30.3.2004 NL C 80/1 Publicatieblad van de Europese Unie
II
(Voorbereidende besluiten)
ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ
404e ZITTING VAN 10 EN 11 DECEMBER 2003
Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de „Ontwerpverordening van de
Commissie tot wijziging van Verordening (EG) nr. 70/2001 wat betreft het toepassingsbereik
ervan om zodoende steun ten behoeve van onderzoek en ontwikkeling in te sluiten” (1)
(2004/C 80/01)
De Europese Commissie heeft op 3 juni 2003 besloten, overeenkomstig artikel 262 van het EG-Verdrag,
het Europees Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over de voornoemde ontwerpverordening.
De afdeling „Interne markt, productie en consumptie”, die met de voorbereiding van de werkzaamheden
belast was, heeft haar advies goedgekeurd op 12 november 2003. Rapporteur was de heer Wolf.
Het Comité heeft tijdens zijn 404e zitting van 10 en 11 december 2003 (vergadering van 10 december)
het volgende advies uitgebracht, dat met 103 stemmen vóór, bij 1 stem tegen, werd goedgekeurd.
1. Inleiding
1.1. Bij de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag wordt
het algemeen verbod op steunmaatregelen geregeld en wordt
aangegeven welke inhoudelijke en procedurele uitzonderingenworden toegestaan op het verlenen van overheidssteun dieanders onverenigbaar is met de beginselen van de interne
markt. In artikel 88, lid 3, is bepaald dat dergelijke steunmaatre-
gelen bij de Commissie moeten worden aangemeld ter beoor-deling (de zgn. aanmeldings- of notificatieverplichting).
1.2. Bepaalde steunmaatregelen ten behoeve van het MKB
hoefden op basis van Verordening (EG) nr. 70/2001 al niet teworden aangemeld: de Commissie eist geen aanmelding als
de overheidssteun onder de drempelwaarden ligt die zijn
vastgelegd in de bewuste verordening (de zgn.vrijstellingsverordening). Doel van het voorstel dat nu op tafel
ligt, is Verordening (EG) nr. 70/2001 aan te passen en
het toepassingsgebied ervan beduidend uit te breiden. DeCommissie wil de nieuwe definitie van het MKB en overheids-
steun voor O&O-activiteiten in de verordening opnemen.
(1) PB C 190 van 12.8.2003.1.3. Tot nu toe vielen alle O&O-overheidssteunmaatregelen
ten behoeve van het bedrijfsleven — m.i.v. het MKB — onderde EU-kaderregeling (
2) voor O&O-overheidssteun. Dit soort
maatregelen moest altijd worden aangemeld bij de Commissie.
De kaderregeling blijft van toepassing op alle O&O-over-heidssteunmaatregelen die niet tot één van de categorieën
behoren waarvoor in de nieuwe ontwerpverordening de aan-
meldingsverplichting komt te vervallen.
2. Kernpunten van het voorstel van de Commissie
2.1. Verordening (EG) nr. 70/2001 wordt zo gewijzigd dat
O&O-overheidssteun ten behoeve van het MKB onder bepaaldedrempels niet meer hoeft te worden aangemeld. Daarnaast
worden in de nieuwe verordening de volgende zaken geregeld:
— O&O-activiteiten van het bedrijfsleven in samenwerking
met openbare onderzoeksinstellingen;
(2) PB C 45 van 17.2.1996, blz. 5.
C 80/2 NL 30.3.2004 Publicatieblad van de Europese Unie
— definitie van fundamenteel onderzoek, industrieel onder-
zoek en precommerciële ontwikkeling;
— (voor subsidie) in aanmerking komende kosten;— steunintensiteit (maximale steunpercentages berekend op
basis van de in aanmerking komende kosten);
— steun voor octrooikosten en haalbaarheidsstudies;— individuele steun voor grootschalige projecten
(vrijstellingsplafonds);
— steun waarvoor voorafgaande melding bij de Commissie
verplicht blijft.
2.2. Bovendien wordt in bijlage I van de verordening de
definitie van het MKB (ofwel kleine en middelgrote onderne-
mingen (KMO)) aangepast overeenkomstig Aanbeveling 2003/
361/EG van de Commissie d.d. 6 mei 2003 (
1). Deze nieuwe
definitie geldt vanaf 1 januari 2005.
2.3. Steunmaatregelen die vóór de inwerkingtreding van
deze verordening zonder toestemming van de Commissie zijn
uitgevoerd, moeten eventueel door de Commissie worden
getoetst.
2.4. Verder zullen de specifieke bepalingen inzake de
verslaglegging die zijn vastgelegd in bijlage III in de toekomst
vervangen worden door een eenvormig en vereenvoudigd
systeem voor het opstellen van jaarverslagen overeenkomstigartikel 27 van Verordening (EG) nr. 659/1999.
3. Algemene opmerkingen
3.1. In zijn — al in menig advies uitgedragen — visie op
wat de belangrijkste voorwaarden voor welvaart en sociaal-
economische groei zijn, hecht het EESC fundamenteel belang
aan concurrentie, gelijke kansen en kennisontwikkeling.
3.1.1. Steunmaatregelen zijn in beginsel af te keuren omdat
zij concurrentievervalsing en ongelijke kansen in de handwerken, grotere fiscale druk uitoefenen op de economie,
behoorlijk wat regelgeving vergen en bij de omzetting in de
praktijk de betrokken actoren het nodige papierwerk bezorgen.
3.1.2. Alleen in uitzonderlijke gevallen, zoals in het kader
van het onderzoeksbeleid, het beleid voor het MKB en
het regionaal beleid, kan steun worden verstrekt om hetbedrijfsleven in de EU de impulsen te geven die nodig zijn
(maar die het bedrijfsleven zelf — nog — niet kan bekostigen)
om zijn concurrentievermogen ten opzichte van mededingers(ook buiten Europa) te versterken.
(1) PB L 124 van 20.5.2003.3.2. Daar waar steun is toegestaan, zou echter wel naar zoeenvormig mogelijke definities en regelingen moeten worden
toegewerkt, om de betrokken actoren met zo min mogelijk
administratieve rompslomp op te zadelen en de regelgevingoverzichtelijk te houden. Vooral voor het op dit vlak mindergoed uitgeruste MKB is dit een niet onbelangrijk aspekt.
3.3. Nu vertoont het bedrijfsleven in het algemeen (onder
druk van de bezuinigingen die nodig zijn om te kunnen blijvenconcurreren), maar zeker het MKB op het gebied van O&O
toch al een tendens tot onderinvestering vanwege de hoge
kosten, de uiterst geavanceerde expertise en apparatuur diedergelijke investeringen vergen en de onzekere onderzoeks-
resultaten. Dit geldt zeker voor het fundamenteel onderzoek,
waarbij in principe immers niet valt te voorspellen of hetonderzoek binnen afzienbare tijd exploiteerbare resultaten
oplevert.
3.4. Met de verordening die de Commissie nu voorlegt,
kunnen de bevoegde autoriteiten in de lidstaten binnen een
bepaald kader gericht steun verlenen aan O&O-activiteiten vanhet MKB zonder dat deze steun van te voren bij de Commissie
moet worden aangemeld. Dit is belangrijk nieuws. Het MKB
kan in de concurrentiestrijd met grote ondernemingen enbedrijven buiten Europa dikwijls amper het hoofd boven waterhouden. Onmiddellijke steun waarvoor niet eerst allerlei
formulieren te hoeven worden ingevuld, is meer dan welkom.
3.4.1. De Commissie wil met dit voorstel voor een verorde-
ning dus inspelen op de specifieke situatie van het MKB, iets
wat het EESC principieel toejuicht.
3.4.2. Het EESC heeft herhaaldelijk, o.m. in zijn advies over
de Europese onderzoeksruimte (
2), gewezen op de belangrijke
rol die het MKB speelt in het streven naar innovatie door
onderzoek en ontwikkeling.
3.5. Het EESC beschouwt het voorstel van de Commissie
dan ook als een belangrijke maatregel in de zin van de
doelstellingen van Lissabon (2000), om onderzoek in hetalgemeen dynamischer te maken, het aandeel in het BBP dat
voor rekening van het onderzoek komt op te trekken en de
belangrijke rol die het MKB hierbij speelt nadrukkelijker naarvoren te halen.
3.6. Dit neemt niet weg dat het EESC bedenkingen heeft bij
de praktijkgerichtheid en technische haalbaarbaarheid vaneen aantal regelingen. Bovendien zouden meer inspanningen
moeten worden gedaan om de diverse relevante wetsteksten
eenvormiger te maken.
3.7. Het EESC beseft dat het niet gemakkelijk zal zijn om
de definities en criteria in de verschillendevrijstellingsverordeningen te harmoniseren en het voorstel
voor het opnemen van O&O-steun in de
vrijstellingsverordening voor het MKB op één lijn te brengenmet de O&O-kaderregeling.
(2) PB C 204 van 18.7.2000.
30.3.2004 NL C 80/3 Publicatieblad van de Europese Unie
3.7.1. Het beveelt bijvoorbeeld aan de criteria voor indi-
viduele aanmeldingsverplichtingen in de verschillende
vrijstellingsverordeningen eenvormiger en eenvoudiger te for-
muleren. In de toekomst zou alleen nog mogen wordengediversifieerd als hiervoor aannemelijke, concrete redenenaan te voeren zijn.
3.7.2. Dit kan als voor individuele aanmeldingsverplichtin-
gen als stelregel (
1) wordt ingevoerd dat alleen de totale
(bruto)omvang van de steun als uitgangspunt wordt gehan-teerd. Als er al uitzonderingen moeten worden gemaakt,
dienen deze expliciet te worden gemotiveerd.
3.7.3. Ook bij de naar de mening van het EESC dringend
noodzakelijke herziening van de EU-kaderregeling voor O&O-activiteiten mag dan uitsluitend naar de (bruto) steunomvang
gekeken worden om te bepalen of de steun al dan niet
moet worden aangemeld. Mochten de drempels voor deaanmeldingsverplichting te laag blijken, dan dienen deze
navenant te worden opgetrokken.
3.8. De EU-kaderregeling voor O&O-activiteiten uit 1996
is, na met een paar kleine aanpassingen (
2) te zijn verlengd (3),
nog steeds van toepassing. De randvoorwaarden voor O&O-
activiteiten zijn echter veranderd (de WTO-regels voor steun-
verlening zijn bijvoorbeeld niet meer van kracht). De kader-regeling zou dan ook dringend herzien en aan de veranderdeomstandigheden moeten worden aangepast; in het verlengde
daarvan moet dan ook de vrijstellingsverordening worden
aangepast.
3.8.1. Dit is ook belangrijk omdat veel onderzoeksprojecten
binnen een samenwerkingsverband tussen het MKB en grotere
ondernemingen tot stand komen. In dit geval is de EU-
kaderregeling voor O&O-activiteiten van toepassing op hetMKB (zie considerans elf van de verordening). Dit betekent dat
het MKB zowel moet weten hoe de EU-kaderregeling werkt die
algemeen van toepassing is op grote bedrijven, als gebruikmoet kunnen maken van onderhavige — uitsluitend voor het
MKB geldende — ontwerpverordening. Het moge duidelijk
zijn dat het MKB op een nieuwe administratieve barrière stuitals genoemde vrijstellingsverordening en de EU-kaderregelingonvoldoende op elkaar aansluiten.
3.9. Definitie van het MKB
Het EESC stelt met voldoening vast dat de Commissie in
onderhavig voorstel voor de inpassing van O&O-steunmaatre-
gelen in de MKB-vrijstellingsverordening de nieuwe definitie
van het MKB gebruikt, die door haar is goedgekeurd en per1 januari 2005 van kracht zal worden.
3.9.1. In deze nieuwe definitie vormen de micro-onderne-
mingen voor het eerst een eigen categorie (ondernemingen
waar minder dan 10 personen werkzaam zijn en waarvan dejaaromzet of het jaarlijkse balanstotaal 2 miljoen EUR nietoverschrijdt). Vanwege de belangrijke rol die micro-onderne-
mingen in de nationale economie spelen, beveelt het EESC aan
dat de EU en de lidstaten in hun toekomstig beleid voorwaar-
(1) Dus ook voor regionale steun.
(2) PB C 48 van 13.2.1998, blz. 2.
(3) PB C 111 van 8.5.2003, blz. 3.den scheppen om de oprichting van dergelijke ondernemingen
te vergemakkelijken (o.a. door vereenvoudiging en inperking
van de administratieve verplichtingen) en in het algemeen
nog meer rekening houden met hun specifieke wijze vanfunctioneren.
3.9.1.1. Het is weinig aannemelijk dat O&O-steun ten
behoeve van micro-ondernemingen de concurrentie zal verval-
sen. Daarentegen zou het het zulke bedrijven wel stukken
gemakkelijker maken om O&O-activiteiten op te starten. Erzou gedacht kunnen worden aan een „de minimis”-regeling
waarbij voor dit soort ondernemingen vereenvoudigde O&O-
steuncriteria toepasselijk zijn. Het Europees handvest voor hetkleinbedrijf, waarin maatregelen ter bevordering en ondersteu-
ning van deze categorie bedrijven zijn vastgelegd, zou als
referentiekader kunnen dienen voor een dergelijk initiatief.
3.9.2. Daarnaast dient veel meer te worden ingezet op het
innovatiepotentieel van middelgrote high-tec-bedrijven dievolgens de nieuwe door de Commissie goedgekeurde definitie
niet meer onder het MKB vallen, maar ook nog niet over de
middelen van een grootbedrijf beschikken. Het EESC beveeltaan, de vrijstelling die het MKB geniet t.a.v. O&O-steun uit te
breiden tot bedrijven die tussen de 251 en 500 werknemers in
dienst hebben.
4. Bijzondere opmerkingen
4.1. Rechtszekerheid in de praktijk
Artikel 10 is vergeleken met Verordening (EG) nr. 70/2001
uitgebreid met een aantal criteria voor de behandeling van
a) aanmeldingen die op het ogenblik van de inwerkingtreding
van deze verordening in behandeling zullen zijn en b) steundie vóór de datum van inwerkingtreding van deze verordeningis toegekend zonder dat aan de aanmeldingsplicht is voldaan.
Het EESC kan zich vinden in de gunstigere criteria die met de
ontwerpverordening zullen worden ingevoerd. Er dient echterwel duidelijk te worden aangegeven dat in het geval dat niet
aan de voorwaarden werd voldaan de criteria zullen worden
toegepast die van toepassing (en als zodanig ook bekend)waren op het moment dat de te beoordelen steunmaatregel
werd opgestart.
4.1.1. Omwille van de rechtszekerheid beveelt het EESC
derhalve aan, het laatste deel van de betrokken tekstpassage
nauwkeuriger te formuleren (
4): „Alle steun die niet aan deze
voorwaarden voldoet, zal door de Commissie worden beoor-deeld aan de hand van de desbetreffende kaderregelingen,richtsnoeren, mededelingen en bekendmakingen die toepasse-
lijk waren op het moment van aanmelding of in het geval dat
aanmelding achterwege is gebleven op het moment dat debetrokken steunmaatregel werd uitgevoerd c.q. de toestem-
ming hiervoor werd verleend.”
(4) Zie ook de bekendmaking van de Commissie van 7.5.2002 m.b.t.
de op de beoordeling van onrechtmatig toegekende overheids-
steun toepasbare regels, COM(2002) 458 def.
C 80/4 NL 30.3.2004 Publicatieblad van de Europese Unie
4.2. Keuzemogelijkheid en verenigbaarheid met de EU-kaderrege-
ling
Net als in alle andere vrijstellingsverordeningen is in Verorde-
ning (EG) nr. 70/2001 uitdrukkelijk bepaald dat lidstatensteunregelingen en individuele steun ook mogen aanmelden in
plaats van gebruik te maken van de vrijstellingsregeling.
Deze bepalingen zijn in principe als positief te beschouwen.Voorwaarde is wel dat duidelijk wordt aangegeven op basis vanwelke criteria zulke aanmeldingen zullen worden beoordeeld.
4.2.1. Considerans elf geeft weliswaar aan dat „de commu-
nautaire kaderregeling inzake staatssteun voor onderzoek enontwikkeling nog steeds [dient] te worden aangewend voor de
beoordeling van alle overige steun ten behoeve van onderzoek
en ontwikkeling, met inbegrip van steunmaatregelen die zowelop grote als op kleine en middelgrote ondernemingen van
toepassing zijn”, maar verduidelijkt niet of dit ook geldt voor
niet verplicht aangemelde steun.
4.2.2. Het EESC beveelt derhalve aan, considerans elf van
de ontwerpverordening als volgt te wijzigen en op een
passende plaats in de ontwerpverordening op te nemen:„Verordening (EG) nr. 70/2001, zoals gewijzigd bij deze
verordening, is uitsluitend van toepassing op staatssteun ten
behoeve van onderzoek en ontwikkeling die wordt toegekendaan kleine en middelgrote ondernemingen. Mocht dergelijkesteun toch worden aangemeld, dan dient net als ter beoordeling
van alle overige steun ten behoeve van onderzoek en ontwikke-
ling, met inbegrip van steunmaatregelen die zowel op grote alsop kleine en middelgrote ondernemingen van toepassing
zijn, de communautaire kaderregeling inzake staatssteun voor
onderzoek en ontwikkeling te worden toegepast.”
4.2.3. Het EESC acht het een goede zaak dat in considerans
elf uitsluitsel wordt gegeven over de wijze waarop zgn.
„gemengde” steun behandeld dient te worden. Nationaleonderzoeksprogramma’s (noch het Zesde O&O-kaderpro-
gramma van de EU) worden zelden alleen voor het MKB
opgezet. Ook grote ondernemingen zijn doorgaans (naastopenbare onderzoeksinstellingen, instellingen van hoger on-derwijs en het MKB) steunontvanger. Het EESC is van mening
dat het buitengewoon nadelig en lastig is om uniforme
onderzoeksprogramma’s aan de hand van twee verschillenderechtskaders te beoordelen. Zoals al naar voren gebracht in de
paragrafen 3.8 en 3.8.1, dringt het EESC derhalve erop aan de
regelingen in onderhavig ontwerp voor de nieuwevrijstellingsverordening gelijkaardig te formuleren als in de
EU-kaderregeling of omgekeerd de kaderregeling bij te werken
en aan te passen aan de vrijstellingsverordening. Uitzonderin-gen zouden alleen in geval van dringende noodzaak mogen
worden toegestaan en dienen expliciet te worden gemotiveerd.
4.2.4. Om ervoor te zorgen dat ook op langere termijn de
materiële rechtsregels van de EU-kaderregeling enerzijds en deMKB-vrijstellingsverordening anderzijds zo goed mogelijk op
elkaar worden afgestemd, raadt het EESC bovendien aan de
looptijd (en herzieningstermijnen) van beide regelingen gelijkte schakelen (en indien mogelijk ook gelijktijdig te behandelen).4.3. Haalbaarheidsstudies
4.3.1. Bij aanvang van een haalbaarheidsstudie valt niet te
voorzien of de resultaten zullen leiden tot een O&O-project dat
op basis van onderhavige ontwerpverordening in aanmerkingkomt voor vrijstelling. Het EESC beveelt derhalve aan in
artikel 5 ter, lid 2, het laatste deel van de zin te schrappen.
4.3.2. Onderaanneming komt in het nieuwe artikel 5 bis
weliswaar ter sprake (dit overigens in een andere context),
maar het is niet duidelijk of tot de in aanmerking komende
kosten in de zin van het te wijzigen artikel 2, lid k) ook kostenvoor de onderaanneming van O&O-projecten gerekend mogen
worden. Verder stelt het EESC vast dat in artikel 2, lid k), pt. iv)
weliswaar ook onderzoekskosten vermeld staan die bij externebronnen tegen marktprijzen werden aangekocht, om dan te
moeten lezen dat deze slechts maximaal de helft van de totale
in aanmerking komende projectkosten mogen uitmaken. Nuheeft het MKB niet altijd de expertise of vakbekwaamheid in
huis om alle noodzakelijke O&O-activiteiten zelf uit te voeren.
In de lijn van de doelstelling van deze ontwerpverordeningzou onderaanneming dan ook uitdrukkelijk moeten wordentoegestaan en in zo ruim mogelijke zin erkend moeten worden
als „in aanmerking komende kosten”. Het voorstel van de
Commissie om de hierboven genoemde onderzoekskosten tebeperken tot maximaal de helft van de totale in aanmerking
komende projectkosten is bijzonder nadelig voor fundamen-
teel onderzoek zoals dat plaatsvindt (en vanuit beleidsoogpuntook aan te moedigen is) in O&O-projecten die in onderaanne-
ming aan universiteiten en bij (openbare) onderzoeksinstellin-
gen lopen.
4.4. Octrooikosten
Het EESC juicht het toe dat in artikel 5quater steun voor
octrooikosten van aanmelding vrijgesteld wordt.
4.5. Definitie van de verschillende soorten onderzoek
4.5.1. Het EESC acht de in artikel 5bis, lid 3, vastgelegde
echelonnering van de brutosteunintensiteit op basis van deonderzoeks- en ontwikkelingsdoelstellingen overeenkomstig
artikel 1, lid 2b), in beginsel gerechtvaardigd. Het zal in
een dergelijk echelonneringssysteem echter niet altijd evengemakkelijk zijn om onderscheid te maken tussen de verschil-
lende soorten onderzoek. Om dit te verhelpen zou kunnen
worden overwogen de lidstaten de nodige speelruimte te gevenbij het bepalen van het „gewogen gemiddelde” (artikel 5bis,lid 3a).
30.3.2004 NL C 80/5 Publicatieblad van de Europese Unie
4.5.2. Ondanks het risico de zaken hierdoor nog complexer
te maken als zij al zijn, wil het EESC met het oog op de
potentiële — en zeer zeker wenselijke — verbinding en
terugkoppeling van fundamenteel onderzoek met bepaaldetoepassingsdoelstellingen, herinneren aan zijn advies over deEuropese onderzoeksruimte waarin het nader ingaat op deze
afbakeningsproblematiek (
1). In dit verband wil het EESC ook
nieuwe definities voorstellen.
4.5.3. „Fundamenteel onderzoek”: „niet (of niet in eerste
instantie) voor potentiële industriële of commerciële doelein-
den bestemde onderzoeksactiviteiten ter uitbreiding en verdie-
(1) PB C 204 van 18.7.2000. Zie paragraaf 7.1. van het hierin
gepubliceerde EESC-advies over de Europese onderzoeksruimte:
„Onderzoek en ontwikkeling vormen in wezen één geheel, datdiverse onderzoeksterreinen (en aldus stadia waarin kennis voormogelijke nieuwe technologieën tot rijping kan komen) omvat:fundamenteel onderzoek, toegepast onderzoek, „encyclopedisch”onderzoek (b.v. ter aanvulling van de kennis over eigenschappenvan stoffen, nieuwe stoffen, werkzame bestanddelen enz.), tech-nologische ontwikkeling en product- en procédéontwikkeling.Door interactie en „kruisbestuiving” tussen deze deels slechtskunstmatig gescheiden onderzoeksterreinen ontstaat innovatie.”
Brussel, 10 december 2003.
De voorzitter
van het Europees Economisch en Sociaal Comité
R. BRIESCHping van fundamentele wetenschappelijke en technische
kennis”.
4.5.4. Het EESC wijst er tevens op dat het begrip „industrieel
onderzoek” in de meeste lidstaten weinig gangbaar is en inplaats daarvan vooral het begrip „toegepast onderzoek” wordtgebruikt. Ook in de nieuwste druk van de „Frascati Manual”
(„Proposed standard practice for surveys on research and
experimental development”) van de OESO wordt van toegepastonderzoek gesproken.
4.5.5. Het EESC beveelt derhalve aan bij de herziening van
de EU-kaderregeling nieuwe definities en namen vast te stellenvoor de verschillende onderzoekscategorieën in overleg met
de voor de onderzoeksprogramma’s verantwoordelijke deskun-
digen en vertegenwoordigers uit de wetenschapswereld.
5. Aanbevelingen
Onderhavige ontwerpverordening van de Commissie kan
worden goedgekeurd met inachtneming van de bovenstaandedoor het EESC geformuleerde opmerkingen en voorgestelde
aanpassingen in de tekst.