JAARVERSLAG 2003 VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD EN HET EUROPEES PARLEMENT INZAKE HET COMMUNAUTAIR ONTWIKKELINGSBELEID EN HET VERSLAG 2002 VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAP INZAKE BUITENLANDSE HULP

INHOUDSOPGAVE

A. VOORWOORD

B. SAMENVATTING

1. STRATEGISCHE DOELSTELLINGEN EN RESULTATEN

1.1 HET KADER VOOR DE EXTERNE PARTNERSCHAPPEN VAN DE GEMEENSCHAP

1.2 Aanpassing aan de veranderende EU- en mondiale context in 2002

1.3 De belangrijkste resultaten in 2002

1.4 De drie C's: coherentie, coördinatie en complementariteit

1.5 Samenwerking met anderen

1.6 De weg naar de toekomst

2. HET HERVORMINGSPROCES - DE IN 2002 GEBOEKTE VOORUITGANG

2.1. KWALITEITSVERBETERING

2.2. VERBETERING VAN HET FINANCIEEL BEHEER EN DE RESULTATEN

2.3. VERDERE SAMENVOEGING VAN DE PROJECTCYCLUS: HET TWEEDE JAAR VAN DE DIENST VOOR SAMENWERKING EUROPEAID

2.4. DECONCENTRATIE

3. VOORUITGANG BIJ HET BEREIKEN VAN DE STRATEGISCHE DOELSTELLINGEN

3.1. Monitoring van vooruitgang bij het bereiken van de strategische doelstellingen

3.2. Het effect van de EG-hulp zo groot mogelijk laten zijn

3.3 BELEIDSONTWIKKELINGEN OP PRIORITAIRE TERREINEN IN 2002

4. OP ZOEK NAAR RESULTATEN: MONITORING EN EVALUATIE

4.1. EVALUATIE

4.2. PROJECTRESULTATEN: RESULTAATGERICHTE MONITORING

4.3. Conclusies:

5. HORIZONTALE ACTIVITEITEN EN 'MAINSTREAMING'

5.1. DE 'MAINSTREAMING' VAN ONDERWERPEN ALS MENSENRECHTEN EN DEMOCRATIE IN DE EU

5.2 EUROPEES INITITATIEF VOOR DEMOCRATIE EN MENSENRECHTEN (EIDHR)

5.3 GELIJKHEID TUSSEN MANNEN EN VROUWEN

5.4 DRUGSBESTRIJDING

5.5 HET MILIEU EN TROPISCHE BOSSEN

5.6. CONFLICTPREVENTIE, SNELLE REACTIE OP CRISES EN DE STRIJD TEGEN TERRORISME

5.7. Samenwerking op het gebied van wetenschap en technologie - beleidsdialoog en capaciteitsopbouw

5.8 GEZONDHEIDSZORG, AIDS EN BEVOLKING

5.9 SAMENWERKING MET NIET-OVERHEIDSACTOREN INCLUSIEF NGO's

6. DE ACTIVITEITEN IN 2002

6.1. WESTELIJKE BALKAN

6.2. OOST-EUROPA EN CENTRAAL-AZIË

6.3 MIDDELLANDSE-ZEEGEBIED, NABIJE OOSTEN EN MIDDEN-OOSTEN

6.4. LANDEN IN AFRIKA, HET CARIBISCH GEBIED EN DE STILLE OCEAAN (ACS) EN LANDEN EN GEBIEDEN OVERZEE (LGO's)

6.5 AZIË

6.6 LATIJNS-AMERIKA

7. THEMA: WATERBEHEER IN EU-SAMENWERKING

7.1 HET BELANG VAN WATER VOOR ONTWIKKELING

7.2 WATER EN DE ONTWIKKELINGSDOELSTELLINGEN VOOR HET MILLENNIUM

7.3 MENSEN EN WATER: VERBETERING VAN DE TOEGANG TOT WATER EN AFVALWATERZUIVERING

8. Financiële tabellen

8.1. COMMITMENTS 2002 WESTERN BALKANS

8.2. COMMITMENTS 2002 EASTERN EUROPE AND CENTRAL ASIA

8.3. COMMITMENTS 2002 MEDITERRANEAN AND NEAR AND MIDDLE EAST

8.4 COMMITMENTS 2002 - ACP

8.5. COMMITMENTS 2002 ASIA

8.6 ENGAGEMENTS 2002 AMERIQUE LATINE

9. BIJLAGEN

9.1 HARMONISATIE VAN CONTRACTPROCEDURES EN FINANCIËLE PROCEDURES

9.2 RAL

9.3 JURIDISCHE ZAKEN

9.4 AUDITS

9.5 TRANSPARANTIE EN ZICHTBAARHEID

9.6 MEDEDELINGEN VAN DE EUROPESE COMMISSIE MET BETREKKING TOT BUITENLANDSE HULP in 2002

9.7 EG-BIJSTAND DIE NIET IN DIT VERSLAG WORDT BESCHREVEN

A. VOORWOORD

Armoede, conflicten, instabiliteit en menselijke ellende, waar ook ter wereld, treffen ieder van ons. In deze tijd van globalisering is het niet alleen in ons gemeenschappelijk Europees belang, maar is het tevens een morele verplichting, om iets te doen aan deze problemen. De EG-programma's voor buitenlandse hulp zijn een antwoord op deze realiteit.

Namens de Europese Gemeenschap beheert de Commissie een vijfde van de totale EU-hulpstromen (6,5 miljard euro vastgelegd in 2002), hetgeen meer dan tien procent van de wereldwijde hulp is. Wereldwijd verlenen we bijstand aan meer dan 160 landen, gebieden of organisaties. We geloven in gestructureerde vastleggingen voor de lange termijn en in het opbouwen van een netwerk van samenwerkende partnerschappen.

Door het bundelen van middelen voor deze gemeenschappelijke doelstelling, hebben de EU-lidstaten hun betrokkenheid getoond bij de gemeenschappelijke waarden van buitenlandse hulp, mensenrechten, stabiliteit, armoedebestrijding, waarvan het beleid en de uitvoering centraal staan bij de rol die de EU in de wereld speelt.

Als beheerder van de buitenlandse hulp van de EG heeft de Commissie een uniek comparatief voordeel, dat deskundigheid met zich meebrengt en uitstijgt boven de nationale tradities van de lidstaten. We zetten ons in om het geld van de Europese belastingbetalers te besteden aan hoogwaardige hulpprogramma's die aantoonbare gevolgen hebben voor de kwaliteit van het bestaan van mensen. We proberen dit te bereiken met een mate van efficiëntie die voldoet aan de hoogste internationale maatstaven.

Deze aanpak werd in 2002 met name zichtbaar door de 275 miljoen euro die we voor Afghanistan hebben vastgelegd: een concrete bijdrage aan de wederopbouw van een verzwakte staat, door steun te verlenen aan een onervaren regering bij het opbouwen van een beter bestaan voor gewone mensen. De Commissie heeft ook een belangrijke rol gespeeld tijdens de conferentie inzake ontwikkelingsfinanciering (Monterrey), de wereldtop inzake duurzame ontwikkeling (Johannesburg), de Doha-ontwikkelingsagenda en bij de goedkeuring van de Barcelona-doelstellingen en de start van de EU-initiatieven inzake water/waterzuivering en energie.

De huidige Commissie gaf prioriteit aan de hervorming van de wijze waarop het budget voor buitenlandse hulp wordt besteed. 2002 was het jaar waarin de eerste resultaten van deze hervorming in de praktijk zichtbaar werden: de kwaliteit van onze hulp is verbeterd door een enorme deconcentratie van de beheersverantwoordelijkheden van Brussel naar het werkveld. Deze deconcentratie vond in 2002 plaats met betrekking tot de geografische programma's in Europa, het Middellandse-Zeegebied, Azië en Latijns-Amerika. Volgens internationale beste praktijken zijn we thans niet alleen sneller bij de uitvoering - grotendeels in lijn met de prestaties van nationale ontwikkelingsagentschappen - maar beter in het oplossen van problemen en het afstemmen van onze hulp op de werkelijke behoeften. Wat de programmering betreft, is deze winst aangevuld met een nieuw kader van nationale strategieën ter stimulering van samenhang in het beleid en donorcoördinatie.

Dit verslag verschaft informatie over beleid en programma's die over de hele wereld zijn uitgevoerd. Het beantwoordt aan het verzoek van de Raad en het Europees Parlement om de nadruk te leggen op de bereikte resultaten en effecten. We erkennen dat er bij de overgang naar een resultaatgerichte aanpak verdere werkzaamheden noodzakelijk zijn. Het vergt veel meer tijd en inspanning om de hervorming te consolideren en te voltooien en om de effectiviteit van de buitenlandse hulp verder te verbeteren. Bijzondere uitdagingen zijn de noodzaak om specifieke uitvoeringsproblemen waarmee de Commissie in een aantal ACS-landen wordt geconfronteerd aan te pakken en de noodzaak om na de uitbreiding in 2004 in de context van "een groter Europa" effectieve financiële instrumenten ten aanzien van onze nieuwe buren in te zetten. We zullen ons inspannen om deze uitdagingen het hoofd te bieden en de resultaten van de buitenlandse EG-hulp verder te verbeteren om zodoende een bijdrage te leveren aan veiligheid en welvaart voor iedereen.

Chris Patten, lid van de Commissie belast met buitenlandse betrekkingen Voorzitter van het bestuur van de dienst voor samenwerking EuropeAid

Poul Nielson, lid van de Commissie belast met ontwikkeling Algemeen directeur van het bestuur van de dienst voor samenwerking EuropeAid

Günter Verheugen, lid van de Commissie belast met uitbreiding Lid van het bestuur van de dienst voor samenwerking EuropeAid

Pascal Lamy, lid van de Commissie belast met handel Lid van het bestuur van de dienst voor samenwerking EuropeAid

Pedro Solbes Mira, lid van de Commissie belast met economische en financiële zaken Lid van het bestuur van de dienst voor samenwerking EuropeAid

B. samenvatting

Dit jaarverslag geeft een overzicht van de activiteiten van de Europese Gemeenschap op het terrein van de buitenlandse hulp. Het jaarverslag moet worden geplaatst in het kader van de door de Commissie goedgekeurde [1] hervorming van het beheer van de buitenlandse hulp van de EG. Het jaarverslag is gericht tot de Europese instellingen, andere actoren ter plaatse, partnerlanden en het grote publiek. In dit jaarverslag wordt verantwoording afgelegd over de 6,5 miljard euro die is vastgelegd en de 5,2 miljard euro die daadwerkelijk door de EG in 2002 is uitbetaald.

[1] Mededeling inzake de hervorming van het beheer van de buitenlandse hulp, SEC (2000)814 van 16.5.2000.

Hoofdstuk 1 van het jaarverslag geeft de stand van zaken van de strategische doelstellingen en resultaten. Tijdens de topontmoetingen van Monterrey en Johannesburg is de basis gelegd voor een nieuw mondiaal partnerschap voor uitroeiing van armoede en duurzame ontwikkeling. Indien de EU-lidstaten hun beloften nakomen, is er tegen het jaar 2006 zo'n 8,5 miljard euro extra beschikbaar. In 2002 is de eerste generatie nationale strategiedocumenten voltooid. Zij zullen leiden tot meer aandacht voor de bestrijding van armoede. Een betere integratie van de zich internationaal ontwikkelende context en van de overige EU-prioriteiten in het ontwikkelingsbeleid en de planning zal ook bijdragen aan de algehele verbetering van de activiteiten van de EU ter plaatse. En niet te vergeten, de nu al beroemde "drie C's" (coherentie, coördinatie en complementariteit) die een gestage vooruitgang laten zien. Binnen het EG-beleid helpen zij bij het bevorderen van ontwikkeling, armoedebestrijding en integratie van de begunstigde landen/partnerlanden in de wereldeconomie. Dit hoofdstuk laat ook de vooruitgang op het terrein van de EG-samenwerking met andere donors zien. Met de Wereldbank is een nieuwe kaderovereenkomst gesloten. De herziening van de kaderovereenkomst tussen de EG en de VN voor de financiering door de EG van VN-projecten is afgerond. In 2002 vond op verschillende niveaus een uitgebreide beleidsdialoog plaats met organisaties, fondsen en programma's van de Verenigde Naties.

De hervorming van het beheer van de buitenlandse hulp van de EG begint vruchten af te werpen: scherpere programmering, betere kwaliteit en timing van de hulpverlening, meer doorzichtigheid en stimulering van de eigen verantwoordelijkheid, deconcentratie van verantwoordelijkheden naar de delegaties ter plaatse, betere coördinatie met andere donors, met name lidstaten, en de invoering van een nieuw enkelvoudig informatiebeheersysteem, het 'Common Relex Information System' (CRIS), behoren tot de belangrijkste resultaten van 2002, zoals blijkt uit hoofdstuk 2.

Hoofdstuk 3 geeft een beschrijving van de vooruitgang die de EG maakt bij het realiseren van haar strategische doelstellingen, met name de ontwikkelingsdoelstellingen voor het millennium, waarbij wordt samengewerkt met de rest van de internationale gemeenschap. In het hoofdstuk wordt gewezen op de maatregelen die zijn genomen om de effectiviteit van de Gemeenschapshulp verder te verbeteren, waaronder de aanpassing van de aanpak aan de verschillende omstandigheden per land en per regio, een effectieve doelgerichtheid van financiële middelen, draagbare schulden, grotere gebruikmaking van een sectorbrede aanpak en begrotingssteun. Het hoofdstuk beschrijft ook de vooruitgang die in 2002 is geboekt bij het meer concentreren van de EG-hulp op een beperkter aantal terreinen en de belangrijkste beleidsontwikkelingen op deze prioritaire terreinen. In 2002 hebben sociale sectoren zoals gezondheidszorg en onderwijs, vervoer en voedselzekerheid allemaal een aanzienlijke vooruitgang gelend. Op het gebied van handel en ontwikkeling hechtte de Commissie haar goedkeuring aan een mededeling die de Raad in november 2002 heeft goedgekeurd.

Met een deskundigengroep uit de lidstaten en andere geïnteresseerde partijen, waaronder de Commissie voor ontwikkelingsbijstand (DAC) van de OESO, het Ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties (UNDP) en de Wereldbank, heeft de Commissie gewerkt aan de ontwikkeling van tien kernindicatoren die zijn ontleend aan de ontwikkelingsdoelstellingen voor het millennium. Van deze tien indicatoren hebben er zes rechtstreeks betrekking op het welzijn van kinderen en hebben er drie een specifieke genderdimensie. De Commissie is voornemens om met betrekking tot alle ontwikkelingslanden waaraan zij hulp verleent jaarlijks de vooruitgang te meten met behulp van deze indicatoren. Deze indicatoren zijn:

- percentage van de bevolking met minder dan 1 USD per dag

- aantal kinderen met ondergewicht

- kindersterftecijfer beneden vijf jaar

- netto inschrijvingsratio in het lager onderwijs

- percentage dat het lager onderwijs met succes afsluit

- ratio van meisjes en jongens in het lager, middelbaar en hoger onderwijs

- percentage geboorten dat is begeleid door deskundig personeel in de gezondheidszorg

- percentage eenjarigen dat is ingeënt tegen mazelen

- aantal zwangere vrouwen van 15-24 jaar met HIV

- percentage van de bevolking dat duurzame toegang heeft tot een verbeterde waterbron.

Hoofdstuk 4 toont de bevindingen in 2002 van de evaluatieactiviteiten en de resultaatgerichte monitoring (Results-Oriented Monitoring, ROM). Het hoofdstuk geeft een samenvatting van de bevindingen en conclusies van de evaluaties die tijdens de verslagleggingsperiode zijn afgerond en wijst op bepaalde nieuwe algemene problemen. De resultaatgerichte monitoring ging in 2001 van start en werd in 2002 uitgebreid tot alle regio's. De monitoring zorgt ervoor dat de Commissie vergelijkbare gegevens heeft voor al haar programma's voor buitenlandse hulp. In het hoofdstuk zijn de bevindingen en analyse opgenomen met betrekking tot de prioritaire ontwikkelingsterreinen en de verslagen van 2002 die op de ROM-criteria (belang, efficiëntie, doeltreffendheid, effect en duurzaamheid) zijn gebaseerd.

De behaalde resultaten en de prestaties van de door de EG gefinancierde projecten en programma's krijgen over het algemeen een goede beoordeling. Een analyse van de prestatiestructuur maakt duidelijk dat er nog iets te leren valt:

- de prestaties van projecten kunnen worden verbeterd door flexibiliteit en capaciteit voor aanpassingen aan veranderingen. Er zijn ook aanwijzingen dat door evaluatie van het projectconcept, zodra feitelijk wordt gestart met de uitvoering, betere prestaties worden behaald.

- goede integratie in plaatselijke structuren, beleidsondersteuning en betrokkenheid van de begunstigden zorgen duidelijk voor effectiviteit en duurzaamheid en moeten aandacht krijgen bij het ontwerp van projecten.

- financiële duurzaamheid wordt het meest gezien als een mogelijke oorzaak van problemen voor projecten.

- tijdsgebondenheid van bijdragen en activiteiten is in veel projecten niet optimaal. In de toelichting bij de monitoringverslagen worden in veel gevallen logge (EG)-procedures en de kwaliteit van het projectbeheer als oorzaak genoemd.

Hoofdstuk 5 geeft een analyse van de "horizontale" of "transversale" onderwerpen en de mainstreaming daarvan via de algemene structuur van de EG-samenwerking. Mensenrechten, gelijkheid tussen mannen en vrouwen, milieu en conflictpreventie zijn de belangrijkste onderwerpen van dit hoofdstuk, dat ook een beschrijving geeft van de uitvoering van thematische begrotingslijnen zoals voedselzekerheid, tropische bossen, bestrijding van aids of medefinanciering met NGO's.

Met China is de mensenrechtendialoog voortgezet en met Iran is deze gestart. In twee landen in het Middellandse-Zeegebied zijn regionale bijeenkomsten gehouden met de maatschappelijke organisaties in die landen. In 2002 waren stimulering van voorlichting over mensenrechten en opleiding voor ethische beoordeling eveneens belangrijke onderwerpen. Dit jaar heeft het Europees initiatief voor democratie en mensenrechten meer dan 100 miljoen euro vastgelegd. Hulp aan derde landen op het terrein van wetenschap, technologie en onderzoek, met name in de Nieuwe Onafhankelijke Staten en de ACS-landen, verdient ook een plaats in dit hoofdstuk.

In 2002 werd 23,5 miljoen euro vastgelegd ten behoeve van het mechanisme voor een snelle reactie, dat als allerbelangrijkste taak de tweede fase van de stabilisering in Afghanistan en de wederopbouwwerkzaamheden in de Palestijnse Gebieden heeft.

Tijdens de voorbereiding van de nationale strategiedocumenten werd in 45 landen is overleg met niet-overheidsactoren tot stand gekomen. Bijna 200 miljoen euro is vastgelegd ten behoeve van de medefinanciering van NGO-projecten. Nagenoeg 50 miljoen euro is vastgelegd in het kader van de thematische begrotingslijnen milieu en tropische bossen.

Hoofdstuk 6 richt zich op samenwerkingsactiviteiten per regio: Oost-Europa en Centraal-Azië, Zuidoost-Europa, het Middellandse-Zeegebied, Nabije Oosten en Midden-Oosten, de landen van Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan (ACS) en de landen en gebieden overzee (LGO), Latijns-Amerika en Azië. De structuur van de presentatie is voor alle regio's hetzelfde, waardoor "transversaal" lezen en een gemakkelijke vergelijking op basis van vergelijkbare gegevens mogelijk is. In de eerste plaats worden niet alleen de strategische doelstellingen en resultaten maar ook de programmeringsprioriteiten tijdens het jaar gepresenteerd. In de tweede plaats is er een paragraaf met daarin de belangrijkste resultaten van zowel afgeronde als lopende projecten, inclusief projecten waarvoor een tussentijdse evaluatie is uitgevoerd. Enkele casestudy's laten concreet de reikwijdte van de EG-activiteiten in iedere regio zien.

Om de informatie over iedere regio te completeren, wordt in specifieke paragrafen aandacht besteed aan de uitvoering van de "drie C's" (coherentie, coördinatie en complementariteit) waarbij een beschrijving wordt gegeven van de samenwerking met lidstaten en andere donors. Ook wordt gewezen op de humanitaire hulp (uitgevoerd door ECHO) en de activiteiten van de Europese Investeringsbank (EIB). Het slot van iedere regionale bijdrage wordt gevormd door conclusies en vooruitzichten voor de komende jaren.

Ten aanzien van de westelijke Balkan is de aanwezigheid en het goed functioneren van een markteconomie één van de in Kopenhagen vastgestelde criteria, die gelden als basisvoorwaarde voor het lidmaatschap van de EU. Om deze doelstelling te bereiken zal in de komende jaren derhalve worden doorgegaan met de ondersteuning van de noodzakelijke hervormingen, zoals onder andere wetgeving op het gebied van economie, beheer van de begrotingsuitgaven en het innen van belastingen, overheidsopdrachten en - als het proces verder is gevorderd - wetgeving op het gebied van mededinging.

Ook wordt aandacht besteed aan het openbaar bestuur, doorgaans door middel van programma's voor hervorming van het openbaar bestuur, gericht op ondersteuning van het proces van rationalisering, afslanking en stroomlijning van de openbare sector.

Op het gebied van justitie en binnenlandse zaken wordt het slecht functionerende gerechtelijk apparaat gezien als één van de belangrijkste problemen, waardoor niet alleen het algemene politieke functioneren van de staat maar ook het goede functioneren van een markteconomie wordt belemmerd (bijv. het ontbreken van effectieve conflictbeslechting op economisch gebied). Corruptie wordt gezien als een ander belangrijk probleem dat een goede politieke, sociale en economische ontwikkeling in de regio in de weg staat. Het is nodig dat de internationale gemeenschap resoluut optreedt, gesteund door gerichte Cards-hulp, teneinde het probleem met wortel en al uit te roeien en een duurzame oplossing te bieden. In 2002 is in de regio bijna 654 miljoen euro vastgelegd en meer dan 617 miljoen euro uitbetaald.

Ten aanzien van de landen van Oost-Europa en Centraal-Azië is in 2002 bijna 430 miljoen euro vastgelegd en 383 miljoen euro uitbetaald. In het kader van het begrip "een groter Europa", dat is gericht op bevordering van de stabiliteit en verkleining van de welvaartkloof aan de nieuwe buitengrenzen van de EU, is gestart met de beoordeling van de eventuele effecten van de uitbreiding op de betrekkingen van de EU met de landen van Oost-Europa. Dit zal leiden tot meer steun voor activiteiten die grensoverschrijdende samenwerking stimuleren, vooral met betrekking tot de westelijke NOS.

In de Kaukasus en Centraal-Azië geeft de EU nog steeds prioriteit aan regionale samenwerking, met name via maatregelen die zijn gericht op armoedebestrijding en economische groei en, waar nodig, conflictpreventie.

Met betrekking tot de uitvoering van het Meda-programma is ten aanzien van de landen in het Middellandse-Zeegebied een aanzienlijke verbetering gerealiseerd, met vastleggingen van 762 miljoen euro en uitbetalingen van 684 miljoen euro gedurende het jaar. In 2002 zijn de nieuwe nationale indicatieve programma's voor de eerste keer uitgevoerd. Stabiliteit, veiligheid en duurzame ontwikkeling zijn nog steeds prioriteiten van de EU in de regio, evenals de afronding van associatieovereenkomsten met alle mediterrane partnerlanden en verdere stappen in de richting van een Europees-mediterrane interne markt.

Samenwerking op het gebied van juridische aangelegenheden en binnenlandse zaken wordt ook een belangrijke prioriteit die betrekking heeft op onderwerpen als vluchtelingen, asielrechten en de bestrijding van illegale immigratie. De situatie in het Midden-Oosten blijft de belangrijkste zorg in de regio.

De samenwerking met de ACS-landen en de landen en gebieden overzee (LGO) bereikte een niveau van bijna 2,4 miljard euro aan vastleggingen en 2,54 miljard euro aan uitbetalingen (ondanks dat dit enigszins minder is dan de uitbetalingen in 2001, is dit een van de beste prestaties die ooit is geregistreerd). De goedkeuring van de Overeenkomst van Cotonou maakt een verdere ontwikkeling van de betrekkingen tussen EU en ACS mogelijk. De expliciete betrokkenheid van Afrikaanse landen bij de versterking van hun capaciteit om conflicten, armoede en marginalisering in de context van globalisering aan te pakken en het bestaan van strategiedocumenten voor armoedebestrijding, zijn twee belangrijke pijlers waarop de toekomstige EG-samenwerking in de regio kan worden gebaseerd. Als de regio in de wereld die het hardst zal moeten vechten om de ontwikkelingsdoelstellingen voor het millennium te bereiken, moet het ACS-EU-partnerschap ontwikkelingshulp, politieke dialoog en overig beleid en instrumenten verbeteren zoals met betrekking tot handelsaangelegenheden. De start van de Afrikaanse Unie en de goedkeuring van het Nieuw partnerschap voor de ontwikkeling van Afrika (New Partnership for African Development, NEPAD) kunnen voor de nabije toekomst het belangrijkste feit van 2002 worden. Capaciteitsopbouw en crisisbeslechting behoren ook tot de belangrijkste concepten waaraan in deze regio moet worden gewerkt.

Tijdens 2002 is ten behoeve van Azië 540 miljoen euro vastgelegd en 434 miljoen euro uitbetaald. Door middel van haar samenwerkingsactiviteiten streeft de EG ernaar om een bijdrage te leveren aan de bestrijding van armoede en verbetering van de levensstandaard in Aziatische landen. In dit opzicht zijn basisgezondheidszorg en lager onderwijs prioritaire terreinen die minimaal een derde van de beschikbare financiële middelen zullen blijven ontvangen. De nadruk wordt gelegd op interventie op sectoraal niveau, bestrijding van armoede via programma's met inbreng van het land zelf en verbetering van de coördinatie tussen het land en de donor. De rol van de Gemeenschap wordt ook uitgebreid zodat een verbeterde relatie tussen die landen en de EU wordt gerealiseerd, de democratie meer wordt gestimuleerd en de vrede wordt bevorderd. Dit betekent bijvoorbeeld ondersteuning van de wederopbouw en rehabilitatie van landen die door conflicten zijn getroffen, zoals Afghanistan en Oost-Timor, en activiteiten die zijn gericht op conflictpreventie in de regio, zoals ondersteuning van het vredesproces in Sri Lanka.

De economische samenwerking met Azië wordt versterkt, waarbij met name aandacht wordt besteed aan het ondernemingsklimaat terwijl activiteiten op belangrijke terreinen als energie, milieutechnologie en biodiversiteit worden gesteund.

Dialoog en onderhandelingen zijn de belangrijkste woorden van de samenwerking van de EG met Latijns-Amerika. De maatschappelijke organisaties worden geconsulteerd over de drie subregionale onderhandelingen (EU-Mercosur, EU-Mexico en EU-Chili). De conclusies van de top van Madrid kunnen een belangrijke stap vooruit zijn. Al in 2003 kunnen de sectorale aanpak en de begrotingssteun de eerste resultaten in de regio opleveren. Aan de andere kant kan de start van de onderhandelingen met de landen van Midden-Amerika en de Andesgemeenschap in de toekomst leiden tot een volledige subregionale structuur voor de betrekkingen van de EU met Latijns-Amerika. In 2002 bedroegen de vastleggingen van de EG in de regio 382 miljoen euro terwijl de uitbetalingen 272 miljoen euro bedroegen.

Het "thema-artikel" (hoofdstuk 7) van dit jaarverslag heeft betrekking op waterbeheer, ongetwijfeld de belangrijkste uitdaging voor een coherent ontwikkelingsbeleid in de komende jaren. In dit verband wordt de basis van het EU-beleid gevormd door de mededeling van de Commissie van 12 maart 2002 alsook het resultaat van Johannesburg. Het Waterinitiatief van de EU, dat in Johannesburg van start is gegaan, probeert een katalysator voor verdere actie te leveren om de internationaal overeengekomen doelstellingen te realiseren in samenwerking met ontwikkelingslanden. Thans is het nieuwe internationale doel om in 2015 het aantal mensen zonder toegang tot afvalwaterzuivering met de helft terug te brengen, als aanvulling op het doel van toegang tot drinkwater overeenkomstig de ontwikkelingsdoelstellingen voor het millennium.

Hoofdstuk 8 bestaat uit volledige financiële tabellen, volgens de terminologie van DAC. Op deze bladzijden is een verdeling per begrotingslijn, regio, land en instrument te vinden. Tegelijkertijd wordt ieder in 2002 vastgelegd project per voor steun in aanmerking komende regio en sector vermeld.

Tot slot geven de bijlagen inzicht in de stand van zaken van de belangrijkste werkzaamheden met betrekking tot de hervorming van het beheer van de buitenlandse hulp, d.w.z. harmonisatie van procedures, de RAL-situatie (betalingsachterstanden), uitgevoerde audits, inspanningen voor doorzichtigheid en zichtbaarheid alsook een volledige lijst met officiële mededelingen van de Europese Commissie waarin wordt verwezen naar de in 2002 verleende buitenlandse hulp.

1. STRATEGISCHE DOELSTELLINGEN EN RESULTATEN

In dit hoofdstuk wordt de context voor de externe partnerschappen van de Gemeenschap uiteengezet, met inbegrip van het strategisch kader en de doelstellingen, en wordt een beschrijving gegeven van de ontwikkeling die zij in 2002 hebben doorgemaakt, als antwoord op gebeurtenissen zowel binnen als buiten de EU. Ook wordt een toelichting gegeven op een aantal strategische resultaten die in 2002 zijn gerealiseerd, inclusief de afronding van het landenprogrammeringsproces, en op de concrete vooruitgang in de richting van verbeterde samenhang, coördinatie en complementariteit zowel binnen als buiten de EU.

1.1 HET KADER VOOR DE EXTERNE PARTNERSCHAPPEN VAN DE GEMEENSCHAP

Het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid van de Europese Gemeenschap is een van de drie elementen binnen het breder kader van buitenlandse betrekkingen. Het bevindt zich op één lijn met de buitenlandse en economische betrekkingen van de Gemeenschap (waaronder handel en investeringen).

De Europese Gemeenschap speelt een erg belangrijke rol op alle drie de terreinen. De Europese Gemeenschap is de grootste handelspartner voor veel ontwikkelingslanden. Als regio verleent de EU meer dan de helft van de wereldwijde ontwikkelingshulp: meer dan 28,7 miljard euro in 2002, waarvan 6,5 miljard euro op EG-niveau. In maart 2002, ten tijde van de internationale conferentie inzake ontwikkelingsfinanciering, maakte de EU haar voornemen bekend om in de toekomst een nog grotere rol te gaan spelen door de omvang van de hulp verder te vergroten. Iedere EU-lidstaat heeft toegezegd om in 2006 minimaal 0,33% van zijn nationaal inkomen als officiële ontwikkelingshulp (Official Development Assistance, ODA) te verlenen, zodat de EU collectief een gemiddelde ratio van 0,39% (was 0,33% in 2001) behaalt. Een vijfde van de huidige EU-begroting voor hulpverlening - 6,5 miljard euro - wordt door de Europese Commissie namens de Gemeenschap beheerd. Deze financiële middelen zijn niet alleen afkomstig van de Gemeenschapsbegroting maar ook van het Europees Ontwikkelingsfonds (EOF). Het EOF verleent steun aan de landen in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan in het kader van de Overeenkomst van Cotonou en aan de landen en gebieden overzee (LGO) die zijn geassocieerd met de Gemeenschap in het kader van het Besluit betreffende de associatie van de landen en gebieden overzee met de Europese Gemeenschap. [2] De geografische reikwijdte van de hulpprogramma's van de Gemeenschap is eveneens aanzienlijk: van de buren van de EU tot kleine eilandstaten in de Stille Oceaan. In 2002 had de Gemeenschap programma's met 160 landen en 8 regio's. De situatie en de belangrijke problemen variëren aanzienlijk per regio en per land en de Gemeenschap past haar aanpak dienovereenkomstig aan.

[2] Besluit 2001/822 van de Raad van 27.11.2001, PB L 314 van 30.11.2001.

1.1.1 De strategische doelstellingen van het ontwikkelingsbeleid van de EG

Hoewel ontwikkelingssamenwerking deel uitmaakt van buitenlandse betrekkingen, is deze op zichzelf ook een legitieme beleidsdoelstelling. Bovendien stimuleert de Commissie de toepassing van informatie- en communicatietechnologie (ICT) als instrument om ontwikkelingsdoelstellingen te verwezenlijken.

Sinds november 2000 beschikt de Gemeenschap over één algemeen kader voor de begeleiding van de samenwerking en partnerschappen met alle ontwikkelingslanden waarmee zij banden heeft. Dit maakt duidelijk dat het belangrijkste doel van het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid van de Gemeenschap is: bestrijding en uiteindelijk uitroeiing van armoede, via steun voor een duurzame economische, sociale en milieuontwikkeling, stimulering van de geleidelijke integratie van de ontwikkelingslanden in de wereldeconomie en een vastberadenheid om ongelijkheid te bestrijden. [3] Doelen op het gebied van de gezondheidszorg zijn prominent aanwezig en wijzen op het verband tussen algemene armoedebestrijding en investeringen in gezondheidszorg en onderzoek. Het specifieke doel met betrekking tot de strijd tegen HIV/aids, malaria en andere ziekten laat een grote betrokkenheid zien, waarbij wordt erkend dat, indien deze ziekten niet worden aangepakt, het hoofdresultaat van de wereldwijde armoedebestrijding niet wordt gerealiseerd. Dit verduidelijkt ook de kernbeginselen waarop de Gemeenschapshulp is gebaseerd: duurzame, rechtvaardige en participatieve menselijke en sociale ontwikkeling, met stimulering van mensenrechten, democratie, de rechtsstaat en 'good governance' als een integraal onderdeel daarvan. In toenemende mate wordt erkend dat de waarde van capaciteitsopbouw en innovatie van wetenschap en technologie een essentiële voorwaarde is voor verwezenlijking van de ontwikkelingsdoelstellingen voor het millennium, zowel in de verschillende sectoren als ter ondersteuning van de algemene economische ontwikkeling.

[3] Conclusies van de Raad van 10 november 2000, referentienummer 12929/00

De EU heeft haar ontwikkelingsinspanningen consequent in de mondiale context vastgelegd en werkt samen met anderen om de reeks ontwikkelingsdoelstellingen voor het millennium, die tijdens de Millenniumtop door de VN-leden zijn goedgekeurd, te verwezenlijken. De hoofddoelstellingen worden in het kader hieronder vermeld.

De ontwikkelingsdoelstellingen voor het millennium

- Realiseren van lager onderwijs voor iedereen

- Bevorderen van gelijkheid tussen mannen en vrouwen en 'empowerment' van vrouwen

- Terugdringen van kindersterfte

- Verbeteren van de gezondheid van moeders

- Bestrijden van HIV/aids, malaria en andere ziekten

- Uitroeien van extreme armoede en honger

- Garanderen van duurzaamheid op milieugebied

De Gemeenschap heeft zich eveneens ertoe verplicht om bij de uitvoering van haar hulp internationale beste praktijken toe te passen. Hierbij gaat het om een vastberaden toezegging om via partnerschappen samen te werken met ontwikkelingslanden en om eigen inbreng op lokaal niveau te respecteren en te stimuleren, evenals deelname van niet-overheidsactoren en andere maatregelen, zoals een effectieve doelgerichtheid van middelen, nauwe samenwerking met andere donors, en waar mogelijk een verschuiving van projecten naar sectorale programma's en begrotingssteun (zie hoofdstuk 3). Dit wordt aangevuld met het programma voor de hervorming van het beheer waarmee eveneens in 2000 is gestart (zie hoofdstuk 2).

Om een zo groot mogelijk resultaat te bereiken binnen het mondiale ontwikkelingskader, richt de Gemeenschap haar hulp op zes gebieden waarop zij met name een toegevoegde waarde kan hebben: samenhang tussen handel en ontwikkeling, regionale integratie en samenwerking, steun voor macro-economisch beleid en gelijke toegang tot sociale dienstverlening, vervoer, voedselzekerheid en plattelandsontwikkeling, en institutionele capaciteitsopbouw, met name op het gebied van 'good governance' en de rechtsstaat (zie hoofdstuk 3). Stimulering van mensenrechten, gelijkheid tussen mannen en vrouwen, duurzaamheid voor het milieu en conflictpreventie worden in iedere fase geïntegreerd en opgenomen in alle hulpprogramma's van de Gemeenschap.

1.1.2 De respons op verschillende nationale en regionale omstandigheden

Het hierboven beschreven ontwikkelingssamenwerkingsbeleid is van toepassing op alle ontwikkelingslanden waar de Gemeenschap banden mee heeft. Desondanks worden de betrekkingen en hulpprogramma's van de Gemeenschap in de verschillende regio's en landen aangepast aan de specifieke uitdagingen waarmee ze worden geconfronteerd.

Dit varieert van politieke en economische hervorming en stabiliteit op de westelijke Balkan tot duurzame economische en sociale ontwikkeling in het Middellandse-Zeegebied om ervoor te zorgen dat deze regio geen geostrategische breuklijn wordt met een welvarend Europa aan de ene en overwegend arme landen aan de andere kant, in combinatie met een verbeterde samenwerking inzake onderwerpen als terrorisme, het milieu, geneesmiddelen en demografische verandering. In Latijns-Amerika zijn bestrijding van sociale ongelijkheid en het bouwen aan een meer coherente samenleving de allergrootste prioriteiten, gecombineerd met steun voor regionale integratie om het concurrentievermogen van Latijns-Amerikaanse ondernemingen te verbeteren. Azië is het thuis voor twee derde van de armen van de wereld. Terwijl in de regio voedselzekerheid, gezondheidszorg en toegang tot basisdiensten dringende aangelegenheden zijn in de landen met lage inkomens, is ernstige ongelijkheid in inkomens en kansen nog steeds een uitdaging voor veel landen met middellage inkomens. In EG-programma's voor Centraal-Azië wordt veel aandacht besteed aan institutionele, wettelijke en bestuurlijke hervorming en aan ontwikkeling van de particuliere sector en van de economie om problemen aan te pakken die variëren van groter wordende inkomensverschillen en armoede tot trage economische en democratische overgang inclusief mensenrechtenaangelegenheden. De landen in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan en de landen en gebieden overzee, waarvan de samenvoeging op 1 april 2003 van kracht wordt in het kader van de Overeenkomst van Cotonou, hebben - hoewel ze in een aantal belangrijke opzichten verschillen - te maken met veel gemeenschappelijke problemen. Het Caribisch gebied en de Stille Oceaan hebben veel kleine eilandstaten, terwijl in Afrika diverse conflicten worden verergerd door de omvang en kwetsbaarheid van landen. 40 van de 77 ACS-landen zijn minst ontwikkelde landen die worden gekenmerkt door een bijzonder laag inkomen per hoofd van de bevolking en ernstige infrastructurele problemen.

De verschillende aspecten van de buitenlandse betrekkingen van de Gemeenschap met diverse regio's zijn ingekaderd in een reeks samenwerkings- en partnerschapsovereenkomsten. Hoofdstuk 6 doet verslag van de belangrijkste ontwikkelingen in 2002 in ieder van deze regio's.

1.1.3 Complementariteit tussen ontwikkelings- en andere externe doelstellingen

In veel gevallen vullen de ontwikkelings- en overige externe doelstellingen van de Gemeenschap elkaar aan, evenals de hulpverlening op verschillende terreinen. Het verband tussen conflictpreventie en de bevordering van mensenrechten en democratie is duidelijk, evenals bijvoorbeeld het verband van deze terreinen met armoedebestrijding. Concrete Gemeenschapshulp heeft tijdens de nasleep van geweld een bijdrage geleverd om de maatschappij weer op te bouwen en te voorkomen dat de geschillen weer oplaaiden. Niet alleen de symptomen van een conflict moeten worden aangepakt, maar er moeten ook methoden worden ontwikkeld waarmee kan worden bepaald wat de achterliggende oorzaken van het conflict zijn en wat daaraan kan worden gedaan. Vaak zal blijken dat het hierbij om extreme armoede gaat. Ook moet nadruk worden gelegd op de relatie tussen investeringen ten behoeve van basisgezondheidszorg en ten behoeve van onderzoek en ontwikkeling naar nieuwe geneesmiddelen en behandelingen, met name in de context van de strijd tegen de belangrijkste overdraagbare ziekten die samenhangen met armoede.

Vanwege het veelzijdige externe beleid en de vele instrumenten die kunnen worden ingezet, alsook de noodzaak om op verschillende omstandigheden te reageren, zijn de nationale strategiedocumenten en de regionale strategiedocumenten van de Gemeenschap een belangrijk hulpmiddel bij het analyseren en aandragen van de juiste beleidsmix. Hulpverlening die wordt uitgevoerd via de horizontale en thematische begrotingslijnen van de Gemeenschap, die niet alleen betrekking hebben op ontwikkeling maar ook op bredere externe doelstellingen, zoals samenwerking op het gebied van geneesmiddelen, wordt in toenemende mate in dit kader geïntegreerd. De Gemeenschap probeert ook een verbeterde samenhang op centraal beleidsniveau te realiseren. Complementariteit tussen het beleid voor ontwikkeling en onderzoek is gebaseerd op de gedachte dat synergie noodzakelijk is tussen capaciteitsopbouw van wetenschap en technologie en interregionale samenwerking op het gebied van onderzoek (Noord-Zuid, Oost-West).

1.2 Aanpassing aan de veranderende EU- en mondiale context in 2002

1.2.1 Uitbreiding van de EU en nieuwe politieke prioriteiten

Wat de interne ontwikkelingen van de EU betreft, zal het baanbrekende besluit van december 2002 - om de EU in mei 2004 uit te breiden van 15 tot 25 lidstaten - grote gevolgen hebben voor de toekomstige rol van de regio, waaronder haar rol op het gebied van buitenlands beleid en ontwikkeling. Deze landen, die in de afgelopen 12 jaar ten behoeve van hun eigen politieke en economische overgang aanzienlijke steun van de EU en externe bijstand hebben ontvangen, worden op het moment van hun toetreding lid van het buitenlandse beleid van de EU. In 2002 zijn de kandidaat-lidstaten, de Commissie en de lidstaten alsook de externe partners van de EU gestart met de voorbereidingen hiervoor. Hoewel ontwikkelingszaken in de context van de uitbreiding niet opvallend veel aandacht kregen, heeft de Commissie in 2002 met de kandidaat-lidstaten en de huidige lidstaten een werkprogramma opgestart. Hierin worden drie aspecten benadrukt: mogelijke gevolgen voor de beleids- en programmaprocessen van de Gemeenschap (zoals besluitvormingsprocessen, prioriteiten, uitvoeringskanalen en financiële zaken), hoe de kandidaat-lidstaten kunnen worden geholpen bij hun voorbereidingen om het ontwikkelingsbeleid van de Gemeenschap en hun rol als nieuwe (in sommige gevallen hun rol hervattende) donors op te pakken, en gevolgen voor de ontwikkelingspartners van de Gemeenschap. In 2002 is niet alleen een start gemaakt met diverse studies en onderzoekswerkzaamheden, maar ook met een eerste reeks activiteiten op het gebied van capaciteitsopbouw en bewustmaking die kunnen helpen bij het vaststellen van en informatie verstrekken over toekomstige activiteiten op dit terrein, inclusief een draaiboek. In 2003-2004 zullen deze werkzaamheden worden voortgezet en uitgebreid.

Het interne beleid en de activiteiten op andere terreinen hebben ook de context van het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid en de buitenlandse hulp van de Gemeenschap beïnvloed, in het bijzonder de grotere interesse voor de vraag hoe migratiezaken kunnen worden geïntegreerd in de betrekkingen van de EU met haar externe partners, waaronder ontwikkelingslanden.

1.2.2 De mondiale context: politieke en economische instabiliteit

De voortdurende politieke en economische stabiliteit in 2002 heeft grote gevolgen gehad voor de buitenlandse betrekkingen van de Gemeenschap, inclusief haar ontwikkelingsbeleid en haar buitenlandse hulp.

Gebeurtenissen in verschillende delen van de wereld hebben volslagen duidelijk gemaakt dat zowel de ontwikkelde landen als de ontwikkelingslanden van elkaar afhankelijk zijn. Van de economische crisis in Argentinië en de vertraging op de markten van de ontwikkelde landen, tot de tragedie van de bom op Bali en de voortdurende strijd tegen terrorisme, tot de vernietiging die wordt veroorzaakt door nieuwe en lopende conflicten. In 2002 waren er positieve stappen in de richting van vrede in landen zoals Sri Lanka, Angola en de Democratische Republiek Congo. De Gemeenschap startte met een hulpprogramma voor lange termijn ten behoeve van Afghanistan, hetgeen een belangrijke overgang markeert in haar partnerschap. Helaas is de situatie op andere plaatsen, zoals het Midden-Oosten, Ivoorkust en Zimbabwe, verslechterd.

Deze gebeurtenissen geven aan dat het van essentieel belang is om voortdurend aandacht te hebben voor economische en 'governance'-kwesties en met name voor de preventie en oplossing van conflicten. De Gemeenschap is reeds erg actief op dit terrein, bijvoorbeeld via haar ontwikkelingsbeleid en programma's voor buitenlandse hulp, en erkent de noodzaak van een alomvattende benadering voor de lange termijn. De Gemeenschap heeft, samen met de EU-lidstaten, ook een belangrijke rol op zich genomen in de internationale strijd tegen terrorisme.

In 2002 heeft meer erkenning van de banden tussen ontwikkelde en ontwikkelingslanden op haar beurt het belang onderstreept van een adequate en duurzame aandacht voor ontwikkelingszaken teneinde andere doelstellingen met succes te realiseren. Armoede en uitsluiting, regionale conflicten, achteruitgang van het milieu en aids zijn allemaal potentiële bedreigingen voor veiligheid. De ontwikkelingssamenwerking en het beleid en de programma's voor buitenlandse hulp van de Gemeenschap zullen, evenals EU-beleid en activiteiten op andere terreinen, in dit proces een essentiële rol spelen en in de loop van het jaar is er een aantal nieuwe initiatieven genomen. Zweden en Frankrijk hebben in 2002 een sleutelrol gespeeld bij het opstarten van een nieuwe internationale taakgroep voor algemene overheidsmiddelen, die in de komende twee jaar onderzoekt hoe ervoor kan worden gezorgd dat belangrijke zaken van internationaal belang, zoals bestrijding van overdraagbare ziekten en tegengaan van klimaatsverandering, duidelijk worden omschreven en geanalyseerd, en dat adequaat wordt voldaan aan de behoeften.

1.2.3 Een nieuw mondiaal partnerschap voor groei, armoedebestrijding en duurzame ontwikkeling

De internationale conferentie voor ontwikkelingsfinanciering in Monterrey, Mexico, en de wereldtop inzake duurzame ontwikkeling in Johannesburg, Zuid-Afrika, (respectievelijk in maart en september 2002) waren een bevestiging van de richting die met de start van de ontwikkelingsagenda van Doha [4] is ingeslagen met betrekking tot een nieuw mondiaal partnerschap tussen ontwikkelde en ontwikkelingslanden. Centraal hierbij staat de erkenning dat alle landen actie moeten ondernemen om succes te behalen. De EU heeft hard gewerkt om Doha, Monterrey en Johannesburg te laten slagen en zal hetzelfde doen met de aanstaande wereldtop van de Verenigde Naties inzake de informatiemaatschappij. De uitbreiding van de EU en de verdere verhoging door alle lidstaten van de EU-hulp tussen nu en 2006 stellen de regio in staat een nog grotere rol bij de voortgang te spelen dan ze nu reeds doet.

[4] De 'ontwikkelingsagenda van Doha' verwijst naar de overeenkomst die is gesloten met betrekking tot de agenda voor multilaterale handelsonderhandelingen, opgestart tijdens de ministeriële conferentie van de Wereldhandelsorganisatie te Doha, Qatar, in november 2001.

Monterrey en Johannesburg bevestigden het centrale belang van de ontwikkelingsdoelstellingen voor het millennium als leidend kader voor optreden tussen nu en 2015. De EU heeft met nadruk de toevoeging van het nieuwe doel gesteund om in 2015 het aantal mensen zonder toegang tot afvalwaterzuivering met de helft terug te brengen, als aanvulling op het doel van toegang tot drinkwater. De internationale gemeenschap heeft thans een duidelijk en alomvattend actiekader voor het verwezenlijken van groei, armoedebestrijding en duurzame ontwikkeling. De aandacht moet nu nog meer worden verplaatst naar de uitvoering.

1.2.4. De wereldtop inzake duurzame ontwikkeling en de EU-initiatieven: water en energie

Tijdens de wereldtop inzake duurzame ontwikkeling (World Summit on Sustainable Development, WSSD) heeft de EU twee belangrijke initiatieven voor water en energie in gang gezet die zijn ontwikkeld om de voorgang bij de uitvoering van de ontwikkelingsdoelstellingen voor het millennium te versnellen.

Het EU-initiatief 'water voor leven' wordt beschreven in het speciale thema over water in dit verslag (zie hoofdstuk 7).

Het EU-initiatief 'energie voor armoedebestrijding en duurzame ontwikkeling' wijst op de politieke wil van de EU-lidstaten en de Commissie om op dit terrein meer activiteiten te ontplooien. Hoewel er geen specifieke ontwikkelingsdoelstelling voor het millennium op het gebied van energie is, is de levering van toereikende, betaalbare en duurzame energievoorziening in plattelands-, grootstedelijke en stedelijke gebieden essentieel voor de verwezenlijking van de ontwikkelingsdoelstellingen voor het millennium. Nu meer dan 2 miljard mensen afhankelijk zijn van biomassa (hout, afval, enz.) als hun belangrijkste energiebron en 1,6 miljard mensen nog steeds geen toegang hebben tot elektriciteit, is een betrouwbare en betaalbare energievoorziening in de ontwikkelingswereld echter ver verwijderd van de norm. Met het energie-initiatief van de EU wordt getracht een bijdrage te leveren aan de bestrijding van armoede, door te helpen bij het verbeteren van de toegang tot energievoorziening en te werken aan een programma van technische mogelijkheden, met inbegrip van elektriciteitsvoorziening op het platteland en gedecentraliseerde energiesystemen, schonere en meer efficiënte fossiele brandstoftechnologieën en het gebruik van plaatselijk beschikbare hernieuwbare energie, met name het verbeterde beheer en gebruik van biomassa. De activiteiten garanderen een eigen inbreng van de begunstigden en worden niet alleen ontwikkeld via partnerschappen met ontwikkelingslanden en -regio's, maar ook met belanghebbenden uit de particuliere sector, financieringsorganisaties en maatschappelijke organisaties. Op nationaal en regionaal niveau wordt de dialoog met partners en belanghebbenden verbeterd, zodat de partnerschappen op een door de vraag bepaalde basis kunnen worden uitgevoerd. Een belangrijk aspect van het initiatief is het verlenen van steun voor institutionele capaciteitsopbouw en technische bijstand aan landen zodat een adequaat energiebeleid kan worden opgezet. Een belangrijke rol wordt gegeven aan de ontwikkeling van strategieën die op nieuwe onderzoeken zijn gebaseerd. Ook heeft de Commissie in juli 2002 [5] een nieuwe mededeling gepubliceerd, waarin haar strategische aanpak voor samenwerking met ontwikkelingslanden op het gebied van energie wordt beschreven.

[5] COM(2002)408.

1.3 De belangrijkste resultaten in 2002

1.3.1 Voortdurende verbeteringen in efficiëntie en effectiviteit

Het algemene kader dat zich voor de EU uit Doha, Monterrey en Johannesburg heeft ontwikkeld, versterkt de richting waarheen de Gemeenschap zich sinds 2000 intern verplaatst, zowel wat betreft het uitvoerings- als het beleidskader.

De voortdurende vooruitgang die op het gebied van efficiëntie en effectiviteit wordt geboekt, als onderdeel van het in 2000 opgestarte programma voor de hervorming van het beheer, wordt nader beschreven in hoofdstuk 2 van dit verslag. Overeenkomstig het verzoek van de Raad in zijn besluit van 2001 betreffende de landen en gebieden overzee heeft de Commissie eveneens de financiële procedures van het EOF voor deze landen en gebieden [6] vereenvoudigd en gedecentraliseerd.

[6] Verordening nr. 2304/2002 van de Commissie van 20.12.2002, PB L 348 van 21.12.2002, blz. 82.

In hoofdstuk 3 wordt de voortgang van de ontwikkeling en de andere doelstellingen van de buitenlandse hulp beschreven, met inbegrip van de resultaten van een door de Commissie uitgevoerde transregionale en transnationale analyse van de voortgang die is geboekt met het bereiken van de ontwikkelingsdoelstellingen voor het millennium en de voortgang op de zes, in 2000 vastgestelde prioritaire terreinen voor EG-hulp. Een belangrijke uitdaging voor de Gemeenschap op de ingeslagen weg is het geven van een respons op de ontwikkeling van nieuwe EU- en internationale prioriteiten, zonder daarbij selectiviteit en concentratie te ondermijnen.

Afronding van het programmeringsproces

In 2002 was de afronding van de eerste generatie regionale en nationale strategiedocumenten op basis van het nieuwe gemeenschappelijke kaderproces een belangrijk strategisch resultaat. Dit proces werd pas twee jaar eerder opgestart. Bij de programmering van de buitenlandse hulp van de Gemeenschap is een kwalitatieve sprong vooruit gerealiseerd en de programmeringsdocumenten zullen de komende jaren als waardevolle beheersinstrumenten dienen. Zoals bedoeld heeft het gemeenschappelijk kader voor nationale strategiedocumenten bewezen een erg nuttig instrument te zijn, onder andere bij het operationeel maken van de doelstelling om meerjarenprogrammering meer inhoud te geven en bij het verbeteren van de coördinatie en complementariteit met de bilaterale hulp die wordt verleend door de EU-lidstaten. Het gemeenschappelijk kader voor nationale strategiedocumenten heeft ook een belangrijke bijdrage geleverd aan harmonisering van de programmeringsmethodologie in de regio's. Voor de komende jaren is het belangrijk om een alomvattend mechanisme op te zetten om toezicht te houden op de uitvoering van de regionale en nationale strategiedocumenten en deze te evalueren, teneinde de impuls van het proces van de nationale strategiedocumenten in tact te laten. Het voorbereidingsproces voor de tussentijdse evaluaties, met inbegrip van verdere werkzaamheden inzake methodologieën, zal in 2003 van start gaan. De Commissie streeft onafgebroken naar verbetering van de kwaliteit van haar programmeringsdocumenten en naar een gedegen integratie van het proces van de nationale strategiedocumenten in de internationale ontwikkelingsinspanningen.

Toepassing van de aanpak van strategiedocumenten voor armoedebestrijding op landen met lage inkomens

Wat de armoedebestrijding in landen met lage inkomens betreft, vond in januari 2002 de eerste internationale evaluatie plaats van de resultaatgerichte partnerschapaanpak op basis van strategieën voor armoedebestrijding met eigen inbreng van een land (ook bekend als de aanpak van strategiedocumenten voor armoedebestrijding). Evenals vele andere donors heeft de Commissie toegezegd strategiedocumenten voor armoedebestrijding, waar deze voorhanden zijn, als uitgangspunt te gebruiken bij het ontwerpen van haar eigen responsstrategieën (nationale strategiedocumenten). In november 2002 hadden 45 landen een tussentijds en 19 een definitief strategiedocument voor armoedebestrijding opgesteld. De Commissie heeft vooral nadruk gelegd op het belang van uitvoering gekoppeld aan een nationale cyclus voor toewijzing van strategische middelen en een sleutelrol voor stimulering van de nationale democratische verantwoordelijkheid, met name via de nationale parlementen, voortbouwend op overeengekomen resultaatindicatoren. Na gezamenlijk overleg in mei 2002 heeft de Commissie hieraan met name nauw samengewerkt met de instellingen van Bretton-Woods. Een werkgroep van de Wereldbank en het IMF, de Europese Commissie namens de Gemeenschap en het 'Department for International Development' van het Verenigd Koninkrijk (DFID) is gestart met de uitwerking van het idee van 'de cyclus van de strategiedocumenten voor armoedebestrijding'. Tijdens de conferentie van januari 2002 werden de inspanningen van de Commissie erkend en haar aanpak werd in de loop van het jaar steeds meer door anderen geaccepteerd. Nu de werkzaamheden aan het concept in 2003 worden geïntensiveerd, belooft het de basis te leggen voor een nog bredere consensus.

1.4 De drie C's: coherentie, coördinatie en complementariteit

Het is voor de Commissie een operationele prioriteit alsmede een wettelijke verplichting om ervoor te zorgen dat er sprake is van samenhang tussen de doelstellingen van het ontwikkelingsbeleid van de EG en haar beleid en doelstellingen op andere gebieden.

Verbetering van de coördinatie en complementariteit zijn belangrijke elementen bij het proces om de buitenlandse EG-hulp doeltreffender te maken. In combinatie met inspanningen om doeltreffender samen te werken geeft coördinatie op het allerlaagste niveau een beter inzicht in wat anderen - die bij een bepaalde sector, land of regio zijn betrokken - doen. Tussen diegenen die trachten gemeenschappelijke doelen te bereiken is coördinatie van groot belang ter voorkoming van overlapping of inconsistentie. Complementariteit begint met coördinatie, maar gaat verder: het betekent dat iedere speler zijn hulp met name daar richt waar deze, gelet op wat anderen doen, de grootste toegevoegde waarde heeft om maximale synergie te creëren.

1.4.1 Verbetering van de samenhang

De Gemeenschap heeft een wettelijke verplichting, opgenomen in het Verdrag, om te zorgen voor samenhang door een geïntegreerde aanpak te hanteren bij buitenlandse betrekkingen, veiligheid, economisch en ontwikkelingsbeleid. [7] Dit vereist dat bij alle activiteiten die gevolgen kunnen hebben voor ontwikkelingslanden [8] rekening moet worden gehouden met ontwikkelingsdoelstellingen.

[7] Artikel 3 van het EU-Verdrag.

[8] Titel XX, artikel 178, van het EG-Verdrag.

Deze gedachte is in 2002 nogmaals bevestigd in de mededeling van de Commissie inzake de externe dimensie van de strategie van de EU voor duurzame ontwikkeling [9], en in de conclusies van de Raad over deze mededeling en over de voorbereidingen van de EU voor de wereldtop inzake duurzame ontwikkeling. [10]

[9] 'Naar een wereldwijd partnerschap voor duurzame ontwikkeling' COM(2002)82 def. van februari 2002.

[10] Conclusies van de Raad Ontwikkeling van 30 mei 2002, 9458/02.

1.4.1.1 Nieuwe effectbeoordelingsrapportages

Als onderdeel van haar inspanningen om de samenhang te verbeteren, maakt de Commissie steeds meer gebruik van effectbeoordelingsrapportages. In 2002 is gestart met effectbeoordelingsrapportages om duurzaamheid te meten, die niet alleen parallel lopen met en informatie verstrekken aan de handelsonderhandelingen van de WTO, maar ook aan de onderhandelingen tussen de EU en de ACS-landen met betrekking tot nieuwe economische en partnerschapsovereenkomsten. Als onderdeel van het pakket maatregelen ter verbetering van 'governance', deed de Commissie in mei 2002 voorstellen voor een nieuwe effectbeoordeling met betrekking tot alle belangrijke beleidsvoorstellen. [11] Vanaf januari 2003 wordt dit geleidelijk ingevoerd. Het is de bedoeling om vooraf potentiële economische, sociale en milieugevolgen binnen en buiten de EU vast te stellen, en de effectbeoordeling kan als zodanig een belangrijk instrument worden bij de controle van samenhang. Dergelijke uitgebreide effectbeoordelingen zullen vanaf 2003 worden uitgevoerd voor belangrijke beleidshervormingen. Voor ontwikkelingslanden is de hervorming van de gemeenschappelijke marktordening voor suiker van bijzonder belang.

[11] COM(2002)276 van mei 2002.

1.4.1.2 Aanpassing van EU-beleid aan doelstellingen voor duurzame ontwikkeling

De EU heeft ook toegezegd om door te gaan met het proces van aanpassing van belangrijk binnenlands beleid van de EU aan de interne en externe doelstellingen voor duurzame ontwikkeling. In 2002 heeft de Commissie voorstellen voor wijzigingen op twee soorten beleid gepubliceerd, waarvan wordt erkend dat ze een sleutelrol spelen op het gebied van samenhang: het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) en het gemeenschappelijk visserijbeleid (GVB).

In de context van de tussentijdse evaluatie van het GLB en in lijn met de richtsnoeren die reeds als onderdeel van 'Agenda 2000' zijn vastgesteld, heeft de Commissie een ingrijpende heroriëntering van het gemeenschappelijk landbouwbeleid voorgesteld, ter stimulering van een betere naleving van inkomensherverdeling en duurzaamheidsdoelstellingen. Deze voorstellen zijn beschreven in de mededeling van de Commissie 'Naar een duurzame landbouw'. [12] Niet alle producten werden in de tussentijdse evaluatie besproken (opmerkelijke uitzonderingen waren rijst, suiker en katoen). Desondanks zijn de in 2002 geformuleerde voorstellen - voor een grotere ontkoppeling van subsidies en productie en voor een verlaging van de gegarandeerde prijzen - een positief signaal met betrekking tot de inspanningen om de marktoriëntatie van het GLB te vergroten. Dit zal op zijn beurt waarschijnlijk de negatieve gevolgen voor derde landen weer verminderen en de samenhang met het ontwikkelingsbeleid van de Gemeenschap verbeteren. Indien deze wordt toegepast, zal de tussentijdse evaluatie naar verwachting leiden tot minder intensieve en meer gediversifieerde productiepatronen. Boeren ontvangen niet langer een vergoeding op basis van geproduceerde hoeveelheden, maar ontvangen daarentegen een all-in inkomenssubsidie gebaseerd op naleving van milieubeginselen voor een gezond landbouwbeheer.

[12] COM(2002)394 def. van juli 2002.

De noodzaak voor samenhang tussen het visserijbeleid van de Gemeenschap en de ontwikkelingsdoelstellingen voor de ACS-staten is versterkt in de Overeenkomst van Cotonou, die stelt dat "In een eventueel via onderhandelingen tot stand te komen visserijovereenkomst tussen de Gemeenschap en de ACS-staten dient rekening te worden gehouden met de ontwikkelingsstrategieën op dit gebied." [13] In een resolutie inzake visserij en armoedebestrijding van november 2001 heeft de Raad verder benadrukt dat visserijovereenkomsten milieu- en ontwikkelingsoverwegingen moeten bevatten. [14] In overeenstemming met deze voorwaarden werd in de mededeling van de Commissie uit 2002 inzake hervorming van het GVB [15] en de daarop volgende mededeling van de Commissie inzake communautaire partnerschapsovereenkomsten op visserijgebied met derde landen [16], de noodzaak erkend om niet alleen te zorgen voor samenhang met ontwikkelingsdoelstellingen, maar ook met andere doelstellingen zoals duurzaamheid van visbestanden op mondiaal niveau (aangepakt in het Uitvoeringsplan van de wereldtop inzake duurzame ontwikkeling).

[13] Titel I, artikel 23.

[14] Conclusies van de Raad van 8 november 2001, referentienummer 13573/01.

[15] COM(2002)181 def. van 28 mei 2002.

[16] COM(2002)637 def. van 23 december 2002.

De Gemeenschap heeft bilaterale overeenkomsten met 15 (voornamelijk ACS) kuststaten in ontwikkeling met daarin financiële bijdragen van de Gemeenschap aan de betrokken autoriteiten. In de mededeling wordt opgemerkt dat deze overeenkomsten in Europa en de kuststaten belangrijke economische activiteiten creëren, zowel door middel van de exploitatie van visbestanden als door middel van de ontwikkeling van daarmee samenhangende activiteiten. In de mededeling worden een aantal nieuwe initiatieven voorgesteld om de positieve gevolgen van de nieuwe partnerschapsovereenkomsten op visserijgebied op de vooruitgang van de plaatselijke economieën van de ontwikkelingslanden te vergroten. Het betreft effectrapportages om de duurzaamheid te meten van de nieuwe partnerschapsovereenkomsten op visserijgebied en beter op elkaar afgestemde inspanningen van enerzijds het gemeenschappelijk visserijbeleid en anderzijds het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid van de Gemeenschap, ter versterking van de capaciteit van de plaatselijke autoriteiten bij het formuleren en uitvoeren van visserijbeleid, waaronder meer eigen inbreng. Ook dient de financiële bijdrage voor de nieuwe partnerschapsovereenkomsten op visserijgebied een duidelijk onderscheid te maken tussen: het deel van de financiële bijdrage dat wordt verstrekt in ruil voor visserijmogelijkheden van Europese schepen, en het deel van de bijdrage dat is bestemd voor de activiteiten in het kader van het visserijpartnerschap, zoals evaluatie van het visbestand en activiteiten betreffende monitoring, controle en toezicht. Deze activiteiten moeten meer worden gezien in termen van het wederzijds belang dat beide zijden hebben bij de totstandbrenging van een verantwoorde visserij op duurzame basis.

In beide gevallen is de uitvoering van de Commissievoorstellen afhankelijk van het resultaat van de besprekingen met de EU-lidstaten. De wijze waarop in 2002 is gestart met de uitvoering van de nieuwe visserijaanpak in de ACS-regio, met name in de context van de nieuwe partnerschapsovereenkomsten op visserijgebied met Kiribati en het regionaal strategiedocument voor de Stille Oceaan, wordt verderop in dit verslag beschreven in het regionale hoofdstuk over de ACS-landen.

1.4.1.3 Migratie en ontwikkeling

De mededeling van de Commissie inzake migratie en ontwikkeling [17] heeft de verschillende dimensies van dit onderwerp samengebracht. Tevens werd de bredere context beschreven, inclusief de noodzaak om rekening te houden met de drijvende krachten van internationale migratie, de specifieke situatie van mensen die bescherming nodig hebben en de gevolgen van internationale migratie op ontwikkelingslanden. Om migratie te integreren in het buitenlandse beleid van de Gemeenschap, heeft de Commissie voorgesteld om verdere actie te baseren op de volgende belangrijke beginselen:

[17] COM(2002)703.

- De integratie van migratieaspecten in de buitenlandse optreden van de Gemeenschap moet in overeenstemming zijn met de algehele samenhang van haar buitenlands beleid en optreden. De maatregelen en de dialoog met derde landen met betrekking tot migratie moeten deel uitmaken van een brede aanpak op EU-niveau, die fundamenteel stimulerend van aard moet zijn door landen die nieuwe disciplines aanvaarden aan te moedigen, zonder landen die daartoe niet bereid zijn te straffen. Ook moet een gedifferentieerde aanpak worden toegepast, die rekening houdt met de situatie van elk afzonderlijk derde land.

- Op de lange termijn moet het voor de Gemeenschap wat migratie betreft een prioriteit zijn om de onderliggende oorzaak van de migratiestromen aan te pakken. Het effect van langlopende ontwikkelingsprogramma's op de migratiestromen, met name wat betreft armoedebestrijding, institutionele opbouw, versterking van de capaciteit en conflictpreventie, moet worden onderkend. De voor ontwikkeling in te zetten middelen moeten op deze doelstelling worden geconcentreerd. Zoals uit het tweede deel van de mededeling blijkt, steunt de Commissie reeds - met in totaal 935 miljoen euro voor de periode 2002 -2006 - reeds een groot aantal specifieke activiteiten op het gebied van migratie.

- Aan migratieaspecten dient in eerste instantie aandacht te worden besteed in het strategische kader dat door de Commissie is voorgesteld en door de lidstaten is aanvaard: de nationale en regionale strategiedocumenten. De tussentijdse toetsing van de nationale strategiedocumenten biedt in dit verband een unieke gelegenheid om te bezien in welke mate meer prioriteit moet worden gegeven aan specifieke programma's met betrekking tot migratie. Bij de tussentijdse toetsing kan de migratie in derde landen per geval opnieuw worden beoordeeld, naar aanleiding waarvan onze prioriteiten mogelijk enigszins worden bijgesteld en binnen het nationale indicatieve programma van ieder betrokken land de toewijzing van middelen mogelijk wordt aangepast.

- Zonder dat wordt vooruitgelopen op de resultaten van de toetsing van de nationale strategiedocumenten kan nu al worden gesteld dat meer middelen nodig zullen zijn. Nieuwe taken zijn alleen uitvoerbaar indien daarvoor ook geld beschikbaar wordt gemaakt. De betrokken begrotingslijn (B7-667: Samenwerking met derde landen op migratiegebied) moet aanzienlijk worden versterkt, en een aanvulling vormen op wat in de toetsing van de nationale strategiedocumenten kan worden bereikt. De begrotingslijn moet bestemd zijn voor specifieke, gerichte acties op migratiegebied, die een aanvulling vormen op maatregelen die via begrotingslijnen voor meer algemene ontwikkelingsmaatregelen worden gefinancierd. Een dergelijke aanpak heeft een sterkere impact en geeft initiatieven op migratiegebied een duidelijker profiel, en kan voorkomen dat dubbel werk wordt verricht en verwarring ontstaat. De begrotingslijn moet met het oog op samenhang en schaalvoordeel ook worden beheerd volgens de beginselen van de hervorming van DG Relex.

1.4.1.4 Ontkoppeling van steun: voor doeltreffendere steun

De praktijk van de 'koppeling van steun' (waarbij de hulp voor de aankoop van goederen en diensten die met die hulp door de ontwikkelingslanden in het donorland worden verkregen wordt beperkt) is een belangrijk thema in het debat over doeltreffendheid van hulpactiviteiten en geloofwaardigheid van donors. De Commissie gelooft dat ontkoppeling van steun een belangrijke factor is van een samenhangend, op de arme bevolking gericht ontwikkelingsbeleid. Ontkoppeling van steun kan aanzienlijke praktische gevolgen hebben doordat de waarde van de ontwikkelingshulp aanzienlijk wordt verhoogd. Dit komt omdat de ontwikkelingspartners vrij zijn om voor hun behoeften de meest geschikte en kostenefficiënte benodigdheden te kiezen. Gekoppelde steun is naar schatting gemiddeld 20-25% duurder dan wanneer de goederen of diensten in kwestie via internationale mededinging [18] zouden zijn verkregen.

[18] Bron: DAC. Ook onderzoek van de Wereldbank.

In 2001 heeft de Commissie voor ontwikkelingsbijstand (DAC) van de OESO officieel een aanbeveling goedgekeurd om de steun voor de minst ontwikkelde landen te ontkoppelen. In de context van de voorbereidingen - in maart 2002 - van de conferentie inzake ontwikkelingsfinanciering heeft de Europese Raad ingestemd met de voortzetting van de besprekingen met het oog op verdere ontkoppeling. [19] Als vervolg op deze twee stappen heeft de Commissie in november 2002 [20] een mededeling inzake ontkoppeling goedgekeurd. Hierin werd (afhankelijk van de instemming van het ontvangende land en op een wederzijdse basis tussen alle donors) een bijna volledige ontkoppeling van de steun van de Gemeenschap voorgesteld. Bovendien herinnert de mededeling eraan dat de regels betreffende de interne markt ook van toepassing zijn op een groot deel van de officiële ontwikkelingshulp van de lidstaten, en wordt hen geadviseerd om die regels met betrekking tot hun bilaterale hulpprogramma's te respecteren. In deze mededeling wordt ook gepleit voor een volledige ontkoppeling van de voedselhulp en het voedselhulpvervoer op internationaal niveau. In 2003 zullen de besprekingen over dit onderwerp worden voortgezet.

[19] Conclusies van de Europese Raad van 14 maart 2002 inzake de internationale conferentie voor ontwikkelingsfinanciering.

[20] COM(2002)639, Mededeling van de Commissie aan de Raad en het Europese Parlement van 18 november 2002, 'Ontkoppeling van steun: voor doeltreffendere steun'.

1.4.2 Versterking van coördinatie en complementariteit

Bevordering van coördinatie en complementariteit tussen lidstaten en de Gemeenschap in een breder internationaal kader is van groot belang voor de effectiviteit van het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid en de programma's van de Gemeenschap. Ondanks de duidelijke mogelijke voordelen en niettegenstaande enkele bemoedigende verbeteringen, blijft het moeilijk om in de EU coördinatie te verwezenlijken.

In 2002 is een aantal stappen in de goede richting gezet, zowel binnen de EU als daarbuiten.

1.4.2.1 Gecoördineerde EU-inbreng ten behoeve van de conferenties van Monterrey en Johannesburg

Op beleidsniveau heeft zowel de voorbereiding van de EU voor de conferentie inzake ontwikkelingsfinanciering in Monterrey, Mexico, als de voorbereiding van de wereldtop inzake duurzame ontwikkeling in Johannesburg bewezen een nuttige gelegenheid te zijn voor verbetering van de coördinatie. Vergelijkbare inspanningen worden verricht in de context van de komende VN-wereldtop inzake de informatiemaatschappij. Het mandaat dat de Commissie van de lidstaten heeft gekregen om ter voorbereiding van de conferentie van Monterrey een verslag voor te leggen, was een positief signaal van het vertrouwen dat is opgebouwd. Dit verslag, en de door de lidstaten ondernomen activiteiten, hebben de EU geholpen een positieve bijdrage aan de conferentie te leveren. In het verslag werd een aantal zaken verduidelijkt en, via een dialoog met lidstaten, werden mogelijke initiatieven onderzocht voor het aanpakken van belangrijke zaken, onder andere hoe de financiële kloof tussen het huidige niveau van de officiële ontwikkelingshulp en de omvang die nodig is om te kunnen voldoen aan de ontwikkelingsdoelstellingen voor het millennium moet worden gedicht (volgens ramingen van de Wereldbank is een verdubbeling van het huidige niveau van de officiële ontwikkelingshulp nodig [21]). Dit was behulpzaam bij het besluit van de EU om tussen nu en 2006 het niveau van de officiële ontwikkelingshulp van de EU te verhogen. Andere initiatieven hadden betrekking op de effectiviteit van de steun (met inbegrip van de hierboven besproken ontkoppeling van steun), concrete stappen vooruit op het gebied van coördinatie en harmonisatie, hervorming van het Internationale Financiële Systeem, handel en ontwikkeling, draagbare schulden, algemene overheidsmiddelen en vernieuwende financieringsbronnen. [22] Om te voldoen aan het verzoek van de Raad Algemene Zaken en Buitenlandse Betrekkingen van november 2002, zal de Commissie toezicht houden op de uitvoering van deze verplichtingen. De twee belangrijkste EU-initiatieven die tijdens de conferentie van Johannesburg op het gebied van water en energie zijn opgestart, benadrukken de operationele coördinatie en complementariteit, zowel op beleidsniveau als tijdens de uitvoeringsfase. Dit zal worden gerealiseerd via de ontwikkeling van partnerschappen met ontwikkelingslanden, andere donors, de particuliere sector en maatschappelijke organisaties. Deze partnerschappen leveren een katalysator voor toekomstige activiteiten ter verwezenlijking van de in het kader van de wereldtop inzake duurzame ontwikkeling gestelde doelen op het gebied van water en energie.

[21] http://www.worldbank.org/html/extdr/ mdgassessment.pdf

[22] COM(2002)87: Voorbereiding van de Internationale Conferentie inzake Ontwikkelingsfinanciering. Daarmee samenhangende voorstellen zijn ontwikkeld in COM(2002)82, 'Naar een wereldwijd partnerschap voor duurzame ontwikkeling' en COM(2002)81, 'Antwoorden op de uitdagingen van de globalisering'.

1.4.2.2 Toezegging voor concrete stappen inzake coördinatie en harmonisatie in 2004

Eén van de verplichtingen die de EU voorafgaand aan de conferentie inzake ontwikkelingsfinanciering was aangegaan, was om vóór 2004 concrete stappen te zetten op het gebied van beleidscoördinatie en harmonisatie van procedures. Bij de EU-activiteiten op dit terrein wordt ook rekening gehouden met vergelijkbare inspanningen die op internationaal niveau door de Wereldbank en andere multilaterale ontwikkelingsbanken, alsook door de taakgroep inzake donorpraktijken van OESO/DAC worden geleverd. [23] Als een stap in de richting van deze toezegging en op verzoek van de lidstaten, is de Commissie van start gegaan met een proefinitiatief waarbij de nadruk wordt gelegd op vier landen en onderzoek wordt gedaan naar de huidige initiatieven op het gebied van coördinatie en complementariteit en naar de reikwijdte van verdere activiteiten. De resultaten van een 'scoping'-missie eind 2002 moet de EU in staat stellen om in 2003 na te denken over en zo mogelijk in te stemmen met praktische maatregelen ter versterking van de operationele coördinatie tussen wat de Commissie namens de Gemeenschap doet en wat de lidstaten bilateraal doen. Dit was ook de achterliggende informatie voor de inbreng van de EU ten behoeve van het internationale Forum op hoog niveau inzake harmonisatie, dat in februari 2003 plaatsvond in Rome, met de multilaterale ontwikkelingsbanken en de OESO/DAC als medesponsors.

[23] Conclusies van de Europese Raad van 14 maart 2002 inzake de Internationale Conferentie inzake Ontwikkelingsfinanciering.

Het proefinitiatief van de EU inzake coördinatie en harmonisatie

"Vóór 2004 concrete stappen realiseren op het gebied van beleidscoördinatie en harmonisatie van procedures"

In juni 2002 is de Commissie - samen met de lidstaten - gestart met een proefinitiatief voor het vaststellen van praktische maatregelen, die behulpzaam kunnen zijn bij het realiseren van vooruitgang op het gebied van operationele coördinatie en harmonisatie op EU-niveau. Er zijn vier proefmissies uitgevoerd: in Marokko, Mozambique, Nicaragua en Vietnam.

Hieruit bleek dat de meeste actoren die ter plaatse in deze landen aanwezig zijn, een toenemende behoefte hebben aan meer coördinatie en harmonisatie, en dat deze actoren benadrukten dat flexibiliteit en een praktische aanpak van doorslaggevend belang zijn. Ook zijn verwachtingen gewekt ten aanzien van een verhoging van de EU-bijdrage. In de eerste helft van 2003 en op verzoek van de in maart 2002 gehouden EU-Raad van Barcelona, zal de Europese Unie een actieplan vaststellen om vóór 2004 op dit terrein echte concrete vooruitgang te realiseren.

1.4.2.3 Monitoring van de synergie tussen het EU-beleid en bevordering van de dialoog

In 2002 organiseerde de Commissie regelmatig informele bijeenkomsten tussen de directeuren-generaal voor Ontwikkeling van alle EU-lidstaten. Dit was een geschikt forum voor de uitwisseling van ideeën en ervaringen inzake beste werkwijzen en gemeenschappelijke belangen met betrekking tot een effectieve uitvoering van bestaande verplichtingen, met name op het terrein van beleidscoördinatie en harmonisatie van procedures en de effectiviteit van de hulp. Deze bijeenkomsten droegen ook bij tot het vergemakkelijken van de gecoördineerde inbreng van de EU ten behoeve van de hierboven genoemde conferenties van Monterrey en Johannesburg. Dit forum zal na de uitbreiding waarschijnlijk een sleutelrol spelen bij het verwezenlijken van een soepele en effectieve integratie van de nieuwe lidstaten van de EU in het ontwikkelingsbeleid van de Gemeenschap.

1.4.2.4 Het aanpakken van samenhang, coördinatie en complementariteit tijdens de programmeringsfase

De nationale strategiedocumenten, aangevuld met de werkzaamheden van de uit vertegenwoordigers van verschillende diensten bestaande kwaliteitsondersteuningsgroep en de opgerichte landenteams, zijn het centrale mechanisme geworden voor versterking van de samenhang van het beleid op nationaal niveau met het overig beleid van de Gemeenschap en voor verbetering van de coördinatie en complementariteit met de lidstaten. Door afronding van de nationale en regionale strategiedocumenten heeft de Commissie zich intensief ingespannen om nationale strategiedocumenten af te stemmen op andere actoren. Uit een door de Commissie uitgevoerd onderzoek bleek dat de delegaties van de EG in partnerlanden een erg actieve rol hebben gespeeld bij het coördinatieproces ter plaatse. Alle EU-lidstaten die in een land als donor aanwezig waren werden systematisch uitgenodigd om deel te nemen aan de inspanningen om te komen tot coördinatie/complementariteit en in 55% van de gevallen werden ook alle aanwezige niet-EU-donors uitgenodigd. Dit proces omvatte de organisatie - samen met de partnerlanden - van adviserende fora en een uitvoerige dialoog met de lidstaten. Voor de eerste keer werden niet-overheidsactoren rechtstreeks betrokken bij de programmering van communautaire hulp.

Het besluit om gemeenschappelijke feitendossiers per land op te stellen was in 2002 een ander positief initiatief dat afkomstig was van de Raad. Deze feitendossiers kunnen de basis zijn voor een meer alomvattende gemeenschappelijke analyse en gezamenlijke programmering op plaatselijk niveau. Het is de bedoeling om informatie te delen, coördinatie te vergemakkelijken en complementariteit te verbeteren tussen de lidstaten en de Gemeenschap en tussen de lidstaten zelf. Het is de intentie om te beschikken over een kort allesomvattend document, dat ook specifieke informatie bevat. Hoewel bij veel landen de nadruk op ontwikkelingssamenwerking wordt gelegd, wordt getracht om in het feitendossier al het EU-beleid op te nemen, dat van invloed is op de EU en het betrokken land.

1.5 Samenwerking met anderen

Naast verbetering van coördinatie en complementariteit binnen de EU erkent de Commissie ook het belang van vergelijkbare inspanningen met betrekking tot andere donors en internationale organisaties.

In haar uit 2002 stammende beoordeling van de Europese Gemeenschap door vakgenoten [24] erkent de Commissie voor ontwikkelingsbijstand van de OESO dat de Europese Commissie voor deze inspanning een toegevoegde waarde kan hebben. Als onderdeel van het deconcentratieproces moet de capaciteit die de Gemeenschap op dit gebied heeft, verder worden ontwikkeld door versterking van de delegaties in de ontwikkelingslanden.

[24] De beoordeling door vakgenoten is beschikbaar op www.oecd.org/DAC

In 2002 werden ontwikkelingszaken hoog geplaatst op de agenda van de gezamenlijke topontmoetingen tussen EU-Australië, EU-Canada, EU-Japan en EU-VS. Dit heeft de dialoog gestimuleerd, met name ten aanzien van onderwerpen die samenhangen met de conferenties van de VN, het Nieuw partnerschap voor de ontwikkeling van Afrika (New Partnership for African Development, NEPAD), Afghanistan en met het niveau en de effectiviteit van de officiële ontwikkelingshulp. Specifieke initiatieven die in 2001 met Noorwegen en Japan zijn opgestart, bouwen verder op de eerdere dialoog, uitwisseling van personeel en gemeenschappelijke evaluaties en leiden tot de vaststelling van operationele richtsnoeren.

1.5.1 Harmonisatie van donorpraktijken

In 2002 is de Commissie actieve steun blijven verlenen aan internationale initiatieven, die in verschillende fora plaatsvinden en op harmonisatie van donorpraktijken zijn gericht.

De Commissie heeft met name de werkzaamheden van de taakgroep inzake donorpraktijken van OESO/DAC verwelkomd. Deze taakgroep, die in 2000 is ingesteld om donorpraktijken vast te stellen en te documenteren teneinde de druk op de capaciteit van partnerlanden bij het beheer van hulp te verminderen en de betrokken transactiekosten te verlagen, heeft haar werkzaamheden volgens schema eind 2002 afgerond. In de zes, door deze taakgroep opgestelde 'referentiedocumenten inzake goede werkwijzen' zijn effectieve maatstaven voor verbeterde harmonisatie opgenomen, die op alle fases van de projectcyclus betrekking hebben. [25] Deze documenten hebben een belangrijke inbreng geleverd ten behoeve van het Forum op hoog niveau inzake harmonisatie, dat in februari 2003 plaatsvond in Rome, en waarbij de werkzaamheden van de DAC-taakgroep werden samengebracht met de lopende werkzaamheden van de multilaterale ontwikkelingsbanken.

[25] De zes documenten zijn: kader voor donorsamenwerking, Analytische werkzaamheden en voorbereiding van projecten en programma's per land, Meten van resultaten bij het beheer van overheidsfinanciën, Verslaglegging en monitoring, Financiële verslaglegging en controle, en Gedelegeerde samenwerking. Zie: www.oecd.org/DAC.

De Commissie heeft ook deelgenomen aan harmonisatie-initiatieven in de context van de G8, waaronder de werkzaamheden van de G8-onderwijstaakgroep. Deze poogt harmonisatie van procedures te stimuleren via de vaststelling van een gedragscode. Deze gedragscode is opgesteld door een groep deskundigen uit de EU-lidstaten, die door de Commissie is ingesteld. De invoering van de gedragscode werd door de Raad aanbevolen.

Via bilaterale contacten met de UNDP, de Wereldbank en bepaalde EU-lidstaten is de Commissie ook betrokken bij besprekingen over harmonisatie van procedures met betrekking tot de nationale strategiedocumenten. Initiatieven zijn onder andere het stroomlijnen van strategiedocumenten en procedures (zoals analyse van de economische en sociale situatie, de donormatrix en indicatoren), wederzijds overleg van alle belangrijke donors over het strategieproces van alle instellingen, actieve samenwerking op gebieden die betrekking hebben op de onderdelen die van toepassing zijn op alle nationale strategiedocumenten en het synchroniseren van de timing van landenprogrammering en strategievoorbereiding en beoordelingsprocessen.

1.5.2 Verbetering van het partnerschap met de Verenigde Naties

1.5.2.1 Bouwen aan strategische partnerschappen

In 2002 vond er op verschillende niveaus een uitvoerige beleidsdialoog plaats met de organisaties, fondsen en programma's van de VN. Voortbouwend op de impuls die uitging van de in 2001 goedgekeurde mededeling inzake "Opbouw van een doeltreffend partnerschap met de Verenigde Naties op het gebied van ontwikkeling en humanitaire aangelegenheden" [26], heeft de Commissie haar betrokkenheid bij de VN-familie vergroot door de oprichting van strategische partnerschappen met geselecteerde organisaties, fondsen en programma's van de VN. In 2003 worden de lopende werkzaamheden met betrekking tot de selectie van strategische partners afgerond en worden met de geselecteerde VN-organen partnerschapsovereenkomsten gesloten. Dit moet het voor de Commissie mogelijk maken om op een meer efficiënte en samenhangende wijze samen te werken met de VN op de prioritaire terreinen van het ontwikkelingsbeleid van de Gemeenschap.

[26] COM(2001)231.

1.5.2.2 Verbetering van het werkkader

In 2002 is de herziening van de in 1999 tussen de EG en de Verenigde Naties gesloten Kaderovereenkomst voor financiering door de EG van projecten van de VN afgerond. De overeengekomen tekst wordt aan beide onderhandelingspartijen ter goedkeuring voorgelegd en zal naar verwachting in het eerste kwartaal van 2003 in werking treden. De herziene overeenkomst is een uitwerking van het nieuwe Financieel Reglement van de Commissie en biedt een meer flexibel instrument voor samenwerking met het VN-systeem. Het maakt met name financiering van VN-programma's met meerdere donors mogelijk, in overeenstemming met het begrip van 'gezamenlijk beheer' dat in het Financieel Reglement is vastgelegd. Dit is ook een belangrijke voorwaarde voor de oprichting van strategische partnerschappen.

1.5.3 Vergroting van de samenwerking met de internationale financiële instellingen

Samenwerking tussen de Europese Gemeenschap, de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds is om verschillende redenen steeds belangrijker geworden. In de eerste plaats werkt de Commissie nauw samen met deze instanties bij het invoeren van de hierboven beschreven aanpak van strategiedocumenten voor armoedebestrijding. In de tweede plaats zijn de instellingen van Bretton-Woods, samen met de VN en de EU, in de context van de conferenties van Doha-Monterrey-Johannesburg een belangrijke stimulans voor multilateralisme geweest. In de derde plaats blijft de Europese Gemeenschap de grootste bijdrager aan de door de Wereldbank beheerde trustfondsen, zoals aan het trustfonds voor schuldenverlichting voor arme landen met een zeer grote schuldenlast (het HIPC-initiatief). In 2002 zijn financieringsvoorstellen opgesteld voor bijdragen aan het Global Health Fund en het Fonds voor de wederopbouw van Afghanistan.

1.5.3.1 Goedkeuring van een nieuwe kaderovereenkomst met de Wereldbankgroep

In 2002 werden de onderhandelingen inzake de herziening van de uit 2001 stammende kaderovereenkomst tussen de EG en de Wereldbankgroep afgerond. Parallel aan de onderhandelingen werd in het kader van die overeenkomst een eerste reeks jaarlijkse besprekingen georganiseerd om onderwerpen van gemeenschappelijk belang te bespreken (voornamelijk de implementatie van door de Europese Gemeenschap gefinancierde trustfondsen van de Wereldbankgroep). Er was sprake van een brede deelname van beide zijden, waardoor niet alleen een betere communicatie mogelijk was met betrekking tot de belangen en doelstellingen van de Gemeenschap jegens de Wereldbankgroep, maar ook een beter overzicht werd verkregen met betrekking tot de plannen en prioriteiten van de Gemeenschap voor de nabije toekomst. In 2003 wordt gestart met vergelijkbare jaarlijkse besprekingen met de VN.

1.5.3.2 Samenwerking inzake moeilijke partnerschappen en financieel beheer

In oktober 2002 was de Commissie met de Wereldbank, OESO/DAC en UNDP medeorganisator van een in Parijs gehouden workshop inzake "moeilijke partnerschappen". Deze workshop had tot doel de donorrespons te verbeteren en te harmoniseren in situaties waar het partnerschapsmodel niet functioneert, bijvoorbeeld in landen met een zwak beleidsklimaat.

In het kader van het gezamenlijke Programma inzake overheidsuitgaven en financiële verantwoordingsplicht heeft de samenwerking op het gebied van de overheidsfinanciën een impuls gekregen. Dit programma wordt momenteel -eveneens via een trustfonds - gesteund door de Wereldbank, DFID en de Gemeenschap.

1.5.3.3 Strategisch Partnerschap met Afrika

De Commissie is reeds lang betrokken bij het Strategisch Partnerschap met Afrika (SPA), het in 1988 ingestelde informele forum dat bilaterale en multilaterale donors samenbrengt om inspanningen ter bestrijding van armoede in Afrika te ondersteunen. Dit forum heeft het intellectuele leiderschap over een hele reeks ontwikkelingszaken en heeft niet alleen de leiding genomen bij de inspanningen om donorprocedures te stroomlijnen en aanpassingsprogramma's ten behoeve van een effectieve armoedebestrijding te monitoren, maar ook bij de herziening van de donorpraktijken ter ondersteuning van hervormingen. In het najaar van 2002 heeft de Commissie samen met het Britse "Department for International Development" leiding gegeven aan drie 'actieve leermethode'-missies in Ethiopië, Rwanda en Senegal. Het doel van deze missies was het evalueren en stimuleren van de harmonisatie van de donorsteun met betrekking tot nationale strategieën voor armoedebestrijding en begrotingscycli. De implementatie van dit kader zal centraal staan bij de SPA-werkzaamheden in de komende jaren: de zesde fase van het SPA (2003-2006) heeft als belangrijkste aandachtspunt de harmonisatie van donorsteun met betrekking tot strategieën voor armoedebestrijding, met name begrotings- en sectorsteun.

Strategisch Partnerschap met Afrika (SPA) - 'actieve leermethode'-missies: belangrijkste bevindingen

Landen hebben zich ingespannen voor de ontwikkeling van op inspraak gebaseerde strategieën voor armoedebestrijding

Tot dusver is de door donors geboden ondersteuning van de strategieën voor armoedebestrijding teleurstellend

Het is noodzakelijk dat regeringen hun strategieën voor armoedebestrijding operationaliseren, zorgen voor samenhang tussen begrotingscyclus en sectorstrategieën, en de lijst met beleidsmaatregelen en indicatoren jaarlijks bijstellen

Het is dringend noodzakelijk dat donors hun programmerings-, beoordelings- en monitoringprocessen aanpassen aan de nationale strategie voor armoedebestrijding en de begrotingscyclus.

1.6 De weg naar de toekomst

In dit hoofdstuk wordt gewezen op een reeks verschillende factoren die invloed hebben gehad op de context waarbinnen het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid en de buitenlandse hulp van de Gemeenschap in 2002 hebben gefunctioneerd. Deze factoren hebben niet alleen nieuwe strategische uitdagingen, maar ook nieuwe mogelijkheden geboden. In de komende jaren moet een uitgebreide EU nog beter zijn toegerust om een leidende rol te kunnen spelen bij de uitvoering van de in 2002 vastgestelde mondiale agenda voor groei, uitroeiing van armoede en duurzame ontwikkeling.

2. HET HERVORMINGSPROCES - DE IN 2002 GEBOEKTE VOORUITGANG

Op 16 mei 2000 ging de Commissie van start met een hervormingsprogramma met betrekking tot het beheer van de buitenlandse hulp [27]. De belangrijkste prioriteiten zijn onder andere:

[27] SEC(2000)814 van 16 mei 2000 - Mededeling van de "Relex"-Commissarissen: de heer Patten (Buitenlandse betrekkingen), de heer Nielson (Ontwikkeling), de heer Verheugen (Uitbreiding), de heer Lamy (Handel) en de heer Solbes Mira (Economische en financiële zaken).

- verbetering van de kwaliteit van projecten en programma's;

- bekorting van de tijd die nodig is voor uitvoering;

- ervoor zorgen dat de procedures voor financieel, technisch en contractueel beheer overeenstemmen met de hoogste internationale normen.

Vanwege de aard van de taak zijn aanzienlijke inspanningen vereist, omdat de diverse programma's waarmee de EG wordt geconfronteerd, ieder voor zich een verschillend karakter en een specifiek aandachtsgebied hebben, in overeenstemming met de specifieke verordening van het programma. Binnen deze grenzen is gestart met belangrijke maatregelen die in 2002 zijn uitgevoerd ter verbetering van de kwaliteit van de door de EG beheerde hulpverleningsprogramma's en -projecten. Tot de belangrijke stappen die in 2002 zijn gezet, behoren de verschillende "kwaliteitsondersteuningsgroepen", het verbeterde financiële beheer en, meer in het bijzonder, de voortgang van het deconcentratieproces.

2.1. KWALITEITSVERBETERING

Momenteel concentreert de programmering zich op nationale en regionale strategiedocumenten, die een 'strategisch kader' bieden voor de samenwerkingsprioriteiten van de EG in een bepaald land of in een bepaalde regio [28]. Dit is de eerste keer dat de Commissie voor haar betrekkingen met derde landen een coherent kader heeft opgesteld, dat niet alleen van toepassing is op ontwikkelingshulp maar ook op ander essentieel en relevant Gemeenschapsbeleid (de 'beleidsmix').

[28] SEC(2000)814, SEC(2000)1049 van 15 juni 2000, en Conclusies van de Raad Ontwikkeling van 10 november 2000.

In 2001 begon de Commissie met het opstellen van nationale en regionale strategiedocumenten voor partners in alle betrokken regio's (ACS, ALA, Cards, Meda, Tacis). Deze nieuwe strategieën zijn ontwikkeld in samenwerking met nationale regeringen, lidstaten, andere bilaterale en multilaterale donors en waar mogelijk met vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties [29]. Het proces van nationale strategiedocumenten heeft een erg brede en ambitieuze omvang en is van toepassing op meer dan 160 partnerlanden en 8 partnerregio's.

[29] Raadpleging van maatschappelijke organisaties is verplicht ingevolge artikel 2 van de Overeenkomst van Cotonou.

Vanaf eind 2002 heeft de Commissie 102 nieuwe nationale strategiedocumenten en 14 regionale strategiedocumenten (beschikbaar op internet [30]) afgerond en gepubliceerd. Diverse aanvullende strategieën zijn vergevorderd in de ontwerpfase en zullen op korte termijn worden gepubliceerd. Deze programmeringsdocumenten laten zien hoe de buitenlandse hulp van de Commissie in de periode 2002 - 2004/07 moet worden uitgevoerd (toepasselijke tijdsperiode is afhankelijk van de regio).

[30] Nationale en regionale strategiedocumenten voor ACS-landen:

Een voortgangsverslag inzake de tenuitvoerlegging van het gemeenschappelijk kader voor nationale strategiedocumenten ("gemeenschappelijk kader voor nationale strategiedocumenten") [31] is op verzoek van de Raad [32] voorbereid en in november 2002 gepresenteerd. Het voortgangsverslag heeft betrekking op de ontwerpfase van de "eerste generatie" nationale en regionale strategiedocumenten. Er is speciale aandacht besteed aan de samenwerking met de lidstaten (zowel ter plaatse als in Brussel).

[31] Werkdocument van de diensten van de Commissie, SEC (2002) 1279 van 26.11.2002.

[32] Conclusies van de Raad inzake het gemeenschappelijk kader voor nationale strategiedocumenten van 10

Toekomstige uitdagingen zijn:

- opzetten van een alomvattend beoordelingsmechanisme voor nationale strategiedocumenten,

- rekening houden met nieuwe EG/EU-beleidsinitiatieven (zoals antiterrorisme, migratiekwesties en initiatieven voortkomend uit het Doha-proces en de follow-up van de wereldtop inzake duurzame ontwikkeling),

- verbeteren van de aandacht voor resultaten en prestaties, en

- verminderen van de transactiekosten voor partnerlanden door het bevorderen van harmonisatie van donorprocedures met betrekking tot nationale strategieën.

Er is een uit vertegenwoordigers van verschillende diensten bestaande kwaliteitsondersteuningsgroep ingesteld. Om een consistent hoge kwaliteit te garanderen was het de belangrijkste taak van de werkgroep om te helpen bij het screenen en beoordelen van nationale en regionale ontwerp-strategiedocumenten en indicatieve programma's en noodzakelijke verbeteringen voor te stellen. Om maximale effecten te sorteren is de uit vertegenwoordigers van verschillende diensten bestaande kwaliteitsondersteuningsgroep reeds in een vroeg stadium bij het programmeringsproces betrokken. Deze screening maakte duidelijk dat - ondanks een kwalitatieve sprong voorwaarts in de meerjarenprogrammering - niet alle mogelijkheden die het nieuwe kader biedt volledig zijn ontwikkeld. Bepaalde typische problemen tijdens het proces van de nationale strategiedocumenten waren: realiseren van voldoende concentratie van hulp, maken van een volledig ontwikkelde analyse van de samenhang in het beleid, operationeel maken van het concept "samenhang van noodhulp, rehabilitatie en ontwikkeling", vaststellen van prestatie-indicatoren en 'mainstreaming' van beleid voor 'governance' en mensenrechten, genderaangelegenheden en milieu.

De uit vertegenwoordigers van verschillende diensten bestaande kwaliteitsondersteuningsgroep heeft ook richtsnoeren opgesteld voor de tenuitvoerlegging van het gemeenschappelijk kader voor nationale strategiedocumenten, diverse opleidingsseminars georganiseerd inzake programmering en op het intranet van de Commissie een website geopend om de interne communicatie te verbeteren tussen al diegenen die bij de programmering zijn betrokken.

De dienst voor samenwerking EuropeAid heeft verschillende kwaliteitsondersteuningsmaatregelen opgezet, die moeten garanderen dat de werkzaamheden een goede kwaliteit hebben, voldoen aan de procedurele en inhoudelijke voorschiften en een moderne aanpak op de relevante terreinen belichamen. Enkele van de belangrijke maatregelen die in 2002 zijn goedgekeurd, zijn de instelling van kwaliteitsondersteuningsgroepen op regionaal niveau, het opzetten van tien (10) thematische netwerken op door de Commissie en de Raad vastgestelde relevante prioritaire terreinen, en de ontwikkeling van richtsnoeren en andere operationele documenten. Deze worden ook vertaald in programma's voor scholing die zowel op het hoofdkantoor als bij de delegaties beschikbaar zijn. In 2002 heeft het thematische netwerk voor begrotingssteun met succes bijgedragen aan de ontwikkeling van een methodologische gids en het daarop betrekking hebbende opleidingsprogramma. Behalve de gids inzake begrotingssteun is in 2002 een gids inzake sectorale benaderingen afgerond.

2.1.1. Oriënterend debat Commissie/Raad

Het hervormingsproces is gepaard gegaan met een streven naar meer overeenstemming tussen politieke prioriteiten en begrotingstoewijzingen. De besprekingen zijn gestart tijdens de in september 2000 gehouden informele bijeenkomst in Evian en voortgezet tijdens de bijeenkomst van de Raad Algemene Zaken van januari 2001. In 2002 hadden de besprekingen betrekking op onderwerpen als integratie van de doelstellingen voor ontwikkeling en buitenlands beleid, verbetering van de flexibiliteit en het reactievermogen in nieuwe situaties, de noodzaak om snelle levering van buitenlandse hulp en de kwaliteit van die hulp met elkaar in evenwicht te brengen en tot slot hoe de effecten van het buitenlands optreden van de Unie in verschillende regio's kunnen worden verbeterd. Met name werd voorgesteld dat de Commissie zou moeten blijven nadenken over het concept van regionale strategieën, de ontwikkeling van feitendossiers per land en de versterking van de rol van de EG-delegatie bij het "decentralisatie"-proces.

2.2. VERBETERING VAN HET FINANCIEEL BEHEER EN DE RESULTATEN

De mededeling van 16 mei 2000 voorzag in een specifiek initiatief om alle vastleggingskredieten van vóór 1995 en alle slapende vastleggingskredieten die dateren van 1995/96/97 door te lichten.

Het totale aantal openstaande vastleggingskredieten (budgettaire en EOF-vastleggingskredieten) is eind 2002 wat betreft betalingen afgenomen tot het equivalent van 3,8 keer de jaarlijkse begroting, in vergelijking met 4,7 keer aan het eind van 1999. Slechts een gedeelte van het totale aantal RAL wordt als niet normaal beschouwd (eind 2002 was dit gedeelte 14% en, indien gemeten op 1 januari 2003, was het 21%, waarbij het begrotingsjaar 1997 wordt toegedeeld aan de "oude vastleggingskredieten").

Budgettaire vastleggingskredieten: eind 2002 was het niveau van de budgettaire vastleggingskredieten van vóór 1995 (oude vastleggingskredieten) teruggebracht naar 224 miljoen euro (een afname van 80%) vergeleken met de 1.092 miljoen euro van 23 november 1999, toen een eerste inventarisatie was gemaakt van de oude vastleggingskredieten. Bovendien was eind 2002 het niveau van de slapende vastleggingskredieten (met inbegrip van die van 1999) afgenomen naar 634 miljoen euro (vergeleken met 1.350 miljoen euro op 31 december 2000).

EOF-vastleggingskredieten: het niveau van de EOF-vastleggingskredieten van vóór 1995 is ook afgenomen van 901 miljoen euro op 31 december 1999 naar 363 miljoen euro aan het eind van 2002 (een afname van 60%). De situatie van de slapende vastleggingskredieten is afgenomen naar 449 miljoen euro op 31 december 2002 (vergeleken met 536 miljoen euro op 31 december 2000). Op 1 november 2002 was het niveau van de budgettaire vastleggingskredieten van vóór 1995 afgenomen met 76% vergeleken met 23 november 1999 (toen een eerste inventarisatie van oude vastleggingskredieten werd gemaakt), een afname van ongeveer 831 miljoen euro. Bovendien was op 1 november 2002 het niveau van de slapende vastleggingskredieten (met inbegrip van die van 1999) afgenomen naar 722,28 miljoen euro (vergeleken met de 1 350 miljoen euro op 31 december 2000). EOF-vastleggingskredieten van vóór 1995 zijn ook afgenomen van 901 miljoen euro in 1999 naar 432 miljoen euro in november 2002.

Om de tijdspanne tussen de vastleggingskredieten en de betalingen te verkleinen en de uitvoering van de begroting te rationaliseren was het streven de activiteiten meer gelijkmatig over het financiële jaar te verspreiden, één van de belangrijkste activiteiten van de dienst voor samenwerking EuropeAid. Op dit gebied is er in 2002 belangrijke vooruitgang geboekt. Ongeveer 41% van de beschikbare kredieten is in het laatste kwartaal van het jaar vastgelegd, wat een aanzienlijke verbetering is vergeleken met de resultaten van 2001 toen ongeveer 50% van de kredieten in de laatste drie maanden van het jaar werd vastgelegd.

2.3. VERDERE SAMENVOEGING VAN DE PROJECTCYCLUS: HET TWEEDE JAAR VA