Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "De Europese dimensie van het onderwijs: aard, inhoud en vooruitzichten"

(2001/C 139/16)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 2 maart 2000, overeenkomstig artikel 23, lid 3, van het reglement van orde, besloten een advies(1) op te stellen over "De Europese dimensie van het onderwijs: aard, inhoud en vooruitzichten".

De afdeling "Werkgelegenheid, sociale zaken, burgerschap", die belast was met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden, heeft haar advies op 31 januari 2001 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Koryfidis, co-rapporteur de heer Rupp.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 379e zitting van 28 februari en 1 maart 2001 (vergadering van 1 maart 2001) het volgende advies uitgebracht, dat met 100 stemmen voor en 4 tegen, bij 5 onthoudingen, is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Een van de recente verwezenlijkingen van het ESC is zijn informatief rapport over de "Europese dimensie in het onderwijs: aard, inhoud en vooruitzichten". De invloed van dit rapport op de ontwikkeling van het Europese onderwijs zal mettertijd blijken, zoals ook pas na verloop van tijd over de kwaliteit van de tekst zal kunnen worden geoordeeld. Dat neemt niet weg dat het rapport ook nu al een waardevolle bron van informatie is en aangeeft hoe de maatschappelijke organisaties tegenover onderwijs staan. Vermeldenswaard is verder ook dat het rapport er - in mindere of meerdere mate - al toe heeft bijgedragen dat de onderwijsproblematiek in de politieke, economische en sociale dialoog op de voorgrond werd geplaatst, iets wat ook uitdrukkelijk in de doelstellingen was vermeld.

1.2. Het spreekt vanzelf dat de inhoud van dit advies grotendeels bepaald wordt door het informatief rapport. Anderzijds komen in het advies toch niet noodzakelijk alle aspecten en gegevens uit het rapport aan de orde. Het advies mag dan ook niet los worden gezien van het informatief rapport en zijn bijlage.

1.3. Niet alleen heeft het Comité een informatief rapport opgesteld, in de loop van het Portugese voorzitterschap (eerste halfjaar van 2000) hebben álle Europese instellingen (Europees Parlement, Raad en Commissie) zich op het vlak van onderwijs uitzonderlijk actief betoond. Aan de basis van deze activiteit lag het inzicht dat onderwijs niet louter mag worden beschouwd als een middel tot ontwikkeling, maar een onmisbaar onderdeel en tezelfdertijd een van de voornaamste doelstellingen van die ontwikkeling is(2). Tijdens de buitengewone topbijeenkomst van de Europese Raad (23 en 24 maart 2000) zijn in het kader van de nieuwe strategische doelstelling van de EU voor het volgende decennium, nl. "de meest concurrerende en dynamische kenniseconomie van de wereld te worden die in staat is tot duurzame economische groei met meer en betere banen en een hechtere sociale samenhang"(3), o.m. de volgende besluiten genomen:

- De uitwerking van een nieuwe benadering van onderwijs en opleiding, waarbij de nadruk wordt gelegd op de noodzaak om "de Europese onderwijs- en opleidingsstelsels (aan te passen) aan de behoeften van de kennismaatschappij" en tezelfdertijd ook aan "de noodzaak van méér en betere werkgelegenheid"; een benadering ook die fundamenteel ingrijpt in de relatie van de burger tot het onderwijs, door "leer- en opleidingsmogelijkheden (te bieden) die zijn toegesneden op de doelgroepen in de diverse stadia van hun leven". Ten slotte dient deze benadering op de volgende drie pijlers te steunen: "de ontwikkeling van lokale leercentra, de bevordering van nieuwe basisvaardigheden, met name in de informatietechnologie, en meer transparantie op het gebied van kwalificaties"(4). De Europese Raad roept daarom de lidstaten, overeenkomstig hun grondwettelijke bepalingen, de Raad en de Commissie (...) op om, binnen hun bevoegdheden, het nodige te doen om de volgende doelstellingen te verwezenlijken:

- een sterke jaarlijkse groei van de investeringen per capita in menselijke hulpbronnen;

- het aantal 18- tot 24-jarigen dat alleen lager secundair onderwijs heeft gevolgd en geen verdere scholing of opleiding krijgt, moet tegen 2010 zijn gehalveerd;

- scholen en opleidingscentra, alle aangesloten op Internet, moeten worden uitgebouwd tot veelzijdige lokale leercentra die openstaan voor iedereen, en die gebruik maken van de meest aangewezen methoden om een breed scala doelgroepen te bereiken; scholen, opleidingscentra, bedrijven en onderzoeksinstellingen moeten, tot wederzijds voordeel, leerpartnerschappen aangaan;

- in een Europees kader moet worden bepaald welke nieuwe basisvaardigheden via permanente educatie moeten worden verschaft: IT-vaardigheden, vreemde talen, technologische cultuur, ondernemerschap en sociale vaardigheden; er moet een Europees diploma voor basisvaardigheden op IT-gebied komen, met gedecentraliseerde certificeringprocedures, om digitaal alfabetisme in de gehele Unie te bevorderen;

- tegen eind 2000 wordt bepaald met welke middelen de mobiliteit van studenten, docenten en opleidings- en onderzoekspersoneel kan worden bevorderd, zowel door optimaal gebruik te maken van de bestaande communautaire programma's (Socrates, Leonardo, Jeugd), door obstakels weg te nemen, als door een grotere transparantie wat de erkenning van kwalificaties en tijdvakken van studie en opleiding betreft; er moeten stappen worden genomen om tegen 2002 de obstakels voor mobiliteit van docenten weg te nemen en om docenten van hoge kwaliteit aan te trekken;

- er moet een op vrijwillige basis te gebruiken gemeenschappelijke Europese opmaak voor curricula vitae worden uitgewerkt, teneinde de mobiliteit te verbeteren door het beoordelen van verworven kennis door onderwijs- en opleidingsinstellingen alsmede werkgevers te vergemakkelijken(5).

Voorts verzoekt de Europese Raad "de Raad (Onderwijs) om over de concrete doelstellingen die de onderwijsstelsels in de toekomst moeten nastreven, een algemene gedachtewisseling te houden, waarbij de aandacht vooral uitgaat naar gemeenschappelijke vraagstukken en prioriteiten en tegelijk rekening wordt gehouden met de nationale diversiteit, zulks om bij te dragen aan de processen van Luxemburg en Cardiff en om in het voorjaar van 2001 een uitvoeriger verslag voor te leggen aan de Europese Raad(6)."

- De uitwerking van een geïntegreerd actieprogramma voor een elektronisch Europa (actieplan e-Europa), waarin o.m. wordt bepaald dat alle scholen in de EU tegen eind 2001 toegang moeten krijgen tot het Internet, en dat alle betrokken personeelsleden tegen eind 2002 vertrouwd moeten worden gemaakt met het gebruik van het Internet en de multimedia.

- De inrichting van een Europese onderzoeksruimte, met o.m. de volgende doelstellingen(7):

- de ontwikkeling van passende mechanismen om, op vrijwillige basis, nationale en communautaire onderzoeksprogramma's rond vrij gekozen doelstellingen via netwerken aan elkaar te koppelen;

- het in kaart brengen en bekend maken van expertise inzake onderzoek;

- de verbetering van het klimaat voor private onderzoeksinvesteringen en partnerschappen tussen ondernemingen;

- wegwerken van hinderpalen die de mobiliteit van onderzoekers in de weg staan en het uitwerken van maatregelen om onderzoekers aan te trekken en in Europa te doen blijven;

- de uitwerking van een Gemeenschapsoctrooi en een gebruiksmodel tegen eind 2001.

1.3.1. Naar aanleiding van deze top heeft de Raad van onderwijsministers tijdens zijn vergadering van 8 juni 2000 laten weten klaar te zijn voor de taak die hem door de Europese Raad is opgelegd(8). Meer concreet hebben de ministers van onderwijs toegezegd een rapport te zullen opstellen over de toekomstige taken en doelstellingen van de onderwijsstelsels, dat in het voorjaar van 2001 zal worden voorgelegd aan de buitengewone Europese Raad in Stockholm, overeenkomstig de conclusies van Lissabon.

1.3.2. Tijdens diezelfde vergadering van de ministers van onderwijs is ook de mededeling van de Commissie van 24 mei 2000, "e-learning - Het onderwijs van morgen uitdenken", gunstig onthaald. Dit initiatief, waarin een aantal sleutelelementen uit de conclusies van de Europese Raad van Lissabon betreffende de ontwikkeling van de kennismaatschappij wordt overgenomen, is opgezet om gestalte te geven aan het onderdeel onderwijs en opleiding van het plan "e-Europa". Bedoeling is concreet aan te geven hoe het onderwijs kan bijdragen tot de verspreiding van digitale technologieën in Europa, zodat alle Europeanen over de nodige vaardigheden beschikken om van deze mogelijkheden gebruik te maken. Voorts hebben de ministers op deze vergadering kennis genomen van het "Europees verslag over de kwaliteit van het schoolonderwijs: zestien kwaliteitsindicatoren", en werd de balans opgemaakt van de gezamenlijke inspanningen om de kwaliteit van het schoolonderricht op te trekken. De ministers hebben de Commissie daarop verzocht deze inspanningen te steunen en "een gegevensbank aan te leggen voor de verspreiding van doeltreffende hulpmiddelen en instrumenten voor de kwaliteitsevaluatie van scholen"(9).

1.3.3. Tijdens de Europese Top van Santa Maria da Feira van 19 en 20 juni 2000 ten slotte hebben de ministers verklaard dat zij de richtsnoeren van de Raad Onderwijs betreffende toekomstige taken en doelstellingen van de onderwijsstelsels in de kennismaatschappij onderschrijven(10). Ook is bij deze gelegenheid gesteld dat levenslang leren als beleidsdoelstelling van essentieel belang is voor de ontwikkeling van burgerschap, sociale cohesie en werkgelegenheid.

1.3.4. Ook het Franse voorzitterschap heeft zich op het vlak van onderwijs bijzonder actief betoond(11). Op de agenda stond o.m. de tenuitvoerlegging van bovenvermelde besluiten, die binnen het EP en de Commissie moeten worden uitgewerkt en vormgegeven. Meer in het bijzonder stelde het Franse voorzitterschap zich ten doel:

- onderwijs op te nemen in de richtsnoeren voor de werkgelegenheid;

- de nadruk te leggen op levenslang leren en het belang daarvan voor de werkgelegenheid;

- het actieplan voor een e-Europa uit te voeren;

- de belemmeringen op te heffen die de mobiliteit van scholieren, studenten, onderwijzend personeel en onderzoekers in de weg staan (bijeenkomst ministers van onderwijs van 30.9.2000);

- de aanpassing en vereenvoudiging van de richtlijnen inzake de erkenning van diploma's af te ronden;

- alle Europese jongeren al vanaf hun schooltijd gemeenschappelijke culturele waarden te bieden door hen naast hun moedertaal nog twee talen aan te leren en door de Europese dimensie op te nemen in de geschiedenisleerplannen;

- in de hele Unie een programma voor e-onderwijs ten uitvoer te leggen.

1.3.4.1. De Europese dimensie van het onderwijs heeft in de loop van het Franse voorzitterschap een flinke duw in de rug gekregen met de ideeën die naar voren werden gebracht tijdens de raad van ministers van onderwijs van 9 november 2000, en die verband hielden met:

- het actieplan voor mobiliteit (42 indicatieve maatregelen om de mobiliteit te verbeteren en belemmeringen weg te nemen);

- toekomstige doelstellingen voor de Europese onderwijsstelsels (de kwaliteit verbeteren en de toegang tot het onderwijs voor alle burgers van de Unie vergemakkelijken);

- verspreiding van de open coördinatiemethode, conform de conclusies van de Europese Top van Lissabon;

- de vaststelling van onderwijsdoelstellingen in het licht van inzetbaarheid.

1.3.4.2. Van doorslaggevend belang voor de ontwikkeling van mobiliteit is de desbetreffende resolutie van de Europese Raad van Nice (7 en 8 december 2000), waarin "de ontwikkeling van de mobiliteit van jongeren, middelbare scholieren, studenten, onderzoekers, wie ook maar een opleiding volgt en van hun docenten" wordt uitgeroepen tot een fundamentele beleidsdoelstelling, die overigens al uitdrukkelijk door de leiders van de vijftien lidstaten is onderschreven.

1.3.4.3. Eveneens het vermelden waard is het memorandum van de Commissie over levenslang leren(12), waarin wordt uiteengezet hoe een en ander in praktijk kan worden gebracht. De Commissie wijst er in dit document op dat levenslang leren moet gericht zijn op twee doelstellingen, die beide even belangrijk zijn, nl.:

- de burger ertoe aanzetten actief deel te nemen aan het maatschappelijk leven; en

- de verbetering van de inzetbaarheid.

1.4. Het antwoord van de Europese Top van Lissabon op de uitdagingen van het moderne Europese onderwijs, is in de ogen van het Comité bijzonder adequaat, en mogelijk van doorslaggevend belang voor de hele verdere ontwikkeling van Europa. Bovendien worden hiermee de voorwaarden gecreëerd voor de totstandbrenging van een Europese onderwijsruimte, die een aanvulling moet vormen op de bestaande nationale en regionale onderwijsstelsels en eventuele lacunes zou kunnen opvullen. Ten slotte zou een en ander ertoe kunnen leiden dat een groot aantal maatschappelijke sectoren de handen in elkaar gaat slaan om mee gestalte te geven aan de nieuwe werkelijkheid, die gaandeweg, gezien de ontwikkelingen op technologisch, economisch, maatschappelijk en politiek gebied overal ter wereld, hoe dan ook onafwendbaar wordt.

1.4.1. Het Comité is er daarom toe overgegaan zijn standpunt inzake onderwijs en opleiding in het licht van bovenstaande gegevens opnieuw te bekijken, en zowel de algemene filosofie achter het optreden van de Raad als de diverse concrete voorstellen voor acties op onderwijsgebied, zorgvuldig te bestuderen.

1.4.2. Het Comité is ingenomen met de besluiten van de Top van Lissabon, die immers aansluiten bij zijn eigen visie. Zo heeft het al herhaaldelijk te kennen gegeven zich zorgen te maken over de problematiek van het Europese onderwijs en zijn toekomstperspectieven. Verder toont het Comité zich tevreden over het feit dat een groot aantal van zijn standpunten met deze besluiten wordt gehonoreerd. Vandaar dat het hier met genoegen zijn standpunten over de besluiten van Lissabon uiteenzet - zowel wat de formele als de inhoudelijk aspecten aangaat -, zich daarbij baserend op zijn ervaring en vroegere teksten, vanzelfsprekend met de bedoeling om eventuele lacunes aan te vullen, dubbelzinnigheden weg te werken en andere punten te verduidelijken.

2. Algemene opmerkingen en commentaar

2.1. De vooruitzichten van het onderwijs in Europa en de rol van dat onderwijs in de Europese eenmaking waren niet zelden het onderwerp van scherpe discussies en controverses in de EU. Die controverses staan een Europese strategie terzake in de weg, en hebben een ongunstige uitwerking op de positie van de EU. Tot nog toe is de Europese bijdrage aan de ontwikkeling van het onderwijs hoofdzakelijk beperkt gebleven tot de uitwerking van specifieke Europese programma's voor bepaalde sectoren en rond specifieke onderwerpen. Niettemin blijft de Europese visie, en natuurlijk ook de Europese inhoud(13), in de onderwijsstelsels van veel lidstaten onderbelicht.

2.2. Het Comité onderschrijft de stellingname dat "de onderwijsstelsels in de lidstaten (...) met hun verschillen en specifieke kenmerken zonder meer een bron van onschatbare waarde (vormen) en (...) dan ook niet over het hoofd (mogen) worden gezien. Er moet integendeel zo goed mogelijk gebruik van worden gemaakt"(14). Ook heeft het begrip voor de hindernissen en moeilijkheden waarmee de uitwerking van een Europees gericht onderwijsbeleid gepaard gaat. Wel wijst het erop dat hoe dan ook moet worden gewerkt aan een radicale modernisering van het onderwijs, wat inhoudt dat het onderwijs zowel kwalitatief als kwantitatief grondig wordt bijgesteld en dat ook de structuren worden gemoderniseerd(15). Tevens impliceert deze modernisering dat wordt gezocht naar de gulden middenweg tussen het Europese traditionele onderwijs, de eisen van de Europese realiteit vandaag, en vooral ook de toekomstige uitdagingen die een Europese visie meebrengt. Voorts dient ervan te worden uitgegaan dat het onderwijs niet alleen ten dienste staat van de economie, maar in ruimere zin ook gericht moet zijn op de individuele ontwikkeling, m.n. op cultureel en maatschappelijk vlak. Verdere vereisten ten slotte zijn een nieuwe kijk op het bepalen van tijd, plaats, voorwaarden en middelen (in de context) van scholing en onderwijs, en de oprichting van een kwalitatief gezien nieuwe school, met de volgende kenmerken(16):

- ruimere doelstellingen dan vandaag (waarmee kan worden ingespeeld op de vereisten van de informatie- en kennismaatschappij, verscheidenheid, de nieuwe Europese realiteit en de economische globalisering);

- een andere structuur (waarmee kan worden ingespeeld op de nieuwe situatie die het proces van levenslang leren meebrengt);

- een breder leerpubliek (waarmee kan worden ingespeeld op de noodzaak om de leerplichtige leeftijd op te trekken, maar ook op de invoering van permanente scholing);

- moderne middelen, methodes en leerstof (gebruik van de nieuwe technologieën, met name op informatiegebied, in het kader van de onderwijspraktijk en -procedures).

2.3. Het Comité is ingenomen met de ontwikkelingen van de buitengewone top van Lissabon, de Europese topbijeenkomsten van Santa Maria da Feira en Nice, en de bijeenkomsten van de raad van onderwijsministers op 17 december 1999, 8 juni 2000(17) en 9 november 2000, waarvan het belang niet mag worden onderschat. Het verheugt zich met name over de aandacht die uitgaat naar de invoering van permanente scholing, een proces dat in verschillende lidstaten overigens al geruime tijd aan de gang is. De ontwikkeling van permanente scholing "als hoeksteen van het Europees sociaal model, mede door overeenkomsten tussen de sociale partners"(18), op basis van een Europees kader van te verwerven vaardigheden, is zonder enige twijfel een sprong voorwaarts, net als het feit dat de Europese Raad in Lissabon de lidstaten, de Raad en de Commissie heeft opgeroepen om binnen hun bevoegdheden het nodige te doen om de volgende doelstellingen te verwezenlijken:

- een sterke jaarlijkse groei van de investeringen per capita in menselijke hulpbronnen;

- scholen en opleidingscentra, alle aangesloten op Internet, moeten worden uitgebouwd tot veelzijdige lokale leercentra die openstaan voor iedereen, en die gebruik maken van de meest aangewezen methoden om een breed scala doelgroepen te bereiken(19).

2.4. Hoewel de vooruitzichten op het vlak van mobiliteit en vernieuwing in het onderwijs (en dat geldt voor alle niveaus en alle aspecten) bijzonder rooskleurig zijn, dringt het Comité er toch op aan dat de tijdens de buitengewone Europese top van Lissabon ingenomen standpunten sneller in daden worden omgezet. Ook is het van mening dat over het algemeen moet worden gestreefd naar duidelijker definities, evenals naar een striktere afbakening van de taken en verantwoordelijkheden op de verschillende onderwijsniveaus. Tot slot stelt het Comité voor dat alle acties, op alle niveaus, voortdurend zouden worden opgevolgd en beoordeeld, iets waarbij het zelf ook wenst te worden betrokken.

2.4.1. In het licht van het bovenstaande, en onder verwijzing naar zijn informatief rapport over de Europese dimensie in het onderwijs en andere teksten van het afgelopen jaar(20), formuleert het Comité de volgende algemene opmerkingen en voorstellen:

2.4.1.1. Het Comité is van oordeel dat het formeel onderwijs een proces is dat hoofdzakelijk en in wezen gebaseerd is op de waarden van het humanisme. Bij de organisatie van het onderwijs dient dan ook steeds te worden uitgegaan van deze waarden. Vooral vandaag de dag, nu klakkeloze aanpassing aan de nieuwe technologische en economische omstandigheden al te vanzelfsprekend is geworden, mag de humanistische dimensie van onderwijs niet uit het oog worden verloren. De nieuwe technologische en economische realiteit is maar zinvol en aanvaardbaar voor zover zij mens en maatschappij dient. Dankzij de vijftien leiders van de lidstaten en de Europese Raad kan Europa er op rekenen dat de hoofddoelstellingen en het humanistische karakter van het onderwijs niet teloor zullen gaan.

2.4.1.2. Het onderwijs zal zich beter aan de nieuwe context kunnen aanpassen en efficiënter werken indien meer aandacht uitgaat naar de humanistische dimensie, en de tijdens de Europese Raad van Lissabon uitgezette koers wordt gevolgd. Dat wil zeggen dat bruggen moeten worden geslagen tussen de nationale en de regionale onderwijsstelsels, om zo de communicatie en de samenwerking te verbeteren, en dat een Europese ruimte voor onderwijs tot stand moet worden gebracht, rekening houdend met de verscheidenheid van de nationale stelsels. Ten slotte moet ervoor worden gezorgd dat de obstakels die de overgang naar de kennis- en informatiemaatschappij bemoeilijken, voorgoed uit de weg worden geruimd.

2.4.1.3. Men mag niet vergeten dat de overgrote meerderheid van de maatschappelijke organisaties van mening is dat onderwijs tegelijkertijd een zaak is van de lidstaten en van de EU. Dit houdt onder meer in dat de Europese dialoog terzake moet worden uitgebreid, en dat de mechanismen voor overleg tussen de instellingen en de lidstaten over alle kwesties die verband houden met onderwijs, moeten worden versterkt. Overigens zouden ook alle kandidaat-lidstaten moeten worden betrokken bij de overlegprocedures en de sociale dialoog.

2.4.1.4. De hierboven beschreven nieuwe aanpak van het onderwijs, de nieuwe school, moet beantwoorden aan een intern samenhangende logica en tegemoetkomen aan zowel de Europese als de nationale en de regionale behoeften. Met name moet worden ingespeeld op:

- de vereisten van multiculturalisme en meertaligheid in Europa (die voortvloeien uit migratie, de uitbreiding en de economische globalisering);

- het vrij verkeer van de burgers (b.v. de erkenning van diploma's),

- de behoeften die het proces van levenslang leren meebrengt.

2.4.1.5. Het Comité pleit voor gedeelde verantwoordelijkheid in het onderwijs op het gebied van de Europese eenwording en de vorming van de Europese burger (actief, multicultureel en meertalig), en meer in het algemeen op alle andere gebieden die zich met instemming van de lidstaten lenen tot samenwerking.

2.4.1.6. Ten slotte dringt het Comité aan op toepassing van de open coördinatiemethode voor de organisatie en ontwikkeling van levenslang leren en van alle facetten van de kennis- en informatiemaatschappij (nieuwe domeinen), en voor de oprichting van een modern Europees wetenschapscentrum voor onderzoek op het gebied van onderwijs. Deze Europese instantie, die voor statistieken over de ontwikkeling van het onderwijs moet zorgen, zal de lidstaten aldus belangrijke gegevens kunnen verstrekken, die desbetreffende besprekingen zullen kunnen helpen onderbouwen. Er zij op gewezen dat de plaatselijke gemeenschappen geredelijker hun steun zullen betuigen aan Europese acties op het gebied van onderwijs, indien deze verband houden met nieuwe gebieden en wetenschappelijk gestaafd zijn. Acties op traditionele onderwijsgebieden zullen veel sneller op bezwaren stuiten indien er geen wetenschappelijke basis voor is.

2.5. Bijzonder veel belang stelt het Comité in de oprichting van een Europese onderwijsruimte, een begrip dat door de jongste ontwikkelingen in een bredere context is geplaatst, zodat het juister is te spreken van een Europese ruimte voor scholing en vorming. Daarmee wordt niet enkel verwezen naar de Europese dimensie van het onderwijs, maar ook naar alle andere uitdagingen en processen op leergebied die voor de Europese burger van belang zijn. Een dergelijke ruimte behelst met andere woorden ook levenslang leren en het vertrouwd maken van de burgers - ongeacht hun leeftijd - met de denk- en werkwijze van de informatiemaatschappij. Verder is het zaak dat alle Europese burgers zich bewust worden van de nieuwe realiteit die de globalisatie in al haar facetten meebrengt, dat zij zich deze realiteit eigen maken, en zich aanpassen - een moeizaam proces - aan het nieuwe tempo en de elkaar snel opvolgende veranderingen die de nieuwe technologieën opleggen. Een laatste element ten slotte is dit nieuwe concept van vorming van de Europese burger, een vorming die gericht is op de Europese eenwording en, zonder de traditie overboord te gooien, Europa en de Europese burgers klaarstoomt voor het nieuwe millennium.

2.5.1. De Europese ruimte voor scholing en vorming en haar nationale en regionale tegenhangers mogen elkaar niet zien als concurrenten, maar moeten integendeel samenwerken en elkaar onderling aanvullen en stimuleren. Gemeenschappelijke doelstellingen en methodes, de uitwisseling van goede praktijken, de mobiliteit van studenten en onderwijzend personeel, netwerken, kwaliteitsbeoordeling, vergelijkende statistieken, elektronische communicatie en zo meer, moeten de nationale beleidslijnen inzake onderwijs dichter bij elkaar brengen en vormen een draagvlak voor gemeenschappelijke, Europees georiënteerde keuzes en actiemaatregelen op leergebied (inhoud).

2.5.2. Het Comité meent dat de tijd rijp is voor de Unie om strategische maatregelen op onderwijsgebied te nemen (inhoudelijk en formeel vorm geven aan de Europese ruimte voor scholing en vorming). Voorwaarde is dan wel dat alle partijen, op alle niveaus, een degelijk voorbereide en diepgravende dialoog aangaan. Met de besluiten van Lissabon is daartoe overigens al een eerste stap gezet, en het Comité is klaar om aan deze dialoog deel te nemen.

3. Specifieke opmerkingen

3.1. In het licht van de jongste ontwikkelingen binnen de Europese Raad en de Raad, en op grond van zijn eigen werkzaamheden, zou het Comité m.b.t. bovenvermelde dialoog de volgende specifieke voorstellen willen doen.

3.1.1. Er dient onmiddellijk en op alle vlakken actie te worden ondernomen om de doelstellingen van de Europese topbijeenkomsten van Lissabon, Santa Maria da Feira en Nice te verwezenlijken en de desbetreffende besluiten ten uitvoer te leggen. Daarbij dient bovenal aandacht te worden besteed aan informatieverschaffing aan de nationale onderwijsstelsels en de Europese burgers. In de ogen van het Comité is het op de eerste plaats de Commissie die belast zou moeten worden met de uitwerking van een goed doordachte en algemene voorlichtingscampagne. Verder is hier een belangrijke rol weggelegd voor de onderwijssector (onderwijzend personeel, ouders, scholieren en studenten), en vanzelfsprekend ook voor de sociale partners en, meer in het algemeen, de maatschappelijke organisaties.

3.1.2. Er moet nader worden ingegaan op bepaalde doelstellingen en bevoegdheden en de taakverdeling. Zo is het vooral zaak de volgende begrippen nauwkeuriger te omschrijven en af te bakenen, en bevattelijker te maken:

- de doelstellingen van levenslang leren;

- de nieuwe basisvaardigheden;

- de erkenning van kwalificaties;

- de rol die is weggelegd voor de "nieuwe school" in ruime zin, als "veelzijdig lokaal leercentrum"(21);

- de nieuwe rol van het hoger onderwijs en de algemene context die de toekomstige ontwikkeling van het onderwijs in al zijn facetten zal bepalen.

3.1.2.1. Het Comité heeft een eigen visie op levenslang leren, dat in zijn ogen onmisbaar is om de Europese burgers vertrouwd te maken met de logica van de kennismaatschappij(22), de nieuwe technologieën en de zogenaamde "nieuwe economie". Permanente scholing moet de burgers in staat stellen zich aan de nieuwe vormen van ondernemerschap aan te passen en nieuwe sociale vaardigheden te ontwikkelen. Tevens kan aldus, via dit middel dat de moderne, actieve Europese burger in staat zal stellen de koers van de politieke, economische, maatschappelijke en technologische evolutie mee te bepalen, een passend antwoord worden geboden op het nieuwe tempo, de snelheid en de nieuwe logica die de hierboven beschreven uitdagingen met zich meebrengen.

3.1.2.2. Het Comité stelt voor om de platgetreden paden te verlaten en een reeks innovatieve, Europese proefprojecten te ontwikkelen, o.m. op het gebied van netwerken voor de uitwisseling van ervaringen, software, uitwisselingsprogramma's voor de zomerperiode, betere inschakeling van de bestaande Europese opleidingsinstellingen, enz.

3.1.2.3. Het Comité wijst erop dat de moderne multifunctionele school niet alleen zaligmakend is, en dat niet mag worden verwacht dat zij een oplossing biedt voor alle maatschappelijke problemen, hoewel zij ongetwijfeld een positieve rol kan spelen. Het Comité pleit daarom voor een school die er als volgt uitziet:

- zij moet gebouwd zijn op democratie, inspraak en progressieve werkingsplannen;

- zij moet haar programma's efficiënt uitvoeren;

- zij moet collectief en multifunctioneel zijn, wat betekent dat zij moet openstaan voor alle burgers in de desbetreffende regio (met bijzondere aandacht voor eigenheid en verscheidenheid), en dit hun hele leven lang; zij moet ertoe bijdragen dat wordt ingespeeld op hun behoeften die verband houden met ontplooiing op persoonlijk en beroepsvlak;

- zij moet flexibel zijn en in staat zijn zich resoluut aan te passen aan het tempo en de snelheid die de moderne ontwikkelingen, van welk aard ook, opleggen;

- zij moet zich inventief tonen bij het zoeken naar oplossingen;

- zij moet ondernemend optreden, en met name samenwerkingsverbanden aangaan waarmee wordt ingespeeld op de behoeften van de arbeidsmarkt en het beroepsleven en de ondernemingszin wordt gestimuleerd;

- zij moet enerzijds aantrekkelijk zijn voor alle burgers (met name voor mensen met bijzondere behoeften), en anderzijds ook begaafd onderwijzend personeel kunnen aantrekken en vasthouden;

- zij moet sterk staan op communicatiegebied, m.a.w. streven naar uitwisseling en contacten en samenwerking via netwerken binnen Europa; zij moet kennisgericht zijn, d.w.z. een denk- en werkwijze hanteren die in het teken staan van een permanente zoektocht naar kennis en het natrekken van de betrouwbaarheid van gegevens; en zij moet informatiegericht zijn, wat impliceert dat zij de burgers voortdurend correcte informatie verstrekt;

- zij moet op plaatselijke en regionale leest geschoeid zijn, en dus rechtstreeks in contact staan met de plaatselijke gemeenschap en de burgers;

- zij moet ook op nationale leest geschoeid zijn, en de specifieke nationale culturele kenmerken beschermen, bevorderen en ontwikkelen;

- zij moet ten slotte Europees gericht zijn, wat niet alleen betekent dat zij het moderne Europa mee vorm geeft, maar ook dat zij de Europese waarden en cultuur, het sociale "acquis" en de geschiedenis van de opbouw van Europa (de grondslagen van de Europese gedachte, de werking van de EU, het EU-beleid, de plaats van de burgers en hun rechten en verplichtingen) cultiveert, benut en beschermt.

3.1.2.4. Ten slotte zou het Comité nog de volgende kanttekeningen willen maken bij een aantal vormelijke en inhoudelijke aspecten van het onderwijs:

- levenslang leren moet nauw verbonden zijn met het formele onderwijs; dit betekent o.m. dat het formele onderwijs voortaan moet worden beschouwd als een langetermijnaangelegenheid, en het aanbieden van permanente scholing als een politieke plicht; dit betekent ook dat verplicht onderwijs en permanente scholing onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, en dat er een wisselwerking is tussen die twee;

- het voorschoolse onderwijs is een eerste - bijzonder belangrijke - fase in het formele onderwijssysteem; de leerplicht - die geen betrekking heeft op het voorschoolse onderwijs - moet beantwoorden aan de nieuwe doelstellingen; het leerprogramma voor die periode dient te worden aangevuld met vaardigheden en leerstof die noodzakelijk zijn om het hoofd te kunnen bieden aan de nieuwe uitdagingen (informatiemaatschappij, nieuwe economie, nieuwe Europese realiteit, enz.); ook moet in dit verband strijd worden geleverd tegen het functioneel en technologisch analfabetisme, zodat niets levenslang leren nog in de weg staat;

- jongens en meisjes met leermoeilijkheden dienen bijzonder onderwijs te krijgen zodra duidelijk wordt dat zulks noodzakelijk is, ongeacht hun leeftijd, of zodra duidelijk wordt dat zij het risico lopen problemen te krijgen.

4. Aanbevelingen

In het licht van een aantal recente besluiten die voor het Europese onderwijs van bijzonder belang zijn, en op grond van

- de standpunten van de economische en maatschappelijke organisaties die het vertegenwoordigt, en

- zijn werkzaamheden op het gebied van onderwijs en opleiding,

doet het Comité het Europees Parlement, de Raad en de Commissie de volgende aanbevelingen:

4.1. De inspanningen om een echte Europese ruimte voor scholing en vorming tot stand te brengen, moeten worden voortgezet en versterkt. Bedoeld wordt een ruimte waarin verscheidenheid wordt omgezet in complementariteit, en aldus een meerwaarde krijgt, en waarmee wordt gewerkt aan een gemeenschappelijk Europees politiek bewustzijn, dat meer dan ooit onmisbaar is. Ook moet worden gezorgd voor samenwerking, wisselwerking en complementariteit tussen de Europese en de nationale en regionale ruimten voor scholing en vorming. Een dergelijke Europese ruimte ligt immers aan de basis van verdere economische bloei. In het kader van de open coördinatiemethode en de vaste benchmarkingprocedures dringt het Comité erop aan dat de Europese ruimte voor scholing en vorming ook de volgende aspecten omvat:

- vakken die verband houden met de Europese eenmaking en het concipiëren van een modern Europees burgerschap;

- nieuwe vormen van onderwijs, zoals levenslang leren, en vakken die verband houden met de informatiemaatschappij en de nieuwe economie.

4.2. De manier waarop de Europese ruimte voor scholing en vorming tot stand wordt gebracht is van het grootste belang. Zo dient er rekening mee te worden gehouden dat een en ander een diepgaande mentaliteitswijziging van de burgers en de plaatselijke gemeenschappen vereist. Ook dient duidelijk te zijn dat de keuze voor een Europa van de kennis en de nieuwe economie een bewuste en onbetwiste keuze moet zijn. Verder mag niet worden vergeten dat modernisering van de school op de eerste plaats betekent dat zij moet worden aangepast aan de huidige behoeften van de burger en de maatschappij, d.w.z. de behoeften die voortvloeien uit de Europese integratie, de globalisering, de nieuwe technologieën en de inzetbaarheid.

4.3. Er dient prioriteit te worden verleend aan de bevordering van alle mogelijke vormen van mobiliteit binnen het onderwijs. We denken daarbij aan elektronische en reële mobiliteit, aan mobiliteit van onderwijzend personeel, scholieren en studenten, aan uitwisseling van nieuwe ideeën en geslaagde praktijkvoorbeelden. Het actieplan voor mobiliteit en de desbetreffende resolutie van de Europese Raad van Nice zijn stappen in de goede richting, waarmee de banden tussen de nationale onderwijssystemen kunnen worden aangehaald of nieuwe bruggen kunnen worden geslagen. Het hele streven naar meer mobiliteit dient er volgens het Comité uiteindelijk op gericht te zijn elke Europese burger de kans te geven in een andere EU-lidstaat dan zijn land van herkomst te studeren, zij het voor een beperkte periode. Die mogelijkheid zou volgens het Comité zonder meer het recht van alle Europese burgers moeten worden.

4.4. Levenslang leren is volgens het Comité hét middel om de Europese burger vertrouwd te maken met de informatiemaatschappij, de nieuwe technologieën in het algemeen en de nieuwe economie. Het pleit er daarom voor dat in samenwerking met de sociale partners al het mogelijke wordt gehaald uit het memorandum van de Commissie over levenslang leren, en dat zo snel mogelijk plaatselijke multifunctionele leercentra worden opgericht, die immers een van de hoekstenen van permanente scholing zijn.

4.5. Met het "e-learning"-initiatief heeft Europa de sleutel in handen om de Europese burgers het digitale tijdperk binnen te leiden, en kan het, meer in het bijzonder, aanzetten tot het gebruik van het Internet, netwerkvorming tussen onderwijsinstellingen en de ontwikkeling van virtuele mobiliteit. Obstakels die het welslagen van dit initiatief in de weg zouden kunnen staan, moeten dan ook zo snel mogelijk uit de weg worden geruimd. We denken daarbij op de eerste plaats aan de prijs en de kwaliteit van de desbetreffende elektronische apparatuur, de kosten van de aansluiting van de telecommunicatie-uitrusting, de digitale inhoud en de taalsituatie op het Internet.

4.6. Het Comité is van mening dat de open-coördinatiemethode - die gebaseerd is op benchmarking - een belangrijke stimulans kan zijn voor de totstandbrenging van een dynamische Europese ruimte voor scholing en vorming. Wel dient er in het bijzonder op te worden gelet dat de gebruikte gegevens betrouwbaar en vergelijkbaar zijn.

4.7. Er is niet alleen behoefte aan Europese gerichtheid en de realisatie van een Europese ruimte voor scholing en vorming, het onderwijs moet ook toegespitst blijven op universele humanistische waarden. Het Comité pleit er dan ook voor dat bij de organisatie van het onderwijs steeds wordt uitgegaan van deze waarden.

4.8. Het Comité twijfelt er niet aan dat onderwijs een belangrijke rol speelt bij de Europese integratie, en dringt er daarom op aan dat alles in het werk wordt gesteld opdat dit punt bovenaan de Europese politieke, economische en sociale agenda blijft staan. Daartoe zouden alle betrokken partijen, d.w.z. de Europese instellingen, de lidstaten en de kandidaat-lidstaten, maar ook de sociale partners en alle andere economische en sociale organisaties, de onderwijssector en alle actieve Europese burgers een permanente en diepgravende open dialoog over de toekomst van het onderwijs in het Europa van de 21e eeuw moeten aangaan. Het Comité staat klaar om aan deze dialoog deel te nemen.

Brussel, 1 maart 2001.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) Op 27 mei 1999 heeft het bureau van het ESC besloten conform art. 26 van het rvo een informatief rapport op te stellen over: "De Europese dimensie van het onderwijs: aard, inhoud en vooruitzichten".

Op 13 juni 2000 heeft de afdeling "Werkgelegenheid, sociale zaken, burgerschap", die belast was met de voorbereidende werkzaamheden, het door de studiegroep (rapporteur: Koryfidis, co-rapporteur: Rupp) opgestelde ontwerp van informatief rapport behandeld en met algemene stemmen goedgekeurd. Op 13 juli 2000 is het rapport ook goedgekeurd door de voltallige vergadering en is o.m. besloten de tekst voor te leggen aan de andere EU-instellingen.

(2) UNESCO: Rapport over onderwijs in de 21e eeuw - inleiding van de heer Delors

(3) Europese top van Lissabon (23 en 24 maart 2000) - Conclusies van het voorzitterschap (par. 5). http://ue.eu.int/council/off/conclu/mar2000/index.htm. Zie ook het advies van het ESC (PB C 117 van 26.4.2000) over de Top van Lissabon.

(4) Idem, par. 25.

(5) Idem, par. 26.

(6) Idem, par. 27.

(7) Idem, par. 13, voor meer details.

(8) Idem, par. 27 en Raad van ministers van onderwijs, 8.6.2000.

(9) Persmededeling van de 2270e zitting van de Raad van ministers van onderwijs van 8.6.2000.

(10) Europese top in Santa Maria da Feira, 19 en 20 juni 2000; par. 32; http://ue.eu.int/council/off/conclu/june2000/index.htm.

(11) Zie "Prioriteiten van het Franse voorzitterschap" - par. 1, tweede streepje; http://presidence.europe.fr/pfue/static/acces3.htm.

(12) SEC (2000) 1832.

(13) http://www.ces.eu.int/en/org/fr_org_6_sections.htm.

(14) http://www.ces.eu.int/en/org/fr_org_6_sections.htm.

(15) Idem, par. 3.1.

(16) Idem, par. 3.1.

(17) Zie boven - inleiding, par. 1.3, 1.3.1 en 1.3.2.

(18) Europese top van Lissabon (23 en 24 maart 2000) - Conclusies van het voorzitterschap, par. 26 en 29.

(19) Idem, par. 26.

(20) "Werkgelegenheid, economische hervorming en sociale samenhang", PB C 117 van 26.4.2000. "Europese samenwerking inzake kwaliteitsevaluatie in het schoolonderwijs", PB C 168 van 16.6.2000.

(21) Europese top van Lissabon (23 en 24 maart 2000) - Conclusies van het voorzitterschap, par. 26, derde streepje.

(22) PB C 117 van 26.4.2000.