Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "Samenwerking met de solidariteitsverenigingen als sociaal-economische partners op het terrein van de welzijnszorg"

(98/C 73/23)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 20 maart 1997 overeenkomstig artikel 23, lid 3, van het Reglement van Orde, besloten een advies op te stellen m.b.t. de "Samenwerking met de solidariteitsverenigingen als sociaal-economische partner op het terrein van de welzijnszorg".

De Afdeling voor sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, onderwijs en cultuur die met de voorbereiding van de werkzaamheden was belast, heeft haar advies goedgekeurd op 17 oktober 1997. Rapporteur was mevrouw zu Eulenburg.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 350e Zitting (vergadering van 10 december 1997) met 75 stemmen vóór en 6 stemmen tegen bij 7 onthoudingen, het volgende advies goedgekeurd.

SAMENWERKING MET DE SOLIDARITEITSVERENIGINGEN ALS SOCIAAL-ECONOMISCHE PARTNERS

Preambule

De solidariteitsverenigingen geven met hun werkzaamheden mede gestalte aan de "verzorgingsstaat" in Europa. De verscheidenheid aan voorzieningen die zij representeren, heeft historische wortels. De economische vooruitgang ging gepaard met ontwikkelingen die tot sociale ongelijkheid en armoede leidden. De industrialisering in de 19e eeuw heeft in het dagelijkse leven van de mensen ingrijpende veranderingen tot gevolg gehad. Kerken en parochies, welgestelde burgers en de adel en de meest uiteenlopende maatschappelijke organisaties, b.v. arbeidersverenigingen, spanden zich in om de maatschappelijke situatie te verbeteren door sociale diensten aan te bieden en voorzieningen in het leven te roepen. In veel Europese landen bleef de overheid op de achtergrond en kwam het al naargelang de ontwikkeling van de nationale socialezekerheidsstelsels pas zeer laat tot overheidsingrijpen.

Solidariteitsverenigingen zijn niet alleen actief op het terrein van de maatschappelijke dienstverlening, zij motiveren ook mensen om zich vrijwillig in te zetten voor het algemeen welzijn en treden op als belangenbehartiger van mensen die hulp nodig hebben. Daarbij laten zij zich inspireren door de sociale rechtvaardigheidsgedachte.

Solidariteitsverenigingen maken deel uit van de "tertiaire sector" die in de Europese economieën een belangrijke plaats inneemt. Het is een sector die vele verschillende lagen heeft en niet duidelijk kan worden afgebakend. Nationale verschillen in cultuur, verschillende bestuursniveaus, maar vooral ook zeer uiteenlopende belangen (b.v. charitatieve acties van burgers, liefdadigheidswerk van de kerken en voorzieningen van de arbeidersbeweging ter ondersteuning van hun leden) hebben er toe bijgedragen dat de tertiaire sector een rijk geschakeerd beeld vertoont. Juist vanwege deze complexiteit is de sector echter ook een typisch Europees verschijnsel. De tertiaire sector verleent aan Europa als "verzorgingsstaat" zijn eigen, typische karakter.

De tertiaire sector is tevens het deel van het economisch leven waarin de bereidheid van de burger om te participeren in de samenleving rechtstreeks, d.w.z. zonder dat winstbejag of ingrijpen van overheidswege meespelen, tot uitdrukking komt. In alle landen van de Gemeenschap bestaan in het algemeen personenassociaties die gekenmerkt worden door vrijwillig lidmaatschap op persoonlijke titel zonder verplichte deelname in maatschappelijk kapitaal en zonder persoonlijk winstbejag. Deze kunnen in drie categorieën worden verdeeld: coöperaties, onderlinge waarborgmaatschappijen en verenigingen. Bij de eerste twee categorieën houdt lidmaatschap in dat men aanspraak kan maken op diensten en prestaties. Dit geldt niet per definitie voor verenigingen; deze kunnen zich ook inzetten voor mensen die geen lid zijn.

De activiteiten van solidariteitsverenigingen zijn in beginsel voor een breed publiek bedoeld. Overeenkomstig dit principe verlenen solidariteitsverenigingen diensten aan mensen die in een maatschappelijk minder bevoorrechte positie verkeren en aan burgers die tijdelijk of langdurig op maatschappelijke steun aangewezen zijn. De diensten worden verleend op non-profit-basis waardoor het niet mogelijk is om aan de hand van markteconomische berekeningen diensten te selecteren. De systematische commercialisering van de bevrediging van maatschappelijke behoeften stelt de non-profitsectoren voor een uitdaging. Volledige en vrije concurrentie tussen welzijnsorganisaties en commerciële aanbieders zou betekenen dat laatstgenoemde overeenkomstig hun oogmerk slechts op winstgevende terreinen maatschappelijke diensten zouden aanbieden. Voor de solidariteitsverenigingen zou het dan, alleen al vanwege de daarmee gemoeide aanzienlijke kosten, zeer moeilijk zijn om alle uit hoofde van het sociaal beleid noodzakelijke sociale voorzieningen te blijven aanbieden.

Solidariteitsverenigingen zijn echter niet alleen aanbieders van maatschappelijke diensten. Juist de voor solidariteitsverenigingen zo wezenlijke samenwerking met vrijwilligers maakt dat deze organisaties deel nemen aan de "Dialoog met de burger". De opbouw en uitbreiding van een sociale samenleving staat of valt met het op vrijwilligheid gebaseerde maatschappelijk engagement van zo veel mogelijk burgers. Op zeer uiteenlopende wijze - zelfhulpgroepen, buurtwerk, lekenhulp, vrijwilligerswerk, acties die getuigen van burgerzin, binnen het kader van parochies of seculiere organisaties - krijgt het subsidiariteitsbeginsel invulling. In solidariteitsverenigingen wordt dit engagement gebundeld.

Hoewel er overeenkomsten kunnen zijn met de overige "personenassociaties", heeft dit advies alleen betrekking op "solidariteitsverenigingen" in de zin van organisaties die naar maatschappelijke solidariteit streven en zoals deze onderstaand gedefinieerd worden. Zo zal tevens rekening worden gehouden met de vele rechtsvormen die welzijnswerk kan aannemen.

1. Inleiding

1.1. In alle lid-staten van de EU zijn solidariteitsverenigingen actief. Overal beschouwen zij zich doorgaans als belangrijke actoren op het vlak van sociale bescherming. Zij

- komen op voor sociale rechten;

- behartigen de belangen van kansarme en sociaal uitgesloten mensen;

- fungeren als multiplicator van maatschappelijk engagement op basis van vrijwilligheid;

- fungeren als platform voor sociale vooruitgang;

- passen innovaties toe bij de ontwikkeling van de hulpverlening in de welzijnszorg;

- vormen representatieve, democratische groeperingen van burgers die zich als lid bij een vereniging of organisatie met een vergelijkbare rechtsvorm aangesloten hebben;

- bieden als non-profit-welzijnsorganisatie maatschappelijke voorzieningen en diensten aan.

1.2. De behoeften waaraan zij tegemoet komen (hulp bij maatschappelijke misstanden en gezondheidsproblemen, vereenzaming, uitsluiting, invaliditeit, enz.), nemen toe en worden steeds complexer. Met hun maatregelen beïnvloeden zij de kwaliteit van de dienstverlening in de openbare welzijnszorg en dragen zij in de commerciële sector ertoe bij dat mensen uit verschillende lagen van de bevolking gebruik kunnen maken van de diensten. Ook in deze zin belichamen zij solidariteit en verantwoordelijkheid in de samenleving.

1.3. De inzet van vrijwilligers is een wezenlijk aspect van het werk in de solidariteitsverenigingen. Dit werk is te allen tijde een complementair en geen alternatief element voor betaald werk dat voor continuïteit en deskundigheid borg staat. Onbetaald vrijwilligerswerk is nooit werk dat slechts bij gebrek aan beter wordt verricht, maar een deelname van burgers aan de organisatie van de samenleving. Vrijwilligers geven hun eigen invulling aan hun werk. Vrijwilligerswerk is één van de instrumenten waarmee het verband tussen vrijheid en verantwoordelijkheid in democratische samenlevingen tot uitdrukking wordt gebracht.

1.4. In de economie wordt het belang van solidariteitsverenigingen dikwijls onderschat. Qua positie staan zij tussen de overheids- en de marktsector in. Zo worden zij als organisatie die onafhankelijk van de overheid opereert, niet bij wet verplicht tot dienstverlening, maar doen zij dit op basis van vrijwilligheid. Het verschil met de vrije markt is dat zij niet in dezelfde zin op winst georiënteerd zijn als de ondernemingen in de particuliere sector. Ook het Europees Hof van Justitie heeft zich onlangs rekenschap gegeven van de bijzondere positie die solidariteitsverenigingen innemen: op grond van het Gemeenschapsrecht is het elk land toegestaan verenigingen in deze sector boven andere ondernemingen met winstoogmerk te stellen (Zaak - C-70/95 - Sodemare./. Regione Lombardia). De solidariteitsverenigingen hebben, zoals in bijlage 1 nader wordt toegelicht, een aanzienlijke groei doorgemaakt.

1.4.1. Bovendien zijn solidariteitsverenigingen, zelfs in tijden dat de arbeidsmarkten stagneren of langzaam groeien, in staat in zekere mate bij te dragen tot het scheppen van extra arbeidsplaatsen. De middelen die door solidariteitsverenigingen worden ingezet, hebben een aanzienlijke meerwaarde omdat

- zij doelgericht daar worden ingezet waar de maatschappelijke problemen het grootst zijn;

- zij worden gebruikt ter ondersteuning van het werk van een groot aantal vrijwillige medewerkers;

- zij worden aangevuld met giften van de bevolking.

Dit werk wordt veelal door vrijwilligers verricht, hetgeen echter niet ertoe mag leiden dat reguliere arbeidsplaatsen door vrijwilligerswerk worden vervangen.

1.5. Solidariteitsverenigingen zijn in de EU als sociaal-politieke actoren erkend (zie bijlage 2). In de Slotakte van het Verdrag van Maastricht is de volgende verklaring (Verklaring nr. 23) opgenomen: "De Conferentie onderstreept dat voor het verwezenlijken van de doelstellingen van artikel 117 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap samenwerking tussen de Europese Gemeenschap en solidariteitsverenigingen en stichtingen, als lichamen die zich bezighouden met welzijnswerk, van groot belang is." Het Verdrag van Amsterdam betekent erkenning van Verklaring nr. 23 in die zin dat uitdrukkelijk wordt verwezen naar de sociaalpolitieke basisbepaling van artikel 117 EG, waarvan de betekenis door de opneming van het Sociaal Protocol een nieuw, groter gewicht heeft gekregen.

1.6. Nieuw in het Verdrag van Amsterdam is een verklaring m.b.t. vrijwilligerswerk. De tekst van deze verklaring die overigens niet alleen op maatschappelijke dienstverlening betrekking heeft, luidt als volgt:

"De Conferentie erkent dat het vrijwilligerswerk in belangrijke mate bijdraagt aan de bevordering van de sociale solidariteit. De Gemeenschap zal de Europese dimensie van vrijwilligersorganisaties stimuleren, met bijzondere nadruk op de uitwisseling van informatie en ervaringen en op de deelname van jongeren en ouderen aan vrijwilligerswerk."

2. Doel van het initiatiefadvies

2.1. Doel van het initiatiefadvies is enerzijds het besef van de rol en het belang van solidariteitsverenigingen als sociaal-economische partners in Europa en als belangrijke actoren, die op tal van terreinen van sociaal beleid actief zijn, te vergroten. Anderzijds worden concrete voorstellen aangedragen voor maatregelen om de samenwerking met solidariteitsverenigingen institutioneel te verankeren en te systematiseren.

2.2. Uitgangspunt voor dit initiatiefadvies is met name de in de Slotakte van het Verdrag van Maastricht opgenomen Verklaring nr. 23 betreffende de samenwerking met de solidariteitsverenigingen. Deze heeft ook betrekking op alle maatschappelijke organisaties, hetgeen geheel in de lijn ligt van het standpunt dat deze organisaties op dit punt eensgezind hebben ingenomen tijdens een door de studiegroep georganiseerde hoorzitting. De in Verklaring nr. 23 gebruikte term "welzijnswerk" waarmee de solidariteitsverenigingen zich bezighouden, dient ruim te worden geïnterpreteerd. Bedoeld worden alle organisaties die ten behoeve van mensen die maatschappelijke hulp nodig hebben, voorzieningen treffen die op de lange termijn gericht zijn en een duurzaam effect beogen. (Zie bijlage 2 voor specifieke kenmerken van de verschillende organisatievormen van solidariteitsverenigingen).

2.3. Alleen een dergelijke interpretatie van de verklaring biedt de waarborg dat in het Europees eenwordingsproces rekening wordt gehouden met de verschillende status die de solidariteitsverenigingen in de EU-landen hebben. Al naar gelang de sociale cultuur en politiek van een land reikt het activiteitenspectrum van solidariteitsverenigingen van het activeren en aanleren van mensen om zelfhulp of hulp aan anderen te bieden tot het beheren van verenigingen op het terrein van de maatschappelijke dienstverlening. Het doel dat deze maatregelen gemeen hebben is mensen onder bepaalde levensomstandigheden de steun te bieden die zij nodig hebben. Alleen zo kan Verklaring nr. 23 op Gemeenschapsniveau de beoogde Europese dimensie krijgen.

2.4. Overigens moet rekening gehouden worden met het feit dat de term "solidariteitsverenigingen" in alle officiële EU-talen vertaald is met een woord dat aansluit bij de eigen taalcultuur. Deze termen komen echter niet zonder meer overeen met wat in de cultuur van elk land wordt verstaan onder "solidariteitsverenigingen", waarvan de positie varieert al naar gelang de politieke en juridische raamvoorwaarden in het betrokken land. Wat de toepasselijkheid op EU-niveau betreft, gaat het om een op zichzelfstaand communautairrechtelijk begrip waaraan in de Gemeenschap en de lid-staten een consistente interpretatie moet worden gegeven. Dit is dan ook één van de specifieke doelstellingen die het Comité met dit initiatiefadvies beoogt.

3. Redenen voor versterking van de EU-samenwerking met solidariteitsverenigingen

3.1. Elk sociaal beleid dient te functioneren volgens de kernprincipes solidariteit en subsidiariteit. Vergelijkt men de positie van solidariteitsverenigingen als actoren van sociale bescherming - in die zin dat zij naar solidariteit en sociale samenhang streven - met de overheidsinstanties voor sociaal beleid, dan kan men vaststellen dat deze principes gemeenschapsrechtelijk en politiek gezien nog lang niet volledig erkend worden. Het subsidiariteitsbeginsel is tot nu toe bijvoorbeeld alleen van toepassing om de verhouding tussen de Gemeenschap en de lid-staten te bepalen. Of de activiteiten van solidariteitsverenigingen als gelijkwaardig te beschouwen zijn met c.q. een vergelijkbare positie hebben als de activiteiten van overheids-, gemeentelijke of particuliere, commerciële instellingen zijn kwesties die op Gemeenschapsniveau nog een groot aantal vragen open laten. De eerste stappen om met deze beginselen rekening te houden zijn echter al wel gezet, o.a. met de reeds genoemde Verklaring nr. 23 "betreffende de samenwerking met de solidariteitsverenigingen" die zonder deze politieke discussie over beide beginselen weinig zou betekenen.

3.2. Zowel in de nationale socialezekerheidsstelsels als in de steeds hechter wordende Europese Unie zijn solidariteitsverenigingen een belangrijke sociaal-economische groep. Het Comité is dan ook bijzonder verheugd solidariteitsverenigingen tot zijn gelederen te mogen rekenen. Met een adequate vertegenwoordiging van deze groep in het Comité zal de nagestreefde "Dialoog met de burger" nog beter kunnen worden gerealiseerd.

3.3. Hoewel er verschillen tussen de stelsels zijn, bestaat er in de lid-staten van de EU in toenemende mate consensus over de stelling dat een staat er goed aan doet om in de algemene sociale voorzieningen plaats in te ruimen voor het dienstenaanbod van de solidariteitsverenigingen, zonder evenwel hun zelfstandigheid in te perken. De werkzaamheden en diensten van de solidariteitsverenigingen vormen een aanvulling op het sociaal beleid van overheidswege, maar vervangen dit beleid niet. Enerzijds wordt ervan uitgegaan dat overheidsinstanties alleen niet de benodigde diensten kunnen bieden, en dat aanbieding van die diensten alleen in een samenspel tussen overheids- en particuliere welzijnsorganisaties mogelijk is. Anderzijds wordt inmiddels echter ook onderkend dat solidariteitsverenigingen maatschappelijke diensten vaak tegen lagere kosten kunnen aanbieden en beter kunnen inspelen op de behoeften.

3.4. Solidariteitsverenigingen concurreren met particuliere en commerciële organisaties. Zij zijn met name voorstander van concurrentie wanneer daardoor kan worden bijgedragen tot grotere efficiëntie en verbetering van instrumenten en methodes op het gebied van de hulpverlening en wanneer op basis van kwaliteitsnormen voor sociale voorzieningen ter dekking van duidelijk te omschrijven gelijke behoeften concurrentie kan ontstaan. Algemeen geldt evenwel dat invoering van markteconomische elementen niet aanvaardbaar is wanneer deze ten koste van de hulpbehoevenden gaat. Het zuiver markteconomische, op maximale winst gerichte model is als algemeen beginsel niet geschikt voor de sociale sector.

3.5. De politieke gedachte die aan dit initiatiefadvies ten grondslag ligt, is de alom gedeelde opvatting - mede na de organisatie te hebben gehoord die voor de eerste vergadering van de studiegroep was uitgenodigd - dat organisaties als de solidariteitsverenigingen die zich in de lid-staten bezighouden met welzijnswerk, een sleutelrol spelen om zoveel mogelijk burgers deel te laten hebben aan de maatschappelijke vrede en in te staan voor die maatschappelijke diensten die voor hen werkelijk onontbeerlijk zijn.

3.5.1. De tendens in Europa en elders in de wereld om alle maatschappelijke processen te commercialiseren brengt o.a. het gevaar met zich mee dat steeds meer mensen van deze dienstverlening verstoken blijven. Dit is een aantasting van hun menselijke waardigheid, die alleen beschermd kan worden wanneer een minimum aan zorg gewaarborgd wordt. Het solidariteitsbeginsel moet als richtsnoer dienen voor de ontwikkeling van de samenleving als geheel.

4. Voorstellen

4.1. Solidariteitsverenigingen hebben de belangrijke taak in maatschappelijke discussies en wetgevingsprocessen de belangen van diegenen aan de orde te stellen die van de samenleving zijn uitgesloten en in het openbare leven niet voldoende worden vertegenwoordigd. Om dit te realiseren is het zaak op Gemeenschapsniveau

- solidariteitsverenigingen te raadplegen en te horen;

- de bijzondere rol van solidariteitsverenigingen als pleitbezorger van sociale rechten en aanbieders van sociale diensten te erkennen;

- de samenwerking zowel tussen de solidariteitsverenigingen in Europa onderling als met de Gemeenschap te bevorderen.

Vermeden moet worden dat de aard en wijze van samenwerking met de solidariteitsverenigingen wordt bepaald door de interne organisatiestructuur van de directoraten-generaal van de Commissie. Aan de andere kant moet ook worden vastgesteld dat de Commissie tot nu toe ook nog niet over speciale institutionele faciliteiten beschikt die expliciet op Verklaring nr. 23 of het daarin aan de orde komende sociaal beleid betrekking hebben. Gezien de omstandigheden kunnen de volgende voorstellen dan ook alleen suggesties bieden voor een mogelijke omzetting van Verklaring nr. 23.

4.2. De Commissie zou de bevoegdheden duidelijker kunnen afbakenen, bijvoorbeeld binnen Directoraat-Generaal V "Werkgelegenheid, industriële betrekkingen en sociale zaken" om zo de noodzakelijke samenwerking met de solidariteitsverenigingen te kunnen coördineren en ontwikkelen. Geanalyseerd moet worden welke functie de solidariteitsverenigingen in de verschillende lid-staten hebben op basis van hun verantwoordelijkheden op de afzonderlijke terreinen van de welzijnszorg. Een van de taken dient ook het verzamelen van nauwkeurigere statistische gegevens te zijn om meer inzicht te krijgen in het maatschappelijk verschijnsel van de solidariteitsverenigingen in Europa, in het bijzonder op het terrein van de vrijwilligersorganisaties. De Commissie zou moeten nagaan of zij al over de nodige instrumenten beschikt om zich van deze taken te kwijten of dat nieuwe instrumenten in het leven moeten worden geroepen.

4.3. Iets dergelijks zou ook voor administratieve maatregelen in directoraat-generaal XXIII "Ondernemingenbeleid, handel, toerisme en sociale economie" moeten gelden, namelijk wanneer op basis van de mededeling van de Commissie betreffende non-profit-organisaties nieuwe administratieve regelingen worden getroffen. Ook in dit geval zou rekening kunnen worden gehouden met de bijzondere rol van solidariteitsverenigingen als lichamen die zich bezighouden met welzijnswerk. Wel moet er echter zorg voor worden gedragen dat bij de sociaalpolitieke dimensie van de onafhankelijke welzijnszorg niet alleen naar economische en bedrijfsaspecten wordt gekeken.

4.4. De Commissie dient bij haar steunverlening rekening te houden met de bijzondere situatie van de solidariteitsverenigingen. De inschrijvingsbepalingen moeten zo worden opgesteld dat deelname van solidariteitsverenigingen daardoor niet verhinderd of belemmerd wordt. Bij medefinanciering dienen alle voor solidariteitsverenigingen gebruikelijjke financieringsbronnen, m.i.v. de vrijwillig bestede en niet betaalde tijd, in aanmerking te worden genomen.

4.5. De samenwerking zou er in de praktijk baat bij hebben wanneer de Raad, aansluitend op de lopende proefprojecten voor samenwerking met solidariteitsverenigingen, een besluit zou goedkeuren voor een apart, financieel relevant, steunprogramma "Samenwerking met solidariteitsverenigingen" ter bestendiging van het steunbeleid.

4.5.1. Prioriteit dient te worden gegeven aan de uitwisseling van informatie en meningen over de manieren waarop het best vorm is gegeven ("best practices") aan de samenwerking van solidariteitsverenigingen bij het aantrekken van de voor deze verenigingen typische, specifieke hulpbronnen, vooral waar het de samenwerking met vrijwilligers betreft.

4.5.2. Dit zou ook in verband kunnen worden gebracht met praktische omzettingsmaatregelen ter bevordering van de vrijwilligersdiensten in Europa, zoals dit in de nieuwe verklaring in het Verdrag van Amsterdam is gepland.

4.6. Na een periode van drie jaar zou in het kader van een nieuw initiatiefadvies moeten worden beoordeeld in hoeverre de voorstellen van dit initiatiefadvies gerealiseerd zijn en welke nieuwe voorstellen en initiatieven op grond daarvan zouden kunnen worden uitgewerkt.

Brussel, 10 december 1997.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS

BIJLAGE 1

Statistische gegevens inzake de economische betekenis van solidariteitsverenigingen

Er bestaat maar heel weinig statistisch materiaal betreffende solidariteitsverenigingen in Europa waar men iets mee kan doen. (Dit geldt overigens voor de tertiaire sector in het algemeen.) Het grootste probleem bij statistieken voor de tertiaire sector en de solidariteitsverenigingen zijn de verschillen in structuur per land. Deze verschillen zijn het gevolg van uiteenlopende historische en politieke, maar ook religieuze en culturele ontwikkelingen. Mede door dit gebrek aan vergelijkbaar cijfermateriaal is de maatschappelijke en economische betekenis van de solidariteitsverenigingen in de EU onderschat.

De volgende drie tabellen zijn grotendeels gebaseerd op: Salamon, L. M.; Anheier, H. K.; Sokolowski, S. W. and associates: The Emerging Sector: A statistical Supplement - The Johns Hopkins University Institute for Policy Studies, Baltimore 1996. Ter vergelijking is gebruik gemaakt van het cijferwerk van de Commissie: European Communities - Commission (DG XXIII): The cooperative, mutual and non-profit sector in the European Union - Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, Luxemburg 1997.

Geen van de hier vermelde cijfers zijn ontleend aan officiële statistieken of statistieken met gecoördineerde gegevens van verschillende EU-lid-staten. Het onderzoek dat als voornaamste referentie geldt, zal hieronder kort worden toegelicht om de drie tabellen op hun waarde te kunnen schatten.

Korte toelichting

Om internationaal vergelijkbare statistische basisgegevens te verkrijgen heeft het Johns Hopkins University Institute for Policy Studies in Baltimore in een aantal landen, waaronder vijf EU-landen, een onderzoeksprogramma opgestart. Doel van het onderzoek was een statistische beschrijving te geven van de maatschappelijke en economische betekenis van de tertiaire sector. Wat de onderzoeksmethode betreft, is er streng op toegezien dat de statistieken die per onderzocht land werden opgesteld, met elkaar konden worden vergeleken.

Volgens dezelfde methode is in het John-Hopkins-onderzoek de hele tertiaire sector in vijf EU-lid-staten (Frankrijk, Duitsland, Italië, Zweden en Engeland) vervolgens nader bestudeerd (en ook in o.a. Hongarije, Japan en de VS). Voorwerp van onderzoek waren verenigingen die:

- geen winstoogmerk hebben,

- een officieel gestructureerde organisatie zijn,

- organisatorisch onafhankelijk van de overheid opereren,

- een zelfstandig bestuur hebben en

- geen vereniging gebaseerd op verplicht lidmaatschap zijn.

De volgende organisaties worden uitdrukkelijk buiten beschouwing gelaten:

- overheidsbedrijven en -instellingen (incl. staatsholdings van openbaar vervoer),

- organisaties met primair religieuze doelstellingen (b.v. kerkbestuur, parochies, sektes)

- organisaties met primair politieke doelstellingen (b.v. politieke partijen),

- coöperatieve vennootschappen (b.v. produktieschappen, verbruikerscoöperaties)

- organisatievormen gebaseerd op onderlinge waarborg (verzekeringsinstellingen).

De organisaties zijn op basis van een uniforme classificatie (Internationale Classification of Non-Profit-Organizations: ICNPO) in 12 categorieën gerangschikt:

1) Cultuur en recreatie;

2) Onderzoek en opleiding;

3) Gezondheidszorg (ziekenhuizen e.d., verpleegtehuizen e.d., psychiatrische inrichtingen e.d. en overige organisaties op het gebied van de gezondheidszorg);

4) Sociale dienstverlening (sociale diensten en instanties op het gebied van de welzijnszorg, burgerbescherming en hulpverlening bij rampen, financiële steun en subsidies);

5) Milieu;

6) Ontwikkeling, huisvesting en werkgelegenheid (ontwikkeling, maatschappelijk opbouwwerk, huisvesting, werkgelegenheid en beroepsopleiding);

7) Recht, burger- en consumentenbelangen, politiek;

8) Stichtingen, liefdadigheidsorganisaties, vrijwilligersorganisaties;

9) Internationale activiteiten;

10) Religie;

11) Bedrijfschapppen, beroepsorganisaties en vakbonden;

12) Overige.

Met behulp van bovenstaande classificering kunnen de activiteiten van solidariteitsverenigingen uit het aanwezige cijfermateriaal worden geschift. Wat hun werkterrein betreft, zijn de meeste solidariteitsverenigingen actief in categorie 3/Gezondheidszorg en categorie 4/Sociale dienstverlening, waarbij er overlappingen zijn met de activiteiten van categorie 6/Ontwikkeling, huisvesting en werkgelegenheid. Voor categorie 9/Internationale activiteiten geldt dat de activiteiten op het gebied van ontwikkelingssamenwerking ook onder de categorie solidariteitsverenigingen vallen. Verder zijn er overlappingen met categorie 2/Onderzoek en opleiding, en categorie 7/Recht, burger- en consumentenbelangen, politiek, en categorie 8/Stichtingen. De statistische gegevens van de categorieën Gezondheidszorg (ICNPO 3) en Sociale dienstverlening (ICNPO 4) zijn als representatief te beschouwen voor de activiteiten van de solidariteitsverenigingen. Daarnaast dient echter ook te worden gekeken naar de categorieën Ontwikkeling, huisvesting en werkgelegenheid (ICNPO 6) en internationale activiteiten (ICNPO 9).

Over het geheel genomen zijn er enkele beperkingen: (a) Er is al gewezen op de grote structuurverschillen tussen de landen. (b) Het onderzoek van het Johns Hopkins University Institute for Policy Studies beoogt niet zo zeer een beschrijving te geven van de solidariteitsverenigingen alswel van de tertiaire sector in zijn geheel. Het gevolg hiervan is dat de gegevens over solidariteitsverenigingen slechts indirect - en dus minder nauwkeurig - m.b.v. de thematische classificering (de hierboven vermelde ICNPO-categorieën) kunnen worden verkregen. (c) De derde beperking is van meer principiële aard: Zeer complexe maatschappijen hebben vaak organisaties die moeilijk te classificeren zijn met alle gevolgen van dien voor de nauwkeurigheid.

Tot nu toe is het John-Hopkins-onderzoek het enige onderzoek op basis waarvan internationale vergelijkingen kunnen worden gemaakt; ondanks alle kritiek op detailpunten, is het een wetenschappelijk erkend onderzoek dat ook door de Commissie, waar nodig, wordt geciteerd, b.v. in de "Mededeling van de Commissie over de versterking van de rol van verenigingen en stichtingen in Europa" (COM(97) 241 def.).

De Commissie van haar kant heeft in 1997 een onderzoek over vennootschappen, verzekeringsinstellingen en de non-profit-sector in de EU gepubliceerd (zie hierboven). De statistische gegevens heeft men verkregen door vragenlijsten voor te leggen aan plaatselijke en nationale toporganisaties. De statistieken, met name die over de non-profit-sector, zijn zeer generaliseerd, hebben een zeer summiere opdeling en zijn verre van volledig. Vergeleken met het Commissieonderzoek is het John-Hopkins-onderzoek vollediger en thematisch in meer categorieën opgedeeld.

De onderzoeken kunnen met elkaar vergeleken worden voor de landen Frankrijk, Duitsland en Engeland (voor Italië wordt in het Commissieonderzoek verwezen naar de gegevens van het John-Hopkins-onderzoek). Voor deze drie landen is het mogelijk de gegevens onder "Health and social work" te vergelijken met de onder ICNPO 3/Gezondheidszorg en ICNPO 4/Sociale dienstverlening vermelde gegevens van het John-Hopkins-onderzoek. Rekent men de uitgaven op het gebied van gezondheidszorg en sociale dienstverlening om in procentaandeel van het BBP, dan zijn de cijfers voor Frankrijk 1,45 % in het John-Hopkins-onderzoek en 1,39 % in het Commissieonderzoek, voor Duitsland resp. 2,07 % en 1,92 % en voor Engeland resp. 0,72 % en 0,72 %. Ondanks de verschillen in methode, blijken de statistische gegevens vrijwel overeen te komen: uit beide onderzoeken komt duidelijk de economische betekenis van solidariteitsverenigingen naar voren.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

BIJLAGE 2

Solidariteitsverenigingen in de EU

EUROPEES PARLEMENT

Verklaring nr. 23, begrotingslijn B 3-4101

In een eerste stadium heeft het Europees Parlement aan Verklaring nr. 23 gevolg gegeven door vanaf 1993 in de begroting financiële middelen beschikbaar te stellen voor de post "samenwerking met solidariteitsverenigingen". Het meest recentelijk, in 1996, betrof het een bedrag van 2 miljoen ecu. Daarnaast is in de begroting voor 1997 een nieuwe begrotingslijn B3-4101 met de titel "Samenwerking met solidariteitsverenigingen alsmede met niet-gouvernementele organisaties en verenigingen ten behoeve van ouderen" opgevoerd waarvoor 4 miljoen ecu is uitgetrokken. Het voorstel van de voorzitter van de commissie voor sociale zaken van het Europees Parlement, de heer Hughes, om voor het begrotingsjaar 1997 een nieuwe begrotingslijn "Dialoog met de burger" te creëren, is daarentegen niet aangenomen. Voor 1998 heeft de Commissie onder de verkorte titel "Samenwerking met solidariteitsverenigingen" opnieuw een aparte begrotingslijn, ditmaal ten bedrage van 4,5 miljoen ecu, voorgesteld die hoogstwaarschijnlijk door het Parlement zal worden aangenomen. De Commissie heeft de hierboven vermelde begrotingslijnen omgezet in een reeks maatregelen, in de vorm van specifieke projecten die door verschillende organisaties zijn uitgevoerd. De samenwerking met respectievelijk NGO's en solidariteitsverenigingen is in vragen van afgevaardigden van het Europees Parlement meerdere malen aan de orde gesteld (zie recentelijk de vraag van parlementslid Iversen in PB C 60 van 26.2.1997, blz. 101).

EUROPESE COMMISSIE

Europees forum voor sociaal beleid - rol van de NGO's

Daarnaast heeft Verklaring nr. 23 de politieke aandacht van de Commissie gekregen in het "Sociaal actieprogramma voor de middellange termijn 1995-1997" (COM(95) 134 def.). Expliciet wordt hierin verwezen naar de betrokken verklaring, om o.a. "een Europees forum voor sociaal beleid" aan te kondigen met als motivering dat verenigingen, representatieve organisaties en belanghebbende partijen m.b.t. tal van sociale vraagstukken dienen te worden geraadpleegd. De respons op dit forum dat in 1996 plaatsvond, was zeer verschillend. In het zgn. "Rapport van Wijzen", een rapport dat voor dit forum in 1996 werd opgesteld, is deze verwijzing naar verenigingen e.d. ook terug te vinden. Letterlijk staat hierin:

"Het lijkt noodzakelijk de organisaties zonder winstoogmerk en de stichtingen, en meer in het algemeen, de collectief deelnemende partijen die in de samenleving actief zijn, bij het proces van besluitvorming over het sociaal beleid te betrekken. [...] Een bijzondere plaats zou moeten worden ingeruimd voor op solidariteit gerichte instellingen die tegen uitsluiting en ernstige armoede strijden en de uitgesloten werklozen kunnen vertegenwoordigen." (Rapport, deel V, nr. 1, Brussel 1995 - februari 1996).

In haar meest recente mededeling betreffende het sociaal beleid "Modernisering en verbetering van de sociale bescherming in de Europese Unie" (COM(97) 102 def.) roept de Commissie naast de Europese instellingen en de lid-staten, alleen de sociale partners op om hun standpunten mede te delen en krijgen de NGO's slechts de rol van deelnemer aan het voor 1998 geplande tweede forum voor sociaal beleid toebedeeld. De solidariteitsverenigingen worden in deze mededeling niet eens genoemd en bijgevolg ook niet als zelfstandige actoren op het gebied van de sociale bescherming erkend.

"Économie sociale", statuut van "Europese Vereniging"

De Commissie heeft ook nog vanuit een ander perspectief speciaal aandacht aan verenigingen besteed. Zij heeft respectievelijk voor coöperatieve vennootschappen, onderlinge waarborgmaatschappijen en verenigingen - zonder zich daarbij te beperken tot verenigingen in de welzijnssector - een ontwerp voor een rechtsvorm ingediend om de activiteiten van deze organisaties die met de overkoepelende term "économie sociale" worden aangeduid, een Europese juridische status te geven.

Op deze wijze moet worden erkend dat de organisaties doelstellingen en praktische elementen gemeen hebben, ook al hebben zij verschillende juridische statuten. Deze statuten moeten zoveel mogelijk overeenkomstig de wetgeving van de lid-staten worden toegepast. De Commissie heeft voorgesteld om voor de communautairrechtelijke personenassociaties ("sociétés de personnes") overgangsmogelijkheden tussen de drie organisatievormen (coöperatieve vennootschappen, onderlinge waarborgmaatschappijen en verenigingen) te scheppen.

Goedkeuring van dit voorstel door de Raad is momenteel echter niet te verwachten, mede omdat met de tegelijkertijd aan de Raad voorgelegde richtlijnen betreffende de ondernemingsraden in dit soort ondernemingen het debat over de in Europa zeer omstreden medezeggenschap weer oplaaide. De meerjarenprogramma's ter bevordering van de "économie sociale" die de Commissie in dit verband ook heeft voorgelegd, zijn om uiteenlopende redenen nog niet goedgekeurd door de Raad. Reden voor de blokkering van de voorstellen was onder andere ook dat niet genoeg rekening werd gehouden met de heterogeniteit van het verenigingswezen in de lid-staten. Op grond van de in de verschillende begrotingen reeds beschikbaar gestelde middelen heeft de Commissie echter al wel passende maatregelen getroffen. Verder is op Commissieniveau in Brussel een zgn. Adviescomité opgericht waarin vertegenwoordigers van bovengenoemde organisaties uit alle lid-staten zetelen. Op 6 juni 1997 heeft de Commissie een mededeling over "De versterking van de rol van verenigingen en stichtingen in Europa" (COM(97) 241 def.) uitgebracht. Deze mededeling waarin o.a. ook Verklaring nr. 23 wordt aangehaald, heeft vooral betrekking op verenigingen (b.v. op het gebied van sport en cultuur, enz.). Inhoudelijk is de mededeling o.a. gebaseerd op een informeel witboek over verenigingen e.d., dat al geruime tijd bestaat.

EUROPESE SAMENWERKING VAN SOLIDARITEITSVERENIGINGEN

In 1992 is met een expliciete verwijzing naar Verklaring nr. 23 de "European Round Table of Charitable Social Welfare Associations - (ETWelfare)" in het leven geroepen, die sinds 1996 de rechtsvorm van een Europees economisch samenwerkingsverband (EES) zonder winstoogmerk heeft. De ETWelfare heeft b.v., met steun van de Commissie, twee uit hoofde van bovenvermelde begrotingslijnen gefinancierde proefprojecten uitgevoerd, o.a. met het doel door de uitwisseling van kennis- en informatiedragers van organisaties uit alle lid-staten de samenwerking met solidariteitsverenigingen te verbeteren. Ter voorbereiding van het Forum voor sociaal beleid in 1996 hebben de op sociaal terrein actieve NGO's een zgn. "Platform of social NGO's" georganiseerd, waarop mevrouw zu Eulenburg, lid van het ESC, tijdens de afsluitende vergadering namens deze NGO's het woord heeft gevoerd.

Er zijn sectoriële en intersectoriële overkoepelende verenigingen. Een goed voorbeeld van sectorgebonden activiteiten is de samenwerking tussen actiegroepen in de Gemeenschap en lid-staten in de strijd tegen armoede en uitsluiting (Europees netwerk tegen armoede - EAPN), de Europese koepelorganisatie van nationale verenigingen voor daklozen (FEANTSA) en de in het Europees Forum voor gehandicapten en het Forum voor de Jeugd samenwerkende belangenverenigingen van de betrokken personen, instanties en instellingen. Hun taak is het de rechten en belangen te verdedigen van personen die zich in een bepaalde nood-, conflict- of in ander opzicht moeilijke levenssituatie bevinden en zich in een organisatie verenigd hebben om deze moeilijkheden het hoofd te bieden.

Dit betekent geenszins dat, naar gelang van de situatie, geen gerichte grootscheepse gemeenschappelijke actie kan worden ondernomen om algemene sociale eisen kracht bij te zetten. Gedacht kan worden aan de voorbereiding van het Sociaal Forum in 1996 en het voor 1998 reeds geplande forum "Platform voor de sociale NGO's". Beide fora staan namelijk vooral in het teken van de dialoog met de sociale partners, zodat op dit vlak samenwerking en coördinatie met de "sociale" NGO's geboden is.

Een aparte plaats nemen de organisaties in die, als welzijnsorganisaties en stichtingen, een heel breed pakket aan sociale diensten en voorzieningen aanbieden, en daarmee zowel sociale diensten verlenen als opkomen voor de sociale rechten van benadeelden (zie b.v. de "European Round Table of Charitable Social Welfare Associations" - ETWelfare waarin thans de overkoepelende organisaties van zulke welzijnsorganisaties uit 14 lid-staten samenwerken).

BIJLAGE 3 bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité

De volgende wijzigingsvoorstellen, waarvoor meer dan 25 % van de stemmen werd uitgebracht, werden tijdens de beraadslagingen verworpen:

Paragraaf 3.2

Deze alinea als volgt te wijzigen:

"Zowel in het kader van de maatschappelijke solidariteit in de verschillende lid-staten als in de steeds hechter wordende Europese Unie zijn solidariteitsverenigingen een belangrijke sociaal-economische groep. Het Comité is verheugd vertegenwoordigers van solidariteitsverenigingen tot zijn gelederen te mogen rekenen. Met deze adequate vertegenwoordiging van solidariteitsverenigingen is het Comité de meest brede vertegenwoordiging van de burgermaatschappij en kan het derhalve de 'Dialoog met de burger' aangaan en diens standpunten vertolken. Met name dankzij zijn huidige samenstelling kan het Comité zich zo naar behoren kwijten van de taken waarmee het is belast."

Motivering

- "In het kader van de maatschappelijke solidariteit": zie motivering bij paragraaf 3.1.

- Hoewel in het corrigendum een minder sterke toon wordt aangeslagen, blijft de inhoud ervan hetzelfde.

Het Comité brengt, en dit zou zeer schadelijk zijn voor het Comité, zijn gezag en de geloofwaardigheid van zijn leden en werkzaamheden een gevoelige klap toe, wanneer het toegeeft en erkent dat

- zijn vertegenwoordiging niet adequaat is omdat de vertegenwoordiging van de verenigingen "adequaat dient te zijn" (m.a.w. nu zou dit niet het geval zijn!).

- vanwege deze inadequate vertegenwoordiging de nagestreefde "Dialoog met de burger" niet of moeilijk (omdat volgens paragraaf 3.1 van het corrigendum "met een adequate vertegenwoordiging van deze groep in het Comité deze nog beter") kan worden gerealiseerd.

Anders dan in de huidige paragraaf 3.2 wordt het feit dat in het Comité ook verenigingen vertegenwoordigd zijn, positief belicht in dit wijzigingsvoorstel en wordt erop gewezen dat het Comité dankzij deze vertegenwoordiging een evenwichtige samenstelling heeft en derhalve representatief is voor de burgermaatschappij en goed als spreekbuis daarvan kan optreden.

Uitslag van de stemming

Vóór: 36, tegen: 47, onthoudingen: 9.

Paragraaf 3.3

De laatste zin "Anderzijds... behoeften" te schrappen.

Motivering

Deze bewering is onverantwoord, aangezien vrijwillige solidariteitsverenigingen onmogelijk b.v. thuiszorg of tafeltje-dek-je-diensten t.b.v. ouderen kunnen overnemen.

Uitslag van de stemming

Vóór: 38, tegen: 40, onthoudingen: 13.