VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

Ex-postevaluatie van het evenement Culturele Hoofdstad van Europa 2018 (Leeuwarden en Valletta)

1.Inleiding

Dit verslag wordt ingediend uit hoofde van artikel 12 van Besluit nr. 1622/2006/EG van het Europees Parlement en de Raad van 24 oktober 2006 tot vaststelling van een communautaire actie voor het evenement “Culturele Hoofdstad van Europa” voor de periode 2007 tot 2019 (hierna: “het besluit”), waarin is bepaald dat de Commissie elk jaar de externe en onafhankelijke evaluatie van de resultaten van het evenement “Culturele Hoofdstad van Europa” van het voorgaande jaar verzekert en over die evaluatie verslag uitbrengt aan de desbetreffende instellingen en organen van de EU.

De bevindingen van de ex-postevaluatie en de methodologie ervan zijn uitgebreider beschreven in het begeleidende werkdocument van de diensten van de Commissie.

2.Achtergrond van de actie

2.1.EU-actie voor het evenement “Culturele Hoofdstad van Europa”

Nadat het evenement in 1985 op intergouvernementeel niveau onder de naam “Cultuurstad van Europa” was gelanceerd, is het in 1999 uitgegroeid tot een volwaardige EU-actie . Het evenement is momenteel geregeld bij Besluit nr. 445/2014/EU , maar de steden die voor de jaren tot 2019 als Culturele Hoofdstad van Europa zijn of waren aangewezen, vallen onder Besluit nr. 1622/2006/EG.

De actie voor het evenement “Culturele Hoofdstad van Europa” is bedoeld om de rijkdom, de verscheidenheid en de gemeenschappelijke kenmerken van de Europese culturen voor het voetlicht te brengen en op die manier bij te dragen aan een groter wederzijds begrip tussen Europese burgers. De actie is ook bedoeld om een duurzame, op cultuur gebaseerde stadsontwikkeling te stimuleren in brede zin, met sociaal-economische effecten, een nauwere samenwerking tussen culturele actoren, kunstenaars en steden in Europa en meer culturele betrokkenheid en participatie van de plaatselijke bevolking (en buitenlandse bezoekers).

2.2.De selectie van en het toezicht op de Culturele Hoofdsteden van Europa voor 2018

Overeenkomstig het besluit waren in 2018 de lidstaten Malta en Nederland aan de beurt om het evenement te organiseren.

De bevoegde autoriteiten van deze twee lidstaten (d.w.z. hun respectieve ministeries van Cultuur) voerden de uit twee fasen bestaande selectieprocedures (op een shortlist plaatsen van kandidaat-steden en een definitieve aanbeveling formuleren) gelijktijdig uit. De selectieprocedure begint met de bekendmaking van een oproep om geïnteresseerde steden te bewegen zich in te schrijven. Een jury van dertien leden, van wie er zes door de betrokken lidstaat en de overige zeven door de instellingen en organen van de EU waren voorgedragen, beoordeelden de inschrijvingen van de kandidaat-steden op basis van de in het besluit vastgestelde doelstellingen en criteria.

Malta besloot om de selectieprocedure één jaar vóór het normale tijdspad uit te voeren om grote infrastructuurprojecten te kunnen afronden die noodzakelijk waren voor de organisatie van het evenement. De oproep tot indiening van inschrijvingen werd in december 2010 bekendgemaakt. De belangrijkste belanghebbenden op nationaal en lokaal niveau namen al vroeg het besluit om één inschrijving in te dienen namens Valletta, die betrekking zou hebben op het gehele grondgebied van de Maltese eilanden. De inschrijving van Valletta was daarom de enige die werd ingediend tegen de deadline op 17 oktober 2011. Na de voorselectiebijeenkomst in januari 2012 werd de stad op de shortlist geplaatst en in november 2012 deed de jury de aanbeveling om in Malta aan Valletta de titel van Culturele Hoofdstad van Europa 2018 toe te kennen .

Nederland maakte overeenkomstig het normale tijdspad de oproep in december 2011 bekend. Vijf steden hadden zich vóór de deadline van 31 oktober 2012 aangemeld: Eindhoven, Leeuwarden, Maastricht, Den Haag en Utrecht. Tijdens de voorselectiebijeenkomst in november 2012 werden drie steden (Eindhoven, Leeuwarden en Maastricht) op de shortlist geplaatst. In september 2013 deed de jury de aanbeveling om in Nederland de titel van Culturele Hoofdstad van Europa toe te kennen aan Leeuwarden.

In mei 2013 en mei 2014 heeft de Raad van de Europese Unie respectievelijk Valletta en Leeuwarden formeel aangewezen als Culturele Hoofdsteden van Europa voor 2018.

Na hun aanwijzing werden beide steden onderworpen aan toezichtsprocedures: onder toezicht van de Commissie werd de voortgang van de voorbereidingen door de steden gevolgd en begeleid door een panel bestaande uit zeven door de instellingen en organen van de EU benoemde onafhankelijke deskundigen. Het panel had als extra taak de naleving van het programma en toezeggingen op basis waarvan de beide steden waren geselecteerd te waarborgen. Vertegenwoordigers van Valletta en Leeuwarden woonden in september 2015 en in maart 2017 twee formele toezichtsbijeenkomsten bij die door de Commissie waren belegd. Na voltooiing van het toezichtsproces deed het panel de Commissie de aanbeveling om aan elk van de twee steden de Melina Mercouriprijs uit te reiken, waaraan een geldbedrag van 1,5 miljoen euro is verbonden. Deze geldprijs — gefinancierd uit hoofde van het programma Creatief Europa — werd in het najaar van 2017 aan de twee Culturele Hoofdsteden van Europa uitgekeerd.

2.3.Thema's en aandachtspunten van de twee Culturele Hoofdsteden van Europa voor 2018

Valletta is de hoofdstad van Malta en onderdeel van een breder grootstedelijk gebied van bijna 400 000 inwoners, wat overeenkomt met 90 % van het inwonertal van het land. Het gebied is sterk afhankelijk van recreatief toerisme. Andere belangrijke sectoren zijn onder meer medisch toerisme, elektronica, textiel en filmproductie. De geschiedenis van het land heeft ervoor gezorgd dat Valletta een rijk cultureel en architectonisch erfgoed heeft, waardoor de stad in 1980 de status van Unesco Werelderfgoed kreeg toegekend.

Het oorspronkelijke thema en motto van Valletta was “Imagine 18”, dat als doel had de naar binnen gerichte culturele sector van de stad een broodnodige stimulans te bieden. Met de inschrijving hing een strategisch ontwikkelingsplan voor Valletta samen, dat de unanieme steun genoot van alle 68 lokale raden en politieke steun onder alle partijen in het parlement. Er werden vier hoofddoelstellingen nagestreefd: carrière maken in cultuur; internationale groei; Valletta op de kaart zetten als creatieve stad; en stimuleren van duurzame relaties met het milieu. Het aanvankelijke concept werd echter na een wijziging van de regering na de algemene verkiezingen van 2013 veranderd in “Valletta 2018: An island-wide fiesta”, met als doelstelling dat het evenement heel Malta zou vertegenwoordigen en de deelname van burgers vanuit het hele grondgebied zou faciliteren. Dit thema werd ook gekozen als verwijzing naar de lokale tradities en “fiësta's” die hele gemeenschappen samenbrengen.