Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "Gelijke kansen voor vrouwen en mannen in de Europese Unie - 1996"

(97/C 296/06)

De Commissie heeft op 13 februari 1997 besloten, overeenkomstig de bepalingen van artikel 198 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over het jaarverslag "Gelijke kansen voor vrouwen en mannen in de Europese Unie - 1996".

De Afdeling voor sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, onderwijs en cultuur, die met de voorbereiding van de werkzaamheden ter zake was belast, heeft haar advies op 26 juni 1997 goedgekeurd. Rapporteur was mevrouw Drijfhout-Zweijtzer.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn op 9 en 10 juli 1997 gehouden 347e Zitting (vergadering van 9 juli) het volgende advies uitgebracht, dat met 113 stemmen voor, 2 stemmen tegen, bij 2 onthoudingen is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. In het vierde actieprogramma van de Gemeenschap inzake gelijke kansen voor vrouwen en mannen in de EU (1996-2000) werd het idee voor een jaarlijks rapport inzake gelijke behandeling v/m gelanceerd. Dit initiatief heeft het ESC ondersteund in zijn advies van 22 november 1995. Op 12 februari 1997 heeft de Commissie haar goedkeuring gehecht aan het eerste jaarverslag 1996.

1.2. Getuige het voorwoord streeft de Commissie met de publicatie van dit eerste verslag drie hoofddoelen na: zichtbaarheid geven aan het communautaire beleid inzake gelijke kansen m/v, stimuleren van het debat over de te maken vorderingen en het te ontwikkelen beleid (strategie) en het bieden van een referentiepunt voor de Commissie en de (kandidaat-)lid-staten (convergentie).

1.3. Het verslag beoogt voorts de vooruitgang en tendensen op zowel Europees als nationaal niveau op evenwichtige wijze weer te geven. Als zodanig dient het verslag ook als monitoringinstrument voor gelijke kansen. Het eerste deel van het verslag is daarbij afgestemd op de structuur van het vierde actieprogramma. Het tweede deel is bedoeld om een specifiek thema in het gelijkekansendebat te belichten.

2. Algemene opmerkingen

2.1. In het verleden heeft de Commissie al een zeer belangrijke rol gespeeld bij het gestalte geven aan een communautair beleid inzake gelijke kansen voor mannen en vrouwen, met name door haar voorstellen voor wetgeving die geleid hebben tot de aanname van de gelijke-behandelingsrichtlijnen en door het opstellen van vijfjaarlijkse actieprogramma's. Deze actieprogramma's hebben steeds weer een aanzet gegeven tot een brede nieuwe discussie over de positie van vrouwen. Dit beleid heeft ertoe bijgedragen dat het onderwerp van gelijke behandeling van mannen en vrouwen meer aandacht heeft gekregen en er inderdaad vooruitgang is geboekt in de lid-staten, gedeeltelijk dankzij de jurisprudentie van het Hof van Justitie. De aanname van dit eerste, veelomvattende verslag betreffende de gelijke kansen voor vrouwen en mannen in de EU vormt niet alleen een welkome aanvulling op het beleid van de Gemeenschap tot dusver, maar markeert bovenal een nieuwe, constructieve stap in de ontwikkeling van een algemeen en samenhangend gelijkekansenbeleid van de EU. Het is derhalve een zeer prijzenswaardig initiatief, waarmee het ESC bijzonder ingenomen is. Het document verdient het, wijd verspreid te worden.

2.2. Zoals terzake van de presentatie van het vierde actieprogramma reeds is opgemerkt, is men er echter nog lang niet. In dit verband kan dan ook het belang worden onderschreven van de opmerking in het verslag dat de actie ter bevordering van gelijke behandeling een ambitieuze aanpak vergt, waarbij "men zich volledig moet blijven inzetten voor de uitvoering van specifieke maatregelen ten behoeve van vrouwen en alle maatregelen en beleid specifiek moet richten op het bereiken van dit doel" (blz. 10).

Dat het gevoerde beleid over het algemeen genomen (nog) niet het gewenste effect heeft gehad en niet altijd tot bevredigende resultaten heeft geleid, blijkt ook uit de schat aan feitelijke en, zeer recente, statistische informatie die het jaarverslag verschaft ten aanzien van de vele aspecten van de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt en hun deelname aan de besluitvorming. Als zodanig voegt deze feitelijke informatie weinig nieuws toe aan hetgeen men niet reeds wist. Desalniettemin is het samenbrengen van deze informatie in één enkel document zeer zeker waardevol, met name ook voor diegenen die niet specifiek belast zijn met het gelijkekansenbeleid maar daar wel in de praktijk mee te maken hebben of kunnen krijgen. De grote nadruk op de stand van zaken en het gegeven dat de informatie soms verder in de tijd teruggaat, doet wel de vraag rijzen of het thans voorliggende Commissiedocument onder de noemer "jaarverslag" moet worden gevat. Overigens is voor een eerste verslag deze opzet wel te begrijpen, maar naar de toekomst toe is, naar de mening van het ESC, een andere formule wenselijk. Een en ander wordt nader verwoord in hoofdstuk 4: Suggesties en aanbevelingen.

2.3. Van belang in dit verband is ook welke doelen met een dergelijk jaarverslag worden nagestreefd. Getuige het voorwoord zijn dat er nogal wat en men kan zich afvragen of deze doelstellingen niet te wijdlopig en te ambitieus zijn. In verschillende opzichten kan namelijk geconstateerd worden dat het verslag niet altijd geheel voldoet aan de verwachtingen die voornoemde doelstellingen scheppen.

2.4. Hoewel het ESC zich realiseert dat dit te maken kan hebben met het ontbreken van bevoegdheden op Gemeenschapsniveau op bepaalde terreinen, moet gezegd worden dat de nagestreefde evenwichtigheid niet steeds uit de verf is gekomen. Zeker niet in de weergave van de Europese en nationale ontwikkelingen op bepaalde terreinen; zo wordt soms uitgebreid aandacht besteed aan nationale beleidsontwikkelingen en slechts heel beperkt aan communautaire (b.v. hoofdstuk 2 en met name paragraaf 2.2 ten aanzien van werkgelegenheidsstrategieën) of omgekeerd (b.v. hoofdstuk 5 waarin uitsluitend communautaire ontwikkelingen worden geschetst). Daarnaast is er ook sprake van onevenwichtigheid ten aanzien van het gewicht dat aan de respectieve onderwerpen/hoofdstukken (of onderdelen daarvan) wordt gegeven. Zo blijven bepaalde zaken sterk onderbelicht (b.v. hoofdstuk 5: de handhaving van rechten).

2.5. De Commissie vindt dat het verslag dienst moet doen als monitoringinstrument van een gelijkekansenbeleid. Voor de hand ligt dat daarmee wordt bedoeld dat het de mogelijkheid biedt om te bekijken welke impact het communautaire beleid heeft gehad in de lid-staten. Ten aanzien van een aantal terreinen doet de Commissie dat ook. Met name ten aanzien van het structuurbeleid van de EG en de werking van de Structuurfondsen is dit een geslaagde exercitie. Elders is dit echter voor verbetering vatbaar (b.v. kinderopvang, handhaving van rechten). Wellicht is het te wijten aan de aard en opzet van het verslag dat er slechts sprake is van een beperkte (kritische) evaluatie van het (eigen) beleid. De door het ESC gewenste andere formule van verslaglegging biedt daarvoor in de toekomst meer mogelijkheden (zie 4.1).

Een punt van andere orde is hoe de Gemeenschap prioriteiten in haar beleid stelt, met name nu het budget van het vierde actieprogramma ingeperkt is.

2.6. Los van het voorgaande, kan men opmerken dat de focus van het verslag op gelijke kansen een te beperkte benaderingswijze is. Het wekt namelijk de indruk dat vrouwen qua rechten reeds in een gelijke positie verkeren. Beide zijn van wezenlijk belang; de grondslag wordt gevormd door gelijke rechten, terwijl gelijke kansen de tweede stap vormen. Het gevaar bestaat dat de focus op gelijke kansen en het idee van partnerschap en mainstreaming uit het oog doen verliezen dat de garantie van gelijke rechten een blijvend punt van aandacht dient te zijn. Dat dit gevaar niet denkbeeldig is, wordt reeds geïllustreerd door het feit dat het verslag te weinig aandacht besteedt aan de implementatie van de gelijke-behandelingsrichtlijnen in de lid-staten en evenmin serieus ingaat op de problemen van effectieve handhaving van de rechten die vrouwen aan het (communautaire en nationale) gelijke-behandelingsrecht ontlenen. Deze indruk wordt bevestigd door het feit dat men in het verslag tevergeefs zoekt naar aandacht voor de discussie die momenteel gaande is met betrekking tot het opnemen van een algemeen beginsel van gelijke behandeling in het EG-Verdrag (zie ook het "Kalanke"-advies van het ESC) (). Het ontbreken van een dergelijke passage valt temeer op, daar in hoofdstuk 4 van het jaarverslag wel de tekst van het Handvest van Rome "Vrouwen voor de vernieuwing van politiek en samenleving" van 18 mei 1996 is opgenomen, waarin gesteld wordt dat "Wij [d.w.z. de vrouwelijke ministers van de lid-staten van de EU] staan op het standpunt dat de gelijkheid tussen vrouwen en mannen in het nieuwe EU-Verdrag moet worden vastgelegd". Zowel in het advies over het Vierde Actieprogramma () als in het advies over het Commissievoorstel om Richtlijn 76/207/EEG te wijzigen () heeft het ESC daarvoor gepleit.

2.7. Een laatste punt dat aandacht verdient, is dat de Gemeenschap in toenemende mate de toevlucht neemt tot allerlei niet-bindende instrumenten om het communautaire beleid gestalte te geven. Het lijkt erop dat de Commissie ervan uitgaat dat bijvoorbeeld aanbevelingen ook verplichtingen met zich brengen voor de lid-staten (zie blz. 97); is het niet direct, dan wel via het beginsel van gemeenschapstrouw, neergelegd in artikel 5 van het EG-Verdrag. De vraag is bovendien op welke wijze deze instrumenten/documenten hun weg vinden naar de partijen die geacht worden ze toe te passen (b.v. de Gedragscode inzake gelijke beloning) en hoe controle op de naleving ervan geregeld is. Daarover geeft het verslag geen informatie.

3. Bijzondere opmerkingen

3.1. Hoofdstuk 1: Partnerschap in een veranderende samenleving

3.1.1. Het globale en geïntegreerde karakter van het nieuwe gelijkekansenbeleid, zoals dit met name tot uiting komt door de introductie van het beginsel van mainstreaming, is positief. Mainstreaming wordt in het jaarverslag gedefinieerd als "de stelselmatige overweging van de prioriteiten en behoeften van mannen en vrouwen op alle beleidsterreinen en in alle maatregelen". Terecht wordt in dit verband opgemerkt dat de rechtsmiddelen, financiële middelen en de analytische en organisatorische capaciteit van de Gemeenschap voor toepassing van het beginsel van mainstreaming tegelijkertijd gemobiliseerd moeten worden. Ook wordt de noodzaak onderschreven van een gezonde statistische analyse, waarop het gelijkekansenbeleid kan worden gebaseerd. De ontwikkeling van het gelijkekansenbeleid is echter zo gecompliceerd en ontwikkelt zich bovendien zo langzaam dat behalve mainstreaming gelijktijdige specifieke acties nodig blijven, met name die acties die de mogelijkheden voor beroepswerkzaamheden en financiële onafhankelijkheid stimuleren.

Helaas beperkt het verslag zich ertoe aan te duiden hoe complex de toepassing van het beginsel van mainstreaming in de praktijk is en welke problemen men zoal tegenkomt. Hoewel een kort overzicht wordt gegeven van de mogelijke mainstreaming-strategieën op de verschillende beleidsniveaus, ontbreekt een verdere uitwerking daarvan en zoekt men tevergeefs naar maatregelen die de Gemeenschap heeft genomen of beoogt te nemen om het beginsel van mainstreaming ook daadwerkelijk ingang te doen vinden. Evenmin krijgt men informatie over hoe dit beginsel in de lid-staten, met uitzondering van Nederland, toepassing vindt (al dan niet naar aanleiding van de introductie van dit beginsel door de Gemeenschap).

De in het jaarverslag geschetste Nederlandse situatie bevat bovendien twee interessante elementen die nader de aandacht zouden verdienen op EG-niveau. Hiermee wordt ten eerste gedoeld op de toepassing van de zogenaamde emancipatie-effectrapportage als instrument voor toetsing vooraf van het voorgenomen beleid. Wellicht zou een dergelijk instrument ook ontwikkeld kunnen worden voor toetsing van Gemeenschapsbeleid, waarbij overigens ook instrumenten die in andere lid-staten op dit terrein bestaan, zouden moeten worden betrokken. Voorts toont een recente Nederlandse ontwikkeling dat er een gevaar kan schuilen in mainstreaming-beleid, wanneer dat er bijvoorbeeld toe leidt dat speciale emancipatie-adviesorganen worden opgeheven (zoals in Nederland met de Emancipatieraad is gebeurd), voordat duidelijk is hoe emancipatie- of gelijke-kansenvraagstukken in andere (advies)organen worden geïntegreerd en meegewogen.

In de Mededeling van de Commissie "Integratie van de gelijke kansen voor vrouwen en mannen in alle communautaire beleidsvormen en acties" wordt vastgesteld dat in 1996 ten aanzien van de invoering/toepassing van het beginsel van mainstreaming een wezenlijke vooruitgang gerealiseerd had moeten zijn. Met name hadden maatregelen genomen moeten worden om de voortdurende monitoring en evaluatie van de ondernomen actie mogelijk te maken en, in het licht hiervan, geschikte en analytische indicatoren en procedures moeten zijn vastgesteld. Voorts werd gesteld dat het beleid en de maatregelen van de lid-staten evenals de op EG-niveau genomen actie op dit terrein in het eerste jaarverslag zouden worden gepresenteerd. Het feit dat men hierover vrijwel niets terugvindt in het verslag, doet vermoeden dat er nog onvoldoende vooruitgang is geboekt in de lid-staten, hetgeen te betreuren is.

3.1.2. De geleidelijke toename van de toepassing van het beginsel van gelijke kansen in het communautaire structuurbeleid en bijgevolg bij (nu) alle Structuurfondsen en de positieve invloed die dit heeft gehad op met name de aanwending van de beschikbare middelen ter bestrijding van langdurige werkloosheid van vrouwen, is een bemoedigende ontwikkeling. Ondanks deze verbetering blijft echter de indruk bestaan dat een te gering deel van de middelen uit de Structuurfondsen bij vrouwen terecht komt. Dit geldt overigens ook voor projecten die in het kader van programma's als Socrates en Leonardo worden gehonoreerd. Willen de fondsen en programma's gelijke kansen stimuleren, dan is voortdurende monitoring en evaluatie vanuit gender-perspectief noodzakelijk. Dit geldt voor alle terreinen waar zich hinderpalen voor bevordering van gelijke kansen voordoen.

3.1.3. Juist omdat dit Jaarverslag zich richt op een breed publiek, is het jammer te moeten opmerken dat het een gemiste kans is dat in de paragraaf betreffende de sociale dialoog en sociale partners niet meer inhoudelijk is ingegaan op de onderwerpen die in het kader van het Sociaal Protocol door de sociale partners worden besproken. Zo wordt er bijvoorbeeld weinig aandacht besteed aan de uitkomst van de eerste fase van de raadpleging op basis van het Protocol over de waardigheid van mannen en vrouwen op het werk.

Het ESC wil echter met klem benadrukken dat de mogelijkheid die het Sociale Protocol heeft geschapen voor het opstellen van regelingen door de sociale partners zelf, de Commissie niet ontslaat van haar eigen verantwoordelijkheid, en zeker niet als het gaat om "moeilijke onderwerpen", om eigen instrumenten op het terrein van gelijke behandeling te ontwikkelen.

3.2. Hoofdstuk 2: Mannen en vrouwen in een veranderende economie

3.2.1. Meer dan de helft van dit hoofdstuk vormt een inventarisatie van de vele aspecten van de positie c.q. participatie van vrouwen op de arbeidsmarkt. Een van de belangrijkste, algemene constateringen is dat er nog steeds sprake is van een grote salariskloof tussen mannen en vrouwen, waarbij de concentratie van vrouwen in laagbetaalde banen en de segregatie van de arbeidsmarkt als sleutelfactoren worden genoemd. Zoals gezegd, levert deze informatie weinig spectaculaire nieuwe informatie op. Wel is er aanleiding nog eens te benadrukken dat een van de belangrijkste doelstellingen van het gelijkekansenbeleid is: het recht op werk en financiële onafhankelijkheid. De duidelijke segregatie van de arbeidsmarkt vormt zowel een obstakel voor gelijke kansen als een kwaliteitsprobleem op bepaalde terreinen. Het nut van de informatie kan dan ook met name gelegen zijn in het bewustwordingseffect van de problematiek dat het op werkgevers en andere relevante partijen kan hebben. Jammer is dat het verslag voorbijgaat aan de functiewaarderingsproblematiek. De lage classificatie in functiewaarderings- en beloningssystemen van arbeid die met name door vrouwen wordt verricht, is immers ook een belangrijke oorzaak van (te) lage beloning van vrouwen.

3.2.2. Ook veranderingen op het gebied van onderwijs zijn van belang voor het doorbreken van deze patronen. In het ESC-advies over evenwichtige deelneming van vrouwen en mannen aan besluitvorming () wordt hierover onder meer gezegd dat het zaak is dat jongens en mannen worden aangemoedigd om meer traditioneel vrouwelijke beroepen te kiezen. Op het gebied van pedagogiek is onderzoek en ontwikkeling nodig om vrouwen een grotere studievrijheid te geven en hun zelfbewustzijn te vergroten, waardoor zij in meer verschillende en nieuwe beroepen kunnen doordringen en tevens gestimuleerd worden zelfstandige werkzaamheden te ontplooien. Ook hebben systemen voor scholings- en studietoelagen hun nut bewezen om het voor alle werkenden mogelijk te maken om regelmatig hun kennis en bekwaamheden bij te schaven.

3.2.3. Het hoofdstuk over de salariskloof schiet zowel qua analyse als qua conclusies tekort. Volgens de zeer beperkte gegevens van Eurostat verdienen vrouwen in Europa gemiddeld ongeveer 20 % minder dan hun mannelijke collega's. De onderbouwing van dit percentage is zwak en lijkt slechts op handarbeid van toepassing. De uitkomsten van het door de Commissie aangekondigde onderzoek van Eurostat naar beloningsverschillen tussen mannen en vrouwen volgens een nieuwe systematiek, die in juni 1997 worden verwacht, ziet het ESC dan ook met grote belangstelling tegemoet.

3.2.4. Een juiste constatering in dit hoofdstuk is dat ook de verschillen tussen vrouwen onderling toenemen. Het is echter bijzonder jammer dat de positie van de meest kwetsbare of zwakste "vrouwengroepen", zoals immigrantenvrouwen, vrouwen uit etnische minderheden, oudere vrouwen, één-oudergezinnen, meewerkende, herintredende en gehandicapte vrouwen, in dit geheel niet of slechts terzijde aan de orde wordt gesteld. Het gaat dan namelijk niet alleen om vrouwen die willen en kunnen werken, maar ook om vrouwen die door hun persoonlijke situatie niet in staat zijn aan het arbeidsproces deel te nemen. De inkomenspositie van deze laatste categorie is veelal slecht te noemen. Het ESC is van mening dat niet kan worden volstaan met de simpele constatering dat verschillen tussen vrouwen toenemen, maar dat die situatie van deze kwetsbare groepen nadere aandacht en een actievere opstelling van de zijde van de Gemeenschap vraagt. Het dringt erop aan dat Eurostat op korte termijn meer gegevens over deze categorieën verzamelt. Overigens betreurt het ESC het te moeten vaststellen dat er ook in geografisch opzicht grote verschillen bestaan in de situatie van vrouwen in de Europese Unie.

3.2.5. Een positieve ontwikkeling vormen de meerjarenprogramma's ter verbetering van de werkgelegenheid die door de lid-staten zijn opgesteld naar aanleiding van de vaststelling van de vijf prioriteiten van de Europese Raad van Essen. In deze prioriteiten wordt expliciet gevraagd de moeilijke situatie van werkloze vrouwen in aanmerking te nemen. Hoewel de meeste landen wel maatregelen hebben vastgesteld die gunstig zijn voor vrouwen of specifiek op vrouwen gericht zijn, is het jammer dat het onderwerp gelijke kansen voor mannen en vrouwen in zijn geheel bezien slechts een bijkomende rol heeft gespeeld bij de vaststelling van de meerjarenprogramma's. Ook ten aanzien van de tweede reeks programma's (1996) wordt geconstateerd dat deze geen gender-perspectief in het algemene beleid doorvoeren, Zweden uitgezonderd.

De geschetste onbevredigende positie van werkende vrouwen in de EU, gecombineerd met het feit dat in de meerjarenprogramma's ter verbetering van de werkgelegenheid in de meeste gevallen geen gender-perspectief wordt doorgevoerd terwijl dit juist een van de belangrijkste speerpunten van het huidige communautaire gelijkekansenbeleid is, vergt een actieve opstelling van de Gemeenschap. Hoewel (onder andere) communautaire maatregelen van cruciaal belang worden geacht, komt de Gemeenschap ogenschijnlijk niet veel verder dan het afgeven van politieke verklaringen ten aanzien van de bevordering van gelijke kansen (zoals verslag aan de Raad van Madrid). Geconstateerd moet dan ook worden dat de actie die tot dusver ondernomen is op EG-niveau (de Structuurfondsen uitgezonderd) te algemeen en weinig concreet is om het beginsel van mainstreaming en de introductie van een gender-perspectief in het voorgenomen beleid door te voeren.

3.3. Hoofdstuk 3: Werk en gezinsleven

3.3.1. Het krijgen van kinderen speelt een belangrijke rol bij de participatie van vrouwen op de arbeidsmarkt. In de combinatie werk-gezinsleven is dit van grote invloed. Het ESC is bezorgd dat ten gevolge van bezuinigingsoperaties in een aantal lid-staten in de budgetten voor kinderopvangfaciliteiten wordt gesnoeid, hetgeen een gelijkekansenbeleid nadelig beïnvloedt. Consequentie van de ontoereikendheid van gezinsaanvullende voorzieningen zou overigens kunnen zijn dat vrouwen alleen nog maar atypische banen kunnen aannemen, onder hun niveau gaan werken, of in het geheel niet.

Als ander nadelig effect kan ook de invloed op de gezondheid van vrouwen genoemd worden. Recente gegevens uit Zweden en Noorwegen tonen aan dat de dubbele belasting van een volle baan én (ongelijk verdeeld) onbetaald werk thuis een steeds sterkere uitwerking heeft op de gezondheid van vrouwen.

Behalve door kinderen, kan de combinatie werk-gezinsleven echter ook bemoeilijkt worden door de zorg voor ouderen/ouders of een zieke partner. Deze problematiek wordt in het verslag niet in dit bredere verband beschouwd en derhalve blijft dit laatste zorgaspect geheel buiten beeld. Daarmee blijft ook buiten beschouwing welke consequenties de combinatie zorg-arbeid en het tekortschieten van adequate sociale zekerheid in dit verband heeft.

Voorts wordt tot op zekere hoogte in het verslag wel de situatie in de lid-staten beschreven ten aanzien van de geboden kinderopvangdiensten, maar de Commissie stelt vast dat het moeilijk is om uit de beschikbare informatie te concluderen of de kinderopvangdiensten voldoen aan beginselen die in de Aanbeveling inzake Kinderopvang zijn neergelegd (betaalbaarheid, beschikbaarheid, betrouwbare zorg o.a.). Er ontbreekt een uniform systeem voor de verzameling van standaardgegevens en de interpretatie daarvan. Het ESC is van mening dat de Commissie initiatieven zou dienen te ontplooien voor de totstandkoming van een dergelijk systeem.

In het kader van het tweede en derde actieprogramma voor gelijke kansen is het "European Commission Childcare Network" opgericht. Binnen dit netwerk is een aantal van de problemen aangepakt die van invloed zijn op de mogelijkheden om werk en gezinsleven te combineren, waaronder de kinderopvang, gelijke rechten op arbeidsparticipatie voor ouders en het deel van de kinderverzorging dat mannen op zich nemen. Het netwerk heeft van meet af aan groot belang aan kwaliteit gehecht. Toen het vierde actieprogramma voor gelijke kansen goedgekeurd werd, is het netwerk ontbonden. Kinderopvang (ook buitenschoolse opvang) is een gebied waaraan te weinig aandacht besteed wordt, terwijl het een negatieve invloed op gelijke kansen voor mannen en vrouwen heeft. Het Comité is dan ook van mening dat, indien geen adequate communautaire initiatieven worden ontwikkeld om deze problematiek op te lossen, het netwerk opnieuw in het leven zou moeten worden geroepen.

3.3.2. Positief is het onderzoeken van het fiscale en het sociale-zekerheidsbeleid op potentieel discriminatoire aspecten die de participatie van vrouwen op de arbeidsmarkt kunnen belemmeren en, in dit verband, de toenemende aandacht voor het vraagstuk van individualisering van sociale zekerheids- en belastingsystemen. Deze systemen moeten gebaseerd zijn op het individu. Dat is het enige correcte uitgangspunt. Daarbij moet echter wel in aanmerking worden genomen in hoeverre de afschaffing van afgeleide rechten de financiële situatie van (de meest kwetsbare groepen) vrouwen verslechtert, indien niet tegelijkertijd gezorgd wordt voor adequate compensatie (thema van armoedebestrijding). De vergelijkende studies die momenteel in de lid-staten worden uitgevoerd, kunnen als basis dienen voor toekomstige voorstellen op dit terrein.

Daarnaast zou ook aandacht moeten worden geschonken aan de consequenties die privatisering op het terrein van sociale zekerheid mogelijkerwijs kan hebben voor de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt en voor gelijke behandeling van mannen en vrouwen. Zo heeft in Nederland privatisering van de Ziektewet gevolgen voor alle werknemers, maar blijken vooral flexibele werknemers en huishoudelijk personeel, hetgeen zoals bekend veelal vrouwen zijn, het sterkst te worden getroffen (met name voor wat het verkrijgen van ziektegeld betreft). Voorts zou dit ook moeten gebeuren met betrekking tot het gegeven dat sociale-zekerheidsregelingen veelal niet toegesneden zijn op vormen van zogenaamde atypische arbeid (niet zijnde voltijdse arbeid voor onbepaalde tijd), terwijl het juist vrouwen zijn die deze arbeid verrichten. Naar de mening van het ESC leent dit aspect van privatisering zich er uitstekend voor om in een volgend verslag van de Commissie verder uitgediept te worden, met bijzondere aandacht voor de gevolgen ervan voor vrouwen.

In het verlengde van het voorgaande verdient het wellicht aanbeveling om in het volgende verslag de sociale-zekerheidsproblematiek meer in onderlinge samenhang te beschouwen, dus samen met de bestaande richtlijnen (79/7, 86/378, maar ook 86/613 inzake zelfstandigen) en het derde richtlijnvoorstel ter complementering van gelijke behandeling in de sociale zekerheid.

3.4. Hoofdstuk 4: Bevordering van een evenwichtige deelname aan de besluitvorming

3.4.1. De uitvoerige beschrijving van de huidige situatie in het verslag onderstreept nog eens de achterstandssituatie van vrouwen. Eind 1997 zal duidelijk zijn in hoeverre de Aanbeveling over de evenwichtige deelname van mannen en vrouwen aan de besluitvorming, die de Raad op 2 december 1996 heeft goedgekeurd, inderdaad effect sorteert om deze achterstand in te lopen. Dat de Commissie deze doelstelling in haar eigen personeelsbeleid heeft opgenomen is positief, maar lijkt helaas nog onvoldoende resultaat op te leveren. Op voorwaarde dat er ook werkelijk invulling aan wordt gegeven, kan het beleid op zich als voorbeeld dienen voor de lid-staten, sociale partners, NGO's, enz.

In het kader van een voortdurende evaluatie en discussie is het echter van belang dat er voor de bevordering van deze deelname op het geëigende niveau streefcijfers en tijdspaden worden vastgesteld.

3.5. Hoofdstuk 5: Vrouwen in staat stellen hun rechten uit te oefenen

3.5.1. Een eerste opmerking die ten aanzien van hoofdstuk 5 kan worden gemaakt, is dat de kop de lading niet geheel dekt. Slechts een klein gedeelte van het hoofdstuk gaat daadwerkelijk over de problematiek van de handhaving van de rechten die vrouwen aan de communautaire (en ook nationale) gelijke-behandelingswetgeving ontlenen.

Allereerst wordt het communautaire wettelijk kader geschetst en de ontwikkelingen die zich te dien aanzien hebben voltrokken. Deze voorstelling van zaken is echter om de volgende redenen te beperkt en onvolledig. Enkel de ontwikkelingen die zich op EG-niveau hebben voltrokken (in de jurisprudentie van het Hof van Justitie en in de regelgeving) worden vermeld. Aan de implementatie en handhaving van de communautaire wetgeving en het beleid in de lid-staten wordt in het geheel geen aandacht geschonken, terwijl het bijzonder interessant zou zijn te weten op welke punten deze tekortschiet (b.v. ten aanzien van de toepassing van het concept van indirecte discriminatie). Het heeft weinig zin om weer te geven wat voor ontwikkelingen zich zoal op communautair niveau voordoen, wanneer de implementatie en handhaving daarvan in de lid-staten (waar het uiteindelijk toch om te doen is) niet in ogenschouw worden genomen. Zo is het ook verwonderlijk waarom de informatie betreffende de zwangerschapsrichtlijn zich beperkt tot het weergeven van de inhoud daarvan. Hoewel de Commissie wellicht nog niet beschikt over de benodigde officiële informatie van de nationale overheden ten aanzien van de implementatie van deze richtlijn (implementatie-deadline oktober 1994), geeft een rapport van het Juridisch Netwerk van de Europese Commissie informatie over de wijze waarop deze richtlijn in de lid-staten ten uitvoer is gelegd.

Behalve dat, beperkt het verslag zich hier teveel tot het constateren van ontwikkelingen zonder daar een vervolg aan te geven. Zo is het gegeven dat in sociale-zekerheidszaken het Hof een almaar soepeler toets lijkt te hanteren wat betreft de objectieve rechtvaardiging van indirecte discriminatie (bewaren van financieel evenwicht, doelstelling van legitiem sociaal beleid) zorgwekkend te noemen.

3.5.2. Wat de handhaving van het communautaire gelijke-behandelingsrecht betreft, is de Commissie weinig kritisch ten aanzien van haar eigen activiteiten. Het is het ESC bekend dat het Juridisch Netwerk herhaaldelijk heeft gesteld dat de Commissie actiever zou moeten toezien op implementatie- en handhavingsgebreken door de lid-staten en dat het daarbij een artikel 169-strategie heeft voorgesteld. Tevens zijn met betrekking tot verschillende lid-staten concrete suggesties voor artikel 169-procedures gedaan. Tot op heden zijn er echter maar 11 infractieprocedures geweest.

Ook wordt maar weinig aandacht geschonken aan de problemen die vrouwen tegenkomen om hun rechten voor de nationale rechter af te dwingen. Het verslag vermeldt slechts summier dat met ondersteuning van de Commissie een conferentie betreffende dit onderwerp is gehouden, zonder het uitvoerig onderzoek te vermelden dat hieraan is voorafgegaan in alle lid-staten. Uit dat onderzoek zijn echter een groot aantal obstakels naar voren gekomen, zoals gebrek aan kennis terzake, de kosten en duur van gerechtelijke procedures en de vergaring van bewijs en de bewijslastverdeling. Daarnaast speelt bij werknemers die zich gediscrimineerd voelen de vrees uiteindelijk het slachtoffer te worden van de eigen actie. Dit leidt er vaak toe dat men afziet van het instellen van een gerechtelijke procedure tegen de werkgever. Hieruit blijkt tevens dat bewijslast slechts één van de vele problemen vormt. Hoewel het verslag weergeeft welke eisen door de Gemeenschap (i.e. het Hof) zijn geformuleerd teneinde een effectieve rechtsbescherming te garanderen, geeft het geen vervolgactie aan die naar aanleiding van de geïdentificeerde obstakels zou kunnen worden genomen. Het lijkt erop dat ten aanzien van deze materie de Gemeenschap (Commissie) zich te terughoudend opstelt.

3.5.3. Naar aanleiding van de uitvoerige aandacht die besteed wordt aan het Commissievoorstel betreffende de wijziging van richtlijn 76/207, brengt het ESC in herinnering dat dit voorstel in het advies van 25 september 1996 niet is onderschreven.

3.6. Hoofdstuk 6: De vooruitgang van Peking

3.6.1. Het ESC onderstreept nog eens het belang van het Platform dat tijdens de Conferentie in Peking is opgericht en dat zich met dezelfde hoofdvragen en prioriteiten bezighoudt als de Europese Unie. Dit houdt in dat mondiale samenwerking binnen de werkzaamheden die de EU op het gebied van gelijke kansen voor mannen en vrouwen ontplooit, een hoge prioriteit moet krijgen.

Ten aanzien van dit hoofdstuk kan men met name constateren dat er nog weinig actie is ondernomen in 1996 en weinig vooruitgang is geboekt.

4. Suggesties en aanbevelingen

4.1. Het zou wellicht de voorkeur verdienen om elke drie jaar, naar aanleiding van de evaluatie van het lopende actieprogramma en in de aanloop naar de formulering van het volgende actieprogramma, een algemene balans op te maken. Dit wil zeggen, een "stand van zaken-rapport" op te stellen waarbij allereerst, op basis van feitelijke en statistische informatie, wordt bekeken of de positie van vrouwen concreet verbeterd is en vervolgens die punten worden geïsoleerd waar de genomen actie blijkbaar te kort is geschoten. De (beknoptere) jaarverslagen zouden mede als basis hiervoor kunnen dienen, door zich met name te richten op de specifieke effecten die een bepaalde communautaire of nationale actie of maatregel ter bevordering van gelijke kansen van mannen en vrouwen heeft gehad. In het verlengde hiervan lijkt het wenselijk dat het verslag zich enerzijds concentreert op het effect dat communautair beleid/wetgeving heeft in de lid-staten, anderzijds aangeeft welk aanvullend/nieuw communautair beleid/wetgeving noodzakelijk lijkt.

Het voorwoord impliceert dat men in volgende jaarverslagen dezelfde opzet wil blijven volgen, i.e. het volgen van de structuur van het vierde actieprogramma. De vraag is of dit wenselijk is. Allereerst lijkt deze indeling namelijk nogal artificieel, doordat sommige zaken onder meerdere noemers vallen en in verschillende hoofdstukken naar voren worden gebracht en derhalve onnodige herhaling met zich meebrengen. Ook zouden de ontwikkelingen met betrekking tot de communautaire gelijke-behandelingswetgeving als zodanig beter geïntegreerd kunnen worden in de desbetreffende hoofdstukken, omdat beleid en wetgeving niet los van elkaar zouden moeten worden bezien.

Belangrijker nog is echter dat de verstrekte informatie door de gevolgde structuur nogal eens op een te algemeen niveau blijft hangen. Het zou wellicht aanbeveling verdienen om een aantal beginselen of actiepunten eruit te lichten en te bekijken hoe deze op specifieke terreinen zijn ingevoerd of uitgevoerd. Zo zou gekeken kunnen worden naar de toepassing en de impact die het beginsel van mainstreaming heeft gevonden op een bepaald beleidsterrein (b.v. vervoer, landbouw).

4.2. Met name in hoofdstuk 3 van dit advies is een aantal suggesties opgenomen. Deze worden hier in het kort herhaald en tevens wordt er een aantal nieuwe aanbevelingen aan toegevoegd. De beste strategie dient de ontwikkeling en bevordering van de deskundigheid en vakbekwaamheid van vrouwen te zijn, alsmede het in positieve zin blijven beïnvloeden van de attitudes ten opzichte van meisjes en vrouwen, te beginnen in het gezin.

- opname in het Verdrag van een beginsel van gelijke behandeling van vrouwen en mannen;

- streefcijfers en tijdspaden voor een evenwichtige deelname van vrouwen in besluitvormingsorganen;

- campagne om meer bekendheid te geven aan de gedragscode gelijk loon voor werk van gelijke waarde;

- verbetering van statistisch onderzoek naar salarisverschillen tussen mannen en vrouwen, teneinde te kunnen beoordelen of het gelijk-loonbeleid effect heeft;

- analyse van de toekomstige arbeidsmarkt voor vrouwen;

- onderzoek naar mogelijkheden om de arbeidsmarktpositie van vrouwen te versterken;

- onderzoek naar de economische situatie van zwakkere categorieën vrouwen;

- het nemen van communautaire initiatieven op het terrein van kinderopvang of, indien dit niet mogelijk is, het opnieuw instellen van het Netwerk;

- ten behoeve van de overzichtelijkheid van het verslag zouden de "tussenverhaaltjes", met betrekking tot de situatie of initiatieven van een lid-staat of van de EG op een bepaald vlak, beter apart in een bijlage of aan het einde van elk hoofdstuk kunnen worden weergegeven.

Brussel, 9 juli 1997.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS

() PB C 30 van 30. 1. 1997 - Advies over het "Voorstel voor een richtlijn van de Raad tot wijziging van Richtlijn 76/207/EEG betreffende de tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen ten aanzien van de toegang tot het arbeidsproces, de beroepsopleiding en de promotiekansen en ten aanzien van de arbeidsvoorwaarden".

() PB C 39 van 12. 2. 1996.

() PB C 204 van 15. 7. 1996.