1. Inleiding

De "kaderstrategie voor een schokbestendige energie-unie met een toekomstgericht beleid inzake klimaatverandering" van de Europese Commissie heeft een nieuwe impuls gegeven om energiezekerheid, duurzaamheid en concurrentiekracht tot stand te brengen.

Op wereldschaal blijft Europa koploper wat betreft onze ambitieuze bijdrage aan de overeenkomst van Parijs en wat betreft de praktische uitvoering van de energietransitie als omschreven in het derde verslag over de stand van de energie-unie. Een geïnterconnecteerd Europees net zal bijdragen tot de verwezenlijking van de uiteindelijke doelstellingen van de energie-unie betreffende betaalbare, zekere en duurzame energie voor alle Europeanen.

Een elektriciteitssysteem waaraan hernieuwbare energiebronnen in 2030 ongeveer de helft van de opwekking bijdragen en dat in 2050 volledig koolstofvrij is, vormt de hoeksteen van deze energietransitie. Dat gaat gepaard met aanzienlijke uitdagingen wat betreft het aanpassen van onze regelgeving en infrastructuur en het aantrekken van de nodige investeringen.

Er is op gewezen tijdens meerdere bijeenkomsten van de Europese Raad en door staatshoofden en regeringsleiders, onlangs nog door president Macron tijdens COP23: goed geïnterconnecteerde en geïntegreerde trans-Europese netten zijn onontbeerlijk voor een geslaagde energietransitie. In de mededeling van de Commissie "Bereiken van het streefcijfer van 10 % voor de interconnectie van elektriciteit" is deze behoefte aan bod gekomen.

Het vorig jaar vastgestelde pakket Schone energie voor alle Europeanen is het meest gevorderde rechtskader voor de transitie naar schone energie dat investeringen in schone energie ter bevordering van de werkgelegenheid en de economische groei mogelijk maakt. De netinfrastructuur in Europa moet zich in dezelfde richting en met dezelfde snelheid ontwikkelen teneinde deze energietransitie ten volle te ondersteunen. Dit is des te meer van belang omdat bij een toenemend aandeel van hernieuwbare elektriciteit meer grensoverschrijdende uitwisseling nodig is om het net stabiel houden. In deze context kan een nauwere regionale samenwerking tussen de lidstaten ertoe leiden dat de toepassing van hernieuwbare energiebronnen en netinfrastructuur wordt geoptimaliseerd.

Geïnterconnecteerde elektriciteits- en gasnetten zijn ook van essentieel belang voor de energievoorzieningszekerheid. Goede geïntegreerde netten zijn niet alleen de beste garantie dat een mogelijk falen van de grootste infrastructuur in elke lidstaat wordt gecompenseerd, maar zorgen ook voor meer leveringsopties en daardoor voor meer concurrerende prijzen op de nationale markten. Tegelijkertijd moet Europa ervoor zorgen dat de consument centraal staat in het energiesysteem. Daarvoor zijn onder meer versterkte en slimmere distributienetten nodig.

Bovendien dienen de netten in de EU te worden gemoderniseerd om de energietransformatie mogelijk te maken en ter ondersteuning en benutting van de snelle digitalisering van de economie. Innovatie en intelligentie op alle niveaus in de netten is cruciaal voor de invoering van vraagzijdebeheer en andere slimmenetdiensten. Dergelijke technologieën maken de consument mondiger en stimuleren de concurrentiekracht van de industrie in de EU.

Naar schatting is tot 2030 ongeveer 180 miljard euro aan investeringen nodig om de Europese energienetten te moderniseren en uit te breiden. Deze investeringen zouden 40 tot 70 miljard euro aan jaarlijkse besparingen opleveren doordat opwekkingskosten worden voorkomen en de wholesaleprijzen voor gas concurrerender worden. Als gevolg daarvan blijven de kosten van de energietransitie onder controle en wordt het concurrentievermogen van de Unie versterkt.

In deze mededeling wordt de balans opgemaakt van de vooruitgang die is geboekt bij de integratie en modernisering van de Europese energienetten op transmissieniveau door middel van ons TEN-E-beleid. Verder wordt geschetst wat moet worden ondernomen om ervoor te zorgen dat infrastructuur ten volle wordt benut om onze energie- en klimaatdoelstellingen voor 2030 en daarna te bereiken. Daarnaast wordt de voortgang in de richting van het streefcijfer van 10 % interconnectie beoordeeld en wordt vooruitgeblikt naar het door de Europese Raad overeengekomen streefcijfer voor 2030.

2. Het beleid inzake trans-Europese energienetten (TEN-E-beleid) als hoeksteen van de energie-unie

Er zien aanzienlijke investeringen nodig om tot een volledig Europees energienet te komen waarin alle lidstaten geïnterconnecteerd zijn en beschermd worden tegen plotselinge verstoringen van de voorziening. Om ervoor te zorgen dat deze investeringen tijdig plaatsvinden en de nodige infrastructuurvoorzieningen worden gebouwd, heeft de Europese Unie in 2013 de verordening betreffende richtsnoeren voor trans-Europese energienetten vastgesteld. Verder werd de financieringsfaciliteit voor Europese verbindingen (Connecting Europe Facility, CEF) in het leven geroepen ter financiële ondersteuning van de ontwikkeling van trans-Europese energie-, vervoers- en telecommunicatienetwerken.

2.1 Een TEN-E-beleid dat is gericht op de prioriteiten van Europa en versnelling van investeringen

Sinds 2013 heeft het TEN-E-beleidskader gezorgd voor een doelgericht aanpak ten aanzien van het identificeren en ondersteunen van projecten die essentieel zijn voor goed op elkaar aangesloten netten in alle lidstaten en op de interne energiemarkt. Hierbij wordt uitgegaan van een objectief en inclusief selectieproces waarin voorrang wordt gegeven aan de meest noodzakelijke infrastructuurprojecten.

Het succes van deze aanpak wordt stilaan zichtbaar. Ongeveer 30 energie-infrastructuurprojecten van gemeenschappelijk belang (PGB's) zijn voltooid of zullen eind 2018 operationeel zijn. Van in totaal 173 belangrijke projecten zullen er rond 2020 nog eens 47 worden voltooid. Veel projecten van gemeenschappelijk belang op het gebied van elektriciteits- en gasinfrastructuur liggen echter nog steeds niet op schema, en ongeveer de helft van de projecten heeft vertraging opgelopen, gewoonlijk tijdens het vergunningsproces, of het tijdschema ervan is gewijzigd, dikwijls omdat er onzekerheid heerst over de commerciële levensvatbaarheid of de toekomstige vraag.

Tabel 1: Overzicht van PGB’s per sector

PGB's van de 1e en 2e lijst, te voltooiden* in de periode 2013-2018 Elektriciteit Slimme netwerken Gas Olie CCS Totaal 22 0 8 0 n.v.t. 30 PGB's op de derde lijst Elektriciteit Slimme netwerken Gas Olie CCS Totaal 106 4 53 6 4 173 PGB's van de 3e lijst, naar verwachting voltooid* tegen 2020 Elektriciteit Slimme netwerken Gas Olie CCS Totaal 31 0 14 2 0 47

*Tot de te voltooien projecten behoren projecten waarvoor op korte termijn een vergunning wordt verleend of die worden uitgevoerd en realistisch gezien aan het einde van de aangegeven periode voltooid zullen zijn.