NL Publicatieblad van de Europese Unie C 318/210

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over „Het GALILEO-programma: hoe met succes een Europese Toezichtautoriteit op te richten”

(2006/C 318/34)

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft op 19 januari 2006 besloten overeenkomstig artikel 29, lid 2, van zijn reglement van orde een advies op te stellen over „Het GALILEO-programma: hoe met succes een Europese Toezichtautoriteit op te richten”

De gespecialiseerde afdeling Vervoer, energie, infrastructuur, informatiemaatschappij, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 18 juli 2006 goedgekeurd; rapporteur was de heer BUFFETAUT.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 429e zitting op 13 en 14 september 2006 (vergadering van 13 september) het volgende advies uitgebracht, dat met 200 stemmen vóór en 4 stemmen tegen, bij 2 onthoudingen is goedgekeurd:

1. Conclusies en aanbevelingen:

Het Europees Economisch en Sociaal Comité acht een succesvol Galileo-programma van het grootste belang. Derhalve onderstreept het dat de overgangstermijn tussen de gemeenschappelijke onderneming GALILEO (Galileo Joint Undertaking, GJU) en de Toezichtautoriteit GALILEO (Galileo Supervisory Authority, GSA) vlekkeloos moet verlopen. Daartoe bepleit het Comité:

— om een plan op te stellen voor de overdracht van de activiteiten van de gemeenschappelijke onderneming aan de Toezichtautoriteit om de rechtszekerheid van deze overdracht te waarborgen;

— om in juridisch en praktisch opzicht de overdracht te regelen van activiteiten van geassocieerde landen (China en Israël) van de gemeenschappelijke onderneming aan de Toezichtautoriteit;

— de effectieve overdracht van saldo's van kredieten van de gemeenschappelijke onderneming aan de Toezichtautoriteit te garanderen;

— ervoor te zorgen dat overlapping van bevoegdheden tussen de gemeenschappelijke onderneming en de Toezichtautoriteit wordt vermeden, tot de opheffingsdatum van de gemeenschappelijke onderneming;

— om elke onderbreking in het verloop van de onderhandelingen over de concessieovereenkomst te vermijden;

— de regelgeving ten aanzien van de internationale verantwoordelijkheid van de lancerende staten voor de satellieten van de Galileo-constellatie te waarborgen.

2. Inleiding

2.1 De overdracht van activiteiten van de gemeenschappelijke onderneming GALILEO (GJU) en de Toezichtautoriteit GALILEO (GSA) dient vóór het eind van 2006 een feit te zijn. Voor het toekomstig welslagen van het GALILEO-programma is het onontbeerlijk dat de overdracht van activiteiten in juridisch, sociaal, financieel en budgettair opzicht optimaal verloopt.

2.2 Evenzo is het zaak dat de door de gemeenschappelijke onderneming begonnen onderhandelingen over de concessieovereenkomst niet onderbroken worden en door de Toezichtautoriteit worden voortgezet.

2.3 Tot slot verdient de bijzondere kwestie van internationale verantwoordelijkheid van de staten in het kader van het GALILEO-programma nadere aandacht omdat zij moet worden geregeld binnen een termijn die parallel loopt met de gesprekken over de concessieovereenkomst en de volgende lanceringen van satellieten van het type GALILEO.

3. Algemene opmerkingen

3.1 Kenmerken van het GALILEO-programma

3.1.1 GALILEO is het grote wetenschappelijke en technische project dat het vlaggenschip van de EU is. Satellietnavigatiesystemen zijn een strategische zaak, die Europa niet links mocht laten liggen. Er is dus besloten een eigen wereldwijde infrastructuur voor satellietnavigatie (GNSS) te financieren en op te zetten, naar het voorbeeld van die van de Verenigde Staten en Rusland.

3.1.2 GALILEO zal een zeer nauwkeurige en degelijke dienst voor positiebepaling leveren die met de nodige waarborgen is omkleed en van integriteit getuigt. Het zal onder civiele controle zelfstandige diensten voor navigatie en positiebepaling leveren, die tevens compatibel en interoperabel zijn met de twee bestaande militaire systemen: het Amerikaanse systeem GPS (Global Positioning System) en het Russische systeem GLONASS. GALILEO zal verder beschikken over een beveiligde overheidsdienst die onder alle omstandigheden toegankelijk is voor bevoegde gebruikers.

3.1.3 Het Europese systeem zal een dertigtal satellieten en grondstations omvatten, die vereist zijn voor de optimale werking van het systeem en die eind 2010 operationeel moeten zijn.

3.1.4 Dit programma wordt gedragen en gesteund door twee grote spelers: de Europese Commissie en het Europees Ruimte-Agentschap (ESA), als vertegenwoordigers van de Europese Unie. De Europese Commissie en het ESA hebben de gemeenschappelijke onderneming GALILEO (GJU) opgericht, die toezicht moet houden op het programma en de financiële middelen moet beheren die de Europese Unie voor GALILEO heeft bestemd.

3.1.5 Na de validatiefase in de ruimte (IOV-fase, In Orbit Validation) wordt het gehele systeem van de GJU overgedragen aan de GALILEO-Toezichtautoriteit (GALILEO Supervisory Authority, GSA), een communautair agentschap dat een concessieovereenkomst moet ondertekenen met een groep particuliere ondernemingen.

3.1.6 De totale kosten van het GALILEO-programma voor de fase van ontwerp, ontwikkeling en validatie in de ruimte worden geraamd op 1.500 miljoen euro.

3.1.7 Over de concessieovereenkomst wordt momenteel onderhandeld tussen de GJU en een consortium van Europese ondernemingen (AENA, ALCATEL, EADS, FINMECCANICA, HISPASAT, IMMARSAT, TELEOP, THALES).

3.1.8 Hoe de activiteiten van de GJU aan de GSA moeten worden overgedragen, is nog onderwerp van gesprek. Zaak is dat er geen vertragingen, complicaties en dubbele kosten ontstaan.

3.2 De gemeenschappelijke onderneming GALILEO (GALILEO Joint Undertaking — GJU)

3.2.1 Deze onderneming is opgericht bij besluit van de Raad van de Europese Unie vastgelegd in Verordening nr. 876/2002 van 21 mei 2002, uitgaande van artikel 171 van het EG-Verdrag, dat als volgt luidt: „De Gemeenschap kan gemeenschappelijke ondernemingen of andere structuren in het leven roepen die noodzakelijk zijn voor de goede uitvoering van programma's voor communautair onderzoek en communautaire technologische ontwikkeling en demonstratie.” De verordening bevat in bijlage de statuten van de GJU.

3.2.2 De leden van de GJU zijn: — de Europese Gemeenschap, vertegenwoordigd door de Commissie, — het Europees Ruimte-Agentschap (ESA).

3.2.3 Volgens artikel 1b van de statuten mogen ondernemingen, inclusief uit derde landen, lid worden van de gemeenschappelijke onderneming. Thans zijn dan ook een Chinees orgaan (National Remote Sensing Center of China — NRSCC) en een commercieel Israëlisch bedrijf (MATIMOP) lid. Beide deelnemers hebben in de Raad van bestuur een stemrecht dat in verhouding staat tot hun bijdrage.

3.2.4 De GJU is juridisch complex, juist vanwege de samenstelling van de Raad van bestuur. De verordening stelt dat zij beschouwd moet worden als een internationale instelling, gelet op de Europese belastingwetgeving met betrekking tot de omzet en accijnzen. Verder heeft de GJU geen economisch oogmerk. Volgens de Commissie lijkt de juridische structuur van de GJU eerder op een vereniging dan op een commerciële onderneming, aangezien zij slechts bijdragen ontvangt van haar leden en geen winst maakt. Verder zijn de Belgische fiscale autoriteiten (de GJU is onderworpen aan Belgisch recht voor datgene wat niet in genoemde verordening is vastgelegd) van mening dat het geen commerciële vennootschap betreft, maar een rechtspersoon (die in het Belgisch recht gelijkgesteld wordt aan een vereniging).

3.2.5 Het kapitaal is als volgt verdeeld: — Europese Commissie 520 miljoen euro — ESA 50 miljoen euro — NRSCC 5 miljoen euro — MATIMOP 5 miljoen euro

3.2.6 In verband met de bijzondere juridische aard van de GJU en het feit dat zij slechts bijdragen ontvangt, heeft de Commissie overigens voorgesteld de term „kapitaal” te vervangen door „bijdragen”, wat een wijziging van de statuten vereist. Deze is op 2 juni 2006goedgekeurd door de Raad van bestuur van de GJU. De Europese Rekenkamer heeft overigens opgemerkt dat het gebruik van de term „kapitaal” onjuist is omdat in de begrotingslijn waar de GJU is ondergebracht, de inbreng van kapitaal niet is toegestaan.

3.2.7 De belangrijkste taak van de GJU is het GALILEO-programma tijdens de ontwikkelingsfase in goede banen te leiden door het combineren van publieke en particuliere financiering, en omvangrijke demonstratieprojecten uit te voeren. De GJU heeft tevens tot taak onderzoeks- en ontwikkelingsacties te lanceren die nodig zijn voor het welslagen van de ontwikkelingsfase en de coördinatie van de nationale activiteiten op dit gebied, en dus ook van het beheer van uit hoofde van het kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling van de Commissie (6e KP) afgesloten onderzoekscontracten.

3.2.8 De GJU wordt geleid door: — een raad van bestuur, — een uitvoerend comité, — een directeur.

3.2.9 Voorts heeft de Raad van de Europese Unie een raad van toezicht ingesteld, alsook een beveiligingsraad om de activiteiten te controleren.

3.2.10 De GJU is opgericht voor de termijn van 4 jaar, gerekend vanaf 28 mei 2002 (publicatie in het PB), wat overeenkomt met de aanvankelijke duur van de ontwikkelingsfase van het GALILEO-programma. Volgens de verordening is het mogelijk dat deze termijn wordt verlengd tot het eind van de ontwikkelingsfase, zonder dat evenwel de wijze van verlenging is vastgelegd. Gelet op de invoering van de GSA heeft de Commissie voorgesteld de GJU per 31 december 2006 op te heffen, wat een wijziging van de bij Verordening 876/2002 van de Raad van 21 mei 2002 behorende statuten en een advies van het Europees Parlement en het EESC vergt. Na afloop van de raadplegingsprocedure van de raad van toezicht van de GJU en de raad van bestuur voor navigatie van de ESA die op 10 maart 2006 is ingezet, heeft de Raad van bestuur van de GJU op 2 juni 2006 de wijziging van de statuten goedgekeurd, waardoor de Commissie op 29 juni 2006 het voorstel voor een verordening tot wijziging van de statuten van de GJU heeft kunnen indienen. Deze verordening ligt momenteel ter goedkeuring bij de Raad van de EU.

3.2.11 Om het grootschalige gebruik van navigatiesystemen per satelliet te bevorderen en om instellingen uit derde landen de kans te bieden deel te nemen aan de GJU zijn er al diverse internationale overeenkomsten ondertekend tussen de Europese Unie en derde landen (China, Israël, India, Oekraïne en andere), terwijl over andere wordt onderhandeld (Marokko, Korea, Rusland, Argentinië). Van deze overeenkomsten is uitdrukkelijk uitgesloten: samenwerking met diensten die zijn voorbehouden aan overheidstoepassingen. De GJU heeft twee overeenkomsten gesloten voor technische samenwerking met instellingen in twee landen (National Remote Sensing Center voor China en Matimop voor Israël). Overeenkomstig de statuten van de GJU hebben vertegenwoordigers van deze instanties zitting in de Raad van bestuur van de GJU.

3.2.12 Tot slot komt in artikel 21 van de statuten de ontbinding van de GJU aan de orde.

3.3 De Toezichtautoriteit GALILEO (GSA)

3.3.1 Deze is opgericht op besluit van de Raad van de Europese Unie bij Verordening nr. 1321/2004 van 12 juli 2004. Het betreft een communautair agentschap dat rechtspersoonlijkheid bezit.

3.3.2 De autoriteit heeft tot doel, bij de Europese GNSS-programma's toe te zien op de publieke belangen en als regulerend orgaan hiervoor op te treden.

3.3.3 De in artikel 2 van de verordening vermelde taken luiden als volgt: — beheer van en controle op de bestemming van specifiek toegewezen Europese middelen voor de GNSS- programma's (wereldwijde infrastructuur voor satellietnavigatie), — sluiten van een concessieovereenkomst met het consortium dat gekozen wordt voor de stationering en exploitatie van GALILEO, — overname van het beheer van het contract met de economische actor die belast wordt met de exploitatie van EGNOS (Europese navigatiedienst met geostationaire satellieten), — frequentiebeheer (coördinatie, gebruiksrecht, betrekkingen met de concessiehouder), — modernisering en ontwikkeling van het systeem, — certificering van de onderdelen van het systeem, — beheer van aspecten in verband met de beveiliging van het systeem.

3.3.4 Er moet op gewezen worden dat het systeem, en in het bijzonder de door de concessiehouder ontwikkelde activa, overgaan in het bezit van de GSA, die belast is met de bescherming en exploitatie van de door de Gemeenschap gedane investeringen.

3.3.5 De leiding van de GSA is in handen van een raad van bestuur (één vertegenwoordiger per lidstaat plus de Commissie), een comité voor veiligheid en beveiliging en een wetenschappelijk en technisch comité. Een uitvoerend directeur vertegenwoordigt de Autoriteit en is belast met het beheer ervan.

3.4 Juridische, technische en financiële kwesties en risico's in verband met de overgang van GJU naar GSA

3.4.1 Overgang van GJU naar GSA

De Commissie heeft niet duidelijk aangegeven hoe de activiteiten van de GJU naar de GSA moeten worden overgedragen. Een onofficieel document van de Commissie, van DG TREN (1), vermeldt evenwel dat via een uitwisseling van brieven of een Memorandum of Understanding tussen beide instanties de manier van samenwerking kan worden bepaald, terwijl wordt gegarandeerd dat de activiteiten elkaar aanvullen en elke overlapping wordt vermeden.

3.4.2 Hoewel aan het begin van het GALILEO-programma de aan beide instanties toegekende taken en termijn voor uitvoering uiteenliepen, is het thans, gezien de vertraging in de ontwikkelingsfase (circa 2 jaar) en feitelijke oprichting van de GSA (directeur benoemd in mei 2005), vanuit economisch, juridisch en technisch oogpunt nodig, om de GSA de bevoegdheid te verlenen om met onmiddellijke ingang op te treden en de GJU zo snel mogelijk (2) op te heffen, ruim voordat de ontwikkelings- en valideringsfase afloopt. Hiertoe dienen de activiteiten van de GJU meer en meer over te gaan naar de GSA, met inbegrip van het beheer van door de GJU afgesloten onderzoekscontracten, en is het vooral van belang de teams van de GSA nu al sterk te betrekken bij de onderhandelingen over de concessieovereenkomst, die ondertekend en beheerd moet worden door de regelgevende autoriteit.

3.4.3 Volgens de planning lopen de activiteiten van de GJU op 31 december 2006 af, mits de leden instemmen met de wijziging van de statuten van de GJU. Er is een eerste overgangsplan voor de overdracht van GJU-activiteiten en -knowhow opgesteld door de directeur van de GJU en de GSA gezamenlijk, dat in februari 2006 bij de de raad van toezicht van de GJU en de raad van bestuur van de GJU is ingediend. Dit overgangsplan zal verder moeten worden uitgewerkt en aangepast om deze overdracht zo snel en vlot mogelijk te laten verlopen.

3.4.4 Tijdens de overgang dienen beide instanties nauw samen te werken ten behoeve van een probleemloze en vlotte overdracht van activiteiten en know-how. Tijdens deze periode moet de GSA verder geheel operationeel zijn om te voorkomen dat er een tekort aan personeel komt op het moment dat de belangrijkste activiteiten worden verricht, die doorslaggevend zullen zijn voor het succes van het programma.

3.4.5 Aangezien de activiteiten eind december 2006 worden afgerond, moeten er stappen worden gezet om de liquidatiefase begin 2007 te laten beginnen. Ook deze overgang moet zo snel mogelijk plaatsvinden om de regelgevende autoriteit de mogelijkheid te bieden voorschriften voor GALILEO betreffende veiligheid en beveiliging, alsook regels betreffende de intellectuele-eigendomsrechten te omschrijven en uit te voeren. Verder moet de autoriteit acties en standpunten van de lidstaten kunnen coördineren voor de frequenties die GALILEO nodig heeft.

3.4.6 Het plan voor de overdracht moet ook maatregelen bevatten voor de samenhang van de door ieder van beide instanties gevoerde acties, alsmede de voorwaarden voor het beslechten van eventuele geschillen tussen hen. Thans is overeengekomen dat de directeur van DG Energie en vervoer als ombudsman tussen de GJU en de GSA optreedt in geval van problemen tijdens de overdracht.

3.5 Waarborging van rechtszekerheid bij de overdracht van activa van de GJU naar de GSA aan de hand van een concreet plan voor de overdracht van activiteiten

3.5.1 Volgens de huidige versie van de verordening tot oprichting van de Toezichtautoriteit treedt laatstgenoemde niet op tijdens de ontwikkelingsfase, waarover de ESA waakt. De verordening moet dus gewijzigd worden om deze bevoegdheid aan de Toezichtautoriteit te verlenen, waarvoor het advies van het Parlement (en niet per se van het EESC) vereist is. Een overeenkomst tussen de GJU en de GSA zou de rechtszekerheid van de overdracht van activa van de GJU naar de GSA moeten waarborgen aan de hand van een concreet plan voor de overdracht van de activiteiten met een omschrijving van de rol van de verschillende betrokken organen en instellingen, een nauwkeurige omschrijving van de activa en passiva, de concrete overdracht, de planning van de overgangsfase, de op te stellen akten, de financiële en fiscale gevolgen van de overdracht, enz. Eerst en vooral moge duidelijk zijn dat de te nemen besluiten met betrekking tot de overdracht van activa van de GJU naar de GSA de inbreng vereisen van diverse instanties, zoals de raad van toezicht van de GJU, de raad van bestuur van de GJU, de raad van de ESA, de raad van bestuur van de Toezichtautoriteit GALILEO, de Europese Commissie, de Raad en het Europees Parlement.

3.5.2 Aangetekend zij dat, ondanks artikel 6 van de statuten van de GJU, dat bepaalt dat de gemeenschappelijke onderneming eigenaar is van alle verwezenlijkte materiële en immateriële activa of die haar zijn overgedragen voor de ontwikkelingsfase van GALILEO, het erop lijkt dat het leeuwendeel van de in het kader van het programma GALILEO ontwikkelde elementen, met inbegrip van de satellieten, niet het eigendom is van de GJU, maar van het ESA krachtens het programma GalileoSat. Uit artikel IV van Bijlage III van de Conventie tot oprichting van het ESA komt immers naar voren dat het ESA, optredend in naam van de deelnemende landen, eigenaar is van de satellieten, ruimtevaartsystemen en overige goederen die in het kader van het ESA-programma zijn vervaardigd, alsook van de installaties en uitrusting die ten behoeve van de uitvoering van het programma zijn aangeschaft. Over alle eigendomsafstand beslist derhalve de raad van het ESA. Dus zolang de raad van het ESA geen besluit neemt over de overdracht van eigendom of over de concessie van een gebruikslicentie voor de GJU, kan laatstgenoemde volgens het ESA geen enkel recht op deze zaken laten gelden. De Commissie is van haar kant van oordeel dat het communautair recht geldt en dat na wijziging van de statuten van de GSA en de GJU en de opheffing van de laatste, alle goederen automatisch overgaan naar de Toezichtautoriteit. Er zou dus een verschil van opvatting kunnen ontstaan tussen het ESA en de Commissie.

3.5.3 Deze situatie lijkt dus aanleiding geven tot discussie over de interpretatie van artikel 7 van de overeenkomst tussen de GJU en de ESA, dat bepaalt dat de eigendom van de satellieten en andere materiële en immateriële activa die in het kader van het programma geproduceerd worden, overgaat op het ESA voor rekening van de GJU.

3.5.4 Maar de uitdrukking „voor rekening van” interpreteert het ESA op basis van de tekst van artikel IV van bijlage III van de conventie van het ESA. In dat geval houdt het begrip in dat het ESA de resultaten verwerft van de acties die zijn uitgevoerd voor rekening van de staten die deelnemen aan het betrokken programma van het ESA. Laatstgenoemde kunnen het agentschap verzoeken om een licentie voor het min of meer beperkte gebruik van de resultaten, al naar gelang hun wensen (commerciële, wetenschappelijke toepassingen, enz.).

3.5.5 Deze interpretatie lijkt te worden bevestigd in de verklaring van het programma GalileoSat (art. 12), waarin staat dat het ESA eigenares is van alle materiële en immateriële activa van het programma GalileoSat.

3.5.6 Daar staat tegenover dat het ESA voor EGNOS uitsluitend eigenares is van de materiële onderdelen in naam van de aan het programma deelnemende landen, waarbij de intellectuele-eigendomsrechten eigendom blijven van contractanten van het ESA overeenkomstig de regels van het agentschap.

3.5.7 Zo vat het ESA de uitdrukking „verworven door het ESA voor rekening van de GJU” op als „verworven door het ESA in het belang van de GJU”.

3.5.8 Uit de discussies met het ESA komt echter niet naar voren dat deze geen overdracht van activa wil naar de GJU of de GSA. Maar het ESA heeft laten weten dat voor de overdracht de toestemming van de ESA-raad vereist is (met eenvoudige meerderheid van stemmen) en dat de wijze van overdracht nog omschreven moet worden. Het ESA geeft de voorkeur aan een directe overdracht van het ESA naar de GSA om fiscale redenen en omdat het passender zou zijn, aangezien in dit geval derde landen die met kapitaal deelnemen aan de GJU, geen recht zouden kunnen laten gelden op onderdelen waarvan het ESA de eigendom overdraagt. Deze onderdelen zouden niet tot de activa van de GJU behoren; de voorschriften betreffende de opheffing van de GJU zouden dus niet voor deze activa gelden.

3.5.9 De bijzondere kwestie van door derde landen ontwikkelde onderdelen en intellectuele-eigendomsrechten wordt geregeld in de internationale overeenkomsten die zijn afgesloten tussen de Unie en derde landen die geen lid zijn van de EU enerzijds en tussen derde landen en de GJU anderzijds (3).

3.5.10 Het reglement van de GSA laat er evenwel geen enkele twijfel over bestaan dat de Toezichtautoriteit de eigenaar is van alle materiële en immateriële activa die de GJU haar na de ontwikkelingsfase heeft overgedragen of die de concessiehouder tijdens de stationerings- en exploitatiefase heeft vervaardigd of ontwikkeld. Volgens het reglement van de GSA wordt de wijze van eigendomsoverdracht met betrekking tot de GJU vastgesteld tijdens de in artikel 21 van de statuten van de GJU genoemde ontbindingsprocedure. Wat EGNOS betreft, is de Autoriteit eigenaar van alle materiële en immateriële activa van EGNOS mits er overeenstemming is met de investeerders van EGNOS over de voorwaarden en wijze van eigendomsoverdracht door het ESA van alle of een deel van de installaties en apparatuur van EGNOS. Deze bepaling duidt erop dat er volgens de Commissie geen procedure voor overdracht tussen de GSA en de ESA nodig is omdat alle materiële en immateriële activa eigendom zijn van de GJU (in tegenstelling tot de interpretatie van het ESA, die uitgaat van haar conventie en de programmaverklaring).

3.5.11 De belangrijkste juridische besluiten die moeten worden genomen, betreffen: — de wijziging van de statuten van de GJU tot vaststelling van de sluiting van de GJU per 31 december 2006, alsmede de afronding van de overdracht van activiteiten van de GJU naar de GSA en om een liquidatietermijn vast te stellen; — de wijziging van het reglement van de GSA om de van de GSA naar GJU overgehevelde taken te integreren, zoals begeleiding in de ontwikkelings- en validatiefase tijdens vluchten, beheer van activiteiten in verband met de Europese kaderprogramma's voor onderzoek en ontwikkeling en tot slot de follow-up en het beheer van technische ontwikkelingen van het operationele systeem (4).

3.6 Plan voor de overdracht van activiteiten van derde landen van de GJU naar de GSA

De onderhandelingen over de overdracht van door derde landen ontwikkelde activiteiten via bijlagen bij de overeenkomst voor de overdracht tussen de GSA, de GJU en de betrokken instanties moeten snel beginnen. Er moet contact worden gelegd met deze instanties om te zien wat hun standpunt is ten aanzien van de sluiting van de GJU en hun toekomstige plaats en rol binnen de GSA. Volgens de bepalingen van het reglement tot oprichting van de GSA zouden derde landen, met name degene die hebben deelgenomen aan eerdere fasen van het programma, mogen deelnemen aan de GSA mits er een overeenkomst is met de Gemeenschap waarin met name de aard, reikwijdte en voorwaarden voor deelname van deze landen aan de werkzaamheden van de Autoriteit worden omschreven en bepalingen inzake deelname aan initiatieven van de Autoriteit, financiële bijdragen en personeel zijn vastgelegd. De reactie van deelnemers uit derde landen op het besluit om de GJU op te heffen voor het eind van de validatiefase in de ruimte (In Orbit Validation) is wellicht afhankelijk van de plaats die zij krijgen binnen de GSA. De NRSCC en MATIMOP zouden dus een deel van hun bijdragen kunnen terugvragen nu de GJU opgeheven wordt. Tijdens de onderhandelingen zal de deelname van derde landen aan de raad van bestuur zeker ter tafel komen. Uit de eerste gesprekken hierover met de communautaire instanties blijkt dat de lidstaten van mening verschillen: sommige willen geen stemrecht toekennen aan derde landen, andere wijzen op het gevaar dat de veiligheid van het systeem in het gedrang komt indien derde landen te eenvoudig toegang krijgen. Ze lijken het er niettemin alle over eens dat de vertegenwoordiging van derde landen in de raad van bestuur van de GSA in geen geval mag tornen aan de zeggenschap van de EU over het systeem. Verder zou op bepaalde voorwaarden aan Europese landen die geen EU-lid zijn (Noorwegen, Zwitserland) een bevoorrechte positie kunnen worden toegekend. Te denken valt aan een hergroepering van derde landen binnen een speciale structuur die hun de mogelijkheid biedt hun standpunt ten aanzien van de door de GSA genomen besluiten kenbaar te maken.

3.7 Beperking van overlapping van bevoegdheden

3.7.1 Er dient een plan te komen voor de afvloeiing van het GJU-personeel, met precieze termijnen die afgestemd zijn op de planning voor de overdracht van activiteiten, zodat vermeden wordt dat er eind december 2006 nog veel personeel in dienst is. Verder moet bekeken worden hoe het met arbeidsovereenkomsten staat en moet ervoor gezorgd worden dat er bij het verstrijken van de overeenkomsten geen geschillen ontstaan die de overdracht van activa kunnen blokkeren. Het is de bedoeling dat er circa 24 personen in dienst blijven tot de onderhandelingen over de concessie-overeenkomst afgerond zijn, en uiterlijk tot 31 december 2006. De fase voor de liquidatie van de GJU, na 31 december 2006, vergt circa 6 personeelsleden.

3.7.2 Verder is het nodig een goed beeld te hebben van de groei van de GSA, vooral wat betreft de werving van personeel voor de autoriteit om te zien of dit strookt met het voorstel voor de overdracht van activiteiten van de GJU. Opgemerkt zij dat de GSA communautaire procedures moet naleven, alsook beperkingen ten aanzien van de aanwerving van personeel (salarisniveau, tot 3 jaar beperkte contractduur, definitieve vestigingsplaats van het agentschap nog niet bekend), die het opstarten van de organisatie van de GSA belemmeren.

3.8 Financiële en budgettaire aspecten

3.8.1 Het is van belang dat het kredietsaldo (naar verwachting ongeveer 46 miljoen euro) bij de opheffing van de GJU wordt overgedragen aan de GSA. De Commissie wil dat de overdracht van middelen van de GJU naar de GSA plaatsvindt zodra de Toezichtautoriteit bevoegd is om de ontwikkelingsfase af te ronden. Wanneer de activiteiten van de gemeenschappelijke onderneming zijn beëindigd blijven dus enkel nog de middelen over die vereist zijn voor de liquidatie.

3.8.2 Op grond van het herziene budget voor de GJU voor 2006, waarin een verhoging is voorzien van 7 miljoen € ten opzichte van het in 2005 goedgekeurde budget, dat uitgaat van sluiting in mei 2006 (in plaats van 14 miljoen €, waar de GJU aanvankelijk om had verzocht, en waarbij geen rekening werd gehouden met overdracht van activiteiten aan de GSA) kan de overdracht van activiteiten aan de GSA zeer soepel verlopen, uiterlijk eind 2006: het herziene budget is eind februari goedgekeurd door de raad van bestuur en de Toezichtsraad van de GJU.

3.8.3 Anderzijds moet in het budget van de GSA voor 2006 rekening worden gehouden met de behoefte aan extra personeel in de loop van 2006; hiervoor zijn dus extra middelen nodig. Na goedkeuring van de nieuwe ontwerpbegroting voor 2006 door de raad van bestuur van de GSA op 23 januari 2006 ten bedrage van circa 8 miljoen € (in plaats van het aanvankelijke budget van 5 miljoen € voor 2006, dat in 2005 werd goedgekeurd), moet de herziene ontwerpbegroting in de tweede helft van 2006 achtereenvolgens door de Ecofin-raad en het Europees Parlement worden bekeken. De verruiming van de begroting van de GSA met het voorgestelde bedrag is een voorwaarde voor de GSA om het vereiste personel aan te trekken en om de overgedragen activiteiten uit te voeren. De uiteindelijk op het GJU-budget ontstane besparingen (ten gevolge van de geleidelijke overdracht van activiteiten aan de GSA) zouden ruimschoots de verhoging moeten dekken van het budget van de GSA: dit zou parlementsleden gerust moeten stellen als ze zich afvragen of bij deze overdrachtsoperatie Europese middelen goed worden besteed, ook al zijn de desbetreffende middelen en begrotingen in de praktijk afkomstig uit verschillende bronnen.

3.8.4 Er moet zo snel mogelijk bekeken worden wat de kosten van liquidatie van de GJU zijn (met name de kosten voor te behouden personeel voor de liquidatie), alsook de financiële gevolgen op het vlak van belastingen en BTW (overdracht bijv.) op de overdracht van activa. De GJU, door de Belgische autoriteiten, die een intentieverklaring aan de GJU hebben gericht, beschouwd als een rechtspersoon in de zin van het Belgisch recht (en gelijk te stellen met een vereniging) en niet als een handelsonderneming, zou moeten worden vrijgesteld van belasting op het batig saldo bij liquidatie. De fiscale voorheffing zou dus gering moeten uitvallen, zeker als het leeuwendeel van de middelen vóór liquidatie is overgedragen. Het spreekt voor zich dat deze zaken moeten worden uitgezocht om onaangename verrassingen te voorkomen.

3.9 Onderhandelingen over de concessie-overeenkomst en afronding van de technische activiteiten

3.9.1 Met het herziene budget van de GJU voor 2006 kan zij de onderhandelingen over de concessie-overeenkomst voortzetten en deze waarschijnlijk uiterlijk 31 december 2006 voltooien, waarbij de know-how aan de GSA wordt overgedragen en de GSA meer en meer, naarmate ze op stoom komt, bij de onderhandelingen wordt betrokken.

3.9.2 Aangetekend moet worden dat in de notulen van diverse instanties die belast zijn met de controle van de GJU en de GSA, is vastgelegd dat de GSA vanaf 1 januari 2007 verantwoordelijk is voor de onderhandelingen, mochten deze niet vóór 31 december 2006 zijn afgerond.

3.9.3 De GJU zal ook een procedure of een actieplan moeten opstellen om de technische dossiers af te sluiten en de laatste hand te leggen aan de technische documentatie, voordat ze haar deuren sluit.

3.9.4 De rol en de verantwoordelijkheden van het ESA tijdens de inbedrijfstellings- en validatiefase van het systeem, en daarna voor de technische ontwikkeling van het systeem en de handhaving van de operationaliteit van het systeem na de validatie, moeten nader worden uitgewerkt in een tussen de GSA en het ESA af te sluiten kaderovereenkomst. Deelname van het ESA aan de Raad van bestuur van de GSA als waarnemer, en niet als lid, zoals het geval is binnen de GJU, zal resulteren in een minder actieve rol in de besluitvorming. Volgens het reglement van de GSA is de samenwerking met de ESA gebaat bij optimale benutting van de mogelijkheden van de op 25 november 2003 gesloten overeenkomst tussen de Europese Gemeenschap en het ESA, indien zulks relevant is (5). Verder stelt het reglement dat het ESA verzocht kan worden om technische en wetenschappelijke steun voor de Autoriteit (6). Hoe dan ook dient er vóór eind 2006 een overeenkomst te komen tussen de Toezichtautoriteit en het ESA ter dekking van de activiteiten voor het eind van de ontwikkelingsfase; tegen 2008 dient er een tweede overeenkomst te komen voor het regelen van de betrekkingen tussen de Toezichtautoriteit en het ESA na de ontwikkelingsfase, tijdens de inbedrijfname- en validatiefase van het systeem en, eventueel, voor de exploitatiefase daarna.

4. Aanvullende overwegingen: Internationale verantwoordelijkheid van de lancerende staten voor de satellieten van de Galileo-constellatie

4.1 De tijdens de IOV-fase gelanceerde satellieten zijn thans eigendom van het ESA (ontwikkeling van satellieten in het kader van het programma ESA GalileoSat). De eigendom hiervan zal overgaan op de GSA na afloop van de fase van validatie in de omloopbaan.

4.2 Overeenkomstig de overeenkomst GJU/ESA is laatstgenoemde belast met de lancering van de eerste satellieten van de IOV-fase en met de registratie ervan bij het bureau van de Verenigde Naties (Office of Outer Space Affairs te Wenen). De lancering van de eerste satelliet van de constellatie (GIOVE A) is in december 2005 uitgevoerd door de firma Starsem vanaf Bajkonoer met een lanceerraket Sojoez-ST.

4.3 In feite zou het ESA op dezelfde manier te werk moeten gaan als bij de overdracht van eigendom van satellieten die zij voor rekening van derden uitvoert, zoals in het geval van Météosat of Metop (overdracht ESA-Eumetsat). Daarna dient de overdracht van eigendom van de satelliet in omloop te worden aangemeld bij de bevoegde autoriteiten.

4.4 Gelet op de bepalingen van het Ruimteverdrag uit 1967 en de Overeenkomst inzake internationale aansprakelijkheid uit 1972, dient te worden nagegaan hoe het gesteld is met de aansprakelijkheid tijdens de lancering en het gebruik van de GALILEO-satellieten in omloop.

4.5 Wat betreft de diverse criteria voor de aanduiding van een „lancerende staat”, die internationaal aansprakelijk is in geval van op aarde of tijdens de omloop door ruimteobjecten veroorzaakte schade, kan ook het ESA als een „lancerende staat” worden beschouwd: het „laat overgaan tot lancering” van satellieten in de IOV-fase en sluit het contract voor lancering met de uitvoerder van lanceringen.

4.6 Ook is het de vraag of België beschouwd kan worden als een lancerende staat, gelet op het feit dat de GJU, die sterk betrokken is bij de ontwikkeling en de lancering van satellieten voor de IOV-fase, onder zijn rechtspraak valt (de GJU is gevestigd in Brussel). Overeenkomstig het Belgische nationale recht lijkt de aansprakelijkheid van de federale Belgische staat zich te beperken tot ruimtevaartactiviteiten die vanaf zijn grondgebied plaatsvinden of vanaf installaties die bezit zijn van de Belgische staat of onder zijn jurisdictie of controle (7) vallen, wat hier niet het geval is. Vanuit de optiek van internationaal recht blijft de vraag evenwel gerechtvaardigd.

4.7 Voorts is na opheffing van de GJU en de overdracht van activiteiten van de GJU aan de GSA laatstgenoemde de instelling voor wier rekening de satellieten worden gelanceerd en uit hoofde hiervan zou de internationale rechtspersoon waarmee zij is verbonden, ook beschouwd kunnen worden als lancerende staat. De aanduiding van de EU als lancerende staat dient dus onder de loep te worden genomen, niet alleen gelet op de lancering van satellieten tijdens de IOV-fase, maar ook gezien de lancering van andere satellieten van de Galileo-constellatie tijdens de stationerings- en exploitatiefase.

4.8 Tijdens de stationerings- en exploitatiefase zou de staat waar de uitvoerder is gevestigd die belast is met de constellatie (de concessiehoudende onderneming) en die de lanceringen uitvoert, aansprakelijkheid kunnen dragen. Aangezien de belangrijkste partijen bij de concessie in de overeenkomst van 5 december 2005 Toulouse (Frankrijk) hebben aangewezen als plaats van vestiging van de concessiehouder, zou Frankrijk derhalve de aansprakelijkheid op zich kunnen nemen.

4.9 Tot slot wordt de staat onder wiens jurisdictie de uitvoerder van de lanceringen valt, ook als lancerende staat beschouwd, evenals thans de staat wiens grondgebied of installaties worden gebruikt. Valt de keuze op de Franse onderneming Arianespace als uitvoerder, dan kan Frankrijk als lancerende staat worden beschouwd.

4.10 Gelet op de betrokkenheid van diverse lancerende staten moeten de betrekkingen tussen de verschillende instanties verduidelijkt worden op het gebied van aansprakelijkheid en de spreiding van risico's tussen de verschillende lancerende staten in geval van schade tijdens de lancering en de levensduur van de satellieten.

4.11 Opgemerkt zij dat er al een overeenkomst bestaat tussen het ESA en Frankrijk (overeenkomsten betreffende het Centre Spatial Guyanais): deze bevat clausules over de internationale aansprakelijkheid, met name in het geval van door Arianespace uitgevoerde lanceringen, en lijkt van toepassing op het programma-Galileo. Onduidelijkheid is er nog wat betreft de internationale aansprakelijkheid van lancerende staten tijdens de fase van de levensduur van satellieten in omloop en met betrekking tot de vraag of er een adhoc-overeenkomst moet komen tussen Frankrijk en de andere lancerende staten (ESA, België, EU).

Referenties

1) Resolutie van de Raad van 19 juli 1999 inzake de rol van Europa bij de ontwikkeling van een nieuwe generatie van satellietnavigatiediensten — Galileo — Ontwerpfase — (1999/C 221/01)

2) Besluit van de Raad nr. 98/434/EG van 18/06/1998, PB L 194, 10.07.1998, blz. 15

3) Verordening (EG) nr. 876/2002 van de Raad van 21 mei 2002 tot oprichting van de gemeenschappelijke onderneming Galileo (met de statuten van de GJU in bijlage)

4) Beveiligingsvoorschriften van de Raad — Besluit 2001/264/EG van 19 maart 2001 — PB L 101 van 11.4.2001

5) Overeenkomst tussen de gemeenschappelijke onderneming Galileo (GJU) en de ASE — ESA/C(2002)51, rev. 1 van 23 april 2002

6) Organisatie en besluitvorming van de gemeenschappelijke onderneming Galileo — ESA/PB-NAV(2003)20 van 5 september 2003

7) Verordening (EG) nr. 1321/2004 van de Raad van 12 juli 2004 inzake de beheersstructuren van de Europese programma's voor radionavigatie per satelliet

8) Mededeling van de Commissie „Kader voor Europese regelgevende agentschappen”, COM(2002) 718 final van 11.12.2002

9) Overeenkomst van 30 oktober 2003 tussen de EU en China

10) Overeenkomst van 13 juli 2004 tussen de EU en Israël

11) Overeenkomst van 9 oktober 2004 tussen de GJU en de NRSCC

12) Overeenkomst van 6 september 2005 tussen de GJU en MATIMOP

13) Overeenkomst van 9 oktober 2004 tussen de GJU en het ESA voor de NRSCC

14) Overeenkomst van 18 oktober 2005 tussen de GJU en het ESA voor MATIMOP

15) Rechten en plichten van de nieuwe leden van de gemeenschappelijke onderneming Galileo — ESA/PB-NAV(2004)18 rev.2 van 23 juni 2004

16) Galileo IPR: Ownership and protection — ESA/PB-NAV (2004)26 van 23.09.2004

17) Intellectual Property Rights for the Galileo Programme — GJU-EXC-2004-50 van 2.09.2004

18) Agreement between the Partners of the prospective Galileo Concession, 5 december 2005

19) Transition Plan of GJU Activities and know-how to the GSA (GJU-ADB-2005-13 rev., 11 februari 2006)

20) Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad: „Integratie van het EGNOS-programma in het GALILEO-programma”, COM(2003)123 final van 19.03.2003

21) Overeenkomst tussen het ESA en de Europese Gemeenschap, ondertekend op 25 november 2003, ESA/C-M(2004)4.

22) EESC-advies over „Het Europese programma voor satellietnavigatie (Galileo)” — TEN/077 (12.09.2001)

23) EESC-advies over het „Voorstel voor een verordening van de Raad tot oprichting van een gemeenschappelijke onderneming GALILEO” COM(2001) 336 final — 2001/0136 (CNS) — TEN/089 (28.11.2001)

24) EESC-advies over de „Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad — Stand van zaken bij het onderzoekprogramma GALILEO aanvang 2004” (COM(2004) 112 final) — TEN/179 (20.06.2004)

25) EESC-advies over het „Voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad inzake de tenuitvoerlegging van de stationeringsfase en de exploitatiefase van het Europees programma voor radionavigatie per satelliet” (COM(2004)477 final — 2004/0156 COD) — TEN/203 (09.02.2005)

Brussel, 13 september 2006 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Anne-Marie SIGMUND

(1) Setting-up of the Galileo Supervisory Authority, discussiestuk voor het uitvoerend comité van 24 juni 2004, TREN E/4/OO/bp D 11090 (2004) van 24 juni 2004, blz. 1.

(2) Ter herinnering: aanvankelijk was de datum voor het einde van de activiteiten van de GJU bepaald op 28 mei 2006 (zie hiervoor –duur van de GJU).

(3) Deelname aan het Galileo-programma door derde landen die geen EU-lidstaat zijn komt aan de orde in internationale overeenkomsten waarover de EU onderhandelt en die zij afsluit, na onderhandelingen over de bepalingen van de overeenkomst door de Europese Commissie, die optreedt namens de Raad. De eerste overeenkomst, die in oktober 2003 met China ondertekend is, wordt momenteel door de lidstaten geratificeerd. De overeenkomsten bevatten een oproep om een instantie aan te wijzen die deelneemt in het kapitaal van de GJU (zie hierboven — Internationale samenwerking).

(4) De Commissie heeft hierover twee informatienota's uitgebracht ter attentie van de leden van de raad van bestuur van de GJU: „Changes to the GJU Statutes and GJU/GSA transfer” TREN B5 D(2006) van 18 januari 2006. „Envisaged changes to the GSA Regulation and GJU/GSA transfer”, TREN B5 D(2006) van 19 januari 2006.

(5) Overweging 12 van het reglement van de GSA.

(6) Artikel 2.2 van het reglement van de GSA.

(7) Wet met betrekking tot de activiteiten op het gebied van het lanceren, het bedienen van de vlucht of het geleiden van ruimtevoorwerpen van 17 september 2005, gepubliceerd in het Staatsblad van 16 november 2005, nr. 348. Artikel 2, § 1, van deze wet luidt: „Deze wet heeft betrekking op de activiteiten op het gebied van het lanceren, het bedienen van de vlucht of het geleiden van ruimtevoorwerpen die verricht worden door natuurlijke of rechtspersonen in de gebieden onder de rechtsbevoegdheid of onder het toezicht van de Belgische Staat of door middel van, roerende of onroerende, installaties die eigendom zijn van de Belgische Staat of die zich onder zijn rechtsbevoegdheid of toezicht bevinden.”