Het Netwerk voor voorlichting over radicalisering (Radicalisation Awareness Network, RAN) en het daarbij horende Kenniscentrum bevorderen de uitwisseling van deskundigheid en beste praktijken tussen eerstelijnsprofessionals die zich bezighouden met preventie en de bestrijding van radicalisering. Het RAN-kenniscentrum biedt lidstaten ondersteuning, bijvoorbeeld bij het opzetten van preventiestrategieën en deradicaliseringsprogramma’s in gevangenissen. Zoals werd aangekondigd in de mededeling van 2016 over radicalisering heeft de Commissie begin 2017 het Netwerk van beleidsmakers op het gebied van preventie gelanceerd, dat twee doelstellingen heeft: 1) het versterken en institutionaliseren van de uitwisseling van deskundigheid en ervaring op het gebied van de aanpak van preventie en preventiebeleid in de lidstaten, en 2) het nauwer betrekken van de lidstaten bij de activiteiten van het RAN, door te zorgen voor een bredere verspreiding van RAN-bevindingen in een bepaalde lidstaat en een optimale participatie van nationale, regionale of lokale deskundigen bij RAN-evenementen en het vaststellen van de behoefte in lidstaten aan RAN-opleiding, -workshops en -adviezen. De eerste bijeenkomst vond plaats op 2 februari 2017 en de volgende bijeenkomsten (die ieder kwartaal zullen plaatsvinden) zullen gericht zijn op prioritaire thema’s als terugkeerders, deradicalisering en polarisatie.

Als onderdeel van de inspanningen van de Commissie om radicalisering op het internet tegen te gaan, is nog eens 10 miljoen EUR gereserveerd om campagnes die online een tegengeluid bieden te ondersteunen via het programma voor de versterking van het maatschappelijk middenveld, een zeer belangrijk initiatief in het kader van het EU-internetplatform. Het programma werd gelanceerd op 15 en 16 maart. 100 belanghebbenden nemen aan het programma deel.

Een zeer belangrijk resultaat was de presentatie van het door de internetbedrijven opgestelde proefprototype van de gezamenlijke databank van hashcodes, die het voor ondernemingen mogelijk maakt om terroristische inhoud te markeren, gelijksoortige inhoud te identificeren en deze inhoud aan de hand van hun eigen beleid te beoordelen en deze snel en definitief te verwijderen. De ondernemingen richten zich nu op het testen en opschalen en op het vinden van nieuwe, met name kleinere ondernemingen die in het consortium opgenomen kunnen worden, teneinde het effect en het bereik van het instrument te maximaliseren. Van de zijde van de EU werd ook benadrukt hoe belangrijk het is dat ondernemingen proactiever reageren door middel van de automatische opsporing van ongepaste inhoud.

In maart ging onder leiding van de Commissie een EU-delegatie, onder meer bestaande uit het huidige en het aanstaande voorzitterschap van de Raad, de EU-coördinator voor terrorismebestrijding, het hoofd van de eenheid voor melding van internetuitingen van Europol en de directeur van het Kenniscentrum van het Netwerk voor voorlichting over radicalisering, naar de Verenigde Staten voor bijeenkomsten met de belangrijkste sociale media en internbedrijven, met het doel het vrijwillig partnerschap met de EU te bevorderen en te zorgen voor de follow-up van de initiatieven die tijdens het EU-internetforum in december 2016 waren overeengekomen. Zoals eerder meegedeeld vormt het in december 2015 opgerichte EU-internetforum een essentieel onderdeel van de maatregelen van de Commissie naar aanleiding van het toegenomen misbruik van het internet door terroristische organisaties.

Wat de uitvoering van de onlangs goedgekeurde wetgevingsdossiers betreft, blijft de Commissie de lidstaten ondersteunen bij de snelle uitvoering van de EU-richtlijn persoonsgegevens van passagiers (PNR). Op 8 maart hield de Commissie een vierde bijeenkomst over de uitvoering van de PNR-richtlijn. Diverse lidstaten bleken thans bezig te zijn om vooruitlopend op de goedkeuring van de PNR-richtlijn wetgeving aan te nemen of bestaande wetgeving te wijzigen. De Commissie zal de uitvoering blijven volgen en ondersteunen.

Op het gebied van de versterking van de grenscontrole traden op 7 april de wijzigingen in de Schengengrenscode in werking. Deze hebben betrekking op systematische controles aan de buitengrenzen, óók voor EU-burgers. Deze belangrijke wetgeving zal de veiligheid binnen het Schengengebied vergroten zonder de verkeersstromen te ontregelen. De lidstaten kunnen in een aantal specifieke gevallen en nadat eerst een risicobeoordeling heeft plaatsgevonden om veiligheidsrisico’s te voorkomen, bij wijze van tijdelijke afwijking beslissen om EU-burgers aan bepaalde land- en zeegrenzen aan de hand van databanken gericht te controleren, in situaties waarin de gevolgen voor de verkeersstroom aan die grenzen onevenredig zijn. Risicobeoordelingen moeten ter kennis van de Europese grens- en kustwacht worden gebracht. Met betrekking tot initiatieven op het gebied van grensbeheer werden op 23 maart besprekingen begonnen tussen de medewetgevers over de voorstellen van de Commissie om een EU-in- en uitreissysteem in te voeren om het grensbeheer te verbeteren, irreguliere migratie te bestrijden en de interne veiligheid te versterken door de bewegingen van onderdanen van derde landen over de buitengrenzen van het Schengengebied te registreren. De Commissie roept de medewetgevers op om snel vooruitgang te boeken zodat nog dit jaar met de ontwikkeling van het systeem kan worden begonnen en het begin 2020 operationeel is. De medewetgevers maken goede vorderingen met hun technische besprekingen over het Europees systeem voor reisinformatie en -autorisatie (ETIAS) De Commissie zal de medewetgevers actief blijven ondersteunen en dit proces bevorderen. Het voorstel voor het EU-in- en uitreissysteem en dat voor ETIAS zijn wetgevingsprioriteiten in het kader van de gezamenlijke verklaring van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie. De instellingen zijn derhalve overeengekomen om deze dossiers tijdens het wetgevingsproces met voorrang te behandelen zodat zij snel tot resultaten leiden.

Op 21 maart 2017 gingen trialoogbesprekingen van start tussen de medewetgevers over het voorstel van de Commissie van 5 juli 2016 voor specifieke wijzingen van de 4e antiwitwasrichtlijn. Met het voorstel wordt beoogd nieuwe middelen voor de financiering van terrorisme aan te pakken, zoals virtuele valuta en prepaidkaarten en de transparantie te vergroten teneinde witwassen tegen te gaan. De Commissie roept de medewetgevers op om de onderhandelingen over dit belangrijke voorstel, dat zal helpen de middelen die terroristen ter beschikking staan verder te verminderen, zo snel mogelijk af te ronden.

Het Europees Parlement keurde tijdens de plenaire vergadering op 14 maart 2017 de herziening van de vuurwapenrichtlijn goed. Het voorstel betekent een aanzienlijke uitbreiding van de reeks verboden wapens (categorie A) en brengt de meest gevaarlijke wapens buiten het bereik van burgers. Het zorgt er ook voor dat akoestische en onbruikbaar gemaakte wapens onder de richtlijn komen te vallen en dat wapens beter traceerbaar zijn door strengere markeringsregels en een betere uitwisseling van informatie tussen de lidstaten. De Raad zal naar verwachting op 25 april zijn definitieve goedkeuring verlenen. De lidstaten zullen 15 maanden hebben om de nieuwe regels om te zetten in nationaal recht en 30 maanden om een systeem voor gegevensbestanden in te voeren waarmee alle informatie kan worden geregistreerd die nodig is om vuurwapens te traceren en identificeren.

Richtlijn (EU) 2017/541 inzake terrorismebestrijding werd op 31 maart gepubliceerd in het Publicatieblad. De nieuwe regels zullen terroristische aanslagen helpen voorkomen door het strafbaar stellen van handelingen als de financiering van terrorisme, het volgen van opleiding of het reizen voor terroristische doeleinden, alsmede het organiseren of faciliteren van reizen voor dergelijke doeleinden. Zij versterken ook de rechten van slachtoffers van terrorisme en bevatten een catalogus van diensten om aan de specifieke behoeften van slachtoffers van terrorisme te voldoen. De lidstaten moeten de nieuwe regels tegen 8 september 2018 in nationaal recht hebben omgezet.

Het is bij uitstek de georganiseerde criminaliteit die terrorisme mogelijk maakt, door terroristen aan wapens en financiële middelen te helpen. De grens tussen cybercriminaliteit en “traditionele” criminaliteit vervaagt ook steeds meer, aangezien criminelen het internet gebruiken als een middel om hun activiteiten op te voeren en tevens als een bron van middelen en nieuwe methoden voor het begaan van misdrijven. Er bestaat dus een relatie tussen terrorisme, georganiseerde criminaliteit en cybercriminaliteit en bij maatregelen op het niveau van de EU in het kader van de Veiligheidsunie vormt steun aan de strijd tegen georganiseerde criminaliteit een belangrijk prioriteit.

Dit verslag bevat de laatste stand van zaken met betrekking tot de vooruitgang die is geboekt met de belangrijkste wetgevings- en niet-wetgevingsdossiers van de Veiligheidsunie. Het legt ook speciale nadruk op de bestrijding van zware en georganiseerde criminaliteit – een van de drie kerngebieden van de Europese Veiligheidsagenda 2015. In het kader van de werkzaamheden die plaatsvinden inzake de nieuwe EU-beleidscyclus voor zware en georganiseerde criminaliteit voor de jaren 2018 tot 2021, wordt in dit verslag uiteengezet wat volgens de Commissie in de toekomst de prioriteiten zouden moeten zijn op het gebied van de bestrijding van zware en georganiseerde criminaliteit.

Op 7 april werd Stockholm het nieuwste slachtoffer van een terroristische aanslag toen een gestolen vrachtwagen met opzet over een drukke winkelpromenade werd gereden en uiteindelijk in een warenhuis tot stilstand kwam, met vier doden en vijftien gewonden tot gevolg. Deze aanslag kwam minder dan drie weken na de aanslag van 22 maart in Londen, waarbij het parlementsgebouw het doel was en met een voertuig en een mes een bloedbad werd aangericht op een drukke en symbolische plaats. Dat bij beide aanslagen, net als bij de aanslagen in Nice en Berlijn verleden jaar, techniek een geringe rol speelde, laat eens te meer zien voor welke uitdaging de autoriteiten van lidstaten staan bij de bestrijding van dergelijke dreigingen en hoe belangrijk het werk is dat nu in het kader van de Veiligheidsunie op het gebied van de bescherming van zachte doelwitten plaatsvindt.

Dit is het zesde maandelijks voortgangsverslag over de totstandbrenging van een doeltreffende en echte Veiligheidsunie. In dit verslag komen de ontwikkelingen met betrekking tot twee belangrijke pijlers aan de orde: de bestrijding van terrorisme, georganiseerde criminaliteit en cybercriminaliteit en van de middelen ter ondersteuning daarvan en de verbetering van onze weerbaarheid en veerkracht ten aanzien van die dreigingen.

Om samenwerking op het gebied van grensoverschrijdende rechtshandhaving te helpen verbeteren, organiseerde de Commissie op 27 maart een workshop over de praktijk van grensoverschrijdende achtervolging. Daarbij gaat het om de achtervolging (gewoonlijk met een auto) van verdachte personen, die door de rechtshandhavingsautoriteiten van een lidstaat wordt begonnen binnen hun nationale grensgebied en zich voortzet op het grondgebied van een naburige lidstaat. De eerste workshop bood de gelegenheid voor een constructieve discussie over de praktische uitvoering van achtervolgingen en over de mogelijkheden om deze gevoelige vorm van grensoverschrijdende politiële samenwerking te verbeteren.

Nadat in januari werd begonnen met de ontwikkeling van een risicomatrix die dreigingsevaluatie en gedetailleerde elementen inzake kwetsbaarheid combineert, is er op het gebied van de beveiliging in de luchtvaart vooruitgang geboekt wat betreft de risicobeoordeling inzake dreigingen en kwetsbaarheid met betrekking tot vluchten vanuit derde landen naar de EU. Dit zal de weg effenen voor de prioritering en coördinatie van inspanningen inzake externe capaciteitsopbouw in kwetsbare derde landen. De EU heeft een robuust kader voor de beveiliging van de luchtvaart ontwikkeld en het is belangrijk om het hiervoor genoemde proces te bespoedigen teneinde mogelijke lacunes in de beveiliging op te vullen. Het onlangs door de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk uitgevaardigde verbod op bepaalde elektronische apparaten geeft duidelijk aan dat het nodig is een nauwere samenwerking tussen de lidstaten te bevorderen, met inachtneming van hun recht om extra veiligheidsmaatregelen voor vluchten uit derde landen in te voeren. Om een dergelijke coördinatie te bevorderen, organiseerde de Commissie op 31 maart een bijeenkomst van geclassificeerde deskundigen met de lidstaten, Australië, en de Verenigde Staten.

De zogenoemde EU-beleidscyclus heeft als doel te zorgen voor doeltreffende samenwerking tussen de rechtshandhavingsagentschappen van de lidstaten en EU-instellingen en -agentschappen teneinde tot coherente en robuuste operationele maatregelen te komen tegen de meest acute criminaliteitsdreigingen waarmee de EU te maken heeft. Het is een empirisch onderbouwd proces, dat aanvangt met de presentatie door Europol van de dreigingsevaluatie voor zware en georganiseerde criminaliteit (EU-Socta), die een reeks aanbevelingen biedt met betrekking tot de voornaamste criminaliteitsdreigingen waarmee de EU te maken heeft. Het EU-Socta-verslag vormt de basis voor de besprekingen tussen de lidstaten over de prioriteiten voor de aanpak van criminaliteitsdreigingen op EU-niveau. De prioriteiten zullen vervolgens worden vastgesteld door de Raad Justitie en Binnenlandse zaken en gaan dan onderdeel uitmaken van grensoverschrijdende operationele activiteiten op het niveau van de lidstaten, met name via gezamenlijke acties van de lidstaten en EU-agentschappen met steun van het Europees multidisciplinair platform tegen criminaliteitsdreigingen. De Commissie heeft financiële steun geboden voor de uitvoering van de EU-beleidscyclus en zal dat blijven doen. Voor 2017 heeft zij 4 miljoen EUR toegekend, naast de 9 miljoen EUR die reeds in 2015 en 2016 werden toegekend.

Globaal gezien is de huidige EU-beleidscyclus (2013-2017) met succes uitgevoerd. In een in opdracht van de Commissie tot stand gekomen onafhankelijke evaluatie werd geconcludeerd dat het voornaamste doel van de cyclus, te weten de verbetering van de samenwerking tussen de lidstaten in de strijd tegen zware en georganiseerde criminaliteit, was bereikt. De lidstaten zijn dankzij de EU-beleidscyclus beter informatie gaan uitwisselen en goede praktijken gaan delen en talrijke gezamenlijke onderzoeken en operaties begonnen. De cyclus heeft ook bijgedragen aan de opbouw van relaties en vertrouwen, ook met derde landen.

De nieuwe beleidscyclus ging van start met de presentatie door Europol op 9 maart 2017 van het EU-Socta-verslag 2017. In het verslag wordt het mogelijke verband onderzocht tussen zware en georganiseerde criminaliteit en terrorisme, dat erin bestaat dat georganiseerde criminaliteit terrorisme in de hand kan werken via bijvoorbeeld de handel in vuurwapens, de vervaardiging van valse documenten en de opbrengsten van drugssmokkel. Dit was de in de Europese veiligheidsagenda voorgestelde benadering, die werd gevolgd in de mededeling “Uitvoering van de Europese veiligheidsagenda ter bestrijding van terrorisme en ter voorbereiding van een echte en doeltreffende veiligheidsunie”.

In het EU-Socta-verslag 2017 wordt aanbevolen om de nadruk te leggen op vijf prioritaire criminaliteitsdreigingen: 1) cybercriminaliteit, 2) de vervaardiging van, handel in en verspreiding van drugs, 3) migrantensmokkel, 4) georganiseerde inbraken en diefstallen (georganiseerde vermogenscriminaliteit), en 5) mensenhandel. Ook wordt erin aanbevolen drie horizontale kwesties aan te pakken die alle soorten zware en georganiseerde criminaliteit mogelijk maken of bevorderen: a) documentfraude, b) criminele financiële middelen, met inbegrip van het witwassen van geld en c) onlinehandel in illegale goederen en diensten.

Op basis van het EU-Socta-verslag 2017 bereiden de Commissie en het voorzitterschap van de Raad hun suggesties voor de prioriteiten op het gebied van criminaliteitsbestrijding van de nieuwe EU-beleidscyclus voor de jaren 2018 tot 2021 voor, die in het Permanent Comité operationele samenwerking op het gebied van de binnenlandse veiligheid moeten worden besproken en tijdens de Raad Justitie en Binnenlandse Zaken in juni 2017 moeten worden bekrachtigd.

Met het oog op de vaststelling van de toekomstige EU-prioriteiten inzake de bestrijding van zware en georganiseerde criminaliteit ondersteunt de Commissie de vijf door Europol vastgestelde prioritaire criminaliteitsdreigingen (zie de punten 1 tot en met 5 hieronder). Daarnaast is de Commissie van mening dat er op het niveau van de EU ook bijzondere aandacht en financiële middelen moeten worden besteed aan de aanpak van de volgende drie criminaliteitsdreigingen: 6) handel in vuurwapens, 7) btw-fraude en 8) milieucriminaliteit. Deze drie gebieden moeten ook als prioritaire criminaliteitsdreigingen worden aangemerkt in het kader van de nieuwe EU-beleidscyclus (zie punten 6 tot en met 8 hieronder).

Een belangrijk punt dat in het EU-Socta-verslag 2017 over het voetlicht werd gebracht, is het gebruik van nieuwe technologieën door criminelen. Voor bijna alle soorten georganiseerde criminaliteit wordt door criminelen steeds vaardiger en met steeds meer succes technologie ontwikkeld en aangepast. Voor alle soorten illegale handel in goederen en diensten wordt veel meer gebruik gemaakt van het internet. Daarom moeten rechtshandhavingsautoriteiten worden uitgerust met passende instrumenten om dit type onlinecriminaliteit te bestrijden en samen opleiding volgen en ervaring opdoen. Voor het Agentschap van de Europese Unie voor opleiding op het gebied van rechtshandhaving is een cruciale rol weggelegd bij het bieden van passende opleiding aan eerstelijns-rechtshandhavingsautoriteiten, in overeenstemming met de beleidsprioriteiten en vastgestelde dreigingen.

Zware en georganiseerde criminaliteit hebben ook een belangrijke externe dimensie. In het EU-Socta-verslag 2017 wordt beklemtoond dat er – in of buiten de EU wonende – personen van meer dan 180 verschillende nationaliteiten betrokken zijn bij georganiseerde criminaliteit binnen de EU. 40% van de verdachten is geen burger van een van de lidstaten. De voornaamste handelsroutes waarlangs zich dreigingen op het gebied van georganiseerde criminaliteit voordoen, hebben hun oorsprong buiten de EU. Er worden maatregelen voorbereid om dreigingen op het gebied van georganiseerde criminaliteit extern aan te pakken. Het is van belang om ervoor te blijven zorgen dat de interne veiligheid en het externe optreden van de EU bij de aanpak van dreigingen op het gebied van zware en georganiseerde criminaliteit aan elkaar gekoppeld blijven, onder meer door middel van de samenwerking van Europol met derde landen.

1.Cybercriminaliteit

Cyberaanvallen nemen toe qua intensiteit, volume en kwaliteit. Cybercriminaliteit is naar haar aard internationaal: slachtoffers, criminelen en bewijsmiddelen bevinden zich vaak in verschillende landen en verschillende jurisdicties. De lidstaten hebben grote belangstelling getoond voor cybercriminaliteit als prioriteit, zoals blijkt uit het aantal operationele actieplannen dat is opgezet op het gebied van cyberaanvallen, seksuele uitbuiting van kinderen op internet en fraude met betaalkaarten. Op EU-niveau heeft het Europees Centrum voor de bestrijding van cybercriminaliteit bij Europol (EC3) een belangrijke bijdrage aan de bestrijding van cybercriminaliteit geleverd. Eurojust werkt via de detachering van een deskundige en het lidmaatschap van de programmaraad nauw met EC3 samen. EC3 biedt ook onderdak aan de Taskforce voor gezamenlijke actie op het gebied van cybercriminaliteit . Deze heeft als doel op inlichtingen gebaseerde, gecoördineerde maatregelen tegen belangrijke dreigingen op het gebied van cybercriminaliteit te stimuleren door middel van grensoverschrijdende onderzoeken en operaties van zijn partners.

Bij de vervolgstappen gaat het onder meer om het zoeken naar mogelijke oplossingen voor het wegnemen van hindernissen voor strafrechtelijk onderzoek naar cybercriminaliteit, door specifieke initiatieven inzake de toegang tot bewijs en informatie vast te stellen. Bij de samenwerking ter bestrijding van cybercriminaliteit moet de nadruk blijven liggen op de identificatie en bescherming van slachtoffers en worden voortgebouwd op de bestaande reeks van slachtofferrechten in het EU-recht en de bestaande beste praktijken. De samenwerking ter bestrijding van de seksuele uitbuiting op internet van kinderen moet voortgezet en verder verbeterd worden. Op het gebied van fraude met betaalkaarten moet de bestaande samenwerking op het gebied van rechtshandhaving worden uitgebreid tot een bredere reeks criminele activiteiten die op andere betaalmiddelen dan geld betrekking heeft. Zoals aangekondigd in het actieplan ter versterking van de strijd tegen de financiering van terrorisme bereidt de Commissie de bijwerking voor van het Kaderbesluit van 2001 betreffende de bestrĳding van fraude en vervalsing in verband met andere betaalmiddelen dan contanten.

2.Productie van, handel in en verspreiding van drugs

De markt voor illegale drugs blijft een van de grootste criminele markten in de EU. Het EU-Socta-verslag 2017 laat zien dat meer dan een derde van de criminele groepen die in de EU actief zijn, betrokken is bij de productie van, handel in, en verspreiding van diverse soorten drugs. De kleinhandelsmarkt voor drugs in de EU vertegenwoordigt een waarde van naar schatting minstens 24 miljard EUR per jaar. De handel in drugs ondersteunt ook de informele economie, heeft gevolgen in de vorm van geweld en andere illegale activiteiten en veroorzaakt belangrijke sociale problemen.

De EU treedt op tegen de handel in drugs in het kader van de EU-drugsstrategie 2013-2020, die betrekking heeft op het terugdringen van zowel het aanbod van als de vraag naar drugs. Op 15 maart stelde de Commissie een ontwerp voor een nieuw EU-actieplan inzake drugs voor, dat de periode 2017-2020 bestrijkt. Om de EU in staat te stellen sneller en effectiever te reageren op nieuwe psychoactieve stoffen, heeft de Raad in december 2016 zijn goedkeuring gehecht aan een algemene benadering voor een nieuw wetgevingspakket om nieuwe psychoactieve stoffen aan te pakken en schadelijke stoffen op EU-niveau onder controle te stellen. De besprekingen tussen de medewetgevers gingen op 1 maart van start.

3.Migrantensmokkel

De smokkel van migranten naar de EU is momenteel een van de snelst groeiende vormen van georganiseerde criminaliteit. Migrantensmokkel wakkert niet alleen de irreguliere migratie naar de EU aan – wat nadelig voor de grensbeveiliging is en het migratiebeheer ondermijnt – maar vormt ook een ernstige vorm van criminaliteit, die migranten in toenemende mate blootstelt aan geweld, uitbuiting en levensgevaar. In het kader van de Europese migratieagenda en het EU-actieplan tegen migrantensmokkel is vastgesteld dat het nodig is prioriteit te geven aan de verbetering van preventie en aan de bestrijding van mensensmokkel, onder meer door middel van het terugdringen van irreguliere migratie en het aantal sterfgevallen in het Middellandse Zeegebied. De grotere steun aan Europol, onder meer via de oprichting van een specifiek Europees Centrum tegen migrantensmokkel, heeft de aanpak van deze problemen als doel. Het jaarlijks activiteitenverslag laat de brede steun zien die het centrum de Europese politiële en grensbewakingsautoriteiten biedt bij het coördineren van uiterst complexe grensoverschrijdende operaties ter bestrijding van smokkel. Eurojust heeft bij de hotspots in Griekenland en Italië ook justitiële contactpunten ingesteld. Deze sluizen relevante informatie en dossiers door naar de nationale bureaus van Eurojust met het oog op een justitiële follow-up en coördinatie op EU-niveau. Migrantensmokkel vormt ook een belangrijke actiepunt langs de route door het centrale Middellandse Zeegebied, zoals voorgesteld in de gezamenlijke verklaring van 25 januari 2017.