Nr. C 159/26 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 26. 6. 89 
Advies over het voorstel voor een beschikking van de Raad tot vaststelling van een specifiek 
programma voor onderzoek en technologische ontwikkeling op het gebied van de biotechnolo­
gie (1990-1994), BRIDGE, Biotechnology Research for Innovation, Development and Growth 
in Europei1) 
(89/C 159/10) 
De Raad van de Europese Gemeenschappen heeft op 24 januari 1989 besloten, overeenkomstig 
artikel 130 Q, lid 2, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeen­
schap, het Economisch en Sociaal Comité advies te vragen over het bovengenoemde voorstel. 
De Afdeling voor energie, nucleaire vraagstukken en onderzoek, die met de voorbereiding van 
de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 7 april 1989 goedgekeurd. 
Rapporteur was de heer De Tavernier. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 265e zitting (vergadering van 26 april 
1989) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd. 
Het Comité onderschrijft de doelstellingen van het 
BRIDGE-programma en stemt in met het voorstel, hoe­
wel het daarbij het volgende wenst aan te tekenen. 
1. Inleiding 
1.1. Met het BRIDGE-programma worden voortzet­
ting en intensivering beoogd van de werkzaamheden 
met betrekking tot onderzoek en technologische ont­
wikkeling op biotechnologisch gebied; met deze werk­
zaamheden is in 1982 met het BEP-programma (1982-
1986) (2) een aanvang gemaakt, waarna met het BAP-
programma (1985-1989) (3) tot uitbreiding en aanvulling 
van de werkzaamheden besloten is. 
1.2. Het Comité heeft al herhaaldelijk gewezen op 
de betekenis van biotechnologisch onderzoek voor de 
econonv che en sociale doelstellingen van de Gemeen­
schap en haar lid-staten, voor het laatst nog in zijn 
advies van 27 januari 1988 over de herziening van het 
BAP-programma (4). 
1.3. Evenals BAP zal het BRIDGE-programma uit 
twee verschillende, maar verwante deelprogramma's 
bestaan, nl. Onderzoek en opleiding (Maatregel I) en 
Overleg (Maatregel II). 
1.4. De activiteiten in het kader van Maatregel 1 — 
Onderzoek en opleiding — zijn onderverdeeld in vier 
sectoren: 
— informatie-infrastructuur, 
— ontsluitingstechnologie, 
— celbiologie, 
— prenormatief onderzoek. 
(!) PB nr. C 70 van 20. 3. 1989, blz. 1. 
(2) Programma inzake biomoleculaire engineering, PB nr. L 375 
van 20. 12. 1981, blz. 1. 
(3) Actieprogramma op het gebied van biotechnologie, PB 
nr. L 83 van 23. 3. 1985, blz. 1, zoals gewijzigd in PB 
nr. L 306 van 30. 7. 1988, blz. 38. 
(4) PB nr. C 80 van 18. 3. 1988, blz. 7 (rapporteur: de heer de 
Normann). 1.5. Maatregel II — Overleg — omvat diverse activi­
teiten inzake follow-up, voorlichting en samenwerking 
die de daadwerkelijke aanwending van biotechnologi-
sche onderzoeksbevindingen ten behoeve van de so­
ciaal-economische doelstellingen van de Gemeenschap 
en haar lid-staten moeten vergemakkelijken. 
1.6. De Commissie stelt voor, een bedrag van 
100 miljoen Ecu voor dit nieuwe programma uit te 
trekken. Dit budget komt overeen met het bedrag dat 
is gereserveerd voor deelprogramma 4.1 — Biotech­
nologie — van het Kaderprogramma van communau­
taire werkzaamheden op het gebied van onderzoek en 
technologische ontwikkeling (1987-1991) (5). De Com­
missie wil 90 miljoen Ecu uittrekken voor Maatregel I 
en 10 miljoen Ecu voor Maatregel II. 
1.7. Dit bedrag van 100 miljoen Ecu betekent een 
verhoging met 25 miljoen Ecu ten opzichte van het 
BAP-programma en een verhoging met 85 miljoen Ecu 
ten opzichte van het eerste programma, nl. het BEP-
programma. 
1.8. De onderzoekswerkzaamheden zullen op basis 
van contracten voor gezamenlijke rekening worden uit­
gevoerd. De totale kosten van het programma worden 
geraamd op bijna 171 miljoen Ecu, waarvan ongeveer 
71 miljoen Ecu uit nationale sectoren zal moeten komen. 
2. Algemene opmerkingen 
2.1. Het Comité is verheugd over de bijzondere aan­
dacht die de Commissie aan het evalueren van de sedert 
1982 in het kader van het BEP- en het BAP-programma 
verkregen resultaten schenkt, alsook over het feit dat 
in alle tot nog toe verschenen verslagen eensluidende, 
over het geheel genomen positieve conclusies worden 
getrokken. Het neemt er echter nota van dat voor 
het nog lopende BAP-programma nog geen afsluitende 
evaluatie kon worden opgesteld. 
(5) PB nr. L 302 van 24. 10. 1987, blz. 1. 
26. 6. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 159/27 
2.2. De evaluatie vindt op drie niveaus plaats: door 
de contractanten zelf, door het comité inzake beheer en 
coördinatie „biotechnologie" (CGC) en door een panel 
van onafhankelijke deskundigen. Deze wijze van 
evaluatie zou volgens het Comité bij alle onderzoeks­
programma's moeten worden toegepast. 
2.3. De opheffing van de nationale grenzen tussen 
laboratoria is een belangrijk resultaat van de pro­
gramma's geweest. Dit resultaat is in hoofdzaak toe te 
schrijven aan de door de Commissie in het kader van 
het BAP-programma gevolgde innovatieve aanpak. Het 
gaat hier om een nieuwe vorm van samenwerking, 
waarbij groepen onderzoekers in grensoverschrijdende 
samenwerkingsverbanden, European Laboratories 
Without Walls (ELWW's) genoemd, gericht multidisci­
plinair onderzoek verrichten. 
2.4. Volgens het Comité zou dit initiatief van de 
Commissie, dat tot de oprichting van 30 ELWW's heeft 
geleid, op zeer nuttige wijze ook bij andere onderzoeks­
programma's kunnen worden toegepast. 
2.5. Het Comité stemt in grote lijnen in met doel en 
inhoud van het BRIDGE-programma en is het er vooral 
mee eens dat de nadruk ,is gelegd op het wegnemen van 
knelpunten die de exploitatie van de moderne biologie 
in de weg staan. De Commissie onderscheidt 
knelpunten die het gevolg zijn van onvoldoende fun­
damentele kennis, en knelpunten die met structurele en 
schaalfactoren samenhangen. 
2.5.1. Om eerstgenoemde knelpunten weg te nemen, 
pleit de Commissie voor de oprichting van nieuwe 
ELWW's. Op vergroting van de basiskennis gerichte 
onderzoeksprojecten die in deze laboratoria worden 
uitgevoerd, komen in aanmerking voor een bijdrage 
van de Gemeenschap van 200 000 a 400 000 Ecu per 
project en per jaar. Deze projecten worden „N"-projec-
ten genoemd. 
2.5.2. Volgens de Commissie kunnen knelpunten die 
samenhangen met structurele en schaalfactoren, wor­
den weggenomen door gedurende een bepaalde periode 
krachtig te investeren in kennis en middelen, zodat de 
noodzakelijke „kritische massa" kan worden bereikt. 
Deze grootschalige gerichte projecten, ook wel „T"-
projecten genoemd, komen in aanmerking voor een 
bijdrage van de Gemeenschap die 1 a 3 miljoen Ecu per 
jaar en per project kan bedragen. 
2.6. Deze nieuwe aanpak van de Commissie, alsook 
de wijze van tenuitvoerlegging ervan moeten bijdragen 
tot het creëren van de noodzakelijke flexibiliteit ten 
einde het beschikbare potentieel beter op de behoeften 
van het biotechnologisch onderzoek in de Gemeenschap 
af te stemmen. 3. Bijzondere opmerkingen 
3.1. Morele en ethische aspecten van biotechnologisch 
onderzoek 
3.1.1. Het Comité heeft al diverse malen de nadruk 
gelegd op de morele en ethische aspecten van ontwik­
kelingen op bio(techno)logisch gebied, voor het laatst 
in zijn advies van 14 december 1988 over het „Voorstel 
voor een beschikking van de Raad tot goedkeuring van 
een specifiek onderzoeksprogramma op gezondheids-
gebied: voorspellende geneeskunde: analyse van het 
menselijk genoom (1989-1991)" (J). 
3.1.2. In dit advies heeft het Comité het volgende 
gesteld: „Ondanks het vertrouwen in de wetenschap en 
de creativiteit van de onderzoekswereld mag echter 
niet worden vergeten dat er niettegenstaande erkende 
ethische en morele principes en grote wetenschappelijke 
vooruitgang toch bepaalde grenzen moeten bestaan. 
Wil het onderzoek de mens ten dienste staan, dan is 
zelfbeperking noodzakelijk om de onderzoeksresultaten 
beheersbaar te houden en tegen misbruik te be­
schermen." 
3.1.3. Volgens het Comité gaat deze redenering op 
voor de moderne biotechnologie in het algemeen, een 
gebied waar ook een algemeen evenwicht tot stand 
moet worden gebracht tussen het op lange termijn te 
verwachten nut van geplande of lopende onderzoeks­
werkzaamheden en de ethische aspecten ervan, die daar­
bij zwaarder moeten wegen dan commerciële, politieke 
of economische overwegingen. 
3.1.4. De Commissie heeft op dit gebied reeds het 
een en ander ondernomen, ten dele in samenwerking 
met andere Europese of internationale instanties. Het 
Comité steunt deze initiatieven van de Commissie en 
met name de organisatie, samen met de UNESCO, van 
een in oktober 1989 te houden conferentie over het 
thema „Genetisch erfgoed en rechten van de mensheid". 
3.1.5. Het Comité vindt het voorts verheugend dat 
onlangs een werkgroep is opgericht die zich gaat bezig­
houden met de ethische, sociale en juridische aspecten 
van de gebruikmaking van de resultaten van het onder­
zoek op het vlak van het menselijk genoom. Deze 
werkgroep bestaat uit wetenschapsmensen, filosofen, 
sociologen, theologen en juridische deskundigen. 
3.1.6. Het Comité herinnert er echter aan dat het in 
zijn advies van 14 december 1988 reeds heeft aange­
drongen op de oprichting van een commissie voor ethi­
sche vraagstukken, die tevens vertegenwoordigers uit 
de betrokken maatschappelijke kringen zou moeten 
omvatten. Dit laatste is in de door de Commissie opge­
richte werkgroep helaas niet het geval en het Comité 
verzoekt de Commissie dan ook dit verzuim te her­
stellen. Tevens verzoekt het de Commissie de activitei­
ten op dit gebied uit te breiden tot de biotechnologie 
in het algemeen. 
3.1.7. Deze werkgroep zou naar het oordeel van het 
Comité de ethische criteria moeten vaststellen welke bij 
(') PB nr. C 56 van 6. 3. 1989, blz. 47 (rapporteur: mevr. Tie-
mann). 
Nr. C 159/28 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 26. 6. 89 
alle onderzoekswerkzaamheden in acht moeten worden 
genomen. Dit zou moeten uitmonden in de totstand­
koming van een basiscode waarin de ethische en morele 
grenzen worden gedefinieerd die in het kader van de 
betrokken programma's niet mogen worden overschre­
den. Ook hierom had het Comité reeds verzocht. 
3.2. Risico-evaluatie 
3.2.1. Het Comité stemt volledig in met het voorne­
men van de Commissie om het normvoorbereidende 
onderzoek aanzienlijk op te voeren, met name ter 
evaluatie van potentiële risico's die verbonden zijn aan 
de doelbewuste introductie van genetisch gemodificeer­
de organismen in het milieu. 
3.2.2. Deze werkzaamheden moeten één van de grote 
prioriteiten van het BRIDGE-programma vormen. Ten 
aanzien van de gevolgen van de doelbewuste versprei­
ding van genetisch gemodificeerde organismen in het 
milieu is immers nog maar beperkte ervaring opgedaan. 
Een regeling van Gemeenschapswege kan echter pas 
voor een adequate bescherming van mens en milieu 
tegen alle potentiële risico's van de genetische technolo­
gie zorgen indien zij aan de vooruitgang van de kennis 
wordt aangepast. 
3.2.3. Het Comité verwijst in dit verband naar de 
opmerkingen in zijn op 24 november 1988 (J) door het 
Comité uitgebrachte advies over het „Voorstel voor een 
richtlijn van de Raad inzake de doelbewuste introductie 
van genetisch gemodificeerde organismen in het mi­
lieu". 
3.3. Samenwerking met bet bedrijfsleven 
3.3.1. In zijn advies van 27 januari 1988 heeft het 
Comité reeds de aandacht gevestigd op het feit dat ,,bij 
de beoordeling van de resultaten die de voorgestelde 
uitgaven van de Gemeenschap opleveren, (...) ook goed 
(moet) worden gelet op de mate waarin het bedrijfsleven 
bij de onderzoeksprogramma's en bij de daarop volgen­
de ontwikkelingsstadia is betrokken". 
3.3.2. Het Comité heeft zich toen verheugd getoond 
over het feit dat het bedrijfsleven steeds meer kon 
worden geïnteresseerd voor het biotechnologie-pro-
gramma; wel heeft het daarbij vastgesteld dat de samen­
werking met het bedrijfsleven niet zozeer uit recht­
streekse financiële deelname van de kant van de bedrij­
ven aan de onderzoeksprojecten voortvloeide, maar 
vooral te danken was aan de uitgedachte formules om 
het de industriële bedrijven mogelijk te maken, het 
verloop van de programma's te volgen — met name 
door het organiseren van seminars en ronde-ta-
felconferenties —, en hun belangstelling voor de ex­
ploitatie van de onderzoeksresultaten kenbaar te 
maken. 
3.3.3. Hoewel het bedrijfsleven als financiële partner 
bij de werkzaamheden van slechts 15 % van de onder­
zoeksteams betrokken is, heeft het zijn belangstelling 
uitgesproken voor meer dan 80% van de onderzoeks­
projecten, waarbij het zijn actieve deelname laat afhan­
gen van de resultaten van de programma's en van een 
mogelijke commerciële exploitatie ervan. 
(') PB nr. C 23 van 30. 1. 1989, blz. 45 (rapporteur: de heer von 
der Decken). 3.3.4. Het lijdt echter geen twijfel dat de voorlichting 
ten behoeve van het bedrijfsleven actief moet worden 
voortgezet. Uit de resultaten va'n een door het panel 
van onafhankelijke deskundigen uitgevoerd onderzoek, 
blijkt namelijk dat bijna twee derde van de biotechnolo-
gische bedrijven in Europa, met name in de sfeer van 
het midden- en kleinbedrijf (MKB), over weinig of geen 
informatie over de EG-programma's zegt te beschikken. 
3.3.5. Het Comité kan derhalve niet instemmen met 
het besluit van de Commissie om geen specifieke bepa­
lingen ten behoeve van het MKB in te voeren, hoewel 
vooral deze categorie bedrijven volgens de Commissie 
in aanmerking zou moeten komen voor de uitvoering 
van de in het kader van bovengenoemd programma 
voorgestelde onderzoekswerkzaamheden. Het is echter 
genoegzaam bekend hoe moeilijk het zeer dikwijls voor 
het MKB is om aan EG-onderzoeksprogramma's deel 
te nemen. 
3.3.6. Het Comité zou voorts graag zien dat bijzon­
dere activiteiten worden gelanceerd ten behoeve van de 
landbouw, die momenteel slechts in geringe mate of in 
het geheel niet deelneemt aan de EG-werkzaamheden 
op biotechnologisch gebied. Het verwijst in dat verband 
naar zijn advies inzake het BAP-programma (2), waarin 
erop wordt gewezen hoe belangrijk de steun en de 
deelneming van de landbouwgemeenschappen in Eu­
ropa aan de ontwikkeling van het biotechnologisch 
potentieel zijn. 
3.4. Evaluatie van de sociale gevolgen van biotech­
nologie 
3.4.1. Het Comité herhaalt het verzoek dat het gefor­
muleerd heeft in zijn advies van 25 januari 1988, nl. 
dat in het kader van het BRIDGE-programma wordt 
overgegaan tot een beoordeling van de sociale gevolgen 
van de resultaten van het programma; het betreurt dat 
de Commissie dit verzoek niet ter harte heeft genomen. 
3.4.2. Het Comité herhaalt nog eens wat het in di­
verse adviezen al heeft gesteld, nl. dat technologische 
vooruitgang de beste mogelijkheden heeft in een al­
gemeen gunstig sociaal-economisch klimaat. Daarom 
moeten er adequate procedures komen voor overleg 
met alle sociale en beroepsorganisaties, (met inbegrip, 
van landbouw-, consumenten- en milieu-organisaties) 
ten einde een maatschappelijk algemeen aanvaarde ont­
wikkeling van de biotechnologie in Europa te waar­
borgen. 
3.5. Intellectuele eigendomsrechten in de sector bio­
technologie 
3.5.1. De onzekerheden met betrekking tot de intel­
lectuele eigendomsrechten in de sector biotechnologie 
vormen volgens het panel van onafhankelijke des­
kundigen een ernstig knelpunt, dat de exploitatie van 
Europa's troeven op wetenschappelijk gebied belem­
mert en Europa ten opzichte van de VS handicapt. 
(2) PB nr. C 25 van 28. 1. 1985 (rapporteur: de heer de Nor-
mann). 
26. 6. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 159/29 
3.5.2. De Commissie heeft de Raad in november 
1988 een voorstel voor een richtlijn doen toekomen 
betreffende ,,de wettelijke bescherming van biotech-
nologische uitvindingen"^). Op dit voorstel is reeds 
kritiek uitgebracht. In dit verband zij verwezen naar de 
werkzaamheden van het Comité ter zake. 
3.6. Informatie-infrastructuur 
3.6.1. De onder deze rubriek voorgestelde onder-
zoeks- en opleidingswerkzaamheden vormen een ver­
lengstuk van de in het BAP-programma onder de naam 
„Contextuele maatregelen" aangeduide werkzaamhe­
den. Hiermee wordt enerzijds beoogd om een commu­
nicatiesysteem te ontwikkelen waardoor snel toegang 
tot collecties van biologische cultures kan worden ver­
kregen, en anderzijds om informatietechnologieën op 
het gebied van biologisch onderzoek (bio-informatica) 
toe te passen. 
3.6.2. Het Comité gaat ermee akkoord dat deze 
werkzaamheden worden voortgezet en geïntesiveerd; 
ondersteuning hiervan door de Gemeenschap is name­
lijk de garantie dat de op te zetten informatie-infrastruc­
tuur open zal staan voor alle onderzoekers uit alle lid­
staten. De inbreng van de Gemeenschap is ook noodza­
kelijk om ervoor te zorgen dat de activiteiten gecoördi­
neerd worden met en een aanvulling vormen op de in 
het kader van o.m. het ESPRIT-programma uitgevoerde 
werkzaamheden. 
3.6.3. Het Comité is in dit verband van oordeel dat 
de voorgestelde centrale Europese databank voor mi­
cro-organismen en ander biotisch materiaal door of 
althans onder de verantwoordelijkheid van de Commis­
sie beheerd zou moeten worden, zodat allen hiertoe 
toegang krijgen op een wijze en volgens — met name 
financiële — modaliteiten die te gelegener tijd moeten 
worden vastgelegd. 
3.7. Opleidingsactiviteiten 
3.7.1. De Commissie stelt voor, een bedrag van 
10 miljoen Ecu uit te trekken voor opleidingsactiviteiten 
op de onderzoeksgebieden die in onderhavig program­
ma aan bod komen. Deze activiteiten omvatten o.m. het 
sluiten van opleidingscontracten voor wetenschappers 
(gemiddeld 160 personen per jaar) voor een periode van 
6 maanden tot twee jaar, alsook het organiseren van 
zomercursussen. 
3.7.2. De aandacht moet ook in de toekomst blijven 
uitgaan naar deze activiteiten, die in het kader van het 
BAP-programma een groot succes hebben gehad, en wel 
op grond van de noodzaak: 
— om ervoor te zorgen dat het onderzoekspersoneel 
zich voortdurend kan aanpassen aan het omgaan 
met complexe technieken en aan de snelle vooruit­
gang van de kennis, 
(!) PB nr. C 10 van 13. 1. 1989, blz. 3. — om sommige lid-staten, die op het gebied van onder­
zoeksinfrastructuur minder goed dan andere zijn 
toegerust, of landen die op dit terrein nog niet over 
adequaat wetenschappelijk personeel beschikken, in 
staat te stellen, ten volle aan de in het kader van 
het programma geplande onderzoekswerkzaamhe­
den deel te nemen. 
3.7.3. Volgens het Comité kunnen deze opleidingsac­
tiviteiten een belangrijke bijdrage leveren tot het ver­
minderen van de verschillen in ontwikkelingsniveau 
tussen de lid-staten, en zodoende ook tot verwezenlij­
king van het streven naar sociaal-economische sa­
menhang in de sector biotechnologie. 
3.7.4. Het Comité stelt in dit verband tot zijn te­
vredenheid vast dat de Commissie voornemens is, het 
sluiten van opleidingscontracten met wetenschappers 
uit o.m. Griekenland, Spanje en Portugal te stimuleren, 
en in deze drie landen tussen nu en het aflopen van het 
BRIDGE-programma 20 zomercursussen te organi­
seren. 
3.8. Overleg 
3.8.1. Doel van het overleg, waarmee in het BAP-
programma een aanvang is gemaakt, is ,, het vergroten 
van de kennis en van de mogelijkheden in de bioweten-
schappen, en het verhogen van het strategisch rende­
ment waarmee deze worden toegepast op de sociale en 
economische doelstellingen van de Gemeenschap en de 
lid-staten". 
3.8.2. Hoewel het panel van onafhankelijke des­
kundigen in zijn verslag nota neemt van de in het kader 
van het BAP-programma geboekte successen, staan 
hierin ook enkele belangrijke kritische kanttekeningen 
met betrekking tot het overleg (met name het feit dat 
de voordelen van biotechnologie en de aard van de 
hiermee samenhangende risico's bij het publiek onvol­
doende bekendheid genieten, en dat bij het in het kader 
van het BAP-programma uitgevoerde onderzoek geen 
gebruik is gemaakt van gegevens van andere directora­
ten-generaal van de Commissie). Het panel stelt voorts 
vast dat de uit te voeren taken bovenal te talrijk waren 
en dat de werklast van het overlegorgaan CUBE(2) te 
groot was. 
3.8.3. Hoewel het Comité met de in het BRIDGE-
programma voorgestelde overleg-activiteiten instemt, 
meent het toch dat de activiteiten bij voorrang gericht 
zouden moeten worden op: 
— het identificeren van de voorwaarden om tot een 
grotere efficiency en samenhang van de nationale 
en EG-programma's op biotechnologisch gebied en 
het daarmee samenhangende beleid te komen, met 
name waar het gaat om het raakvlak onderzoek-
landbouw-industrie-milieu, 
— het voorlichten van de bevolking over de mogelijk­
heden van de biotechnologie, haar voordelen en de 
aard van de hiermee samenhangende risico's, een 
gebied waarop volgens het Comité tot nog toe maar 
weinig is gedaan. 
(2) Concertation Unit for Biotecbnology in Europe (Overleg­
orgaan voor de biotechnologie in Europa). 
Nr. C 159/30 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 26. 6. 89 
3.9. Het BRIDGE-programma en Europese derde 
landen 
3.9.1. De Commissie stelt voor, een bedrag van 
3 miljoen Ecu uit te trekken voor onderzoekswerkzaam­
heden die in samenwerking met landen die lid zijn van 
de „Europese samenwerking op het gebied van het 
wetenschappelijk en technisch onderzoek" zullen wor­
den uitgevoerd; de Commissie vat deze werkzaamheden 
samen onder het hoofd „COST-werkzaamheden". 
3.9.2. De Commissie stelt tevens voor, deelname aan 
het BRIDGE-programma ook mogelijk te maken voor 
organisaties en ondernemingen uit Europese derde lan­
den waarmee kaderovereenkomsten voor wetenschap­
pelijke en technische samenwerking zijn gesloten. 
3.9.3. Het Comité stemt in met dit initiatief, aange­
zien de Commissie daarmee tegemoet komt aan een 
door het Comité in zijn vorige adviezen gedaan verzoek. 
3.9.4. Het Comité vraagt zich echter af of het niet 
rationeler zou zijn om de COST-werkzaamheden op 
termijn in de onderzoekswerkzaamheden van onderha­
vig programma inzake biotechnologie te integreren; de 
Europese derde landen die aan de COST-werkzaamhe­
den deelnemen, zijn immers zonder uitzondering landen 
waarmee kaderovereenkomsten voor wetenschappelij­
ke en technische samenwerking zijn gesloten, nl. de 
Gedaan te Brussel, 26 april 1989. landen van de Europese Vrijhandelsassociatie. Ook zou 
kunnen worden gedacht aan samenwerking in ruimer 
Europees verband. 
3.10. Toezending aan het Economisch en Sociaal 
Comité van de in artikel 4 van het voorstel voor 
een beschikking genoemde verslagen (beoorde­
ling van het programma — evaluatie van de 
bevindingen) 
3.10.1. Zoals het Comité dat t.a.v. andere pro­
gramma's ook heeft gedaan, dringt het erop aan dat 
artikel 4 van het voorstel voor een beschikking wordt 
gewijzigd en dat hierin expliciet vermeld wordt dat het 
verslag met de beoordeling van het programma alsook 
het evaluatieverslag met betrekking tot de bevindingen 
ook aan het Economisch en Sociaal Comité worden 
toegezonden. 
3.10.2. Opnieuw wijst het Comité erop dat het over­
eenkomstig artikel 130 Q, lid 2, van het Verdrag tot 
oprichting van de Europese Economische Gemeenschap 
verplicht moet worden geraadpleegd over ieder voorstel 
tot wijziging, verlenging of vernieuwing van het pro­
gramma. Aangezien voornoemde verslagen een es­
sentieel element voor de beoordeling van de door de 
Commissie te formuleren voorstellen vormen, is toe­
zending ervan aan het Comité noodzakelijk. 
De Voorzitter 
van het Economisch en Sociaal Comité 
Alberto MASPRONE