Advies over het Groenboek "Het auteursrecht en de naburige rechten in de informatiemaatschappij"

(96/C 97/03)

De Commissie heeft op 27 juli 1995 besloten, overeenkomstig artikel 198 van het EG-Verdrag, het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over het voornoemde Groenboek.

De Afdeling voor industrie, handel, ambacht en diensten, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 10 januari 1996 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Moreland.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 332e Zitting (vergadering van 31 januari 1996) het volgende advies uitgebracht, dat met eenparigheid van stemmen is goedgekeurd.

1. Het Commissiedocument

1.1. Dit Groenboek is een document van algemeen raadplegende aard en heeft betrekking op nieuwe harmonisatiemaatregelen van de Gemeenschap die als gevolg van de ontwikkeling van de "elektronische informatiesnelweg" noodzakelijk zouden kunnen blijken.

1.2. Deze snelweg wordt in wezen gevormd door de verknoping van computernetwerken voor uitvoering, vertoning, verspreiding, uitwisseling en opslag van gedigitaliseerde informatie en werken. Deze wijze van doorgifte van informatie, culturele werken en amusement wordt steeds belangrijker, omdat m.b.v. digitalisering meer informatie en cultureel materiaal dan ooit tevoren kan worden overgebracht.

1.3. De Commissie beoogt met het Groenboek reacties los te maken t.a.v. bepaalde juridische kwesties die voortvloeien uit de verspreiding van geavanceerde technologie.

2. De algemene vragen van de Commissie

2.1. De Commissie stelt eerst een aantal algemene vragen, zoals:

2.1.1. Op welk niveau moet de intellectuele eigendom in de informatiemaatschappij worden geregeld: nationaal, communautair of internationaal?

2.1.2. Noopt het bestaan van multimediale produkten (b.v. CD-ROM's) tot speciale wetgeving voor de bescherming van het culturele erfgoed?

2.1.3. Het auteursrecht en de naburige rechten beschermen werken die via de elektronische informatiesnelweg worden aangeboden; hoe kan de waarde van deze rechten worden gemeten?

2.1.4. De Commissie vraagt naar specifieke economische of statistische gegevens over activiteiten op de elektronische informatiesnelweg, alsmede naar de economische gevolgen van intellectuele-eigendomsbescherming van via deze snelweg verspreide produkten en diensten. Zij heeft daarbij vooral belangstelling voor het effect op het MKB en de werkgelegenheid.

2.2. Vervolgens worden in het Groenboek een aantal specifieke onderwerpen behandeld dan wel d.m.v. vragen aan de orde gesteld.

3. De specifieke vragen van de Commissie

3.1. Ieder land heeft zijn eigen regels voor de bescherming van intellectuele eigendomsrechten en het zal moeilijk zijn, vast te stellen, op welk grondgebied een recht wordt geschonden. De Commissie vraagt of dit probleem kan worden opgelost via toepassing van het beginsel van het land van oorsprong naar het model van de "Richtlijn tot cooerdinatie van bepaalde voorschriften betreffende het auteursrecht en de naburige rechten op het gebied van de satellietomroep en de doorgifte via de kabel" (de richtlijn "Satelliet-/kabelomroep"). In dat geval zou een transactie volledig worden bestreken door het recht van het land van waaruit wordt uitgezonden.

3.2. De Commissie vraagt om commentaar m.b.t. de internationale uitputting van een recht (het recht om produkten die met toestemming van de houder van het desbetreffende intellectuele eigendomsrecht in derde landen voor verspreiding aldaar op de markt zijn gebracht, in de EU te importeren).

3.3. Verder wil zij weten of digitalisering van werken moet worden aangemerkt als een reproduktie en dus, indien zulks zonder toestemming van de rechthebbende geschiedt, als een inbreuk op het auteursrecht.

3.4. Ook vraagt zij naar opvattingen over mededelingen voor privé-gebruik en wenst zij te vernemen in welke omstandigheden een mededeling moet worden geacht tot een breed publiek te zijn gericht.

3.5. Daarnaast wenst zij te vernemen of de houder van een auteursrecht over een specifiek recht t.a.v. digitale verspreiding moet beschikken.

3.6. Door middel van digitalisering kunnen veel meer, met name grensoverschrijdende, omroepuitzendingen van hogere beelds- en geluidskwaliteit via dezelfde frequentie plaatsvinden, en dientengevolge nemen ook de mogelijkheden tot copiëring toe. De vraag luidt of uitvoerende kunstenaars en andere houders van naburige rechten een exclusief recht moeten krijgen om te voorkomen dat hun voorstellingen, enz. worden uitgezonden.

3.7. Tot de morele rechten behoort met name het recht als auteur te worden erkend. Verder mag het werk niet worden gewijzigd zonder toestemming van de rechthebbende of op dusdanige wijze dat hij in zijn eer of goede naam wordt aangetast. De Commissie wil weten of de regelingen aangaande morele rechten in de Gemeenschap moeten worden geharmoniseerd, of de auteur die toestemming geeft voor digitalisering moet worden geacht afstand te hebben gedaan van zijn morele rechten en of er collectieve overeenkomsten moeten komen tussen auteurs en uitgevers m.b.t. deze rechten.

3.8. Wat de exploitatie van de rechten betreft, stelt de Commissie met name de vraag of er een gecentraliseerd beheersstelsel moet komen voor rechten in verband met multimediale produkten en wil zij weten of de EG tot wetgeving moet overgaan aangaande gedragsregels voor gecentraliseerd beheer.

4. Algemene opmerkingen

4.1. Het Comité is ingenomen met het Groenboek, vooral omdat de snelle ontwikkeling van technologie impliceert dat de toepasselijke rechtsregels voortdurend moeten worden herzien.

4.2. Op lange termijn dienen kwesties in verband met de intellectuele eigendom in de informatiemaatschappij op internationaal niveau te worden geregeld; in de informatiemaatschappij neemt de betekenis van nationale grenzen immers af. Daarom moeten initiatieven in dit verband op Gemeenschaps- en niet op nationaal niveau worden genomen en dient de nadruk op het bereiken van een gemeenschappelijk standpunt binnen de EU te liggen. Dit is vooral van belang in het licht van de door de Amerikaanse regering in zijn recente witboek ter zake neergelegde conclusies.

4.3. De Commissie heeft goed wetgevend werk verricht en is er tot dusverre in geslaagd, de steun van de Raad voor de desbetreffende voorstellen te krijgen. Regeling van onderhavige materie is evenwel een traag en ingewikkeld proces, waarin zowel op de nationale als de Europese culturele dimensie moet worden gelet. Het is van belang dat prioriteit wordt verleend aan kwesties die het Europese bedrijfsleven en de mogelijkheden van de EU om haar cultureel erfgoed in de wereldwijde concurrentiestrijd te exploiteren het meeste schaden, alsook aan problemen die duidelijk met handelsbarrières binnen de interne markt verband houden.

4.4. Als belangrijkste prioriteiten moeten worden aangemerkt (in de volgorde van het Groenboek):

4.4.1. bepaling van het recht dat van toepassing is op grensoverschrijdende transacties binnen de Gemeenschap en met derde landen;

4.4.2. harmonisatie van regels m.b.t. uitputting van rechten;

4.4.3. volledige bescherming van het recht, digitalisering door anderen te beperken (onderdeel van het reproduktierecht);

4.4.4. harmonisatie van de voorschriften van de lid-staten aangaande (en/of definitie terzake van) de vraag wanneer een werk dat via de elektronische informatiesnelweg wordt verspreid, voor het publiek toegankelijk behoort te worden gemaakt;

4.4.5. harmonisatie van de onderling zeer uiteenlopende morele rechten in de Gemeenschap.

4.5. Bij het zoeken naar oplossingen op deze gebieden moet worden gezorgd voor evenwicht tussen de belangen van "auteurs", producenten en consumenten.

5. Bijzondere opmerkingen

5.1. De algemene vragen van de Commissie

5.1.1. Het Comité vindt dat kwesties in verband met de intellectuele eigendom en de informatiemaatschappij het beste op internationaal niveau kunnen worden behandeld (zie par. 2.1.1).

5.1.2. De "richtlijn betreffende de rechtsbescherming van databanken" volstaat om de meeste multimediale produkten te beschermen. Daarnaast zijn er ook argumenten die spreken voor strikte EU-wetgeving m.b.t. morele rechten.

5.1.3. De totale economische waarde van het auteursrecht en de naburige rechten, die via de elektronische informatiesnelweg aangeboden werken beschermen, valt niet gemakkelijk te meten. Wat de weerslag op het MKB betreft, denkt het ESC dat in de richtlijn betreffende computerprogramma's een evenwicht is gevonden tussen de rechten van enerzijds kleine software-ontwikkelingen en anderzijds grotere ondernemingen; het auteursrecht en de naburige rechten zouden wellicht naar analogie van deze richtlijn kunnen worden geregeld. Soms moet een middenweg worden gevonden tussen een absoluut verbod en dwanglicenties. Voorts mogen de werkgelegenheidseffecten van auteursrechtelijke regelingen niet worden onderschat; daarom is het nodig dat op EU-niveau ruimschoots aandacht aan de intellectuele eigendom wordt geschonken.

5.2. De specifieke vragen van de Commissie

5.2.1. Toepasselijk recht

Het Comité is het in principe eens met de suggestie van de Commissie, de problemen die uit intensief grensoverschrijdend dataverkeer voortvloeien, te ondervangen door toepassing van het beginsel van het "land van oorsprong" naar het model van de richtlijn "Satelliet-/kabelomroep". Het moet echter worden voorkomen dat werken worden verspreid vanuit lid-staten met een lager beschermingsniveau of minder handhavingsmogelijkheden. Voorts dient het recht van het land dat de "server" of andere hardware met behulp waarvan werken worden verspreid, herbergt, van toepassing te zijn op invoer van werken in en verspreiding ervan door de server in kwestie. Deze wettelijke voorschriften mogen de rechthebbende evenwel niet hinderen bij de uitoefening van zijn intellectuele eigendomsrechten in het land waar zijn werk vervolgens wordt ontvangen. Behoefte bestaat tevens aan harmonisatie, versterking en uitvoering van handhavingsbepalingen op EU-niveau.

5.2.2. Uitputting van rechten

Dit is een ingewikkeld onderwerp. De kernkwestie is of de houder van een intellectueel eigendomsrecht fysieke of elektronische import waarbij zijn rechten in het geding zijn, aan de buitengrens van de Gemeenschap eigenlijk wel kan controleren. Dit hangt af van de vorm waarin het beschermde werk of aanverwante voortbrengsel wordt geëxploiteerd. Volgens de bestaande EU-wetgeving geldt het uitputtingsbeginsel alleen wanneer rechten rusten op fysieke produkten, maar niet op de distributie hiervan in elektronische vorm. Derhalve zou de rechthebbende volledige zeggenschap hebben over elektronische import uit derde landen en de verdere distributie daarvan. In het algemeen stelt het Comité zich op het standpunt dat dit ook zou moeten gelden voor de invoer van werken en andere beschermde voortbrengselen die, wanneer zij de EU binnenkomen, in fysieke produkten zijn verwerkt. Kent een derde land evenwel intellectuele-eigendomsbescherming van voldoende gehalte en heeft de rechthebbende toestemming gegeven voor distributie van een produkt langs elektronische weg, dan kan op dit algemene beginsel worden gevarieerd. In deze, overigens beperkte, omstandigheden mag de houder niet automatisch het recht hebben, import in de EU te beperken. Het is bijvoorbeeld uiterst gangbaar dat m.b.v. een computer in een EU-lid-staat dossiers en documenten van een server in de VS worden ontvangen; in dat geval moet bovengenoemde zeggenschap worden ingeperkt. Het is nl. praktisch onmogelijk, op dit soort praktijken toezicht te houden. In dergelijke omstandigheden dient de ontvanger in de EU, naar de mening van het Comité, dan ook over niets meer of minder dan dezelfde rechten als de ontvanger in de VS te beschikken.

5.2.3. Digitalisering

De Commissie vraagt of digitalisering van een werk moet worden aangemerkt als een reproduktie, en dus als een inbreuk op het auteursrecht, indien zulks zonder toestemming van de rechthebbende geschiedt. Permanente of tijdelijke digitalisering van een werk levert een vorm van kopiëren op en dient derhalve in beginsel als zodanig te worden behandeld. Voor zover dit beginsel niet in alle lid-staten geldt, moet er via harmonisatie voor worden gezorgd dat dit wel het geval is. Een tweede, hiermee samenhangende vraag luidt of de houder van een auteursrecht op een gedigitaliseerd werk het recht heeft, anderen van digitalisering zonder zijn toestemming uit te sluiten, of dat zijn recht beperkt is tot een recht op vergoeding voor digitalisering, die dus, mits wordt betaald, zonder zijn toestemming is toegestaan. Een digitale kopie is en blijft een kopie; daarom ziet het Comité geen reden om af te wijken van het grondbeginsel dat het auteursrecht een uitsluitend recht is, d.w.z. dat de houder digitalisering kan beletten.

5.2.4. Kopiëren voor privégebruik

Weliswaar mag er niet vanuit worden gegaan dat deze vorm van kopiëren zonder meer is toegestaan, maar toch moet prioriteit worden verleend aan een ondubbelzinnig verbod van kopiëren voor commerciële doeleinden zonder licentie van de rechthebbende. Aan kopiëren voor onderwijs- en wetenschappelijke doeleinden moet speciaal aandacht worden geschonken. Wat kopiëren voor privé-gebruik, d.w.z. gebruik zonder commercieel oogmerk, betreft, dient hoofdzakelijk aandacht te worden besteed aan gevallen met een onmiskenbaar schadelijk effect voor de rechthebbenden.

5.2.5. Technische bescherming

De Commissie wil weten of de lid-staten wettelijke maatregelen zouden moeten nemen om te waarborgen dat rekening wordt gehouden met technische systemen voor bescherming tegen kopiëren. Deze vraag kan in twee sub-vragen worden opgesplitst: 1) dienen producenten te worden verplicht, technische-beschermingsvoorzieningen in hun hardware in te bouwen, en 2) moet vervaardiging of verkoop van hardware die dient ter omzeiling van technische bescherming op één lijn worden gesteld met schending van een auteurs- of ander recht dat op het produkt in kwestie rust? Het Comité acht het onjuist, producenten of rechthebbenden te verplichten, een bepaald technisch-beschermingssysteem toe te passen. Is een dergelijk systeem evenwel in gebruik, dan dient assistentie bij de ontduiking ervan als onrechtmatig te worden aangemerkt.

5.2.6. Digitale omroepuitzending

De in paragraaf 5.2.3 genoemde beginselen duiden erop dat naburige rechten in principe exclusief zijn, hetgeen hier betekent dat deze zich niet beperken tot een recht op een billijke vergoeding, en dat er in dit verband geen onderscheid mag worden gemaakt tussen omroepuitzendingen in de oorspronkelijke dan wel de gedigitaliseerde versie.

5.2.7. Uitzendrecht/digitale transmissie

De Commissie vraagt of het werkingsgebied van de "verhuurrichtlijn" tot elektronische transmissie van punt tot punt zou moeten worden uitgebreid. Het Comité vindt van niet. Een dergelijke uitbreiding is artificieel (transmissie en verhuur zijn nu eenmaal twee verschillende dingen) en onnodig (het verhuurrecht werd o.a. ingevoerd als compensatie voor de uitputting van rechten op een exemplaar van een werk en voorts valt, zoals hierboven gesteld, een absoluut uitputtingsmechanisme moeilijk met elektronische transmissies te rijmen). Transmissie moet echter wel voorwerp zijn van exclusieve rechten, het uitsluitend recht op het algemeen toegankelijk maken van werken inbegrepen. Hiervoor kan op eenvoudige wijze worden gezorgd door het recht van punt-tot-punt-transmissie bij het exclusieve reproduktierecht onder te brengen. Een andere, door de VS-regering in haar witboek bepleite oplossing is het transmissierecht tot onderdeel van het exclusieve distributierecht te maken. De eerste oplossing is eenvoudiger.

5.2.8. Morele rechten

Deze zijn belangrijk voor auteurs. De toename van het grensoverschrijdend verkeer van werken betekent dat de behoefte aan harmonisatie is toegenomen. Het gemak waarmee digitale werken kunnen worden gewijzigd, rechtvaardigt de conclusie dat sterke morele rechten, waarvan de beschermingsomvang zich minstens op het niveau van de Berner Conventie situeert, zonder meer geboden zijn. In duidelijk omschreven gevallen moeten aan de uitoefening van deze rechten evenwel beperkingen kunnen worden gesteld.

5.2.9. Exploitatie van rechten

De Commissie stelt ook vragen over verkrijging en beheer van rechten, alsmede over technische-beschermingsystemen. Zij wil met name weten of er een gecentraliseerd beheersstelsel voor rechten in verband met multimediale producten moet komen, en of de Gemeenschap regels moet stellen voor gecentraliseerd beheer. Deze benadering is prematuur. Willen auteurs hun rechten collectief in licentie overdragen, dan is er geen reden om te veronderstellen dat zij daarvoor EU-regels nodig hebben; in het verleden deden zij dat op nationaal niveau immers ook al.

5.3. Andere kwesties - per computer vervaardigde werken

Het Comité heeft reeds in vroegere adviezen op dit probleem gewezen (b.v. in het advies over het voorstel voor de huidige Richtlijn 91/250/EEG betreffende de rechtsbescherming van computerprogramma's). In het Groenboek wordt gezwegen over werken die direct door een computerprogramma zijn gecreëerd. Aan deze kwestie moet aandacht worden geschonken, omdat het aantal en de kwaliteit van dergelijke programma's dank zij de technische vooruitgang zijn toegenomen. Het voornemen van de Commissie om deze zaak nog te bestuderen, verdient instemming.

Brussel, 31 januari 1996.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

C. FERRER