1.Het vraagstuk van de luchtkwaliteit

De afgelopen tientallen jaren is de luchtkwaliteit in de Europese Unie (EU) dankzij de gezamenlijke inspanningen van de EU en de nationale, regionale en lokale autoriteiten verbeterd. Als gevolg hiervan is sinds 2000 de uitstoot van de belangrijkste luchtverontreinigende stoffen, afhankelijk van de verontreinigende stof, met 10 tot 70 % afgenomen, terwijl het bnp van de EU met 32 % is toegenomen.

In de meeste lidstaten laat de kwaliteit van leven van de EU-burgers echter nog te wensen over, omdat nog steeds niet wordt voldaan aan de normen voor luchtkwaliteit. Vooral in stedelijke gebieden, waar de Europeanen in meerderheid wonen, is de situatie ernstig.

Luchtverontreiniging veroorzaakt chronische en ernstige aandoeningen zoals astma, hart- en vaatziekten en longkanker. Volgens de recentste gegevens van de Wereldgezondheidsorganisatie is op veel plaatsen in de wereld nog steeds sprake van gevaarlijk hoge niveaus van luchtverontreiniging: negen op de tien mensen ademen lucht in met hoge concentraties van verontreinigende stoffen. Met schattingen van meer dan 400 000 gevallen van vroegtijdig overlijden per jaar vormt luchtverontreiniging nog altijd de voornaamste milieugerelateerde oorzaak van vroegtijdig overlijden in de EU . De samenleving betaalt voor dit alles een hoge prijs, in de vorm van hoge externe gezondheidsgerelateerde kosten.

De Europese burgers zijn zich in hoge mate bewust van luchtverontreiniging en verwachten maatregelen van de overheid. Bij een recente opiniepeiling over het milieu in de EU eindigde luchtverontreiniging na klimaatverandering als het vraagstuk waar burgers zich het meest zorgen over maken. Terecht verwachten burgers dat op alle niveaus doeltreffende maatregelen worden genomen om luchtverontreiniging te verminderen en hen tegen de schadelijke gevolgen ervan te beschermen.

In verband hiermee heeft de EU, door middel van wetgeving die door de lidstaten en het Europees Parlement is overeengekomen, zich ten doel gesteld niveaus van luchtkwaliteit te realiseren die geen negatieve gevolgen en risico's voor de menselijke gezondheid en het milieu opleveren. Om deze doelstelling te bereiken en doeltreffend beleid voor luchtkwaliteit te realiseren, zijn maatregelen en samenwerking op mondiaal, Europees, nationaal en lokaal niveau noodzakelijk.

In overeenstemming met het subsidiariteitsbeginsel draait het bij de uitvoering hiervan voornamelijk om nationale, regionale en lokale maatregelen die zijn toegesneden op specifieke behoeften en omstandigheden.

In deze mededeling worden brede beleidsinspanningen van de EU beschreven ter ondersteuning en facilitering van de maatregelen die de lidstaten moeten nemen om hun streefdoelen te bereiken, evenals de handhavingsmaatregelen die worden genomen om te waarborgen dat de gemeenschappelijke doelstelling van schone lucht voor alle Europeanen in de hele EU bereikt wordt en gehandhaafd blijft.

2.EU-beleid voor schone lucht

De EU spant zich al tientallen jaren in voor verbetering van de luchtkwaliteit door de uitstoot van schadelijke stoffen in de atmosfeer te beheersen, de brandstofkwaliteit te verbeteren en eisen inzake milieubescherming in de vervoerssector, de industrie en de energiesector te integreren. Het doel hiervan is de luchtverontreiniging op het hele grondgebied van de EU te verlagen tot een niveau dat zo min mogelijk schade toebrengt aan de menselijke gezondheid en het milieu. Coördinatie op EU-niveau is belangrijk omdat luchtverontreiniging zich over landgrenzen heen verplaatst. De keuze van de middelen om aan de op EU-niveau afgesproken grenswaarden te voldoen, wordt door de EU-wetgeving aan de lidstaten overgelaten. Voor de belangrijkste bronnen van verontreiniging worden normen op EU-niveau toegepast, opdat de interne markt doeltreffend blijft functioneren.

In het programma "Schone lucht voor Europa" uit 2013 werd de doelstelling bevestigd om zo spoedig mogelijk in de hele EU volledige naleving van bestaande normen inzake luchtkwaliteit te bereiken, en werden doelstellingen voor 2020 en 2030 vastgesteld. Als zodanig rusten de beleidsinspanningen van de EU voornamelijk op drie pijlers.

De eerste pijler bestaat uit de normen voor luchtkwaliteit die zijn vastgelegd in de richtlijnen inzake luchtkwaliteit voor ozon op leefniveau, stofdeeltjes, stikstofoxiden, gevaarlijke zware metalen en een aantal andere verontreinigende stoffen. Deze normen voor luchtkwaliteit moesten, afhankelijk van de verontreinigende stof, vanaf 2005 of 2010 op het gehele grondgebied van alle lidstaten worden gehaald. Worden de vastgestelde grenswaarden overschreden, dan moet de betreffende lidstaat luchtkwaliteitsplannen vaststellen met maatregelen waarmee de periode van overschrijding zo kort mogelijk kan worden gehouden.

De tweede pijler bestaat uit nationale emissiereductiedoelstellingen die zijn vastgelegd in de richtlijn inzake nationale emissieplafonds voor de belangrijkste grensoverschrijdende luchtverontreinigende stoffen: zwaveloxiden, stikstofoxiden, ammoniak, vluchtige organische stoffen en stofdeeltjes. De nationale emissiereductiedoelstellingen omvatten na een recente herziening nieuwe grenswaarden waaraan in 2020 en 2030 voldaan moet worden, evenals een nieuwe verontreinigende stof: fijnstof (PM2,5). Lidstaten moeten uiterlijk in 2019 nationale programma's ter beheersing van luchtverontreiniging hebben ontwikkeld om aan hun emissiereductieverplichtingen te voldoen.

De derde zuil betreft emissienormen voor de belangrijkste bronnen van verontreiniging, variërend van uitstoot door voertuigen en schepen tot de energie- en industriesector. Deze normen zijn op EU-niveau vastgelegd in wetgeving die is gericht op industriële emissies, emissies van elektriciteitscentrales, voertuigen en brandstoffen voor vervoer, evenals de energieprestaties van producten .

Bovendien is in de nasleep van het dieselemissieschandaal van 2015 een pakket van regels betreffende emissies onder reële rijomstandigheden ingesteld om ervoor te zorgen dat de emissienormen voor verontreinigende stoffen naar behoren worden uitgevoerd en eisen voor typegoedkeuring worden versterkt. Dit pakket omvat testen op emissies van stikstofoxiden en stofdeeltjes, alsmede nieuw in te voeren regels voor conformiteit tijdens gebruik, ter verbetering van het testen van voertuigen die reeds in gebruik zijn. Met de nieuwste wijzigingen, vastgesteld op 3 mei, wordt beoogd de marges van technische onzekerheid bij het testen van emissies onder reële rijomstandigheden verder te verminderen, meer emissiecontroles uit te voeren van auto's die al in omloop zijn, en testen voortaan door onafhankelijke en geaccrediteerde derden te laten uitvoeren. Bovendien moeten sinds september 2017 nieuwe typen lichte voertuigen voldoen aan een nieuwe testprocedure voor typegoedkeuringstesten in het laboratorium, waarbij de reële rijomstandigheden beter benaderd worden.

Ook heeft de Europese Commissie nieuwe CO2-emissienormen voor auto's en bestelwagens voorgesteld om fabrikanten aan te sporen verder te innoveren en aanzienlijk meer emissiearme en geheel emissieloze voertuigen op de markt te brengen. Naar verwachting zal ook het allereerste wetgevingsvoorstel van de Europese Commissie over CO2-emissienormen voor nieuwe zware voertuigen, dat wordt gepresenteerd als onderdeel van het derde mobiliteitspakket, op de lange termijn indirecte gevolgen voor de luchtkwaliteit hebben. Dit voorstel voorziet immers in verdere verbetering van het brandstofrendement en vermindering van de uitstoot van broeikasgassen in dit segment, alsmede in stimuleringsmaatregelen voor het in de handel brengen van emissiearme of emissieloze zware voertuigen, waaronder bussen, met positieve secundaire effecten op de uitstoot van luchtverontreinigende stoffen.

Verder beschermt de EU de gezondheid en veiligheid van werknemers in heel Europa door middel van wetgeving tot vaststelling van minimumvereisten voor de luchtkwaliteit op de werkplek. Die wetgeving omvat grenswaarden voor de blootstelling aan een aantal gevaarlijke chemische stoffen op het werk. Met name de huidige Commissie is bijzonder actief geweest, met een reeks voorstellen tot wijziging van de richtlijn inzake carcinogene en mutagene agentia op het werk waarin grenswaarden worden gesteld teneinde miljoenen werknemers beter te beschermen tegen beroepskanker – de voornaamste oorzaak van werkgerelateerd overlijden.

3.Voorbeelden van maatregelen tegen luchtverontreiniging

In de loop van de jaren zijn op EU-, lidstaat- en lokaal niveau verschillende reeksen maatregelen genomen om emissies van luchtverontreinigende stoffen te verlagen. Dit betrof onder meer emissies afkomstig van grote stookinstallaties, industriële installaties en vervoer, waaronder wegvoertuigen (bijvoorbeeld via verbeteringen in brandstofkwaliteit en de opeenvolgende Euro-emissienormen). Dit bewijst dat kosteneffectieve oplossingen niet alleen bestaan maar ook bijdragen aan innovatie en een positief netto-effect hebben op het concurrentievermogen van de EU, aansluitend op bredere prioriteiten van de Europese Commissie op het gebied van duurzame groei en banencreatie.