Kopenhagen – twintig jaar later

Eerst de basis: rechtsstaat, democratie en economie

I. De uitbreidingsagenda

Twintig jaar geleden werd de Westelijke Balkan door conflicten verscheurd. In diezelfde tijd besloot de Europese Unie over de voorwaarden die voortaan zouden gelden voor de toetreding van nieuwe lidstaten, de zogenoemde criteria van Kopenhagen. De criteria van Kopenhagen weerspiegelen de waarden waarop de EU is gegrondvest: de democratie, de rechtsstaat, de eerbiediging van de grondrechten en het belang van een functionerende markteconomie. Daarmee is de weg gebaand voor de historische transformatie en de toetreding van landen in Midden- en Oost-Europa.

Tien jaar later, op de top van Thessaloniki in 2003, bood de EU alle landen van de Westelijke Balkan een duidelijk perspectief op het EU-lidmaatschap aan, mits zij zouden voldoen aan alle gestelde voorwaarden, met name de criteria van Kopenhagen en de voorwaarden van het stabilisatie- en associatieproces.

Kroatië voldoet aan deze voorwaarden. Na de ratificatie van het Toetredingsverdrag door alle lidstaten heeft de Europese Unie Kroatië op 1 juli 2013 als 28e lidstaat welkom geheten. Kroatië is het eerste land dat het stabilisatie- en associatieproces heeft afgerond. De toetreding van Kroatië laat zien dat van het uitbreidingsproces en de soft power van de EU een grote transformerende kracht en een sterk stabiliserend effect uitgaan.

Ook de historische overeenkomst die in april tussen Servië en Kosovo* tot stand is gekomen, toont de kracht van het EU-perspectief en de rol die het speelt om de diepe littekens van de geschiedenis te helen. De moed van de politieke leiders van beide landen komt er eveneens in tot uiting. In juni heeft de Europese Raad besloten toetredingsonderhandelingen met Servië te openen en heeft de Raad machtiging verleend om onderhandelingen te openen over een stabilisatie- en associatieovereenkomst met Kosovo.

Ook voor de andere uitbreidingslanden is het een jaar van betekenis geweest.

In juni 2013 heeft Montenegro brede actieplannen goedgekeurd voor de hoofdstukken Rechterlijke macht en grondrechten en Justitie, vrijheid en veiligheid, overeenkomstig de nieuwe aanpak, die inhoudt dat deze hoofdstukken in het begin van het toetredingsproces aan de orde komen. In Albanië hebben alle partijen hun steun verleend aan belangrijke hervormingen; de parlementsverkiezingen zijn ordelijk verlopen en dankzij de strijd tegen corruptie en georganiseerde misdaad is de status van kandidaat-lidstaat nu binnen bereik. De voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië is de crisis van eerder dit jaar te boven gekomen, maar de bezorgdheid inzake met name de vrijheid van meningsuiting en de media is gebleven. Er zijn maatregelen getroffen om de nabuurschapsbetrekkingen te verbeteren. Meer in het algemeen is een doorbraak in de door de VN gefaciliteerde besprekingen over de naam van het land nu essentieel. Het feit dat in Bosnië en Herzegovina de politieke wil om hervormingen door te voeren ontbreekt en het Sejdić/Finci-arrest nog steeds niet is uitgevoerd, hindert de vooruitgang in de richting van de EU en de economische vooruitzichten.

Turkije heeft vooruitgang geboekt met de hervorming van het rechtsstelsel en die op andere gebieden. Het langverwachte democratiseringspakket is eind september gepresenteerd. Er zijn vredesbesprekingen gevoerd met de PKK om een eind te maken aan terrorisme en geweld in het zuidoosten van het land en de weg vrij te maken voor een oplossing van de Koerdische kwestie. De reactie van de overheid op de protestdemonstraties tegen de nieuwbouwplannen voor het Gezi-park gaf aanleiding tot ernstige bezorgdheid en onderstreept dat het EU-perspectief de leidraad moet blijven voor de hervormingen.

De nieuwe regering van IJsland heeft de toetredingsonderhandelingen met de EU opgeschort en verklaard dat de onderhandelingen niet zullen doorgaan totdat daarover een referendum is gehouden.

Het toetredingsproces van tegenwoordig is strikter en uitgebreider dan in het verleden het geval was. Dit weerspiegelt de ontwikkeling van het EU-beleid en de lessen van eerdere uitbreidingsronden. Het proces gaat uit van strikte maar eerlijke voorwaarden. Vooruitgang in de richting van het lidmaatschap is afhankelijk van de maatregelen die een land neemt om aan de vastgestelde criteria te voldoen. Een belangrijke les uit het verleden is dat fundamentele kwesties het eerst moeten worden aangepakt.

De rechtsstaat vormt thans de kern van het uitbreidingsproces. De nieuwe aanpak, die de Raad in december 2011 heeft goedgekeurd, houdt in dat aspirant-leden in het begin van de toetredingsonderhandelingen zaken moeten aanpakken als justitiële hervorming en bestrijding van georganiseerde misdaad en corruptie. Dat geeft die landen maximaal de tijd om hervormingen door te voeren, wat ertoe bijdraagt dat deze vaste grond krijgen en onomkeerbaar worden. Deze nieuwe aanpak is een belangrijk aspect van het onderhandelingskader voor Montenegro, en dat zal ook gelden voor de andere uitbreidingslanden.

De wereldwijde economische crisis van de afgelopen vijf jaar heeft nogmaals duidelijk gemaakt dat alle landen hun economisch bestuur grondig moeten herzien en versterken. Dat geldt des te meer voor de landen van de Westelijke Balkan, die geen van alle een functionerende markteconomie zijn. De werkloosheid is in al die landen zeer hoog, met name onder jongeren. Deze landen moeten dringend grondiger hervormen om weer tot duurzame groei te komen en hun problemen aan te pakken, zodat zij aan de economische criteria kunnen voldoen en hun concurrentievermogen kunnen verbeteren. In deze mededeling worden voorstellen gedaan om dit doel te ondersteunen. Het gaat daarbij onder meer om nationale strategieën voor economische hervorming en actieplannen voor het beheer van de overheidsfinanciën.

Gebeurtenissen in een aantal uitbreidingslanden hebben laten zien hoe belangrijk het is dat de democratische instellingen worden versterkt. Er moeten inclusieve democratische processen zijn om deze instellingen te ondersteunen en de democratische kernbeginselen en gemeenschappelijke EU-waarden te versterken. Essentieel is dat het maatschappelijk middenveld een grotere rol speelt, dat er door alle partijen ondersteunde platforms voor EU-integratie bestaan en dat verdere vooruitgang wordt geboekt met de electorale, parlementaire en bestuurlijke hervormingen.

De Europese Unie is gegrondvest op gemeenschappelijke waarden en beginselen, waaronder eerbiediging van de grondrechten. Alle landen van de Westelijke Balkan en Turkije moeten verdere hervormingen doorvoeren om te waarborgen dat de beginselen van vrijheid van meningsuiting en de bescherming van de rechten van personen die tot een minderheid behoren, onder wie de Roma, niet alleen in de wet worden vastgelegd, maar ook in de praktijk worden geëerbiedigd. Er zijn krachtigere maatregelen nodig om andere kwetsbare groepen te beschermen tegen discriminatie, vooral op grond van seksuele oriëntatie.

Goede nabuurschapsbetrekkingen en regionale samenwerking zijn essentiële elementen van het stabilisatie- en associatieproces. Met name de ontwikkelingen in Servië en Kosovo hebben laten zien dat het mogelijk is om een recente geschiedenis van conflict te boven te komen. Dat is ook in overeenstemming met de beginselen waarop de Europese Unie is gegrondvest. De regionale samenwerking moet verder worden versterkt, inclusiever worden gemaakt en in de regio geworteld zijn. De Commissie geeft haar volledige steun aan het werk van het samenwerkingsproces voor Zuidoost-Europa (SEECP), met inbegrip van de regionale strategie voor 2020. Er moet krachtiger worden gestreefd naar het beslechten van bilaterale geschillen tussen uitbreidingslanden en tussen die landen en de lidstaten. Bilaterale problemen moeten door de betrokkenen zo snel mogelijk worden aangepakt, zodat zij het toetredingsproces niet vertragen.

In 2014 gaat het tweede instrument voor pretoetredingssteun van start. Met IPA II blijft de EU aanzienlijke steun bieden aan de voorbereidingen van de uitbreidingslanden voor de toetreding. De middelen voor de periode 2014–2020 zijn met 11,7 miljoen euro (huidige prijzen) vergelijkbaar met het huidige financiële kader. Met IPA II zal ook steun worden verleend voor regionale en grensoverschrijdende samenwerking. IPA II zal met name aandacht schenken aan gebieden van gezamenlijk belang, zoals ondersteuning van hervormingen op het gebied van de rechtsstaat en duurzame uitvoering daarvan, versterking van de democratische instellingen, goed bestuur en sociaal-economische ontwikkeling.

De start van IPA II is ook een gelegenheid om de uitbreidingsstrategie en de bijstandsprioriteiten nog beter op elkaar af te stemmen. IPA II biedt een aantal belangrijke innovaties, zoals een accent op de formulering van beleid en strategieën voor de lange termijn op een beperkt aantal prioriteitsgebieden, aangepast aan de behoeften en capaciteiten van elk land. Daarvoor worden duidelijke doelen en realistische indicatoren vastgesteld, die worden gekoppeld aan de meerjarige sectorale bijstand. Als een land aan de normen voor financieel beheer van de overheidsfinanciën voldoet, komt het in aanmerking voor begrotingssteun, wat een stimulerend effect op hervormingen heeft. Er zijn stimuleringsmaatregelen voor landen die vorderingen maken met hun hervormingen. Wanneer zij onvoldoende presteren, krijgen de desbetreffende middelen een andere bestemming. Het beheer van de IPA-programma’s wordt verder gestroomlijnd, met name doordat er minder, maar grotere projecten worden gepland.

Alle uitbreidingslanden hebben een duidelijk Europees perspectief. De vorderingen in de richting van het lidmaatschap hangen af van de maatregelen die een land neemt om aan de criteria te voldoen. Daarbij wordt elke land op zijn merites beoordeeld. Dit is essentieel voor de geloofwaardigheid van het uitbreidingsbeleid en om ingrijpende hervormingen in de betrokken landen te stimuleren. Het is bovendien van wezenlijk belang dat de lidstaten en de EU-instellingen op basis van goede informatie een debat aangaan over de politieke, economische en sociale impact van het uitbreidingsbeleid. De lidstaten zijn de aangewezen instantie om hun burgers de feiten over het uitbreidingsbeleid te verstrekken, hen te informeren over de voordelen ervan, waaronder de belangrijke bijdrage tot vrede, veiligheid en welvaart, en in te gaan op de zorgen van de burgers.

II. Belangrijke uitdagingen

In deze mededeling belicht de Commissie een aantal belangrijke uitdagingen voor de Westelijke Balkan en Turkije: economisch bestuur en concurrentievermogen; de rechtsstaat; het functioneren van de instellingen die de democratie waarborgen; de grondrechten; en (wat de Westelijke Balkan betreft) het overwinnen van de problemen uit het verleden. Deze uitdagingen raken de kern van de criteria van Kopenhagen en de voorwaarden van het stabilisatie- en associatieproces. De maatregelen om de problemen aan te pakken, versterken elkaar ook. Door bijvoorbeeld de rechtsstaat te bevorderen en de grondrechten te garanderen, wordt de rechtszekerheid vergroot. In combinatie met regionale integratie versterkt dat de economische ontwikkeling en het concurrentievermogen aanzienlijk.

a) Economisch bestuur en concurrentievermogen

De afgelopen drie jaar heeft de EU haar economisch bestuur aanmerkelijk versterkt. Door middel van het Europese semester coördineren de lidstaten hun begrotings- en structuurbeleid nog voordat de parlementen de nationale begroting vaststellen. De instrumenten voor de economische dialoog met de uitbreidingslanden worden geleidelijk aangepast aan de nieuwe uitdagingen en het coördinatiemechanisme van de EU. De betrokken landen is al gevraagd meer aandacht te besteden aan de duurzaamheid van hun externe positie en de grootste structurele hindernissen voor groei. De belangrijkste instrumenten van de EU moeten nu in de economische dialoog volledig aan bod komen, aangezien de uitbreidingslanden economisch en financieel sterk zijn vervlochten met de EU.

Rond 60% van de uitvoer van de Westelijke Balkan gaat naar de EU. De EU is ook de grootste buitenlandse directe investeerder. Behalve in Turkije domineren banken uit de EU de financiële sector. Toegang tot de interne markt van de EU voor goederen en diensten is een belangrijke groeifactor. Herstel in de EU heeft ook positieve gevolgen voor met name de Westelijke Balkan. Volgens de nieuwste prognoses van de Commissie zal de groei op de Westelijke Balkan voor 2013 uitkomen op 2%. De prognose voor Turkije is 3,2%, d.w.z. een sterkere groei na een relatieve terugval in 2012.

Een bescheiden herstel op de Westelijke Balkan is echter geen garantie voor duurzame groei en convergentie. Alle uitbreidingslanden kennen nog aanzienlijke problemen in termen van economische hervormingen, concurrentievermogen en werkgelegenheid:

· Turkije is een functionerende markteconomie, maar op de Westelijke Balkan heeft momenteel geen enkel uitbreidingsland die status;

· de systemen voor financieel beheer van de overheid moeten aanzienlijk worden versterkt om het risico van fraude en corruptie terug te dringen;

· de rechtsstaat moet aanzienlijk worden versterkt om het bedrijfsleven grotere rechtszekerheid te bieden en het vertrouwen van investeerders te vergroten;

· om de grote externe onevenwichtigheden en de hoge werkloosheid in alle landen (op de Westelijke Balkan gemiddeld meer dan 20%) aan te pakken, moeten structurele hervormingen meer prioriteit krijgen en moet het concurrentievermogen worden versterkt. Er zijn aanzienlijke regionale verschillen binnen de betrokken landen: plattelandsgebieden kennen meer armoede.

Er wordt een nieuwe aanpak voorgesteld om de uitbreidingslanden te helpen eerst economische basisproblemen aan te pakken en aan de economische criteria te voldoen. De landen zal worden gevraagd het economische beleid en bestuur te verbeteren door op gecoördineerde wijze een nationale strategie voor economische hervormingen uit te werken die uit twee onderdelen bestaat: een macro-economisch en budgettair programma en een programma voor structurele hervormingen en concurrentie. Deze programma’s komen in de bilaterale en multilaterale dialoog met de landen aan de orde.

· Het macro-economisch en budgettair programma blijft aan bod komen via de bestaande instrumenten: de economische pretoetredingsprogramma’s voor de kandidaat-lidstaten en de economische en budgettaire programma’s voor de potentiële kandidaat-lidstaten. Om het toezicht te versterken, zal de gemeenschappelijke Ecofin-raad met de kandidaat-lidstaten worden verzocht gerichter beleidsadvies te verstrekken door middel van landspecifieke aanbevelingen en de beleidsuitvoering jaarlijks te inventariseren en te toetsen.

· Nieuw is dat de landen zal worden verzocht programma’s voor structurele hervormingen en versterking van het concurrentievermogen uit te werken. Deze programma’s worden in parallel met de budgettaire programma’s opgezet, maar getoetst in de context van de betrokken instanties van de stabilisatie- en associatieovereenkomst op het gebied van onder meer industrie, concurrentie, interne markt, onderzoek, onderwijs, vervoer, energie en milieu. De Commissie zal in de voortgangsverslagen die zij elk najaar uitbrengt duidelijke richtsnoeren geven voor hervormingen die nodig zijn om beter aan de economische criteria te kunnen voldoen.

De Commissie zal met de uitbreidingslanden tevens een dialoog aangaan over het beheer van de overheidsfinanciën, waarbij onder meer steun wordt verleend inzake de economische criteria. De landen zullen op dit gebied actieplannen moeten opstellen, die door de Commissie worden gemonitord. Wanneer vorderingen worden gemaakt op het gebied van doeltreffend beheer van de overheidsfinanciën, wordt ook sectorale begrotingssteun mogelijk, waarin is voorzien in IPA II.

De Commissie zal deze aanpak stimuleren in nauwe samenwerking met de betrokken internationale financiële instellingen. Zij zal daartoe uitgebreide regionale technische bijstand verlenen. In de aanbevelingen van de Commissie over de economische criteria worden richtsnoeren gegeven voor de omvang van deze technische bijstand.

Andere maatregelen om concurrentievermogen, investeringen, groei en werkgelegenheid te stimuleren

De steun van de Commissie voor duurzame economische ontwikkeling op de Westelijke Balkan gaat verder dan macro-economische stabilisatie en het verkrijgen van de status van functionerende markteconomie. De Commissie dringt er al sinds het begin van de crisis op aan dat er meer wordt gedaan om de precaire sociaal-economische situatie aan te pakken, met name de hoge werkloosheid. Zij heeft er ook op gewezen dat op de Westelijke Balkan investeringen in infrastructuur moeten worden gesteund. De grensoverschrijdende vervoers-, energie- en communicatienetwerken zijn onvoldoende ontwikkeld. Gezien de omvang van de economieën van de Westelijke Balkanlanden is sterkere integratie cruciaal. Regionale economische samenwerking wordt erkend als een kans voor groei en een basis voor politieke samenwerking en goede nabuurschapsbetrekkingen. De geplande liberalisering van het dienstenverkeer in de Midden-Europese vrijhandelszone (CEFTA) draagt daar ook toe bij. Ontwikkeling van het menselijke en fysieke kapitaal in plattelandsgebieden en voortgezette overname van de EU-normen voor de landbouw- en voedselsector zullen het concurrentievermogen van de landbouwsector in de regio versterken.

De Commissie is met Turkije en Servië al een nieuwe dialoog aangegaan over werkgelegenheid en sociale hervormingen. Dialogen met de voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië en Montenegro volgen nog. De sociaal-economische situatie in de potentiële kandidaat-lidstaten is minder gunstig dan in de kandidaat-lidstaten. Er is dan ook extra steun noodzakelijk voor het opbouwen van de bestuurlijke capaciteit om deelname aan het nieuwe proces mogelijk te maken. De potentiële kandidaat-lidstaten zullen gefaseerd voor deze nieuwe dialoog worden uitgenodigd. In 2014 zal brede technische bijstand worden geprogrammeerd, met het accent op de potentiële kandidaat-lidstaten. Om het tekort aan vaardigheden aan te pakken en de onderwijsstelsels te verbeteren, blijft de Commissie werken aan de ontwikkeling van het onderwijs- en opleidingsplatform voor de Westelijke Balkan.

Onder auspiciën van de Regionale Samenwerkingsraad (RCC) zijn de in het kader van de agenda van Thessaloniki opgerichte regionale groepen begonnen met de aanpak van de prioriteiten van Europa 2020. Er wordt gewerkt aan een regionale 2020-strategie. De kennis en de capaciteit van de momenteel verspreide regionale groepen moeten worden versterkt, zodat zij regelmatige toetsingen kunnen uitvoeren en aanbevelingen doen. De RCC moet een mechanisme voor overheidsmonitoring opzetten. De bevindingen van de groepen en het monitoringmechanisme worden door de Commissie verwerkt in haar economische dialoog en de IPA-programmering.

Hervormingen die de naleving van de economische criteria bevorderen, worden ook ondersteund door het investeringskader voor de Westelijke Balkan. Dat investeringskader speelt een steeds belangrijkere rol bij de voorbereiding en ondersteuning van de investeringen die het meest noodzakelijk zijn om groei en werkgelegenheid te stimuleren. Via het investeringskader steunen de Commissie, bilaterale donoren en de internationale financiële instellingen voor 4 miljard euro investeringen op het gebied van vervoer, energie, milieu, klimaatverandering, de sociale sector en de ontwikkeling van de particuliere sector en het midden- en kleinbedrijf. De Commissie verstrekt medefinanciering voor een mkb-platform voor de Westelijke Balkan om via garanties en durfkapitaal de toegang tot financiering voor het midden- en kleinbedrijf te verbeteren.

Het verbeteren van de vervoers- en energieverbindingen tussen de EU en de uitbreidingslanden is een belangrijke prioriteit voor het bevorderen van duurzame economische groei, werkgelegenheid, handel en culturele uitwisselingen. De Commissie onderstreept het belang van verdere ontwikkeling van de trans-Europese energie-infrastructuur en de samenwerking met de energiegemeenschap. Het komende verdrag tot oprichting van een vervoersgemeenschap moet de integratie van de markten voor het vervoer over land en de infrastructuur bevorderen en de landen van de Westelijke Balkan helpen om de EU-normen voor het vervoer over land ten uitvoer te leggen. De Commissie heeft de trans-Europese vervoersnetwerken (TEN-T) en energienetwerken (TEN-E) van de EU herzien om de verbindingen met de landen van het uitbreidings- en nabuurschapsbeleid te verbeteren. Daartoe heeft zij een lijst van projecten van gemeenschappelijk belang vastgesteld voor de ontwikkeling van trans-Europese energie-infrastructuur. Op de komende ministerraad van de Energiegemeenschap zal waarschijnlijk een lijst van projecten die van belang zijn voor de Energiegemeenschap worden vastgesteld.

De samenwerking met Turkije zal worden geïntensiveerd, niet in de laatste plaats vanwege de strategische ligging van het land en zijn potentieel als energieknooppunt. Turkije heeft in 2013 de overeenkomst inzake de trans-Anatolische pijpleiding geratificeerd, die een verbinding tot stand moet brengen met de trans-Adriatische pijpleiding om aardgas van het Kaspische Zeegebied via Turkije naar de EU te brengen. Versterking van de samenwerking tussen de EU en Turkije op energiegebied en vorderingen op dit terrein bij de toetredingsonderhandelingen vergemakkelijken in dit verband dat vooruitgang wordt geboekt ten aanzien van de koppeling en integratie van de energiemarkten van de EU en Turkije. De Commissie ziet uit naar de evaluatie van de douane-unie EU-Turkije door de Wereldbank. Deze in opdracht van de Europese Commissie te verrichten evaluatie zal aanbevelingen bevatten voor verbetering van de werking ervan en mogelijke verbreding van het toepassingsgebied.

Ter ondersteuning van de werkzaamheden op de bovenstaande gebieden zal de Commissie:

– de uitbreidingslanden verzoeken een nationale strategie voor economische hervormingen uit te werken die uit twee onderdelen bestaat: het bestaande macro-economische en budgettaire programma en een nieuw programma voor structurele hervormingen en concurrentie. Dit proces zal leiden tot landspecifieke aanbevelingen en duidelijke richtsnoeren voor de maatregelen die vereist zijn om vooruitgang te boeken naar de totstandkoming van een functionerende markteconomie en het concurrentievermogen te versterken;

– een dialoog met de betrokken landen aangaan over de maatregelen die vereist zijn om aan de normen voor het beheer van de overheidsfinanciën te voldoen en zo de weg vrij te maken voor mogelijke begrotingssteun in het kader van het IPA;

– uitgebreide technische bijstand verlenen in nauwe samenwerking met andere internationale organisaties.

In de periode 2007–2013 is voor 190 miljoen euro pretoetredingssteun verleend om de institutionele capaciteit van de overheid te versterken op gebieden als het beheer van de overheidsfinanciën, het economisch en begrotingsbeleid en statistiek, en ter versterking van de institutionele capaciteit van de nationale banken.

In het kader van IPA II zal de Commissie hervormingen met het oog op de vervulling van de economische criteria en de sociaal-economische ontwikkeling blijven steunen, onder meer via het investeringskader voor de Westelijke Balkan. Prioritair is daarbij de verbetering van de vervoers- en energieverbindingen tussen de EU en de uitbreidingslanden. Ook zal zij technische bijstand blijven verlenen ter ondersteuning van het economisch bestuur, de dialoog over werkgelegenheid en sociale aangelegenheden, de doelstellingen van de RCC voor de regionale 2020-strategie, en landbouw en plattelandsontwikkeling.

b) De rechtsstaat

De rechtsstaat is één van de fundamentele waarden waarop de EU is gegrondvest. Om waarden als de rechtsstaat te beschermen, is de Europese Unie in het leven geroepen. en dat geldt ook nu bij de recentste uitbreidingsronden. De rechtsstaat blijft voor de EU een prioriteit: hij vormt de kern van het toetredingsproces en is een van de belangrijkste pijlers van de criteria van Kopenhagen. Landen die tot de EU willen toetreden, moeten al vanaf een vroeg stadium zorgen voor een correcte werking van de kerninstituties die nodig zijn om de rechtsstaat te waarborgen. De rechtsstaat ondersteunt het ondernemingsklimaat, biedt rechtszekerheid voor ondernemers en stimuleert investeringen, werkgelegenheid en groei. Bestrijding van georganiseerde misdaad en corruptie is essentieel om te voorkomen dat criminelen het politieke, juridische en economische stelsel infiltreren. In de meeste uitbreidingslanden zijn inclusieve, transparante en ambitieuze justitiële hervormingen nodig om de onafhankelijkheid, onpartijdigheid, efficiëntie en verantwoordingsplicht van het justitiële stelsel te waarborgen. Er moet vooral aandacht worden besteed aan de procedures voor de benoeming en beoordeling en de tuchtrechtelijke procedures voor rechters. Ook moeten er krachtiger kaders voor de bestrijding van corruptie en georganiseerde misdaad komen, omdat dat in veel uitbreidingslanden ernstige problemen zijn. Er moeten op dit vlak aantoonbaar aanzienlijke en duurzame resultaten worden geboekt, op basis van efficiënte, doelmatige en onbevooroordeelde onderzoeken, vervolgingen en veroordelingen in zaken op alle niveaus, ook wat corruptie op hoog niveau betreft.

Het proces van visumliberalisering heeft de Westelijke Balkanlanden gestimuleerd belangrijke maatregelen te treffen om de zaken te hervormen die het nauwst samenhangen met dat proces. Door deze hervormingen is het intern bestuur versterkt. De betrokken landen moeten zich sterker inzetten om de hervormingen te consolideren en maatregelen treffen om misbruik van de geliberaliseerde visumregeling te voorkomen, zoals de Commissie heeft geschetst en aanbevolen in haar monitoringverslagen over de visumliberalisering. Eind 2013 zal de Commissie het vierde monitoringverslag uitbrengen. Vraagstukken op het gebied van migratie en grensbeheer blijven aan de orde komen in de daarvoor bestemde kaders, zoals de stabilisatie- en associatieovereenkomst en hoofdstuk 24 betreffende justitie, vrijheid en veiligheid.

Er wordt een nieuwe aanpak ingevoerd voor de toetredingsonderhandelingen op het gebied van het gerechtelijk stelsel en de grondrechten en justitie, vrijheid en veiligheid. Gezien de opgedane ervaring wordt bij de nieuwe aanpak de eis gesteld dat tijdens het hele proces een solide staat van dienst wordt aangetoond wat de uitvoering van de hervormingen betreft. Dat geeft die landen maximaal de tijd om hervormingen door te voeren, wat ertoe bijdraagt dat deze vaste grond krijgen en onomkeerbaar worden. De nieuwe aanpak wordt nu toegepast bij de onderhandelingen met Montenegro, dat als basis voor het openen van de onderhandelingen over deze hoofdstukken uitvoerige actieplannen heeft opgesteld. Overeenkomstig het verzoek van de Europese Raad van juni 2013 wordt de nieuwe aanpak volledig geïntegreerd in het onderhandelingskader voor Servië. De screening van de hoofdstukken 23 en 24 is momenteel aan de gang.

De rechtsstaat is ook een belangrijk thema voor de betrekkingen van de EU met andere uitbreidingslanden. Bij de toetredingsdialoog op hoog niveau van de Commissie met de voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië komen vraagstukken betreffende de rechtsstaat aan de orde. Een aantal belangrijke prioriteiten van het advies van de Commissie van 2010 over de voorwaarden voor het openen van toetredingsonderhandelingen met Albanië hebben betrekking op de rechtsstaat. De Commissie steunt de justitiële hervormingen via haar gestructureerde dialoog over justitie met Bosnië en Herzegovina, en voert ook een gestructureerde dialoog over de rechtsstaat met Kosovo, waarbij het accent ligt op de bestrijding van georganiseerde misdaad en corruptie en de hervorming van de rechterlijke macht. De rechtsstaat is ook een prioriteit in het kader van de positieve agenda met Turkije.

Ter ondersteuning van de werkzaamheden op de bovenstaande gebieden zal de Commissie:

– de nieuwe aanpak voor de hoofdstukken rechterlijke macht en grondrechten en justitie, vrijheid en veiligheid invoeren voor Montenegro en Servië en prioriteit blijven geven aan de rechtsstaat via gerichte dialogen met de andere uitbreidingslanden;

– zorgen voor coördinatie met de betrokken Europese agentschappen (met name Europol, Eurojust en Frontex) en intensievere samenwerking tussen de agentschappen en de uitbreidingslanden aanmoedigen, inclusief de sluiting van operationele overeenkomsten met Europol.

– de steun voor met de rechtsstaat samenhangende hervormingen versterken via IPA II, zowel op nationaal als op regionaal niveau, met het oog op de integratie van de hervormingen op deze belangrijke gebieden en een doeltreffende uitwisseling van de beste methoden om een succesvolle staat van dienst voor de aanpak van georganiseerde misdaad en corruptie te verkrijgen.

In de periode 2007–2013 is voor ruim 800 miljoen euro pretoetredingssteun verleend om de justitiële sector en de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht te versterken, de bestrijding van corruptie en georganiseerde misdaad te intensiveren en grensbeheer en grensbeveiliging te verbeteren. Via IPA II zullen sectorale strategieën worden uitgewerkt met een accent op het ontwikkelen van een onafhankelijke, efficiënte en professionele rechterlijke macht en het ondersteunen van de ontwikkeling van een krachtig nationaal en regionaal kader en een staat van dienst voor de bestrijding van georganiseerde misdaad en corruptie. Preventiemaatregelen maken hiervan deel uit. Rechtshandhavingsinstanties worden doeltreffende juridische en onderzoeksmiddelen geboden, met name de mogelijkheid om financieel onderzoek te verrichten.

c) Het functioneren van de instellingen die de democratie waarborgen

Volgens de criteria van Kopenhagen moeten de kandidaat-lidstaten beschikken over stabiele instellingen die de democratie waarborgen. Zij moeten ervoor zorgen dat deze cruciale instellingen, zoals het nationale parlement, de regering en het overheidsbestuur, goed functioneren. In de meeste uitbreidingslanden moet prioriteit worden gegeven aan de transparantie, verantwoordingsplicht en effectiviteit van de instellingen en het overheidsbestuur, met sterkere aandacht voor de behoeften van burgers en bedrijven. Er moet meer worden gedaan om de participatieve democratie te versterken en nationale platformen voor met de EU samenhangende hervormingen op te richten, die ervoor kunnen zorgen dat er onder de partijen en in de samenleving een consensus tot stand komt over de ingrijpende hervormingen die nodig zijn. Ook moeten de betrokken landen een passend evenwicht tussen centrale, regionale en lokale overheid bewerkstelligen waarmee de hervormingen en de dienstverlening aan de burgers het best worden ondersteund. Ook de rol van de regionale en lokale autoriteiten in het proces van aanpassing aan de EU en de uiteindelijke toepassing van de EU-regels is cruciaal.

De democratische instellingen zijn in een aantal uitbreidingslanden nog steeds kwetsbaar. Er is geen cultuur van het opbouwen van consensus en de rol van de nationale parlementen is onvoldoende ontwikkeld. Democratie houdt meer in dan het houden van vrije en eerlijke verkiezingen. Er zijn krachtige, verantwoordingsplichtige instellingen en participatieve processen noodzakelijk, waarvan de nationale parlementen de spil moeten zijn. Het parlementair toezicht wordt vaak ondermijnd door buitensporig gebruik van spoedprocedures voor de wetgeving, zwakke stelsels van parlementaire commissies en procedures, onvoldoende overleg met belanghebbenden en minimale input van deskundigen.

Verkiezingen worden maar al te vaak gezien als een kans om politieke controle te krijgen over staatinstellingen in een mate die verder gaat dan de normale, legitieme overdracht van politieke macht zoals die bij een regeringswisseling plaatsvindt. In veel gevallen zijn zelfs relatief lage posten bij de overheid in wezen gepolitiseerd. Daardoor worden de capaciteit en de verantwoording van het bestuur ondermijnd. Hervorming van het openbaar bestuur, met inbegrip van professionalisering en depolitisering van het ambtenarenapparaat, is essentieel. Toepassing van het beginsel van verdienste, bestrijding van corruptie en garanderen van passende administratieve procedures, ook op personeelsgebied, zijn van fundamenteel belang.

Het maatschappelijk middenveld en de burgers, met name jongeren, worden maar al te vaak weggehouden van de dagelijkse politiek. De dialoog tussen de beslissers en de belanghebbenden moet worden geïntensiveerd. Een mondig maatschappelijk middenveld is een essentiële voorwaarde voor elk democratisch bestel. Het versterkt de politieke verantwoording en de sociale cohesie, versterkt het begrip voor hervormingen die met de toetreding samenhangen en bevordert de inclusiviteit ervan. Het steunt verzoening in samenlevingen die als gevolg van conflict verdeeld zijn. In sommige gevallen moet een meer ondersteunend klimaat worden gecreëerd om de mogelijkheden voor beleidsdialoog en onpartijdige inbreng in het besluitvormingsproces te verbreden. Statistieken van goede kwaliteit, aangeleverd door onafhankelijke nationale instanties voor de statistiek, zijn daarbij onontbeerlijk. De onafhankelijkheid en effectiviteit van belangrijke instanties als een ombudsman en een nationale rekenkamer moeten worden gewaarborgd en hun aanbevelingen moeten een passend gevolg krijgen.

Ter ondersteuning van de werkzaamheden op de bovenstaande gebieden zal de Commissie:

– intensiever gaan samenwerken met internationale organisaties zoals de Raad van Europa, de OVSE/ODIHR en de OESO (SIGMA — steun voor beter bestuur en beheer) om electorale en parlementaire hervormingen te steunen; de interparlementaire samenwerking tussen de nationale parlementen van de regio, de parlementen van de lidstaten en het Europees Parlement blijven steunen;

– in het toetredingsproces meer prioriteit toekennen aan hervorming van het openbaar bestuur en daarbij een bijzonder accent leggen op transparantie, depolitisering en aanwervingsprocedures op basis van verdienste;

– meer aandacht schenken aan het maatschappelijk middenveld, inclusief capaciteitsbouw, aanmoediging van een klimaat dat de ontwikkeling ervan ondersteunt en een grotere betrokkenheid van belanghebbenden bij de hervormingen, onder meer door sterkere transparantie van het overheidsoptreden en de overheidsuitgaven;

– participatie op brede basis in het toetredingsproces bevorderen, uitgaande van het positieve voorbeeld van Montenegro, en maximale transparantie bij de omgang met de relevante documenten bevorderen.

In de periode 2007–2013 is voor ruim 30 miljoen euro pretoetredingssteun verleend om onder meer de capaciteit van de nationale parlementen, ombudsmannen en nationale rekenkamers te versterken. In diezelfde periode kregen maatschappelijke organisaties bijna 190 miljoen euro steun via IPA en ruim 35 miljoen euro via het Europees instrument voor democratie en mensenrechten (EIDHR). Via IPA II zal de Commissie steun verlenen voor de versterking van de democratische instellingen, goed bestuur en ombudsinstanties, en voor hervorming van het openbaar bestuur met inbegrip van twinningprojecten op deze gebieden. De Commissie zal tevens de mogelijkheden onderzoeken om de komende generatie beleidsmakers, overheidsambtenaren en leiders te ondersteunen, onder meer met gerichte bezoekprogramma’s en mogelijk een EU-studiebeurzenregeling. De Commissie zal ook steun blijven verlenen voor capaciteitsopbouw voor het maatschappelijk middenveld, onder meer via de faciliteit voor het maatschappelijk middenveld, en het middenveld nauwer betrekken bij de strategische programmering van IPA II.

d) Grondrechten

Burgerrechten, politieke, sociale en economische rechten en de rechten van leden van minderheden zijn in de meeste uitbreidingslanden belangrijke onderwerpen. De grondrechten worden in de uitbreidingslanden doorgaans door de wet gegarandeerd, maar in veel gevallen is de praktijk daarmee niet in overeenstemming. Er moet meer worden gedaan om de positie van vrouwen te verbeteren en toe te zien op gelijke kansen voor mannen en vrouwen, om kinderrechten in de praktijk te brengen en om mensen met een handicap steun te bieden.

De situatie met betrekking tot de vrijheid van meningsuiting is in een aantal uitbreidingslanden zeer zorgwekkend. Etnische minderheden, met name de Roma, ondervinden veel problemen, ondanks dat hun rechten wettelijk worden beschermd. Het is van belang dat er een geconsolideerd, samenhangend kader komt voor de bestrijding van bepaalde vormen en uitingen van racisme en vreemdelingenhaat in bijvoorbeeld de audiovisuele media, de sport, de politiek, het onderwijs en op internet. Ook discriminatie op grond van seksuele oriëntatie is wijdverbreid. Deze kwetsbare groepen worden geconfronteerd met vijandigheid in de samenleving die makkelijk kan ontaarden in haatuitingen, geweld en intimidatie.

De Commissie legt in haar mededeling dit jaar bijzondere nadruk op de vrijheid van meningsuiting, de situatie van de Roma en de positie van LGBTI-personen. De Commissie werkt ten aanzien van deze grondrechten nauw samen met internationale en regionale organisaties, met name de Raad van Europa en de OVSE. De Commissie stelt voor dat de kandidaat-lidstaten als waarnemers deelnemen aan het EU-Bureau voor de grondrechten, ter ondersteuning van hun inspanningen om de grondrechten volledig te eerbiedigen.

- Vrijheid van meningsuiting

De Commissie beschouwt de vrijheid van meningsuiting en van de media als prioritair in het kader van het proces van toetreding tot de EU en voor de financiële en technische steun van de EU. In juni 2013 heeft de Commissie samen met het Europees Parlement de conferentie Speak-Up!2 georganiseerd, waaraan is deelgenomen door honderden vertegenwoordigers van de media, het maatschappelijk middenveld en de nationale autoriteiten.

De uitbreidingslanden kennen doorgaans een veelkleurig medialandschap. Op de Speak-Up!2-conferentie werd echter bevestigd dat een aantal belangrijke problemen met spoed moet worden aangepakt. Journalisten worden vaak geconfronteerd met geweld en intimidatie, wat tot zelfcensuur leidt. De autoriteiten moeten meer doen om zowel oude als nieuwe gevallen te onderzoeken en de daders afschrikkende straffen te geven. Door laster uit het strafrecht te halen is in Zuidoost-Europa een belangrijke stap gezet voor de bescherming van vrije, kritische journalistiek. Vervolging van journalisten komt echter nog steeds voor. De rechterlijke macht dient te worden ontwikkeld en opgeleid om machtsmisbruik door de overheid te voorkomen.

Politieke inmenging in de vrijheid van de media blijft een ernstig probleem. Er moet meer worden gedaan om de politieke en financiële onafhankelijkheid van de openbare omroepen in de Westelijke Balkanlanden te waarborgen. De beste garantie is duurzame financiering en transparante regels voor de benoeming van directieleden, alsmede sterke steun in het land voor de benodigde hervormingen. In de meeste uitbreidingslanden functioneren de regelgevende instanties niet goed. Er is ook geen sprake van functionerende zelfregulering door de media, en mediaorganisaties moeten zich sterker inzetten voor een beter intern bestuur. De informele economische pressie op de media moet worden aangepakt, onder meer door transparant te maken wie de eigenaars van mediaorganisaties zijn, door buitensporige concentratie te voorkomen en transparante regels uit te vaardigen voor de aankoop van advertentieruimte door de overheid. De arbeidswetten bij de media moeten beter worden uitgevoerd.

Ter ondersteuning van de werkzaamheden op deze gebieden zal de Commissie:

– via de regelmatige politieke dialoog met de uitbreidingslanden de vrijheid van meningsuiting en de mediavrijheid bevorderen en het belang daarvan voor het EU-lidmaatschap onderstrepen;

– erop toezien dat de vrijheid van meningsuiting en de mediavrijheid in de onderhandelingshoofdstukken 23 (rechterlijke macht en grondrechten) en 10 (informatiemaatschappij en media) steeds als prioriteit worden behandeld;

– vanaf 2014 een prijs toekennen voor excellente onderzoeksjournalistiek.

In de periode 2007–2013 is voor ruim 27 miljoen euro pretoetredingssteun verleend om de toetredingslanden te helpen bij het oplossen van problemen in verband met de vrijheid van meningsuiting. Via IPA II zal de Commissie een langetermijnvisie uitwerken voor de financiële bijstand van de EU op het gebied van de vrijheid van meningsuiting, mede in samenwerking met de belangrijkste partners (zoals de Raad van Europa, de OVSE en de OESO).

- Roma

Er leven in Europa 10 tot 12 miljoen Roma, van wie rond 4 miljoen in Turkije en 1 miljoen op de Westelijke Balkan. In heel Europa is de situatie van de meeste Romagemeenschappen zeer zorgwekkend. De Roma zijn zeer vaak het slachtoffer van racisme, discriminatie en sociale uitsluiting. Zij leven in diepe armoede, zonder voldoende toegang tot gezondheidszorg, onderwijs en opleiding, huisvesting en werk. Als gevolg van hun moeilijke omstandigheden hebben velen van hen de regio verlaten en in EU-landen asiel gezocht. De meeste van deze asielaanvragen hebben uiteindelijk geen succes. Dit is een onhoudbare situatie.

Sinds 2011 kent de EU een kader voor nationale strategieën voor integratie van de Roma, dat met name is gericht op de bestrijding van armoede, sociale uitsluiting en discriminatie van de Roma. De doelstellingen en beginselen van dit kader zijn ook relevant voor de uitbreidingslanden. Daar moet veel meer worden gedaan om de sociale en economische integratie van de Roma te bevorderen en nationale Roma-strategieën te ontwikkelen en op passende wijze uit te voeren, op te volgen en te monitoren. Integratie van de Roma moet een nationale prioriteit worden, niet alleen in strategienota’s, maar ook in de praktijk. Maatregelen zijn nodig om de toegang tot onderwijs te verbeteren, de werkgelegenheid te bevorderen en de gezondheids- en huisvestingssituatie te verbeteren, met name de toegang tot openbare voorzieningen zoals water en elektriciteit. De kwestie van de identiteitsdocumenten en registratie van de Roma moet worden aangepakt.

Integratie van de Roma blijft een belangrijke doelstelling, maar wordt in toenemende mate een politieke uitdaging als geen krachtigere maatregelen worden genomen. Vereist is een gecoördineerde aanpak, op basis van een sterke politieke wil op alle niveaus, met name bij de gemeentelijke autoriteiten en de nationale overheden van de betrokken landen. Ook is een mentaliteitsverandering bij de meerderheidsbevolking nodig. Ook de leiders van de Roma moeten een bijdrage leveren, door inschrijving in het bevolkingsregister te bevorderen, het volgen van verplicht onderwijs te stimuleren en de uittocht van asielzoekers te ontmoedigen. De plaatselijke autoriteiten moeten bereid zijn de schoolplicht te handhaven en het verzet van de meerderheidsbevolking tegen gemeenschappelijk onderwijs te bestrijden, onder meer door uitkeringen te koppelen aan schoolbezoek.

De Commissie werkt nauw samen met alle uitbreidingslanden om te evalueren hoe het staat met de toezeggingen om verdere integratie van de Romagemeenschap te bevorderen. De samenhang tussen de steun aan de Roma in de uitbreidingslanden en de werkzaamheden op EU-niveau dient te worden versterkt.

Ter ondersteuning van de werkzaamheden op de bovenstaande gebieden zal de Commissie:

– steun en aanmoediging bieden voor nationale bijeenkomsten als vervolg op de seminars van 2011, waarbij landentoezichtcommissies streng toezien op de uitvoering van de operationele conclusies;

– de IPA-financiering verhogen en beter gericht maken door middel van een Roma-faciliteit voor de financiering van de op de nationale seminars goedgekeurde maatregelen, waarbij nauwer wordt samengewerkt met andere internationale organisaties;

– in 2014 in Brussel een Roma-conferentie houden over de toekomstige ontwikkelingen, waarbij prijzen zullen worden toegekend aan ngo’s voor innovatieve en succesvolle projecten op het gebied van Roma-integratie.

In de periode 2007–2013 is voor ruim 100 miljoen euro pretoetredingssteun verleend om steun te bieden aan sociale integratie en inclusie van de Roma in de uitbreidingslanden, ook wat huisvesting betreft. Via IPA II zal de Commissie middelen gerichter verstrekken en de strategische samenwerking met externe belanghebbenden versterken. Daarbij worden beste praktijken geïdentificeerd en nagevolgd. Voorrang wordt gegeven aan projecten met een rechtstreeks effect op het leven van afzonderlijke Roma, met bijzondere aandacht voor onderwijs en sociale inclusie.

- Lesbiennes, homoseksuelen, biseksuelen, transgenders en interseksuelen (LGBTI)

Homofobie, discriminatie en haatmisdrijven op grond van seksuele oriëntatie en genderidentiteit zijn op de Westelijke Balkan en in Turkije nog altijd wijdverbreid. Ten dele is dat het gevolg van incomplete wetgeving, maar ten dele ook door inconsequente uitvoering van de wettelijke bepalingen. De schendingen van LGBTI-rechten omvatten discriminatie op gebieden als werkgelegenheid en onderwijs, niet-handhaving door sommige autoriteiten van de vrijheid van meningsuiting en vergadering, alsmede haatuitingen, intimidatie en fysiek geweld en zelfs moord.

In juni 2013 heeft de EU richtsnoeren opgesteld voor de bevordering en bescherming van de mensenrechten van LGBTI’s, die als leidraad moeten dienen bij het externe EU-optreden op dit gebied. Voor een succesvolle strategie is in de uitbreidingslanden een sterke politieke wil nodig bij regering, plaatselijke autoriteiten en rechtshandhavingsinstanties, maar ook bij de EU. De autoriteiten van de uitbreidingslanden kunnen een sleutelrol spelen bij een verandering van de mentaliteit jegens LGBTI’s in de hele samenleving, die vaak in het beste geval ambivalent is en in het slechtste geval vijandig.

De antidiscriminatiewetgeving moet in Turkije en de voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië dringend worden uitgebreid tot seksuele oriëntatie en genderidentiteit. In de meeste landen is er nog geen wetgeving inzake haatmisdrijven. Rechtshandhavers, personeelsleden van ombudsinstanties, rechters en mediawerknemers moeten worden opgeleid om hen beter bekend te maken met nieuwe wetgeving, om voor correcte uitvoering te zorgen en om bij te dragen tot beter begrip. De landen moeten een nultolerantiebeleid voeren voor haatzaaien, geweld en intimidatie, zaken uit het verleden met voorrang aanpakken en bereid zijn doortastend op te treden bij nieuwe gevallen. De betrokken landen moeten maatregelen nemen om stereotypen en misvattingen te bestrijden, onder meer in het onderwijs. Religieuze of culturele normen mogen niet worden ingeroepen om discriminatie te rechtvaardigen. De vrijheid van vergadering en de vrijheid van meningsuiting moeten worden beschermd, onder meer door passend op te treden bij prideoptochten, ook in Servië, waar de parade dit jaar helaas voor de derde maal achtereen om veiligheidsredenen werd verboden.

Ter ondersteuning van de werkzaamheden op de bovenstaande gebieden zal de Commissie:

– zorgen voor meer politieke steun, onder meer door erop toe te zien dat deze zaken bij de uitbreidingslanden en bij de toetredingsonderhandelingen systematisch aan de orde worden gesteld in geschikte fora, door duidelijkere beleidsprioriteiten te stellen en monitoring en follow-up te verbeteren;

– in 2014 een LGBTI-conferentie op hoog niveau organiseren om de balans op te maken van de huidige stand van zaken en de geboekte vooruitgang, om beste praktijken uit te wisselen en operationele conclusies vast te stellen;

– de strategische samenwerking met externe belanghebbenden (internationale organisaties en het maatschappelijk middenveld) intensiveren.

In de periode 2007–2013 is voor ruim 2,5 miljoen euro specifieke steun verleend met betrekking tot LGBTI-vraagstukken, via zowel IPA als EIDHR. Via IPA II zal de Commissie op meer gerichte wijze financiering verstrekken voor onder meer de opleiding van personeel van de betrokken overheidsinstellingen, onder wie rechters en politie, alsmede campagnes en andere initiatieven (workshops, evenementen) om bewustwording en tolerantie te stimuleren. De Commissie zal haar bijstand op deze gebieden coördineren met in het bijzonder de Raad van Europa en de OVSE.

e) Afhandeling van bilaterale vraagstukken het overwinnen van de problemen uit het verleden

De historische overeenkomst tussen Belgrado en Prishtina/Priština schept de voorwaarden voor het opbouwen van een gemeenschappelijke Europese toekomst voor beide partijen. De overeenkomst werpt een nieuw licht op andere bilaterale geschillen en laat zien wat bereikt kan worden met politieke wil, moed en steun van de EU. Na talrijke door de EU gefaciliteerde bijeenkomsten op hoog niveau hebben Servië en Kosovo op 19 april een eerste akkoord bereikt over de beginselen die aan een normalisering van de betrekkingen ten grondslag liggen. In mei werden zij het eens over een breed uitvoeringsplan met een duidelijk tijdschema tot aan eind 2013. Hierdoor kon de Europese Raad het besluit nemen om toetredingsonderhandelingen te openen met Servië en kon de Raad onderhandelingsrichtsnoeren vaststellen voor een stabilisatie- en associatieovereenkomst met Kosovo.

Er is ook vooruitgang geboekt met andere bilaterale vraagstukken elders in de regio. De goede nabuurschapsbetrekkingen – een essentieel element van het stabilisatie- en associatieproces – zijn versterkt. Servië en Bosnië en Herzegovina hebben hun contacten geïntensiveerd. De Servische president heeft in het openbaar excuses gemaakt voor de in Bosnië en Herzegovina begane misdaden. In de betrekkingen tussen Servië en Kroatië is een meer constructieve geest merkbaar. De bi- en multilaterale contacten tussen de landen in de regio zijn ook voortgezet met betrekking tot gevoelige kwesties zoals oorlogsmisdrijven, de terugkeer van vluchtelingen, georganiseerde misdaad en politiële samenwerking. Er zijn diverse overeenkomsten gesloten tussen parketten die oorlogsmisdaden vervolgen, onder andere door Bosnië en Herzegovina met zowel Kroatië als Servië. Hindernissen voor uitlevering worden uit de weg geruimd. Vertegenwoordigers van de presidenten van Bosnië en Herzegovina, Kroatië, Montenegro, Servië en Kosovo zijn in september voor het eerst bijeengekomen voor besprekingen over het waarheids- en verzoeningsinitiatief RECOM. Er werd overeenstemming bereikt over de doelstellingen en de hoofdtaak van dit initiatief. Het regionale huisvestingsproject in het kader van het proces van Sarajevo wordt uitgevoerd door Kroatië, Servië, Bosnië en Herzegovina en Montenegro.

De geboekte vooruitgang moet worden geconsolideerd. Er zijn nog veel onopgeloste bilaterale geschillen, onder meer betreffende minderheden en problemen die samenhangen met het uiteenvallen van Joegoslavië, zoals grensafbakening. De betrekkingen worden gehinderd door diametraal tegengestelde visies op de jongste geschiedenis, maar ook door de interetnische problematiek. De politieke en andere leiders moeten meer verantwoordelijkheid tonen en zich sterker uitspreken tegen haatzaaien en andere uitingen van intolerantie, in welk verband die zich ook voordoen. Er moet meer worden gedaan om de daders van oorlogsmisdaden ter verantwoording te roepen, om problemen aan te pakken in verband met vluchtelingen en binnenlands ontheemden en om de betrekkingen in verband met de situatie van minderheden te normaliseren. Er is te weinig vooruitgang geboekt wat vermiste personen betreft.

Interetnische geschillen en geschillen betreffende status hinderen nog steeds het functioneren van de instellingen binnen staten, in het bijzonder in Bosnië en Herzegovina, waardoor het hervormingsproces wordt gefrustreerd. Ingewikkelde etnische problematiek kan met succes worden aangepakt door middel van dialoog en compromissen. Dat is gebleken uit de overeenkomst tussen Servië en Kosovo en de uitvoering van de kaderovereenkomst van Ohrid in de voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië.

Onopgeloste bilaterale problemen hebben nog steeds een negatieve invloed op het toetredingsproces. In een geest van goed nabuurschap moeten openstaande bilaterale problemen door de betrokken partijen zo vroeg mogelijk worden aangepakt. Er moet alles aan worden gedaan om te voorkomen dat significante bilaterale geschillen in de EU worden geïmporteerd. De Commissie roept de partijen op al het mogelijke te doen om uitstaande geschillen op te lossen conform de gebruikelijke beginselen en methoden, waar nodig door een beroep te doen op het Internationaal Gerechtshof of andere bestaande of ad hoc opgerichte instanties voor geschillenbeslechting. Slovenië en Kroatië hebben laten zien dat een dergelijke aanpak positieve resultaten kan hebben. Bilaterale problemen mogen niet tot vertraging van het toetredingsproces leiden.

De EU werkt er nu aan om de eis dat de betrekkingen tussen Belgrado en Prishtina/Priština worden genormaliseerd, te verwerken in het kader voor de toetredingsonderhandelingen met Servië. Wat de voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië betreft, blijven goede nabuurschapsbetrekkingen van wezenlijk belang, wat mede inhoudt dat er onder auspiciën van de VN via onderhandelingen een wederzijds aanvaardbare oplossing van de naamkwestie tot stand moet komen. Hiernaar moet zonder verder uitstel worden gestreefd. De Commissie is bereid bij te dragen tot de noodzakelijke politieke impuls voor het zoeken naar oplossingen en steun te verlenen aan daarmee samenhangende initiatieven.

In een regio die nog maar zo kort geleden door conflict werd verscheurd, is verzoening essentieel om de stabiliteit te bevorderen. De landen van de regio, de lidstaten en de EU moeten meer doen om in Zuidoost-Europa een klimaat tot stand te brengen dat het mogelijk maakt de problemen van het verleden te overwinnen en daardoor het risico zo klein mogelijk te maken dat onopgeloste bilaterale problemen als politiek middel worden ingezet. De Commissie onderstreept het belang van de verklaring van Kroatië over het bevorderen van de Europese waarden in Zuidoost-Europa. Het is prijzenswaardig dat Kroatië bereid is zijn unieke positie als eerste EU-lidstaat die ernstig te lijden heeft gehad van de conflicten van de jaren ’90 van de vorige eeuw, in te zetten om zijn buurlanden politieke en technische steun te bieden bij hun streven naar het EU-lidmaatschap. De Commissie is bereid om dergelijke steun te faciliteren, met name via de Taiex-faciliteit.

De regionale samenwerking is voortgezet in het kader van regionale fora zoals de Energiegemeenschap, de Europese gemeenschappelijke luchtvaartruimte, de Midden-Europese vrijhandelszone en de Regionale Hogeschool voor bestuurskunde. De Regionale Samenwerkingsraad is bezig zijn rol als platform voor de promotie van voor de hele regio en het EU-perspectief daarvan belangrijke vraagstukken verder uit te werken, en zorgt er daarmee voor dat regionale samenwerking steeds meer een integrerend onderdeel wordt van de politieke agenda van de betrokken landen. Het voorstel van Montenegro voor een groep van zes op de Westelijke Balkan (Albanië, Bosnië en Herzegovina, de voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië, Kosovo, Montenegro en Servië) is een constructief initiatief dat voortbouwt op de positieve ervaring met de vier van Višegrad. Het is belangrijk dat zulke initiatieven bestaande regelingen aanvullen en er een meerwaarde aan geven, en dat ze uit de regio zelf voortkomen. Ook actieve deelname aan de strategie voor de Donau-macroregio en de nieuwe strategie voor de Adriatisch-Ionische macroregio kan de economische en sociale ontwikkeling steunen en integratie in de EU bevorderen.

Ter ondersteuning van de werkzaamheden op de bovenstaande gebieden zal de Commissie:

– de ontwikkeling aanmoedigen van een netwerk van bilaterale overeenkomsten tussen landen waarmee een stabilisatie- en associatieovereenkomst is gesloten, teneinde een kader te bieden voor intensievere politieke dialoog over de belangrijkste vraagstukken;

– alle betrokken landen politieke steun en faciliteiten blijven bieden om in een zo vroeg mogelijk stadium oplossingen te vinden voor bilaterale problemen, en actieve steun blijven verlenen aan de inspanningen om oplossingen te vinden in andere fora.

In de periode 2007–2013 heeft de Commissie aanzienlijke pretoetredingssteun verstrekt ten behoeve van projecten en initiatieven voor verzoening en meer in het algemeen voor regionale en grensoverschrijdende samenwerking. Verzoening is in IPA II een centraal thema. De Commissie blijft steun verlenen aan initiatieven om de erfenis van de oorlog te verwerken (het proces van Sarajevo, het netwerk van parketten die oorlogsmisdaden vervolgen, het waarheids- en verzoeningsproces RECOM). Samenwerking wordt ook aangemoedigd en gesteund op gebieden als onderwijs, wetenschap, cultuur, media, jongeren en sport. De Commissie blijft steun verlenen aan regionale initiatieven zoals de Regionale Samenwerkingsraad en de Regionale Hogeschool voor bestuurskunde. Het is zaak te zorgen voor nauwe samenhang tussen de landenprogramma’s en regionale programma’s en de relevante macroregionale strategieën, en de middelen daaraan aan te passen.

***

I. Conclusies en aanbevelingen

Op basis van de bovenstaande analyse en de landspecifieke beoordelingen in de als bijlage opgenomen conclusies over de afzonderlijke landen komt de Commissie tot de volgende conclusies en aanbevelingen:

I

1. Twintig jaar geleden werd de Westelijke Balkan door conflicten verscheurd. Tegelijkertijd werden de criteria van Kopenhagen door de Europese Unie vastgelegd met het oog op de toetreding van toekomstige lidstaten tot de EU. Tien jaar later hebben de EU-lidstaten op de Europese Raad van Thessaloniki in 2003 aan alle landen van de Westelijke Balkan een duidelijk vooruitzicht op EU-lidmaatschap aangereikt, op voorwaarde dat de noodzakelijke voorwaarden werden vervuld, inclusief die van het stabilisatie- en associatieproces.

Kroatië voldoet aan deze voorwaarden, en in juli 2013 heeft de EU Kroatië als de 28e lidstaat verwelkomd. De toetreding van Kroatië is een voorbeeld van de transformerende kracht en het stabiliserende effect van het uitbreidingsproces. Het historisch akkoord dat Servië en Kosovo in april hebben gesloten, toont nogmaals aan welke kracht uitgaat van het perspectief op EU-toetreding en het belang van dit perspectief bij de heling van de diepe wonden uit het verleden.

De criteria van Kopenhagen hebben nog niets aan relevantie ingeboet en zijn een weerspiegeling van de fundamentele waarden waarop de EU is gegrondvest: de democratie, de rechtstaat en de eerbiediging van de fundamentele rechten. De economische uitdagingen waarmee de EU wordt geconfronteerd, benadrukken het belang van de economische criteria en de noodzaak om de economische en financiële stabiliteit verder te consolideren en groei en concurrentievermogen in de uitbreidingslanden te bevorderen.

2. Het toetredingsproces is tegenwoordig strikter en uitgebreider dan in het verleden het geval was, hetgeen een weerspiegeling is van de ontwikkeling van het EU-beleid en van de lessen die uit eerdere uitbreidingen zijn getrokken. Het proces is gebaseerd op strikte maar billijke voorwaarden, waarbij vooruitgang in de richting van het lidmaatschap afhankelijk is van de maatregelen die elk land heeft getroffen om te voldoen aan de vastgestelde criteria. Dit is essentieel voor de geloofwaardigheid van het uitbreidingsbeleid en de stimulansen waarbij de uitbreidingslanden worden aangespoord vergaande hervormingen door te voeren. Een van de voornaamste lessen uit het verleden is dat het zeer belangrijk is om eerst de fundamentele vraagstukken aan te pakken.

3. De rechtsstaat staat nu centraal in het uitbreidingsproces. De nieuwe aanpak, die door de Raad in december 2011 is goedgekeurd, betekent dat landen bij de aanvang van de toetredingsonderhandelingen kwesties als juridische hervormingen en de strijd tegen de georganiseerde misdaad en corruptie moeten aanpakken. Hiermee wordt gezorgd voor een optimale benutting van de tijd waarover landen beschikken om een solide staat van dienst voor de uitvoering van hervormingen op te bouwen, hetgeen resulteert in een sterke verankering en onomkeerbaarheid van de hervormingen. Deze nieuwe benadering is een essentieel onderdeel van het onderhandelingskader voor Montenegro en zal bepalend zijn voor onze aanpak van de andere uitbreidingslanden. Het visumliberaliseringsproces levert de burgers van de Westelijke Balkan aanzienlijke voordelen op, waardoor de landen ertoe worden aangezet hervormingen tot stand te brengen op het vlak van de rechtsstaat, grenscontrole en migratie. De landen moeten hun inspanningen opvoeren om de hervormingen te consolideren en maatregelen ten uitvoer leggen om misbruik van de geliberaliseerde visumregeling tegen te gaan.

4. Uit de wereldwijde economische crisis is duidelijk gebleken hoe belangrijk het is dat alle landen hun economisch beheer versterken. Geen van de landen van de Westelijke Balkan is momenteel reeds een functionerende markteconomie. Al deze landen hebben af te rekenen met een hoge werkloosheid, in het bijzonder onder jongeren. Het is essentieel dat deze landen de hervormingen versnellen om duurzame groei tot stand te brengen en de uitdagingen aanpakken om te kunnen voldoen aan de economische criteria en het concurrentievermogen te verbeteren. De Commissie heeft een aantal voorstellen gedaan ter ondersteuning van deze doelstelling, zoals invoering van nationale strategieën voor economische hervorming en actieplannen voor het beheer van de overheidsfinanciën. De Commissie zal samenwerken met de belangrijkste internationale financiële instellingen ter ondersteuning van hervormingen die gericht zijn op de naleving van de economische criteria. Via het Investeringskader voor de Westelijke Balkan wordt verder steun verleend aan investeringen die de werkgelegenheid en groei moeten bevorderen. Een gunstiger klimaat voor het aantrekken van buitenlandse directe investeringen is essentieel.

5. Uit de gebeurtenissen die zich hebben voorgedaan in een aantal uitbreidingslanden is gebleken dat het van belang is de democratische instellingen te versterken en de democratische processen inclusiever te maken. De Commissie bevordert en ondersteunt door middel van financiële bijstand een grotere rol voor het maatschappelijk middenveld en partijoverschrijdende platforms voor EU-integratie. In nauwe samenwerking met andere internationale organisaties die op dit terrein actief zijn, zal de Commissie eveneens hervormingen op het vlak van de organisatie van de verkiezingen, de werking van het parlement en de overheidsdiensten bevorderen.

6. De Europese Unie is gegrondvest op gemeenschappelijke waarden en beginselen, waaronder de eerbiediging van de grondrechten. Alle landen van de Westelijke Balkan en Turkije moeten verdere hervormingen doorvoeren om ervoor te zorgen dat de beginselen van de vrijheid van meningsuiting en de bescherming van de rechten van personen die tot een minderheid behoren, zoals de Roma, in de praktijk worden gewaarborgd. Er moeten krachtigere maatregelen worden genomen om andere kwetsbare groepen te beschermen tegen discriminatie, vooral op grond van seksuele oriëntatie. De Commissie geeft deze kwesties in het toetredingsproces een hogere prioriteit, onder meer door de IPA-middelen gerichter toe te kennen en meer bijstand te verlenen voor de integratie van de Roma door middel van een speciale faciliteit.

7. Regionale samenwerking en goede nabuurschapsbetrekkingen zijn essentiële onderdelen van het stabilisatie- en associatieproces. Kwesties die samenhangen met conflicten in het verleden, zoals oorlogsmisdaden, de terugkeer van vluchtelingen alsook de behandeling van minderheden en gelijke rechten voor alle burgers, zijn cruciaal voor de stabiliteit op de Westelijke Balkan en moeten grondig worden aangepakt. Daartoe zal de Commissie steun blijven verlenen aan initiatieven die erop gericht zijn de erfenis van het verleden te boven te komen. Regionale samenwerking moet verder worden versterkt en inclusief zijn, waarbij gezorgd wordt voor een eigen regionale inbreng. De Commissie staat volledig achter de werkzaamheden van het Zuidoost-Europees Samenwerkingsproces (SEECP) en de Regionale Samenwerkingsraad, met inbegrip van de regionale 2020-strategie.

8. Hernieuwde inspanningen om een oplossing tot stand te brengen voor de bilaterale geschillen tussen de uitbreidingslanden en met de huidige lidstaten zijn noodzakelijk. Bilaterale problemen moeten door de betrokken partijen zo spoedig mogelijk worden aangepakt en mogen niet tot vertraging van het toetredingsproces leiden. De Commissie dringt erop aan dat de partijen alle mogelijke inspanningen doen om de bestaande geschillen op te lossen overeenkomstig de vaste beginselen en methoden. De toetredingsonderhandelingen kunnen een politieke impuls creëren om geschillen bij te leggen. Alle betrokken landen kunnen blijven rekenen op de politieke steun en facilitering van de Commissie om bilaterale geschillen zo spoedig mogelijk bij te leggen, waarbij de Commissie de inspanningen in andere fora om oplossingen tot stand te brengen, actief zal blijven ondersteunen. De Commissie zal de ontwikkeling bevorderen van een netwerk van bilaterale overeenkomsten tussen landen die partij zijn bij de stabilisatie- en associatieovereenkomsten met het oog op de totstandkoming van een kader voor een intensivering van de politieke dialoog over de essentiële vraagstukken.

9. In 2014 wordt het tweede instrument voor pretoetredingssteun (hierna “IPA II” genoemd) voor de periode tot 2020 operationeel. Via IPA II zal de EU aanzienlijke steun blijven verlenen aan de uitbreidingslanden bij hun voorbereiding op de toetreding en zal zij ook de regionale en grensoverschrijdende samenwerking ondersteunen. De aandacht wordt toegespitst op terreinen van gemeenschappelijk belang, met een kleiner aantal prioriteiten en grotere projecten. De belangrijkste uitdagingen waarmee de landen worden geconfronteerd, zullen op een meer strategische en samenhangende wijze worden behandeld, met innovaties zoals een sectorale aanpak, stimulansen voor betere prestaties en meer begrotingssteun, waarbij de aandacht sterker wordt toegespitst op het bereiken van meetbare resultaten. Om deze landen in staat te stellen te voorzien in de aanzienlijke investeringsbehoeften en groei en werkgelegenheid te creëren, zal de Commissie de samenwerking met de internationale financiële instellingen (IFI) versterken waardoor met IPA-middelen ook particulier kapitaal kan worden aangetrokken via innovatieve financiële instrumenten.

10. Het uitbreidingsbeleid moet kunnen rekenen op de steun van de EU-burgers. Het is essentieel dat de lidstaten, samen met de Europese instellingen, het voortouw nemen in een met kennis van zaken gevoerd debat over de politieke, economische en sociale gevolgen van het uitbreidingsbeleid. Zij vervullen een cruciale rol bij de informatieverstrekking aan de burgers over het uitbreidingsbeleid, waarbij de burgers in kennis moeten worden gesteld van de voordelen, waaronder de belangrijke bijdrage aan de vrede, veiligheid en welvaart, en een antwoord wordt gegeven op de punten van zorg bij de bevolking.

II

11. Montenegro: De aanvang van de toetredingsonderhandelingen vorig jaar was het begin van een nieuwe fase op de weg naar de toetreding van Montenegro tot de EU. Voor de diepgaande en duurzame politieke hervormingen die nodig zijn voor de tenuitvoerlegging van de nieuwe aanpak voor hoofdstuk 23 (rechterlijke macht en grondrechten) en hoofdstuk 24 (justitie, vrijheid en veiligheid) moet een sterke politieke wil aan de dag worden gelegd en is een versterking van de bestuurlijke capaciteit vereist. Het toetredingsproces moet inclusief zijn, met in alle opzichten een sterke betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld. Montenegro heeft uitvoerige actieplannen aangenomen die voorzien in een uitgebreide hervormingsagenda met het oog op het versterken van de rechtsstaat. De uitvoering van deze programma’s en de vooruitgang die wordt geboekt bij het voldoen aan de tussentijdse ijkpunten voor deze hoofdstukken, zullen bepalend zijn voor het algemene tempo van de toetredingsonderhandelingen. In dit verband zijn de uitvoering van de grondwetswijzigingen van juli met betrekking tot de versterking van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht en de verdere vooruitgang die wordt geboekt op het vlak van de strijd tegen de georganiseerde misdaad en corruptie, met inbegrip van corruptie op hoog niveau, van wezenlijk belang.

De hervorming van de overheidsdiensten is een prioriteit om ervoor te zorgen dat Montenegro over de capaciteit beschikt om het acquis toe te passen, de politieke inmenging terug te schroeven en de transparantie en de deskundigheid van de overheidsdiensten te vergroten. Uit de gebeurtenissen die zich de voorbije maanden hebben voorgedaan, in het bijzonder het vermeende gebruik van overheidsmiddelen voor partijpolitieke doeleinden, is gebleken hoe belangrijk het is dat het vertrouwen van de burgers in de openbare instellingen wordt versterkt. In dit verband is het van belang ervoor te zorgen dat onderzoeken op een grondige en snelle wijze worden afgerond en passende maatregelen worden genomen. De werkzaamheden van de parlementaire groep met betrekking tot het verkiezingsproces moeten eveneens op passende wijze worden opgevolgd. De vrijheid van meningsuiting moet worden versterkt, onder meer door alle geweldplegingen en bedreigingen tegen journalisten zorgvuldig te onderzoeken, waarbij de daders voor het gerecht worden gebracht. Op economisch gebied zijn de verbetering van het ondernemingsklimaat en het aanpakken van de hoge werkloosheid van essentieel belang. Thans is dringend actie geboden om de aluminiumproducent KAP te herstructureren.

12. Servië: 2013 was een historisch jaar voor Servië op de weg naar de Europese Unie. Met het besluit van de Europese Raad van juni om de toetredingsonderhandelingen in te leiden is een belangrijke nieuwe fase aangevangen in de betrekkingen tussen Servië en de Europese Unie. Het is de erkenning voor zowel de vooruitgang die is geboekt op het vlak van belangrijke hervormingen als de aanzienlijke inspanningen die Servië heeft geleverd met betrekking tot de normalisering van zijn betrekkingen met Kosovo. In september is de stabilisatie- en associatieovereenkomst in werking getreden.

Servië heeft actief en constructief gewerkt aan een zichtbare en duurzame verbetering van de betrekkingen met Kosovo. In april leidde de betrokkenheid van Servië bij de door de EU gefaciliteerde dialoog tot een eerste akkoord met Kosovo over de beginselen die aan een normalisering van de betrekkingen ten grondslag liggen, dat in mei werd aangevuld met een uitvoeringsplan. De tenuitvoerlegging is voorgezet en heeft in de praktijk al tot een aantal onherroepelijke veranderingen geleid. Voorts zijn de partijen het eens geworden over energie en telecommunicatie. Servië moet zich volledig ertoe blijven verbinden de betrekkingen met Kosovo te normaliseren en alle overeenkomsten die in de dialoog werden bereikt, uit te voeren.

In september is de Commissie begonnen met de screening van het acquis, waarbij zij ernaar streeft de eerste intergouvernementele conferentie over de toetreding van Servië uiterlijk in januari 2014 te laten plaatsvinden, zodra het onderhandelingskader door de Raad is vastgesteld. In deze nieuwe moeilijke fase zal Servië zal bijzondere aandacht moeten besteden aan essentiële aspecten van de rechtsstaat, met name de tenuitvoerlegging van de hervorming van het gerechtelijk apparaat, de strijd tegen corruptie en georganiseerde misdaad, de hervorming van de overheidsdiensten, de onafhankelijkheid van de belangrijkste instellingen, de vrijheid van de media, de bestrijding van discriminatie en de bescherming van minderheden. De Roma-strategie moet proactief worden uitgevoerd. Daarnaast moet Servië het ondernemingsklimaat blijven verbeteren en een concurrerende particuliere sector ontwikkelen. De aanpak van de hoge werkloosheid is ook van essentieel belang. Servië moet voortbouwen op de positieve bijdrage die het in de loop van het afgelopen jaar heeft geleverd aan de regionale samenwerking, inclusief de intensivering van de contacten op hoog niveau met de buurlanden.

13. Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië: Uit de politieke crisis die ontstond na de gebeurtenissen in het parlement eind vorig jaar bleek hoe sterk verdeeld de politieke partijen waren, hetgeen gevolgen had voor de werking van het parlement en aantoonde hoe noodzakelijk het is om op een constructieve wijze politiek in het nationaal belang te bedrijven. Verdere tenuitvoerlegging van het politieke akkoord van 1 maart is essentieel. De EU-agenda blijft de strategische prioriteit van het land. De toetredingsdialoog op hoog niveau heeft ertoe bijgedragen dat op de meeste prioritaire gebieden vooruitgang is geboekt, onder meer met betrekking tot het wegwerken van de gerechtelijke achterstand en de vooruitgang in de strijd tegen corruptie. Ten opzichte van waar het land zich bevindt in het toetredingsproces, is de wetgeving reeds in hoge mate aangepast aan het acquis. Daarnaast is er verdere vooruitgang geboekt bij de verbetering van het vermogen om aan de verplichtingen van het lidmaatschap te voldoen.

Voor het volgende jaar moeten de hervormingsinspanningen in de eerste plaats worden toegespitst op de doeltreffende uitvoering en handhaving van het bestaande rechts- en beleidskader. Bijzondere aandacht moet worden besteed aan de rechtsstaat, met inbegrip van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Voorts moeten verdere resultaten worden geboekt bij de bestrijding van corruptie en georganiseerde criminaliteit. De vrijheid van meningsuiting en de mediavrijheid in het algemeen blijven ook punten van zorg. De herziening van de kaderovereenkomst van Ohrid, met name van belang voor de interetnische betrekkingen, moet worden afgerond en de aanbevelingen moeten worden uitgevoerd. De Roma-strategie moet proactief worden uitgevoerd. Het vervagen van het onderscheid tussen staat en partij moet worden aangepakt, zoals in het kader van de verkiezingen door OVSE/ODIHR is opgemerkt. Hoge werkloosheid moet worden bestreden en het beheer van de overheidsfinanciën versterkt.

De Commissie is van oordeel dat nog steeds op toereikende wijze wordt voldaan aan de politieke criteria en beveelt aan dat de toetredingsonderhandelingen worden ingeleid. De overgang naar de volgende fase van het uitbreidingsproces waarbij grotere uitdagingen moeten worden aangepakt, is essentieel om verdere hervormingen te consolideren en te bevorderen alsook om de interetnische betrekkingen te versterken. De toetredingsdialoog op hoog niveau is een nuttig instrument dat toegespitst blijft op de essentiële kwesties, waaronder goede betrekkingen met de buurlanden, maar kan niet in de plaats komen van de toetredingsonderhandelingen.

De Commissie blijft ervan overtuigd dat een besluit om toetredingsonderhandelingen te openen zou bijdragen tot een klimaat dat bevorderlijk is voor de verbetering van de betrekkingen met de buurlanden in het algemeen en in het bijzonder voor de totstandkoming van een wederzijds aanvaardbare oplossing voor de naamkwestie, hetgeen voor de Commissie van essentieel belang is. Na bijna twee decennia is grote politieke inzet van alle partijen in het VN-proces vereist om uiteindelijk tot een oplossing te komen, met de actieve inzet van de internationale gemeenschap.

Dit is de vijfde keer dat de Commissie aanbeveelt om de toetredingsonderhandelingen met dit land in te leiden. Tot dusver is een besluit van de Raad achterwege gebleven. Het uitblijven van een respons op deze aanbeveling zou mogelijk kunnen leiden tot ernstige problemen voor de voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië en de EU. Hierdoor komt de geloofwaardigheid van het uitbreidingsproces in het gedrang, dat is gebaseerd op duidelijke voorwaarden en het beginsel van de eigen verdiensten. Door het ontbreken van een geloofwaardig perspectief op toetreding tot de EU komt de houdbaarheid van de hervormingsinspanningen van het land in het gedrang.

Op verzoek van de Europese Raad herhaalt de Commissie haar voornemen om onverwijld een voorstel voor een onderhandelingskader in te dienen, dat rekening houdt met de behoefte aan een oplossing van de naamkwestie in een vroeg stadium van de toetredingsonderhandelingen, waarbij het EU-acquis analytisch wordt besproken, te beginnen met de hoofdstukken inzake de rechterlijke macht en de grondrechten alsmede justitie, vrijheid en veiligheid. De Commissie is van oordeel dat, indien de screening en het overleg in de Raad over het onderhandelingskader in gang waren gezet, de nodige impulsen zouden kunnen worden gegeven voor het ondersteunen van een door onderhandelingen tot stand gekomen en wederzijds aanvaardbare oplossing voor de naamskwestie, zelfs vóór de inleiding van de onderhandelingshoofdstukken. Met de toepassing van de nieuwe aanpak voor de hoofdstukken 23 en 24 alsook ten aanzien van de voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië zou kunnen worden voorzien in de nodige instrumenten voor het aanpakken van belangrijke punten van zorg die ook voor lidstaten van belang zijn, hetgeen zal bijdragen tot de duurzaamheid van de hervormingen.

Nu de tiende verjaardag van de inwerkingtreding van de SAO in april 2004 naderbij komt, dringt de Commissie er – eveneens voor de vijfde maal – bij de Raad op aan haar voorstel uit 2009 goed te keuren om over te gaan naar de tweede fase van de associatie, in overeenstemming met de desbetreffende bepalingen van de SAO, die in de mogelijkheid voorzien dat de associatie wordt volledig verwezenlijkt in een overgangsperiode van maximaal tien jaar.

14. Albanië: In oktober jongstleden heeft de Commissie aanbevolen om Albanië de status van kandidaat-lidstaat te verlenen, op voorwaarde dat belangrijke maatregelen op het gebied van de hervorming van justitie en openbaar bestuur worden voltooid en dat het reglement van orde van het parlement wordt herzien. In december 2012 heeft de Raad de Commissie verzocht met het oog op een beslissing over de toekenning van de status van kandidaat-lidstaat verslag uit te brengen zodra de nodige vooruitgang is geboekt, waarbij ook rekening dient te worden gehouden met de verdere maatregelen die Albanië had getroffen op het vlak van de bestrijding van corruptie en georganiseerde misdaad, onder meer door proactief onderzoek en vervolging van dergelijke zaken. In dit verband heeft Albanië op basis van een partijoverschrijdende consensus de resterende cruciale hervormingen uitgevoerd van het gerechtelijk apparaat, het openbaar bestuur en de werking van het parlement. De parlementsverkiezingen van juni zijn door de internationale verkiezingswaarnemingsmissie van OVSE/ODIHR aangemerkt als open verkiezingen met een actieve betrokkenheid van de burgers bij de campagne en een daadwerkelijke naleving van de fundamentele vrijheden. In de strijd tegen corruptie en georganiseerde misdaad heeft Albanië de eerste stappen gezet op weg naar de verbetering van de doeltreffendheid van opsporing en vervolging en de versterking van de samenwerking tussen de instanties voor rechtshandhaving. Het aantal veroordelingen voor corruptie en witwaspraktijken is gestegen, evenals het aantal onderzoeken op het gebied van mensen- en drugssmokkel. Alle recente aanbevelingen van de Raad van Europa met betrekking tot de financiering van politieke partijen en de wettelijke bepalingen inzake corruptie zijn naar behoren aangepakt. De nieuwe regering in Albanië heeft zich er nadrukkelijk toe verbonden de corruptie te bestrijden en heeft in haar programma aan dit punt prioriteit toegekend.

Aangezien Albanië de nodige vooruitgang heeft geboekt, beveelt de Commissie de Raad aan Albanië de status van kandidaat-lidstaat te verlenen, waarbij ervan uit wordt gegaan dat Albanië blijft optreden tegen de georganiseerde misdaad en corruptie

Aansluitend op het advies van de Commissie van 2010 moet Albanië met het oog op de inleiding van de toetredingsonderhandelingen voldoen aan de volgende essentiële prioriteiten:

1. uitvoering blijven geven aan de hervorming van het openbaar bestuur teneinde de overheidsdiensten professioneler te maken en te depolitiseren;

2. verdere maatregelen nemen om de onafhankelijkheid, efficiëntie en verantwoordingsplicht van de gerechtelijke instanties te versterken;

3. nog meer resolute inspanningen leveren bij de bestrijding van corruptie, onder meer door sterke resultaten te boeken bij proactief onderzoek, vervolging en veroordeling;

4. nog meer resolute inspanningen leveren bij de bestrijding van de georganiseerde misdaad, onder meer door sterke resultaten te boeken bij proactieve onderzoeken, vervolgingen en veroordelingen;

5. doeltreffende maatregelen nemen om de mensenrechten te beschermen, met name ten aanzien van de Roma, een antidiscriminatiebeleid ten uitvoer leggen, alsook uitvoering geven aan eigendomsrechten.

De Commissie is bereid steun te verlenen aan de inspanningen van Albanië om te voldoen aan deze belangrijke prioriteiten door met het land een dialoog op hoog niveau aan te gaan.

Een constructieve en duurzame dialoog tussen de regering en de oppositie over de EU-gerelateerde hervormingen zal essentieel zijn om de toekomst van Albanië binnen de EU veilig te stellen. De constructieve betrokkenheid van Albanië bij de regionale samenwerking blijft essentieel.

15. Ten aanzien van Bosnië en Herzegovina is het Europese integratieproces tot stilstand gekomen. Het land moet zonder verder uitstel het arrest van het Europees Hof voor de rechten van de mens in de zaak Sejdić/Finci ten uitvoer leggen om verdere vooruitgang te kunnen boeken op weg naar de EU. De uitvoering van dit arrest is niet alleen cruciaal voor het land om vooruitgang te kunnen boeken op weg naar de EU, maar ook voor de legitimiteit en de geloofwaardigheid van het presidentschap en het huis van volkeren van Bosnië en Herzegovina, waarvoor in 2014 verkiezingen worden georganiseerd. Daarnaast moet Bosnië en Herzegovina dringend een coördinatiemechanisme inzake EU-aangelegenheden oprichten, opdat het land met één stem kan spreken over de EU-agenda.

Zonder de nodige consensus over de vooruitgang op weg naar het EU-lidmaatschap is er een groot risico dat de pretoetredingssteun niet zal resulteren in de beoogde resultaten. Aangezien er voor de tenuitvoerlegging van het Sejdić/Finci-arrest nog geen oplossing is gevonden en het EU-coördinatiemechanisme niet is opgericht, kan hetzelfde niveau van EU-pretoetredingssteun niet worden gehandhaafd.

De Commissie heeft besloten de besprekingen over IPA II op te schorten totdat het land weer op schema ligt in zijn proces van integratie in de EU. Zonder voelbare vooruitgang loopt Bosnië en Herzegovina het risico aanzienlijke IPA-middelen te verliezen.

De EU is vastberaden Bosnië en Herzegovina en zijn burgers te ondersteunen bij het waarmaken aan hun verwachtingen en ambities inzake het boeken van vooruitgang op weg naar het EU-lidmaatschap. Verdere vooruitgang hangt af van het vermogen van de politieke leiders om samen te werken en overeenstemming te bereiken over een compromis waarmee de weg naar het EU-lidmaatschap wordt vrijgemaakt. Het bereiken van overeenstemming over een dergelijk compromis zal het vertrouwen van de burgers helpen herstellen in het vermogen van de politieke leiders om resultaten te boeken met betrekking tot de integratie in de EU. Dit zou de weg vrijmaken voor de inwerkingtreding van de stabilisatie- en associatieovereenkomst en in een later stadium voor een geloofwaardige lidmaatschapsaanvraag.

Hoewel beperkte vooruitgang is geboekt bij de algemene hervorming van het justitiële systeem, is een aantal aanbevelingen die de Commissie in het kader van de gestructureerde dialoog over justitie heeft gegeven ten uitvoer gelegd. Uit deze dialoog blijkt welke mogelijkheden de uitbreidingsagenda biedt en welke de voordelen zijn van efficiënt engagement. Er is ook enige vooruitgang geboekt bij het wegwerken van de achterstand bij de behandeling van zaken van oorlogsmisdaden. Dankzij grondige voorbereidingen op alle niveaus die werden ondersteund door de EU en andere internationale organisaties, was het ook mogelijk om de langverwachte volkstelling te houden. Het land wordt evenwel geconfronteerd met enorme uitdagingen. Meer aandacht moet uitgaan naar de rechtsstaat, met inbegrip van de hervorming van het justitiële stelsel en de bestrijding van corruptie en georganiseerde misdaad, de hervorming van het openbaar bestuur, de vrijheid van meningsuiting, inclusief de aanpak van de intimidatie van journalisten, en de bestrijding van discriminatie, met inbegrip van de achterstelling van de Roma. Verdere economische hervormingen zijn noodzakelijk ter verbetering van het zwakke ondernemingsklimaat en de totstandkoming van één economische ruimte in het land.

Naar aanleiding van de toetreding van Kroatië tot de EU vindt de Commissie het onaanvaardbaar dat Bosnië en Herzegovina tot nog toe weigert de interimovereenkomst/stabilisatie- en associatieovereenkomst aan te passen om rekening te houden met zijn traditionele handel met Kroatië. De Commissie roept Bosnië en Herzegovina op zijn standpunt dringend te herzien zodat een aanpassing op basis van de traditionele handelsstromen zo snel mogelijk kan worden afgerond.

16. Kosovo: 2013 was een historisch jaar voor Kosovo op de weg naar de Europese Unie. De besluiten van de Raad van juni om in te stemmen met de onderhandelingen over een stabilisatie- en associatieovereenkomst (SAO) vormen de start van een belangrijke nieuwe fase in de betrekkingen tussen de EU en Kosovo. Het is de erkenning voor zowel de vooruitgang die is geboekt op het vlak van belangrijke hervormingen als de aanzienlijke inspanningen die Kosovo heeft geleverd met betrekking tot de normalisering van zijn betrekkingen met Servië. De onderhandelingen over de overeenkomst worden deze maand officieel geopend. De Commissie wenst deze onderhandelingen in het voorjaar van 2014 te voltooien, de ontwerpovereenkomst in de zomer op te stellen en daarna de voorstellen voor te leggen aan de Raad om de overeenkomst te ondertekenen en te voltooien.

Kosovo heeft actief en constructief gewerkt aan een zichtbare en duurzame verbetering van de betrekkingen met Servië. In april leidde de betrokkenheid van Kosovo bij de door de EU gefaciliteerde dialoog tot het eerste akkoord met Servië over de beginselen die aan de normalisering van de betrekkingen ten grondslag liggen, dat in mei werd aangevuld met een uitvoeringsplan. De tenuitvoerlegging is voortgezet en heeft in de praktijk al tot een aantal onomkeerbare veranderingen geleid. Voorts zijn de partijen zijn het eens geworden over energie en telecommunicatie. Kosovo moet er zich volledig toe blijven verbinden de betrekkingen met Servië te normaliseren en alle overeenkomsten die in de dialoog werden bereikt, uit te voeren. De Commissie zal extra IPA-middelen ter beschikking stellen om in de betrokken gemeenschappen de uitvoering van de overeenkomst van april te ondersteunen.

De rechtsstaat blijft een essentiële prioriteit voor Kosovo. Het is ook een hoeksteen van het stabilisatie- en associatieproces waarbij Kosovo betrokken is. In het kader van de gestructureerde dialoog over de rechtsstaat kan Kosovo op dit vlak blijven rekenen op steun en begeleiding, met inbegrip van de discussies over de toekomst van de EU-rechtsstaatmissie (EULEX) in Kosovo. Kosovo blijft verdere maatregelen nemen om de in het visumstappenplan opgenomen prioriteiten uit te voeren en de Commissie dient hierover verslag uit te brengen in de eerste helft van 2014.

Kosovo moet zijn inspanningen nu richten op de uitvoering van de hervormingen die noodzakelijk zijn om te voldoen aan zijn verplichtingen in het kader van een toekomstig SAO. Bijzondere aandacht moet worden besteed aan de bestrijding van georganiseerde misdaad en corruptie, het voortzetten van justitiële en bestuurlijke hervormingen, het waarborgen van de rechten van minderheden, waaronder de Roma, en het aanpakken van de handelsvraagstukken. Kosovo moet dringend de werkloosheid en de structurele problemen op de Kosovaarse arbeidsmarkt aanpakken.

De Commissie doet voorts een beroep op alle stemgerechtigden om deel te nemen aan de komende gemeenteraadsverkiezingen in november. Dit is een belangrijke kans voor de plaatselijke gemeenschap in het noorden van Kosovo om haar democratische rechten uit te oefenen en een volwaardige rol te spelen in de toekomstige ontwikkeling van Kosovo. De Commissie verwacht dat de autoriteiten erop zullen toezien dat de verkiezingen inclusief zijn, met volledige inachtneming van de democratische beginselen.

17. Turkije is een kandidaat-lidstaat en een strategische partner voor de Europese Unie. Turkije is met zijn grote en dynamische economie ook een belangrijke handelspartner voor de EU en is van grote waarde gebleken voor Europa’s concurrentievermogen via de douane-unie. Turkije heeft een strategische ligging, ook voor energiezekerheid, en speelt een belangrijke rol in de regio. De Commissie benadrukt het belang van de lopende samenwerking en dialoog over kwesties van buitenlands beleid. Met de positieve agenda die in 2012 werd gelanceerd, worden de toetredingsonderhandelingen met Turkije nog steeds gesteund en aangevuld. Hiermee kunnen de onderhandelingen evenwel niet worden vervangen. Het volledige potentieel van de betrekkingen tussen de EU en Turkije kan optimaal worden benut binnen het kader van een actief en geloofwaardig toetredingsproces, waar de EU het anker blijft voor de economische en politieke hervormingen in Turkije. Meer contacten op hoog niveau tussen Turkije, de EU en haar lidstaten zouden resulteren in een intensievere samenwerking.

Op het gebied van de hervormingen is de laatste twaalf maanden aanzienlijke vooruitgang geboekt. Het vierde pakket justitiële hervormingen zorgt voor een betere bescherming van de grondrechten, inclusief de vrijheid van meningsuiting en de strijd tegen straffeloosheid voor marteling en mishandeling. De regering is begonnen met een historisch vredesproces om een einde te maken aan het terrorisme en het geweld in het zuidoosten van het land, en om de weg vrij te maken voor een oplossing voor de Koerdische kwestie. De maatregelen die in het democratiseringspakket van september 2013 werden voorgesteld, bevatten verdere hervormingen in tal van belangrijke kwesties, onder meer het gebruik van andere talen dan het Turks, de rechten van personen die tot een minderheid behoren, en het wegwerken van de huidige hoge drempels voor vertegenwoordiging in het parlement en de overheidsfinanciering van politieke partijen. Essentieel is dat de uitvoering in samenwerking met de betrokken partijen en in overeenstemming met de Europese normen tot stand komt. De partij-overschrijdende bemiddelingscommissie van het parlement, die een nieuwe grondwet moest opstellen, heeft over een aantal artikelen overeenstemming bereikt. Met de goedkeuring van een uitgebreide wet over buitenlanders en internationale bescherming werd een eerste stap gezet naar een geschikte bescherming voor asielzoekers. Het bureau van de ombudsman is opgericht en is al actief zijn rol aan het vervullen. Er wordt meer in het openbaar gedebatteerd over onderwerpen die voorheen als gevoelig werden beschouwd. Turkije heeft ook belangrijke humanitaire bijstand verleend aan grote aantallen Syriërs die hun land zijn ontvlucht. Andere positieve ontwikkelingen zijn de ratificatie door Turkije van de overeenkomst over de trans-Anatolische pijpleiding die tot doel heeft een verbinding tot stand te brengen met de trans-Adriatische pijpleiding, waardoor aardgas vanuit het Kaspische Zeegebied via Turkije naar de EU kan worden getransporteerd.

Het buitensporig gebruik van geweld door politie en het feit dat er in het algemeen geen sprake was van een dialoog tijdens de protesten in mei/juni heeft aanleiding gegeven tot ernstige bezorgdheid. Hieruit blijkt de dringende noodzaak om verdere hervormingen door te voeren, de dialoog met alle politieke geledingen en de samenleving in het algemeen te bevorderen, en ervoor te zorgen dat de grondrechten in de praktijk worden nageleefd. Een aantal administratieve en gerechtelijke onderzoeken naar het politieoptreden tijdens de protesten is van start gegaan. Deze onderzoeken moeten worden uitgevoerd in overeenstemming met de Europese normen en de verantwoordelijken moeten ter verantwoording worden geroepen. Het ministerie van Binnenlandse Zaken heeft twee circulaires opgesteld die tot doel hebben de procedures voor het politieoptreden tijdens demonstraties te verbeteren. Het is belangrijk vooruitgang te blijven boeken met de plannen voor de oprichting van een toezichtsmechanisme op de wetshandhaving ten einde te zorgen voor een onafhankelijk toezicht op het politieoptreden. Verdere wijzigingen in het Turkse rechtsstelsel zijn noodzakelijk, met name ter versterking van de vrijheid van meningsuiting en de mediavrijheid alsook de vrijheid van vereniging en vergadering; de justitiële praktijk moet systematisch in overeenstemming zijn met de Europese normen. Het vierde pakket van justitiële hervormingen moet in zijn geheel worden uitgevoerd. De golf van protesten in juni is ook het gevolg van de brede democratische hervormingen die in de afgelopen tien jaar hebben plaatsgevonden en de opkomst van een dynamisch en gevarieerd maatschappelijk middenveld dat moet worden gerespecteerd en in elke fase van de besluitvorming op een meer systematische wijze moet worden geraadpleegd, ongeacht wie beschikt over de meerderheid in het parlement.

Al deze ontwikkelingen wijzen op het belang van de betrokkenheid van de EU, waarbij de EU het ijkpunt voor de hervormingen in Turkije blijft. Hiertoe moeten de toetredingsonderhandelingen opnieuw op tempo komen, met inachtneming van de verbintenissen van de EU en de gestelde voorwaarden. In dit verband is met de opening van hoofdstuk 22 inzake regionaal beleid een belangrijke stap voorwaarts gezet, waarbij de Commissie ernaar uitziet om de IGC zo spoedig mogelijk te laten plaatsvinden. Turkije heeft vooruitgang geboekt in een aantal andere hoofdstukken. Turkije kan het tempo van de onderhandelingen versnellen door te voldoen aan de criteria, de vereisten van het onderhandelingskader in acht te nemen en zijn contractuele verplichtingen ten aanzien van de EU na te leven.

Vooruitgang in de toetredingsonderhandelingen en vooruitgang bij de politieke hervormingen in Turkije zijn twee kanten van dezelfde medaille. Het is in het belang van zowel Turkije als de EU dat overeenstemming wordt bereikt over de criteria voor het openen van hoofdstuk 23 (rechterlijke macht en grondrechten) en hoofdstuk 24 (justitie, vrijheid en veiligheid) en dat Turkije zo snel mogelijk in kennis wordt gesteld van deze criteria om de onderhandelingen in het kader van beide hoofdstukken in te leiden, opdat de dialoog van de EU met Turkije over cruciale aangelegenheden van wederzijds belang kan worden geïntensiveerd en de lopende hervormingsinspanningen kunnen worden ondersteund. De ondertekening van de overnameovereenkomst tussen de EU en Turkije en de gelijktijdige aanvang van de visumdialoog met het oog op een visumliberalisering zouden een nieuwe impuls geven aan de betrekkingen tussen de EU en Turkije en voor beide partijen concrete voordelen opleveren. Het is van belang dat in beide processen vooruitgang wordt geboekt en dat de ondertekening en ratificatie van de overnameovereenkomst in Turkije snel wordt afgewikkeld. Met een verdere versterking van de samenwerking tussen de EU en Turkije op energiegebied en vooruitgang in de toetredingsonderhandelingen kan de koppeling tussen en de integratie van de Europese en Turkse energiemarkten worden bevorderd.

De Commissie heeft nadrukkelijk gewezen op alle soevereine rechten van de EU-lidstaten, waaronder het recht op het sluiten van bilaterale overeenkomsten en het zoeken naar en exploiteren van hun natuurlijke hulpbronnen, overeenkomstig het EU-acquis en het internationaal recht, met inbegrip van het VN-verdrag inzake het recht van de zee. In aansluiting op de standpunten die de Raad en de Commissie de afgelopen jaren herhaaldelijk hebben geuit, dient Turkije dringend te voldoen aan zijn verplichting om het aanvullend protocol volledig uit te voeren en dient het met spoed te werken aan de normalisering van de betrekkingen met de Republiek Cyprus. Dit zou een nieuwe impuls kunnen geven aan het toetredingsproces, waardoor met name vooruitgang zou kunnen worden geboekt met betrekking tot de acht hoofdstukken die ter sprake komen in de conclusies van de Raad van december 2006. De Commissie dringt er tevens op aan dat elke soort bedreiging, bron van wrijving of maatregel die afbreuk kan doen aan de betrekkingen van goed nabuurschap of de vreedzame regeling van geschillen kan bemoeilijken, wordt vermeden. De inzet en de concrete bijdrage van Turkije om een alomvattende regeling voor de kwestie-Cyprus tot stand te brengen, is van cruciaal belang.

18. Wat betreft de kwestie-Cyprus, verwacht de Commissie van de Grieks-Cypriotische en de Turks-Cypriotische gemeenschappen dat zij onder auspiciën van de Verenigde Naties volwaardige onderhandelingen hervatten over een alomvattende regeling. De Commissie verwacht van beide partijen dat zij snel beginnen te onderhandelen over de kern van de zaak om het overleg spoedig met succes te kunnen afronden. Alle partijen worden aangemoedigd om bij te dragen tot het tot stand brengen van een positief klimaat tussen gemeenschappen – via maatregelen die de Cyprioten in hun dagelijkse levensomstandigheden voordelen moeten opleveren – en om het publiek voor te bereiden op de noodzakelijke compromissen. De Commissie is van oordeel dat de voordelen van hereniging zullen opwegen tegen de eventuele concessies die met het oog op een hereniging noodzakelijk kunnen zijn. Alle Cyprioten zouden met name baat hebben bij de exploitatie van de olie- en gasreserves. Indien beide partijen hierom verzoeken en de VN ermee instemt, is de Commissie bereid haar steun voor dit toenaderingsproces te intensiveren.

19. IJsland: De toetredingsonderhandelingen met IJsland bevonden zich in een vergevorderd stadium toen de nieuwe regering besloot de onderhandelingen op te schorten. Hierdoor is het toetredingsproces tot stilstand gekomen. De regering heeft verklaard dat zij een evaluatie zal uitvoeren van zowel de tot dusver gevoerde onderhandelingen als de ontwikkelingen in de Europese Unie, die in de loop van de komende maanden ter bespreking bij het IJslandse parlement zal worden ingediend. De Commissie heeft de voorbereidende werkzaamheden voor IPA II opgeschort. Onder alle omstandigheden blijft IJsland een belangrijke partner voor de EU.

BIJLAGE

Conclusies inzake Montenegro, Servië, de voormalige Joegoslavische republiek Macedonië, Albanië, Bosnië en Herzegovina, Kosovo, Turkije en IJsland

Montenegro

De opening van de toetredingsonderhandelingen met Montenegro in juni 2012 markeerde het begin van een nieuwe en intensieve fase voor Montenegro op weg naar toetreding tot de EU. De diepgaande en duurzame politieke hervormingen die noodzakelijk zijn voor de uitvoering van de nieuwe aanpak van hoofdstuk 23 (Rechterlijke macht en grondrechten) en van hoofdstuk 24 (Justitie, vrijheid en veiligheid), vereisen een sterke politieke wil en grotere bestuurlijke capaciteit. Het toetredingsproces moet inclusief zijn, met een voortdurende grote betrokkenheid van maatschappelijke organisaties.

Tijdens de verslagperiode h