NL Publicatieblad van de Europese Unie C 54/15

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het „Voorstel voor een verordening van de Raad betreffende staatssteun ter bevordering van de sluiting van niet-concurrentiekrachtige steenkoolmijnen”

(initiatiefadvies)

(2011/C 54/03)

Algemeen rapporteur: de heer PEZZINI

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft op 20 oktober 2010 besloten om overeenkomstig artikel 29, lid 2, van zijn reglement van orde een initiatiefadvies op te stellen over het

Voorstel voor een verordening van de Raad betreffende staatssteun ter bevordering van de sluiting van niet-concurrentiekrachtige steenkoolmijnen.

Het bureau van het EESC heeft de adviescommissie Industriële reconversie op 20 oktober 2010 met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden belast.

Gezien de urgente aard van de werkzaamheden heeft het Comité tijdens zijn op 8 en 9 december 2010 gehouden 467e zitting (vergadering van 8 december 2010) besloten de heer PEZZINI als algemeen rapporteur aan te wijzen en heeft het met 158 stemmen vóór en 8 stemmen tegen, bij 5 onthoudingen, onderstaand advies uitgebracht.

1. Conclusies en aanbevelingen

1.1 Het EESC acht een pakket maatregelen nodig, als sterke impuls voor een duurzaam energiemodel en om de sector een duidelijk en stabiel referentiekader te bieden, inclusief een energieplanning die aansluit bij de energievoorzieningszekerheid, met inachtneming van sociale, territoriale en milieuaspecten en de routekaart voor 2020-2050.

1.2 Het EESC bepleit een uitbreiding van de vigerende verordening voor de kolenindustrie (Verordening (EG) nr. 1407/2002 van 23 juli 2002 betreffende staatssteun voor de kolenindustrie), met een looptijd gelijk aan de regelgeving die komt te vervallen, zonder op de EU-begroting te drukken en zonder onwrikbare sluitingsvoorwaarden op te leggen aan de mijnen, maar met de optie om steun te verlenen voor investeringen en innovatieve, schone kooltechnologieën (CC) en voor hooggekwalificeerd personeel op het gebied van strategische grondstoffen. Het EESC vraagt nadrukkelijk om wijziging van het voorstel, met het oog op concurrerende herstructurering van de kolenmijnen en de consolidering van een strategische reserve in de Gemeenschap.

1.3 Het EESC verzoekt om een tussentijdse evaluatie van de concurrentievoorwaarden voor schone kooltechnologieën, afgezet tegen de concurrentiepositie van andere inheemse energiebronnen van de EU tot 2020, tegen de steun voor andere inheemse energiebronnen en tegen het bevorderde gebruik van steenkool op de wereldmarkt, en gerelateerd aan de schommelende internationale prijzen van fossiele brandstoffen en aan de Europese meerwaarde van de eigen bronnen, maar los van de kosten voor aanpassing van de elektriciteitscentrales en voor het uit bedrijf nemen van de mijnen.

1.4 Deze evaluatie moet volgens het EESC in 2014 plaatsvinden, in rechtstreeks verband met de uitvoering van de bepalingen van het Verdrag van Lissabon inzake het nieuwe energiebeleid van de EU (zie artikel 194) en aansluitend op de strategie voor energiezekerheid van de Unie en de toegang tot grondstoffen, alsook op andere communautaire beleidsgebieden, met name het beleid voor industrie, handel, onderzoek en innovatie.

1.5 Het EESC wil dat in 2015 het EP, de Raad en het Comité zelf een tussentijds verslag voorgelegd krijgen over het concurrentievermogen van de Europese steenkoolindustrie, dat verdergaat dan de huidige uitzonderlijke crisis, omtrent de hiervoor vermelde criteria en definities in verband met de crisis. Duidelijk moet worden welke strategische, economische, technologische, sociale en milieuvoortgang er is geboekt en in hoeverre de energieafhankelijkheid is gedaald.

1.6 Het EESC wijst erop dat de EU een leidende positie inneemt in onderzoek en ontwikkeling van schone energietechnologie, met name de CCS-techniek (afvangen en opslaan van CO2, Carbon Capture and Storage), zoals „Clean Coal Technologies”, „Coal-based Poly-Generation” en „Power Generation for Integrated Zero Emission Solutions” (1), die integraal deel uitmaken van het KP 7 voor OTO 2007-2013 van de EU.

1.7 Het EESC benadrukt dat de problemen in verband met verstoorde mededinging op de Europese interne markt ongegrond zijn, zoals ook de Commissie heeft opgemerkt, omdat er tussen de lidstaten geen noemenswaardige handel in kolen bestaat en omdat de technische installaties van de centrales geijkt worden voor specifieke types steenkool.

1.8 Het EESC wijst op het toegenomen belang van de beweringen in de Kolenverordening (Verordening (EG) nr. 1407/2002), met name:

— „De ongunstige concurrentiepositie van de steenkool van de Gemeenschap ten opzichte van ingevoerde steenkool heeft de kolenindustrie in de afgelopen decennia gedwongen tot ingrijpende maatregelen inzake herstructurering en inkrimping van activiteiten.

— De Gemeenschap is voor haar primaire energievoorziening in steeds sterkere mate afhankelijk geworden van externe bronnen.

— […] geeft de mondiale politieke situatie een geheel nieuwe dimensie aan de beoordeling van geopolitieke risico's en de veiligheidsrisico's op energiegebied, en ook een ruimere betekenis aan het begrip voorzieningszekerheid.”

1.9 Daarom, en uit strategisch oogpunt (energiebronnen), bepleit het EESC een doeltreffende overschakeling op een nieuw Europees duurzaam energiemodel, met een gediversifieerde mix die rekening houdt met alle energiebronnen, met technologie gericht op verminderde uitstoot van vervuilende stoffen en haalbare uitvoeringstermijnen, met invoering en behoud van aspecten die Europa minder afhankelijk maken van uitheemse energiebronnen.

1.10 Het Comité wijst op het belang, voor energie-efficiëntie, van de strijd tegen de klimaatverandering, het terugdringen van de CO2-uitstoot en van andere vervuilende stoffen en het bereiken van een democratische en breed gedragen consensus. Derhalve dringt het aan op een bredere en beter gestructureerde sociale sectorale dialoog in de kolenindustrie op diverse niveaus, tegen de achtergrond van het EU-beleid voor economische en sociale cohesie voor de steenkool producerende regio's. Voor hen zou het stopzetten van de activiteiten, in de huidige mondiale crisis, neerkomen op het verlies van ruim 300 000 banen in heel speciale gebieden.

2. Inleiding

2.1 De EU is momenteel goed voor de productie (2) van circa 288 megaton steenkoolequivalent (Mtske), waarvan 122 Mtske antraciet betreft. Steenkool wordt meestal gebruikt voor de opwekking van elektriciteit, verwarming of de productie van staal en andere industriële processen. Polen en Duitsland zijn de grootste steenkoolproducenten in de EU.

2.2 Van de tien steenkool producerende lidstaten kennen zes landen diverse vormen van staatssteun toe: in de eerste plaats Duitsland en Spanje, en in mindere mate ook Hongarije, Polen, Roemenië en Slowakije (Slovenië verleent alleen steun aan reeds gesloten mijnen).

2.3 Het EGKS-Verdrag uit 1951 bevatte heldere regels omtrent het al dan niet verlenen door een lidstaat van steun aan bedrijven in de kolen- en staalsector: „Als zijnde onverenigbaar met de gemeenschappelijke markt voor kolen en staal (…) zijn verboden binnen de Gemeenschap overeenkomstig de bepalingen van dit Verdrag: door de staten verleende subsidies of hulp, (…), in welke vorm ook.” Dit in artikel 4, sub c), vermelde verbod op elke vorm van steun aan ondernemingen van lidstaten vloeide logisch voort uit de opheffing van alle nationale beschermingsmaatregelen binnen de gemeenschappelijke markt.

2.4 Na de oprichting van de gemeenschappelijke markt werd echter al snel duidelijk dat het niet mogelijk was om Europa's energievoorziening veilig te stellen. Artikel 95, de bepaling voor onvoorziene omstandigheden na ondertekening van het verdrag, werd toen als uitgangspunt gebruikt om bepaalde vormen van gemeenschapssteun toe te staan. Het stond gemeenschapsinterventie toe om waar nodig één of meer doelstellingen van het verdrag te verwezenlijken.

2.5 Na het verstrijken van het EGKS-Verdrag keurde de Raad Verordening (EG) 1407/2002 van 23 juli 2002 betreffende staatssteun voor de steenkoolindustrie goed, die op 31 december 2010 verstrijkt. Tussen 2003 en 2008 is ruim 26 miljard euro aan steun voor de sector goedgekeurd.

2.6 Het EESC heeft over deze steunregeling (3) advies uitgebracht en onderschreef het standpunt van het Raadgevend EGKS-comité, nl. dat „algehele afschaffing van de steun aan de kolenindustrie niet te rijmen is met het streven de continuïteit van de energievoorziening veilig te stellen door te zorgen voor een permanent beschikbare basisvoorraad primaire energie.”

2.7 Het EESC juicht het toe dat „de lidstaten te allen tijde in staat zijn een stabiele minimumhoeveelheid eigen steenkool te winnen en de toegankelijkheid van deze strategische reserves te waarborgen (…).” Dit vereist goed onderhouden infrastructuur, ruime aandacht en speciale maatregelen op het delicate gebied van gezondheid en veiligheid op het werk, behoorlijk opgeleid personeel en technologische expertise.

2.8 Het EESC wijst verder op het belang om deze specifieke sector in het kader van de eigen strategische grondstoffen actief te helpen om Europa aantrekkelijker te maken voor investeerders en ondernemers, om het concurrentievermogen van de bedrijven en de sociale samenhang op te voeren, om het klimaat voor onderzoek en innovatie te verbeteren en om te stimuleren dat nieuwe kennis gecreëerd en verspreid wordt en personeel wordt opgeleid (4).

2.9 Ook heeft het EESC opgemerkt dat de Commissie zich moet concentreren op het onderzoek naar staatssteunmaatregelen die de handel significant beïnvloeden, in plaats van haar middelen te verspillen met het onderzoeken van allerlei gevallen die voornamelijk van lokaal belang zijn. In dit verband dient te worden verduidelijkt wat het begrip „local concern” inhoudt en hoe dit moet worden geïnterpreteerd (5).

2.10 De fossiele brandstoffen kolen (6), olie en aardgas vormen de ruggengraat van de Europese en wereldwijde energievoorziening. Hierin zal de komende decennia geen verandering komen; de mens kan nog niet zonder (7).

2.11 Ook een grootschaliger gebruik van zijn ruime steenkoolvoorraden kan Europa minder afhankelijk maken. Wat steenkool betreft: van het op 3 400 miljard ton olie-eenheden geschatte totale potentieel is nog maar zo'n 3 % geëxploiteerd. De verwachte levensduur van de wereldwijde voorraden en reserves aan kolen, olie en gas is afhankelijk van diverse factoren (economische groei, exploratie, technische vooruitgang). De voorraden kunnen nog vele decennia mee (misschien wel eeuwen, in het geval van steenkool) (7).

2.12 Volgens verwachtingen voor 2030-2050 van het Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek, het GCO (8), blijft steenkool de gehele 21e eeuw essentieel om aan de energiebehoefte te voldoen. Meer aandacht voor de beperking van de uitstoot van broeikasgassen vergt grote investeringen in onderzoek en ontwikkeling van schone steenkooltechnologie en doeltreffendere afvang- en opslagtechnologie. Wereldwijd zal steenkool een belangrijke energiebron blijven, die in ruim 20 % van de mondiale behoefte aan energie voorziet.

2.13 Zoals het Comité al heeft opgemerkt (9), zal na een aanvankelijke daling het kolenverbruik naar verwachting vanaf ongeveer 2015 weer gaan stijgen dankzij de betere concurrentiepositie die deze energiebron dan zal hebben in de elektriciteitsproductie. Ten grondslag aan deze ontwikkeling liggen met name stijgende aardgasprijzen en de verwachte beschikbaarheid van geavanceerde technieken om elektriciteit uit steenkool op te wekken.

2.14 China, de VS, India, Australië en Rusland zijn de grootste producenten wereldwijd: China produceert 2 761 Mt per jaar (47 % van de wereldproductie), de VS 1 006 Mt (17 %) en Rusland 247 Mt (4 %). De EU importeert 180 Mt steenkool per jaar, vooral uit Rusland (30 %), Colombia (17,8 %), Zuid-Afrika (15,9 %) en de VS (12,8 %) (10).

3. De voorstellen

3.1 In verband met het verstrijken van Verordening (EG) nr. 1407/2002 van de Raad van 23 juli 2002 betreffende staatssteun voor de steenkoolindustrie heeft de Commissie recentelijk de volgende zes opties uitgewerkt:

— optie 1: de Commissie komt niet met een nieuw, sectorspecifiek wetsinstrument dat ingaat na het verstrijken van de steenkoolverordening; de algemene regels voor staatssteun zouden gaan gelden;

— optie 2: goedkeuring van richtsnoeren op basis van artikel 107, lid 3, sub c), VWEU, te vergelijken met de regels die zijn goedgekeurd voor de scheepsbouw- en staalsector (steun voor betalingen aan ontslagen werknemers of voor hen die instemmen met vervroegd pensioen ten gevolge van gesloten mijnen, voor begeleiding en professionele omscholing van zulke werknemers en de ontmanteling van locaties);

— optie 3: een verordening voor tijdelijke steun (voor de sluiting), geleidelijk afnemende steun, mits gecombineerd met een ordelijke afbouw van mijnen en installaties in het kader van een welomschreven sluitingsplan;

— optie 4: een verordening voor steun voor buitengewone kosten (sociale en milieulasten uit het verleden) in verband met de sluiting van steenkoolmijnen;

— optie 5: een verordening op basis van artikel 107, lid 3, sub e), VWEU, die de lidstaten toestaat steun te verlenen voor sluiting en ter dekking van buitengewone kosten, of

— optie 6: verlenging van de huidige Steenkoolverordening met nog eens 10 jaar, d.w.z. tot het eind van 2020, zonder te eisen dat de mijnen dichtgaan, en met de mogelijkheid om investeringssteun te verlenen.

3.2 De Commissie heeft besloten tot een nieuwe raadsverordening op basis van optie 5, met een aanvullende mogelijkheid voor de lidstaten om de sociale en regionale impact van sluitingen op te vangen en om de sociale cohesie in Europa's regio's te vergroten.

Naast de opties van de algemene staatssteunregels (versterking van het concurrentievermogen van ondernemingen en van de sociale cohesie, stimulering van onderzoek en innovatie, bevordering van het scheppen en verspreiden van nieuwe kennis en de opleiding van personeel) kunnen met het Commissievoorstel twee typen steun als verenigbaar met de interne markt worden beschouwd: sluitingssteun en steun ter dekking van buitengewone kosten.

3.3.1 De verlening van operationele steun aan steenkoolmijnen is afhankelijk van de volgende criteria:

— er moet een gedetailleerd plan zijn voor de definitieve sluiting van de niet-rendabele mijn per 1 oktober 2014, die op 31 december 2009 nog in bedrijf was;

— de steun moet in de tijd fors dalen, d.w.z. met 33 % na elke periode van 15 maanden;

— is de mijn op de vastgestelde datum niet dicht, dan moet de verleende steun worden terugbetaald, en

— de lidstaten moeten een plan voorleggen met maatregelen om de milieugevolgen van het gebruik van steenkool terug te dringen.

3.3.2 Steun voor buitengewone kosten is bestemd voor bijzondere herstructureringskosten, kosten voor ontmanteling die niet direct verband houden met de huidige productie, alsook voor sociale en milieulasten uit het verleden naar aanleiding van de sluitingen (uitsluitend indien deze het gevolg zijn van de sluiting van steenkoolmijnen).

4. Algemene opmerkingen

4.1 Het EESC betreurt het dat de Raad de adviescommissie Industriële reconversie (CCMI), die integraal deel uitmaakt van de operationele structuur van het EESC en de bevoegdheden waarneemt van het Raadgevend Comité van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS), niet heeft geraadpleegd.

4.2 Het EESC wil vooral zijn recht doen gelden om advies te verlenen over een kwestie die van groot belang is voor de industriële reconversie in de EU, zoals het Raadgevend Comité van de EGKS ten aanzien van Verordening (EG) 1407/2002 benadrukte. Het was van mening dat algehele afschaffing van de steun aan de kolenindustrie niet te rijmen was met het streven de continuïteit van de energievoorziening veilig te stellen door te zorgen voor een permanent beschikbare basisvoorraad primaire energie.

4.3 Het EESC merkt op dat de Europese Raad van 19 en 20 maart 2009 instemde met de door de Commissie op 13 november 2008 gepubliceerde Tweede Strategische Energie-evaluatie, waarin benadrukt werd om „de inheemse energiebronnen van de EU zo goed mogelijk [te] benutten”, en dat er „optimaal gebruik moet worden gemaakt van de eigen energiebronnen, inclusief energie uit hernieuwbare bronnen, fossiele brandstoffen en, in de landen die daarvoor hebben gekozen, kernenergie.”

4.4 Het EESC wijst er voorts op dat het Zesde Milieuactieprogramma 2002-2012 onder andere deze doelstelling kent: „bevordering van hernieuwbare, koolstofarmere fossiele brandstoffen voor de energieopwekking”; artikel 1 van de huidige verordening voor steun aan mijnen voorziet in „handhaving, als voorzorgsmaatregel, van de productie van een minimum hoeveelheid eigen steenkool die de toegang tot reserves garandeert.”

4.5 Tot slot merkt het EESC op dat onderzoek van de Gemeenschap, uitgevoerd door het GCO-Instituut voor Energie te Petten, uitwijst dat steenkool de gehele 21e eeuw essentieel blijft om aan de energiebehoefte te voldoen.

4.6 Het EESC is ingenomen met de maatregelen van de Commissie, voor zover zij voldoen aan de behoefte om de bedrijven in de sector binnen een gemeenschappelijk kader concurrerend te maken en worden ingegeven door zin voor mededinging (11), met het oog op het volgende:

— behoud van een voldoende niveau van inheemse energiebronnen, als bijdrage aan de energievoorzieningszekerheid en geringere energieafhankelijkheid;

— behoud van een leidende positie voor Europa voor slimme mijntechnologie en milieutechnologie voor „schone steenkool” en CCS (CO2-afvang en -opslag): ruimer gebruik van CCS-technologie zal pas na 2020 mogelijk zijn, en dan uitsluitend als de nodige O&O tijdig en met succes is uitgevoerd;

— de reactie op marktfalen inzake de investeringen in onderzoek, innovatie en herstructurering om Europese steenkoolondernemingen in staat te stellen nieuwe markttechnologie tegen geringere kosten te verkrijgen en concurrerend te worden;

— voldoen aan sociale en milieudoelstellingen door lokaal welvaart en banen te creëren door de ontwikkeling van regio's waar mijnbouw en aanverwante industrieën overheersen of de enige activiteit zijn;

— toepassing van het idee van het lokale belang van de sector, daar de intracommunautaire handel geen of weinig impact op de sector heeft en de handel dus niet aanzienlijk beïnvloedt, en daar de huidige steunregeling niet geresulteerd heeft in een forse verstoring van de handel;

— mogelijkheid tot modernisering van elektriciteitscentrales, met inachtneming van nationale (12) termijnen en procedures voor herstructurering van de sector, met steun voor netwerken van steenkoolgebieden en centra voor mijnbouwkennis en het gebruik van delfstoffen, en netwerken voor de opleiding van zeer gekwalificeerde managers;

— behoud van een minimale strategische reserve van inheemse steenkool, zodat de overheid aan haar universele dienstverplichting voor de waarborging van energievoorziening kan voldoen, overeenkomstig artikel 106 VWEU (voorheen art. 86 van het EG-Verdrag);

— verschaffing van begeleiding, opleiding en omscholing van werknemers en deskundigen van onrendabele mijnen; steun voor vervroegd pensioen in de sector en aanverwante bedrijfstakken;

— ontwikkeling en ondersteuning van de Europese sectorale dialoog voor de mijnbouw en organisatie van technische, op netwerken gebaseerde forums, zoals het Berlin Fossil Fuel Forum;

— steun voor de verspreiding en uitwisseling van goede praktijken, met name uit technisch en milieuoogpunt, zowel om een geavanceerde steenkoolwinning en de toepassingen daarvan concurrerend en duurzaam te maken als om herstructurering, diversificatie en sluiting (en rehabilitatie (13) van mijnen) op te starten waar zulks onhaalbaar is.

4.7 Volgens het EESC is de door de Commissie vermelde termijn te kort en staat zij haaks op de ontwikkelingsbehoefte van de sector: de periode 2011-2018 zou geschikter zijn, net als de periode 2002-2010, om vast te stellen of ondernemingen concurrerend zijn in het licht van de ontwikkeling van de markttechnologie, ten aanzien van goedkope CCS, schone steenkool en mijnbouwtechnieken.

4.8 Evenzo meent het EESC dat het tempo van de afbouw te hoog gegrepen is en in een te korte termijn plaatsvindt om weer concurrerend en innovatief te worden op het gebied van productie, schone steenkool en CCS. Verder zouden de steunmaatregelen ondernemingen eerder moeten belonen dan straffen (zoals het voorstel luidt) als zij de concurrentiemarges herstellen.

4.9 Wat betreft de onevenwichtige mededinging tussen geïmporteerde en inheemse producten verdient het aanbeveling om de steunregelingen van de exporterende landen nader en met meer transparantie onder de loep te nemen, alvorens te suggereren dat de communautaire regeling beperkt zou moeten worden. Verder moet er bij de ondertekening van akkoorden met derde landen meer aandacht uitgaan naar de opname van sociale normen van de ILO, om te vermijden dat mijnwerkers worden uitgebuit en om hen optimaal te beveiligen en te beschermen tegen de vaak dodelijke ongevallen die in 's werelds grootste productielocaties voorkomen.

4.10 Tot slot acht het EESC het voor de toekomst van de activiteiten van de mijnbouw- en elektriciteitssector essentieel dat Europese bedrijven en lidstaten een helder, proactief kader voor horizontale steun krijgen aangereikt dat voor sociale en milieudoeleinden kan worden ingezet, alsook voor OTO-doeleinden, innovatie, opleiding en het aanleren van professionele vaardigheden in de sector.

Brussel, 8 december 2010 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Staffan NILSSON

(1) Zie ZEP – Zero emissions platform, European Technology Platform for zero emission fossil, fuel, power – Implementation Plan 2010-2012 (Europees technologisch platform voor elektriciteitscentrales met fossiele brandstoffen en nuluitstoot, Uitvoeringsplan 2010-2012) www.zeroemissionsplatform.eu/ccs-technology/capture.html; conferentie over het 2010 SET-Plan (Europees Strategisch Plan voor energietechnologie), georganiseerd door het Belgisch voorzitterschap (15-16 november 2010), http://setis.ec.europa.eu/technologies/Zero-emission-fossil.

(2) Het gaat in dit advies om „steenkool of kolen”, zoals omschreven in artikel 2 van Verordening EG/1407/2002 – antraciet, ligniet, steenkool.

(3) PB C 48 van 21 februari 2002, blz. 49.

(4) PB C 65 van 17 maart 2006, blz. 1.

(5) Zie voetnoot 2.

(6) Antraciet, ligniet en steenkool.

(7) PB C 28 van 3 februari 2006, blz. 5.

(8) Coal of the future (supply prospects for thermal coal by 2030-2050), Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek (GCO), Energie-instituut te Petten (Nederland), februari 2007.

(9) Zie voetnoot 9.

(10) De VS steunen steenkoolbedrijven nog steeds actief, zowel in de VS als daarbuiten, hetgeen in strijd is met president Obama's belofte aan de G-20 om de subsidies voor fossiele brandstoffen geleidelijk af te schaffen.

(11) Blijkens alle Commissiedocumenten over energiebeleid, variërend van het SET-plan tot de Energiestrategie 2011-2010, moet er in dit verband rekening gehouden worden met factoren als de concurrentiepositie van andere inheemse energiebronnen van de EU tot 2020, de hulp voor andere inheemse energiebronnen en het bevorderde gebruik van steenkool op de wereldmarkt, de schommelende internationale prijzen van fossiele brandstoffen, de Europese meerwaarde van de strategische bronnen, met name in geval van internationale crises en spanningen. Voorts moeten de kosten voor reconversie van inheemse kolencentrales en voor sanering van de internationale buiten gebruik gestelde mijnen in ogenschouw worden genomen.

(12) Zie bijv. het Duitse plan voor steenkoolmijnen tot 2018.

(13) Ontmanteling.