TOELICHTING

1. ACHTERGROND VAN HET VOORSTEL

Van Europa het eerste klimaatneutrale continent ter wereld maken, is de grootste uitdaging, maar tegelijk ook de grootste kans van onze tijd. Dat kan echter alleen als we nu doortastend optreden.

Ursula von der Leyen, Politieke beleidslijnen

We zijn op een kritiek punt aanbeland: het duurt niet lang meer voordat de schade die we met ons handelen aan onze planeet — de werkelijke bron van ons bestaan en ons welzijn — toebrengen onherstelbaar is. Voor een toekomst waarin iedereen zich kan ontplooien zijn dringend collectieve en individuele maatregelen nodig om onze samenleving en economie op een duurzaam spoor te zetten. Vooral jongeren laten hun stem horen en gaan de straat op, eisen veranderingen en dringen er bij de overheidsautoriteiten op aan om snel werk te maken van de bescherming van het klimaat en het milieu voor huidige en toekomstige generaties. Velen vinden dat zij op school onvoldoende inzicht krijgen bijgebracht in de klimaatverandering, het milieu en de manier waarop zij duurzamer kunnen leven en handelen.

Onder leiding van voorzitter Von der Leyen heeft de Commissie met de Europese Green Deal een ambitieuze strategie gepresenteerd om resultaten te boeken op het gebied van duurzaamheid en de noodzakelijke omslag in onze economie en samenleving. Duurzame ontwikkeling is een kernbeginsel van de Europese Unie, en de verwezenlijking van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen van de VN is een prioritaire doelstelling van het interne en externe beleid van de Unie. Door op een hele reeks beleidsterreinen, waaronder energie, milieu, mobiliteit en landbouw, de maatregelen op elkaar af te stemmen, streeft de EU naar een groene transitie die rechtvaardig en inclusief is. Net als alle sectoren moet ook de sector onderwijs en opleiding in actie komen om een respons te bieden op de klimaatnoodtoestand en de crisis waarin onze planeet zich bevindt, niet alleen als het om de eigen activiteiten van de sector gaat, maar ook — en belangrijker nog — om de manier waarop lerenden op de toekomst worden voorbereid.

In de mededeling over de Europese onderwijsruimte, in de Europese Green Deal en in andere belangrijke initiatieven wordt de cruciale rol van onderwijs en opleiding voor de groene transitie erkend. Lerenden van alle leeftijden moeten in staat zijn kennis, vaardigheden en attitudes te ontwikkelen om duurzamer te leven, consumptie- en productiepatronen te veranderen, een gezondere levensstijl te omarmen en zowel individueel als collectief bij te dragen aan de transformatie van onze samenleving.

Dit vereist een aanpak voor een leven lang leren voor ecologische duurzaamheid met praktijkgerichte, aantrekkelijke en op acties gebaseerde leermethoden die i) kennis, begrip en kritisch denken (cognitief leren); ii) de ontwikkeling van praktische vaardigheden (toegepast leren); en iii) empathie, solidariteit en zorg voor de natuur (sociaal-emotioneel leren) bevorderen. Er zijn interdisciplinaire benaderingen nodig om lerenden de onderlinge verwevenheid van economische, sociale en natuurlijke systemen te helpen begrijpen.

Uitdagingen op het gebied van leren voor ecologische duurzaamheid

In heel Europa worden in het voorschoolse onderwijs, op scholen, in het beroepsonderwijs en de beroepsopleiding, in het hoger onderwijs en in gemeenschapsorganisaties steeds meer initiatieven en acties op het gebied van klimaatverandering, biodiversiteit en duurzaamheid ontplooid. Veel landen hebben beleidslijnen en strategieën vastgesteld in verband met milieu- en duurzaamheidseducatie en even levensvatbare concepten als onderwijs voor duurzame ontwikkeling en globale competenties. Maar ondanks decennialang geleverde inspanningen en ontplooide initiatieven is leren voor ecologische duurzaamheid nog geen systeemkenmerk van het beleid en de praktijk in de EU.

Slechts een paar landen hebben levenslang leren tot leidend beginsel voor duurzaamheid in onderwijs en opleiding verheven. Om het volledige potentieel ervan te ontwikkelen, moeten leren en lesgeven voor ecologische duurzaamheid niet alleen op scholen en in het hoger onderwijs plaatsvinden, maar ook in alle geledingen van het stelsel (formeel, niet-formeel, informeel) en voor alle leeftijdscategorieën (van jonge kinderen tot volwassenen en ouderen).

Landen ondervinden dikwijls moeilijkheden om beleidsmaatregelen in verband met onderwijs en opleiding voor ecologische duurzaamheid uit te voeren en te monitoren. Vaak schort het aan concrete doelstellingen, acties, indicatoren en een duidelijke visie. De interdisciplinaire aard van leren voor ecologische duurzaamheid, de noodzaak van onderwijsmethoden waarbij de lerende centraal staat, nieuwe benaderingen inzake beoordeling, organisatorische veranderingen en partnerschappen tussen gemeenschappen kunnen haaks staan op aloude culturen en normen op het gebied van onderwijs en opleiding.

Ecologische duurzaamheid, met inbegrip van biodiversiteit, komt momenteel in de lesprogramma’s slechts fragmentarisch aan bod en wordt in de meeste lidstaten niet uitputtend behandeld. Slechts een paar landen maken specifiek melding van duurzaamheidscompetenties, de daarmee samenhangende leerdoelen en de wijze waarop deze moeten worden beoordeeld. Milieu- en duurzaamheidskwesties worden vaak in het kader van de exacte vakken en het vak geografie behandeld, hoewel alle vakken en combinaties van vakken er eveneens toe kunnen bijdragen dat de lerenden een beter inzicht in deze kwesties krijgen.

Veel onderwijsactoren in heel Europa geven al actief les of streven ernaar les te geven op het gebied van ecologische duurzaamheid. Tegelijkertijd zeggen velen dat zij niet over de nodige expertise en opleiding beschikken, met name wat interdisciplinaire benaderingen, actieve onderwijsmethoden en dergelijke netelige onderwerpen betreft.

Instellingsbrede benaderingen waarbij het thema duurzaamheid in alle processen en activiteiten is ingebouwd, zijn nog niet wijdverbreid in de onderwijsinstellingen, mede als gevolg van ontoereikende financiering en ondersteuning. De instellingen beschikken vaak niet over de passende gegevens en tools om de doeltreffendheid van de duurzaamheidsinitiatieven en -inspanningen te monitoren.

Naar een ingrijpende en transformatieve verandering

Het toenemend aantal projecten en programma’s in verband met ecologische duurzaamheidskwesties duidt op een almaar grotere belangstelling voor en betrokkenheid bij deze kwesties. Veel initiatieven blijven echter in tijd en reikwijdte beperkt. Gezien de urgentie van de klimaat- en de biodiversiteitscrisis is het tijd voor een koerswijziging: we moeten het niet bij losse initiatieven laten, maar toewerken naar diepgaande en systemische veranderingen in onderwijs en opleiding.

Ecologische duurzaamheid inbedden in alle onderwijs- en opleidingsbeleidsmaatregelen, ‑programma’s en ‑processen is van vitaal belang voor het ontwikkelen van de vaardigheden en competenties die nodig zijn voor de groene transitie. Er zijn verticale maatregelen nodig — van het niveau van het individu via het niveau de instelling tot het niveau van het stelsel —, maar ook horizontale maatregelen, dat wil zeggen dat alle belanghebbenden in onderwijs en opleiding synergetisch moeten samenwerken om te waarborgen dat duurzaamheid stevig in de complete leerervaring van de lerende verankerd is.

Er moeten kortetermijnmaatregelen worden uitgewerkt en voortgezet om de onderwijsinstellingen en de onderwijsactoren ondersteuning te bieden en om de lerenden te helpen de vaardigheden en de mentaliteit te ontwikkelen die voor de groene transitie nodig zijn. Op de middellange en lange termijn moeten alle hervormingsinspanningen op het gebied van onderwijs en opleiding strekken tot ondersteuning van en aanpassing aan de veranderingen die nodig zijn met het oog op een groenere en duurzamere toekomst.