Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "De sociaal-economische dialoog tussen de Europese Unie en de landen in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied"

(1999/C 169/16)

Op 3 december 1998 heeft het Economisch en Sociaal Comité, in overeenstemming met artikel 23 van zijn Reglement van Orde, besloten een advies op te stellen over "De sociaal-economische dialoog tussen de Europese Unie en de landen in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied".

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 24 en 25 februari 1999 besloten overeenkomstig artikel 23 (derde alinea) van zijn Reglement van Orde ook een initiatiefadvies over dit onderwerp op te stellen. De Afdeling "Externe betrekkingen", die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 14 april 1999 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Zufiaur.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 363e Zitting van 28 en 29 april 1999 (vergadering van 28 april) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Het Comité heeft in het afgelopen decennium een actieve rol gespeeld op het vlak van de betrekkingen met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied. Het heeft niet alleen verscheidene rapporten en adviezen over deze problematiek opgesteld, maar ook regelmatige contacten onderhouden met de sociaal-economische kringen in de regio, en vooral met het Sociaal-Economisch Forum van de Mercosur (FCES). Met al deze initiatieven heeft het een eigen bijdrage geleverd aan het toenaderingsproces tussen de Unie en de landen in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied, dat in deze periode in een stroomversnelling is gekomen. Met het onderhavige advies wil het nogmaals een bijdrage aan dit toenaderingsproces leveren.

1.2. Op 28 en 29 juni 1999 houden de staatshoofden en regeringsleiders van de Europese Unie en de landen van Latijns-Amerika en het Caribisch gebied een eerste gezamenlijke topconferentie. Deze eerste top vormt het voorlopige hoogtepunt van het toenaderingsproces tussen de twee regio's, dat zoals gezegd in de loop van de jaren '90 in een stroomversnelling is gekomen (in deze periode hebben de geïnstitutionaliseerde dialoog en de samenwerking tussen beide regio's een nieuw elan gekregen, zijn de onderhandelingen met Mexico over handelsliberalisering van start gegaan en heeft de Commissie de aanzet gegeven voor soortgelijke onderhandelingen met de Mercosur en Chili). Bovendien komt deze top op een cruciaal moment in de betrekkingen tussen de Unie en het Caribisch gebied, aangezien op 30 september 1998 de onderhandelingen over de vernieuwing van de Overeenkomst van Lomé van start zijn gegaan.

1.3. Zowel de voorbereiding van de top als de top zelf zullen worden aangegrepen om de resultaten van het toenaderingsproces op een rijtje te zetten. Bovendien zullen de nodige politieke verklaringen worden afgelegd en zullen er afspraken voor verdere samenwerking worden gemaakt. Deze ontmoeting zal dan ook bepalend zijn voor het verloop van de interregionale dialoog en samenwerking in de eerste jaren van de volgende eeuw.

1.4. Aan de vooravond van deze nieuwe etappe in het toenaderingsproces tussen beide regio's - een proces dat stoelt op een gemeenschappelijke visie op democratie en internationale samenwerking, op een gemeenschappelijke historische achtergrond en op nauwe culturele, politieke, economische en zelfs bloedbanden - wil het Comité een voorlopige balans opmaken en nagaan hoe de dialoog en de samenwerking tussen beide regio's, en met name tussen vertegenwoordigers van de civiele samenleving, en in het bijzonder de sociaal-economische kringen, verder kunnen worden uitgebouwd. Al deze aspecten worden verder uitgediept in het informatief rapport dat zijn Afdeling "Externe betrekkingen" op 14 april 1999 heeft uitgebracht.

2. De betrekkingen met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied: situatie en vooruitzichten

2.1. In het Basisdocument over de betrekkingen van de Europese Unie met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied van 31 oktober 1994 en in de verklaringen van de Europese Raad van Madrid van 15 en 16 december 1995 wordt er duidelijk op gewezen dat de Unie de politieke banden en de geïnstitutionaliseerde dialoog met Latijns-Amerika wil aanhalen c.q. verdiepen om het onderlinge handelsverkeer te liberaliseren, het integratie- en democratiseringsproces in de regio te stimuleren en een doelgerichter samenwerkingsbeleid te voeren. Een en ander heeft tot een aanzienlijke intensivering van de interregionale betrekkingen geleid. Niet alleen werden er verscheidene fora voor politiek overleg en verschillende instrumenten ter bevordering van de onderlinge samenwerking in het leven geroepen, maar bovendien werd met Chili, Mexico en de Mercosur een nieuw soort samenwerkingsovereenkomst gesloten. Deze zgn. "samenwerkingsovereenkomsten van de vierde generatie" zijn erop gericht de samenwerking te verruimen en te diversifiëren en het onderlinge handelsverkeer geleidelijk aan en in beide richtingen te liberaliseren. Met de uitbreiding van de Unie staan nòg meer Europese landen eensgezind achter de toenaderingspolitiek ten aanzien van Latijns-Amerika en het Caribisch gebied.

2.2. De politieke dialoog met Latijns-Amerika krijgt al sinds jaar en dag gestalte via de geïnstitutionaliseerde jaarlijkse bijeenkomsten met de ministers van Buitenlandse Zaken vande "Groep van Rio" (uit hoofde van de Verklaring van Rome van 1990) en via de in 1984 op gang gekomen "San José-dialoog" met de landen in Midden-Amerika. Sinds kort zijn daar nog enkele overlegkanalen bijgekomen: regelmatige bijeenkomsten op ministerniveau in het kader van de betrekkingen met de Mercosurlanden (waarbij ook Bolivia en Chili betrokken zijn), geïnstitutionaliseerd politiek overleg op verschillende niveaus in het kader van de betrekkingen met de Andeslanden (waarbij biregionale en internationale thema's van gemeenschappelijk belang worden behandeld) en regelmatig overleg op verschillende niveaus (incl. het allerhoogste) in het kader van de betrekkingen met Chili en Mexico (waarbij eveneens bilaterale en internationale kwesties van gemeenschappelijke belang worden aangesneden).

2.3. De politieke dialoog stoelt op het feit dat beide partijen de democratische beginselen en de mensenrechten hoog in het vaandel hebben staan, waardoor al tal van samenwerkingsinitiatieven en -projecten tot stand zijn gekomen en waardoor de betrekkingen tussen de Unie en Latijns-Amerika van een heel andere aard zijn dan die welke beide partijen met andere landen of groepen landen onderhouden. Het democratiseringsproces in Latijns-Amerika is gepaard gegaan met een geleidelijke accentverschuiving in de betrekkingen tussen beide regio's. De samenwerking is zich meer en meer gaan toespitsen op het wegwerken van de nog resterende hinderpalen op de weg naar een duurzaam en goed functionerend democratisch besteld. Zo moeten nog de nodige hervormingen worden doorgevoerd om het overheidsbestuur verder te verbeteren en de instituties van de rechtsstaat te versterken. Zolang de rechten van de inheemse bevolking worden geschonden en de mensenrechten en de fundamentele arbeidsrechten met voeten worden getreden (in sommige landen worden vakbonden en vakbondsleiders nog steeds vervolgd), is er van een echte democratie en een echte rechtsstaat geen sprake. Van essentieel belang is ten slotte ook dat de overheid de fundamentele rol van de civiele samenleving bij de uitbouw van een democratisch bestel erkent.

2.4. De betrekkingen met het Caribisch gebied worden geregeld door de Overeenkomst van Lomé, de overeenkomst tussen de Unie en de landen in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille Oceaan (de zgn. ACS-landen). Sinds de herziening van Lomé IV op 4 november 1995 wordt in de Overeenkomst een belangrijke plaats ingeruimd voor politiek overleg over thema's als democratisering en consolidering van de rechtsstaat. Verder kent de herziene Overeenkomst hogere prioriteit toe aan de ontwikkeling van de buitenlandse handel en de versterking van de internationale concurrentiepositie van de ACS-landen en voorziet zij in een flexibeler regeling voor de toewijzing van de beschikbare samenwerkingsgelden. Ook in de volgende Overeenkomst, die in 2000 in werking treedt, krijgt de politieke dimensie van de betrekkingen tussen de Unie en de ACS-landen volop aandacht: de politieke dialoog wordt verder uitgebouwd en gediversifieerd en er wordt meer nadruk gelegd op het bevorderen van "goed bestuur", op "institutionele opbouw" en op de politieke rol van de civiele samenleving.

2.5. De voortzetting en consolidering van de politieke dialoog met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied is een goede zaak omdat beide partijen gemeenschappelijke strategische belangen hebben. Door met elkaar samen te werken en bij belangrijke internationale aangelegenheden met één stem te spreken kunnen zij hun rol en invloed op het wereldtoneel en met name binnen de diverse internationale fora versterken, wat de vrede en stabiliteit in onze multipolaire wereld zonder enige twijfel ten goede zal komen. In deze tijden van globalisering is het van groot belang dat beide regio's, op grond van hun gemeenschappelijke belangen en hun gemeenschappelijke verantwoordelijkheid, de talrijke problemen gezamenlijk te lijf gaan. Als gevolg van het internationaliseringsproces komen nationale overheden immers steeds meer buitenspel te staan en neemt de behoefte aan nauwere internationale en multilaterale samenwerking toe omdat alleen op díe manier voor de nodige politieke en democratische controle kan worden gezorgd. Het feit dat dit proces met nogal wat problemen gepaard gaat, toont duidelijk aan dat de internationale samenwerking momenteel te wensen overlaat. Daarom is het zaak dat de Unie en de landen in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied de handen ineenslaan teneinde de situatie op regionaal, interregionaal en mondiaal niveau weer onder controle te krijgen.

2.6. Beide partijen streven ernaar hun onderlinge handels- en investeringsrelaties verder uit te bouwen. In absolute cijfers is het interregionale handelsverkeer in de loop van de jaren '90 met meer dan 75 % toegenomen. Deze toename is vooral te danken aan het feit dat de EU-export met meer dan 150 % is gestegen (de EU-invoer uit de regio daarentegen is slechts met een bescheiden 25 % toegenomen). De Unie is momenteel de belangrijkste handelspartner van de Mercosur en van Chili en de op één na belangrijkste handelspartner van Latijns-Amerika als geheel (na de Verenigde Staten): in 1997 nam zij 15 % van de totale Latijns-Amerikaanse handel met de rest van de wereld voor haar rekening. Ook de Europese directe buitenlandse investeringen (DBI) in de regio zijn de afgelopen jaren sterk toegenomen: in de jaren '90 vertegenwoordigden zij zo'n 30 % van de totale DBI-stroom die de regio in deze periode heeft ontvangen.

2.7. Hoewel de ontwikkeling van het interregionale handelsverkeer over het geheel genomen bevredigend kan worden genoemd, vallen er toch enkele structurele problemen te bespeuren. Zo is de Europese uitvoer naar de regio in absolute cijfers weliswaar gestegen, maar is Europa's aandeel in de totale buitenlandse handel van de landen in de regio gedaald, wat zich laat verklaren door het feit dat de handel met andere belangrijke handelspartners (met name de Verenigde Staten en Japan) nóg sterker is toegenomen en de handel binnen de regio zelf zelfs is verdubbeld. Latijns-Amerika van zijn kant kampt al sinds 1993 met een toenemend tekort op zijn handelsbalans met de Unie, wat de Latijns-Amerikaanse landen ertoe heeft aangezet een betere toegang tot de Europese markten te eisen, met name voor landbouwproducten.

2.8. Dynamische en evenwichtige economische betrekkingen vormen een noodzakelijke voorwaarde voor een vruchtbare dialoog en een vlotte samenwerking op andere terreinen. Voor Latijns-Amerika en het Caribisch gebied zijn goede handels- en investeringsrelaties met Europa bovendien van essentieel belang om voldoende hoge groeicijfers te kunnen halen en de economische bedrijvigheid te kunnen diversifiëren. Daarom dient de Unie alles in het werk te stellen om de stabiliteit van de internationale markten en kapitaalbewegingen en de DBI-stroom naar Latijns-Amerika en het Caribisch gebied - een belangrijke bron van technologische innovatie en eenessentiële voorwaarde voor de uitbouw van het productie-apparaat - veilig te stellen. Vanuit dit oogpunt bekeken is de invoering van een gemeenschappelijke munt in elf van de vijftien EU-lidstaten dan ook een zeer goede zaak. Ook de opening van de onderhandelingen met Mexico over wederzijdse handelsliberalisering, de plannen voor soortgelijke onderhandelingen met de Mercosur en Chili alsmede de nog voor dit jaar geplande voortzetting van de landbouwonderhandelingen in het kader van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) zijn gunstige ontwikkelingen die de wederzijdse openstelling van de markten alleen maar ten goede kunnen komen. Wel dient bij de verdere liberalisering van het interregionale handelsverkeer rekening te worden gehouden met de gevoeligheid van sommige producten en, in het algemeen, met de legitieme belangen van de diverse productiesectoren in beide regio's.

2.9. Voor verscheidene kleine Caribische economieën is de export naar de Europese markt, en met name de export van bananen en suiker, ondanks de relatief geringe waarde van de Europees-Caribische handel van vitaal belang. Bij de onderhandelingen over de nieuwe Overeenkomst van Lomé, en met name over een eventuele herziening van de preferentieregeling, mag het streven naar verdere liberalisering van de wereldhandel niet het enige criterium zijn, maar moeten de onderhandelaars ook oog hebben voor de kwetsbaarheid van de Caribische economieën, die in vele gevallen op de export van één enkel product zijn aangewezen.

2.10. In het afgelopen decennium waren de Unie en haar lidstaten Latijns-Amerika's voornaamste samenwerkingspartner. Tussen 1990 en 1997 was 55 % van de geldstroom in het kader van bilaterale samenwerkingsprogramma's ten behoeve van de regio afkomstig van de Europese Commissie en de 15 EU-lidstaten. In tegenstelling tot de Verenigde Staten, die hun samenwerkingsbudget in de periode 1991-1996 drastisch hebben teruggeschroefd, hebben de Unie en haar lidstaten hún budgetten voor samenwerking met Latijns-Amerika aanzienlijk opgetrokken. Wat de Unie betreft valt er sinds 1997 weliswaar weer een lichte daling te bespeuren, maar toch ligt het EU-budget nog steeds een flink stuk boven dat van begin jaren '90.

2.11. De aard van de samenwerking hangt af van het ontwikkelingsniveau van de betrokken landen. In het geval van Midden-Amerika, het Caribisch gebied en de Andeslanden gaat het vooral om ontwikkelingshulp, en met name humanitaire hulp, financiële steun en technische assistentie. In het geval van de Mercosur, Mexico en Chili daarentegen gaat het vooral om economische en commerciële samenwerking.

2.12. Een zorgwekkend verschijnsel is de afname van de officiële ontwikkelingshulp (ODA) van de geïndustrialiseerde landen: in 1997 hebben de landen van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) hun bilaterale samenwerking met de ontwikkelingslanden met 5,8 % teruggeschroefd. In het geval van Latijns-Amerika is de totale ODA-stroom zelfs met maar liefst 16 % afgenomen. De behoeften van Latijns-Amerika en het Caribisch gebied zijn momenteel echter zó groot dat de Unie en haar lidstaten, alle begrotingsrestricties ten spijt, hun samenwerkingsbudget ten behoeve van deze regio op het peil van 1997 zouden moeten handhaven of zelfs nog zouden moeten optrekken. Positief is in ieder geval dat er aanzienlijke inspanningen worden geleverd om de efficiëntie van de samenwerking te verbeteren: er wordt gestreefd naar een betere coördinatie tussen de verschillende donoren, de samenwerking wordt geconcentreerd op enkele in onderling overleg vastgestelde prioritaire werkterreinen, er wordt steeds meer gewerkt met breed opgezette meerjarenprogramma's ten behoeve van bepaalde sleutelsectoren en er wordt meer en meer overgeschakeld op gedecentraliseerde samenwerking. Vooral de inschakeling van de civiele samenleving bij de uitwerking en tenuitvoerlegging van samenwerkingsprojecten is een belangrijke stap in de goede richting: met deze nieuwe aanpak zal beter op de specifieke behoeften kunnen worden ingespeeld, zal de efficiëntie van de samenwerking toenemen, zullen er betere resultaten worden geboekt en zal bovendien ook het democratiseringsproces worden bevorderd. In de afgelopen jaren zijn de horizontale samenwerkingsprogramma's van de Unie een steeds belangrijkere rol gaan spelen, waardoor de diverse sociaal-economische actoren en de verschillende geledingen van de civiele samenleving steeds meer rechtstreeks met elkaar zijn gaan samenwerken.

3. De sociale dimensie van het Europese en het Latijns-Amerikaanse integratieproces

3.1. Latijns-Amerika en het Caribisch gebied tellen verscheidene subregionale samenwerkingsverbanden: Mercosur (Zuid-Amerika), CAN (Andeslanden), SICA (Midden-Amerika), CARICOM (Caribisch gebied) enz. Net als de EU-lidstaten streven de betrokken landen niet uitsluitend naar economische en commerciële samenwerking, maar naar algehele integratie. Dit integratiemodel is heel iets anders dan de samenwerking in het kader van de FTAA (instelling van een vrijhandelszone van Alaska tot Kaap Hoorn) en de NAFTA (instelling van een Noord-Amerikaanse vrijhandelszone door de Verenigde Staten, Canada en Mexico), waarbij alleen maar de instelling van een vrijhandelszone wordt nagestreefd en hoegenaamd geen sprake is van samenwerking op politiek gebied (hoewel de FTAA aansluit bij het op de eerste pan-Amerikaanse top vastgestelde actieplan, waarin ook afspraken en initiatieven ter versterking van de democratie en ter bevordering van een duurzaam ontwikkelingsproces zijn opgenomen). In dit model wordt het bestaan van een fijnmazig netwerk van dynamische maatschappelijke organisaties als een conditio sine qua non voor een goed functionerende politieke democratie beschouwd. Het streven naar consolidering van de democratie in de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen staat of valt dan ook met de instelling van adequate fora waar de sociaal-economische groeperingen hun stem kunnen laten horen en waar zij met elkaar overleg kunnen plegen en onderhandelingen kunnen voeren. Daar komt nog bij dat in deze tijden van globalisering van de productie en verscherping van de internationale concurrentie de groei- en ontwikkelingsmogelijkheden van een land voornamelijk worden bepaald door de manier waarop de arbeidsverhoudingen zijn geregeld en de wijze waarop de sociale partners met elkaar omgaan en bij de economische besluitvorming worden betrokken. Zowel in de Europese Unie als in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied hangt het welslagen van het integratieproces dan ook volledig af van de rol van de maatschappelijke organisaties en van de aandacht voor de "sociale dimensie" van het integratieproces.

3.2. De EU-lidstaten kunnen bogen op een diepgewortelde traditie van sociaal overleg, zowel tussen werkgevers en werknemers als tussen werkgevers, werknemers en overheid. In sommige lidstaten zijn de betrekkingen tussen de sociale partners al in de vorige eeuw geïnstitutionaliseerd en bestaaner al sinds jaar en dag adequate mechanismen voor het voeren van sociaal overleg en het beslechten van arbeidsconflicten, in andere lidstaten dateren de eerste experimenten op dit vlak uit de jaren '60. In het Europese integratieproces is dan ook van meet af aan aandacht geschonken aan de sociale problematiek. Mijlpalen op het vlak van het sociaal beleid waren de oprichting van het Europees Sociaal Fonds (ESF) in 1960, de invoering van de Europese sociale dialoog in 1985, de vaststelling van het Gemeenschapshandvest van de sociale grondrechten van de werkenden in 1989 (in 1997 opgenomen in het Verdrag van Amsterdam) en de sluiting van het akkoord over het sociaal beleid in 1991 (in 1991 ondertekend door de Europese sociale partners, in 1992 opgenomen in het Verdrag van Maastricht als bijlage bij het Protocol inzake het sociaal beleid en in 1997 opgenomen in het Verdrag van Amsterdam).

3.3. Al sinds de inwerkingtreding van het Verdrag van Rome speelt het Comité - als spreekbuis van de representatieve sociaal-economische organisaties en als adviesorgaan van de Raad, de Commissie en (sinds het Verdrag van Amsterdam) het Europees Parlement - met zijn adviezen - die het op verzoek van de andere instellingen of op eigen initiatief uitbrengt - een sleutelrol in het Europese integratieproces. Naast het Comité hebben in de loop der jaren nog tal van andere - meer specifieke - adviesorganen het licht gezien.

3.4. In Latijns-Amerika was er tot vóór enkele tientallen jaren nauwelijks sprake van een geïnstitutionaliseerde sociale dialoog, met het gevolg dat arbeidsconflicten toentertijd schering en inslag waren. In de afgelopen decennia werd echter, mede als gevolg van het democratiseringsproces en het streven naar integratie in de wereldeconomie, herhaaldelijk geprobeerd om het overleg tussen de sociale partners onderling en tussen de sociale partners en de overheid definitief van de grond te krijgen. Sommige landen wilden langs deze weg in de eerste plaats een einde maken aan hun economische problemen, terwijl andere vooral voor de nodige sociale en politieke stabiliteit wilden zorgen om de overgang naar een democratisch bestel te vergemakkelijken.

3.5. Ook in de subregionale samenwerkingsverbanden in de regio heeft de sociale problematiek de laatste jaren steeds meer aandacht gekregen. De Mercosur heeft in 1997 een multilateraal akkoord over de socialezekerheidsproblematiek gesloten en in 1998 een verklaring over individuele en collectieve arbeidsrechten goedgekeurd. De CAN-lidstaten hebben een aantal gemeenschappelijke sociale beleidsdoelstellingen vastgelegd met als doel de situatie op het vlak van de werkgelegenheid, de armoede, het onderwijs, de gezondheidszorg en de mensenrechten te verbeteren. Met het oog op de tweede sociale top van 24 t/m 26 februari 1999 hebben vertegenwoordigers van diverse maatschappelijke organisaties een eigen intentieverklaring opgesteld, waarmee een nieuwe stap is gezet op weg naar een gezamenlijke aanpak van de sociale problematiek. Het SICA heeft in 1995 een verdrag ter bevordering van de sociale integratie in Midden-Amerika gesloten. In de CARICOM ten slotte is sinds 1997 een socialezekerheidsakkoord van kracht en hebben de staatshoofden en regeringsleiders eveneens in 1997 een Handvest van de Civiele Samenleving ondertekend, waarin de eerbiediging van de fundamentele rechten en vrijheden van werknemers wordt gegarandeerd.

3.6. Ook wat de rol van de sociaal-economische kringen in de regionale integratieprocessen betreft is er heel wat vooruitgang geboekt. In de Mercosur kunnen de werkgevers- en werknemersorganisaties van de vier lidstaten hun stem laten horen via het Sociaal-Economisch Forum van de Mercosur (FCES), een adviesorgaan dat sinds 1994 deel uitmaakt van het institutionele bestel van de Mercosur. In de CAN hebben werkgevers en werknemers elk hun eigen adviesorgaan, nl. het Raadgevend Comité van de Werkgevers van de Andeslanden (CCEA) en het Raadgevend Comité van de Werknemers van de Andeslanden (CCLA). De CAN-lidstaten hebben niet alleen besloten deze beide adviesorganen nieuw leven in te blazen, maar zijn ook overeengekomen de werkgevers- en werknemersorganisaties actief bij het integratieproces te betrekken. Overigens hebben werkgevers en werknemers te kennen gegeven dat zij een permanent overlegforum in het leven willen roepen. In Midden-Amerika ten slotte brengt het in 1991 opgerichte Raadgevend Comité van het SICA advies uit aan het secretariaat-generaal van de organisatie.

3.7. Nu het integratieproces binnen en tussen de diverse subregionale samenwerkingsverbanden (en met name tussen de Mercosur en de CAN) in een stroomversnelling is gekomen, is het zaak de sociale dimensie meer op de voorgrond te plaatsen en de maatschappelijke organisaties nauwer bij een en ander te betrekken. Een harmonische ontwikkeling van de nieuwe subregionale markten is alleen mogelijk als erop wordt toegezien dat het integratieproces het evenwicht tussen de diverse deelgebieden en maatschappelijke geledingen niet verstoort. Daarom is het van groot belang dat de wederzijdse openstelling van markten gepaard gaat met de invoering van adequate mechanismen voor de raadpleging van de sociale partners en voor de bescherming van de economische en sociale samenhang (ondersteuning van minder ontwikkelde deelgebieden en opheffing van onevenwichtigheden binnen de diverse samenwerkingsverbanden).

3.8. Een reden te meer om de sociale dimensie van het integratieproces verder uit te bouwen is de erbarmelijke sociaal-economische situatie in de regio, en met name de wijdverbreide armoede. Op politiek en economisch gebied is er in de loop van de jaren '90 heel wat vooruitgang geboekt, maar op het vlak van de armoedebestrijding zijn tot dusverre geen noemenswaardige resultaten bereikt. Terugdringing van de armoede is voor de regio echter een conditio sine qua non om te komen tot een stabiele economische groei, een betere sociale samenhang, een goed functionerend democratisch bestel en politieke stabiliteit. De armoede zoveel mogelijk uit de wereld helpen en in de eerste levensbehoeften van de bevolking voorzien is dan ook dé grote uitdaging voor de Latijns-Amerikaanse landen aan het begin van de 21e eeuw. Daar ook Latijns-Amerika sinds het tweede halfjaar van 1998 de gevolgen van de internationale financiële crisis ondervindt en er daardoor op korte termijn van enige substantiële groei eenste meer geen sprake kan zijn, komt het er in de eerste plaats op aan de armoede door middel van structurele maatregelen te bestrijden. Dat de armoede en aanverwante problemen (met name de ongelijke inkomensverdeling) zo moeilijk uit te roeien zijn hangt ook nauw samen met de zwakke positie van de sociale partners en met de specifieke arbeidsmarktproblemen in de regio, zoals de geringe toename van de werkgelegenheid, de bloei van de informele sector en de gebrekkige scholing van de beschikbare arbeidskrachten. Om deze problemen uit de wereld te kunnen helpen is het van essentieel belang dat de positie en de rol van de sociaal-economische organisaties wordt versterkt en het sociaal-economisch overleg verder wordt uitgebouwd.

4. De sociale dimensie en de verdere betrekkingen tussen beide regio's

4.1. De komende top van staatshoofden en regeringsleiders zal een nieuwe fase in de uitbouw en consolidering van de betrekkingen met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied inluiden. Met het oog op de uitdagingen van de 21e eeuw hebben beide regio's er alle belang bij nauwe betrekkingen met elkaar te blijven onderhouden. De dialoog en de samenwerking hebben evenwel alleen kans van slagen als de samenleving in beide regio's aan een aantal essentiële voorwaarden voldoet: politieke democratie, een dynamische en goed georganiseerde civiele samenleving, respect voor de mensenrechten, een vrije markteconomie, sociale gerechtigheid, milieuvriendelijke ontwikkeling en regionale integratie.

4.2. Gelet op de fundamentele rol van de civiele samenleving bij het opbouwen van een democratisch bestel, het uitbouwen van een "mensenrechtenvriendelijke" samenleving en de concrete vormgeving van het sociaal-economisch leven is het van het grootste belang dat ook vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties bij deze interregionale dialoog worden betrokken. Daarom dringt het Comité erop aan dat ook de civiele samenleving een actieve rol bij de politieke dialoog en samenwerking tussen beide regio's wordt toebedeeld. Het pleit in dit verband voor een permanente en geïnstitutionaliseerde dialoog tussen werkgevers-, werknemers-, consumenten- en andere maatschappelijke of beroepsorganisaties, omdat een dergelijke dialoog de verwezenlijking van de door de politieke instanties vastgelegde doelstellingen zou vergemakkelijken en de interregionale betrekkingen een stevig maatschappelijk draagvlak zou geven.

4.3. Er moeten dus adequate overlegstructuren in het leven worden geroepen om de sociaal-economische kringen bij de dialoog tussen de Unie en de diverse landen en subregionale samenwerkingsverbanden in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied (o.a. de Groep van Rio) te betrekken. Verder moet bij de onderhandelingen over nieuwe interregionale overeenkomsten - zoals de geplande overeenkomsten met Chili, Mexico en de Mercosur - worden nagegaan op welke manier men de vertegenwoordigers van werkgeversorganisaties, vakbonden en andere maatschappelijke kringen een stem in het kapittel kan gegeven. Het Comité pleit in dit verband voor de instelling van "raadgevende comités" naar het voorbeeld van de comités die in het kader van de overeenkomsten met de Midden- en Oost- Europese en de Maghreblanden en in het kader van de Europese Economische Ruimte (EER) zijn opgericht. Verder zou men vertegenwoordigers van de civiele samenleving kunnen laten deelnemen aan de werkzaamheden van sectorale comités en commissies (incl. comités en commissies met een adviserende of toezichthoudende taak) of als waarnemers kunnen toelaten tot de bijeenkomsten op ministerniveau.

4.4. De dialoog en de samenwerking met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied moeten er o.m. op gericht zijn de positie van de maatschappelijke en beroepsorganisaties in de regio te versterken teneinde de sociaal-economische kringen in staat te stellen actief deel te nemen aan de uitwerking en tenuitvoerlegging van het sociaal-economisch beleid, wat een belangrijke voorwaarde is als men meer werkgelegenheid wil creëren, de armoede wil terugdringen en de sociale uitsluiting aan banden wil leggen. Met het oog hierop dient de Unie de meest representatieve organisaties op alle mogelijke manieren te steunen, ook op technisch en financieel gebied. Bovendien dient zij, in het kader van haar steunverlening ten behoeve van de regionale en subregionale integratie-initiatieven in de regio, informatie te verstrekken over de manier waarop de representatieve sociaal-economische organisaties actief bij dergelijke integratieprocessen kunnen worden betrokken.

4.5. Verder is het Comité van oordeel dat de maatschappelijke actoren in de Unie nauw met hun tegenhangers in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied moeten gaan samenwerken omdat zij, dankzij hun rijke ervaring, de ontwikkeling van de sociale dimensie in het Latijns-Amerikaanse integratieproces aanzienlijk kunnen bevorderen. Daarnaast kunnen zij een waardevolle bijdrage leveren aan het debat over de voor- en nadelen van regionale integratieprocessen en nuttige informatie verstrekken over het opzetten van een adequaat instrumentarium om de economische en sociale samenhang te versterken en de omschakeling van bepaalde productiesectoren in goede banen te leiden. De Europese ervaringen zullen des te meer van pas komen naarmate het regionale integratieproces vordert en naast de handel ook andere sectoren gaat bestrijken. Ten slotte kan de oprichting van een permanent forum voor overleg en samenwerking tussen vertegenwoordigers van de sociaal-economische kringen van beide regio's bijdragen tot het vinden van een oplossing voor een aantal specifieke knelpunten in de interregionale betrekkingen. Te denken valt aan het sociale dumping-probleem in het kader van de handelsproblematiek, een probleem dat zich voordoet als de fundamentele mensenrechten en de door de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) vastgelegde internationale arbeidsnormen met voeten worden getreden.

4.6. De sociaal-economische kringen dienen dus nauwer bij de interregionale samenwerking te worden betrokken. De representatieve maatschappelijke en beroepsorganisaties moeten de kans krijgen om actief aan de diverse samenwerkingsprogramma's en -activiteiten deel te nemen. Daarom moet er een concrete regeling worden uitgewerkt om representatieve organisaties van de civiele samenleving bij de tenuitvoerleggingvan economische en ontwikkelingssamenwerkingsprogramma's te betrekken. Verscheidene recente samenwerkingsovereenkomsten met landen in de regio voorzien o.m. in maatregelen ter verbetering van de beroepsopleiding, de werkgelegenheidssituatie en de sociale dienstverlening, stuk voor stuk terreinen waarop de sociaal-economische kringen een waardevolle bijdrage kunnen leveren. Bovendien hebben programma's als ECIP, AL-Invest, ALFA en URB-AL uitgewezen dat een accentverschuiving in de richting van gedecentraliseerde samenwerking de efficiëntie van de samenwerking ten goede komt.

4.7. Belangrijk is niet alleen dat de Unie haar partners in de regio helpt bij het opzetten van een beleid dat de productie, de investeringen en de werkgelegenheid op een hoger peil moet brengen, maar ook dat zij hen vanuit haar eigen ervaring helpt bij het uitbouwen van de zgn. "derde sector" of "sociale economie" (bepaalde soorten coöperaties, onderlinge waarborgmaatschappijen, verenigingen en stichtingen), die een aanzienlijk werkgelegenheidspotentieel vertegenwoordigt. Bij interregionale samenwerkingsactiviteiten zouden bijgevolg ook vertegenwoordigers van déze sectoren moeten worden betrokken, omdat zij met hun specifieke inbreng het werkgelegenheidsbeleid in de regio een nieuwe impuls kunnen geven. Verder moet in het kader van de samenwerking een bijzondere inspanning worden geleverd ten behoeve van middelgrote, kleine en micro-bedrijven teneinde de werkgelegenheid te bevorderen en op die manier de armoede en de sociale uitsluiting uit de wereld te helpen. Ten slotte moet ook de samenwerking op onderwijsgebied - incl. de samenwerking tussen universiteiten - worden gestimuleerd omdat onderwijs een fundamentele ontwikkelingsfactor is.

4.8. Voorts wijst het Comité erop dat, met het oog op het streven van de Latijns-Amerikaanse en de Caribische landen naar economische stabiliteit en duurzame ontwikkeling, dringend de nodige initiatieven moeten worden genomen om de schuldenlast van deze landen te verlichten.

4.9. Tot besluit dringt het Comité erop aan dat de Unie en haar partners in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied onverwijld de nodige initiatieven nemen (o.a. op juridisch en financieel gebied) om de vertegenwoordigers van de civiele samenleving in beide regio's de kans te geven om rechtstreeks met elkaar in contact te treden en elkaars situatie beter te leren kennen. De ervaring heeft immers geleerd dat horizontale samenwerking, waarbij de sociaal-economische kringen de kans krijgen om zélf de nodige initiatieven te ontplooien, een waardevolle aanvulling vormt op de "klassieke" intergouvernementele samenwerking. Door dit soort initiatieven te ondersteunen kan men ervoor zorgen dat de samenwerking met Latijns-Amerika en het Caribisch gebied over minder "schijven" loopt en dus dichter bij de burger plaatsvindt.

Brussel, 28 april 1999.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

B. RANGONI MACHIAVELLI