ir*ir 
ir ir 
ir ir 
it ir COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 09.07.1997 
COM(97)361 def. 
Demografisch verslag 1997 
(door de Commissie ingediend) 

Demografisch verslag 1997 
Deel 1 - Effecten van demografische verandering op de arbeidsmarkt 
I 
Deel 2 - Betekenis van de regionale dimensie 12 
Deel 3 - Demografische trends in de landen die het EU-lidmaatschap 
hebben aangevraagd 17 
/ ex 
Noot voor de lezer: 
Alle in dit verslag gepresenteerde statistieken werden ter 
beschikking gesteld door het Bureau voor de Statistiek van de 
Europese Gemeenschappen. 
/ 6 
Inleiding 
De demografie wordt steeds belangrijker, omdat de 
leeftijdspiramidc door de tragere bevolkingsgroei 
en de vergrijzing in een steeds sneller tempo van 
structuur verandert. In het vorige verslag' kwam 
men tot de conclusie dat, uitgaande van de huidige 
trends, de bevolking boven de zestig jaar de 
komende dertig jaar met 50% zou kunnen 
toenemen, terwijl het aantal jongeren (0-19 jaar) en 
volwassenen (20-59 jaar) in diezelfde periode 
respectievelijk met 11% en 6% zou dalen. 
De effecten van deze onmiskenbare overgang naar 
een veel oudere bevolking zullen tot halverwege de 
volgende eeuw merkbaar zijn. 
Nu al zijn de eerste effecten van een vergrijzende 
bevolking merkbaar op het terrein van de sociale 
zekerheid, in het bijzonder met betrekking tol de 
ouderdomspensioenen, maar ook op het gebied van 
de gezondheidszorg. De vergrijzing zal de 
toekomstige financiering van het 
socialezekerheidsstelsel, waarvoor men grotendeels 
afhankelijk is van de bijdragen van de werkende 
bevolking, in grote mate belasten. De trends voor 
de bevolkingsgroei duiden zowel op een afname 
van de bevolking in de werkende leeftijd als van 
een toename van het aantal ouderen. Naarmate het 
aantal ouderen groeit, zal hun betekenis in de 
maatschappij groter worden. De demografie is dus 
nu al een cruciale factor aan het worden waarmee 
bij de modernisering van het 
socialezekerheidsstelsel rekening moet worden 
gehouden. 
Demografische veranderingen zullen ook gevolgen 
hebben voor de kenmerken van de populatie in de 
werkende leeftijd die de beroepsbevolking vormt. 
Welke demografische veranderingen zal de 
werkende bevolking ondergaan? Welk effect zullen 
deze veranderingen op de arbeidsmarkt hebben? 
En zullen deze veranderingen om specifieke 
maatregelen vragen? In deel 1 van dit verslag zal 
nader op deze vragen worden ingegaan. 
De toestand op EU-niveau zal ook gevolgen hebben 
voor regionale evenwichtssituaties op het sociaal-
economisch vlak. Dit vormt het aandachtspunt van 
deel twee van dit verslag. Zal demografische 
verandering bijdragen aan het verminderen van 
regionale verschillen of zullen sommige regio's zich juist voor steeds grotere verschillen gesteld 
zien? En op lokaal niveau: hoc kan de 
arbeidsmarkt worden afgestemd op de reservoirs 
van beschikbare arbeidskrachten? Zal het 
actickadcr voor elke regio verschillend zijn? 
In deel drie van dit verslag worden de belangrijkste 
demografische trends in de 12 landen die het EU-
lidmaatschap hebben aangevraagd2, in kaart 
gebracht. Deze analyse zal bijdragen aan een beter 
inzicht in de betekenis van demografie voor deze 
groep landen die diepgaande economische 
veranderingen ondergaan. 
Of het onderwerp nu sociale zekerheid, 
werkgelegenheid of structuurbeleid is, de 
demografische variabele is voorbestemd om een 
essentiële factor bij het analyseren van problemen 
te zijn en bij het ontwikkelen van een passend 
beleid voor de aanpak van die problemen. De 
ontwikkeling van een middellange- tot langc-
tcrmijnperspccticf voor beleidsanalyse en -
ontwikkeling is voor de Unie van vitaal belang. 
Vandaar dal de Commissie het Demografisch 
Verslag 1997 aanbiedt als basis voor reflectie en 
reacties door beleidsmakers in de hele Unie. 
1 Zie « De demografische situatie in de Europese 
Unie - 1995 », Europese Commissie, Directoraat-
generaal V 2 Malta is in de studie opgenomen hoewel het land 
het indienen van zijn lidmaalschapsaanvraag heelt 
opgeschort. 
C 
DEEL 1 
Effecten van demografische 
veranderin« op de arbeidsmarkt 
Tussen demografische verandering en de 
arbeidsmarkt bestaan tal van verbanden. Op drie 
daarvan willen wij hieronder in het bijzonder de 
aandacht vestigen: 
1. demografische verandering wijzigt de interne 
kenmerken van de arbeidsmarkt. De alteraties 
die veranderingen op het demografische vlak in 
de structuur en omvang van de reservoirs van 
beschikbare arbeidskrachten teweegbrengen, 
beïnvloeden de basiscondities waaronder de 
arbeidsmarkt functioneert; 
2 demografische verandering beïnvloedt de 
arbeidsmarkt ook door de druk die daardoor op 
socialczekerheidsstelsels wordt uitgeoefend. 
Onevenwichtigheden tussen het aantal actieve 
en nicl-actievc personen hebben niet alleen 
gevolgen voor de financiering en organisatie 
van de sociale zekerheid, maar ook voor hel 
functioneren van de arbeidsmarkt zelf; 
3. voor de omvang van de actieve bevolking zijn 
niet alleen de leeftijdsopbouw en de 
geslachtelijke structuur van een bevolking 
bepalend, maar ook de demografie van 
gezinnen en huishoudens. De neiging tot het 
vormen van paren of hel uiteengaan van 
koppels, het creëren van een gezin, de 
beschikbaarheid van kinderopvang en de 
omstandigheden waaronder jongeren en 
ouderen leven, zijn allemaal demografische 
factoren die een rol kunnen spelen bij de 
beslissing of mensen wel of geen baan nemen. 
Aan de andere kant beïnvloeden de 
mogelijkheden die door de arbeidsmarkt 
worden geboden, de toekomstplannen van 
individuen en huishoudens. 
Deze drie verbanden werden door de Commissie in 
haar laatste verslag over de demografische situatie 
naar voren gehaald, waarbij zij een eerste 
kwantitatieve beoordeling gaf van de gevolgen van 
vergrijzing voor de sociale zekerheid. De mogelijke 
effecten van demografische verandering op de 
arbeidsmarkt zijn echter net zo belangrijk. In dit 
hoofdstuk wordt een beeld gegeven van wat 
waarschijnlijk de belangrijkste effecten van 
demografische verandering op dit terrein zullen 
zijn. Men mag niet vergeten dat deze effecten niet meer 
dan een achtergrond vormen voor andere factoren 
die onvermijdelijk mee gaan spelen, zoals 
economische groei en productiviteit. 
Desalniettemin zullen de analyses in dit verslag, 
binnen de beperkingen van de gehanteerde aanpak, 
inzicht geven in de effecten en omvang van de 
demografische verandering en van de marges voor 
het uitzetten van beleid met betrekking tol de 
verschillende bevolkingsgroepen. 
De reden waarom bij het definiëren van de 
bevolking in de werkende leeftijd is gekozen 
voor de leeftijdsgroep van 20-64 jaar 
In het verslag van 1995 werd de "bevolking in 
de werkende leeftijd" gedefinieerd als de groep 
personen tussen 20 en 59 jaar oud. Sindsdien is 
onderzocht hoe de verhouding van de actieve tot 
de niet-actieve bevolking verandert als de 
huidige trend van langere studies en vroegere 
uittreding doorzet. Daardoor werd het mogelijk 
de kosten van de status quo te beoordelen. Kr 
dient eehter te worden opgemerkt dat het 
patroon "jong-onderwijs, volwassen-werk, oud-
met pensioen" steeds minder aan de 
werkelijkheid beantwoordt, waardoor de 
seleetic van leeftijdsgroepen heel moeilijk is. 
Voor de onderhavige analyse van 
toekomstscenario's werd uitgegaan van 
personen tussen 20 en 64 jaar oud, omdat deze 
groep het meest illustratief is. 
Op de eerste plaats zal de huidige trend waarbij 
jongeren steeds langer studeren voordat zij hun 
intrede doen op de arbeidsmarkt, naar alle 
waarschijnlijkheid doorzetten - zeker als men 
ervan uitgaat dat de aard van de economische 
activiteit met zich meebrengt dat de 
opleidingseisen die op de arbeidsmarkt worden 
gesteld, steeds hoger worden. Op de tweede 
plaats voelt de actieve bevolking nu al de last 
van de ouderdomspensioenen die zij moet 
financieren. Deze trends vragen om een beleid 
dat is gericht op een verhoging van de huidige 
werkzaamheïdsniveaus. 
Aan de keuze van deze leeftijdsgroep is uit het 
oogpunt van demografische projectie nog een 
voordeel verbonden. Aangezien deze studie 
betrekking heeft op de periode 1995-2015, zijn 
de mensen die in het jaar 2015 20 jaar worden, 
al geboren. Hypothesen aangaande de 
toekomstige vruchtbaarheid van de 
leeftijdsgroep van 20 tot 64 jaar, een clement 
van onzekerheid dat de betrouwbaarheid van de 
voorspellingen zou hebben verminderd, hebben 
derhalve geen invloed op deze projecties. 
c l 
Globale verandering lu de bevolking in de werkende leeftijd 1 
In figuur 1 wordt de omvang van de verandering 
voor de totale bevolking van de Unie vergeleken 
met de omvang van de verandering binnen de 
leeftijdsgroep van 20 tot 64 jaar, uitgaande van 
drie scenario's van demografische verandering1. 
Er kunnen drie opeenvolgende perioden worden 
onderscheiden: 
• de afgelopen 20 jaar is de bevolking in de 
werkende leeftijd sneller toegenomen dan de 
totale bevolking; 
• de komende 15 jaar zal de bevolking in de 
werkende leeftijd zich op een betrekkelijk 
constant niveau stabiliseren, terwijl de totale 
bevolking zal blijven toenemen; 
• na zo'n 15 jaar zal de bevolking in de werkende 
leeftijd aanzienlijk beginnen af te nemen, 
terwijl de groei van de totale bevolking zal 
verminderen, en wel in een steeds trager tempo. 
Kortom: 
Na een periode van groei, stabiliseerde de 
bevolking in de werkende leeftijd zich rond 
1995; over zo'n 15 jaar zal zij beginnen af te 
nemen. 
Verwante kwesties: 
Het vertraagde groeitempo en de 
daaropvolgende afname van de bevolking In de 
werkende leeftijd zou het overschot aan 
arbeidskrachten kunnen verminderen als de 
participatie in de arbeidsmarkt op het huidige 
niveau blijft Anderzijds zullen de 
demografische trends binnen de totale bevolking 
de last van de sociale premies op de werkende 
bevolking doen toenemen. Figuur I. 
Veranderingen in de totale bevolking en in de 
bevolking in de werkende leeftijd (20 tot 64 
jaar). 
indexcijfer is 100 voor basisjaar 1995 voor drie 
demografisch scenario's 
Minimale vergrijzing 
19BO 1,85 two 1996 2005 2010 2015 2020 2D25 ?030 
Voortzetting van de huidige trends 
Maximale vergiiui'm 
vrtorj ';nin 2015 vfi?ti 
Totale bevolking 
Bevolking in de werkende leeftijd 
Bron : Eurostat, waarnemingen tot 1995, projecties na 
die datum. 
71 In Bijlage A worden vijf scenario's gegeven. De 
drie scenario's in kwestie (jong. basis en oud) plus 
nog twee scenario's (hoog en laag). 
Binnen de beperkingen van de hier gehanteerde 
demografische benadering kan het melen van de 
afhankclijkheidsgraad, zoals grafisch weergegeven 
in figuur 2, een goed idee geven van de dnik op de 
sociale zekerheid en het effect daarvan op de 
arbeidsmarkt: 
• hel totaal aantal afhankelijke personen is de 
laatste 20 jaar afgenomen, en wel om twee 
redenen: ten eerste omdat de 
gcboortcgolfgcncratic tol de actieve bevolking 
is toegetreden, en ten tweede omdat het 
vruchtbaarheidscijfer na 1975 is gedaald; 
• het totaal aantal afhankelijke personen zal weer 
toenemen; aanvankelijk vanwege de kleinere 
toestroom van personen in de werkende leeftijd 
en later, dwz. na 2010, omdat de 
geboortegolfgeneratic 'met pensioen gaat'. De 
loename van het aantal ouderen zal de 
hoofdoorzaak voor de stijging van de 
socialezekerheidsuitgaven zijn; 
• zelfs wanneer er een breuk optreedt in de 
vruchtbaarheidstrends, zoals voorzien in het 
scenario dat uitgaat van een geringe vergrijzing 
(scenario « c »), zal dit op de lange termijn niet 
voldoende zijn om de relatieve toename van het 
aantal afhankelijkcn te voorkomen, omdat hel aandeel van ouderen in de totale bevolking 
steeds groter wordt. 
Totale afhankelijkheid (TA) -
[0*19 jaar + 65 jaar en ouder] + [20-64 jaar) 
Afhankelijkheid van ouderen (AO) -
[65 jaar en ouder + 120-64 jaarj 
Afhankelijkheid van jongeren (A*J) « 
[0-1.9 jaar) + [20-64 jaar| 
TA « AO + AJ 
Kortom: 
De stijging van het afhankclijkhcidspcrccntagc 
wijst op een toename van de sociale uitgaven ten 
behoeve van ouderen. 
yerwfliifle, k^sties : 
De variaties in de omvang van de 
afhankelijkheid en de stijging van het aantal 
ouderen ten opzichte van het aantal jongeren, 
zijn factoren die gevolgen zullen hebben voor de 
kosten en organisatie van het 
socialezekerheidsstelsel. De omvang van de 
effecten zal ook voor een groot deel afhangen 
van andere factoren, zoals groei, productiviteit 
en het aantal nieuwe arbeidsplaatsen dat wordt 
gecreëerd**. 
Figuur 2. EUR15 
Maatstaf voor demografische afhankelijkheid 
Totaal percentage van bevolking dat afhankelijk is Verhouding tussen jongeren en ouderen 
2,5 
1,5 
0,5 - -c 
a scenario's : 
b c 
1975 1995 2015 2015 2015 1975 1995 2015 2015 2015 
Scenario's : a - voortzetting van huidige trend, b =• maximale vergrijzing c - minimale vergrijzing 
Bron: liurostat, demografische projecties 1996 
** Zie "Some economie implications of demographic trends up to 2020", European Ixonoiny, 56 (1994) 
:j^offia|ie^n;:^ 
Met een meer diepgaande analyse kan worden 
beoordeeld welke gevolgen een verandering van de 
leeftijdspiramide voor de actieve bevolking heeft. 
Hoe hebben alteraties in de omvang van de 
verschillende leeftijdsgroepen de groei van de 
actieve bevolking in het verleden beïnvloed en hoc 
zullen zij dat in de toekomst doen? De antwoorden 
op deze vragen worden in figuur 3 gegeven. 
Op basis van bepaalde hypothesen wordt getracht 
om aan de hand van deze analyse voor elk van de 
drie decennia vast te stellen welke factoren tot een 
verandering in de omvang van de actieve bevolking 
leiden (zie model in Bijlage B en de toelichting 
aangaande de herkomst van de gegevens). 
Deze verandering wordt bepaald door twee 
factoren: de "demografische" factor: uitsluitend de 
variatie in leeftijdsopbouw, geslachtelijke 
structuur en bevolkingsomvang (waarbij de 
bedrijvigheidsgraad dus constant wordt 
gehouden); 
de factor "gedrag": het feit dat de jaarlijkse 
bcdrijvighcidsnivcaus per leeftijdsgroep en 
geslacht in de loop der tijd veranderen (dus het 
verschil tussen de « werkelijke » omvang van 
de actieve bevolking en de omvang van deze 
populatie als het "bcdrijvighcidsnivcau" als een 
constante grootheid wordt gezien). 
Figuur 3 - EUR12 en EUR15 
Betekenis van respectievelijk de demografische factor en de factor "gedrag" met betrekking tot 
veranderingen in de omvang van de werkende bevolking. 
1985-1995 1995-2005 2005-2015 
Demografisch effect Gedragseffect 
Bronnen : Eurostat, 1996 demografische projecties, basisscenario. 
Eurostat, labour Force Survey (ElIR 12 19S5-I995, EUR 15 na 1995) 
Eurostat, projecties aangaande bedrijvigheidsniveaus 
Op basis van een analyse van gegevens van 
voorgaande jaren kunnen de volgende conclusies 
worden getrokken: 
• in het Europa van de Twaalf1 voegden zich 
tussen 1985 en 1995 9,4 miljoen mensen bij de 
actieve bevolking, hetgeen neerkomt op een 
groeicijfer van 7%. In diezelfde periode zou de 
demografische verandering lot een toename van 
9,6 miljoen hebben geleid, tenminste als dit de 
enige factor was geweest, dus 200.000 meer 
dan feitelijk zijn geregistreerd. Het 
laatstgenoemde cijfer duidt op een aanzienlijke 
vermindering van de participatie in de 
arbeidsmarkt, 
• in diezelfde periode steeg het aantal banen met 
slechts 8,5 miljoen. Aangezien het aantal 
werkende volwassenen meer toenam dan het 
aantal banen, is het verschil gelijk aan de 
absolute stijging van de werkloosheid: 900.000 
tussen 1985 en 19955. 
Eenzelfde aanpak is bij de ontwikkeling van 
toekomstscenario's gehanteerd. 
Veranderingen in de graad van werkgelegenheid 
buiten beschouwing gelaten, kunnen wij de 
volgende trends in de ontwikkeling van de actieve 
bevolking verwachten: 
• de actieve bevolking zal tegen hel jaar 2005 
met zo'n 6,9 miljoen zijn gestegen, hetgeen 
neerkomt op een lager groeitempo dan in de 
voorgaande periode. Demografische 
verandering zal voor een kleiner deel 
verantwoordelijk zijn voor deze stijging, die 
voor 50% het gevolg van een grotere 
participatie in de arbeidsmarkt zal zijn; 
• de komende 10 jaar - 2005 tol 2015 - zou de 
actieve bevolking wel eens met 2,15 miljoen 
kunnen afnemen. Een verwachte demografische 
daling van 3,4 miljoen mensen zal deels teniet 
worden gedaan door hel feit dat er nog eens 
1,25 miljoen mensen in de arbeidsmarkt zullen 
participeren. 
4 Gegevens over de actieve bevolking van EUR 15 
zijn alleen beschikbaar voor de periode vanaf 1995. 
5 Tussen 1985 en 1995, de piekjaren van de 
werkloosheid, groeide het totaal aantal werklozen 
van rond 15 miljoen naar 16,8 miljoen, waarvan 
ongeveer 900.000 in de nieuwe Lander te vinden 
waren. Dit getal is in deze analyse niet verwerkt. Bij toekomstige trends in de ontwikkeling van de 
bevolking in de werkende leeftijd, zouden 
migratiestromen een belangrijke rol kunnen 
spelen6. Migratie hccfl er in zekere male loc 
bijgedragen dat deze bevolkingsgroep hel laatste 
decennium is toegenomen en minder snel is 
vergrijsd 
Kortom: 
Door de sterke stijging van het 
arbeidsaanbod die de demografische 
verandering teweeg heeft gebracht, is de 
arbeidsmarkt de laatste 10 jaar extra onder 
druk gezet. Samen met de groei van het 
aantal vrouwen op de arbeidsmarkt heeft 
deze stijging tot een toename van de actieve 
bevolking geleid. 
Zelfs als de participatie in de arbeidsmarkt 
toeneemt, zullen de spanningen op de 
arbeidsmarkt door de demografische daling 
snel afnemen. 
De betekenis van veranderingen in de 
participatiegraad voor de toekomstige groei 
van de beroepsbevolking zal groter worden. 
Ook economische prestaties, 
productiviteitsgroei en toekomstige 
migratictrends kunnen een belangrijke rol 
gaan spelen. 
Verwante kwesties: 
Voorspellingen aangaande de toekomstige 
ontwikkeling van de actieve bevolking worden 
van cruciaal belang voor beleidsvorming. De 
tweeledige doelstelling om de werkloosheid te 
verminderen en financieel evenwichtige 
sociale/ekerheïdsstelsels te creëren, vereist een 
kader voor het stimuleren en vergroten van de 
participatie van potentieel beschikbare 
arbeidskrachten (voornamelijk vrouwen en de 
bevolking in de werkende leeftijd die ouder is 
dan 55 jaar), in combinatie met het stimuleren 
van een economisch groei die veel banen creëert. 
'' Zie scenario's van Eurostat in Bijlage A. 
Structuur vaw de populatie in de teeftijdskiaise van 20 tot 64 jaai 
In het bovenstaande werd ervan uitgegaan dal 
trends in de ontwikkeling van de bevolking in de 
werkende leeftijd en in de ontwikkeling van de 
actieve bevolking nauw met elkaar samenhangen. 
Maar hoc ziel de leeftijdsopbouw van deze 
populatie er uit? 
Figuur 4 laat zien dat de bevolking in de werkende 
leeftijd op dit punt enkele belangrijke 
veranderingen zal ondergaan. 
• kenmerkend voor de afgelopen 20 jaar is de 
toetreding van de geboortcgolfgcncratic tot de 
bevolking in de werkende leeftijd geweest, met 
als gevolg een grote stijging in alle 
leeftijdsgroepen, in het bijzonder in de 
middengroep van 30- tot 49-jarigen; 
• de komende 20 jaar, daarentegen, zullen grote 
verschillen in de bijdragen van de verschillende 
leeftijdsgroepen laten zien. De leeftijdsgroep 
van 20 tot 29 jaar, een groep die de bevolking 
in de werkende leeftijd aanvult, zal met 11 
miljoen afnemen, de omvang van de 
middengroep zal op het huidige niveau blijven, 
en de oudste groep, die van 50- lol 64-jarigcn, 
zal met 16,5 miljoen toenemen, ofwel meer dan 
25%. Kortom: 
De bevolking in de werkende leeftijd zal zich de 
komende 20 jaar onderscheiden door een zeer 
ongelijke groei voor de verschillende 
leeftijdsgroepen, waarmee een einde komt aan 
de evenwichtige groei van de afgelopen 20 jaar. 
Verwante kwesties: 
Het grotere aantal oudere werknemers zal 
om een nieuwe aanpak vragen van alle 
kwesties die gerelateerd zijn aan de 
verbanden tussen de arbeidsmarkt en de 
organisatie van de arbeid. De 
arbeidsomstandigheden, de 
arbeidsproductiviteit en de continue 
bijscholing van werknemers, worden stok 
voor stuk cruciale thema's. 
Figuur 4- EUR15 
Toename in bepaalde leeftijdsgroepen tussen 1975-1995 en 1995-2015 
30% 
25% 
20% 
15% 
10% 
5% 
0% 
-5% 
-10% 
-15% 
-20% 18 000 000 
(+20%) 
6 000 000 
(+12%) 7 800 000 
(+14%) 
60 000 
(+0%) 
O het verleden: 1975 -1995 
m de toekomst: 1995 - 2015 
Bron: Eurostat, waarnemingen tot 1995, projecties na die datum. Basisscenario 
Vergrijzingvan de bevolking inde werkende leeftijd 
De twee breekpunten die in de indicatoren voor 
vergrijzing naar voren komen, vragen om een 
nadere analyse. 
1995, eerste breekpunt 
De verwachte aanzienlijke afname van het aantal 
personen tussen de 20 en 29 jaar zal in combinatie 
met de toename van het aantal personen tussen de 
50 en 64 jaar resulteren in een duidelijke 
vergrijzing van het beschikbare reservoir van 
arbeidskrachten. 
De stijging van de gemiddelde leeftijd van de 
bevolking tussen de 20 en 64 jaar, zoals grafisch 
weergegeven in figuur 5, is hiervoor een eerste 
aanwijzing. 
• De gemiddelde leeftijd van deze 
bevolkingsgroep was in de periode 1975-95 iels 
meer dan 40 jaar en vertoonde in die periode nauwelijks wijzigingen. 
Sinds 1995 is er sprake van een duidelijke 
tendens tot stijging van de gemiddelde leeftijd, 
zoals duidelijk blijkt uil een vergelijking van de 
hcllingshockcn van de curven voor de twee 
perioden. 
Nadat de gemiddelde leeftijd de laatste 20 jaar 
stabiel is gebleven, zal deze legen 2015 met 
gemiddeld 2,5 jaar zijn gestegen, hetgeen 
aanzienlijk is. 
Kortom: 
Vanaf 1995 zal de gemiddelde leeftijd van de 
actieve bevolking tot na 2015 een aanzienlijke 
en continue stijging vertonen. 
Figuur 5. EUR15 
Verandering van de gemiddelde leeftijd van de bevolking in de werkende leeftijd (20-64 
jaar) 
43 
» 41 
40 42 -r-
i 
39 t i i i ) i i i i i i i i i i i i i i i i i 'i i i i i i i i i i i i i i i i 
r^fN.r^ooooooooooo>g>o>g>o>oooooT-T-'-
Bron : Eurostat, waarnemingen tot 1995, projectie na die datum. Basisscenario. 
2010, tweede breekpunt 
Het tweede breekpunt heeft belrekking op het 
relatieve aandeel van degenen van wie verwacht 
wordt dat zij zich voor de eerste keer bij de actieve 
bevolking zullen voegen, namelijk de populatie in 
de leeftijdsklasse van 20 tot 29 jaar, vergeleken 
met de degenen die op hel punt staan deze groep te 
verlaten, d.w.z. de populatie in de leeftijdsklasse 
van 55 tot 64 jaar. Uit figuur 6 blijkt: 
o dat het aandeel van de leeftijdsgroep van 20 tot 
29 jaar sinds beginjaren negentig voortdurend 
is afgenomen, terwijl het aandeel van de oudste 
groep rond het jaar 2000 zal gaan toenemen; 
« dat de twee leeftijdsgroepen in 2010 even groot 
zullen zijn, waarbij elk van beide een vijfde van 
de bevolking in de werkende leeftijd zal 
vertegenwoordigen; 
• dat na die datum de oudste groep in de actieve 
bevolking geleidelijk een steeds groter deel van 
de actieve bevolking zal uitmaken dan de 
leeftijdsgroep van 20 tot 29 jaar Tegelijkertijd 
zal de totale bevolking in de werkende leeftijd 
gaan afnemen. 
Kortom: 
Vanaf het jaar 2010 en daarna zal de 
bevolking in de werkende leeftijd meer 
oudere dan jongere werknemers tellen en zal 
de relatieve omvang van die laatste groep 
steeds verder afnemen. De omvang van de middengroep (30-54 jaar) 
zal eerst toenemen, zich vervolgens 
stabiliseren en later door het 
"vooruitstuitend" effect van deze 
veranderingen afnemen. 
Verwante kwesties: 
* Bedrijven zullen in toenemende mate 
geconfronteerd worden met een andere 
leeftijdsopbonw van de beroepsbevolking. 
Beleidsmakers zuîie» zich dan ook voor 
niöMwe uitdagingen gesieU ?ie« in hun 
pogiiïg het raenseïijk potentieel via ceïi* actief 
werkgelegenheidsbeleid optimaal te 
benutten. 
* Met relatieve aandeel va^ de jongate en 
oudste groepen werknemers in de totale 
bevolking in de werkende leeftijd zal 
veranderen. Sletzelfde geldt voor bet 
relatieve aandeel van de leeftijdsgroep van 
30-54 jaar, die zich derhalve voor 
vergelijkbare problemen gesteld zal zien. 
Figuur 6 - EUR15 
Aandeel in de bevolking in de werkende leeftijd (20-64 jaar) van de bevolkingsgroepen in de 
leeftijdsklassen van resp. 20-29 en 55-64 jaar 
00 •«- ^, 
O T- 1-o o o 
<M tM CM 
Bron : Eurostat, waarnemingen na 1995, projecties na die datum. Basisscenario 
Demografisch effect op de vernieuwing van 4t bevolking in de werkeade leeftijd 
De vernieuwing van de bevolking in de werkende 
leeftijd, dwz. hel vermogen om generaties die de 
arbeidsmarkt verlaten Ie vervangen door general ics 
die toetreden tot die markt, heeft het in het 
verleden (mede) mogelijk gemaakt: 
• de sectoren met de grootste groei van 
arbeidskrachten 1c voorzien; 
• de productiviteit van hel syslccm Ie verhogen, 
doordat bij jongeren de verhouding 
kosten/productiviteit het gunstigst is; 
• in alle sectoren nieuwe kennis en vaardigheden 
te introduceren alsmede een grotere flexibiliteit. 
Het is interessant om deze vernieuwing van de 
arbeidsmarkt te illustreren aan de hand van twee 
additionele indicatoren. De eerste geeft het verschil 
tussen de in- en uitgaande stroom weer (figuur 7-
a). Dit geeft een goed idee van de verandering in 
de omvang van de bevolking in de werkende 
leeftijd. De tweede, meer kwalitatieve indicator 
geeft de verhouding aan tussen het aantal personen 
dat toetreedt tot de arbeidsmarkt en het aantal dat 
uittreedt (figuur 7-b); dit is in wezen een 
vervangingsindicator. 
• In termen van evenwicht: de daling die in 1990 
heeft ingezet, zal ertoe leiden dal rond 2009 
meer personen uit- dan toetreden. 
• Uitgedrukt in verhoudingsgetallen: het 
vervangingsniveau zal over 20 jaar met 35% 
zijn gedaald: in 1995 was de verhouding tussen hel aantal toe- en uittredingen 140:100; legen 
2015 zal dil 90:100 zijn en zal er dus sprake 
zijn van een netlolekoil 
Kortom: 
Er zal geleidelijk steeds minder ruimte zijn 
voor aanpassing van de arbeidsmarkt 
middels de in- en uitgaande stroom. 
Demografische veranderingen zullen leiden 
tot een negatief vervangingspercentage voor 
de bevolking in de werkende leeftijd. De 
mogelijkheid tot het updaten van kennis via 
jongeren zal beperkt zijn. 
Verwante kwesties: 
Maatregelen om de beschikbare arbeidsreserve 
te mobiliseren, moeten vergezeld gaan van 
maatregelen die zich richten op em betere 
algemene opleiding van de beroepsbevolking» 
het motiveren van die groep en het creëren van 
een veilige werkomgeving» samen met het 
introduceren van een grotere flexibiliteit. 
Figuur 7-EDR15 
7-a : Verschil tussen in- en uitgaande stroom voor 
de bevolking in de werkende leeftijd 7-b : Aantal personen dat zich voegt bij de 
bevolking in de werkende leeftijd voor elke 
100 die uit deze groep verdwijnen 
2.000.000 
1.500.000 
1.000.000 
500.000 
-500.000 Verschil = 
aantal personen dat 
toetreedt -
lantal dat uittreedt 
H I I H I I I I I I I I I I I I I I I Tl I I I I II I I I 1^1 I I I I 
O O) 0) 
5 C 
o -o 
— at 160 
140 
120 f--
100 
80 
60 
40 
20 
1975 1995 2015 
Bron : Euroslat, waarnemingen tot 1995, projecties na die datum. Basisscenario. 
Demografisch effect en verschil in bedrijvigheid tossen mannen en vrouwen 
Is het mogelijk om meer gedetailleerde 
voorspellingen te doen over de gevolgen van 
demografische veranderingen voor de actieve 
bevolking? Door onderscheid te maken tussen de 
effecten van respectievelijk demografische en 
gedragsveranderingen, per geslacht en 
leeftijdsgroep, op de omvang van de actieve 
bevolking, worden een aantal interessante 
resultaten verkregen. 
Er is sprake van duidelijke verschillen tussen de 
generaties, en in het bijzonder tussen de sexen: 
• de stijging van de totale actieve bevolking die 
tussen 1985 en 1995 werd geregistreerd, is niet 
voor beide sexen gelijk, terwijl de 
demografische bijdrage, die voor beide sexen 
even groot is, per leeftijdsgroep verschilt; 
• tussen 1985 en 1995 daalde de toetreding tol de 
arbeidsmarkt met 200.000. Deze daling wordt 
voornamelijk toegeschreven aan het geringere 
aantal mannen, en in het bijzonder jonge 
mannen, dat zich op de arbeidsmarkt meldde. 
In de genoemde periode daalde het aantal 
werkende jongeren tussen de 20 en 29 jaar, 
ongeacht het geslacht. Dit kan voor een deel het 
gevolg zijn van de uitgesproken demografische 
bijdrage van de voorgaande generaties, die voor 
deze groep mogelijk de toegang tot de 
arbeidsmarkt heeft geblokkeerd, alsook van de 
langdurige trend die bij jongere generaties 
waarneembaar is om langer onderwijs en 
opleidingen te volgen; 
© in die periode was er een scherpe stijging van 
het aantal werkende vrouwen boven de 30 jaar. 
In de middengroep (30-49 jaar) is meer dan 
50% van de tussen 1985 en 1995 geregistreerde 
stijging van het aantal werkende vrouwen hei 
gevolg van het grotere aantal vrouwen op de 
arbeidsmarkt; 
© wat oudere werkende vrouwen betreft, valt de 
toename van de bedrijvigheid vrijwel volledig 
toe te schrijven aan de procentuele stijging van 
het aantal van hen dat besluit te gaan werken; 
© de demografische bijdrage van jongere 
werknemers aan de actieve bevolking is 
beginnen af te nemen; na 2005 zullen alleen de 
oudste werknemers tengevolge van 
demografische verandering nog voor enige 
toename van de actieve bevolking zorgen; voor wat "gedrag" betreft, en nog steeds op 
basis van de hypothesen die voor alteraties in 
de actieve bevolking zijn opgesteld, zal het 
aantal vrouwen op de arbeidsmarkt blijven 
toenemen, zelfs bij jongere generaties. Het 
aantal mannen op de arbeidsmarkt, 
daarentegen, zal tussen 2005 en 2010 in alle 
leeftijdsgroepen dalen. 
Kortom: 
door gedrags- en demografische effecten te 
scheiden wordt duidelijk welke gevolgen 
demografische effecten op de omvang van de 
arbeidsreserve hebben gehad; 
met name met betrekking tot jongeren zal 
het niet meer mogelijk zijn de demografische 
daling te compenseren door een grotere 
participatie; 
behalve de mogelijkheden die beroeps- en 
geografische mobiliteit bieden, vormen 
vrouwen, en met name jongere vrouwen, de 
belangrijkste bron voor 
werkgelegenheidsgroei en zal de 
participatiegraad en het aantal werkenden 
onder de vrouwelijke populatie toenemen 
naarmate de gemiddelde leeftijd van deze 
populatie stijgt. 
Verwante kwesties: 
Bij het handhaven van de inzetbaarheid van 
oudere vrouwen en bij hun herintreding in 
het arbeidsproces nadat zij een aantal jaren 
voor gezin en huishouding hebben gezorgd, 
moet rekening worden gehouden met de 
specifieke kenmerken van deze groep en zijn 
adequate aanpassingen nodig, niet alleen in 
de arbeidsorganisatie maar ook in de sociale 
omgeving. 
Bet feit dat werk voor vrouwen steeds 
belangrijker wordt, maakt het vraagstuk van; 
gelijke kansen meer dan ooit een 
fundamenteel aspect van economische es 
sociale verandering, 
ASIe vormen van mobiliteit zullen de 
komende jaren een grotere rol gaan spelen» 
met name de beroepsmohiliteit. 
Figuur8-EUR12enEUR15 
Betekenis van respectievelijk de demografische factor en de factor "gedrag" met 
betrekking tot veranderingen in de omvang van de werkende bevolking, per leeftijdsgroep 
en geslacht, voor drie perioden. 
2 1-" Mannen 20-29 jaar I 
-2 f 
-4 
-8 
-10 
-12 Act. bev. 
Dem eff 
Gedr eff 1 000 000 
- 800 000 
- 200 000 
Act bev.: 
Dem eff 
Gedr eff -3 000 000 
- 360000 
-2 640 000 Act bev 
Dem eff 
Gedr eff -3 950 000 
-3 600 000 
- 350 000 
1985-1995 
Hi Demografisch effect 
Mannen 30-49 jaar I 
10 1995-2005 2005-2015 
l'.'.'.'.'l Gedragseffect 
Act bev +4 800 000 
Dem eff +5 500 000 
Gedr. eff - 700 000 
Act bev: +3 600 000 
Dem. eff. +3 500 000 
Gedr eff. + 100 000 
Act bev -3 400 000 
Dem eff -3 300 000 
Gedr eff - 100 000 
1985-1995 1995-2005 2005-2015 2 r" 
-10 
-12 Vrouwen 20-29 jaar 
LÜ_5 BB i 
Act bev 
Dem eff 
Gedr eff 480 000 
710 000 
+ 230 000 
Act. bev.: 
Dem eff 
Gedr eff -2 750 000 
-3 050 000 
+ 300 000 
Act bev 
Dem eff. 
Gedr eff 1 400 000 
650 000 
750 000 
1985-1995 1995-2005 2005-2015 
Vrouwen 30-49 jaar 
10 
-2 
-4 Act bev: 
Dem. eff. 
Gedr eff. +3 800 000 
+2 200 000 
+1 600 000 
Act bev: 
Dem eff 
Gedr eff -1 700 000 
-3100 000 
+ 1 400 000 
Act bev +8 100 000 
Dem eff +3 800 000 
Gedr eff +4 300 000 
1985-1995 1995-2005 2005-2015 
Mannen 50-64 jaar 
10 
8 + 
6 | 
4 
2 
0 
-2 
-4 Actbev: + 2 600 000 
Dem. eff +2 500 000 
Gedr eff. +100 000 Act bev: +2 900 000 
Dem eff. +3100 000 
Gedr. eff. - 200 000 
Act bev: - 1 000 000 
Dem. eff + 500 000 
Gedr eff -1 500 000 
1985-1995 1995-2005 2005-2015 Vrouwen 50-64 jaar 
10 
-4 Act bev + 2 200 000 
Dem eff + 1 900 000 
Gedr eff + 300 000 
Act bev: + 1 800 000 
Dem eff + 1 700 000 
Gedr eff + 100 000 
Act bev: + 1 300 000 
Dem. eff +100 000 
Gedr eff. +1 200 000 
1985-1995 1995-2005 2005-2015 
It b 
Een additionele dimensie: gezin en werk 
Uit verschillende studies7 blijkt dat er een verband bestaat tussen bedrljvigheidsniveau* en de demografie van 
gezinnen en huishoudens. Voor een aantal vrouwen betekent de geboorte van een kind dat /ij ophouden met werken 
of, in bepaalde gevallen, op zoek gaan naar deeltijdwerk. Een dergelijke door de geboorte van kind teweeggebrachte 
verandering, kan in sommige gevallen een permanent karakter hebben, afhankelijk van het land en van 
omstandigheden die kunnen variëren van de beschikbaarheid van kinderopvang tot culturele factoren. 
Als gevolg van de gestegen levensverwachting is bet niet ongewoon als een huishouden bestaat uit drie of vier 
generaties. De versnelling van het vergrijzingsproces zal dit in de toekomst zelfs nog gewoner maken. Binnen het 
gezin is het gewoonlijk de vrouw die voor de ouderen zorgt als die afhankelijk worden. In de toekomst zal de 
belasting vonr de vrouw zelfs nog groter worden omdat geieinnen kleiner worden en de zorg voor de ouderen dus over 
minder personen kan worden gespreid. 
Het huishouden zelf heeft een beslissende invloed op de carrière van de personen die er deel van uit maken. 
Belastingheffing, gezinsuitkeringen, werkgelegenheidsbeleid en andere factoren hebben allemaal een grote invloed 
op het gedrag van gezinsleden. 
Oaéerdeie omstandigheden zulten trends in de demografie van gezinnen en huishoudens van invloed zijn op het 
vermogen om de beroepsbevolking^ en in Het bijzonder de vrouwelijke beroepsbevolking, te mobiliseren, terwijl 
anderzijds het werkgelegenheidsbeleid van invloed is op ontwikkelingen met betrekking tot gezinnen en vrouwen 
(ONCLisn: 
Een analyse van veranderingen in de bevolking in 
de werkende leeftijd maakt duidelijk in welke male 
de toekomstige economische groei afhankelijk /.al 
zijn van kwantitatieve en kwalitatieve 
veranderingen in de beroepsbevolking. 
De stabilisatie en vervolgens daling van de omvang 
van de bevolking in de werkende leeftijd kan ertoe 
bijdragen het overschot aan arbeidskrachten op de 
arbeidsmarkt te verminderen. Er zal echter ook iets 
gedaan moeten worden aan de aanzienlijk 
toegenomen druk op de sociale zekerheid die het 
gevolg is van de vergrijzing, met name bij 
pensioenstelsels waar de pensioenen uit de lopende 
inkomsten worden betaald. Het minder snel laten 
uittreden van oudere werknemers kan in bepaalde 
sectoren een belangrijk element van, ten minste, de 
gedeeltelijke oplossing van dit probleem vormen. 
Maar door oudere werknemers langer in hel 
arbeidsproces te handhaven, wordt een ander 
voorwerp van zorg dat samenhangt met de 
demografie van de beroepsbevolking, namelijk de 
interne vergrijzing, vergroot. Voor de adaptatie aan 
nieuwe eisen die op de arbeidsmarkt worden 
gesteld, zal derhalve niet meer uitsluitend en alleen 
kunnen worden vertrouwd op de toetreding van nieuwe arbeidskrachten (ot de arbeidsmarkt, maar 
zal meer van de mogelijkheden van 'oudere1 
arbeidskrachten gebruik moeien worden gemaakt. 
Daarvoor zal een actief beleid nodig zijn gericht op 
omscholing, continue bijscholing en andere 
maatregelen om ervoor te zorgen dal de 
beroepsbevolking door hel bijbrengen van nieuwe 
kennis en vaardigheden inzetbaar blijft en het 
economisch concurrentievermogen in stand wordt 
gehouden. 
Een sterkere economische groei wordt voor het 
instandhouden van de sociale zekerheid van vitaal 
belang, maar dan wel een groei die ertoe leidt dat 
de werkgelegenheid toeneemt en een groter beroep 
wordt gedaan op het bestaande reservoir van 
arbeidskrachten. Dit laatste is vooral met 
betrekking tot vrouwen onderhevig aan bepaalde 
beperkingen. Er zal een vernieuwende aanpak 
nodig zijn, waaronder maatregelen om de toegang 
tot de traditionele arbeidsmarkt te bevorderen 
(verzoening van werk en gezinsleven), het 
opnemen van activiteiten die tot nu toe uitsluitend 
onbetaald en vrijwillig werden verricht, zoals 
buurtactivilcitcn en de zorg voor het gezin, in de 
markteconomie, onder andere door 
bclastingprikkcls, alsook een meer flexibele 
arbeidsorganisatie. De komende jaren zullen alle 
vormen van mobiliteit een grotere rol gaan spelen. 
7 Zie onder andere, « The new role of women - Family formation in Modern Societies » gepubliceerd door 
Hans-Peter Blossfeld, in de reeks "Social inequality", Westview Press, 1994, of « Families, travail et politiques 
familiales en Europe », L. Hantrais en M-T. Letablier, Cahier du Centre d'Etudes de l'Emploi, PUF, 1996 
11 
DEEL 2 
De betekenis van de regionale 
dimensie 
In het vorige hoofdstuk is gebleken dat er lussen 
demografische verandering en de arbeidsmarkt 
belangrijke verbanden bestaan. Vaak is een 
totaalbenadering echter niet de meest effectieve 
manier voor het analyseren van deze verbanden. 
Een dergelijke benadering is bijvoorbeeld 
ongeschikt om inzicht te krijgen in de zeer 
uiteenlopende trends op regionaal niveau. 
De zeer uiteenlopende situaties in de verschillende 
regio's suggereren dat de effecten van 
demografische veranderingen anders 
geïnterpreteerd zouden kunnen worden wanneer zij 
op regionaal niveau worden geanalyseerd dan 
wanneer wordt uitgegaan van een 
totaalbcnadcring. 
Dit wordt bevestigd door de regionale analyse die 
in dit deel wordt gegeven. 
Geografische regio's 
Om redenen die in hoofdzaak betrekking 
hebben op de beschikbaarheid van statistische 
gegevens, heeft de geografische opdeling 
plaatsgevonden op NUTS 2-niveau, behalve in 
het geval van het Verenigd Koninkrijk, dat is 
opgedeeld op NUTS 1-niveau. Ierland, 
Denemarken, Oostenrijk, Zweden en Finland 
worden op nationaal niveau geanalyseerd. 
Door deze opdelingen is de onderhavige analyse 
aan een aantal beperkingen onderworpen. Door 
landen op deze manier op te delen kan geen 
rekening worden gehouden met de werkelijke 
mechanismen die een rol «pelen in bepaalde 
regio's die worden afgebakend door factoren als 
lokale arbeidsreservoirs of specifieke 
werkterreinen. Vandaar dat niet voor een 
specifieke maar voor een generieke interpretatie 
van de analyseresultaten is gekozen. Demografische groei in de regio's 
De regionale diversiteit van de Unie kan op lal van 
manieren worden geïllustreerd Tot de nicest 
zichtbare aspecten behoort ongetwijfeld de 
ongelijke verdeling van de bevolking: een grool 
deel van de bevolking is geconcentreerd in een 
verhoudingsgewijs klein gebied. Maar ook 
informatie over mogelijke veranderingen in de 
bevolkingsgrootte, zoals weergegeven in Kaart I, is 
van bijzondere waarde. Op basis van die informatie 
kunnen onder meer regionale verschillen in 
toekomstige demografische patronen naar voren 
worden gehaald. 
Dit is met name inlercssant omdat, zoals in 
hoofdstuk 1 is gebleken, een fase die wordt 
gekenmerkt door een continue en evenwichtige 
toename van de bevolking in de werkende leeftijd, 
nu plaats maakt voor een fase van "demografische 
neutraliteit", die spoedig gevolgd zal worden door 
een fase van negatieve groei. 
Kaart 1 geeft voor elke regio de index voor de 
bevolkingstoename, waarbij 1995 als basisjaar is 
genomen. Op basis van de demografische groeifasc 
waarin de verschillende regio's zich bevinden, 
kunnen drie belangrijke groepen worden 
onderscheiden: 
• regio's die de fase van negatieve groei al 
hebben bereikt, zoals het voormalige Oost-
Duitsland, Saarland en een deel van 
Westfalen, Noord-Italiè, Asturië en Aragon in 
Spanje, en Lotharingen in Frankrijk; 
• het overgrote deel van de regio's beweegt zich 
hoogstwaarschijnlijk in de richting van een 
periode van "demografische neutraliteit" tussen 
1995 en 2015; 
• van duurzame groei, tol slot, is sprake in een 
vijfde van de regio's; daarbij gaat het om 
gebieden in grotere stadsdistricten en regio's in 
Zuid-Spanjc, Frankrijk, Italië, Duitsland, hel 
Verenigd Koninkrijk, België en Griekenland. 
Kortom: 
de meeste landen in de EU laten met 
betrekking tot toekomstige demografische 
groei een onregelmatig regionaal patroon 
zien; 
een en hetzelfde land kan met betrekking tot 
demografische dynamiek verschillende 
situaties laten zien; 
aan elkaar grenzende regio's met 
vergelijkbare karakteristieken neigen tot 
clustervorming. 
12 
Kaart 1 
Toename van de bevolking tussen 1995 en 2015 
EUR-15 
NUTS 2 (UK : NUTS •) 
(AU.FI.SB:NUTSO) 
1995=100 
Q <97.5 
Hl 97.5|»102.5 
102.5 «110 
> 110 
Eurostat, 1996 demografische projecties, middensecnario. 
IX bï 
Verwante kwerties: 
Het effect van polarisatie, uitgedrukt in termen 
van regionale bevoidagsgroei, is een nieuw 
afmeet dat gevolgen kan hebhen voor 
economische, maatschappelijke en milieutrend*» 
op nationaal en zelfs op communautair niveau. 
Hoewel de regio's met betrekking tot de fase van 
bevolkingsgroei die is bereikt, duidelijk van elkaar 
verschillen, hebben zij allemaal te maken met 
vergrijzing. Sinds 1995 wordt het gedeelte van de 
bevolking dat ouder is dan 65 jaar, in alle regio's 
groter. De gevolgen van de toename van het aantal 
ouderen worden weergegeven in de Kaarten 2a en 
2b, die een beeld geven van de omvang van de 
populatie boven de 65 jaar in verhouding tot de 
totale populatie. 
Tegen 2015 is de situatie waarschijnlijk als volgt: 
• zoals te verwachten viel, is het tempo van de 
vergrijzing, en bovenal de huidige 
bevolkingsstructuur, in elke regio verschillend; 
• het percentage ouderen zal vooral hoog zijn in 
Noord- en Midden-Italië, waar deze groep een 
kwart van de totale bevolking zal uitmaken; 
• in geringere mate zal er ook in Noord-Spanje 
sprake zijn van een preponderance van 
ouderen, alsook hier en daar in Noord- en Oost-
Duitsland, Griekenland en enkele centrale 
regio's van Frankrijk; 
• de regio's die dan nog steeds een 
verhoudingsgewijs jonge populatie hebben, 
zullen beperkter in aantal en meer tot bepaalde 
plaatsen beperkt zijn. De desbetreffende regio's 
zijn Zuid-Spanje en Midden-Portugal, Ierland, 
Apulië en Campanië in Zuid-Italië, Noord-
Frankrijk en Flevoland. De East Midlands in 
het Verenigd Koninkrijk en de Elzas in 
Frankrijk vormen meer geïsoleerde gebieden. Kortom: 
Ofschoon vergrijzing een algemeen 
verschijnsel is, zal het tempo en de mate 
waarin de bevolking vergrijst, niet overal 
gelijk zijn, en zullen populaties met een heel 
verschillende initiële leeftijdsopbouw erdoor 
getroffen worden, met als gevolg dal er over 
20 jaar sprake zal zijn van grotere 
verschillen in leeftijdsopbouw tussen de 
regio's. 
Vergrijzing leidt niet per definitie tot een 
afname van de bevolking. In 2015 zal een 
aanzienlijke bevolkingstoename soms 
gepaard gaan met een behoorlijk hoge 
gemiddelde leeftijd van de bevolking. 
De combinatie van aanzienlijke afname van 
de bevolking en een veel hogere gemiddelde 
leeftijd van de bevolking, zoals die wordt 
aangetroffen in Noord-ltaliê, Spanje en het 
voormalige Oost-Duitsland, duidt op een 
aanzienlijke demografische daling. 
Zoals al in hoofdstuk 1 werd opgemerkt, 
kunnen ook de economische prestaties en 
migratiestromen op regionaal niveau van 
invloed zijn op toekomstige ontwikkelingen. 
Verwante kwesties: 
* Een vergrijzende bevolking wordt vaak in 
verband gebracht met een relatieve afname 
van het aantal jongeren. Dientengevolge 
leiden trends in de omvang van de 
afhankelijkheid waarschijnlijk tot nog 
grotere verschillen tussen regions. Deze 
divergentie bepaalt een nieuwe regionale 
realiteit met betrekking tot de behoeften van 
de arbeidsmarkt, de huisvestingssector en de 
gezondheids- en zorgsector. 
• De polarisatie met betrekking tot de omvang 
van het aantal afbankelijken kan de 
ontwikkeling van bepaalde regio's duurder 
en moeilijker maken. Behalve op bet 
economische vlak is dit mogelijk ook op het 
ecologische vlak merkbaar, met name als de 
verstedelijking en de ontvolking van het 
platteland verder toenemen. Dit kan zowel 
gevolgen hebben voor het communautair 
structuurbeleid als voor pogingen om de 
regionale verschillen in de Unie als geheet te 
verminderen, 
13 ^v 
Kaart 2 a 
Aandeel ouderen van 65 jaar en daarboven als deel van de totale bevolking in 
1995 
EUR-15 
NUTS2 (UK: NUTS 1) 
( AU, FI et SE: NUTS») 3$"TJ-
*ffi>~. 
Eurostat, 1996 demografische projecties, middenscenario. 
\l b 
Kaart 2 b 
Aandeel ouderen van 65 jaar en daarboven als deel van de totale bevolking in 
2015 
EUR-15 
NUTS2 (UK: NUTS i) 
( AC', PI «t SE: NUTS*) 
tötó^3*=* 
Eurostat, 1996 demografische projecties, middenscenario. 
c 
De regionale ontwikkeling van de actieve 
bevolking. 
De oudere bevolking zal de komende decennia in 
de meeste Europese regio's aanzienlijk toenemen. 
Dit is reden tot grote ongerustheid omdat er 
tegelijkertijd sprake is van een aanzienlijke daling 
van de populatie die de extra kosten moei dragen 
die met deze vergrijzing gepaard gaan. In Kaart 3 
wordt op regionaal niveau aangegeven in welk jaar 
venvacht wordt dat de actieve bevolking om 
demografische redenen zal gaan dalen. Met andere 
woorden, deze kaart laat zien wanneer de netto 
demografische bijdrage aan de actieve bevolking 
het nulpunt bereikt. De gebruikte methodologische 
grondslag is dezelfde als die welke voor de globale 
analyse in deel een is gebruikt (zie Bijlage B). 
• Verschillende geografische gebieden, 
waaronder heel Zuid-Duitsland, Frankrijk, 
Italië en het Verenigd Koninkrijk, zullen de 
komen twee decennia als gevolg van natuurlijke 
demografische verandering te maken krijgen 
met een vermindering van de beroepsbevolking. 
• Drie belangrijke geografisch compacte gebieden 
zullen zich tegen het einde van deze eeuw in 
precies de tegenovergestelde situatie bevinden: 
een aanzienlijke vermindering van de 
arbeidsreserve. De betreffende gebieden zijn 
heel Italië ten noorden van Molisc, alle 
gebieden van Noord-Spanjc die tussen 
Catalonië en Galicië liggen, het uiterste 
noorden van Duitsland, Noordrijn-Wcslfalcn, 
Saarland, Lotharingen en Vlaanderen. 
• Een analyse van het jaar waarin de actieve 
bevolking om demografische redenen zal gaan 
afnemen, laat twee afzonderlijke pieken zien. 
Enerzijds zal er in veel regio's vóór of kort na 
de eeuwwisseling sprake zijn van een 
trendbreuk. Anderzijds zal deze breuk in veel 
regio's pas na 2010 plaatsvinden. Maar in heel 
weinig regio's zal in de periode 2000-2010 een 
trendbreuk plaatshebben. Kortom: 
Er is een verschil van tien jaar tussen de 
regio's voor wat de terugloop van de 
arbeidsreserve betreft. 
In diverse groepen van regio's is de 
demografische bijdrage aan de actieve 
bevolking al gedaald. In bepaalde gebieden 
vergroot dit het risico van een tekort aan 
arbeidskrachten. 
'y^Mtó^mtM: 
* Het vooruitzicht van een omslag in 
demografische trends die de Europese regio's 
van elkaar scheiden, werpt natuurlijk de 
vraag op van de mobiliteit. 
* De demografische situatie versterkt de 
noodzaak om zowel op nationaal als 
communautair niveau door te gaan met het 
voeren van een structuurbeleid waarmee 
wordt bevorderd dat middels de verbetering 
van de kwalificaties van de beroepsbevolking 
en de bevordering van productieve 
investeringen en de mobiliteit van alle 
productiefactoren, zo effectief mogelijk 
gebruik wordt gemaakt van de beschikbare 
hulpbronnen 
* De mobilisering van de arbeidsreserve 
behelst onder meer het bijbrengen van een 
scala aan vaardigheden en kennis. Er moet 
derhalve over een geschikt opleidingsbeleid 
voor de regionale economieën worden 
nagedacht, waarbij rekening wordt 
gehouden met hun sectoriële specialisatie. 
14 
Kaart 3 
Jaar waarin de aetieve bevolking zal gaan afnemen tengevolge van 
demografische redenen 
EUR-15 
NUTS 2 (UK: NUTS l) 
( AU, PI et SK: NUTS») 
Jaar van voorkomen 
D tussen 1995 en 1999 
ü tussen 2000 en 2004 
H tussen 2005 en 2009 
g| tussen 2010 en 2014 
W\ niet voor 2015 »^c$4,&4'&'* 
Eurostat, 1996 demografische projecties, middenscenario. 
H h; j 
Vergrijzing van de bevolking in de werkende 
leeftijd 
Er is nog een aspect van vergrijzing dat gevolgen 
heeft voor de arbeidsmarkt, namelijk het stijgen 
van de gemiddelde leeftijd van de beschikbare 
arbeidskrachten. De hier gegeven schattingen zijn 
gebaseerd op gegevens over de bevolkingsgroep 
tussen de 15 en 64 jaar, aangezien dit de enige 
leeftijdsgroep is waarvoor de benodigde statistische 
gegevens beschikbaar zijn. 
Kaart 4 laat het lempo van de vergrijzing zien, met 
een groci-index voor de leeftijdsgroep van 50-64 
jaar als deel van de totale bevolking in de 
werkende leeftijd, tussen de 105% en 160% voor 
de periode 1995-2015: 
• In de Franse, Nederlandse, Belgische en Ierse 
regio's vergrijst de bevolking in de werkende 
leeftijd in een zeer hoog tempo. 
• Regio's die in de beginfase werden gekenmerkt 
door een populatie met een hoge gemiddelde 
leeftijd (Duitsland, Noord-Italië) vertonen een 
meer gematigde vergrijzing van de actieve 
bevolking. 
• Uit een analyse van de leeftijdsopbouw van de 
actieve bevolking (aandeel van personen boven 
de 45 jaar in de leeftijdsgroep van 15-64 jaar) 
komt naar voren dat de gemiddelde leeftijd van 
de bevolking in de werkende leeftijd in de Unie, 
ongeacht het tempo van de vergrijzing, over 20 
jaar waarschijnlijk het hoogst zal zijn in de 
Duitse regio's. Meer dan 40% van de personen 
ouder dan 45 jaar in de leeftijdsgroep van 15-64 
jaar zal dan in deze regio's wonen. 
• In nagenoeg alle andere regio's zal de 
leeftijdsgroep van 45-64 jaar meer dan een 
derde van de bevolking in de werkende leeftijd 
uitmaken. 
• Van een lager percentage, namelijk 25%, zal in 
2015 alleen sprake zijn in de volgende vier 
geïsoleerde gebieden: Zuid-Spanje, Ierland, 
Bretagne. Nord-Pas-de-Calais en de helft van 
de regio's in de Benelux. Kortom: 
In combinatie met de afname van de 
demografische bijdrage versterkt de 
algemene vergrij/ing van de populatie in de 
werkende leeftijd de regionale betekenis van 
dit verschijnsel voor de arbeidsmarkt. 
Duitsland en Italië vertonen over het 
algemeen een meer uitgesproken vergrijzing 
van de populatie in de werkende leeftijd. 
Met uitzondering van een aantal geïsoleerde 
gebieden krijgen alle Europese regio's, zij 
het op een verschillend moment, met dit 
verschijnsel te maken. 
Verwante kwesties: 
* Aangezien het verschijnsel van de 
vergrijzing van de bevolking in de werkende 
leeftijd meer acuut is op regionaal niveau, 
zullen op het economische vlak wellicht 
specifieke acties nodig zijn, waarbij wordt 
uitgegaan van de sectoriële specialisatie per 
regio en de situatie op de arbeidsmarkt. 
• Op het sociale vlak /uilen wellicht, 
afhankelijk van demografische kenmerken, 
specifieke beleidsmaatregelen nodig zijn om 
tegemoet te komen aan regionale behoeften 
in Sectoren ais huisvesting en 
gezondheidszorg. 
15 
Kaart A 
Toename van de bevolking tussen 50 en 64 jaar tussen 1995 en 2015 
EUR-15 
NUTS2 
( AU, PI ««SE: NUTS 0) 
1995=100 
• < 107.5 
HU 107.5» 125 
125 «142.5 
> 142.5 
t^r^> 
Eurostat, 1996 demografische projecties, middcnsccnario. 
6 b;s 
Conclusie 
Er zijn drie onderliggende trends die verband houden met demografische effecten geïdentificeerd: 
1. het grote verschil tussen het regionale beeld en de nationale situatie; 
2. de polariscring van bepaalde demografische en economische trends, hetgeen gevolgen heeft voor het 
convergentieproces: 
3. de potentiële demogralische verstoringen die de arbeidsmarkt door een tekort aan arbeidskrachten /ouden 
kunnen ondermijnen. 
Hoewel er nog onzekerheid beslaat ten aanzien van de scenario's voor toekomstige demografische patronen in 
de verschillende regio's, lijkt het waarschijnlijk dat de Unie in de komende eeuw het hoofd zal moeten bieden 
aan nieuwe uitdagingen dienaangaande. Beleidsmaatregelen op nationaal en communautair niveau zullen 
ervoor moeten zorgen dat arbeidsrescrvoirs optimaal worden benul in regio's waar deze schaars zijn. en /uilen 
er tegelijkertijd voor moeten zorgen dal er nieuwe vormen van werkgelegenheid worden gecreëerd in regio's 
waar een overschot aan arbeidskrachten is en waar de werkloosheid aanhoudend hoog is. Hoewel enige 
geografische mobiliteit van arbeidskrachten in een markteconomie onvermijdelijk is, is de belangrijkste 
uitdaging voor de toekomst te zorgen voor bcrocpsmobilitcil van de arbeidskrachten tegen de achtergrond van 
snelle technologische veranderingen en wel door in de noodzakelijke kennis en vaardigheden te voorzien. 
Demografische trends in de staten die liet 1,1-lidmaatschap h 
aangevraagd vnWM 
De uitbreiding van de Unie is een van de grootste 
mijlpalen op de weg naar Europese integratie. De 
komende jaren zouden ten minste enkele van de 12 
landen die het lidmaatschap hebben aangevraagd, 
hun plaats kunnen vinden in de Europese Unie (zie 
de voetnoot over Malta, in de inleiding). 
Vandaar dat het gepast is deze schets van de 
belangrijkste demografische uitdagingen waarvoor 
de Unie zich gesteld ziet, af te sluiten met een kort 
overzicht van de demografische toekomst van deze 
landen. 
Het is niet de bedoeling hier een uitvoerige analyse 
te geven, maar om een aantal punten aan te geven 
waarop deze landen, voor wat betreft de problemen 
die hun respectieve demografische ontwikkeling 
zou kunnen veroorzaken, overeenstem men of 
afwijken, zowel ten opzichte van elkaar als ten 
opzichte van de huidige lidstaten. Trends voor de totale bevolking 
Hoc ziet hel demografisch beeld van de/c landen in 
economische overgang er uit? Een eerste indicator, 
die in figuur 9 wordt gegeven, geeft de index voor 
de bevolkingsgroei tussen 1995 en 2015: in vrijwel 
alle kandidaatlandcn blijkt sprake te zijn van 
groeistilstand: 
• terwijl de bevolking van de Unie, ondanks de 
demografische vertraging, tussen 1995 en 2015 
zal toenemen, geldt dit slechts voor vier van de 
kandidaatlandcn, namelijk Polen, Slowakije. 
Cyprus en Malta. 
• als Cyprus en Malta niet worden meegerekend, 
twee landen waarvan het bevolkingsaantal zo 
klein is dal de toename niet kan worden 
vergeleken met die van de andere landen, is de 
demografische groei in alle kandidaatlandcn 
kleiner dan in de Unie. 
Figuur 9 - Landen die het EU-lidmaatschap hebben aangevraagd 
Totale bevolkingsgroei tussen 1995 en 2015 
(indexcijfer 100 voor basisjaar 1995) 
130 
120 
110 
100 
90 
80 
70 
60 o CM 
i 
lO O) O) 
O = 100 in 1995 
Bronnen : United Nations, World Population Prospect 1996 (applicant States) -Eurostal, Demografische projecties 1996, 
Basisscenario (EUR15) 
Be bevolking in de werkende leeftijd 
Wat zullen de gevolgen van demografische 
verandering voor de arbeidsmarkt in de 
kandidaatlanden zijn? Net als in de voorgaande 
analyses, kunnen de belangrijkste conclusies 
worden getrokken uit twee indicatoren, Ie weten: de afhankclijkhcidsniveaus en de greei van de 
bevolking in de werkende leeftijd. De resultaten. 
die in figuur 10 worden gegeven, leiden iot de 
volgende conclusies: 
17 
in enkele van de landen die de komende 20 jaar 
te maken krijgen met een terugloop van de 
totale bevolking, zal in diezelfde periode ook de 
bevolking in de werkende leeftijd aanzienlijk 
afnemen, 
in Polen en Slowakije zal de bevolking in de 
werkende leeftijd sneller toenemen dan de 
totale bevolking; 
de verhoudingsgetallen voor de 
afhankclijkhcidsgraad verschaffen een 
gedetailleerder beeld van de verschillen tussen 
landen voor wat betreft demografische vergrijzing. De afhankclijkhcidsgraad voor 
ouderen is in alle kandidaatlandcn lager dan in 
de Unie. Desalniettemin is in vijf van die 
landen het aantal ouderen in vergelijking niet 
het aantal jongeren hoger, niet een 
verhoudingsgewijs hoge afhankclijkhcidsgraad. 
De betreffende landen zijn Estland, Hongarije, 
Slovenië, Bulgarije en Tsjechië; 
van de landen niet een verhoudingsgewijs jonge 
populatie verdienen Polen en Slowakije een 
aparte vermelding. 
Figuur 10 - Landen die het Kil-lidmaatschap hebben aangevraagd 
Indicatoren voor de ontwikkeling van de bevolking in de werkende leeftijd (15-64 jaar) tus.sen 1995 en 2015 
10a - Groci-indcx voor de bevolking in de werkende leeftijd (indexcijfer 100 voor basisjaar 1995) 
130 
o 
<? 110 
in 
2 100 = 100 in 1995 
o 90 
£ 80 
70 
60 
'Ob -On wang afhankelijke popiilatiç in 2015 
60% 
50% 
40% 
30% 
20% 
10% f 
0% ao = afh. (afhankelijkheid) van ouderen (65+/15-64); aj=afh. (afhankelijkheid) van jongeren 
(0-14/15-64); ta=*totale afh.(afhankelijkheid) (ao+aj) 
ta=totale afh.(afhankelijkheid) (ao+aj) OIIIIMIM 
0,71 0,9 1,05 1,03 1,23 0,69 0.89 0,98 1,12 II 1,12 
III III I 
Aantal personen ouder dan 65 jaar per jongere (0-14 jaar) 1,19 0,66 || 0,79 
I I, 
Bronnen : United Nations World Population Prospect 1996 (applicant States) -Eurostal, Demografische projecties 1996 
(EUR15) 
Demografische kenmerken 
De vertraging in de demografische groei die in de 
meeste Oost-Europese landen wordt waargenomen, 
wordt verklaard door de lage 
vruchtbaarheidscijfers, de hoge sterftecijfers en de 
aanzienlijke emigratie van de laatste jaren. De 
vruchtbaarheidscijfers zijn het laatste decennium 
aanzienlijk gedaald, waardoor de vruchtbaarheid in 
sommige van deze landen nu lager is dan het 
communautair gemiddelde. 
De demografische vergrijzing is in deze landen 
echter niet zo ver gevorderd als in de EU. De 
oorzaak hiervoor zijn de relatief hoge sterftecijfers. 
Deze cijfers belrcfTcn zowel kinderen jonger dan 
eenjaar (hoge zuigelingensterfte), als de oudste 
leden van de bevolking. In figuur 11 zijn alle landen ingetekend op basis 
van twee variabelen die over het algemeen een 
goede indicator voor hel ontwikkelingsniveau zijn. 
• Als wij atypische gevallen als Malta en Cyprus 
buiten beschouwing laten - omdat het landen 
zijn waarvan de sociale en economisch 
ontwikkeling duidelijk verschilt van die van de 
andere 10 kandidaatlandcn -, zijn voor hel 
verlagen van het sterftecijfer grote 
inspanningen nodig. 
• Slovenië en Tsjechië lijken met een 
kindersterfte van minder dan 10 per 1000 in dit 
opzicht enige vooruitgang te hebben geboekt. 
• In Roemenië is de kindersterfte bijzonder hoog 
en de levensverwachting vrij laag. Samen met 
de Rallischc Stalen en Hongarije heelt 
Roemenië van alle kandidaatlandcn hel slechtst 
gepresteerd op hel punt van de 
levensverwachting. 
25 
§ 20 
o Figuur 11 - Landen die het EU-lidmaatschap hebben aangevraagd 
Kindersterfte en levensverwachting bij geboorte in 1995 
15 
0) 
!& 1 
ï 10 
0 
"O 
E 5 Letland 
_____ Hongarije Roemenië 
Î Litouwen 
Estland Bulgarije 
..!_• 
Polen 
I* I • S lowakije 
Tsjechië Slovenië Malta 
^ Cyprus 
• • 
EUR15 
68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 
Levensverwachting 
Bronnen : United Nations World Population Prospect 1996 (applicant Slates) - Eurostat, Demografische statistieken 1997, 
Basisscenario (EUR15) 
Conclusie 
Alhoewel later en in geringere mate, zal de vergrijzing van de bevolking ook de Oost-Europese landen treffen. 
In de helft van deze landen is de druk op het socialezekerheidsstelsel, dat toch al met de nodige problemen 
kampt, door demografische ontwikkelingen al toegenomen. 
Ook zullen deze landen te maken krijgen met een in sommige gevallen aanzienlijke terugloop van de bevolking 
in de werkende leeftijd, waarmee problemen worden ingeluid die van eenzelfde aard zijn als die waan/oor de 
Europese Unie zich na 2010 gesteld zal zien. Een toekomst van duur/ame groei vereist de mobilisering van de 
bestaande arbeidsreserves. De toekomstige ontwikkelingen in Polen en Slowakije velschillen mogelijk op een 
aantal punten. Hier /uilen duur/ame economische groei en het creëren van banen nodig zijn. De klooi lussen 
de steden en het platteland kan voor deze landen een bij/onder probleem gaan vormen 
Deze landen zullen zich ook voor andere uitdagingen gesteld zien. Zo zal niet name het hoge sterftecijfer 
omlaag moeten. 
BIJLAGE 
A. SCENARIO'S VOOR DE TOEKOMSTIGE ONTWIKKELING VAN DE BEVOLKING VAN DE EU 
(1995-2015) 
Gemiddeld aantal kinderen per vrouw 
Hoog 
Laag 
Basis 
Oud 
Jong 1995 
1,50 
1,42 
1,45 
1,42 
1,50 2000 
1,75 
1,40 
1,55 
1,40 
1,75 2005 
1,87 
1,40 
1,60 
1,40 
1,87 2010 
1,91 
1,40 2015 
1,92 
1,41 
1,63 1,64 
1,40 
1,91 1,41 
1,92 
Levensverwachting bij geboorte (mannen) 
Hoog 
Laag 
Basis 
Oud 
Jong 1995 
74,3 
73,5 
73,9 
74,3 
73,5 2000 
75,5 
73,9 
74,7 
75,5 
73,9 2005 
76,9 
74,3 
75,6 
76,9 
74,3 2010 
78,1 
74,7 
76,4 
78,1 
74,7 2015 
79,2 
75,0 
77,2 
79,2 
75,0 
Levensverwachting bij geboorte 
Hoog 
Laag 
Basis 
Oud 
Jong 1995 
80,7 
80,1 
80,4 
80,7 
80,1 2000 
81,7 
80,5 
81,1 
81,7 
80,5 2005 
82,7 
80,9 
81,9 
82,7 
80,9 2010 
83,7 
81,3 
82,5 
83,7 
81,3 2015 
84,4 
81,5 
83,1 
84,4 
81,5 (vrouwen) 
Jaarlijks migratieoverschot (in duizenden) 
Hoog 
Laag 
Basis 
Oud 
Jong 1995-1999 
934 
527 
719 
527 
934 2000-2004 
977 
391 
654 
391 
977 2005-2009 
840 
388 
605 
388 
840 2010-2014 
788 
396 
592 
396 
788 
X ^0 
B. METHODE VOOR BEREKENING VAN DEMOGRAFISCH EN GEDRAGSEFFECT 
(EFFECT BEDRIJVIGHEIDSGRAAD) MET BETREKKING TOT VERANDERINGEN IN DE ACTIEVE 
BEVOLKING 
Uitgaande van de bevolking in de leeftijdsklasse van 15 tot 64 jaar, per leeftijdsjaar en per geslacht, in 
1995, en op basis van demografische projecties voor de bevolking in de leeftijdsklasse van 15 tot 64 
jaar, per leeftijdsjaar en per geslacht, tot 2015, gelden voor beide geslachten. 
voor Pt = populatie in leeftijdsklasse van 15 tot 64 in jaar t 
P, t = populatie die in jaar t, i jaar is (waarbij i elke leeftijd tussen 15 en 64 jaar kan 
zijn) 
a,,t = aandeel van populatie van i jaar in populatie van 15 tot 64 jaar in jaar t, waarbij 
de vector (CTIS, ci^ide opbouw per leeftijdsjaar in jaar t weergeeft, zodat 
P..i / Pt = cr..t waarbij E a, = I voor jaar t 
en voor arlt = bedrijvigheidsgraad voor populatie die in jaar t, i jaar is 
APj.i = actieve populatie die in jaar t, i jaar is 
APt = totale actieve populatie ( 15 tot 64 jaar) in jaar t 
de volgende relaties: 
AP,,t = ar,.t x Plt = ar,,t x CT,t x Pt 
APt = I, (ar,,, x alt x Pt) 
en de variatie in de actieve populatie tussen twee verschillende data, die als volgt wordt weergegeven: 
AAP = Z, (ar, x er, x AP) + E, (ar, x Aa, x P) + I, (Aar, x a, x P) + F. 
demografisch effect effect bedrijvigheidsgraad residu 
hetgeen de som is van de twee effecten: 
• een bedrijvigheidsgraad-cffect, dat wordt uitgedrukt door de variatie in de actieve populatie, 
waarbij de leeftijdsgroep van 15 tot 64 jaar en de leeftijdsopbouw constant worden gehouden; 
hiermee wordt de mate van participatie in het arbeidsproces van een gegeven populatie tot 
uiÊdrukking gebracht; 
• een demografisch effect, dat wordt uitgedrukt door de variatie in de actieve populatie, waarbij de 
bedrijvigheidsgraad per leeftijdsjaar en de leeftijdsopbouw constant worden gehouden; het 
demografisch effect combineert een effect dat is gerelateerd aan de gegeven populatie en een effect 
dat is gerelateerd aan de leeftijdsopbouw van die populatie 
Aangezien deze methode werd gebruikt voor alle landen van de Unie, is de rcsiduale factor r., die 
verband houdt met het discrete karakter van de tijdreeksen, nooit groter geweest dan 2,5% van de totale 
variatie. Vandaar dat het residu bij de analyse van de resultaten is genegeerd 
a/ 

ISSN 0254-1513 
COM(97) 361 def. 
DOCUMENTEN 
NL 04 05 16 
Catalogusnummer : CB-CO-97-361-NL-C 
ISBN 92-78-22722-6 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
^X