NL Publicatieblad van de Europese Unie C 110/3

Ontwerpadvies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de „Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europees Parlement — Onderzoekers in de Europese onderzoekruimte: een beroep, meerdere loopbanen ”

(COM(2003) 436 def.)

(2004/C 110/02)

De Europese Commissie heeft op 18 juli 2003 besloten het Europees Economisch en Sociaal Comité, overeenkomstig art. 262 van het EG-Verdrag, te raadplegen over de voornoemde Mededeling.

De gespecialiseerde afdeling „Interne markt, productie en consumptie”, die met de voorbereiding van de werkzaamheden belast was, heeft haar advies goedgekeurd op 2 februari 2004. Rapporteur was de heer WOLF.

Het Comité heeft tijdens zijn op 25 en 26 februari gehouden 406e zitting (vergadering van 25 februari 2004) het volgende advies uitgebracht, dat met 103 stemmen voor, bij 1 onthouding werd goedgekeurd:

1. Samenvatting

1.1 Het is niet de eerste keer dat het Comité erop wijst dat menselijk kapitaal het gevoeligste en waardevolste materiaal voor onderzoek en ontwikkeling is, en uitspreekt dat het de inspanningen van de Commissie voor behoud en uitbreiding hiervan ondersteunt.

1.2 Het Comité is dan ook ingenomen met de mededeling van de Commissie over de problemen die aan het beroep van onderzoeker in de EU kleven, alsook met de daarin vervatte voorstellen en initiatieven. Ook staat het Comité volledig achter het streven van de Commissie - en doet het tegelijkertijd een beroep op de lidstaten - om duidelijk verbetering te brengen in de huidige situatie. Er valt geen tijd meer te verliezen.

1.3 Het Comité is het met de Commissie eens dat die verbetering niet alleen betrekking moet hebben op de vorm waarin de arbeidsovereenkomst van een onderzoeker wordt gegoten, maar op alle aspecten van mobiliteit die aanpassing behoeven (d.w.z. op de mogelijkheid om sociale en ouderdomsvoorzieningen over te hevelen).

1.4 Zolang nog niet aan die eisen is voldaan - omdat de interne markt nog niet is voltooid of de in de lidstaten getroffen regelingen nog te wensen overlaten -, dient de Commissie (bv. in het kader van haar mobiliteitsprogramma) de nog bestaande tekortkomingen zo goed mogelijk te ondervangen en daarnaast voor aanvullende prikkels te zorgen. Van groot belang is ook dat de gezinsleden bij elkaar kunnen blijven en dat alle daarmee verband houdende problemen worden opgelost.

1.5 Het Comité benadrukt echter ook dat het beroep van onderzoeker in twee opzichten aantrekkelijk moet worden gemaakt: de arbeidsovereenkomst van een onderzoeker moet aanlokkelijk zijn en recht doen aan het belang van O&O, en de betrokken onderzoeksinstituten en onderzoekslaboratoria van bedrijven moeten ook voor langetermijnplanning voldoende financiële middelen kunnen garanderen. Onderzoeksbeleid mag geen speelbal worden van subsidiëringsplanning voor de korte termijn en bestuurlijke experimenten. In plaats daarvan moet het beleid erop gericht zijn het potentieel en de talenten van zich van hun verantwoordelijkheid bewuste onderzoekers ten bate van het algemeen nut voldoende te bevorderen.

1.6 De meeste grote, baanbrekende ontdekkingen waren niet het resultaat van een doelgerichte opgave, maar van de queeste naar de natuurwetten. Deze zoektocht ondernemen met toereikende middelen en vrijwel onafhankelijk van politieke sturing, is niet alleen een onderdeel van het fundamentele recht op vrijheid van onderzoek, maar – evenwichtig samenhangend met doelgerichte O&O – ook een essentiële voorwaarde voor toekomstige vooruitgang en algemene welvaart.

1.7 Het Comité maakt zich ernstig zorgen dat aan deze voorwaarden momenteel in vele lidstaten helaas niet of slechts ontoereikend wordt voldaan. Naast de bekende, economisch zwaarwegende nadelen leidt dit manco bovendien tot een zorgwekkende toename van de braindrain van uitgerekend de beste, jonge onderzoekers naar met de name de VS.

1.8 Het Comité doet daarom een beroep op de Raad, het Parlement en de Commissie, maar bovenal op de lidstaten, om hun herhaaldelijk bekrachtigde verplichtingen na te komen en de uitgaven voor onderzoek en technologische ontwikkeling tot 2013 op te voeren tot 3 % van het BBP. Investeringen in O&O die qua omvang vergeleken kunnen worden met die van concurrerende economieën, zijn een basisvoorwaarde voor de verwezenlijking van de doelstellingen van Lissabon.

1.9 Het Comité stemt ook in met de verschillende door de Commissie voorgestelde maatregelen, zoals de uitwerking van een „Europees handvest voor onderzoekers” en van een „Gedragscode voor de aanwerving van onderzoekers”, die beide in veel gevallen goed van pas kunnen komen. Wel houdt het Comité daarbij één duidelijke slag om de arm, nl. dat bedoelde regelgeving op basis van vrijwilligheid moet worden toegepast (zoals de Commissie ook voorstelt) en dat de toepassing daarvan niet mag leiden tot nog meer bureaucratische rompslomp in een sector die voor een deel toch al te kampen heeft met overregulering (overbureaucratisering).

1.10 De doelstellingen van Lissabon moeten als een rode draad door het onderzoeksbeleid blijven lopen. Concurrentie tussen onderzoekssystemen en –instituten (op grond van de beste structuur, de beste financiering en/of het beste personeelsbeleid) moet mogelijk gemaakt en ondersteund worden en mag zeker niet worden tegengewerkt door overregulering. Het succes van enkelingen heeft altijd een voorbeeldfunctie, waar het gedrag van anderen van afhangt. Succesvolle instellingen of onderzoekers moeten dus erkenning en steun krijgen, maar ook de vrijheid hebben om - binnen de grenzen van de ethiek en de wet - op hun eigen manier te werk te blijven gaan.

1.11 De prikkels en selectieprocedures voor een opleiding en een loopbaan als onderzoeker, waarmee al op de middelbare scholen wordt begonnen, moeten erop zijn gericht om voldoende beste leerlingen tot een wetenschappelijke (academische) carrière over te halen en de beste wetenschappers opdrachten te geven of te laten uitvoeren, waarbij zij de leiding hebben.

1.12 De samenleving, maar ook de afzonderlijke onderzoekers zetten zich in voor de verwerving van wenselijke, brede en complexe basis- en geavanceerde kennis op vakgebieden. Dat brengt met zich mee dat de samenleving - daarin vertegenwoordigd door politici – dus ook de verantwoordelijkheid op zich neemt voor een optimale benutting van die investering. Die verantwoordelijkheid moet onder meer tot uiting komen in inspanningen om opgeleide onderzoekers adequate carrièremogelijkheden te bieden, met aantrekkelijke specialisatiemogelijkheden zonder het gevaar te lopen buitenspel te komen te staan. De Commissie krijgt alle steun van het Comité in haar pogingen om daaraan te voldoen.

1.13 Het is een zeer belangrijk, ook door de Commissie onderschreven streven om de carrièretrajecten tussen universiteit en bedrijfsleven te verbeteren en de uitwisseling van personeel op te voeren. Ondanks vooruitgang hier en daar valt er nog veel te doen. Ook de reeds vermelde uitgesproken hogere inzet van het bedrijfsleven voor O&O kan hieraan een bijdrage leveren.

1.14 Onderzoekers moeten worden beschermd tegen een overmaat aan administratieve verplichtingen en problemen, met inbegrip van de bijbehorende actieve en passieve expertise-opdrachten. Daarom moet worden voorkomen dat er in de noodzakelijke hiërarchie van overheden die vergunningen afgeven en/of stuurfuncties vervullen, te veel gescheiden optredende verticale en horizontale (parallelle) instanties werkzaam zijn. Dit kan niet alleen leiden tot te vermijden interne conflicten en een onnodige, in verkeerde banen geleide werklast, juist van de meest getalenteerden, maar ook tot situaties waarin onduidelijke en soms zelfs tegenstrijdige eisen worden gesteld of besluiten worden genomen.

1.15 De samenleving en de politiek moeten ervoor zorgen dat de voorwaarden voor het ontstaan en het behoud van excellentie en topprestaties aanwezig zijn of gecreëerd worden.

1.16 Het Comité verwijst naar de volgende hoofdstukken van dit advies voor een groot aantal meer gerichte opmerkingen en gedetailleerde aanbevelingen.

2. Inleiding

2.1 In januari 2000 keurde de Commissie een mededeling goed waarin zij de oprichting van een Europese onderzoekruimte (EOR) (1) voorstelde. Hierover heeft het Comité een uitvoerig, positief advies (2) goedgekeurd waarin het de problemen op het stuk van mobiliteit en andere, met het beroep van wetenschapper verbonden aspecten aansneed en passende oplossingen aan de hand deed. Ook in latere, tussentijdse adviezen (3) van het Comité over aanvullende publicaties van de Commissie is op dit onderwerp ingegaan en zijn bijbehorende maatregelen aanbevolen.

2.2 In de onderhavige mededeling stelt de Commissie – in het kader van de doelstellingen van Lissabon en de daarbij relevante rol van onderzoek en ontwikkeling – het belangrijke onderwerp van de beroeps- en carrièremogelijkheden van onderzoekers binnen de Europese onderzoekruimte aan de orde.

2.3 De Commissie schrijft hierover: „De mededeling brengt structurele zwaktes aan het licht, alsmede uitgesproken verschillen tussen deze elementen, naar gelang van de sectoren waarin de onderzoekers werkzaam zijn en van de geografische, juridische, administratieve en culturele omgevingen waarin zij werken. Deze verschillen en het gebrek aan openheid van onderzoekersloopbanen in Europa zijn een beletsel voor de ontwikkeling van behoorlijke carrièremogelijkheden op Europees niveau, alsook voor de opkomst van een echte werkgelegenheidmarkt voor onderzoekers in Europa, ongeacht de vraag of men de zaak hier vanuit een geografische, sectorale, of gendergeoriënteerde invalshoek beschouwt. Deze verschillen hebben ook een zware weerslag op de aantrekkelijkheid van jonge mensen voor loopbanen in O&O, alsmede op de publieke erkenning van onderzoekers in het algemeen.”

3. Inhoud van de mededeling van de Commissie

3.1 De mededeling van de Commissie bevat een analyse van de diverse aspecten die het beroep van onderzoeker kenmerken en een definitie van de verschillende factoren die voor de ontwikkeling van loopbanen van onderzoekers in Europa bepalend zijn: relevantie van en type opleiding, de verschillen tussen aanstellingsprocedures, contractuele en financiële aspecten en ten slotte de evaluatiemechanismen en de carrièreperspectieven. De mededeling is daarom wat onderwerpen betreft zeer breed en diepgaand van opzet, zodat een samenvattende, beknopte weergave van de belangrijkste passages – voorzover deze niet in de volgende hoofdstukken uitdrukkelijk aan bod komen - hier nauwelijks mogelijk is.

3.2 De mededeling van de Commissie gaat onder meer in op de volgende, in trefwoorden genoemde aspecten: Beleidscontext; Omschrijving van een onderzoeker; Vooruitzichten voor loopbanen; Personeelsbehoeften; Erkenning van O&O-loopbanen, Trajecten tussen universiteit en bedrijfsleven; Europese dimensie; Genderverschillen; Factoren die voor een loopbaan bepalend zijn; Opleidingen voor onderzoekers; Omgeving; Doktoraalprogrammas; Aanwervingsmethoden; Werkgelegenheid en arbeidsvoorwaarden; Deregulering van de loopbanen; Bezoldiging; Behoefte aan alternatieve mogelijkheden tot vaste aanstelling; Evaluatiesystemen; Voorgestelde acties en initiatieven.

3.3 In het kader van de door haar voorgestelde acties en initiatieven zal de Commissie onder meer: — een groep op hoog niveau instellen om meer voorbeelden van goede praktijken bij de tewerkstelling van onderzoekers te vinden, zoals intersectorale mobiliteit of nieuwe modellen voor wegen die naar een vaste aanstelling leiden, en deze op grote schaal in de onderzoekgemeenschap ingang doen vinden; — een begin maken met de ontwikkeling van het Europees handvest voor onderzoekers, een op vrijwillige regulering gebaseerde kaderregeling voor het loopbaanbeheer bij O&O-personeel, — de grote lijnen aangeven van een op beste praktijken gebaseerde „gedragscode voor de aanwerving van onderzoekers”, ten einde de recruteringsmethoden te verbeteren.

4. Algemene opmerkingen

4.1 Het Comité is zeer ingenomen met het feit dat de Commissie in haar mededeling het belangrijke en in het verleden onderschatte onderwerp onderzoek opnieuw opvat. Het Comité is mèt de Commissie van mening dat „De menselijke factor (…) in ruime mate de sleutel (vormt) tot onderzoekinspanningen, wetenschappelijke expertise en prestaties”, en het steunt de Commissie in haar streven om zich ook namens de Gemeenschap met dit vraagstuk bezig te houden. In een eerder advies (4) heeft het Comité al opgemerkt dat mensen het gevoeligste en waardevolste kapitaal voor onderzoek en ontwikkeling zijn. Derhalve onderschrijft het Comité de inspanningen van de Commissie om het menselijk kapitaal in stand te houden en uit te breiden. Naar het oordeel van het Comité is er in dit opzicht behoefte aan omvangrijke verbeteringen; het schaart zich dan ook achter de Commissie om actie te ondernemen.

4.2 Door de investeringen die zowel door de samenleving als de individuele onderzoekers gedaan worden voor de verwerving van de nagestreefde brede, ingewikkelde fundamentele en zeer specialistische kennis neemt de maatschappij – vertegenwoordigd door de politiek - de verantwoordelijkheid op zich om deze investeringen optimaal te benutten. Deze verantwoordelijkheid moet zich vertalen in aandacht voor een passende carrière voor opgeleide onderzoekers, met aantrekkelijke specialisatiemogelijkheden zonder het gevaar te lopen buitenspel te komen te staan. Het Comité steunt de Commissie in haar poging om deze taak uit te voeren.

4.3 Het Comité tekent echter tevens aan dat voor succesvol onderzoek en ontwikkeling een adequate, concurrerende en helaas vaak zeer kostbare (grootschalige) apparatuur en infrastructuur – in combinatie met een veeleisende meerjarige opbouw- en inwerkfase van de betrokkenen – alsook de benodigde middelen voor wetenschappelijke toepassingen een conditio sine qua non zijn.

4.4 Dit vereist besluiten van de politiek en het bedrijfsleven tot breed opgezet langetermijnonderzoek, de hiervoor de benodigde middelen uittrekken en voor de planning instaan. Vooral dit laatste is een doorslaggevend criterium om jonge mensen aan te zetten in deze richting hun beroep te kiezen, dus om menselijk kapitaal op te bouwen, te behouden en optimaal te benutten.

4.5 Het Comité maakt zich ernstig zorgen dat aan deze voorwaarden momenteel in vele lidstaten helaas niet of slechts ontoereikend wordt voldaan. Naast de bekende, economisch zwaarwegende nadelen leidt dit manco bovendien tot een zorgwekkende toename van de braindrain (5) van uitgerekend de beste, jonge onderzoekers naar met de name de VS.

4.6 Het Comité doet daarom met klem een beroep op de Raad, het Parlement en de Commissie, maar bovenal op de lidstaten, om hun bijv. tijdens de Europese Raad van Barcelona aangegane verplichtingen daadwerkelijk na te komen en de uitgaven voor onderzoek en technologische ontwikkeling (OTO) tot 2013 op te voeren tot 3 % van het bruto binnenlands product (BBP), daarbij echter tegelijkertijd in te staan voor zorgvuldige planning en vrijheid van onderzoek, met name voor het fundamenteel onderzoek (6). Investeringen in O&O die vergeleken kunnen worden met die van concurrerende economieën (7), zijn een basisvoorwaarde voor de verwezenlijking van de doelstellingen van Lissabon, namelijk om de EU tegen 2010 tot „de meest concurrerende en dynamische kenniseconomie ter wereld” te maken.

4.7 Het Comité herinnert voorts aan zijn eerder gedane aanbeveling (8) om de O&O-investeringen van de Gemeenschap op de middellange termijn voor de periode na het Zesde O&O-kaderprogramma met 50 % te verhogen.

4.8 Vanzelfsprekend dient dit te worden aangevuld met doeltreffende maatregelen om (i) jonge mensen in contact te brengen met onderzoek en wetenschap, en daarom ook (ii) in het leerplan van scholen aan de verspreiding van wetenschappelijke, met name natuurwetenschappelijke, maar ook technische en mathematische basiskennis meer aandacht te besteden en deze op aantrekkelijke wijze aan te bieden. Onderzoek en ontwikkeling zijn de grondslag van onze hedendaagse levenswijze en de bron voor toekomstige innovatie, welvaart en vrede (9).

4.9 Betekenis, voorwaarden en omvang van deze kwestie zijn echter in het algemene bewustzijn van de burgers onvoldoende verankerd. Ook uit de leerprogrammas van de scholen en uit het gedrag van docenten komt de betekenis niet genoeg naar voren.

4.10 Zoals de Commissie terecht vaststelt, zijn ook de houding en opinie van de maatschappij van invloed op zowel de motivatie van begaafde jongeren die voor een academische opleiding en het beroep van onderzoeker kiezen, alsook op de keuze van opgeleide onderzoekers om voor een bepaald instituut of in een bepaald land te gaan werken.

4.11 Dit oordeel komt echter niet alleen tot uiting in de constant evoluerende publieke opinie, maar ook in de continuïteit, betrouwbaarheid en soliditeit van de desbetreffende besluiten in politiek en bedrijfsleven. Dit geldt zowel op EU-, als met name op lidstaatniveau. Personeel, apparatuur en op de nodige beroepsontplooiing afgestemde arbeidsomstandigheden en de financiering van een en ander zijn nauw met elkaar verbonden factoren (10).

4.12 Als de wil en de benodigde materiële voorwaarden resp. besluiten aanwezig zijn om onderzoek en ontwikkeling zowel binnen de Gemeenschap als in alle lidstaten op passende wijze te stimuleren (11), en om het beroep van onderzoeker dienovereenkomstig beter te belonen, en om in de lidstaten waar een forse inhaalslag moet worden gemaakt, uitzonderlijke krachtsinspanningen te leveren, kunnen bijvoorbeeld de volgende, in de mededeling van de Commissie aangestipte problemen eenvoudiger worden opgelost: „.. verschillen en het gebrek aan openheid van onderzoekersloopbanen in Europa zijn een beletsel voor de ontwikkeling van behoorlijke carrièremogelijkheden op Europees niveau, alsook voor de opkomst van een echte werkgelegenheidmarkt voor onderzoekers in Europa, ongeacht de vraag of men de zaak hier vanuit een geografische, sectorale, of gendergeoriënteerde invalshoek beschouwt.”

4.13 Voor het beroep van onderzoeker in de Europese onderzoeksruimte zijn terecht mobiliteit en flexibiliteit vereist. Dit mag echter niet ten koste gaan van de privé- en gezinsomstandigheden en de sociale inbedding. Daarom staat het Comité achter de Commissie in haar streven om te werken aan een oplossing van de hiermee samenhangende problemen en om passende en internationaal concurrerende contracten voor onderzoekers te eisen resp. te garanderen.

4.14 In principe onderschrijft het Comité de door de Commissie in dit verband voorgestelde en nagestreefde acties en initiatieven. Het Comité betwijfelt echter of deze toereikend zullen zijn om de in de mededeling omschreven doelstellingen te verwezenlijken. Volgens het Comité is een uitbreiding en verdieping van analytische studies, zoals meermaals in de mededeling bepleit, hiervoor geen afdoende antwoord, hoewel zij in afzonderlijke gevallen van pas kunnen komen.

4.15 Vereist zijn veeleer de juiste politieke stappen, met name ook van de kant van de lidstaten. Zo bezien mist het Comité concrete voorstellen, maar ook een discussie over rechtsgrondslagen.

4.16 Dat concrete maatregelen worden gevraagd, betekent echter niet dat de noodzakelijke creativiteit en concurrentie voor de beste oplossingen in het gedrang mogen komen door te veel voorschriften en regelingen.

4.17 Voorts raadt het Comité aan om meer gebruik te maken van de ervaringen die zijn opgedaan met de in het kader van O&O- en EURATOM-kaderprogrammas uitgevoerde thematische acties, de programmas Socrates en Marie Curie, alsook met het mobiliteitsprogramma (12). Daarbij moet de aandacht vooral uitgaan naar de ervaringen en problemen van wetenschappers die al kunnen bogen op een „Europese” carrière. Het Comité beveelt ook aan om zich bijtijds te buigen over eventuele juridische belemmeringen (13) en om daarvoor bevredigende oplossingen te vinden.

5. Bijzondere opmerkingen

5.1 Over hoofdstuk 2: omschrijving van een onderzoeker

5.1.1 Het Comité onderschrijft grotendeels de in hoofdstuk 2 van de mededeling van de Commissie gedane uitspraken en bekrachtigt deze.

5.1.1.1 Het Comité begrijpt weliswaar waarom de Commissie bij de door haar gekozen omschrijving van onderzoek, te weten „Onderzoek en experimentele ontwikkeling (O&O) bestaan in stelselmatig verricht creatief werk ter vergroting van het kennisbestand, waaronder de kennis van mens, cultuur en samenleving, en in de aanwending van dit kennisbestand om nieuwe toepassingen te ontwerpen” heeft teruggegrepen op de formulering van de OESO in het Frascati Handboek 2002.

5.1.1.2 Het Comité stelt de Commissie echter voor, deze definitie te herzien om – met name met het oog op de doelstellingen van Lissabon – de fundamentele begrippen natuur(wetenschap) en techniek ook hierin op te nemen.

5.1.1.3 Daarbij moet de doorslaggevende betekenis van doeltreffend, primair neutraal fundamenteel onderzoek (14) duidelijk worden. De meeste grote, baanbrekende ontdekkingen waren namelijk niet het resultaat van een doelgerichte opgave, maar van de queeste naar de natuurwetten. Deze zoektocht ondernemen met toereikende middelen en vrijwel onafhankelijk van politieke sturing, is niet alleen een onderdeel van het basisrecht op vrijheid van onderzoek, maar – evenwichtig samenhangend met doelgerichte O&O – ook een essentiële voorwaarde voor toekomstige vooruitgang en algemene welvaart.

5.1.1.4 In dit verband wijst het Comité ook op een vroegere aanbeveling (15), namelijk om alle maatregelen te steunen die leiden tot minder polarisatie en tot meer convergentie tussen geestes-, economische en natuurwetenschappen en techniek. Hierbij hoort ook een wederzijdse dialoog, bijv. over methoden, begripsvorming, evaluatie en controle van resultaten.

5.1.1.5 Verder dient kennis niet alleen te worden uitgebreid, maar ook te worden verdiept. Het Comité zou graag zien dat de Commissie bij een herziening van de definitie hiermee rekening houdt.

5.1.1.6 In de door de Commissie voorgestelde definitie van „onderzoeker” mist het Comité een verwijzing naar de veronderstelde hoge mate van gebleken kwalificaties, talent en zelfstandigheid om in de zin van de omschrijving als onderzoeker te kunnen gelden.

5.1.1.7 Daarom stelt het Comité de volgende, enigszins gewijzigde definitie van onderzoeker voor, te weten: „Deskundigen die werken aan de ontwikkeling of het scheppen van nieuwe kennis, producten, processen, methoden en systemen, alsook aan het beheer van hiermee samenhangende projecten en die op grond van opleiding en ervaring hiertoe in staat zijn”.

5.1.1.8 Wordt het hierna niet uitdrukkelijk vermeld, dan gaat het om wetenschappers of ingenieurs met de vereiste kwalificaties.

5.1.2 Het Comité verwijst voorts naar zijn in een eerder advies vermelde beschrijving van onderzoek en ontwikkeling (16). Aansluitend op deze beschrijving ondersteunt het Comité het voornemen van de Commissie om eventuele varianten en mogelijkheden voor een O&O-carrière niet al te beperkt op te vatten.

5.1.3 Desondanks kan het Comité de stelling dat „al deze loopbanen gelijkelijk moeten worden behandeld en gewaardeerd” niet voetstoots aannemen. Het is veeleer zaak om de zeer creatieve geesten wier vindingrijkeid potentieel economische winst oplevert, te herkennen, te overtuigen en – om de verwachte winst aan kennis en economische meerwaarde in Europa te creëren - hier te houden. Daarvoor zijn excellente mogelijkheden en prikkels nodig.

5.1.4 Maar juist de boven alles uitstekende talenten en pioniersacties zijn nauwelijks in bekende stramienen te vatten, waarbij overigens ook de kans op misbruik aanwezig is.

5.1.4.1 Een probleem is bijv. de attitude van auteurs die in publicaties bij voorkeur elkaar citeren, aldus „citeer-kartellen” vormen en er zo bij schematische beoordeling voordelig uitspringen.

5.1.4.2 Daar komt nog bij dat het soms juist degenen zijn die baanbrekende inzichten hadden ontdekt - die in de literatuur pas na verloop van tijd bekend raken - die erkend en geciteerd werden.

5.1.4.3 Persoonlijkheid valt niet doeltreffend te beoordelen aan de hand van patronen en schemas. Veeleer moet worden uitgegaan van de ruime ervaring en stand van kennis van de toonaangevende vertegenwoordigers van dat gedeelte van de „Scientific Community” dat prestaties heeft geleverd en waar prestaties worden verwacht (en ook dan is de kans op – zelfs historisch bekende – verkeerde inschattingen niet uitgesloten).

5.1.5 In deze context beveelt het Comité aan, met het oog op de door de Commissie voorgestelde (zie hiertoe par. 5.2.5) „gedragscode bij aanwervingsmethoden”, ervoor te zorgen dat de – weliswaar slechts vrijwillige – toepassing hiervan geen overregulering en dus verstarring tot gevolg heeft.

5.1.5.1 Het Comité beseft terdege en onderstreept nog eens dat transparantie en gelijke kansen - met name ter bevordering van het aandeel van vrouwen – voor alle kandidaten in de EU moeten worden gegarandeerd. Daarom ziet het Comité het potentiële nut in van een dergelijke code om deze belangrijke doelstelling te verwezenlijken.

5.1.5.2 Maar anderzijds beveelt het Comité aan om, gezien de zeer uiteenlopende profielschetsen voor de verschillende opgaven en gezien de verschillende „culturen” van gerenommeerde onderzoeksorganisaties (17), niet alleen geformaliseerde en algemene evaluatiemethoden en aanwervingsprocedures toe te passen, maar ook gebruik te maken van de ruime ervaring en stand van kennis van de desbetreffende „Scientific Community”. Uiteindelijk gaat het erom dat de Europese onderzoeksinstellingen aantrekkelijk genoeg zijn, de wil en de mogelijkheid hebben, alsook over de economische en administratieve instrumenten beschikken om zich met succes te meten met concurrenten over de hele wereld in de slag om de beste „koppen”.

5.1.5.3 Derhalve stelt het Comité voor om in de sporadische gevallen van expliciet laakbaar gedrag of van een verkeerde ontwikkeling aanvankelijk individueel te werk te gaan, en een algemene (overkoepelende) regeling slechts als uiterste middel te gebruiken.

5.1.6 Bijgevolg is ook het begrip „gelijkelijk” in het licht van de zowel in de lidstaten als in de onderzoekssector en –opgaven bestaande verschillen, moeilijk te interpreteren; daarom is een geheel andere invalshoek vereist.

5.1.7 Wat betreft de besproken onderzoekscategorieën zoals „fundamenteel onderzoek”, „strategisch onderzoek” enz. en de bijbehorende definitie verwijst het Comité naar zijn reeds in eerdere adviezen (18) verwoorde aanbevelingen (19), vooral ook over de internationaal gebruikelijke en zinvolle term „toegepast onderzoek”. Het Comité zou graag zien dat de Commissie dit vraagstuk te gelegener tijd door een groep deskundigen opnieuw tegen het licht laat houden.

5.1.8 Overige aspecten van het beroep van onderzoeker

5.1.8.1 Met de eigenlijke onderzoekstaak, dat wil zeggen de directe confrontatie met wetenschappelijk-technische vraagstukken, hangen ook andere taken samen, op het gebied van planning, ondernemerschap, administratie en expertise die vrijwel uitsluitend door wetenschappers vervuld kunnen en moeten worden.

5.1.8.2 Het gaat onder meer om programmavoorstellen, aanvraagprocedures, rapportage, publicaties, beslissingen over personeel en met deze processen samenhangende (actieve en passieve) adviesprocedures.

5.1.8.3 Maar als deze taken ongecoördineerd door te veel bij het programma betrokken instituten of sponsors op steeds verschillende manier, met wisselende aandacht en termijnen worden verricht, dan overtreft de hiervoor vereiste inspanning de arbeid die voor de eigenlijke onderzoeksactiviteit is gereserveerd.

5.1.8.4 In verband met de inflatie van vereiste aanvragen, adviezen en monitoringprocessen is het volgens het Comité zinvol dat de Commissie zich ook over dit aspect buigt en aan gecoördineerde procedures werkt die de gulden middenweg bewandelen en voorkomen dat steeds min of meer dezelfde „papers”, worden geproduceerd, wat een weinig productieve activiteit is (20). Elke vorm van overtollige bureaucratie in de onderzoekssector moet hoe dan ook bestreden worden.

5.1.8.5 Het Comité beveelt de Commissie aan om ook haar eigen aanvraag- en toewijzingsprocedures en de bijbehorende criteria onder de loep te nemen. De Scientific Community heeft hierop namelijk vaak kritiek, en vraagt zich af of dergelijke verzoeken – gezien de vereiste omvangrijke inspanning en de zeer geringe kans van slagen – eigenlijk nog wel zin hebben. Tevens moeten de procedures en de criteria (bijv. voor de toekenning van beurzen) niet te vaak veranderd worden.

5.1.8.6 In deze context is het ook zaak om veel gescheiden optredende verticale (en tevens horizontale/parallelle) vergunningen verlenende en sturende instanties (en procedures) te vermijden, omdat dit niet alleen tot intern wrijvingsverlies leidt en de efficiëntie vermindert, maar meestal ook tot door regels overwoekerde, onduidelijke en soms ronduit tegenstrijdige criteria en situaties waarin een beslissing moet worden genomen.

5.2 Over hoofdstuk 3: Vooruitzichten voor loopbanen

5.2.1 Personeelsbehoeften in de sector O&O: het Comité deelt de zorg van de Commissie over de klaarblijkelijke en ergerlijke discrepantie tussen macro-economische analyses en prognoses („Carrièremogelijkheden voor duizenden onderzoekers”) en de ongunstige resultaten van de daadwerkelijke respectievelijk ontbrekende kansen op de arbeidsmarkt. De meeste universiteiten en onderzoeksorganisaties hebben immers tegenwoordig te kampen met een achteruitgang van de particuliere en publieke middelen: daarom nemen zij nauwelijks nieuw personeel aan. Nog lastiger is het om langdurige arbeidscontracten aan te bieden.

5.2.1.1 De met overheidsgeld gesubsidieerde universiteiten en onderzoeksinstituten zijn voorts in opdracht van de geldschieters gehouden om een aanzienlijk aandeel van de daar werkzame wetenschappers steeds op contracten van bepaalde duur te laten werken, om zo sneller op bezuinigingen en extern opgelegde programmawijzigingen te kunnen inspelen.

5.2.2 Het Comité wijst in dit verband nog op een ander belangrijk aspect: wetenschappers die in een academische omgeving of in een met overheidsgeld gesubsidieerde onderzoeksinstelling werken, worden doorgaans beloond volgens de salarisstructuur voor ambtenaren.

5.2.2.1 Deze salarissen zijn in de regel aanmerkelijk lager dan die op de vrije markt. Het Comité onderschrijft in dit verband de uitspraak van de Commissie: „Het salaris is een van de meest zichtbare tekenen van erkenning van een loopbaan. De salarissen van onderzoekers lijken achterop te lopen, bijvoorbeeld in vergelijking met die welke aan medewerkers in managementsfuncties worden uitbetaald.”

5.2.2.2 Dit nadeel van volgens overheidssalarisschalen beloonde werknemers wordt gerechtvaardigd door de gewoonlijk betere sociale voorzieningen en de stabiliteit van carrières bij de overheid (beleidsmedewerkers, leraren, rechters,...).

5.2.3 Veel wetenschappers krijgen echter met opzet geen betere sociale voorzieningen aangeboden, met als argument: meer flexibiliteit in onderzoeksplanning, de begrotingsbeheer en personeelsbeleid.

5.2.3.1 Hiertegenover staan echter volstrekt geen compenserende voordelen of garanties. De salarisstructuur heeft bovendien het nadeel dat er te weinig financiële speelruimte is voor de erkenning of beoordeling van de bereidheid en het vermogen om prestaties te leveren.

5.2.3.2 Het is echter niet zinvol om de in onderzoek hoe dan ook vereiste flexibiliteit en mobiliteit af te willen dwingen met tijdelijke contracten met de hierna beschreven gevolgen, als er geen sprake is van passende beloning.

5.2.3.3 Daarom moet er een op het beroep van onderzoeker toegesneden beloningsstructuur komen, die voor degenen die nu werkzaam zijn een duidelijke positieve (en uitsluitend positieve) aanpassing inhoudt en tegelijk een veel beter op individuele situaties afgestemde flexibele toepassing mogelijk maakt. Met deze structuur als uitgangspunt zouden de hiervoor genoemde doelstellingen aan de hand van doeltreffende prikkels moeten worden verwezenlijkt. Daarom moeten er ook voor universiteiten en onderzoeksinstituten meer post-doc-plaatsen met betrouwbare „tenure-track”-overeenkomsten komen. Het huidige ontbreken van passende beloningsstructuren en carrièreperspectieven, alsook de tijdens de loopbaan mogelijke werkloosheid zijn de hoofdoorzaak van het vertrek van uitgerekend de besten naar de VS (21), die nauwelijks meer teruggewonnen kunnen worden.

5.2.3.4 De tot nu toe hieraan klevende nadelen voor onderzoekers leggen gelet op de lange opleiding en post-academische ontwikkeling (promotie, habilitatie) veel gewicht in de schaal. Deze situatie moet op korte termijn veranderen, wil men het beroep van onderzoeker aantrekkelijk maken.

5.2.3.5 Voor beginnende wetenschappers ziet een typisch (22) ontmoedigende „carrière” er als volgt uit: bij verandering van werkgever of in geval van „carrierèstap” krijgen zij steeds contracten van bepaalde duur (23) (bijv. in totaal over een periode van maximaal 12 jaar) aangeboden.

5.2.3.6 Als die contracten zijn verstreken, meestal geenszins vanwege gebrekkige prestaties, maar enkel en alleen op grond van administratieve of afslankingsmaatregelen, maar met name ook vanwege gekorte begrotingen, dreigen deze mensen bijgevolg hun wetenschappelijke lier aan de wilgen te hangen.

5.2.3.7 Dit type „carrière” dreigt dus op een leeftijd (van bijv. 40 jaar) waar verandering van beroep en een nieuwe start op de arbeidsmarkt – ook vanwege het personeelsbeleid van het bedrijfsleven dat vrijwel bij uitstek gericht is op pas afgestudeerden – toch al heel lastig zijn, op een doodlopend spoor te belanden.

5.2.3.8 Voorts moet worden aangetekend dat het hier vaak om wetenschappers gaat die al met succes diverse strenge selecties hebben doorlopen, omdat slechts de beste kandidaten na het eindexamen de kans krijgen om te promoveren, en van deze groep op zijn beurt de besten later een onderzoekspost of een habilitatiebeurs wordt aangeboden.

5.2.3.9 Om op een bepaald vakgebied deskundigheid, prestatievermogen of zelfs een toppositie te verwerven, moeten de betrokken personen of teams eerst een veeleisende - meestal meerjarige – aanvullende opleiding volgen en zich inwerken.

5.2.3.10 Verder moet er vaak nog geavanceerde apparatuur ontwikkeld en opgebouwd worden alsook een stimulerend onderzoeksklimaat, inclusief de bijbehorende organisatiestructuur. Deze waardevolle en kostbare investering in „menselijk kapitaal” en in de vereiste infrastructuur voor onderzoek is tegelijkertijd ook al resultaat van de onderzoeksactiviteiten, aangezien zij samen met de daarbij opgedane ervaringen vervolgens ook voor verder gebruik kan worden toegepast.

5.2.4 Werkloosheid van goed opgeleide wetenschappers is dus niet alleen een sociaal probleem, maar ook economische verspilling van financieel en menselijk kapitaal.

5.2.4.1 Zij demotiveert niet alleen (eventueel) werkloze onderzoekers, maar heeft ook een ontmoedigend effect op beginnende studenten die hun beroepskeuze nog moeten bepalen, die niet zo snel voor een zo moeilijk en veeleisend vak zullen kiezen. Maar ook de al bestaande kloof tussen officiële, optimistische en wenkende beloften en de schrille, in enkele lidstaten bijna catastrofale werkelijkheid van de arbeidsmarkt en carrièreperspectieven werkt negatief.

5.2.4.2 Vanuit dit oogpunt valt de thans door vele, vaak jonge wetenschappers aangegrepen kans om buiten de EU, bijv. in de VS, op hun talent aansluitend werk te zoeken en te vinden, zelfs toe te juichen, zolang tenminste gelijkwaardige Europese instellingen geen vergelijkbare mogelijkheden kunnen bieden. Dat dit een enorme economische schade met zich meebrengt voor de EU en een groot voordeel voor het gastland, verdient in de politiek en de publieke opinie meer aandacht.

5.2.4.3 De tekortschietende economische aantrekkelijkheid en de niet te verwaarlozen sociale risicos van het beroep „onderzoeker” zijn wellicht één van de oorzaken van de uitgesproken geringe belangstelling van scholieren op middelbare scholen en gymnasia voor natuurwetenschappelijke vakken en wiskunde.

5.2.4.4 Het is dus geen wonder dat in tijden van grote behoefte aan onderzoekers plots een gebrek aan „human capital” wordt vastgesteld (zie de inleiding van de mededeling van de Commissie).

5.2.5 Zoals de Commissie stelt, is het voor de carrièreperspectieven van onderzoekers en voor het bereiken van de „3 %-doelstelling” (24) dringend noodzakelijk de strijd aan te binden met deze kennelijke discrepantie tussen de algemene economische eisen in de EU en bedrijfseconomische of de huidige begrotingstechnische maatregelen (bijv. van de overheid), alsook met het hieruit voortvloeiende „personeelsbeleid”.

5.2.5.1 Onderzoek is geen zaak waarover men naar believen beschikt; ook moet het niet verworden tot speelbal van kortetermijnexperimenten om het te sturen noch van kortetermijnmaatregelen die uit hoofde van de begroting worden opgelegd. Voor goed en succesvol onderzoek moet veel tijd worden uitgetrokken; het mag niet naar eigen goeddunken, bijv. ten gevolge van conjunctuurcycli, begrotingsproblemen of de actuele trends in beleid of planning, worden begonnen, afgebroken of een andere bestemming krijgen; er is integendeel behoefte aan continuïteit, vrijheid en betrouwbaarheid. Alleen op die manier kunnen de hierboven vermelde misstanden uit de weg worden geruimd en voortaan worden vermeden.

5.2.5.2 Volgens een andere bevinding van de Commissie is er verder dringend behoefte aan passende opleidingsprogrammas en specialisaties om dergelijke impasses in de carrière te vermijden en om in plaats daarvan de voor hun beroepskeuze staande jongeren een wenkend en betrouwbaar perspectief te bieden.

5.2.5.3 In dit opzicht zou ook een betere doorstroming naar het bedrijfsleven (zie par. 5.4) of het onderwijs welkom zijn (bijv. om onderzoekers die geen vaste baan kunnen vinden bij universiteiten en door de overheid gesubsidieerde onderzoeksorganisaties, aan te stellen als docenten met onderzoekservaring bij instellingen voor hoger onderwijs, temeer daar deze toch al met een tekort aan goed opgeleide docenten met onderzoekservaring te kampen hebben).

5.2.6 Het Comité is daarom zeer ingenomen met de in de mededeling van de Commissie voorgenomen maatregelen: — een groep op hoog niveau in te stellen om meer voorbeelden van goede praktijken bij de tewerkstelling van onderzoekers te vinden, zoals intersectorale mobiliteit of nieuwe modellen voor wegen die naar een vaste aanstelling leiden, en deze op grote schaal in de onderzoekgemeenschap ingang doen vinden; — een begin te maken met de ontwikkeling van het Europees handvest voor onderzoekers, een op vrijwillige regulering gebaseerde kaderregeling voor het loopbaanbeheer bij O&O-personeel, — impactstudies aan te vangen om de talrijke carrièrepaden van onderzoekers te beoordelen en te benchmarken; — de grote lijnen aan te geven van een op beste praktijken gebaseerde „gedragscode voor de aanwerving van onderzoekers”, ten einde de rekruteringsmethoden te verbeteren. Het lijkt het Comité echter een goede zaak als bij deze maatregelen rekening wordt gehouden met zijn opmerkingen over deze kwesties.

5.2.6.1 Het Comité is er voorstander van om de in sommige lidstaten hiervoor gestarte initiatieven (25) in het hoger onderwijs uit te breiden tot extra-universitaire onderzoeksorganisaties, en tevens zorgvuldig na te gaan of deze maatregelen (26) daadwerkelijk tot de verwachte verbeteringen leiden.

5.3 Over hoofdstuk 3.2: Erkenning van O&O-loopbanen door het publiek

5.3.1 De maatschappelijke erkenning van onderzoekers is een zeer belangrijke factor. Het Comité beaamt dan ook volledig de volgende uitspraak van de Commissie: „Het vraagstuk van publieke steun voor onderzoekers hangt duidelijk samen met de wijze waarop wetenschap wordt gezien als middel om tot de ontwikkeling van de maatschappij bij te dragen.”

5.3.2 Het Comité onderschrijft tevens de overige standpunten van hoofdstuk 3.2. Wèl wil het erop wijzen dat de haken en ogen van een „Europese onderzoekscarrière”, waarvoor de mededeling een oplossing tracht te bieden, samenhangen met de nog niet geheel afgeronde voltooiing van de „interne markt”, en dat burgers en overheid – in grote mate zelfs de politici zelf – ze vaak onvoldoende beseffen. Derhalve dienen ook politici grondig te worden geïnformeerd.

5.3.3 Het zou echter niet op zijn plaats zijn om de kern van het probleem vooral te zoeken in een tekortschietende waardering en bekendheid van de rol van O&O door de burger.

5.3.4 Hoewel burgers in het algemeen niet genoeg weten in welke belangrijke mate hun welzijn uitsluitend afhangt van resultaten van O&O uit het verleden, valt er in de samenleving meestal toch een zekere mate van respect te bespeuren voor het beroep van wetenschapper en zijn capaciteiten.

5.3.5 Eerder gaat het met name om de consequente politieke wil om de persoonlijke en beroepsomstandigheden van onderzoekers te verbeteren en de hiervoor geschetste nadelen uit de weg te ruimen. Ook de aangehaalde misstanden kunnen bijdragen tot een gebrekkige waardering.

5.3.6 De vereiste politieke vastberadenheid hikt helaas enerzijds aan tegen het feit dat de bevordering van O&O – en dus ook het beroep van onderzoeker – in de regel niet genoeg in de mediaschijnwerpers en dus niet in de publieke belangstelling staat, hetgeen wel nodig is om de stem van de politiek te krijgen. Aan de andere kant is het aantal onderzoekers te klein om voor hun professionele en sociale belangen met verve in georganiseerde vorm op te komen.

5.3.7 Van belang hierbij is ook dat het geruime tijd duurt voordat investeringen in O&O economisch en cultureel nut opleveren; meestal overtreft deze termijn die van het „politieke geheugen” van de samenleving. Verder is het zo dat de rol en de mogelijkheden van nieuwe inzichten over het algemeen niet op spectaculaire wijze, maar uitsluitend beetje bij beetje tot het algemene bewustzijn van de burger doordringen.

5.3.8 Het Comité is het dus volledig eens met de volgende uitspraak van Commissie: „Ter vergroting van de politieke betekenis van onderzoek, dat als cruciaal voor de ontwikkeling van de maatschappij moet worden gezien, moet het verband tussen de inhoud van het onderzoek en de netto-voordelen voor de samenleving duidelijk worden onderstreept. Evenzo zou de maatschappij beter in staat moeten zijn de rol en de zin van onderzoek, en de waarde van O&O-loopbanen te onderkennen.” Verder moet de samenleving beter worden geïnformeerd over de vereiste voorwaarden voor het verrichten van excellent onderzoek.

5.4 Over hoofdstuk 3.3 „Trajecten tussen universiteit en bedrijfsleven”

5.4.1 Hierover stelt de Commissie het volgende vast: „Samenwerkingspartnerschappen tussen de academische wereld en het bedrijfsleven of particulier en openbaar gefinancierde onderzoekorganisaties zijn absoluut noodzakelijk gebleken voor een duurzame overdracht van kennis en innovatie, maar het is nog niet duidelijk hoe dergelijke relaties moeten worden gestructureerd, en nog minder hoe personeel moet worden uitgewisseld of gemeenschappelijke opleidingsprogramma's moeten worden bevorderd”. Het Comité is het in hoge mate eens met dit standpunt, maar meent dat de situatie niet meer zo ernstig is.

5.4.2 Maar ook het Comité beseft dat er nog verbeteringen nodig zijn, alsook een beter begrip van de werkmethoden en carrièrecriteria.

5.4.2.1 Voor de gewenste opleidingsprogrammas is het ook van groot belang te weten waarom het bedrijfsleven bij de aanwerving van wetenschappers en ingenieurs over het algemeen de voorkeur geeft aan jonge afgestudeerden, en niet aan deskundigen met diverse jaren onderzoekservaring, wier grotere kennis de „know-howoverdracht” van de modernste methoden en procedures zou versnellen.

5.4.2.2 Het Comité herhaalt daarom zijn reeds eerder gedane aanbeveling (27), te weten om het reeds bestaande programma ter bevordering van mobiliteit („industry host fellowships”) zo aan te passen en uit te breiden dat er voor kandidaten duidelijke prikkels voor de vereiste mobiliteit worden gecreëerd, zodat uitwisselingen mogelijk worden die lang genoeg duren, wat beide zijden dan kan „verleiden” tot permanente uitwisseling. Op zijn beurt kan dit het bedrijfsleven stimuleren om oudere, ervaren wetenschappers in dienst te nemen.

5.4.3 Op sommige gebieden is vooruitgang geboekt. Zo zijn de in de mededeling vermelde stroeve betrekkingen tussen het bedrijfsleven en technische universiteiten of technologisch georiënteerde onderzoeksinstellingen verbeterd.

5.4.4 Maar ook hier is het zaak te zorgen voor zowel nationale als Europese verenigbaarheid dan wel overdraagbaarheid en erkenning van de diverse onderdelen van sociale voorzieningen (zoals ziektekosten- en beroepsongevallenverzekering, oudedagsvoorzieningen, (in het arbeidsverleden opgebouwde) pensioenrechten, enz.).

5.4.5 Tot slot mag er niet aan voorbijgegaan worden dat talent en excellentie in verschillende mate voorhanden zijn; soms komen deze beter tot hun recht in het bedrijfsleven en kunnen zich daar zeer goed ontplooien, in andere gevallen gedijen zij beter in een typisch academisch milieu.

5.5 De Europese dimensie van loopbanen in O&O (hoofdstuk 3.4)

In dit hoofdstuk analyseert de Commissie op goed onderbouwde wijze de carrièremogelijkheden, taken en problemen die verband houden met de Europese dimensie van het beroep van onderzoeker.

5.5.1 Carrièremogelijkheden komen er met significant betere arbeidsmarkt. Een dergelijke arbeidsmarkt is vooral bij zeer gespecialiseerde deskundigen van belang, niet alleen voor hen persoonlijk, maar ook voor de economie in het algemeen. Verder moet de nadruk worden gelegd op de betekenis van een „Europeanisering” van het beroep van onderzoeker voor de ook door het Comité onderschreven Commissiedoelstelling (28), te weten „een op Europese schaal geoptimaliseerd geheel van materiële middelen en infrastructuur”.

5.5.2 De risico's die onderzoekers lopen houden verband met onzekerheid over de vraag of in een andere EU-lidstaat opgedane beroepservaring in eigen land net zoveel bekendheid en erkenning krijgt met het oog op de verdere ontwikkeling van hun loopbaan als wanneer die ervaring in eigen land was opgedaan en met de nog steeds uitblijvende regeling voor de compatibiliteit/overdraagbaarheid/meerekening in eigen land van in een andere EU-lidstaat verworven socialezekerheidsrechten (ziekteverzekering, invaliditeitsverzekering, ouderdomsvoorzieningen/opbouw van pensioenrechten, overdraagbaarheid van in een eerdere loopbaan verworven pensioenrechten enz.).

5.5.3 Kenmerkend voor „Europese” onderzoekers is dat zij tijdens hun loopbaan van werkgever veranderen en/of in een andere EU-lidstaat of voor een ander bedrijf of voor een ander door de overheid gesubsidieerd instituut gaan werken. Gezien voorgaande opmerkingen zijn adequate maatregelen geboden om te garanderen dat die wenselijke mobiliteit niet - zoals nu nog vaak het geval is - nadelig uitwerkt.

5.5.4 Het in onderhavige mededeling gestelde doel kan alleen worden bereikt als voor dat probleem concrete oplossingen worden uitgewerkt en ten uitvoer gelegd.

5.5.5 Bovenop de tenuitvoerlegging van relevante onderzoeksprogramma's dienen daarom de persoonsgebonden omstandigheden van onderzoekers aan de voor een Europese loopbaan vereiste voorwaarden te worden aangepast. Gedoeld wordt daarbij op regelingen als ouderdomsvoorzieningen, ziekteverzekering (!), de kosten van verhuizingen, de diensten van een makelaar, renovering en het verwerven van grond, onderwijs voor de kinderen, de garantie dat het gezin niet gescheiden wordt (!), voorzieningen bij werkloosheid en arbeidsongeschiktheid, alsmede alle daaraan verbonden fiscale (29) aspecten. Tal van regelingen (zoals de overdrachtsbelasting bij grondaankoop) zijn momenteel uitgesproken ontmoedigend wat mobiliteit betreft.

5.5.5.1 Er zou met name één ouderdomsvoorziening voor de gehele EU moeten worden ingevoerd of, voorzover hiertoe is besloten, moeten worden toegepast, zodat de verworven rechten bij verandering van werkgever ten volle behouden blijven of kunnen worden overgedragen, en wel zonder er daarbij over de gehele lijn op achteruit te gaan.

5.5.5.2 Een ander, algemeen probleem ontstaat vaak als gevolg van de beroepswerkzaamheid van een echtgeno(o)t(e) of levenspartner. Om scheiding van de gezinsleden te voorkomen, moet ernaar worden gestreefd om ook voor de echtgeno(o)t(e) of levenspartner een baan te vinden of te creëren of om mogelijkheden te bieden om op andere wijze zijn of haar beroep uit te oefenen. Daartoe moet een officiële strategie (30) worden uitgestippeld.

5.5.6 Blijkens onderhavige mededeling is de Commissie het daarmee eens: „Ten slotte is het nodig de maatregelen ter bevordering van de Europese dimensie van loopbanen in O&O te verankeren in een gestructureerd en gecoördineerd wettelijk kader op Europees niveau, waarmee onderzoekers en hun gezinnen een hoge mate van sociale zekerheid zou moeten worden gegarandeerd, zodat het risico dat reeds verworven sociale zekerheidsrechten verloren zouden gaan, tot een minimum wordt teruggebracht. (kanttekening van het Comité: dat risico mag hoe dan ook niet bestaan) In deze context zouden onderzoekers profijt moeten kunnen trekken van de lopende werkzaamheden op EU-niveau ter modernisering en vereenvoudiging van de socialezekerheidsstelsels... In dit verband zouden de specifieke behoeften van onderzoekers en hun gezinnen volledig in aanmerking moeten worden genomen.”

5.5.7 Zolang die doelstellingen echter nog niet zijn bereikt en de vereiste maatregelen nog niet van kracht zijn geworden, beveelt het Comité aan om de relevante mobiliteitsprogramma's en bijbehorende regelingen gestalte te geven op een wijze waardoor niet alleen de huidige nadelen volledig worden ondervangen, maar er ook nieuwe, nog vérstrekkendere prikkels worden ingevoerd. Dergelijke mobiliteitsprikkels zijn nodig om een loopbaan in Europa zelfs voor topwetenschappers aantrekkelijk te maken, maar ook om eventueel opnieuw topwetenschappers uit bijvoorbeeld de VS naar hier (terug) te halen.

5.5.8 Verder adviseert het Comité de Commissie om het inmiddels al op internet gezette „researchers mobility portal” (31) stelselmatig verder uit te bouwen en te perfectioneren, zodat daarop ordelijk gerangschikte en voldoende toegelichte informatie kan worden gevonden over alle relevante vacatures en aanbestedingen van onderzoeksinstituten, -projecten, universiteiten en bedrijven, overal in de EU. Zo kan de met de verwezenlijking van de Europese onderzoekruimte gepaard gaande uitbreiding van de tot dusverre begrensde arbeidsmarkt (voor werkzoekende wetenschappers/onderzoekers) nog beter gaan functioneren. (Hierover zou een bepaling in het Europees handvest voor onderzoekers moeten worden opgenomen). Het Comité stelt voor om hierover in de lidstaten contact op te nemen met de instellingen die zich ter plaatse ook aan deze taak wijden.

5.6 Promovendi, promoveren en doctorsgraad

De Commissie staat stil bij het vraagstuk van de promovendi. Volgens het Comité gaan achter dat vraagstuk meerdere aspecten schuil, nl.: a) de rol en situatie van promovendi en b) de vraag naar gepromoveerde wetenschappers/ingenieurs/onderzoekers.

5.6.1 Voorwaarde om in de gelegenheid te worden gesteld om te promoveren, is doorgaans dat de gegadigde zijn of haar wetenschappelijke studie met zeer hoge cijfers heeft afgerond.

5.6.2 Promotie kan dus worden gezien als een extra stap ter aanvulling en verdieping van een academische vorming, maar ook en vooral als een bewijs van uitmuntendheid om zelfstandig onderzoek te kunnen gaan doen.

5.6.3 Daarnaast blijkt uit een proefschrift of betrokkene over nog andere belangrijke kwalificaties beschikt, zoals de bekwaamheid om ten gronde onderzoek te doen, om zeer complexe feiten schriftelijk en mondeling begrijpelijk onder woorden te brengen en om zich, in het geval van natuur- en technische wetenschappen, in internationale kringen in het Engels uit te drukken.

5.6.4 Promovendi leveren als „voetvolk” (32) van het academisch onderzoek een onmisbare, fundamentele bijdrage aan de onderzoeksprestaties (en -pretenties) van universiteiten en soortgelijke onderzoeksinstituten.

5.6.5 Daaruit komt echter ook de terecht gestelde eis voort (waarvan doorgaans nog maar weinig terechtkomt) dat promoveren (33) als volwaardige beroepsprestatie wordt aangemerkt (met bijbehorende beloning en sociale voorzieningen).

5.6.6 Een bijzondere omstandigheid bij promoties waaraan niet valt te ontkomen, is dat promovendi tot op zekere hoogte afhankelijk zijn van hun promotor, die ook nog voor een groot deel verantwoordelijk is voor de beoordeling van hun proefschrift.

5.6.6.1 De taak van promotors en de manier waarop dezen zich daarvan kwijten, moeten echter niet zover gaan dat de prikkel voor promovendi om zelfstandig te werken, minder groot wordt of dat zelfstandig werken niet langer als noodzakelijk criterium wordt ervaren.

5.6.6.2 Meestal vervullen promotors een zeer nuttige functie, maar in sommige, op zichzelf staande gevallen maakt hun taakomschrijving echter ook de weg vrij voor mogelijk misbruik. Dergelijk misbruik kan in de hand worden gewerkt doordat promovendi te weinig worden beloond voor hun werk en kan inhouden dat hun zo gezien onredelijke eisen worden gesteld waarmee voornamelijk de wetenschappelijke belangen van de promotors gediend zijn. Gevolg is dan dat promovendi veel te lang over hun proefschrift doen.

5.6.7 Het Comité adviseert de Commissie daarom om overleg te plegen over een gedragscode met betrekking tot de rol van promovendi en hun behandeling. Het resultaat van dat overleg zou vervolgens in het Europees Handvest voor onderzoekers moeten worden verwerkt.

5.6.8 Overigens staat in onderhavige mededeling ook dat het bedrijfsleven „sterk de voorkeur lijkt te geven aan onderzoekers zonder doctorsgraad, uitgaande van redenering dat die met een doctorstitel te zeer gespecialiseerd zijn (34)”.

5.6.9 Hoewel het helaas zo lijkt te zijn en ook een belemmering is voor de mobiliteit tussen universiteiten en bedrijfsleven dat de industrie vooral de voorkeur geeft aan kersverse afgestudeerden, is het Comité het met deze algemene uitspraak niet eens. Een met een goede beoordeling afgesloten promotie is zowel in de chemische industrie in sommige lidstaten als in andere wetenschappelijk-technisch georiënteerde bedrijfstakken geen vereiste om te mogen solliciteren, maar meestal wel een onontbeerlijke voorwaarde voor een succesvolle carrière (wat doorgaans niet geldt voor afgestudeerde ingenieurs).

5.6.10 Promotie is echter een conditio sine qua non om in de academische wereld – maar ook in door de overheid gesubsidieerde onderzoeksinstituten - te kunnen werken en carrière te maken (wat ook weer niet altijd opgaat voor afgestudeerde ingenieurs).

5.7 Wetenschappelijke aantrekkelijkheid en excellentie

5.7.1 Als jonge mensen op het punt staan voor een loopbaan als onderzoeker te kiezen en zich afvragen in welk land zij later willen werken, is het van groot belang of er voor de uitoefening van hun beroep aantrekkelijke, excellente instellingen bestaan, waar de gerenommeerdste wetenschappers kunnen en willen meewerken, als voorbeeld dienen en toonaangevend zijn.

5.7.2 Maatschappij en politiek moeten er dus voor zorgen dat de voorwaarden voor het ontstaan en het behoud van excellentie en topprestaties aanwezig zijn of gecreëerd worden.

5.7.3 Excellentie en elites zijn echter het resultaat van een complex, moeizaam en langdurig ontwikkelings- en selectieproces, dat volgens interne, zelf ontwikkelde regels verloopt, en waarbij vele belangrijke en onderling samenhangende factoren hun rol moeten vervullen.

5.7.4 Doorslaggevend is het boven alles uitstekende voorbeeld van de zeer succesvolle onderzoekers, de aantrekkelijkheid van structuur en faciliteiten voor apparatuur, management dat creativiteit en ideeënrijkdom stimuleert, het besef dat men deelneemt aan de ontdekking of ontwikkeling van iets nieuws, alsook de terechte verwachting van alle betrokkenen dat zij hun eigen mogelijkheden kunnen ontwikkelen, eigen ideeën kunnen aandragen en daarbij erkenning ervaren.

5.7.5 Al deze zaken kunnen slechts ontstaan en gedijen op basis van een degelijke, brede en gekwalificeerde hogeschoolopleiding en een rijk geschakeerd, goed voorzien onderzoeksklimaat met bevredigend fundamenteel onderzoek.

5.8 Een Europees Jaar van onderzoekers

5.8.1 Het Comité onderschrijft geheel het voornemen van de Commissie om op korte termijn een „Europees Jaar van onderzoekers” te organiseren.

5.8.2 Volgens het Comité is dit een uitstekende kans en gelegenheid om het beroep van onderzoeker en het belang ervan voor de samenleving en voor de doelstellingen van Lissabon in de schijnwerpers te zetten en om zich bovendien in te zetten voor meer wederzijds begrip tussen de civiele maatschappij en de wetenschap.

5.8.3 Het Comité beveelt aan bij deze taak ook een beroep te doen op de desbetreffende organisaties in de lidstaten, en is zelf bereid hieraan naar vermogen bij te dragen.

Brussel, 25 februari 2004 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité R. BRIESCH

(1) COM(2000) 6 def. van 18.1.2000.

(2) PB C 204 van 18.7.2000.

(3) PB C 221 van 7/8/2001, alsook PB C 95 van 23/4/2003.

(4) PB C 204, 18.7.2000.

(5) Migratie van wetenschappers tussen Europa en bijv. de VS is natuurlijk vanuit oogpunt van ervaringsuitwisseling en bundeling van kennis en methoden zeer nuttig en zinvol. Maar dit mag niet verworden tot een eenzijdige trek van uitgerekend de meest getalenteerde jonge wetenschappers, zoals nu het geval lijkt te worden. Zo komt de verwachte economische meerwaarde namelijk niet ten goede van de EU, waar de zeer kostbare investeringen voor hun opleiding zijn gedaan, maar aan een economie die tot op zekere hoogte een concurrent is.

(6) Zie hierover ook par. 4.1.1.3.

(7) Een zeer belangrijk aspect van dergelijke vergelijkingen zijn de O&O-investeringen (bijv. in de VS) die deels uit de defensiebegroting bestemd worden voor algemeen wetenschappelijk-technisch onderzoek („dual purpose”).

(8) PB C 260 van 17.9.2001.

(9) Zie PB C 221, 7.8.2001, par. 3.2.3 en 3.2.4.

(10) Zie bijv. J. Enders (ed.): Academic Staff in Europe. Changing Contexts and Conditions (2001) Westport, CT: Greenwood Press, 2001.

(11) Zie ook het ESC-advies in PB C 95, 23.4.2003, over de Mededeling van de Commissie: Meer onderzoek voor Europa – Naar 3 % van het BBP.

(12) Het Comité beveelt aan ook gebruik te maken van de ervaringen van de desbetreffende instellingen in de lidstaten, zoals de Humboldt-stichting.

(13) Verslagen Europese Rekenkamer, 1996 Page II-02041; IA-00553; II-01471.

(14) Ook hiervoor is echter vaak kostbare, omvangrijke apparatuur benodigd, die op haar beurt al technische pioniersprestaties vereist.

(15) PB C 221 van 7/8/2001, par. 3.9.1.

(16) Zie PB C 221 van 7/8/2001, par. 4.7: „Onderzoek doen betekent onbekend terrein betreden. De methoden van ieder individu en iedere groep verschillen en vullen elkaar aan, al naargelang behoefte, talent en karakter. Onderzoekers zijn managers, ingenieurs, verzamelaars, haarklovers of kunstenaars. Onderzoek doen betekent tasten in het duister, intuïtief aanvoelen, het in kaart brengen van onbekend terrein, het vergaren en categoriseren van gegevens, het oppikken van nieuwe signalen, het ontdekken van grotere verbanden en patronen, het onderkennen van nieuwe correlaties, het uitwerken van wiskundige modellen, het ontwikkelen van de juiste begrippen en symbolen, het ontwerpen en bouwen van nieuwe apparatuur, het zoeken naar eenvoudige oplossingen en naar harmonie. Onderzoek doen betekent tegelijkertijd bevestigen, consolideren, uitbreiden, veralgemenen en reproduceren.”

(17) Zo probeert bijv. het Max Planck Instituut vooraanstaande wetenschappers die in hun eigen mondiale kring bekend zijn vanwege hun prestaties, aan te trekken voor de opdracht waarvoor zij het meest geschikt zijn. Er wordt doorgaans geen gebruik gemaakt van sollicitatieprocedures.

(18) INT 197 – CESE 1588/2003 van 10/12/2003, par. 4.5.3 en 4.5.5.

(19) PB C 204 van 18.7.2000. Zie aldaar par. 7.1: „Onderzoek en ontwikkeling vormen in wezen één geheel, dat diverse onderzoeksterreinen (en aldus stadia waarin kennis voor mogelijke nieuwe technologieën tot rijping kan komen) omvat: fundamenteel onderzoek, toegepast onderzoek, „encyclopedisch” onderzoek (b.v. ter aanvulling van de kennis over eigenschappen van stoffen, nieuwe stoffen, werkzame bestanddelen enz.), technologische ontwikkeling en product- en procédéontwikkeling. Door interactie en „kruisbestuiving” tussen deze deels slechts kunstmatig gescheiden onderzoeksterreinen ontstaat innovatie.”

(20) Zie ook PB C 95, 23.4.2003, bijlage punt 8 ff.

(21) Ook onder de bijv. uit Rusland, India of China afkomstige wetenschappers die in Europese onderzoeksinstituten werkzaam zijn, bestaat onder de succesvolle onderzoekers de tendens om na enkele jaren beroepservaring een aanbod uit de VS aan te nemen.

(22) Omstandigheden en details van de geschetste „carrière” gelden niet voor alle lidstaten in dezelfde mate.

(23) Regelgeving inzake ontslagbescherming maakt de zaak deels nog ingewikkelder.

(24) PB C 95, 23.4.2003.

(25) Bijv. het Lichtenberg-programma van de Volkswagen-stichting.

(26) Bijv. het juniorprofessoraat in Duitsland.

(27) PB C 204 van 18/7/2000, par. 8.2.2.

(28) PB C 204 van 18/7/2000, par. 9.6.

(29) In sommige lidstaten moeten onderzoekers zelfs belasting betalen over de kosten die zij in verband met overplaatsing gemaakt hebben en die vergoed zijn!

(30) Zo zullen de wetenschappelijke kringen in Duitsland bijvoorbeeld, samen met de stichting voor Duitse wetenschap, een bijeenkomst organiseren met als thema „de dubbele carrière” (zie ook op internet: www.kowi.de en www.dfg.de/wissenschaftliche_karriere/focus/doppelkarriere_paare/index.html

(31) http://europa.eu.int/eracareers/index_en.cfm

(32) Een aanschouwelijk begrip dat echter zeker niet altijd de lading dekt. Het komt voor dat in proefschriften uitstekend pionierswerk wordt verricht. Zo zijn er in bepaalde, op zichzelf staande gevallen al in het stadium van een proefschrift ontdekkingen gedaan die uiteindelijk een Nobelprijs hebben opgeleverd (bv. R. Mössbauer, Nobelprijs 1961 en R.A. Hulse, Nobelprijs 1993).

(33) Voorzover het gaat om een beroepsactiviteit die als hoofdtaak wordt uitgevoerd, en niet bijv. naast het eigenlijke beroep.

(34) Deze uitspraak voert terug naar de hierboven al besproken kwestie van de manier waarop ondernemingen onderzoekers aanwerven. Die handelwijze moet nader worden onderzocht en zoveel mogelijk worden verbeterd.