2008
PRETOETREDINGSINSTRUMENT 
VOOR STRUCTUURBELEID ISPA 
20002006EUROPESE 
REKENKAMER
Speciaal verslag  nr. 12
NL

PRETOETREDINGSINSTRUMENT 
VOOR STRUCTUURBELEID ISPA 20002006Speciaal verslag nr.  12   2008
EUROPESE REKENKAMER(uitgebracht krachtens artikel 248, lid 4, tweede alinea, EG)
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-20062
EUROPESE REKENKAMER
12, rue Alcide De Gasperi
1615 Luxemburg
LUXEMBURG
Tel. +352 4398-45410
Fax +352 4398-46430
E-mail: euraud@eca.europa.eu
Internet:  http://www.eca.europa.eu
Speciaal verslag nr.  12   2008
Meer gegevens over de Europese Unie vindt u op internet 
via de Europaserver (http://europa.eu).
Bibliografische gegevens bevinden zich aan het einde van deze publicatie.
Luxemburg: Bureau voor officiële publicaties der Europese Gemeenschappen, 2009
ISBN 978-92-9207-169-1
doi: 10.2865/48581
© Europese Gemeenschappen, 2009
Overneming met bronvermelding toegestaan
Printed in Belgium
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-20063
INHOUD
Paragraaf 
  GEBRUIKTE TERMEN
IVI  SAMENVATTING
16  INLEIDING
12   ASSISTENTIE VOOR DE EUKANDIDAATLIDSTATEN
36   BEHEER EN FINANCIËLE MIDDELEN VAN ISPA
712   REIKWIJDTE EN AANPAK VAN DE CONTROLE
1342   CONTROLEOPMERKINGEN
1324   BESTOND ER EEN SAMENHANGENDE STRATEGIE EN EEN ADEQUATE VOORBEREIDING 
TER ONDERSTEUNING VAN DE ISPAACTIES?
1315  ALGEMEEN KADER EN CONTROLECRITERIA
1619  GERICHTE ISPASTRATEGIEËN
2021  DRIE BELANGRIJKE LEIDRADEN NIET BESCHIKBAAR SINDS AANVANG ISPA
2224  GEBREKEN IN DE FINANCIËLE EN DE KOSTENBATENANALYSE KBA
2536   WERDEN DE PROJECTEN VOLGENS PLAN UITGEVOERD?
2526  ALGEMEEN KADER EN CONTROLECRITERIA
2732  VRIJWEL ALLE PROJECTEN ONDERVONDEN VERTRAGING
3336  FINANCIËLE PLANNEN NIET UITGEVOERD ZOALS GEPLAND
3742   DROEGEN DE PROJECTEN BIJ TOT DE NALEVING VAN DE MILIEURICHTLIJNEN 
VAN DE EU DOOR DE BEGUNSTIGDE LANDEN EN TOT DE VERBETERING VAN DE TENT?
3738  ALGEMEEN KADER EN CONTROLECRITERIA
3940  DE NALEVING VAN DE MILIEUNORMEN VAN DE EU IS TOEGENOMEN
4142  VERBETERINGEN IN DE VERBINDINGEN MET HET TRANSEUROPEES VERVOERSNET
43  CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN
 BIJLAGE I   ISPAPROJECTBEHEERSTADIA EN VOORNAAMSTE ACTIVITEITEN 
VAN DE COMMISSIE
 ANTWOORDEN VAN DE COMMISSIE
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-2006
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-20065
GEBRUIKTE TERMEN
Cohesiefonds : Instrument ter bevordering van economische en sociale cohesie waarmee 
grote projecten op het gebied van milieu en vervoer worden gefinancierd in lidstaten met een BBP per hoofd van de bevolking van minder dan 90 % van het gemiddelde van de Gemeenschap. Het Cohesiefonds werd oorspronkelijk in Spanje, Griekenland, Ierland en Portugal uitgevoerd. Sinds 1 januari 2004 komt Ierland niet meer in aanmerking. Nadat de nieuwe lidstaten tot de EU waren toegetreden werden de lopende ISPA-projecten daar omgezet in Cohesiefondsprojecten.
Financieringsmemorandum : Overeenkomst waarin de begrotingsvastleggingen voor 
een project worden bepaald, alsmede de fysieke en financiële indicatoren die moeten 
worden gebruikt om toe te zien op de prestaties van het project.
ISPA-handleiding : Handleiding die moet waarborgen dat de programmering en uitvoe-
ring van de ISPA-projecten volgens de beste praktijken verlopen. Ze heeft betrekking 
op de gehele projectcyclus en voorziet in praktische richtsnoeren bij de ISPA- en de 
coördinatieverordening.
Kosten-batenanalyse (KBA) : Een techniek voor het vergelijken van alle kosten en baten 
van een actie waarmee wordt bepaald of de baten opwegen tegen de kosten, en zo ja, in welke verhouding.
Nationale sectorale strategieën : Regeling voor de identificatie van projecten, met inbe-
grip van criteria voor de selectie en beoordeling van projectvoorstellen in de sectoren milieu en vervoer.
Phare : Het programma voor communautaire steun aan de landen van Midden- en 
Oost-Europa (Phare) was het voornaamste financiële instrument van de pretoetredings-strategie voor de landen van Midden- en Oost-Europa (LMOE) die het lidmaatschap van 
de Europese Unie hebben aangevraagd. Hoewel het Phare-programma oorspronkelijk 
slechts voor de landen van Midden- en Oost-Europa was bestemd, zal het worden uitge-
breid tot de kandidaat-lidstaten in de westelijke Balkan.
PRAG : Praktische gids met richtsnoeren voor de aanbesteding en gunning in het kader 
van Phare- en ISPA-projecten.
Projectaanvraag : Reeks documenten bestaande uit een standaardformulier en bewijs-
stukken (bijv. haalbaarheidsstudie, ontwerp, kosten-batenanalyse en financiële analyse, milieueffectrapportage) waarin het voorstel wordt beschreven en onderbouwd. Ze omvat tevens mechanismen voor toezicht en kwaliteitscontrole.
Sapard : Speciaal toetredingsprogramma voor landbouw en plattelandsontwikkeling 
(Special Accession Programme for Agriculture and Rural Development).
Verordeningen : Er bestaan twee verordeningen die in het bijzonder voor ISPA van belang 
zijn:— Verordening (EG) nr. 1266/1999 van de Raad van 21 juni 1999 betreffende de coördi-natie van de bijstand aan de kandidaat-lidstaten in het kader van de pretoetredingsstra-tegie en houdende wijziging van Verordening (EEG) nr. 3906/89 (PB L 161 van 26.6.1999, blz. 68) („coördinatie-verordening”);— Verordening (EG) nr. 1267/1999 van de Raad van 21 juni 1999 tot instelling van een pre-toetredingsinstrument voor structuurbeleid (PB L 161 van 26.6.1999, blz. 73), gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 2382/2001 (PB L 323 van 7.12.2001, blz. 1) („ISPA-verordening”).
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-20066
SAMENVATTING
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-20067
I.
ISPA was een van de instrumenten waar-
mee de kandidaat-lidstaten van Midden-  
en Oost-Europa werden bijgestaan bij de  
voorbereiding van de toetreding in de pe -
riode 2000-2006. Het had ten doel de kandi-
daat-lidstaten te helpen, milieunormen van de EU na te leven en de vervoersnetten te  
verbeteren en uit te breiden, met inbegrip 
van de verbindingen met het trans-Europees 
netwerk. Ook werd zo ervaring aangereikt in het beheer van EU-middelen voor grote infra-structuurprojecten. De financiële toewijzing 
bedroeg in totaal 7 280 miljoen euro.
II.
De Rekenkamer onderzocht dit instrument  
door na te gaan of er een coherente strate-
gie en adequate voorbereiding ter onder-steuning van de ISPA-acties bestonden, of  
de projecten werden uitgevoerd volgens  
plan en of ze bijdroegen tot de naleving van 
de EU-milieurichtlijnen door de begunstigde 
landen en tot de verbetering van TEN-T.
III.
De Rekenkamer concludeert dat er een cohe-
rente strategie bestond, maar dat de pro-
jecten niet altijd goed waren voorbereid.  
Drie belangrijke methodologische leidraden 
werden laat verstrekt voor de eerste lichting aanvragers.SAMENVATTING
IV.
Projecten werden niet volgens plan uitge-voerd; er traden aanzienlijke vertragingen  
op en er deden zich grote wijzigingen voor 
in de financieringsplannen.
V.
De door de Rekenkamer onderzochte pro-
jecten vergroten de naleving van de EU-nor-
men of verbeteren de verbindingen met het 
trans-Europees netwerk.
VI.
De Rekenkamer beveelt de Commissie aan, 
een follow-up van de uitvoering van ISPA te verrichten en te onderzoeken hoe vertragin-gen in de toekomst kunnen worden voorko-
men of verminderd, wanneer een soortgelijk 
instrument wordt uitgevoerd. In dit verband moet de Commissie de leidraden ter beschik-
king stellen voordat de kandidaat-lidstaten 
hun projecten beginnen voor te bereiden en 
moet er meer aandacht worden besteed aan 
de tijd die het doorlopen van de procedures 
in beslag neemt.
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-20068
INLEIDING
ASSISTENTIE VOOR DE EUKANDIDAATLIDSTATEN
 1.  Het pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA) is (naast Phare 
en Sapard) een van de drie financiële instrumenten waarmee kandi-daat-lidstaten bij de voorbereiding van hun toetreding worden bijge-staan. ISPA werd in 1999 opgezet om bij te dragen tot het proces van voorbereiding op de toetreding tot de Europese Unie op het gebied 
van milieu en vervoer
1 in de voormalige kandidaat-lidstaten van Mid-
den- en Oost-Europa2, in dezelfde zin als het Cohesiefondsmodel is 
ontworpen voor de minst welvarende EU-lidstaten (zie figuur 1 ). Ook 
was het voor de kandidaat-lidstaten een hulpmiddel om zich voor  te bereiden op het beheer van EU-middelen na de toetreding, door-dat ervaring werd aangereikt in de gebruikmaking ervan voor grote 
infrastructuurprojecten.1 Artikel 1 van Verordening (EG) 
nr. 1267/1999. 
2 Bulgarije, Tsjechische Republiek, 
Estland, Hongarije, Letland, 
Litouwen, Polen, Roemenië, 
Slowakije en Slovenië. 
INTERVENTIELOGICA ISPAFIGUUR 1
BEHOEFTEN
•  Verbetering van de milieunormen•  Verbetering van de vervoersinfrastructuur
DOELSTELLINGEN
•  Landen op een zodanig peil brengen dat ze aan de EU-milieunormen voldoen•  Uitbreiding van de trans-Europese netwerken
INPUT
•  Coördinatie door de Commissie•  ISPA en nationale middelen•  ISPA-strategieën, ﬁ  nancieringsmemoranda, besluiten van de Commissie
•  Personeel
PROCESSEN
•  Aanleg en verbetering van infrastructuur in de sectoren milieu en vervoer
OUTPUT
•  Nieuwe en/of herstelde waterzuiveringssystemen•  Kilometers nieuw wegen- of spoorwegnet of verbeterd netwerk
RESULTATEN IMPACT
Percentage bediende huishoudingen/
bedrijven, tijdbesparing, verbeterde toegankelijkheidMilieueﬀ  ect; verbeterde waterkwaliteit
Vlottere verkeersstromen, verbeterd wegen-/ spoorwegnet
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-20069
 2.  ISPA loopt gedurende de programmeringsperiode 2000-2006. Vanaf janu-
ari 2007 zijn soortgelijke acties gefinancierd uit het instrument voor 
pretoetredingssteun (IPA)3.
BEHEER EN FINANCIËLE MIDDELEN VAN ISPA
 3.  Figuur 2  laat het kader zien waarbinnen de projecten worden ontwikkeld 
en goedgekeurd.
PROCEDUREEL KADER ISPAFIGUUR 23 IPA bestrijkt Kroatië, de 
voormalige Joegoslavische 
Republiek Macedonië, Turkije, 
Albanië, Bosnië-Herzegovina, Montenegro, Servië en Kosovo 
ingevolge Resolutie 1244/99 
van de VN-Veiligheidsraad. 
Programmering voor het pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid
Nationale ISPA-strategie  waarin sectorale strategieën en de lijst prioritaire projecten worden vastgesteld
Opgesteld door kandidaat-lidstaat
Projectaanvraag
met gedetailleerde omschrijving van het project
Beoordeling
gevolgd door twee overlegvergaderingen tussen de diensten
Besluit van de Commissie
Financieringsmemorandum
Medeondertekend door de kandidaat-lidstaat•  Verordening (EG) nr. 1267/1999 van de Raad van 21 juni 1999 tot instelling 
van een pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid
•  Verordening (EG) nr. 1266/1999 van de Raad van 21 juni 1999 betreﬀ  ende de coördinatie 
van de bijstand aan de kandidaat-lidstaten in het kader van de pretoetredingsstrategiePartnerschap 
voor de toetredingPrioriteitsterreinen van het communautaire acquisVoorbereid door de CommissieNationaal programma
Actieplan ter voorbereiding op de toetredingOpgesteld door kandidaat-lidstaatNationaal ontwikkelingsplan
OntwikkelingsstrategieOpgesteld door kandidaat-lidstaatRichtsnoeren
ISPA-handleiding
KBA-richtsnoerenVerplicht advies
Afgegeven 
door het 
ISPA-beheerscomitéDe Commissie
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200610
 4.  De totale toewijzing voor ISPA bedroeg voor de periode 2000-2006 
7 280 miljoen euro (1 040 miljoen euro per jaar in prijzen van 19994), 
te verdelen onder de begunstigde landen op basis van geselecteerde criteria. ISPA was van plan, deze middelen te gebruiken met inacht-
neming van een adequaat evenwicht tussen maatregelen op milieu-
gebied en maatregelen met betrekking tot vervoersinfrastructuur.
 5.  In totaal werden 366 projecten voor ISPA goedgekeurd, waarvan er 
201 betrekking hadden op het milieu, 78 op het vervoer en 87 op  technische bijstand. De ISPA-begroting bedroeg (in prijzen van 2006) vóór wijzigingen en uitgezonderd de technische bijstand 7 708 mil-
joen euro
5. De bijdrage tot ISPA-projecten in de milieusector bedroeg 
3 804 miljoen euro en in de vervoersector 3 904 miljoen euro. Op  
milieugebied (zie figuur 3 ) hadden de meeste van de 201 projecten 
(73 %) betrekking op afvalwaterverwerking en watervoorziening. Op vervoergebied hadden de 78 ISPA-projecten hoofdzakelijk (97 %)  betrekking op de spoorwegen en op de gebieden wegen en auto-snelwegen (zie figuur 4 ).
VERDELING VAN ISPA MILIEUPROJECTENFIGUUR 34 Artikel 4 van Verordening 
(EG) nr. 1267/1999 en 
Interinstitutioneel akkoord 
van 6 mei 1999 tussen het Europees Parlement, de 
Raad en de Commissie over 
de begrotingsdiscipline 
en de verbetering van de 
begrotingsprocedure 
(PB C 172 van 18.6.1999), 
blz. 2 en bijlage II. 
5 Commissie, DG REGIO, situatie 
per 31.12.2007. 
Aantal projecten: 9
Aandeel: 4 %Aantal projecten: 46 
Aandeel: 23 %Aantal projecten: 89
Aandeel: 45 %
Aantal projecten: 52
Aandeel: 26 %Aantal projecten: 5
Aandeel: 2 %Gecombineerde rioleringen en 
waterzuiveringsstations
Drinkwatervoorziening
Gecombineerde waterzuivering en 
drinkwatervoorziening
Beheer van vast afval
Overige
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200611
 6.  Het cofinancieringspercentage kan bij ISPA tot 75 % van de uitgaven 
van de overheid of de daarmee gelijk te stellen uitgaven bedragen6. 
De nationale bijdrage werd soms geleverd in de vorm van leningen die werden verstrekt door financiële instellingen zoals de Europese 
Investeringsbank (EIB) en de Europese Bank voor Wederopbouw en 
Ontwikkeling (EBRD).
VERDELING VAN ISPA VERVOERPROJECTENFIGUUR 46 Bij projecten die als essentieel 
voor het bereiken van de 
algemene doelstellingen van 
ISPA worden beschouwd, kan dit percentage krachtens 
artikel 6, lid 2, van Verordening 
(EG) nr. 1267/1999 tot 85 % 
worden verhoogd. 
Wegen en autosnelwegen
Spoorweg
OverigeAantal projecten: 2
Aandeel: 3 %
Aantal projecten: 37
Aandeel: 47 %
Aantal projecten: 39
Aandeel: 50 %
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200612
REIKWIJDTE EN AANPAK 
VAN DE CONTROLE
 7.  De uitvoering van ISPA in de kandidaat-lidstaten vormde een eerste ken-
nismaking met grootschalige investeringen die door de Europese Unie 
werden gecofinancierd. Daarom besloot de Rekenkamer, gezien het belang van ISPA voor de toetreding van de kandidaat-lidstaten en de tij-
dens voorgaande controles gedane bevindingen
7, een controle op ISPA 
uit te voeren om de volgende vragen te kunnen beantwoorden:
Bestond er een samenhangende strategie en een adequate voor- a) 
bereiding ter ondersteuning van de ISPA-acties?
Werden de projecten volgens plan uitgevoerd? b) 
Droegen de projecten bij tot de naleving van de milieurichtlijnen c) 
van de EU door de begunstigde landen en tot de verbetering van 
de TEN-T?
 8.  ISPA werd geprogrammeerd voor de periode 2000-2006 en de meeste 
begunstigde landen traden in mei 2004 tot de EU toe. Per 31 decem-
ber 2007 waren er slechts voor een beperkt aantal van de 279 infra-
structuurprojecten eindverslagen beschikbaar. Zodoende kon de  
Rekenkamer met betrekking tot de gerealiseerde prestaties en resulta-
ten van de projecten slechts een voorlopige beoordeling opstellen.
 9.  Onderzocht werd een steekproef van 32 tussen 2000 en 2003 vastgestelde 
projecten (16 voor milieu en 16 voor vervoer) met betrekking tot zes 
begunstigde landen. 16 projecten werden ter plaatse bezocht (acht voor milieu en acht voor vervoer) in de Tsjechische Republiek, Polen, 
Letland en Roemenië. De andere 16 projecten werden aan de hand 
van stukken onderzocht. Ze bevonden zich in de bovengenoemde  
landen plus Hongarije en Bulgarije.
 10.  Onderzoeken aan de hand van stukken en gesprekken vonden zowel in het 
hoofdkantoor van de Commissie als bij haar delegaties plaats. In de 
kandidaat-lidstaten werden vergaderingen belegd bij de ministeries 
van milieu en vervoer, bij regionale en lokale autoriteiten en bij de 
eindbegunstigden.
 11.  Voorts verrichtte de Rekenkamer een onderzoek door vragenlijsten te zen-
den naar 155 projectbeheerders en instanties die in de vier bezochte 
landen verantwoordelijk waren voor het dagelijks bestuur van de pro-
jecten8, om de opinies in te winnen over de meest voorkomende pro-
blemen die zich tijdens de uitvoering van ISPA hadden voorgedaan. 
De Rekenkamer ontving 145 antwoorden9 (responspercentage 93 %).
 12.  Bovendien won de Rekenkamer advies in bij experts in milieu- en  
vervoerprojecten die werkzaam zijn bij internationale financiële  
instellingen.7 Speciaal verslag nr. 5/2003 
van de Rekenkamer over 
de financiering uit Phare 
en ISPA van milieuprojecten in de kandidaat-lidstaten 
(PB C 167 van 17.7.2003, blz. 1), 
Speciaal verslag nr. 15/2000 met 
betrekking tot het Cohesiefonds 
(PB C 279 van 2.1.2000, blz. 1) en Speciaal verslag nr. 6/2005 
over het trans-Europees 
vervoersnet (TEN-T) 
(PB C 94 van 21.4.2006, blz. 1). 
8 De projectbeheerders 
vertegenwoordigden 42 % van de ISPA-projecten in de sectoren 
milieu en vervoer. 
9 Om technische redenen 
zoals het onjuist invullen van 
de vragenlijst of onvolledige 
beantwoording waren maar 127 antwoorden bruikbaar (82 %). 
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200613
CONTROLEOPMERKINGEN
BESTOND ER EEN SAMENHANGENDE STRATEGIE 
EN EEN ADEQUATE VOORBEREIDING TER ONDERSTEUNING VAN DE ISPAACTIES?
ALGEMEEN KADER EN CONTROLECRITERIA
 13.  De nationale ISPA-strategieën op milieu- en vervoergebied werden door 
elk begunstigd land op verzoek van de Commissie voorbereid. Ze  hadden ten doel, de prioritaire doelstellingen te definiëren door de 
sectorale en subsectorale prioriteiten, zoals verkeersknelpunten of locaties met hoog milieurisico, en de nodige middelen te identifi-ceren. De nationale ISPA-strategieën moeten ook het kader bieden 
voor de identificatie van de projecten en de criteria uiteenzetten die 
moeten worden gehanteerd om de voorgestelde projecten te selec-
teren en te beoordelen (zie bijlage I ).
 14.  De kandidaat-lidstaten dienden een aanvraag bij de Commissie in die 
onder meer het volgende moest bevatten10:
het tijdschema voor de uitvoering van de werkzaamheden; a) 
een kosten-batenanalyse; b) 
het financiële plan, met inbegrip van andere financieringsbron- c) 
nen dan ISPA.
 15.  De Rekenkamer analyseerde de strategiedocumentatie en de voorberei-
ding van de ISPA-projecten, en ging daarbij na of:
de nationale sectorale strategieën een beoordeling bevatten van a) 
de sectorale behoeften op het gebied van milieu en vervoer om 
aan de EU-milieunormen te kunnen gaan voldoen en de koppe-
ling aan de trans-Europese vervoersnetten te kunnen verbeteren 
en uitbreiden;
de Commissie tijdig handleidingen en richtsnoeren ontwikkelde b) 
om de kandidaat-lidstaten in staat te stellen voorstellen in te  
dienen waarin alle relevante informatie te vinden is.10 Artikel 7, lid 3, sub a en 
bijlage I van Verordening (EG) nr. 1267/1999. 
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200614
GERICHTE ISPASTRATEGIEËN
 16.  De kaderdocumenten van de Commissie voor de sectoren milieu en ver-
voer bleken doeltreffend te zijn bij het opstellen van essentiële cri-teria voor de voorbereiding van de nationale ISPA-strategieën, die de algemene prioriteiten omvatten en waarin de projecten werden geïdentificeerd die met ISPA-steun moesten worden uitgevoerd (zie 
tekstvak 1 ).
 17.  Waar tekortkomingen werden vastgesteld, verleende de Commissie steun 
om deze gebreken te verhelpen (zie tekstvak 2 ).
In het geval van Letland moest ISPA, wat het milieu betreft  , met name gericht worden op projecten die het land in 
staat stelden te voldoen aan de vereisten van de communautaire milieuwetgeving en aan de doelstellingen van het 
partnerschap voor de toetreding. De strategie identifi  ceert en selecteert projecten die moeten worden voorgesteld 
voor fi  nanciering in het kader van het ISPA-instrument en die voldoen aan de bovenvermelde criteria. De selectie 
van ISPA-projecten was gebaseerd op de richtsnoeren van de regering, waarvoor rekening werd gehouden met verondersteld milieubeleid.TEKSTVAK 1
In Roemenië werd voor de bijgewerkte versie van 2003 van de nationale vervoerstrategie wegens verscheidene 
tekortkomingen geen volledige instemming van de Commissie verkregen. Om deze tekortkomingen aan te pakken, besloot de Commissie een project inzake technische bijstand te subsidiëren met het doel een algemeen masterplan 
voor vervoer op te stellen.TEKSTVAK 2
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200615
De actie ter bescherming van het milieu in de Baltische regio werd begin jaren ‘90 geïnitieerd door de Poolse rege-
ring, in samenwerking met andere landen. De regio Krakau was in het Akkoord van Helsinki12 reeds bestempeld 
als een van de kernzones voor de bescherming van de Oostzee, daar dit gebied, hoewel ver van de kust gelegen, wordt gekenmerkt door een grote concentratie van industrieën die afval lozen in de Vistularivier, welke uitmondt 
in de Oostzee. Een gemeenschappelijke verklaring voor het gehele stadsgebied van Krakau werd voorbereid en 
opgenomen in het nationale programma voor de zuivering van gemeentelijk afvalwater. Het project voor een 
waterzuiveringsstation in Krakau werd vervolgens opgenomen in de nationale ISPA-strategie voor het milieu in 
1999, en moest als een van de prioritaire projecten worden uitgevoerd.TEKSTVAK 3
In Letland had het nationale milieubeleidsplan dat in 1995 werd goedgekeurd voornamelijk ten doel het land in 
staat te stellen te voldoen aan de vereisten van de communautaire regelgeving op milieugebied en aan de doelstel-
lingen van het toetredingspartnerschap. De doelstellingen van dit beleidsplan werden overgenomen in de nationale ISPA-strategie voor het milieu. Het selectieproces voor de projecten was op deze doelstellingen gebaseerd.TEKSTVAK 4 18.  Hoewel het soms niet mogelijk bleek, te verklaren hoe de rangorde van 
investeringsprojecten werd bepaald11, heeft de Rekenkamer op grond 
van een onderzoek van de strategieën van de vier bezochte landen kunnen concluderen dat de nationale sectorale ISPA-strategieën over 
het algemeen duidelijk de behoeften in elk land identificeerden, en 
dat daarbij ook rekening werd gehouden met de bestaande nationale 
planningdocumenten (zie  tekstvak 3 ). De nationale ISPA-strategieën 
dienden als instrument bij de selectie van de ISPA-projecten, dat  
doelstellingen en prioriteiten met elkaar verbond tot specifieke  projectvoorstellen.
 19.  In sommige gevallen lagen de nationale ISPA-strategieën in het verlengde 
van bestaande nationale strategieën waarin reeds rekening is gehou-
den met de noodzaak om het communautaire acquis op milieugebied over te nemen (zie tekstvak 4 ).11 Hierop is ook gewezen in 
Speciaal verslag nr. 5/2003 
van de Rekenkamer 
(tekortkomingen van de strategieën, paragrafen 18-20). 
12 Akkoord van Helsinki: overeenkomst over de bescherming van het mariene milieu in de Oostzee, ondertekend in 1974 en 
herzien in 1992, die alle aan de Oostzee grenzende staten betreft. Het akkoord heeft betrekking op het hele Oostzeegebied, 
met inbegrip van binnenwateren en het zeewater zelf en de zeebodem. Ook worden maatregelen getroffen in het hele 
achterland van de Oostzee om van het land afkomstige vervuiling tegen te gaan. 
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200616
DRIE BELANGRIJKE LEIDRADEN NIET BESCHIKBAAR 
SINDS AANVANG ISPA
 20.  De Commissie ontwikkelde drie hoofdrichtsnoeren die zij voor de voor-
bereiding van projecten ter beschikking stelde:
in 2000 werd de begunstigde landen een ISPA-handleiding  a) 
verstrekt gedurende de voorbereidende fase van de eerste  
projectaanvragen;
een tweede versie van de ISPA-handleiding werd in 2002 ontwik- b) 
keld, en daarin werden met name de aanbestedings- en gunnings-procedures verduidelijkt;
bijgewerkte richtsnoeren over de kosten-batenanalyse, beschik- c) 
baar gesteld in 2002, gingen in op de gebreken die waren vastge-steld in de voorgaande versie. Met name werden er gemiddelde 
rendementspercentages in genoemd en werden er voor de diverse 
sectoren termijnen aanbevolen. Daarbij werden echter geen  
details of prognosetechnieken betreffende het effect op het milieu 
aangegeven.
 21.  Deze methodologische gidsen werden ontwikkeld nadat de door de Reken-
kamer gecontroleerde projecten bij de Commissie ter goedkeuring 
waren ingediend. Door deze late beschikbaarheid droegen zij minder 
bij tot het vertrouwd maken van de kandidaat-lidstaten met het beleid, de procedures en de financieringsbeginselen van de EU.
GEBREKEN IN DE FINANCIËLE 
EN DE KOSTENBATENANALYSE KBA
 22.  Elke aanvraag om ISPA-steun moest een financiële en een kosten-baten-
analyse bevatten. Bij sommige projecten waren deze niet voorhanden 
of vertoonden ze gebreken. Niettemin vond de Commissie het niet 
dienstig ze op te houden wegens tekortkomingen in de kosten-baten-
analyse, omdat de meeste projecten nodig waren om in de elemen-taire behoeften in de kandidaat-lidstaten te voorzien.
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200617
 23.  In het onderzoek van de Rekenkamer naar de financiële en de kos-
ten-batenanalyses die voor de gecontroleerde projecten werden  
overgelegd, werden de volgende gebreken geconstateerd13:
ontbrekende informatie over de gehanteerde kortingspercenta- a) 
ges en veronderstelde scenario’s wanneer een risicoanalyse werd 
ingediend;
inconsistenties van de cijfers uit de kosten-batenanalyses en  b) 
financiële analyses tussen verschillende documenten over het-
zelfde project;
niet-onderbouwde sociaaleconomische baten en onvolledige  c) 
ramingen van het effect in de vervoersector.
 24.  In deze omstandigheden was de Commissie niet in staat, op basis van 
de kosten-batenanalyse te bevestigen dat de door de kandidaat-lid-
staten ingediende projecten relatief gezien de meeste meerwaarde 
boden.
WERDEN DE PROJECTEN VOLGENS PLAN UITGEVOERD?
ALGEMEEN KADER EN CONTROLECRITERIA
 25.  Na de beoordeling van de projectaanvraag en de goedkeuring door de 
Commissie werd een financieringsmemorandum ondertekend waarin 
met name de financiële middelen en de planning voor de uitvoering 
van een project werden vastgesteld, met inbegrip van de datum van voltooiing. Na de afronding van het project moesten de kandidaat-lid-staten een eindrapport indienen.
 26.  De Rekenkamer is nagegaan in hoeverre de voornaamste voorwaarden 
uit het financieringsmemorandum zijn nageleefd, te weten:
of de projecten volgens het oorspronkelijke plan werden uitge- a) 
voerd en waarom er vertraging was opgetreden;
of de financiële plannen voor de projecten in acht werden geno- b) 
men en zo niet, waarom niet.13 Zie ook Speciaal verslag 
nr. 5/2003 (gebreken in de 
beoordeling van de projecten, 
paragrafen 30-34) en Speciaal verslag nr. 6/2005 (gebreken 
in de evaluatie en selectie 
van projecten, paragrafen 30-43). 
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200618
VRIJWEL ALLE PROJECTEN ONDERVONDEN VERTRAGING
 27.  Wanneer projecten later worden opgeleverd dan verwacht, is er sprake 
van uitgesteld nut en duren de problemen die zij moeten verhel-
pen, langer voort dan nodig. Vertragingen brengen ook onzekerheid 
teweeg, aangezien het sociaaleconomische klimaat kan veranderen en het volgens planning uitvoeren van de projecten kan bemoeilijken.
 28.  De 32 projecten in de steekproef van de Rekenkamer werden goedgekeurd 
tussen 2000 en 2003. De meeste gecontroleerde projecten hadden  moeten worden voltooid tussen 2004 en 2006 volgens de oorspron-kelijke financiële memoranda. Ten tijde van de controle bleken ech-ter slechts vijf ervan voltooid tegen de oorspronkelijke verwachte  datum
14 (twee in de Tsjechische Republiek en drie in Letland)15. Ten 
aanzien van de andere 27 projecten werd de voltooiingsdatum bijge-steld. De vertragingen variëren van 2 tot 5 jaar (Polen), 4 tot 4,5 jaar 
(Bulgarije), 2 tot 4,8 jaar (Roemenië), 1,5 jaar (Hongarije) en 1 tot  
3 jaar (Letland). In de Tsjechische Republiek deden zich geen noe-
menswaardige vertragingen voor.
 29.  Door middel van de enquête die de projectbeheerders in de vier gecon-
troleerde landen werd toegezonden, verkreeg de Rekenkamer infor-
matie over de vertragingen in de uitvoering en de redenen voor deze 
vertragingen.
 30.  In de milieusector was de gemiddelde geplande duur van de projec-
ten 5 jaar en in de vervoersector 4,2 jaar. De enquête wees uit dat de gemiddelde vertraging in beide sectoren 2,5 jaar bedroeg (zie  figuur 5 ).
 31.  Ten aanzien van de gecontroleerde projecten constateerde de Rekenka-
mer dat de voornaamste redenen voor de vertragingen de volgende 
waren16:
het feit dat de kandidaat-lidstaten te weinig vertrouwd zijn met a) 
de EU-procedures en met de voorbereiding en uitvoering van pro-jecten, alsmede moeilijkheden met de aanbestedingsprocedures (zie bijv. tekstvak 5 ) (84 % van de projecten in de steekproef);
firma’s die de aanbesteding toegewezen kregen, verrichtten de b) 
werkzaamheden niet (zie bijv. tekstvak 6 ) (13 % van de projecten 
in de steekproef);
onrealistische planning (zie bijv. c) tekstvak 7 ) (22 % van de pro-
jecten in de steekproef);
de verandering doordat de ISPA-projecten na de toetreding Cohe- d) 
siefondsprojecten werden, waarvoor andere regels gelden
17.14 Een project wordt als afgerond 
beschouwd wanneer de 
infrastructuur in gebruik is; de 
kandidaat-lidstaten moesten een 
eindrapport bij de Commissie 
indienen en wel uiterlijk zes 
maanden na de voltooiing 
van het project. 
15 24 van de 32 gecontroleerde 
projecten (75 %) hadden met 
vertragingen te kampen. 
16 Sommige projecten vertoonden 
meer dan een van de genoemde 
gebreken. 
17 Bijv. de subsidiabiliteit van 
uitgaven voor duurzame 
apparatuur (per geval op te lossen), wijzigingen van 
besluiten omtrent projecten, 
procedures voor de gunning 
van overheidsopdrachten. 
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200619
GEMIDDELDE VERTRAGING IN DE UITVOERING VAN DE PROJECTENFIGUUR 5
In Letland duurde het drie jaar voordat — na de ondertekening van het fi  nancieringsmemorandum — voor een 
project ter ontwikkeling van watervoorzieningen de aanbestedingsprocedure werd uitgeschreven.
In Polen werd bij een afvalwaterbehandelingsproject de aanleg ongeveer een jaar lang onderbroken gedurende 
de aanbestedingsfase. Het project was onderverdeeld in subcontracten, en één daarvan werd gecofi  nancierd door 
de EBWO. Volgens de leningsovereenkomst met de EBWO hadden de aanbestedingsvoorschrift  en van de bank 
moeten worden toegepast op de gunning van het hele project. De aanbesteding moest worden stopgezet totdat de 
geschikte procedures tussen de donoren waren overeengekomen.TEKSTVAK 5
Een project voor het herstel van een riolenstelsel en afvalwaterzuiveringsinstallaties had te kampen met vertra-
gingen in de uitvoering. De aanbesteding moest worden geannuleerd en overgedaan wegens problemen met de 
samenstelling van het evaluatiecomité. Bovendien vorderden de werkzaamheden van de fi  rma die bij de tweede 
aanbesteding het contract toegewezen had gekregen, niet volgens het tijdschema en sloeg zij verscheidene aanma-ningen van de toezichthoudend ingenieur in de wind. Het contract moest derhalve worden beëindigd. Een derde 
aanbestedingsprocedure moest worden georganiseerd, maar ten tijde van de controle lag het project stil.TEKSTVAK 6
In Letland werd een project voor de ontwikkeling van watervoorzieningen uitgesteld, onder meer omdat de kosten 
en de tijd die noodzakelijk waren voor het bestuderen en ontwerpen van de pijpleidingen waren onderschat.TEKSTVAK 7
Jaar
Gemiddelde per land/sector 
Gemiddelde oorspronkelijke looptijd VertragingPL CZ RO LV ENV PL CZ RO LV TRAN TOTAAL012348
7
6
59
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200620
 32.  De studie wijst uit dat de voornaamste redenen waarom de termijnen bij 
de uitvoering van de projecten niet in acht waren genomen, verband 
houden met de tijd die de procedures in beslag nemen enerzijds en met de planning anderzijds (zie figuur 6 )
18.
FINANCIËLE PLANNEN NIET UITGEVOERD ZOALS GEPLAND
 33.  In 18 van de 32 gecontroleerde projecten werd het oorspronkelijke finan-
ciële plan niet nageleefd. In zes gevallen namen de totale kosten  toe, en in twaalf gevallen namen de kosten af. Wanneer de kosten  stegen en er geen extra ISPA-middelen werden vrijgemaakt, moes-ten de kandidaat-lidstaten de extra kosten uit hun eigen middelen financieren (zie  tekstvak 8 ).18 In haar Speciaal verslag 
nr. 5/2003 wees de Rekenkamer 
op problemen met de uitvoering van de projecten (ontoereikend 
beheer van de middelen, 
vertragingen, moeilijkheden 
met de aanbestedingen, 
paragrafen 35-39). Dat deed zij 
ook in Speciaal verslag nr. 6/2005 
(vertragingen in de uitvoering van de projecten, paragrafen 11-25). 
REDENEN VOOR VERTRAGINGEN PROJECTBEHEERDERSFIGUUR 6
Wat waren de redenen voor de vertragingen?
Procedurele redenen Planninggerelateerde redenen
Beroep ingesteld 
door inschrijvers
8 %Herhaling 
van de procedure
15 %Overige
11 % Onrealistische 
planning
15 %
Slechte kwaliteit van de 
aanbestedingsdocumenten
6 % Veelvuldige wijziging 
van PRAG
10 %Tijdrovende 
EU-procedures
26 %Ingewikkelde 
lokale wetgeving
9 %
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200621
In Letland was de ISPA-subsidie voor een spoorwegproject wegens prijsstijgingen niet toereikend om alle oorspron-
kelijk geplande elementen te dekken. Het resterende werk moest uit nationale middelen worden gefi  nancierd.TEKSTVAK 8
In Letland herriep de contractant bij een project voor de ontwikkeling van watervoorzieningen het contract, omdat 
hij niet langer in staat was tegen de overeengekomen prijzen te werken, doordat zich kort na de aanvang van de 
werkzaamheden snelle infl  atie voordeed. Dit leidde tot een herziening van het contract, met gestegen kosten.TEKSTVAK 9WIJZIGINGEN IN DE OORSPRONKELIJKE 
FINANCIERINGSPLANNEN
ENQUÊTE ONDER PROJECTBEHEERDERS
AntwoordenWijzigingen in het 
oorspronkelijke 
ﬁ  nancieringsplanHandhaving van 
het oorspronkelijke 
ﬁ  nancieringsplan
123 66 % 34 %TABEL 1 34.  Zoals weergegeven in tabel 1  wijst de studie van de projectbeheerders 
uit dat bij de meeste ISPA-projecten wijzigingen waren aangebracht 
in het oorspronkelijke financieringsplan.
 35.  In vijf van de 32 projecten in de steekproef kan dit worden verklaard 
door onderschatting van de inflatie (in 16 % van de gevallen) (zie  tekstvak 9 ).
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200622
 36.  De antwoorden op de enquête onder projectbeheerders wezen uit dat de 
redenen voor de overschrijding van de kosten in hoofdzaak kunnen 
worden verklaard uit twee categorieën factoren (zie figuur 7 ):
problemen met de voorbereiding van de projecten, zoals gebrek- a) 
kige kostenramingen;
problemen met de uitvoering, zoal gebrekkig toezicht of  b) 
vertragingen.
KOSTENOVERSCHRIJDINGENFIGUUR 7
Wat waren de voornaamste redenen voor overschrijding?
Met planning verband houdende redenen Met de uitvoering verband houdende redenen
Overige
19 %Technische redenen
9 %
Gebrekkige 
kostenramingen
20 % Gebrekkig toezicht
14 %
Vertragingen
12 %Wijzigingen 
in het project
26 %
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200623
DROEGEN DE PROJECTEN BIJ TOT DE NALEVING 
VAN DE MILIEURICHTLIJNEN VAN DE EU DOOR 
DE BEGUNSTIGDE LANDEN EN TOT DE VERBETERING VAN DE TENT?
ALGEMEEN KADER EN CONTROLECRITERIA
 37.  De voornaamste doelstelling van ISPA was de kandidaat-lidstaten te hel-
pen hun structurele achterstand te verkleinen in de sectoren milieu en vervoer. Om de doeltreffendheid van de projecten in de zin van 
concrete bijdragen tot de verbetering van de sectoren milieu en ver-
voer te beoordelen, onderzocht de Rekenkamer:
of de milieuprojecten beantwoordden aan de EU-richtlijnen op  a) 
het gebied van watervoorziening en afvalwater;
of de vervoerprojecten bijdroegen tot de voltooiing van het  b) 
trans-Europees vervoersnet.
 38.  Ten tijde van de controle waren er slechts voor een beperkt aantal van 
de 279 door ISPA gecofinancierde infrastructuurprojecten eindver-
slagen beschikbaar, zodat slechts deelconclusies konden worden  
getrokken.
DE NALEVING VAN DE MILIEUNORMEN 
VAN DE EU IS TOEGENOMEN
 39.  In de milieusector waren slechts drie van de 16 projecten in de steek-
proef ten tijde van de controle afgerond. De beoordeling van deze projecten wijst uit dat ze ondanks hun tekortkomingen bijdragen tot 
de naleving van de milieunormen van de EU (zie tekstvak 10 ).
In Letland had één project ten doel, de watervoorziening en de afvalwaterverzameling en -verwerking te verbete-
ren, en ervoor te zorgen dat het drinkwater en het gezuiverde rioolwater voldeden aan de nationale wetgeving en 
de vereisten van de EU-richtlijnen. Volgens het eindverslag heeft   het project ervoor gezorgd dat het behandelde 
water van voldoende kwaliteit was conform de richtlijn inzake de behandeling van stedelijk afvalwater (91/271/EEG), en dat de kwaliteit van het drinkwater voldeed.
In Letland was de doelstelling van één project, te werken aan de kwaliteit van het drinkwater en van de afvalwa-
terdiensten. De EU-normen voor drinkwaterkwaliteit werden nageleefd. Voor afvalwater was echter nog geen 
volledige naleving van de wettelijke voorschrift  en bereikt. Het herstel en de rehabilitatie van een biologisch water-
zuiveringsstation was voltooid, maar het stikstof- en fosforgehalte in het uitstromende water overschreden nog steeds de EU-norm en de lokale normen ten tijde van de controle.TEKSTVAK 10
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200624
 40.  Ondanks een aantal tekortkomingen zullen de projecten die ten tijde van 
de controle nog niet waren voltooid, mits uitgevoerd zoals gepland, 
waarschijnlijk bijdragen tot de naleving van de milieunormen van de EU (zie tekstvak 11 ).
VERBETERINGEN IN DE VERBINDINGEN 
MET HET TRANSEUROPEES VERVOERSNET
 41.  Van de 16 in de steekproef voorkomende projecten uit de vervoersector 
waren er ten tijde van de controle slechts twee voltooid. Uit de beoor-
deling van deze projecten blijkt dat ze bijdragen tot de voltooiing/
ontwikkeling van de trans-Europese netwerken (zie de figuren 8 en 
9 en de tekstvakken 12 en 13).
 42.  De andere projecten die ten tijde van de controle niet waren afgerond, 
stemmen overeen met het TEN-T-netwerk (zie bijv. tekstvak 11  en  
figuur 11 ). Zo moet in Roemenië het „Boekarest-Cernavoda”-project 
voor sneller verkeer tussen Boekarest en Constanta zorgen en wordt verwacht dat dit zal bijdragen tot de ontwikkeling van de Europese 
vervoerscorridor nr. 7, Igumenitsa-Patras-Athene-Sofia-Boedapest  
(zie figuur 10 ).
In Polen moest dankzij een afvalwaterbehandelingsproject het percentage van de op het rioolstelsel aangesloten 
bevolking van de stad Wrocław stijgen tot 97 %. Deze stad, met meer dan 600 000 inwoners, werd beschouwd als 
de grootste vervuiler van de rivier de Oder.
In Roemenië bestond een project uit het herstel en de rehabilitatie van een waterzuiveringsstation, een rioolstel-
sel en een drinkwaternet. Wegens vertragingen met betrekking tot het waterzuiveringsstation blijft   het risico op 
vervuiling van de rivier bestaan.TEKSTVAK 11
In de Tsjechische Republiek bevindt zich het project voor de modernisering van de baansectie van de lijn Zabori-Pre-
louc in de pan-Europese multimodale corridor IV van Dresden naar Bratislava. In fi guur 8  worden de uit ISPA 
gefi nancierde projecten in de Tsjechische Republiek weergegeven.TEKSTVAK 12
In Letland leverde de rehabilitatie van de snelweg van Riga naar Adazi, een sectie van Via Baltica die Warschau 
met Tallinn verbindt, een betere verkeers- en voetgangersveiligheid op, alsmede een vlottere verkeersdoorstro-
ming, doordat dit wegtraject in overeenstemming met Europese wegenstandaarden en -normen werd gebracht 
(zie fi guur 9 ).TEKSTVAK 13
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200625
ISPAPROJECTEN IN DE TSJECHISCHE REPUBLIEKFIGUUR 8
D8 motorway Prague –
Usti nad Labem — Czech/German border Section 807 Trmice-borderModernisation of the line section
Usti nad Orlici  — Ceska Trebova
Modernisation of the line section 
Zabori–PreloucOptimisation of
Zabreh na Morave –Krasikov railway section
Road R/48
Frydek Mistek — Dobra
Road I/48
Belotin by-pass
Expressway r48
Dobra–Tosanovice–Zukov, Stage I: Dobra–TosanoviceTrans-European transport networkISPA projects
Ceska Republica
TEN railway
TEN road
© EuroGeographics 2001 for the administrative boundaries
Cartography: Energy and Transport DG, 15/5/2008
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200626
WEGENNET IN LETLANDFIGUUR 9
© EuroGeographics 2001 for the administrative boundaries
Cartography: Energy and Transport DG, 29/9/2005LATVIJALEITSCHEMA DES TRANSEUROPÄISCHEN VERKEHRSNETZES (Horizont 2020) STRASSEN
TRANS-EUROPEAN TRANSPORT NETWORK OUTLINE PLAN (2020 horizon) ROADSSCHÉMA DU RÉSEAU TRANSEUROPÉEN DE TRANSPORT (horizon 2020) ROUTES
Bestehend
ExistingExistantGeplant
PlannedPlaniﬁ  é
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200627
TENTNETWERKENFIGUUR 10
PROJECT No 7
Trans-European transport network 
priority projectsMOTORWAY AXIS
IGOUMENITSA/PATRA–ATHINA–SOFIA–BUDAPEST
© EuroGeographics 2001 for the administrative boundaries
Cartography: Energy and Transport DG, 9/3/2005Existing
PlannedPriority axis No 7
Priority sectionsOther priority axes
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200628
TENTNETWERKFIGUUR 11
© EuroGeographics 2001 for the administrative boundaries
Cartography: Energy and Transport DG, 4/6/2008ISPA projects
2004–08 countries
ISPA project
TEN railwayTEN road
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200629
CONCLUSIES EN 
AANBEVELINGEN
 43.  De voornaamste conclusies van de Rekenkamer luiden als volgt:
Er was een coherent strategisch kader opgezet en de nationale a) 
ISPA-strategieën bleken een goed programmeringsinstrument  te zijn dat de behoeften, doelstellingen en middelen duidelijk  identificeerde. Niettemin werden de projecten niet altijd goed  voorbereid door de aanvragers; dit is deels te wijten aan het feit dat de Commissie drie belangrijke leidraden laat verstrekte voor de eerste lichting aanvragers (zie de paragrafen 16-24).
De projecten werden vaak volgens planning uitgevoerd. De finan- b) 
cieringsplannen moesten worden aangepast aan de veranderde 
omstandigheden en vrijwel alle projecten hadden te lijden van  
aanzienlijke vertragingen, hoofdzakelijk ten gevolge van de tijd 
die de procedures in beslag nemen (bij de Commissie en op het niveau van de begunstigde landen) en van de gebreken in het  
planningsproces (op het niveau van de begunstigde landen) (zie 
de paragrafen 25-36).
De controle van de Rekenkamer omvatte vijf afgeronde projecten c) 
en 27 projecten die nog lopen. Drie van de voltooide projecten 
waren milieuprojecten. De controle wijst uit dat zij de naleving van EU-milieurichtlijnen bevorderen in de respectieve begun-
stigde lidstaten. De andere twee voltooide projecten hielden  
verband met vervoer. De controle wijst uit dat zij bijdragen tot 
de verbetering van het trans-Europees netwerk in de respectieve 
begunstigde landen. Verder suggereert de controle dat met de  27 nog lopende projecten waarschijnlijk de doelstellingen zullen worden bereikt indien zij worden uitgevoerd zoals gepland (zie de paragrafen 37-42).
De Rekenkamer beveelt de Commissie aan de uitvoering van ISPA op 
de voet te volgen. De Commissie dient in het bijzonder te onderzoe-ken hoe de vertragingen in de uitvoering van de projecten voortaan 
zouden kunnen worden voorkomen of beperkt wanneer soortgelijke 
instrumenten worden toegepast. Volgens de Rekenkamer kan het  
daarvoor noodzakelijk zijn dat er rigoureuzer en realistischer wordt 
gepland door de projectaanvragers/-beheerders en dat er wegen wor-den gevonden om de procedures te versnellen, zowel op het niveau 
van de Commissie als binnen de nationale overheidsdiensten van de 
begunstigde landen.
  Dit verslag werd door de Rekenkamer te Luxemburg vastgesteld op haar 
vergadering van 11 december 2008.
  Voor de Rekenkamer
Vítor Manuel da Silva Caldeira
President
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200630ISPAPROJECTBEHEERSTADIA EN VOORNAAMSTE ACTIVITEITEN VAN DE COMMISSIE1BIJLAGE I
1 Zoals vermeld in de Verordeningen (EG) nr. 1267/1999, (EG) nr. 1266/1999 en (EG) nr. 2382/2001 van de Raad en volgens de contr olecriteria van de ERK.Afronding
•  beoordeling en 
goedkeuring van:
→  eindrapport
→  verklaringen 
van afsluiting
•  saldobetaling•  evaluatie achterafToezicht
•  supervisie van de 
uitvoering van de contracten
•  toezicht op 
de fysieke en ﬁ nanciële 
voortgang aan de hand van indicatoren
•  evaluatie 
halverwege de looptijdAanbesteding
•  onderzoek en 
goedkeuring van de aanbestedings-dossiers
•  aanbestedings-
evaluaties, met inbegrip van mobilisatie van de noodzakelijke vakkennis
•  selectie van 
de succesvolle inschrijvingen
•  sluiten van de 
contractenBeoordeling
De activiteiten 
omvatten:
•  evaluatiebezoe-
ken aan het aan-vragende land
•  inzet van exper-
tise die nodig is om de aanvragen technischin-houdelijk te beoordelen
•  dienstoverschrij-
dend overleg (DOO)
•  formele feedback 
voor de aanvrager over de inhoud van de aanvraagVoorbereiding
Aanvraag met 
inbegrip van het opstellen van:
•   haalbaarheids-
studie
•  kosten-baten-
analyse
•  milieu-eﬀ  ect-
beoordeling
•  ﬁ nancieringsplan
•  tijdschema voor 
de implementatie
•  plan voor het 
algemene onderhoudStrategie
Opstellen van een 
ISPA-strategie met daarin:
•  presentatie van 
een plan voor wederzijdse afstemming van EU- en nationaal beleid
•  raming van 
de nationale behoeften
•  identiﬁ  catie van 
het project
Kernactiviteit:•  formele feedback 
voor het begunstigde land over de ontwerp-ISPA-strategie
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200631
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200632
ANTWOORDEN 
VAN DE COMMISSIE
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200633
SAMENVATTING
III.
De gebrekkige voorbereiding van sommige 
projecten was in grote mate te wijten aan  ontoereikende capaciteit en de korte termijn waarbinnen de projecten moesten worden  ontwikkeld. Er werden ook richtsnoeren ver-strekt via de gedetailleerde aanvraagformu-lieren en de bestaande toelichtingen bij de aanbestedingsprocedures.
IV.
De vertragingen en wijzigingen in de plan-
ning die zich bij vele van de vroegere projec-
ten voordeden, waren moeilijk te vermijden gezien het gebrek aan ervaring met het  
beheer van grote infrastructuurprojecten  
en de noodzaak van voorafgaande controle 
van de aanbestedingsprocedures.
VI.
De Commissie is het eens met de aanbeve-
ling van de Rekenkamer. Zij zal vroegere  
ISPA-projecten blijven controleren, en som-
mige daarvan zullen worden beoordeeld tij-
dens de evaluatie achteraf over de periode 
2000-2006, waarbij bijzondere aandacht zal worden besteed aan kostenoverschrijdingen en vertragingen. Op grond van haar erva-ring met ISPA heeft de Commissie al stappen 
ondernomen om de bijstand bij de voorbe-
reiding van de projecten te versterken, onder 
meer via JASPERS, de speciale faciliteit voor 
technische bijstand van de EIB en de Com-missie. De Commissie zal deze technische  
bijstand in het kader van het nieuwe pre-
toetredingsinstrument IPA voortzetten en  
opvoeren. Zij heeft ook het probleem van de 
vertragingen met de lidstaten besproken.
INLEIDING
6.
In de praktijk ligt het subsidiepercentage  
vaak lager dan 75 %. Zo beliep het gemid-delde in Roemenië 73 %, in Bulgarije 56 %  
en in Slowakije 54 %.REIKWIJDTE EN AANPAK 
VAN DE CONTROLE
9.
De steekproef van de Rekenkamer bestond grotendeels uit oudere ISPA-projecten die tij-dens het eerste jaar of de verdere aanvangs-jaren van de toepassing van het instrument werden goedgekeurd. Sommige projecten  waren zelfs voordien uitgewerkt. De zeer  korte termijn waarbinnen ISPA moest worden uitgevoerd, had gevolgen voor de rijpheid 
van het project en de stand van de voorbe-
reiding van de nationale autoriteiten.
CONTROLEOPMERKINGEN
13.
De Commissie heeft ervoor gezorgd dat in de 
kandidaat-lidstaten op basis van nationale 
investeringsplannen en -programma’s na-
tionale strategieën voor de sectoren vervoer en milieu opgesteld werden, hoewel dit geen 
wettelijke vereiste was. De strategieën wer-
den ook vóór de indiening van afzonderlijke 
projecten door de Commissie bij het ISPA-
beheerscomité (vertegenwoordigers van de lidstaten) ingediend.
19.
De Commissie heeft de nationale autoritei-
ten in het licht van de beperkte beschik-
bare tijd actief aangemoedigd om voort te 
bouwen op de bestaande nationale plannen (bijvoorbeeld de tenuitvoerlegging van de 
richtlijnen inzake stedelijk afvalwater).
20.
Bovendien werden richtsnoeren verstrekt  
via de gedetailleerde aanvraagformulieren 
die in 1999 beschikbaar werden gesteld, en werden de procedures voor overheidsop-
drachten toegelicht in de richtsnoeren die 
tijdens eerdere pretoetredingsinstrumenten 
werden uitgewerkt.
c)
De vorige versie van de „Guide to cost-
benefit analysis of investment projects”,  
waarin de belangrijkste beginselen van de  kosten-batenanalyse werden toegelicht, was 
beschikbaar vanaf 1997. In de versie 2002  
van de handleiding werd rekening gehouden 
met de gewijzigde regelgeving en werden  
diverse aspecten grondiger uitgediept.
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200634
21.
De ISPA-verordeningen werden goedge-
keurd in 1999 en de eerste ISPA-handleiding kwam uit in 2000. De adviezen in de ISPA-
handleiding en via diverse andere kanalen 
(zie antwoord op punt 20) moesten samen  met de betrokken kandidaat-lidstaten wor-den ontwikkeld. Daarbij moest rekening  
worden gehouden met de evoluerende stand 
van de tenuitvoerlegging. Afgezien van de formele richtsnoeren werden grote inspan-
ningen geleverd om op zeer korte termijn de 
voorbereidende werkzaamheden voor ISPA 
te treffen, bijvoorbeeld via vergaderingen  
die in alle kandidaat-lidstaten vanaf 1998  met de steun van PHARE werden gehouden 
om projectvoorraden aan te leggen.
22.
De gebreken in de kosten-batenanalyses en 
de financiële analyses waren vaak te wijten 
aan een onvoldoende consequente aanpak door de talrijke internationale consultants 
die de meeste projecten hebben opgesteld, 
ontoereikende gegevens of onvoldoende  
deskundigheid in de nationale overheids-
diensten. Toch heeft de Commissie ervoor  gezorgd dat bij alle inkomstengenererende 
projecten ten minste een complete financiële analyse was gevoegd. Voor milieuprojecten heeft de Commissie niet-gekwantificeerde  sociaaleconomische analyses of overzichten in plaats van een volledige kosten-batenana-
lyse geaccepteerd, omdat er geen algemeen aanvaarde methodologie voor het kwantifi-
ceren van milieuvoordelen bestaat en deze 
projecten in het algemeen werden uitge-
voerd om aan de EU-richtlijnen te voldoen.
23.
a)In de ISPA-projecten 2000-2001 werd  voor het eerst gebruikgemaakt van een  kosten-batenanalyse.
b)
Waar zich inconsequenties voordeden, heeft de Commissie systematisch verzocht om ver-
duidelijking of correctie. Door deze uitwis-
selingen werd de betrouwbaarheid van de  
analyses verbeterd.
c)
De Commissie verwijst naar haar antwoord 
op punt 22.24.
De Commissie heeft ernaar gestreefd dat  
de begunstigden hun projecten op grond  van economische en financiële criteria moti-
veerden en onder verwijzing naar aspecten 
zoals levensvatbaarheid en betaalbaarheid voor de betrokken bevolkingsgroep. Voor  milieuprojecten waren kosten-batenanaly-
ses echter weinig relevant wanneer er geen 
alternatieven bestonden en de projecten  sowieso moesten worden uitgevoerd met het 
oog op de tenuitvoerlegging van het acquis. 
In sommige gevallen zou een betere kosten-
batenanalyse het project hebben vertraagd 
zonder veel meerwaarde te bieden.
27.
De Commissie heeft alles in het werk gesteld 
om toezicht op de projecten te houden en de 
nationale autoriteiten te helpen de gevolgen 
van vertragingen op te vangen. In sommige 
landen werden voor de meest problema-tische projecten specifieke actieplannen  
opgesteld.
28.
Eind september 2008 waren nog eens drie  projecten in de steekproef op de oorspron-
kelijk geplande datum voltooid.
30.
Vertragingen bij grote infrastructuurprojec-ten zijn zeker niet ongewoon. In het speci-fieke geval van de begunstigde ISPA-landen hadden de eerste ISPA-projecten te lijden  onder het feit dat zij werden uitgevoerd in de aanloopfase van een nieuw instrument in de kandidaat-lidstaten. Vóór ISPA bestond er geen ervaring met programma’s voor externe investeringsbijstand op een zo grote schaal. Het leerproces (zowel in de toetredingslan-den als in de Commissie) is echter halverwege de programmeringsperiode sterk verbeterd.
In het algemeen was de vertraging bij de aan-
bestedingsprocedures de belangrijkste factor. 
Zodra de werkzaamheden gestart waren, vor-derden de meeste projecten goed. De over-
heidsopdrachten moesten door de delegaties 
van de Commissie aan een verplichte vooraf-
gaande controle worden onderworpen. Ver-
tragingen waren een van de uitgavenposten 
veroorzaakt door de eerlijke en transparante aanbestedingsprocedures waarmee de kosten 
binnen de perken werden gehouden.
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200635
31.
a)
ISPA had tot doel de kandidaat-lidstaten  tijdens de pretoetredingsperiode ervaring  
op dit gebied te verschaffen, zodat zij na  
de toetreding minder moeilijkheden met  het gebruik van het Structuurfonds en het  Cohesiefonds zouden hebben. Vertragingen 
als gevolg van de voorafgaande controle-
procedures en heraanbestedingen waren  een van de kosten verbonden aan de eer-
lijke en transparante aanbestedingsproce-
dures. Andere oorzakelijke factoren waren  
inadequate procedures voor terreinaanko-
pen en bureaucratische procedures voor  bouwvergunningen.
Tekstvak 5
De aanbestedingsprocedures in Letland zijn 
sinds de aanvang van ISPA sterk verbeterd. 
Zo bijvoorbeeld werden de aanbestedingen 
voor in 2005 goedgekeurde projecten van  het Cohesiefonds snel gestart en werd in  
2006 een aanvang gemaakt met de uitvoe-
ring van de meeste projecten.
Het belang van eerlijke en doeltreffende  
aanbestedingsprocedures heeft voorrang  op het risico van vertragingen.
Tekstvak 6
In dit geval werden de belangen van de  Gemeenschap door de heraanbesteding  beschermd. De werkzaamheden voor dit pro-ject zijn sindsdien heropgestart.
c)
De Commissie verwijst naar haar antwoord op punt 30.
Tekstvak 7
Bij grote en ingewikkelde infrastructuurpro-
jecten die normaal over een periode van ver-schillende jaren worden uitgevoerd, is het 
niet ongebruikelijk dat bepaalde wijzigingen 
in de oorspronkelijke plannen noodzakelijk 
zijn.d)
De Commissie heeft in januari 2005 richt-
snoeren verstrekt om te voorkomen dat zich na de toetreding in de EU-10-lidstaten pro-
blemen bij de overgang van de ISPA-regels 
naar de regels voor het Cohesiefonds zouden voordoen.
32.
De vertragingen zijn in hoofdzaak het  gevolg van de naleving van de aanbeste-
dingsregels teneinde de financiële belangen 
van de Gemeenschappen te beschermen.  
Deze vertragingen en de daarmee verband 
houdende potentiële kostenstijgingen als  gevolg van vertraging bij de aanbestedingen 
zijn de prijs die voor een gezond financieel 
beheer moet worden betaald. De Rekenka-
mer heeft dit erkend in haar eerdere audits 
van ISPA, waarin zij heeft gewezen op het  
gunstige effect van de controles vooraf door 
de Commissiedelegaties (zie bijvoorbeeld  punt 8.42 van het Jaarverslag 2003 van de  
Rekenkamer). Hoe dan ook is het heel goed 
mogelijk dat een snellere goedkeuring van 
gebrekkige aanbestedingsdocumenten zou 
geleid hebben tot hogere offertebedragen of geschillen, wat uiteindelijk in veel hogere 
kosten zou geresulteerd hebben.
Ook vertragingen als gevolg van de verdui-
delijking van aanvragen en kosten-baten-analyses moeten worden geaccepteerd.
33.
De overschrijding van de oorspronkelijke  
kostenramingen was het gevolg van inade-
quate voorbereiding van de projecten,  hoewel internationale consultants werden  ingeschakeld, en van een gebrekkig kosten-toezicht tijdens de tenuitvoerlegging. Som-mige landen hadden als gevolg van de snelle 
economische groei te lijden onder hoge kos-teninflatie in de bouwsector. In het alge-
meen werden de financiële memoranda van 
ISPA niet gewijzigd om de kostenstijgingen 
te incalculeren, waardoor druk op de natio-nale autoriteiten werd uitgeoefend om die 
stijgingen binnen de perken te houden.
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200636
35.
De snel stijgende inflatie in sommige nieuwe 
lidstaten na de toetreding was onverwacht en niet voorspeld door de financiële instel-
lingen. Dit verschijnsel was te wijten aan  
snelle prijsstijgingen voor bepaalde grond-stoffen op de wereldmarkten en een snelle economische groei in de meeste nieuwe lid-
staten. Dit leidde op zijn beurt tot een boom 
in de bouwsector en daardoor tot prijsstij-gingen boven het gemiddelde in de sector.
36.
Andere factoren die tot kostenoverschrijdin-
gen bijdroegen zijn onder meer:
de indiening van projecten bij de Com-
• 
missie in een zeer vroege fase, waarin  
nog geen gedetailleerde technische  
documentatie voor de beste oplossing  
beschikbaar was;
schommelingen van de wisselkoers tus-• 
sen de euro en de nationale valuta’s,  
met name ten gunste van de nationale  
munten.
a)
De te lage kostenramingen hadden soms tot gevolg dat geen offertes tegen de geplande prijzen werden ontvangen.
b)
Er deden zich vaak vertragingen voor tus-
sen de toekenning van de subsidie en de  aanvang van de bouwfase.
37.
ISPA had ook andere doelstellingen, waar-van de belangrijkste was voorbereiding op de aanwending van de structuurfondsen en het Cohesiefonds. De relatief lage toewijzing voor ISPA naar verhouding van de behoeften 
heeft tot gevolg dat alleen maar een aan-vang kon worden gemaakt met het dichten 
van de infrastructuurkloof.
39.
Eind september 2008 waren nog eens drie  projecten voltooid.Tekstvak 10
Tweede paragraaf.
Hoewel de naleving van de EU-normen op  het ogenblik van de audit nog niet was vol-
tooid, verwacht de Commissie dat zulks na 
de afronding van het project wel het geval zal zijn.
Tekstvak 11
Tweede paragraaf.De Commissie houdt toezicht op de uitvoe-
ring van dit project, teneinde de voltooiing 
ervan te versnellen.
41.
Eind september 2008 waren nog eens vier  
projecten voltooid.
CONCLUSIES 
EN AANBEVELINGEN
43.
a)
De ontoereikende voorbereiding was hoofd-
zakelijk het gevolg van een gebrek aan capa-citeit en in sommige gevallen de wisselende 
prestaties van de internationale consul-tants, eerder dan de beschikbaarheid van  de handleidingen.
Er werden ook richtsnoeren verstrekt in de 
gedetailleerde aanvraagformulieren die in  1999 beschikbaar kwamen, terwijl de aan-
bestedingsprocedures werden toegelicht in 
de richtsnoeren die in het kader van eer-
dere pretoetredingsinstrumenten werden  ontwikkeld.
b)
Procedures (bijvoorbeeld voor aanbestedin-
gen) zijn noodzakelijk om de belastingbe-
taler te beschermen. Zij kunnen veel tijd in 
beslag nemen.
Eind september 2008 waren ondanks de ver-
tragingen 80 van de 279 infrastructuurpro-
jecten fysiek voltooid.
Speciaal verslag nr. 12/2008 — Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-200637
c)
Eind september 2008 waren nog eens  
zeven van de 32 gecontroleerde projecten  voltooid.
44.
De Commissie is het eens met de aanbeve-ling van de Rekenkamer en zal de uitvoering van vroegere ISPA-projecten nauwgezet blij-
ven controleren. Sommige projecten zullen worden geëvalueerd in het kader van de eva-
luatie achteraf voor de periode 2000-2006. 
Daarbij zal bijzondere aandacht gaan naar  
kostenoverschrijdingen en vertragingen  
bij de uitvoering en zullen aanbevelingen  worden geformuleerd voor de verbetering  
van de risicoanalyse (een belangrijke maar 
vaak zwakke component van de kosten-
batenanalyse).
De nieuwe verordeningen betreffende  
pretoetredingssteun zijn in 2006 en 2007  goedgekeurd. De nieuwe aanpak is veel  
breder dan die van ISPA, die sterk op infra-
structuurprojecten was geconcentreerd,  
en vormt in feite een ministructuurfonds.  
De IPA-component regionale ontwikkeling  incorporeert eerdere aanbevelingen van de 
Rekenkamer betreffende de afdoende voor-bereiding van de kandidaat-lidstaten op de structuurfondsen. De Commissie heeft ook het probleem van de vertragingen met de  lidstaten besproken in het coördinatieco-
mité voor de fondsen en daarbij oplossingen voorgesteld.
Afgezien van de faciliteit voor technische  
bijstand Jaspers, die in de nieuwe lidstaten beschikbaar is, stelt de Commissie als mid-del ter verbetering van de uitwerking en  uitvoering van projecten voor tijdig met de goedkeuringsprocedures te beginnen, met 
inbegrip van voorafgaande beoordelingen, en de opstelling van de aanbestedingen te 
vervroegen.

Europese Rekenkamer
Speciaal verslag nr. 12/2008
Pretoetredingsinstrument voor structuurbeleid (ISPA), 2000-2006
Luxemburg: Bureau voor officiële publicaties der Europese Gemeenschappen2009 — 37 blz. — 21 x 29,7 cmISBN 978-92-9207-169-1doi: 10.2865/48581

Waar kunt u EU-publicaties krijgen?
Betaalde publicaties:
• bij de EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu);• bij uw boekhandel onder vermelding van titel, uitgever en/of ISBN-nummer;•  rechtstreeks bij een van onze verkoopagenten. U vindt de contactgegevens op 
http://bookshop.europa.eu of u kunt ze per fax aanvragen op +352 2929-42758.
Gratis publicaties:• bij de EU Bookshop (http://bookshop.europa.eu);•  bij de vertegenwoordigingen en delegaties van de Europese Commissie. U vindt 
de contactgegevens op http://ec.europa.eu of u kunt ze per fax aanvragen op +352 2929-42758.
ISPA WAS EEN VAN DE INSTRUMENTEN WAARMEE DE  
KANDIDAATLIDSTATEN VAN MIDDEN EN OOSTEUROPA WERDEN BIJGESTAAN BIJ DE VOORBEREIDING VAN DE TOETREDING TOT DE 
EUROPESE UNIE. HET ONDERSTEUNDE PROJECTEN IN DE SECTOREN 
MILIEU EN VERVOER. IN DIT VERSLAG ANALYSEERT DE REKENKAMER OF ER SPRAKE WAS VAN EEN COHERENTE STRATEGIE EN ADEQUATE VOORBEREIDING, OF DE PROJECTEN WERDEN UITGEVOERD  VOLGENS PLAN EN OF ZE BIJDROEGEN TOT DE NALEVING VAN DE EUMILIEURICHTLIJNEN EN TOT DE VERBETERING VAN TRANS EUROPESE NETWERKEN.
EUROPESE REKENKAMERQJ-AB-08-012-NL-C
ISBN 978-92-9207-169-1