VERSLAG VAN DE COMMISSIE - XXXIe Verslag over het mededingingsbeleid 2001

INHOUDSOPGAVE

Inleiding

Kader 1: Mededinging en de consument - De belangrijkste beschikkingen van de Commissie in 2001

I - Antitrust - artikelen 81 en 82; Staatsmonopolies en monopolierechten - artikelen 31 en

A - Modernisering van de wettelijke en interpretatieve bepalingen

1. Modernisering van de regels ter uitvoering van de artikelen 81 en 82 van het EG-Verdrag

2. Herziening van de clementiemededeling

3. Evaluatie van de groepsvrijstellingsverordening voor overeenkomsten voor technologieoverdracht

Kader 2: Nieuwe de minimis-bekendmaking

4. Herziening van procedurele regels: nieuw mandaat van de raadadviseur-auditeur

B - Toepassing van de artikelen 81, 82 en 86

1. Artikel 81

1.1. Kartels

1.1.1. Een recordjaar voor antikartelbeschikkingen

1.1.2. Kartelbeschikkingen in 2001

2. Artikelen 82 en 86

2.1. Artikel 82 - Ondernemingen met een machtspositie

Kader 3: Mededingingsbeleid in de verpakkingsafvalsector

2.2. Artikel 86, lid 1, in combinatie met artikel 82 - Overheidsbedrijven/bedrijven met bijzondere of uitsluitende rechten en een machtspositie

C - Sectorale ontwikkelingen op mededingingsgebied

1. Energie: liberalisering van de elektriciteits- en gassector

1.1. Voorstel van de Commissie inzake de voltooiing van de Europese elektriciteits- en gasmarkten

1.2. Wisselwerking tussen het mededingingsbeleid en de regels van de interne markt

1.3. Het staatssteunbeleid van de Commissie in de energiesector

1.4. Andere ontwikkelingen in de energiesector: motorbrandstoffen

2. Postdiensten

2.1. Voorstel van de Commissie voor verdere openstelling van de markt

2.2. Zaken

3. Telecommunicatie

3.1. Richtsnoeren voor de marktanalyse en de berekening van de marktmacht

3.2. Goedkeuring van het zevende verslag over de tenuitvoerlegging van de richtlijnen

3.3. Toezicht op de tenuitvoerlegging van de richtlijnen

3.4. Bedrijfstakonderzoek betreffende de ontbundeling van het aansluitnet

3.5. Bedrijfstakonderzoek naar huurlijnen

3.6. Bedrijfstakonderzoek naar roaming

3.7. Individuele gevallen waarop de artikelen 81 en 82 van toepassing zijn

3.7.1. Identrus

3.7.2. Intelsat

3.7.3. Wanadoo

4. Vervoer

4.1. Luchtvervoer

4.1.1. British Midland/Lufthansa/SAS

4.1.2. SAS/Maersk Air

4.1.3. Overleg over vrachtvervoertarieven binnen de IATA

4.1.4. Overleg over passagiersvervoertarieven binnen de IATA

4.2. Zeevervoer

4.2.1. Herziene TACA

4.2.2. Consortia

4.2.3. OESO-rapport over de lijnvaart

4.2.4. P&O/Stena

4.3. Spoorwegen

5. Media

5.1. Het uitzenden van sportwedstrijden

5.1.1. UEFA-uitzendregels

5.1.2. UEFA Champions League

5.2. Overige kwesties

5.2.1. Maatschappijen voor collectief auteursrechtenbeheer

5.2.2. Cd's/dvd's

6. Distributie van motorvoertuigen

6.1. De voorbereiding van een nieuwe specifieke regeling voor de distributie van auto's

6.2. Algemene evaluatie van de toepassing van de vrijstellingsverordening betreffende de prijzen van nieuwe auto's

6.3. Toepassing van de vrijstellingsverordening in 2001

6.3.1. Volkswagen

6.3.2. DaimlerChrysler

6.3.3. Het distributiesysteem van Porsche

Kader 4: Groen licht voor Covisint -de B2B-marktplaats voor automobielbedrijven

6.4. Arrest van het Hof van Justitie in de zaak Asia Motor France SA

7. Financiële diensten

7.1. Mededinging in de 'clearing en afwikkeling'-sector

7.1.1. Eurex

7.2. Betaalsystemen

7.3. Nucleaire verzekeringspools

7.4. Convergentie tussen bank- en verzekeringswezen

8. Informatiemaatschappij

8.1. Mededeling van punten van bezwaar toegezonden aan Microsoft

8.2. Informatiemaatschappij en internet

9. Sport

Kader 5: Transfers van voetballers

9.1. Formule 1

9.2. UEFA

9.3. De subsidies voor de Franse profvoetbalclubs

10. De farmaceutische industrie

10.1. Parallelhandel: Adalat, GlaxoWellcome

10.1.1. Adalat

10.1.2. GlaxoWellcome

10.2. Gemeenschappelijke ondernemingen

10.2.1. Pfizer/EISAI

10.2.2. Pfizer/Aventis

D - Statistieken

II - Concentratiecontrole

A - Algemeen beleid en nieuwe ontwikkelingen

1. Inleiding - algemene ontwikkelingen

2. Nationale markten en potentiële mededinging

2.1. Afbakening van de relevante geografische markten en potentiële mededinging

2.2. Afbakening van de relevante productmarkten

Kader 6: De 'papier'-zaken & collectieve machtspositie:

3. Concentratiecontrole in de 21ste eeuw - Groenboek over de herziening van de concentratieverordening

3.1. Bevoegdheidsvraagstukken

3.2. Inhoudelijke vraagstukken

3.3. Procedurevraagstukken

3.4. Gezamenlijke werkgroep met nationale mededingingsautoriteiten

Kader 7: Nevenrestricties - Aanpassing van het beleid van de Commissie

4. Ontwikkelingen in de toepassing van de 'failing firm defence'

Kader 8: Schneider/Legrand

5. Corrigerende maatregelen

5.1. Corrigerende maatregelen - Statistische ontwikkelingen

5.2. Aard van de corrigerende maatregelen die in 2001 zijn aanvaard

5.3. Uitvoering van corrigerende maatregelen

5.4. Internationale samenwerking met betrekking tot corrigerende maatregelen

6. Verwijzingen naar lidstaten overeenkomstig artikel 9 - nieuwe ontwikkelingen

7. Internationale samenwerking

7.1. Samenwerking met de autoriteiten van de Verenigde Staten

Kader 9: GE/Honeywell

B - Statistisch overzicht

III - Staatssteun

A - Algemeen beleid

1. Transparantie

2. Modernisering van de controle op de staatssteun

Kader 10: Risicokapitaal

3. Staatssteun en belastingen

4. Gestrande kosten

5. Openbare omroep

5.1. Mededeling van de Commissie betreffende de toepassing van de regels inzake staatssteun op publieke omroepen

6. Ondersteuning van film- en audiovisuele productie

6.1. Onderzoek van de nationale steunregelingen voor film- en audiovisuele productie.

6.2. Mededeling van de Commissie over bepaalde juridische aspecten in verband met cinematografische en andere audiovisuele werken

7. Uitbreiding

Kader 11: Duitse overheidsbanken (Anstaltslast en Gewährträgerhaftung)

B - Begrip staatssteun

1. Herkomst van de middelen

2. Het voordeel voor de onderneming

3. Het selectieve karakter van de maatregel

4. Beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten

C - Onderzoek naar de verenigbaarheid van steun met de gemeenschappelijke markt

1. Horizontale steun

1.1. Onderzoek en ontwikkeling

1.2. Werkgelegenheid, opleiding en arbeidsomstandigheden

1.3. Milieu

1.4. Redding en herstructurering

2. Regionale steun

3. Sectorale steun

3.1. Sectoren waarop bijzondere regels van toepassing zijn

3.1.1. Scheepsbouw

3.1.2. Staalindustrie

3.1.3. Kolenindustrie

3.1.4. Automobielindustrie

3.1.5. Vervoer

3.1.6. Landbouw

3.1.7. Visserij

3.2. Specifieke sectoren waarop geen bijzondere regels van toepassing zijn

3.2.1. Financiële sector

3.2.2. Diensten

3.2.3. Buitengewone gebeurtenissen

D - Procedures

1. Inleiding van de formele onderzoeksprocedure

2. Bestaande steun

3. Terugvordering van steun

4. Niet-uitvoering van een beschikking van de Commissie

E - Statistieken

IV - Diensten van algemeen belang

1. Algemene beginselen

2. Recente ontwikkelingen

2.1. Het verzoek van de Europese Raad van Nice

2.2. Het Verslag van de Commissie aan de Europese Raad van Laken

3. Antitrust (inclusief liberalisering)

3.1. Ontwikkelingen bij het Hof

3.2. Liberalisering door middel van wettelijke maatregelen

V - Internationale activiteiten

A - Uitbreiding

1. Toetredingsvoorbereiding en -onderhandelingen

2. Voortgang in overeenstemming met de mededingingsregels

3. Uitvoeringsbepalingen in het kader van de Europa-overeenkomsten en het besluit inzake de douane-unie

4. Uitbreiding van de status van artikel 87, lid 3, onder a) in het kader van de Europa-overeenkomsten en de goedkeuring van regionale-steunkaarten

5. Technische bijstand aan de kandidaatlanden

6. Westelijke Balkan

B - Bilaterale samenwerking

1. Verenigde Staten

2. Canada

3. Overige OESO-landen

4. Landen van de Middellandse Zee

5. Latijns-Amerika

6. De Russische Federatie en Oekraïne

C - Multilaterale samenwerking

1. WTO: Handels- en mededingingsbeleid

1.1. Mededinging binnen de Doha-ontwikkelingsagenda

1.2. Een eerste evaluatie van de verklaring van Doha

Kader 12: handel en mededinging: van het rapport-Van Miert tot Doha

2. OESO

3. Unctad

4. International Competition network

VI - Vooruitzichten voor 2002

1. Antitrust

1.1. Wet- en regelgevende activiteiten

1.2. Handhavingsactiviteiten

2. Concentraties

3. Staatssteun

4. Internationale activiteiten

Bijlage - In het verslag onderzochte zaken

Inleiding

1. De toepassing van de mededingingsregels is een van de belangrijkste taken van de Commissie en speelt een centrale rol in de werking van de interne markt op economisch gebied. Nude slotfase van de invoering van de euro aanvingop 1 januari 2002 en de Europese Unie een grotere uitbreiding dan ooit tevoren zal kennen, moeten de antitrustregels alsook de voorschriften inzake concentraties en staatssteun worden gemoderniseerd, zodat de Commissie haar actie op het snel veranderende economische klimaat kan afstemmen. Hierdoor kan men zich richten op die gedragingen van marktdeelnemers die het gevaarlijkst zijn voor een 'open markteconomie met vrije mededinging', zoals bepaald in het Verdrag.

2. Een reeks in 2001 vastgestelde kartelbeschikkingen belicht de voortdurende inspanningen van de Commissie om op te treden tegen gedragingen van ondernemingen in een groot aantal sectoren, die flagrant in strijd met de mededingingsregels waren. Deze beschikkingen laten zien dat het mededingingsbeleid een rechtstreekse impactop het welzijn van de consument heeft, hetgeen ook geldt voor de beschikkingen die dit jaar werden genomen op het gebied van de automobielindustrie. Daarnaast bleef het openstellen van markten waar nog geen volledige mededinging bestaat, hoog op de agenda van de Commissie staan. Bij deze openstelling dient ervoor te worden gezorgd dat gelijkheid van behandeling is verzekerden dat het verlenen van diensten van algemeen belang wordt gewaarborgd.

3. De actie van de Commissie op het gebied van concentraties vindt plaats tegen de achtergrond van de globalisering en een groeiende complexiteit van de zaken die aanhangig worden gemaakt. Gezien het feit dat mondiale fusies onder verschillende jurisdicties vallen, wordt intensieve internationale samenwerking in verschillende fora, zoals in het International Competition Network (ICN), en krachtens bilaterale overeenkomsten steeds meer noodzakelijk. Om ervoor te zorgen dat het Europese stelsel van concentratiecontrole adequaat wordt uitgerust om de uitdagingen van deze mondiale fusies en van de uitbreiding van de Europese Unie aan te gaan, is de Commissie bezig de concentratieverordening grondig te herzien. In december 2001 werd een overlegdocument (Groenboek) over jurisdictiekwesties en procedurele en materiële aangelegenheden gepubliceerd.

4. Wat betreft de staatssteun werden in 2001 op het gebied van de transparantie belangrijke verbeteringen bereikt met de goedkeuring van het scorebord inzake staatssteun en de openstelling voor het publiek van een on-line-staatssteunregister. De Commissie zette haar beleid inzake de actualisering en modernisering van haar staatssteunregels voort met de goedkeuring van nieuwe regels betreffende staatssteun voor risicokapitaal en de start van drie belangrijke nieuwe beleidsevaluaties aangaande steun voor werkgelegenheid, voor onderzoek en ontwikkeling en voor grote regionale investeringsprojecten. Wat betreft toezicht en handhaving werd bijzondere aandacht geschonken aan de definitieve inwerkingtreding van de beide groepsvrijstellingsverordeningen inzake steun aan kleine en middelgrote ondernemingen en opleidingssteun en de verordening inzake de minimis-steun.

5. Met de goedkeuring op 12 december van de gemeenschappelijke standpunten over het mededingingshoofdstuk werd de eerste fase van de uitbreidingsactiviteiten op staatssteungebied afgerond. De Associatieraad besloot voor vier kandidaat-lidstaten het mededingingshoofdstuk voorlopig te sluiten.

6. De Commissie dient zorgvuldig te kijken naar de mededingingsaspecten van de toekomstige uitbreiding en met de kandidaat-lidstaten samen te werken om ervoor te zorgen dat in een uitgebreide Unie dezelfde regels overal even doeltreffend worden toegepast.

7. In 2001 lag het totale aantal nieuwe zaken op 1.036, waarvan 284 antitrustzaken (die vallen onder de artikelen 81, 82 en 86), 335 concentratiezaken en 417 staatssteunzaken (uitgezonderd klachten). Ter vergelijking: in 2000 bedroeg het totale aantal nieuwe zaken 1.211, waarvan 297 antitrustzaken, 345 concentratiezaken en 569 staatssteunzaken. [1] De daling van het totale aantal nieuwe zaken vormt dus een algemene trend: het aantal antitrustzaken is licht afgenomen, het aantal concentratiezaken is voor het eerst in verscheidene jaren teruggelopen en er heeft een significante vermindering van het aantal staatssteunzaken plaatsgehad.

[1] Het cijfer voor staatssteunzaken in 2000 werd bijgesteld nadat het XXXe Verslag over het mededingingsbeleid 2000 was gepubliceerd.

8. De lichte afname van het aantal nieuwe antitrustzaken bevestigt het effect van de publicatie van de richtsnoeren inzake horizontale en verticale overeenkomsten op de aanmeldingen in de voorbije twee jaar (sinds 1999 is er sprake van een sterk neerwaartse trend). Het aantal klachten dat in voorgaande jaren sterk uiteenliep, bleef in 2001 tamelijk stabiel (116) in vergelijking met 2000 (112).

9. Het totale aantal gesloten zaken bedroeg 1.204, waarvan 378 antitrustzaken, 346 concentratiezaken en 480 staatssteunzaken (uitgezonderd klachten). De vergelijkbare cijfers voor 2000 bedroegen 1.230 gesloten zaken, waarvan 400 antitrustzaken, 355 concentratiezaken en 475 staatssteunzaken. [2] Hoewel de lichte daling van het aantal gesloten antitrustzaken verband houdt met een sterkere gerichtheid op kartelzaken (waarvoor veel middelen moeten worden aangewend), ligt het aantal gesloten zaken (378) veel hoger dan het aantal nieuwe zaken (284), waarmee de achterstand verder wordt teruggedrongen.

[2] Het cijfer voor antitrustzaken in 2000 werd bijgesteld nadat het XXXe Verslag over het mededingingsbeleid 2000 was gepubliceerd.

10. De lichte daling van het aantal concentraties en allianties dat in 2001 door de Commissie werd onderzocht, lijkt een afspiegeling te vormen van de algehele verslechtering van de economische omstandigheden in de geïndustrialiseerde wereld en van de nieuwe manier waarop het bedrijfsleven tegen het succes van recente fusies en overnames aankijkt. Voor het eerst sinds 1993 daalde het aantal bij de Commissie aangemelde concentraties, en wel van 345 in 2000 tot 335 in 2001, maar het totaal is nog steeds veel groter dan in 1999. In het verslagjaar werden 340 formele beschikkingen gegeven (tegen 345 in 2000). In 2001 werd de opwaartse trend in het totale aantal aangemelde concentraties een halt toegeroepen, maar concentratiezaken worden wel steeds complexer en de markten geconcentreerder. Met name is het aantal geopende zaken waarvoor grondig onderzoek vereist is, sneller gestegen dan het totale aantal zaken (fase-II-beschikkingen: in 2001 17% meer dan in 2000 en 100% meer dan in 1999).

11. Op het gebied van staatssteun daalde het aantal aanmeldingen met circa 30% en het aantal nieuwe gevallen van niet-aangemelde steun nam ten opzichte van 2000 met ongeveer 45% af, terwijl het aantal verzoeken om evaluatie van de steun vervijfvoudigde; het aantal ingeleide procedures bleef evenwel stabiel (66 in 2001 tegen 67 in 2000). Het aantal negatieve eindbeschikkingen nam licht toe (31 in 2001 tegen 26 in 2000). Ook het aantal hangende zaken is toegenomen (van 584 in 2000 tot 621 in 2001), hetgeen aan de hoeveelheid klachten te wijten is. [3]

[3] Het cijfer voor 2000 werd bijgesteld nadat het XXXe Verslag over het mededingingsbeleid 2000 was gepubliceerd.

Kader 1: Mededinging en de consument - De belangrijkste beschikkingen van de Commissie in 2001

Commissaris Monti heeft herhaaldelijk benadrukt dat de Commissie groot belang hecht aan de consumentenaspecten van het mededingingsrecht en -beleid. Het staatssteunbeleid, de concentratiecontrole en de uitvoering van het antitrustbeleid moeten er alle toe bijdragen dat de toepassing van de EU-mededingingsregels positieve gevolgen heeft voor de consument.

Terugkijkend naar 2001 blijkt met name heel duidelijk uit diverse antitrustbeschikkingen hoe het behoud van volledige mededinging gunstig uitwerkt voor de belangen van de consument. Extra winsten die marktexploitanten door beperking van de mededinging behalen, bijvoorbeeld via kartels, moeten uiteindelijk worden betaald door de consument, die lagere prijzen, een betere dienstverlening en een ruimere keuze zou genieten als de mededinging goed zou functioneren.

British Midland/Lufthansa/SAS

Op 1 maart 2000 hebben British Midland International, Lufthansa en SAS een joint venture-overeenkomst aangemeld. Daarin hebben zij afgesproken hun verbindingen van en naar London Heathrow Airport en Manchester International Airport op elkaar af te stemmen.

De Commissie erkende dat de overeenkomst wat betreft efficiëntievoordelenen mededinging een gunstige uitwerking heeft. Zij leidt tot een reorganisatie en uitbreiding van de bestaande netwerken van de partijen. In de joint venture wordt echter bepaald dat Lufthansa het exclusieve recht krijgt om op bijna alle trajecten tussen Londen en Frankfurt te vliegen. De markt Londen-Frankfurt is een van de drukste in Europa. De Commissie kwam tot de conclusie dat de mededinging op deze markt merkbaar wordt beperkt doordat British Midland niet langer op het traject Londen-Frankfurt vliegt. De Commissie was zelfs bang dat de overeenkomst tot uitschakeling van de mededinging zou leiden. Alleen Lufthansa en British Airways zouden overblijven en samen met British Midland zou Lufthansa een veel betere positie krijgen als het gaat om de toegang tot slots aan het begin- en eindpunt van het traject. Daarentegen lukt het British Airways niet frequenter vluchten uit te voeren door een tekort aan slots in Frankfurt.

Teneinde de Commissie tegemoet te komen, hebben de partijen beloofd op de luchthaven van Frankfurt slots beschikbaar te stellen, en wel zodanig dat een nieuwkomer of bestaande concurrent, met name British Airways, frequenter op dit traject kan vliegen en op gelijke voet met Lufthansa kan concurreren. Intussen heeft British Airways om enkele slots verzocht, welk verzoek is ingewilligd.

De klant zal hiervan profiteren dankzij een ruimere keuze aan vliegbestemmingen, betere verbindingen, een passende dienstregeling en een comfortabele manier van reizen.

SAS/Maersk

Op 18 juli heeft de Commissie besloten de Scandinavische luchtvaartmaatschappijen SAS en Maersk Air een boete op te leggen van respectievelijk 39,375 miljoen EUR en 13,125 miljoen EUR omdat zij een geheime marktverdelingsovereenkomst hadden gesloten.

De Commissie had vernomen dat Maersk Air niet langer op het traject Kopenhagen-Stockholm vloog. Hierdoor verkreeg SAS het monopolie op het traject Kopenhagen-Stockholm, hetgeen nadelig uitwerkte voor de jaarlijks meer dan één miljoen reizigers op dat traject. Tevens bleek dat SAS gestopt was met vluchten op het traject Kopenhagen-Venetië en dat Maersk Air juist begonnen was op dit traject te vliegen. Ten slotte had SAS zijn activiteiten op het traject Billund-Frankfurt gestaakt, waardoor Maersk Air als enige luchtvaartmaatschappij overbleef. Daarnaast sloten de partijen ook een algemeen non-concurrentiebeding dat betrekking had op hun toekomstige activiteiten op de internationale trajecten van en naar Denemarken en op de binnenlandse trajecten in Denemarken.

De beschikking zorgde ervoor dat de mededinging tussen SAS en Maersk Air, de twee grootste luchtvaartmaatschappijen die vluchten van en naar Denemarken verzorgen, werd hersteld. Nieuwe vluchten werden aangekondigd op trajecten die voorheen onder de marktverdeling vielen; zo ging SAS vijfmaal per dag retourvluchten tussen Billund en Kopenhagen uitvoeren. De vliegtarieven kwamen weer onder druk te staan omdat de partijen bij het vaststellen van de prijzen minder armslag kregen. Zij moesten er namelijk weer rekening mee houden dat de andere partij nieuwe vluchten zou kunnen aanbieden.

Automobielsector

In de automobielsector heeft de Commissie bepaalde praktijken van autofabrikanten aan de kaak gesteld. Deze praktijken hadden tot gevolg dat consumenten werden belet een auto in het land van hun keuze te kopen.

Op 29 juni heeft de Commissie besloten Volkswagen een boete van 30,96 miljoen EUR op te leggen wegens verticale prijsbinding in Duitsland voor de nieuwe VW Passat. Tussen 1996 en 1997 had Volkswagen een rondschrijven naar zijn Duitse dealers gestuurd met de aansporing dit model niet onder de aanbevolen catalogusprijs te verkopen. Dit is de eerste beschikking met betrekking tot verticale prijsbinding in Duitsland. Verticale prijsbinding betekent een zeer ernstige beperking van de prijsconcurrentie en heeft een direct effect op de consumentenprijzen.

Op 10 oktober heeft de Commissie besloten DaimlerChrysler een boete van 71,825 miljoen EUR op te leggen wegens diverse inbreuken op artikel 81 van het EG-Verdrag. Een van deze inbreuken betrof belemmeringen voor de parallelle handel in Duitsland, waardoor kopers uit andere lidstaten niet van Duitse dealers konden kopen. Een andere inbreuk was een prijsvaststellingsovereenkomst in België die als doel had consumentenkortingen te verlagen.

In 2001 vonden belangrijke ontwikkelingen plaats met betrekking tot de evaluatie van de groepsvrijstelling inzake motorvoertuigendistributie, die in 2002 zal worden afgerond. Voor bijzonderheden zie hoofdstuk 6.1 van dit verslag.

Bankkosten voor het wisselen van valuta's uit de eurozone

Kort na de totstandkoming van de euro ontving de Commissie klachten van consumenten die beweerden dat sommige banken hun kosten voor het wisselen van bankbiljetten uit de eurozone collectief hadden vastgelegd. De Commissie voerde bij diverse banken onaangekondigd meerdere inspecties uit en zond informatieverzoeken naar de meeste banken binnen de eurozone. Vervolgens leidde zij een procedure in tegen een groot aantal banken in zeven lidstaten.

Verscheidene banken deden daarop unilaterale voorstellen aan de Commissie, die inhielden dat zij de geldende kosten aanzienlijk zouden verlagen en uiterlijk in oktober 2001 volledig zouden afschaffen, in ieder geval voor aankooptransacties van rekeninghouders. Vóór de omschakeling op de euro betekende dit een duidelijk voordeel voor de consument.

Omdat de uitzonderlijke omstandigheid zich voordeed dat de betreffende markt zou verdwijnen en gezien het onmiddellijke positieve effect van deze voorstellen voor de consument besloot de Commissie de lopende kartelprocedures tegen de meeste banken te beëindigen. Op 12 december besloot de Commissie vijf Duitse banken een boete op te leggen van in totaal 100,8 miljoen EUR omdat zij een overeenkomst hadden gesloten en in stand gehouden waarin een provisie van ongeveer 3% werd afgesproken voor de aan- en verkoop van bankbiljetten uit de eurozone.

Concentraties

Ook beschikkingen inzake concentratiecontrole hebben gevolgen voor het dagelijkse leven van de consument.

In de zaak Nordea/Postgirot heeft de Commissie er onder bepaalde voorwaarden mee ingestemd dat de Scandinavische bankgroep Nordea alleenzeggenschap zou verkrijgen over de Zweedse Postgirot Bank AB. Postgirot is een volledige dochteronderneming van Posten AB, het Zweedse openbare postbedrijf. Het heeft een eigen girobetalingssysteem waarmee het diensten op het gebied van betaling op afstand verleent aan de detailhandel en bedrijven. Postgirot verleent tevens bankdiensten aan particulieren en bedrijven, inclusief deposito's, leenfaciliteiten, internationale betalingen, handelstransacties en kaartvoorzieningen. De overeenkomst leverde aanvankelijk problemen voor de mededinging op, omdat Nordea daardoor zeggenschap zou krijgen over zowel Postgirot als Bankgirot, de twee bancaire betalingssystemen die het meest door de Zweedse huishoudens worden gebruikt om de elektriciteits- en telefoonrekening en andere nota's te voldoen. Zoveel invloed van één bedrijf kon leiden tot prijsverhogingen die een rechtstreekse uitwerking zouden hebben op de dagelijkse bancaire behoeften van de consument. Nordea beloofde evenwel zijn belang in Bankgirot te verminderen tot 10%, waardoor het niet langer een doorslaggevende invloed op het bedrijf zal hebben, en zich terug te trekken uit Privatgirot, een bedrijf dat met Postgirot concurreert wat betreft technische diensten op het gebied van het giroverkeer. Door deze verbintenissen te aanvaarden en de goedkeuring van de concentratie daarvan afhankelijk te stellen, verzekerde de Commissie dat de nieuwe onderneming ten gunste van de eindgebruiker met anderen blijft concurreren.

De zaak Unilever, die betrekking heeft op de afstoting van bekende huishoudmerken voor voeding (zie hoofdstuk II.5.3, punt 309), en twee zaken in de sector (aard)oliedistributie (BP E.ON en Shell/DEA, zie hoofdstuk II.6, punten 317-318) kunnen voor de consument ook van bijzonder belang zijn.

Staatssteun

Ten slotte is de controle op de staatssteun van wezenlijk belang om ervoor te zorgen dat het geld van de belastingbetaler efficiënt wordt gebruikt en bijdraagt tot een gezond economisch klimaat waarin levensvatbare economische entiteiten duurzame werkgelegenheid voor Europese burgers kunnen scheppen. In haar staatssteunbeschikkingen houdt de Commissie rekening met aspecten die te maken hebben met het verzekeren van diensten van algemeen belang.

I - Antitrust - artikelen 81 en 82; Staatsmonopolies en monopolierechten - artikelen 31 en 86

A - Modernisering van de wettelijke en interpretatieve bepalingen

1. Modernisering van de regels ter uitvoering van de artikelen 81 en 82 van het EG-Verdrag

12. Op 27 september 2000 heeft de Commissie een voorstel gedaan voor een verordening ter invoering van een nieuw systeem betreffende de uitvoering van de artikelen 81 en 82. [4] Wanneer zij van kracht is, zal de nieuwe verordening onder meer Verordening nr. 17 van 1962 vervangen. Het kernpunt van de hervorming is de voorgestelde overgang van een systeem waarbij de Commissie het alleenrecht heeft om artikel 81, lid 3, toe te passen (het vrijstellingsmonopolie), naar het direct toepasselijke systeem van de wettelijke uitzondering. In dit nieuwe systeem worden overeenkomsten die niet in strijd zijn met artikel 81, lid 1, of die aan de voorwaarden van artikel 81, lid 3, voldoen, automatisch als wettig beschouwd en worden overeenkomsten die artikel 81, lid 1, schenden en niet aan de voorwaarden van artikel 81, lid 3, voldoen, automatisch als onwettig beschouwd. Deze hervorming impliceert de afschaffing van het aanmeldings- en goedkeuringssysteem zoals omschreven in Verordening nr. 17, een grotere verantwoordelijkheid voor nationale mededingingsautoriteiten en nationale rechtbanken als het gaat om de toepassing van de artikelen 81 en 82 en duidelijke afspraken ter waarborging van een samenhangende toepassing van de artikelen 81 en 82 in de gehele Europese Unie, waaronder het netwerk tussen alle Europese mededingingsautoriteiten. De voorgestelde verordening beoogt tevens de onderzoeksbevoegdheden van de Commissie te versterken (bijvoorbeeld het recht om inspecties te verrichten op andere dan bedrijfslocaties). Via haar voorstel wil de Commissie proberen doeltreffender op te treden tegen inbreuken op de artikelen 81 en 82, waardoor in Europa een effectieve mededinging wordt gewaarborgd. [5]

[4] COM(2000)582, PB C 365 E/284 van 19.12.2000.

[5] Voor een uitvoerige beschrijving van het voorstel van de Commissie, zie hoofdstuk I.A.3. van het XXXe Verslag over het mededingingsbeleid 2000, SEC(2001)694. Voor meer bijzonderheden over het Witboek betreffende modernisering van 1999, zie hoofdstuk I.A.2. van het XXIXe Verslag over het mededingingsbeleid 1999, SEC(2000)720.

13. Op 29 maart 2001 heeft het Economisch en Sociaal Comité zijn advies over de voorgestelde verordening uitgebracht. [6] In dat advies toont het Comité zich 'een groot voorstander van de hervorming van het systeem ter uitvoering van de mededingingsregels' en prijst het de 'duidelijke en moedige formulering' in het voorstel van de Commissie. Het Comité noemt het voorstel van essentieel belang voor de hervorming. Het Comité drong er bij de Commissie echter ook op aan vóór of na de inwerkingtreding van de nieuwe verordening 'flankerende maatregelen' bekend te maken, waardoor bepaalde centrale begrippen van het EG-mededingingsrecht verder zouden worden verduidelijkt, zoals de ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer tussen de lidstaten, dit gezien de complexiteit van het onderwerp en om de eenheid en samenhang van het systeem en de voorrang van het Gemeenschapsrecht te bewaren en om een effectieve decentralisatie te garanderen, met handhaving van een maximale rechtszekerheid.

[6] PB C 155 van 29.5.2001, blz. 73.

14. Op 20 juni 2001 heeft de Commissie economische en monetaire zaken van het Europees Parlement haar eindverslag over de voorstellen van de Commissie vastgesteld. [7] In haar verslag is de commissie van het Europees Parlement de mening toegedaan 'dat het huidige regelgevingssysteem voor het Europese mededingingsbeleid te bureaucratisch, te omslachtig en ineffectief is' en dat door de uitbreiding van de Europese Unie die situatie alleen maar erger zou kunnen worden. De commissie juichte daarom het voorstel van de Europese Commissie toe, een voorstel dat precies op het juiste moment kwam en als doel had 'de mededingingsregels vóór de toetreding van de nieuwe lidstaten radicaal te herzien'. Teneinde de beoogde hervormingsdoelen evenwel op pragmatische wijze te kunnen realiseren, spoorde de commissie van het Europees Parlement de Europese Commissie aan haar voorstel op enkele punten te wijzigen en opperde zij suggesties voor een verduidelijking van de wezenlijke onderdelen van de voorgestelde hervorming. De meeste van deze suggesties werden door het Europees Parlement overgenomen toen het op 6 september 2001 met 409 tegen 54 stemmen zijn advies over de voorgestelde verordening uitbracht. [8] De amendementen die het Europees Parlement voorstelt, beogen onder meer het registratiesysteem voor bepaalde typen overeenkomst af te schaffen (artikel 4, lid 2), de boeteregeling te harmoniseren (artikel 5), de evenredigheid van maatregelen van structurele of beleidsmatige aard te waarborgen (artikel 7, lid 1) en een duidelijke omschrijving te geven van het algemeen belang in het kader van de beschikkingen van de Commissie die op artikel 10 zijn gebaseerd.

[7] Het verslag van de Commissie economische en monetaire zaken en de adviezen van de Commissie industrie, buitenlandse handel, onderzoek en energie en de Commissie juridische zaken en de interne markt (A5-0229/2001) zijn nog niet in het PB gepubliceerd, maar kunnen worden gevonden op:

[8] De wetgevingsresolutie van het Europees Parlement (R5-0444/2001) is nog niet in het PB gepubliceerd, maar kan worden gevonden op :

15. Op 14/15 mei 2001 en op 5 december 2001 heeft de Industrieraad, respectievelijk tijdens het Zweedse en Belgische voorzitterschap, een inhoudelijke discussie over het voorstel van de Commissie gevoerd. Hoewel over sommige aspecten van de voorgestelde verordening voorlopige overeenstemming werd bereikt, kwam men tot de conclusie dat de gesprekken over de beginselen en modaliteiten van de beoogde hervorming in de werkgroep van de Raad moesten worden voortgezet. Als een leidraad voor verdere voortgang in de werkgroep discussieerde de Raad met name over de algemene beginselen die aan het functioneren van het netwerk van mededingingsautoriteiten ten grondslag liggen en nodigde hij de Commissie uit deze beginselen in een gemeenschappelijke verklaring vast te leggen. De Raad onderschreef ook de doelstelling van artikel 3 van het voorstel van de Commissie, namelijk dat er voor overeenkomsten die de handel tussen lidstaten ongunstig beïnvloeden gelijkheid van behandeling moet worden gegarandeerd, maar hij drong er wel bij de werkgroep op aan het effect van een dergelijke bepaling op specifieke nationale regels verder te bespreken.

2. Herziening van de clementiemededeling

16. Overeenkomstig de algemene moderniseringsgedachte om haar activiteiten op de zwaarste inbreuken op het Gemeenschapsrecht te gaan richten, heeft de Commissie in 2001 nieuwe ontwerp-regels aangenomen met als doel op prijsafspraken gerichte en andere kartels beter te kunnen opsporen en uit te roeien. Na vijf jaar toepassing werd de clementiemededeling herzien teneinde de effectiviteit ervan verder te vergroten en de Commissie zo veel mogelijk in staat te stellen kartels op te sporen en met succes te vervolgen. In de nieuwe ontwerp-mededeling die op 21.07.2001 werd gepubliceerd [9], kwamen deze kwesties uitgebreid aan de orde en werd de weg vrijgemaakt voor de goedkeuring van een nieuwe mededeling betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in 2002.

[9] Ontwerp-mededeling betreffende immuniteit tegen geldboeten en vermindering van geldboeten in kartelzaken, PB C 205 van 21.7.2001, blz. 18.

3. Evaluatie van de groepsvrijstellingsverordening voor overeenkomsten voor technologieoverdracht

17. Op 20 december heeft de Commissie een verslag [10] goedgekeurd waarin de werking van Verordening nr. 240/96 [11], de groepsvrijstelling betreffende technologieoverdracht (hierna 'GVTO' genoemd), wordt beoordeeld. In het verslag wordt een kritische analyse gegeven van de toepassing van de GVTO en van het beleid ter ondersteuning daarvan. Er wordt vooral benadrukt dat de GVTO moet worden aangepast om te zorgen voor samenhang met de nieuwe groepsvrijstellingen van de Commissie voor distributieovereenkomsten [12] en O&O- en specialisatieovereenkomsten [13] die op een meer economische aanpak zijn gebaseerd.

[10] Evaluatierapport van de Commissie inzake groepsvrijstellingsverordening nr. 240/96 betreffende technologieoverdracht, COM(2001)786 def. van 20.12.2001. Het rapport is ook beschikbaar op internet, en wel op het volgende adres: http://europa.eu.int/comm/competition/antitrust/technology_transfer/.

[11] Verordening (EG) nr. 240/96 van de Commissie inzake de toepassing van artikel 81, lid 3, van het Verdrag op groepen overeenkomsten betreffende technologieoverdracht, PB L 031 van 9.12.1996, blz. 2-13.

[12] Groepsvrijstellingsverordening 2790/1999 van de Commissie, PB L 336 van 29.12.1999, blz. 21.

[13] Groepsvrijstellingsverordeningen 2658/2000 en 2659/2000 van de Commissie, PB L 304 van 5.12.2000, blz. 3 en blz. 7.

18. In het verslag wordt vastgesteld dat de criteria van de GVTO meer betrekking hebben op de vorm van de overeenkomst dan op de reële markteffecten. De GVTO heeft vier belangrijke tekortkomingen:

- Ten eerste is zij te normatief en lijkt zij als een keurslijf te fungeren, hetgeen efficiënte transacties kan ontmoedigen en de verspreiding van nieuwe technologieën kan belemmeren.

- Ten tweede heeft zij uitsluitend betrekking op bepaalde octrooi- en knowhow-licentieovereenkomsten. Dit beperkte toepassingsgebied van de GVTO lijkt steeds ontoereikender te worden gezien de complexiteit van moderne licentieregelingen (bijvoorbeeld poolingregelingen, softwarelicenties inclusief auteursrechten).

- Ten derde worden sommige beperkingen momenteel als onwettig beschouwd of zonder een goede economische rechtvaardigingsgrond van de groepsvrijstelling uitgesloten wanneer de partijen geen marktmacht hebben en onderling in een verticale relatie staan. Dit betreft met name beperkingen die verder reiken dan de in licentie gegeven intellectuele-eigendomsrechten (bijvoorbeeld niet-concurrentieverplichtingen, koppelverkoop).

- Ten vierde breidt zij, door zich op de vorm van de overeenkomst te concentreren, de groepsvrijstelling uit tot situaties die niet altijd geacht kunnen worden aan de voorwaarden van artikel 81, lid 3, te voldoen, hetzij omdat de contracterende partijen concurrenten zijn hetzij omdat zij een sterke marktpositie hebben.

19. Naar aanleiding van het verslag zijn de volgende opmerkingen gemaakt:

- Moet de werkingssfeer van de GVTO, die nu uitsluitend betrekking heeft op octrooien en knowhow, worden uitgebreid tot auteursrechten, modelrechten en merkrechten- Deze kwestie is voor een aantal sectoren van bijzonder belang, waaronder de software-industrie, die afhankelijk is van een hele reeks auteursrechtlicenties voor productie en distributie.

- Moet de GVTO ook betrekking hebben op licentieovereenkomsten tussen meer dan twee bedrijven, zoals licentiepools- Dergelijke regelingen zijn voor het bedrijfsleven steeds belangrijker geworden door de groeiende complexiteit van nieuwe technologieën. In dit verband kan worden opgemerkt dat meerpartijenlicenties efficiëntievoordelen kunnen hebben en de mededinging kunnen bevorderen, met name wanneer de pool uitsluitend betrekking heeft op essentiële intellectuele-eigendomsrechten. Meerpartijenlicenties kunnen evenwel ook ernstige concurrentieverstorende effecten hebben, vooral wanneer de overeenkomst betrekking heeft op substituut- technologieën of wanneer daarin van de leden wordt verlangd dat zij elkaar tegen minimale kosten of op exclusieve basis licenties voor huidige en toekomstige technologie verlenen.

- Een soepeler benadering van licentieovereenkomsten tussen niet-concurrenten. Algemeen wordt erkend dat, als de partijen bij een overeenkomst ten opzichte van elkaar in een verticale relatie staan, d.w.z. als zij geen concurrenten zijn, exclusieve licenties meestal efficiëntievoordelen hebben en de mededinging bevorderen. Als bijvoorbeeld de houder van de intellectuele-eigendomsrechten niet over de middelen beschikt om de in licentie te geven producten te produceren of te distribueren, is het efficiënter de licentie te verstrekken aan iemand die de bedoelde middelen wel heeft.

- Een voorzichtiger benadering van licentieovereenkomsten tussen concurrenten. Als de partijen ten opzichte van elkaar in een horizontale relatie staan, d.w.z. als in afwezigheid van de licentie concurrentie had kunnen bestaan tussen de licentiegever en de licentienemer, kunnen licentieovereenkomsten aanleiding geven tot een aantal mededingingsproblemen. Enerzijds leiden exclusieve licenties vaak tot marktverdeling door de toewijzing van gebieden of afnemers, vooral wanneer de licentie wederzijds is of wanneer de exclusiviteit ook betrekking heeft op concurrerende producten die niet in licentie zijn gegeven. Productiequota die in licentieovereenkomsten zijn afgesproken, kunnen gemakkelijk leiden tot regelrechte productiebeperking. Anderzijds kan de exclusiviteit onder bepaalde omstandigheden, met name bij licentieverlening aan een joint venture en bij niet-wederzijdse licentieverlening, niet alleen leiden tot een afname van de concurrentie tussen merken maar ook tot efficiëntievoordelen. Om te beoordelen of deze efficiëntievoordelen opwegen tegen de negatieve mededingingseffecten, moet rekening worden gehouden met de marktpositie van de partijen en de structuur van de markten waarop de overeenkomst betrekking heeft.

Kader 2: Nieuwe de minimis-bekendmaking

De Commissie heeft op 20 december een nieuwe bekendmaking aangenomen inzake overeenkomsten van geringe betekenis die de mededinging niet merkbaar beperken in de zin van artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag ('de minimis-bekendmaking'). [14] De nieuwe bekendmaking vervangt de vorige bekendmaking uit 1997. [15] Door duidelijk en vollediger te omschrijven wanneer overeenkomsten tussen bedrijven door het Verdrag niet worden verboden, kost het bedrijven, met name kleinere ondernemingen, minder moeite de voorschriften na te leven. Tegelijkertijd kan de Commissie beter voorkomen dat zij zaken onderzoekt die vanuit mededingingsoogpunt niet interessant zijn, en zich derhalve op belangrijkere zaken concentreren.

[14] PB C 368 van 22.12.2001, blz. 13. De nieuwe bekendmaking is ook op internet beschikbaar op het volgende adres: http://europa.eu.int/comm/competition/antitrust/deminimis/:.

[15] PB C 372 van 9.12.1997, blz. 13.

In de nieuwe bekendmaking wordt een economische aanpak gehanteerd en zij heeft de volgende belangrijke kenmerken:

1) De 'de minimis'-drempels worden verhoogd tot een marktaandeel van 10% voor overeenkomsten tussen concurrenten en tot 15% voor overeenkomsten tussen niet-concurrenten.

In de vorige bekendmaking waren de 'de minimis'-drempels vastgesteld op een marktaandeel van respectievelijk 5% en 10%. In het algemeen worden geen mededingingsproblemen verwacht wanneer bedrijven niet een bepaald minimumniveau van marktmacht hebben. Bij de nieuwe drempels wordt hiermee rekening gehouden. Wel blijven deze zodanig laag dat ze altijd toepasbaar zijn, hoe de algehele marktstructuur er ook uitziet. [16] Net als voorheen kan het verschil tussen de beide drempels worden verklaard door het feit dat overeenkomsten tussen concurrenten doorgaans gemakkelijker tot concurrentieverstoring leiden dan overeenkomsten tussen niet-concurrenten.

[16] Dit houdt niet automatisch in dat overeenkomsten tussen bedrijven die de in de bekendmaking vermelde drempels overschrijden, de mededinging merkbaar beperken. Dergelijke overeenkomsten kunnen nog steeds een verwaarloosbaar effect hebben op de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt, maar dit kan slechts per geval worden beoordeeld. Een dergelijke beoordeling is van belang, met name voor overeenkomsten die niet onder een van de groepsvrijstellingsverordeningen van de Commissie vallen.

2) Voor het eerst wordt een marktaandeeldrempel vastgesteld voor netwerken van overeenkomsten met een cumulatief concurrentieverstorend effect.

In de vorige de minimis-bekendmaking werden overeenkomsten uitgesloten die betrekking hadden op een markt waar de mededinging 'wordt beperkt door de cumulatieve werking van naast elkaar bestaande netten van soortgelijke overeenkomsten tussen verscheidene producenten of handelaren'. Dit betekende in de praktijk dat ondernemingen in sectoren als bier en aardolie gewoonlijk niet van de de minimis-bekendmaking konden profiteren. De nieuwe mededeling introduceert een speciale 'de minimis'-marktaandeeldrempel van 5% voor markten waar zulke naast elkaar bestaande netwerken van soortgelijke overeenkomsten aanwezig zijn.

3) De bekendmaking bevat dezelfde lijst met 'hard-core'-beperkingen als de horizontale en verticale groepsvrijstellingsverordeningen.

In de nieuwe bekendmaking worden de 'hard-core'-beperkingen (zoals prijsafspraken en marktverdeling) duidelijker en consequenter omschreven. Het betreft hier beperkingen die gewoonlijk altijd verboden zijn en die niet van de de minimis-bekendmaking kunnen profiteren. Wat betreft de overeenkomsten tussen niet-concurrenten zijn de 'hard-core'-beperkingen uit groepsvrijstellingsverordening 2790/1999 inzake verticale overeenkomsten overgenomen. [17] Wat betreft de overeenkomsten tussen concurrenten zijn de 'hard-core'-beperkingen uit groepsvrijstellingsverordening 2658/2000 inzake specialisatieovereenkomsten overgenomen. [18]

[17] Groepsvrijstellingsverordening 2790/1999 van de Commissie, PB L 336 van 29.12.1999, blz. 21.

[18] Groepsvrijstellingsverordening 2658/2000 van de Commissie, PB L 304 van 5.12.2000, blz. 3.

4) Overeenkomsten tussen kleine en middelgrote ondernemingen zijn in het algemeen 'de minimis'.

In de nieuwe bekendmaking staat dat overeenkomsten tussen kleine en middelgrote ondernemingen (KMO's) zelden de handel tussen lidstaten merkbaar kunnen beïnvloeden. Daarom vallen overeenkomsten tussen KMO's doorgaans buiten de werkingssfeer van artikel 81, lid 1.

4. Herziening van procedurele regels: nieuw mandaat van de raadadviseur-auditeur

20. Op 23 mei 2001 heeft de Commissie het besluit betreffende het mandaat van de raadadviseur-auditeur in bepaalde mededingingsprocedures vastgesteld [19]. Deze nieuwe taakomschrijving opdracht van de raadadviseur-auditeur, die het vorige mandaat uit 1994 [20] vervangt, volgt op het besluit dat de Commissie vorig jaar nam om deze functie uit te breiden. Het doel ervan is de onafhankelijkheid en autoriteit van de raadadviseur-auditeur te versterken, zijn rol in de communautaire concentratie- en antitrustprocedures te vergroten en de objectiviteit en kwaliteit van de mededingingsprocedures van de Commissie en de daaruit voortvloeiende beschikkingen te verbeteren.

[19] Besluit van 23 mei 2001 betreffende het mandaat van de raadadviseur-auditeur in bepaalde mededingingsprocedures, PB L 162 van 19.6.2001, blz. 21.

[20] Besluit van 12 december 1994 betreffende het mandaat van de raadadviseur-auditeur in mededingingsprocedures voor de Commissie, PB L 330 van 21.12.1994, blz. 67.

21. Het recht van de betrokken partijen en van derden om te worden gehoord, is een vaststaand beginsel van Gemeenschapsrecht. Dit beginsel is opnieuw verwoord in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, als onderdeel van het recht van een ieder 'dat zijn zaken onpartijdig, billijk en binnen een redelijke termijn (...) worden behandeld'. Het is de speciale verantwoordelijkheid van de raadadviseur-auditeur erop toe te zien dat dit recht tijdens de mededingingsprocedures van de Commissie wordt gewaarborgd.

22. De functie van raadadviseur-auditeur werd in 1982 gecreëerd. Aanvankelijk bleef zijn taak voornamelijk beperkt tot het organiseren, voorzitten en leiden van de mondelinge hoorzitting tijdens antitrustprocedures - d.w.z. kartels en misbruiken van machtsposities - en later ook tijdens concentratieprocedures. De raadadviseur-auditeur zorgde er tevens voor dat bij de voorbereiding van ontwerp-beschikkingen van de Commissie in mededingingszaken voldoende rekening werd gehouden met alle relevante feiten, ongeacht of deze voor de betrokken partijen gunstig of ongunstig waren. In de uitvoering van deze taak droeg de raadadviseur-auditeur bij aan de objectiviteit van de hoorzitting zelf en van daaropvolgende beschikkingen. Deze taak werd in 1994 geactualiseerd en uitgebreid om de rechten van de partijen adequaat te beschermen, met name als het gaat om de vertrouwelijkheid van documenten en bedrijfsgeheimen en een adequate toegang tot de zaakdossiers van de Commissie.

23. Het nieuwe mandaat van de raadadviseur-auditeur, die op 23 mei 2001 door de Commissie is goedgekeurd, omvat nog steeds deze kerntaken. Daarnaast is zijn rol echter versterkt en heeft men zijn mandaat aangepast en geconsolideerd in het licht van de ontwikkelingen op het gebied van het mededingingsrecht.

24. Met name is de benoeming van de raadadviseur-auditeur transparanter geworden door de bekendmaking van deze benoemingen in het Publicatieblad, terwijl voor de onderbreking en beëindiging van het mandaat of voor overplaatsing een met redenen omkleed besluit van de Commissie nodig is, dat eveneens in het Publicatieblad wordt bekendgemaakt. Van belang is dat de raadadviseur-auditeur nog onafhankelijker van het Directoraat-generaal Concurrentie is gaan opereren, omdat hij nu om administratieve redenen bij de voor concurrentie bevoegde commissaris is geattacheerd en rechtstreeks aan deze commissaris verslag uitbrengt en niet zoals voorheen aan de Directeur-generaal Concurrentie.

25. Daarnaast wordt de raadadviseur-auditeur nu ook meer betrokken bij de besluitvorming zelf. Het leidinggevend personeel binnen het Directoraat-generaal Concurrentie moet de raadadviseur-auditeur op de hoogte houden van het verloop van de procedure tot in het stadium van de ontwerp-beschikking die aan de voor concurrentie bevoegde commissaris wordt voorgelegd. Meer bepaald moet het eindverslag van de raadadviseur-auditeur, dat gebaseerd is op de ontwerp-beschikking die aan het Adviescomité is voorgelegd, worden gehecht aan de ontwerp-beschikking die aan de Commissie wordt voorgelegd, zodat deze laatste volledige kennis heeft van alle relevante informatie betreffende het verloop van de mededingingsprocedure en de inachtneming van het recht om te worden gehoord. Dit verslag kan worden aangepast naar aanleiding van wijzigingen die vóór de goedkeuring ervan in de ontwerp-beschikking zijn aangebracht. Teneinde de procedure transparanter te maken, moet het eindverslag ook samen met de beschikking ter kennis worden gebracht van degenen tot wie de beschikking is gericht en van de lidstaten, en met de beschikking in het Publicatieblad worden bekendgemaakt.

26. Krachtens het nieuwe mandaat wordt de taak van de raadadviseur-auditeur ook uitgebreid als het gaat om verbintenissen inzake corrigerende maatregelen die de partijen voorstellen in het kader van een procedure die de Commissie in het kader van concentratie- of antitrustcontrole heeft ingeleid. De raadadviseur-auditeur kan verslag uitbrengen over de objectiviteit van een onderzoekshandeling die is verricht om vast te stellen wat voor effect de voorgestelde verbintenissen op de mededinging hebben.

27. Het nieuwe mandaat omvat tevens de bevoegdheid van de raadadviseur-auditeur om te bepalen of al dan niet geheimhouding is geboden bij de bekendmaking van bepaalde informatie in het Publicatieblad. Dit geldt met name voor de gepubliceerde versies van beschikkingen van de Commissie inzake concentratie- en antitrustzaken.

28. Het belang dat de partijen aan procedurele kwesties hechten, is onlangs nog gebleken door de zaken die bij het Gerecht van eerste aanleg werden ingeleid en waarin de President op 20 december 2001 beschikkingen heeft gegeven. [21]

[21] Zaken T-219/01 R, Commerzbank AG, en T-216/01R, Reisebank AG, alsmede zaak T-213/01 R, Österreichische Postsparkasse AG.

29. Op respectievelijk 30 en 16 oktober heeft de Commissie de heer S. Durande en mevrouw K. Williams tot raadadviseur-auditeur benoemd.

B - Toepassing van de artikelen 81, 82 en 86

1. Artikel 81

1.1. Kartels

1.1.1. Een recordjaar voor antikartelbeschikkingen

30. De prioriteit die aan de behandeling van kartelzaken wordt gegeven, heeft in 2001 geleid tot een aanzienlijke toename van het aantal behandelde zaken. De Commissie heeft 10 negatieve eindbeschikkingen gegeven in de zaken 'Grafietelektroden', 'Natriumgluconaat', 'SAS/Maersk', 'Vitamines', 'Duitse banken', 'Citroenzuur', 'Belgische brouwerijen', 'Luxemburgse brouwerijen', 'Zinkfosfaat'en 'Zelfkopiërend papier' en heeft tevens door middel van schikkingen 5 kartelzaken in het bankwezen gesloten die verband hielden met de invoering van de euro. [22] Daarnaast heeft de Commissie in verscheidene andere zaken mededelingen van de punten van bezwaar goedgekeurd, met name in de zaken 'Gipsplaat' en 'GFU' [23].

[22] Zie kopje 1.1.2.

[23] Persberichten MEMO/01/149, 24.4.2001 en IP/01/830, 13.6.2001.

31. Geheime kartelovereenkomsten behoren tot de ernstigste vormen van mededingingsbeperking. Zij leiden tot prijsverhogingen en minder keuze voor de consument. Zij hebben tevens een nadelige uitwerking op het gehele Europese bedrijfsleven door een verhoging van de kosten voor diensten, goederen en grondstoffen voor de Europese ondernemingen die zich bij karteldeelnemers bevoorraden. Op langere termijn kan het concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven door deze praktijken afnemen.

32. Om al deze redenen vormen de opsporing en vervolging van en de bestraffing voor geheime kartelovereenkomsten een van de kernpunten van het mededingingsbeleid dat de Europese Commissie sinds haar oprichting voert. In 1998 werd een gespecialiseerde Karteleenheid in het leven geroepen, hetgeen concreet laat zien dat de Commissie prioriteit wil geven aan de strijd tegen kartels. Ook andere eenheden kunnen aan deze strijd deelnemen. Bovendien gaan na de inwerkingtreding van de toekomstige verordening van de Raad ter vervanging van Verordening nr. 17 inzake antitrustprocedures, het toezicht op de markten en de strijd tegen geheime concurrentieverstorende praktijken een centrale plaats in het communautaire mededingingsbeleid innemen. Daarom is het accent sinds verscheidene jaren komen te liggen op een substantiële versterking van de middelen en een ingrijpende reorganisatie van de werkmethoden van het Directoraat-generaal wat betreft de strijd tegen kartels.

33. De opsporing en vervolging van en de bestraffing voor geheime kartelovereenkomsten vormen steeds weer een nieuwe uitdaging voor de mededingingsautoriteiten. Door de toenemende globalisering van het handelsverkeer is het noodzakelijk dat er actie wordt ondernomen tegen geheime overeenkomsten die zich uitstrekken tot over de grenzen van Europa en die soms buiten het grondgebied van de EER zijn gesloten. Nu de nieuwe informatie- en communicatietechnologieën algemeen worden toegepast, wordt het steeds moeilijker bewijzen voor deze overeenkomsten te vinden. Ten slotte leidt de intensivering van de strijd tegen kartels, zowel in Europa als daarbuiten, tot steeds geraffineerdere praktijken.

34. De hervorming van Verordening nr. 17, die momenteel in de Raad wordt besproken, is voor de Commissie van vitaal belang om deze uitdaging te kunnen aangaan. Dankzij deze hervorming zal zij geheime praktijken nog doeltreffender kunnen bestrijden. Om de strijd tegen kartels op de steeds geraffineerdere praktijken te kunnen afstemmen, is met name een hervorming van de onderzoeksbevoegdheden onontbeerlijk. Hierbij is het vooral van belang dat de mogelijkheid wordt geboden inspecties in de particuliere woning van natuurlijke personen te verrichten.

35. Op dezelfde wijze en om dezelfde redenen is de Commissie begonnen met de herziening van haar richtsnoeren betreffende het niet opleggen of het verminderen van geldboeten.

36. In 1996 heeft de Europese Commissie voor het eerst een clementieprogramma goedgekeurd [24] om kartelzaken effectiever te kunnen opsporen en behandelen. Het clementieprogramma wordt beschouwd als een krachtig onderzoekswapen. Het uitgangspunt is dat ondernemingen die met de Commissie samenwerken, worden beloond. Erkend wordt dat het moeilijk is voor het bestaan van geheime kartels harde bewijzen te vinden gezien de toenemende geraffineerdheid van deze kartels.

[24] PB C 207/4 van 18.7.1996.

37. Na 5 jaar toepassing speelt het clementieprogramma een belangrijke rol in de handhaving van de mededingingsregels tegen kartels. Sinds juli 1996 hebben in vele zaken bedrijven een beroep op dit programma gedaan. Tot op heden is de clementiemededeling toegepast in 16 eindbeschikkingen van de Commissie: 'Legeringstoeslag' [25], 'British Sugar' [26], 'Voorgeïsoleerde buizen' [27], 'Griekse veerdienstmaatschappijen' [28], 'Naadloze stalen buizen' [29], 'Lysine' [30], 'SAS Maersk Air' [31], 'Grafietelektroden' [32], 'Natriumgluconaat' [33], 'Vitamines' [34], 'Belgische brouwerijen' [35], 'Luxemburgse brouwerijen' [36], 'Citroenzuur' [37], 'Duitse banken' [38], 'Zinkfosfaat' [39] en 'Zelfkopiërend papier' [40].

[25] PB L 100 van 1.4.1998.

[26] PB L 76 van 22.3.1999.

[27] PB L 24 van 30.1.1999.

[28] PB L 109 van 27.4.1999.

[29] Niet gepubliceerd.

[30] PB L 152 van 7.6.2001.

[31] Zaken COMP/D2/37.444 en COMP/D2/37.386, PB L 265, 5.10.2001.

[32] Zaak COMP/36.490; IP/01/1010, 18.7.2001.

[33] Zaak COMP/36.756; IP/01/1355, 20.10.2001.

[34] Zaak COMP/37.512; IP/01/1625, 21.11.2001.

[35] Zaak COMP/37.614, Persbericht IP/01/1739.

[36] Zaak COMP/37.800, Persbericht IP/01/1740, 5.12.2001.

[37] Zaak COMP/36.604; IP/01/1743, 5.12.2001.

[38] Zaak COMP/37.919; IP/01/1796, 11.12.2001.

[39] Zaak COMP/37.027; IP/01/1797, 11.12.2001.

[40] Zaak COMP/36.212; IP/01/1892, 20.12.2001.

38. Uit de ervaring die tot op heden is opgedaan, blijkt dat de mededeling doelmatiger zou zijn wanneer de voorwaarden waaronder een vermindering van de geldboeten wordt toegekend, transparanter en duidelijker zijn. Ook zou het goed zijn de omvang van de vermindering van de geldboeten beter af te stemmen op het aandeel dat een bedrijf heeft in het vaststellen van een inbreuk.

39. De Commissie besloot derhalve, na vijf jaar toepassing, de clementiemededeling te herzien teneinde de doelmatigheid ervan verder te vergroten en beter in staat te zijn kartels op te sporen en met succes te vervolgen. In de nieuwe ontwerp-mededeling die op 21 juli 2001 [41] werd gepubliceerd, kwamen deze kwesties op verschillende manieren aan de orde en werd de weg vrijgemaakt voor de goedkeuring van een nieuwe clementiemededeling in 2002.

[41] PB C 205 van 21.7.2001, blz. 18.

1.1.2. Kartelbeschikkingen in 2001

Grafietelektroden [42]

[42] Zaak COMP/36.490; IP/01/1010, 18.7.2001.

40. Op 18 juli heeft de Commissie boeten opgelegd van in totaal 218,8 miljoen EUR aan SGL Carbon AG, UCAR International uit de Verenigde Staten en zes andere bedrijven voor het vaststellen van de prijzen en het verdelen van de markt voor grafietelektroden. Na een uitgebreid onderzoek dat in 1997 begon, kwam de Commissie tot de slotsom dat deze bedrijven gedurende het grootste deel van de jaren negentig aan een wereldwijd kartel deelnamen. De Commissie kenmerkte het gedrag van de bedrijven als een 'zeer ernstige' inbreuk op de EG-mededingingsregels.

41. Grafietelektroden zijn keramisch gevormde grafietkolommen die hoofdzakelijk worden gebruikt bij de vervaardiging van staal in vlamboogovens, ook wel 'miniwalserijen' genoemd.

42. Wat betreft de clementiemededeling is het van belang op te merken dat dit de eerste maal is dat de Commissie de geldboete aanzienlijk heeft verlaagd (met 70%). Daarvoor kwam Showa Denko in aanmerking als eerste bedrijf dat met de Commissie samenwerkte en haar doorslaggevend bewijs voor de kartelvorming verschafte.

SAS/Maersk [43]

[43] Zaken COMP/D2/37.444 en COMP/D2/37.386, PB L 265 van 5.10.2001.

43. Ook op 18 juli heeft de Commissie besloten de Scandinavische luchtvaartmaatschappijen SAS en Maersk Air een boete op te leggen van respectievelijk 39,375 miljoen EUR en 13,125 miljoen EUR voor de uitvoering van een geheime marktverdelingsovereenkomst. Deze overeenkomst gaf SAS een monopoliepositie op het traject Kopenhagen-Stockholm waardoor meer dan één miljoen reizigers die jaarlijks van dat traject gebruikmaken, werden benadeeld. Tevens werd een verdeling gemaakt voor andere trajecten van en naar Denemarken [44].

[44] Op 3 oktober 2001 heeft SAS tegen deze beschikking beroep aangetekend bij het Gerecht van eerste aanleg (T-241/01) en het bedrag van de boete betwist.

44. SAS en Maersk Air hadden een samenwerkingsovereenkomst aangemeld, die voornamelijk betrekking had op gedeelde vluchtcodes en Frequent Flyer Programmes (FFP's). In de loop van het vooronderzoek bleek dat Maersk Air op het moment dat de samenwerkingsovereenkomst in werking trad, zijn vluchten op het traject Kopenhagen-Stockholm had gestaakt, waarop het bedrijf tot dan met SAS concurreerde. Ook bleek dat op hetzelfde moment SAS was gestopt met vliegen op het traject Kopenhagen-Venetië en dat Maersk Air begonnen was met activiteiten op dit traject. Ten slotte had SAS zijn vluchten op het traject Billund-Frankfurt gestaakt, waardoor Maersk Air - zijn vroegere concurrent op het traject - als enige luchtvaartmaatschappij overbleef.

45. Deze nieuwe en gestaakte vluchten, die niet waren aangemeld, maakten deel uit van een bredere marktverdelingsovereenkomst inclusief een algemeen non-concurrentiebeding dat betrekking had op de toekomstige activiteiten van de partijen op de internationale trajecten van en naar Denemarken en op de binnenlandse trajecten in Denemarken.

46. De marktverdeling werd ontdekt dankzij inspecties ter plaatse. De inspecties werden in juni 2000 verricht, in nauwe samenwerking met de nationale mededingingsautoriteiten in Zweden en Denemarken.

47. Als gevolg van de beschikking werd de mededinging tussen SAS en Maersk Air, de twee grootste luchtvaartmaatschappijen die van en naar Denemarken vliegen, hersteld, hetgeen ten goede kwam aan de consument.

Natriumgluconaat [45]

[45] Zaak COMP/36.756; IP/01/1355, 20.10.2001.

48. Op 2 oktober 2001 heeft de Commissie boeten opgelegd van in totaal 57,53 miljoen EUR aan Archer Daniels Midland Company Inc., Akzo Nobel N.V, Avebe B.A., Fujisawa Pharmaceutical Company Ltd., Jungbunzlauer AG en Roquette Frères S.A. voor het vaststellen van de prijs en het verdelen van de markt voor natriumgluconaat. De Commissie kenmerkte het gedrag van de bedrijven als een 'zeer ernstige' inbreuk op de mededingingsregels van de Gemeenschap en de EER.

49. Na een onderzoek waarmee in 1997 was begonnen, stelde de Commissie vast dat de bedrijven tussen 1987 en 1995 aan een wereldwijd kartel deelnamen. De kartelovereenkomsten werden uitgevoerd via een uitgebreide verkoopcontrole, regelmatige multi- en bilaterale vergaderingen en de toepassing van een compensatieregeling. Gedurende deze periode verzamelde de Commissie bewijsmateriaal met betrekking tot meer dan 25 kartelbijeenkomsten.

50. Natriumgluconaat is een chemische stof die wordt gebruikt om metaal en glas te reinigen. Toepassingen zijn onder meer het reinigen van flessen en gebruiksvoorwerpen en het verwijderen van verf. Ook wordt het gebruikt als additief in voeding en zijn er diverse andere chemische toepassingen.

51. Voor de eerste maal kende de Commissie op grond van deel B van de clementiemededeling een zeer grote vermindering van de boete toe. De boete voor Fujisawa werd met 80% verlaagd omdat het bedrijf als eerste doorslaggevend bewijs voor het bestaan van het kartel had aangedragen, nog voordat de Commissie een bij beschikking gelast onderzoek was begonnen. De Commissie kende Fujisawa geen vermindering van 100% toe, zoals zij krachtens deel B van de mededeling had kunnen doen, omdat Fujisawa de Commissie pas benaderde nadat het een verzoek om informatie had ontvangen. Er werd rekening gehouden met het feit dat het bedrijf niet spontaan en vóór enige onderzoeksmaatregel gegevens had verstrekt.

Vitamines [46]

[46] Zaak COMP/37.512; IP/01/1625, 21.11.2001.

52. Op 21 november heeft de Commissie krachtens artikel 81 van het Verdrag en artikel 53 van de EER-Overeenkomst een beschikking gegeven waarin zij vaststelde dat dertien fabrikanten van de vitamines A, E, B1, B2, B5, B6, C, D3, H, foliumzuur, bètacaroteen en carotenoïden, aan kartels voor elk van deze producten deelnamen, met twaalf afzonderlijke inbreuken tot gevolg.

53. De Commissie heeft boeten opgelegd van in totaal 855,23 miljoen EUR aan acht bedrijven voor het vaststellen van de prijzen van acht verschillende producten en het toekennen van verkoopquota met betrekking tot die producten. De verjaring van geldboeten in mededingingszaken [47] was van toepassing op de inbreuken betreffende de vitamines B1, B6, H en foliumzuur; daarom legde de Commissie de bedrijven geen boete op voor hun betrokkenheid bij deze kartels. Elke overeenkomst vormde een zeer ernstige inbreuk op de mededingingsregels van de Gemeenschap en rechtvaardigde als zodanig de hoge boeten die werden opgelegd.

[47] Verordening (EEG) nr. 2988/74 van 26 november 1974 inzake de verjaring van het recht van vervolging en van tenuitvoerlegging op het gebied van het vervoers- en het mededingingsrecht van de Europese Economische Gemeenschap.

54. Opvallend bij al deze inbreuken was de centrale rol die Hoffmann-La Roche en BASF, de twee belangrijkste vitamineproducenten, speelden in vrijwel elk kartel. Andere deelnemers waren slechts wat betreft een beperkt aantal vitamineproducten bij een kartel betrokken.

55. De deelnemers aan elk van de kartels stelden prijzen vast voor de verschillende vitamineproducten, kenden verkoopquota toe, spraken prijsverhogingen af en pasten deze toe en deden prijsaankondigingen in lijn met hun afspraken. Zij zetten ook een toezicht- en handhavingssysteem op en belegden regelmatig bijeenkomsten om hun plannen uit te voeren. De werkwijze van de verschillende kartels was in grote lijnen dezelfde. Gezien de continuïteit en de gelijkvormigheid van de gehanteerde methode achtte de Commissie het juist alle overeenkomsten betreffende de verschillende vitamines in een en dezelfde procedure en beschikking te behandelen.

Citroenzuur [48]

[48] Zaak COMP/36.604; IP/01/1743, 5.12.2001.

56. Op 5 december heeft de Commissie besloten boeten op te leggen van in totaal 135,22 miljoen EUR aan vijf bedrijven die citroenzuur produceren.

57. Na onderzoek heeft de Commissie geconcludeerd dat de vijf betrokken producenten tussen 1991 en 1995 aan een wereldwijd geheim kartel hebben deelgenomen waardoor zij de prijzen voor citroenzuur konden vaststellen en de desbetreffende markt konden verdelen. Deze overeenkomst vormt een zeer ernstige inbreuk op artikel 81 van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-Overeenkomst, hetgeen het hoge bedrag van de boeten rechtvaardigt.

Belgische brouwerijen [49]

[49] Zaak COMP/37.614, Persbericht IP/01/1739, 5.12.2001.

58. Op 5 december 2001 heeft de Commissies boeten opgelegd van in totaal 91,655 miljoen EUR aan vijf bedrijven voor hun deelname aan twee afzonderlijke geheime kartels op de Belgische biermarkt.

59. Bij het eerste kartel waren enerzijds Interbrew en anderzijds Alken-Maes en Danone (destijds het moederbedrijf van Alken-Maes) betrokken. Interbrew en Alken-Maes/Danone, de nrs. 1 en 2 op de markt, maakten afspraken over een algemeen non-agressiepact, de toewijzing van afnemers in de horecasector (hotels, cafés en restaurants), de prijsafspraken in de detailhandel (uitgezonderd de horeca), de beperking van investeringen en reclame in de horeca, een nieuwe tarievenstructuur (horeca en detailhandel) en een uitgebreid maandelijks informatieuitwisselingssysteem betreffende verkoopvolumes (horeca en detailhandel). Het kartel duurde van 1993 tot 1998. De directeuren en ander leidinggevend personeel van de betrokken bedrijven kwamen regelmatig bijeen om het initiatief tot deze overeenkomsten te nemen en toezicht erop uit te oefenen. De Commissie beschouwde de inbreuk als 'zeer ernstig'. Bij het bepalen van de boete hield de Commissie ook rekening met het feit dat Danone in het verleden verantwoordelijk was voor soortgelijke inbreuken op artikel 81. [50]

[50] Beschikking van de Commissie van 23 juli 1984 (Vlak glas) en beschikking van de Commissie van 15 mei 1974 (Vlak glas).

60. Het tweede kartel betrof bier van huismerken in België. Dit is bier dat supermarkten bij brouwerijen bestellen maar onder hun eigen merknaam verkopen. Tussen oktober 1997 en juli 1998 kwamen Interbrew, Alken-Maes, Haacht en Martens viermaal bijeen om te spreken over de markt voor huismerkbier in België in het algemeen en over hun prijzen en afnemers in het bijzonder. Tijdens deze bijeenkomsten wisselden de vier brouwerijen ook bedrijfsinformatie uit. Dit kartel werd als een 'ernstige' inbreuk beschouwd.

Luxemburgse brouwerijen [51]

[51] Zaak COMP/37.800, Persbericht IP/01/1740, 5.12.2001.

61. Op 5 december heeft de Commissie geldboeten opgelegd van in totaal 448.000 EUR aan drie Luxemburgse brouwerijen, Brasserie Bofferding, Brasserie Battin en Brasserie de Wiltz voor hun deelname aan een marktverdelingsovereenkomst in de Luxemburgse horecasector (hotels, restaurants en cafés). Een vierde brouwer, Brasserie de Luxembourg, een dochteronderneming van Interbrew, ontsnapte aan een geldboete omdat hij het kartel bij de Commissie aangaf en voldeed aan alle andere in deel B van de clementiemededeling vermelde voorwaarden.

62. De brouwers kwamen schriftelijk overeen elkaars exclusieve afnameregelingen ('bierafnameverplichtingen') met horeca-afnemers te respecteren, hetgeen ook gold voor maatregelen om de toegang van buitenlandse brouwers tot de Luxemburgse horeca te beperken. De overeenkomst was van kracht van 1985 tot 2000. Zij werd als een 'ernstige' inbreuk gezien.

Zinkfosfaat [52]

[52] Zaak COMP/37.027; IP/01/1797, 11.12.2001.

63. Op 11 december heeft de Commissie geldboeten opgelegd van in totaal 11,95 miljoen EUR aan zes bedrijven die (voorheen) zinkfosfaat produceerden. Na onderzoek heeft de Commissie geconcludeerd dat de zes betrokken producenten tussen 1994 en 1998 hebben deelgenomen aan een kartel dat zich tot de gehele Europese Economische Ruimte uitstrekte. Daardoor konden de desbetreffende bedrijven de prijzen vaststellen en het marktaandeel van 90% dat zij op het gebied van zinkfosfaat bezaten, onderling verdelen. Zinkfosfaat is een corrosiewerend mineraalpigment dat gebruikt wordt voor de vervaardiging van industriële verven. Deze overeenkomst vormde, gezien de aard ervan, een zeer ernstige inbreuk op artikel 81 van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-Overeenkomst.

Schikkingen betreffende bankkosten voor het wisselen van valuta's uit de eurozone en Duitse banken [53]

[53] Zaak COMP/37.919; IP/01/1796, 11.12.2001.

64. Kort na de totstandkoming van de euro, op 1 januari 1999, ontving de Commissie (DG Interne Markt) klachten over het feit dat de valutaprovisies voor bankbiljetten en munten uit de eurozone hoog waren gebleven. De Commissie voerde bij diverse banken onaangekondigd meerdere inspecties uit en zond informatieverzoeken naar de meeste banken binnen de eurozone. Zij verzamelde bewijzen dat bepaalde nationale groepen banken wellicht heimelijk hadden afgesproken de wisselkosten op een bepaald niveau te houden teneinde de verliezen als gevolg van de invoering van de euro zo veel mogelijk te beperken. Op grond hiervan leidde de Commissie in 2000 een procedure in tegen een groot aantal banken en wisselkantoren in zeven lidstaten (Oostenrijk, België, Finland, Duitsland, Ierland, Nederland en Portugal).

65. Verscheidene banken deden daarop echter unilaterale voorstellen aan de Commissie, die inhielden dat zij (i) de wisselkosten van bankbiljetten aanzienlijk zouden verlagen en (ii) al deze kosten uiterlijk in oktober 2001 volledig zouden afschaffen, in ieder geval voor aankooptransacties van rekeninghouders.

66. Aangezien de uitzonderlijke omstandigheid zich voordeed dat de betreffende markt zou verdwijnen en gezien de onmiddellijke positieve gevolgen van deze voorstellen voor de consument besloot de Commissie de lopende kartelprocedures tegen meer dan vijftig banken in België, Finland, Ierland, Nederland, Portugal en een aantal banken in Duitsland te beëindigen [54]. De bedoelde voorstellen betekenden dat afstand werd genomen van de vermeende heimelijke gedragsafstemming.

[54] IP/01/1159, 31.7.2001.

67. Op 12 december heeft de Commissie besloten vijf Duitse banken een geldboete op te leggen van in totaal 100,8 miljoen EUR omdat zij een overeenkomst hadden gesloten waarin een provisie van ongeveer 3% werd afgesproken voor de aan- en verkoop van bankbiljetten uit de eurozone gedurende de overgangsperiode van drie jaar die op 1.01.1999 begon.

68. De Oostenrijkse zaak zal verder worden bestudeerd in het kader van een breder kartel in het Oostenrijkse bankwezen, dat momenteel wordt onderzocht.

Zelfkopiërend papier [55]

[55] Zaak COMP/36.212; IP/01/1892, 20.12.2001.

69. Op 20 december heeft de Commissie besloten geldboeten op te leggen van in totaal 313,69 miljoen EUR aan tien bedrijven die zelfkopiërend papier produceren.

70. Na onderzoek heeft de Commissie geconcludeerd dat de betrokken producenten tussen 1992 en 1995 hebben deelgenomen aan een heimelijk kartel op Europees niveau met als doel de rentabiliteit van de deelnemers door collectieve prijsverhogingen te verbeteren. Deze overeenkomst vormt, gezien de aard ervan, een zeer ernstige inbreuk op artikel 81 van het EG-Verdrag en artikel 53 van de EER-Overeenkomst, hetgeen het hoge bedrag van de geldboeten rechtvaardigt, met name de boete van 184,27 miljoen EUR voor Arjo Wiggins Appleton, de belangrijkste producent en diegene die de aanzet tot het kartel gaf. Sappi is volledige immuniteit verleend voor zijn deelname aan het kartel, omdat het als eerste met de Commissie samenwerkte en doorslaggevende bewijzen voor het bestaan van het kartel heeft overgelegd.

Rechterlijke uitspraak in 'British Sugar'

71. Bij beschikking van 14.10.l998 heeft de Commissie geldboeten opgelegd aan de suikerproducenten British Sugar en Tate&Lyle en de suikerhandelaren Napier Brown en James Budgett voor een inbreuk op artikel 81, lid 1, van het EG-Verdrag. Deze inbreuk hield in dat de partijen hun prijsstellingsbeleid betreffende de markt voor witte kristalsuiker in het Verenigd Koninkrijk op elkaar hadden afgestemd [56].

[56] Voor een volledige beschrijving van de beschikking zie het XXVIIIe Verslag over het mededingingsbeleid 1998, blz. 138-140.

72. Drie van de partijen gingen in beroep bij het Gerecht van eerste aanleg dat in zijn arrest van 12.7.2001 [57] de beschikking van de Commissie volledig heeft bevestigd, uitgezonderd een vermindering van de geldboete voor het bedrijf Tate&Lyle. Het Gerecht aanvaarde geen van de diverse argumenten waarmee de partijen trachtten aan te tonen dat er geen sprake was geweest van inbreuk en dat het handelsverkeer door hun gedrag niet ongunstig was beïnvloed.

[57] Gevoegde zaken T-202/98, T-204/98, T-207/98 Tate&Lyle, British Sugar, Napier Brown tegen Commissie.

73. Wat betreft de opgelegde geldboeten, was het Gerecht het met de Commissie eens dat het om een ernstige inbreuk ging en stelde het zich achter de bevindingen van de Commissie omtrent de duur van de inbreuk, het opzettelijke karakter ervan en de beoordeling van verzwarende en verzachtende omstandigheden. Bij het onderzoek van de toepassing van de clementiemededeling trok het Gerecht de beginselen van de huidige clementiemededeling [58] niet in twijfel. Het Gerecht was evenwel van mening dat de Commissie de samenwerking met Tate&Lyle ten onrechte had betiteld als niet voortdurend en volledig in de zin van deel B, onder d), van de mededeling. Daarom oefende het zijn bevoegdheid van volledige rechtsmacht [59] uit en beoordeelde het zelf de samenwerking met Tate&Lyle op haar merites, waarna het een vermindering van de boete vaststelde van 60% in plaats van 50%.

[58] PB C 207 van 18.7.1996, blz. 4.

[59] Zie artikel 229 van het EG-Verdrag en artikel 17 van Verordening nr. 17 van 1962.

74. Ondertussen heeft British Sugar bij het Hof van Justitie hogere voorziening ingesteld tegen het arrest van het Gerecht van eerste aanleg [60].

[60] Zaak C-359/01 P.

2. Artikelen 82 en 86

2.1. Artikel 82 - Ondernemingen met een machtspositie

75. Artikel 82 verbiedt ondernemingen die op een bepaalde markt een machtspositie hebben, misbruik te maken van deze situatie ten nadele van derde partijen. Dit misbruik kan onder meer bestaan in het beperken van de productie, het aanrekenen van onbillijke, discriminerende of afbraakprijzen, koppelverkoop en andere handelspraktijken die niet op het beginsel van economische efficiëntie zijn gebaseerd. Dergelijke praktijken hebben een nadelige uitwerking op de mededinging; zij worden verricht door ondernemingen die dankzij hun marktpositie concurrentiedruk kunnen vermijden en zich van hun concurrenten kunnen ontdoen zonder dat ze zelf daardoor schade van enige betekenis lijden, of in belangrijke mate voor nieuwkomers de toegang tot de markt kunnen blokkeren.

76. In 2001 heeft de Commissie geldboeten opgelegd in 4 zaken op grond van artikel 82. In de resterende zaken die zij onderzocht, aanvaardde zij de verbintenissen van de betrokken ondernemingen of de wijzigingen aan de overeenkomsten die een einde aan het misbruik maakten. De onderzochte zaken waren niet beperkt tot specifieke sectoren en hebben onder andere betrekking op de postsector en de automobielindustrie.

Deutsche Post AG I [61]

[61] Zaak COMP/C1/35.141.

77. Op 20 maart heeft de Commissie haar eerste beschikking op grond van artikel 82 in de postsector gegeven. Zij kwam tot de conclusie dat de Duitse postexploitant, Deutsche Post AG, misbruik had gemaakt van zijn machtspositie op de markt voor bedrijfspakketdiensten door trouwe klanten korting te geven en afbraakprijzen vast te stellen. Deutsche Post kreeg een geldboete van 24 miljoen EUR Zie hoofdstuk I.C.2.2.

Deutsche Post AG II [62]

[62] Zaak COMP/C1/36.915.

78. Een andere beschikking in de postsector, ook nu weer met betrekking tot Deutsche Post AG, werd op 25 juli gegeven. Zie hoofdstuk I.C.2.2.

Duales System Deutschland (DSD) [63]

[63] Zaak COMP/34.493; IP/01/584.

79. Op 20 april heeft de Commissie besloten dat DSD, het bedrijf dat het handelsmerk 'Groene Punt' (Der Grüne Punkt) in het leven riep, misbruik maakte van zijn machtspositie op de markt voor het organiseren van de inzameling en recycling van verkoopverpakkingen in Duitsland. DSD is in Duitsland de enige onderneming met een complete dienstverlening op het gebied van het terugnemen van verpakkingen en de recycling daarvan. De Commissie maakte bezwaar tegen een bepaling in de handelsmerkovereenkomst tussen DSD en zijn afnemers op grond waarvan afnemers vergoedingen moeten betalen voor de hoeveelheid verpakkingen met het handelsmerk Groene Punt en niet voor de hoeveelheid verpakkingen die DSD daadwerkelijk met het oog op recycling terugneemt. Deze bepaling vormde een inbreuk op artikel 82 omdat daardoor consumenten moesten betalen voor niet-verleende diensten en de markt voor concurrenten werd gesloten.

Kader 3: Mededingingsbeleid in de verpakkingsafvalsector

Ter uitvoering van de milieuwetgeving van de Europese Gemeenschap stellen de lidstaten doelen voor de terugwinning en recycling van verpakkingsafval, overeenkomstig het beginsel 'de vervuiler betaalt'. In de nationale wet- en regelgeving van elk land wordt het kader omschreven waarbinnen de industrie moet opereren en op grond waarvan deze verschillende systemen opzet voor de inzameling en recycling van verkoopverpakkingen. Bij de zogenaamde totaalsystemen, zoals de systemen die de Commissie recent heeft geanalyseerd, is er sprake van contractuele betrekkingen tussen de systeemexploitant en producenten/distributeurs van verpakte goederen, de inzamelbedrijven en de waarborg/recyclingondernemingen.

In het algemeen probeert de Commissie in het belang van de consument te handelen. De Commissie heeft zich ten doel gesteld ervoor te zorgen dat de nieuwe markten in deze sector openstaan voor mededinging, waarbij een hoge mate van milieubescherming is gegarandeerd. Tegelijkertijd wordt naar een zo hoog mogelijke kwaliteit van de dienstverlening gestreefd. De Commissie heeft in 2001 verscheidene formele beschikkingen gegeven en administratieve brieven verzonden (twee beschikkingen in de zaak Duales System Deutschland [64], één beschikking in de zaak Eco Emballages [65], administratieve brieven in de zaken Pro Europe [66], Returpack-PET [67], Returpack Aluminium [68] en Returglas [69]), waarin de elementaire mededingingsbeginselen werden vastgelegd waaraan dergelijke systemen moeten voldoen. De betreffende beginselen kunnen als volgt worden samengevat.

[64] Zaak COMP/D3/34.493, beschikking van 20 april 2001, PB L 166 van 26.6.2001, blz. 1; beschikking van 17 september 2001, PB L 319 van 4.12.2001, blz. 1.

[65] Zaak COMP/D3/34.950, beschikking van 15 juni 2001, PB L 233 van 31.8.2001, blz. 37.

[66] Zaak COMP/D3/38.051.

[67] Zaken COMP/D3/35.656 en COMP/D3/37.224.

[68] Zaak COMP/D3/35.658.

[69] Zaak COMP/D3/35.669.

(a) Keuzes voor bedrijven: De Commissie vindt dat bedrijven die verplicht zijn hun afval te laten terugwinnen en recyclen, de keuze moeten hebben tussen meerdere systemen of andere oplossingen. Zij moeten de vrijheid hebben niet te contracteren met het dominante systeem of dat slechts voor een deel van hun verpakkingen te gebruiken. Gezien de zeer sterke marktpositie van de reeds bestaande systemen is het voor de totstandkoming van mededinging uiterst belangrijk dat alternatieve dienstverleners onbeperkt toegang tot de markt krijgen. Ook moet zorg ervoor worden gedragen dat met betrekking tot de terugwinning van verpakkingen nieuwe soorten activiteiten kunnen worden ontwikkeld en dat de obstakels voor zelfbeheer en andere individuele oplossingen worden weggenomen. De Commissie accepteert derhalve geen misbruik op de markt waardoor de machtspositie van de bestaande exploitant zou worden geconsolideerd.

(b) Geen ongerechtvaardigde exclusiviteitsregelingen: Wanneer de Commissie mededingingsbeperkingen voor de terugwinning van verpakkingsafval beoordeelt, kijkt zij vooral naar de werkingssfeer en duur van de contracten. De Commissie staat in het algemeen kritisch tegenover exclusieve regelingen die een solide en overtuigende economische rechtvaardiging ontberen.

(c) Onbeperkte toegang tot de inzamelingsinfrastructuur: Een van de kenmerken van de markt voor de inzameling en sortering van verpakkingsafval bij huishoudens is dat een extra infrastructuur naast de bestaande inzamelingsinfrastructuur in de praktijk vaak heel moeilijk te verwezenlijken is. Het zou voor huishoudens lastig zijn voor hetzelfde materiaal verschillende bakken voor verschillende inzamelingssystemen te gebruiken en dit zou vanuit economisch oogpunt niet haalbaar zijn. De Commissie is derhalve van oordeel dat mededinging in de praktijk vooronderstelt dat de inzamelbedrijven de betreffende voorzieningen met elkaar delen.

(d) Vrije verkoop van secundair materiaal: Ook de verkoop van secundair materiaal door de inzamelbedrijven moet zo vrij mogelijk zijn, waarbij moet worden gewaarborgd dat de materialen op de juiste manier worden herverwerkt. Ingezameld en gesorteerd verpakkingsmateriaal kan worden hergebruikt als secundaire grondstof voor diverse nieuwe producten.

De Commissie zal de hierboven geschetste beginselen ook op hangende en toekomstige zaken toepassen. De consument zal rechtstreeks van de toepassing van deze beleidsbeginselen profiteren, omdat de prijs die de consument uiteindelijk betaalt voor de producten die met het oog op terugwinning zijn ingezameld, naar verwachting zal dalen wanneer op de relevante markten voor de terugwinning van verpakkingsafval mededinging een feit wordt.

Michelin [70]

[70] Zaak COMP/36.041; IP/01/873.

80. Op 20 juni heeft de Commissie besloten een geldboete van 19,76 miljoen EUR op te leggen aan de Franse bandenfabrikant Michelin voor misbruik van zijn machtspositie op de Franse markt voor banden waarvan het loopvlak is vernieuwd en vervangingsbanden voor zware voertuigen. Uit het onderzoek van de Commissie bleek dat Michelin tussen 1990 en 1998 een ingewikkeld stelsel van kortingen, bonussen en handelsovereenkomsten had gehanteerd, met als gevolg dat Michelin dealers aan zich bond waardoor concurrenten van Michelin kunstmatig van de markt werden geweerd. De zware straf weerspiegelde de ernst en duur van de inbreuk, waarbij tevens rekening werd gehouden met een eerdere, soortgelijke inbreuk door Michelin.

IMS Health [71]

[71] Zaak COMP/38.044 IMS Health/NDC, beschikking van 3.7.2001, PB L 59 van 28.2.2002.

81. Op 3 juli heeft de Commissie voorlopige maatregelen getroffen tegen IMS Health (Verenigde Staten), de wereldleider op het gebied van de verzameling van gegevens met betrekking tot farmaceutische verkopen en geneesmiddelen. Zij gelastte het bedrijf zijn structuur van 1860-bouwstenen in licentie te geven, die Duitsland opdeelt in 1.860 verkoopzones of 'bouwstenen'. De Commissie was van oordeel dat de weigering van IMS om voor het gebruik van de structuur, die, naar de mening van de Commissie een standaard in de Duitse farmaceutische industrie is geworden, een licentie af te geven, op het eerste gezicht misbruik van een machtspositie vormde. Door de weigering konden potentiële nieuwkomers de markt voor farmaceutische verkoopgegevens niet betreden en zou er vermoedelijk grote en onherstelbare schade worden berokkend aan de huidige concurrenten van IMS, te weten NDC Health (Verenigde Staten) en AzyX Geopharma Services (België). Na hiertoe van IMS een verzoek ontvangen te hebben, schortte de President van het Gerecht van eerste aanleg de uitvoering van de beschikking van de Commissie op 26 oktober op in afwachting van een definitieve uitspraak in een nietigverklaringsprocedure [72]. NDC Health stelde op 12 december hogere voorziening in tegen de beschikking van de President van het Gerecht van eerste aanleg.

[72] Zaak T-184/01 R. De President was van oordeel dat het op grond van de huidige mededingingsregels niet ondubbelzinnig vaststond dat IMS misbruik had gepleegd, dat het gevaar bestond dat IMS ernstige en onherstelbare schade zou lijden als het bedrijf zijn concurrenten een licentie moest verlenen en dat na afweging van de belangen was gebleken dat de beschikking het beste kon worden opgeschort.

De Post/la Poste (België) [73]

[73] Zaak COMP/C1/37.859, PB L 61 van 2.3.2002.

82. Op 5 december heeft de Commissie besloten dat de Belgische postexploitant De Post/la Poste misbruik had gemaakt van zijn machtspositie door een voorkeurstarief voor de algemene briefpostdienst afhankelijk te stellen van de aanvaarding van een aanvullend contract met betrekking tot een nieuwe postdienst op het gebied van bedrijfspost ('B2B', business-to-business), en een boete van 2,5 miljoen EUR opgelegd. Zie hoofdstuk I.C.2.2.

2.2. Artikel 86, lid 1, in combinatie met artikel 82 - Overheidsbedrijven/bedrijven met bijzondere of uitsluitende rechten en een machtspositie

83. Krachtens artikel 86 zijn de mededingingsregels ook van toepassing op overheidsbedrijven en bedrijven waaraan de lidstaten bijzondere of uitsluitende rechten hebben toegekend; de lidstaten mogen met betrekking tot een dergelijk bedrijf geen enkele maatregel uitvaardigen of handhaven die in strijd is met de mededingingsregels.

La Poste (France) [74]

[74] Zaak COMP/C1/37.133.

84. Op 23 oktober heeft de Commissie een beschikking gegeven ten aanzien van het toezicht op de betrekkingen tussen het Franse bedrijf La Poste en ondernemingen die gespecialiseerd zijn in het gereedmaken van de post. De Commissie vond dat er sprake was van tegenstrijdige belangen in de betrekkingen tussen La Poste en particuliere postvoorbereiders, omdat La Poste gezien zijn monopoliepositie zowel een concurrent als de onvermijdelijke partner van deze ondernemingen is. Volgens de Commissie wordt La Poste er door deze tegenstrijdige belangen toe aangezet misbruik van zijn machtspositie te maken. Omdat de Franse wetgeving onvoldoende mogelijkheden biedt voor effectief of onafhankelijk toezicht om zo de tegenstrijdigheid tussen de belangen weg te nemen, was de Commissie van oordeel dat de Franse staat had gehandeld in strijd met artikel 86, lid 1, gelezen in samenhang met artikel 82, van het Verdrag.

C - Sectorale ontwikkelingen op mededingingsgebied

1. Energie: liberalisering van de elektriciteits- en gassector

85. Het jaar 2001 bracht belangrijke ontwikkelingen met zich mee voor de Europese energiesector (elektriciteit en gas), die momenteel een liberaliseringsproces doormaakt. De herstructurering van de Europese energiesector werd voortgezet. Energieverbruikers begonnen op grotere schaal van de liberalisering te profiteren en velen maakten gebruik van de nieuwe mogelijkheid om van leverancier te wisselen. Er kwamen voorstellen voor een nieuwe wetgeving om het liberaliseringsproces te versnellen. En ten slotte werd er een aantal aanvullende maatregelen genomen die ervoor moeten zorgen dat liberalisering een economische realiteit wordt.

86. Het liberaliseringsproces eist van de marktdeelnemers dat zij zich aanpassen aan de nieuwe economische realiteit. In de visie van de Commissie dwingt liberalisering energiebedrijven ertoe efficiënter te worden (rationalisering) en de dienstverlening aan klanten te verbeteren. Tegelijkertijd brengt ze nieuwe marktkansen met zich mee voor energiebedrijven. Ze kunnen het geografisch gebied waarop ze hun activiteiten ontplooien, uitbreiden en multinationals worden. Bovendien kunnen ze nieuwe productmarkten aanboren en meervoudige nutsbedrijven worden. Het jaar 2001 heeft laten zien dat het herstructureringsproces van de Europese energiesector aan de gang is en leidt tot een groter aantal fusieactiviteiten, waarbij voordelen door schaalvergroting en diversificatie de belangrijkste drijfveren zijn. De meest in het oog springende voorbeelden in 2001 waren het overnamebeleid van EDF in Spanje, Italië en het VK, evenals de verwerving van een meerderheidsbelang in het Duitse gasbedrijf Ruhrgas door het Duitse elektriciteitsbedrijf EON. Voor zover de Commissie bevoegd is deze fusies aan te pakken in het kader van de concentratieverordening [75], garandeert zij dat deze fusies niet leiden tot de totstandkoming of versterking van een machtspositie op de energiemarkten.

[75] De verwerving van een meerderheidsdeelneming in Ruhrgas door EON is in behandeling genomen door het Duitse Bundeskartellamt.

87. Het uiteindelijke doel van het liberaliseringsbeleid - vanuit mededingingsoogpunt - is consumenten een grotere keuze te bieden uit leveranciers, die op hun beurt onderling concurreren op basis van prijzen en diensten. Consumenten profiteren reeds vandaag de dag van het liberaliseringsproces - met name in de landen die hebben gekozen voor een openstelling van de markt die verder gaat dan de minimumeisen van de Europese elektriciteits- en gasrichtlijnen. Zo zijn op communautair niveau de elektriciteitsprijzen voor grote industriële gebruikers (exclusief BTW en energiebelastingen) gedaald sinds het begin van het liberaliseringsbeleid, uiteraard met bepaalde verschillen tussen de lidstaten. Er lijken ook aanwijzingen te zijn voor convergentie van de prijzen tussen de lidstaten [76]. Wat de gassector betreft ligt de situatie enigszins anders, wanneer men rekening houdt met het feit dat gas in belangrijke mate wordt geïmporteerd krachtens langetermijncontracten en dat de prijzen op het vasteland van Europa in het algemeen zijn gekoppeld aan de olieprijzen. De stijging van de olieprijzen heeft dan ook geleid tot een stijging van de gasprijzen in het afgelopen jaar. Naar verwachting zullen echter op de middellange tot lange termijn ook op het vasteland van Europa centra ontstaan voor de handel in gas, hetgeen zal resulteren in meer liquiditeit en kortetermijnhandel. Hierdoor ontstaat een nieuwe referentieprijs voor marktdeelnemers, die de koppeling met de olieprijs zou kunnen vervangen, zodat de prijsonderhandelingen worden vereenvoudigd.

[76] Commission Staff Working Paper: First report on the implementation of the internal electricity and gas market, SEC(2001)1957, 3.12.2001, blz. 23.

1.1. Voorstel van de Commissie inzake de voltooiing van de Europese elektriciteits- en gasmarkten

88. Uit wetgevingsoogpunt bestond de belangrijkste ontwikkeling in 2001 uit het voorstel van de Commissie voor een nieuwe richtlijn die oproept tot de voltooiing van de Europese markten voor elektriciteit en gas [77]. Dit voorstel, dat in maart 2001 is voorgelegd aan de Raad en het Europees Parlement na een openbare hoorzitting van marktdeelnemers in het najaar van 2000, omvat kwantitatieve en kwalitatieve elementen.

[77] COM(2001)125 def., 13.3.2001.

89. Wat de 'kwantitatieve elementen' betreft, voorziet het voorstel in een openstelling van de markt voor alle commerciële elektriciteitsgebruikers in 2003, voor alle commerciële gasgebruikers in 2004 en voor alle andere gebruikers - waaronder particuliere huishoudens - in 2005. Bij de opstelling van het voorstel heeft de Commissie rekening gehouden met het feit dat de tenuitvoerlegging van de bestaande richtlijnen door de lidstaten heeft geleid tot verschillende niveaus op het gebied van de openstelling van de markt. Bovendien heeft de Commissie in 2001 inbreukprocedures ingeleid tegen Frankrijk en Duitsland wegens het niet of onvolledig omzetten van de gasrichtlijn, en tegen België wegens het onvolledig omzetten van de elektriciteitsrichtlijn.

90. Helaas worden consumenten in landen die hebben gekozen voor een langzame openstelling van de markt uit het oogpunt van concurrentie benadeeld ten opzichte van consumenten in landen die hebben gekozen voor een snellere openstelling van de markt. Evenzo hebben de energiebedrijven in laatstgenoemde landen te maken met concurrentie wat betreft hun volledige klantenbestand, terwijl energiebedrijven in de eerstgenoemde landen nog steeds profiteren van een afgeschermd klantenbestand, hetgeen leidt tot onrechtmatige concurrentievoordelen. Deze concurrentieverstoringen kunnen alleen worden teruggedrongen of uitgeroeid als alle lidstaten het eens worden over eenzelfde niveau van openstelling van de markt.

91. Wat de 'kwalitatieve elementen' aangaat, voorziet het voorstel allereerst in de versterking van de ontvlechtingsregels. Gezien het feit dat een groot aantal bedrijven in de elektriciteits- en gassector verticaal is geïntegreerd, dat wil zeggen actief in transmissie en levering (naast elektriciteitsopwekking of gasopslag), bestaat het risico dat de transmissieafdeling van een bedrijf een voorkeursbehandeling geeft aan zijn aanverwante leveringsafdeling, ten nadele van derde partijen die om toegang voor derde partijen verzoeken. Om deze kwestie aan te pakken stelde de Commissie in zijn richtlijn voor dat verticaal geïntegreerde bedrijven een wettelijke ontvlechting van de respectievelijke bedrijfseenheden moeten uitvoeren. Het voorstel voorziet ook in bepaalde begeleidende maatregelen die een ongepaste uitwisseling van informatie tussen de ontvlochten bedrijfseenheden moeten voorkomen. Tot slot is voorgesteld dat de versterkte ontvlechtingsregels ook worden uitgebreid naar grote distributiebedrijven.

92. Ten tweede stelt de Commissie voor de lidstaten ertoe te verplichten onafhankelijke regelgevende instanties op nationaal niveau op te richten en een gereguleerde toegang voor derde partijen in te stellen (in tegenstelling tot toegang voor derde partijen via onderhandelingen, wat een andere optie is onder de bestaande richtlijnen). Gereguleerde toegang houdt in dat toegang wordt verleend op basis van tarieven die zijn goedgekeurd door een overheidslichaam. Het voordeel van gereguleerde toegang is dat het in het algemeen resulteert in lagere transactiekosten voor derde partijen en dat er toezicht wordt gehouden op de tarieven - op een ex ante basis - door de nationale regelgevende instantie.

93. Het voorstel van de Commissie voor de voltooiing van de energiemarkten werd tijdens de Raad van Stockholm van maart 2001 door een meerderheid van de lidstaten toegejuicht. Sommige lidstaten, zoals Frankrijk, spraken echter hun zorg uit over de definitieve uiterste datum voor de volledige openstelling van de markt. Andere lidstaten, zoals Duitsland, die hadden gekozen voor een toegang voor derde partijen via onderhandelingen en tegen een nationale regelgevende instantie, maakten hun zorgen kenbaar met betrekking tot de 'kwalitatieve elementen'. Niettemin werd een begin gemaakt met de onderhandelingen over de ontwerp-richtlijn in de werkgroepen van de Raad en is in het jaar 2001 aanzienlijke vooruitgang geboekt. De hoop bestaat dan ook dat de onderhandelingen in het jaar 2002 kunnen worden afgerond.

94. De Commissie herinnerde in juni 2001 de lidstaten aan hun verantwoordelijkheid ervoor te zorgen dat het ongelijke niveau van openstelling van de markten zo snel mogelijk wordt recht getrokken [78] en vestigde hun aandacht op het feit dat bedrijven niet onrechtmatig mogen profiteren van de verschillende niveaus van openstelling van de markt. Tot slot kondigde de Commissie aan dat - als lidstaten niet in staat of niet bereid zijn het voorstel van de Commissie voor de voltooiing van de energiemarkt goed te keuren - zij eventueel gebruik zal maken van de instrumenten waarin artikel 86, lid 3, van het EU-Verdrag voorziet. Dit artikel maakt het mogelijk om - onder bepaalde voorwaarden - beschikkingen en richtlijnen van de Commissie voor de lidstaten goed te keuren, zonder dat daarvoor de goedkeuring van de lidstaten nodig is.

[78] Persbericht IP/01/872 van 20.6.2001.

95. Parallel aan de wetgevingsvoorstellen zijn werkzaamheden verricht door en gesprekken gevoerd met groepen van internationale belanghebbende partijen (nationale overheden, regelgevende instanties, consumenten, producenten). Deze groepen (het forum van Florence voor elektriciteit en het forum van Madrid voor gas) zijn bijeengekomen op initiatief van en met actieve deelname van de Commissie. Zo hebben gesprekken plaatsgevonden over bepaalde problemen inzake techniek en regelgeving, in een poging harmonisatie te bereiken teneinde grensoverschrijdende uitwisselingen en de invoering op Europees niveau van uniforme voorwaarden voor een onvervalste mededinging op zowel de gas- als elektriciteitsmarkten te bevorderen.

1.2. Wisselwerking tussen het mededingingsbeleid en de regels van de interne markt

96. De handhaving van het mededingingsbeleid zorgt er met name voor dat de landsgrenzen die door de elektriciteits- en gasrichtlijn zijn verwijderd, niet worden teruggeplaatst door het mededingingsbeperkende gedrag van marktdeelnemers. Drie basisvoorwaarden zijn nodig om een effectieve concurrentie tot stand te brengen en te handhaven op zowel de gas- als de elektriciteitsmarkten: vrije levering, vrije vraag, en vrije netwerktoegang. Vrij betekent hier uiteraard niet 'gratis', maar 'vrij van kunstmatige beperkingen'.

97. De volgende kenmerken zijn met name verantwoordelijk voor een ongunstig klimaat voor de ontwikkeling van mededinging op de Europese gas- en elektriciteitsmarkten: allereerst het feit dat de netwerken natuurlijke monopoliën zijn en blijven. De Commissie probeert effectieve netwerktoegang voor derde partijen te bevorderen onder omstandigheden waarin geen sprake is van discriminatie of misbruik. In de elektriciteitssector wordt met name aandacht besteed aan toegang tot aan congestie onderhevige koppelleidingen tussen verschillende lidstaten, hetgeen belangrijke infrastructuren zijn in de grensoverschrijdende handel. Toegang tot deze koppelleidingen speelt tegelijkertijd een sleutelrol in een aantal landen met een monopolistische leveringsstructuur, waar daadwerkelijke concurrentie derhalve alleen kan worden geïntroduceerd door middel van invoer. De Commissie heeft bemiddeld bij het ontwerp van een systeem voor de toewijzing van transmissiecapaciteit voor de elektriciteitskoppelleiding tussen het VK en Frankrijk, en houdt zich momenteel bezig met het onderzoek naar en de controle op de situatie aan andere grenzen, zoals die van de elektriciteitskoppelleidingen tussen Spanje en Frankrijk, en de koppelleidingen naar Nederland. Daarnaast heeft zij zich bezig gehouden met de aanleg en het gebruik van een nieuwe koppelleiding tussen Noorwegen en Duitsland [79]. Toegang tot het netwerk is ook een belangrijke kwestie voor de gassector. In het jaar 2001 heeft de Commissie een zaak behandeld die verband hield met de gezamenlijke weigering van gasbedrijven van het Europese vasteland om een Noorse gasproducent toegang te verlenen tot hun pijpleidingen. Zij bracht de zaak tot een vergelijk met een van de betrokken Europese bedrijven, nadat deze laatste verbintenissen had voorgesteld die de toegang voor derde partijen effectiever zouden moeten maken [80].

[79] Zie ook de bekendmaking overeenkomstig artikel 19, lid 3, van Verordening nr. 17 van de Raad betreffende zaak COMP/E3/37.921 Viking Cable, PB C 247 van 5.9.2001, blz. 11; ondertussen hebben de aanmeldende partijen besloten het Viking Cable-project stop te zetten.

[80] Persbericht IP/01/1641 - De Commissie treft een regeling met Thyssengas in de Marathonzaak.

98. Ten tweede is en blijft verticale afsluiting een algemeen kenmerk van de energiebranche, met name in de gasmarkt, als gevolg van het bestaan van een stevig gegrondveste verticale distributieketen, waarin alle bedrijven een nauwkeurig gedefinieerde functie en plaats hebben.

99. Ten derde werken producenten in deze markten van oudsher samen op het gebied van de commercialisering, en doen ze dat vandaag de dag nog steeds, hetgeen tot een minder levendige concurrentie aan de aanbodzijde leidt. Een praktijkvoorbeeld hiervan leveren de Ierse (Corrib) [81] en Noorse gassector (GFU) [82], of de Franse elektriciteitssector (EDF/CNR), maar ook in andere landen bestaan soortgelijke overeenkomsten.

[81] Persbericht IP/01/578 - Enterprise Oil, Statoil and Marathon to market Irish Corrib gas separately.

[82] Persbericht IP/01/830 - Commission objects to GFU joint gas sales in Norway.

100