Advies over "De economische situatie in 1995 - Conjuncturele en structurele aspecten van de werkgelegenheid"

(96/C 18/16)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 30 maart 1995 overeenkomstig artikel 23, lid 2 van zijn Reglement van Orde besloten een advies op te stellen over : "De economische situatie in 1995 - Conjuncturele en structurele aspecten van de werkgelegenheid".

De Afdeling voor economische, financiële en monetaire vraagstukken, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 27 september 1995 goedgekeurd.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 329e Zitting (vergadering van 26 oktober 1995) het volgende advies uitgebracht, dat met meerderheid van stemmen, 23 stemmen tegen bij 40 onthoudingen is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Het lijkt erop dat de terugdringing van de werkloosheid aan het eind van deze eeuw de grootste uitdaging voor de Europese economieën is. De werkloosheid stak de kop op na de eerste oliecrisis eind 1973 en is sindsdien hand over hand toegenomen van 3 % van de Europese beroepsbevolking tot meer dan 11 % in 1994. Afgezien van het feit dat produktiemiddelen onderbenut blijven en menselijk kapitaal wordt verspild, bedreigt de werkloosheid thans ook de samenhang binnen het Europese sociale model en zou zij de stabiliteit van de democratische structuren wel eens kunnen te ondermijnen. Zo maakt werkloosheid het welslagen van de interne markt en op langere termijn de verwezenlijking van de Economische en Monetaire Unie onzeker.

1.2. De ontwikkeling van de werkloosheid is het gevolg van een samengaan van diverse factoren van sociaal-demografische, technologische en economische aard, die zowel van invloed zijn op de ontwikkeling van de beroepsbevolking als op de mate waarin economische groei tot extra banen kan leiden. De oorzaken van de huidige situatie moeten behalve in de rationalisering en modernisering van het produktie-apparaat in tal van bedrijfstakken en de daaruit voortvloeiende onderbenutting van menselijk kapitaal, zonder dat hiervoor elders de nodige vervangende werkgelegenheid wordt gecreëerd, worden gezocht in het feit dat er onvoldoende animo bestaat om in arbeidscheppende kapitaalgoederen te investeren.

1.3. Hoewel de economische vooruitzichten voor de komende twee jaar gunstig zijn, dreigt de werkloosheid in de Gemeenschap op een veel te hoog niveau te blijven hangen : indien de economische heropleving volgens plan verloopt, zal de conjuncturele werkloosheid, die op 2 % van de beroepsbevolking wordt geschat, over 2 jaar zijn verdwenen. Met andere woorden, in 1997 zal nog 9 % van de beroepsbevolking in de Gemeenschap zonder werk zitten.

1.4. De economische en sociale strategie die in het Witboek wordt geformuleerd en in de "Globale richtsnoeren voor het economisch beleid van de lid-staten en de Gemeenschap" werd overgenomen, verliest dus niets van haar actualiteit. Een aanzienlijke daling van de werkloosheid vóór het jaar 2000 veronderstelt een niet-inflatoire groei op middellange termijn, die gebaseerd is op een gezonde en stabiele macro-economische structuur en wordt aangedreven door investeringen. Daarnaast zijn structurele hervormingen nodig om het groeipotentieel van alle lid-staten te verhogen en de werking van de arbeidsmarkt te verbeteren. Het uiteindelijke doel is een arbeidsintensiever groeimodel tot stand te brengen.

1.5. Het Comité is verheugd over de in december 1994 door de Europese Raad van Essen genomen besluiten, waaruit blijkt dat deze prioriteit wil geven aan de bestrijding van de werkloosheid door de grote lijnen van een actieplan ter bevordering van de werkgelegenheid uit te stippelen. Hij verzoekt de lid-staten in hun meerjarig actieprogramma ter bestrijding van de werkloosheid zo snel mogelijk aan te geven wat hun plannen zijn met betrekking tot de vijf pijlers van de structurele hervorming die in Essen is aangekondigd. Dank zij de procedure voor multilateraal toezicht op de ontwikkelingen en het beleid inzake werkgelegenheid in de Unie - een procedure die werd voorgesteld door de Commissie en de Raad () in het kader van artikel 103 van het Verdrag - zal de doeltreffendheid van en de samenhang tussen de verschillende onderdelen van het thans gevoerde beleid kunnen worden verbeterd en kan de werkgelegenheid de spil van het Europees economisch beleid worden. In dit licht bezien steunt het Comité het voorstel van de Commissie om de samenwerking tussen de Commissie en de lid-staten bij de analyse van, het onderzoek naar, alsook samenwerking en activiteiten op het gebied van werkgelegenheid en arbeidsmarkt () te bevorderen.

1.6. Het terugdringen van de werkloosheid hangt bovendien af van de mate waarin de mondiale economische groei zich voortzet en verspreidt. In dit opzicht illustreert de recente onrust op de wisselmarkten dat een betere internationale samenwerking inzake economisch beleid en handel geboden is. In het kader van de liberalisering van de handel en de kapitaalstromen kan alleen internationale samenwerking leiden tot een duurzame groei die in nieuwe werkgelegenheid kan worden omgezet. Gebrek aan samenwerking is koren op de molen van speculanten, ondermijnt de instrumenten van het economisch beleid en remt de groei.

1.6.1. Het open handelssysteem moet dus worden versterkt en in het kader van de WTO moet snel een oplossing worden gevonden om de bijzondere spanningen op handelsgebied weg te nemen. Het is vooral zaak de nog te vaak waargenomen tendensen om eenzijdige maatregelen te nemen en discriminerende bilaterale handelsafspraken te maken, tegen te gaan en de nationale markten open te breken.

1.6.2. Het multilaterale toezicht op de financiële markten moet worden uitgebreid en de financiële situatie van zowel particulieren als overheid moet doorzichtiger worden om crises te voorkomen en de resultaten van de financiële systemen te verbeteren. Er moeten mechanismen voor noodfinanciering komen om de economische situatie van landen die met een financiële crisis te kampen hebben, te stabiliseren. Daartoe heeft de G7, die van 15 tot en met 17 juni 1995 in Halifax bijeen was, het IMF opdracht gegeven mogelijke financiële crises op te sporen en besloten het fonds voor spoedinterventies te verdubbelen tot 50 miljoen dollar.

1.7. De monetaire onrust in Europa heeft aangetoond dat de totstandbrenging van de economische en monetaire unie - die overigens geen bescherming biedt tegen stormachtige ontwikkelingen op de wereldmarkt - de beste manier is om ervoor te zorgen dat de landen van de Gemeenschap op termijn een sterke, stabiele en duurzame groei doormaken.

1.7.1. In dit licht bezien is het Economisch en Sociaal Comité voorstander van een betere monetaire samenwerking en verzoekt het de lid-staten een voorwaarden scheppend beleid te voeren zodat de slotfase van de monetaire unie kan worden binnengetreden. Wil deze monetaire samenwerking een succes worden, dan moeten de pariteiten binnen het EMS zó worden vastgesteld dat zij de economische situatie van de verschillende lid-staten correct weergeven.

1.7.2. Hoewel een Europese munt onmisbaar is voor het goed functioneren van de interne markt, waarschuwt het Comité voor de deflatoire effecten van een streng monetair en begrotingsbeleid gedurende de convergentiefase. Daarom dienen ter compensatie met spoed de investeringsprogramma's te worden uitgevoerd die tijdens de Top van Essen als prioritair zijn aangemerkt.

2. Conjuncturele situatie en macro-economisch beleid

2.1. Sinds de publikatie van het "Economisch Jaarverslag 1995" van de Commissie () eind 1994 is de internationale en communautaire conjunctuur grondig gewijzigd, waarmee het angstige voorgevoel van het Comité feitelijk wordt bevestigd. In zijn advies van 30 maart 1995 over het "Economisch Jaarverslag" () heeft het Comité het optimisme van de Commissie getemperd en erop gewezen dat de voorwaarden voor aanhoudende groei in 1995 en 1996 niet aanwezig waren. Het Comité heeft met name gewezen op de gevolgen van de monetaire onrust voor de externe component van de groei in Europa en op de onzekerheden rond de dynamiek van de interne component van de groei, met name de consumptie van de gezinshuishoudens, die geacht wordt de tragere toename van de externe vraag, die tot dusver als motor van de groei gold, te compenseren.

2.2. De monetaire onrust, die de wisselmarkten op hun grondvesten deed schudden, heeft het groeitempo in Europa inderdaad vertraagd en kan zelfs een bedreiging van de interne markt vormen. Maar afgezien van de monetaire onrust hebben in de ogen van de OESO vooral de lager uitgevallen consumptie-uitgaven ertoe geleid dat de groeivoorspellingen naar beneden moesten worden bijgesteld.

2.3. Hoewel de Commissie en de OESO slechts een lichte afname van de economische groei voor 1996 voorspellen, baart de huidige economische situatie het Comité om verschillende redenen zorgen :

2.3.1. De druk op bepaalde munten in het EMS lijkt verband te houden met de afname van het vertrouwen van de markten in het te voeren economisch beleid; vooral de plannen ter bestrijding van de begrotingstekorten en het terugdringen van de inflatie zijn niet geloofwaardig genoeg.

2.3.2. Door de ontwikkelingen op de wisselmarkten is tevens gebleken dat het economisch beleid noch op Europees, noch op internationaal vlak voldoende wordt gecooerdineerd. Wat Europa betreft : de lid-staten moeten hun wisselkoersbeleid als een probleem van gemeenschappelijk belang beschouwen.

2.4. Het meest zorgwekkende gevolg van deze onrust in en voor de Europese economie is dat de groeicyclus te kort dreigt uit te vallen, waardoor de werkgelegenheid niet duurzaam kan worden bevorderd. Het Comité is van mening dat het economisch beleid in dit stadium van de conjunctuur eerst en vooral moet trachten alle factoren die een aanhoudende groei en schepping van arbeidsplaatsen in het gedrang kunnen brengen, de kop in te drukken.

2.4.1. Het Comité is ingenomen met de globale richtsnoeren voor het economisch beleid van de Unie en roept op tot een geloofwaardiger begrotingsbeleid, met name in de lid-staten waarvan de munt in waarde is gedaald. In deze landen moet het begrotingsbeleid de inflatieverwachtingen helpen temperen en de instabiliteit van de wisselkoersen verminderen ten einde de voorwaarden te scheppen voor een verlaging van de reële korte en lange rente en aldus de investeringen en de werkgelegenheid te bevorderen. Het Comité is er echter nog steeds van overtuigd dat de feitelijke convergentie-inspanningen van de lid-staten bepalend zijn voor de geloofwaardigheid van het saneringsbeleid en voor de vraag of over de hele linie wordt voldaan aan de criteria van Maastricht : als de economische prestaties verbeteren en de werkloosheid daalt, zullen de financiële markten meer geloof hechten aan de politieke wil van bepaalde lid-staten om de noodzakelijke aanpassingen door te voeren met het oog op de overgang naar de derde fase van de EMU.

2.4.2. Het Comité dringt er nogmaals bij de regeringen van de lid-staten op aan, de door de aanhoudende economische groei en de daling van de reële lange rente geboden kans te grijpen om de noodzakelijke structurele begrotingsaanpassingen door te voeren waardoor de overheidsschuld op middellange termijn weer op een aanvaardbaar niveau kan worden gebracht. Het structurele tekort kan nu eenmaal gemakkelijker worden teruggebracht in een periode van economische expansie, zelfs indien in een dergelijke periode het tekort al automatisch terugloopt en de prikkel tot het nemen van dergelijke maatregelen afneemt.

2.4.3. Het Comité wijst erop dat deze aanpassingen het sociale evenwicht niet mogen verstoren. Alle inkomensgroepen moeten een duit in het zakje doen en de zwaksten moeten worden beschermd. Bovendien mag deze saneringsoperatie niet ten koste gaan van de sociale bescherming. Het Comité is bovendien van mening dat de sociale-zekerheidsstelsels moeten worden aangepast aan de nieuwe demografische, technologische en economische realiteit ten einde de bestaanszekerheid van iedereen te garanderen en ervoor te zorgen dat de voor de sociale samenhang noodzakelijke solidariteit in stand wordt gehouden. Met name de verslechtering van het demografisch evenwicht en het endemisch karakter van de massawerkloosheid hebben duidelijk gemaakt hoe moeilijk het is een solidariteitsmodel in stand te houden dat uitsluitend door arbeid wordt gefinancierd. Er moeten alternatieve financieringsbronnen worden aangeboord, wat in het kader van de Europese economische en monetaire integratie een betere cooerdinatie van sociaal en fiscaal beleid vergt.

2.5. Het Comité hoopt bovendien dat bij het uitstippelen van het economisch beleid rekening wordt gehouden met de specifieke situatie in ieder land.

2.5.1. In het licht hiervan is het Comité ingenomen met de algemene rentedaling in de landen waarvan de munt in waarde is gestegen en waar het gevaar van inflatie is bedwongen. Deze landen zouden in feite gebruik moeten maken van de bestaande speelruimte om de groei in stand te houden en zodoende het begrotingstekort en de werkloosheid te helpen terugdringen. Als de korte rente geleidelijk en ordelijk verder zakt, komt de geloofwaardigheid van het monetair beleid niet op het spel te staan en kan de externe positie van de munt zelfs nog worden versterkt.

2.5.2. Bovendien zou de ontwikkeling van het reëel beschikbaar inkomen in de huidige context de gezinsconsumptie moeten helpen opschroeven, zonder evenwel de rentabiliteit van de investeringen aan te tasten, hetgeen de economische groei en de banengroei ten goede komt. Het is duidelijk dat in landen waar de reële lange rente aanzienlijk is afgenomen en waar het vermogen tot zelffinanciering van de bedrijven belangrijk blijft, de investeringsbeslissingen voornamelijk afhangen van de vooruitzichten van de vraagontwikkeling, vooral aan consumentenzijde.

2.5.3. Zo moet het restrictieve beleid dat doelbewust is gericht op het verminderen van de inflatoire spanningen in de landen waarvan de munt in waarde is gedaald, op korte termijn worden gecompenseerd en vergemakkelijkt door een meer op groei gericht beleid in landen met een stabiele munt. Het is een feit dat de depreciatielanden in dit stadium ruimschoots de vruchten plukken van de waardevermindering van hun munt (grondstoffen, staal, industrieprodukten, toerisme, enz.), zodat het moeilijk zal zijn hen ervan te overtuigen het roer om te gooien. Toch zal, indien het macro-economisch beleid wordt toegesneden op de specifieke situatie in de lid-staten, er vanzelf een evenwicht ontstaan waardoor de groei van de Europese economie op middellange termijn wordt gegarandeerd en de noodzakelijke aanpassingen met het oog op de overgang naar de derde fase van de EMU gemakkelijker worden gemaakt.

2.6. Ten slotte is het Comité ingenomen met de conclusies van de tijdelijke commissie werkgelegenheid van het Europees Parlement over "Een samenhangende werkgelegenheidsstrategie voor de Europese Unie" (rapporteur : K. Coates). Het wijst er dan ook met klem op dat de deflatoire effecten van naleving van de criteria van Maastricht gecompenseerd moeten worden door een uitbreiding van de financiële instrumenten van de Unie, met name het Europese Investeringsfonds, ten einde het investeringsbeleid, dat het concurrentievermogen van de Europese economie moet versterken en blijvende werkgelegenheid moet scheppen, uit te voeren.

3. Werkgelegenheid in Europa : huidige situatie en vooruitzichten

3.1. In de periode 1991-1994 heeft de Europese Unie de helft van de 10 miljoen banen die tussen 1985 en 1990 zijn gecreëerd, weer verloren. Dit was het grootste verlies van banen in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog. Ondanks de tragere groei van de beroepsbevolking in deze periode - door een langere gemiddelde opleidingsduur, een beleid ter bevordering van vervroegde uittreding en een toename van het aantal werklozen zonder uitzicht op werk - is de werkloosheid in de Gemeenschap gestegen tot het recordniveau van 11,2 % van de beroepsbevolking in 1994.

3.2. Het Comité heeft in zijn advies over het "Economisch Jaarverslag 1995" beklemtoond dat de situatie op de arbeidsmarkt stationair blijft, ondanks het conjuncturele herstel dat eind 1993 is ingetreden. Inderdaad is de situatie op de arbeidsmarkt halverwege 1994 gestabiliseerd en is de werkloosheid sindsdien min of meer constant gebleven : zij varieerde tussen 11 % in april en 10,7 % in juli 1995, waarmee het historisch hoge niveau van het voorjaar 1994 weer bijna werd bereikt. Dit resultaat zou ten dele zijn toe te schrijven aan de stijging van het deelnemingspercentage in de maanden na de hervatting van de netto-schepping van werkgelegenheid op de arbeidsmarkt. Dit verschijnsel gaat gepaard met een toename van de omvang van de beroepsbevolking, waardoor het effect van de extra arbeidsplaatsen op de werkgelegenheid afneemt.

3.3. De indruk bestaat dat het arbeidscheppend vermogen van de communautaire economie in de afgelopen twintig jaar in feite niet veel is veranderd : uitgaande van een gemiddelde jaarlijkse stijging van de produktiviteit die op 2 % wordt geschat, en een toename van het bruto binnenlands produkt van wellicht zo'n 3 %, voorziet de Commissie voor dit en volgend jaar een stijging van de werkgelegenheid met ongeveer 1 % per jaar, wat neerkomt op een netto-stijging van ongeveer 3 miljoen arbeidsplaatsen in twee jaar. De helft van deze nieuwe arbeidsplaatsen zou in beslag worden genomen door een toename van de beroepsbevolking. Bijgevolg zouden ongeveer 1,6 miljoen werklozen aan een baan worden geholpen, wat neerkomt op een daling van de werkloosheid van 11,2 % in 1994 tot 10,1 % in 1996.

3.4. Achter deze gemiddelden gaan grote verschillen qua lid-staat, leeftijd, geslacht en opleiding schuil. Zo loopt de werkloosheid bijvoorbeeld uiteen van 24 % in Spanje en 18 % in Finland tot minder dan 4 % in Oostenrijk en Luxemburg, waar de werkloosheid een atypisch karakter heeft. De nationale cijfers zeggen op hun beurt weer niets over de verschillen tussen de regio's. 12,9 % van de vrouwelijke beroepsbevolking heeft geen werk, tegen 9,7 % van de mannen. Meer dan 20 % van de jongeren tussen 18 en 25 jaar is werkloos, maar dit percentage verschilt sterk per land : in Duitsland ligt de jeugdwerkloosheid niet veel hoger dan het nationaal gemiddelde (8,6 % tegen 8,4 % gemiddeld), terwijl dit percentage in Spanje bijna het dubbele bedraagt (45 % tegenover 24,1 %).

3.5. Het Comité is zich ervan bewust dat vergelijkingen tussen de lid-staten met voorzichtigheid moeten worden geïnterpreteerd : statistieken kunnen immers geen rekening houden met de invloed van nationale afspraken en gewoonten, zoals het niet meer registreren van kansarme werklozen, het aantal onvrijwillige deeltijdwerkers of de fiscale en juridische maatregelen die in sommige landen getrouwde vrouwen het motief om te werken ontnemen. Het feit dat de situaties zo uiteenlopen, toont eens te meer aan dat de lid-staten van de Gemeenschap maatregelen moeten nemen die op de bijzondere kenmerken van hun arbeidsstelsels en de structuur van hun werkloosheid (sector van activiteit en betrokken bevolkingsgroep) zijn afgestemd, indien zij een substantiële bijdrage willen leveren aan de bestrijding van de werkloosheid.

3.6. De nationale statistieken geven echter geen inzicht in de vaak zeer sterke regionale verschillen : zo ligt de werkloosheid in Noord-Italië op 7 % en in Zuid-Italië op 20 % van de beroepsbevolking. In de nieuwe Duitse deelstaten bedraagt de werkloosheid soms 15 tot 20 % van de beroepsbevolking.

4. Het structuurbeleid ter bestrijding van de werkloosheid

4.1. Investeringssteun, versterking van het concurrentievermogen en hulp aan het MKB

4.1.1. Kan de bestaande produktiecapaciteit vóór 1997 weer volledig worden bezet, dan zal hooguit de conjuncturele component van de werkloosheid, die op 2 % van de beroepsbevolking wordt geschat, kunnen worden geabsorbeerd. Economische groei is weliswaar noodzakelijk, maar zal niet voldoende zijn om de in het Witboek geformuleerde doelstelling te verwezenlijken : 15 miljoen arbeidsplaatsen scheppen om de werkloosheid vóór het jaar 2000 met de helft te verminderen. Wil men de zogeheten "klassieke" werkloosheid, die op 9 % van de beroepsbevolking wordt geschat, verminderen, dan moeten er nieuwe arbeidsplaatsen worden gecreëerd door de produktiecapaciteit uit te breiden.

4.1.2. Het macro-economisch beleid moet derhalve een gunstig klimaat scheppen voor innovatieve investeringen die banen opleveren, door te trachten de rentabiliteit van de investeringen te garanderen en toch voldoende ruimte te laten voor groei van de finale vraag. Het uiteindelijke doel is immers het voor de investeringen noodzakelijke vertrouwensklimaat te scheppen.

4.1.3. Op langere termijn moet het industriebeleid de structurele hervormingen doorvoeren die erop gericht zijn het eigen groeipotentieel van de Europese economie te versterken. In verband hiermee is het Comité van mening dat de prioritaire investeringsprojecten die in Essen zijn vastgesteld, versneld moeten worden uitgevoerd. Bovendien moeten innovatieve bedrijven die in hoogwaardige technologie investeren, worden aangemoedigd. Het Comité is dan ook verheugd dat de Raad zich bereid heeft getoond snel voortgang te maken met de "informatiemaatschappij". Het benadrukt dat er speciale projecten moeten worden gelanceerd om het MKB toegang te verschaffen tot de nieuwe informatiebronnen. De maatregelen die door de Europese Unie ten behoeve van het MKB en in het kader van de ontwikkeling van elektronische snelwegen zijn genomen, moeten dan ook aansluiten bij de door de G7 ontplooide initiatieven. Gezien de nog onduidelijke juridische aspecten van de verspreiding van informatie en gegevens via elektronische snelwegen, hecht het Comité zijn goedkeuring aan het initiatief van de Commissie om, op grond van een recent opgesteld Groenboek, een debat te beginnen over bijvoorbeeld elektronische snelwegen en intellectuele-eigendomsrechten.

4.1.4. Het Comité hecht weliswaar belang aan het nemen van structurele maatregelen waarmee het eigen groeipotentieel van de Gemeenschap moet worden opgevoerd, maar wijst er ook op dat de technologische vooruitgang op lange termijn een voorwaarde is die noodzakelijk, zij het niet voldoende is ter ondersteuning van groei en werkgelegenheid. De versterking van het concurrentievermogen en de flexibiliteit van de markten, ten einde de produktiviteitswinst over de verschillende bedrijfstakken te kunnen herverdelen en het scheppen van banen in minder produktieve bedrijfstakken te kunnen financieren, moet sociaal aanvaardbaar zijn. Daarom zou de versterking van het marktmechanisme in het kader van een sociale dialoog moeten plaatsvinden. Anderzijds is het zaak - zoals in het Witboek staat aangegeven - zich niet blind te staren op de vraag "hoe" moet worden geproduceerd : "de technologische vooruitgang biedt kansen voor groei en werkgelegenheid, op voorwaarde dat er nieuwe produkten worden bedacht en wordt ingespeeld op nieuwe behoeften die ontstaan door ingrijpende veranderingen in de maatschappij, de gezinssamenstelling en de stedelijke cultuur".

4.1.5. Het MKB biedt tal van mogelijkheden voor groei en schepping van werkgelegenheid, waarvan gebruik moeten worden gemaakt, m.n. met behulp van fiscale maatregelen om het opzetten en uitbreiden van een bedrijf en de opvolging (continuïteit !) te bevorderen, de administratieve rompslomp te verminderen en de deelname van het MKB aan opleidings- en onderzoeksprogramma's te vergemakkelijken. In verband hiermee is het voor het Comité een goede zaak dat de Raad de Commissie heeft verzocht een verslag op te stellen over het beleid dat thans op dit gebied wordt gevoerd en over de manier waarop de doeltreffendheid ervan kan worden verbeterd (). Het Comité merkt in dit verband op dat juist vanwege de plaatselijke actieradius van het MKB en vanwege de belangrijke bevoegdheden die de lid-staten nog hebben op het gebied van belastingheffing en administratieve formaliteiten, de lid-staten en de plaatselijke overheden de meest aangewezen instanties zijn om het MKB te helpen en te stimuleren. De Commissie moet erop toezien dat daarbij de beste methoden worden gehanteerd en nieuwe formaliteiten worden vermeden.

4.2. Het arbeidsmarktbeleid

4.2.1. Een krachtige groei op middellange termijn, die wordt geschraagd door investeringen en een grotere concurrentiekracht, biedt geen soelaas voor het structurele deel van de klassieke werkloosheid, omdat een deel van de werknemers niet geschikt is voor de nieuwe arbeidsplaatsen.

4.2.2. Daarom moet het industriebeleid, naast de maatregelen ter ondersteuning van materiële investeringen in sectoren met sterke groeikansen, ook de niet-materiële investeringen bevorderen, ten einde de "kwalificaties" van werknemers te vergroten : m.a.w. het aanbod moet qua beroepsopleiding beter worden afgestemd op de vraag, zodat aan de specifieke eisen van de economie kan worden voldaan. Anderzijds moeten ook de voortdurende scholing en vakkennis van werknemers worden bevorderd. Zo moet er een brug worden geslagen tussen school en bedrijfsleven en moeten voortdurende scholing en stages in bedrijven door middel van fiscale en parafiscale prikkels worden gestimuleerd. Door scholing op de werkplek, alsook door naadloze aansluiting van basis-, her- en bijscholing is rechtstreekse toegang tot het arbeidsproces, ongeacht het kwalificatiepeil, mogelijk.

4.2.3. Dit beleid ter versterking van het menselijk kapitaal is een zaak van lange adem. Volgens de Commissie "dient het onvermogen van de huidige onderwijs- en opleidingssystemen om tegemoet te komen aan de uitdaging van concurrentiekracht op lange termijn te worden bestreden". Werkloosheid is echter iets waarmee wij nú te kampen hebben en daarom moeten er maatregelen worden genomen die snel en merkbaar effect sorteren in de strijd tegen het banenverlies, zodat de burgers hun vertrouwen terugkrijgen.

4.2.4. De maatregelen die erop gericht zijn de groei in meer banen om te zetten, streven op nóg kortere termijn resultaat na. De Europese Raad van Essen heeft drie actieterreinen afgebakend : verlaging van de indirecte loonkosten, verkorting en herverdeling van de arbeidstijd, alsook de ontwikkeling van deeltijdwerk en de ontwikkeling van nieuwe banen.

4.2.4.1. In de landen van de Gemeenschap wordt thans op grote schaal overgegaan tot het verlagen van de niet-loongerelateerde kosten van arbeid als maatregel ter bevordering van de werkgelegenheid. Deze maatregel vloeit voort uit het feit dat bedrijven die de internationale concurrentie het hoofd moeten bieden, zich wegens de hoge arbeidskosten genoodzaakt zien hun produktie naar lage-lonenlanden te verplaatsen of arbeid door kapitaal te vervangen. De maatregelen ter verlaging van de arbeidskosten treffen doorgaans de ongeschoolde werknemers, die het meest worden bedreigd door produktieverplaatsing en diepte-investeringen. Om te voorkomen dat dit gevaar alle laagbetaalde arbeidskrachten boven het hoofd komt te hangen, worden de kosten van ongeschoolde arbeid beperkt door vrijstelling van sociale premies. Hoewel deze maatregelen thans wijd verbreid zijn, roepen zij bepaalde vragen op :

4.2.4.1.1. Ten eerste mag de vermindering van de verplichte premies, die zwaar op de arbeidskosten drukken, niet ten koste gaan van de sociale bescherming. Het op lonen gebaseerde financieringsmodel moet worden vervangen door een ander, ruimer opgezet financieringsmodel, waarvan de gevolgen voor het concurrentievermogen, de groei en de werkgelegenheid zelf moeten worden nagegaan. Het Comité wijst erop dat in de hele Gemeenschap de tendens bestaat om de verlaging van de sociale lasten te compenseren door een verhoging van de indirecte belastingen, met name de belasting op de toegevoegde waarde. De BTW biedt weliswaar een dubbel voordeel (niet van toepassing op de export en in het binnenland gemakkelijker door te voeren, want minder "zichtbaar" dan directe belastingen), maar komt het hardst aan bij huishoudens met lagere inkomens, die het duurder worden van de eerste levensbehoeften het sterkst in hun portemonnee voelen. Dat geldt overigens in het bijzonder voor kroostrijke gezinnen, werklozen of minima. De BTW wordt bovendien direct doorberekend in de prijs en levert daardoor het risico van inflatie op, met alle gevolgen van dien op monetair gebied en voor de rentetarieven. Daar komt nog bij dat looneisen ter compensatie van het koopkrachtverlies de verlaging van de arbeidskosten op middellange termijn teniet dreigen te doen.

4.2.4.1.2. Het is overigens niet vanzelfsprekend dat een verlaging van de arbeidskosten op korte of lange termijn veel banen oplevert. De vervanging van mens door machine is een tendens die zich op lange termijn voordoet en het gevolg is van technische vooruitgang en steeds fellere concurrentie. De arbeidskosten hebben er weliswaar toe bijgedragen dat dit proces werd versneld, maar het is niet gezegd dat verlaging van deze kosten het proces ook zal afremmen. Bovendien bestaat op korte termijn het gevaar dat maatregelen ter vermindering van de sociale lasten een substitutie-effect teweegbrengen en per saldo geen werkgelegenheid opleveren.

4.2.4.2. Het Comité is van mening dat de produktiviteitsstijging bij voorrang voor het scheppen van banen moet worden gebruikt. Aanpassing van de individuele arbeidstijd is zonder twijfel een middel om ervoor te zorgen dat groei meer werkgelegenheid oplevert, maar dan wel op voorwaarde dat de kwaliteit van het bestaan van de werknemer er daadwerkelijk op vooruitgaat en dat deze maatregel voor het bedrijf geen extra kosten met zich brengt (). In dit licht bezien moet de arbeidstijd zó worden georganiseerd dat het verlangen van werknemers om beroeps-, sociaal en gezinsleven beter met elkaar te kunnen combineren, en de concurrentievereisten van de ondernemingen beter op elkaar aansluiten.

4.2.4.2.1. Het is niet uitgesloten dat in bepaalde sectoren arbeidstijdverkorting een andere indeling van de arbeidstijd, verhoging van de bezettingsgraad van de produktiecapaciteit, een daling van de sociale lasten een ruime marge voor onderhandelingen opleveren. Het Comité is van mening dat een beleid dat berust op arbeidstijdverkorting en extra banen ter compensatie daarvoor een oplossing is waarvan resultaten voor de werkgelegenheid mogen worden verwacht die berusten op een consensus.

4.2.4.2.2. Het Comité constateert dat de herverdeling van de arbeidstijd in verscheidene Europese landen zich sinds het begin van de jaren tachtig vrijwel uitsluitend heeft vertaald in de ontwikkeling van deeltijdwerk, terwijl de dagelijkse arbeidsduur voor diegenen met een volledige baan hetzelfde is gebleven. Deeltijdbanen worden echter hoofdzakelijk door vrouwen bezet, bevinden zich vooral in de dienstensector en beperken zich tot laaggekwalificeerd en slecht betaald werk. Bovendien vertonen deeltijdbanen en andere vormen van atypische arbeidsverbanden, zoals tijdelijk werk, lacunes op het gebied van sociale bescherming en zijn zij vaak synoniem met grote onzekerheid, grote flexibiliteit en het ontbreken van promotiekansen. Het Comité hoopt dat het deeltijdwerk van zijn stigma van "tweede-keusarbeid" wordt bevrijd; hiertoe moet het sociaal statuut van de deeltijdwerker worden verbeterd om iedere vorm van "benadeling" als gevolg van de keuze voor deeltijdwerk uit te bannen. In het bijzonder dient de deeltijdwerkende een volledig sociale-verzekeringspakket te worden gegarandeerd. Voorts dient de werkloosheidsverzekering de voltijdwerkende die voor een deeltijdbaan kiest, een inkomen te garanderen dat hoger is dan de werkloosheidsuitkering. Bovendien moet het beleid ten behoeve van de herverdeling van werk door bevordering van deeltijdwerk niet alleen de werkgever, maar ook de werknemer de nodige stimulans bieden om ervoor te zorgen dat deeltijdwerk ook echt wordt "gekozen" en niet wordt "opgedrongen". Dit beleid moet worden ondersteund door informatiecampagnes voor het publiek.

4.2.4.2.3. In verscheidene Europese landen is met name bij de overheid, geëxperimenteerd met systemen voor loopbaanonderbreking met vervangingsregelingen. De mogelijkheden van de huidige systemen dienen met name in de particuliere sector te worden verruimd door bijvoorbeeld nieuwe vormen van deeltijdse loopbaanonderbreking in te voeren en de maximale duur van loopbaanonderbreking te verlengen. Wel is het zaak dat de ondernemingen als gevolg hiervan niet met extra kosten worden opgezadeld. Indien een loopbaanonderbreker door een werkloze dient te worden vervangen, zou een deel van het op de werkloosheidsuitkering bespaarde bedrag kunnen worden gebruikt als stimulans voor de werkgever. Aldus kunnen de extra kosten als gevolg van het aanstellen van nieuwe werknemers worden gecompenseerd en kan deze vorm van herverdeling van werk worden bevorderd.

4.2.4.2.4. Ten slotte kan gebruik worden gemaakt van een flexibele pensionerings- of uittredingsregeling om herverdeling van arbeid en scholing van jeugdige werknemers te combineren. Uit de meest recente onderzoeken van het Internationaal Arbeidsbureau is immers gebleken dat vervroegde volledige uittreding duur en uit het oogpunt van scheppen van werkgelegenheid inefficiënt is, omdat de vrijgekomen posten niet door ongekwalificeerde jonge werklozen kunnen worden bezet. Om dit probleem het hoofd te bieden, kan worden gedacht aan een systeem waarbij vervroegd deeltijdpensioen wordt gekoppeld aan het part-time aannemen van een jonge werkloze. Tijdens de inwerkperiode zouden de extra kosten die voor de onderneming voortvloeien uit het feit dat één voltijdse werknemer door twee deeltijdwerkers wordt vervangen, eventueel voor rekening van de overheid komen.

4.2.4.3. Een andere belangwekkende oplossing is de uitbreiding van vormen van dienstverlening die normaliter niet onderhevig zijn aan internationale concurrentie en veel nieuwe banen kunnen scheppen. De tijden veranderen, de bevolkingsstructuur maakt een ingrijpende ontwikkeling door, de participatiegraad neemt toe ... Door dit alles ontstaan nieuwe sociale behoeften die nog niet worden bevredigd : de zorg voor zieke kinderen, hulpverlening aan ouderen (maatschappelijk en in de gezondheidszorg), begeleiding van randgroep-jongeren, dagelijkse hulp voor schoolgaande kinderen met leermoeilijkheden, bescherming van het milieu en van het natuurlijk erfgoed, enz. Het gaat hier dus in feite om vormen van dienstverlening waarvan het economische, sociale en culturele nut is onderkend, maar die in de praktijk zijn verdwenen of nooit als zodanig hebben bestaan. In de cooeperatieve sector zijn al talrijke organisaties/ondernemingen werkzaam : door het scheppen van werkgelegenheid als reactie op het ontstaan van deze nieuwe sociale behoeften dragen deze organisaties/ondernemingen actief bij tot de in het Witboek behandelde bestrijding van de sociale uitsluiting. De uitbreiding van de werkgelegenheid in deze sectoren moet echter wel met de nodige garanties worden omkleed; zo moeten sociale deregulering en het ontstaan van arbeidsonzekerheid worden voorkomen. De bedoelde vormen van dienstverlening moeten in de eerste plaats de kenmerken krijgen van echte banen en ook als zodanig worden ervaren door de werknemers. Dan is er ook nog het probleem dat de vragende partij bij dit soort dienstverlening zelf de kosten ervan niet kan dragen. Dat probleem kan worden opgelost door de beloning voor deze dienstverlening afhankelijk te maken van de hoogte van het inkomen van de "klant" of door de "verkoopprijs" te verlagen door vermindering van de sociale lasten. Tegelijkertijd veronderstelt het uitbouwen van deze dienstverlening dat het aanbod wordt gestructureerd en dat kwaliteitsnormen worden vastgesteld waardoor aan de verwachtingen van de consument kan worden voldaan.

4.2.5. Het Comité onderstreept de fundamentele rol van de overheid bij het scheppen van werk. In het bijzonder dient de overheid actief te worden bij de overgang naar de informatiemaatschappij om ervoor te zorgen dat de nieuwe vormen van communicatie voor de gehele bevolking openstaan. In dit opzicht biedt deze af te bakenen en te consolideren openbare speerpuntsector grote mogelijkheden voor het creëren van werk.

4.2.6. Tot slot wijst het Comité erop dat de uitvoering van meerjarenprogramma's voor werkgelegenheid in alle lid-staten goed wordt gevolgd en geëvalueerd om na te gaan in hoeverre de werkloosheid met de genomen maatregelen kan worden teruggedrongen, en om waar nodig de werkgelegenheidsprogramma's geleidelijk te verbeteren.

Brussel, 26 oktober 1995.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

C. FERRER

() "Follow-up van de Europese Raad in Essen inzake werkloosheid" (COM(95) 74 def. van 8. 3. 1995).

() Doc. COM(95) 250 def. van 13. 6. 1995.

() Doc. COM(94) 615 def. van 13. 12. 1994.

() PB nr. C 133 van 31. 5. 1995.

() Europese Raad van Cannes, Conclusies van het voorzitterschap (SN 211/95 punt 1.3).

() Het onderwerp "werktijden" komt uitvoeriger aan de orde in het initiatiefadvies (CES 1166/95, rapporteur : mevrouw van den Burg, co-rapporteur : de heer Whitworth) dat het Comité tijdens deze zelfde Zitting (vergadering van 25. 10. 1995) heeft uitgebracht.

BIJLAGE bij het advies van het Economisch en Sociaal Comité

Het volgende wijzigingsvoorstel, waarvoor minstens één vierde van de leden hebben gestemd, is in de loop van het debat afgewezen.

1. Inleiding

1.1. Nu het jaar 2000 nadert, lijkt de massale werkloosheid in de ontwikkelde landen vooral een specifiek Europees verschijnsel. Sedert 1974, het eerste jaar waarvoor statistieken betreffende de toen net uitgebreide Gemeenschap van de Twaalf beschikbaar zijn, is de werkloosheid onverbiddelijk gestegen van 2,5 % van de Europese beroepsbevolking tot meer dan 11 % in 1994, het laatste jaar vóór de jongste uitbreiding van de Gemeenschap.

Achter deze cijfers gaat niet alleen een ontstellende verspilling van waardevol menselijk potentieel, maar ook ondraaglijk menselijk leed schuil. Deze ontwikkeling is een potentiële bedreiging voor het voortbestaan van het Europees sociaal model. De massale werkloosheid is een aanklacht aan het adres van de Europese landen, die, gezamenlijk en individueel, gefaald hebben in het besturen van hun economie.

1.2. Ondanks de gunstige economische prognoses voor de komende twee jaar zal de werkloosheid in de Europese Unie zich naar verwachting stabiliseren op een buitengewoon hoog niveau, en zelfs de meest optimistische streefcijfers voor het terugdringen van de werkloosheid blijven ver en ver achter bij de verbetering die vereist is en waarop de Europese burgers recht hebben.

1.3. De Commissie verwacht voor 1995 en 1996 een toeneming van de totale werkgelegenheid met ongeveer 1 % op jaarbasis, wat neerkomt op een netto-werkgelegenheidscreatie van ongeveer 3 miljoen banen. Aangezien de beroepsbevolking gedurende dezelfde periode naar verwachting met 1,4 miljoen zal groeien, betekent een en ander een daling van het aantal werklozen met slechts 1,6 miljoen.

1.4. Het Economisch en Sociaal Comité heeft er in zijn advies van 30 maart 1995 over het Economisch Jaarverslag al op gewezen dat de voorwaarden voor een aanhoudende en krachtige groei in 1995 en 1996 nog niet zijn verwezenlijkt en dat het realiteitsgehalte van het streefcijfer van de Commissie voor de werkgelegenheidscreatie dan ook in twijfel moet worden getrokken.

1.5. In het Witboek van de Commissie wordt een streefcijfer van 15 miljoen nieuwe banen in het jaar 2000 genoemd; zelfs indien de netto-toename die voor 1995/1996 is voorspeld, wordt gehaald, moeten er tussen 1997 en het eind van deze eeuw nog 12 miljoen nieuwe banen worden gecreëerd. Een eenvoudige extrapolatie leert dat dit een zeer ambitieus en wellicht onrealistisch streefcijfer is, dat alleen kan worden gehaald door een combinatie van uitzonderlijk gunstige economische omstandigheden gedurende de gehele periode, en door de implementatie van doeltreffende strategieën ter bestrijding van de werkloosheid.

1.6. In het onwaarschijnlijke geval dat dit doel toch kan worden gehaald, zal de netto-daling van de werkloosheid, na aftrek van de verwachte stijging van de beroepsbevolking gedurende dezelfde periode, slechts 6,4 miljoen bedragen. In dat geval zouden nog altijd ongeveer 12 miljoen mensen, oftewel 7 % van de beroepsbevolking, zonder baan zitten. Dit cijfer is veel te hoog; we moeten toewerken naar een veel ambitieuzere vermindering van de werkloosheid wil de sociale samenhang van Europa niet in gevaar komen.

1.7. Het heeft er alle schijn van dat zelfs deze inadequate streefcijfers niet zullen worden gehaald. Zoals reeds gezegd, hangt de verwezenlijking van deze streefcijfers onder meer af van een krachtige en aanhoudende groei in de Europese volkshuishoudingen, wat op zijn beurt vereist dat de economische groei in de wereld zich doorzet en uitbreidt. Een krachtige groei gedurende een zo lange periode zou echter een ongebruikelijk, ja zelfs ongekend verschijnsel zijn, en er zijn geen redenen om aan te nemen dat dit zal gebeuren, tenzij de juiste beleidsmaatregelen worden getroffen.

1.8. Er is nog een aspect waarmee rekening moet worden gehouden : in de afgelopen jaren is duidelijk gebleken dat economische groei niet altijd tot uiting komt in een evenredige stijging van de werkgelegenheid, en dat in feite het vermogen van de EU-economie om economisch herstel in arbeidsplaatsen te vertalen, in de afgelopen 20 jaar nauwelijks enige verandering heeft ondergaan. Hoewel de werkloosheid gedurende het tweede halfjaar van 1994 licht was gedaald, was zij in april 1995 alweer opgelopen tot een niveau dat maar net onder het hoogste niveau aller tijden ligt.

1.9. Er is al gesteld dat de massale werkloosheid, althans in de ontwikkelde landen, een typisch Europees verschijnsel is. In de zoektocht naar een remedie voor deze chronische ziekte die een geheel continent in zijn greep heeft, is het dan ook logisch dat gekeken wordt naar economieën die er beter in zijn geslaagd om deze plaag te bestrijden. Met name uit het voorbeeld van de Verenigde Staten kan nuttige lering worden getrokken.

2. Vergelijking VS-EU

2.1. De economieën van de Verenigde Staten en de Europese Unie zijn in tal van opzichten in grote lijnen met elkaar te vergelijken. De inwoners van zowel de EU als van de VS kennen een welvaart (met een lichte voorsprong voor de VS) die tot de hoogste in de wereld moet worden gerekend. In termen van materiële welvaart zijn de burgers van Europa bijna de gelijken van hun Amerikaanse tegenhangers.

2.1.1. Ook de bevolkingsstructuur loopt niet al te sterk uiteen. In 1994 bedroeg het inwonertal van de VS 260 miljoen, tegen 350 miljoen voor de EU. De bevolking in zowel de VS als de EU veroudert, zij het minder in de VS, waar het geboortecijfer hoger ligt.

2.1.2. Voorts hebben beide economieën in het recente verleden aanzienlijke structuurveranderingen ondergaan; deze ontwikkeling werd, eerst door de concurrentie uit Japan en vervolgens uit de andere jonge industrielanden in de Pacific-regio en nu uit China, nog in een stroomversnelling gebracht.

2.2. Er zijn dus een aantal belangrijke punten van overeenstemming tussen de twee economieën, maar er is één centraal thema in de afgelopen 20 jaar dat juist door een scherp contrast gekenmerkt wordt : terwijl de werkloosheid in de EU steeg van 2,5 % in 1974 tot 11,5 % in 1994, is de werkloosheid in de VS gedurende dezelfde periode gedaald van 5,7 tot 5,6 %.

2.2.1. In 1974 beliep de werkloosheid in de EU minder dan de helft van die in de Verenigde Staten; in 1994 was de werkloosheid tot meer dan het dubbele opgelopen. In de afgelopen 20 jaar heeft de werkloosheidsontwikkeling in de VS zich nauwelijks gewijzigd; zij bleef namelijk fluctueren rond de 6 %, terwijl de werkloosheid in de EU meer dan verviervoudigd is en een gestaag toenemende lange-termijntrend vertoont.

2.2.2. Maatschappijwetenschappers moeten aan de alarmbel trekken wanneer zij lange-termijnontwikkelingen in de verkeerde richting waarnemen die geen tekenen van verslapping vertonen. Deze trends worden zichtbaar gemaakt op bladzijde 59 van het Witboek van de Europese Commissie van december 1993 getiteld "Groei, concurrentievermogen, werkgelegenheid". Wanneer twee economieën, die zoveel punten van overeenstemming hebben, qua prestatie op dit centrale gebied zo grote verschillen vertonen, kan de conclusie alleen maar luiden dat dit het gevolg moet zijn van het feit dat in deze twee volkshuishoudingen uiteenlopende vormen van werkgelegenheidsbeleid zijn gevoerd.

2.2.3. Eigenlijk blijven de hier genoemde cijfers zelfs nog achter bij de werkelijke omvang van de werkloosheidscrisis in de EU. Een reden hiervan is dat de participatiegraad in de EU, die in 1993 58 % bedroeg (volgens een door de Commissie gepubliceerd document getiteld "Werkgelegenheid in Europa 1994"), aanzienlijk lager is dan de participatiegraad in andere ontwikkelde landen, o.m. in de VS waar dit cijfer net boven de 70 % lag. Een geringe participatiegraad betekent dat er velen zijn in de passieve beroepsbevolking (met name vrouwen) die wel zouden willen werken, maar dat niet doen omdat de gelegenheid zich niet voordoet. Het merendeel van deze personen is niet terug te vinden in de werkloosheidsstatistieken.

2.2.4. Een tweede reden is dat wanneer de werkloosheid toeneemt, en dat geldt ook voor Europa, ook het aantal langdurig werklozen en de jeugdwerkloosheid toenemen. In 1992 bedroeg het aandeel van de langdurig werklozen in de totale werkloosheid 43 %, en dat van de jeugdwerkloosheid 21 %; in de VS bedroegen deze cijfers resp. 11,2 en 6,5 %.

2.2.5. Om een getrouw beeld te krijgen van de werkgelegenheids-/werkloosheidssituatie in een economie, moet men kijken naar een combinatie van het werkloosheidscijfer en de participatiegraad. Uit deze cijfers blijkt dat de situatie van de EU zich sedert 1974 zo ernstig heeft verslechterd dat de EU in de jaren '90 niet meer geconfronteerd wordt met een werkloosheidsprobleem, maar met een grootschalige werkgelegenheidscrisis. Gedurende dezelfde periode hebben de VS daarentegen een min of meer stabiele werkloosheid gekend, met een stijging van de participatiegraad van 63 % tot 71 %. Hoe kon dit gebeuren ?

2.3. Het antwoord op deze vraag is heel eenvoudig : de VS hebben een veel lagere werkloosheid dan de EU omdat de Amerikaanse economie veel en veel meer arbeidsplaatsen heeft geschapen. In een in juni door de OESO gepubliceerde studie over de werkgelegenheid staan de volgende onthullende cijfers :

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

2.3.1. Beide economieën hebben gedurende de verslagperiode 5 miljoen extra banen gecreëerd in de overheidssector, maar de VS hebben 31 miljoen extra banen gecreëerd in de particuliere sector, tegen 0 in de EU ! Dit betekent dat de EU, in een periode waarin de beroepsbevolking steeg, volledig heeft gefaald in de opdracht om extra banen in de particuliere sector te scheppen. Dit suggereert dat :

a) in de EU ernstige fouten zijn gemaakt in het werkgelegenheidsbeleid,

b) de EU-beleidsmakers veel zouden kunnen leren van hun Amerikaanse tegenhangers.

2.4. Het is dan ook niet moeilijk in te zien dat, gelet op de ernst van de werkgelegenheidscrisis in de EU, die gepaard gaat met veel leed voor meer dan 20 miljoen werkwilligen en hun gezinnen (in totaal ongeveer 100 miljoen Europese burgers), zeer ingrijpende veranderingen in de beleidskoers nodig zijn om voor een adequate remedie te zorgen.

3. De arbeidsmarkt in de VS

3.1. Men kan zeker stellen dat het werkgelegenheidslandschap in de VS tegenwoordig wordt gekenmerkt door een uitgebreide regelgeving (zowel van de staats- als van de federale overheid). Anderen kunnen met evenveel recht stellen dat deze regelgeving verhult dat de "hire and fire"-filosofie in de VS nog altijd opgeld doet. Welk standpunt men er ook op na houdt, toegegeven moet worden dat het recente record van de Amerikaanse economie inzake werkgelegenheidscreatie erop wijst dat de Amerikaanse arbeidsmarkt veel efficiënter functioneert dan in de EU.

3.2. Algemeen wordt aangenomen dat vooral het midden- en kleinbedrijf (MKB) voor nieuwe banen zorgt, maar er bestaat nog geen nauwkeurig inzicht in de rol die deze bedrijven bij het creëren van werkgelegenheid spelen. Uit recent onderzoek blijkt dat, althans in de VS, deze bedrijven zelfs een nog belangrijker aandeel hebben gehad dan voorheen werd aangenomen.

3.2.1. Eind 1991 heeft het Amerikaanse Bureau ter bevordering van de belangen van het MKB van de Small Business Administration (SBA) een contract gesloten met de dienst economische enquêtes van het bureau voor volkstellingen voor het bijeenbrengen van samenhangende intersectorale gegevens over ondernemingen in de niet-agrarische particuliere sector. In het najaar van 1994 waren gegevens beschikbaar voor de jaren 1989, 1990 en 1991.

3.2.2. Tijdens de periode 1989-1991 is een bescheiden werkgelegenheidsgroei geregistreerd van 681 500 banen in deze sector. Deze groei was als volgt onderverdeeld :

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

3.3. Critici van het Amerikaanse werkgelegenheidsbeleid hebben geprobeerd af te doen aan dit onweerlegbare succes door de gecreëerde banen te omschrijven als "McJobs", waarbij het zou gaan om laag- betaalde, korte-termijnbanen in de fast-food sector. Nader onderzoek leert dat deze kritiek gemakkelijk kan worden weerlegd.

3.3.1. Uit een door het Center for Economic Performance gepubliceerde studie blijkt dat het aantal werkenden in deze sector gedurende de tienjarige periode tussen 1993 en 1992 van 12,1 tot 11,9 % is gedaald. In deze periode moet de werkgelegenheidscategorie die verreweg het sterkst groeide, worden gezocht in beter betaalde managerbanen en vrije beroepen. Deze categorie groeide van 27,9 tot 31,2 %.

3.3.2. In het door het Federale ministerie van arbeid in 1994 gepubliceerde rapport over de Amerikaanse beroepsbevolking stond dat verreweg de meeste banen die worden gecreëerd, niet de korte-termijn-, "hamburgerbaantjes" voor ongeschoolde werknemers zijn die zo populier zijn in de mythologie van de moderne economie. Het grootste deel van de algemene werkgelegenheidsstijging komt voor rekening van betrekkelijk goed betaalde categorieën. De betrekkingen die qua aantal in de afgelopen tien jaar het sterkst zijn gegroeid, zijn betrekkingen waarvoor een hoog niveau van onderwijs, opleiding en gespecialiseerde kennis vereist is.

3.3.3. Nog een kritiek die vaak gehoord wordt ten aanzien van deze nieuwe Amerikaanse banen is dat de arbeidszekerheid minder is dan voorheen. Het Employee Benefit Research Institute in Washington heeft onlangs echter gesignaleerd dat de Amerikaanse werknemer gemiddeld langer zijn baan aanhoudt dan 20 à 30 jaar geleden. Dit betekent dat de verminderde arbeidszekerheid voor Amerikaanse werknemers net zo zeer tot het rijk der fabelen moet worden verwezen als de idee dat de meeste nieuwe banen gecreëerd worden in de fast-food-sector.

3.4. Een ander essentieel terrein waarop Europa achterblijft bij Amerika, is de arbeidsmobiliteit. Ondanks het feit dat de EU er consequent naar heeft gestreefd om de arbeidsmobiliteit te verbeteren, en niettegenstaande de verwezenlijking van de interne markt die daartoe had moeten bijdragen, heeft de situatie in de EU zich ten opzichte van de VS tijdens de verslagperiode juist ernstig verslechterd. De arbeidsmobiliteit in de EU bedraagt momenteel 25 % van de arbeidsmigratie in de VS; in de jaren '70 was dat nog 50 %.

4. De behoefte aan deregulering

4.1. In tegenstelling tot wat algemeen wordt aangenomen, is de Amerikaanse arbeidsmarkt sterk gereguleerd. Hieronder volgen slechts enkele federale wetten die momenteel van toepassing zijn op werknemers in de particuliere sector :

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

4.1.1. Uit bovenstaand overzicht blijkt in de eerste plaats dat sommige wetten duidelijk verder gaan dan de regelgeving binnen de EU. Verder blijkt dat het reguleringsproces de afgelopen jaren is voortgezet. Naast deze wetgeving kan elke van de 50 Amerikaanse staten zelf wetten uitvaardigen op het gebied van de werkgelegenheid en in de praktijk gebeurt dit ook; in vele staten gelden regels die uitgebreider zijn dan de basiswetgeving die door de federale overheid is vastgesteld.

4.2. De EU is terecht trots op de sociale bescherming die werknemers in haar lid-staten genieten. Ieder voorstel voor het oplossen van de huidige werkgelegenheidscrisis dat de afbraak of besnoeiing van dit systeem betekent, zou voor de meeste mensen ook onaanvaardbaar zijn. Uit de eerder gegeven voorbeelden blijkt echter dat een hoog niveau van sociale bescherming en dynamische maatregelen voor het creëren van werkgelegenheid binnen één volkshuishouding naast elkaar kunnen bestaan.

4.3. Europese wetgevers, economen, politici, wetenschappers en zakenlieden zijn het er algemeen over eens dat het MKB bij het scheppen van arbeidsplaatsen een belangrijke rol speelt. Dit is ook erkend door de Europese Commissie, die in haar Witboek van 1993 "Groei, concurrentievermogen, werkgelegenheid" het volgende betoogde : "Lid-staten moeten de bestaande hinderpalen voor een maximale benutting van het banenscheppend potentieel van het MKB en terreinen voor nieuwe werkgelegenheidsgroei en activiteit uit de weg ruimen door middel van een reeks van maatregelen om op de groei van het MKB en nieuwe banen te anticiperen en deze te versnellen".

4.4. Zowel in de VS als in de EU worden arbeidsplaatsen eerder binnen kleine dan grote bedrijven gecreëerd. Bovendien zijn kleine bedrijven in dit verband stabieler in die zin dat ze minder door macro-economische omstandigheden worden beïnvloed. De ervaringen in de VS lijken erop te wijzen dat de meeste banen binnen microbedrijven (bedrijven met minder dan vijf werknemers) worden gecreëerd. Bij elke strategie die verlaging van het werkloosheidsniveau ten doel heeft, is het dan ook van essentieel belang dat onderscheid wordt gemaakt tussen deze microbedrijven en de grotere ondernemingen die momenteel volgens de Europese definitie onder het MKB vallen. Dit betekent tevens dat onderzoek waarbij gebruik wordt gemaakt van een data base waarin deze microbedrijven niet zijn opgenomen (en dit is bij veel studies het geval), òf niet relevant òf gevaarlijk misleidend is en alleen tot verkeerde conclusies kan leiden.

4.5. Hoewel zowel in de VS als in de EU kleine bedrijven de meeste werkgelegenheid scheppen, is het overduidelijk dat kleine bedrijven in de VS deze rol met aanzienlijk meer succes vervullen dan hun Europese tegenhangers. Dit verschil lijkt alleen te kunnen worden verklaard door het feit dat in de Verenigde Staten bijna alle federale voorschriften en een groot aantal voorschriften van de staten op werkgelegenheidsgebied een uitzonderingsclausule voor kleine of microbedrijven bevatten.

4.5.1. Een van de redenen - en misschien wel de belangrijkste - waarom alle microbedrijven en bijna alle kleine ondernemingen door het Congres van deze voorschriften zijn vrijgesteld, is dat het Congres het scheppen van arbeidsplaatsen en de economische groei een impuls wil geven en heeft erkend dat kleine en zeer kleine ondernemingen hieraan voor een belangrijk deel kunnen bijdragen. Een andere reden zou kunnen zijn dat wordt ingezien dat de ingewikkelde regelingen een veel zwaardere last voor de eigenaar van een klein bedrijf dan voor de gespecialiseerde manager van een grotere onderneming vormen.

4.5.2. Er zijn vele soorten vrijstellingen. Ze kunnen gebaseerd zijn op de jaaromzet of het aantal werknemers en de mate van vrijstelling verschilt ook per regeling. De vrijstellingen zijn ten dele ingevoerd omdat relatief veel arbeidsplaatsen in kleine bedrijven worden gecreëerd. Nu ze eenmaal bestaan, lijkt het waarschijnlijk dat de oprichting en de groei van kleine bedrijven erdoor gestimuleerd worden. Redelijkerwijs kan dus worden gesteld dat de vrijstellingen zowel de oorzaak als het gevolg van het succes van kleine bedrijven in de VS zijn.

4.5.3. Wellicht beweren sommigen dat kleine bedrijven ten opzichte van hun grotere concurrenten door deze vrijstellingen worden bevoordeeld. De vrijstellingslimiet is ook beslist niet zomaar een hindernis die bedrijven moeten nemen wanneer ze groeien; het is eerder een scheidingslijn tussen veilig (niet-gereguleerd) gebied en het mijnenveld dat door de enorme hoeveelheid ingewikkelde regels op werkgelegenheidsgebied en andere terreinen is gelegd.

4.5.3.1. Wie beweert dat kleine bedrijven een oneerlijk concurrentievoordeel hebben, slaat de plank volledig mis. De aandacht zou juist moeten uitgaan naar de nadelen die grotere bedrijven van de overregulering ondervinden. Amerikaanse bedrijven gaan in de praktijk misschien wel minder dan Europese ondernemingen onder regulering gebukt, maar er zijn aanwijzingen dat de regulering in de VS aanzienlijk verminderd kan worden - dit geldt nog meer voor de EU.

5. Vergelijkingen met andere landen

5.1. In sommige andere landen is bij het beheersen van het werkloosheidsniveau groot succes geboekt. Japan is een opvallend voorbeeld; uit het Witboek van de Commissie van december 1993 blijkt dat de werkloosheid onder de beroepsbevolking de afgelopen 35 jaar nooit hoger is geweest dan 3 %. Wellicht gaan er nu stemmen op om het Europees werkgelegenheidsbeleid naar aanleiding van dit uitstekend resultaat op het Japanse model te baseren. Dan moet echter worden bedacht dat dit succes ten minste voor een deel te danken is aan het feit dat Japan in staat is gesteld om de onevenwichtige situatie op de handelsbalans met de EU in stand te houden; de EU kan niet verwachten dat zij hetzelfde kan doen. Bovendien zijn er enorme culturele verschillen tussen de bevolkingen van Japan en Europa; het invoeren van Japanse arbeidsvoorwaarden in een Europese omgeving zou daarom op moeilijkheden kunnen stuiten. Om deze redenen worden de ervaringen in Japan niet beschouwd als een realistisch voorbeeld voor het Europees werkgelegenheidsbeleid.

6. De hoofddoelstelling van het economisch beleid

6.1. Hoe groter de welvaart, hoe meer gedaan kan worden om bepaalde problemen op sociaal en milieugebied op te lossen en nog beter in de behoeften van de Europese burgers te voorzien. Blijft economische groei uit, dan loopt zelfs het huidige niveau van het algemeen welzijn en de sociale voorzieningen gevaar, vooral gezien de ongunstige demografische ontwikkelingen waarmee alle lid-staten geconfronteerd worden.

6.2. Zowel op nationaal als communautair niveau dient het economisch beleid dan ook in de eerste plaats te streven naar een zo hoog mogelijk niveau van duurzame reële groei van de economie, om het welzijn van elke burger zo groot mogelijk te maken en verdere sociale doelstellingen gemakkelijker te kunnen behalen. Alleen op deze manier kan de toekomst van het Sociaal Contract veiliggesteld worden.

6.3. De fundamentele elementen van een gezonde basis voor de economie zijn :

i) een gezonde munt - d.w.z. effectieve beheersing van de geldhoeveelheid en een laag inflatieniveau.

ii) gezonde overheidsfinanciën - d.w.z. het begrotingstekort en de omvang van de staatsschuld binnen de perken houden.

7. Huidige economische situatie en macro-economisch beleid

7.1. Sinds de Commissie eind 1994 haar Economisch Jaarverslag publiceerde, is - zoals het Comité al had voorspeld - de economische situatie in de wereld en de Gemeenschap sterk veranderd. In het op 30 maart 1995 uitgebrachte advies over het Economisch Jaarverslag temperde het Comité het optimisme van de Commissie door op te merken dat de voorwaarden voor krachtige aanhoudende groei in 1995 en 1996 niet waren vervuld. Het Comité wees daarbij vooral op de gevolgen van de onrust op de valutamarkten voor de externe component van de groei in Europa en op de onzekerheid over de dynamiek van de interne component (met inbegrip van consumptieve bestedingen), die de rol van de externe vraag als motor van economische groei in 1995 en 1996 zou moeten overnemen.

7.2. Het staat buiten kijf dat de schokken die zich op de internationale valutamarkten hebben voorgedaan het groeicijfer in Europa negatief hebben beïnvloed. Van nog groter belang voor de noodzaak om de groeiverwachtingen voor de komende jaren naar beneden bij te stellen, is volgens de OESO echter dat de consumptieve bestedingen lager liggen dan werd voorzien. Dit is bijna zeker het gevolg van de nog steeds zeer forse werkloosheid en van de in brede lagen van de maatschappij levende onzekerheid over de werkgelegenheidssituatie : mensen die bang zijn hun baan te verliezen doen het in financieel opzicht voorzichtig aan.

7.3. Hoewel de Commissie en de OESO voor 1996 slechts een geringe afname van de groei voorspellen, is het Comité van mening dat de huidige economische situatie in verschillende opzichten verontrustend is.

7.3.1. Ten eerste blijkt uit het feit dat sommige valuta's in het EMS onder druk staan, dat het vertrouwen van de markt in het economisch beleid van de betrokken landen tanende is en dat vooral hun programma's voor het saneren van de overheidsfinanciën en hun inflatiedoelstellingen geloofwaardigheid ontberen. Wanneer de lid-staten in de aanloop naar de derde fase van de EMU niet duidelijk blijk geven van hun politieke wil om de nodige economische hervormingen door te voeren, neemt het risico van nieuwe turbulenties binnen het EMS toe.

7.3.2. Ten tweede heeft het gedrag van de internationale valutamarkten duidelijk gemaakt dat economisch beleid zowel op communautair als op internationaal niveau onvoldoende wordt gecooerdineerd. Het is dan ook zaak dat i) de EU-lid-staten wisselkoersbeleid als een vraagstuk van gemeenschappelijk belang opvatten en ii) de tijdens de Uruguay-ronde gesloten overeenkomsten op internationaal niveau naar de letter en de geest worden uitgevoerd om ervoor te zorgen dat de mondiale handel en welvaart inderdaad toenemen en de wereldgemeenschap behoed blijft voor regionalisatie, protectionisme en nieuwe handelsoorlogen.

7.4. Het meest zorgwekkende aspect van de huidige situatie is dat de groeicyclus te kort blijkt om in Europa blijvende werkgelegenheid te scheppen. Het Comité is in dit stadium van de economische cyclus dan ook van mening dat economisch beleid vooral moet worden gericht op het tegengaan van ontwikkelingen die groei en het scheppen van banen in de weg zouden kunnen staan.

7.4.1. M.b.t. begrotingsbeleid valt in de tijdens de Europese Raad van Cannes getrokken conclusies van het voorzitterschap te lezen : "Om de werkloosheid terug te dringen, moet er een monetair en budgettair beleid worden gevoerd dat, conform de globale richtsnoeren voor het economische beleid, gericht is op stabiliteit. De Europese Raad onderstreept dat een dergelijk macro-economisch beleid een rechtstreekse stimulans betekent voor de werkgelegenheid, die bedreigd wordt door de overheidstekorten. Een strak budgettair beleid heeft niet alleen positieve gevolgen voor de stabiliteit van het macro-economisch kader, maar draagt bovendien bij tot daling van het rentepeil, tot investeringen en tot stimulering van de groei." Het Comité is het met deze zienswijze eens. Het is ervan overtuigd dat de geloofwaardigheid van economische hervormingen op middellange termijn afhankelijk is van de mate van reële convergentie tussen de lid-staten; betere economische prestaties en lagere werkloosheid zouden ervoor zorgen dat financiële markten meer geloof gaan hechten aan de politieke wil van sommige lid-staten om de voor het toetreden tot de derde fase van de EMU benodigde aanpassingen door te voeren. Het Comité herhaalt zijn oproep aan de regeringen van alle lid-staten om de huidige periode van aanhoudende economische groei en daling van de reële lange rente te gebruiken om t.a.v. hun begroting de vereiste structurele aanpassingen door te voeren en zo hun schuldenlast op middellange termijn tot een verantwoord niveau terug te brengen.

7.4.2. Om dit te bereiken en op langere termijn te kunnen volhouden, is het van cruciaal belang dat de overheidsuitgaven worden teruggeschroefd. In elke lid-staat liggen deze uitgaven (als percentage van het BBP) momenteel veel te hoog. Een daling ervan zou niet alleen tot gevolg hebben dat de schuldenlast van de lid-staten afneemt, maar zou ook ruimte voor belastingverlaging scheppen. Dit heeft een gunstig effect op de economische groei, aangezien bij lagere belastingen een groter deel van het nationaal inkomen overblijft voor de voor onze economie essentiële particuliere sector, en de koopkracht van de consument stijgt. Deze effecten leiden op hun beurt tot meer werkgelegenheid en een aanzienlijke daling van de werkloosheid. De positieve psychologische gevolgen die dit op de bevolking heeft zullen de consumptieve bestedingen vervolgens nog verder bevorderen.

7.4.3. Het Comité benadrukt dat de beoogde economische hervormingen in maatschappelijk opzicht evenwichtig moeten zijn. De bepleite vermindering van de overheidsuitgaven hoeft en mag niet ten koste gaan van essentiële publieke voorzieningen en sociale bescherming. In elk land leidt de onlosmakelijk met overheidsvoorzieningen verbonden bureaucratische rompslomp - die onnodig veel mensen aan het werk houdt en zeer tijdrovend is - tot een extra beslag op de publieke middelen. Naarmate een groter deel van het BBP naar de overheidssector wordt gesluisd, stijgen de kosten om dat geld te beheren. Alleen al de door het Comité t.b.v. kleine bedrijven voorgestelde uitzonderingen op de huidige arbeidswetgeving zouden forse besparingen op de overheidsuitgaven mogelijk maken, omdat administratieve en controlerende werkzaamheden daardoor achterwege zouden kunnen blijven. Dit is slechts een voorbeeld; duidelijk is dat bij alle overheidsvoorzieningen talrijke mogelijkheden tot kostenvermindering bestaan.

7.4.4. In tegenstelling tot loonsverhogingen wakkert een door belastingverlaging geïnduceerde stijging van reële inkomens de inflatie op zichzelf niet aan. Wel is het zaak mogelijke inflatie met monetair beleid (waarbij de geldhoeveelheid m.b.v. het rentewapen wordt beheerst) in de hand te houden.

7.4.5. Wereldwijd is overduidelijk gebleken dat landen met lage belastingen worden gekenmerkt door hoge groeicijfers en - daardoor - lage werkloosheidsniveaus. Met andere woorden, lage belastingen betekenen lage werkloosheid. Daarentegen hebben landen met een hoge belastingdruk - vooral als die gepaard gaat met een buitensporige hoeveelheid regelgeving - te kampen met omvangrijke langdurige, structurele werkloosheid.

8. Arbeidsmarktbeleid

8.1. Het Comité zou gaarne zien dat naar flexibelere arbeidsmarkten wordt toegewerkt.

8.2. Ook herhaalt het dat het altijd heeft gehamerd op de belangrijke plaats van onderwijs en scholing in een structurele aanpak van het arbeidsmarktbeleid en op het stimuleren van een ondernemerscultuur. De inspanningen om banen te scheppen en de vakkennis van de werkenden te vergroten, dienen te worden gecooerdineerd. Scholing zonder vergroting van het banenaanbod zal alleen maar leiden tot grote aantallen goed geschoolde werklozen. Het creëren van banen zonder scholing is zinloos omdat er dan geen geschikte arbeidskrachten zijn die de nieuwe vacatures moeten opvullen.

8.2.1. Via het arbeidsmarktbeleid moeten de investeringen worden aangezwengeld om arbeidskrachten beter "plaatsbaar" te maken. Anders gezegd, vraag en aanbod op het gebied van beroepsopleiding moeten beter op elkaar worden afgestemd om in de basisbehoeften van het bedrijfsleven te voorzien. Er zijn maatregelen nodig om permanente educatie te bevorderen en de vakkennis van de werkenden te verbeteren. Daarom moet worden gezorgd voor verbindingen tussen onderwijs en bedrijfsleven en dienen prikkels te worden gegeven om permanente educatie en het leerlingstelsel te bevorderen.

8.2.2. Een beleid tot verhoging van de kwalificaties van human resources is een zaak van lange adem. Zoals de Commissie opmerkt, is het zaak de gebrekkige onderwijs- en scholingssystemen zo op de nieuwe behoeften toe te snijden dat het concurrentievermogen op lange termijn wordt veiliggesteld. Werkloosheid is echter een verschijnsel waarmee wij nu worden geconfronteerd. Daarom moeten maatregelen worden genomen waarmee snel en zichtbaar kan worden opgetreden tegen het verlies van arbeidsplaatsen en het vertrouwen van de Europese burgers kan worden hersteld in het vermogen van de EU om nu en in de toekomst de levensstandaard te verzekeren die deze burgers verlangen en waarop zij aanspraak maken.

8.2.3. Maatregelen om de banencomponent van de groei te stimuleren, maken deel uit van een aanpak voor de kortere termijn. Daarom heeft de Europese Raad van Cannes bijzondere nadruk gelegd op de "noodzaak van bevordering van een groei die arbeidsplaatsen genereert, op versterking van de maatregelen tegen de uitsluiting van jongeren en langdurig werklozen uit de arbeidsmarkt, met name door de verlaging van de indirecte arbeidskosten".

8.2.3.1. Het Comité geeft zijn steun aan de strategie om de niet-loongebonden arbeidskosten terug te dringen. Alle factoren die de kosten van het in dienst hebben van arbeidskrachten kunnen terugdringen, zullen tot verhoging van het aantal arbeidskrachten leiden. Werkgevers nemen arbeidskrachten voornamelijk in dienst omdat zij verwachten met het produkt van die arbeid winst te kunnen maken. Volgens de loontheorie, die door de praktijk wordt gestaafd, zal ceteris paribus meer arbeid bij een lagere prijs (loon) en minder arbeid bij een hogere prijs (loon)in dienst worden genomen. Moet een ondernemer daaromtrent een besluit nemen, dan zal hij naar alle kostengevolgen van zijn besluit kijken, incl. de kosten van overheidsbelastingen op arbeid of de kosten van ontslag. Geen particuliere ondernemer kan de vraag naar zijn produkt of dienst onbeperkt garanderen. Daarom zal hij bij teruglopen van de vraag arbeidskrachten moeten afstoten om zijn bedrijf niet te moeten opgeven. Zoals in de banenstudie van de OESO wordt betoogd, kan wetgeving inzake ontslagbescherming, waardoor de werkgever wordt geconfronteerd met hogere kosten voor het afstoten van werknemers, er ook toe leiden dat werkgevers minder geneigd zijn om nieuwe arbeidskrachten aan te nemen.

8.2.3.2. In het arbeidsmarktbeleid t.a.v. arbeidstijd moet tot uiting komen hoe werkpatronen binnen en buiten de EU evolueren. Tegen het einde van deze eeuw zal de traditionele vijfdaagse veertigurige werkweek naar verwachting eerder uitzondering dan regel zijn. Werkenden zullen, zolang zij aan het arbeidsproces deelnemen, hun werkpatronen in toenemende mate op hun veranderende persoonlijke omstandigheden en gezinsverplichtingen wensen toe te snijden. In de toekomst zullen daarom flexibiliteit en aanpassingsvermogen centraal staan in de verhouding tussen werkgever en werknemer. Werknemers, werkgevers en wetgevers zullen in gelijke mate van deze eigenschappen blijk moeten geven. Individuele werktijden kunnen het best op individuele behoeften worden toegesneden door individuele onderhandelingen en afspraken die op vrijwillige basis tussen werkgever en werknemer worden gemaakt.

8.2.3.3. Het ontstaan van nieuwe typen banen is het resultaat van een groeiende volkshuishouding. Dit laatste is alleen haalbaar indien de regeringen een macroeconomisch beleid voeren dat bevorderlijk is voor de economische groei en in het bijzonder een klimaat schept waarin kleine bedrijven tot stand kunnen komen en kunnen gedijen.

8.2.3.3.1. Er dient aan te worden herinnerd dat overheden, nationaal of Europees, geen banen creëren, en dat kunnen zij ook niet. Evenmin kunnen zij banen "beschermen". Dit is in beide gevallen de exclusieve functie van het bedrijfsleven. Het scheppen van werk is het natuurlijke produkt van succesvolle commerciële bedrijvigheid in een ondernemingsgezinde cultuur die bevorderlijk is voor activiteiten van ondernemers. De beste bijdrage die overheden op alle bestuurslagen tot het scheppen van werkgelegenheid kunnen leveren, is het stimuleren van een ondernemingsgezinde cultuur. Pogingen van overheidswege om in dit proces in te grijpen door uitvaardiging van goedbedoelde wetgeving om banen te scheppen, banenverlies tegen te gaan of corrigerend op te treden bij geconstateerde ongelijkheden tussen specifieke groepen of categorieën werkenden, hebben steeds een averechtse uitwerking gehad.

8.2.3.3.2. Technologische vooruitgang biedt uitzicht op nieuwe banen, maar vormt tevens een bedreiging voor het voortbestaan van oude banen. Het is zaak dat het arbeidsmarktbeleid zich positief opstelt tegenover nieuwe technologie, die het netto ontstaan van banen alleen maar doorkruist indien van een ouderwetse en starre visie op de organisatie van de samenleving wordt uitgegaan. Wordt getracht het leven van aan het einde van hun levenscyclus aangekomen ondernemingen te verlengen omdat algemeen wordt gevonden dat zij deel van de bestaande samenlevingsstructuur uitmaken, dan wordt hun aftakeling alleen maar bespoedigd en wordt de stijging van de werkloosheid nog versterkt. In de toekomst is voor de EU de taak weggelegd om de nodige randvoorwaarden te scheppen.

9. De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling

9.1. De OESO heeft in haar medio 1994 uitgegeven "Jobs Study - Facts, Analysis Strategies" de volgende negen centrale beleidsaanbevelingen neergelegd :

1) Het macro-economisch beleid dient zo te worden afgesteld dat de groei wordt bevorderd en in combinatie met een gedegen structuurbeleid voor duurzame groei wordt gezorgd.

2) De produktie en de verspreiding van technologische know-how moeten worden bevorderd door de raamwerken voor ontwikkeling hiervan te verbeteren.

3) Er dient meer ruimte te worden geschapen voor flexibilisering van de arbeidstijd (voor kortere of langere tijd), waarover op vrijwillige basis tussen werknemer en werkgever afspraken worden gemaakt.

4) Er dient een ondernemersklimaat tot stand te worden gebracht door belemmeringen en beperkingen t.a.v. het oprichten en groeien van ondernemingen weg te nemen.

5) Lonen en arbeidskosten dienen flexibeler te worden gemaakt door de factoren weg te nemen die verhinderen dat plaatselijke omstandigheden en individuele kwalificaties, met name van jongere werknemers, in het loonpeil tot uiting komen.

6) In de regelingen inzake ontslagbescherming dienen zodanige wijzigingen te worden aangebracht dat de groei van de werkgelegenheid in de particuliere sector niet langer in de weg wordt gestaan.

7) Er moet meer nadruk worden gelegd op een actief en doortastender arbeidsmarktbeleid.

8) Kennis en vaardigheden van arbeidskrachten dienen te worden verbeterd door ingrijpende veranderingen in onderwijs- en scholingssystemen.

9) De systemen voor werkloosheids- en bijstandsuitkeringen en de interactie hiervan met het belastingstelsel dienen zodanig te worden gewijzigd dat de fundamentele doelstellingen van de samenlevingen op het stuk van sociale rechtvaardigheid worden verwezenlijkt op een wijze die veel minder ten koste gaat van het efficiënt functioneren van de arbeidsmarkten.

9.2. Het Comité stemt met nadruk met deze aanbevelingen in.

10. Samenvatting

10.1. Deze samenvatting kan betrekkelijk kort zijn; het is nu alleen nodig om de bestaande lijnen samen te voegen tot een coherent beleid dat erop gericht is, een aanzienlijk gedeelte van de massa werklozen in Europa weer aan het werk te krijgen.

10.2. Allereerst dient de doelstelling van het beleid duidelijk te worden aangegeven. Dat is heel eenvoudig : de EU moet gedurende de conjunctuurcyclus per jaar gemiddeld twee miljoen extra (volledige of deeltijd-) banen creëren. Dit is niet alleen in de komende vijf of tien jaar, maar ook in een groot gedeelte van de 21e eeuw nodig. Er is geen andere oplossing voor de huidige zeer ernstige werkloosheidscrisis die niet alleen economische en sociale problemen veroorzaakt, maar ook een bedreiging vormt voor de politieke stabiliteit in de EU.

10.2.1. Een dergelijke aanpak is alleen mogelijk wanneer er op nationaal en Europees niveau sprake is van een gezonde munt en gezonde overheidsfinanciën.

10.2.2. Begrotingstekorten moeten worden aangepakt via verlaging van de overheidsuitgaven; voor een groot aantal lid-staten is dit de enige manier om hun begrotingstekort binnen het voor de Europese Monetaire Unie vastgestelde tijdschema tot het vereiste convergentieniveau terug te brengen.

10.2.3. De consumptie moet worden gestimuleerd door verhoging van het besteedbare inkomen. Hiervoor zijn slechts twee manieren : het verhogen van de lonen of het verlagen van de belastingen. Loonstijgingen kunnen tot extra inflatie leiden omdat de maatschappelijke geldhoeveelheid toeneemt. Staan hier niet evenredige produktiviteitsstijgingen tegenover, dan kan bovendien het concurrentievermogen van Europese ondernemingen aangetast worden. Loonstijgingen hebben dan in feite geen zin, omdat de kostprijs van de produkten toeneemt en het effect van het extra geld waarover de consumenten beschikken, door de hogere prijzen teniet wordt gedaan; hun reële koopkracht gaat er dus niet of nauwelijks op vooruit. Ook is het mogelijk dat het extra inkomen aan goedkopere produkten uit concurrerende landen wordt besteed en dus door de invoer zou worden geabsorbeerd. De Europese handelsbalans zou daardoor negatief worden beïnvloed. Daarentegen is er bij een verlaging van de belastingen geen gevaar voor toename van de inflatie. De maatschappelijke geldhoeveelheid wordt daardoor namelijk niet vergroot, maar gewoonweg herverdeeld van de overheid, die nationaal inkomen consumeert, naar de particuliere sector, die nationaal inkomen creëert. Dit zal de economische groei ten goede komen.

10.2.4. Belastingen op arbeid belasten de werkgelegenheid - of ze nu aan werknemers of werkgevers worden opgelegd -; zij moeten dus verlaagd worden.

10.3. Met het beleid dient in de allereerste plaats te worden gestreefd naar het creëren van een klimaat waarin kleine bedrijven gedijen. Overheden geven teveel uit en vele grote bedrijven schrappen banen (zelfs wanneer zij winst maken). Dit impliceert dat de meeste nieuwe banen binnen (zeer) kleine bedrijven gecreëerd moeten worden.

10.3.1. Er moet gebruik gemaakt worden van het vermogen van deze ondernemingen om te groeien en banen te scheppen. De Europese Raad van Cannes "benadrukt de doorslaggevende rol van het midden- en kleinbedrijf (MKB) bij het genereren van arbeidsplaatsen en meer in het algemeen als factor van sociale stabiliteit en economische dynamiek. Hij verzoekt de Commissie hem verslag uit te brengen over het huidige beleid op dit gebied en over de middelen om de doeltreffendheid ervan te vergroten, met name via fiscale maatregelen om de oprichting van nieuwe bedrijven te stimuleren, de administratieve lasten te verlichten en hun deelneming aan opleidings- en onderzoeksprogramma's te vergemakkelijken. De Europese Raad wijst op het belang van meer investeringen op nationaal en communautair niveau voor onderzoek, ontwikkeling en onderwijs. Hij acht het tevens van belang dat overdadige regelgeving - waar vereenvoudiging op zijn plaats is en zonder de verworvenheden in gevaar te brengen - wordt teruggedrongen, ten einde werkgelegenheid, concurrentievermogen en innovatie te stimuleren."

10.3.1.1. Het ESC staat achter deze strategie van de Europese Raad en dringt aan op actieve maatregelen om het MKB, met name de zeer kleine ondernemingen die "microbedrijven" genoemd zouden kunnen worden, te steunen. Het is van mening dat daartoe belastingmaatregelen moeten worden ingevoerd waarmee het oprichten van kleine bedrijven wordt vergemakkelijkt, de administratieve rompslomp wordt verminderd en de deelname van deze ondernemingen aan opleidings- en onderzoeksprogramma's wordt bevorderd; kortom, waarmee een "ondernemingsgezinde economie" wordt gecreëerd. Een "ondernemingsgezinde economie" is een gedereguleerde economie waarin de belastingen laag zijn. Dit betekent dat bestaande ondernemers vrij kunnen expanderen en potentiële ondernemers worden aangemoedigd om de markt te betreden met een redelijke kans van slagen.

10.3.2. Effectieve deregulering voor het MKB en microbedrijven is van essentieel belang voor deze strategie. Deze ondernemingen moeten worden verlost van het merendeel van de talrijke werkgelegenheidsverplichtingen waarmee zij de afgelopen jaren zijn opgezadeld; het scheppen van arbeidsplaatsen moet voorrang krijgen boven het beschermen ervan. Het programma moet zich in eerste instantie concentreren op bedrijven met minder dan 50 werknemers. Binnen deze categorie kan er in verschillende mate vrijstelling worden verleend, waarbij de sterkste deregulering aan ondernemingen met minder dan vijf werknemers moet worden voorbehouden.

10.4. De Europese Raad van Cannes concludeerde : "De goede werking van de interne markt is een essentieel onderdeel van de economische dynamiek en dus van het scheppen van werkgelegenheid. De Gemeenschap en haar lid-staten moeten prioriteit geven aan een doeltreffend werkende interne markt." Het ESC onderschrijft deze conclusie.

10.5. De aanbevelingen van de OESO in haar verslag "Jobs Study - Facts, Analysis, Strategies" moeten in praktijk worden gebracht.

10.6. Het werkloosheidsprobleem in Europa is niet onoplosbaar. De enige uitweg wordt echter geboden door drastische wijzigingen van het beleid en niet door de afgezaagde en inmiddels ongeloofwaardige "redmiddelen" die tot op heden zo overduidelijk hebben gefaald. Eén ding moet goed worden begrepen : komt de EU niet met een oplossing voor dit probleem, dan betekent dit haar einde - en dat zou niet meer dan terecht zijn.

Uitslag van de stemming

Vóór : 51, tegen : 105, onthoudingen : 8.