Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "De economie van de EU: 'Review' 1999"

(2000/C 140/12)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 2 maart 2000 besloten, overeenkomstig artikel 23, lid 3, van het reglement van orde, een advies op te stellen over "De economie van de Unie: 'Review' 1999".

De afdeling "Economisch en monetaire unie - economische en sociale samenhang", die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 7 maart 2000 goedgekeurd; rapporteur was de heer Byrne.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 371e zitting (vergadering van 30 maart 2000) het volgende advies uitgebracht dat met eenparigheid van stemmen werd goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. De Commissie heeft een nieuw document gepubliceerd: "De economie van de EU: 'Review' 1999". Deze publicatie komt in de plaats van de vroegere economische jaarverslagen.

1.2. Het overzicht over 1999 kent twee hoofddoelstellingen: in de eerste plaats wil de Commissie verslag doen van recente en verwachte economische ontwikkelingen in de Europese Unie en in de tweede plaats wil zij specifieke economische onderwerpen bestuderen die van bijzonder belang voor het economisch beleid zijn: de themastudies.

1.3. Het Comité is ingenomen met de nieuwe publicatie. In het licht van de invoering van de euro en de verwezenlijking van de interne markt moet de Unie in toenemende mate worden beschouwd als één enkele economische entiteit en dienen afwijkingen in de respectieve lidstaten die de algemene economische samenhang binnen de Unie kunnen bedreigen, nauwlettend te worden gevolgd.

1.4. Het Comité is ook tevreden over de diepgaande analyses die in de themastudies over vijf belangrijke onderwerpen worden gemaakt:

- oorzaken van de werkloosheid in de EU;

- sociale zekerheids- en belastingstelsels en maatregelen om het werken te stimuleren;

- economische en budgettaire gevolgen op lange termijn van de vergrijzing van de bevolking;

- verschillen in prijsniveau in de Europese Unie; en

- ontwikkelingen op Europese effectenmarkten.

2. Economische situatie en vooruitzichten

2.1. Prognoses voor 2000-2001 (opgesteld in het najaar van 1999)

2.1.1. De in het najaar van 1999 opgestelde prognoses gaan in de richting van hogere groei en werkloosheid in combinatie met aanhoudende vooruitgang op weg naar convergentie.

De belangrijkste prognoses van het najaar 1999: EU-15

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

2.1.2. Alle indicatoren wijzen, in vergelijking met het voorjaar 1999, op een gunstiger beeld voor 1999 als geheel en 2000. Daarbij springen het meest in het oog:

- een groeiprognose van 3 % voor 2000 en 2001;

- een significante toename van de investeringen; en

- een verlaging van de overheidstekorten en de bruto staatsschuld.

2.1.3. Ook op werkgelegenheids- en werkloosheidsgebied tekent zich een gunstigere trend af, maar het tempo van de verbeteringen ligt wel wat lager.

2.2. Het overzicht voor 1999

2.2.1. De belangrijkste bevindingen van het overzicht zijn:

- de succesvolle invoering van de euro in 11 lidstaten;

- dankzij lagere rentevoeten, gematigde loonontwikkelingen en de door de depreciatie van de euro fors toegenomen export werd de groeivertraging van najaar 1998 en begin 1999 omgezet in een versnelling;

- ondanks de gevolgen van de significant gestegen olieprijzen bleef de inflatie onder controle.

2.2.2. Dank zij de degelijke economische fundamenten van de Unie en de gunstigere situatie in derde landen is volgens de Commissie optimisme ten aanzien van de conjuncturele ontwikkeling en de groei op zijn plaats. Het grootste risico is een mogelijke scherpe terugval van de economie in de VS, waardoor, zoals dat ook met de crisis in Azië in 1998 het geval was, de mondiale groei een halt zou kunnen worden toegeroepen.

2.2.3. De Commissie is over het algemeen tevreden over de stabiliteits- en convergentieprogramma's die de lidstaten krachtens het Stabiliteits- en groeipact hebben ingediend, maar vindt wel dat sommige lidstaten de uitvoering van hun programma's moeten versnellen.

2.3. De themastudies

2.3.1. "De werkloosheid in Europa: oorzaken en uitdagingen"

2.3.1.1. De Commissie komt tot de conclusie dat de hoge en aanhoudende werkloosheid in Europa het gevolg is van de interactie van tegengestelde schokken aan vraag- en aanbodzijde, waarbij arbeidsmarktinstellingen en regelingen voor de productmarkten niet flexibel genoeg functioneren. Haars inziens kan het probleem worden opgelost met behulp van:

- degelijk macro-economisch beleid;

- beleid om het algemeen functioneren van de arbeidsmarkten te verbeteren, en

- economische hervormingen om het concurrentievermogen en het functioneren van de goederen- en dienstenmarkten te verbeteren.

2.3.2. "Sociale zekerheids- en belastingstelsels en stimuleringsmaatregelen voor werk en het scheppen van arbeidsplaatsen"

2.3.2.1. De Commissie benadrukt dat de sociale zekerheids- en belastingstelsels echte prikkels dienen te bevatten voor werklozen of inactieven om werk dan wel opleidingsmogelijkheden te zoeken. Zij constateert dat de lidstaten dit probleem inmiddels hebben aangepakt, maar tot op heden onvoldoende resultaten hebben geboekt.

2.3.3. "De economische en budgettaire gevolgen van de vergrijzing van de bevolking op lange termijn"

2.3.3.1. De Commissie richt niet voor het eerst de aandacht op de uit de vergrijzing voortvloeiende verhoging van de uitgaven voor gezondheidszorg en pensioenen. Zij wijst verder op de mogelijke gevolgen voor stabiliteit en groei in de Unie van een op grond van demografische ontwikkelingen eventueel noodzakelijke verhoging van de overheidsuitgaven met ongeveer 7 % van het BBP.

2.3.4. "Integratie van de markten en verschillen in prijsniveaus"

2.3.4.1. De Commissie onderzoekt de huidige verschillen in prijsniveau tussen de lidstaten aan de hand van een vergelijking met de Verenigde Staten. Weliswaar werd gedurende de periode 1985-1993 enig succes geboekt, maar de kloof met de Verenigde Staten blijft groot en sinds 1993 is deze er verbazingwekkend genoeg niet kleiner op geworden.

2.3.5. "Belangrijkste ontwikkelingen op de Europese aandelenmarkten"

2.3.5.1. Zij analyseert voorts de prestaties van de Europese aandelenmarkten, die achterbleven bij die van de markten in de VS en Japan. Zij vraagt zich daarbij echter af of deze laatste twee markten, met name die van de VS, momenteel niet zijn overgewaardeerd, maar komt niet met een definitief oordeel.

3. Opmerkingen van het Economisch en Sociaal Comité

3.1. De werkloosheid blijft de grootste zorg van het Comité en het heeft al vaker opgemerkt dat gestreefd moet worden naar een groeipercentage van minstens 3,5 % op de middellange termijn om de werkloosheid tot een aanvaardbaar niveau te kunnen terugdringen. Niettemin kan het Comité zich vinden in het door het fungerende voorzitterschap van de Raad voorgestelde streefpercentage van minstens 3 % voor de groei op middellange termijn en hoopt het dat dit voorstel tijdens de volgende Europese Top inzake "Werkgelegenheid, economische hervorming en sociale cohesie - naar een Europa van innovatie en kennis" op steun kan rekenen.

3.2. De verwachte verlaging van de werkloosheid tot 8 % aan het einde van 2001 vormt een toe te juichen, zij het bescheiden teken van vooruitgang. Bij de aanpak van de werkloosheid in de EU moet worden beseft dat met uitzondering van Denemarken, Luxemburg, het Verenigd Koninkrijk, Nederland, Oostenrijk en Zweden de arbeidsparticipatie in de meeste lidstaten ver bij die van de VS en Japan achterblijft. Wellicht komt dit omdat sommigen het vanwege het hoge werkloosheidsniveau niet de moeite waard vinden om zich als werkzoekende te laten registeren. Dit potentieel aan extra arbeidskrachten kan er echter wel toe bijdragen om de effecten van de vergrijzing gedurende de komende jaren tegen te gaan.

3.3. De Commissie verwacht dat het BBP in zowel 2000 als 2001 met 3 % zal groeien. Dit zou een bemoedigend herstel vormen in vergelijking met de teleurstellende raming van 2,1 % voor 1999. Deze prognose lijkt, negatieve externe schokken inclusief een eventuele crash op de effectenmarkten daargelaten, niet eens bovenmatig optimistisch. Voorts toonde het Comité zich vorig jaar bezorgd over de opkomst van deflatoire tendensen in sommige landen, maar dat gevaar lijkt momenteel geweken.

3.4. Het Comité is het met de Commissie eens dat Europa aan het begin zou kunnen staan van herstel van duurzamere aard dat in de broodnodige hogere werkgelegenheidsgroei zou kunnen resulteren. Daartoe moet echter wel met een adequate beleidsmix worden doorgegaan. Het vooruitzicht dat de groei de 3 %-prognose zal overtreffen, is evenwel reëel.

3.5. De continue vooruitgang ter zake van de economische convergentie en het feit dat het overheidstekort en de staatsschuld van de lidstaten per saldo zijn teruggebracht, vormen een goede basis voor herstel.

3.6. Het Comité constateert dat de prognoses uiteraard zowel op Euroland als de gehele EU betrekking hebben. Het is echter van belang dat de uiteenlopende posities van de respectieve lidstaten niet over het hoofd worden gezien bij het interpreteren van algemene beleidsrichtsnoeren. Het is ook van belang, nadrukkelijk gewag te maken van de resultaten die sommige lidstaten met hun economisch beleid hebben behaald, ten einde hieruit lering te trekken. Het meest indrukwekkend is in dat verband het voorbeeld Ierland. In bijgaande bijlage wordt een beeld gegeven van de belangrijkste gegevens van dit succes, dat tegelijkertijd een uitnodiging vormt aan het adres van de Commissie om zich intensiever bezig te houden met dergelijke analysewerkzaamheden.

3.7. Voorts dient erop te worden gewezen dat in vergelijking met de VS het gebrek aan risicokapitaal en financiële steun van het bankbedrijf bij het oprichten van een onderneming een belangrijke factor is die werkgelegenheidsgroei en productiestijging belemmert. Bredere toegang tot dergelijke financiering zou de hoognodige groeieffecten kunnen genereren, met name in de high-techsector, waar traditionele investeringscriteria niet langer geldig zijn.

3.8. Belangrijker nog voor een optimistisch scenario is echter de invoering van de euro in elf lidstaten. Dit vormde een aanzienlijk politiek en technisch succes. Overheden van de lidstaten, bedrijfsleven en consumenten moeten wel vaart zetten achter hun voorbereiding op de volledige invoering van de euro per 1 januari 2002.

3.9. Sommigen hebben de euro wel eens een "misser" genoemd, omdat de munt sinds de invoering ervan ten opzichte van andere internationale valuta's is gedeprecieerd. Daarbij veronderstelt men echter dat de waarde op het moment van invoering de "juiste" waarde was in plaats van slechts de marktwaarde op de dag van introductie. In de praktijk lijkt de lagere waarde eerder een juiste afspiegeling te zijn van de huidige conjunctuurfase waarin de deelnemende economieën zich bevinden. Een verdere daling zou echter voedsel geven aan de vrees dat de inflatie zal gaan stijgen.

3.10. De waardevermindering van de euro is waarschijnlijk de belangrijkste factor geweest voor het door het aantrekken van de uitvoer gestimuleerde herstel in de eurozone in 1999. Het valt te hopen dat het herstelpercentage van de betrokken economieën niet te ver zal achterblijven bij een eventuele waardestijging van de euro of dat de rente niet te snel uit angst voor inflatie zal worden verhoogd.

3.11. Een andere positieve bijdrage van de euro is het stimuleren van de intracommunautaire handel, die nu is bevrijd van valutarisico's, en ook maakt de munt prijzen transparanter. Er zij voorts op gewezen dat de eurozone wordt gekenmerkt door een sterke afhankelijkheid van de interne vraag, die goed is voor maar liefst 90 % van het BBP. Dit is een argument om meer vaart te zetten achter de voltooiing van de interne markt. Het "proces van Cardiff" is een nuttig instrument om te komen tot flexibelere goederen-, diensten-, kapitaal en arbeidsmarkten. Dit komt het vermogen van de EU om te kunnen concurreren in de high-techsectoren ten goede.

3.12. Blijft, zoals verwacht, de werkloosheid dalen (de cijfers per lidstaat lopen echter wel significant uiteen), dan moeten er ondersteunende maatregelen komen voor de mensen die weer aan het werk gaan. In iedere periode van herstel vinden meestal de mensen met de beste vaardigheden en die het kortst werkloos zijn geweest, het eerst een baan. In de volgende herstelfase vinden mensen die waarschijnlijk langer werkloos zijn geweest een baan, en dezen zullen behoefte hebben aan meer gerichte ondersteuning om te reïntegreren. De lidstaten moeten, samen met de sociale partners, daarop anticiperen door opleiding te bieden die zowel op bestaande als verwachte vacatures is afgestemd. Het aanleren van relevante vaardigheden genereert in feite een vraag naar die vaardigheden en draagt op die manier bij tot een meer werkgelegenheidsintensieve groei. Het Comité staat achter de tijdens de Top van Lissabon besproken nieuwe aanpak voor een "Europa van innovatie en kennis".

3.13. De inflatiecijfers voor de Gemeenschap als geheel zagen er in 1999 erg goed uit. Men moet echter voor ogen houden dat de inflatie voortdurende aandacht verdient, en in sommige lidstaten is er reeds sprake van een zorgwekkende trend in opwaartse richting.

3.14. De themastudie over de sociale zekerheids- en belastingstelsels en stimuleringsmaatregelen voor werk geeft veel inzicht in te nemen maatregelen om te voorkomen dat lagerbetaalden terugvallen in werkloosheid en inactiviteit. Alhoewel beseft moet worden dat groei het allerbeste middel is om meer banen te genereren, op voorwaarde dat het beter afstemmen van vaardigheden op de vraag ook wordt behandeld.

3.15. De Commissie maakt duidelijk dat in de meeste lidstaten de belastingstructuur(1) ongunstig voor de werkgelegenheid is, met name voor de laagstbetaalden, en derhalve een belemmering voor het creëren van arbeidsplaatsen kan vormen. Slechts weinig lidstaten zijn erin geslaagd, de totale belastingwig tussen de bruto- en de nettobeloning van arbeid te verminderen.

3.16. Zij concludeert op een wat positievere toon dat zij de indruk heeft dat de lidstaten hun pogingen om de structurele werkloosheid met fiscale instrumenten aan te pakken, intensiveren. Het Comité schaart zich andermaal achter het Europees sociaal model en betuigt zonder meer zijn steun aan de kennelijke vastbeslotenheid waarmee de lidstaten zich daarvoor inzetten. In dit verband moet er alles aan worden gedaan om de verschillende beleidsinitiatieven van de Commissie, met name die welke verband houden met de economische (art. 103) en werkgelegenheidsrichtsnoeren artikel 128 van het EG-verdrag, in nationaal beleid te integreren.

3.17. De opmerkingen van de Commissie over de economische en budgettaire gevolgen van de vergrijzing op de lange termijn vormen een aanvulling op eerdere mededelingen over bijv. pensioenen(2). Dit is een belangrijke kwestie die potentieel grote gevolgen voor de nationale begrotingen heeft en waarvan de effecten verder reiken dan het korte bestek van het overzicht voor 1999. Het Comité steunt de oproep van de Commissie aan de lidstaten om het geïntegreerde hervormingsproces voort te zetten dat is gebaseerd op arbeidsmarkthervormingen, verwezenlijking van een solide begrotingspositie overeenkomstig de doelstelling van het Stabiliteits- en groeipact en duurzamere pensioen- en socialezekerheidstelsels.

3.18. De vergrijzingsproblematiek is in die zin uitzonderlijk dat verwachtingen voor de lange termijn niet alleen op ramingen maar tevens op duidelijk zichtbare trends zijn gebaseerd, te weten dalende geboortecijfers en langere levensverwachtingen. Overigens heeft niet alleen Europa maar hebben al onze belangrijkste concurrenten, zij het in uiteenlopende mate, met deze problematiek te maken.

3.19. Voorts stemt het tot bezorgdheid dat door de bank genomen geen vooruitgang is geboekt bij het verlagen van de totale belastingdruk, die de economische groei kan afremmen en het concurrentievermogen van de EU-volkshuishoudingen kan aantasten. Het Comité adviseert de Commissie, een themastudie te verrichten naar de relatie tussen belastingdruk en groei. Voorts dient het onderzoek naar de verschillende soorten schadelijke vormen van fiscale concurrentie tussen de lidstaten te worden gevolgd door maatregelen.

3.20. De Commissie wijst op de noodzaak van efficiënte grensoverschrijdende systemen voor de overmaking van kleine bedragen; de uiterst gefragmenteerde Europese clearing- en verrekeningsinfrastructuur omvat 31 clearinghouses. Het Comité vindt dat hier dringend iets aan moet worden gedaan, anders wordt een groot deel van de voordelen van de euro aan de burgers onthouden. Dat zal de geloofwaardigheid van de munt schaden op een moment dat het vertrouwen van de consument in de Unie juist dient te worden versterkt.

3.21. Het Comité constateert met bezorgdheid dat het proces van geleidelijke prijsconvergentie dat zich gedurende de periode 1985-1993 binnen de Unie voltrok, tot stilstand is gekomen. Dit lijkt te duiden op een aantal mededingingsbelemmeringen. Met de komst van de euro zouden deze belemmeringen, die afbreuk aan de voordelen voor de consument blijven doen, zichtbaar moeten worden.

3.22. Het Comité verzocht de Commissie vorig jaar om ter ondersteuning van het macro-economische besluitvormingsproces met scenario's voor de middellange termijn te komen. Het is nog altijd van mening dat deze scenario's een noodzakelijk instrument vormen voor de voorbereiding van de Globale richtsnoeren voor het economisch beleid van de Unie en de lidstaten.

4. Conclusies

4.1. Het Comité onderstreept opnieuw het grote belang van het economisch jaarverslag voor de voorbereiding van de Globale richtsnoeren voor het economisch beleid van de lidstaten en van de Gemeenschap. Het hoopt dat het overzicht in de toekomst sneller in alle taalversies beschikbaar zal zijn.

4.2. Het voor de EU als geheel verwachte jaarlijkse groeipercentage van 3 % duidt erop dat de Unie de crisis van 1998 zonder meer achter zich heeft gelaten, hetgeen in een uiteraard welkome groei van de werkgelegenheid zal resulteren. De verwachte daling van de werkloosheid tot 8 % is echter maar bescheiden, terug, en daarom moet er alles aan gedaan worden om de groei werkgelegenheidsintensief te maken, met name in de lidstaten met de hoogste werkloosheidscijfers.

4.3. Het Comité constateert verder dat vooruitgang is geboekt met consolidering van de begroting en het terugbrengen van de staatsschuld. In de huidige situatie, die wordt gekenmerkt door meer groei, zou deze vooruitgang met name in sommige lidstaten kunnen worden bespoedigd. Het verzoekt de Commissie, onderzoek te doen naar niveau en kwaliteit van overheidsinvesteringen in de lidstaten (onderwijs, infrastructuur, enz.), in het bijzonder met het oog op het groeibevorderende effect ervan.

4.4. De invoering van de euro vormt een succes, maar het Comité denkt dat de gevolgen van de invoering ervan nog niet volledig uit de verf zijn gekomen. De relatief lage wisselkoersverhouding ten opzichte van de dollar heeft Europa's exportpositie zeker goed gedaan. Voorkomen dient echter te worden dat de euro ten opzichte van de dollar verder terrein verliest, omdat de prijzen van olie en andere grondstoffen in dollar luiden en mochten deze stijgen, dan zou Europa wel eens met een aanwakkerende inflatie te maken kunnen krijgen. Het Comité hoopt dat de euro, naarmate de waarde van deze munt zich stabiliseert, meer gebruikt zal worden voor noteringen op de internationale markten.

4.5. Over het algemeen zijn de werkgelegenheidsperspectieven goed. Deze tendens kan nog worden versterkt door een adequate beleidsmix te blijven toepassen die is gebaseerd op prijsstabiliteit, een verantwoorde loonontwikkeling en begrotingsconsolidatie.

4.6. Er dient speciale aandacht te worden besteed aan de herintreding van werklozen met de zwakste positie. Dit vereist specifieke maatregelen om hun vaardigheden te verhogen, alsook een studie naar de ontmoedigingseffecten van de belasting- en socialezekerheidsstelsels op met name de laagstbetaalden. Gekeken dient te worden naar voorbeelden van lidstaten die op dit gebied enig succes hebben geboekt ten einde te bezien of hun beleid in andere lidstaten met succes kan worden nagevolgd.

Brussel, 30 maart 2000.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

B. Rangoni Machiavelli

(1) Bedoeld worden loonbelasting en sociale premies.

(2) zie ook het ESC-advies over de "Mededeling van de Commissie - Naar een interne markt voor aanvullende pensioenen". Resultaten van de raadpleging over het Groenboek "Aanvullende pensioenen in de interne markt", PB C 368 van 20.12.1999, blz. 57.

BIJLAGE

bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité

Ierland: een voorbeeld van succesvol economisch beleid

1. De Commissie gaat er in haar prognoses van het najaar 1999(1) van uit dat de zeer gunstige groei- en werkgelegenheidstrend in Ierland zal aanhouden:

Tabel 1

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Recentere informatie lijkt de conclusie te wettigen dat de resultaten zelfs nog beter zouden kunnen uitvallen.

2. Dank zij deze ontwikkeling kon Ierland veel achterstand in termen van BBP per capita (in koopkrachtpariteit EUR15= 100), alsook op werkgelegenheidsgebied goedmaken.

Tabel 2

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Dus, gemeten naar het BBP/per capita, lag Ierland boven het EG-gemiddelde en deed het land het in 1997 beter dan het VK en in 1999 beter dan Duitsland.

Opgemerkt zij dat het Ierse "werkgelegenheidswonder" is gebaseerd op het feit dat de reeds lang sterk stijgende arbeidsproductiviteit bleef toenemen. De gestegen werkgelegenheid is daarom het resultaat van het feit dat het BBP sneller groeide dan de productiviteit.

Tabel 3

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Dit onderscheidt het land van sommige andere lidstaten als met name Spanje en Nederland, die ook goed op werkgelegenheidsgebied presteerden, maar waar de resultaten doorgaans op een langzamere groei van de daar gemeten arbeidsproductiviteit berusten.

3. De basis van het Ierse succes werd midden jaren '80 gelegd.

3.1. De angst voor een ondraaglijke groei van overheidsschuld en rentelast leidde tot een denkomslag en een beleid waarin begrotingsconsolidatie op de eerste plaats kwam.

Dit was des te noodzakelijker omdat een groot gedeelte van de overheidsschuld in het buitenland uitstond (1987: meer dan 40 %).

Tabel 4

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

De consolidatie werd voornamelijk gerealiseerd door op uitgavengebied de teugels aan te trekken: deze werden van meer dan 50 % tot ongeveer 30 % van BBP gereduceerd. Dit werd vergemakkelijkt door de lagere rentelast als gevolg van dalende tarieven (het EMU-effect) en de afnemende staatsschuld. Deze laatste werd gereduceerd van meer dan 110 % van BBP in 1997 tot een verwacht niveau van minder dan 40 %! Voorts slaagde men erin om het overheidstekort (10,7 % van BBP in 1985!) in een overschot om te buigen. Daarnaast werd de belasting- en premiedruk in de jaren '90 aanzienlijk teruggebracht.

3.2. De verlaging van de belastingdruk en de fiscale hervormingen vormden een belangrijk onderdeel van de tripartiete overeenkomsten tussen overheid, vakverenigingen en werkgeversorganisaties. Sinds 1988 zijn vier overeenkomsten, ieder met een looptijd van drie jaar, gesloten; de onderhandelingen over de vijfde overeenkomst zijn inmiddels afgerond en deze verkeert nu in de goedkeuringsfase. Wat de loonontwikkeling betreft, correspondeerde de groei van de loonkosten per eenheid product dank zij deze overeenkomsten met een laag inflatiepercentage en ook kon de concurrentiepositie op externe-kostengebied substantieel worden verbeterd. Voorts bleef de reële loongroei achter bij de productiviteitsstijging. Anders gezegd, de reële loonkosten per eenheid product daalden significant en daardoor nam de rendabiliteit van investeringen per saldo zeer sterk toe. Ondanks deze gematigde loonontwikkeling was er in reële termen sprake van een forse loonstijging. In combinatie met de toename van de werkgelegenheid, met name gedurende de tweede helft van de jaren '90, werd hierdoor de basis gelegd voor een sterke groei van de particuliere consumptie en de binnenlandse vraag.

Tabel 5

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

3.3. Dank zij de begrotingsconsolidatie en de gematigde loonstijging kon aan de criteria van het Verdrag van Maastricht worden voldaan en kon het monetair beleid worden versoepeld. De daling van de rente in de richting van het EMU-niveau was uiterst gunstig voor groei en werkgelegenheid in de tweede helft van de jaren '90.

Tabel 6

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

In het verlengde van de succesvolle begrotingsconsolidatie en het herstel van concurrentievermogen en winstgevendheid, waartoe de loonontwikkeling in hoge mate bijdroeg, maakte het versoepelde monetaire beleid forse groei mogelijk zonder dat de prijsstabiliteit in het gedrang kwam.

3.4. Door de steeds gunstiger wordende concurrentiepositie werd de groei van meet af aan door de uitvoer aangewakkerd. Voorts werd gedurende de tweede helft van de jaren '90 de onbenutte capaciteit wél gebruikt en waren de monetaire randvoorwaarden uiterst gunstig. Dit kwam de rendabiliteit van investeringen in hoge mate ten goede en vooral daardoor nam de groei fors toe (meer dan 13 % per jaar gedurende de periode 1996-2001).

Tabel 7

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

De bruto-vorming van kapitaal steeg sterk, van ongeveer 16 % van het BBP in 1992/1993 tot ongeveer 26 % heden. Als gevolg van de begrotingsconsolidatie kon op die manier een spectaculaire toename van de investeringen worden gefinancierd zonder dat de lopende rekening of de lange-termijnrente onder druk kwamen te staan: de particuliere besparingen stegen van minder dan - 5 % van het BBP in de periode 1974-1985 tot meer dan + 5 % van het BBP heden.

Met een dergelijke hoge investeringsquote kon de productiecapaciteit substantieel worden uitgebreid, zodat het BBP zeer sterk kon groeien zonder dat, tenminste tot op heden, van een significant capaciteitstekort sprake was.

Tabel 8

Besparingen en investeringen in % van het BBP

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

3.5. Deze macro-economische componenten van het "Ierse wonder" werden geschraagd door een actief structuurbeleid. Met name dienen hier de maatregelen voor opleiding van de arbeidskrachten te worden genoemd. Daarmee kon worden voorkomen dat de sterke groei werd afgeremd door "bottlenecks" op de arbeidsmarkt. Dit beleid bleek uitermate succesvol: er werd op grote schaal banen gecreëerd. Ook steeg het arbeidsaanbod significant door hervormingen van het belasting- en het sociale-zekerheidsstelsel en de aanzienlijke (re)immigratie. Het werkgelegenheidspercentage (% van de beroepsbevolking) steeg van ongeveer 52 % in de periode 1986-1990 tot 61 % nu. Waarschijnlijk bestaat er echter nog steeds een grote arbeidsreserve (het werkgelegenheidspercentage in de Verenigde Staten ligt rond 75 %).

Verder verdient nog een ander element van het structuurbeleid aandacht: de EG-structuurfondsen. Uit de fondsen vloeiden geen netto-kapitaalbijdragen naar de Ierse economie (de lopende rekening toonde over het algemeen een overschot), maar de EG-structuurmaatregelen waren gericht op medefinanciering van structuurbeleid op het gebied van regionale ontwikkeling, infrastructuur en arbeidsmarkt. Ierland vormt op die manier een schoolvoorbeeld van een land waar de structuurfondsen een maximale impact hebben gehad, met name omdat de desbetreffende maatregelen onderdeel vormden van een, met name op macro-economisch gebied, degelijk en samenhangend beleid.

Ten slotte genereerde de groei van het BBP en de werkgelegenheid hoge (para)fiscale inkomsten waarmee structurele (para)fiscale hervormingen konden worden vergemakkelijkt.

4. Het Ierse economische beleid heeft dus veel succes gehad. Dit beleid weerspiegelde de aanbevelingen van de EG volledig en anticipeerde daar zelfs op. Voorts werd het ten uitvoer gelegd in een sfeer van sociale consensus, hetgeen des te opmerkelijker was omdat de gedurende de tweede helft van de jaren '80 ingeslagen weg pas tijdens de jaren '90 tot resultaten voerde. Omvang en continuïteit van het beleid vormen een voorbeeld van goede praktijken in de Gemeenschap.

Uiteraard is het nu de vraag in hoeverre deze positieve lijn kan worden doorgetrokken.

De volgende opmerkingen lijken in dit verband van belang.

Ierland heeft zijn achterstand spectaculair ingehaald, maar er blijft aanzienlijke ruimte voor groei, zowel in termen van arbeidsaanbod, arbeidsgenererende investeringen (breedte-investeringen) en productiviteit.

(i) Het land beschikt nog altijd over een flinke arbeidsreserve die niet alleen aan de toename van de qua leeftijd inzetbare bevolking is te danken. Deze reserve, en ook de werkgelegenheid, zouden namelijk nog kunnen groeien door terugkerende emigranten, met name vanuit het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten.

(ii) Investeringen zijn uiterst rendabel gebleken (meer dan 70 % boven het Gemeenschapsgemiddelde) en de opbrengsten kunnen op grond van de nieuwe tripartiete overeenkomst nog stijgen. Tevens zijn de vooruitzichten van de vraag, die van endogene factoren afhangen, gunstig. Daarom kunnen investeringen voor de productiecapaciteit en banen zorgen die nodig zijn om de groei te doen voortduren.

(iii) De huidige investeringsquote (ongeveer 26 % van het BBP) en de aanhoudend gunstige investeringsactiviteit vormen de basis voor grootschalige invoering van nieuwe technologie in het productieproces. Daarom lijkt te mogen worden aangenomen dat de reeds sinds lang stijgende productiviteitsgroei zal aanhouden.

Voortzetting van dit groeiproces kent ook risico's: eventuele spanningen op de arbeidsmarkt, ontoereikende infrastructuur, opflakkerende inflatie en oververhitting. Daarom dient het structuurbeleid te worden geïntensiveerd, met name ten aanzien van de arbeidsmarkt, ontwikkeling van infrastructuur, milieubescherming en begrotingsconsolidatie.

De vraag of de recente lichte opflakkering van de inflatie de voorbode is van een substantiële toename op termijn, verdient aandacht en moet op basis van een gedetailleerde analyse worden beantwoord.

Twee factoren lijken in dit verband van belang:

(i) Doorgaans kent een land dat zijn achterstand inhaalt een hoger inflatiepercentage dan zijn partners. Dit is te wijten aan het feit dat sectoren hun prijzen onderling aanpassen en met name aan de groei van de dienstensector. Dit is een marktverschijnsel dat geen schade oplevert zolang het concurrentievermogen van het land niet wordt aangetast.

(ii) Binnen de EMU kan een relatief klein land met een open economie autonoom geen ongelimiteerde inflatie ontwikkelen. Kostenverhogingen hebben minder impact op prijzen in het algemeen dan op binnenlandse rendabiliteit, betalingsbalans en werkgelegenheid.

Tabel 9

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Uit tabel 9 blijkt dat de winsten niet in het gedrang komen en dat de concurrentiepositie en de rendabiliteit van de economie uitstekend blijven. Vanwege de verminderde output gap en het overschot op de betalingsbalans kunnen capaciteitsproblemen de kop opsteken. In de huidige situatie lijkt het daarom de juiste weg om, zoals door de Gemeenschap aanbevolen, door te gaan met begrotingsconsolidatie.

(1) De cijfers in deze bijlage hebben betrekking op de jaren 1999, 2000 en 2001 en komen overeen met de prognoses die de Commissie in het najaar van 1999 publiceerde.