebruikt In januari 1991 
kwam daarbij de INMARS AT C-terminal. Deze tweede categorie wordt alleen gebruikt voor tekat- en datadiensten met lage 
tranamisaieanelheid. Eind 1992 waren er ongeveer 3.500 INMARSAT C-terminala m gebruik. Begin 1993 werd de INMARSAT M-dienat 
m gebruik genomen (draagbare satelliettelefoon). INMARSAT biedt sedert 1990 ook een aatelhetcotrawunicatiedienat voor de luchtvaart 
aan. INMARSAT B, de digitale opvolger van INMARSAT A, werd end 1993 geïntroduceerd en er zijn voor de toekomst plannen om 
onder andere de INMARSAT P in te voeren, een zaktelefoon voor spraakcommunicatie. 
Het grootste aantal registraties (eind 1992): Verenigd Koninkrijk (867), Noorwegen (674) en Griekenland (411). 
Stand eind december 1992. De landen van de EO vertegenwoordigen iets meer dan 30 % m mvesteringsaandekn. De grootste Europese 
investeerder ia Noorwegen met een aandeel van iets meer dan 10 %. 
Zit "Mededeling van de Commissie inzake persoonlijke satellietcommunicatie • ontwerp-reaolutie van de Raad inzake de invoering van 
panoonlyke aatellietcotnmunicatiedientten m de Europese Gemeenachap", COM(93)171 def. van 27.4.1993. 
-14-
nieuwe satelliet-PCS-systemen2** tegen het einde van dit decennium in dienst zullen worden 
genomen, zij de omvang van de markt voor mobiele satellietcommunicatie volledig zullen 
veranderen: het aantal gebruikers zal van enkele tienduizenden naar miljoenen stijgen. 
INMARSAT treft nu reeds de nodige maatregelen om in te spelen op deze significante 
veranderingen op de markt en de organisatie is bezig met een herziening van zijn status als 
gouvernementele organisatie, met het oog op de invoering van particulier kapitaal. 
De veranderingen in de commerciële en technologische omgevingen voor alle 
satelliettoepassingen en de daaruit volgende veranderingen voor de aanbodstructuur vragen om 
een herziening van de beginselen waarop de levering van ruimtesegment tot nu toe was 
gebaseerd. 
3.3 Fragmentering van het aanbod 
Zowel uit studies die zijn uitgevoerd in individuele Lid-Staten waar liberale 
satellietvergunningsstelsels zijn ingevoerd als uit studies die voor de Commissie zijn uitgevoerd, 
komt naar voren dat de algemene economische voordelen die voortvloeien uit de invoering van 
het liberale satellietcommunicatiebeleid van de Gemeenschap substantieel zijn. Deze voordelen 
zijn gelegen in nieuwe, aanvullende satellietdiensten, waarmee markten worden aangesproken 
waarvoor thans door de nationale telecommunicatie-exploitanten niet aan de vraag kan worden 
voldaan. Met uitzondering van satelliet-PCS zal er waarschijnlijk weinig overlapping zijn met 
niet-satellietdiensten, aangezien dergelijke gespecialiseerde satellietdiensten voor specifieke 
eindgebruikers zijn bedoeld; dit in tegenstelling tot de traditionele, op terrestrische communicatie 
gebaseerde TO-diensten die in het algemeen bedoeld zijn voor de ongedifferentieerde vraag van . 
het brede publiek en van de professionele gebruikers in het algemeen. 
In de Lid-Staten waar een verdergaande liberalisering29 heeft geleid tot het ontstaan van 
onafhankelijke satellietdienstexploitanten, blijkt dat de dienstlevering onder concurrentie voor 
grote economische voordelen heeft gezorgd, alsmede voor een vergroting van het aanbod aan 
satellietdiensten. Een aantal van deze nieuwe satellietdienstexploitanten heeft nu reeds zoveel 
vraag naar hun diensten dat de daarvoor vereiste capaciteit in het ruimtesegment groter is dan die 
van een groot aantal ondertekenende partijen van de ISO's. 
Om het volledige potentieel te kunnen waarmaken, moet de satellietmarkt echter zijn 
schaalvoordelen verder ontwikkelen, hetgeen zal leiden tot lagere eindgebruikersprijzen. Een 
belangrijke belemmering daarvoor is de thans bestaande fragmentatie van de Europese 
satellietmarkt. 
De markten waarop de diverse satelliettoepassingen zijn gericht, zijn zeer uiteenlopend van aard. 
De satelliettelevisiemarkt is niet uniform, maar gesegmenteerd volgens linguïstische zones, al kan 
het gebruik van meervoudige geluidskanalen dit probleem in een bepaalde mate helpen 
oplossen™ Voor de VSAT/zakelijke diensten-markt is het nodig dat een groot gebied wordt 
bestreken, maar voor de voorspelde omvang van de markt, zelfs volgens de meest optimistische 
scenario's, zullen geen zeer grote aantallen transponders nodig zijn. De markt voor militaire en 
28 Personal Communication Services (PCS). 
Duitsland, Frankrijk, Nederland, Verenigd Koninkrijk 
30 Euronews, het Europese nieuwskanaal wordt uitgezonden in het Engels, Frans en Duits, en de abonnees die stereo-TVs bezitten, kunnen 
zelf het gewenste geluidskanaal kiezen. 
15-
gouvernementele diensten is voornamelijk nationaal georiënteerd, terwijl voor de markt voor 
internationale hoofdaderverbindingen een specifiek op die toepassing toegesneden ruimtesegment 
vereist is. De markt voor mobiele satellietdiensten kan weleens op de drempel staan van een 
expansie van enkele tienduizenden terminals tot enkele miljoenen, waardoor dit een massamarkt 
zou worden. 
Het gebruik van multifunctioneel ruimtesegment (voor vaste, omroep- en/of mobiele diensten 
vanaf één satelliet) kan aantrekkelijk lijken vanuit het perspectief van één enkel land, vooral voor 
de kleinere landen omdat dit de nodige investeringen beperkt. Vanuit het standpunt van een 
satellietexploitant leidt dit echter tot een zeer inefficiënte aanpak in verband met technische 
randvoorwaarden. 
De geografische omstandigheden in Europa, in tegenstelling tot die van het Noordamerikaanse 
continent, maken het voor satellietexploitanten nog moeilijker. Het is voor veel exploitanten 
nodig gebleken antennes met een bijzonder stralingspatroon en de daarmee samenhangende 
apparatuur te gebruiken om overspill in niet-relevante markten te vermijden en om geen 
interferentieproblemen te krijgen. De daaruit volgende toegenomen kosten voor de 
satellietsystemen vormen een zware last in het kader van de concurrentiestrijd. 
De invoering van nieuwe satellietsystemen voor de levering van capaciteit in het ruimtesegment in 
de Gemeenschap heeft tot nu toe voor het grootste deel op een ad hoe-basis plaatsgevonden. Er 
zijn thans 14 satellietexploitanten en er zijn ten minste twee nieuwe gepland^ , en daarvan zijn 
slechts vier njet-nationale telecommunicatie-exploitanten of consortia waarbij TO's zijn 
betrokken3 . 
De fragmentatie van deze bedrijfstak heeft geleid tot hoge prijzen, terwijl het slecht is gesteld met 
de economische levensvatbaarheid van de individuele satellietsystemen, met name voor 
satellietsystemen die tot nu toe slechts een beperkte nationale markt bedienden. 
De reden voor het grote aantal satellietsystemen is te vinden in het satellietbeleid dat voornamelijk 
vanuit een zuiver nationaal oogpunt werd opgesteld. Doordat er geen beleid op communautair 
niveau, of zelfs op Europees niveau bestond, hebben de Lid-Staten de voorrang gegeven aan de 
nationale belangen. 
Wat betreft de nationale satellietsystemen - geëxploiteerd door de TO's en onder hun directe 
controle - vormen de bepalingen betreffende de "coördinatie met betrekking tot economische 
schade" in de basisovereenkomsten van de ISO's in beginsel een hoge toegangsdrempel . 
Dat de Gemeenschap geen duidelijk beleid heeft ten aanzien van het betreden van de markt (door 
particuliere en nationale systemen, naast de intergouvernementele systemen) heeft geleid tot een 
veelvoud van relatief kleine, meestal nationale satellietsystemen en een daaruit volgend gebrek 
31 
32 
33 INTELSAT, EUTELSAT, INMARSAT, France Telecom (Tclecom-I en IL en TDF), DBP Telekom (DFS-Kopemicus, TVSAT), 
Telespazio (Italsat), SES (Astra), NOTELSAT (Tele-X), Noorse Telecom (Thor), Alpha Lyracom (PanAmSat), Columbia (TDRSS), 
Intersputnik, Hispasat en Turksat. Orion en RAI (Sarit) zijn thans gepland evenals verscheidene voormaligeSovjetsystemen. 
Het Europese (Luxemburgse) ASTRA-systeem, dat thans meer dan 25 % van de satelliettelevisiemarkt in Europa in handen heeft 
(inkomsten van 130 miljoen ecu in 1992 voor een totale Europese omroepmarkt van 451 miljoen ecu). 
De Amerikaanse systemen Alpha Lyracom en Columbia. 
Het geplande Orion-systeem met zijn aandeelhouders: British Aerospace, Matra, General Dynamics, Nissho Iwai, STET, Kingston 
Communications en Com Dev. 
Al hebben deze bepalingen in de praktijk nooit geleid tot formele bezwaren tegen de oprichting van particuliere systemen, zij worden nog 
steeds beschouwd als een significante vertraging voor de invoering van nieuwe capaciteit en vernieuwende diensten, en voorzien bovendien 
de ondertekenende partijen van vertrouwelijke informatie IvtrcfTcndc de activiteiten van hun concurrenten. 
16 
aan schaalvoordelen, zowel ten aanzien van het gebruik van baanposities en het 
frequentiespectrum als met betrekking tot de ontwikkeling van deze bedrijfstak. 
De financiële levensvatbaarheid van relatief kleine nationale systemen die op beperkte markten 
zijn gericht, is voor een groot deel afhankelijk van financiering en steun van nationale regeringen. 
Men kan zich afvragen of deze voortdurende steun de gewenste gevolgen heeft voor de 
ontwikkeling van de markt voor satellietdiensten en -apparatuur in het algemeen, en of deze in 
overeenstemming is met het communautair recht. Deze steun heeft in het verleden altijd geleid tot 
het afsluiten van de nationale markt voor andere satellietsystemen (andere dan die van de ISO's), 
met als gevolg dat andere Lid-Staten in antwoord daarop ook beperkingen oplegden, zodat de 
nationale systemen niet geschikt waren voor andere markten dan de eigen, beperkte nationale 
markt. 
Het bestaan van een nationaal satellietsysteem is in een aantal Lid-Staten een sleutelelement 
geweest voor een nationaal industriebeleid dat gericht was op het stimuleren van de nationale 
ruimtevaart- en satelliettelecommunicatie-industrie. Om dit beleid succesvol te laten zijn, is het 
echter van zeer groot belang de aardsegmentmarkt te ontwikkelen, aangezien het deze markt is 
die de industrie op gang brengt en op de lange termijn levensvatbaar houdt. De nationale 
systemen moeten toegang kunnen hebben tot deze aardsegmentmarkt, niet alleen op nationaal 
niveau, maar ook op bredere communautaire schaal, om in staat te zijn paneuropese diensten te 
ondersteunen die een intrinsiek internationale dimensie hebben. 
De in de praktijk geconstateerde moeilijke financiële situatie van bijna alle nationale 
satellietsystemen ter wereld leidt tot de conclusie dat een herstructurering van de industrie in de 
toekomst nodig kan blijken, ook in de Gemeenschap. 
Een ongecontroleerde herstructurering van de sector zou echter nadelig kunnen zijn voor het 
bedrijfsleven als geheel en voor intergouvernementele systemen zoals EUTELSAT in het 
bijzonder. De financiële verplichtingen van nationale telecommunicatie-exploitanten ten aanzien 
van door de ISO's geëxploiteerde systemen, met name dat van EUTELSAT, zijn veel kleiner dan 
de belangen die zij in hun eigen nationale syste(e)m(en) hebben. Het overleven van nationale 
systemen zal derhalve waarschijnlijk de belangrijkste financiële en politieke prioriteit zijn van de 
nationale telecommunicatie-exploitanten en hun regeringen. 
Voor de Commissie en voor het Europees Ruimte-Agentschap uitgevoerde studies geven aan dat 
in de Gemeenschap een consolidatie van de satellietindustrie op de middellange termijn kan 
worden verwacht, waarschijnlijk als resultaat van beslissingen betreffende nieuwe generaties 
satellietsystemen in de komende paar jaar. 
Uit deze studies komt naar voren dat een volledige tenuitvoerlegging van de 
liberalisatievoorstellen uit het Groenboek Satellietcommunicatie, met inbegrip van die voor het 
ruimtesegment, de volgende gevolgen kan hebben: 
het veroorzaken van een prijsdaling van het ruimtesegment voor gebruikers met zo'n 25-
30 %; 
een winstgevende bedrijfsvoering van exploitanten van het ruimtesegment, wanneer 
mogelijkheden worden geschapen voor consolidatie en schaalvoordelen die voortvloeien 
uit het Europese ruimtesegment; 
het optimaal voordeel kunnen halen uit deze voorstellen wanneer men de 
ruimtesegmentindustrie toestaat zich te consolideren terwijl de liberalisatie plaatsvindt; 
- 17 
goede kansen voor de Europese ruimte-industrie wanneer in voldoende mate wordt 
geconsolideerd. 
De handhaving van het huidige kader van nationaal georiënteerd beleid zou negatieve gevolgen 
hebben voor de Europese industrie als geheel, aangezien daardoor een steeds verder 
gefragmenteerde verscheidenheid van nationale systemen tot stand zou komen, die in de praktijk 
zouden opereren als een monopolie op kleine nationale marktsegmenten, en omdat dit de druk 
zou verhogen op met name EUTELSAT doordat de nationale systemen elk voor zich proberen te 
overleven. 
EUTELSAT is thans de eerste bron voor capaciteit in het ruimtesegment voor interactieve 
VSAT/zakelijke toepassingen en voor de meeste SNG-toepassingen. De toekomst van 
EUTELSAT is derhalve van wezenlijk belang voor de markt voor capaciteit in het 
ruimtesegment. 
3.4 De internationale satellietorganisaties (ISO's) 
3.4.1 Inleiding 
De internationale satellietorganisaties INTELSAT, INMARSAT en EUTELSAT34 vormen een 
belangrijk element in de ontwikkeling van een communautair beleid inzake satellietcommunicatie 
en het daarmee samenhangende regelgevende kader. Niet alleen bieden zij 66 % van de 
beschikbare ruimtesegmentcapaciteit in Europa aan, maar zij zijn ook van bijzonder groot belang 
in de context van paneuropese telecommunicatiediensten. 
De ISO's zijn uniek doordat zij internationale organisaties zijn die werden opgezet op basis van 
een verdrag volgens internationaal recht, maar die opereren op een commerciële basis. Enerzijds 
betekent het bestaan zelf van de overeenkomsten en de exploitatieovereenkomsten een erkenning 
van de bijzondere en complexe problemen die verband houden met het leveren van 
satellietdiensten op een grotere, internationale schaal. Anderzijds zijn de ISO's als grote, ja zelfs 
overheersende marktdeelnemers, thans moeilijk onder normale regelgevende 
controlemechanismen te vatten. 
Het feit echter dat de ISO's overheersende marktdeelnemers zijn, maakt het nodig dat een 
communautair beleid inzake satellietcommunicatie uitspraken doet over hun rol en hun plaats in 
het tot stand komende regelgevende kader. Dit is van belang om tot een "vlak speelveld" te 
komen om ervoor te zorgen dat de ISO's door de andere marktdeelnemers worden aanvaard, en 
ook in verband met de toekomst van die organisaties zelf. 
34 De intergouvernementele structuren INTELSAT, INMARSAT en EUTELSAT lijken sterk op elkaar en zijn gebaseerd op de statuten van 
INTEI^SAT die dateren uit het begin van de jaren zestig. Deze organisaties zijn opgericht door middel van twee internationale 
overeenkomsten, respectievelijk de Overeenkomst en de Exploitatieovereenkomst genoemd. In alle drie de organisaties is de 
Overeenkomst ondertekend door staten (bekend als "partijen"), terwijl de Exploitatieovereenkomst wordt ondertekend ofwel door de 
regeringen ofwel door één enkele daartoe aangewezen openbare of particuliere telecommunicatieorganisatie (bekend als de 
"ondertekenende partij"). In alle Lid-Staten van de Gemeenschap is voor alle drie deze satellietorganisaties de ondertekenende partij de 
nationale t«l^rr>mmiini<-ati^nroani«atip {TCl\ (mrt nit/rsnH.^n'nr. UQII I .iv.™k,,rr. <*n T«-Io.,rl ,,^.- rw»*ADC AT A:„ A„ : I:J 
- 18 
Tabel 3 
Deelneming van Lid-Staten en hun ondertekenende partijen in INTELSAT, 
INMARSAT en EUTELSAT (1992) 
Lid-Staat 
België 
Denemarken 
Frankrijk 
Duitsland 
Griekenland 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Spanje 
VK Ondertekenende partij 
Belgacom 
Tele Danmark A/S 
France Telecom 
DBP Telekom 
OTE 
Telecom Eireann 
Telespazio 
Administration des P&T 
PTT Nederland NV 
CPRM 
Telefonica 
BT 
Totaal Aandeel (%) 
INTELSAT INMARSAT EUTELSAT 
0,73 
0,59 
3,68 
4,19 
0,63 
0,20 
2,80 
0,05 
1,22 
0,64 
3,09 
11,60 
29,42 0,87 
2,00 
5,41 
2,77 
2,49 
2,74 
2,51 
0,26 
1,84 
11,74 
32,63 2,62 
2,04 
19,45 
14,50 
0,05 
0,19 
8,10 
0,05 
3,60 
1,10 
17,12 
15,86 
84,68 
In verband met de bestaande internationale overeenkomsten en de daaruit voortvloeiende 
verplichtingen lijkt het dat bepaalde rechten bij de internationale satellietorganisaties dienen te 
blijven berusten. Volgens het Verdrag echter moeten internationale verplichtingen die de 
Lid-Staten zijn aangegaan na de datum van inwerkingtreding van het Verdrag verenigbaar zijn 
met het communautair beleid. De begunstigde positie van de ISO's mag in het bezit van een 
vergunning verkerende dienstenexploitanten niet verhinderen (ook indien zij niet de 
ondertekenende partijen zijn) toegang te hebben tot capaciteit in het ruimtesegment om diensten 
te kunnen leveren. 
Toen de internationale satellietorganisaties werden opgericht , maakten de ondertekenende 
partijen meestal deel uit van de regering als onderdeel van een ministerie. 
Een van de belangrijkste motieven voor de oprichting van de internationale satellietorganisaties 
was de wens capaciteit in het ruimtesegment op niet-discriminerende wijze ter beschikking te 
kunnen stellen^. Met de invoering van de scheiding van regelgevende en uitvoerende taken en 
de daaropvolgende afsplitsing van telecommunicatieadministraties in aparte bedrijven, wordt het 
steeds moeilijker om in dezelfde geest voort te gaan. De rol van de Lid-Staten als partijen bij de 
ISO's wordt daarmee steeds belangrijker: zij moeten erop toezien dat in de nieuwe situatie alle 
economische subjecten die toegang moeten hebben tot capaciteit in het ruimtesegment om hun 
produkten te kunnen verkopen, op niet-discriminerende wijze toegang tot deze hulpbronnen 
hebben. 
In de laatste jaren en onder invloed van de voorstellen van het Groenboek Satellietcommunicatie 
van de Commissie is men tot de erkenning gekomen dat sommige bepalingen van de 
basisovereenkomsten van de ISO's moeten worden aangepast of tenminste op een, nog overeen te 
35 
36 INTELSAT werd opgericht in 1964, INMARSAT in 1979 en EUTELSAT in 1985. 
Preambule bij de INTELSAT-overecnkomst: "... overwegende dat communicatie door middel van satellieten h^nhiWhaar Hi.-nf i* vün 
19-
komen, flexibele wijze moeten worden geïnterpreteerd, waarbij rekening moet worden gehouden 
met de ontwikkelingen op het gebied van telecommunicatiebeleid, en met name de toepassing van 
de mededingingsregels, die ten grondslag liggen aan het telecommunicatiebeleid van de Unie. 
Als antwoord op de nieuwe eisen van de markt worden in de drie internationale 
satellietorganisaties fundamentele veranderingen van de basisovereenkomsten en hun interpretatie 
overwogen, zodat zij voortdurend kunnen worden aangepast aan de nieuwe omgeving. 
INMARSAT is thans bij voorbeeld aan het onderzoeken welke mogelijkheden er bestaan om zijn 
financiële basis om te zetten in een quasi-particulier bedrijf. 
Alle drie de internationale satellietorganisaties hebben speciale werkgroepen ingesteld om deze 
onderwerpen te bestuderen. Daarbij wordt vooral ingegaan op de artikelen die "economische 
schade" betreffen en die de met elkaar concurrerende satellietexploitanten verplichten hun 
onafhankelijke satellietsystemen te coördineren voordat zij in exploitatie worden genomen, 
wanneer deze ingebruikneming mogelijk economische schade kan toebrengen aan de 
internationale satellietorganisaties . 
Andere bepalingen die worden onderzocht zijn de technische coördinatie van concurrerende 
systemen, toegang tot de capaciteit in het ruimtesegment, goedkeuring van satellietgrondstations, 
gebruiksvergoedingen en de eigendomsverhoudingen binnen de ISO's. 
Er is tot nu toe echter weinig vooruitgang geboekt wat betreft het veranderen van de 
basisovereenkomsten of het overeenkomen van verdere actie. 
Ten gevolge van deze beperkte vooruitgang worden thans in sommige Lid-Staten als tijdelijke 
oplossing unilaterale of multilaterale maatregelen genomen, ten einde te proberen de dringendste 
belangenconflicten op te lossen ofte verlichten. Dit is op zich reeds een indicatie dat dringend 
actie is vereist. 
3.4.2 Nationale tenuitvoerlegging van de basisovereenkomsten 
In alle Lid-Staten heeft de tenuitvoerlegging van de ISO-overeenkomsten en -
exploitatieovereenkomsten geleid tot het aanwijzen van één enkele nationale ondertekenende 
partij, de nationale TO: dit was consistent met de monopolie-situatie die bestond toen de 
overeenkomsten werden aangegaan. 
Sommige Lid-Staten hebben echter, daarmee gevolg gevend aan het Groenboek 
Satellietcommunicatie, extra maatregelen genomen om de belangenconflicten die inherent zijn aan 
het feit dat de TO de enige ondertekenende partij van een Lid-Staat is, te verzachten. 
In het Verenigd Koninkrijk kan Mercury Communications plc. direct onderhandelen met 
INTELSAT en EUTELSAT, als een "virtuele" ondertekenende partij, in plaats van dit via BT te 
doen. Deze regeling is onder de huidige omstandigheden begrijpelijk, maar zal misschien moeten 
worden aangepast, want nieuwe vergunninghouders in het VK kunnen niet van een dergelijke 
regeling profiteren. 
37 INTELSAT-overeenkornst artikel XIV, INMARSAT-overcenkornst artikel 8, EUTELSAT-overeenkomst artikel XVI. 
-20-
Eveneens in het Verenigd Koninkrijk werd in 1989 een Signatory Affairs Office38 opgericht, met 
de bedoeling de administratieve functies in verband met het leveren van toegang aan andere 
gespecialiseerde satellietdienstleveranciers van British Telecom weg te nemen. Deze regeling 
heeft veel aandacht gekregen als een mogelijk alternatief op de korte termijn, in afwachting van 
veranderingen in de ISO-overeenkomsten. Uit een recente studie naar het functioneren van de 
SAO's door het Britse Office of Telecommunications (OFTEL) komt naar voren dat deze 
regelingen "fundamentele tekortkomingen" kennen39 en OFTEL suggereert meer aandacht te 
besteden aan de doelstelling direct toegang te kunnen verlenen. Dit is intussen het geval voor wat 
betreft de toegang tot INTELSAT. 
In de resolutie van de Raad van december 1991 werd, uitgaande van op dat ogenblik beschikbare 
gegevens ,de mogelijkheid overwogen om in alle Lid-Staten SAO's op te richten, als een eerste 
stap in de ontwikkeling van doeltreffende procedures voor het verbeteren en verbreden van de 
toegang tot de ruimtesegmentcapaciteit van de ISO's. Enkele Lid-Staten die overwegen thans van 
dezelfde optie gebruik te gaan maken, zullen daarbij waarschijnlijk rekening houden met de 
conclusies van OFTEL. 
In juni 1992 bracht EUTELSAT de Commissie in kennis van discussies betreffende mogelijke 
verbeteringen op het gebied van toegangsregelingen, hetzij door middel van SAO's, hetzij door 
middel van zogeheten regelingen voor meervoudige toegang (multiple access arrangements), door 
middel waarvan exploitanten met een vergunning ook capaciteit in het ruimtesegment kunnen 
krijgen via andere ondertekenende partijen dan die van hun eigen land. De Commissie heeft 
daarop gereageerd, uitgaande van de op dat moment beschikbare gegevens, dat zij van mening 
was, rekening houdende met de mededingingsregels van de Gemeenschap, dat beide opties, dat 
wil zeggen het invoeren van concurrentie (bij voorbeeld via een regeling voor meervoudige 
toegang) en de invoering van structuren om belangenconflicten te vermijden (bij voorbeeld via 
een SAO-regeling) konden worden ingezet om de concurrentieproblemen in verband met de 
toegang tot het ruimtesegment op te lossen. 
In vier Lid-Staten40 is een dergelijke regeling voor meervoudige toegang tot stand gekomen, 
hetgeen het mogelijk maakt voor een exploitant met vergunning om bij één van de 
ondertekenende partijen van de vier Lid-Staten een aanvraag in te dienen voor capaciteit in het 
ruimtesegment. Het is nog niet duidelijk wat de gevolgen van deze regeling zijn. Het lijkt er 
echter op dat de overeenkomst niet in alle landen op dezelfde manier wordt geïnterpreteerd41. 
Het beginsel van meervoudige toegang is nu opgenomen in de voorgestelde richtlijn voor een 
beleid betreffende de wederzijdse erkenning van machtigingen voor satellietdiensten42. 
38 
39 
40 Het Signatory Affair» Office (SAO) it een "afgeschermde" afdeling van BT, voor de behandeling van aanvragen voor het gebruik van 
nuarteaegment Het k de bedoeling dat dit onafhankelijk van de commerciële afdelingen van BT te werk gaat (daarvan gescheiden door 
een logehetsn "Chinese muur"). 
Er ward in hst Groenboek Satellietcommunicatie al rekening gehouden met de mogeujkheid om SAO's op te richten an dit werd dan ook 
•angwaden m de resolutie van de Raad van december 1991. 
"The operation of BTs Signatory Affairs Office and Competition in the Satellite Services Sector", OFTEL» juli 1993, punt 2.1. 
Frankrijk, Duitsland, het VK en Nederland hebben in hun overeenkomst van september 1992 een dergelijke regeling voor meervoudige 
toegang ingesteld. 
In Duitsland bij voorbeeld vallen omroepdiensten niet onder de overeenkomst 
42 "Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en van de Raad voor een beleid betreffende de wederzijdse erkenning van 
vergunningen en andere nationale machtigingen tot het aanbieden van satcllietaetwerkdiensten en/of sateUietoomniuntcatiediensten", 
OOM(93)652. 
-21 -
Organisaties in landen die geen lid zijn van de ISO's kunnen toch toegang verkrijgen tot die 
systemen, op voorwaarde dat zij de machtiging hebben van hun nationale regelgevende instantie. 
Deze stelt meestal de ISO's in kennis van het verlenen van dergelijke machtigingen. In deze 
gevallen kan het voorkomen dat meer dan één exploitant machtiging krijgt om toegang tot de 
systemen te hebben. Dit heeft geleid tot een situatie waarbij het in sommige gevallen 
gemakkelijker is om toegang te krijgen tot EUTELSAT in niet-lidstâten dan in staten die 
ondertekenende partij zijn. 
3.4.3 De rol van de bestaande ondertekenende partijen in de internationale 
satellietorganisaties 
Zoals reeds aangegeven heeft de rol van de Lid-Staten die ondertekenende partij van de ISO's zijn 
in de loop der jaren flink wat veranderingen ondergaan. De invoering van een aan concurrentie 
onderworpen telecommunicatieomgeving heeft geleid tot belangenconflicten voor de 
ondertekenende partijen, tussen hun rol als dominante leverancier van ruimtesegmentcapaciteit, 
als concurrerende leverancier van satellietdiensten en/of als (geheel often dele) verantwoordelijke 
regelgevende partij. Deze belangentegenstellingen vormen een ernstige bedreiging voor de 
ontwikkeling van de satellietcommunicatiesector aangezien de onlangs van een vergunning 
voorziene particuliere exploitanten aanzienlijke belemmeringen ondervinden om de belangrijkste 
hulpbron te verkrijgen die nodig is voor de levering van satellietdiensten, namelijk 
ruimtesegmentcapaciteit. 
De belangen van de ondertekenende partijen in de ISO's lopen sterk uiteen. 
In het geval van INTELSAT en INMARSAT zijn de belangen duidelijker en ook beter gericht. 
INTELSAT levert capaciteit voor (vooral) de basislevering van intercontinentale openbare 
spraakdiensten en intercontinentale TV-bijdrage- en -distributieverbindingen, terwijl INMARSAT 
door veel ondertekenende partijen wordt beschouwd als een lucratieve investering, aangezien de 
de facto monopolistische levering van mobiele satellietdiensten in hun landen het mogelijk maakt 
prijzen te vragen waarin een aanzienlijke opslag is verwerkt. 
Ten aanzien van EUTELSAT, die van het grootste belang is in de Europese context, geldt dat de 
belangen van de ondertekenende partijen door EUTELSAT op de volgende wijze worden 
gediend: 
als leverancier van capaciteit in het ruimtesegment; 
als een financiële investering, 
als een deelnemer op de telecommunicatie- en omroepmarkt; 
als een middel om uitdrukking te geven aan een nationaal industrieel beleid. 
EUTELSAT is een leverancier van capaciteit in het ruimtesegment en kan daarmee een bron zijn 
voor het betrekken van die capaciteit, maar tegelijkertijd ook een bepaald risico inhouden voor 
investeerders in satellieten en/of terrestrische netwerken. Het eerste is in het algemeen waar voor 
de kleinere landen, maar voor een aantal van de grotere landen, die ook de grootste investeerders 
zijn in EUTELSAT, is eerder het laatste het geval. 
Dit zijn de zogeheten Duly Authorised Telecommunications Entities (DATE's). Rusland heeft bij voorbeeld vijf DATE'S die gebruik 
maken van de capaciteit van EUTEI.SAT. 
22 
Wat betreft het financieel rendement kan worden gesteld dat de EUTELSAT-investering redelijk 
rendabel is gebleken en relatief veilig, maar niet in uitzonderlijke mate, terwijl anderzijds de 
aandelen niet vrij verhandelbaar zijn, hetgeen de flexibiliteit van de eigenaars belemmert. Het feit 
dat het investeringsaandeel gekoppeld is aan het gebruik begint echter een last te worden, zeker 
voor ondertekenende partijen die financiële verplichtingen hebben in verband met het gebruik van 
het ruimtesegment door particuliere exploitanten die daarvoor een vergunning hebben ontvangen. 
Wat de omroepsector betreft geldt dat de grootste ondertekenende partijen van EUTELSAT, die 
ongeveer 75 % van de aandelen in handen hebben, grote belangen hebben in andere 
satellietsystemen44. In de telecommunicatiesector schijnt EUTELSAT door sommigen te worden 
beschouwd als een bedreiging, aangezien de capaciteit ervan zou kunnen worden gebruikt als een 
transmissiemedium om het nieuwe exploitanten mogelijk te maken de Europese 
telecommunicatiemarkt te betreden, zoals nu mogelijk is in de veranderde, geliberaliseerde 
context. 
Sommige telecommunicatie-exploitanten in derde landen gaan bijzondere overeenkomsten aan 
met regeringen van Lid-Staten, hetzij als aangewezen ondertekenende partij, hetzij als Duly 
Authorised Telecommunications Entity in nieuwe lidstaten van de ISO's. Dit is op zich misschien 
al een voldoende reden om de overeenkomsten aan te passen. 
In zijn hoedanigheid als drager van het industrieel beleid is EUTELSAT destijds opgezet als een 
symbool van de Europese technologische mogelijkheden in geavanceerde technologie in het 
algemeen, en ruimtetechnologie in het bijzonder45. De steeds verdergaande privatisering en het 
steeds bedrijfsmatigere karakter van de nationale exploitanten houden echter in dat overwegingen 
van industrieel beleid voor hen minder belangrijk zijn dan voor de Europese ruimtevaartindustrie, 
die sterke twijfels heeft geuit ten aanzien van het beleid van de ondertekenende partijen op dit 
gebied46. 
Uit voor de Commissie uitgevoerde studies lijkt naar voren te komen dat EUTELSAT er in 
beginsel geen problemen mee zou moeten hebben een belangrijke marktdeelnemer te blijven en de 
concurrentie goed aan te kunnen. De structurele problemen echter die verband houden met de 
institutionele basis van EUTELSAT, de rol van de ondertekenende partijen daarin, en het feit dat 
daardoor een belangrijke hervorming misschien niet mogelijk zal zijn, vragen om politieke 
initiatieven van de Lid-Staten teneinde iets aan de toekomst van EUTELSAT te doen. 
3.4.4 Regelgeving en beleid van de Gemeenschap 
De bepalingen met betrekking tot de werkwijze van de ISO's zijn vastgelegd in de 
basisovereenkomsten (de Overeenkomst en de Exploitatieovereenkomst), alsmede in de daarbij 
horende gidsen en tarieflij sten (operations guides en tariff manuals). Daarnaast bestaan er 
bilaterale en multilaterale overeenkomsten tussen partijen en/of ondertekenende partijen, en ook 
mededelingen van de verschillende partijen aan de uitvoerende organen van de ISO's betreffende 
de tenuitvoerlegging van specifieke maatregelen op nationaal niveau (bij voorbeeld het Signatory 
44 
45 
46 De laatste gebeurtenis die in dit verband de vakpers heeil gehaald, is de samenwerking van DBP Telekom (de Duitse ondertekenende 
partij in EUTELSAT) met SES Astra. 
ESA was verantwoordelijk voor de industriële contracten met betrekking tot en de lancering van OTS, en de lancering en constructie van 
de eerste generatie van zes EUTEI^SAT-satellieten. 
Verslag van het ESA: Europe at the Cross Road», The future of its Satellite Communications Industry, 15 september 1993. 
-23-
Affairs Office in het VK, en de overeenkomst tussen partijen en ondertekenende partijen van het 
VK, Frankrijk, Nederland en Duitsland). 
Uit een bestudering van deze documenten, overeenkomsten en de lopende besprekingen in de 
verschillende werkgroepen tegen de achtergrond van het communautaire 
satellietcommumcatiebeleid, zoals vastgelegd in het Groenboek Satellietcommunicatie en de 
resolutie van de Raad betreffende satellietcommunicatie, komen de volgende punten naar voren: 
de scheiding van regelgevende en uitvoerende activiteiten is nog lang niet bereikt; 
de interpretatie van de bepalingen van de basisovereenkomsten leidt vaak tot verschillen in 
nationale tenuitvoerlegging en voortdurende belangentegenstellingen voor de 
ondertekenende partijen; 
in deze organisaties treden de Lid-Staten niet op met het gemeenschappelijke standpunt 
waarmee zij de veranderingen zouden kunnen bespoedigen en het eens worden over een 
flexibele interpretatie van de basisovereenkomsten die in overeenstemming is met de 
standpunten van het Groenboek Satellietcommunicatie en de resolutie van de Raad 
betreffende satellietcommunicatie; 
twee hoofddoelstellingen van het Groenboek Satellietcommunicatie, die door de Raad 
worden ondersteund, zijn nog steeds niet bereikt: 
* vrije (onbeperkte) toegang tot capaciteit in het ruimtesegment; 
* volledige commerciële vrijheid voor leveranciers van het ruimtesegment, met 
inbegrip van directe verkoop van satellietcapaciteit aan dienstverleners en -
gebruikers; 
de volledige herziening van de basisovereenkomsten van EUTELSAT, waar in het 
Groenboek Satellietcommunicatie om wordt gevraagd, is slechts ten dele uitgevoerd; 
de aanpassing van de bepalingen van de basisovereenkomsten van de ISO's om een 
flexibelere aanpak te bereiken, waarmee het algemene doel van de liberalisatie wordt 
gesteund, vordert slechts langzaam en de structuren zijn nog steeds niet voldoende 
aangepast aan de marktbehoeften in de Gemeenschap; 
al heeft een aantal ISO-lidstaten nationale maatregelen aangenomen waarmee de 
basisovereenkomsten van de ISO's worden geïnterpreteerd, met name die van INTELSAT 
(bij voorbeeld het instellen van "meervoudige ondertekenende partijen"4^), zijn de Lid-
Staten van de Gemeenschap op dit gebied achtergebleven. 
Nu de liberalisatie- en harmonisatiemaatregelen worden uitgevoerd in het kader van het 
communautaire satellietcommumcatiebeleid is het voor de levering van ruimtesegmentcapaciteit 
door de ISO's in de Gemeenschap nodig spoedig verdere actie te ondernemen. 
Aangezien veranderingen van de bepalingen van de basisovereenkomsten of daarmee 
samenhangende unilaterale of multilaterale overeenkomsten moeten voldoen aan de bepalingen 
47 Multiple Signatories: er is meer dan één ondertekenende partij per land op basis van een specifieke nationale regeling met een àexibclc 
interpretatie van de basisovcreenkomstcn. 
- 24 -
van het EG-Verdrag, in het bijzonder met de mededingingsregels van het Verdrag48, moet bij de 
toepassing van deze overeenkomsten in overeenstemming met het Verdrag worden uitgegaan van 
een gemeenschappelijk standpunt van de Lid-Staten. Het is daarom van wezenlijk belang om bij 
deze ontwikkelingen een samenhangend standpunt op communautair niveau in te nemen. 
In Europa zijn de hierboven vermelde onderwerpen vooral dringend in de context van 
EUTELSAT, de Europese Telecommunicatiesatellietorganisatie. 
3.4.5 De toekomst van de internationale sateUietorganisaties 
INTELSAT - de Internationale Telecommunicatiesatellietorganisatie 
De druk die wordt uitgeoefend op INTELSAT in de vorm van afzonderlijke satellietsystemen die 
er rechtstreeks mee concurreren en in de vorm van kabelsystemen met aanzienlijke capaciteit, 
hebben een grote invloed op de organisatie. Het succes van INTELSAT en de manier waarop het 
satellietcommunicatie heeft bevorderd, vormden een belangrijke factor in de ontwikkeling van de 
satellietsector. De oorspronkelijke basis voor de exploitatie van deze organisatie is intussen echter 
vervangen door het besef dat het succes alleen kan worden gecontinueerd indien de organisatie 
zich aanpast aan een door concurrentie gekenmerkte omgeving. 
Men kan stellen dat de huidige veranderingen in INTELSAT, die zijn bereikt op basis van een 
meerderheidsstandpunt in een groep van meer dan 120 landen, substantieel van aard zijn. 
INTELSAT beschikt over aanzienlijke middelen en is werkzaam op een relatief stabiele markt 
waarin het een dominerende positie inneemt. Al zijn andere systemen begonnen een deel van de 
markt over te nemen, de marktpositie van INTELSAT maakt het haar mogelijk zich vrij 
gemakkelijk aan te passen aan nieuwe beleidslijnen. 
De recente interpretaties door een aantal leden van INTELSAT van de basisovereenkomsten 
geven aan wat op nationaal niveau kan worden bereikt, zonder deze overeenkomsten geheel of 
gedeeltelijk te behoeven herzien. Deze nieuwe flexibiliteit is tot nu toe echter vooral toegepast 
door de landen buiten de Gemeenschap, met name Argentinië, Chili, Australië en andere. In deze 
landen is in het nationaal telecommunicatiebeleid vastgelegd dat het begrip meervoudige 
ondertekenende partijen wordt erkend, evenals directe toegang tot de organisatie. 
Op basis van het tijdschema voor de liberalisatie van de openbare spraakdiensten zoals 
uiteengezet in de resolutie van de Raad 49 moet de Gemeenschap thans de manier waarop de 
satellietdienstexploitanten wordt toegestaan in INTELSAT deel te nemen herzien. De huidige 
interpretatie van de basisovereenkomsten door andere landen laat zien dat er weinig 
belemmeringen zijn voor de Lid-Staten om deze flexibeler te interpreteren. Maar een dergelijke 
verandering van de interpretatie kan alleen worden toegepast op basis van een voor heel de 
Gemeenschap geldende harmonisatie en tenuitvoerlegging. 
INMARSAT - Internationale Organisatie voor maritieme satellieten 
48 Zie: "Richtsnoeren voor de toepassing van de EG-mededingingsregels m de telecommunicatiesector'1, Deel VIII, PB nr. C 233, van 
6.9.1991, blz. 2. 
49 Resolutie van de Raad betreffende het overzicht van de situatie in de telecommunicatiesector en de noodzaak voor verdere ontwikkeling 
op die markt (PB nr. C 213 van 6.8.1993, blz. 1). 
25 
De levering van ruimtesegment voor mobiele satellietdiensten is steeds meer aan concurrentie 
onderhevig. Tot in het recente verleden voorzag alleen INMARSAT in mobiele satellietdiensten, 
maar nu is ook EUTELSAT begonnen met de levering van een dienst op dit gebied en ook 
voormalige Sovjet-satellietsystemen betreden deze (potentieel) lucratieve markt. Voorts kan later 
in dit decennium een door het ESA ontwikkelde communicatiesatelliet voor mobiele diensten in 
heel Europa gaan zorgen. 
Met de opkomst van de persoonlijke satellietcommunicatiediensten ontwikkelt de levering van 
ruimtesegment zich op een verschillende wijze, aangezien er nu concurrentie kan ontstaan tussen 
geostationaire en niet-geostationaire - met name Low Earth Orbiting - satellietsystemen. Het is 
thans nog niet te voorzien wat de gevolgen hiervan zullen zijn^ . 
De levering van mobiele satellietdiensten onder concurrentie heeft verschillende aspecten die 
bijzondere aandacht behoeven. 
Ten eerste moet worden bestudeerd op welk niveau een dergelijke concurrentie dient plaats te 
vinden. Dit geldt zowel ten aanzien van de levering van ruimtesegment als voor de levering van 
de mobiele satellietdiensten zelf. 
INMARSAT levert via zijn ondertekenende partijen eigenlijk alleen maar diensten, en geen 
ruimtesegmentcapaciteit als zodanig. De enige manier waarop ruimtesegment wordt geleverd is 
voor binnenlands gebruik, maar INMARSAT heeft geen huurbeleid willen opstellen met 
betrekking tot de levering van ruimtesegment voor internationale, 
room/^-{grensoverschrijdende) diensten. Dankzij een beleid ten aanzien van het huren van 
ruimtesegment voor nationaal gebruik hebben echter zowel AMSC (VS) als TMI (Canada) met 
de levering van diensten kunnen beginnen51. 
INMARSAT is nu begonnen met een herziening van zijn taken (en commerciële doelstellingen) in 
het licht van de ontwikkelingen van de markt en van de technologie. Dit kan, afhankelijk van de 
resultaten van dit onderzoek, leiden in de richting van een privatisering van INMARSAT. Zonder 
op de uitkomsten van een dergelijk onderzoek vooruit te willen lopen, lijkt het dat fundamentele 
veranderingen noodzakelijk zijn om het beleid van de orgamsatie op één lijn te brengen met de 
veranderende omgeving, in het bijzonder met betrekking tot mogelijke concurrenten. 
De resultaten van een bijzondere werkgroep, waarbij zowel de ondertekenende partijen als de 
partijen zelf zijn betrokken, zouden van zeer groot belang kunnen zijn om aan te geven hoe de 
organisatie zich commercieel beter kan oriënteren, en dit zou grote gevolgen kunnen hebben voor 
de andere organisaties met betrekking tot ditzelfde onderwerp. 
Van bijzonder belang in deze context is de ontwikkeling van een nieuw model voor het 
functioneren van een eventueel (gedeeltelijk) geprivatiseerde organisatie onder de paraplu van een 
intergouvernementeel verdragsinstrument. De scheiding van regelgevende en uitvoerende 
activiteiten die daar het gevolg van zou zijn, kan logischerwijze leiden tot een nieuwe vorm van 
internationaal regelgevend toezicht, beperkt tot die gebieden waar een dergelijk toezicht strikt 
nodig is, op alle deelnemers aan de markt voor internationale mobiele satellietcommunicatie. 
50 Zie "Mededeling van de Commissie inzake persoonlijke satellietcommunicatie • ontwerp-resolutie van de Raad inzake de invoering van 
persoonlijke satellietcommunicatiedieneten in de Europese Gemeenschap", COM(93)171. 
51 Zowel American Mobile Satellite Corporation (AMSC) als Telesat Mobile Inc. (TMI) huren ruimtesegment van INMARSAT voor de 
levering van hun diensten. Beide firmat zyn van plan in 1994 hun eigen satellietsystemen te lanceren. 
26-
EUTELSAT - Europese Organisatie voor telecommunicatiesatellieten 
In het licht van het bovenstaande lijkt het nodig de toekomst van EUTELSAT nauwkeurig te 
bestuderen en ervoor te zorgen, op basis van verreikende gemeenschappelijke politieke 
initiatieven, dat deze verzekerd blijft. De toekomst van EUTELSAT is een belangrijk element 
voor de Europese aanpak van het ruimtebeleid. Dienstverleners, apparatuur producerende 
bedrijven en gebruikers moeten maximaal gebruik kunnen maken van de middelen van 
EUTELSAT. 
Ten eerste zou EUTELSAT een belangrijke openbare dienstverlenende rol kunnen spelen bij de 
levering van satellietdiensten in de bredere Europese context. Dit heeft bij voorbeeld betrekking 
op de levering van capaciteit voor TDMA-spraakdiensten , voor de interconnectie van 
hoofdaderlijnen en spraakdiensten met lage verkeersdichtheid in Midden- en Oost-Europa, in de 
context van transeuropese netwerken, en ook op de levering van capaciteit voor paneuropese 
VSAT-diensten. 
De politieke rol als katalysator bij de nieuwe Oost-West-betrekkingen in Europa kan ook worden 
gezien als een rol van openbare dienstverlening, waarbij wordt getracht bijstand te verlenen bij de 
stabilisering van de nieuwe democratieën en hun economische ontwikkeling te steunen. 
Daarnaast zijn andere belangrijke missies denkbaar die onder algemenere beleidsoverwegingen 
vallen. 
Een daarvan houdt verband met het beleid van de Gemeenschap op het gebied van geavanceerde 
televisie, dat stelt dat het absoluut noodzakelijk is over voldoende ruimtesegmentcapaciteit met 
de geëigende technische eigenschappen te kunnen beschikken. 
Daarnaast moet ook de mogelijke uitbreiding van het werkingsgebied en de intensiteit van de rol 
van EUTELSAT bij de doelstellingen van de Europese ruimtevaartindustrie worden geëvalueerd. 
In het algemeen geldt dat de bestaande middelen en de potentiële markt belangrijke elementen zijn 
bij het stabiliseren van EUTELSAT. De bestaande institutionele basis vormt echter een 
belangrijke beperking van EUTELSAT's mogelijkheden om volgens normale commerciële 
principes op de markt te reageren. Op basis van de bovenstaande overwegingen en als deel van 
het algemene communautaire satellietcommunicatiebeleid moeten politieke initiatieven worden 
ontplooid om de toekomst te garanderen van Europa's belangrijkste leverancier van capaciteit in 
het ruimtesegment. 
3.5 Niet-discriminerende toegang tot baanruimte en frequenties 
Satellietcommunicatie in Europa wordt sterk beïnvloed door de internationale coördinatiepro­
cedures voor baanposities en frequenties, waarop wordt toegezien door de Internationale 
Telecommunicatie-unie (ITU)^, waarvan de Lid-Staten van de Gemeenschap lid zijn. 
Het frequentiespectrum en de verschillende satelliet-baanposities, met inbegrip van de 
geostationaire baan, worden erkend als eindige natuurlijke hulpbronnen waartoe alle landen in 
Time Division Multiple Access, een methode om toegang te hebben tot een satelliet, waarbij zijn capaciteit op basis van time-sharing 
wordt gebruikt. 
De regels van de ITU met betrekking tot baanposities en frequentiebanden zijn aangepast aan het gebruik door en de aanvragen voor 
gebruik van individuele lidstaten. Zoals hierboven uiteengezet houdt dit in dat een aanvraag voor gebruik via de nationale regering loopt 
en dat deze aanvraag moet worden gecoördineerd met andere nationale regeringen om te zien of hierdoor geen interferenties kunnen 
ontstaan. 
27 
beginsel gelijke toegangsrechten dienen te hebben. Alle radiocommunicatiediensten die van deze 
hulpbronnen gebruik maken, moeten worden onderworpen aan bepaalde coördinatieprocedures 
die dienen om de toegang te garanderen zonder dat schadelijke interferentie met andere diensten 
optreedt. 
Of men op een niet-discriminerende wijze zal kunnen voldoen aan de toenemende vraag naar deze 
hulpbronnen zal afhangen van de vraag of men erin slaagt maatregelen te nemen om de capaciteit 
en het efficiënte gebruik van deze eindige hulpbronnen te maximaliseren in de context van 
toegenomen concurrentie. 
Het feit dat de ITU-procedures zijn gebaseerd op nationale aanvragen, ook in het geval van 
particuliere systemen, en dat er geen voorafgaande coördinatie op communautair niveau 
plaatsvindt, is een hoofdreden voor de fragmentatie van het aanbod van ruimtecapaciteit in 
Europa. 
Een voortdurende fragmentatie van deze hulpbronnen houdt in dat op de lange termijn niet kan 
worden voldaan aan de gezamenlijke vereisten van de landen van de Gemeenschap: uit de in het 
kader van de Europese satellietomroepsector opgedane ervaring is al gebleken dat een coherent 
optreden nodig is om een doeltreffend beheer van deze hulpbronnen uit te oefenen, rekening 
houdende met het gebruik van de hulpmiddelen door andere continenten die dezelfde baanposities 
bezetten als Europa, met name Afrika. 
Ruimteactiviteiten vallen normaal gesproken onder nationale regelgeving ter uitvoering van 
internationale rechtsbeginselen^ of er wordt van geval tot geval gehandeld. Aan nationale 
vergunningen of machtigingen voor de exploitatie van satellietsystemen en het gebruik van 
baanposities en frequentiebanden verbonden voorwaarden bestrijken een hele reeks van criteria 
(financieel, technisch, de exploitatie betreffend enz.). De verscheidenheid van de nationale 
wetgevingen van de Lid-Staten op dit gebied vraagt nu om een communautaire aanpak van de 
tenuitvoerlegging van de beginselen van het relevante internationale recht, op een transparante en 
niet-discriminerende wijze en in overeenstemming met het Gemeenschapsrecht. 
Het is daarom van wezenlijk belang tot een zorgvuldige en evenwichtige aanpak van het 
communautaire optreden te komen, aangezien moet worden gezorgd voor een eerlijke toegang 
tot baanpositie en frequenties door alle Lid-Staten in een door concurrentie gekenmerkte 
omgeving. 
3.6 Toekomstige coördinatie van de regelgeving in de satellietsector 
Met het Overzicht van de telecommunicatiesector en de daaropvolgende resolutie van de Raad 
van 22 juli 1993 is een duidelijk tijdschema opgesteld voor verandering van de communautaire 
regelgeving. Daardoor is de Commissie gehouden vóór 1 januari 1996 voorstellen in te dienen 
voor de nodige aanpassingen van het communautaire regelgevende kader, ten einde een 
geliberaliseerde omgeving te bevorderen. 
Met uitzondering van Portugal zijn alle Lid-Staten van de Buropese Unie gehouden aan de volgende internationale verdragen met 
betrekking tot de ruimtcvaartactivilcitcn en die door de Verenigde Naties zijn aangenomen: 
'Treaty on Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space, including the Moon and 
other Celestial Bodies", gedaan te Washington, Londen en Moskou, 27 januari 1967. 
"Convention on International Liability for Damage caused by Space Objects", gedaan ie Washington, Londen en Moskou, 
29 maart 1972. 
"Convention on the Registration of Objects Launched in Outer Space", New York, 14 januari 1975. 
28-
Uit voor de Commissie en voor het Europese Ruimte-Agentschap in de afgelopen jaren 
ondernomen studies blijkt dat men serieus dient te overwegen de regelgevende coördinatie in de 
satellietsector te versterken, gecombineerd met substantiële middelen om een gecoördineerde 
aanpak mogelijk te maken voor het opstellen en/of invoeren van satellietcommunicatiebeleid in de 
Gemeenschap. 
In een antwoord op het Groenboek Satellietcommunicatie stellen 150 representatieve 
vertegenwoordigers van de industrie, gecoördineerd door het ESA dat "... er duidelijke steun 
bestaat voor een onaffiankelijke en efficiënte Europese regelgevende instantie (EURO-OFTEL 
ofOFSAT) om toe te zien op de fair-play... ", alsmede "... dat er veel voorstanders zijn voor het 
instellen van een Europees equivalent van de Amerikaanse FCC... ". 
De industrie geeft uiting aan zijn bezorgdheid dat de nationale oriëntatie, beleidsvormen en 
procedures nadelig zouden zijn voor de ontwikkeling van de satellietcommunicatiesector als 
geheel. Daarnaast is men van mening dat "... de Commissie (op zijn minst) zelf verantwoordelijk 
dient te zijn voor het toezicht op de toegang tot baanruimte en frequenties... ". 
Er loopt nog een ander initiatief van het ESA in verband met satellieten en de communica­
tie-industrie. Dit initiatief houdt een onderzoek in van de huidige stand van zaken in de 
satellietcommunicatiesector als geheel, ten einde voorstellen te kunnen doen aan het ESA, de 
Lid-Staten van de Gemeenschap, de Commissie, de industrie zelf, het ETSI, en EUTELSAT en 
zijn leden. 
Een van de belangrijkste resultaten van dit initiatief tot nu toe is een vastberaden oproep voor het 
beheer van satellietcommunicatieaangclegenheden op Europees niveau en het versterken van de 
Europese coördinatie van de regelgeving in die sector. 
Terwijl het tot stand brengen van nieuwe regclgevingsmechanismcn zal moeten worden 
besproken in het algemenere kader van de hierboven genoemde aanpassing van het 
communautaire regelgevende kader, is een onmiddellijke reactie vereist op deze oproep om de 
Europese coördinatie van de regelgeving in de satellietcommunicatiesector te versterken, met 
name ten aanzien van ruimtesegment-aangelegenheden. 
3.7 De concurrentiepositie van de Europese satellietcommunicatie-industrie 
Ten gevolge van aanzienlijke inspanningen van het Europees Ruimte-Agentschap en de relevante 
nationale ruimteagentschappen, is de afgelopen 20 jaar een succesvolle Europese 
ruimtevaartindustrie tot stand gebracht. Een significant aandeel van de satellieten die Europa 
bestrijken, zijn door Europese fabrikanten geproduceerd. 
Sommige van de nieuwe particuliere systemen die Europa bestrijken, zowel Europese systemen 
(Astra) als systemen van derde landen (PanAmSat), hebben gekozen voor satellietleveranciers uit 
de VS. Daarnaast lijkt uit de laatste ontwikkelingen op het gebied van mobiele 
satellietcommunicatie naar voren te komen dat er in deze nieuwe industrie sprake is van een 
duidelijke dominantie van leveranciers die niet uit de EG afkomstig zijn, hetgeen niet alleen 
beperkt is tot de produktie van satellieten, maar ook voor de diensten geldt. Het concept van de 
verticale integratie van de satellietexploitatie en de satellietdienstenindustrie elders zou een 
bedreiging kunnen inhouden voor de positie van de Europese industrie. De Commissie heeft in de 
-29 
Dit is bijzonder zorgwekkend aangezien de Europese industrie met veel belemmeringen wordt 
geconfronteerd wanneer zij toegang wenst tot de markten van die derde landen waarvan de 
exploitanten het actiefst zijn op de Europese markt. 
Voorts is er voor een aantal van de handelspartners van de Gemeenschap sprake van een groot 
strategisch belang van de ruimte in het algemeen en van satellietcommunicatie in het bijzonder. 
De daarmee samenhangende civiele en militaire overheidssteun aan de 
satellietcommunicatie-industrie in deze landen is ontegenzeggelijk zo groot dat daaruit een 
distorsie van de mededinging volgt. De door iedereen erkende dominantie van de Amerikaanse 
satellietcommunicatie-industrie is het duidelijkste voorbeeld van deze steun. Overheidssteun, 
financieringsinstrumenten, belastingvrijstellingen en andere aanverwante mogelijkheden zorgen 
voor een nog grotere distorsie van de concurrentie. Aangezien vooral de wereldmarkt van belang 
is voor de satellietcommunicatie-industrie en dat de VS-markt in feite gesloten is, kan het ook 
nodig zijn de levering van satellietsystemen en -diensten afkomstig uit derde landen te 
onderwerpen aan een onderzoek in het licht van de mededingingsregels van de Gemeenschap. 
Een thema dat rechtstreeks verband houdt met deze bezorgdheid met betrekking tot de levering 
van satellietsystemen en -diensten door derde landen in Europa, is de kwestie van de 
concurrentiepositie van de Europese ruimtevaartindustrie. Nu de overheidssteun voor grote 
ruimteonderzoekprojecten van algemenere aard is teruggeschroefd, is de commerciële 
telecommunicatiesector nog belangrijker geworden. De Europese industrie wordt echter steeds 
meer geconfronteerd met een hevige concurrentie, zowel binnen als buiten de Gemeenschap. 
De Commissie heeft zijn algemene beleid met betrekking tot de Europese 
ruimtevaartinspanningen geschetst in de mededeling "De Europese Gemeenschap en de 
ruimtevaart: uitdagingen, kansen en nieuwe acties"55. Daarin wordt gesteld dat de bijdrage van 
de Gemeenschap een ondersteuning en aanvulling dient te zijn van de rol van het ESA en de 
Lid-Staten, in het bijzonder van hun nationale ruimteagentschappen. 
Deze bijdragen zouden onder andere kunnen plaatsvinden in de context van de 
O&O-programma's van zowel het ESA, de nationale agentschappen als de Gemeenschap. Ook 
het concept van de transeuropese netwerken kan een kader bieden voor geëigende steun. 
Met het tot stand brengen van een nieuw regelgevend kader is een belangrijke stap gezet naar het 
ontwikkelen van een levensvatbare marktbasis voor de Europese ruimtevaartindustrie. De 
coördinatie van de programma's op communautair niveau zou er substantieel toe kunnen 
bijdragen dat de impact van deze ontwikkeling op de Europese satellietcommunicatie-industrie 
wordt versterkt en dat de concurrentiepositie van die industrie op de wereldmarkt wordt 
verbeterd. Dit is des te belangrijker gezien de minder goede gang van zaken op traditionele 
ruimtevaartmarkten en de toename van de concurrentie op nieuwe gebieden, zoals persoonlijke 
satellietcommunicatie. 
3.8 Conclusies 
Al is er sprake van verbetering, het gebrek aan vooruitgang op het gebied van het ruimtesegment, 
gecombineerd met de toenemende druk vanuit de markt, houdt in dat nieuwe initiatieven nodig 
zijn om ervoor te zorgen dat de nieuwe ontwikkelingen op het gebied van satellietcommunicatie 
die ten gevolge van het Groenboek Satellietcommunicatie plaatsvinden, niet worden gehinderd 
-30 
door flessehalzen die te maken hebben met de levering van en de toegang tot capaciteit in het 
ruimtesegment. 
De huidige situatie maakt ook duidelijk dat het ontbreken van een alomvattend beleid en de 
divergentie van de nationale standpunten een negatieve impact hebben gehad op de aanbodzijde 
van de markt. De investeringen in satellietsystemen, met name in nieuwe technologieën, vragen 
om een stabiel beleid en een stabiel regelgevend kader als solide basis voor planning, ontwikkeling 
en investeringen op de lange termijn, vooral nu nieuwe systemen worden ontwikkeld56. Het 
ontbreken van deze solide basis vormt thans een grote bedreiging voor de positie van de 
Europese ruimtevaartindustrie in zijn geheel. 
In het volgende hoofdstuk worden de beleidslijnen aangegeven die de Commissie nodig acht om 
de huidige situatie zoals hierboven uiteengezet te verbeteren. 
4. WELK BELEID IS NODIG? 
4.1 Waarom maatregelen? 
De markt voor ruimtesegmentcapaciteit in de Gemeenschap wordt gekenmerkt door een groot 
aantal diverse satellietsystemen met nationaal, regionaal of internationaal bedekkingsgebied. Deze 
markt blijft gefragmenteerd en de toegang ertoe blijft beperkt. 
De belangrijkste redenen voor verandering zijn als volgt: 
de gefragmenteerde aard van de Europese markt voor het ruimtesegment zorgt ervoor dat 
de Europese satellietindustrie geen levensvatbare basis heeft voor concurrentie op 
wereldschaal, met name nu nieuwe systemen tot stand komen; ook voldoet dit niet aan de 
eisen voor transeuropese netwerken. Het Verdrag betreffende de Europese Unie legt de 
Lid-Staten nu bijzondere verplichtingen op om gemeenschappelijk op te treden ten einde 
te zorgen voor de totstandkoming en ontwikkeling van transeuropese netwerken; 
de basisovereenkomsten van de internationale satellietorganisaties (Overeenkomsten en 
Exploitatieovereenkomsten) en/of hun interpretatie moeten worden aangepast aan de 
algemene Europese telecommunicatieomgeving en aan het tijdschema dat tegen 
1 januari 1998 moet leiden tot de volledige liberalisatie van diensten. Hiervoor is het met 
name dringend noodzakelijk de interpretatie van de basisovereenkomsten van 
EUTELSAT te herzien, gezien de bijzondere verantwoordelijkheden van de Lid-Staten op 
dit gebied; 
de thans tot stand komende en op concurrentie gebaseerde structuur van de wereldmarkt 
voor ruimtesegment vraagt om een herziening van de financiële en commerciële basis van 
de ISO's. De Lid-Staten moeten een gemeenschappelijke aanpak ontwikkelen om te 
zorgen voor een goede concurrentiepositie van het Europese bedrijfsleven op de 
wereldmarkt. 
-31 
De satellietsector van de Europese Unie loopt derhalve het gevaar het initiatief te verliezen op de 
wereldmarkt voor satellietcommunicatie, zoals blijkt uit de bespreking van de sector in deze 
mededeling, en met name uit de recente internationale ontwikkelingen op de nieuwe gebieden van 
op satellieten gebaseerde persoonlijke communicatie en multimediadiensten, waarvoor bedrijven 
uit de VS in de afgelopen maanden een aantal grote wereldomspannende projecten hebben 
aangekondigd. 
Het beleid van de Europese Unie inzake satellietcommunicatie zal nu een nieuwe fase moeten 
ingaan, wil Europa niet achterop raken bij de concurrentie op de zich snel ontwikkelende 
wereldmarkt voor satellietcommunicatie en de resultaten teloor laten gaan van de aanzienlijke 
onderzoek- en ontwikkelingsinspanningen die op dit gebied in de afgelopen twintig jaar, met 
name door het Europees Ruimte-Agentschap, zijn geleverd en die hebben bijgedragen tot de 
ontwikkeling van de Europese ruimtevaartsector en -industrie. 
4.2 Gedetailleerde doelstellingen en actielijnen 
Een dringende doelstelling blijft de volledige tenuitvoerlegging van de politieke beslissing om de 
satellietcommunicatiesector op paneuropese basis te liberaliseren, die al in 1991 is genomen met 
Resolutie 92/C 8/01 van de Raad betreffende de ontwikkeling van de interne markt voor 
satellietcommunicatiediensten en -apparatuur, en later nog eens bevestigd in Resolutie 
93/C 213/01 van de Raad van 22 juli 1993 inzake het overzicht van de situatie in de 
telecommunicatiesector en de noodzaak voor verdere ontwikkeling op die markt. 
Daartoe moeten met name de volgende acties worden ondernomen: 
De tenuitvoerlegging van een richtlijn waarmee zowel de markt voor satellietdiensten als 
voor satellietapparatuur wordt geliberaliseerd. 
Het aannemen van het voorstel voor een richtlijn betreffende de wederzijdse erkenning 
van nationale vergunningen en andere machtigingen voor satellietnetwerken en/of 
satellietcommunicatiediensten, op basis van geharmoniseerde voorwaarden, met een 
tussentijdse oplossing gebaseerd op een one-stop-shopping-procedure. 
De Commissie heeft de nodige maatregelen voorgesteld. 
Wil de Europese Unie echter niet achterop raken op de zich snel ontwikkelende wereldmarkt 
voor satellietcommunicatie, zijn maatregelen nodig die veel verder gaan. 
Op basis van in deze mededeling uiteengezette overwegingen is de Commissie van mening dat de 
volgende stappen moeten worden ondernomen: 
1. Zorgen voor rechtstreekse toegang tot het ruimtesegment in heel de Europese Unie, 
met name ook tot de door de internationale satellietorganisaties aangeboden 
capaciteit in het ruimtesegment. 
Om deze doelstelling te bereiken zal de Commissie ucbruik maken van alle middelen die haar tor 
32 
ruimtesegment van de internationale satellietorganisaties (met name EUTELSAT) maar ook van 
andere systemen, mogelijk wordt. 
2. Gemeenschappelijke actie van de Lid-Staten voor het hervormen van de internationale 
satellietorganisaties, met name van EUTELSAT. 
Er moet onmiddellijk worden ingehaakt op de lopende besprekingen in de internationale 
satellietorganisaties om ervoor te zorgen dat die organisaties worden aangepast aan de nieuwe 
eisen van de markt en ten aanzien van de regelgeving, met name wat betreft de toekomst van 
EUTELSAT. 
Gemeenschappelijke actie houdt in dat voorafgaande coördinatie plaats te vinden binnen het naar 
aanleiding van Resolutie 93/C 213/01 van de Raad inzake het overzicht van de situatie in de 
telecommunicatiesector en de noodzaak voor verdere ontwikkeling op die markt ingestelde 
ad hoc-comité van nationale regelgevende instanties, alsmede binnen het naar aanleiding van thans 
voorliggende voorstellen in te stellen Communautair telecommunicatiecomité (CTC). 
Deze voorafgaande coördinatie dient met name betrekking te hebben op de standpunten die de 
Lid-Staten innemen ten aanzien de verplichtingen van de partijen volgens de respectieve 
overeenkomsten, alsmede ten aanzien van de hervorming van de respectieve overeenkomsten en 
exploitatieovereenkomsten. 
Bij het uitwerken van gemeenschappelijke standpunten over deze onderwerpen, dient onder 
andere rekening te worden gehouden met de volgende beginselen: 
strikte scheiding van alle regelgevende en uitvoerende aangelegenheden binnen de ISO's 
om de ontwikkeling naar een meer commerciële omgeving mogelijk te maken; 
scheiding van de belangen van gebruikers en aandeelhouders in de ISO's, onder andere 
door het verbreken van de band tussen aandeel en gebruik, met inbegrip van een bijstelling 
en versterking van de financiële basis en een openstelling voor nieuwe aandeelhouders; 
structurele scheiding, binnen de ISO's, van de levering van ruimtesegment enerzijds en de 
levering van satellietcommunicatiediensten anderzijds; 
marketing en verkoop van ruimtesegment van het ISO hetzij rechtstreeks door het 
relevante uitvoerende orgaan, dan wel door middel van makelaars die geen 
belangentegenstelling kennen. 
3. Gezamenlijk beheer, in de toekomst, van het ruimtesegment als een 
gemeenschappelijke hulpbron voor de Europese Unie, met name bij toekomstige 
aanvragen bij de Internationale Telecommunicatie-unie voor baanposities en de 
daarmee samenhangende coördinatieprocedures en beschikbaarstelling van 
radiofrequenties. -___»______»-_______„__ 
Voor de ontwikkeling van toekomstige Europese satellietdiensten en -netwerken en voor de 
deelneming van Europa aan nieuwe satellietcommunicatiemarkten, zoals op satellieten gebaseerde 
persoonlijke communicatie en multimediadiensten, is een gemeenschappelijke Europese aanpak 
-33 
ten aanzien van de natuurlijke hulpbron "ruimtesegment" en het beheer daarvan van kritiek 
belang. 
Hiervoor is met name een voorafgaande coördinatie in het hierboven uiteengezette kader vereist 
van alle toekomstige aanvragen bij de Internationale Telecommunicatie-Unie voor baanposities en 
bijbehorende frequenties. Er moet ook nauw worden samengewerkt met het Europees comité 
voor telecommunicatieregelgeving (ECTRA) en het Europees comité voor radiocommunicatie 
(ERC) op de gebieden die onder hun technische competentie vallen, overeenkomstig de 
beginselen en procedures die thans worden vastgesteld. 
4. Maatregelen om, tegelijkertijd met de liberalisatie van de markt van de Europese 
Unie, een vergelijkbare en effectieve toegang tot derde landen te garanderen. 
Er moet worden gestreefd naar evenwichtige toegangsovereenkomsten, zodat de Europese 
satellietsector op een volwaardige wijze kan deelnemen aan de wereldmarkt. Dit geldt bij 
voorbeeld voor de toekomstige ontwikkeling en exploitatie van op satellieten gebaseerde 
persoonlijke communicatie en multimediadiensten. 
Om te zorgen voor een vergelijkbare en effectieve toegang tot de markt in derde landen, volgens 
dezelfde lijnen als die in het GATT-kader, moet gemeenschappelijke actie worden ontwikkeld 
volgens de standaardprocedures van het 113-comité van de Gemeenschap. 
Zolang niet is voorzien in dergelijke toegang tot derde landen, kan, met inachtneming van de 
bilaterale en multilaterale verplichtingen van de Gemeenschap, de mogelijkheid worden 
overwogen om in de communautaire wetgeving bepalingen op te nemen die beantwoorden aan de 
desbetreffende bepalingen in de derde landen. 
5. Opname, met hoge prioriteit, van op satellietcommunicatie gebaseerde diensten in de 
programma's voor transeuropese netwerken (TEN), met name wat betreft de nieuwe 
technologieën op dit gebied .______»___________^^ 
Behalve van de Europese onderzoek- en ontwikkelingsactiviteiten en van het tot stand brengen 
van een geliberaliseerde omgeving, is de volledige deelneming van de Europese satellietsector aan 
de markt sterk afhankelijk van de mate waarin investeringen in deze nieuwe sector kunnen 
worden aangemoedigd. In het Witboek over groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid 
wordt gesteld dat projecten op het gebied van satellietcommunicatie een grote bijdrage kunnen 
leveren bij de ontwikkeling van de transeuropese netwerken. 
De Commissie is van plan in het algemene kader van de ontwikkeling van de transeuropese 
netwerken een samenhangend programma voor een dergelijke ontwikkeling op basis van 
satellietcommunicatie voor te leggen en om overeenkomstig de procedures van Titel XII 
richtsnoeren voor te stellen voor het vaststellen van projecten van gemeenschappelijk belang. 
Deze richtsnoeren zullen met name betrekking hebben op: op satellieten gebaseerde persoonlijke 
communicatie; interactieve bedrijfscommunicatie en multimediadiensten; breedbanddiensten; 
satellietdiensten voor de vervoerssector; wereldomspannende satelliet-navigatiediensten voor 
positionering en tracking. 
Bij het vaststellen van projectonderwerpen en bij het uitvoeren ervan dient ten volle gebruik te 
worden gemaakt van de mogelijkheden om samen te werken met derde landen om projecten van 
34 
4.3 Slotopmerkingen 
De Europese satellietcommunicatiesector bevindt zich - net zoals de Europese satellietindustrie in 
het algemeen - in een kritieke fase van zijn ontwikkeling. De verdere ontwikkeling van het 
ruimtesegment - en van de toegang daartoe • is van cruciaal belang voor Europa om optimaal 
gebruik te maken van zijn potentieel om in deze sector deel te nemen in de ontwikkeling van 
nieuwe technologieën en zijn positie op de wereldmarkt te behouden. 
De Commissie zal bij het toepassen van de in deze mededeling aan het Europees Parlement en de 
Raad uiteengezette beleidslijnen, steeds deze doelstelling voor ogen houden. 
ISSN 0254-1513 
COM(94) 210 def. 
DOCUMENTEN 
NL 06 15 
Catalogusnummer : CB-CO-94-225-NL-C 
ISBN 92-77-69298-7 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg