Samenvatting Het Nederlandse rechtsstelsel wordt onverminderd gekenmerkt door een zeer groot vertrouwen in de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht en er wordt onverminderd gestreefd naar een verdere bevordering van de kwaliteit van de rechtspleging. Er wordt verder gewerkt aan initiatieven die betrekking hebben op de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, zoals de grondwetswijziging om de benoemingsprocedure voor de leden van de Hoge Raad te herzien. Wat de kwaliteit van de rechtspleging betreft, is de ontwikkeling van kleinschalige projecten ter verbetering van de kwaliteit een nieuwe fase ingegaan met de uitrol van initiatieven op grotere schaal. De inspanningen om het digitaliseringsniveau in het civiel, bestuurs- en strafrecht te verbeteren, worden voortgezet en als gevolg van de COVID-19-pandemie verloopt dit proces sneller. Er blijft enige bezorgdheid bestaan over de toereikendheid van de financiering van het huidige stelsel van rechtsbijstand. De herziening van dit stelsel moet in 2025 zijn voltooid. Over het algemeen blijft het rechtsstelsel efficiënt werken, hoewel de COVID-19-pandemie achterstanden heeft veroorzaakt in 2020 en 2021. Evenals afgelopen jaar wordt Nederland gezien als een van de minst corrupte landen in de EU en in de wereld. Integriteit is een essentieel onderdeel van het overheidskader. In 2020 is een uitgebreid programma gelanceerd om ondermijnende georganiseerde misdaad te bestrijden met onder meer een holistische aanpak om corruptie te voorkomen, op te sporen en te bestraffen, nadat uit onderzoek was gebleken dat criminelen actief trachten oneigenlijke invloed uit te oefenen op ambtenaren. De capaciteit van de Rijksrecherche en van het Openbaar Ministerie is versterkt met aanvullende financiering. In oktober 2020 is nieuwe wetgeving aangenomen die de screening van politieambtenaren en politie-externen intensiveert. Het is de bedoeling dat verdere wetgeving ter bevordering van de integriteit van volksvertegenwoordigers en bestuurders uiterlijk in maart 2022 ingaat. Er blijft bezorgdheid bestaan over het integriteitskader voor topfuncties binnen de overheidssector, alsook over lobbying, draaideurconstructies en de transparantie van de financiering van politieke partijen. Nederland kent een aanhoudend grote mediavrijheid. De autoriteiten blijven zich inzetten voor onafhankelijke journalistiek. Daartoe worden subsidies verstrekt uit het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten en uit een aanvullend tijdelijk fonds dat tijdens de COVID-19-pandemie is opgezet voor de lokale media. Het onafhankelijke Commissariaat voor de Media brengt regelmatig verslag uit over media-eigendomsstructuren. Er is echter ruimte voor een uitgebreidere openbaarmaking van informatie over dergelijke structuren. Het wetgevingskader voor de toegang tot informatie wordt gewijzigd om de transparantie van de Rijksoverheid en de toegang tot openbare informatie te verbeteren na vele meldingen van een te trage reactie op of onvolledige beantwoording van informatieverzoeken. De moord op een onderzoeksjournalist, waarnaar momenteel onderzoek wordt gedaan, en toenemende bedreigingen onderstrepen het belang van initiatieven als “PersVeilig”, die journalisten ondersteuning biedt bij het melden van en omgaan met bedreigingen. Er vinden uitgebreide debatten en gedachtewisselingen plaats over de goede werking van het systeem van checks-and-balances naar aanleiding van een parlementair onderzoeksverslag over de uitvoering van de kinderopvangtoeslag, waarin werd geconstateerd dat de beginselen van de rechtsstaat waren geschonden. Er zijn thans follow-upmaatregelen en -onderzoeken gepland of al gaande. De COVID-19-pandemie blijft hoog op de rechterlijke en wetgevingsagenda staan. Zo is een wet aangenomen die een stevigere rechtsgrondslag voor COVID-19-maatregelen moet bieden, en worden ingrijpende COVID-19-maatregelen voor de rechter aangevochten. Onafhankelijke autoriteiten blijven een belangrijke rol spelen in het systeem van checks-and-balances, onder meer bij de bescherming van de grondrechten. Het maatschappelijk middenveld blijft open, hoewel er vragen zijn gerezen over een nieuw ontwerp van transparantiewetgeving en over wetgeving die de mogelijkheden verruimt om zogenaamde “radicale organisaties” te verbieden.



I.Justitieel stelsel

De rechterlijke macht bestaat uit elf rechtbanken, vier algemene hoven van beroep, twee bijzondere colleges van beroep , de Raad van State en de Hoge Raad. Een onafhankelijke Raad voor de rechtspraak speelt een belangrijke rol bij het waarborgen van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht en is belast met het bevorderen van de kwaliteit van de rechtspraak en de toewijzing van financiële middelen aan de gerechten . Kandidaat-rechters worden door de Landelijke Selectiecommissie rechters geselecteerd en vervolgens voor het leven door de regering benoemd op voordracht van de minister van Justitie . Het Openbaar Ministerie staat los van het Ministerie van Justitie en Veiligheid, maar valt onder de politieke verantwoordelijkheid van de minister van Justitie. De orde van advocaten is bij wet opgericht. Zij is onafhankelijk van de overheid en wordt uitsluitend gefinancierd uit de jaarlijkse bijdragen van de advocaten . Nederland neemt deel aan het Europees Openbaar Ministerie.

Onafhankelijkheid

Er is onverminderd sprake van een zeer groot vertrouwen in de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. 77 % van de bevolking en 82 % van de bedrijven geeft aan “redelijk tot zeer veel” vertrouwen te hebben in de onafhankelijkheid van rechtbanken en rechters . Met deze hoge percentages wordt de lijn van de afgelopen jaren doorgetrokken .

Er zijn verdere stappen gezet ter voorbereiding van een grondwetswijziging om de benoemingsprocedure voor de leden van de Hoge Raad te herzien . In december 2020 stuurde de regering een ontwerptekst van deze grondwetswijziging voor advies naar de Raad van State. Het doel van de voorgenomen wijziging is de rol van de uitvoerende en de wetgevende macht bij de benoeming van leden van de Hoge Raad verder te beperken, conform de aanbevelingen van de Raad van Europa . Na een onlineraadpleging over een wetsontwerp, dat berustte op de aanbeveling van de onafhankelijke Staatscommissie parlementair stelsel , zijn bepaalde wijzigingen aangebracht in de ontwerptekst. Het advies van de Raad van State zal openbaar worden wanneer het voorstel naar de Kamer wordt gezonden.

Er zijn vorderingen gemaakt bij de herziening van de benoemingsprocedures voor de leden van de Raad voor de rechtspraak en van het gerechtsbestuur. Op verzoek van de minister van Rechtsbescherming van februari 2020 heeft de Raad van State op 23 september 2020 advies uitgebracht over een mogelijke herziening van de benoemingsprocedures voor leden van de Raad voor de rechtspraak en van het gerechtsbestuur. Hoewel de Raad van State concludeerde dat de huidige benoemingsprocedures voor de Raad voor de rechtspraak en het gerechtsbestuur in overeenstemming zijn met het vereiste van onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, raadt hij aan te bezien op welke wijze de betrokkenheid van de bij het gerecht werkzame rechters en gerechtsambtenaren bij de benoeming van bestuurders van hun gerechten kan worden verstevigd. Na een akkoord tussen de Raad voor de rechtspraak, de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak en andere vertegenwoordigers van de rechterlijke macht heeft de Raad voor de rechtspraak voor 2021 en een deel van 2022 een nieuwe benoemingsprocedure voor gerechtsbestuurders vastgesteld . Het akkoord moet rechters meer invloed bieden op de benoeming van bestuurders in hun gerecht, met name door de instelling van een commissie bestaande uit vier rechters, twee bestuurders en twee gerechtsambtenaren, die selectiegesprekken met kandidaten voert en vervolgens één kandidaat aandraagt bij de Raad voor de rechtspraak. Bij stakende stemmen hebben de vier rechters een doorslaggevende stem. Voorts zal de Raad voor de rechtspraak in de zomer van 2021 beginnen met zijn beraadslagingen met de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak en andere vertegenwoordigers van de rechterlijke macht over een mogelijke herziening van de benoemingsprocedure voor leden van de Raad . Doel ervan is de invloed van de uitvoerende en de wetgevende macht op de benoeming van de leden van de Raad voor de rechtspraak verder te beperken, conform de aanbevelingen van de Raad van Europa .

Kwaliteit

De hervorming van het stelsel van rechtsbijstand zal berusten op de bevindingen van een aantal proefprojecten. De herziening van het rechtsbijstandsstelsel zal volgens de huidige verwachting in 2025 zijn voltooid en zal van start gaan met een aantal proefprojecten die gericht zijn op het bijeenbrengen van beste praktijken bij de voorbereiding van verdere wetgevingsherzieningen. Wat het huidige stelsel van rechtsbijstand betreft, blijft er bezorgdheid bestaan over de toereikendheid van de beschikbare financiering .

De digitalisering in het civiel, bestuurs- en strafrecht wordt voortgezet en is zelfs versneld door de COVID-19-pandemie. Er is nog ruimte voor verbetering van de digitalisering van het rechtsstelsel , met name wat betreft de online-publicatie van uitspraken en de beschikbaarheid van digitale oplossingen om gerechtelijke procedures in te stellen en te volgen; verschillende initiatieven zijn daarop gericht . Wat het strafrecht betreft, werken de rechterlijke macht en het Openbaar Ministerie samen met andere justitiële belanghebbenden aan een digitaal plan. Bij het civiel en het bestuursrecht moet een nieuw digitaliseringsprogramma de rechtspraak digitaal toegankelijk maken voor burgers en beoefenaars van juridische beroepen . De juridische procedures zullen stapsgewijs worden gedigitaliseerd, te beginnen met nationale belastingzaken en beslagleggingsverzoeken, waarna deze zullen worden uitgebreid tot andere rechtsgebieden. Naar aanleiding van de COVID-19-pandemie heeft de Raad voor de rechtspraak nieuwe regels vastgesteld voor het organiseren van zittingen op afstand, waardoor de rechterlijke instanties hun werkzaamheden konden voortzetten. De huidige regels zijn tot en met 1 augustus 2021 van toepassing en kunnen zo nodig worden verlengd om de werking van de rechtbanken te waarborgen.

De experimentenwet op de rechtspleging zal het mogelijk maken om op grotere schaal proefprojecten op het gebied van de rechtspleging uit te rollen. Na de ontwikkeling van tal van proefprojecten op het gebied van de kwaliteit van de rechtspraak in het kader van het programma “Maatschappelijk effectieve rechtspraak” zal na de verwachte inwerkingtreding van de experimentenwet op de rechtspleging in de zomer van 2021 de uitrol van kwaliteitsprojecten op grotere schaal mogelijk worden. Dergelijke kwaliteitsprojecten omvatten bijvoorbeeld een experiment met een “schuldenrechter” die de doeltreffendheid van rechterlijke beslissingen moet vergroten door alle zaken van een schuldenaar gelijktijdig te behandelen. Deze benadering waarbij proefprojecten op kleine schaal worden getoetst en vervolgens op grotere schaal worden ingevoerd, kan innovatieve ideeën opleveren om de kwaliteit van het rechtsstelsel te bevorderen .

Efficiëntie

De COVID-19-pandemie heeft gevolgen gehad voor de efficiëntie van het rechtsstelsel. Door de COVID-19-pandemie is de achterstand in rechtszaken, en met name in strafzaken, in 2020 en 2021 toegenomen . De Raad voor de rechtspraak en de gerechtsbesturen hebben speciale maatregelen daartegen getroffen, zoals het verbeteren van videoconferentiefaciliteiten voor rechtszittingen, het benoemen van gepensioneerde rechters als plaatsvervangende rechters en een frequenter gebruik van enkelvoudige kamers. Het is de bedoeling dat de achterstanden die in het strafrechtstelsel door de COVID-19-pandemie zijn ontstaan, eind 2021 zijn weggewerkt . In het kader daarvan blijft het Openbaar Ministerie gebruikmaken van zijn bevoegdheid om bepaalde strafzaken zelf af te doen . Naar aanleiding van bezwaren van Kamerleden en van de orde van advocaten kondigde de minister van Rechtsbescherming in november 2020 aan dat verdachten een gratis consult kunnen krijgen bij een advocaat. Daarmee is op 1 april 2021 voor een aantal zaken van start gegaan. Geleidelijk zullen de gratis consulten worden uitgebreid naar alle andere zaken. Aangezien het gebruik van deze bevoegdheden door het Openbaar Ministerie gevolgen kan hebben voor het recht op een eerlijk proces, met name wanneer burgers niet naar behoren worden geïnformeerd , is een gratis consult met name in dergelijke gevallen van belang.

Het rechtsstelsel wordt nog steeds gekenmerkt door een hoge efficiëntie in eerste aanleg, maar de beroepsprocedures duren relatief lang . Het rechtsstelsel is de afgelopen jaren over de gehele linie bezien in hoge mate efficiënt gebleken . Procedures in eerste aanleg bij burgerlijke en handelszaken duren kort, namelijk rond de 100 dagen in 2019 . Daarentegen nemen de procedures bij burgerlijke en handelszaken in derde aanleg veel tijd in beslag: in 2019 gemiddeld 459 dagen. De bestuurlijke rechtspleging werkt nog efficiënt in eerste aanleg , maar de procedures zijn relatief lang in tweede en in derde aanleg . Het totale afhandelingspercentage in eerste aanleg is nog steeds hoog , maar bij de bestuurszaken in eerste aanleg is het afhandelingspercentage geleidelijk gedaald tot 94 % in 2019. Dit zou in de toekomst kunnen leiden tot enige achterstand in de bestuurlijke rechtspraak, hoewel het huidige aantal aanhangige zaken beheersbaar lijkt . Wat de strafrechtspleging betreft, moet een na een evaluatie in 2020 opgesteld nieuw actieplan de efficiëntie verbeteren, met name voor gevallen van gewone delicten en delicten met een grote impact . Hoewel dit kan leiden tot meer efficiëntie en kan helpen bij het wegwerken van achterstanden, benadrukken belanghebbenden dat dergelijke initiatieven niet ten koste mogen gaan van de kwaliteit van de rechtspleging .

II.Corruptiebestrijding