De Raad van de Europese Unie erkende het belang van de bio-economie als belangrijke component voor de uitvoering van de Europese Green Deal in een regionaal divers Europa. Hij heeft de Europese Commissie gevraagd tegen 2022, ter gelegenheid van de tiende verjaardag van de eerste EU-strategie voor de bio-economie, een voortgangsverslag op te stellen over de uitvoering van de strategie voor de bio-economie. Dit document is het antwoord op het verzoek van de Raad.

Om die doelstellingen te behalen, ging de geactualiseerde strategie voor de bio-economie gepaard met een doelgericht actieplan dat is opgesteld rond drie hoofdactiegebieden: 1) de biogebaseerde sectoren versterken en opschalen, investeringen en markten aanboren; 2) zorgen voor een snelle uitrol van lokale bio-economieën overal in Europa; en 3) de ecologische grenzen van de bio-economie begrijpen.

Om deze uitdaging aan te gaan, heeft de Europese Commissie in 2012 een strategie voor de bio-economie vastgesteld, die zij in 2018 heeft geactualiseerd (zie figuur 1). In de geactualiseerde strategie werden de vijf oorspronkelijke doelstellingen opnieuw bevestigd: i) de voedsel- en voedingszekerheid waarborgen, ii) natuurlijke hulpbronnen duurzaam beheren, iii) onze afhankelijkheid van niet-hernieuwbare, niet-duurzame hulpbronnen verminderen, iv) de klimaatverandering beperken en ons aanpassen en v) het Europese concurrentievermogen versterken en banen scheppen. Deze doelstellingen, die aansluiten bij de streefcijfers van de Europese Green Deal, zijn nu relevanter dan ooit, na de niet-uitgelokte invasie van Oekraïne door Rusland en de noodzaak om onze energieonafhankelijkheid te versnellen en de voedselzekerheid te versterken. De EU-strategie voor de bio-economie maakt een groene en rechtvaardige transitie mogelijk en heeft betrekking op elk van de drie dimensies van duurzaamheid: milieu, maatschappij en economie.

Onze huidige fossiele economie heeft haar grenzen bereikt en de transitie naar een nieuw maatschappelijk en economisch model, dat gebaseerd is op het duurzame en circulaire gebruik van hulpbronnen, is een van de kerntaken van de EU geworden.

De bio-economie moet nu meer dan ooit bijdragen tot de groene en eerlijke transitie in Europa. De EU-strategie voor de bio-economie is succesvol gebleken, maar toch moet bij verdere uitvoering van het actieplan meer nadruk worden gelegd op beter beheer van biologische hulpbronnen en duurzame consumptiepatronen.

Tijdens deze evaluatie zijn ook hiaten in het huidige actieplan vastgesteld die verdere actie vereisen. Ten eerste: meer nadruk op hoe de vraag naar land en biomassa beter kan worden beheerd om te voldoen aan ecologische en economische eisen in een klimaatneutraal Europa. Ten tweede: werken aan duurzamere consumptiepatronen om de milieu-integriteit te waarborgen.

·in landen in Centraal- en Oost-Europa is er vooruitgang geboekt in de uitrol van de bio-economie, dankzij aanzienlijke financieringsbijdragen van de EU en de oprichting van nieuwe fora en netwerken;

In de Europese Green Deal is de Europese ambitie vastgesteld om tegen 2050 klimaatneutraal te zijn en de mensen, de planeet en de welvaart te beschermen. De transitie naar een moderne, middelenefficiënte, welvarende en concurrerende economie, waarin milieu, gezondheid en welzijn centraal staan, vereist diepgaande en wijdverspreide maatregelen in alle economische sectoren. De Europese Raad vroeg de Europese Commissie om in het licht van deze nieuwe beleidscontext tegen 2022 een voortgangsverslag op te stellen over de uitvoering van de EU-strategie voor de bio-economie uit 2018 en om te beoordelen of er een actualisatie nodig is van de strategie en/of het actieplan daarvan.

3.Algemene trends in de ontwikkeling van de bio-economie in Europa

Bio-economiebeleid zorgt voor een groene en sociaal rechtvaardige transitie door duurzame bedrijfsmodellen te ontwikkelen die gebaseerd zijn op de beginselen van zorgvuldigheid en door duurzame handel en sociale rechtvaardigheid in Europa en daarbuiten te bevorderen. Hierdoor worden verschillen weggewerkt en worden nieuwe groene banen geschapen in opkomende circulaire, biogebaseerde en voedingsindustrieën en -diensten, waardoor zij een toegevoegde waarde voor de regionale economieën betekenen. Voorbeelden zoals de mijnstreek rond de Rijn in Duitsland (Bioökonomie REVIER) of de Bulgaarse Stara Zagora-regio (BE-RURAL) tonen aan dat de bio-economie bijdraagt tot plattelands- en kustontwikkeling en tot een rechtvaardige en billijke transitie.

Bio-economiebeleid stimuleert duurzame innovatie en creëert oplossingen voor duurzame voeding en biogebaseerde producten, biogebaseerde en van biologische producten afgeleide chemische stoffen, geavanceerde biobrandstoffen en de bio-energie van de toekomst. In verschillende projecten van Horizon 2020, de Gemeenschappelijke Onderneming biogebaseerde industrieën en regionale projecten zien we industriële modernisering en duurzame waardeketens (hoofdstuk 7 van het werkdocument van de diensten van de Commissie). Hulpbronnen- en energie-efficiëntie worden behaald dankzij beginselen zoals de circulaire economie, cascadering van gebruik, de afvalhiërarchie of de Avoid-Shift-Improve (Vermijd-Verander-Verbeter)-benadering.

Door biologische hulpbronnen van land en zee optimaal te gebruiken, vergroot de bio-economie ook nevenvoordelen, zoals de productie van biomassa, de beperking van klimaatverandering en de uitbreiding van biodiversiteit, terwijl andere ecosysteemdiensten worden gevrijwaard en voordeel opleveren. Dit betekent dat land- en watergebied moet worden bestemd om ecosystemen te bewaren en te herstellen, en dat de doelstellingen moeten worden behaald die bijvoorbeeld zijn uiteengezet in de EU-strategieën voor biodiversiteit en een duurzame blauwe economie, de Europese en nationale plannen voor aanpassing en de regelgeving over landgebruik, verandering in landgebruik en bosbouw (LULUCF) en ontbossingsvrije producten. Op de natuur gebaseerde oplossingen en duurzaam beheer van land- en waterecosystemen dragen bij tot het herstel van natuurlijke ecosystemen en de verwezenlijking van maximale duurzame opbrengsten, de bescherming van de multifunctionaliteit van bossen, het vermijden van schadelijke vervuiling en de vergroting van de veerkracht van ecosystemen.

Bio-economiebeheer is cruciaal om de grootst mogelijke synergetische effecten van sectorbeleid te behalen , een gelijk speelveld te creëren en coherente duurzaamheidscriteria op alle beleidsterreinen vast te stellen. Door interministeriële samenwerking, beleidscoherentie en verticale coördinatie op lokaal, nationaal, Europees en internationaal niveau te stimuleren, kunnen we ervoor zorgen dat de bio-economie haar volledige potentieel bereikt.

Ongeveer 80 % van de biomassa die in de EU-27 voor voedsel wordt geproduceerd, is bestemd voor dierlijk voedsel, terwijl 20 % plantaardig voedsel is. De toename van het gebruik van biomassa in de periode 2009-2017 bedroeg gedurende de twee perioden van vier jaar waarvoor gegevens beschikbaar zijn (2010-2013 en 2014-2017) zo’n 1 % voor voedsel en 10 % voor niet-voedseldoeleinden. Het gebruik van primaire en secundaire houtachtige biomassa is de afgelopen twintig jaar met respectievelijk 25 % en 29 % toegenomen. Het energiegebruik van houtachtige biomassa is gedurende de twee perioden van vier jaar waarvoor gegevens beschikbaar zijn (2010-2013 en 2014-2017) in de EU met ongeveer 12 % toegenomen .

De EU-27 produceert ruwweg 1 miljard ton droge stof biomassa per jaar. Deze biomassa is hoofdzakelijk afkomstig van de landbouw- en bosbouwsector, terwijl de visserij- en de aquacultuursector minder dan 1 % droge stof biomassa leveren. Bijna de helft van alle biomassa die in de EU-27 wordt gebruikt, gaat naar voedseldoeleinden (zie figuur 3 en figuur 2 van het werkdocument van de diensten van de Commissie).

Daarnaast beschikken 28 EU-regio’s over hun eigen specifieke strategieën voor de bio-economie en is een andere regio bezig met de ontwikkeling daarvan; 69 andere EU-regio’s werken aan de ontwikkeling van strategieën (of hebben deze al vastgesteld) waarin de bio-economie een van de sleutelelementen is en 96 andere EU-regio’s hebben strategieën met een minimale bio-economie-inhoud (figuur 1 van het werkdocument van de diensten van de Commissie). Er bestaan ook sectorspecifieke regionale strategieën die het beheer van specifieke biologische hulpbronnen en/of bio-economische sectoren sturen, alsook ruimere, overkoepelende en transversale strategieën (over bijvoorbeeld circulaire economie, onderzoek en innovatie enz.); zij ondersteunen de ontplooiing van regionale bio-economieën.

ooverheidsopdrachten voor biogebaseerde producten, nationale labels en normen alsook acties die kennis vergroten en onderwijs of opleiding in bio-economie uitbreiden, te bevorderen (tabel 1 van het werkdocument van de diensten van de Commissie).

oconcepten of prioriteiten van de bio-economie te integreren in bestaande regelgevingskaders;

Veel EU-lidstaten zijn ook betrokken bij drie initiatieven op macroregionaal niveau: BIOEAST dat elf lidstaten uit Midden- en Oost-Europa samenbrengt; de Noordse bio-economie; of het initiatief “Bio-economie in de Oostzeeregio”.

De succesvolle ontwikkeling van bio-economieën hangt af van lokale ecologische, sociale en economische mogelijkheden en uitdagingen. Het actieplan van de strategie voor de bio-economie uit 2018 bevatte specifieke acties om de vaststelling, actualisering en coherentie van nationale en regionale strategieën voor de bio-economie in heel Europa aan te moedigen. Sinds de vaststelling ervan is aanzienlijke vooruitgang geboekt. Er zijn momenteel tien EU-lidstaten met specifieke strategieën voor de bio-economie en zeven EU-lidstaten die werken aan de ontwikkeling van hun respectieve strategieën (figuur 1, details zie hoofdstuk 2.1 van het werkdocument van de diensten van de Commissie). Sinds 2018 hebben dus nog eens drie lidstaten een nationale strategie ontwikkeld, terwijl vijf andere lidstaten zijn begonnen met de ontwikkeling ervan.

In dit deel wordt gebruikgemaakt van de recentste beschikbare gegevens van het Kenniscentrum voor bio-economie van de Europese Commissie om een beeld te schetsen van de situatie van de bio-economie in Europa. Deel 3.1 bevat een overzicht van de bestaande nationale en regionale strategieën voor de bio-economie in Europa. In deel 3.2 wordt de ontwikkeling van het aanbod en het gebruik van biomassa tot 2017 weergegeven. Deel 3.3 bevat een overzicht van economische cijfers van de bio-economie en schetst de huidige rol van biogebaseerd(e) onderzoek en innovatie.

Minstens de helft van alle houtachtige biomassa die in de EU voor energie wordt gebruikt (49 %), en ongeveer 19 % van alle houtachtige biomassa die in het industriële proces voor materialen terechtkomt, is afkomstig van secundaire bronnen en postconsumptiehout . Uit het gebruik van de secundaire houtachtige biomassa blijkt dat de cascadering van biomassa in de houtsector al een belangrijke plaats inneemt, maar de uitvoering van het cascaderingsbeginsel kan nog worden verbeterd en er kan meer nadruk worden gelegd op materialen en producten met een lange levensduur, bijvoorbeeld in gebouwen en meubilair. Dergelijke materialen en producten kunnen het mogelijk maken de bebouwde omgeving om te vormen tot een koolstofput in plaats van een bron van emissies, waardoor de biosfeer wordt beschermd en uitgebreid, het klimaat wordt gestabiliseerd en de gezondheid en het welzijn van de mens worden gewaarborgd, in overeenstemming met de doelstellingen van het Nieuw Europees Bauhaus. Om de circulariteit van de houtsector te verbeteren, moet er bovendien meer aandacht gaan naar terugwinning en hergebruik van postconsumptiehout (momenteel 38 Mm3 SWE). Gezien de toenemende vraag naar biomassa en een beperkt aanbod van duurzame biomassa wordt er een hiaat in de beschikbaarheid van biomassa verwacht (zie hoofdstuk 4).

3.3.Economie, banen en onderzoek en investering in levensmiddelen- en andere biogebaseerde sectoren

De productie van biomassa en de omzetting van biomassa in voedsel, drank, vervaardigde biogebaseerde producten en vloeibare biobrandstoffen en bio-elektriciteit verschaften in 2019 werk aan 8,3 % van de Europese beroepsbevolking en vertegenwoordigden 4,7 % van het Europese bbp (d.w.z. 17,42 miljoen werknemers en een toegevoegde waarde van 657 miljard EUR in de sectorale samenstelling van de EU na de brexit) (figuur 3 van het werkdocument van de diensten van de Commissie). Het biogebaseerde aandeel van ongeveer 3 % in de binnenlandse chemische markt van de EU vertoont een belangrijk groeipotentieel (figuur 4 van het werkdocument). Het Europese globale marktaandeel van biogebaseerde chemische stoffen en materialen van ongeveer 31 % is twee keer groter dan dat van de fossiele sector (16 %). De voorbije tien jaar is de rol van de bio-economiesectoren bij het genereren van economische welvaart toegenomen (figuur 5 van het werkdocument), en in alle landen zijn winsten in arbeidsproductiviteit (toegevoegde waarde per werknemer) vastgesteld (figuur 6 van het werkdocument). De hoogste arbeidsproductiviteit is opgetekend in de productie van bio-elektriciteit, de productie van biogebaseerde chemische stoffen, geneesmiddelen, kunststoffen en papier.

De grootste vervanging van fossiele door biogebaseerde chemische producten vond plaats bij biogebaseerde oplosmiddelen, biogebaseerde polymeren, biogebaseerde verpakkingen, biobrandstoffen en agrochemische stoffen, met productiekosten die vergelijkbaar zijn met deze voor fossiele producten (tabel 2 van het werkdocument van de diensten van de Commissie). De vervanging van fossiele input door chemische platformproducten en van polymeren door kunststoffen staat momenteel op een laag pitje maar heeft een hoog toekomstig potentieel. Bioraffinaderijen op schaal zouden een belangrijke rol kunnen spelen (zie deel 5). Circulaire, door biotechnologie ondersteunde oplossingen hebben directe en indirecte effecten op lokale economieën. Een mooi voorbeeld daarvan is een gemeentelijke strategie voor afvalgebaseerde opwaardering van nutriënten voor landbouwgebruik in Italië, waarbij is aangetoond dat elke 100 000 ton zuiveringsslib die in meststoffen wordt omgezet, een totale toegevoegde waarde van 8,5 miljoen EUR en 85 banen kan opleveren.

Hoewel de herstructurering van de Europese landbouw hoofdzakelijk betrekking heeft op de totale omvang van het aantal werknemers, was de toename van de voedsel- en andere biogebaseerde industrieën in de EU-27 hoger dan bij de primaire sectoren. De productie van voedsel, drank, tabak, biogebaseerd textiel, houten producten en meubilair, papier, biogebaseerde chemische stoffen, biogebaseerde geneesmiddelen, biogebaseerde kunststoffen en bio-elektriciteit zijn goed voor 7,92 miljoen banen met een toevoegde waarde van 433 miljard EUR. De voedsel-, drank- en tabakssector heeft met 55 % de grootste toegevoegde waarde (237 miljard EUR). Een toenemend aantal toepassingen voor nieuwe voedingsmiddelen.

Onderzoek en ontwikkeling hebben snelle vooruitgang geboekt in de particuliere sector en zijn achteruitgegaan in de overheidssector, wat erop wijst dat de activering van particuliere belanghebbenden bij onderzoek en de demonstratie en ontplooiing van biogebaseerde oplossingen zijn vruchten heeft afgeworpen. De publieke betrokkenheid bij O&O moet evenwel de biogebaseerde sectoren verder versterken en uitbreiden, zoals met succes werd gedaan in de Gemeenschappelijke Onderneming biogebaseerde industrieën (en de opvolger ervan, de Gemeenschappelijke Onderneming “Een circulair biogebaseerd Europa”, zie deel 5.1, en kader 1 van hoofdstuk 1.1 van het werkdocument).

Dienstenactiviteiten, zoals wetenschappelijk onderzoek en ontwikkeling, digitalisering, logistiek enz., zijn een belangrijk element in een bio-economie en zouden de werkgelegenheid in de “omvang van de bio-economie” meer dan twee keer zo groot kunnen maken. Uit studies blijkt dat bio-economiegerelateerde diensten in de EU een toegevoegde waarde van 400 tot 1 000 miljard EUR hebben gegenereerd, met tussen 2005 en 2015 een gemiddeld snellere toename dan de bio-economiesector voor primaire productie . De huidige statistieken bieden vanwege hun opzet evenwel geen betrouwbare informatie. Ook het toepassingsgebied van dienstensectoren (figuur 7 van het werkdocument) waarmee in de bio-economie rekening wordt gehouden, varieert aanzienlijk tussen de lidstaten.



4.Doelstellingen van de EU-strategie voor de bio-economie in de context van de Europese Green Deal

Belangrijkste punten:

·Europa is globaal gezien op weg om de doelstellingen van de EU-strategie voor de bio-economie te behalen, maar er blijven nog een aantal milieu-uitdagingen.

·Er is beleidscoördinatie nodig als gevolg van meervoudige druk op land door de vraag naar grondstoffen, meer bepaald op gevoelige arbeidsmarkten.

·In alle delen van Europa moet de beroepsbevolking worden getransformeerd en omgeschoold voor een rechtvaardige transitie.

·Bij de verdere uitvoering van de EU-strategie voor de bio-economie en het actieplan moet de nadruk liggen op de vastgestelde uitdagingen.

In dit hoofdstuk willen we analyseren of Europa naar de vijf doelstellingen van de EU-strategie voor de bio-economie evolueert. In een tweede fase worden deze doelstellingen in verband gebracht met relevante initiatieven en beleidsmaatregelen in het kader van de Europese Green Deal.

Het monitoringsysteem van de Europese bio-economie beoordeelt de vooruitgang naar een duurzame en circulaire bio-economie op basis van de ambitieuze beginselen die de Europese bio-economie sturen en heeft betrekking op de drie duurzaamheidsdimensies. In het kader hiervan zijn de vijf doelstellingen van de EU-strategie voor de bio-economie opgesplitst in meer gedetailleerde stellingen die de trajecten ernaartoe beschrijven. Het traject van Europa naar een gewenste bio-economie wordt beoordeeld aan de hand van specifieke indicatoren om de voortgang langs deze paden te meten. De trends weerspiegelen het effect van de EU-strategie voor de bio-economie uit 2018 nog niet en worden beïnvloed door veel andere factoren.

Uit de trends op basis van gegevens voor 2012-2021 blijkt dat Europa over het algemeen op de goede weg is om de doelstellingen van de strategie voor de bio-economie te behalen (zie kader 1). De trends laten evenwel ook een aantal negatieve ontwikkelingen zien. Ondanks de aanzienlijke voordelen die het milieu- en klimaatbeleid van de EU van de voorbije decennia heeft opgeleverd, wordt Europa geconfronteerd met een aantal hardnekkige milieu-uitdagingen . Uit beoordelingen blijkt dat land- en maritieme ecosystemen in Europa onder druk staan, hoofdzakelijk te wijten aan directe of indirecte antropogene stressfactoren, zoals vervuiling, voortdurende menselijke interventies en klimaatverandering (figuur 8 van het werkdocument van de diensten van de Commissie).

Tabel 1 laat het verband zien tussen de initiatieven van de Europese Green Deal en de vijf doelstellingen van de strategie voor de bio-economie. In elk initiatief ligt de nadruk op ten minste één doelstelling van de strategie voor de bio-economie (donkergroen) en worden andere doelstellingen ondersteund (middengroen). De beoordeling loopt niet vooruit op de werkelijke impact die de initiatieven zullen hebben. In sommige gevallen zijn verbanden met de doelstelling van de strategie voor de bio-economie slechts impliciet, wat betekent dat het initiatief ze niet direct aanpakt of ondersteunt (lichtgroen), als gevolg van de effecten van economische of gedragsfeedback. In dergelijke gevallen is specifieke aandacht vereist (zie hoofdstuk 4 van het werkdocument voor meer details over de beoordeling).