Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over gezondheidswerkers en zorgstrategie voor de toekomst van Europa

(initiatiefadvies)

(2022/C 486/06)

Rapporteur: Danko RELIĆ Rapporteur: Zoe TZOTZE-LANARA

Besluit van de voltallige vergadering 20.1.2022 Rechtsgrond Artikel 52, lid 2, van het reglement van orde Initiatiefadvies Bevoegde afdeling Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Burgerschap Goedkeuring door de afdeling 6.9.2022 Goedkeuring door de voltallige vergadering 21.9.2022 Zitting nr. 572 Stemuitslag (voor/tegen/onthoudingen) 194/4/3

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1. Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) houdt vast aan het beginsel dat sterke en veerkrachtige gezondheidsstelsels alleen kunnen worden gebaseerd op en ontwikkeld door goed opgeleide, bekwame en gemotiveerde gezondheidswerkers, hetgeen van fundamenteel belang is voor een succesvol gezondheidsbeleid en bijgevolg ook voor de verwezenlijking van een op de mens gerichte gezondheidszorg voor iedereen en het “recht op gezondheid” zoals is aanbevolen door de Conferentie over de toekomst van Europa, waarbij alle Europeanen gelijke en houdbare toegang tot betaalbare, preventieve, curatieve en hoogwaardige gezondheidszorg wordt gewaarborgd.

1.2. Het EESC is ingenomen met het initiatief om op EU-niveau maatregelen te nemen ter versterking van de langdurige zorg en de voor- en vroegschoolse educatie en opvang in het kader van de Europese pijler van sociale rechten, hetgeen zal bijdragen tot hoogwaardige, toegankelijke, billijke en betaalbare zorgdiensten en zal helpen de gendergelijkheid en sociale rechtvaardigheid te versterken.

1.3. Het EESC dringt aan op een transformatieve benadering van de zorg, waarbij de mens, zijn rechten en zijn behoeften centraal staan en mensen ook betrokken worden bij discussies, raadplegingen en besluiten ter zake. Het verzoekt de Commissie met klem een ambitieuze zorgstrategie uit te werken die kan bijdragen tot cohesie en opwaartse convergentie op het vlak van gezondheidszorg en langdurige zorg tussen en binnen de lidstaten.

1.4. Een Europese zorggarantie kan ervoor zorgen dat iedereen die in de EU woont een leven lang toegang heeft tot betaalbare en hoogwaardige gezondheidszorg en zorgdiensten, dat tekorten in de zorg worden aangepakt en dat fatsoenlijke arbeidsomstandigheden worden bevorderd door opleidingsmogelijkheden te bieden. Ondersteuning en betere erkenning van mantelzorgers en beleid dat erop gericht is problemen in verband met betaalde en onbetaalde mantelzorg aan te pakken, zijn essentieel voor een efficiënt gebruik van de middelen.

1.5. Efficiënte, verantwoordingsplichtige en goed gefinancierde openbare diensten blijven cruciaal om gelijke toegang tot kwaliteitszorg te garanderen. Het EESC verzoekt de Europese Unie daarom complementariteit tussen alle aanbieders van zorgdiensten op basis van solidariteit te waarborgen, investeringen in de sociale economie aan te moedigen en actoren van de sociale economie in de zorgsector te ondersteunen.

1.6. Bij de personeelsplanning moet rekening worden gehouden met de ontwikkeling van digitale technologieën, aangezien innovaties op deze gebieden mogelijkheden bieden voor het creëren van nieuwe werkomgevingen en omstandigheden waarin zorg wordt verleend, en nieuwe vaardigheden vereisen. Ondersteuning van de digitalisering van diensten voor langdurige zorg is essentieel om de digitale kloof en de digitale armoede aan te pakken.

1.7. Het EESC stelt voor om het actieplan voor gezondheidswerkers en zorgpersoneel in de Europese Unie te actualiseren ( 1 ) . Het ontwikkelen van geïntegreerde planning en prognosemodellen betreffende het gezondheidspersoneel en het aanpassen van de vaardigheden van gezondheidswerkers en werknemers in de langdurige zorg zijn van essentieel belang om de voorzieningen in kwestie toegankelijker te maken en kwalitatief te verbeteren. Een geactualiseerd plan zou kunnen zorgen voor betere gegevensverzameling waarbij het potentieel van digitalisering in de hele EU wordt benut, en voor het ontwikkelen van methoden om de behoeften aan arbeidskrachten en vaardigheden beter te voorspellen.

1.8. Het EESC benadrukt dat het recht op mobiliteit binnen de EU moet worden geëerbiedigd. Grensoverschrijdende mobiliteit voegt een extra dimensie toe aan de personeelsplanning in de gezondheidszorg. De oprichting van een Europese dienst voor monitoring van het zorgpersoneel om de lidstaten te helpen bij het opzetten en onderhouden van planningsstructuren en het coördineren van grensoverschrijdende aspecten van de planning zou voor de langere termijn een nuttig element op infrastructuurgebied kunnen zijn.

1.9. De sociale dialoog tussen regeringen, werkgevers en werknemers en hun vertegenwoordigende organisaties is van cruciaal belang voor een transformatieve zorgstrategie en veerkrachtige gezondheids- en zorgstelsels in de EU; zorgverleners en zorgontvangers moeten worden betrokken bij het in kaart brengen van een inclusief, veerkrachtig en gendergelijk zorg- en gezondheidsecosysteem.

2. Algemene opmerkingen over zorg

2.1. Langdurige zorg, die van vitaal belang is voor de sociale bescherming en het welzijn van de EU-burgers, omvat een reeks diensten en bijstand voor mensen die gedurende langere perioden geestelijk en/of lichamelijk kwetsbaar en/of gehandicapt zijn, afhankelijk zijn van hulp in hun dagelijks leven en/of permanente verpleging nodig hebben door professionele of niet-professionele betaalde/onbetaalde zorgverleners thuis of in verpleeg- en verzorgingsinstellingen ( 2 )

2.2. De COVID-19-pandemie heeft de veerkracht en de toereikendheid van de zorgstelsels in de hele EU zwaar op de proef gesteld, hetgeen wijst op structurele problemen, zoals onderfinanciering en personeelstekort in veel landen, die nog kunnen verergeren als gevolg van de aanhoudende economische/politieke uitdagingen, de inflatie, de onzekerheid en de energiecrisis.

2.3. In de Europese pijler van sociale rechten is het recht op zorg en het recht voor iedereen op toegang tot kwaliteitsvolle formele zorgdiensten op basis van behoefte verankerd. De nieuwe Europese zorgstrategie, die door de voorzitter van de Europese Commissie Von der Leyen in haar toespraak over de staat van de Unie in 2021 werd aangekondigd, omvat twee aanbevelingen van de Raad, over kinderopvang (herziening van de Barcelona-doelstellingen) en over langdurige zorg. Het Europees Parlement heeft aanbevolen de verlening van levenslange zorg te verbeteren op basis van de behoeften van zorgontvangers en zorgverleners, en heeft er bij de Commissie op aangedrongen de lidstaten te ondersteunen bij de ontwikkeling van hoogwaardige zorgdiensten ( 3 )

2.4. Het EESC heeft verschillende adviezen uitgebracht over zorgverlening in de EU ( 4 ) , waarin het erop wijst dat er moet worden geïnvesteerd in hoogwaardige, duurzame en toegankelijke zorg voor iedereen, en dat tekorten in de kinderopvang en langdurige zorg moeten worden aangepakt. De door het EESC vastgestelde tekortkomingen betreffen “de algemene toegankelijkheid van de zorgverlening, de diversificatie en versnippering van het dienstenaanbod, de gebrekkige regulering van deze diensten, problemen met de coördinatie tussen beheersniveaus, problemen met het koppelen van gezondheidsdiensten en sociale diensten, de toenemende commercialisering van diensten en de behoefte aan preventiebeleid en -maatregelen”. Het EESC verzet zich tegen stereotypering en andere vormen van discriminatie jegens ouderen en pleit voor door digitalisering ondersteunde zorg waarbij de mens centraal staat. In dit verband beveelt het EESC aan optimaal gebruik te maken van digitalisering om onnodig papierwerk voor gezondheidswerkers te verminderen en de meest geslaagde elementen van slimme regelgeving toe te passen.

3. Een transformatieve benadering van de zorg

3.1. Om tot een doeltreffende Europese zorgstrategie te komen moet er worden geijverd voor een transformatieve en ambitieuze aanpak waarin mensen en hun grondrechten en behoeften centraal staan en die ervoor zorgt dat zij kunnen deelnemen aan raadplegingen en besluiten. Deze aanpak moet een bijdrage kunnen leveren aan cohesie en opwaartse convergentie tussen en binnen de lidstaten.

3.2. Een Europese zorggarantie die deze transformatie belichaamt, zou waarborgen dat iedereen die in de EU woont een leven lang toegang heeft tot betaalbare en hoogwaardige zorg, zou een samenhangend kader bieden voor de lidstaten om diensten van hoge kwaliteit en strategieën voor levenslange zorg te leveren, en zou de arbeidsomstandigheden en opleiding voor zorgverleners verbeteren en mantelzorgers ondersteunen.

3.3. Grootschalige investeringen in de zorgeconomie en -infrastructuur zijn nodig voor een transformatieve benadering waarmee hardnekkige tekorten in de zorg kunnen worden aangepakt, waardoor tegen 2035 mogelijk ongeveer 300 miljoen banen kunnen worden gecreëerd, hetgeen ook de gendergelijkheid en de toegang van vrouwen tot de arbeidsmarkt zou verbeteren ( 5 )

3.4. Hoewel er in de lidstaten verschillende modellen bestaan, blijven efficiënte, verantwoordingsplichtige en goed gefinancierde overheidsdiensten van cruciaal belang om gelijke toegang tot hoogwaardige zorg te waarborgen en onbetaalde zorgverleners, met name vrouwen, te ondersteunen. Het EESC wijst erop dat er werk moet worden gemaakt van zoveel mogelijk complementariteit en synergie tussen alle verstrekkers van zorg en gezondheidsdiensten in de publieke en de particuliere sector (profit en non-profit) teneinde dekking voor iedereen tot stand te brengen ( 6 ) , waarbij met beste praktijken en positieve voorbeelden in de lidstaten rekening wordt gehouden en nationale specifieke kenmerken en verschillen in acht worden genomen.

3.5. Privatiseringstendensen en de toepassing van marktgestuurde praktijken zoals risicoselectie en maximalisering van winst op zorg en gezondheid kunnen de ongelijkheden vergroten en de meest kwetsbaren met onvervulde zorgbehoeften treffen. Uitgaande van solidariteit, eerbiediging van de nationale bevoegdheden en subsidiariteit heeft de langdurige zorg en de kinderverzorging op EU- en lidstaatniveau behoefte aan sterke socialebeschermingsstelsels en openbare voorzieningen, sociale investeringen en actoren uit de sociale economie — bijvoorbeeld onderlinge maatschappijen — om optimale gemeenschaps- en thuiszorg te kunnen bieden door adequaat opgeleide verzorgers ( 7 )

3.6. De structuur- en investeringsfondsen van de EU kunnen worden gebruikt om investeringen in de zorg te ondersteunen. Wat gezondheidszorg en langdurige zorg betreft, moet de Commissie haar landspecifieke aanbevelingen beter afstemmen op het Europees Semester en de lidstaten waar nodig helpen om prioritair in te zetten op toereikende financiering als productieve investering in plaats van als economische last.

4. Arbeidsomstandigheden, uitdagingen en werkgelegenheidspotentieel

4.1. Ongeveer 6,3 miljoen mensen werken in de sector langdurige zorg in de EU, terwijl 44 miljoen mensen frequent langdurige mantelzorg verlenen aan familieleden of vrienden, in een van de wereldwijd snelst groeiende sectoren ( 8 ) . Naar verwachting zullen er tussen nu en 2030 zo’n 7 miljoen banen in de medische en zorgsector bijkomen ( 9 )

4.2. Belangrijke uitdagingen waar de zorgsector in alle lidstaten in verschillende mate mee geconfronteerd wordt, zijn onder meer personeelstekorten, onaantrekkelijke en veeleisende arbeidsomstandigheden, vergrijzing van het personeel en onderfinanciering als gevolg van bezuinigingen op de sociale en de gezondheidsbegroting tijdens de economische crisis van 2008 ( 10 ) . In bijna alle EU-landen blijft de banengroei achter bij de stijgende vraag, als gevolg van de mentaal en fysiek zware omstandigheden die ervoor zorgen dat zorgwerkers de sector verlaten — een trend die nog is verergerd door de pandemie, met negatieve gevolgen voor de gezondheid en veiligheid van zowel zorgontvangers als zorgwerkers.

4.3. Een transformatieve aanpak moet gendergelijkheid bevorderen, aangezien meer dan 80 % van de arbeidskrachten in de zorgsector vrouw is, vrouwen de belangrijkste zorgverleners en zorgontvangers zijn in formele en informele omgevingen ( 11 ) en gemiddeld ouder zijn dan de algemene beroepsbevolking in de EU. Aangezien vrouwen de overgrote meerderheid van de zorgtaken in het gezin op zich nemen, zouden toegankelijke en betaalbare voor- en vroegschoolse educatie en opvang (ECEC) en diensten voor langdurige zorg meer vrouwen in staat stellen de arbeidsmarkt te betreden. Het recht op minstens vijf werkdagen zorgverlof per jaar, dat met de richtlijn betreffende het evenwicht tussen werk en privéleven is ingevoerd, zal mantelzorgers die werk en zorgtaken proberen te combineren, enige steun bieden. Door een gebrek aan voldoende betaald verlof echter is het niet mogelijk om volledig gebruik te maken van dit met de richtlijn verleende recht, en kunnen genderongelijkheden nog groter worden.

4.4. Ondanks de zware arbeidsomstandigheden, de specifieke eisen inzake vaardigheden/bekwaamheden en kwalificaties, en de hoge gezondheids- en veiligheidsrisico’s op het werk, liggen de lonen in de sector in veel EU-landen onder het gemiddelde ( 12 ) . In verscheidene lidstaten staan de vakbondsvorming, het bereik van de collectieve onderhandelingen, de tevredenheid met het werk en de verhouding personeel-gebruiker op een laag niveau; de pandemie heeft onder meer een gebrekkige voorziening van persoonlijke beschermingsmiddelen aan het licht gebracht.

4.5. Onbetaalde mantelzorg, of familiezorg, is een hoeksteen van de langdurige zorg in Europa, maar thuiszorg en gemeenschapsgebaseerde zorg blijven in veel landen onderontwikkeld en moeilijk toegankelijk ( 13 ) . Gezien het effect van mantelzorgverlening op de levenskwaliteit beveelt het EESC met klem beleid aan waarmee de “formalisering” van mantelzorg wordt bevorderd en mantelzorgers worden ondersteund, en dat bijdraagt tot een efficiënt gebruik van middelen.

4.6. Het EESC spreekt zijn bezorgdheid uit over de wijdverbreide onzekere zorgarbeid door zwartwerkers, meestal vrouwen, die als inwonenden zorg verlenen en meestal afkomstig zijn uit migrantengroepen of categorieën mobiele burgers. Deze grijze zone, die nog wordt verergerd door het gebrek aan toegang tot formele zorg en de economische noodzaak, vraagt om een samenhangende beleidsaanpak, met de benodigde aandacht voor de procedures voor certificering van vaardigheden, regulering en/of verblijfsvergunningen.

4.7. Naarmate de vraag naar langdurige zorg toeneemt, zal de sector profiteren van hogere en meer stimulerende lonen, effectieve collectieve vertegenwoordiging en collectieve onderhandelingen, en meer opleiding. Overheidsfinanciering ter verbetering van de arbeidsomstandigheden (bijvoorbeeld via eisen bij overheidsopdrachten) kan helpen het personeelstekort op te vangen en langdurige zorg van hoge kwaliteit te waarborgen. Professionalisering, het definiëren van kwaliteit en het opstellen van normen om de kwaliteit te beoordelen en te meten, alsmede harmonisatie van normen tussen de lidstaten zijn van essentieel belang voor de vernieuwing van de sector ( 14 )

5. Overige opmerkingen

5.1. Met de pandemie is duidelijk geworden dat er sprake is van fragmentatie en versnippering, met name wat betreft bevoegdheden op het vlak van voorzieningen en financiering in vele lidstaten. Dit toont aan dat er behoefte is aan betere integratie van volksgezondheid en nationale zorgstelsels ( 15 ) , die het best in staat zijn om te zorgen voor toegankelijkheid voor iedereen en voor efficiëntie.

5.2. Een opkomende grote uitdaging die gecoördineerde maatregelen in de nieuwe zorgstrategie vereist, betreft de preventie en aanpak van geestelijke gezondheidsproblemen die het gecombineerde gevolg zijn van de pandemie en de toenemende incidentie van mentale aandoeningen (bijv. dementie), mede als gevolg van de vergrijzing.

5.3. Zoals blijkt uit recente ervaringen met de preventie en beheersing van COVID-19 in instellingen voor langdurige zorg ( 16 ) , zijn doeltreffende beoordeling, efficiënt en gestroomlijnd extern toezicht en inspectie in zowel openbare als particuliere zorginstellingen van cruciaal belang om misbruik te voorkomen en veiligheid en kwaliteit te waarborgen, met name voor kwetsbare bevolkingsgroepen, ouderen en kinderen, waarbij bestaande goede praktijken in de lidstaten moeten worden benut.

5.4. De ontwikkeling van gestandaardiseerde gegevensverzameling en indicatoren voor langdurige zorg in de hele EU is van vitaal belang voor een succesvolle zorgstrategie op het niveau van de lidstaten, met inbegrip van rapportageverplichtingen en regelmatige evaluaties, uit te voeren aan de hand van efficiënte, gestroomlijnde procedures. Met name voor een toereikend aanbod aan kinderverzorging zijn kwantitatieve en kwalitatieve doelstellingen nodig om de vooruitgang te meten en de Barcelona-doelstellingen te halen en te overtreffen.

5.5. Steun voor de digitalisering van diensten voor langdurige zorg is essentieel om de digitale kloof te dichten. Er moet bijzondere aandacht worden besteed aan toegankelijkheid, ondersteunende systemen, verbetering van de digitale geletterdheid en aan digitalisering ten behoeve van de kwaliteit van het werk, bij- en nascholing en nieuwe diagnose-, monitoring- en behandelingsmethoden.

5.6. Het EESC veroordeelt de oorlogsmisdaden van de Russische Federatie in Oekraïne tegen zorg- en gezondheidswerkers, patiënten, kinderen, ziekenhuizen en andere faciliteiten. Naast de doden en gewonden heeft deze agressie ernstige gevolgen voor het volksgezondheids- en zorgstelsel in Oekraïne. Een en ander noopt tot gerichte hulp- en steunmaatregelen, ook al omdat de crisis in Oekraïne overal gevolgen heeft en tal van aspecten van het sociale en economische leven beïnvloedt.

5.7. De sociale dialoog tussen regeringen, werkgevers en werknemers en hun vertegenwoordigende organisaties is essentieel voor een transformatieve zorgstrategie en veerkrachtige gezondheidsstelsels in de EU; belangrijk is dat degenen die zorg ontvangen en verlenen, worden betrokken bij het in kaart brengen van een inclusiever, veerkrachtig en gendergelijk zorg- en gezondheidsecosysteem, in samenwerking met het maatschappelijk middenveld en andere belanghebbenden, bijv. de kerk en filantropische instellingen.

6. Algemene opmerkingen over gezondheidswerkers

6.1. Een goede gezondheidszorg is een pijler van een stabiele, veilige en welvarende samenleving, en de organisatie ervan is een verantwoordelijkheid van de overheid. In veel landen is het de gangbare praktijk om goedkoop en snel gezondheidswerkers uit andere Europese landen aan te werven. Dit wordt gezien als de normaalste zaak van de wereld, waaraan ontstellend weinig wordt gedaan.

6.2. Het EESC houdt vast aan het beginsel dat sterke en veerkrachtige gezondheidsstelsels alleen kunnen worden gebaseerd op en ontwikkeld door goed opgeleide, bekwame en gemotiveerde gezondheidswerkers, hetgeen van fundamenteel belang is voor een succesvol gezondheidsbeleid en bijgevolg voor de verwezenlijking van gezondheidszorg voor iedereen en van het recht op gezondheid. De aanbevelingen van de Conferentie over de toekomst van Europa hebben tot doel een “recht op gezondheid” tot stand te brengen, dat alle Europeanen gelijke toegang voor iedereen garandeert tot betaalbare, preventieve, curatieve en hoogwaardige gezondheidszorg.

6.3. De Europese gezondheidsunie zou op EU-niveau de bescherming tegen, preventie van, paraatheid voor en respons op gevaren voor de menselijke gezondheid moeten verbeteren. In dat verband is het welslagen van alle belangrijke initiatieven binnen de Europese gezondheidsunie sterk afhankelijk van hoogwaardige gezondheidswerkers.

6.4. In een aantal adviezen ( 17 ) heeft het EESC het vraagstuk van de gezondheidswerkers in diverse andere contexten en activiteiten aan de orde gesteld. Vooral tijdens de pandemie staan de gezondheidswerkers in de frontlinie en geven zij in de moeilijkste tijden blijk van een buitengewone mate van solidariteit.

6.5. Het EESC steunt de maatregelen die moeten worden genomen om banen in de gezondheidszorgsector aantrekkelijker te maken voor jongeren. Dit is een van de belangrijkste voorwaarden voor het creëren van voldoende personele capaciteit in de gezondheidszorgstelsels om te voorzien in de behoeften aan gezondheidszorg, gezondheidsbevordering en ziektepreventie.

6.6. Gegevens over aantallen, migratie, vaardigheden en andere bijzonderheden in verband met de gezondheidswerkers moeten worden gestandaardiseerd en voortdurend tussen de lidstaten worden uitgewisseld. Talrijke gebeurtenissen (de COVID-19-pandemie, aardbevingen, overstromingen, de Russische invasie in Oekraïne enz.) tonen aan hoe belangrijk een snelle reactie is, vooral in crisissituaties.

6.7. De werkgelegenheid in de gezondheidsdiensten en sociale dienstverlening is in de OESO-landen tussen 2000 en 2017 met 48 % gestegen ( 18 ) . Naarmate de bevolking vergrijst en verandert, zal ook de vraag naar gezondheidszorg toenemen en veranderen: naar schatting zal de wereldwijde vraag naar gezondheidswerkers in 2030 bijna verdubbeld zijn ( 19 )

6.8. Zelfs vóór de COVID-19-pandemie was de capaciteit om basisgezondheidsdiensten te verlenen in veel landen beperkt als gevolg van aanhoudende tekorten aan arbeidskrachten in de gezondheidszorg; voor 2030 wordt een wereldwijd tekort van 18 miljoen zorgprofessionals voorspeld ( 20 )

6.9. Het is van belang de beginselen van de mogelijke overdracht of combinatie van vaardigheden en taken (taakverschuiving/vaardigheidsmix) duidelijk te omschrijven. Tussen instellingen voor de opleiding van gezondheidswerkers moet coördinatie plaatsvinden, zodat zij adequaat kunnen inspelen op de behoeften van het nationale gezondheidszorgstelsel door tijdig het aantal inschrijvingen en de curricula aan te passen.

6.10. Bij de ontwikkeling van de personele middelen in de gezondheidszorg en de sociale zorg moet worden uitgegaan van het beginsel van coördinatie, intersectorale samenwerking en integratie van de zorg, met als gemeenschappelijk doel de continuïteit van de zorg voor de burgers volgens het 24/7/365-model te bewerkstelligen.

6.11. Bijzondere aandacht moet worden besteed aan de beschikbaarheid van behandeling in lokale gemeenschappen, met name in dunbevolkte gebieden, afgelegen of geïsoleerde plattelandsgebieden en op eilanden, waar actiever gebruik moet worden gemaakt van moderne oplossingen voor vervoer en telegeneeskunde.

7. Personeelsplanning in de gezondheidszorg

7.1. Het EESC is van mening dat de personeelsplanning in de gezondheidszorg gericht moet zijn op het scheppen van de voorwaarden voor een beroepsuitoefening die de kwaliteit van de zorg en de veiligheid van de patiënten ten goede komt. Tegelijkertijd moet de capaciteit voor hoogwaardige opleiding op alle niveaus worden gewaarborgd.

7.2. Personeelsmanagement in de gezondheidszorg moet binnen het gehele overheidsbestuur gezien worden als een strategisch belangrijke activiteit gezien de essentiële rol die de overheden van de lidstaten vervullen, en moet multisectoraal geïmplementeerd worden, rekening houdend met verschillende perspectieven en prioriteiten.

7.3. Personeelsmanagement in de gezondheidszorg moet alle fasen van de “levenscyclus van beroepsbeoefenaars” bestrijken, van de aanwerving van toekomstige studenten tot de inzet van gepensioneerden. Waar het gaat om opleiding, indienstneming en bevordering moet de procedure voor de selectie van kandidaten transparant en eerlijk zijn, zonder enige vorm van discriminatie.

7.4. Bij personeelsplanning in de gezondheidszorg is het van belang dat de behoeften van burgers en zorgwerkers in aanmerking worden genomen en duidelijk worden weergegeven. In plannings- en managementprocedures moeten de methoden worden vastgesteld waarmee alle behoeften van professionals in kaart kunnen worden gebracht, van arbeidsvoorwaarden, materiële rechten, promotiekansen, voldoende tijd en middelen voor leren en onderzoek tot de totstandbrenging van een duurzaam evenwicht tussen privé- en beroepsleven.

7.5. De personeelsplanning in de gezondheidszorg moet een afspiegeling zijn van de planning van de structuur, maar ook van de maatregelen en processen om de gestelde doelen te verwezenlijken. Zo dient er te worden gedefinieerd wat er moet worden bereikt en op welke specifieke manier.

7.6. Het EESC stelt voor om het actieplan voor gezondheidswerkers en zorgpersoneel in de Europese Unie te actualiseren ( 21 ) . Het ontwikkelen van geïntegreerde planning en prognosemodellen betreffende het gezondheidspersoneel en het aanpassen van de vaardigheden van gezondheidswerkers en werknemers in de langdurige zorg zijn van essentieel belang om de voorzieningen in kwestie toegankelijker te maken en kwalitatief te verbeteren.

7.7. De sociale partners en alle belanghebbende maatschappelijke organisaties moeten een actieve rol spelen bij de personeelsplanning in de gezondheidszorg. Het is noodzakelijk de relaties vast te stellen tussen de verschillende beroepsgroepen, de specifieke behoeften van de bevolking en het systeem voor bepaalde competenties.

7.8. Het vaststellen van onaantrekkelijke geografische gebieden of werkterreinen met een tekort aan personele middelen is noodzakelijk om de rechten te waarborgen en gezondheidswerkers voldoende stimulansen te bieden. Het EESC stelt voor dat de Europese Commissie aanbeveelt hoeveel middelen er in verhouding tot de bevolkingsgrootte minimaal nodig zijn om universele basisgezondheidsdiensten te garanderen en noodsituaties het hoofd te kunnen bieden, rekening houdend met de geografische spreiding en de bevolkingspiramide ( 22 )

7.9. Als basis voor deze aanbevelingen is het van belang dat de internationale gegevensverzameling wordt verbeterd om de categorieën gegevens waar mogelijk te harmoniseren, zodat verschillen kunnen worden vastgesteld en verkeerde interpretaties van gegevens kunnen worden voorkomen. Het is belangrijk de nationale afwijkingen van de geharmoniseerde categorieën in heel Europa weer te geven om de gegevens in de juiste context te kunnen plaatsen ( 23 )

7.10. Het vraagstuk van de financiële middelen zal naargelang van de economische omstandigheden in elke lidstaat verschillend worden aangepakt. Volgens studies zouden de lidstaten bij de systeemplanning in het algemeen en de personeelsplanning in de gezondheidszorg in het bijzonder, rekening moeten houden met zowel de bredere omgeving als met de mogelijkheden van de overheid om hierop van invloed te zijn ( 24 )

7.11. Bij de personeelsplanning moet rekening worden gehouden met de ontwikkeling van digitale technologieën, aangezien innovaties op deze gebieden mogelijkheden bieden voor het creëren van nieuwe werkomgevingen en omstandigheden waarin zorg wordt verleend, en nieuwe vaardigheden vereisen.

8. Arbeidsomstandigheden

8.1. Arbeidsomstandigheden zijn een belangrijke factor in de beslissing van mensen om in de zorg te gaan of blijven werken of deze te verlaten. Het is dan ook van belang om een samenhangend beleid te voeren op gebieden als onderwijs, werkgelegenheid, gezinsleven, financiën en migratie. In veel discussies over personeelsplanning in de gezondheidszorg ligt de nadruk op beroepsmatige beloning als sleutelfactor bij het aanwerven en vasthouden van personeel. Dat neemt niet weg dat ook de toegang tot onderwijs en opleiding, met inbegrip van professionele ontwikkeling en de mogelijkheid om vaardigheden op peil te houden, praktische voorwaarden zoals beschikbaarheid van zorg, officiële werktijden, een veilige personeelsbezetting, zinvolle mogelijkheden voor beroepsontwikkeling en evenwicht tussen werk en privéleven allemaal bijdragen tot een gezonde werkomgeving die stimuleert dat mensen kiezen voor de medische sector als een aantrekkelijke en duurzame carrièremogelijkheid ( 25 )

8.2. Europese en internationale medische organisaties merken op dat artsen die in ziekenhuizen, huisartsenpraktijken en privépraktijken werken, in hun dagelijkse werkzaamheden steeds vaker worden geconfronteerd met situaties van — soms extreem — geweld, zonder dat er enige aanleiding voor is ( 26 ) . Het EESC roept de Europese Commissie en alle betrokkenen op om blijk te geven van politiek engagement en zich bewust te zijn van de dringende noodzaak om gezondheidswerkers bij de uitoefening van hun werk te beschermen.

8.3. Gezondheidswerkers lopen het risico infectieziekten op te lopen door blootstelling op het werk. De overdracht van ziekten leidt tot ziekteverzuim, morbiditeit en in sommige gevallen sterfte onder de gezondheidswerkers. Dit resulteert uiteindelijk in minder personeel en heeft daardoor gevolgen voor de kwaliteit van de patiëntenzorg en de veiligheid.

8.4. Gezondheidswerkers kunnen ook last hebben van psychologische stress en mogelijk psychische stoornissen die zowel hun werk als hun privéleven beïnvloeden. De laatste jaren is er een toename van het aantal meldingen van gezondheidswerkers die hun beroepspraktijk verminderen of vervroegd met pensioen gaan wegens burn-out, depressie of andere geestelijke gezondheidsproblemen ( 27 ) . Het EESC dringt erop aan dat er wordt geïnvesteerd in openbare geestelijke gezondheidsdiensten, zodat alle zorgwerkers volledige en vrije toegang tot deze diensten hebben.

9. Mobiliteit

9.1. Het EESC benadrukt dat het recht op mobiliteit zowel binnen als buiten de EU moet worden geëerbiedigd. Grensoverschrijdende mobiliteit moet worden vergemakkelijkt ten behoeve van de individuele werknemer en de beroepsgroep in haar geheel, aangezien zij de gelegenheid biedt tot kennisoverdracht en wederzijds leren, hetgeen de patiëntenzorg en uiteindelijk het gehele gezondheidszorgstelsel ten goede komt. Waar het gaat om migratie als gevolg van economische noodzaak of ongunstige arbeidsomstandigheden is het van cruciaal belang de onderliggende oorzaken van dit verschijnsel vast te stellen en aan te pakken en de situatie van arbeidskrachten in de zorgsector te verbeteren ( 28 )

9.2. Grensoverschrijdende mobiliteit voegt een extra dimensie toe aan de personeelsplanning. De oprichting van een Europese dienst voor monitoring van het zorgpersoneel om de lidstaten te helpen bij het opzetten en onderhouden van planningsstructuren en het coördineren van grensoverschrijdende aspecten van de planning zou voor de langere termijn een nuttig element op infrastructuurgebied kunnen zijn. Dit moet worden gekoppeld aan EU-processen, met name het Europees Semester en de pandemiegerelateerde planning die wordt overwogen in het kader van een toekomstige EU-verordening inzake ernstige grensoverschrijdende bedreigingen van de gezondheid ( 29 )

9.3. De lidstaten moeten een ethisch aanstellingsbeleid voeren in overeenstemming met de mondiale gedragscode van de WHO voor de internationale aanwerving van gezondheidspersoneel ( 30 ) . De aanwerving van zorgwerkers uit het buitenland mag niet worden beschouwd als een simpele manier om het tekort aan binnenlands gezondheidspersoneel op te vangen. Waar sprake is van asymmetrische mobiliteitsstromen, moet worden gestreefd naar het creëren van evenwichtsmechanismen die tot win-win-uitwisselingen leiden.

10. Overige opmerkingen

10.1. Efficiënt leiderschap is van cruciaal belang voor zorgpersoneelsmanagement op alle niveaus; het is een complex en zeer gewaardeerd onderdeel van gezondheidszorgonderwijs. Steeds meer wordt erkend dat het essentieel is voor het bereiken van hoge normen inzake onderwijs, onderzoek en klinische praktijk.

10.2. Bijgevolg moeten hoogwaardige en toereikende opleidingen en ontwikkeling op het gebied van leiderschap deel uitmaken van de curricula van alle beroepen in de gezondheidszorg ( 31 )

Brussel, 22 september 2022. De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Christa SCHWENG

(1) De Europese Commissie heeft in 2012 haar actieplan voor gezondheidswerkers in de EU gepubliceerd.

(2) Europese Commissie, DG Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Inclusie. (2014), “Adequate social protection for long-term care needs in an ageing society: report jointly prepared by the Social Protection Committee and the European Commission”, Bureau voor publicaties van de Europese Unie, https://data.europa.eu/doi/10.2767/32352, blz. 14.

(3) Resolutie van het Europees Parlement van 15 november 2018 over zorgdiensten in de EU ter bevordering van gendergelijkheid, https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-8-2018-0464_NL.html

(4) PB C 129 van 11.4.2018, blz. 44; PB C 487 van 28.12.2016, blz. 7; PB C 204 van 9.8.2008, blz. 103; brochure en EESC-advies over economische, technologische en sociale veranderingen in geavanceerde gezondheidsdiensten voor ouderen (PB C 240 van 16.7.2019, blz. 10; EESC-advies “Naar een nieuw zorgmodel voor ouderen: leren van COVID-19” (PB C 194 van 12.5.2022, blz. 19).

(5) Addati, L., Cattaneo, U., en E. Pozzan, “Care at work: Investing in care leave and services for a more gender equal world of work” (rapport uit 2022), IAO, Genève, https://www.ilo.org/global/topics/care-economy/WCMS_838653/lang--en/index.htm

(6) https://www.who.int/publications/i/item/WHO-HIS-SDS-2018.53

(7) Zie het advies van het EESC over de effecten van sociale investeringen op de werkgelegenheid en de overheidsbegrotingen (PB C 226 van 16.7.2014, blz. 21).

(8) Eurofound (2020), “Long-term care workforce: Employment and working conditions”, Bureau voor publicaties van de EU, Luxemburg, https://www.eurofound.europa.eu/nb/publications/customised-report/2020/long-term-care-workforce-employment-and-working-conditions

(9) Barslund, Mikkel et. al (2021), Studie “Policies for long-term carers” (2021). Brussel, Europees Parlement, https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2021/695476/IPOL_STU(2021)695476_EN.pdf

(10) https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0011/186932/12-Summary-Economic-crisis,-health-systems-and-health-in-Europe.pdf

(11) Europese Commissie, directoraat-generaal Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Inclusie, “Long-term care report: Trends, challenges and opportunities in an ageing society” (2021), volume I, hoofdstuk 3, Publicatiebureau, blz. 12 en 28, https://data.europa.eu/doi/10.2767/677726

(12) Zie voetnoot 11, blz. 68-70.

(13) Europese Commissie, DG Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Inclusie (2018); Zigante, V., “Informal care in Europe: Exploring formalisation, availability and quality”, Publicatiebureau, https://data.europa.eu/doi/10.2767/78836

Spasova, S., et al. (2018), Challenges in long-term care in Europe — A study of national policies 2018, European Social Policy Network (ESPN), Brussel: Europese Commissie, https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=738&langId=en&pubId=8128&furtherPubs=yes

(14) Zie voetnoot 11, hoofdstuk 3.

(15) Europese Commissie, DG Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Inclusie (2014), “Adequate social protection for long-term care needs in an ageing society: Report jointly prepared by the Social Protection Committee and the European Commission”, blz. 36, Publicatiebureau, https://data.europa.eu/doi/10.2767/32352 en Pan-European Commission on Health & Sustainable Development (2021), “Drawing light from the pandemic: a new strategy for health and sustainable development”, https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0015/511701/Pan-European-Commission-health-sustainable-development-eng.pdf

(16) Danis, K., Fonteneau, L., et al. (2020), High impact of COVID-19 in long-term care facilities, suggestion for monitoring in the EU/EEA, Euro Surveillance: European Communicable Disease Bulletin, 25(22), https://doi.org/10.2807/1560-7917.ES.2020.25.22.2000956

(17) PB C 286 van 16.7.2021, blz. 109; PB C 429 van 11.12.2020, blz. 251; PB C 242 van 23.7.2015, blz. 48; PB C 143 van 22.5.2012; PB C 18 van 19.1.2011, blz. 74; PB C 77 van 31.3.2009, blz. 96.

(18) https://one.oecd.org/document/ECO/WKP(2021)43/en/pdf

(19) Liu, J.X., Goryakin, Y., Maeda, A., Bruckner, T., Scheffler, R., Global Health Workforce Labour Market Projections for 2030, Human Resources for Health, 2017; 15:11 (https://human-resources-health.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12960-017-0187-2).

(20) https://www.who.int/health-topics/health-workforce#tab=tab_1

(21) In 2012 heeft de Europese Commissie haar actieplan voor gezondheidswerkers in de EU gepubliceerd.

(22) Beleid van het Permanent Comité van Europese Artsen (CPME) inzake arbeidskrachten in de gezondheidszorg (https://www.cpme.eu/policies-and-projects/professional-practice-and-patients-rights/health-systems-and-health-workforce).

(23) Zie voetnoot 2.

(24) Russo, G., Pavignani, E., Guerreiro, C.S., Neves, C., “Can we halt health workforce deterioration in failed states? Insights from Guinea Bissau on the nature, persistence and evolution of its HRH crisis”, Human Resources for Health, 2017; 15(1):12.

(25) Zie voetnoot 2.

(26) https://www.cpme.eu/api/documents/adopted/2020/3/EMOs.Joint_.Statement.on_.Violence.FINAL_.12.03.2020.pdf

(27) Dyrbye, L.N., Shanafelt, T.D., Sinsky, C.A., Cipriano, P.F., Bhatt, J., Ommaya, A., West, C.P., en Meyers, D., 2017, Burnout Among Health Care Professionals: A Call to Explore and Address This Underrecognised Threat to Safe, High-Quality Care, NAM Perspectives, Discussion Paper, National Academy of Medicine, Washington, DC.

(28) Europese Commissie, DG Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Inclusie. (2014). “Adequate social protection for long-term care needs in an ageing society: report jointly prepared by the Social Protection Committee and the European Commission”, Bureau voor publicaties van de Europese Unie, https://data.europa.eu/doi/10.2767/32352 blz. 14.

(29) Europese Commissie, DG Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Inclusie. (2014). “Adequate social protection for long-term care needs in an ageing society: report jointly prepared by the Social Protection Committee and the European Commission”, Bureau voor publicaties van de Europese Unie, https://data.europa.eu/doi/10.2767/32352 blz. 14.

(30) https://www.who.int/publications/m/item/migration-code

(31) Van Diggele, C., Burgess, A., Roberts, C., & Mellis, C. (2020), Leadership in healthcare education, BMC Medical Education, 20 (Suppl. 2), 456, https://doi.org/10.1186/s12909-020-02288-x