COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 16.09.1996 
COM(96) 410 def. 
VERSLAG VAN DE COMMISSIE 
COMETT II 
Eindrapport 
(Door de Commissie ingediend) 

JL Inleiding 
Dit verslag heeft betrekking op de tweede fase van het COMETT-programma, 
COMETT II (1990-1994). COMETT II vormt het vervolg op COMETT I (1986-1989), 
het Community Action Programme for Education and Training for Technology. 
COMETT II werd aangenomen bij Besluit 89/27 EEG van de Raad van 16 december 
1988. Op grond van artikel 6 van dit besluit is de Commissie verplicht om vóór 30 juni 
1995 aan de Raad, het Europees Parlement en het Economisch en Sociaal Comité een 
eindrapport voor te leggen ter evaluatie van de opgedane ervaring en de resultaten van 
COMETT II. 
Met bet onderhavige eindrapport voldoet de Commissie aan deze verplichting. Het is 
hoofdzakelijk gebaseerd op een groot aantal evaluatie- en monitoringdocumenten die in 
de loop van de tenuitvoerlegging van het programma zijn opgesteld, met name de laatste 
twee jaar. Gezien de grote verscheidenheid aan activiteiten die in het kader van het 
COMETT-programma zijn ontwikkeld, kan dit rapport slechts een beknopt overzicht 
bieden van wat in feite een zeer veelomvattend en gevarieerd EG-initiatief is geweest, 
waarvan overigens de voornaamste elementen gehandhaafd zullen blijven in het nieuwe 
programma LEONARDO da VINCI. 
De belangrijkste resultaten van COMETT II 
Tussen 1990 en 1994 is er vijf maal een uitnodiging tot het indienen van voorstellen uitgegaan; bij de 
ingediende projecten ging het in totaal om een communautaire bijdrage van bijna 1.2 miljard ecu. 
Na een selectieprocedure zijn ongeveer 3000 projecten geaccepteerd, wat leidde tot: 
• het opzetten van meer dan 200 samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied tussen universiteit en 
onderneming in vrijwel alle Europese regio's, op talrijke technologische gebieden en in allerlei sectoren 
• het organiseren van ongeveer 40.000 transnationale uitwisselingen van studenten, pas afgestudeerden en 
medewerkers 
• het organiseren van bijna 10.000 bijscholingscursussen, waaraan een kwart miljoen Europeanen hebben 
deelgenomen 
• het ontwikkelen van meer dan 4500 onderwijsmiddelen, waarvan meer dan een derde software- of 
videogestuurd was. 
Deze projecten 
• hadden betrekking op meer dan 30.000 organisaties uit 19 Europese landen, waaronder de gehele hoger-
onderwijssector, meer dan 20.000 bedrijven (waarvan ruim 3/4 KMO's) en circa 5000 andere soorten 
organisaties 
• kwamen tegemoet aan opleidingsbehoeften op vrijwel alle technologische en aanverwante gebieden 
• speelden op het gebied van samenwerking en innovatie vaak een katalyserende rol die veel verder reikte 
dan het COMETT-programma als zodanig. 
Bovendien 
• is er een uniek Europese netwerk gevormd, waarbinnen jaarlijks op efficiënte wijze duizenden 
transnationale uitwisselingen tussen bedrijfsleven en universiteiten georganiseerd kunnen worden - met 
name stageplaatsen voor studenten - alsmede internationale korte bijscholingscursussen 
• liep samenwerking met andere Europese programma's op het gebied van onderwijs, opleiding, O&O en 
innovatie als een rode draad door het programma 
• worden de voordelen van samenwerking tussen universiteit en onderneming ten behoeve van bijscholing 
en de overdracht van technologie nu veel beter beseft en erkend 
• is zowel de kwantiteit als de kwaliteit van het bijscholingsaanbod toegenomen, met name in perifere 
gebieden, hetgeen het Europese concurrentievermogen ten goede komt 
• wordt de toegevoegde waarde van samenwerking binnen een Europees programma als COMETT nu 
erkend door universiteiten, en in mindere mate ook door bedrijven. 
2s_ COMETT - een overzicht 
Een van de belangrijkste factoren in de toekomstige economische en sociale 
ontwikkeling van de Europese Unie is het vermogen om de resultaten van 
onderzoeksinspanningen aan te wenden ten behoeve van innovatie en kwaliteit in het 
bedrijfsleven. COMETT, het programma van de Europese Unie betreffende 
samenwerking tussen universiteiten en bedrijfsleven inzake opleiding op het gebied van 
de technologie, is sinds de start in 1986 met name gericht geweest op deze en hiermee 
samenhangende kwesties. Bijscholing en bevordering van betere samenwerking tussen 
hoger onderwijs en bedrijfsleven zijn immers essentiële mechanismen voor 
technologieoverdracht, waarmee onze inspanningen op O&O-gebied een industriële 
meerwaarde kunnen krijgen. 
COMETT I liep van 1986 - 1989 met een budget van 50 miljoen ecu, en COMETT II 
van 1990 - 1994 met een budget van circa 230 miljoen ecu. Beide waren gericht op 
transnationale samenwerking tussen universiteiten en bedrijfsleven inzake onderwijs en 
opleiding op het gebied van geavanceerde technologie. In het Besluit van de Raad 
betreffende COMETT II werden als hoofddoelstellingen genoemd: 
• het vergroten van de rol van scholing op het gebied van de geavanceerde 
technologieën in de economische en sociale ontwikkeling van de Gemeenschap 
• het bevorderen van gezamenlijke ontwikkeling van opleidingsprogramma's en van een 
optimaal gebruik van de voor opleiding beschikbare middelen door de 
totstandbrenging van transnationale sectoriële en regionale netwerken voor 
opleidingsprojecten op het gebied van de geavanceerde technologieën 
• het inspelen op de scholingsbehoeften van kleine en middelgrote ondernemingen 
(KMO's) 
• het bevorderen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen inzake opleiding op het 
gebied van de geavanceerde technologieën 
• het geven van een Europese dimensie aan de samenwerking tussen universiteiten en 
bedrijfsleven inzake opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën. 
COMETT bestond uit vier nauw met elkaar samenhangende hoofdstukken: 
• Hoofdstuk A: de samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied tussen universiteit en 
onderneming (AUEF's) die zowel op regionaal als op sectorieel niveau georganiseerd 
konden zijn. Daarbij ging het hoofdzakelijk om samenwerkingsverbanden tussen 
instellingen voor hoger onderwijs, ondernemingen en andere relevante organisaties. 
• Hoofdstuk B: de transnationale mobiliteitsprogramma's. Hoofdstuk Ba had betrekking 
op stageplaatsen voor studenten in ondernemingen in andere landen; hoofdstuk Bb op 
langere stages voor pas afgestudeerden, en hoofdstuk Bc op uitwisselingen van 
personeelsleden van universiteiten naar ondernemingen en vice versa. 
• Hoofdstuk C: de opleidingsprojecten. Hoofdstuk Ca betrof korte cursussen, hoofdstuk 
Cb gezamenlijke opleidingsprojecten, en hoofdstuk Cc de grote proefprojecten op 
opleidingsgebied. 
• Hoofdstuk D: aanvullende maatregelen, zoals voorbereidende acties, evaluatie en 
monitoring. 
COMETT was het eerste grote Europese onderwijs- en opleidingsprogramma waarbij 
ook de EVA-landen betrokken waren. 
Het programma werd nauwlettend in het oog gehouden. Tijdens de uitvoering ervan 
werden diverse externe evaluaties uitgevoerd. Deze eindevaluatie van COMETT is 
voornamelijk gebaseerd op die documenten en op ermee samenhangende stukken van de 
interne monitoringactiviteiten. 
3. Netwerken 
Op grond van het Besluit van de Raad zou er een Europees netwerk van 
samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied tussen universiteit en onderneming 
(AUEF's) moeten worden opgezet dat (1) zou bijdragen tot het vaststellen van 
opleidingsbehoeften en de ondervanging daarvan, (2) op een gestructureerde en 
gecoördineerde manier in die behoeften zou voorzien, (3) een ondersteunende structuur 
zou bieden voor activiteiten zoals opleidingsstages voor bedrijfsleiders, personeelsleden 
en studenten, (4) de samenwerking en de interregionale overdrachten binnen Europa bij 
de ontwikkeling en toepassing van de technische opleiding zou versterken, (5) zou 
leiden tot transnationale sectoriële netwerken. 
Het gevormde Europese netwerk omvat circa 200 AUEF's. Deze AUEF's 
vertegenwoordigden ongeveer 12% van de totale voor het programma bestemde 
financiering. De gemiddelde begroting per AUEF lag in de orde van grootte van 
180.000 ecu, waarvan 25% door COMETT werd gedekt. Er zijn in feite twee soorten 
AUEF's. Bij regionale AUEF's gaat het om samenwerking tussen universiteiten, 
ondernemingen en andere geïnteresseerde partijen binnen een bepaald geografisch 
gebied. Bij sectoriële AUEF's wordt samengewerkt tussen partners uit verschillende Lid­
staten binnen een bepaalde technologie of bedrijfstak. De bedoeling was dat beide 
soorten AUEF's aansluiting zouden zoeken bij en samen zouden werken met 
vergelijkbare projecten in de rest van Europa. Op die manier zijn er twee soorten 
netwerken tot stand gekomen: interne partnerschappen binnen de AUEF's, en externe 
samenwerkingsverbanden op Europees niveau. 
De twee voornaamste bijdragen van de regionale AUEF's zijn geweest: (1) het 
ontwikkelen van lokale en regionale interfaces en infrastructuur met betrekking tot 
samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven, en (2) het integreren van deze 
regionale infrastructuur in het eerste netwerk op Europees niveau dat was toegespitst op 
het bevorderen van de Europese ontwikkeling van samenwerking universiteit­
bedrijfsleven inzake permanente educatie en opleiding. Sectoriële AUEF's hebben meer 
rechtstreeks bijgedragen tot technologieoverdracht en bedrijfsopleiding. Hun doelgroep 
werd gezien als een meer homogene groep met meer vergelijkbare technische behoeften. 
Hierdoor waren activiteiten zoals het analyseren van opleidingsbehoeften, het opstellen 
van overzichtsrapporten en het vormen van "Europese Werkgroepen" met name relevant 
en gemakkelijker uit te voeren voor dit soort AUEF's. 
Bedrijven waren positief over de rol van de AUEF's als overbrenger van informatie, 
waarbij relaties tot stand werden gebracht tussen bedrijven en het hoger onderwijs, en 
informatie werd gegeven over Europese programma's. In deze context is erop gewezen 
dat de AUEF's hebben gefungeerd als een soort "informatiecentrum" dat niet alleen 
bestaande studies samenbracht, methodieken vastlegde, opleidingsalternatieven koos, 
enzovoorts, maar ook een duidelijk overzicht bood van de behoeften van kleine en 
middelgrote ondernemingen (KMO's). Een belangrijk effect van de AUEF's is met name 
geweest dat ze partners hebben gestimuleerd om over de grens te kijken. Binnen het 
hoger onderwijs heeft internationale uitwisseling plaatsgevonden op het gebied van 
opleidingsmethodieken en onderwijssystemen, en zijn er contacten tot stand gekomen 
met bedrijven in het buitenland die stageplaatsen voor studenten boden. Voor de 
bedrijven heeft dit geleid tot verbetering van de toegang tot het Europese 
opleidingspotentieel en van het besef van de Europese dimensie van O&O en 
technologie. 
Bij zowel regionale als sectoriële AUEF's vormde de Europese dimensie hun sterkste 
kant. Deze Europese dimensie betrof tal van aspecten, zoals het rechtstreekse contact 
met de Commissie en kennis van programma's van de Commissie, deskundigheid op het 
gebied van het indienen van voorstellen voor en het leiden van Europese projecten, 
alsmede de sterke positie als onderdeel van een goed gestructureerd, toepassingsgericht 
operationeel Europees netwerk. Een tweede sterke kant was gelegen in het gevormde 
netwerk van binnenlandse, regionale of sectoriële deelnemers. Regionale AUEF's 
beschikken vaak over sectoriële specialismen, en sectoriële AUEF's en hun knooppunten 
maken veelal deel uit van de regionale infrastructuur. 
Over het algemeen spelen AUEF's nu een geaccepteerde rol (sommige een veel sterkere, 
andere een veel zwakkere) in de interface tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven in 
hun eigen land en zelfs in de bredere interface tussen vraag en aanbod van 
bekwaamheden. 
De twee grootste problemen waarmee het AUEF-netwerk te maken kreeg waren de 
kwetsbare financiële basis en de te geringe betrokkenheid van het bedrijfsleven. De 
zwakke en onzekere financiële basis van de meeste AUEF's wordt als het voornaamste 
zwakke punt beschouwd. Het betekent dat de AUEF zijn optimale omvang niet kan 
bereiken, dat de aantallen medewerkers beperkt zijn, en dat het maken van een 
realistische lange-termijnplanning problematisch is. 
Ten slotte werden de COMETT-netwerken op twee niveaus ontwikkeld. Op 
projectniveau werden netwerken opgezet tussen partners binnen een AUEF of binnen 
een gezamenlijk opleidingsproject. Maar ook tussen projecten onderling trad een 
netwerkeffect op. Zo werd er samengewerkt tussen AUEF's en hun partners en andere 
AUEF's, en was er sprake van kruisbestuiving en samenwerking tussen projecten. De 
AUEF's vormden daarom alleen het meest zichtbare aspect van de netwerkactiviteiten in 
het kader van COMETT. 
4. Opleidingsacties 
In het Besluit van de Raad inzake COMETT II was sprake van steun aan 
bijscholingsactiviteiten op drie specifieke gebieden: 
• intensieve cursussen met een Europese dimensie op het gebied van geavanceerde 
technologie 
• het op Europees niveau ontwerpen en ontwikkelen van en experimenteren met 
gezamenlijke opleidingsprojecten 
• systemen voor afstandsonderwijs, waarbij gebruik wordt gemaakt van nieuwe 
opleidingstechnologieën en/of die resulteren in overdraagbare opleidingsprodukten. 
Uitnodigingen tot het indienen van voorstellen voor korte cursussen (hoofdstuk Ca) 
werden ieder jaar gedaan. Vanaf 1991 vonden de uitnodigingen plaats op basis van 
"pools", d.w.z. uitsluitend gegroepeerd en ingediend door AUEF's. Uitnodigingen tot het 
indienen van gezamenlijke opleidingsprojecten (hoofdstuk Cb) vonden plaats in 1990 en 
1992. Een aantal gezamenlijke opleidingsprojecten werd gevraagd een meer 
gedetailleerde aanvraag in te dienen, waarna ze als proefprojecten werden aangemerkt. 
In totaal werden er iets meer dan 2000 aanvragen ingediend, gelijkelijk verdeeld tussen 
de organisatie van "pools" en gezamenlijke opleidingsprojecten. Bij de aanvragen ging 
het om meer dan 400 miljoen ecu, waarvan echter slechts 101 miljoen ecu kon worden 
toegewezen. De voornaamste gebieden waarop de opleidingsprojecten van COMETT II 
betrekking hadden, waren geavanceerde produktie-, informatie- en 
communicatietechnologie, milieu, materialen, gezondheid & veiligheid, onderwijs 
(methodiek en technologie), en innovatiemanagement. 
Er zijn twee soorten partnerschappen opgericht om de opleidingsactiviteiten van 
COMETT uit te voeren: 
• AUEF's, die projectaanvragen en contracten in de Ca-"pool" coördineerden 
• samenwerkingsverbanden die specifiek voor een bepaald opleidingsproject waren 
opgericht. 
De opleidingsprojecten van COMETT strekten zich uit over tal van internationale 
partners en werkten meestal in twee of meer Europese talen. Bij meer dan 80% van de 
cursussen waren opleiders uit andere Europese landen betrokken. Meer in het algemeen 
vormde de Europese dimensie de basis voor werkelijke Europese toegevoegde waarde, 
met name dankzij de kwaliteitsverbetering doordat er een groter arsenaal van 
deskundigen uit het buitenland beschikbaar kwam voor cursusontwikkeling. Vrijwel 
voor het eerst is een aantal grensoverschrijdende methoden voor kwaliteitsborging 
ontwikkeld. Regionale centra van deskundigheid op het gebied van bijscholing in 
Europa hebben meer bekendheid gekregen en zijn voor alle Europeanen toegankelijker 
geworden. 
Alles bij elkaar werden COMETT-cursussen door deelnemers beschouwd als 
rechtstreeks relevant, als een manier om hun technische kennis bij te spijkeren en ais 
relevant met het oog op hun werk. In de nationale eindevaluaties werd gewezen op de 
hogere cursuskwaliteit die was bereikt dankzij toegang tot internationale middelen en 
deelname van het bedrijfsleven in een vroeg stadium. 
5. Mobiliteit van personen 
De doelstellingen van de mobiliteitsactiviteiten van COMETT behelsden de gelijktijdige 
bevordering van (1) transnationale samenwerking, (2) samenwerking bedrijfsleven­
universiteit, (3) technologieoverdracht en (4) bijscholing. Om deze doelstellingen te 
verwezenlijken bood COMETT steun voor drie soorten activiteiten: 
• Hoofdstuk Ba: een opleidingsperiode ('stage') voor studenten of pas afgestudeerden in 
een onderneming in een andere deelnemende staat. 
• Hoofdstuk Bb: langere opleidingsstages voor afgestudeerden. 
• Hoofdstuk Bc: uitwisselingen van personeelsleden van universiteiten naar bedrijven 
of andersom. 
Het grootste deel van de middelen werd toegekend aan stages binnen hoofdstuk Ba. In 
totaal ontvingen ongeveer 36.000 studenten tijdens COMETT II een beurs; het aantal 
per jaar liep op van 3800 in 1990 naar bijna 8000 (van de 33.700 aanvragen) in 1994. 
Naar schatting hebben 15.000 bedrijven een of meerdere keren van deze mogelijkheid 
gebruik gemaakt; dat komt overeen met 20.000 jaar aan arbeidspotentieel. 
Gemiddeld duurde een stage 5 tot 6 maanden, waarvoor een beurs werd verstrekt van 
gemiddeld 430 ecu per maand. Vanaf 1991 was hier het "pool"-systeem van toepassing. 
In 1994 ging het per "pool" gemiddeld om 50 stages voor regionale en 30 voor 
sectoriële AUEF's. Ongeveer 80% van alle stages verliep via regionale AUEF's. 
Hoofdstuk Bb bood, op experimentele basis, steun voor langere stages - van maximaal 
twee jaar - voor voortgezette beroepsontwikkelings- en opleidingsprojecten, met 
begeleiding van een universiteit en van de betrokken onderneming. Er waren weinig 
aanvragen en de weinige geselecteerde stages werden zorgvuldig in het oog gehouden. 
In 1992 was duidelijk dat ze weinig van karakter verschilden van hoofdstuk Ba of Bc, 
en werden er verder geen uitnodigingen voor het indienen van voorstellen meer gedaan. 
Hoofdstuk Bc, dat betrekking had op de uitwisseling van medewerkers tussen 
universiteiten en ondernemingen, ontving in totaal 1900 aanvragen, waarvan er tijdens 
COMETT II ongeveer 800 werden toegekend. De gemiddelde duur bedroeg 4,5 maand 
met een gemiddelde steun van 7000 ecu voor de gehele periode. Ongeveer 2/3 bestond 
uit universiteitsmedewerkers; van de gastbedrijven werd ongeveer 2/3 gevormd door 
KMO's. Vanaf 1991 was dit hoofdstuk volgens het "pool"-systeem georganiseerd. 
Het COMETT-mobiliteitsprogramma voor studenten is een groot succes geweest. De 
uitwisselingen zijn zeer nuttig geweest voor: 
• ondernemingen, die een stagecultuur hebben ontwikkeld en via de student technologie 
hebben binnengehaald. KMO's waren in veel gevallen voor het eerst bij een Europees 
programma betrokken; 
• studenten, die hun taalvaardigheid, cultureel inzicht, beroepsvooruitzichten en 
innovatievermogen hebben verbeterd; 
• instellingen voor hoger onderwijs, die stage-eisen en -mechanismen moesten 
ontwikkelen en feedback hebben gekregen waardoor ze werden gestimuleerd hun 
onderwijsaanbod en -technieken aan te passen. 
De resultaten van de uitwisselingen van personeelsleden, hoofdstuk Bc, waren 
bemoedigend, hoewel ze niet zo veel succes hadden of belangstelling kregen als de 
studentenstages. De banden tussen de universiteiten en het bedrijfsleven in Europa zijn 
versterkt. Het programma heeft bewezen dat het van toepassing is op KMO's, en de 
meeste projecten kenden een aanzienlijke overdracht van ideeën, concepten en 
technologieën tussen de deelnemers. 
Meer in het algemeen hebben COMETT-stages bijgedragen tot het ontwikkelen van 
nieuwe vormen van technologieoverdracht en nieuwe modellen aangereikt voor het op 
peil houden en opnieuw aanwenden van menselijke hulpbronnen - maar al te belangrijk 
in permanente educatie. Op organisatorisch niveau heeft COMETT geleid tot het unieke 
"pool"-systeem als een efficiënte en gedecentraliseerde aanpak voor het uitvoeren van 
stages. 
6. Dwarsthema's 
Dit COMETT-eindrapport gaat ook in op acht dwarsthema's: 
(1) Samenwerking en samenhang met andere Europese programma's. Dit is van 
belang om COMETT een duidelijke plaats te geven binnen het Europees beleid ten 
aanzien van menselijke hulpbronnen. Deze afstemming is in twee opzichten op grote 
schaal gerealiseerd: 
• relaties met O&O-programma's zoals DELTA, ESPRIT, BRITE-EURAM en SPRINT 
waren in ruime mate aanwezig, maar er bleek behoefte te zijn aan een betere en 
structurele afstemming met deze programma's op beleidsniveau. 
• relaties met onderwijs- en opleidingsprogramma's, zoals ERASMUS, FORCE, LIN­
GUA en TEMPUS, die zowel algemener als directer zijn. 
(2) O&O, opleiding & innovatie. Op grond van het Besluit van de Raad inzake 
COMETT moesten er doeltreffende mechanismen worden ontwikkeld voor de 
ontwikkeling van O&O via onderwijs en opleiding, ten behoeve van ondernemingen die 
daarvan kunnen profiteren en er commercieel voordeel mee kunnen behalen. Het meest 
succesvol hierin zijn die eenheden, instellingen of AUEF's geweest die het volledige 
scala aan activiteiten op het gebied van technologieoverdracht aan bedrijven konden 
bieden. Ook de bijdrage van COMETT aan sociale en organisatorische innovatie 
verdient erkenning: namelijk door de ontwikkeling van netwerken, de organisatorische 
en operationele veranderingen die het teweeg heeft gebracht in de deelnemende 
universiteiten en ondernemingen. 
(3) Deelname aan COMETT. In heel Europa zijn meer dan 30.000 organisaties 
rechtstreeks bij projecten betrokken geweest: 
• universiteiten zorgden voor de grootste deelname: bij de meeste projecten in alle 
hoofdstukken waren universitaire deelnemers de stuwende kracht; 
• er waren 20.000 ondernemingen bij COMETT betrokken, meer dan de helft via 
studentenstages; bedrijven die het meest rechtstreeks bij opleidingsprojecten waren 
betrokken, waren voornamelijk dienstverlenende bedrijven; 
• zo'n 5000 andere organisaties zoals overheden, beroepsgerichte organisaties, enz., die 
over het algemeen meer gemeen hadden met de ondernemings- dan met de 
universiteitscultuur; deze ruime interpretatie van de begrippen "universiteit" en 
"bedrijfsleven" heeft een verrijking betekend voor het programma voor wat betreft 
projectkwaliteit en versterkingseffect, met name ten aanzien van KMO's. 
(4) Het effect van COMETT op KMO's. Van de 20.000 ondernemingen die aan 
COMETT hebben deelgenomen, waren er 15.000 kleine en middelgrote met minder dan 
500 werknemers. De helft daarvan had minder dan 50 mensen in dienst. 
Mobiliteitsacties zijn met name aantrekkelijk geweest voor KMO's. De mate van 
deelname aan opleidingsprojecten en AUEF's varieerde. De diversiteit aan activiteiten 
binnen COMETT was bevorderlijk voor de deelname van KMO's. Overigens hebben ten 
minste nog 20 tot 30.000 andere KMO's van COMETT geprofiteerd door het bijwonen 
van cursussen. 
(5) Het regionale effect van COMETT. Dit heeft zich op twee niveaus voorgedaan: 
het intra- en het interregionale: 
• Met name binnen de minder bevoorrechte regio's, en vooral door middel van de 
AUEF's, bood COMETT een legitieme ontmoetingsplaats voor het hoger onderwijs, 
het bedrijfsleven, en andere geïnteresseerde particuliere en publieke instanties. Vanuit 
dit forum zijn er andere regionale initiatieven ontstaan, waardoor de lokale 
infrastructuur verder werd versterkt. 
9 
• De interregionale samenwerking is verstevigd op gebieden die ver buiten het bereik 
van COMETT lagen. Opnieuw hadden de AUEF's een centrale plaats in dit proces, 
doordat ze een gestructureerd, vraaggericht en gemakkelijk herkenbaar contactpunt 
boden om nieuwe partners te ontmoeten. Daarnaast zijn regio's door de 
mobiliteitsacties open komen te staan voor een veel bredere Europese invloed. 
(6) Gelijke kansen voor mannen en vrouwen. Hoewel er ten aanzien van deze 
algemene doelstelling geen specifiek toegespitste activiteit in het Besluit van de Raad 
was vastgelegd, nam het percentage vrouwelijke deelnemers aan de studentenstages toe 
van 36% tijdens COMETT I tot 43% tijdens COMETT II. De deelname van vrouwen 
aan cursussen schommelde rond de 22%, hetgeen een afspiegeling vormt van de 
achterliggende verdeling in de beroepsbevolking in het bedrijfsleven. Vrouwelijke 
projectmedewerkers waren goed vertegenwoordigd in hoofdstuk A en B. 
(7) Samenwerking bedrijfsleven-universiteit. De bevordering daarvan behoort tot de 
kernsuccessen van COMETT: de toepassing van O&O in het bedrijfsleven is 
toegenomen, de universitaire kwalificaties zijn in waarde gestegen, en er heeft 
overdracht van technologieën plaatsgevonden tussen sectoren en regio's. In sommige 
gevallen is er samenwerking tot stand gekomen en in veel andere gevallen is die 
gesystematiseerd. COMETT heeft bij beide partijen het besef teweeggebracht van het 
belang van dergelijke samenwerking en, meer in het algemeen, van de aanzienlijke 
Europese toegevoegde waarde van dergelijke transeuropese activiteiten. 
(8) De sectoriële "bottom-up" benadering. COMETT hanteerde dit principe van "geen 
prioriteiten stellen" om het potentieel van universiteiten en bedrijfsleven binnen de 
deelnemende staten de vrije hand te geven. Dit heeft geleid tot een selectie van 
projecten die voornamelijk technologisch georiënteerd waren en niet zozeer gericht op 
een bepaalde bedrijfstak. Dit heeft waarschijnlijk te maken met de grote belangstelling 
van de kant van de universiteiten en de nadruk van het programma op de overdracht 
van O&O. Aan de andere kant heeft deze aanpak wel steeds verandering en innovatie in 
de voorgestelde projecten mogelijk gemaakt. 
7. Conclusies 
De belangrijkste conclusie is dat het programma een groot succes is geworden: aan de 
voornaamste strategische eisen van het Besluit van de Raad inzake COMETT II is 
voldaan. COMETT heeft geleid tot: 
• verbetering van de rol van onderwijs op het gebied van geavanceerde technologieën 
door de integratie ervan in het ervaringsleren in samenhang met bedrijfsstages, de 
verbetering van de kwaliteit en de beschikbaarheid van cursussen, de ontwikkeling 
van lokale en regionale samenwerkingsinterfaces tussen universiteit en bedrijfsleven 
en de vorming van een interface op Europees niveau, alsmede de bevordering van de 
economische en sociale samenhang binnen Europa; 
• bevordering van gezamenlijke ontwikkeling en van een optimaal gebruik van 
scholing door het bedrijfsleven te betrekken bij de gezamenlijke ontwikkeling van 
cursussen, betere gebruikmaking van technische scholing als integraal bestanddeel 
van het proces van technologieoverdracht, en de tot stand gebrachte verbetering in 
het niveau en de toegankelijkheid van scholing; 
• ontwikkeling van activiteiten die gelijke kansen voor vrouwen in scholing en 
10 
technologische ontwikkeling ondersteunen; 
• een belangrijke en rechtstreekse bijdrage aan KMO's, via (1) studentenstages die 
technische en economische ontwikkeling en de integratie van deze ondernemingen in 
de grotere Europese markt hebben bespoedigd, en (2) korte cursussen die de 
ontwikkeling en instandhouding van hun technische bekwaamheden hebben verbeterd; 
• aanzienlijke toegevoegde waarde voor Europa door de ontwikkeling en 
internationalisering van stage-activiteiten, de ontwikkeling en vorming van 
internationale netwerken voor het verbeteren van de samenwerking tussen 
universiteiten en bedrijfsleven, en het sterke positieve effect op de economische en 
sociale integratie en samenhang in het gehele Europese hoger onderwijs. 
Hoewel COMETT II zonder meer een succes is geweest, komen er uit de zwakkere 
kanten een aantal benaderingen, gebieden en activiteiten naar voren die bij initiatieven 
op Europees niveau het overwegen waard kunnen zijn: 
• de overgang van een opleidings- naar een leer-gerichte aanpak 
• de tendens om technische leerelementen op te nemen in een bredere strategie die zich 
richt op het verwerven van vaardigheden 
• het toenemende belang van kwaliteitsborging op opleidingsgebied 
• de integratie van technologische scholing in een bredere benadering van 
technologieoverdracht 
• het voordeel van meer gestructureerde samenwerking tussen Europese programma's 
• de vereiste ondersteuning van projectcoördinatoren om bij opleidingsprojecten tot 
kwalitatief goed projectmanagement te komen. 
11 

Bijlage 1 
COMETT II 
Eindrapport 
13 

Inhoudsopgave 
Inhoudsopgave 15 
COMETT-terminologie 17 
1. Kennismaking met COMETT 19 
1.1 De context 19 
1.2 Het begin van het COMETT-programma 20 
1.3 Structuur en werking van het programma 21 
1.3.1 De hoofdstukken van COMETT 21 
1.3.2 Deelname van EVA-landen 22 
1.3.3 Uitnodigingen tot het indienen van voorstellen 23 
1.4 Evaluatie van het programma 25 
2. Netwerken 29 
2.1 Inleiding 29 
2.1.1 Het begrip netwerk 29 
2.1.2 Netwerken binnen COMETT 29 
2.2 Functies en structuur van de AUEF's 30 
2.2.1 Het Besluit van de Raad en de uitwerking ervan 30 
2.2.2 De ontwikkeling van het netwerk 32 
2.2.3 Financiële aspecten 32 
2.2.4 Rechtsvorm en sterkte van de samenwerkingsverbanden 33 
2.2.5 De Europese dimensie 35 
2.2.6 Informatiebeleid 35 
2.3 De bijdragen van de AUEF's 36 
2.3.1 De regionale AUEF-netwerken 36 
2.3.2 De sectoriële AUEF-netwerken 37 
2.3.3 Bepaling van de opleidingsbehoeften in het bedrijfsleven 37 
2.3.4 Bevordering van een transnationale mentaliteit bij partners 38 
2.4 Sterke en zwakke kanten van de AUEF's 39 
2.4.1 De sterke kanten 39 
2.4.2 De zwakke kanten 40 
2.4.3 Het zelfbeeld van de AUEF's 41 
3. Opleidingsacties 43 
3.1 Inleiding 43 
3.1.1 Opleidingsactiviteiten binnen COMETT 43 
3.1.2 Belangrijke gegevens over door COMETT gesteunde opleidingsprojecten 44 
3.2 Opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën 46 
3.2.1 Wat is opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën? ... 46 
3.2.2 Partnerschappen en samenwerkingsverbanden op het gebied van 
bijscholing 47 
3.3 De Europese dimensie van de scholing 48 
3.4 Belangrijke conclusies uit de COMETT-opleidingsacties 50 
15 
4. Mobiliteit van personen 53 
4.1 Mobiliteit binnen COMETT 53 
4.1.1 Overzicht van mobiliteitssubsidies 53 
4.1.2 Belangrijke gegevens over de studentenstages (hoofdstuk Ba) 54 
4.1.3 Hoofdstuk Bb en Bc 55 
4.2 Kwalitatieve aspecten 56 
4.2.1 Hoofdstuk Ba 56 
4.2.2 Hoofdstuk Bb en Bc 57 
4.2.3 Belangrijkste aanbevelingen voor de toekomst 58 
5. Dwarsthema's 61 
5.1 Samenwerking en samenhang met andere Europese programma's 61 
5.1.1 Inleiding 61 
5.1.2 Samenhang met O&O-programma's 62 
5.1.3 Samenhang met onderwijs- en opleidingsprogramma's 64 
5.2 O&O, opleiding en innovatie 65 
5.2.1 Inleiding: innovatie in de Europese Unie 65 
5.2.2 De rol van COMETT binnen het systeem van technologieoverdracht . . 66 
5.2.3 Sociale en organisatorische innovatie in het kader van COMETT 67 
5.3 COMETT-deelname per soort organisatie 68 
5.3.1 Inleiding 68 
5.3.2 Deelname van universiteiten 68 
5.3.3. Deelname van ondernemingen 69 
5.3.4 Deelname van overige organisaties 70 
5.4 Het effect van COMETT op KMO's 71 
5.5 Het regionale effect van COMETT 73 
5.5.1 De ontwikkeling van regionale infrastructuur 73 
5.5.2 Interregionale integratie 75 
5.6 Gelijke kansen voor mannen en vrouwen 76 
5.7 Samenwerking bedrijfsleven-universiteit 77 
5.8 De sectoriële "bottom-up" benadering binnen COMETT 79 
6. Conclusies en belangrijkste resultaten 83 
6.1 Uitvoering van het Besluit van de Raad > 83 
6.2 Strategische aspecten in de toekomst 84 
6.3 Operationele aspecten in de toekomst 85 
6.4 Projectuitvoering 85 
16 
COMETT-terminologie 
Hieronder staan de belangrijkste termen die in dit rapport met betrekking tot COMETT worden 
gebruikt. Andere termen worden elders in het rapport uitgelegd. 
Uitnodiging Uitnodiging tot het indienen van voorstellen. Tijdens COMETT II werden er vijf 
uitnodigingen gedaan (1990, 1991, 1992, 1993, 1994). Alleen in 1990 konden alle 
organisaties projecten indienen in alle COMETT-categorieën; van 1991 tot 1994 waren de 
uitnodigingen beperkt tot bepaalde soorten projecten en/of bepaalde soorten organisaties. 
Hoofdstuk Binnen COMETT gebruikt voor een programma-onderdeel of een projecttype. Er zijn vier 
operationele hoofdstukken (A, B, C en D), met daarbinnen twee of meer subcategorieën 
of projecttypen (meestal ook hoofdstukken genoemd). 
Transnationaal Gebruikt als synoniem voor "internationaal" wanneer het Europese landen betreft. 
Project Alle initiatieven die door het COMETT-programma binnen een van de hoofdstukken 
worden ondersteund, worden projecten genoemd. Een project moet ten minste één 
instelling voor hoger onderwijs en één bedrijf uit twee verschillende EU-landen omvatten. 
Daarbij ging het om de volgende projecten: 
Hoofdstuk A Samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied tussen universiteit en onderneming 
("AUEF's") 
Hoofdstuk Ba Transnationale studentenstages in ondernemingen 
Hoofdstuk Bb Transnationale langere stages voor afgestudeerden 
Hoofdstuk Bc Uitwisselingen van personeel tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven 
Hoofdstuk Ca Korte bijscholingscursussen 
Hoofdstuk Cb Gezamenlijke opleidingsprojecten (ontwikkeling van cursussen en onderwijsmateriaal) 
Hoofdstuk Cc Structureel gerichte opleidingsprojecten ("Proefprojecten") 
Hoofdstuk D Aanvullende maatregelen (studies, rapporten, congressen, evaluatie en monitoring,...). 
"Poor-systeem Een mechanisme binnen het COMETT-programma waarbij kleine projectvoorstellen 
worden samengevoegd tot één aanvraag, en vervolgens één contract krijgen voor een 
serie aanvragen en decentraal operationeel management. 
Onderneming Gebruikt in dezelfde betekenis als bijvoorbeeld "bedrijf', "firma", "industrie" om te 
verwijzen naar een organisatie die enige vorm van economische activiteit uitoefent 
(met name waarbij onder medewerkers een bepaalde opleidingsbehoefte bestaat). 
KMO Kleine of Middelgrote Onderneming. Bij COMETT wordt, in navolging van de Commissie, 
de eenvoudige definitie gebruikt van bedrijven met minder dan 500 medewerkers. 
Universiteit Een organisatie die erkend onderwijs verzorgt op hoog niveau. 
Cursus Een gestructureerde onderwijsgebeurtenis, gewoonlijk door middel van contactonderwijs. 
Materiaal (of "onderwijsmateriaal') Hulpmiddel bij cursussen of bij zelfstudie. 
Sector Gebruikt als algemene term voor het indelen van projecten naar vakgebied of discipline. 
Binnen COMETT omvatten sectoren zowel technologische gebieden als sectoren van het 
bedrijfsleven. 
17 

1. Kennismaking met COMETT 
1.1 De context 
De jaren '90 zullen de geschiedenis ingaan als een decennium van dynamische 
ontwikkelingen en veranderingen, op zowel politiek als economisch gebied, waardoor de 
kaart van Europa er heel anders uit kwam te zien. Tegelijkertijd zien we dat 
technologische veranderingen zich in een ongekend en nog toenemend tempo 
voltrekken. In het licht van de steeds grotere concurrentiedruk en de globalisering van 
markten is het des te belangrijker geworden om de resultaten van 
onderzoeksinspanningen doeltreffend aan te kunnen wenden ten behoeve van de 
Europese samenleving. Het Europese economische en maatschappelijke model, dat 
betrekkelijk hoge lonen tracht te combineren met sociale eisen, vereist immers een zeer 
efficiënte en concurrerende industrie. Deze zal in toenemende mate afhangen van de 
mate waarin ondernemingen in staat zijn tot voortdurende innovatie en systematische 
kwaliteitsverbetering. 
Het antwoord hierop is gelegen in onderwijs en opleiding. Op lokaal, regionaal, 
nationaal en Europees niveau moet meer aandacht worden besteed aan de ontwikkeling 
van menselijke hulpbronnen, aan een doeltreffend gebruik van onderwijsgelden en aan 
het bieden van scholing daar waar die nodig is. Op Europees niveau betekent dit dat 
samenwerking tussen opleidings- en onderwijsorganisaties uit verschillende Lid-Staten 
moet worden aangemoedigd en dat er meer synergie tot stand moet worden gebracht 
tussen onderzoek en ontwikkeling enerzijds en bijscholing anderzijds. Het vereist tevens 
dat ondernemingen en instellingen voor hoger onderwijs nauw samenwerken bij de 
ontwikkeling en organisatie van passende bijscholingsactiviteiten. En ten slotte vraagt 
het van individuen, organisaties en onderwijsstelsels om het concept van permanente 
educatie te accepteren en actief na te streven. 
Deze en hiermee samenhangende belangrijke uitdagingen voor Europa worden 
onderstreept in het Witboek Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid van de 
Europese Commissie. In dit document wordt inderdaad veel aandacht besteed aan het 
belang van de ontwikkeling van menselijke hulpbronnen om het Europese 
concurrentievermogen te verbeteren. Het Witboek benadrukt het belang van de 
toepassing, overdracht en verspreiding van O&O-resultaten, en beklemtoont de noodzaak 
van intensievere samenwerking tussen onderwijsinstellingen en ondernemingen. 
Soortgelijke ideeën zijn ook naar voren gebracht door IRDAC, het Raadgevend Comité 
van de Europese Commissie voor onderzoek en ontwikkeling in de industrie. In de 
recente publikatie over de uitdagingen voor de onderwijs- en opleidingssystemen in 
Europa, Quality and Relevance, onderstreept IRDAC het belang van een sterke 
samenhang tussen O&O- en opleidingsinitiatieven, zowel op nationaal als op Europees 
niveau. Reeds in 1991 had IRDAC in zijn rapport Skills Shortages in Europe gesteld dat 
de Europese investeringen in O&O niet de verwachte economische resultaten zouden 
opleveren als ze niet gepaard zouden gaan met even aanzienlijke en relevante 
inspanningen op onderwijs- en opleidingsgebied. In Quality and Relevance breidde 
IRDAC zijn analyse uit tot de bredere behoeften van ondernemingen om concurrerend te 
blijven in een snel veranderende omgeving. Als voornaamste aanbeveling geldt 
19 
samenwerking tussen bedrijfsleven en onderwijs, naast een fel pleidooi voor permanente 
educatie en afstemming tussen O&O en onderwijs. 
Het Europese COMETT-programma heeft zich sinds de start in 1986 op deze en 
hiermee samenhangende kwesties gericht. Het concurrentievermogen van het Europese 
bedrijfsleven ligt aan de basis van het programma. Het Besluit van de Raad inzake 
COMETT II stelt in artikel 3: 
Met COMETT II wordt beoogd de opleiding op het gebied van met name de 
geavanceerde technologieën, de ontwikkeling van hooggekwalificeerde menselijke 
hulpbronnen en aldus Met concurrentievermogen van de Europese industrie te 
versterken. 
Halverwege de jaren tachtig waren de Europese beleidmakers doordrongen van het 
gevaar dat onvoldoende bijscholing een belangrijke belemmering zou kunnen gaan 
vormen voor een volledige aanwending van de Europese O&O-inspanningen. 
COMETT I werd in 1986 door de Europese Gemeenschap gelanceerd met de duidelijke 
boodschap dat dergelijke bijscholing een efficiënte en effectieve manier van 
technologieoverdracht en -verspreiding vormde, en dat er meer contact en samenwerking 
tussen ondernemingen en universiteiten in Europa nodig was om dergelijke scholing tot 
een succes te maken. 
1.2 Het begin van het COMETT-programma 
Toen COMETT I eind 1986 van start ging, vormde het het eerste grote Europese 
ondersteuningsmechanisme voor onderwijs- en opleidingsprojecten. De algemene 
doelstelling was - en bleef de hele periode van COMETT I/II onveranderd - het 
bevorderen en ondersteunen van transnationale samenwerking tussen onderneming en 
universiteit op het gebied van onderwijs en scholing in de geavanceerde 
technologieën. De totstandkoming van het programma liep evenwijdig met de eerste 
uitkomsten van belangrijke Europese O&O-programma's zoals ESPRIT, die geen twijfel 
lieten bestaan over het belang van bijscholing als aanvulling op O&O-inspanningen en 
als cruciaal aspect van het Europese concurrentievermogen. Velen vreesden - terecht -
dat een te laag opleidingsniveau op het gebied van de geavanceerde technologie de 
waarde van het Europese O&O zou ondergraven en de concurrentiepositie van Europa 
in gevaar zou kunnen brengen. In reactie hierop werd COMETT opgezet, als een 
programma dat zich zou toespitsen op de ontwikkeling van hooggekwalificeerde 
menselijke hulpbronnen en het aanbieden van scholing op het gebied van de 
geavanceerde technologieën. Projecten moesten gebaseerd zijn op Europese 
samenwerking en op samenwerking tussen industriële en academische partners. 
Ondanks de hooggestelde doelen en de complexiteit van de te ondersteunen projecten 
wekte COMETT I in de hele Europese Gemeenschap enorme belangstelling. Het aantal 
aanvragen overtrof de mogelijkheden van het programma ruimschoots en het 
aanvankelijk uitgetrokken bedrag - 55 miljoen ecu - was totaal ontoereikend. Heel gauw 
werd duidelijk dat een tweede fase wenselijk zou zijn. Reeds halverwege de uitvoering 
van COMETT I, op 16 december 19881, gaf de Raad zijn goedkeuring aan het 
1 Besluit van de Raad 89/27/EEC van 16 december 1988, PB nr. L 13/28 van 17.1.1989. 
20 
COMETT Il-programma voor de periode 1990-1994, in eerste instantie met een budget 
van 200 miljoen ecu. COMETT II week niet wezenlijk af van COMETT I, maar vormde 
voornamelijk een verdieping en verbreding van de eerste fase. 
Het zwaartepunt en de doelstellingen van het programma worden in het Besluit van de 
Raad inzake COMETT II als volgt gespecificeerd: 
[COMETTj ... wordt toegespitst op de veranderende behoeften van de ondernemingen 
en het personeel, die zowel in de Lid-Staten als op communautair niveau een extra 
inspanning vereisen. Via de opleidingsacties waaraan steun wordt verleend, draagt het 
programma ertoe bij dat de door het communautaire onderzoek- en ontwikkelingsbeleid 
ontwikkelde resultaten, methoden en instrumenten van de technologie worden benut en 
geëxploiteerd. COMETT II bevordert de innovatie en overdracht van technologie, 
alsmede de evenwichtige economische en sociale ontwikkeling van de Gemeenschap. 
In dit verband heeft COMETT II de volgende doelstellingen: 
(i) het verbeteren van de bijdrage van opleiding op het gebied van met name de 
geavanceerde technologieën op de verschillende betrokken niveaus en daardoor 
van de bijdrage tot de economische en sociale ontwikkeling van de Gemeenschap; 
(ii) het bevorderen van de gezamenlijke ontwikkeling van opleidingsprogramma's en 
de uitwisseling van ervaring, alsmede van het optimale gebruik van de middelen 
inzake opleiding op communautair niveau, met name door de totstandbrenging van 
transnationale sectoriële en regionale netwerken voor projecten inzake opleiding 
op het gebied van de met name geavanceerde technologieën; 
(Ui) het inspelen op de specifieke scholingsbehoeften van kleine en middelgrote 
ondernemingen, rekening houdend met de in de bijlage staande prioritaire 
maatregelen; 
(iv) het bevorderen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen inzake initiële en 
permanente opleiding op het gebied van met name de geavanceerde 
technologieën; 
(v) het geven van een Europese dimensie aan de samenwerking tussen universiteiten 
en ondernemingen inzake initiële en permanente opleiding op het gebied van de 
technologieën, met inbegrip van de toepassing en overdracht ervan. 
1.3 Structuur en werking van het programma 
1.3.1 De hoofdstukken van COMETT 
Het COMETT-programma ondersteunt een scala aan transnationale activiteiten waarbij 
samenwerking plaatsvindt tussen ondernemingen en instellingen voor hoger onderwijs. 
Er wordt ondersteuning verleend aan diverse soorten onderwijs- en opleidingsgerichte 
activiteiten, die met elkaar gemeen hebben dat ze allemaal tot doel hebben om, op 
transeuropees niveau, de scholing op technologisch gebied te bevorderen. Het 
COMETT-programma omvat vier onderling samenhangende onderdelen, die ieder 
worden aangeduid als een afzonderlijk hoofdstuk met zijn eigen financiële regelingen. 
Het betreft de volgende gebieden: 
• Hoofdstuk A. De ontwikkeling van de samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied 
tussen universiteit en onderneming (AUEF's), die zowel op regionaal als op 
21 
sectorieel niveau kunnen functioneren. Deze AUEF's zijn unieke structuren, die elk 
tientallen instellingen voor hoger onderwijs, ondernemingen en andere organisaties in 
een samenwerkingsverband bijeenbrengen. Naast hun specifieke activiteiten op het 
gebied van bijscholing, fungeerden de AUEF's als de ruggegraat van het COMETT-
programma vanwege hun ondersteuning en actieve betrokkenheid bij de projecten die 
binnen de andere hoofdstukken werden ondersteund, en vanwege hun transnationale 
netwerk- en uitwisselingsactiviteiten. 
• Hoofdstuk B: transnationale mobiliteitsprogramma's voor studentenstages bij 
bedrijven in andere Europese landen {hoofdstuk Ba), stages voor pas afgestudeerden 
{hoofdstuk Bb), en transnationale uitwisselingen van gedetacheerde personeelsteden 
van universiteit naar bedrijfsleven of andersom {hoofdstuk Bc). Deze 
mobiliteitsactiviteiten werden vrijwel volledig door het AUEF-netwerk verzorgd. 
• Hoofdstuk C: de ontwikkeling en organisatie van korte cursussen (hoofdstuk Ca), 
gezamenlijke opleidingsprojecten (hoofdstuk Cb) en proefprojecten (hoofdstuk Cc) 
op het gebied van technologieën en de toepassingen ervan. 
• Hoofdstuk D: een programma van aanvullende maatregelen die tijdens het 
programma werden ondersteund (informatie, evaluatie, projectmonitoring, studies, 
scholing ten behoeve van projectondersteuning, congressen en workshops, ...). 
Naarmate de uitvoering van het programma vorderde, veranderde de aard en het 
accent van deze maatregelen. Zo ging aan het begin van COMETT II veel aandacht 
uit naar voorlichting en bewustmaking, terwijl aan het einde de evaluatie- en 
monitoringmaatregelen in belang toenamen, alsmede de steun voor specifieke AUEF-
initiatieven om hun managementcapaciteiten te versterken. 
Met uitzondering van een aantal maatregelen onder hoofdstuk D werden alle projecten 
gefinancierd op basis van concurrerende inschrijving naar aanleiding van de 
uitnodigingen tot het indienen van voorstellen. Overeenkomstig de bepalingen in het 
Besluit van de Raad gold dat de communautaire steun: 
• bij hoofdstuk A en C was beperkt tot 50% van de projectkosten 
• bij hoofdstuk B was gebaseerd op een plafond en een forfaitaire bijdrage per 
uitwisseling 
• voor projecten van hoofdstuk D varieerde tussen de 50% en 100% van de kosten. 
1.3.2 Deelname van EVA-landen 
COMETT was het eerste belangrijke Europese onderwijs- en opleidingsprogramma 
waaraan organisaties uit de EVA-landen (Oostenrijk, Finland, IJsland, Liechtenstein, 
Noorwegen, Zweden, Zwitserland) deelnamen. In verband met de financiële bijdrage 
van deze landen steeg het budget van COMETT II van 200 naar 230 miljoen ecu. 
De afspraken tussen de Europese Gemeenschap en de afzonderlijke EVA-landen werden 
tijdig geratificeerd (met uitzondering van Liechtenstein) zodat universiteiten en 
bedrijven uit deze landen aan het programma konden meedoen en reeds bij de eerste 
uitnodiging in 1990 projecten konden indienen. Oostenrijk, Finland, Zweden en IJsland 
waren vanaf het begin tamelijk actief en dienden diverse hoogwaardige projecten in; de 
andere drie landen lieten het aanvankelijk enigszins afweten maar zouden dit vanaf 1991 
weer goedmaken. In 1992 waren de EVA-landen in dezelfde mate bij het programma 
betrokken als de EU-landen. 
De deelname van organisaties uit deze landen was aan bepaalde beperkingen gebonden, 
22 
met name de conditie dat bij de meeste projecten organisaties uit ten minste twee Lid­
staten van de Europese Gemeenschap betrokken moesten zijn. In de praktijk was het 
niet erg moeilijk om aan dit criterium te voldoen omdat bij de meeste COMETT-
projecten een groot aantal partners uit diverse landen betrokken is. Nadat op 1 januari 
1994 de EER-overeenkomst van kracht was geworden, kwam er grotendeels een einde 
aan de kleine verschillen in deelnameregels tussen de EU- en de EVA-landen. 
1.3.3 Uitnodigingen tot het indienen van voorstellen 
COMETT-projecten konden voor steun in aanmerking komen op grond van een 
procedure van concurrerende inschrijving. Tijdens COMETT II (1990-1994) gingen er 
vijf uitnodigingen tot het indienen van voorstellen uit. Een aantal hiervan was "open", 
terwijl andere een meer beperkt karakter hadden: 
• De eerste uitnodiging, in 1990, was een open oproep. Europese organisaties werden 
uitgenodigd om voorstellen in te dienen onder alle verschillende hoofdstukken van 
het programma. Onderhandelingen met de EVA-landen waren net op tijd afgerond, 
zodat organisaties uit deze landen ook aan het programma konden deelnemen. 
• In 1991 was de uitnodiging tot het indienen van voorstellen beperkt tot de 158 
AUEF's die na de uitnodiging van 1990 voor COMETT II waren geaccepteerd. Bij 
deze nieuwe uitnodiging gold dat iedere AUEF binnen de hoofdstukken Ba, Bc en Ca 
projecten kon indienen op grond van het zogeheten "pool"-systeem (zie hierna). Extra 
financieringsmogelijkheden ontstonden door het "positieve acties"-initiatief (zie 
hierna) en door de speciale aandacht voor de nieuwe Duitse deelstaten vanuit de 
wens deze snel in het COMETT-netwerk te integreren. 
• De uitnodiging tot het indienen van voorstellen van 1992 was open voor wat betreft 
projecten van de hoofdstukken A en Cb, grotendeels met het oog op completering 
van de reeds gevormde netwerken. Met betrekking tot hoofdstuk A waren bestaande 
regionale en sectoriële lacunes geïnventariseerd en bekendgemaakt, en door middel 
van de uitnodiging werden deze lacunes vrijwel allemaal aangevuld. Voor de andere 
hoofdstukken bleef het "pool"-systeem van toepassing, waarbij de nieuwe AUEF's de 
mogelijkheid kregen om ook onder deze hoofdstukken projecten in te dienen. 
• De uitnodigingen tot het indienen van voorstellen van 1993 en 1994 waren opnieuw 
beperkt tot de bestaande AUEF's. Samenwerkingsverbanden die in 1990 waren 
opgericht en waarvoor geen financiering uit hoofdstuk A beschikbaar was, werd 
gevraagd hun ontwikkelingspotentieel te bepalen en werd de mogelijkheid geboden 
om steun aan te vragen voor een beperkt aantal essentiële ontwikkelingsactiviteiten 
onder het programma van aanvullende maatregelen (hoofdstuk D). 
Het "pool"-systeem 
Een deel van het budget en de uitvoering van COMETT werd apart gehouden voor de 
zogeheten "pool"-procedure. Dit systeem hield in dat aan bepaalde AUEF's een 
totaalbedrag ineens werd toegekend voor decentraal beheer van een aantal kleinere 
projecten. De "pool"-procedure werd tijdens COMETT I ingevoerd voor de administratie 
van stagecontracten van studenten; gezien het succes en flexibiliteit ervan werd het 
systeem onder COMETT II uitgebreid tot studentenstages (hoofdstuk Ba), uitwisselingen 
23 
van personeel (hoofdstuk Bc) en korte cursussen (hoofdstuk Ca - vanaf 1991). 
De voornaamste kenmerken van het "pool"-systeem zijn: 
• Ten eerste was het "pool"-systeem exclusief voor AUEF's. Dat hield in dat bij alle 
uitnodigingen (met uitzondering van hoofdstuk Ca in 1990), alleen door de AUEF's 
ingediende Ba-, Bc- en Ca-projecten konden worden geaccepteerd. In de praktijk 
betekende dit dat de coördinerende instantie voor deze projecten tevens de 
verantwoordelijke organisatie voor de AUEF was. Dit exclusieve recht was alleen 
mogelijk door de kwaliteit van de goedgekeurde AUEF's, hun vermogen om 
transnationale projecten op te zetten en te beheren, en het feit dat ze vrijwel alle 
geografische en sectoriële gebieden bestreken. 
• Bij de jaarlijkse uitnodigingen tot het indienen van voorstellen voegen AUEF's alle 
afzonderlijke verzoeken van leden en andere geïnteresseerden samen tot één 
aanvraag. Tijdens dit voorbereidende proces treden de AUEF's op als filter en 
intermediair, zodat alleen die projecten overblijven die aan alle eisen van COMETT 
voldoen. Al deze voorstellen samen worden dan als één projectvoorstel ingediend. 
• Tijdens het selectieproces worden de AUEF-voorstellen voor "pool"-projecten op hun 
kwaliteit beoordeeld en vergeleken. Vervolgens wordt een "pool"-subsidie aan de 
AUEF toegekend - over het algemeen met minder steun dan was aangevraagd - die 
dan verspreid over het academisch jaar flexibel kan worden gebruikt voor de 
organisatie van studentenstages, uitwisselingen van personeel en korte cursussen. Het 
contract kan echter bepaalde projecten uitsluiten die bij de beoordeling niet aan de 
COMETT-normen bleken te voldoen. 
• Tijdens de contractperiode kregen de AUEF's de gelegenheid om het programma van 
"pool"-activiteiten te voltooien, en eventueel (onder bepaalde voorwaarden) te 
wijzigen als ze daartoe door omgevingsveranderingen werden gedwongen. 
De "pool"-procedure werd ingevoerd om het operationeel management van de vele 
kleinere projecten binnen COMETT te vereenvoudigen en te decentraliseren. Een ander 
doel was om de AUEF's te helpen bij het realiseren van internationale samenwerking en 
daarmee het COMETT-netwerk als geheel te versterken. Beide doelstelling lijken, in 
ieder geval grotendeels, te zijn verwezenlijkt. 
De positieve acties 
In 1991 introduceerde de Commissie een reeks acties, de zogenoemde positieve acties, 
die hoofdzakelijk tot doel hadden om de deelname aan COMETT in het algemeen te 
verbeteren en een einde te maken aan enkele van de economische en sociale verschillen 
tussen de landen en regio's die bij het programma betrokken waren. Om te beginnen 
moesten de ontbrekende en zwakke schakels in de ontwikkeling van het COMETT-
netwerk worden onderzocht, om vervolgens op basis van deze analyse maatregelen vast 
te stellen ter versterking en uitbreiding van het regionale en sectoriële AUEF-netwerk. 
Deze acties kunnen als volgt worden onderverdeeld: 
• Nationale studies en promotiemaatre gelen, vooral bedoeld ter verbetering van de 
mate van toepassing en verbreiding van COMETT in bepaalde landen en regio's waar 
24 
de resultaten van de uitnodiging tot het indienen van voorstellen van 1990 niet 
helemaal succesvol waren geweest. Daarbij ging het met name om Spanje, 
Griekenland, Zuid-Italië, Portugal, Zwitserland en Noorwegen. Nadien waren de 
resultaten van de uitnodiging van 1992 voor de meeste van deze regio's zeer 
bevredigend, met name voor wat betreft het ontstaan van regionale AUEF's op 
gebieden die tot dan toe niet aan bod waren gekomen. 
• AUEF-netwerken en scholing van. AUEF-coördinatoren. Er werd een aantal 
activiteiten opgezet ten behoeve van de ontwikkeling van het AUEF-netwerk en de 
scholing van AUEF-coördinatoren (met inbegrip van een uitgebreide analyse van hun 
opleidingsbehoeften). Dit markeerde het begin van een aantal speciale 
ondersteuningsmaatregelen voor AUEF's, die verder reikten dan de positieve acties 
als zodanig. 
• De organisatie van twee specifieke congressen over studentenstages, het ene in 
Lappeenranta, Finland en het andere in Segovia, Spanje. Het hoofddoel van deze 
congressen was het bevorderen en versterken van transnationale studentenstages in 
heel Europa, een COMETT-activiteit waar veel vraag naar was. De resultaten werden 
uiteindelijk opgenomen in een gids over Europese studentenstages. Ook werd 
onderzocht in hoeverre het gebruik van elektronische post en gegevensbanken het 
dagelijkse werk van stagecoördinatoren zou kunnen vereenvoudigen. 
• Binnen het algemene kader van de gerichtheid op bedrijfsleven en KMO's werd 
steun verleend aan drie projecten' om de deelname van het bedrijfsleven aan 
COMETT te onderzoeken en te verbeteren. Hoewel deze studies voornamelijk op 
specifieke gevallen en regio's waren gebaseerd, boden ze waardevolle informatie over 
de manier waarop COMETT voor ondernemingen aantrekkelijker gemaakt zou 
kunnen worden. 
• In het kader van de positieve acties werd speciale aandacht besteed aan het 
verbeteren van het inzicht in de sectoriële en technologische context van het 
COMETT-programma. Daartoe werden tien grote sectoriële studies uitgevoerd onder 
de projecten op de belangrijkste COMETT-gebieden. Een aantal van deze 
onderzoeken werd opgevolgd door workshops waarin de resultaten werden besproken. 
Gerelateerd aan de positieve acties waren de maatregelen die in 1991 waren genomen 
met het oog op de integratie van de nieuwe Duitse deelstaten in de Europese 
Gemeenschap. Er werd een miljoen ecu uitgetrokken voor het opzetten van 
samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied tussen universiteiten en ondernemingen 
(bij de uitnodiging van 1992), extra steun voor transnationale studentenstages vanuit en 
naar deze regio's, alsmede voor diverse initiatieven om personen en organisaties uit de 
nieuwe bondsstaten kennis te laten maken met de COMETT-omgeving. 
1.4 Evaluatie van het programma 
Gedurende het programma vond uitgebreide monitoring en evaluatie plaats. In deze 
paragraaf wordt ingegaan op de formele, externe evaluaties die er zijn geweest; bijlage 4 
geeft meer bijzonderheden over de verschillende activiteiten in het kader van de 
monitoring van het programma. 
25 
De eerste externe evaluatie van het COMETT-programma had betrekking op de eerste 
jaren van COMETT I (1986-1988), en werd uitgevoerd door Coopers & Lybrand en de 
Science Policy Research Unit van de University of Sussex. De tweede externe evaluatie 
bestreek zowel de laatste twee jaar van COMETT I (1988-1989) als het begin van 
COMETT II (1990-1991). Deze werd uitgevoerd door ECOTEC en in augustus 1991 
voltooid. De algemene conclusie van het rapport was dat de verschillende doelstellingen 
van COMETT met succes waren bereikt. Met name werd opgemerkt dat "de [door 
COMETT ondersteunde] analyse van de opleidingsbehoeften in veel gevallen 
pionierswerk is geweest en tot betere communicatie tussen werkgevers en universitaire 
opleiders heeft geleid". In het commentaar op de transnationale 
uitwisselingsprogramma's voor studenten werd gezegd dat de voordelen daarvan "... zich 
uitstrekken tot voorbij de grenzen van COMETT. Met name voor de betrokken studenten 
zijn de voordelen op de lange term aanzienlijk De actie heeft sterk bijgedragen tot 
samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen en de ontwikkeling van 
transnationale netwerken." 
Het derde evaluatieonderzoek, in 1992 van start gegaan en halverwege 1993 voltooid, 
omvatte drie onderdelen: 
• Een evaluatie die qua opzet vergelijkbaar was met de eerste twee COMETT-
evaluaties; deze werd uitgevoerd door GMV Conseil in samenwerking met andere 
consultants. Naar dit rapport wordt verwezen als het "evaluatierapport van GMV". 
• Nationale evaluaties door de overheid in de Lid-Staten en de EVA-landen. 
• Een strategische evaluatie door een panel van zeven onafhankelijke deskundigen die 
door de Commissie waren geselecteerd vanwege hun kennis op het gebied van de 
dialoog tussen universiteit en bedrijfsleven ten aanzien van technologische scholing 
in Europa. Naar het eindrapport van deze deskundigengroep wordt verwezen als het 
"evaluatierapport van het panel van deskundigen". 
Het evaluatierapport van GMV, het evaluatierapport van het panel van deskundigen en 
een samenvatting van de nationale evaluaties zijn in 1993 samen in één 
overzichtsrapport gepubliceerd. 
Het rapport van het panel van deskundigen was over het algemeen zeer positief. Met 
name prezen zij het COMETT-programma aan als: "... het voornaamste mechanisme 
voor communautaire acties inzake transnationale samenwerking tussen universiteiten en 
bedrijven op het gebied van (initiële en permanente) scholing ten behoeve van en 
vanwege technologische verandering." Niettemin gaven ze ook gebieden aan waarop 
verbetering mogelijk zou zijn, zoals de toegang van KMO's tot het programma, nauwere 
samenhang met andere communautaire programma's en initiatieven, en actievere 
deelname van het bedrijfsleven aan projecten. Het evaluatierapport van GMV gaf aan 
dat COMETT: "... algemeen werd beschouwd als een politiek belangrijk programma met 
een werkelijke toegevoegde waarde en een katalyserend en versterkend effect." Voor wat 
betreft de betekenis van het programma werd in het rapport geconcludeerd dat: "... 
COMETT in hoge mate bijdroeg tot de hernieuwing, vergroting en internationalisering 
van het netwerk van samenwerkende projectuitvoerders. " Het rapport erkende verder dat 
het oordeel van het bedrijfsleven over het programma en de mate van betrokkenheid bij 
projecten nogal varieerde. Een gemeenschappelijk punt in al deze rapporten had 
betrekking op de grote hoeveelheid administratieve procedures en papierwerk, waarbij er 
sterk op werd aangedrongen om dit te verminderen en te vereenvoudigen, of om hulp en 
ondersteuning te bieden om deze taak beter uitvoerbaar te maken. 
26 
Deze evaluatierapporten kwamen op het juiste moment en bleken voor de Commissie 
van grote waarde te zijn bij het maken van de voorstellen voor het nieuwe programma 
LEONARDO da VINCI. 
Ten slotte werd in 1994 aan alle Lid-Staten en EVA-landen gevraagd om een tweede en 
definitieve evaluatie van het COMETT-programma in hun land op te stellen. Hoewel er 
tussen de diverse landen uiteraard verschillen zijn voor wat betreft de tenuitvoerlegging, 
voortgang en beoordeling van COMETT, konden toch enkele gemeenschappelijke 
elementen in de meningen van de Lid-Staten worden onderscheiden. Een overzicht van 
al deze evaluaties, dat in 1995 is gepubliceerd, bevestigde grotendeels de resultaten van 
de voorgaande nationale evaluaties. In dit rapport werd met name geconcludeerd dat: 
"... De voornaamste bijdrage van COMETT aan het debat tussen hoger onderwijs en 
bedrijfsleven is geweest dat het de aandacht heeft gevestigd op de mogelijke voordelen 
van transnationale samenwerking op dit gebied." Verder kwam naar voren dat: "... Het 
belangrijkste succes van COMETT is gelegen in de Europese toegevoegde waarde die 
het heeft opgeleverd door de formalisering en bespoediging van transnationale 
studentenstages en, in mindere mate, van de ontwikkeling van het technisch onderwijs 
door instellingen voor hoger onderwijs. " 
27 

2. Netwerken 
Dit hoofdstuk gaat met name over de resultaten en successen van de AUEF's, de 
samenwerkingsverbanden onder hoofdstuk A. Omdat netwerken echter een 
gemeenschappelijk kenmerk vormen van alle soorten COMETT-projecten, wordt in een 
iets bredere context op het onderwerp ingegaan. 
2.1 Inleiding 
2.1.1 Het begrip netwerk 
Netwerken zijn zo oud als onze samenleving. Daarvoor hoeft men slechts te kijken naar 
de vorming van politieke partijen, klieken en besloten kringen, maar ook naar het 
belang van een scala aan "genootschappen" en "onzichtbare lichamen" in de 
ontwikkeling van de moderne wetenschap. Het wekt daarom weinig verbazing dat een 
dergelijke doeltreffende en zelfs noodzakelijke communicatiestructuur door veel 
Europese programma's, waaronder COMETT, wordt geformaliseerd, gefinancierd en 
aangewend voor Europese economische ontwikkeling. 
Over het algemeen hebben netwerken te maken met het verlenen van een bepaalde 
"dienst". Ze vormen de verbinding tussen de gebruikers en de aanbieders van deze 
dienst. Gewoonlijk is er bij het ontwerp van het netwerk sprake van een compromis 
tussen de mogelijkheid om alle mogelijke verbindingspatronen desgewenst gelijktijdig 
aan de gebruikers aan te bieden, en de kosten van het aanbieden en onderhouden van 
het netwerk. Er wordt vaak onderscheid gemaakt tussen lokale (intraregionale) 
netwerken en wijde lokale (interregionale/internationale) netwerken. De beste 
netwerkoplossingen kunnen in beide situaties verschillend zijn. Daarnaast kan men zich 
afvragen hoe vaak er informatie verspreid moet worden, welk soort toegang de leden 
van het netwerk wensen, en met welke snelheid er kan worden gedistribueerd. 
2.1.2 Netwerken binnen COMETT 
In het evaluatierapport van GMV werd het volgende opgemerkt2; 
Een van vaakst genoemde aspecten van het programma was het opzetten van een 
netwerk op Europees niveau. Voor degenen die er gebruik van kunnen maken, biedt dit 
netwerk een onmiskenbare toegevoegde waarde in termen van Europese integratie, 
concentratie van deskundigheid, gemak bij het vinden van partners, alsmede 
aanvullende elementen, synergie, schaalvoordelen, voldoende Europese kritische massa 
om een project op te zetten, enz. ... COMETT heeft in hoge mate bijgedragen tot het 
reorganiseren en vergroten van de samenwerkingsverbanden tussen de initiatiefnemers 
van projecten. Op dit moment is te zien dat, afgezien van de samenwerkingsverbanden 
tussen de AUEF's onderling, de helft van de samenwerkingsverbanden binnen het 
COMETT-programma een transnationaal karakter heeft, en dat de helft is opgezet 
dankzij COMETT. 
2 Eerst van het Frans naar het Engels, daarna van het Engels naar het Nederlands vertaald. 
29 
Terwijl de AUEF's dus het structurele kader voor de COMETT-netwerken vormen, en 
het onderwerp van dit hoofdstuk, hebben de andere onderdelen van het programma vaak 
hun eigen specialistische netwerken ontwikkeld. 
Wat is nu het "COMETT-netwerk"? 
Het begrip "netwerk" wordt binnen COMETT in twee betekenissen gebruikt: 
• Het kan betrekking hebben op een projectpartnerschap of samenwerkingsverband als 
zodanig, gewoonlijk een dat binnen hoofdstuk A, Cb of Cc is ondersteund. Het 
begrip netwerk is hier van toepassing omdat aan dergelijke samenwerkingsverbanden 
tussen de 15 en 200 organisaties kunnen deelnemen. Bij de grootste AUEF's is zelfs 
sprake van een aantal sub-netwerken. 
• Het kan ook betrekking hebben op de samenwerking tussen COMETT-projecten 
onderling, in feite dus een netwerk van netwerken. Het "AUEF-netwerk" verwijst dus 
naar de mechanismen van samenwerking en uitwisseling russen AUEF's; ook hier 
zijn allerlei elkaar overlappende sub-netwerken ontstaan. Ook hielden veel netwerken 
van projecten uit hoofdstuk C zich met dezelfde gebieden bezig. 
'Het COMETT-netwerk' omvat dus naar schatting zo'n 900 sub-netwerken, waarbij de 
duizenden bi- of trilaterale mini-netwerkjes voor uitwisselingen van studenten en 
personeelsleden niet zijn meegeteld. 
2.2 Functies en structuur van de AUEF's 
2.2.1 Het Besluit van de Raad en de uitwerking ervan 
Het netwerk van samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied tussen universiteit en 
onderneming (AUEF's) werd onder COMETT I ingesteld, en tijdens COMETT II verder 
ontwikkeld en uitgewerkt. Het werd expliciet opgezet als structurele basis voor het 
verwezenlijken van de vijf algemene doelstellingen van het programma (zie paragraaf 
1.2 hierboven). Specifiek bepaalt het Besluit van de Raad met betrekking tot dit 
"Europese netwerk" het volgende: 
De ontwikkeling en versterking van de samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied 
tussen universiteit en onderneming (AUEF's)3 en de uitbreiding, zowel op regionaal als 
op sectorieel niveau, van het Europese netwerk, om de transnationale samenwerking 
verder te stimuleren, zeer in het bijzonder met de volgende doelstellingen: 
• in overleg met de ter zake bevoegde instanties meewerken aan het vaststellen van de 
behoeften aan technologische opleidingen en aan de ondervanging daarvan 
• het steunen en vergemakkelijken van de ontwikkeling en de exploitatie van projecten 
van andere hoofdstukken van het COMETT U-programma 
• het versterken van de samenwerking en de interregionale overdrachten tussen de Lid-
Staten bij de ontwikkeling van de initiële en permanente opleiding op het gebied van 
de technologie en van de toepassing en overdracht daarvan 
• het ontwikkelen van integraties in de vorm van transnationale sectoriële netwerken 
met projecten uit diverse hoofdstukken van het programma op hetzelfde 
opleidingsgebied. 
3 Overeenkomstig COMETT I wordt binnen hoofdstuk A de afkorting AUEF gebruikt en wordt 
gewoonlijk gesproken van 'onderneming' in plaats van 'industrie'. 
30 
Op basis hiervan ontwikkelde de Commissie het Vademecum en het Toepassingspakket 
voor COMETT II als operationele basis voor de AUEF's en de uitnodigingen tot het 
indienen van voorstellen om financiële steun voor dergelijke projecten te krijgen. In het 
Vademecum werden AUEF's gedefinieerd als: "samenwerkingsinitiatieven tussen 
universiteiten en ondernemingen waarbij: 
• universiteiten en ondernemingen overeengekomen zijn om bij te dragen tot de 
vaststelling van de opleidingsbehoeften op technologisch gebied en actie te 
ondernemen om in die specifieke opleidingsbehoeften ten aanzien van 
hooggekwalificeerde menselijke hulpbronnen te voorzien 
• ernaar gestreefd wordt op gestructureerde en gecoördineerde wijze in die behoeften 
te voorzien in overleg met de betrokken instanties en instellingen 
• een ondersteunende structuur wordt geboden voor de uitvoering van bepaalde of 
alle van de volgende activiteiten (ïtetzij binnen het kader van COMETT hetzij 
ondersteund binnen andere programma's): (a) stages voor studenten en academisch 
personeel bij ondernemingen, (b) detachering van medewerkers van ondernemingen 
naar universiteiten met het oog op opleiding, (c) samenwerking op het gebied van de 
ontwikkeling en uitvoering van her- en bijscholingsprogramma's voor medewerkers 
van ondernemingen en voor opleidingspersoneel (met name mensen midden in hun 
carrière), inclusief en met name de medewerkers van KMO's 
• de samenwerking en de interregionale overdracht tussen Lid-Staten bij de 
ontwikkeling van de initiële en permanente opleiding op het gebied van de 
technologie en van de toepassing en overdracht daarvan wordt versterkt 
• integraties worden ontwikkeld in de vorm van transnationale sectoriële netwerken 
met projecten uit diverse hoofdstukken van het programma op hetzelfde 
opleidingsgebied. " 
Het Europese netwerk bestaat dus uit twee soorten AUEF's: 
• regionale AUEF's: samenwerkingsverbanden op regionaal niveau waarin binnen een 
bepaald geografisch gebied groepen universiteiten en groepen ondernemingen 
gezamenlijk deelnemen aan een opleidingsinitiatief met de steun van de betrokken 
particuliere en publieke instanties en met een zodanig karakter dat het een belangrijk 
effect op scholingsactiviteiten binnen dat gebied heeft 
• sectoriële AUEF's: transnationale samenwerkingsverbanden binnen een gegeven 
technologisch vakgebied of een industriële sector waarin universiteiten, 
ondernemingen en andere relevante op dat vakgebied gespecialiseerde organisaties 
samenwerken met het doel om de scholing in die sector te verbeteren. 
Bij beide soorten AUEF's moet sprake zijn van een actieve inzet voor samenwerking 
met soortgelijke initiatieven in andere Lid-Staten. De AUEF-structuur heeft dus twee 
specifieke kenmerken: 
• Een intern samenwerkingsverband tussen in een regio gevestigde actoren: lokale 
instellingen voor hoger onderwijs, ondernemingen, opleidingsinstituten, kamers van 
koophandel, vakbonden, enz. In het geval van een sectoriële AUEF kan het gaan om 
een aantal vergelijkbare actoren uit verschillende regio's en met een 
gemeenschappelijk industrieel of technologisch belang. 
• Een netwerk op Europees niveau voor samenwerking tussen hoger onderwijs en 
bedrijfsleven, met name voor wat betreft scholing op het gebied van de geavanceerde 
technologie. Dit netwerk biedt de partners in sectoriële of regionale AUEF's dan de 
gelegenheid om hun opleidings- en mobiliteitsactiviteiten over heel Europa uit te 
breiden door middel van samenwerking met andere AUEF's binnen het COMETT-
netwerk. 
31 
Voor de AUEF's was geen bepaalde rechtsvorm vastgelegd. Deze varieerde afhankelijk 
van lokale, regionale en nationale omstandigheden. Over het algemeen speelden 
instellingen voor hoger onderwijs de belangrijkste rol in de organisatie en het bestuur 
van de AUEF's, vanwege hun bestaande of snel opkomende directe belangen bij 
mobiliteitsactiviteiten en bij de ontwikkeling van permanente educatie op basis van hun 
O&O en uitbreiding van bestaande cursussen. 
2.2.2 De ontwikkeling van het netwerk 
COMETT I liet aan COMETT II een sterk netwerk na. De helft van de 158 AUEF's die 
na de uitnodiging tot het indienen van voorstellen van 1990 voor financiering in 
aanmerking kwamen, had reeds tijdens het eerste programma financiële steun 
ontvangen. De resultaten van. 1990 gaven echter aan dat de deelname aan COMETT in 
een aantal regio's problemen opleverde, namelijk in diverse perifere regio's, in de EVA-
landen die voor het eerst meededen, en in de nieuwe Duitse deelstaten die sinds kort bij 
de Gemeenschap hoorden. In deze context werd in 1991 het programma van "positieve 
acties" ingesteld om de grondslag te leggen voor de uitnodiging van 1992. Dit initiatief 
was specifiek gericht op die regio's, landen en sectoren waarvan bekend was dat er 
sprake was van zwakke schakels in de AUEF-structuur van COMETT. De positieve 
resultaten van deze goedgeplande aanpak worden erkend in de nationale eindrapporten 
en evaluaties, die niet alleen volledige deelname van Duitsland, inclusief de nieuwe 
deelstaten, laten zien, maar bijvoorbeeld ook een sterke integratie van AUEF's in de 
Noorse en Zwitserse infrastructuur en een betere sectoriële vertegenwoordiging. In 1992 
bestonden er regionale AUEF's in verreweg de meeste regio's in Europa; de 
voornaamste uitzonderingen golden bepaalde delen van Italië en Spanje. 
De sectoriële AUEF's waren over het algemeen gestructureerd volgens een algemene 
technologische indeling en niet op grond van traditionele industriële sectoren. De 
voornaamste gebieden waren: 
• toepassingen van programmatuur en informatietechnologie (9 AUEF's) 
• geavanceerde produktie- en fabricagetechnologie (7 AUEF's) 
• milieu en aanverwante gebieden (7 AUEF's) 
• landbouw & voedingsmiddelen en biotechnologie (7 AUEF's) 
• materiaaltechnologie (6 AUEF's) 
• werktuigbouwkunde, ontwerptechniek en toegepaste wiskunde (6 AUEF's) 
• specifieke industriesectoren (6 AUEF's) 
• telecommunicatie en aanverwante gebieden (5 AUEF's). 
Hierbij geldt dat veel regionale AUEF's zelf sectoriële specialismen omvatten. 
De opbrengst van de uitnodiging van 1992 was de oprichting van 207 AUEF's: 130 
regionale en 77 sectoriële. Het grootste aantal regionale AUEF's bevond zich in 
Frankrijk (21), gevolgd door Duitsland (19), het Verenigd Koninkrijk (17) en Italië (13). 
Per definitie hebben de sectoriële AUEF's bij uitstek een Europees karakter, en ze 
kunnen vaak niet in een bepaald land worden gesitueerd. 
2.2.3 Financiële aspecten 
In totaal bedroeg de steun voor het werkprogramma van de AUEF's binnen COMETT 
zo'n 12% van het totale budget voor het programma. De AUEF's profiteerden echter ook 
mee van financiering onder de andere hoofdstukken, met name door de toepassing van 
32 
het "pool"-systeem, dat later in dit rapport nog aan de orde komt. Over de 
uitgangspunten voor de financiering vermeldde het COMETT Vademecum: 
Het doel van de communautaire financiële steun aan de AUEF's is vóór alles het 
ondersteunen van: 
• activiteiten met een Europese dimensie 
• activiteiten die zijn bedoeld om te komen tot samenwerking, uitwisselingen en 
communicatie, zowel binnen de AUEF's zelf als via de werking van de AUEF's 
binnen het Europese netwerk 
De Gemeenschap kan ten behoeve van bovenstaande activiteiten een forfaitaire bijdrage 
verstrekken tot een maximum van 50% van de in aanmerking komende uitgaven van de 
AUEF's. De steun is degressief met een plafond per AUEF van respectievelijk 70,000 
ecu, 60,000 ecu en 50,000 ecu voor de eerste drie jaar. 
Er werd echter een zekere flexibiliteit ingebouwd voor dergelijke bijdragen, met name 
voor AUEF's die onder COMETT I waren opgezet. Gezien het totale aantal van 207 in 
1992 werd de steun in feite onder meer AUEF's verdeeld dan aanvankelijk de bedoeling 
was en waren de bedragen evenredig lager. 
In 1992 bedroeg het gemiddelde AUEF-budget 180,000 ecu, waarvan 25% door 
COMETT werd gedekt. Bijdragen in natura vormden 38% van de budgetten: de helft 
van de projectaannemer of -coördinator en de helft van de partners. Bijdragen in 
contanten maakten 13% uit, opnieuw vrijwel gelijkelijk verdeeld tussen de 
projectcoördinator/aannemer en de andere partners. Overige belangrijke bronnen van 
inkomsten ware regionale steun (7% - met name regionale AUEF's) en nationale steun 
(4%). Vooral Franse AUEF's waren zeer succesvol in het verwerven van fondsen uit die 
bronnen. Andere bronnen waren onder meer inkomsten uit het leiden van andere 
COMETT-projecten, seminars, enz. Al met al is dus een derde van de financiering 
afkomstig uit EU-ondersteuning en een derde uit bijdragen in natura. Dit is een sterke 
aanwijzing van de moeilijkheden die de AUEF's op het gebied van zelffinanciering te 
wachten kunnen staan als ze in de toekomst onder vergelijkbare omstandigheden moeten 
functioneren. 
2.2.4 Rechtsvorm en sterkte van de samenwerkingsverbanden 
De juridische status van de 147 AUEF's die drie jaar operationeel waren geweest, 
omvatte de volgende vormen: 
• 64 gewone overeenkomsten tussen partners 
• 33 nieuwe onafhankelijke stichtingen of associaties 
• 21 onafhankelijke bedrijven, gewoonlijk op niet-commerciële basis 
• 20 als onderdeel van bestaande organisaties of associaties, bijvoorbeeld beroeps- of 
bedrijfsorganisaties of Kamers van Koophandel, en 
• 9 andere rechtsvormen. 
Gelet op de eis dat de AUEF's na drie jaar financieel onafhankelijk moesten zijn en 
gezien de jaaromzet van de gemiddelde AUEF (300-400.000 ecu) is het verontrustend 
dat 44% van de samenwerkingsverbanden de kwestie van de juiste rechtsvorm niet had 
aangepakt - ofschoon ze al ten minste 3 jaar bestonden, sommige zelfs al 5 of 6 jaar 
(sinds COMETT I). Hoewel hen in dit opzicht niets kon worden opgelegd, heeft de 
Commissie zich in haar documenten wel expliciet uitgesproken over de risico's die de 
33 
contracterende partij in een dergelijke situatie neemt, vanwege de mogelijkheid dat 
partners zich aan het einde van het programma terugtrekken. Als er nieuwe juridische 
structuren zijn opgezet, heeft een samenwerkingsverband uiteraard betere mogelijkheden 
om andere overeenkomsten en relaties aan te gaan, maar het betekent ook dat het moet 
zorgen voor marketing en vergroting van de eigen naamsbekendheid. 
De personeelssituatie binnen de AUEF's vormt niet alleen een afspiegeling van de nogal 
losse juridische structuren, maar ook van het verschil in activiteiten tussen regionale en 
sectoriële AUEF's. In de 147 AUEF's die voldoende gedetailleerde informatie gaven 
over hun personeelsopbouw, waren er slechts 75 leidinggevende medewerkers met een 
voltijds dienstverband. Deze zijn geconcentreerd in de regionale AUEF's. Het grote 
aantal hogere functionarissen in deeltijd bij de sectoriële AUEF's wijst op een 
organisatie die vaak één leidinggevende coördinator per land heeft, met ondersteuning 
van andere deeltijdmedewerkers. Daarnaast vereisen sectoriële AUEF's over het 
algemeen hooggekwalificeerde, hoogwaardige technische inbreng, vergeleken met meer 
algemene deskundigheid bij de regionale AUEF's. 
Evenals de juridische structuren geeft de personeelsstructuur van de AUEF's enige reden 
tot ongerustheid over hun levensvatbaarheid op de lange termijn. Terwijl volledige 
afhankelijkheid van deeltijdwerkers al onzekerheid met zich mee kan brengen, kan een 
AUEF net zo kwetsbaar zijn bij afhankelijkheid van de inspanningen van, in veel 
gevallen, slechts één persoon. Sommige van de nationale eindevaluaties maken melding 
van het vertrek van goede medewerkers bij de AUEF's vanwege hun onzekere toekomst, 
waardoor de positie van de betrokken AUEF vervolgens nog zwakker werd. 
De besluitvorming in de AUEF's geeft de grote hoeveelheid juridische en operationele 
structuren weer die er zijn ontstaan. Van de AUEF's van meer dan drie jaar oud had 
58% een onafhankelijk beheerscomité of Raad van Bestuur, 27% had wel een bestuur 
maar dat was verantwoording schuldig aan een andere organisatie, gewoonlijk de 
contracterende organisatie, en 7% had nog steeds geen besluitvormend orgaan. Van de 
Raden van Bestuur van de regionale AUEF's moest 32% verantwoording afleggen aan 
een andere organisatie, vergeleken met 17% van de sectoriële AUEF's. Dit zou kunnen 
wijzen op integratie van de AUEF's in de regionale infrastructuur. Slechts 44% van de 
AUEF's had een stuurgroep ingesteld voor de dagelijkse bedrijfsvoering. Van de AUEF's 
had 57% werkgroepen opgericht voor bepaalde onderwerpen. Ongeveer 30% van de 
AUEF's had werk uitbesteed of gedelegeerd aan partners en buitenstaanders. Sectoriële 
AUEF's werken noodzakelijkerwijs met meer gedecentraliseerde managementstructuren. 
Hun managementstructuren zijn minder ontwikkeld. Daarentegen houden regionale 
AUEF's, waar het reiskostenprobleem minder speelt, meer vergaderingen en hebben ze 
een beter ontwikkelde managementstructuur. 
De AUEF's die drie jaar of langer bestaan, hebben gemiddeld ongeveer 50 partners 
(waarbij 10% van deze partners uit andere AUEF's bestaat). Bij sectoriële AUEF's zijn 
er onder de partners gemiddeld 17 universiteiten, tegenover 10 bij de regionale AUEF's. 
Dat heeft te maken met het feit dat sectoriële AUEF's op een bepaald technologisch 
vakgebied en niet op een industriële sector zijn gebaseerd, en dat ze veelal door 
universiteiten zijn opgericht. Opvallend is dat 73% van de industriële partners van de 
AUEF's uit KMO's bestaat, d.w.z. bedrijven met minder dan 500 medewerkers. 
Globaal gezien is de aard en de rol van de leden, partners of deelnemers van de AUEF's 
34 
vaak niet erg duidelijk. Vanwege de veelheid aan AUEF-structuren is nooit vastgelegd 
wat een "lid" van een AUEF eigenlijk is. Sommigen denken daarbij aan een 
deelneming, anderen aan managementdeelname, en voor weer anderen is een blijk van 
belangstelling al voldoende. Daardoor zou de actieve deelname aan COMETT door 
ondernemingen en anderen aanzienlijk lager kunnen uitvallen dan de ruwe gegevens 
kunnen doen vermoeden. In de loop van de uitvoering van het programma werd een 
aantal maatregelen genomen (zoals het doen van formele aanbevelingen aan projecten 
en een aantal initiatieven in het kader van de Positieve Acties) om de deelname van het 
bedrijfsleven te vergroten en de samenwerkingsverbanden te versterken en verdiepen. 
2.2.5 De Europese dimensie 
De Europese dimensie is aanzienlijk, met name in de sectoriële AUEF's, die gemiddeld 
deelnemers uit 10 landen omvatten. Hun activiteiten zijn onmiddellijk en rechtstreeks 
transeuropees. Hun bestuurlijke vorm varieert van een democratisch gedecentraliseerd 
model tot een gecentraliseerde piramidale vorm. De regionale AUEF's zijn minder direct 
Europees; zij bereiken deze dimensie over een langere periode, via stages, scholing en 
andere gezamenlijke acties. Naar eigen zeggen werken ze na 3 jaar samen met 
gemiddeld 4 buitenlandse AUEF's. 
Met betrekking tot andere COMETT-activiteiten bleek uit de laatst beschikbare 
volledige studie van de AUEF's dat 54% sterke banden met andere AUEF's had - wat 
het belang van activiteiten tussen AUEF's onderling en de Europeaniserende kracht 
daarvan onderstreept. Ook bestonden er sterke banden met stage-activiteiten, korte 
cursussen en gezamenlijke opleidingsprojecten. 
De relaties van AUEF's met andere Europese programma's zijn toegenomen, vooral met 
andere onderwijs- en opleidingsinitiatieven. Van de drie programmarelaties die er 
gemiddeld per AUEF bleken te zijn, liggen er twee op het gebied van onderwijs en 
opleiding; de andere op het gebied van O&O. In dat opzicht is er weinig verschil tussen 
sectoriële en regionale AUEF's. De voornaamste relaties blijken te bestaan met 
TEMPUS, ERASMUS, FORCE, SPRINT, LINGUA, EUROFORM, ESPRIT en 
BRITE/EURAM, in die volgorde. Dit bevestigt opnieuw de rol van de AUEF's als Eur­
opeaniserende kracht, waarvan het effect veel verder reikt dan de oorspronkelijke 
ondersteunende activiteiten van COMETT. 
2.2.6 Informatiebeleid 
Meer dan 50% van de AUEF's brengt regelmatig een nieuwsbrief uit en eenzelfde 
percentage maakt regelmatig gebruik van elektronische post. Aan de andere kant had 
ongeveer 10% zelfs geen algemene brochure uitgebracht. Informatieactiviteiten lijken 
voornamelijk op traditionele methoden te berusten: mailings, bezoeken en 
informatiedagen. Desalniettemin verstrekt driekwart van AUEF's informatie over een 
hele reeks onderwerpen, van COMETT tot andere COMETT-projecten en EU-
onderzoeksprogramma's. Andere informatieactiviteiten omvatten het inventariseren van 
onderwijs- en opleidingsmogelijkheden, en het opzetten van andere opleidingsgerichte 
gegevensbanken. Ook hier wordt het Europeaniserende aspect van de AUEF's weer 
onderstreept. 
De helft van de AUEF's heeft contacten gelegd met Europese informatiecentra, en met 
35 
nationale en regionale netwerken. Er bestaat echter enige bezorgdheid over de wildgroei 
aan netwerken die dezelfde diensten aanbieden aan dezelfde doelgroep. Met het oog op 
rationalisatie is het misschien noodzakelijk om zich opnieuw te bezinnen op de rol van 
de AUEF's, met name hun rol als informatiebron, 
2.3 De bijdragen van de AUEF's 
De AUEF's zijn vaak de "ruggegraat" van het COMETT-programma genoemd. In de 
evaluatie van het panel van deskundigen stond het als volgt: "De AUEF's worden door 
het panel beschouwd als een wezenlijk onderdeel van een Europees netwerk voor het 
ontwikkelen van samenwerking tussen bedrijfsleven en universiteit en als cruciaal voor 
de uitvoering van COMETT zelf" In deze paragraaf zullen de specifieke bijdragen van 
de AUEF's worden besproken, ingedeeld onder: regionale AUEF's, sectoriële AUEF's, 
analyse van opleidingsbehoeften, en transnationale activiteiten. 
2.3.1 De regionale AUEF-netwerken 
De twee voornaamste bijdragen van de regionale AUEF's zijn geweest: 
• het ontwikkelen van de lokale of regionale interfaces en infrastructuur met betrekking 
tot samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven, en 
• het integreren van deze regionale infrastructuur in het eerste netwerk op Europees 
niveau dat was toegespitst op het bevorderen van de Europese ontwikkeling van 
samenwerking universiteit-bedrijfsleven inzake permanente educatie en opleiding. 
Op lokaal en regionaal niveau hebben de AUEF's gezorgd voor interfaces op 
organisatie-, informatie- en bestuurlijk gebied tussen hoger onderwijs, binnenlandse 
ondernemingen op lokaal niveau, overheden, en andere instellingen die bij de regionale 
en nationale ontwikkeling zijn betrokken (met name, maar niet uitsluitend, ten aanzien 
van onderwijs en opleiding). Dit is gebeurd door middel van informatieverstrekking, 
workshops, cursussen, projecten enz. Ze hebben vooral gefungeerd als informatie- en 
managementstructuren voor EU-programma's (zie boven). In sommige landen is een 
aantal AUEF's sterk geïntegreerd in een breder kader van regionale en zelfs nationale 
technologische en industriële ontwikkelingsstrategieën. Het succes dat ze in deze bredere 
ontwikkelingsfunctie hebben gehad, kan met hun institutionele situering te maken 
hebben. 
De meest geroemde bijdrage van de AUEF's was echter het integreren van de 
bovenstaande activiteiten met overeenkomstige en parallelle activiteiten in regio's in 
andere Europese landen door de vorming van internationale samenwerkingsverbanden. 
De AUEF's hebben niet alleen een kader geboden voor internationale opleidings- en 
stage-activiteiten, maar ook, zoals een van de landen in het nationale evaluatierapport 
opmerkte, "een internationale visie op technologische opleiding", vaak met een 
internationaliserend effect op puur regionale projecten. 
Het grote belang van de AUEF's bij de ontwikkeling van de transeuropese interface lijkt 
zowel van toepassing op regio's waar reeds een sterk ontwikkelde interface tussen hoger 
onderwijs en bedrijfsleven bestond, als op regio's met minder ervaring op dat gebied. 
Deze laatste hebben uiteraard naar verhouding meer geprofiteerd van het effect van de 
AUEF's op de binnenlandse infrastructuur. Binnen een bepaald deelnemend land kon de 
effectiviteit van de AUEF's echter van de ene tot de andere regio sterk verschillen. Zo 
36 
legt Italië de nadruk op de effectiviteit en het belang van de AUEF's in het zuiden. 
De over het algemeen positieve houding ten opzichte van de AUEF's moet echter 
enigszins worden getemperd door te vermelden dat het effect ervan buiten de 
rechtstreeks betrokken universiteiten en bedrijven in sommige regio's klein kan zijn. 
Ook zouden ondernemingen niet zo veel toegevoegde waarde in het werk van de 
AUEF's zien als regionale of Europese overheden. De meningen van universiteiten 
liepen sterk uiteen, doordat de toegevoegde waarde van het AUEF-netwerk grotendeels 
afhankelijk is van de omvang van de instellingen, de reeds opgedane ervaring met 
studentenstages en permanente educatie, en de bestaande banden met industriële en 
transnationale partners. 
2.3.2 De sectoriële AUEF-netwerken 
Sectoriële AUEF's lijken minder met identiteitsproblemen te kampen te hebben gehad 
dan regionale AUEF's, en hebben meer rechtstreeks en in grotere mate bijgedragen tot 
technologieoverdracht en bedrijfsopleiding. Hun doelgroep werd gezien als een veel 
duidelijker omlijnde en over het algemeen ook meer homogene groep met dezelfde 
technische behoeften. Hierdoor, en door de meer gerichte expertise van de AUEF-
medewerkers, waren activiteiten zoals het analyseren van opleidingsbehoeften, het 
opstellen van overzichtsrapporten en het vormen van "Europese Werkgroepen" niet 
alleen relevanter voor deze AUEF's, maar ook gemakkelijker uit te voeren. 
Om dezelfde redenen is het ook eenvoudiger geweest om een industriële basis voor het 
AUEF-netwerk te leggen. Sommige AUEF's zijn erin geslaagd om niet alleen een sterk 
netwerk te ontwikkelen, maar om ook in zekere zin een spreekbuis voor de sector te 
worden op het gebied van onderwijs- en opleidingskwesties op Europees niveau. Verder 
heeft een aantal van hen erkende opleidingsprogramma's op Europees niveau ontwikkeld 
en een meer zichtbaar effect op scholing gehad. Er is op gewezen dat dergelijke 
gespecialiseerde cursussen van hoog niveau beter binnen het bijscholingssysteem passen. 
Evenals de regionale AUEF's hebben de sectoriële samenwerkingsverbanden zich 
ontpopt als goede organisatoren van mobiliteitsprogramma's en coördinatoren van andere 
niet-opleidingsgerichte EU-programma's. 
Net als bij de regionale AUEF's moet de totale betekenis van hun bijdrage niet 
overschat worden: COMETT is een klein programma. Het heeft geen zin om de totale 
effectiviteit van regionale en sectoriële AUEF's te vergelijken; ze houden zich met 
verschillende zaken bezig. In de evaluatie van het panel van deskundigen wordt 
opgemerkt: "Sectoriële AUEF's zijn over het algemeen beter op hun plaats in de 
technologisch meer geavanceerde regio's, en regionale AUEF's zijn noodzakelijk waar 
het niveau van technische scholing beneden de maat is." Op dezelfde manier geven de 
nationale eindevaluaties geen algemeen oordeel over de vraag of sectoriële of regionale 
AUEF's beter of waardevoller zijn om de doelstellingen van COMETT te 
verwezenlijken, maar bij nadere beschouwing ondersteunen ze grotendeels het standpunt 
van het panel van deskundigen. 
2.3.3 Bepaling van de opleidingsbehoeften in het bedrijfsleven 
Rechtstreekse analyse van opleidingsbehoeften is een uiterst moeilijk domein voor de 
regionale AUEF's, en dat geldt in nog sterkere mate voor de sectoriële AUEF's. 
37 
Bedrijven, en ook AUEF's en regionale overheden, lijken dat ook niet als voornaamste 
taak van de AUEF's zien: het is een bedrijfsfunctie en het ontbreekt AUEF-medewerkers 
meestal aan de vereiste expertise. Bedrijven stonden veel positiever tegenover de rol van 
de AUEF's als overbrenger van informatie, waarbij relaties tot stand werden gebracht 
tussen bedrijven en instellingen voor hoger onderwijs, en informatie werd gegeven over 
Europese programma's en projecten. In dit verband is erop gewezen dat de AUEF's 
hebben gefungeerd als een soort "informatiecentrum" dat niet alleen bestaande studies 
samenbracht, methodieken vastlegde, opleidingsalternatieven koos, enz., maar ook een 
duidelijk overzicht bood van de behoeften van KMO's. Evenzo maakten sommige 
AUEF's effectief gebruik van innovatieve instrumenten zoals ronde-tafelbijeenkomsten, 
sectoriële workshops, en toekomstige discussiegroepen om bekendheid te geven aan de 
eisen en behoeften van het bedrijfsleven. Toch zijn de meeste AUEF's uitgegaan van 
analyses van opleidingsbehoeften als voornaamste methode om de behoeften van het 
bedrijfsleven te formuleren en ze zijn daarbij in veel gevallen zeer succesvol geweest. 
De AUEF's en het project Scholingsbehoeften 
Een belangrijk resultaat van de AUEF's met betrekking tot het bepalen van de behoeften 
van het bedrijfsleven heeft zich in feite buiten het formele kader van COMETT II zelf 
voorgedaan. Het Europees Parlement, dat zich zorgen maakte over de mogelijkheid dat 
een te laag scholingsniveau de economische ontwikkeling van Europa zou kunnen 
vertragen, vroeg in 1990 aan de Commissie om de scholingssituatie in alle regio's van 
de Gemeenschap te onderzoeken. Voor deze analyse werd voornamelijk gebruik 
gemaakt van het COMETT-netwerk van AUEF's. Binnen een halfjaar waren de eerste 
regionale resultaten beschikbaar en na nog eens twee jaar was er een uitgebreid 
overzicht van scholingsbehoeften in heel Europa, dat reeds werd bijgewerkt. Uit deze 
actie kwam een groot aantal regionale initiatieven voort om lokale problemen op te 
lossen, alsmede verbeterde regionale netwerken en waarnemingsposten om de 
scholingsbehoeften blijvend in de gaten te kunnen houden. 
In verschillende AUEF's is de analyse van opleidingsbehoeften de aanleiding geweest 
voor het proces dat universiteit en bedrijfsleven bij elkaar bracht, niet alleen om over 
scholing te praten maar ook om een basis te leggen voor meer algemene toekomstige 
samenwerking op het gebied van de ontwikkeling van menselijke hulpbronnen en 
daarbuiten. 
2.3.4 Bevordering van een transnationale mentaliteit bij partners 
Alle evaluatie- en monitoringrapporten erkenden dat de AUEF's hebben bijgedragen tot 
een transnationale mentaliteit onder de partners. Dit gold zowel voor universiteiten als 
voor ondernemingen. Binnen instellingen voor hoger onderwijs heeft internationale 
uitwisseling plaatsgevonden op het gebied van opleidingsmethodieken en 
onderwijssystemen, en zijn er contacten tot stand gekomen met stage-biedende bedrijven 
in het buitenland. Voor de deelnemende bedrijven heeft dit geleid tot betere toegang tot 
het Europese opleidingspotentieel en een beter besef van de Europese dimensie van 
O&O en technologie. 
Ook is opgemerkt dat er een specifiek voordeel verbonden is aan het feit dat KMO's 
voor het eerst bij Europese programma's worden betrokken via studentenstages en de 
buitenlandse lokatie van partners. Door dergelijke acties zijn bedrijven zich veel 
bewuster geworden van de mogelijke voordelen van samenwerking in Europa, niet 
38 
alleen op het gebied van scholing, maar ook met betrekking tot O&O-programma's en 
het zakenleven in het algemeen. Kwantitatieve evaluaties bevestigen de positieve 
houding van studenten en ondernemingen. 
Bovendien hebben de AUEF's puur nationale projecten een Europees karakter weten te 
geven. Dit heeft geleid tot de ontwikkeling van sterke internationale netwerken van 
universiteiten, instituten en ondernemingen rond korte cursussen en opleidingsprojecten. 
De AUEF's hebben deze mentaliteitsverandering kunnen bewerkstelligen via 
verschillende vormen van transnationaliteit; sommige legden de nadruk op specifieke 
technologische sectoren, andere hadden betrekking op een zeer breed spectrum aan 
organisaties uit hun regio, en weer andere hebben zich geconcentreerd op het 
ontwikkelen van hun onderwijsinstellingen als katalyserende factor. Al met al heeft 
COMETT dus in aanzienlijke mate bijgedragen tot het ontwikkelen van een 
gezamenlijke transnationale benadering van onderwijs en opleiding. 
2.4 Sterke en zwakke kanten van de AUEF's 
2.4.1 De sterke kanten 
Bij zowel regionale als sectoriële AUEF's vormde de Europese dimensie ongetwijfeld 
hun sterkste kant. Deze Europese dimensie betrof tal van aspecten, zoals het 
rechtstreekse contact met de Commissie en kennis van Europese programma's, 
deskundigheid op het gebied van het indienen van voorstellen voor en het leiden van 
Europese projecten, alsmede hun sterke positie als onderdeel van een goed 
gestructureerd, toepassingsgericht operationeel Europees netwerk. Daarnaast kunnen de 
AUEF's profiteren van relaties met andere Europese netwerken en informatiebronnen. 
Voor zowel sectoriële als regionale AUEF's was een tweede sterke kant gelegen in het 
gevormde netwerk van binnenlandse, regionale of sectoriële deelnemers. Regionale 
AUEF's beschikken vaak over sectoriële specialismen, en sectoriële AUEF's en hun 
knooppunten maken veelal deel uit van de regionale infrastructuur. Over het algemeen 
spelen AUEF's nu een geaccepteerde rol (sommige een veel sterkere, andere een veel 
zwakkere) in de interface tussen universiteit en bedrijfsleven in hun eigen land en zelfs 
in de bredere interface tussen vraag en aanbod van beroepsvaardigheden. 
De uitgangspositie van een AUEF is in dit verband vrij belangrijk. Een sterke positie 
omvat relaties met of fysieke vestiging bij universitaire bijscholingsdepartementen of 
verbindingsbureaus, aanbieders van permanente educatie en scholing, instituten voor 
contractonderzoek, kamers van koophandel, enz. De toegang tot aanvullende 
financiering wordt vaak bepaald door een dergelijke sterke positie en/of het gevormde 
netwerk. 
Een andere dimensie is de institutionele omgeving van de AUEF (of sectorieel AUEF-
knooppunt). Vestiging bij instellingen die zich specifiek richten op het overdragen O&O 
aan het bedrijfsleven, is gunstig gebleken voor het leggen van rechtstreekse contacten 
met het lokale bedrijfsleven. Dit heeft geleid tot beter inzicht onder afgestudeerden, 
heeft bij het bedrijfsleven interesse gewekt voor universitair onderzoek en voor de 
onderzoekers, en heeft voor bedrijven effectieve wegen geopend naar instellingen voor 
hoger onderwijs. Vestiging van AUEF's bij hoofdzakelijk academisch georiënteerde 
instellingen lijkt minder geslaagd te zijn geweest. In dat laatste geval waren de AUEF's 
39 
meer gericht op studentenstages, maar ondervonden ze ook meer problemen doordat een 
stabiele structuur voor samenwerking met het bedrijfsleven ontbrak. 
Op een lager niveau ligt de kracht van de AUEF's in factoren zoals de inzet van de 
coördinatoren, de motivatie van de medewerkers, de eigen reputatie, hun "onafhankelijke 
status als basis voor democratisch partnerschap", hun technische geloofwaardigheid, 
hun relaties met O&O-programma's, enz. De positie van sommige AUEF's is verbeterd 
sinds de recente introductie van wervingsactiviteiten. Ook het feit dat een staat 
geografisch volledig door AUEF's werd bestreken, werd van belang geacht. 
2.4.2 De zwakke kanten 
De twee grootste problemen waarmee het AUEF-netwerk te maken kreeg, zijn de 
kwetsbare financiële basis en de te geringe betrokkenheid van het bedrijfsleven. De 
zwakke en onzekere financiële basis van de meeste AUEF's wordt als het voornaamste 
zwakke punt beschouwd. Het betekent dat de AUEF zijn optimale omvang niet kan 
bereiken, dat het aantal medewerkers beperkt is, en dat het maken van een realistische 
lange-termijnplanning problematisch is. Het feit dat sommige AUEF's sterk afhankelijk 
waren van Europese steun als aanvulling op hun eigen middelen, en hun onvermogen 
om andere middelen te genereren, heeft deze onzekere situatie nog versterkt. 
De beperkte betrokkenheid van industriële partners, met name KMO's, en het feit dat de 
belangstelling van het bedrijfsleven voor projecten moeilijk vast te houden was, bleek 
een ander kernprobleem te vormen. In de minder bevoorrechte regio's kunnen deze 
nadelen nog worden versterkt door de zwakke industriële basis en het niet-innovatieve, 
traditionele karakter van veel bedrijven. Ook komt het voor dat de AUEF-medewerkers 
zelf feitelijk weinig technische of industriële kennis hebben. 
In sommige regio's kon ook het hoger onderwijs voor problemen zorgen, bijvoorbeeld 
wanneer de universiteiten zelf een zwakke technische en organisatorische basis hadden. 
Sommige instellingen voor hoger onderwijs leken voornamelijk geïnteresseerd te zijn in 
stageplaatsen, en namen nauwelijks deel aan opleidingsontwikkeling. Evenzo kan de 
traditionele mentaliteit van bepaalde universiteiten problemen veroorzaken bij het 
instellen en erkennen van stageplaatsen in het bedrijfsleven. 
Andere zwakke kanten zijn de gebrekkige ontwikkeling van netwerken en de slechte 
afstemming met andere nationale en lokale opleidingsorganen, het grote verloop onder 
de AUEF-medewerkers, al te grote regio's, desinteresse bij overheden, enz. Slechte 
planning, het ontbreken van een marketingstrategie en te weinig tijd voor de eigen 
bijscholing binnen een complex vakgebied werden voor sommige AUEF's ook als 
zwakke punten genoemd. Ook de tijd die nodig is om bekendheid en acceptatie te 
verwerven vormt een probleem. 
Voor de EVA-landen geldt nog als bijkomend zwak punt dat hun AUEF's, vergeleken 
met die in de Lid-Staten van de EU, vooralsnog minder voordeel hebben van de 
synergie tussen COMETT en andere EU-programma's. Dit probleem zal zich in de 
komende jaren vanzelf oplossen. 
2.4.3 Het zelfbeeld van de AUEF's 
40 
Het zelfbeeld van de AUEF's weerspiegelt deze zwakke kanten. Volgens dat zelfbeeld 
zijn ze competent ten aanzien van relaties tussen universiteit en bedrijfsleven op 
Europees niveau, met name de Europese dimensie, en vormen ze een belangrijke factor 
op het gebied van technische bijscholing. De AUEF's vinden hun structuur efficiënt en 
geschikt om transnationale projecten of netwerken te ontwikkelen via goede 
samenwerking binnen het AUEF-netwerk. Hoewel zelfverzekerd binnen de wereld van 
het hoger onderwijs, neemt hun zelfvertrouwen af als ze te maken krijgen met 
representatieve organisaties of, sterker nog, met het bedrijfsleven en met name KMO's. 
Ze zijn niet helemaal overtuigd van hun bijdrage aan regionale economische 
ontwikkeling. Ook directe scholing, analyse van opleidingsbehoeften en een directe 
verspreiding en marketing van de scholing baren hen zorgen. 
Hoewel dergelijke kwalitatieve beoordelingen van AUEF's en nationale overheden 
belangrijke indicatoren zijn van de gezondheid en strategische ontwikkelingsrichting van 
de AUEF's, bestaat er enige bezorgdheid dat er noch voor noch door afzonderlijke 
AUEF's in voldoende mate een systeem van operationele doelstellingen en kwantitatieve 
indicatoren is ontwikkeld, en dit werd beschouwd als een belemmering om hun 
werkzaamheden naar een hoger niveau te tillen. 
41 

3. Opleidingsacties 
3.1 Inleiding 
3.1.1 Opleidingsactiviteiten binnen COMETT 
Scholing, wanneer in ruime zin gedefinieerd als het verwerven of aanvullen van kennis 
en vaardigheden, kan plaatsvinden: 
• via formele opleidingsactiviteiten, d.w.z. klassikaal, of door middel van 
afstandsonderwij s 
• door zelfstudie of bedrij fsscholing 
• door mensen met elkaar in contact te brengen, waardoor ze op een informele manier 
van elkaar kunnen leren 
• via de overplaatsing van mensen naar een andere baan of lokatie. 
Het COMETT-programma was gericht op het bevorderen van opleiding op het gebied 
van met name de geavanceerde technologieën in een Europese context. Zoals reeds 
aangegeven in paragraaf 1.2, verwijst het Besluit van de Raad inzake COMETT II 
expliciet naar een aantal door COMETT II te verwezenlijken opleidingsdoelstellingen. 
De relatie tussen deze doelstellingen en de formele door COMETT ondersteunde 
opleidingsactiviteiten komen hieronder aan de orde . 
Het programma bood in dit verband een aantal uitvoeringsmechanismen. Immers, ten 
eerste boden de vele samenwerkingsverbanden en netwerken - AUEF's en andere - die 
in het kader van het programma werden opgezet en ondersteund, aan veel mensen een 
informeel platform voor het leggen van nieuwe contacten en daarmee voor de 
uitwisseling van kennis en ervaring. Tegelijkertijd bood COMETT allerlei 
mogelijkheden voor het organiseren van stages en uitwisselingen van personen (zie 
hoofdstuk 4). Ten aanzien van opleidingsactiviteiten echter werd het meest zichtbare en 
uiteindelijk ook het meest wezenlijke deel van het COMETT-budget besteed aan meer 
formele opleidingsontwikkeling. Deze activiteiten worden hieronder besproken. 
Binnen COMETT II werden opleidingsprojecten ondersteund op grond van hoofdstuk C, 
gezamenlijke opleidingsacties. Dit onderdeel van het programma was opgesplitst in 3 
categorieën oftewel sub-hoofdstukken: 
• Korte opleidingscursussen (Ca) 
• Gezamenlijke opleidingsprojecten (Cb) 
• Proefprojecten (Cc). 
Deze onderverdeling vormde de operationele uitvoering van de eisen die in het Besluit 
van de Raad inzake COMETT II waren geformuleerd (zie hieronder). 
Een aantal zaken, zoals samenwerking tussen bedrijfsleven en universiteit, synergie met andere 
Europese programma's en gelijke kansen voor mannen en vrouwen, komt aan de orde bij de dwarsthema's in 
hoofdstuk S. 
43 
Steun aan bijscholingsactiviteiten zoals gespecificeerd in het Besluit van de Raad 
inzake COMETT II 
"(a) Steun aan intensieve leergangen van korte duur voor de opleiding op het gebied 
van met name de geavanceerde technologieën met een Europese dimensie, voor de 
snelle verspreiding - door en in de universiteiten en in en door de ondernemingen 
- van de resultaten van het onderzoek en de ontwikkeling op het gebied van 
nieuwe technologieën en hun toepassingen en voor de bevordering met name naar 
de kleine en middelgrote ondernemingen toe, van de overdracht van 
technologische innovatie in sectoren waar deze innovatie nog geen toepassing had 
gevonden. 
(b) Hulp bij het ontwerpen en het ontwikkelen van, en het experimenteren met, 
gezamenlijke projecten op Europees niveau voor opleidingen op het gebied van 
met name de geavanceerde technologieën, die gezamenlijk door verschillende 
ondernemingen worden opgezet in verbinding met de betrokken universiteiten van 
ten minste twee verschillende Lid-Staten van de Gemeenschap, op gebieden met 
betrekking tot de nieuwe technologieën en de toepassing daarvan. 
(c) Steun aan multilaterale voorzieningen voor de opleiding op het gebied van met 
name de geavanceerde technologieën, die gezamenlijk worden opgezet door 
verschillende ondernemingen in verbinding met de betrokken universiteiten, met de 
bedoeling systemen voor opleiding op afstand op te zetten, waarbij gebruik wordt 
gemaakt van nieuwe opleidingstechnologieën en/of die resulteren in overdraagbare 
opleidingsprodukten. 
3.1.2 Belangrijke gegevens over door COMETT gesteunde opleidingsprojecten 
Voor de korte cursussen in het kader van hoofdstuk Ca is er in elk van de vijf 
operationele jaren van COMETT II een uitnodiging tot het indienen van voorstellen 
gedaan; vanaf 1991 vonden deze uitnodigingen plaats op basis van het "pool"-systeem 
(zie paragraaf 1.3). Voor de gezamenlijke opleidingsprojecten in het kader van 
hoofdstuk Cb konden in 1990 en 1992 projecten worden ingediend. Voor de 
proefprojecten (hoofdstuk Cc) is er geen uitnodiging als zodanig geweest. In plaats 
daarvan werd uit de aanvragen van 1990 voor hoofdstuk Cb een aantal projecten (of 
combinaties daarvan) gekozen en gevraagd een meer gedetailleerde aanvraag in te 
dienen. Op basis hiervan werden 30 proefprojecten geselecteerd. 
Tussen 1990 en 1994 werden niet minder dan 2036 aanvragen ontvangen in het kader 
van hoofdstuk C: 1017 voor de organisatie van pools van korte cursussen en 1019 voor 
gezamenlijke opleidingsactiviteiten. Uiteindelijk werd meer dan 50% van de aanvragen 
goedgekeurd; dit betrekkelijk hoge aantal heeft voor een groot ^eel te maken met het 
"pool"-systeem (zie paragraaf 1.3), waarbij de meeste projecten werden geaccepteerd, 
maar gewoonlijk slechts voor een deel van het voorstel. 
In de vijf jaar van COMETT II werden binnen hoofdstuk C in totaal aanvragen voor 
opleidingsacties ingediend voor een bedrag van ongeveer 500 miljoen ecu. Uiteindelijk 
zou ongeveer 101 miljoen ecu worden toegekend. Driekwart van de goedgekeurde 
projecten had betrekking op korte cursussen; financieel gezien vertegenwoordigen deze 
echter slechts een kwart van de onder hoofdstuk C toegekende subsidie. Het grootste 
44 
deel van het opleidingsbudget ging naar de gezamenlijke opleidingsprojecten in het 
kader van hoofdstuk Cb, met een gemiddeld bedrag van 200 000 ecu, en naar de 
proefprojecten, die ieder 500.000 ecu ontvingen. Gemiddeld zijn de gezamenlijke 
opleidingsprojecten ondersteund op een niveau van 30 tot 50% van de totale kosten van 
het project; voor proefprojecten kwam het bedrag in de buurt van de 50%. Bij hoofdstuk 
Ca had de steun een meer forfaitair karakter, gebaseerd op het aantal en het soort te 
organiseren cursusbijeenkomsten - maar bedroeg nooit meer dan 50% van de kosten van 
het project. 
Een groot aantal organisaties heeft als partner deelgenomen aan opleidingsprojecten 
onder hoofdstuk C. Al met al gaat het naar schatting om 8500 verschillende organisaties 
die betrokken zijn of zijn geweest bij de ontwikkeling van projecten op het gebied van 
permanente opleiding in het kader van COMETT. Daarmee is het waarschijnlijk het 
grootste netwerk voor permanente educatie en opleiding ter wereld. 
De verdeling van de voornaamste soorten organisaties bij projecten onder hoofdstuk C 
is ongeveer als volgt: 
• meer dan 5500 verschillende bedrijven, waaronder zo'n 4000 KMO's (kleine en 
middelgrote ondernemingen) 
• 1200 universiteiten en andere instellingen voor hoger onderwijs (gemiddeld betrokken 
bij 2 projecten) 
• meer dan 1500 andere organisaties (zoals beroepsgerichte organisaties, 
onderzoeksinstituten, overheden, niet-commerciële organisaties, enz.) 
• 200 AUEF's (de meeste AUEF's dienden "pool"-aanvragen in onder hoofdstuk Ca, en 
meer dan de helft van de AUEF's neemt deel aan gemiddeld 3 à 4 Cb- of Cc-
projecten). 
Bij hoofdstuk Cb en Cc is het gemiddelde aantal projectpartners 19, waarvan gemiddeld 
7 ondernemingen, 5-6 universiteiten, 1-2 AUEF's en 4-5 andere organisaties. Verder zijn 
de partnerorganisaties gemiddeld afkomstig uit 6 verschillende landen. 
De resultaten van deze opleidingsprojecten zijn talrijk en veelsoortig. Samenvattend 
wordt geschat dat aan het einde van de operationele periode van COMETT II (eind 
1995): 
• er 9500 cursusbijeenkomsten zijn gehouden, 
• voor ongeveer 260.000 cursisten, 
• met een totale duur van 280.000 uur (dat is de som van de duur van de afzonderlijke 
cursussen). 
Daarnaast: 
• zijn er ongeveer 4600 onderwijsmiddelen geproduceerd, en 
• hebben naar schatting 250.000 personen van een of meer van deze onderwijsmiddelen 
gebruik gemaakt. 
Met betrekking tot de aard van de geproduceerde onderwijsmiddelen kan vermeld 
worden dat zo'n 60% ervan hoofdzakelijk uit tekstmateriaal (op papier) bestaat, 30% 
software-gestuurd is en 8% uit videomateriaal bestaat. 
45 
3.2 Opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën 
3.2.1 Wat is opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën? 
In het Besluit van de Raad inzake COMETT II wordt meermaals gewezen op het feit 
dat COMETT opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën dient te 
ondersteunen, met name binnen de volgende doelstellingen: 
'(...) het verbeteren van de bijdrage van opleiding op het gebied van met name de 
geavanceerde technologieën op de verschillende betrokken niveaus en daardoor van de 
bijdrage tot de economische en sociale ontwikkeling van de Gemeenschap (...)' 
Er werd echter geen definitie gegeven van wat men onder geavanceerde technologieën 
moest verstaan, noch in het Besluit van de Raad, noch in het COMETT II Vademecum. 
Het spreekt niettemin voor zich dat de toepasbaarheid van de desbetreffende 
technologieën een belangrijk criterium is. 
Hoe geavanceerder een vakgebied is, hoe moeilijker het wordt om opleidingsacties te 
ontwikkelen die op een grondige analyse van opleidingsbehoeften berusten. In het beste 
geval is er een representatieve groep onderzoeks- en ontwikkelingsdeskundigen die van 
mening is dat het soort onderwerpen dat aan de orde komt interessant zou kunnen zijn. 
Dit heeft mede te maken met de grondgedachte van COMETT: door het stimuleren van 
samenwerking tussen universiteiten, in combinatie met een sterke nadruk op relaties met 
andere Europese programma's, wordt getracht de beste voorwaarden te scheppen voor 
een optimale keuze van onderwerpen die zouden kunnen bijdragen tot de economische 
ontwikkeling van de Gemeenschap. 
Welke gebieden binnen COMETT uiteindelijk als "geavanceerd", innovatief en 
belangrijk werden beschouwd, kan worden afgeleid uit een overzicht van technologische 
gebieden die in COMETT-projecten het vaakst voorkomen. Bij COMETT I (1986-1989) 
onderscheidden zich drie sectoren: innovatiemanagement, geavanceerde 
produktietechnologie en micro-elektronica. Bij COMETT II (1990-1994) waren veel 
meer gebieden erg in trek, maar niet op hetzelfde moment: 
• de enige sector die gedurende COMETT II aldoor sterk in de belangstelling bleef 
staan, was geavanceerde fabricage 
• in 1990 was er veel vraag naar projectondersteuning op de gebieden materialen, 
gezondheid en veiligheid, en innovatiemanagement 
• in 1992 was er minder belangstelling voor materialen, gezondheid en veiligheid, en 
innovatiemanagement, maar milieu en onderwijs (technologie en methodiek) waren 
sterk in opkomst; nieuwe belangrijke gebieden hadden veelal met automatisering te 
maken: gegevens- en informatieverwerking, programmatuurbouw, en, in mindere 
mate, thema's uit de telecommunicatie en algemene informatietechnologie 
• in 1994 was het erg moeilijk geworden om een bepaald sectorieel patroon te 
ontdekken, gezien de aanzienlijke mate van vrijheid die de AUEF's hadden bij de 
uiteindelijke keuze van sub-projecten en cursussen in het kader van hun "pool"-
project onder hoofdstuk Ca. 
Uit het onderzoek dat ten behoeve van het evaluatierapport van GMV werd uitgevoerd, 
kwam duidelijk naar voren dat voor zowel projectcoördinatoren als cursisten de nadruk 
lag op de rechtstreekse toepasbaarheid van de technologische scholing binnen de 
46 
COMETT-cursussen. Meer dan 90% van de projectcoördinatoren was het met deze 
bewering eens, en vond tevens dat de gegeven scholing daadwerkelijk had bijgedragen 
tot technologieoverdracht. Verder beschouwde 90% van de ondervraagde cursisten de 
COMETT-cursussen waaraan ze hadden deelgenomen voornamelijk als een instrument 
en ondersteuningsmechanisme om hun technische kennis te vergroten of aan te vullen. 
In het evaluatierapport van het panel van deskundigen werd enige kritiek geuit op de 
beperking tot technologische scholing. Zij adviseerden: "Niet alleen scholing op het 
gebied van technische vaardigheden maar ook de ontwikkeling van leidinggevende, 
sociale en ondernemingsvaardigheden.... Deze zijn cruciaal voor de juiste aanwending 
van technologie, om de efficiëntie en het concurrentievermogen van de hedendaagse 
onderneming te kunnen maximaliseren. " Hierbij dient te worden aangetekend dat dit een 
van de weinige kritische opmerkingen van het panel over de reikwijdte van het 
programma was. In het verlengde van deze aanbeveling heeft de Commissie de 
ondersteuningsmogelijkheden in het kader van het nieuwe LEONARDO da VINCI-
programma verruimd. 
De nationale eindevaluaties geven aan dat COMETT zonder meer een succes is geweest 
voor wat betreft de verbetering van de economische bijdrage van technologische 
scholing. Dit is echter nadrukkelijk niet alleen via de activiteiten binnen hoofdstuk C 
bereikt, maar ook door ervaringsleren in het kader van studentenstages. De meer 
formele opleidingsbenaderingen onder hoofdstuk C hebben ook geleid tot verbetering 
van de cursuskwaliteit, voornamelijk door transnationaliteit en betrokkenheid van het 
bedrijfsleven, en tot een bredere beschikbaarheid van cursussen. 
Door de beperkte omvang van het COMETT-budget, tenminste in vergelijking met 
nationale uitgaven op het gebied van permanente educatie en opleiding, zijn de directe 
en katalyserende effecten van COMETT naar verhouding bescheiden geweest. Het is 
dus zonder meer duidelijk dat COMETT in kwalitatief opzicht een opvallendere en 
belangrijkere rol heeft gespeeld bij de verbetering van het opleidingsaanbod dan in 
kwantitatief opzicht. Niettemin is het ook zo dat het programma in veel van de minder 
ontwikkelde regio's van de Gemeenschap een pioniersrol heeft vervuld. 
3.2.2 Partnerschappen en samenwerkingsverbanden op het gebied van bijscholing 
Een wezenlijk kenmerk van de door COMETT ondersteunde opleidingsactiviteiten is dat 
ze zijn gebaseerd op samenwerking tussen verscheidene partners: het gaat om 
gezamenlijke opleidingsprojecten. Het Besluit van de Raad noemt als een van de 
doelstellingen: 
'(...) het bevorderen van de gezamenlijke ontwikkeling van opleidingsprogramma's en de 
uitwisseling van ervaring, alsmede van het optimale gebruik van de middelen inzake 
opleiding op communautair niveau (...)' 
Voor de ontwikkeling en uitvoering van opleidingsactiviteiten zijn er twee soorten 
samenwerkingsverbanden geweest: 
• de AUEF's in het kader van hoofdstuk A, bedoeld als meer structurele en blijvende 
samenwerkingsverbanden die betrokken waren bij de analyse van 
opleidingsbehoeften, en als projectaannemers voor de "pool"-projecten binnen Ca 
(vanaf 1991) 
47 
• partnerschappen en samenwerkingsverbanden die specifiek voor een bepaald 
opleidingsproject onder hoofdstuk C waren opgezet; in principe waren deze van 
tijdelijke aard. 
Er bestaat echter geen scherpe scheidingslijn. Sommige AUEF's waren tamelijk strak 
omlijnd, terwijl veel van de meer succesvolle projecten binnen hoofdstuk C als echte 
AUEF's gingen functioneren, met doelstellingen en actieplannen die de oorspronkelijke 
projectomschrijving ver te buiten gingen. Hieruit blijkt dat efficiënte samenwerking en 
het daaruit voortvloeiende leerproces inderdaad een stimulans vormt voor verdere 
gezamenlijke acties. 
Hoewel ieder samenwerkingsverband een scala aan organisaties omvat, waaronder 
gewoonlijk een aantal ondernemingen, zijn universiteiten in veel gevallen de stuwende 
kracht geweest achter de opzet en coördinatie van projecten. De rol van ondernemingen 
is veel gerichter geweest, met name door het leveren van bijdragen in natura (tijd van 
medewerkers, apparatuur en diensten) voor specifieke aspecten van het project, en wat 
het belangrijkste is, door aan te geven op welke technologische gebieden er behoefte 
bestaat aan opleiding, zowel vanuit kwalitatief als kwantitatief oogpunt. Als het project 
eenmaal op de rails staat, hebben veel universiteiten vaak een belangrijke rol in de 
ontwikkeling van cursussen en onderwijsmateriaal, terwijl ondernemingen de koers 
bepalen voor wat betreft inhoud, het leveren van docenten en het sturen van deelnemers. 
Uit het totaal aan monitoring- en evaluatie-activiteiten binnen COMETT komt naar 
voren dat het bedrijfsleven steeds meer waardering heeft gekregen voor de mate waarin 
de eisen van de gebruikers in de opleidingsprodukten zijn opgenomen. De tevredenheid 
was het grootst wanneer deze aspecten reeds in de beginfase van het project waren 
meegenomen. Een van de sterkste kanten van COMETT is dus geweest dat het heeft 
bijgedragen tot de verschuiving van aanbodgestuurde naar vraaggestuurde opleiding, 
hetgeen werd vergemakkelijkt door de sterke nadruk van het programma op 
samenwerking tussen bedrijfsleven en universiteit. Tegelijkertijd wijst deze ontwikkeling 
op het toenemende belang van integrale kwaliteitsbenaderingen, met hun sterke nadruk 
op wat de klant wil. 
Universiteiten zijn zich ook bewust geworden van het positieve effect van 
samenwerking met bedrijven, niet alleen ten behoeve van een bepaald gezamenlijk 
project, maar ook voor hun reguliere onderwijsprogramma's. Samenwerking binnen een 
COMETT-project heeft kennelijk zowel aan universiteits- als aan bedrijfsmedewerkers 
goede informele leermogelijkheden geboden - een toegevoegde waarde van het 
opleidingsproject die misschien niet helemaal voorzien was. Via internationale 
samenwerking en door relaties tussen universiteit en onderneming hadden de partners de 
gelegenheid om inzicht te krijgen in andere culturen en verschillende benaderingen van 
opleidingsprocessen en van projectmanagement. Als de samenwerking en de interactie 
goed worden geleid, kunnen samenwerkingsverbanden daadwerkelijk een platform voor 
leerprocessen en creativiteit worden. 
3.3 De Europese dimensie van de scholing 
De begrippen "Europese dimensie" en "Europese toegevoegde waarde" komen in allerlei 
documenten met betrekking tot COMETT en andere Europese onderwijs- en 
opleidingsprogramma's vaak terug. Het Besluit van de Raad inzake COMETT noemt 
specifiek als een van de doelstellingen: 
48 
'(...) het geven van een Europese dimensie aan de samenwerking tussen universiteiten en 
ondernemingen inzake initiële en permanente opleiding op het gebied van de 
technologieën, met inbegrip van de toepassing en overdracht ervan (...)' 
Wat wil dit nu zeggen in de context van bijscholing? Een mogelijke definitie is dat een 
project Europese toegevoegde waarde biedt als het gericht is op kwesties die op 
nationaal niveau niet (of niet in voldoende mate) hadden kunnen worden opgelost. Een 
dergelijke omschrijving komt dicht in de buurt van het subsidiariteitsbeginsel, en is in 
wezen gebaseerd op economische overwegingen. Een hiermee samenhangend argument 
voor het bevorderen van de Europese dimensie van projecten is het feit dat allerlei 
organisaties en personen in heel Europa met dezelfde problemen te maken hebben en 
dat iedereen ervan kan profiteren als oplossingen gezamenlijk worden ontwikkeld en 
uitgevoerd. 
Beide argumenten hebben ook betrekking op bijscholingsprojecten. De Europese 
dimensie of Europese toegevoegde waarde deed zich voor in de vorm van: 
• de organisatie van bijscholingscursussen met docenten en opleiders waarover een 
bepaald land zelf niet beschikt 
• de organisatie van bijscholingscursussen voor een internationaal publiek (bijvoorbeeld 
als de nationale markt te klein is om het rendabel te maken, of als het de interactie 
tussen cursusdeelnemers ten goede komt) 
• de bundeling van schaarse beschikbare hulpbronnen, kennis en deskundigheid om 
cursussen en langere programma's te ontwerpen en te ontwikkelen 
• de overdracht van kennis en deskundigheid van de ene regio naar de andere, bijv. 
door specifieke ontwikkelingen of door een bestaande cursus in een andere regio te 
herhalen 
• het opzetten van opleidingssystemen die meer dan twee landen bestrijken of zelfs een 
paneuropees karakter zouden kunnen hebben 
• gebruikmaking, vertaling en/of verbetering van bestaande hoogwaardige 
onderwijsmaterialen met het doel deze in andere landen te verspreiden. 
Deze Europese dimensie en toegevoegde waarde van COMETT II kan vanuit een aantal 
perspectieven worden beoordeeld: 
• de Europese spreiding van partners binnen de projectsamenwerkingsverbanden 
• het interne gebruik van verschillende Europese talen 
• de verschillende nationaliteiten van docenten en opleiders 
• de synergie met andere Europese programma's5. 
Voor wat betreft de internationale spreiding van partners, is reeds gezegd dat bij de 
gezamenlijke opleidingsprojecten gemiddeld partners uit 6 verschillende landen zijn 
betrokken. Dat betekent dat bij ieder gezamenlijk opleidingsproject doorgaans een derde 
van de in aanmerking komende Europese landen is betrokken. Dit is naar alle 
maatstaven absoluut een hoog aantal. 
Het Europese karakter van de samenwerkingsverbanden blijkt ook uit het interne 
gebruik van verschillende talen: uit gegevens uit de projectrapporten blijkt dat slechts 
20% van de samenwerkingsverbanden op opleidingsgebied zich tot één taal beperkte. 
5 Deze kwestie komt aan de orde bij de dwarsthema's in hoofdstuk 5. 
49 
Een doorsnee COMETT-samenwerkingsverband kon effectief omgaan met twee of drie 
talen, 20% gebruikte zelfs vier of meer talen. Dit wijst op de goede talenkennis binnen 
de samenwerkingsverbanden, hetgeen een basisvoorwaarde is voor kwaliteit en succes 
op de Europese markt. 
Een ander meetbaar kenmerk van de Europese dimensie is het land van herkomst van de 
betrokken opleiders. Hoewel er geen volledig betrouwbare gegevens beschikbaar zijn 
over het aantal en het aandeel van docenten en opleiders uit andere landen dan het land 
waar de cursus werd gegeven, is een veilige schatting dat er bij ten minste 80% van de 
opleidingsprojecten in het kader van COMETT dergelijke "buitenlandse" opleiders 
betrokken waren. Een bevinding die dit sterk internationale karakter van de cursussen en 
de zeer veelvuldige aanwezigheid van buitenlandse docenten bevestigt, is dat slechts een 
derde van de aangeboden cursussen volledig in de moedertaal van de cursisten werd 
gegeven. 
Op grond van deze en andere resultaten mag worden geconcludeerd dat COMETT II 
inderdaad voor een grote Europese toegevoegde waarde heeft gezorgd, en sterk heeft 
bijgedragen tot een Europese dimensie in de opleiding op het gebied van de 
geavanceerde technologieën. Een groot deel van de kwaliteitsverbetering in de 
bijscholingscursussen die op de Europese markt worden aangeboden, is te danken aan 
het feit dat er een groter arsenaal van deskundigen uit het buitenland beschikbaar kwam 
voor cursusontwikkeling. Cursusontwikkelaars hebben geleerd hun eigen benaderingen 
en institutionele kaders te vergelijken met de nieuwste methoden en kennis van elders. 
Regionale centra van deskundigheid in Europa hebben meer bekendheid gekregen. Deze 
beschikbaarheid van deskundigen is ook van belang geweest voor het vestigen van de 
aandacht op kwaliteitsborging, met name tegen het einde van COMETT II. 
3.4 Belangrijke conclusies uit de COMETT-opleidingsacties 
Een essentiële boodschap die uit de analyse naar voren komt, is dat het COMETT-
programma een uiterst effectief mechanisme is geweest voor het bevorderen van de 
Europese dimensie en Europese toegevoegde waarde in opleidingsprojecten. Het 
programma heeft in aanzienlijke mate bijgedragen tot de ontwikkeling van tal van 
nieuwe en innovatieve Europese samenwerkingsverbanden en heeft als zodanig 
bijgedragen tot de verdere Europeanisering van de markt voor permanente bijscholing. 
Het programma heeft ook aan zowel het bedrijfsleven als de academische wereld laten 
zien dat samenwerking inzake opleiding op het gebied van de geavanceerde 
technologieën (en daarbuiten) voor beide partijen gunstig kan zijn. Het heeft bijgedragen 
tot een snellere overdracht van Europese O&O-resultaten via gerichte opleidingsacties, 
maar beschikte over onvoldoende middelen om dit op een zodanige schaal te doen dat 
het effect ervan aantoonbaar was. Voorzover het programma was bedoeld als 
katalyserende factor in dit proces, kan het echter als geslaagd worden beschouwd. 
In de loop van het programma zijn aspecten van kwaliteitszorg en -borging steeds 
belangrijker geworden. In die context dient onderstreept te worden dat COMETT 
duidelijk heeft aangetoond dat succesvol netwerk- en projectmanagement op dit gebied 
aanzienlijke kennis, vaardigheden en persoonlijke inzet vereist. De aanwezigheid van 
deze bekwaamheden binnen het samenwerkingsverband heeft een sterk effect op de 
mate waarin de specifieke projectdoelstellingen worden verwezenlijkt. Dit pleit er sterk 
50 
voor om in de toekomst meer aandacht te besteden aan ondersteuning, voorlichting en 
scholing van coördinatoren van opleidingsprojecten. Vooruitlopend op de nieuwe 
onderwijs- en opleidingsprogramma's heeft de Commissie reeds diverse projecten 
ondersteund waarin praktische handleidingen voor projectleiders worden ontwikkeld. De 
meeste van deze documenten, die sterk zijn gebaseerd op de ervaringen met COMETT, 
komen rond deze tijd beschikbaar, zodat ze kunnen worden gebruikt binnen 
programma's als LEONARDO da VINCI. 
51 

4. Mobiliteit van personen 
4.1 Mobiliteit binnen COMETT 
4.1.1 Overzicht van mobiliteitssubsidies 
Steun voor de mobiliteit van personen is een gemeenschappelijk kenmerk van veel 
Europese programma's op het gebied van onderwijs, opleiding en onderzoek. Inderdaad 
wordt in toenemende mate erkend dat een verblijf gedurende een bepaalde periode bij 
een andere organisatie, voordelen kan bieden voor de desbetreffende persoon, voor de 
gastorganisatie en voor de thuisbasis van de betrokkene. Het is immers door middel van 
mensen dat de overdracht van ideeën, kennis en technologie plaatsvindt, en 
mobiliteitsprogramma's vormen een uitstekend middel om dat te bereiken. Aangezien de 
Europese Gemeenschap als geheel op de middellange and lange termijn van dergelijke 
uitwisselingen zal profiteren, is het niet verwonderlijk dat er belangrijke 
subsidiebedragen aan mobiliteit worden besteed; bovendien vormen transnationale 
uitwisselingen een uitstekende manier om mensen bewust te maken van eikaars cultuur 
en van de voordelen van verdere Europese integratie. 
Uiteraard gebruikt ieder programma de mobiliteitsactiviteiten die het ondersteunt ook als 
instrument om de eigen specifieke doelstellingen te verwezenlijken. COMETT heeft er 
vele, maar het ligt voor de hand dat uitwisselingen van personen met name gunstig of 
bevorderlijk kunnen zijn voor: 
• transnationale samenwerking 
• samenwerking tussen bedrijfsleven en universiteit 
• technologieoverdracht 
• bijscholing. 
In deze context worden subsidies voor transnationale uitwisselingen {"hoofdstuk B") in 
drie categorieën onderverdeeld: 
• Hoofdstuk Ba: beurzen voor studenten of pas afgestudeerden die een 
opleidingsperiode doorbrengen in een onderneming in een andere Lid-Staat of EVA-
staat als onderdeel van of aanvulling op hun universitaire opleiding 
• Hoofdstuk Bb: beurzen voor langere stages; deze verschillen van hoofdstuk Ba in die 
zin dat deelnemers zich met het hoogste opleidingsniveau moeten bezighouden (maar 
niet met onderzoeksactiviteiten) 
• Hoofdstuk Bc: "fellowships" voor uitwisselingen van gedetacheerde personeelsleden 
van universiteiten naar het bedrijfsleven - of andersom - in een ander land, om hun 
bekwaamheden aan de gastorganisatie ter beschikking te stellen. 
Verreweg het grootste deel van de projecten en subsidies had betrekking op 
studentenstages in het bedrijfsleven (hoofdstuk Ba), en hierop zal in het onderstaande 
dan ook met name worden ingegaan. 
Zoals al eerder gezegd, werden vanaf 1991 alle transnationale uitwisselingen in het 
kader van COMETT II door de AUEF's volgens het "pool"-systeem georganiseerd (zie 
paragraaf 1.3). Deze geleide en effectieve decentralisatie van het programma heeft 
ongetwijfeld de kern van het succes van dit programma-onderdeel gevormd. 
53 
De COMETT-stagegids 
In het voorjaar van 1993 werd, met steun van de Commissie, de COMETT-stagegids 
"Transnational student placements: the COMETT experience" uitgebracht. Dit handboek 
is in hoge mate gebaseerd op de ervaringen van COMETT op het gebied van 
transnationale stages in Europa, en was vooral bedoeld als hulpmiddel bij de lopende 
transnationale studentenstageprogramma's van de AUEF's. De gids is opgezet als een 
praktisch instrument dat kan bijdragen tot een goede organisatie van effectieve stages in 
het bedrijfsleven. 
De gids is echter ook samengesteld met het oog op een breder publiek, en wie een 
Europees uitwisselingsprogramma organiseert of wil opzetten moet hierin niet alleen 
algemene adviezen over operationele aspecten kunnen vinden, maar ook allerlei handige 
voorbeelden. De gids gaat in op enkele van de barrières die geslaagde 
studentenuitwisselingen tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven in de weg kunnen staan. 
Daarbij gaat het onder meer om toelatingsbeperkingen, taalproblemen, 
werkvergunningen, huisvesting en praktische problemen, erkenning van diploma's en 
financiële regelingen. 
4.1.2 Belangrijke gegevens over de studentenstages (hoofdstuk Ba) 
Bedrijfsstages binnen COMETT moesten aan de volgende criteria voldoen: 
• een uitwisseling vormen van een universiteit naar een onderneming in een ander EU-
ofEVA-land 
• betrekking hebben op studenten of pas afgestudeerden 
• tussen 3 en 12 maanden duren 
• een werkprogramma omvatten op het gebied van technologie en aanverwante 
gebieden. 
Daarnaast moest ook aan bepaalde kwaliteitseisen worden voldaan ten aanzien van de 
voorbereiding, organisatie, begeleiding en evaluatie van de stage. 
Al met al hebben in de 5 jaar dat COMETT operationeel was zo'n 36.000 Europese 
studenten van deze mogelijkheid gebruik gemaakt. Het aantal per jaar steeg van 3800 
stages in 1990 tot bijna 8000 in 19946; dit geeft een jaargemiddelde te zien van ruim 
7000 van dergelijke stages. Om dit cijfer in perspectief te plaatsen: in de drie jaar van 
COMETT I werden in totaal ongeveer 4000 studentenstages gefinancierd. 
In werkelijkheid was de vraag naar stageplaatsen veel groter dan het aantal toegekende 
beurzen. Zo was er in 1994 belangstelling voor 33.700 transnationale stages, maar was 
er slechts geld beschikbaar voor ongeveer 8000 beurzen. Drie van de vier stage-
aanvragen konden dus niet worden gehonoreerd. Dit cijfer is illustratief voor de 
aanzienlijke toename van de activiteit op het gebied van studentenstages in Europa als 
gevolg van het COMETT-programma. Naar schatting 15.000 bedrijven, voornamelijk 
KMO's, hebben gebruik kunnen maken van bijna 20.000 jaar aan arbeidspotentieel. 
De gemiddelde stage duurde 5-6 maanden, waarbij de student een maandelijkse 
Het feitelijke aantal studenten op stageplaatsen ligt ongeveer 10% hoger, omdat de beurzen 
soms over meerdere studenten werden verdeeld (dit was mogelijk dankzij aanvullende financiering). 
54 
mobiliteitstoelage ontving van gemiddeld 430 ecu (het werkelijke bedrag was 
afhankelijk van reiskosten en kosten van levensonderhoud in het gastland). In totaal 
werd ongeveer 80 miljoen ecu besteed aan studentenstages, dat wil zeggen 35% van het 
programmabudget. 
Bijna alle regionale AUEF's en verreweg de meeste sectoriële AUEF's hebben actief 
deelgenomen aan het "pool"-systeem voor de organisatie van studentenstages. 80% van 
de studentenstages werd door regionale AUEF's geregeld, met een gemiddelde "pool" 
(in 1994) van 50 studenten; voor de sectoriële AUEF's bedroeg het gemiddelde 30. 
Ongeveer 2/3 van de deelnemers bestond uit nog niet afgestudeerde studenten; de rest 
uit pas afgestudeerde en postdoctorale studenten. Van belang is dat 40% van het totale 
aantal uit vrouwen bestond. 
4.1.3 Hoofdstuk Bb en Bc 
Hoofdstuk Bb had betrekking op een experimenteel soort uitwisseling dat onder 
COMETT I nog niet bestond. Het initiatief was bedoeld om ondersteuning te bieden 
voor langere stages (van maximaal twee jaar) voor geavanceerde industriële 
ontwikkelingsprojecten, met begeleiding van een universiteit en een gastonderneming. 
Bij de uitnodiging tot het indienen van voorstellen van 1990 werden relatief weinig 
projecten ingediend, en daarvan werden er slechts 13 uitgekozen (waarvan er 
uiteindelijk 10 het contract ondertekenden). Gezien de lage respons werd besloten om de 
ontwikkeling van deze projecten nauwlettend in de gaten te houden voordat er opnieuw 
een uitnodiging zou worden gedaan. In 1992 waren de projectresultaten niet geheel 
overtuigend; met name de bestaansreden voor een afzonderlijk programma-onderdeel 
was onduidelijk. Om twee redenen werd besloten om dit sub-hoofdstuk niet te 
continueren: 
• de vraag ten aanzien van hoofdstuk B was overweldigend en van hoge kwaliteit, met 
name met betrekking tot hoofdstuk Ba, en zo veel mogelijk aandacht zou naar die 
activiteiten uit moeten gaan 
• uit analyse van de lopende Bb-projecten was gebleken dat de aard van deze projecten 
niet erg afweek van de projecten die ook binnen hoofdstuk Ba of Bc al werden 
ondersteund; er was daarom niet echt behoefte aan een afzonderlijk 
ondersteuningsmechanisme. 
Hoofdstuk Bc was echter wel succesvol, en bij iedere uitnodiging werd een groter aantal 
subsidies toegekend. Zoals eerder gezegd ondersteunt dit hoofdstuk 
bijscholingsuitwisselingen voor medewerkers van universiteiten naar ondernemingen of 
andersom, uiteraard altijd op een transnationale basis. De studentenstages werden vanaf 
1991 via het door de AUEF's geleide "pool"-systeem georganiseerd. 
Voor deze uitwisselingen werden ongeveer 1900 aanvragen ingediend, waarvan er 
uiteindelijk ruim 800 werden goedgekeurd. De gemiddelde duur van de "fellowships" 
bedroeg 4,5 maand, met een gemiddelde financiële COMETT-bijdrage per uitwisseling 
van rond de 7000 ecu. In totaal gaf COMETT ongeveer 6 miljoen ecu uit aan dit soort 
activiteiten. 
Ongeveer 2/3 van de deelnemers aan de uitwisselingen waren universiteitsmedewerkers, 
de rest was afkomstig uit het bedrijfsleven. Opmerkelijk is dat 2/3 van de deelnemende 
55 
bedrijven KMO's waren. Meer dan de helft van de deelnemende personen kwam uit 
perifere landen; het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland waren de populairste 
gastlanden. 
4.2 Kwalitatieve aspecten 
4.2.1 Hoofdstuk Ba 
De ervaringen tot nu toe wijzen erop dat de doelstellingen van COMETT ten aanzien 
van de studentenstages in hoge mate zijn verwezenlijkt, niet alleen in kwantitatief 
opzicht, maar vooral ook in kwalitatief opzicht, met name voor wat betreft: 
• de rol van studentenstages als een doeltreffend mechanisme voor de overdracht van 
technologie 
• de bijdrage tot het opzetten van transnationale netwerken 
• het geven van een zeer duidelijke en tastbare Europese dimensie aan de 
samenwerking tussen universiteiten en bedrijfsleven 
• toegevoegde waarde voor alle rechtstreeks betrokkenen, en voor de Europese 
samenleving als geheel. 
Over het geheel genomen is het oordeel over hoofdstuk B dus positief voor wat betreft 
de bijdrage ervan en de effectiviteit van de mobiliteitsacties. Dit is op zichzelf een 
belangrijk resultaat van het COMETT-programma, zeker als men de huidige situatie 
vergelijkt met de bescheiden activiteit op het gebied van transnationale studentenstages 
aan het begin van het programma, en de talrijke organisatorische en gedragsgebonden 
hindernissen die genomen moesten worden. Mobiliteitsactiviteiten, met name 
studentenstages, hebben een gunstig effect gehad op: 
• ondernemingen, waaronder veel KMO's die voor het eerst aan een Europees 
programma deelnamen; in bepaalde landen is er een stagecultuur aan het ontstaan die 
voorheen niet bestond 
• studenten, die hierdoor beter voorbereid zijn op hun toekomstige beroepspraktijk 
dankzij betere beheersing van vreemde talen, breder cultureel inzicht en innovatieve 
vaardigheden 
• instellingen voor hoger onderwijs, waar het programma de aanzet heeft gegeven voor 
de ontwikkeling van stage-eisen en -mechanismen, en heeft bijgedragen tot 
bewustmaking en tot het bijstellen van cursussen en onderwijsmethoden. 
Meer in het algemeen - en dat was niet geheel voorzien - hebben de mobiliteitsacties 
van COMETT bijgedragen tot de ontwikkeling van nieuwe modellen voor 
technologieoverdracht op het gebied van kennis, technieken en modellen. Ze worden 
ook in toenemende mate beschouwd als een nieuwe manier om het menselijk potentieel 
in stand te houden en opnieuw aan te wenden. 
In landen waar bedrij f sstages reeds ingeburgerd waren, lijkt COMETT vooral een 
positief operationeel effect te hebben gehad, en niet zozeer een innovatieve rol te 
hebben gespeeld in de wijziging van beleid of praktijk. In andere landen, waar stages 
nog geen gemeengoed waren, heeft het programma het besef van de potentiële 
voordelen bij zowel universiteit als bedrijfsleven vergroot; in sommige landen heeft het 
ook geleid tot wetswijzigingen om de mobiliteitsregelingen gemakkelijker uitvoerbaar te 
maken. 
De unieke "pool"-procedure heeft aangetoond dat AUEF's in staat zijn een actieve rol te 
56 
spelen bij de organisatie van stages. Het AUEF-netwerk heeft zich geleidelijk unieke 
kennis en vaardigheden eigen gemaakt. Ondanks juridische, financiële en andere 
belemmeringen is het in staat gebleken om op effectieve en efficiënte wijze bijna 
tienduizend Europese stages en uitwisselingen per jaar te organiseren. Het heeft het 
geloof en vertrouwen van alle betrokkenen verworven. Het heeft tevens gefungeerd als 
overbrugging tussen mobiliteitsacties en opleidingsontwikkeling. Het AUEF-netwerk zal 
vermoedelijk een waardevol hulpmiddel blijken voor het LEONARDO da VINCI-
programma en waarschijnlijk ook voor andere Europese initiatieven. 
Al met al is hoofdstuk Ba dus de meest netwerkbevorderende en Europeaniserende 
kracht binnen het COMETT-programma geweest. Het heeft meer mensen uit het 
bedrijfsleven en de universitaire wereld met elkaar in contact gebracht dan alle andere 
COMETT-hoofdstukken - en waarschijnlijk zelfs meer dan enig ander Europees 
programma. Daarnaast is het een zeer doeltreffend instrument geweest om KMO's, 
zowel geavanceerde als traditionele, te betrekken bij Europese samenwerkingsactiviteiten 
op het gebied van onderwijs en opleiding. 
Meningen van bedrijven over de waarde van studentenstages 
Een onderzoek dat eind 1994 werd gehouden onder 199 ondernemingen die samen 
stageplaatsen hadden geboden aan zo'n 500 COMETT-studenten, bevestigde dat 
bedrijven in heel Europa in toenemende mate de waarde erkennen van transnationale 
studentenstages van het soort dat COMETT stimuleert. In de conclusie van het rapport 
staat onder meer: 
" [...] Europese bedrijven die aan COMETT hebben meegedaan zijn over het algemeen 
tevreden over hoofdstuk Ba, het programma voor transnationale studentenstages. Ze zijn 
bereid om studenten te blijven aantrekken - ten minste even veel als in de laatste jaren 
van COMETT. Ze aanvaarden ook dat studenten moeten worden betaald. [...] Hoofdstuk 
Ba is voor ondernemingen een geschikt middel om te voldoen aan de doelstellingen ten 
aanzien van de Europese dimensie [...] en de specifieke doelstellingen van COMETT in 
het bijzonder [...]. Deze doelstellingen geven weer welke behoeften ondernemingen 
hebben, met name kleine en middelgrote bedrijven (tot 500 werknemers). Studenten 
worden door ondernemingen over het algemeen gezien als "probleem"-oplossers. [...]" 
4.2.2 Hoofdstuk Bb en Bc 
Voor wat betreft de uitwisselingen van personeel (hoofdstuk Bc), zijn de resultaten van 
COMETT globaal gezien bemoedigend. Hoewel dit onderdeel van het programma zich 
niet kon verheugen in zo veel succes en belangstelling als de studentenstages, was de 
kwaliteit van de ondersteunde projecten over het algemeen hoog en deze nam in de loop 
van het programma nog toe - hetgeen beslist is toe te schrijven aan de begeleiding door 
de AUEF's. Europese banden tussen universiteiten en bedrijven zijn versterkt en 
uitgebreid. De meeste projecten hebben geresulteerd in een vlotte overdracht van ideeën, 
concepten en technologie. Het programma heeft bewezen dat het geschikt is voor 
KMO's, alsmede welke praktische voordelen er verbonden zijn aan de uitvoering van de 
praktische aspecten door een zo effectieve en goed geïnformeerde 
bemiddelingsorganisatie als een AUEF. 
Er zou zich mogelijk een conflictsituatie kunnen voordoen tussen de persoonlijke 
57 
belangen van de betrokkene voor wat betreft zijn/haar eigen carrière, en de belangen 
van de organisaties die hem/haar uitzenden of ontvangen; gezien de grote vereiste 
persoonlijke inzet lijkt dit bij zulk soort projecten onvermijdelijk. Ook hebben deze 
uitwisselingen, gezien de betrekkelijk bescheiden deelnemersaantallen, weinig structurele 
veranderingen tot gevolg gehad. 
Met betrekking tot het beperkte succes van de activiteiten in het kader van hoofdstuk 
Bb is de belangrijkste conclusie dat dergelijke activiteiten duidelijk gericht moeten zijn 
en duidelijk onderscheiden van andere ondersteuningsprogramma's, voor wat betreft 
zowel het soort activiteit als de beoogde doelgroep. 
4.2.3 Belangrijkste aanbevelingen voor de toekomst 
De organisatie en administratie van transnationale studentenstages en uitwisselingen van 
personeel tussen bedrijven en instellingen voor hoger onderwijs is geen eenvoudige taak. 
Het heeft veel tijd en inspanning gekost om een doeltreffend - en nog verre van perfect 
- netwerk op te zetten dat de vraag- en de aanbodkant bij elkaar kan brengen en ervoor 
kan zorgen dat de drie betrokken partijen (de persoon die naar het buitenland gaat, de 
organisatie die hem/haar uitzendt en de ontvangende organisatie) van de uitwisseling 
profiteren. 
Binnen LEONARDO moet de kennis en ervaring die nu binnen dit netwerk aanwezig is, 
in stand worden gehouden en verder worden ontwikkeld en verspreid. Dit vereist een 
snelle en doeltreffende verspreiding van informatie, instrumenten en kennis over heel 
Europa. Terwijl het belang van elektronische vormen van communicatie ongetwijfeld zal 
toenemen, zullen directe contacten tussen de betrokken personen ook van grote 
betekenis blijven. Het huidige jaarlijkse aantal transnationale studentenstages en 
uitwisselingen van personeel brengt inderdaad maandelijks duizenden besprekingen en 
discussies met zich mee, vaak tussen mensen voor wie dit de eerste ervaring op dit 
gebied is. Het zal daarom een belangrijke uitdaging blijven om de geloofwaardigheid en 
het kwaliteitsimago van dit soort acties blijvend veilig te stellen. 
De kwaliteit van het uitwisselingsprogramma is deels afhankelijk van de voorbereiding 
(op taal-, cultureel of professioneel gebied) van de studenten en personeelsleden voordat 
ze naar het buitenland vertrekken. De Lid-Staten en de Commissie moeten nader 
onderzoeken hoe dit op een meer gestructureerde manier zou kunnen worden 
gerealiseerd, om zodoende het rendement voor zowel de betrokken persoon als de 
gastorganisatie te verhogen. De ontwikkeling van richtlijnen voor diegenen die zich met 
de begeleiding bezighouden zou eveneens een nuttige investering zijn. 
Nader onderzoek naar de meest effectieve en efficiënte netwerkstructuren en 
samenwerkingsprocedures lijkt op zijn plaats. COMETT heeft ook laten zien dat deze 
kleine mobiliteitsprojecten de drempel voor samenwerking tussen bedrijfsleven en 
universiteit verlagen en in veel gevallen een opstapje vormen naar andere vormen van 
samenwerking. Meer diepgaand onderzoek op dit gebied zou ook nuttig zijn om te 
bepalen in hoeverre de netwerkstructuur een rol zou kunnen spelen bij andere vormen 
van mobiliteit - of om andere uitwisselingsinitiatieven van de omvangrijke AUEF-
ervaringen te laten meeprofiteren. 
Een laatste punt betreft de juridische kwesties en aspecten van sociale zekerheid 
58 
waarmee stagiaires te maken krijgen, met name bij langere stages, die over het 
algemeen worden beschouwd als de meest waardevolle investering voor alle betrokken 
partijen. 
59 

5. Dwarsthema?s 
5.1 Samenwerking en samenhang met andere Europese programma's 
5.1.1 Inleiding 
De eerste belangrijke aanbeveling in het evaluatierapport van het panel van deskundigen 
is: "De doelstellingen van het COMETT-programma moeten een samenhangend deel 
vormen van het EG-beleid inzake menselijk potentieel, economische, technologische, 
sociale en culturele ontwikkeling, en gebaseerd zijn op het Verdrag van Maastricht, de 
daarmee samenhangende Structuurfonds-regelingen en het Kaderprogramma op het 
gebied van onderzoek en ontwikkeling." "Een samenhangend deel van het EG-beleid' 
wil zeggen: samenhangend met Europese programma's op het gebied van onderwijs en 
opleiding (zoals Erasmus, Tempus, Force), onderzoeks- en ontwikkelingsprogramma's 
(zoals Esprit, Brite-Euram, Delta)1, alsmede andere Europese initiatieven (bijv. Sprint 
en het Sociaal Fonds). 
De meeste mensen uit het bedrijfsleven en het onderwijs zullen het ongetwijfeld met de 
bovenstaande aanbeveling eens zijn. In de meeste nationale evaluatierapporten bestaat 
vrijwel volledige consensus over deze kwestie. Zowel in de EVA-landen als in de 
perifere gebieden van de Gemeenschap zelf is COMETT vaak beschouwd en gebruikt 
als een ingang naar meer integratie en een mogelijkheid om nationale en regionale 
belemmeringen voor samenwerking te overwinnen. 
De gedachte achter het streven naar samenhang met Europese onderzoeks- en 
ontwikkelingsprojecten is duidelijk: in het licht van de concurrentiedruk, de 
globalisering van de markt en de technologische ontwikkelingen wordt het steeds 
belangrijker om de resultaten van onderzoeksinspanningen aan te kunnen wenden en 
doeltreffend toe te passen ten behoeve van de Europese samenleving en economie. De 
reden voor het leggen van verbindingen tussen COMETT en andere onderwijs- en 
opleidingsprogramma's is de behoefte aan een samenhangend communautair kader voor 
beleid en samenwerking op opleidings- en onderwijsgebied dat zich uitstrekt over alle 
menselijke categorieën en niveaus. Dit idee wordt nu expliciet erkend in de nieuwe 
LEONARDO- en SOCRATES-programma's. 
Hoewel COMETT er beter in geslaagd is om zulke relaties te leggen dan enig ander 
Europees programma, is het algehele resultaat dat de synergie "bescheiden" was. Door 
de sterke nadruk van COMETT op technologische scholing, lag het accent in de 
evaluatie- en monitoringrapporten vaak op de relaties en samenhang met onderzoeks- en 
ontwikkelingsprogramma's. Hieronder zal echter tevens worden ingegaan op onderwij s-
en opleidingsprogramma's. De aandacht gaat hoofdzakelijk uit naar hoofdstuk C 
(opleidingsprojecten) en hoofdstuk A (samenwerkingsverbanden). 
7 De programma's die hiervoor in de plaats komen, hebben in het 4e Kaderprogramma andere namen 
gekregen. 
61 
5.1.2 Samenhang met O&O-programma's 
Kwantitatieve gegevens over relaties tussen COMETT en andere Europese programma's 
geven indrukwekkende getallen te zien. De onderstaande cijfers geven het gemiddelde 
aantal relaties van COMETT-projecten met onderzoeks- en ontwikkelingsprogramma's: 
• 1 relatie per ondersteunde AUEF binnen hoofdstuk A 
• 1 relatie per 3 projecten in de categorie korte cursussen (hoofdstuk Ca) 
• 1 relatie per 3 projecten voor de gezamenlijke opleidingsprojecten (hoofdstukken Cb 
en Cc). 
Als men deze gemiddelden vermenigvuldigt met het totale aantal AUEF's en 
opleidingsprojecten, en daar de iets minder talrijke relaties binnen hoofdstuk B 
(studentenstages en uitwisselingen van personeel) bij optelt, dan ziet men dat er 
duizenden relaties bestaan tussen COMETT-projecten en andere Europese O&O-
initiatieven. 
De meest genoemde O&O-programma's met relaties met COMETT zijn: 
• Flexible en afstandsonderwijs (DELTA) (met name in de hoofdstukken Cb en Cc) 
• ESPRIT 
• BRITE-EURAM 
• SPRINT (vooral in hoofdstuk A) 
terwijl daarnaast allerlei verbanden met RACE, STRIDE, IMPACT en VALUE werden 
genoemd. 
Samenwerking tussen COMETT en Europese O&O-programma's 
Flexibel en afstandsonderwijs (DELTA). Er is een sterke en langdurige samenwerking 
op projectniveau geweest met het DELTA-programma, dat betrekking had op de 
ontwikkeling van technologieën en systemen die aangepast. In zekere zin zou men 
kunnen zeggen dat het bij DELTA om een verzameling van innovatieve onderwijs- en 
opleidingsbenaderingen gaat, terwijl de COMETT-projecten om de inhoud daarvan 
waren gericht. Diverse DELTA-projecten hebben bij hun activiteiten gebruik gemaakt 
van COMETT-resultaten, en andersom hebben DELTA-projecten de ontwikkeling en 
afronding van COMETT-projecten vergemakkelijkt. 
ESPRIT. Dit belangrijke O&O-programma op het gebied van informatietechnologie 
omvat een groot aantal sub-programma's; voor de meeste daarvan zijn allerlei relaties 
met COMETT gemeld. Speciaal relevant was het ESPRIT-programma op het gebied van 
VLSI-ontwerp, dat werd opgezet als aanvulling op COMETT, met name doordat de 
ondersteuning was gericht op initieel onderwijs aan universiteiten. Maar tegelijkertijd 
profiteerde het programma van de ervaringen en onderwijsprodukten van COMETT voor 
het opzetten van opleidingsgebieden. Een voorbeeld van een meer structureel niveau van 
samenwerking met ESPRIT was de analyse van opleidingsbehoeften op het gebied van 
de informatietechnologie. 
BRITE-EURAM. Een voorbeeld van de door COMETT nagestreefde synergie was het 
ondersteunen van opleidingsactiviteiten op luchtvaartgebied, hetgeen met name relevant 
is voor het BRITE-EURAM-programma. Hoewel administratieve procedures directe 
samenwerking niet eenvoudig maakten, werden er op dit gebied ongeveer 20 COMETT-
opleidingsprojecten ondersteund, die ook bekend waren en deels werden gevolgd in DG 
XII. Het beste voorbeeld van de samenwerking is het COMETT-proefproject EC ATA 
62 
inzake bijscholing voor de luchtvaartindustrie, dat voortkwam uit een initiatief van DG 
XII. 
SPRINT. Gedurende zowel SPRINT als COMETT is er talloze malen sprake geweest 
van contacten, het uitwisselen van ideeën en wederzijdse aanwezigheid bij 
gebeurtenissen. Een van de eerste resultaten was een aantal gezamenlijke studies, onder 
meer met betrekking tot de rol van universitaire verbindingsbureaus voor het 
bedrijfsleven. 
IMPACT (Information Market Policy Actions). In het kader van het IMPACT 
programma, hebben projekten die betrekking hadden op de opleiding van elektronische 
informatiediensten providers en professors een technische hulp aan het COMETT-
programma verleend. 
Men moet echter voorzichtig zijn met het interpreteren van de kwantitatieve gegevens. 
Uit een meer gedetailleerde analyse bleek dat wat een "relatie" tussen een COMETT-
project en een ander programma wordt genoemd, niet per se op samenhang duidt. In 
veel gevallen betekent het alleen dat dezelfde organisatie betrokken is bij diverse 
Europese programma's, met een losse relatie op onderwerpsniveau. Evaluatie- en 
monitoringrapporten hebben erop gewezen dat de samenhang tussen programma's als 
COMETT en andere Europese programma's verbeterd dient te worden. 
Ondanks de vele goede voorbeelden van daadwerkelijke samenhang en samenwerking 
op programmaniveau is het resultaat dus niet geheel bevredigend. Deelname aan andere 
programma's dient vaak om de COMETT-samenwerking te versterken, zelfs als de 
relaties slechts indirect relevant waren voor de desbetreffende opleidingsactiviteit. 
Niettemin zijn er sterke argumenten vóór betere en structurele coördinatie van program­
ma's die betrekking hebben op de verspreiding, valorisatie en overdracht van door de 
EU gesponsorde O&O-programma's. 
Ook moet echter worden erkend dat COMETT veel meer heeft gedaan dan het 
ondersteunen van de overdracht van O&O-resultaten van Europese programma's. -
Immers, slechts zo'n 5% van alle O&O in Europa wordt door Europese initiatieven 
ondersteund. Veel COMETT-projecten concentreerden zich op de interregionale 
overdracht van lokaal ontwikkelde kennis en technologie. 
Een ander aspect dat men in gedachten moet houden is dat COMETT niet alleen 
betrekking heeft op geavanceerd onderzoek. Meer dan de helft van de COMETT-
projecten bevindt zich waarschijnlijk dichter bij de eindfase van de technologische 
ontwikkelingscyclus, reeds enigszins verwijderd van toegepast onderzoek, en vooral van 
Europese O&O-programma's die per definitie niet-commercieel zijn. Dit "technologisch 
profiel" van COMETT-projecten was het gevolg van het selectieproces; voor wat betreft 
de relevantie en directe toepasbaarheid van de scholing is dit wat men mag verwachten. 
Betere samenwerking tussen onderwijs- en O&O-programma's komt niet vanzelf tot 
stand; daarvoor is structurele ondersteuning nodig. Meermalen is het idee geopperd -
zowel door projectleiders als door deskundigen en beoordelaars - om de AUEF's meer 
formeel te erkennen als mechanismen voor technologische samenwerking op het gebied 
van opleiding en O&O op Europees niveau. Binnen het nieuwe LEONARDO-
programma zouden de ondersteunde AUEF-structuren bij formele erkenning door O&O-
63 
programma's beter kunnen optreden als intermediair, ter bevordering van de 
samenwerking tussen onderzoeks- en onderwijsprojecten. Dit zou tevens tegemoetkomen 
aan de duidelijke behoefte aan samenwerking op projectniveau die door de actoren in 
het veld kenbaar is gemaakt. Het is zeer waarschijnlijk dat, wil dergelijke coördinatie op 
projectniveau doeltreffend zijn, er veel meer samenwerking tussen Europese 
programma's nodig is. 
5.1.3 Samenhang met onderwijs- en opleidingsprogramma's 
Wanneer we kijken naar het aantal relaties tussen COMETT en andere Europese pro­
gramma's op het gebied van onderwijs en opleiding, zijn de cijfers wederom 
indrukwekkend. De relaties zijn hier zelfs nog talrijker dan die met O&O-programma's, 
gemiddeld namelijk: 
• 2 relaties per AUEF 
• 1 relatie per 3 projecten voor de korte cursussen (hoofdstuk Ca) 
• 2 relaties per 5 projecten voor de gezamenlijke opleidingsprojecten (hoofdstukken 
Cb, Cc). 
Ook zijn er veel relaties binnen hoofdstuk B, met name tussen studentenstages in het 
kader van COMETT en studentenuitwisselingsprogramma's in het kader van 
ERASMUS. 
Globaal gezien zijn de relaties die tot stand zijn gekomen met Europese onderwijs- en 
opleidingsprogramma's niet alleen talrijker, maar ze schijnen ook veel directer te zijn 
dan de relaties met O&O-programma's. Dit lijkt logisch omdat COMETT bij uitstek een 
onderwijs- en opleidingsprogramma is, en het ligt meer voor de hand dat een 
ERASMUS- of FORCE-project aansluiting zoekt bij COMETT (of andersom) dan 
bijvoorbeeld een BRITE-EURAM-project. 
Een belangrijk punt is dat tijdens de duur van COMETT het aantal relaties gestaag is 
toegenomen. Dit heeft te maken met zowel de dynamiek van COMETT zelf als de 
toegenomen mogelijkheden en deelnamecijfers binnen de andere programma's. In 
Europa is er nu vrijwel geen instelling voor hoger onderwijs meer te vinden die nooit 
heeft deelgenomen aan ERASMUS, COMETT, LINGUA of TEMPUS. 
Belangrijkste relaties tussen COMETT en andere Europese onderwijs- en 
opleidingsprogramma's 
Van de AUEF's in hoofdstuk A: 
• geven 3 van de 5 een relatie aan met TEMPUS 
• hebben 2 van de 5 AUEF's relaties met FORCE 
• hebben 2 van de 5 AUEF's relaties met ERASMUS. 
Andere relaties met programma's hebben onder meer betrekking op LINGUA, 
EUROFORM, PETRA, NOW, EUROTECNET, IRIS en het SOCIAAL FONDS. 
Lagere aantallen gelden voor de korte cursusprojecten binnen hoofdstuk Ca: 
• 1 van de 8 Ca's heeft relaties met TEMPUS 
• 1 van de 10 Ca's heeft relaties met ERASMUS 
• 1 van de 20 Ca's heeft relaties met FORCE. 
64 
Een vergelijkbaar patroon geldt voor hoofdstuk Cb/Cc: 
• 1 van de 8 Cb's heeft relaties met ERASMUS 
• 1 van de 8 Cb's heeft relaties met TEMPUS 
• 1 van de 9 Cb's heeft relaties met FORCE (dit cijfer is in de loop van de jaren 
gestegen). 
Andere programmarelaties van dit hoofdstuk hebben met name betrekking op 
EUROFORM, EUROTECNET en LINGUA. 
Een veel gehoord punt van kritiek van deelnemers aan projecten is de verscheidenheid 
en soms gecompliceerdheid van de Europese ondersteunings- en subsidiemechanismen 
op het gebied van onderwijs en opleiding. Het is niet altijd duidelijk voor welk 
programma een project moet worden ingediend en/of wat de soms subtiele verschillen 
tussen programma-onderdelen precies zijn. Om aan deze kritiek tegemoet te komen, 
heeft de Commissie het gehele proces gestroomlijnd en het aantal grote onderwijs- en 
opleidingsprogramma's tot twee gereduceerd: SOCRATES en LEONARDO. 
5.2 O&O, opleiding en innovatie 
5.2.1 Inleiding: innovatie in de Europese Unie 
Alle actieve samenlevingen, alle bloeiende economieën bevinden zich in een toestand 
van voortdurende innovatie. Géén innovatie betekent stagnatie, en uiteindelijk 
ondergang. Het O&O-potentieel van de Europese universiteiten en onderzoeksinstituten 
vormt het wezen van dergelijke verandering. Het Witboek Groei, 
concurrentievermogen, werkgelegenheid van de Commissie merkt op: "Onderzoek en 
technologische ontwikkeling kunnen bijdragen tot het stimuleren van de groei, het 
versterken van de concurrentiepositie en het vergroten van de werkgelegenheid in de 
Gemeenschap. Daartoe dient evenwel een aantal voorwaarden te worden vervuld, 
namelijk toereikende financiering, aangepaste onderzoeksactiviteiten en doelmatige 
mechanismen voor overdracht van de resultaten. " 
Het Bangemann-rapport aan de Europese Raad gaat verder dan gewoon innovatie. Het 
stelt: "Deze revolutie voegt enorme nieuwe mogelijkheden toe aan de menselijke 
intelligentie en brengt verandering in onze manieren van samenwerken en samenleven.... 
Europa's vermogen tot deelname aan, aanpassing en benutting van de nieuwe 
technologieën en de mogelijkheden die zij scheppen, zal samenwerking vereisen tussen 
individuele burgers, werkgevers, vakbonden en overheden die zich bezighouden met 
het sturen van verandering. " 
Toen COMETT halverwege de jaren '80 werd opgezet, kreeg het programma in feite de 
opdracht om zich bezig te houden met kernaspecten van deze uitdagingen, die nu zo 
hoog op de agenda van de Europese Unie staan. COMETT moest doeltreffende 
mechanismen ontwikkelen voor de overdracht van O&O-resultaten door middel van 
onderwijs en opleiding, en tegelijkertijd zorgen voor een samenwerkingsvorm tussen 
onderzoekers, universiteiten en bedrijven. In dit gedeelte van dit Eindrapport wordt kort 
besproken in hoeverre deze kernactiviteit - het omzetten van O&O in sociale en 
economische innovatie - doeltreffend is vormgegeven en welke conclusies daaruit 
getrokken kunnen worden voor bestaande en nieuwe Europese programma's. 
65 
5.2.2 De rol van COMETT binnen het svsteem van technologieoverdracht 
In veel Europese landen vindt een groot deel, of soms het overgrote deel van alle O&O 
plaats in universiteiten. De overdracht van deze kennis naar ondernemingen en andere 
organisaties die deze kennis commercieel kunnen aanwenden of ervan kunnen profiteren 
- of beide - staat binnen COMETT centraal. Het overdragen van O&O-resultaten van 
het hoger onderwijs naar het bedrijfsleven, van de ene instelling naar de andere, omvat 
echter meer dan de overhandiging van een "pakket". De O&O-resultaten van een 
instelling vormen meestal een slecht gedefinieerde, en misschien zelfs ondefinieerbare 
verzameling vaardigheden, kennis, technieken en impliciete informatie. Het overdragen 
hiervan vanuit het laboratorium naar een bedrijf dat onder commerciële druk, niet 
beperkte tijd en financiële limieten werkt, gaat met veel problemen gepaard. 
De partijen binnen het COMETT-programma die het best tegen deze moeilijkheden 
waren opgewassen, waren globaal gezien die welke van een systeembenadering konden 
uitgaan. Die benadering houdt in dat de verschillende activiteiten op het gebied van 
technologieoverdracht, variërend van oppervlakkige informatieverzameling of -
bijwerking tot contract-O&O of zelfs commerciële bijprodukten, worden geplaatst 
binnen een continu spectrum waarin bedrijven kunnen deelnemen op het niveau dat ze 
op een gegeven moment geschikt vinden. Dit systeem zou men "de familie" van 
technologische overdrachtsactiviteiten kunnen noemen. Daarbinnen wordt de feitelijke 
omvang en het belang van de noodzakelijke bijbehorende scholing door het 
bedrijfsleven vaak sterk onderschat. De onmiskenbare implicatie van deze 
systeembenadering is dus dat COMETT-opleidingsactiviteiten bij voorkeur gekoppeld 
zouden moeten zijn aan instellingen die andere technische overdrachtsfaciliteiten bieden. 
Nauw verbonden met het stimuleren van een systeembenadering van 
technologieoverdracht is de aard van de eigenlijke interface die COMETT-projecten aan 
het bedrijfsleven bieden. Bedrijven verschillen in omvang en structuur. De aard van de 
over te dragen technologie varieert van sector tot sector, evenals de plaats ervan in het 
continuüm van fundamenteel onderzoek tot zeer toegepaste ontwikkelingsactiviteiten. 
Deze verschillen vereisen een overeenkomstige flexibiliteit in de manier waarop 
COMETT-activiteiten met het bedrijfsleven worden opgezet. 
Paragraaf 2.4.1, over de sterke kanten van de AUEF's, gaf aan - en dat is misschien 
geen verrassing - dat samenwerkingsverbanden die in een toepassingsgerichte 
technologieoverdrachtomgeving zijn gevestigd, over het algemeen het meest effectief 
zijn op het gebied van technologieoverdracht. De flexibiliteit en vraaggerichtheid van de 
interface die COMETT-activiteiten in een dergelijke situatie aan bedrijven kunnen 
bieden is essentieel. Projecten die uit een universitaire omgeving voortkomen, kunnen 
sterk op academische activiteiten en eisen zijn gebaseerd, en kunnen problemen hebben 
om goed aan commerciële behoeften tegemoet te komen. De interface naar universitaire 
O&O en technologie kan minder vraaggericht zijn dan in een toepassingsgerichte 
technologieoverdrachtomgeving of een gelieerd onderzoeksinstituut. Evenzo geven de 
evaluaties aan dat de ontwikkeling van de proefprojecten en gezamenlijke 
opleidingsprojecten het meest effectief verliep via een partner die kon zorgen voor de 
professionele interface naar potentieel geïnteresseerde bedrijven. 
Het belang van het feit dat technologische opleidingsactiviteiten van COMETT in een 
geschikt systeem met een flexibele interface worden geplaatst, wordt verder versterkt 
66 
door de behoefte aan een stapsgewijze benadering bij technologieoverdracht naar 
bedrijven, met name KMO's. Het werken met KMO's vereist een geleidelijke 
benadering, waarbij de potentiële partners elkaar via een hele reeks activiteiten kunnen 
leren kennen. Nadat ze met kleinschalige activiteiten zijn begonnen, zoals informatie en 
advies op een laag niveau waarmee weinig risico's en weinig investeringen zijn 
gemoeid, kunnen de betrokkenen vervolgens overgaan tot onderwijs- en 
opleidingsactiviteiten en daarna tot meer intensieve technologieoverdrachtprojecten, 
waaronder contractonderzoek. 
De ervaringen met COMETT geven aan dat het gescheiden houden van Europese 
activiteiten inzake opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën en de 
context waarin een dergelijke geïntegreerde en stapsgewijze benadering mogelijk is, met 
name twee negatieve gevolgen heeft. Ten eerste leidt het tot verstorende plotselinge 
overgangen in de werkrelaties met bedrijven. Ten tweede, en dat is het belangrijkste, 
verstoort het de informatiestromen tussen degenen die met de universiteit en de 
onderneming werken. Daardoor wordt het moeilijker om informatie over 
bedrijfsactiviteiten en -behoeften, die voortkomt uit opleidingsactiviteiten, door te geven 
teneinde advieswerk, contractonderzoek of joint ventures te kunnen ondersteunen - en 
andersom. 
5.2.3 Sociale en organisatorische innovatie in het kader van COMETT 
Inmiddels wordt algemeen aanvaard dat voor een doeltreffende aanwending van O&O, 
tegelijkertijd sociale en organisatorische innovatie vereist is. Het is belangrijk om te 
onthouden dat een van de belangrijkste successen van COMETT het tot stand brengen 
en verspreiden van dergelijke innovatie is geweest. De voornaamste gebieden waarop 
deze sociale en organisatorische innovatie zich heeft voorgedaan, omvatten: 
• de ontwikkeling van Europese en regionale netwerken voor de verspreiding van O&O 
en daarmee samenhangende vaardigheden en informatie; en daarmee de bijdrage tot 
de ontwikkeling van een Europese ruimte voor wetenschap en technologie 
• de organisatorische veranderingen die in veel instellingen voor hoger onderwijs zijn 
doorgevoerd om ruimte en officiële erkenning te geven aan het ervaringsleren via 
studentenstages; en in bedrijven de organisatorische ontwikkeling die nodig is om de 
student en de ontwikkeling van zijn/haar technische vaardigheden te integreren tot 
een produktief onderdeel van het bedrijf 
• het in een vroeg stadium betrekken van ondernemingen uit de doelgroep bij het 
ontwikkelen en testen van onderwijsmateriaal. 
Innovatie heeft ook plaatsgevonden op individueel niveau; aangezien alle O&O en 
innovatie uiteindelijk vorm krijgt in het menselijk denken en handelen, is 
gedragsverandering ook van belang geweest. 
Het is van belang dat deze "niet-harde" technologische innovaties, waarvan er binnen 
COMETT uitermate veel zijn geweest, even cruciaal zijn voor de aanwending van de 
technologie als de totstandbrenging van de technische innovatie als zodanig. 
5.3 COMETT-deelname per soort organisatie 
67 
5.3.1 Inleiding 
Alleen al het feit dat er bij de projecten van COMETT meer dan 30.000 organisaties uit 
heel Europa rechtstreeks betrokken waren, geeft aan dat het programma tamelijk 
succesvol is geweest is als katalyserende en bewustmakende factor - ten minste in 
verhouding tot de budgettaire beperkingen waaraan het gebonden was. De mobilisatie 
van een dergelijk aantal organisaties vormt nog een aanwijzing van de Europese 
toegevoegde waarde van het programma, met name wanneer men er rekening mee houdt 
dat COMETT voor veel van deze organisaties het eerste Europese programma was 
waaraan ze deelnamen. Tegelijkertijd moet worden erkend dat het gemiddelde 
projectdeelnameniveau niet erg hoog lag - wat overigens niet verwonderlijk is gezien de 
enorme aantallen betrokken organisaties en de betrekkelijk bescheiden beschikbare 
financiële middelen. 
Omdat het stimuleren van Europese samenwerking tussen universiteiten en 
ondernemingen - in de ruimste zin - de voornaamste doelstelling van COMETT was, 
heeft het programma geresulteerd in een uitermate gevarieerde verzameling 
samenwerkingsverbanden met allerlei soorten deelnemende organisaties. Ieder 
samenwerkingsverband omvat ten minste één instelling voor hoger onderwijs; in zekere 
zin hebben die instellingen een stabiele factor gevormd binnen de COMETT-projecten. 
De rol van ondernemingen en andere organisaties heeft daarentegen een veel 
wisselender karakter gehad. Ondernemingen zijn er in alle soorten en maten. Ze kunnen 
zich bezighouden met de meest uiteenlopende activiteiten, zoals traditionele produktie, 
geavanceerd technisch onderzoek of advieswerk. Het beeld is zelfs nog gevarieerder 
voor de "overige" soorten organisaties (zie hierna). De verscheidenheid aan partners en 
hun doelstellingen impliceert dus een verscheidenheid aan deelnamemodellen. 
Deelnameniveaus kunnen variëren van zeer actieve deelnemers tot "slapende" partners. 
De betrokkenheid bij projecten kan uiteenlopen van concentratie op één bepaald 
activiteitsterrein tot een hele reeks bijdragen verspreid over de looptijd van het project. 
Er bestaan ook grote verschillen met betrekking tot de resultaten van de vele partners. 
COMETT heeft geleid tot een uiteenlopende verzameling resultaten op allerlei 
technologische en sectoriële gebieden, en heeft allerlei mensen de gelegenheid geboden 
om samen te werken en om onderwijs- en opleidingsmogelijkneden te ontwikkelen en te 
gebruiken. Hieronder wordt kort ingegaan op de mate waarin de deelname van de 
verschillende soorten organisaties heeft bijgedragen tot deze resultaten: 
• universiteiten en andere instellingen voor hoger onderwijs 
• ondernemingen 
• overige organisaties. 
5.3.2 Deelname van universiteiten 
Hoewel de universiteiten getalsmatig niet het grootste aandeel in COMETT hadden -
hetgeen begrijpelijk is omdat er nog geen 4000 instellingen voor hoger onderwijs in de 
EU- en EVA-landen zijn - is de betekenis van hun deelname wel heel groot geweest. 
Enkele universiteiten waren zelfs vertegenwoordigd in meer dan 100 verschillende 
COMETT-projecten. Een meer algemeen en gezamenlijk kenmerk was hun actieve 
betrokkenheid bij projecten: bij de meeste projecten binnen alle COMETT-hoofdstukken 
waren universitaire medewerkers de stuwende kracht. 
68 
Dit hoeft geen verbazing te wekken. De meeste soorten door COMETT ondersteunde 
activiteiten behoren immers tot, of vertonen een sterke samenhang met, de kerntaken 
van universiteiten. COMETT bood universiteiten een uitstekende gelegenheid om hun 
kennis en onderzoeksbevindingen te verspreiden via mechanismen waarmee ze over het 
algemeen reeds vertrouwd waren. De opzet van het COMETT-programma sloot goed 
aan bij de cultuur binnen de wereld van het hoger onderwijs. Bovendien vormde de 
beschikbare subsidie een welkome aanvulling voor veel universiteiten die graag nieuwe 
samenwerkingsvormen wilden onderzoeken, of, in het geval van studentenstages, aan de 
toenemende belangstelling en vraag onder studenten wilden voldoen. 
Enkele andere redenen waarom universiteiten een vrij actieve rol speelden binnen 
COMETT: 
• de universitaire wereld is altijd internationaal gericht geweest; Europese 
samenwerking wierp weinig extra hindernissen op 
• de betrekkelijk open universiteitscultuur maakt samenwerking relatief eenvoudig, 
terwijl bij bedrijven rekening moet worden gehouden met vertrouwelijkheid en 
commerciële aspecten 
• vanwege de noodzaak om meer op marktbehoeften in te spelen en door 
bezuinigingen van overheidswege waren veel universiteiten gedwongen om naar 
nieuwe wegen te gaan zoeken, juist op het moment dat COMETT operationeel werd. 
De actieve rol van de universiteiten wordt weerspiegeld door de vele projectfuncties die 
ze op zich hebben genomen. Bij mobiliteitsacties waren universiteiten vaak de stuwende 
kracht - hoewel de toenemende belangstelling van het bedrijfsleven als gevolg van 
COMETT ook vermelding verdient. Bij gezamenlijke opleidingsprojecten namen 
universitaire medewerkers in de meeste gevallen het eerste initiatief, en bleven 
vervolgens een coördinerende en leidende rol spelen gedurende alle fases van ontwerp, 
ontwikkeling en afronding. Ook de belangrijke - maar zeker niet exclusieve - rol van 
universiteiten ten aanzien van het leveren van docenten en opleiders moet worden 
benadrukt. Een zwak punt in de deelname van universiteiten was hun veelal slechte 
marketing en verspreiding van projectresultaten. Voor de meeste universiteiten waren dit 
nieuwe activiteiten; door COMETT kwamen veel universiteiten tot het besef dat een 
uitstekende onderzoeker of docent nog niet goed hoeft te zijn op marketing-gebied. 
Al met al is de deelname van instellingen voor hoger onderwijs dus van wezenlijk 
belang geweest voor COMETT, en is hun bijdrage tot het succes van het programma 
zeer aanzienlijk geweest. 
5.3.3. Deelname van ondernemingen 
Naar schatting 20.000 ondernemingen waren als partners bij COMETT-projecten 
betrokken, waarvan meer dan de helft via stageregelingen voor studenten. Het 
voornaamste criterium voor een bedrijf om aan een COMETT-project mee te doen, zal 
altijd het profijt zijn dat het ervan kan hebben, op korte of op lange termijn. Dit profijt 
kan worden behaald door als actieve partner bij te dragen tot de projectontwikkeling, of 
door alleen gebruik te maken en te profiteren van de resultaten. Dit is het duidelijkst in 
het geval van studentenstages en uitwisselingen van personeel, waarbij de directe 
voordelen voor bedrijven duidelijk zichtbaar zijn, en vaak gepaard gaan met voordelen 
op de langere termijn. Daardoor was de mate van rechtstreekse betrokkenheid van 
bedrijven over het algemeen groter binnen hoofdstuk B dan binnen de andere 
69 
hoofdstukken. 
De beschikbare gegevens geven aan dat over het algemeen ongeveer 20% van de 
deelnemende bedrijven een tamelijk sterke mate van deelname liet zien, 40% een 
middelmatige en 40% een zwakke. Hoewel deze percentages nauwelijks optimaal 
genoemd kunnen worden, moet men wel bedenken dat het bij 20% sterk betrokken 
ondernemingen nog steeds om 4000 bedrijven gaat. 
In alle COMETT-hoofdstukken was het zeer uitzonderlijk dat ondernemingen een 
project coördineerden. Wanneer we meer specifiek naar de opleidingsprojecten en 
samenwerkingsverbanden kijken, is het niet verrassend dat de belangstelling voor 
COMETT-projecten bij de meeste bedrijven hoofdzakelijk uitging naar de resultaten en 
minder naar de ontwikkeling ervan. Niettemin is een aanzienlijk deel van de 
deelnemende bedrijven aan COMETT-projecten opgetreden als "leverancier" -
rechtstreekse aanbieder van diensten - voor het project. Dit geldt met name voor een 
belangrijk aantal KMO's uit de software-, advies- of beroepsopleidingsbranche. 
Uiteraard is de mogelijkheid om hun diensten te leveren hier een belangrijk motief voor 
deelname geweest. 
Voor wat betreft de bedrijven die meer in de resultaten geïnteresseerd waren, om 
daarmee de kennis en vaardigheden van hun personeel aan te vullen, waren de 
belangrijkste bijdragen: 
• het bieden van stageplaatsen voor studenten (en soms medewerkers van 
universiteiten) 
• input voor de analyse van opleidingsbehoeften 
• het bieden van gespecialiseerde kennis en expertise 
• het geven van colleges. 
Daarentegen is de bijdrage van deze "afnemende" bedrijven tot het ontwerp en de 
totstandkoming van onderwijsmiddelen tamelijk beperkt geweest. 
Ten slotte is het gevaarlijk om algemene conclusies te verbinden aan deze en andere 
bevindingen. COMETT heeft duidelijk gemaakt dat het soort en de aard van de rol van 
het bedrijfsleven uitermate wisselend is - veel meer dan bijvoorbeeld bij Europese 
O&O-programma's - en allerlei verschillende vormen kan aannemen. Deze rol verandert 
en varieert bovendien in de loop van het project. 
5.3.4 Deelname van overige organisaties 
Hoewel bij de uitvoering van COMETT het concept van samenwerking tussen 
bedrijfsleven en universiteit centraal stond, werd zowel het begrip "bedrijfsleven" als het 
begrip "universiteit" zeer ruim geïnterpreteerd. Als gevolg daarvan hebben ook 
duizenden andere organisaties meegedaan aan het programma - in totaal ruim 5000. De 
volgende hoofdgroepen kunnen daarin worden onderscheiden: 
• economisch actieve organisaties die mensen in dienst hebben maar gewoonlijk niet 
als "bedrijven" worden aangemerkt, zoals ziekenhuizen, nutsbedrijven, transfer­
agentschappen , e.d. 
• overheden en semi-overheidsinstanties op lokaal, regionaal, nationaal en 
internationaal niveau 
• beroepsgerichte organisaties, zoals kamers van koophandel, werkgeversorganisaties, 
vakbonden, bedrijfsorganisaties, e.d. 
• wetenschappelijke en onderwijsorganisaties: onderzoeksinstellingen en -instituten, 
70 
educatieve samenwerkingsverbanden, e.d. 
Al deze groepen zijn als partners betrokken geweest bij COMETT-projecten in alle 
hoofdstukken en in alle landen. 
Met betrekking tot COMETT is het zinvol om een herindeling in twee hoofdgroepen te 
maken: 
• organisaties die aansluiten bij het begrip "onderneming" en de bijbehorende cultuur, 
waaronder allerlei particuliere en publieke werkgevers, alsmede organisaties die 
ondernemingen vertegenwoordigen of met ondernemingen werken (beroepsgerichte 
organisaties) 
• organisaties die aansluiten bij de wereld van (hoger) onderwijs en onderzoek, zoals 
onderzoeksinstituten. 
Ongeveer 2/3 van de "overige organisaties" die bij COMETT betrokken zijn geweest, 
behoort tot de eerste groep. 
Er zijn verschillende beweegredenen om aan het COMETT-programma deel te nemen: 
• voor de eerste groep komt de motivatie vaak overeen met die van ondernemingen, 
waarbij het project een platform biedt om andere ondernemingen bij de ontwikkeling 
te betrekken; beroepsgerichte organisaties zoals kamers van koophandel zijn met 
name te vinden binnen hoofdstuk A, terwijl "overige werkgevers" ook veel 
voorkomen in projecten van hoofdstuk C (bijv. een ziekenhuis dat is betrokken bij 
een opleidingsproject op het gebied van medische technologie) 
• voor de tweede categorie is de voornaamste drijfveer vaak de gelegenheid die het 
project biedt voor overdracht en uitwisseling van kennis en onderzoeksresultaten; 
deze organisaties zijn binnen alle COMETT-hoofdstukken actief geweest. 
Globaal gezien heeft de ruime interpretatie van de begrippen "bedrijfsleven" en 
"universiteit" een verrijking betekend voor het programma, zowel voor wat betreft de 
kwaliteit van de projecten als voor het versterkingseffect die ze hebben gehad ten 
opzichte van andere organisaties, met name KMO's. 
5.4 Het effect van COMETT op KMO's 
Het Besluit van de Raad inzake COMETT II noemt als een van de doelstellingen: 
'(...) het inspelen op de specifieke scholingsbehoeften van kleine en middelgrote 
ondernemingen (...)' 
Of deze doelstelling is verwezenlijkt is moeilijk te beoordelen. Er is veelvuldig op 
gewezen dat de deelname van KMO's aan COMETT niet erg bevredigend was. Het 
panel van onafhankelijke deskundigen stelde zelfs in hun evaluatierapport: "Net als veel 
andere communautaire acties is het COMETT-programma niet voldoen afgestemd op de 
behoeften van KMO's ... zij schijnen niet gemakkelijk toegang te hebben tot het 
programma." Als dat waar is, zou dat betekenen dat er een ernstige afstemmingsfout 
bestaat tussen de doelstellingen van het programma en de manier waarop de 
operationele mechanismen van het programma zijn opgezet en uitgevoerd. 
Het is echter, om een aantal redenen, heel moeilijk om duidelijk inzicht te krijgen in het 
werkelijke effect van een Europees programma als COMETT op KMO's: 
• er zijn miljoenen KMO's in Europa, waarvan misschien slechts een beperkt aantal 
71 
geïnteresseerd is in een (technologie)programma als COMETT 
• de activiteiten van KMO's lopen enorm uiteen, van advieswerk tot produktie, en van 
O&O tot scholing 
• in de context van COMETT worden KMO's gedefinieerd als bedrijven met minder 
dan 500 werknemers; een bedrijf met 10 werknemers zal echter geheel andere 
behoeften hebben dan een bedrijf met 450 werknemers 
• veel KMO's zijn dochterondernemingen van, of sterk verbonden met andere 
bedrijven, en volgen het beleid van die bedrijven onder meer op opleidingsgebied. 
Het is dus gevaarlijk om te generaliseren ten aanzien van "KMO's", en men moet uiterst 
voorzichtig zijn met het trekken van conclusies. 
Een eerste vraag betreft de omvang van de deelname van KMO's aan het programma. 
De onderstaande cijfers - gebaseerd op de COMETT-definitie van een KMO - spreken 
voor zich: 
• ongeveer driekwart van alle ondernemingen die aan COMETT-projecten meedoen 
zijn KMO's - oftewel tegen het einde van het programma ongeveer 15.000 KMO's 
• ongeveer de helft van deze KMO's heeft minder dan 50 werknemers 
• in 80% van de COMETT-projecten is ten minste één van de partners een KMO 
• een AUEF telt gemiddeld meer dan 10 KMO's onder zijn lid-organisaties 
• voor de korte cursussen is het gemiddelde aantal KMO's per project ongeveer 4; voor 
de grotere opleidingsprojecten is het aantal circa 5 à 6. 
Dit zijn indrukwekkende cijfers. Uit nadere analyse blijkt evenwel dat 40% van de 
KMO's in COMETT-projecten voornamelijk een "toeleverende" rol speelt. Dat betekent 
dat hun voornaamste motivatie om mee te doen het leveren van een bijdrage is, en niet 
het optreden als begunstigde. Met name binnen hoofdstuk C (opleidingsacties) is dit 
duidelijk: 2/3 van de KMO-deelnemers binnen dit hoofdstuk treedt voornamelijk op als 
leverancier voor het project. Software-bedrijven vormen de meest expliciete 
"toeleveringssector". Hoewel de resultaten dus minder significant zijn dan de ruwe 
gegevens doen vermoeden, blijft de globale indruk toch zeer positief, vooral gezien de 
katalyserende functie en de beperkingen van COMETT, zoals het feit dat projecten niet 
per definitie direct financieel of commercieel aantrekkelijk zijn, en dat ze transnationale 
samenwerking tussen bedrijfsleven en universiteiten vereisen. 
Ondanks dergelijke beperkingen moet het programma voor KMO's dus een aantal 
andere aantrekkelijke kanten hebben. De complexiteit van COMETT met zijn 
verscheidenheid aan maatregelen, criteria en activiteiten is kennelijk een goede 
voedingsbodem geweest voor allerlei KMO-gebonden opleidingsinitiatieven. Een meer 
specifiek gericht programma zou waarschijnlijk een veel kleiner en minder gevarieerd 
aantal deelnemende KMO's hebben gekend. Desondanks blijft een nuttige aanbeveling 
dat men zich moet blijven afvragen hoe de toegang van KMO's tot programma's en de 
resultaten ervan kan worden vereenvoudigd. 
Een ander punt is dat, ondanks de hoge deelnamecijfers, de rol van KMO's als 
projectpartners over het algemeen bescheiden is. Zo bleek binnen hoofdstuk C dat 
slechts 20% actief bij de projectontwikkeling was betrokken, en in slechts enkele 
gevallen hadden ze een belangrijke rol in de besluitvorming. Het is echter wel een feit 
dat sommige van de criteria en eisen van COMETT tot op zekere hoogte onverenigbaar 
zijn met de werkwijze- van KMO's. Over het algemeen hebben KMO's geen lange-
termijn-perspectief, waardoor het voor hen lang niet vanzelfsprekend is om mee te doen 
72 
aan het riskante soort projectontwikkeling dat COMETT ondersteunt. 
Actieve deelname aan een project is echter geen voorwaarde om van een succesvol 
project te kunnen meeprofiteren. Veel KMO's hebben met het programma te maken 
gehad zonder aan een van de projecten mee te doen. Naar schatting 40.000 KMO's 
hebben direct of indirect van COMETT II geprofiteerd. Dat betekent dat circa 200.000 
werknemers van KMO's op de een of andere manier iets aan de resultaten van 
COMETT-projecten hebben gehad. 
KMO's en opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën: mogelijk 
tegenstrijdige doelstellingen binnen COMETT 
Met betrekking tot het "geavanceerde technologische karakter" van COMETT is het 
zinvol om op een belangrijk verschil tussen KMO's en grote ondernemingen te wijzen. 
De meeste grote bedrijven beschikken over onderzoeksfaciliteiten en zeer 
gespecialiseerde O&O-medewerkers. Dit maakt samenwerking tussen bedrijf en 
universiteit gemakkelijker, omdat het in wezen kan gaan om uitwisseling en overdracht 
van kennis tussen groepen onderzoekers. In een dergelijke context kan zelfs 
samenwerking tussen bedrijven onderling zinvol zijn, zoals blijkt uit de vele niet-
commerciële Europese O&O-projecten. 
KMO's kunnen zich echter zelden passende en goed georganiseerde 
onderzoeksfaciliteiten veroorloven, met name in de produktiesector. Voor de meeste 
KMO's is de onmiddellijke toepasbaarheid van verworven kennis en vaardigheden een 
voorwaarde om te kunnen voortbestaan. En voor nieuwe technologieën en nieuwe 
kennis zijn ze in hoge mate afhankelijk van wat er buitenshuis wordt aangeboden. Het is 
dus geen wonder dat binnen COMETT blijkt dat naarmate de aard van de COMETT-
activiteit meer toegepast en minder O&O-intensief is, men er beter in is geslaagd 
KMO's aan te trekken. Hoewel er vele technisch geavanceerde KMO's bestaan, geeft 
deze bevinding ook aan dat de nadruk op overdracht van geavanceerde technologie soms 
onverenigbaar kan zijn met de wens om een groot aantal KMO's bij het programma te 
betrekken. 
Ten slotte moeten we goed voor ogen houden dat KMO's die aan een programma als 
COMETT meedoen, een gezamenlijk en voor de hand liggend kenmerk hebben: ze 
willen ervan profiteren, dat wil zeggen, meer winstgevendheid op de korte, middellange 
of lange termijn. Het succes van een Europees programma ten aanzien van KMO's 
wordt bepaald door de effectiviteit waarmee KMO's kunnen worden overtuigd van het 
voordeel dat de projecten hen kunnen bieden. Mogelijkheden voor vergroting van de 
winst en verbetering van de concurrentiepositie van de betrokkenen moeten worden 
gezien als noodzakelijke voorwaarden voor een sterke betrokkenheid van KMO's bij 
welk Europees programma dan ook. 
5.5 Het regionale effect van COMETT 
5.5.1 De ontwikkeling van regionale infrastructuur 
Een van de gunstigste effecten van COMETT voor de regio's is geweest wat een 
vertegenwoordiger van een deelnemend land omschreef als: "het bieden van een legitiem 
en democratisch forum om over samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven te 
73 
spreken". Dit forum heeft zich voornamelijk gemanifesteerd via de activiteiten van de 
regionale AUEF's. In regio's met een beperkte infrastructuur, vooral in de minder 
bevoorrechte en perifere gebieden van de Europese Unie, lijkt COMETT - soms voor 
het eerst - een legitieme ontmoetingsplaats te hebben geboden voor hoger onderwijs, 
bedrijfsleven, en andere geïnteresseerde particuliere en publieke organisaties. Vanuit dit 
forum kwamen tal van regionale initiatieven tot stand, waardoor de lokale infrastructuur 
en ontwikkeling verder werd versterkt. De kracht van dit effect is zichtbaar in de 
hoeveelheid co-financiering en regionale projectfinanciering die sommige AUEF's 
wisten te verwerven. 
Zoals misschien te verwachten was, waren op individueel niveau, voor wat betreft het 
bevorderen van algemene kwesties van regionale ontwikkeling, de meest effectieve 
AUEF's gevestigd bij regionale ontwikkelingsinstanties of soortgelijke organisaties. 
AUEF's die in dit opzicht succesvol waren, omvatten in veel gevallen belangrijke 
regionale besluitvormers, die expliciet van uitwisselings- en opleidingsactiviteiten in het 
kader van COMETT gebruik maakten om regionale ontwikkelingsplannen te 
ondersteunen en deze activiteiten in regionale ESF- en EFRO-projecten te integreren. 
Enkele tientallen regionale AUEF's konden in deze categorie worden ingedeeld, 
hoofdzakelijk in de minder geavanceerde regio's. 
COMETT heeft nu en dan ook gefungeerd als forum èn model voor regionale 
beleidsontwikkeling. Dit was met name het geval waar regio's een meer dan gemiddelde 
autonomie hadden bij het ontwikkelen van onderwijsbeleid en meer algemeen regionaal 
economisch beleid. Er was zelfs een land waar COMETT de basis vormde voor de 
ontwikkeling en uitvoering van regionale en gewestelijke strategische plannen op het 
gebied van samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. 
De specifieke, door COMETT opgezette, intraregionale ontwikkelingsacties omvatten: 
• het bijeenbrengen van regionale instellingen voor hoger onderwijs, met het oog op 
samenwerking en coördinatie van hun bijscholingsaanbod voor het lokale 
bedrijfsleven 
• het bijeenbrengen van regionale bedrijven en universiteiten om relevante 
aangelegenheden en mogelijke samenwerking op het gebied van hoger onderwijs en 
permanente educatie te bespreken 
• het bieden van een platform voor discussie en actie met betrekking tot bredere 
aspecten van lokale technologieoverdracht 
• het uitvoeren van regionale en lokale analyses van opleidings- en scholingsbehoeften 
• het opzetten en ontwikkelen van specialistische regionale netwerken ten behoeve van 
specifieke regionale kwesties op sectorieel en onderwerpsniveau 
• het actief deelnemen aan regionale ontwikkelingsprogramma's 
• het direct ontwikkelen en aanbieden van scholing aan het regionale bedrijfsleven 
• het introduceren van nieuwe opleidingstechnieken, waardoor de scholing een breder 
publiek binnen de regio kan bereiken 
• het vormen van een regionaal deskundigheidscentrum op het gebied van Europese 
programma's, met name inzake onderwijs en opleiding en in mindere mate inzake 
onderzoek en ontwikkeling. 
Zoals in paragraaf 1.3.3 is gezegd, werd in 1991 een reeks "positieve acties" 
geïntroduceerd. Deze acties waren onder meer bedoeld om structurele en functionele 
problemen bij de uitvoering van COMETT op regionaal niveau vast te stellen en aan te 
74 
pakken, en waren met name van belang voor de ontwikkeling van COMETT en van 
samenwerkingsactiviteiten tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven in de minder 
begunstigde regio's van Europa en de nieuwe Duitse deelstaten. 
5.5.2 Interregionale integratie 
COMETT heeft vooral veel invloed gehad op de ontwikkeling van interregionale 
samenwerking - en die ging veel verder dan de specifieke, door het programma 
ondersteunde activiteiten. Opnieuw stonden de AUEF's centraal in dit proces, doordat ze 
een gestructureerd, vraaggericht en gemakkelijk herkenbaar eerste contactpunt vormden 
om in een bepaalde regio nieuwe partners te ontmoeten. De verscheidenheid van de 
AUEF-deelnemers heeft dit zoeken naar partners alleen maar effectiever gemaakt. Ook 
het feit dat er in de meeste Europese regio's wel een AUEF gevestigd was, is van 
belang geweest voor de bereikte niveaus van samenwerking en deelname. 
Als gevolg van de mobiliteitsactiviteiten van COMETT zijn regio's veel meer open 
komen te staan voor een veel bredere Europese invloed, met een toevloed van nieuwe 
technologieën, nieuwe culturen, nieuwe ziens- en handelswijzen. Dit geldt voor hoger-
onderwijsinstellingen, studenten en, misschien als belangrijkste, voor KMO's. Hieruit is 
een aantal ontwikkelingen voortgevloeid, waaronder: 
• de overdracht van technologie tussen EU-regio's 
• contacten tussen universiteiten die studenten uitzenden en ondernemingen die 
studenten ontvangen in diverse deelnemende landen 
• het zorgen voor bewustmaking in ondernemingen en toekomstige contacten in andere 
Europese regionale markten 
• het opleiden van onderzoeks- en ontwikkelingspersoneel met een Europese 
mentaliteit, en de beschikbaarheid van zulk personeel voor lokale ondernemingen. Dit 
omvat ook de verbetering van hun vreemde-talenkennis. 
Bij de ontwikkeling van allerlei opleidingsprodukten heeft de interregionale aanpak het 
meeste effect gehad op de verbetering van de cursuskwaliteit. Daarnaast geven de 
nationale evaluaties aan dat COMETT heeft geleid tot betere beschikbaarheid van 
gespecialiseerde technische cursussen in perifere regio's. Dergelijke regio's beschikken 
zelf niet over voldoende industrie en hoger onderwijs om de grote verscheidenheid aan 
specialisaties te kunnen bieden die in de meer ontwikkelde kernregio's beschikbaar zijn. 
Aansluiting bij een meer geïntegreerde Europese opleidingsmarkt geeft hen betere 
mogelijkheden daartoe. 
Concluderend kan men zeggen dat deze interregionale technologie- (en cultuur-) 
overdracht een belangrijke pijler van COMETT is geweest in het streven naar regionale 
integratie en meer Europese samenhang. Hoewel deze het duidelijkst plaats heeft gehad 
via mobiliteitsacties en het verzorgen van cursussen, heeft er nog een andere, minder 
voor de hand liggende vorm van technologieoverdracht plaatsgevonden via 
werkzaamheden op het gebied van pedagogiek en opleidingstechnieken. Ook hebben de 
organisatorische en managementstructuren die ondernemingen en universiteiten nodig 
hebben om nieuwe technologieën effectief te kunnen toepassen, deel uitgemaakt van de 
interregionale overdracht. 
75 
5.6 Gelijke kansen voor mannen en vrouwen 
De kwestie van gelijke kansen voor mannen en vrouwen komt expliciet voor in het 
Besluit van de Raad inzake COMETT II. Als een van de doelstellingen wordt genoemd: 
'(...) het bevorderen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen inzake initiële en 
permanente opleiding op het gebied van met name de geavanceerde technologieën (...)' 
Echter, noch in het Besluit van de Raad noch in het COMETT II Vademecum worden 
criteria of richtlijnen gegeven voor de uitwerking van deze doelstelling. De kwestie is in 
het evaluatierapport van het panel van deskundigen over het hoofd gezien, en dat geldt 
ook voor de meeste nationale evaluaties. Het evaluatierapport van GMV merkt over dit 
onderwerp op: "COMETT heeft geen speciaal effect gehad op het versterken van gelijke 
kansen voor mannen en vrouwen in de opleidingssfeer: geen van de ondervraagde 
initiatiefnemers van projecten verwees naar een bewust beleid in dit opzicht8. In de 
onderzochte steekproef vormden vrouwen 31% van de cursisten en 38% van de 
COMETT-studenten, wat echter volgens deskundigen representatief is voor de Europese 
studentenpopulatie in de wetenschappelijke en technologische disciplines. Er waren dus 
geen aanwijzingen van discriminatie. " 
Hoewel het bovenstaande de situatie goed weergeeft, is het toch zinvol om nog even bij 
enkele details stil te staan. Met name met betrekking tot de studentenstages moet 
worden gewezen op de continue toename in de deelname van vrouwen. Bij COMETT I 
was het percentage vrouwelijke studenten dat een stagetoelage ontving 36%; tegen het 
einde van COMETT II zal dat cijfer gestegen zijn tot 43%. Dit komt dicht in de buurt 
van het aandeel van vrouwen in het hoger onderwijs en ligt aanzienlijk hoger dan het 
percentage vrouwelijke studenten in de technische wetenschappen. De beschikbare 
gegevens laten in feite zien dat de verdeling mannen/vrouwen bij COMETT-stages 
grotendeels een afspiegeling vormt van de verdeling in het desbetreffende vakgebied of 
onderwijsprogramma (bijv. techniek, exacte wetenschappen, management, enz.) binnen 
het hoger onderwijs. 
Het toenemende aantal vrouwen in de COMETT-stages heeft naar alle 
waarschijnlijkheid te maken met het grotere aantal disciplines dat van deze mogelijkheid 
gebruik ging maken, waardoor het percentage technische studenten (waarvan vrouwen 
slechts een kwart uitmaken) afnam. 
Bij de cursussen zijn de deelnamecijfers van vrouwen in de loop van de jaren tamelijk 
stabiel geweest. Vanaf 1987 heeft de jaarlijkse deelname van vrouwen aan COMETT-
cursussen rond de 22% geschommeld. Dit hangt ongetwijfeld samen met het feit dat de 
samenstelling van de doelgroep vrij stabiel is (dit in tegenstelling tot de universitaire 
studenten): voor veel COMETT-cursussen moeten de deelnemers over een bepaalde 
universitaire graad beschikken, meer specifiek in een technische discipline, en/of een 
bepaalde functie bekleden, meer specifiek in het middenkader van produktie- of O&O-
afdelingen. Beide categorieën worden nog steeds door mannen overheerst - een situatie 
waar COMETT weinig aan kan veranderen. Als dus 22% van de cursisten bij 
8 Er is slechts een steekproef onderzocht; er zijn uiteraard COMETT-projecten die op dit punt wel een 
bewust beleid voeren, waaronder zelfs een AUEF die zich specifiek met dit onderwerp bezighoudt. 
76 
COMETT II uit vrouwen bestaat, lijkt dat een realistische afspiegeling van de 
doelgroep. 
Verder kan vermeld worden dat vrouwen zeer goed vertegenwoordigd zijn als 
projectmedewerkers bij de projecten, met name binnen hoofdstuk A en B. Een ander 
vermeldenswaardig punt is dat projecten die speciaal sterk gericht waren op het 
bevorderen van gelijkheid tussen mannen en vrouwen - wat momenteel neerkomt op 
positieve discriminatie van vrouwen - zeer weinig voorkwamen; bovendien scoorden 
deze vaak slecht op andere criteria van COMETT. 
De conclusie is dat het bevorderen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen 
waarschijnlijk de doelstelling is die de minste aandacht heeft gekregen, zowel op 
programma- als op projectniveau. Dit kan verklaard worden uit het feit dat er in de 
opzet van het COMETT-programma geen specifieke acties op dit punt waren voorzien. 
Het heeft ook te maken met de overtuiging van programma- en projectmedewerkers dat 
een programma als COMETT uiteindelijk heel weinig kan veranderen aan een probleem 
dat zijn oorsprong vindt in de keuzes en opvattingen van meisjes in het voortgezet 
onderwijs. Tegelijkertijd geven de beschikbare cijfers duidelijk aan dat er geen sprake is 
geweest van discriminatie van een van beide seksen. 
5.7 Samenwerking bedrijfsleven-universiteit 
Een van de meest originele kenmerken van COMETT was waarschijnlijk de strenge 
voorwaarde dat er bij projecten sprake moest zijn van samenwerking tussen 
bedrijfsleven en universiteit9. Zoals in de voorgaande paragrafen en hoofdstukken 
duidelijk is geworden, kan deze samenwerking allerlei verschillende vormen aannemen. 
Ondanks kritiek op de effectiviteit en de resultaten, zal men tegenwoordig weinig 
mensen horen beweren dat dergelijke samenwerking zinloos of overbodig is. De 
doelstellingen van de samenwerking tussen bedrijfsleven en universiteit variëren 
afhankelijk van de situatie. Veelal worden drie belangrijke argumenten naar voren 
gebracht: 
• snellere toepassing van onderzoeksresultaten in de industrie 
• verbetering van de output van technische deskundigheid 
• effectievere overdracht van technologie tussen sectoren en regio's. 
In Europa is men zich er beter van bewust geworden hoe noodzakelijk en belangrijk het 
is om de technologische basis te versterken door middel van samenwerking, zowel op 
internationaal niveau als tussen universiteiten en bedrijven. Voor veel mensen in het 
bedrijfsleven en het hoger onderwijs is COMETT een van de eerste goede 
mogelijkheden geweest om dergelijke samenwerking systematisch en gestructureerd te 
ontwikkelen. Als gevolg van COMETT is een aantal duurzame partnerschappen tussen 
universiteiten en bedrijven tot stand gekomen. In alle evaluaties van het programma 
worden deze samenwerkingsmogelijkheden en de eruit voortgevloeide 
samenwerkingsverbanden benadrukt als een positief en tevreden stemmend aspect. 
Ondanks deze over het algemeen positieve evaluatieresultaten zijn er ook enkele 
Er wordt nogmaals op gewezen dat zowel "universiteit" als "bedrijfsleven" in de ruimste zin van het 
woord moet worden opgevat. 
77 
kritische opmerkingen te maken. Veel van de samenwerkingsverbanden die via 
COMETT tot stand waren gekomen, kwamen slechts moeizaam van de grond, terwijl 
andere met allerlei andere problemen werden geconfronteerd. Met betrekking tot het 
bedrijfsleven zijn hiervoor onder meer als redenen te noemen: 
• men heeft vooral belangstelling voor problemen en oplossingen op de korte termijn 
• men is te weinig bekend met de mogelijkheden van COMETT (en andere Europese 
programma's) 
• er is te weinig bereidheid om deel te nemen aan de ontwikkeling van het 
opleidingsproject door het beschikbaar stellen van deskundigen en ondersteuning (een 
veel gehoorde opmerking is: "Ze zijn alleen geïnteresseerd in de resultaten") 
• men is niet gewend om op Europees niveau te denken en te handelen. 
Kritiek ten aanzien van de rol van universiteiten in samenwerkingsprojecten met het 
bedrijfsleven heeft vooral betrekking op: 
• het feit dat ze te academisch gericht zijn, d.w.z. ze staan te ver af van de 
praktische toepassing 
• het feit dat hun procedures te langzaam zijn, waardoor het lang duurt voordat er 
resultaten beschikbaar komen 
• het feit dat ze niet flexibel genoeg zijn. 
Er zijn echter diverse trends waarneembaar die gunstig zijn voor de samenwerking 
tussen bedrijfsleven en universiteit inzake onderwijs en opleiding: 
• het bedrijfsleven wordt zich steeds meer bewust van de voordelen op lange termijn 
van meer systematische samenwerking 
• bedrijven worden zich steeds meer bewust van hun grotere verantwoordelijkheid, op 
zowel economisch als sociaal vlak, met betrekking tot initiële en permanente educatie 
• door bezuinigingen op overheidsuitgaven gaan universiteiten meer denken in termen 
van klantgerichte activiteiten. 
COMETT heeft tot deze trends en ontwikkelingen bijgedragen, met name door te laten 
zien: 
• dat de meest succesvolle samenwerking zich voordoet wanneer samenwerking wordt 
toegepast als middel om specifieke doelen te bereiken 
• dat samenwerking het best verloopt wanneer betrokkenen het erover eens zijn dat 
deze leidt tot aantoonbaar betere resultaten dan wanneer universiteit en bedrijven 
afzonderlijk zouden werken 
• dat samenwerking een doeltreffende manier is om vraag en aanbod op complexe en 
nieuwe gebieden op elkaar af te stemmen. 
Al met al is het dus een belangrijke prestatie van COMETT dat het zowel het 
bedrijfsleven als de academische wereld beter bewust heeft gemaakt van de toegevoegde 
waarde van samenwerking op het gebied van onderwijs en opleiding. Dit geldt met 
name voor landen en regio's waar dergelijke samenwerkingsmechanismen nog in de 
kinderschoenen stonden. Bovendien lijkt dit effect onomkeerbaar te zijn, in die zin dat 
verreweg de meeste van de bij dergelijke samenwerkingsverbanden betrokken 
organisaties van plan zijn om, ondanks de ondervonden problemen, in de toekomst bij 
deze samenwerkingsmechanismen betrokken te blijven. 
78 
5.8 De sectoriële "bottom-up" benadering binnen COMETT 
Het Besluit van de Raad inzake COMETT II gaat expliciet in op het technologische 
gehalte van COMETT-projecten. Sleutelbegrippen zijn: "... het versterken van de 
opleiding op het gebied van met name de geavanceerde technologieën, ... COMETTII 
bevordert de innovatie en overdracht van technologie ...". Het voornaamste mechanisme 
waarmee dit doel bereikt moest worden was samenwerking tussen ondernemingen en 
universiteiten in heel Europa. 
Het wekt misschien verbazing dat expliciete verwijzingen naar technologische en 
sectoriële kwesties in de officiële COMETT-documenten schaars waren. In elk geval gaf 
de beschikbare informatie geen aanwijzingen voor wat betreft de sectoriële of 
technologische richting die het COMETT-programma zou moeten inslaan: in feite leek 
de voornaamste gemaakte keuze een "bottom-up" benadering te zijn. 
Gezien de doelstellingen van COMETT had een strategische keuze gemaakt kunnen 
worden om zich te richten op activiteiten die specifiek relevant waren voor bepaalde 
industriële of economische sectoren (een sectoriële benadering, deels toegepast in het 
FORCE-programma) of voor bepaalde gebieden met toepassingsmogelijkheden in 
allerlei verschillende situaties en bedrijfstakken (een technologie- of discipline-
gebaseerde benadering, toegepast in veel O&O-initiatieven binnen het 
Kaderprogramma). 
Bij het begin van COMETT zijn zulke expliciete keuzes niet gemaakt. Projecten konden 
gericht zijn op een industriële sector, een technologisch deelgebied of beide. Voor dat 
doel werd een gecombineerd, speciaal op COMETT toegespitst sectorieel 
classificatiesysteem ontwikkeld, en de begrippen "gebied", "terrein", of "sector" zijn 
sindsdien willekeurig door elkaar gebruikt om te verwijzen naar het onderwerp van 
opleidingsprojecten. 
De sectoriële verdeling van de goedgekeurde projecten vormt over het algemeen een 
weergave van de ingediende projecten. Sommige sectoren waren echter succesvoller dan 
andere, vanwege het speciale gehalte van de op dat gebied ingediende projecten. De 
tabel (zie volgende bladzijde) geeft een ranglijst van de 15 zwaarst gefinancierde 
COMETT-sectoren in drie perioden10. Zoals men kan zien gaat het om zowel 
"technologische deelgebieden" als "industriële sectoren". 
Ranglijst van COMETT-sectoren (o.g.v. ontvangen bedrag aan steun) 
1 COMETT I 
(1987 - 1989) 
Geavanceerde produktie en 
fabricage COMETT II 
(1990) 
Onderwijs 
(technologie en methodiek) COMETT II 
(1991 - 1992) 
Geavanceerde produktie- en 
fabricage 
10 1993-94 is niet opgenomen, omdat er geen belangrijke A- en C-projecten werden goedgekeurd, en 
omdat het eigenlijk niet mogelijk is om de "pool"-projecten in bepaalde gebieden in te delen. 
79 
2 
3 
4 
5 
6 
7 
8 
9 
10 
11 
12 
13 
14 
15 Innovatiemanagement 
Micro-elektronica 
Informatietechnologie 
(algemeen) 
Materialen 
Mechanisch ontwerp en 
onderzoek 
Architectuur 
en ruimtelijke ordening 
Telecommunicatie 
Gegevens- en informatie­
verwerking 
Programmatuurbouw en 
-technologie 
Onderwijs (technologie en 
methodiek) 
Biotechnologie 
Civiele techniek 
Landbouw en 
voedingsmiddelen 
Gezondheid en veiligheid Materialen 
Gezondheid en veiligheid 
Milieu 
Mechanisch ontwerp en 
onderzoek 
Informatietechnologie 
(algemeen) 
Innovatiemanagement 
Micro-elektronica 
Biotechnologie 
Civiele techniek 
Geavanceerde produktie- en 
fabricage 
Produktie en fabricage 
(algemeen) 
Telecommunicatie 
Landbouw en 
voedingsmiddelen 
Architectuur en ruimtelijke 
ordening Milieu 
Informatietechnologie (algemeen) 
Mechanisch ontwerp en 
onderzoek 
Materialen 
Programmatuurbouw en 
-technologie 
Civiele techniek 
Onderwijs 
(technologie en methodiek) 
Telecommunicatie 
Landbouw en voedingsmiddelen 
Produktie en fabricage 
(algemeen) 
Architectuur 
en ruimtelijke ordening 
Produktiemanagement 
Gezondheid en veiligheid 
Biotechnologie 
De "bottom-up" benadering heeft duidelijk geleid tot een selectie van projecten die 
voornamelijk technologisch georiënteerd waren en niet zozeer gericht op bepaalde 
industriële sectoren. Dit hangt waarschijnlijk samen met de sterke rol van de 
universiteiten en de nadruk op de afstemming met onderzoeks- en 
ontwikkelingsprogramma's zoals vastgelegd in het Besluit van de Raad. De COMETT-
toewijzingen vormen een indicator van de kwalitatieve en kwantitatieve vraag op een 
bepaald gebied. De cijfers en trends laten zien dat: 
• de kwaliteit van de belangrijkste sectoren in de loop der jaren niet beduidend 
veranderd is 
• de behoefte aan bedrij fsbij scholing op projectbasis sterk en snel kan variëren 
• de selectiestrategie van COMETT gebaseerd is op een groot aantal criteria, die 
gezamenlijk niet tot prioriteit voor bepaalde sectoren lijken te leiden. 
Uit het ontbreken van duidelijke patronen (met uitzondering van het toenemende belang 
van Milieu en de betrekkelijke stabiliteit in bepaalde sectoren) kan de belangrijke 
80 
conclusie worden getrokken dat de huidige sectoriële trends in de vraag naar bijscholing 
weinig voorspellende waarde hebben voor de toekomst, zelfs niet op de middellange 
termijn. Ook wordt hierdoor bevestigd dat de voorzichtige "bottom-up" benadering van 
COMETT met betrekking tot sectoriële prioriteiten volledig op zijn plaats was. Het feit 
dat er geen "doelgebieden" waren vastgesteld, maar dat het volledig aan ondernemingen 
en instellingen voor hoger onderwijs werd overgelaten om gezamenlijk te bepalen op 
welke onderwerpen ze wilden samenwerken, lijkt dus een verstandige beslissing te zijn 
geweest, die mede heeft bijgedragen tot het succes en voortdurende innovatieproces als 
zodanig. 
Volledigheidshalve moeten ook enkele "top-down" initiatieven worden vermeld. Onder 
de "positieve acties" in 1991-1992 werd een bedrag beschikbaar gemaakt voor een 
aantal sectoriële studies van COMETT-projecten, alsmede voor een aantal experimentele 
workshops. Deze hebben sterk bijgedragen tot het inzicht in de sectoriële vraagstukken 
binnen COMETT11. Een andere sectorgerichte beslissing was het toekennen van 
prioriteit aan sectoriële AUEF's in de uitnodiging tot het indienen van voorstellen van 
1992, waarbij het er voornamelijk om ging dat COMETT op het niveau van de 
sectoriële AUEF's zo veel mogelijk sectoren zou bestrijken. En ten slotte, als een rode 
draad door het programma, was er de nadruk op de afstemming van COMETT-activi­
teiten met andere Europese programma's, met name O&O-initiatieven, in sommige 
gevallen uitmondend in gezamenlijke actie. 
11 Een overzicht van de studies alsmede nadere sectoriële informatie is te vinden in het rapport 'A 
sectoral view on COMETT. 
81 

6. Conclusies en belangrijkste resultaten 
6.1 Uitvoering van het Besluit van de Raad 
Als voornaamste conclusie van deze eindevaluatie van COMETT II moet worden 
gezegd dat het programma een groot succes is geweest. Dat wil niet zeggen dat er 
niet op bepaalde gebieden heroverweging en verandering nodig zou zijn. Aan de 
belangrijkste strategische eisen van het Besluit van de Raad inzake COMETT II is 
echter voldaan. 
COMETT II heeft de bijdrage van opleiding op het gebied van de geavanceerde 
technologieën tot de economische en sociale ontwikkeling van de Gemeenschap 
verbeterd door: 
• het ontwikkelen van lokale en regionale interfaces tussen bedrijfsleven en hoger 
onderwijs, en het vormen van interfaces op Europees niveau 
• het verbeteren van de kwaliteit en de beschikbaarheid van cursussen 
• het bevorderen, ontwikkelen en aanvaarden door het hoger onderwijs van het 
ervaringsleren via studentenstages bij het bedrijfsleven 
• het stimuleren van sociale en economische samenhang binnen Europa in het 
algemeen. 
COMETT II heeft de gezamenlijke ontwikkeling en het optimale gebruik van 
opleiding bevorderd door: 
• het bedrijfsleven te betrekken bij de gezamenlijke ontwikkeling van cursussen 
• onderwijs en opleiding op technologisch gebied beter aan te wenden als integraal 
onderdeel van het proces van technologieoverdracht 
• verbetering tot stand te brengen in het niveau en de toegankelijkheid van 
opleiding. 
COMETT II heeft het principe van gelijke kansen voor mannen en vrouwen toegepast 
en geëerbiedigd via de projecten die het heeft ondersteund. 
COMETT II heeft in belangrijke mate en rechtstreeks ingespeeld op de behoeften van 
KMO's: 
• door met name via de AUEF's een platform te bieden voor het verbeteren van 
bedrijfsrelaties, het vergroten van mogelijkheden voor technologieoverdracht en het 
verbreden van de Europese horizon van KMO's 
• via studentenstages, die de technische en economische ontwikkeling van KMO's en 
hun integratie in de bredere Europese markt hebben versneld 
• door middel van cursussen en onderwijsmiddelen, waarmee KMO's de ontwikkeling 
en instandhouding van hun technische vaardigheden hebben kunnen verbeteren. 
COMETT II heeft gezorgd voor een aanzienlijke Europese toegevoegde waarde door: 
• de ontwikkeling en in de meeste gevallen de vorming van internationale netwerken 
ten behoeve van betere samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven 
• de belangrijke bijdrage aan de internationalisering van stage-activiteiten 
• de Europese dimensie van de ondersteunde opleidingsactiviteiten 
• het sterke integratie- en cohesie-effect, in zowel economisch als sociaal opzicht, in 
83 
hoger onderwijs en opleiding op het gebied van de geavanceerde technologieën in 
heel Europa. 
6.2 Strategische aspecten in de toekomst 
Hoewel COMETT II zonder meer een succes is geweest, is er een aantal benaderingen, 
gebieden en activiteiten die door soortgelijke Europese initiatieven verder uitgewerkt 
zouden kunnen worden op basis van de ervaring die in de afgelopen vijf jaar is 
opgedaan: 
• Er is een overgang van een opleidings- naar een leer-gerichte aanpak te zien 
geweest, zowel in COMETT II als in bedrijfsscholing meer in het algemeen. Het 
bevorderen van een "leercultuur" en ontwikkelingen in de richting van de "lerende 
organisatie" leggen meer nadruk op het leerproces van individuen en teams. Ze 
vereisen meer aandacht voor kwesties als leervermogen, motivatie en 
werkorganisatie. Dergelijke vergaande strategische verschuivingen zouden volledig 
moeten worden weerspiegeld in Europese onderwijs- en opleidingsinitiatieven. Ook 
vraagt dit om een nieuw soort opleiding voor docenten. 
• Nauw verbonden met de accentverschuiving van opleiden naar leren is de tendens in 
sommige projecten van COMETT II om de puur technische leerelementen te plaatsen 
in een bredere strategie die zich richt op het verwerven van vaardigheden. 
Daarbij kwamen kwesties als opleiding op projectbasis, multidisciplinaire 
bekwaamheden en kerncompetenties van zowel individuen, teams en bedrijven aan de 
orde. Deze benadering verdient verdere uitwerking. 
• COMETT II heeft grote vooruitgang geboekt op het gebied van het verbeteren en 
waarborgen van de kwaliteit van het cursus- en materiaalaanbod. Het is van belang 
dat op deze ontwikkeling wordt voortgebouwd. In de operationele structuur van 
onderwijs- en opleidingsinitiatieven moet een integrale kwaliteitsbenadering worden 
geïntegreerd. Ook dit is een sleutelelement in de totstandbrenging van een 
doeltreffende " leercultuur". 
• Een centrale plaats in de door COMETT tot stand gebrachte betere samenwerking 
tussen universiteit en bedrijfsleven werd ingenomen door de ontwikkeling van 
permanente technologische scholing als kernonderdeel van de technologieoverdracht 
van universiteiten naar het bedrijfsleven. COMETT heeft aangetoond welke 
voordelen in het verschiet liggen als een instelling in staat is tot een geïntegreerde 
benadering van technologieoverdracht, variërend van advies en korte workshops tot 
omvangrijk contractonderzoek en zelfs joint ventures. Deze geïntegreerde benadering 
kan opnieuw worden beschouwd als een stap van "eenvoudige scholing" naar de 
ontwikkeling van een "lerende organisatie". 
• De Europese dimensie is vaak beschouwd als een van belangrijkste aspecten van de 
toegevoegde waarde van het COMETT-programma, die voor de deelnemers vaak 
allerlei indirecte voordelen met zich meebracht. Dit aspect dient te worden 
gewaarborgd en versterkt via meer structurele samenwerking in diverse Europese 
programma's. 
• Het is belangrijk om te waken voor "modegrillen" op opleidingsgebied; wat soms 
door kleine groepen wordt gepropageerd, is niet per definitie waar Europa behoefte 
aan heeft. 
84 
6.3 Operationele aspecten in de toekomst 
De AUEF's van COMETT zijn wel de "ruggegraat" en een hoofdreden voor het succes 
van het programma genoemd. COMETT II heeft de aandacht gevestigd op een aantal 
operationele aspecten: 
• COMETT heeft laten zien hoe belangrijk het is dat deze netwerkknooppunten snel 
een juridische status moeten verwerven. Dat geeft meer stabiliteit en betere 
ontwikkelingsmogelijkheden. 
• De institutionele omgeving van een knooppunt speelt een centrale rol in het succes 
ervan. Vroegtijdig overleg over een goede vestigingsplaats geeft duidelijkheid ten 
aanzien van de verwachtingen die de diverse betrokken van het knooppunt hebben. 
• De respectieve verdiensten en voordelen van regionale (en Europese) AUEF's moeten 
worden erkend, zodat ieder soort samenwerkingsverband zijn eigen optimale bijdrage 
tot het Europese netwerk kan leveren. 
In het kader van COMETT hebben met name de mobiliteitsacties voor studenten hun 
doelstellingen kunnen verwezenlijken, vooral voor wat betreft het betrekken van het 
bedrijfsleven en KMO's bij het programma. 
• Het opgezette netwerk zou van nut kunnen zijn voor andere, minder succesvolle 
initiatieven op het gebied van stages in het bedrijfsleven. 
• Nu COMETT de aanpak van de studentenmobiliteit beheerst, zouden er extra 
ontwikkelingseisen voor universiteit-bedrijfsleven aan de mobiliteitsactiviteiten 
gesteld kunnen worden. 
• De plaatsing van personeel heeft in een aantal landen uitermate goed gefunctioneerd, 
en die positieve ervaring zou moeten worden aangewend voor nieuwe uitwisselingen. 
COMETT II heeft geleid tot de ontwikkeling van vele duizenden cursussen en een 
indrukwekkende hoeveelheid onderwijsmiddelen. De kwaliteitsverbetering in dit opzicht 
is reeds vele malen naar voren gebracht. 
• Het is belangrijk dat veel meer organisaties en personen toegang tot deze bronnen 
krijgen; marketing en verspreiding van het materiaal zou in de toekomst veel meer 
aandacht moeten krijgen. 
• Men zou moeten bedenken hoe programma's kunnen bijdragen tot de ontwikkeling 
van de "lerende organisatie", met name door gelegenheid te bieden voor praktijk- en 
on-line opleiding, opleiding op projectbasis, "verkooptechniek" van 
opleidingsleveranciers, enz. 
• Er moeten meer professionele interfaces voor interactie van universitaire opleiders 
met het bedrijfsleven worden ontwikkeld, bijvoorbeeld universiteiten in joint ventures 
met professionele opleidingsadviseurs, of nauwere samenwerking met instanties voor 
technologieoverdracht. 
6.4 Projectuitvoering 
Uit COMETT II kunnen enkele belangrijke conclusies worden getrokken op het gebied 
van projectmanagement, met name: 
• een goede behoeftenanalyse voordat het project volledig van start gaat is essentieel 
• goede voorbereiding en planning van een project is noodzakelijk; met name moet 
worden gestreefd naar volledig en algemeen inzicht in de doelstellingen van het 
project 
85 
• de intrinsieke risico's van transnationale onderwijs- en opleidingsprojecten moeten 
worden onderkend; er moeten scenario's bestaan om het verloop onder 
projectmedewerkers of het verlies van een partner op te vangen 
• beter inzicht in de werkelijke, en vaak onderschatte, "Europese overheadkosten" is 
belangrijk. 
Als men zich van deze en hiermee samenhangende kwesties bewust is, zal dat bijdragen 
tot verbetering van de kwaliteit van gezamenlijke opleidingsprojecten en de resultaten 
ervan. 
86 
Bijlage 1. Statistisch overzicht 
Dit is slechts een keuze uit de vele beschikbare statische gegevens. Meer details zijn te vinden in de 
verschillende rapporten die zijn verschenen (zie Bijlage 3). Het beknopte landenoverzicht van COMETT 
(Bijlage 2) bevat eveneens een kleine tabel per land. 
Tabel 1. Verdeling van de projecten naar 'hoofdstuk' en jaar 
1990 1991 1992 1993 1994 Totaal 
Hoofdst. 
A 366 | - ; 114 ; - ; - 480 
Ba 351 j 148 j 194 j 181 j 176 1050 
Bb 99 | - J - j - | - 99 
Bc 138 | 55 | 89 j 96 I 95 473 
Ca 328 I 131 | 182 j 194 ; 182 1017 
C 726 ! - | 293 | - | - 1019 
Cc 32 j - j - | -| - 32 
D 342 | 88 | - | 146 j 144 720 
Totaal 2382 j 422 j 872 j 617 j 597 4890 
Opmerkingen1 
(1) Voor de betekenis van het woord " Hoofdstuk' zie onder COMETT-terminologie aan het begin van dit 
verslag, alsmede de hoofdstukken 2 tot en met 4. ^Hoofdstuk' D omvat in 1990-1991 
^ voorbereidende bezoeken', in 1992 een aantal positieve actieplannen en in 1993-1994 aanvullende 
steun voor de A UEF's. 
(2) Vanaf 1991 konden aanvragen uit hoofde van de ^ Hoofdstukken' Ba, Bc, Ca alleen worden 
voorgelegd door A UEF's (goedgekeurd uit hoofde van "* Hoofdstuk' A in 1990 of 1991 ) - vgl. het in 
hoofdstuk 1 beschreven "pool-systeem'. 
Vanaf 1993 werden de aanvullende maatregelen uit hoofde van "* Hoofdstuk' D voorbehouden aan 
A UEF's die in 1990 werden goedgekeurd uit hoofde van * Hoofdstuk' A. 
(3) Het begrip ^project' heeft voor alle projecten en jaren niet dezelfde betekenis. Met name de 
pool-projecten ( ^ Hoofdstuk' Ba, Bc, Ca vanaf 1991) bevatten verscheidene deel-projecten. 
(4) De 32 aanvragen uit hoofde van "* Hoofdstuk' Cc waren opnieuw ingediende C-projecten die als 
mogelijke proefprojecten waren voorgedragen. 
'Deze opmerkingen zijn ook van toepassing op een groot aantal andere tabellen. 
87 
Tabel 2. Verdeling van de goedgekeurde projecten per 'hoofdstuk' en jaar 
1990 1991 1992 1993 1994 Totaal 
Hoofdst. 
; ; ; ; 
A 158 ; - j 49 ; - ; - 207 
Ba 246 j 148 | 172 j . 177 j 175 918 
Bb 13 j - \ -\ -\ - 13 
Bc 66 I 54 j 67 j 86 ; 92 365 
Ca 123 j 130 j 154 ! 188 j 179 774 
C 191 j - ï 113 j - ; - 304 
Cc 30 j - j - ! - ! - 30 
D 49 | 88 | - j 146 j 141 424 
Totaal 876 j 420 | 555 ] 597 j 587 3035 
Opmerkingen 
(1) Hoewel de meeste aanvragen voor pool-projecten werden aangenomen, werd over het algemeen het 
project slechts gedeeltelijk aangenomen. 
(2) De tabel geeft een weergave van de situatie op het moment van de beslissing. Na onderhandelingen 
over de contracten gingen sommige projecten uiteindelijk niet van start; ook werd een klein aantal 
na enige tijd gestopt. 
Tabel 3. Ontwikkeling van aanvragen en toekenning van stages (Ba) en 
uitwisselingen (Bc) 
Vraag 
Studenten­
stages 
Uitwisseling 
personeel 1990 
16.130 
420 1991 1992 | 1993 j 1994 
14.558 j 26.525 j 31.820 | 33.744 
215 j 512 j 427 j 327 Totaal 
122.777 
1.901 
Toekenning 
studenten­
stages 
Uitwisseling 
personeel 3.777 
95 5.272 j 6.926 j 7.725 j 7.940 
124 ; 140 ! 228 ; 252 31.640 
839 
Opmerking 
Het aantal studenten dat stage liep, was in feite enigszins groter dan waarvoor goedkeuring werd 
verleend (zie hoofdstuk 4). 
Tabel 4» Verdeling van de financiële vraag per 'hoofdstuk* en jaar (in 1000 ECU) 
1990 1991 1992 1993 j 1994 Totaal 
Hoofdst 
A 82.413 | - | 18.973 j - j - 101.386 
Ba 103.429 j 51.413 \ 101.765 j 725.535; 725.355 5/3.5/0 
J?A 5.0P3 ! - | - ! -I - 8.093 
Bc 8.669 | 3.367; 9.549 ; 7.705; 5.555 35.439 
Ca 19.204 | 77.4961 24.400 j 35.540 ; 24.979 121.859 
C 286.638 | - | 59.763 j - j - 375.801 
Cc 17.607 | - j - | - | - 17.607 
D 2.976 \ 1.570 j -j 6279 j 3.775 74.540 
HM»/ 529.029 j 73.W0 j 244.150 j 77«.362 ; 762.554 1.188.235 
Tabel 5. Verdeling van toewijzingen per "* hoofdstuk' en jaar (in 1000 ECU) 
1990 1991 1992 1993 1994 Totaal 
Hoofdst 
A 21.605 | - I 7.607 ; - ] - 29.212 
Ba 10.148 | 74.279; 77.705; 75.497; 75.954 79.550 
/Jft 99 | - | - ; - ! - 99 
Bc 613 \ 907 \ 946 \ 1.680 \ 1.762 5.908 
Ca 2.123 ! 6272 ! 7.779 | 5.767 j 6.252 26.897 
C 35.591 ; - I 23.288 \ - ; - 58.879 
Cc 14.770 \ -j -| -! - 74.770 
D 95 \ 248 \ -\ 3.461 j 2.722 6.526 
7Yrtaa/ 85.044 { 27.646 | 56.665 j 25.793 ; 29.720 227.577 
(1) Deze bedragen zijn gebaseerd op de situatie in de fase van het afsluiten van de contracten. 
(2) Voor meerjaren-projecten (A, C, Cc) verwijzen de bedragen naar het jaar waarin het project werd 
goedgekeurd; in werkelijkheid werd het toegewezen bedrag uitgesmeerd over de verschillende jaren 
die het project duurde. 
(3) Vanwege afrondingsverschillen is in een aantal totalen van tabel 7 en 8 het laatste cijfer anders. 
89 
Tabel 6. Verdeling van goedgekeurde projecten per land en jaar 
1990 j 1991 1992 1993 1994 Totaal 
Land 
B 49 ; 17 ; 19 | 16 ; 15 116 
D 88 j 43 ! 77 j 76 ! 71 355 
DK 24 j 11 | 12 j 15 | 14 76 
E 61 | 30 | 47 | 55 | 57 250 
F 166 | 63 | 80 | 91 j 88 488 
GR 63 j 25 | 29 ! 34 ! 31 182 
................... *•• •• • * • •••••••*•« ...« i •. <i , , 
I 76 | 37 | 48 | 63 ; 61 285 
IRL 47 j 16 j 18 I 18 | 17 116 
L 4 j - | 1 ! - | 3 8 
NL 49 j 21 | 23 j 24 j 22 139 
P 38 ! 25 ! 30 ! 34 j 34 161 
UK 128 | 61 | 71 j 78 j 84 422 
Totaal EG 793 \ 349 \ 455 \ 504 \ 497 2.598 
A 23 j 16 | 17 ; 18 f 19 93 
CH 5 | - | 23 | 13 j 12 53 
FL - I -j 2 | 2 | 1 5 
IS 2 | 3 | 4 | 4 | 4 17 
N 6 | - | 20 | 16 ! 16 58 
S 28 | 14 I 17 j 20 j 20 99 
SF 20 j 19 | 17 | 20 | 20 96 
Totaal EVA 84 j 52 j 700 j 93 j 92 421 
Totaal 877 ) 401 j 555 ] 597 j . 589 3.019 
Opmerkingen 
(1) De afkorting ^ EG' (Europese Gemeenschap) werd gebruikt omdat dit de officiële benaming was 
gedurende de langste tijd van COMETT II. 
(2) Het onderscheid tussen EG en EVA zoals dit bij de start van het programma (1990) bestond, werd 
aangehouden. 
(3) De landen verwijzen naar de locatie van de belangrijkste contractspartij tijdens de 
onderhandelingsfase. We willen er hier echter opnieuw op wijzen dat de COMETT-projecten 
internationaal van aard zijn en dat bij een typisch COMETT-project verschillende partners uit drie 
tot zes landen zijn betrokken. 
Tabel 7. Verdeling van toewijzingen per land en jaar (in 1000 ECU) 
90 
1990 j 1991 1992 1993 1994 Totaal 
Land 
B 4.374 j 898 ! 1.895 j 926 j 1.085 9.178 
D 10.228 | 2.498 j 7.421 j 3.851 j 4.035 28.032 
• •• ••••* .......,.« ..i... ....j............ i, „,, 
DK 2.843 | 742 j 1.341 j 718 j 761 6.405 
E 6.188 | 1.932 j 4.325 j 2.379 j 2.497 17.321 
F 13.743 | 3.250 | 7.681 j 4.383 j 4.389 33.445 
GR 5.478 | 1.271 j 3.031 j 1.861 j 1.862 13.503 
I 8.414 j 1.874 j 4.746 j 2.671 j 2.717 20.422 
IRL 3.633 | 1.136 j 2.280 j 1.016 j 1.213 9.278 
L 1.035 | - | 150 | - | 170 1.355 
NL 5.490 j 1.058 j 2.765 j 1.435 j 1.487 12.235 
P 3.344 j 962 j 2.063 j 1.196 j 1.515 9.081 
UK 12.826 | 3.748 j 7.979 j 4.294 j 4.162 33.009 
Totaal EG 77.596 \ 19.369 \ 45.677 } 24.730 j 25.893 193.265 
A 1.196 j 719 ; 2.069 ; 828 ! 896 5.708 i i i i 
CH 572; -j 2.599; 858; 682 4.711 
FL - | - | 350 I 72 | 10 432 
IS 179 | 42 | 310 | 108 j 93 732 
N 1.107 | 1.680 | 542 j 631 3.960 
S 2.558 | 861 | 2.354 j 817 ; 704 7.295 
SF 1.836 | 656 j 1.629 j 837 j 811 5.768 
Totaal EVA 7.448 j 2.275 j 70.997 j 4.062 j 3.827 28.606 
Totaal 85.044 j 21.647 j 56.668 j 28.792 ; 29.720 221.871 
91 
Tabel 8. Verdeling van toewijzingen per land en jaar (in 1000 ECU) 
Hoofdst. A } Ba/Bb/ I Ca C/Cc D Totaal 
Land Bc 
| ; ; ; 
B 1.035 | 2.817 | 1.410 j 3.745 | 172 9.178 
D 3.937 j 11.504 | 3.089 j 8.719 j 784 28.032 
DK 675 j 2.315 j 595 I 2.645 j 174 6.405 
E 2.505 | 7.510 } 2.088 j 4.633 j 584 17.321 
F 4.265 | 13.083 j 3.995 j 10.968 j 1.134 33.445 
GR 1.890 | 5.621 I 1.603 I 4.089 j 300 13.503 
I 2.753 | 7.496 j 2.575 j 7.015 j 583 20.422 
IRL 690 | 3.605 j 1.262 j 3.518 j 204 9.279 
L 120 | • 105 | 45 | 1.065 j 20 1.355 
NL 1.455 ! 3.804 ! 1.685 j 4.963 j 328 12.235 
P 1.350 ! 3.687 j 1.195 j 2.470 ; 379 9.081 
UK 3.860 ! 14.036 j 3.347 i 10.679 j 1.087 33.009 
i i j i •, 
Totaal EG 24.535 j 75.584 \ 22.889 \ 64.509 \ 5.748 193.265 
j il j 
A 735 ; 2.624 | 826 | 1.336 | 187 5.708 
CH 1.130 | 1.321 | 867 ; 1.390 j 2 4.711 
FL 150 | 52 | 30 | 200 j - 432 
IS 159 | 210 j 70 | 240 j 53 732 
N 930 | 1.187 | 477 j 1.318 I 47 3.959 
S 888; 2.357; 998 ; 2.811 | 241 7.295 
SF 685 j 2.251 j 740 | 1.845 j 248 5.768 
Totaal EVA 4.677 \ 10.003 \ 4.008 \ 9.140 \ 778 28.606 
Totaal 29.212 j 85.587 | 26.897 j 73.649 j 6.527 221.871 
92 
Bijlage 2. Beknopt overzicht per land 
De hier volgende bladzijden bevatten een door COMETT opgesteld kort overzicht van de deelnemende 
landen. Verdere details zijn te vinden in de Nationale evaluaties van COMETT, alsmede in de ^ Nationale 
profielen'en de "* Regionale profielen' die als onderdeel van de begeleidende activiteiten werden opgesteld. 
De volgorde van de landen komt overeen met die in de tabellen van Bijlage 1. 
BELGIË 
Bevolking: 10,02 m., Bevolkingsdichtheid: 328,4, BBP/hoofd: 16,2ppp. 
OVERZICHTSTABEL BELGIË (1990-94)2 
Aantal Begroting 
AUEF's: Regionaal 3 
Sectorieel 4 1.035.000 
Studenten 1.030 2.530.580 
Docenten 45 286.340 
Cursussen 137 1.409.500 
Gezamenlijke 12 2.765.000 
opleidingsprojecten 
Proefprojecten 2 980.000 
Aanvullende maatregelen 12 171.558 
TOTAAL 9.177.978 
1. Achtergrond: Wetgeving, programma's en activiteiten 
• Er bestaat geen speciale wetgeving inzake samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. De 
grondwettelijke decentralisatie geeft in deze kwesties de belangrijkste rol eerder aan de gewesten dan 
aan de centrale regering. Dit geeft eveneens aanleiding tot aanzienlijke ongelijkheden in de van kracht 
zijnde wetgeving en de mogelijkheden in de diverse gewesten. 
• Programma's en activiteiten omvatten: (1) dat wat tevoren door het Instituut voor Wetenschappelijk 
Onderzoek in Nijverheid en Landbouw werd uitgevoerd; een van die activiteiten ondersteunt voor 
50% het toegepaste onderzoek in de industrie, hetgeen in veel gevallen universitaire deelneming 
insluit; (2) het werk van de Stichting Industrie-Universiteit; (3) permanente opleiding vanuit de 
Ingenieursopleidingen; (4) het onderzoek van de 11 gezamenlijke Onderzoekcentra, die gedeeltelijk 
zijn opgericht door het bedrijfsleven en nauwe banden onderhouden met universiteiten; (5) de 
2 De rijen in deze tabel (en in soortgelijke tabellen voor de andere landen) verwijzen naar de volgende 
hoofdstukken: 
AUEF's: Hoofdstuk A; Gezamenlijke opleidingsprojecten: Hoofdstuk Cb (met inbegrip van 
opleidingscursussen en onderwijsmiddelen); 
Studenten: Hoofdstuk Ba+Bb; Proef Projecten: Hoofdstuk Cc (met inbegrip van opleidingscursussen en 
onderwijsmiddelen); 
Docenten: Hoofdstuk Bc; Aanvullende maatregelen: Hoofdstuk D 
Cursussen: Cursussen die uit hoofde van Hoofdstuk Ca worden ondersteund; 
93 
Nationale Raad voor Wetenschapsbeleid met leden uit de industriële en de universitaire wereld; (6) de 
technologie-bevorderende programma's van afzonderlijke gewesten. 
• Het universitaire onderwijzend personeel mag tot maximaal 20% van zijn tijd aan externe 
adviesdiensten besteden. Buiten de universiteiten bestaat een dergelijke voorziening op het niveau van 
het hoger onderwijs niet. De Vlaamse wetgeving voorziet in het financieren van permanente vorming 
als een basisactiviteit. Elke universiteit heeft haar eigen, gewoonlijk intern, industrieel 
samenwerkingsverband, dat is tot stand gebracht om in bijzondere behoeften te voorzien. Geplande 
bedrijfsstages als onderdeel van universitaire studies zijn niet gebruikelijk, maar van toenemend 
belang in het niet-universitaire hoger onderwijs. 
• De industriële genootschappen vormen het centrum van de activiteiten op het gebied van 
beroepsgerichte cursussen. Behalve bij de ingenieursopleidingen is men echter weinig gericht op het 
hoger onderwijs. In een aantal gevallen is er een vertegenwoordiging in besturen van instellingen van 
hoger onderwijs. Uit het bedrijfsleven afkomstige leerkrachten aan instellingen voor hoger onderwijs 
zijn een veel voorkomend verschijnsel, met name buiten de universiteiten. Grotere bedrijven hebben 
personeel dat contact met de universiteiten onderhoudt, vooral voor onderzoek. Het bedrijfsleven 
verschaft ongeveer 10% van de begroting voor het wetenschappelijk onderzoek van de universiteiten. 
2. Nationale ontwikkeling van COMETT 
• De hoge deelnemingsgraad die COMETT I vertoonde, is in de periode 1993/94 teruggelopen, en wel 
van 10% tot 3%. Ook de deelneming van het bedrijfsleven werd minder. Tot voor kort namen 
Franstalige universiteiten nog niet volledig deel aan het programma, met slechts een AUEF in het 
gewest die zich uitsluitend met het gebied rond Luik bezighield en met stage-activiteiten voor 
studenten. De nieuwe AUEF "Wallonie-Bruxelles" biedt het vooruitzicht op grotere samenwerking 
met partners bij COMETT-activiteiten. Sectoriële AUEF's zijn goed vertegenwoordigd, met name in 
het Vlaamse gewest. AUEF's krijgen weinig financiële steun van de politieke autoriteiten. Het 
transnationale niveau van de projecten blijkt goed te zijn. 
3. Netwerken 
• Ten aanzien van het gewestelijke Franstalige AUEF-netwerk waren zowel de geraadpleegde bedrijven 
als de studenten enigszins negatief over de toegevoegde waarde. Slechts 9% van de bedrijven stond 
positief tegenover de activiteiten inzake onderzoek naar opleidingsbehoeften (TNA, training needs 
analyses), terwijl 35% zich daarover negatief toonde. Ongeveer 24% zag de AUEF's als een hulp om 
opleiders duidelijk te maken welke opleidingsbehoeften er bestaan. Hoe dan ook, het bedrijfsleven 
beschouwt de AUEF als adviseur voor Europese projecten en als een trait-d'union met de 
universiteiten. 
• Het grensoverschrijdende element is de belangrijkste bijdrage van de AUEF's: 30% van de 
respondenten was zich meer bewust geworden van het voordeel van internationale 
samenwerkingsverbanden. 37% werd aangezet del te nemen aan Europese projecten. 57% van de 
industriëlen en 78% van de studenten waren van mening dat COMETT de Europese dimensie binnen 
de ondernemingscultuur verbeterde. 
• Men vond dat sectoriële AUEF's vergeleken met regionale AUEF's beter waren toegerust om TNA te 
verrichten en te werken aan mobiliteit en werving. 
• De AUEF's hebben samengewerkt met en synergie doen ontstaan tussen de meeste economisch 
gerichte en universitaire instellingen door samenwerking te steunen, terwijl zij tevens aan regionale en 
nationale projecten werkten. 
• De grootste kracht van de AUEF's is het verstrekken van regelmatige informatie, het organiseren van 
activiteiten op het gebied van mobiliteit, het geven van advies over Europese projecten, hun 
ontvankelijkheid voor vragen en hun rol als trait-d'union tussen universiteit en bedrijfsleven. De 
zwakke punten zijn, dat zij niet voldoende vertrouwd zijn met povere marketingmiddelen, beperkte 
mogelijkheden voor TNA en weinig actuele kennis van technologieën. 
94 
4. Mobiliteit 
• Het begrip mobiliteit heeft in België weinig betekenis, evenals de rol van bedrij fsstages door 
studenten als onderdeel van hun studie. De idee is echter veld aan het winnen. Was de situatie bij het 
begin van COMETT zo, dat veel meer studenten in België werden welkom geheten dan er 
vertrokken, nu is de toevloed in evenwicht dankzij de groeiende interesse van Belgische studenten om 
naar het buitenland te gaan. De meeste studenten gaan naar Duitsland of het Verenigd Koninkrijk. 
• Bedrijfsleven, universiteiten en studenten waren vrijwel voor 100% positief over activiteiten op het 
gebied van mobiliteit. Vooral kleinere universiteiten gebruikten stages als een eerste stap op de weg 
naar internationalisering en het krijgen van bekendheid in Europa. Zij werden geholpen hun onderwijs 
te actualiseren en eventuele studenten aantrekkelijkere mogelijkheden te bieden. 
• Aanvankelijk beschouwde het bedrijfsleven stages als "een gunst", nu wordt het gezien als een 
overeenkomst op voet van gelijkheid waarbij beide partijen voordeel hebben. Thans bieden bedrijven 
bieden regelmatig stages aan. Stagevoorwaarden, werkprogramma's en duur zijn verbeterd. 
• Ondanks een relatief goede deelneming wordt de mobiliteit van het personeel nog steeds als 
onvoldoende beschouwd. Stages vinden meestal plaats vanuit Belgische afdelingen voor toegepaste 
wetenschap naar buitenlandse bedrijven. 
5. Opleiding 
• Over de ontwikkeling van opleidingscursussen was 45% van de antwoorden positief. De toegevoegde 
waarde die de internationale dimensie bood, was zeer groot. Er vond een innoverende hervorming van 
de projecten plaats, waarvoor multi-media en opleiding van instructeurs aangewend werden. 
• Ongeveer 68% van de ondervraagden gaf aan dat de kwaliteit en het niveau van de opleiding waren 
verbeterd en 57% dat een Europese dimensie aan de bedrijfscultuur was toegevoegd. 49% wees op de 
toegang tot een veel grotere schat aan informatie voor de ontwikkeling van opleidingscurussen, 46% 
op een betere toegang tot technologieën en 40% op de verbeteringen van de kwaliteit van het werk. 
COMETT verbeterde niet alleen de kwaliteit, maar ook de verscheidenheid aan aangeboden 
opleidingen. 
6. Totaaleffect 
• Slechts 15% van de ondernemingen was van mening dat COMETT hun houding ten aanzien van de 
universiteiten had veranderd. Echter 40% had de werkzaamheden als onderdeel van een strategie voor 
internationalisering gebruikt. Concerns meenden dat COMETT veel meer onder de aandacht gebracht 
moest; het genoot te weinig bekendheid. 
• Van diegenen die stage liepen was 96% tevreden, hetgeen ook gold voor 80% van diegenen die een 
opleiding volgden. De internationaliserende invloed die -met name kleine en gespecialiseerde-
universiteiten ondergingen was groot. 
• Globaal genomen was 54% van de ondernemingen van mening, dat COMETT een positieve invloed 
had op hun internationalisering, 35% zag een positieve invloed op hun technologie en 28% 
constateerde een positieve invloed op de kwaliteit van de arbeid. Van de ondernemingen vond 32% 
dat COMETT voordelen bood op regionaal niveau en 18% zag voordelen op nationaal niveau. 
• Over het geheel genomen maakte COMETT de deelnemers bewust van de mogelijkheden in Europa 
en het potentieel aan internationale samenwerking. 
95 
DUITSLAND 
Bevolking: 80,27 m., Bevolkingsdichtheid: 224,9, BBP/hoofd: 18,3 ppp. 
OVERZICHTSTABEL DUITSLAND (1990-94) 
Aantal Begroting 
AUEF's: Regionaal 19 
Sectorieel 8 3.937.000 
Studenten 4447 11.096.640 
Docenten 48 407.250 
Cursussen 357 3.089.000 
Gezamenlijke 33 6.426.500 
opleidingsprojecten 
Proefprojecten 5 2.292.185 
Aanvullende maatregelen 44 783.644 
TOTAAL 28.032.219 
1. Achtergrond: Wetgeving, programma's en activiteiten 
• De 3de Kaderwet op het Hoger Onderwijs bekrachtigt de structuur van de verschillende onderdelen 
van het hoger onderwijs. Veel van het hoger onderwijs en het ermee verbonden R&D wordt centraal 
niveau gefinancierd. 
• Het BMFT (Bundesministerium für Forschung und Technologie) stimuleert en steunt 
samenwerkingsactiviteiten tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven, met inbegrip van het financieren 
van het leren omgaan met overdracht van technologie en ontwikkeling van consortia voor 
samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. Het in dienst nemen van R&D-personeel door 
kleine en middelgrote ondernemingen wordt eveneens gesteund. De deelstaten hebben ook eigen, 
afzonderlijke programma's. 
• In de afgelopen tien jaar zijn de instellingen voor hoger onderwijs steeds meer betrokken geraakt bij 
de overdracht van technologie, waarbij vaak centrale bureaus en full-time-personeel adviserende en 
ondersteunende diensten verleenden aan faculteit en ondernemingen. Fachhochschulen hebben 
bijzonder goede regionale en industriële activiteiten ontplooid. Stages in het bedrijfsleven vinden 
steeds meer plaats als een onderdeel van de studieprogramma's. Ook individuele contacten tussen 
universiteit en bedrijfsleven zijn wijd verbreid. De Fraunhofer-instituten hebben de kloof tussen het 
hoger onderwijs en het bedrijfsleven helpen overbruggen. Op het niveau van de Lander werden 
regionale instellingen opgericht die verantwoordelijk zijn voor activiteiten op het gebied van 
technologieoverdracht. Vaak beschikken vakbonden binnen hun muren over bureaus voor overdracht 
van technologie. 
• Kamers van Koophandel en Fabrieken hebben met instellingen voor hoger onderwijs, met name de 
Fachhochschulen, afspraken voor samenwerking gemaakt op gebieden als research, technologie, bij­
en nascholing en voortgezette opleiding. Er is een groot aantal op initiatief van het bedrijfsleven 
opgerichte stichtingen en researchgenootschappen die universitair/industriële activiteiten steunen en 
financieren. Het bedrijfsleven levert 2 tot 3% van het extern gefinancierde onderzoek in het hoger 
onderwijs. 
2. Nationale ontwikkeling van COMETT 
• Duitsland was een zeer aarzelende deelnemer aan COMETT I, met als gevolg een gering geografisch 
en technisch bereik door slechts 2 regionale, 2 gemengde en 7 sectoriële AUEF's. De uitnodiging tot 
het indienen van voorstellen uit 1992 zorgde voor een veranderde Duitse situatie; er kwamen 27 
96 
AUEF's waarmee alle regio's werden bereikt en alle Lander rechtstreeks in verbinding kwamen met 
COMETT. Het Nationale profiel van Duitsland constateert, dat de sectoriële AUEF's verantwoordelijk 
waren voor de overdracht van internationale kennis en technologie en actiever op het gebied van 
permanente opleiding. 
3. Netwerken 
• De regionale AUEF's hebben gezorgd voor een constante samenwerking tussen universiteiten, 
verenigingen en ondernemingen. Dit maakt het bedrijven uit de regio mogelijk toegang te krijgen tot 
Europees onderwijs, opleiding en S&T-programma's. Zij vestigen eveneens de aandacht op een 
grotere betrokkenheid van instellingen van hoger onderwijs bij permanente opleiding en ontwikkelen 
hogere cursussen voor permanente opleiding en kortdurende cursussen. 
• De kracht van de AUEF's is gelegen in: (1) deelneming van partners uit alle delen van Duitsland; (2), 
sponsoring en bemiddeling van en zorg voor studenten; (3) toegang tot Europese samenwerking voor 
middelgrote bedrijven; (4) stimuleren van een groeiende samenwerking bij Europese partners -
regelmatige informatiebulletins, deelneming aan handelsbeurzen enz.; (5) het geven van Ca-cursussen 
(korte cursussen) en coördineren van grotere grensoverschrijdende projecten. 
• Hun zwakte is: (1) slechts een van de 27 AUEF's heeft een juridisch onafhankelijke status; (2) er is 
meer betrokkenheid vanuit het midden- en kleinbedrijf nodig evenals op kleine en middelgrote 
ondernemingen gerichte R&D-opleiding. 
4. Mobiliteit 
• Tijdens COMETT II heeft het aantal studiebeurzen het niveau bereikt van andere grote EU-leden en 
ontstond er een evenwicht tussen binnenkomende en naar elders vertrekkende studenten. Op alle 
fronten werd de deelneming van Duitsland als succesvoller beschouwd. Weinig belangstelling was er 
echter voor uitwisseling van personeel, met name vanuit het bedrijfsleven. 
• COMETT biedt jonge studenten positieve indrukken van hun Europese praktijkopleiding die werkt als 
een vermenigvuldigingsfactor voor de samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven. Deze 
studenten zullen later de invoering van innoverende ideeën vergemakkelijken, met name in de kleine 
en middelgrote ondernemingen. Terwijl het realiseren van een praktijkopleiding in het bedrijfsleven 
tussen instellingen van hoger onderwijs en het bedrijfsleven in een gunstige situatie verkeert, verkeert 
de personeelsuitwisseling (Bc) nog in een onderontwikkeld stadium. De bereidheid van de kant van 
de studenten om hun praktijkopleiding in het buitenland af te ronden is sterk toegenomen. 
• Ondernemingen hebben positieve ervaringen opgedaan met stagiaires van Europese universiteiten. Dit 
zal een garantie vormen voor de bereidheid van het bedrijfsleven om in de toekomst 
praktijkopleidingsplaatsen aan te bieden. De nieuwe Lânder kunnen maar een gering aantal 
praktijkopleidingsplaatsen aanbieden. 
• De uitwisseling van personeel tussen universiteiten en bedrijfsleven wordt bemoeilijkt, niet alleen 
door een aantal wettelijke raamvoorwaarden, maar ook door de opzet van de inhoud van de 
praktijkopleiding. 
Uitlenen van personeel is financieel niet aantrekkelijk voor technici uit het bedrijfsleven, en door de 
behoefte aan langere periodes van beschikbaarstelling is het vrijwel te verwaarlozen. 
5. Opleiding 
• Samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven op het gebied van onderwijs en verdere opleiding 
verkeert nog in een weinig ontwikkeld stadium. De groeiende inbreng van Duitse voorzieningen bij 
de coördinatie van Europese cursussen en proefprojecten toont, dat de COMETT-aanpak steeds meer 
wordt geaccepteerd. COMETT-projecten vormen een zinvolle aanvulling op bestaande plannen op 
bepaalde gebieden als milieubescherming e.d. 
• COMETT-initiatieven in Duitsland vergroten het beschikbare opleidingsaanbod, met name ten aanzien 
van onderwerpen die te maken hebben met de verwerkelijking van de interne EU-markt. De Duitse 
deelneming aan kortdurende opleidingscursussen is gedurende COMETT II constant gebleven. 
Ondanks een goede betrokkenheid van het bedrijfsleven, gingen cursussen uit van traditionele 
onderwijsmethodes. Zij vormden een goede aanvulling op andere EG-programma's. Gezamenlijke 
opleidingsprogramma's liepen in aantal terug. Duitsland was gastheer van vier proefprojecten. 
• Positieve actieplannen werden aangewend voor de integratie van de nieuwe Lander; zij behelsden 
97 
bijstand bij de voorbereiding van offertes, financiële steun voor studentenstages, alsmede steun voor 
studiebezoeken, conferenties, studies over de samenwerking hoger onderwijs/bedrijfsleven, enz. 
6. Totaaleffect 
• Het overleg tussen universiteit en bedrijfsleven kende een duidelijke opleving. Daarin speelde 
COMETT een bepaalde rol. De belangrijkste onderwerpen en activiteiten hadden betrekking op: (1) 
de eisen die in de toekomst aan instellingen van hoger onderwijs zullen worden gesteld met het oog 
op de Europese integratie; (2) opvattingen over voor beide partijen gunstige samenwerking tussen 
instellingen van hoger onderwijs en bedrijfsleven; (3) nieuwe onderwijsopvattingen in het licht van 
het toenemend aantal studenten; (4) herstructurering van het academische systeem met het oog op 
verkorting van de studieduur; (5) sterkere gerichtheid van het derde-niveau-onderwijs op de praktische 
eisen van het beroeps- en bedrijfsleven; (6) verbetering van de betere erkenning van de buitenland 
studietijd en de aldaar verkregen kwalificaties; (8) stimulerende bijdrage van COMETT aan 
transnationale Europese samenwerking in centra voor technologieoverdracht; (9) via samenwerking 
van AUEF's en centra voor technologieoverdracht ontstaat de mogelijkheid onderzoek en 
ontwikkeling te koppelen aan permanente scholing, dat met name de kleine en middelgrote 
ondernemingen ten goede komt. 
DENEMARKEN 
Bevolking: 5,16 m., Bevolkingsdichtheid: 119,8, BBP/hoofd: 16,6ppp. 
OVERZICHTSTABEL DENEMARKEN (1990-94) 
Aantal Begroting 
AUEF's: Regionaal 3 
Sectorieel 2 675.000 
Studenten 909 2.142.310 
Docenten 24 172.970 
Cursussen 54 595.000 
Gezamenlijke 9 1.647.000 
opleidingsprojecten 
Proefprojecten 2 998.330 
Aanvullende maatregelen 12 173.972 
TOTAAL 6.404.582 
1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten 
• Na de Tweede Wereldoorlog was het hoger onderwijs niet langer in Kopenhagen geconcentreerd; 
nieuwe universiteiten werden opgericht in Aarhus, Odense, Alborg en Roskilde. Technische studies en 
onderzoek verbreidde zich van de Deense Technische School tot Aalborg. Het Deense Instituut voor 
Technologie verricht eveneens veel toegepast onderzoek. 
• De Wet op de bevordering van de industrie van 1990 stelde een wettelijk kader vast voor toenemende 
samenwerking tussen het private bedrijfsleven en de onderzoekinstellingen van de overheid. 
• Onafhankelijke instellingen - de netwerken voor technologische dienstverlening - verrichten 
fundamenteel onderzoek voor het bedrijfsleven. Het Onderzoekprogramma voor de industrie biedt 
jaarlijks financiële steun aan ongeveer 50 PhD-studenten die zich bezighouden met projecten over 
samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. De Deense Academie voor onderzoek steunt 
eveneens studenten die in het bedrijfsleven bezig zijn met hun proefschrift. Verscheidene R&D-
98 
programma's bevorderen de samenwerking hoger onderwijs-bedrijfsleven op bepaalde terreinen. 
• De meeste universiteiten hebben een belangrijke functie op het gebied van de samenwerking met het 
bedrijfsleven. Er zijn vier science parken. 
2. Nationale ontwikkeling en COMETT 
• De belangstelling voor COMETT-activiteiten was in 1990 groot, liep vanaf 1990 terug en is thans 
slechts middelmatig. Het COMETT-informatiebureau heeft goed werk verricht met instellingen van 
hoger onderwijs en met bedrijven. De in juni 1993 in Aalborg gehouden internationale conferentie 
over samenwerking tussen instellingen van hoger onderwijs en bedrijfsleven was een groot succes. 
3. Netwerken 
• Tijdens COMETT II waren er vijf AUEF's actief (drie regionale en twee sectoriële AUEF's -
opleidingstechnieken en vervoer), terwijl er uit hoofde van COMETT I slechts twee waren. Het 
succes van de AUEF's leek afhankelijk te zijn van de doelstellingen van de gastorganisatie, dat wil 
zeggen overdracht van R&D naar het bedrijfsleven in ruil voor onderzoek en onderwijs voor 
studenten. 
Degenen die met plaatselijke bedrijven werkten, hebben bereikt dat gediplomeerde AUEF-leden 
beter werden geaccepteerd, zij hebben belangstelling gewekt voor in bedrijven werkzame 
universitaire onderzoekers, opleidingsprogramma's uitgevoerd, voor de bedrijven wegen gebaand 
waarlangs deze toegang tot universitaire kennis kregen en tevens een bredere samenwerking 
tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven tot stand gebracht. 
AUEF's die zich alleen gericht hebben op studentenstages, zonder een duurzame gestructureerde 
betrokkenheid vanuit het bedrijfsleven bleken veel zwakker te staan, maar zij waren wel nuttig 
voor student en bedrijf. 
• Door regionale AUEF's werd geen TNA3 verricht. De bedrijven vonden ofwel AUEF-personeel 
daartoe niet geschikt of waren van mening dat het om een zich binnen de onderneming afspelende 
activiteit ging. Een van de sectoriële AUEF's voerde op uitgebreide schaal TNA uit als uitgangspunt 
voor activiteiten. 
• De sterke kanten van de AUEF's waren: (1) het lidmaatschap van het Europese inter-AUEF-netwerk, 
dat met Noord-Europa goede en met Zuid-Europa zwakke verbindingen onderhield. 
• De zwakke punten omvatten: (1) gebrek aan economische haalbaarheid; (2) de meeste AUEF's 
bereikten het bedrijfsleven slechts indirect en alleen via incidentele contacten; (3) onzekerheid leidde 
tot groeiend personeelsverloop waardoor de netwerken verzwakten; (4) de betrokkenheid van het 
bedrijfsleven is gering en vindt vaak louter op ad hoc basis plaats. 
4. Mobiliteit 
88% van de studiebeurzen werd bestemd voor het uitzenden en slechts 8% voor het ontvangen van 
.studenten. Er vonden slechts 24 uitwisselingen van personeel plaats, waarbij in 87% van de gevallen 
personeel werd uitgezonden. Studentenuitwisselingen hebben op grote schaal tot gevolg gehad dat 
bedrijven meer open werden, hoewel een betere kwaliteitscontrole van studenten nodig kan zijn. Waar 
sprake was van de uitwisseling van een werknemer, was deze uitwisseling succesvol. 
5. Opleiding 
• Er werden zestien korte cursussen (Ca) en negen lange projecten (Cb) georganiseerd. Bij deze laatste 
was de deelneming van het bedrijfsleven en de vakbonden groot en open, terwijl op grote schaal 
methodes voor afstandonderwijs werden toegepast. Er werden twee proefprojecten (Cc) gestart; het 
ene beoogde de ontwikkeling van het gebruik van ICT bij open en afstandsonderwijs, het andere 
ontwikkelde leermateriaal voor de vervoersector. 
• Opleidingsprojecten die door organisaties met specifieke opleidingsbehoeften werden ontwikkeld, 
functioneerden goed en versterkten de contacten met partners. Buiten de groep partners konden geen 
cursussen aan de man gebracht worden. Voor de onderwijsinstellingen gold, dat als zij eenmaal 
3 TNA = Training Needs Analysis (Onderzoek naar opleidingsbehoeften). 
99 
geïnteresseerd waren, de vraag naar opleiding kleiner bleek te zijn dan verwacht. Projecten met 
adviesbureaus boekten binnen hun eigen interessesfeer veel succes; dit vanwege (a) de grotere 
omvang van de projecten en de uitgebreidere Europese samenwerking; (b) de competentie van de 
managers en hun renommée op het gebied van opleiding; (c) de nauwere samenwerking met de 
eindgebruiker. 
• De vraag naar opleiding is aan verandering onderhevig; bedrijven zijn hun opleidingsafdelingen aan 
het ontmantelen en hun aandacht aan het verleggen van algemene vorming naar meer 
beroepsspecifieke en bedrijfsgerichte opleiding, met een meer resultaatgerichte aanpak. Opleiding is 
maatwerk, bedrijfseigen aan het worden. Een AUEF ging over tot het ontwikkelen van opleiding, 
nadat er via een R&D-contact nauwere samenwerking met het bedrijf was ontstaan. 
• COMETT-kwaliteit is groot, maar de omvang van de activiteiten is gering. Op regionaal niveau 
echter geven de autoriteiten steeds meer steun voor permanente scholing en opleiding inzake 
economische ontwikkeling. Op dit gebied heeft COMETT een bepaalde rol gespeeld. 
6. Totaaleffect 
• Het Deens Nationale rapport vermeldt dat "Het programma nooit een echte economische doorbraak 
beleefde... Het studentenuitwisselingsprogramma kende het meeste succes. De behoefte aan 
coördinatie lag meer op nationaal niveau en was duidelijk voelbaar." De uiteindelijke Nationale 
evaluatie vermeldt in dezelfde trant, dat de specifieke nationale betrokkenheid en steun "erg 
bescheiden" was geweest. Dit heeft de COMETT-activiteiten beïnvloed. Een ministerie zou dit alles 
onder zijn hoede moeten nemen, de verantwoordelijkheden zouden duidelijk moeten worden 
afgebakend en er zou ook een informatiecentrum moeten worden opgericht. 
• Vooral universiteiten en technische scholen hebben baat gehad bij COMETT. De aandacht was vooral 
gericht op de behoefte aan opwaardering van kwalificaties in het bedrijfsleven en het belang van 
technologie-opleidingen op hoog niveau. COMETT is echter slechts een van de middelen die de 
regering hiertoe kan aanwenden. 
• In Denemarken heeft COMETT niet alleen de "Wet op de permanente educatie" en het 
"Onderzoekersprogramma voor de industrie" gesteund, maar ondervond er ook zelf steun van, zodat 
er enige synergie werd bereikt. 
SPANJE 
Bevolking: 39,06 m., Bevolkingsdichtheid: 77,4, BBP/hoofd: 11,96 ppp. 
OVERZICHTSTABEL SPANJE (1990-94) 
Aantal Begroting 
AUEF's: Regionaal 12 
Sectorieel 6 2.505.000 
Studenten 2.595 7.025.867 
Docenten 82 484.470 
Cursussen 244 2.088.200 * 
Gezamenlijke 21 3.633.050 
opleidingsprojecten 
Proefprojecten 2 1.000.000 
Aanvullende maatregelen 33 584.018 
TOTAAL 17.320.605 
100 
1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten 
• De Ley de Reforma Universitaria (LRU) van 1983 bood het wettelijke kader voor volledige 
samenwerking van universiteiten met de private sector zowel ten aanzien van onderzoeksprojecten als 
van opleiding - dit echter binnen de specifieke wettelijke regelingen voor iedere afzonderlijke 
universiteit. 
• Verdere wetgeving in 1984 en 1986 gaf volledige goedkeuring aan deelneming van het onderwijzend 
personeel aan gezamenlijke activiteiten van universiteit en bedrijfsleven. 
• In 1986 opende de Ley de Fomento y Coordinación General de la Investigación Cientifica y Técnica 
de weg voor gezamenlijke activiteiten van overheid en private sector op nationaal en internationaal 
vlak. 
• Dit werd in praktijk gebracht door het in 1988 opgestelde Plan Nacional de Investigación Cientifica y 
Desarrollo Tecnológico dat: 
74 eenheden voor technologieoverdracht oprichtte, in de meeste gevallen gestationeerd in 
universiteiten en onderzoekinstellingen van de overheid: de OTRI 
het PRTRI-programma opzette als stimulans voor een snelle industriële toepassing van technische 
vooruitgang 
het programma Proyectos Concertados lanceerde ter bevordering van R&D-activiteiten in het 
bedrijfsleven 
acties steunde ter aanmoediging van uitwisseling van onderzoekpersoneel tussen onderzoekcentra 
en bedrijfsleven. 
• Er werden steeds meer afstudeerscripties geschreven op basis van werk dat in de R&D-afdelingen van 
bedrijven was verricht. Evenzo bevatten kandidaats/ doctoraalopleidingen steeds vaker een stage­
periode in het bedrijfsleven. 
2. Nationale ontwikkeling van COMETT 
• De belangstelling voor transnationale stageplaatsen is snel gegroeid. De belangstelling voor 
opleidingscursussen en multimediale activiteiten trok minder belangstellenden. In 1990 was het aantal 
voorgelegde projecten geringer dan tijdens COMETT I, maar dit nam in 1991 en 1992 weer toe 
dankzij het werk van de AUEF's. Men is van mening, dat de acceptatie en kwaliteit van projecten in 
de loop van COMETT II is toegenomen. Ook de Spaanse deelneming aan niet door Spanje geleide 
projecten nam toe. 
• De meeste Spaanse universiteiten namen deel aan COMETT II samen met ongeveer 800 bedrijven; 
deze laatste waren actiever dan in COMETT I. Ook vakbonden stelden zich actiever op. Geografisch 
gezien was de regio centrum-noord veel sterker dan de regio centrum-zuid; de regionale 
ontwikkelingsorganisaties waren in het noorden een bijzonder sterke ruggesteun. Via positieve 
actieplannen werd getracht activiteiten te ontwikkelen in de regio centrum-zuid. 
3. Netwerken 
Er zijn 12 regionale, 5 sectoriële en een gemengde AUEF in Spanje; zij zijn voor het merendeel 
geconcentreerd in het noorden en oosten en zijn een weerspiegeling van de regionale industrialisatie. Acht 
AUEF's werden opgezet als non-profit "Fundaciones". 
• De regionale AUEF's functioneerden als informatie- en beheerstructuren voor EG-programma's, 
bijzonder op het gebied van menselijk potentieel, onderwijs en opleiding, en eveneens als 
organisatoren van internationale opleidingscursussen voor universiteitsstudenten. Samen met de 
sectoriële AUEF's verschaften zij een internationale visie op technologische opleidingen, 
opleidingscycli in bedrijven, nieuw en dynamisch onderwijsmateriaal, enz. 
• AUEF's steunden het bedrijfsleven bij het vaststellen van hun opleidingsbehoeften door TNA's te 
introduceren en de methodologische aanpak te bepalen, door hulp te bieden bij opleidingsplannen en 
keuzes te maken tussen diverse opleidingsmogelijkheden, door verscheidene bedrijfsonderzoeken 
samen te voegen en vervolgens een nauw op elkaar aansluitend opleidingsaanbod uit te werken. Deze 
activiteiten waren bijzonder belangrijk gezien de kleinschalige structuur van de Spaanse industrie. 
• AUEF's zijn van belang geweest bij het opzetten van transnationale contacten voor de deelnemers, 
met name kleine en middelgrote ondernemingen. Bedrijven kregen eveneens toegang tot 
opleidingsprodukten van Europees niveau, terwijl zij via buitenlandse studenten een ruimere 
internationale visie verwierven. 
101 
• De resultaten van de sectoriële AUEF's waren: een transnationale visie voor de deelnemers, Europese 
werkgroepen, opleidingsprogramma's op Europees niveau en cursussen van het derde niveau, een 
analyse van de sectoriële technologieën en van vraag en aanbod op het gebied van opleiding, alsmede 
een internationaal vergelijkend onderzoek naar de situatie in Spanje, een communicatienetwerk en een 
data base voor opleiding en technologie en een middel om het technologisch niveau van de bedrijven 
binnen de AUEF te verhogen. 
• De sterke kanten van de AUEF's zijn: kwaliteit van de geleverde diensten, ervaring met kennis en 
beheer van Europese opleidingsprojecten, bevordering van nationale en internationale contacten, een 
Europese uitstraling van de AUEF's, kennis van regionale en sectoriële behoeften van bedrijven, 
betrekkingen met regionale bestuurders en breder aanbod van diensten. 
• De zwakke kanten zijn: niet voldoende personeel, beperkte financiële middelen, gebrek aan 
uniformiteit van juridische structuren, uiteenlopende universitaire regelingen inzake opleidingsduur bij 
bedrijven (slechts een gering erkent die cursusduur), een niet-innoverende industrie hetgeen leidt tot 
geringe vraag naar diensten. 
4. Mobiliteit 
• De programma's voor mobiliteit van studenten waren van zeer groot belang. Zij zorgden ervoor, dat 
COMETT een ruime bekendheid kreeg; zij ontwikkelden niet alleen een nieuwe formule voor 
samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven met betrekking tot studenten, maar verbeterden 
ook hun beroepsmatige toekomst. Dergelijke studenten zullen een belangrijke bron van innovatie in 
de Spaanse ondernemingen vormen. 
• Zij ontwikkelden nieuwe methodes van technologieoverdracht in de vorm van kennis, technieken en 
modellen; door aandacht te geven aan beroepsstages en het aanbieden van nieuwe vormen van her- en 
bijscholing van arbeidskrachten plaatsten zij de betrekkingen tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven 
in een arbeidsmarktcontext. 
• Zij hebben een vergelijkend aspect aan de betrekkingen tussen het Europese hoger onderwijs en het 
bedrijfsleven weten te geven en de taalvaardigheden verbeterd, waardoor andere vormen van 
transnationale samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven werden vergemakkelijkt. 
• In werkelijkheid is er echter weinig veranderd, ook al zijn sommige universiteiten overgegaan tot co-
validering en het aanvaarden van stageperiodes. In het algemeen hebben universiteiten geen 
procedures gecreëerd voor universitaire erkenning van stages. Evenzo hebben ondernemingen 
behoefte aan een duidelijke wettelijke basis om hun medewerking te geven aan dergelijke door de 
universiteiten erkende stageperiodes. 
5. Opleiding 
• De toename van het aantal cursussen was beperkt. Echter de kwaliteit van de cursussen was in 
COMETT II aanzienlijk verbeterd. Dit was het gevolg van een betere vaststelling van de vraag door 
behoeftenanalyse. 
• COMETT heeft eveneens ertoe bijgedragen dat aan de behoefte aan gespecialiseerde technologische 
opleiding op hoog niveau werd voldaan. In sommige gevallen heeft COMETT geholpen 
opleidingsactiviteiten op regionaal niveau te stimuleren, alsmede de benodigde financiën voor verdere 
opleidingsactiviteiten los te krijgen. 
• Het COMETT-netwerk voor opleidingsactiviteiten (transnationale aspecten, evaluatie, kwaliteit enz.) 
werden met andere activiteiten samengevoegd, in sommige gevallen met regionale activiteiten. 
6. Totaaleffect 
• COMETT heeft de discussie en activiteit met betrekking tot transnationale ontwikkeling, analyse van 
de behoeften aan vaardigheden en aanwending van nieuwe opleidingstechnieken uitgebreid. In 
sommige regio's heeft het de eerste formele samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven tot 
stand gebracht. In andere regio's heeft het een internationaal aspect aan de discussie toegevoegd. 
• Ten aanzien van de betrekkingen tussen universiteit en bedrijfsleven heeft COMETT op de volgende 
gebieden invloed gehad: (1) het koppelen van TNA aan het ontwikkelen van opleiding voor 
bedrijven; (2) het verbeteren van bedrijfsbeslissingen via betere informatie over beroepsopleiding; (3) 
ondernemingen, met name kleine en middelgrote ondernemingen, steunen bij hun eerste contact met 
universiteiten; (4) het begrip krijgen voor de invloed van opleidingsactiviteiten op bedrijven; (5) de 
102 
universitaire waarde van opleidingscursussen in de industrie en het aanwenden van cursussen bij 
technologieoverdracht naar bedrijven. Op nationaal niveau heeft COMETT een bijdrage geleverd aan 
het "Europeaniseren" van deze activiteiten op het gebied van samenwerking tussen universiteit en 
bedrijfsleven. 
FRANKRIJK 
Bevolking: 57,21 m., Bevolkingsdichtheid: 105,2, BBP/hoofd: 17,25 ppp. 
OVERZICHTSTABEL FRANKRIJK (1990-94) 
Aantal Begroting 
AUEF's: Regionaal 21 
Sectorieel 10 4.265.000 
Studenten 5.831 12.624.370 
Docenten 71 459.430 
Cursussen 469 3.995.000 
Gezamenlijke 49 9.468.000 
opleidingsprojecten 
Proefprojecten 3 1.500.000 
Aanvullende maatregelen 65 1.133.614 
TOTAAL 33.445.414 
1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten 
• De Loi Edgar Faure (1969) en de Loi Savary (1984) boden het kader voor de betrekkingen tussen 
universiteit en onderneming. Universiteiten kunnen met industriepartners publieke of private 
organisaties oprichten. Het universiteitspersoneel kan tijdelijk overgeplaatst worden naar het 
bedrijfsleven. De staf mag voor derde partijen werken. De Groupements d'Intérêt Public (GIP's) zijn 
heel in het bijzonder bedoeld voor gezamenlijke onderzoekprogramma's. 
• Sinds 1967 heeft ANVAR (Agence Nationale pour la Valorisation de la Recherche) de universiteiten 
actief geholpen bij het oprichten van bedrijven. Verscheidene commissies werken op hoog niveau 
mee ter bevordering en versnelling van de samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven. 
• Verschillende universiteiten, met name Grenoble en Compiègne hebben samenwerkingsverbanden 
opgericht of sponsoring bevorderd voor de ontwikkeling van cursussen voor beroepsopleiding. De 
bedrijven zijn sterk vertegenwoordigd in onderwijscommissies. Stages in bedrijven zijn nu reeds 
verplicht voor het overgrote deel van het technisch, engineering- en economisch en administratief 
onderwijs. De wetten van 1971 en oktober 1985 hebben een breed aanbod aan permanente vorming 
bevorderd met behulp van universiteiten. 
• Grote bedrijven hebben een "campusmanager" aangesteld voor de contacten met universiteiten, met 
name inzake de stages. 
2. Nationale ontwikkeling van COMETT 
• De steun van de nationale COMETT-commissie en het COMETT-informatiecentrum was voor de 
volledige ontwikkeling van COMETT in Frankrijk van vitaal belang. De wetgeving op het gebied van 
beroepsopleiding die nu al meer dan 20 jaar deze vorm heeft, is eveneens cruciaal gebleken. De 
sterke activering van hogeronderwijs-instellingen en ondernemingen, vaak via de AUEF's, was 
eveneens van betekenis. 
• Bij de uitnodiging voor het indienen van voorstellen van 1990 daalde de deelneming van Frankrijk in 
COMETT (van 28% naar 21%), hetgeen grotendeels toegeschreven moest worden aan het feit dat 
103 
andere landen hun achterstand inliepen. In 1993 en 1994 was Frankrijk echter van alle deelnemende 
staten het land dat het grootste aantal voorstellen indiende. 
3. Netwerken 
• Van de 31 Franse AUEF's waartoe de uitnodigingen van 1990 en 1992 leidden, zijn er 21 regionaal 
en 10 sectorieel. Van de 21 regionale AUEF's hebben 7 een plaats in een Conseil régional en 9 in 
Chambres de Commerce et de l'Industrie. Kortom, het AUEF-netwerk functioneert goed en zal in de 
toekomst zeker blijven bestaan. De actieve steun van het Informatiecentrum en de nationale 
autoriteiten hebben een belangrijke rol gespeeld bij dit succes. 
• De sterkste kanten van de AUEF's zijn het optreden als coördinatie- en referentiepunt voor 
programmagebruikers. Zij hebben nieuwe ideeën omgezet in thans lopende Europese projecten: het 
netwerk van Europese partners is hierbij van zeer groot belang geweest. 
• Hun grootste zwakten liggen in hun breekbare financiële structuren die het gevolg zijn van hun kleine 
omvang en het ontbreken van een meerjarenbegroting. De AUEF's waren beperkt in hun personeel. 
Zij waren niet zeer prominent aanwezig. 
4. Mobiliteit 
• Universiteiten hadden veel meer problemen bij het deelnemen aan activiteiten inzake studentenstages 
dan technische opleidingen. De instellingen voor BAC +2-onderricht namen op zeer beperkte schaal 
deel. 
• De doelmatigheid en eenvoud van studentenstages was voor de ondernemingen zeer nuttig, met name 
voor kleine en middelgrote ondernemingen. Zij schiepen een Europees perspectief, verschaften de 
bedrijven nieuwe vaardigheden en vestigden meer de aandacht op personeelsaangelegenheden, tevens 
verschaften zij deskundigheid voor bepaalde projecten als overdracht van technologie. De stages 
waren een steun voor de student bij het verkrijgen van een baan en bevorderden zijn taalvaardigheid. 
• De stages werden een bron van nieuwe commerciële betrekkingen en legden de basis voor 
toekomstige samenwerkingsverbanden, met name voor R&D-programma's. De termijnen bij de 
selecties zijn echter te lang. 
• Beleid en praktijk van COMETT hebben bijgedragen aan de normalisatie en systematisering van 
buitenlandse stages, in het bijzonder door het specificeren van kwaliteitscriteria: duur van het verblijf, 
rechten van beide partijen enz. 
• Personeelsstages boekten geen succes en moeten heroverwogen worden. 
5. Opleiding 
• Er waren enkele moeilijkheden als gevolg van te grote aspiraties. Hergebruik van bestaand seminar­
materiaal was gering. Commercialisering en verbreiding van produkten vond weinig plaats. 
• Toch heeft COMETT een transnationale dimensie verschaft en aan het werk waarde toegevoegd en de 
menselijke factor tot een integrerend onderdeel van de technische opleiding gemaakt. Er ontwikkelden 
zich nieuwe connecties tussen opleiding en R&D. 
• COMETT opende een Europese markt voor technische opleidingen als integrerend onderdeel van 
verbetering van de overdracht van technologie. Het heeft eveneens bevorderd, dat men zich bewust 
werd van het bestaan van regionale centra van vakbekwaamheid. De tijd die het lanceren van 
opleidingsinititaieven nam, was echter te lang en de financiële steun te gering. 
6. Totaaleffect 
• Het totaaleffect van COMETT was veel groter dan alleen het bedrag in ecu. Er was sprake van een 
sterke regionale synergie, waarbij regionale instanties financieel deelnamen aan projecten en hun 
eigen programma's creëerden. Zowel op nationaal als op Europees niveau was het een succes. 
• Bij de start van COMETT waren nationale beleidslijnen en programma's nauw met COMETT 
verbonden. Door economische en politieke veranderingen zijn beide echter uit elkaar gegroeid: 
COMETT is enigszins "gedateerd". 
104 
GRIEKENLAND 
Bevolking: 10,25 m., Bevolkingsdichtheid: 77,7, BBP/hoofd: 7,4ppp 
OVERZICHTSTABEL GRIEKENLAND (1990-94) 
Aantal Begroting 
AUEF's: Regionaal 7 
Sectorieel 6 1.890.000 
Studenten 1.957 5.150.903 
Docenten 77 469.690 
Cursussen 152 1.603.000 
Gezamenlijke 17 3.088.850 
opleidingsprojecten 
Proefprojecten 2 1.000.000 
Aanvullende maatregelen 18 300.414 
TOTAAL 13.502.857 
1. Achtergrond; wetgeving, programma's en activiteiten 
• Er bestaat geen wettelijk kader ter vergemakkelijking van samenwerking met het bedrijfsleven, 
behalve op het specifieke terrein van onderzoeksprojecten. Er wordt gewerkt aan het tot stand 
brengen van een nieuwe context voor samenwerking tussen universiteit en onderneming. 
• De 17 universiteiten die Griekenland heeft bieden formeel gestructureerde onderwijsprogramma's die 
worden uitgevoerd volgens een intra-muros beleid dat de behoeften van het bedrijfsleven niet 
gemakkelijk onderkent. Gedurende de laatste 25 jaar is er een geheel van polytechnische scholen 
opgericht die praktijkgericht zijn. In deze technische opleidingen werd een nationale 
beroepsopleidingsstructuur ontwikkeld. 
• Het bedrijfsleven heeft de neiging de universitaire wereld met enige argwaan te bezien. De onstabiele 
aard ervan roept problemen op als het gaat om lange-termijn-samenwerking met het bedrijfsleven. 
2. Nationale ontwikkeling van COMETT 
• Het COMETT-programma ging langzaam van start door moeilijkheden tussen de partners. Nationale 
en lokale autoriteiten waren behulpzaam, bedrijfsleven en beroepsorganisaties stonden ervoor open, 
maar namen niet krachtdadig deel. Verscheidene universiteiten stelden zich vijandig op. Hoe het ook 
zij, naarmate de tijd verstreek werd de deelneming beter, waarbij bedrijven het voortouw namen. 
• Griekenland kende geen vergelijkbare programma's en er bestond weinig traditie op het gebied van 
samenwerking tussen universiteit en onderneming. 
• De transnationaliteit van de projecten lag in het begin moeilijk, maar werd in de loop van het 
programma steeds meer aanvaard. 
• Onder de 900 Griekse organisaties die deelnamen aan COMETT II bevonden zich 600 
ondernemingen en 200 beroepsorganisaties, Kamers van Koophandel enz. 
3. Netwerken 
• Van de 13 Griekse AUEF's zijn er 11 actief en volop in ontwikkeling, waarbij zij met andere EU-
programma's werken en de nationale beleidslijnen volgen. De regionale spreiding werd goed geacht. 
Nationaal noch regionaal ontvangen zij echter enige co-financiering. 
• De ontwikkeling van transnationale samenwerking via AUEF's en andere COMETT-projecten wordt 
beschouwd als het meest positieve gebeuren voor Griekse organisaties. Sectoriële AUEF's zijn 
105 
gebaseerd op de actieve deelneming van het bedrijfsleven, met name in de sectoren voedsel, chemie, 
textiel en metaal. 
• De belangrijkste sterke kanten van de AUEF's zijn: (1) de brede geografische spreiding (met 
uitzondering van de Egeïsche eilanden); (2) stimulering van deelneming door het bedrijfsleven; (3) 
ontwikkeling van nieuwe wijzen van samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven; (4) de 
bijdrage van universiteit en bedrijfsleven aan transnationale samenwerking en uitwisselingen. 
t De belangrijkste zwakten waren: (1) problemen bij het bereiken van financiële autonomie; (2) AUEF-
coördinatoren traden op als cursusdeelnemers en zeer sporadisch als cursusleiders; (3) deelnemende 
universiteiten houden zich vooral bezig met studentenstages en nemen zelden deel aan de 
ontwikkeling van cursuspakketten. 
4. Mobiliteit 
• Praktijkstages in het buitenland is iets nieuws voor Griekse studenten: AUEF's, vooral de sectoriële 
AUEF's, speelden een belangrijke rol bij het vinden van die stageplaatsen. De houding van het 
bedrijfsleven tegenover stages is eveneens verbeterd. 
• In het algemeen werden stages in het bedrijfsleven niet erkend door de universiteiten. De 
polytechnische scholen echter eisen dergelijke stages. 
• Het "pool-systeem" werkte goed en was een steun voor de AUEF's bij het ontwikkelen van stevige 
betrekkingen met de polytechnische scholen. Managementsystemen voor stages werden in de loop van 
COMETT II verbeterd. Bijzonder goede betrekkingen kwamen tot stand met de nieuwe Duitse 
Lander. 
• Personeelsstages werkten niet goed. 
5. Opleiding 
• De meeste korte cursussen vonden plaats in Athene, Thessaloniki of Patras. 
• COMETT ondervond concurrentie omdat bij het organiseren van cursussen de voorkeur werd gegeven 
aan het ESF dat betere financiële voorwaarden biedt en geen transnationaal element vereist. 
• De projecten voor gezamenlijke opleiding en de proefprojecten stimuleerden het gebruik van nieuwe 
opleidingstechnologieën. De kwaliteit was bevredigend. Co-financiering was echter een probleem, 
terwijl ook het op de markt brengen en verbreiden van de produkten in geringe mate plaatsvond. 
Vanwege de beperkingen voor overheidsinstellingen werden de meeste projecten door ondernemingen 
uitgevoerd. 
6. Totaaleffect 
• De deelneming aan opleidingsactiviteiten binnen het kader van COMETT was opmerkelijk; hoewel 
deze deelneming in de eerste jaren beperkt was en vooral overheidsdiensten, banken en plaatselijke 
bestuur betrof, is zij nu indrukwekkend geworden. 
• Het COMETT-programma wordt als een van de succesvolste programma's beschouwd. 
• De samenwerking tussen instellingen voor hoger onderwijs en ondernemingen is aanzienlijk hechter 
geworden zowel op nationaal als op internationaal niveau. COMETT deed de 
communicatiemechanismen tussen universiteiten en bedrijfsleven toenemen. 
• COMETT leverde een bijdrage aan de mentaliteitsverandering tegenover Europese programma's en 
bracht een infrastructuur tot stand voor interim-samenwerking en ontwikkeling van initiatieven op het 
gebied van opleiding. 
106 
ITALIË 
Bevolking: 56,76 m., Bevolkingsdichtheid: 188,4, BBP/hoofd: 15,9 
OVERZICHTSTABEL ITALIË (1990-94) 
Aantal Begroting 
AUEF's: Regionaal 13 
Sectorieel 6 2.753.000 
Studenten 2.867 7.024.750 
Docenten 83 471.800 
Cursussen 268 2.574.500 
Gezamenlijke 34 6.515.000 
opleidingsprojecten 
Proefprojecten 1 500.000 
Aanvullende maatregelen 35 582.818 
TOTAAL 20.421.868 
1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten 
• Wet 382 (1980) regelt de aanwezigheid van privé-ondernemingen bij universiteits-R&D alsmede 
externe vergoeding voor universiteitspersoneel. Wet 705 (1985) bood het kader voor de aanwezigheid 
van universiteiten in consortia en onderzoekbedrijven. Wet 67 (1988) stelde een kader vast volgens 
welk 10% van R&D-begrotingen moest worden besteed aan opleiding. Recente wijzigingen van 
dezelfde wet stimuleren transnationale stages in industrie en deskundigheidscentra als middel tot 
scholing. Wet 391 van 1990 stelde de middelen vast waardoor de Italiaanse universiteiten konden 
deelnemen aan gezamenlijke initiatieven met derden en eveneens korte beroepsgerichte cursussen 
konden geven. Wetgeving in 1990 en 1991 reguleerde het universitaire onderwijs in de private sector 
en bevorderde meer beroepsgerichte cursussen. 
• Driejarenplannen hebben aanvankelijk de algemene samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven 
gestimuleerd en vervolgens zaken als science parken ontwikkeld. 
• De meeste universiteiten hebben afdelingen door contacten met de industrie, alsmede afdelingen voor 
Europese programma's en studentenmobiliteit. De meeste universiteiten hebben deel aan R&D-
consortia. 
• Confmdustria heeft overeenstemming bereikt over universitaire loopbaanbegeleiding, innovatie van 
onderwijscurricula, het opzetten van korte cursussen waaraan een diploma is verbonden, R&D enz. 
Grotere bedrijven hebben stafleden die contact met universiteiten onderhouden over R&D-contracten, 
studentenstageplaatsen, produkten voor de universitaire markt enz. Plaatselijke Verenigingen van 
ondernemingen hebben afdelingen die betrekkingen met plaatselijke instellingen van hoger onderwijs 
onderhouden. 
2. Nationale ontwikkeling van COMETT 
• Het ministerie voor universiteiten en wetenschappelijk en technologisch onderzoek, waarbij het 
COMETT-informatiecentrum was ondergebracht, hield toezicht op het COMETT-programma en was 
belangrijk voor het succes ervan. 
• COMETT was verantwoordelijk voor het tot stand komen van een gemeenschappelijke en 
gestructureerde transnationale aanpak van onderwijs en opleiding, hetgeen voor de start van het 
programma in Italië volledig ontbrak. 
107 
3. Netwerken 
• De 19 AUEF's die in Italië uit hoofde van COMETT II activiteiten ontplooiden, bestonden uit 13 
regionale en 6 sectoriële AUEF's. Het percentage AUEF's dat in universiteiten werd ondergebracht 
steeg van 17% tijdens COMETT I tot 40% tijdens COMETT II, aangezien hun belangstelling voor 
mobiliteitsactiviteiten en cursussen toenam. 
• De 13 regionale AUEF's in Italië boekten met name vooruitgang in het verbreiden van een 
kwaliteitsgerichte aanpak van opleiding en onderwijs in het hele land - in het bijzonder in Zuid-Italië. 
Zij droegen eveneens concreet bij tot een beter inzicht in de behoeften aan opleiding in het 
bedrijfsleven - met name kleine en middelgrote ondernemingen - in het land. Binnen de regionale 
AUEF's werd een bedrijfsbenadering inzake opleiding ontwikkeld die de lange-termijn-effecten van 
het programma op de kwaliteit van de opleidingen in Italië moeten waarborgen. 
• De COMETT-AUEF's hebben systematisch de opleidingsbehoeften geanalyseerd die zowel door het 
bedrijfsleven als de universiteiten naar voren werden gebracht. De TNA heeft: (1) het mogelijk 
gemaakt specifieke methodologieën ter plaatse uit te proberen; (2) bedrijven geholpen problemen 
systematischer te overdenken; (3) een gedachtenwisseling op gang gebracht over een regelmatig 
aanwenden van TNA; (4) geholpen bij de ontwikkeling van korte cursussen. 
• De regionale AUEF's gingen op verschillende wijzen met transnationaliteit om. Sommige legden de 
nadruk op specifieke sectoren van technologie, andere trachtten een groot aantal organisaties uit hun 
regio bij transnationale projecten te betrekken en weer andere richtten zich vooral op de ontwikkeling 
van de rol van universiteiten als katalysatoren van geavanceerde transnationale opleidingen. 
• De 6 sectoriële AUEF's hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van initiatieven 
op het gebied van hooggekwalificeerde opleidingen in hun specifieke sectoren. Zij vertegenwoordigen 
toonaangevende technologiegebieden in Italië als automatisering en omvatten de belangrijkste 
organisaties in het land. 
• De sterkste kanten zijn: (1) hoge kwaliteit van het personeel, teamwork, opzet en beheer van 
projecten; (2) de transnationale dimensie; (3) deelneming van kleine en middelgrote ondernemingen; 
(4) het ondernemingstalent van de AUEF's en hun algemene strategie om regionale 
ontwikkelingsbureaus te worden. 
• De zwakste kanten zijn: (1) problemen bij het in gesprek blijven met de plaatselijke autoriteiten; (2) 
beperkte financiële middelen; (3) gebrek aan erkenning voor bedrijfsstages binnen universitaire 
curricula; (4) zwakke rol van universiteiten bij beslissingen aangaande de strategie van de AUEF's; 
(5) gebrek aan integratie van door COMETT-AUEF's verricht werk met nationale en lokale bureaus 
die verantwoordelijk zijn voor beroepsopleiding. 
4. Mobiliteit 
• Voor Italië was de belangrijkste inbreng van het COMETT-programma het tot stand brengen van het 
model en de procedures voor studentenuitwisseling - voordien onbekend in Italië -, wat in hoge mate 
verantwoordelijk was voor de opstelling van een praktisch kader voor contacten tussen universiteit en 
onderneming. 
• Het belang van mobiliteit was langzaam door universiteiten, ondernemingen en studenten aanvaard. 
Met name sinds COMETT 1 heeft het Italiaanse bedrijfsleven zozeer de waarde van stagiaires 
ingezien dat de vraag naar buitenlandse studenten die naar vertrekkende studenten met 25% overstijgt. 
• De jeugdcultuur heeft transnationale stages maar langzaam geaccepteerd door armzalige talenkennis, 
sociale druk (in het bijzonder in Zuid-Italië en voor vrouwen), geringe waardering voor de voordelen 
van bedrijfservaring bij het zoeken naar een baan, militaire dienst, gebrek aan soepelheid van het 
universitaire curriculum en gebrek aan waardering voor de stageplaats. 
5. Opleiding 
• Het COMETT-programma heeft in Italië invloed uitgeoefend op het tot stand komen van innoverende 
modellen voor cursusontwikkeling binnen de nationale context en wel via het stimuleren van 
universiteiten om aan gezamenlijke projecten deel te nemen en het ontwikkelen van een transnationale 
dimensie bij de projectopzet. Het bevorderde de aanmaak van hooggekwalificeerde onderwijsmiddelen 
(met inbegrip van multimedia en afstandsonderwijs) en de samenwerking met DELTA en bewerkte, 
dat er een groter bewustzijn en flexibele onderwijssystemen tot stand kwamen. COMETT oefende 
met name op nationaal niveau invloed uit op de aanvulling en versterking van opleidingsactiviteiten 
108 
en -beleid. 
• In Italië trad COMETT op als een katalysator voor het oprichten van een institutioneel systeem voor 
samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen; het wist eveneens met succes een handelsmerk 
te ontwikkelen dat zich in de Italiaanse context kenmerkt door een duidelijk kwaliteitsniveau. 
• Herhaaldelijk gebeurde het, dat deelnemers door samen te werken met het programma, betrokken 
raakten bij ander EG-initiatieven. Italiaanse AUEF's onderhouden sterke banden met FORCE en 
TEMPUS. 
6. Totaaleffect 
• In Italië heeft COMETT via de AUEF's eerder duidelijke wegen gebaand voor een systematische dan 
voor een incidentele samenwerking tussen universiteiten en kleine en middelgrote ondernemingen, 
handelsorganisaties, Kamers van Koophandel en de plaatselijke overheid. 
• Het was in belangrijke mate verantwoordelijk voor het creëren van een gekwalificeerd kader voor een 
openbare discussie tussen universiteit en onderneming in het land. Het succes van het programma 
heeft een aantal universiteiten ertoe aangezet hun statuten te herzien, waardoor stages in bedrijven 
formeel konden worden erkend. 
• Het COMETT-programma is eveneens een belangrijke factor geweest in de mate waarin het als 
medium voor de overdracht van technologie functioneerde. Dit bestendigt de AUEF's als effectief 
werkende ontwikkelingsbureaus die hun steentje bijdragen aan opleiding, R&D en ontwikkeling van 
programma's voor de EG en de nationale overheden. 
• Dankzij COMETT is bij de huidige samenwerking tussen universiteiten en bedrijfsleven alle aandacht 
gericht op het voorzien in de vastgestelde behoeften aan opleiding binnen het bedrijfsleven door 
cursussen en stages, waardoor deze samenwerking een transnationale dimensie kreeg. 
• Het COMETT-programma biedt een goed functionerend model om het toekomstige opleidingsbeleid 
en de permanente vorming op af te stemmen. COMETT zal het nationale beleid aanzetten tot het 
ontwikkelen van een gedecentraliseerd en flexibel onderwijs- en opleidingssysteem via een 
rechtstreekse samenspraak met partners uit universiteit en bedrijfsleven, alsmede via actieve 
medewerking aan gezamenlijke projecten. 
• Door de discussie tussen universiteit, industriële R&D-organisaties en lokale en nationale overheden 
te bevorderen, heeft COMETT een platvorm gecreëerd voor overleg over onderwijs- en 
opleidingsbeleid dat zowel een nationale als Europese dimensie bezit. 
• Het werk van het nationale COMETT-informatiecentrum, dat is ondergebracht in de MURST, was 
van cruciaal belang voor het bij het programma betrekken van de belangrijkste deelnemers en het 
garanderen van de kwaliteitsnormen van het programma. Het informatiecentrum heeft in het bijzonder 
veel invloed gehad door de aanvaarding en erkenning van systemen voor studentenuitwisseling in 
Italië te bevorderen. 
109 
IERLAND 
Bevolking: 3,52 m., Bevolkingsdichtheid: 50,4, BBP/hoofd:: 10,8 
OVERZICHTSTABEL IERLAND (1990-94) 
Aantal Begroting 
AUEF's: Regionaal 3 
Sectorieel 2 690.000 
Studenten 1.205 3.294.330 
Docenten 46 310.530 
Cursussen 110 1.262.000 
Gezamenlijke 12 2.517.940 
opleidingsprojecten 
Proefprojecten 2 1.000.000 
Aanvullende maatregelen 18 582.818 
TOTAAL 9.278.508 
1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten 
• De in 1992 in werking getreden Regional Technological Colleges & Dublin Institute of Technology 
Acts hebben als een van de belangrijkste functies omschreven: "het geven van beroepsgericht en 
technisch onderwijs en opleiding ten behoeve van de economische, technologische, commerciële, 
industriële, sociale en culturele ontwikkeling van de staat, met een speciale aandacht voor de regio 
die de onderwijsinrichtingen bestrijken". Net als de nieuwe Technological Universities (1989) hebben 
alle instellingen nu juridische structuren die het mogelijk maken dat er commerciële activiteiten 
worden ondernomen. De statuten van de National University en Trinity College voorzien ook in 
dergelijke activiteiten. Een Onderwij sdicussienota (1992) toonde een toenemende gerichtheid op de 
beroepsaspecten in het hoger en wetenschappelijk onderwijs. 
• Sinds het einde van de jaren '70 worden er programma's voor samenwerking tussen hoger onderwijs 
en bedrijfsleven ontwikkeld. De huidige programma's omvatten: (1) het programma Industrial Liaison 
Officer, dat dergelijke activiteiten in sommige instellingen voor hoger onderwijs ondersteunt; (2) het 
Higher Education Industry Cooperation Scheme dat gezamenlijk onderzoek steunt; (3) programma's 
op het gebied van geavanceerde technologieën (PAT's) die een cruciale commerciële hoeveelheid eco-
technologieën ontwikkelen; (4) stage-programma's waardoor gekwalificeerde afgestudeerden een 
plaats krijgen in het bedrijfsleven; (5) programma voor ontwikkeling van regionale technische 
infrastructuur dat de ontwikkeling van afzonderlijke, voor de regio relevante, technologieën 
ondersteunt, enz. 
• De meeste instellingen voor hoger onderwijs hebben thans een duidelijk beleid en ondersteunen 
procedures die commerciële activiteiten mogelijk maken. 
2. Nationale ontwikkeling van COMETT 
• Ierland heeft gestaag vooruitgang geboekt onder COMETT II. Er kwamen twee sectoriële AUEF's bij, 
waardoor het aantal Ierse AUEF's op 5 kwam en er alles bij elkaar zo'n 111 contracten werden 
aangegaan. 
• Op vier belangrijke gebieden deden zich problemen voor: (1) het verbreiden van de projectresultaten 
onder kleine en middelgrote bedrijven; (2) uitbreiding van de Europese dimensie in alle hoofdstukken; 
(3) ontwikkeling van commerciële AUEF-plannen; (4) commercialisering van opleidingsmiddelen en 
cursussen op Europese schaal. 
110 
3. Netwerken 
• De bijdrage van sectoriële AUEF's betrof het ontwikkelen van vaardigheden op het gebied van 
Europese samenwerkingsprogramma's, alsmede het geven van een EU-dimensie aan regionale 
activiteiten. Alle AUEF's verrichtten TNA en organiseerden korte cursussen en betrokken Ierse 
bedrijven bij internationale opleidingsprojecten. Analyses van opleidingsbehoeften werden uitgevoerd 
in samenwerking met regionale en nationale instellingen die bij S&T waren betrokken. Ook werd een 
nationaal genootschap van AUEF's opgericht. 
• AUEF-activiteiten hebben geleid tot hechte netwerken rond korte cursussen en opleidingsprojecten die 
vaak samenvielen met en gesteund werden door activiteiten inzake mobiliteit. Voor kleine bedrijven 
is het vaak het eerste contact met transnationale activiteiten. Zij worden gesteund door AUEF's 
wanneer zij deelnemen aan grotere projecten. 
• Er worden slechts twee sectoriële AUEF's vanuit Ierland gecoördineerd. Beide zijn actief betrokken 
bij het aanbieden van Europees gerichte korte cursussen en het ontwikkelen van 
mobiliteitsprogramma's. Voor hun leden hebben zij andere EG-programma's (LINGUA, TEMPUS, 
FORCE) geïntroduceerd en gecoördineerd. 
• De sterke kanten van de AUEF's zijn: (1) zij hebben een goede reputatie, deskundigheid en 
vaardigheden ontwikkeld; (2) er werden contacten met andere EG-programma's tot stand gebracht en 
netwerken opgericht. 
• De zwakke kanten zijn: (1) onvoldoende deelneming van industriële bedrijven, hetgeen wordt 
veroorzaakt doordat wordt gewerkt in een regio waar bedrijven geografisch ver uit elkaar liggen en 
een laag technologie-niveau bezitten, waarbij kleine en middelgrote bedrijven de overhand hebben; (2) 
geen enkele ministeriële afdeling heeft de AUEF's onder haar hoede genomen; (3) onzekerheid en 
gebrek aan financiën. 
4. Mobiliteit 
• Ierland bezit geen sterke traditie op het gebied van stages, afgezien van de nieuwe technologie­
universiteiten; dankzij COMETT en vergelijkbare nationale activiteiten komt er echter steeds meer 
begrip voor. De rivaliteit bij bedrijfsstages wordt echter fel aangewakkerd door het hoge 
werkloosheidsniveau en een zwakke industriële structuur. Personeelsuitwisselingen zijn eveneens in 
aantal toegenomen. 
• Studentenstages hebben: (1) een transnationaal element geïntroduceerd in instellingen van hoger 
onderwijs die al met bedrijfsstages werkten; (2) als katalysatoren gewerkt voor de ontwikkeling van 
stage-vereisten en -procedures in instellingen van hoger onderwijs die nog niet bij dergelijke 
activiteiten betrokken waren; (3) de taalvaardigheid van de studenten doen toenemen; (4) gefungeerd 
als een grondslag voor hechtere samenwerking en gezamenlijk projecten; (5) een aantal bedrijven een 
cultureel leerproces geboden. 
• Sommige onderwijsinstellingen die nog geen activiteiten op het gebied van stages hadden ontplooid, 
wijzigden op formeel niveau hun structuren. Een aantal vakgroepen heeft de structuren formeel 
aangepast. Het mobiliteitsprogramma voor personeelsleden werd als te strak beschouwd, een 
stageduur van drie maanden als te lang. 
5. Opleiding 
• COMETT heeft het aanbod van opleidingsmogelijkheden in Ierland vergroot door instellingen van 
hoger onderwijs te stimuleren technische opleidingen op te zetten en aan te bieden, met name in 
gebieden waar het anders noodzakelijk geweest zou zijn naar het buitenland te gaan. De toegang tot 
internationale deskundigheid deed de kwaliteit verbeteren. Ook activiteiten op het gebied van open, 
multimediaal en afstandsonderwijs zijn door COMETT versneld. 
• Innoverende samenwerking heeft plaatsgevonden door: (1) bedrijven rechtstreeks bij cursusplanning 
en -ontwikkeling te betrekken; (2) de internationalisering van het ontwikkelingsproces; (3) het tot 
stand komen van flexibele netwerken om dergelijke werkzaamheden te verrichten. 
• De Cb-projecten werden in Ierland als uiterst succesvol beschouwd. De twee proefprojecten 
(biotechnologie en aanleg/onderhoud van autosnelwegen) kwamen ook goed uit de verf. 
111 
6. Totaaleffect 
• Over het geheel genomen heeft COMETT de discussie voedsel gegeven door onderwerpen toe te 
voegen met betrekking tot de opleidingsdimensie en de transnationale gerichtheid. 
• Als infrastructureel netwerk hebben de AUEF's een extra dimensie toegevoegd. Het nationale 
COMETT Liaison Committee wist met succes voor de eerste maal al diegenen bijeen te brengen 
(regering, universiteiten, bedrijfsleven, vakbonden enz.) die belang hebben bij hoger onderwijs en 
opleidingen op het gebied van wetenschap en technologie. Het programma bood eveneens steun bij 
het aanbrengen van een EU-dimensie in het nationale beleid op dit gebied en er werden banden 
gecreëerd met activiteiten die uit hoofde van het Operational Programme for Industrial Development 
(1989-1993) op het gebied van de samenwerking hoger onderwijs-bedrijfsleven plaatsvonden. 
• Er werden stevige ondersteunende contacten gelegd met het contactbureau voor de bedrijven in 
instellingen voor hoger onderwijs, zowel in nationale S&T-prioriteitsontwikkelingsgebieden (bijv. 
houtwinning en bosbouw, marine en aquacultuur, biotechnologie). 
LUXEMBURG 
Bevolking: 0,38 m., Bevolkingsdichtheid: 188,4, BBP/hoofd: 19,64ppp. 
OVERZICHTSTABEL LUXEMBURG (1990-94) 
Aantal Begroting 
AUEF's: Regionaal 1 
Sectorieel 0 120.000 
Studenten 50 105.030 
Docenten 
Cursussen 5 45.000 
Gezamenlijke 3 565.000 
opleidingsprojecten 
Proefprojecten 1 500.000 
Aanvullende maatregelen 1 20.000 
TOTAAL 1.355.030 
1. Achtergrond: wetgeving, programma en activiteiten 
• Een volledige onderwijscyclus op het niveau van hoger en wetenschappelijk onderwijs bestaat in 
Luxemburg niet, dat alleen het Institut Superieur de Technologie (1ST) en het Centre Universitaire de 
Luxembourg (CUL) bezit. Om die reden zijn bedrijven geneigd naar het buitenland te kijken als het 
gaat om samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. 
• Pas sinds de oprichting in (1987) van de Centres de recherche Publics (CRP) is nieuw en hoger 
technologie-onderwijs beschikbaar. 
2. Nationale ontwikkeling van COMETT 
• COMETT heeft een concrete, vernieuwende rol gespeeld bij de ontwikkeling van SITec (een 
platvorm voor nieuwe technieken voor intensieve cursussen) binnen het CRP-Henri Tudor. 
• Ook het COMETT-informatiebureau speelde een belangrijke rol. 
112 
3. Netwerken 
• Luxemburg heeft slechts één regionale AUEF voor het hele land. Na een langzame start werkt deze 
nu goed. Er werden sectoriële TNA-onderzoeken verricht. Cursussen kregen een internationale 
component. 
• De toegevoegde waarde die de AUEF aanbracht lag hierin dat ondernemingen werden gewezen op 
zowel de Europese dimensie van R&D als opleidingen. 
• De sterkste kant is, dat tot de deelnemers van de AUEF ook beroepsorganisaties behoren, waardoor 
voor bedrijven de betrouwbaarheid werd vergroot en de toenadering vergemakkelijkt. Andere partners 
waren o.a. het 1ST, de CU (Cours universitaires) en de CRP's. Alle deelnemers waren zowel op 
nationaal als EU-niveau actief in R&D, waardoor de AUEF opleiding en onderzoek aan elkaar kon 
koppelen. 
4. Mobiliteit 
• Sinds de economische problemen van 1992 kregen de studenten meer belangstelling voor 
opleidingsstages en gingen de bedrijven zorgvuldiger om met hun beoordeling van de relevantie 
ervan. 
• Voor kleine en middelgrote bedrijven was het vaak het eerste contact met een Europees programma, 
hetgeen hen aanzette zich bij R&D-programma's aan te sluiten. 
• Stages in bedrijven vonden stelselmatiger plaats. 
5. Opleiding 
• De ontwikkeling van SITec als platvorm voor korte cursussen was het belangrijkste resultaat van 
COMETT. Uit hoofde van COMETT heeft CRC-CU korte cursussen ontwikkeld voor het 
bedrijfsleven, evenals de Chambre de Métiers: deze laatste speciaal voor ondernemingen uit het 
midden- en kleinbedrijf. 
6. Totaaleffect 
• De betrekkingen tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven bestonden al vóór COMETT. Toch heeft 
COMETT een indirect, katalyserend effect gehad op de betrekkingen tussen hoger onderwijs en 
bedrijfsleven. Het heeft eveneens de aandacht gevestigd op het belang van transnationale 
samenwerking. 
• Het goede beheer van COMETT werden bedrijven ertoe aangezet om deet te nemen in andere EG 
Programma's. 
• De activiteiten van COMETT hebben de aandacht gevestigd op de nood aan nationale coördinatie op 
het gebied van samenwerking tussen nationale bedrijven en buitenlandse universiteiten en hebben 
gezamenlijke activiteiten in de regio Saarland, Lotharingen en Luxemburg aangemoedigd. 
• De AUEF heeft het QUALIF-programma inzake kwaliteitsbeheer van informaticaprojecten tussen 
bedrijven en nationale organen gesteund. Tevens heeft het innoverende instanties die geïnteresseerd 
zijn in opleiding met elkaar in contact gebracht. 
113 
NEDERLAND 
Bevolking: 15,13 m., Bevolkingsdichtheid: 367,2, BBP/hoofd: 15,6 ppp. 
OVERZICHTSTABEL NEDERLAND (1990-94) 
Aantal Begroting 
AUEF's: Regionaal 3 
Sectorieel 7 1.455.000 
Studenten 1.567 3.706.315 
Docenten 15 97.460 
Cursussen 147 1.685.500 
Gezamenlijke 17 3.463.000 
opleidingsprojecten 
Proefprojecten 3 1.500.000 
Aanvullende maatregelen 21 328.329 
TOTAAL 12.235.104 
1. Achtergrond: wetgeving, programma en activiteiten 
• De hoger-onderwijs-sector is verdeeld in universiteiten (WO) en hoger beroepsonderwijs (HBO). In 
1986 werd dienstverlening aan de samenleving expliciet in wetten op het hoger onderwijs erkend. 
• De Stichting voor Technische Wetenschappen (STW) subsidieerde onderzoek dat van groot 
commercieel belang was. Het ministerie van Economische zaken heeft twee veelomvattende 
programma's ter stimulering van technologisch onderzoek en voor de gezamenlijke ontwikkeling van 
nieuwe commerciële produkten. 
• In de raden van bestuur en directies van HBO's is het bedrijfsleven vertegenwoordigd; bedrijfsstages 
van 6 à 12 maanden zijn verplicht. Kwaliteitsbeoordeling sluit in toenemende mate evaluatie door het 
bedrijfsleven in. De meeste instellingen voor wetenschappelijk en hoger onderwijs beschikken over 
centra voor contacten met het bedrijfsleven en voor technologieoverdracht. 
• Grote ondernemingen zijn bekend met het financieren van buitengewone leerstoelen in het hoger 
onderwijs en het doen geven van gastcolleges. 
2. Nationale ontwikkeling van COMETT 
• Na een langzame start van COMETT I groeide de deelneming snel. Het NUFFIC heeft bij deze 
ontwikkeling een belangrijke rol gespeeld door gastvrijheid aan het COMETT-informatiebureau te 
verlenen en het werk ervan te steunen. 
3. Netwerken 
• Van de 10 Nederlandse AUEF's zijn de drie regionale AUEF's ondergebracht bij de drie technische 
universiteiten (Delft, Eindhoven en Twente); zij bestrijken het hele land. Er zijn 7 sectoriële AUEF's. 
De meeste van de bekende multinationals zijn lid van de AUEF's; het succes bij kleine en 
middelgrote ondernemingen was geringer. 
• De AUEF's van COMETT hebben steun geboden bij het ontwikkelen van ^ cluster' strategieën. Het 
organiseren van industriële " ronde-tafel-conferenties' bleek uiterst nuttig te zijn. Er werd niet steeds 
TNA verricht. 
• De sterkste kanten van de regionale AUEF's waren: een nauwe band met andere bemiddelende 
organisaties, provinciale overheden en bedrijven; (2) concrete en zichtbare resultaten van de 
internationale samenwerking; (3) bekendheid met Europese deskundigheid en de mogelijkheid die af 
te nemen wanneer nodig. 
114 
Sectoriële AUEF's hebben hun werkzaamheden een sterke internationale dimensie meegegeven. 
• De zwakste kanten waren: (1) gebrek aan geldmiddelen voor activiteiten; (2) te grote regio's; (3) 
onvoldoende betrokkenheid van industriële partners; (4) ondernemingen zijn zich nauwelijks bewust 
van het bestaan van COMETT; (5) veel personeelsverloop bij de AUEF's. De regionale AUEF's 
hebben meer moeite met contacten in het bedrijfsleven. 
4. Mobiliteit 
• Een van de AUEF's stelde " Plaatselijke strategiecommissies' in met partners in het bedrijfsleven om 
toezicht op de uitwisselingen te houden en invloed uit te oefenen op de cursusinhoud. Andere AUEF's 
mikten op een meer bescheiden niveau van innovatie. 
• Er wordt thans meer aandacht besteed aan praktische kwesties als onderdak, het structurering van de 
contacten (geen informele contacten, maar een netwerk) en een systematisch aanbod aan studenten 
van projecten binnenshuis als onderdeel van de bedrijfsvoering, enz. 
• Er was behoefte aan vereenvoudiging van regels en procedures waarmee mobiliteitsprojecten zijn 
omgeven. Sancties en verslaglegging achteraf zouden de efficiëntie van het programma sterk kunnen 
verbeteren. 
5. Opleiding 
• Dankzij COMETT vond er internationalisering van een aantal cursusactiviteiten plaats en werden 
instructeurs gesteund de opleiding een internationaal niveau te geven. Als gevolg van de 
betrokkenheid van bedrijven werden er meer op de vraag afgestelde projecten ontwikkeld. 
• Door de onderlinge uitwisseling van ideeën verbeterde de kwaliteit van de cursussen. 
Kwaliteitsgaranties op Europees niveau kwamen tot stand door al te grote verschillen tussen de 
diverse universiteiten te vermijden en een gemeenschappelijk kerncurriculum (waarop de 
uitwisselingen zijn gebaseerd) vast te stellen. Er werden inspecteurs aangesteld om toezicht te houden 
op de kwaliteit. 
• Het assortiment aan beschikbare cursussen werd aanzienlijk uitgebreid, zowel in Nederland als in 
Europa als geheel, terwijl de cursussen tegelijkertijd op meer verschillende manieren werden 
aangeboden. Opleidingsactiviteiten werden internationaler van aard en er is een groeiende 
belangstelling en deelneming van de kant van het midden- en kleinbedrijf. 
6. Totaaleffect 
• COMETT speelde nooit een belangrijke rol in welke nationale discussie dan ook over samenwerking 
tussen universiteit en bedrijfsleven. Dat is te wijten aan het geringe COMETT-budget en de rijke 
traditie aan post-tertiair permanent onderwijs in het bedrijfsleven. Zo bestonden er ook al voor de 
start van COMETT veel contacten tussen universiteiten, hogescholen en bedrijven. Bovendien bestaat 
er een uitgebreid maatregelenpakket voor de ontwikkeling en verbreiding van nieuwe technologieën, 
met name naar het midden- en kleinbedrijf. Zodoende speelt COMETT eerder een ondersteunende 
dan een leidende rol. 
• COMETT heeft niet geresulteerd in het opstellen van nieuwe nationale of regionale beleidslijnen of 
het leggen van banden met aanvullende nationale of regionale programma's. Desondanks heeft het 
ministerie de AUEF's financieel gesteund. 
• Het belangrijkste effect was, dat het programma de opleiding een Europese dimensie gaf. 
115 
PORTUGAL 
Bevolking: 9,85 m., Bevolkingsdichtheid: 106,6, BBP/hoofd: 9,06ppp. 
OVERZICHTSTABEL PORTUGAL (1990-94) 
Aantal Begroting 
AUEF's: Regionaal 4 
Sectorieel 6 1.350.000 
Studenten 1.321 3.282.700 
Docenten 59 404.660 
Cursussen 127 1.194.500 
Gezamenlijke 11 1.970.371 
opleidingsprojecten 
Proefprojecten 1 500.000 
Aanvullende maatregelen 24 378.656 
TOTAAL 9.080.887 
1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten 
• In 1980 werd het 1NESC (Instituto Nacional de Engenharia de Sistemas e Computadores), een 
instituut voor hard- en software, opgericht als trait-d'union tussen de Technische universiteit van 
Lissabon en de communicatie- en IT-bedrijven. Het was vooral gericht op R&D en technische 
opleiding op hoog niveau. AITEC (Tecnologias de Informaçâo SA) werd door INESC opgezet voor 
overdracht van technologie en het uitbroeden van bedrijfsplannen. In 1984 werd FUNDETEC (Fundo 
para o Desenvolvimento do Ensino da Engenharia e da Tecnologia Electronitecnica, Electronica e de 
Computadores) door de Technische universiteit van Lissabon opgericht ter ontwikkeling van nieuwe 
opleidingsprogramma's voor ingenieurs. In 1987 richtte de Technische universiteit van Lissabon ITEC 
(Instituto Tecnologico para a Europa Comunitaria) op ter bevordering van de Portugese deelneming 
aan EU-programma's. 
• In 1986 werd in Porto het INEGI (Instituto Nacional de Engenharia Mecanica e Gestâo Industrial) 
opgericht, een instituut voor werktuigbouwkunde en industrieel management, ter verbetering van de 
betrekkingen tussen universiteit en bedrijfsleven. 
• In 1988 werd het Conselho para a Cooperaçâo Ensino Superior Empresa (CESE) opgericht - de 
instelling die belast werd met het doen van voorstellen voor procedures en beleidslijnen ter 
verbetering van de samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. 
• Vanaf midden jaren zeventig breidde het Portugese hoger onderwijs zich enorm uit. Meer recentelijk 
werden de universiteiten en polytechnische scholen statutair autonoom inzake financiën en bestuur. 
2. Nationale ontwikkeling van COMETT 
• De vestiging van het COMETT-informatiebureau in het Conselho para Cooperaçâo Ensino Superior 
Empresa (CESE) was cruciaal voor het succes van COMETT in Portugal. Er ligt een voorstel op tafel 
om vergelijkbare samenwerkingsactiviteiten tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven in andere 
nationale programma's die gebruik maken van COMETT-ervaring te integreren. 
• CESE deed de aanbeveling de AUEF's van overheidswege te steunen om de synergie met nationale 
programma's te verbeteren. Parallel met COMETT organiseerde CESE elk jaar ook twee belangrijke 
conferenties over samenwerking met het hoger onderwijs. COMETT-activiteiten zette CESE er 
eveneens toe aan een nationaal programma te op te zetten voor stages voor afgestudeerden in 
bedrijven en organisaties in andere EU- en EVA-landen. Er zal veel gebruik worden gemaakt van de 
informatie en vaardigheden die via het COMETT-programma werden verkregen. 
116 
• Sommige bestaande consortia voor R&D en overdracht van technologie gingen zich via COMETT 
ook bezighouden met opleiding. 
3. Netwerken 
• De bijdragen van COMETT en de AUEF's waren: (1) op regionaal niveau betrekkingen tussen hoger 
onderwijs en bedrijfsleven creëren, waarbij de universiteiten echter de overhand hadden; (2) aan deze 
regionale betrekkingen een internationale dimensie toevoegen, die voordien uiterst zwak was; (3) 
uitbreiden van activiteiten naar andere EU- en nationale programma's (PEDIP, PRODEP, enz.). 
• Twee AUEF's zijn overgegaan tot samenwerking met regionale overheden samen te werken op het 
gebied van regionale ontwikkeling. Een AUEF richtte in zijn regio een reeks centra voor 
technologieoverdracht op. 
• De AUEF's en COMETT hebben de banden met buitenlandse instellingen voor hoger onderwijs 
versterkt door nieuwe R&D- en opleidingspartners te bieden. Op vergelijkbare wijze bood het 
bedrijven internationale contacten en potentiële markten, terwijl het tevens de toegang vormde voor 
andere Europese programma's. Desondanks leverden vooral kleine en middelgrote ondernemingen een 
geringe bijdrage aan programma-ontwikkeling. 
• De zes sectoriële AUEF's (textiel, landbouw, mijnbouw, telecommunicatie, biotechnologie) hebben 
cursussen, onderwijsmateriaal, boeken, richtlijnen enz. vervaardigd; zij hebben studenten uitgewisseld 
en in heel Europa de banden versterkt. 
• De sterkste kanten zijn de transnationale dimensie van de AUEF-activiteiten, de ontwikkeling van een 
professionele beheerstructuur en hun specialisering op het gebied van internationale technologie­
opleidingen. 
• De zwakste kanten zijn: (1) AUEF's zijn nog steeds in sterke mate afhankelijk van kwetsbare 
financiële steun; (2) de meeste sectoriële AUEF's bezitten een onduidelijke juridische status; (3) van 
de kant van de overheid bestaat er onvoldoende kennis over en erkenning van hun potentieel binnen 
de nieuwe EG-onderwijs- en opleidingsprogramma's. 
4. Mobiliteit 
• COMETT heeft de belangstelling van studenten voor buitenlandse stages vergroot en aan hun 
opleiding een Europese dimensie toegevoegd en eveneens een bijdrage geleverd aan de ontwikkeling 
van een Europees netwerk voor technologieoverdracht binnen universiteiten en bedrijfsleven. 
Desondanks krijgen studentenstages nog steeds onvoldoende erkenning binnen de academische 
curricula; dit geldt ook voor de erkenning van de behoefte aan een consistente structurele en in het 
curriculum opgenomen acceptatie van transnationale bedrijfsstages. Ook bestaat er een gebrek aan 
echt toezicht op opleidingswerkzaamheden door universiteiten en ondernemingen. 
• Uitwisseling van personeel, speciaal van onderneming naar universiteit, blijft moeizaam als gevolg 
van problemen die bedrijven ondervinden bij het afstemmen van personeelsopleidingsbehoeften op 
universitaire opleidingsmethoden en bij het geven van verlof voor langere periodes. 
5. Opleiding 
• COMETT versterkte de transnationale ontwikkeling van en deelneming in opleidingsactiviteiten. 
• De kwaliteit en kwantiteit van onderwijsmateriaal op de markt werden verbeterd. Het effect was 
echter beperkt vanwege de gering vraag (en aanbod) naar technologiegerichte vorming in Portugal. 
6. Totaaleffect 
• Mede dankzij COMETT werden er op het gebied van opleiding nieuwe ideeën en suggesties 
ontwikkeld en werd men zich beter bewust van het belang van technologieoverdracht. Het was een 
steun bij het opzetten van trait-d'unions tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven ter bevordering van 
technische opleiding, en startte een innoverende dialoog tussen instellingen van hoger onderwijs en 
ondernemingen die leidde tot meer " op maat gesneden' cursussen. 
• COMETT leverde een bijdrage aan de verbetering van de nationale en internationale contacten tussen 
universiteiten en ondernemingen inzake opleiding en overdracht van technologie. 
• Het heeft de integratie van transnationale bedrijfsstages in cursusstructuren bespoedigt. 
117 
VERENIGD KONINKRIJK 
Bevolking: 57,75 m., Bevolkingsdichtheid: 236,6, BBP/hoofd 14,73ppp 
OVERZICHTSTABEL VERENIGD KONINKRIJK 
(1990-94) 
Aantal Begroting 
AUEF's: Regionaal 17 
Sectorieel 12 3.860.000 
Studenten 4.785 13.626.124 
Docenten 69 410.310 
Cursussen 324 3.347.400 
Gezamenlijke 42 8.679.009 
opleidingsprojecten 
Proefprojecten 4 2.000.000 
Aanvullende maatregelen 71 1.086.556 
TOTAAL 33.009.399 
1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten 
• Het Department of Trade and Industry, het Department of Employment en het Department of 
Education and Science zijn alle drie betrokken bij de ontwikkeling van een beleid voor samenwerking 
tussen universiteit en bedrijfsleven. Veel nadruk wordt gelegd op het overbruggen van de "kloof 
inzake overdracht van technologie". Via belastingmaatregelen wordt opleiding gestimuleerd. 
• Gelden die gereserveerd zijn voor de ontwikkeling van voortgezette beroepsopleiding worden aan de 
universiteiten gegeven. Het programma voor bedrijfsopleiding geeft financiële steun aan jonge 
afgestudeerden die door universitaire instellingen zijn aangesteld om te werken aan bepaalde projecten 
in het bedrijfsleven. LINK financiert onderzoeksprojecten tussen partners uit de natuurwetenschappen 
en het bedrijfsleven. CASE moedigt de bedrijven aan om afgestudeerden te sponsoren in ruil voor 
werkzaamheden aan een speciaal project. Het Enterprise Initiative biedt bedrijven de mogelijkheid 
universitaire adviseurs aan te trekken voor korte periodes. Andere verwante maatregelen omvatten het 
stimuleren van technologie-audits, het opzetten van de Faraday-centra (te vergelijken met de 
Fraunhofer-instituten), het Enterprise in Higher Education Scheme, het opzetten van de Training & 
Enterprise Councils (TEC's), het High Technological National Training Programme, enz. 
• Er is thans een ruime vertegenwoordiging van beroeps- en bedrijfsinstellingen de bestuursorganen en 
subcommissies van instellingen van hoger onderwijs. Instellingen van hoger onderwijs raken steeds 
meer betrokken bij de overdracht van technologie en de oprichting van bedrijven. De universiteitsstaf 
wordt thans actief aangemoedigd deel te nemen aan de commerciële exploitatie van hun onderzoek. 
De meeste universiteiten hebben contactpersonen voor het bedrijfsleven en veel hebben een science 
parken opgezet. 
• Inkomsten vanuit de industrie nemen voor de instellingen van hoger onderwijs toe. Het bedrijfsleven 
is sterk vertegenwoordigd in de financiële adviesorganen van universiteiten. The Confederation of 
British Industry (CBI) treedt op namens het bedrijfsleven in onderhandelingen met het hoger 
onderwijs. 
118 
2. Nationale ontwikkeling van COMETT 
• De sterke deelneming in COMETT I zette zich door bij COMETT II. De zich blijvende trend was 
gebaseerd op: (1) de goede organisatorische vaardigheden van de hoger-onderwijsinstellingen en het 
feit dat zij al voor COMETT II goede betrekkingen met het bedrijfsleven onderhielden; (2) het belang 
dat van oudsher aan bedrijfsstages werd toegekend; (3) de ondernemingsgeest die zich al sinds de 
jaren '80 in de instellingen van hoger onderwijs ontwikkelde; (4) erkenning van het belang van een 
inter-Europese samenwerking; (5) de nationale structuren die de samenwerking universiteit­
bedrijfsleven ondersteunden en de werkzaamheden van het COMETT-informatiebureau. 
3. Netwerken 
• Na 1990 had het Verenigd Koninkrijk 25 AUEF's, waarvan 17 regionale AUEF's die het gehele land 
bestreken en 8 sectoriële AUEF's. In 1992 werden vier extra AUEF's toegevoegd. 
• De universiteiten waren van mening, dat AUEF's veel meer nut hadden op regionaal dan op nationaal 
niveau. AUEF's waren doeltreffend in het aan de man brengen van COMETT. Nieuwsbrieven, 
bijeenkomsten, stages, korte cursussen hadden stuk voor stuk hun nut. In het algemeen onderkenden 
de bedrijven de behoefte aan netwerken tussen universiteit en onderneming en zagen zij de AUEF's 
als een van de katalysatoren op dit gebied. Alle AUEF's constateerden een behoefte aan netwerken 
tussen universiteiten en bedrijfsleven waarmee transnationale contacten tot stand zouden kunnen 
worden gebracht en informatie over EU-opleidingsmogelijkheden geboden kon worden. 
• Meer dan de helft van de universiteiten meende, dat AUEF's van weinig of geen betekenis waren om 
bedrijven te ondersteunen bij het uiten van hun behoeften: er waren andere mogelijkheden te over. 
Wat betreft de bedrijven hebben de AUEF's geholpen bij TNA en bij het opstellen van een 
opleidingsprofiel binnen het bedrijf. De AUEF's lieten niet duidelijk blijken, dat zij zelf op deze 
gebieden behulpzaam waren geweest: 54% van de regionale AUEF's was mening, dat er weinig was 
bereikt. 
• De universiteiten meenden, dat AUEF's hen hadden geholpen om verder te kijken dan de nationale 
grenzen door betrekkingen met andere universiteiten en bedrijven in heel Europa tot stand te brengen. 
Voor de ondernemingen vonden AUEF's partners in het buitenland en leverden EU-studenten voor 
stages. 61% van de regionale en alle sectoriële AUEF's waren van oordeel, dat zij enigszins of in 
ruime mate hadden bijgedragen aan de bevordering van transnationale samenwerking. De bijdrage van 
sectoriële AUEF's week niet erg af van die van de regionale AUEF's. Zij schijnen echter nauwere en 
frequentere contacten met bedrijven te hebben gehad. 
• De universiteiten waren ervan overtuigd, dat de kracht van de AUEF's is gelegen in hun uitgebreide 
contacten met andere AUEF's uit het Verenigd Koninkrijk en de EU en met universiteiten en 
ondernemingen. Van belang waren ook hun betrokkenheid bij industriële ontwikkeling en 
katalyserende stimulans bij de wisselwerking tussen universiteit en bedrijfsleven. De zwakke kant 
was: onvoldoende financiering en soms een onvoldoende hechte band met hun eigen regionale 
structuren. Voor het bedrijfsleven waren de sterke kanten van de AUEF's, dat zij Europese 
organisaties bijeen wisten te brengen en de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van EU-
opleidingsactiviteiten inzake technologie konden aanbieden. Ook het bieden van Europese 
stagemogelijkheden was een sterk punt. De zwakke kanten waren: een gebrek aan eensgezindheid 
tussen sectoriële en regionale AUEF's, en de financieringsprocedure die planning op lang termijn 
moeilijk maakte. De overdracht van informatie via reclamecampagnes en publiciteit was gering 
evenals de bekendheid met het bestaan van AUEF. Regionale AUEF's beschouwden als hun sterke 
kanten: het werken met netwerken, deskundigheid op het gebied van mobiliteitsprogramma's, banden 
met de Commissie, projectbeheer, toegangspunt voor alle instellingen van hoger onderwijs, 
ondernemingen en EG-programma's. Zwakke kanten waren: onvoldoende financiering, afhankelijkheid 
van EG-financiering en onvermogen om andere financieringsbronnen te verwerven, problemen bij het 
vasthouden van de belangstelling van het bedrijfsleven, alles voor iedereen moeten zijn, enz. De 
sterke kanten van de sectoriële AUEF's waren o.a.: een duidelijke taakstelling, goede ondersteuning 
door instellingen van hoger onderwijs, bedrijven en EG, deskundigheid inzake EG-financiering en 
projectbeheer. Zwakke kanten waren o.a.: relatief weinig banden met het bedrijfsleven en een povere 
commerciële gerichtheid, alsmede povere banden met sommige landen. 
119 
4. Mobiliteit 
• Net iets meer dan de helft van de universiteiten was de mening toegedaan, dat studentenstages een 
bijdrage hebben geleverd aan de innovatie binnen hun instellingen. Tweederde deel van de 
ondernemingen vond, dat het hebben van een stageplaats voor hen nuttig was; het uit de weg ruimen 
van nationale barrières en het openen van marktmogelijkheden alsmede het technische element 
droegen hiertoe bij. 85% van de regionale AUEF's was van mening, dat studentenstages een bijdrage 
hebben geleverd aan innovatie: door het leggen van nieuwe connecties, het doen toenemen van de 
belangstelling voor en vraag naar studenten, het leggen van contacten met nieuwe markten en door 
universiteiten te laten profiteren van en ondernemingen in contact te brengen met een grote groep 
goed gemotiveerde studenten enz. 
• De helft van de universiteiten veranderde beleidslijnen of gebruiken, uiteenlopend van een grotere 
academische erkenning van stages tot wijziging van de plaatsingsprocedures. De helft van de 
ondervraagde bedrijven bracht veranderingen aan. Ongeveer driekwart van de AUEF's was van 
mening, dat universiteiten en ondernemingen wijzigingen hadden doorgevoerd in de trant van 
flexibiliteit bij cursusopzet, bijstand aan docenten door studenten in het buitenland te bezoeken, 
verzekeringspolissen, betere voorbereiding op taalgebied enz. 
5. Opleiding 
• De meningen over de vraag of COMETT al dan niet innoverende bijdragen had geleverd inzake 
opleiding waren bij de universiteiten gelijkelijk verdeeld. Van de bedrijven vond 70%, dat COMETT 
weinig of geen invloed had gehad op innovatie. Bij de AUEF's was slechts 16% van de regionale en 
57% van de sectoriële AUEF's van mening dat er iets of veel was bereikt. Deze mislukking was te 
wijten aan onvoldoende financiën en te weinig beschikbare tijd van stafpersoneel in de kleine en 
middelgrote ondernemingen. 
• Op het gebied van de opleidingskwantiteit en -kwaliteit waren de ondernemingen van mening, dat 
COMETT weinig of geen bijdrage had geleverd. Ongeveer de helft van de AUEF's vond, dat 
COMETT aan de kwantiteit en kwaliteit had bijgedragen door toegang tot een grotere groep experts 
te bieden, een Europese waarde toe te voegen, andere geldbronnen aan te boren, enz. Over de vraag 
of COMETT al dan niet een bijdrage had geleverd, waren bij de universiteiten de meningen 
gelijkelijk verdeeld. 
• Van de bedrijven vond 59%, dat COMETT een aanvulling was op hun eigen opleidingsactiviteiten. 
Sectoriële AUEF's waren hierover positiever dan regionale AUEF's: 57% ervan vond, dat er 
enigermate of veel was bijgedragen. 
• Conclusie: ... "het COMETT-programma heeft in algemene zin succes geboekt door het Europese 
bewustzijn inzake onderwijs en opleiding te doen toenemen... (maar) in vergelijking met nationale en 
regionale acties had het een erg bescheiden reikwijdte... De belangrijkste toevoeging van COMETT 
was dat het voor een grotere groep bedrijven een opening betekende tot de stagepraktijk... Ook werd 
hulp geboden bij het leggen van nieuwe contacten tussen universiteiten in dit land en bedrijven in 
andere Lid-Staten of in EVA-landen." 
6. Totaaleffect 
• In het algemeen waren universiteiten van mening, dat COMETT de discussie over de samenwerking 
tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven enigermate had verlevendigd. Veel universiteiten merkten 
echter op, dat de discussie al lang vóór COMETT op gang was gekomen. Van de ondernemingen was 
43% van mening, dat COMETT op dit gebied succes had geboekt; 36% was het hiermee niet eens. 
58% van de regionale AUEF's en 71% van de sectoriële AUEF's vonden, dat COMETT een 
waardevolle bijdrage had geleverd. 
• De meeste universiteiten hadden de overtuiging, dat COMETT een waardevolle bijdrage had geleverd. 
Het deed het aantal contacten toenemen zowel ter plaatse als door heel Europa. Enkele bedrijven 
waren van mening, dat COMETT slechts een minimum aan nieuwe samenwerkingsondernemingen 
had opgeleverd. Een aantal vond, dat de door COMETT tot stand gebrachte contacten tussen 
universiteit en bedrijfsleven nieuwe ideeën had opgeleverd op de werkvloer. 70% van alle AUEF's 
vond, dat er op dit gebied door hen een waardevolle bijdrage was geleverd. De betrokken terreinen 
liepen uiteen van studentenstages tot het scheppen van nieuwe transnationale connecties, van 
vaardigheden en onderzoek naar opleidingsbehoeften op regionaal en sectorieel niveau tot kwesties 
120 
inzake werkgelegenheid voor afgestudeerden. 
Van de universiteiten vond 49% dat COMETT het beleid niet beïnvloedde; het meeste beleid had al 
vorm gekregen. Van de bedrijven vond 36% dat COMETT enige of aanzienlijke invloed had gehad 
op hun beleid ten aanzien van de universiteiten. Slechts 25% van de regionale en 14% van de 
sectoriële AUEF's waren van mening, dat COMETT enigermate of veel invloed had. Toch waren veel 
AUEF's ervan overtuigd, dat de indirecte invloed belangrijk was geweest. COMETT vormde een 
aanvulling op en een verbetering van de bestaande modellen voor samenwerking tussen universiteit en 
bedrijfsleven. 
Voor bedrijven waren de belangrijkste COMETT-voordelen het krijgen van toegang tot instanties die 
Europese deskundigheid aanbieden, en het betere bekendheid met kwesties op het gebied van 
Europese opleiding. 44% was bij dergelijke activiteiten betrokken. 77% van de regionale en 60% van 
de sectoriële AUEF's vermeldden, dat zij contacten hadden gelegd tussen COMETT en andere 
nationale/regionale beleidsinstanties die dezelfde doelen nastreefden. 
In het algemeen dachten universiteiten, dat COMETT weinig effect had, zelfs plaatselijk. Van de 
internationale aspecten werd echter gevonden, dat zij het opleidingsbeleid van de EU geloofwaardig 
maakten. Een aantal was van mening, dat de vaardigheid op het gebied van technologie in plaatselijke 
bedrijven erdoor was verbeterd. De helft van de bedrijven vond, dat COMETT een waardevol effect 
op hun eigen bedrijf had gehad, in het bijzonder via studentenstages, het aan het licht treden van 
nieuwe vaardigheden en bewustzijn van de EU-markt. Bedrijven waren van mening dat het regionale 
totaaleffect van COMETT gering was. AUEF's vonden, dat het effect bescheiden was doordat er 
onvoldoende geld beschikbaar was om breedschalige belangstelling en deelneming op gang te 
brengen. 
OOSTENRIJK 
Bevolking: 7,83 m., Bevolkingsdichtheid: 93,7, BBP/hoofd: 16,7ppp. 
OVERZICHTSTABEL OOSTENRIJK 1990-94) 
Aantal Begroting 
AUEF's: Regionaal 4 
Sectorieel 1 735.000 
Studenten 796 1.989.560 
Docenten 73 634.310 
Cursussen 84 826.500 
Gezamenlijke 8 1.336.000 
opleidingsprojecten 
Proefprojecten 
Aanvullende maatregelen 13 187.080 
TOTAAL 5.708.450 
1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten 
• Er is geen speciale wetgeving inzake de samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven. Een in 
1988 van kracht geworden wet geeft de universiteiten echter toestemming om op hun eigen 
wetenschappelijk terrein als ondernemers op te treden: dit is uiterst nuttig voor contractonderzoek. De 
wet "University Study" bevat bepalingen inzake permanente vorming: een duidelijk omlijnd kader 
voor certificatie, financiering, gebruik van universitaire infrastructuur, betaling van het personeel enz. 
Recentelijk kwam via een belangrijke hervorming de nadruk te liggen op het opzetten van een 
systeem van Fachhochschulen. 
121 
• Twee bijzonder relevante programma's zijn (1) "Scientists for Industry" dat jonge 
universiteitsdocenten en onderzoekers in staat stelt twee jaar bij bedrijven door te brengen en (2) 
"Scientists Establish Enterprises" dat beginkapitaal verschaft voor nieuwe activiteiten op basis van 
wetenschappelijke onderzoek. 
• Belangrijke activiteiten op het gebied van samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven zijn o.a. 
(1) Nationale en regionale S&T-beurzen om bedrijven R&D-resultaten te tonen en (2) "FoDoc 
Austria", een over het hele land verspreid informatiesysteem voor onderzoekpotentieel en projecten in 
alle universiteiten en hoge scholen. 
• Opgezet werden een netwerk voor technologieoverdracht en instellingen voor permanente opleiding, 
centra voor extraneï en bureaus voor contacten met bedrijven. 
• Het is gangbaar dat doctoraalscripties en proefschriften worden geschreven in samenhang met 
projectwerkzaamheden in bedrijven. In universitaire CET-programma's zijn docenten uit het 
bedrijfsleven een gewoon verschijnsel. 
• Alles bij elkaar zijn de betrekkingen tussen universiteit en onderneming goed ontwikkeld. 
2. Nationale ontwikkeling van COMETT 
De nationale ontwikkeling van COMETT-activiteiten is snel en succesvol geweest; 
• De AUEF's sluiten gemakkelijk aan op de bestaande en goed ontwikkelde samenwerkingsstructuur 
tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. 
• Het COMETT-informatiecentrum bood actieve en effectieve steun. Het startte projecten, organiseerde 
conferenties, seminars, workshops, informatiediensten enz. 
• Het ministerie voor Wetenschap en Onderzoek bood op centraal niveau steun en medefinanciering en 
uitte de bereidheid om ook in de toekomst steun verlenen. 
• Het EG-etiket was nuttig. De meeste leidende organisaties nemen thans deel aan COMETT met een 
grote inbreng van de ondernemingen. 
3. Netwerken 
• De vier regionale AUEF's (APS, ATTAC, CATT & DONAU) hadden tot resultaat: 
Een regionaal platvorm voor onderwerpen inzake opleiding en technologie, terwijl men zich 
regionaal en nationaal meer bewust werd van deze kwesties. 
Internationale partners en een Europese dimensie bij technologie-opleidingen, die dienst doen als 
regionaal centrum voor Europese activiteiten. Zij ondersteunen de integratie van regionale kleine 
en middelgrote bedrijven en andere partners in Europese projecten en aangelegenheden. Dit 
leidde tot motivatie en ontvankelijkheid voor internationale technologieontwikkeling. 
Korte cursussen en personeelsuitwisselingen alsmede uit dergelijke activiteiten ontstane bedrijven. 
- Grotere synergie tussen onderzoek en opleiding. 
Een transnationale visie dankzij werkzaamheden met Europese partners, stages en de instroom 
van buitenlandse studenten in Oostenrijkse bedrijven. 
• De sterke kanten van de AUEF's zijn: (1) betrouwbare en onafhankelijke juridische status als basis 
voor een democratisch deelgenootschap; (2) hoge graad van acceptatie en een goede regionale 
ondersteuning en financiële betrokkenheid van overheids- en semi-overheidsinstellingen; (3) 
vaardigheden bij het beheer van Europese opleidingsprojecten; (4) nauwe betrokkenheid bij bedrijven 
en technische geloofwaardigheid; (5) banden met andere EG-netwerken; (6) banden met universiteiten 
en de kracht van de bestaande "centra voor extraneï" in Oostenrijk; (7) goed gemotiveerd personeel 
en een bescheiden en efficiënte structuur. 
• De zwakke kanten van de AUEF's zijn: (1) gemis aan energie bij het leggen van banden tussen 
COMETT en andere EG-projecten en Oostenrijk als lid van de EVA; (2) ontbreken van marketing­
en verkoopstrategieën; (3) beperkt aantal stafleden; (4) een aantal regio's met vrij zwakke bases voor 
universitaire en technische studies; (5) de tijd die het ontwikkelen van een specifiek profiel in beslag 
nam; (6) gebrek aan tijd voor eigen opleiding in een complexe materie; (7) COMETT-projecten zijn 
te kort om een "internationale opleidingsfilosofie" te ontwikkelen; (8) jaarlijkse vermindering van de 
financiële steun; (9) onzekerheid inzake de overdracht naar LEONARDO. 
122 
4. Mobiliteit 
COMETT-resultaten: 
• systematisch opgezette studentenstages op projectgerichte basis, met een duidelijk werkplan en 
welomschreven bepalingen voor universitaire erkenning 
t ondernemingen zijn een stage-cultuur' aan het ontwikkelen en bieden betere voorzieningen voor en 
professionele begeleiding van studenten; hun aanvaarding van studenten werd probleemlozer en meer 
gestandaardiseerd 
• uitwisseling van stafpersoneel biedt uitgebreide feedback en contacten tussen universiteiten en 
ondernemingen; het kost echter veel moeite en tijd om deze te organiseren, met name voor langere 
periodes. 
5. Opleiding 
COMETT is van belang geweest vanwege 
• Het ontwikkelen van opleidingsprojecten met potentiële gebruikers en internationale partners. Het 
leidde ertoe dat cursussen op meer dan een plaats werden gehouden en verbeterde de internationale 
marketing en de toegang tot de cursussen. De drempel voor het organiseren of deelnemen aan 
cursussen is verlaagd. Het bieden van cursussen aan kleine en middelgrote ondernemingen werd 
aantrekkelijker. AUEF's vormden een aanvulling op de opleidingsactiviteiten van de universitaire 
centra voor extraneï. 
• Het verbeteren van de kwaliteit (meer dan van de kwantiteit) van opleidingen, dankzij: (!) een 
ruimere uitwisseling van deskundigheid en inzichten en (2) het bieden van de mogelijkheid de stand 
van zaken in de verschillende landen te vergelijken. 
• Het uitvoeren van een aantal specifieke TNA's alsmede een constante evaluatie van de behoeften in 
het bedrijfsleven. Er werden debatten over cursusopzet en marketing georganiseerd. Interactieve TNA 
kwam eveneens tot stand. De sectoriële AUEF verrichtte een "Stand van zaken"-overzicht als 
uitgangspunt voor een TNA. 
6. Totaaleffect 
• Het totaaleffect was goed, in het bijzonder vanuit het AUEF-systeem. Er kwam een grote toename 
van transnationale studentenstages, gepaard aan een betere projectgerichte opzet van de stages en 
betere universitaire erkenning. De transnationale personeelsuitwisselingen tussen universiteit en 
bedrijfsleven, die voor COMETT volledig ontbraken, waren nuttig. De nationale markt voor 
geavanceerde opleidingstechnieken werd verrijkt door de internationale reikwijdte en de Europese 
dimensie van de ontwikkelde cursussen. 
• COMETT vormt een aanvulling op de regionale en nationale programma's en levert een bijdrage aan 
de verbetering van de opleidingsactiviteiten in Oostenrijk. Dit blijkt met name uit de 
gemeenschappelijke financiering op nationaal en regionaal vlak. COMETT versterkte de internationale 
dimensie van opleiding. Het legde banden tussen hoger-onderwijsinstellingen en bedrijfsleven, 
ondersteunde de ontwikkeling van permanente vorming aan instellingen van hoger onderwijs, 
katalyseerde de ontwikkeling van TNA, bood ervaring bij het internationale beheer van programma's 
en projecten, verbeterde het institutionele beheer van de relaties tussen hoger onderwijs en 
bedrijfsleven, breidde netwerken uit tot andere vormen van samenwerking, deed de belangstelling van 
het bedrijfsleven voor hooggekwalificeerd personeel toenemen, enz. 
123 
ZWITSERLAND 
Bevolking: 6,83 m., Bevolkingsdichtheid: 165,4, BBP/hoofd: 20,3 ppp. 
OVERZICHTSTABEL ZWITSERLAND (1990-94) 
Aantal Begroting 
AUEF's Regionaal 3 
Sectorieel 4 1.130.000 
Studenten 417 1.048.540 
Docenten 29 272.630 
Cursussen 86 867.450 
Gezamenlijke 7 1.390.000 
opleidingsprojecten 
Proefprojecten 
Aanvullende maatregelen 1 2.082 
TOTAAL 4.710.702 
1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten 
• Er bestaat geen specifieke wetgeving inzake samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven. Er 
bestaat wel wetgeving die het de federale regering mogelijk maakt een S&T-beleid te voeren. 
Sommige specifieke wetten (bijvoorbeeld energie) onderbouwen een aantal activiteiten op het gebied 
van samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. Het meeste hoger onderwijs is op 
kantonnaal niveau georganiseerd. Wetgeving en bepalingen kunnen onderling dus aanzienlijk 
verschillen. 
• De CERS (Commission pour l'encouragement de la recherche scientifique) stimuleert samenwerking 
tussen onderzoekinstituten en bedrijven. Een aantal ministeries geeft grote bedragen uit aan R&D met 
advies en goedkeuring van vertegenwoordigers uit universiteit en bedrijfsleven. Prioritaire 
onderzoekprogramma's op lange termijn en spoed vereisende onderzoekactieprogramma's worden door 
het federale ministerie ten uitvoer gelegd. 
• Iedere universiteit heeft een neigen bureau voor permanente vorming. Een nationaal programma: 
"Specifieke maatregelen ten gunste van voortgezette beroepsopleiding aan de universiteit" biedt 
aanvullende en postacademische studies. De beide instituten voor technologie onderhouden veel 
nauwere banden met de industrie. De opwaardering van veel instellingen op het derde­
onderwijsniveau tot Fachhochschulen is duidelijk op gang. Veel wetenschappers zijn zowel werkzaam 
in het hoger onderwijs als in het bedrijfsleven. 
• TE-CH is een nationaal netwerk van centra voor technologieoverdracht. De twee 
werkgeversorganisaties hebben bureaus opgericht ter coördinering van onderzoeksprojecten en 
betrekkingen met de overheden. Het bedrijfsleven levert ongeveer 2% van de R&D bij het hoger 
onderwijs. 
2. Nationale ontwikkeling van COMETT 
• In 1990 werd voor het eerst deelgenomen aan COMETT. In 1991 bestond er al een behoorlijke 
deelneming in projecten van andere landen en werden er positieve actieplannen gestart. In 1992 viel 
een krachtige respons op de uitnodiging tot het indienen van voorstellen te constateren. De 
uitnodiging van 1992 resulteerde in de oprichting van 7 AUEF's. 
124 
3. Netwerken 
• Van de Zwitserse AUEF's zijn er 3 regionaal en 4 sectorieel. Zij zijn een dialoog aangegaan met de 
diverse belanghebbenden op het gebied van technologieoverdracht en opleiding. Zij reageerden ook 
op regionale prioritaire kwesties. Zij brachten ondernemingen uit het midden- en kleinbedrijf in 
contact met zowel overheidsonderzoekinstituten als internationale organisaties voor gezamenlijke 
werkzaamheden. 
• Een federaal zesjarenplan verschafte de kantonnale universiteiten en de federale polytechnische 
scholen mechanismen voor permanente opleiding. De AUEF's hebben nauw samengewerkt met deze 
structuren en ze versterkt en uitgebreid. Dit versterkte ook het federale beleid voor verdergaande 
internationalisering van de instellingen van hoger onderwijs. Tot nu toe is het regionale beleid nog 
niet volledig geformuleerd, het schijnt echter zeer wel mogelijk, dat organen als de AUEF's een 
belangrijk onderdeel van dit beleid zullen worden. De AUEF's hebben goed samengewerkt met andere 
EG-programma's. 
• De AUEF's hebben niet alleen de samenwerking tussen universiteit en onderneming een internationale 
context geboden, zij hebben ook interkantonnale samenwerking en coördinatie ondersteund. Alles bij 
elkaar waren de AUEF's in verschillende mate succesvol, met name op het gebied van de 
betrokkenheid van de ondernemingen. 
4. Mobiliteit 
• Van de kant van het COMETT-programma werd uitermate veel steun geboden bij de integratie van 
Zwitserland in haar EU-activiteiten via studentenstages en -mobiliteit. 
• Voor de mobiliteit van personeel was weinig begrip; op dit vlak werd geen succes geboekt. 
5. Opleiding 
• Het succes van Zwitserland binnen COMETT was zowel op het gebied van korte als op dat van lange 
cursussen hoog. 
6. Totaaleffect 
• Vanwege aspecten van het Zwitserse federale en het sterk autonome kantonnale systeem was de start 
van de deelneming van Zwitserland in 1990 enigszins moeizaam. Met de oprichting echter van een 
Zwitsers COMETT-informatiecentrum uit hoofde van het positieve actieprogramma en de toegenomen 
interkantonnale coördinatie was rond 1992 een volledig functionerend en succesvol COMETT-
programma in werking. 
• Zo was COMETT, met de vrijwel gelijktijdig gelanceerde federale maatregelen inzake permanente 
vorming, zowel op federaal als op kantonnaal niveau heel succesvol. 
125 
LIECHTENSTEIN 
OVERZICHTSTABEL LIECHTENSTEIN (1990-94) 
Aantal Begroting 
AUEF's: Regionaal 1 
Sectorieel 150.000 
Studenten 26 51.890 
Docenten 
Cursussen 2 30.000 
Gezamenlijke 1 200.000 
opleidingsprojecten 
Proefprojecten 
Aanvullende maatregelen 
TOTAAL 431.890 
1. Nationale ontwikkeling van COMETT 
• Naarmate Liechtenstein meer geïntegreerd raakte in EVA, kwam het land in aanmerking voor 
deelneming aan COMETT. Het deed in 1991 aan COMETT-activiteiten mee onder de vlag van 
Zwitserland. Na in 1992 volwaardig lid van de EVA te zijn geworden, nam het volledig deel aan 
COMETT. 
2.Netwerken 
• Liechtenstein diende in 1992 een verzoek tot een regionale AUEF in en kreeg die toegewezen. De 
AUEF omvat gebieden bij de grens van Zwitserland en Oostenrijk. 
3. Mobiliteit 
• De AUEF wist 26 studentenplaatsen te verwerven in 1993. 
4. Opleiding 
• In 1992 organiseerde AUEF een gezamenlijk opleidingsproject voor milieukunde. Zowel in 1993 als 
in 1994 organiseerde de AUEF een korte cursus. 
5. Totaaleffect 
• Het besluit van Zwitserland om niet toe te treden tot de EU, bemoeilijkte de ontwikkeling van 
COMETT in Liechtenstein enigszins. 
126 
IJSLAND 
Bevolking: 0,26 m., Bevolkingsdichtheid: 2,5, BBP/hoofd: n/b. 
OVERZICHTSTABEL IJSLAND (1990-94) 
Aantal Begrotin 
g 
AUEF's: Regionaal 1 159.000 
Studenten 51 154.030 
Docenten 7 56.300 
Cursussen 7 70.000 
Gezamenlijke 2 240.000 
opleidingsprojecten 
Aanvullende maatregelen 3 52.994 
TOTAAL 732.324 
1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten 
• De. institutionele scheiding tussen de onderzoekcentra en de universiteit en daarbij tot 1991 het gebrek 
aan academische cursussen vormden een beperking voor de samenwerking tussen universiteit en 
bedrijfsleven. 
2. Nationale ontwikkeling van COMETT 
• Het COMETT-informatiecentrum en de AUEF van het land, beide ondergebracht in de universiteit 
van Reykjavik, waren belangrijk voor het succes van het programma. 
3. Netwerken 
• Er is slechts een AUEF in IJsland. Deze verrichtte TNA, zette cursussen op en voerde ze uit om aan 
die opleidingsbehoeften tegemoet te komen. Het bevorderde het houden van conferenties over de 
betrekkingen tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. 
• Aanvankelijk was de AUEF vooral sterk aanwezig in de visverwerkende industrie, maar sindsdien 
heeft deze AUEF uitgebreid tot andere sectoren van de industrie. 
• De sterke kanten van de AUEF's waren de deelneming van de bedrijfs- en beroepsorganisaties met 
een rechtstreekse toegang tot bedrijven en de sterke morele en financiële steun van de Universiteit 
van IJsland. 
• De belangrijkste zwakke punten waren het ontbreken van rechtstreeks contact met bedrijven en een 
uiterst onzekere financiële basis. 
4. Mobiliteit 
• IJsland is altijd zeer internationaal georiënteerd geweest; het land kent de traditie dat men voor 
technische studies en opleiding naar het buitenland gaat. COMETT functioneerde als kanalisering 
voor deze pasklare markt. Bestaande informele mechanismen binnen de IJslandse universiteit en 
ondernemingen werden echter niet geformaliseerd. 
127 
5. Opleiding 
• COMETT is begonnen met het werken met TNA en is vervolgens met bedrijven in discussie gegaan 
over de beste manier om aan de behoeften tegemoet te komen. Het heeft eveneens ervaring opgedaan 
met de uitgebreide voorbereiding voor kwaliteitsgerichte opleidingsprogramma's samen met 
internationale universitaire deskundigen en bedrijfsmanagers. 
• Er werden kwaliteitsgerichte cursussen opgezet. Er waren echter niet voldoende cursussen 
beschikbaar. Ook werden nieuwe vormen van cursusaanbod onvoldoende benut. 
• COMETT heeft dus een nieuwe dimensie aan de opleidingen toegevoegd (en niet zozeer alleen een 
aanvulling geboden) door TNA, hooggekwalificeerde cursusvoorbereiding en de opleiding van 
cursusleiders. 
6. Totaaleffect 
• COMETT had een grote invloed. Het verschafte een aanvaardbaar Europees platvorm voor een 
gedachtenwisseling die voordien met wederzijds wantrouwen was beladen. Het leverde ook een 
bijdrage aan* het in de ogen van de bedrijven legitimeren van veel van de in IJsland bestaande 
deskundigheid op hoger-onderwijsniveau. Het legde gedeeltelijk de basis voor een dialoog over 
betrekkingen tussen universiteit en onderneming. 
• Vanwege de aard van de IJslandse bedrijven (vooral kleine en middelgrote ondernemingen) moet 
COMETT op bestuurlijk niveau met bedrijfs- en beroepsorganisaties werken. Specifieke contacten 
met bedrijven vinden plaats tijdens projecten en stages. Uit de rechtstreekse wijze waarop de 
IJslandse samenleving functioneert, volgde dat COMETT contacten kan aanboren, maar dan niet 
langer bemiddelaar is. Het programma heeft gewerkt als een katalysator voor diverse opleidings-, 
onderzoek- en stage-activiteiten. 
• Op deze manier werden contacten met universiteiten en bedrijven binnen de Europese economische 
ruimte versneld en was het programma er in hoge mate verantwoordelijk voor dat instellingen van 
hoger onderwijs de noodzaak zagen hun onderwijs, opleiding en onderzoek aan bedrijven te koop te 
bieden. Het heeft tevens bedrijven bewuster gemaakt dat zij onder universitair afgestudeerden moeten 
aantrekken. 
NOORWEGEN 
Bevolking: 4,27 m., Bevolkingsdichtheid: 13.2, BBP/hoofd: 15,35 ppp. 
OVERZICHTSTABEL NOORWEGEN (1990-94) 
Aantal Begroting 
AUEF's: Regionaal 4 
Sectorieel 2 930.000 
Studenten 360 1.018.100 
Docenten 27 169.180 
Cursussen 46 477.000 
Gezamenlijke 4 818.000 
opleidingsprojecten 
Proefprojecten 1 500.000 
Aanvullende maatregelen 3 47.280 
TOTAAL 3.959.560 
128 
1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten 
• Het Noors Instituut voor technologie (NTH) in Trondheim is de enige technische universiteit in 
Noorwegen; het speelde in de jaren '70 een vooraanstaande rol in de ontwikkeling van de olie­
industrie. SINTEF (Selskapet for industriell og Teknisk Forskning ved Norges Teknise Hoegskole) is 
een stichting van het NTH, die wordt benut voor het creëren van een samenwerkingsverband tussen 
universiteit en bedrijfsleven, met name op het gebied van contract-R&D en van permanente opleiding. 
• Het in 1991 uitgebrachte Witboek over Hoger onderwijs pleitte voor nauwere interne samenwerking 
tussen de onderwijsinstellingen in een geïntegreerd "Noors netwerk" alsmede voor samenwerking met 
externe instellingen; er bestond echter geen nationaal programma. 
• De Noorse Onderzoeksraden hebben programma's voor overdracht van technologie tussen universiteit 
en onderneming. Het ministerie van Industrie wenst een betere samenwerking tussen externe 
onderzoekinstituten en universiteiten. 
• Het Noorse Lange-termijn-plan 1994-97 tracht "beschikbare technologie en deskundigheid uit te 
breiden tot bedrijven... (en een) snellere bijscholing in en vernieuwing van technische en 
professionele vaardigheden...". 
• De nationale begroting voor 1993 tekende aan, dat "Internationale samenwerking op het gebied van 
hoger onderwijs hechter moet worden, met inbegrip van deelneming aan internationale 
onderwijsprogramma's... " 
2. Nationale ontwikkeling van COMETT 
• De enigszins ambivalente houding van Noorwegen ten opzichte van de EU en het volume aan nieuwe 
EG-programma's hebben misschien gezorgd voor een uiterst langzame start in 1990 met de 
voordracht van slechts 11 projecten waarvan er 6 werden goedgekeurd. 
• De positieve actieplannen van COMETT kenden in 1991/92 een grote toename van de betrokkenheid; 
5 extra AUEF's werden het jaar daarop opgezet. 
3. Netwerken 
• De AUEF's bevorderden regionale samenwerking tussen regionale handelsbelangen en het aanwezige 
onderwijs- en opleidingssysteem. Zij gaven binnen de universiteit de traditionele functies van 
contactpunt met bedrijven en permanente vorming een Europese dimensie. Zij hebben een landelijk 
netwerk voor informatie opgezet met technische bladen en nieuwsbrieven alsmede jaarlijkse 
conferenties over technische vaardigheden. Zij verleenden ook steun aan de ontwikkeling van 
cursussen en regelden studentenstages. Van samenwerking inzake opleiding gingen zij over tot 
projecten op het gebied van onderzoek- en technologieontwikkeling, en zij ontplooiden activiteiten op 
sectorieel niveau. 
• De AUEF-activiteiten liepen uiteen van rechtstreekse TNA en de daarmee samenhangende 
cursusopzet tot het steunen van bedrijven bij hun eigen activiteiten; zoals een van de AUEF's het 
uitdrukte: "Hulp bij zelfhulp". 
• Alle AUEF's boekten zeer veel succes op het gebied van de transnationalisering van activiteiten. 
Sectoriële AUEF's zijn vanaf het begin transnationaal geweest. Echter ook de regionale AUEF's 
hebben succes geboekt. 
• De beide sectoriële AUEF's werden ondergebracht bij het Noors Instituut voor technologie (NTH) in 
Trondheim, waar nauw contact met SINTEF werd onderhouden. De AUEF's hebben een bijdrage 
geleverd aan het internationale karakter en de activiteiten van dit grote technologie-complex door 
internationale TNA, korte cursussen, uitwisselingen van studenten en stafleden en hebben verder 
ruimere RTP-projecten buiten COMETT opgezet. 
• De sterkste punten van de AUEF's waren: de ontwikkeling van een krachtig Europees netwerk; (2) de 
steun van de regering van Noorwegen en van regionale overheden; (3) de actieve betrokkenheid en 
deelneming van het Noorse genootschap van erkende ingenieurs (NIF) en de Federatie van Noorse 
machine-industrieën (TBL). 
• Het zwakste punt was dat de omvang van de behoefte aan toewijzing van begrotmgsgelden was 
onderschat. 
129 
4. Mobiliteit 
• Activiteiten op het gebied van mobiliteit werden door deelnemers aan grotere COMETT- en andere 
projecten gebruikt om samenwerking hechter te maken of tot stand te brengen. 
• De regering van Noorwegen heeft COMETT-studenten de facto werk- en verblijfsvergunningen 
verleend. Overeenkomsten met studentenhuisvestingsbureaus boden instromende studenten veel 
gemak. Op grond van afspraken met de universiteiten kregen COMETT-studenten alle 
studentenrechten (korting op reiskosten, studentenactiviteiten enz.) De TBL beval haar leden 
studentenstages aan. 
• Over het geheel genomen kan men studentenstages nu beter hanteren. 
5. Opleiding 
• Vanaf de aanvang werden er cursussen opgezet voor een Europees gehoor en met een Europese 
dimensie. Een aantal cursussen werd opgezet met behulp van andere EU-investeringen (bijv. ESPRIT 
II). Uitgebreide aanwending van nieuwe technieken, softwareprogramma's en simulatiemiddelen 
maakte hiervan deel uit. COMETT-activiteiten waren zowel een praktisch instrument als een 
katalysator. 
• De nadruk lag op kwaliteitsverbetering. Bij het ontwikkelen van cursussen en activiteiten voor 
permanente vorming heeft COMETT een aantal "kwaliteitspartners" geïntroduceerd, die anders in 
Noorwegen niet beschikbaar zouden zijn geweest. 
• De grote overeenstemming tussen de doelstellingen van COMETT en die van het land op het gebied 
van technologieoverdracht en opleiding stond garant voor het aanvullende karakter. 
6. Totaaleffect 
• Op nationaal niveau was COMETT niet sterk, maar het was vrij belangrijk voor het beleid en de 
planning op regionaal niveau. Op regionaal niveau moet de rol van COMETT bij de ontwikkeling en 
uitvoering van regionale en provinciale plannen worden benadrukt. 
• Waar dergelijke zaken al waren voorbereid, bijvoorbeeld in West-Noorwegen, was COMETT een 
belangrijk hulpmiddel bij de uitvoering; in andere gevallen werden de doelstellingen van COMETT 
overgenomen en gingen zij deel uitmaken van de uitgangspunten voor plannen die thans worden 
voorbereid. 
• Het lidmaatschap van COMETT heeft technologieoverdracht en -opleiding een Europese dimensie 
gegeven die anders zou hebben ontbroken of moeizaam zou zijn opgebouwd, als dit met gebruik van 
nationale middelen en vanuit louter nationale omstandigheden had moeten gebeuren; dat is nauwelijks 
een optimaal vertrekpunt voor het opstellen van een internationaal samenwerkingsprogramma. 
130 
ZWEDEN 
Bevolking: 8,64 m., Bevolkingsdichtheid: 19,2, BBP/hoofd: 16,2ppp. 
OVERZICHTSTABEL ZWEDEN (1990-94) 
Aantal Begroting 
AUEF's: Regionaal 4 
Sectorieel 24 888.000 
Studenten 807 2.245.940 
Docenten 13 111.000 
Cursussen 83 998.000 
Gezamenlijke 13 2.311.038 
opleidingsprojecten 
Proefprojecten 1 500.000 
Aanvullende maatregelen 15 240.952 
TOTAAL 7.294.930 
1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten 
• In Zweden is de samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven sinds de jaren '60 goed 
ingeburgerd. Sinds de in 1977 in werking getreden wet kunnen industriëlen zitting hebben in alle 
commissies inzake studieprogramma's. Faculteiten kunnen externe contracten aangaan en door 
ondernemingen worden ondersteund. Sinds 1975 bieden de universiteiten programma's voor 
beroepsopleiding. 
• De Zweedse Raad voor Technische ontwikkeling (STU) werd eindjaren '60 opgericht ter verbetering 
van het technisch niveau in Zweedse bedrijven; speciaal doel was de samenwerking tussen 
universiteit en onderneming. Deze lanceerde al snel in de instellingen van hoger onderwijs een 
systeem van contactpunten. Onderzoekmanagers van grote bedrijven fungeren als part-time docenten. 
Kleine ondernemingen kunnen wetenschappers voor een periode van maximaal zes maanden "lenen", 
waarbij de helft van hun salaris wordt betaald door het bedrijvencontactpunt. In Noord-Zweden 
kunnen kleine bedrijven voor zes maanden een net afgestudeerde ingenieur aanstellen, afkomstig van 
de plaatselijke universiteit, waarbij diens salaris door het bedrijvencontactpunt wordt betaald. Dit 
voorkomt migratie naar Zuid-Zweden. 
• Wetgeving uit 1992 gaf instellingen van hoger onderwijs veel verder gaande autonomie en voerde een 
systeem in ter evaluatie van de universiteitsresultaten. Alle programma's voor het verkrijgen van een 
graad in de technische wetenschappen bevatten verplichte stages in het bedrijfsleven. 
• Industriëlen hebben zitting in bestuurscolleges van universiteiten en technische hogescholen. 
Verscheidene science parken werden samen met het bedrijfsleven opgezet. Er zijn veel uitwisselings­
leerstoelen en gastdocenten uit het bedrijfsleven. Veel contractonderzoeken worden door het 
bedrijfsleven gefinancierd. Gezamenlijke onderzoekinstituten zijn opgericht. Gemiddeld 10% van de 
activiteiten binnen het hoger onderwijs wordt door het bedrijfsleven gefinancierd. 
2. Nationale ontwikkeling van COMETT 
• COMETT was het eerste EU-programma waaraan EVA-landen konden deelnemen. De steun van 
vakbonden, werkgevers en regionale en plaatselijke overheden was zeer krachtig. De belangstelling 
4 Er zijn nog twee sectoriële AUEF's met een Zweedse coördinator, maar een niet- Zweedse 
aannemer. 
131 
werd vergroot door de op handen zijnde toetreding tot de EU. 
• De belangrijkste punten van COMETT stonden hoog genoteerd op de agenda van Zweden: (1) 
internationalisering van het hoger onderwijs; (2) behoefte aan permanente opleiding in kleine en 
middelgrote ondernemingen en de noodzaak universiteiten in te schakelen bij wetenschappelijke 
opleiding op hoog niveau; (3) de noodzaak voor de kleine en middelgrote ondernemingen nauwer in 
contact te komen met buitenlands markten. 
3T Netwerken 
• In 1990 kreeg Zweden vier regionale AUEF's, allemaal in het zuiden, en twee sectoriële AUEF's. Dit 
aantal werd in 1992 met drie nieuwe sectoriële AUEF's uitgebreid. Een van de sterke punten van de 
Zweedse AUEF's is hun grote betrokkenheid bij DELTA. 
• Buiten de rechtstreeks bij het programma betrokken bedrijven en universiteiten was hun bijdrage 
echter klein. Zij hebben een identiteitscrisis gehad. 
• Indirecte bijdragen waren: (1) verbreiding van informatie; (2) toegenomen marketing voor technologie 
en opleiding; (3) Europees veld voor samenwerking en politieke druk vanuit de regionale AUEF's die 
zeer goed functioneerden; (4) het onmiskenbare effect van internationale activiteiten. 
• De meeste AUEF's hebben getracht TNA te verrichten. Er zijn op dit terrein echter veel organisaties 
werkzaam. 
• De belangrijkste kracht was de inzet van de AUEF-mensen en de gelegenheid om te werken in een 
inter-Europees perspectief en andere programma's te steunen. De grootste zwakte was het gebrek aan 
betrokkenheid van het bedrijfsleven, met name van kleine en middelgrote ondernemingen, en gebrek 
aan interregionale uitwisseling van ervaring. 
4. Mobiliteit 
• Er was niets wezenlijk nieuw aan de studentenstages. Personeelsstages waren nauwelijks aan de orde. 
Er een echter wel grotere inzet bij het vinden van stageplaatsen voor studenten bij grotere 
ondernemingen. Een aantal daarvan heeft COMETT gebruikt om potentiële werknemers in 
buitenlandse filialen uit te proberen. 
• Sommige kleine en middelgrote bedrijven deden voor het eerst ervaring op met buitenlandse 
studenten. Dit leverde meer begrip op voor culturele verschillen. 
5. Opleiding 
• Op het gebied van opleiding waren de grootste COMETT-bijdragen gelegen in de voorbereidende 
werkbesprekingen en onderhandelingen over de sollicitatie en de formulering van de "leeropdracht" 
van universiteitsdocenten. 
• Dank zij de sectoriële AUEF's werd de invloed van bedrijfsbranches op de ontwikkeling van 
opleiding groter. 
• Er werd een IT-netwerk opgezet (aanvankelijk voor het zoeken van informatie en partners), dat mikt 
op toekomstig gebruik voor opleiding op de werkplek in bedrijven. Kwaliteitscontrole is een 
belangrijk en onmiskenbaar gegeven geworden, aangezien er door verschillende docenten in 
verschillende landen cursussen moeten worden gegeven. COMETT is te kort actief geweest om dit te 
beoordelen. De schaal waarop COMETT zich afspeelde was te klein om veel invloed te hebben. 
Hergebruik van opgezette cursussen vond nauwelijks plaats. 
6. Totaaleffect 
• Op nationaal niveau was het totaaleffect bijkomstig, maar op regionaal en lokaal niveau bestond er 
wel enige invloed. Het programma is klein. Daarnaast was de economie ingezakt. Behalve door de 
rechtstreeks betrokkenen werd er weinig contact tussen universiteit en bedrijfsleven onderhouden. 
Universiteiten hebben al krachtige eenheden voor permanente opleiding. Toch was het onderhouden 
van internationale betrekkingen iets nieuws voor de Zweedse universiteiten en bedrijven. 
• Er werd geen invloed uitgeoefend op het beleid op nationaal niveau, op regionaal in gering mate. 
Tussen universitaire programma's voor permanente vorming en AUEF's is enige synergie ontstaan. 
• Het totaaleffect is gering geweest. Hoofdstuk B was het echte succes, met name voor de grotere 
ondernemingen uit het midden- en kleinbedrijf. De tot stand gekomen netwerken zullen voor andere 
132 
projecten worden gebruikt. COMETT heeft ook het begrip voor de EU vergroot. 
FINLAND 
Bevolking: 5,03 m., Bevolkingsdichtheid: 14,9, BBP/hoofd: 16,1 ppp. 
OVERZICHTSTABEL FINLAND (1990-94) 
Aantal Begroting 
AUEF*: Regionaal 3 
Sectorieel 2 685.000 
Studenten 634 1.560.365 
Docenten 71 690.350 
Cursussen 78 740.000 
Gezamenlijke 9 1.845.000 
opleidingsprojecten 
Proefproject 
Aanvullende maatregelen 17 247.568 
TOTAAL 5.768.283 
1. Achtergrond: wetgeving, programma's en activiteiten 
• Er is geen speciale wet voor samenwerking tussen universiteit en bedrijfsleven, maar de bestaande 
wetgeving is tamelijk vrijblijvend ten aanzien van deze activiteiten. 
• De Academie van Finland bezit een programma om afgestudeerden in het bedrijfsleven te steunen. 
Het ministerie van Onderwijs heeft een vergelijkbaar programma in IT. Het Centrum voor 
technologie-ontwikkeling (TEKES) financiert programma's die gebaseerd zijn op samenwerking 
tussen universiteit en bedrijfsleven en op onderzoekopleidingen. Het Finse onderwijs heeft sinds 1986 
een snelle uitbreiding gekend. De instellingen van hoger onderwijs worden in toenemende mate als 
Regionale ontwikkelingscentra beschouwd. 
• Van oudsher was praktijkopleiding in bedrijven een verplicht onderdeel van technische 
doctoraalopleidingen. Permanente vorming is een van de snelst groeiende gebieden van het hoger 
onderwijs. Verscheidene science parken werden de laatste tien jaar opgezet. Technologie-instituten 
hebben "afdelingen voor diensten aan ondernemingen" gecreëerd. Uniscience Ltd heeft de 
universiteiten en ondernemersverbonden samengebracht voor het verlenen van diensten gebaseerd op 
de gezamenlijke know-how van de universiteiten. 85 instellingen voor beroepsonderwijs werden 
samengevoegd tot 22 instellingen van het type Fachhochschule die nauw samenwerken met het 
bedrijfsleven. 
• Van oudsher staat het bedrijfsleven dicht bij het hoger onderwijs. Grote bedrijven lanceerden hun 
eigen postacademische opleidingsprogramma's en zijn hun vraag aan het hoger onderwijs aan het 
uitbreiden. Zij gaan langdurende betrekkingen en contracten. Het aantal PhD's in de bedrijven neemt 
snel toe. 
133 
2. Nationale ontwikkeling van COMETT 
• Aangezien Finland een EVA-land is, raakte het pas bij de aanvang van COMETT II bij het 
programma betrokken, maar het land maakte een goede start. Dit was te danken aan de sterke basis 
waarop de bestaande samenwerking tussen universiteit en onderneming steunde en de centra voor 
permanente vorming die al binnen de universiteiten aanwezig waren. Evenzo had men al veel 
ervaring opgedaan met internationale studentenuitwisselingen en de regering zelfwas een eerste begin 
aan het maken met het internationaliseren van instellingen van hoger onderwijs. Het COMETT-
informatiecentrum speelde eveneens een belangrijke katalyserende rol. 
3. Netwerken 
• Finland kreeg in 1990 vijf AUEF's: 3 regionale, een gemengde en een sectoriële. Afgezien van de 
sectoriële AUEF werden zij allemaal ondergebracht bij universiteiten. In 1992 werd een extra AUEF 
met een gedeelde verantwoordelijk verworven. In 1994 werd een sectoriële AUEF overgeplaatst van 
Nederland naar Finland. 
• De AUEF's hebben de kloof tussen Brussel en de deelnemende Finse organisaties, vooral 
ondernemingen, weten te overbruggen. Alle AUEF's verrichtten TNA, hetgeen leidde tot de 
formulering van nieuwe projecten. Zij hebben ook internationale samenwerking bevorderd en 
ondersteund, waarbij zij heel vaak een nationaal project in een Europees project omzetten. De beide 
sectoriële AUEF's hadden een merkbaar effect op opleiding in de desbetreffende sectoren. 
• Het sterkste punt was een nauwe samenwerking tussen AUEF's en het Informatiecentrum. 
• De zwakste punten waren dat de AUEF's het land niet geheel bestreken, terwijl tegelijkertijd de 
economische recessie de industriële partners belemmerde uit te breiden. Aangezien COMETT het 
enige programma was waaraan Finland kon meedoen, waren de AUEF's voornamelijk beperkt tot 
werkzaamheden met COMETT. 
4. Mobiliteit 
• Er bestond al een lange traditie op het gebied van buitenlandse studentenstages. COMETT heeft dus 
niet zozeer iets geheel nieuws gebracht als wel nieuwe wegen geschapen. Toch was COMETT voor 
de Instituten voor technologie een efficiënte manier om het aantal hooggekwalificeerde stages te 
vergroten. Hoewel de uitwisseling van deskundigen (Bc) niet nieuw was, werd het toch als een van 
de meest nuttige activiteiten binnen COMETT beschouwd. In 1994 was Finland het land dat binnen 
COMETT het op een na grootste aantal uitzendingen had! 
• Het gedecentraliseerde karakter van COMETT was een aansporing voor afzonderlijke 
universiteitsfunctionarissen, belast met internationale aangelegenheden, om initiatieven te ontplooien 
en meer verantwoordelijkheid bij het regelen van stages te nemen. Voordien waren de meeste 
werkzaamheden gecentraliseerd. Ondernemingen wijzigden hun houding van: studenten accepteren is 
liefdadigheid, in: erkenning van hun reële toegevoegde waarde. 
5. Opleiding 
• Gezien het geringe aantal projecten heeft COMETT op nationaal niveau geen grote invloed gehad. 
Toch kregen cursussen die slechts een nationale aanpak gehad zouden hebben, een Europese 
dimensie. De cursussen werden in het Engels gehouden vanwege deelneming uit het buitenland. Het 
geproduceerde cursusmateriaal werd door het bedrijfsleven als nuttig beschouwd. 
• COMETT heeft een effectieve bijdrage geleverd aan een groeiende Europese samenwerking en heeft 
steun geboden bij het creëren van nieuwe contacten en nieuwe samenwerkingsvormen. 
6. Totaaleffect 
• Aangezien Finland een sterke traditie kent op het gebied van samenwerking, uitwisseling en stages 
tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven, wordt niet gevonden dat COMETT op regionaal of nationaal 
niveau enige invloed van belang op de betrekkingen tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven heeft 
uitgeoefend of op het formuleren van beleid. De innoverende effecten lagen op transnationaal niveau. 
De gevestigde traditie op het gebied van samenwerking tussen universiteit en onderneming vormde 
een goed beginpunt voor de uitvoering van het programma. 
134 
Ers is een nauwe samenwerking tot stand gekomen met het nationaal programma ten einde de 
transnationale activiteiten van de technologie-instituten te doen toenemen. Tweederde deel van de 
naar het buitenland vertrekkende Ba-studenten was van dergelijke instituten afkomstig. Het ministerie 
van Onderwijs bezorgde de universiteiten extra gelden, hetgeen hun transnationale activiteiten deed 
toenemen. Deelneming aan COMETT vormt thans een van de criteria voor dergelijke toelagen. 
Zowel overheden als organisaties aan het programma deelnamen, deden in een EU-context ervaring 
met samenwerking op. Er werd een solide basis gelegd voor succesvolle deelneming in een EG-
programma. 
135 

Bijlage 3. Lijst van COMETT-publikaties 
Hieronder volgt een lijst met de belangrijkste documenten en publikaties met betrekking tot COMETT, die 
tussen 1990 en 1994 verschenen; enkele publikaties die in 1995 zouden verschijnen zijn eveneens 
opgenomen. 
Officiële documenten met betrekking tot de uitnodiging voor het indienen van voorstellen 
• COMETT achtergronddocument 9 talen 
• Vademecum COMETT II 9 talen 
Dit document bevat belangrijke informatie over het COMETT-programma en geeft een uiteenzetting 
van de doelstellingen en operationele structuur van het programma. 
• Application Package 1990, 1991, 1992 9 talen 
De bundel is verkrijgbaar op papier of op diskette en is bedoeld voor diegenen die projecten aan 
COMETT voorleggen. De bundel bevat algemene informatie over het COMETT-programma en geeft 
aan op welke wijze voorstellen moeten worden geformuleerd. Aanvraagformulieren zijn bijgesloten. 
• Application Package 1993, 1994 EN/FR/DE 
Sinds 1993 werd dit in 3 talen gedrukt. 
Algemene informatie over het programma en de resultaten 
• The COMETT Bulletin EN/FR 
Vanaf februari 1988 tot december 1993 verscheen driemaal per jaar het COMETT Bulletin; het 
bevatte een reeks artikelen over het programma en de banden met andere communautaire initiatieven 
op het gebied van onderwijs, opleiding, technologie en R&D. Het bood eveneens informatie over 
COMETT-projecten en de ontwikkeling van het programma. In december 1993 werd de publikatie 
gestopt om de weg vrij te maken voor de nieuwe publikatie van DG XII: Le Magazine. 
• COMETT-brochure 9 talen 
Deze brochure op A5-formaat verscheen voor de eerste keer in 1990; op eenvoudige en 
gebruiksvriendelijke wijze wordt een uiteenzetting van de structuur van het programma gegeven. 
Beginnend met een algemene uiteenzetting van de COMETT-doelstellingen, geeft de brochure een 
verklaring van alle hoofdstukken van het programma en bevat basisinformatie over 
begrotingskwesties. 
• COMETT Pilot projects (informatiemap) EN 
De map is bedoeld voor een zeer gevarieerd publiek en bestaat uit losse informatiebladen over 
COMETT-proefprojecten. De informatiebladen hebben een eenvoudige presentatie en behandelen elk 
doelstellingen, opleidingsmateriaal en transnationale partners van het project. 
• Catalogue of COMETT I outputs EN 
Deze Catalogue biedt belangrijke informatie over de resultaten van alle COMETT I-projecten, met 
inbegrip van de cursussen, opleidingsmateriaal, studies, databases en nieuwsbrieven. Tevens bevat het 
een statistisch overzicht van COMETT I. 
• COMETT Project Compendium 1990, 1991, 1992, 1993/94 EN/FR 
Het Compendium geeft grondige informatie over alle COMETT-projecten die na elke uitnodiging tot 
het indienen van voorstellen werden goedgekeurd. De projecten worden vermeld met benaming, korte 
samenvatting en het volledige adres van de contactprsoon. Het bevat tevens een statisch overzicht van 
COMETT I en er worden verscheidene indexen en lijsten gegeven, zodat de projecten gemakkelijk te 
vinden zijn. 
• Transnational student placements: the COMETT experience. EN/FR 
Deze goeddoordachte gids maakt in ruime mate gebruik van de ervaring van COMETT met 
betrekking tot het beheer van transnationale stages in de Lid-Staten en de landen van de EVA. Omdat 
hij bedoeld is als een praktisch instrument voor organisatoren van studentenstages, bevat de gids tips 
voor zowel organisatoren als studenten, documentatie over landen en informatie over studentenstages 
binnen de ERASMUS- en TEMPUS-programma's. 
137 
Verslagen en studies 
• The development of COMETT I FR/EN 
Dit interne monitoringverslag over COMETT I behandelt de periode 1987 - 1989. Telkens is een 
hoofdstuk gewijd aan elk van de vijf hoofdstukken van COMETT I en van alle 12 Lid-Staten zijn 
landelijke verslagen bijgevoegd. Het document biedt niet alleen algemene statistische gegevens over 
de totale duur van het COMETT I-programma, het geeft ook statistieken per Lid-Staat. 
• The development of COMETT I (Executive Summary) FR/EN 
• COMETT I. Eindverslag van de Commissie 9 talen 
Dit officiële verslag handelt over de eerste fase van het COMETT-programma. Het documenteert de 
achtergrond van het programma, de ratio, structuur en uitvoering ervan, met bijzondere aandacht 
voor de effecten op de diverse operationele hoofdstukken. Het geeft een samenvatting van een groot 
aantal documenten, verslagen, overzichten, studies en analyses die tijdens de eerste operationele fase 
werden gemaakt. 
• COMETT Programma. Verslag van de activiteiten van 1990, 1991, 1992, 
1993 en 1994 9 talen 
Het jaarverslag is een formele weergave van alle COMETT-activiteiten in een bepaald jaar. De 
behandelde onderwerpen zijn o.a. de resultaten van de uitnodigingen tot het indienen van voorstellen, 
programmabeheer, -toezicht en -evaluatie, conferenties enz. Opgenomen zijn ook een statistisch 
overzicht van COMETT-projecten, actualisering van de proefprojecten en een lijst met publikaties. 
• National profiles 1992, 1994 Gemengd EN/FR 
In de National profiles worden de twaalf Lid-Staten en de zeven landen van de EVA behandeld; 
tevens is een verslag van de ontwikkeling van COMETT in elk land opgenomen, met een uitsplitsing 
van activiteiten binnen elk hoofdstuk van het programma. 
• Regional profiles 1993, 1994 Gemengd EN/FR 
In de Regional profiles wordt de nadruk gelegd op de bijdrage van COMETT aan regionale 
ontwikkeling in de twaalf Lid-Staten en de zeven landen van de EVA; het bevat statistische tabellen 
van COMETT-financiering en een uitsplitsing van de activiteiten binnen elk hoofdstuk van het 
programma. 
• Sectoral surveys (reeks) 
In een reeks sectoriële overzichten worden de COMETT-activiteiten in de tien belangrijkste 
echnologie-sectoren gepresenteerd: 
Medical technology and biomedical engineering in COMETT (EN) 
Advanced manufacturing technology in COMETT (EN) 
Technology and innovation management in COMETT (EN) 
Microelectronics in COMETT (EN/FR) 
Software technology in COMETT (EN) 
Materials in COMETT (EN/FR) 
Environment in COMETT (EN) 
Biotechnology in COMETT (EN) 
Mechanical engineering in COMETT (EN) 
Agrofood in COMETT (EN) 
COMETT II Evaluatierapporten 
• COMETT Evaluation (ECOTEC, 1991) EN/FR/DE 
Transnational training for technology in Europe - the COMETT experience 
(COMETT II Tussentijds evaluatieverslag 1990 - 1992) EN/FR/DE 
• COMETT II: Evaluations (1993) EN/FR/DE 
• First part - Report by the Panel of Experts: COMETT. Transnational training for technology. The 
future of industry-university cooperation. 
• Second part - National Evaluations 
• Third part - GMV Report: Evaluation of the COMETT Programme 
• The Final National Evaluations of COMETT (1995) EN/FR/DE 
• COMETT II. Het Eindevaluatieverslag (het onderhavige verslag, 1995) 11 talen 
138 
Verslagen ten behoeve van de eindevalutaie van COMETT (reeks: ** COMETT: the results')5 
COMETT II in figures - a statistical overview EN/FR/DE 
Networks and European partnerships - COMETT UETPs: reality and perspectives EN/FR/DE 
COMETT II: the results. The mobility actions, 1990-1994 EN/FR/DE 
COMETT II: the results. Joint training report. Lessons and experience EN/FR/DE 
La mobilité d'étudiants COMETT en entreprise, 1990 - 94 FR 
Placements de formation avancée, 1990 - 94 FR 
Echanges de personnel, 1990 - 94 FR 
Cours de formation de courte durée, 1990 - 94 FR 
COMETT II: the results. Strand Cb/Cc report EN 
Complementary measures - strategic plans and actions of COMETT UETPs, 1990-1994 EN 
EFTA countries in COMETT II - an overview EN 
COMETT II: the results. 
- Linking R&D and education EN 
- SMEs in COMETT projects EN 
- A sectoral view on COMETT EN 
• The creation and development of successful university-industry partnerships 
• The contribution of the COMETT programme to the innovation in continuing education and training 
• COMETT: the results. Manual of good practice for skill needs analysis EN/FR 
• COMETT: the results. Student mobility in the COMETT programme EN/FR 
• COMETT: the results. The impact of COMETT on SMEs EN/FR 
• The regional impact of the COMETT Programme 
Andere documentatie 
• COMETT Video: "Forging the Europe of the future" 9 talen 
• COMETT leaflets EN/FR/DE 
• COMETT - User Guide 
• COMETT - facts and figures 
• University-enterprise training partnerships 
• Industrial student placements 
• Training for European industry 
• COMETT and higher education 
• Technology management 
• COMETT and SMEs 
• Women and technology 
• Linking R&D with training 
• COMETT and Micro-electronics 
» COMETT and Biotechnology 
• COMETT and Agriculture 
• COMETT and the automobile industry 
• Slide show COMETT 1992, 1993 and 1994 EN/FR/DE 
• COMETT Posters 9 talen 
• Database of COMETT projects EN 
5 Het gaat hierbij gedeeltelijk om werktitels, aangezien de documenten in 1995 moeten verschijnen 
139 

Bijlage 4. Organisatie van het COMETT-
programma 
A. 4.1 Beheer en belangrijkste betrokkenen 
Een aantal organisaties heeft samengewerkt bij uitvoering en beheer van het COMETT-
programma. Zoals werd gespecificeerd in het Besluit van de Raad lag de eerste 
verantwoordelijkheid voor de uitvoering van COMETT bij de Europese Commissie, met 
name bij de Task Force menselijke hulpbronnen, onderwijs, opleiding en jeugdzaken 
(thans DG XXII). Behalve het opstellen van richtlijnen, hield dit met name ook in de 
verbreiding van informatie over het programma, de toepassingsmogelijkheden en de 
projectresultaten, de beoordeling en selectie van projecten, de verstrekking van 
contracten en het financiële beheer. 
De Commissie werd bij dit alles bijgestaan door het COMETT-comité, samengesteld uit 
vertegenwoordigers van de 12 Lid-Staten, en door de Gemengde Commissie van de 
EVA, de COMETT-informatiecentra in elk van de Lid-Staten van de EU en de EVA, en 
de COMETT-experts. Het COMETT-bureau voor technische bijstand bood technische en 
professionele steun. 
Het COMETT-comité bestond uit twee vertegenwoordigers van elke Lid-Staat, 
geselecteerd op grond van voordrachten door de Lid-Staten, alsmede twee 
vertegenwoordigers van de sociale partners op communautair niveau als waarnemers. De 
Commissie moest het comité raadplegen in kwesties die betrekking hebben op de 
uitvoering van het COMETT-programma. Het comité kwam drie- of viermaal per jaar 
bijeen. Het comité uitte vooral meningen over algemene beleidskwesties, zoals de 
algemene richtlijnen voor financiële bijstand die moet worden verleend, het pool-
systeem (dat door het Comité volledig werd ondersteund) en de aanvullende 
maatregelen. Wat de projectselectie betreft was het Comité betrokken bij de algemene 
procedures voor het selecteren van diverse soorten projecten, en moest het een mening 
geven over elk project waarvoor een bijdrage van meer dan 100.000 ecu nodig was. 
Tegen het einde van het programma raakte het comité ook steeds meer betrokken bij de 
evaluatie van het programma, in het bijzonder bij de nationale evaluatie. 
Sinds de start van COMETT II namen de landen van de EVA deel aan het COMETT-
programma en tussen de Europese Gemeenschap en elk EVA-land werd een Gemengde 
Commissie opgericht om zaken te overleggen waarbij EVA-landen betrokken zijn. Deze 
comités komen tweemaal per jaar bijeen, meestal na een bijeenkomst van het COMETT-
comité (waarbij vertegenwoordigers van de EVA-landen niet aanwezig mogen zijn). 
Op nationaal niveau speelden de COMETT-informatiecentra een belangrijk rol bij het 
verbreiden van informatie en kweken van bekendheid. De voornaamste taken van de 
Informatiecentra waren het beantwoorden van vragen over COMETT, in het bijzonder 
over projecten in eigen land, en het vervaardigen van informatiemateriaal (brochures, 
bulletins enz.). In de loop van het programma organiseerden zij ook een groot aantal 
informatiedagen, workshops, persbijeenkomsten en conferenties' zij hebben eventuele 
organisatoren bij de voorbereiding van nieuwe aanvragen geholpen en informatie over 
141 
resultaten van COMETT-projecten verbreid. Sommige centra gingen zelfs nog verder en 
traden in zekere zin op als tussenpersoon voor projectpartners, veelal in samenwerking 
met AUEF's van hun land. 
Voor beoordeling van inhoud en kwaliteit van de geselecteerde projecten werd de 
Commissie bijgestaan door de groep COMETT-experts. Deze werden in overleg met de 
Lid-Staten door de Commissie aangesteld op grond van hun kennis van en ervaring op 
een bepaald gebied of sector die voor COMETT van belang was. De groep werd 
verzocht haar mening te geven over de voorgelegde projecten en de selectieprocedures 
die voor elke uitnodiging tot het indienen van voorstellen werden gehanteerd, met 
speciale aandacht voor projecten uit hoofde van de hoofdstukken A en C. Er werd met 
name gevraagd de kwaliteit en relevantie van de voorgestelde projecten voor de 
behoeften van de industrie te beoordelen. Naast de groep experts werden ook andere 
afdelingen van de Commissie bij het selectieproces betrokken, in het bijzonder die 
welke verantwoordelijk zijn voor R&D-programma's, zodat synergie tussen de 
communautaire acties is verzekerd. 
Tot slot, het COMETT-bureau voor technische bijstand (TAO) is een in Brussel 
gestationeerde non-profit-organisatie, waarmee geëigende contractuele afspraken zijn 
gemaakt; het heeft allereerst een rechtstreeks ondersteunende taak om de Commissie bij 
haar werkzaamheden te helpen. De activiteiten omvatten met name de praktische 
organisatie van de uitnodigingen: voorbereiden, vertalen en in druk doen verschijnen 
van het Vademecum en de Application Package, verzenden van aanvraagformulieren, 
verschaffen van informatie en steun aan eventuele aanvragers, organisatie van de 
selectieprocedure, met inbegrip van nauwkeurig onderzoek en voorlopige beoordeling 
van al de voorgelegde projecten, voorbereiden van de contracten, betaling van 
aannemers, en voortgang op basis van jaarlijkse projectverslagen. Het vervaardigde ook 
de conceptteksten voor talrijke COMETT-publikaties en documenten. 
A. 4.2 Overzicht van de ondersteunende activiteiten 
Binnen het COMETT-programma zijn er voornamelijk drie soorten ondersteunende 
activiteiten geweest: 
• mondelinge en geschreven antwoorden op verzoeken om informatie 
• vervaardigen en verspreiden van verslagen en andere publikaties 
• organiseren van bijeenkomsten, workshops en conferenties. 
Het rechtstreeks ondersteunen van belangstellende organisaties door geschreven of 
mondelinge verzoeken om informatie te beantwoorden was een belangrijke en 
ononderbroken activiteit van de staf van de Commissie, het COMETT-bureau voor 
technische bijstand en de COMETT-informatiecentra. Verzoeken werden niet alleen 
door potentiële aanvragers ingediend, maar vaak ook door nationale en internationale 
organisaties, beleidmakers, sectoriële verenigingen, regeringsorganen enz. 
Over het COMETT-programma werd een schat aan informatie geproduceerd. Het gaat 
hierbij om: 
• officiële aanvraagdocumenten voor organisatoren, met name het COMETT-
Vademecum en Application Packages 
• reclamebrochures met informatie over verschillende aspecten van COMETT 
• officiële verslagen met feiten en bevindingen die de gemaakte voortgang illustreren, 
142 
bijvoorbeeld de jaarverslagen en het tussentijdse verslag over COMETT II 
• nieuwsbrieven, zowel op Commissie-niveau (het COMETT-Bulletin), als op 
nationaal en lokaal niveau door de COMETT-informatiecentra, talrijke AUEF's en 
coördinatoren van belangrijke projecten 
• overzichten en analyses van speciale gebieden, uitgevoerd met de steun van 
COMETT, bijvoorbeeld sectoriële overzichten 
• documenten die beschrijven welke COMETT-projecten werden goedgekeurd en 
welke resultaten er werden geboekt, bijv. het COMETT Compendium 
• richtlijnen en instrumenten die door experts en werkgroepen werden ontwikkeld met 
de bedoeling projectcoördinatoren en anderen die bij COMETT-projecten betrokken 
zijn, te ondersteunen (voorbeeld: gebruikmaken van een huisstijl bij 
onderwijsmateriaal, copyright, kwaliteitsgarantie, marketing...). 
Bijlage 3 geeft een lijst van publikaties. 
Het organiseren van een groot aantal gevarieerde bijeenkomsten en conferenties was van 
fundamenteel belang voor de toevoer van informatie, uitwisseling van ervaring en het 
ontvangen van feedback. Tijdens COMETT II werden er vijf grote COMETT-
conferenties gehouden (Amsterdam, Glasgow, Aalborg, Antwerpen en Bonn), met een 
deelnemersaantal dat varieerde tussen de 200 en de 500. Elke conferentie bestreek een 
specifiek algemeen, voor COMETT relevant thema, gaf de Commissie de mogelijkheid 
verslag te doen van de voortgang en ontving feedback van de projectcoördinatoren; het 
bood een platvorm voor de mensen om van elkaar te leren, van gedachten te wisselen 
over terreinen van gemeenschappelijk belang, nieuwe projecten voor te bereiden en de 
tot stand gebrachte resultaten te promoten. 
Naast deze grote conferenties werd in de loop van COMETT II een groot aantal 
bijeenkomsten, workshops en kleinere conferenties gehouden en gesponsord. Een deel 
daarvan werd gefinancierd binnen het kader van het initiatief voor positieve 
actieplannen, (vgl. 1.3.5), bijvoorbeeld conferenties over studentenstages en sectoriële 
workshops. COMETT ontbrak ook niet bij evenementen die door verwante Europese 
onderwijs- of R&D-programma's werden georganiseerd. In de eerste jaren van het 
programma werden twee informele discussiebijeenkomsten met de Commissiestaf, de 
leden van het COMETT-comité en de groep experts gehouden om van gedachten te 
wisselen over algemene beleids- en strategiekwesties. 
A. 4.3 Programma monitoring 
De monitoring van het COMETT-programma en de door de staf van de Europese 
Commissie en het COMETT-bureau ondersteunde projecten vormt een aanvulling op de 
evaluaties die extern werden uitgevoerd. Het belangrijkste doel hiervan is zeker te 
stellen, dat alleen projecten met hoge kwaliteit worden gefinancierd, dat contractuele 
afspraken worden nagekomen met het oog op het bereiken van de doelstellingen van het 
programma, en dat gegevens en informatie worden verzameld die als feedback kunnen 
dienen voor het programmabeheer. 
Hiertoe werden een aantal procedures en activiteiten ontwikkeld. Om de doorzichtigheid 
hiervan te garanderen werd bij de start van COMETT II een Vademecum opgezet en 
wijd en zijd verspreid. In dit Vademecum worden niet alleen de doelstellingen en 
organisatie van het programma beschreven, maar staan ook veel details over de 
selectiecriteria voor de projecten. Voor elke uitnodiging werd met een speciaal 
143 
aanvullend Aanvraagpakket de organisatoren duidelijk gemaakt wat er werd verwacht -
en wat zij konden verwachten. Dankzij deze informatiemaatregel was de weg vrij 
gemaakt voor objectieve monitoring in latere stadia. 
Een tweede aspect van cruciaal belang waren de selectieprocedures. Eenvoudig 
voorgesteld werd het volgende patroon aangehouden: 
1. Een eerste doorlichting en beoordeling van de door de Commissie ontvangen 
aanvragen, gesteund door het bureau voor technische bijstand. Deze voorselectie 
vond plaats volgens criteria die in het Vademecum en de Aanvraagpakketten werden 
gegeven. 
2. Beoordeling van de projecten door de groep COMETT-experts, in verband met de 
inhoud, aanpak en toegevoegde waarde; de zienswijze vragen van andere eenheden 
binnen de Commissie waarvoor de projecten van belang zouden kunnen zijn. 
3. Het voorleggen van een conceptlijst van projecten waarover met het COMETT-
comité en de gemengde Commissies van COMETT-EVA van gedachten kan worden 
gewisseld. 
4. Uiteindelijk besluit over de door de Commissie geselecteerde projecten, rekening 
houdend met de inzichten die door de commissies naar voren werden gebracht. 
Na goedkeuring van de projecten werd er een contract opgesteld met daarin de 
voorwaarden voor de steun. In veel gevallen werden ^technische aanbevelingen' voor 
verbetering van het project gedaan. In het contract werden ook verplichtingen 
opgenomen ten aanzien van verslaglegging. Aan het eind van elk contractjaar moest een 
verslag worden overgelegd, en bij grote projecten soms ook tussentijds. Alle verslagen 
werden geanalyseerd op inhoud en gebruik van de steun; de verzamelde informatie werd 
gebruikt voor de Jaarverslagen, als informatie voor externe verslagen alsmede voor een 
groot aantal studies en verslagen die over COMETT werden gemaakt (vgl. Bijlage 3). 
Voor de proefprojecten die uit hoofde van hoofdstuk Cc werden gesteund, werden zeer 
specifieke procedures ontworpen. Voor elk proefproject werd een externe adviseur 
aangesteld, hooggekwalificeerde Europese experts die vertrouwd waren met COMETT. 
De projectadviseur is verplicht het project regelmatig te bezoeken en na elk bezoek 
verslag uit te brengen aan de COMETT-projectfunctionaris. Tussen de 
projectcoördinator, de COMETT-projectfunctionaris en de projectadviseur ontstond een 
tripartiet samenwerkingsverband. Bij hernieuwing van de contracten - na het jaarlijkse 
verslag - gaf de Commissie de projectadviseurs de mogelijkheid om een aantal 
aanbevelingen op te stellen. Over het geheel genomen was dit proces arbeidsintensief, 
maar bleek nuttig te zijn als garantie voor een goede ontwikkeling van de 
proefprojecten. 
In een aantal gevallen - wanneer het vermoeden bestond dat er problemen met de 
voortgang van het project waren - vond er een formele herbeoordeling van het project 
plaats. Dit gold voor een aantal AUEF's en verscheidene proefprojecten. Voor dergelijke 
herbeoordelingen werd door de Commissie gebruik gemaakt van de ervaring van 
COMETT-experts en projectadviseurs. 
Uiteindelijk moet echter worden erkend dat het zeer grote aantal projecten dat door 
COMETT werd gesteund een uitgebreid stimulerings- en monitoringprogramma op 
professionele basis voor alle opgezette projecten niet mogelijk was. Dit was alleen 
mogelijk voor de proefprojecten en tot op zekere hoogte voor de AUEF's. 
144 
Bijlage 2 
COMETT II 
De nationale eindrapporten 
van COMETT 
Synthese van rapporten van Lid-Staten 
145 

INHOUD 
INLEIDING 149 
SAMENVATTING 150 
HET COMETT II-PROGRAMMA 154 
AFDELING A: UITVOERING VAN HET BESLUIT VAN DE RAAD 155 
1. Verbetering van de economische & sociale ontwikkeling en samenhang 155 
1.1 Verbetering van de bijdrage van opleiding 155 
1.2 Regionale structurering en ontwikkeling 156 
1.3 Het verbeteren van de economische en sociale samenhang 157 
2. Optimaal gebruik van opleiding 157 
2.1 Het koppelen van onderzoek, opleiding en technologieoverdracht 157 
2.2 Kwaliteitsverbetering 158 
3. KMO's en innovatie 159 
4. Gelijke kansen 160 
5. De Europese dimensie & toegevoegde waarde 160 
5.1 Toegevoegde Europese waarde 160 
5.2 Het Europese netwerk 160 
5.3 Europese integratie 161 
AFDELING B: DE HORIZONTALE SYNTHESE 161 
1. Algemeen overzicht 161 
1.1 Stimulering van de discussie 161 
1.2 Bevordering van betrekkingen universiteit - onderneming 162 
1.3 Invloed op beleidsformulering 163 
1.4 Banden/ synergie met nationale en regionale programma's 163 
1.5 Algehele impact van COMETT 165 
2. De netwerken van SOUO's 166 
2.1 Bijdrage van regionale netwerken van SOUO's 166 
2.2 Verwoorden van scholingsbehoeften van bedrijven 167 
2.3 Bevorderen van een transnationale visie bij partners 168 
2.4 Bijdrage van sectoriële netwerken van SOUO's 169 
2.5 Belangrijkste sterke en zwakke punten van SOUO's in de deelnemende 
staten 169 
3. Mobiliteit & uitwisseling 171 
3.1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking 
tussen universiteit en onderneming 171 
3.2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van 
uitwisselingen 172 
147 
Ontwikkeling van opleidingscursussen 173 
4.1 Het creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij 
ontwikkelen van opleidingscursussen 173 
4.2 Bijdrage aan verbetering van aanbod van technologische opleidingen 174 
4.3 Aanvulling / versterking van nationale opleidingsinitiatieven 175 
4.4 Overige opmerkingen 175 
148 
INLEIDING 
In het kader van de samenstelling van een eindrapport waarin de opgedane ervaring met 
en de resultaten van COMETT II (1990-1994) worden geëvalueerd, zoals genoemd in 
artikel 6 van het besluit van de Raad van 16 december 1988 (89/27/EEG)1, onderzoekt 
de Europese Commissie op welke wijze de deelnemende staten de samenwerking tussen 
universiteiten en het bedrijfsleven ondersteunen en zij bijdragen aan de 
tenuitvoerlegging van het programma. Voor dit doel werd aan de deelnemende staten 
een vragenlijst verstrekt met het verzoek hun respectieve ervaringen met COMETT II 
aan de hand daarvan te evalueren. 
Het onderhavige rapport is een analyse van de aldus tot stand gekomen nationale 
eindrapporten2. In Afdeling A wordt nagegaan in hoeverre de in het besluit van de Raad 
met betrekking tot COMETT II geformuleerde doelstellingen zijn verwezenlijkt. 
Afdeling B geeft aan de hand van een staal van antwoorden van de deelnemende landen 
een horizontale analyse met betrekking tot elk onderwerp dat in de vragenlijst aan de 
orde komt. In Bijlage 1 wordt ten aanzien van elk deelnemend land een synoptische 
tabel gegeven, waarin in het kort het antwoord staat vermeld dat op de door de 
Commissie gestelde vragen werd gegeven. De betreffende tabellen werden voor 
commentaar en aanvullend materiaal aan de nationale delegaties ter hand gesteld, 
waarna in februari 1995 het eindrapport aan de Commissie werd overgelegd. 
Ten aanzien van de nationale rapporten bestaat echter een belangrijk methodologisch 
probleem: slechts in één, misschien twee gevallen4, is duidelijk om wiens mening -
ondernemingen, studenten, universiteiten5, SOUO's, overheid - het gaat. Uit deze twee 
rapporten komen grote verschillen naar voren over de mate waarin de deelnemers 
vinden dat COMETT II een succes is geweest. De overige rapporten, daarentegen, 
worden grotendeels gepresenteerd als een verzameling reeds tot een coherent geheel 
samengevoegde meningen. Ook het onderhavige rapport heeft met dit ernstige probleem 
te kampen. Een ander punt is, dat de analyses en de informatie die in dit rapport staan 
vermeld, uitsluitend zijn gebaseerd op gegevens uit de nationale rapporten. 
1 Besluit van de Raad 89/27/EEC van 16 december 1988, PB nr. L 13/28 van 17.1.1989. 
2 Vier van de nationale eindrapporten waren op 31 december 1994 nog niet beschikbaar. In deze gevallen 
werden voor de analyses in de Afdelingen A en B de nationale rapporten van 1993 gebruikt. Rapporten die 
in een later stadium alsnog zijn ontvangen, zijn opgenomen in de synoptische tabellen en belangrijke 
gegevens uit deze rapporten zijn verwerkt in de afdelingen A en B. 
3 Deze synoptische tabellen werden ter verificatie en correctie onder de nationale autoriteiten verspreid. In 
sommige gevallen werd die gelegenheid door de betreffende instantie aangegrepen om nog ontbrekende 
informatie aan te vullen. Belangrijke punten werden vervolgens weer verwerkt in de afdelingen A en B. 
4 Het betreffende land is het Verenigd Koninkrijk. De meningen van de verschillende deelnemers kunnen 
ook, ofschoon minder consequent, in het rapport van België (Fr) worden onderscheiden. Dit zijn tevens de 
enige twee kwantitatieve evaluaties. 
5 Omwille van de consistentie worden universiteiten, polytechnische scholen, grandes écoles en andere 
soorten van post-middelbare onderwijs- en opleidingsinstellingen allemaal aangeduid als universiteiten. 
149 
SAMENVATTING 
Dit rapport is een geïntegreerde samenvatting van de achttien nationale eindrapporten 
van de staten die deelnemen in COMETT II, een programma voor samenwerking tussen 
universiteiten en het bedrijfsleven inzake opleiding op het gebied van de technologie, 
dat onder de verantwoordelijkheid valt van de onder de Commissie ressorterende Task 
Force Menselijke Hulpbronnen. Het rapport is opgebouwd uit drie onderdelen. In 
afdeling 1 wordt aan de hand van de nationale eindevaluaties nagegaan in hoeverre de 
doelstellingen zijn verwezenlijkt die worden genoemd in het besluit van de Raad 
waarbij COMETT II is vastgesteld. Vervolgens wordt in afdeling 2 een samenhangend, 
algeheel overzicht gegeven van de inhoud van de rapporten. In afdeling 3, de bijlage, tot 
slot, wordt een samenvatting gegeven van de belangrijkste punten van de afzonderlijke 
nationale rapporten. 
Uitvoering van het besluit van de Raad 
COMETT II heeft de bijdrage van opleiding op het gebied van geavanceerde 
technologieën verbeterd door de integratie ervan in en de aanwending ervan bij 1) de 
bevordering, ontwikkeling en acceptatie van praktijkscholing van studenten en 
universiteitspersoneel in ondernemingen, 2) het verbeteren van de kwaliteit van 
cursussen en de uitbreiding van het aanbod daarvan, 3) de ontwikkeling van 
samenwerkingsverbanden tussen het plaatselijk en regionaal hoger onderwijs en de 
industrie en het tot stand brengen van een dergelijk samenwerkingsverband op Europees 
niveau, en 4) de bevordering van de economische en sociale samenhang binnen Europa. 
COMETT II heeft de gezamenlijke ontwikkeling en het optimale gebruik van 
opleidingen bevorderd middels 1) het betrekken van het bedrijfsleven bij de 
ontwikkeling van leergangen, 2) een beter gebruik van technische opleidingen als een 
integraal onderdeel van het proces van technologieoverdracht en 3) verbetering van de 
kwaliteit en toegankelijkheid van opleidingen. 
Met betrekking tot de KMO's heeft COMETT II middels stages voor studenten een 
belangrijke en rechtstreekse bijdrage geleverd aan de technische en economische 
ontwikkeling van deze bedrijven, alsmede aan hun integratie in de Europese markt. Ook 
korte cursussen worden sporadisch genoemd. 
Er zijn geen opmerkingen gemaakt over de rol die COMETT II heeft gespeeld bij het 
bevorderen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen. 
COMETT II heeft middels het ontwikkelen en europeaniseren van stageactiviteiten in 
belangrijke mate waarde toegevoegd. Daarnaast zijn door het programma internationale 
netwerken voor het verbeteren van de samenwerking tussen universiteiten en de 
industrie verbeterd en in de meeste gevallen opgezet. Bovendien is er een sterke 
integrerende invloed vanuit gegaan op en heeft het de samenhang vergroot tussen 
Europese universiteiten en gevorderde technische opleidingen. 
150 
In het algemeen 
De belangrijkste bijdrage van COMETT II aan de discussie over de samenwerking 
hoger onderwijs - industrie is geweest, dat het programma de aandacht heeft gevestigd 
op de voordelen die zijn verbonden aan transnationale samenwerking. Tevens heeft het 
bijgedragen aan een beter debat over hoogwaardige technologische opleidingen en 
kwalificaties in de industrie in het algemeen. Op de laatste twee terreinen echter, is 
COMETT in landen waar over deze kwesties al een grondig debat gaande was, slechts 
van marginale betekenis geweest. 
Het belangrijkste succes van COMETT II op het operationele vlak is de toegevoegde 
Europese waarde doordat activiteiten inzake transnationale studentenstages en, in 
mindere mate, de ontwikkeling en levering van technische opleidingen door 
universiteiten zijn geformaliseerd en in een stroomversnelling geraakt. 
COMETT II heeft bijgedragen aan een grotere Europese cohesie door de rechtstreekse 
en katalytische effecten die het heeft gehad op de samenwerking tussen universiteiten en 
ondernemingen, op de organisatie van stages en op de ontwikkeling van technische 
opleidingen voor de industrie in de minder ontwikkelde regio's van de Unie en in andere 
deelnemende staten. 
Met uitzondering wellicht van Griekenland en Portugal heeft COMETT II weinig of 
geen invloed gehad op het nationale beleid, ofschoon een aantal landen wel te kennen 
gaf dat de discussie over het beleid was "geëuropeaniseerd". Op regionaal niveau is de 
invloed van het programma afhankelijk geweest van de relaties die door en namens het 
in de betreffende regio opgezette SOUO met regionale instanties zijn aangeknoopt. 
Er was een goede synergie met nationale en regionale activiteiten, onder meer omdat 
COMETT II kon worden afgestemd op de plaatselijke behoeften. Er bestaat echter enige 
bezorgdheid dat de effecten van het programma beperkt blijven tot de instellingen en 
ondernemingen die er rechtstreeks bij betrokken zijn geweest. 
De belangrijkste algehele invloed van COMETT II is de bijdrage die in het kader van 
dit programma is geleverd aan 1) de europeanisering van universiteiten, 
onderwijsprogramma's en -activiteiten, studenten- en bedrijfscultuur, handel en 
technologie, 2) de regularisering en systematisering van internationale stages voor 
studenten, 3) de kwalitatieve verbetering van hoogwaardige voorzieningen voor 
technische opleidingen, 3) de verbetering van institutionele samenwerkingsverbanden 
tussen hoger onderwijs en industrie op zowel regionaal, sectorieel, nationaal als 
Europees niveau. 
De invloed van COMETT II is door een aantal factoren beperkt: 1) het relatief kleine 
budget; 2) in regio's waar universiteiten en ondernemingen al vóór COMETT goede 
betrekkingen onderhielden, is de invloed ervan veelal beperkt gebleven tot de 
europeanisering van activiteiten; 3) in sommige landen hebben de autoriteiten zelf 
weinig gedaan om van de mogelijkheden van het programma gebruik te maken. 
151 
Met betrekking tot de SOUO's 
De belangrijkste bijdrage van de regionale SOUO's is geweest: 1) de ontwikkeling van 
een lokaal/regionaal netwerk van universiteiten, instellingen op technologisch en 
opleidingsgebied en ondernemingen, en 2) de integratie van dit lokaal/regionaal netwerk, 
samen met dat van andere regio's, in het eerste op operationeel niveau effectief 
functionerende Europese netwerk voor het uitwisselen van informatie, het uitwisselen 
van studenten en personeel, en het ontwikkelen en verzorgen van opleidingen op het 
vlak van hoogwaardige technologieën. 
Er zijn aanwijzingen dat de toegevoegde waarde van de regionale SOUO's het grootst is 
geweest in de minder ontwikkelde regio's. Ook zijn er aanwijzingen dat hun effectiviteit 
afhankelijk was van de institutionele omgeving waarbinnen zij opereerden: als dat een 
omgeving was waarin de aandacht zich richtte op technologieoverdracht, was de 
effectiviteit groter dan wanneer men in een omgeving functioneerde waarin er 
uitsluitend aandacht was voor scholing en studentenstages. Hun flexibiliteit is belangrijk 
geweest voor hun acceptatie en daaropvolgende ontwikkeling. 
Tal van regionale SOUO's hebben grote moeite gehad met het effectief analyseren van 
scholingsbehoeften (TNA). In sommige eindevaluaties worden vraagtekens gezet bij de 
taak van de SOUO's op dit terrein, vooral als het gaat om rechtstreeks onderzoek op 
bedrijfsniveau. 
In alle rapporten wordt het positieve effect erkend dat de SOUO's hebben gehad op het 
bevorderen van een transnationale visie bij universiteiten (inzake opleidingsmethoden en 
-systemen, enz.) en bedrijven (Europese dimensie van technologie, O&O, opleiding, 
markten, enz.). 
Sectoriële SOUO's hebben rechtstreekser bijgedragen aan technologieoverdracht en de 
ontwikkeling van opleidingen dan regionale SOUO's. De sectoriële SOUO's zijn er ook 
beter in geslaagd om een homogeen netwerk op te zetten. Er wordt echter geen oordeel 
uitgesproken over de vraag of COMETT II-activiteiten in hun algemeenheid beter 
gedijden in regionale of in sectoriële samenwerkingsverbanden. 
De belangrijkste kracht van de SOUO's ligt in hun gestructureerde Europese en 
plaatselijke/regionale netwerken van deelnemers. Hun zwakke punten zijn voornamelijk 
een gebrekkige financiële structuur en de moeilijkheden die zij ondervinden bij het 
betrekken van het bedrijfsleven in hun activiteiten. 
Met betrekking tot de mobiliteit van studenten 
Het grootste succes van COMETT II waren de geïntegreerde studentenstages. Het 
belang van deze stages voor bedrijven is geweest dat hun activiteiten hierdoor een 
Europese dimensie hebben gekregen en de gelegenheid is vergroot tot het leggen van 
technische en commerciële contacten. Voor KMO's was dit vaak de eerste keer dat zij te 
maken kregen met een Europees programma. Wat de studenten betreft, zij hebben hun 
kennis van een vreemde taal en cultuur kunnen vergroten, hun technische kennis kunnen 
verbreden, alsmede hun vooruitzichten voor een baan kunnen verbeteren. En 
universiteiten hebben hierdoor de gelegenheid gekregen om kennis te nemen van nieuwe 
opleidingsmethoden en contacten op technisch gebied aan te knopen. In het algemeen 
152 
hebben de acties bijgedragen aan een flexibeler, geïntegreerder en beter opgeleide 
Europese markt van technisch personeel. 
Het beleid en de praktijk inzake opleidingsstages is veranderd, met name in bedrijven. 
Er wordt melding gemaakt van een grotere regularisering met betrekking tot het plaatsen 
van stagiaires en systematisering binnen opleidingsperioden bij bedrijven. De 
veranderingen bij de universiteiten lijken zich in een wat langzamer tempo te 
voltrekken. 
Met betrekking tot het ontwikkelen van bijscholingscursussen 
Een gezamenlijke aanpak van universiteiten en bedrijven heeft geleid tot 1) een grotere 
betrokkenheid van bedrijven bij het plannen en ontwikkelen van cursussen, 2) de 
internationalisering van het ontwikkelingsproces, waardoor een beroep kan worden 
gedaan op vakkennis die elders aanwezig is, 3) het opzetten van flexibele netwerken 
voor het ontwikkelen en leveren van dergelijke cursussen. 
De kwaliteitsverbetering wordt gezien als het belangrijkste resultaat. Deze verbetering is 
hoofdzakelijk het gevolg van het feit dat men over een groter reservoir aan technische 
kennis kan beschikken, een overzicht krijgt van de stand van zaken in de verschillende 
regio's, en de universiteiten bij de ontwikkeling van cursussen steeds meer aandacht 
besteden aan de wensen van bedrijven. 
Terwijl de gevarieerdheid van het cursusaanbod door COMETT II is toegenomen en het 
volgen van een cursus in de perifere gebieden gemakkelijker is geworden, is de invloed 
die het programma heeft gehad op de grootte van het aanbod, gering geweest. Een ander 
punt van zorg is de tijd die nodig is om een cursus te ontwikkelen. 
Van de opleidingsinitiatieven die in het kader van COMETT II zijn ontplooid, vindt 
men dat zij een aanvulling vormen op nationale initiatieven op het terrein van 1) de 
internationalisering van universiteiten, ondernemingen en andere instellingen, 2) de 
ontwikkeling van samenwerkingsverbanden tussen universiteiten en de industrie, en 3) 
de algemene verbetering van technische opleidingen, met name voor KMO's. 
153 
HET COMETT II-PROGRAMMA 
Het actieprogramma COMETT is het communautair programma betreffende 
samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen inzake opleiding op het gebied 
van de technologie. COMETT II werd vastgesteld bij het besluit van de Raad van 16 
december 1988 (89/27/EEG) en was vijfjaar operationeel, te weten, van 1990 tot 1994. 
Het eerste COMETT-programma, COMETT I, was vier jaar operationeel, van 1986 tot 
1989. Sinds 1990 heeft COMETT II open gestaan voor deelname door EVA-staten. 
De doelstellingen van COMETT II, zoals vermeld in zijn vademecum, zijn: 
"het verbeteren van de bijdrage tot opleiding op het gebied van met name de 
geavanceerde technologieën op de verschillende betrokken niveaus en daardoor van de 
bijdrage tot de economische en sociale ontwikkeling van de Gemeenschap; 
het bevorderen van de gezamenlijke ontwikkeling van opleidingsprogramma's en de 
uitwisseling van ervaring, alsmede van het optimale gebruik van de middelen inzake 
opleiding op communautair niveau, met name door de totstandbrenging van 
transnationale sectoriële en regionale netwerken voor projecten inzake opleiding op het 
gebied van met name de geavanceerde technologieën; 
het inspelen op de specifieke scholingsbehoeften van kleine en middelgrote 
ondernemingen; 
het bevorderen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen inzake initiële en 
permanente opleiding op het gebied van met name de geavanceerde technologieën; 
het geven van een Europese dimensie aan de samenwerking tussen universiteiten en 
ondernemingen inzake initiële en permanente opleiding op het gebied van de 
technologieën, met inbegrip van de toepassing en overdracht ervan. " 
Op operationeel niveau worden in het kader van COMETT II de volgende vier 
categorieën onderscheiden : 
• Categorie A: De ontwikkeling en versterking van de samenwerkingsverbanden op 
opleidingsgebied tussen universiteit en onderneming (SOUO's), teneinde de 
transnationale samenwerking tussen universiteiten en bedrijven te bevorderen. De 
samenwerkingsverbanden kunnen zowel van sectoriële als van regionale aard zijn. 
• Categorie B: De bevordering van transnationale uitwisselingen door het toekennen 
van beurzen aan 
1) studenten die een opleidingsperiode van drie tot twaalf maanden in een onderneming 
in een andere Lid-Staat volbrengen; 
2) personen die, hetzij als student van een universiteit, hetzij na het behalen van hun 
diploma, in de overgangsperiode voordat zij werk vinden, een opleidingsperiode van zes 
maanden tot twee jaar in een bij de uitvoering van een ontwikkelingsproject betrokken 
onderneming in een andere Lid-Staat volbrengen; 
3) personeelsleden van universiteiten en ondernemingen die ter beschikking worden 
gesteld van een onderneming of een universiteit in een andere Lid-Staat ten behoeve 
van de verbetering van opleidingsactiviteiten; 
• Categorie C: Gezamenlijke projecten voor de permanente opleiding op het gebied 
van met name de geavanceerde technologieën en voor de multimediale opleiding op 
afstand 
1) steun aan kortdurende, intensieve leergangen op het gebied van met name de 
geavanceerde technologieën, die een Europese dimensie hebben en zijn opgezet voor de 
154 
snelle verspreiding - door en in universiteiten en in en door de ondernemingen - van de 
resultaten van het onderzoek en de ontwikkeling op het terrein van nieuwe 
technologieën en hun toepassingen en voor de bevordering, met name naar de kleine en 
middelgrote ondernemingen toe, van de overdracht van technologische innovaties naar 
sectoren waar deze innovaties nog geen toepassing hadden gevonden 
2) hulp bij het ontwerpen en het ontwikkelen van, en het experimenteren met, 
gezamenlijke scholingsprojecten op Eurdpees niveau 
3) steun aan het opzetten van systemen voor opleiding op afstand waarbij gebruik wordt 
gemaakt van nieuwe opleidingstechnologieën en/of die resulteren in overdraagbare 
opleidingsprodukten 
• Categorie D: Aanvullende promotie- en begeleidingsmaatregelen. 
AFDELING A: UITVOERING VAN HET BESLUIT VAN DE RAAD 
Op basis van de in de nationale eindevaluaties vermelde gegevens wordt in deze 
afdeling nagegaan in hoeverre de doelstellingen zijn verwezenlijkt die worden 
omschreven in het besluit van de Raad (89/27/EEG) waarbij het COMETT II-
programma is vastgesteld. De in artikel 3 van dit besluit genoemde en in de 
bijbehorende bijlage verder uitgewerkte doelstellingen zijn: 
1. het verbeteren van.de bijdrage van opleiding op het gebied van geavanceerde 
technologieën aan de economische en sociale ontwikkeling en samenhang van de 
Gemeenschap; 
2. het bevorderen van de gezamenlijke ontwikkeling en het optimale gebruik van 
opleidingen en in het bijzonder van opleidingen die zijn gebaseerd op communautair 
onderzoek; 
3. in te spelen op specifieke scholingsbehoeften van kleine en middelgrote 
ondernemingen, waaronder de overdracht van technologie en vaardigheden; 
4. het bevorderen van gelijke kansen voor mannen en vrouwen; 
5. het geven van een Europese dimensie aan de samenwerking tussen universiteiten en 
ondernemingen op opleidingsgebied. 
1. Verbetering van de economische & sociale ontwikkeling en samenhang 
1.1 Verbetering van de bijdrage van opleiding 
In de nationale eindevaluaties van COMETT II wordt het programma beoordeeld als een 
duidelijk succes als het gaat om de verbetering van de economische bijdrage die door 
opleidingen op technologisch gebied wordt geleverd. Dit succes is met name te danken 
aan de uitbreiding en kwalitatieve verbetering van de stages van studenten bij 
ondernemingen. De betreffende ondernemingen hebben hier rechtstreeks van kunnen 
profiteren. Bovendien is het begrip tussen universiteiten en het bedrijfsleven hierdoor 
vergroot. Ook de bijdrage van traditionele technische opleidingen is verbeterd, omdat de 
kwaliteit van deze opleidingen - voornamelijk door transnationalisatie en betrokkenheid 
van het bedrijfsleven - vooruit is gegaan en zij nu op meer plaatsen voorhanden zijn. 
Door de beperkte omvang van het COMETT II-budget, beperkt in verhouding tot de 
gelden die in de deelnemende staten door de particuliere en publieke sector aan 
permanente opleiding worden besteed, zijn de rechtstreekse en katalytische effecten van 
COMETT echter minder groot geweest dan de staten hadden gewild. Bovendien is de 
155 
invloed van COMETT in landen waar het beleid inzake samenwerking tussen 
universiteiten en het bedrijfsleven alsmede de praktijk van permanente bijscholing al 
goed ontwikkeld was, in de regel minder groot geweest. Door in de minder ontwikkelde 
regio's de banden tussen universiteiten en ondernemingen te versterken heeft COMETT 
daarentegen wel een bijzonder positieve invloed gehad op de samenhang binnen Europa. 
1.2 Regionale structurering en ontwikkeling 
In de nationale rapporten wordt aangegeven dat het COMETT II-programma een 
structurerend effect heeft gehad, met als gevolg betere mogelijkheden voor economische 
ontwikkeling op twee niveaus, te weten, het plaatselijk/regionale en het Europese. Op 
deze niveaus heeft het programma de samenwerking tussen universiteiten en 
bedrijfsleven verbeterd, nieuwe partners met elkaar in contact gebracht en hen betrokken 
bij andere nationale en Europese programma's, alsmede gezorgd voor synergie tussen de 
verschillende programma's. 
Op plaatselijk/regionaal niveau heeft COMETT, zoals een van de deelnemende staten 
het uitdrukt, "een kader en een legitiem platform voor een publieke discussie" verschaft. 
Voornamelijk door de activiteiten van de regionale SOUO's zijn plaatselijke, en soms 
nationale, sociale en economische partners bij elkaar gebracht om te praten over 
gezamenlijke initiatieven van universiteiten en het bedrijfsleven, in het bijzonder op het 
vlak van permanente technische bijscholing van hoog niveau. Dit heeft geresulteerd in 
een grotere samenwerking en een betere coördinatie van de activiteiten van deze voor 
het merendeel regionale partners. Tot de activiteiten van de SOUO's behoort onder meer 
het samenwerken met en het leggen van contacten tussen regionale bedrijven en 
universiteiten, het analyseren van scholingsbehoeften, het ontwikkelen van 
opleidingsprodukten, het organiseren en verzorgen van opleidingen, het organiseren van 
stages voor studenten, enz. 
In sommige regio's hebben de SOUO's tevens een nuttige en zo nu en dan belangrijke 
bijdrage geleverd aan de beleidsvorming inzake permanent technisch onderwijs en de 
samenwerking tussen universiteiten en het bedrijfsleven. Ook ondernamen zij soms 
regionale ontwikkelingsactiviteiten op een breder terrein, die geen direct verband 
hielden met COMETT. Tot de belangrijkste en meest gebruikelijke behoort het 
aanbieden van een volledig spectrum van activiteiten op het gebied van 
technologieoverdracht en dat in samenhang met communautair programmaonderzoek, 
contractonderzoek en activiteiten met betrekking tot het verkrijgen van patenten en 
vergunningen. Wij zullen hieronder zien dat er aanwijzingen zijn om te veronderstellen 
dat SOUO's die (hetzij omdat zij daar van begin af aan de mogelijkheden toe hadden, 
hetzij omdat zij zich in de richting hebben ontwikkeld) dergelijke geïntegreerde 
activiteiten kunnen aanbieden, het "meest succesvol" zijn en in de meeste nationale 
evaluaties als paradigma worden gezien. 
Deze structurerende invloed was echter niet overal even groot. Hij lijkt voornamelijk 
afhankelijk te zijn geweest van de mate waarin de kwestie al onderwerp van gesprek 
was en in hoeverre er al sprake was van een goed geregelde samenwerking tussen 
universiteiten en bedrijven. In die landen waar dit het geval was, vonden er op 
plaatselijk/regionaal niveau weinig structurerende activiteiten plaats. Daarnaast was de 
effectiviteit van de SOUO's afhankelijk van de vraag of zij gevestigd waren in relevante 
instellingen en organisaties of daarmee nauwe contacten onderhielden. De mogelijkheid 
156 
om aanvullende gelden te verwerven, hun geloofwaardigheid en hun invloed op het 
bedrijfsleven, alsmede de toegang die zij hadden tot regionale beleidmakers werden 
hiermee in verband gebracht. Een aantal van de financiële en andere problemen 
waarmee de SOUO's te kampen hadden, kan dan ook te maken hebben gehad met het 
isolement waarin zij opereerden. 
1.3 Het verbeteren van de economische en sociale samenhang 
Via COMETT II is op drie manieren bijgedragen aan een grotere economische en 
sociale samenhang: 
1. Via de bovengenoemde structurerende effecten op regionaal niveau, die het 
duidelijkst waren in de minder ontwikkelde regio's van de Unie. Nogmaals, de 
activiteiten van de SOUO's zijn voor het succes hiervan van cruciaal belang geweest. In 
die regio's waar de betrekkingen tussen universiteiten en het bedrijfsleven het minst 
ontwikkeld waren, heeft COMETT II de grootste bijdrage kunnen leveren en de 
institutionele infrastructuur dusdanig verbeterd dat zij meer beantwoordt aan de 
Europese ideeën van best practice op dit terrein. 
2. Via een sterk integrerend effect. Door het programma zijn alle regio's nauwer met 
elkaar gaan samenwerken en werden aan de minder ontwikkelde regio's concrete 
projecten verschaft, alsmede manieren om met de in economisch opzicht belangrijkste 
regio's binnen de EU te coöpereren. Een bijkomend gevolg van deze integratie is de 
betere verspreiding geweest van technische kennis en vaardigheden alsmede van 
informatie over de beste werkwijzen bij het ontwikkelen en verzorgen van opleidingen. 
3. Via vergroting van het begrip van en het respect voor de verschillende culturen van 
de deelnemende staten, een effect dat veelvuldig wordt genoemd in de eindevaluaties. 
2. Optimaal gebruik van opleiding 
2.1 Het koppelen van onderzoek, opleiding en technologieoverdracht 
De EVA- en EU-lidstaten zijn met name geïnteresseerd in het ontwikkelen van 
samenwerkingsverbanden tussen universiteiten en ondernemingen vanwege de 
mogelijkheden die dit schept voor technologieoverdracht: de overdracht van in 
universiteiten ontwikkelde wetenschappelijke en technologische kennis naar een terrein 
waar die kennis kan worden verhandeld en op die manier een bijdrage kan leveren aan 
de economische ontwikkeling. Een andere, maar misschien minder eenstemmig 
genoemde, reden is de universiteiten ontvankelijker te maken voor de behoeften van 
industrie en handel. 
Met betrekking tot simpele technologieoverdracht kunnen de methoden van 
commercialisering worden gezien als een continuüm, dat zich uitstrekt van het opzetten 
van een onderneming op de campus of het aangaan van een joint-venture, via 
contractonderzoek en advisering tot het eenvoudigweg verstrekken van informatie. Het 
vermogen van universiteiten om bedrijven een volledig continuüm van 
technologieoverdrachtsmechanismen aan te kunnen bieden, alsook de mogelijkheid van 
een oplopend pad langs dit continuüm, wordt door velen gezien als belangrijk, zo niet 
onmisbaar voor de effectieve overdracht van technologie. 
Tot de inwerkingtreding van COMETT waren technische opleidingen van hoge kwaliteit 
een bijzonder zwakke schakel in dit continuüm van technologieoverdracht. Zoals in veel 
157 
van de nationale rapporten wordt vermeld, is door COMETT de aandacht gevestigd op 
het opleidingselement van de samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen, dat 
nu door het programma in de interactie tussen het bedrijfsleven en het hoger onderwijs 
meer op de voorgrond is geplaatst en ook meer geaccepteerd is geraakt. Op dit punt 
heeft COMETT zeker bijgedragen aan een "optimaal gebruik van opleidingen" en een 
effectiever technologieoverdracht. In dit verband kan het van belang zijn in welke 
institutionele omgeving de SOUO's functioneren. Er zijn aanwijzingen dat SOUO's die 
waren gevestigd in een organisatie die zich bezighield met technologieoverdracht, 
effectiever functioneerden dan die welke in een omgeving moesten opereren die 
uitsluitend oog had voor opleiding en scholing of zich voornamelijk bezighield met het 
organiseren van studentenstages. 
Een andere wijze waarop via COMETT II is bijgedragen aan een "optimaal gebruik van 
opleidingen", is door het verruimen van de horizon van met name universiteiten middels 
stages van studenten in buitenlandse ondernemingen. Als gevolg van COMETT-
activiteiten hebben deze stages bij traditionele universiteiten meer aanzien gekregen, 
vaak onder druk van docenten en studenten, die gebruik wilden maken van de 
mogelijkheid om bij een buitenlands bedrijf stage te lopen. Verwant daarmee is het 
groeiend besef (bij de traditionele universiteiten) dat de werkplek een legitieme plaats is 
voor het verwerven van technische kennis en praktijkscholing en dat dit een waardevolle 
en zelfs noodzakelijke aanvulling op een academische studie vormt. Dergelijke stages en 
de veranderende opvattingen daarover bij universiteiten verschaffen een steviger basis 
voor de toekomstige overdracht van technologie, en wel in beide richtingen! 
2.2 Kwaliteitsverbetering 
Wat betreft de opleidingscursussen wordt in de rapporten voortdurend gesproken over 
een kwaliteitsverbetering door transnationale samenwerking en de betrokkenheid van het 
bedrijfsleven bij de ontwikkeling van deze cursussen. (Een toename in de kwantiteit 
wordt in de rapporten zelden genoemd, omdat zij in vergelijking met het aanbod van na-
en bijscholing op technisch gebied als onbeduidend wordt ervaren. Over de 
verscheidenheid aan specialistische cursussen en het voorhanden zijn van deze cursussen 
in de perifere gebieden worden daarentegen wel opmerkingen gemaakt.) 
Uit de rapporten blijkt duidelijk dat werken in Europees verband leidt tot een 
kwaliteitsverbetering. De mogelijkheid om in alle deelnemende landen een beroep te 
doen op deskundigen, om methodieken te vergelijken, om gade te slaan hoe 
verschillende multimediale opleidingssystemen in de praktijk functioneren, om 
verschillende institutionele omgevingen te onderzoeken, enz., leidt bij de deelnemers tot 
een gigantische verruiming van hun horizon. Natuurlijk leidt werken in Europees 
verband tot een complexere organisatiestructuur, maar de nadelen hiervan lijken in het 
niet te vallen bij de voordelen van kwaliteitsverbetering. Sterker nog, in sommige 
rapporten wordt melding gemaakt van het feit dat werken op Europees niveau de 
drempel verlaagt om cursussen te ontwikkelen of daarin te participeren, omdat men via 
het netwerk van SOUO's toegang heeft tot een grotere, geconsolideerde Europese markt. 
Verder wijzen de rapporten op extra cursusverbeteringen doordat al in een vroeg 
stadium van het ontwikkelingsproces rekening wordt gehouden met de behoeften van het 
afnemende veld, de bedrijven. Het feit dat de producenten van opleidingen uitgaan van 
158 
de wensen van de afnemers, is kenmerkend voor de wijze waarop in het kader van 
COMETT II cursussen zijn ontwikkeld. In de kwantitatieve evaluaties wordt echter 
gewezen op de verbeteringen die nog doorgevoerd moeten worden bij universiteiten die 
op dit terrein samenwerken met het bedrijfsleven. Het door universiteiten opzetten van 
een interface voor marktinformatie/ ontwikkeling/ levering, misschien door 
samenwerking met professionele opleidingsinstituten, adviseurs of organisaties die zich 
toeleggen op technologieoverdracht, komt dan ook in verschillende vormen ter sprake. 
Een van de belangrijkste punten van kritiek is de lange tijd die nodig is voor het 
ontwikkelen van een cursus. Bedrijven maken dan ook alleen gebruik van COMETT II 
voor opleidingen die niet van cruciaal belang en weinig urgent zijn. Ook bij het 
vermogen van de SOUO's om scholingsbehoeften te analyseren, worden vraagtekens 
gezet. Uit kwantitatief onderzoek is gebleken dat bedrijven SOUO's meer zien als een 
interface waarlangs zij hun wensen aan de leveranciers kenbaar kunnen maken, dan als 
een bureau dat daadwerkelijk scholingsbehoeften analyseert. 
3. KMO's en innovatie 
De COMETT-stages voor studenten vormden de activiteit waarmee in het kader van het 
programma in de belangrijkste mate en op de meest directe wijze is voorzien in de 
behoeften van KMO's en het bedrijfsleven in het algemeen. Het beperkte aantal 
stagiaires en de korte duur van de stages (vergeleken met de proefprojecten en de 
gezamenlijke opleidingsprojecten) pasten bij het soort activiteiten dat zij ondernamen. 
Voor sommige bedrijven was het de eerste kennismaking met een Europees programma 
en soms met Europa in een ruimer verband. 
In de gevallen waarin universitair personeel ter beschikking is gesteld, hebben KMO's 
daar bijzonder veel baat bij gehad. Dit is echter slechts zelden gebeurt. Als het de 
bedoeling is dat hiermee in de toekomst een belangrijke bijdrage wordt geleverd aan de 
ontwikkeling van de KMO's, is het volgens een groot aantal van de deelnemende staten 
nodig om nog eens goed na te denken over het karakter van deze activiteit. 
Uit de evaluatierapporten valt moeilijk af te leiden wat de effecten van 
opleidingscursussen op KMO's zijn geweest. Ongetwijfeld zal het feit dat er consequent 
wordt gesproken over verbeteringen in de kwaliteit van de ontwikkelde opleidingen een 
positieve invloed hebben gehad op de KMO's die deze diensten afnemen. 
In sommige rapporten wordt er echter enige bezorgdheid over geuit, dat de 
opleidingsinitiatieven van de SOUO's en de meer traditionele opleidingsactiviteiten van 
de ondernemingen te weinig samenhang vertonen. Uit de kwantitatieve onderzoeken die 
in twee landen zijn verricht, blijkt dat de waardering en belangstelling voor de SOUO's 
en de opleidingsactiviteiten die in het kader van COMETT zijn uitgevoerd veel lager is 
bij het bedrijfsleven dan bij het hoger onderwijs. Sommige bedrijven beklaagden zich 
over de duur van de langere projecten en er zijn aanwijzingen dat bedrijven van 
dergelijke opleidingen uitsluitend in de marge gebruik hebben gemaakt. In één rapport 
werden vraagtekens geplaatst bij de mate waarin opleidingsprodukten buiten de zeer 
kleine groep waarin de produkten zijn ontwikkeld, kunnen worden (her)gebruikt. Ook 
het feit dat SOUO's geen rechtstreeks contact hadden met bedrijven werd als een 
probleem gezien. 
159 
4. Gelijke kansen 
In de schriftelijke nationale eindevaluaties van COMETT II wordt nauwelijks aandacht 
besteed aan de bijdrage die het programma heeft geleverd aan de bevordering van 
gelijke kansen voor mannen en vrouwen. Dit hoeft echter niet te betekenen dat het 
programma op dit terrein geen resultaten heeft geboekt. 
5. De Europese dimensie & toegevoegde waarde 
5.1 Toegevoegde Europese waarde 
De belangrijkste baten van COMETT II liggen op het vlak van de waarde die middels 
de Europeanisering van activiteiten aan de aanvankelijke financiële investeringen is 
toegevoegd. Tot de terreinen waarop waarde is toegevoegd behoren: 
• grotere economische en sociale samenhang binnen Europa; 
• het in Europees verband samenwerken van universiteiten en ondernemingen, 
waarmee een succesvol begin is gemaakt; 
• de verruiming van de Europese technische en commerciële horizon van bedrijven 
door het te werk stellen van buitenlandse stagiaires. En daarmee op langere termijn 
een integratie van markten; 
• een bijdrage aan de totstandkoming van een geïntegreerdere en effectievere Europese 
arbeidsmarkt voor hooggekwalificeerd technisch personeel; 
• innovaties in universiteiten door contacten met buitenlandse universiteiten; 
• verbeterde methodes bij het ontwikkelen van cursussen doordat men kennis kan 
nemen van de laatste ontwikkelingen op het vlak van techniek en opleiding in 
Europa; 
• een ruimere keuze en grotere beschikbaarheid van specialistische technische 
cursussen, dankzij de consolidering van een Europese markt. 
5.2 Het Europese netwerk 
Van essentieel belang bij de ontwikkeling van het Europese netwerk zijn, ondanks 
problemen in de interactie met het bedrijfsleven, de SOUO's geweest. De SOUO's 
hebben zowel ondersteuning verleend voor het plaatsen van stagiaires als voor 
opleidingsactiviteiten. Deze in structureel opzicht betrekkelijk stabiele 
samenwerkingsverbanden zijn het zichtbare resultaat van COMETT I en II. Zij vormen 
het kader waarbinnen universiteiten en bedrijven rechtstreeks en duurzaam kunnen 
samenwerken. Regionale SOUO's hebben plaatselijke/regionale platforms verschaft 
binnen het Europese netwerk van SOUO's. Uit de rapporten blijkt dat deze functie door 
alle SOUO's naar behoren is uitgevoerd. De over heel Europa verspreide netwerken voor 
het onderhouden van contacten en het uitwisselen van informatie over universiteiten, 
permanente technische scholing en het bedrijfsleven worden door SOUO's 
achtereenvolgens opgezet, enigszins geformaliseerd en vervolgens in stand gehouden. 
Via sectoriële SOUO's zijn binnen een bepaalde technologische sector netwerken 
ontwikkeld, die zich uitstrekken over heel Europa en zijn gebruikt om een groot aantal 
van de hierboven genoemde activiteiten ten uitvoer te leggen. 
Het Europese netwerk van SOUO's was de "ruggegraat" van tal van operationele 
activiteiten. Dit was de eerste keer dat er in Europa (en in sommige gevallen ook voor 
het eerst in de deelnemende staten) een regionaal netwerk werd opgezet voor het 
160 
uitwisselen van informatie en het bevorderen van de samenwerking tussen universiteiten 
en ondernemingen. Het kwam er in wezen op neer dat dit netwerk de kanalen verschafte 
waarlangs informatie, opleidingsmateriaal en mensen door Europa werden 
getransporteerd. 
5.3 Europese integratie 
Terwijl het netwerk van SOUO's wellicht de meest zichtbare Europese structuur is die is 
voortgekomen uit COMETT, hebben de studentenstages een belangrijke integrerende 
invloed gehad op afzonderlijke studenten, universiteiten en ondernemingen. Door 
transnationale stages zijn universiteiten zich bewuster geworden van hetgeen er elders in 
Europa gebeurt, waardoor zij gemotiveerd worden tot een grotere transnationale 
samenwerking die het mogelijk maakt onderwijsmethodieken en -programma's alsmede 
manieren van samenwerken met het bedrijfsleven met elkaar te vergelijken. 
Door de stages hebben studenten in een andere Europese cultuur gewerkt, hun 
talenkennis vergroot en is de eerste stap gezet naar de totstandkoming van een 
hooggekwalificeerde Europese beroepsbevolking. Bedrijven, veelal KMO's die voor de 
eerste keer deelnamen in een Europees project, zijn zich bewust geworden van het 
bestaan van andere culturen, markten en bronnen van specialistische informatie. Er 
bestaat dan ook weinig twijfel over dat de deelnemende staten van mening zijn dat 
COMETT II op dit terrein het meest succesvol is geweest. 
Het ontwikkelen en verzorgen van Europese cursussen in het kader van COMETT II 
heeft wellicht een minder opvallend - althans minder becommentarieerd - integrerend 
effect gehad, en misschien meer een effect dat beperkt is gebleven tot de ontwikkelaars 
en leveranciers. 
AFDELING B: DE HORIZONTALE SYNTHESE 
1. Algemeen overzicht 
1.1 Stimulering van de discussie 
De belangrijkste bijdrage van COMETT II aan het stimuleren van de discussie over de 
samenwerking universiteit - bedrijfsleven is geweest: 
1. Het vestigen van de aandacht van de deelnemers op kwesties die verband houden met 
transnationale samenwerking en op het profijt dat zij van een dergelijke samenwerking 
kunnen hebben. Alle deelnemende staten bevestigen dat dit en de operationele 
uitvoering het belangrijkste voordeel is dat COMETT II heeft afgeworpen. 
2. Het stimuleren van dat deel van de discussie over de samenwerking universiteit -
onderneming dat betrekking heeft op technologische opleiding. 
3. Het stimuleren van de discussie over het theoretisch karakter van het academisch 
onderwijs en, wat in de Duitse eindevaluatie wordt omschreven als, "een sterkere 
heroriëntatie op de praktijkbehoeften van de beroepsbeoefenaren en het bedrijfsleven". 
4. Het leveren van een bijdrage aan een bredere discussie over opleiding en kwalificatie 
in het bedrijfsleven. 
In de meeste landen en in veel regio's was de discussie over de betrekkingen tussen 
161 
universiteiten en ondernemingen echter al vóór de inwerkingtreding van COMETT in 
volle gang. Hierdoor - en door de vergeleken met nationale en regionale 
opleidingsbudgetten beperkte financiële middelen waarover COMETT kon beschikken -
heeft het programma weinig kunnen bijdragen aan zuiver nationale of regionale 
discussies. In landen en regio's daarentegen waar aan de betrekkingen tussen 
universiteiten en het bedrijfsleven nog weinig aandacht werd besteed, heeft COMETT II 
natuurlijk wel een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het debat hierover, en dit 
ook aangewakkerd. In dit verband heeft het programma een positieve invloed gehad op 
de samenhang in de Unie en andere deelnemende staten. 
Dit gezegd hebbende, verschafte COMETT II over het algemeen wat in de Oostenrijkse 
eindevaluatie wordt omschreven als "een kader en een legitiem platform voor een 
publieke discussie". Zelfs in de meer ontwikkelde regio's waar de discussie al 
vergevorderd was, kon COMETT een extra instrument voor samenwerking en 
communicatie verschaffen. In de minder ontwikkelde regio's was de bijdrage op dit punt 
echter opvallender en ook nuttiger. 
1.2 Bevordering van betrekkingen universiteit - onderneming 
In de meeste staten is de belangrijkste bijdrage van COMETT II de ontwikkeling en 
formalisering van in onderlinge samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen 
georganiseerde transnationale stages geweest. De betrekkingen op dit terrein waren de 
meest nauwe en meest positieve. Over dit onderdeel van het programma waren zowel 
bedrijven als universiteiten het meest positief. In mindere mate werd ook de 
transnationalisatie van de ontwikkeling en levering van opleidingscursussen als een 
positief effect van COMETT ervaren. 
De bijdrage die via COMETT II kon worden geleverd, was afhankelijk van de mate 
waarin er al sprake was van samenwerking tussen universiteiten en bedrijven. In staten 
en regio's waar die samenwerking goed was, zoals in Zweden, zijn de met COMETT II 
behaalde resultaten beperkt gebleven tot de groep van feitelijke deelnemers en was het 
katalytische effect daarbuiten vrij gering. Maar zelfs in dergelijke regio's/staten is van 
het programma gebruik gemaakt voor de ontwikkeling van bepaalde onderdelen van 
structuren, zoals de niet-technische universiteiten in Finland of het stagesysteem van de 
Nederlandse hogescholen. In zulke gevallen had COMETT II echter slechts een 
ondersteunende functie. 
In landen/regio's waar de samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen minder 
goed was, deed zich een heel andere situatie voor. Daar is de impact van COMETT veel 
groter geweest en is in het kader van het programma bijstand verleend bij het 
uitkristalliseren en formaliseren van een veel grotere verscheidenheid aan 
samenwerkingsverbanden tussen universiteiten en ondernemingen. Er is hulp verleend 
bij het ondersteunen van bedrijven in het leggen van contacten met universiteiten, het 
stimuleren van de analyse van scholingsbehoeften, het verschaffen van het eerste 
regionale of nationale platform voor samenwerking tussen universiteiten en het 
bedrijfsleven op opleidingsgebied, enz. 
Uit de kwantitatieve rapporten van België (Fr) en het Verenigd Koninkrijk blijkt, dat er 
bij de diverse deelnemers enig verschil van mening bestaat over de bijdrage die 
COMETT II heeft geleverd aan het verbeteren van de betrekkingen tussen universiteiten 
162 
en bedrijven. De bedrijven waren het minst onder de indruk. Slechts 17% van de 
Belgische en 36% van de Britse bedrijven waren van mening dat de betrekkingen met 
universiteiten waren verbeterd. In het Verenigd Koninkrijk hadden de meeste 
universiteiten een positieve indruk, alsmede 70% van de SOUO's. Met deze verschillen 
dient men rekening te houden bij het lezen van enkele van de meer enthousiaste 
uitspraken over COMETT. De mogelijkheid bestaat dat sommige van de nationale 
evaluaties die meer kwalitatief van aard zijn, onevenredig veel op informatie van de 
SOUO's zijn gebaseerd. 
1.3 Invloed op beleidsformulering 
In Portugal en Griekenland lijken de medewerkers van COMETT II een rechtstreekser 
toegang tot nationale beleidmakers en enige invloed op de beleidsvorming te hebben 
gehad. De situering van het Portugese COMETT-informatiebureau in het CESE - de 
overheidsinstantie die is belast met het verbeteren van de samenwerking tussen 
universiteiten en ondernemingen - lijkt bijzonder gunstig te zijn geweest. In de meeste 
gevallen hadden COMETT-medewerkers op nationaal niveau echter weinig of geen 
directe invloed op de beleidsvorming, met name niet in die landen waar samenwerking 
tussen universiteiten en ondernemingen als iets vanzelfsprekends wordt gezien. Wel 
geeft een aantal te kennen dat de discussie over het te voeren beleid door COMETT is 
"geëuropeaniseerd". 
Desondanks zijn er op nationaal niveau een aantal specifieke, zij het vrij 
administratieve, resultaten geboekt, zoals de betere wettelijke voorzieningen die door het 
Oostenrijkse ministerie van Wetenschap en Onderzoek zijn getroffen voor de erkenning 
van via COMETT II bij een buitenlands bedrijf volbrachte opleidingsperioden, en het 
feit dat het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid studenten COMETT-
stagiaires heeft vrijgesteld van het aanvragen van een werkvergunning. In Luxemburg is 
door COMETT-activiteiten duidelijk gebleken dat het bij de samenwerking tussen 
binnenlandse bedrijven en buitenlandse universiteiten ontbreekt aan nationale 
coördinatie. 
Op regionaal niveau is de invloed van COMETT II iets groter geweest, met name door 
de activiteiten van de SOUO's. In Noorwegen heeft COMETT II ertoe bijgedragen een 
kader te verschaffen voor het regionaal beleid op dit terrein en was het een instrument 
voor de implementatie ervan. Ook binnen een en hetzelfde land kon de invloed van 
COMETT aanzienlijke verschillen vertonen. In het Verenigd Koninkrijk, bijvoorbeeld, 
kan de specifieke relatie tussen het SOUO en de Training & Enterprise Council (Raad 
voor opleiding en bedrijf) van belang zijn geweest. In andere landen was de regionale 
invloed gering. 
1.4 Banden/synergie met nationale en regionale programma's 
Er lijkt een goede operationele synergie te zijn geweest tussen COMETT II en 
nationale/regionale programma's. Nationale programma's ter bevordering van 
internationale activiteiten (Zwitserland, Finland, Duitsland) vinden een natuurlijke 
partner in COMETT II. Nationale programma's voor interne opleiding of voor de 
ontwikkeling van technologieoverdracht, zoals het Oostenrijkse programma 
"Wetenschappers voor de economie", de Deense wet op permanent onderwijs, de 
Italiaanse wet nr. 67/1988, die bepaalt dat 10% van het budget voor O&O moet worden 
163 
besteed aan scholing, het Zwitserse nationale plan voor permanente opleiding in 
universiteiten en federale polytechnische scholen, of de Noorse programma's voor 
technologieoverdracht en opleiding, worden allemaal ondersteund door COMETT. 
Zonder nationaal programma of oriëntatie kan er natuurlijk geen sprake zijn van 
synergie, maar ook in dat geval kan COMETT bijzonder nuttig zijn. Nogmaals, het op 
elkaar afstemmen van COMETT-activiteiten en het Portugese beleid op dit en 
aanverwante terreinen middels het CESE, is zeer het vermelden waard. 
Zelfs op een breder terrein dan technologie en opleiding wordt het Luxemburgse streven 
naar uitbreiding van de internationale activiteiten van zijn bedrijven door COMETT 
ondersteund. De twee sectoriële SOUO's in Ierland zijn gevestigd in sectoren die op het 
vlak van wetenschap en technologie een nationale prioriteit zijn. In Portugal werd de 
uitbreiding van SOUO-activiteiten tot andere communautaire programma's als een 
positieve ontwikkeling beschouwd. Hetzelfde geldt voor de directere synergie die 
ontstond doordat gebruikt werd gemaakt van nationale programma's. Ook het feit dat 
overheidsmiddelen werden verstrekt voor de uitbreiding van SOUO's (zoals in 
Nederland, Duitsland, Portugal en Spanje) of de ontwikkeling van cursussen (uit hoofde 
van de IJslandse regeling voor bijstand bij scholing), duidt erop dat een zekere mate van 
synergie was bereikt. 
De mate van synergie tussen COMETT- en regionale activiteiten is zeer afhankelijk 
geweest van de activiteiten van de plaatselijke SOUO's. Dit was het geval in de Spaanse 
autonome regio's, met name die welke zeggenschap hebben over onderwijs- en 
opleidingszaken. In Duitsland was er tussen het beleid van de deelstaten om hun 
universiteiten te europeaniseren en COMETT-activiteiten een grote synergie. Daarnaast 
is het bereiken van synergie voor een belangrijk deel afhankelijk geweest van de 
plaatselijke regionale ontwikkelingsstructuur. In Frankrijk is de nauwe binding tussen de 
SOUO's en de regionale kamers van koophandel van belang geweest. In het Verenigd 
Koninkrijk was de mate van synergie met de activiteiten van de Training & Enterprise 
Councils per regio verschillend. In Noorwegen, daarentegen, was in vrijwel alle regio's 
sprake van een grote synergie met regionale projecten voor permanente opleiding (die 
zich in de ontwikkelingsfase bevonden). 
In België had één derde van de bedrijven die betrokken waren geweest bij COMETT, 
ook deelgenomen in soortgelijke regionale of nationale programma's. Hetzelfde gold in 
het Verenigd Koninkrijk voor de helft van de universiteiten en voor ongeveer 70% van 
de SOUO's. De verscheidenheid en flexibiliteit van COMETT-activiteiten was 
waarschijnlijk een belangrijke voorwaarde voor deze synergie, omdat het de 
afzonderlijke regio's en deelnemende landen in staat stelde het programma aan te passen 
aan de plaatselijke behoeften. 
Natuurlijk kunnen COMETT- en nationale/regionale activiteiten soms met elkaar botsen. 
Dit is bijvoorbeeld het geval geweest wanneer COMETT-studenten en studenten van 
nationale, regionale of particuliere universiteiten dongen naar een beperkt aantal lokale 
stageplaatsen. Tevens kon de synergie met programma's na verloop van tijd 
verminderen, zoals wordt opgemerkt in het Franse evaluatierapport. In Frankrijk was het 
als gevolg van nationale en regionale economische en politieke veranderingen 
noodzakelijk geworden COMETT aan te passen. 
164 
1.5 Algehele impact van COMETT 
De deelnemende staten beschouwen het COMETT-programma op zichzelf als redelijk 
nuttig. Op nationaal niveau is de impact van het programma echter beperkt gebleven als 
gevolg van de vrij geringe subsidie die door de EU is verstrekt. Ook het feit dat in 
sommige deelnemende landen de betrekkingen tussen universiteiten en het bedrijfsleven 
al behoorlijk ontwikkeld waren, beperkte de impact. 
Dit gezegd hebbende, wijzen de deelnemende landen op de volgende positieve bijdragen 
van COMETT: 
1. De europeanisering van activiteiten, hetgeen heeft plaats gehad op een aantal niveaus. 
Universiteiten zijn internationaler geworden, niet alleen in institutioneel opzicht maar 
tevens met betrekking tot de studentencultuur (door de stages) en in sommige gevallen 
ook wat betreft het leerplan. Sommige landen wijzen erop dat met name de kleinere 
universiteiten van het programma hebben geprofiteerd, en wel door de minder 
omvangrijke, gemakkelijk toegankelijke activiteiten te gebruiken voor hun eerste 
kennismaking met Europa. Bedrijven hebben in het bijzonder geprofiteerd van de 
studentenstages. Door deze stages zijn zij meer gaan nadenken over afzetmogelijkheden 
elders in Europa en zijn zij in sommige gevallen actief geworden op nieuwe markten. 
Op nationaal en regionaal niveau is het "europeaniserende effect" van COMETT 
variabeler geweest. Het programma heeft er verder met name toe bijgedragen dat de 
EVA-landen meer ervaring met en kennis over de werking van communautaire 
programma's hebben opgedaan en er een basis voor toekomstige activiteiten kon worden 
gelegd. 
2. De impact van studentenstages. 
Deze activiteit heeft wellicht het meest directe en meest positieve effect gehad. Voor 
een aantal landen is dit het onderdeel geweest waarvan zij verreweg het meest hebben 
geprofiteerd. De ondernemingen konden nieuwe vaardigheden in huis halen en werden 
zich veel bewuster van de Europese markt. De stages verschaften directe informatie over 
andere onderwijs- en opleidingssystemen, alsmede over technische hulpmiddelen. Ook 
werden bedrijven zich hierdoor meer bewust van de voordelen van het aannemen van 
academici. Wat de voordelen voor de student betreft, hij kreeg de gelegenheid om zijn 
kennis van een vreemde taal te vergroten en voor het latere beroepsleven zeer 
waardevolle praktijkervaring op te doen. 
3. Verbeteringen in het verzorgen van technische opleidingen. 
De invloed van COMETT is groot geweest met betrekking tot de belangrijkere rol die 
universiteiten zijn gaan spelen in permanente scholing en het feit dat zij de noodzaak 
hebben onderkend hun diensten aan bedrijven te verkopen. In één rapport werd melding 
gemaakt van een verbeterde analyse van scholingsbehoeften. 
4. Verbeteringen in de institutionele cultuur en structuren. 
COMETT heeft niet alleen op de ontwikkeling van de specifieke 
samenwerkingsverbanden tussen het hoger onderwijs en ondernemingen een positieve 
invloed gehad, maar ook op de samenwerking tussen alle op regionaal en sectorieel 
niveau bij sectoriële opleidingen betrokken partijen, zowel via projecten als SOUO-
activiteiten. Daarnaast hebben de SOUO's de doorzichtigheid van de communautaire 
programma's vergroot. In sommige gevallen is de opgezette infrastructuur zowel 
165 
gebruikt om een koppeling te maken met de structuurfondsen als om een instrument te 
verschaffen voor deelname in toekomstige programma's. 
5. Andere effecten. 
De impact en de aanwending van COMETT in Noorwegen is bijzonder interessant, 
omdat het programma daar niet zozeer deel heeft uitgemaakt van initiatieven op het 
terrein van permanent onderwijs en opleiding, maar, wat minder gebruikelijk is, 
uitdrukkelijk van een bredere activiteit waartoe naast opleiding ook 
technologieoverdracht behoorde. Dit leek het katalytisch effect van het programma te 
vergroten. Andere staten benadrukten echter wel de nauwe banden met O&O-activiteiten 
en het algemene vernieuwingselement dat zich ontwikkelde uit COMETT. 
Er werden een aantal voorbehouden ten aanzien van het programma gemaakt. Een aantal 
staten waarschuwde voor de overmaat aan bureaucratie en wees op de noodzaak van een 
verdere decentralisatie en nauwere banden met andere programma's, met name O&O-
programma's. 
2. De netwerken van SOUO's 
2.1 Bijdrage van regionale netwerken van SOUO's 
De deelnemende landen onderscheiden twee niveaus van regionale ontwikkeling 
waaraan de regionale SOUO's hebben bijgedragen. 
1. Zij hebben tussen universiteiten en overheids- en andere instellingen die betrokken 
zijn bij de regionale en nationale ontwikkeling (met name, maar niet uitsluitend, op het 
terrein van onderwijs en opleiding) en plaatselijke binnenlandse bedrijven nationale 
platforms opgezet voor informatieuitwisseling alsmede voor organisatorische en 
beheersdoeleinden. Dit heeft plaats gehad middels informatieve gebeurtenissen, 
workshops, opleidingscursussen, projecten, enz. De SOUO's hebben met name 
gefungeerd als informatie- en beheersstructuren voor communautaire programma's. In 
Nederland is COMETT bij de uitvoering van ontwikkelingsstrategieën voor industriële 
"clusters" op een breder terrein gebruikt. In sommige landen, zoals Noorwegen, zijn 
SOUO's er als groep in geslaagd enige activiteiten op nationaal niveau te ondernemen. 
2. Het meest positief is men over de bijdrage van de SOUO's aan de integratie van de 
bovengenoemde activiteiten en soortgelijke of parallelle activiteiten in de regio's van 
andere deelnemende landen, met als resultaat internationale samenwerkingsverbanden. 
SOUO's hebben niet alleen gezorgd voor internationale opleiding en stageplaatsen maar 
ook voor wat in het Spaanse evaluatierapport wordt omschreven als "een internationale 
visie op technologische opleiding". In het Ierse rapport wordt opgemerkt dat zuiver 
regionale projecten door SOUO's zijn geïnternationaliseerd. 
Dat de SOUO's bij de ontwikkeling van transeuropese samenwerkingsverbanden van 
bijzonder groot belang zijn geweest, geldt zowel voor regio's waar de samenwerking 
tussen het hoger onderwijs en de industrie al goed was, als voor regio's waar men op dit 
punt nog weinig ervaring had. De laatstgenoemde regio's hebben natuurlijk 
verhoudingsgewijs meer profijt gehad van het positieve effect van de SOUO's op de 
binnenlandse infrastructuur. Binnen een en dezelfde staat kon de effectiviteit van de 
SOUO's echter aanzienlijke verschillen vertonen tussen de afzonderlijke regio's. Zo 
166 
wordt in de Italiaanse eindevaluatie hun effectiviteit in het zuiden benadrukt. 
Het Deense evaluatierapport maakt een onderscheid tussen de doelstellingen van twee 
soorten instellingen waar het SOUO was gehuisvest: 
1. Instellingen die als doelstelling de overdracht van de resultaten van O&O naar de 
industrie hadden. In dit geval is er een nauwe werkrelatie met de plaatselijke industrie 
geweest, met als resultaat een positiever beeld van afgestudeerden, meer belangstelling 
voor universitair onderzoek en onderzoekers en gemakkelijker toegang voor bedrijven 
tot universiteiten. 
2. Instellingen die als primaire doelstelling het doen van onderzoek en het geven van 
onderwijs hadden. De SOUO's die hier waren gevestigd, legden een grotere nadruk op 
stages. Zij ondervonden moeilijkheden omdat bedrijven slechts incidenteel bij projecten 
betrokken waren. (Andere kenmerkende verschillen worden behandeld in paragraaf 2.5) 
De bijdrage van SOUO's hoeft zeker niet beperkt te blijven tot de traditionele 
activiteiten op het gebied van technologische opleiding en stages. In Portugal 
bijvoorbeeld hebben zij als basis gediend voor centra voor bedrijfsinnovatie. En in één 
geval is een SOUO getransformeerd in een consortium voor technologieoverdracht ten 
behoeve van KMO's. 
Ondanks de over het algemeen positieve houding jegens SOUO's moet erop worden 
gewezen dat hun bijdrage buiten de direct betrokken universiteiten en ondernemingen 
wel eens gering zou kunnen zijn. (In het Zweedse evaluatierapport gebeurt dat.) Dit 
blijkt ook uit de kwantitatieve gegevens van het Belgische (Fr) onderzoek. Volgens dit 
onderzoek vindt slechts 30% van de bedrijven dat de SOUO's een positieve bijdrage 
hebben geleverd, terwijl 42% vindt dat dit niet zo is. De Britse ondernemingen waren 
iets positiever en vonden dat de impact die de SOUO's binnen hun eigen bedrijf hebben 
gehad, nuttig is geweest. Desalniettemin waren zij van mening dat de algehele invloed 
van COMETT gering was. 
2.2 Verwoorden van scholingsbehoeften van bedrijven 
In de nationale evaluatierapporten wordt aangegeven dat dit voor regionale SOUO's een 
bijzonder problematisch terrein is geweest. Slechts 9% van de bedrijven die aan het 
Belgische onderzoek hebben deelgenomen, was tevreden over de analyse van 
scholingsbehoeften (TNA) door de SOUO's, terwijl 35% er uiterst ontevreden over was. 
(24% van de bedrijven zag de SOUO's als informatie- en aanspreekpunten die contacten 
leggen tussen bedrijven en universiteiten en adviseren over EU-projecten, en niet als 
instanties die zelf ter plaatse onderzoek verrichten.) Ook het Deense evaluatierapport 
acht de regionale SOUO's niet geschikt voor TNA, hetgeen als een taak van de 
bedrijven zelf wordt beschouwd. Een van de Noorse SOUO's gaf te kennen dat zij 
bedrijven wel hebben geholpen bij TNA, maar dergelijke analyses niet zelf hebben 
verricht: "bedrijven helpen om zichzelf te helpen", zoals zij het formuleerden. 
De meeste SOUO's echter lijken TNA te hebben beschouwd als dè manier om bedrijven 
te helpen bij het duidelijk definiëren van hun scholingsbehoeften. Bij de effectiviteit 
waarmee scholingsbehoeften zijn geanalyseerd, kunnen echter vraagtekens worden gezet, 
gezien het feit dat 54% van de Britse SOUO's zelf van mening was dat op dit terrein 
weinig is bereikt. Meer dan de helft van de universiteiten vond dat er op dit terrein 
weinig of niets was bereikt. In Oostenrijk daarentegen, waar SOUO's een aantal zeer 
167 
specifieke TNA's hebben verricht, heeft dit werk een positief effect gehad, alhoewel het 
in ernstige mate werd belemmerd door een gebrek aan tijd en geld. In het Spaanse 
rapport valt te lezen dat SOUO's fungeerden als een bureau voor uitwisseling van 
informatie, dat onderzoeksresultaten centraal verzamelt en helpt bij het definiëren van 
methodieken en het maken van een keuze tussen opleidingsalternatieven, alsmede de 
wensen van KMO's verwoordt. In Duitsland heeft het verrichten van TNA de grondslag 
gevormd voor concepten van een regionale strategie voor permanent onderwijs. 
In Nederland heeft TNA plaatsgevonden in de vorm van "ronde-tafelgesprekken", een 
afwijkende maar volgens het Nederlandse rapport effectieve methode voor het 
bedrijfsleven om kenbaar te maken welke opleidingsbehoeften er bestaan. 
2.3 Bevorderen van een transnationale visie bij partners 
Alle deelnemende landen bevestigen dat SOUO's een belangrijke bijdrage hebben 
geleverd aan het bevorderen van een transnationale visie bij de partners. Dat is in 
hoofdlijnen op twee manieren gebeurd: 
1. Bij universiteiten door de uitwisseling van opleidingsmethodieken en -systemen, en 
door het onderhouden van contacten met buitenlandse bedrijven waar hun studenten 
stage lopen. 
2. Bij bedrijven doordat men een ruimere toegang heeft gekregen tot de Europese 
opleidingsmarkt en een groter bewustzijn van de Europese dimensie van O&O en 
technologie. Een aantal landen, zoals Spanje en Ierland, merkt op dat KMO's, doordat 
studenten bij hen stage liepen en partners in het buitenland werden gedetacheerd, 
dankzij COMETT voor de eerste keer deelnamen in een Europees programma. 
Dergelijke bedrijven werden zich veel meer bewust van de voordelen die samenwerken 
in Europees verband kan hebben, niet alleen met betrekking tot opleiding, maar ook op 
het vlak van O&O en handel in het algemeen. Zowel de Britse als de Belgische 
kwantitatieve evaluatie bevestigt de rapporten van de andere landen. De Belgische 
evaluatie vermeldt dat 57% van de ondernemers en 78% van de studenten van mening 
was dat de Europese dimensie in de bedrijfscultuur was verbeterd. 
Daarnaast hebben de SOUO's ertoe bijgedragen zuiver nationale projecten te 
europeaniseren, hetgeen heeft geleid tot de ontwikkeling van hechte internationale 
netwerken van universiteiten, instellingen en ondernemingen rond korte cursussen en 
opleidingsproj ecten. 
In het Italiaanse evaluatierapport wordt erop gewezen dat SOUO's deze verandering in 
visie hebben bereikt middels verschillende vormen van transnationaliteit, waarbij 
sommige met name aandacht hebben besteed aan specifieke technologische sectoren, 
andere een grote verscheidenheid aan organisaties uit de eigen regio bij hun activiteiten 
hebben betrokken, en weer andere zich er vooral op hebben toegelegd de 
katalysatorfunctie van de universiteiten in hun regio te ontwikkelen. Alles samen 
genomen heeft COMETT bijgedragen tot de "ontwikkeling van een collectieve 
transnationale benadering van onderwijs en opleiding". 
168 
2.4 Bijdrage van sectoriële netwerken van SOUO's 
Uit de nationale evaluatierapporten blijkt dat de sectoriële SOUO's minder 
identiteitsproblemen hebben gehad dan de regionale en gemiddeld ook rechtstreekser en 
in grotere mate hebben bijgedragen aan technologieoverdracht en de ontwikkeling van 
opleidingen voor het bedrijfsleven. Hun klantenkring was beter afgebakend en over het 
algemeen ook homogener van samenstelling, met meer gelijksoortige technische 
behoeften. Samen met de meer op de klanten afgestemde deskundigheid van de SOUO-
medewerkers heeft dit ertoe geleid dat activiteiten op het gebied van technische 
ontwikkeling zowel relevanter voor de activiteiten van het netwerk zijn geweest als 
gemakkelijker uitvoerbaar. 
Om soortgelijke redenen is ook het ontwikkelen van de industriële basis van het 
netwerk van sectoriële SOUO's eenvoudiger geweest. Sommige hebben niet alleen een 
hecht netwerk kunnen ontwikkelen, maar zijn in zekere mate ook een spreekbuis 
geworden voor hun sector in Europese opleidings- en onderwijskwesties. Een aantal 
heeft daarnaast erkende Europese opleidingsprogramma's ontwikkeld en had, zoals in het 
Finse rapport wordt opgemerkt, een zichtbaarder impact op opleiding. Door Nederland 
wordt opgemerkt dat dergelijke specialistische cursussen van hoog niveau beter passen 
binnen het stelsel van hoger onderwijs. De SOUO's zijn ook effectieve organisatoren 
van mobiliteitsprogramma's geworden, alsmede coördinatoren van communautaire 
programma's die niets van doen hebben met opleiding. De algehele omvang van hun 
bijdrage moet echter niet worden overdreven: COMETT is een klein programma. Ook 
wordt in de rapporten niet gezegd dat sectoriële SOUO's over het algemeen beter of 
nuttiger zijn voor het verwezenlijken van de COMETT-doelstellingen dan regionale 
SOUO's. 
2.5 Belangrijkste sterke en zwakke punten van SOUO's in de deelnemende staten 
De sterke en zwakke punten van SOUO's zoals die naar voren komen uit de 
evaluatierapporten van de deelnemende staten: 
Sterke punten: 
1. Het sterkste punt van SOUO's is hun Europese dimensie. Deze Europese dimensie 
reikt van rechtstreeks contact met de Commissie en kennis over programma's van de 
Commissie, over deskundigheid in het indienen van een aanvraag voor en het beheer 
van Europese projecten, tot hun grootste kracht, het gegeven dat zij deel uitmaken van 
een goed georganiseerd, toegewijd, Europees operationeel netwerk. Een SOUO kan 
daarnaast profiteren van banden met andere communautaire netwerken en 
informatiebronnen. 
2. Een ander sterk punt van SOUO's vormt hun netwerk van binnenlandse regionale of 
sectoriële leden. SOUO's hebben nu een geaccepteerde - meer of minder grote - functie 
in de samenwerking tussen het binnenlands hoger onderwijs en het bedrijfsleven en in 
het op elkaar afstemmen van aanbod en vraag op opleidingsgebied. Vrij belangrijk in dit 
verband zijn de relaties die een SOUO onderhoudt met relevante diensten en 
instellingen, zoals universitaire afdelingen voor onderwijs aan niet-studenten 
(Oostenrijk), instituten voor contractonderzoek (Noorwegen), regionale kamers van 
koophandel (Frankrijk), enz. Het aanwerven van aanvullende fondsen kan een doel zijn 
van het onderhouden van dergelijke relaties en/of van het regionale of nationale netwerk 
169 
dat is opgezet. Ook de volledige dekking van een land werd in sommige 
evaluatierapporten als een belangrijk punt genoemd (zie Duitsland en Griekenland). Een 
aantal SOUO's zijn uitgegroeid tot regionale ontwikkelingscentra (Italië, Portugal). 
3. Op een lager niveau is de kracht van een SOUO afhankelijk van de toegewijdheid 
van de beheerders, de motivatie van het personeel, de reputatie, de mate waarin het een 
onafhankelijk platform voor een democratisch samenwerkingsverband is (Oostenrijk), de 
aanwezige technische kennis, banden met O&O-programma's, enz. De recente 
introductie van wervingsacties (bijv. België (Fr)) heeft de positie van sommige SOUO's 
verbeterd. 
Zwakke punten: 
1. De slechte en onzekere financiële situatie van de meeste SOUO's wordt beschouwd 
als de grootste zwakte. Dit heeft een subkritische omvang van de SOUO's en een 
beperkt personeelsbestand tot gevolg, alsmede problemen bij het opstellen van 
realistische lange-termijn-plannen. De vrijwel volstrekte afhankelijkheid van EU-gelden 
en het onvermogen om langs andere weg middelen te verwerven heeft deze onzekerheid 
nog vergroot. Een deel van deze problemen hebben de SOUO's wellicht aan zichzelf te 
danken. Zo vermeldt het Duitse rapport dat van de 27 SOUO's in Duitsland er slechts 
één een juridisch onafhankelijke status heeft, hetgeen volgens de samenstellers een 
voorwaarde is om financieel op eigen benen te kunnen staan. 
2. De geringe betrokkenheid van het bedrijfsleven en de moeite die men heeft om 
bedrijven in projecten geïnteresseerd te houden, wordt genoemd als een ander centraal 
probleem. In de minder ontwikkelde regio's worden deze moeilijkheden nog vergroot 
door een zwakke industriële basis en het niet-innovatieve, traditionele karakter van veel 
bedrijven. Met name de geringe betrokkenheid van de KMO's is een probleem. De 
SOUO's zelf hebben in bepaalde gevallen weinig feitelijke technische of industriële 
kennis. 
3. Ook de universiteiten kunnen in sommige regio's voor problemen zorgen, 
bijvoorbeeld omdat zij minder goed zijn of een zwakke technische basis hebben. 
Sommige universiteiten zijn voornamelijk geïnteresseerd in stageplaatsen voor hun 
studenten en hebben weinig belangstelling voor het ontwikkelen van opleidingen. 
4. Andere zwakke punten zijn de gebrekkige ontwikkeling van netwerken en de slechte 
coördinatie tussen de SOUO's en andere nationale en plaatselijke instanties voor 
beroepsopleiding (Italië), het personeelsverloop, de grote regio's die bestreken moeten 
worden (Nederland), desinteresse bij de centrale overheid (Denemarken, Ierland), enz. 
Daarnaast werden genoemd een slechte planning, het ontbreken van een 
marketingstrategie en tijdgebrek om op een complex terrein door zelfstudie kennis te 
verwerven, alsook de lange tijd die nodig is om bekendheid te verwerven en 
geaccepteerd te raken. Het feit dat er maar weinig kwantitatieve indicatoren zijn 
waarmee de prestaties van een SOUO kunnen worden beoordeeld, werd gezien als een 
probleem bij het verbeteren van die prestaties. 
5. Een extra probleem in EVA-landen is, dat zij momenteel minder kunnen profiteren 
van de synergie die er bestaat tussen COMETT en andere communautaire programma's 
dan de Lid-Staten van de EU. Maar dit probleem is van voorbijgaande aard. 
170 
3. Mobiliteit & uitwisseling 
3.1 Bijdrage van mobiliteitsacties aan vernieuwingen in de samenwerking tussen 
universiteit en onderneming 
Bijna alle evaluaties zijn positief over de bijdrage en effectiviteit van de 
mobiliteitsacties. Een aantal van de deelnemende landen beschouwt de 
mobiliteitsprogramma's, en dan met name het onderdeel dat de stages van studenten 
betreft, als hèt succes van het COMETT-programma. 
De stages hebben volgens de evaluaties een direct en positief effect gehad 
1. Op ondernemingen. Door de stages namen KMO's vaak voor de eerste keer deel in 
een Europees programma. Het Oostenrijks rapport bericht a) dat het plaatsen van 
stagiaires steeds gebruikelijker wordt bij bedrijven, die zorgen voor betere faciliteiten, 
een beter toezicht en professionele begeleiding van studenten, en b) de systematisering 
van stages op projectbasis, met een duidelijk werkplan en een grotere kans op 
academische erkenning van het werk. In het Franse en Duitse rapport wordt aangegeven 
dat de stages een basis zijn geweest voor nieuwe commerciële relaties en toekomstige 
samenwerkingsverbanden, met name op het terrein van O&O. 
2. Op de studenten. Volgens het Spaanse eindrapport zijn studenten die een dergelijke 
stage hebben gelopen in potentie betere vernieuwers in het bedrijfsleven. Tal van 
studenten zijn van mening dat hun kennis van een vreemde taal en cultuur is vergroot 
en hun carrièremogelijkheden zijn verbeterd. 
3. Op universiteiten. De stageactiviteiten van COMETT hebben naar verluidt 
bijgedragen aan het up-to-date maken van universitaire opleidingsmethoden, alsmede de 
ontwikkeling van voorwaarden en procedures met betrekking tot stages bevorderd. In 
het Spaanse rapport wordt erop gewezen dat COMETT het mogelijk heeft gemaakt de 
verschillende vormen van samenwerking tussen onderwijs en onderneming in Europa 
met elkaar te vergelijken en dat door de aandacht voor stages bij het bedrijfsleven de 
arbeidsmarkt een centrale rol is gaan spelen in de discussie. Een Nederlandse SOUO 
had "lokale strategiecomités" opgericht om toezicht te houden op uitwisselingen en de 
inhoud van cursussen te beïnvloeden. 
4. Meer in het algemeen hebben stages bijgedragen aan de ontwikkeling van nieuwe 
methoden van technologieoverdracht. Tevens worden zij beschouwd als een nieuwe 
manier om het menselijk potentieel te verbeteren en opnieuw bruikbaar te maken. 
Slechts in twee rapporten wordt gesproken over positieve ervaringen met 
stafdetachering, namelijk het Oostenrijkse en het Finse. De Deense rapporteurs merkten 
op dat in die gevallen waarin dit gebeurde, er sprake was van een succes. In Frankrijk 
daarentegen waren de ervaringen negatief en was men van mening dat er over deze 
activiteit nog eens goed moest worden nagedacht. De Duitsers constateerden juridische 
moeilijkheden, problemen aangaande de inhoud van praktische opleidingen, de lange 
duur die personeel van zijn werk moest worden vrijgemaakt, en financiële problemen. 
De reacties van de ondernemingen, studenten en universiteiten die aan het kwantitatieve 
Belgische (Fr) onderzoek deelnamen, waren bijna allemaal positief. Kleinere 
universiteiten gebruikten stages als een eerste stap in de richting van internationalisatie. 
171 
Uit het Britse onderzoek kwam naar voren dat twee derde van de ondernemingen vond 
dat zij baat hadden gehad bij het plaatsen van een stagiair, doordat op die manier 
nationale barrières waren doorbroken en nieuwe afzetmogelijkheden waren ontstaan, 
alsmede door de technische input van de stagiair. 
3.2 Wijziging van beleid en praktijken ter vereenvoudiging van uitwisselingen 
In de deelnemende landen waar stages bij bedrijven reeds lang gebruikelijk zijn, is de 
strategische/innovatieve rol van het programma bij het doorvoeren van wijzigingen in 
beleid en praktijken gering geweest. Op operationeel niveau zijn daarentegen wel 
positieve resultaten geboekt. In Nederland, bijvoorbeeld, is de aandacht verschoven naar 
praktische zaken als huisvesting, het structureren van contacten (een beleid om in 
netwerken samen te werken in plaats van informele contacten te onderhouden) en het 
plan om het stageproject van een student te integreren in de activiteiten van het 
desbetreffende bedrijf). Iets vergelijkbaars is te zien in het Franse rapport, waar 
gewezen wordt op de normalisering en systematisering van buitenlandse stages en de 
vaststelling van criteria voor kwaliteitsbeoordeling. Luxemburg en Noorwegen wijzen op 
soortgelijke tendensen. Veel evaluatierapporten maken melding van een veranderde 
houding van ondernemingen ten aanzien van stages. Het Belgische (Fr) rapport geeft 
aan dat het bedrijfsleven het plaatsen van stagiaires niet langer ziet als "een gunst" maar 
als iets waarvan beide partijen profiteren: bedrijven stellen nu voor dit regelmatig te 
doen. Iets soortgelijks is geconstateerd in Finland. 
Sommige deelnemende staten zijn begonnen met het doorvoeren van veranderingen in 
de wetgeving. In Oostenrijk is de academische erkenning van COMETT-stages in het 
buitenland nu wettelijk geregeld en zijn buitenlandse stagiaires vrijgesteld van het 
aanvragen van een werkvergunning. In Zweden en Noorwegen zijn de procedures 
omtrent werk- en verblijfsvergunningen vereenvoudigd. 
Ondanks deze over het algemeen positieve ontwikkelingen, blijkt uit sommige 
evaluatierapporten dat er sprake is van weinig echte veranderingen, met name binnen de 
universiteiten (Spanje), en dat er problemen zijn door de gebrekkige vreemde­
talenkennis van jongeren en de maatschappelijke druk op vrouwen (Zuid-Italië), de 
voortdurende starheid van de leerplannen van universiteiten en het gebrek aan erkenning 
van in het buitenland volbrachte opleidingsperioden. Uit Ierland en IJsland wordt 
gemeld dat het formaliseren en erkennen van buitenlandse stages door universiteiten 
traag verloopt en er nog steeds informele overeenkomsten worden gesloten. Driekwart 
van de Britse SOUO's maakt echter melding van wijzigingen, zoals een grotere 
flexibiliteit bij de ontwikkeling van cursussen, hulp voor docenten die studenten in het 
buitenland bezoeken, verzekeringspolissen, betere voorbereiding op de vreemde taal, 
enz. 
172 
4. Ontwikkeling van opleidingscursussen 
4.1 Het creëren van innovatieve manieren van samenwerken bij ontwikkelen van 
opleidingscursussen 
De belangrijkste terreinen waarop op een vernieuwende manier is samengewerkt, zijn: 
1. Het voorbereidende werk. Ondernemingen nemen nu meer deel aan het plannen en 
ontwikkelen van cursussen (bijv. Zweden). Dit gebeurt zowel via rechtstreekse 
betrokkenheid van bedrijven als via platforms en studiegroepen waarvan 
vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven deel uitmaken. Dergelijke ontwikkelingen 
dragen ertoe bij dat bij cursusontwikkeling steeds meer aandacht wordt besteed aan de 
wensen van de afnemers (bijv. Nederland). 
2. De internationalisering van het ontwikkelingsproces, waardoor men toegang heeft 
gekregen tot nieuwe opleidingen en expertise en er nieuwe mogelijkheden voor 
samenwerking zijn ontstaan. Door de internationalisering is het ook mogelijk geworden 
nationale systemen voor de ontwikkeling van opleidingen met elkaar te vergelijken, 
waardoor verschillen in aanpak, onder andere in de manier van samenwerken, duidelijk 
naar voren zijn gekomen. Ook zijn er van begin af aan cursussen voor een Europese 
markt en met een Europese dimensie ontwikkeld, (bijv. Noorwegen). 
3. De ontwikkeling van flexibele netwerken voor het uitvoeren van dergelijke projecten. 
Op dit punt heeft het netwerk van SOUO's een belangrijke rol gespeeld. In het Deense 
rapport wordt melding gemaakt van de "makelaarsfunctie" van SOUO's als het erom 
gaat bij het bedrijfsleven belangstelling te wekken voor interessante Europese cursussen 
en specifieke universiteiten in de EU aan te bevelen voor speciale taken. In hetzelfde 
rapport wordt echter ook op de noodzaak gewezen van betere en innovatieve 
distributiekanalen voor organisaties die niet beroepsmatig met opleiding bezig zijn, zoals 
universiteiten. 
4. In sommige rapporten wordt melding gemaakt van innovaties die implicaties hebben 
voor de samenwerking, zoals het consequent uitvoeren van TNA ten behoeve van 
planning (Spanje) en de ontwikkeling van interactieve TNA (Oostenrijk), het 
ontwikkelen van een netwerk voor informatietechnologie ten behoeve van scholing op 
de werkplek (Zweden), nieuwe koppelingen tussen opleiding en O&O (Frankrijk, 
Noorwegen), enz. 
In Denemarken zijn verschillen in effectiviteit geconstateerd die zijn terug te voeren op 
het projectbeheer: 
• projecten die werden ontwikkeld om te voldoen aan speciale behoeften van een 
organisatie/netwerk, waren succesvol, maar bleken vervolgens moeilijk verhandelbaar; 
• projecten die werden beheerd door onderwijsinstellingen, hadden te kampen met een 
onverwacht lage vraag; 
• projecten van adviesbureaus die raakten aan de activiteiten van de desbetreffende 
bureaus, zijn het meest succesvol gebleken. 
Ondanks de bovengenoemde ontwikkelingen en de voorbeeldfunctie voor anderen blijkt 
uit het Britse onderzoek dat 70% van de ondervraagde bedrijven van mening was dat 
173 
COMETT op dit terrein weinig of niets had bijgedragen aan vernieuwing. De Britse 
regionale SOUO's waren nog pessimistischer: slechts 16% meende dat iets of behoorlijk 
wat was bereikt. Van de sectoriële SOUO's, daarentegen, was 57% die mening 
toegedaan. De resultaten van het Belgische (Fr) onderzoek: 45% van de respondenten 
vond dat de cursusontwikkeling op bepaalde punten was vernieuwd. 
4.2 Bijdrage aan verbetering van aanbod van technologische opleidingen 
In de meeste deelnemende landen is men van mening dat de bijdrage van COMETT aan 
de verbetering van de kwaliteit van het aanbod duidelijker en wellicht belangrijker is 
geweest dan de bijdrage aan de vergroting van het aanbod. De kwaliteitsverbetering is 
voornamelijk het gevolg geweest van het feit, dat men bij de ontwikkeling van 
opleidingen een beroep heeft kunnen doen op deskundigen in heel Europa. Degenen die 
cursussen ontwikkelen, kunnen hun methoden nu veel gemakkelijker vergelijken met die 
in andere landen en zich op de hoogte stellen van de laatste ontwikkelingen. Regionale 
poles of competence in Europa hebben een grotere bekendheid gekregen. De 
europeanisering van de cursusontwikkeling is tevens belangrijk geweest voor het 
vestigen van de aandacht op kwaliteitsbewaking. Zo wordt in het Nederlandse rapport 
melding gemaakt van inspecteurs die moeten toezien op de cursuskwaliteit. Verder valt 
in het Deense rapport te lezen dat er steeds meer sprake is geweest van bedrijfsinterne, 
op maat gemaakte opleidingen. Sommige SOUO's slaagden erin zich aan deze nieuwe 
ontwikkeling aan te passen. In het Franse rapport wordt er echter op gewezen dat het 
ontwikkelen van een cursus erg lang duurt. Het Belgische rapport vermeldt verder dat 
de kwaliteit van opleidingen niet systematisch is geëvalueerd: men ging er vanuit dat 
een betere afstemming van het aanbod op de behoeften van de industrie voldoende 
waarborg was voor de kwaliteit. 
Hoewel de bijdrage van COMETT aan vergroting van het cursusaanbod veel geringer 
lijkt te zijn geweest dan aan verbetering van de kwaliteit, wordt er in een aantal 
rapporten melding van gemaakt dat de verscheidenheid van cursussen nu groter is. In 
het Oostenrijkse rapport wordt opgemerkt dat ook de drempel om een cursus te 
organiseren of eraan deel te nemen door de internationalisering is verlaagd. In Ierland is 
geconstateerd dat COMETT-cursussen ertoe hebben bijgedragen dat stagiaires voor 
opleidingen niet langer naar het buitenland gaan. In relatie tot deze toename in het 
aanbod wijst een ander land op de hefboomwerking van COMETT bij het verwerven 
van gelden voor de ontwikkeling van opleidingscursussen. Tot slot is in Italië en Ierland 
een toename waargenomen in het gebruik van open, multimediaal en afstandsonderwijs, 
maar in IJsland is men van mening dat deze methodes van kennisoverdracht nog steeds 
te weinig worden gebruikt. 
Uit de kwantitatieve Belgische (Fr) evaluatie blijkt dat 68% van de respondenten van 
mening was dat de kwaliteit en het niveau van de opleidingen was verbeterd, 57% dat 
een Europese dimensie was toegevoegd en 49% dat zij toegang hadden gekregen tot 
veel meer informatie. Men liet echter ook weten dat COMETT weinig voorstelt als je 
kijkt naar het budget van het programma en dat vergelijkt met de nationale bestedingen 
aan permanent onderwijs en opleiding. 
174 
4.3 Aanvulling / versterking van nationale opleidingsinitiatieven 
De evaluatierapporten laten met betrekking tot dit punt tamelijk grote verschillen zien. 
De complementariteit met COMETT die het meest wordt genoemd, betreft de pogingen 
die universiteiten, ondernemingen en andere instellingen ondernemen om hun 
activiteiten te internationaliseren (Beide delen van België, Nederland, Frankrijk). In het 
Duitse rapport wordt gewezen op de bijdrage die via COMETT is geleverd aan het tot 
stand brengen van een communautaire thuismarkt, alsmede aan specifieke plannen op 
terreinen als milieubescherming. 
De op één na meest genoemde complementariteit betreft de verbetering van de 
samenwerking tussen hoger onderwijs en industrie. Oostenrijk maakt melding van de 
complementariteit met universitaire afdelingen voor niet-studenten, alsook de mogelijke 
oprichting van Fachhochschulen waar stages een verplicht onderdeel van de opleiding 
zullen vormen. Italië noemt het katalytisch effect van COMETT op dit terrein in het 
algemeen. 
Andere landen wijzen op complementariteit op het gebied van het verbeteren van 
opleidingen, met name KMO-opleidingen, maar meer in het algemeen ook met de 
opleidingsinitiatieven van de regionale autoriteiten zelf. COMETT heeft bovendien een 
complementaire, "tekort aanvullende" functie bij het voorzien in de vraag naar 
specialistische opleidingen op hoog niveau. In het Verenigd Koninkrijk had 59% van de 
bedrijven het gevoel dat COMETT hun eigen opleidingsactiviteiten had gecompleteerd, 
terwijl sectoriële SOUO's er positiever waren over hun bijdrage dan regionale SOUO's. 
Zweden en Denemarken geven echter te kennen dat de impact van COMETT op 
nationaal niveau niet bijster groot is geweest. 
4.4 Overige opmerkingen 
De opmerkingen die onder dit punt worden gemaakt hebben over het algemeen 
betrekking op specifieke omstandigheden die van invloed zijn geweest op de 
tenuitvoerlegging van het programma in het desbetreffende land. Ook specifieke 
gegevens uit de evaluatie - met name de Belgische (Fr) - worden onder dit punt 
genoemd. Maar er komen ook andere onderwerpen ter sprake, meestal gerelateerd aan 
de wensen die men heeft ten aanzien van toekomstige EU-programma's op het terrein 
van opleiding en samenwerking. 
Behoud van de COMETT-identiteit 
Een aantal van de deelnemende landen pleit voor behoud van de COMETT-identiteit. 
Gedurende het laatste decennium is de naam COMETT bij universiteiten en 
ondernemingen synoniem geworden met kwaliteit en met een bepaald soort activiteiten. 
Het zou buitengewoon jammer zijn als hetgeen op dit punt is bereikt lichtvaardig werd 
weggegooid. Duitsland vindt dat COMETT als een afzonderlijk onderdeel van 
LEONARDO moet blijven voortbestaan. 
Behoud en ontwikkeling van de SOUO's 
De infrastructuur die door de SOUO's is opgezet, dient in stand te blijven. De 
financiering van de netwerken moet worden gewaarborgd, hetzij rechtstreeks, hetzij 
middels een taakgeoriënteerde medefinanciering van afzonderlijke 
programmaonderdelen, waarbij de SOUO's een deel van de vaste kosten van de 
175 
beheerde taken en programmaonderdelen voor hun rekening zouden nemen. De waarde 
van de SOUO's als een ontmoetingsplaats voor universiteiten, onderzoeksinstituten en 
overheidsinstanties is te groot om ze te laten verdwijnen. Over het algemeen streeft men 
naar enige zekerheid in de financiering. 
Er wordt een gestructureerde uitbreiding van hun activiteiten tot O&O voorgesteld, 
alsmede een uitbreiding van het programma tot Midden- en Oost-Europa waarbij de 
acties in het kader van COMETT en TEMPUS op elkaar worden afgestemd. Zweden 
stelt voor een duidelijker scheiding tussen sectoriële SOUO's (ontwikkelen en 
verstrekken van cursussen) en regionale SOUO's (organiseren van de vraag op 
plaatselijk niveau) aan te brengen, teneinde te komen tot een geïntegreerde produktie en 
levering van technische opleidingen van het COMETT-type. 
Synergie met andere programma's 
De deelnemende landen denken dat het mogelijk is zowel de effectiviteit van COMETT-
acties als die van andere communautaire programma's te vergroten door een grotere 
synergie. Wellicht het meest voor de hand liggend is het streven naar een betere 
verticale integratie/synergie van activiteiten van het COMETT-type met 1) activiteiten 
op het gebied van hoger beroepsonderwijs zoals die worden ondernomen in het kader 
van bepaalde onderdelen van FORCE en PETRA, en 2) activiteiten inzake doctorale en 
postdoctorale opleidingen zoals verricht in het kader van het menselijk kapitaal- en 
mobiliteitsprogramma. Horizontale synergie kan wellicht ook worden bereikt door 
ondersteuning van en samenwerking met andere programma's betreffende wetenschap en 
technologie van de 4FP. Daarnaast is voorgesteld, met name in relatie tot de 
samenwerking met KMO's, dat er veel valt te leren van de ervaringen die met het 
CRAFT-programma zijn opgedaan. 
Programmaontwikkeling 
Er zijn een aantal suggesties gedaan ter verbetering van activiteiten van het COMETT-
type, zoals 1) een grotere flexibiliteit en snelheid bij de behandeling van aanvragen, 2) 
een grotere flexibiliteit met betrekking tot de mobiliteitsprogramma's, en dan met name 
de stafdetachering, die minder lang moet duren, 3) een sanctieregeling en 
eindrapportages, die de effectiviteit van het mobiliteitsprogramma zouden vergroten, en 
4) het verstrekken van COMETT-getuigschriften; een eerste, eenvoudige en niet-
controversiële stap zou de invoering van een deelnamecertificaat kunnen zijn. 
176 
SYNOPTISCHE TABELLEN 
SAMENVATTINGEN 
VAN DE 
NATIONALE EINDRAPPORTEN 
VAN 
HET COMETT II-PROGRAMMA 
1990-1994 
177 

A NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
OOSTENRIJK ' 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.1 Stimuleren van de discussie Ja, met name het SOUO-netwerk. 
1.2 Bevorderen van Specifieke arbeidsrelaties die via COMETT zijn bevorderd, zijn: 
betrekkingen tussen Belangrijke toename in het aantal buitenlandse stages van studenten, 
universiteit en onderneming samen met een verbeterde project-georiënteerde opzet van stages en 
een grotere academische erkenning. 
Transnationale uitwisseling van personeel van universiteiten en 
ondernemingen, hetgeen vóór COMETT volstrekt niet gebeurde. 
Verrijking van de nationale markt van opleidingen op het gebied 
van geavanceerde technologie door het internationale karakter en de 
Europese dimensie van de ontwikkelde cursussen. 
1.3 Invloed op Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft 
beleidsformulering COMETT-studenten vrijgesteld van het aanvragen van een 
werkvergunning. Het ministerie van Wetenschap en Onderwijs 
verschafte financiële steun en zorgde voor een betere wettelijke 
voorziening met betrekking tot de academische erkenning van via 
COMETT bij een buitenlands bedrijf volbrachte opleidingsperioden. 
1.4 Banden/synergie met COMETT completeert het regionaal en nationaal programma 
nationale/regionale "Wetenschappers voor de economie", dat de uitwisseling van 
programma's personeel tussen universiteiten en ondernemingen stimuleert. De 
flexibele regelingen voor de detachering van universitair personeel 
gelden nu ook voor COMETT-personeelsuitwisselingen. Vanwege 
de bijdrage die via COMETT-projecten is geleverd aan de 
verbetering van Oostenrijkse opleidingsactiviteiten, is de 
medefinanciering van nationale en regionale COMETT-projecten 
aangekondigd. 
1.5 Algehele impact van Door middel van COMETT is de internationale dimensie van 
COMETT opleidingen verbeterd. Het programma heeft universiteiten en 
ondernemingen bij elkaar gebracht, de ontwikkeling van permanent 
onderwijs op universiteiten ondersteund, de ontwikkeling van TNA 
gestimuleerd, ervaring verschaft in het internationaal beheer van 
programma's en projecten, het institutioneel beheer van 
samenwerkingsverbanden tussen universiteiten en ondernemingen 
verbeterd, netwerken uitgebreid tot andere vormen van 
samenwerking, bij het bedrijfsleven de belangstelling voor 
hooggekwalificeerd personeel vergroot, enz. 
2.1 Bijdrage van regionale Het verschaffen van een regionaal platform voor onderwerpen op 
SOUO-netwerken2 het gebied van opleiding en technologie, en vergroting van het 
regionaal en nationaal bewustzijn over deze onderwerpen. Het 
leveren van partners en het geven van een Europese dimensie aan 
technologische opleidingen: zij fungeren als regionale centra voor 
Europese initiatieven. De integratie in Europese projecten van 
regionale KMO's en andere partners. Het organiseren van korte 
intensieve cursussen en het bieden van de mogelijkheid tot 
personeelsuitwisselingen, alsmede ondernemingen die uit deze 
activiteiten zijn ontstaan. Synergie van onderzoek en opleiding. 
Motiveren en ontvankelijk maken voor internationale technologische 
ontwikkeling. 
179 
A NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
OOSTENRIJK ' 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
2.2 Verwoorden van de Ja, maar slechts in beperkte mate, omdat er een tekort is aan 
scholingsbehoeften van deskundigen met voldoende tijd en geld. Naast een constante 
bedrijven analyse van de opleidingsbehoeften van bedrijven worden ook 
specifieke TNA's ter hand genomen. Er worden discussies 
georganiseerd over cursusconcepten en marketing. 
2.3 Bevorderen van Ja, (maar niet door alle SOUO's in gelijke mate) door de actieve 
transnationale visie bij deelname van Europese partners, stages, en de toevloed van 
partners buitenlandse studenten naar Oostenrijkse bedrijven. 
2.4 Bijdrage van sectoriële EuroLaser streeft naar de snelle verspreiding van de resultaten van 
SOUO-netwerken3 O&O (momenteel beperkt door een tekort aan gekwalificeerd 
personeel) middels mobiliteitsactiviteiten, opleiding en onderwijs. 
Het heeft regionale, nationale en internationale netwerken 
geïntegreerd en hierop voortgebouwd. De leden van deze netwerken 
(onderzoekers, ontwikkelaars, producenten, adviseurs en gebruikers) 
namen actief deel aan en droegen bij aan alle COMETT-
activiteiten. EuroLaser heeft een onderzoek verricht getiteld "De 
laatste stand van zaken", dat als grondslag zal dienen voor een 
TNA. Het organiseert vakantiecursussen. De sterke punten van 
EuroLaser zijn vergelijkbaar met die van regionale SOUO's. Tot de 
zwakke punten behoort onder meer het nog niet hebben van 
rechtspersoonlijkheid, de verschillende interesses van de leden, het 
feit dat niet alle sectoren en landen even nauw betrokken zijn bij 
haar activiteiten, en verder een tekort aan geld en full-time-
personeel, alsmede moeilijkheden als gevolg van onzekerheid over 
financiële steun van het CEC. 
2.5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: 1) Veilige, juridische en onafhankelijke status als 
zwakke punten van SOUO's basis voor een democratisch samenwerkingsverband, 2) grote mate 
in de Lid-Staat van acceptatie en regionale ondersteuning, alsmede goede financiële 
ondersteuning door publieke en semi-publieke instellingen, 3) 
bekwaamheid in het beheer van Europese opleidingsprojecten, 4) 
nauwe relaties met bedrijven en technische geloofwaardigheid, 5) 
banden met andere EU-netwerken, 6) relaties met universiteiten en 
universitaire afdelingen voor onderwijs aan niet-studenten in 
Oostenrijk, 7) gemotiveerd personeel en een efficiënte structuur. 
Zwakke punten: 1) zwakke banden van COMETT met andere 
communautaire projecten, als gevolg van het feit dat Oostenrijk lid 
is van de EVA, 2) ontbreken van marketing- en verkoopstrategieën, 
3) onderbezetting, 4) het feit dat sommige regio's minder goede 
universiteiten hebben of universiteiten met een zwakke technische 
basis, 5) de tijd die de SOUO's nodig hebben om zich te 
positioneren, 6) tijdgebrek om op een complex terrein door 
zelfstudie kennis te verwerven, 7) het feit dat COMETT-projecten 
te kort duren om een "internationale filosofie over opleiding" te 
ontwikkelen, 8) de jaarlijkse vermindering van financiële steun, en 
9) onzekerheid over de overgang naar LEONARDO. 
180 
A | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
OOSTENRIJK ' 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
3.1 Bijdrage van COMETT heeft geleid tot 1) gesystematiseerde stages op basis van 
mobiliteitsacties aan projecten, met een helder werkplan, en duidelijke regels ten aanzien 
vernieuwingen in de van academische erkenning, 2) het bij bedrijven steeds 
samenwerking tussen gebruikelijker worden van het plaatsen van stagiaires en het zorgen 
universiteit en onderneming voor betere voorzieningen en professionele begeleiding voor 
studenten, en 3) stafuitwisselingen die zorgen voor een aanzienlijke 
feedback en waarmee tussen universiteiten en ondernemingen 
contacten tot stand worden gebracht (het organiseren van 
staruitwisselingen is echter moeilijk en tijdrovend, met name voor 
langere perioden). 
3.2 Wijziging van beleid en Zie 1.3 voor formele veranderingen. Ten aanzien van de 
praktijken ter academische erkenning van opleidingsperioden in het buitenland is 
vereenvoudiging van goede vooruitgang geboekt. Het is voor studenten eenvoudiger 
uitwisselingen geworden om bij een bedrijf een stageplaats te krijgen en het 
gebeurt op een meer formele basis. 
4.1 Creëren van innovatieve Ja, door het ontwikkelen van projecten in samenwerking met 
manieren van samenwerken potentiële gebruikers en internationale partners en van een betere 
bij ontwikkelen van kwaliteit. Ook is interactieve TNA ontwikkeld en is het nu mogelijk 
opleidingscursussen een cursus op meerdere plaatsen te geven. 
4.2 Bijdrage aan verbetering Een verbetering van de kwaliteit (en minder van de kwantiteit) 
van het aanbod van dankzij de uitgebreidere mogelijkheden tot uitwisseling van kennis 
technologische opleidingen en meningen, waardoor het onder meer mogelijk wordt de stand 
van zaken in verschillende landen te vergelijken. Een verbeterde 
internationale marketing en gemakkelijker toegang tot cursussen. 
4.3 Aanvulling/versterking van SOUO's vormden een aanvulling op de universitaire centra voor 
nationale onderwijs aan niet-studenten. De drempel om aan cursussen deel te 
opleidingsinitiatieven nemen of ze te organiseren is verlaagd. Het verzorgen van 
opleidingen voor KMO's is interessanter geworden. Het voornemen 
bestaat om Fachhochschulen op te richten waar stages een verplicht 
onderdeel van de opleiding zullen vormen. 
4.4 Overige opmerkingen De permanente en beroepsopleidingen in Oostenrijk zijn van een 
vrij hoog niveau en behoorlijk gediffentieerd. Dus de meerwaarde 
van COMETT kan uitsluitend liggen in de Europese dimensie die 
wordt toegevoegd en in de toegang die het programma biedt tot 
zeer specialistische en/of transnationale cursussen. 
In de Oostenrijkse evaluatierapporten werd verzocht om: 
ontwikkeling en versterking van de gedecentraliseerde structuur van 
de SOUO's en om een grotere flexibiliteit en snelheid bij de 
behandeling van aanvragen; 
het toepassingsterrein van COMETT te heroverwegen en het óf 
strikt te beperken tot technologische kwesties óf uit te breiden tot 
alle terreinen; 
COMETT toe te spitsen op KMO's, zoals aanvankelijk de bedoeling 
was, en gebruik te maken van de ervaring die is opgedaan met het 
CRAFT-programma voor KMO's; 
te zorgen voor synergie met andere TFHR- en 4FP-programma's; 
vroegtijdig op te roepen tot het indienen van projectvoorstellen 
voor LEONARDO, teneinde onzekerheid te voorkomen. 
181 
Het Oostenrijkse evaluatierapport vermeldt dat "De verklaringen en conclusies (van de evaluatie van 1993) 
nog steeds gelden en ongewijzigd kunnen worden overgenomen". Voor deze tabel is derhalve gebruik 
gemaakt van beide evaluaties. 
De antwoorden van de vier regionale SOUO's werden in het Oostenrijkse nationale evaluatierapport 
zonder samenhang gepresenteerd. In deze synopsis zijn zij tot een geheel samengevoegd. 
In Oostenrijk is er maar één sectoriële SOUO, EuroLaser. Alle antwoorden van EuroLaser zijn onder dit 
punt samengevat. 
BF NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
BELGIË (Frans) 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.1 Stimuleren van de discussie 
1.2 Bevorderen van Slechts 15% van de ondernemingen had de indruk dat hun houding 
betrekkingen tussen jegens universiteiten was veranderd. 40% had het werk echter 
universiteit en onderneming gebruikt als onderdeel van een strategie gericht op 
internationalisering. Bedrijven waren van mening dat COMETT 
veel meer onder de aandacht moest worden gebracht: het 
programma was te weinig bekend. 
1.3 Invloed op Het programma maakt deel uit van de lopende discussie, 
beleidsformulering 
1.4 Banden/synergie met 35% van de ondernemingen had geparticipeerd in nationale of 
nationale/regionale regionale programma's die overeenkomst vertoonden met 
programma's COMETT. Maar slechts 6% gaf te kennen dat deze en COMETT-
programma's aan elkaar waren gekoppeld. 
1.5 Algehele impact van 96% van degenen die van het mobiliteitsprogramma gebruik 
COMETT maakten en 80% van degenen die een opleiding volgden, waren 
tevreden. Het effect op de internationalisering van universiteiten 
(met name op de bijzonder kleine en gespecialiseerde) was 
belangrijk. 54% van de ondernemingen was van mening dat 
COMETT een positieve invloed op hun internationalisering had 
gehad, 35% vond dat met betrekking tot hun technologie, en 28% 
ten aanzien van de kwaliteit van het werk. Van de ondernemingen 
vond 32% dat COMETT op regionaal niveau en 18% dat 
COMETT op nationaal niveau een positieve bijdrage had geleverd. 
Alles bij elkaar zijn de deelnemers zich door COMETT meer 
bewust geworden van de mogelijkheden die er liggen in Europa en 
de mogelijkheid van internationale samenwerking. 
2.1 Bijdrage van regionale Moeilijk te zeggen. Stagiaires waren vrij negatief. 30 % van de 
SOUO-netwerken bedrijven was van mening dat zij op regionaal niveau waarde 
hadden toegevoegd, terwijl 42% de indruk had dat er geen enkele 
waarde was toegevoegd. 
182 
BF NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
BELGIË (Frans) 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
2.2 Verwoorden van de 
scholingsbehoeften van 
bedrijven Slechts 9% van de ondernemingen was hierover positief; 35% was 
negatief. 24% zag de SOUO's als een hulpmiddel om aan opleiders 
te laten weten welke scholingsbehoeften er zijn. In de ogen van het 
bedrijfsleven is de functie van een SOUO het verstrekken van 
adviezen over Europese projecten en het leggen van contacten 
tussen ondernemingen en universiteiten. 
2.3 Bevorderen van 
transnationale visie bij 
partners Dit is een van de sterke punten. 30% van de respondenten had de 
indruk zich meer bewust te zijn geworden van de voordelen van 
internationale samenwerking, 37% voelde zich gestimuleerd om 
deel te nemen in Europese projecten en 57% van de ondernemers 
en 78% van de studenten was van mening dat COMETT de 
Europese dimensie in de bedrijfscultuur had vergroot. 
2.4 Bijdrage van sectoriële 
SOUO-netwerken De sectoriële SOUO's zijn volgens de respondenten beter 
geëquipeerd voor het verrichten van TNA en mobiliteits- en 
wervingsacties (een nieuwe SOUO-dienst) dan de regionale 
SOUO's. 
2.5 Belangrijkste sterke en 
zwakke punten van SOUO's 
in de Lid-Staat Sterke punten: Het regelmatig verstrekken van informatie, het 
organiseren van mobiliteitsactiviteiten, advisering over Europese 
projecten, ontvankelijkheid voor verzoeken, en rol als interface 
tussen universiteit en onderneming. 
Zwakke punten: Onvoldoende bekend met / gebrekkige 
marketinginstrumenten, onvoldoende bekwaamheid in het 
verrichten van TNA en weinig feitelijke kennis van de 
technologieën. 
3.1 Bijdrage van 
mobiliteitsacties aan 
vernieuwingen in de 
samenwerking tussen 
universiteit en onderneming Vrijwel 100% van de ondernemingen, universiteiten en studenten 
was hier positief over. Met name de kleinere universiteiten 
gebruikten de COMETT-stages als een eerste stap richting 
internationalisatie en als een middel om zichzelf bekendheid te 
verschaffen in Europa. Zij werden gebruikt om onderwijsmethoden 
te moderniseren en potentiële studenten aanlokkelijke 
mogelijkheden te bieden. Er werd te weinig gebruik gemaakt van 
stafdetachering. 
3.2 Wijziging van beleid en 
praktijken ter 
vereenvoudiging van 
uitwisselingen Het bedrijfsleven ziet het plaatsen van stagiaires niet langer als 
"een gunst" maar als iets waarvan beide partijen profiteren. 
Bedrijven stellen nu voor dit regelmatig te doen. Zowel de 
voorwaarden waaronder een stagiair wordt geplaatst, als de 
werkprogramma's en de stageduur zijn verbeterd. 
4.1 Creëren van innovatieve 
manieren van samenwerken 
bij ontwikkelen van 
opleidingscursussen 45% van de reacties was positief. De toegevoegde waarde van de 
internationale dimensie was heel belangrijk. De innovatieve 
COMETT-criteria werkten als een katalysator op de vernieuwing 
van projecten, waaronder het gebruik van multimediale 
opleidingssystemen en de opleiding van opleiders. 
183 
BF NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
BELGIË (Frans) 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
4.2 Bijdrage aan verbetering 68% van de respondenten gaf te kennen dat de kwaliteit en het 
van het aanbod van niveau van de opleidingen was verbeterd, 57% dat aan de 
technologische opleidingen bedrijfscultuur een Europese dimensie was gegeven, 49% dat zij nu 
bij de ontwikkeling van cursussen konden beschikken over veel 
meer informatie, 46% dat zij een betere toegang hadden gekregen 
tot technologieën en 40% dat de kwaliteit van het werk op 
bepaalde onderdelen was verbeterd. Dankzij COMETT is niet 
alleen de kwaliteit van opleidingen verbeterd maar is er nu ook een 
grotere verscheidenheid aan opleidingen. 
4.3 Aanvulling/versterking van De SOUO's hebben samengewerkt met en gezorgd voor synergie 
nationale met de meeste economische en universitaire instellingen en hulp 
opleidingsinitiatieven geboden bij de samenwerking tussen deze instellingen, terwijl zij 
tevens actief waren in regionale en nationale projecten. 
4.4 Overige opmerkingen 42% van de studenten vond binnen één maand een stageplaats, 
87% binnen drie maanden. Desondanks was het vinden van een 
stageplaats in de ogen van studenten het grootste probleem. De 
SOUO's zouden op dit punt meer hulp moeten bieden, bijvoorbeeld 
door het verstrekken van een lijst van bedrijven waarmee in de 
afzonderlijke landen contact kan worden opgenomen. De suggestie 
o is gedaan om in de toekomst COMETT-stagiaires eventueel een 
ERASMUS-stageplaats te geven. Maar is het wellicht effectiever 
studenten zelf een stageplaats te laten zoeken dan dit te doen via 
COMETT/SOUO's. Ook de kans dat een student een geschikt 
bedrijf vindt en vice versa lijkt daardoor te worden vergroot. 
Administratieve formaliteiten waren een probleem voor studenten. 
Stages van 6 tot 12 maanden waren het meest effectief. Het zou 
nuttig zijn als beide partijen van tevoren een beter idee hadden van 
hetgeen van hen werd verwacht. Universiteiten zijn een belangrijke 
intermediair, maar vaak zijn zij te passief. 
78% van de studenten ontving geld van het bedrijf waar zij stage 
liepen. Voor 45% van de studenten vormde dit een aanvulling op 
de COMETT-beurs; slechts 27% ontving dit geld als salaris. In 
42% van de gevallen werd een bedrag van tien- tot twintigduizend 
frank per maand uitbetaald. Maar de hoogte van deze bedragen 
was heel verschillend, evenals de kosten van levensonderhoud, en 
kon tijdens de planning maar moeilijk worden ingecalculeerd. 
Gevraagd is om invoering van een COMETT-certificaat. 
Op basis van een schriftelijke enquête. Van de 270 aangeschreven studenten reageerden er 85. Bij 
bedrijven en universiteiten waren deze cijfers respectievelijk 2270 en 94. 75% van de instellingen was 
Belgisch. 
184 
BFL NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
BELGIË (Vlaams) 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.1 Stimuleren van de discussie Hoewel al enige organisaties actief bezig waren met het 
verbeteren van de contacten tussen universiteiten en het 
bedrijfsleven, heeft COMETT geleid tot een betere algehele 
coördinatie en communicatie, en wel op de volgende niveaus: 
organisaties die als partners actief waren in COMETT-projecten; 
organisaties die op indirecte wijze in aanraking waren gekomen 
met COMETT-informatie; 
op de Vlaamse ministeries groeide het bewustzijn dat 
universiteiten en ondernemingen met elkaar moesten 
samenwerken. 
1.2 Bevorderen van de De aanvraagrondes bleken een goed instrument voor het tot stand 
betrekkingen tussen brengen van samenwerking (het is voor partners gemakkelijker 
universiteit en onderneming om tot samenwerking te besluiten als het gaat om een concreet 
project). 
Het aantal contacten tussen het hoger onderwijs en het 
bedrijfsleven en de mate waarin deze contacten zijn 
geïnternationaliseerd, is sterk toegenomen. Wat het hoger 
onderwijs betreft, hebben met name de niet-universitaire hoger-
onderwijsinstellingen het aantal contacten vergroot. 
1.3 Invloed op Bij de overheid beperkte de impact van het COMETT-
beleidsformulering programma zich tot het ministerie van Onderwijs, waar het 
programma het beleid op een aantal essentiële punten heeft 
beïnvloed: 
-groeiende bewustwording over de noodzaak van permanent 
onderwijs en de kwaliteit van onderwijs; 
-grotere aandacht voor samenwerking tussen hoger onderwijs en 
industrie, en 
-meer aandacht voor Europese ontwikkeling op onderwijsgebied. 
1.4 Banden/synergie met In de rapporten wordt de suggestie gewekt dat het eenvoudiger is 
nationale/regionale om de complementariteit te vergroten tussen verschillende 
programma's Europese programma's dan tussen nationale/regionale initiatieven. 
De wijze waarop het COMETT-model werkt, maakt het moeilijk 
om het programma aan te passen aan de specifieke situatie in de 
afzonderlijke landen. Aan de ene kant is er het voorbeeld van 
een particuliere organisatie die permanent onderwijs verzorgt in 
samenwerking met universiteiten en het bedrijfsleven, waarbij 
synergie met het COMETT-programma het mogelijk maakte op 
een meer internationaal niveau te werken. Aan de andere kant 
heeft men de indruk dat er op het terrein van 
studentenuitwisseling erg veel problemen waren, omdat 
COMETT geen rekening hield met de specifieke Vlaamse 
problemen op dit gebied, noch met de reeds bestaande 
initiatieven betreffende internationale studentenuitwisseling. 
185 
BFL NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
BELGIË (Vlaams) 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.5 Algehele impact van De impact van COMETT is het grootst geweest in de 
COMETT universiteiten. Het bedrijfsleven bleek iets moeilijker te 
overtuigen van de noodzaak tot samenwerken. Met name bij de 
KMO's was de impact van het programma vrij gering. 
In zijn algemeenheid, en rekening houdend met de economische 
situatie, kan COMETT als een gematigd succes worden 
beschouwd. Er werd een groot aantal nieuwe banden gesmeed en 
betrekkingen aangeknoopt. COMETT heeft echter niet geleid tot 
een institutionele koppeling met onderzoeksprogramma's. 
De in het kader van COMETT opgezette netwerken geven 
toegang tot een aantal diensten die worden verstrekt in het kader 
van andere Europese programma's. 
Een aanbeveling voor de toekomst is om de synergie en 
communicatie tussen de diverse Europese programma's te 
vergroten. Er wordt opgemerkt dat in deze verschillende 
programma's vaak dezelfde deelnemers betrokken zijn. 
Gezien de huidige omvang van de financiële steun, is voor het 
voortbestaan van de COMETT-projecten een sterkere koppeling 
aan regionale programma's noodzakelijk. 
Het zou nuttig zijn om parallel aan de aanpak van de industriële 
aspecten van technologie, meer aandacht te besteden aan de 
effecten die culturele verschillen hebben op technologische 
ontwikkeling. 
2.1 Bijdrage van regionale Samenwerken in een netwerk kan op twee niveaus: 1) via het 
SOUO-netwerken regionale netwerk, en 2) via het Europese COMETT-netwerk. 
Via het SOUO staan de regionale netwerken zowel in contact 
met het Europese netwerk als met regionale netwerken in andere 
regio's. 
De hoofdtaken kunnen in het kort worden omschreven als het 
verspreiden van informatie en het opzetten van 
opleidingsprojecten. Partners kunnen op drie niveaus baat hebben 
van het netwerk: 1) inhoud en technologie, 2) algemeen niveau, 
TNA, enz. en 3) administratief niveau, het vereenvoudigen van 
het opstellen van projectvoorstellen. 
2.2 Verwoorden van de 
scholingsbehoeften van 
bedrijven 
2.3 Bevorderen van Een van de meest zichtbare resultaten die door de SOUO's is 
transnationale visie bij behaald, is de internationalisering van opleidingsactiviteiten. De 
partners SOUO's hebben deze activiteiten gestimuleerd en ondersteund. 
2.4 Bijdrage van sectoriële De impact van sectoriële netwerken op Vlaanderen is vrij beperkt 
SOUO-netwerken geweest, terwijl de impact van sommige Vlaamse partners op 
sectoriële netwerken groot was. Met andere woorden, de export 
van kennis is groter geweest dan de import. Men vindt sectoriële 
netwerken belangrijk, omdat zij in vergelijking met 
onderwijsinstellingen meer flexibel zijn in het opzetten van 
opleidingsprojecten. 
186 
BFL NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
BELGIË (Vlaams) 
Onderwerp 
2.5 Belangrijkste sterke en 
zwakke punten van SOUO's 
in de Lid-Staat Samenvatting van antwoorden 
Sterke punten: Groeiende bewustwording over de noodzaak tot 
samenwerking tussen universiteit en onderneming. Bijdrage aan 
internationalisering van opleidingsactiviteiten. Het stimuleren van 
initiatieven op moeilijke terreinen. Export van know-how. 
Inbrengen van internationale deskundigheid in regionale 
opleidingsactiviteiten. 
Zwakke punten: De lange tijd die het duurde voordat het SOUO 
op regionaal niveau een vaste plaats had verworven. Beperkte 
impact op KMO's. Vrij beperkte impact op regionaal beleid. 
3.1 Bijdrage van 
mobiliteitsacties aan 
vernieuwingen in de 
samenwerking tussen 
universiteit en onderneming In het algemeen was er in niet-universitaire hoger-
onderwijsinstellingen meer belangstelling voor uitwisselingen 
omdat zij daar meer gebruikelijk zijn. In universiteiten is de 
uitwisseling over het algemeen niet opgenomen in het leerplan en 
gebeurt zij meestal op initiatief van de desbetreffende student. 
Het COMETT-scenario voor uitwisselingen voldeed niet altijd 
aan de wensen van de ondernemingen, die niet vertrouwd zijn 
met uitwisselingen en ook niet zien hoe zij er hun voordeel mee 
kunnen doen 
3.2 Wijziging van beleid en 
praktijken ter 
vereenvoudiging van 
uitwisselingen Men betreurt dat bij de uitwisselingen in het kader van 
COMETT geen rekening is gehouden met de reeds bestaande 
organisatie voor internationale uitwisseling. 
4.1 Creëren van innovatieve 
manieren van samenwerken 
bij ontwikkelen van 
opleidingscursussen In Vlaanderen had men met betrekking tot de samenwerking 
tussen universiteiten, het bedrijfsleven en de overheid bij het 
opzetten van opleidings- en onderwijsprojecten al de nodige 
ervaring opgedaan. COMETT heeft een internationale dimensie 
aan de samenwerking op dit terrein gegeven. 
4.2 Bijdrage aan verbetering 
van het aanbod van 
technologische opleidingen COMETT heeft duidelijk geleid tot een toename in het aantal 
beschikbare programma's. De kwaliteit van de projecten is nog 
niet op een systematische wijze geëvalueerd. Maar men 
veronderstelt dat die is verbeterd, in die zin dat cursussen nu 
meer beantwoorden aan de behoeften van bedrijven. 
Men is van mening dat COMETT een goed instrument is om de 
wetenschappelijke resultaten van Europese onderzoeksprojecten 
onder een groot technisch publiek bekend te maken . 
4.3 Aanvulling/versterking van 
nationale 
opleidingsinitiatieven Bij de meeste instellingen die zich bezighouden met permanent 
onderwijs en die betrokken zijn bij een of meer COMETT-
projecten, is sprake van een toenemende internationalisering van 
activiteiten. 
Er zouden opleidingsactiviteiten kunnen worden ontplooid op 
terreinen die uit het oogpunt van marketing en verkoop minder 
voor de hand liggen. 
4.4 Overige opmerkingen 
187 
CH 1 NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
ZWITSERLAND 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.1 Stimuleren van de discussie De vrijwel gelijktijdige start van speciale federale maatregelen 
inzake permanent onderwijs en het COMETT-programma heeft 
ertoe geleid dat COMETT aan de nationale discussie heeft 
bijgedragen. 
1.2 Bevorderen van 
betrekkingen tussen 
universiteit en onderneming 
1.3 Invloed op 
beleidsformulering 
1.4 Banden/synergie met Middels een zes jaar durend federaal programma zijn aan de 
nationale/regionale kantonnale universiteiten en de federale polytechnische scholen 
programma's mechanismen verschaft voor permanente opleiding. De SOUO's 
hebben nauw samengewerkt met deze structuren en ze versterkt en 
uitgebreid. Daarnaast hebben zij het federaal beleid ondersteund 
dat gericht is op een verdere internationalisering van universiteiten. 
Het regionaal beleid is nog niet in detail uitgewerkt, maar het is 
goed mogelijk dat instanties als de SOUO's er een belangrijk 
onderdeel van zullen vormen. Er was een goede synergie met 
andere communautaire programma's. 
1.5 Algehele impact van COMETT was een groot succes. 
COMETT 
2.1 Bijdrage van regionale Zij hebben een dialoog tot stand gebracht tussen de diverse 
SOUO-netwerken organisaties die betrokken zijn bij technologieoverdracht en 
opleiding. Ook zijn zij gevoelig gebleken voor regionale prioritaire 
onderwerpen. Zij hebben KMO's in contact gebracht met zowel 
publieke onderzoeksinstituten als met internationale organisaties 
voor het ondernemen van gezamenlijke activiteiten. 
2.2 Verwoorden van de 
scholingsbehoeften van 
bedrijven 
2.3 Bevorderen van 
transnationale visie bij 
partners 
2.4 Bijdrage van sectoriële 
SOUO-netwerken • 
2.5 Belangrijkste sterke en 
zwakke punten van SOUO's 
in de Lid-Staat 
3.1 Bijdrage van 
mobiliteitsacties aan 
vernieuwingen in de 
samenwerking tussen 
universiteit en onderneming 
3.2 Wijziging van beleid en 
praktijken ter 
vereenvoudiging van 
uitwisselingen 
188 
CH NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
ZWITSERLAND 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
4.1 Creëren van innovatieve 
manieren van samenwerken 
bij ontwikkelen van 
opleidingscursussen 
4.2 Bijdrage aan verbetering 
van het aanbod van 
technologische opleidingen 
4.3 Aanvulling/versterking van 
nationale 
opleidingsinitiatieven 
4.4 Overige opmerkingen Hoewel de Zwitsers zich in december 1992 uitspraken tegen 
toetreding tot de EU, vormt de volledige deelname in alle 
onderwijs-, opleidings- en jeugdprogramma's alsmede in de 4FP, 
een belangrijke doelstelling van het wetenschaps- en 
onderwijsbeleid. Er worden bilaterale onderhandelingen gestart. De 
onzekerheid die bestaat omtrent de programma's die het komende 
jaar worden uitgevoerd, stelt de deelnemers en de buitenlandse 
partners echter teleur en werkt demotiverend: twee SOUO's 
overwegen zelfs om zich in een Lid-Staat van de EU te vestigen. 
D NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
DUITSLAND 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1. i Stimuleren van de discussie De discussie tussen universiteiten en het bedrijfsleven is duidelijk 
opgeleefd. COMETT heeft daarin een rol gespeeld. De 
hoofdthema's waren: 
de eisen die met het oog op Europese integratie in de toekomst 
aan universiteiten zullen worden gesteld; 
nieuwe onderwijsconcepten in het licht van het groeiende aantal 
studenten; 
herstructurering van het academisch stelsel in verband met het 
inkorten van onderwijsperioden; 
sterkere oriëntatie van het post-middelbaar onderwijs op de 
praktijkbehoeften in beroepen en het bedrijfsleven; 
erkenning van in het buitenland volbrachte opleidingsperioden en 
behaalde diploma's; 
rol van universiteiten in permanent onderwijs. 
189 
D NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
DUITSLAND 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.2 Bevorderen van Centra voor technologieoverdracht en faciliteiten voor bij- en 
betrekkingen tussen nascholing bevinden zich reeds in de interface tussen 
universiteit en onderneming universiteiten en ondernemingen. Bij centra voor 
technologieoverdracht heeft COMETT geleid tot meer 
transnationale samenwerking in Europa. 
Door samenwerking tussen SOUO's en centra voor 
technologieoverdracht is het mogelijk onderzoek en ontwikkeling 
te koppelen aan permanent onderwijs, hetgeen met name ten 
goede komt aan KMO's. 
1.3 Invloed op Ter ondersteuning van COMETT hebben de desbetreffende 
beleidsformulering ministeries in de deelstaten maatregelen genomen om de 
financiële steun voor COMETT veilig te stellen middels 
doorlopende of eenmalige subsidies. 
1.4 Banden/synergie met Er bestaan synergetische relaties met het stageprogramma van de 
nationale/regionale Carl-Duisberg-Gesellschaft en het IAESTE-programma. 
programma's Het bondsministerie van Onderwijs en Wetenschappen en de 
ministeries van de deelstaten stimuleren de transnationale 
samenwerking van universiteiten. De SOUO's ontvangen 
aanvullende subsidies van deze ministeries. 
Het bondsministerie van Onderwijs en Wetenschappen financiert 
het grootste deel van de activiteiten van het COMETT-
informatiecentrum met betrekking tot de AiF en de DAAD. 
Het bondsministerie van Onderzoek en Technologie ondersteunt 
het programma "Samenwerking bij onderzoek"(deelprogramma 
onderzoek / stafuitwisseling). 
KMO's sturen hun personeel naar onderzoeksinstituten of nemen 
tijdelijk onderzoekspersoneel in huis dat afkomstig is van 
dergelijke instellingen. Tevens wordt transnationale uitwisseling 
bevorderd. 
1.5 Algehele impact van 
COMETT 
2.1 Bijdrage van regionale Regionale SOUO's waarborgen een duurzame samenwerking 
SOUO-netwerken tussen universiteiten, verenigingen en bedrijven, hetgeen verder 
wordt gecompleteerd met een specifiek Europees verbond. 
Via COMETT heeft de regionale industrie toegang gekregen tot 
andere onderwijs- en opleidingsprogramma's alsmede tot 
programma's op het gebied van wetenschap en technologie. 
De regionale SOUO's oefenen aanzienlijke druk uit op de 
universiteiten om meer aandacht te besteden aan permanente 
opleiding. 
Verdere ontwikkeling van post-secundaire cursussen alsmede van 
na- en bijscholing, alsook uitbreiding van het aanbod van korte 
intensieve cursussen. 
2.2 Verwoorden van de Ja, met name KMO's hebben hier baat bij gehad, omdat zij zelf 
scholingsbehoeften van niet beschikken over de nodige financiële middelen en 
bedrijven deskundigheid. Het SOUO heeft geholpen bij het initiëren van 
projecten, financieel advies, projectbeheer, beheer van EU-
subsidies, kennisoverdracht en de presentatie van succesvolle 
resultaten. Het doen van TNA is de grondslag geweest voor 
concepten van een regionale strategie voor permanent onderwijs. 
190 
D NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
DUITSLAND 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
2.3 Bevorderen van Regionale SOUO's hebben een belangrijke taak met betrekking 
transnationale visie bij tot onderwijsvraagstukken en bijscholing op het terrein van 
partners technologische ontwikkeling en technologieoverdracht voor de 
versterking van de regio's. 
Door transnationale samenwerking in het kader van COMETT-
projecten wordt de informatie-uitwisseling tussen de partners 
van de verschillende regio's bevorderd. 
SOUO's bemiddelen bij transnationale projecten tussen geschikte 
Europese partners. 
2.4 Bijdrage van sectoriële Er zijn acht sectoriële SOUO's, en wel op de volgende terreinen: 
SOUO-netwerken micro-elektronica, aluminiumtechnologie, controlesystemen voor 
rioleringen, diergeneeskunde, softwaretechnologie, 
telecommunicatie, en oppervlaktetechnologie. De voorwaarden 
voor een nauwere samenhang tussen wetenschap en technologie 
in de Europese context zijn in deze SOUO's gunstiger. 
Vergeleken met de sectoriële SOUO's zijn de regionale SOUO's 
actiever op het gebied van permanent onderwijs. Zij coördineren 
Europese proefprojecten en voeren grotere 
ontwikkelingsprojecten uit ten behoeve van post-middelbaar en 
permanent onderwijs. 
Door in de telecommunicatiesector een samenwerkingsverband 
op te zetten, is men erin geslaagd de kennisoverdracht te 
verbeteren. 
2.5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: In de samenwerkingsverbanden participeren 
zwakke punten van SOUO's partners uit alle delen van Duitsland. Het verstrekken van een 
in de Lid-Staat beurs, bemiddeling en begeleiding van studenten die ter zake van 
hun vakgebied een praktijkopleiding volgen in een Europese 
onderneming. De SOUO's stellen middelgrote bedrijven in staat 
om op een regionale basis in Europees verband samen te werken 
tegen redelijke kosten en gedurende overzienbare tijdsperioden. 
Zij bevorderen een toenemende samenwerking tussen Europese 
partners. Middels regelmatig verschijnende nieuwsbrieven en 
deelname aan relevante handelsbeurzen (jaarbeurs van Hannover, 
CEBIT en Media-Net) werden belangstellende partijen en 
potentiële inschrijvers op de hoogte gebracht van het bestaan van 
COMETT. Alle SOUO's verzorgen Ca-cursussen (korte 
intensieve cursussen). 
Het verzorgen van de coördinatie bij grote transnationale 
projecten. Bij sommige projecten is er duidelijk sprake van 
synergie met O&O-projecten. 
Zwakke punten: 1) Van de 27 SOUO's in Duitsland is er slechts 
één juridisch onafhankelijk: een voorwaarde voor financiële 
onafhankelijkheid. Op dit punt is weinig vooruitgang geboekt. 2) 
Hoewel men erin slaagde de meeste KMO's via speciale 
maatregelen bij het programma te betrekken, is meer vereist. 3) 
Het ontwikkelen van speciale onderwijsprogramma's en 
programma's voor na- en bijscholing die gekoppeld zijn aan 
O&O voor KMO's, is een noodzaak. SOUO's dienen dit 
eenvoudiger te maken. 
191 
D NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
DUITSLAND 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
3.1 Bijdrage van COMETT heeft zowel studenten als ondernemers een aantal 
mobiliteitsacties aan voordelen te bieden. Jonge mensen die aan het begin van hun 
vernieuwingen in de carrière staan, hebben een positieve indruk van hun buitenlandse 
samenwerking tussen stage, die een multiplier-effect heeft op de samenwerking tussen 
universiteit en onderneming universiteit en onderneming. Deze studenten zullen later de 
introductie van innovatieve ideeën eenvoudiger maken, met name 
in KMO's. Terwijl het gezamenlijk door universiteit en 
onderneming organiseren van praktijkopleidingen in bedrijven 
voorspoedig verloopt, vormt personeelsuitwisseling (Bc) nog 
steeds een onderontwikkeld onderdeel van COMETT. 
3.2 Wijziging van beleid en De praktijkscholing van universitaire studenten vindt over het 
praktijken ter algemeen in het eigen land plaats, ofschoon sommige studenten 
vereenvoudiging van in het buitenland stage lopen. Op veel universiteiten ontvangen 
uitwisselingen stagiaires een beurs en worden zij tijdens hun stage begeleid, 
soms is dit verplicht. De bereidheid van studenten om hun 
praktijkscholing in het buitenland te voltooien, is aanzienlijk 
toegenomen. 
Ondernemingen hebben positieve ervaringen gehad met stagiaires 
van Europese universiteiten, waardoor zij ook in de toekomst 
bereid zullen zijn stagiaires te plaatsen. 
Vanwege de moeilijke economische situatie in de nieuwe 
deelstaten is slechts een gering aantal ondernemingen in staat om 
stageplaatsen aan te bieden. 
De uitwisseling van personeel tussen universiteiten en 
ondernemingen wordt bemoeilijkt, niet alleen door een aantal 
wettelijke regels, maar ook door de inhoud van de 
praktijkopleiding. 
Stafdetachering is voor mensen uit het bedrijfsleven financieel 
weinig aantrekkelijk, en omdat het noodzakelijk is werknemers 
die hieraan deelnemen voor langere tijd van hun werk vrij te 
maken, is het aantal keren dat dit gebeurt, miniem. 
4.1 Creëren van innovatieve De samenwerking tussen universiteiten en het bedrijfsleven op 
manieren van samenwerken het terrein van onderwijs en bijscholing is nog steeds 
bij ontwikkelen van onvoldoende ontwikkeld. 
opleidingscursussen Voor de ontwikkeling van onderwijs- en bijscholingscursussen 
profiteert COMETT van het belang van Europese 
modelexperimenten. 
Uit het toegenomen aandeel van Duitse organisaties in de 
coördinatie van Europese cursussen en proefprojecten blijkt een 
toenemende acceptatie van de COMETT-aanpak. 
4.2 Bijdrage aan verbetering In kwantitatief opzicht kunnen van COMETT geen rechtstreeks 
van het aanbod van effecten worden verwacht. 
technologische opleidingen 
4.3 Aanvulling/versterking van COMETT-projecten vormen een zinvolle aanvulling op bestaande 
nationale plannen op specifieke terreinen, zoals milieubescherming, 
opleidingsinitiatieven COMETT-initiatieven in Duitsland vergroten de diversiteit van 
het cursusaanbod, met name van cursussen over onderwerpen die 
de totstandkoming van de interne markt betreffen. 
192 
D NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
DUITSLAND 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
4.4 Overige opmerkingen Het COMETT-programma moet behouden blijven als een 
specifiek onderdeel van LEONARDO. 
Universiteiten, onderzoeksinstituten en industriële ondernemingen 
moeten onder dezelfde voorwaarden aanvragen kunnen indienen. 
Het is eveneens belangrijk dat de verstrekking van beurzen, 
bemiddeling en begeleiding van studenten die in een andere Lid-
Staat in een onderneming stage lopen, wordt bevestigd door de 
SOUO's, aangezien de SOUO's een grote centrale 
ontmoetingsplaats zijn voor universiteiten, onderzoeksinstituten 
en het bedrijfsleven, waarvan op effectieve wijze gebruik moet 
worden gemaakt. 
Het SOUO-netwerk bestaat al zeven jaar en heeft zichzelf 
bewezen. 
De "merknaam" COMETT moet behouden blijven. 
De financiering van de SOUO's moet worden gegarandeerd. Als 
die garantie niet kan worden gegeven, moet worden besloten tot 
een taak-georiënteerde medefinanciering van afzonderlijke 
programmaonderdelen. De eenvoudigste manier om dit te 
bereiken is middels een hoger aandeel in de vaste kosten. Het 
uitgangspunt zou dan de momenteel op 20% getaxeerde bijdrage 
voor communautaire O&O-programma's zijn. 
PK NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
DENEMARKEN 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.1 Stimuleren van de discussie Ja, met name in de universiteiten; bij de technische hogescholen 
was het besef van de kwesties het grootst. De meeste aandacht is 
besteed aan de noodzaak om de kwalificaties in de industrie te 
verbeteren en aan het belang van technologische opleiding van 
hoog niveau. 
1.2 Bevorderen van Zonder enige twijfel zijn dankzij COMETT nieuwe 
betrekkingen tussen samenwerkingsverbanden ontstaan, maar de resultaten zijn niet 
universiteit en onderneming toereikend om het voor een verdere uitbreiding van de 
samenwerking zonder steun te kunnen stellen. 
1.3 Invloed op COMETT is slechts één van de overheidsinstrumenten. 
beleidsformulering 
1.4 Banden/synergie met De Deense "Wet op het permanent onderwijs", bedoeld voor alle 
nationale/regionale niveaus tussen geschoolde arbeider en academicus, ondersteunt 
programma's COMETT-projecten en vice versa. In het kader van het Deense 
programma voor industrieel onderzoek, dat studenten ondersteunt 
die voor hun doctoraalscriptie wetenschappelijk onderzoek doen 
bij een bedrijf, wordt soms gebruik gemaakt van Bb-projecten. 
193 
PK 1 NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
DENEMARKEN 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.5 Algehele impact van Specifieke steun van de centrale overheid is zeer gering geweest. 
COMETT Dit heeft gevolgen gehad voor COMETT-activiteiten. Er dienst 
zich een ministerie met het beheer van COMETT te belasten en er 
moet een duidelijke hiërarchische structuur worden opgezet. Ook 
moet er een informatiecentrum komen. 
2.1 Bijdrage van regionale Dit is afhankelijk van de doelstellingen van de gastorganisatie, 
SOUO-netwerken d.w.z. overdracht van de resultaten van O&O naar de industrie 
versus onderzoek en onderwijs voor studenten. De SOUO's die 
hebben samengewerkt met de lokale industrie hebben de acceptatie 
vergroot van personen die zijn afgestudeerd aan een universiteit 
die deel uitmaakt van een SOUO, belangstelling gewekt voor 
universitaire onderzoekers die werkzaam zijn in de industrie, 
opleidingsprogramma's uitgevoerd, bedrijven toegang verschaft tot 
bij universiteiten aanwezige kennis, alsmede de samenwerking met 
universiteiten bevorderd. SOUO's die zich uitsluitend richtten op 
het organiseren van stages en waarbij geen vaste groep van 
bedrijven betrokken was, zijn veel zwakker gebleken maar zijn 
wel van voordeel geweest voor de student en het bedrijf. 
2.2 Verwoorden van de Regionale SOUO's hebben zich niet bezig gehouden met TNA. 
scholingsbehoeften van Bedrijven waren ofwel van mening dat de medewerkers van het 
bedrijven SOUO daarvoor niet de geëigende personen zijn, ofwel dat dit een 
interne activiteit is. Eén van de sectoriële SOUO's heeft 
uitgebreide analyses van scholingsbehoeften gedaan als basis voor 
activiteiten. 
2.3 Bevorderen van In beperkte mate. 
transnationale visie bij 
partners 
2.4 Bijdrage van sectoriële Zij leken meer waarde toe te voegen vanwege specialisatie en een 
SOUO-netwerken meer gerichte aanpak. Zij hebben een betere mix van partners. 
2.5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: Lidmaatschap van het Europese netwerk van 
zwakke punten van SOUO's SOUO's is belangrijk. Het aantal deelnemers in Noord-Europa is 
in de Lid-Staat groot, maar in Zuid-Europa gering. Zwakke punten: Het ontbreekt 
nog steeds aan een zinvol en economisch levensvatbaar concept: 
zij hebben nog steeds COMETT-steun nodig. De meeste SOUO's 
onderhielden slechts indirecte en incidentele contacten met het 
bedrijfsleven en fungeerden niet rechtstreeks als instrument bij het 
verbeteren van zinvolle samenwerking. De onzekere situatie heeft 
geleid tot een groot personeelsverloop, hetgeen de netwerken heeft 
verzwakt. De betrokkenheid van het bedrijfsleven is gering en 
vaak ad hoc. 
3.1 Bijdrage van De studentenuitwisselingen hebben er grotendeels toe geleid dat 
mobiliteitsacties aan bedrijven eerder bereid zijn tot het plaatsen van stagiaires. Maar 
vernieuwingen in de ten aanzien van studenten is er wellicht een betere 
samenwerking tussen kwaliteitscontrole nodig. De schaarse gevallen van 
universiteit en onderneming personeelsuitwisseling waren heel succesvol. 
3.2 Wijziging van beleid en Internationale bedrijven handhaven hun beleid ten aanzien van 
praktijken ter stagiaires en personeel dat bij hen is gedetacheerd. Er zijn geen 
vereenvoudiging van beleidswijzigingen gemeld. 
uitwisselingen 
194 
DK NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
DENEMARKEN 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
4.1 Creëren van innovatieve 
manieren van samenwerken 
bij ontwikkelen van 
opleidingscursussen De "makelaarsfunctie" van SOUO's bij het presenteren 
van interessante Europese cursussen aan bedrijven en het 
aanbevelen van specifieke universiteiten voor duidelijk 
omschreven taken. 
De rol van de projectleider wanneer de partner bezig is 
aan een project waarvoor nieuwe technologie en kennis is 
vereist. 
Er zijn innovatieve methoden nodig om op terreinen waar 
zich voortdurend nieuwe ontwikkelingen voordoen, 
opleidingen sneller te kunnen ontwikkelen. 
Betere en innovatieve distributiekanalen zijn vereist, met 
name voor organisaties die niet beroepsmatig met 
opleiding bezig zijn. 
Opleidingsprojecten die werden ontwikkeld door 
organisaties met een specifieke opleidingsbehoefte, waren 
vrij succesvol en hebben de betrekkingen met partners 
verbeterd. Het was niet mogelijk de cursussen buiten de 
groep van direct betrokkenen te verhandelen. Opleidingen 
van onderwijsinstellingen hadden te maken met een 
onverwacht lage vraag. Projecten van adviesbureaus die 
raakten aan de activiteiten van de desbetreffende bureaus 
zijn het meest succesvol gebleken, omdat a) de projecten 
omvangrijker waren en de Europese samenwerking groter, 
b) het leidinggevend personeel op het terrein van 
opleiding vakbekwaam was en een goede reputatie had, 
en c) zij nauwer samenwerkten met de uiteindelijke 
gebruiker. 
4.2 Bijdrage aan verbetering 
van het aanbod van 
technologische opleidingen De vraag naar opleidingen verandert. Bedrijven zijn bezig met het 
opheffen van opleidingsafdelingen en houden zich steeds minder 
bezig met algemene opleidingen en steeds meer met opleidingen 
die speciaal zijn afgestemd op een bepaalde functie en op de 
behoeften van de onderneming, met een veel meer 
resultaatgerichte aanpak. Opleidingen worden in toenemende mate 
bedrijfsintern en op maat gemaakt. Eén SOUO is zich bezig gaan 
houden met cursusontwikkeling na contacten in het kader van 
O&O, waardoor nauwer met de desbetreffende onderneming kan 
worden samengewerkt. 
In verhouding tot de totale markt is de toename in het aanbod 
gering. Eén respondent beweerde dat korte, op zichzelf staande 
cursussen nuttiger zijn voor de ontwikkelaar dan voor de industrie. 
Eén bedrijf maakte uitsluitend van COMETT gebruik voor weinig 
spoedeisende opleidingsbehoeften. De kwaliteit van COMETT is 
hoog. 
4.3 Aanvulling/versterking van 
nationale 
opleidingsinitiatieven De omvang van COMETT-activiteiten is klein. Op regionaal 
niveau ondersteunen de autoriteiten echter in toenemende mate 
permanent onderwijs en opleiding ten behoeve van economische 
ontwikkeling. In deze verschuiving in het beleid heeft COMETT 
een rol gespeeld. 
4.4 Overige opmerkingen 
195 
E NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
SPANJE 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.1 Stimuleren van de discussie COMETT heeft de discussie vergroot over kwesties als 1) 
transnationaliteit, 2) TNA en 3) nieuwe opleidingstechnologieën. 
In bepaalde regio's is COMETT de aanzet geweest tot de eerste 
formele discussie en samenwerking tussen universiteiten en het 
bedrijfsleven. In andere heeft het programma een internationale 
dimensie aan de discussie toegevoegd. 
1.2 Bevorderen van COMETT heeft de relaties tussen universiteit en onderneming op 
betrekkingen tussen de volgende specifieke terreinen bevorderd: 
universiteit en onderneming het koppelen van TNA aan de ontwikkeling van opleidingen voor 
het bedrijfsleven; 
het verbeteren van de beslissingen van bedrijven door het 
verschaffen van betere informatie over geavanceerde opleiding; 
het ondersteunen van bedrijven, met name KMO's, in het leggen 
van contacten met universiteiten; 
inzicht in de effecten van opleidingsacties op bedrijven; 
COMETT is van fundamentele invloed geweest op de betrekkingen 
tussen het hoger onderwijs en het bedrijfsleven. Het programma is 
met name van invloed geweest op universiteiten die zich bewust 
werden van de academische waarde van opleidingsperioden in de 
industrie en van het nut van cursussen bij technologieoverdracht 
naar bedrijven. 
1.3 Invloed op Ja. Op nationaal niveau heeft COMETT de discussie 
beleidsformulering "geèuropeaniseerd" en instellingen een model verschaft voor 
bepaalde opleidingsmethoden. Tevens heeft het programma de 
aanzet gegeven tot het gezamenlijk door hoger onderwijs en 
bedrijfsleven organiseren van korte intensieve cursussen en zijn de 
SOUO's betrokken zijn geraakt bij het ontwikkelen van regionaal 
beleid. De grootte van de invloed vertoont echter aanzienlijke 
verschillen tussen de diverse regio's. 
1.4 Banden/synergie met Het ministerie van Onderwijs en Wetenschappen verstrekt jaarlijks 
nationale/regionale een subsidie aan de SOUO's voor het ontwikkelen van activiteiten 
programma's die complementair zijn aan de COMETT-activiteiten. Verder zijn 
de overlappingen beperkt. 
De mate van synergie varieert per regio, in het bijzonder in de 
autonome regio's die zeggenschap hebben over onderwijs- en 
opleidingszaken. 
1.5 Algehele impact van Groot. 
COMETT | 
196 
E NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
SPANJE 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
2.1 Bijdrage van regionale De regionale SOUO's fungeerden als: 
SOUO-netwerken informatie- en beheersstructuren voor communautaire programma's, 
in het bijzonder met betrekking tot menselijke hulpbronnen, 
onderwijs en opleiding; 
organisatoren van internationale opleidingsperioden voor 
universitaire studenten; 
verschaffers van een internationale visie inzake technologische 
opleiding, opleidingsperioden in bedrijven, nieuwe en dynamische 
leermiddelen, enz. 
2.2 Verwoorden van de Ja, SOUO's hebben ondernemingen geholpen bij het vaststellen van 
scholingsbehoeften van hun scholingsbehoeften, met name door: 
bedrijven het lanceren en definiëren van de methodologische aanpak; 
het definiëren van opleidingsplannen en het maken van een keuze 
tussen verschillende opleidingen; 
het centraal verzamelen van de diverse bedrijfsonderzoeken en in 
een later stadium het ontwikkelen van nauwkeurig op elkaar 
afgestemde opleidingen. 
Deze activiteiten zijn met name belangrijk geweest in de context 
van de KMO-structuur van de Spaanse industrie. 
2.3 Bevorderen van Heel belangrijk. Dit gebeurt vooral door het aanknopen van 
transnationale visie bij contacten met bedrijven en wetenschapsparken. Voor veel partners 
partners van het SOUO, met name de KMO's, was dit hun eerste 
transnationale ervaring. Ook hebben bedrijven toegang gekregen tot 
Europese opleidingsprodukten en een ruimere internationale visie 
ontwikkeld door het plaatsen van buitenlandse stagiaires. 
Wat de universiteiten betreft, daar heeft COMETT de transnationale 
uitwisseling van opleidingsmethoden en -systemen alsmede van 
leermiddelen en -materialen bevorderd. Tevens heeft COMETT een 
katalytisch effect gehad op de deelname van universiteiten aan 
O&O-programma's. 
2.4 Bijdrage van sectoriële Sectoriële SOUO's verschaften: 
SOUO-netwerken een transnationale visie aan de deelnemers; 
Europese werkgroepen; 
officiële en Europese opleidingsprogramma's en post-secundaire 
leergangen; 
een analyse van vraag en aanbod van technologie en opleiding in 
de betreffende sector, alsmede een internationale comparatieve 
studie van de situatie in Spanje; 
een communicatienetwerk en een gegevensbank betreffende 
opleiding en technologie; 
een middel ter verbetering van het technologische niveau van bij 
het SOUO betrokken bedrijven. 
197 
E | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
SPANJE 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
2.5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: kwaliteit van dienstverlening, kennis van en ervaring 
zwakke punten van SOUO's met Europese opleidingsprojecten, het bevorderen van nationale en 
in de Lid-Staat internationale contacten, het Europese imago van de SOUO's, 
kennis van de behoeften van regionale en sectoriële bedrijven, 
betrekkingen met regionale overheden, en diversifiëring van 
diensten. 
Zwakke punten: tekort aan personele en financiële middelen; 
ontbreken van uniforme wettelijke structuur; verschillen in 
academische regels betreffende opleidingsperioden in bedrijven (die 
slechts door sommige universiteiten worden erkend); een niet-
innovatieve industrie, met als gevolg een geringe vraag naar 
diensten. 
3.1 Bijdrage van De mobiliteitsprogramma's zijn heel belangrijk geweest. Middels 
mobiliteitsacties aan deze programma's 
vernieuwingen in de is COMETT alom bekendheid verschaft en bijgedragen aan de 
samenwerking tussen ontwikkeling van andere Europese projecten; 
universiteit en onderneming is ten behoeve van studenten een nieuwe formule voor 
samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven ontwikkeld 
en zijn de carrièremogelijkheden van studenten verbeterd; 
(studenten die gebruik hebben gemaakt van een dergelijk 
programma zullen in Spaanse bedrijven een belangrijke bron van 
innovatie zijn); 
zijn nieuwe methoden van technologieoverdracht ontwikkeld; 
is het SOUO-netwerk versterkt; 
zijn de relaties tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven uitgebreid 
tot de arbeidsmarkt vanwege de aandacht voor praktijkstages; 
kunnen de verschillende Europese samenwerkingsvormen tussen 
hoger onderwijs en bedrijfsleven beter worden vergeleken; 
zijn nieuwe methodes voor de verbetering en het opnieuw bruikbaar 
maken van het menselijk potentieel beschikbaar gekomen; 
is de talenkennis verbeterd, waardoor andere vormen van 
transnationale samenwerking tussen hoger onderwijs en 
onderneming worden vergemakkelijkt. 
3.2 Wijziging van beleid en Ofschoon sommige universiteiten zijn overgegaan tot de 
praktijken ter gezamenlijke erkenning en acceptatie van opleidingsperioden, is er 
vereenvoudiging van in wezen weinig veranderd. Over het algemeen hebben de 
beslissingen universiteiten geen mechanismen opgezet voor de academische 
erkenning van opleidingsperioden. En bedrijven hebben behoefte 
aan een duidelijke wettelijke basis voor samenwerking bij 
dergelijke door de universiteiten erkende opleidingsperioden. 
4.1 Creëren van innovatieve Het COMETT-kader voor opleidingsacties (transnationaliteit, 
manieren van samenwerken evaluatie, kwaliteit, enz.) is uitgebreid tot andere SOUO-acties en 
bij ontwikkelen van soms tot regionale acties. Ook wat betreft het organiseren van 
opleidingscursussen opleidingsactiviteiten op basis van TNA hebben zich innovaties 
voorgedaan, alsmede in het onderwijzend personeel dat door 
universiteiten en de industrie in binnen- en buitenland wordt 
uitgezonden, en in de toepassing van nieuwe opleidingssystemen. 
Tevens zijn innovaties waargenomen in de evaluatie van 
opleidingen en in effectanalyse, alsook in de internationalisering 
hiervan. 
198 
E NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
SPANJE 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
4.2 Bijdrage aan verbetering De toename van het aanbod is beperkt geweest. De kwaliteit van 
van het aanbod van cursussen, daarentegen, is tijdens COMETT II beduidend verbeterd, 
technologische opleidingen doordat de behoeften van de afnemers door TNA beter zijn 
gedefinieerd. 
4.3 Aanvulling/versterking van COMETT is van dienst geweest bij het voorzien in een behoefte 
nationale aan specifieke technologische opleidingen op hoog niveau en in 
opleidingsinitiatieven sommige gevallen bij het promoten van opleidingsactiviteiten. Soms 
ook heeft het programma als een hefboom gewerkt bij het 
verwerven van gelden voor aanvullende opleidingsactiviteiten. 
4.4 Overige opmerkingen 
F NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
FRANKRIJK 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.1 Stimuleren van de discussie 
1.2 Bevorderen van 
betrekkingen tussen 
universiteit en onderneming 
1.3 Invloed op 
beleidsformulering 
1.4 Banden/synergie met Er was een sterke regionale synergie met plaatselijke instanties die 
nationale/regionale projecten financieel ondersteunden en hun eigen programma's 
programma's ontwikkelden. Aanvankelijk waren er nauwe banden met nationale 
beleidsplannen, maar door economische en politieke veranderingen 
is de synergie minder geworden: COMETT is enigszins 
"gedateerd". 
1.5 Algehele impact van Het belang van COMETT voor de regio's is veel groter geweest 
COMETT dan de simpele optelsom van EU-subsidies. 
2.1 Bijdrage van regionale 
SOUO-netwerken 
2.2 Verwoorden van de 
scholingsbehoeften van 
bedrijven 
2.3 Bevorderen van 
transnationale visie bij 
partners 
2.4 Bijdrage van sectoriële 
SOUO-netwerken 
199 
F NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
FRANKRIJK 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
2.5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: De SOUO's hebben gefungeerd als een 
zwakke punten van SOUO's coördinatiecentrum en een referentiepunt voor 
in Lid-Staten programmagebruikers. Zij hebben van nieuwe ideeën concrete 
Europese projecten gemaakt: het netwerk van Europese partners is 
op dit punt het belangrijkst geweest. 
Zwakke punten: De door een beperkte omvang en het ontbreken 
van meerjarenbudgettering wankele financiële structuren. Een tekort 
aan personeel. Geringe bekendheid. Slechte of niet voorhanden 
zijnde kwantitatieve prestatie-indicatoren. 
3.1 Bijdrage van Ondernemingen, met name KMO's, hebben in hoge mate 
mobiliteitsacties aan geprofiteerd van het nut en de eenvoud van studentenstages. De 
vernieuwingen in de stages hebben een Europese dimensie aan hun activiteiten gegeven, 
samenwerking tussen nieuwe bekwaamheden opgeleverd en de ondernemingen bewuster 
universiteit en onderneming gemaakt van vraagstukken betreffende het menselijk potentieel, 
alsmede deskundigheid verschaft voor specifieke projecten, zoals 
technologieoverdracht. De student zelf vergroot door een stage zijn 
kansen op de arbeidsmarkt en kan zijn kennis van een vreemde taal 
verbeteren. 
De stages worden een bron van nieuwe handelsbetrekkingen en de 
basis van toekomstige samenwerkingsverbanden, met name in het 
kader van O&O-programma's. De selectieprocedures duren echter te 
lang. 
De stafdetacheringen waren niet succesvol en dienen te worden 
heroverwogen 
3.2 Wijzigingen van beleid en Het COMETT-beleid en de COMETT-praktijken hebben 
praktijken ter bijgedragen aan de normalisering en systematisering van 
vereenvoudiging van uitzendingen naar het buitenland, met name door het vaststellen van 
uitwisselingen voorwaarden met betrekking tot verblijfsduur, de rechten van beide 
partijen, enz. 
4.1 Creëren van innovatieve COMETT heeft aan het werk een transnationale dimensie gegeven 
manieren van samenwerken en waarde toegevoegd. Het programma heeft de menselijke factor 
bij ontwikkelen van vaak sterker geïntegreerd in technologische opleiding. Er zijn 
opleidingscursussen nieuwe banden gelegd tussen opleiding en O&O. 
4.2 Bijdrage aan verbetering COMETT heeft toegang verschaft tot een Europese markt voor 
van het aanbod van technische opleiding als een integrant onderdeel van het verbeteren 
technologische opleidingen van technologieoverdracht. Bovendien heeft het programma 
bijgedragen tot vergroting van het bewustzijn over de regionale 
poles of competence. Het initiëren van opleidingsinitiatieven duurde 
echter te lang en de beschikbare financiële middelen waren te 
beperkt. 
4.3 Aanvulling/versterking van Door COMETT zijn universiteiten in de gelegenheid gesteld in 
nationale contact te treden met buitenlandse partners en hun markten te 
opleidingsinitiatieven diversifiëren. Ook voor KMO's is het programma bijzonder nuttig 
geweest: het heeft ze geïntegreerd in internationale netwerken. 
4.4 Overige opmerkingen Uitzendingen naar Zuid-Europa waren moeilijk. Meer aandacht 
dient te worden besteed aan het leren van de Zuideuropese talen 
200 
GR | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
GRIEKENLAND 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.1 Stimuleren van de discussie De mate waarin in het kader van COMETT aan 
opleidingsactiviteiten is deelgenomen, is opmerkelijk. Terwijl de 
deelname in de beginjaren nog beperkt was en geconcentreerd rond 
openbare diensten, banken en het plaatselijk bestuur, is zij nu 
indrukwekkend. 
De bureaucratie dient tot een minimum beperkt te worden. 
Het SOUO-netwerk moet gehandhaafd blijven en versterkt worden. 
1.2 Bevorderen van COMETT wordt beschouwd als een van de meest succesvolle 
betrekkingen tussen programma's. 
universiteit en onderneming De samenwerking tussen universiteiten en ondernemingen is zowel 
in nationaal als internationaal verband aanzienlijk verbeterd. 
1.3 Invloed op COMETT is aanleiding geweest tot regelgeving door de wetgever 
beleidsformulering en tot het instellen van communicatiemechanismen tussen 
universiteiten en het bedrijfsleven. 
1.4 Banden/synergie met Er is geen nationaal programma of een nationale oriëntatie inzake 
nationale/regionale opleidingsactiviteiten. De samenwerking tussen hoger onderwijs en 
programma's bedrijfsleven is voornamelijk toegespitst op onderzoek. 
1.5 Algehele impact van COMETT heeft ertoe bijgedragen dat men anders is gaan denken 
COMETT over Europese programma's. Verder is in het kader van het 
programma een netwerk opgezet voor transnationale samenwerking 
en de ontwikkeling van opleidingsinitiatieven. 
2.1 Bijdrage van regionale 
SOUO-netwerken 
2.2 Verwoorden van 
scholingsbehoeften van 
bedrijven 
2.3 Bevorderen van De ontwikkeling van transnationale samenwerking door middel van 
transnationale visie bij SOUO's en andere COMETT-projecten wordt beschouwd als het 
partners meest positieve resultaat voor Griekse organisaties. 
2.4 Bijdrage van sectoriële De basis van sectoriële SOUO's vormt de actieve deelname van het 
SOUO-netwerken bedrijfsleven, vooral in de voedingsmiddelen-, textiel- en 
metaalindustrie alsmede in de chemische industrie. 
2.5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: uitgebreide geografische dekking (uitgezonderd de 
zwakke punten van SOUO's eilanden in de Egeïsche Zee); stimulering van deelname van het 
in de Lid-Staat bedrijfsleven; ontwikkeling van een nieuwe wijze van samenwerken 
tussen universiteit en onderneming; bijdrage aan transnationale 
samenwerking en uitwisseling. 
Zwakke punten: moeilijkheden bij het bereiken van financiële 
onafhankelijkheid; coördinatoren fungeerden als afnemers van 
opleidingen maar niet als aanbieders; betrokken universiteiten zijn 
hoofdzakelijk geïnteresseerd in studentenstages en nemen zelden 
deel aan de ontwikkeling van opleidingen. 
3.1 Bijdrage van 
mobiliteitsacties aan 
vernieuwingen in de 
samenwerking tussen 
universiteit en onderneming 
201 
GR NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
GRIEKENLAND 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
3.2 Wijziging van beleid en 
praktijken ter 
vereenvoudiging van 
uitwisselingen 
4.1 Creëren van innovatieve 
manieren van samenwerken 
bij ontwikkelen van 
opleidingscursussen 
4.2 Bijdrage aan verbetering 
van het aanbod van 
technologische opleidingen 
4.3 Aanvulling/versterking van 
nationale 
opleidingsinitiatieven 
4.4 Overige opmerkingen Het rapport bevat informatie over de belangrijkste terreinen waarop 
opleidingen worden verzorgd (zoals industriële automatisering, 
produktiebeheer, nieuwe produktiemethoden, produktontwerp) en de 
industrietakken die tot de belangrijkste afnemers behoren (zoals de 
voedsel-, textiel-, meubel- en metaalindustrie, de chemische 
industrie en de dienstensector). 
I NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
ITALIË 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.1 Stimuleren van de discussie Om historische en culturele redenen, alsook door het ontbreken van 
specifieke wetgeving, is de discussie tussen universiteiten en 
ondernemingen in Italië van vrije recente aard. Hoofdzakelijk door 
het COMETT-programma is in het land een op kwaliteit gebaseerd 
kader voor een openbare discussie tussen universiteit en 
onderneming tot stand gekomen. 
1.2 Bevorderen van In Italië zijn in het kader van COMETT middels de SOUO's 
betrekkingen tussen duidelijke kanalen gecreëerd voor een systematische samenwerking 
universiteit en onderneming tussen plaatselijke universiteiten en KMO's, vakorganisaties, kamers 
van koophandel en lokale overheden. 
Door COMETT is de samenwerking tussen universiteiten en het 
bedrijfsleven toegespitst op het middels cursussen en het uitzenden 
van studenten en personeel voorzien in de vastgestelde 
opleidingsbehoeften van bedrijven. 
COMETT heeft aan deze samenwerking een transnationale dimensie 
gegeven. 
1.3 Invloed op Niet op een formele wijze, 
beleidsformulering 
202 
I NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
ITALIË 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.4 Banden/synergie met De toenemende invloed van het COMETT-programma in Italië is 
nationale/regionale samengevallen met belangrijke en complementaire wijzigingen in de 
programma's nationale wetgeving. Bijvoorbeeld: 
Wet nr. 67 van 1988 bepaalt dat 10% van het O&O-budget moet 
worden besteed aan opleiding. Met recente wetswijzigingen worden 
transnationale stages bij het bedrijfsleven en centres of excellence 
gestimuleerd als een instrument voor opleiding. 
Bij wet nr. 391 van 1990 is de wijze vastgesteld waarop Italiaanse 
universiteiten kunnen participeren in gezamenlijke initiatieven met 
derde partijen alsmede korte beroepsopleidingen kunnen verzorgen. 
1.5 Algehele impact van Via COMETT is de samenwerking tussen het nationaal stelsel van 
COMETT post-secundair onderwijs en het bedrijfsleven gestimuleerd en is 
informatie over samenwerkingsvormen verspreid. 
Het COMETT-programma heeft een belangrijke bijdrage geleverd 
aan het geven van een Europese dimensie aan de universitaire 
onderwijsprogramma's en de studentencultuur (in het bijzonder door 
de mogelijkheid tot uitwisseling die het programma biedt). 
Het COMETT-programma biedt een model voor een toekomstig 
beleid inzake initieel en permanent onderwijs. COMETT zal 
nationale beleidsplannen ondersteunen die zijn gericht op de 
ontwikkeling van een gedecentraliseerd en flexibel onderwijs- en 
opleidingsstelsel door een rechtstreekse dialoog tussen universiteiten 
en bedrijven alsmede door de actieve samenwerking in gezamenlijke 
projecten. 
Door stimulering van de discussie tussen universiteiten, bedrijven, 
organisaties voor O&O en plaatselijke en nationale overheden, heeft 
COMETT een forum gecreëerd voor de discussie over het 
onderwijs- en opleidingsbeleid met zowel een nationale als een 
Europese dimensie. 
Het model en de ervaring die door middel van het COMETT-
programma aan SOUO's in het hele land is verschaft, zal het 
plaatselijk beleid beïnvloeden - dit is met name van belang voor 
Zuid-Italië. 
Het werk van het nationale COMETT-informatiecentrum, gevestigd 
in het MURST, is van wezenlijk belang geweest om alle belangrijke 
actoren in het programma te betrekken en de kwaliteit van het 
programma te waarborgen. Het informatiecentrum heeft vooral een 
grote rol gespeeld bij het vergroten van de acceptatie en erkenning 
van studentenstages. 
2.1 Bijdrage van regionale De dertien regionale SOUO's in Italië hebben met name vooruitgang 
SOUO-netwerken geboekt in de verspreiding van een benadering van opleiding en 
onderwijs waarin kwaliteit centraal staat - in het hele land, maar 
vooral in het zuiden. 
De regionale SOUO's hebben concrete bijdragen geleverd aan het 
inzicht in opleidingsbehoeften van bedrijven - en in het bijzonder 
van plaatselijke KMO's - in het land. 
Binnen de regionale SOUO's is een bedrijfsmatige benadering van 
het thema opleiding ontwikkeld, hetgeen de lange-termijneffecten 
van het programma op de kwaliteit van opleiding zou moeten 
waarborgen. 
203 
I NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
ITALIË 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
2.2 Verwoorden van De SOUO's die in het kader van COMETT zijn opgezet, hebben de 
scholingsbehoeften van opleidingsbehoeften die door het bedrijfsleven en universiteiten zijn 
bedrijven geuit, op systematische wijze geanalyseerd. TNA heeft 
het mogelijk gemaakt specifieke methoden ter plekke te testen; 
bedrijven geholpen meer systematisch over problemen na te denken; 
de discussie gestimuleerd over de noodzaak van een regelmatige 
analyse van opleidingsbehoeften; en 
geholpen bij het ontwikkelen van korte intensieve cursussen. 
2.3 Bevorderen van Het COMETT-programma heeft geleid tot de ontwikkeling van een 
transnationale visie bij collectieve en gestructureerde transnationale benadering van 
partners onderwijs en opleiding, waarvan in Italië voor de start van het 
programma nauwelijks sprake was. 
De regionale SOUO's hebben verschillende modellen van 
transnationaliteit ontwikkeld. Sommige hebben de nadruk gelegd op 
een specifiek technologisch gebied, andere hebben geprobeerd een 
grote verscheidenheid aan organisaties uit hun regio in 
transnationale projecten te betrekken, en weer andere hebben zich er 
vooral op toegelegd de katalysatorfunctie te ontwikkelen die 
universiteiten hebben met betrekking tot gevorderde, transnationale 
opleiding. 
2.4 Bijdrage van sectoriële De zes sectoriële SOUO's hebben een belangrijke bijdrage geleverd 
SOUO-netwerken aan de ontwikkeling van hoogwaardige opleidingsinitiatieven in hun 
respectieve sectoren. De sectoriële SOUO's vertegenwoordigen 
technologische sectoren die speerpunten zijn van de Italiaanse 
industrie, zoals de automatiseringssector. Veel van de belangrijkste 
organisaties van het land zijn bij deze samenwerkingsverbanden 
betrokken. 
2.5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: hooggekwalificeerd personeel, teamwork, 
zwakke punten SOUO's in ontwikkelen en beheren van projecten, de transnationale dimensie, 
de Lid-Staat deelname door KMO's, bedrijfsmatige aanpak, en de algemene 
strategie van de SOUO's om zich te ontwikkelen tot regionale 
ontwikkelingscentra. 
Zwakke punten: de moeilijkheden die zij hebben om met de lokale 
autoriteiten in gesprek te blijven, het gebrek aan academische 
erkenning van stages in het bedrijfsleven, de povere rol van 
universiteiten bij de besluitvorming inzake de SOUO-strategie, en 
het ontbreken van synergie met de activiteiten van nationale en 
lokale instanties voor beroepsopleiding. 
3.1 Bijdrage van De belangrijkste bijdrage van het COMETT-programma is de 
mobiliteitsacties aan totstandkoming geweest van een model en procedures ten behoeve 
vernieuwingen in de van studentenuitwisselingen - die er vóór COMETT niet waren - die 
samenwerking tussen de belangrijkste oorzaak zijn geweest voor het opzetten van een 
universiteit en onderneming praktisch kader ten behoeve van de contacten tussen universiteiten 
en bedrijven. Personeelsuitwisselingen zijn verbeterd. 
204 
I | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
ITALIË 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
3.2 Wijziging van beleid en De waarde van mobiliteit is langzaam aan door de universiteiten, 
praktijken ter ondernemingen en studenten erkend. Vooral sinds COMETT II zijn 
vereenvoudiging van Italiaanse bedrijven zo overtuigd geraakt van de waarde van 
uitwisselingen stagiaires dat de vraag naar buitenlandse studenten het aantal 
studenten dat wordt uitgezonden, met 25% overtreft. 
Transnationale stages raken bij de jeugd maar langzaam 
geaccepteerd. Oorzaken daarvoor zijn: een gebrekkige kennis van 
vreemde talen, maatschappelijke druk (vooral op vrouwen in Zuid-
Italië), geringe appreciatie van het feit dat mensen met 
praktijkervaring op de arbeidsmarkt betere kansen hebben, 
dienstplicht, starheid van het universitair leerplan en het door 
universiteiten niet erkennen van stages. 
4.1 Creëren van innovatieve Het COMETT-programma heeft in de nationale context invloed 
manieren van samenwerken gehad op de ontwikkeling van innovatieve modellen voor 
bij ontwikkelen van cursusontwikkeling, omdat universiteiten door het programma zijn 
opleidingscursussen gestimuleerd om gezamenlijk aan projecten te werken en aan het 
ontwerp van projecten een transnationale dimensie is gegeven. 
4.2 Bijdrage aan verbetering COMETT heeft in Italië met name effect gesorteerd doordat met dit 
van het aanbod van programma de produktie is gestimuleerd van hoogwaardige 
technologische opleidingen leermiddelen (waaronder multimediale opleidingssystemen en 
materiaal voor afstandsonderwijs) alsmede doordat het de 
samenwerking met DELTA heeft bevorderd en is bijgedragen aan 
een bredere kennis van flexibele opleidingssystemen. 
4.3 Aanvulling/versterking van De SOUO's hebben met name een invloedrijke rol gespeeld omdat 
nationale zij de nationale opleidingsactiviteiten en het beleid van de centrale 
opleidingsinitiatieven overheid hebben gecompleteerd en ondersteund. 
COMETT heeft bij het opzetten van een institutioneel systeem voor 
samenwerking tussen universiteiten en bedrijven als katalysator 
gefungeerd. 
4.4 Overige opmerkingen De naam COMETT is in Italië synoniem met kwaliteit. 
Participatie in het programma leidt er vaak toe dat men ook gaat 
deelnemen in andere communautaire initiatieven. Italiaanse SOUO's 
hebben sterke banden met FORCE en TEMPUS. 
Het succes van het programma heeft veel universiteiten 
aangemoedigd hun statuten te herzien en stages bij bedrijven 
formeel te erkennen. 
Het COMETT-programma heeft tevens een belangrijk 
multipliereffect gehad op technologieoverdracht, hetgeen de functie 
van de SOUO's als effectieve ontwikkelingsbureaus die namens de 
EG en nationale overheidsinstanties deelnemen in opleidings- en 
O&O-programma's, consolideert. 
IRL NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT- PROGRAMMA 
IERLAND 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
205 
1.1 Stimuleren van de discussie De discussie over de samenwerking tussen hoger onderwijs en 
v industrie wordt al gevoerd sinds het begin van de jaren zeventig. 
COMETT heeft deze discussie gestimuleerd door ze een 
transnationale dimensie te geven en de aandacht te vestigen op 
onderwerpen op opleidingsgebied. 
1.2 Bevorderen van de SOUO's hebben als infrastructureel netwerk een extra dimensie 
betrekkingen tussen toegevoegd. Het nationaal COMETT-liaisoncomité is het gelukt 
universiteit en onderneming om voor de eerste keer alle organisaties (overheid, universiteiten, 
ondernemingen, vakbonden, enz.) bij elkaar te brengen die een 
belang hebben in hoger onderwijs en in wetenschappelijke en 
technologische opleiding. 
1.3 Invloed op COMETT heeft een EU-dimensie gegeven aan het nationale beleid 
beleidsformulering op dit terrein. 
1.4 Banden/synergie met Er zijn banden tot stand gebracht met activiteiten die in het kader 
nationale/regionale van het "operationeel programma voor industriële ontwikkeling" 
programma's (1989-93) zijn uitgevoerd op terreinen betreffende de 
samenwerking tussen hoger onderwijs en bedrijfsleven. 
In samenwerking met regionale en nationale instellingen die actief 
zijn op het gebied van wetenschap en technologie, is TNA 
verricht. 
Er zijn sterke ondersteunende banden gesmeed met de industriële 
liaisonfunctie in universiteiten, alsook in sectoren die op het vlak 
van wetenschap en technologie een nationale prioriteit zijn (bijv. 
hout- en bosbouw, aquicultuur, en biotechnologie. 
1.5 Algehele impact van 
COMETT 
2.1 Bijdrage van regionale Hun bijdrage omvatte de ontwikkeling van: 
SOUO-netwerken deskundigheid in gezamenlijke projecten op Europees niveau; 
een EU-dimensie in regionale activiteiten; 
een nationaal verbond van SOUO's. 
2.2 Verwoorden van de Alle SOUO's hebben zich bezig gehouden met TNA, het 
scholingsbehoeften van organiseren van korte cursussen en het betrekken van Ierse 
bedrijven bedrijven bij internationale opleidingsprojecten. 
2.3 Bevorderen van Ja, SOUO-activiteiten hebben geleid tot de ontwikkeling van 
transnationale visie bij sterke netwerken rond korte intensieve cursussen en 
partners opleidingsprojecten, waarin vaak mobiliteitsactiviteiten waren 
geïntegreerd en die door deze activiteiten werden ondersteund. 
Voor kleine bedrijven was het vaak de eerste dat zij in 
transnationale activiteiten deelnamen. Tijdens hun participatie in 
grotere projecten worden zij begeleid door de SOUO's. 
2.4 Bijdrage van sectoriële Slechts twee sectoriële SOUO's zijn vanuit Ierland gecoördineerd. 
SOUO-netwerken Beide houden zich bezig met het in heel Europa leveren van korte 
intensieve cursussen en het ontwikkelen van 
mobiliteitsprogramma's. Zij hebben aan andere communautaire 
programma's (LINGUA, TEMPUS, FORCE, enz.) deelgenomen 
en deze programma's voor hun leden gecoördineerd. 
206 
2.5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: 
zwakke punten van SOUO's de goede reputatie, deskundigheid en vaardigheden die zijn 
in de Lid-Staat ontwikkeld; 
de banden die zijn gelegd met andere communautaire programma's 
en de samenwerkingsverbanden die zijn opgezet; 
Zwakke punten: 
geringe betrokkenheid van bedrijven, omdat zij actief zijn in een 
regio die laaggeïndustrialiseerd is, die een laag technologisch 
niveau heeft en waar hoofdzakelijk KMO's zijn gevestigd; 
er heeft zich geen ministerie met het beheer van de SOUO's 
belast; 
onzekerheid en gebrek aan financiële middelen. 
3.1 Bijdrage van Studentenstages hebben a) een transnationaal aspect toegevoegd 
mobiliteitsacties aan aan de werkzaamheden van universiteiten die op dit terrein al 
vernieuwingen in de actief waren, 2) bij universiteiten die nog niet bij dergelijke 
samenwerking tussen activiteiten betrokken waren de ontwikkeling gekatalyseerd van 
universiteit en onderneming plaatsingsvoorwaarden en -mechanismen, 3) de talenkennis 
vergroot van studenten, 4) als basis gediend voor betere 
samenwerking en gezamenlijke projecten, en 5) sommige 
bedrijven een culturele leerervaring verschaft. 
3.2 Wijziging van beleid en Meestal hebben universiteiten die nog geen 
praktijken ter uitwisselingsactiviteiten ondernamen hun beleid op informeel 
vereenvoudiging van niveau gewijzigd om uitwisselingen te vergemakkelijken. In 
uitwisselingen sommige faculteiten is het beleid formeel gewijzigd. 
4.1 Creëren van innovatieve Innovatieve samenwerking vond plaats door: 
manieren van samenwerken de rechtstreekse betrokkenheid van ondernemingen bij het plannen 
bij ontwikkelen van en ontwikkelen van cursussen; 
opleidingscursussen de internationalisering van het ontwikkelingsproces; 
het ontwikkelen van flexibele netwerken om dergelijke activiteiten 
uit te voeren. 
4.2 Bijdrage aan verbetering COMETT heeft het aanbod verbeterd door universiteiten te 
van het aanbod van stimuleren tot het ontwikkelen en verzorgen van technische 
technologische opleidingen opleidingen, met name op terreinen waarvoor het anders 
noodzakelijk zou zijn geweest om naar het buitenland te reizen. 
Het feit dat ook een beroep kan worden gedaan op kennis in het 
buitenland, heeft de kwaliteit verbeterd. Verder is de ontwikkeling 
van open, multimediaal en afstandsonderwijs door COMETT in 
een stroomversnelling geraakt. 
4.3 Aanvulling/versterking van COMETT heeft lopende activiteiten gecompleteerd, 
nationale 
opleidingsinitiatieven 
4.4 Overige opmerkingen Het programma voor de uitwisseling van personeel is te star van 
opzet en een periode van drie maanden te lang. 
207 
IS NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
IJSLAND 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
11 Stimuleren van de discussie COMETT heeft de discussie sterk gestimuleerd. Het programma 
heeft een aanvaardbaar Europees platform verschaft voor een 
discussie die daarvoor bemoeilijkt werd door wederzijdse argwaan 
en ertoe bijgedragen dat ondernemingen nu aanvaarden dat de 
IJslandse universiteiten over voor het bedrijfsleven waardevolle 
kennis beschikken. COMETT heeft voor een deel de basis verschaft 
voor een dialoog over de betrekkingen tussen hoger onderwijs en 
industrie. 
1.2 Bevorderen van betrekking Vanwege het KMO-karakter van de IJslandse industrie, heeft 
tussen universiteit en COMETT met bedrijven en beroepsorganisaties op een 
onderneming administratief niveau moeten samenwerken. Contacten met 
specifieke bedrijven vonden plaats tijdens projecten en 
uitwisselingen. 
Doordat contacten in de IJslandse maatschappij in de regel niet via 
tussenpersonen lopen, brengen COMETT-vertegenwoordigers 
partijen weliswaar met elkaar in contact maar treden zij verder niet 
op als intermediair. Het programma heeft bij diverse opleidings-, 
onderzoeks- en uitwisselingsactiviteiten als katalysator gefungeerd. 
1.3 Invloed op COMETT heeft geen rechtstreekse invloed op de beleidsvorming 
beleidsformulering gehad, maar de nationale beleidmakers waren op de hoogte van de 
COMETT-activiteiten en van de gedachte die aan het programma 
ten grondslag lag. 
1.4 Banden/synergie met Via de regeling voor bijstand bij scholing, die valt onder de 
nationale/regionale minister van Sociale Zaken, is steun verleend aan individuele 
programma's personen die een COMETT-cursus volgen. Verder zijn in het kader 
van COMETT in nauwe samenwerking met het ministerie van 
Onderwijs diverse onderzoeken gedaan ten behoeve van de 
opleiding van geschoolde vakarbeiders. 
1.5 Algehele impact van Door COMETT is 
COMETT het leggen van contacten met universiteiten en bedrijven in heel 
Europa in een stroomversnelling geraakt; 
er in grote mate toe bijgedragen dat universiteiten zijn gaan 
beseffen dat zij hun onderwijs, opleiding en onderzoek aan het 
bedrijfsleven moeten verhandelen; 
het bedrijfsleven zich meer bewust geworden van de voordelen van 
het aannemen van academici; 
een kwaliteitsverbetering opgetreden en zijn ontwikkelingen 
versneld, met name in de aquicultuur en de visserij. 
2.1 Bijdrage van regionale In IJsland is er maar één SOUO. Dit SOUO heeft 
SOUO-netwerken scholingsbehoeften geanalyseerd, alsmede cursussen ontwikkeld en 
gegeven om in deze behoeften te voorzien. Ook heeft het 
conferenties over de relaties tussen hoger onderwijs en industrie 
gepromoot. 
2.2 Verwoorden van de Dit is met name het geval geweest in de visindustrie. 
scholingsbehoeften van 
bedrijven 
208 
IS NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
IJSLAND 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
2.3 Bevorderen van IJsland is altijd erg internationaal georiënteerd geweest, ook met 
transnationale visie bij betrekking tot technisch onderwijs en opleiding, waarvoor men van 
partners oudsher naar het buitenland gaat. COMETT heeft gefungeerd als 
een kanaal voor deze "kant-en-klaar-markt". 
2.4 Bijdrage van sectoriële IJsland heeft maar één regionale SOUO, die zich richt op de 
SOUO-netwerken visserij- en visindustrie. 
2.5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: Deelname van de industriebonden en 
zwakke punten van SOUO's beroepsorganisaties, die een directe toegang hebben tot bedrijven, 
in de Lid-Staat en de sterke morele en financiële steun van de universiteit van 
IJsland. 
Zwakke punten: Geen rechtstreeks contact met bedrijven en een 
heel onzekere financiële basis. 
3.1 Bijdrage van Moeilijk te beoordelen, 
mobiliteitsacties aan 
vernieuwingen in de 
samenwerking tussen 
universiteit en onderneming 
3.2 Wijziging van beleid en IJslandse universiteiten en ondernemingen formaliseren hun beleid 
praktijken ter en praktijken pas na een lange proefperiode. Zij staan positief 
vereenvoudiging van tegenover COMETT maar hebben nog geen mechanismen 
uitwisselingen geformaliseerd. 
4.1 Creëren van innovatieve In het kader van COMETT is er een begin gemaakt met de 
manieren van samenwerken gewoonte om eerst TNA te verrichten en vervolgens te praten over 
bij ontwikkelen van de wijze waarop het beste in de geconstateerde behoeften kan 
opleidingscursussen worden voorzien; 
een andere innovatie betreft de uitgebreide voorbereiding van 
opleidingsprogramma's van hoge kwaliteit met medewerking van 
internationale deskundigen uit de universitaire wereld en topmensen 
uit het bedrijfsleven. 
4.2 Bijdrage aan verbetering Er zijn opleidingscursussen van hoge kwaliteit ontwikkeld, maar het 
van het aanbod van ontbrak aan voldoende cursussen en er is onvoldoende gebruik 
technologische opleidingen gemaakt van nieuwe leersystemen. 
Ook de opleiding van opleiders is benadrukt. 
4.3 Aanvulling/versterking van COMETT heeft meer gedaan dan het simpelweg completeren van 
nationale bestaande opleidingen: het heeft aan die opleidingen door TNA, een 
opleidingsinitiatieven hoogwaardige cursusvoorbereiding en de opleiding van opleiders, 
een nieuwe dimensie toegevoegd. 
4.4 Overige opmerkingen De institutionele scheiding van onderzoeksinstituten en 
universiteiten, alsmede het ontbreken van postdoctorale opleidingen 
tot 1991, heeft de mogelijkheid tot samenwerken beperkt. 
209 
L NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
LUXEMBURG 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1. ] Stimuleren van de discussie Betrekkingen tussen het hoger onderwijs en de industrie waren er al 
vóór COMETT. Maar COMETT heeft op deze betrekkingen een 
indirect, katalytisch effect gehad. Het programma heeft de aandacht 
gevestigd op het belang van transnationale samenwerking. 
1.2 Bevorderen van COMETT wordt beter bekend. Het goede beheer van het 
betrekkingen tussen programma heeft bedrijven aangemoedigd om ook deel te nemen in 
universiteit en onderneming andere communautaire programma's. 
1.3 Invloed op Via COMETT-activiteiten is de aandacht gevestigd op het ontbreken 
beleidsformulering van een nationale coördinatie op het terrein van de samenwerking 
tussen nationale bedrijven en buitenlandse universiteiten en is de 
ontwikkeling van gezamenlijke acties in de regio Sarr-Lor-Lux 
gestimuleerd. 
1.4 Banden/synergie met Het SOUO heeft het QUALIF-programma ondersteund, een 
nationale/regionale programma betreffende kwaliteitsbeheer van informaticaprojecten 
programma's waaraan bedrijven en nationale instanties deelnemen. 
1.5 Algehele impact van COMETT heeft een concrete, initiërende rol gespeeld bij de 
COMETT ontwikkeling van SITec tot een platform voor nieuwe technieken in 
intensieve cursussen binnen het CRP-Henri Tudor. 
Het SOUO heeft instanties voor technische innovatie die op de een 
of andere manier geïnteresseerd zijn in opleidingskwesties, bij 
elkaar gebracht. 
2.1 Bijdrage van SOUO- Luxemburg heeft slechts één regionale SOUO, die het hele land 
netwerken bestrijkt. 
2.2 Verwoorden van Ja, er zijn sectoriële TNA-studies verricht, 
scholingsbehoeften van 
bedrijven 
2.3 Bevorderen van Ja, door cursussen een internationale dimensie te geven en bedrijven 
transnationale visie bij attent te maken op de Europese dimensie van O&O en opleiding, 
partners 
2.4 Bijdrage van sectoriële Er zijn geen sectoriële SOUO's. 
SOUO-netwerken 
2.5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: Tot de deelnemers behoorden onder meer 
zwakke punten van SOUO's beroepsorganisaties, hetgeen de geloofwaardigheid heeft vergroot en 
in de Lid-Staat het gemakkelijk heeft gemaakt om bedrijven te benaderen. Andere 
deelnemers waren het ITS, het CU en de CRP's. Alle deelnemers 
waren actief in nationale en communautaire O&O-programma's, 
waardoor het SOUO in staat is geweest opleiding en onderzoek aan 
elkaar koppelen. 
3.1 Bijdrage van Via COMETT zijn banden gesmeed tussen het hoger onderwijs en 
mobiliteitsacties aan de industrie. Voor KMO's was het vaak de eerste kennismaking met 
vernieuwingen in de een Europees programma en een aanmoediging om ook in O&O-
samenwerking tussen programma's te participeren. 
universiteit en onderneming | 
210 
L NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
LUXEMBURG 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
3.2 Wijziging van beleid en Het uitzenden van studenten en personeel naar bedrijven gebeurt nu 
praktijken ter op een meer systematische wijze, 
vereenvoudiging van 
uitwisselingen 
4.1 Creëren van innovatieve Ja. Met name de ontwikkeling van SITec tot een platform voor 
manieren van samenwerken korte intensieve cursussen. 
bij ontwikkelen van 
opleidingscursussen 
4.2 Bijdrage van verbetering In het kader van COMETT heeft zowel het CRC-CU als de 
van het aanbod van Chambres de Metiers korte intensieve cursussen voor het 
technologische opleidingen bedrijfsleven ontwikkeld; laatstgenoemde vooral voor KMO's. 
4.3 Aanvulling/versterking van Het hoger onderwijs wordt momenteel hervormd en uitgebreid. De 
nationale verwachting is dat LEONARDO na voltooiing van deze hervorming 
opleidingsprodukten de nationale opleidingsinitiatieven zelfs nog meer zal completeren. 
4.4 Overige opmerkingen Luxemburg heeft maar twee instellingen voor hoger onderwijs, het 
Institut Superieur de Technologie (1ST) en het Centre Universitaire 
du Luxembourg (CUL), waardoor bedrijven ertoe neigen om voor 
samenwerking met hoger-onderwijsinstellingen de blik naar het 
buitenland richten. 
Sinds de economische problemen van 1992 zijn studenten meer 
geïnteresseerd geraakt in stages en bedrijven voorzichtiger over hun 
relevantie. 
50% van de arbeidskrachten komt uit het buitenland. Pas vanaf de 
oprichting van het Centres de Recherche Publics (CRP) in 1987 zijn 
er opleidingen voor nieuwe en hoogwaardige technologie gekomen. 
NL 1 NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
NEDERLAND 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.1 Stimuleren van de discussie COMETT heeft op geen enkel moment een belangrijke rol gespeeld 
in enige nationale discussie over de samenwerking tussen het hoger 
onderwijs en de industrie. De oorzaak hiervan is het bescheiden 
budget waarover het programma beschikt en de rijke traditie van 
post-tertiair permanent onderwijs voor het bedrijfsleven. Een andere 
oorzaak is het feit dat er al voor de start van COMETT uitgebreide 
contacten waren tussen universiteiten, hogescholen en 
ondernemingen. Bovendien is er een veelomvattend 
maatregelenpakket voor de ontwikkeling en verspreiding van 
nieuwe technologieën, met name onder de KMO's. 
1.2 Bevorderen van COMETT vervult niet zozeer een leidende als wel een 
betrekkingen tussen ondersteunde functie. 
universiteit en onderneming 
211 
NL 1 NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
NEDERLAND 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.3 Invloed op Tot zover nog geen. 
beleidsformulering 
1.4 Banden/synergie met Het programma heeft nog niet geresulteerd in de formulering van 
nationale/regionale nieuwe nationale of regionale beleidsplannen en evenmin zijn er 
programma's banden gesmeed met complementaire nationale of regionale 
programma's. Wel heeft het ministerie steun verleend aan de 
SOUO's. 
1.5 Algehele impact van Gering, vanwege de reeds ontwikkelde structuren tussen het hoger 
COMETT onderwijs en de industrie en vanwege de bescheiden financiële 
middelen. Maar het programma heeft opleidingen wel een Europese 
dimensie gegeven. 
2.1 Bijdrage van regionale De ervaring waarover de SOUO's beschikken is nog steeds gering 
SOUO-netwerken en varieert per SOUO. 
2.2 Verwoorden van De "ronde tafels" zijn bijzonder nuttig geweest. Er is niet altijd 
scholingsbehoeften TNA verricht. 
2.3 Bevorderen van Met name bij de hogescholen. Bij de universiteiten was het meer 
transnationale visie bij een kwestie van coördinatie van reeds bestaande activiteiten, 
partners 
2.4 Bijdrage van sectoriële Lijken succesvol te zijn als zij zijn voortgekomen uit een bestaande 
SOUO-netwerken samenwerking. 
2.5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: Regionale SOUO's - nauwe betrekkingen met andere 
zwakke punten van intermediaire organisaties, provinciale overheden en 
SOUO's in Lid-Staten ondernemingen; concrete en zichtbare resultaten van internationale 
samenwerking; kennis over de wijze waarop van deskundigheid en 
vaardigheid die elders in Europa voorhanden is, gebruik kan 
worden gemaakt. 
Sectoriële SOUO's - Toevoegen van een internationale dimensie -
Andere sterke punten zijn onder meer het supranationale karakter 
van COMETT en de banden met de Commissie, alsmede de 
positieve neveneffecten voor andere programma's en activiteiten. 
Zwakke punten: onvoldoende financiële middelen voor activiteiten; 
te grote regio's; industriële partners zijn onvoldoende geëngageerd; 
industrie heeft te weinig kennis van COMETT; snel 
personeelsverloop; moeilijkheden bij het leggen van contacten met 
ondernemingen, meer dan bij de regionale SOUO's. 
3.1 Bijdrage van Eén SOUO heeft samen met partnerbedrij ven "lokale 
mobiliteitsacties aan strategiecomités" opgericht teneinde toezicht te houden op 
vernieuwingen in de uitwisselingen en de inhoud van cursussen te beïnvloeden. In dit 
samenwerking tussen geval zijn cursussen en uitwisselingen geïntegreerd. Bij andere 
universiteit en onderneming SOUO's, daarentegen, hebben veel minder innovaties plaatsgehad. 
3.2 Wijziging van beleid en Er wordt nu meer aandacht besteed aan praktische zaken als 
praktijken ter huisvesting, het structureren van contacten (een beleid om in 
vereenvoudiging van netwerken samen te werken in plaats van informele contacten te 
uitwisselingen onderhouden) en het plan om het stageproject van een student te 
integreren in de activiteiten van het desbetreffende bedrijf, enz. 
212 
NL | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
NEDERLAND 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
4.1 Creëren van innovatieve COMETT heeft een aantal cursusactiviteiten geïnternationaliseerd 
manieren van samenwerken en ertoe bijgedragen dat opleiders meer op internationaal niveau 
bij ontwikkelen van zijn gaan opleiden. 
opleidingscursussen De betrokkenheid van ondernemingen heeft ertoe geleid dat bij de 
ontwikkeling van cursussen meer rekening wordt gehouden met de 
wensen van de afnemers. 
4.2 Bijdrage aan verbetering De uitwisseling van ideeën heeft geleid tot een 
van het aanbod van kwaliteitsverbetering. Er zijn Europese kwaliteitsgaranties 
technologische opleidingen ontwikkeld door te verhinderen dat er tussen de verschillende 
universiteiten te grote discrepanties optreden en een leerplan vast te 
stellen dat in essentie bij alle universiteiten gelijk is (dat de 
grondslag vormt voor uitwisselingen). Er zijn inspecteurs benoemd 
die toezicht moeten houden op de kwaliteit van opleidingen. 
De verscheidenheid aan beschikbare cursussen is toegenomen, 
zowel in Nederland als in Europa in zijn geheel, en er wordt een 
grotere verscheidenheid aan leersystemen gebruikt. 
4.3 Aanvulling/versterking van Dit is bereikt door opleidingsactiviteiten een internationaler karakter 
nationale te geven en de belangstelling en deelname van KMO's te vergroten, 
opleidingsinitiatieven 
4.4 Overige opmerkingen Oproep tot het vereenvoudigen van regels en procedures met 
betrekking tot de mobiliteitsprojecten. Sancties en eindrapportages 
zouden de efficiëntie van het programma eveneens kunnen 
vergroten. 
Oproep tot een betere coördinatie van de communautaire 
programma's voor technisch onderwijs en opleiding waarvan in het 
kader van veel EU-programma's gebruik kan worden gemaakt. 
De strikte scheiding tussen hoger onderwijs / COMETT en hoger 
beroepsonderwijs wordt als onproduktief beschouwd. 
De Nederlandse delegatie gaf te kennen dat haar evaluatie identiek zou zijn aan die van 1993. Van deze 
laatste evaluatie, en van het stuk "Comments for 1994 to be added to those given for 1993", is hier 
gebruik gemaakt. 
N NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
NOORWEGEN 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.1 Stimuleren van de discussie De discussie over de samenwerking tussen universiteiten en 
ondernemingen is weliswaar geleidelijk geïntensiveerd, maar het zou 
overdreven zijn te zeggen dat COMETT aan deze discussie iets 
heeft bijgedragen. De discussie was namelijk al in volle gang. 
Desalniettemin heeft COMETT een aantal tastbare resultaten gehad 
in de vorm van talrijke nieuwe samenwerkingsverbanden tussen het 
hoger onderwijs en het bedrijfsleven. 
213 
N | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
NOORWEGEN 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.2 Bevorderen van de Ja, tal van nieuwe samenwerkingsverbanden, 
betrekkingen tussen 
universiteit en onderneming 
1.3 Invloed op Niet groot op nationaal maar wel op regionaal niveau, 
beleidsformulering 
1.4 Banden/synergie met OP nationaal niveau: 
nationale/regionale In het witboek betreffende hoger onderwijs van 1991 wordt zowel 
programma's gepleit voor een nauwere interne samenwerking tussen de 
onderwijsinstellingen in een geïntegreerd "Noors netwerk", als voor 
samenwerking met buitenlandse instellingen, maar er is geen 
nationaal programma gekomen. 
De Noorse onderzoeksraden hebben programma's die gericht zijn op 
technologieoverdracht tussen universiteiten en ondernemingen. Het 
ministerie van Industrie streeft naar een betere samenwerking tussen 
onderzoeksinstituten en universiteiten. 
Het Noorse "Lange-termijnplan" 1994-97 streeft naar de overdracht 
van beschikbare technologie en deskundigheid naar bedrijven 
alsmede naar het in sneller tempo vergroten en up-to-date maken 
van technische en professionele vaardigheden. 
In de nationale begroting voor 1993 wordt opgemerkt dat de 
internationale samenwerking op het gebied van hoger onderwijs 
moet worden vergroot, waaronder begrepen de deelname in 
internationale onderwijsprogramma's. 
Er was zodoende een grote overeenkomst tussen de doelstellingen 
van het COMETT-programma en nationale doelstellingen. 
OP regionaal niveau: 
De rol van COMETT in de ontwikkeling en tenuitvoerlegging van 
regionale en provinciale strategische plannen in Noorwegen moet 
worden beklemtoond. 
In die gevallen waarin deze plannen al voorbereid waren, zoals in 
west-Noorwegen, is COMETT een belangrijk 
implementatieinstrument geworden. In andere gevallen, wanneer 
plannen nog in de voorbereidingsfase zijn, worden COMETT-
doelstellingen als uitgangspunt bij het ontwerp gehanteerd. 
1.5 Algehele impact van Deelname aan COMETT heeft aan technologieoverdracht en 
COMETT opleiding een Europese dimensie gegeven. Zonder COMETT zou 
een dergelijke dimensie ontbroken hebben of zou er intensief aan 
moeten zijn gewerkt, gebruikmakend van nationale middelen en op 
basis van strikt nationale maatstaven, wat nauwelijks een optimaal 
vertrekpunt kan worden genoemd voor het ontwikkelen van een 
internationaal samenwerkingsprogramma. 
214 
N 1 NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
NOORWEGEN 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
2.1 Bijdrage van regionale Zij hebben de regionale samenwerking tussen regionale bedrijven en 
SOUO-netwerken gevestigde instellingen voor onderwijs en opleiding bevorderd. Zij 
hebben een Europese dimensie gegeven aan de traditionele 
samenwerking tussen universiteiten en het bedrijfsleven alsmede aan 
het permanent onderwijs dat door de universiteiten wordt verzorgd. 
Zij hebben met behulp van technische vakbladen en nieuwsbrieven 
alsmede door jaarlijkse conferenties over technische vaardigheden, 
een nationaal netwerk voor de distributie van informatie opgezet. 
Ook hebben zij cursussen ontwikkeld en studentenstages 
georganiseerd. Zij zijn zich steeds minder met samenwerking op 
opleidingsgebied en steeds meer met O&O-projecten bezig gaan 
houden en hebben sectoriële activiteiten ontwikkeld. 
2.2 Verwoorden van de De activiteiten van het SOUO varieerden van rechtstreekse TNA 
scholingsbehoeften van gevolgd door cursusontwikkeling tot, zoals een van de SOUO's het 
bedrijven omschreef, "het helpen van bedrijven om zichzelf te helpen". 
2.3 Bevorderen van Alle SOUO's hebben op dit punt grote successen geboekt. Sectoriële 
transnationale visie bij SOUO's hebben vanaf het begin een transnationaal karakter gehad, 
partners Maar ook de regionale SOUO's waren succesvol. 
2.4 Bijdrage van sectoriële De twee sectoriële SOUO's waren gevestigd in het Noorse instituut 
SOUO-netwerken voor technologie (NTH) in Trondheim en hadden zeer nauwe 
banden met SINTEF, het grote instituut voor contractonderzoek dat 
eveneens in het NTH is gevestigd. De SOUO's hebben bijgedragen 
aan de verdere internationalisering van het karakter en de 
activiteiten van dit groot technologisch complex middels 
internationale TNA, korte intensieve cursussen en uitwisselingen 
van studenten en personeel en hebben deze activiteiten uitgebreid 
tot de ontwikkeling van bredere O&O-projecten buiten COMETT. 
2.5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: Het sterke Europese netwerk dat is ontwikkeld. De 
zwakke punten van SOUO's steun van de Noorse regering en regionale autoriteiten. De actieve 
in Lid-Staat steun van het NTH aan drie van de SOUO's. De actieve steun en 
deelname van de Noorse vereniging van officieel erkende ingenieurs 
(NIF) en de federatie van Noorse technische industrieën (TBL). 
Zwakke punten: Onderschatting van de voorwaarden voor 
communautaire steun. 
3.1 Bijdrage aan Mobiliteitsacties zijn door partners in grotere COMETT- en andere 
mobiliteitsacties aan projecten zowel gebruikt als een middel om samenwerking te 
vernieuwingen in de versterken als om samenwerking uit te breiden, 
samenwerking tussen 
universiteit en onderneming 
3.2 Wijziging van beleid en Werk- en verblijfsvergunningen voor COMETT-studenten worden 
praktijken ter de facto toegekend. Overeenkomsten met bureaus voor 
vereenvoudiging van studentenhuisvesting hebben het voor buitenlandse studenten die in 
uitwisselingen Noorwegen stage komen lopen een stuk gemakkelijker gemaakt om 
huisvesting te vinden. Met universiteiten is overeengekomen dat 
COMETT-studenten volledige studentenrechten hebben (goedkoper 
reizen, studentenactiviteiten, enz.) De TBL heeft haar leden 
aanbevolen stagiaires te plaatsen. De praktijken betreffende 
studentenstages zijn verbeterd. 
215 
N NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
NOORWEGEN 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
4.1 Creëren van innovatieve Van begin af aan zijn cursussen voor een Europees publiek en met 
manieren van samenwerken een Europese dimensie ontwikkeld. Sommige cursussen zijn 
bij ontwikkelen van voortgekomen uit andere EU-investeringen (bijv. ESPRIT II). Bij de 
opleidingscursussen opleidingen wordt intensief gebruik gemaakt van nieuwe technieken, 
softwarepakketten en simulatieapparatuur. COMETT-activiteiten 
waren zowel een praktisch instrument als een katalysator. 
4.2 Bijdrage aan verbetering De nadruk heeft gelegen op kwaliteitsverbetering. Via COMETT 
van het aanbod van zijn een aantal "kwaliteitspartners" bij de ontwikkeling van 
technologische opleidingen cursussen betrokken, die anders in Noorwegen niet beschikbaar 
zouden zijn geweest. 
4.3 Aanvulling/versterking van Door de grote overeenkomst tussen de doelstellingen van COMETT 
nationale en nationale doelstellingen op het terrein van technologieoverdracht 
opleidingsinitiatieven en opleiding was men verzekerd van complementariteit. 
4.4 Overige opmerkingen In het witboek betreffende hoger onderwijs van 1991 wordt zowel 
gepleit voor een nauwere interne samenwerking tussen de 
onderwijsinstellingen in een geïntegreerd "Noors netwerk", als voor 
samenwerking met buitenlandse instellingen, maar er is geen 
nationaal programma gekomen. 
De Noorse onderzoeksraden hebben programma's die gericht zijn op 
technologieoverdracht tussen universiteiten en ondernemingen. Het 
ministerie van Industrie streeft naar een betere samenwerking tussen 
onderzoeksinstituten en universiteiten. 
P NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
PORTUGAL 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.1 Stimuleren van de discussie Doordat via COMETT nieuwe ideeën zijn ontwikkeld en suggesties 
zijn gedaan en het programma mensen bewuster heeft gemaakt van 
het belang van technologieoverdracht, heeft het tot op zekere hoogte 
bijgedragen aan stimulering van de discussie. 
1.2 Bevorderen van COMETT heeft bijgedragen aan de verbetering van nationale en 
betrekkingen tussen internationale contacten tussen universiteiten en ondernemingen op 
universiteit en onderneming het gebied van opleiding en technologieoverdracht. 
1.3 Invloed op Van cruciaal belang voor het succes van COMETT in Portugal is 
beleidsformulering de oprichting geweest van het COMETT-informatiebureau in het 
Conselho para a Cooperaçâo Ensino Superior Empresa (CESE - het 
bureau dat belast is met het doen van voorstellen over de 
procedures die gehanteerd moeten worden en het beleid dat gevolgd 
moet worden om te komen tot een betere samenwerking tussen 
hoger onderwijs en industrie). Voorgesteld is om een soortgelijke 
samenwerking tussen hoger onderwijs en industrie ook te integreren 
in andere nationale programma's die zijn ontwikkeld op basis van de 
ervaringen met COMETT. 
216 
P 1 NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
PORTUGAL 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.4 Banden/synergie met Het CESE heeft de aanbeveling gedaan COMETT overheidssteun te 
nationale/regionale verlenen voor het realiseren van een betere synergie met nationale 
programma's programma's. Evenals COMETT heeft ook het CESE elk jaar een 
grote conferentie over de samenwerking hoger onderwijs -
onderneming georganiseerd. Ook hebben COMETT-activiteiten het 
CESE geïnspireerd tot de lancering van een nationaal programma 
dat academici de mogelijkheid biedt van een opleidingsstage in een 
onderneming of organisatie in een andere EU- of EVA-staat. Het 
zal daarbij gebruik maken van de informatie en vaardigheden die 
zijn opgedaan met het COMETT-programma. 
1.5 Algehele impact van Bepaalde al vóór COMETT opgerichte consortia voor O&O en 
COMETT technologieoverdracht hebben hun activiteiten uitgebreid tot 
opleiding. 
De oprichting van platforms voor de samenwerking hoger onderwijs 
- industrie op het gebied van technische opleiding. 
De integratie van transnationale stages bij bedrijven in de 
cursusopzet. 
Een innovatieve dialoog tussen universiteiten en ondernemingen die 
resulteert in "op maat gemaakte" cursussen. 
2.1 Bijdrage van regionale De bijdrage is geweest 1) de ontwikkeling van regionale platforms 
SOUO-netwerken voor de samenwerking tussen universiteiten en het bedrijfsleven (die 
echter gedomineerd worden door universiteiten), 2) de toevoeging 
van een internationale dimensie aan deze platforms, die daarvoor 
heel zwak was, 3) de uitbreiding van activiteiten tot andere 
communautaire en nationale programma's (PEDIP, PRODEP, enz.). 
Twee SOUO's zijn met regionale autoriteiten gaan samenwerken op 
het gebied van regionale ontwikkeling. Eén SOUO heeft in de hele 
regio die het bestrijkt centra voor technologieoverdracht opgericht. 
2.2 Verwoorden van de COMETT-steun voor onderzoek naar de behoefte aan 
scholingsbehoeften opleidingsvaardigheden bij met name KMO's levert op dit punt een 
nuttige bijdrage. 
2.3 Bevorderen van De SOUO's die in het kader van COMETT zijn opgezet, hebben de 
transnationale visie bij banden met buitenlandse universiteiten en ondernemingen versterkt 
partners en pp die manier nieuwe partners voor O&O en opleiding verschaft. 
Bedrijven konden dankzij COMETT internationale contacten leggen 
en kregen via het programma toegang tot nieuwe markten en andere 
communautaire programma's. Bedrijven, met name KMO's, dragen 
echter slechts in zeer geringe mate bij aan de ontwikkeling van 
programma's. 
2.4 Bijdrage van sectoriële De zes sectoriële SOUO's (textiel, landbouwindustrie, mijnbouw, 
SOUO-netwerken telecommunicatie, biotechnologie) hebben onder andere cursussen, 
opleidingsprodukten, boeken en adresboeken geproduceerd, alsmede 
studentenuitwisselingen georganiseerd en de banden met 
ondernemingen en organisaties in heel Europa versterkt. 
217 
P 1 NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
PORTUGAL 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
2.5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: De transnationale dimensie van SOUO-activiteiten. 
zwakke punten van SOUO's De ontwikkeling van een professionele beheersstructuur. 
in Lid-Staten Specialisatie in internationale opleidingen op het gebied van 
technologie. 
Zwakke punten: De SOUO's zijn nog steeds grotendeels afhankelijk 
van onzekere financiële steun. De meeste sectoriële SOUO's hebben 
een onduidelijke juridische status. Men beseft en erkent te weinig 
welke mogelijkheden de SOUO's hebben met betrekking tot de 
nieuwe communautaire onderwijs- en opleidingsprogramma's. 
3.1 Bijdrage van Zij hebben de belangstelling onder studenten voor buitenlandse 
mobiliteitsacties aan stages vergroot, aan studentenopleiding een Europese dimensie 
vernieuwingen in de gegeven en bijgedragen aan de ontwikkeling van een netwerk voor 
samenwerking tussen technologieoverdracht tussen universiteiten en ondernemingen, 
universiteit en onderneming Studentenstages worden door de universiteiten echter nog steeds 
onvoldoende erkend. Evenzeer houden universiteiten en 
ondernemingen nog steeds onvoldoende daadwerkelijk toezicht op 
opleidingsactiviteiten. 
Stafdetachering, en met name de detachering van personeel van 
ondernemingen naar universiteiten, is nog steeds moeilijk vanwege 
de problemen die ondernemingen ondervinden om voor de 
opleidingsbehoeften van hun personeel de juiste universitaire 
opleidingsmethoden te vinden, alsmede vanwege de lange duur van 
de detachering. 
3.2 Wijziging van beleid en Weinig. Het is nodig dat universiteiten in een grotere mate 
praktijken ter participeren en meer verantwoordelijkheid nemen bij het organiseren 
vereenvoudiging van van studentenuitwisselingen. Bovendien is een consequente 
uitwisselingen erkenning van opleidingsperioden bij buitenlandse ondernemingen 
vereist, zowel in structureel opzicht als met betrekking tot het 
leerplan. 
4.1 Creëren van innovatieve Een versterking van de transnationale ontwikkeling van en deelname 
manieren van samenwerken aan opleidingsactiviteiten. 
bij ontwikkelen van 
opleidingscursussen 
4.2 Bijdrage aan verbetering Zowel een kwalitatieve als een kwantitatieve verbetering van de op 
van het aanbod van markt beschikbare opleidingsprodukten. De resultaten hiervan zijn 
technologische opleidingen echter beperkt vanwege de geringe vraag (en aanbod) in Portugal 
naar opleiding op technologisch gebied. 
4.3 Aanvulling/versterking van Hoewel de effecten beperkt waren, zullen de uiteindelijke resultaten 
nationale afhangen van de mate van synergie en complementariteit van 
opleidingsinitiatieven specifieke COMETT-projecten met nationale, regionale en lokale 
programma's. 
4.4 Overige opmerkingen 
218 
SW | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
ZWEDEN 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.1 Stimuleren van de discussie Op nationaal niveau was de invloed marginaal, op regionaal en 
lokaal niveau was er enige invloed. Het programma is klein. 
Bovendien was er sprake van een economische depressie. 
1.2 Bevorderen van In geringe mate, uitgezonderd wat de direct betrokkenen betreft, 
betrekkingen tussen Universiteiten beschikten al over sterke units voor permanent 
universiteit en onderneming onderwijs. Dat de internationale betrekkingen van Zweedse 
universiteiten en ondernemingen werden bevorderd, is echter te 
danken aan COMETT. 
1.3 Invloed op Geen invloed op nationaal niveau, enige op regionaal niveau, 
beleidsformulering 
1.4 Banden/synergie met In beperkte mate. Enige synergie tussen universitaire programma's 
nationale/regionale voor permanent onderwijs en SOUO-activiteiten. 
programma's 
1.5 Algehele impact van De algehele impact is gering geweest. Het echte succes, met name 
COMETT voor KMO's, waren de activiteiten uit Categorie C. De opgezette 
netwerken zullen gebruikt worden voor andere projecten. COMETT 
heeft tevens de kennis over de EU vergroot. 
2.1 Bijdrage van regionale De bijdrage buiten de groep van direct betrokken ondernemingen 
SOUO-netwerken en universiteiten is gering geweest. De SOUO's hadden een 
identiteitscrisis. 
Tot de indirecte bijdrage heeft behoord: 
informatieverspreiding; 
meer marketing voor technologie & opleiding; 
Europees platform voor samenwerking en het uitoefenen van 
politieke druk (sectorieel). 
2.2 Verwoorden van De meeste SOUO's hebben daartoe pogingen ondernomen. Er zijn 
scholingsbehoeften van op dit terrein echter tal van organisaties actief. 
bedrijven 
2.3 Bevorderen van Ja, tot op zekere hoogte, voornamelijk middels demonstratie, 
transnationale visie bij 
partners 
2.4 Bijdrage van sectoriële Vrij gering, uitgezonderd de effecten van verstrekte cursussen en 
SOUO-netwerken studentenstages. Maar zij hebben goed gefunctioneerd. 
2.5 Belangrijkste sterke en Sterke punten waren de toewijding van de SOUO-medewerkers en 
zwakke punten van SOUO's de vaardigheid om in een transeuropees kader te werken en andere 
in Lid-Staten programma's te ondersteunen. 
Zwakke punten waren de geringe betrokkenheid van het 
bedrijfsleven, vooral van de zijde van de KMO's, en de 
interregionale overdracht van ervaring. 
3.1 Bijdrage van Neen, met betrekking tot studentenstages is er niets wezenlijks 
mobiliteitsacties aan veranderd. Van de mogelijkheid tot personeelsuitwisseling is 
vernieuwingen in de nauwelijks gebruik gemaakt, 
samenwerking tussen 
universiteit en onderneming 
219 
SW | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
ZWEDEN 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
3.2 Wijziging van beleid en Meer aandacht voor het vinden van stageplaatsen in grotere 
praktijken ter ondernemingen. Sommige van die ondernemingen hebben 
vereenvoudiging van COMETT gebruikt voor het testen van potentiële werknemers in 
uitwisselingen buitenlandse dochtermaatschappijen. 
Sommige KMO's hebben voor het eerst kennis gemaakt met 
buitenlandse studenten. 
Meer aandacht voor culturele verschillen. 
Het Zweedse ministerie van Buitenlandse Zaken heeft toestemming 
gegeven voor een snelle/vereenvoudigde procedure met betrekking 
tot aanvragen voor werk- en verblijfsvergunningen. 
4.1 Creëren van innovatieve Marginaal. 
manieren van samenwerken 1. Innovatief waren de voorbereidende werkdiscussies en 
bij ontwikkelen van onderhandelingen rond de aanvraag en de formulering van de 
cursussen "order" aan de universiteitsdocenten. Aan het overige is niets 
veranderd. 
2. Bij sectoriële SOUO's is de invloed van bedrijfstakken op de 
ontwikkeling van opleidingen groter geweest. 
3. Er is een netwerk voor informatietechnologie opgezet 
(aanvankelijk bedoeld voor het zoeken van informatie en partners) 
dat gebruikt zal worden voor scholing op de werkplek. 
4.2 Bijdrage aan verbetering Marginaal. Maar kwaliteitscontrole is een belangrijke kwestie 
van het aanbod van geworden, aangezien cursussen door verschillende docenten in 
technologische opleidingen verschillende landen moeten worden gegeven. 
4.3 Aanvulling/versterking van Marginaal, 
nationale 
opleidingsinitiatieven 
4.4 Overige opmerkingen COMETT was te kort operationeel om het te kunnen beoordelen. 
De omvang van het programma was te klein om een grote impact 
te kunnen hebben. 
Wellicht dat het noodzakelijk is een duidelijker onderscheid te 
maken tussen de twee typen SOUO's. Zo zouden sectoriële SOUO's 
zich bijvoorbeeld kunnen specialiseren in het ontwikkelen van 
cursussen en de levering aan regionale SOUO's, die dan de vraag 
op plaatselijk niveau organiseren. Ontwikkelde cursussen worden 
slechts zelden opnieuw gebruikt. 
Het SOUO-netwerk moet worden behouden en verbeterd. 
220 
SF 1 NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
FINLAND 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.1 Stimuleren van de discussie Omdat er in Finland bij hoger onderwijs en bedrijfsleven een sterke 
traditie is van samenwerking, personeelsuitwisseling en stages, heeft 
COMETT op regionaal en nationaal niveau geen belangrijke invloed 
gehad op de discussie over de betrekkingen tussen hoger onderwijs 
en industrie en evenmin op de beleidsontwikkeling. 
De innovatieve effecten hebben zich voorgedaan op het 
transnationale niveau. 
1.2 Bevorderen van De gevestigde traditie van samenwerking tussen universiteiten en 
betrekkingen tussen ondernemingen vormde een goed uitgangspunt voor implementatie 
universiteit en onderneming van het programma. 
Er zijn op Europees niveau ervaringen opgedaan. 
1.3 Invloed op Regionale en nationale beleidmakers waren zich reeds vóór 
beleidsformulering COMETT bewust van het belang van goede betrekkingen tussen 
hoger onderwijs en industrie. 
1.4 Banden/synergie met Er was een sterke synergie met het nationaal programma om de 
nationale/regionale transnationale activiteiten van de instituten voor technologie te 
programma's vergroten. Twee derde van de Ba-studenten was afkomstig van 
dergelijke instituten. 
Het ministerie van Onderwijs heeft speciale premies verstrekt aan 
universiteiten die meer transnationale activiteiten ondernamen. 
Deelname in COMETT is nu een van de criteria voor dergelijke 
premies. 
1.5 Algehele impact van Ervaring in het samenwerken in Europees verband, zowel bij 
COMETT autoriteiten als bij aan het programma deelnemende organisaties. 
Een solide basis van succesvolle participatie in een communautair 
programma als grondslag voor toekomstige werkzaamheden. 
2.1 Bijdrage van regionale Zij hebben de kloof overbrugd tussen Brussel en deelnemende Finse 
SOUO-netwerken organisaties, met name voor ondernemingen. 
2.2 Verwoorden van de Alle SOUO's hebben de behoefte aan vaardigheden geanalyseerd 
scholingsbehoeften van (SNA), hetgeen resulteerde in het ontwerpen van nieuwe projecten, 
bedrijven 
2.3 Bevorderen van Zij hebben internationale samenwerking gestimuleerd en 
transnationale visie bij ondersteund en heel vaak van een nationaal project een Europees 
partners project gemaakt. 
2.4 Bijdrage van sectoriële De twee sectoriële SOUO's hebben een zichtbare invloed gehad op 
SOUO-netwerken opleidingen in hun respectieve sectoren. 
2.5 Belangrijkste sterke en Sterke punten: Nauwe samenwerking tussen SOUO's onderling en 
zwakke punten van SOUO's met het COMETT-informatiecentrum; aanvullende fondsen voor 
in Lid-Staat SOUO's ter voorbereiding van LEONARDO. 
Zwakke punten: Geen volledige dekking van het land; de 
economische recessie heeft de uitbreiding van het aantal industriële 
partners beperkt. Omdat COMETT het enige programma was 
waarin Finland kon deelnemen, maakten de SOUO's 
noodgedwongen hoofdzakelijk gebruik van COMETT. 
221 
SF NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
_^ FINLAND 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
3.1 Bijdrage van Finland kent een lange traditie van buitenlandse studentenstages. 
mobiliteitsacties aan COMETT heeft derhalve niet zozeer een volledige innovatie als wel 
vernieuwingen in de een nieuw kanaal verschaft. Toch was COMETT met name voor de 
samenwerking tussen instituten voor technologie een efficiënt instrument om het aantal 
universiteit en onderneming hoogwaardige stages te vergroten. 
Uitwisselingen van deskundigen (Bc) zijn weliswaar niet nieuw 
maar worden toch beschouwd als een van de nuttigste COMETT-
activiteiten. In 1994 was Finland van de landen die deelnamen in 
COMETT het land met de op één na meeste uitzendingen! 
3.2 Wijziging van beleid en Het gedecentraliseerde karakter van COMETT heeft individuele 
praktijken ter functionarissen in universiteiten die belast zijn met internationale 
vereenvoudiging van kwesties, aangemoedigd om meer initiatieven en 
uitwisselingen verantwoordelijkheid te nemen met betrekking tot het organiseren 
van stages, iets wat vóór COMETT voor het grootste deel centraal 
werd geregeld. 
Ondernemingen beschouwden het plaatsen van stagiaires 
aanvankelijk als een gunst maar beseffen nu welke waarde zij 
hebben voor het bedrijf. 
4.1 Creëren van innovatieve 
manieren van samenwerken 
bij ontwikkelen van 
opleidingscursussen 
4.2 Bijdrage aan verbetering Vanwege het kleine aantal projecten waren de resultaten van 
van het aanbod van COMETT op nationaal niveau beperkt. Cursussen die anders een 
technologische opleidingen zuiver nationaal karakter zouden hebben gehad, zijn door COMETT 
echter "geëuropeaniseerd". Om buitenlandse deelname mogelijk te 
maken, zijn cursussen in het Engels gegeven. De geproduceerde 
opleidingsprodukten werden door het bedrijfsleven als nuttig 
beschouwd. 
4.3 Aanvulling/versterking van COMETT heeft effectief bijgedragen aan een grotere Europese 
nationale samenwerking en is een hulpmiddel geweest bij het leggen van 
opleidingsinitiatieven nieuwe contacten en het tot stand brengen van nieuwe vormen van 
samenwerking. 
4.4 Overige opmerkingen 
222 
UK | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
VERENIGD KONINKRIJK 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.1 Stimuleren van de discussie 1. Universiteiten geloofden over het algemeen dat COMETT aan de 
discussie over de samenwerking tussen hoger onderwijs en 
bedrijfsleven enige impulsen had gegeven. Een groot aantal merkte 
echter op dat deze discussie al geruime tijd werd gevoerd. 
2. 43% vond dat COMETT op dit terrein succesvol was, 36% was 
het daar niet mee eens. 
3. 58% van de regionale en 71% van de sectoriële SOUO's was 
van mening dat COMETT een nuttige bijdrage had geleverd. 
1.2 Bevorderen van de 1. De meeste universiteiten waren van mening dat COMETT een 
samenwerking tussen nuttige bijdrage had geleverd en zowel op lokaal als op Europees 
universiteit en onderneming niveau het aantal contacten had vergroot. 
2. Sommige ondernemingen meenden dat COMETT slechts een 
gering aantal nieuwe samenwerkingsverbanden had opgeleverd. 
Sommige meenden dat via COMETT gerealiseerde banden tussen 
universiteiten en bedrijven hadden geleid tot de introductie van 
nieuwe ideeën op de werkplek. 
3. 70% van de SOUO's had de indruk dat zij op dit terrein een 
nuttige bijdrage hadden geleverd. De terreinen waarop zij actief 
waren, varieerden van het organiseren van studentenstages, tot het 
realiseren van nieuwe transnationale verbindingen, SNA en TNA 
op regionaal en sectorieel niveau, en kwesties inzake de 
tewerkstelling van afgestudeerden. 
1.3 Invloed op 1. 49% van de universiteiten was van mening dat COMETT geen 
beleidsformulering invloed op het beleid had gehad; in de meeste gevallen was er al 
een goed uitgewerkt beleid. 
2. 36% van de ondernemingen was van mening dat COMETT hun 
beleid met betrekking tot de universiteiten enigszins of in 
aanzienlijke mate had beïnvloed. 
3. Slechts 25% van de regionale en 14% van de sectoriële SOUO's 
vond dat COMETT enige of aanzienlijke invloed had gehad. Vele 
hadden echter de indruk dat de indirecte invloed belangrijk was 
geweest. COMETT completeerde en versterkte reeds bestaande 
modellen inzake de samenwerking tussen hoger onderwijs en 
industrie. 
1.4 Banden/synergie met 1. De helft van de universiteiten was betrokken bij 
nationale/regionale nationaal/regionaal beleid dat raakte aan COMETT-activiteiten. 
programma's Sommige waren lid van de raden voor opleiding en onderneming 
(TEC's). 
2. Bedrijven vonden dat zij met name baat hadden gehad bij 
COMETT omdat het zij toegang had verschaft tot de in Europa 
beschikbare deskundigheid en omdat het zij bewuster had gemaakt 
van Europese opleidingsvraagstukken. 44% was betrokken bij 
soortgelijke activiteiten. 
3. 77% van de regionale en 60% van de sectoriële SOUO's maakte 
melding van het tot stand brengen van banden tussen COMETT en 
andere nationale/regionale beleidsplannen die aan COMETT 
complementaire doelstellingen hadden. 
223 
UK I NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
VERENIGD KONINKRIJK 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
1.5 Algehele impact van 1. De universiteiten vonden over het algemeen dat de resultaten 
COMETT van COMETT gering waren, zelfs op lokaal niveau. Men was 
echter van mening dat de internationale aspecten van het 
programma het beleid op opleidingsgebied van de EU 
geloofwaardig maakten. Volgens sommige universiteiten heeft het 
programma bij plaatselijke bedrijven geleid tot grotere 
vaardigheden op technologisch gebied. 
2. De helft van de bedrijven had de indruk dat hun eigen 
onderneming baat had gehad bij het programma, met name door de 
plaatsing van stagiaires, het kunnen beschikken over nieuwe 
vaardigheden en doordat zij een groter besef hadden gekregen van 
de interne markt. De algehele regionale impact, daarentegen, was 
volgens de bedrijven gering. 
3. De SOUO's hadden de indruk, dat de resultaten te lijden hadden 
gehad onder het feit dat er onvoldoende financiële middelen waren 
geweest om op grote schaal belangstelling te wekken voor het 
programma en de deelname te vergroten. 
2.1 Bijdrage van regionale 1. De universiteiten vonden SOUO's meer relevant op regionaal 
SOUO-netwerken dan op nationaal niveau. SOUO's waren succesvol in het 
"verkopen" van COMETT. Nieuwsbrieven, bijeenkomsten, 
uitzendingen, korte cursussen waren allemaal nuttig. 
2. Over het algemeen erkenden bedrijven de noodzaak om met 
universiteiten in netwerken samen te werken en beschouwden zij 
de SOUO's als een "katalysator" op dit terrein. 
3. Alle SOUO's meenden dat er behoefte bestond aan netwerken 
van samenwerkingsverbanden tussen universiteiten en 
ondernemingen, die transnationale banden zouden smeden en 
informatie zouden verschaffen over opleidingsmogelijkheden 
binnen de EU. 
2.2 Verwoorden van de 1. Volgens meer dan de helft van de universiteiten hadden SOUO's 
scholingsbehoeften van bedrijven weinig of niet geholpen bij het kenbaar maken van hun 
bedrijven behoeften: er bestonden tal van andere kanalen. 
2. Wat de ondernemingen betreft, zij vonden dat SOUO's hen 
hadden geholpen bij TNA en het vergroten van de aandacht binnen 
het bedrijf voor opleiding. 
3. SOUO's leverden weinig duidelijk bewijs van het feit dat zij op 
dit terrein van nut waren geweest: 54% van de regionale SOUO's 
meende dat er weinig was bereikt. 
2.3 Bevorderen van 1. De universiteiten waren van mening dat SOUO's hun hadden 
transnationale visie bij geholpen om over de landgrenzen heen te kijken en contacten te 
partners leggen met universiteiten en ondernemingen in heel Europa. 
2. Bedrijven gaven te kennen dat de SOUO's hun buitenlandse 
partners hadden verschaft alsmede stagiaires. 
3. 61% van de regionale en alle sectoriële SOUO's meenden, dat 
zij enigszins of in grote mate hadden bijgedragen aan stimulering 
van transnationale samenwerking. 
2.4 Bijdrage van sectoriële De bijdrage van sectoriële SOUO's verschilde niet erg van die van 
SOUO-netwerken regionale SOUO's. Wel leken zij nauwer en meer frequent contact 
te hebben met bedrijven. 
224 
UK j NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
VERENIGD KONINKRIJK 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
2.5 Belangrijkste sterke en 
zwakke punten van SOUO's 
in Lid-Staat 1. Universiteiten waren van mening dat het sterke punt van 
SOUO's was, dat zij uitgebreide contacten onderhielden met andere 
SOUO's, universiteiten en ondernemingen in het Verenigd 
Koninkrijk en in de rest van de EU. Ook hun geëngageerdheid ten 
aanzien van industriële ontwikkeling en de wijze waarop zij bij de 
interactie universiteit - onderneming als katalysator fungeerden, 
werd gezien als een sterk punt. Hun zwakte lag op het terrein van 
ontoereikende financiering en soms in het feit dat zij onvoldoende 
vervlochten waren in de structuren van hun eigen regio. 
2. In de ogen van de ondernemingen lag de kracht van SOUO's in 
het samenbrengen van Europese organisaties en in het verschaffen 
van de nieuwste informatie over communautaire activiteiten op 
opleidingsgebied. Ook het bieden van mogelijkheden op het gebied 
van detachering en stages werd als een sterk punt ervaren. De 
zwakten betroffen een gebrek aan gemeenschappelijkheid tussen 
sectoriële en regionale SOUO's en de financieringsprocedure, die 
lange-termijnplanning moeilijk maakte. Verder was de promotie 
gebrekkig en genoten de SOUO's derhalve een geringe bekendheid. 
3. De regionale SOUO's beschouwden als hun sterke punten: het 
samenwerken in netwerken, deskundigheid in 
mobiliteitsprogramma's, banden met de Commissie, projectbeheer, 
alsmede het iedereen toegang bieden tot universiteiten, 
ondernemingen en communautaire programma's. Als zwakke 
punten ervoer men: gebrek aan financiële middelen, afhankelijkheid 
van communautaire financiering, het onvermogen om via een 
andere weg gelden te verkrijgen, moeite om de belangstelling van 
bedrijven vast te houden, alles zijn voor iedereen, enz. 
Tot de sterke punten van sectoriële SOUO's behoorden: een 
duidelijke doelstelling; goede ondersteuning van universiteiten, het 
bedrijfsleven en de EU; deskundigheid in communautaire 
financiering en projectbeheer. De zwakke punten waren onder 
meer: vrij zwakke banden met het bedrijfsleven en een slechte 
commerciële houding, alsook slechte banden met sommige landen. 
3.1 Bijdrage van 
mobiliteitsacties aan 
vernieuwingen in de 
samenwerking tussen 
universiteit en onderneming 1. Iets meer dan de helft van de universiteiten was van mening dat 
studentenstages aan een dergelijke innovatie hadden bijgedragen. 
2. Twee derde van de bedrijven had de indruk dat zij baat hadden 
gehad bij de detachering of het plaatsen van stagiaires, doordat op 
die manier nationale barrières waren doorbroken en nieuwe 
afzetmogelijkheden waren ontstaan, alsmede vanwege de technische 
input. 
3. 85% van de regionale SOUO's had de indruk dat studentenstages 
aan innovatie hadden bijgedragen, en wel door het leggen van 
nieuwe contacten, het vergroten van de belangstelling voor en 
vraag naar studenten, het openen van nieuwe markten voor 
ondernemingen, het in contact brengen van bedrijven met een groot 
reservoir van goed gemotiveerde studenten, enz. 
225 
UK | NATIONALE EINDRAPPORTEN VAN HET COMETT-PROGRAMMA 
VERENIGD KONINKRIJK 
Onderwerp Samenvatting van antwoorden 
3.2 Wijziging van beleid en 1. De helft van de universiteiten wijzigde zijn beleid of praktijken, 
praktijken ter hetgeen varieerde van een grotere academische erkenning van 
vereenvoudiging van opleidingsperioden bij bedrijven tot wijziging van stageprocedures, 
uitwisselingen 2. De helft van de ondervraagde bedrijven had aanpassingen 
ondernomen. 
3. Ongeveer driekwart van de SOUO's had de indruk dat 
universiteiten en ondernemingen hun beleid of praktijken hadden 
gewijzigd: flexibiliteit bij het ontwerpen van cursussen, hulp voor 
docenten die studenten in het buitenland bezoeken, 
verzekeringspolissen, betere voorbereiding op de vreemde taal, enz. 
Bedrijven zijn flexibeler geworden in het plannen en definiëren van 
werkprogramma's, enz. 
4.1 Creëren van innovatieve 1. Over de vraag of via COMETT innovatieve bijdragen waren 
manieren van samenwerken geleverd, waren de meningen van de universiteiten gelijkelijk 
bij ontwikkelen van verdeeld. 
opleidingscursussen 2. 70% van de bedrijven meende dat het programma op het vlak 
van innovatie weinig of geen resultaten had geboekt. 
3. Slechts 16% van de regionale en 57% van de sectoriële SOUO's 
was van mening dat iets of behoorlijk wat was bereikt. Deze 
mislukking was het gevolg van een ontoereikende financiering van 
activiteiten die onder categorie C vallen, alsmede van tijdgebrek bij 
het KMO-personeel. 
4.2 Bijdrage aan verbetering 1. Over de vraag of via COMETT een bijdrage was geleverd, 
van het aanbod van waren de meningen van de universiteiten gelijkelijk verdeeld, 
technologische opleidingen 2. Wat betreft de kwaliteit en kwantiteit van opleidingen, hadden 
ondernemingen de indruk dat COMETT weinig of niets had 
veranderd. 
3. Ongeveer de helft van de SOUO's had de indruk dat via 
COMETT een bijdrage was geleverd aan verbetering van de 
kwaliteit en kwantiteit, doordat het toegang bood tot een bredere 
groep van deskundigen, Europese waarde toevoegde, toegang 
verschafte tot nieuwe financieringsbronnen, enz. 
4.3 Aanvulling/versterking van 1. Over de vraag of via COMETT een bijdrage was geleverd, 
nationale waren de meningen van de universiteiten gelijkelijk verdeeld, 
opleidingsinitiatieven 2. 59% van de ondernemingen had de indruk dat COMETT hun 
eigen opleidingsactiviteiten had gecompleteerd. 
3. Sectoriële SOUO's waren positiever over hun eigen bijdrage dan 
regionale: 57% was van mening dat zij iets of veel hadden 
bijgedragen. 
4.4 Overige opmerkingen Conclusie: Het COMETT-programma heeft er over het algemeen 
toe bijgedragen universiteiten en ondernemingen meer bewust te 
maken van de rol van Europa in onderwijs- en opleidingskwesties. 
Vergeleken met complementaire regionale en nationale acties is de 
impact van het programma echter zeer bescheiden geweest. De 
belangrijkste door COMETT toegevoegde waarde is, dat het bij een 
grotere verscheidenheid van ondernemingen de praktijk heeft 
geïntroduceerd om stagiaires te plaatsen. Tevens heeft het 
bijgedragen tot het leggen van nieuwe contacten tussen 
universiteiten in het Verenigd Koninkrijk en ondernemingen in 
andere Lid-Staten of EVA-landen. 
226 
Als basis voor het eindrapport van de Britse regering heeft een enquête gediend die is gehouden onder 
universiteiten, ondernemingen, SOUO's en coördinatoren van proefprojecten. De meningen van de 
respectieve deelnemers staan in het nationale eindrapport afzonderlijk vermeld. Dat gebeurt ook in de 
'samenvatting van antwoorden'. 1. = universiteiten, 2 = ondernemingen, 3 = SOUO's 
227 


ISSN 0254-1513 
COM(96) 410 def. 
DOCUMENTEN 
NL 16 15 
Catalogusnummer : CB-CO-96-408-NL-C 
ISBN 92-78-07791-7 
Bureau voor ofïiciele publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
&