NL    NL NL 
EN    EN  COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 1.4.2009 
SEC(2009) 417 
  
WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE 
bij het  
 
WITBOEK 
 
Aanpassing aan de klimaatverandering : naar een Europees actiekader 
  
Aanpassing aan de klimaatverandering:  
de uitdaging voor de Europese la ndbouw en het Europese platteland  
{COM(2009) 147 definitief} 
NL 2   NL WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE 
Aanpassing aan de klimaatverandering:  
de uitdaging voor de Europese la ndbouw en het Europese platteland  
1. INLEIDING  
De komende tientallen jaren zal  de landbouw wereldwijd, en dus ook in de EU, te maken 
krijgen met de klimaatverandering. Ook al is de landbouw in de EU technologisch 
ontwikkeld, het vermogen om voedsel te producer en en ecosysteemdiensten te leveren voor 
de Europese maatschappij is rechtstreeks afha nkelijk van de klimatologische omstandigheden. 
Europese boeren moeten hun strategieën voor de productie, het bedrijfsbeheer en de 
investeringen vaststellen, terwijl er steeds meer onzekerheden opdoemen.  
De klimaatverandering is een van de vele  factoren die de Europese landbouw en 
plattelandsgebieden beïnvloeden. Sociaaleconomische factoren, internationale concurrentie, 
technologische ontwikkeling, alsmede be leidskeuzen bepalen het effect dat 
klimaatverandering zal hebben op de EU-l andbouwsector. Aangezien landbouwers het 
grootste deel van de grond in de EU behere n, moet het gemeenschappelijk landbouwbeleid 
(GLB) een rol spelen bij het facilitere n van de aanpassing aan de veranderende 
omstandigheden, door landbouwers te helpen  hun productie aan te passen aan het 
veranderende klimaat en door de op grondbeheer  gebaseerde ecosysteemdiensten uit te 
breiden.  
Het Witboek “Aanpassing aan de klimaatverandering”1 schept een Europees actiekader voor 
de versterking van de mate waarin Europa be stand is tegen klimaatverandering, waarbij de 
nadruk ligt op de noodzaak die aanpassing te in tegreren in alle belangrijke Europese 
beleidstakken en de samenwerking op alle bestuursniveaus te verbeteren. 
Het onderhavige document vormt een aanvulling op het Witboek: de belangrijkste effecten 
van klimaatverandering op de landbouw in de EU  worden samengevat, de behoeften op het 
gebied van aanpassing worden ond erzocht, de gevolgen voor he t GLB worden beschreven en 
vervolgens wordt nagegaan welke mogelijkheden er  zijn voor verdere act ie. Dit document is 
erop gericht de lidstaten en de agrarische ge meenschap beter te betrekken bij het debat over 
en de acties op het gebied van de aanpassings behoeften als gevolg van de klimaatdruk. 
2. KLIMAATVERANDERING : BELANGRIJKSTE ZORGEN VOOR DE LANDBOUW IN DE EU 
2.1. Gevolgen voor de landbouwproductie 
De klimaatverandering zal complexe gevolgen hebben voor de biofysis che processen waarop 
de landbouwsystemen zijn gebouwd, waarbij zich in  verschillende gebieden in de EU zowel 
negatieve als positieve effecten zullen voordoen. Een hogere CO 2-concentratie in de 
atmosfeer, hogere temperaturen, veranderingen in  het neerslagpatroon per jaar en per seizoen 
                                                 
1 COM(2009) 147. 
NL 3   NL en in de frequentie van extreme weersomsta ndigheden zullen de omvang, de kwaliteit en de 
stabiliteit van de voedselproductie en het nat uurlijke milieu waarin landbouw wordt bedreven, 
beïnvloeden. Klimaatschommelingen zullen co nsequenties hebben voor de beschikbaarheid 
van water, voor het optreden van plagen en  ziekten, en voor de bodems, waardoor de 
omstandigheden voor de landbouw en de veeteelt  aanzienlijk zullen veranderen. In extreme 
gevallen zou de verslechtering van de la ndbouwecosystemen tot verwoestijning kunnen 
leiden, waardoor de productiecapaciteit van de betrokken grond geheel verloren gaat. 
Op de korte termijn zullen de frequentie en  de heftigheid van extreme weersomstandigheden 
en seizoensgebonden variaties in neerslagpatrone n de factoren zijn die waarschijnlijk de 
ernstigste gevolgen voor de landbouw zu llen hebben. Naar verwachting wordt de 
geografische variatie qua weer en klimaat in de eenentwintigste eeuw groot. In sommige 
gebieden zullen zich tegelijk ertijd negatieve en positieve  effecten voordoen – met een 
onbekend nettoresultaat, aangezien nog steeds niet goed wordt begrepen hoe gewassen 
reageren op klimaatschommelingen. Hoewel k limaatverandering een wereldwijd proces is, 
verschillen de gevol gen ervan per plaats.  De algehele netto-effecten  op de activiteiten van 
landbouwbedrijven in de EU versch illen naar gebied en zelfs n aar soort bedrijven binnen één 
gebied.  
In bijlage 1 wordt een samenvatting gegeven van de belangrijkste aspecten en effecten van 
klimaatverandering in de versch illende regio’s in de EU. 
Gewassen 
Sommige aspecten van klimaatverandering, zoals hogere temperaturen, versterkte 
fotosynthese als gevolg van een toename van de CO 2-concentratie in de lucht en langere 
groeiseizoenen kunnen gematigd positieve effecten hebben op de productiviteit van 
akkerbouwgewassen  in sommige gebieden, in ieder ge val tot halverwege de eeuw. In 
noordelijke gebieden zou de opbrengst kunnen to enemen en kunnen mogelijk meer gewassen 
worden geteeld, maar deze, overigens zeer onzek ere, voordelen doen zich alleen voor als de 
temperatuurstoename beperkt blijft. Verder e opwarming zal steeds negatievere gevolgen 
hebben, omdat de plantengroei en de opbrengste n afhankelijk zijn van maximumtemperaturen 
die verband houden met de belangrijkste re productieve fasen. De versnelling van de 
vegetatiecyclus kan negatieve gevolgen hebben v oor de graanvorming en de graankwaliteit. 
Verwacht kan worden dat de toegenomen neersla gvariatie per jaar en per seizoen een reeks 
negatieve gevolgen zal hebben, waarbij de regen in  de zomer in het zuiden van de EU naar 
verwachting zal afnemen en de re genintensiteit in de winter in het centrale gedeelte en in het 
noorden van de EU zal toenemen. Extreme weersomstandigheden zoals hittegolven en 
droogtes kunnen de productie ernstig verstoren, met name tijdens de kritieke groeifasen van de gewassen.  
De productie van groenten
 is zeer gevoelig voor de beschi kbaarheid van water en voor zelfs 
maar geringe stress als gevolg van temperat uren buiten het optimale bereik, waardoor dit 
soort productie zeer gevoe lig is voor klimaatverandering. 
Voor meerjarige gewassen  vormen extreme weersomstandigheden een ernstig risico, 
aangezien zij de productiecapac iteit verscheidene jaren k unnen beïnvloeden. Meerjarige 
gewassen krijgen ook te maken met de verschuivi ng naar voren in de tijd van de fenologische 
fasen, terwijl de teelt ervan ook minder gema kkelijk kan worden aangepast dan die van 
NL 4   NL akkerbouwgewassen waarbij het tijdschema  voor landbouwverrichtingen kan worden 
gewijzigd. 
Veel fruitbomen  zijn vatbaar voor voorjaarsvorst gedurende de bloeiperiode, en de 
wintertemperatuur speelt een belangrijke rol bij de productiv iteit. Aangezien door de hogere 
temperaturen zowel de datum van de laatste v oorjaarvorst als die van de bloei naar voren 
zullen schuiven, blijft het risico op schade waarschijnlijk grot endeels gelijk. Het risico op 
schade door vroege najaarsvor st neemt waarschijn lijk af, terwijl de  behoefte aan water 
waarschijnlijk zal toenemen. Problemen in ve rband met plagen en ziekten nemen naar 
verwachting toe.  
De effecten op de wijnbouwsector  omvatten een toegenomen vorstrisico, een kortere 
rijpingsperiode, waterstress, die in de rijpings fase zeer schadelijk kan zijn, en veranderingen 
in de plaag- en ziektepatronen. De grenzen va n de Europese gebieden  die voor wijnbouw en 
olijventeelt geschikt zijn, zouden in noordelijk e en oostelijke richting kunnen opschuiven. In 
de huidige productiegebieden zal de fruitproductie waarschijnlijk sterker diversifiëren. 
Veeteelt  
Drogere omstandigheden en stijgende temper aturen zullen de veeteeltactiviteiten op 
verschillende manieren beïnvloeden, onder meer door de gevolgen voor de diergezondheid en 
het dierenwelzijn. De invloed van klimaatvera ndering op de veeteelts ector is ingewikkeld, 
omdat er in de EU sprake is van sterk uiteenlopende productiesystemen.  
Opwarming en extreme weersomstandigheden, zo als hittegolven, zullen rechtstreeks effect 
hebben op de diergezondheid, de groei en de opbrengst, alsmede op de reproductie. Er zullen 
ook indirecte gevolgen zijn vanwege de wijzig ingen in de productivite it van weidegronden en 
voedergewassen en in het verspr eidingspatroon van dierziekten.  
Zeer negatieve gevolgen zullen zi ch waarschijnlijk voordoen in de  extensieve veehouderij, die 
voor de voedervoorziening en voor stallin g rechtstreeks afhankelijk is van de 
klimaatomstandigheden. In mediterrane gebied en zullen de hogere temperaturen en de 
neerslagtekorten in de zomer de weideperiode bekorten en de  productie en de kwaliteit van 
het diervoeder verminderen. In de noordwestelijke vochtige gebieden kan gematigde opwarming op de korte tot midde llange termijn echter gunstig  zijn voor de veehouderij 
vanwege de toegenomen producti viteit van de weidegronden.  
2.2. Economische effecten van klimaatgebonden risico’s 
Op het niveau van de EU is geen verband va stgesteld tussen de opwarming van de laatste 
decennia en de opbrengst van de gewassen, die ove r het algemeen is gestegen. De effecten 
van de technologie en het verb eterde bedrijfsbeheer, alsmede de voortdurende aanpassing van 
de landbouwpraktijken hebben to t dusverre het effect van de klimaatverandering ruim 
gecompenseerd. Niettemin is de opbrengst van de  gewassen sinds het begin van de eeuw veel 
wisselvalliger geworden als ge volg van extreme weersomstandi gheden, zoals de droogte en 
de hittegolf in de zomer van 2003 en de voorjaarsdroogte van 2007. 
In de meeste ramingen wordt ervan uitgeg aan dat de gemiddelde veranderingen van de 
klimaatvariabelen de volgende drie decennia op  het niveau van de EU over het algemeen 
gunstig zullen zijn voor de landbouwproductie. Er  kan echter worden verwacht dat extreme 
weersomstandigheden reeds vóór 2050 steeds va ker hun negatieve effecten zullen doen 
voelen. Extreme weersomstandigheden kunnen niet alleen de jaarproducti e ontwrichten, maar 
NL 5   NL ook de landbouwinfrastructuur ernstig verstoren en enor me economische verliezen 
veroorzaken. 
Hoewel de voorspellingen over de ge volgen van klimaatverandering op de 
landbouwproductiviteit en –prijzen on zeker zijn, wordt verwacht dat de toename van extreme 
weersomstandigheden de stabiliteit op het gebied van de landbouwproductie sterk zal 
aantasten vanwege de door ongunstige weersoms tandigheden veroorzaakte scherpe terugval 
van het productieniveau. Hoewel het landbouwi nkomen uiteindelijk door vele factoren 
tegelijk wordt bepaald, zoals de wereldmarkt en  het steunbeleid, moet er toch van worden 
uitgegaan dat wanneer het falen van de productie door extreme weersomstandigheden 
waarschijnlijker wordt, dit zou kunnen leiden tot grotere inst abiliteit van de economische 
situatie van de betrokken landbouwers. 
2.3. Klimaatrisico’s voor plattelands gebieden in het algemeen 
Plattelandsgebieden zijn blootgesteld aan  een hele reeks mogelijke gevolgen van 
klimaatschommelingen, los van de rechtstreekse  gevolgen voor de landbouw. Te denken valt 
dan aan een toegenomen overstromingsgevaar, met name in Midden- en Noord-Europa, en risico op schade aan infrastructuur als gevol g van andere extreme weersomstandigheden. De 
toenemende concurrentie op het gebied van de water voorziening van de diverse 
productiesectoren zal ook de plattela ndsbevolking en –economieën raken. 
Bosecosystemen en bosbouw zijn belangrijk in  veel plattelandsgebieden. Klimaatverandering 
zal leiden tot een verhoogd risi co op verstoring van de bossen door storm, vuur en uitbraken 
van plagen en ziekten die gevol gen hebben voor de groei en de  productie van het bos. Dit zal 
ook de economische levensvatbaarheid van de bosbouw beïnvloeden, met name in zuidelijke 
gebieden, alsmede het vermogen van bossen om milieudiensten te leveren, met inbegrip van de functie van “koolstofput”.  
De afnemende sneeuwbedekking in berggebied en zal negatieve gevolgen hebben voor het 
wintersporttoerisme en voor de plattelandsec onomieën die voor hun inkomen van dat toerisme 
afhankelijk zijn. Dit kan ook gelden voor gebied en met watertekorten, terwijl een warmer 
klimaat nieuwe toeristische kans en kan bieden aan plattelandsgebi eden in andere delen van de 
EU.  
2.4. Aanpassingsvermogen, kwetsbaarheid en regionale verschillen 
Aanpassing aan de weersomstandigheden is altijd onderdeel geweest van het bedrijfsbeheer in 
de landbouw en tot op zekere hoogte vindt de  aanpassing aan klimaatverandering plaats 
volgens dezelfde principes als de aanpassi ng aan die kortetermijnschommelingen. Aanpassing 
van de landbouwtechnieken en de bedrijfsstra tegieën gebeurt op dit moment al. De komende 
decennia zou de klimaatverandering echter wel eens zo groot kunnen worden, dat zij het aanpassingsvermogen van veel boeren te boven gaat.  
De kwetsbaarheid van de landbouw varieert in de  EU, afhankelijk van de mate waarin die is 
blootgesteld aan negatieve klimaatgevolgen en van de sociaaleconomische context. De 
bestaande agro-ecologische omstandighe den en de ervaring van landbouwers met 
veranderende omstandigheden zijn va n invloed op hun aanpassingsvermogen. 
Sociaaleconomische factoren die de veerkracht van bedrijven bepalen, zijn onder meer:  
– de kenmerken van het betrokken bedrijf, zoals productietype, omvang en intensiviteit van 
het bedrijf;  
NL 6   NL – de diversiteit van de teelt-  en houderijsystemen, en de aanwezigheid van andere 
inkomensbronnen naast landbouw; 
– de toegang tot relevante informatie, vaardi gheden en kennis over klimaattrends en 
mogelijke aanpassingen; de rol die adviesdiensten spelen bij het vergemakkelijken van de aanpassing; 
– de algemene sociaaleconomische situatie, waarbij landbouwers met beperkte middelen of 
in afgelegen gebieden het kwetsbaarst zijn; 
– de toegang tot beschikbare tec hnologie en infrastructuur.  
Dat de klimaatverandering niet overal in gelijke mate gevolgen zal hebben, leidt naar 
verwachting tot grotere regiona le verschillen en tot groter e economische ongelijkheid tussen 
de verschillende plattelandsgebieden in Europa . Op de lange termijn zou de klimaatdruk in 
sommige delen van de EU kunnen leiden tot verdere marginalisatie van de landbouw of zelfs tot het opgeven van landbouwgronde n, terwijl in andere de landbouwomstandigheden en de 
landbouwinkomens zouden kunnen verbeteren. Dit zou grote gevolgen kunnen hebben voor 
het landschap en de biodiversite it en zou de ontwikkeling va n de Europese regio’s in het 
algemeen kunnen beïnvloeden.  
2.5. Wereldwijde effecten op landbouw en voedselzekerheid  
Het is bekend dat de wereldlandbouwproduc tie moet stijgen om de verwachte 
bevolkingstoename bij te houden. Dat was al een hele uitdaging, waaraan de klimaatverandering nu een dimensie toevoegt. Wereldwijd moeten tegelijk de voedselzekerheid en de bestaanszekerheid op het platteland worden gegarandeerd en de 
strenge normen voor milieubesc herming worden gehandhaafd.  
In de gebieden in de wereld op lage breedtegr aden, waar zich de meeste ontwikkelingslanden 
bevinden, kan zelfs een beperkte toegenom en opwarming tot een lagere opbrengst van 
gewassen en een grotere variabiliteit van di e opbrengst leiden, hetg een plaatselijk grote 
consequenties kan hebben voor de voedselzek erheid. De negatieve effecten op de 
landbouwopbrengsten zullen worden verergerd door frequenter voorkomende extreme 
weersomstandigheden. Hierdoor zal de afhankeli jkheid van de invoer van voedsel en het 
aantal mensen dat de kans loopt het slachto ffer te worden van hongersnoden naar alle 
waarschijnlijkheid toenemen.  
Op hogere breedtegraden zal de komende decennia naar verwachting voornamelijk sprake zijn 
van toegenomen productiviteit. Ondanks de regionale veranderingen zal de 
wereldvoedselproductie de komende twee tot drie decennia geen gevaar lopen en zal zij naar 
verwachting gelijke tred houden met de toegenomen vraag naar voedsel van de groeiende wereldbevolking. Bestaande ramingen houden ech ter niet altijd volledig rekening met 
sommige risico’s, zoals extreme weersomstandighede n en de uitbraak van plagen en ziekten, 
waardoor het bestaande beeld van de gevolgen van klimaatverandering op de productiviteit in 
zowel de ontwikkelde als de ontwikkelings landen zou kunnen verslechteren. Bovendien zou 
de landbouwproductiviteit in de tweede helf t van deze eeuw wel eens kunnen gaan afnemen. 
De combinatie van veranderinge n in het landbouwproductiepotenti eel in verschillende regio’s 
in de wereld, en de toegenomen incidentie  van extreme weersomstandigheden zou tot een 
grotere veranderlijkheid van de productie kunnen leiden, hetgeen bijdraagt aan een 
toegenomen prijsinstabiliteit en ve randeringen van de handelsstromen.  
NL 7   NL 3. AANPASSING VAN DE EU- LANDBOUW AAN DE KLIMAATVERANDERING  
Aanpassingsmaatregelen in de landbouw omva tten technische oplossingen, aanpassing van 
het bedrijfsbeheer of de bedrijfsstructur en, en wijziging van het beleid, zoals 
aanpassingsplannen. Op de korte  termijn is het wellicht vo ldoende dat landbouwbedrijven 
zich op individuele basis aanpassen, maar op de langere termijn is aanpassing in de vorm van 
technologische en structurele veranderingen nodig. Daartoe zijn  geplande strategieën nodig op 
basis van analyses van de plaats elijke en regionale omstandigheden. 
3.1. Aanpassing op bedrijfsniveau  
Overal in de EU wordt een voortdurende e volutie van teeltpatronen, bedrijfsbeheer en 
grondgebruik waargenomen, ten dele als reac tie op klimaatschomme lingen. Dergelijke 
aanpassingen op bedrijfsniveau hebben tot doel  de productiviteit te verhogen en met de 
bestaande weersomstandigheden om te gaan en  daarvoor wordt uit de bestaande kennis en 
ervaring van de boer geput. Mogelijk moet di e aanpassing de komende decennia heel wat 
verder gaan dan het bijstellen van bestaande praktijken. Mogelijke aanpassingen  op de korte 
tot middellange termijn zijn onder meer:  
– aanpassing van de tijdstippen waarop verrich tingen in de landbouw, zo als planten, zaaien 
en uitvoering van behandelingen plaatsvinden;  
– technische oplossingen, zoals het beschermen van boomgaarde n tegen vorstschade of het 
verbeteren van de ventilatie- en koelsystemen in dierenstallen; 
– keuze voor gewassen en variëte iten die beter zijn aangepast aan de verwachte lengte van 
het groeiseizoen en de beschikbaarheid van water, en die beter be stand zijn tegen de 
nieuwe omstandigheden wat temper atuur en vochtigheid betreft; 
– aanpassing van gewassen, gebrui k makend van de bestaande ge netische variatie en van 
nieuwe mogelijkheden die de biotechnologie biedt; 
– verbetering van de doeltreffendhe id van de bestrijding van plag en en ziekten, bijvoorbeeld 
door betere controle, gedivers ifieerde vruchtwisselingen, of  methoden voor geïntegreerde 
bestrijding; 
– efficiënter gebruik van water door vermindering van het ve rlies van water, verbetering van 
de irrigatiepraktijken en herg ebruik of opslag van water;  
– verbetering van het bodembeheer door verhoog de waterretentie om de bodemvochtigheid 
op peil te houden, en landschapsbeheer, zo als handhaving van landschapselementen die 
bescherming bieden aan het vee; 
– introductie van meer warmtetolerante dieren rassen en aanpassing van dieetpatronen van 
dieren onder omstandigh eden van warmtestress. 
Apart of in combinatie hebben al deze oplossing en een aanzienlijk potentieel om tegenwicht 
te bieden tegen ongunstige klimaatverandering en en voordeel op te leveren onder gunstige 
omstandigheden. Veel van deze mogelijke aanpassi ngen kunnen nu al, of anders in de nabije 
toekomst, door boeren worden ingevoerd, mi ts zij over voldoende kennis beschikken en 
voldoende ondersteuning krijgen. Het klimaatrisic o is echter slechts één aspect dat van 
NL 8   NL invloed is op de beslissinge n van boeren, want ook vele a ndere sociaal economische en 
marktoverwegingen zijn daarop van invloed. 
Omgaan met grotere klimaatschommelingen is bovendien moeilijker dan aanpassing aan 
geleidelijke veranderingen van de gemiddelde klimaatvariabelen. Mogelijk moet om deze 
reden meer aandacht uitgaan naar de stabilitei t en de veerkracht van de landbouwproducten en 
de landbouwinkomens in kwetsbare gebiede n. Wellicht wordt het nodig landbouwactiviteiten 
en inkomstenbronnen te diversif iëren, waarbij de landbouwstructuur diepgaand moet worden 
gewijzigd en in sommige gevallen  extra investeringen nodig zijn. 
3.2. Aanpassing op sectorniveau 
De mogelijkheden tot aanpassing van individuel e landbouwbedrijven stuiten waarschijnlijk 
vaker op grenzen naarmate de effecten van de klimaatverande ring langzamerhand 
ingrijpender worden. Mogelijk moeten op sect orniveau antwoorden worden gevonden die zijn 
toegesneden op de diversiteit van de regionale  en plaatselijke landbouw, en die worden 
aangestuurd door de overheden, om een br eder scala van beter gecoördineerde 
aanpassingmaatregelen te faciliteren, en om  te voorkomen dat de landbouw zich slecht 
aanpast, hetgeen ernstige milieu- en economische gevolgen zou kunnen hebben. 
De nationale en regionale aanpassingsstrate gieën kunnen een samenhangend kader bieden om 
aanpassing mogelijk te maken. De EU-lidstaten bevinden zich in verschillende fasen wat 
betreft de voorbereiding en ontwikkeling va n nationale aanpassingsst rategieën, onder meer 
wat de landbouwsector betreft. Aanpassing sstrategieën kunnen ertoe dienen om de 
landbouwers beter voor te bereiden op de vo orgenomen veranderingen, alsmede om te 
bevorderen dat snel maatregelen worden ge nomen en dat adequate oplossingen worden 
gevonden die lang blijven werken. De social e partners in de landbouw kunnen dergelijke 
aanpassingsstrategieën bevorderen en moet en bij dit proces worden betrokken.  
Aanpassing op sectorniveau kan onder meer omvatten:  – vaststellen welke gebieden en sectoren kwetsb aar zijn en beoordelen wat de behoeften en 
mogelijkheden zijn om andere gewassen en va riëteiten te gebruiken in reactie op de 
klimaatverandering;  
– ondersteuning van landbouwonderzoek en expe rimentele productiemethoden, gericht op 
het selecteren van gewassen en het ontwikkelen van variëteiten die het best bij de nieuwe 
omstandigheden passen;  
– aanpassingsvermogen opbouwen door het bewust zijn te vergroten en door relevante 
informatie en advies te verstrekken over bedrijfsbeheer; 
– meer investeringen doen in verbeterde effi ciency van de irrigatie-infrastructuur en 
technologieën op het gebied van watergebruik, alsmede van het beheer van watervoorraden;  
– irrigatieplannen ontwikkelen die zijn gebaseer d op gedegen analyse va n de effecten ervan, 
de beschikbaarheid van water in de toekomst  en de waterbehoeften van verschillende 
gebruikers, rekening houdend met de  balans tussen vraag en aanbod; 
– instrumenten ontwikkelen op het gebied van ri sico- en crisisbeheer om de economische 
gevolgen van klimaatverandering op te vangen. 
NL 9   NL Sectorgewijze planning en r aadpleging zijn nodig omdat sommige van de maatregelen tot 
aanpassing aan het veranderende klimaat waarschijnlijk veel kosten en grote investeringen 
van de boeren vergen. Sommige aanpassingsmaat regelen vormen ook mede  een garantie voor 
de landbouwinkomens op de lange termijn, maar z ijn een groter risico  op de korte termijn. 
Het gebruik van nieuwe variëteiten of ni euwe gewassen kan bijvoorbeeld specifieke 
technologieën of marktstrategieën vergen, en om  die tot een succes te maken is tijd nodig.  
Planning van de aanpassing is een uitdaging, omdat de ontwikkeling van het klimaat en de 
specifieke plaatselijke gevolgen daarvan onzeker zijn, waardoor moeilijk kan worden bepaald op welke wijze de landbouwsystemen het best worden aangepast. Om de aanpassingsplanning 
tot een succes te maken moet er vroeg mee word en begonnen en moet deze flexibel zijn, zodat 
op elk moment kan worden ingespeeld op onverwachte situaties.  
4. GLB
 – BIJDRAGEN AAN AANPASSING  
De voorspelde klimaatontwikkelingen kunnen va n invloed zijn op het bereiken van de 
doelstellingen van het GLB om te zorgen voor voldoende voedsel tegen redelijke prijzen, bij 
te dragen aan de levensvatbaarheid van de landbouw en de pla ttelandsgebieden, en 
milieuvriendelijke landbouwpraktijken te bevord eren. De belangrijkste doelstellingen van de 
aanpassing voor de EU-landbouw zijn: ervoor zorgen dat deze bestand is tegen klimaatschommelingen, dat de landbouw en het platteland sociaalecono misch levensvatbaar 
zijn, en dat er samenhang is met de doelstellingen op het gebied van milieubescherming.  
Het huidige GLB biedt boeren een basisink omenszekerheid, alsmede een kader voor 
duurzaam beheer van de natuurlijke omgeving waarin de landbouwactiviteit plaatsvindt. De 
verschuiving van productiegebonden steun naar  ontkoppelde steun stelt landbouwers in staat 
om te voldoen aan externe eisen, te reager en op marktsignalen en op ontwikkelingen als 
gevolg van klimaatverandering. Het plattelands ontwikkelingsbeleid biedt de lidstaten een 
reeks instrumenten waarmee zij gerichte ste un kunnen verlenen aan activiteiten die bijdragen 
aan de aanpassing aan klimaatverandering. 
De “gezondheidscontrole” van het GLB is een stap in de goede richting, waarmee duurzame 
landbouw dichterbij komt. Daarbij ligt specifiek de nadruk op de tempering van de volgen van 
en op de aanpassing aan de klimaatveranderi ng, op de bescherming van water en op de 
biodiversiteit. Overeengekomen is dat hiervoor aanvullende 
plattelandsontwikkelingsmiddele n worden uitgetrokken. De EU  en haar lidstaten worden 
uitgedaagd en krijgen de kans in de periode  tot en met 2013 zo goed mogelijk gebruik te 
maken van de GLB-instrumenten ter ondersteuning van de aanpassing. 
5. R
ICHTSNOEREN VOOR EEN AANPASSINGSSTRATEGIE IN DE LANDBOUW  
5.1. Voorrang voor “no regret”-maatregelen  
Omdat er sprake is van inherente onzeker heden, moet voorrang worden gegeven aan “no 
regret”-maatregelen, die in dit verband he t meest kosteneffectief zijn. Daarmee wordt 
bedoeld: keuzes waarmee de landbouw zich wa pent tegen alle vera nderingen die zich 
waarschijnlijk zullen voordoen, en die daar naast sociaaleconomische en milieuvoordelen 
bieden. In de landbouwsector betekent di t vergroting van de veerkracht van de 
landbouwecosystemen door duurzamer gebruik va n natuurlijke hulpbro nnen, met name water 
en grond. Door de natuurlijke basis waarvan de landbouw afhankelijk is te beschermen, kan 
NL 10   NL de sector zich beter weren tegen klimaat verandering. Zo wordt voorkomen dat de 
beheersbesluiten die de komende tientalle n jaren worden uitgevoerd, het vermogen 
ondermijnen de mogelijk nog grotere problemen die zich later deze eeuw wellicht zullen voordoen, op te lossen.  
Zoals reeds aangegeven in het Witboek “Aan passing aan de klimaatve randering: naar een 
Europees actiekader”, moet ook worden beoorde eld welke eisen ten aanzien van waterbeheer 
verder in de betrokken GLB-instrume nten moeten worden geïntegreerd. 
Aanpassingsmaatregelen betreffende landbouw kunnen ook worden geïntegreerd in de 
nationale uitvoering van de kaderrichtlijn  water en de overstromingenrichtlijn. 
5.2. Versterking van de rol van de landbouw als leverancier van ecosysteemdiensten 
Tegen de achtergrond van de verwachte gevol gen van klimaatverandering voor de Europese 
hydrologische systemen, habitats en biodivers iteit, speelt de insta ndhouding van ecosystemen 
via het beheer van landbouwgrond een belangrijke rol om effi ciënter te reageren op de 
klimaatverandering in het algemeen. De landbouw kan bijvoorbeeld een bijdrage leveren aan 
het beheer van stroomgebieden, de bescherm ing van habitats en de instandhouding en het 
herstel van multifunctionele landschappen. Onder andere kan de migratie van soorten worden gefaciliteerd door netwerken van wildcorr idors op landbouwgrond in te richten, en de 
wateropslagcapaciteit van weidegrond kan worden  gebruikt om het risico op overstroming te 
verminderen. De potentiële rol van de landbouw om in een dergelijke “groene infrastructuur” 
te voorzien zou erkend en ve rder versterkt kunnen worden. 
De bestaande milieumaatregelen in de landbouw leveren een bijdrage aan deze doelstelling, 
maar volstaan niet altijd om te zorgen voor ee n coherentere aanpak in de gebieden waar de 
biodiversiteit wordt beschermd. In dit verband zou de toepasbaarheid van plattelandsontwikkelingsmaatre gelen op een grotere territori ale schaal dan die van de 
individuele landbouwbedrijven kunnen worden beschouwd als een middel om succesvolle 
aanpassing te bevorderen. 
5.3. Verbetering van de veerkracht van de landbouwinfrastructuur 
De landbouw is als productiesysteem afhankelij k van vaste activa (bv. uitrusting,  gebouwen, 
machines) en infrastructuur, die schade  kunnen oplopen als gevolg van extreme 
weersomstandigheden. De potentiële economis che verliezen als gevolg van dergelijke 
omstandigheden kunnen een ernstig probleem worden voor de sector, met name omdat in de landbouw de waarde van vaste acti va vrij aanzienlijk is in ve rgelijking met de gemiddelde 
jaarlijkse productie en het gemiddelde jaar lijkse landbouwinkomen. D aarom moet nog meer 
preventiebeleid worden ontwikkeld, alsmed e op de regionale kenmerken toegesneden 
instrumenten om eventuele schade te repareren.  
5.4. Synergieën ontwikkelen tusse n aanpassing en tempering  
Landbouwactiviteiten zijn een belang rijke bron van de uitstoot va n stikstofoxide en methaan, 
die aan de opwarming van de aarde bijdragen. In de EU kan de landbouw bijdragen aan de 
tempering van de klimaatverandering door die uitstoot te verminderen, door hernieuwbare 
energie en bioproducten te produceren en door opslag van koolstof in landbouwgrond.  
Om de broeikasgasemissies terug te brengen en tegelijkertijd een antwoord te vinden op de 
klimaatverandering, is het nodig voor zoveel mogelijk synergieën tussen aanpassing en 
tempering te zorgen. Er moeten maatregelen wo rden vastgesteld en be vorderd die voordelen 
NL 11   NL opleveren door zowel de emissies terug te dringen als de veerkrach t van de landbouw te 
verbeteren. Het gaat dan onder meer om pr aktijken op het gebied van bodembeheer en 
grondbewerking die bijdragen aan een betere en gr otere opslag van organi sche koolstof in de 
bodem en om de bescherming en het beheer  van weidegronden. De biologische landbouw 
heeft een potentieel temperend effect, doordat de voedingsstoffencycli en het bodembeheer 
ervan efficiënt zijn; aangezien deze vorm van landbouw normaal gesproken bovendien meer diversiteit en uitgebreide ke nnis van het landbouwecosysteem met zich brengt, is deze 
waarschijnlijk ook beter tegen kl imaatverandering bestand.  
Bij het nemen van besluiten over de beste maatregelen moet rekening worden gehouden met 
mogelijk conflicterende doelstellingen, en in sommige gevallen moet dan een afweging worden gemaakt. De lidstaten  kunnen middelen voor plattela ndsontwikkeling gebruiken om 
deze maatregelen uit te voeren.  
5.5. Verbetering van het aanpassingsvermogen van boeren 
De verbetering van het aanpassingsvermogen van boeren is een nood zakelijke voorwaarde 
voor het doorzetten van de aanpassing van de  landbouw. Versterking van de voorlichting en 
het advies aan en de onderste uning van boeren en werknemers in de landbouw op het gebied 
van klimaat is van groot belang om hen te motiv eren en voor te bereiden op de aanpassing. 
Daarvoor staan verschillende middelen te r beschikking, zoals speciale cursussen, 
gespecialiseerde kranten en tijdschriften en communicatietechnologieën. Het is ook belangrijk 
om klimaatverandering op te nemen in de onderwijssystemen voor jonge boeren, werknemers in de landbouw en stagiaires. Bedrijfsadvie sdiensten zouden kunnen worden ingezet als 
instrument voor de verspreiding van regiospecifieke informatie en praktische aanpassingen ter 
verbetering van de vaardigheden van de boeren om op toekomstig e veranderingen te reageren.  
De maatregelen die in het kader van de  “gezondheidscontrole” van het GLB zijn 
goedgekeurd, bieden extra mogelijkheden in het kader van het plattelandsontwikkelingsbeleid om voorlichtings- en opleidingsprogramma’s te  financieren en om gebruik te maken van 
bedrijfsadviesdiensten. 
5.6. Samenwerking tussen de lidstaten faciliteren 
De ontwikkeling van programma’s op nationaal en  subnationaal niveau en het beleidsmatig 
nadenken over klimaatverandering moeten worden bevorderd. De uitwisseling van 
benaderingswijzen, ervaringen en beste praktijken tussen de lidstaten om de beste opties op het gebied van aanpassing in de landbouwsect or te kiezen, kan ertoe leiden dat de 
landbouwpraktijken en productiesystemen die he t best zijn toegesneden op de verwachte 
klimaatontwikkelingen naar voren komen. Een tec hnische werkgroep op het gebied van de 
landbouw ter ondersteuning van de in het Witboe k voorgestelde “stuur groep effecten en 
aanpassing” zal eind 2009 worden ingesteld. 
Het initiatief van de Commissie om een mechanis me voor de uitwisseling van informatie over 
de effecten van en de kwetsbaarheid voor k limaatverandering op te zetten, moet een speciaal 
onderdeel omvatten voor het dele n van nationale ontwikkelingen, projectresultaten en beste 
praktijken in de landbouwsector.  
5.7. Verbetering van het onderzoek naar klimaat en landbouw  
Voor de planning van de aanpassing in de land bouw is niet alleen kennis over wereldwijde 
klimaatpatronen nodig, maar ook gedetailleerde in formatie over de regionale effecten en een 
NL 12   NL betekenisvolle beoordeling van de aanpassingsoptie s en hun toepasbaarheid op plaatselijk en 
op bedrijfsniveau. Essentieel zijn de verbeter ing en verfijning van de ruimtelijke en de 
tijdsschalen voor de beoordeling van de verwach te klimaateffecten en de kwetsbaarheid 
daarvoor, alsmede een beter begrip van de in teracties tussen landbouw en klimaat. In een 
recente mededeling van de Commissie inzake Europees landbouwonderzoek2 wordt verder 
ingegaan op de behoefte aan en de richting voor onderzoek en innovatie in de EU op het 
gebied van klimaatverandering, onder meer vo or de landbouwsector. Het Permanent Comité 
voor onderzoek in de landbouw (P COL) heeft klimaatverandering aangewezen als prioritair 
terrein en heeft erkend dat de coördinatie van onderzoek op Eu ropees niveau grote lacunes 
vertoonde. Een werkgroep van nati onale programmabeheerders is opgezet om na te gaan 
welke invloed klimaatverandering op de landbouw  heeft en hoe de landbouw zich adequaat 
kan aanpassen en de effecten kan temperen. 
Aangezien plattelandsgebiede n in het algemeen bovendi en zijn blootgesteld aan 
klimaatrisico’s, en aangezien grote dele n van het Europese platteland economisch 
multifunctioneel zijn, is een integraal begrip van de effecten van klimaatverandering op plattelandseconomieën en -samenlevingen bela ngrijk. Het sociaaleconomisch onderzoek naar 
het klimaatprobleem en de impact daarvan op de duurzaamheid van het platteland moet daarom worden verbeterd. 
De klimaatverandering laat eens te meer zi en hoe belangrijk het is dat er voordurend 
landbouwonderzoek wordt gedaan, zowel op het niveau van de EU als op dat van de lidstaten, bijvoorbeeld naar de ontwikkeli ng van gewassen, variëteiten en veestapels die beter bestand 
zijn tegen de toekomstige omstandigheden. Om  de klimaatverandering te kunnen temperen, 
moet ook ondersteunend onderzoek worden gedaan om passende en  betaalbare technologische 
innovaties te ontwikkelen. De aanstaande tussentijdse evaluatie van het zevende 
kaderprogramma voor onderzoek biedt de kans om de balans van de thematische prioriteiten 
op te maken, waarbij de ondersteuning van k limaat- en landbouwonderzoek aan de orde kan 
komen. 
Een belangrijke uitdaging is  ook om de bevindingen uit de natuurwetenschappen en 
landbouwwetenschappen met de plaatselijke ke nnis van de landbouwers te combineren, om 
zo krachtige aanpassingsstrategieën te ontwi kkelen die de negatieve gevolgen van de 
klimaatverandering met behulp van een aantal k limaat- en sociaaleconomische scenario’s 
kunnen minimaliseren. Het bedrijfsadviseringssy steem kan in dit verband een belangrijk 
instrument worden. 
Versterking van de capaciteit van regionale instellingen om de  juiste instrumenten te kunnen 
inzetten tegen klimaatverandering is even bela ngrijk. Nog te vormen partnerschappen tussen 
nationale en regionale onderzoe ksinstituten, adviesdiensten en  sociale partners in de 
landbouw, alsmede nog op te zet ten regionale netwerke n voor voorlichting aan 
landbouwgemeenschappen, dragen bij aan het ops tellen van op de plaatselijke situatie 
toegesneden strategieën.  
5.8. Totstandbrenging van kwetsbaarheidsindicatoren 
Nagegaan zou kunnen worden of er specifieke indicatoren voor de la ndbouw moeten worden 
ontwikkeld, zoals een index voor aanpassingsverm ogen en kwetsbaarheid. Er zou op kleine 
schaal moeten worden nagegaan of er sprake is van kwetsbaarheid, op basis van de bestaande 
                                                
 
2 COM(2008) 862 definitief “Naar een coherente strategie voor een Europese 
landbouwonderzoeksagenda”. 
NL 13   NL gevoeligheid voor klimaatvariatie en natuurra mpen en van scenario’s van veranderende 
weerpatronen. Een kwetsbaarheidsindicato r opzetten die ook rekening houdt met het 
aanpassingsvermogen, is alleen mogelijk  via een multidimensionale aanpak die 
klimatologische, milieu- en sociaaleconomische factoren combineert. 
6. CONCLUSIES  
Klimaatverandering noopt landbouwers ertoe zich aan te passen, terwijl ook van hen wordt 
gevraagd de broeikasgasemissies op bedrijfsniveau  terug te dringen en de milieuprestaties van 
de landbouw te verbeteren. Er moet een zi ch geleidelijk ontwikkelend en alomvattend 
antwoord worden gegeven op de klimaatverande ring, zodat de landbouw in de EU zijn 
veerkracht en concurrentievermogen kan behouden en zijn rol als leverancier van voedsel van hoge kwaliteit, alsmede van milieu- en landschap sdiensten kan blijven spelen, en tevens kan 
bijdragen aan de duurzame ontwikkeling van de plattelandsgebied en in de EU. De 
klimaatverandering geeft ook een extra dimensie aan het probleem van de voedselzekerheid. 
De aanpassing aan klimaatverande ring is een langetermijnproces  dat zich in de komende 
decennia langzamerhand moet uitkristalliseren n aarmate duidelijk wordt wat de klimaattrends 
worden, daarbij voortbouwend op de bestaande kennis en ervaring. De landbouwsector moet 
verder bij deze discussie over de noodzaak van aanpassing en het delen van goede praktijken 
worden betrokken, aangezien veranderingen op  bedrijfsniveau een belangrijk onderdeel van 
dat aanpassingsproces vormen. 
Bij de herziening van het gemeenschappe lijk landbouwbeleid na  2013 moet worden 
onderzocht of het noodzakelijk  is dat gunstige voor waarden voor de aanpassing van de 
landbouw en de plattelandsgebieden worden gegarandeerd. Om te komen tot doelmatige 
aanpassing en toepassing van nieuwe technologi eën, die bijdragen aan de tempering van de 
klimaateffecten en aan de levensvatbaarheid van de landbouw op de lange termijn, moeten 
namelijk investeringen worden gedaan en planningsinspanningen worden verricht die het vermogen van afzonderlijke landbouwbedrijven te boven gaan. Overheden moeten een rol 
spelen bij de ondersteuning en facilitering van beleid dat gericht is op aanpassing aan de 
klimaatverandering.