EUROPESE COMMISSIE Brussel, 11.6.2018 SWD(2018) 346 final WERKDOCUMENT VAN DE DIENSTEN VAN DE COMMISSIE Verslag over de voordelen van de uitbreiding van de tariefpreferenties naar producten van oorsprong uit de Westelijke Sahara voor de bevolking van de Westelijke Sahara, en over de raadpleging van deze bevolking bij Voorstel voor een besluit van de Raad betreffende de sluiting van de overeenkomst in de vorm van een briefwisseling tussen de Europese Unie en het Koninkrijk Marokko over de wijziging van de Protocollen nrs. 1 en 4 van de Euro-mediterrane overeenkomst waarbij een associatie tot stand wordt gebracht tussen de Europese Gemeenschappen en hun lidstaten, enerzijds, en het Koninkrijk Marokko, anderzijds {COM(2018) 481 final}



VERSLAG OVER DE VOORDELEN VAN DE UITBREIDING VAN DE TARIEFPREFERENTIES NAAR PRODUCTEN VAN OORSPRONG UIT DE WESTELIJKE SAHARA VOOR DE BEVOLKING VAN DE WESTELIJKE SAHARA, EN OVER DE RAADPLEGING VAN DEZE BEVOLKING Verslag opgesteld door de diensten van de Commissie in samenwerking met de Europese Dienst voor extern optreden Samenvatting 1. De economie van de Westelijke Sahara Hoewel de recente ontwikkeling van de Westelijke Sahara bemoedigend is, blijft ze fragiel. De economische activiteiten situeren zich binnen een beperkt aantal sectoren: visserij en verwerking van visserijproducten, fosfaatmijnen, landbouw (voornamelijk groenten en fruit, en pastoraal nomadisme) en in mindere mate handel en ambachtelijke industrie. Het toerisme en de sector van de hernieuwbare energie verkeren daarentegen nog in een embryonale fase maar zijn alvast veelbelovend. Bovendien wordt de Saharaanse economie bepaald door de door land ingesloten ligging van het gebied en wordt ze nog sterk gesubsidieerd. 2. De nodige ondersteuning van de uitvoer dankzij tariefpreferenties Voor een diversifiëring van het economische potentieel van de Westelijke Sahara is het nodig om buitenlandse investeringen te stimuleren. In dit verband moet aan de betrokken marktdeelnemers voldoende rechtszekerheid kunnen worden geboden, door met name duidelijkheid te scheppen over de tariefvoorwaarden die van toepassing zijn op de huidige en toekomstige uitvoer vanuit de Westelijke Sahara naar de Europese Unie. Ondanks de vaak verbrokkelde gegevens kan uit deze studie worden geconcludeerd dat er in de Westelijke Sahara economische activiteiten en producties bestaan die baat zouden hebben bij dezelfde tariefpreferenties als die welke aan het Koninkrijk Marokko zijn toegekend. Tot 21 december 2016 konden deze activiteiten en producties deze tariefpreferenties al genieten. Een uitbreiding van de tariefpreferenties van de Unie naar deze producten zou de continuïteit van deze uitvoer kunnen waarborgen. Bovendien zou ze ook een belangrijke impact moeten hebben op de toekomstige ontwikkeling van de Saharaanse economie doordat ze de lopende of geplande investeringen stimuleert (met name voor bepaalde fosfaten zoals fosforzuur of meststoffen voor de landbouw, alsook in de landbouw- en visserijsector), die vaak werkgelegenheid genereren. Daarentegen zou de niet-toekenning van tariefpreferenties de uitvoer van de Westelijke Sahara ernstig in het gedrang brengen, met name de uitvoer van visserij- en landbouwproducten, waardoor het – al beperkte – scala aan producties nog meer zou afnemen. Bij gebrek aan tariefpreferenties zouden de producten van de Westelijke Sahara immers onderworpen zijn aan de normale douanerechten (douanerecht dat in de Unie geldt onder de regeling van de meest begunstigde natie), zonder bevoorrechte toegang tot de markt van de Unie. Hoewel dit een nagenoeg neutraal effect zou hebben op de industriële producten (fosfaten), zouden de gevolgen voor de uitvoer van visserij- en landbouwproducten naar de Unie en bijgevolg ook voor de werkgelegenheid in deze sectoren daarentegen heel negatief zijn. Op langere termijn zou de impuls die aan de particuliere sector en aan de vrijheid van ondernemerschap wordt gegeven, de subsidieafhankelijkheid ten aanzien van de centrale overheid moeten verkleinen, terwijl de openheid naar de buitenwereld en de toename van het handelsverkeer en van andere betrekkingen logischerwijs en geleidelijk aan tot opmerkelijke sociaal-economische en culturele ontwikkelingen zouden moeten leiden. 3. De medewerking van de betrokken bevolking

Enerzijds hebben de Marokkaanse autoriteiten een grootschalig institutioneel overleg georganiseerd met alle betrokken nationale, regionale en lokale organen om hun belangstelling te wekken en hun goedkeuring en eventuele opmerkingen te verkrijgen. Het resultaat van dit proces was een zeer brede steun voor de beoogde wijziging en enkele relevante aanbevelingen om de effecten ervan te optimaliseren. Anderzijds hebben de diensten van de Europese Commissie en de Europese Dienst voor extern optreden (EDEO), na de raadpleging van de vertegenwoordigers van het gebied, de lokale bevolking van de Westelijke Sahara geraadpleegd. Uit deze raadpleging is gebleken dat een grote meerderheid van de bewoners voorstander is van een uitbreiding van de tariefpreferenties naar de producten van de Westelijke Sahara. De meeste deelnemers hebben immers gewezen op een positieve impact voor de hele bevolking, in het bijzonder op het hefboomeffect dat deze handelspreferenties op particuliere investeringen zouden hebben. Volgens diezelfde actoren zou een bevoorrechte toegang tot de Europese markten het ondernemingsklimaat en de directe Europese investeringen verbeteren en zodoende het nieuwe participatieve en duurzame ontwikkelingsmodel van de Westelijke Sahara versterken. De aanhoudende rechtsonzekerheid die op het handelsverkeer met de Westelijke Sahara drukt, zou daarentegen een sterke hinderpaal vormen voor de sociaal-economische ontwikkeling, zoals al blijkt uit de verzwakking van de handelsbetrekkingen tussen de Westelijke Sahara en bepaalde lidstaten of in bepaalde sectoren. Een beperking van de toegang van de Westelijke Sahara tot buitenlandse markten en investeringen zou de ontwikkeling van de eigen economische activiteiten alleen maar belemmeren en zou bepaalde sociaal-economische of politieke ontwikkelingen schaden, net op het moment dat de ontwikkeling van de Westelijke Sahara eindelijk uit het slop lijkt te komen. Deze algemene perceptie doet geen afbreuk aan de diverse standpunten van de gesprekspartners over het statuut van het grondgebied. Ze beschouwen het proces van de Verenigde Naties in deze context unaniem als het enige geldige proces. Er gingen ook stemmen op om aan te dringen op een grotere betrokkenheid van de Unie binnen het proces van de Verenigde Naties. Uit de technische besprekingen met het Front Polisario, in zijn hoedanigheid van gesprekspartner van de Verenigde Naties en partij bij het vredesproces van de Verenigde Naties betreffende de Westelijke Sahara, blijkt het principiële verzet van Polisario tegen een wijziging van de overeenkomst. Dit verzet is hoofdzakelijk ingegeven door bredere politieke overwegingen die niets te maken hebben met de eigenlijke inhoud van de wijziging. 4. De resultaten per sector Tot slot kunnen uit de analyse van de drie belangrijkste sectoren waarop de uitbreiding van de tariefpreferenties van de Unie naar producten van oorsprong uit de Westelijke Sahara wellicht van invloed zal zijn de volgende conclusies worden getrokken: a) Landbouwsector De studie toont aan dat er in de Westelijke Sahara een landbouwproductie is, vooral van primeurs (tomaten en meloenen), waarvoor er in de Europese Unie een markt bestaat. Deze productie wordt geschat op 64 000 ton in 2016 en is goed voor ongeveer 14 000 directe arbeidsplaatsen. De invoerwaarde van die productie zou ongeveer 65 miljoen euro bedragen. Zonder tariefpreferenties zou voor deze uitvoer 6,6 miljoen euro aan douanerechten moeten worden betaald. Deze economische voordelen zouden nog kunnen toenemen als de Westelijke Sahara haar productie en uitvoer naar de Europese Unie in de toekomst nog verder zou ontwikkelen in het kader van projecten die momenteel in overweging worden genomen. Dit zou ook van invloed zijn op het aantal arbeidsplaatsen, dat volgens sommige ramingen kan worden vervijfvoudigd. Hoewel de ontwikkeling van deze activiteiten gevolgen heeft voor het gebruik van natuurlijke hulpbronnen, in het bijzonder water, lijkt het erop dat er op dit ogenblik weinig alternatieven zijn om de economische ontwikkeling van het betrokken gebied te ondersteunen. Marokkaanse schattingen in verband met het gebruik van grondwater wijzen uit dat er slechts een beperkt effect is op de grondwatervoorraad. Dit wordt echter door sommigen in twijfel getrokken.

b) Sector visserijproducten Het verslag vermeldt dat er in de Westelijke Sahara een belangrijke verwerkende industrie van visserijproducten bestaat. De uitvoer van visserijproducten van dit gebied steeg volgens verschillende bronnen in 2015 en 2016 tot 100 à 200 miljoen euro. Ongeveer 45 000 arbeidsplaatsen hangen direct of indirect van deze uitvoer af. Zoals in de landbouwsector zou de uitbreiding van de tariefpreferenties naar deze invoer een grote invloed hebben op de economie van deze regio en dus ook op de werkgelegenheid. De niet-toekenning van deze preferenties zou daarentegen niet alleen de uitvoer maar ook de werkgelegenheid in het gedrang brengen, en zou de verplaatsing van deze verwerkingsactiviteiten naar andere plaatsen, en waarschijnlijk naar Marokko, bevorderen. Dit zou tevens nadelig zijn voor de duurzaamheid van de investeringen in verwerkende bedrijven van visserijproducten in de Westelijke Sahara, die door de Europese Unie werden medegefinancierd. c) Sector fosfaten De productie van fosfaat is een belangrijke bron van economische activiteit voor de Westelijke Sahara. Omdat er op het merendeel van het ruwe fosfaat dat in de Westelijke Sahara wordt geproduceerd en in de Unie wordt ingevoerd geen douanerechten gelden, zou de impact van niet-toepassing van de tariefpreferentie op de huidige fosfaatproductie in de Westelijke Sahara uiterst beperkt en zelfs onbestaand zijn. Enkel bepaalde afgeleide producten van fosfaat (fosforzuur en meststoffen) die momenteel niet in de Westelijke Sahara worden geproduceerd, zouden een reële impact kunnen ondervinden van de voorgestelde overeenkomst (het douanerecht dat op deze producten geldt, bedraagt tussen de 4,8 % en 6,5 %). De OCP-groep (de Marokkaanse fosfaatmaatschappij), de grootste werkgever in de regio, plant de ontwikkeling van een industriegebied voor de productie van meststoffen in Al Ajoen (fosforzuur en meststoffen), alsook de bouw van een nieuwe kade in de haven van Al Ajoen. Deze projecten zouden in gevaar komen zonder tariefpreferenties voor de producten in kwestie, wat op zijn beurt een negatief effect op de lokale werkgelegenheid zou kunnen hebben. 5. Conclusie Hoewel het onmogelijk was om een duidelijk onderscheid te maken in de herkomst van de verschillende bevolkingsgroepen in de Westelijke Sahara, zijn er voldoende aanwijzingen om te concluderen dat de economische activiteit ten gevolge van de uitvoer naar de Europese Unie positieve gevolgen heeft voor de lokale werkgelegenheid en bijgevolg ook, min of meer, voor de lokale bevolking van diverse herkomst. Deze positieve impact zou in het gedrang komen als de uitvoer naar de Europese Unie niet dezelfde tariefpreferenties zou genieten als die welke aan Marokko zijn toegekend.





Inhoudsopgave 1 ALGEMENE INLEIDING 1.1 Achtergrond 1.2 Beoordelingsgebied en methodologische kwesties 1.2.1 Toepassingsgebied van de studie 1.2.2 Methodologische beperkingen 1.3 Raadpleging van de betrokken bevolking

2 DE MENSENRECHTEN IN DE WESTELIJKE SAHARA 2.1 Toestand van de mensenrechten in de Westelijke Sahara 2.2 Werkingskader voor de samenwerking tussen de Europese Unie en Marokko inzake mensenrechten en democratie 2.3 Gevolgen van de wijziging van de protocollen nrs. 1 en 4 van de associatieovereenkomst voor de toestand van de mensenrechten in de Westelijke Sahara 3 DE ECONOMIE VAN DE WESTELIJKE SAHARA – ECONOMISCHE VOORDELEN VOOR DE BETROKKEN BEVOLKING 3.1 Algemeen beeld van de economie van de Westelijke Sahara en de noodzakelijke diversificatie ervan 3.2 Voordelen voor de belangrijkste economische exportsectoren 3.2.1 De landbouwsector 3.2.2 De sector visserijproducten 3.2.3 De sector fosfaten 4 RAADPLEGINGEN VAN DE BEVOLKING DIE WORDT GETROFFEN DOOR DE WIJZIGING VAN DE PROTOCOLLEN NRS. 1 EN 4 VAN DE ASSOCIATIEOVEREENKOMST 4.1 Doel en reikwijdte van de raadpleging 4.2 Belangrijkste resultaten 4.3 Conclusie 5 ALGEMENE CONCLUSIE Bijlage



1ALGEMENE INLEIDING 1.1Achtergrond

De Westelijke Sahara is een gebied in het noordwesten van Afrika dat grenst aan Marokko, Algerije en Mauritanië. Tot 1976 was het gebied een Spaanse kolonie. Op 14 december 1960 heeft de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (VN) resolutie 1514 (XV) betreffende het verlenen van onafhankelijkheid aan koloniale landen en volkeren aangenomen. In 1963 heeft de VN, op verzoek van het Koninkrijk Marokko en na de verstrekking door het Koninkrijk Spanje van gegevens overeenkomstig artikel 37, onder e), van het Handvest van de Verenigde Naties, de Westelijke Sahara op de lijst van niet-zelfbesturende gebieden geplaatst. Het staat nog steeds op deze lijst. Zowel het Koninkrijk Marokko als het Front populaire pour la libération de la Saguía-el-Hamra et du Río de Oro (hierna "Front Polisario") maakt aanspraak op dit gebied en de VN werkt al gedurende lange tijd aan een vreedzame beslechting van dit geschil. Zowel de Europese Unie als haar lidstaten onthouden zich van enige inmenging of stellingname in dit dispuut en zullen, in voorkomend geval, elke oplossing aanvaarden die in overeenstemming met het internationaal recht onder auspiciën van de VN wordt bereikt. Ze erkennen de soevereiniteit van Marokko over de Westelijke Sahara niet maar spreken hun volledige steun uit aan de inspanningen van de Secretaris-Generaal van de VN om een rechtvaardige, duurzame en voor alle partijen aanvaardbare politieke oplossing te vinden, die recht doet aan het zelfbeschikkingsrecht van de bevolking van de Westelijke Sahara. Sinds de terugtrekking van Spanje in 1976 heeft de VN geen statistische gegevens meer ontvangen over de economische en sociale omstandigheden en de toestand van het onderwijs in dit gebied. Op dit moment wordt het grootste deel van het gebied door het Koninkrijk Marokko gecontroleerd, terwijl het Front Polisario in een klein en zeer dunbevolkt deel in het oosten van dit gebied de dienst uitmaakt. De gebieden die door het Front Polisario en het Koninkrijk Marokko worden gecontroleerd, zijn van elkaar gescheiden door een muur van zand die door laatstgenoemde is gebouwd en door het Marokkaanse leger wordt bewaakt. Een aanzienlijk aantal vluchtelingen dat afkomstig is uit de Westelijke Sahara, leeft in kampen die worden beheerd door het Front Polisario en gelegen zijn op Algerijns grondgebied in de nabijheid van de Westelijke Sahara. Sinds het vertrek van Spanje en de terugtrekking van Mauritanië heeft het Koninkrijk Marokko het deel van de Westelijke Sahara dat het onder controle heeft, de facto alleen bestuurd. Het Koninkrijk Marokko rekent de Westelijke Sahara tot zijn grondgebied. Volgens de Europese Unie gaat het om een niet-zelfbesturend gebied dat door Marokko wordt bestuurd. In de rest van dit rapport verwijst de term "Westelijke Sahara" dan ook naar dat deel van het gebied dat feitelijk door de Marokkaanse autoriteiten wordt bestuurd. Sinds de inwerkingtreding van de Euro-mediterrane overeenkomst waarbij een associatie tot stand wordt gebracht tussen de Europese Gemeenschappen en hun lidstaten, enerzijds, en het Koninkrijk Marokko, anderzijds (hierna de "associatieovereenkomst EU-Marokko" genoemd), genieten de producten uit de Westelijke Sahara de facto al tariefpreferenties zoals bepaald in de relevante bepalingen van de associatieovereenkomst, omdat Marokko er de Marokkaanse preferentiële oorsprong aan toekende. Op 21 december 2016 oordeelde het Hof van Justitie van de Europese Unie in zijn arrest C-104/16 P echter dat het toepassingsgebied van deze overeenkomst alleen het grondgebied van het Koninkrijk Marokko bestrijkt; het grondgebied van de Westelijke Sahara, een niet-zelfbesturend gebied, is ervan uitgesloten. Als rechtstreeks gevolg hiervan heeft de Unie bijgevolg de bovengenoemde tariefpreferenties niet meer toegekend. Deze kunnen immers maar worden toegewezen na wijziging van de relevante bepalingen van protocol nr. 1 (toegang tot de markt van de Unie voor Marokkaanse landbouwproducten, verwerkte landbouwproducten, vis en visserijproducten) en nr. 4 (betreffende de oorsprongsregels), waarbij duidelijk het beginsel wordt vastgesteld dat de producten van de Westelijke Sahara op dezelfde manier kunnen worden behandeld als die uit Marokko. Te dien einde heeft de Raad de Europese Commissie op 29 mei 2017 gemachtigd om namens de Unie te onderhandelen over een internationaal akkoord dat tot doel heeft de noodzakelijke wijzigingen in de associatieovereenkomst aan te brengen, in de vorm van een briefwisseling. De Raad heeft hieraan echter twee voorwaarden verbonden: enerzijds moet de Europese Commissie, vóór de ondertekening van deze nieuwe overeenkomst, de mogelijke gevolgen ervan voor de duurzame ontwikkeling van de Westelijke Sahara beoordelen, waarbij met name wordt gelet op de voordelen voor de lokale bevolking en de effecten van de exploitatie van natuurlijke hulpbronnen op de betreffende gebieden; anderzijds moet de bij de overeenkomst belanghebbende bevolking op passende wijze bij de procedure worden betrokken. Hoewel de bevolking van de Westelijke Sahara uiteraard recht op zelfbeschikking heeft, is het enerzijds niet aan de Europese Unie om hier een volkstelling uit te voeren of om te bepalen uit welke groepen deze bevolking bestaat , maar anderzijds hebben de documenten van de VN inzake de economische activiteiten in niet-zelfbesturende gebieden ook betrekking op de inwoners van deze gebieden, vooral als het gaat om sociaal-economische voordelen . Met deze verschillen in gedachten, alsook de moeilijkheden die worden ondervonden bij het onderzoek van de gevolgen voor een bevolking waarvan de contouren nog moeten worden bepaald, en rekening houdend met het feit dat de preferenties de producten van een bepaald grondgebied bestrijken, en dat de gevolgen dus logischerwijs voornamelijk met dit gebied verbonden zullen zijn, heeft de analyse zich gericht op de voordelen voor de bevolking van de Westelijke Sahara. Dit rapport heeft tot doel op deze voorwaarden van de Raad in te gaan. Het is opgesteld op basis van:

·alle beschikbare statistische gegevens; ·informatie-uitwisselingen tussen de Europese Unie en Marokko; ·raadplegingen van diverse sociaal-economische en politieke actoren uit de Westelijke Sahara, met name aan de hand van gesprekken met maatschappelijke organisaties, parlementsleden van de Westelijke Sahara, marktdeelnemers en tot slot vertegenwoordigers van het Front Polisario; ·opmerkingen die werden geformuleerd door het Front Polisario in het kader van zijn beroep T-512/12 en door Western Sahara Campaign naar aanleiding van het binnenlandse conflict dat leidde tot de zaak C-266/16; ·de jaarlijkse rapporten van de Secretaris-Generaal van de Verenigde Naties over de situatie van de Westelijke Sahara en de website van de Missie van de Verenigde Naties voor de organisatie van een referendum in de Westelijke Sahara; ·publiek beschikbare informatie. Voorts hielden de diensten van de Europese Commissie en de Europese Dienst voor extern optreden (EDEO) regelmatig contact met het team van de persoonlijke gezant van de Secretaris-Generaal van de Verenigde Naties voor de Westelijke Sahara. Dit contact had tot doel ervoor te zorgen dat de voorgestelde overeenkomst ondersteuning biedt aan de inspanningen van de Secretaris-Generaal van de Verenigde Naties om tot een oplossing te komen die recht doet aan het zelfbeschikkingsrecht van de bevolking van de Westelijke Sahara in overeenstemming met de beginselen en doelstellingen van het Handvest van de Verenigde Naties. 1.2Beoordelingsgebied en methodologische kwesties 1.2.1Toepassingsgebied van de studie Deze beoordeling heeft tot doel de voordelen te bepalen voor de bevolking van de Westelijke Sahara op basis van de relevante parameters in het kader van artikel 73 van het Handvest van de Verenigde Naties. Zo zullen de mogelijke gevolgen van de overeenkomst voor de duurzame ontwikkeling van de Westelijke Sahara worden beoordeeld, met name wat betreft de voordelen voor de betrokken bevolking en de exploitatie van natuurlijke hulpbronnen in de betreffende gebieden. De eigenlijke impact op de duurzame ontwikkeling en de lokale bevolking kan echter maar worden gemeten als de toekenning van tariefpreferenties van invloed is op het handelsverkeer tussen de Unie en de Westelijke Sahara. Daarom moeten eerst de effecten van tariefpreferenties op het handelsverkeer van de Westelijke Sahara naar de Europese Unie worden beoordeeld. Pas daarna kan de eigenlijke impact ervan op de duurzame ontwikkeling en lokale bevolking worden beoordeeld; dit is immers maar van tel als de toekenning van tariefpreferenties het handelsverkeer tussen de Unie en de Westelijke Sahara beïnvloedt. Deze preferenties voorzien, onder bepaalde voorwaarden, in de toepassing van een preferentieel douanerecht (nulrecht voor de meeste producten) bij de invoer van goederen in de Unie. Het toepasselijke douanerecht wordt in functie van drie elementen bepaald: de tariefpost waaronder het goed in de douanenomenclatuur wordt ingedeeld, de herkomst van het goed, m.a.w. het land waar het wordt geacht te zijn voortgebracht, en, in sommige gevallen, de waarde van het goed. In de rest van dit rapport zal het af en toe nodig zijn om in detail naar deze begrippen te verwijzen. 1.2.2Methodologische beperkingen

Er zijn diverse methodologische beperkingen die betrekking hebben op: ·de kwaliteit van de beschikbare informatie, ·de praktijk die werd gehanteerd tot aan het arrest van het Hof van 21 december 2016, ·de definitie van het beoordelingsgebied zelf, ·de moeilijkheden die de Unie als derde partij heeft ondervonden bij de effectbeoordeling van de overeenkomst en in het bijzonder de beoordeling van de voordelen voor de betrokken bevolking. De beschikbare informatie Over het algemeen was de statistische informatie over de Westelijke Sahara onvolledig en heterogeen. Dat heeft uiteraard te maken met de bijzondere politieke situatie van het gebied. Bijvoorbeeld, hoewel er op de websites van de verschillende Marokkaanse instellingen (waaronder de Sociaal-economische en milieuraad (SER) en het Hoog Commissariaat voor de planning (HVP)) veel informatie te vinden is, valt het gebied van de Westelijke Sahara niet precies samen met het gebied van de 'zuidelijke provincies' waarnaar de Marokkaanse autoriteiten verwijzen in hun publicaties of in de informatie die ze met de diensten van de Europese Commissie uitwisselen (de regio's Al Ajoen-Sakia el Hamra, Dakhla-Oued ed Dahab en Guelmim-Oued Noun). Dit obstakel kan echter worden omzeild omdat de in dit rapport aangehaalde economische activiteit zich concentreert in de regio's Al Ajoen-Sakia el Hamra en Dakhla-Oued ed Dahab. De praktijk die werd gehanteerd tot aan het arrest van het Hof van 21 december 2016 De methodologische beperkingen aangaande de gegevens van de instellingen van de Unie zelf houden verband met de praktijk die tot 21 december 2016, datum van het arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie, in gebruik was. Omdat de in de Unie ingevoerde goederen van de Westelijke Sahara de facto dezelfde preferenties genoten als goederen van oorsprong uit Marokko, is het doorgaans niet mogelijk om de invoer vanuit Marokko te onderscheiden van die vanuit de Westelijke Sahara en om de producten van oorsprong uit de Westelijke Sahara te beoordelen op basis van statistische gegevensbanken van de Unie over de buitenlandse handel (bv. de gegevensbank COMEXT van Eurostat). Enkel voor de visserijproducten kan op basis van gegevens uit het door de Europese Commissie beheerde systeem TRACES (Trade Control and Expert System) worden ingeschat welk aandeel van visserijproducten er op het grondgebied wordt verwerkt en in de Europese Unie wordt ingevoerd. De definitie van het beoordelingsgebied zelf De uitdrukking "betrokken bevolking" is onderhevig aan verschillende, en soms zelfs tegengestelde, interpretaties. Ze kan verwijzen naar de bevolking die op het grondgebied woont; dat is de Marokkaanse interpretatie, waarbij er tussen de inwoners geen onderscheid wordt gemaakt op etnische/communautaire basis. Maar ze kan ook verwijzen naar bepaalde inwoners, volgens een opsplitsing op etnische/communautaire basis (Sahrawi); in dit geval kan de betrokken bevolking minstens gedeeltelijk bestaan uit personen die buiten de Westelijke Sahara wonen (vluchtelingen), terwijl andere inwoners die er zich recent hebben gevestigd, er geen deel van uitmaken. Dit is de interpretatie die voornamelijk door het Front Polisario wordt aangehouden. Als er voor een etnische/communautaire definitie van de betrokken bevolking wordt gekozen, moet er op drie feiten worden gewezen: (1) de Missie van de Verenigde Naties voor de organisatie van een referendum in de Westelijke Sahara (MINURSO) heeft zich gedurende 13 jaar (1991-2004) ingezet om te bepalen welke personen het zelfbeschikkingsrecht van de bevolking van de Westelijke Sahara mogen uitoefenen, zonder echter een overtuigend resultaat te boeken; (2) de Sahrawi-bevolking leeft verspreid over een veel ruimer gebied dan de Westelijke Sahara, met name in het zuiden van Marokko, Mauritanië en een deel van Algerije. Er zijn zelfs grote groepen Sahrawi te vinden in Europa en Noord-Amerika, enz.; (3) deze traditioneel nomadische bevolking heeft familiebanden die de grenzen van het gebied overschrijden. Dit toont aan met welke moeilijkheden de diensten van de Commissie af te rekenen krijgen omdat ze niet over een exact en betrouwbaar middel beschikken om te bepalen wie tot de "betrokken [Sahrawi-]bevolking" behoort. Daarenboven zijn de effecten van de tariefvoordelen op de natuurlijke hulpbronnen, werkgelegenheid en mensenrechten heel moeilijk te meten omdat ze van indirecte aard zijn. Hoewel dit rapport op een zo objectief mogelijke manier werd opgesteld, heeft de beoordeling haar natuurlijke grenzen: enerzijds liggen de standpunten van de verschillende partijen bij het geschil over de Westelijke Sahara en het statuut ervan sterk uiteen en anderzijds bestaat er geen onafhankelijke analyse in opdracht van de Verenigde Naties van de voordelen van internationale handelsovereenkomsten voor de Westelijke Sahara. Bovendien beschikt de Europese Unie niet over een onderzoeksbevoegdheid of over directe onderzoeksinstrumenten op het grondgebied van de Westelijke Sahara. Hoe dan ook werd er geoordeeld dat eerst moest worden onderzocht of de overeenkomst een positief effect had op het handelsverkeer tussen de Westelijke Sahara en de Europese Unie. Aangezien dat het geval is, hebben de diensten van de Europese Commissie getracht vast te stellen wat de gevolgen ervan zouden zijn op het vlak van werkgelegenheid en exploitatie van natuurlijke hulpbronnen. Voor zover mogelijk hebben ze ook geprobeerd om te bepalen of de impact anders zou zijn naargelang de herkomst van de betrokken personen (autochtonen/niet-autochtonen).

Voor die analyse hebben de diensten van de Europese Commissie bijgevolg een kruiscontrole verricht op alle gegevens die ze ter beschikking hadden. Hoewel deze informatie verre van compleet was, volstond ze om tot een benadering te komen van de effecten van een uitbreiding van de handelspreferenties uit de associatieovereenkomst naar de uitvoer uit de Westelijke Sahara of, anders gezegd, om de effecten te beoordelen van de niet-toekenning van deze preferenties voor de economie van het gebied, de duurzame ontwikkeling en de betrokken bevolking. Uit onderzoek van de economische activiteit van de Westelijke Sahara blijkt dat de sectoren met een grote uitvoer naar de Unie de visserij- en landbouwsector zijn. De mogelijke gevolgen van de overeenkomst voor deze sectoren worden in het vervolg van dit rapport geanalyseerd. Gezien het potentieel van de fosfaatsector wordt deze eveneens geanalyseerd. 1.3Raadpleging van de betrokken bevolking Een van de doelstellingen van deze onderhandeling was om er bij de voorbereiding van de wijziging van de protocollen nrs. 1 en 4 van de associatieovereenkomst op toe te zien dat "de bij de overeenkomst belanghebbende bevolking op passende wijze bij de procedure wordt betrokken". Bij gebrek aan een alternatieve manier om de bevolking van de Westelijke Sahara rechtstreeks te raadplegen, hebben de diensten van de Europese Commissie en de EDEO raadplegingen gehouden met diverse organisaties uit het Saharaanse maatschappelijk middenveld, parlementsleden, marktdeelnemers en organisaties, waaronder het Front Polisario. De meeste van deze organisaties en verenigingen hebben hun standpunten met de diensten van de Europese Commissie en de EDEO gedeeld, in het bijzonder het Front Polisario, en slechts enkele hebben de uitnodiging hiertoe afgeslagen. Deze raadplegingen hadden hoofdzakelijk tot doel om standpunten en ideeën uit te wisselen over het belang van de uitbreiding van de preferentiële regeling voor Marokkaanse producten naar producten uit de Westelijke Sahara wanneer deze in de Europese Unie worden ingevoerd, voor de bevolking van de Westelijke Sahara en de economie van het hele gebied. 2DE MENSENRECHTEN IN DE WESTELIJKE SAHARA 2.1Toestand van de mensenrechten in de Westelijke Sahara Over het algemeen komt de toestand van de mensenrechten in de Westelijke Sahara overeen met de toestand van de mensenrechten in Marokko. De mechanismen en wetten ter bescherming van deze rechten zijn dezelfde. Toch is de toestand in de Westelijke Sahara enigszins speciaal door het politieke geschil, met name inzake de vrijheid van meningsuiting, van betoging en van vereniging. Elke "schending van de territoriale integriteit", zoals ook het separatisme van de vrijheidsbeweging Polisario, is verboden op straffe van een boete of zelfs een gevangenisstraf. In het kader van de zaak T-512/12 heeft het Front Polisario met name gewag gemaakt van schendingen van de mensenrechten door Marokko ten aanzien van Saharaanse burgers tijdens protesten. Volgens bepaalde maatschappelijke en niet-gouvernementele organisaties wordt er vaker melding gemaakt van inbreuken op de sociaal-economische, politieke en burgerrechten in de Westelijke Sahara dan in Marokko. Dit punt kwam ook duidelijk naar voren in het recentste verslag van de Secretaris-Generaal van de Verenigde Naties over de Westelijke Sahara . Gezien de specifieke aard van het geschil maken bepaalde Saharaanse organisaties in het bijzonder melding van aanvallen op de vrijheid van meningsuiting, van betoging en van vereniging. Zo hebben bovengenoemde Saharaanse organisaties door het ontbreken van een juridische erkenning moeite om hun activiteiten naar behoren te verrichten. Ondanks het bemoedigende hervormingsklimaat van de afgelopen jaren worden bepaalde repressiemiddelen nog steeds gebruikt en worden bepaalde actoren uit het maatschappelijk middenveld nog steeds belemmerd in hun dagelijkse activiteiten. De autoriteiten hebben de voorbije jaren inspanningen geleverd om een aantal zorgen van de internationale gemeenschap en het maatschappelijk middenveld weg te nemen, maar de middelen om die inspanningen te meten en de impact ervan op de toestand van de mensenrechten te beoordelen, dienen te worden verbeterd. Een belangrijke stap voorwaarts van de afgelopen jaren was de erkenning door Marokko van de Saharaanse Vereniging voor Slachtoffers van ernstige mensenrechtenschendingen (ASVDH), de eerste geregistreerde Saharaanse vereniging ooit. De versterking van de regionale commissies van de Marokkaanse Nationale Raad voor de Mensenrechten (CNDH), die werkzaam zijn in Dakhla en Al Ajoen, heeft eveneens bijgedragen tot een betere follow-up van de toestand van de mensenrechten op het grondgebied. In september 2017 werd Marokko aan een derde universele periodieke doorlichting onderworpen in het kader van de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties. Daarbij ontving het land 244 aanbevelingen. Deze hadden hoofdzakelijk betrekking op de afschaffing van de doodstraf, een betere bestrijding van geweld tegen vrouwen, de verdediging van de gendergelijkheid, de uitbanning van discriminatie van buitenechtelijke kinderen en de afschaffing van de strafbaarstelling van betrekkingen tussen volwassenen van hetzelfde geslacht. Deze laatste universele periodieke doorlichting bracht enkele uitdagingen aan het licht in verband met het overwicht van het internationale recht inzake de mensenrechten op het nationale recht.

2.2Werkingskader voor de samenwerking tussen de Europese Unie en Marokko inzake mensenrechten en democratie De Westelijke Sahara is al geruime tijd het onderwerp van een dialoog tussen de Europese Unie en Marokko inzake mensenrechten en democratie in het kader van de associatieovereenkomst, waarvan artikel 2 als volgt luidt: "De eerbiediging van de democratische beginselen en de fundamentele rechten van de mens, zoals neergelegd in de universele verklaring voor de rechten van de mens, vormt de grondslag van het binnen- en buitenlands beleid van de Gemeenschap en Marokko en is een wezenlijk onderdeel van deze overeenkomst". De betrekkingen tussen de Europese Unie en Marokko inzake mensenrechten worden ondersteund door een regelmatige dialoog op politiek en technisch gebied, die op hoog niveau wordt gevoerd tijdens de vergaderingen van de Associatieraad en officiële bezoeken van hoge functionarissen, of op technisch niveau tijdens vergaderingen van het Subcomité mensenrechten, democratisering en behoorlijk bestuur, dat sinds de oprichting ervan jaarlijks bijeenkomt. Hoewel de informele contacten over dit onderwerp de voorbije jaren zijn doorgegaan, maken de moeilijkheden die sinds het arrest van het Gerecht van 10 december 2015 (zaak T-512/12) in de bilaterale betrekkingen zijn ontstaan, het onmogelijk om dit soort vergaderingen in een officieel kader te houden. In navolging van de huidige normalisering en in het kader van een hervatting van de bilaterale betrekkingen is de Europese Unie van plan om deze dialoog vóór het einde van 2018 opnieuw op te starten. Tijdens bovengenoemde uitwisselingen werden niet alleen de vorderingen in de hervorming van de verschillende individuele en collectieve rechten ter sprake gebracht, maar ook de door de Unie gefinancierde programma's inzake mensenrechten en behoorlijk bestuur. In dit kader zijn eveneens vragen gerezen over bepaalde individuele gevallen van vermeende schendingen van de mensenrechten. Dit laatste punt is vooral voor de Westelijke Sahara van bijzonder belang. In het kader van haar politieke dialoog benadrukt de Europese Unie regelmatig het belang van de eerbiediging van de rechtsstaat, met name op het gebied van justitie. Deze dialoog gaat hand in hand met een belangrijke steun van de Europese Unie aan de hervorming van het Marokkaanse rechtssysteem, die erop gericht is de toegang tot de rechter te verbeteren, een betere rechtsbescherming van de openbare rechten en vrijheden te verzekeren en de efficiëntie van het gerechtelijk apparaat te vergroten. Deze institutionele dialoog op politiek en technisch gebied gaat gepaard met een dialoog met het maatschappelijk middenveld. De delegatie van de Europese Unie in Marokko heeft regelmatig contact met de Nationale Raad voor de Mensenrechten (CNDH). Deze onafhankelijke instelling vervult een belangrijke rol bij het volgen van de toestand van de mensenrechten in Marokko, in het bijzonder via haar regionale commissies in de Westelijke Sahara. De Europese Unie ondersteunt de CNDH via een programma ter versterking van de institutionele capaciteit van zowel de instelling als haar regionale commissies in Dakhla en Al Ajoen. De Europese Unie staat ook in nauw contact met andere actoren, zoals de internationale organisaties en derde landen die regelmatig naar de Westelijke Sahara gaan en daardoor gedetailleerde informatie over de toestand kunnen verstrekken. Ook de delegatie van de Europese Unie is in 2015, vóór de onderbreking van de bilaterale betrekkingen, nog naar de Westelijke Sahara getrokken. Tot slot raadpleegt de Europese Unie de verslagen van de VN-agentschappen voor de bescherming van de mensenrechten die de Westelijke Sahara hebben bezocht, waaronder de Hoge Commissaris van de Verenigde Naties voor de mensenrechten en de speciale rapporteur van de Verenigde Naties inzake foltering. 2.3Gevolgen van de wijziging van de protocollen nrs. 1 en 4 van de associatieovereenkomst voor de toestand van de mensenrechten in de Westelijke Sahara

De economische ontwikkeling die wordt teweeggebracht door de wijziging van de protocollen nrs. 1 en 4 van de associatieovereenkomst tussen de Unie en Marokko, waardoor met name de toegang tot de Europese markt wordt verbeterd en buitenlandse investeringen in de Westelijke Sahara worden gestimuleerd, kan de ontwikkeling van de sociaal-economische rechten, zoals toegang tot werkgelegenheid en sociale voorzieningen, alleen maar bevorderen. Op langere termijn zouden de openheid naar de buitenwereld en de toename van het handelsverkeer en andere betrekkingen, die met de wijzigingen gepaard zullen gaan, tot een sociaal-economische en culturele ontwikkeling moeten leiden die bijdraagt tot de uitbreiding en consolidatie van de middenklasse en tot een betere doorstroming van de elite. De impuls die aan de particuliere sector en aan de vrijheid van ondernemerschap wordt gegeven, zou de afhankelijkheid ten aanzien van de centrale overheid kunnen verkleinen. Dat zou positief zijn want die afhankelijkheid kan op lange termijn een hinderpaal vormen voor de sociaal-politieke ontwikkeling van het gebied. Hoewel het getalm in de bilaterale betrekkingen tussen de Europese Unie en Marokko sinds het arrest van het Gerecht van 10 december 2015 (zaak T-512/12) het veel moeilijker heeft gemaakt om een regelmatige dialoog over de mensenrechten op te zetten, zal de bereidheid tot versterkt overleg die de normalisering van de contractuele betrekkingen tussen de Europese Unie en Marokko beheerste, bijdragen tot een hervatting van deze dialoog op regelmatige basis. In dit opzicht kan het referentiekader waarbinnen de wijziging van de protocollen zich afspeelt (artikel 2 van de associatieovereenkomst garandeert dat de democratische beginselen en de grondrechten worden geëerbiedigd), alleen maar zorgen voor een betere monitoring van de eerbiediging van de mensenrechten in de Westelijke Sahara, met name de sociaal-economische aspecten ervan. Bovendien zal in het kader van de wijziging van de overeenkomst een mechanisme worden toegepast voor regelmatige informatie-uitwisseling over de duurzame exploitatie van natuurlijke hulpbronnen, dat een maatschappelijk eerlijkere verdeling van het ontwikkelingsrendement in de hand zal werken. Op die manier kunnen veel gemakkelijker specifieke samenwerkingsprojecten worden aangewezen die zich richten op segmenten van de bevolking die het minst van de wijziging van de overeenkomst profiteren (bijvoorbeeld de nomadische bevolking). Over het algemeen is het raadzaam om het verwachte effect van een uitbreiding van de handelspreferenties voor producten van de Westelijke Sahara op de toestand van de mensenrechten in dit gebied te beoordelen naar analogie met het effect van de associatieovereenkomst EU-Marokko op de toestand van de mensenrechten in Marokko. Voor zover de overeenkomst aanzet tot een convergentie van de regelgeving naar de normen van de Europese Unie in diverse domeinen, stellen we een indirect positief effect vast, met name op de arbeidsomstandigheden (bijvoorbeeld de veiligheidsmaatregelen), de arbeidswetgeving (bijvoorbeeld de bescherming van kinderen), de fytosanitaire maatregelen en de consumentenbescherming. 3DE ECONOMIE VAN DE WESTELIJKE SAHARA – ECONOMISCHE VOORDELEN VOOR DE BETROKKEN BEVOLKING 3.1Algemeen beeld van de economie van de Westelijke Sahara en de noodzakelijke diversificatie ervan De Westelijke Sahara beslaat een oppervlakte van 266 000 km², bestaat voornamelijk uit woestijnlandschap, en heeft een bevolking van ongeveer 584 000 inwoners. Het gebied is nog steeds getekend door zijn historische ontwikkelingsachterstand en heeft lange tijd weinig internationale economische en commerciële betrekkingen gekend. Volgens de beschikbare informatie is de Westelijke Sahara een kleine markteconomie met activiteiten die zich voornamelijk concentreren rond visserij en verwerking van visserijproducten, fosfaatmijnen, landbouw (met name groenten en fruit (vooral primeurs), en pastoraal nomadisme), handel en ambachtelijke industrie. Andere sectoren bevinden zich nog in een embryonale fase, zoals het toerisme en de sector van de hernieuwbare energie. Binnen een ontwikkelingsplan dat gestoeld is op nauwe betrekkingen tussen het centrum en de periferie is de centrale Marokkaanse overheid een dominante factor in het beleid voor economische ontwikkeling van de Westelijke Sahara en vervult ze een belangrijke rol op het gebied van werkgelegenheid, ontwikkeling van de infrastructuur en sociale herverdeling in het gebied. Deze stimulerende rol van de centrale overheid is het laatste decennium alleen maar groter geworden, zodat de Westelijke Sahara haar achterstand ten opzichte van de meest ontwikkelde regio's van Marokko gedeeltelijk heeft ingehaald. De Directie voor financiële studies en prognoses van het Marokkaanse ministerie van Economie en Financiën onderstreept hierbij dat de regio's Dakhla-Oued ed Dahab en Al Ajoen-Sakia el Hamra in de periode 2007-2014 een regionale groei hebben opgetekend die groter was dan de nationale groei van 4,9 punten in 2011-2014 en van 5,6 punten in 2007-2010. Ze benadrukt eveneens dat dit te danken is aan overheidsinvesteringen in de zuidelijke regio's om deze op nationaal niveau concurrerend te maken. Evenzo vermeldt de Sociaal-economische en milieuraad van Marokko in een rapport van maart 2013 dat het bbp van de drie zuidelijke regio's in 2010 21,7 miljard dirham bedroeg, oftewel 3,5 % van de elk jaar geproduceerde nationale rijkdom. Hij voegt daaraan toe dat 15,2 % van de actieve bevolking er [volgens een enquête van het Hoog Commissariaat voor de planning 2007/2011] weliswaar werkloos is, tegenover 8,9 % op nationaal niveau (met een aandeel van 35,1 % vrouwen tegenover 10,2 % op nationaal niveau), maar dat de regio's Al Ajoen en Dakhla tot de minst arme regio's van het land behoren (met een armoedepercentage van respectievelijk 2,2 % en 2,6 % tegenover 8,9 % op nationaal niveau). Tot slot benadrukt hij dat de particuliere sector er enerzijds op sterven na dood is en anderzijds dat de overheid door haar soevereiniteit en dankzij overheidsinvesteringen, bestuurlijke uitgaven en de uitbetaling van sociale uitkeringen een centrale rol heeft gespeeld in deze transformatie. In de Westelijke Sahara is er tot dusver nog geen vanuit commercieel oogpunt belangrijke olievoorraad aangetroffen en zijn er, ondanks een relatieve bodemverdichting, nog enkele prospectiecampagnes aan de gang. Gezien de beperkte interne markt van de Westelijke Sahara en de concentratie van de productie op een zeer beperkt aantal producten ligt de grootste uitdaging voor de economie van het gebied in diversificatie van zijn activiteiten naar sectoren die banen scheppen en inkomsten genereren voor het gebied en voor de plaatselijke bevolking. Economische diversificatie is immers de sleutel tot commerciële ontsluiting van het gebied.

De diversificatie van de economie door ze open te stellen naar de rest van de wereld is des te belangrijker gezien de algemene economische stagnatie van de Maghrebijnse regio, met een zeer zwakke intraregionale handel, een gebrek aan grensoverschrijdende samenwerking en de volgehouden sluiting van bepaalde grenzen. In november 2015 heeft de Marokkaanse overheid een reeks investeringen aangekondigd om de activiteit te diversifiëren, terwijl het Algemeen verbond van Marokkaanse ondernemingen in maart 2015 plannen kenbaar maakte om voor 609 miljoen dollar in de regio te investeren. Volgens de cijfers die de Nationale Investeringscommissie tijdens haar vergadering in januari 2018 aankondigde, onder auspiciën van de minister-president, zouden de door Marokko geplande investeringen in 2018 grotendeels gericht worden op de Westelijke Sahara. Er zou voor nagenoeg 1,5 miljard euro worden geïnvesteerd en dit zou bijna 3 000 nieuwe banen moeten opleveren. Investeringen van Marokko in 2018 De al door Marokko gerealiseerde of geplande investeringen in het gebied staan echter in sterk contrast met het relatieve tekort aan internationale investeringen en de afwachtende houding die de expansie lijkt te belemmeren. Tegenstanders van de uitbreiding van de associatieovereenkomst met de Westelijke Sahara voeren als belangrijk argument aan dat Marokko de structurele investeringen in het gebied zal verveelvoudigen met als politieke doel de annexatie van het gebied door de transformatie van de regionale identiteit. Daartoe zou de overheid naar verluidt al een algemeen bestuurlijk en economisch beleid uitvoeren. In dit verband beschouwt het Front Polisario de exploitatie van natuurlijke hulpbronnen onder Marokkaanse controle als "economische plundering die de wijziging van de structuur van de Saharaanse samenleving tot doel heeft". Daarnaast wordt er beweerd dat Marokko een beleid heeft gevoerd waarbij verschillende stimulansen worden gebruikt om de bevolking van de Westelijke Sahara te wijzigen door er nieuwe inwoners, afkomstig uit Marokko, te vestigen. Zo zouden zich sinds 1975 duizenden Marokkanen in de Westelijke Sahara hebben gevestigd, met als gevolg dat de Saharaanse bevolking op dit moment een minderheid vormt op haar eigen grondgebied. Of deze nieuwkomers al dan niet tot de "bevolking van de Westelijke Sahara" of de "lokale bevolking" worden gerekend, zal uiteraard grote gevolgen hebben voor een toekomstig referendum over het statuut van de Westelijke Sahara. Het eerste argument heeft niets te maken met het onderwerp van dit rapport: het betreft een algemeen beleidsaspect dat niet rechtstreeks gekoppeld is aan de kwestie van de uitbreiding van de in de associatieovereenkomst EU-Marokko vastgestelde tariefpreferenties naar producten uit de Westelijke Sahara. Uiteraard impliceert elke productieactiviteit het gebruik van natuurlijke hulpbronnen, maar dat mag niet a priori leiden tot een verbod op alle economische activiteiten. Zonder exploitatie van natuurlijke hulpbronnen zou immers elke kans op economische ontwikkeling in de kiem worden gesmoord. Tijdens hun raadpleging in februari 2018 hebben verschillende marktdeelnemers uit de Westelijke Sahara betoogd dat de bevolking het recht op ontwikkeling heeft en dat het niet redelijk is om die ontwikkeling te laten afhangen van een VN-oplossing voor het geschil. Een dergelijke aanpak zou alle activiteiten in het gebied immers bevriezen en neerkomen op een sanctie tegen de lokale bevolking. Wat het tweede argument betreft, is het waar dat de bevolking van Marokko zich door het aanslepende geschil met de oorspronkelijke bevolking van de Westelijke Sahara heeft gemengd, waardoor uiteraard de structuur van de bevolking van het gebied is veranderd. Daaruit mogen echter geen conclusies worden getrokken in verband met de bevolking die daadwerkelijk zou worden geraadpleegd tijdens een referendum over het statuut van het gebied. Bovendien staat het weliswaar vast dat een niet-verwaarloosbaar deel van de Saharaanse bevolking buiten het grondgebied van de Westelijke Sahara leeft, maar is het ook ongetwijfeld zo dat een belangrijk deel van die bevolking wel in het gebied woont. Die bevolking heeft het recht om haar deelname aan dit proces van economische ontwikkeling op te eisen.

Gezien de geringe bevolkingsdichtheid is het economische groeimodel hoofdzakelijk gebaseerd op de ontwikkeling van een beperkt aantal exportproducten. Voor een correcte evaluatie van de voordelen van de overeenkomst voor de betrokken bevolking moeten de effecten van die overeenkomst op de belangrijkste, huidige en toekomstige, uitvoer van producten van oorsprong uit de Westelijke Sahara grondig worden bestudeerd. 3.2Voordelen voor de belangrijkste economische exportsectoren 3.2.1De landbouwsector 3.2.1.1Inleiding Gezien de topografie van de regio is de landbouwproductie van de Westelijke Sahara gericht op een beperkt aantal productietakken. Door het woestijnklimaat wordt er in het gebied hoofdzakelijk aan veeteelt gedaan (kamelen, geiten en schapen); deze activiteit wordt bevorderd door de ontwikkeling van weidegrond en de lokale vraag naar producten van dierlijke oorsprong uit de veeteelt. Daarbij moet worden benadrukt dat de producten van dierlijke oorsprong uit de Westelijke Sahara nog niet voldoen aan de vereiste gezondheidsvoorschriften met als gevolg dat ze niet op de Europese markt zijn toegelaten. Dit verklaart waarom dit soort producten op dit ogenblik niet naar de Europese Unie wordt uitgevoerd . Bovendien heerst in de zone Dahkla een gematigd klimaat (18-25 °C het hele jaar door), met een constant aantal uren zonneschijn en is er een licht zwavelhoudende watervoorraad. Al deze factoren zijn bevorderlijk voor een bovengrondse glastuinbouw die het gebied een grote meerwaarde en zelfs enige voorsprong op de Marokkaanse tuinbouwproductie oplevert . Volgens gegevens van de Marokkaanse overheid telde de regio in 2016 6.847 landbouwbedrijven (alle activiteiten en producten samen). De landbouw lijkt een belangrijke bron van tewerkstelling te zijn, die een equivalent van 35 000 arbeidsplaatsen genereert, in een regio die 584 000 inwoners telt en waar de werkloosheidsgraad ongeveer 15 % bedraagt, wat veel hoger is dan het nationale gemiddelde (9 %). 3.2.1.2Landbouwproductie, handel met de Europese Unie en sociaal-economische impact Fruit en groenten van primeurkwaliteit zijn een van de belangrijkste exportsectoren van de Westelijke Sahara naar de Europese Unie. Volgens de informatie die aan de diensten van de Europese Commissie werd bezorgd, nam de primeurteelt in het gebied in 2016 ongeveer 900 hectare (ha) in beslag en leverde dit een geschatte oogst van 64 000 ton (t) op. Nog volgens de beschikbare gegevens zou het gaan om producten met een hoge toegevoegde waarde, namelijk 78 % tomaten (50 000 t van verschillende soorten en variëteiten) en 22 % meloenen (14 000 t). Deze productie zou bestemd zijn voor uitvoer naar de Europese Unie, Rusland, Afrikaanse landen en voor de lokale markt. Omdat de geoogste producten naar sorteer- en verpakkingsinrichtingen in de regio Agadir worden vervoerd, is het moeilijk om de eindbestemming van deze producten precies naar exportmarkt uit te splitsen. Er wordt echter aangenomen dat de in de Westelijke Sahara geproduceerde groenten en vruchten ook deel uitmaken van de uitvoer naar de Europese Unie, wat een zeer rendabele markt is. In het kader van de associatieovereenkomst EU-Marokko genieten de Marokkaanse landbouwproducten preferentiële toegangsvoorwaarden tot de markt van de Unie. Die voorwaarden omvatten een vrijstelling van douanerechten zonder volumebeperking voor de meeste producten , terwijl sommige vruchten en groenten aan specifieke bepalingen zoals kwantitatieve beperkingen (tariefcontingenten) onderworpen zijn. Wanneer we de voor 2016 beschikbare gegevens als uitgangspunt nemen en ervan uitgaan dat alle in de Westelijke Sahara geteelde producten naar de Unie worden uitgevoerd, zou de toepassing van de preferenties uit de associatieovereenkomst op 14 000 ton meloenen een voordeel van ongeveer 1,3 miljoen EUR aan uitgespaarde douanerechten opleveren. Als de preferenties aan de volledige productie (50 000 ton) zouden worden toegekend, betekent dit dat het voordeel voor de tomaten ongeveer 5,3 miljoen EUR aan uitgespaarde douanerechten zou bedragen, op voorwaarde dat er geen specifiek recht van toepassing is . Er moet worden gepreciseerd dat het exportvolume voor tomaten onderworpen zou zijn aan de in de overeenkomst vastgestelde tariefvoorwaarden, en dus wordt opgenomen in het aan Marokko toegekende contingent. De uitvoer van tomaten en meloenen zou in 2016 respectievelijk 12,7 % en 31,09 % van het totale exportvolume zijn geweest. In het geheel genomen bedroeg de totale invoer van groenten en fruit uit Marokko in 2016 1,2 miljard ton, met een waarde van 1,4 miljard EUR.

Vanuit sociaal-economisch oogpunt is de primeurteelt een belangrijke bron van werkgelegenheid. Omdat primeurs met een hoge toegevoegde waarde vaak in kassen en bovengronds worden geteeld, gaat het om een bijzonder arbeidsintensieve activiteit. In 2016 was deze activiteit goed voor ongeveer 14 000 directe arbeidsplaatsen (met een gemiddelde van 15 arbeiders per hectare). Dit komt overeen met ongeveer 40 % van de totale werkgelegenheid in de lokale landbouw. Er is op gewezen dat deze activiteit niet aan de lokale bevolking ten goede zou komen. Dit argument werd met name aangehaald in het kader van het binnenlandse conflict dat aanleiding gaf tot de zaak C-266/16. Zo werd er gesteld dat de landbouwsector in de omgeving van Dakhla in 2016 4 000 seizoensarbeiders met een arbeidsovereenkomst van 10 maanden en amper 200 vaste werknemers tewerkstelde. De seizoensarbeiders waren afkomstig van Marokko en keerden na het oogstseizoen terug naar Marokko. Volgens Western Sahara Resource Watch is de landbouw voor Marokko een middel om het gebied te bevolken en neemt deze praktijk steeds verder toe. In dit verband wordt erop gewezen dat Marokko geen gegevens heeft verstrekt over de verdeling van de arbeidsplaatsen in de primeurteelt tussen de Sahrawi en de andere werknemers. Deze kwestie werd met de Marokkaanse autoriteiten besproken, maar die beweren dat statistieken op "etnische" basis in strijd zijn met de beginselen van non-discriminatie die in Marokko gelden. De deelnemers aan de raadplegingen van februari 2018, die zich nagenoeg allemaal tot de Sahrawi rekenen, hebben echter aangegeven dat de ontwikkeling van de sector wel degelijk de lokale bevolking (m.a.w. de Sahrawi) ten goede zou komen. Daarbij moet worden opgemerkt dat alle verkozen vertegenwoordigers (parlementsleden, regionale bestuurders) en lokale marktdeelnemers (onder meer voorzitters van de kamers van koophandel, landbouw en visserij) die aan de raadplegingen hebben deelgenomen, zich identificeerden als Sahrawi. Daarnaast moet er nogmaals op worden gewezen dat de Unie niet bevoegd is om in een derde land vast te stellen of de werknemers in een bepaalde sector tot een bepaald segment van de bevolking behoren. 3.2.1.3Gebruik van hulpbronnen Elke landbouwactiviteit impliceert het gebruik van natuurlijke hulpbronnen, in het bijzonder grond en water. De belangrijkste beperking voor de Westelijke Sahara blijkt water te zijn door de aard van het terrein en de beperkte regenval. Onderzoek wijst uit dat er in de Sahara een grondwaterlaag aanwezig is, maar het blijkt erg moeilijk om het volume en de aanvullingsgraad van deze watervoorraad te berekenen. Volgens gegevens van de Marokkaanse overheid strekt deze grondwaterlaag zich uit over een heel groot oppervlak (90 000 km²), ligt ze op grote diepte (1 800 m) en omvat ze een permanente voorraad van naar schatting 3 miljard m³. De algemene monografie over de regio Dakhla-Oued ed Dahab, uitgegeven door het Directoraat-Generaal van de lokale overheden van het Marokkaanse ministerie van Binnenlandse Zaken vermeldt het bestaan van een "sedimentatiebekken (Al Ajoen-Dakhla genaamd) langsheen de Atlantische kust in het westen, dat zich over een oppervlakte van ongeveer 110 000 km² op het continent uitstrekt. Het bekken bevat relatief veel ondergrondse watervoorraden, waarover nog niet veel bekend is, en die sterk variëren in diepte, lithologische kenmerken, productiviteit en waterkwaliteit. Toch zijn er aanwijzingen dat dit bekken op hydrogeologisch vlak verschillende grondwaterlagen bevat met een groot waterpotentieel dat echter niet hernieuwbaar is". Op dit ogenblik wordt er voor de irrigatie van de primeurs grondwater gebruikt (ook het drinkwater is afkomstig uit de grondwaterlaag). Volgens gegevens van de Marokkaanse overheid wordt momenteel minder dan 3 miljoen m³, oftewel ongeveer 0,1 % van het beschikbare volume, voor de landbouw gebruikt. Western Sahara Ressource Watch beweert dat de ondergrondse watervoorraden van de Westelijke Sahara op dit ogenblik worden uitgeput door de agro-industriële sector van het gebied, met name in Dakhla. De Marokkaanse autoriteiten zijn zich van deze problemen bewust en hebben corrigerende maatregelen getroffen. Diverse Marokkaanse instellingen hebben vergelijkbare kanttekeningen gemaakt en benadrukt dat "de intensieve landbouw van bepaalde producten (meloenen, tomaten) die bedoeld zijn voor de uitvoer, vooral schadelijk is omdat voor de irrigatie in de regio gebruik wordt gemaakt van een fossiele grondwaterlaag, met mogelijke gevolgen die tot dusver onvoldoende zijn beoordeeld" . In 2013 heeft het Marokkaanse Hoog Commissariaat voor de planning over de exploitatie van het grondwater verklaard dat "in de regio's in het zuiden onvoldoende rekening wordt gehouden met de milieubeperkingen. Hoewel er steeds meer overheidsmiddelen worden vrijgemaakt voor het toezicht op en de preventie van vervuiling van de kuststrook, blijven ze toch beperkt. Overmatig oppompen van de waterreserves vormt een ernstige bedreiging". Op bladzijde 26 in datzelfde rapport staat nog: "de intensieve landbouw van bepaalde producten (meloenen, tomaten) die bedoeld zijn voor de uitvoer, is vooral schadelijk omdat voor de irrigatie in de regio gebruik wordt gemaakt van een fossiele grondwaterlaag, met mogelijke gevolgen die tot dusver onvoldoende zijn beoordeeld". Er blijft onduidelijkheid bestaan over het precieze volume en de kenmerken van het grondwater, en over de mate waarin de exploitatie ervan effectief tot uitputting zal leiden en bijgevolg negatieve gevolgen zal hebben voor de natuurlijke hulpbronnen van de Westelijke Sahara. Met het oog op een optimale benutting van het water dat uit de grondlaag wordt onttrokken, worden er voor de primeurteelt momenteel al lokale irrigatiesystemen (druppelirrigatie) gebruikt. Daarnaast treffen de Marokkaanse autoriteiten al enkele jaren maatregelen om het watergebruik te beperken en de gebruikers bewust te maken van het probleem aan de hand van "grondwatercontracten" (voor de Westelijke Sahara wordt dit contract momenteel uitgewerkt). De autoriteiten hebben ook een oproep gelanceerd tot het indienen van projecten voor de bouw van ontziltingsinstallaties voor zeewater, niet alleen voor de drinkwatervoorziening maar ook voor irrigatie, in Dakhla en Boujdour. Als alles volgens plan verloopt, zou de installatie in Dahkla vanaf 2020 operationeel moeten zijn. Dankzij dergelijke infrastructuur zou de beteelde oppervlakte kunnen toenemen tot 5 000 ha, in het kader van een publiek-privaat samenwerkingsproject inzake irrigatie. De effectieve verwezenlijking van deze investeringen en de uitvoeringskalender moeten nog worden bevestigd.

3.2.1.4Vooruitzichten Het Plan Maroc Vert (PMV), dat in regionale landbouwplannen wordt opgesplitst, voorziet in een toename van de landbouwoppervlakte (van 900 tot ongeveer 5 000 ha), hetgeen betekent dat de productie zou kunnen stijgen tot ongeveer 500 000 t primeurs. In dat geval zouden er door de toename van de oppervlakte en productie in de regio 60 000 nieuwe arbeidsplaatsen kunnen worden gecreëerd (dit aantal hangt af van de productietechnieken en een mogelijke diversificatie van teelten), die daar inkomsten zouden genereren. Een dergelijke productie met een hoge toegevoegde waarde zou een belangrijk potentieel voor de uitvoer betekenen. Om hiervan een duurzame activiteit te maken, zal bij de ontwikkeling ervan uiteraard rekening moeten worden gehouden met een verantwoord gebruik van de natuurlijke hulpbronnen, in het bijzonder water. Het aantal arbeidsplaatsen en de voordelen zouden eveneens kunnen toenemen als de producten van dierlijke oorsprong voldoen aan de vereiste sanitaire criteria om op de Europese markt te worden toegelaten. Het is momenteel echter moeilijk om welke economische en sociale gevolgen de uitvoer van dit soort producten precies met zich mee zou brengen. Algemeen genomen is het uiteraard onmogelijk om te bevestigen dat de economische gevolgen van deze groei de autochtone bevolking systematisch en direct ten goede zouden komen. We kunnen alleen maar veronderstellen dat de bevolking er op zijn minst indirect voordeel uit zal halen. Tijdens de raadplegingen in februari 2018 hebben meerdere deelnemers benadrukt hoe belangrijk de landbouwsector voor de ontwikkeling van de regio is en dat het ontbreken van tariefpreferenties het einde van de ontwikkeling van de landbouw in het gebied zou betekenen. 3.2.1.5Conclusie Er is in de Westelijke Sahara landbouwproductie, vooral van primeurs (tomaten en meloenen), waarvoor er in de Europese Unie een markt bestaat. Deze productie wordt geschat op 64 000 ton en is goed voor ongeveer 14 000 directe arbeidsplaatsen. De invoerwaarde ervan bedraagt ongeveer 65 miljoen euro. Zonder tariefpreferenties zou voor deze uitvoer 6,6 miljoen euro aan douanerechten moeten worden betaald. Deze economische voordelen zouden nog kunnen toenemen als de Westelijke Sahara haar productie en uitvoer naar de Europese Unie in de toekomst nog verder zou ontwikkelen in het kader van projecten die momenteel in overweging worden genomen. Dit zou ook van invloed zijn op het aantal arbeidsplaatsen, dat volgens sommige ramingen zou kunnen vervijfvoudigen. Hoewel de landbouwproductie gevolgen heeft voor de watervoorraden, wordt dit door verschillende maatregelen gecorrigeerd. In het algemeen lijkt het enerzijds dat er op dit ogenblik weinig geloofwaardige alternatieven zijn om de economische ontwikkeling van het betrokken gebied te ondersteunen en anderzijds dat de nadelen van het gebruik van de watervoorraad worden gecompenseerd door het positieve economische effect op de Westelijke Sahara. 3.2.2De sector visserijproducten 3.2.2.1Inleiding

Vooraleer we de visserijsector in de Westelijke Sahara meer in detail gaan bespreken, moeten we erop wijzen dat dit verslag tot doel heeft de effecten van de overeenkomst op de duurzame ontwikkeling te beoordelen, en meer bepaald de voordelen ervan voor de lokale bevolking en de gevolgen van de exploitatie van natuurlijke hulpbronnen voor de betrokken gebieden. Dit houdt in dat ook de mogelijke effecten van de overeenkomst op de uitvoer vanuit het gebied naar de Unie moeten worden beoordeeld. In dat verband is het van essentieel belang om de oorsprong van de betrokken producten te kennen. Producten van de zeevisserij die buiten de territoriale wateren (12 zeemijl) zijn gevangen, krijgen dezelfde oorsprong als het schip dat ze heeft gevangen. De voorwaarden inzake de oorsprong van visserijproducten, zoals bepaald in artikel 5 van protocol nr. 4 van de associatieovereenkomst, stellen dat vis die wordt gevangen door een schip dat toebehoort aan een van de partijen van de associatieovereenkomst, wordt beschouwd als zijnde van preferentiële oorsprong. Vis die buiten de territoriale wateren wordt gevangen, verwerft preferentiële oorsprong op basis van criteria in verband met de eigendom, vlag, bemanning en registratie van het schip (criteria die in protocol nr. 4 van de associatieovereenkomst zijn bepaald). Aangezien er geen vissersvloot onder de vlag van de Westelijke Sahara vaart, verwerft (buiten de territoriale wateren) gevangen vis nooit de preferentiële oorsprong van de Westelijke Sahara. Enkel in het stadium van de verwerking kan het verwerkte product de oorsprong van de Westelijke Sahara verwerven en zo, door middel van oorsprongscumulatie, tariefpreferenties genieten. Voor een correcte effectbeoordeling moet de studie zich bijgevolg toespitsen op de verwerking van visserijproducten in het gebied van de Westelijke Sahara en op de impact die het toekennen of weigeren van tariefpreferenties op deze productie zou hebben. Hierbij wordt dus geen rekening gehouden met de visserij en de plaats (wateren) waar deze activiteit wordt verricht; deze aspecten houden immers maar in zeer beperkte mate verband met het doel van deze analyse. De verwerkte producten zijn worden doorgaans vervaardigd van vis die wordt gevangen langsheen de kusten van de Westelijke Sahara, in de territoriale wateren (12 mijl) of in de aangrenzende exclusieve economische zone (200 mijl), maar het kan ook gaan om vis die buiten deze zone wordt gevangen (territoriale wateren of exclusieve economische zone van Marokko). 3.2.2.2De visserijsector in de Westelijke Sahara De visserijsector is geconcentreerd in Al Ajoen, Boujdour en Dakhla. Volgens gegevens van de Marokkaanse overheid zijn er in deze steden 141 visverwerkende bedrijven die direct of indirect werk bieden aan ongeveer 90 000 mensen en producten verwerken met een geraamde waarde van 4,9 miljard dirham (ongeveer 450 miljoen euro), waarvan 2,6 miljard dirham (ongeveer 240 miljoen euro) bestemd voor de uitvoer (ongeveer 60 % daarvan gaat naar de Unie). De visserijsector en de visverwerkende nijverheid zijn samen niet alleen de grootste werkgever in het gebied, maar ook de belangrijkste exportsector. De meeste vis wordt echter niet verwerkt, aangezien er onvoldoende verwerkingsinstallaties zijn die de marktwaarde van de producten zouden kunnen verhogen. De visserijsector behoort daarmee tot de sectoren met het grootste potentieel voor groei en werkgelegenheid in de Westelijke Sahara. De Europese Unie heeft bijgedragen tot de ontwikkeling van de visverwerkende nijverheid in de Westelijke Sahara. Op grond van de bepalingen van het protocol bij de partnerschapsovereenkomst inzake visserij tussen de Unie en Marokko aangaande de sectorale steun heeft de Unie tevens een groot aantal acties gefinancierd, zoals de aanleg van infrastructuur en voorzieningen die het concurrentievermogen en de werkgelegenheid in de visverwerkende nijverheid kunnen verbeteren. 3.2.2.3 Uitvoer van visserijproducten naar de Europese Unie De volgende Marokkaanse gegevens zijn beschikbaar over de uitvoer naar de Unie van visserijproducten uit de Westelijke Sahara en over het bedrag van niet-geïnde rechten dankzij de toepassing van de in de associatieovereenkomst EU-Marokko vastgestelde preferenties:

2015 2016 Waarde van de invoer Bedrag van de invoerrechten Waarde van de invoer Bedrag van de invoerrechten € 1 000 € 1 000 Gemiddeld recht € 1 000 € 1 000 Gemiddeld recht Marokko en Westelijke Sahara 1 087 952 133 356 12,3 % 1 171 854 136 562 11,7 % Westelijke Sahara

% 121 823

11,2 % 9 093

6,8 % 7,5 % 134 010

11,4 % 9 477

6,9 % 7,1 % Toegepaste wisselkoers €/MAD: 10,819 (2015) en 10,836 (2016) Volgens diezelfde Marokkaanse informatie bedroeg de uitvoer van de Westelijke Sahara in 2015 44 891 ton en in 2016 54 637 ton . Uitgedrukt in waarde was de invoer vanuit de Westelijke Sahara in 2015 goed voor 121 miljoen euro en in 2016 voor 134 miljoen euro, wat iets meer dan 11 % is van de totale waarde van de invoer vanuit Marokko en de Westelijke Sahara. Bijgevolg liggen de cijfers van Marokko voor de waarde van de uitvoer van visserijproducten uit de Westelijke Sahara naar de Unie lager dan de EU-cijfers voor de invoer, terwijl de cijfers voor de volledige uitvoer naar de Unie van producten uit Marokko en de Westelijke Sahara (1,01 miljard euro voor 2015 en 1,14 miljard euro voor 2016) vergelijkbaar zijn met die van de Unie. Wat de preferentiële handelsconcessies betreft, toont de bovenstaande tabel dat het bedrag van niet-betaalde rechten vanwege de toepassing van de in de associatieovereenkomst EU-Marokko vastgestelde tariefpreferenties jaarlijks 9 tot 9,5 miljoen euro bedraagt. Wat de visverwerkende bedrijven in de Westelijke Sahara betreft, moet de uitvoer naar de Unie afkomstig zijn van "erkende" inrichtingen of verwerkings-/opslagbedrijven. De lijst met erkende inrichtingen is openbaar en beschikbaar op de website van het directoraat-generaal Gezondheid en Voedselveiligheid van de Europese Commissie (DG SANTE). Uit deze lijst blijkt dat de erkende inrichtingen in het gebied voor de verwerking van visserij- en aquacultuurproducten allemaal in de drie volgende kustplaatsen zijn gevestigd: Dakhla (in het zuiden), Al Ajoen (in het noorden) en Boujdour (in het centrum). Volgens gegevens van de Marokkaanse overheid ziet het aantal directe arbeidsplaatsen in de inrichtingen die naar de Unie uitvoeren, waaronder een zeker aantal fabrieksschepen, er als volgt uit: Stad Aantal bedrijven Aantal werknemers Vast Tijdelijk 2015 2016 2015 2016 Dakhla 89 1 908 1 994 5 723 5 983 Al Ajoen 48 1 197 1 248 3 591 3 743 Boujdour 4 118 124 354 371 Totaal 141 3 223 3 366 9 668 10 097 Volgens gegevens van de Marokkaanse overheid is ongeveer 50 % van de productie van deze inrichtingen voor de Europese Unie bestemd. Daaruit kan dus worden opgemaakt dat de helft van deze werkgelegenheid (meer dan 6 500 personen in 2016) rechtstreeks afhankelijk is van de uitvoer naar de Unie. De door Marokko verstrekte lijst met inrichtingen komt overeen met de lijst van inrichtingen die overeenkomstig de wetgeving van de Unie zijn erkend. 3.2.2.4Impact van de toepassing van de handelspreferenties

De uitbreiding van de in de associatieovereenkomst EU-Marokko vastgestelde preferenties met producten van de Westelijke Sahara zou een invoer met vrijstelling van rechten in de Unie van visserijproducten uit de Westelijke Sahara ten belope van 100 tot 200 miljoen euro genereren. De uitbreiding van tariefpreferenties naar deze uitvoer zou in de Unie tot niet-inning van een bedrag van 9 tot 9,5 miljoen euro per jaar leiden. De volgende tabel vermeldt de belangrijkste soorten vanuit het gebied uitgevoerde visserijproducten die de hoogste waarden zouden noteren voor niet-geïnde bedragen in 2015 en 2016: Soorten Douanerecht (*) 2015 2016 € 1 000 € 1 000 Inktvis, bevroren 8 % 5 412,73 5 348,19 Sardines, bevroren 23 % 1 137,41 1 198,29 Makreel, conserven 25 % 417,14 608,01 Sardines, conserven 25 % 452,67 378,55 Gewone zeekat, bevroren 6 % 255,02 370,30 Pijlinktvis, bevroren 6 % 188,32 325,16 Makreel, bevroren 20 % 128,39 292,70 (*) Douanerecht dat in de Unie van toepassing is onder de regeling van de meest begunstigde natie (geen enkele preferentie van toepassing) Tot slot zien de cijfers voor de direct of indirect gegenereerde werkgelegenheid in de Westelijke Sahara door de productie en verwerking van visserijproducten, ofwel direct op de vissersschepen en in de verwerkingsinrichtingen van visserijproducten, ofwel indirect in de industrieën die bij de productie van visserijproducten betrokken zijn, er als volgt uit: Stad Aantal werknemers 2015 2016 Dakhla Aan land Tijdelijk 22 915 23 931 Vast 7 638 7 977 Op zee Tijdelijk - - Vast 15 082 15 082 Al Ajoen Aan land Tijdelijk 14 338 14 973 Vast 4 779 4 991 Op zee Tijdelijk - - Vast 15 633 15 633 Boujdour Aan land Tijdelijk 1 419 1 482 Vast 473 494 Op zee Tijdelijk - - Vast 5 528 5 528 TOTAAL Aan land Tijdelijk 38 672 40 386 Vast 12 891 13 462 Op zee Tijdelijk - - Vast 36 243 36 243 Volgens gegevens van de Marokkaanse overheid is ongeveer 50 % van de productie van deze inrichtingen bestemd voor de Unie, zodat er kan worden gesteld dat ongeveer 45 000 arbeidsplaatsen direct of indirect van de uitvoer naar de Europese Unie afhangen. Aangezien de rechten op visserijproducten hoog, en in sommige gevallen zelfs heel hoog liggen (bv. 25 % voor sardines in conserven), kunnen de tariefpreferenties (nulrecht) een belangrijk verschil betekenen in de besluitvorming van invoerders uit de Unie over hun bevoorrading. In het geval van de Westelijke Sahara zou de niet-toekenning van preferenties als gevolg kunnen hebben dat de verwerkingsactiviteit die momenteel in de Westelijke Sahara wordt verricht, zich naar elders – en in het bijzonder naar Marokko – verplaatst zodat er preferenties kunnen worden genoten, ten koste van de lokale bevolking. Er wordt beweerd dat deze activiteit niet aan de lokale bevolking ten goede zou komen. Zo wordt er verwezen naar betogingen in 2012 toen afgestudeerden van het Institut technique des pêches maritimes protesteerden dat ze van de arbeidsmarkt in de visserijsector werden uitgesloten omdat de sollicitatiegesprekken in Marokko werden gevoerd. Zij eisten dat deze gesprekken in Al Ajoen zouden plaatsvinden. In 2011 en 2013 werden vergelijkbare beweringen geuit (zie verschillende rapporten van Western Sahara Resource Watch ). In de openbaar beschikbare informatie zijn er echter geen aanwijzingen te vinden dat deze praktijken zich nadien zouden hebben voortgezet of dat er na begin 2013 nog vergelijkbare protesten zouden hebben plaatsgevonden. In ieder geval vormen deze beweringen geen bewijs dat de Sahrawi effectief van de arbeidsmarkt worden uitgesloten in de visserijsector. Bovendien hebben de deelnemers aan de raadplegingen van februari 2018 meermaals beklemtoond dat niet alleen de landbouwsector, maar ook de visserijsector baat zou hebben bij een uitbreiding van de preferenties. Sommigen onder hen hebben zelfs onderstreept dat de Sahrawi eerder geneigd zijn om werk te zoeken in de landbouw (een traditionele sector) dan in de visserij, een activiteit die doorgaans vreemd is voor de nomadische veehouders die ze van oudsher zijn. 3.2.2.5Conclusie In de Westelijke Sahara bestaat er een belangrijke verwerkende industrie van visserijproducten, waaronder 141 inrichtingen met vergunningen voor uitvoer naar de Europese Unie. De uitvoer van visserijproducten van dit gebied steeg in 2015 en 2016 tot 100 à 200 miljoen euro. Ongeveer 45 000 arbeidsplaatsen hangen direct of indirect af van deze uitvoer naar de Europese Unie. De uitbreiding van de tariefpreferenties naar deze invoer zou bijgevolg een grote invloed hebben op de economie van deze regio en dus ook op de werkgelegenheid. Bovendien zou ze in de lijn liggen van de financiële steun van de Europese Unie ter ondersteuning en ontwikkeling van het concurrentievermogen van de sector, de werkgelegenheid en de levenskwaliteit van de vissers, alsook een duurzame exploitatie van natuurlijke hulpbronnen in de Westelijke Sahara. Een weigering van de toekenning van deze preferenties zou daarentegen niet alleen de uitvoer maar ook de werkgelegenheid in het gedrang brengen, en zou de verplaatsing van deze verwerkingsactiviteiten naar andere locaties, en waarschijnlijk naar Marokko, bevorderen. Daarnaast zou dit ook in strijd zijn met de doelstellingen van de Europese Unie om de ontwikkeling van deze sector in de Westelijke Sahara te ondersteunen. De Europese invoerders van visserijproducten uit de Westelijke Sahara hebben aangegeven dat de aankoop van deze producten door het hoge gemeenschappelijke buitentarief (zonder preferentie – niet-preferentiële tarieven) veel minder voordelig zou zijn als er geen enkele preferentiële regeling wordt toegestaan.

3.2.3De sector fosfaten 3.2.3.1Inleiding Fosfaten zijn mineralen (gesteente) die de basis vormen voor de fosfaatmeststoffen die in de landbouw worden gebruikt. Meer dan 80 % van de wereldwijde productie wordt in de landbouw gebruikt; er bestaat namelijk geen alternatief en de vraag neemt almaar toe. De belangrijkste vindplaatsen bevinden zich momenteel in Marokko . Het grootste internationale bedrijf dat fosfaat uitvoert, is de groep OCP (de Marokkaanse fosfaatmaatschappij) die de hele keten in Marokko en de Westelijke Sahara controleert. De belangrijkste fosfaatmijnen liggen in Marokko (Khouribga en Gantour), terwijl er in de Westelijke Sahara momenteel enkel in Boucraa een winningsgebied te vinden is . In de jaarverslagen van de groep OCP wordt er vaak geen onderscheid gemaakt tussen het respectieve aandeel van Marokko en van de Westelijke Sahara in de totale productie. De site van Boucraa wordt door het bedrijf Phosboucraa geëxploiteerd. Deze site brengt op dit ogenblik 2,6 miljoen ton fosfaat voort en zou een fosfaatvoorraad van ongeveer 300 jaar herbergen (reserves geraamd op 1,1 miljard m³). De geplande investeringen voor de periode 2014-2020 bedragen 17 miljard dirham (ongeveer 1,6 miljard euro). Met bijna 2 200 werknemers is Phosboucraa de grootste particuliere werkgever van de regio. Volgens OCP bedraagt het percentage lokale werknemers in 2017 76 %, tegenover 4 % in de jaren 1970, en worden er lokaal bijna 100 % nieuwe werknemers aangeworven. Het aantal werknemers in directiefuncties ("managerial positions") is van eentje in 2003 naar 27 in 2017 gegaan, wat 55 % is van de in totaal 49 werknemers in directiefuncties. Deze economische activiteit spreidt haar invloed over de hele regio uit (50 lokale bedrijven met 450 indirecte arbeidsplaatsen, sociale uitkeringen voor gezinnen en gepensioneerden van de site, aanwezigheid van medische diensten, ...). OCP wijst eveneens op de aanwezigheid van een ontziltingsinstallatie voor zeewater, de heraanplanting van 13 000 bomen, de toekenning van de blauwe vlag aan het strand van Al Ajoen in 2008 dankzij het project "schone stranden". Voor de periode 2013-2020 werd er 250 miljoen USD toegewezen aan het budget van de Raad van Phosboucraa voor de sociale ontwikkeling van de regio, alsmede 140 miljoen USD voor vastgoedprojecten, oftewel een totaal van ongeveer 2,2 miljard USD. Anderen hebben echter een minder rooskleurige visie. Zo beweert Western Sahara Resource Watch dat er in 1968 1 600 Sahrawi waren tewerkgesteld in de fosfaatsector in de regio die nu de Westelijke Sahara wordt genoemd. Vandaag zijn de meesten onder hen vervangen door Marokkanen die zich in het gebied hebben gevestigd. De industrie zou momenteel amper 200 Sahrawi tewerkstellen op in totaal 1 900 arbeidskrachten. De Saharaanse werknemers zouden worden gediscrimineerd ten opzichte van hun Marokkaanse collega's. Bovendien zouden sinds 1975 heel weinig Sahrawi promotie hebben gemaakt en zouden de meesten intussen zijn ontslagen. In dit verband dient er eerst te worden opgemerkt dat de huidige periode onmogelijk kan worden vergeleken met die waarin de Westelijke Sahara nog een Spaanse kolonie was. Bovendien is het zo dat de cijfers van OCP verwijzen naar arbeidskrachten die plaatselijk worden aangeworven en niet naar arbeidskrachten die van Saharaanse afkomst zijn. De diensten van de Europese Commissie beschikken niet over de middelen om ter plaatse de hoedanigheid van de werknemers (Sahrawi of niet) te gaan controleren en daarenboven is het niet aan de Europese Unie om te bepalen wie tot de autochtone bevolking behoort. Tijdens de raadplegingen in februari 2018 zijn er bovendien geen aanwijzingen van discriminatie op de arbeidsmarkt op etnische gronden naar boven gekomen. Andere gepubliceerde informatie wijst in dezelfde richting. Wat de duurzame exploitatie van natuurlijke hulpbronnen betreft, heeft Phosboucraa de grote middelen ingezet om de energie-efficiëntie te optimaliseren door op hernieuwbare energie over te schakelen. Sinds juli 2013 wordt 99,8 % van het verbruik van Phosboucraa opgevangen door het windmolenpark van Foum El Oued.

3.2.3.2Productie, handel met de Europese Unie en sociaal-economische impact De productie van fosfaat is een belangrijke bron van economische activiteit voor de Westelijke Sahara. Het is bijgevolg belangrijk na te gaan wat het potentieel van deze fosfaten is voor de ontwikkeling van de Saharaanse industriële activiteit en in welke mate ze voordelen kunnen opleveren voor de bevolking. Voor deze analyse volstaat het echter niet om op de statistieken over de handel terug te grijpen. Ook nu weer is het aandeel van de Westelijke Sahara in de beschikbare algemene cijfers (waarvan Marokko de enige bron is) niet gepreciseerd. We weten dat 34 % van de invoer van fosfaat in de Unie in 2015 van Marokko afkomstig was, maar het is niet mogelijk om het aandeel van de Westelijke Sahara in de uitvoer te bepalen. Aan de hand van een analyse van de sectorspecifieke rapporten kunnen we echter wel achterhalen wat de impact van de niet-toepassing van de tariefpreferentie zal zijn op de verschillende fosfaatproducten bij hun invoer in de Europese Unie. In de door de Unie toegepaste douanenomenclatuur wordt er onder de post minerale of chemische fosfaatmeststoffen een onderscheid gemaakt tussen "superfosfaten" en de andere soorten fosfaatmeststoffen. Het merendeel van het ruwe fosfaat dat in de Unie wordt ingevoerd, is niet onderworpen aan douanerechten, met of zonder een preferentiële regeling. Voor deze producten zou de uitbreiding van de associatieovereenkomst EU-Marokko naar de producten van de Westelijke Sahara dus geen gevolgen hebben. Enkel de "superfosfaten" zijn bij hun invoer in de Unie aan douanerechten onderworpen (4,8 %). De vraag naar de impact van de overeenkomst is bijgevolg alleen relevant voor deze producten. Van 2014 tot 2016 bedroegen de douanerechten in kwestie tussen de 1,13 miljoen en 1,83 miljoen euro. Het aandeel van de invoer in de Unie vanuit de Westelijke Sahara is verwaarloosbaar. In vergelijking met de Marokkaanse sites heeft de site van Phosboucraa namelijk een relatief kleine productiecapaciteit. Bovendien is de uitvoer van deze site volgens gegevens van de Marokkaanse overheid niet bestemd voor de Europese Unie . Hieruit kan dus worden geconcludeerd dat, wanneer de tariefpreferenties niet worden toegepast, dit weinig of geen gevolgen zal hebben voor de huidige fosfaatproductie en de desbetreffende douanerechten of, anders gezegd, dat de toekenning van de in de associatieovereenkomst EU-Marokko vastgestelde tariefpreferenties geen gevolgen zal hebben voor de huidige invoer van superfosfaten vanuit de Westelijke Sahara. Er zijn echter bepaalde afgeleide producten van fosfaten die momenteel niet in de Westelijke Sahara worden geproduceerd omdat er in het gebied geen industrieterrein voor de verwerking van fosfaat is. Deze zouden hier echter wel kunnen worden geproduceerd en zouden in dat geval baat kunnen hebben bij de preferenties. De invoer ervan in de Unie is vandaag immers aan douanerechten tussen 4,8 % en 6,5 % onderworpen, omdat ze afkomstig zijn uit landen waarmee de Unie geen preferentiële overeenkomst heeft. Bijgevolg moet worden beoordeeld wat de gevolgen zouden zijn indien de Saharaanse producten van de in de associatieovereenkomst EU-Marokko vastgestelde tariefpreferentie worden uitgesloten. Daartoe moet worden nagegaan of de verwerking van grondstoffen van oorsprong uit de Westelijke Sahara in andere vestigingen, in Marokko, de bepaling van de preferentiële oorsprong beïnvloedt. De oorsprongsregel die in het kader van de associatieovereenkomst op deze producten van toepassing is, is doorslaggevend om te bepalen of een impact al dan niet mogelijk is. Hierbij gaat het om fosforzuur en bepaalde meststoffen: Fosforzuur (GS 29.19) 29.19 - Fosforzure esters en zouten daarvan, lactofosfaten daaronder begrepen, alsmede halogeen-, sulfo-, nitro- en nitrosoderivaten daarvan.

Het normale douanerecht (meestbegunstigingsclausule) bedraagt 6,5 %. Het preferentiële recht in het kader van de associatieovereenkomst bedraagt nul. De toepasselijke oorsprongsregel om de preferentie te genieten luidt als volgt: wijziging van de tariefindeling of regel voor de toegevoegde waarde (maximaal 40 % niet van oorsprong zijnde materialen). De oorsprongsregel voor dit product is een wijziging van de tariefpost. Aangezien het fosfaat (eventueel van de Westelijke Sahara) onder hoofdstuk 31 van het geharmoniseerde systeem wordt ingedeeld, leidt de productie van fosforzuur, waarvan het eindproduct onder hoofdstuk 29 van het geharmoniseerde systeem valt, tot een wijziging van hoofdstuk en dus van tariefpost. Bijgevolg is de verwerking toereikend en hangt de preferentiële oorsprong van fosfaatzuur niet af van de oorsprong van het gebruikte fosfaat. De oorsprong – het doorslaggevende criterium om het toepasselijke tarief van de douanerechten te bepalen – hangt af van het land waar de verwerking van fosfaat in fosfaatzuur plaatsvindt. Bijgevolg kan het in Marokko geproduceerde fosfaatzuur, ongeacht de oorsprong van het gebruikte fosfaat, een preferentiële regeling genieten bij invoer in de Unie. Meststoffen (GS 31.05) 31.05 - Minerale of chemische meststoffen die twee of drie van de vruchtbaarmakende elementen bevatten: stikstof, fosfor en kalium; andere meststoffen; producten bedoeld bij dit hoofdstuk, in tabletten of in dergelijke vormen, dan wel in verpakkingen met een brutogewicht van niet meer dan 10 kg. Het normale douanerecht (meestbegunstigingsclausule) bedraagt 6,5 %. Het preferentiële recht in het kader van de associatieovereenkomst bedraagt nul. De toepasselijke oorsprongsregel om de preferentie te genieten luidt als volgt: wijziging van de tariefindeling met een maximum van 50 % aan niet van oorsprong zijnde materialen of regel voor de toegevoegde waarde (maximaal 40 % niet van oorsprong zijnde materialen). Als er op de producten van de Westelijke Sahara tariefpreferenties worden toegepast, dan zou het fosforzuur dat in Al Ajoen wordt geproduceerd deze preferenties genieten. Dat zou ook het geval zijn voor de meststoffen, omdat minstens 50 % van de grondstoffen in de producten van oorsprong moet zijn om een preferentiële oorsprong te genieten, en dit is zo voor Phosboucraa. De projecten van de groep OCP aangaande de ontwikkeling van een industrieterrein voor de productie van meststoffen in Al Ajoen (fosforzuur en meststoffen), alsmede de aanleg van een nieuwe kade in de haven van Al Ajoen zouden dus worden getroffen door de afwezigheid van een preferentiële tariefregeling voor de betreffende producten. Zo werden er al toekomstige investeringen aangekondigd voor de productie van een uitgebreid assortiment meststoffen als onderdeel van een ontwikkelingsplan. Dat plan is gebaseerd op de aanleg van een chemisch complex in Phosboucraa, waardoor soepeler kan worden ingespeeld op de schommelingen in de marktprijs voor ruw fosfaat (het bedrag van deze investering wordt op 1,2 miljard USD geraamd). De details van dit investeringsplan werden door OCP voorgesteld voor een totaal (met inbegrip van andere investeringen op langere termijn) van meer dan 2 miljard USD . Deze projecten zouden in het gedrang komen als er geen preferenties aan de producten van de Westelijke Sahara worden toegekend, met alle gevolgen van dien voor de lokale werkgelegenheid. 3.2.3.3Conclusie

Gezien de huidige stand van zaken zal de fosfaatsector in de Westelijke Sahara – en bijgevolg de economische activiteit in deze sector, alsmede de werkgelegenheid en andere sociaal-economische aspecten – niet onmiddellijk en rechtstreeks worden beïnvloed door de uitsluiting van de Westelijke Sahara uit de associatieovereenkomst. Hiervoor kunnen drie belangrijke redenen worden aangehaald: 1. bepaalde producten (ruwe fosfaten) zijn onderworpen aan een nulrecht (meestbegunstigingsclausule), 2. er bestaat voor de fosfaatproductie geen enkele markt binnen de Unie, 3. de verwerking in Marokko (of in elk ander land waarmee de Europese Unie een preferentiële handelsovereenkomst heeft afgesloten) van bepaalde in de Westelijke Sahara geproduceerde fosfaten zou moeten volstaan om aan deze producten de preferentiële oorsprong Marokko toe te kennen, waardoor het voordeel van de preferenties voor deze verwerkte producten niet afhangt van de oorsprong van de mineralen. Tegelijkertijd ziet het ernaar uit dat de toekenning van preferenties aan producten uit de Westelijke Sahara van invloed zou zijn op de toekomstige ontwikkeling van de productie van bepaalde fosfaten. Immers, belangrijke aangekondigde investeringen (meer dan 2 miljard USD) in de productie van afgeleide producten van fosfaat uit de Westelijke Sahara (met name fosforzuur en meststoffen) zouden in gevaar kunnen komen als de uitvoer naar de Unie van deze fosfaatproducten geen preferentiële regeling zou genieten. Zonder preferenties zouden investeringen in andere plaatsen waar de productie wel preferenties geniet (bijvoorbeeld in Marokko) aantrekkelijker zijn dan investeringen in de Westelijke Sahara. De onderbreking van investeringen in de Westelijke Sahara zou gevolgen hebben voor de productiecapaciteit, de diversiteit van de producten en bijgevolg op de werkgelegenheid in de fosfaatsector in de regio. 4RAADPLEGINGEN VAN DE BEVOLKING DIE WORDT GETROFFEN DOOR DE WIJZIGING VAN DE PROTOCOLLEN NRS. 1 EN 4 VAN DE ASSOCIATIEOVEREENKOMST 4.1Doel en reikwijdte van de raadpleging Een van de doelstellingen van de onderhandeling was om er bij de voorbereiding van de wijziging van de protocollen nrs. 1 en 4 van de associatieovereenkomst EU-Marokko op toe te zien dat "de bij de overeenkomst belanghebbende bevolking op passende wijze bij de procedure wordt betrokken". Daarom hebben de diensten van de Commissie en de EDEO alles in het werk gesteld om ervoor te zorgen dat hun aanpak bij het ontwerp van de wijziging en bij de raadpleging van de betrokken bevolking enerzijds rekening houdt met het arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie van 21 december 2016 en anderzijds geen afbreuk doet aan de procedure van de Verenigde Naties en het goede verloop daarvan niet in gevaar brengt. Het feit dat het zelfbeschikkingsproces van de Westelijke Sahara nog niet is opgelost, was daarom een belangrijke dimensie die de diensten van de Commissie en de EDEO in aanmerking dienden te nemen. Hoewel de raadplegingen werden gehouden in een uitermate complexe en gevoelige politieke context, hadden ze uiteindelijk niet tot doel om het definitieve statuut van het gebied te bepalen, maar wel om te achterhalen of de Europese Unie de tariefpreferenties in het kader van de associatieovereenkomst EU-Marokko ook op producten uit de Westelijke Sahara moest toepassen. Deze specifieke invalshoek van de diensten van de Commissie en de EDEO ging uit van het hoofdzakelijk economische karakter van de overeenkomst, alsmede van de wens van de Europese Unie om het traditionele handelsverkeer niet te verzwakken. 4.2Belangrijkste resultaten In het bovengenoemde kader had de raadpleging van de diensten van de Europese Commissie en de EDEO een drievoudige dimensie. De Marokkaanse overheid heeft als onderhandelingspartner op eigen initiatief een grootschalige raadpleging van regionale verkozenen gehouden, op grond van en in overeenstemming met de eigen institutionele regels. Ze heeft de conclusies ervan met de diensten van de Europese Commissie en de EDEO gedeeld. Bovendien wensten deze laatsten ook een zo groot mogelijk aantal politieke en sociaal-economische organisaties of organisaties uit het maatschappelijk middenveld raadplegen die de lokale of regionale belangen van de Westelijke Sahara konden vertegenwoordigen. Tot slot vonden er ook besprekingen plaats met het Front Polisario, een van de partijen van het vredesproces dat door de Verenigde Naties wordt geleid. Resultaten van raadplegingen door de Marokkaanse autoriteiten van verkozen vertegenwoordigers uit de Westelijke Sahara binnen nationale, regionale en lokale constitutionele organen Op 5 en 6 maart 2018 hebben de Marokkaanse autoriteiten de verkozen vertegenwoordigers van nationale, regionale en lokale constitutionele organen geraadpleegd. Bij deze raadplegingen waren de vier meest rechtstreeks betrokken regionale raden, hun respectieve regionale kamers van landbouw, alsmede de Commissie buitenlandse zaken van het Hogerhuis van het Marokkaanse parlement ("Chambre des Conseillers") betrokken. De vertegenwoordigers van de regionale raden zijn in 2015 verkozen in het kader van de eerste rechtstreekse algemene regionale verkiezingen in Marokko. Volgens het verslag van de Marokkaanse autoriteiten zijn alle regionale adviseurs uit de regio's Al Ajoen Sakia el Hamra en Dakhla-Oued ed Dahab – de twee regio's die nagenoeg het hele oppervlak van de Westelijke Sahara bestrijken –, alsmede de leden van de regionale kamers van landbouw van die regio's, afkomstig uit lokale Sahrawi-stammen. De helft van de leden van de Commissie buitenlandse zaken, waaronder de voorzitter, is ook van Saharaanse herkomst. Uit het officiële rapport van de Marokkaanse autoriteiten over het resultaat van de raadpleging van de Marokkaanse juridische instellingen blijkt een unanieme steun van de lokale, regionale en nationale vertegenwoordigers voor het partnerschap tussen de Europese Unie en Marokko inzake landbouw en visserij, en blijkt dat dit partnerschap volledig in de lijn ligt van het nationale beleid voor sociaal-economische ontwikkeling in deze domeinen. De verkozen vertegenwoordigers zijn blij met het resultaat van de onderhandelingen en beklemtonen de belangrijke sociaal-economische voordelen die eruit voortvloeien, met name voor de bevordering van de uitvoer. Zo vermeldt een van de regionale raden citrusvruchten en plantaardige oliën bij de veelbelovende exportproducten, terwijl een regionale kamer van landbouw onderstreept dat er een potentiële markt is voor kamelenproducten en dat er met de Europese Unie moet worden samengewerkt om de producten van Marokko in overeenstemming te brengen met de Europese normen op sanitair en fytosanitair gebied. De verkozen vertegenwoordigers hebben eveneens interesse getoond voor de ontwikkeling van geschikte begeleidende mechanismen om de informatie-uitwisseling en noodzakelijke follow-up te verzekeren teneinde maximaal voordeel te halen uit de associatieovereenkomst EU-Marokko.

Resultaten van de raadplegingen door de diensten van de Europese Commissie en de EDEO bij politieke, sociaal-economische en maatschappelijke organisaties Het tweede niveau van de raadplegingen, die rechtstreeks door de diensten van de Europese Commissie en de EDEO werden gevoerd, betrof een zo breed mogelijk scala van belanghebbenden uit de Westelijke Sahara. Daarbij was het de bedoeling om de steun voor de associatieovereenkomst EU-Marokko niet alleen bij institutionele organen maar ook bij actoren op het terrein te meten. Daartoe werd een uitnodiging verstuurd naar een breed scala van actoren uit de lokale politiek en het bedrijfsleven, en organisaties uit het maatschappelijk middenveld, met name op het gebied van de mensenrechten. De vergaderingen werden gehouden van medio februari tot medio maart 2018. De volledige lijst van geraadpleegde organisaties is in bijlage te vinden. Vijf van de organisaties uit het maatschappelijk middenveld die door de diensten van de Europese Commissie en de EDEO werden geraadpleegd, hebben de uitnodiging afgeslagen. Vanwege hun verwantschap met of sympathie voor het Front Polisario haalden zij hiervoor als voornaamste redenen aan dat het Front Polisario hierover in eerste instantie moest worden geraadpleegd, dat de raadpleging niet strookte met het internationaal recht of met het arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie van 21 december 2016 en dat geen enkele raadpleging over een handelsovereenkomst zou mogen plaatsvinden in aanwezigheid van een "gewelddadige bezetter". Als reactie hierop hebben de diensten van de Europese Commissie en de EDEO de uitnodiging aan elk van deze organisaties herhaald, en beklemtoond dat zij bereid waren tot een dialoog met een open agenda. De andere maatschappelijke organisaties en een aantal lokale politieke vertegenwoordigers zijn wel ingegaan op de uitnodiging om hun mening te geven over de voorgestelde wijziging (zie bijlage). Deze raadplegingen weerspiegelen niet alleen de polarisatie van het politieke debat over de Westelijke Sahara, maar tonen ook aan dat de sociaal-economische vooruitgang die de Westelijke Sahara de voorbije jaren heeft doorgemaakt algemeen wordt erkend. In dit verband worden overeenkomsten met de Europese Unie beschouwd als een krachtige hefboom om verdere ontwikkeling naar een duurzame groei te bevorderen. De meeste geraadpleegde politieke vertegenwoordigers, allemaal van Saharaanse afkomst, waren ingenomen met de voortzetting van de handelsbetrekkingen tussen de Europese Unie en de regio in het kader van de betrekkingen tussen de Europese Unie en Marokko. Hoewel ze sterk gehecht blijken aan hun Saharaanse identiteit en cultuur, erkennen ze eveneens dat de welvaart en sociaal-economische ontwikkeling van de regio nauw verbonden blijven met de ontwikkelingsinspanningen van Marokko en de toegang tot buitenlandse markten. Als bewijs van hun representativiteit gaan de lokale en regionale vertegenwoordigers van de Westelijke Sahara prat op het feit dat ze verkozen zijn tijdens de allereerste rechtstreekse regionale verkiezingen ooit. Deze verkiezingen werden gevolgd door internationale waarnemers en hadden in hun regio's een hoger opkomstpercentage dan het nationale gemiddelde. Voor de verkozen vertegenwoordigers is de bevordering van de handelsbetrekkingen met de Europese Unie een noodzakelijke aanvulling op het nieuwe ontwikkelingsmodel dat sinds 2015 door Marokko in de Westelijke Sahara wordt nagestreefd. Dat streven bestaat erin een overgang teweeg te brengen van een door de staat gereguleerde economie die te afhankelijk is van overheidssubsidies naar een meer open, naar buiten gericht en meer economisch operationeel model dat particuliere investeringen via publiek-private partnerschappen stimuleert. Vanuit dat streven wordt de mogelijkheid om handelsbetrekkingen te onderhouden met de Europese Unie, de belangrijkste handelspartner van Marokko, als een vitale "navelstreng" beschouwd. Zonder die "navelstreng" zullen de inspanningen om de traditionele exploitatie van grondstoffen (m.a.w. fosfaten) te diversifiëren in de richting van landbouw en visserij heel snel doodbloeden. Hoewel de Saharaanse politieke leiders toegeven dat de Marokkaanse staat massaal heeft geïnvesteerd in de ontwikkeling van regionale infrastructuur, met positieve gevolgen voor de hele bevolking, laten ze niet na te beklemtonen dat tariefpreferenties met de Europese Unie daardoor niet minder noodzakelijk zijn om deze investeringen optimaal te benutten en te verzilveren. Zij verwachten dat zulke preferenties het handelsklimaat zullen verbeteren en directe EU-investeringen zullen bevorderen om aldus het nieuwe duurzame en participatieve ontwikkelingsmodel van de regio te versterken. Anderzijds zou verdere rechtsonzekerheid die het handelsverkeer tussen de Europese Unie en de Westelijke Sahara bezwaart, een hoge sociaal-economisch kostprijs hebben, zoals al blijkt uit de verzwakking van de handel met bepaalde Europese landen of in bepaalde sectoren. Door de Westelijke Sahara de toegang tot bepaalde markten of investeringen te ontzeggen, zou enkel de economische afhankelijkheid van de regio van een achterhaald "centrum-periferiemodel" worden benadrukt. Dit zou de opkomst van sociaal-economische en politieke ontwikkelingen belemmeren, net op het ogenblik dat de economische ontwikkeling van de Westelijke Sahara eindelijk een hoge vlucht neemt. De diensten van de Europese Commissie en de EDEO hebben tevens meer dan vijftien sociaal-economische actoren, exporteurs, ondernemers en maatschappelijke organisaties inzake milieubescherming en de mensenrechten geraadpleegd. Deze hebben zich bijna allemaal positief uitgelaten over de instandhouding van de preferentiële handelsbetrekkingen met de Europese Unie. Deze betrekkingen zijn van vitaal belang voor een stabiel handelsverkeer en voor investeringen, die op hun beurt borg staan voor een grotere lokale werkgelegenheid. Sommigen hebben echter opgemerkt dat de door de Europese Unie aan de Westelijke Sahara toegekende voordelen rechtvaardiger dienen te worden verdeeld over de lokale bevolking, vooral gezien het weinig gediversifieerde karakter van de regionale economie. Daarom vonden zij dat de impact van de tariefpreferenties op de verschillende bevolkingssegmenten moet worden gemonitord en dat er begeleidende maatregelen moeten worden overwogen om de positieve effecten voor sociale groepen in een achterstandspositie, zoals de nom