COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 30.04.1996 
COM(96) 166 def. 
VERSLAG OVER DE EVALUATIE VAN HET 
ACTIEPROGRAMMA VAN DE GEMEENSCHAP OP HET GEBIED VAN TOERISME 
(1993-1995) 
BESLUIT 92/42 l/EEG VAN DE RAAD 
(door de Commissie ingediend) 

I. INLEIDING 
1. Met het op 13 juli 1992 goedgekeurde driejarige actieprogramma van de 
Gemeenschap op het gebied van toerisme werd het belang van het toerisme erkend 
en werd een kader gecreëerd om de Gemeenschap in staat te stellen de ontwikkeling 
van het toerisme specifiek te steunen1. Volgens dit actieprogramma (hierna 'het 
programma' genoemd) was de communautaire actie in grote lijnen bedoeld om: 
- de horizontale benadering van het toerisme in het communautaire en nationale beleid 
te versterken, 
- specifieke acties uit te voeren en 
- de door andere diensten van de Commissie genomen maatregelen te coördineren. 
Het uitgangspunt van het programma was dat de Gemeenschap aan de verbetering 
van de kwaliteit en het concurrentievermogen van het toerisme kon bijdragen en dat 
een gemeenschappelijke benadering van het toerisme door de Gemeenschap en de 
Lid-Staten de economische en sociale ontwikkeling van de Gemeenschap kon 
bevorderen. 
2. Het doel van dit document is te rapporteren over de evaluatie van het programma. 
Volgens artikel 6 dient de Commissie immers een dergelijke evaluatie te verrichten 
en daarover een verslag aan de Raad en het Europees Parlement voor te leggen. De 
in artikel 6 vastgestelde datum voor de indiening van dit verslag was 30.6.1995. 
Aangezien deze termijn werd overschreden, kon een uitgebreider evaluatie van het 
programma worden gemaakt dan aanvankelijk het geval zou zijn geweest. 
Desondanks is de auteur van het externe evaluatieverslag er slechts in geslaagd de 
resultaten van de eerste twee jaar van het programma volledig te evalueren, wat 
55% van de totale, in het kader van het programma aangegane 
betalingsverplichtingen vertegenwoordigt. De in het tweede jaar van het programma 
gefinancierde acties werden over het algemeen pas eind 1995 voltooid, terwijl de 
meeste van de in 1995 gefinancierde acties aan het einde van dat jaar werden 
aangevat. 
3. Dit document is een reactie op een onafhankelijke evaluatie van het programma 
door externe adviseurs. Het eindverslag werd door de Commissie op 26.2.1996 
goedgekeurd en is als volgt opgebouwd: 
- Samenvatting van de conclusies en belangrijkste aanbevelingen 
Hoofdstuk 1 Inleiding 
- Hoofdstuk 2 "Model"-Analyse van het programma 
Hoofdstuk 3 Technische evaluatie van de acties 
- Hoofdstuk 4 Administratieve en operationele aspecten 
- Hoofdstuk 5 Evaluatie door contractanten 
Bijlagen. 
Besluit 92/421/EEG van de Raad, PB nr. L 231 van 13.8.1992 
4. De opmerkingen van de Commissie zijn op dezelfde wijze gestructureerd als het 
eerste deel van het externe evaluatieverslag, getiteld 'Samenvatting van bevindingen 
en belangrijkste aanbevelingen'. Alle punten die in het eigenlijke verslag uitvoerig 
worden besproken, zijn ook opgenomen in die samenvatting, en wel in deze 
volgorde: 
- Inhoud van het programma (par. 2 tot 6 / blz. i) 
De rol en "plaatsbepaling op de markt" van de eenheid Toerisme (par. 7&8 / 
blz. ii) 
- Naleving van artikel 4 van het actieprogramma en het bereiken van de 
doelstellingen (par. 9-12) 
- Technische evaluatie (par. 13-33) 
- Administratieve en operationele aspecten (par. 34-41) 
- Voornaamste aanbevelingen (par. 42-60) 
5. In de hoofdstukken II tot VII van dit document worden derhalve achtereenvolgens 
alle punten besproken die in de 'Samenvatting van bevindingen en belangrijkste 
aanbevelingen' van de adviseurs aan bod zijn gekomen. De cijfers in de tekst 
verwijzen naar paragrafen in die Samenvatting, hoewel meer informatie ook kan 
worden gevonden in de desbetreffende hoofdstukken van het verslag zelf. Dit 
document heeft drie bijlagen. Bijlage 1 verstrekt nadere informatie over het 
programma; bijlage 2 geeft een verdeling van de in het kader van het programma 
aangegane betalingsverplichtingen en bijlage 3 is het externe evaluatieverslag. 
6. De adviseurs werd niet gevraagd een specifiek onderzoek te wijden aan de 
beschuldigingen met betrekking tot de gang van zaken in de eenheid Toerisme in de 
periode vóór maart 1994. De enquêtes van de Commissie, de Rekenkamer en andere 
instanties zijn nog aan de gang. De adviseurs werd echter wel gevraagd rekening te 
houden met het effect van deze beschuldigingen en enquêtes op de algehele 
doeltreffendheid van de uitvoering van het programma 
H. DE INHOUD VAN HET PROGRAMMA 
7. De Commissie is ingenomen met de evaluatie die door de adviseurs is verricht, en is 
het met vele punten grotendeels eens Dit geldt met name voor de analyse van de 
inhoud van het programma. In de paragrafen 2 tot 5 wordt gewezen op de 
zwakheden in de structuur van het Besluit, die tijdens de gehele looptijd van het 
programma problemen hebben opgeleverd, namelijk: 
(1) gefragmenteerde en incoherente maatregelen (vastgesteld in de bijlage bij het 
programma); 
(2) verwarring tussen het doel (de doelstellingen) en de middelen (de maatregelen); 
(3) onduidelijkheid over de wijze waarop sommige acties kunnen bijdragen tot het 
bereiken van ruimere doelstellingen, 
(4) onvolledige of overlappende maatregelen; 
(5) te ambitieus gelet op de beschikbare middelen, 
(6) gebrek aan continuïteit over de driejarenperiode. 
De Commissie is het met deze kritiek in grote lijnen eens. Zij ziet het programma 
echter als het resultaat van een lange discussie die een aantal concurrerende 
prioriteiten heeft opgeleverd. Een toerismebeleid als zodanig bestaat niet en een 
specifieke 'toerismestrategie' op EU-niveau bevindt zich nog in een beginstadium. 
De uiteenlopende standpunten en prioriteiten van de Lid-Staten, de complexiteit van 
de verschillende belangen in verband met toerisme, het gebrek aan vroegere 
specifieke actie op EU-niveau, het subsidiariteitsbeginsel en de unanimiteitsregel bij 
de Raad hebben allemaal meegespeeld om aan het programma concreet gestalte te 
geven. De Commissie geeft toe dat zij de maatregelen samen met het beheerscomité 
grondiger had kunnen analyseren alvorens met de uitvoering van het programma te 
beginnen. Dit bleek echter moeilijk gezien de relatief korte looptijd van het 
programma en de strenge budgettaire voorschriften voor het eerste jaar (gesplitste 
kredieten). 
De Commissie zal bij de opstelling van elk nieuw programma rekening houden met de 
door de adviseurs belichte aspecten, zoals met name: 
• een ondubbelzinnig en logisch verband tussen de doelstellingen en de 
maatregelen; 
• een beperkt aantal duidelijke en gerichte maatregelen; 
• realisme gezien de beschikbare middelen; 
• duidelijke toegevoegde waarde voor bestaande acties die zowel door de 
Lid-Staten als door andere diensten van de Commissie worden ondernomen; 
• coördinatie met andere communautaire acties; 
• naleving van het subsidiariteitsbeginsel; 
• een logisch werkprogramma om de continuïteit van de acties te waarborgen. 
m. DE ROL EN "MARKTPOSITIONERING" VAN DE EENHEID TOERISME 
9. De paragrafen 7 en 8 van het externe evaluatieverslag hebben betrekking op de rol 
en het mandaat van de eenheid Toerisme. Volgens de adviseurs was er een gebrek 
aan marktpositionering. De Commissie is het volkomen eens dat dit begrip in de 
toekomst beter moet worden gedefinieerd, maar wijst er ook op dat de rol en het 
mandaat afhankelijk zijn van de inhoud van het desbetreffende Besluit. De ervaring 
die zowel met het programma als met de raadpleging over het Groenboek over de 
rol van de Europese Unie op het gebied van toerisme2 is opgedaan, draagt er 
ongetwijfeld toe bij de toekomstige rol en functie van de eenheid te definiëren. In 
het externe evaluatieverslag wordt een aantal specifieke keuzemogelijkheden 
gegeven in verband met de rol die door de eenheid Toerisme zou kunnen worden 
vervuld. 
COM(95) 97 def. van 4.4.1995 
De Commissie zal erop toezien dat de specifieke rol van de eenheid Toerisme erin 
bestaat een grotere coördinatie van alle communautaire acties op het gebied van 
toerisme te waarborgen. Dit zal worden verwezenlijkt door: 
• verdere ontwikkeling van de interne coördinatiemechanismen; 
• actieve samenwerking en partnerschappen met de Lid-Staten en de 
toeristenindustrie; 
• geregelde identificatie van en overleg over specifieke problemen. 
IV. NALEVING VAN ARTIKEL 4 EN HET BEREIKEN VAN DE 
DOELSTELLINGEN 
10. In de paragrafen 9 tot 12 van de Samenvatting zeggen de adviseurs dat de 
doelstellingen (aangegeven in artikel 4 van het programma) op een hoog niveau 
staan en soms vaag zijn. Volgens hen is er nooit een duidelijk verband geweest 
tussen de 11 maatregelen ("beleidsgebieden") en deze hoogdravende en te ruime 
doelstellingen. Bovendien is het duidelijk dat intermediaire doelstellingen en 
prestatie-indicatoren of ontbraken of slecht gedefinieerd waren. De Commissie is het 
met deze analyse eens en geeft toe dat de aard van het programma de uitvoering 
ervan heeft bemoeilijkt. De adviseurs erkennen dat de verwezenlijking van deze 
hoge doelstellingen gezien de beschikbare middelen en het bestaande kader niet 
realistisch was. 
11. De adviseurs wijzen er evenwel op dat bepaalde initiatieven succes hebben gekend, 
zoals die op het gebied van statistieken en coördinatie, en dat deze successen ertoe 
hebben bijgedragen de in het programma vastgestelde intermediaire doelstellingen te 
bereiken. Uit de door hen verrichte 'analyse van het programma' blijkt ook dat 
doelstellingen met mechanismen werden verward, vooral bij de 
'grensoverschrijdende acties' die in de bijlage als maatregel stonden vermeld. Deze 
analyse heeft ook het belang onderstreept van een voortdurende evaluatie van de 
doelstellingen. Een dergelijke evaluatie omvat een analyse van de doelstellingen met 
betrekking tot hun onderlinge samenhang en hun relatie met prestatie-indicatoren en 
streefcijfers. Deze analyse zal door de Commissie continu worden verricht. 
Op grond van de opgedane ervaring zullen de doelstellingen van elk nieuw programma 
in deze volgorde worden vastgesteld: 
• doelstelling op lange termijn 
• doelstellingen op middellange termijn 
• taakgebonden doelstellingen op korte termijn 
• specifieke prestatie-indicatoren om de vooruitgang naar het bereiken van de 
doelstellingen te kunnen meten 
• streefcijfers om te meten of de doelstellingen werkelijk zijn bereikt 
V. TECHNISCHE EVALUATIE 
12. De paragrafen 13 tot 33 van de Samenvatting van de adviseurs geven de resultaten 
van de technische evaluatie. Deze omvatte een beoordeling van alle in 1993 en 1994 
gefinancierde projecten en 10 casestudy's. De belangrijkste opmerkingen van de 
adviseurs over de technische aspecten zijn dat: 
(1) De kwaliteit van de projecten in 1993 gering was, maar in 1994 aanzienlijk is 
verbeterd; 
(2) Het effect van de acties beperkt was in ruimte, omvang en tijd; 
(3) De werkzaamheden op het gebied van de statistiek succes hebben gekend; 
(4) De studies doorgaans goed werden uitgevoerd, hoewel er een gebrek was 
aan een duidelijke analyse van de behoeften; 
(5) Aan de geïntegreerde duurzaamheid na afloop van het project vaak niet 
genoeg aandacht werd besteed en dat sommige projecten er grotendeels op 
gericht waren toegang te krijgen tot EG-fondsen; 
(6) De commerciële toepassing van sommige projecten niet goed doordacht was; 
(7) De publikaties over gehandicapte toeristen uitstekende resultaten hebben 
opgeleverd; 
(8) De proefprojecten over cultuur, technologie en opleiding uiteenlopende 
resultaten hebben opgeleverd; 
(9) De werkzaamheden op het gebied van coördinatie een positieve bijdrage 
hebben geleverd om een aantal intermediaire doelstellingen te bereiken; 
(10) Bij sommige acties, zoals die op het gebied van technologie, niet genoeg 
rekening is gehouden met het MKB. 
Deze 10 bevindingen worden hieronder apart besproken. 
13. De Commissie is ervan overtuigd dat de door de adviseurs toegepaste methodologie 
in een correcte technische evaluatie heeft geresulteerd De Commissie geeft toe dat 
de kwaliteit van de projecten in 1993 gering was en verheugt zich erover dat de 
kwaliteit tussen 1993 en 1994 aanzienlijk is verbeterd. Er zij ook op gewezen dat 
volgens de adviseurs de kwaliteit in 1995 wellicht nog verder is verbeterd. De 
Commissie is echter van mening dat het externe evaluatieverslag op een aantal 
punten niet altijd even consequent is. De gegevens in tabel 3.1 (blz. 13) komen bij 
voorbeeld niet overeen met de commentaar in punt 65 (blz. 17), waarin staat dat de 
kwaliteit van de projecten 'slecht tot middelmatig' is, terwijl tabel 3.1 aangeeft dat 
dit niet het geval is, maar dat het aantal projecten van goede of zeer goede kwaliteit 
kenmerkend is en in 1994 44% bedroeg. 
14. De Commissie neemt er nota van dat volgens de adviseurs het effect van de acties 
beperkt was in ruimte, omvang en tijd en aanvaardt het principe dat een kleiner 
aantal grootschaliger acties wenselijk is. De adviseurs wijzen er evenwel op dat er in 
verhouding tot de omvang van de eenheid teveel financiële verplichtingen werden 
aangegaan, maar houden er geen rekening mee dat veel van die verplichtingen 
betrekking hadden op hetzelfde onderwerp, zodat standaardcontracten konden 
worden gebruikt en het projectbeheer gezien de mate van overeenkomst beperkt 
was. Zo hadden 40 van de 75 financiële verplichtingen in 1995 betrekking op 
statistiek en werden zij voor elke Lid-Staat onder identieke voorwaarden 
aangegaan. 
15. In punt 16 merken de adviseurs ook op dat de acties te kleinschalig waren om een 
kenmerkend effect te sorteren. Er wordt echter niet gezegd op welk 
financieringsniveau de acties 'kenmerkender' zouden worden. Deze commentaar 
wordt dan gedeeltelijk tegengesproken met de uitspraak dat een aantal kleine acties 
succesvol en kosteneffectief is geweest. De Commissie vindt deze redenering eerder 
simplistisch (gezien de vele variabelen die van invloed kunnen zijn op de 
doeltreffendheid van een project) en is van oordeel dat bepaalde typen kleine acties 
heel invloedrijk kunnen zijn als gevolg van het multiplicatoreffect. 
16. De Commissie constateert dat volgens de adviseurs de statistische werkzaamheden 
succes hebben geoogst. Deze werkzaamheden werden via een partnerschap met de 
industrie uitgevoerd en hebben geresulteerd in de goedkeuring van een richtlijn over 
de verzameling van vergelijkbare gegevens op nationaal niveau in de hele EER3. Dit 
was een belangrijke verwezenlijking, aangezien hiermee in een algemeen erkende 
behoefte werd voorzien. De werkzaamheden op dit gebied zullen in de komende 
jaren worden voortgezet. 
17. De adviseurs constateren dat de studies over het algemeen goed werden uitgevoerd, 
hoewel er een gebrek was aan een duidelijke analyse van de behoeften. ('Studies' 
worden hier gedefinieerd als onderzoekswerk dat voor 100% door de Commissie 
wordt gefinancierd). De Commissie geeft toe dat dit soms inderdaad het geval was 
en dat dit gedeeltelijk moest worden toegeschreven aan tekortkomingen in het 
programma, zoals reeds geconstateerd. Voorts beseffen de adviseurs dat de studies 
door het beheerscomité werden goedgekeurd of voorgesteld en gewoonlijk met de 
sector werden besproken. De procedure voor het voorstellen en selecteren van 
studies werd zodanig gewijzigd, dat na 1994 alleen nog studies werden uitgevoerd 
die gebaseerd waren op een duidelijke evaluatie van de behoeften en resultaten. 
18. Volgens de adviseurs werd een aantal projecten gekenmerkt door een gebrek aan 
geïntegreerde duurzaamheid na afloop van het project. De Commissie maakt hierbij 
de volgende opmerkingen: 
- Projecten van het verlangde type zijn gewoonlijk demonstratief en bedoeld 
om anderen tot soortgelijke werkzaamheden aan te moedigen. Zij zouden 
echter geschikt moeten zijn om acties op langere termijn te worden; 
- Innovatieve projecten hebben van nature meestal een hoger 
mislukkingspercentage dan andere projecten; 
- Veel van de effecten van de projecten zullen zich op middellange termijn 
voordoen en zijn niet opgenomen in de evaluatie waarbij de direct meetbare 
resultaten werden onderzocht; 
- Veel van de effecten zijn afhankelijk van de effectieve verspreiding ervan die 
zal worden voortgezet. 
Richtlijn 95/57/EG van de Raad van 23.11.1995 (PB nr. L 291 van 6.12.1995) 
De Commissie zal er dus op toezien dat het effect van haar financiële steun zo 
effectief mogelijk is. In de reeks projecten van 1995 is hiermee rekening gehouden 
en dank zij de herziening van de selectieprocedures kon de kwaliteit van de 
geselecteerde projecten worden verbeterd. De adviseurs merken ook op dat 
naslagwerken snel verouderd kunnen zijn en de Commissie is het ermee eens dat in 
dergelijke publikaties het aspect duurzaamheid moet worden geïntegreerd. Volgens 
de adviseurs waren bepaalde projecten blijkbaar opgezet om "toegang te krijgen" tot 
EG-fondsen. Het gaat hierbij om een klein aantal in 1993 geselecteerde projecten 
die achteraf van slechte kwaliteit zijn gebleken. De Commissie geeft dit toe en zegt 
dat voor deze projecten nog geen saldobetalingen zijn verricht in afwachting van 
verdere evaluatie. 
19. De adviseurs constateren dat de commerciële toepassing van sommige acties 
blijkbaar niet volledig doordacht was. Eerder in paragraaf 18 maken zij een 
onderscheid tussen acties die 'Europese' concepten promoten en acties die 
'commercieel interessant' zijn. Hoewel de Commissie erkent dat introductie op de 
markt wenselijk kan zijn, was dit volgens haar niet het hoofddoel van het 
programma. Netwerken en andere initiatieven die de uitwisseling van informatie en 
de uitbreiding van de kennis promoten, zijn immers van vitaal belang, maar kunnen 
niet altijd onmiddellijk marktrijp worden gemaakt. Aspecten zoals nauwkeurige 
paneuropese statistieken en specifiek onderzoek zijn de allereerste voorwaarde om 
het succes van de industrie te waarborgen. Voor de overheidssector is er ook een 
duidelijke rol weggelegd op bepaalde gebieden, zoals het milieu, waarop 
steunverlening met het oog op de instandhouding van openbare goederen algemeen 
geaccepteerd is. 
20. De Commissie neemt er nota van dat de publikaties over gehandicapte toeristen 
uitstekende resultaten hebben opgeleverd. De Commissie wil daar ook aan 
toevoegen dat talrijke andere initiatieven, zoals de prijs voor toerisme en milieu, en 
de coördinatie met andere diensten eveneens een significant en positief effect hebben 
gehad. 
21. De adviseurs constateren dat met de proefprojecten op het gebied van cultuur, 
technologie en opleiding uiteenlopende resultaten werden bereikt. Deze 
actiegebieden leverden de meeste projecten op en vertegenwoordigden aanzienlijke 
uitgaven, waarvan de details in bijlage 2 worden gegeven. De Commissie heeft haar 
twijfels over de constatering van de adviseurs in het uitgebreide verslag, namelijk 
dat de culturele projecten de vraag van andere gebieden hebben beperkt of 
omgeleid. Deze uitspraak kan op dit ogenblik niet met grote nauwkeurigheid 
worden gedaan en houdt misschien geen rekening met de algemene groei en die van 
de nichemarkt. De adviseurs merken op dat bepaalde technologieprojecten een 
positief effect hebben gehad door de toepassing van nieuwe technologie te 
versnellen. Zij leveren commentaar op de eenmalige opleidingsacties in Midden- en 
Oost-Europa (27) en geven toe dat deze misschien effectief zijn geweest, maar 
eerder afzonderlijk werden beschouwd. De Commissie is niettemin van oordeel dat 
dit soort opleiding nuttig is en dat een adequate spre'ding ervan in andere 
soortgelijke regio's even belangrijk is als follow-up in <^e r^g"> ;vaar de opleiding 
heeft plaatsgevonden. De Commissie geeft echter toe dat er nog r>;oblemen moeten 
worden onderzocht in verband met de verspreiding, de follow-» ip na afloop van het 
project en de effecten op langere termijn. De verdere verspreiding van de resultaten, 
eventueel in de vorm van partnerschappen, zal daar meer bekendheid aan geven en 
follow-up acties aanmoedigen. 
22. Een gebied dat positief wordt beoordeeld, is dat van de coördinatie van andere 
beleidsvormen van de Commissie met de doelstellingen van het toerisme (zie 
paragraaf 11). Coördinatie wordt door velen als het belangrijkste aspect van het 
programma beschouwd. De resultaten van deze ruime taak waren nogal 
uiteenlopend, maar specifieke initiatieven zoals de verslagen over aangelegenheden 
die van invloed zijn op het toerisme4 en een aantal partnerschappen met andere 
diensten hebben bijzonder veel succes gekend. Een voorbeeld is de coördinatiegroep 
inzake toerisme voor mensen met bijzondere behoeften, die als schakel heeft 
gediend tussen het actieprogramma en het Helios Il-programma. Een gebied waarop 
de Commissie de directe invloed van de eenheid Toerisme nog moet vergroten, is 
dat van andere bestaande communautaire programma's die vaak een substantiële 
toeristische component hebben. Met het oog op een betere coördinatie organiseert 
de Commissie thans specifiekere en thematische vergaderingen met de sector 
waarop de beleidseffecten met de verantwoordelijke diensten en met onafhankelijke 
deskundigen kunnen worden besproken. 
23. In punt 33 merken de adviseurs op dat één aspect niet voldoende aan bod is 
gekomen, namelijk het belang van de technologieprojecten en andere acties voor het 
MKB. Hoewel de Commissie erkent dat er voor kleine en middelgrote 
ondernemingen in de toeristische sector geen specifieke oproep tot het indienen van 
voorstellen is gedaan, wijst zij erop dat in het kader van bepaalde acties zoals die 
over 'Rendementsbeheer in kleine en middelgrote ondernemingen in de 
toeristenindustrie' werd nagegaan hoe de technologie door het MKB kon worden 
toegepast. 
24. Voor Promotie in derde landen werd in 1993 één grote actie opgezet die 1 miljoen 
ecu heeft gekost. De actie bestond erin een image voor Europa te ontwikkelen en 
een publiciteitscampagne te voeren. De bedoeling was diverse gemeenschappelijke 
Europese thema's gezamenlijk te presenteren. Het project leed onder een gebrek aan 
coördinatie met de andere campagnes die toen door de "European Travel 
Commission" (ETC), een representatieve organisatie van diverse nationale 
organisaties voor toerisme (NTO's), werden gevoerd. Hoewel de actie van hoge 
technische kwaliteit was, was de doeltreffendheid ervan gemeten naar de directe 
respons gering, voornamelijk door gebrek aan sponsoring, die in het oorspronkelijke 
voorstel was toegezegd, maar niet kwam. Ten tweede werd in 1994 een 
marktonderzoek gezamenlijk gefinancierd. Dit bestond uit een onderzoek naar de 
vraag op de belangrijkste opkomende markten buiten Europa en werd door de 
adviseurs beschouwd als een nuttige uitbreiding van de huidige kennis op dit gebied. 
Ten derde werd in augustus 1995 een oproep tot het indienen van voorstellen 
gepubliceerd voor een promotieactie in Japan. Men had gehoopt de nodige middelen 
uit de algemene begrotingslijn van het programma over te dragen of de actie met 
middelen uit de begroting voor 1996 te financieren. Als puntje bij paaltje kwam, was 
geen van beide opties mogelijk en werd de campagne niet gevoerd, hoewel de 
COM(94) 74 def. van 6.4.1994 & COM(96) 29 def. van 5.2.1996 
vereiste sponsoringfondsen reeds waren gewaarborgd. Alle aanbevelingen van de 
adviseurs over promotie zullen bij toekomstige acties in aanmerking worden 
genomen. 
Samengevat is het zo dat de Commissie: 
• zich verheugt dat de kwaliteit van de projecten tijdens de looptijd van het 
programma aanzienlijk is verbeterd; 
• accepteert dat een kleiner aantal grootschaliger projecten een gezond principe is; 
• erkent dat er bij toekomstige activiteiten meer rekening moet worden gehouden 
met de analyse van de behoeften aan studies, de duurzaamheid van het project en 
de introductie op de markt; 
• rekening zal houden met de opmerkingen over technologie, opleiding en culturele 
projecten om ervoor te zorgen dat deze bij toekomstige specifieke acties meer 
effect sorteren en meer toegevoegde waarde opleveren; 
• de werkzaamheden met betrekking tot de verspreiding van projectmateriaal blijft 
voortzetten; 
• bedragen die voor bepaalde projecten zijn betaald, reeds heeft teruggevorderd of 
voornemens is terug te vorderen. 
VI. ADMINISTRATIEVE EN OPERATIONELE ASPECTEN 
25. Na een onderzoek naar de gang van zaken in de eenheid door DG XXIII en een 
interne audit door het ter zake bevoegde Directoraat-generaal werd het hoofd van 
de eenheid Toerisme in maart 1994 eerst naar een andere dienst overgeplaatst en 
vervolgens geschorst. In juli 1994 werd ook een tijdelijk functionaris geschorst en 
beide personeelsleden werden later ontslagen. Na een aanvullend onderzoek door de 
anti-fraudedienst van de Commissie werd de zaak naar autoriteiten in een aantal 
Lid-Staten verwezen, die momenteel de beschuldigingen van fraude onderzoeken. 
De resultaten van deze acties hadden verreikende gevolgen, zowel voor het verdere 
beheer van het programma als voor de kwaliteit van een aantal werkzaamheden die 
in 1993 waren aangevat. 
26. De paragrafen 34 tot 41 van de Samenvatting van de adviseurs geven de conclusies 
van de administratieve evaluatie. Hieruit blijkt dat: 
(1) De administratieve regelingen en procedures aan het begin van de uitvoering 
van het programma zwak waren, maar aanzienlijk zijn verbeterd; 
(2) De administratieve belasting ongunstig is in verhouding tot directe taken, 
zoals projectbeheer enz.; 
(3) De communicatielijnen bij DG XXIII lang en traag zijn; 
(4) Er een sterk personeelsverloop is geweest, een gebrek aan expertise op 
toeristisch gebied, ontoereikende opleiding van het personeel en een 
onderbezetting van de financiële administratie; 
(5) De voor de uitvoering van het programma toegepaste procedures te 
omslachtig waren gezien de beperkte personele middelen; 
(6) Het financiële beheer in de eerste fase slecht was, maar is verbeterd. 
10 
De Commissie is het met deze bevindingen eens, maar voegt eraan toe dat veel van 
deze problemen inmiddels zijn aangepakt. Het is ook een feit dat de gebeurtenissen 
tijdens de eerste fase van het programma aanzienlijke operationele problemen voor 
de resterende looptijd hebben opgeleverd. 
27. Wat de zwakke administratieve regelingen en procedures betreft, merken de 
adviseurs op dat de Commissie acties heeft ondernomen om deze te verbeteren, 
zoals de herziening en versterking van: 
- De specificaties van de aanbestedingen en oproepen tot het indienen van 
voorstellen; 
- De standaardovereenkomsten en aanmeldingsformulieren; 
- De selectieprocedures voor studies en proefprojecten; 
- De controlesystemen; 
- De evaluatiesystemen na afloop van de projecten; 
- De betalingscontrolesystemen. 
28. Door deze wijzigingen werd het operationele systeem aanzienlijk verbeterd. Voorts 
werd de zuiver administratieve belasting gedeeltelijk verminderd en is een nieuwe 
herziening aan de gang die de ambtenaren in staat moet stellen meer tijd te besteden 
aan direct projectbeheer. Deze maatregelen omvatten: 
- De publikatie van een externe gids voor projectleiders; 
- De publikatie van een interne gids voor ambtenaren binnen de eenheid; 
- De bijwerking en verbetering van de lijst van externe adviseurs; 
- Het opzetten van gegevensbanken en andere computersystemen voor 
archivering enz. 
29. In punt 37 merken de adviseurs op dat de communicatielijnen bij DG XXIII lang en 
traag zijn. Dit probleem werd aangepakt met de recente goedkeuring van een 
nieuwe organisatiestructuur die talrijke ingrijpende wijzigingen omvat, zoals de 
versterking van de financiële administratie met een afzonderlijke eenheid, op het 
niveau van het Directoraat-generaal, belast met de begroting en de interne controle. 
Een andere nieuwe eenheid zal verantwoordelijk zijn voor juridische kwesties en 
contracten. Ook binnen de eenheid Toerisme zelf zullen structurele wijzigingen 
worden aangebracht. 
30. In punt 38 wijzen de adviseurs op problemen in verband met een sterk 
personeelsverloop, een gebrek aan expertise op toeristisch gebied, ontoereikende 
opleiding van het personeel en een onderbezetting van de financiële administratie. 
Sommige van deze problemen werden veroorzaakt of vergroot door de 
gebeurtenissen tijdens de eerste fase van de uitvoering van het programma. De 
eenheid heeft de personeelsbezetting verbeterd met een verhoudingsgewijs groter 
aantal ambtenaren die door nationale deskundigen op het gebied van toerisme 
worden aangevuld. De opleidingsbehoeften van het personeel worden geregeld 
onderzocht. 
11 
31. Wat de omslachtige procedures betreft die voor de uitvoering van het programma 
worden toegepast, onderzoekt de eenheid de mogelijkheden om het administratieve 
werk op efficiënte wijze aan te passen, ten einde de kwaliteit van de resultaten en de 
kosteneffectiviteit verder te verbeteren en er tegelijkertijd op toe te zien dat de 
gebruikelijke procedures van de Commissie worden nageleefd. Het logische gevolg 
van de bovengenoemde, door de Commissie ondernomen acties is dat het financiële 
beheer dat in de eerste fase van de uitvoering van het programma slecht was, thans 
aanzienlijk is verbeterd. 
Samengevat bestaan de wijzigingen in de administratieve aspecten uit: 
• versterkte procedures voor alle aspecten van de selectie van projecten, 
• betere beheers-, controle- en evaluatiesystemen; 
• een nieuwe organisatiestructuur met nieuwe eenheden die verantwoordelijk zijn 
voor de budgettaire controle en voor contractuele kwesties; 
• een groter aantal ambtenaren die met nationale deskundigen op het gebied van 
toerisme samenwerken. 
VH. VOORNAAMSTE AANBEVELINGEN 
32. De voornaamste aanbevelingen worden in de paragrafen 42 tot 60 geformuleerd. De 
adviseurs constateren dat er voor veel van deze aanbevelingen reeds actie is 
ondernomen. Aangezien de Commissie reeds op veel van deze punten heeft 
gereageerd, wordt in dit hoofdstuk alleen commentaar gegeven op die gebieden die 
nog niet aan bod zijn gekomen, namelijk: 
(1) de behoefte aan meer partnerschap en aan vergaderingen over specifieke 
kwesties; 
(2) de verspreiding van de resultaten via de bestaande comités; 
(3) de identificatie van de behoeften door onafhankelijke deskundigen; 
(4) een grotere toepassing van prestatie-indicatoren; 
(5) een grotere autonomie op bepaalde operationele gebieden; 
(6) de jaarcyclus van het programma; 
(7) de prioriteiten voor 1996; 
(8) richtsnoeren voor een toekomstig programma voor toerisme. 
33. Het partnerschap met externe organisaties is een aspect dat de Commissie in 1995 
reeds verder heeft ontwikkeld. De Commissie geeft echter toe dat de bestaande 
regelingen met de industrie nog niet ideaal zijn en zal er met de diverse 
belangengroepen naar streven om die betrekkingen te verbeteren. Een nauw 
partnerschap met de toeristenindustrie zal een sleutelelement zijn van elk nieuw 
programma. 
34. Zo zijn ook bepaalde middelen die in het externe evaluatieverslag worden 
voorgesteld om de samenwerking te versterken, inmiddels reeds aangewend. De 
Commissie erkent dat de verspreiding van de resultaten van essentieel belang is om 
de acties toegevoegde waarde te verlenen. Zij zal samen met de verschillende 
comités nagaan hoe deze verspreiding het best kan worden georganiseerd. De 
12 
comités zullen de eenheid blijven adviseren over de identificatie van de behoeften en 
erop toezien dat de EU geen activiteiten financiert die een herhaling zijn van reeds 
bestaande activiteiten. Andere deskundigen, in de vorm van kleinere technische 
werkgroepen, zullen ook in de toekomst worden geraadpleegd. De Commissie is het 
volledig eens dat er meer gebruik moet worden gemaakt van prestatie-indicatoren 
en streefcijfers en zal deze in elk nieuw programma integreren. 
35. De opmerking over een grotere autonomie van de eenheid op bepaalde 
operationele gebieden zal worden bestudeerd wanneer het nieuwe 
organisatieschema is ingesteld. De Commissie is het volkomen eens dat strikt 
operationele kwesties zo mogelijk altijd op het niveau van de eenheid moeten 
worden behandeld. Wat de jaarcyclus van het programma betreft, hebben de 
projecten sinds 1995 reeds een langere looptijd -maximaal drie jaar- en deze 
benadering zal ook in de toekomst worden gevolgd. De voorstellen van de adviseurs 
over de prioriteiten voor 1996 (paragraaf 59) zijn inmiddels reeds toegepast. Met de 
Richtsnoeren voor een toekomstig programma voor het toerisme (paragraaf 60) 
werd in het ontwerp-voorstel voor het nieuwe programma rekening gehouden. 
Samengevat is het zo dat de Commissie: 
• haar partnerschap met de toeristenindustrie wenst te versterken; 
• met de relevante organisaties zal onderzoeken hoe de informatie over de 
projecten beter kan worden verspreid en hoe de projecten voor de 
toeristenindustrie van groter praktisch nut kunnen zijn; 
• erop toezien dat de behoeften aan studies en andere werkzaamheden volledig 
worden geëvalueerd vóór de publikatie van de aanbestedingsvoorwaarden; 
• momenteel onderzoekt hoe de eenheid in het kader van de nieuwe 
organisatiestructuur efficiënter kan functioneren. 
vm. CONCLUSIES 
36. Over het algemeen is de Commissie het, ondanks de kritiek, met de algehele 
evaluatie in het externe verslag eens. Gezien de complexiteit van het toerisme op 
EU-niveau en de sterk uiteenlopende standpunten van de Lid-Staten en de leden van 
het Europees Parlement over de beste wijze om een beleid op dit gebied uit te 
stippelen, is het moeilijk geweest de samenhang binnen het programma te 
handhaven. Dit kwam bijzonder sterk tot uiting in de bijlage die gediversifieerd en 
ambitieus was, vooral in verhouding tot de doelstellingen en de beschikbare 
middelen. 
37. De bedoeling van het programma was in eerste instantie de coördinatie en kennis 
van de industrie te verbeteren en ten tweede de innovatie te stimuleren, extra 
activiteiten te creëren en de uitwisseling van informatie en de overdracht van 
ervaring aan te moedigen. De aanmoediging tot innovatie en overdracht van 
ervaring werd tot op zekere hoogte verwezenlijkt door de gezamenlijke financiering 
van proefprojecten (waar altijd ten minste twee en gewoonlijk meer transnationale 
partners bij betrokken waren) en de oprichting van netwerken. De verspreiding van 
de resultaten van de proefprojecten zal worden voortgezet en de instandhouding van 
de netwerken zal een stimulans zijn voor de herhaalde toepassing van de beste 
13 
werkwijzen, voor de overdracht van ervaring en voor gecoördineerde inspanningen 
in de gehele Gemeenschap. 
38. De technische kwaliteit van de ondernomen acties was niet altijd goed. De auteur 
van het evaluatieverslag adviseert een kleiner aantal grootschaliger projecten om in 
een geïdentificeerde behoefte te voorzien. Hierdoor zouden de technische en 
politieke effecten van de uitgaven worden vergroot en het beheer van deze uitgaven 
op het niveau van de eenheid worden beperkt. De buitengewone omstandigheden 
tijdens de eerste 18 maanden van het programma, die tot wijzigingen in de 
personeelsbezetting van de eenheid Toerisme hebben geleid, hebben de algehele 
prestaties ongetwijfeld nadelig beïnvloed. Dit komt duidelijk tot uiting in de slechte 
resultaten van sommige projecten. De in 1994 en 1995 aangebrachte verbeteringen 
hebben een positief effect gehad. 
39. Andere initiatieven die tijdens de looptijd van het programma werden genomen, 
zoals het Groenboek over de rol van de Europese Unie op het gebied van toerisme 
en diverse intergouvernementele vergaderingen over toerisme, hebben een brede en 
specifieke discussie over het toerisme aangemoedigd. De conclusie van de 
meerderheid als gevolg van deze initiatieven was immers dat er een consensus 
bestaat over de wenselijkheid om de voortzetting van de communautaire actie op 
het gebied van toerisme te waarborgen en deze actie te rationaliseren en zo mogelijk 
te verdiepen. 
40. Volgens de Commissie heeft het programma, hoewel het van experimentele aard 
was, toch een nuttig kader gecreëerd voor praktische actie. Het programma is erin 
geslaagd contacten te leggen tussen diensten van de Commissie, Lid-Staten en 
andere regionale en sectorale organisaties. Het heeft ook de basis gelegd om de 
partnerschapsbetrekkingen met de industrie te versterken. Het uitstippelen van 
krachtige en efficiënte beleidslijnen op het gebied van toerisme is een echte 
uitdaging. De diversiteit, de aard en het enorme potentieel van het toerisme vergen 
een passende actie op veel verschillende niveaus: lokaal, regionaal, nationaal en ook 
Europees. Alleen met gezamenlijke en complementaire inspanningen kan een 
concurrerende, kwalitatief hoogstaande en duurzame toeristenindustrie tot stand 
worden gebracht. 
41. Dit verslag heeft aangetoond dat het actieprogramma van de Gemeenschap op het 
gebied van toerisme zowel tekortkomingen als positieve effecten heeft gehad. Het 
heeft aangegeven welke toekomstige acties nodig zijn om deze industrie die van 
essentieel belang is, te steunen. Daarom dient de Commissie samen met dit verslag 
een voorstel in voor een eerste meerjarenprogramma op het gebied van toerisme. 
14 
BIJLAGE 1 
Achtergrond van het actieprogramma van de Gemeenschap op het gebied van toerisme 
Al. Vóór het Besluit van de Raad van 13.7.1992 was de administratieve organisatie in 
verband met toerisme gebaseerd op het Besluit van de Raad van 22.12.1986 
waarmee een overleg- en coördinatieprocedure op het gebied van toerisme werd 
ingesteld, namelijk een raadgevend comité, bestaande uit vertegenwoordigers van de 
Lid-Staten5. Dit comité bestaat nog steeds naast het beheerscomité dat in het kader 
van het actieprogramma werd opgericht. 
A2. Het programma is op 1.1.1993 in werking getreden met een looptijd van drie jaar en 
een geraamde begroting van 18 miljoen ecu. De genomen maatregelen dienden in 
overeenstemming te zijn met het subsidiariteitsbeginsel en te voldoen aan de in 
artikel 4 vastgestelde criteria. Gezien de grote verscheidenheid van het toerisme was 
het actieprogramma erop gericht de horizontale aspecten van de sector in het 
algemeen te versterken en de coördinatie binnen de Commissie te verbeteren. 
Vandaar dat het programma de specifieke verplichting inhield een jaarverslag op te 
stellen waarin de communautaire activiteiten die van invloed zijn op het toerisme, 
worden geëvalueerd en waarin wordt gewezen op de noodzaak van andere 
aanverwante acties. Het programma had ook een bijlage met een lijst van 11 
maatregelen waarin een aantal prioriteiten werden vastgesteld en die op hun beurt 
ingedeeld waren in punten met specifieke acties. In deze bijlage werd ook 
aangegeven welke van deze acties in 1993 moesten worden uitgevoerd. 
A3. Samengevat was de belangrijkste doelstelling van het programma de ontwikkeling 
van de sector te steunen door de coördinatie van de communautaire acties die van 
invloed zijn op het toerisme, te stimuleren en te versterken en door een aantal 
specifieke maatregelen te nemen. Deze maatregelen bestonden uit de aanmoediging 
van geïntegreerde acties die transnationaal, complementair, innovatief en in 
overeenstemming met het subsidiariteitsbeginsel moesten zijn. Deze acties dienden 
op hun beurt aan bepaalde criteria te voldoen en te worden gerealiseerd met behulp 
van proefprojecten, wetenschappelijke studies, publikaties en andere daarvoor 
geschikte middelen. 
Administratieve organisatie 
A4. Om de Commissie bij de tenuitvoerlegging van het programma bij te staan, moest 
volgens het besluit van de Raad een beheerscomité worden opgericht, bestaande uit 
vertegenwoordigers van de Lid-Staten. Dit Comité stelde de prioriteiten vast, bracht 
advies uit over de jaarlijkse werkprogramma's en leidde specifieke acties. Het 
beheerscomité kwam voor het eerst in december 1992 bijeen en vervolgens tienmaal 
in de drie jaar dat het programma heeft geduurd (tweemaal in 1993 en viermaal in 
elk van de overige twee jaren). 
Besluit 86/664/EEG van de Raad van 22.12.1986, PB nr. L 384 van 31.12.1986 
15 
A5. In januari 1994 werd het lidmaatschap van het comité uitgebreid tot de lidstaten van 
de Europese Economische Ruimte, namelijk Oostenrijk, Finland, IJsland, 
Noorwegen en Zweden. In januari 1995 zijn drie van deze landen, namelijk 
Oostenrijk, Finland en Zweden, toegetreden tot de Unie en is Liechtenstein lid 
geworden van het comité. 
A6. Nog vóór de opstelling van het programma werd bij het Besluit van de Raad van 
1986 een raadgevend comité ingesteld, bestaande uit vertegenwoordigers van de 
Lid-Staten. De vergaderingen van het beheerscomité en het raadgevend comité 
volgden vaak op elkaar en daarna werd meestal ook door vertegenwoordigers van 
de toeristenindustrie vergaderd. De Commissie heeft ook afzonderlijke 
vergaderingen met vertegenwoordigers van de particuliere toeristische sector 
georganiseerd. Over het algemeen werden de vertegenwoordigers van de Lid-Staten 
uitgenodigd om deze vergaderingen als waarnemers bij te wonen. 
A7. Het programma werd uitgevoerd door middel van een aantal jaarlijkse 
werkprogramma's op basis van de in de bijlage bij het programma opgesomde acties 
en na goedkeuring door het beheerscomité. Voor de besteding van de middelen 
werden diverse mechanismen toegepast, zoals de publikatie van aanbestedingen 
(voornamelijk voor 100% gefinancierde studies en andere acties) en van oproepen 
tot het indienen van voorstellen (voor medegefinancierde proefprojecten met een 
communautaire bijdrage). Andere projecten werden gesteund via het subsidiecomité 
van het ter zake bevoegde Directoraat en in bijzondere gevallen werden middelen 
onderhands toegewezen. De selectie van de projecten vond meestal binnen de 
eenheid Toerisme plaats en zo nodig werden andere diensten uitgenodigd om 
daaraan deel te nemen. In bijna alle gevallen waren alleen de diensten van de 
Commissie verantwoordelijk voor de gemaakte selectie. Ter verbetering van de 
coördinatie werd een interne groep met verschillende diensten opgericht die 
negenmaal is bijeengekomen (tweemaal in 1993, driemaal in 1994 en viermaal in 
1995) en werden specifieke technische vergaderingen georganiseerd waaraan zowel 
het raadgevend comité als de toeristensector hebben deelgenomen. 
Personele en financiële middelen 
A8. De eenheid Toerisme telde gemiddeld 16 personeelsleden, van wie 11 
A-ambtenaren. De verhouding vast personeel/totaal personeel was* 5:17 bij het begin 
van het programma en steeg tot 11:17 tegen eind 1995. De omzet van het personeel 
bedroeg 86%. De eenheid kreeg af en toe de steun van andere personeelsleden van 
het Directoraat en deed zo nodig en zo mogelijk een beroep op beschikbare 
administratieve en technische diensten binnen het Directoraat en elders bij de 
Commissie. 
A9. De beschikbare financiële middelen werden van de oorspronkelijk geraamde 
begroting van 18 miljoen ecu verhoogd tot in totaal 21,71 miljoen ecu. Dit was het 
gevolg van de verhoging van het op de begroting voor 1995 geraamde bedrag met 3 
miljoen ecu en van de opname van de EER-lidstaten die in 1994 een bijdrage van 
566 400 ecu en in 1995 van 141 300 ecu hebben geleverd. De 
betalingsverplichtingen beliepen in totaal 19,75 miljoen ecu, waarvan 1,9 miljoen 
ecu niet werd besteed (aanvankelijk toegewezen voor promotieacties in Japan). 
16 
Ondernomen acties 
AIO. Het programma kan worden onderverdeeld in acties ter verbetering van de 
coördinatie van de communautaire acties die van invloed zijn op het toerisme, en 
acties met betrekking tot de 11 maatregelen in de bijlage. In veel gevallen werden 
deze maatregelen ook genomen in het kader van initiatieven ter verbetering van de 
coördinatie en veel projecten waren eveneens gericht op of hebben geleid tot een 
versterking van die coördinatie zowel op transnationaal niveau als op specifieke 
technische gebieden. 
All. De coördinatieacties werden op verschillende wijzen uitgevoerd. Zo werd onder 
meer gebruik gemaakt van mechanismen om de contacten met en de coördinatie 
binnen de Commissie te verbeteren, terwijl andere acties specifiek gericht waren op 
de toeristenindustrie of op de belangengroepen die bij de ontwikkeling van het 
toerisme betrokken zijn. De toegepaste mechanismen waren uiteenlopend; sommige 
werden ingesteld als gevolg van wettelijke of institutionele eisen, andere werden 
ontwikkeld om praktische of technische redenen of om advies te verstrekken. De 
mechanismen waren: 
- het beheerscomité 
- het raadgevend comité 
- een interne werkgroep 
- vaste interne procedures 
- overleg met vertegenwoordigers uit de toeristenindustrie 
- vergaderingen met de nationale organisaties voor toerisme 
- ad-hocvergaderingen van deskundigen over specifieke onderwerpen 
- het aan de Raad en het Europees Parlement voorgelegde verslag van 1994 over 
toerisme 
- het aan de Raad en het Europees Parlement voorgelegde verslag van 1995 over 
toerisme 
- conferenties en tentoonstellingen op vakbeurzen voor toerisme 
- andere conferenties, presentaties en publikaties 
- technische netwerken als doelstelling of resultaat van projecten 
- de raadplegingsprocedure over het Groenboek 
Al2. Het werkprogramma voor het eerste jaar en de prioriteiten werden uitgebreid 
toegelicht in de bijlage bij het actieprogramma. Voor het tweede en het derde jaar 
stelde de Commissie een programma voor op basis van de bijlage, de beschikbare 
begroting en de door het beheerscomité, de industrie en andere relevante 
belangengroepen geformuleerde eisen. Tijdens de driejarenperiode werden acties 
ondernomen met betrekking tot alle in het programma vastgestelde maatregelen. De 
mate waarin elke maatregel werd uitgevoerd, werd bepaald door een aantal 
factoren, zoals de door het beheerscomité vastgelegde prioriteiten, de omvang en de 
vergelijkbaarheid van de door andere diensten van de Commissie uitgevoerde 
werkzaamheden en de door het Parlement toegewezen kredieten. 
17 
A13. In de jaarprogramma's werd een aantal wijzigingen aangebracht omdat de 
prioriteiten werden verlegd. Het Parlement onderstreepte de noodzaak om 
technische oplossingen te zoeken voor de verkeersbeheersing in het toerisme, terwijl 
op een Milieuraad van 1994 in Griekenland werd gewezen op het belang van betere 
informatie over de interactie tussen toerisme en milieu. Daar werd in de oproep van 
1995 tot het indienen van voorstellen rekening mee gehouden. Het Parlement heeft 
de Commissie ook verzocht een onderzoek in te stellen naar het zogenaamde 
'sekstoerisme' waarbij kinderen worden misbruikt. Daarover heeft de Commissie 
derhalve werkdocumenten bij het beheerscomité ingediend en overleg gepleegd met 
de sector. 
BIJLAGE 2 
In het kader van het programma aangegane betalingsverplichtingen 
Al4. Deze bijlage geeft een indeling van de betalingsverplichtingen in drie categorieën: 
naar elk van de 11 maatregelen, naar het type mechanisme dat voor de selectie van 
de projecten werd toegepast, en naar het type organisatie dat de fondsen heeft 
ontvangen. Er zij op gewezen dat deze betalingsverplichtingen niet altijd een 
weerspiegeling zijn van het aantal uitgevoerde acties. Voor de Prijs toerisme en 
milieu werden bij voorbeeld middelen onderhands gegund aan relevante organisaties 
in 17 deelnemende landen, hoewel dit in feite één actie was, zij het dan een heel 
belangrijke. 
Al5. Bijlage 2a geeft een indeling van het aantal aangegane betalingsverplichtingen en het 
uitgavenniveau voor elk jaar naar elk van de 11 maatregelen, zoals gespecificeerd in 
de bijlage bij het programma. Zes van de maatregelen hebben 95% van de begroting 
opgeslorpt. De meeste uitgaven werden gedaan voor maatregelen ter 'Verbetering 
van de kennis' (37% van het totale budget), voornamelijk statistische 
werkzaamheden die 27% van de totale uitgaven vertegenwoordigden en waarvoor 
reeds tot 1997 betalingsverplichtingen zijn aangegaan. De 'Grensoverschrijdende 
acties' vertegenwoordigden 16%o van de uitgaven, 'Toerisme en milieu' 14% en 
'Cultureel toerisme' 13%). Twee andere maatregelen waarvoor aanzienlijke bedragen 
werden uitgegeven, waren 'Opleiding' en 'Promotie in derde landen' (respectievelijk 
7% en 8%> van de totale betalingsverplichtingen). De resterende 5%> werd 
uitgegeven voor de overige 5 maatregelen. 
Al6. Bijlage 2b geeft een indeling van de betalingsverplichtingen naar 
selectiemechanisme. In elk van de drie jaren werden oproepen gepubliceerd tot het 
indienen van voorstellen voor medegefinancierde projecten met betrekking tot 
Grensoverschrijdende acties (jaarlijks), Cultureel toerisme (tweemaal), Opleiding 
(eenmaal) en Toerisme en milieu (eenmaal). Volgens deze procedure werd in totaal 
43%) van de middelen besteed. 7% van de kredieten werd via het subsidiecomité van 
het Directoraat uitgegeven. In elk van de drie jaren werden openbare 
aanbestedingen gepubliceerd voor diverse studies, publikaties en belangrijke, 
integraal door de Commissie gefinancierde initiatieven. Op deze wijze werd in totaal 
22%) van de middelen besteed. Circa 26% van de fondsen werd onderhands gegund, 
voornamelijk aan de Lid-Staten. 
Al7. Bijlage 2c geeft een indeling naar type organisatie dat de fondsen heeft ontvangen. 
De belangrijkste categorieën zijn: de overheidssector, niet-gouvernementele 
organisaties/verenigingen; universiteiten/onderzoekinstellingen en de particuliere 
sector. Aangezien de organisaties voor toerisme qua aard en type sterk van elkaar 
verschillen en zij op diverse wijzen kunnen worden gedefinieerd, moet met deze 
bijlage voorzichtig worden omgegaan. Het is niettemin duidelijk dat circa 33%> van 
de middelen naar de overheidssector is gegaan, 14% naar niet-gouvernementele 
organisaties/verenigingen, 6% naar universiteiten/onderzoekinstellingen en bijna 
48%o naar de particuliere sector. 
19 
BIJLAGE 2A 20 
Aantal betalingsverplichtingen naar 
Maatregel 
1. Verbetering van de kennis 
a) Statistieken 
b) Studies 
c) Overleg 
Subtotaal 
2. Vakantiespreiding 
3. Grensoverschrijdende acties 
a) Grensoverschrijdende acties 
b) Technologie 
c) LMOE 
Subtotaal 
4. De toerist als consument 
5. Cultureel toerisme 
6. Toerisme en milieu 
a) Prijs 
b) Projecten 
Subtotaal 
7. Plattelandstoerisme 
8. Sociaal toerisme 
9. Jongerentoerisme 
10. Opleiding 
11. Promotie* 
12. Diversen 
Totaal alle maatregelen 1993 
Aantal 
2 
4 
5 
11 
0 
6 
9 
3 
18 
0 
18 
1 
0 
1 
1 
3 
1 
2 
1 
3 
59 ecu (000) 
399 
302 
188 
889 
0 
458 
1448 
302 
2208 
0 
1262 
382 
0 
382 
120 
175 
10 
197 
1000 
25 
6268 1994 
Aantal 
1 
2 
3 
6 
2 
0 
1 
2 
3 
1 
12 
17 
1 
18 
1 
0 
2 
10 
1 
2 
58 ecu (000) 
249 
726 
211 
1186 
80 
0 
114 
61 
175 
161 
1245 
236 
50 
286 
80 
0 
218 
1259 
30 
30 
4750 1995 
Aantal 
40 
4 
5 
49 
0 
0 
0 
6 
6 
0 
1 
5 
9 
14 
0 
2 
0 
0 
1 
2 
75 ecu (000) 
4656 
266 
312 
5234 
0 
0 
0 
822 
822 
0 
66 
203 
1829 
2032 
0 
70 
0 
0 
500 
12 
8736 Totaal 
Aantal 
43 
10 
13 
66 
2 
6 
10 
11 
27 
1 
31 
23 
10 
33 
2 
5 
3 
12 
3 
7 
192 ecu (000) 
5304 
1294 
711 
7309 
80 
458 
1562 
1185 
3205 
161 
2573 
821 
1879 
2700 
200 
245 
228 
1456 
1530 
67 
19754 % van de 
begroting 
26,9% 
6,6% 
3,6% 
37,0% 
0,4% 
2,3% 
7,9% 
6,0% 
16,2% 
0,8% 
13,0% 
4,2% 
9,5% 
13,7% 
1,0% 
1.2% 
1,2% 
7,4% 
7,7% 
0,3% 
100,0% Gemiddelde 
kosten 
van de actie 
123 
129 
55 
111 
40 
76 
156 
108 
119 
161 
83 
36 
188 
82 
100 
49 
76 
121 
510 
10 
103 
* NB: Het in 1993 gestarte promotieproject heeft 1 miljoen ecu gekost. Het bedrag van 500 000 ecu voor '• 995 heeft betrekking op dit project 
en was bedoeld voor administratieve uitgaven. 
BIJLAGE 2B 21 
Aantal betalingsverplichtingen naar 
rype selectiemechanisme 
100% gefinancierde acties 
Openbare aanbestedingen 
Belangrijke initiatieven 
Wetenschappelijke studies 
Publikaties 
Statistieken 
Subtotaal 
Aanbestedingen met voorafgaande selectie 
Conferenties 
Onderhandse gunning (Lid-Staten) 
Statistieken 
Milieuprijs 
Conferenties 
Subtotaal 
Onderhandse gunning (overige) 
Groepen deskundigen: reiskosten enz. 
Publikaties 
Overige 
Subtotaal 
Subtotaal: 100% gefinancierde acties 
Gezamenlijk gefinancierde acties 
Oproepen tot het indienen van voorstellen 
Openbaar proefprojecten 
Niet-openbaar proefprojecten 
Subtotaal 
Subsidiecomité 
Proefprojecten 
Publikaties 
Conferenties 
Wetenschappelijke studies 
Overige 
Subtotaal 
Subtotaal: gezamenlijk gefinancierde acties 
Totaal alle mechanismen 1993 
Aantal 
2 
1 
4 
2 
9 
1 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
10 
35 
0 
35 
7 
1 
5 
1 
0 
14 
49 
59 ecu (000) 
1382 
200 
201 
399 
2182 
110 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
2292 
3173 
0 
3173 
684 
23 
85 
11 
0 
803 
3976 
6268 1994 
Aantal 
0 
2 
2 
1 
5 
2 
0 
17 
1 
18 
1 
0 
0 
1 
26 
23 
2 
25 
2 
0 
3 
2 
0 
7 
32 
58 ecu (000) 
0 
726 
329 
249 
1304 
80 
0 
236 
43 
279 
15 
0 
0 
15 
1678 
2618 
61 
2679 
65 
0 
248 
80 
0 
393 
3072 
4750 1995 
Aantal 
2 
2 
0 
0 
4 
1 
40 
0 
1 
41 
4 
2 
3 
9 
55 
16 
0 
16 
0 
0 
1 
0 
3 
4 
20 
75 ecu (000) 
646 
196 
0 
0 
842 
84 
4656 
0 
60 
4716 
57 
70 
75 
202 
5844 
2658 
0 
2658 
0 
0 
28 
0 
206 
234 
2892 
8736 Totaal 
Aantal 
4 
5 
6 
3 
18 
4 
40 
17 
2 
59 
5 
2 
3 
10 
91 
74 
2 
76 
9 
1 
9 
3 
3 
25 
101 
192 ecu (000) 
2028 
1122 
530 
648 
4328 
274 
4656 
236 
103 
4995 
72 
70 
75 
217 
9814 
8449 
61 
8510 
749 
23 
361 
91 
206 
1430 
9940 
19754 % 
10,3% 
5,7% 
2,7% 
3,3% 
21,9% 
1,4% 
23,6% 
1,2% 
0,5% 
25,3% 
0,4% 
0,4% 
0,4% 
1,1% 
49,7% 
42,8% 
0,3% 
43,1% 
3,8% 
0,1% 
1.8% 
0,5% 
1.0% 
7,2% 
50,3% 
100,0% 
BIJLAGE 2C 22 
Aantal betalingsverplichtingen naar 
ontvangende organisatie 
Overheidssector 
Beheerscomité 
Nationaal bureau voor de statistiek 
Nationale organisatie voor toerisme 
Regionale/lokale overheid 
Subtotaal 
NGO's & verenigingen 
NGO's 
Europese verenigingen 
Nationale verenigingen 
Subtotaal 
Universiteiten/onderzoekinstellingen 
Particuliere sector 
Adviesbureau toerisme 
Adviesbureau management 
Reisbureau 
Niet-toerisrjsche onderneming 
Organisator conferenties 
TV/Pubiikaties/Andere media 
Technologie/Consumentenzaken 
Algemeen advies 
Subtotaal 
Overige 
Deskundigen: reiskosten & vergaderingen 
Diversen 
Subtotaal 
Totaal alle ontvangende organisaties 1993 
Aantal 
2 
0 
0 
12 
14 
2 
9 
5 
16 
4 
8 
0 
1 
0 
6 
2 
6 
23 
0 
2 
2 
59 ecu (000) 
198 
0 
0 
893 
1091 
66 
445 
345 
856 
320 
1197 
0 
10 
0 
1675 
110 
987 
3979 
0 
22 
22 
6268 1994 
Aantal 
11 
0 
8 
2 
21 
2 
6 
3 
11 
5 
12 
2 
2 
0 
1 
1 
2 
20 
1 
0 
1 
58 ecu (000) 
» 
195 
0 
208 
281 
684 
145 
470 
246 
861 
648 
1274 
726 
61 
0 
51 
161 
269 
2542 
15 
0 
15 
4750 1995 
Aantal 
5 
31 
4 
5 
45 
0 
2 
1 
3 
1 
8 
2 
1 
3 
3 
2 
2 
21 
4 
1 
5 
75 ecu (000) 
648 
3160 
209 
675 
4692 
0 
769 
189 
958 
153 
1647 
164 
91 
250 
545 
70 
102 
2869 
57 
7 
64 
8736 Totaal 
Aantal 
18 
31 
12 
19 
80 
4 
17 
9 
30 
10 
28 
4 
4 
3 
10 
5 
10 
64 
5 
3 
8 
192 ecu (000) 
1041 
3160 
417 
1849 
6467 
211 
1684 
780 
2675 
1121 
4118 
890 
162 
250 
2271 
341 
1358 
9390 
72 
29 
101 
19754 % 
5.3% 
16,0% 
2.1% 
9,4% 
32,7% 
1,1% 
. 8.5% 
3.9% 
73,5% 
5,7% 
20,8% 
4,5% 
0.8% 
1,3% 
11,5% 
1.7% 
6,9% 
47,5% 
0.4% 
0.1% 
0,5% 
100,0% 
DIRECTORAAT GENERAAL XXIII 
VAN DE EUROPESE COMMISSIE 
ONDERNEMINGSBELEID, DISTRIBUERENDE HANDEL, 
TOERISME EN COÖPERATIES 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET 
COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER 
BEVORDERING VAN HET TOERISME 
EINDVERSLAG 
Voorbereid door Price Waterhouse 
Februari 1996 
Price Waterhouse 
Zl 
DIRECTORAAT GENERAAL XXIII 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING 
VAN HET TOERISME 
INHOUD Bk, 
SAMENVATTING VAN BEVINDINGEN EN BELANGRIJKSTE AANBEVELINGEN j 
SECTIE 1 - INLEIDING 1 
Omstandigheden rond de evaluatie 
1-1 - Achtergrond en samenhang 
1 -2 - Streefdoelen en doelstellingen van de evaluatie 
1 -3 - Terrein van de evaluatie 
1 -4 - Methodologie 
1 -5 - Afbakeningen 
1 -6 - Structuur van het verslag 
SECTIE 2 - PROGRAMMAMODEL 7 
2-1 - Inleiding 
2-2 - Doelstellingen 
2-3 - Beleidsgebieden 
2-4 - Maatregelen 
2-5 - Strategieën en hulpmiddelen 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN DE ACTIES 12 
3-1 - Methodologie 
3-2 - Globale puntentotalen 
3-3 - Case-studies 
3-4 - Algemene beoordeling 
SECTIE 4 - ADMINISTRATIEVE EN OPERATIONELE ASPECTEN 29 
4-1 - Omschrijving van de regelingen op het gebied van administratie en beheer 
4-2 - Beoordeling van toegepaste regelingen 
4-3 - Aanbevelingen 
SECTIE 5 - BEOORDELING DOOR CONTRACTANTEN 38 
5-1 - Methodologie 
5-2 - Analysen 
5-3 - Leerzame ervaringen, aanbevelingen, suggesties en "best practice" 
Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
2£ 
Bijlagen 
I Beschrijvende statistieken over acties 
II Controle vragenlijst voor vraaggesprekken van de belangrijkste informanten 
III Evaluatiefiche voor projectbeoordeling door PW-deskundigen 
IV Evaluatiefiche voor projectbeoordeling door contractanten 
V Controle vragenlijst voor case-studies 
VI Besluit van de Raad van 13 juli 1992 
VII Lijst van contactpersonen 
VIII Beoordeling door belangrijkste informanten 
Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SAMENVATTING VAN BEVINDINGEN EN BELANGRIJKSTE AANBEVELINGEN • 
SAMENVATTING VAN BEVINDINGEN EN BELANGRIJKSTE AANBEVELINGEN 
1 Deze afdeling geeft een samenvatting van de evaluatie over het communautair actieprogramma ter 
bevordering van het toerisme (verder te noemen "het programma"), uitgevoerd door Price Waterhouse, 
en geeft de belangrijkste aanbevelingen. Deze samenvatting verwijst weinig naar individuele 
activiteiten. 
Samenvatting van de bevindingen 
Inhoud van het programma 
2 Over het geheel genomen lijkt het actieprogramma voor toerisme op een mengelmoes van initiatieven, 
een verbrokkelde, gefragmenteerde en soms onsamenhangende en onvolledige lijst van 
gefragmenteerd beleid en activiteiten. Het grootste deel van de verschillende soorten beleid en 
beleidsmaatregelen, die in het programma zijn vervat, zijn mogelijkerwijze houdbaar uit individueel 
oogpunt bekeken, maar het ontbreekt aan algemene samenhang. ^ 
3 In sectie 2 geven wij onze analyse van het programma, gebaseerd op het verband tussen de acties en 
hun doelstellingen. Wij geven hieronder de hoofdconclusies uit deze analyse weer. Deze zijn als volgt: 
(1) De 11 gebieden (wij zullen ze "beleidsgebieden" ['policy areas'] noemen), die zijn vastgesteld in de 
Bijlage op het Besluit van de Raad van 1992, vormen geen samenhangend stelsel van initiatieven. 
(2) Er is verwarring tussen het doel (doelstellingen) en het middel (maatregelen zoals gefinancierde 
studies en projecten) 
(3) Het is onduidelijk hoe sommige activiteiten zouden kunnen bijdragen aan de geformuleerde 
beleidsdoelstellingen. 
(4) Het beleid "grensoverschrijdende maatregelen" is, daar het niet een doel op zich is, heel moeilijk in te 
passen in een logische constructie. Deze beleidslijn schijnt andere vormen van beleid te herhalen en 
de doelstellingen ervan zijn onduidelijk. 
(5) Een paar van de 11 gebieden overlappen elkaar terwijl zij nogal uitgesproken zijn en beter gescheiden 
hadden kunnen blijven. 
(6) Het beleid op een aantal gebieden schijnt in een nogal onduidelijke manier en ten dele te zijn 
beschreven, hetgeen tot kennelijke onvolledigheid van de ondersteunende maatregelen leidt (dit is 
gedeeltelijk te zien op communautaire gebieden van bevoegdheid en subsidiariteit). 
(7) Het beleid op een aantal gebieden lijken qua specifieke maatregelen onvoldoende te zijn ondersteund. 
4 Het programma blijkt veel te ambitieus te zijn, gezien de mankracht en financiële middelen, die 
beschikbaar zijn voor de voorbereiding en tenuitvoerlegging van de projecten. 
5 Het algemene gebrek aan continuïteit tussen de jaren is een ander nadeel. 
6 De algemene bevindingen van deze analyse worden ondersteund door de voornaamste conclusies, 
die zijn getrokken uit onze vraaggesprekken met de belangrijkste informanten 
Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
6 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SAMENVATTING VAN BEVINDINGEN EN BELANGRIJKSTE AANBEVELINGEN • 
De rol en "plaatsbepaling op de markt" van de Unit voor Toerisme 
7 De Unit schijnt geen duidelijke en operationele visie te hebben, welke positie het in dient in te nemen 
tegenover concurrentie en aanvullende dienstverleners zoals de Nationale Toeristenbureaus (NTO's), 
regionale en internationale organisaties en andere directoraten generaal van de Commissie. 
8 Verbonden aan deze kwestie over "plaatsbepaling op de markt" is er de kwestie over de omschrijving 
van de functie en het mandaat van de Unit. Keuzemogelijkheden omvatten: 
a een departement, dat EG initiatieven in de toeristische sector coördineert 
b een forum waarbinnen geïnteresseerden discussies kunnen voeren en een consensus kunnen 
bereiken 
c een departement dat voorschriften vaststelt en betrokken is bij de beleidsaspecten van de 
toeristensector, bijvoorbeeld m.b.t. het kwalificeren van accomodatie, brandbeveiliging en geheel 
verzorgde vakanties 
d een departement dat toezicht houdt (waakhond), die gebeurtenissen volgt en beïnvloedt, 
bijvoorbeeld m.b.t. statistieken, het vaststellen van drukpunten die invloed uitoefenen op de 
toeristensector (zoals vervoer, luchtverkeer, personeelsbezetting en seizoengevoeligheid) 
e om in een "commerciële" hoedanigheid te handelen, bijvoorbeeld om externe 
promotieprogramma's te houden in samenwerking met de particuliere sector en NTO's. 
f een instelling die proefprojecten van potentieel Europees belang of waarde vaststelt, financiert en 
bevordert 
g een instelling die technische ondersteuning verschaft aan andere EG instellingen (bijv. aan het 
Directoraat Generaal, dat de structurele fondsen behandelt) en de sector in het algemeen 
Naleving van artikel 4 van het actieprogramma en het bereiken van de doelstellingen 
9 Zoals onze analyse van het programmamodel aangeeft (zie sectie 2), worden de doelstellingen van 
het programma dikwijls omschreven op een zeer hoog niveau en zijn soms vaag. Bovendien zijn dit 
doelstellingen op middellange en langetermijn. Het zou nogal onredelijk zijn om het effect van het 
programma te beoordelen in vergelijking met deze doelstellingen. Als een dergelijke beoordeling moet 
worden gemaakt, dan zou het antwoord hierop zeker zijn: "Nee, het programma heeft nog niet haar 
doelstellingen bereikt, en wij betwijfelen of dit ooit wordt bereikt." Communautaire instellingen zouden 
evenwel de perioden moeten vaststellen, die men hanteert voor het evalueren van dergelijke 
langetermijn doelstellingen. 
10 De vraag moet in een andere vorm worden gesteld: hebben de ten uitvoer gelegde acties in het kader 
van het programma bijgedragen toï het bereiken van deze strategische langetermijn doelstellingen? In 
andere woorden: hebben deze acties (maatregelen) de daarmee samenhangende intermediaire 
doelstellingen bereikt? Wederom ontbreken dergelijke intermediaire doelstellingen dikwijls, zoals dit 
wordt geïllustreerd door het programmamodel, of zijn zij op inadequate wijze geformuleerd om een 
dergelijke beoordeling over hun effect te geven. 
11 Een aantal initiatieven hebben een positieve bijdrage geleverd aan het bereiken van bepaalde 
intermediaire doelstellingen, die zijn vastgesteld in het programma (zoals het verschaffen van 
statistieken over toerisme en de samenwerking met andere vormen van beleid en afdelingen van de 
EG). 
Eindverslag - V2.0 
il Original text in English 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SAMENVATTING VAN BEVINDINGEN EN BELANGRIJKSTE AANBEVELINGEN O 
12 Er moet echter worden benadrukt, dat de Unit voor Toerisme hele moeilijke omstandigheden heeft 
doorstaan. Voornamelijk ontstonden er bijzonder ernstige administratieve verstoringen door 
beschuldigingen van wanbeheer, 
Technische evaluatie 
13 Onder deze omstandigheden is het makkelijker (en met meer betekenis) om het effect te beoordelen 
op het niveau van de actie (bijv. project en studie) dan op een algemener niveau. Wij hebben twee 
hoofdactiviteiten uitgevoerd op dit terrein: een technische beoordeling van alle in 1993 -1994 
gefinancierde acties en tien case-studies van belangrijke acties. Sectie 3 bevat onze bevindingen over 
de technische evaluatie van acties, die zijn genomen in het kader van het programma. 
14 Voor in 1993 en 1994 geëvalueerde acties werden er afzonderlijke puntentotalen gegeven van 1 tot 5, 
waar een puntenaantal van 5 heel goed betekent. In 1993 waren de gemiddelde puntenaantallen 2,9 
voor algemene beoordeling en 2,7 voor rendement ten opzichte van de kosten. In 1994 namen beide 
puntenaantallen toe tot 3,4 en respectievelijk 3,0. Met andere woorden werd de algemene kwaliteit van 
de projecten aanzienlijk beter in 1994 (als men de verbeterde selectieprocedures in overweging 
neemt) en het rendement t.o.v. de kosten verbeterde eveneens. Het globale aantal, dat als goed of 
zeer goed werd beoordeeld, nam van 34% toe tot 44%. 
15 De algemene kwaliteit van de projecten en studies, die werden uitgevoerd is slecht tot gemiddeld 
(24% van de acties in 1993 en 1994, die werden bestudeerd, werden als zeer slecht tot slecht 
beschouwd) terwijl slechts 14% van de voltooide projecten als erg goed werd beschouwd. Er was 
echter een aanzienlijke verbetering in 1994. 
16 In de meeste gevallen is het effect van de actie qua ruimte, terrein en tijd beperkt. Er was een 
aanzienlijk aantal financiële verplichtingen (een totaal van 59 in 1993, 58 in 1994 en 74 in 1995), 
volgens ons, i.v.m. de middelen die aan de Unit voor Toerisme beschikbaar waren, te veel om ze op 
adequate wijze te kunnen definiëren en te controleren. De meeste acties waren net onder de maat om 
een inwerking van betekenis te hebben, alhoewel een aantal succesvolle kleine acties zeer kosten-
verantwoord waren. De gemiddelde omvang van de acties, die wij evalueerden, was 121144 ECU in 
1993, 117030 ECU in 1994 en 127015 ECU in 1995. 
17 Het succes van DG XXIII bij de ontwikkeling van een gemeenschappelijke toeristische statistiek is zeer 
opmerkelijk geweest. Gegevensverzameling is een noodzakelijke maar dure procedure in de 
toeristensector en de benadering, die door DG XXIII werd aangenomen, was onder de 
omstandigheden juist. De benadering concentreerde zich voornamelijk op het overeenkomen van een 
te verzamelen gemeenschappelijk bestand met een kernminimum. Rond deze gemeenschappelijke 
kern zijn gerelateerde maar optionele bestanden vastgesteld, wederom met een gemeenschappelijke 
definitie, zodat algemene vergelijking wordt gewaarborgd. Een Richtlijn over het verzamelen van 
statistieken is onlangs uitgevaardigd (23/11/1995 en zal tegen het eind van 1996 van kracht worden) 
en overheidsinstanties ontvangen momenteel financiële ondersteuning in het kader van het 
actieprogramma om hun respectievelijke systemen in overeenstemming hiermee te brengen. In totaal 
is er over een looptijd van drie jaar (1995-1997) 4,5 MECU toegewezen aan deze taak. 
18 De meeste acties (projecten en studies), die zijn gefinancierd kunnen in twee groepen worden 
onderverdeeld. Aan de ene kant zijn er acties, die potentiële doelstellingen verwezenlijken; deze acties 
promoten "Europese" begrippen en netwerken en hebben een hoog profiel en voldoende 
nieuwswaarde; en aan de andere kant zijn er de commercieel interessante acties, waarbij de 
houdbaarheid inherent is. Deze twee groepen kunnen zo nu en dan samengaan. 
Eindverslag - V2.0 
iii Original text in English 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SAMENVATTING VAN BEVINDINGEN EN BELANGRIJKSTE AANBEVELINGEN • 
19 De promotie van "grensoverschrijdende netwerken" is, volgens ons niet een doelstelling, maar een 
middel om een doel te bereiken. Er is krachtens artikel 4 van de Beslissing van de Raad een 
verplichting om kosten-verantwoorde maatregelen te nemen. Politieke doelstellingen bijv. het 
promoten van grensoverschrijdende netwerken, kan eventueel beter en meer kosten-verantwoord via 
andere wegen worden bereikt en hebben niet de dekking of rechtvaardiging van een proefproject, dat 
alleen af en toe echt innoverend is, nodig. 
20 Er werden een aantal studies gefinancierd om de voornaamste punten van belang voor de 
toeristensector te bestuderen. Deze werden over het algemeen goed uitgevoerd, zelfs als de keuze 
van de onderwerpen (jongerentoerisme, bedrijven en conferenties, rendementsbeheer, bijvoorbeeld), 
rekening houdende met de bestaande beschikbare gegevens, niet op een zorgvuldige analyse van 
behoeften bleek te zijn gebaseerd. Wij beseffen, dat de onderwerpen m.b.t. de studies door het 
Comité van Beheer werden voorgesteld en/of overeengekomen. Wij zijn van mening, dat er meer tijd 
moet worden besteed om exact af te bakenen welke studies moeten worden gefinancierd, terwijl 
rekening dient te worden gehouden met de bestaande studies, doorlopende onderzoekprogrammas 
en de behoeften van de reisindustrie. 
21 Een aantal projecten en studies had als doelstelling het voorbereiden van referentielijsten, 
handleidingen en gidsen, van potentieel belang voor de sector. In dit alles ontbrak de ingebouwde 
postproject houdbaarheid, die essentieel is wanneer gegevens frequent moeten worden bijgewerkt 
(hetgeen vaak duur is). 
22 Het programma leverde een aantal sterke bijdragen aan gehandicapte toeristen. Gidsen om Europa 
toegankelijk te maken voor de gehandicapte toerist zijn voorbeelden van uitstekende en kosten-
verantwoorde studies, die uit het programma te voorschijn kwamen. 
23 De meeste culturele componenten van het programma richten zich op het opzetten van 
grensoverschrijdende routes en netwerken, gebaseerd op een selectie van onderwerpen. De meesten 
hiervan waren relatief gezien goedkope ondernemingen, die interessante resultaten opleverden. 
Tegelijkertijd is het aannemelijk, dat de houdbaarheid en het effect op de vraag naar toerisme beperkt 
blijft en de belangrijkste voordelen op langere termijn kunnen uit versterking van de verbindingen 
tussen regio's voortkomen. Als er geen intentie is om een aanhoudend economisch voordeel te 
waarborgen, dan moet dit duidelijk worden gemaakt en de acties moeten op basis daarvan worden 
beoordeeld. Maar de behoefte om kosten-verantwoord te zijn blijft aanwezig. 
24 Er wordt ook opgemerkt, dat het begrip van routes en sporen van aan elkaar verbonden 
bestemmingen, reeds goed bekend was voor het programma en de marginale waarde van het verder 
creëren van routes/sporen kan beperkt zijn en zal aldus moeten worden beoordeeld. Het innovatieve 
aspect van de door de DG XXIII gefinancierde sporen is het grensoverschrijdend ontwerp ervan. Het 
effect op langere termijn is nog steeds niet bekend en dit dient te worden onderzocht. 
25 Het terrein van de projecten m.b.t. onderwijs en opleiding was nogal uitgebreid; hieronder viel 
ontwikkeling van netwerken, omschrijving van cursussen, en vaststelling van nieuwe 
beroepsbehoeften. De projecten over netwerken, die kennelijk het meeste succes hadden, waren de 
projecten, die bestaande netwerken versterkten, terwijl het creëren van nieuwe netwerken over het 
algemeen als minder succesvol op het gebied van houdbaarheid en andere gronden werd 
beschouwd. 
26 Waar projecten zich hebben gericht op de behoefte aan cursusomschrijvingen in communautaire zin, 
hebben zij een zeer nuttige rol vervuld. Minder succesvol in contrast hiermede waren een aantal 
Eindverslag - V2.0 
iv Original text in English 
ïf 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SAMENVATTING VAN BEVINDINGEN EN BELANGRIJKSTE AANBEVELINGEN 0 
projecten, die zich hebben gericht op de vaststelling van nieuwe beroepscategorieën. 
27 Er waren ook een aantal eenmalige ondernemingen m.b.t. beroepsopleidingen (bijv. in Oost- en 
Middeh-Europa)'die, alhoewel op zichzelf nuttig, niet pasten in een institutioneel of ander kader, 
waardoor een basis wordt gevormd voor follow-up en houdbaarheid. Alhoewel zij afzonderlijk bezien 
effectief konden zijn, pasten zij niet in een samenhangend programma en kunnen beter in de toekomst 
worden vermeden, tenzij alsnog werkwijzen om de houdbaarheid te verzekeren worden ingelast. 
28 De proefprojecten over technologie, die in het kader van het programma worden gesteund, zijn in 
ruime zin ofwel generisch, met behandeling van kernproblemen zoals procedures voor het definiëren 
van gegevens voor informatie-uitwisseling; of specifiek, door te trachten nieuwe soorten technologie 
toe te passen op specifieke situaties. 
29 Deze onderscheiding generisch/specifiek valt in ruime zin samen met de verantwoordelijkheid voor de 
projecten bij DG XXIII, waar in essentie de generische produkten (zoals CIRT, EDITIN, ETI, TIRS, allen 
goede projecten) worden beschouwd als "technologie" projecten en worden geclassificeerd onder het 
beleidsgebied "grensoverschrijdende maatregelen". Een aantal projecten op cultureel gebied worden 
beheerst door technologische oplossingen en hieruit kunnen specifieke conclusies m.b.t. hun 
technologie worden getrokken. 
30 In contrast met de gefinancierde culturele activiteiten zijn er indicaties, dat vele van de gefinancierde 
"generische" technologie projecten op de een of andere manier spoedig zouden zijn voortgezet zonder 
EG financiering, daar zij zich richten op kwesties die van belang voor de industrie zijn, zoals 
globalisatie van gegevens of vooruitgang in de toegang daarop. De EG financiering kon, waar zij op 
zeer nuttige wijze bijdroeg tot het aanpakken van deze kwesties, worden beschouwd als 
ondersteunend. Het heeft echter een positief effect gehad op de versnelde toepassing van nieuwe 
technologie op specifiek toeristische taken (bijvoorbeeld, het EDITIN project van 1993). 
31 De specifieke projecten zijn niet bepaald succesvol geweest omdat er een grote mogelijkheid is, dat 
de meesten zullen verschrompelen vlak na de beëindiging van projectfinanciering, omdat zij een 
gebrek aan ingebouwde houdbaarheid of een gecommercialiseerd element bevatten. Deze projecten 
zijn klaarblijkelijk hoofdzakelijk ontworpen om toegang te krijgen tot "EG financiering", in plaats van zich 
te richten op specifieke behoeften. 
32 Bij het doorlopen van veel nieuwe op technologie georiënteerde database projecten blijkt het, dat er 
kennelijk een gebrek is om zich te richten op postproject houdbaarheid. Gegevensbanken over 
toerisme moeten voortdurend worden bijgewerkt en de administratieve en financiële werkwijzen om dit 
te bereiken zijn net zulke belangrijke elementen van het projectontwerp als de technische 
componenten daarvan. Deze kwesties over de follow-up van het project alsmede de commercialisatie 
waren in het merendeel van de gevallen niet naar tevredenheid aangepakt, met als resultaat, dat er 
een aantal interessante projecten waren voltooid, maar heel waarschijnlijk geen blijvende bijdragen 
hadden geleverd aan de toeristische sector. 
33 Een kwestie, die men niet met name had aangepakt bij het ontwerp van de technologie en andere 
projecten, was de kwestie van het belang voor het klein- en middenbedrijf. Technologie biedt zowel 
een hinderpaal als mogelijkheden voor het klein- en middenbedrijf en dit punt werd niet naar 
tevredenheid aangepakt. Sommige projecten laten op geen enkele wijze een verbinding met 
leveranciers zien, waarbij zij zich richten op reisorganisatoren en reisbureaus, terwijl hotels worden 
weggelaten. Het Internet, met haar lage toelatingskosten, vertegenwoordigt - en dit is betwistbaar - een 
belangrijk potentieel gebied voor het klein- en middenbedrijf, maar tot dusver is er geen enkel project 
Eindverslag - V2.0 
v Original text in English 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SAMENVATTING VAN BEVINDINGEN EN BELANGRIJKSTE AANBEVELINGEN • 
geweest dat zich op dit terrein heeft gericht. 
Administratieve en operationele aspecten 
34 In Sectie 4 geven wij een overzicht van de regelingen en procedures m.b.t. administratie en beheer, 
gevolgd door onze beoordeling. Onze hoofdbevindingen zijn hieronder samengevat. 
35 Administratieve regelingen en procedures waren zwak in het begin van de invoeringsfase, maar zijn in 
1994 en 1995 aanzienlijk verbeterd. 
36 Leden van het personeel, die wij hebben gezien, zijn duidelijk toegewijd en werken hard. 
Personeelsleden zijn overladen met administratieve taken, waarvan de zin en het effect niet altijd 
duidelijk is. Het evenwicht tussen de rechtstreeks toegepaste (project voorbereiding, bezoeken ter 
plaatse, contacten met contractanten enz.) en de administratieve taken is ongunstig. 
37 Communicatielijnen bij DG XXIII zijn lang, procedureel en langzaam, evenals de 
besluitvormingsprocedure. Procedures zijn echter progressief gezien verbeterd over zaken, die 
verband houden met het programma. 
38 Wij hebben ook de navolgende tekortkomingen op het gebied van personeelsbezetting vastgesteld: 
hoog verloop; laag percentage van "toeristische deskundigen" en over het algemeen inadequate 
aanwezigheid van toeristische bekwaamheden; onderbezetting van de financiële administratie; 
ontoereikende opleidingen (bijv. op het gebied van het financieel en project beheer) 
39 Gezien de beperkte middelen voor het personeel, die in 1993-95 voor de Unit beschikbaar waren, was 
het slecht geadviseerd om het programma uit te voeren via de financiering van een dergelijk groot 
aantal projecten en studies (hoofdzakelijk via een open oproep tot voorstellen) wegens de hoge 
administratieve last die in een dergelijke benadering ligt besloten. 
40 Vandaar, dat de kwaliteit van het aantal geselecteerde voorstellen slecht was, zonder duidelijke 
doelstellingen, zonder een krachtig project team of met een zeer beperkt innoverend aspect. De 
projecten, die in 1994 werden geselecteerd lieten een verbetering zien en het resultaat van de 
uitnodigingen tot inschrijving en oproep tot voorstellen vertonen in 1995 een duidelijke verbetering in 
kwaliteit en men heeft hoge verwachtingen omtrent goede resultaten. 
41 Het financieel beleid was tijdens de eerste helft van de tenuitvoerlegging zwak, maar is sedertdien 
beter geworden. Het moet nog wel in kracht toenemen. Slechte prestaties op het gebied van financieel 
beleid werden veroorzaakt door het gedrag van leidinggevende personeelsleden (die in de eerste helft 
van 1994 van de Unit werden verwijderd) en eveneens door de gebrekkige systemen (zoals pover 
gebruik van informatietechnologie), ontoereikende opleiding van het personeel en onvoldoende 
personeelsbezetting op het administratief niveau (d.w.z. categorie B). 
Voornaamste aanbevelingen 
42 Wij geven thans onze voornaamste aanbevelingen voor de Unit voor Toerisme en DG XXIII. Deze 
aanbevelingen worden in de relevante secties van het document toegelicht. 
Strategische aspecten 
43 Wij zijn van mening, dat de Unit het terrein van haar activiteiten dient te beperken door haar middelen 
te concentreren op een paar strategische gebieden, om zodoende effectiever te worden. De Unit dient 
ernaar te streven om een duidelijk uitgestippelde visie over haar "plaatsing in de markt", haar missie 
Eindverslag - V2.0 
vi Original text in English 
3/ 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SAMENVATTING VAN BEVINDINGEN EN BELANGRIJKSTE AANBEVELINGEN • 
en haar doelstellingen te bereiken en zij dient haar actiemiddelen dienovereenkomstig te selecteren. 
44 De Unit dient actie te ondernemen om opnieuw geloofwaardigheid te kweken en om het toeristische 
profiel van de Unit te verbeteren (huidige werknemers worden dikwijls door onze ondervragers ervaren 
als personeelsleden, die niet voldoende know-how op dit gebied hebben). 
Operationele aspecten 
45 Partnerschappen en samenwerking met de verscheidene belanghebbenden (particulier en openbaar, 
inclusief Lid-Staten, nationale toeristenbureaus en andere geïnteresseerden in de bedrijfstak) dient te 
worden verbeterd. 
46 De drie comités (Comité van beheer, Comité van Overleg, Comité van Advies) zouden het 
voornaamste medium kunnen vormen voor de verspreiding van de resultaten van de activiteiten, die 
door de Unit zijn gefinancierd of ondernomen. Deze commissies dienen te aanvaarden, dat zij een 
grote rol moeten vervullen bij de verspreiding en dat zij deze verantwoordelijkheid op zich moeten 
nemen. 
47 Bestaande commissies zouden ook kunnen worden gebruikt om steun te bieden aan de Unit bij het 
vaststellen van de behoeften (bijv. mogelijke proefprojecten) en om te verifiëren dat de EG financiering 
niet door bestaande initiatieven wordt herhaald. Onafhankelijke deskundigen zouden een dergelijke rol 
kunnen vervullen. 
48 Op het gebied van personeelsbezetting, dienen er correctieve acties te worden overwogen: om het 
verloop van het personeel tegen te gaan; om de interne technische toeristische know-how te 
verbeteren, bijv. via detachering van NTOs; om meer opleiding aan het personeel (in graden van alle 
niveaus) te verschaffen; en misschien door detachering in de sector, bijv. in beleidsmatige, financiële 
en administratieve aspecten van de communautaire procedures. 
49 De bestaande informatiesystemen dienen te worden herzien en aanzienlijk te worden verbeterd, bijv. 
om meer beleidsinformatie voort te brengen om steun te bieden aan personeelsleden. 
50 De Unit en de hiërarchie dient een herziening te overwegen over haar administratieve regelingen en zij 
dienen zoveel mogelijk prestatie-indicatoren uit te kiezen (met aanverwante streefdoelen) op een 
aantal gebieden, waarbij rekening wordt gehouden met beperkingen, die door de administratieve 
richtlijnen van de Commissie zijn opgelegd. 
51 De Unit dient interne procedures te herzien om tijd vrij te maken voor het voorbereiden, toezicht 
houden op en de follow-up van de gefinancierde acties. Het personeel besteedt een onevenredige 
hoeveelheid tijd aan in essentie niet produktief administratief werk. 
52 Er bestaat behoefte aan het versterken van het toezicht op en evaluatie van projecten en meer in het 
algemeen om eenvoudige maar efficiënte procedures te ontwerpen en uit te voeren, die vanaf het 
begin zijn ontworpen en niet achteraf worden ingepast. Eveneens dienen er op gezette tijden meer 
bezoeken ter plaatse worden gebracht. Dit is een aspect, dat al in 1994-95, is verbeterd. 
53 Er dienen eveneens acties te worden overwogen om ervoor te zorgen, dat er voldoende verspreiding/ 
verdeling van project resultaten plaatsvindt, bijvoorbeeld middelen in het project budget bestemmen, 
vóór het voorbereidings-/selectiestadium. Deze aspecten werden beter in overweging genomen bij de 
oproep tot uitnodigingen van 1995. 
54 Het aantal gefinancierde projecten en studies dient aanzienlijk te worden beperkt om hun effect te 
Eindverslag - V2.0 
vii Original text in English 
<U 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SAMENVATTING VAN BEVINDINGEN EN BELANGRIJKSTE AANBEVELINGEN • 
verhogen en om administratie te verminderen. 
55 Het gebruik van de procedure van "oproep tot voorstellen" dient te worden herzien om de 
administratieve belasting te verminderen en om de effectiviteit van de procedure zo optimaal mogelijk 
te maken. 
56 De evenredigheid van vergaderingen, die rond een thema of technische kwestie worden 
georganiseerd, dient te worden verhoogd. 
57 De Unit dient meer autonomie te krijgen op een aantal strikt operationele gebieden zoals het beleid 
over het budget voor missies. De Unit dient in staat te zijn snel en op flexibele wijze te reageren op de 
behoeften van de tenuitvoerlegging van projecten (bezoeken ter plaatse, deelname in werkgroepen 
enz.), binnen de nauwgezette limieten van een overeengekomen budget. Hierdoor dient de Unit 
natuurlijk niet minder rekenplichtig of transparant te worden. 
58 De jaarlijkse kringloop van het programma had een negatieve invloed op de kwaliteit van de 
geselecteerde acties en op de tenuitvoerlegging daarvan. Er is een langer tijdsbestek voor projecten 
nodig (bijv. drie jaar) 
59 Op de korte termijn (bijv. 1996) zijn wij van mening, dat initiatieven dienen te worden gericht op: 
a verspreiding van de beste resultaten, die tot stand zijn gebracht door de gefinancierde acties (bijv. 
publikatie en verspreiding van voltooide verslagen) 
b het ontplooien van postproject activiteiten bij succesvolle projecten en studies om daaruit lessen te 
leren en om de optimale toepassing ervan over te dragen. 
c het ontwikkelen van betrekkingen tussen de toeristenindustrie en andere belanghebbenden. 
d het continueren van activiteiten op het gebied van de samenwerking met andere Directoraten 
Generaal en het ontwikkelen van communautaire toeristische statistieken. 
Richtlijnen voor een toekomstig programma voor het toerisme 
60 Een toekomstig programma voor toerisme dient : 
a meer gericht te zijn (minder prioriteiten, minder gefinancierde acties, grotere gemiddelde project 
waarde) 
b interne samenhang van het programma te verbeteren 
c acties van meerjarige aard in te houden 
d een goed voorbereid en gespecificeerd referentiekader te bevatten gebaseerd op een logische 
structuur, waarbij meetbare succesindicatoren, postproject eigendom, kwesties over 
verantwoordelijkheid en houdbaarheid in aanmerking worden genomen 
e de procedures ter voorbereiding en van de planning, van controle en evaluatie van projecten te 
verbeteren (zowel interne als externe, d.w.z. onafhankelijke) 
f een hoge prioriteit te geven aan verspreiding van de resultaten en de follow-up van de acties 
g ervoor te zorgen, dat de meeste succesvolle houdbare acties, die in 1993-95 zijn uitgevoerd, 
worden voortgezet en dat de gebieden, waarop succes plaatsvond, worden versterkt. 
Eindverslag - V2.0 
viii Original text in English 
^3> 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 1 - INLEIDING O 
SECTIE 1 - INLEIDING 
Omstandigheden rond de evaluatie 
Price Waterhouse is bekend met bepaalde beschuldigingen m.b.t. de gang van zaken in de Unit voor 
Toerisme in de periode voor maart 1994. Het Directoraat Generaal XXIII informeerde Price Waterhouse 
als volgt over de kwestie: 
"De directeur-generaal van DG XXIII raakte tijdens 1993 bekend met deze beschuldigingen. Het 
lanceerde onmiddellijk een diepgaand intern onderzoek binnen het Directoraat Generaal over de 
beschuldigingen. Zodra het ervan was overtuigd, dat deze beschuldigingen op zijn minst enigszins 
waar waren, werden er andere diensten bij betrokken. Als gevolg van deze verscheidene onderzoeken, 
werden er twee leden van de Unit voor Toerisme geschorst en later uit de dienst van de Commissie 
ontslagen. De Commissie stelde de bestuursautoriteiten in een aantal Lid-Staten op de hoogte van de 
informatie, die beschikbaar was gekomen, en nodigde hen uit om hun eigen onderzoek te doen" 
Gezien al deze onderzoeken, waarvan sommigen nog steeds gaande zijn, werd er niet aan Price 
Waterhouse verzocht om de beschuldigingen te onderzoeken. Wel werd er echter aan hen verzocht 
om rekening te houden met het effect, dat beschuldigingen en de daaropvolgende onderzoeken op 
de algemene effectiviteit van het programma hadden. 
In het licht hiervan heeft Price Waterhouse alleen commentaar geleverd bij haar evaluatie van de 
omstandigheden, die door deze gebeurtenissen waren beïnvloed. Met name dient er te worden 
opgemerkt, dat naast het onderzoek, dat door DG XXIII zelf werd ingesteld, andere onderzoeken tot 
gevolg hadden, dat het personeel van de Unit hierbij betrokken was om informatie op te sporen en te 
verschaffen. Hierdoor kwamen zij een aanzienlijke hoeveelheid tijd tekort, die zij normaliter hadden 
kunnen besteden aan andere taken. 
Een ander gevolg van de beschuldigingen en onderzoeken was, dat de budgettaire en financiële 
autoriteiten van de communautaire instellingen, nogal vanzelfsprekend, erg streng en accuraat werden 
met betrekking tot de toepassing van regels op activiteiten van de Unit voor Toerisme. Dit bracht 
aanzienlijke vertraging met zich mee bij het verwerken van zaken, waarvan sommige normaliter alleen 
worden beschouwd als routine zaken. Dit was bijzonder frustrerend voor de Unit voor Toerisme, omdat 
het wederom meer tijd kostte, die anderzijds had kunnen worden besteed aan de tenuitvoerlegging 
van het programma, waardoor die tenuitvoerlegging werd vertraagd. 
1.1 - Achtergrond en samenhang 
Het communautaire actieprogramma ter bevordering van het toerisme (het programma) begon in 1993 
als nadere uitwerking van het Besluit van de Raad 92/421/EEG van 13 juli 1992. Het programma had 
een looptijd van drie jaar en eindigde tegen het eind van december 1995. Artikel 6 van het programma 
bepaalde, dat er een evaluatie tot stand moest worden gebracht. 
De Bijlage op het actieprogramma geeft 11 specifieke groepen van maatregelen met betrekking tot het 
toerisme. Artikel 4 van het programma bepaalt, dat de acties, die worden ondernomen: 
a consistent moeten zijn met het subsidiariteitsbeginsel 
b kosten-verantwoord moeten zijn en een aanzienlijk effect moeten maken op de communautaire 
toeristische industrie. 
c de ontwikkeling van de industrie moeten vergemakkelijken, waar met name moet worden gewezen 
Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
%'h 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 1 - INLEIDING • 
op het klein- en middenbedrijf. 
d concurrentie binnen de Gemeenschap moet bevorderen en het concurrentievermogen van de 
communautaire diensten op de wereldmarkt moet vergroten. 
e dient bij te dragen aan het behoud en bescherming van de kwaliteit van het milieu, het cultureel 
erfgoed en de integriteit van de plaatselijke bevolkingen. 
f ondersteunend zijn voor de verbetering op het gebied van informatieverstrekking en 
dienstverlening ter bescherming van toeristen. 
g steun geven bij de verbetering van de kwaliteit van communautaire toeristische diensten. 
h ten uitvoer worden gelegd in samenwerking met de nationale autoriteiten en, zo nodig, ook met de 
regionale of plaatselijke autoriteiten, om op die manier rekening te houden met het belang van het 
toerisme voor de regionale ontwikkeling. 
1.2 - Streefdoelen en doelstellingen van de evaluatie 
7 Het hoofddoel van deze studie is om het programma te evalueren. Onder de evaluatie valt de 
technische evaluatie van proefprojecten, studies en andere initiatieven, die in 1993 en 1994 zijn 
ondernomen en een beoordeling van het (tot heden) onvoltooide werk, dat in het kader van het 
programma van 1995 werd geselecteerd. 
8 De basis voor de evaluatie zijn de hierboven vermelde algemene criteria alsmede de specifieke 
criteria, die in de Bijlage op het actieprogramma staan genoemd en in de daarop gevolgde oproep 
voor inschrijvingen en voorstellen. Met betrekking tot ad-hoc projecten heeft de evaluatie de aanvrage 
zelf, zoals deze is ingediend, in overweging genomen. De evaluatie richt zich op alle maatregelen 
binnen het actieprogramma en neemt kwantitatieve en kwalitatieve aspecten in overweging. 
1.3 - Terrein van de evaluatie 
9 Acties die in het kader van het programma zijn genomen bestaan uit een uitgebreide selectie 
horizontale en specifieke initiatieven. Daaronder vallen: 
a een coördinerende taak binnen de Commissie betreffende andere vormen van beleid met een 
effect op toerisme. 
b grensoverschrijdende proefprojecten, die gezamenlijk door de Commissie en andere partners zijn 
gefinancierd 
c onderzoekstudies over specifieke aspecten van de toeristische industrie 
d conferenties en netwerken gerelateerd aan specifieke aspecten van de toeristische industrie 
e verslagen en naslagwerken over het beleid en praktijk betreffende het toerisme voor 
communautaire instellingen en de industrie 
10 Bijlage I bevat de lijst van alle ondersteunde projecten en studies. 
11 Behalve de evaluatie van deze specifieke acties werd er aan ons verzocht de prioriteiten, die in het 
kader van het programma aan een aantal verschillende maatregelen waren gegeven, te evalueren 
alsmede de administratieve aspecten, m.b.t. het programma en de mate en toewijzing van de 
middelen. 
Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
3^ 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 1 - INLEIDING • 
1.4 -Methodologie 
12 In deze sectie geven wij een beschrijving van het werkplan, dat wij hebben uitgevoerd, en de 
hoofdactiviteiten, die wij hebben voltooid. Wij leggen ook tien geselecteerde "case-studies" voor. 
Werkplan 
13 Het werkplan was als volgt: 
* Fase 1 - Overzicht van het programma. Plan van vraaggesprekken (tegenover elkaar en via de 
telefoon) met functionarissen van DG XXIII en andere DG's, leden van het Comité van Beheer, 
leden van de industrie, onafhankelijke deskundigen. In totaal hebben wij meer dan 60 
vraaggesprekken gehouden (waarvan 53 buiten DG XXIII). 
* Fase 2 en 3 - Analyse van projecten. Wij hebben een technische evaluatie gemaakt van alle 
projecten, die in 1993 en 1994 waren voltooid (Fase 2), en van de voorstellen van de projecten, die 
in 1995 waren geselecteerd (Fase 3). De meeste contractanten van 1993 en 1994 ontvingen een 
vragenlijst, die de navolgende aspecten besloeg: project omschrijving, bereiken van 
doelstellingen, tenuitvoerlegging van project. 
* Fase 4 - Analyse, conclusies en aanbevelingen. 
Voltooide activiteiten 
14 De opdracht ving aan op 10 november 1995 (lancering vergadering bij DG XXIII). Ons eindverslag 
werd door DG XXIII op 26 februari 1996 aanvaard. Price Waterhouse werd bijgestaan door Dhr. 
Esmond Devas, deskundige op het gebied van toerisme. 
15 In november en december hebben wij een eerste ronde vraaggesprekken en vergaderingen met 
functionarissen van DG XXIII gehouden. Ongeveer 10 vraaggesprekken waren tegen het einde van 
december voltooid. Het voornaamste doel van deze eerste ronde vraaggesprekken was om contact te 
leggen tussen het personeel van de Unit voor Toerisme en om een algemeen beeld te krijgen over de 
activiteiten en om een beeld over de (gewezen, huidige en toekomstige) functie van de Unit voor 
Toerisme te vormen. 
16 Daarna hebben wij contact opgenomen met 69 onafhankelijke informanten en deskundigen (buiten 
DG XXIII) en vonden er 53 vraaggesprekken tegenover elkaar of via de telefoon plaats. De 
voornaamste kwesties, die werden besproken, zijn (zie Bijlage II voor controle vragenlijst): 
a Onthulling van het actieprogramma voor toerisme 
b Raakvlakken met het actieprogramma voor toerisme (coördinatie, aanvullingen, overlapping enz.) 
c Beoordeling van de grondgedachte van het actieprogramma voor toerisme: is het programma 
zinvol? 
d Beoordeling van inwerking en effecten: wat is er gebeurd als gevolg van het programma? 
e Het bereiken van de doelstellingen van het programma: heeft het programma bereikt wat werd 
verwacht? 
f Alternatieven: zijn er betere methoden om de resultaten/doelstellingen te bereiken? 
g Leerzame ervaringen, aanbevelingen, suggesties, optimale toepassing 
Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
3£ 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 1 - INLEIDING # 
17 Alle leden van het Comité van Beheer en alle leden van het Comité van Overleg hebben een brief van 
PW ontvangen, waarin de doelstellingen van de opdracht werden uitgelegd en waarin hen werd 
aangemoedigd om contact met ons op te nemen, als zij een bijdrage wilden leveren. Wij ontvingen 
schriftelijke reacties van Duitsland, Griekenland en Portugal. Wij hadden een vraaggesprek met de 
afgevaardigden van Italië, Ierland, Spanje, Frankrijk, Finland, België en Luxemburg. 
18 Wij hebben een gegevensbestand voor projecten opgezet, dat beschrijvende en financiële informatie 
voor alle acties over 1993-95 bevat (zie Bijlage I). 
19 77 Contractanten voor de projecten over 1993 en 1994 ontvingen een korte vragenlijst over de 
omschrijving, het bereiken van doelstellingen en de tenuitvoerlegging van projecten alsmede een 
beoordeling van de tenuitvoerlegging daarvan. De vorm daarvan wordt in Bijlage IV verschaft. Wij 
ontvingen 47 reacties, hetgeen een reactieratio van 61 % vertegenwoordigt. Wij hebben de bevindingen 
van dit onderzoek met enige reserve behandeld, vanwege de vooroordelen, die mogelijkerwijze in de 
antwoorden besloten konden liggen. 
20 Wij hebben een technische evaluatie uitgevoerd van alle voltooide acties (contracten van 1993 en 
1994, in totaal 90). Om deze opdracht te kunnen uitvoeren, hebben wij een evaluatiefiche voor project 
beoordeling voorbereid (zie Bijlage III). Onze benadering van de project evaluatie was, zoveel 
mogelijk, om te handelen in vijf stadia, als volgt: 
a indeling van de projecten in groepen voor herziening volgens de functionaris(sen), die het beleid 
voeren 
b een eerste bespreking organiseren met de functionaris(sen), die een korte inleiding op de 
projecten gaf(gaven) 
c invullen van de evaluatiefiches 
d bespreking van de fiches met de functionaris(sen) van de EG 
e afronding van de fiche en invoering van het puntenaantal in het gegevensbestand. 
21 Wij hebben tien case-studies uitgevoerd (zie Tabel 1.1). Wij hebben gebruik gemaakt van de volgende 
criteria om onze selectie te kunnen doen, hetgeen was overeengekomen met DG XXIII: 
a de noodzaak om, voor zover mogelijk, alle drie jaar te beslaan 
b de noodzaak om voor ieder jaar de projecten met de meest opmerkelijke budgetten te selecteren 
c de noodzaak om representatief te zijn voor de jaarlijkse prioriteiten 
d de noodzaak voor een evenwicht tussen successen en mislukkingen. 
Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
-&-
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 1 - INLEIDING • 
Tabel 1.1 -Case-studies 
Contractant 
1. L&R Leisure 
2. HTL 
3. Delvico/ Bates 
4. Regione 
Toscane 
5. Hjoerring 
Business College 
6.FECTO/FOTVE 
7. Arthur Andersen 
8. National 
Institutes of Star. 
& Others 
9.WTTC 
10.-Titel 
Europees project voor de opleiding van 
toeristische ondernemers in Bulgarije en 
Slowakije 
Prijs voor Toerisme & Milieu 
Het bevorderen van Europa als toeristische 
bestemming op de markten van verre landen 
ETI.- Europese toeristeninformatie & boeking 
Ontwikkeling van een opleidingsstrategie voor 
werknemers en opleiders binnen de 
toeristensector in de koudwater-gebieden rond 
de Noordzee 
Het programma van de "Kunststeden in Europa" 
Rendementsbeheer bij het klein- en 
middenbedrijf in de toeristische industrie 
Thema: Ontwikkeling van communautaire 
toeristische statistieken 
Thema: analyse van procedures door analyse 
van de milieu projecten van 1995. met name het 
project van het netwerk in de Europese 
Gemeenschap voor reizen en toerisme 
gekoppeld aan het milieu 
Thema: Coördinatie door de Unit voor Toerisme Jaar 
1993 
1993 
1993 
1993 
1994 
1994 
1994 
op door­
lopende 
basis 
1995 
op door­
lopende 
basis Financiering 
('000 ECUs) 
220 
381 
1000 
200 
195 
195 
392 
4500 
(1995-97) 
631 Gebied 
Opleiding Centraal 
& oost Europa 
Milieu 
Promotie 
Nieuwe technologie 
Opleiding 
Cultuur 
Studie 
Statistiek 
Analyse van het 
aanbieden, 
beoordeling en 
tenuitvoerlegging 
van procedures 
Horizontale 
activiteiten 
22 Wij hebben ook de administratieve aspecten van het programma beoordeeld, met name het 
selecteren en toezicht houden op de procedures en regelingen m.b.t. het beheer. 
1.5 -Afbakening 
23 Het programma bestaat uit 11 groepen van communautaire maatregelen om het toerisme te 
bevorderen (zie Bijlage VI). Wij noemen dit de "beleidsgebieden", en reserveren de term "maatregel" voor 
de acties die ten uitvoer worden gelegd om het programma ten uitvoer te leggen. 
24 Wij maken onderscheid tussen drie soorten acties: 
a studies (100% gefinancierde acties) 
b projecten (gemeenschappelijk gefinancierd, normaliter tot een maximum van 60% ) 
c andere activiteiten zoals de coördinatie binnen de Commissie. 
1.6 - Structuur van het verslag 
Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
?» 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 1 - INLEIDING • 
25 De rest van het verslag is in vijf hoofdsecties opgebouwd. Sectie 2 geeft onze analyse van het 
programma, gebaseerd op het verband tussen de acties en hun doelstellingen. In sectie 3 wordt een 
samenvatting gegeven van de bevindingen van de technische evaluatie van de acties (studies, 
projecten en andere activiteiten), die in het kader van het programma zijn uitgevoerd. In sectie 4 geven 
wij een overzicht van de regelingen en procedures op het gebied van de administratie en het beheer, 
gevolgd door onze beoordeling. Sectie 5 geeft de bevindingen weer van het onderzoek, dat wij per 
post hebben uitgevoerd over de projecten en studies van 1993 en 1994. 
26 Bijlage VIII bevat een samenvatting van de beoordeling door de voornaamste informanten, met wie wij 
spraken (wij geven een lijst van contactpersonen in Bijlage VII). Wij willen erop wijzen, dat hierin niet 
noodzakelijkerwijze de mening van Price Waterhouse wordt weergegeven. 
Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
3? 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 2 - PROGRAMMAMODEL • 
SECTIE 2 - PROGRAMMAMODEL 
2.1 - Inleiding 
27 Er is een gestructureerde benadering nodig om beleidsdoelstellingen en de resultaten daarvan op een 
systematische wijze te analyseren. Wij begonnen onze evaluatie procedure met een voorbereiding van 
het "profiel" van het programmabeleid en de componenten daarvan. Deze sectie geeft onze analyse 
van het programma, gebaseerd op het concept van een programmamodel - een schematische 
weergave van de verbindingen tussen de maatregelen (of acties) en hun doelstellingen (d.w.z. een 
"hiërarchie van doelstellingen"). Een programmamodel is een belangrijk handvat niet alleen voor 
controle en evaluatie doeleinden maar ook voor de planning van strategieën en beleidsvorming. 
28 Wij maakten voor de doelstellingen gebruik van een eenvoudige structuur in vier lagen, die verder 
konden worden verfijnd en verdeeld. Deze niveaus zijn de navolgende: 
a de directe doelstellingen, die betrekking hebben op bepaalde acties (maatregelen) en die zoveel 
mogelijk moeten worden uitgedrukt in kwantitatieve termen. 
b de intermediaire doelstellingen zijn meer in het bijzonder en-specifiek omschreven. Zij geven over 
het algemeen een veronderstelling van "oorzaak en gevolg" weer. 
c de uiteindelijke doelstellingen (ook genoemd de eind- of strategische doelstellingen) van een 
beleid zijn ruime langetermijn doelstellingen, bijv. "om economische groei en werkgelegenheid te 
bevorderen" 
29 Tabel 2.1 geeft een voorbeeld van doelstellingen met een hiërarchie in vier lagen. 
Tabel 2.1 - Voorbeeld van hiërarchie van doelstellingen 
Maatregelen 
- campagne over drie jaar 
volhouden 
- gebruik van bestaande 
infrastructuur verbeteren 
- culturele reisroutes 
ondersteunen 
- opleidingen (bijv. talen) 
-enz. , Directe doelstellingen 
- om Europa als 
eindbestemming te 
promoten 
- om communicatie­
verbindingen te verbeteren 
(bijv. verbinding met Japan) 
- nieuwe produkten 
lanceren gericht op de 
markten in de VS en Japan 
- niveau van diensten 
verbeteren 
-enz. Intermediaire 
doelstellingen 
om de concurrentiepositie 
van de Europese 
toeristenindustrie te 
verbeteren Uiteindelijke 
doelstellingen 
om werkgelegenheid en 
groei te bevorderen in de 
Europese toeristenindustrie 
30 Het programma is kennelijk van de grond af opgebouwd, d.w.z het is begonnen met individuele 
maatregelen terwijl ernaar wordt gestreefd om deze in ruime beleidsgebieden samen te bundelen en 
alleen impliciet te verbinden aan de uiteindelijke doelstellingen. 
Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
U* 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 2 - PROGRAMMAMODEL • 
31 De benadering die hier, als test van samenhang en volledigheid van het programma, werd 
aangenomen was om het plan van de top naar beneden te analyseren én om op ieder niveau in de 
hiërarchie van doelstellingen de vraag te stellen: 
(1) zijn de onderdelen van ieder niveau consistent met elkaar? (horizontale samenhang) 
(2) dragen de onderdelen op het lagere niveau in de hiërarchie bij tot de componenten op dit niveau? 
(verticale samenhang) 
(3) zijn de onderdelen op het volgende niveau hieronder het meest effectief om ons in staat te stellen onze 
doelstellingen te bereiken, of zijn er andere mogelijkerwijze meer effectieve keuzemogelijkheden? 
(volledigheid) 
32 Deze sectie neemt niet uitdrukkelijk een'samenhang met andere communautaire doelstellingen in 
overweging. DG XXIII moet deze verstrengeling ontcijferen omdat: 
a andere vormen van beleid, die tot doel hebben om het toerisme te cultiveren, hiertoe bijdragen 
b het beleid op het gebied van toerisme kan bijdragen tot de doelstellingen van een beleid op 
andere gebieden 
c en het beleid op andere gebieden kan een remmende werking hebben op het toeristische beleid 
2.2 - Doelstellingen 
33 Afbeelding 2.1 laat een logisch model zien, waarin het verband wordt getoond tussen de maatregelen, 
intermediaire doelstellingen en uiteindelijke doelstellingen (directe doelstellingen zijn hierbuiten gelaten 
ten behoeve van duidelijkheid), die impliciet in het programma en de 11 beleidsgebieden (groepen 
van maatregelen) liggen besloten. 
34 De uiteindelijke doelstellingen van het communautair beleid op het gebied van toerisme zijn kennelijk: 
a economische groei en werkgelegenheid te bevorderen 
b economische en sociale samenhang te bevorderen 
c om een "Europees burgerschap" te promoten 
35 Maar men kan het programma alleen begrijpen in termen van andere doelstellingen, die uitdrukkelijk in 
de documentatie aanwezig zijn maar relateren aan het beleid op andere gebieden, met name om het 
natuurlijke en culturele erfgoed te beschermen en te bevorderen en om de belangen van dë 
consumenten te beschermen. 
36 Er kan spanning ontstaan tussen deze twee doelstellingen, die op een zeer hoog niveau staan (bijv. 
het bevorderen van groei en de bescherming van het milieu). 
37 Het is niet duidelijk hoe sommige van de 11 'beleidsgebieden', die in de Bijlage op het Besluit van de 
Raad zijn vastgesteld, kunnen bijdragen aan deze doelstellingen op hoog niveau, door te impliceren, 
dat er andere impliciete maar ongeformuleerde streefdoelen zijn: bijv. sociaal toerisme (8); dit dient als 
een zeer lage prioriteit te worden ingedeeld, daar het alleen is te beschouwen als een hulpmiddel om 
de doelstellingen op het hogere niveau te bereiken, alhoewel het belangrijk kan zijn bij ondersteuning 
van andere (onuitgesproken) sociale doelstellingen. 
38 Het doel om concurrentie te bevorderen en om het klein- en middenbedrijf te steunen, zoals 
omschreven in het Besluit van de Raad, zijn kennelijk niet duidelijk ondersteund door specifieke 
maatregelen of bepaalde vormen van beleid. 
Eindverslag • V2.0 
Original text in English 
hi 
Measures 
To ensure that the 
environment is more fully 
taken into account in the 
development of tourism Figure 2.1 - Programme Model of the Plan 
Intermediate objectives 
To highlight the importance of 
the cultural heritage for 
tourism and to promote a 
greater knowledge of the 
culture, traditions and ways of 
life of Europeans 
To make Europe a more 
attractive destination for 
tourists from distant countries Ultimate objectives 
To protect and promote 
the natural and cultural 
heritage 
? Tension 
To promote a better seasonal 
distribution of tourism 
To provide support 
for increased 
professionalism 
To develop tourist activities 
in a rural environment 
To facilitate access to 
tourism by groups who have 
difficulty in taking holidays To promote the 
diversification of 
tourist activity 
To improve the quality and 
competitiveness of the 
Community's tourism 
services on offer To generate income 
and employment 
To promote the 
development of the 
tourist industry 
To contribute to 
economic and social 
cohesion 
To expand the demand 
-*•! for the Community's 
~y! _ tourismservjces 
To promote 
youth tourism 
To help tourists as 
consumers To allow people of all kinds to 
gain a better knowledge of 
Europe's cultural roots and of 
the cultures and ways of life in 
the Member States To foster "European 
Citizenship" 
To improve knowledge of 
the tourist industry To protect consumers 
\B To improve the quality of 
decision making at 
Community, Member State, 
local and private level 
To promote 
transnational initiatives —© 
©-To ensure greater 
consistency of 
Community measures Indirect impact -
feedback via other 
measures 
To preserve free 
competition To promote small 
and medium sized 
enterprises 
MS55?T8558?T 
1>1 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 2 - PROGRAMMAMODEL • 
39 Andere vormen van beleid zijn alleen zinvol als er intermediaire doelstellingen aan worden 
toegevoegd, bijv. om "de kennis van de toeristenindustrie te verbeteren" is het nodig om een 
intermediair doel vast te stellen, zoals "om de kwaliteit van de besluitvorming op het niveau van de 
Gemeenschap, Lid-Staten, plaatselijk en particulier niveau te verbeteren" (zie Afbeelding 2.1) 
40 Het beleid op het gebied van "grensoverschrijdende maatregelen", dat is ontworpen om de 
ontwikkeling van de initiatieven op het gebied van grensoverschrijdend toerisme te bevorderen, is, 
daar het niet een doelstelling maar een werkwijze is, moeilijk onder te brengen in een dergelijk logisch 
schema. 
2.3 - 'Beleidsgebieden' 
41 De uitdrukking "beleidsgebied" wordt hier gehanteerd om te verwijzen naar de 11 groepen van 
beleidsmaatregelen, die zijn vastgesteld in het besluit van de Raad van 1992. 
42 Er bestaat een verwarring tussen het doel en de middelen: de 11 gebieden zijn een vermenging van 
behulpzame doeleinden of doelen, bijv. "[het bevorderen van] vakantiespreiding" (2), en soorten 
maatregelen of middelen, bijv. "grensoverschrijdende maatregelen", "promotie in derde landen". 
43 Een paar van de 11 beleidsgebieden combineren twee gebieden, die nogal uitgesproken zijn en beter 
van elkaar konden worden gescheiden, bijvoorbeeld: 
(1) "Verbetering in de kennis over toeristenindustrie" en "zorgen voor grotere samenhang van 
communautaire maatregelen" (1); terwijl beiden op zich belangrijk zijn, houdt de ene niet 
noodzakelijkerwijze verband met de andere, evenmin dragen de maatregelen, die tot het bereiken van 
de doelstelling van het een noodzakelijkerwijze bij tot het bereiken van het andere. 
(2) Het beleid "grensoverschrijdende maatregelen" schijnt andere vormen van beleid te herhalen en wat 
het tot doel heeft is niet duidelijk. Het is een tactiek en geen beleidsdoelstelling. 
44 Er is een mate van verwarring tussen bepaalde beleidsgebieden. Bijvoorbeeld de "ondersteuning van 
de uitwisseling van ervaringen op het gebied van technieken inzake het beheer van bezoekers (visitor 
management)" ondergebracht onder het beleid inzake "cultureel toerisme" (5.b) dient te vallen onder 
het beleid inzake 'toerisme en het milieu" (6). 
45 Sommige vormen van beleid zijn nogal op een onduidelijke en gedeeltelijke manier verwoord, hetgeen 
leidt tot kennelijke onvolledigheid bij de ondersteuning van de maatregelen (dit kan competentie en 
subsidiariteit op communautair gebied laten zien) bijv. 
(1 ) "om het belang van het cultureel erfgoed voor toerisme te benadrukken en om een grondiger kennis 
van de culturen, tradities en levenswijzen van de Europeanen te bevorderen" (5): dit wordt uitgedrukt in 
termen van bewustwording i.p.v. inhoud (een wezenlijk beleid zou zijn bijv. "om het cultureel erfgoed 
veilig te stellen ten behoeve van toerisme"), en dienovereenkomstig worden wezenlijke maatregelen, 
zoals acties om monumenten uit de oudheid te beschermen, weggelaten. 
(2) Dit is in contrast met het 6e beleidspunt (Toerisme en het milieu) waar een veel meer rechtstreekse 
benadering wordt gehanteerd,voor de bescherming van het milieu, dat op zijn beurt weer leidt tot een 
betere samenhang van maatregelen. 
2.4 - Maatregelen 
46 De maatregelen (studies, projecten en andere acties), die in de Bijlage op het Besluit van de Raad van 
1992 zijn vastgesteld, hebben in hoofdzaak een logische verwantschap met de 11 beleidsgebieden. Er 
Eindverslag - V2.0 
9 Original text in English 
Ijl, 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 2 - PROGRAMMAMODEL 0 
zijn echter uitzonderingen hierop, zoals onderstaand nader is omschreven. 
47 Het is onduidelijk hoe sommige maatregelen zouden bijdragen tot de geformuleerde 
beleidsdoelstellingen bijv. "ontwikkeling van samenwerking op het gebied van toerisme met Midden-
en Oost-Europa en de Maghreb-landen" (3c): hoe bevordert dit het toerisme in de Gemeenschap? 
48 Sommige maatregelen zijn verwarrend, bijv. 
(1) "[het belang te bevorderen] van toeristen als consumenten" (4): is een beleid, dat door maatregelen 
ter verbetering van de informatie en de bescherming ten uitvoer moet worden gelegd: "op gebieden 
van bestaande classificatiestelsels, symbolen voor wegwijzers, "time-sharing", overboeking en 
verhaalsprocedures". Het is onduidelijk of het alleen maar is bedoeld om toeristen informatie te 
verstrekken over hun rechten of om deze rechten te versterken. Zij zijn nogal uitgesproken en dienen 
van elkaar te worden onderscheiden. 
(2) "overleg met (sic) beroepsbeoefenaars in de toeristenindustrie van de Gemeenschap" (1 .a): overleg 
waarover, met welk doel? Waarom zou dit onafhankelijk van ofwel de ontwikkeling van statistieken (1 .a) 
ofwei van de studies en strategieën moeten plaatsvinden(1 .b) ? 
(3) het beleid erop gericht "om Europa als bestemming voor toeristen uit verre landen aantrekkelijker te 
maken" (het beleid onder punt 11) impliceert actie om het toeristische produkt zelf te veranderen. De 
voorgestelde maatregelen blijken echter te zijn beperkt tot het bevorderen d.w.z. een bewustwording 
vergroten van het produkt in derde landen. Als het doel in feite is "om het aantal bezoekers van derde 
landen te verhogen" dan zou er een veel ruimere selectie mogelijkheden zijn als in Afbeelding 22 te 
zien is, dat een voorbeeld is van hoe het beleid op een terrein kan worden geanalyseerd: de 
maatregelen zijn louter ter illustratie. 
Afbeelding 2.2: Voorbeeld van een Logisch schema op laag niveau (hiërarchie van doelstellingen) voor het 
beleid onder punt 11. 
Maatregel Directe 
Doelstellingen Intermediaire 
Doelstelling 
bijv.orndejft 
tOCTstëWnformalié;< voor toeristen Europa 
gemakkelijker -*JuJ. * 
(âântrekkelijkerj dan/-
deïdïlânden màkërT 
49 Sommige vormen van beleid lijken niet voldoende te worden ondersteund qua specifieke maatregelen 
- d.w.z. de maatregelen vormen niet een voldoende compleet stelsel om het waarschijnlijk te maken, 
dat zij aanzienlijk kunnen bijdragen tot het bereiken van het beleid bijv. 
(1) "voor grotere samenhang van de communautaire maatregelen te zorgen" (deel van het beleid onder 1) 
schijnt alleen te zijn ondersteund door de maatregel "voorbereiding van aan de marktontwikkeling 
aangepaste strategieën" (terwijl andere maatregelen onder dit opschrift ondersteunend werken voor de 
andere aspecten van het beleid onder 1); dit lijkt erg zwak voor wat toch zeker een centraal doel moet 
10 Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
'A 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 2 - PROGRAMMAMODEL • 
zijn. 
(2) "jongerentoerisme"; de twee voorgestelde maatregelen zijn veel meer specifiek dan die op andere 
beleidsgebieden; zij kunnen erg effectief zijn, maar zijn er geen andere maatregelen mogelijk? 
2.5 - Strategieën en hulpmiddelen 
50 Het zou mogelijk kunnen zijn de acties qua onderliggende strategieën in groepen in te delen: 
a tenuitvoerlegging van specifieke maatregelen, die aanvullend zijn op de maatregelen, die op 
nationaal niveau zijn genomen 
b coördinatie van maatregelen, die door communautaire departementen zijn genomen en die 
invloed op toerisme uitoefenen, en voor betere integratie van het toerisme zorgen met de 
verschillende soorten van communautair beleid 
c de ontwikkeling van grensoverschrijdende maatregelen bevorderen 
d voor hechte samenwerking te zorgen tussen alle openbare en particuliere instellingen in de sector 
51 Evenzo wordt er van de twee voornaamste soort hulpmiddelen, d.w.z. wetgeving en financiële steun, 
gebruik gemaakt (een hulpmiddel bij het beleid is een werkwijze, die wordt geselecteerd om een doel 
te bereiken). Bij nadere plannen dient de Commissie een analyse te maken over de volledigheid van 
het programma voor ieder vastgesteld beleidsgebied alsmede een beoordeling van de toepasselijke 
strategieën. 
52 Meer in het algemeen dient de Commissie een programmamodel voor te bereiden van de acties die 
toerisme moeten steunen, en zich daarbij te richten op minder beleidsgebieden en door op een 
systematische wijze de elementen van het model aan elkaar te verbinden, d.w.z. hulpmiddelen, 
maatregelen, directe doelstellingen, intermediaire doelstellingen en uiteindelijke doelstellingen. 
53 Opbrengst- en prestatiemeting of prestatie-indicatoren, evenals streefdoelen (d.w.z. kwantitatieve 
doelstellingen die moeten worden bereikt op een bepaalde toekomstige datum) dienen vervolgens te 
worden bepaald. Dit alles dient intrinsiek te zijn aan het gehele proces van het beheer, waaronder de 
planning, de controle, de evaluatie en de openbare verantwoordingsverplichting valt. Voorbeelden van 
indicatoren zijn: groei in percentage van het aantal bezoekers van derde landen; aantal proefprojecten, 
die leiden tot commercieel levensvatbare grensoverschrijdende produkten; evolutie van het 
communautaire aandeel in de wereldmarkt m.b.t. toerisme. 
Eindverslag - V2.0 
11 Original text in English 
& 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES • 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES 
3.1 - Methodologie 
54 Voorzover mogelijk bestond onze benadering uit vijf stappen, als volgt: 
a wij hebben de dossier voor beoordeling in groepen verdeeld volgens de verantwoordelijke 
functionaris(sen) van de EG, 
b de functionarissen gaven een korte inleiding over de acties, 
c de adviseurs bestudeerden de acties in vergelijking met de overeengekomen criteria, 
d er waren besprekingen over zijn/haar evaluatie met de relevante functionaris(sen) van de EG 
e en wij werkten vervolgens de fiches af. 
55 In totaal hebben wij 90 dossiers bestudeerd, 53 acties in 1993 en 37 in 1994. Wij hebben ook de 
studies en projecten, die in 1995 waren geselecteerd, bestudeerd, maar daar deze acties pas onlangs 
van start zijn gegaan, was onze bestudering ervan beperkt tot het referentiekader en de voortellen van 
de contractanten. 
.56 Wij hebben ook tien case-studies verricht, waarvan drie "thematische" case-studies. 
57 Alle acties zijn bestudeerd. Het was echter niet praktisch om een beoordeling te geven voor ieder 
afzonderlijk in het programma vastgesteld beleidsgebied, omdat een aantal groepen van maatregelen 
(vakantiespreiding, toeristen als consument en jongerentoerisme) slechts een heel klein aantal acties 
omvatte. Deze vier groepen vertegenwoordigden slechts 3,2% van de totale uitgaven onder het 
programma. In dit verslag richten wij ons op andere beleidsgebieden maar refereren wij, waar 
mogelijk, naar specifieke acties, die onder deze groep beleidsmaatregelen vallen. 
3.2 - Globale puntenaantallen 
58 De tabellen 3.1 t/m 3.3 geven een samenvatting van de hoofdresultaten van de projecten en de 
studies, die in 1993 en 1994 zijn gefinancierd. Teneinde te voorkomen, dat er een verkeerde 
interpretatie wordt gegeven aan deze bevindingen, is het belangrijk om te benadrukken, dat de globale 
puntenaantallen, die aan iedere actie zijn toegekend, zijn gebaseerd op een groot aantal criteria (zie 
Bijlage III). Met name is rekening gehouden met zowel de grondgedachte van het project (d.w.z. heeft 
het project zin?) als de effectiviteit ervan (het bereiken van de beoogde doelstellingen). Daarom zijn 
deze puntenaantallen niet uitsluitend een beoordeling van de contractant. 
59 Een puntenaantal van 5 betekent "heel goed". Een puntenaantal van 3 betekent "gemiddeld", en 
minder betekent "slecht" of "heel slecht". Wij hebben een bevredigende actie - die in vergelijking met 
examens een voldoende, zonder cum laude, zou opleveren - geclassificeerd als "gemiddeld" 
(puntenaantal 3). "Gemiddeld" moet daarom niet worden verward met een rekenkundig gemiddelde. In 
die zin, zou men in het gunstigste geval moeten verwachten, dat de meeste acties een puntenaantal 
van 3 of meer krijgen. 
60 Deze technische beoordeling is, alhoewel gemakshalve in kwantitatieve termen uitgedrukt, een 
subjectieve beoordeling. Criteria op grond waarvan acties worden beoordeeld lopen door elkaar en de 
acties zelf zijn pas onlangs beëindigd, zodat hun effect op lange termijn nog onzeker is. Er moet op 
worden gewezen, dat wij menen, dat de criteria, die zijn gehanteerd niet aanvullend zijn op die, welke 
in artikel 4 van het Besluit van de Raad zijn vastgesteld, maar, dat zij een integraal onderdeel vormen 
Eindverslag - V2.0 
12 Original text in English 
% 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES • 
van het programma als een geheel en op de meeste projecten zelf (bij rationele beoordeling) als 
vanzelfsprekend worden aangenomen. Bijvoorbeeld, hoe kan een project waarbij het opzetten van een 
gegevensbank gemoeid gaat kosten-verantwoord zijn (artikel 4), als er geen ingebouwd mechanisme 
is om informatie, die per definitie snel achterhaald is, up to date te maken? 
61 In 1993 waren de gemiddelde puntenaantallen 2,9 voor algemene beoordeling en 2,7 voor rendement 
t.o.v. de kosten. In 1994 namen beide puntenaantallen toe tot 3,4 en resp. 3,0. Met andere woorden 
nam de algemene waliteit van de projecten in 1994 aanzienlijk toe (met het oog op de verbeterde 
selectieprocedures) en het rendement t.o.v. de kosten verbeterde eveneens. Het algemeen aantal, dat 
als goed of heel goed was beoordeeld, nam van 34% tot 44% toe. 
Tabel 3.1 - Algemene technische beoordeling van de acties in 1993 en 1994. Onderverdeeld per jaar (% van 
totaal) 
1993 
(53 acties 
bestudeerd) 
1994 
(37 acties 
bestudeerd) Slecht of heel 
slecht 
36% 
8% Gemiddeld 
25% 
45% Goed 
19% 
30% Heel 
goed 
15% 
14% Niet relevant of niet 
mogelijk* 
5% 
2% 
In een Wein aantal gevallen waren wij van mening, dat het niet mogelijk was om een betrouwbare/krachtige beoordeling te 
geven gezien de beschikbare informatie. 
62 In Sectie 3.4 bespreken wij de hoofdfactoren, die een uitleg geven aan de variaties, die in tabel 3.1. te 
zien zijn. Tabel 3.2 is per beleidsgebied onderverdeeld. Het laat zien, dat de groep van maatregelen 
"Verbetering van kennis omtrent de toeristenindustrie" over het algemeen betere prestaties heeft 
geleverd dan de andere groepen van maatregelen. In 1994 zijn de acties, die zijn ondernomen op het 
gebied van het culturele toerisme, over het algemeen van goede kwaliteit geweest. 
13 Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
P 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES • 
Tabel 3.2 - Algemene technische beoordeling van acties in 1993 en 1994. Per actiesoort onderverdeeld* 
1993 
Algemene beoordeling 
Rendement t.o.v. de 
kosten 
Aantal acties 
1994 
Algemene beoordeling 
Rendement t.o.v. de 
kosten 
Aantal acties Groep 
1** 
3.3 
3,3 
9 
Groep 
1 
3,8 
3.0 
6 Groepen 
2 en 4 
geen actie 
ge­
financierd 
Groepen 
2 en 4 
3.0 
2.0 
3 Groep 
3 
2.9 
2.6 
17 
Groep 
3 
Slechts 
twee 
acties Groep 
5 
2,8 
2.6 
18 
Groep 
5 
3.5 
3.3 
12 Groepen 
6 t/m 11 
2.7 
2.6 
9 
Groepen 
6,9 en 11 
4.3 
4.5 
4 Groep 10 
Slechts 
twee acties 
in groepen 
6t/m11 
Groep 10 
2,7 
2.2 
10 Alle acties 
2.9 
2.7 
53 
Alle acties 
3,4 
3.0 
37 
* Wij rapporteren geen puntenaantallen over groepen van maatregelen met minder dan drie acties. 
** 1 = verbetering van kennis; 2= vakantiespreiding; 3= grensoverschrijdend; 4= toeristen als consument; 5= cultureel 
toerisme; 6= toerisme en milieu; 7= plattelandstoerisme; 8= sociaal toerisme; 9= jongerentoerisme; 10= opleiding; 11 = 
promotie. Groep 3 is een mengsel van beleidsmaatregelen; •Grensoverschrijdende" acties hebben over het algemeen 
hogere puntenaantallen gekregen, dan de twee andere actiesoorten, Technologie" en "samenwerking met Oost- en 
Midden-Europese landen". 
63 Tabel 3.3 is onderverdeeld per omvang, uitgedrukt in ECUs. Het geeft aan, dat er in 1993 een veel 
grotere proportie kleine acties was (38% in vergelijking met 19% in 1994 en 23% in 1995); dat grote 
acties (meer dan 100000 ECU) in 1994 en 1995 ongeveer de helft van het totaal representeerden; en 
dat kleinere projecten in 1993 betere resultaten opleverden en meer kosten-verantwoord waren. De 
negatieve relatie tussen de omvang en het rendement t.o.v. de kosten is echter minder geprononceerd 
in 1994. 
14 Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
L,f 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES W 
Tabel 3.3 - Algemene technische beoordeling van de acties in 1993 en 1994. Onderverdeeld naar omvang 
(ECU) 
1993 
Aantal acties 
Als % van het beoordeelde totaal 
Algemene beoordeling 
Rendement t.o.v. de kosten 
Gemiddelde omvang: 121144 
1994 
Aantal acties 
Als % van het beoordeelde totaal 
Algemene beoordeling 
Rendement t.o.v. de kosten 
Gemiddelde omvang: 117030 
1995 
Aantal acties 
Als % van het totaal 
Gemiddelde omvang: 127015 tot 50000 
21 
38% 
3,5 
3,9 
7 
19% 
3,9 
4,1 
16 
23% 50001 tot 
100000 
11 
20% 
2,9 
1,9 
12 
32% 
3,3 
2,8 
17 
25% 100001 tot 
400000 
21 
38% 
2,2 
1,7 
18 
49% 
3,3 
2,6 
33 
48% boven 
400000 
2 
4% 
0 
3 
(4%) 
3.3 - Case-studies 
64 Tabellen 3.4 (deel A en B) geven een samenvatting van de voornaamste bevindingen van de 
uitgevoerde case-studies. 
15 Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
hl 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMATER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES • 
Tabel 3.4 - Samenvatting van de bevindingen van de case-studies (deel A) 
Project omschrijving Beoordeling & voornaamste leerzame punten 
Europees project 
voor de opleiding 
van toeristische 
ondernemers in 
Bulgarije en 
Slowakije Sterke punten - Aanmerkelijke betrokkenheid van de plaatselijke 
gemeenschappen; succesvol proefproject, nieuw cursusmateriaal (volledig 
afgestemd op klant) voorbereid met mogelijke verspreiding; prestatie-
indicatoren wijzen erop dat doelstellingen werden bereikt (Aantal aanwezigen, 
beoordeling van universiteit als partners, reactie van deelnemers): ter plaatse 
bezocht door DG XXIII: goede publiciteit in Bulgarije 
Zwakke punten - Innovatief kenmerk beperkt: project vertraagd wegens late 
reactie door DGXXIII: project in isolatie uitgevoerd: geen follow-up, geen 
strategische structuur, geen plaatselijke aanwezigheid van een communautaire 
delegatie; duur project 
Leerzame punten - Noodzaak om met de behoeften van de mensen, die de 
opleiding volgen, rekening te houden. Gebruik van consecutief (in plaats van 
simultaan) vertalen, was een succes; postproject evaluatie van effect is nodig; 
toekomstige acties moeten worden gecoördineerd met PHARE (DG I); gebruik 
plaatselijke adviseur voor zichtbaarheid. 
Prijs voor Toerisme 
& Milieu Sterke punten - Belangrijk project met een hoge mate van zichtbaarheid en 
potentieel hoge afgesplitste effecten; over het algemeen een goede 
organisatie; goede samenwerking met deskundigen; indien herhaald en 
verbeterd, hoger profiel van DG XXIII mogelijk; heel goede logo; goede bijdrage 
van het Pr-bureau 
Zwakke punten - Moeilijkheden bij samenwerking tussen hoofdcontractant en 
DG XXIII; gebrek aan ervaring van hoofdcontractant; begrippen en strategieën 
langzaam te ontwikkelen; mobilisatie van Lid-Staten ("Stuurgroepen") zwak in 
bepaalde gevallen; zwak bij het selecteren van projecten (hoofdzakelijk wegens 
de taalproblemen); politiek en geografisch vermengde beweegredenen; 
voorstel/contract omschreef geen procedures/regelingen voor de follow-up en 
toezicht 
Leerzame punten - Voor maximale zichtbaarheid toegewijd personeel in ieder 
land van deelname nodig; suggestie om de vorm te wijzigen tot "Festival van 
Cannes" met verscheidene prijzen; publikatie van Bulletin goed idee; 
overweging om alle op voordracht geplaatste inschrijvingen in een 
gemeenschappelijke taal te vertalen; noodzakelijk om de controle vragenlijst, 
gebruikt voor het vertonen van films en evaluatie, te verbeteren; betere 
samenwerking met andere projecten op hetzelfde gebied; meer tijd nodig voor 
inschrijvingen, die moeten worden voorbereid; meer betrokkenheid van de 
benodigde deskundigen; dient een middelpunt van de activiteiten van DG XXIII 
te worden. 
16 Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
ç& 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES • 
Project omschrijving Beoordeling & voornaamste leerzame punten 
Het bevorderen van Sterke punten - Goede logo en insigne; gebruik van hoog aangeslagen 
Europa als deskundigen; ; goed idee om thema's te gebruiken voor het verkopen van 
toeristische Europa als reisbestemming ter voorkoming van nationale gevoeligheden 
bestemming op de 
markten van verre Zwakke punten - Algemeen door de reisindustrie beschouwd als verspilde tijd 
landen en geld; er was geen sponsorschap verkregen; is de logo en het insigne 
geschikt voor alle markten? Conflict met ETC 
Leerzame punten - proefproject verloren gegaan omdat de follow-up ontbrak; 
langetermijn visie en voldoende middelen nodig voor een promotie om 
resultaten op te leveren; het is een uitdaging om Europa te verkopen als 
reisbestemming; nodig om bestaande netwerken te gebruiken en om de NTOs 
meer erbij te betrekken; een campagne zonder sponsors heeft geen zin 
ETI - Informatie & Sterke punten - Goede structuur van partnerschappen en internationaal 
boeking voor netwerk; standaardisatie van bestaande plaatselijke informatiediensten kan een 
Europees toerisme essentiële factor zijn bij het bevorderen van het gebruik van de technologie 
door toeristen; visie van het netwerk over heel Europa, dat gestandaardiseerde 
informatie aan toeristen verschaft; verband met andere initiatieven zoals EDITIN 
Zwakke punten - Innoverend kenmerk van de technische oplossing, thans 
grotendeels achterhaald vanwege de ontwikkeling van het Internet (wij 
beseffen, dat Internet pas onlangs een levensvatbaar alternatief vormt); 
houdbaarheid en follow-up niet verzekerd, maar vergadering van partners 
gepland voor maart 1996; niet alle in het voorstel beloofde resultaten zijn 
geleverd (bijv. 50 verkooppunten); betrokkenheid van twee van de partners zeer 
beperkt 
Leerzame punten - Technische proefstudies in nieuwe technologie snel 
achterhaald; dit probleem erger geworden door vertraging in tenuitvoerlegging, 
en dus is behoefte aan financiering door DG XXIII onduidelijk, tenzij een 
netwerk opzetten en het kweken van bewustwording de doelstellingen zijn; er 
zijn nauwe banden nodig met andere programma's op dit gebied (bijv. TIM); 
het project benadrukte de functie van DG XXIII als algemene coördinator en 
instelling die grensoverschrijdende projecten mogelijk maakte 
Ontwikkeling van Sterke punten - Sterke grondgedachte omdat het een essentieel probleem 
een aanpakt, bijv. werkgelegenheid voor jongeren; een paar interessante 
opleidingsstrategie ideeën/begrippen en innoverende oplossingen ontwikkeld; effect lange op 
voor werknemers en lange termijn kan sterk zijn; goede follow-up en sterke plaatselijke steun in 
opleiders binnen de Denemarken 
toeristische sector 
.... Zwakke punten - Voorstel was zeer algemeen van aard ("doel was om een 
In e u w . " begrip te ontwikkelen") geen duidelijke omschrijving van resultaten; niet een 
f, _, proefproject, meer te beschouwen als fundamenteel onderzoek en het 
opbouwen van een netwerk; follow-up in UK, NL en D onzeker vanwege zwakke 
plaatselijke ondersteuning zoals dit werd belicht door weinig opkomst bij 
conferenties in Denemarken; partnership meer op het niveau van onderzoek en 
intellectueel debat dan een operationeel partnership om plannen te ontwikkelen 
en te geleiden; duur project gezien de resultaten en is hoofdzakelijk plaatselijk 
en onzeker in andere landen 
17 Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
5/ 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES • 
Project omschrijving Beoordeling & voornaamste leerzame punten 
Leerzame punten - DG XXIII heeft in feite de ontwikkeling van een netwerk van 
partners gefinancierd, die meer met elkaar verbonden zijn door het soortgelijke 
probleem, dat zij aanpakken, dan door een gemeenschappelijk operationeel 
project; dit was nuttig, maar was het de functie van het programma en van DG 
XXIII? 
Het programma van Sterke punten - Fundamenteel een innovatief idee, dat in twee jaar is ontwikkeld 
de "Kunststeden tot een goed produkt, ondersteund door een groot netwerk van steden; leden 
van Europa" van het netwerk omvatten zowel beroemde als minder bekende steden, die 
baat kunnen vinden bij hun verbinding aan gevestigde culturele steden; goede 
verspreiding en marketing; verbinding met belangrijke ondernemers 
(reisbureaus, reisorganisators); indrukwekkend project beheer en efficiënte 
tenuitvoerlegging; 
Zwakke punten - Voorstel was meer gericht op de middelen, dan op het doel; 
en aantal belangrijke steden en culturele instellingen zijn nog niet (of niet meer) 
in het netwerk opgenomen; het voordeel, dat aan de kleinere steden zou 
moeten toekomen is nog steeds onzeker; succes hangt ten dele af van het 
vermogen van de steden om boekingen te krijgen 
Leerzame punten -1996 zal een belangrijk jaar zijn voor de toekomst van het 
project, dat momenteel haar commerciële levensvatbaarheid moet laten zien, 
d.w.z. boekingen krijgen; het niveau van de ontwikkeling van het netwerk van 
toeristenbureaus varieert enorm van de ene stad/land naar het andere, dus er is 
een behoefte om de culturen in bepaalde steden/landen te versterken: het moet 
de markt van de Verenigde Staten beslaan om een additioneel effect, doch 
geen afleidingsmanoeuvre, tot stand te brengen; reisbureaus en 
reisorganisatoren moeten van de commerciële levensvatbaarheid van het 
project worden overtuigd; er is een hoofdbezienswaardigheid nodig. 
Rendementsbeheer Sterke punten - Hoge kwaliteit van het eindverslag met een goede 
bij het klein- en samenvatting van de directie voor verspreiding van essentiële bevindingen; het 
middenbedrijf in de begrip rendementsbeheer heeft sterke uitwerking; 
toeristenindustrie 
Zwakke punten - Hoge kosten, voornamelijk omdat het onduidelijk is of het 
begrip voor het klein- en middenbedrijf relevant is; 
Leerzame punten - Van weinig belang voor het klein- en middenbedrijf had 
voorzien kunnen worden (bijv. door besprekingen met deskundigen); de studie 
had opnieuw moeten worden omschreven om tegemoet te komen aan de 
behoeften van voornamelijk kleine hotels, waarvan velen geen geautomatiseerd 
boekingssysteem of reserveringsfaciliteit on-line hebben. 
3.4 - Algemene Beoordeling 
Projecten en studies in 1993 en 1994 uitgevoerd 
65 De algemene kwaliteit van de projecten en studies, die zijn uitgevoerd is slecht tot middelmatig (24% 
van de acties in 1993 en 1994, die werden bestudeerd en beoordeeld, waren zeer slecht of slecht, het 
waren 22 in totaal) terwijl 14% (13 in totaal) van de voltooide projecten als zeer goed werden 
beoordeeld. Er is echter in 1994 een aanzienlijke verbetering te zien. 
Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
Kl. 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES O 
66 In de meeste gevallen is het effect van de actie beperkt qua ruimte, terrein en tijd. Er waren talrijke 
financiële verplichtingen (een totaal van 59 in 1993, 58 in 1994 en 74 in 1995), in onze mening te veel 
in verhouding tot de middelen van de Unit voor Toerisme om ze voldoende te kunnen omschrijven en 
te controleren. De meeste acties waren net onder de maat om een aanmerkelijk effect te hebben, 
alhoewel een aantal succesvolle kleine acties zeer kosten-verantwoord waren. De gemiddelde omvang 
van de acties, die wij evalueerden, was 121144 ECU in 1993, 117030 ECU in 1994 en 127015 ECU in 
1995 (zie tabel 3.3 hierboven) 
67 De meeste acties kunnen in twee groepen worden onderverdeeld. Aan de ene kant zijn er de acties 
die politieke doelstellingen vervullen: deze groepen bevorderen "Europese" begrippen en netwerken, 
en hebben een zeer hoog profiel en veel nieuwswaarde; en aan de andere kant zijn er de commercieel 
interessante acties, waarin houdbaarheid inherent is. Deze twee groepen kunnen zo nu en dan 
samengaan, zoals bij het project "Routes to the Roots", een project van 1993, dat door de universiteit 
van Oldenburg is uitgevoerd, te zien is. 
68 De promotie van "grensoverschrijdende netwerken" is, volgens ons niet een doelstelling, maar een 
middel om een doel te bereiken. Er is krachtens artikel 4 van de Beslissing van de Raad een 
verplichting om kosten-verantwoorde maatregelen te nemen. Het probleem hierbij is, dat de politieke 
doelstellingen bijv. het bevorderen van grensoverschrijdende netwerken, eventueel beter en veel meer 
kosten-verantwoord via andere wegen kan worden bereikt en niet de dekking of rechtvaardiging van 
een proefproject, dat alleen af en toe echt innoverend is, nodig heeft. Alternatieve acties, die in 
overweging hadden kunnen worden genomen om Europese begrippen en netwerken te promoten 
omvatten: een "promotietoer", die elk Europees land rondgaat met een eersteklas presentatie van 
Europese kwesties met uitdagende mogelijkheden voor de sector, inclusief een Europese agenda; het 
inschakelen van een public-relationsbureau met een toepasselijk referentiekader en budget; werken 
met bestaande leveranciers van gegevensbanken over heel Europa om een geconsolideerde 
gegevensbank samen te stellen over Europese onderzoeken; het lanceren van een bulletin etc. 
Studies 
69 Een aantal studies werd gefinancierd om hoofdpunten van belang voor de toeristensector te bekijken. 
Deze studies werden over het algemeen goed uitgevoerd, zelfs als de keuze van de onderwerpen 
(jongerentoerisme, bedrijven en conferenties, rendementsbeheer, bijvoorbeeld) kennelijk niet altijd, 
uitgaande van de bestaande gegevens, waren gebaseerd op een nauwgezette analyse van behoeften. 
Wij weten, dat de onderwerpen m.b.t. de studies door het Comité van Beheer waren voorgesteld en/of 
aangenomen. Wij zijn van mening, dat meer tijd zal moeten worden besteed om exact de studies te 
omschrijven, die zullen worden gefinancierd, terwijl rekening wordt gehouden met bestaande studies, 
doorlopende onderzoeksprogramma's en de behoeften van de reisindustrie. 
70 Zo is bijvoorbeeld de waarde van de studie over toerisme, gekoppeld aan conferenties en zaken, 
beperkt door het feit, dat dit gebied reeds behoorlijk is onderzocht. Voorbeelden van recente studies 
zijn: het verlag in 1990 over 'European Incentive Travel' door Touche Ross; de studie in 1994 van de 
'Economist Intelligence Unit' : 'EIU on the European Conference and Meeting Market'; een publikatie in 
1993 door de Maison de France over het 'Tourisme de Congrès'. 
71 Een ander voorbeeld is de studie'over rendementsbeheer (een van onze case-studies), dat een 
voorbeeld is van een goed uitgevoerde studie. Het belang voor het klein- en middenbedrijf is evenwel 
Eindverslag - V2.0 
19 Original text in English 
^3 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMATER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES • 
beperkt. De studie richtte zich op het gebruik van computersystemen, maar de meeste 
etablissementen zijn klein en passen niet dergelijke systemen op hun reserveringen toe. Tegelijkertijd 
passen zij reeds (in meer of mindere mate) rendementsbeheer toe bijvoorbeeld wanneer een klant 
kan "onderhandelen" over een gunstige kamerprijs buiten een piekperiode. De meeste hotels en 
andere gelegenheden waar men kan overnachten zijn onafhankelijke instellingen en hebben nogal 
weinig kamers. Zij gaan mank aan marktkracht, waaronder toegang tot geautomatiseerde 
reserveringssystemen. Er zijn mogelijkheden om ze tot steun te zijn, bijvoorbeeld door 
groepsmarketing te bevorderen zoals het systeem van de Gîtes in Frankrijk. 
72 Een aantal projecten en studies hadden tot doel het opstellen van referentielijsten.. die van potentieel 
belang zijn voor de sector, bijvoorbeeld een Wie is Wie' van persoonlijkheden en organisaties, een 
meertalige thesaurus over toeristische termen en een gegevensbank over werkgelegenheid voor 
studenten. Al deze projecten leden aan een gebrek van ingebouwde postproject houdbaarheid, 
hetgeen essentieel is wanneer gegevens frequent (en vaak duur) up to date moet worden gemaakt. 
Een paar van deze studies concurreerden met bestaande commercieel beschikbare produkten. Deze 
studies hadden een nogal zwakke levensvatbaarheid en dienden weinig nut. 
73 Gidsen om Europa toegankelijk te maken voor gehandicapte toeristen (een voor de gehandicapten, 
een voor de toeristenindustrie) en de studie "Ouderen en mobiliteit" zijn voorbeelden van uitstekende 
en kosten-verantwoorde studies, die uit het programma zijn voortgekomen. De handleidingen voor de 
blinden zijn nadere voorbeelden van sterke bijdragen via het programma voor toeristen met 
lichamelijke beperkingen. 
Cultureel toerisme 
74 De meeste culturele componenten van het programma waren gericht op het opzetten van 
grensoverschrijdende routes en netwerken, gebaseerd op een ruime selectie onderwerpen.. De 
meeste hiervan waren relatief gezien goedkope ondernemingen, die interessante resultaten 
opleverden. Tegelijkertijd is het aannemelijk, dat de houdbaarheid en het effect op de vraag naar 
toerisme beperkt blijft en de voornaamste voordelen op lange termijn kunnen voortkomen uit de 
versterking van de samenhang tussen de regio's. Als er geen voornemen is om te zorgen voor een 
aanhoudend economisch voordeel, dan moet dit duidelijk worden gemaakt en de acties moeten op 
grond daarvan worden beoordeeld. Maar de noodzaak om kosten-verantwoord te zijn blijft aanwezig. 
75 Als versterking van de verbindingen het hoofdresultaat is, dan is het een resultaat, dat op een andere 
meer kosten-verantwoorde manier kan worden bereikt, bijvoorbeeld door conferenties te organiseren. 
Het ontwerpen van routes en sporen op zich, hoe interessant dit ook mocht zijn, is niet voldoende om 
financiering van een project te rechtvaardigen. Bijvoorbeeld het verband, dat werd gelegd tussen de 
route van Wexford in Ierland naar Dover in Engeland, Frankrijk, Portugal en Spanje zal, behalve voor 
het bijeen brengen van mensen, waarschijnlijk een hele beperkte waarde hebben. Het was evenwel 
een dure manier om dit te bereiken. 
76 Als wij de postproject houdbaarheid als een maatstaf van succes aannemen, dan is het project 
"Routes to the Roots" (voor het eerst gefinancierd in 1993, met een verlenging in 1994) opmerkelijk. 
Het heeft een commerciële stootkracht ontwikkeld, dat op een houdbaarheid op lange termijn wijst. 
Het project "Kunststeden in Europa" (een van onze case-studies) kan ook een dergelijke commerciële 
stootkracht ontwikkelen, alhoewel het te vroeg is om vast te stellen precies wat het kan zijn. Een ander 
Eindverslag - V2.0 
20 Original text in English 
« 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES I» 
voorbeeld van een succesvol project over culturele routes was het project, dat werd ondernomen door 
Naturfreunde Landesverband Saarland (1993), die een verband legde tussen een zinvol stel 
grensoverschrijdende, doch in relatieve nabijheid wonende, partijen en vormde een serie interessante 
routes met uitstekende vooruitzichten m.b.t. de houdbaarheid. 
77 Het project over de Provincie Noord-Holland (1993) is een voorbeeld van een 
uitvoerbaarheidsonderzoek, in dit geval van culturele sporen m.b.t. het militair erfgoed in drie regio's. 
Dit had het voordeel, dat de aard van de deelnemers (plaatselijke bij het toerisme betrokken 
autoriteiten) er op wijst, dat er redelijke vooruitzichten m.b.t. houdbaarheid zijn. 
78 Een groot deel van het werk over routes kan worden geclassificeerd, en wordt in feite beschouwd als 
een promotie binnen Europa, en het effect ervan bestaat wellicht hoofdzakelijk uit het omleiden van 
bestaande toeristen langs routes, waarvoor promotie plaatsvindt. Het effect van deze routes behoeft 
niet additioneel te zijn. Dit is niet van toepassing op routes, die zijn gericht op niet Europese markten 
(zoals de "Routes to the Roots", gericht op de Noordamerikaanse markt). Wij erkennen echter, dat 
diversificatie van toeristische bestemmingen binnen Europa ook een geldige doelstelling is. 
79 Er wordt ook opgemerkt, dat het begrip van routes en sporen van aan elkaar verbonden 
bestemmingen reeds voor het programma goed bekend was en de marginale waarde van nadere 
routes/sporen kan beperkt zijn en moet aldus worden beoordeeld. Het innoverende aspect van de 
sporen, die door DG XXIII zijn gefinancierd, is het grensoverschrijdend ontwerp ervan. Het effect op 
lange termijn is nog niet bekend en dit moet worden onderzocht. 
80 Proefprojecten zijn per definitie test-cases. Er zijn geen argumenten voor het financieren van 
innoverende en speculatieve projecten zonder behoorlijke postproject follow-up, die in bijzonderheden 
door onafhankelijke instellingen, die evaluaties doen, plaats vinden, gevolgd door publikatie en 
verspreiding van de bevindingen. Vervolgens kunnen kennelijke succesvolle projecten elders worden 
herhaald met een nadere evaluatie procedure, die naar een vaststaande conclusie leidt. 
Opleiding 
81 De projecten betreffende onderwijs en opleiding besloegen een ruim gebied, waaronder het 
ontwikkelen van netwerken, omschrijving van cursussen, en het vaststellen van nieuwe behoeften op 
het gebied van beroepsbeoefenaars. De netwerk projecten, die het meest succesvol blijken te zijn, 
waren de projecten, die bestaande netwerken hebben versterkt, terwijl het tot stand brengen van 
nieuwe netwerken over het algemeen qua houdbaarheid en om andere redenen als minder succesvol 
wordt beschouwd. 
82 Waar projecten waren gericht op de behoefte aan communautaire cursussen - bijvoorbeeld de 
ontwikkeling van cursussen om houdbaar tourisme te ontwikkelen door de universiteit van Deusto-
Bilbao (een project van 1994) - hebben zij zeer nuttige functies vervuld. Daartegenover waren er een 
aantal projecten minder succesvol, die waren gericht op de identificatie van nieuwe 
beroepscategorieën, bijvoorbeeld het project (in 1993) van 'Club des Métropoles' en het project van 
'Greta du Golle', alsmede het werk van Conzorcio Civita (van 1994) over nieuwe beroepscategorieën. 
83 Er waren ook een aantal eenmalige ondernemingen m.b.t. beroepsopleidingen (bijv. in Oost- en 
Midden-Europa) die, alhoewel op zichzelf nuttig, niet pasten in een institutioneel of ander kader, 
Eindverslag - V2.0 
21 Original text in English 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES • 
waardoor een basis kan worden gevormd voor follow-up en houdbaarheid. Alhoewel zij afzonderlijk 
bezien effectief konden zijn, pasten zij niet in een samenhangend programma en kunnen beter in de 
toekomst worden vermeden, tenzij alsnog werkwijzen om de houdbaarheid te verzekeren worden 
ingelast. 
84 Een voorbeeld is het project in 1993, dat door L&R Leisure is ondernomen in Bulgarije en Slowakije. 
Het was goed uitgevoerd maar had weinig innoverende punten en er was voor postproject follow-up 
geen institutionele financiering beschikbaar. Het project betreffende Het Toerisme Belarus, dat ten 
uitvoer werd gelegd door Frotsi du Limousin (in 1993) leek hierop, maar het budget hiervan was 
kleiner. 
Technologie 
85 De proefprojecten betreffende technologie, die door het programma werden ondersteund, zijn in ruime 
zin ofwel generisch, waarbij men zich richt op belangrijke kwesties zoals procedures voor 
gegevensomschrijving voor het uitwisselen van informatie; of specifiek, door te trachten nieuwe 
technologie toe te passen op specifieke situaties. 
86 Deze onderscheiding generisch/specifiek valt in ruime zin samen met de verantwoordelijkheden voor 
de projecten bij DG XXIII, waar in essentie de generische produkten (zoals CIRT, EDITIN, ETI, TIRS, 
allen goede projecten) worden beschouwd als "technologie" projecten en worden ondergebracht in het 
beleid "Grensoverschrijdende maatregelen". Een aantal projecten op cultureel gebied worden 
beheerst door technologische oplossingen en uit deze specifieke projecten kunnen belangrijke 
conclusies, die aan hun technologie relateren, worden getrokken. Onder specifieke voorbeelden vallen 
dikwijls de ontwerpen van multimedia gegevensbanken voor produktinformatie, zoals het project 
'Odyssey1 door International Interactive Multimedia (van 1993), en het uitvoerbaarheidsonderzoek over 
muziek festivals door Sygna (van 1994). 
87 In contrast met de culturele activiteiten, die zijn gefinancierd, zijn er indicaties, dat vele van de 
gefinancierde "generische" technologie projecten op de een of andere manier spoedig zouden zijn 
voortgezet zonder EG financiering, daar zij zich hebben gericht op kwesties die van belang voor de 
industrie zijn, zoals globalisatie van gegevens of vooruitgang in de toegang daarop. De EG 
financiering kon, waar zij op zeer nuttige wijze bijdroeg tot het aan de orde stellen van deze kwesties, 
meer worden beschouwd als ondersteunend dan als van essentieel belang. Het heeft echter een 
positief effect gehad op de versnelde toepassing van nieuwe technologie op specifiek toeristische 
taken (bijvoorbeeld, het EDITIN project van 1993). 
88 De meer specifiek op volledig technologie gerichte projecten hebben zich meestal geconcentreerd op 
grensoverschrijdende gegevensbestanden, dikwijls multimedia. Deze projecten hebben zich, terwijl zij 
andere specifieke taken aanpakten, in zekere mate herhaald qua technische benaderingen en 
software, die werden gehanteerd om ze ten uitvoer te leggen. In deze zin zijn daarvan de meest 
innoverende aspecten hun grensoverschrijdende kenmerken geweest en de poging om nieuwe 
technologie aan te wenden op nieuwe gebieden, zoals het behandelen van informatie, dat voorheen 
werd aangepakt door middel van reisgidsen en kaarten. 
89 De specifieke projecten zijn niet bepaald succesvol geweest omdat er een grote mogelijkheid is, dat 
de meesten zullen verschrompelen vlak na de beëindiging van de projtctfii .ancioring, omdat zij geen 
ingebouwde houdbaarheid of geen gecommercialiseerd element bevatten. Deze projecten zijn 
Eindverslag - V2.0 
22 Original text in English 
r£ 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES 0 
klaarblijkelijk hoofdzakelijk ontworpen om toegang te krijgen tot "EG financiering", in plaats van zich te 
richten op specifieke behoeften. 
90 Het project in 1993 voor een multimedia CD Rom presentatie van steden die waren aangesloten op de 
Odyssey (uitgevoerd door International Interactive Multimedia) lijkt technisch gezien op het project, dat 
door Turinform (EPTIS, van 1993) werd uitgevoerd en de 'Fenici Route' (Consorzio Civita, van 1993). Al 
deze drie projecten beslaan wijd verbreide toeristencentra en geen van allen hebben goede 
vooruitzichten op commercieel gebied en qua houdbaarheid. Al deze drie projecten geven de indruk 
projecten te zijn, die specifiek zijn ontworpen om in te gaan op de beschikbaarheid van EG 
financiering. Men zou deze projecten gewoon kunnen volgen om daaruit leerzame ervaringen te 
kunnen opdoen. 
91 De bovenstaande drie projecten komen er slecht af als ze worden vergeleken met het Infonet project 
(TIRS, van 1993), dat is ontworpen rond een meer logische geografische groepering van partijen 
(Saarland in Duitsland en Lorraine in Frankrijk) en er is een duidelijke verbinding met bestaande 
gegevensbestand systemen, waardoor houdbaarheid op lange termijn wordt gewaarborgd. 
92 Bij het doorlopen van veel nieuwe op technologie georiënteerde gegevensbestand projecten blijkt het, 
dat er kennelijk een gebrek is om zich te richten op houdbaarheid na afloop van het project. 
Gegevensbanken over toerisme moeten voortdurend worden bijgewerkt en de administratieve en 
financiële werkwijzen om dit te bereiken zijn net zulke belangrijke elementen van het projectontwerp als 
de technische componenten daarvan. 
93 Deze kwesties over de follow-ups en commercialisatie bij projecten werden in het merendeel van de 
gevallen niet naar tevredenheid aangepakt, met als resultaat, dat er een aantal interessante projecten 
waren voltooid, maar heel waarschijnlijk geen blijvende bijdragen waren geleverd aan de toeristische 
sector. 
94 Sommige technologie projecten waren in essentie uitvoerbaarheidsonderzoeken, soms voor projecten 
die een langetermijn doelstelling achter zich hebben (bijv. Sygna over nieuwe technologie bij cultureel 
toerisme). De resultaten kunnen wel interessant zijn, maar er worden vraagtekens geplaatst m.b.t. de 
eigendom van de resultaten (met name als het gezamenlijk is gefinancierd) en de daarbij behorende 
kwesties over vertrouwelijkheid. Een ander voorbeeld van een dergelijk uitvoerbaarheidsonderzoek is 
het 'Eurolodging' project, uitgevoerd door AGTE (in 1993). 
95 Een kwestie, die men niet bepaald had aangepakt bij het ontwerp van de technologie en 
andereprojecten, was de kwestie van het belang voor het klein- en middenbedrijf. Technologie biedt 
zowel een hinderpaal als een mogelijkheid voor het klein- en middenbedrijf en dit punt werd niet naar 
tevredenheid aangepakt. Sommige projecten laten op geen enkele wijze een verbinding met 
leveranciers zien, waarbij zij zich richten op reisorganisatoren en reisbureaus, terwijl hotels worden 
weggelaten. Het Internet, met haar lage toelatingskosten, vertegenwoordigt - en dit is betwistbaar - een 
belangrijk potentieel gebied voor het klein- en middenbedrijf, maar tot dusver is er geen enkel project 
geweest dat zich op dit terrein heeft gericht. Het Eurogites project (van 1993) is een voorbeeld van een 
project dat op succesvolle wijze de specifieke behoefte van een belangrijke sector in het klein- en 
middenbedrijf aanpakt (logies met ontbijt en onderdak op het platteland) 
96 Er wordt ook opgemerkt, dat andere directoraten binnen de Commissie gegevensbestand projecten 
hebben gefinancierd, met de behoeften van de toeristische sector tot doel (bijv. SAM), maar de 
compatibiliteit, de aanvullende en concurrentie aspecten van de systemen, die door DG XXIII zijn 
gefinancierd, zijn - voorzover ons bekend - niet uitdrukkelijk met betrekking hiertoe onderzocht. 
Eindverslag - V2.0 
23 Original text in English 
fJ 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES • 
De in 1995 ondernomen acties 
97 Wij geven hieronder commentaar over een selectie van de acties, die in 1995 zijn ondernomen. 
98 Het programma voor 1995 wordt beheerst door het statistische programma, met name de steun aan 
individuele landen en voornaamste contracten met adviserende groepen (bijv. Gruppo Gas), opdat 
deze landen hun statistiek op peil brengen in de overeengekomen vorm, die is uiteengezet in het 
Besluit. 
99 Er is een demonstratieproject over "Erfgoed sporen" (uitgevoerd door CTA), dat interessant is. Als 
proefproject wordt gehoopt, dat de kwestie van houdbaarheid volledig worden aangepakt en dat er 
spoedig een onafhankelijke postproject bestudering zal plaatsvinden - die ook soortgelijke projecten in 
1993 en 1994 beslaat - om daaruit conclusies te trekken en leerzame ervaringen op te doen. 
100 Een ander aanzienlijk project relateert aan Cyprus, waar de doelstelling is om cultureel toerisme en 
toerisme voor speciale belangengroepen te ontwikkelen, waarbij op het klein- en middenbedrijf wordt 
gericht. Een ander project, dat buiten het kader van de EG valt, betreft thermalisme in Oost- en 
Midden-Europa en in het gebied rond de Middellanse-Zee. Een "uitwisseling van ideeën" wordt als 
hoofdresultaat vastgesteld. Het project dient ook een formeel gepubliceerd verslag te omvatten, 
waarin de algemene kenmerken van de markt (vraag en aanbod op een Europese basis) worden 
gedocumenteerd, onder meer een omschrijving van de thermische proefinstallaties, die zullen worden 
bestudeerd, tezamen met een beoordeling van de algemene toekomstverwachtingen voor dit 
marktsegment. 
101 Het Netwerk van Toerisme en het Milieu (van EcoNett), dat is ontwikkeld door WTTC, vertegenwoordigt 
een belangrijke betrokkenheid (631000 ECU), waarvan de mogelijkheid tot succes wordt versterkt door 
een krachtige steun aan de industrie van WTTC. Dit project heeft hoge toekomstverwachtingen wat 
betreft zichtbaarheid en houdbaarheid. In welke mate het EcoNett van WTTC als praktisch handvat kan 
dienen, dat toegankelijk en nuttig is niet alleen voor multinationale ondernemingen maar ook voor de 
aan het tourisme gerelateerde meer bescheiden bedrijven (kleine hotels, restaurants, 
bezienswaardigheden), is in dit stadium nog moeilijk te beoordelen. 
102 Het programma in 1995 beslaat andere belangrijke onderwerpen zoals het transportbeheer (bijv. 
Vliegveld van Palma de Mallorca), en beheer van bezoekers (visitor management). In de laatste 
categorie, waarvan het onderzoek en het geleiden ervan zal worden ondernomen door de 
Maatschappij voor Toerisme ('Demonstratie van de mogelijkheden van vrijwillige financiële 
programma's binnen Europa'), richt men zich op een zeer belangrijke kwestie, namelijk werkwijzen ter 
financieren van het behoud van het milieu. Alhoewel de projecten nog in een vroeg stadium zijn, ziet 
het resultaat er minder veelbelovend uit voor andere projecten betreffende het bezoekers beheer 
(visitors management), zoals de "Mantova Ticket Tour" en "HELLO tourism". Wij hadden graag eerder 
dergelijke projecten gezien (bijv. in Duitsland, Noord-ltalië en Oostenrijk), die zijn onderworpen aan 
een gedetailleerde onafhankelijke technische en financiële evaluatie, alvorens voort te gaan op deze 
route. 
Eindverslag - V2.0 
24 Original text in English 
<-% 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES • 
Andere acties, die in het kader van het programma zijn uitgevoerd 
103 Activiteiten, die zijn uitgevoerd in het kader van het programma, zijn in nadere bijzonderheden in 
verscheidene door DG XXIII voorbereide verslagen aan de Raad en het Europese Parlement 
uitgebracht. 
104 De Unit voor Toerisme heeft in 1994 en 1995 twee "horizontale verslagen" over de communautaire 
maatregelen op het gebied van toerisme voorbereid. Zij zijn veelomvattend en zeer informatief. Het 
verslag van 1994 is bijna uitsluitend beschrijvend van aard en bevat niet een beoordeling van de 
communautaire maatregelen. Het verslag van 1995 (nog in concept ten tijde van onze evaluatie van 
het programma) tracht dit zwakke punt aan de orde te stellen. 
105 In tabel 3.4 hebben wij een samenvatting gegeven van de bevindingen (beoordeling en voornaamste 
leerzame punten) over de drie "thematische" case-studies, die zijn uitgevoerd, d.w.z. : 
a de ontwikkeling van toeristische statistieken van de Gemeenschap 
b de selectieprocedures (gebaseerd op de milieu projecten van 1995 in het algemeen en op het 
project van WTTC over het "Netwerk van de Europese Gemeenschap voor het Milieu, Reizen & 
Toerisme" meer specifiek) 
c de interne coördinatie door de Unit van Toerisme met andere Directoraten Generaal van de 
Commissie (die op actieve wijze zijn verbonden aan de voorbereiding van het "horizontale verslag") 
106 Onderstaand geven wij een beschrijving van de resultaten op het gebied van de toeristische statistiek 
van de Gemeenschap, waar de resultaten aanmerkelijk waren en de coördinatie door DG XXIII effectief 
was. 
107 De benadering, die door DG XXIII werd aangenomen voor de introductie van een gemeenschappelijk 
statistisch stelsel, was om vanaf het begin nauw samen te werken met de voornaamste bestaande 
belanghebbenden, Eurostat op het niveau van de Commissie en de Nationale Statistische Autoriteiten 
op nationaal niveau. Op nationaal niveau bestaan er praktische verplichtingen aan reeds lang 
bestaande seriegewijze gegevens, die hun specifieke behoefte weergeven en die aanzienlijke 
investeringen vertegenwoordigen, en er wordt m.b.t. de verzamelde gegevens ook op andere punten 
nadruk gelegd, wanneer met name aan geografische realiteiten wordt gedacht. De Ierse en Britse 
bestanden bijvoorbeeld geven het relatieve gemak weer van het verzamelen van gegevens over de 
marktvraag in eilandsituaties, terwijl het vasteland van Europa de neiging had zich meer te 
concentreren op de maatregelen aan de zijde van het aanbod. 
108 Gegevensverzameling is een noodzakelijke maar dure methode in de toeristische sector en er wordt 
overwogen, dat de benadering, die door DG XXIII is aangenomen, na een lange periode van overleg 
met nationale regeringen en met de eigen Statistische dienst van de Commissie (Eurostat), onder de 
omstandigheden juist was. 
109 De benadering concentreerde zich voornamelijk op het overeenkomen van een te verzamelen 
gemeenschappelijk bestand met een kernminimum. Rond deze gemeenschappelijke kern zijn 
gerelateerde maar optionele bestanden geformuleerd, wederom met een gemeenschappelijke 
definitie, zodat algemene vergelijking wordt gewaarborgd. 
Eindverslag - V2.0 
25 Original text in English 
91 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES • 
110 Terwijl de algemene coördinatie bij DG XXIII lag, was de benadering in wezen driezijdig (DG XXIII, 
Eurostat en de nationale regeringen) en het resultaat is zeer opmerkelijk als men kijkt naar de 
uitdaging, die bestond voor het bereiken van overeenstemming over een gemeenschappelijke 
benadering, waarbij zo'n uitgebreid aantal landen betrokken waren. Een Richtlijn over het verzamelen 
van statistieken is onlangs uitgevaardigd (23/11/1995 en zal tegen het eind van 1996 van kracht 
worden) en overheden ontvangen momenteel financiële steun in het kader van het actieprogramma 
om hun respectievelijke systemen in overeenstemming hiermee te brengen. In totaal is er over een 
looptijd van drie jaar (1995-1997) 4,5 MECU toegewezen aan deze taak. 
111 Bij de procedure tot het vaststellen en het omschrijven van bestanden, en het reageren op de 
methodologische problemen en de hinderpalen, die door gevarieerde omstandigheden in Lid-Staten 
werden opgeworpen, zijn externe adviseurs ingeschakeld, die zijn geselecteerd door Eurostat en 
waarmee op een driezijdige basis overeenkomsten zijn gesloten. Adviseurs zijn eveneens behulpzaam 
geweest bij de omschrijving van toepasselijke verspreidingsprocedures, met name bij het Statistisch 
Jaarboek voor toerisme en bij de publikatie van Toerisme in Europa". De meest recente uitgave van 
deze uitstekende publikatie verscheen in 1995 en er wordt in de toekomst een jaarlijkse uitgave 
gepland. 
Eindverslag - V2.0 
26 Original text in English 
i o 
EVALUATIEVERSUG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES ft 
Tabel 3.4 - Samenvatting van bevindingen uit de case-studies (Deel B) 
Omschrijving van de 
actie Beoordeling & voornaamste leerzame punten 
Thema 1 : 
Ontwikkeling van 
communautaire 
statistieken 
betreffende het 
toerisme Sterke punten/Resultaten - De algemene resultaten zijn zeer opmerkelijk en de benadering is juist; 
Besluit is 'welkom als eerste stap'; samenwerking met andere organisaties (OECD, WTO en natuurlijk 
Eurostat en het nationale bureau voor de statistiek); het vindt plaats bijv. om herhaling van pogingen 
te voorkomen en om een gemeenschappelijk kernbestand en methodologieën te ontwikkelen; nauwe 
samenwerking met de voornaamste bestaande belanghebbenden, Eurostat op het niveau van de 
Commissie en de nationale statistische autoriteiten op nationaal niveau. 
Zwakke punten - Methoden voor tenuitvoerlegging (Eurostat, nationale instellingen voor de statistiek) 
langzaam en bureaucratisch; bepaalde ondervraagden vinden, dat het Besluit de laagste 
gemeenschappelijke kenmerk als uitgangspunt heeft genomen; een aantal gebieden beschouwd als 
niet grondig behandeld, zoals inkomend toerisme voor toerisme op lange afstanden en meer in het 
algemeen over de vraag op de markt; gebrek aan ambitie, benadering te conservatief? Er wordt ook 
erkend, dat de hele onderneming risico loop als men te snel/ver gaat; ook politieke factoren hebben 
de procedure geremd. 
Leerzame punten - Moet een punt van belang voor DG XXIII worden, omdat er een duidelijke 
behoefte bestaat, behoefte geformuleerd door de industrie, eensgezindheid bij de Lid-Staten en 
deelnemers in de industrie; gebruik van particuliere statistische organisaties veroorzaakt controverse, 
door te zijn gesteund door een aantal organisaties die de particuliere sector vertegenwoordigen, 
terwijl men wordt ondervraagd door leden van internationale openbare organisaties; in ieder geval is 
er overeenstemming tot nadere samenwerking tussen particuliere en openbare sector, met name 
voor statistieken over de marktvraag. 
Thema 2: 
Selectieprocedures 
(gebaseerd op de 
milieu projecten van 
1995) Sterke punten/Resultaten - Opzetten van het netwerk zal gedurende drie jaar steun van de EG 
krijgen; de contractant is een belangrijke internationale beroepsorganisatie, d.w.z. goede 
handelsbetrekkingen en politieke kracht; het contract formuleert de resultaten van het project en de 
mate van vorderingen alsmede jaarverslagen; door accountants jaarlijks gecontroleerde financiële 
verslagen worden jaarlijks geproduceerd; betrokkenheid van DG XI, DG XII en de toeristische 
industrie 
Zwakke punten - Hoe wordt het gegevensbestand regelmatig bijgewerkt? Hoe worden de 
instellingen, die de gegevens verschaffen, gemotiveerd om dit op regelmatige basis te doen ter 
behoud van het gegevensbestand? Wat het begrip "milieu reizen" omvat moet nog precies worden 
omschreven. 
Leerzame punten - Er is een behoefte om werkwijzen op te zetten om ervoor te zorgen, dat het 
gegevensbestand wordt onderhouden en regelmatig wordt bijgewerkt. 
27 Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
Cl 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 3 - TECHNISCHE EVALUATIE VAN ACTIES m 
Thema 3: 
Interne coördinatie 
door de Unit voor 
Toerisme Sterke punten/Resultaten - Steeds meer bewust van het belang om met andere EG departementen 
samen te werken; Inter Service Group (ISG) vergadert regelmatig; DG XXIII 'kan goed organiseren'; 
goede bilaterale contacten; er is een 'bestendige informatiestroom' tussen de departementen; advies 
voor het Groene Papier was een succes; goede samenwerking met DG V in verband met de 'HELIOS' 
groep; Algemene Directeurs van DG V en DG XXIII gaan publikaties samen van een voorwoord 
voorzien 
Zwakke punten - Deelname in ISG is niet goed voorbereid, maar situatie wordt beter; verloop van 
vertegenwoordigers voor sommige DGs en derhalve gebrek aan continuïteit; personeel van DG XXIII 
komt over als overwerkt, 'niet altijd in staat om het werk aan te kunnen' 
Leerzame punten - ISG dient beter te worden voorbereid door deelnemers (DG XXIII stuurt gewoonlijk 
de agenda en relevante documentatie ongeveer tien dagen van te voren); belangstelling voor ISG 
vergaderingen neemt toe als de deelnemers meer bekend raken met de kwesties; thematische 
discussie goed ontvangen; door een ondervraagde persoon is een suggestie over de wijze van 
samenstelling gegeven: 1) informatie afkomstig van DG XXIII, 2) ronde tafel over werk, waaraan bij 
andere departementen wordt gewerkt, 3) exacte punten en vragen opnemen; De Unit heeft meer 
deskundigen nodig op het gebied van toerisme om een coördinerende functie te kunnen vervullen 
binnen de EG; behoefte om een speciaal benoemde unieke vaste verslaggever/vertegenwoordiger 
aan te stellen om te zorgen voor een goede follow-up. 
28 Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
C 
EVALUTIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIE PROGRAMMA TER BEVORDERDERING VAN H 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTION 4 - ADMINISTRATIEVE AN OPERATIONELE ASPECTEN m 
SECTIE 4 - ADMINISTRATIEVE EN OPERATIONELE ASPECTEN 
4.1 - omschrijving van regelingen m.b.t. de administratie en het beheer 
112 Administratieve regelingen, financiële middelen en activiteiten, die plaats vinden in het kader van het 
programma, worden in nadere bijzonderheden omschreven in de 'horizontale' verslagen aan de 
Commissie en het Europese Parlement van 1994 en 1995, die zijn opgesteld door DG XXIII. In deze 
sectie geven wij een overzicht van de voornaamste regelingen die bestaan; daarna geven wij ons 
oordeel. 
Comités van Beheer, van Advies en van overleg 
113 De Commissie wordt bij de tenuitvoerlegging van het programma bijgestaan door het Comité van 
Beheer, dat bestaat uit afgevaardigden van de Lid-Staten van de Europese Gemeenschap (Besluit van 
de Raad van 13 juli 1992). In januari 1994 werd het lidmaatschap van het Comité van Beheer 
uitgebreid om de Lid-Staten van het Europese Economische Gebied te accommoderen en om in 
januari 1995 Liechtenstein als lid te kunnen aannemen. Het Comité van Beheer heeft in de loop van 
drie jaar negen keer vergaderd, tweemaal in 1993, viermaal in 1994 en driemaal in 1995. 
114 Een eerder genomen Besluit van de Raad op 22 december 1986 heeft het Comité van Advies 
ingesteld, dat onder auspiciën staat van de Commissie en dat is samengesteld uit leden, die daarvoor 
speciaal door iedere lidstaat zijn benoemd . De taak van dit comité was om de uitwisseling van 
informatie, overleg en samenwerking op het gebied van toerisme en met name op het gebied van het 
verschaffen van diensten aan toeristen te vergemakkelijken. Dit comité kwam viermaal bijeen in 1994 
en driemaal in 1995. Het kwam niet in 1993 bijeen. 
115 Eveneens voordat het programma werd gelanceerd, heeft de Commissie een Comité van overieg 
ingesteld, dat is samengesteld uit afgevaardigden van belanghebbenden uit verscheidene industrieën. 
Het Comité van Overleg heeft geen juridische basis en is opgericht door de Commissie om een 
dialoog en overleg met de industrie mogelijk te maken. Tijdens de tenuitvoerlegging van het 
programma is het Comité van Overleg vijfmaal bijeen gekomen, eenmaal in 1993, tweemaal in 1994 en 
tweemaal in 1995. 
Personeelsbezetting 
116 Het aantal personeelsleden dat werkt voor de Unit voor Toerisme (de vaste en tijdelijke 
personeelsleden, van allerlei categorieën en statussen, met uitzondering van stagiaires) bedroeg 17 in 
1993 (11 categorie A, een categorie B, en vijf categorie C), 14 in 1994 (11 categorie A, een categorie B 
en twee categorie C), 16 in 1995 (11 categorie A, een categorie B en vier categorie C) (dit is de situatie 
per 1 januari). Tegen het einde van 1995 bedroeg het aantal personeelsleden, dat in dienst was, 17 
(13 categorie A, een categorie B en drie categorie C). (Het personeel van categorie A bestaat uit de 
beheerders en hogere functies, het personeel van categorie B zijn de assistenten en het personeel van 
categorie C is het ondersteunend personeel) 
117 Er werden in totaal 29 stagiaires in dienst genomen voor perioden van drie of, meer gebruikelijk, vijf 
maanden. 
Eindverslag - V2.0 
29 Original text in English 
0 
EVALUTIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIE PROGRAMMA TER BEVORDERDERING VAN H 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTION 4 - ADMINISTRATIEVE AN OPERATIONELE ASPECTEN m 
118 In 1994 werd het hoofd van de Unit verwijderd en later uit de dienst van de Commissie ontslagen, 
waarna een disciplinaire rechtsgang plaatsvond. Zijn waarnemend plaatsvervanger werd in 1994 
geschorst en later ontslagen. 
119 In totaal werden er van 1993 - 95 36 verschillende personeelsleden in dienst genomen. Er waren 
slechts 5 personeelsleden die gedurende de hele periode 1993-95 in dienst waren. Het verloop van 
het personeel was dus hoog nl. 86%. 
120 De verhouding van vaste personeelsleden tot de totale personeelsbezetting (exclusief de stagiaires) 
was 5 :17 bij het begin van het programma en het steeg aanzienlijk tegen het eind van 1995 tot 11 : 
17. 
121 Van de 36 personeelsleden, hebben wij geschat, dat tien (28%) als "toeristische deskundigen" kunnen 
worden beschouwd (wij definiëren een "toeristische deskundige" als iemand, die van een ministerie 
van toerisme of soortgelijke instelling is gedetacheerd, iemand, die in de industrie werkzaam was of 
een academische opleiding op dat gebied heeft). Bepaalde ander personeelsleden hebben tijdens 
hun werk elders ervaring op het gebied van toerisme opgedaan voordat zij bij de Unit kwamen werken. 
Werkwijzen voor tenuitvoerlegging en administratieve procedures 
122 Het programma werd ten uitvoer gelegd via drie jaarlijkse werkprogramma's. Een "tijdschaal voor 
prioriteiten" voor 1993 werd nader in het programma omschreven. 
123 De prioriteiten en werkprogramma's voor 1994 en 1995 waren door DG XXIII opgesteld en 
overeengekomen met het Comité van Beheer. 
124 De financiering werd via vijf verschillende soorten werkwijzen beschikbaar gesteld: 
a open oproep voor inschrijvingen (gepubliceerd in het officiële orgaan) voor 100% gefinancierde 
acties. Een totaal van 15 projecten werd via deze werkwijze gefinancierd (7 in 1993, 4 in 1994 en 4 
in 1995), waarmee een totale uitgave van 3,68 miljoen ECU gemoeid ging. 
b open oproep tot voorstellen (gepubliceerd in het officiële orgaan) voor acties, die gezamenlijk 
worden gefinancierd (gezamenlijk gefinancierd tot maximaal 60%). In totaal werden er 74 projecten 
gezamenlijk gefinancierd (35 in 1993, 23 in 1994 en 16 in 1995), waarmee een totale uitgave van 
8,45 miljoen ECU gemoeid ging. 
c 25 gezamenlijk gefinancierde projecten werden door de subsidiecommissie van DG XXIII 
gesteund, d.w.z. zonder concurrerende procedure (14 in 1993, 7 in 1994 en 4 in 1995), waarmee 
een totale uitgave van 1,43 miljoen gemoeid ging. 
d Er waren 73 rechtstreekse contracten (2 in 1993, 20 in 1994 en 51 in 1995), waarvan 43 voor de 
ontwikkeling van de communautaire statistiek, waarmee een totaal van 5,95 miljoen gemoeid ging 
en waarvan 84% naar de Lid-Staten ging. 
e en er werd in vijf gevallen gebruik gemaakt van beperkte selectieprocedures (twee proefprojecten 
Eindverslag - V2.0 
30 Original text in English 
6 h 
EVALUTIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIE PROGRAMMA TER BEVORDERDERING VAN H 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTION 4 - ADMINISTRATIEVE AN OPERATIONELE ASPECTEN f» 
en drie conferenties), tot een bedrag van 251000 ECU. 
4.2 - Beoordeling van bestaande regelingen 
125 Onze beoordeling is gebaseerd op een bureau analyse van bestaande procedures en 
personeelsstatistieken; op de bewijzen, die werden verzameld via de case-studies en de bestudering 
van de projectdossiers; op de resultaten van onze vraaggesprekken met het personeel van de Unit 
voor Toerisme, leden van het Comité van Beheer en leden van het Comité van Overleg. Wij hebben 
ook de meeste notulen van de vergaderingen van deze comités bestudeerd. 
Betrekkingen met externe instellingen 
126 De contacten met de reisindustrie zijn niet sterk genoeg geweest. De meeste contacten, die buiten de 
overheid om liepen, vonden plaats met allerlei verenigingen en pressiegroepen en met adviseurs. 
127 De Unit heeft kennelijk niet een duidelijke en operationele visie over haar huidige plaatsing op de markt 
tegenover concurrerende en aanvullende dienstverleners zoals: nationale toeristenbureaus (NTOs), 
internationale verenigingen van belang (zoals ETC, IATA, WTTC en WTO), interne concurrerende en 
aanvullende dienstverleners zoals DG I, DG VIII en andere directoraten van de EG. 
Administratieve regelingen en procedures 
128 Administratieve regelingen en procedures waren in het begin van de periode voor tenuitvoerlegging 
zwak, maar zijn in 1994 en 1995 aanzienlijk beter geworden. 
129 Het is onmiskenbaar, dat de leden van het personeel zeer toegewijd zijn en hard werken. De 
personeelsleden worden bedolven onder administratieve taken, waarvan de zin en effectiviteit niet altijd 
duidelijk is. Het evenwicht tussen kwaliteitswerk (projectvoorbereiding, bezoeken ter plaatse, contact 
met contractanten enz.) en administratieve taken is ongunstig. 
130 Communicatielijnen bij DG XXIII zijn lang, procedureel en langzaam, evenals de 
besluitvormingsprocedure. 
131 Het moreel van het personeel is nogal laag en stafleden vertonen een voorbeeldig 
herstellingsvermogen. Het lage moreel van het personeel is gedeeltelijk verklaarbaar door de factoren, 
die hierboven zijn omschreven (administratieve werklast, lange communicatielijnen enz.), maar ook 
door het negatieve effect op de Unit van de beschuldigingen, die betrekking hadden op leidende 
functionarissen, die de reputatie en het imago van de Unit hebben aangetast. 
132 Wij hebben gezien, dat de omvang van het administratieve werk, dat door de Unit wordt uitgevoerd, 
aanzienlijk is. De Unit schat, dat zij ongeveer 100 externe brieven per week ontvangt. Er komen 
voortdurende telefoontjes binnen. Er komen regelmatig parlementaire vragen binnen, gewoonlijk met 
krappe deadlines. Vele documenten moeten worden vertaald en ze moeten dikwijls opnieuw worden 
geformateerd vanwege het software conflict tussen het vertaalbureau in Luxemburg en DG XXIII. 
133 Wij hebben ook de navolgende tekortkomingen vastgesteld op het gebied van de 
Eindverslag - V2.0 
31 Original text in English 
£r 
EVALUTIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIE PROGRAMMA TER BEVORDERDERING VAN H 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTION 4 - ADMINISTRATIEVE AN OPERATIONELE ASPECTEN H 
personeelsbezetting: 
a groot verloop 
b laag percentage van "toeristische deskundigen" en over het algemeen onvoldoende toeristische 
bekwaamheden aanwezig 
c onvoldoende opleiding (bijv. op het gebied van financieel en project beheer) 
d onderbezetting van de financiële administratie 
e hoog aantal stagiaires: om effectief gebruik van stagiaires te kunnen maken neemt het veel tijd in 
beslag om toezicht op hen uit te oefenen. 
134 Gezien de beperkte middelen voor het personeel, die bij de Unit beschikbaar waren, was het slecht 
geadviseerd om het programma uit te voeren via de financiering van een dergelijk groot aantal 
projecten en studies (hoofdzakelijk via open oproepen tot voorstellen), wegens de hoge 
administratieve belasting die in een dergelijke benadering ligt besloten als in tabel 4.1 is te zien; hierin 
wordt een analyse gegeven over de resultaten van de verschillende in het officiële orgaan 
gepubliceerde oproepen tot voorstellen. 
Tabel 4.1 - Projectselectie. Oproep tot voorstellen (gedeeltelijk gefinancierde projecten) 
1993 
1994 
1995 1e Stadium 
Formele condities 
368 
(86 waren 
onvoldoende) 
281 
(28 waren 
onvoldoende) 
288 
(39 waren 
onvoldoende) 2e Stadium 
Screening 
282 
(158 waren 
onvoldoende) 
253 
(139 waren 
onvoldoende) 
249 
(130 waren 
onvoldoende) 3e Stadium 
Grondige evaluatie 
124 
(63 waren 
onvoldoende) 
114 
(93 waren 
onvoldoende) 
119 
(72 waren 
onvoldoende) Eindselectie 
61 
voorgedragen 
33 
geselecteerd 
21 werden 
geselecteerd 
47 voorgedragen 
15 
geselecteerd 
135 Een negatief effect van de ontoereikende personeelsbezetting en bestaande procedures was, dat de 
kwaliteit van een aantal geselecteerde voorstellen slecht was, bijvoorbeeld zonder duidelijke 
doelstellingen, zonder een krachtig project team, of met een zeer beperkt innoverend aspect. De 
projecten, die werden geselecteerd als gevolg van de oproep voor inschrijvingen en voorstellen in 
1995, lieten een aanzienlijke verbetering in kwaliteit zien, en de verwachting voor goede resultaten zijn 
hoog. 
136 Het referentiekader van de oproepen tot voorstellen en inschrijvingen in 1993 en 1994 was erg zwak en 
het ontbrak aan duidelijkheid. Met name waren de resultaten (hetgeen geleverd moet worden) en de 
eisen voor houdbaarheid niet voldoende aan de orde gekomen. Huidige contracten zijn veel beter 
geworden qua formulering van resultaten, alhoewel zij nog exacter kunnen worden door meetbare 
indicatoren aan te geven, bijv. door streefgetallen vast te stellen voor personen, die 
studiebijeenkomsten en conferenties bijwonen. Er dient echter van contractanten te worden gevorderd, 
32 Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
6G 
EVALUTrEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIE PROGRAMMA TER BEVORDERDERING VAN H 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTION 4 - ADMINISTRATIEVE AN OPERATIONELE ASPECTEN m 
dat zij in hun eindverslag, zoveel mogelijk, specifiek reageren op ieder resultaat en streefdoel, dat in 
hun contract is vastgelegd. 
137 Wij hebben begrepen, dat er in bepaalde gevallen voorstellen werden geselecteerd wegens "politieke" 
redenen, d.w.z. om een 'eerlijke' verdeling van de beschikbare financiering over de Lid-Staten te 
bewerkstelligen. Er zouden betere werkwijzen moeten worden ingesteld om dit doel te kunnen 
bereiken. 
138 Als men kijkt naar de selectie in 1995 van de contractanten met projecten inzake toerisme en milieu, 
zoals werd geïllustreerd door de case-study, zijn de procedures, die thans worden gehanteerd, 
aanzienlijk beter geworden. Er zijn veel verbeterde procedures en vormen geïntroduceerd, inclusief het 
rapporteren van vooruitgang en een tussentijdse evaluatie door de Unit in de fase van het tussentijdse 
rapport. De evaluatie procedure (als omschreven in een interne toelichting over de evaluatieprocedure) 
is momenteel goed gestructureerd. 
139 Er is evenwel nog steeds een gebrek aan duidelijkheid op een aantal terreinen: 
a of en hoe in een vroeg stadium rekening moet worden gehouden met de politieke en geografische 
vermenging 
b of overlegd moet worden met andere Directoraten Generaal over de voorgestelde projecten 
voordat de eindselectie plaatsvindt 
140 Wij maakten ons inderdaad bezorgd over het feit, dat de evaluatie en screening van projecten plaats 
vindt zonder bijdrage van functionarissen of deskundigen, die buiten DG XXIII staan, voordat de 
eindselectie plaatsvindt. Alhoewel wij hebben begrepen, dat dit algemene praktijk is bij de Commissie, 
zijn wij van mening, dat dit inadequaat is. 
141 Tot 1995 werden meetbare prestatie-indicatoren niet vanaf het begin systematisch omschreven 
(bijvoorbeeld als onderdeel van het contract met de contractant). Zonder objectieve maatstaven is het 
zowel voor de contractant als voor degene, die een evaluatieverslag doet, moeilijk om vooruitgang te 
meten in vergelijking met verwachtingen. 
142 Het financieel beleid was tijdens de eerste jaren van de tenuitvoerlegging zwak, maar is sedertdien 
beter geworden. Het moet nog wel in kracht toenemen. Slechte prestaties op het gebied van financieel 
beleid werden niet alleen veroorzaakt door het wanbeheer van leidinggevende personeelsleden (die in 
1995 werden ontslagen) maar eveneens door de inadequate systemen (zoals pover gebruik van 
informatietechnologie), ontoereikende opleiding van het personeel en onvoldoende 
personeelsbezetting (slechts een personeelslid, categorie B, voor het grootste deel van de periode, 
waarin het programma ten uitvoer werd gelegd). 
Eindverslag - V2.0 
33 Original text in English 
by 
EVALUTIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIE PROGRAMMA TER BEVORDERDERING VAN H 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTION 4 - ADMINISTRATIEVE AN OPERATIONELE ASPECTEN m 
4.3 - Aanbevelingen 
Betrekkingen met externe lichamen 
143 De effectiviteit van het programma zou kunnen worden vergroot door: 
a het partnership met de Lid-Staten te verbeteren. De Unit zou een aantal voortellen kunnen doen 
aan de leden van het Comité van Beheer en dit onderwerp op de agenda plaatsen voor de 
eerstvolgende vergadering 
b een meer pro-actieve rol van de verscheidene Comités te bevorderen, met steun van 
deskundigen, bij het vaststellen van projecten (innoverend, grensoverschrijdend, goed 
gefinancierd, enz.) 
c werkwijzen ter bevordering van het overleg met de industrie verbeteren, bijvoorbeeld door het 
opzetten van ad-hoc werkgroepen 
d de betrokkenheid van de NTOs verhogen 
e andere Directoraten Generaal betrekken bij de selectieprocedure, voordat de eindselectie door DG 
XXIII plaatsvindt 
f onafhankelijke en externe deskundigen betrekken bij de selectieprocedure (een van de 
mogelijkheden is om iedere lidstaat een of twee deskundigen te laten benoemen, die kunnen 
worden opgeroepen om voorstellen te bestuderen, die door potentiële contractanten van andere 
Lid-Staten zijn ingediend). 
144 Meer over het algemeen is er een noodzaak om het niveau van deelname van de relevante 
belanghebbenden/partners (zowel openbaar als particulier) uit te breiden om zodoende eigendom en 
betrokkenheid te vergroten 
145 De Comités (van Beheer, van Advies en van Overleg) zouden de voornaamste media kunnen worden 
voor de verspreiding van de resultaten van de activiteiten, die door de Unit zijn gefinancierd of 
ondernomen. 
146 Deze comités zouden ook kunnen worden gebruikt om de Unit voor Toerisme te helpen bij het 
vaststellen van behoeften (bijv. mogelijke proefprojecten) en om te verifiëren dat door de EG 
financiering niet bestaande initiatieven worden herhaald. Onafhankelijke deskundigen kunnen een 
dergelijke functie vervullen. 
147 DG XXIII is zeer actief geweest op het gebied van coördinatie binnen de Commissie. Het coördineren 
met andere DGs is een zeer belangrijke functie van de Unit, dat zelfs meer moet worden benadrukt. 
De Unit dient ernaar te streven om op dit gebied de normen te stellen. Deze functie heeft verscheidene 
facetten, zoals het toerisme binnen de kring van andere EG programma's brengen, en het verlenen 
van informatie aan de belanghebbenden van toerisme (zowel particulier als openbaar) over de 
ontwikkelingen, die bij de Commissie gaande zijn. 
Eindverslag - V2.0 
34 Original text in English 
Ci 
EVALUTIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIE PROGRAMMA TER BEVORDERDERING VAN H 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTION 4 - ADMINISTRATIEVE AN OPERATIONELE ASPECTEN • 
Personeelsbezetting 
148 Op het gebied van personeelsbezetting dienen er correctieve acties te worden overwogen: 
a om het personeelsverloop te verminderen 
b om de interne technische know-how over toerisme te verbeteren, bijv. door detachering van NTOs, 
en verbeteringen in het verschaffen van opleiding 
c om veel meer opleiding aan het personeel te geven (aan alle categorieën) 
d om de bestaande informatietechnologie te herzien. 
Administratieve regelingen en procedures 
149 Teneinde administratieve normen te kunnen vaststellen, dient de Unit haar administratieve regelingen 
te herzien om exacte omschrijvingen van een aantal prestatie-indicatoren en doelen te geven. 
Bijvoorbeeld: van iedere brief binnen vijf dagen de ontvangst te bevestigen (per fax, telefoon of per 
brief) en om een antwoord te ontvangen binnen bijv. 15 werkdagen (indien dit reëel is) 
150 Er bestaat behoefte om de interne procedures te herzien om zodoende tijd vrij te maken voor het 
voorbereiden van projecten, de controle daarop en om de follow-up uit te voeren. Het personeel 
gebruikt kennelijk een onevenredige hoeveelheid tijd aan niet produktief papierwerk. 
151 Er bestaat behoefte aan versterking van het toezicht en de evaluatie van projecten en meer in het 
algemeen om eenvoudige maar efficiënte procedures te ontwerpen en ten uitvoer te leggen, die vanaf 
het begin zijn ontworpen en niet later achteraf worden ingevoerd. Eveneens dienen er meer bezoeken 
ter plaatse tot stand te komen. Controle- en evaluatieprocedures dienen langs de navolgende lijnen te 
worden herzien, alhoewel wij moeten erkennen, dat sommige elementen reeds zijn ontwikkeld: 
a om eenvoudige procedures voor het controleren en evalueren van acties in te voeren zodra zij ten 
uitvoer worden gelegd (controle en evaluatie op doorlopende basis) 
b om ad-hoc werkgroepen op te zetten om acties voor te bereiden, te geleiden en te evalueren. In 
deze groepen dienen kleine aantallen erkende deskundigen op het terrein te worden opgenomen 
alsmede vertegenwoordigers van de particuliere en openbare partners, die rechtstreeks erbij 
betrokken zijn 
c om opdracht te geven voor een tussentijdse evaluatie halverwege de looptijd van het programma, 
om de eerste leerzame ervaringen daaruit te putten, correctieve actie te ondernemen en om de 
voorbereiding van toekomstige acties mede te delen 
d om een veel nauwere betrokkenheid van DG XXIII te bereiken bij de controle op de contractanten 
(in een geest van partnership). Hiervoor zouden meer bezoeken bij de contractanten nodig zijn, 
het bijwonen van belangrijke gebeurtenissen (bijv. conferenties, werkgroepen) en systematische 
follow-up 
e follow-up op langere termijn van voltooide projecten dient te gebeuren met bezoeken ter plaatse of 
follow-up via de telefoon. Voornaamste aspecten die moeten worden aangepakt zijn: 
houdbaarheid, resultaten, commercialisatie en verspreiding van resultaten 
f de Unit dient te overwegen om leerzame ervaringen te putten uit andere DGs en programma's, 
Eindverslag - V2.0 
35 Original text in English 
6>1 
EVALUTIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIE PROGRAMMA TER BEVORDERDERING VAN H 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTION 4 - ADMINISTRATIEVE AN OPERATIONELE ASPECTEN H 
voornamelijk op het gebied van controle en evaluatie, en om te overwegen om optimale 
toepassingen aan te nemen van andere Directoraten Generaal van de Commissie. Bijvoorbeeld, 
DG I en DG VIII hebben hun benadering t.o.v. projectontwerpen gestandaardiseerd met gebruik 
van de zogenaamde "logische structuur" benadering, die volledig door de Commissie is 
gedocumenteerd en die niet alleen bij de opleiding van personeelsleden van de EG wordt 
gebruikt, maar ook bij de opleiding van hun partners, zoals adviseurs. Door deze structuur te 
gebruiken wordt men voorzien van een standaardvorm en vragenlijst, waardoor op natuurlijke wijze 
de kringloop van project ontwerp naar tenuitvoerlegging naar evaluatie plaatsvindt. 
g een afschrift van alle formulieren ter controle en evaluatie, die tijdens de loop van de actie worden 
opgesteld, dienen centraal te worden gearchiveerd en op regelmatige basis te worden 
geanalyseerd (bij voorbeeld om de zes maanden). Daarna dient er een kort beknopt verslag, 
waarin de meest leerzame ervaringen bijeen worden gebracht, te worden opgesteld en rond het 
DG en andere Directoraten te worden gecirculeerd. 
152 Er dienen ook acties te worden overwogen om ervoor te zorgen, dat er voldoende 
verspreiding/distributie van project resultaten plaats vindt. De mogelijkheden zijn als volgt: 
a om middelen in het project budget te bestemmen bij het voorbereidende/selectie stadium (wij 
hebben begrepen, dat dit in 1995 heeft plaatsgevonden 
b om in relevante gevallen de laatste financiële uitkering te koppelen aan de voorwaarde, dat een 
voor publikatie gereed verslag over de resultaten wordt opgesteld, in welk geval een dergelijke 
publikatie uitdrukkelijk in het contract als resultaat moet worden bedongen. 
153 Een nauwgezette en blijvende procedure voor het inwinnen van essentiële informatie, voordat 
registratie plaats vindt, voor alle adviseurs had sommige problemen kunnen voorkomen, die zijn 
ontstaan uit zgn. 'schijn-ondememingen' en dit had steun kunnen bieden aan de daaruit voortgekomen 
procesvoering en andere problemen. Een van de mogelijkheden is om met een systeem te werken, 
waarbij adviseurs worden verzocht om op regelmatige basis (bijv. jaarlijks) te bevestigen, dat zij er 
belang bij hebben, dat hun naam op de lijst blijft staan, en als zij dat niet doen, dan wordt hun naam 
automatisch doorgehaald. 
154 Bij alle projecten met resultaten omtrent media (disk, CD, video, andere) dient de evaluatie 
onafhankelijk plaats te vinden door een gemengd team van technisch en beroepspersoneel. Een 
gedeelte van de bestaande resultaten, die een wezenlijk deel van de projecten uitmaken, zijn (volgens 
ons beste weten) niet onderzocht. 
155 Sommige resultaten werden niet op een standaardmanier samengesteld. DG XXIII dient de manier 
waarop de resultaten moeten worden samengesteld voor te schrijven, bijv. een copie van alle video's 
in VHS vorm, disks in PC opmaak, tenzij anders wordt voorgeschreven. 
156 Andere correctieve acties, die de Unit dient te overwegen zijn: 
a het aantal gefinancierde projecten en studies te verminderen om hun effect te vergroten en om de 
administratie beperkt te houden 
b om de procedure van 'oproep tot voorstellen' te herzien om de administratieve belasting te 
verlichten en om de effectiviteit van de procedure zo optimaal mogelijk te maken 
Eindverslag - V2.0 
36 Original text in English 
7* 
EVALUTIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIE PROGRAMMA TER BEVORDERDERING VAN H 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTION 4 - ADMINISTRATIEVE AN OPERATIONELE ASPECTEN m 
c om de verhouding van de vergaderingen, die rond een thema of technische kwestie worden 
gehouden te laten toenemen, en om drastisch het aantal formele vergaderingen te verminderen, 
die te dikwijls worden gekarakteriseerd door de lijdelijkheid van de toehoorders. 
d een Bulletin of dergelijk geschrift te lanceren (met mogelijkerwijze een copie daarvan op het 
Internet) om de activiteiten van de Unit voor Toerisme te presenteren. 
157 Er dient actie te worden ondernomen om de interne informatiesystemen te verbeteren (zoals een 
gegevensbestand over projecten), zodat meer informatie over het beheer wordt gecreëerd om 
personeelsleden tot steun te bieden en om het systematisch en algemeen gebruik van Email te 
overwegen om bijvoorbeeld de communicatie binnen DG en met andere DGs te verbeteren. 
158 Er dient aan de Unit meer autonomie te worden gegeven op een aantal strikt operationele terreinen 
zoals het beheer over het budget voor missies. De Unit dient op snelle en flexibele wijze te kunnen 
reageren op de behoeften betreffende de tenuitvoerlegging van projecten (bezoeken ter plaatse, 
deelname in werkgroepen enz.), binnen de nauwgezette limieten van een overeengekomen budget. 
Hierdoor hoeft de Unit natuurlijk niet minder verantwoordingsplichtig of transparant te worden, maar 
eenvoudigweg efficiënter. 
Diversen 
159 Timing. De jaarlijkse kringloop van het programma had een negatief effect op de kwaliteit van de 
geselecteerde projecten en op de tenuitvoerlegging daarvan. Het is beslist noodzakelijk om een 
langere periode (bijv. drie jaar) vast te stellen en projecten dienen rekening te houden met de speciale 
seizoengebonden consideraties in de industrie. 
160 Kwesties over gezamenlijke financieringen. Er zijn een aantal kwesties met betrekking tot gezamenlijke 
financiering, die aan de orde moeten komen. Het maximale niveau van EG bijdragen tot 60% dient te 
worden herzien en mogelijkerwijze meer flexibel te worden. Andere kwesties zijn: hoe kan worden 
gecontroleerd, dat de bijdragen uit andere financieringsbronnen echt zijn en hoe kan worden 
voorkomen, dat projecten worden gefinancierd, die reeds zijn begonnen of zelfs al voltooid zijn. 
161 EG logo. Het dooriopend gebruik van het EG logo dient onder controle te staan: alleen goede projecten 
mogen het recht hebben om het EG logo te voeren. Kwesties over registratie moeten duidelijk worden 
en zij dienen te worden opgelost. 
Eindverslag - V2.0 
37 Original text hi English 
l-i 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 5 - BEOORDELING DOOR CONTRACTANTEN • 
SECTIE 5 - BEOORDELING DOOR CONTRACTANTEN 
5.1 - Methodologie 
162 Teneinde een beoordeling door contractanten te verkrijgen over de hoofdaspecten van de 
tenuitvoerlegging van projecten (en studies), hebben wij voor de projecten van 1993 en 1994 een korte 
vragenlijst aan 77 contractanten gestuurd. Deze vragenlijst beslaat de navolgende aspecten: 
a omschrijving van het project 
b bereiken van doelstellingen 
c tenuitvoerlegging van het project 
d beoordeling van verscheidene aspecten van de tenuitvoerlegging van het project 
e leerzame ervaringen, aanbevelingen, suggesties en optimale toepassing. 
163 De vorm, die werd gehanteerd, is te zien in Bijlage IV. Er wordt op gewezen, dat de term "project" in 
deze sectie zowel de projecten als de studies, die in het kader van het programma zijn gefinancierd, 
omvatten. 
164 Alhoewel wij de contractanten hebben verteld, dat hun individuele antwoorden persoonlijk en 
vertrouwelijk zijn voor Price Waterhouse en alleen zullen worden verzameld voordat besprekingen met 
DG XXIII plaatsvinden, zijn wij van mening, dat er een vooroordeel is bij de globale beoordeling van 
het project (Tabel 5.1 en 5.2 hieronder) omdat de vragen van dien aard zijn, dat een eigen beoordeling 
nodig is. Om deze kwestie aan te pakken hebben wij bepaalde antwoorden omzichtig behandeld. Wij 
zijn evenwel van mening, dat dit vooroordeel geen invloed van belang heeft op andere aspecten van 
de vragenlijst, zoals de beoordeling van de verscheidene aspecten van tenuitvoeriegging van het 
project. 
5.2 - Analyse 
165 Wij hebben 77 vragenlijsten verstuurd en 47 antwoorden ontvangen, zodat wij een antwoord ratio van 
61 % bereikten. Het aantal geldige antwoorden varieerde tussen de vragen, maar zij lagen typerend 
tussen de 42 en 36 geldige antwoorden. 
De mate waarin doelstellingen werden bereikt 
166 Wij hebben aan de contractanten gevraagd om de mate vast te stellen waarin de doelstellingen van de 
projecten werden bereikt. Meer dan de helft van de contractanten overwoog, dat zij zeer succesvol 
waren bij het bereiken van de doelstellingen van het project, terwijl een derde deel van hen 
antwoordde, dat zij daarmee tamelijk succesvol waren. In totaal was 86% van het aantal, dat 
antwoordde, van mening, dat zij succes hadden bij het bereiken van de hoofddoelstellingen van hun 
actie. Er is geen opmerkelijk verschil tussen de projecten in 1993 en 1994. De hieronder staande tabel 
5.1 vat de resultaten samen. 
Eindverslag • V2.0 
38 Original text in English 
n 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 5 - BEOORDELING DOOR CONTRACTANTEN • 
Tabel 5.1 - De mate waarin doelstellingen werden bereikt 
1993 
Aantal geldige 
antwoorden: 19 
1994 
Aantal geldige 
antwoorden: 23 
Totaal aantal geldige 
antwoorden: 42 Helemaal 
niet 
succesvol 
0 
0 
0 Niet erg 
succesvol 
0 
2 
2 
(5%) Tamelijk 
succesvol 
7 
8 
15 
(36%) Erg 
succesvol 
9 
12 
21 
(50%) Gemengd 
2 
1 
3 
(7%) Niet 
relevant 
of geen 
antwoord 
1 
0 
1 
(2%) 
Additioneel karakter: Wat zou er zijn gebeurd als er geen financiering in het kader van het programma had 
plaatsgevonden 
167 Om een beoordeling te verkrijgen over het additionele karakter van het programma, hebben wij de 
contractanten gevraagd wat er zou zijn gebeurd als er geen EG financiering beschikbaar was geweest. 
Het merendeel van de antwoorden (58%) vindt, dat de EG financiering additioneel van aard was, d.w.z. 
het project had niet plaatsgevonden bij afwezigheid van het programma, terwijl een ander percentage 
van de antwoorden, 36%, dacht, dat het project later op kleinere schaal zou hebben plaatsgevonden. 
Tenuitvoerlegging van het project 
168 Wij hebben ook aan de contractanten gevraagd om verscheidene aspecten van de tenuitvoerlegging 
van projecten te beoordelen en om een globale beoordeling te geven over de tenuitvoerlegging van 
het project. De onderstaande tabellen 5.2 en 5.3 geven de verkregen aantallen weer. 
39 Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
73 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 5 - BEOORDELING DOOR CONTRACTANTEN • 
Tabel 5.2 - Globale beoordeling van de tenuitvoerlegging van projecten 
1993 
Aantal geldige 
antwoorden: 19 
1994 
Aantal geldige 
antwoorden: 23 
Totaal aantal 
geldige 
antwoorden: 42 Slecht of 
erg slecht 
2 
(10%) 
0 
2 
(5%) Gemiddeld 
4 
(21%) 
0 
4 
(10%) Goed 
7 
(37%) 
15 
(65%) 
22 
(52%) Heel goed 
6 
(32%) 
7 
(31%) 
13 
(31%) Weet het 
niet 
0 
1 
(4%) 
1 
(2% Niet relevant 
of geen 
antwoord 
0 
0 
0 
169 Tabel 5.2 geeft aan, dat 83% van het aantal, dat heeft geantwoord, van mening was dat de 
tenuitvoeriegging van het project goed of heel goed was. Deze positieve beoordeling is niet 
verwonderlijk daar de contractanten in feite in grote mate de kwaliteit van hun eigen werk 
beoordeelden. Wanneer er aan hen werd verzocht om de verschillende componenten van de 
tenuitvoerlegging van het project te beoordelen, liet het antwoord van de contractant zelf een veel 
minder rooskleurig beeld van de situatie zien, zoals te zien is in tabel 5.3. 
40 Eindverslag - V2.0 
Original text in English 
lh 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 5 - BEOORDELING DOOR CONTRACTANTEN O 
Tabel 5.3 - Beoordeling van tenuitvoerlegging van projecten' 
Aantal "ontevreden" ** .... . .. 4 , .... ... Als % van het totaal aan a Indicatoren contractanten .... . . geldige antwoorden (aantal antwoorden) 
A - Planning en voorbereiding 6 14% 
A1 - Duidelijkheid omtrent doelstellingen 5 12% 
A2 - Kwaliteit van het project ontwerp 3 7% 
A3 - Effectiviteit van deelname van partner(s) bij 16 38% 
voorbereiding en planning 
B - Verspreiding 10 24% 
B1 - Follow-up van project na afronding 15 36% 
B2 - Verspreiding van hoofdresultaten 13 31 % 
C - Beheer door personeel van Unit voor 9 21 % 
Toerisme 
C1 - Financieel & administratief toezicht door 12 29% 
personeel van Unit voor Toerisme 
C2 - Algemene efficiëntie van personeel van Unit 9 21 % 
voor Toerisme 
C3 - Vermogen tot respons van het personeel 11 26% 
van Unit voor Toerisme 
D - Coördinatie 7 17% 
D1-Kwaliteit van dialoog tussen personeel van 9 21% 
Unit voor Toerisme en andere partners 
D2 - Coördinatie met andere departementen van 8 19% 
de EG en niet communautaire instellingen 
* Meervoudige antwoorden zijn mogelijk 
** Berekend over het totaal van de antwoorden in drie categorieën: gemiddeld, slecht, erg slecht 
170 Tabel 5.3 hierboven wijst op een aantal tekortkomingen, zwakke punten en terreinen, waarop 
verbetering nodig is. De belangrijkste tekortkomingen/zwakke punten bij de tenuitvoerlegging van 
projecten zijn kennelijk op de navolgende gebieden: 
(1 ) Effectiviteit van de deelname van partner(s) bij de voorbereiding en de planning van het project: 38% 
van de contractanten had moeilijkheden op dit terrein 
(2) Verspreiding en follow-up: deze gebieden worden duidelijk ervaren als het zwakste aspect van 
tenuitvoerlegging van projecten: ongeveer een derde deel van de contractanten is van mening, dat de 
follow-up na afronding en de verspreiding van de resultaten niet naar tevredenheid heeft 
plaatsgevonden. 
(3) Het beheer, uitgevoerd door het personeel van de Unit voor Toerisme: meer dan een kwart van het 
aantal, dat heeft geantwoord, was niet tevreden met de kwaliteit van het financieel en administratieve 
toezicht en het vermogen van het personeel van de Unit tot het geven van respons. 
41 Eindverslag • V2.0 
Original text in English 
-t< 
EVALUATIEVERSLAG VAN HET COMMUNAUTAIR ACTIEPROGRAMMA TER BEVORDERING VAN HET 
TOERISME 
EINDVERSLAG 
SECTIE 5 - BEOORDELING DOOR CONTRACTANTEN • 
5.3 - Leerzame ervaringen, aanbevelingen, suggesties en optimale toepassing 
171 Er zijn ook een aantal leerzame ervaringen/aanbevelingen/suggesties naar voren gebracht door de 
contractanten, die op onze vragenlijst hebben geantwoord.. 
Toezicht en evaluatie 
172 Het is van essentieel belang, dat er meer communicatie tussen de Unit, de project coördinator en de 
andere belanghebbenden van het project tot stand komt. Voornamelijk is er meer samenwerking nodig 
tussen de Unit en de contractanten tijdens de voorbereidings-/planningsfase van het project. 
173 Er is behoefte aan meer uitwisseling van informatie over (voltooide, huidige) projecten op soortgelijke 
gebieden waarop wordt geïntervenieerd. 
174 DG XXIII dient over de gefinancierde projecten veel grondiger toezicht te houden. Er is ook behoefte 
aan meer contact met functionarissen van de Unit (zoals bezoeken ter plaatse). 
175 Indicatoren van streefdoelen en prestaties dienen (zoveel mogelijk kwantitatief) nader te worden 
omschreven bij het begin van het project. 
176 Procedures, die door DG XXIII worden gevolgd dienen meer gestroomlijnd, vereenvoudigd te worden. 
Met name dient de besluitvormingsprocedure veel efficiënter te worden gemaakt. 
177 Er moeten stappen worden ondernomen om het vermogen tot respons van het personeel van DG XXIII 
te verbeteren. 
Follow-up en verspreiding van resultaten 
178 Er werd gesuggereerd om de verspreiding van resultaten te verbeteren: 
a door kopieën van de voornaamste prestaties aan alle contractanten te circuleren 
b door in het project budget een bedrag te bestemmen voor verspreiding en distributie van de 
voornaamste resultaten 
c door in het budget, waar dit van toepassing is, een element op te nemen voor de marketing van 
het resultaat van het project. 
179 Er dient meer aandacht te worden besteed aan de houdbaarheid van acties. 
Eindverslag - V2.0 
42 Original text in English 
^ 
EVALUATION OF THE ACTION PUN TO ASSIST TOURISM 4]k 
APPENDIX I - DESCRIPTIVE STATISTICS OF ACTIONS fjjf 
This appendix contains the database of the actions implemented under the Plan. 
Key for Classification of Actions bv Tvoe 
1 = Improving knowledge (includes statistics, studies and consultation) 
2 = Staggering holidays 
31 = Transnational 
32 = Technology 
33 = PECO (Eastern and Central European Countries) 
4 = Tourists as consumers 
5 = Cultural tourism 
6 = Tourism and environment 
7 = Rural tourism 
8 = Social tourism 
9 = Youth tourism 
10 = Training 
11 = Promotion 
Final Report - V2.0 
» 
APPENDIX I EVALUATION OF THE COMMUNITY ACTION PLAN TO ASSIST TOURISM 
TOURISM AC ION PLAN - PROJECTS & STUDIES 1993-1995 
Contract Number 
'.MAWM.M.M.M.'.W.W.'.'.'.'.'.MJ.'.M.i.U 111111111111 HT lnlUal 
Of Budget 
£EÇU) Action 
mm 
93 180001 Delvico Bates 999628 11 
1 
1 
33 
32 
32 
32 
32 
32 
31 
32 
31 
32 
5 
5 
5 
5 
5 
5 
5 
S 
5 
5 
S 
S 
S 
5 
5 
S 
3 
31 
_5 
31 93 530001 GIAT 697800 
93 540004 Forum Dello Svilluppo 23250 
93 540007 FIPE 50000 
93 540009 AA-Automobile Association 99000Î 
93 540010 International Interactive Multimedia 120000 
93 540012 GSI Transport Tourism 2132001 
93 540013 Regione Toscana 2000001 
93 540014 GEIST 244635I 
93 540015 Club des Eurométropoles 130000! 
93 540017 TIRS 102300; 
93 540018 Chambre Régionale de Commerce Rhône-Alpes 960001 
93 540019 AGTE 1140001 
93 540020 CISET 61980! 
93 540021 Province of North-Holland 70000j 
93 540022 Instituto Geogràfico Nacional (IGN/CNIG) 60606! 
93 540023 Wexford County Council 63600! 
93 540024 Regione Emilia-Romagna 46075 
93 540027 Conselleria de Cultura, Educado, i esports 90000I 
93 540028 EETAA - Hellenic Agency 136445i 
93 540029 Preseli Pembrokeshire 
Universitât Oldenburg" 29275 i 
93 540030 61000! 
93 540031 Interface 36000: 
93 540032 Naturfreunde Landesberband Saarland 46000' 
93 540035 RED- Ruralité Environnement Dévelopement 49659 • 
93 540036 Royal National Institute for the Blind 47586 ; 
93 540037 Landkreis Eisleben 102000 
93 540039 Ministero del Toipismo e dello Spettacolo 48000: 
93 540040 Gruppo Clas 105000. 
93 540041 System TV 160000 
93 540043 CEPFAR 15000: 
93 540044 Fyn Tour 9840; 
93 540045 Eurogites 34278 
93 540046 ETAG 10200 
93 540047 L & R Leisure PLC 220000 33 
93 540048 AIT/FIA 11400 
93 540054 Contour 49000 
93 540055 Mobility International 60000. 
93 540056 Bates & Wacker 42100. 
93 540058 Directora General de Turismo 150000 
93 540059 Mobility International 50000 8 
9 
10 
32 
33 
1 
7 
5 
3 
10 
12 
8 
1 
1 
6 93 540060 Associano Nacional de Jovens 10169 
93 540062 ETEN1 100800; 
93 540063 TURINFORM 154890 
93 540064 Frosti du Limousin 32000 
93 540066 DGF - Deutsche Gesellschaft fur Freizeit 20000. 
93 540068 EFCO 120000' 
93 540069 TV5 198000 
93 540071 ITE 200000 
93 540072 ETEN 2 95750 
93 540076 FEG 20000 
93 540077 CETOS 65000 
93 540079 Agrupacion de Asesores 199620 
93 540080 Mouvement 110258 
93 540081 HTL Conseil 381550 
No projects 93: 55; 55 
Total 1993: 6663. -000 ECU 
Mean value 93: 121144; ECU 
Maximum 93: 999628! ECU 
Minimum 93: 9840; ECU 
APPENDIX I EVALUATION OF THE COMMUNITY ACTION PLAN TO ASSIST TOURISM 
TOURISM AC 
Contract Number 
1994 
94 540011 
94 540018 
94 540019 
94 540023 
94 540024 
94 540025 
94 540026 
94 540027 
94 540028 
94 540029 
94 540031 
94 540032 
94 540033 
94 540034 
94 540035 
94 540036 
94 540037 
94 540039 
94 540043 
94 540044 
94 540045 
94 540046 
94 540047 
94 540048 
94 540049 
94 540050 
94 540051 
94 540053 i 
94 540054 
94 540064 
94 540065 
94 540067 
94 540075 
94 540077 
94 900107 
94 900118 
94 900120 
No projects 94: 
Total 1994: 
Mean value 94: 
Maximum 94: 
Minimum 94: ION PLAN - PROJECTS & STUDIES 1993-1995 
* - n ..,..., , 
Greek National Tourist Organisation (conference) 
Earthwatch Europe 
World Systems Europe 
Gemeinnutziger Verein zOr Forderung der Region Sandl unteres Muhlviertl 
Naturfreunde Saarland Projekt Sanfter Tourismus 
SYGNAA/S 
FOTVE/FECTO - Fédération des Offices du Tourisme des Villes Européennes 
Royal National Institute for the Blind (RNIB) 
BC Brandenburg-Consult GmbH 
Universitât Oldenburg/FB3 Forschungsstelle Niedersachsische - Nausa 
Baltic Tourism Cooperation 
Il Quartettone 
Foden Fyn Tour 
Arthur Andersen SA 
Horwath Axe Consultants-Tourisme Hôtellerie Loisirs 
Movimento Consumatori 
CTS Centra Turistico Studentesco e Giovanile 
Conference Etalement des Vacances 
Gruppo Clas 
Greta du Golfe 
Lancashire Enterprises 
Universtdad de Deusto-Bilbao - InsL de Estudios de Odo 
Fondo Iberico para la Conservation de la Naturaleza 
ITD-lnstitute of Tourism and Services economics 
Hjoerring^Business College 
EMI-Effective Management International 
Consorzio Civita 
(ARIFOC) Assodation Réunionaise Interprofessionelle pour l'Insertion et la Formation Continue 
Centre Méditérannéen d'Environnement d'Athènes 
ETOA - European Tour Operators Assodation 
AFI Alpenforschungjnstitut 
Ministère de l'Equipement, Transports et Tourisme 
Atlas (Tilburg University) 
Concorde Travel 
Rita de Landtsheer 
European Travel Commission (ETC-CET) 
Aqence Européenne pour la Culture - AEC (UNESCO) 
37 
4330 
117030 
392600 
11100 ... bAm 8U<ty«t 
,<E6Üï 
43200 
50000 
249233 
59694 
94995 
79175 
195000 
71587 
99610 
183300 
129000 
64031 
49800 
392600 
333000 
160610 
167615 
50963 
167000 
146830 
62500 
120000 
127000 
115000 
195200 
78995 
176872 
134416 
102000 
30187 
104040 
63553 
50000 
11100 
71000 
50000 
51000 ...Typ* 
of 
Action 
1 
6 
1 
5 
5 
5 
5 
5 
5 
5 
5 
5 
5 
1 
1 
4 
9 
2 
5 
10 
10 
10 
10 
10 
10 
10 
10 
10 
10 
11 
1 
1 
33 
33 
2 
9 
5 
37 
•000 ECU j 
ECU 
ECU 1 
ECU ! j 
Tf 
APPENDIX I EVALUATION OF THE COMMUNITY ACTION PLAN TO ASSIST TOURISM 
TOURISM AC 
Contract Number 
1995 
95530001 
95530002 
95530003 
95530004 
95530005 
95530006 
95530008 
95530009 
95530010 
95530011 
95530012 
95530013 
95530014 
95530015 
95530016 
95530017 
95530018 
95530019 
95540013 
95540014 
95540015 
95540016 
95540017 
95540018 
95540019 
95540027 
95540028 
95540030 
95540031 
95540032 
95540033 
95540034 
95540035 
95540037 
95540038 
95540039 
95540040 
95540041 
95540042 
95540043 
95540044 
95540045 
95540046 
95540047 
95540048 
95540049 
95540050 
95540054 
95540055 
95540056 
95540057 
95540058 
95540059 
9554006 
95540060 
95540061 
95540062 
95540063 
95540065 
95540066 
95540067 
95540068 
95540069 
95540070 
95540072 
95540075 
95540076 
95540079 
95540080 
No projocts 95: 
Total 1995: 
Mean value 95: 
Maximum 95: 
Minimum 95: ION PLAN - PROJECTS & STUDIES 1993-1995 
Mairt Contractor 
Osterreichisch Werbung (A) 
Statistics Finland (FIN) 
Ministère Equipement, Transports et Tourisme (F) 
The Stat. Bureau of Iceland (IS) 
Inst. Nadonal de Estadlstica (E) 
Inst. National de Statistiques (B) 
Stat. Norway (N) 
Danmarks Statistik (DK) 
Stat. Sweden (S) 
Stat. Portugal (P) 
Central Statistical Office - CSO (UK) 
Istitutó Naz. di Stat. (I) 
Centraal Bureau Voor de Stat. (NL) 
ETI(L) 
Central Statistical Office - CSO (IRL) 
Stat. Bundesamt (D) 
Gruppo Clas (ty 
Nat. Stat. Service of Greece (GR) 
AFI Alpenforschungjnstitut 
Gugg & Partner 
Delvico Bates 
Ministry of Communications 
Nortra 
Arthur Andersen 
Office Natinal du Tourisme 
Grand Prix - 2e meeting of jury 
Grand Prix - 2e meeting of jury 
HTL Conseil 
Osterr. Stat. ZenL (A) 
Inst.Nat. de Stat. (B) 
InsLNat. de Stal (D) 
InsLNat. de Stat (DK) 
Min. Eq. Transp. & Tourism 
Inst.Nat. de Stal (GR) 
InsLNat. de Stal (IRL) 
InsLNat. de Stal (IS) 
InsLNat. de Stal (I) 
Inst.Nat. de Stat (L) - ETI 
InsLNat. de Stal (NL) 
InsLNat. de Stat. (UK) 
Swedish Tourist Authority 
Inst.Nal de Stal (P) 
Inst.Nat. de Stat (N) 
Min. Comerck) y Turismo - Secretaria General de Turismo (E) 
InsLNat. de Stat. (IRL) 
Gruppo Clas 
Conférence "Livre Vert" du 12/12 - SCIC 
CTA Economie & Export Analysis 
Gemeente Budel 
OING Lumières de la Méditerranée 
Kienbaum Dev. Services 
ASTER 
WTTC 
Inst.Nat. de Stal (FIN) 
AENA - Aeropuerto de Palma de Mallorca 
Nord Info GmbH 
MEWCAT - MPos European Women's Cooperation for the Advancement in Tourism 
St Andrews Tourism Management Group 
The Tourism Company Initial 
Budget 
[ECUJ 
40000 
40000 
120000 
40000 
120000 
70000 
40000 
70000 
40000 
70000 
120000 
120000 
70000 
20000 
70000 
120000 
259700 
70000 
27900 
205000 
499628 
7500 
9500 
66742 
7500 
22100 
12000 
146450 
130000 
130000 
230000 
130000 
230000 
130000 . Type 
Of 
Action 
1 
1i 
1! 
11 
1 j 
1 • 
li 
11 
1 ! 
1 j 
ii 
i 
i 
1 
1 
1 
i 
1 
1 
1 
!1i 
11 
i i 
li 
6j 
6| 
6i el ii 
1 
i 
i 
ij 
i! 
130000] 1 ; 
70000 
230000 Ii 
ii 
400001 1i 
1300001 1: 
230000 
130000 
130000 
70000 
230000 
130000 
500240 
84478 
238792 1 j 
»j 
1 
i! 
M 
1 
1 
i 
32 
386301 32 
137670 
156486 
189390 
631000 
130000 
91380 
60700 
178300 
195757 
127800 
Mobility International j 30000 
University of Thessaly 
Azienda di Promozione Turistica del Mantovano 
ARGE Sanfte Mobilitat 
NIT 
Messe Berlin (ITB) 
BIT, Milano 
Watch TV 
Pres. Consiglio Minis. Turismo 
Instituto Munidpal de Formadon y Empleo (Ayunlamiento de Granada) 
69 
8764 
127015 
631000 
7500 152971 
98552 
190000 
98749 
99840 
66121 
40000 
60000 
163159 
•000 ECU 
ECU 
ECU , 
ECU j 321 
32 
32 
6; 
1 i 
6| 
32 
6 
6 
6 
8 
6 
6 
6 
1 
1 ! 
5 
1 
1 
6 
i 
! 
1 
, i 
j 
i 
EVALUATION OF THE ACTION PUN TO ASSIST TOURISM jHk 
APPENDIX II - CHECKLIST FOR INTERVIEWS OF KEY INFORMANTS UlF 
Final Report - V2.0 
V 
EVALUATION OF THE TOURISM ACTION PLAN PROGRAMME - CHECKLIST 
1 - Exposure to Tourism Action Plan 
PROMPTS: 
1.1- How familiar are you with the Tourism Action Plan programme? Please describe your exposure to 
Tourism Action Plan. 
1.2 - Please describe the objectives, the role of Tourism Action Plan as you perceive them? Did you 
perceive any significant change, evolution, trend? 
1.3 - If relevant, please describe your current involvement in area related to tourism policy. 
2 - Interface with Tourism Action Plan (Co-Ordination. Complementarity. Overlap. Etc) 
PROMPTS: 
2.1 - Please describe the objectives of your programme and compare them with Tourism Action Plan in 
terms of: 
- objectives, priorities 
- instruments (means, techniques used) 
- processes. 
2.2 - In what manner and to what extent does Tourism Action Plan complement, duplicate, overlap or 
work at cross-purposes with other programmes? 
2.3 - Please assess the quality of the co-ordination between Tourism Action Plan activities and the 
activities undertaken by your programme. 
3 - Assessment of the Rationale of Tourism Action Plan: Does the Programme Make Sense? 
PROMPTS: 
3.1 - Are the activities and outputs of Tourism Action Plan consistent with its mandate and realistically 
linked to the attainment of objectives? 
3.2- To what extent are the objectives and mandate of Tourism Action Plan relevant On the past, 
present, future)? 
3.3 - What should Tourism Action Plan's role and activities look like in the future (exercise of wishful 
thinking)? 
4 - Assessment of Impacts and Effects: What Has Happened As A Result of the Programme? 
PROMPTS : 
4.1 - What impacts and effects, both intended and unintended, resulted from carrying out Tourism 
Action Plan? 
4.2 - If relevant: do the (unintended ) negative effects outweigh the benefits of Tourism Action Plan? 
n 
4.3 - Give examples, illustrations of success stories, also failures. 
5 - Achievement of Programme Objectives: Has the Programme Achieved What Was Expected? 
PROMPTS : 
5.1 - In what manner and to what extent were the appropriate objectives achieved as a result of 
Tourism Action Plan? 
5.2 - What are the reasons for failures to meet objectives and can these be remedied? 
See above 4.3 - Give examples, illustrations of success stories, also failures. 
6 - Alternatives: Are There Better Ways of Achieving the Results/Objectives? 
PROMPTS : 
6.1 - Are there most cost-effective alternative programmes which might equally achieve the objectives? 
6.2 - Are there more cost-effective ways of delivering the existing programme? 
7 - Lessons. Recommendations. Suggestions. Best Practices 
7.1 - Any key'lessons/recommendations/suggestions to convey to Tourism Action Plan staff? 
7.2 - Any best practices from other programmes to convey to Tourism Action Plan staff? 
8 - Overall Assessment 
8.1 - Main strengths of the Tourism Action Plan? 
8.2 - Main weaknesses/shortcomings of the TAP? 
8.3 - What should be done differently? 
n 
EVALUATION OF THE ACTION PUN TO ASSIST TOURISM g\k 
APPENDIX III - EVALUATION FICHE FOR ASSESSMENT BY PW EXPERTS IflF 
Final Report - V2.0 
% 
Price Waterhouse - Evaluation of the TOURISM ACTION PLAN 
Proforma for Assessment by Expert Consultant 
Status of Assessment I I Discussed with Project Official BEFORE completion 
LJ Discussed with Project Offical AFTER completion 
LJ To be completed 
I I Pending issue(s) 
Project Title 
Contractant(s) 
Contract Number 
Project Official 
Documentation Used for Evaluation 
U Call for Tender 
I I Proposal by Consultant 
LJ Contract 
LLI Proposal Assessments by DGXXIII 
l_l In-House Interim Evaluation 
I I In-House Final Evaluation 
I I Final Report 
I I Interim Report (only if final report not submitted) 
I I Other Evidence 
If other, please specify: 
tf 
1 - Quality of Goal-Setting 
Score Comments 
(1-5) 
1.1- Clarity of objectives 
in call for tender 
1.2- Quality of 
goal-setting in proposal 
1.3- Degree of innovation 
in the European context 
1.4 - Is the project 
transferable? 
1.5- Overall quality of 
project design 
Subtotal 
2 - Outputs of the Projects - Incidence of Effects 
I | , _____ 
Score Comments 
(1-5) ! 
t 
2.1 - Degree of achievement 
of objectives in terms of 
quantity j 
i 
2.2 - Degree of achievement j 
of objectives in terms of 
quality 
Subtotal 
2.3 - What if any are the X 
weaknesses of the project? | 
j 
2.4 - What if any are the X 
positive outcomes of the 
project? 
| I i 
2 
3 - Final Report/Deliverable & Follow Up 
Score Comments 
(1-5) 
3.1 - Overall quality of 
final report (presentation, 
format) 
3.2 - Overall quality of 
final report/deliverable 
(contents) 
3.3 - Assessment of final 
deliverable in terms of 
distribution/dissemination{ 
ie is the final deliverable 
of immediate use?) 
Subtotal 
I I 
n 
4 - Compliant with Article 4 of the Council Decision (13 July 19921 
Score Comments 
(1-5) 
4.1 - Cost-effectiveness 
4.2 - Impact on the 
Community tourist 
industry 
4.3 - Facilitate 
development of SMEs 
4.4 - Improve quality of 
tourist services 
4.5 - Encourage 
competition within EU 
4.6 - Increase 
competitiveness of EC 
tourist services . 
J 4.7 - Conducive to 
preserving and protecting 
the environment 
4.8 - Conducive to 
preserving and protecting 
the cultural heritage 
i _____ 
4.9 - Conducive to 
preserving and protecting 
integrity of local 
populations 
4.10- Conducive to 
improving the provision of 
information and to the 
protection of tourists 
i Subtotal 
I I I I 
4 
5 - Overall Assessment of the Project 
Score Comments 
(1-5) 
Overall Assessment of the 
Project 
6 - Other Comments 
7 - Pending Issues. Questions. Queries 
5 
EVALUATION OF THE ACTION PLAN TO ASSIST TOURISM dVk 
APPENDIX IV - EVALUATION FICHE FOR ASSESSMENT BY CONTRACTORS HIF 
Final Report - V2.0 
#t 
Price Waterhouse - Evaluation of the TOURISM ACTION PLAN 
Proforma for Assessment by Project Contractors 
Thank you very much for agreeing to help us in this important evaluation commissioned by the 
European Commission (DGXXIII). Please note that individual responses will remain strictly 
confidential to Price Waterhouse and no information about your assessment of individual 
projects will be provided to the European Commission. We will aggregate and analyse the 
results prior to reporting to the European Commission. 
If you consider that a question does not apply to your project, please say so. 
This document contains two sections: Section A - Project Description and 
Section B - Assessment by Contractor. Section B is made of three subsections: Achievement of 
Objectives; Project Implementation; Lessons, Recommendations, Suggestions, Best Practice. 
A - PROJECT DESCRIPTION 
A1 - Project Title 
A2 - Year started: 
A3 - Project Description (full description, maximum 10 lines) 
A4 - Principle contractor - If consortium, please name all participating organisations (give full 
names, not acronyms): 
A5 - If project co-financed, please name other bodies involved in co-financing (give full names, 
not acronyms): 
A6 - Please name other stakeholders and project partners (ie excluding TOURISM ACTION PLAN 
and Other co-financing bodies) of the project - Stakeholders are groups and individuals that have an interest 
in the outcome of the project, such as: international agencies, national administrations, research institutes, consulting 
firms, project implementing agencies, arjdjntended beneficiaries. 
f' 
A7 - State of advancement: LJ Not started 
I I Abandoned 
I I Still ongoing but NOT delayed 
I I Still ongoing but delayed 
I I Completed and final report submitted 
I I Completed but no final report submitted 
U Other 
A8 - If project not started, abandoned or delayed, give reasons: 
A9 - If final report submitted, please give date of submission of the final report: 
MONTH: YEAR: 
A10 - If project completed but final report not submitted, give reason and expected date of 
submission: 
A11 - Type of Project: LI Pilot Project 
I I Research Study 
I I Conference 
J I Publication 
U Other 
A12 - If other, please specify: 
A13 - Countries - Please give specific countries where the project is taking place : 
A14 - Please give other sources of funds (ie other than DGXXIII-TOURISM ACTION PLAN): 
A15 - COMMENTS - Please give any further comments on project description: 
B - ASSESSMENT BY CONTRACTOR 
B1 - Achievement of Objectives (including impact) 
B1.1 - If any, please specify target group(s)- Target Groups are the intended beneficiaries of the project, the 
groups that should benefit from it. If no target group(s), please explain why. 
B1.2 - Please specify the main initial objectives of the project, starting with the most important 
one: 
Objective 1 (most important): 
Objective 2: 
Objective 3: 
Other objectives, if any: 
B1.3 - Please rate the degree of attainment of these objectives - Tick only one box 
Attainment of 
Project Objectives 
Objective 1 (as 
defined above) 
Objective 2 (as 
defined above) 
Objective 3 {as 
defined above) 
Objective 4 (as 
defined above) 
Objective 5 (as 
defined above) 
Overall 
Assessment Not at all 
successful Not very 
successful Fairly 
successful Very 
successful Do not 
know Not 
relevant 
i 
i 
| 
i 
j 
i ! 
i 
I i 
B1.4 - Main Indicators of Achievement 
Please give the main indicators of achievement specified for the project, which may be either 
quantitative (ie expressed in numbers) or qualitative (ie expressed in words): 
Indicator 1 : 
Indicator 2: 
Indicator 3: 
Other indicators, if any: 
3 
13 
B1.5 - Degree of Achievement nf Performance Indicators 
Please indicate the extent to which the performance indicators have been attained. 
Indicator of Achievement 
Indicator 1 (as defined 
above) 
Indicator 2 (as defined 
above) 
Indicator 3 (as defined 
above) 
Other: Target(s) initially 
planned Actual outcome(s) 
at completion Reasons for differences from 
target 
! 
1 
1 
i 
l 
Benefits and Negative Effects Arising from the Project 
B1.6 - Please give the main benefits arising from the project: 
Benefit 1 : 
I 
Benefit 2: 
Benefit 3: 
Other benefits, if any: 
B1.7 - If any, please give the main negative effects arising from the project: 
Negative effect 1 : 
Negative effect 2: 
Negative effect 3: 
Other negative effects, if any: 
B1.8 - What would have happened in the absence of TOURISM ACTION PLAN funding? 
I I The project would NOT have taken place 
I I The project would have taken place but LATER 
I I The project would have taken place but AT A SMALLER SCALE 
I I Don't know/no opinion 
U Other 
If other, please specify: 
*H 
B1.9 - COMMENTS - Please give any further comments on achievement of objectives: 
B2 - Project Implementation 
Changes in Project Design 
B2.1 - Were there significant changes in project design such as changes in scope, objectives, 
target groups, approach? YES NO 
B2.2 - If yes, please specify: 
B2.3 - Please give the reasons for these changes in project design? 
Delays 
B2.4 - Was the start of the project delayed? YES NO 
B2.5 - If yes: By how many months? MONTHS 
B2.6 - If yes: Reasons for these delays? 
B2.7 - Was the project completed on time? YES NO 
B2.8 - If no: By how many months was the project delayed? MONTHS 
B2.9 - If no: Reasons for these delays? 
Cost Overruns 
B2.10 -Was the project completed within the initial budget? YES NO 
B2.11 - If no: Give size of cost overrun (final budget divided by initial budget): 
ECU 
B2.12 - If no: Reasons for cost overruns? 
5 
B2.13 - An Index for Assessing Project Implementation 
Please help us to assess the implementation of the project. Rease tick one box only per row. 
Indicators 
A - Planning & Preparation of Project 
A1 - Clarity of objectives 
A2 - Quality of project design 
A3 - Effectiveness of the partner(s)' 
participation in preparation & planning 
B - Dissemination 
B1 • Follow up of project after 
completion 
B2 - Dissemination of mak» results 
C - Management by TOURISM ACTION 
PLAN staff 
C1 - Financial & administrative 
monitoring by TOURISM ACTION PLAN 
staff 
C2 - Overall efficiency of TOURISM 
ACTION PLAN staff 
C3 • Responsiveness of TOURISM 
ACTION PLAN staff 
D • Co-ordination 
01- Quality of dialogue between 
TOURISM ACTION PLAN staff and 
other partners 
D2 • Co-ordination with other EU 
departments and non EU agencies 
Your overall assessment of the project 
implementation Foor Very 
poor Average Good Very 
good 
i Don't 
know 
j 
i ! 
i 
j i 
i 
i 
1 
1 
i Not relevant 
i 
6 
B2.14 - COMMENTS - Please give any additional comments on project implementation: 
B3 - LESSONS. RECOMMENDATIONS. SUGGESTIONS. BEST PRACTICE 
B3.1 - Any key lessons/recommendations/suggestions to convey to the TOURISM ACTION 
PLAN staff? 
B3.2 - Any best practice to convey to the TOURISM ACTION PLAN staff? 
i 
Have you any comments to make about this proforma? If yes, Price Waterhouse 
would be very grateful if you could indicate how to improve it: 
Completed by: 
Name: 
Position: 
Tel number: 
Fax Number: 
Date: 
Thank you very much for your co-operation 
Please fax the completed document to: 
Price Waterhouse 
Project TOURISM ACTION PLAN - EC SERVICES 
c/o Luc MOENS 
Fax: +44 171 939 3474 
Tel: +44 171 939 3331 
<?? 
EVALUATION OF THE ACTION PLAN TO ASSIST TOURISM 41k 
APPENDIX V - CHECKUST FOR CASE STUDIES fP 
:_VX 
Final Report - V2.Q 
*S 
CASE STUDIES 
ASSESSMENT BY KEY INFORMANTS 
NAME OF THE CASE STUDY: <» 
ASSESSMENT OF PROJECT BY KEY INFORMANTS - CHECKUST 
Foreword 
A very happy New Year and thank you for your cooperation. You will find below a list of 
prompts/questions for each issue we need to address to complete this case study. The objective of the 
interview we wish to set up with yw is sdto discuss in detail every item in this checklist. We wish to focus 
on the areas where your contribution is most valuable and relevant. 
li your organisation was the main contractor for this project, you will also receive from Price Waterhouse a 
short questionnaire designed to record descriptive information and to collect the contractor's views on 
the project implementation. Please return it completed as soon as possible as we have to report to 
the Commission by the end of January 1906. 
Introduction/Interface with tye Case Sftwjy 
A. Involvement in the project: since/until when? Role? 
B. Exposure to the Tourism Action Plan: How familiar are you with the Tourism Action Plan 
programme? 
Preparation & Rationale 
1. Origin of the project: who initiated the project? Brief history/background. 
2. Rationale: principles underlying the project? Justification? Which problems is it addressing? 
Main relevant characteristics of the environment in which project is taking place? 
3. Describe preparation and planning of the project. 
4. Briefly describe how the consultant contracts have been awarded and the reasons for the 
selection. 
5. Summarise key dates and milestones (including future ones if project not completed), and main 
(realised or expected) outputs/events (reports, key meetings, seminarsAworkshops. other key 
events). 
Stakeholders & Kev Informants 
6. Rease name all important stakeholders and describe triefr role/contribution. Stakeholders are 
groups and individuals that have an interest in the outcome of the project such as: other EU 
and non-EU international agencies, national adniinistrations. research institutes, consulting 
firms, project implementing agencies, arjojntended beneficiaries 
Objectives 
7. If any, please specify target group(s)- Target Groups are the intended beneficiaries of the 
project, the groups that should benefit from H. If no target group(s), please explain why. 
8. Main initial objectives of the project, starting with the most important one: 
yf 
CASESTUDIES 
ASSESSMENT BY KEY INFORMANTS 
NAME OF THE CASE STUDY: • 
9. Objective 1 (most important): 
Objective 2: 
Objective 3: 
OUra objectives, if any: 
Please rate the degree of attainment of these objectives - Tick onty one box per row in the table 
below. 
Attainment of 
Project 
Objectives 
Objective 1 (as 
defined above) 
Objective 2 (as 
defined above) 
Objective 3 (as 
defined above) 
Objective 4 (as 
denned above) 
Objective 5 (as 
defined above) 
Overall 
Assessment Motatafl 
successful Not very 
successful Fairly 
successful Very 
successful Do not 
Know Not 
Relevant 
Maiff InrJipatprs gf AçWfflMCll 
10. Rease p>® the main incicatoi» of acl^^ 
quantitative (ie expressed In numbers) or quattetive (ie expressed in words): 
Indicator 1: 
Indicator 2: 
Indicator 3: 
Other indicators, if any: 
À cn° 
CASE STUDIES 
ASSESSMENT BY KEY INFORMANTS 
NAME OF THE CASE STUDY: O 
11. Please indicate in the table below the extent to which the performance indicators defined above 
have been attained. 
Indicator of 
Achievement 
Indicator 1 (as 
defined above) 
Indicator 2 (as 
defined above) 
Indicator 3 (as 
defined above) 
Other: Target 
(initially planned) Actual 
(at completion) Reasons for differences 
from target 
Interface of Tourism Action Plan with other programmes/policies fCo-Ordination. Complementarity. Overlap, 
etc) 
12. In what manner and to what extent does Tourism Action Plan complement, duplicate, overlap or 
work at cross-purposes with other EU and non-EU programmes? 
13. Please assess the quality of the co-ordination between Tourism Action Plan activities and the 
activities undertaken by other EU and non-EU programmes. 
Impacts and Effects: What Has Happened As A Result of the Programme? 
14. What positive impacts and effects, both intended and unintended, resulted from carrying out 
the project? 
15. What negative impacts and effects resulted from carrying out the project? 
Project Implementation 
Monitoring & Evaluation 
16. Describe procedures/arrangements to monitor the project implementation 
17. Describe procedures/arrangements to evaluate the project during and after implementation 
4o1 
CASESTUDIES 
ASSESSMENT BY KEY INFORMANTS 
NAME OF THE CASE STUDY: • 
Changes in Project Design 
18. Were there significant changes in project design? If yes, please specify and give the reasons 
for these changes in project design? 
Delays 
19. Was the start of the project delayed? 
If yes: By how many months? 
If yes: Reasons for these delays? 
20. Was the project completed on time? 
If no: By how many months was the project delayed? 
If no: Reasons for these delays? 
Cost Overruns 
21. Was the project completed within the initial budget? 
If no: Give size of cost overrun (final budget divided by initial budge) 
If no: Reasons for cost overruns? 
Dissemination & Follow Up 
22. Has the project results been disseminated? What was the follow up, and who did it? Has the 
project been replicated? 
23. (If relevant) For how long are the operational cost (partly) covered by Tourism Action Plan? 
What will happen next? 
Lessons. Recommendations. Suggestions. Best Practices 
24. What are the reasons for failures to meet objectives and can these be remedied? 
25. Any key lessons/recommendations/suggestions for future projects? 
26. Which elements can be replicated, under which conditions? 
OVERALL ASSESSMENT 
27. Main strengths of the project? 
28. Main weaknesses/shortcomings of the project? 
29. ContributiorvValue added by Tourism Action Plan? 
30. What would have happened in the absence of the Tourism Action Plan funding? Would the 
project exist? If yes, would it be different? 
31. What would you do differently? 
Â*l 
EVALUATION OF THE ACTION PLAN TO ASSIST TOURISM cvmuHiiun ur int ACTION PLAN TU ASSIST TOURISM ^IK 
APPENDIX VI - COUNCIL DECISION OF 13 JULY 1§92 f}jj 
Final Report • V2.0 
/I*} 
No L 231726 Official Journal of the European Communities 13. 8. 92 
COUNCIL DECISION 
. of 13 July 1992 
on a Community action plan to assist tourism 
(92/421/EEC) 
THE COUNCIL OF THE EUROPEAN COMMUNITIES. 
Having regard to the Treaty establishing the European 
Economic Community, and in particular Article 235 
thereof Whereas, tourism can make an effective contribution to 
achieving economic and social cohesion in the Community 
and whereas it can promote in the Community a 
harmonious development of economic activity, continuous 
and balanced expansion, a higher standard of living and 
closer relations between the States which it links; 
Having regard to the proposal from the Commission ('), 
Having regard to the opinion of the European 
Parliament (2), . 
Having regard to the opinion of the Economic and Social 
Committee (3), Whereas the measures tó be implemented under the action 
plan must comply with certain criteria in particular the 
need to comply with the subsidiarity principle; 
Whereas tourism occupies- an important place in the 
economy of the Member States, with tourtst activities, 
'representing a targe potential source of employment; 
Whereas tourism allows people of all kinds to gain a bener 
knowledge of Europe's cultural roots and of the cultures 
and ways of life in the Member States, thus making' a' 
contribution to the progress of the idea of 'European 
citizenship'; .f 
Whereas the results of the European Year of Tourism 
should be taken into account; Whereas tourism in the Community will have to show 
consideration for local populations and for the natural and 
cultural environment- in order to improve the quality of 
services offered; 
Whereas free competition should be preserved in the sector, 
both' for the benefit of' consumers, and in order to promote 
small and medium-sized enterprises (SMEs); 
Whereas, in view of the above, Community action 
regarding tourism should take the form of a strengthening 
of the' horizontal approach to tourism in Community and 
national policies, and of the implementation of specific 
measures, and whereas that apporach should also include 
coordination of the measures undertaken by Commission 
departments which affect tourism; whereas certain 
Community policies, in particular transport policy, have a 
major, impact on tourism in the various regions of the 
Community; Whereas it is necessary to encourage not only better 
integration of tourism into the various Community policies 
but also dose cooperation between all public and private 
bodies in the sector, including-representatives of tourist 
regions, and whereas the implementation at'Community 
level of à number of specific measures, complementary to 
those taken at national level, is the best way of achieving 
Such cooperation, while avoiding any distortion of 
competition which may be caused; 
Whereas the Community can contribute to improving the 
quality and competitiveness of the Community's tourisni 
services on offer, by encouraging a joint apporach to the 
medium-term problems facing European tourism; by 
/ promoting the development of the tourist industry and the. 
.. diversification of tourist activity and the development of 
- transnational measures, and by developing the promotion 
of European tourism on- the main markets of third 
countries; .Whereas statistics on tourism, should be devdoped and 
forward analysis of new types of tourism carried out; 
Whereas a, plan of three years' duration is called for; 
(') OJ NoC 120. li. 5. 1992. p. I J. 
(*) OJ No C r.7, 16. J. 1992. p. 2JS. 
(J) O] No C 49. 24. 2. I9V2. p. «J. Whereas an amount of ECU 18 million is deemed necessary 
to implement'this-plan; 
A^?t, 
13. 8. 92 Official Journal of thc.Europcah Communities No L 231/27 
Whereas the amounts to be committed for the finandng of 
the plan will have tó come within the Community financial 
framework in force; 
Whereas procedures should, be laid down for the exercise of 
the powers for implementing this plan conferred on the 
Commission pursuant to Decision 87/373/EEC ('); 
Whereas the Treaty docs not provide for any powers for 
the adoption of this Decision other than those mentioned in 
Article 235. 
HAS DECIDED AS FOLLOWS: 
Article 1 
A Community action plan to assist tourism shall be drawn 
up. The measures forming the subject of this plan are 
contained in the Annex. -
t Article 2 
1. The duration of the action plan shall be three years 
from 1 January 1993. The Commission shall refer to the committee referred to in 
paragraph 2 and .the Council those initiatives adopted in 
the framework, of Community policies which hav a major 
effect on tourism. 
2. The Commission shall be assisted in implementing the 
action plan by a committee composed of representatives of 
the Member States and chaired by the rcprcsentativeof the 
Commission. 
The representative of the Commission shall submit to the 
committee a draft, of the measures to be taken. The 
committee shall deliver its opinion on the draft within a 
time limit which the chairman may lay down according to 
the urgency of the marter. The opinion shall be delivered 
by the majority laid down in Article 148 (2) of the Treaty 
in the case of decisions which the Council is required to 
adopt oh a proposal from the Commission. The votes of 
the representatives of the Member States within the 
committee shall be_ weighted in the manner set out In that 
Article. The chairman shall not voce. 
The Commission shall adopt measures which shall apply 
immediately. However, if chese measures are not in 
accordance with the opinion of the committee, they shall be 
communicated by the Commission to the Coundl 
forthwith. In that event the Commission shall defer 
application of the measures which it has decided for a 
period of two months from the dace of communication. 
2. The Community financial resources_deemed necessary 
for its implementation amount to ECLM8/nilIion and shall 
fall within the Community financial framework in force. The Council, acting by a qualified majority, may take a 
different decision wichin the time limic referred to in the 
previous paragraph. 
3. The budget authority shall determine the appro­
priations available for each financial year, taking into 
account the principles of sound management referred to in 
Article 2 of the Financial Regulation applicable to. the 
general budget of the European Communities. Article 4 
1. The measures must be consistent with the principle of 
subsidiarity. 
Article i 
1. The Commission shall put the action plan into 
operation. In order to fulfil the objectives of the plan, it 
•nay undertake measures other than those set out in the 
\nncx, where, exceptionally, additional action is required 
n order to carry out one of the measures in full. Such 
idditional action shall be assessed in relation both to 
xisting priorities and to available financial resources. The 
Commission shall coordinate the action with the various 
Community policies, and through the various Dircctoratcs-
ïcncral concerned, in accordance with current' 
rocedures. 
) OJ No I. IV7. 18. 7 1987. p. JJ. 2. A selection shall be made, for the different measures 
proposed, by reference to the following criteria: 
(a)'the measures must be cost-effective and make a 
significant impact on the Community tourist industry; 
(b) they must facilitate the development of chc tourist 
industry with particular reference to small and 
medium-sized businesses; 
(c) they must help improve the quality of Community 
tourist services; 
(d) they must encourage competition within the 
Community and increase the competitiveness of 
Community tourist services on the world market; 
./loS 
No L-231/28 Offidal Journal of the European 'Communities 13. 8.- 92 
(e) they must be conduavc to preserving and protection the 
quality of the natural environment, the cultural heritage 
arid the integrity of local populations; 
(f) they must be conducive to improving the provision of 
information and services and to the protection ot 
.tourists. 
3. The measures shall be implemented through 
coordination with the national authorities and, if 
necessary, with the regional or local authorities as well, so 
as to take .account of the importance of tourism for 
regional development. Article 6 -
The Commission shall regularly evaluate the results of the 
action'plan. This evaluation'will include wherever possible 
measurable outputs of the plan and be in accordance with 
the criteria in-Article.4. The committee will be informed by 
the Commission of the latter's evaluation of the plan, and 
of the results thereof. No later than 30 June 1995, the 
Commission will submit a report on this evaluation to the 
European Parliament and the Coundl. On the basis of that 
report, the Council shall decide, in accordance with the 
provisions of the Treaty, whether or not to extend the plan 
for a further pe'riod. 
Article S Done at Brussels, 13 July 1992. 
Every year from.the date of adoption of the action plan, 
the Commission, in a report to the European Parliament 
and the Coundl, shall evaluate the Community's activities 
which affect tourism. For the Council 
The President 
J. CUMMER 
4 üC 
13^8:92 Offidal Journal of the European Communities. . No L 231/29 
.'•• ANNEX 
I. COMMUNITY MEASURES TO ASSIST TOURISM 
I..' Improving knowledge of the tourist industry and ensuring greater consistency of Community 
measures 
Community action is intended to improve the consistency of the measures taken to assist tourism by 
increasing knowledge of its characteristics, components and development. 
This will be carried out by means of the following measures: 
(a) development of Community statistics on tourism; 
(b) detailed studies aimed.at improving knowledge of tourism as an activity, assessment of the impact 
of current Community, policies to.assist tourism, forward analysis of new types of tourism, and the 
preparation of strategies adapted to keep pace with demand; 
(c) consultation of tourism professionals within the Community. 
2. Staggering of holidays 
Community action is designed to promote a better seasonal distribution of tourism. 
This will be carried out by means of the following measures: 
(a) support for the setting-up of an international framework ,whose purpose would be to exchange 
information and monitor the activities of governments and the tourist industry-, 
(b) support for measures aimed at coordinating actions and strategies to encourage the use of tourism 
infrastructure and facilities outside the' peak season. 
3. Transnational measures 
Community action is designed to promote transnational tourist development initiatives covering many 
different specialist sectors of the industry. 
This will be carried out by means of the following measures: 
(a) support for cooperation between border regions; 
(b) support for transnational-initiatives contributing to the improvement of tourist information, in 
particular those using new technology; 
(c) development of tourist cooperation with Central and Eastern Europe and the Maghreb through the 
transfer of know-how on training and the implementation of strategics for promotion, as well as on 
marketing and tbe. creation of small and medium-sized tourist enterprises; 
(d) support for tourist and technical cooperation in'the context o( partnerships between towns; 
(c) support for- pilot projects aimed at cooperation between the public and private sectors for the 
development of traditional tourist regions in decline as well as less developed rural regions. 
4. Tourists as consumers 
Community action aims to support initiatives which improve the information of tourists and (heir 
protection, in areas such as existing classification systems, ' signposting symbols, time-share 
arrangements, over-booking and procedures for redress. 
5. Cultural tourism 
Community action is designed both to highlight thcirhportance of the cultural heritage for tourism and 
to promote a greater knowledge of the cultures, traditions and ways of life of Europeans. 
Slol 
No L 231/30 Official Journal of the European Communities 13.8.92 
This will be carried out by means of the following measures: -. j • 
(a.) support for initiatives to develop new European cultural .tourism routes, in cooperation with the - • . 
Member States, .regions arid local authorities concerned, and to disseminate information on these 
' routes by means of brochures and publications; 
' (b) support for the exchange of experience in the'field of visitor management techniques;. 
(c) promotion and assistance in the use of European networks enabling tourist operators and cultural 
institutions to exchange experience, -especially as regards highlighting the value of cultural 
heritage. 
6. Tourism and the environment 
The aim of Community action in the area of the interaction between tourism and the environment is to 
ensure that the environment is more fully taken into account. 
This will be carried out by means of the following measures: 
(a) support for initiarives aimed at informing and increasing the awareness of tourists and suppliers of 
services about the interaction between tourism and the environment and in particular through the 
creation of a European environmental prize;' 
(h) support for innovative pilot projects to reconcile tourism and nature protection at local or regional 
level, in particular coastal and mountain areas, nature parks and reserves, e.g. by measures for the 
guidance of visitors; 
(c) support for the development 'of networks involving transnational, exchanges of experience, 
including• experience of environmental problems, and their possible solution through visitor 
management at sites; 
(d) support for initiatives''encouraging forms of environment-friendly tourism. 
7. Rural tourism 
Community action in this field is designed ro devejop tourist activities in a rural environment, notably 
farm tourism, small'family-run hotels or facilities set up by associations or local authorities. 
. This will be carried our by means of the-following measures: 
(a) support for partnership initiatives between operators at local, regional, national or European level, 
to facilitate exchanges of experience and the transfer of good practice through the organization of 
visits, seminars, exchanges of experts and the.development of transnational pilot schemes, in 
particular in the field of vocational training;" 
(b). improved information for rural operators and better access for them to the various Community aid 
schemes available for rural tourism, in-particular through the publication of documents for mass 
circulation and the publication of an operators* manual; 
(c) encouragement for. improving the quality of rural tourism supply and support for measures to 
facilitate access, to tourism in a rural environment. 
8. Social tourism 
Community activity in this field seeks, to facilitate access to tourism by groups of people who, for 
various reasons, but especially for social or health reasons, have difficulty in raking holidays. 
This will be carried out by means of the following measures: 
(a) shared information at Community level between public and private sector partners concerning tlie 
various methods used in the Member States to encourage holiday-taking by certain categories «if 
tourists; 
(b) support for the coordination'between McmbcrStatcs tff measures aimed at eliminating harriers to 
the development of tourism-for the disabled, and for the.exchange'of information in this field. 
9. Youth lourism 
Community action in this field is, thro.ugh support for existing Community policies, aimed both at 
promoting young people's knowledge of cultures and lifestyles'in the various Member States and at 
making if easier for'young people to take holidays. '• . 
sf*î 
13.8.92. -'. * .Offidal.Journal of the European Communities - . No L 231/3Ï 
This will be carried out by means of the following measures: f . 
(a) a feasibility study into establishing links-between'youth cards*; 
(b) suppprt for research into the need to create a network of exchanges with regard ro'European 
classes' (school travel for pupils from several Memoer States). ' 
10. Training • " • 
Community action in this field is aimed, through support for existing Community policies, at making 
the tourist industry in the Community more competitive through support for increased professionalism 
• in Community tourism. 
This will be carried out by means of the following measures: 
(a) dissemination of information among young people on tourist resources and profession; 
(b) support for ongoing measures to draw up professional profiles for the industry and improvement of 
mutual information on the qualifications attained in the various Member States; 
(c) encouragement of the participation of tourist businesses and their employees in existing 
Community training programmes and measures; 
(d) support for transnational, coopcrarion projects, between universities, tourism schools, tourism 
professionals, or the authorities concerned, especially for training in the fields of rural, cultural and 
environmental tourism; 
(e) support for networks aimed at improving the quality of'vocational training so as to' raise the 
quality of tourism services. . 
, 11. Promotion in third countries -
J Community action in this field is directed at making Europe a more attractive destination for tourists 
from distant countries. 
This will be carried out by means of measures confined to pilot projects to promote Europe as a tourist 
destination on the markets of distant countries, particularly North America and Japan, whose growth 
is likely to have an impact on tourism within the Community. 
/ 
II. TIMETABLE OF PRIORITIES 
. When implementing measures in accordance with thé procedure laid down in Article 3, priority will be 
given for 1993. to the following measures. 
These priorities may be modified for the financial years 1994/95 according to the procedure referred to in 
Article 3(2). 
Priority measures for 1993: 
I. Improving knowledge of the 'tourist industry and ensuring greater consistency of Community 
measures: 
(a) development of Community statistics on tourism; 
(b) detailed studies aimed at improving knowledge of tourisme as an activity, assessment of the impact 
of current Community policies to assist tourism, forward analysis of new' rypes of tourism and the 
preparation of strategics adapted to keep pace with demand; 
(c) consultation of tourism pofcssionals within the Cominuniry. 
2. Staggering of holidays: 
(a) support'for the setting-up of an.international framework whose 'prupose »you!d be to exchange 
information and monitor the activities of governments :md flic tourist industry. 
4*1 
No L 231/32 : ' Official Journal of the European Communities • .1318.92 
'çj'. Transnational measures: .:>.-,' 
'-. . (a) support of cooperation between border regions: ',- '.:•'"• 
(b). support for transnational initiatives contributing to thc'.improvemcnt of tourist information, in 
particular those using new technology; . 
(c) development of tourist cooperation with Central and Eastern Europe and the Maghreb through the 
transfer of know-how on training and the implementation of strategics for promotion, as weljas on 
marketing and the creation of small and medium-sized tourist businesses. ( 
5. Cultural tourism: 
(a) support for initiatives to develop new European cultural tourism routes, in cooperation with the 
Member States, regions and local authorities concerned, and to disseminate information on these 
routes by means of brochures and publications; 
(b) support for the exchange of experience in the field of visitor management techniques; 
6. Tourism and the environment: 
. (a) support for initiatives aimed at informing and increasing the awareness of tourists and suppliers of 
services about the interaction between tourism and the environment and in particular through the 
creation of a European environmental prize; ' 
(b) support for innovative pilot projects to reconcile tourism and. nature protection at local or regional 
level, in particular coastal and mountain areas, nature parks and reserves, e.g. by measures for the 
guidance of visitors; 
(c) support for the development of networks involving transnational exchanges of experience, 
induding experience of environmental problems and their possible solution through visitor 
management at sites; 
(d) support for initiatives encouraging forms of environment-friendly tourism. 
7. Rural tourism: 
(b) improved information for rural operators and better access for them to the various Community aid 
schemes available for rural tourism, in particular through the publication of documents for mass 
circulation and the publication of an operator's manual; 
(c) encouragement for improving the quality of rural tourism supply and support for measures to 
facilitate access to tourism in a rural environment. 
8. Social tourism: 
(b) support for. the coordination between Member States of measures aimed at eliminating'barriers to 
the development of tourism for the disabled, and for the exchange of information, in this field. 
10. Training: 
(b) support for ongoing measures to draw up professional profiles for the industry and improvment of 
mutual information on the qualifications attained in thc-various Member States; . 
(c) encouragement of the participation of tourist businesses and their employees in existing 
Community training programmes and measures; 
(d)'support for transnational cooperation projects between universities, tourism schools, tourism, 
professionals, or the authorities concerned, especially for training in the fields of rural, cultural and' 
environmental tourism. ' * •' 
1 (. Promotion in third countries: 
Pilot, projects to promote-Europe as a tourist destination on the markets of distant countries, 
.\ particularly North America and Japan, whose growth is likely to have an impact on tourism within the 
Commiiniry. 
A^O 
EVALUATION OF THE TOURISM ACTION PLAN TO ASSIST TOURISM Jlk 
APPENDIX VII - LIST OF CONTACTS H|F 
Final Report • V2.0 
/l/,A 
APPENDIX VII EVALUATION OF THE COMMUNITY ACTION PLAN TO ASSIST TOURISM 
[LIST OF CONTACTS [[excluding DG XXIII) 
No Narno i OrflanlMtlQn . 
1 Daniela Hesse-Wagner ETOA 
2 Robert Hollier ETC 
3 Lisa Davies AIT/FIA 
4 De Blust ECTAA 
5 E Giesen Deutscher Stadte und Gemeintebund (D) 
6 W Burnett EUTO 
7 G Lipman WTTC 
8 M Sequaris HOTREC 
9 F H Aldous ECATRA 
10 Mr Smithies IATA 
11 LLickorish ETAG 
12 Lepage UFTAA 
13 MrFreitag European Travel Monitor (Munich, D) 
14 RZimmer • Luxembourg 
15 Bent Pilström Finland 
16 JL Deroide France 
17 E Hadzinikolaou Greek National Tourism Organisation 
18 Claude Pirard Belgium 
19 Dr.ssa. Cesarina Misiani Dipartimento del Turismo (I) 
20 Keith Gibbins Department of National Heritage (UK) 
21 Teresa Castillo Ministerio de Comercio y Turismo (E) 
22 Shane O'Neill Department of Trade & Tourism (IRL) . 
23 Paul Bates Department of Trade & Tourism (IRL) 
24 CiaranTuite Borde Faute (IRL) 
25 JP Bastos Salazar Leite Directorate General for Tourism (P) 
26 Mr Schneider Bundesministerium fur Wirtschaft (D) 
27 L Harrison European Parliament 
28 E McMillan-Scott European Parliament 
29 P Comelissen European Parliament 
30 Mr Hansen Committee of the Regions 
31 Giacomo Regaldo Economic & Social Committee 
32 Kirchberger DG XXII 
33 Van Hasselt Air Transport Policy - DG VII 
34 E Power DG XVI - Regional Policies 
35 D Givord Rural Development - DG VI 
36 Comaert DG XI 
37 M Lepelletier DG VII 
38 B Wehems DG V 
39 Manuel Ruiz Sanz DG V 
40 Xavier Coyer DG V 
41 DanaePenn DGVII 
42 Pyrhus Mercouris DG X 
43 Mr Enthoven DG XI 
44 T O'Dwyer DG XXII 
45 G Barrett DG VIII 
46 E Pongas Eurostat 
47 Professor V Middleton 
48 E Pad World Trade Organisation (WTO) 
49 Mr Dupeyras OECD 
50 Prof John O'Hagan Trinity College (Dublin, IRL) 
51 George Moustakas International Interactive Multimedia 
52 Palle Damkjaer Hjoerring Business College (DK) 
53 Rene Ladiges Hjoerring Business College (DK) 
54 Elsisabeth de Bodinat Agence Vitesse (Paris, F) 
55 Christine Bussière Agence Vitesse (Paris, F) 
56 Yves Comu HTL - Bossard Sociologie (Paris. F) 
57 Sylvie Blangy Expert (Montpellier, F) 
58 Paolo Bongini Regione Toscana (Florence. I) 
59 Gerry Carver L&R Leisure (Haywards Heath. UK) ! 
60 A de Varax Office du Tourisme (Lyon. F) 
61 Elizabeth Jeffries Greater Manchester (UK) 
62 Hans Oomenicus Amsterdam Tourist Office (Amsterdam. NL) 
63 Kai Geiger IfB (Konstanz. D) 
64 Jan Kobernuss Institute fur Freizeit (Cologne. D) 
65 Falco de Clerck Institute for Service Management (Leeuwarden, NL) 
66 Andrew Lennox Central College of Commerce (Glasgow. UK) 
67 Carlos Freite Arthur Andersen (Lisbon. P) . 
68 Ana Alonso Delvico Bates (Madrid. E) 
69 Eulogio Bordas .IHJ__1§_?__.___[_!___) _ I J 41 
EVALUATION OF THE ACTION PLAN TO ASSIST TOURISM 4I4 
APPENDIX VIII - ASSESSMENT BY KEY INFORMANTS fj|F 
In this Appendix, we give a summary of the assessment made by the key informants (professional 
associations representing industry interests, representatives of the Member States, independent 
experts, Commission officials from other Directorates General). The views expressed are not necessarily 
shared by Price Waterhouse. 
Exposure to the Plan 
The vast majority of interviewees are familiar with the Plan, although some of them consider their 
knowledge of the plan stems from extensive contacts and length of time within the industry, rather than 
from the Plan's contact with the tourism organisation. Whilst many interviewees have only a more 
general understanding of the Plan, certain interviewees feel they have more of a knowledge of 
individual projects rather than an understanding of the Plan's strategy itself. 
Many interviewees gained familiarity with the Plan as a result of attending Management or Consultative 
Committees. The degree, of familiarity with the Plan by officials from other Directorates General appear 
to be the lowest. 
An important feature is the background of the interviewees, especially which part of the travel and 
tourism industry they represent. There is a strong tendency for the "major players" in the industry such 
as the organisations representing the European travel agents and tour operators to consider that the 
Plan focuses mainly on peripheral tourism issues (green / social) and not on the key mainstream 
issues such as transport links and infrastructure. 
On the other hand, organisations such as those representing tourist offices in local communities 
consider the Plan only consults major forces in the industry and does not seek or take account of the 
views of other important but less powerful representatives. 
Interface with the Pian 
The interviewees have highlighted a number of organisations, particularly at the "global" level working 
towards the same broad objectives as the Plan: creating jobs by stimulating tourism and developing 
tourism with due regard for the environment. 
Whilst the Plan consults regularly with these organisations through attendance at meetings, advisory 
committees etc, it is felt that there is a need for the Plan to ensure greater coordination with the 
strategies of these other organisations. In particular, difficulties were expressed vis-à-vis the ability to 
co-ordinate what member states are doing with what the EU is doing. 
One interviewee felt that the Plan was a "small scale" model of what an overall strategic programme of 
Travel and Tourism in Europe should be aiming to achieve. 
Another common theme was that the Plan required much greater coordination and integration with the 
infrastructure projects handled by other DGs in the Commission eg air traffic control systems, transport 
measures for vehicles etc. 
Final Report - V2.0 
slK 
EVALUATION OF THE ACTION PUN TO ASSIST TOURISM 
APPENDIX VIII - ASSESSMENT BY KEY INFORMANTS €> 
Rationale for the Pian 
10 The majority of interviewees expressed a view on whether the Plan made sense. Whilst these 
interviewees generally felt that the overall framework was commendable and "going in the right 
direction", they considered the actual outputs and activities were too fragmented and that the individual 
projects were on too small a scale. 
11 There is a general view that undertaking these small projects spread over a number of different tourism 
aspects has made it difficult to achieve the Plan's objectives. 
12 A number of interviewees to date consider the activities have focused on peripheral issues eg cultural 
and social tourism rather than on the mainstream tourism industry which accounts "for about 80% of all 
tourism activity". Some also felt that the Plan had concentrated too much on theoretical issues and 
research studies. 
13 Even more importantly, many considered that the results of these studies had not been made available 
to a wide enough audience and in particular to those bodies and organisations that could make best 
use of them. 
14 One interviewee felt there was too much emphasis on supporting the public sector's role in tourism 
and that there were insufficient projects related to the private sector's role. 
/ 
15 There is a general view that one of Plan's most valuable roles has been to act as a focal point for 
tourism within the EU and to get the many different stakeholders within the industry together and 
thinking about the same issues. To some extent, the Plan has acted as a catalyst for future action. 
16 Generally, interviewees think that the following factors have contributed to "the small and fragmented 
project" approach: 
a the need to satisfy a very broad framework of objectives ("a patchwork") 
b the tendency to attempt to meet the needs of every lobby with an interest in tourism which has 
led to funding fragmented, small projects on a number of areas 
c inadequate funding given the ambitious objectives of the Plan 
d inadequate staffing of the Tourism Unit (both in terms of number and expertise) 
e the lack of top level policy commitment and an insufficient authority vested in DG XXIII to 
enable it to fulfill adequately its coordination role with other EU mainstream policy areas such as 
Agriculture (DG VI) Regional Policy (DG XVI). 
17 These factors have meant that, to date, the Plan has been unable to play a significant role in 
maximising tourism's potential contribution to economic growth and job creation. 
Final Report - V2.0 
Wil 
EVALUATION OF THE ACTION PLAN TO ASSIST TOURISM jUà 
APPENDIX VIII-ASSESSMENT BY KEY INFORMANTS \S\W 
Assessment of Impacts and Effects 
18 Whilst a majority of interviewees consider that the net effects of the Plan are positive, several of them 
take the view that the negative effects have outweighed the positive effects. 
19 It is generally felt that the overall impact of the Plan on the competitiveness of the EU tourism industry 
has been very limited. 
20 The Plan has had the following positive impacts: 
a brought Member States together for useful discussions on Tourism (catalyst role) 
b increased the awareness of particular key issues amongst Member States, for example the 
environmental aspects 
c enhanced cooperation on Tourism issues amongst Member States (eg through the consultation 
process of the Green Paper) 
d activated several sectoral/regional projects in Europe. 
21 The general opinion is that DG XXIII has done as well as it could have done, given the very broad 
framework for Plan and the constraints on funding. 
22 There is however a minority view that the implementation of the plan has been a "lost opportunity" and 
that the Unit has been ineffective. One reason sometimes given is the lack of tourism experience of 
most staff members. 
23 Travel agents and tour operators generally consider that the Plan has provided few benefits and has 
had little impact on the tourism industry. This sector and the industry generally feel they should have 
been consulted much more on the strategy at the outset. They generally felt that the Plan should have 
concentrated on the mainstream areas of tourism; that there should have been more effective 
coordination internally across the EU directorates responsible for Transport policy etc. as well as those 
responsible for the Structural Funds. There should also have been more coordination between other 
external organisations, especially those responsible for environmental issues. 
24 More emphasis should be placed on the great potential which the Tourism industry has for promoting 
sustainable development, and improving and maintaining the environment. 
25 Most representatives of the Member States contacted think that they need to be involved much more 
directly in the formulation of tourism policy and programmes, so that they take "ownership" of the 
programme and subsequently work actively together to implement it. The Plan has been regarded 
much more as the Commission's plan rather than that of the Member States'. 
26 There is a feeling that the Plan is "caught between two stools", ie in meeting the subsidiarity principle, 
yet still being expected to deal with core issues: if the Plan adheres to subsidiarity, then it may only 
add value in areas not seen as core such as social and green tourism. 
27 There is a view that many of the Plan's initiatives are related to local authority activities and not so much 
to the private sector. 
28 There is no unanimity on the effectiveness of the implementation of the Plan by the Tourism Unit. 
Whilst some interviewees feel that DG XXIII have done as well as they could "given the broad 
Final Report - V2.0 
AI*) 
EVALUATION OF THE ACTION PUN TO ASSIST TOURISM 
APPENDIX VIII - ASSESSMENT BY KEY INFORMANTS • 
framework and the constraints or funding", others take the view that the Commission has not been 
effective. The latter group gives evidence such as: cancelation of Conference on Quality of Tourism, 
lack of expertise in tourism, very long and bureaucratic procedures, delays in payment, lack of 
responsiveness of DG XXIII staff, lack of transparency in the selection of projects, poor execution of 
the budget (eg in 1994). 
29 It is also clear from our interviews that the misallocations of funds have given the Plan a "bad name": 
the credibility of the Tourism Unit and of a possible EU tourism policy has been seriously tarnished. It 
has also to some extent created the some of the administrative difficulties and weaknesses referred to 
above. 
Relative Successes and Failures at Project Level 
30 Interviewees cited the following as "successes" at project and study level: 
a Cultural itineraries, such as "Routes to the Roots" and "Art Cities in Europe" 
b Baltic Sea Region Cultural Project 
c A number of projects in the area of Tourism & the Environment (eg Prize) 
I d Certain projects in the area of information technology 
e Projects developed in Greece to develop training modules on training, management and 
technical skills 
f Senior citizens' and youth tourism; both were seen to be examples of projects which were 
expanding tourism in culturally and environmentally sensitive ways 
31 The Directive of Community Statistics and certain conferences organised by the Tourism Unit are other 
activities which appear to have been appreciated. 
32 Interviewees cited the following as relative "failures" at project and study level: 
a The study on "overbooking in hotels etc" was cited as unnecessary since it was looking at an 
issue already being resolved by the industry itself 
b The promotion in the USA, "a monumental worry", a "complete waste of money" 
c The failure of the promotion in Japan (1995 call for tender). 
Role and Activities in the Future 
33 For the future, a number of common themes emerged, although there is no unanimity. Among the 
representatives of the Member States at the Management Committee, examples of common themes 
include: 
a more and better coordination and dialogue (partnership) with: 
(a) the EU directorates responsible for the relevant mainstream programmes such as 
Transport, Regional Policy, issues of Taxation and Single Currency (including a better 
Final Report-V2.0 
/14 G 
EVALUATION OF THE ACTION PUN TO ASSIST TOURISM jfLfc 
APPENDIX VIII - ASSESSMENT BY KEY INFORMANTS fj|F 
use of the existing EU instruments) 
(b) the national tourist strategies and plans 
(c) regional and local authorities, Chambers of Commerce and other industry stakeholders 
b formally recognise Tourism's potential in the areas of economic development and generating 
employment opportunities 
c concentrate on-promoting "Europe" to third party countries such as Japan and the Far East -
with individual EU countries left to promote themselves at international, national, regional and 
local level 
d need for planning a Tourism strategy which will have the greatest impact on economic growth 
and job creation within the EU, and for supporting projects which meet these objectives 
e greater involvement of the private sector in both the formation and implementation of policy 
f need to rethink the co-operation with third countries in order to make it consistent with the 
objectives of tourism policy 
g need to publicise the results and the outcomes of seminars, projects etc. / 
Summary of Findings 
34 We now summarise the findings from our interviews with key informants. Note that these are not 
necessarily the views of Price Waterhouse. 
35 The Plan has given Tourism" more recognition within the EU. It has brought interested parties and 
stakeholders together to discuss common issues. 
36 But the Plan's framework covers too many objectives. Some of these objectives are on fringe or 
peripheral issues. Consequently, the plan did not include all the mainstream issues, especially 
regarding infrastructure aspects. 
37 It is felt by many key informants interviewed that funding and staffing of the Tourism Unit have not been 
adequate and these are seen as a key factors in limiting the programme's impact. 
38 There is a need for greater consultation of all key parties at the strategy formulation stage. This needs 
to include both the public and private sectors. Both Member States and industry representatives 
consider they were not actively involved in deciding on the Plan's strategy. 
39 There needs to be greater coordination on key issues (such as competitiveness) both internally within 
the Commission and with external bodies to ensure compatibility of policies, especially on transport 
and environmental issues. 
40 Need to be clear what the "high level" key objectives are and ensure that projects are assessed against 
these "key criteria" eg from which areas of the world is the EU trying to attract tourists to come to 
Europe? Which are the target markets? 
41 This leads on to thinking about what needs to be developed eg. high standards and common 
Final Report - V2.0 
/l*ï 
EVALUATION OF THE ACTION PUN TO ASSIST TOURISM 
APPENDIX VIII - ASSESSMENT BY KEY INFORMANTS O 
classification of these standards for hotels etc across Member States. This is also seen to link with the 
need to develop educational programmes on tourism in colleges etc in the different Member States as 
well as to widen the use and capability of information technology for tourism on a pan - European 
basis. 
Final Report - V2.0 
SI4* 
ISSN 0254-1513 
COM(96) 166 def. 
DOCUMENTEN 
NL 16 
Catalogusnummer : CB-CO-96-209-NL-C 
ISBN 92-78-03585-8 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg