1.Inleiding

Al meer dan drie decennia zorgt de richtlijn inzake productaansprakelijkheid ("de richtlijn") ervoor dat producenten hun verantwoordelijkheid nemen voor producten met gebreken ten opzichte van de consumenten. Bij de goedkeuring in 1985 was de richtlijn een krachtig en modern instrument dat wezenlijke aanpassingen vereiste van de burgerlijke wetboeken van de lidstaten.

De richtlijn was een van de eerste onderdelen van de EU-wetgeving dat zich expliciet richtte op consumentenbescherming. Ze introduceerde het concept van risicoaansprakelijkheid, waarbij de producenten verantwoordelijk zijn voor producten met gebreken, ongeacht of het gebrek hun fout is. De richtlijn wil ook bijdragen tot economische groei door te zorgen voor een stabiele en wettelijke omgeving van eerlijke concurrentie die het aan de ondernemingen mogelijk maakt om innovatieve producten op de markt te brengen.

De richtlijn is een aanvulling op de EU-wetgeving inzake productveiligheid en de zogenaamde "Nieuwe aanpak" van productveiligheid. Deze gelijk met de richtlijn ingevoerde "Nieuwe aanpak" is bedoeld om ongevallen te voorkomen door het opstellen van gemeenschappelijke veiligheidsregels die zorgen voor een vlotte werking van de eengemaakte goederenmarkt en voor een vermindering van de administratieve last. Als er zich toch ongevallen voordoen, dient de richtlijn als vangnet.

2018 is niet 1985. De EU en haar regels inzake productveiligheid zijn geëvolueerd, net zoals de economie en de technologie. Veel van de vandaag beschikbare producten hebben eigenschappen die in 1980 als sciencefiction werden beschouwd. De uitdagingen waarmee we nu te maken hebben en waarmee we in de toekomst nog meer zullen worden geconfronteerd, betreffen — om er maar een paar te noemen — de digitalisering, het internet der dingen, de kunstmatige intelligentie en de cyberbeveiliging.

De exponentiële groei van de rekenkracht, de beschikbaarheid van gegevens en de verdere ontwikkeling van algoritmes maken vooral van de kunstmatige intelligentie (AI) een van de meest belangrijke technologieën van de 21ste eeuw. De Commissie keurde haar Mededeling over het "maximaliseren van de voordelen van kunstmatige intelligentie" goed om een coherent beleidsantwoord te kunnen geven dat ook de wettelijke uitdagingen aanpakt. De productveiligheid en -aansprakelijkheid –— in geval van schade –— vormen samen een wezenlijk onderdeel van de zoektocht naar een beleidsantwoord dat aan de Europese samenlevingen, bedrijven en consumenten de mogelijkheid moet bieden om te profiteren van kunstmatige intelligentie.

Gezien de richtlijn sinds haar inwerkingtreding niet werd gewijzigd en in het licht van deze recente technologische ontwikkelingen heeft de Commissie de richtlijn geëvalueerd voor beoordeling van haar resultaten. Bij de evaluatie werd rekening gehouden met recente technologische ontwikkelingen. Meer specifiek werd nagegaan of de richtlijn: i) nog steeds effectief haar doelstellingen haalt; ii) efficiënt is; iii) in overeenstemming is met de relevante EU-regels; iv) relevant blijft door recente technologische wijzigingen in zich op te nemen; en v) of de EU-wetgeving inzake productaansprakelijkheid meerwaarde blijft leveren aan de bedrijven en de benadeelde personen.

Bij de evaluatie werd ook nagegaan of de richtlijn in haar huidige vorm nog steeds beantwoordt aan haar doel. Pakt de richtlijn de kwestie van steeds autonomer wordende toestellen en cyberbeveiliging op de juiste manier aan? Hoe zit het met de duurzaamheid en het realiseren van een kringloopeconomie? Is het zo dat de richtlijn onnodig producenten weerhoudt van het lanceren van innovatieve producten op de markt? Of omgekeerd, ontmoedigt ze producenten om producten met gebreken en onveilige producten op de markt te brengen? Worden benadeelde personen in deze veranderende wereld nog steeds door de richtlijn beschermd?

Uit de evaluatie is gebleken dat de richtlijn inzake productaansprakelijkheid nog altijd een adequaat instrument is, ook al zijn de producten vandaag veel complexer dan in 1985.

We moeten evenwel de wettelijke interpretatie van bepaalde concepten (zoals product, producent, gebrek, schade en bewijslast) toelichten en ons buigen over een aantal producten, zoals geneesmiddelen, die een probleem kunnen vormen voor de uitvoering van de richtlijn.

Daarnaast heeft een vooronderzoek van de impact van opkomende, digitale technologieën op de werking van de richtlijn geleid tot een aantal open vragen. In het licht van deze vaststellingen gaat de Commissie een brede raadpleging houden om tot overeenstemming te komen met alle belanghebbenden. De bedoeling is om uitgebreide richtsnoeren op te stellen voor de huidige toepassing van de richtlijn. Daarnaast zal worden nagegaan in welke mate de huidige richtlijn adequaat kan inspelen op opkomende, digitale technologieën. Deze richtsnoeren en de evaluatie zullen ons helpen bij het effenen van de weg naar een kader voor productaansprakelijkheid dat helemaal klaar is voor de digitale, industriële revolutie.

Het is onze doelstelling ervoor te zorgen dat: i) de EU blijft beschikken over een regeling voor productaansprakelijkheid die innovatie aanmoedigt; ii) de op de EU-markt gelanceerde producten veilig zijn; en iii) de mensen die schade lijden door producten met gebreken compensatie kunnen eisen als er zich ongevallen voordoen. We hebben een verantwoordelijkheid tegenover de bedrijven en tegenover de benadeelde personen. Dit is ons kompas. We moeten de golf van komende, technologische veranderingen voorzichtig en doordacht bevaren om recht te doen aan elke doelstelling.

2.De belangrijkste kenmerken van de richtlijn

De richtlijn geldt voor alle roerende goederen, zelfs als deze geïntegreerd zijn in een ander roerend goed, en omvat in het bijzonder elektriciteit. Ze introduceert ook het concept van risicoaansprakelijkheid van producenten. Overeenkomstig de EU-veiligheidswetgeving zijn de producenten verantwoordelijk voor hun producten. Als een product gebreken vertoond en lichamelijk letsel veroorzaakt of materiële schade van meer dan 500 euro toebrengt aan een stuk eigendom dat hoofdzakelijk voor particulier gebruik of eigen verbruik wordt aangewend, zijn de producenten aansprakelijk, ongeacht of dit al dan niet hun fout is. Een product wordt als product met gebreken beschouwd als het niet de veiligheid levert die een persoon ervan mag verwachten.

Voorbeeld — De bestuurder van een auto heeft tijdens het rijden een onverwacht opduikend obstakel moeten ontwijken. Hij raakte van de weg en zijn auto begon hevig te schokken. Voor de sensors van de airbags was dit een ongeval en deze werden dus opgeblazen. Een van de laterale airbags raakte de bestuurder in de nek, klemde de slagader af en veroorzaakte een beroerte. Voor de rechtbank werd geprobeerd om uit te maken of de producent het risico op een slechte werking van de sensors correct had ingeschat. De vordering werd verworpen door twee instanties, en dan op een hoger niveau nietig verklaard. De zaak werd uiteindelijk buitengerechtelijk beslecht.

Risicoaansprakelijkheid is een krachtig instrument voor de bescherming van benadeelde personen. Toch zijn er een aantal omstandigheden waarin de richtlijn het de producenten mogelijk maakt om bepaalde berekende risico's te nemen bij het op het markt brengen van innovatieve producten. De producent is niet aansprakelijk als hij kan aantonen dat: i) het gebrek niet aanwezig was bij het in de handel brengen van het product; ii) het gebrek te wijten is aan de naleving van de verordeningen van de overheid; of iii) de technische kennis op het ogenblik dat het product op de markt werd gebracht niet toeliet om het gebrek te ontdekken. De lidstaten kunnen een afwijking vragen van deze laatste vrijstelling.

Voorbeeld – De bestuurder van een tweedehands motorfiets raakt ernstig gewond als de voorremmen van zijn motor het plots begeven en hij er afvalt. De motorfiets was goed onderhouden, had weinig kilometers op de teller en was slechts twee jaar oud. De eiser bracht de zaak voor het gerecht en won in eerste instantie. Het door de producent aangetekende beroep werd verworpen omdat de rechtbank verklaarde dat de eiser het bestaan van een specifieke ontwerp- of fabricagefout niet moest bewijzen om het gebrek te kunnen vaststellen en dat hij evenmin moest aantonen hoe het gebrek was veroorzaakt. De eiser moest alleen aantonen dat er een gebrek was op het relevante ogenblik en dat dit gebrek het ongeval had veroorzaakt. Uit de gegevens van de deskundigen leidde de rechtbank af dat er zich een gebrek moest hebben voorgedaan in de remmen van deze specifieke motorfiets. Deze susceptibiliteit was niet aanwezig bij andere motorfietsen van hetzelfde type en daarom mocht de rechtbank concluderen dat deze specifieke remmen defect waren en dat de eiser zijn zaak had bewezen.

Vanaf de dag dat ze zich bewust zijn van het gebrek hebben de benadeelde personen 3 jaar de tijd om schadevergoeding te vorderen. Er kunnen geen vorderingen meer worden ingediend voor producten die al langer dan 10 jaar op de markt zijn. Om hun vordering te staven, moeten de benadeelde personen de schade aantonen, evenals het gebrek en het oorzakelijk verband tussen het gebrek en de schade.

3.Implementatie van de richtlijn