Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "De kosten van armoede en sociale uitsluiting in Europa"

(98/C 284/07)

Op 11 juli 1996 heeft het Economisch en Sociaal Comité besloten, overeenkomstig artikel 23, derde lid, van zijn Reglement van Orde, een advies op te stellen over "De kosten van armoede en sociale uitsluiting in Europa".

De Afdeling voor sociale aangelegenheden, gezinsvraagstukken, onderwijs en cultuur, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 18 juni 1998 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Burnel.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn op 1 en 2 juli 1998 gehouden 356e Zitting (vergadering van 1 juli) het volgende advies uitgebracht, dat met 130 stemmen vóór en 6 stemmen tegen, bij 14 onthoudingen, is goedgekeurd.

I. HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ LUIDT DE NOODKLOK

1. Het ESC heeft zich altijd in hoge mate bekommerd om situaties van ongelijkheid en onrechtvaardigheid en daarmee ook om het verschijnsel armoede en de meest extreme uitingsvorm daarvan, nl. uitsluiting. Ter herinnering volgt hier een lijst met adviezen en rapporten die het ESC over dit thema heeft opgesteld:

"Programma van modelprojecten en onderzoek voor de bestrijding van armoede" ().

"Wijziging Programma van modelprojecten en -onderzoek voor de bestrijding van armoede" ().

"Interim-actie op het gebied van de bestrijding van armoede" ().

"Specifieke communautaire actie ter bestrijding van de armoede" ().

"Wijziging besluit - Specifieke communautaire actie ter bestrijding van de armoede" ().

"Informatief rapport over Armoede" (maart 1989) niet gepubliceerd in het PB.

"Economische en maatschappelijke integratie van groepen van kansarmen" ().

"Armoede" (initiatiefadvies) ().

"Toereikende inkomsten en prestaties in de stelsels voor sociale bescherming" ().

"Sociale uitsluiting" (initiatiefadvies) ().

"Actieprogramma ter bestrijding van uitsluiting en voor de economische en maatschappelijke integratie van kansarme groepen" ().

2. De waakzaamheid van het ESC komt niet alleen via specifieke documenten over dit onderwerp tot uiting. Ook in andere adviezen wordt, indirect, op de oorzaken en gevolgen van armoede ingegaan. Zo zijn er de adviezen over de economische en sociale situatie, werkloosheid, jongeren, vergrijzing, opleiding, voorlichting, sociale samenhang, integratie, e.d., en de adviezen over personen en bevolkingsgroepen die met grote tegenslagen te kampen hebben of het slachtoffer zijn van ingrijpende historische gebeurtenissen...

3. In dit verband zij in het bijzonder gewezen op de initiatieven van het ESC ter versterking van het burgerschap, dat uitsluitend gebaseerd kan zijn op de erkenning van de politieke, sociale, economische, culturele, individuele en gezinsrechten èn -plichten van alle mensen.

4. De lid-staten nemen - elk in het licht van de eigen situatie, middelen en beleidskeuzen - maatregelen om de armoede te beteugelen en de effecten ervan tegen te gaan.

5. De Europese Unie laat zich niet onbetuigd, zowel via algemene programma's als via doelgericht specifiek optreden, b.v. tegen langdurige werkloosheid, ten behoeve van opleiding en maatschappelijke integratie, of ook ten behoeve van gebieden en sectoren die het moeilijk hebben.

6. Openbare instellingen en particuliere instanties en bewegingen proberen armoede vol overgave te bestrijden.

7. Ondanks hun vaak beperkte middelen en onzekere financiële situatie breiden maatschappelijke en liefdadigheidsverenigingen hun activiteiten in het veld uit. Kerken en mensenrechtenorganisaties wijzen op de beginselen van vrijheid, rechtvaardigheid en solidariteit en zetten concrete acties op touw.

8. TOCH NEEMT ARMOEDE HELAAS STEEDS MEER IN OMVANG EN INTENSITEIT TOE! Het ESC sluit zich dan ook met luide en krachtige stem aan bij al diegenen die tegen armoede in verzet komen, en luidt de noodklok.

II. EEN STUDIE WAARIN DE KOSTEN VAN ARMOEDE EN UITSLUITING CENTRAAL STAAN

1. Deze door het ESC gekozen aanpak is niet gemakkelijk, daar de situaties sterk uiteenlopen en bepaalde gegevens ontbreken.

2. De kosten van armoede en uitsluiting kunnen vanuit twee invalshoeken worden bekeken. Enerzijds hangt er een prijskaartje aan armoede en uitsluiting voor degenen die erdoor worden getroffen, anderzijds worden er kosten gemaakt door degenen die armoede en uitsluiting bestrijden.

3. De prijs die de slachtoffers van armoede en uitsluiting moeten betalen, vertaalt zich in een gebrek aan kwaliteit van het bestaan. Een kwalitatieve beoordeling daarvan zou in bepaalde gevallen haalbaar moeten zijn. Ook het smartengeld dat in de rechtspraak wordt toegekend als schadeloosstelling kan immers worden berekend.

4. Het lage consumptiepeil is niet alleen schadelijk voor de armen zelf, maar voor de gehele economie: de omzet van ondernemingen daalt, ondernemers werven minder personeel aan, en staat en sociale zekerheid lijden verlies omdat er via de inkomsten- en consumptieve belastingen en via de op grond van het uitoefenen van een beroepsbezigheid vastgestelde sociale bijdragen, minder geld binnenkomt. Een beperkte koopkracht maakt dat de consument goedkopere producten aanschaft, die dikwijls uit gebieden buiten de EU afkomstig zijn.

5. De kosten van armoede en uitsluiting betreffen ook de kosten van de particuliere en overheidssteun die de gemeenschap aan armen en uitgeslotenen verschaft: preventieve maatregelen, maatschappelijke begeleiding, diverse prestaties in geld en in natura...

6. Men dient zich echter af te vragen wat het begrip "hoge kosten van armoedebestrijding" voor de staat of de gemeenschap precies inhoudt. Gaat het om uitgaven die samenhangen met het grote aantal armen, of om de prijs van een krachtdadig beleid en krachtige maatregelen ter voorkoming en bestrijding van armoede?

7. Niet alleen overheden houden zich met armoedebestrijding bezig. Ouders die hun kinderen opvoeden, doen dat in het belang van die kinderen, maar stellen tegelijkertijd een deel van hun tijd en middelen ten dienste van het algemeen belang van staat en samenleving. Het op zich nemen van gezinsverantwoordelijkheid draagt bij tot de opvoeding van kinderen en jongeren, en daarmee ook tot hun maatschappelijke integratie. Deze ouderlijke bijdrage is één van de argumenten die voor versterking van het gezinsbeleid pleiten.

8. Organisaties en verenigingen die zich specifiek bezighouden met armoedepreventie en -bestrijding spelen een zeer belangrijke rol, omdat zij blijk geven van solidariteit en oog hebben voor de realiteit. Zulke organisaties geven concreet gestalte aan het begrip solidariteit, onder meer door op grote schaal gebruik te maken van vrijwilligers. Om hun activiteiten te financieren, krijgen deze organisaties subsidies, houden ze geldinzamelingsacties en ontvangen ze contributiegeld van hun leden.

De essentiële rol van professionele maatschappelijk werkers en opvoeders moet niet in tegenspraak worden gezien met de rol van vrijwilligers. Een van de manieren om uitgeslotenen of personen die dreigen te worden uitgesloten te herintegreren, is ze te leren of opnieuw te leren voor zichzelf op te komen. Dit vereist dat begeleiders er echt voor ze zijn en veel geduld hebben, en vergt dus een grote mate van menselijke beschikbaarheid. Gezien alle gevolgen van armoede en uitsluiting en de buitengewoon ernstige gevaren die zij voor individuen en ook voor landen met zich meebrengen, moeten alle burgers goed beseffen dat het hun plicht is iets te doen, ieder op zijn eigen niveau, met zijn eigen capaciteiten en middelen.

III. BRONNEN WAARVAN GEBRUIK IS GEMAAKT

1. Voor dit advies is hoofdzakelijk gebruik gemaakt van vier bronnen:

- gegevens van Eurostat en van nationale instellingen en organisaties, en statistische studies;

- opinieonderzoeken;

- conceptuele studies en een aantal met de hulp van de ESC-studiegroepsleden vergaarde nationale gegevens;

- gegevens van organisaties die bij de bestrijding van armoede en uitsluiting zijn betrokken.

2. Hierbij moeten meteen drie kanttekeningen worden geplaatst:

2.1. De documentatie over de zojuist genoemde kosten van armoede is bij lange na niet volledig en de vorm waarin die is gegoten, kan van land tot land verschillen.

2.2. Eurostat en de nationale statistische instellingen spelen een zeer belangrijke rol bij de strategische onderbouwing van de politieke besluitvorming en bij het helpen evalueren van de follow-up van het beleid. Helaas kon Eurostat, bij gebrek aan middelen, het ESC-verzoek om statistisch materiaal niet inwilligen. Het ESC heeft echter met belangstelling vernomen dat op 15 april 1998 voorbereidingen zijn getroffen voor het opzetten van een Task Force die zich met statistieken over armoede en sociale uitsluiting zal gaan bezighouden. Najaar 1998 dienen er aanbevelingen te worden gepresenteerd betreffende de vaststelling van vergelijkbare inkomensconcepten en -definities, de analyse van financiële armoede, de statistische definitie en analyse van sociale uitsluiting, en de kwaliteit van de evaluatie en van de rapporten. Concreet beoogt Eurostat een procedure vast te leggen aan de hand waarvan de EU-lid-staten regelmatig verslag zouden moeten uitbrengen over armoede en sociale uitsluiting. Het eerste verslag moet eind 1999 klaar zijn. Deze besluiten zijn van kapitaal belang.

2.3. De meeste statistische gegevens in dit advies zijn afkomstig van een Eurostat-onderzoek uit 1993.

2.3.1. In dat jaar bestond de EU uit twaalf landen; Finland, Oostenrijk en Zweden traden eerst in 1995 toe.

2.3.2. Het is aannemelijk dat zich sinds 1993 in het ene of het andere land ontwikkelingen hebben voorgedaan wat het armoedepeil betreft. Dit doet echter niets af aan de betekenis van de hieronder gepresenteerde gegevens.

IV. ALVORENS OP HET PROBLEEM VAN DE KOSTEN VAN ARMOEDE TE KUNNEN INGAAN, MOET WORDEN VASTGESTELD WAT ARMOEDE CONCREET BETEKENT

Daartoe dienen met name de volgende vier vragen te worden beantwoord:

1) Hoe wordt armoede gedefinieerd en gemeten?

2) Hoe wordt uitsluiting gedefinieerd?

3) Hoeveel armen zijn er in Europa?

4) Waarom is of wordt men arm?

1. Statistische definiëring en meting van armoede

1.1. Berekening van de kosten van armoede heeft alleen zin als dat aan de hand van de "huishoudens" () gebeurt. Alle leden van één huishouden worden zo geacht dezelfde levensstandaard te hebben, omdat zij onderling solidair zijn.

Een statistisch "huishouden" mag niet verward worden met een gezin, d.w.z. een (echt)paar of een alleenstaande ouder met kinderen. Een gezin kan statistisch gesproken heel goed uit verscheidene huishoudens bestaan. Een statistisch "huishouden" kan omgekeerd uit personen zonder enige onderlinge verwantschap zijn samengesteld.

1.2. De Europese Commissie heeft een statistische definitie van armoede gegeven, waarin wordt uitgegaan van de gemiddelde uitgaven per consumptie-eenheid of "volwassen equivalent". () Tot arme huishoudens worden die huishoudens gerekend waarvan de uitgaven beneden de grens van 50 % van dat gemiddelde liggen; dat is de zgn. "armoedegrens".

1.3. Gezien alle gevolgen van armoede voor het leven van personen die erdoor getroffen worden, moet armoede zo dicht mogelijk bij de plek waar iemand leeft, worden gemeten. Daarom is voor ieder land aan de hand van alle inkomens in dat land berekend waar de armoedegrens in de nationale munteenheid ligt:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

1.4. De gemiddelde levensstandaard loopt van lid-staat tot lid-staat sterk uiteen. Om de armoedegrenzen met elkaar te kunnen vergelijken, zijn de nationale munteenheden daarom omgerekend tot één munteenheid, waarbij wisselkoersen zijn gehanteerd die rekening houden met de verschillen in het algemene prijsniveau tussen de diverse landen, zodat de bij de 12 armoedegrenzen behorende inkomensverschillen de koopkrachtverschillen tussen de betrokken huishoudens weerspiegelen. Deze wisselkoersen zorgen voor de "koopkrachtpariteit".

1.5. Hoe rijker een land over het geheel genomen is, hoe hoger de armoedegrens in dat land. Zo belandt een Luxemburgs huishouden onder de armoedegrens in zijn land met een koopkracht die nog ruim drie keer zo hoog is als die van een arm huishouden in Griekenland of Portugal.

1.6. Er bestaan niet alleen grote verschillen tussen de lid-staten, maar ook binnen de lid-staten zelf. Zo zorgt hetzelfde inkomensniveau niet voor dezelfde leefomstandigheden in de verschillende regio's in het centrum van een grote stad, in de verschillende randgemeenten daarvan of in een dorp.

2. Hoe wordt uitsluiting gedefinieerd?

2.1. Het ESC heeft zich reeds in een door mevrouw Maddocks opgesteld initiatiefadvies over het thema "uitsluiting" uitgesproken. Dit belangrijke advies is op 30 september 1993 met algemene stemmen goedgekeurd ().

2.2. Onder arme huishoudens bestaan verschillende gradaties. Deze zijn natuurlijk het gevolg van inkomensverschillen tussen arme huishoudens, maar er spelen ook andere factoren mee, b.v. om de psychologische toestand van de betrokken personen, de kwaliteit van de familiebanden, de relationele en sociale omgeving, voorschriften voor toegang tot maatschappelijke activiteiten en ondersteuning, aanwezigheid van een verenigingsleven, enz. Dit zijn allemaal factoren die niet noodzakelijkerwijs in financiële termen zijn uit te drukken, maar die wel van grote invloed zijn op het ontstaan en de toeneming van armoede.

2.3. Voor individuen en gezinnen die volledig uitgesloten dreigen te worden of dat reeds zijn, is daarom het begrip "grote armoede" ingevoerd. Eenieder die aan de onderkant van de maatschappij leeft, kan - in min of meer snel tempo - volledig geïsoleerd raken als er geen passende maatregelen worden genomen om hem te helpen. Dergelijke maatregelen dienen zo vroeg mogelijk te worden getroffen.

2.4. Bij nagenoeg "totale" uitsluiting van een individu is het eindpunt bereikt van een neerwaartse spiraal waarin de betrokkene successievelijk van steeds meer specifieke grondrechten wordt uitgesloten: aantasting van het recht op onderwijs, opleiding en werk, het recht op fatsoenlijke huisvesting en het recht op een verantwoordelijk gezinsleven en om een relatie te hebben, de toegang tot sociale zekerheid en zorg, alsmede het recht op een redelijke levensstandaard. De uitgeslotene - individu of gezin - wordt niet meer erkend door de gemeenschap als iemand die rechten heeft en kenmerken vertoont waaruit zijn menselijke waardigheid blijkt d.m.v. tekenen die getuigen van zijn maatschappelijke, economische en culturele integratie, en van zijn status als volwaardig burger. Legitieme uitoefening van de grondrechten in hun meest gebruikelijke vorm is voor de uitgeslotene niet meer weggelegd. Hij is, in zekere zin, rechteloos en stemloos!

2.5. Niet alle armen zijn echter gedoemd om gemarginaliseerd en buitengesloten te worden. Ook lopen lang niet alle armen en marginalen het extreme gevaar om tot crimineel en gewelddadig gedrag te vervallen. Wel is het zo dat armoede en uitsluiting soms gerechtelijk optreden en opvoedkundige of repressieve behandeling nodig kunnen maken en de samenleving zo geld kosten, om nog maar te zwijgen van de kosten van gewelddaden voor hun slachtoffers, de daders ervan en de families van slachtoffers en daders. Een kind is niet verantwoordelijk voor het gedrag van zijn ouders, dus mag het ook niet het slachtoffer ervan zijn.

2.6. Evenmin kunnen alle uitgesloten arm worden genoemd. Sommige gevallen van uitsluiting zijn met name veroorzaakt door lichamelijke, psychische, sociale, etnische, culturele, religieuze of politieke omstandigheden of door een handicap en gaan niet automatisch (maar wel vaak) met geldgebrek gepaard.

2.7. Cijfermatig kan dus kennelijk de grens worden vastgesteld waaronder armoede begint. De grens tussen "gewone armoede" - als we die term mogen gebruiken - en uitsluiting is echter minder eenvoudig aan te geven. Alleen de extreemste marginalisering, die van daklozen, is goed te situeren. Men kan echter stellen dat ontoereikende of niet tijdige armoedebestrijding het gevaar van een min of meer snelle marginalisering en uitsluiting in zich houdt.

2.8. Statistieken verschaffen maar weinig gegevens over marginalen en uitgeslotenen, omdat de meesten niet aan het normale leven deelnemen. Velen van hen verblijven in opvanghuizen of centra voor maatschappelijke reïntegratie, in doorgangshuizen als b.v. die van het leger des Heils, in goedkope pensions, sloppenwijken of caravans. In het ergste geval zijn ze dakloos en leven ze op straat, op stations of onder een brug.

2.9. Uitsluiting leidt in haar ultieme fase tot volledige aftakeling, en kan uiteindelijk uitmonden in zelfmoord, een laatste roep om hulp die onbeantwoord blijft. Zelfmoord is een belangrijke, en nog steeds belangrijker wordende, doodsoorzaak, vooral onder jongeren, personen die in grote eenzaamheid leven, en ouderen.

3. Hoeveel armen zijn er in Europa?

3.1. Eurostat is bij het bepalen van de armoedegrens van de verschillende lid-staten uitgegaan van de helft van het gemiddelde inkomen per consumptie-eenheid. Zoals eerder is opgemerkt, is bij de berekening van deze eenheden een andere schaal gebruikt dan de gewoonlijk gehanteerde Oxford-schaal ().

3.1.1. Er is gekozen voor de helft van het gemiddelde inkomen om niet af te wijken van de methoden die de Commissie in het verleden bij haar armoederamingen hanteerde. Zoals men hieronder zal zien, is het percentage armen bij deze methode duidelijk groter dan wanneer de armoedegrens op de helft van het mediane inkomen wordt vastgesteld.

3.1.2. Wanneer niet van de uitgaven, maar van het inkomen wordt uitgegaan, stijgt het percentage arme huishoudens vrij aanzienlijk. De verandering van methode voor het berekenen van de consumptie-eenheden heeft nauwelijks effect op het percentage arme huishoudens t.o.v. de totale bevolking, maar doet wel het percentage arme huishoudens t.o.v. de kroostrijke gezinnen enigszins dalen en het percentage arme huishoudens t.o.v. de eenpersoonshuishoudens toenemen.

3.1.3. De linkerkolom van onderstaande tabel bevat voor alle twaalf EU-landen in 1993 het percentage arme huishoudens, zoals dat berekend is volgens de hierboven () genoemde uitgangspunten:

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

3.1.4. Deze tabel is net als alle andere tabellen vanzelfsprekend niet bedoeld om een soort hitparade van de lid-staten op te stellen, hetgeen vernederend zou zijn voor de armen zelf, alsook voor de landen en hun regeringen die geconfronteerd worden met problemen die zij via door hen passend geachte maatregelen trachten te verhelpen.

3.1.5. Het is interessant te bekijken hoe groot het percentage arme huishoudens in elk land van het Europa van de Twaalf zou zijn als de armoedegrens niet wordt vastgesteld op de helft van het gemiddelde, maar op de helft van het mediane inkomen. Dit is berekend door het Franse "Institut National de la Statistique et des Etudes Economiques" (INSEE). De resultaten hiervan zijn in de rechterkolom van de tabel opgenomen.

3.1.6. Een groot verschil tussen de percentages betekent dat het aandeel zeer hoge inkomens in het land in kwestie buitengewoon groot is (de helft van de mediaan en de helft van het het gemiddelde liggen ver uiteen).

3.1.7. Bij de vaststelling van het percentage armen, of dit nu gebaseerd is op de helft van het gemiddelde of van het mediane inkomen, is tot op heden in iedere lid-staat altijd uitgegaan van de (gemiddelde of mediane) levensstandaard in dat land. Aangezien de levensstandaarden van land tot land uiteenlopen, kan het gebeuren dat een huishouden dat in een bepaald land als arm te boek staat, met dezelfde levensstandaard niet als arm zou zijn gekenschetst als het in een ander land leefde. Met deze opmerking in het achterhoofd is voor iedere EU-lid-staat het percentage armen berekend, uitgaande van de helft van het gemiddelde of mediane inkomen in de Unie als geheel, opgevat als één economische eenheid. De uitkomsten van deze berekening zijn in de rechterkolom van onderstaande tabel opgenomen. De helft van het mediane inkomen in het Europa van de Twaalf in 1993, die als uitgangspunt heeft gediend, is vastgesteld aan de hand van de inkomens in iedere lid-staat die, met behulp van wisselkoersen die de koopkrachtpariteit van de verschillende munteenheden waarborgen, in één munt zijn uitgedrukt.

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

3.1.8. De landen waar de levensstandaard en derhalve ook de armoedegrens onder de Europese mediaan liggen, hebben een hoger percentage arme huishoudens wanneer wordt uitgegaan van het Europese mediane inkomen (of levensstandaard) dan wanneer de mediane levensstandaard van die landen zelf als uitgangspunt geldt.

3.1.9. Op basis van de enquête uit 1993 telde de uit twaalf lid-staten bestaande Gemeenschap 57 miljoen armen als de armoedegrens op de helft van het gemiddelde inkomen wordt gelegd en 38,7 miljoen armen als van de helft van het mediane inkomen wordt uitgegaan.

Finland, Oostenrijk en Zweden zijn pas twee jaar na deze enquête toegetreden.

Door voorzichtig te extrapoleren en rekening houdend met uit verschillende bronnen afkomstige informatie, kan gesteld worden dat er in de vijftien lid-staten, afhankelijk van de gebruikte berekeningsmethode, rond de 59 of 39,5 miljoen armen waren, d.w.z. één arme op iedere 6 of 9 inwoners.

3.2. Na een balans te hebben opgemaakt van de armoede in Europa, is het wellicht zinvol een korte blik te werpen op wat men weet over de ernst van de situatie in de wereld.

3.2.1. Vele volkeren streven naar ontwikkeling. Zij richten een verwachtings- en hoopvolle blik op de EU, waarbij zij soms beïnvloed worden door een niet altijd even realistisch beeld van de situatie in Europa. Het is zaak om aan de legitieme verwachtingen van deze volkeren tegemoet te komen, conform de in de Universele Verklaring van de rechten van de mens verankerde beginselen. In artikel 1 daarvan is immers het volgende bepaald: "Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren (...) en behoren zich jegens elkander in een geest van broederschap te gedragen."

3.2.2. In 1994 leefden 4,3 miljard mensen, d.w.z. driekwart van de wereldbevolking, in de derde wereld. Cijfers uit 1992 laten zien dat in 57 landen - met in totaal 3,7 miljard inwoners - het jaarlijkse BNP per inwoner minder dan 675 US dollar bedroeg. Meer dan een miljard mensen moesten zien te overleven met minder dan 1 dollar per dag.

Zelfs al wordt het moeilijk in te schatten aandeel van de informele economie in aanmerking genomen, dan nog is er sprake van een inkomensverhouding van 1:25 tussen deze mensen en de EU-bevolking.

3.2.3. Deze onverholen weergave van de harde werkelijkheid is niet bedoeld om de Europese armen te doen inzien dat zij eigenlijk niets te klagen hebben omdat miljarden mensen in andere werelddelen in veel schrijnender armoede leven. Nee, met deze vaststelling wordt er slechts op gewezen dat wij een dubbele verantwoordelijkheid hebben:

- enerzijds voor allen die bij ons in armoede en ellende leven;

- anderzijds voor degenen die, in de nog te weinig ontwikkelde landen - waarmee bepaalde Europese staten historische banden hebben - streven naar verbetering van hun levensomstandigheden en voor wie de strijd om te overleven veelal de enige bekommernis is. Armoede kan niet worden bestreden met onverschilligheid of het gebruik van domme kracht, net zo min als met mooie woorden van medelijden met de slachtoffers.

- Daarom is het belangrijk de noord-zuiddialoog te intensiveren en is het om humanitaire en geopolitieke redenen hoog tijd dat er in de economische en handelsbesprekingen die op mondiaal niveau worden gevoerd aandacht komt voor de nood van bevolkingsgroepen die in grote armoede leven.

4. Waarom is of wordt men arm?

4.1. Alle rechtstreekse oorzaken van armoede worden gecreëerd door situaties waarin sprake is van een dusdanige blijvende beperking van de inkomsten van een huishouden dat dit niet langer in staat is op normale wijze van zijn rechten gebruik te maken en zijn verplichtingen na te komen, waardoor de kwaliteit van zijn bestaan ernstig wordt aangetast.

4.1.2. Het is mogelijk, met name aan de hand van gegevens van Eurostat, om de hoofdoorzaken van armoede op te sporen. De eerste twee zijn werkloosheid en gebrek aan scholing, zaken die onderling vaak samenhangen. Geringe scholing maakt het moeilijker een baan te vinden, en zelfs als die gevonden is, wordt daarvoor slechts een karig loon betaald. Andere oorzaken zijn zware gezinslasten (vier of meer kinderen) en leeftijd (personen ouder dan 75 jaar). Deze laatste oorzaak is grotendeels generatiegebonden; de oudsten genieten niet altijd een pensioen dat gelijkwaardig is met dat waarvoor jongere generaties ouderen in aanmerking komen.

4.1.3. Door verschillende criteria met elkaar te combineren (sociaal-economische categorieën, scholing van het "hoofd van het huishouden", duur van de werkloosheid, aantal kinderen, leeftijd) kan worden vastgesteld bij welke soorten huishoudens de kans groot is dat er veel armen worden gevonden. Dit zijn:

- huishoudens [(echt)paren met of zonder kinderen en eenoudergezinnen] waarvan alle volwassen leden werkloos zijn;

- al dan niet geschoolde langdurig werklozen (zij die langer dan een jaar, en vooral zij die al twee jaar of langer zonder werk zijn) boven de 25 jaar;

- (vooral langdurig) werklozen jonger dan 25 jaar, die het ouderlijk huis verlaten hebben;

- werkenden die een bescheiden inkomen hebben omdat ze laaggeschoold zijn, onvrijwillig in deeltijd werken, of slechts af en toe werken;

- ongeschoolde arbeiders of bedienden, wanneer deze als enigen in het huishouden geld in het laatje brengen;

- houders van een gemengd landbouwbedrijf of veetelers die als gevolg van de kleine oppervlakte van hun bedrijf, de matige opbrengst of het feit dat hun producten weinig opleveren, maar een klein inkomen hebben, dat bovendien niet door een ander inkomen, b.v. het loon van een andere persoon uit het huishouden, wordt aangevuld;

- gepensioneerde ongeschoolde arbeiders of bedienden die ouder zijn dan 75 jaar, en weduwen van deze personen;

- gezinnen met vier kinderen of meer, waarvan het hoofd een al dan niet werkloze arbeider of bediende is en de partner geen beroep heeft of werkloos is;

- eenoudergezinnen waarvan het gezinshoofd - meestal een vrouw - ongeschoold is.

4.1.4. Werkloosheid is een van de armoedefactoren die een bijzonder grote impact hebben, ook al is zij niet altijd de voornaamste oorzaak. Niet alle werklozen zijn arm. Onder de personen die laag- of ongeschoold werk verrichten en dus een karig en dikwijls onstabiel loon ontvangen, zijn er echter steeds meer armen.

4.2. Armoede kan ook andere, minder directe oorzaken hebben. Eén daarvan is een ontoereikende of onaangepaste opleiding, waardoor het zoeken naar en het behoud van een baan wordt bemoeilijkt, vooral ten tijde van economische crises of snelle technologische ontwikkelingen. Ook een slechte gezondheid en een gebrek aan of afwezigheid van medische zorg kunnen leiden tot beroepsinstabiliteit en iemand zelfs dwingen volledig met werken te stoppen.

4.3. In het bijzonder moet gewezen worden op de invloed van de woonsituatie, met name als deze onzeker is. Dit is vaak een gevolg van armoede, maar kan ook een oorzaak ervan zijn of in ieder geval een factor vormen die het verarmings-, marginaliserings- en uitsluitingsproces in een stroomversnelling brengt.

4.3.1. De woonsituatie is van grote invloed op de kwaliteit van het bestaan, het welzijn van (echt)paren en de opvoeding van kinderen. Daklozen kunnen zich niet integreren in de maatschappij en hebben weinig kans op een vaste baan. De woonsituatie bepaalt mede of men in de samenleving voor vol wordt aangezien. Raakt men dakloos, dan kan dat ertoe leiden dat men totaal niet meer meetelt en zelfs dat men al zijn burgerrechten verliest. In dit verband zij erop gewezen dat sommige lid-staten voorzieningen hebben getroffen om daklozen de kans te geven te stemmen.

Woonomstandigheden verschillen naar gelang van de locatie. Deze is van invloed op de meeste uitgavenposten (vervoer, onderwijskosten, de omstandigheden waaronder inkopen worden gedaan en daarmee ook de ermee gemoeide kosten) en soms ook op de sociale relaties.

4.3.2. Wie eigenaar van zijn woning is, beschikt over een ruimer budget. Om de reële levensstandaard beter te kunnen berekenen wordt daarom in veel landen bij het inkomen of de uitgaven van de huishoudens met een eigen woning een fictief inkomen opgeteld waarin dit voordeel is verrekend. De armoedegrens ligt in dat geval hoger dan wanneer dit gegeven niet wordt meegenomen, en het aandeel arme huishoudens neemt licht toe.

4.3.3. Sommige huishoudens hebben een eigen woning gekocht en zijn bezig eigenaar te worden. Zij hebben te maken met soms te hoge aflossingen en rentebetalingen die negatieve gevolgen kunnen hebben voor de kwaliteit van hun bestaan. Doordat zij zich diep in de schulden steken, kan een verpauperingsproces op gang worden gebracht of kan dit verergeren. Vandaar dat het belangrijk is mensen objectief voor te lichten en te helpen bij het nemen van een besluit over de aankoop van een woning, en een beleid te voeren op het gebied van kwalitatief goede sociale huurwoningen.

4.3.4. In dit verband heeft de commissie werkgelegenheid en sociale zaken van het Europees Parlement op 18 maart 1997 een ontwerpresolutie goedgekeurd waarin wordt gesteld dat niet minder dan "18 miljoen mensen in de Europese Unie beschouwd moeten worden als dakloos of zeer slecht gehuisvest in woningen die niet aan de normen voldoen of te weinig ruimte bieden" en dat huisvesting beschouwd moet worden als een zaak "die alle overige fundamentele maatschappelijke rechten schraagt." () Het ESC is het met deze analyse en de gevolgtrekking ervan eens.

4.4. Hierboven is aandacht besteed aan de objectieve waarneming van armoede. Het is echter goed om ook even stil te staan bij gegevens die voortspruiten uit opinieonderzoeken over de wijze waarop armoede wordt gevoeld.

4.4.1. Teneinde inzicht te krijgen in de subjectieve beleving van armoede zijn onder huishoudens namelijk opinieonderzoeken gehouden waarin de waardering van het persoonlijk welzijn werd getoetst. Deze geven soms een ander beeld te zien dan het beeld dat uit objectieve gegevens, zoals het uitgavenpatroon van huishoudens, naar voren komt. De meest in het oog springende verschillen betreffen gepensioneerden en kroostrijke gezinnen.

4.4.2. Gepensioneerden beschouwen zichzelf vaak als armer dan uit de gegevens over hun levensstandaard blijkt. Komt dit door angst voor de dag van morgen, door het feit dat zij weinig of niets om handen hebben, of door isolement? Verliezen ze de waarde uit het oog van de diensten die hen soms gratis of tegen geringe vergoeding worden geleverd?

4.4.3. Kroostrijke gezinnen zijn ondanks een relatief lage levensstandaard vaak tevredener over hun situatie dan alleenstaanden en zelfs geen kinderen ten laste hebbende (echt)paren die het heel wat ruimer hebben. Deze gezinnen vinden bij hun kinderen (die dikwijls de enige hoop zijn van de allerarmsten) een enorme capaciteit om de armoede te lijf te gaan ().

4.4.4. Voorts blijkt uit de opinieonderzoeken dat het hebben van werk zeer hoog wordt aangeslagen; volgens de ondervraagden draagt het bij tot een optimistische kijk op het leven en bevordert het de sociale integratie. Statistisch gezien arme huishoudens verklaren niet arm te zijn als minstens één persoon in het huishouden een vaste, betaalde baan heeft, terwijl statistisch gezien niet-arme huishoudens zichzelf als arm beschouwen als niemand in het huishouden betaald werk heeft.

4.4.5. Subjectieve armoedeschalen worden dus beïnvloed door andere factoren dan de levensstandaard. Werklozen, ouderen en alleenstaanden voelen zich kwetsbaar en vragen zich steeds angstiger af of ze nog wel van nut zijn en wat er van hen zal worden.

V. HOE KUNNEN DE KOSTEN VAN ARMOEDE EN UITSLUITING WORDEN BEREKEND?

1. Inleidende opmerkingen

1.1. Om de kosten van armoede en uitsluiting te kunnen berekenen moet men het eerst eens worden over de betekenis van deze woorden en moet men de betrokken personen kunnen kwalificeren en tellen. In dit verband is in de voorgaande paragrafen geprobeerd de zaken op een rijtje te zetten en orden van grootte aan te geven.

1.2. De volgende stap bestaat eruit, enerzijds de kosten van de bestrijding van armoede en uitsluiting te bepalen en preventieve maatregelen uit te werken, en anderzijds vast te stellen in welke mate het lagere consumptiepeil van armen en uitgeslotenen van invloed is op de productie, de werkgelegenheid, de belastinginkomsten en de sociale bijdragen.

1.3. Dit is een ingewikkelde en delicate opdracht. Zo weet men dat werkloosheid een rol speelt bij de ontwikkeling van armoede, maar niet alle kosten van werkloosheid moeten worden meegenomen in de kosten van armoede. Ook de kinderbijslag kan niet in zijn geheel als onderdeel van de armoedepreventie worden beschouwd. Voorts kan men zich de vraag stellen of arme gezinnen hulp krijgen omdat ze een gezin vormen, of omdat ze arm zijn. Het antwoord hierop doet niet alleen ter zake bij de boeking van de bedragen in kwestie, maar zegt veel over de aard van de gezinstoelagen (tegemoetkoming of hulp?) en eventueel over de vraag welke gezinnen er precies recht op hebben. Er zij echter op gewezen dat sociale uitkeringen voor zeer arme gezinnen en individuen vaak de enige stabiele inkomstenbron, of zelfs helemaal de enige inkomstenbron zijn.

1.4. Terwijl de kosten van bepaalde maatregelen die expliciet op de bestrijding van de gevolgen van armoede gericht zijn (specifieke uitkeringen en vormen van dienstverlening) wel te berekenen lijken, is het moeilijker te achterhalen welke bedragen op afzonderlijke begrotingsposten als onderwijs, opleiding, voorlichting, huisvesting, volksgezondheid, enz., specifiek worden uitgetrokken voor preventie. Elke beleidsvorm is in se preventief. Zo is het de taak van het onderwijs analfabetisme uit de wereld te helpen, terwijl de geneeskunde de algemene volksgezondheid vooruit helpt door de verzorging van individuele patiënten, die op hun beurt de geneeskunde vooruit helpen.

1.5. Op basis van uit diverse bronnen afkomstige gegevens kan nu reeds worden gesteld dat de economische kosten van armoede en uitsluiting bijzonder hoog liggen en over het algemeen een stijgende tendens vertonen. Zoals reeds is opgemerkt, kan Eurostat over deze kosten vooralsnog geen volledige en gestandaardiseerde gegevens verschaffen. Het ESC zelf beschikt niet over de middelen om op eigen kracht een volledig overzicht van de kosten van armoede en uitsluiting te geven. Om te trachten de gedachtevorming over dit thema vooruit te helpen, heeft het ESC hieronder, zonder belerend te willen overkomen, met behulp van voorbeelden een aanzet tot een berekeningsmethode gegeven. Als de leden van de studiegroep van de Afdeling voor sociale aangelegenheden van het ESC - van wie sommigen reeds gegevens hebben verzameld - deze methode met de nodige soepelheid hanteren, zou in een later stadium verdere vooruitgang moeten kunnen worden geboekt.

2. Bijdrage tot de uitwerking van een blauwdruk voor een berekeningsmethode

2.1. Wat de kosten van armoede betreft, zijn er enerzijds de reële uitgaven, terwijl anderzijds ook gederfde inkomsten of winsten als kosten te beschouwen zijn.

Bij de berekening van deze kosten kan men vanuit de volgende vier invalshoeken te werk gaan:

2.1.1. enerzijds is er de financiële steun of bijstand in natura die nationale of plaatselijke overheden en openbare sociale instanties en gezondheidscentra aan de slachtoffers van armoede verstrekken om hun levensomstandigheden enigszins te verbeteren; anderzijds zijn er de lasten die door de gemeenschap worden gedragen, zoals de kosten van acties voor reïntegratie op de arbeidsmarkt en maatschappelijke reïntegratie, en de vergoeding van schade die wordt aangericht door bepaalde personen die in de greep van de armoede zijn;

2.1.2. de kosten van de tenuitvoerlegging van beleidsmaatregelen om armoede en uitsluiting te voorkomen;

2.1.3. de negatieve gevolgen voor de openbare financiën, d.w.z. de kosten die samenhangen met de gederfde belastinginkomsten en sociale premies, het feit dat er minder mensen werken dan er zouden kunnen werken, de daling van de inkomsten en het lagere consumptiepeil van de arme huishoudens en a fortiori van de uitgeslotenen;

2.1.4. het feit dat er minder geproduceerd wordt doordat armen vaker geen werk hebben en weinig koopkrachtig zijn, en de "kosten" daarvan voor het productieapparaat; deze kosten kunnen worden berekend aan de hand van de productiefactor, door een raming te maken van de potentiële productie van de gedeeltelijk en volledig werkloze armen, of aan de hand van de consumptiefactor, door na te gaan hoe de totale vraag er zou uitzien als de armen in staat waren in hun behoeften te voorzien.

2.2. De kosten van de eerste categorie zouden voortaan in elk land moeten kunnen worden berekend:

2.2.1. hetzij uitgaande van een lijst van sociale uitkeringen waarvan men weet dat zij in principe alleen naar kansarme bevolkingsgroepen gaan (sociale minima en bepaalde uitkeringen die aan inkomensvoorwaarden zijn gekoppeld), en van een lijst van uitkeringen die in principe een meer algemene bestemming hebben, maar waarvan een - moeilijker te becijferen - gedeelte in feite ook terechtkomt bij huishoudens en personen die in armoede leven;

2.2.2. hetzij uitgaande van de resultaten van een enquête waarbij een aantal huishoudens wordt gevraagd om met hulp van een enquêteur een lijst op te stellen van hun inkomsten (inkomen uit arbeid en "overdrachten"). Op die manier wordt duidelijk welke huishoudens als "arm" dienen te worden bestempeld - bv. in de zin van de definitie van de Commissie - en kunnen hun diverse "sociale inkomsten" worden berekend.

2.3. Kiest men ervoor om de uitkeringen die in principe bedoeld zijn voor armen of doorgaans bij hen terechtkomen buiten beschouwing te laten, dan zou kunnen worden uitgegaan van onderstaande lijst:

- zogenaamde "solidariteitswerkloosheidsuitkeringen" voor langdurig werklozen, niet te verwarren met uitkeringen op grond van een werkloosheidsverzekering;

- bijstand aan personen met aanpassingsproblemen en uitkeringen voor heraanpassing of reïntegratie op de arbeidsmarkt, bestemd voor (met name jonge en de oudste) langdurig werklozen;

- sociaal minimuminkomen (bestaansminimum, income support, enz.), bestemd voor personen zonder enige bron van inkomsten;

- sociale bijstand aan kinderen uit kansarme milieus, probleemjongeren, en gehandicapten met een laag inkomen;

- gezinsuitkeringen waaraan inkomensvoorwaarden verbonden zijn, voor gezinnen met drie of meer kinderen, toelagen voor alleenstaande ouders, en steun aan gezinnen met een bescheiden inkomen;

- minimum ouderdomsuitkering, thuiszorg of huishoudelijke hulp voor onbemiddelde ouderen;

- medische hulp voor zieken met een klein inkomen, arbeidsongeschikten en gehandicapten en meer in het algemeen voor al degenen die geen of nauwelijks sociale bescherming genieten;

- inkomensafhankelijke woonsubsidies, in gevallen waarin het gezins- of individuele inkomen niet toereikend is om menswaardige huisvesting te kunnen vinden; onderdak voor kansarmen en daklozen; opvanghuizen voor probleemjongeren, tehuizen voor onbemiddelde ouderen, enz.;

- bijscholing voor kinderen uit achterstandswijken of kansarme milieus, alfabetisering, heropvoeding van probleemjongeren, enz.;

- bepaalde vormen van dienstverlening waarvoor korting wordt verleend of die gratis zijn: vervoer, maaltijden, verwarming, voorlichting, recreatie, cultuur, enz.;

- bezoldiging van maatschappelijk werkers die zich bezighouden met armen van alle leeftijden, probleemjongeren, langdurig werklozen, enz.; investeringen en werkingskosten van de instanties waar zij voor werken, enz.;

- kosten die gemoeid zijn met de preventie en bestrijding van bepaalde vormen van criminaliteit die aan armoede kunnen worden toegeschreven, met inbegrip van de behandeling van gevallen van alcoholisme en drugsverslaving als gevolg van armoede.

2.3.1. De benamingen van al deze prestaties verschillen van land tot land. De referentielijst is niet helemaal volledig, maar bestrijkt niettemin een breed gebied. De bedoeling is door raadpleging van de boekhoudingen van de steunuitkerende instanties inzicht te krijgen in het totaalbedrag dat voor iedere afzonderlijke, relevante prestatie wordt besteed, en als deze uitkeringen niet alleen aan "armen" in de strikte betekenis van het woord ten goede komen, vast te stellen welk deel ervan bij hen terechtkomt.

2.3.2. Een van de tekortkomingen van deze werkwijze is dat het hier in de meeste gevallen gaat om steun aan personen, en dus niet aan huishoudens. In een huishouden dat niet arm is, kan één van de leden nl. een uitkering ontvangen. Als dus wordt berekend welk totaalbedrag voor de hierboven vermelde prestaties wordt besteed, dan bestaat a priori het risico dat het resultaat van die berekening een hoger bedrag is dan het steunbedrag dat daadwerkelijk aan arme mensen stricto sensu wordt uitgekeerd.

2.3.3. De leden van de ESC-studiegroep hebben een vragenlijst ontvangen waarin bovenstaande opsomming min of meer is overgenomen. Aan de hand daarvan moesten zij proberen om bij de bevoegde instanties van hun land gegevens te verkrijgen. Er zijn gegevens binnengekomen uit Oostenrijk, België, Spanje, Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Italië en het Verenigd Koninkrijk. Soms zeer uitvoerige informatie is verschaft over aantallen en kenmerken van werklozen, en veelal ook over de hoogte van de uitkeringen, alsmede over verscheidene andere aspecten van sociale bescherming. In de meeste gevallen is het echter praktisch onmogelijk gebleken om te bepalen welk deel van de vergoedingen of uitkeringen in kwestie uitsluitend naar armen ging. Wil men tot betrouwbare resultaten komen, dan is het zaak langdurig specifiek onderzoek te verrichten waarbij vele instanties worden betrokken en waarbij in ieder land een aanzienlijke coördinatie-inspanning moet worden geleverd.

2.3.4. Maar heel zelden is geprobeerd tot een synthese te komen. Ter illustratie zij gewezen op de op Duitsland betrekking hebbende werkzaamheden van Rudolf Martens, die de overheidsuitgaven ten behoeve van langdurig werklozen, voor sociale steun en voor diverse vormen van zorg en behandelingen in 1994 op ongeveer 70 miljard DM (rond de 37 miljard ecu) schatte.

Ter indicatie kan tevens worden opgemerkt dat de Franse minister van sociale zaken begin 1997 heeft aangekondigd dat hij dat jaar 126 miljard FF (19,5 miljard ecu) voor de bestrijding van armoede en uitsluiting zou uittrekken. Bovenop dat bedrag komt dan nog de steun van lokale en regionale overheden, die ongeveer 40 miljard FF (6 miljard ecu) bedraagt.

2.4. De kosten van de bestrijding van armoede en uitsluiting kunnen ook gekwantificeerd worden door uit te gaan van de enquêtes die naar de inkomsten van huishoudens zijn ingesteld. De enquête die Eurostat in 1993 heeft gehouden onder een geselecteerde groep Europese huishoudens heeft over het aantal armen gegevens opgeleverd die hierboven in dit advies zijn gebruikt. Het Franse ministerie van sociale zaken heeft gepoogd een eerste evaluatie te maken van de uitkomsten van het aan Franse huishoudens gewijde gedeelte van de enquête. De resultaten hiervan zijn, louter bij wijze van voorbeeld, hieronder samengevat.

2.4.1. Een onderzoek dat op huishoudens is gebaseerd, kan een aantal zwakke kanten vertonen, zoals het risico dat de inkomsten te laag worden ingeschat, of het nu om rijke (of "niet-arme") of arme huishoudens gaat. Alle pogingen van de enquêteurs ten spijt om hen te helpen objectieve antwoorden te geven, zullen arme huishoudens waarschijnlijk geneigd zijn om het bestaan van bepaalde bronnen van inkomsten te verzwijgen, uit angst om die kwijt te raken, vooral in het geval van uitkeringen die bij overschrijding van een bepaalde inkomensgrens vervallen. Dit gedrag wordt meer door angst ingegeven dan door de wil om te frauderen.

Een andere reden waarom bij een dergelijke enquête, los van de door de huishoudens verstrekte antwoorden, de kosten te laag kunnen worden ingeschat, houdt verband met de bewuste keuze om gezondheidszorg in natura ("verstrekkingen") buiten beschouwing te laten. Hetzelfde geldt voor de kosten van armoedebestrijding die niet voortvloeien uit inkomensoverdrachten aan arme huishoudens zelf, maar die zijn terug te voeren op bijvoorbeeld de lonen die aan sociaal werkers en begeleiders worden uitbetaald en/of op het feit dat deze huishoudens gratis of tegen verlaagd tarief gebruik kunnen maken van bepaalde vormen van collectieve dienstverlening (b.v. vervoer, maaltijden).

2.4.2. Een ander nadeel van enquêtes waarbij "gewone" huishoudens rechtstreeks worden ondervraagd, is dat die onvolledige gegevens opleveren betreffende dat wat statistici "de uiteinden van de kromme" noemen. Zo is het voor de onderzoekers van deze enquête bijvoorbeeld erg lastig vragen te stellen aan huishoudens uit de categorie waar de ergste armoede wordt geleden, omdat die daardoor tegelijkertijd ook "uitgesloten" zijn (). Daarom heeft de Franse Sociaal-Economische Raad, ten behoeve van een door Geneviève de Gaulle gepresenteerd rapport over armoede, het Centrum voor onderzoek en documentatie inzake levensomstandigheden (CREDOC) moeten opdragen een apart onderzoek te verrichten onder een representatieve groep personen die in zgn. "verpauperde woongebieden" wonen en leven.

2.4.3. Bij de verwerking van de gegevens van de Eurostat-enquête wordt de armoedegrens gelegd bij de helft van het mediane inkomen van de huishoudens (uitgedrukt in consumptie-eenheden). Zodoende werd in 1993 11 % van de Franse huishoudens als arm bestempeld, terwijl 16 % als arm zou zijn gekenschetst als de armoedegrens op de helft van het gemiddelde inkomen was bepaald.

Bovendien is voor het meten van de consumptie-eenheden de Eurostat-schaal gebruikt. Met deze schaal is het percentage arme huishoudens in Frankrijk iets hoger dan met de Oxford-schaal (10 % i.p.v. 9,6 %) en het percentage armen iets lager (9 % i.p.v. 10,4 %).

2.4.4. Met deze werkwijze komt de opsteller van de studie van het Franse ministerie van sociale zaken tot de bevinding dat in 1993 het aandeel van de "sociale" inkomensoverdrachten in de inkomsten van de armen, als alleen wordt afgegaan op de antwoorden die de ondervraagde huishoudens zelf op de vragen van de Eurostat-enquête hebben gegeven, 63 miljard FF (iets minder dan 10 miljard ecu) bedroeg. Wanneer dat bedrag naar de gevolgen van de te lage inschatting wordt gecorrigeerd door daarbij voor ieder huishouden de uitkeringen op te tellen die weliswaar niet zijn opgegeven, maar waarschijnlijk wel zijn ontvangen (waarbij wordt uitgegaan van de uitkeringen waarop die huishoudens recht hebben en de gebruikelijke praktijken van de administratieve instanties die met de afhandeling van de sociale bijstand zijn belast), en wanneer de evaluatie wordt vervolledigd door ook de kosten van de tenuitvoerlegging van armoedebestrijdingsmaatregelen (die in de Eurostat-enquête niet zijn meegenomen) in aanmerking te nemen, dan komt men uiteindelijk uit op een totaalbedrag van naar schatting ongeveer 130 miljard FF (20 miljard ecu).

2.4.5. Als daarentegen de armoedegrens gelegd wordt op de helft van het gemiddelde inkomen i.p.v. op de helft van het mediane inkomen, en i.p.v. de nieuwe schaal de Oxford-schaal wordt toegepast, dan is het resultaat van de berekening dat het aandeel van de "sociale" inkomensoverdrachten in de inkomsten van de armen thans 115 miljard FF bedraagt als alleen van de antwoorden van de huishoudens zelf wordt uitgegaan, en 180 à 200 miljard FF (ongeveer 30 miljard ecu) als dat bedrag naar de gevolgen van de door de gebruikte onderzoekstechniek teweeg gebrachte te lage inschatting wordt gecorrigeerd.

2.4.6. Hierbij dient te worden opgemerkt dat geen rekening is gehouden met de kosten van de steun die particuliere verenigingen en organisaties aan hulpbehoevenden verstrekken. Momenteel zijn er te weinig statistische gegevens beschikbaar om een volledig beeld te krijgen van deze kosten. Het zou interessant zijn hierover bij genoemde organisaties ter plaatse inlichtingen in te winnen, omdat zij maatschappelijk gezien belangrijk werk verrichten.

Grote geldinzamelingsacties waarbij een bijdrage wordt gevraagd voor de bestrijding van bepaalde ziekten (kanker, spierziekten, aids) leveren meestal meer op dan die waarbij het om armoedebestrijding gaat. Bovendien is niet altijd gemakkelijk uit te maken welk deel van het ingezamelde geld voor de strijd tegen onderontwikkeling in andere werelddelen en welk deel voor de armen in Europa bestemd is.

2.4.7. Het ESC vindt dat niet mag worden voorbijgegaan aan de overdrachten die binnen het gezin en tussen generaties plaatsvinden, met name ten gunste van jongeren die het bijzonder moeilijk hebben, bv. als gevolg van werkloosheid. Deze transfers spelen een belangrijke rol om te voorkomen dat de personen in kwestie steeds armer worden en om dit verpauperingsproces te bestrijden. Vier jaar geleden heeft het Franse Institut National de la Statistique et des Études Économiques in een studie de intra-familiale transfers becijferd op ongeveer 140 miljard FF (rond de 23 miljard ecu). Deze overdrachtenstroom gaat voor 80 % van ouderen naar jongeren en voor 20 % in de omgekeerde richting. Het zou interessant zijn om dit soort gegevens voor alle lid-staten te verzamelen.

2.5. Het is gemakkelijker uit te rekenen hoeveel het steunbeleid kost dat wordt gevoerd ten gunste van mensen die nu arm zijn of hoeveel de maatregelen kosten die de huidige levensomstandigheden van armen vereisen, dan om uit te rekenen hoeveel het beleid kost dat worden gevoerd om armoede te voorkomen. Om de kosten van dat laatste, preventieve beleid te kunnen ramen, moet immers eerst de vraag worden beantwoord welk deel van de prestaties die bedoeld zijn om in de gezinslasten tegemoet te komen, medische kosten te financieren (b.v. de zorg voor moeder en kind) of bepaalde ouderen een pensioen te bieden, beschouwd kan worden als uitgaven met een preventieve werking t.a.v. armoede en uitsluiting. Verder zou ook getracht moeten worden na te gaan welk deel van de uitgaven voor het basis- en voortgezet onderwijs beschouwd kan worden als onderdeel van een preventief beleid (geldt dat bv. voor de kosten van alle kleuter- en basisscholen in de buitenwijken van grote steden, gezien hun leerlingenbestand, of slechts voor een aantal van die scholen?) Voor zover wij weten, zijn dergelijke zaken tot op heden nog nooit berekend. Dit is dan ook bijzonder moeilijk.

2.6. Ook zijn er vrijwel nooit pogingen ondernomen om de hoogte in te schatten van de laatste twee componenten van de kosten van armoede, nl. de gederfde belastinginkomsten en sociale premies, en de waarde van dat wat niet wordt geproduceerd omdat arme huishoudens een lager consumptiepeil hebben.

2.6.1. Wel blijkt uit de studie van Rudolf Martens naar de situatie in Duitsland dat de gederfde overheidsinkomsten aan belastingen en sociale premies als gevolg van de officieel geregistreerde werkloosheid in 1995 65 miljard DM (35 miljard ecu) belopen; grofweg de helft van dit bedrag betreft niet-ontvangen belastingen, en de andere helft niet-ontvangen sociale premies. Als alleen langdurig werklozen tot de armen worden gerekend, dan beloopt het bedrag aan belastingen en sociale premies dat is misgelopen als gevolg van werkloosheid van armen 13 miljard DM (7 miljard ecu). Hierbij wordt er impliciet van uitgegaan dat een langdurig werkloze vanuit het oogpunt van het betalen van belastingen en premies gelijkstaat aan een "gemiddelde werkloze".

2.6.2. De totale waarde van de "non-productie" als gevolg van de werkloosheid is door het IAB (Institut für Arbeitsmarkt und Berufsforschung) voor 1987 in West-Duitsland op 190 miljard DM (92 miljard ecu) geschat (). Het IAB hanteert daarbij als uitgangspunt het niet-werken van alle werklozen, ongeacht of deze officieel als werkloze geregistreerd staan of niet (men gaat ervan uit dat de fictieve productiviteit van deze werklozen gemiddeld overeenkomt met 75 % van de productiviteit van de werkenden). Maar hier gaat het dus om alle werklozen, en niet alleen om de werklozen die als "arm" kunnen worden beschouwd. Wanneer het aantal arme werklozen geschat wordt op 20 % van alle (al dan niet geregistreerde) werklozen, komt de "non-productie" als gevolg van het feit dat zij niet werken uit op een bedrag in de orde van grootte van 38 miljard DM (18 miljard ecu).

2.6.3. De als gevolg van werkloosheid niet ontvangen sociale-zekerheidspremies zijn voor 1991 in Frankrijk geraamd op 138 miljard FF (21 miljard ecu) (). Aan inkomstenbelasting werd naar schatting 25 miljard FF (3,8 miljard ecu) misgelopen en aan BTW (als gevolg van het lagere consumptiepeil van werklozen) 14 miljard FF, dus in totaal 39 miljard FF. Niet alle werklozen kunnen echter als arm worden bestempeld. Het aantal arme werklozen wordt in de berekeningen op 25 % van alle werklozen geschat, wat waarschijnlijk een minimum is. Hun inkomen ligt onder het gemiddelde. Deze twee opmerkingen in aanmerking genomen kon het negatieve effect van de werkloosheid op de sociale bijdragen in 1991 op ongeveer 25 miljard FF (ongeveer 3,9 miljard ecu) worden geraamd.

2.6.4. Bovenstaande opmerkingen betreffende Duitsland en Frankrijk zijn slechts als voorbeelden bedoeld. Er mogen dan ook geen conclusies aan worden verbonden en er mag nog minder op grond daarvan naar de andere lid-staten worden gegeneraliseerd.

VI. CONCLUSIE - EUROPA: EEN UNIE VOOR VELEN OF EEN UNIE VOOR IEDEREEN?

1. In deze kernachtige bewoordingen stelt Commissaris Flynn de hamvraag. Het gaat immers niet alleen om de preventie en bestrijding van armoede, hoe belangrijk die ook zijn.

1.1. De Europese Unie is bedoeld als een politiek, economisch, sociaal en cultureel geheel dat krachtig is zonder "dominant" te willen zijn, daar zij gegrondvest is op menselijke waardigheid en democratische beginselen en zij er derhalve op staat dat alle grondrechten van de mens eerbiedigd worden.

In een democratische samenleving moet iedere activiteit het algemeen welzijn dienen door de voorwaarden voor een leven in vrijheid en verantwoordelijkheid op billijke wijze te verbeteren. Rechtvaardigheid, solidariteit en respect voor de menselijke waardigheid impliceren immers dat de zorg voor de meest kwetsbaren op de eerste plaats komt.

1.2. Op de vraag van Commissaris Flynn kan alleen maar het tweede antwoord worden gegeven, tenzij men het vertrouwen van de grondleggers van het verenigde Europa wil beschamen en men de beginselen uit de Verklaring van de Rechten van de Mens de rug wil toekeren.

2. Gezien de huidige situatie wat armoede en uitsluiting betreft, is het duidelijk dat ons beleid gefaald heeft: op bepaalde terreinen, maar vooral wat de eerbiediging van de mensenrechten betreft.

Hoewel cijfers belangrijk zijn, allereerst voor degenen die door armoede en ellende getroffen zijn, gaat het er uiteindelijk niet om of er nu 40 of 60 miljoen armen zijn. Het gaat om de fouten die begaan worden tegen de menselijke waardigheid. Gezien de ethische beginselen en de morele uitgangspunten van de samenleving leggen deze in de kern een even groot moreel en maatschappelijk gewicht in de schaal.

2.1. Afhankelijk van de berekeningsmethode kan men stellen dat minstens één op de negen mensen in de EU statistisch gezien arm is.

Het aantal uitgeslotenen wordt op ongeveer 4 miljoen personen geraamd.

Eén op de vijf kinderen tussen 0 en 16 jaar leeft in een arm huishouden.

... En toch is ons ontwikkelingspeil over het algemeen hoog en is onze cultuur geworteld in de altijddurende waarden van het humanisme.

Kan men een gerust geweten hebben zolang er mensen zijn die van hun waardigheid zijn beroofd?

2.2. De lid-staten geven, wat de armoedesituatie betreft, aanzienlijke verschillen te zien. Ter wille van een grotere solidariteit tussen onze volkeren is het derhalve zaak, meer werk te maken van adequate communautaire acties.

2.3. Deze doelstelling kan pas worden verwezenlijkt als de burgers van alle lid-staten blijk geven van een grotere politieke bereidheid om verder te kijken dan de eigen korte-termijnbelangen; in plaats van te denken "ieder voor zich", zouden zij meer solidariteit aan de dag moeten leggen.

2.4. Overal zou krachtig en in een vroeg stadium tegen de oorzaken en uitingsvormen van armoede en uitsluiting moeten worden opgetreden. Hoe langer er getalmd wordt, hoe groter de schade, niet alleen voor de armen zelf, maar ook voor het imago van en de cohesie binnen de EU. Wie zou dergelijke risico's willen lopen?

2.5. Het ESC sluit zich aan bij het door de Europese Raad in de bijlage bij het Verdrag van Maastricht en het Verdrag van Amsterdam tot uitdrukking gebrachte streven om van de bestrijding van uitsluiting een van de doelstellingen van het sociaal beleid van de EU te maken.

3. Het ESC vindt het een goede zaak dat er procedures worden uitgewerkt om betrouwbare gegevens over armoede en uitsluiting te verkrijgen. Over de situatie in iedere lid-staat moet een monografie worden opgesteld, die aan de hand van nationale studies wordt bijgewerkt volgens bepaalde regels die in overleg met de communautaire overheden worden vastgesteld, zodat voor statistische overeenstemming kan worden gezorgd. De gegrondheid van een therapie hangt altijd af van de vraag of er een juiste en objectieve diagnose is gesteld.

4. Niet alleen moet de kennis van de reële situatie worden verbeterd, ook dient er onder alle geledingen van de maatschappij - met medewerking van de bevolking zelf - een voorlichtingsinspanning te worden verricht, en moeten op de diverse terreinen krachtiger maatregelen worden getroffen:

4.1. In alle nationale en communautaire discussies en besluitvormingsprocessen op gebieden als politiek, onderwijs, opleiding, voorlichting, werkgelegenheid, volksgezondheid, sociale bescherming, huisvesting, toegang tot gezondheidszorg, ontwikkeling van nieuwe technologieën, enz. dient stelselmatig aandacht te worden geschonken aan armoede en uitsluiting.

4.2. De burgerzin en het begrip van ethische waarden moeten worden ontwikkeld, zodat de burger meer respect krijgt voor al zijn medemensen en alle maatschappelijke groepen, met name voor de meest kwetsbaren en voor allen die door tegenspoed, het lot of bijzondere omstandigheden anders zijn geworden dan hijzelf.

4.3. Maatschappelijk werkers, opvoeders, zorgpersoneel, rechters, politieagenten enz. moeten voorlichting krijgen over de manier waarop zij arme en kwetsbare groepen en individuen dienen te benaderen, te begeleiden en op te vangen.

4.4. Lid-staten en organisaties die zich met de bestrijding van armoede bezighouden, dienen ervaringen uit te wisselen.

4.5. De rol van de sociale dialoog als een zeer actief instrument om de menselijke waardigheid in acht te nemen en te bevorderen, moet worden versterkt.

4.6. Welzijns- en liefdadigheidsinstellingen en alle andere organisaties die zich met armoedebestrijding bezighouden, zouden daadwerkelijk erkenning en steun moeten krijgen. Vrijwilligerswerk zou concreet ondersteund moeten worden, met name door vrijwilligers een opleiding te geven. Hun bijdrage is immers een onmisbare aanvulling op het werk van professionele hulpverleners en opvoeders, waarvan de knowhow meer gewaardeerd en erkend moet worden dan momenteel soms het geval is.

4.7. De uitgeslotenen zouden mogelijkheden moeten krijgen om collectief hun stem te laten horen. Zij zouden daarbij geholpen moeten worden door organisaties waarin zij zichzelf "herkennen". Zo zouden zij kunnen leren om voor zichzelf op te komen, hetgeen een eerste voorwaarde is om als burger mee te tellen, en zouden zij aldus hun vrijheid kunnen hervinden of opnieuw kunnen ontdekken.

5. Naast maatregelen ter verbetering van de levensomstandigheden van armen en uitgeslotenen, zou tegelijkertijd ook de preventie van armoede geïntensiveerd moeten worden.

5.1. Om armoede te voorkomen en tegen te gaan is bestrijding van de werkloosheid het allerbelangrijkst; het ESC hamert hier voortdurend op. Niet alle werklozen zijn financieel arm, maar velen van hen - zo niet allen - hebben wel in psychologisch, sociaal en affectief opzicht schade opgelopen. Werkloosheid, met name langdurige werkloosheid, brengt steevast een verslechtering van de levensomstandigheden en derhalve van de kwaliteit van het bestaan van een groot aantal huishoudens teweeg. Gezien de gevaren die werkloosheid voor de mens met zich meebrengt, dienen alle burgers actief bij te dragen tot de bestrijding ervan. Het recht op een echte baan is een fundamenteel recht.

5.2. Armoedepreventie moet door de samenleving als geheel aan de bron worden aangepakt, in het stadium van onderwijs en opleiding. Een algemene vorming in basisvaardigheden (lezen, schrijven, spreken, rekenen, "denken met je handen") en een initiële en permanente beroepsopleiding zijn absoluut noodzakelijk. Het ESC heeft hier altijd veel waarde aan gehecht.

5.3. Het is belangrijk ouders te steunen bij de opvoeding en in het levensonderhoud van hun kinderen (b.v. via kwalitatief goede kinderopvangvoorzieningen). Zo worden zij bij de samenleving betrokken en op hun verantwoordelijkheden gewezen en kan dus worden bijgedragen tot de preventie van marginalisering. Gezinsbeleid en onderwijsbeleid zijn onder meer bedoeld om gezinnen en leerkrachten in staat te stellen zich ten volle van hun taken te kwijten en hun verantwoordelijkheden volledig op zich te nemen.

5.4. Om armoede en uitsluiting te voorkomen, is het van zeer groot belang het beleid inzake - met name sociale - huisvesting en preventieve gezondheidszorg voor de meest kwetsbaren kracht bij te zetten.

6. Of het nu gaat om directe armoede- en uitsluitingsbestrijding of om indirecte bestrijding daarvan via maatregelen op het gebied van werkgelegenheid, huisvesting, onderwijs, volksgezondheid, gezinsbeleid, jongerenbeleid e.d., de rol van de communautaire instellingen is groter dan men op het eerste gezicht zou denken. Het is dan ook zaak de burger hierover beter in te lichten, temeer daar het om acties kan gaan die minder direct waarneembaar zijn dan andere, even zinvolle maatregelen, die b.v. leiden tot het aanleggen van snelwegen of tot het ondersteunen van de economische bedrijvigheid.

7. Het sleutelwoord in de bestrijding van armoede en uitsluiting is, terecht, solidariteit. Hebben de ontwikkelde landen, en bijgevolg ook de Europese Unie, in de afgelopen vijftien jaar echter niet juist een ontwikkeling te zien gegeven die hier en daar min of meer gekenmerkt wordt door bevoordeling van de sterksten, en dientengevolge soms achteruitgang van de minder sterken, en buitensluiting van de zwaksten? De rijken worden steeds rijker, en de armen steeds armer en talrijker.

Zo lijkt het er b.v. op dat bepaalde politieke en andere keuzes steeds meer in de richting gaan van een geleidelijke vermindering van de sociale uitgaven, waarbij wat vroeger onder collectieve solidariteit viel, thans op de solidariteit van particulieren wordt afgeschoven. Dit gebeurt hier en daar onder het voorwendsel dat daardoor de optimale werking van het marktmechanisme wordt bevorderd, waarbij er wellicht te goeder trouw van wordt uitgegaan dat dit beter is voor de instandhouding van het concurrentievermogen van onze bedrijven; een sterkere concurrentiepositie van het bedrijfsleven is immers noodzakelijk om de werkloosheid te bestrijden en aldus van doorslaggevende betekenis voor het voorkomen van armoede. Maar kan er een werkelijk vrije samenleving voor iedereen tot stand worden gebracht in een "universum" van onzekerheid en onrechtvaardigheid voor velen? Het antwoord luidt onomwonden: nee!

8. Het antwoord voor alle beleidsmakers en burgers op de toename van armoede en sociale uitsluiting, is niet uitsluitend te vinden in steunmaatregelen. Dat is slechts een onderdeel (dat maar tijdelijk zou moeten zijn) van een algemeen beleid dat gericht is op economische en sociale vooruitgang. Helaas is het zo dat voor steeds meer personen van alle leeftijden en voor steeds meer gezinnen sociale uitkeringen de enige regelmatige inkomsten vormen.

8.1. Iemand die bezig is te verdrinken, moet vanzelfsprekend geholpen worden, maar sociaal beleid mag niet slechts een soort EHBO-dienst zijn om strategische, politieke, economische, sociale of educatieve fouten goed te maken en te herstellen. Sociaal beleid moet weliswaar voor bescherming en herstel zorgen, maar het moet er ook op gericht zijn het individuele en collectieve bewustzijn van de rechten en plichten voor iedereen te bevorderen.

9. Armen worden niet geholpen door middelen weg te halen bij personen die minder arm zijn; dit zou onrechtvaardig en weinig doeltreffend zijn.

9.1. Het bestrijden van armoede met sociale uitkeringen kost veel geld. Daarbij moet worden beseft dat deze kosten voor een groot deel moeten worden toegeschreven aan ontoereikende groeicijfers, die weer voortvloeien uit de onvoldoende interne vraag, met name van de bevolkingsgroepen die de meeste onbevredigde behoeften hebben en die ook over de minste financiële middelen beschikken, terwijl hun omvang een stijgende tendens vertoont. Deze vicieuze cirkel zou doorbroken moeten kunnen worden. De sociale dialoog draagt bij tot het aangeven van billijke en tegelijkertijd realistische richtsnoeren en zou dan ook geïntensiveerd moeten worden.

9.2. Om hulp te bieden aan degenen die thans arm en uitgesloten zijn en om het gevaar van armoede en uitsluiting in de toekomst te vermijden, is een intern economisch groeibeleid nodig dat mede gericht is op een betere bevrediging van de behoeften van de huishoudens die het minst goed aan hun trekken komen, nl. huishoudens met een modaal of bescheiden inkomen. Op lange termijn is dit in ieders belang, ook in dat van de bevoorrechte lagen van de bevolking.

10. Het benadrukken van het kapitale belang van groei betekent niet dat er afbreuk wordt gedaan aan de rol van sociale begeleiding in al haar uitingsvormen. Het een kan niet zonder het ander. Commissaris Flynn denkt er net zo over: "Economische groei en vooruitgang in de lid-staten van de Unie is een noodzakelijke voorwaarde voor sociale samenhang, maar op zich niet toereikend". Geheel terecht pleit hij voor "een broodnodig flankerend beleid" (...) omdat anders "het proces van totstandbrenging van een steeds hechter verbond tussen de volkeren van Europa een verre droom blijft." Het ESC is het hier volledig mee eens.

11. Als een gezamenlijke inspanning - van particuliere èn overheidswege - uitblijft, is het risico groot dat de kloof tussen rijk en arm breder wordt, waardoor de Europese samenleving versneld koers zal zetten naar een tweedeling die de spanningen binnen de EU-lid-staten en elders in de wereld zal doen toenemen. Iedere burger moet leren beseffen dat hij permanent medeverantwoordelijk is voor de totstandbrenging van een rechtvaardige en harmonische samenleving.

Het ESC weigert dan ook om armoede als een onafwendbaar noodlot te beschouwen. Armoede is geen gevolg van, of zelfs een voorwaarde voor een "toekomstige samenleving" die niet meer in staat is haar indrukwekkende wetenschappelijke en technologische kennis in overeenstemming te brengen met de ethische waarden waar zij zich, voor ieder die het horen wil, op laat voorstaan. De armen mogen niet de onvermijdelijke slachtoffers worden van een economische vooruitgang die slechts aan een deel van de bevolking ten goede komt.

12. Voor armoede en uitsluiting moet een hoge prijs worden betaald, allereerst door de slachtoffers ervan, die er zeer dikwijls zelf niet verantwoordelijk voor zijn.

Armoede en uitsluiting zijn een dure post voor de lid-staten en voor de Europese Unie, en derhalve ook voor de burger als belastingbetaler.

Armoede en uitsluiting zijn schadelijk voor de economie.

13. Het is dan ook noodzakelijk dat inzicht wordt verkregen in de omvang van alle kosten die armoede en uitsluiting met zich meebrengen. Struisvogelpolitiek is op vele terreinen inefficiënt gebleken.

Iedereen is erbij gebaat te weten hoe de zaken er werkelijk voor staan. Geen enkele arme vraagt erom dat de situatie waarin hij zich bevindt voortduurt.

Voor de oplossing van dit vraagstuk is het ook noodzakelijk dat de voorwaarden voor en de vruchten van de ontwikkeling op billijke en realistische wijze worden verdeeld.

14. Het ESC zou ook graag zien dat onderhavige schets van de problematiek snel een positief vervolg krijgt. Uit de eerste, weliswaar zeer onvolledige bevindingen blijkt - wellicht ten overvloede - dat we (afgezien van de ethische, morele en burgerlijke aspecten) te maken hebben met een ernstig sociaal en economisch probleem, dat alle burgers aangaat. Niemand kan hiervoor dus onverschillig blijven, en niemand weet trouwens wat hem of zijn kinderen morgen nog te wachten staat, hoe onze samenlevingen zich zullen gaan ontwikkelen en wat er zal gebeuren met de bescherming en het uitdragen van de waarden waar zij zich op laten voorstaan.

15. In zijn informatief rapport uit 1989 heeft het ESC zich al in dezelfde bewoordingen uitgelaten. Bovenstaande uiteenzetting betekent geenszins dat er niets gedaan is, maar dat de situatie verslechterd is en er dus een slagvaardig en realistisch consensusbeleid nodig is.

Geen enkele Europese burger kan beweren dat dit vraagstuk hem niet aangaat.

Brussel, 1 juli 1998.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS

() PB C 263 van 17.11.1975.

() PB C 180 van 28.7.1977.

() PB C 113 van 7.5.1980.

() PB C 25 van 28.1.1985.

() PB C 263 van 20.10.1986.

() PB C 159 van 26.6.1989.

() PB C 221 van 28.8.1989.

() PB C 14 van 20.1.1992.

() PB C 352 van 30.12.1993.

() PB C 52 van 19.2.1994.

() Volgens de internationale statistische definitie is een huishouden een alleenstaande of een groep personen die normaliter dezelfde woning delen.

() Berekening van de consumptie-eenheden - Oxford-schaal: 1e persoon, doorgaans een volwassene: 1 eenheid - Volgende personen van 14 jaar en ouder: 0,7 eenheid - Personen onder 14 jaar: 0,5 eenheid. Door Eurostat en bepaalde nationale instituten gebruikte schaal: 1e persoon: onveranderd - Personen van 14 jaar en ouder: 0,5 eenheid - Personen onder 14 jaar: 0,3 eenheid. Voorbeeld: een huishouden bestaande uit twee ouders en drie kinderen van resp. 15,10 en 7 jaar telt volgens de Oxford-schaal 3,4 eenheden en volgens de andere methode 2,6 eenheden.

() PB C 353 van 30.12.1993.

() Zie paragraaf 3.1.1.

() PE 219.267 def./Deel A - rapporteur: Brian Crowley.

() Deze gezinnen worden vaak geholpen door organisaties die de nadruk leggen op het (weer) verkrijgen van de menselijke waardigheid in al haar vormen: waardigheid als ouder, als lid van de samenleving en als burger.

() Zo worden armen die in ziekenhuizen en meer in het algemeen in particuliere of openbare "instellingen" verblijven, niet ondervraagd.

() Bron: een door Rudolf Martens verschaft document.

() Bron: Franse ministerie van werkgelegenheid, synthesedocument van 16 november 1994.