1.Inleiding

Zwartwerk – d.w.z. alle betaalde werkzaamheden die op zichzelf wettig zijn, maar niet aan de overheid worden gemeld – kan verschillende vormen aannemen: van een volledig gebrek aan documenten tot te weinig gemelde uren, lonen onder couvert en schijnzelfstandigheid. Zwartwerk brengt tal van risico’s voor de werknemers mee en ondermijnt de overheidsfinanciën en de sociale cohesie in ruimere zin. Op een snel veranderende en steeds mobielere arbeidsmarkt bevordert zwartwerk sociale dumping en verstoort het de eerlijke concurrentie binnen en tussen lidstaten. Gemiddeld is zwartwerk naar schatting goed voor ongeveer 14,3 % van de bruto toegevoegde waarde in de particuliere sector in de EU, al doen er zich grote verschillen voor tussen de lidstaten. Uit een recente Eurobarometer-enquête blijkt ook dat ongeveer 10 % van de Europeanen gelooft het afgelopen jaar goederen of diensten te hebben verworven waaraan zwartwerk te pas kwam. 3 % zegt zelf de afgelopen twaalf maanden zwartwerk te hebben verricht en een derde van de respondenten kent iemand die heeft zwartgewerkt.

De bestrijding van zwartwerk vereist een holistische benadering waarbij beleidsmaatregelen op verschillende gebieden (bijvoorbeeld arbeidswetgeving, sociale zekerheid en belastingen) worden gecombineerd met afschrikking (bijvoorbeeld inspecties en sancties) en preventieve maatregelen (bijvoorbeeld betere informatie). De doeltreffendheid van de beleidsmaatregelen verschilt sterk van lidstaat tot lidstaat. En hoewel de bestrijding van zwartwerk hoofdzakelijk een zaak van de nationale autoriteiten is, heeft dit hardnekkige probleem ook een belangrijke grensoverschrijdende dimensie.

Het Europees platform ter bestrijding van zwartwerk is in 2016 bij Besluit (EU) 2016/344 opgericht om de samenwerking tussen de lidstaten bij de aanpak van zwartwerk te intensiveren. Tot dan werd meestal ad hoc grensoverschrijdend samengewerkt, maar het platform heeft als katalysator voor verandering gefungeerd. Het platform heeft de handhavingsautoriteiten van de lidstaten en de sociale partners in een uniek netwerk samengebracht, zodat ze van elkaar kunnen leren en samen kunnen optreden met het oog op een eerlijkere Europese arbeidsmarkt. Het heeft zo ook bijgedragen tot de uitvoering van de Europese pijler van sociale rechten.

Een belangrijke recente ontwikkeling op het gebied van arbeidsmobiliteit is de oprichting in 2019 van de Europese Arbeidsautoriteit (ELA), die ervoor zal zorgen dat de EU-regels inzake arbeidsmobiliteit op een eerlijke, eenvoudige en doeltreffende wijze worden gehandhaafd. Verordening (EU) 2019/1149 van het Europees Parlement en de Raad van 20 juni 2019 tot oprichting van een Europese Arbeidsautoriteit voorziet in de integratie van het platform in de ELA als permanente werkgroep (wellicht in 2021). Dankzij de oprichting van de ELA zullen de activiteiten van het platform ter bestrijding van zwartwerk van het bredere handhavings- en preventieperspectief van de ELA kunnen profiteren en zal het mogelijk zijn synergie te ontwikkelen met andere taken van de ELA, zoals het verstrekken van informatie, gezamenlijke en gecoördineerde inspecties en capaciteitsopbouw. De start van de eerste Europese campagne ter bevordering van witwerk – #EU4FairWork – op 2 maart 2020 met deelname van de ELA vormt in dit verband een belangrijke stap.

Dit verslag over de toepassing en de meerwaarde van Besluit (EU) 2016/344 gaat over de geboekte vooruitgang bij de uitvoering van het besluit en volgt op het in 2018 goedgekeurde tweejaarlijkse verslag over het platform. Overeenkomstig artikel 12 van het besluit bevat het verslag een beoordeling van de mate waarin het platform de doelstellingen van artikel 4 heeft verwezenlijkt, de in artikel 5 bedoelde opdracht heeft vervuld, de in artikel 6 bedoelde activiteiten heeft uitgevoerd en de in zijn werkprogramma vastgestelde prioriteiten heeft aangepakt. In het verslag zijn de resultaten verwerkt van een specifieke enquête onder de leden van het platform in 2019 en van de lopende monitoring van de activiteiten van het platform.

Het Europees platform voor de bestrijding van zwartwerk in een notendop Het Europees platform voor de bestrijding van zwartwerk (hierna “het platform” genoemd) is in 2016 opgericht om de samenwerking tussen de lidstaten te intensiveren naar aanleiding van een resolutie van de Raad uit 2003 en de mededeling van de Commissie uit 2007 over de bestrijding van zwartwerk. Het platform beoogt bij te dragen tot een effectiever optreden op Unie- en nationaal niveau door a) de samenwerking tussen de bevoegde autoriteiten van de lidstaten en andere betrokken actoren te versterken, b) de capaciteit van de bevoegde autoriteiten en actoren van de lidstaten voor de aanpak van zwartwerk met betrekking tot de grensoverschrijdende aspecten ervan te verbeteren, en c) het bewustzijn van het publiek ten aanzien van de diverse aspecten van zwartwerk te vergroten en de lidstaten ertoe aan te moedigen hun inspanningen op te voeren (artikel 4 “Doelstellingen”). Deze doelstellingen moeten worden verwezenlijkt door a) beste praktijken en informatie uit te wisselen; b) expertise en analyse te ontwikkelen; c) innovatieve benaderingen ten aanzien van doeltreffende en efficiënte grensoverschrijdende samenwerking aan te moedigen en te bevorderen en ervaringen te evalueren; d) bij te dragen tot een horizontaal begrip van zaken die verband houden met zwartwerk (artikel 5 “Opdracht”). Het platform brengt meer dan 50 belanghebbenden samen. De leden zijn hoge vertegenwoordigers van ministeries en handhavingsautoriteiten (arbeidsinspecties, belasting- en socialezekerheidsinstanties) en sectoroverschrijdende sociale partners. Ze fungeren als één contactpunt, onderhouden contacten met nationale belanghebbenden en verspreiden leerresultaten. Tot de waarnemers behoren 14 organisaties van sociale partners uit sleutelsectoren, Eurofound, het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk, de Internationale Arbeidsorganisatie en Noorwegen en IJsland als leden van de Europese Economische Ruimte. Het bureau, dat wordt gevormd door een voorzitter (de vertegenwoordiger van de Commissie) en twee uit de groep van hoge vertegenwoordigers gekozen covoorzitters, stuurt de werkzaamheden van het platform en geeft strategische leiding met de hulp van het secretariaat, dat bij de Commissie is ondergebracht. De plenaire vergadering van het platform komt twee keer per jaar bijeen. Het platform beschikt over een jaarlijkse begroting van 1,35 miljoen EUR uit hoofde van het programma van de Europese Unie voor werkgelegenheid en sociale innovatie (EaSI). Daarnaast zijn – na oproepen tot het indienen van voorstellen – vijf grensoverschrijdende samenwerkingsprojecten ter bestrijding van zwartwerk en ter verwezenlijking van de doelstellingen van het platform ondersteund (via het EaSI) voor een bedrag van 1,67 miljoen EUR.

2.Vooruitgang bij de uitvoering van de opdracht en de activiteiten van het platform

Nadat het platform het initiële werkprogramma in mei 2016 had goedgekeurd, zijn de activiteiten vlot van start gegaan. Het platform heeft sindsdien jaarlijks gemiddeld 15 activiteiten uitgevoerd en meer dan 1450 belanghebbenden samengebracht om samen te leren en te werken rond thema’s variërend van veelbelovende beleidsmethoden tot organisatorische structuren en grensoverschrijdend optreden.

In dit hoofdstuk wordt verslag over deze activiteiten uitgebracht, evenals over de wijze waarop ze hebben bijgedragen tot de uitvoering van de opdracht van het platform (artikel 5). Het hoofdstuk is gestructureerd op basis van de drie strategische prioriteiten van de werkprogramma’s 2017-2018 en 2019-2020, namelijk 1) samenwerking en gezamenlijk optreden, 2) wederzijds leren en 3) kennis vergaren.

Overzicht van de activiteiten van het platform sinds 2016

Uit de enquête uit 2019 blijkt dat de meeste leden van het platform en de meeste waarnemers (84 %) vinden dat het platform goede of zeer goede vooruitgang heeft geboekt bij de uitvoering van de opdracht. Tot de belangrijkste activiteiten die tot de vooruitgang hebben bijgedragen, behoren: seminars (84 %), workshops thematische evaluatie (74 %), werkgroepen (68 %), leerbezoeken van het personeel (45 %).

2.1.Samenwerking en gezamenlijk optreden

Het platform heeft tussen de oprichting ervan in 2016 en eind 2019 31 gezamenlijke activiteiten en bezoeken van personeelsleden in 14 gastlanden georganiseerd, waarbij de reis- en verblijfkosten werden gedekt door het contract ter ondersteuning van het platform. Ze werden specifiek georganiseerd ter ondersteuning van gezamenlijke inspecties in één land met de deelname van andere nationale autoriteiten (42 %), meestal in de bouw- en landbouwsector. Dankzij andere soorten bezoeken (bijvoorbeeld leeruitwisselingen, opleidingen en gezamenlijke activiteiten) konden de leden een grondigere kennis over een onderwerp, een praktijk of een procedure opdoen via directe en praktische leerervaringen. Er kwamen vooral thema’s aan bod met betrekking tot de organisatiestructuur van handhavingsinstanties; risicobeoordeling, datamining en analyse; informatiesystemen, databanken en online-instrumenten voor het delen van informatie; en de frauduleuze detachering van werknemers. Ongeveer de helft van de deelnemers aan de enquête uit 2019 vindt leerbezoeken van het personeel een van de vijf belangrijkste activiteiten om de doelstellingen en de opdracht van het platform uit te voeren.

Steun voor een gezamenlijke inspectie in de landbouwsector in Spanje Met operationele steun van het platform heeft de Spaanse arbeidsinspectie de Roemeense arbeidsinspectie en de Spaanse en Roemeense politie in juli 2019 uitgenodigd om gezamenlijke inspecties uit te voeren tijdens de knoflookoogst in Albacete. Er werden inspecties uitgevoerd en gesprekken gevoerd met Spaanse werkgevers, Spaanse arbeidsbemiddelaars en Roemeense tussenpersonen. Meer dan 500 werknemers werden geïdentificeerd en over hun rechten geïnformeerd. De onderzoeken zijn nog niet afgerond maar er zijn al vier personen gearresteerd wegens mensenhandel en arbeidsuitbuiting.

In totaal hebben zeven werkgroepen leden van het platform samengebracht om zich gezamenlijk over fundamentele kwesties te beraden en actief bij de ontwikkeling van de activiteiten van het platform betrokken te worden. De werkzaamheden van de groepen hebben tal van praktische resultaten opgeleverd, zoals een voorstel om de uitwisseling van informatie tussen nationale autoriteiten op te voeren via een mogelijke module van het informatiesysteem interne markt over zwartwerk, een woordenlijst en maatregelen om zwartwerk aan te pakken. Andere werkgroepen hebben het werkprogramma van het platform opgesteld en op de prioriteiten van nationale en sociale partners ingespeeld. De meeste leden van het platform (68 %) beschouwen werkgroepen als een van de vijf belangrijkste activiteiten om de doelstellingen en de opdracht van het platform uit te voeren.

In Bulgarije, Cyprus, Griekenland, Letland, Litouwen, Roemenië en Slowakije zijn met succes projecten voor wederzijdse bijstand (MAP’s ) uitgevoerd. In het kader van de projecten hebben de leden advies gekregen van een team deskundigen van het platform die gespecialiseerd zijn in strategische aspecten van handhaving. De projecten vloeiden vaak voort uit nationale prioriteiten op het gebied van structurele hervormingen, zoals de prioriteiten die in de landspecifieke aanbevelingen van het Europees semester aan bod zijn gekomen. Dankzij zelfreflectie, praktische ondersteuning door vakgenoten tijdens twee bezoeken en de ontwikkeling van een actieplan zijn aanzienlijke veranderingen teweeggebracht, zoals nieuwe maatregelen en meer samenwerking tussen handhavingsinstanties. Uit de enquête uit 2019 is gebleken dat dit een van de activiteiten is die het meest tot de uitvoering van de opdracht van het platform heeft bijgedragen.