>i'*«|#Mjf}# 
-tr it 
* ir 
ir ii COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 22.07.1997 
COM(97) 384 dcf. 
EINDVERSLAG 
OVER HET FORCE-PROGRAMMA 
- Actieprogramma voor de 
ontwikkeling van de voortgezette beroepsopleiding 
in de Europese Gemeenschap -
(door de Commissie ingediend) 

INHOUD 
1. BESLUIT VAN DE RAAD EN CONTEXT I 
2. DOELSTELLINGEN EN INHOUD VAN FORCE I 
3 INSTITUTIONELE STRUCTUREN 2 
4. TRANSNATIONALE MAATREGELEN 3 
5. RESULTATEN EN VERSPREIDING 7 
6. VOORTGEZETTE BEROEPSOPLEIDING IN HET BEDRIJFSLEVEN: FEITEN 
EN CIJFERS 10 
7. VOORTGEZETTE BEROEPSOPLEIDING IN HET BELEID VAN DE 
GEMEENSCHAP 13 
8. FINANCIËLE MIDDELEN 18 
9 RESULTATEN VAN DE EXTERNE EVALUATIE 19 
10. CONCLUSIE 21 
BIJLAGE I: KERNCIJFERS VAN HET FORCE-NETWERK i 
BIJLAGE II: LIJST VAN FORCE PUBLICATIES iv 
Eindverslag 
over het FORCE-programma 
voor de ontwikkeling van de voortgezette beroepsopleiding 
in de Europese Gemeenschap 
INLEIDING 
Het tussentijds verslag van de Commissie (doc. COM(94) 418 def. van 13 oktober 1994) beschreef 
de ontwikkeling van het FORCE-programma tussen I januari |99| en 31 december 1993. 
Dit eindverslag geeft een totaaloverzicht van de tenuitvoerlegging van FORCE in de periode 
1 januari 1991 tot en met 31 december 1994 en gaat in het bijzonder jn op wat er gerealiseerd is -
evaluatie, exploitatie, monitoring en verspreiding van de resultaten - en welke conclusies hieruit 
kunnen worden getrokken voor de ontwikkeling van het communautaire beleid op het gebied van de 
voortgezette beroepsopleiding. 
l. BESLUIT VAN DE RAAD EN CONTEXT 
1.1. FORCE is op 1 januari 1991 gelanceerd voor een periode van vier jaar op basis van Besluit 
90/267/EEG van de Raad tot vaststelling van een actieprogramma voor de ontwikkeling van de 
voortgezette beroepsopleiding in de Europese Gemeenschap. 
1.2. FORCE heeft zich ontwikkeld als onderdeel van de toenemende consensus in de gehele 
Gemeenschap over het belang van de voortgezette beroepsopleiding als doorslaggevende factor in 
de economische en sociale strategieën van de lidstaten, die voornamelijk tot uiting was gebracht in 
de Resolutie van de Raad van 5 juni 1989 inzake voortgezette beroepsopleiding, waarin de 
Commissie is gevraagd zo spoedig mogelijk een actieprogramma betreffende de voortgezette 
beroepsopleiding voor te leggen. 
1.3. In overeenstemming met deze ontwikkelingen is het voorstel van de Commissie COM(89) 567 def. 
van 8 december 1989 voorgelegd aan de Raad, het Europees Parlement en het Economisch en 
Sociaal Comité; op grond hiervan is FORCE op 29 mei 1990 goedgekeurd (Besluit 90/267/EEG) 
met als doel de door en in de lidstaten op het gebied van de voortgezette beroepsopleiding 
ontwikkelde beleidsmaatregelen en activiteiten te ondersteunen en aan te vullen. 
2. DOELSTELLINGEN EN INHOUD VAN FORCE 
2.1. De doelstellingen van het FORCE-programma, zoals vermeld in artikel 2 van het Besluit, luiden: 
a) aanmoedigen van grotere en meer doeltreffende investeringen in de voortgezette 
beroepsopleiding en een beter rendement van deze investeringen, in het bijzonder door het 
ontwikkelen van partnerschappen om overheden, ondernemingen vooral de kleine en 
middelgrote -, sociale partners en individuele werkenden meer ontvankelijk te maken voor de 
voordelen die uit het investeren in de voortgezette beroepsopleiding voortvloeien; 
b) ondersteunen van maatregelen op het gebied van de voortgezette beroepsopleiding bij voorbeeld 
door goede voorbeelden op dit gebied te demonstreren en te verspreiden binnen economische 
sectoren of regio's van de Gemeenschap die momenteel een achterstand hebben voor wat betreft 
de deelneming aan en de investeringen in de voortgezette beroepsopleiding; 
c) stimuleren van innovaties op het gebied van het beheer van de voortgezette beroepsopleiding, de 
gebruikte methoden en de middelen; 
d) beter rekening houden met de gevolgen van de voltooiing van de interne markt, in het bijzonder 
door steun te verlenen aan transnationale en grensoverschrijdende projecten inzake de 
voortgezette beroepsopleiding en aan de uitwisseling van gegevens en ervaringen; 
e) ertoe bijdragen dat de voorzieningen voor de voortgezette beroepsopleiding doeltreffender 
worden en dat daarmee beter kan worden ingespeeld op de veranderingen van de Europese 
arbeidsmarkt, zulks door het stimuleren van maatregelen op alle niveaus, met name om de 
ontwikkeling van de voortgezette beroepsopleiding te volgen en te analyseren en een betere 
prognose van de behoeften op het vlak van de kwalificaties en van de beroepen te 
bewerkstelligen. 
2.2. FORCE omvatte twee reeksen maatregelen, in artikel 3 van het Besluit nader beschreven: 
- in de eerste plaats een "gemeenschappelijk kader van richtsnoeren", bestemd ter bevordering 
van gemeenschappelijke doelen van de lidstaten, in het bijzonder betreffende stimulerende 
maatregelen om in de voortgezette beroepsopleiding te investeren en een ruimere toegang 
daartoe te bieden (artikel 5 van het FORCE-besluit); krachtens artikel I I van het FORCE-
bcsluit moesten de lidstaten aan de Commissie verslag uitbrengen over de maatregelen die zijn 
genomen voor de tenuitvoerlegging van het gemeenschappelijk kader van richtsnoeren, 
waaronder informatie over bestaande regelingen ter bevordering en financiering van de 
voortgezette beroepsopleiding 
- in de tweede plaats transnationale maatregelen ter ondersteuning van initiatieven van de 
lidstaten (artikel 6 en de bijlage van het Besluit). 
3. INSTITUTIONELE STRUCTUREN 
3.1. De Commissie heeft zich bij de tenuitvoerlegging van het programma laten bijstaan door een 
Raadgevend Comité (sinds 1 juli 1992 op grond van het Besluit van de Raad van 16 maart 1992 
één enkel Raadgevend Comité voor Eurotecnet en FORCE), waarin zitting hadden twee 
vertegenwoordigers van elke lidstaat, meestal van de ministeries van Arbeid en Onderwijs en twaalf 
waarnemers van de werkgevers en werknemers op Europees niveau (UNICE/CEEP en EW). Deze 
samenstelling zorgde voor een effectieve interactie tussen de communautaire acties en de 
beleidsmaatregelen en praktijken van de lidstaten; het comité heeft een actieve rol gespeeld bij het 
adviseren van de Commissie op het gebied van de operationele richtsnoeren voor FORCE, de 
toewijzing van begrotingsmiddelen en het algehele evenwicht tussen verschillende maatregelen. 
3.2. Om een effectieve tenuitvoerlegging van FORCE op nationaal niveau te waarborgen heeft de 
Commissie de leden van het FORCE-comité opgedragen in elke lidstaat een nationale coördinatie­
instantie op te richten. Deze instanties verrichtten uitvoerige informatie- en advieswerkzaamheden 
op het terrein van het programma, bekendheid geven aan de oproepen tot inschrijving, nauwe 
samenwerking met de initiatiefnemers bij de presentatie en het beheer van projecten, toezicht op de 
gehele uitvoering van de projecten en verspreiding van de resultaten van het programma op 
nationaal niveau; daarnaast speelden zij een sleutelrol bij de uitvoering van het luik 
enquêtes/analyses binnen FORCE, in het bijzonder ten aanzien van de contacten met de sociale 
partners en de evaluatie van de resultaten op nationaal niveau. 
Zij kwamen regelmatig op uitnodiging van de Commissie bijeen teneinde hun werkzaamheden op 
communautair niveau te coördineren. 
3.3. De meeste lidstaten hebben ook nationale comités opgericht, samengesteld uit de nationale 
vertegenwoordigers in het FORCE-comité, vertegenwoordigers van andere overheidsdiensten, de 
sociale partners en meestal de nationale coördinatie-instantie. Hun rol varieerde van land tot land, 
maar behelsde in essentie het tot elkaar brengen van de voornaamste institutionele actoren in de 
voortgezette beroepsopleiding voor het goedkeuren of valideren van FORCE-activiteiten en het 
verspreiden van de resultaten daarvan. Dit zorgde voor een informatiestroom in twee richtingen 
tussen de Commissie en de lidstaten en bood een forum voor de coördinatie van communautaire en 
nationale prioriteiten. 
3.4. Het Bureau voor technische ondersteuning van FORCE, bestaande uit 18 a 20 personen, bood de 
Commissie technische ondersteuning op Europees niveau door een groot aantal taken in verband 
met de projecten en bepaalde gespecialiseerde en technische activiteiten te verrichten. 
4. TRANSNATIONALE MAATREGELEN 
4.1. Centraal bij de transnationale maatregelen staat het principe van overdracht van kennis, innovatie, 
ervaring en know-how in de hele Gemeenschap, op basis van actieve partnerschappen tussen 
ondernemingen, de sociale partners en onderzoek- en opleidingsinstellingen. FORCE verschafte het 
eerste proefveld voor een op samenwerking gebaseerde ontwikkeling van communautair beleid en 
optreden op het gebied van de voortgezette beroepsopleiding. 
4.2. De in artikel 6 en de bijlage van het FORCE-besluit beschreven transnationale maatregelen 
bestonden uit Actie I - Steun voor innovatie bij de voortgezette beroepsopleiding en Actie II -
Analyse, observatie, evaluatie en prognose. 
4.3. In de praktijk werden deze activiteiten gegroepeerd in "directe projecten" en "onderzoekprojecten''. 
Na raadpleging van het FORCE-comité werden twee typen procedures vastgesteld om deze twee 
verschillende onderdelen van het programma te ontwikkelen; deze werden beschreven in het 
Vademecum van FORCE. Dit functioneerde als volgt: de procedure van type 1, die betrekking had 
op de "directe" projecten, betekende plaatsing in het Publikatieblad van een openbare oproep tot 
inschrijving en een drieledige selectieprocedure voorafgaande aan de raadpleging van het 
Raadgevend Comité en de definitieve beslissing van de Commissie. De procedure van type 2, 
aangaande de onderzoekprojecten, verliep overeenkomstig een beperkte selectie: de leden van het 
Raadgevend Comité wezen deskundige organisaties aan voor het verrichten van de werkzaamheden 
en werden geraadpleegd over aanpak, inhoud en methodologie; de resultaten werden voorgelegd aan 
de nationale coördinatie-instanties van FORCE en het Raadgevend Comité voor evaluatie op 
respectievelijk nationaal en Europees niveau. 
4.4. "Directe" projecten 
4.4.1. Deze projecten worden zo genoemd omdat de aanvraag rechtstreeks bij de Commissie werd 
ingediend, nadat in het Publikatieblad een oproep was gepubliceerd (zie PB C 111 van 26 april 
1991, PB C 1 van 4 januari 1992 en PB C 92 van 2 april 1993). Zij bestreken: 
1) proefprojecten die zich richtten op de ontwikkeling en verspreiding van opleidingsbeheer, 
-technieken en -materiaal van innoverende aard; 
2) kwalificatieprojecten die zich concentreerden op de analyse van behoeften aan vaardigheden en 
opleiding in het bedrijfsleven; 
3) uitwisselingen tussen personeelsmanagers, opleiders, werknemersvertegenwoordigers, 
vakbonden en werkgeversorganisaties; deze waren bedoeld om een snelle verspreiding van de 
vernieuwing in de voortgezette beroepsopleiding Ie bevorderen. 
4.4.2. In de looptijd van FORCE zijn drie oproepen tot inschrijving gedaan, die geresulteerd hebben in 
de selectie van 720 projecten (op een totaal aantal aanvragen van ca. 2400). De prioriteiten 
varieerden van oproep tot oproep, maar hadden altijd betrekking op de kwaliteit van de projecten 
beoordeeld aan de hand van hun potentiële bijdrage tot de investering in voortgezette 
beroepsopleiding door ondernemingen en de toegang ertoe voor alle groepen werknemers, de 
directe betrokkenheid van in eerste instantie ondernemingen met name in het midden- en 
kleinbedrijf - en van de sociale partners, het ontwerp, de ontwikkeling en de uitvoering van 
opleidingsplannen als onderdeel van de bedrijfsstrategie van de ondernemingen, en de betekenis 
van de transnationale partnerschappen. 
4.4.3. De derde en laatste oproep, in 1993, omvatte twee luiken met een specifiek accent dat van 
bijzonder belang was voor de ontwikkeling van de voortgezette beroepsopleiding in de 
Gemeenschap: het eerste concentreerde zich op de ontwikkeling van opleiding en kwalificatie in 
het bedrijfsleven als reactie op de zich voltrekkende industriële veranderingen en de verspreiding 
en overdracht van innoverende oplossingen in de lidstaten, het tweede sloeg een brug tussen de 
"directe" projecten en het actiegerichte onderzoek in het kader van FORCE en richtte zich op de 
toetsing, verspreiding en ontwikkeling van de resultaten van de sectorale enquêtes naar plannen 
voor voortgezette beroepsopleiding (betreffende de detailhandel, de voedings- en 
genotmiddelenindustrie en het garagebedrijf) en de analyse van het cao-beleid op het gebied van 
de voortgezette beroepsopleiding. Dit initiatief" bood de mogelijkheid van aanzienlijke 
multiplicatoreffecten. Op de resultaten wordt hierna ingegaan. 
4.4.4. De 720 projecten die bij de drie oproepen werden geselecteerd, vormden tezamen een uiterst 
belangrijk transnationaal netwerk van bedrijven, sociale partners en opleidingsinstituten (en sedert 
1993 overheden) voor de overdracht van kennis en innoverende ontwikkelingen op het gebied van 
de voortgezette beroepsopleiding. Het netwerk telt meer dan 7000 leden, waarvan 50% bedrijven 
(voor het grootste deel ondernemingen of combinaties daarvan uit het midden- en kleinbedrijf) en 
zo'n 15% vertegenwoordigers van de sociale partners (de rechtstreekse betrokkenheid van 
bedrijven en sociale partners nam van oproep tot oproep toe). Kerncijfers van het FORCE-
netwerk worden in bijlage I gegeven. 
4.4.5. De totale verdeling van FORCE-projecten naar land van herkomst van de contractant was als 
volgt: 
land aantal projecten toegewezen bedrag (ECU) 
B 58 5.063.000 
D 75 6.640.500 
DK 31 2.770.000 
E 82 6.602.600 
F 90 6.480.375 
GR 70 5.428.500 
I 77 6.777.000 
IRL 48 3.536.000 
L 12 1.026.500 
NL 34 2.730.000 
P 43 3.421.475 
UK 89 7.343.400 
709 57.819.350 
4.5. "Onderzoekprojecten" 
4.5.1. De transnationale onderzoekprojecten omvatten de sectorale enquêtes van FORCE naar plannen 
voor voortgezette beroepsopleiding, de analyse van het cao-beleid inzake voortgezette 
beroepsopleiding, de statistische enquête naar de voortgezette beroepsopleiding in bedrijven, het 
rapportagesysteem - toegang, kwaliteit en omvang van de voortgezette beroepsopleiding in 
Europa - en het Europees rapport over de voortgezette beroepsopleiding. Deze activiteiten hebben 
tezamen geresulteerd in een concentratie van gegevens over nationale stelsels en praktijken en een 
belangrijke bron van informatie voor de sociale partners, het bedrijfsleven en beleidsmakers op 
alle niveaus. 
4.5.2. In de sectorale enquêtes, waarvan de doelen en procedures in het tussentijds verslag over FORCE 
zijn besproken, werden een aantal innovaties op het vlak van de methodologie en de verspreiding 
van de resultaten geïntroduceerd: 
- naar aanleiding van de tussentijdse externe evaluatie zijn de voor de eerste drie enquêtes 
(detailhandel, voedings- en genotmiddelenindustrie, garagebedrijf) ontwikkelde 
methodologische hulpmiddelen (algemene bestudering van de sector, analyse van 
casestudy's) verbeterd en vereenvoudigd, waarna zij beproefd werden in de vierde Europese 
enquête, betreffende het wegvervoer; de resultaten hiervan hebben de geschiktheid van de 
gekozen aanpak en de overdraagbaarheid van de methodologie bevestigd; 
- het voorstel om de resultaten van de enquêtes mee te nemen in de oproepen voor het 
indienen van "directe" projecten werd in 1993 uitgeprobeerd met een specifieke oproep die 
was afgestemd op de resultaten van de eerste drie sectorale enquêtes; uit de externe 
eindevaluatie blijkt dat de benadering van een "specifieke oproep" niet overtuigend is en dat de 
werkelijke toegevoegde waarde van de enquêtes gelegen is in een gestructureerd Europees 
debat met de betrokken partijen (bedrijfsleven, overheid, sociale partners) als onderdeel van 
een systematisch proces van observatie, evaluatie en verspreiding van het werk (met inbegrip 
van proefprojecten en uitwisselingsprogramma's) dat de Commissie in samenspraak met de 
lidstaten en de voornaamste actoren van de sector is begonnen; 
- twee andere experimenten in 1993-94 waren gericht op het uitvoeren van sectorale analyses 
door middel van de vorming van netwerken van "directe" projecten die naar aanleiding 
van de oproepen waren geaccepteerd, in de auto-industrie en de toerismesector: het 
voornaamste nut van deze aanpak is niet zozeer het identificeren van innoverende, belangrijke 
praktijken als wel het opzetten van een gemeenschappelijk referentiekader voor transnationale 
samenwerking tussen de verschillende rechtstreeks betrokken partijen (b.v. de mensen die voor 
bedrijfsopleidingen verantwoordelijk zijn). 
4.5.3. Bij de analyse van het cao-beleid werd aandacht geschonken aan de mechanismen voor het 
verspreiden van "goede praktijken" en het ontwikkelen van methodologische hulpmiddelen met 
betrekking tot overdraagbaarheid; een van de resultaten was het op initiatief van de sociale 
partners en in het kader van de sociale dialoog opgezette ondersteuningsmechanisme. 
4.5.4. Het overzichtsrapport over de toegang tot en de kwaliteit en omvang van de voortgezette 
beroepsopleiding in Europa, de statistische enquête van de Gemeenschap en het Europees 
rapport over de huidige situatie en de toekomstperspectieven van de voortgezette opleiding in 
Europa zijn drie essentiële, complementaire instrumenten ter verwezenlijking van de 
doelstellingen van artikel 127 van het EG-Verdrag, namelijk "de uitwisseling te bevorderen van 
informatie en ervaring omtrent de gemeenschappelijke vraagstukken waarmee de 
opleidingsstelscls van de lidstaten worden geconfronteerd". De convergerende perspectieven die 
uit deze activiteiten naar voren komen, kunnen als volgt worden samengevat. 
* Verruiming van de toegang tot voortgezette beroepsopleiding - algemeen wordt erkend dat 
ruimere toegang tot voortgezette beroepsopleiding voor de werkende bevolking eerst en vooral 
de verantwoordelijkheid legt bij het individu die die opleiding nodig heeft om zijn 
"employability" te behouden ofte vergroten. Het verbeteren van de toegang behelst niet zozeer 
het toekennen van scholingsverlof (een maatregel die niet per definitie doeltreffend is) als wel 
het bieden van persoonlijke begeleiding, het zorgen voor doorzichtigheid van de 
opleidingsmarkt, het vinden van nieuwe manieren om essentiële vaardigheden te verwerven en 
het ontwikkelen van een raamwerk voor het bevorderen van een op het individu toegesneden 
opleiding. 
Dit neemt echter niet weg dat er behoefte is aan actie van de zijde van de overheid en het 
bedrijfsleven op een aantal fronten, teneinde een aantrekkelijk, doorzichtig en efficiënt 
mechanisme op te zetten voor het bevorderen van het individuele bewustzijn en het 
verduidelijken van de verantwoordelijkheden ten aanzien van de financiering. 
Ook is geconstateerd dat in verscheidene landen de toegang tot voortgezette beroepsopleiding 
op ondernemingsniveau wordt verbeterd door een grotere deelname van andere categorieën 
werknemers dan alleen leidinggevend personeel. De toenemende betekenis van opleiding op de 
werkplek sluit aan bij deze ontwikkeling, al zijn verscheidene vragen met betrekking tot de 
validering van de aldus verworven vaardigheden nog onbeantwoord. 
* Decentralisatie - op nationaal niveau komt dit neer op regionalisatie, d.w.z. een grotere 
verantwoordelijkheid op opleidingsgebied bij de regio's, terwijl dit in het bedrijfsleven (vooral 
bij grote bedrijven) betekent dat de hiërarchische structuren losser worden, d.w.z. dat de 
verantwoordelijkheid voor opleiding meer bij de verschillende productie-eenheden, afdelingen 
enz. van het bedrijf komt te liggen. 
* Financiering - er zijn twee trends waar te nemen. Ten eerste valt er, zowel in het bedrijfsleven 
als bij de overheid in sommige landen, een tendens naar kostenbeheersing te bespeuren (het 
aantonen van het nut van een voortgezette opleiding wordt daarbij steeds belangrijker) en ten 
tweede zijn gemengde financieringsstelsels in opkomst. 
Er zij op gewezen dat de kwestie van een betere kostenbeheersing in verschillende landen niet 
alleen bekeken wordt vanuit een oogpunt van de financiering van voortgezette opleiding door 
de bedrijven, maar ook van de financiering van de opleidingsactiviteiten van individuele 
personen op de arbeidsmarkt, voor wie het noodzakelijk geacht wordt de financieringswijzen 
en de methoden voor het toewijzen van middelen te herdefiniëren. 
Wat de andere belangrijke ontwikkeling betreft, de opkomst van medefinanciering, zij erop 
gewezen dat dit op zichzelf geen nieuw verschijnsel is (er bestaan al enige tijd stelsels op basis 
van het principe "de een steekt zijn tijd erin, de ander zijn geld"), maar de formalisering 
daarvan - en dus het antwoord op de vraag "wie betaalt wat?" - vormt een strategisch 
vraagstuk voor de betrokken landen. 
* Kwaliteitsborging - Het risico bestaat dat de discussie hierover verzandt in holle frasen, 
hoewel er werkelijk behoefte is aan "kwaliteitshandvesten" of zelfs adequaat genormaliseerde 
benaderingen voor de voortgezette opleiding overeenkomstig de nationale praktijken (de ISO 
9000-normen zijn hiervan maar één voorbeeld). 
Een volgend, niet minder belangrijk vereiste is het verduidelijken of zelfs codificeren van de 
status van de opleider, met bijzondere aandacht voor werkenden die een deel van hun tijd 
besteden aan het opleiden van anderen in het kader van herintegratie of voortgezette 
beroepsopleiding. 
Deze perspectieven sluiten aan bij de algemeen geconstateerde en onderkende kernvraagstukken 
rond voortgezette opleiding: toegang, ontwikkeling van vaardigheden, verhoging van het algemene 
kwalificatieniveau, verlening van een minimumkwalificatie voor probleemgroepen en polyvalente, 
hoogwaardige voortgezette opleiding, waarbij de nodige aandacht besteed wordt aan een 
doelmatige verwezenlijking van de verschillende doelstellingen. 
5. RESULTATEN EN VERSPREIDING 
5.1. De meeste resultaten en producten van de "directe" projecten en het onderzoeksluik begonnen in het 
laatste jaar van FORCE geleidelijk beschikbaar te komen en er werd toen vooral naar gestreefd 
deze resultaten en producten ten nutte te maken, waarbij de aandacht uitging naar de evaluatie en 
validering ervan, de doeltreffendste manieren van verspreiding en waar van toepassing 
commercialisatie en naar hun betekenis voor de toekomstige ontwikkeling van het communautaire 
beroepsopleidingsbeleid. 
5.2. Het keurmerk "transnationaal product" 
5.2.1. De initiatiefnemers van proef- en kwalificatieprojecten van FORCE waren contractueel verplicht 
een tastbaar "product", zoals een handboek, software, een interactief computersysteem, dan wel 
een rapport, analyse of methodologie te ontwikkelen. Eind 1994 waren er zo'n 620 van die 
producten voortgekomen uit projecten die naar aanleiding van de drie oproepen waren uitgevoerd. 
Daarom moest de Commissie een procedure invoeren om die producten in het licht van de 
doelstellingen van FORCE te evalueren. 
5.2.2. Met behulp van deze procedure werden producten van hoge kwaliteit er uitgelicht en deze 
ontvingen een "keurmerk" ter erkenning van die kwaliteit. Ook werden bij deze gelegenheid de 
door initiatiefnemers ingediende plannen voor het commercialiseren van producten een eerste 
maal geanalyseerd; aldus kon de oorspronkelijke strategie van de Commissie ten aanzien van het 
commercialiseren van producten voor voortgezette opleiding worden beproefd. 
5.2.3. De evaluatie gebeurde zowel intern (door de Commissie, daarbij geholpen door het Bureau voor 
technische ondersteuning) als extern door onafhankelijke deskundigen op het gebied van de 
voortgezette beroepsopleiding, aangewezen door de leden van het FORCE/Eurotecnet-comité. 
Voor producten afkomstig van luik II van de oproep van 1993, die gebaseerd was op de resultaten 
van de sectorale enquêtes en de analyses van het cao-beleid, heeft de Commissie ook experts op 
de betrokken gebieden geraadpleegd. 
5.2.4. Centraal in de operatie stond de goedkeuring door de Commissie van de te hanteren 
evaluatiecriteria, nadat zij de onafhankelijke deskundigen hierover had geraadpleegd. Er werden 
twee algemene prioriteiten overeengekomen in het licht van de doelstellingen van FORCE: a) de 
kwaliteit en het innoverend karakter, en b) het belang met het oog op overdracht en verspreiding. 
De definitieve evaluatie omvatte niet alleen een algemene analyse van het beheer en de kenmerken 
van de projecten, voor wat betreft hun onderwerp en doelgroepen, maar richtte zich vooral op de 
aard en de kwaliteit van het resultaat of product van het project, de doeltreffendheid van de 
voorgenomen overdrachts- en verspreidingsmethoden en de relevantie van het 
commercialiseringsplan, indien aanwezig. 
5.2.5. De beslissing of het keunnerk "transnationaal product" kon worden toegekend was gebaseerd op 
een algehele positieve beoordeling wat betreft kwaliteit/innoverend karakter en 
verspreiding/overdracht. De Commissie hechtte ook een bijzonder belang aan twee technische 
criteria, namelijk het aantal talen waarin het product beschikbaar was en de toegankelijkheid gelet 
op technische normen en gebruiksvriendelijkheid. 
5.2.6. Na de interne en externe evaluatie werden de leden van het voormalige FORCE/Eurotecnet-
comité geraadpleegd alvorens een definitieve lijst met beslissingen werd opgesteld; het resultaat 
was dat circa 56% van de in aanmerking genomen producten het keurmerk "transnationaal 
product" kregen. 
5.3. Publicatie 
5.3 1. Een essentiële eerste stap naar een doeltreffende verspreiding over heel Europa van de resultaten 
van FORCE was de systematische publicatie van informatie over de uitkomsten van het 
programma. 
5.3.2. Wat de "directe" projecten betreft, vormt de productencatalogus van FORCE een gedetailleerde, 
toegankelijke gids voor de geproduceerde resultaten: elk project is hierin opgenomen met een 
beschrijving van de doelstellingen, inhoud, doelgroepen en potentiële gebruikers, benodigde 
uitrusting, talen en verkrijgbaarheid. 
5.3.3. De resultaten van het luik enquêtes en analyses van FORCE zijn stelselmatig op nationaal en 
Europees niveau door de relevante instanties geëvalueerd en vervolgens gepubliceerd en 
verspreid. De FORCE DIRECTORY OF RESEARCH ON CONTINUING VOCATIONAL TRAINING IN 
EUROPE geeft een overzicht van de uitgevoerde enquêtes en analyses, vermeldt steeds de daarbij 
betrokken rapporteurs en centrale onderzoekteams en geeft aan waar dit materiaal verkrijgbaar is. 
De DIRECTORY geeft ook de resultaten van de Europese thematische en sectorale conferenties die 
de Commissie, meestal in samenwerking met de nationale coördinatie-instanties, heeft 
georganiseerd. 
5.3.4. De gegevens van de enquête over de voortgezette beroepsopleiding zijn bij Eurostat beschikbaar 
en zullen in de toepasselijke reeks van Eurostat worden gepubliceerd. 
5.3.5. Bijlage II van dit verslag bevat een lijst van de publicaties van FORCE. 
5.4. Verspreiding en commercialisering 
5.4.1. De initiatiefnemers van proef- en kwalificatieprojectcn van FORCE waren contractueel verplicht 
maatregelen voor de verspreiding te treffen: dit gebeurde in de regel via bestaande netwerken 
(beroeps- of branchefederaties/vcrenigingen), kamers van koophandel, regionale consortia enz.), 
thematische of sectorale seminars, conferenties en andere bijeenkomsten, opneming in 
leerplannen, en publicatie van informatie in de algemene of de vakpers. 
5.4.2. Commercialisering, daarentegen, was facultatief, maar wel moest de Commissie hier toestemming 
voor verlenen; daarom moesten er passende voorwaarden voor commercialisering vastgesteld 
worden, zodanig dat alleen hoogwaardige projecten een "kwaliteitsmerk" van de Commissie 
zouden krijgen en zowel het belang van de Gemeenschap bij exploitatie van de resultaten, alsook 
de legitieme eigendomsrechten van de initiatiefnemer gediend zouden zijn. 
5.4.3. Met het oog daarop werd in het kader van FORCE een experiment gestart om de juiste 
voorwaarden voor commercialisering te beproeven; hiervoor werd een aanvullend contract bij het 
door de initiatiefnemer ondertekende contract opgesteld, geïnspireerd op de bepalingen van 
Besluit 94/762/EG van de Raad betreffende de regels voor de verspreiding van de 
onderzoekresultaten van de specifieke programma's voor onderzoek, technologische ontwikkeling 
en demonstratie van de Europese Gemeenschap. 
5.4.4. In dit aanvullende contract deed de Commissie afstand van al haar rechten op vergoeding en gaf 
zij, onder voorbehoud van een positieve evaluatie van het product (zie punt 5.2), toestemming 
voor commercialisering onder de volgende voorwaarden: 
er moest een passend commereialiseringsplan ingediend worden, waarmee alle projectpartners 
ingestemd hadden; 
- het product moet voor alle partners beschikbaar zijn, en onder passende voorwaarden ook voor 
derden; 
- de Commissie verwierf het recht op informatieverstrekking over en demonstratie van het 
product. 
5.4.5. Circa eenderde van de initiatiefnemers diende een commereialiseringsplan in, waarvan de meeste 
werden goedgekeurd. De Commissie behield zich het recht voor om na een jaar een 
voortgangsrapport te vragen teneinde de resultaten van deze strategie na te gaan en meer te weten 
te komen over de praktische aspecten waarmee de initiatiefnemers op dit terrein geconfronteerd 
worden. 
5.4.6. Deze operatie kan een bijdrage leveren aan de definiëring van een communautair instrument dat 
een coherent, gecoördineerd raamwerk zou bieden voor de verspreiding en exploitatie van 
opleidingsproductcn, om aan de hand daarvan effectief te kunnen inspelen op de behoefte aan 
beroepsopleiding en kwalificatie in heel Europa. Met behulp van dit instrument zou het volgende 
moeten worden vastgelegd: 
1) de belangen van de Gemeenschap, in het bijzonder 
- aansluiten bij de doelstellingen van het communautaire bcroepsopleidingsbeleid zoals 
vastgelegd in artikel 127 van het EG-Verdrag; 
- bijdragen aan de verbetering van het concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven; 
- bevorderen van economische en sociale cohesie; 
- tegemoetkomen aan de behoeften van andere communautaire beleidsterreinen; 
2) de wettelijke, commerciële en industriële rechten van de afzonderlijke initiatiefnemers. 
5.5. Verspreiding op nationaal niveau 
5.5.1. De nationale coördinatie-instanties van FORCE droegen speciale verantwoordelijkheid voor de 
verspreiding van de producten op nationaal niveau en de Commissie heeft hen verzocht nationale 
verspreidingsplannen op te stellen met informatie over: 
- de bestaande ofte vormen nationale netwerken voor de verspreiding van opleidingsproducten; 
- de analyse van de door elk project gehanteerde procedures en methoden voor verspreiding en 
commercialisering van hun producten; 
- prioritaire projecten (die als basis zouden kunnen dienen voor transferprojecten binnen 
Leonardo); 
- acties voor verspreiding, b.v. thematische of sectorale seminars, productenbeurzen, op 
nationaal niveau. 
5.5.2. De meeste nationale coördinatie-instanties onderhielden goede betrekkingen met de bestaande 
regionale, sectorale en professionele netwerken die in hun land op het gebied van voortgezette 
opleiding actief waren en hadden meer of minder hechte netwerken van FORCE-initiaticfnemers 
gecreëerd; een aantal van hen had nationale gegevensbanken, productcatalogi en nieuwsbrieven 
opgezet; over het algemeen kenden zij de initiatiefnemers en onderhielden daarmee goede 
contacten. 
Wel is gebleken dat op dit gebied in de toekomst een nauwere samenwerking tussen de projecten 
en de nationale coördinatie-instanties nodig is voor de initiatiefnemers is hel van belang dat zij al 
bij de start van hel project de verspreiding, en comniercialiscniii', m operationeel en financieel 
opzicht terdege plannen en de coördinatie-instanties om advies kunnen vragen omtrent de 
mogelijkheden en verplichtingen; de Commissie moet de instanties ertoe brengen een meer 
proactieve houding aan te nemen om de verspreiding van producten te stimuleren. 
5.6. Impactconferenties 
5.6.1. De FORCE-impactconferenties die de nationale coördinatie-instanties in elke lidstaat op verzoek 
van de Commissie hebben georganiseerd, vormden een gelegenheid om de resultaten van FORCE 
op nationaal niveau alsook hun betekenis voor het toekomstige communautaire 
beroepsopleidingsbeleid te beoordelen. 
5.6.2. De impactconferenties waren een trefpunt voor de belangrijkste actoren op het gebied van de 
voortgezette beroepsopleiding in elke lidstaat. Alle conferenties waren georganiseerd rond een 
bepaald thema dat van bijzonder belang was voor het betrokken land, en vaak verband hield met 
veranderingen in het bedrijfsleven in de nationale context; op de conferenties werd niet alleen 
gekeken naar wat met FORCE was bereikt, maar ook naar de overdracht hiervan naar 
toekomstige programma's, met speciale aandacht voor: 
- de presentatie van de praktische resultaten en producten van projecten en onderzoek, o.a. via 
een productenbeurs; 
- de bespreking van de toegevoegde waarde van FORCE als communautair programma; 
- de analyse van de impact van het programma op nationaal, sectoraal, regionaal en 
ondernemingsniveau; in hoeverre was FORCE tegemoetgekomen aan de behoeften van het 
bedrijfsleven, de overheid, de sociale partners? 
- de analyse van de transnationale samenwerking in het kader van FORCE, met name wat 
betreft de samenstelling en ontwikkeling en het functioneren van transnationale 
partnerschappen; 
- de bestudering van de aspecten verspreiding en commercialisering; 
- de promotie van nieuwe partnerschappen en netwerken in het kader van Leonardo en ADAPT. 
5.6.3. Van de verschillende impactconferenties zijn verslagen beschikbaar. Hieruit komt naar voren dat 
FORCE een brede, in de regel positieve invloed op de voortgezette beroepsopleiding op 
verschillende niveaus heeft gehad. De analyse van de omvang van deze invloed, het belang ervan 
voor de verschillende landen en de niveaus waarop dit zich heeft gemanifesteerd, is onderwerp 
van de externe evaluatie van het programma (zie hoofdstuk 9). Wel dient hier te worden 
opgemerkt dat vrijwel alle nationale vertegenwoordigers van het programma melding maakten van 
de invloed van FORCE op het beleid, de mechanismen en de infrastructuur op het gebied van de 
voortgezette beroepsopleiding in hun lidstaat. 
6. VOORTGEZETTE BEROEPSOPLEIDING IN HET BEDRIJFSLEVEN: FEITEN EN CIJFERS 
6.1. Door het bedrijf verschafte opleidingen vormen één van de vele mogelijkheden voor bij- en 
nascholing gedurende het gehele actieve leven. Eurostat heeft de enquête naar de voortgezette 
beroepsopleiding bij bedrijven met 10 of meer werknemers onlangs afgerond. Deze enquête heeft 
betrekking op het jaar 1993 en geeft dus een momentopname van de situatie in de toen nog twaalf 
lidstaten. 
10 
6.2. Bijna 60% van de bedrijven heeft in 1993 voortgezette beroepsopleidingen georganiseerd... 
In de Europese Unie (EUR 12) heef! in 1993 bijna 60% van de bedrijven met 10 of meer 
werknemers één of andere vorm van voortgezette beroepsopleiding georganiseerd. 
percentage bedrijven (10+) met voortgezette beroepsopleiding 
B 
46 DK 
87 D 
85 GR 
16 E 
27 F 
64 IRL 
77 I 
15 L 
60 NL 
56 P 
13 UK 
81 EUR 
58 
6.3. ...en dit gebeurde op allerlei manieren 
Van de bedrijven die in 1993 voortgezette beroepsopleidingen georganiseerd hebben, maakte 67% 
gebruik van externe cursussen en 40% van interne. 66% van de bedrijven verschafte voortgezette 
beroepsopleiding op de werkplek en 59% bood de mogelijkheid tot het bijwonen van conferenties. 
De voortgezette beroepsopleiding vond bij 24% van de bedrijven plaats door functieroulering en bij 
22% door middel van zelfstudie. Al deze vormen sluiten elkaar niet uit; bedrijven kunnen diverse of 
zelfs alle vormen van voortgezette beroepsopleiding combineren. 
percentage bedrijven (10+) met voortgezette beroepsopleiding 
Externe 
opleidingen 
67 Interne 
opleidingen 
40 Voortgezette 
beroepsopleiding 
op de werkplek 
66 Conferenties 
59 Functieroulering 
24 Zelfstudie 
22 
6.4. De grootte van het bedrijf bepaalt de mogelijkheden... 
Gemiddeld blijkt dat de mogelijkheden om voortgezette beroepsopleiding te volgen in grote 
bedrijven beter zijn dan in kleine. Over de hele Gemeenschap genomen (EUR 12) had in 1993 het 
personeel van bedrijven met 500 of meer werknemers meer dan tweemaal zo veel mogelijkheden om 
voortgezette beroepsopleiding te volgyn als het personeel jn bedrijven met maximaal 100 
werknemers. Bij bedrijven met maximaal 50 werknemers krijgt minder dan I op de 6 werknemers 
voortgezette beroepsopleiding, terwijl dat bij bedrijven met 500 of meer werknemers meer dan I op 
de 3 is. 
deelname aan voortgezette beroepsopleiding als percentage van het totale 
personeelsbestand 
10-49 
13 50-99 
18 100,249 
23 250-499 
31 500-999 
34 1000 + 
43 Alle 
bedrijven 
28 
11 
6.5. ...in bijna alle lidstaten 
deelname aan voortgezette beroepsopleiding als 
personeelsbestand percentage van het totale 
Bedrijfsgrootte 
EUR 12 
België 
Denemarken 
Duitsland 
Griekenland 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Verenigd 
Koninkrijk 10 - 49 
werknemers 
13 
14 
37 
17 
4 
7 
11 
24 
2 
14 
13 
5 
20 50 - 59 
werknemers 
18 
15 
32 
16 
12 
9 
24 
32 
5 
17 
19 
6 
28 100-249 
werknemers 
23 
16 
37 
16 
17 
15 
31 
46 
9 
23 
24 
11 
16 250 - 499 
werknemers 
31 
30 
34 
22 
19 
26 
43 
59 
15 
30 
30 
12 
43 500 - 999 
werknemers 
34 
46 
33 
22 
24 
31 
45 
47 
23 
14 
30 
23 
48 1000 + 
werknemers 
43 
42 
28 
34 
18 
45 
54 
59 
31 
39 
38 
32 
52 
6.6. De deelname aan voortgezette beroepsopleidingen bedroeg gemiddeld 28 % 
verschillen tussen de lidstaten met grote 
Wanneer het totaal van de verschillende vormen van voortgezette beroepsopleiding in de lidstaten 
in ogenschouw wordt genomen, dan blijkt dat in 1993 het percentage werknemers dat werkzaam 
was bij een bedrijf dat voortgezette beroepsopleiding aanbood, varieerde tussen 39% (Portugal) en 
96% (Duitsland). Deze percentages lagen hoog (boven 80 %) in Duitsland, Denemarken, het VK, 
Frankrijk, Ierland, Luxemburg en Nederland. De laagste percentages waren te vinden in Portugal, 
Italië, Griekenland, Spanje en België, waar tussen de 39 en 67% van de werknemers werkzaam was 
in een bedrijf dat voortgezette beroepsopleidingen verschafte. 
Het percentage werknemers in bedrijven met voortgezette beroepsopleiding dat daar ook gebruik 
van maakte lag tussen 49% (Ierland) en 24% (Griekenland). In de meeste EUR 12-lidstaten lag dit 
boven de 32% en in vier daarvan boven de 40% (Ierland 49%, Frankrijk 42%, België en VK 41%). 
In Duitsland, Denemarken en het Verenigd Koninkrijk werkte bijna 100% van de werknemers in 
een bedrijf waar voortgezette opleidingen aangeboden werden, en in bijna alle overige EUR 12-
lidstaten lag dit percentage boven de 50. Het percentage werknemers dat bij zo'n bedrijf werkte en 
ook daadwerkelijk een voortgezette opleiding volgde, lag in 1993 tussen 24 en 49%. 
12 
EUR 12 
België 
Denemarken 
Duitsland 
Griekenland 
Spanje 
Frankrijk 
Ierland 
Italië 
Luxemburg 
Nederland 
Portugal 
Verenigd Koninkrijk Werknemers bij 
bedrijven mei 
voortgezette 
opleidingen als 
percentage van het 
aantal werknemers bij 
alle bedrijven 
82 
67 
93 
96 
54 
57 
87 
87 
53 
SO 
82 
39 
93 Werknemers die een 
voortge/ctte opleiding 
volgden als percentage 
van het aantal 
werknemers bij 
bedrijven met 
faciliteiten daarvoor 
35 
41 
37 
25 
24 
16 
42 
49 
27 
30 
32 
35 
41 Werknemers die een 
voortgezette opleiding 
volgden als percentage 
van het aantal 
werknemers bij alle 
bedrijven 
28 
25 
34 
24 
13 
20 
36 
43 
14 
24 
26 
13 
39 
7. VOORTGEZETTE BEROEPSOPLEIDING IN HET BELEID VAN DE GEMEENSCHAP 
7.1. VOORTGEZETTE BEROEPSOPLEIDING EN DH VERANDERINGEN IN HET BEDRIJFSLEVEN 
7.1.1. In het licht van het Verdrag betreffende de Europese Unie, in het bijzonder het nieuwe artikel 127 EG-
Verdrag, en het Witboek Groei, concurrentievemiogen, werkgelegenheid, heeft FORCE zich gericht op 
een van de belangrijkste doelstellingen in dit kader, namelijk de aanpassing van het arbeidspotentieel 
aan de veranderingen in het bedrijfsleven. 
7.1.2. In 1993 is in het kader van het programma een speciale oproep tot inschrijving gepubliceerd. 
Daarin werden "veranderingen in het bedr^s^on" omschreven als het voortdurende 
veranderingsproces in alle aspecten van de economische activiteit, als gevolg van ontwikkelingen 
op technologisch vlak. in de productiesystemen, de werkorganisatie en de markt- en 
informatiestrategieën. Initiatiefnemers werden opgeroepen vernieuwende, transnationale projecten 
in te dienen, gericht op: 
* de opleidingsbehoeften van het M KB; 
* de noodzaak om te anticiperen op de op middellange termijn door bedrijven benodigde 
kwalificaties en het inspelen op die behoefte met innoverende opleidings- en 
kwalificatieproducten, -methoden en -inhouden; 
* het ontwerp, de ontwikkeling en de realisatie van opleidingsplannen als onderdeel van de 
bedrijfsstrategie; 
* de toegang tot de voortgezette beroepsopleiding van niet- of laaggeschoolde werknemers. 
13 
7.1.3. Naast de finiuiciering van aan de hand van deze oproep geselecteerde projecten, werd het tlebat over 
veranderingen in het bedrijfsleven gevoerd vanuil drie perspectieven: 
* het institutionele perspectief: in het kader van het gemeenschappelijke Raadgevend Comité 
van FORCE en Eurotecnet werd een werkgroep opgericht om een rapport op te stellen met een 
beknopte analyse van het belangrijkste aandachtsveld van projecten op het gebied van de 
veranderingen in het bedrijfsleven in elke lidstaat, en een korte beschrijving van de nationale 
strategieën op dit terrein. Naast de standpunten van de lidstaten hierover zijn ook bijdragen 
van de sociale partners opgenomen. In een Europees overzicht wordt de situatie samengevat en 
worden enkele conclusies voor toekomstige activiteiten getrokken; 
* het perspectief van de initiatiefnemers van projecten: er hebben discussies plaatsgevonden 
met initiatiefnemers over voortgezette-beroepsopleidingsprojecten in verband met de 
veranderingen in het bedrijfsleven. Naar aanleiding hiervan zijn zes actiegebieden vastgesteld 
die van bijzonder belang zijn om op het veranderingsproces in te spelen: 
- zorgen voor essentiële of multipele vaardigheden en ontwikkelen van het vermogen tot 
zelfstudie. Ontwikkelen van methoden voor opleiding op de werkplek zodat de verstrekte 
opleiding aansluit bij de behoeften van het bedrijf; 
- analyse van de economische ontwikkeling en arbeidsmarkttrends om te anticiperen op 
kwalificatiebehoeften op regionaal of ondernemingsniveau of om nieuwe taakprofielen te 
definiëren; 
- opleiding voor niet- of laaggeschoolde werkenden, met inbegrip van degenen die een direct 
risico lopen werkloos te worden, om hun baanzekerheid te vergroten of hen voor te 
bereiden op nieuw werk. Vooral bedrijven of sectoren die veel gebruikmaken van niet-
gekwalificeerde werkenden ontwikkelen specifieke maatregelen op dit gebied; 
- opleidingsplannen voor het gehele personeelsbestand van een bedrijf of voor de 
leidinggevenden in het kader van een personeelsontwikkelingsstrategie; 
- ontwerpen van opleidingen om in de specifieke behoeften en problemen van het MKI3 te 
voorzien, met het accent op samenwerking tussen leveranciers en cliënten en met 
gemeenschappelijke strategieën voor voortgezette opleiding; 
- intensieve overdracht van know-how binnen netwerken van afzonderlijke projecten en 
verspreiding van resultaten en producten op regionaal, sectoraal en transsectoraal niveau; 
* het perspectief richting structuurbeleid: voortbouwend op de versterking van FORCE door 
het Euroform-initiatief (zie tussentijds verslag COM(94) 418 def.) heeft FORCE ernaar 
gestreefd een complementaire benadering van opleidingen en het veranderingsproces te 
stimuleren. Deze koppeling met het structuurbeleid was van belang om te zorgen voor een 
coherente strategie ten behoeve van de aanpassing aan de veranderingen in het bedrijfsleven en 
heeft bijgedragen tot de succesvolle tenuitvoerlegging van de nieuwe doelstelling 4 van het 
Europees Sociaal Fonds en het communautaire initiatief ADAPT. 
7.1.4. Uit de door FORCE gestimuleerde discussies over beroepsopleiding en het veranderingsproces kunnen 
een aantal conclusies getrokken worden; met name de volgende punten zouden in de toekomst 
geanalyseerd en ontwikkeld moeten worden teneinde innovaties in het mainstreambeleid op te 
nemen: 
* opleidingsplannen en de voortdurende verbetering van de vaardigheden en kwalificaties in het 
veranderingsproces ; 
14 
* de ontwikkeling en verschaffing van essentiële vaardigheden en de opname daarvan in 
beroepsopleiding en kwalificaties (het Eurotecnet-programma heeft een belangrijke publicatie 
hierover uitgebracht die een aanvulling vormt op de werkzaamheden betreffende het 
veranderingsproces); 
* de kwaliteit van het beroepsopleidingsaanbod zal in de toekomst van bijzonder belang worden; 
* de scholing en herscholing van niet-gekwalificecrde werkenden, die als eersten als gevolg van 
het veranderingsproces uit de boot dreigen te vallen, moet op de agenda blijven terwijl er 
nieuwe manieren moeten worden uitgedacht om scholing te geven; 
* systematische analyse van de behoeften aan vaardigheden en innoverende 
opleidingsmaatregelen moeten naar mainstreambcleid en -programma's worden overgedragen 
willen zij werkelijk effect hebben; er is behoefte aan een doeltreffende koppeling met het 
structuurbeleid; 
* de opleiding in verband met het veranderingsproces in het bedrijfsleven vereist dat er nationale 
beroepskwalificatiestelsels worden opgezet om de interne en externe flexibiliteit van 
werkenden en werknemers te verbeteren. 
Dankzij het FORCE-programma is een strategisch overzicht van deze kwesties verkregen, 
waardoor het heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van een algehele communautaire benadering 
voor de voortgezette beroepsopleiding tegen de achtergrond van het veranderingsproces in het 
bedrijfsleven. 
7.2. VOORTGEZETTE BEROEPSOPLEIDING EN nincoNcuRRENTiEVERMOGEN VAN DE AUTO-INDUSTRIE 
7.2.1. In haar Mededeling betreffende de auto-industrie van febmari 1994 (COM(94) 40 def) heeft de 
Europese Commissie aangekondigd dat er een transnationaal netwerk van ondernemingen in de 
automobielsector zou worden opgericht met betrekking tot de beroepsopleiding. Dit netwerk was 
bedoeld om samenwerking in de bedrijfstak te stimuleren en ervoor te zorgen dat de auto-industrie op 
grote schaal zou deelnemen aan de opleidingsprogramma's van de Europese Gemeenschap. De eerste 
stappen ten behoeve van dit netwerk zijn in het kader van FORCE gezet. In september 1994 is een 
project van start gegaan met twee doelstellingen: het bereiken van een ruimere en doeltreffendere 
verspreiding en overdracht van de al in de auto-industrie ontplooide activiteiten, met steun van de 
Europese Commissie, en het opzetten van nieuwe transnationale projecten waaraan ook door bedrijven 
zou worden deelgenomen. Het project is in de zomer van 1995 afgerond en het eindverslag is in 
september van dat jaar verschenen. 
7.2.2. Het netwerk heeft drie tliematische clusters onderzocht waarin de meeste opleidingsactiviteiten kunnen 
worden gegroepeerd. Opleiding voor nieuwe arbeidsstructuren betreft de nieuwe kwalificaties die 
nodig zijn om in op teamwork gebaseerde organisaties te functioneren, zowel voor de productie als voor 
de productontwikkeling. Opleiding voor samenwerking tussen fabrikant en toeleverancier betreft de 
overdracht van kennis tussen autofabrikanten en toeleveranciers: opleiding met betrekking tot 
kwaliteitsmanagement, nieuwe logistieksystemen en "simultaneous engineering". Het derde cluster 
heeft betrekking op de ontwikkeling van opleidingsmethoden en -materiaal, geschikt voor 
praktijkopleiding (al werkende leren). Dit wordt steeds belangrijker aangezien tegenwoordig 
veel meer werknemers worden opgeleid dan vroeger. 
7.2.3. De twee belangrijkste uit het netwerk voortgekomen aanbevelingen zijn: 
* In de toekomst moet een wezenlijk aantal transnationale opleidingsprojecten worden gesteund 
die erop gericht zijn deze bedrijfstak te helpen zich aan te passen aan de voltooiing van de 
interne markt in de auto-industrie en de toeleveringssectoren. Er bestaat in deze sector 
duidelijk belangstelling om aan dergelijke projecten deel te nemen en algemeen wordt ingezien 
dat samenwerking op dit terrein profijtelijk kan zijn. 
15 
* Er moeten serieuze inspanningen worden geleverd om de totstandkoming van netwerken tussen 
deze en andere opleidingsprojecten te ondersteunen om zo de uitwisseling van informatie en 
ervaringen tussen bedrijven te verbeteren en uiteindelijk initiatieven in de toekomst te 
stimuleren en te ontwikkelen die tegemoetkomen aan gezamenlijk vastgestelde behoeften in 
deze sector. 
7.2.4. Voortbouwend op de aanwezige ervaring hebben de belangrijkste actoren in de Europese auto-industrie 
- zowel fabrikanten als leveranciers, verenigd in hun Europese federaties ACEA en CLEPA -
verbeterde netwerken opgezet in het kader van het programma Leonardo da Vinci. De Commissie heeft 
in haar recente Mededeling betreffende de Europese auto-industrie (COM(96) 327 def.) reeds haar 
genoegen uitgesproken over deze activiteiten, die resulteren in gemeenschappelijke 
opleidingsbenaderingen van de Europese industrie. 
7.3. ENour:'i"i':NAARV(x)Rr(ip;/j:iTiu}i:R()i:ps()piT:iDiN(iiNiiin'wi:(ivi{RV()ia< 
7.3.1. De laatste in het kader van FORCE uitgevoerde sectorale enquête geeft een diepgaande analyse 
van de veranderingsdruk waaraan de voortgezette opleiding blootstaat in een sector waarvoor de 
Gemeenschap een speciale verantwoordelijkheid draagt, alsmede van de opleidingsbehoeften in 
deze sector en voorbeelden van goede praktijken. Onderzocht wordt voor welke strategieën 
bedrijven kiezen om zich te schikken naar met name veiligheidsoverwegingen en -voorschriften, 
kwaliteitsprogramma's, de Europese wetgeving, technologische ontwikkelingen, de eisen van de 
klanten en milieuoverwegingen. 
7.3.2. De voor de uitvoering van deze enquête gekozen werkwijze - methodologie, keuze van belangrijke 
onderzoeksthema's en casestudy's - werd nauwlettend gevolgd door de sociale partners van deze 
sector (de Europese secretariaten en leden van de nationale federaties van de Internationale 
Wegvervocrorganisatie en het Comité van vervoers vak verenigingen in de Europese 
Gemeenschap). 
7.3.3. Uit de enquête blijkt dat er veel te weinig in voortgezette beroepsopleiding geïnvesteerd 
wordt, en dit in alle lidstaten en ongeacht de grootte van de onderneming. Vooral in kleine 
bedrijven is de voortgezette opleiding om allerlei redenen te weinig ontwikkeld en innoverend; in 
grote bedrijven functioneert dit iets beter omdat die nu eenmaal formele opleidingsplannen moeten 
opstellen om te garanderen dat alle werknemers werk leveren dat aan een bepaalde norm voldoet. 
7.3.4. Over het algemeen wordt erkend dat er meer gebruik gemaakt moet worden van 
opleidingsmogelijkhedcn, vooral op de volgende gebieden: 
* beheer van nieuwe technologieën: de werknemers moeten worden opgeleid in de toepassing en 
het beheer van informatietechnologie, elektronische gegevensuitwisseling, satellietvolgsysternen 
en logistieksystemen; 
* dienstverlening: de cliënten hebben een grote invloed op de aard en het niveau van de geboden 
voortgezette beroepsopleiding; vaak eisen zij dat ISO 9000 wordt aangehouden en dat er 
kwaliteitsopleidingsprogramma's zijn. Maar hoewel de kerntaken van de chauffeur nog steeds 
bestaan uit het vervoer van goederen van de plaats van herkomst naar de bestemming, laden en 
lossen, kennis omtrent de vervoerde goederen en de toepasselijke voorschriften, moet hij - of zij 
- daarenboven steeds vaker de rol vervullen van ambassadeur van het bedrijf en moet daarom 
gevormd worden in het onderhouden van relaties met cliënten; 
* veiligheidsnormen: chauffeurs moeten leren omgaan met stress, gevaarlijke verkeerssituaties, 
geavanceerde voertuigtechnologieën, enz.; 
* vreemde talen: met de steeds sterkere internationalisering van het wegvervoer, zal de behoefte 
aan vreemdetalenonderwijs waarschijnlijk toenemen. 
16 
7.3.5. Het rapport doet aanbevelingen op vier kerngebieden: 
* de algehele strategie: wanneer de verantwoordelijkheid voor opleiding bij een hoog niveau in 
de organisatie gelegd wordt, zal het opleidingsbeleid een integrerend deel van de algehele 
strategische ontwikkeling van het bedrijf uitmaken. De procedures voor het bepalen van de 
individuele opleidingsbehoeften en de feedback van deelnemers aan voortgezette opleiding 
moeten in het kader van deze strategie geformaliseerd worden; 
* ontwikkeling van voortgezette-opleidingsplannen en evaluatie: de plannen moeten op de 
strategische doelstellingen en daarmee samenhangende doelen worden afgestemd en de 
aanwezige vaardigheden van de werknemers moeten met de streefdoelen worden vergeleken. 
Bij de keuze van onderwerpen voor voortgezette opleiding en het aanschaffen of opzetten van 
opleidingsprogramma's moeten specifieke streeferiteria worden vastgesteld voor de verwachte 
resultaten van de opleiding; deze zouden bijvoorbeeld kunnen zijn een daling van het aantal 
verkeersongevallen, minder late bezorgingen. 100% gebruik van een nieuw computersysteem, 
het aantal chauffeurs dat over een zekere vaardigheid in een bepaalde vreemde taal beschikt. 
De resultaten van de opleiding moeten worden geëvalueerd in het licht van de oorspronkelijk 
vastgestelde doelen en streeferiteria; 
* opleidingsmiddelen en -technieken: er moet onderzoek worden gedaan naar innoverende 
middelen en opleidingstechnieken, zoals besturingssimulators, interactieve video's, 
rollenspelen, casestudy's, groepsdiscussies; het is van belang dat de mogelijkheden van 
afstandsonderwijsprogramma's worden onderzocht, die chauffeurs in staat stellen een 
opleiding te volgen zonder dat dit hun dienstroosters jn de war stuurt. Dit zou moeten leiden 
tot een grotere bekendheid van de mogelijkheden en expertise van externe 
opleidingsorganisaties en meer transparantie van hun activiteiten. Belangrijke methoden zijn 
onder meer het vormen van innoverende partnerschappen tussen opleidingsinstellingen en 
kleine bedrijven, en nauwe contacten met de cliënten zodat de inhoud van de opleiding steeds 
aan hun wensen kan worden aangepast: 
* de opleidingscultuur: de bedrijfscultuur dient te worden te worden doortrokken van 
onderwerpen uit de opleidingsprogramma's zodat opleiding een continu proces wordt. Zo moet 
met kwaliteitsprogramma's worden doorgegaan, waarbij de normen geregeld bijgesteld 
worden; opleiding in het vervullen van de behoeften van de cliënten zal doeltreffender zijn als 
de werknemers dicht bij de cliënten staan; veiligheidsopleidingen slaan beter aan als daarna 
geregeld veiligheidsoverzichten worden uitgebracht. Verder kunnen na gegeven opleidingen 
beloningssystemen worden ingevoerd. Het is vooral belangrijk om contact te onderhouden met 
de chauffeurs aangezien die een groot deel van hun werktijd alleen doorbrengen en van de 
bedrijfscultuur geïsoleerd kunnen raken. 
7.3.6. De sociale partners van de wegvervoersector hebben de resultaten van de enquête positief 
ontvangen en spraken de wens uit dat de in het rapport aangegeven goede praktijken verder 
verspreid zouden worden. Verder worden een Europese analyse van de opleidings- en 
kwalificatiebehoeften bij zowel de bedrijven als de werkenden in deze sector en een kosten-
batenanalyse van opleiding in het wegvervoer medegefinancierd door het programma Leonardo 
da Vinci. Verwacht wordt dat door deze activiteiten de besluitvormers ertoe zullen worden 
aangezet prioriteit te geven aan opleiding in deze sector. 
17 
8. FINANCIËLE MIDDELEN 
XI. De financiële steun aan FORCE in de periode \W\-\l)l)4 bedroeg circa 83,4 miljoen ecu. Hoewel 
de financiële middelen elk jaar verhoogd werden, hoofdzakelijk dankzij de voortdurende 
ondersteuning van het Europees Parlement, hielden zij geen gelijke tred met het aantal ingediende 
projecten. 
8.2. De aan de verschillende activiteiten van het programma toegewezen financiële middelen zijn 
onderstaand samengevat (afgeronde bedragen): 
Projecten 
Sectorale enquêtes 
Cao-beleid 
Statistische enquête 
Situatieovcrzicht 
Verslagen ex art. 11 
Nationale coördinatie-instanties 
Nctwcrkactivitcitcn (conferenties, seminars...) 
Evaluatic(4) 
Technische ondersteuning 
Minibudgct<7) 
TOTAAL miljoen ecu 
1991 
9,5(,) 
0,5 
0,5 
0,1 
0,3 
-
0,9 
0,2 
-
1,8 
0,2 
14,0 1992 
13.3 
1,2 
0,3 
0,5 
0,1 
0,2 
1,0 
0,5 
-
1,8 
0,5 
19,4 1993 
17,9{2) 
0,6 
0,4 
1,5 
-
0,6 
2,3 
0,4 
0,3 
(5) 
-
24,0 1994 
17,4«> 
1,3 
0,4 
3,2 
0,3 
0,3 
2,3 
0,8 
-
(6) 
" 
26,.» 
8.3.3. Vergelijking tussen vastleggings- en betalingskredieten: 
1991 ( * 
1992 (H) 
1993 (x' 
1994 <*) 
1995 (<)) 
1996''" Vastleggingskredieten 
13.846.000 
18.920.000 
24.000.000 
26.000.000 Vastleggingen 
13.845.289 
18.918.195 
23.996.220 
25.997.556 Betalingskredieten 
13.846.000 
18.920.000 
19.200.000 
25.044.000 Betalingen 
13.768.026 
18.773.648 
19.199.999 
24.699.492 
4.707.779 
583.929 
(1) 
(2) 
O) 
(4) 
(5) 
(6) 
(7) 
(S) 
(9) Inclusief een specifiek begrotingsonderdeel van 1 miljoen ecu voor projecten uit de vijf nieuwe deelstaten. 
Inclusief 8 miljoen ecu voor de verlenging niet een tweedejaar van proef- en kwalificatieprojecten uit 1991 
en 1992. 
9.9 miljoen ecu toegewezen voor de verlenging van projecten uit 1992 en 7,5 miljoen ecu voor projecten uit 
hoofde van luik II van de oproep van 1993. 
Exclusief het bedrag voor de externe eindevaluatie (0,18 miljoen ecu), dat in 1995 is betaald uit 
begrotingsonderdeel B3-1021. 
1.080.960 ecu voor technische ondersteuning uil begrotingshoofdstuk "Personeel" (post Al 178 van de 
algemene begroting) and 868.500 ecu uil het hoofdstuk "Huishoudelijke uitgaven" (artikel A0238). 
1.041.709 ecu voor technische ondersteuning uit begrotingshoofdstuk "Personeel" (post A01178) en 
847.500 ecu uit het hoofdstuk "Huishoudelijke uitgaven" (artikel A02380). 
Huishoudelijke uitgaven in verband met het programma (gefinancierd uit begrotingsonderdeel B8). 
Begrotingsonderdeel B3-I023 (ontwikkeling van de voortgezette beroepsopleiding- FORCE-programma). 
Begrotingsonderdeel B3-I02I (Leonardo da Vinci-prognimma). 
18 
8.4. De financiële controle heeft bij FORCE op twee niveaus plaatsgevonden, ten eerste vanuil een meer 
specifiek financieel opzicht en ten tweede met belrekking tot de lering die kan worden getrokken uit 
het operationele beheer van een programma als FORCE. 
8.4.1. Wat de financiële doorzichtigheid betreft is er aantoonbaar behoefte aan een aantal specifieke 
maatregelen, allereerst: 
- strengere regels met betrekking tot de subsidiabele kosten (vooral voor personeelskosten); 
- een herziene begroting als onderdeel van de overeenkomst op basis van de vastgestelde 
toewijzing; 
- samenstelling van een administratief en financieel handboek ter verduidelijking van de 
verslagleggingseisen en de betrekkingen met de partners; 
- goedkeuringsformulier voor uitbestede werkzaamheden. 
8.4.2. Wat de projectevaluatie betreft wordt voorgesteld om de tussentijdse evaluatie meer gewicht te 
geven. Deze dient diepgaand te zijn en gericht op vier punten : innovatie van de inhoud, financieel 
verslag en begroting voor de tweede fase, transnationaliteit van het partnerschap en kwaliteit van 
het opleidingsproduct; er moeten onafhankelijke deskundigen bij worden betrokken en een 
procedure worden gevolgd waardoor ondermaatse projecten kunnen worden aangepast of 
stopgezet. De eindevaluatie moet zich meer op de output richten, dat wil zeggen op de evaluatie 
van de opleidingsproducten (innovatie van de inhoud, educatieve kwaliteit, gebruik van nieuwe 
technologieën en multimedia) en het financieel verslag; er dient een betere procedure voor het 
kenmerken van opleidingsproducten te komen met het oog op grootschalige verspreiding. 
8.4.3. Voor de follow-up van de projecten worden drie specifieke activiteiten bepleit om de 
initiatiefnemers te helpen: 
- ontwikkeling door de Commissie van een trainingsmiddel dat de verschillende beheersaspecten 
van een transnationaal opleidingsproject omvat, en bij voorrang een module voor de 
contractuele en financiële aspecten; 
- training van deskundigen inzake de boekhoudings- en financiële procedures van de Commissie; 
deze kunnen fungeren als een "stcunteam" waarop de initiatiefnemers indien nodig een beroep 
kumien doen; 
- verruiming van de taken van de groep externe evaluatoren die de Commissie helpt bij het 
evalueren van voorstellen en producten; zij zouden ieder project - volgens een door de 
Commissie vastgesteld schema - kunnen bezoeken om de activiteiten te controleren en de 
initiatiefnemers van advies te dienen met betrekking tot de boekhoudings- en financiële 
procedures van de Commissie. 
9. RESULTATEN VAN DE EXTERNE EVALUATIE (,0> 
9.1. Bij deze evaluatie zijn veel van de ontegenzeglijk sterke punten van het FORCE-programma naar 
voren gekomen. In het bijzonder: 
- de projectcontractanten en -partners waren uiterst positief over de voordelen die hun deelname 
aan het programma hun gebracht had, 
(10) Eindevaluatie van het FORCE-programma, uitgevoerd door Evaluation Consortium The Tavistock 
Institute, Bernard Brunhcs Consultants & Danish Technological Institute, Londen, augustus 1996. 
19 
- er zijn nieuwe inzichten verkregen over de voortgezette beroepsopleiding dankzij projectmatige 
behoeftenanalyses, netwerken alsmede enquêtes en studies; 
- in veel projecten is de opleiding op innoverende wijze verstrekt, met name doordat een nieuw 
accent gelegd werd op leren aan de hand van het werk zelf. 
- FORCE bezat een sterke transnationale dimensie, zowel qua transnationale doelen en 
bewustzijn als wat de samenwerking tussen partners betreft; 
- de meeste projecten meldden dat hun onmiddellijke doelstellingen bereikt waren en dat er 
verspreiding onder de projectpartners plaatsvond; 
- bij het programma konden grote aantallen ondernemingen uit het M KB betrokken worden, 
hetzij via intermediaire instanties, hetzij als "proefveld" - maar minder vaak als actieve 
partners; 
- dankzij de structuur van de rapportage ex artikel 11 en de enquête naar de voortgezette 
beroepsopleiding waren de gegevens over het nationale beleid ter zake en de praktijken in het 
bedrijfsleven op Europees niveau vergelijkbaar; 
- FORCE werd als een versterking en ondersteuning van het voortgezette-
beroepsopleidingsbeleid van de lidstaten gezien en als een van de belangrijkste bronnen van 
ervaring en inspiratie voor een aantal latere Europese programma's, waaronder Leonardo en 
ADAPT 
9.2. Onvermijdelijk was dat sommige doelstellingen van FORCE niet volledig gehaald zijn en dat de 
resultaten niet altijd waren wat zij hadden kunnen zijn, zoals : 
- de informatie voortgekomen uit de enquêtes en studies van FORCE is niet op grote schaal 
door de FORCE-partners benut; 
- er zijn tot nog toe weinig aanwijzingen dat de resultaten en producten zijn overgenomen door 
degenen voor wie ze bedoeld waren - maar dit kan deels een kwestie van tijd zijn; 
- personen met een achterstand op de arbeidsmarkt - lagergeschoolden, vrouwen enz. - zijn 
onvoldoende aan bod gekomen, al is naar voren gebracht (zie het tussentijdse evaluatieverslag) 
dat dit moeilijk te realiseren is met een algemeen op het bedrijfsleven gericht programma; 
- er heeft maar weinig commerciële exploitatie van producten en diensten voor voortgezette 
beroepsopleiding plaatsgevonden, al zijn er wel een aantal gevallen bekend. De ervaring met 
FORCE lijkt te bevestigen dat de Europese opleidingsmarkt nog onvoldoende ontwikkeld is; 
- de prioriteiten van de derde oproep hadden minder effect dan verwacht: de sectorale actoren 
waren al vóór deze oproep bij FORCE betrokken en het thema veranderingen in het 
bedrijfsleven werd erg ruim opgevat. 
9.3. Het is van belang in te zien dat FORCE, toch een programma van betrekkelijk kleine omvang, 
doeltreffend was omdat het voor het merendeel andere voortgezette-beroepsopleidingsacties 
aanvulde en ondersteunde. Veel projectpartners hielden zich al bezig met beroepsopleiding in het 
algemeen en voortgezette beroepsopleiding in het bijzonder. Ook werden veel lidstaten zich 
gedurende de loop van het programma bewust van het belang van de voortgezette beroepsopleiding 
en FORCE is erin geslaagd de mogelijkheden en behoeften op dit terrein uit te dragen, onder de 
aandacht te brengen en het bewustzijn hieromtrent te vergroten. 
9.4. Ten slotte bevestigt deze evaluatie wat ook al uit andere studies was gebleken: dat transnationale 
samenwerking en gemeenschappelijke activiteiten van projectpartners iets is wat geleerd moet 
worden. Zo werd in FORCE het nauwst samengewerkt door degenen die al transnationale ervaring 
hadden. Veel nieuwe bedrijven, opleidingsverstrekkers, sectorale instanties en intermediaire 
organisaties werden via FORCE voor het eerst in een transnationaal programma betrokken. 
20 
Dankzij FORCE zullen deze deelnemers en hun netwerken betere partners voor transnationale 
samenwerking geworden zijn. 
10. CONCLUSIE 
FORCE heeft een aantal tastbare resultaten behaald gelet op de gedane investeringen en de 
beschikbare middelen. Met name was het bedrijfsleven duidelijk aanwezig in de projecten, zijn er 
echte transnationale oplcidingspartncrschappen tot stand gebracht, is er een systematisch beleid ten 
behoeve van vergelijkbare informatie over de nationale stelsels en regelingen voor voortgezette 
beroepsopleiding ontwikkeld en is er aanzienlijk meer kennis verkregen over opleidingspraktijken, 
vooral via de sectorale enquêtes en netwerken. Dit is in hoofdzaak te danken aan het feit dat het 
programma deel uitmaakte van de strategie voor de ontwikkeling van de voortgezette opleiding, die 
bestond uit zowel nationaal beleid als communautaire actie (sociale dialoog, toegang, doelstelling 
4, enz). 
De belangrijkste aanbevelingen voor een doeltreffender beheer van het programma zijn: 
- de Commissie moet zich intensiever bezighouden met de monitoring en evaluatie van 
transnationale projecten, waarbij speciale aandacht gegeven moet worden aan de vier punten 
innovatie van de inhoud, financiële verslaglegging, transnationaliteit van het partnerschap en 
kwaliteit van het opleidingsproduct; 
- er moeten Europese mogelijkheden ontwikkeld worden voor onderzoek op het gebied van de 
beroepsopleiding terwijl de methodologische hulpmiddelen voor sectorale enquêtes moeten 
worden verbeterd; 
- de verspreiding van opleidingsproducten moet systematischer opgezet worden, waarbij gezorgd 
moet worden voor rechtszekerheid (eigendomsrechten enz.) en gebruik gemaakt van 
professionele verspreidingsmechanismen (vakbeurzen, netwerken, uilgevers, resource centres). 
De belangrijkste aanbevelingen om de impact van het programma te vergroten zijn: 
- de methodologieën voor het anticiperen op kwalificaties en benodigde vaardigheden moeten 
gesystematiseerd worden en op ruime schaal beschikbaar gesteld worden aan degenen die in 
bedrijven, concerns, opleidingsorganisaties, vakinstellingen en dergelijke met opleidingen belast 
zijn; 
- in samenwerking met de lidstaten en gespecialiseerde instanties moet worden gewerkt aan 
kwaliteitsnormen voor het verstrekken van voortgezette opleiding; 
- er moeten nieuwe beroepsprofielen ontwikkeld worden voor specialisten op het gebied van 
voortgezette opleiding, met bijzondere aandacht voor opleiders en supervisors; 
- er moet een communautaire statistische enquête worden gehouden naar de beschikbare 
opleidingsfaciliteiten om zo het terrein van de voortgezette opleiding volledig in kaart te 
brengen, dit als aanvulling op de vergelijkbare statistische gegevens die al beschikbaar zijn 
voor individuele personen (huishoudpanel, arbeidskrachtenquête) en bedrijven (enquête over de 
voortgezette beroepsopleiding). 
21 
Van de aanbevelingen om de impact van de communautaire actie op het gebied van de 
voortgezette opleiding te verbeteren kan ten slotte nog worden genoemd dat vooral moet worden 
gestreefd naar effectievere betrekkingen tussen degenen die voor een communautair programma als 
FORCE verantwoordelijk zijn en de ambtenaren op nationaal en regionaal niveau die 
verantwoordelijk zijn voor de selectie van projecten uit hoofde van doelstelling 4 van de 
structuurfondsen en het communautair initiatief ADAPT - dit in het kader van hun 
verantwoordelijkheden voor de tenuitvoerlegging van de communautaire bestekken en 
overeenkomstig de bepalingen voor het gebruik van de structuurfondsen. 
22 
BIJLAGE 1-A: 
Kerncijfers van het FORCE- Netwerk FORCE PROGRAMMA: 
AANTAL PROJECTCONTRACTANTEN, -COÖRDINATOREN EN PARTNERS 
PER OPROEP EN PER LAND 
mm 
E mm. 
E I993A 1S93B Total 
B 
D 
DK 
E 
F 
GR 
I 
IRL 
t 
NL 
P 
X 12 
26 
15 
34 
44 
65 
45 
15 
3 
4 
28 
53 
0 
tu 39 
124 
41 
74 
129 
64 
77 
59 
8 
40 
42 
122 
1 
&2Ü I 33 
44 
8 
34 
29 
25 
26 
9 
0 
11 
23 
20 
1 
3tè » î 84 
194 
64 
142 
202 
154 
148 
83 
11 
55 
93 
195 23 
32 
11 
49 
68 
7 
18 
29 
6 
14 
22 
54 
1 
143? I 33* 89 
123 
54 
141 
159 
106 
173 
68 
14 
98 
121 
235 
6 
,12»? 1 69 
81 
32 
127 
149 
117 
134 
58 
4 
38 
43 
84 
0 
» 181 
236 
97 
317 
376 
230 
325 
155 
24 
150 
186 
373 
7 
Wl 11 
1 
4 
12 
6 
4 
8 
10 
0 
11 
0 
6 
n 80 
143 
52 
153 
168 
49 
129 
77 
J 
38 
43 
204 
0 
im 47 
94 
16 
81 
114 
47 
125 
20 
16 
29 
38 
46 
0 
m 138 
238 
72 
246 
288 
100 
262 
107 
19 
78 
81 
256 
0 
m$i 3 
0 
2 
5 
17 
0 
14 
5 
0 
0 
0 
4 
0 53 
61 
30 
119 
83 
92 
72 
47 
2 
43 
67 
91 
0 67 
66 
47 
95 
94 
31 
62 
18 
10 
44 
33 
59 
0 
. m i 123 
127 
79 
219 
194 
123 
148 
70 
12 
87 
100 
154 
0 
imï 49 
59 
32 
100 
135 
76 
85 
59 
9 
29 
50 
117 
1 
8öl 261 
451 
177 
487 
539 
311 
451 
251 
27 
219 
273 
652 
7 
4=106 216 
285 
103 
ui JJ / 
386 
220 
347 
105 
30 
122 
137 
209 
1 526 
795 
312 
924 
1060 
60" 
883 
415 
66 
370 
460 
978 
8 
HM 
BIJLAGE 1-B: 
Kerncijfers van het FORCE- Netwerk FORCE Programma 
Onroenen 91,92, 93A. 93B 
B 
D 
BK 
E 
F 
GR 
I 
ÏRL 
• 
: 
t 
NL 
P 
IJK 
X 91 
92 
93 A 
93 B 
91 
92 
93 A 
93B 
91 
92 
,93 A 
93B 
91 
92 
93 A 
93 B 
91 
92 
93 B 
91 
92 
93 A 
93 B 
91 
92 
93 A 
93B 
91 
92 
93 A 
93B 
91 
92 
93A 
93B 
91 
92 
93 A 
93 B 
91 
92 
93 A 
93B 
91 
92 
93 A 
93B 
91 
92 
93 A 
91B 
Sij&tó AUEF 
0 
5 
1 
0 
6 
3 
0 
0 
1 
1 
0 
0 
7 
11 
-} 
1 
1 
8 
4 
2 
1 
5 
0 
0 
3 
5 
1 
0 
2 
2 
3 
1 
0 
0 
0 
0 
1 
2 
0 
0 
6 
6 
2 
2 
2 
6 
3 
0 
0 
0 
0 
0 
mi c 
0 
1 
1 
0 
12 
17 
23 
3 
1 
0 
1 
1 
1 
2 
3 
0 
6 
14 
7 
1 
0 
5 
0 
0 
0 
4 
4 
1 
0 
0 
0 
0 
1 
1 
4 
0 
0 
0 
1 
0 
1 
1 
1 
1 
1 
5 
2 
1 
0 
0 
0 
123 £ 
8 
6 
1 
3 
12 
13 
2 
3 
9 
14 
1 
1 
11 
21 
3 
3 
29 
27 
0 
7 
19 
14 
4 
3 
22 
23 
10 
2 
6 
11 
1 
2 
0 
1 
0 
0 
7 
5 
0 
0 
9 
15 
5 
1 
13 
30 
1 
1 
1 
0 
0 
0 
» GE 
8 
18 
16 
5 
22 
26 
17 
16 
6 
2 
7 
5 
22 
26 
30 
12 
26 
36 
31 
18 
27 
16 
14 
3 
6 
17 
22 
12 
7 
11 
3 
7 
0 
0 
0 
1 
6 
7 
6 
7 
3 
5 
3 
2 
23 
37 
29 
24 
0 
0 
0 
0 
647 GRE 
1 
10 
14 
5 
6 
7 
10 
7 
3 
5 
3 
1 
21 
50 
33 
16 
7 
!6 
20 
9 
14 
25 
21 
17 
19 
29 
15 
9 
2 
3 
3 
1 
2 
3 
0 
0 
1 
5 
5 
1 
7 
22 
4 
12 
11 
40 
32 
10 
0 
1 
0 
0 
558 0 
12 
17 
M 
12 
22 
38 
18 
12 
8 
13 
3 
6 
17 
32 
18 
20 
16 
36 
24 
11 
11 
22 
8 
12 
11 
40 
25 
10 
7 
13 
10 
5 
0 
4 
2 
1 
7 
14 
9 
9 
7 
17 
1 
3 
19 
32 
18 
12 
0 
0 
0 
0 
! 375 OE 
5 
16 
9 
24 
l 
5 
3 
5 
4 
7 
4 
12 
14 
15 
14 
17 
11 
19 
19 
21 
4 
12 
3 
10 
13 
30 
17 
16 
3 
4 
1 
4 
0 
0 
0 
2 
0 
7 
3 
5 
9 
17 
8 
9 
2 
14 
8 
8 
0 
0 
0 
0 
434 OF 
21 
40 
24 
14 
48 
38 
40 
13 
17 
18 
24 
18 
22 
40 
22 
25 
64 
78 
54 
37 
28 
39 
II 
13 
28 
52 
35 
22 
23 
37 
26 
8 
3 
6 
3 
1 
13 
34 
21 
21 
28 
30 
15 
12 
52 
68 
53 
25 
0 
1 
0 
0 
1335 OP 
2 
5 
2 
4 
0 
2 
0 
0 
0 
1 
2 
1 
0 
1 
1 
2 
3 
16 
8 
12 
0 
2 
0 
1 
5 
2 
7 
0 
3 
4 
1 
2 
0 
0 
0 
0 
0 
9 
5 
3 
3 
2 
0 
1 
1 
6 
2 
4 
0 
0 
0 
0 
•• 125 OS 
6 
25 
9 
25 
4 
11 
3 
16 
6 
14 
5 
15 
7 
23 
15 
33 
6 
27 
8 
14 
8 
14 
8 
12 
16 
47 
24 
39 
5 
8 
9 
10 
0 
1 
2 
2 
0 
6 
4 
5 
6 
6 
4 
9 
7 
22 
24 
18 
0 
0 
0 
0 
5SS PME 
15 
25 
34 
28 
44 
66 
106 
44 
8 
21 
20 
17 
15 
67 
75 
78 
32 
76 
94 
47 
38 
64 
20 
43 
24 
63 
82 
34 
19 
53 
41 
24 
5 
7 
7 
5 
8 
55 
21 
24 
13 
52 
32 
37 
39 
76 
59 
40 
0 
0 
0 
0 
! mm u 
6 
12 
8 
2 
15 
8 
15 
6 
0 
1 
1 
1 
4 
14 
7 
4 
1 
14 
8 
3 
3 
9 
2 
6 
0 
6 
3 
1 
6 
8 
6 
5 
0 
0 
0 
0 
3 
4 
2 
2 
1 
9 
3 
3 
21 
30 
16 
7 
0 
0 
0 
0 
286 PP 
0 
0 
0 
1 
0 
0 
0 
2 
0 
0 
0 
0 
0 
6 
18 
3 
0 
0 
8 
6 
0 
2 
6 
0 
0 
2 
6 
0 
0 
0 
2 
0 
0 
0 
1 
0 
0 
0 
1 
1 
0 
0 
2 
3 
0 
1 
5 
1 
0 
0 
0 
0 
77 CR 
0 
0 
1 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
2 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
2 
2 
0 
0 
5 
1 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
0 
2 
1 
0 
0 
0 
0 X 
0 
1 
7 
0 
2 
2 
1 
0 
1 
0 
1 
1 
1 
9 
2 
5 
0 
9 
1 
6 
1 
1 
1 
1 
1 
5 
6 
1 
0 
1 
1 
1 
0 
1 
0 
0 
9 
2 
0 
9 
0 
4 
1 
5 
4 
6 
2 
2 
1 
5 
0 
0 
J....Wl m Total 
84 
181 
138 
123 
194 
236 
238 
127 
64 
97 
72 
79 
142 
317 
246 
219 
202 
376 
288 
194 
154 
2.30 
100 
123 
148 
325 
262 
148 
83 
155 
107 
70 
11 
24 
19 
12 
55 
150 
78 
87 
93 
186 
81 
100 
195 
373 
256 
154 
2 
7 
0 
0 
•7405 
BIJLAGE 1-A : KERNCIJFERS VAN HET FORCE-NETWERK 
Afkortingen 
CODE SOORT ORGANISA TIE 
AUEF Samenwerkingsverband op oplcidingsgpbjed tussen universiteit en onderneming 
C Beroepsvereniging 
E Onderneming 
GE Grootbedrijf (meer dan 500 werknemers) 
GRE Ondernemingsgroep of samenwerkingsverband 
O Andere instelling 
OE Werkgeversorganisatie 
OF Opleidingsinstelling 
OP Paritaire instelling 
OS Vakbondsorganisatie 
PME Midden- en kleinbedrijf (minder dan 500 werknemers) 
U Universiteit 
PP Overheid 
CR Regionaal consortium 
X Overige 
BIJLAGE II: LIJST VAN PUBLICATIES 
A. Analyse van Europese systemen en gegevensverzameling 
Brandsma, J., Kcssler, F., Münch, J., Continuing Vocational Training in Europe : Stale of the art and 
perspectives, Uitgeverij LEMMA BV, Utrecht, 1995, (ISBN 90-5189-553-4) (EN, FR, DE) l*'} 
Europese Commissie, Continuing Vocational Training : Europe, Japan and the United States, Bureau voor 
officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, Luxemburg, 1996 (verschijnt binnenkort) 
EUROSTAT, Continuing Vocational Training Survey in Enterprises 1994 (CVTS) : Methods and 
Definitions, Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, Luxemburg, 1996, (ISBN 92-
827-8740-0) (EN, FR, DE) 
EUROSTAT, Continuing Vocational Training Survey in Enterprises 1994 (CVTS) : Results, Bureau voor 
officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, Luxemburg (verschijnt binnenkort) n 
Europese Commissie, ( \mtinuing Vocational 'Training Survey - A report on (he procedures adopted and the 
steps taken to implement theSurwy, werkdocument, Bnisscl. 1996 (verschijnt binnenkort) (EN. FR, DE) 
Europese Commissie, EORCE - "Tableau de hord" on Continuing Vocational 'Training, Bureau voor 
officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, Luxemburg, 1994, (ISBN 92-826-8712-0) (EN, FR 
DE) 
Ant, M., Kintzelc, J., Van Haecht, A., Walthcr, R., Reporting System on Access, Quality and Volume of 
Continuing Vocational Training in Europe, Luchterhand Verlag, Neuwicd, 1996, (ISBN 3-472-02699-5) 
(EN, FR, DE) 
B. Europese sectorale rapporten 
Bertrand,. O., Homs, O., Kruse W., Méndez-Vigo, M., Van den Tillaart, H., Training in the Retail Sector -
European Report, Europese Commissie, Bnisscl, 1993 (EN, FR, DE) ° 
Bums, J. & King, R. (University or Reading), Delay, F. (CREGE Management, Paris), Mallet. L. (CEJEE. 
Toulouse), 'Training in the Agrofood Sector - European Report, Europese Commissie, Bnisscl, 1993 (EN, 
FR,DE) n 
King, R.D. and Bums, J. A., Quality Management Systems and Training Policy in the Food and Beverage 
Industry in Europe, Food Technology Centre, University of Reading, 1994, (ISBN 0-7049-0536-1) 
Rauner, F. & Spöttl, G. (ITB), Olcscn, K. & Clcmatildc, B. (DTI), Employment, Work and Training in the 
European Automobile Repair and Distribution Sector - European Report, Europese Commissie, Brussel, 
1993 (EN, FR, DE) n 
Spöttl, G., Rauner, F. & Moritz E.F., Vom KJz-IIandwerk zum Qualitâtsservice - Der US-amerikanische 
Kfz-Sektor nach der Trendwende, Donat Verlag, Bremen, 1996, (ISBN 3-931737-22-5) (ook verkrijgbaar 
als ITB werkdocument in EN en FR) 
Moritz, E.F., Rauner, F. & Spöttl, G., Austauschen statt reparieren - Der Erfolg des japanischen Kfz-
Service, Donat Verlag, Bremen, 1996, (ISBN 3-931737-09-8) (ook verkrijgbaar als ITB werkdocument in 
EN en FR) 
Dankbaar, B., learning to Meet the (ilobal Challenge - A Contribution to the Debate on CVT in the 
Automotive Industry, Maastricht Economic Research Institute on Innovation and Technology (MERIT), 
Maastricht, 1995 
Europese Commissie, Continuous Vocational 'Training in the Road Treight and Passenger Transport 
Sectors, Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, Luxemburg, 1996 (verschijnt 
binnenkort) (EN, FR, DE) n 
C. Cao-beleid inzake voortgezette opleiding 
Blanpain, R., Engels, C, Pellegrini, C, (Editors), Contractual Policies Concerning Continued Vocational 
Training in the European Community Member States, Peters Press, Leuven, 1994, (ISBN 90-6831-582-X), 
(EN, FR, DE, IT) r> 
Ehrenberg, E., Felgcr, S., Heidemann, W., Knisc, W., Paul-KohlholT, A., ( 'ontinuous Vocational Training 
in Europe - Documentation on the Social Dialogue, Edition Sigma, Berlin, 1995, (ISBN 3-89404-410-1) 
(EN, FR, DE, IT, ES) 
Lultringer, J.-M., Development of Resources Allocation Techniques for Continuous 'Training in Europe -
Joint Investonents & Branch Funds - Implication of the Social Partners, werkdocument. CIRCE. Puteaux 
(Frankrijk), 1995 (EN, FR) 
D. Speciale onderwerpen 
Europese Commissie, Industrial Change in the FORCE Programme - a Contribution to the Discussion on 
the Role of Continuing Vocational Training in adapting to Industrial Change, werkdocument, Brussel, 
1995 (EN, FR, DE) 
Europese Commissie, ( 'onlinuing Vocational 'Training in Small and Medium-sized Enterprises, Results of 
the FORCE Programme, LEONARDO DA VINCI-documcnt, Bnisscl, 1995 (EN, FR, DE) 
Europese Commissie, Anticipation of Training and Skill/Qualijicalion Needs - A synthesis of the results 
gained in the FORCE and EUROTECNET programmes, LEONARDO DA VINCI-document, Brussel, 
1995 (EN,FR,DE) 
Severing, E., Stahl, T., Kwaliteitsborging in de bedrijfsbijscholing - Gevalsstudies uit Europa - Gezamenlijk 
rapport van FORCE en EUROTECNET, Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, 
Luxemburg, 1996, (ISBN 92-827-7131-8), (EN, FR, DE, IT, DA, NL, ES, PT, EL) 
Europese Commissie, The Human Resource al the Heart of Company Strategies - Conference Report 
(Rome, Italië, 23-24 juni 1994), LEONARDO DA VINCI-document, Brussel, 1996 (verschijnt binnenkort) 
E. Publicaties van het Cedefop 
Het Cedefop was nauw betrokken bij de uitvoering van de sectorale enquêtes van FORCE. 
Opleiding in de detailhandel - Europees rapport, CEDEFOP, Berlijn, 1993, (Cat. N° : HX-80-93-727-NL-
C) (DA, DE, EN, ES, FR, ÏT, NL, PT) ('} 
Guide to Training in the Retail Trade, CEDEFOP, Thessaloniki, 1995, (Cat. N° HX-85-94-858-EN-C) 
(EN, ES) 
Opleiding in het garagebedrijf - Europees rapport, CEDEFOP, Berlijn, 1995, (Cat. N° HX-85-94-866-NL-
C) (DE, EN, ES, FR, IT, NL, PT)r) 
Opleiding in de voedings- en genotmiddelenindustrie - Europees rapport, CEDEFOP, Thessaloniki, 1996, 
(Cat. N° HX-85-94-648-NL-C) (DE, ES, FR, NL) r> 
F. Directory/catalogus/evaluatie 
Europese Commissie, Idirectory ofAclion-tJrieiitedResearch on ( 'onfiiiumg I (national 'Training in Europe, 
LEONARDO DA VINCI-documcnt, Bnisscl, 1995. 
Europese Commissie, Catalogue of FORCE Training Products l'J'JI-94, Volumes l-lll. Bureau voor 
officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, Luxemburg, 1996, (ISBN 92-826-8051-7) (meertalig, 
EN, FR, DE) 
Europese Commissie, Final Evaluation of the FORCE Programme, in 1996 uitgevoerd door Evaluation 
Consortium The Tavistock Institute, Bernard Bmnhes Consultants, & Danish Technological Institute, 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, Luxemburg (verschijnt binnenkort). 
<•) Verder is voor elk van de destijds 12 lidstaten een nationaal rapport beschikbaar. 
ISSN 0254-1513 
COM(97) 384 def. 
DOCUMENTEN 
NL 15 16 04 
Catalogusnummer : CB-CO-97-387-NL-C 
ISBN 92-78-23008-1 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg