De Europese Commissie is verheugd over het besluit van de voorzitter van de Europese Raad om een debat tussen de EU-leiders te plannen over onderzoek en innovatie en de benodigde stappen om het concurrentievermogen van Europa op de wereldmarkt te waarborgen. In deze mededeling wordt een reeks concrete maatregelen voorgesteld om de onderzoeks- en ontwikkelingsagenda van de EU te stimuleren en stof te bieden voor het informele debat van de staatshoofden en regeringsleiders op 16 mei 2018 in Sofia.

State of the Union, Straatsburg, 13 september 2017

Investeren in onderzoek en innovatie is investeren in de toekomst van Europa. Deze investeringen helpen ons om wereldwijd te concurreren en ons unieke sociale model in stand te houden. Zij verbeteren het dagelijks leven van miljoenen mensen in Europa en de rest van de wereld door te helpen een oplossing te bieden voor enkele van de grootste maatschappelijke en intergenerationele uitdagingen. Overal om ons heen vindt onderzoek en innovatie plaats, van het beschikbaar stellen van 1,6 miljoen doses van het ebolavaccin, tot het creëren van een batterij die 100 keer krachtiger is dan gewone batterijen, of het ontwikkelen van bussen die op waterstof rijden, voor onze steden.

Hieruit blijkt dat de samenleving niet sneller vooruit kan gaan dan zij innoveert. Zij kan alleen duurzame welvaart bieden als zij optimaal gebruik maakt van de kennis, de ondernemingsgeest en de productiviteit van haar inwoners. En hieruit blijkt dat een economie de concurrentie alleen voor kan blijven als zij zich in de voorhoede van grensverleggend onderzoek en innovatie bevindt.

Dit is de uitdaging waarvoor onze Unie zich nu gesteld ziet, terwijl wij proberen de Europese manier van leven te handhaven en te verbeteren. Het is tijd om in de toekomst te investeren. Technologiegedreven innovatie, de toenemende digitalisering in alle sectoren en mondiale megatrends veranderen de manier waarop wij leven, bieden enorme kansen, maar creëren ook nieuwe uitdagingen. Naarmate deze trend versnelt, wordt de noodzaak om te innoveren steeds dringender. Landen in de hele wereld investeren aanzienlijk in onderzoek en innovatie in alle sectoren van de economie. Dit verscherpt de wereldwijde concurrentie en is een bedreiging voor de leidende concurrentiepositie van Europa in belangrijke industriesectoren. Het is daarom voor onze toekomstige welvaart absoluut noodzakelijk het innovatievermogen van Europa te versterken, de benodigde investeringen te waarborgen en de verspreiding van innovatie in heel Europa te versnellen.

Er staat veel op het spel — maar er zijn ook veel kansen voor Europa. De nieuwe innovatiegolf, waarbij natuurkunde en informatica worden gecombineerd, zal ontspringen uit wetenschap, technologie en techniek, waar Europa een concurrentievoordeel heeft en moet behouden. Met 7 % van de wereldbevolking neemt Europa 20 % van de mondiale investeringen in onderzoek en ontwikkeling en ongeveer een derde van alle hoogstaande wetenschappelijke publicaties voor haar rekening. Europa is ook de thuisbasis van een sterke industrie.

Europa moet van deze voordelen en van onze waarden profiteren om ons eigen specifieke innovatiemodel te ontwikkelen. Europa moet onze op samenwerking en partnerschap gebaseerde cultuur, die helpt om innovatie in de gehele Unie te stimuleren, ten volle benutten. En al doende, moet Europa het hoge niveau van Europese bescherming van de gegevens van zijn burgers waarborgen en privacy — wat nu de wereldwijde maatstaf is geworden — wordt een bron van concurrentievoordeel wanneer het om nieuwe technologieën gaat, zoals kunstmatige intelligentie of big data.

De EU is het meest open gebied voor onderzoek en innovatie ter wereld. De EU juicht niet alleen de deelname van onderzoeksorganisaties uit de hele wereld aan haar projecten toe, maar werkt ook op grote schaal met internationale partners samen aan gezamenlijke programma's. Om een gelijk speelveld te bevorderen moet de EU nieuwe marktkansen voor innovatieve goederen en diensten bevorderen. De EU moet ook synergieën en grensoverschrijdende investeringen in onderzoek en innovatie stimuleren die wederzijdse voordelen voor burgers en bedrijven bieden, en tevens waarborgen dat zij haar belangen in strategische sectoren veilig kan stellen.

Op andere gebieden schiet Europa echter tekort in innovatie. Dat komt niet door gebrek aan ideeën of als eerste startende bedrijven: het probleem ligt eerder in gebrek aan schaalvergroting en verspreiding, waarbij innovaties niet altijd in nieuwe markt- en groeikansen worden omgezet. Ook de investeringen van de industrie in onderzoek en innovatie moeten worden versterkt. China en de Verenigde Staten streven de EU voorbij met de hoogte van investeringen in de technologieën die in de toekomst leidend zullen zijn.

Om optimaal gebruik te maken van de haar geboden mogelijkheden en de obstakels te overwinnen waarmee zij wordt geconfronteerd, moet Europa haar aanpak op drie niveaus concentreren. Ten eerste zijn aanzienlijke investeringen in wetenschappelijk en technologisch onderzoek nodig, gericht op belangrijke maatschappelijke en industriële uitdagingen zoals veiligheid, klimaatverandering en de gevolgen van de vergrijzing. Ten tweede moet het ondernemingsklimaat innovatievriendelijker en minder risicomijdend worden. Ten derde moeten de Europese burgers worden ondersteund tijdens de komende snelle en, voor sommigen, turbulente overgang.

Of Europa de kans krijgt de volgende innovatiegolf te leiden, hangt af van ons vermogen om de juiste mix van beleidsmaatregelen en instrumenten samen te stellen. Het is cruciaal voor Europa om de concurrerende ontwikkeling van de strategische waardeketens van de toekomst te ondersteunen. De digitale eengemaakte markt, de energie-unie, industriële strategieën en ons mededingingsbeleid bieden ons een solide kader. Instrumenten als het investeringsplan, het Horizon 2020-programma voor onderzoek en innovatie en de Europese structuur- en investeringsfondsen zijn aantoonbaar succesvol gebleken. Deze basis heeft ertoe bijgedragen dat Europa op vele gebieden in de mondiale wetenschap en technologie voorop loopt en dat bedrijven onder betere voorwaarden kunnen innoveren en concurreren.

Het is nu tijd om naar een volgend niveau te gaan. En dat kunnen wij alleen als wij voor een echt Europese aanpak kiezen, met grensoverschrijdende samenwerking en maatregelen die voor de gehele Unie gelden. Het hangt af van ons vermogen om de inzet van particulier kapitaal en overheidsinvesteringen doeltreffend te combineren, of wij zullen slagen. Het hangt af van een toekomstbestendig Europees en nationaal regelgevingskader dat gunstig is voor innovatie. Het hangt af van een eengemaakte markt waar doeltreffende en eerlijke concurrentie particuliere investeringen in innovatie beloont en stimuleert. Het hangt ervan af of Europese universiteiten tot grotere ondernemingsgeest kunnen worden aangezet. Het hangt ervan af of wij kunnen waarborgen dat elke lidstaat en elke regio in Europa kan bijdragen tot een opkomend tij van uitstekende prestaties op het gebied van wetenschap en innovatie. Over al deze factoren heeft onze Unie gezamenlijk de controle, wij moeten nu onze toekomst in eigen hand nemen.

2. Een vernieuwde agenda voor een sterker Europees ecosysteem voor onderzoek en innovatie

Onderzoek en innovatie vinden kriskras door onze hele samenleving plaats, met verschillende spelers, instrumenten en beleidsmaatregelen op lokaal, nationaal en Europees niveau. Europa moet deze verschillende aanjagers en bestuurlijke niveaus dichter bij elkaar brengen om een onderzoeks- en innovatievriendelijk klimaat te creëren. Hieronder valt tevens het met elkaar verbinden van de verschillende lokale en regionale ecosystemen voor onderzoek en innovatie om innovatie door heel de EU-waardeketens heen te stimuleren.

Op Europees niveau kunnen regelgeving, grensoverschrijdende samenwerking en de EU-begroting als doeltreffende beleidshefbomen fungeren. Beleidsmaatregelen op gebieden als energie, vervoer en industrie dragen bij tot een koolstofarme, duurzame economie. Economische ontwikkeling via innovatie is stevig met het cohesie- en landbouwbeleid verstrengeld. Er zijn specifieke programma's opgezet om de digitale revolutie in de EU te helpen stimuleren. Onderzoek en innovatie vormen de kern van al het beleid op het gebied van onderwijs en opleiding. Het beleid op het gebied van de interne markt en concurrentie is bedoeld om innovatieve bedrijven, met name in het midden- en kleinbedrijf, te ondersteunen en te versterken en hen te helpen uit te breiden en nieuwe markten te ontwikkelen.

Desalniettemin zijn er lacunes en opkomende problemen waaraan Europa iets kan en moet doen. In deze mededeling wordt de geboekte voortgang benadrukt en worden nieuwe maatregelen voorgesteld op gebieden waar de Europese Unie een verschil kan maken.

2.1. Essentiële overheidsinvesteringen waarborgen en particuliere investeringen stimuleren

Uit bewijs blijkt dat de omvang van private en publieke investeringen in onderzoek en innovatie directe gevolgen heeft voor het vergroten van de productiviteit en het versterken van het concurrentievermogen op de wereldmarkt. De EU heeft echter bij lange na nog niet het investeringsdoel in onderzoek en ontwikkeling van in totaal 3 % van het bruto binnenlands product behaald.

Onderzoeks- en ontwikkelingsintensiteit 2016

Overheidsinvesteringen

Het grootste deel van de overheidsinvesteringen in onderzoek en innovatie in de EU — circa 85 % — wordt nationaal gefinancierd. Hoewel de overheidsmiddelen voor onderzoek en ontwikkeling in de EU en haar lidstaten grotendeels vergelijkbaar zijn met de uitgaven van de VS, bestaan er grote verschillen tussen de lidstaten. Het stimuleren van overheidsinvesteringen in onderzoek en innovatie in de lidstaten die daaraan weinig uitgeven, is essentieel om de innovatiemogelijkheden van de EU maximaal te benutten.

Op Europees niveau is het huidige onderzoek- en innovatieprogramma van de EU, Horizon 2020, erg succesvol — hiermee is de EU op vele gebieden van wetenschap en techniek wereldwijd leidend geworden. De Europese Onderzoeksraad heeft met een totale begroting van meer dan 13,1 miljard EUR in de periode 2014‑2020 geholpen uitstekende wetenschappelijke prestaties in grensverleggend onderzoek te stimuleren en een aantal van de grootste talenten naar Europa te halen. De Marie Skłodowska-Curie-acties hebben met een begroting van 6,2 miljard EUR hooggekwalificeerde onderzoekers gedurende hun gehele carrière ondersteund.