[pic] | COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN |

Brussel, 20.4.2005

COM(2005) 137 definitief

MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD, HET EUROPEES PARLEMENT, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO’S

Verbetering van het communautair mechanisme voor civiele bescherming

1. ACHTERGROND EN DOEL

1.1. Achtergrond

Het communautair mechanisme voor civiele bescherming ondersteunt en vergemakkelijkt het regelen van essentiële bijstand op het gebied van civiele bescherming voor het lenigen van de acute nood in getroffen landen. Deze bijdrage kan worden verleend dank zij de lessen die zijn getrokken uit en de ervaring die is opgedaan met de hulpverlening bij een reeks eerdere rampen binnen en buiten de EU, waaronder overstromingen in Centraal Europa (2002) en Frankrijk (2003), de schipbreuk van de Prestige (2002), aardbevingen in Algerije (2003), Iran (2003) en Marokko (2004), bosbranden in Frankrijk en Portugal (2003, 2004) en de explosie in Asunción (2004). Recent nog hebben Zweden en Albanië een beroep gedaan op het mechanisme voor hulp bij het opvangen van de gevolgen van een zware storm resp. sneeuwstormen.

Het mechanisme heeft snel en efficiënt gereageerd op de tsunamiramp die Zuid-Azië in december 2004 heeft getroffen. De inzet van het mechanisme in Zuid-Azië– de grootste operatie sinds de invoering daarvan – heeft verdere aspecten van de Europese rampenbestrijding blootgelegd die bij eerdere noodsituaties minder duidelijk zichtbaar waren.

Er bestaat een breed gedragen consensus dat de interventiekracht van de Unie op het gebied van civiele bescherming verder moet worden vergroot. Daarom heeft de Commissie voorgesteld een Instrument voor snelle respons en paraatheid bij ernstige noodsituaties in te stellen[1] dat als juridisch kader voor de financiering van operaties op het gebied van civiele bescherming moet fungeren. In deze mededeling worden de contouren van verdere maatregelen geschetst om de bijdrage van de Unie op dit gebied op te voeren.

1.2. Verzoeken van de Raad en het Europees Parlement

In zijn buitengewone vergadering van 7 januari 2005 heeft de Raad Algemene Zaken en Externe Betrekkingen (RAZEB) besloten de mogelijkheden te onderzoeken voor verbetering van het mechanisme, onder andere wat de analysecapaciteit daarvan betreft, en na te gaan of een EU-structuur voor snelle respons op rampen kan worden ontwikkeld. Tevens zijn in het EU-actieplan dat op 31 januari 2005 naar aanleiding van de tsunami in de Indische Oceaan is goedgekeurd, verschillende actieterreinen aangegeven die rechtstreeks betrekking hebben op civiele bescherming.

Het verzoek van de Raad valt samen met een oproep van het Europees Parlement steun te verlenen aan “de oprichting van een gemeenschappelijke kern van gespecialiseerde, adequaat uitgeruste civiele eenheden voor civiele bescherming, die gezamenlijk worden opgeleid en beschikbaar zijn in geval van natuur-, humanitaire of milieurampen of rampen in verband met industriële risico's, binnen de Unie of in de rest van de wereld”.[2]

Terzelfder tijd hebben verschillende lidstaten voorstellen ingediend ter verbetering van de responscapaciteit van de EU op het gebied van civiele bescherming. Hoewel de voorstellen van de lidstaten op detailpunten verschillen, lijkt er consensus over te bestaan om op het bestaande mechanisme voort te bouwen in plaats van nieuwe en elkaar overlappende structuren te creëren.

1.3. Doel van deze mededeling

De onderhavige mededeling heeft specifiek betrekking op het communautaire mechanisme voor civiele bescherming, dat zowel binnen de EU als in derde landen kan worden ingezet. Zij geeft een overzicht van de manier waarop de Commissie voornemens is te reageren op het verzoek van de Raad met betrekking tot civiele bescherming, namelijk door stappen te ondernemen op twee afzonderlijke niveaus.

In een eerste stadium zullen de maatregelen worden toegespitst op verbetering van het mechanisme en op een maximaal renderende inzet daarvan binnen het bestaande regelgevingskader. De in punt 3 voorgestelde maatregelen moeten in de onmiddellijke toekomst leiden tot een nadrukkelijker geprofileerde Europese solidariteit zonder dat de bestaande wettelijke instrumenten daartoe behoeven te worden gewijzigd.

Daarnaast wordt een structurele hervorming van het mechanisme voorgesteld, met als doel een robuustere capaciteit op het gebied van civiele bescherming te ontwikkelen die de Unie in staat stelt in de toekomst sneller en effectiever te reageren op allerlei rampsituaties. Deze in punt 4 beschreven hervorming vereist een wijziging van de beschikking van de Raad waarbij het mechanisme is vastgesteld.

Met deze voorgestelde maatregelen ter versterking van het mechanisme wil de Commissie ook zorgen voor meer synergieën en complementariteit tussen het mechanisme en andere instrumenten die kunnen worden ingezet bij de grote verscheidenheid aan rampen waarmee de EU zowel intern als extern wordt geconfronteerd, om zodoende de samenhang van de algehele rampenbestrijdingscapaciteit van de EU te verbeteren.

1.4. Reikwijdte van deze mededeling

Deze mededeling heeft uitsluitend betrekking op bijstand op het gebied van civiele bescherming in het kader van het mechanisme. Civiele bescherming gaat over onmiddellijke hulpverlening in de eerste uren en dagen na een ramp.[3] Zoals bij humanitaire hulp van de EG is het de bedoeling in de eerste dagen levens te redden en de gevolgen van een ramp te verzachten. Civiele bescherming verschilt echter in vier opzichten van humanitaire hulp van de EG: bijstand op het gebied van civiele bescherming kan behalve op de humanitaire consequenties ook betrekking hebben op de milieueffecten van rampen; bijstand op het gebied van civiele bescherming wordt verleend door middel van teams, deskundigen en uitrusting die beschikbaar worden gesteld door de aan het mechanisme deelnemende regeringen, in plaats van door de humanitaire organisaties (gespecialiseerde agentschappen van de Verenigde Naties, Rode Kruisorganisaties en NGO’s) waar ECHO gebruik van maakt; bijstand op het gebied van civiele bescherming kan zowel binnen als buiten de EU worden verleend, en het mechanisme kan ook worden gebruikt als een instrument om crisisbeheersoperaties in het kader van het GBVB te vergemakkelijken en te ondersteunen.

Deze mededeling bestrijkt het hele scala aan noodsituaties waarbij het mechanisme kan worden geactiveerd, ook die welke zich buiten de EU voordoen. Weliswaar is voorzien in verschillende procedures voor rampen die zich in derde landen[4] resp. in de lidstaten voordoen, maar dergelijke noodsituaties hebben ook bepaalde aspecten gemeen die op praktische wijze in één enkele mededeling kunnen worden geregeld.

In deze mededeling komen de bescherming van kritische infrastructuur en daarmee verband houdende paraatheidsmaatregelen niet aan bod, en ligt het accent evenmin op de maatregelen ter beperking van de gevolgen op middellange termijn van terroristische aanvallen die nodig zijn voor de bescherming van vrijheid, veiligheid en gerechtigheid. Deze komen aan de orde in het voorstel voor een Besluit van de Raad tot vaststelling van het specifieke programma “Terrorismebestrijding: preventie, paraatheid en beheersing van de gevolgen”, dat op 6 april 2005 is goedgekeurd.[5]

Deze mededeling heeft evenmin betrekking op de financiële steun die aan door een ernstige ramp getroffen lidstaten en kandidaat-landen wordt verleend krachtens het bestaande EU-solidariteitsfonds en het nieuwe voorstel voor een solidariteitsfonds dat op 6 april 2005 is goedgekeurd.[6] Dit laatste is erop gericht de nodige financiële steun te verstrekken om een snelle terugkeer naar normale levensomstandigheden in de getroffen gebieden te helpen bewerkstelligen en om een bijdrage te leveren aan financiële compensatie voor de slachtoffers van terrorisme. Het voorziet ook in onmiddellijke medische hulp en maatregelen ter bescherming van de bevolking tegen acute gezondheidsrisico’s; in dit verband worden ook de tijdens een noodsituatie gemaakte kosten voor vaccins, geneesmiddelen, medische producten, uitrusting en infrastructuur gedekt.

2. HET BESTAANDE KADER VOOR CIVIELE BESCHERMING

2.1. Juridische instrumenten voor civiele bescherming

Het kader voor samenwerking op het gebied van civiele bescherming omvat momenteel twee juridische instrumenten.

Het in oktober 2001 ingestelde communautair mechanisme voor civiele bescherming[7] is een operationeel instrument dat ontworpen is om de paraatheid te verhogen en te zorgen voor onmiddellijke bijstandsinterventies in het kader van civiele bescherming in ernstige noodsituaties. Het kan worden ingeschakeld bij natuurrampen of door de mens veroorzaakte rampen, met inbegrip van nucleaire incidenten. Momenteel nemen 30 staten – de EU-25, Bulgarije, Roemenië, Liechtenstein, Noorwegen en IJsland – deel aan het mechanisme. Voor de financiering worden op jaarbasis middelen toegewezen.

Het actieprogramma voor civiele bescherming[8] voorziet in de financiering van activiteiten die gericht zijn op preventie, paraatheid en een effectieve respons. Het loopt eind 2006 af.

Voor de periode vanaf 2007 heeft de Commissie een voorstel goedgekeurd voor een verordening van de Raad tot instelling van een Instrument voor snelle respons en paraatheid bij ernstige noodsituaties. Het is de bedoeling dat deze verordening de nieuwe juridische grondslag vormt voor de toekenning van financiële steun van de Gemeenschap voor acties en maatregelen op het gebied van civiele bescherming die betrekking hebben op paraatheid en snelle respons bij rampen die zich voordoen binnen de EU en in landen die deelnemen aan het mechanisme. De juridische grondslag voor financiële steun voor activiteiten op het gebied van civiele bescherming buiten de EU wordt geboden door het voorgestelde Stabiliteitsinstrument.

2.2. Rol van het mechanisme

Het operationele hart van het mechanisme is het waarnemings- en informatiecentrum (WIC), dat gevestigd is bij de Europese Commissie in Brussel. Via het WIC, dat 24 uur per dag bereikbaar is, kan de Commissie in noodgevallen de inzet van capaciteit op het gebied van civiele bescherming vanuit de lidstaten vergemakkelijken.

Elk door een ramp getroffen land – binnen of buiten de Unie – kan om bijstandsverlening via het WIC verzoeken. Het WIC geeft het verzoek onmiddellijk door aan een netwerk van nationale contactpunten. Deze laten het WIC weten of zij bijstand kunnen bieden. Het WIC verzamelt de reacties en informeert de verzoekende staat over de beschikbare bijstand. Het getroffen land maakt op basis van zijn behoeften een keuze uit de aangeboden bijstand en neemt contact op met de bijstandverlenende landen. Het WIC kan ook technische bijstand aanbieden, inclusief verbeterde toegang tot satellietbeelden, en fungeert als een informatiecentrum dat gegevens verzamelt en alle deelnemende landen regelmatig bijgewerkte informatie doet toekomen.

Voor interventies binnen en buiten de Unie gelden verschillende procedures. Bij interventies binnen de EU coördineert de verzoekende staat de via het mechanisme ontvangen bijdragen. Voor de coördinatie van Europese bijstandsinterventies op het gebied van civiele bescherming buiten de EU wordt gezorgd door de Commissie en het Voorzitterschap, die in nauw overleg optreden. Dergelijke interventies kunnen hetzij als een autonome operatie, hetzij als bijdrage tot een door een internationale organisatie geleide interventie worden uitgevoerd. Bij dergelijke interventies zorgt het WIC voor nauwe coördinatie met ECHO en met UN OCHA (Office for the Coordination of Humanitarian Affairs), dat belast is met de algehele coördinatie van de internationale hulpinspanningen. Bij interventies buiten de EU kan het WIC binnen enkele uren deskundigen ter plaatse sturen om de behoeften te inventariseren, de operaties op het gebied van civiele bescherming te coördineren en de verbinding te onderhouden met de bevoegde instanties en internationale organisaties. Het besluit deskundigen te sturen wordt in nauw overleg met het Voorzitterschap genomen. Voor het gebruik van het mechanisme bij crisisbeheersoperaties in het kader van het GBVB gelden specifieke procedures[9].

Het mechanisme werkt ook aan een grotere paraatheid. Het wordt ondersteund door een databank met gegevens over de in de verschillende landen beschikbare capaciteit voor bijstandsinterventies in het kader van civiele bescherming. Het mechanisme beschikt ook over de inhoud van de door de militaire staf van de EU (EUMS) samengestelde databank, waardoor het een breed overzicht heeft van alle middelen die beschikbaar zijn voor rampenbeheersing. De in de databank voor civiele bescherming opgenomen deskundigen en teamleiders worden uitgenodigd deel te nemen aan een opleidingsprogramma met cursussen, oefeningen en gegevensuitwisseling over expertsystemen. Een gemeenschappelijk noodcommunicatie- en informatiesysteem (Common Emergency Communication and Information System - CECIS) wordt thans opgezet om te zorgen voor een efficiënte uitwisseling van informatie tussen het WIC en de nationale contactpunten.

3. VERBETERING VAN HET COMMUNAUTAIR MECHANISME VOOR CIVIELE BESCHERMING

Het actieplan voorziet in vier mogelijke verbeteringen in het mechanisme: betere voorbereiding van interventies in het kader van civiele bescherming, versterking van de analyse- en evaluatiecapaciteit, intensivering van de coördinatie en verbetering van de bijstandsverlening aan EU-burgers die getroffen zijn door rampen buiten de Unie. De volgende maatregelen kunnen binnen het bestaande juridische kader worden getroffen.

3.1. Versterking van de paraatheid

De investeringen die de afgelopen jaren zijn gedaan in opleiding, oefeningen en paraatheid hebben ervoor gezorgd dat op doeltreffende wijze bijstand op het gebied van civiele bescherming kan worden verleend aan door rampen getroffen landen binnen en buiten de EU. Het actieplan voorziet in verdere werkzaamheden aan het opstellen van scenario’s, verbetering van opleidingsprogramma’s en versterking van de interoperabiliteit, ook tussen de civiele en de militaire sector.

Evaluatie van de capaciteit op het gebied van civiele bescherming

In de afgelopen maanden heeft de Commissie aan scenario’s gewerkt voor het in kaart brengen van de middelen die de lidstaten beschikbaar kunnen stellen bij een zware terroristische aanslag in een ander land. Deze exercitie geeft de lidstaten de mogelijkheid de leemten en zwakke plekken in de Europese bijstandsverlening in het kader van de civiele bescherming te inventariseren en is een onmisbare stap om de interoperabiliteit van de beschikbare middelen te verbeteren.

Dit werk moet in hoog tempo worden voortgezet en worden uitgebreid tot natuur- en andere rampen waarbij de inzet van civiele bescherming het meest waarschijnlijk is. Daartoe is volledige deelname van alle lidstaten vereist. De Commissie doet een beroep op de weinige lidstaten die dit nog niet hebben gedaan om snel complete informatie te verstrekken.

De Commissie zal verder in verbinding blijven met de militaire staf van de EU (EUMS) om tot een zinvolle evaluatie van alle beschikbare middelen voor civiele bescherming te helpen komen[10].

Modulaire aanpak

Als onderdeel van de grootschaliger opstelling van scenario’s stelt de Commissie voor dat elk deelnemend land van tevoren de snel inzetbare en op zichzelf staande modules inventariseert die het, onder voorbehoud van bevestiging per geval, beschikbaar kan stellen voor een Europese interventie in het kader van de civiele bescherming. Zodra de samenstelling van de basismodules vastligt zal het personeel worden uitgenodigd om opleidingscursussen bij te wonen en aan oefeningen deel te nemen.

Dit zou er in de toekomst toe leiden dat het WIC de lidstaten zelf vraagt specifieke modules in te zetten. Door deze aanpak zal het WIC samenhangende bijstandspakketten voor civiele bescherming kunnen samenstellen en gerichter kunnen inspelen op de specifieke behoeften in elk noodgeval.

Deze modulaire aanpak zou een logische ontwikkeling vormen op het huidige systeem, waarin in de meeste lidstaten op korte termijn inzetbare teams ter beschikking staan. Een extra voordeel is dat maximaal kan worden geprofiteerd van de verschillende soorten expertise die in de lidstaten voorhanden zijn.

De ontwikkeling van modules zou ook een belangrijke maatregel zijn om de internationale capaciteit voor respons op rampen te versterken, en zou de EU in staat stellen kant-en-klare bijstandspakketten voor civiele bescherming aan te bieden in derde landen. Bij de ontwikkeling van de modulaire aanpak zal aandacht worden besteed aan compatibiliteit en complementariteit met de in het kader van de VN ontwikkelde modules en normen.

Opleiding en oefeningen

Opleidingscursussen en simulatieoefeningen helpen de interoperabiliteit verbeteren en dragen bij tot de ontwikkeling van een gemeenschappelijke interventiecultuur. De huidige inspanningen op dit gebied dienen verder te worden ontwikkeld en indien nodig opgevoerd. In dit verband kunnen speciale opleidingen en oefeningen met betrekking tot specifieke aspecten (b.v. evaluatiemethodes) of ten behoeve van specifieke doelgroepen worden georganiseerd. Deelname van de militaire tegenhangers aan deze opleidingscursussen en oefeningen dient te worden aangemoedigd om de civiel-militaire interoperabiliteit te bevorderen. Samenhang en synergieën met bestaande opleidingsformules binnen de systemen van de VN en het Rode Kruis zullen worden verkend om een gemeenschappelijke operationele cultuur en interoperabiliteit te helpen opbouwen. Wederzijdse deelname aan oefeningen zal worden aangemoedigd.

3.2. Behoeftenanalyse en -evaluatie

Vroegtijdige waarschuwing en analyse

Kostbare tijd kan worden gewonnen door de koppeling tussen het WIC en de op het niveau van de EU en de VN bestaande systemen voor vroegtijdige waarschuwing en wachtdienst te versterken. Het centrum moet op de hoogte worden gesteld van alle binnengekomen alarmmeldingen over natuurrampen om snel te kunnen inschatten of zij tot een verzoek om bijstand kunnen leiden en om de tijd die nodig is voor de voorbereiding van een interventie te kunnen terugbrengen.

Het WIC dient ook in staat te zijn de ontwikkelingen met betrekking tot rampen continu te volgen en moet daartoe gebruik kunnen maken van alle beschikbare informatiebronnen.[11] Nieuwe ontwikkelingen en binnenkomende rapporten moeten onmiddellijk kunnen worden geanalyseerd om het potentiële effect daarvan te bepalen en de mogelijke behoeften inzake civiele bescherming te evalueren. De wetenschappelijke en technologische middelen die op Europees niveau beschikbaar zijn, inclusief informatie- en bewakingssystemen, zullen een essentiële bijdrage aan de vervulling van deze taak leveren.

Met het oog hierop zal het WIC moeten zorgen voor een wachtdienst die de klok rond paraat is[12], zodat meteen kan worden gereageerd op noodsituaties, met voldoende personeel achter de hand om in alle stadia van een incident een voldoende bezetting te garanderen.

Versterking van de behoeftenevaluatie ter plaatse

Een van de belangrijkste lessen die uit de recente tsunamiramp kunnen worden getrokken is dat de capaciteit voor evaluaties op de plaats van een ramp moet worden versterkt om de specifieke behoeften te kunnen inventariseren op terreinen waarin de civiele bescherming gespecialiseerd is. Die capaciteit zal uiteraard worden ingezet in nauwe samenwerking met en als aanvulling op de humanitaire noodhulpteams van ECHO en de evaluatieteams van de VN en andere instellingen die ter plaatse opereren. Er moet in een uitbreiding van de EU-capaciteit voor evaluatie van de behoeften op het gebied van civiele bescherming worden voorzien om de bestaande mondiale capaciteit op te voeren, zowel door de EU-bijdrage aan de inspanningen van de VN te stroomlijnen als door extra capaciteit binnen de Unie te ontwikkelen

Afhankelijk van de omvang van de ramp moet het WIC in de toekomst in staat zijn kleine evaluatieteams van ongeveer 5 personen uit te zenden in plaats van individuele deskundigen. Daartoe moeten de lidstaten het WIC van tevoren een volledig overzicht doen toekomen van de deskundigen die zij voor korte missies beschikbaar kunnen stellen en moeten zij de beschikbaarheid van deze deskundigen bevestigen in een zeer vroeg stadium van een noodsituatie.

Bovendien moeten de evaluatiemethodes en -normen opnieuw worden bezien, rekening houdend met de geaccepteerde methodologieën en standaarden die door de VN en andere instanties zijn ontwikkeld, om te komen tot een samenhangende aanpak voor de evaluatie van de behoeften op het gebied van civiele bescherming in het kader van het mechanisme.

De kwaliteit van de evaluaties kan verder worden verbeterd door middel van een specifieke opleiding voor evaluatiedeskundigen. Deze opleiding zou met name worden toegespitst op coördinatie met deskundigen van de VN, ECHO, IFRC en andere instanties alsook op evaluatiemethodes en -normen.

Tenslotte zal de Commissie, zoals reeds op 4 oktober 2004 door de Raad is overeengekomen, in het kader van het mechanisme gemeenschappelijke insignes ontwikkelen met het oog op een goede herkenbaarheid van het personeel ter plaatse. Daardoor zal het gevoel worden versterkt deel uit te maken van een EU-interventiemacht voor civiele bescherming en zal de aanwezigheid van de EU op de plaats van een ramp duidelijker zichtbaar worden gemaakt.

3.3. Intensivering van de coördinatie

De Raad heeft de Commissie verzocht voorstellen te doen voor verbetering van de coördinatie van de bijdragen van de lidstaten, zowel bij autonome operaties van de Unie als bij een collectieve respons van de EU in het kader van een door een andere organisatie geleide operatie.

Gecoördineerde Europese bijstandsverlening op het gebied van civiele bescherming

In de eerste plaats vereist een volledig gecoördineerde respons van de EU dat de lidstaten samenwerken in het kader van het mechanisme. De respons op de noodsituatie in Zuid-Azië heeft aanzienlijke verschillen in aanpak tussen de lidstaten aan het licht gebracht. Om het volledige potentieel van het mechanisme te kunnen benutten moet ondubbelzinnig worden gekozen voor samenwerking op Europees niveau, ter ondersteuning van de activiteiten van de Verenigde Naties en het getroffen land zelf.

Streven naar complementariteit en coördinatie met de Verenigde Naties

Bij interventies in derde landen moet de Unie in staat zijn de door nationale of lokale overheden ondernomen acties te ondersteunen en een collectieve bijdrage te leveren aan de door de VN gecoördineerde internationale hulpinspanning. Voor interventies buiten de EU wordt de leidende rol van UN OCHA bij de coördinatie ten volle erkend. Tijdens de hele hulpactie in Zuid-Azië heeft het mechanisme in nauw overleg gestaan met UN OCHA en het personeel daarvan ter plaatse. De bestaande samenwerking en coördinatie met de VN, die gebaseerd is op de in 2004 bereikte overeenkomst[13], zal verder worden ontwikkeld op alle operationele kernonderdelen van rampenbestrijding, zowel ter plaatse als op het hoofdkwartier. De Commissie zal ervoor zorgen dat de overeenkomst met UN OCHA integraal wordt uitgevoerd zodat maximaal gebruik wordt gemaakt van de beschikbare middelen en een gecoördineerde respons op rampen in derde landen tot stand wordt gebracht.

Streven naar complementariteit en coördinatie met humanitaire hulpverlening

In veel rampsituaties zijn interventies op het gebied van civiele bescherming een antwoord op humanitaire behoeften en leveren zij een bijdrage aan de algehele humanitaire inzet. Het is daarom van het grootste belang ervoor te zorgen dat deze interventies nauw met de humanitaire hulpverleners worden gecoördineerd in alle stadia van de operationele respons.

Op communautair niveau werkt het mechanisme nauw samen met ECHO, zowel ter plaatse als op het hoofdkwartier, om te zorgen voor een algehele Europese noodrespons bij plotselinge rampen. In de operationele procedures van de Commissie wordt nu reeds de nadruk gelegd op de synergieën en complementariteit tussen de humanitaire hulpverlening door de EG en haar interventies in het kader van civiele bescherming, waarbij de specifieke functies en relatieve voordelen daarvan worden uitgebuit. De werkzaamheden die reeds zijn aangevat met betrekking tot het leren uit gezamenlijke ervaringen en de operationele koppeling vanaf het plannings- tot het uitvoeringsstadium zullen worden voortgezet zodat voor een naadloze respons kan worden gezorgd wanneer beide instrumenten bij dezelfde ramp worden ingezet.

Versterking van de operationele planningcapaciteit

De operationele planningcapaciteit van het WIC moet worden versterkt. Daardoor zal het Centrum in staat worden gesteld een meer centrale rol te spelen bij de planning en de coördinatie van het transport, de distributie en de verstrekking van bijstand van de lidstaten op het gebied van civiele bescherming, zowel binnen als buiten de EU.

Versterking van de coördinatie ter plaatse

Bij interventies buiten de EU moet de versterkte coördinatiecapaciteit op het hoofdkwartier gepaard gaan met een even strakke coördinatie ter plaatse. Voor een verbetering van de coördinatie van de Europese bijstand op het gebied van civiele bescherming is het noodzakelijk dat de Europese bijdrage ter plaatse efficiënter wordt gecoördineerd. Daardoor zouden de lokale autoriteiten en de Verenigde Naties in staat worden gesteld voor een betere coördinatie van de hulp te zorgen, doordat zij nog slechts met één aanspreekpunt te maken zouden hebben voor alle door de Gemeenschap geboden bijstand op het gebied van civiele bescherming. De coördinatie zou betrekking kunnen hebben op de aanvoer, de distributie en de verstrekking van de Europese bijstand, en zou ook overleg met externe actoren, waaronder agentschappen van de VN alsook lokale en internationale NGO’s, kunnen omvatten.

Coördinatie met de militaire tegenhangers

De inzet van militaire middelen ter ondersteuning van operaties op het gebied van civiele bescherming buiten de EU moet plaatsvinden op basis van de desbetreffende internationale regels, met name de richtlijnen van 1994 over het gebruik van militaire en civiele capaciteit (Military and Civil Defence Assets- MCDA) bij de bestrijding van natuurrampen (de zogenoemde Oslo-richtlijnen) en de richtlijnen van de VN van 2003 inzake het gebruik van MCDA in complexe noodsituaties, en in voorkomend geval met inachtneming van de algemene coördinerende rol van de VN.

De tsunamiramp heeft echter aan het licht gebracht hoe waardevol de inzet van militaire middelen in ernstige noodsituaties kan zijn en heeft tevens duidelijk gemaakt dat voor een betere coördinatie met de militaire tegenhangers moet worden gezorgd. Wanneer de inzet van militaire middelen noodzakelijk en in overeenstemming met internationale richtlijnen is, moet het mechanisme kunnen rekenen op militaire middelen om de civiele bijstand die het verleent te ondersteunen.

In dit verband wordt erop gewezen dat de Raad op 17 mei 2004 regels voor de beschikbaarstelling van de militaire databank aan het mechanisme heeft vastgesteld. Deze regels omvatten procedures voor het gebruik van militaire middelen bij terroristische aanslagen binnen de Unie. Zij schrijven voor dat het mechanisme alle verzoeken om bijstand doorgeeft aan de daarvoor aangewezen nationale contactpunten voor civiele bescherming; in hun antwoord kunnen deze gegevens vermelden over de beschikbare militaire faciliteiten en middelen. Voor andere ramptypes kunnen vergelijkbare procedures worden vastgesteld, zodat indien daar behoefte aan bestaat de nodige militaire middelen sneller en doelmatiger kunnen worden ingezet.

De toegang tot militaire middelen van de EU kan ook worden verbeterd door een doelmatiger gebruik van de desbetreffende databank van de EU. In de mededeling van de Commissie ‘Versterking van de EU-respons op rampen en crisissituaties’[14] wordt aangegeven hoe de ontwikkeling van specifieke planningscenario’s in samenwerking met de civiel-militaire cel deze doelstelling kan helpen bereiken.

Versterking van de coördinatie binnen de Commissie

De ervaring in Zuid-Azië heeft het belang van coördinatie tussen de diensten van de Commissie aangetoond. Op 20 oktober 2004 heeft de Commissie de oprichting van ARGUS en van een centraal crisiscentrum aangekondigd.[15] De Commissie kijkt ook actief naar haar interne procedures om ervoor te zorgen dat zij bij een noodsituatie zo effectief en samenhangend mogelijk kan reageren.

Financiering van transport

Voor een betere coördinatie van de Europese interventies in het kader van de civiele bescherming moet ook gebruik kunnen worden gemaakt van alle beschikbare bijstandsmogelijkheden om in de behoeften van het getroffen land te voorzien. Zoals uit de ervaring met de tsunamiramp is gebleken, bestaat er duidelijk behoefte aan meer transportcapaciteit voor Europese bijstand op het gebied van civiele bescherming. De beschikking van de Raad tot vaststelling van het mechanisme maakt het het WIC reeds mogelijk het vervoer van middelen voor bijstandsverlening op het gebied van civiele bescherming te vergemakkelijken. Het voorgestelde Instrument voor snelle respons en paraatheid bij ernstige noodsituaties zou, wanneer het eenmaal is vastgesteld, de kosten helpen dekken die worden gemaakt voor dergelijk vervoer ter bestrijding van rampen in de EU of in landen die deelnemen aan het mechanisme.[16] De financiering van de kosten die zijn verbonden aan het vervoer van middelen voor bijstandsverlening op het gebied van civiele bescherming naar landen buiten de EU wordt geregeld in het voorgestelde Stabiliteitsinstrument.

3.4. Een goed functionerend mechanisme is in het belang van het GBVB

Tijdens de Europese Raad van Feira is civiele bescherming aangemerkt als een van de prioritaire gebieden waarop de capaciteit van de EG op het gebied van civiel crisisbeheer moet worden versterkt. Het communautair mechanisme voor civiele bescherming speelt een belangrijke rol bij de opbouw van deze capaciteit. De Commissie verwijst naar de gezamenlijke verklaring van 29 september 2003, die melding maakt van procedures voor het gebruik van het mechanisme bij operaties in het kader van het GBVB. De Commissie zal er samen met de Raad aan blijven werken dat het mechanisme volledig is afgestemd op de behoeften van toekomstige operaties in het kader van het GBVB.

3.5. Verbetering van de bijstand aan EU-burgers

Tenslotte heeft de Raad ook nadrukkelijk gewezen op de noodzaak de bijstand aan Europese burgers die zijn getroffen door rampen buiten de EU te verbeteren en heeft hij opgeroepen tot een discussie over de rol die de bestaande instrumenten in dit verband kunnen vervullen.

De ervaring in Zuid-Azië heeft laten zien dat samenwerking tussen de instanties voor civiele bescherming en de consulaire autoriteiten van wederzijds nut kan zijn bij interventies buiten de Unie. Via zijn 24 uur per dag actieve netwerk dat de administraties van de lidstaten verbindt kan het mechanisme nuttige operationele bijstand verlenen, met name door uitwisseling van gegevens over de behoeften van alle lidstaten op het gebied van teams voor slachtofferidentificatie, repatriëring en (medische) evacuatie. Bovendien heeft het WIC er bij de lidstaten op aangedrongen de vliegtuigen die voor bijstandsverlening op het gebied van civiele bescherming worden ingezet te gebruiken voor het repatriëren van Europese burgers, en zodoende de traditionele bijstand op het gebied van civiele bescherming te koppelen aan consulaire samenwerking. Wanneer dit passend en nuttig is, is de Commissie bereid het mechanisme voor dergelijke nieuwe taken beschikbaar te stellen.

4. ACTIES OP LANGERE TERMIJN VOOR DE ONTWIKKELING VAN DE CAPACITEIT VAN DE EUROPESE UNIE OP HET GEBIED VAN CIVIELE BESCHERMING

DE RAAD HEEFT DE COMMISSIE VERZOCHT MET VOORSTELLEN TE KOMEN OM DE UNIE IN STAAT TE STELLEN EEN KWALITATIEVE STAP VOORWAARTS TE ZETTEN bij haar activiteiten inzake civiele bescherming en haar capaciteit op dat gebied te versterken. In het EU-actieplan van 31 januari 2005 zijn de specifieke aspecten vermeld die moeten worden beschouwd, onder andere het bundelen van middelen, de contacten met het WIC en ECHO en tussen de lidstaten (b.v. via een online informatiesysteem), de coördinatie van militaire middelen ter ondersteuning van interventies in het kader van de civiele bescherming en de coördinatiestructuren die ter plaatse moeten worden opgezet.

Het mechanisme, dat in staat is gebleken in een grote verscheidenheid aan situaties snel voor bijstand in het kader van de civiele bescherming te zorgen, kan een bijdrage leveren aan de algehele snelle respons-capaciteit van de EU. Naast de hierboven gesuggereerde verbeteringen wordt een structurele hervorming van het mechanisme voorgesteld om de reactiecapaciteit daarvan te vergroten.

4.1. Bundeling van middelen voor civiele bescherming

De bestaande beschikking van de Raad tot vaststelling van het communautair mechanisme voor civiele bescherming stelt de lidstaten in staat de middelen voor civiele bescherming op Europese schaal te bundelen. Zoals reeds vermeld, zal de scenariogebaseerde capaciteitsevaluatie het de lidstaten mogelijk maken de zwakke plekken op te sporen in de bijstandscapaciteit voor civiele bescherming die thans via het mechanisme beschikbaar is.

Wanneer de gecombineerde nationale middelen en capaciteit ontoereikend zijn om in de mogelijke behoeften te voorzien, moeten verdere stappen worden ondernomen om op nationaal niveau extra capaciteit voor civiele bescherming te ontwikkelen of te zorgen voor een betere bundeling van de middelen op Europees niveau. Daarvoor is een eenduidige juridische grondslag vereist alsook de bereidheid bij de lidstaten om meer middelen voor civiele bescherming beschikbaar te stellen voor assistentie aan andere landen, alsook om informatie over die middelen te delen.

Het nieuwe instrument, waarbij de beschikking van de Raad betreffende het mechanisme wordt gewijzigd, en dat in 2005 zal worden voorgesteld, moet de grondslag leggen voor de vaststelling van een aantal kwantitatieve doelstellingen met betrekking tot de middelen voor civiele bescherming die op Europees niveau beschikbaar moeten zijn voor assistentie aan lidstaten en derde landen die daaraan behoefte hebben.

4.2. Naar een anticiperende aanpak

Wanneer het gaat om interventies buiten de EU, blijkt echter uit recente ervaringen dat kostbare tijd verloren kan gaan tussen het plaatsvinden van de ramp en de ontvangst van een formeel verzoek om bijstand.

Door de analysecapaciteit van het WIC te versterken kan de weg worden geëffend voor een meer anticiperende aanpak bij rampmeldingen. In de toekomst dient het WIC te worden gemachtigd om – via de EG-delegaties, EG-deskundigen ter plaatse of andere diplomatieke kanalen - een derde land in kennis te stellen van de mogelijkheid om bijstand op het gebied van civiele bescherming te verzoeken wanneer daar duidelijk behoefte aan bestaat. Dit zal het tijdsverloop tussen het plaatsvinden van een ramp en de daadwerkelijke bijstandsverlening tot een minimum helpen beperken. Indien het getroffen land ervan afziet bijstand aan te vragen kunnen geen verdere stappen worden ondernomen.

4.3. Standby-modules

Momenteel besluit elke lidstaat vrijwillig en op ad hoc-basis of hij de gevraagde bijstand op het gebied van civiele bescherming al dan niet kan verlenen. Deze gang van zaken maakt de snelheid van de Europese bijstandsverlening afhankelijk van de nationale besluitvorming in 25 lidstaten.

In de toekomst kunnen de lidstaten, op basis van de in punt 3.1 beschreven modulaire aanpak, een stap verder gaan door overeen te komen een klein aantal basismodules permanent standby te houden voor Europese interventies in het kader van de civiele bescherming. Bovendien kunnen de lidstaten politieke overeenstemming bereiken, voor er sprake is van enige noodsituatie, om deze standby-modules te mobiliseren telkens wanneer de bevoegde Europese instantie om de onmiddellijke inzet daarvan verzoekt. Zo zou worden gegarandeerd dat te allen tijde enkele basismodules klaarstaan en zou de tijd die nodig is om bijstandsinterventies op te zetten aanzienlijk worden bekort.

Ook wanneer de lidstaten er van tevoren mee zouden instemmen de betrokken teams op verzoek van Europa uit te zenden, zouden regelingen kunnen worden getroffen voor situaties waarop individuele lidstaten niet berekend zijn. Zo zouden groepen lidstaten gezamenlijk de lasten kunnen dragen die verbonden zijn aan het standby houden van bepaalde basismodules, zodat de permanente beschikbaarheid daarvan op Europees niveau kan worden gegarandeerd.

De betrokken eenheden moeten snel kunnen worden ingezet en volledig autonoom kunnen optreden. Met de lidstaten moeten duidelijke afspraken worden gemaakt over de voorwaarden waaronder zij kunnen worden ingezet. De interoperabiliteit van deze eenheden, die de kern zouden vormen van elke Europese interventie op het gebied van civiele bescherming, kan worden gewaarborgd door oefeningen en opleiding. Op die basis zouden deze eenheden daadwerkelijk de spil vormen van een Europese interventiemacht voor civiele bescherming.

4.4. Versterking van de logistieke basis

Het mechanisme moet met adequate logistieke middelen worden uitgerust. Het voorstel voor een verordening van de Raad tot instelling van een Instrument voor snelle respons en paraatheid bij ernstige noodsituaties voorziet in de mogelijkheid de kosten te financieren die worden gemaakt voor de huur van uitrusting die noodzakelijk is voor een snelle Europese respons en die niet van de lidstaten kan worden verkregen. Het kan bij voorbeeld gaan om vliegtuigen of uitrusting voor de bestrijding van bosbranden gedurende de zomermaanden. Voor interventies buiten de Unie moeten mogelijke synergieën met de VN worden verkend, met name met het gemeenschappelijk logistiekcentrum van de VN (UN Joint Logistics Centre - UN JLC) en het centraal register van de VN voor rampenbeheerscapaciteit (UN Central Register for Disaster Management Capacities).

In haar mededeling ‘Versterking van de EU-respons op rampen en crisissituaties’[17] heeft de Commissie voorgesteld een haalbaarheidsstudie uit te voeren naar de totstandbrenging van een gemeenschappelijk logistiekplatform voor rechtstreeks beheerde operaties buiten de EU.

4.5. Bevordering van internationale coördinatie van rampenrespons

Met als opdracht de inzet van bijstand op het gebied van civiele bescherming vanuit 30 Europese landen te vergemakkelijken, heeft het communautair mechanisme toegang tot een breed scala aan responscapaciteit. Deze omvat, naast algemene voorzieningen voor rampenbestrijding, een uniek geheel van geavanceerde technische faciliteiten, gaande van decontaminatiekits tot gespecialiseerde brandbestrijdingsuitrusting. Deze assistentie kan een waardevolle aanvulling vormen op andere internationale humanitaire hulpinspanningen bij diverse soorten rampen.

Op basis van de door de Europese bijstand op het gebied van civiele bescherming geboden meerwaarde en ter ondersteuning van de leidende rol van de VN, moet het mechanisme ernaar streven de internationale coördinatie te verbeteren om de beschikbare middelen maximaal te benutten en een volledig gecoördineerde respons op rampen in derde landen te vergemakkelijken. In het kader daarvan zou onder andere een bijdrage moeten worden geleverd aan de ontwikkeling en verfijning van operationele procedures voor coördinatie en behoeftenevaluatie ter plaatse. Bij dit streven zou het mechanisme een actievere internationale rol moeten gaan spelen die gebaseerd zou zijn op nauwe coördinatie met UN OCHA en waarbij naar behoren rekening zou moeten worden gehouden met het takenpakket van andere internationale organisaties.

5. CONCLUSIE

In afdeling 3 van deze mededeling wordt een aantal maatregelen beschreven dat snel kan worden genomen om de prestaties van het mechanisme te verbeteren. Afdeling 4 bevat een reeks voorstellen voor de toekomstige ontwikkeling van het mechanisme die een aanpassing van de beschikking van de Raad tot vaststelling van het mechanisme zullen vereisen.

De in elk van deze afdelingen vermelde voorstellen hebben financiële implicaties. Activiteiten en acties op het gebied van paraatheid binnen de EU vallen onder het voorstel voor een Instrument voor snelle respons en paraatheid bij ernstige noodsituaties, dat op 6 april 2005 door de Commissie is goedgekeurd.[18] Acties buiten de EU vallen onder het Stabiliteitsinstrument. [19]Deze instrumenten moeten echter nog door de Raad worden vastgesteld.

De implicaties op personeelsgebied zullen worden geregeld in het kader van de jaarlijkse exercitie waarbij de toewijzing van middelen wordt afgestemd op de beleidsprioriteiten. Het financieel memorandum bij het voorstel voor een Instrument voor snelle respons en paraatheid bevat een gedetailleerde specificatie van de totale middelen die nodig zijn voor de uitvoering van de hierboven beschreven activiteiten. Voor het geval de financiering ontoereikend is om volledig in de behoeften te voorzien, kan het nodig zijn de omvang van de voorgestelde activiteiten opnieuw te bekijken.

De Commissie nodigt de Raad en het Europees Parlement uit de in deze mededeling aangegeven hoofdlijnen te onderschrijven en hun steun te geven aan de daarin vervatte voorstellen.

[1] COM(2005)113 def. van 06.04.2005.

[2] Resolutie van het Europees Parlement over de recente tsunamiramp in de Indische Oceaan, 13 januari 2005.

[3] Typische taken zijn opsporing en redding, verlenen van medische noodhulp, brandbestrijding en het verstrekken van onderdak, voedsel en water. Afhankelijk van de aard van de ramp kan de bijstand vaak een meer technische vorm aannemen, zoals het inzetten van blusvliegtuigen (bij bosbranden), pompvoorzieningen (bij overstromingen), schepen voor het bestrijden van verontreiniging (bij olielozingen) en hulpmiddelen voor detectie en decontaminatie (bij chemische, biologische of nucleaire incidenten).

[4] Voor interventies in derde landen, zie met name artikel 6 van Beschikking (2001/792/EG, Euratom) van de Raad van 23 oktober 2001 tot vaststelling van een communautair mechanisme ter vergemakkelijking van versterkte samenwerking bij bijstandsinterventies in het kader van civiele bescherming.

[5] COM(2005) 124 def. van 06.04.2005.

[6] COM(2005) 108 def. van 06.04.2005.

[7] Beschikking 2001/792/EG, Euratom van de Raad.

[8] Beschikking van de Raad van 9 december 1999 betreffende een communautair actieprogramma voor civiele bescherming (1999/847/EG).

[9] De gezamenlijke verklaring van de Raad en de Commissie van 29 september 2003 bevat specifieke regels voor het gebruik van het mechanisme bij crisisbeheersoperaties in het kader van het GBVB.

[10] In haar mededeling ‘Versterking van de EU-respons op rampen en crisissituaties’ doet de Commissie voorstellen om de banden tussen de Commissie en de militaire staf van de EU te versterken, waarbij ook wordt gedacht aan detachering van contactpersonen naar de civiel-militaire cel. COM(2005) 153 def. van 20.04.2005.

[11] Bestaande informatiebronnen zijn onder andere de EU-delegaties, het RELEX-crisiscentrum, het ECHO-crisiscentrum en –deskundigen, ECURIE, de via het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek en het DG Onderzoek beschikbare faciliteiten, waaronder GDAS en het UNDAC-alarmeringssysteem.

[12] Voor de responscapaciteit die thans 24 uur per dag, 7 dagen per week door het WIC wordt geboden wordt gebruik gemaakt van personeel dat standby staat en binnen 30 minuten klaar is voor dienst, in samenwerking met het directoraat Veiligheid van de Commissie.

[13] Briefwisseling tussen UN OCHA en de Commissie van de Europese Gemeenschappen betreffende hun samenwerking bij rampenbestrijding (in geval van gelijktijdige interventies in een door een ramp getroffen land), 27-28 oktober 2004.

[14] COM(2005) 153 def. van 20.04.2005.

[15] COM(2004) 701 def. van 20.10.2004

[16] COM(2005)113 def. van 06.04.2005.

[17] COM(2005) 153 def. van 20.04.2005.

[18] COM(2005) 113 def. van 06.04.2005.

[19] COM(2004) 630 def. van 29.09.2004.