Vrije en eerlijke Europese verkiezingen garanderen

Een cruciaal moment voor de toekomst van de Europese Unie

De essentie van de Europese Unie is het verdedigen van de democratie en de democratische waarden. Dit is noodzakelijk voor een door pluralisme en verdraagzaamheid gevormde samenleving waar de Europese burgers hun stem kunnen uitbrengen in de wetenschap dat zij niet worden misleid. Samen met de rechtsstaat en de grondrechten maakt de democratie ons tot wie wij zijn en definieert zij onze Unie.

De verkiezingen voor het Europees Parlement van mei 2019 zullen plaatsvinden in een geheel andere context dan alle eerdere verkiezingen. De politieke uitdagingen voor de Unie en haar lidstaten zijn enorm. Het is duidelijk dat een robuustere Unie tot stand moet worden gebracht, die geloofwaardigheid en kracht kan bieden op mondiaal niveau, waar rivaliserende machten actief zijn die niet noodzakelijk al onze belangen of waarden delen. Voor een robuuste Unie die berust op doeltreffende justitiële samenwerking, uitwisseling van informatie ter bestrijding van terrorisme en georganiseerde misdaad, en een soepel functionerende interne markt, is vereist dat de lidstaten wederzijds vertrouwen hebben in elkaar en in onze democratische systemen. Tegen deze bijzondere achtergrond vinden de Europese verkiezingen van mei 2019 plaats, die de komende jaren vorm zullen geven aan de toekomst van de Europese Unie.

De weerbaarheid van de democratische stelsels van de Unie moeten worden gewaarborgd. Dat is een onderdeel is van de Veiligheidsunie: aanvallen tegen electorale infrastructuur en campagne-informatiesystemen zijn hybride bedreigingen waartegen de Unie moet optreden. Politiek gemotiveerde massale onlinedesinformatiecampagnes, die ook door derde landen worden georganiseerd, en die specifiek bedoeld zijn om de verkiezingen te discrediteren en de legitimiteit ervan te ondermijnen, blijken onze democratieën in toenemende mate te bedreigen. De Europese Unie moet alles doen wat binnen de grenzen van haar bevoegdheden mogelijk is om haar democratische processen tegen manipulatie door derde landen of particuliere belangen te verdedigen. Verkiezingsperioden blijken bijzonder vatbaar te zijn voor gerichte desinformatie. Dergelijke aanvallen tasten de integriteit en de eerlijkheid van het verkiezingsproces en het vertrouwen van de burgers in verkozen vertegenwoordigers aan en vormen als zodanig een probleem voor de democratie zelf.

De Europese burgers moeten bij het uitbrengen van hun stem een volledig inzicht kunnen krijgen in de politieke keuzes waarvoor zij staan. Dat betekent dat we meer alert moeten zijn op bedreigingen en voor meer transparantie in ons politieke proces moeten zorgen. Een open publieke ruimte, die beveiligd is tegen onrechtmatige beïnvloeding, zorgt voor een gelijk speelveld voor alle politieke campagnes en verkiezingsprocessen, zodat het publiek er vertrouwen in kan stellen. Het is van essentieel belang dat onze democratieën ruimte scheppen voor een levendige politieke campagne, die de kiezers een duidelijk en onvertekend beeld geeft van de ideeën en programma’s van de partijen die om hun stem wedijveren. Daarom is het nodig fraude en andere bewuste pogingen om de verkiezingen te manipuleren, actief te bestrijden, onder meer door sancties op te leggen.

Onlineactiviteiten zijn aan snelle veranderingen onderhevig, ook tijdens verkiezingen, wat betekent dat betere beveiliging en een gelijk politiek speelveld essentieel zijn. De conventionele („offline”) electorale beschermingsmaatregelen, zoals regels voor politieke communicatie tijdens verkiezingsperioden, transparantie van verkiezingsuitgaven en limieten daarvoor, naleving van sperperioden en gelijke behandeling van kandidaten, moeten ook online worden toegepast. Transparantie met betrekking tot politieke reclame op televisie of reclameborden, en limieten die daarvoor gelden, zijn in de onlinewereld net zo goed vereist. Momenteel is dat niet het geval, wat wil zeggen dat dit gemis vóór de volgende Europese verkiezingen moet worden verholpen.

Nieuwe uitdagingen en recente ontwikkelingen

Dankzij onlinecommunicatie ondervinden politieke actoren minder hindernissen en hoeven zij minder kosten te maken voor de interactie met burgers. Zij hebben daardoor meer kansen, maar tegelijkertijd hebben ook kwaadwillige actoren meer mogelijkheden om het democratische debat en de verkiezingsprocessen te beïnvloeden. De onlineomgeving kan het voor actoren gemakkelijker maken om informatie te verstrekken en tegelijkertijd de oorsprong of het doel ervan te verhullen, onder meer door niet transparant te zijn over het feit dat een mededeling (zoals een post op social media) een betaalde advertentie is in plaats van feitelijke rapportage, door opinies als journalistiek te presenteren, of door selectief informatie te presenteren om de gemoederen te verhitten of het debat te polariseren. Niemand moet de illusie koesteren dat de Europese Unie en haar politieke systemen immuun zouden zijn voor dergelijke bedreigingen.

Ook kan de integriteit van de verkiezingen ernstig worden aangetast door „conventionele” cyberincidenten, waaronder cyberaanvallen op verkiezingsprocessen en ‑campagnes, infrastructuur van politieke partijen, systemen van kandidaten of overheidsinstanties en misbruik van persoonsgegevens. Recente onthullingen, zoals in de zaak Facebook/Cambridge Analytica, zijn een voorbeeld daarvan. In die zaak zijn waarschijnlijk persoonsgegevens misbruikt en onrechtmatig aan derden verstrekt voor heel andere doeleinden dan waarvoor zij oorspronkelijk waren verzameld. Hierdoor is de aandacht gevestigd op de potentiële risico’s van bepaalde onlineactiviteiten waarbij burgers illegaal worden benaderd met politieke reclame en communicatie, hun persoonsgegevens onrechtmatig worden verwerkt en misbruikt om hun opinie te manipuleren, desinformatie wordt verspreid of simpelweg de waarheid wordt ondergraven als dat politiek zo uitkomt of verdeeldheid bevordert.

Ondersteuning van vrije en eerlijke verkiezingen in Europa

De Europese instellingen organiseren geen verkiezingen. De maatregelen in die context vallen primair onder de verantwoordelijkheid van de lidstaten. De lidstaten zijn verantwoordelijk voor de organisatie van de verkiezingen en het toezicht op het verloop van het verkiezingsproces. Er is niettemin een duidelijke EU-dimensie. Door bij de verkiezingen voor het Europees Parlement kandidaten voor te dragen, zijn de nationale en regionale politieke partijen primaire spelers in de Europese verkiezingscampagnes. De Europese politieke partijen en de ermee gelieerde stichtingen spelen een belangrijke rol door op Europees niveau aanvullende campagnes te organiseren, onder meer voor de kandidaten voor de functie van voorzitter van de Europese Commissie.

Na de verkiezingen voor het Europees Parlement van 2014 beloofde de Commissie in haar postelectorale verslag van 2015 methoden te onderzoeken om de Europese dimensie en de democratische legitimiteit van het besluitvormingsproces in de Unie verder te versterken en de redenen van de aanhoudend lage opkomst in een aantal lidstaten nader te bestuderen en naar een remedie te zoeken. In februari 2018 heeft de Commissie erop aangedrongen dat vanaf een eerder stadium met de burgers een permanent debat wordt aangegaan over Europese aangelegenheden, dat de politieke partijen vroeger beginnen met hun campagnes voor de Europese verkiezingen, ook wat betreft hun kandidaten voor de functie van voorzitter van de Europese Commissie, dat transparanter wordt omgegaan met de banden tussen nationale en Europese politieke partijen en dat de lidstaten meer bekendheid geven aan het kiesrecht, met name voor ondervertegenwoordigde groepen.

De Europese Unie heeft daarnaast een aantal belangrijke maatregelen getroffen om de democratische weerbaarheid in Europa te versterken, onder meer door middel van het nieuwe Europese kader voor gegevensbescherming dat sinds mei dit jaar van toepassing is. De algemene verordening gegevensbescherming, die inmiddels rechtstreeks van toepassing is in de hele Europese Unie, biedt de noodzakelijke instrumenten om onrechtmatig gebruik van persoonsgegevens aan te pakken, ook in de electorale context. Er wordt ook gewerkt aan de bevordering van een veiliger onlineomgeving door de algehele weerbaarheid tegen cyberaanvallen, waaronder onlinedesinformatie en gedragsmanipulatie, te versterken.

Het is van belang dat zo duidelijk mogelijk wordt gemaakt op welke wijze de Europese gegevensbeschermingsregels in deze nieuwe context moeten worden toegepast, en dat we tegelijkertijd onze inspanningen opvoeren om bewustwording, transparantie en veiligheid te bevorderen. Burgers moeten kunnen vaststellen wat de herkomst is van online tot hen gerichte reclame en politieke boodschappen en door wie een politieke advertentie of een politieke boodschap wordt betaald. Richtsnoeren voor de uitvoering van de nieuwe gegevensbeschermingsregels in de context van de Europese verkiezingen moeten leiden tot meer duidelijkheid en een beter begrip, en bijdragen tot betere samenwerking en informatie-uitwisseling tussen de bevoegde autoriteiten onderling en met andere betrokkenen, en aldus de veiligheid bevorderen.

Het maatregelenpakket om de democratische weerbaarheid te versterken, dat samen met deze mededeling wordt gepresenteerd, biedt afgewogen, alomvattende en gerichte acties ter ondersteuning van de integriteit en het doeltreffende verloop van de verkiezingen voor het Europees Parlement van 2019. Alle bij het verkiezingsproces betrokken actoren zijn daarvoor gezamenlijk verantwoordelijk. Dit vereist waakzaamheid en flexibele aanpassing aan een dynamische omgeving en nieuwe technologische ontwikkelingen. De verstrekte richtsnoeren, aanbevelingen en de nodige tools bieden de Europese en nationale politieke partijen, nationale overheden, autoriteiten, particuliere entiteiten en belanghebbenden meer duidelijkheid om gezamenlijk een veiligere democratische omgeving en een gelijk speelveld tot stand te brengen.

De lidstaten worden ook aangemoedigd om de betrokken beginselen toe te passen op andere verkiezingen en referenda die zij op nationaal niveau organiseren.

De voorgestelde maatregelen in het pakket zijn gericht op:

1.het verstrekken van specifieke richtsnoeren inzake de verwerking van persoonsgegevens in het kader van verkiezingen;