COMMISSE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 17.12.1998 
COM(1998)770def. 
Tussentijds verslag van de Commissie aan het 
Europees Parlement, de Raad, het Economisch 
en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's 
over de tenuitvoerlegging van het 
communautaire actieprogramma op middellange 
termijn inzake gelijke kansen voor mannen en 
vrouwen (1996-2000) 

INHOUD 
SAMENVATTING '—iii 
I OVERZICHT VAN HET PROGRAMMA 1 
1.1 Doelstellingen 1 
1.2 Financieel kader 2 
1.3 Beheer van het programma 3 
1.4 In het kader van het programma ontwikkelde strategieën 4 
H ANALYSE VAN DE ACTIVITEITEN EN RESULTATEN VAN HET 
PROGRAMMMA IN DE EERSTE HELFT VAN DE LOOPTIJD 5 
II. 1 Analyse van de tenuitvoerlegging van het programma per specifieke doelstelling 5 
• II. 1.1 Algemeen 5 
• II. 1.2 Integratie van de dimensie gelijke kansen in alle beleidsvormen en acties 1 
• II. 1.3 Mobilisatie voor de gelijke behandeling van vrouwen en mannen 9 
• II. 1.4 Gelijke kansen in een economie in verandering 11 
• II. 1.5 De combinatie van werk en gezinsleven 14 
• II. 1.6 Evenwichtige deelname in de besluitvorming 16 
• II. 1.7 Uitoefening van de rechten op gelijkheid 18 
II.2 De rol van het programma in de communautaire beleidsvormen en acties 20 
• 11.2.1 Algemeen 20 
• II.2.2 De stategie van mainstreaming 21 
• II.2.3 De Europese werkgelegenheidsstrategie 22 
• II. 2.4 De structuurfondsen 23 
• II.2.5 De Europese wetgeving inzake gelijke behandeling 24 
SAMENVATTING 
Het communautaire actieprogramma op middellange termijn inzake gelijke kansen voor mannen 
en vrouwen (1996-2000) werd in december 1995 door de Raad vastgesteld. Het bouwt voort op 
de ervaringen van de voorgaande communautaire programma's inzake gelijke kansen en beoogt 
niet alleen de voorgaande initiatieven te consolideren maar ook open te staan voor nieuwe ideeën, 
eisen en uitdagingen. Vele van deze uitdagingen zijn in september 1995 geformuleerd tijdens de 
vierde wereldconferentie van de Verenigde Naties te Peking. 
Dit tussentijds verslag voldoet aan de in het besluit van de Raad genoemde plicht van de 
Commissie om een tussentijds verslag over de tenuitvoerlegging van het programma in te dienen. 
In het besluit van de Raad worden de zes beleidsdoelstellingen van het programma uiteengezet 
(integratie van de dimensie gelijke kansen in alle communautaire beleidsvormen en acties, 
mobilisatie van alle actoren om gelijke kansen voor vrouwen en mannen tot stand te brengen, 
bevordering van gelijke kansen in een zich veranderende economie, combinatie van werk en 
gezinsleven, evenwichtige deelname van vrouwen en mannen aan de besluitvorming en 
verbetering van de voorwaarden voor de uitoefening van de rechten op gelijkheid). Er wordt 
tevens een beschrijving gegeven van de communautaire acties en steunmaatregelen om deze 
doelstellingen te verwezenlijken. 
De inhoud van dit verslag heeft de volgende structuur: in onderdeel ï wordt beschreven wat de 
basiskenmerken van het programma zijn en hoe het programma wordt geregeld en beheerd; in 
onderdeel II. 1 worden de resultaten van het programma gepresenteerd met betrekking tot de zes 
beleidsdoelstellingen die in het besluit worden uiteengezet; in onderdeel II.2 worden het belang 
van het programma voor en de bijdrage van het programma aan de ontwikkelingen en 
beleidsvormen op communautair niveau geïllustreerd. 
Behalve de zes beleidsdoelstellingen, worden de strategieën getoetst tijdens de tenuitvoerlegging 
van het programma. Deze zijn: innovatie, partnerschap en overdracht van goede praktijken. Deze 
strategieën zijn noodzakelijk geworden voor doeltreffende acties die bijdragen tot de succesvolle 
verwezenlijking van de beleidsdoelstellingen, en ze vormen een aanwinst voor de 
projectwerkgroepen in de vorm van ervaringen op het gebied van organisatiekunde. 
De integratie van gelijke kansen is het leidend beginsel van het programma. Zij vertegenwoordigt 
een politiek doel op zichzelf en tevens een strategie om verandering op alle andere beoogde 
beleidsterreinen tot stand te brengen. Zij is tevens een complexe aanpak van lange adem. Het zijn 
echter juist deze complexiteit en dit langetermijnperspectief die de activiteiten van het programma 
zo belangrijk maken. Deze activiteiten zijn onder meer de uitwisseling van ervaringen en het 
ontwikkelen van praktische hulpmiddelen en raamwerken voor de tenuitvoerlegging en het 
toezicht op diverse beleidsterreinen. 
Het belang van de integratie van gelijke kansen is inmiddels bevestigd door de Europese 
werkgelegenheidsstrategie en de verklaring van de Europese Raad van Cardiff in juni 1998. De 
beklemtoning van de integratie van gelijke kansen in de werkgelegenheidsrichtsnoeren en door de 
staatshoofden en regeringsleiders te Cardiff werd in belangrijke mate gesteund door het bewijs 
van verschillende in het kader van het programma gefinancierde projecten en onderzoeken en door 
het werk van de twee deskundigengroepen van het programma. 
Een andere belangrijke stuwende kracht van het programma was de beklemtoning van het toezicht 
op complementariteit tussen het programma en de nationale acties of plannen inzake gelijke 
kansen. Dit toezicht vond plaats in samenwerking met het Raadgevend Comité, bestaande uit 
vertegenwoordigers van de op het gebied van gelijke kansen bevoegde instanties van de lidstaten. 
Dankzij deze samenwerking is er een positieve synergie ontstaan tussen het programma en de op 
m 
het gebied van gelijke behandeling bevoegde instanties in de lidstaten. De succesvolle 
samenwerking van het programma met de opeenvolgende voorzitterschappen van de Raad en de 
viering van belangrijke gebeurtenissen van het Voorzitterschap met de hulp en steun van het 
programma getuigen eveneens van deze essentiële samenwerking. 
De mogelijke bijdrage aan een daadwerkelijke verandering van plaatselijke, nationale of Europese 
situaties in bedrijven vormt de meerwaarde van het programma. Deze 'inherente' meerwaarde 
blijkt uit de resultaten van de projecten en zal zelfs nog toenemen wanneer de acties in het kader 
van de projecten worden verspreid. 
Een ander belangrijk aspect van de meerwaarde van het programma is de ontwikkeling van een 
gemeenschappelijk kader voor op Europees niveau gecoördineerde acties. Belangrijke begrippen, 
zoals 'integratie van de dimensie gelijke kansen in alle communautaire beleidsvormen en acties', 
'evenwichtige deelname van vrouwen en mannen aan de beslmtvorming', worden nu in een 
Europees kader ontwikkeld en steeds vaker aan Europese beleidsvormen verbonden, dankzij het 
door het programma geboden platform voor analyse en discussie. Tegelijkertijd creëert het 
programma een gemeenschappelijke agenda voor de gelijke behandeling van vrouwen en mannen 
in Europa. Deze convergentie die tussen de lidstaten ontstaat, is een van de positiefste 
neveneffecten van de activiteiten uit hoofde van het programma. 
IV 
Tussentijds verslag van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het 
Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's over de 
tenuitvoerlegging van het communautaire actieprogramma op middellange termijn 
inzake gelijke kansen voor mannen en vrouwen (1996-2000) 
I OVERZICHT VAN HET PROGRAMMA 
1.1 Doelstellingen 
Het communautaire actieprogramma op middellange termijn inzake gelijke kansen voor 
mannen en vrouwen (1996-2000) * is vastgesteld bij besluit van de Raad2. Het bouwt 
voort op de resultaten van de eerste drie communautaire actieprogramma's inzake gelijke 
kansen voor mannen en vrouwen. Deze voorgaande programma's hebben niet alleen in 
belangrijke mate bijgedragen tot de verbetering van de positie van vrouwen op de 
arbeidsmarkt en in de maatschappij, maar ook tot de bevordering van de samenwerking 
op alle niveaus op het terrein van de gelijke kansen. 
De grootste vernieuwing van het programma in vergelijking met de voorgaande is de 
invoering van de dimensie gelijke kansen in alle beleidsvormen en acties als leidend 
beginsel en als doelstelling, zoals uiteengezet in de artikelen 2 en 3 van het besluit. Het 
programma biedt aldus een referentiekader om de interactie en het partnerschap op alle 
gebieden en op alle niveaus, zij het communautair, nationaal, regionaal of plaatselijk, te 
bevorderen, met het doel de dimensie gelijke kansen in alle beleidsvormen en acties van 
de Gemeenschap en de lidstaten te integreren. 
Voor de verwezenlijking van de in artikel 3 van het besluit van de Raad genoemde 
specifieke doelstellingen (zoals integratie van gelijke kansen, mobilisatie van alle actoren, 
gelijke kansen in een economie in verandering, combinatie van het beroeps- en 
gezinsleven, evenwichtige deelname aan het besluitvormingsproces en uitoefening van de 
rechten op gelijkheid) beschikt het programma (overeenkomstig artikel 4) over de 
volgende instrumenten: 
• Verlening van steun aan projecten gericht op de uitwisseling van informatie en 
ervaringen met betrekking tot goede praktijken; 
• Uitvoering van studies op het gebied en toezicht op het relevante beleid; 
• Verspreiding van de resultaten van de opgezette initiatieven en van elke andere 
relevante informatie. 
Zoals wordt uiteengezet in artikel 5 van het besluit, dienen de Commissie en de lidstaten 
erop toe te zien dat er samenhang en complementariteit bestaat tussen de initiatieven uit 
hoofde van het programma en de initiatieven uit hoofde van andere communautaire 
beleidsvormen of acties, waaronder die betreffende de structuurfondsen, onderwijs en 
beroepsopleiding, alsook de initiatieven van de lidstaten. 
In artikel 12 van het besluit wordt bepaald dat de Commissie uiterlijk op 
31 december 1998 een tussentijds verslag over de tenuitvoerlegging van het programma 
dient voor te leggen aan het Europees Parlement, de Raad, het Economisch en Sociaal 
Comité en het Comité van de Regio's. Met dit verslag wordt aan deze verplichting 
voldaan. Het verslag heeft betrekking op de eerste helft van de looptijd van het 
programma, vanaf 1996 tot juli 1998. De diensten van de Commissie zijn bezig met de 
1 
voorbereiding van een openbare aanbesteding voor de externe evaluaties waarin wordt 
voorzien door artikel 11 van het besluit. Deze evaluaties, die in het begin van 1999 van 
start zullen gaan, zullen een hulpinstrument zijn voor de Commissie bij het opstellen van 
het uiterlijk op 31 december 2001 voor te leggen eindverslag. 
1.2 Financieel kader 
De voor het programma bestemde begrotingsgelden beliepen in 1996 in totaal 
9.000.000 ecu, waarvan een bedrag van 8.970.604,02 ecu beschikbaar werd gesteld, en 
in 1997 in totaal 8.250.000 ecu, waarvan een bedrag van 8.089.835,95 ecu werd besteed. 
Gedurende de eerste twee jaar van de tenuitvoerlegging werden de subsidies uit hoofde 
van het programma verdeeld onder de drie acties waarnaar wordt verwezen in artikel 4 
van het besluit van de Raad. Er is een bedrag van 11.798.254,56 ecu uitgetrokken voor 
de uitwisseling van informatie en ervaringen met betrekking tot goede praktijken, 
alsmede voor de verlening van steun aan projecten ter identificatie en ontwikkeling van 
goede praktijken en voor de overdracht van informatie en ervaringen met betrekking tot 
deze praktijken. In 1996 is een bedrag van 5.780.815,86 ecu uitgetrokken voor 
projecten, seminars, enz., en in 1997 een bedrag van 6.017.438,70 ecu. 
In deze twee jaar is in het kader van het programma een totaalbedrag van 
2.464.924,25 ecu verstrekt voor observatie van en toezicht op het relevante beleid, 
alsmede voor de uitvoering van studies, waarbij inbegrepen 17 studies en het beheer van 
de groep van deskundigen inzake juridische vraagstukken en de deskundigengroep 
"Gender and Employment". 
Het programma heeft geïnvesteerd in snelle verspreiding van de resultaten van de 
opgezette initiatieven en van elke andere relevante informatie voor een totaal van 
2.797.261,16 ecu, waarin de publicatie van periodiek verschijnende tijdschriften, 
themanummers en het Jaarverslag inzake gelijke kansen begrepen is. Van dit laatste 
totaalbedrag werd in 1996 een bedrag van 1.759.774,16 ecu beschikbaar gesteld en in 
1997 een bedrag van 1.037.487,- ecu. 
ACTIVITEITEN VAN 
HET PROGRAMMA 
Uitwisseling van ervaring 
(projecten, seminars, 
enz.) 
Studies en toezicht 
Verspreiding van 
resultaten, activiteiten op 
het gebied van informatie 
TOTAAL 1996 
5.780.815,86 
1.430.014,--
1.759.774,16 
8.970.604,02 1997 
6.017.438,70 
1.034.910,25 
1.037.487,-
8.089.835,95 TOTAAL 
11.798.254,56 
2.464.924,25 
2.797.261,16 
17.060.439,97 
De door het programma verleende financiële steun bedraagt 60% van de totale kosten 
van het project overeenkomstig artikel 8 van het besluit van de Raad. De initiatiefnemer 
moet voorzien in de financiering van de resterende kosten, 40%, als eigen 
medefinanciering. Voor vele steunaanvragers is het zorgen voor de financiering van 40% 
van de totale kosten van het project een moeilijke taak gebleken. 
De oorzaken zijn in zekere zin inherent aan de grondslag van het programma, aangezien 
het programma gericht is op de uitwisseling van ervaring op transnationaal niveau en dus 
geen plaatselijke, regionale of nationale acties behoort te financieren. De 
medefinanciering die meestal door steunaanvragers wordt voorgesteld, is echter veeleer 
aan het plaatselijke, regionale of nationale onderdeel van het project gekoppeld dan aan 
het onderdeel dat op de uitwisseling betrekking heeft. Voor kleine organisaties is er een 
bijkomende moeilijkheid, aangezien zeer vaak de enige bijdrage die dergelijke 
organisaties als eigen medefinanciering kunnen aanbieden een bijdrage in natura is - het 
werk van hun medewerkers. 
De bovengenoemde omstandigheden hebben een vlot financieel beheer van de projecten 
bemoeilijkt in de periode waarop dit verslag betrekking heeft. In de tweede helft van de 
looptijd van het programma zal dit waarschijnlijk zo blijven, tenzij in de lidstaten 
gemakkelijker nieuwe mogelijkheden kunnen worden gevonden voor de 
medefinanciering van de uitwisseling op transnationaal niveau. 
1.3 Beheer van het programma 
De Commissie wordt bij de tenuitvoerlegging van het programma bijgestaan door een 
comité bestaande uit vertegenwoordigers van de lidstaten. Zoals bepaald in artikel 9 van 
het besluit van de Raad, hecht dit beheerscomité zijn goedkeuring aan het jaarlijkse 
werkprogramma, de algemene beleidsmaatregelen betreffende de door de Gemeenschap 
te verlenen steun en de procedures voor de selectie van projecten; het draagt ook zorg 
voor de follow-up en de verspreiding van de door de Gemeenschap gesteunde acties op 
communautair niveau. Daar het beheerscomité bestaat uit vertegenwoordigers van de 
nationale overheden, heeft het een belangrijke rol gespeeld bij de ontwikkeling van het 
programma in de lidstaten en bij de versterking van de samenwerking en de uitwisseling 
van informatie en de beste praktijken tussen de verschillende nationale overheden in de 
lidstaten. 
In het kader van de voorgaande programma's inzake gelijke kansen is de Commissie 
door verschillende structuren voor steunverlening en deskundigengroepen bijgestaan. 
Deze structuren en deskundigengroepen hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de 
ontwikkeling van het "acquis communautaire"; in het kader van het huidige programma 
hebben deze plaatsgemaakt voor een meer gestroomlijnd beheer dat het communautaire 
gelijkekansenbeleid niet alleen consistenter, maar ook zichtbaarder maakt Zo zijn er in 
het kader van het huidige programma nu nog twee deskundigengroepen die de 
Commissie bijstaan, de deskundigengroep "Equality Law" en de deskundigengroep 
"Gender and Employment". Beide groepen bestaan uit deskundigen uit alle 15 lidstaten 
en twee uit de EER-landen (IJsland en Noorwegen). 
Teneinde ook de structuren en middelen efficiënter te maken heeft de Commissie een 
bureau voor technische bijstand (ANIMA) opgericht. Dit bureau heeft tot taak bijstand te 
verlenen en deskundig advies te geven bij het selecteren van de te financieren projecten, 
zorg te dragen voor de dagelijkse follow-up van de gefinancierde projecten, 
netwerkvorming te bevorderen bij de projecten, op gezette tijden informatie over de 
tenuitvoerlegging van het programma te produceren en te verspreiden volgens de 
richtsnoeren van de Commissie en, ten slotte, doorlopend toezicht te houden op de door 
het programma gefinancierde initiatieven. 
Er zijn ook enkele transnationale partnerorganisaties betrokken bij het beheer van het 
programma. Het aantal bij de initiatieven uit hoofde van het programma betrokken 
organisaties varieert van initiatief tot initiatief. Er kan evenwel worden gesteld dat deze 
organisaties elk jaar van de tenuitvoerlegging van het programma een positieve 
ontwikkeling hebben doorgemaakt. Er is onlangs een database opgezet van organisaties 
die mogelijk interesse hebben om een partnerorganisatie te worden in het kader van het 
programma. Deze database zal door het bureau voor technische bijstand van het 
programma voortdurend worden uitgebreid en verbeterd. In de tweede helft van de 
looptijd van het programma zal de database het voor initiatiefnemers van projecten 
gemakkelijker maken een geschikte partnerorganisatie voor hun project te zoeken. 
Overeenkomstig artikel 6 van het besluit van de Raad kunnen de activiteiten van het 
programma worden opengesteld voor deelname van andere landen. Twee landen van de 
Europese Economische Ruimte (EER) - IJsland en Noorwegen - nemen sinds de aanvang 
van het programma deel. De Commissie heeft de 10 geassocieerde landen van Midden-
en Oost-Europa (ALMOE) uitgenodigd om deel te nemen. In juni 1997 heeft zij een 
twee dagen durend seminar georganiseerd om de procedures van het programma uit te 
leggen. Zes van deze landen hebben reeds blijk gegeven van hun interesse om tot het 
programma toe te treden. Voor drie landen (Roemenië, Hongarije en Litouwen) waren 
de wettelijke en praktische voorbereidingen bijna afgerond toen dit verslag werd 
opgesteld. 
Met het oog op de uitdagingen van de uitbreiding van de Europese Unie zal in de tweede 
helft van de looptijd van het programma meer zichtbaarheid worden gegeven aan het in 
het programma vastgelegde engagement van de Unie om de gelijke behandeling van 
vrouwen en mannen te bevorderen. 
1.4 In het kader van het programma ontwikkelde strategieën 
De bij de tenuitvoerlegging van het programma getoetste strategieën zijn innovatie, 
partnerschap en overdracht van goede praktijken. Deze drie strategieën zijn een vereiste 
geworden voor doeltreffende acties en moeten derhalve alle initiatieven uit hoofde van 
het programma ondersteunen. Zij leveren een essentiële bijdrage aan de verwezenlijking 
van de beleidsdoelstellingen en vormen ook een aanwinst voor de projectwerkgroepen in 
de vorm van ervaringen op het gebied van organisatiekunde. 
Bij de aanvragen voor projecten werden uiteenlopende innoverende elementen 
voorgesteld, van getoetste methodologie tot geplande activiteiten. De strategie 
partnerschap is inherent aan de opzet van het programma verbonden en wordt ten 
uitvoer gebracht door de uiteenlopende betrokken actoren en door de ontwikkelde 
samenwerkingsverbanden. Wat de overdracht van goede praktijken betreft, is het 
programma toegespitst op acties ter verbetering van de manieren om gelijke behandeling 
van vrouwen en mannen te bevorderen en/of goede praktijken te verspreiden die reeds 
doeltreffend zijn gebleken. 
De meerwaarde van het programma is gelegen in de identificatie en de uitwisseling van 
informatie en ervaringen met betrekking tot goede praktijken op het gebied van gelijke 
kansen voor vrouwen en mannen tussen de belangrijkste actoren op dit terrein 
(autoriteiten, NGO's, sociale partners). Zowel de betrokken partnerorganisaties als de 
actie waarop het project betrekking heeft, moeten daarom transnationaal zijn. 
In vergelijking met de zuiver nationale of plaatselijke acties leveren de activiteiten in het 
kader van het programma een waardevolle bijdrage aan een daadwerkelijke verandering 
van plaatselijke, nationale of Europese situaties in bedrijven. Deze 'inherente' 
meerwaarde blijkt uit de resultaten van de projecten en zal ten volle worden 
verwezenlijkt wanneer de acties in het kader van de projecten worden verspreid. 
De verzameling en uitwisseling van informatie en de daarop volgende overdracht van 
goede praktijken op transnationaal niveau hebben voor de meeste initiatiefnemers van 
projecten positief uitgepakt. Een meer complex stadium van internationale samenwerking 
voor het vaststellen en treffen van maatregelen (d.w.z. de multilaterale uitwisseling van 
ervaringen met betrekking tot goede praktijken of de strategie voor de verspreiding van 
resultaten) was aanvankelijk echter geen component waaraan in alle projecten aandacht 
was besteed. Een van de doelstellingen voor de tweede helft van de looptijd van het 
programma is daarom uitgebreidere transnationale partnerschappen tot stand te brengen. 
O ANALYSE VAN DE ACTIVITEITEN EN RESULTATEN VAN HET 
PROGRAMMMA IN DE EERSTE HELFT VAN DE LOOPTIJD 
Teneinde de tenuitvoerlegging van het programma in de eerste helft van de looptijd te 
beschrijven worden in onderdeel II. 1 activiteiten en resultaten uiteengezet volgens de 
specifieke doelstellingen van het programma genoemd in artikel 3 van het besluit van de 
Raad. De bijdrage van het programma aan de ontwikkeling van andere communautaire 
beleidsvormen en acties wordt in onderdeel II.2 van dit verslag uiteengezet. 
II. 1 Analyse van de tenuitvoerlegging van het programma per specifieke 
doelstelling 
• II. 1.1 Algemeen 
In 1996, het eerste jaar van de looptijd van het programma, heeft de Commissie 
voorstellen voor projecten ontvangen, na een uitgebreide mailing aan geïnteresseerde 
organisaties en multiplicators en na de presentatie van het programma in vrijwel alle 
lidstaten. Deze voorstellen werden beoordeeld aan de hand van de selectiecriteria die in 
het besluit zijn uiteengezet. Het beheerscomité bracht een positief advies uit over de door 
de Commissie voorgelegde lijst van projecten. Vervolgens werd voor 69 projecten een 
overeenkomst gesloten, met een looptijd eindigend in juni 1997. Er werd slechts aan 67 
projecten daadwerkelijk financiële steun verleend, aangezien bij twee projecten na het 
sluiten van de overeenkomst van de financiering werd afgezien. 45 van de projecten 
bestrijken meerdere jaren. Daarom werd in de verslagen aan het einde van de eerste 
contractperiode slechts de geboekte vooruitgang beschreven. 
In het Publicatieblad werd een oproep tot het indienen van voorstellen gepubliceerd om 
een tweede ronde van projecten te lanceren (begrotingsjaar 1997). Na de goedkeuring 
van de selectieprocedure door het beheerscomité werd aan 71 projecten steun toegekend 
in het kader van een in juni 1998 eindigende overeenkomst. Bij 37 projecten werd 
voorgesteld op meerjarige basis te werken. Voor de projecten met financiering in het 
tweede jaar werden verslagen over deze contractperiode ingediend toen dit verslag werd 
opgesteld. 
Dezelfde procedure werd toegepast voor een derde ronde van projecten voor het 
begrotingsjaar 1998. Het beheerscomité heeft tijdens zijn bijeenkomst in juni 1998, op 
voorstel van de Commissie, zijn goedkeuring gehecht aan de lijst van projecten die van 
juli 1998 tot juni 1999 voor financiële steun in aanmerking kwamen. De overeenkomsten 
voor deze projecten werden gesloten toen dit verslag werd opgesteld. 
In de eerste tweeënhalf jaar van de tenuitvoerlegging van het programma zijn de 
vertegenwoordigers van de lidstaten 10 maal in het kader van het beheerscomité 
bijeengekomen om de Commissie bij te staan zoals bepaald in artikel 9 van het besluit. 
De leden van het comité zijn daarnaast voor verschillende bijeenkomsten van 
initiatiefnemers van projecten uitgenodigd. 
De voor de selectie van de projecten gehanteerde criteria hebben de strategieën van 
innovatie, partnerschap en internationale uitwisseling van goede praktijken gevolgd, 
zoals uitgelegd in voorgaand lid 1.4 van dit verslag. 
Wat activiteiten voor netwerkvorming betreft, zijn tot dusver 11 bijeenkomsten van 
initiatiefnemers van projecten gehouden om een vlotte uitwisseling van ervaringen en 
informatie mogelijk te maken en aldus de verdere ontwikkeling van het transnationale 
karakter van de geselecteerde projecten te bevorderen. Er zijn twee trainingssessies voor 
initiatiefnemers van projecten georganiseerd, waarmee de volgende doelen werden 
nagestreefd: ten eerste, de initiatiefnemers van projecten vertrouwd te maken met het 
communautaire beleid op het terrein van de gelijke behandeling, de rol van het 
programma hierbij en hun eigen rol binnen het kader van het programma en, ten tweede, 
de initiatiefnemers van projecten te informeren over en te trainen in de financiële regels 
en procedures voor een optimaal en doelmatig financieel beheer van hun projecten. 
De deskundigengroepen zijn in totaal acht maal bijeengekomen. Eenmaal per jaar hielden 
de twee netwerken een gezamenlijke bijeenkomst om de gezamenlijke taken die de 
Commissie heeft opgelegd, beter te kunnen voorbereiden. Er zijn twee 
rondetafelgesprekken over meewerkende echtgenoten van zelfstandig werkenden 
georganiseerd3. In mei 1998 was er een bijeenkomst met journalisten om hen meer 
bewust te maken en hen te informeren over een belangrijk evenement op Europees 
niveau om de helft van de looptijd van het programma te markeren. Het congres en de 
tentoonstelling vonden in september 1998 plaats en waren zeer succesvol. 
De thema's van de 17 studies die tot dusver door het programma zijn bepaald, zijn 
gekozen op grond van de behoefte aan wetenschappelijke kennis in het kader van de 
tenuitvoerlegging van het programma. Op de in 1996 gelanceerde oproep tot het 
indienen van voorstellen voor onderzoeken en de niet-openbare aanbesteding in 1997 
hebben onderzoeksinstellingen gereageerd. De voornaamste selectiecriteria waren de 
kwaliteit van de methodologie en de kwalificaties van de onderzoekteams. De meeste 
van de geselecteerde studies bestrijken alle 15 lidstaten. Vier van de studies waren 
studies voor een overzicht van de voornaamste beleidsterreinen van het programma: 
arbeidsmarkt, combinatie van verantwoordelijkheden, besluitvorming en de media. Het 
beheerscomité heeft tijdens zijn bijeenkomst van juni 1998 de onderwerpen voor de 
derde oproep tot het indienen van voorstellen voor studies goedgekeurd. Binnenkort 
vindt er een niet-openbare aanbesteding plaats. 
De strategie van verspreiding speelt een belangrijke rol. Een van de hoofddoelen is meer 
zichtbaarheid te geven aan de communautaire acties op het terrein van de gelijke 
behandeling van vrouwen en mannen. Hiertoe zijn uiteenlopende publicaties uitgegeven, 
elk met een concrete doelgroep. Het driemaandelijkse tijdschrift (tot dusver vijf 
nummers met een oplage van in totaal 51.150 exemplaren) is bedoeld voor een breed 
publiek en bevat informatie over vraagstukken die verband houden met het 
gelijkekansenbeleid. Het interne bulletin (tot dusver vijf nummers met een oplage van in 
totaal 4.100 exemplaren) richt zich tot lezers die reeds bij het programma zijn betrokken, 
initiatiefnemers van projecten, projectpartners, particulieren of organisaties die 
belangstelling hebben voor het. programma. Het "Equality Quarterly News" (zes 
nummers met een oplage van in totaal 8.100 exemplaren) is vooral bedoeld voor leden 
van de rechtbanken en advocaten in Europa. In deze publicatie wordt ingegaan op de 
huidige jurisprudentie en de wetgeving op Europees niveau en op nationaal niveau in de 
lidstaten. Alle publicaties zijn verkrijgbaar in het Engels en het Frans en de meeste zijn 
ook in het Duits verkrijgbaar. 
Er zijn verscheidene inspanningen geweest om de verspreiding van de activiteiten van het 
programma te verruimen: er is een jaarlijkse lijst van projecten "Directory of Projects" 
gepubliceerd (verkrijgbaar in EN, FR en DE) in 1996 en 1997, met een oplage van in 
totaal 2.900 exemplaren, waarin een korte beschrijving wordt gegeven van de projecten 
die in deze jaren zijn ondersteund4. Ook is er een "Directory of Products" opgesteld 
(3.000 exemplaren), waarin de resultaten worden gegeven van de projecten die in het 
eerste jaar van de tenuitvoerlegging van het programma zijn ondersteund5. 
In de resterende looptijd van het programma zal het accent worden gelegd op de 
organisatie van thematische seminars in de lidstaten met de medewerking van het 
beheerscomité. 
De verzendlijst van de publicaties van het programma telt ongeveer 8.200 vermeldingen, 
waaronder, naast de leden van het beheerscomité en het Raadgevend Comité, leden van 
de Commissie rechten van de vrouw1 van het Europees Parlement en leden van andere 
Europese instellingen, NGO's die deskundig zijn op het terrein van de gelijke 
behandeling op Europees, nationaal en regionaal niveau, instanties in de lidstaten die de 
gelijke behandeling stimuleren, alle initiatiefnemers van projecten en auteurs van studies 
in het kader van het huidige programma en voorgaande communautaire programma's 
inzake gelijke kansen en ten slotte particulieren die belangstelling hebben voor de 
activiteiten van de Commissie op het terrein van de gelijke kansen. 
• II. 1.2 Integratie van de dimensie gelijke kansen in alle beleidsvormen en acties 
De invoering van het beginsel van integratie van gelijke kansen als belangrijke motor 
van het programma is het resultaat van de beoordeling van eerdere verwezenlijkingen. 
De meeste acties die tot dusver zijn genomen ter bevordering van gelijke kansen voor 
vrouwen en mannen, waren geïsoleerde maatregelen. Deze specifieke acties waren en 
zijn nog steeds van belang voor de strijd tegen ongelijke behandeling. Er bestaat 
evenwel behoefte aan algemenere, aanvullende acties die de oriëntering van algemeen 
beleid en beleidsmakers in belangrijke mate kunnen beïnvloeden. Deze combinatie -
specifieke acties en integratie van gelijke kansen - die door de Commissie wordt 
gedefinieerd als de tweeledige strategie, wordt beschouwd als de meest effectieve 
manier om gelijke behandeling van vrouwen en mannen tot stand te brengen. Op 
grond van deze observatie werd de integratie van de dimensie gelijke kansen in alle 
communautaire beleidsvormen én acties (mainstreaming) met de inherente algemene, 
diepgaande benadering als leidend beginsel en als strategische hoofddoelstelling van 
het programma ingevoerd. De praktische uitvoering maakte nieuwe acties en een hele 
reeks nog niet eerder genomen initiatieven op elk niveau mogelijk. 
In 1997 is men van start gegaan met twee studies6 ter verbetering van het begrip van 
de criteria voor een succesvolle strategie van mainstreaming, de rollen van de 
verschillende actoren op verschillende niveaus, de gebruikte monitoringinstrumenten 
en de vaststelling van indicatoren voor het meten van de vorderingen. Deze studies 
beogen tevens statistische modellen met een gender-benadering te ontwikkelen. 
Tot dusver hebben in totaal 14 projecten zich op verschillende beleidsniveaus en 
beleidsterreinen gericht met het doel de integratie van de dimensie gelijke kansen in 
alle beleidsvormen en acties te bevorderen en hulpmiddelen en instrumenten hiervoor 
te ontwikkelen. Vele projecten in het kader van het programma, werkzaam op andere 
actiegebieden, dragen bij tot de doelstelling van de integratie van de dimensie van 
gelijke kansen in alle communautaire beleidsvormen en acties, met name via 
partnerschappen, de deelname van belangrijke actoren, netwerkvorming, de 
bewustmaking van de beleidmakers, contacten met politici en de ontwikkeling van 
hulpmiddelen, databases en richtsnoeren. 
De tot dusver opgedane ervaring leert dat de context van een project de benadering in 
belangrijke mate bepaald. Het project van de Britse Equal Opportunities Commission 
(Commissie gelijke kansen)7, bijvoorbeeld, was gericht op lokale overheden en werd 
geleid door een partnerschap tussen lokale overheden en op het gebied van gelijke 
kansen bevoegde organisaties uit vier EU-landen. Er werd een model ontwikkeld voor 
de aanpak van de integratie van de dimensie gelijke kansen in alle communautaire 
beleidsvormen en acties, gebaseerd op de ervaringen van en verbonden met de 
organisatorische belangen van de betrokken partnerorganisaties. 
Ruimtelijke ordening en ontwikkeling, het gebruik van de werk- en leefomgeving, het 
gebruik van tijd en de aard van de stedeüjke en landelijke infrastructuren zijn op 
complexe, maar fundamentele wijzen van invloed op gelijke kansen. In dit verband 
heeft het programma steun toegekend aan een ambitieus project dat wordt 
gecoördineerd door het Europese netwerk EuroFEM8 en waarbij alle lidstaten 
betrokken zijn. Het project richt zich op de gebieden ruimtelijke ordening, vervoer, 
huisvesting en plaatselijke ontwikkeling en beoogt een sekseperspectief in ruimtelijke 
ordening en ontwikkeling te integreren. Er is een "pakket van mainstreaming-
instrumenten" voor een seksegevoelige projectevaluatie ontwikkeld op basis van een 
diepgaande analyse van projecten in een aantal Europese landen. Het pakket biedt een 
lijst van goede praktijken. 
De door de Europese Vrouwenlobby opgezette database Women's Talent Bank9 heeft 
nieuwe hulpmiddelen voortgebracht om de integratie van gelijke behandeling in alle 
beleidsvormen en acties gemakkelijker te maken. In de database zijn duizenden namen 
opgenomen van vrouwelijke deskundigen op alle communautaire beleidsterreinen. 
Deze nieuwe informatiebron kan worden geraadpleegd door Europese en andere 
instellingen om besluit- en beleidsvormingsprocessen mogelijk te maken die zowel op 
mannelijke als op vrouwelijke deskundigenkennis steunen. 
Na de vakstelling van het besluit waarbij mamstreaming als leidend beginsel en 
strategische doelstelling; yan het prögrjamma werd ingevoerd, werd tn februari 1996 
een mededeling aangenomen waarbij de integratie van de gelijke kansen voor 
vrouwen en. mannen als EG-belei4^erd vastgestelde. 
De integratie van de gelijke kansen voor vrouwen en mannen m alle communautaire 
beleidsvormen en acties is een geheel nieuwe benadering van de gelijke behandeling 
van vrouwen en ttmmm. Zi) vereist de Mobilisatie op alle beleidsterreinen en van 
alle actoren, ook die welke niet vertrouwd zijn met vraagstukken betreffende de 
gelijke behandeling van vrouwen en mannen. Zij vergt tevens een verandering van 
mentaliteit en attitude. Ka slechts tweeënhalf jaar activiteiten in het kader van 
projecten, specifiek onderzoek en netwerkvorming op Europees niveau blijft de 
integratie van de gelijke kansen in alle communautaire beleidsvormen en acties een 
concept dat verder moet worden ontwikkeld. Het concept is nieuw en ingewikkeld 
en daarom moet het leerproces, dat pas in gang is gezet, worden voortgezet en 
ontwikkeld, zowel voor de tenuitvoerlegging van de projecten als voor degenen die 
de beleidsbeslissingen nemen. 
II. 1.3 Mobilisatie voor de gelijke behandeling van vrouwen en mannen 
De in het kader van voorgaande communautaire acties en programma's inzake gelijke 
kansen vergaarde kennis en vaardigheden hebben geleerd dat de inzet en de 
betrokkenheid van de "traditionele" actoren op het gebied van de gelijke behandeling 
(nationale instanties die de gelijke behandeling stimuleren, NGO's die zich inzetten 
voor de rechten van de vrouw) niet volstaan om een Europese maatschappij te creëren 
waarin de gelijke kansen ten volle worden toegepast. Zonder de verdere mobilisatie 
van de voornaamste deelnemers aan het economische en sociale leven kan de 
doelstelling van de gelijke behandeling van vrouwen en mannen niet naar behoren 
worden verwezenlijkt. 
De kring van actoren en instellingen die de gelijke behandeling van vrouwen en 
mannen stimuleren, moet worden vergroot via een strategie die bedoeld is om de 
gelijke behandeling in alle acties en beleidsvormen te integreren en attitudes te 
stimuleren die positief staan tegenover de gelijke kansen voor vrouwen en mannen. 
De bewustmaking van alle voorname actoren, zoals vakbonden, lokale en regionale 
overheden, is noodzakelijk en gebeurt ook in het kader van de acties van het 
programma. 
Het programma heeft tot dusver 30 projecten gesteund waarbij deze doelstelling 
centraal stond. Deze zijn toegespitst op de mobilisatie van belangrijke actoren op hun 
actiegebieden en de beïnvloeding van de publieke opinie. De hoofdactiviteiten van de 
projecten beogen: a) belangrijke beleidsmakers en opinieleiders bewust te maken van 
de problematiek en hun attitudes te veranderen; b) leiders te vormen in sociale en 
economische sectoren van de maatschappij; c) aan te sporen tot het dragen van de 
eigen verantwoordelijkheid voor sociale verandering en geleidelijk een 
doorslaggevende hoeveelheid aan opinies en acties te ontwikkelen die positief staan 
tegenover gelijke kansen. 
De Commissie heeft selectiecriteria vastgesteld, zoals de uitdrukkelijke vermelding 
van het belang van de deelname van economische en sociale actoren of van de 
deelname van mannen, met name mannen met een managementfunctie. Tevens heeft 
zij nieuwe en sterke partnerschappen aangemoedigd en prioritaire actoren bepaald, 
zoals uiteengezet in de bijlage bij het besluit (sociale partners, niet-gouvernementele 
organisaties, lokale instanties). Zo heeft de Commissie ervoor gezorgd dat het 
programma nieuwe actoren omvat. 
Om deskundigenkennis op te bouwen en het beleid inzake de gelijke behandeling bij 
sociale-partnerorganisaties te veranderen zijn er verschillende acties nodig, gericht op 
het veranderen van beleid en attitudes bij collectieve onderhandelingen. Een van de 
voornaamste methoden om de sociale partners in het programma te mobiliseren, 
bestaat erin onderhandelaars bewust te maken van de problematiek en op te leiden 
door een gender-benadering te leren en te ontwikkelen. Het project EURO-FIET11 
heeft betrekking op de sociale partners die in commerciële, administratieve, ambtelijke 
en technische sectoren werken met de vakbonden in de metaalindustrie (IG Metal en 
FIMCISL). 
Ondernemingen zoals de Italiaanse spoorwegmaatschappij Ferrovia Nord Milano, de 
bank Credito Italiano en instanties zoals de vakverenigingen en de kamers van 
koophandel uit Spanje, Italië, Duitsland en Frankrijk zijn als leidende organisaties bij 
het programma betrokken. 
Sociale partners, zoals het Europees Verbond van Vakverenigingen (EVV), de Franse 
vakbond CFDT, de Duitse 'Beamtenbund', een ambtenarenvakbond, en het Zweedse 
energiebedrijf Sydkraft, leiden belangrijke projecten. Deze categorieën van actoren 
zijn tevens als nationale en transnationale partners bij een groot aantal andere 
projecten betrokken. 
Teneinde de deelname van de sociale partners als prioritaire actoren in het programma 
verder te bevorderen en hen aan te moedigen tot het ontwikkelen van gezamenlijke 
initiatieven op het terrein van de gehjke kansen, is er op 5 februari 1998 te Brussel een 
informatiebijeenkomst gehouden, met de UNICE, het EW en het CEEP - de 
werkgevers- en vakbondsorganisaties op Europees niveau. 
De mobilisatie van nieuwe actoren houdt rechtstreeks verband met een 
mentaliteitsverandering en een wijziging van attitudes. Verschillende radio- en 
televisieomroepen die handelen overeenkomstig het in mei 1995 goedgekeurde 
handvest "Charter on women in the Media"12, zijn actief betrokken bij het 
programma. 
De projecten hebben vele verschillende contexten goed benut om belangrijke 
plaatselijke en nationale actoren bij hun actiegebieden te betrekken en te informeren. 
Er is gebruik gemaakt van lobbyen, netwerkvorming, informatieverstrekking en 
training. Manifesten, databases, video's, seminars, nieuwsbrieven en conferenties 
vormden de basis voor strategieën van informatieverstrekking. De strategieën van 
informatieverstrekking en verspreiding in het kader van de projecten waren gericht op 
10 
vertegenwoordigers van belangrijke instanties en de publieke opinie. Deze instanties 
zijn gewezen op de voordelen van gelijke kansen in een veranderende wereld. 
In de volgende fase van het propatpaa zullen deze activiteiten worden voortgezet, 
zullen tevens nieuwe bena<ïér||i|^n en beleidsvormen worden ontwikkeld en 
deelname van met name mannen die een sleutelpositie 
edryvenöf lokale en regionale instanties en veel aandacht 
hebben voor het gelijkheidsbe|n^el, dient een van de prioriteiten te zijn om een 
SUCCeSVûiie BlÜÏÏÏ&ttrttól^ îrtntttiïH v»*i h*tf»rrtoratnt*« Uï 
van 
II. 1.4 Gelijke kansen in een economie in verandering 
Op de Top van Essen in december 1994 is de gelijkheid van kansen voor mannen en 
vrouwen aangeduid als "de belangrijkste opgave van de Europese Unie en haar 
lidstaten" en als een vereiste voor de verdere ontwikkeling van de interne markt. De 
bevordering van gelijke kansen maakt sindsdien deel uit van de economische planning 
en het beleid op Europees niveau. 
De doelstelling van gelijke behandeling van vrouwen en mannen op de arbeidsmarkt 
heeft de laatste jaren aanzienlijk terrein gewonnen. Steeds meer ondernemingen 
profiteren van de verscheidenheid aan arbeidskrachten. Hoewel de meeste nieuwe 
vacatures in de afgelopen tien jaar door vrouwen zijn vervuld, is hun 
werkgelegenheidspercentage nog steeds flink lager dan dat van mannen. Bovendien is 
er nog steeds een grote segregatie van de arbeidsmarkt. Vrouwen zijn zelden 
vertegenwoordigd in hoge leidinggevende functies. Er is ook een toenemende 
concentratie van vrouwen in deeltijdwerk of tijdelijk werk en thuiswerk. 
20 transnationale projecten hebben nieuwe activiteiten ontwikkeld waarbij de 
werkgelegenheid en het arbeidsleven centraal staan. Bij deze doelstelling zijn 
belangrijke actiegebieden: de toegang van vrouwen tot door mannen gedomineerde 
sectoren en beroepen en programma's voor mentoraten om managementfuncties 
binnen het bereik van vrouwen te brengen. Andere centrale thema's bij de projecten 
zijn: positieve actie, flexibiliteit, organisatievernieuwing en het ondernemerschap van 
vrouwen. Op het gebied van het onderwijs is vooral het accent gelegd op modelacties 
en voorbeelden van goede praktijken met betrekking tot specifieke doelgroepen, zoals 
migrantenvrouwen en hun toetreding tot de arbeidsmarkt en de maatschappij als 
geheel. Er is speciaal rekening gehouden met de initiatieven van het Europees Sociaal 
Fonds en communautaire acties op het gebied van onderwijs en opleiding (de 
programma's Leonardo da Vinci en Socrates) om overlapping te vermijden. 
Grote organisaties zoals kamers van koophandel13 en andere ondernemingen hebben 
aandacht besteed aan de bevordering van het ondernemerschap van vrouwen in een 
door het programma gesteund project. Het project van de bank Credito Italiano14, 
bijvoorbeeld, ontwikkelt, in samenwerking met partners in het VK, België en 
Portugal, specifieke voorzieningen voor ondernemingen van vrouwen, als follow-up 
van een onderzoek naar de behoeften van vrouwen aan financiële hulpmiddelen, zoals 
leasing, projectfinanciering en elektronisch bankieren. 
11 
Het programma heeft tot dusver zes studies op dit gebied in gang gezet. Een hiervan 
geeft een overzicht van onderzoeken naar de situatie van vrouwen op de 
arbeidsmarkt15. Een andere studie omvat een onderzoek naar zelfstandig werkenden 
en hun meewerkende echtgenoten16. Dit onderzoek vormde de basis voor de 
organisatie van twee rondetafelgesprekken in 1997 over meewerkende echtgenoten 
van zelfstandig werkenden. In 1997 zijn voorts twee studies17 18 aangevangen: 
"Inventory of indicators for the gender assessment of employment and labour market 
policies" en "Earning differentials between men and women based on the results of the 
Eurostat structure of earning survey". Deze zijn nu nog gaande. 
De gelijke behandeling van vrouwen en mannen op de arbeidsmarkt kan slechts van 
binnenuit op doeltreffende wijze worden verwezenlijkt. De centrale figuren moeten 
hierbij betrokken zijn om een betere integratie van gelijke kansen te waarborgen. De 
integratie van gelijke kansen in ondernemingen is veel succesvoller in gevallen waarin 
de acties direct worden afgestemd op de behoeften van de onderneming en de 
vakbonden en de directie samen de beslissingen nemen. Zoals reeds is vermeld, heeft 
het programma vele belangrijke actoren op dit terrein gemobiliseerd, zoals 
vakbonden, nationale en multinationale ondernemingen, kamers van koophandel, die 
samenwerken met ervaren onderzoekcentra en universiteiten. 
Een goed voorbeeld van de mobilisatie van verschillende actoren in de energiesector 
om de toegang van vrouwen tot een loopbaan in de wetenschap, technologie en 
industrie te verbeteren, is het project van het Zweedse bedrijf Sydkraft19, waarin 
Zweedse en Ierse sociale partners en ondernemingen zijn samengebracht. Dit project 
doet een grote inspanning om een verandering teweeg te brengen in beleidsvormen en 
attitudes door gelijke kansen op de agenda van directies te plaatsen en specifieke 
beleidsmaatregelen en bewustwordingscampagnes voor te stellen. 
Voorbeelden van de overdracht van goede praktijken en de uitgebreide mobilisatie 
van actoren treft men ook aan op het gebied van de flexibiliteit in de 
arbeidsorganisatie. Deze flexibiliteit wordt gewoonlijk gezien als een economische 
noodzaak in de huidige veranderende werkwereld. De benadering van het programma 
bestaat erin dat vakbonden en werkgevers kunnen samenwerken om een vorm van 
flexibiliteit op het werk te introduceren die zowel voor werkgevers als voor 
werknemers nuttig is. Positieve modellen van flexibiliteit uit verschillende lidstaten 
worden in het kader van verscheidene projecten verzameld, zoals een gezamenlijk 
project van de Britse en Nederlandse vakbond, onder leiding van het Britse Trades 
Union Congress20. Dit project heeft een positieve uitwerking op het nationale debat 
over flexibele werktijden, aangezien het positieve en hanteerbare voorbeelden van 
flexibiliteit op de arbeidsplaats laat zien. 
In het periodiek verschijnende tijdschrift van het programma "Equal Opportunities 
Magazine"21 werd in december 1997 een speciaal dossier gewijd aan het Groenboek 
van de Commissie 'Partnerschap voor een nieuwe werkorganisatie'. Het dossier 
omvatte een overzicht van de projecten gericht op de in het Groenboek van de 
Commissie behandelde vraagstukken. Het programma heeft op deze wijze bijgedragen 
tot het debat en de verzameling van informatie die door het Groenboek in gang zijn 
gezet. 
12 
Onder het Luxemburgse voorzitterschap, in het tweede halfjaar van 1997, werd er een 
Europese conferentie gehouden over de dimensie gelijke kansen in de nieuwe wijzen 
van organisatie van het werk22, met steun van het programma. Op de conferentie zijn 
verschillende succesvolle voorbeelden gepresenteerd van projecten waaraan in het 
kader van het programma steun is toegekend. De resultaten van de conferentie zijn 
met steun van het programma gepubliceerd. 
Traditionele rolpatronen en andere (indirecte) discriminatoire mechanismen in de 
bedrijfscultuur verhinderen nog steeds een gelijkwaardige participatie van vrouwen op 
de arbeidsmarkt. Dit aspect van ongelijke behandeling van vrouwen en mannen op de 
arbeidsmarkt, dat lange tijd over het hoofd is gezien, kan doeltreffend worden 
tegengegaan met de zogenaamde aanpak via mentoratena waarbij bedrijfsmanagement, 
openbaar bestuur en personeelsafdelingen worden gemobiliseerd ten gunste van een 
nieuwe generatie van vrouwelijke managers. Het programma steunt modelacties en de 
overdracht van voorbeelden van goede praktijken op dit terrein, met speciale aandacht 
voor hogere managementniveaus. 
Er wordt met name een alomvattend onderzoek verricht door het Duitse 
Jugendinstitut23. Hierbij worden alle bestaande projecten betreffende mentoraten in 
Europa verzameld en activiteiten ontwikkeld om mentoraten tot stand te brengen in 
lidstaten waar een dergelijke benadering nog niet is toegepast. Uit de resultaten van 
de projecten tot dusver blijkt dat mentoraten niet alleen een zeer nuttige ervaring zijn 
voor de mentors en de mensen die zij begeleiden, maar ook van invloed kunnen zijn 
op het managementbeleid en kunnen bijdragen tot een verandering in de 
bedrijfscultuur. 
Het arbeidsmarktbeleid en vernieuwingen in de arbeidsorganisatie en de maatschappij 
als geheel worden vaak uitgevoerd zonder ten volle rekening te houden met de 
gevolgen hiervan voor de evenwichtige deelname van vrouwen en mannen. Op actie 
gebaseerde hulpmiddelen en modellen voor onderzoek die in het kader van het 
programma worden ontwikkeld, zijn bedoeld om bestuurspraktijken positief te 
beïnvloeden in de richting van een groter seksebewustzijn. Transnationale projecten 
die op dit onderwerp betrekking hebben, waaronder het Franse CFDT-project24, 
ontwikkelen concrete en resultaatgerichte beleidsinstrumenten om een verandering in 
de industrie teweeg te brengen. Voorbeelden hiervan zijn: analytische en diagnostische 
hulpmiddelen voor gender-audits, richtsnoeren en handleidingen voor de integratie 
van seksevraagstukken in collectieve onderhandelingen 
Er worden ook vorderingen gemaakt op het gebied van vrouwen in leidinggevende 
functies in ondernemingen, wetenschap en technologie. De WITEC-database25, die 
betrekking heeft op België, Spanje, Duitsland, Zweden, Denemarken en Nederland, is 
bedoeld om bij te dragen tot het wegnemen van de ondervertegenwoordiging van 
vrouwen in door mannen gedomineerde sectoren en beroepen. Hiertoe biedt de 
database een omvangrijke lijst van vrouwelijke wetenschappers en technologen in 
leidinggevende functies in vrijwel iedere tak van wetenschap. 
Bij de regelmatige bijeenkomsten van initiatiefnemers van projecten zijn er 
coördinerende workshops georganiseerd om contacten tussen projecten en 
samenwerking op dit vlak tot stand te brengen. Er zijn twee speciale bulletins 
gepubliceerd: één in april 1997, gewijd aan de tendensen van de arbeidsparticipatie 
13 
van vrouwen in de jaren negentig26, en een tweede in december 1997, gewijd aan 
sekse en werktijden in de jaren negentig27. 
De Europese werkgelegeiièëdss|rategie omvat nieuwe stimulansen voor meer 
activiieitem die VQQ0 />&$$$ zijn op het wegnemen van de 
ondervertegenwoordiging van; ,^ptuwen in bepaalde economische sectoren en 
beroepen m kun ovèrwte^en^ Ben belaagrgk terrein waarop 
eveneens meer activiteiten ^i^^^0^{i^mMt is .dat van de erkenning en 
bevordering van het one ap van vrouwen en de bijdrage hiervan aan de 
35B «- {l»i<Î€f ^t^e>€Hâe ;%àp jj^ab-jiib - loos!|ij|d, vam het programma zullen deze 
. ...¥., ,..,, Èél^^'^^^^^'sfim^ù^ ^^î^d^^mdÈn^tmo^m inzake 
gelijke kansen %xk ^^^m.t^m^- worden: versterkt doof projecten, en. andere 
Projecten en initiatieven dié zich concentreren op veranderingen op de arbeidsmarkt 
en van invloed kunnen zijn op het na|ionale en Europese beleid, krijgen voorrang. 
De resultaten van de projecten m v&i toet daarmee samenhangende werk van de 
deskundigengroepen van het programma kunnen bijdragen tot de verdere 
ontwikkeling van de Europese werkgelegenheidsrichtsnoeren. 
II. 1.5 De combinatie van werk en gezinsleven 
Deze doelstelling heeft betrekking op de toenemende diversiteit op de arbeidsplaats en 
in het gezinsleven en de wijzigingen in de correlatie tussen die twee. Teneinde het 
economische potentieel van vrouwen aan te wenden en tegemoet te komen aan de 
wens van vrouwen om (opnieuw) toe te treden tot de arbeidsmarkt, moet worden 
gestreefd naar beleidsmaatregelen om werk en gezinsleven beter te kunnen 
combineren. Gezinsstructuren en verwantschappen ontwikkelen zich tot 'niet-
traditionele' huishoudens als gevolg van snelle veranderingen. Er bestaan echter nog 
vele verschillende situaties in de lidstaten. De acties op Europees niveau zijn hierdoor 
complex, maar daar staat tegenover dat de uitwisseling van ervaringen en goede 
praktijken waardevoller is. 
Een van de voornaamste uitdagingen van het programma is beleidsvormen en 
praktijken te ontwikkelen om werk en gezinsleven beter te kunnen combineren. Dit 
vergt activiteiten op het gebied informatieverbreiding en bewustmaking die gericht 
zijn op mannen en vrouwen, op werkgevers en werknemers. De projecten hebben 
betrekking op beleid, informatieverbreiding en bewustwordingscampagnes. 
In juni 1997 werd er een belangrijke studie naar de stand van de combinatie van werk 
en gezinsleven voor vrouwen en mannen voltooid. De studie28 schenkt aandacht aan 
de kwaliteit van zorgdiensten en aan flexibele arbeid als middel om werk en 
gezinsleven te combineren en omvat een analyse van het mogelijke risico van een 
toenemende onzekerheid in het werk van vrouwen. 
In de eerste twee jaar zijn er 12 projecten door het programma gesteund. Zij zijn in 
hoofdzaak gericht op de combinatie van werk en gezinsleven en hebben betrekking op 
14 
belangrijke onderwerpen, zoals de correlatie van de kansen op en de toegang tot 
betaald werk met andere aspecten van gezin, zorg, vrijetijdsbesteding en 
maatschappelijk leven. De projecten besteden ook aandacht aan de rol van vrouwen 
en mannen in het gezin en de verdeling van de gezinstaken, advies aan en 
ondersteuning van werknemers met zorgtaken en het belangrijke onderwerp van de 
kinderopvang. 
Verscheidene projecten op dit gebied zijn gericht op maatregelen en beleidsvormen 
die zowel voor werkgevers als voor werknemers nuttig zijn. De argumenten voor 
flexibele werktijden als middel om werknemers in staat te stellen hun beroeps- en 
gezinsleven beter te combineren, aan de hand van de punten aanwerving en behoud 
van het personeel, toename Van de motivatie, afname van het verzuim en omzet van 
het personeel, worden duidelijk in de projecten aangegeven. 
Modeloplossingen en onderwijsmateriaal vormen de praktische resultaten van de 
gevalsanalyses en gezamenlijke transnationale modelacties. De deskundige 
modelacties in het VK, Zweden, Noorwegen en Denemarken vormen de basis voor 
een onderzoeksrapport en een handleiding voor het ondersteunen van werknemers 
met zorgtaken, opgesteld in het kader van het project "Children in Scotland"29 in het 
VK. Voorbeelden van goede praktijken met betrekking tot de zogenoemde 'time 
banks', zoals deze in verschillende Italiaanse steden zijn ontwikkeld, worden in het 
project "Salud y Familia"30 in Barcelona aangewend om soortgelijke activiteiten te 
ontwikkelen. Hierbij wordt aandacht besteed aan het gebruik van tijd in het gezin en 
het opzetten van een systeem voor wederzijdse ondersteuning. 
Een aantal projecten hebben zich verder verdiept in de interesses en motivatie van 
mannen. De stad Reykjavik31 heeft grondig bestudeerd wat mannen motiveert om 
ouderschapsverlof op te nemen en wat er kan worden gedaan om het opnemen van 
ouderschapsverlof door mannen te bevorderen. Een TV-documentaire waarin mannen 
die ouderschapsverlof opnemen tijdens deze verlofperiode worden gevolgd, heeft het 
debat in IJsland over de rollen van vrouwen en mannen gestimuleerd . De 
documentaire zal ook in andere Europese landen worden uitgezonden. 
Een ander voorbeeld van het mobiliseren van zowel vrouwen als mannen vindt men bij 
de Belgische Bond van Grote en Jonge Gezinnen32. Deze biedt praktisch en 
aantrekkelijk onderwijsmateriaal om de rol van vrouwen en mannen in het gezin in 
groepen te bespreken. Het materiaal heeft in België reeds een uitgebreid debat op 
gang gebracht. Het materiaal is nu ook in het Spaans verkrijgbaar en wordt op grote 
schaal gebruikt in Spaanse discussiegroepen. Ook het Portugese Graal-project33 en 
het project van het Instituut voor vrouwen in de Spaanse Baskische regio34 
mobiliseren mannen om deel te nemen aan discussieronden en trainingssessies. Deze 
voorbeelden van transnationale uitwisseling van innoverende initiatieven en goede 
praktijken vormen een duidelijk bewijs van de meerwaarde van de door het 
programma gesteunde projecten. 
De twee deskundigengroepen van het programma hebben in maart 1998 een 
gezamenlijk verslag opgesteld, getiteld "Care in Europe"35, dat een overzicht geeft 
van de situatie in Europa met betrekking tot de zorg van kinderen en afhankelijke 
oudere familieleden (zie onderdeel II.2.2). 
15 
In het licht van 4e dentc^iAf^:<#^nsen zal het ontwikkelen van goede 
praktijken o£ het geföeéjyj^aia^ het vergroten van de 
participatie van mannen in zorgtaken (zowel in het gezin als in de zorgsector), een 
belangrijke kwestie worden in de &me&é& jaren van de looptijd van het 
programma. 
Daarnaast is er tot dusver vooral b$ studies en projecten met betrekking tot grotere 
ondernemingen aandacht besteed aan de vraag hoe werk en gezinsleven kunnen 
worden gecombineerd. De arbei^i^atftfigheden in zeer kleine tot kleine 
ondemeiRnïnjgea verschillen ia velg•-&$jasfatefr van die in grotere ondernemingen. In 
de resterende looptijd van het pro^rarnma zal de combinatie van werk en 
gezinsleven k z^er kleii^ tot Me^ bijgevolg een bijzondere aanpak 
vergen, eenontwikkeling van^^i^s^iejadelijk arbeMsomstand^^îejl^eieÔ en 
een betere oo&pinatie van wjerk^n geA^veh k dé weri^eiegenhetdsrichtsnoeten 
zijn aangeduid als belangrijke ^è^j^ià^: Derhalve tarnen- de resultaten van 
deze projecten tot de verdere 'osm^sm^ym. de werkgelegenheia^ctanoeren 
bijdragen. 
• //. 1.6 Evenwichtige deelname in de besluitvorming 
De bevordering van een evenwichtige deelname van vrouwen en mannen aan de 
besluitvorming is een van de hoofddoelstellingen van het programma. Hoewel het 
belang van een evenwichtige vertegenwoordiging van vrouwen en mannen in de 
besluitvorming tegenwoordig algemeen wordt erkend, blijven vrouwen 
ondervertegenwoordigd in de politiek, in openbare en particuliere instanties en in het 
algemeen in posities waar besluiten worden genomen. In vele Europese landen maken 
politieke structuren en beleidsvormen een verandering door. Deze verandering, die 
wordt veroorzaakt door politieke en economische crises, biedt de gelegenheid om de 
toename van vrouwen in de besluitvormingsprocessen te versnellen. De sociale 
veranderingen leiden tot een verdere erkenning dat de evenwichtige deelname van 
vrouwen en mannen aan de besluitvorming in alle maatschappelijke sectoren niet 
langer een eis van vrouwen is, maar een onvermijdelijk kenmerk van een moderne, 
democratische maatschappij. 
Betrouwbare informatie over de positie van vrouwen op alle niveaus en in alle 
sectoren van de besluitvormingsprocessen is van cruciaal belang om de verschillende 
actoren voor actie te mobiliseren. De Commissie heeft de bestaande kennis omtrent 
dit onderwerp verbeterd door in het kader van het programma een omvangrijke 
Europese overzichtsstudie te verrichten naar vrouwen in de politieke, economische en 
sociale besluitvorming in Europa36 in 1996. 
Wat de politieke besluitvorming betreft, maakt de omvangrijke Europese database, die 
in het kader van het programma is opgezet door het Frauen Computer Zentrum37, het 
mogelijk strategieën of campagnes te ontwikkelen, en aldus mensen bewust te maken, 
aan de hand van gegevens over de huidige situatie, de gemaakte vorderingen, de 
kloven en verschillen tussen lidstaten. De beschikbaarheid van bijgewerkte gegevens 
over vrouwen in de politieke besluitvorming wordt beschouwd als een van de 
voornaamste resultaten van het programma. De vergaarde gegevens zijn reeds 
16 
gebruikt in Gelijke kansen voor vrouwen en mannen in de Europese Unie -
Jaarverslag 1997. 
In 1997 is er nog een andere studie van start gegaan naar de invloed van kiessystemen 
op de vertegenwoordiging van vrouwen in parlementen38. Deze is nu nog gaande. 
16 projecten hebben samen een grote reeks activiteiten ontwikkeld ter bevordering 
van de evenwichtige deelname van vrouwen en mannen aan de besluitvorming, met 
name in de politiek. Hiertoe behoren: het opzetten en uitbreiden van Europese 
netwerken van politica's39; drie grote Europese conferenties40; 
bewustwordingscampagnes voor de aanwezigheid van vrouwen in de politiek41; een 
uitwisselingsprogramma tussen Zweedse en Spaanse politici42; verschillende 
vaardigheidstrainingen en opleidingen voor vrouwen in leidinggevende functies43; en 
een groot aantal publicaties en transnationale bijeenkomsten. 
Bij alle bijeenkomsten van initiatiefnemers van projecten zijn er workshops 
georganiseerd voor projecten op dit gebied, met het doel contacten te leggen en de 
samenwerking op dit gebied te versterken. In het tijdschrift van het programma44 werd 
in juli 1997 een speciaal dossier gewijd aan de evenwichtige deelname van vrouwen en 
mannen in de besluitvorming. Hierin werd informatie gegeven over de vorderingen 
van de projecten. In januari 1998 werd in het kader van het programma een 
themabijeenkomst georganiseerd, waarbij leden van het Europees Parlement, 
initiatiefnemers van projecten en deskundigen aanwezig waren. Er werd gesproken 
over nieuwe concepten, strategieën en mogelijke acties om bij de komende 
verkiezingen van het Europees Parlement resultaten te behalen met een groter gender-
evenwicht. 
De projecten nemen ervaringen op verschillende besluitvormingsniveaus (plaatselijk, 
nationaal en Europees) en uit verschillende lidstaten in aanmerking. Dit proces is 
gemakkelijker geworden dankzij de reeds bestaande Europese instrumenten en 
hulpmiddelen, zoals de Aanbeveling van de Raad45, de Verklaring van Athene46, het 
Handvest van Rome47 en de handleiding "How to create a gender balance in decision­
making"48, die in het kader van de voorgaande programma's inzake gelijke kansen zijn 
opgesteld. 
De vraag is niet langer of vrouwen de politieke arena moeten betreden. Er worden nu 
nieuwe, meer kwalitatieve vragen gesteld. De ervaring leert dat de evenwichtige 
vertegenwoordiging van vouwen en mannen in de besluitvorming organisatorische 
veranderingen teweeg brengt en leidt tot meer mogelijkheden voor de integratie van 
gelijke kansen in alle beleidsvormen. Er kan worden-vastgesteld dat steeds meer 
projecten die betrekking hebben op vrouwen in de besluitvorming, een dergelijke 
strategie in hun activiteiten integreren. 
De Deense nationale Vrouwenraad heeft in het kader van het programma stelselmatig 
plaatselijke verkiezingscampagnes in Denemarken geëvalueerd49. Uit de evaluatie van 
de gegevens, waarbij ook gegevens uit Zweden in aanmerking zijn genomen, komt 
naar voren dat vooral de resultaten van plaatselijke campagnes, waarbij meer vrouwen 
betrokken zijn, een groter gender-evenwicht opleveren. Uit de evaluatie van de 
Zweedse verkiezingscampagnes blijkt dat steun van de top van het politieke systeem 
een cruciaal element is om resultaten te bereiken. Een sterke organisatie, bij voorkeur 
los van partijpolitiek, is ook essentieel gebleken. 
17 
Er zijn verschillende projecten die als voorbeeld kunnen dienen van de verspreiding 
van goede praktijken, zoals de maatregelen die op het gebied van informatie zijn 
genomen door Regimprensa50, een regionale krant in de streek van Lissabon. De krant 
mobiliseerde actoren in plaatselijke gemeenten om het aantal vrouwen in plaatselijke 
besluitvormingsposities te vergroten. Dit is tevens een voorbeeld van de manier 
waarop de regionale pers een belangrijke rol kan spelen bij de bewustmaking inzake 
de aanwezigheid van vrouwen in de politiek. 
In dit stadium van het programma zijn er goede praktijken ontwikkeld en 
overgedragen met betrekking tot opleidingen in leiderschap en maatregelen voor de 
versterking van de positie van vr^àwen, Beze activiteiten zijn niet aUeen bedoeld 
om de toegang van vrouwen tot b^Mlvormin^posities te verbeteren, maar ook om 
de succesvolle vervulling van jttjjwm.* functie in moeilijke omstandigheden te 
waarborgen. De resultaten van de opleidingen in leiderschap geven aan dat deze een 
doeltreffend aanvullend instrument vormen om de positie van vrouwen te 
versterken, 
Teneinde de participatie van v$ïrweö op alle besluitvormingsniveaus en in alle 
maatschappelijke sectoren te verboten* zal in de tweede helft van de looptijd van 
het programma voorrang worden gegeven aan maatschappelijke sectoren, zoals 
cultuur, media én milieu, en vormen van strategieën, zoals de ontwikkeling van 
wetteHjke maatregelen» oçenbàr^flainp^gn^s en quotasystemen, die nog niet goed 
zijn-geanalyseerd, zowel 'V^f^^Atiefcals'Voor kwalitatief-onderzoek. Het 
programma -zal toezicht ^veii|^b^op de situatie van vrouwen op het politieke 
b;$$i^^ -nationale en Europese instellingen en sal 
^^0^^^^^^^^^-yeïSi^k^ > .'•:„, >.-' • 
II. 1.7 Uitoefening van de rechten op gelijkheid 
De formele rechten op gelijkheid op basis van de wetgeving en de jurisprudentie van 
het Europees Hof van Justitie vormen gezamenlijk een uniek en zeer erkend model op 
Europees niveau. Niettemin zijn in de verschillende lidstaten de uiteindelijke 
begunstigden van de rechten op gelijkheid en de meerderheid van de op dit terrein 
werkzame deskundigen zich niet bewust van of niet vertrouwd met deze wetgeving en 
jurisprudentie. Deze schijnbare tegenstrijdigheid rechtvaardigt ten volle de 
inspanningen van het programma op dit terrein. 
Er zijn in het kader van het programma twee soorten acties vastgesteld. Op de eerste 
plaats een reeks activiteiten die zijn bedoeld om de obstakels voor een doelmatige 
tenuitvoerlegging van de communautaire wetgeving weg te nemen, en op de tweede 
plaats activiteiten die zijn bedoeld om de kwaliteit en de kwantiteit van de informatie 
over de rechten op gelijkheid te verbeteren en die vooral zijn gericht op vrouwen en 
leden van de rechtbanken en advocaten. 
Er zijn verschillende acties ondernomen om de tenuitvoerlegging van het basisbeginsel 
van gelijke beloning voor arbeid van gelijke waarde in de Gemeenschapswetgeving te 
bevorderen. Tot deze acties behoren conferenties, seminars en de uitwisseling van 
18 
projecten51 die aantonen in hoeverre de uitoefening van de rechten op gelijkheid, 
zowel voor de rechtbanken als elders, moet worden versterkt met behulp van nieuwe 
methoden en mechanismen. Een door de Commissie gepubliceerde en wijdverspreide 
gedragscode52 voor de toepassing van gelijke beloning biedt een referentiepunt op dit 
terrein. 
De conferentie die op 25 november 1996 in Dublin werd gehouden53 - met steun van 
het programma - bevestigde dat de oorzaken van de huidige salariskloven wortelen in 
de werkevaluatiesystemen en in de problemen met de effectieve sancties tegen 
discriminatie op het gebied van loon. 
Twee transnationale projecten waren eveneens gericht op het thema van gelijke 
beloning. Het EW54-project heeft een reeks nationale conferenties gelanceerd om 
vakbondsonderhandelaars bewust te maken en informatie te bieden inzake 
discriminatie op het gebied van loon voor hun werkzaamheden met betrekking tot 
collectieve overeenkomsten. Bij het project "Van Punten naar Munten"55 van het 
Belgische Ministerie van Tewerkstelling en Arbeid is men ook buiten het zuiver 
wettelijke raamwerk getreden om andere methoden te bepalen voor de bestrijding van 
discriminatie op het gebied van loon. De resultaten hebben licht geworpen op de in de 
lidstaten bestaande mogelijkheden voor gelijke beloning buiten het wettelijke kader 
De door het project vastgestelde "goede praktijken" waren acties en maatregelen met 
betrekking tot de evaluatie van functies, bedoeld om discriminatie op grond van het 
geslacht weg te nemen of te vermijden die, bewust of onbewust, op de huidige 
tewerkstellingspraktijken wordt toegepast. 
Twee specifieke kwesties hebben in het kader van het programma aanleiding gegeven 
tot debat en uitwisseling van opvattingen op Europees niveau: de situatie van 
echtgenoten van zelfstandig werkenden en de individualisering van sociale en fiscale 
rechten. 
In de eerste helft van 1997 zijn er twee rondetafelgesprekken gehouden over 
meewerkende echtgenoten. De resultaten zijn gepubliceerd56 en verspreid om dit 
onderwerp onder de aandacht te brengen. Een belangrijk resultaat van de 
rondetafelgesprekken was de vaststelling dat het noodzakelijk was acties te plannen 
buiten de reikwijdte van het wettelijke kader, om meer zichtbaarheid te geven aan het 
werk van deze echtgenoten, met name via bewustmaking, training, registratie. 
In oktober 1997 is in Parijs een seminar57 gehouden over de individualisering van 
rechten. Dit seminar heeft een duidelijker beeld geschetst van de verschillende 
benaderingen van socialezekerheids- en belastingstelsels in de lidstaten. 
Vrouwen rechtstreeks informatie verschaffen over hun rechten is een taak van lange 
adem die via verschillende kanalen moet worden uitgevoerd. Het in het kader van het 
programma ontwikkelde informatiebeleid beoogt via uiteenlopende publicaties 
informatie over de rechten van de vrouw te verspreiden en algemeen bekend te 
maken. In het tijdschrift "Equal Opportunities Magazine" wordt een onderdeel gewijd 
aan nieuws over de rechten op gelijkheid in Europa. Daarnaast verschijnt periodiek 
een 8 pagina's tellend supplement bij het tijdschrift; hierin wordt aandacht besteed aan 
de werkzaamheden van de groep juridisch deskundigen op het gebied van de 
wetgeving inzake gelijke behandeling. 
19 
Het Griekse project getiteld 'Watch for Women's Rights'58 illustreert zeer concreet de 
behoefte aan informatie en steun, die allebei van wezenlijk belang zijn voor de 
doeltreffende toepassing van de rechten van de vrouw. Het beperkte aantal 
rechtszaken naar aanleiding van discriminatie op grond van het geslacht in Zuid-
Europa vormt meer een weerspiegeling van de beperkte kennis omtrent deze rechten 
en het gebrek aan hulpverleningsstructuren dan van een echte afwezigheid van 
discriminatie. Op grond van deze waarneming heeft het project een multidimensionale 
actie ontwikkeld, met onder meer hulpverlening om het nemen van juridische stappen 
te bevorderen. De resultaten onderstrepen dat vrouwen zich niet van hun rechten 
bewust zijn en dat er behoefte bestaat aan passende juridische ondersteuning. 
Het informatie- en bewustwordingsproject onder leiding van het nationale bureau 
voor gelijke behandeling in Spanje, 'Tnstituto de la Mujer"59 stelt eveneens deze 
cruciale behoefte aan informatie vast. Het project biedt informatie over de 
Gemeenschapswetgeving en streeft naar de bewustmaking van de sociale partners en 
de leden van de rechtbanken en advocaten. Hierbij worden bestaande mechanismen en 
maatregelen aangepast en overgedragen uit lidstaten waar de informatiemechanismen 
beter zijn ontwikkeld. 
De noodzaak om voorwaarden voor de uitoefening van de rechten op gelijkheid te 
versterken wordt onderstreept door het toenemende belang van de Europese 
wetgeving in het dagelijkse leve,n vm de Europese burgers, zowel mannen als 
vrouwen. De informatie over rechie|tek andere acties moeten worden gebaseerd op 
deskundigenkennis. Deze moet porder* erkend door en gericht op de leden van de 
rechtbanken en advocaten en mpfy;'yeryplgejas,|en uitvoer worden gebracht. Ook in 
dit Wer $j0k-4fy$^ vrouwen en inarinen pp ;aöe' 
rechtsgebieden worsen ^^ië^^^}^ipf^mede helft van de looptijd van het 
programma moeten bewustwö^^ op het gebied van de gelijke 
beâ^e&ng wq^ de leden van de ;rectebat&;en ei* 
a4vbcatënop ^t^&^^^^f')'^^'';,^ 
n.2 De rol van het programma in de communautaire beleidsvormen en acties 
• II. 2.1 Algemeen 
Het programma heeft ertoe bijgedragen dat de gelijke behandeling van vrouwen en 
mannen bovenaan staat op de politieke agenda van de EU. Het programma heeft tevens 
het debat over het belang van gelijke behandeling bij het ontwikkelen van relevant 
communautair beleid gestimuleerd. Meer bepaald heeft het programma de weg 
voorbereid naar de verbetering van de zichtbaarheid en de reikwijdte van het 
gelijkheidsbeginsel op Europees niveau (het Verdrag van Amsterdam, de wetgeving 
inzake gelijke behandeling). De mainstreaming-benadering is zeer succesvol: zij heeft de 
doelstelling van gelijke behandeling van vrouwen en mannen op de arbeidsmarkt 
geïntegreerd in de Europese werkgelegenheidsstrategie en in het huidige voorstel van de 
Commissie voor de hervorming van de structuurfondsen (2000-2006). 
20 
Hierna wordt het belang van de doelstellingen van het programma bij de verschillende 
communautaire ontwikkelingen en beleidsvormen geïllustreerd. 
• 11.2.2 De stategie van mainstreaming 
Er is een in het kader van het programma ontwikkelde methodologische benadering 
aangenomen voor de tenuitvoerlegging van de mainstreaming-strategie van de 
Commissie. Deze strategie vergt een nauwe samenwerking tussen alle Diensten, de 
aanduiding van verantwoordelijke functionarissen op hoog niveau met de 
samenwerking van de met het programma belaste Diensten, bewustmaking, training, 
ontwikkeling van praktische hulpmiddelen en richtsnoeren en regelmatig toezicht op 
en evaluatie van de vorderingen. 
Het engagement van de Gemeenschap om de dimensie gelijke kansen in alle 
communautaire beleidsvormen en acties te integreren, is uitdrukkelijk ondersteund 
door het Verdrag van Amsterdam60, waarin de bevordering van de gelijke behandeling 
van vrouwen en mannen wordt aangeduid als een van de communautaire 
doelstellingen en een horizontale zorg in de artikelen 2 en 3. De integratie van deze 
beginselen in het Verdrag duidt op de doeltreffendheid van mainstreaming en van de 
mobilisatie van alle deelnemers aan het politieke en sociale leven om de gelijke 
behandeling tot stand te brengen. Het engagement om de gelijke behandeling in alle 
communautaire beleidsvormen te bevorderen, dat duidelijk in het nieuwe Verdrag is 
vastgesteld, biedt een solide basis voor acties ter bevordering van de integratie van 
gelijke kansen voor vrouwen en mannen in alle beleidsvormen en acties op 
Gemeenschapsniveau. 
Twee jaar na aanneming van de mededeling van de Commissie inzake de integratie 
van de gelijke kansen voor vrouwen en mannen in alle communautaire beleidsvormen 
en acties61, werd op 4 maart 1998 een voortgangsrapport62 over de tenuitvoerlegging 
van het mainstreaming-beleid aangenomen. Er zijn tot dusver belangrijke resultaten 
geboekt op de gebieden ontwikkelingssamenwerking en externe betrekkingen, in de 
sectoren informatie- en personeelsbeleid en in het beleid inzake onderwijs, opleiding 
en jeugdzaken. Deze resultaten worden uitgebreid beschreven in het 
voortgangsrapport. In het onderzoeksbeleid is er eveneens een aanzienlijke inspanning 
verricht om de participatie van vrouwen te vergroten. 
Er is door het programma steun toegekend aan twee Europese netwerken van 
politica's: het netwerk van op lokaal en regionaal niveau gekozen vrouwen van de 
Raad der Europese Gemeenten en Regio's (REGR)63, alsook de conferentie van de 
commissies gelijke kansen van nationale parlementen (CCEO)64, op initiatief van de 
Belgische Senaat. Deze netwerken slagen erin hun leden te mobiliseren met 
betrekking tot kwesties die verband houden met de Intergouvernementele Conferentie 
en met de invoering van de gelijke behandeling in het nieuwe ontwerp-Verdrag. 
Tevens hebben ze het gelijkekansenbeleid in hun respectieve instellingen bevorderd, 
met name inzake kwesties die verband houden met de doelstellingen van het 
programma. Het door het programma gesteunde Europese netwerk voor vrouwen 
(EUDIF)65 streefde eraaar het debat over gelijke behandeling tijdens de IGC op het 
niveau van de NGO's te stimuleren. 
21 
' A '" 
De maihsjceii^ van 
het programma met behulp va^^ verder 
worden ontwikkeld. Otiyjjfjifâ van het Verdrag van 
Amsterdant «ulïen de pïQ^^^^^0i^iX'¥ék'û^ Conimissie nauwlettend worden 
bestudeerd, teneinde de evenwichtige deelname van vrouwen en mannen aan alle 
beslwtvormings- en adviesstmctureh te bevorderen en ervoor te zorgen dat alle 
wetsvoorstellen en niet-weitgevendeactiviÉelten van de Commissie voldoen aan het in het 
Verdrag opgenomen engagement om de gelijke behandeling van vrouwen en mannen te 
bevorderen. 
II. 2.3 De Europese werkgelegenheidsstrategie 
De in december 1997 door de Raad vastgestelde werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 
199866 voerden de dimensie gelijke kansen door tot in de kern van de Europese 
werkgelegenheidsstrategie. Het gelijkheidsbeginsel is nu een van de prioriteiten die het 
nationale werkgelegenheidsbeleid moeten ondersteunen. De lidstaten moeten 
beleidslijnen ontwikkelen die erop gericht zijn de sekseverschillen weg te nemen, 
vrouwen en mannen in staat te stellen hun beroeps- en gezinsleven te combineren en 
het vrouwen en mannen gemakkelijker te maken om na een onderbreking opnieuw te 
gaan werken. 
Het communautaire programma inzake gelijke kansen heeft tot dusver in belangrijke 
mate bijgedragen tot de rechtvaardiging, opstelling en ontwikkeling van een pijler 
gelijke behandeling in de werkgelegenheidsrichtsnoeren. Uit het bewijs dat via 
verschillende onderzoeks- en actieprojecten is verzameld, blijkt dat er op de 
arbeidsmarkt nog steeds belangrijke sekseverschillen bestaan en dat de positie van 
vrouwen en mannen nog niet gelijk is. De bij de tenuitvoerlegging van het programma 
vergaarde kennis en vaardigheden hebben wezenlijk bijgedragen tot de invoering van 
de pijler gelijke kansen in de werkgelegenheidsrichtsnoeren. 
De tendensen van de arbeidsmarktsituatie van vrouwen zijn bevestigd door een 
onderzoek van de deskundigengroep "Gender and Employment" van het programma. 
Deze groep heeft een studie67 verricht naar het beleid inzake werkgelegenheid en 
werktijden in Europa, om het debat over dit onderwerp te openen. 
Een uitgebreid onderzoek naar de situatie van vrouwen en de arbeidsmarkt in het 
kader van het programma werd in 1997 afgerond en gepubliceerd in juli 199868. Deze 
studie heeft de volgende stappen in onderzoek helpen bepalen. 
Het in het kader van het programma opgestelde gezamenlijke verslag "Care in 
Europe" (zie onderdeel II. 1.5) diende ter voorbereiding van een Commissiestuk voor 
de bijeenkomst van de ministers met verantwoordelijkheden op het gebied van gelijke 
kansen in mei 1998 te Belfast. 
De bijeenkomst te Belfast heeft de weg voorbereid naar de belangrijke verklaring69 
van de Europese Raad van Cardiff in juni 1998, waarbij de lidstaten hebben 
afgesproken de integratie van de dimensie gelijke kansen in de 
22 
werkgelegenheidsrichtsnoeren te versterken en tot meer maatregelen over te gaan om 
het gezins- en het beroepsleven beter te combineren. 
De deskundigengroep "Gender and Employment" heeft een diepgaande gender-
analyse verricht met betrekking tot de nationale actieplannen die de lidstaten aan de 
Commissie hebben voorgelegd, overeenkomstig de gemeenschappelijke 
werkgelegenheidsstrategie, teneinde de Commissie bij te staan bij haar 
voorbereidingen op de gezamenlijke informele Raad van de ministers van sociale 
zaken en gelijke behandeling te Innsbruck in juli 1998. 
Ook in de tweede helft van zijn looptijd zal het programma gedocumenteerde 
informatie en modellen van goede praktijken bieden met betrekking tot de situatie 
van vrouwen op de Europese arbeidsmarkt. Het programma zal in dit verband het 
sekseperspectief van de jaarlijkse nationale actieplannen analyseren en aldus 
bijdragen tot de versterking van het onderdeel gelijke behandeling in de 
werkgelegenheidsstrategie. 
II. 2.4 De structuurfondsen 
De structuurfondsen zijn de voornaamste instrumenten van de Unie om economische 
en sociale samenhang te verwezenlijken. De door de Commissie in het kader van het 
programma ontwikkelde mainstreaming-benadering heeft in belangrijke mate ertoe 
bijgedragen dat de seksevraagstukken meer onder de aandacht zijn gebracht van alle 
Diensten van de Commissie die met de voorbereiding van het voorstel voor de 
hervorming van de structuurfondsen belast waren. 
In het Commissievoorstel voor de hervorming van de structuurfondsen is veel 
aandacht besteed aan de seksedimensie. Het voorstel omvat de tweeledige benadering, 
zowel mainstreaming als specifieke maatregelen. Bij de integratie van de 
mainstreaming-strategie in algemene en specifieke bepalingen betreffende de fondsen 
zal de strategie worden toegepast op het hele uitvoeringsproces, van de planningsfase 
tot de rapportering. Daarnaast zullen de specifieke maatregelen van groot belang zijn 
voor de volledige integratie van vrouwen op de arbeidsmarkt, zoals de 
werkloosheidsbestrijding, steun voor herintreders op de arbeidsmarkt, toegang tot het 
starten van een eigen zaak en de vermindering van de segregatie van de arbeidsmarkt. 
Zonder vooruit te lopen op de resultaten van de onderhandelingen over dit voorstel in 
de EU-instellingen, die nog bezig waren toen dit verslag werd opgesteld, kan met 
zekerheid worden gezegd dat de gelijke behandeling van vrouwen en mannen een van 
de communautaire prioriteiten is voor de toekomst van de structuurfondsen. 
23 
In de tweede helft van de looptijd-v^Hetf ro^pnma zal worden gestre#$J &&N&& 
verdere samenwerking met en afstemming op de structuurfondsen en het Europees 
Sociaal Fonds in het bijzonder. Zo zal met name de uitwisseling van informatie en 
resultaten worden versterkt tussen de projecten van het programma en de projecten 
die worden gesteund door het comtnunautaire initiatief NOW van het ESF. In de 
tweede helft van de looptijd van het programma zullen in de lidstaten gezamenlijke 
initiatieven voor informatieverstrekking en -verspreiding worden georganiseerd. 
II. 2.5 De Europese wetgeving inzake gelijke behandeling 
In de eerste twee jaar van de tenuitvoerlegging van het programma heeft de 
Commissie haar werkzaamheden op het gebied van de wetgeving voortgezet ter 
aanvulling van de bestaande rechtsinstrumenten op de terreinen waar dit tot dusver 
nog niet geheel was gebeurd. In deze periode hechtte de Raad zijn goedkeuring aan 
het voorstel van de Commissie voor een Richtlijn inzake de bewijslast70 in gevallen 
van discriminatie op grond van het geslacht, na druk overleg. Dit rechtsinstrument is 
bedoeld om de voorwaarden voor de uitoefening van de rechten op gelijkheid te 
versterken, aangezien het de procesvoering in gevallen van discriminatie op grond van 
het geslacht vereenvoudigt. 
Het belang van gelijke behandeling is ook erkend in de Richtlijn van de Raad 
betreffende de door de algemene branche-overkoepelende organisaties UNICE, CEEP 
en EVV gesloten raamovereenkomst inzake ouderschapsverlof71. Hierbij wordt aan 
mannen en vrouwen een individueel recht op ouderschapsverlof van ten minste drie 
maanden toegekend, dat in beginsel niet kan worden overgedragen aan de andere 
ouder. Dit recht, dat op gelijkwaardige basis aan mannen en vrouwen wordt 
toegekend, kan derhalve bijdragen tot een evenwichtiger verdeling van de gezinstaken 
tussen vrouwen en mannen. Deze aansporing van mannen tot een actievere deelname 
aan de zorgtaken zal de seksestereotypen helpen verminderen. Het programma heeft 
het accent gelegd op projecten die gericht zijn op de participatie van mannen in de 
zorgtaken72. 
In 1996 heeft de Raad zijn goedkeuring gehecht aan een belangrijk communautair 
rechtsinstrument, de Aanbeveling betreffende de evenwichtige deelname van vrouwen 
en mannen aan het besluitvormingsproces73. In mei 1998 werd in het kader van het 
programma een seminar voor overheidsvertegenwoordigers gehouden om de 
vorderingen van de lidstaten bij de tenuitvoerlegging van deze aanbeveling te 
bespreken en aldus het toezicht van de Commissie op de follow-up van de aanbeveling 
te vergemakkelijken. 
De groep juridisch deskundigen op het gebied van de wetgeving inzake de gelijke 
behandeling helpt de Commissie in belangrijke mate bij het toezicht op de 
ontwikkelingen in de lidstaten op het terrein van de gelijke behandeling. De groep 
stelt een jaarverslag op en legt dit aan de Commissie voor. Hierin wordt een goed 
overzicht gegeven van de uitoefening van de rechten op gelijke behandeling in de 
Europese Unie. Naast de informatie over de wetgevende en juridische ontwikkelingen 
op nationaal en Europees niveau biedt het jaarverslag een analyse van de laatste 
ontwikkelingen en een "gender-analyse" met betrekking tot de wetgeving en de 
24 
rechtsprocedures zonder weerga. Het verslag is een referentiepunt voor juridisch 
deskundigen in alle lidstaten. Het tijdschrift "Equality Quarterly News" biedt 
informatie over de laatste jurisprudentie en de situatie in Europa en in de lidstaten op 
het gebied van de wetgeving. 
In de tweede helft van de looptijd van het programma zal men toezicht blijven 
houden op de tenuitvoerlegging op nationaal niveau van de Europese wetgeving 
inzake de gelijke behandeling. Tevens zal men de ontwikkelingen in de nationale 
wetgeving en rechtsprocedures blijven volgen. Er zullen bijzondere inspanningen 
worden verricht om de wetgeving inzake de gelijke behandeling onder de leden van 
de rechtbanken en advocaten in de kandidaat-landen te verspreiden 
1 Hierna te noemen "het programma". 
2 Besluit van de Raad (95/593/EC), PB nr. L 335 van 30.12.95, blz. 37. 
3 Zie eindnoot 56. 
4 Europese Commissie, Communautair actieprogramma op middellange termijn inzake gelijke kansen 
voor vrouwen en mannen, "Directory of Projects 1996" en "Directory of Projects 1997". 
5 Europese Commissie, Communautair actieprogramma op middellange termijn inzake gelijke kansen 
voor vrouwen en mannen, "Directory of Projects - Year 1". 
f' Centre for Regional Economie and Social Research (CRESR), "Criteria lor success of a 
"Mainstreaming" approach to gender equality", SEDEP (Service de développement et d'évaluation de 
programmes de formation), "Mechanisms and indicators in the monitoring of the mainstreaming 
process", onderzoeksprogramma 1997/98. 
7 Equal Opportunities Commission, "Mainstreaming Gender Equality in Local Government", 1996 
(UK1/52/96). 
8 EuroFEM, "Development of Infrastructure for everyday life - Evaluation of EuroFEM projects", 1996 
(FN1/47/96) - 1997 (FNa/47/97). 
9 Europese Vrouwenlobby, "Banque de talents des femmes", 1996 (EUR5/66/96) - 1997 (EURa/66/97). 
10 "Integratie van de gelijke kansen voor vrouwen en mannen in alle communautaire beleidsvormen en 
acties" (COM(96)67 def.) van 21.2.1996. 
11 Euro-Fiet: Europese Organisation of the International Federation of Commercial Clerical, 
Professional and Technical Employees, "Transnational Women's Network in the Private Services Sector 
- Mainstreaming in the Social Dialogue", 1997 (EURa/98/97). 
12 Charter for Equal Opportunities for Women in Broadcasting, op 5 mei 1995 goedgekeurd door de 
Europese omroeporganisaties ter gelegenheid van de ERU/EG-conferentie. 
13 Camara de Comercio e Industria de Toledo, "lNNOVADONNA - dinamizacion e 
internacionalizacion del empresariado femenino", 1997 (ESb/80/97). 
14 Crédite Italiano Bruxelles - A.I.D.D.A., "W.E.PRO - Access to credit for women entrepreneurs in 
SMEs. Globalisation and International trade", 1997 (ITb/87/97). 
15 Zie eindnoot 10. 
16 EIM Small business research and consultancy, "Self-employed workers and assisting spouses", 
onderzoeksprogramma 1996/97. 
17 ENGENDER asbl, "Inventory of indicators for the gender assessment of employment and labour 
market policies", onderzoeksprogramma 1997/98. 
18 APPLICA sprl, "Earning differentials between men and women based on the results of the Eurostat 
structure of earning survey", onderzoeksprogramma 1997/98. 
19 Sydkraft AB, "ENEQO: Equal Opportunities in the Energy Sector - Approaching an overall 
overview", 1997 (SWb/95/97). 
20 Trades Union Congress, "Gender and Flexibility: the organisation of work and time - an action 
programme", 1997 (UKb/97/97). 
21 Europese Commissie, "Equal Opportunities Magazine" nr. 3 - december 1997. 
25 
22 Internationale conferentie "Organisation du Travail", georganiseerd door het Luxemburgse 
voorzitterschap, 23 oktober 1997, Luxemburg. 
23 Deutsches Jugendinstitut e.V., "Erhebung bestehender und Evaluation vorbildlicher Beratungs- und 
Mentoringsprojekte zur beruflichen Förderung von Frauen in Europa", 1996 (DE2/06/96) - 1997 
(DEb/06/97). 
24 Confédération Française Démocratique du Travail (CFDT), "Négocier l'Egalité des Chances", 1997 
(FRb/82/97). 
25 WITEC, "Development of a database of Women experts in science, engineering and technology on (lie 
World Wide Web", 1996 (EUR5/67/96). 
2(' Europese Commissie, "Equal Opportunities Magazine", nr. 1 - april 1997. 
27 Europese Commissie, "Equal Opportunities Magazine", nr. 3 - december 1997. 
28 Thomas Coram Research Unit (TCRU) Institute of Education, University of London, "Overview state 
of the art study on reconciliation of work and family life for men and women and the quality of care 
services", onderzoeksprogramma 1996/97. 
29 Children in Scotland, "Taking account of children and families in the environment structure and 
organisation of the workplace: Promoting Public Sector Action", 1996 (UK2/53/96) - 1997 
(UKb/53/97). 
30 Asociación Salud y Familia, "Compartir: promoviendo reparto de tiempo entre mujeres y hombres", 
1997 (ESb/79/97). 
31 Council of Reykjavik - Committee on gender equality in Reykjavik, "Fathers on Paternity Leave", 
1996 (IC2/68/96) - 1997 (ICb/68/97). 
32 Bond van Grote en van Jonge Gezinnen, "Europese gezinsdialoog inzake (nieuwe) taakverdeling man 
en vrouw in het gezin", (BI/01/96) - "Lancement d'un dialogue familial sur le partage des tâches 
domestiques dans la famille européenne", 1997 (Bb/01/97). 
33 GRAAL, "Para una sociedade activa", 1996 (PT2/45/96) - 1997 (PTb/45/97). 
34 EMAKUNDE/ Institute Vasco de la Mujer, "AUKERA: Corresponsabilidad de tares domesticas entre 
nombres y mujeres", 1997 (ESb/81/97). 
35 Francesca Bettio, Sacha Prêchai, Salvatore Bimonte, Silvana Giorgi,: "Care in Europe", gezamenlijk 
verslag van de deskundigennetwerken "Gender and Employment" en "Gender and Law", Eenheid 
Gelijke kansen, DG V van de Europese Commissie, maart 1998. 
36 University of Southampton, Department of Politics, "State of the art study of research on the quantity 
and quality of women's participation in European political, social and economic decision-making", 
onderzoeksprogramma 1996/97. 
37 Frauen Computer Zentrum Berlin, "Europâische Datenbank - Frauen in Fuhrungspositionen", 1996 
(DE5/19/96) - 1997 (DEc/14/97). 
38 P & D Analytics, "Electoral Systems: a Gender Impact Assessment", onderzoeksprogramma 
1997/998. 
39 Zie de eindnoten 5 en 6. 
40 AFEM, (Association des Femmes de l'Europe Méridionale), "Stratégie concertée et spécifique pour 
l'accès des femmes à la prise de décisions en Europe Méridionale", 1996 (FR3/28/96) - 1997 
(FRc/28/97) en Uberparteiliche Fraueninitiative - Berlin, Stadt der Frauen e.V., "Union der 
Bürgerinnen - Strategien und Bundnisse fur ein Europa 2000", 1997 (DEa/71/97). 
41 National Women's Council of Ireland, "Getting the balance right: A quality approach to gender 
equality in decision-making", 1996 (BRL3/32/96) - 1997 IRLc/32/97). 
42 Landstingsfbrbundet, "Nàtwerk Svenska och Spanska Regionpolitiker", 1996 (SW3/50/96). 
43 Women of the North West Ltd., "Moygownagh - Women in Leadership", 1997 (IRLc/84/97) 
Technische Universitât Berlin, "Preparing women to lead: support for a new generation of women 
managers", 1997 (DEc/78/97). 
44 Europese Commissie, "Equal Opportunities Magazine", nr. 2 -juli 1997. 
45 Aanbeveling van de Raad (96/694/EG) van 2 december 1996 betreffende de evenwichtige deelneming 
van vrouwen en mannen aan het besluitvormingsproces. PB L 319 van 10.12.96, blz. 11. 
46 "Verklaring van Athene", op 3 november 1992 ondertekend door vrouwen in hoge politieke ambten 
van de verschillende EG-lidstaten, de EVA, alsook van Oost-Europese landen en van het EP, de Raad 
van Europa en de Verenigde Naties, zie "Gelijke kansen voor vrouwen en mannen in de Europese Unie 
1996" (CE-98-96-566-NL), blz. 86. 
47 "Handvest van Rome", op 18 mei 1996 ondertekend door de vrouwelijke ministers van 13 lidstaten ter 
gelegenheid van de Europese Top "Vrouwen voor de vernieuwing van politiek en samenleving" in 
Rome, gepubliceerd in "How to create a gender balance in decicioG-making", zie eindnoot 59, blz. 73. 
26 
48 "How to create a gender balance in decision-making", een handleiding voor de tenuitvoerlegging van 
beleid ter vergroting van de deelneming van vrouwen in politieke besluitvormingsprocessen van 
Monique Leijenaar, in samenwerking met het Europese Deskundigennetwerk "Vrouwen in het 
besluitvormingsproces" (CE-01-96-131-EN-C). 
49 Danske Kvinders Nationalrad, "Parity Democracy: gender balanced composition of municipal and 
county councils", (DKc/70/97). 
50 Regimpresa CRL, "Poder local no feminino", 1996 (PT4/46/96) - 1997 (PTc/46/97). 
51 Zie eindnoten 53, 54 en 55. 
52 Een gedragscode voor de toepassing van gelijke beloning voor arbeid van gelijke waarde voor 
vrouwen en mannen op het werk, COM (96) 336 def. 
53 Expert Seminar on Equal Pay for Work of Equal Value, georganiseerd op 25 november 1996 door het 
Equality Employment Agency (EEA) van Ierland ter invoering van de gedragscode voor de toepassing 
van gelijke beloning voor arbeid van gelijke waarde van de Commissie. 
54 Europees Verbond van Vakverenigingen (EW), "Equal pay for work of equal value", 1996 
(EUR2/61/96). 
55 Ministerie van Tewerkstelling en Arbeid - Dienst Gelijke Kansen, "Van Punten naar Munten", 1996 
(B2/02/96) - "De la Classification à la Rémunération", 1997 (Bb/02/97). 
56 Europese Commissie, Directoraat-Generaal voor Werkgelegenheid, arbeidsverhoudingen en sociale 
zaken, Eenheid V/D/5, "Assisting spouses of the self-employed - Report of the two round tables 
organised by the European Commission in Brussels on 7 February and 23 and 24 June 1997". 
57 Seminar "Individualisation des droits, sécurité sociale et égalité des chances entres hommes et 
femme", gehouden door de Universiteit van Nanterre op 9-11 oktober 1997, Parijs. 
5X Citizens for Athens, "Watch for Women's Rights in Athens", 1996 - (EL4/7/96) - 1997 (ELb/17/97). 
59 Institute de la Mujer, "Igualdad de oportunidades entre mujeres y hombres en el ambito laboral", 1996 
(ES2/22/96) - 1997 (ESb/22/97). 
60 Verdrag van Amsterdam houdende wijziging van het Verdrag betreffende de Europese Unie, de 
Verdragen tot oprichting van de Europese Gemeenschappen en sommige bijbehorende akten, getekend 
te Amsterdam op 2 oktober 1997 (97/C 340), PB nr. C 340 van 10.11.97, blz. 1. 
61 Zie eindnoot 10. 
62 Voortgangsrapport van de Commissie inzake de follow-up van de mededeling: "Integratie van de 
gelijke kansen voor vrouwen en mannen in alle communautaire beleidsvormen en acties" (COM(1998) 
122 def.) van 4.3.1998. 
63 Raad der Europese Gemeenten en Regio's (REGR), "Développement et activités du réseau europeen 
des élues locales et régionales du CCRE", 1996 (EUR 3/63/96) - 1997 (EUR c/63/97). 
64 Belgische Senaat, "Samenwerkingsverband van de Commissies gelijke kansen voor vrouwen en 
mannen in de Lidstaten van de Europese Unie en in het Europees Parlement"(CCEO), 1996 (B3/03/96) 
- "Action pour une coopération entre les commissions parlementaires chargées de l'Egalité des Chances 
entre les Femmes et les Hommes dans les états membres de l'Union Européenne et au Parlement 
Européen", 1997 (Bc/03/97). 
65 EUDIF, "Citoyennes dans une Europe Paritaire", 1996 (EUR 4/65/96) - 1997 (EUR d/65/97). 
66 Resolutie van de Raad van 15 december 1997 inzake de werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 1998 
(98/C 30/01), PB nr. C 030 van 28.1.98, blz. 1. 
67 Francesca Bettio, Emilia Del Bono, Mark Smith, "Employment and working time policies: A gender 
perspective", Europees Deskundigennetwerk 'Gender and Employment, verslag van de Eenheid Gelijke 
kansen, DG V van de Europese Commissie, juli 1997. 
68 Institute of Economics, Universiteit van Utrecht, "Overview of the state of the art studies: the labour 
market", onderzoeksprogramma 1996/97. 
69 Europese Raad van Cardiff van 15 en 16 juni 1998, Conclusies van het voorzitterschap, DOC/98/10. 
70 Richtlijn 97/80/EG van de Raad van 15 december 1997 inzake de bewijslast in gevallen van 
discriminatie op grond van het geslacht, PB nr. L 14 van 10.1.98, blz. 6. 
71 Richtlijn 96/34/EG van de Raad van 3 juni 1996 betreffende de door de UNICE, het CEEP en het 
EW gesloten raamovereenkomst inzake ouderschapsverlof, PB nr. L 145 van 19.6.96, blz. 4. 
72 Zie eindnoot 32. 
73 Aanbeveling van de Raad van 2 december 1996 betreffende de evenwichtige deelneming van vrouwen 
en mannen aan het besluitvormingsproces (96/694/EC), PB nr. L 319 van 10.12.96, blz. 11. 
27 

ISSN 0254-1513 
COM(98) 770 def. 
DOCUMENTEN 
NL 05 06 04 17 
Catalogusnummer : CB-CO-98-778-NL-C 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg 
2?