Nr. C 136/6 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 4. 6. 86 
II 
(Voorbereidende besluiten) 
COMMISSIE 
Ontwerp-aanbeveling van de Raad betreffende de werkgelegenheid voor gehandicapten in de 
Europese Gemeenschap 
COM(86) 9 def. 
(Door de Commissie bij de Raad ingediend op 29 januari 1986) 
(86/C 136/06) 
DE RAAD VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN, 
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese 
Economische Gemeenschap, 
Gezien het door de Commissie ingediende ontwerp, 
Gezien het advies van het Europese Parlement, 
Gezien het advies van het Economisch en Sociaal 
Comité, 
Overwegende dat de resolutie van de Raad van 21 ja­
nuari 1974 (') betreffende een sociaal actieprogramma 
onder andere voorziet in de tenuitvoerlegging van een 
programma voor de beroeps- en maatschappelijke inte­
gratie van gehandicapten; 
Overwegende dat de resolutie van de Raad van 27 juni 
1974 (2) betrekking heeft op een eerste actieprogramma 
voor de beroepsrevalidatie van gehandicapten; 
Overwegende dat de resolutie van de Raad en van de 
.vertegenwoordigers van de Regeringen van de Lid-Staten 
van 21 december 1981 (3) inzake de sociale integratie van 
gehandicapten de Lid-Staten verzoekt „ervoor te zorgen 
dat gehandicapten, met name uit het oogpunt van de 
werkgelegenheid, niet op onbillijke wijze de gevolgen 
van de economische moeilijkheden te dragen krijgen" en 
„maatregelen ter voorbereiding van gehandicapten op 
het werkend bestaan te bevorderen", maar niet voorziet 
in een gecoördineerde of geconcentreerde communau­
taire inspanning in dit opzicht; 
Overwegende dat voor de toepassing van deze aanbeve­
ling onder „gehandicapten" worden verstaan alle perso­
nen met handicaps die het gevolg zijn van lichamelijke, 
geestelijke of psychische stoornissen; 
O PB nr. C 13 van 12. 2. 1974, blz. 1. 
O PB nr. C 80 van 9. 7. 1974, blz. 30. 
O PB nr. C 347 van 31. 12. 1981, blz. 1. Overwegende dat gehandicapten hetzelfde recht als alle 
andere werkenden hebben op gelijke kansen in opleiding 
en werkgelegenheid; 
Overwegende dat in een periode van economische crisis 
de actie op Europees en Gemeenschapsniveau niet alleen 
moet worden voortgezet maar ook moet worden geïn­
tensiveerd om te bevorderen dat in de praktijk door mid­
del van positieve en coherente vormen van beleid gelijke 
kansen voor gehandicapten worden bereikt; 
Overwegende dat die vormen van beleid rekening moe­
ten houden met het streven van de gehandicapten naar 
een ten volle actief en zelfstandig bestaan; 
Overwegende dat het Europese Parlement, in zijn resolu­
tie van 11 maart 1981 (4), de nadruk heeft gelegd op de 
noodzaak om op Gemeenschapsniveau de economische, 
maatschappelijke en beroepsintegratie van gehandicapten 
te bevorderen, 
BEVEELT DE LID-STATEN AAN: 
1. Alle gepaste maatregelen te nemen voor het bevorde­
ren van billijke kansen voor gehandicapten inzake 
werkgelegenheid en beroepsopleiding, met inbegrip 
van de eerste opleiding en van zowel tewerkstelling 
als herplaatsing na revalidatie. 
Dit beginsel van billijke kansen moet worden toege­
past voor 
a) de toegang tot werkgelegenheid en beroepsoplei­
ding, met inbegrip van diensten voor beroepskeu­
zebegeleiding, arbeidsvoorziening en nazorg; 
b) de handhaving in de betrekking of opleidingsplaats 
en bescherming tegen onbillijk ontslag; 
c) de promotiekansen. 
2. Daartoe een samenhangend, breed opgezet en positief 
beleid tot stand te brengen en ten uitvoer te leggen 
voor de beroepsopleiding en de werkgelegenheid voor 
gehandicapten, waarbij rekening moet worden gehou­
den met maatregelen en ontwikkelingen elders in de 
Gemeenschap. 
(4) PB nr. C 77 van 6. 4. 1981, blz. 27. 
4.6.86 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr.C 136/7 
Dit beleid moet in het bijzonder gericht zijn op: 
a) Uitschakeling van negatieve discriminatie door: 
i) Herziening van wettelijke en bestuursrechte­
lijke bepalingen en verbreking of wijziging van 
bepalingen van collectieve arbeidsovereenkom­
sten die in strijd zijn met het beginsel van bil­
lijke kansen voor gehandicapten. In het bijzon­
der moeten de voorschriften inzake onbillijk 
ontslag specifieke bepalingen omvatten tot be­
scherming tegen ontslag op grond van invalidi­
teit, hoe of wanneer deze ook is ontstaan. 
ii) Te verzekeren dat er geen uitzonderingen op 
het beginsel van gelijke toegang tot opleiding 
of werkgelegenheid bestaan, tenzij die welke 
gerechtvaardigd zijn wegens een specifieke in-
compatibiliteit, eventueel door geneeskundige 
adviezen bevestigd, tussen een bepaalde activi­
teit die een onderdeel van een betrekking of 
van een opleidingscursus uitmaakt enerzijds en 
een bepaalde handicap anderzijds; door ervoor 
te zorgen dat al dergelijke uitzonderingen re­
gelmatig worden onderzocht om na te gaan of 
zij nog steeds gerechtvaardigd zijn. 
iii) Ervoor te zorgen dat personen die van mening 
zijn dat het beginsel van billijke kansen voor 
hen niet is toegepast, de aangelegenheid voor 
de rechtbank kunnen brengen, eventueel na 
een beroep op andere bevoegde instanties te 
hebben gedaan. 
iv) Ervoor te zorgen dat alle proeven die voor 
toegang tot, of bekrachtiging van, beroeps­
opleidingscursussen vereist zijn, zodanig wor­
den georganiseerd dat gehandicapte kandida­
ten daarbij niet worden benadeeld. 
b) Positieve actie voor gehandicapten 
i) Rekening houdend met de verschillen in de 
aard van ondernemingen en in de milieuom-
standigheden de vaststelling door de Lid-Sta-
ten van realistische procentuele doelstellingen 
voor de tewerkstelling van het totale aantal van 
gehandicapten in openbare of particuliere on­
dernemingen met meer dan 20 werknemers. Er moeten maatregelen worden getroffen om 
deze doelstellingen bekend te maken en te 
doen naleven, 
ii) De goedkeuring in iedere Lid-Staat van een 
gedragscode inzake de tewerkstelling van ge­
handicapten, gebaseerd op deze aanbeveling en 
de inhoud van de Modelcode voor positieve 
actie die aan deze aanbeveling gehecht is. De 
code moet zo ruim mogelijk worden verspreid 
en zo wel in de openbare als in de particuliere 
sector worden toegepast, 
iii) Bepalingen waardoor iedere openbare of parti­
culiere werkgever op wie punt i) van toepas­
sing is, wordt verplicht een beleid inzake de 
aanwerving van gehandicapten te voeren dat in 
overeenstemming is met de gedragscode. De 
Lid-Staten moeten de middelen bepalen waar­
mee openbaarheid kan worden gegeven aan 
dat beleid en aan de jaarlijkse vooruitgang bij 
de tenuitvoerlegging daarvan, in overeenstem­
ming met de reeds bestaande procedure voor 
de verspreiding van informatie op sociaal ge­
bied, 
iv) Bepalingen waardoor de werkgever verplicht 
wordt samen te werken met de revalidatiedien-
sten bij de herplaatsing, voor zover mogelijk 
bij dezelfde werkgever van iedere werknemer 
die gehandicapt is geworden, of zijn invalidi­
teit al dan niet het gevolg is van een bedrijfs­
ongeval of van de arbeidsomstandigheden. 
3. Aan de Commissie mededeling te doen van de maat­
regelen die zij hebben genomen om deze aanbeveling 
ten uitvoer te leggen, ten einde de Commissie in staat 
te stellen het hieronder bedoelde verslag uit te bren­
gen. 
EN VERZOEKT DE COMMISSIE: 
1. een systeem in het leven te roepen en te beheren voor 
de uitwisseling van gegevens en ervaringen betref­
fende de revalidatie en de werkgelegenheid voor ge­
handicapten tussen de nationale autoriteiten en an­
dere daartoe aangewezen instanties; 
2. aan de Raad binnen de drie jaar na goedkeuring van 
deze aanbeveling, verslag uit te brengen over de ten­
uitvoerlegging daarvan. 
MODELCODE VOOR POSITIEVE ACTIE TOT BEVORDERING VAN DE BEROEPSOPLEIDING 
EN DE WERKGELEGENHEID VOOR GEHANDICAPTEN 
1. Schepping van arbeidsplaatsen 
Er moet voor worden gezorgd dat gehandicapten 
volledig en op billijke wijze de kans krijgen om 
voordeel te halen uit gecoördineerde projecten voor 
de schepping van arbeidsplaatsen, zoals regionale 
ontwikkelingsprogramma's, plaatselijke werkgele-
genheidsinitiatieven, acties ter bevordering van de oprichting van coöperaties of kleine en middelgrote 
ondernemingen, enz. '< 
Voor gehandicapten moet nieuwe werkgelegenheid 
worden gecreëerd door middel van nationale initia­
tieven zowel in de sector nieuwe technologieën zelf 
als in verband met het gebruik van de nieuwe tech­
nologieën als hulpmiddelen om tewerkstelling op an­
dere gebieden mogelijk te maken. Projecten om ge-
Nr.C 136/8 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 4.6.86 
handicapten aan werk te helpen moeten worden ge­
stimuleerd en gesteund. 
Ook moeten projecten worden gestimuleerd of ge­
steund waarbij gehandicapten worden opgeleid en 
voorbereid voor de oprichting van een eigen zaak, of 
waarbij voor hen nieuwe werkgelegenheid wordt ge­
vonden in de mediasector of in diensten ten behoeve 
van andere gehandicapten. 
Er moeten andere sectoren worden gezocht (zoals 
tertiaire dienstverlening, inclusief toerisme en ho­
reca, intensieve landbouw of tuinbouw, bosbouw, 
enz.) die een goede toekomst hebben en daarnaast 
geschikt zijn voor personen met verschillende handi­
caps, en er moeten programma's worden georgani­
seerd voor het scheppen van nieuwe arbeidsplaatsen 
voor gehandicapten op deze gebieden. 
Op nationaal vlak moet een actie op touw worden 
gezet om te bewerkstelligen dat nieuwe telefoon­
systemen kunnen worden afgestemd op de behoeften 
van blinde telefonisten. Vertegenwoordigers van de 
gehandicapten moeten worden geraadpleegd met be­
trekking tot andere bijzondere risico's voor de werk­
gelegenheid die voortvloeien uit nieuwe technologi­
sche ontwikkelingen, en er moet passende actie wor­
den ondernomen. Er moeten speciale nationale pro­
gramma's worden uitgewerkt voor de wedertewerk­
stelling van mentaal gehandicapte werknemers die 
hun werk verliezen als gevolg van veranderingen in 
de aard van de arbeidsmarkt. Er zullen meer moge­
lijkheden worden gecreëerd voor deeltijdarbeid door 
gehandicapte werknemers. 
2. Stimulansen voor werkgevers 
Er moeten openbare middelen ter beschikking wor­
den gesteld om bijzondere kosten van werkgevers 
die een gehandicapte werknemer in dienst nemen, 
geheel of gedeeltelijk te dekken. Subsidieerbaar moe­
ten onder meer zijn aanpassingen van machines of 
installaties, invoering van speciale toegangsvoorzie­
ningen en extra personeelskosten; de subsidies moe­
ten zowel voor wedertewerkstelling na het intreden 
van een handicap als bij nieuwe aanwervingen wor­
den verleend. In het laatste geval moet gedurende 
een bepaalde inwerkperiode uit de overheidsmidde­
len ook in het loon van de werknemer worden bijge­
dragen. 
3. Plaatsing en steun op de arbeidsplaats 
In alle regio's moeten diensten voor arbeidsbemidde­
ling met de uitdrukkelijke taak behoorlijk opgeleide 
gehandicapten te helpen bij het vinden van een be­
trekking, worden opgezet, en moeten de nodige op­
leidingsprogramma's voor functionarissen van de ar­
beidsbemiddeling worden uitgevoerd. Deze diensten 
moeten ook zorg dragen voor het volgen en helpen 
van gehandicapten bij hun werk, tenminste in de be­
ginperiode. 
De vakbonden moeten worden aangemoedigd om 
alle nodige steun aan gehandicapte werknemers te 
verlenen en om te bewerkstelligen dat hun belangen 
naar behoren behartigd worden in de representatieve 
structuren. 4. Beschutte werkgelegenheid 
De situatie in alle Lid-Staten moet opnieuw worden 
bekeken ten aanzien van beschutte werkgelegenheid 
en beschutte arbeidsplaatsen, en er moeten plannen 
worden opgesteld voor de toekomst van deze sector. 
In kwantitatief opzicht moeten de plannen gericht 
zijn op het beoordelen van de toekomstige vraag en 
de noodzaak dergelijke voorzieningen te ontwikke­
len of te verminderen. In kwalitatief opzicht moeten 
bij de herziening de volgende benaderingen in over­
weging worden genomen: 
— het verbeteren van de kwaliteit van minder suc­
cesvolle werkplaatsen of centra zodat zij de beste 
benaderen; 
— het invoeren van nieuwe vormen van activiteiten 
(bij voorbeeld in de computersector), die zowel 
interessanter als in commercieel opzicht succes­
voller zijn; 
— het verhogen van de hoeveelheid echte opleiding 
in de werkplaatsen; 
— het ontwikkelen van de overgangsrol van werk­
plaatsen, d.w.z. hun functie als centra voor 
beoordeling en persoonlijke ontwikkeling, die 
zich bevinden tussen het basisonderwijs of een 
werkloosheidsperiode en de toetreding tot de 
open arbeidsmarkt; 
— het verminderen van de afzondering door het 
ontwikkelen van beschutte arbeidsplaatsen of 
groepen binnen normale ondernemingen of van 
gemengde coöperaties. 
5. Sociale-zekerheidssystemen 
Er moeten maatregelen worden genomen om te ver­
hinderen dat gehandicapten die hun betrekking ver­
liezen of die na beroepsrevalidatie geen werk kunnen 
vinden, zich nadien, gewoon wegens hun invaliditeit, 
in een financiële situatie bevinden die slechter is dan 
die van andere werkenden in vergelijkbare omstan­
digheden. 
Ook moeten maatregelen worden genomen om te 
bereiken dat de uitkeringssystemen niet demotive­
rend werken ten aanzien van deeltijd betrekkingen, 
proefperioden of de geleidelijke inwerking in een be­
trekking of terugkeer naar die betrekking, wanneer 
een van deze patronen wenselijk is vanuit het oog­
punt van de gehandicapte werknemer en dat van de 
werkgever. 
6. Overgang, beroepsrevalidatie en beroepsopleiding 
Hoge prioriteit moet worden verleend aan het verbe­
teren van de mogelijkheden op het gebied van en de 
kwaliteit van de beroepsvoorbereiding en -opleiding 
van gehandicapten, waarbij bijzondere aandacht 
moet worden besteed aan de volgende factoren: 
— besteden van evenveel aandacht aan de behoeften 
van werkenden die door ongeval of ziekte ge­
handicapt zijn, als aan jongeren wier handicap 
congenitaal is of ontstond tijdens hun kinder­
jaren of adolescentie; 
4. 6. 86 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 136/9 
— aanpassen van de inhoud van bestaande oplei­
dingscursussen om die op een meer realistische 
wijze af te stemmen op de mogelijkheden op de 
arbeidsmarkt; 
— bewerkstelligen dat de opleidingsinstellingen di­
recte contacten met de plaatselijke vertegenwoor­
digers van de sociale partners onderhouden; 
— verbeteren van de opleidingsmethoden, vooral 
door het ontwikkelen van het gebruik van 
nieuwe technologieën als opleidingsmiddelen, 
door het invoeren van modulaire opleidingen en 
zo nodig voorzieningen voor leren op afstand; 
— aanmoedigen van proefnemingen met cursus­
structuur en gebouwstructuur, ten einde de coör­
dinatie van theoretische en praktische opleiding 
te vergemakkelijken; 
— opheffen van hinderpalen door het verminderen 
van de toegangseisen, door het versoepelen van 
de voorschriften inzake leeftijdsgrens, door mo­
gelijk te maken dat de betrokkenen met de cur­
sussen kunnen beginnen op elk gewenst tijdstip 
van het jaar, en door de officiële erkenning van 
nieuwe cursussen te versnellen; 
— aanmoedigen van gehandicapte cursisten om ac­
tiever deel te nemen aan de planning van hun 
eigen opleidingsprogramma's; 
— mogelijk maken dat gehandicapte cursisten zich, 
telkens als dat mogelijk en gewenst is, kunnen la­
ten inschrijven voor geïntegreerde opleidingscur­
sussen in normale instellingen; 
— waarborgen van continuïteit bij overgang of reva-
lidatieproces door stimulering van de samenwer­
king tussen de verschillende betrokken beroeps­
kringen en de oprichting van multidisciplinaire 
teams. 
7. Beoordeling en voorlichting 
In alle regio's moet worden gezorgd voor doeltref­
fende diensten voor studie- en beroepskeuzevoor­
lichting, die duidelijk tot taak hebben in de behoef­
ten van de gehandicapten te voorzien. Ingeval in 
deze behoeften wordt voorzien door een algemene 
in plaats van een gespecialiseerde voorlichtingsdienst, 
moeten maatregelen worden genomen om te bewerk­
stelligen dat het personeel een zodanige opleiding 
krijgt dat het de bijzondere behoeften van gehandi­
capten kan begrijpen en daaraan kan voldoen. 
Er moeten studies worden ondernomen om na te 
gaan wat de doeltreffendste beoordelingsmethoden 
zijn, en deze methoden moeten op een zo groot mo­
gelijke schaal worden ingevoerd. Prioriteit moet 
worden verleend aan het beginsel dat de gehandi­
capte zelf (en zo nodig zijn familie) actief aan de 
beoordeling moet kunnen deelnemen, en aan het be­
ginsel dat elke patiënt moet worden aangemoedigd 
om te kiezen voor het beste opleidingsniveau en het 
hoogste doel op beroepsvlak die hij kan bereiken. 8. Steun van het milieu 
Er moeten maatregelen worden genomen om te be­
reiken dat de gehandicapten kunnen leven in een 
omgeving waar zij verder onderwijs en verdere op­
leiding kunnen genieten, en waar zij zoveel mogelijk 
kunnen bijdragen tot het economisch leven. De be­
staande wetgeving moet werkelijk worden, toegepast 
en zo nodig moet nieuwe wetgeving worden inge­
voerd om te komen tot passende huisvesting (zoveel 
mogelijk geïntegreerd in de open samenleving), be­
hoorlijk vervoer naar opleiding en werk en gemakke­
lijke toegang tot en verplaatsing op de arbeidsplaats, 
vooral in de kantoorsector. 
9. Raadpleging, coördinatie en deelneming 
De nationale, regionale en plaatselijke overheden 
moeten hun systemen inzake raadpleging, coördina­
tie en deelneming herzien en moeten daarbij betrek­
ken de openbare diensten en instellingen, de vrij­
willigersorganisaties, de zelfstandige beroepsbeoefe­
naars, de sociale partners en de media alsook de ge­
handicapten en hun familie. Bijzondere prioriteit 
moet worden verleend aan de actieve inschakeling 
van de gehandicapten, als vertegenwoordiger of op 
persoonlijke titel, bij het nemen en uitvoeren van de 
hen betreffende besluiten. 
10. Informatie en advies 
Ten behoeve van de gehandicapten, hun familie en 
de betrokken deskundigen (maatschappelijk werkers 
of bestuurders) moet een systeem voor informatie en 
advies worden ontwikkeld. Dit systeem moet betrek­
king hebben op technische hulpmiddelen en andere 
voor gehandicapten belangrijke kwesties; het zou 
kunnen bestaan uit gespecialiseerde centra of dien­
sten in het kader van reeds bestaande centra met rui­
mere functies; en het moet van het nationaal niveau 
mettertijd tot het regionaal en het plaatselijk niveau 
worden uitgebreid naarmate de middelen zulks toe­
laten. 
Een gecoördineerde actie moet ook worden onder­
nomen voor voorlichting en advisering van politici, 
sociale partners en het grote publiek omtrent de be­
kwaamheden en noden van de gehandicapten. In het 
bijzonder zouden videoprogramma's over de proble­
matiek van de gehandicapten op ruime schaal be­
schikbaar kunnen worden gesteld via geschikte kana­
len zoals belangengroepen en de opleidingssystemen 
van de sociale partners. 
11. Onderzoek 
Sociaal onderzoek op dit gebied moet worden aan­
gemoedigd en gecoördineerd, zowel voor het ana­
lyseren van behoeften en mogelijkheden als voor het 
evalueren van de doeltreffendheid van de genomen 
maatregelen. Er moeten nationale databanken betref­
fende dergelijk onderzoek tot stand worden ge­
bracht. 
Nr.C 136/10 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 4.6.86 
BIJLAGE 
Analyse van de situatie en maatregelen met betrekking tot de werkgelegenheid voor gehandicap­
ten in de Europese Gemeenschap 
„Het verlangen naar werk hangt samen met de aard van de mens zelf en is op meer gericht dan op 
de voorziening in louter materiële behoeften" (') 
I. INLEIDING: DE GRONDSLAG VAN DE ANALYSE 
1. De Commissie heeft deze analyse op de eerste plaats gebaseerd op 4 studies (2) die in 1982 en 1983 
werden verricht en waarin de problematiek uit verschillende gezichtshoeken werd benaderd: statistisch, 
psychologisch, juridisch, sociologisch en ergonomisch. 
Daarnaast vormde het Gemeenschaps Netwerk van de Revalidatiecentra 3 werkgroepen die in 1983 
verslag uitbrachten over de werkgelegenheid en beroepsopleiding van gehandicapten; de Europese ver­
enigingen van en voor gehandicapten waarmee de Commissie regelmatig contact onderhoudt, werden 
uitgenodigd gegevens of opvattingen kenbaar te maken. Zo kon de Commissie zich de kennis en opvat­
tingen van praktijkmensen, consumenten en onderzoekers ten nutte maken. 
2. Bovendien werd de Commissie gewezen op de bijzondere betekenis van de beroepsrevalidatie voor de 
tewerkstelling van gehandicapten. Met het oog hierop werd een discussiestuk voorbereid voor het 
Raadgevend Comité voor de Beroepsopleiding (3), dat op de vergadering van het Comité in september 
1983 werd besproken. Daarop werden door een aantal leden van het Comité waardevolle toelichtende 
notities geschreven, die verwerkt werden in de delen van deze mededeling waarin de beroepsopleiding 
behandeld wordt. 
3. Tegelijk kon de Commissie van nabij het werk volgen van de internationale organisaties, die inspiratie 
vonden in het decennium van de Verenigde Naties voor de follow-up van het Internationale Jaar 1981 
en in het besef dat, gezien de kritische problemen waar men voor staat, spoed geboden is en die 
daarom uitzonderlijk actief zijn geweest met betrekking tot de revalidatie en werkgelegenheid van 
gehandicapten. Van bijzondere betekenis was de goedkeuring door de Internationale Arbeidsorganisa­
tie in 1983 van een verdrag en een aanbeveling betreffende de beroepsrevalidatie en werkgelegenheid 
van gehandicapten. 
De positieve benadering en de solidariteit tussen de landen van de Gemeenschap t.a.v. een aantal be­
langrijke onderwerpen was zeer opvallend bij de voorbereiding van deze documenten. Ook de Raad 
van Europa (gedeeltelijke overeenkomst op sociaal terrein en inzake volksgezondheid) levert een uit­
zonderlijk waardevolle dubbele bijdrage door de stelselmatige herstructurering van zijn informatiecom­
pendium over de nationale wetgeving met betrekking tot de revalidatie en werkgelegenheid van gehan­
dicapten en door de herziening en samenvoeging van alle resoluties uit het verleden tot een nieuwe 
algemene resolutie waarin vorm wordt gegeven aan een algemeen beleid voor de revalidatie van gehan­
dicapten. Even belangrijk als aanvulling is het OESO-programma voor gehandicapte adolescenten 
(Centrum voor Onderwijsresearch en Innovatie), dat nu van het thema van de integratie in het onder­
wijs is overgegaan op het thema van de overgang van school naar bedrijf; hier ligt de nadruk op het 
stimuleren, de beschrijving en evaluatie van innoverende benaderingswijzen en projecten en op de ana­
lyse van het effect van de resultaten daarvan voor het beleid. De interdependentie tussen al deze ge­
richte internationale activiteiten en die van de Europese Gemeenschap betekenen een belangrijke steun 
voor de inspanningen van alle betrokken Lid-Staten op dit terrein. 
(') Uit „Assessing Needs; Report of a Survey carried out in Athens in 1984", een werkdocument van de 
Griekse vereniging van spastici voor een door de Commissie gesubsideerd en door de „International 
Cerebral Palsy Society" in Cambridge in april 1984 georganiseerd seminarie. 
(2) De vier studies zijn: 
,,Les handicapés et leur emploi", Guy Mangin (EUROSTAT, 1983), 
„A functional assessment of Disabled Workers in the light of task demands of new micro-electronic 
devices", Robert Feeney, University of Loughburough, 1982, 
„Overview: Disability and Employment", Mary Croxen, Open University, 1982, 
„Analyse des mesures et tendances dans les Etats-Membres pour l'insertion professionnelle des person-
nes handicapées", Eliane Vogel-Polski e.a., Université Libre de Bruxelles, 1983. 
(3) Commissiedocument ,,De beroepsopleiding van gehandicapten in de Europese Gemeenschap", juni 
1983. 
4.6.86 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr.C 136/11 
4. In januari 1984 verzocht de Commissie professor Albeda, voorzitter van de economische faculteit van 
de Universiteit van Limburg in Maastricht, een samenvattend verslag (') op te stellen, waarin de reeds 
verschenen studies en andere bijdragen verwerkt zouden zijn en dat als uitgangspunt zou dienen voor 
een multi-representatieve workshop die de Commissie in Brussel in maart 1984 zou organiseren. Ten­
slotte was de werkgelegenheid het voornaamste onderwerp op de agenda van twee vergaderingen (in 
april en juni 1984) van de contactgroep Invaliditeit van de Commissie, waarin vertegenwoordigers van 
de betrokken ministeries in alle Lid-Staten zitting hebben. De contactgroep vormde ook een belang­
rijke bron van documentatie betreffende recente ontwikkelingen in de Lid-Staten. 
II. DE SITUATIE 
A. Algemene positieve factoren met betrekking tot invaliditeit 
5. Op een terrein waar zich zoveel problemen voordoen zou een volkomen scheef beeld gegeven worden 
wanneer niet eerst gewezen werd op de vele uiterst belangrijke positieve factoren in de bestaande 
situatie. 
De vooruitgang in de medische wetenschap kan ertoe leiden dat het huidige aantal handicaps stijgt 
omdat de overlevingskansen bij geboorte, ongevallen en ouder worden toenemen, doch hiertegenover 
staat niet alleen dat vroeger ongeneeslijke kwalen genezen worden, maar ook dat de handicaps afne­
men die het gevolg zijn van kwalen die zelf ongeneeslijk blijven. 
Tegelijk werd aanzienlijke vooruitgang geboekt in de theorie en de praktijk van de pedagogie, waar­
door nieuwe leermogelijkheden beschikbaar kwamen voor geestelijk en lichamelijk gehandicapten op 
alle niveaus van onderwijs en beroepsopleiding. Soms wordt dit effect nog versterkt door de positieve 
gevolgen van de tendens gehandicapte kinderen en jongeren in de normale onderwijsinstellingen te 
integreren. 
6. Even spectaculaire vorderingen werden geboekt bij de vermindering of zelfs uitschakeling van handi­
caps die voortvloeien uit op zich ernstige vormen van invaliditeit. De verscheidenheid en kwaliteit van 
de technische hulpmiddelen en de beschikbaarheid van informatie hieromtrent neemt in het algemeen 
voortdurend toe, en er is geen vorm van invaliditeit waarvan de daaruit voortvloeiende handicaps niet 
op een of andere manier verminderd kunnen worden; de bijdrage die thans reeds, nog afgezien van de 
mogelijkheden in de toekomst, geleverd wordt door hulpmiddelen waarin de nieuwe informatie- of 
telematietechnologie is verwerkt, is bijzonder belangrijk. De hulp die zij kunnen bieden strekt zich uit 
over elke levensfase en vrijwel elk levensaspect: elementair functioneren, onderwijs, vakopleiding, 
werk, recreatie, communicatie, zelfstandig leven. Het wordt steeds minder overdreven te stellen dat de 
blinde kan lezen, de dove kan telefoneren, de verlamde een aanzienlijke bewegingsvrijheid geniet en de 
geestelijk gehandicapte kan leren. Met de hulp van een computer kan zelfs iemand die vanaf de ge­
boorte zo verlamd is dat hij alleen met het hoofd kan knikken of blazen, leren te communiceren en 
zijn omgeving te controleren. 
7. De combinatie van technische vorderingen met veranderende opvattingen en een groeiend gevoel van 
publieke verantwoordelijkheid heeft nog meer gunstige gevolgen gehad. Een tetraptegie-patiënt kan in 
staat zijn een speciaal aangepaste auto te besturen; in een aantal steden is het openbaar vervoer aange­
past of werden voorzieningen geschapen voor vervoer van deur tot deur (2). Er zijn veel vormen van 
fantasievolle en flexibele huisvesting die een zelfstandig leven mogelijk maken zonder dat de nodige 
professionele steun verloren gaat en zonder dat gettovorming voorkomt (5). Mobiliteit op straat is ver­
beterd door de aanleg in enkele steden van hellingbanen voor rolstoelgebruikers of van tactiele of 
hoorbare hulpvoorzieningen voor blinde voetgangers. Ook is veel gedaan aan de toegankelijkheid van 
openbare gebouwen — kantoren, hotels, winkels, onderwijsinstellingen, culturele en recreatieve voor­
zieningen — en om de arbeidsplaats aan te passen aan de behoeften van de gehandicapte werknemer. 
Op al deze terreinen vindt men in de Gemeenschap verwezenlijkingen van zeer uiteenlopende aard, 
doch de verwezenlijkingen zijn reëel en hebben de basis gelegd voor een goede praxis. 
8. Men moet ook niet de inspanningen onderschatten welke de Lid-Staten zich hebben getroost om coör­
dinerende instanties op nationaal niveau van de grond te krijgen of te ondersteunen. Soms worden 
deze instanties ten dele betrokken bij de concrete beleidsvoering en dienstverlening; in andere gevallen 
ligt de nadruk meer op de adviserende en voorlichtende taak. Het Franse „Comité national de liaison 
pour la réadaptation des handicapés" is een goed voorbeeld hiervan, evenals de „Bundesarbeits-
(') ,,Gehandicapten en hun werk", door Will Albeda, in samenwerking met het Europees centrum voor 
arbeid en samenleving, Maastricht. 
(2) Zie de studie van de Commissie „Transport for the Disabled: Door-to-Door Transport Systems", Erica 
Research Institute, november 1982. 
O Zie vooral de mededeling van de Commissie COM(80) 491 van september 1980 waarin verslag wordt 
gedaan over de innovatie op het stuk van woningbouw die gesteund werd door het communautaire 
programma van modelprojecten voor de huisvesting van gehandicapten. 
Nr.C 136/12 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 4.6,86 
gemeinschaft für Rehabilitation" in de Bondsrepubliek, de „Stichting Nederlandse Gehandicapten­
raad" in Nederland, de „National Rehabilitation Board" in Ierland en de „Royal Association for 
Disability and Rehabilitation" in het Verenigd Koninkrijk. 
Een aantal van deze instanties functioneren ook als nationaal secretariaat van „Rehabilitation Interna­
tional" en spelen dus een actieve rol in de onderlinge uitwisseling van gegevens en denkbeelden op 
mondiaal niveau; ook op Europees niveau treden de secretariaten in de Lid-Staten regelmatig in ge­
sprek met de Commissie over alle belangrijke sociale thema's in verband met de invaliditeit, zodat hun 
werk ook een communautaire dimensie heeft. 
9. Veel van de verwezenlijkingen in de praktijk zijn te danken aan (en vormen op hun beurt weer een 
nieuwe stimulans voor) attitudewijziging, bij voorbeeld bij de werkgevers, de leiders van de vakbewe­
ging, bestuurders en deskundigen, en in zekere zin ook bij het brede publiek. Ongetwijfeld is het 
Internationale jaar van de gehandicapten (1981) een belangrijke factor geweest bij deze mentaliteitsver­
andering. Soms echter is het moeilijk niet onder de indruk te raken van de negatieve aspecten: de 
voortdurende apathie, onwetendheid en kwalijk verhulde vrees tegenover vele vormen van invaliditeit 
vormen een deprimerend verschijnsel. Aan de positieve kant is er echter groeiende aandacht, bij voor­
beeld voor het slechten van de hinderpalen die traditioneel bestaan tussen de beoefenaren van verschil­
lende beroepen onderling, en tussen de vakmensen en de bestuurders of, en dit is nog belangrijker, hun 
cliënten ('). Althans in enkele landen gaat ook een grote invloed uit van magazine-programma's of 
documentaire films op radio en televisie. Steeds meer en steeds sterker wordt het verlangen een einde 
te maken aan het infantiliserend effect van een onterecht paternalisme, dat in het verleden kenmerkend 
was voor veel goed bedoelde activiteiten. Hoewel reserves en vooroordelen blijven bestaan, is het be­
moedigend te zien dat veel werkgevers hun houding volledig veranderden toen zij in de praktijk de 
ervaring opdeden wat een gehandicapte werknemer te bieden heeft. In ieder leven en op alle niveaus in 
de samenleving vindt men bewijzen te over, dat dit een wereld is waarin alles kan veranderen wanneer 
het ijs eenmaal gebroken is. 
10. Hoewel, althans in Europa, niet snel, doch wel degelijk waarneembaar en in groeiende mate beginnen 
de gehandicapten zelf in te spelen op deze mengeling van kans en onkans. Individueel deed men dit 
altijd al, doch het besef groeit dat, afgezien van die enkelingen, organisatie en solidariteit nodig zijn 
om een antwoord te vinden op de uitdaging. In alle landen van de Gemeenschap hebben verenigingen 
van ouders en familieleden van gehandicapten en van gehandicapten zelf min of meer invloed verkre­
gen, en het ligt in de lijn van de ontwikkeling dat deze invloed zal toenemen; ook op Europees niveau 
wordt dit gevoeld en de Commissie stimuleert deze ontwikkeling. De goede wil van de niet-gehandi-
capte is van essentieel belang, doch volstaat op zich niet; in moeilijke tijden kan men met het vertrou­
wen op deze goede wil niet volstaan om werkelijke resultaten te bereiken. De gehandicapten hebben 
daarom ook de steun nodig van een gericht opkomen voor eigen belangen. Nergens zal men daarmee 
meer succes bereiken dan wanneer het samengaat met systemen en activiteiten voor actieve zelfhulp, 
zoals de Beweging voor zelfstandig wonen, die nu wortel begint te schieten in de Gemeenschap op zo 
uiteenliggende plaatsen als Derbyshire en München. 
11. Samenvattend kan men stellen dat de positieve factoren gezien kunnen worden als een combinatie van 
een eerder trage, niet algemene doch duidelijk waarneembare vooruitgang op het punt van de alge­
mene milieuvragen, ondersteuningsregelingen, de houding van anderen tegenover gehandicapten en het 
zelfbeeld en de wensen van de gehandicapten zelf, met veel snellere ontwikkelingen op wetenschappe­
lijk en technologisch terrein. Voor hier en nu is het van belang dat deze combinatie de drempel voor 
inzetbaarheid in het arbeidsproces heeft veranderd en zal blijven veranderen. De realiteit is dat men 
niet langer kan spreken van onplaatsbaarheid in absolute zin; hoogstens kan men, in negatieve zin, 
stellen dat men zich in sommige situaties niet kan indenken hoe een bepaald iemand in de overzienbare 
nabije toekomst geschikt gemaakt kan worden voor het arbeidsproces — en zelfs dan zal vrij vaak en 
waarschijnlijk meer en meer blijken dat deze stelling onjuist is. 
B. Algemene problematiek van de invaliditeit 
12. Tegenover deze wezenlijke positieve factoren staan een aantal algemene problemen, die hinderpalen 
zijn om te komen tot een volledig en bevredigend leven voor veel gehandicapten, en waarover gehan­
deld moet worden vóór nader ingegaan wordt op specifieke werkgelegenheidsproblemen. Sommige van 
deze algemene problemen vloeien voort uit de aard van de handicap zelf, anderen liggen vooral in de 
wijze waarop de samenleving op de invaliditeit reageert. 
(') Zie de recente (1983) studies van de Commissie over „Interprofessional Co-operation" door prof. Boris 
Ford en „The Role of the Voluntary Bodies" door V. Köditz, die beide veel aandacht schenken aan de 
behoeften bij de overgang naar het bedrijfsleven van jonge gehandicapten. 
4.6.86 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C.136/13 
13. Een groep problemen houdt verband met de grote verscheidenheid in handicaps. Aan de kant van de 
gehandicapten zelf heeft deze factor gewerkt als een begrijpelijke breuk in de ontwikkeling van een zin 
voor algemene solidariteit, zodat zij in de praktijk vaak de vorming heeft verhinderd van werkelijk 
machtige structuren van zelfhulp en opkomen voor het eigen belang. 
Voor bestuurders en verstrekkers van voorzieningen vormt deze verscheidenheid ook een hardnekkig 
probleem: steeds zoekt men het enige pad tussen te veel specialisatie en te veel veralgemening bij de 
omschrijving van de problemen waar het om gaat, of anders moeten zij een aantal afzonderlijke beslis­
singen nemen om op een betrekkelijke beperkte of ruime wijze in te spelen op specifieke situaties of 
behoeften. 
14. Invaliditeid houdt ook, zowel voor de gehandicapte als voor degene die het beleid bepaalt of de dien­
sten verleent, het dilemma in van een stigma. Om zijn diensten te kunnen plannen en verlenen moet de 
dienstverlener het wat en waar van de behoefte kennen en in staat zijn tot op zijn minst enige beoorde­
ling van de te verwachten ontwikkelingen. Hij moet dan ook achterhalen wie gehandicapt zijn, gede­
tailleerde informatie omtrent hen inwinnen en misschien voor bepaalde doeleinden van hun vragen of 
eisen dat zij zich als gehandicapten laten registreren. Juist om een actief integratiebeleid te kunnen 
voeren moet men eerst vaststellen wie geïntegreerd moeten worden. Voor de gehandicapte zelf is het 
dilemma duidelijk genoeg: om voor een prestatie in aanmerking te komen moet hij aanvaarden dat hij 
ingedeeld wordt in een bepaalde categorie, hetgeen afbreuk kan doen aan zijn zelfbeeld of aan het 
beeld dat anderen van hem hebben. Ook voor de gehandicapte kan daarom de officiële weg naar 
integratie hinderlijk en dreigend zijn. 
15. In het antwoord van de samenleving op de gehandicapte kan men drie soorten negatieve factoren 
onderscheiden: de factoren die zich manifesteren in de wetgeving, in de dienstverlening en in de reac­
tie van het grote publiek. Wat de wetgeving betreft is het algemene beeld, ook al zijn in de Lid-Staten 
veel nuttige maatregelen van kracht, om vier redenen onbevredigend. De wetgeving uit het verleden is 
uiteraard gebaseerd op de opvattingen uit die tijd, die nu misschien te beperkt of onjuist lijken; ook, 
veranderingen in de wetgeving hebben geen gelijke tred gehouden met veranderingen in situaties of 
opvattingen. De wetgeving was vaak stukwerk, zodat er geen samenhang bestaat tussen de verschil­
lende elementen. Ten derde is de toepassing van de wetgeving niet altijd effectief en wordt de toepas­
sing vaak te weinig gecontroleerd. Ten slotte is het nadelige effect van deze negatieve factoren nog 
vergroot door de economische recessie. 
16. Ondanks alles wat in deze eeuw in de ontwikkelde landen is gedaan om een dienstverlening op te 
zetten en te verbeteren die voorziet in de behoeften van gehandicapten, hoort men toch ook vaak en 
misschien zelf steeds meer dat veel van wat gebeurt onvoldoende of ontoereikend is. Veel van de 
kritiek geldt niet alleen voor de problematiek van de invaliditeit, doch vormt een onderdeel van een 
heel proces van invraagstelling van de efficiency van alle sociale dienstverlening; maar omdat gehandi­
capten zeer in het bijzonder van dergelijke diensten afhankelijk zijn, zijn deze thema's uiteraard voor 
hen van speciaal belang. Een groot deel van de sterkste kritiek op dienstverlening die afkomstig is van 
de gehandicapten zelf, is het gevolg van het feit dat deze kritiek ondersteund wordt door degenen die 
zelf niet invalide zijn: deskundigen, vrijwilligers, ouders of andere mensen die begaan zijn met het lot 
van de gehandicapten. Elementen waarop men vaak kritiek hoort zijn: 
— Fragmentering: 
De dienstverlening is georganiseerd in relatie tot specifieke behoeften, zodat de gehandicapte te 
maken krijgt met een aantal beroepsbeoefenaren of instellingen tegelijk, die geen van alle in staat 
zijn om zijn problemen als een geheel te bezien of zich te bekommeren om de gevolgen van iedere 
maatregel op de andere aspecten van het leven van de cliënt. De hulpverleners zijn over het alge­
meen te veel gespecialiseerd en hebben vaak weinig of op zijn best onvoldoende onderling contact; 
iedereen weet dat in het algemeen coördinatie een zwak punt is, hetgeen- geen verwondering baart 
omdat er gewoonlijk geen persoon of instelling is die voor de coördinatie verantwoordelijk is. Bij 
de interprofessionele samenwerking vindt men soms (*) opvallende voorbeelden van gedegen hande­
len, doch in het algemeen blijft men ook hier beneden de maat. Deze fragmentering kan bijzonder 
acuut worden in overgangsprocessen, wanneer de gehandicapte mettertijd van de ene dienst of 
instelling overgaat naar de andere (2), maar de gehele revalidatie is een doorlopend proces en de 
onderbreking van dit proces houdt gevaar in. 
(') Zie paragraaf 9 hierboven en voetnoot. 
(2) Dit punt wordt benadrukt in een kortgeleden voor de Commissie voltooide studie van het Nationaal 
Bureau voor Gehandicapte Studenten in het Verenigd Koninkrijk „Survey of the situation in Member 
States of the Community concerning the access of disabled students to and within establishments and 
programmes of post-compulsory education". 
Nr.C 136/14 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 4.6.86 
— Standaardisering: 
Het is geen nieuwe of opmerkelijke uitspraak te stellen dat bureaucraten en zelfs verleners van 
elementaire diensten de neiging hebben de problemen van groepen cliënten te simplificeren en in 
categorieën in te delen en — althans in de ogen van de cliënt zelf — de neiging hebben de beteke­
nis van de voor het individu specifieke factoren te onderschatten. Tot op zekere hoogte is dit 
onvermijdelijk en dus ook wel aanvaardbaar; van veel gehandicapten kan men echter deze aanvaar­
ding moeilijk verwachten. Voor hen is het ingewikkelde bijzondere karakter van de gevolgen van 
hun stoornis de essentie van hun leven, elke dag opnieuw: de aangedragen oplossingen houden met 
deze unieke situatie rekening of zijn van geen enkel nut. Je hebt er weinig aan te weten dat de 
meeste rolstoelen door een deur gaan als de jouwe er niet doorgaat. Een eeuwig probleem is dat 
van de tegenspeler — bureaucraat, hulpverlener, werkgever, hotelhouder of wat dan ook — die 
wat hij aan te bieden heeft in zekere zin wil aanpassen, maar niet verder. 
— Paternalisme: 
De dienstverlening kan adequaat zijn, doch in sommige opzichten ook te veel doen. Voor de gees­
telijk gehandicapte, doch niet alleen voor hem, kan het veel gemakkelijker zijn bescherming en 
steun te vinden dan daaraan te ontkomen tot een redelijke mate van noodzakelijke autonomie. 
Bepaalde beroepen hebben de reputatie paternalistisch te zijn. Vanuit een bepaald punt gezien zijn 
alle gehandicapten per definitie chronische patiënten en traditioneel hebben patiënten alleen recht 
op die informatie omtrent hun eigen toestand, die de deskundige in overeenstemming acht met hun 
eigen belang. De normale menselijke reactie tegenover deze welwillende tirannie is onderwerping: 
zo komt de gehandicapte tot „delegering" of tot overgave van zijn mensenrechten aan anderen. 
17. Alhoewel, zoals wij zagen, het stimuleren van meer positieve houdingen ten opzichte van gehandicap­
ten bij het brede publiek vruchten begint af te werpen, is men het er over het algemeen toch mee eens 
dat de situatie in dit opzicht in heel onze cultuur nog verre van bevredigend is. 
In het algemeen zijn de moeilijkheden bij bepaalde vormen van stoornis groter dan bij andere — bij 
geestelijk gehandicapten b.v., bij verlamming die het spraakvermogen of de gelaatsuitdrukking aantast 
en (op een heel andere doch even hardnekkige wijze) doofheid; men moet echter erkennen dat 
geesteszieken speciale complicaties meebrengen. 
Het probleem is een melange van een min of meer rationele waarneming dat gehandicapten de neiging 
hebben lastige dingen van ons te vragen en de volledig irrationele vrees die voortvloeit uit onwetend­
heid, die zelf weer gevoed is door het systeem: de neiging in het verleden om afzonderlijke, vaak 
intramurale instellingen en afzonderlijke diensten op te richten, waardoor mensen met handicaps van 
de rest van de samenleving geïsoleerd worden. Bovendien heeft de ontwikkeling van speciale diensten 
en de neiging de gehandicapten te isoleren het geloof in de hand gewerk dat in feite door het systeem 
goed in hun behoeften wordt voorzien en dat derhalve in dit opzicht van de gewone burger niets 
anders verlangd wordt dan dat hij zijn belastingen betaalt. Vooral de institutionalisering, en de gehele 
integratiebeweging waarvan zij een onderdeel vormt, vergt een totaal andere aanpak en doet een volle­
dig nieuw beroep op de plaatselijke gemeenschap om oog te krijgen voor de gehandicapten en zich 
verantwoordelijk voor hun lot te voelen. Daarom moet de vicieuze cirkel doorbroken worden: de 
zichtbaarheid van gehandicapten — op straat, in de schouwburg, in het café — is van essentieel belang 
doch in zowel afhankelijk van als voorwaarde voor een mentaliteitsverandering. 
C. Positieve factoren met betrekking tot de werkgelegenheid voor gehandicapten 
18. Omdat invaliditeit zo'n algemeen, ingewikkeld en belangrijk verschijnsel is, is het onmogelijk de werk­
gelegenheid voor gehandicapten nader te bestuderen als men niet eerst een oog heeft geslagen op hun 
algemene situatie. Nu we van het algemene afdalen in het bijzondere kunnen we het best beginnen met 
enige woorden over de positieve factoren met betrekking tot de werkgelegenheid. Anders zouden wij 
de verkeerde indruk wekken, dat alle nationale wettelijke regelingen van weinig of geen belang zijn en 
dat het gehele systeem van dienstverlening grotelijks tekort schiet. De werkelijkheid is, dat men in de 
meeste Lid-Staten veel heeft gedaan om door wetgeving de economische integratie van gehandicapten 
te bevorderen en voorzieningen te treffen of te stimuleren, die deze integratie kunnen bevorderen. Ook 
blijkt overduidelijk dat men in de landen actief is bij de bestrijding van de negatieve effecten van de 
huidige werkgelegenheidssituatie voor gehandicapten. 
19. Er is geen wettelijke maatregel op dit terrein die tot meer discussie aanleiding heeft gegeven dan de 
„quota"-methode, die de werkgevers wettelijk verplicht een bepaald percentage van hun arbeidsplaat­
sen voor gehandicapten te reserveren. In feite bestaat er in de Gemeenschap niet zo iets als één enkel 
„quota-systeem": in één land, Denemarken, zijn quota onbekend; in de overige landen verschillen de 
.systemen op alle mogelijke manieren: wat betreft de grootte van de ondernemingen die onder de rege-
4. 6. 86 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 136/15 
ling vallen, de uiteenlopende normen voor de overheidssector en het particuliere bedrijfsleven, de crite­
ria die worden aangelegd voor een minder valide die onder de regeling valt, het percentage gehandi­
capten dat in dienst genomen moet worden en de sancties bij in-gebreke-blijving. Bovendien is niet 
voor iedereen duidelijk dat quotasystemen bijzonder effectief zijn om voor de gehandicapten zoveel 
mogelijk een situatie van volledige werkgelegenheid te bereiken, zoals in geheel andere economische 
omstandigheden het doel was waarvoor de regeling werd opgezet. Sancties lijken in de meeste landen 
niet te werken; zij zijn of te gering om effect te hebben of te streng om algemeen in praktijk gebracht 
te worden. Het baart dan ook geen verwondering dat bij deze stand van zaken niemand verwacht dat 
het effect van dergelijke maatregelen in de nabije toekomst zal verbeteren. 
20. Er zou dus geen enkele reden zijn om een quotaregeling aan te merken als een positieve factor, als er 
niet de uitzondering van de ervaring in de Bondsrepubliek was, waar een veel verder ontwikkeld sy­
steem — een „quota — heffingen — systeem" tot heel andere resultaten heeft geleid. 
In Duitsland zijn alle ondernemingen, zowel in de publieke als in de particuliere sector, met meer dan 
16 man personeel verplicht 6 % (') van de arbeidsplaatsen te doen vervullen door personen die voor 
50 % of meer invalide zijn verklaard; als men niet aan deze verplichting voldoet betaalt men thans een 
heffing van 100 DM per maand voor elke arbeidsplaats beneden het voorgeschreven quotum. De zo 
bijeen gebrachte middelen worden de voornaamste bron voor de vorming van werkgelegenheidonder-
steuningsfondsen, die subsidies (voor de aanpassing van arbeidsplaatsen bij voorbeeld) verlenen aan de 
werkgevers, die aan de quotaregeling voldoen of meer dan dat, en die follow-up bijstand verlenen aan 
de gehandicapten in het arbeidsproces (2). Een dergelijk systeem zal nooit volmaakt zijn, maar in 
Duitsland is het effect meer dan bevredigend; hoewel volgens de jongste gegevens van 1982 75 % van 
de in aanmerking komende werkgevers niet de quota bereikten, is het aantal werkgevers dat hun quo­
tum overtrof toch aanzienlijk; het totale resultaat is dat ongeveer 77 % van de arbeidsplaatsen, die 
volgens de regeling door gehandicapten moeten worden ingenomen, ook inderdaad door hen zijn 
ingenomen en dat 5,9 % van de arbeidsbezetting in de betrokken ondernemingen uit minder validen 
bestond met een invaliditeitsgraad als door de criteria vereist. De grote verdienste van het systeem is, 
dat het met één mechanisme de beide hinderpalen bestrijdt die de tewerkstelling van gehandicapten in 
de weg staan: het tekort aan arbeidsplaatsen en het tekort aan financiële middelen ter ondersteuning 
van de revalidatiediensten. Van fundamenteel belang voor de regeling is ook, dat zij geldt voor ernstig 
gehandicapten en zowel voor de overheidssector als voor het particuliere bedrijfsleven. 
21. Toch blijkt nergens dat Lid-Staten voornemens zijn uit het niets een quotasysteem naar Duits model in 
het leven te roepen of hun eigen huidige quotasysteem aan het Duitse model aan te passen en te 
verbeteren. Vaak hoort men stellen dat in de huidige economische situatie met zoveel valide werkne­
mers zonder werk een dergelijk initiatief contraproduktief zou zijn en dat men veel meer succes mag 
verwachten van de versterking van de programma's tot advisering, voorlichting en overreding van 
werkgevers en werknemers, aangevuld met financiële prikkels of vergoedingen. In het Verenigd 
Koninkrijk werd na ampele discussie besloten het huidige quotasysteem, dat algemeen als weinig suc­
cesvol wordt beschouwd, niet af te schaffen. Integendeel, naast deze regeling werden offiële doch niet 
verplichtende spelregels voor de tewerkstelling van gehandicapten afgekondigd, die ongetwijfeld be­
doeld zijn als de hoeksteen voor beleid en praxis in de toekomst. De spelregels hebben een aantal 
voordelen. Zij vormen een bron van informatie, advies en referenties en een (zij het niet verplichtend) 
voorgeschreven gedragsregel. Zij gelden niet alleen voor het particuliere bedrijfsleven doch ook, anders 
dan het quotasysteem, voor de overheidssector. 
Men richt zich zowel tot de werkgevers als de werknemers: tot het beleidsniveau van de besturen van 
de ondernemingen en tot het praktijkniveau van de bedrijfsleiders en van de werknemers en hun verte­
genwoordigers. 
22. In Nederland kan men in de maatregelen die thans bij het parlement zijn voorgesteld ook een nieuwe 
aanpak met soortgelijke kenmerken zien. In plaats van een versterking van de 5 %-regeling, zoals ooit 
voorgesteld, zal van werkgevers en vakorganisaties samenwerking verlangd worden om te zorgen dat 
in de praktijk in alle ondernemingen gehandicapten gelijke kansen hebben als valide werknemers; na 3 
jaar kan de regering, indien nodig, een gegeven onderneming een quotum opleggen van 3 tot 7 %. Het 
is duidelijk dat er een aantal zorgvuldig voorbereide en constructieve keuzemogelijkheden bestaan, 
waarmee de Lid-Staten als modellen kunnen experimenteren en waarvan de relatieve doelmatigheid in 
de komende jaren op Gemeenschapsniveau bestudeerd en vergeleken kan en moet worden. 
O Dit is een gemiddelde: het percentage kan verschillend zijn van 4 tot 10 %, afhankelijk van de werkge­
ver, de regio en de aard van het bedrijf. In de overheidssector kan het oplopen tot 12 %. 
(2) 60 % van de heffing gaat naar de bijstandsdienst in het betrokken land; 40 % naar het interregionale 
programma voor de reïntegratie van ernstig gehandicapten in arbeidsproces, beroepsleven en samen­
leving. 
Nr. C 136/16 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 4.6.86 
23. Aan de eis voor een vaste middelenstroom waar men op aan kan voor de financiering van de oplei-
dings- en tewerkstellingssubsidies en -diensten kan op andere wijzen dan door een quota-heffingen­
systeem worden voldaan. Een goed voorbeeld is het rijksfonds voor de reklassering van gehandicapten 
in België. Het fonds, dat „pijnloos" bijdragen ontvangt uit de algemene middelen (met name door een 
opslag op de autoverzekering ('), is het instrument om in de mate van het mogelijke te zorgen voor een 
betrouwbare en gelijke standaard voor de revalidatiediensten in het gehele land. Het grote pluspunt is, 
dat het fonds niet alleen de revalidatiecentra kan ondersteunen, doch ook werkgevers en individuele 
gehandicapten. Daarom is het fonds niet alleen een betrouwbaar maar ook een flexibel financieel be­
leidsinstrument. 
24. Ook wordt het quotasysteem, hoe doelmatig ook, nergens beschouwd als de enige oplossing voor alle 
problemen met betrekking tot de werkgelegenheid voor gehandicapten; steeds meer lijkt de overtuiging 
veld te winnen dat men behoefte heeft aan een samenhangend geheel van maatregelen, waarbij een 
quotaregeling al dan niet een rol kan spelen. Recente maatregelen in Duitsland zijn niet alleen gericht 
op een verbetering van de quotaregeling, doch ook op versterking van de prikkels voor de werkgevers 
om minder-validen op te leiden en in dienst te nemen, op versterking van de voorschriften tegen onre­
delijk ontslag en van de taak van de vertegenwoordigers van de gehandicapten in de ondernemingen 
en op herziening van de gunstige vakantietoeslag voor gehandicapten; daarbij komt dan nog dat de 
voorzieningen voor de beroepsrevalidatie en opleiding van zowel jonge als volwassen gehandicapten in 
de gehele Bondsrepubliek uitzonderlijk stringent en goed zijn. 
25. De lopende initiatieven in Frankrijk wijzen ook op een algemene aanpak. Zij gaan van de opneming 
van gehandicapten in de normale opleidingsvoorzieningen en flexibeler regelingen voor de werving van 
gehandicapten in overheidsdienst tot een aantal regelingen om de werkgevers financieel te stimuleren. 
Tot deze laatste behoren subsidies voor individuele overeenkomsten inzake beroepsrevalidatie en voor 
de kosten in verband met de aanpassing van arbeidsplaatsen, het aantrekken van additioneel personeel 
en de opleiding van gehandicapte leerlingen; voorts een regeling met driejarige wervingspremies voor 
werkgevers die zich verbinden 4 % gehandicapten in dienst te nemen en de revalidatie te bevorderen 
en een subsidieprogramma voor gehandicapten die een eigen onderneming willen starten. Hoe de 
werkgevers reageren kan men opmaken uit bijvoorbeeld de benoeming van voor de werving van ge­
handicapten verantwoordelijk personeel bij de afdeling personeelszaken van grote ondernemingen en 
uit de prioriteit die aan de werving van gehandicapten wordt gegeven door ETHIC, een groepering 
voor onderlinge managementbijstand van 2 500 ondernemingen in het midden- en kleinbedrijf. 
26. Ook in het Verenigd Koninkrijk vormen de spelregels niet een geïsoleerd verschijnsel. Krachtens voor­
schriften moeten ondernemers met meer dan 250 man personeel in hun jaarverslag ook berichten over 
het beleid inzake de tewerkstelling van gehandicapten. De motivatie van de werkgevers wordt gestimu­
leerd door premies in het kader van de „fit for work" — regeling; ook worden de werkgevers ge­
steund door de oprichting van een gehandicaptenadviesdienst als aanvulling op de gespecialiseerde en 
algemene diensten voor arbeidsvoorziening die reeds bestaan. In gebieden waar men geen beroep kan 
doen op de diensten van een centrum voor beroepsrevalidatie worden individuele revalidatieplannen 
opgesteld, waarin rekening wordt gehouden met alle beschikbare mogelijkheden tot dienstverlening; 
bovendien wordt steeds meer steun gegeven aan de oprichting van beschutte industriële groepen als 
alternatief voor de traditionele beschutte werkplaatsen. 
27. Er zijn nog meer voorbeelden van de ontwikkeling in de Lid-Staten, niet alleen bij de uitbouw van 
nuttige specifieke maatregelen doch ook op het stuk van de aanpak van de problematiek van coördina­
tie en evenwichtig gespreide dienstverlening in het geheje land. Hier in dit document wil men alleen 
met enkele voorbeelden aantonen, dat dergelijke initiatieven bestaan en in veel landen betrekkelijk 
goed werken. In alle Lid-Staten is de bijdrage van het particuliere bedrijfsleven, soms in vruchtbaar 
samenspel met de overheid, een belangrijke factor. Veel revalidatiecentra zijn in particuliere handen, 
hoewel zij financiële steun van de staat ontvangen. In Frankrijk staan van de in veel gebieden wer­
kende voorbereidings- en begeleidingsteams sommige onder particuliere, andere onder overheidslei-
ding. In Frankrijk spelen ook de GIRPEH (groupements interprofessionnels régionaux pour la promo­
tion des personnes handicapées) ten aanzien van de werkgelegenheid een belangrijke rol; soms ziet 
men particuliere initiatieven experimenteren met innovatie, zoals opgezet met de Pathway-regeling in 
het Verenigd Koninkrijk voor de economische integratie van geestelijk gehandicapten. 
28. Veel gehandicapten, ook jongere, hebben geprofiteerd van de verbetering die de laatste twee decennia 
tot stand zijn gekomen in de voorzieningen voor opleiding, begeleiding en arbeidsbemiddeling. Zowel 
de omvang als de kwaliteit van de opleidingsvoorzieningen zijn verbeterd; in enkele landen is het 
aantal geestelijk gehandicapten, die een deugdelijke beroepsvoorbereiding krijgen, aanzienlijk toegeno­
men. Meer flexibele opleidingsmethodes, bijvoorbeeld module-opleidingen, werden ingevoerd en het 
aantal mogelijkheden voor zelfontplooiing en actieve participatie van de leerlingen is toegenomen. On-
(') Meer dan 50 % van de middelen van het fonds; andere financieringsbronnen zijn de brandverzekering 
en de industriële ongevallenverzekering. 
4.6.86 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr.C 136/17 
dertussen ziet men, na de groei na de oorlog van hecht gefundeerde gespecialiseerde instellingen, een 
kwantitatieve toename van het aantal mogelijkheden voor „geïntegreerde" beroepsopleiding in normale 
cursussen en instellingen, die openstaan voor iedereen, gehandicapten en niet-gehandicapten. Al deze 
belangrijke ontwikkelingen vindt men vertegenwoordigd in het communautaire netwerk van revalida­
tiecentra, dat zich bezig houdt met geestelijk en lichamelijk gehandicapte cursisten en dat nu over 
steeds meer capaciteit beschikt om de resultaten van innovatie en goede praktijkervaringen door te 
geven. 
29. Ook kan men niet stellen dat alle ontwikkelingen op de arbeidsmarkt op zich ongunstig zijn. De 
groeiende vraag naar arbeidstijdverkorting, de belangstelling voor regelingen tot herverdeling van de 
arbeid, meer mogelijkheden en betere voorwaarden voor deeltijdarbeid, meer en betere mogelijkheden 
voor vervroegde uittreding, het zijn allemaal ontwikkelingen die bijzonder aantrekkelijk kunnen zijn 
voor bepaalde gehandicapten. Ook wordt algemeen erkend dat de computerisering in veel gevallen 
leidt tot een algemene verbetering van de arbeidsomstandigheden, hetgeen bijzonder gunstig kan zijn 
voor gehandicapten. De produktie van elektronische onderdelen zorgt reeds voor passende werkgele­
genheid voor gehandicapten. Van meer belang is nog, dat de technische revolutie tot gevolg heeft dat 
op grote schaal betere hulpmiddelen voor het werk beschikbaar komen, met name in de kantoorsector 
(stern-synthesizers voor blinde secretaressen b.v.) en dat nieuwe specifieke arbeidsplaatsen ontstaan 
waarbij met computers gewerkt wordt (bv. programmeurs en programma-operators) en dit in de klas­
sieke werkomgeving of door „telewerk". Ook in sectoren die niet direct verband houden met de 
nieuwe technologieën zoals het toerisme, de bosbouw en de tuinbouw, zal de werkgelegenheid eerder 
toe- dan afnemen. Het belangrijkst voor de gehandicapten zijn evenwel misschien anderssoortige initia­
tieven waarbij de Gemeenschap een voortrekkersrol speelt zoals een sociale waarborg voor jongeren, 
de stimulering van de oprichting van kleine en middelgrote ondernemingen en de bevordering van 
plaatselijke werkgelegenheidsinitiatieven. 
30. Van enorm belang voor veel gehandicapten — in hoofdzaak doch niet uitsluitend mentaal gehandicap­
ten — was de mogelijkheid tot bezig zijn tegen beloning zoals geboden in beschutte werkplaatsen. Het 
is gevaarlijk over beschutte werkplaatsen te generaliseren, want zij verschillen vaak aanzienlijk, niet 
alleen tussen de Lid-Staten onderling maar ook in een en hetzelfde land, naar doel, organisatie en 
vooral doelgroep. Beschutte werkplaatsen worden gesubsidieerd, maar het zijn echt niet de enige on­
dernemingen waarvan men dat kan zeggen. Bovendien moeten de beschutte werkplaaten bij de ver­
koop van hun produkten concurreren op een open markt en zorgen dat een vastgestelde produktiviteit 
wordt bereikt ('). Voor duizenden gehandicapten bieden zij, gisteren, nu en morgen, de voornaamste 
mogelijkheid tot effectief contact met de samenleving, in sommige gevallen zelfs het enige dat telt. 
31. De beschutte werkplaatsen in de traditionele zin hebben te kampen met drie problemen. Zij hebben 
zich vooral geconcentreerd op lichte produktie zonder geavanceerde technologie en de markt voor hun 
produkten wordt steeds minder zeker; zij vragen geld van regeringen op een tijdstip waarop de over­
heidsuitgaven moeten worden teruggedrongen en algemeen heeft men het gevoel dat wat zij op het 
stuk van integratie te bieden hebben meestal minder is dan hetgeen men nu wenst. Het laatste punt zou 
theoretisch verholpen kunnen worden wanneer de werkplaatsen, althans voor een deel van de cliënten, 
zich zouden ontwikkelen tot een meer typische overgangsfunctie, te weten een flexibel georganiseeerde 
stageperiode tussen revalidatie of speciaal onderwijs en het vrije bedrijfsleven. In de praktijk is het 
echter niet gemakkelijk de idee, dat men er voortdurend en planmatig naar toe werkt zijn beste werk­
nemers te verliezen, in overeenstemming te brengen met de produktienormen van de bedrijfsleiding; 
een poging dit probleem door premies op te lossen lijkt in de huidige omstandigheden voor de regerin­
gen weinig aantrekkelijk. Daarom zijn de problemen waarvoor de werkplaatsen staan op zich reeds 
enorm; anderzijds zal de vraag en behoefte aan plaatsen in een beschutte werkomgeving ten tijde van 
recessie eerder toe- dan afnemen en zullen deze werkplaatsen in de nabije toekomst een belangrijk 
element blijven in de werkgelegenheid voor gehandicapten. 
32. Twee soorten initiatieven werden reeds genomen om de moelijkheden, waarmee de beschutte werk­
plaatsen te kampen hebben, te overwinnen. De ene is gericht op verbetering van het potentieel van de 
beschutte werkplaatsen door de invoering van nieuwe vormen van bedrijvigheid als alternatief voor of 
ter vervanging van de meer traditionele produktie of assemblage: commerciële dienstverlening met 
gebruikmaking van computers en intensieve tuinbouw zijn enkele terreinen die veelbelovend lijken. De 
andere initiatieven zijn er allemaal op gericht de beschuttende omgeving (hoewel niet de zekerheid van 
plaatsing) die de traditionele werkplaatsen bieden, in stand te houden terwijl men tegelijk tracht de 
gehandicapten te integreren in normale ondernemingen en de totale kosten te verminderen. De regelin­
gen voor individuele „beschermde arbeidsplaatsen" in Denemarken en de reeds genoemde „be­
schermde industriële groepen" in het Verenigd Koninkrijk zijn voorbeelden van methodes om het 
segregatieprobleem te bestrijden en tegelijk te vermijden dat men op een onmogelijk kostenniveau 
belandt. 
(') Sommige werkplaatsen genieten van beperkte marktprivileges (speciale etiketten die de herkomst aan­
duiden bij voorbeeld). In veel gevallen gelden dergelijke voordelen niet; zij lijken bovendien de wind 
tegen te hebben. 
Nr.C 136/18 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 4.6.86 
33. Een geheel ander voorbeeld van eenzelfde algemeen soort initiatieven is de oprichting van coöperaties; 
' deze is bijzonder belangrijk omdat het een goed voorbeeld is van de op Gemeenschapsniveau aanbevo­
len aanpak in het kader van de algemene campagne ter bevordering van de werkgelegenheidsschep-
ping, die bovendien uitzonderlijk geschikt is gebleken voor gehandicapten. De meeste ontwikkelingen 
op dit punt ziet men in Italië, waar de traditionele beschutte werkplaatsen niet zo bekend waren. Er 
bestaat een sterke voorkeur voor coöperaties, waarin gehandicapten en niet-gehandicapten samenwer­
ken. De problemen voor het starten van deze ondernemingen en het vinden van markten voor hun 
produkten zijn zeker niet gering. 
In Italië hebben zich evenwel geen ernstige problemen met de vakbeweging voorgedaan ten aanzien 
van het beloningsniveau: anderzijds is de bijdrage, die de coöperaties door bevordering van integratie 
en meer verantwoordelijkheid reeds geleverd hebben tot het zelfstandig leven van gehandicapten, moei­
lijk betwistbaar en mag men verwachten dat deze zich in de toekomst nog voor belangrijke verdere 
ontwikkeling leent. 
34. Dat de werkgelegenheidssituatie van gehandicapten ernstig is en dringend een oplossing vraagt wordt 
in het navolgende duidelijk. Wanneer er niets was om op voort te bouwen, wanneer er geen kans was 
om werkelijk terug te vechten, dan zou er geen enkele reden zijn om het te proberen, zou er geen 
rechtvaardiging zijn voor een Gemeenschapsinitiatief: we zouden er beter aan doen de gehandicapten 
die willen werken een werkkring te laten vinden als ze daarin slagen en verder op het invaliditeitspen­
sioen rekenen als enig beleidsinstrument. Het doel van deze paragrafen is aan te tonen dat de situatie 
helemaal niet zo is. Het blijkt dat er veel is waar op voortgebouwd kan worden, zowel aan de kant van 
de maatregelen en dienstverlening als aan de marktzijde. Daarom is er niet alleen alle reden voor de 
Gemeenschap haar inspanningen te intensifiëren, doch is er zelfs geen verontschuldiging te vinden als 
men dit na zou laten. 
D. Problematiek in verband met de werkgelegenheid voor gehandicapten 
35. Het doel van de statistische studie over de werkgelegenheid voor gehandicapten van het Bureau voor 
de statistiek van de Commissie in 1981 (') was aan te tonen in hoeverre de gehandicapte werkende 
bevolking meer dan enige andere sociale groep te leiden heeft onder de werkloosheid en de economi­
sche recessie in het algemeen. De conclusie van de studie is echter, dat de meeste landen niet over een 
statistisch instrumentarium beschikken om een antwoord te geven op deze vraag. Helaas zijn daarom 
nauwkeurige numerieke gegevens moeilijk te vinden en zijn zij in het algemeen sterk verouderd; dit 
gebrek aan informatie bewijst op zich hoe nodig het is dat de Gemeenschap initiatieven neemt ter 
bevordering van onderzoek op dit terrein. Wat er aan informatie beschikbaar is bevestigt echter geheel 
en al de vaste algemene overtuiging, dat gehandicapten, met andere groepen in achterstandpositie, 
aanzienlijk meer onder de gevolgen van de recessie geleden hebben en nog lijden dan gemiddeld het 
geval is, een zienswijze die in het bijzonder ook gedeeld wordt door degenen die zich in ministeries en 
regeringsdiensten speciaal met deze problematiek bezighouden. 
36. In het Verenigd Koninkrijk lag het werkloosheidscijfer voor gehandicapten in 1978 op 14, tegenover 
een nationaal cijfer van 5,5. In Denemarken kon in 1980 17,5 % van de gehandicapte werkzoekende 
geen werk vinden, terwijl het algemene werkloosheidscijfer toen op ongeveer 7 lag. In hetzelfde jaar 
schatte het Franse ministerie van arbeid het werkloosheidscijfer voor gehandicapten op 30, dit is drie­
maal zo hoog als voor de overige werknemers; in België werd het op ten minste 25 geschat. In Neder­
land werden in de jaren 1978 tot 1980, toen het algemeen werkloosheidscijfer nagenoeg hetzelfde was 
als in Denemarken, slechts 11,5 % van de bij de arbeidsbureaus geregistreerde werklozen gehandicap­
ten naar een betrekking bemiddeld. 
37. Terwijl in de Bondsrepubliek Duitsland tussen 1976 en 1980 het algemene werkloosheidscijfer met 
32 % daalde, nam de werkloosheid onder ernstig gehandicapten toe met 60 %. Sedert 1980 was de 
daling van de werkgelegenheid voor gehandicapten in de Lid-Staten bijzonder ernstig. De Ierse natio­
nale revalidatieraad rapporteerde, dat van 1982 op 1983 het aantal geplaatste gehandicapten met 31 % 
daalde, terwijl in het Verenigd Koninkrijk de Manpower Services Commission bevestigt dat het per­
centage langdurig werklozen onder gehandicapten dubbel zo hoog ligt als bij de rest van de bevolking. 
In Duitsland was in 1983 48 % van de werkloze ernstig gehandicapten meer dan een jaar zonder 
werk; de gemiddelde duur van de werkloosheid voor deze groep lag op 16 maanden, voor werklozen 
in het algemeen op 10 maanden. Bovendien ziet men in Ierland en in het Verenigd Koninkrijk een 
aanzienlijke daling van het aantal verwijzingen van gehandicapten naar diensten voor arbeidsvoorzie­
ning, waarvoor de verklaring gezocht wordt in de ontevredenheid met de geboden specifieke dienstver­
lening of in een meer algemene gedesillusioneerdheid bij de bestaande algemene economische toestand. 
Bij dit alles mag men ook nog het probleem van de verborgen werkloosheid niet vergeten, waar alle 
overheden erkennen dat veel gehandicapten die werk hebben, en onder hen vooral degenen met ge-
hoorstoornissen, ver beneden hun capaciteiten of potentie werken. 
(') Zie punt I. 1 en voetnoot (') van blz. 10. 
4.6.86 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr.C 136/19 
38. De onderliggende oorzaken kunnen als volgt beschreven worden: 
(a) Met uitzondering van de Bondsrepubliek Duitsland hebben de ten tijde van economische expansie 
ingevoerde nationale wettelijke quotaregelingen de gehandicapte werknemers onvoldoende be­
scherming geboden ten tijde van economische recessie. 
(b) Daar komt bij dat de voornaamste andere vorm van directe wetgevende actie de creatie bij wet is 
geweest van bepaalde specifieke functies, die gereserveerd zijn voor gehandicapten — bijvoorbeeld 
liftbedienden en parkeerwachten in het Verenigd Koninkrijk. Het probleem hierbij is dat deze 
wijze van aanpak, die bij de invoering werd begroet en zeker goed was, nu niet meer in overeen­
stemming is met de opvattingen zoals die zich onder gehandicapten, bij hun families, bij de des­
kundige hulpverleners en zelfs bij het grote publiek ontwikkeld hebben. Elke neiging gehandicap­
ten te identificeren met bepaalde functies, vooral met functies die geen of slechts een geringe oplei­
ding vergen, wordt nu algemeen aangevoeld als riekend naar discriminatie in de slechte zin en in 
strijd met de menselijke waardigheid van het individu. De strategie van de reservering van bepaalde 
functies voor gehandicapten lijkt weinig toekomst te hebben. 
(c) Ook al zijn er voorbeelden van kwaliteitsopleidingen in goed geëquipeerde al dan niet gespeciali­
seerde instellingen, toch is het algemene beeld van de opleidingsvoorzieningen voor gehandicapten 
een beeld van fundamentele ontoereikendheid en vaak beperkte mogelijkheden voor aanpassing, 
zodat er sprake is van groeiende discrepantie tussen de vaardigheden waarover de gehandicapten 
beschikken en de weinige vacatures die voor hen beschikbaar zijn en van een overaanbod van 
opleidingsmogelijkheden op laag niveau, die de gehandicapten niet of niet voldoende toerusten 
voor de beschikbare arbeidsplaatsen. 
(d) Of het nu komt wegens te weinig opleidingsmogelijkheden of vanwege moeilijkheden bij de oplei­
ding die rechtstreeks verband houden met een specifieke handicap, men ziet dat het aantal onge­
schoolden onder de gehandicapten ver boven het gemiddelde ligt en dat de kansen op een prak­
tijkopleiding voor gehandicapten gering zijn of ontbreken: daarom zijn zij bijzonder kwetsbaar 
voor ontslagmaatregelen in een periode van recessie en technologische verandering. 
(e) Specifieke technologische veranderingen kunnen ernstig verlies ten gevolge hebben van werkgele­
genheidsmogelijkheden, die bijzonder nuttig zijn en waren voor mensen met bepaalde handicaps. 
Door de automatisering voor produktiedoeleinden is reeds een aantal functies in de secundaire 
industrie verloren gegaan, die geschikt waren voor een aantal gehandicapten, ook geestelijk gehan­
dicapten. Een ander belangrijk voorbeeld vormen de telefooncentrales, die tot nu toe een buitenge­
woon belangrijk terrein van werkgelegenheid voor blinden vormden. Nieuwe telefooncentrales 
werken steeds meer visueel en als zij niet van meetaf aan zo zijn ontworpen, dat zij gemakkelijk 
aangepast kunnen worden aan de behoeften van blind personeel, kunnen de kosten voor latere 
aanpassing onaanvaardbaar hoog worden, zodat het gevaar bestaat dat op grote schaal vitale func­
ties voor blinden verloren gaan. Voor een doelmatige coördinatie van maatregelen ter voorkoming 
van deze ontwikkeling zijn geen middelen voorhanden. 
(f) Over het algemeen is te weinig en te traag voortgang geboekt bij het zorgen voor de nodige 
maatregelen in de natuurlijke omgeving — huisvesting, toegankelijkheid, vervoer — ter ondersteu­
ning van de tewerkstelling van gehandicapten (vooral doch niet uitsluitend van lichamelijk gehan­
dicapten); ten gevolge hiervan kunnen onvermijdelijke extra-beperkingen ontstaan in de beschik­
bare werkgelegenheid. 
(g) In vrij brede kring wordt geloofd dat de kosten voor beroepsrevalidatie, een wenselijke „buiten­
sporigheid" in tijden van relatieve overvloed, in een periode van economische beperkingen eenvou­
dig niet opgebracht kunnen worden. De werkgever denkt misschien dat hij voor elk gehandicapt 
personeelslid meer moet investeren om minder geld terug te krijgen — en dat in een tijd waarin de 
bezetting van de arbeidsplaatsen de grootste aandacht vraagt. De enige bekende studie over dit 
onderwerp wijst deze opvatting af: volgens de studie van Du Pont (') is revalidatie lonend. De 
Amerikaanse situatie is echter anders: in de Verenigde Staten kan het zijn dat de werkgever ook de 
pensioenuitkeringen (ten minste via zijn verzekeraar) moet betalen zoals de lonen. Regeringen 
moeten evenwel bedacht zijn op de sociale kosten: onder regeringsdeskundigen in de landen van 
de Gemeenschap is het een veel besproken vraag of de invaliditeitspensioenen meer kosten dan 
effectieve revalidatie. Zolang echter onder werkgevers in brede kring de opvatting gehuldigd 
wordt, dat in dienst nemen van gehandicapten iets is dat men zich nu niet kan veroorloven, bestaat 
het probleem en blijft het bijzonder ernstige gevolgen hebben voor jonge gehandicapten die naar 
een eerste betrekking omzien. Daar de motivatie van de werkgevers voor herplaatsing van hun 
eigen invalide geworden personeel afneemt, spreekt het vanzelf dat de kansen voor gehandicapten 
die van buiten de onderneming werk zoeken aanzienlijk zijn verminderd. 
(h) Een negatieve attitude tegenover de fysieke verschijning en spraakstoornissen die met bepaalde 
handicaps samenhangen, mogen nog zeer ruim verspreid zijn, vast saat, en dit is even belangrijk, 
dat veel werkgevers denken dat het brede publiek zo reageert. Dit vormt ongetwijfeld een ernstige 
verborgen hinderpaal voor de werving van gehandicapten in functies in de tertiaire sector (handel, 
toerisme, kantoorarbeid, persoonlijke dienstverlening), waarvoor zij anderszins misschien bijzonder 
geschikt zijn en die waarschijnlijk een van de meest belangrijke werkgelegenheidsterreinen voor de 
toekomst vormen. 
(') „Equal to the Task", De studie van Du Pont over de tewerkstelling van gehandicapten, 1981. 
Nr. C 136/20 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 4. 6. 86 
(i) De ingewikkelde relatie tussen revalidatiemaatregelen en financiële uitkeringsregelingen werkt niet 
altijd coherent en kan zelfs als een negatieve factor voor de tewerkstelling uitvallen. Het probleem 
is niet, dat het loutere bestaan van een behoorlijke regeling inzake invaliditeitsuitkeringen in het 
algemeen afbreuk doet aan het verlangen om te werken. Als de economische recessie lang zou 
voortduren, zou dit een gevolg kunnen zijn; tot nu toe evenwel lijkt het beginsel dat „actieve 
revalidatie" de voorkeur verdient boven „invaliditeitsuitkering" in het algemeeen in de Lid-Staten 
goed gewerkt te hebben: in het algemeen bij voorbeeld wordt geen invaliditeitsuitkering betaald 
aan iemand die na een geslaagde revalidatie passend werk weigert. De rëele problemen zijn meer 
specifiek van aard en betreffen de relatie tussen invaliditeitsuitkeringen en bepaalde soorten werk-
gelegenheidspatronen, die van bijzonder belang kunnen zijn voor gehandicapten — vooral deeltijd­
arbeid, doch ook proefperiodes en de geleidelijke ingroei in of terugkeer naar een werkkring. In 
enkele Lid-Staten kan een gehandicapte, die een uitkering ontvangt, slechter af zijn wanneer hij 
een deeltijdwerkkring aanvaardt of geleidelijk toetreedt tot het arbeidsproces. Ook kunnen er be­
langrijke negatieve prikkels zijn bij overigens nuttige regelingen inzake een proefperiode, omdat 
het, wanneer de proef niet lukt, moeilijk zal zijn opnieuw in aanmerkning te komen voor een 
eenmaal verloren uitkering; op zijn minst moet men rekenen met nadelig tijdverlies. Een gebrek 
aan soepelheid in de regelingen kan oorzaak zijn van bijzondere problemen die verband houden 
met de vorm van een geestesziekte; andere gehandicapten vragen een definitie van „gedeeltelijke 
invaliditeit", omdat die de keuzemogelijkheden zou bieden waaraan zij behoefte hebben. Wat al 
deze punten betreft vindt men echter in een aantal Lid-Staten ook voorbeelden van een goede en 
flexibele praktijk en er is geen reden te zien ook niet financieel, waarom geen voortgang zou 
kunnen worden geboekt bij de oplossing van deze problemen in de Gemeenschap. 
(j) Men doet veel om de steun van de werkgevers te verwerven via financiële subsidies en program­
ma's voor voorlichting en advisering; de wijze waarop de werkgevers de aanpassingsvergoedingen 
voor hun rekening nemen kan echter vaak teleurstellend genoemd worden. Bovendien zijn er wei­
nig tekenen van gecoördineerde pogingen om de belangstelling en invloed van de vakbeweging te 
verwerven voor de ondersteuning van de tewerkstelling van gehandicapten. 
(k) Al zijn er opvallende uitzonderingen, toch moet men zeggen dat de deelneming van de gehandi­
capte zelf op nationaal, regionaal, plaatselijk of ondernemingsniveau aan de besluitvorming of de 
uitvoering van de beslissingen, die rechtstreeks verband houden met hun economische integratie, 
niet bepaald een kenmerkende trek is van de situatie in de Europese Gemeenschap.