<* -ir 
-tz it COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN 
Brussel, 19.07.1995 
COM(95) 357 de f. 
VERSLAG VAN DE COMMISSIE 
AAN DE RAAD, AAN HET EUROPEES PARLEMENT, 
AAN HET ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE 
EN AAN HET COMITE VAN DE REGIO'S 
over de gezondheidstoestand in de Europese 
Gemeenschap 

INHOUD 
Voorwoord i 
Samenvatting ii 
Hoofdstuk 1 - Inleiding 1 
1.1 Waarom een verslag over de gezondheidstoestand in de 
Gemeenschap? 1 
1.2 De beschrijving van de gezondheid en de determinanten daarvan . . 2 
1.3 Structuur van het verslag 4 
Hoofdstuk 2 - De gezondheid van de bevolking 5 
2.1 Trends in de bevolking 5 
2.2 De levensverwachting 7 
2.3 Er blijven verschillen bestaan 8 
Hoofdstuk 3 - Patronen van gezondheid, ziekte en invaliditeit 11 
3.1 Kinderen 11 
3.2 Jongeren 13 
3.3 Volwassenen 15 
3.4 Ouderen 22 
Hoofdstuk 4 - De determinanten van gezondheid 24 
4.1 Gezondheidsgerelateerd gedrag 24 
4.2 Gezondheid en de omgeving 29 
4.3 Sociale vraagstukken 32 
4.4 De gezondheidsdiensten 33 
Hoofdstuk 5 - Naar een gezonder Europa 38 
Bijlage 1 Aantekeningen en definities 40 
Bijlage 2 Lijst van figuren 42 
Bijlage 3 Doodsoorzaken in de EG, 1991 69 
Bijlage 4 Bibliografie 77 

Voorwoord 
Het Verdrag betreffende de Europese Unie heeft de Europese Gemeenschap nieuwe 
verantwoordelijkheden opgelegd op het gebied van de volksgezondheid. Artikel 129 van 
het Verdrag geeft als algemene doelstelling dat de Gemeenschap ertoe bijdraagt een hoog 
niveau van bescherming van de volksgezondheid te verzekeren en bevat bepalingen ter 
zake van de actie die de Gemeenschap kan ontplooien om deze doelstelling te realiseren. 
In de Mededeling van de Commissie betreffende het actiekader op het gebied van de 
volksgezondheid (COM(93) 559 def. van 24 november 1993) is aangegeven hoe de 
Commissie deze nieuwe bevoegdheid van de Gemeenschap gestalte denkt te geven. Een 
van de voorstellen is dat voor de Europese Gemeenschap periodiek een verslag over de 
gezondheidstoestand wordt opgesteld. 
Dit is het eerste van die verslagen. Het geeft een overzicht van de gezondheidstoestand 
in de EG in 1994, met inbegrip van een beschrijving van de voornaamste demografische 
trends en patronen van ziekte en sterfte, alsmede een discussie van de belangrijkste 
determinanten van gezondheid. Ook wordt ingegaan op een aantal belangrijke 
communautaire acties en programma's met gevolgen voor de volksgezondheid. 
De basis van dit verslag is gelegd door het Regionaal Bureau voor Europa van de 
Wereldgezondheidsorganisatie, onder gebruikmaking van informatie uit de gegevensbank 
"Health for All" van de WHO en andere gemakkelijk toegankelijke gegevens. De 
Commissie heeft deze werkzaamheden gesteund. Aangezien de voorbereidende 
werkzaamheden zijn gedaan voordat de drie nieuwe Lid-Staten waren toegetreden, kon 
hierover geen informatie worden opgenomen. 
In principe zullen dergelijke verslagen voortaan jaarlijks verschijnen. Zij zullen ingaan 
op belangrijke ontwikkelingen in de gezondheidstoestand in de Gemeenschap en ook 
aandacht schenken aan wat er leeft onder de bevolking. Het is de bedoeling dat er voor 
speciale onderwerpen afzonderlijke rapporten verschijnen en op gezette tijden algemene 
overzichten over de ontwikkelingen in de gezondheidstoestand. 
Samenvatting 
Dit verslag geeft een beeld van de gezondheid in de Europese Gemeenschap in 1994 
Uitgaande van de in 1994 beschikbare gegevens wordt in dit verslag een overzicht 
gegeven van de gezondheid van de bevolking van de twaalf Lid-Staten van de Europese 
Gemeenschap, de determinanten van deze gezondheid en de mogelijkheden voor actie op 
het gebied van de volksgezondheid in de Gemeenschap. Het verslag gaat in op trends in 
de gezondheid en kan worden gebruikt als uitgangspunt voor de beoordeling van 
toekomstige activiteiten en ter ondersteuning van toekomstige beslissingen omtrent de 
beleidsontwikkeling op het gebied van de volksgezondheid in de Gemeenschap. Waar van 
toepassing worden de momenteel lopende actieprogramma's van de Gemeenschap 
beschreven. 
De gezondheid van de bevolking 
* Minder kinderen, meer ouderen 
In de Gemeenschap wonen bijna 350 miljoen mensen. Het percentage kinderen in de 
bevolking is gedaald als gevolg van een lager geboortecijfer sinds de jaren zeventig, 
terwijl het aantal ouderen in absolute en relatieve cijfers toeneemt. De netto-immigratie 
in de EG-Lid-Staten beliep in 1992 ongeveer 1 miljoen mensen. 
* De mensen leven langer 
De gezondheid in de Gemeenschap wordt beter: in alle landen zijn de kinderen gezonder 
en leven de volwassenen langer. De gemiddelde levensduur, 76,5 jaar in 1991, ligt hoger 
dan in de Verenigde Staten (75,5 jaar in 1990), maar lager dan in Japan (79,6 jaar in 
1992). Gemiddeld is de levensverwachting van mannen bijna 7 jaar korter dan die van 
vrouwen, en een vijfde van alle mensen sterft voortijdig (d.w.z. jonger dan 65 jaar). 
* Er zijn nog steeds verschillen 
Binnen en tussen landen bestaan verschillen in gezondheid. De sterftecijfers liggen hoger 
bij bevolkingsgroepen met een lagere sociaal-economische status. Ook zijn er regionale 
en lokale geografische verschillen. 
Patronen in gezondheid, ziekte en invaliditeit 
* De kinderen zijn gezonder 
De sterfte onder zuigelingen vertoont deze eeuw een dalende lijn. Bij zuigelingen zijn 
aangeboren afwijkingen nog altijd een belangrijke oorzaak van overlijden en invaliditeit. 
Ongelukken en kanker zijn de voornaamste doodsoorzaken voor kinderen tussen 1 en 14 
jaar. De toestand van het gebit wordt beter en besmettelijke kinderziekten komen door 
vaccinatie steeds minder voor. 
* Jongeren gedragen zich meer als volwassenen 
Ongelukken, met name op de openbare weg, zijn de voornaamste doodsoorzaak tussen 
15 en 34 jaar. Wat hun gezondheid betreft weerspiegelt het gedrag van jongeren dat van 
de oudere volwassenen. Van elke twee tieners die nu met roken beginnen zal er een als 
gevolg daarvan overlijden als hij of zij daarmee doorgaat. 
* Voortijdig overlijden op middelbare leeftijd komt vaak voor 
De voornaamste oorzaken van voortijdige sterfte bij volwassenen zijn hartziekten, 
beroertes, kanker en ongelukken. De sterftecijfers voor hartziekten en beroertes dalen, 
maar die voor longkanker stijgen in de meeste landen. Tal van factoren dragen bij aan 
deze ziektes en aandoeningen, en meestal diverse factoren tegelijk. Roken heeft ernstige 
gevolgen, in het bijzonder hart- en vaatziekten, longkanker en andere 
luchtwegaandoeningen. 
* Bij ouderen overwegen chronische ziekten en invaliditeit 
Met de toenemende levensverwachting van ouderen vereisen handicaps en chronische 
ziekten op deze leeftijd bijzondere aandacht. Dit omvat lichamelijke gebreken, zoals 
gewrichtsziekten, zintuiglijke gebreken als gehoorstoornissen en psychische stoornissen, 
waaronder dementie. 
De determinanten van gezondheid 
* Het gedrag is van invloed op de gezondheid 
Vijf vormen van gedrag die de gezondheid beïnvloeden - roken, alcoholmisbruik, 
drugsgebruik, voeding en lichaamsbeweging - hebben belangrijke gevolgen voor 
gezondheid en ziekte. Naar schatting overlijdt in de Gemeenschap jaarlijks een half 
miljoen mensen aan de gevolgen van sigarettenroken. Het aandeel rokende vrouwen is 
toegenomen, bij mannen is de trend dalend. Alcoholmisbruik hangt vooral samen met 
sociale problemen, geweld en zelfdoding. De voornaamste trend was een veranderend 
consumptiepatroon in wijn- en bierdrinkende landen. Het drugsgebruik neemt toe en in 
een aantal landen is er een stijging in de sterfte door overdosis. Aanzienlijke verschillen 
in de voeding tussen het Noorden en het Zuiden leiden tot verschillende ziektepatronen, 
waarbij overgewicht in sommige landen van de EG veel voorkomt. Lichaamsbeweging 
is goed voor de gezondheid, maar hierover zijn geen cijfers beschikbaar. 
* Omgeving en milieu zijn van invloed op de gezondheid 
In alle EG-landen doen zich problemen met huisvesting en hygiëne voor; naar schatting 
tweeëneenhalf miljoen mensen is dakloos of tijdelijk gehuisvest. Het vervoer heeft 
belangrijke gevolgen voor de gezondheid. Onder een slechte luchtkwaliteit heeft de hele 
bevolking te lijden, en in het bijzonder kwetsbare groepen zoals mensen met astma en 
andere ademhalingsziekten. 
ui 
* De sociale status is van invloed op de gezondheid 
Werkloosheid en sociale ongelijkheden zijn ook determinanten van gezondheid. De 
werkloosheid is in de jaren negentig toegenomen en vooral in de zuidelijke landen van 
de Gemeenschap is de werkloosheid onder jongeren hoog. In alle Lid-Staten bestaan nog 
steeds sociale ongelijkheden, al is dit in de noordelijke landen wel wat minder. 
* Gezondheidsdiensten zijn niet voldoende 
Gezondheidsdiensten verlenen zorg aan zieken en doen aan gezondheidsbevordering op 
individueel niveau. De preventie van ernstige bedreigingen voor de gezondheid vereist 
echter maatregelen om het gedrag te beïnvloeden en op economische en sociaal gebied, 
die zich op de hele bevolking richten. 
Naar een gezonder Europa 
Het is de vraag in hoeverre de levensverwachting nog kan toenemen. In de nabije 
toekomst zal de meeste winst te behalen zijn in een vermindering van de sterfte op jonge 
en middelbare leeftijd als gevolg van kanker, hart- en vaatziekten en uitwendige oorzaken 
van letsel. 
ïv 
Hoofdstuk 1 
Inleiding 
1.1 WAAROM EEN VERSLAG OVER DE GEZONDHEIDSTOESTAND IN DE GEMEENSCHAP? 
In de Europese Gemeenschap wordt meer en meer gekozen voor een gemeenschappelijke 
aanpak van de heersende problemen, niet alleen op het gebied van de economische 
integratie, maar ook op andere gebieden als migratie, milieu, onderwijs en onderzoek. 
De volksgezondheid vormt hierop geen uitzondering. Niet alleen krijgen 
gezondheidsproblemen steeds meer een internationaal karakter, ook vertonen de ernstigste 
problemen in de verschillende landen steeds meer overeenkomsten. Bovendien wordt met 
de toenemende samenwerking op het gebied van de volksgezondheid gestreefd naar 
gezamenlijke oplossingen en meer uitwisseling van ervaring en expertise. Dientengevolge 
is er meer belangstelling voor de problemen en de bestrijding daarvan in andere landen 
en is internationale informatie op gezondheidsgebied steeds belangrijker geworden. 
Tegelijkertijd is de bevolking in de Europese Gemeenschap gezonder dan ooit. Verbeterde 
huisvesting, drinkwater- en sanitaire voorzieningen, een betere hygiëne en voeding en 
bepaalde geneesmiddelen, zoals vaccins en antibiotica, hebben er allemaal toe bijgedragen 
dat de gezondheid sterk verbeterd is. Een van de indicatoren van de verbeterende 
gezondheidstoestand in de Gemeenschap in de afgelopen veertig jaar is de voortdurende 
stijging van de levensverwachting bij geboorte in alle Lid-Staten (fig. 1.1). Deze figuur 
toont nog een markant voorbeeld van deze verbetering, namelijk de toenemende lengte 
van dfe bevolking, in dit geval jonge mannen in Nederland, die tot de langste mensen in 
de Gemeenschap behoren. 
Toch zijn er nog steeds ernstige gezondheidsproblemen. Europa is sinds het begin van de 
eeuw overgegaan van een in hoofdzaak plattelandssamenleving naar een welvarende 
geïndustrialiseerde en verstedelijkte samenleving. De opgetreden sociale veranderingen 
zijn onder meer de kleinere gezinnen en huishoudens en het toenemende aantal ouderen 
en alleenstaanden. De meest voorkomende ziekten onder volwassenen zijn hartziekten, 
Beroertes, kanker, ongelukken en psychische stoornissen, en een nieuw, groeiend 
probleem is aids. 
Een hoog ontwikkeld en gespecialiseerd gezondheidszorgstelsel is op zichzelf niet 
voldoende om deze toenemende gezondheidsproblemen op te lossen. Ook is het niet 
genoeg om alleen maar meer middelen in de gezondheidsdiensten en 
gezondheidstechnologieën te stoppen, wil men tot een significante verbetering van de 
gezondheidstoestand komen. Om de sterfte en invaliditeit te verlagen moeten de 
gezondheidsdiensten en andere sectoren die de gezondheid raken meer preventieve actie 
ontplooien, zowel gericht op het individu als, via maatregelen op het gebied van de 
volksgezondheid, op de hele bevolking. 
Een gecoördineerde inspanning van de Lid-Staten van de Europese Gemeenschap kan aan 
deze actie een toegevoegde waarde geven. In de jaren tachtig zijn de Lid-Staten steeds 
meer gaan samenwerken op het gebied van de volksgezondheid om zo een groot aantal 
problemen aan te pakken. Er is gezamenlijke actie ondernomen op belangrijke gebieden 
als de veiligheid en gezondheid op het werk, kankerpreventie, alcohol- en drugsmisbruik, 
gezondheidsopvoeding en aids. Bovendien heeft de Gemeenschap aanzienlijke middelen 
beschikbaar gesteld voor onderzoekprogramma's op het gebied van de medische biologie 
en gezondheid. 
Met het Verdrag betreffende de Europese Unie heeft het optreden van de Gemeenschap 
op het gebied van de volksgezondheid een eigen juridische grondslag gekregen. Artikel 
129 van het EG-Verdrag verlangt dat de Gemeenschap ertoe bijdraagt "een hoog niveau 
van bescherming van de volksgezondheid te verzekeren" en verplicht de Europese 
Gemeenschap door middel van communautaire maatregelen een bijdrage te leveren aan 
alle aspecten van de ziektepreventie. De Commissie, het Europees Parlement en de Raad 
hebben er elk voor zich toe bijgedragen dat aan deze nieuwe verantwoordelijkheden 
inhoud gegeven is en de verplichtingen van het Verdrag in de praktijk ten uitvoer gelegd 
konden worden (1,2,3). 
Zowel de Commissie (1) als het Europees Parlement (2) heeft aanbevolen om een 
periodiek verslag over de gezondheidstoestand in de Europese Gemeenschap uit te 
brengen, waarbij de eerste aangaf dat dit voornamelijk op verslagen van de Lid-Staten 
moest worden gebaseerd. Dit is het eerste van die verslagen1; het geeft een overzicht van 
de gezondheidstoestand van de bevolking van de Gemeenschap en van de determinanten 
van die gezondheid; ook wordt in grote lijnen aangegeven op welke gebieden verdere 
verbeteringen in de gezondheid mogelijk zijn. 
1.2 DE BESCHRIJVING VAN DE GEZONDHEID EN DE DETERMINANTEN DAARVAN 
Gezondheid en ziekte kunnen op verschillende manieren beschreven worden. Uit enquêtes 
die onder de algemene bevolking in zes Lid-Staten zijn gehouden blijkt dat de meeste 
mensen hun eigen gezondheid als goed beoordelen (fig. 1.2.1). De verschillen tussen de 
landen moeten echter behoedzaam geïnterpreteerd worden, aangezien zij het gevolg 
kunnen zijn van een afwijkende vraagstelling of verschillen in tevredenheid bij de mensen 
in deze landen. Een tweede informatiebron wordt gevormd door de gezondheidsdiensten, 
die registreren wanneer mensen problemen hebben met hun gezondheid en om hulp 
vragen. De meeste ziekte-episoden worden op eerstel ij nsni veau behandeld, maar sommige 
vereisen meer gespecialiseerde zorg in het ziekenhuis. Een belangrijke bron van 
incidentiegegevens voor de Gemeenschap zijn de ziekteregisters, onder andere voor 
kanker, aangeboren afwijkingen en aids. Een derde informatiebron is de sterfteregistratie. 
Doodsoorzaken worden door artsen aangegeven met een internationaal overeengekomen 
codering en zijn relatief de betrouwbaarste gegevens voor internationale vergelijkingen 
omtrent de gezondheidstoestand. 
De afzonderlijke landen brengen aan de Wereldgezondheidsorganisatie verslag uit over de 
vorderingen op het gebied van de volksgezondheid overeenkomstig de Europese regionale strategie 
"Health for All". Deze vormt sinds 1984 een kader voor actie op het gebied van de 
volksgezondheid, met 38 specifieke doelstellingen of streefdoelen voor de gezondheidstoestand. 
Gezien deze lange traditie en de informatie die door alle EG-landen wordt verstrekt, heeft de 
Commissie het Regionaal Bureau Europa van de WHO verzocht dit verslag op te stellen. 
Afgezien van erfelijke ziekten en ouder worden is ziekte het gevolg van een 
wisselwerking tussen onze genetische aanleg, onze fysieke omgeving, de samenleving en 
ons eigen gedrag. Sommige aandoeningen hebben duidelijke oorzaken die algemeen 
bekend zijn: wie valt, kan zijn arm breken en van roken kan je longkanker krijgen. 
Meestal is er echter sprake van een combinatie van factoren - zo kan een val een breuk 
veroorzaken bij iemand die door slechte voeding verzwakte botten heeft, en roken draagt 
evenals voedingsfactoren en te weinig lichaamsbeweging bij aan het optreden van hart­
en vaatziekten. 
In dit verslag worden twee soorten gezondheidsrisico's besproken - risico's voor het 
individu en risico's voor de bevolking. Individuele risico's omvatten iemands overgeërfde 
constitutie, het eigen gedrag en de omgeving waaraan de betrokkene is blootgesteld. 
Verzekeraars zijn goed op de hoogte van dergelijke risico's en berekenen lagere 
levensverzekeringspremies aan mensen die niet roken en hogere premies voor 
autoverzekeringen van jonge chauffeurs. Het risico voor de bevolking hangt echter af van 
het aantal mensen dat is blootgesteld en het niveau van de blootstelling, waarbij zelfs 
geringe veranderingen gevolgen hebben voor een groot aantal mensen. Dit is de 
grondgedachte voor actie op het niveau van de bevolking op gebieden als voeding en 
roken. 
1.2.1 Informatiebronnen2 
Dit verslag is gebaseerd op informatie uit een groot aantal bronnen. Het betreft hier onder 
meer gegevens van het Bureau voor de statistiek van de Europese Gemeenschap 
(Eurostat), de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) en 
het Regionaal Bureau voor Europa van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) in de 
gegevensbank "Health for All". Verder is informatie opgenomen die de Lid-Staten in hun 
nationale verslagen voor "Health for All" aan de WHO hebben verstrekt, informatie van 
de nationale overheden, plaatselijke rapporten en wetenschappelijke publikaties. Ook zijn 
gegevens opgenomen die door centra voor specifieke ziekten zijn verzameld, zoals het 
Internationaal Bureau voor Kankeronderzoek (IARC) in Lyon en het Europees Centrum 
voor de epidemiologische controle op aids in Parijs en netwerken zoals de Europese 
Registratie van aangeboren afwijkingen en tweelingen (EUROCAT). 
Het verslag gebruikt deze informatie ter beschrijving en vergelijking van trends in de tijd 
en verschillen tussen de landen. De informatie heeft altijd betrekking op de 12 Lid-Staten 
van de EG in 1994, ongeacht het jaar waarop de gegevens betrekking hebben. Patronen 
in sterfte, ziekte of letsel worden gewoonlijk relatief uitgedrukt - het aantal 
gebeurtenissen voor een specifieke populatie. Deze cijfers zijn doorgaans 
gestandaardiseerd naar leeftijd, dat wil zeggen dat rekening gehouden is met de 
leeftijdsopbouw van de verschillende populaties. Soms worden echter absolute aantallen 
gegeven in plaats van relatieve cijfers. 
Bij het exploiteren van de bestaande gegevens om daaruit de huidige niveaus en de 
patronen van gezondheid en ziekte en de determinanten daarvan zo nauwkeurig mogelijk 
Voor een volledige bronvermelding voor alle figuren, alsmede aantekeningen en definities en een 
bibliografie wordt verwezen naar de bijlagen. 
te beschrijven is gebleken dat de momenteel in de Gemeenschap beschikbare informatie 
lacunes vertoont. Dit zou ertoe moeten bijdragen om die gebieden aan te geven waarover 
nieuwe gegevens moeten worden verzameld of de bestaande gegevens moeten worden 
verbeterd. 
In sommige gevallen moesten gegevens gebruikt worden die niet de hele Gemeenschap 
omvatten. Dan zijn de meest representatieve voorbeelden genomen om geen afbreuk te 
doen aan de algemene conclusies van het verslag. 
De gegevens voor Duitsland tot en met 1990 hebben gewoonlijk betrekking op de 
Bondsrepubliek zoals deze tot 3 oktober 1990 bestond, en die na 1990 op de 
Bondsrepubliek met inbegrip van de nieuwe deelstaten, tenzij anders vermeld. 
1.3 STRUCTUUR VAN HET VERSLAG 
Dit verslag is bedoeld om een beeld te geven van de gezondheid in de Europese 
Gemeenschap. Er is niet getracht alle ziekten en gezondheidsproblemen te bespreken, 
maar alleen die problemen die de grootste invloed hebben op de gezondheidstoestand en 
die het meest door het beleid van de Gemeenschap zullen worden beïnvloed. 
Hoofdstuk 2 begint met informatie over de omvang van de bevolking van de 
Gemeenschap, tendensen in geboorte en migratie en de veranderende verhouding tussen 
jongeren en ouderen. De trends in de gezondheidstoestand, uitgedrukt als 
levensverwachting, in de verschillende Lid-Staten worden vergeleken. Tot slot worden de 
gezondheidsverschillen naar geslacht, sociale status en regio besproken. 
Hoofdstuk 3 gaat in op de voornaamste patronen in gezondheid, ziekte en invaliditeit in 
de verschillende levensfasen. De belangrijkste levensbedreigende ziekten worden aan de 
hand van sterftecijfers beschreven. 
Hoofdstuk 4 beschrijft de meer algemene gedrags-, omgevings- en sociale determinanten 
van gezondheid en de relatie tussen de gezondheidsdiensten en gezondheidsbescherming. 
Hoofdstuk 5 geeft aan waar in de toekomst de meeste winst in de levensverwachting te 
behalen zal zijn. 
REFERENTIES 
1 Mededeling van de Commissie betreffende het actiekader op het gebied van de 
volksgezondheid van 24 november 1993, (COM(93) 559 def). 
2 Resolutie van het Europees Parlement van 19 november 1994 (PB C 329 van 
5.12.1993). 
3 Resolutie van de Raad van 2 juni 1994 (PB C 165 van 17.6.1994, blz. 1). 
Hoofdstuk 2 
De gezondheid van de bevolking 
In de Europese Gremeenschap wonen bijna 350 miljoen mensen. De bevolking van de 
afzonderlijke Lid-Staten loopt uiteen van 395 000 mensen in Luxemburg tot 81 miljoen 
in Duitsland (fig. 2.0.1). De bevolking neemt langzaam toe, afhankelijk van het saldo van 
geboorte en sterfte en de migratie. De levensverwachting stijgt, maar niet zo snel als in 
sommige andere landen. Dwarsdoorsnede- en tijdreeksgegevens betreffende de variaties 
zijn niet volledig; sterftecijfers zijn in de regel alleen maar beschikbaar naar leeftijd, 
doodsoorzaak, geslacht en land of regio; slechts voor enkele landen zijn gegevens per 
sociale klasse beschikbaar. 
2.1 TRENDS IN DE BEVOLKING 
MINDER KINDEREN, MEER OUDEREN 
De totale bevolking is van circa 320 miljoen in 1970 tot 350 miljoen gestegen en sinds 
1988 is de groei gedaald tot ongeveer 1,5 miljoen per jaar. De bevolkingsopbouw van de 
Gemeenschap naar leeftijdsgroepen van vijfjaar in 1970 en 1993 is in figuur 2.1.1 
afgebeeld. Het geringere aantal kinderen ten opzichte van jonge volwassenen in 1993 is 
toe te schrijven aan de bijzonder sterke daling in een al afnemend geboortecijfer in het 
begin van de jaren zeventig. Tot 55 jaar zijn de cijfers voor mannen en vrouwen in de 
verschillende leeftijdsgroepen ongeveer gelijk, maar daarna zijn de vrouwen in de 
meerderheid. 
Geboorten 
Een dalend vruchtbaarheidscijfer is een trend die zich in de hele wereld voordoet. In de 
Gemeenschap is het totale vruchtbaarheidscijfer (het verwachte aantal geboorten per 
vrouw in de-leeftijd tussen 15 en 44 jaar) tegen het eind van de jaren zestig in een aantal 
landen, voornamelijk in het Noorden, gaan dalen (fig. 2.1.2). Deze daling valt samen met 
het beschikbaar komen van orale anticonceptiemiddelen en weerspiegelt waarschijnlijk 
verschillende sociale tendensen - steeds meer vrouwen werken, de mensen hebben 
kleinere gezinnen, beginnen later met een gezin of kiezen ervoor om kinderloos te blijven. 
De cijfers in deze landen hebben zich later gestabiliseerd maar inmiddels was ook in 
andere landen een daling in het vruchtbaarheidscijfer ingezet. Van de Gremeenschap 
hebben Spanje en Italië nu de laagste vruchtbaarheidscijfers (1,2 kind per vrouw) (1). 
Hoewel de cijfers in de Gemeenschap lager liggen dan in andere groepen landen 
(gemiddeld 1,5 kind per vrouw), komt uit de meest recente gegevens naar voren dat deze 
cijfers in sommige EG-landen weer gaan stijgen. De Gemeenschap als geheel vertoont 
echter nog steeds een dalende lijn (een daling van 0,1 kind per vrouw in de periode 1990-
1993). 
Uit de gegevens omtrent anticonceptie blijkt dat de pil het meest gebruikt wordt, gevolgd 
door condooms. Er zijn echter aanwijzingen dat het condoomgebruik onder jongeren 
toeneemt dank zij de voorlichtingscampagnes over aids. Sterilisatie neemt onder mannen 
en vrouwen tegen het eind van de vruchtbare periode toe en wordt nu door zo'n 25% van 
de paren in België en het Verenigd Koninkrijk toegepast. 
In de Gemeenschap is abortus wettelijk toegestaan, behalve in Ierland en wat het 
Verenigd Koninkrijk betreft in Noord-Ierland. Het aantal geregistreerde abortussen ten 
opzichte van het aantal levendgeborenen loopt uiteen van een op de tien in Nederland en 
Spanje tot een op de drie in Denemarken en Italië, maar deze cijfers moeten voorzichtig 
gehanteerd worden in verband met verschillen in terminologie en registratiemethoden. De 
meeste vrouwen die een abortus ondergaan zijn tussen de 20 en 30 jaar oud. 
Vergrijzing 
Zowel de hoge geboortecijfers in het begin van de twintigste eeuw als de toegenomen 
levenskansen hebben ertoe bijgedragen dat het aantal ouderen in de Gremeenschap een 
stijgende lijn vertoont. Niet alleen was er een stijging in absolute zin, ook is het 
percentage mensen boven de 65 in de Gremeenschap en vooral het percentage 
hoogbejaarden (85+) in de afgelopen twintig jaar gestegen en dit is nu een van de hoogste 
ter wereld. Tezamen met de dalende geboortecijfers is deze vergrijzing van de bevolking 
van invloed op de "afhankelijkheid" 3. In 1992 bedroeg dit cijfer voor de Gemeenschap 
49 per 100 mensen tussen 15-64, wat lager was dan in Noord-Amerika (52), de 
Scandinavische landen (53) en de landen van Midden- en Oost-Europa en de voormalige 
Sowjetunie (53) (2). 
Het aantal mensen van 65 jaar en ouder in de bevolking zal naar verwachting stijgen van 
15% in 1995 tot 17,1% in 2010, terwijl in dezelfde periode de groep van 15-64 jaar zal 
dalen van 67,1% naar 65,6% en de groep jonger dan 15 jaar ongeveer gelijk zal blijven 
(3). In combinatie met het gegeven dat meer vrouwen in de leeftijdsgroep van 15-59 nu 
betaald werk verrichten, al dan niet in deeltijd - in de Gemeenschap is dit tussen 1980 
en 1989 gestegen van 47% naar 54% - betekent dit dat deze leeftijdsgroep minder 
mantelzorg zal kunnen bieden, zodat de vraag bij de zorginstanties zal toenemen. 
Migratie 
Ongeveer 6 miljoen EG-onderdanen (2%) wonen in een andere Lid-Staat, waarbij het 
percentage in Luxemburg en België het grootst is. Elk jaar verhuizen circa 350 000 
mensen (1 op de duizend) van de ene Lid-Staat naar de andere. 
De netto-immigratie uit derde landen was in het begin van de jaren tachtig gering, maar 
is daarna gestegen tot zo'n 1 miljoen mensen per jaar. Het belangrijkste gastland is 
Duitsland; verder heeft het Verenigd Koninkrijk een netto-emigratie. De voornaamste 
landen waarvandaan in 1992 immigranten naar de Gemeenschap kwamen, waren Polen, 
Turkije, de voormalige Sowjetunie en ex-Joegoslavië. 
In de Gremeenschap waren in 1992 meer dan 10 miljoen mensen geen EG-onderdaan, van 
wie er circa 4,4 miljoen in Duitsland woonden. Bijna de helft van deze tien miljoen 
waren onderdanen van andere Europese landen (met inbegrip van Turkije), 2,8 miljoen 
"Afhankelijkheid" is een puur demografisch begrip, gedefinieerd als het aantal mensen van 0-15 
jaar en van 65 jaar en ouder, gedeeld door het aantal tussen 15-64. 
waren afkomstig uit Afrikaanse landen, 1,6 miljoen uit Azië en 0,8 miljoen van het 
Amerikaanse continent. 
Migratie is een van de voorbeelden van sociale en culturele veranderingen die zich 
voordoen en de gezondheid van de migranten hangt af van een aantal factoren, onder 
meer de redenen voor hun migratie, de cultuur en leefwijze in hun land van herkomst en 
hun gastland en hun status als migrant. Daarom kunnen de patronen van gezondheid en 
ziekte onder migranten anders zijn dan bij de gastpopulatie. Vooral vluchtelingen en 
asielzoekers kunnen een traumatische achtergrond hebben, waarvoor gespecialiseerde 
behandeling in het gastland nodig is. Informatie over de etnische oorsprong van de 
bevolking is echter een gevoelig punt en gegevens hierover in de Gemeenschap zijn niet 
voorhanden. Als zulke gegevens beschikbaar waren, zou hieruit kunnen worden afgeleid 
welke diensten nodig zijn voor de specifieke gezondheidsproblemen die verband houden 
met de etnische oorsprong. 
2.2 DE LEVENSVERWACHTING 
DE EUROPEANEN LEVEN STEEDS LANGER 
De Europese bevolking leeft steeds langer. Sinds 1970 is de levensverwachting bij 
geboorte - dat is de leeftijd die een pasgeborene zal bereiken volgens de geldende 
sterftecijfers - in alle Lid-Staten van de EG toegenomen (fig. 2.2.1). De 
levensverwachting,in de Gemeenschap is van 71,8 jaar in 1970 gestegen tot 76,5 in 1991. 
Het verschil tussen mannen en vrouwen is in deze periode groter geworden: het 
gemiddelde voor mannen is met 4,5 jaar gestegen, van 68,6 naar 73,1 jaar, dat voor 
vrouwen met 5 jaar, van 74,9 tot 79,9. Voor ouderen die de leeftijd van 65 jaar hebben 
bereikt, is de levensverwachting in de Gemeenschap van 14,6 jaar in 1970 gestegen tot 
17,1 jaar in 1991 - een levensverlenging van tweeëneenhalf jaar. Een verdere stijging van 
de levensverwachting roept vragen op rond de kwaliteit van leven en gezond ouder 
worden, waarbij nu meer de nadruk gelegd wordt op de "gezonde levensverwachting" of 
"levensverwachting zonder handicaps", en is aanleiding tot een stijgende bezorgdheid 
omtrent de gevolgen van de toenemende aantallen ouderen voor de gezondheids- en 
sociale diensten in alle landen. 
De verschillen tussen geïndustrialiseerde landen in termen van de levensverwachting en 
de algemene economische ontwikkeling (uitgedrukt als reëel BBP) zijn in figuur 2.2.2 
weergegeven. De economische ontwikkeling is niet de enige factor bij deze verschillen, 
met name wat de EG en ook de EVA- en andere OESO-landen betreft4. In enkele 
zuidelijke EG-landen met een momenteel relatief laag reëel BBP is toch een hoge 
levensverwachting bereikt, zoals in Portugal, waar de levensverwachting tussen 1971 en 
1992 met meer dan 7 jaar is gestegen tot 74,4 jaar (tabel 2). 
Anderzijds is de levensverwachting in de EG-landen niet de hoogste ter wereld. Van de 
ontwikkelde landen met een markteconomie scoren Japan, IJsland en Zwitserland stuk 
De historische opvatting was dat de gezondheid van een land zou verbeteren met zijn algemene 
economische ontwikkeling. Deze opvatting, die voor het eerst genuanceerd werd door de Europese 
"Health for Air-strategie van de WHO, wordt nu zelfs voor ontwikkelingslanden aangevochten, 
laatstelijk nog in het Wereldontwikkelingsrapport 1993 van de Wereldbank, "Investing in Health", 
waarin gepleit wordt voor investeringen in de volksgezondheid als een manier om de economische 
en sociale ontwikkeling te versnellen. 
voor stuk beter dan het beste EG-land, Frankrijk (dat dezelfde levensverwachting heeft 
als Canada), terwijl Denemarken, Ierland en Portugal na de VS en Nieuw-Zeeland komen 
(fig. 2.2.3). Verder is Japan een interessant geval: in 1970 kwam het op de negende plaats 
en in 1992 op de eerste, waarbij de levensverwachting in die periode met 6,5 jaar is 
toegenomen. 
De stijging in de levensverwachting tussen 1970 en 1991/92 was niet in alle landen 
hetzelfde. In Frankrijk was er een toename van 4,8 jaar en dit land heeft Griekenland, 
Nederland en Denemarken ingehaald en staat in de Gremeenschap nu bovenaan. In 
Denemarken was de toename echter gering (1,9 jaar); uit een onderzoek in Denemarken 
is gebleken dat de relatieve achteruitgang aan verscheidene categorieën ziekten te wijten 
is. Dit omvat hartziekten en longkanker, waarbij het percentage rokers - dat onder 
mannen en vooral onder vrouwen al meer dan veertig jaar hoog is - een belangrijke rol 
speelt. Het percentage rokende vrouwen is in Denemarken hoger dan waar dan ook in 
Europa (42%). 
Een andere manier om te onderzoeken wat nog kan worden bereikt, is het hanteren van 
een hypothetisch model op basis van de gunstigste sterftecijfers op verschillende 
leeftijden in elk van de landen in Europa. 
Vergeleken met de huidige gemiddelde leeftijdsspecifieke sterftecijfers voor de 
Gemeenschap (fig. 2.2.4) blijkt dan dat verbetering mogelijk is als in de EG-landen de 
beste leeftijdsspecifieke sterftecijfers gerealiseerd worden die er in Europa voorkomen. 
Er is ruimte voor een verlenging van het leven, vooral bij de groepen van middelbare en 
hoge leeftijd. Een aantal landen verwacht volgens recente bevolkingsvoorspellingen in de 
komende jaren een aanzienlijke toename in de levensverwachting. 
2.3 ER BLIJVEN VERSCHILLEN BESTAAN 
De factor leeftijd is het nauwst geassocieerd met de sterftecijfers, maar ook bij andere 
indelingen worden grote verschillen in sterfte zichtbaar. 
Geslacht 
In alle Lid-Staten van de EG leven vrouwen langer dan mannen. Vrouwen zijn minder 
vaak het slachtoffer van ongelukken en geweldpleging en hun sterftecijfers als gevolg van 
hartziekten en beroertes stijgen met de leeftijd langzamer dan bij mannen5. 
Het verschil in sterfte tussen vrouwen en mannen is waarschijnlijk niet alleen maar 
aangeboren; het is ook een afspiegeling van verschillen in gedrag, met name alcohol- en 
tabaksgebruik en riskant gedrag, bij voorbeeld in het verkeer. In de Gemeenschap stierven 
er in de leeftijdsgroep 15-34 jaar drie maal zoveel mannen (namelijk 65 000) als vrouwen 
(23 000). Figuur 2.3.1 laat zien hoe de oversterfte onder mannen zich in deze eeuw in 
Frankrijk heeft ontwikkeld. In de jaren twintig was de mannensterfte maar weinig hoger 
dan die onder vrouwen, en in de adolescentie was het zelfs andersom. Tegen de jaren 
zestig tekent zich echter een hoger sterftecijfer onder mannen op alle leeftijden (en vooral 
Bij mondelinge enquêtes noemen vrouwen meer symptomen van lichamelijke en geestelijke 
aandoeningen dan mannen (4)\ dit is wel "kwantiteit van leven, maar geen kwaliteit" genoemd. 
8 
onder jonge volwassenen) af, en deze verschillen zijn sindsdien alleen maar toegenomen. 
Of dit in de toekomst door zal gaan is nog maar de vraag, gezien bij voorbeeld het 
toenemend aantal rokende vrouwen (zie verder bij 4.1) 
Bevolkingsgroepen 
In alle landen treden verschillen in sterftecijfers tussen bevolkingsgroepen op. Daarbij kan 
het gaan om beroepsgroepen, bij voorbeeld hoofdarbeiders in vergelijking met 
handarbeiders in Duitsland (fig. 2.3.2), sociale klasse (fig. 2.3.3), onderwijsniveau of 
inkomen. De gezondheidsverschillen nemen soms toe. In het Verenigd Koninkrijk is de 
sterfte tussen 1951 en 1981 in alle sociale klassen afgenomen (ingedeeld naar 
beroepsbezigheid in de tienjaarlijkse volkstelling), maar het verschil tussen de 
standardized mortality ratios onder mannen die een vrij beroep uitoefenen respectievelijk 
ongeschoolde arbeid verrichtten is groter geworden (fig. 2.3.3). Ondanks het feit dat de 
gezondheidsdiensten dank zij de social e-zekerhei ds- of nationale gezondheidszorgstelsels 
voor alle bevolkingsgroepen in de Lid-Staten toegankelijk zijn, blijven deze verschillen 
bestaan. Er zijn echter in de regel geen gegevens over het patroon van zorggebruik of 
-consumptie per bevolkingsgroep beschikbaar. 
Geografie 
Er zijn markante plaatselijke verschillen in sterftecijfers binnen de EG-landen. Figuur 
2.3.4 toont de standardized mortality ratios (SMR's) per administratieve regio van de Lid-
Staten in 1980-1984. Ook zijn er verschillen voor specifieke doodsoorzaken. Het is 
moeilijk hieruit harde conclusies te trekken, maar over het algemeen komen gunstige 
patronen overeen met plattelandsstreken in zuidelijke landen en ongunstige met industriële 
agglomeraties in noordelijke landen. 
Binnen regio's en agglomeraties zijn er ook geografische variaties: sommige binnensteden 
van oude steden of randgebieden met sociale woningen in slechte staat hebben hogere 
sterftecijfers dan welvarende buitenwijken. 
SAMENVATTING 
De bevolking van de Gemeenschap neemt in omvang langzaam toe en er zijn steeds 
minder kinderen en meer ouderen. De mensen leven langer, maar dit kan nog verbeterd 
worden door ziekte op middelbare en hoge leeftijd terug te dringen. Er zijn nog steeds 
verschillen in sterftecijfers naar geslacht, bevolkingsgroep en geografie. 
REFERENTIES 
1. EUROSTAT Bevolkingsstatistiek 1994. Luxemburg, 1994. 
2. UNDP. Human development report 1994. New York, 1994. 
3. Verenigde Naties. World population prospects. The 1992 revision. New York, 
1993. 
4. Bij voorbeeld Smyth, M. & Browne, F. General household survey 1990. Londen, 
Office of Population Censuses and Surveys, 1992, en Ruwaard, D. et al. Public 
health status and forecast: the health of the Dutch population over the period 
1950-2010. Den Haag, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne, 
1994. 
10 
Hoofdstuk 3 
Patronen van gezondheid, ziekte en invaliditeit 
De incidentie van en sterfte aan verschillende ziekten varieert sterk met de leeftijd. Op 
internationaal niveau zijn incidentiegegevens schaars, zelfs wat betreft indirecte 
maatregelen zoals ziekenhuisopnamen en contacten met de eerstel ij nszorg. Er kunnen 
echter sterftegegevens worden gebruikt om het leeftijdsprofiel van de voornaamste 
doodsoorzaken te bestuderen (fig. 3.0.1), al moet er daarbij op worden gewezen dat niet 
meer dan een vijfde van alle sterfgevallen vóór de leeftijd van 65 jaar optreedt en slechts 
iets meer dan een procent vóór de leeftijd van 15 jaar. 
Met een dwarsdoorsnedeanalyse naar leeftijdsgroep kunnen de belangrijkste 
ziektepatronen meer in detail bestudeerd worden en in dit hoofdstuk worden deze 
patronen in de verschillende stadia van de levenscyclus besproken, zoals afgebeeld in 
figuur 3.0.26. Ongevallen en zelfdoding zijn de meest frequente doodsoorzaken bij 
jongeren. Kanker en hart- en vaatziekten krijgen de overhand op middelbare leeftijd, 
waarbij kanker in de latere jaren het vaakst voorkomt. Hart- en vaatziekten zijn de 
oorzaak van bijna 50% van de sterfgevallen boven de 65. Invaliditeit als gevolg van 
chronische ziekten is ook een belangrijk punt van zorg bij ouderen. 
3.1 KINDEREN (0-14 JAAR) 
De kindersterfte is de afgelopen 20 jaar gedaald, een vervolg van de daling die in het 
begin van deze eeuw is ingezet. De zuigelingensterfte in de Gemeenschap is gehalveerd, 
van meer dan 20 per 1000 levendgeborenen in 1970 tot minder dan 10 per 1000 in 1992, 
en de grote verschillen tussen de landen in 1970 zijn kleiner geworden (fig. 3.1.1). Dit 
is voornamelijk het gevolg van een betere kinderverzorging, zwangerschapszorg en 
intensieve neonatale zorg; er zijn echter nog steeds een aantal périnatale problemen. 
Aangeboren afwijkingen zijn verantwoordelijk voor ongeveer een kwart van de 
zuigelingensterfte in de Gemeenschap. Deze aandoeningen kunnen worden teruggedrongen 
door nieuwe genetische technologieën en onderzoek van de foetus in een vroeg stadium 
van de zwangerschap. Wat dit eerste betreft kunnen genetische adviezen met betrekking 
tot zwanger worden van belang zijn, en bij het tweede kan selectieve abortus (met de 
nodige waarborgen) een oplossing zijn, voor zover althans de nationale wetgeving dat 
toelaat. De medische praktijk dient echter aan te sluiten bij de publieke opinie en de 
belangrijke ethische en culturele kwesties die zich hier voordoen vereisen een brede 
discussie. Screeningsprogramma's voor genetische afwijkingen moeten voldoende 
informatie bieden om mensen zelf een keus te laten maken. Wil deze aanpak slagen, dan 
moet er worden gezorgd voor voldoende advisering en ondersteuning. 
Door intensieve neonatale zorg voor vroeggeborenen komt périnatale sterfte minder voor, 
maar de postneonatale sterfte kan hierdoor toenemen. Zeer premature baby's die dank zij 
De gekozen subcategorieën omvatten een groot deel van de mortaliteit en zijn voornamelijk die 
welke door maatregelen op het gebied van de volksgezondheid voorkomen kunnen worden. 
11 
intensieve zorg overleven lopen een groter risico op verstandelijke en lichamelijke 
handicaps dan de minder prematuren. Bij specifieke groepen, vaak in achterstandswijken 
met lage inkomens en zelfs binnen migranten- en vluchtelingengemeenschappen, kan de 
verzorging van moeder en kind slechter zijn. Preventieve zorg en kraamzorg moeten deze 
groepen op doeltreffende wijze bereiken. 
Een groot deel van de chronische ziektelast bij kinderen is het gevolg van 
geboortetrauma's en aangeboren afwijkingen. Het syndroom van Down is de meest 
frequente oorzaak van ernstige leermoeilijkheden, en cystische fibrose is een veel 
voorkomende oorzaak van ernstig longlijden. Twee hemoglobine-afwijkingen, thalassemie 
en sikkel cel anémie, hebben ernstige gevolgen voor de gezondheid. De hoge prevalentie 
van de eerstgenoemde aandoening in Griekenland en Italië blijkt uit figuur 3.1.2. 
Tandheelkundige verzorging 
De gebitstoestand van de jeugd is aanmerkelijk verbeterd. Het gemiddelde aantal carieuze, 
ontbrekende en gevulde tanden en kiezen (DMFT) bij kinderen van 12 jaar is in alle 
landen behalve Spanje gedaald. Fluoridetandpasta en opvoeding tot regelmatig 
tandenpoetsen, in combinatie met drinkwaterfluoridering, hebben hieraan bijgedragen. 
Denemarken en Nederland, waar systematische preventieprogramma's voor 
tandheelkundige verzorging van kinderen zijn ingevoerd, zijn van de laagste plaats wat 
gemiddelde DMFT op deze leeftijd betreft naar de kop opgeklommen (fig. 3.1.3). 
Besmettelijke kinderziekten 
Besmettelijke kinderziekten worden onder controle gehouden door middel van 
inentingsprogramma's. In Nederland bestond gedurende de hele jaren tachtig een 
doeltreffend systeem; Denemarken, Luxemburg, Portugal, Spanje en het Verenigd 
Koninkrijk hebben in de tweede helft van de jaren tachtig een BMR-vaccin (bof, mazelen, 
rode hond) ingevoerd, waardoor het aantal infecties sterk is gedaald. Het 
vaccinatiepercentage voor mazelen was in 1992 in Nederland 94%, in Spanje 83%, maar 
in Italië niet meer dan 50%. De verschillen tussen deze nationale programma's worden 
in figuur 3.1:4 getoond, waaruit blijkt dat er in Nederland een constant laag niveau van 
geregistreerde gevallen is en in Spanje een daling eind jaren tachtig, terwijl in Italië nog 
steeds epidemische fluctuaties optreden. 
Ongelukken 
Ongelukken zijn de voornaamste doodsoorzaak bij kinderen tussen 1 en 14 jaar en een 
belangrijke oorzaak van invaliditeit. Bij kinderen beneden 5 jaar gebeuren de meeste 
ongelukken thuis, voor de oudere kinderen is dit meestal bij het spelen of in het verkeer. 
Preventieve maatregelen omvatten gezondheidsopvoeding vanaf zeer jonge leeftijd en 
toezicht. Ook kan veel worden gedaan om de omgeving veiliger te maken, met inbegrip 
van speciaal op kinderen gerichte veiligheidsmaatregelen. 
Kanker 
Kanker is bij kinderen tussen 1 en 14 jaar de tweede doodsoorzaak, hoewel zij minder 
dan 0,3% van alle kankergevallen uitmaken. De incidentie neemt in sommige delen van 
de Gemeenschap toe, maar de sterftecijfers dalen als gevolg van doeltreffende 
chemotherapie van leukemie en bepaalde solide tumoren. 
12 
Geestelijke gezondheid 
Ten aanzien van het emotionele welzijn van kinderen, met name in achterstandswijken, 
kunnen er redenen tot bezorgdheid zijn. Ingezien wordt nu dat lichamelijk geweld en 
seksueel misbruik door ouders, andere kinderen en verzorgers een ernstig probleem 
vormen, maar nauwkeurige statistieken zijn hier niet over. Verondersteld wordt dat 
misbruik als kind een belangrijke factor kan zijn voor emotionele en gedragsproblemen 
op volwassen leeftijd. Hieromtrent is een meer open discussie nodig en er moeten nieuwe 
strategieën worden gevonden om deze problematiek aan te pakken. 
Het Europees netwerk van gezondheidsbevorderende scholen is een gezamenlijke 
actie van de WHO, de Raad van Europa en de Commissie. 
Alle Lid-Staten nemen inmiddels aan dit netwerk deel. Landen en schoolteams 
voeren projecten uit om problemen aan te pakken die plaatselijk van belang zijn en 
tegelijkertijd Europese relevantie hebben. Deze projecten worden dan geëvalueerd 
en als modellen van goede praktijken gebruikt. 
3.2 JONGEREN (15-34 JAAR) 
Jongeren vormen de gezondste bevolkingsgroep. Onder hen komt minder invaliditeit voor 
en zij zijn beter geïnformeerd over gezondheidskwesties. Op deze leeftijd echter, en dan 
vooral tijdens de adolescentie, kunnen zich gedragspatronen vormen die schadelijk zijn 
voor de gezondheid. Door middel van enquêtes kan informatie worden verkregen over het 
gedrag en de attitudes van adolescenten. De resultaten van een WHO-
samenwerkingsstudie zijn in de figuren 3.2.1 en 3.2.2 weergegeven. Deze gedragsvormen 
zijn belangrijke factoren voor het risico van ziekte op volwassen leeftijd en daarbij is het 
verontrustend dat het roken onder meisjes in sommige delen van de Gemeenschap nu aan 
het toenemen is tot hetzelfde niveau als onder jongens. De snelle en dramatische stijging 
in het aantal dagelijkse rokers tussen 13 en 15 jaar wijst uit dat dit een belangrijke 
doelgroep is voor campagnes tegen het roken. 
De vormen van adolescentengedrag met risico's voor de gezondheid hangen onderling 
samen: rokers zullen ook vaker drinken, minder aan lichaamsbeweging doen en slechtere 
voedingsgewoonten hebben (1). Deze gedragsvormen hangen ook samen met het zelfbeeld 
van de adolescenten, hun betrokkenheid op school en hun relatie met hun ouders. 
Jongeren met overeenkomstige opvattingen en gedragspatronen zoeken elkaar op om hun 
identiteit te vinden en geaccepteerd te worden, waardoor zij groepen vormen met een zeer 
sterke eigen subcultuur. 
Door onbeschermd seksueel gedrag kunnen mensen zich blootstellen aan ongewenste 
zwangerschap, seksueel overdraagbare aandoeningen en HTV-infectie. In de Gemeenschap 
is bij bijna een kwart miljoen geboorten de moeder jonger dan 20 jaar. Deze cijfers 
vertonen in alle Lid-Staten behalve het Verenigd Koninkrijk en Nederland een dalende 
lijn (fig. 3.2.3). In Nederland zijn deze cijfers overigens wel het laagst. 
13 
Ongelukken 
Meer dan de helft van de sterfte in de leeftijdsgroep 15-34 is aan uitwendige oorzaken 
toe te schrijven; hiervan bestaat bijna de helft uit verkeersongevallen met 
motorvoertuigen. Deze ongelukken vormen de meest frequente afzonderlijke oorzaak van 
sterfte en invaliditeit in deze leeftijdsgroep. Bij 45% van alle ongelukken met 
motorvoertuigen zijn jongeren betrokken, gevolgd door volwassenen van middelbare 
leeftijd (35-64). 
Op de wegen in de Gemeenschap overlijden elk jaar zo'n 50 000 mensen en raken er 
anderhalf miljoen gewond. Verkeersongevallen zijn de voornaamste doodsoorzaak bij 
jonge volwassenen (25-34 jaar) en daarom een belangrijke oorzaak van verlies aan 
arbeidspotentieel. Uit gegevens van het Verenigd Koninkrijk blijkt dat voetgangers 
hoofdzakelijk door auto's gedood worden, terwijl bestuurders van personenauto's alleen 
of in botsingen met andere personenauto's of vrachtwagens omkomen (fig. 3.2.4). 
In de afgelopen twintig jaar is het aantal verkeersdoden in de meeste EG-landen gedaald, 
maar in Griekenland en Spanje is er een stijgende tendens en in Portugal blijven de cijfers 
hoog (fig. 3.2.5). 
De tendensen in verwondingen vertonen een ander beeld. In Denemarken, Frankrijk, 
Luxemburg en Nederland is er een verbetering in de cijfers van zowel sterfte als letsel, 
terwijl in andere landen (b.v. België en het Verenigd Koninkrijk) de sterftecijfers 
verbeteren maar die van verwondingen niet of nauwelijks (fig. 3.2.6). Niet bekend is of 
in landen met dalende cijfers voor sterfte of letsel ook minder invaliditeit optreedt: 
gegevens omtrent de ernst van de handicaps als gevolg van een verkeersongeval worden 
in de regel niet bijgehouden. 
De Commissie heeft een verkeersveiligheidsprogramma voorgesteld met de 
volgende maatregelen: 
* het opzetten van een communautaire gegevensbank voor registratie en 
onderzoek; 
* de bescherming van de passagiers van voertuigen; 
* educatie van weggebruikers; 
* verstandig weggedrag, met inbegrip van snelheidsbeperkingen en 
maatregelen tegen alcoholmisbruik; 
* verbeteringen in de inrichting van wegen. 
Andere ongevallen dan in het verkeer of op het werk worden in de Gemeenschap 
geregistreerd in een steekproef van de eerste-hulpafdelingen van ziekenhuizen of in 
sommige Lid-Staten via huisenquêtes (het communautair informatiesysteem voor 
ongevallen thuis en tijdens de vrijetijdsbesteding EHLASS). Ongeveer een op de drie 
ongelukken wordt gemeld als gebeurd tijdens "spelen en vrijetijdsbesteding", vooral onder 
kinderen, en een op de zes ongelukken gebeurt bij de sportbeoefening, het vaakst bij 
jonge volwassenen. Vallen is het meest voorkomende ongeluk tijdens de 
vrijetijdsbesteding en dit leidt tot letsel aan armen en benen. Het percentage mensen dat 
in een ziekenhuis wordt opgenomen loopt op van 5% voor kinderen tot 15% voor mensen 
14 
boven de 65. Het onderzoek is vooral van belang om te bepalen welke ongelukken het 
gevolg zijn van consumentenartikelen voor gebruik thuis of tijdens de vrijetijdsbesteding, 
en biedt zo mogelijkheden voor preventie door een beter ontwerp. 
Moord 
Het cijfer voor moord vormt een indicator van een ernstiger sociale pathologie. De 
leeftijdsgroepen 15-34 en 35-64 nemen daarbij 85% van de sterfgevallen voor hun 
rekening; de slachtoffers zijn vaker mannen dan vrouwen. In de leeftijdsgroep van 20-34 
zijn de cijfers voor moord het hoogst. Het gemiddelde voor de Gemeenschap, met 
uitzondering van Portugal en Italië, is tussen 1970 en 1990 ongeveer gelijk gebleven (fig. 
3.2.7). 
3.3 VOLWASSENEN (35-64 JAAR) 
In de Gemeenschap overlijden jaarlijks meer dan 600 000 volwassenen (35-64 jaar), van 
wie vier op de tien aan kanker, drie aan hart- en vaatziekten en één door uitwendige 
oorzaken (voornamelijk zelfdoding en ongelukken). Deze doden kunnen worden 
voorkomen en bieden het grootste potentieel voor verdere verbeteringen in de 
levensverwachting in de Gemeenschap. 
Kanker 
Kanker is de voornaamste doodsoorzaak bij volwassenen en is verantwoordelijk voor 4 
op de 10 sterfgevallen in de leeftijdsgroep 35-64, te vergelijken met 2 op de 10 in de 
leeftijdsgroep 65+. Het betreft meestal long- en prostaatkanker bij mannen, en borst- en 
longkanker bij vrouwen (fig. 3.3.1), en dit zijn tevens de meest frequente oorzaken van 
alle kankersterfgevallen. Bij het ontstaan van kanker zijn veel factoren betrokken die 
voorkomen kunnen worden, vooral roken (met name voor longkanker), en de 
overlevingscijfers bij andere kankertypen (b.v. baarmoederhal s- en borstkanker) kunnen 
worden verbeterd door vroegtijdige opsporing. 
Longkanker 
Veel van de mensen die in de jaren negentig aan longkanker sterven zijn in de jaren 
vijftig en zestig begonnen met roken. Op dit moment sterven er in de Gemeenschap veel 
meer mannen dan vrouwen aan longkanker, doordat mannen sinds langere tijd roken en 
zwaardere rokers zijn. De sterftecijfers voor longkanker bij mannen onder de 65 stijgen 
in Frankrijk, Griekenland, Portugal en Spanje (fig. 3.3.2). In het Verenigd Koninkrijk is 
het sterftecijfer voor mannen echter ten opzichte van 1970 gehalveerd en in Nederland 
is een soortgelijke, zij het minder drastische, gestage daling waar te nemen. Ook in 
Ierland en Italië daalden de cijfers eind jaren tachtig. 
In scherpe tegenstelling tot de cijfers bij mannen neemt longkanker bij vrouwen, hoewel 
het nog steeds minder voorkomt dan bij mannen, in veel landen sterk toe doordat steeds 
meer vrouwen zijn gaan roken (fig. 3.3.3), In Denemarken, waar circa 40% van de 
vrouwen sinds de jaren vijftig rookt, komen de sterftecijfers voor longkanker nu op het 
niveau van die voor borstkanker. 
15 
Borstkanker 
Borstkanker is de meest voorkom side vorm van kanker bij vrouwen. Ongeveer 2 à 3% 
van de vrouwen in de Gemeenschap krijgt tijdens hun leven borstkanker en jaarlijks 
sterven er 70 000 aan. Circa een kwart van de vrouwen met recent gediagnostiseerde 
borstkanker is onder de vijftig, maar de gemiddelde overleving na diagnose en 
behandeling is tamelijk goed (bijna 60% vijfjaarsoverleving). De meeste vrouwen die aan 
borstkanker sterven (bijna 60%) zijn 65 jaar of ouder, 40% bevindt zich in de 
leeftijdsgroep 35-64. De borstkankerincidentie neemt in de meeste Lid-Staten toe (fig. 
3.3.4). Over de oorzaken van borstkanker bestaat nog weinig duidelijkheid. 
Baarmoederhalskanker 
Aan baarmoederhalskanker sterven in de Gemeenschap jaarlijks ongeveer 7500 vrouwen, 
van wie circa de helft in de leeftijdsgroep 35-64 jaar en de andere helft 65+. De risico's 
zijn onder meer vroeg beginnen met seksuele activiteit, veel sekspartners en 
sigarettenroken. Screening en vroegtijdig ingrijpen verhogen de overlevingskansen sterk. 
In Denemarken en het Verenigd Koninkrijk liggen de sterftecijfers hoger dan in andere 
landen, maar overal behalve in Griekenland en Spanje zijn de cijfers stabiel of lopen zij 
terug. In de Lid-Staten vindt zowel screening op baarmoederhals- als op borstkanker 
plaats en hierdoor kan de sterfte aan deze aandoeningen worden teruggedrongen. 
Screeningsprogramma's vereisen echter een goede organisatie om een zo groot mogelijke 
populatie te bestrijken en de kwaliteit te waarborgen. 
Kanker van de eierstokken 
Deze vorm van kanker veroorzaakt tweemaal zoveel doden als baarmoederhalskanker, 
aangezien maar een op de drie vrouwen vijfjaar overleeft. De incidentie- en sterftecijfers 
liggen in de noordelijke landen hoger dan in de zuidelijke. Er is weinig bekend over de 
oorzaken van eierstokkanker, al lijken orale anticonceptiemiddelen enige beschermende 
werking uit te oefenen. 
Maagkanker 
Maagkanker is jaarlijks in de Gemeenschap verantwoordelijk voor circa 1% van alle 
sterfgevallen en 5% van de kankersterfte. In de afgelopen 20 jaar is er een duidelijke 
daling opgetreden. Deze trend is in veel Lid-Staten eerder in deze eeuw ingezet, maar is 
in Spanje geringer en in Portugal is de sterfte nog tot 1970 toegenomen. In Portugal ligt 
de sterfte nog steeds bijna twee maal zo hoog als in de meeste andere EG-landen. 
Denemarken, Frankrijk en Griekenland hebben nu de laagste cijfers in de Gemeenschap 
(fig. 3.3.5). In alle landen zijn de cijfers voor vrouwen ongeveer de helft van die voor 
mannen. 
Is maagkanker eenmaal vastgesteld, dan is de overlevingskans gering; slechts ongeveer 
1 op de 20 mensen overleeft langer dan vijfjaar na diagnose en behandeling. De dalende 
incidentie van maagkanker hangt vermoedelijk samen met veranderingen in het 
voedingspatroon, vooral meer groente en fruit en meer diepvries- dan geconserveerd 
voedsel. 
16 
Europa tegen kanker: het tweede actieplan (1990-1994) omvatte: 
* een campagne tegen het roken; 
* acties ter verbetering van de voedingsgewoonten; 
* de ontwikkeling van systematische screening en vroegtijdige diagnose voor 
borst- en baarmoederhalskanker; 
* een bijdrage aan de richtlijnen ter bescherming tegen kankerverwekkende 
stoffen; 
* de Europese Kankercode; 
* het opzetten van een Europees netwerk voor kankergegevens. 
Hart- en vaatziekten 
Hart- en vaatziekten zijn de oorzaak van bijna 45% van alle sterfgevallen in de 
Gemeenschap. Volwassenen van middelbare leeftijd (35-64) zijn na 65-plussers de 
zwaarst getroffen groep. Bijna de helft van alle 65-plussers sterft aan deze aandoeningen. 
Coronaire hartziekte 
Coronaire hartziekte is niet alleen de voornaamste oorzaak van de sterfte aan hart- en 
vaatziekten, maar ook de meest frequente afzonderlijke doodsoorzaak in de Gemeenschap 
- zo'n 17% van alle sterfgevallen - en een belangrijke oorzaak van ziekte en gebreken. 
Veranderingen in de prevalentie van deze aandoening hebben dus een groot effect op de 
levensverwachting en de gezondheid van de bevolking in haar geheel. 
Aan coronaire hartaandoeningen overlijden mensen in de regel plotseling: een op de drie 
mensen overlijdt meteen na een hartaanval en nog eens 10-20% in de daaropvolgende 
dagen of weken; de rest overleeft. Nieuwe behandelingsmethoden zijn de toediening van 
geneesmiddelen om bloedstolsels tegen te gaan (zowel specifieke enzymbehandeling 
direct na de aanval als aspirine en andere geneesmiddelen voor behandeling op langere 
termijn). Een andere belangrijke factor voor de overleving op langere termijn is stoppen 
met roken. 
De sterftecijfers voor coronaire hartziekte vertonen in de meeste landen een dalende lijn, 
vooral de afgelopen 10 jaar (fig. 3.3.6); dit geldt zowel voor mannen als voor vrouwen. 
In de noordelijke landen, waar de sterfte in de jaren zeventig groot was, is dit meer 
uitgesproken. In België zijn de cijfers in twintig jaar bijna gehalveerd. Griekenland is het 
enige land van de Gemeenschap dat over deze periode een stijging vertoont. 
Bevolkingsonderzoeken naar risicofactoren voor hartziekte op plaatselijk niveau en 
registers die informatie over de ziekte verzamelen, zijn bij verscheidene centra 
beschikbaar. De uitgangsgegevens omtrent de risicofactoren in een aantal centra in de EG 
zijn in figuur 3.7.7 weergegeven, de cijfers betreffende hartaanvallen in figuur 3.3.8. 
Beroerte 
Jaarlijks overlijdt in de Gemeenschap meer dan een half miljoen mensen aan de gevolgen 
van een beroerte (cerebrovasculair accident). De meeste beroertes zijn het gevolg van een 
17 
beschadiging, dat wil zeggen bloeding of bloedstolsel, van de bloedvaten in de hersenen. 
Net als bij hartziekten is het aantal sterfgevallen in de meeste Lid-Staten aanzienlijk 
gedaald, in het bijzonder in Portugal, waar de cijfers begin jaren zeventig erg hoog lagen 
(fig. 3.3.9). In Denemarken was de relatieve trend omgekeerd: in 1970 was de sterfte het 
laagst in de Gemeenschap, maar in 1990/91 lag deze hoger dan in verscheidene andere 
Lid-Staten en boven het EG-gemiddelde. 
De dalende trends in hartziekten en beroertes hangen beide ten dele samen met verbeterde 
voedingsgewoonten, waaronder minder zout eten, minder sigarettenroken en behandeling 
van hoge bloeddruk, en ook met een betere behandeling na hartaanvallen. 
Leverziekten 
Ongeveer een op de vijftig sterfgevallen in de Gemeenschap wordt veroorzaakt door 
leverziekten en levercirrose. De trends in de sterftecijfers voor levercirrose in de EG zijn 
in figuur 3.3.10 weergegeven. Frankrijk staat hier bovenaan met een sterk dalende trend; 
soortgelijke maar minder uitgesproken trends worden waargenomen in de andere 
belangrijke wijnproducerende landen waar de consumptie ook daalt - Italië, Portugal èn 
Spanje. In Griekenland is het patroon minder duidelijk, aangezien het sterftecijfer als 
gevolg van leveraandoeningen daalt maar de alcoholconsumptie licht gestegen is. Van de 
andere Lid-Staten zijn de patronen in Denemarken en het Verenigd Koninkrijk 
zorgwekkend. In beide landen is de alcoholconsumptie gestegen en neemt ook het aantal 
sterfgevallen door cirrose toe (zie ook hierna onder 4.1). 
Andere chronische ziekten 
Veel van de ziekten die zich op volwassen leeftijd voordoen komen niet direct in de 
doodsoorzaken tot uiting. Een goede medische verzorging draagt er nog steeds in 
belangrijke mate toe bij dat de voortschrijding van de ziekte en de symptomen worden 
beperkt. Er zijn geen gegevens beschikbaar over de prevalentie van chronische 
aandoeningen, maar figuur 3.3.11 geeft enkele schattingen op basis van diverse 
plaatselijke studies. 
* Gewrichtsaandoeningen zijn een belangrijke oorzaak van handicaps. Reumatoïde 
artritis heeft een slepend en wisselend beloop; geneesmiddelen helpen, maar 
hiermee is doorgaans geen genezing te bereiken. Artrose is "slijtage" van de 
gewrichten: vervanging van heupen en knieën is hierbij een belangrijke medische 
verbetering. 
* De behandeling van chronische nierziekten is levensreddend. Dit kan dialyse of 
niertransplantatie omvatten. Sinds enige jaren is er samenwerking op Europees 
niveau betreffende de uitwisseling van transplantatienieren over de grenzen heen 
en van gegevens over diensten en resultaten. 
* Van diabetes bestaan twee vormen. Bij kinderen en jonge volwassenen is er een 
plotseling begin, waarbij insuline levensreddend is (in Sardinië komt een 
onverklaarbaar hoge incidentie van insuline-afhankelijke diabetes voor). Bij oudere 
volwassenen ontwikkelt diabetes zich langzamer. Het ontstaan houdt verband met 
overgewicht en een hoge suikeropname in de voeding. Bij een goede behandeling 
van diabetes door samenwerking tussen artsen en patiënten kunnen de 
18 
complicaties, waaronder blindheid, ni erin suffi ci ënti e en vaataandoeningen in de 
ledematen, beperkt gehouden worden. 
* De prevalentie van astma en bronchitis houdt verband met roken en 
luchtverontreiniging in steden (b.v. door auto's). De astmaprevalentie vertoont een 
stijgende lijn. 
* Ongeveer een op de tweehonderd mensen lijdt aan epilepsie, maar gedurende het 
hele leven kan zo'n 3% van de bevolking ten minste één epileptische aanval 
doormaken. Bij de meeste mensen kunnen de aanvallen dank zij een juiste 
medicatie voorkomen worden. 
Arbeidsongevallen en beroepsziekten 
Jaarlijks overlijden ongeveer 6500 mensen als gevolg van arbeidsongevallen. De 
geregistreerde aantallen, weliswaar op basis van systemen die qua definitie en reikwijdte 
uiteenlopen, vertonen aanzienlijke verschillen tussen de landen fig. 3.3.12). 
Van de 120 miljoen werkenden in de Gemeenschap wordt jaarlijks ongeveer 1 op de 10 
getroffen door een arbeidsongeval of een beroepsziekte. Het betreft hier vaak ongelukken, 
gehoorverlies, chemische vergiftiging, ergonomische problemen (met name rugklachten) 
en stress. Er zijn gegevens over de patronen van blijvende arbeidsongeschiktheid in 
verschillende bedrijfstakken beschikbaar voor Frankrijk en Duitsland (fig. 3.3.13), die 
parallel lopen met de sterftecijfers; de meeste sterfgevallen doen zich voor in de 
mijnbouw en de bouwnijverheid, de landbouw en de vervoersector. 
Gezondheidsbevordering op het werk, met aandacht voor gedragsfactoren, waaronder 
roken, drinken en lichaamsbeweging, is zowel voor de werkgever als voor de bevolking 
in haar geheel van belang. Slechts 50% van de werknemers kan terecht bij een 
bedrijfsgezondheidsdienst en in het midden- en kleinbedrijf ontbreken dergelijke diensten 
meestal. 
Gezondheid en veiligheid op het werk is een belangrijk aandachtsgebied van de 
Gemeenschap. De eerste richtlijn, op basis van artikel 100 van het EEG-Verdrag, 
werd in 1977 goedgekeurd. In 1989 verscheen de Kaderrichtlijn (89/391/EEG) 
betreffende de algemene aspecten van gezondheid en veiligheid op het werk; 
sindsdien zijn daar twaalf bijzondere richtlijnen betreffende bepaalde aspecten van 
de veiligheid en gezondheid op de werkplek uit voortgekomen. 
Infectieziekten 
HlV/aids 
Het "acquired immunodeficiency syndrome" (aids) is een seksueel overdraagbare 
aandoening die ook via bloed (door transfusie van besmet bloed of besmette 
bloedprodukten of door gebruik van niet-steriel injectiemateriaal) en door een besmette 
vrouw op haar foetus of zuigeling kan worden overgedragen. Seksueel contact tussen 
mannen is in veel landen nog steeds een belangrijke overdrachtswij ze, evenals het 
19 
gezamenlijk gebruik van niet-steriele naalden en spuiten door injecterende 
drugsgebruikers. Voor zover bekend is aids dodelijk, maar er is een latentietijd van 10 
jaar of meer tussen de eerste infectie met het humane-immunodeficiëntievirus (HIV) en 
het ontstaan van de klinische ziekte aids. 
Het aantal meldingen van aidsgevallen neemt in alle landen van de Gemeenschap toe, 
waarbij het jaarlijkse aantal nieuwe gevallen verreweg het grootst is in Frankrijk, Italië 
en Spanje (fig. 3.3.14). Tot eind 1994 waren er in de hele Gemeenschap meer dan 
120 000 aidsgevallen gediagnostiseerd, waarvan 73% in de bovengenoemde drie landen, 
gevolgd door Duitsland en het Verenigd Koninkrijk met respectievelijk 10 en 8% van alle 
gevallen. Deze cijfers zijn echter nog maar het topje van de ijsberg, gezien de lange 
incubaü'etijd. De gegevens over de incidentie en prevalentie van HIV-infectie zijn schaars. 
Een van de mogelijke manieren om gegevens te verzamelen ter bepaling van de 
prevalentie van HIV-infectie is anoniem testen (serosurveillance) van patiënten die zich 
melden voor behandeling van seksueel overdraagbare aandoeningen of antenatale zorg. 
Een dergelijke HTV-surveillance bestaat echter maar in een paar landen, wat voornamelijk 
ligt aan de gezondheidszorgstelsels daar en mogelijk ook verband houdt met ethische 
overwegingen. Volgens de meest recente schattingen van de cumulatieve incidentie en 
prevalentie van HIV waren eind 1993 ongeveer een half miljoen mensen HIV-positief 
De uitsplitsing van de cumulatieve aidsgevallen (volwassenen/adolescenten) over de 
verschillende overdrachtsgroepen vertoont grote verschillen tussen de landen (fig. 3.3.15). 
In Noord-Europa (b.v. Denemarken, Duitsland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk) 
vormen homo- en biseksuele mannen de overdrachtsgroep met het hoogste percentage van 
alle aidsgevallen (69 tot 75%). In sommige zuidelijke landen, vooral Italië en Spanje (die 
behoren tot de landen met zowel de hoogste jaarlijkse als de hoogste cumulatieve 
incidentie), vormen injecterende drugsgebruikers de voornaamste overdrachtsgroep (66%); 
homoseksuelen maken in deze landen slechts zo'n 15% van het totaal uit. Infectie door 
bloedprodukten of als gevolg van transfusie komt nu nog maar zelden voor, waardoor het 
aandeel van deze gevallen afneemt, terwijl het percentage aidsgevallen als gevolg van 
heteroseksueel contact en door overdracht van moeder op kind toeneemt. Vooral in 
gevangenissen is het risico op HIV-infectie groot door seksuele contacten tussen mannen 
en drugsgebruik. Onveilig vrijen op vakantie- of zakenreizen is ook een mogelijkheid 
voor HlV-overdracht, en dergelijke reizen nemen in aantal toe. 
Europa tegen AIDS heeft een actieprogramma 1991-1994 met de volgende 
aandachtsgebieden : 
* gegevensverzameling; 
* enquêtes onder en voorlichting aan de bevolking, 
* maatregelen voor kinderen en jongeren; 
* sociale en psychologische begeleiding; 
* bestrijding van discriminatie. 
De manieren om HlV-overdracht te voorkomen zijn bekend - "veilig vrijen", steriel 
injectiemateriaal en het screenen van transfusiebloed en bloedprodukten. 
20 
Andere infectieziekten 
Diverse andere infectieziekten zijn nog steeds de oorzaak van ernstige 
gezondheidsproblemen bij volwassenen: 
* Het aantal meldingen van tuberculose is in de Lid-Staten in het algemeen gedaald; 
figuur 3.3.16 geeft de trends voor een aantal EG-landen. Er is een duidelijke 
verbetering opgetreden in Duitsland en Griekenland, maar in Portugal zijn de 
cijfers nog hoog. In Spanje werden beginjaren tachtig meer gevallen gemeld en 
dit heeft zich begin jaren negentig herhaald. De daling in enkele andere landen is 
tot stand gekomen, mogelijk als gevolg van de toegenomen immigratie en het 
uitbreken van tbc onder aidspatiënten. Slechts enkele landen in de Gemeenschap 
kennen vaccinatieprogramma's tegen tbc. 
* Hepatitis B komt het vaakst voor in Portugal en Italië. Italië heeft een algemeen 
vaccinatieprogramma. Het programma van Spanje zou in 1994 veertien van de 
zeventien regio's omvatten en de rest in 1997. Portugal heeft soortgelijke plannen; 
andere landen hebben of overwegen alleen programma's voor risicogroepen. . 
* Voedselinfecties vormen een toenemend probleem, wat blijkt uit de stijgende 
trends in Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk (niet alle landen registreren 
gegevens hierover). De infectiebronnen kunnen in het voedsel zelf aanwezig zijn, 
zoals met Salmonella geïnfecteerde kippen en eieren en met Listeria geïnfecteerde 
melkprodukten. Er zijn maatregelen nodig ter bevordering van een goede hygiëne 
bij de voedselbereiding thuis en in de commercie. 
* Malaria komt in de Gemeenschap steeds vaker voor, de incidentie neemt toe in 
België, Frankrijk, Griekenland en het Verenigd Koninkrijk. 
Psychische stoornissen 
Naar schatting lijdt globaal zo'n 10% van de bevolking aan een psychische stoornis, in 
de regel een lichte depressie of angstgevoelens. Tussen een derde en de helft van de 
consulten in de huisartsenpraktijk betreft lichte psychische problemen, maar het komt ook 
voor dat patiënten zich in eerste instantie eerder met lichamelijke dan met emotionele 
problemen tot hun huisarts wenden. Tal van sociale factoren dragen bij aan psychische 
aandoeningen. Depressie komt vaker voor bij vrouwen met jonge kinderen en na verlies 
van dierbaren. Schizofrenie is minder frequent maar heeft een langduriger, chronisch 
beloop en patiënten met deze aandoening vereisen continu psychiatrische zorg en een 
ondersteunende sociale omgeving om terugval te voorkomen. 
Zelfdoding 
Elk jaar sterven in de Gemeenschap zo'n 40 000 mensen door zelfdoding. De percentages 
lopen tussen de landen een factor vier à vijf uiteen. Tussen 1975 en 1985 trad er een 
stijging op in België, Denemarken, Frankrijk, Italië en Nederland, maar daarna weer een 
daling (fig. 3.3.17). In Duitsland daalde het percentage in de jaren tachtig sterk. In Ierland 
en Spanje is het cijfer gestegen tot dat van de andere landen, terwijl het in Griekenland 
nog steeds laag is. Al deze cijfers moeten echter behoedzaam geïnterpreteerd worden, 
aangezien culturele verschillen van invloed kunnen zijn op de rapportage van zelfdoding. 
21 
Zelfdoding komt vaker voor onder ouderen, vooral mannen. Depressie en alcoholisme zijn 
de belangrijkste onderliggende factoren, een lichamelijke aandoening (b.v. terminale 
kanker) komt minder vaak voor. Veel mensen die zelfmoord plegen, hadden zich al tot 
een arts gewend en mogelijk medicijnen gekregen, zij het niet altijd antidepressiva. Met 
een vroegtijdiger diagnose van depressie door huisartsen en adequate behandeling 
daarvan, in combinatie met strategieën om sociale uitsluiting tegen te gaan, zou het 
zelfmoordpercentage aanzienlijk kunnen dalen. 
Mislukte zelfmoordpogingen komen vaker voor bij jongeren en vrouwen. Er loopt thans 
een WHO-samenwerkingsstudie om het aantal zelfmoordpogingen in verschillende landen 
van de Gemeenschap te bepalen (fig. 3.3.18); evenals bij het patroon van zelfdoding ligt 
de frequentie hoger in Denemarken en Frankrijk en laag in Italië en Spanje. 
3.4 OUDEREN (65-PLUS) 
Hoewel de 65-jarige leeftijd vaak beschouwd wordt als het begin van de ouderdom, is 
ouder worden een continu proces dat sterke individuele verschillen vertoont - sommige 
mensen blijven tot ver in de tachtig fit. In de Gemeenschap zijn er ruwweg evenveel 
mensen ouder dan 75 als tussen 65 en 75. De hoogbejaarden zijn in hoofdzaak vrouwen, 
en dan doorgaans weduwen: vrouwen trouwen meestal met mannen die ouder zijn dan 
zijzelf en leven bovendien. Vaak hebben zij hun echtgenoot gedurende zijn levenseinde 
verzorgd en komen daarna alleen te staan. 
De levensverwachting van ouderen is in de EG gestaag toegenomen, waarbij Frankrijk 
op kop loopt en Denemarken een veel langzamere toename vertoont dan de overige Lid-
Staten (fig. 3.4.1). De voornaamste doodsoorzaken bij ouderen zijn hart- en vaatziekten 
en kanker, die samen meer dan 70% van de sterfgevallen in deze leeftijdsgroep uitmaken. 
Hoewel de meeste ouderen niet gehandicapt zijn, zijn de meeste gehandicapten wel 
ouderen. Naar schatting zijn ten minste 20 miljoen burgers in de Gemeenschap dermate 
gehandicapt dat zij een of andere vorm van bijstand (uitkering of hulp) ontvangen. 
Bepaalde ziekten bij ouderen vereisen speciale aandacht. Door lichamelijke gebreken, in 
het bijzonder artritis en chronisch hartlijden, zijn ouderen dikwijls niet in staat volledig 
voor zichzelf te zorgen. Ook is hulp geboden bij gehoorstoornissen, voetklachten en 
incontinentie, die aan de kwaliteit van leven van ouderen afbreuk doen. De 
tandheelkundige verzorging van ouderen verbetert. Zo is het aantal mensen tussen 65 en 
74 zonder eigen tanden tussen 1985 en 1990 in Denemarken, het Verenigd Koninkrijk en 
Ierland gedaald met respectievelijk 10%, 12% en 23%. Dementie neemt met elk 
decennium van het leven toe: uit een onderzoek over heel Europa blijkt dat tot 25% van 
de mensen van 85 jaar en ouder enige vorm van klinische dementie heeft. De primaire 
behoefte is steun voor mantelzorgers en voor de patiënt zelf. 
SAMENVATTING 
De meeste kinderen zijn gezond en er is meer aandacht voor erfelijke aandoeningen. 
Tijdens de adolescentie ontstaan gedragspatronen die tot ziekte op latere leeftijd kunnen 
bijdragen. Jonge volwassenen sterven vooral aan verkeersongelukken, terwijl hartziekten, 
beroertes en kanker (vooral long- en borstkanker) de grootste gezondheidsproblemen op 
middelbare en hoge leeftijd zijn. Slechts weinig mensen overlijden als gevolg van 
22 
arbeidsongevallen, maar een op de tien werkenden wordt getroffen door een 
bedrijfsongeval of een beroepsziekte. De incidentie van aids neemt toe. 
Belangrijke risicofactoren voor deze aandoeningen zijn gelegen in het gedrag - roken, 
alcohol, drugs, lichaamsbeweging, voeding en seksueel gedrag. Hierbij komen nog andere 
determinanten - zoals het milieu en de sociale en medische voorzieningen - die in het 
volgende hoofdstuk worden beschouwd. 
REFERENTIES 
1. KING, A.J. & COLES, B. The health of Canada's youth: views and behaviours of 
11, 13- and 15-year olds from 11 countries. Health and Welfare Canada, 1992, 
p. 90. 
23 
Hoofdstuk 4 
De determinanten van gezondheid 
De gezondheid en ziekte van de Europese bevolking is tot dusverre beschreven aan de 
hand van de meest voorkomende ziekten. De meeste ziekten hebben echter een aantal 
determinanten, die elk voor zich een bijdrage leveren aan het totale ziektepatroon. In dit 
hoofdstuk wordt ingegaan op de gedrags-, omgevings- en sociale determinanten van 
gezondheid en de rol van de gezondheidsdiensten. 
Verslavingen als sigarettenroken, alcoholmisbruik en drugsgebruik, evenals slechte 
voeding, dragen bij aan de voornaamste oorzaken van een vroegtijdige dood. De kwaliteit 
van de directe omgeving en het milieu (b.v. huisvesting, vervoer, lucht, water en afval) 
krijgt ook steeds meer aandacht en verbeteringen daarin leveren ook een bijdrage aan de 
gezondheid. Sociale vraagstukken omvatten werkgelegenheid, armoede en 
vrijetijdsbesteding alsmede sociale marginalisering en uitsluiting. De gezondheidsdiensten 
zorgen voor gezondheidsbevordering en -bescherming als onderdeel van de primaire zorg, 
bij voorbeeld door middel van vaccinatie- en screeningsprogramma's, en op het niveau 
van het nationale beleid. 
4.1 GEZONDHEIDSGERELATEERD GEDRAG 
De hoge cijfers voor vroegtijdige sterfte en de heersende trends daarin nopen tot een 
onderzoek van het patroon van risicofactoren voor hartziekten, beroertes, kanker, 
leveraandoeningen, ongevallen en de geestelijke gezondheid; dit omvat roken, 
alcoholmisbruik, drugsgebruik, slechte voedingsgewoonten, te weinig lichaamsbeweging 
en blootstelling aan ultraviolette straling. 
Tabak 
De gevolgen van het roken voor de bevolking zijn ingrijpend. De eerste jaren zijn de 
gezondheidseffecten nog vrijwel onzichtbaar en blijven onopgemerkt. Pas zo'n veertig jaar 
later worden de gevolgen in hun volle omvang zichtbaar. Naar schatting zal een op de 
twee tieners die nu beginnen te roken aan de gevolgen daarvan overlijden als hij of zij 
daarmee door blijft gaan. 
Het roken van sigaretten draagt ook in belangrijke mate bij aan de sterfte aan in het 
bijzonder long- en hartziekten. Op het ogenblik is slechts een op de vijf mensen die als 
gevolg van roken overlijden vrouw, doordat zij nog niet zo lang roken als mannen en 
bovendien minder. Globaal heeft het roken in 1990 naar schatting een half miljoen doden 
veroorzaakt, waarvan een op de drie mannen tussen 35 en 64, en een op de vijf mannen 
van 70 en ouder betreft. Voor vrouwen in deze leeftijdsgroepen bedroegen deze cijfers 
respectievelijk een op de tien en een op de twintig. 
In 1992 rookte in de Gemeenschap 42% van de mannen en 28% van de vrouwen van 15 
jaar en ouder (fig. 4.1.1). Onder jonge vrouwen wordt meer gerookt dan onder oudere, 
het percentage ligt hier ongeveer op dezelfde hoogte als bij mannen. Van de huidige 
24 
rokers rookt meer dan de helft van de mannen en een op de vijf vrouwen 20 sigaretten 
per dag of meer. In de afgelopen tien jaar is in de meeste landen het roken onder mannen 
afgenomen, maar onder vrouwen juist toegenomen. 
Uit een recente enquête in de Gemeenschap is gebleken dat van de 72 miljoen mensen 
die nu roken, tweederde een of meerdere keren geprobeerd heeft daarmee te stoppen, en 
dat van elke drie rokers er één - dus in totaal 23 miljoen mensen - nu met roken op zou 
willen houden (fig. 4.1.2). 
De richtlijnen inzake tabaksprodukten omvatten het volgende. 
* op de verpakking en in de reclame vermelden van: 
- het maximale teergehalte in sigaretten (1990); 
- een waarschuwing voor de gezondheid en het teer- en nicotinegehalte 
(1989); 
* een verbod op reclame voor tabaksprodukten op de televisie (1989); 
* een minimumaccijns van 57% van de verkoopprijs van het meest populaire 
merk (1992). 
Een resolutie van de Raad en de ministers van Volksgezondheid, in het kader van de 
Raad bijeen, heeft de Lid-Staten verzocht het roken op openbare plaatsen, met inbegrip 
van het openbaar vervoer, te verbieden (1989). 
De verkoopprijs wordt mede bepaald door de accijnzen; in figuur 4.1.3 zijn de prijzen in 
verschillende landen weergegeven, gecorrigeerd voor het heersende algemene prijsniveau. 
Alcoholmisbruik 
Te veel en te vaak drinken7 is niet alleen slecht voor de drinker zelf maar ook voor de 
mensen in diens omgeving. 
Alcoholmisbruik houdt verband met sociale en psychische problemen, waaronder 
geweldpleging in het gezin, criminaliteit, arbeids- en verkeersongevallen, depressie en 
zelfdoding. Drankmisbruik komt meer voor bij bepaalde beroepsgroepen, waaronder de 
horeca, het amusementsbedrij f, de journalistiek en de strijdkrachten. 
Buitensporig drinken kan leiden tot levercirrose, en het aantal sterfgevallen hieraan in een 
land is een indicator van het alcoholmisbruik. Door langdurig overmatig drinken neemt 
het risico op hoge bloeddruk en beroerte en mogelijk ook op coronaire hartziekte 
geleidelijk toe. 
In een aantal Lid-Staten zijn richtsnoeren gepubliceerd betreffende de wekelijkse 
alcoholconsumptie in relatie tot het gezondheidsrisico. 
25 
De trend in de verkoop van drank (fig. 4.1.4) is dalend in de voornamelijk wijndrinkende 
zuidelijke Lid-Staten en stijgend in de in hoofdzaak bierdrinkende landen in het Noorden. 
Er zijn redenen om aan te nemen dat deze ontwiiuceling deels gelegen is in een 
verandering van het consumptiepatroon, waardoor de wijnconsumptie in Noord-Europa 
duidelijk is gestegen en in Zuid-Europa is teruggelopen. 
Figuur 4.1.5 toont de grote verschillen in accijnzen op sterke drank in de Lid-Staten; 
soortgelijke verschillen zijn er voor wijn en bier. 
Enkele recente richtlijnen van de Gemeenschap hebben betrekking op: 
* televisiereclame; 
* geen rijbewijzen voor alcoholverslaafden (1991); 
* minimum-accijnspercentages voor alcoholische dranken (1992). 
Drugsgebruik 
Ondanks het optreden van douane en politie vormen illegale drugs in de Gemeenschap 
een steeds groter probleem. De hoeveelheid in de Gemeenschap in beslag genomen 
heroïne liep op van 1,9 ton in 1987 tot 5,2 ton in 1992. In dezelfde periode steeg de 
hoeveelheid in beslag genomen cocaïne in poedervorm van 3,5 tot 17 ton. 
Naar schatting één miljoen mensen in de Gemeenschap gebruikt illegale drugs; een 
precies cijfer is niet te geven omdat de wetgeving inzake drugsgebruik en de 
registratiesystemen van de Lid-Staten uiteenlopen. Uit een recente nationale enquête in 
Frankrijk is naar voren gekomen dat meer dan 30% van de mannen en 10% van de 
vrouwen in de leeftijd tussen 18 en 34 jaar wel eens drugs (voornamelijk cannabis) 
gebruikt had, de helft daarvan in het voorafgaande jaar. In Spanje zei 36% van de 18-
jarige mannen wel eens cannabis gebruikt te hebben en 3% cocaïne. 
De gebruikers van opiaten en cocaïne zijn vaker mannen dan vrouwen. Gebruikers moeten 
soms hun toevlucht nemen tot criminaliteit, vooral inbraak, en prostitutie om hun 
verslaving te financieren. 
In sommige landen wordt bijgehouden hoeveel mensen deelnemen aan 
behandelingsprogramma's, maar slechts een kleine minderheid van de drugsgebruikers 
ondergaat regelmatige behandeling. Het aantal doden als gevolg van drugsgebruik, circa 
1-2% van de regelmatige gebruikers van opiaten, is tegen het eind van de jaren tachtig 
sterk gestegen (fig. 4.1.6). 
26 
De Commissie heeft een geïntegreerd actieplan voor drugsbestrijding 1995-1999 
goedgekeurd. Dit stelt actie voor op de volgende gebieden: 
* terugdringen van de vraag door preventie, met inbegrip van 
gezondheidseducatie en resocialisering; 
* bestrijding van drugssmokkel, onder meer door samenwerking tussen politie, 
douane en justitie, opleiding en uitwisseling; 
* meer internationale samenwerking en coördinatie; 
* betere informatie over drugs en drugsverslaving en verbetering van de 
informatie-uitwisseling door middel van het Europees Waarnemingscentrum 
voor drugs en drugsverslaving in Lissabon. 
Voeding 
De meeste voedingsproblemen van tegenwoordig staan in verband met teveel of verkeerd 
eten, met als gevolg overgewicht. In (West-)Duitsland, Ierland en het Verenigd 
Koninkrijk komt overgewicht bij mannen en vrouwen veel voor (fig. 4.1.7), al kunnen de 
verschillen tussen de landen deels gelegen zijn in uiteenlopende methoden van 
gegevensverzamel i ng. 
Er zijn tot op heden geen systematische onderzoeken naar de voedingspatronen in de 
Gemeenschap gepubliceerd. Wel zijn economische gegevens over voedingsmiddelen 
beschikbaar. Die zijn gebaseerd op de balans tussen binnenlandse produktie en in- en 
uitvoer, en geven dus maar een ruw beeld van wat er werkelijk gegeten wordt. Er zijn 
blijkbaar sinds de jaren zeventig grote veranderingen in de voeding in de Lid-Staten 
opgetreden; ook zijn er uitgesproken en blijvende verschillen tussen de noordelijke en 
zuidelijke Lid-Staten (afgebeeld in fig. 4.1.8, waarbij Griekenland, Italië, Portugal en 
Spanje de zuidelijke, en de overige acht de noordelijke Lid-Staten vormen). 
* Dierlijk vet: de consumptie is hoog en constant in de noordelijke landen en laag, 
maar stijgend, in de zuidelijke. 
* Suiker: in de noordelijke landen is de consumptie hoog maar dalend, in de 
zuidelijke landen laag en ongeveer stabiel. 
* Groente en fruit: in de jaren tachtig is de consumptie in alle landen toegenomen, 
maar in de noordelijke landen toch aanzienlijk lager dan in de zuidelijke. 
* Graan en graanprodukten: een dalende trend in de zuidelijke landen, en een lage 
maar stijgende (sinds begin jaren tachtig) consumptie in de noordelijke. 
* Olie: er is een sterke stijging in het gebruik van oliën met meervoudig 
onverzadigde vetzuren in de zuidelijke landen. Sinds medio jaren zeventig hebben 
de zuidelijke landen de noordelijke ingehaald. In de zuidelijke landen wordt nog 
steeds voornamelijk olijfolie gebruikt. 
De traditionele mediterrane voeding in Griekenland, Zuid-Italië, Zuid-Frankrijk en delen 
van Portugal en Spanje, in combinatie met regelmatige lichaamsbeweging, lijkt 
27 
geassocieerd te zijn met een lange levensverwachting. Het betreft hier voeding van 
plantaardige oorsprong, met inbegrip van brood, deegwaren of rijst, vers fruit en verse 
groenten, peulvruchten en andere vlinderbloemigen, olijven en olijfolie. Kaas en andere 
melkprodukten en vis, gevogelte of eieren worden bijna dagelijks gegeten, rood vlees 
daarentegen maar een paar keer per maand De voeding in Noord-Europa, die veel 
dierlijke produkten bevat, is geassocieerd met een kortere levensverwachting en vooral 
met coronaire hartziekte. 
In verscheidene EG-landen zijn voorstellen gedaan om het nationale voedingspatroon te 
veranderen door het omlaagbrengen van de opgenomen energie uit, en het aandeel aan, 
verzadigde (vooral dierlijke) vetten, minder suiker en meer andere koolhydraten (b.v. 
graanprodukten) te gebruiken overeenkomstig de energiebehoefte, een hoger vezelgehalte 
(uit graanprodukten, groente en fruit) en het afstemmen van de voeding op de behoefte. 
Het is echter moeilijk deze algemene aanbevelingen op de individuele mens over te 
brengen. 
Maar weinig mensen zijn zich bewust van het gehalte aan voedingsstoffen van hun 
voeding; verder zijn de eetgewoonten een zeer sterk ingewortelde vorm van cultureel 
gedrag. Er is gezondheidseducatie nodig om de benodigde kennis en attitudes 'te 
ontwikkelen, maar een gezonde voedingskeuze moet ook worden ondersteund door 
beleidsmaatregelen en acties van andere sectoren ten aanzien van het voedsel dat aan de 
consument wordt aangeboden. 
Lichaamsbeweging 
Lichamelijke fitheid draagt bij aan een goede gezondheid. Lichaamsbeweging op het werk 
en in de vrije tijd verlaagt de sterfte aan hartziekten en kanker8 en kan ook het geestelijk 
welzijn bevorderen. Zelfs een kleine verbetering van de fitheid kan grote gevolgen 
hebben. 
Bij ouderen kan lichaamsbeweging binnen de grenzen van hun lichamelijke vermogens 
en op advies van hun arts de symptomen van hartziekte verminderen, botontkalking als 
gevolg van het ouder worden tegengaan en de spiermassa en -kracht vergroten. Ook kan 
het geestelijk functioneren hierdoor worden bevorderd en wordt bijgedragen aan een 
algemeen gevoel van welzijn. Gewoon regelmatig wandelen, in het bijzonder in 
gezelschap, kan al genoeg zijn. 
Regelmatige lichamelijke inspanning is nodig om het hart en de longen te versterken. Dit 
gebeurt in sommige manuele beroepen, maar voor ouderen moet hier speciale aandacht 
aan worden besteed. 
Voor de meeste mensen is wandelen, eerdei dan een sport, de gebruikelijkste vorm van 
lichaamsbeweging. Uit gezondheidsonderzoeken blijkt dat veel jonge volwassenen 
regelmatig aan sport doen, maar boven de dertig dalen de cijfers snel. Dit kan ten dele 
worden verklaard door werk- en gezinsverplichtingen. 
BLAIR, S.N. ET AL., Physical fitness and all-cause mortality. Journal of the American Medical 
Association, 262(17): 2395-2401 (1989). 
Zó 
4.2 GEZONDHEID EN DE OMGEVING 
Er is nog onvoldoende duidelijke informatie over de schadelijke effecten van 
milieugevaren op de mens; als de precieze effecten, vooral van lage blootstellingsniveaus, 
niet bekend zijn, kan alleen een ruwe schatting van het risico voor een grote populatie 
worden gemaakt. 
De relatieve bijdrage van milieugevaren aan ziekte is meestal gering, maar schade aan het 
milieu kan onomkeerbaar zijn en blootstelling kan pas na lange tijd gevolgen hebben voor 
de gezondheid. Het milieu kan vooral de gezondheid van bepaalde bevolkingsgroepen 
meer schaden dan andere, bij voorbeeld kinderen, zwangere vrouwen of mensen met 
bepaalde ziekten; de gevolgen in termen van sterfgevallen tonen waarschijnlijk slechts een 
deel van de totale invloed. Enkele milieugebonden ziekten zijn in figuur 4.2.1 
weergegeven. 
De Wereldgezondheidsorganisatie en de Europese Commissie werken samen aan 
een onderzoek naar de risico's van milieuschade. Het verslag van de tweede 
conferentie over milieu en gezondheid, die in juni 1994 in Helsinki is gehouden, zal 
binnenkort verschijnen. De Commissie heeft in samenwerking met internationale 
organisaties en nationale knooppunten een paneuropees rapport over de toestand in 
het milieu opgesteld, "Europe's environment: the Dobris assessment", met daarbij 
een statistisch compendium. Hierin wordt een overzicht gegeven van de 
milieuproblemen, inclusief het thema gezondheid en milieu. 
Huisvesting 
Een minimumvereiste voor goede huisvesting is elementaire sanitaire voorzieningen - een 
toilet in huis en een bad of douche. Uit de beschikbare gegevens, die behoedzaam 
geïnterpreteerd moeten worden in verband met uiteenlopende definities en wijzen van 
gegevensverzameling, blijkt dat in 1985 in geen enkele Lid-Staat alle huisvesting aan 
deze minimumeis voldeed. Circa 20 miljoen mensen beschikken niet over een toilet 
binnenshuis en 30 miljoen hebben geen bad of douche. Met een wat ruimere definitie 
voldoen zo'n 28 miljoen wooneenheden, die onderdak bieden aan 71 miljoen mensen, niet 
aan de nationale criteria voor goede huisvesting (fig. 4.2.2). 
De mensen brengen, vooral in de noordelijke landen, het grootste deel van hun tijd 
binnenshuis door. Dank zij centrale verwarming, met als gevolg minder kolenstook, zijn 
bepaalde luchtwegaandoeningen bij kinderen in aantal gedaald. Meer isolatie en minder 
ventilatie om de temperatuur op peil te houden leidt echter tot een hogere vochtigheid en 
kan een toename in huisstofmijten en schimmelsporen tot gevolg hebben, wat allergieën 
en astma kan veroorzaken. Tabaksrook in besloten ruimtes is een risico voor longkanker 
door passief roken; het is ook een gezondheidsrisico voor kinderen die de dag binnenshuis 
doorbrengen en vergroot problemen als gevolg van respiratoire infecties en 
middenoorontsteking, bronchitis en astma 
Uit de gegevens over Duitsland blijkt dat in vergelijking met de oude deelstaten in de 
nieuwe de huizen kleiner zijn en de huren aldaar scherp gestegen (fig. 4.2.3). 
29 
Daklozen 
Naar schatting waren in 1994 in de Gemeenschap bijna 2,5 miljoen mensen dakloos of 
tijdelijk gehuisvest. De cijfers waren het hoogst in Frankrijk, Duitsland en het Verenigd 
Koninkrijk (fig. 4.2.4), maar in sommige Lid-Staten kan sprake zijn van onderrapportage. 
Ook is er "verborgen dakloosheid", bij voorbeeld mensen die bij vrienden, in een hotel 
of pension wonen of binnenkort uit inrichtingen (gevangenissen, psychiatrische 
inrichtingen) vrijkomen, waardoor het totale aantal daklozen op 5 miljoen geschat wordt. 
Er zijn tal van redenen voor dit verschijnsel; mannen zijn vaak dakloos om financiële 
redenen of vanwege afhankelijkheidsproblemen, bij vrouwen zijn het eerder 
relatieproblemen, in het bijzonder geweldpleging thuis. 
Daklozen ondervinden meer stress en hebben een slechtere gezondheid, met name door 
chronische ziekten, dan de gemiddelde bevolking. Overbezetting in tijdelijke 
opvanghuizen kan stress veroorzaken en de overdracht van infectieziekten bevorderen, bij 
voorbeeld tuberculose bij migrantengezinnen en virushepatitis in opvangcentra voor 
vluchtelingen. Thuislozen die geen onderdak hebben staan bloot aan 
luchtwegaandoeningen (inclusief longontsteking), onderkoeling, ongelukken en geweld. 
Vervoer 
Vervoer kan de gezondheid bevorderen door lichaamsbeweging (b.v. fietsen) en doordat 
het toegang biedt tot werkgelegenheid, winkels, een sociale context, recreatie en natuur. 
Het kan de gezondheid echter ook negatief beïnvloeden, b.v. door ongelukken en 
milieuverontreiniging. 
De gegevens over verkeersongevallen en daardoor veroorzaakte sterfte en letsel zijn geen 
rechtstreekse maat voor de veiligheid, aangezien zij ook van de blootstelling afhangen. 
Zo is het aantal kinderen dat in het Verenigd Koninkrijk in het verkeer gewond raakte 
gedaald, maar het aantal 7-jarigen dat alleen naar school ging is dan ook gedaald van 
70% in 1971 tot 10% in 19909. Lopen en fietsen, zelfs over korte afstanden, zijn echter 
gezonde wijzen van vervoer, die een gunstig effect hebben op hartziekten (fig. 4.2.7) en 
de geestelijke gezondheid bevorderen. Dit moet dan ook worden aangemoedigd en 
ondersteund door betere veiligheids- en andere maatregelen. 
Toegang 
Van zo'n 15% van de bevolking - 50 miljoen mensen - is de mobiliteit tijdelijk of 
blijvend verminderd als gevolg van lichamelijke gebreken, onder meer problemen met het 
bewegingsapparaat, hart en longen, zintuiglijke gebreken als een gestoord 
gezichtsvermogen, of mobiliteitsbeperkingen, b.v. mensen in een rolstoel. Het betreft hier 
voornamelijk ouderen. Zij hebben speciale behoeften op het gebied van vervoer, zoals 
toegang tot openbare vervoermiddelen en gebouwen, "belbussen" en aanpassing van de 
trottoirs. De vraag hiernaar zal alleen maar groter worden en dit vereist een adequate 
aanpak om sociale uitsluiting met alle gevolgen van dien te voorkomen. 
HILLMAN, M, ED. Children, transport and the quality of life. Londen, Policy Studies Institute, 1993: 
figuur 2. 
30 
Lawaai 
Er zijn een aantal studies geweest naar lawaai en gezondheid. Afgezien van 
gehoorstoornissen kan lawaai ook de communicatie storen, leiden tot slaapproblemen en 
stress en irritatie veroorzaken. Uit een onderzoek in Duitsland is naar voren gekomen dat 
het wegverkeer een belangrijke bron van hinder is, 20% van de mensen ondervindt 
ernstige hinder van verkeerslawaai (fig. 4.2.5). Een Eurobarometer-enquête heeft verder 
uitgewezen dat in de meeste Lid-Staten meer dan de helft van de bevolking te lijden heeft 
onder verkeerslawaai in de stad (fig. 4.2.6). 
Lucht 
Door de vervanging van kolen door andere brandstoffen bij de verwarming van gebouwen 
en de energieopwekking is het gehalte aan rook en zwaveldioxide in de stadslucht 
voortdurend gedaald. Ondanks deze dalingen is de verontrusting omtrent de gevolgen van 
blootstelling aan deeltjes toegenomen nu er onlangs studies gepubliceerd zijn waaruit 
blijkt dat blootstelling aan deeltjes bij de niveaus die nu in veel Europese steden heersen, 
geassocieerd is met veranderingen in ziekte en sterfte. Een belangrijke bron van 
luchtverontreiniging door deeltjes in steden is het verkeer. Andere met het verkeer 
verband houdende problemen die in de aandacht staan, zijn fotochemische smog in de 
zomer, in hoofdzaak ozon, dat bij blootstelling kan leiden tot oogirritatie en een 
verergering van astmatische symptomen. Wintersmog is geassocieerd met bronchitis en 
astma. Blootstelling aan geringe loodniveaus door uitlaatgassen kan leiden tot een 
gestoorde intellectuele ontwikkeling bij kinderen en produkten van onvolledige 
verbranding zijn een factor voor longkanker bij volwassenen. De depositie van zware 
metalen en verbindingen als dioxinen in de bodem en rechtstreeks op gewassen kan ook 
gevolgen voor de menselijke gezondheid hebben. 
Water 
Dank zij de goede, technische voorzieningen bevat het drinkwater in de Gemeenschap 
tegenwoordig in de regel geen schadelijke concentraties bacteriën of virussen. Kunstmest 
en pesticiden, die gevaarlijk zijn voor de gezondheid, komen echter in het grondwater 
terecht en vandaar in het drinkwater, hetgeen leidt tot bezorgdheid over de mogelijke 
risico's op ziekten als kanker en aangeboren afwijkingen. 
Afval en afvalwater 
De Gemeenschap produceert 2 miljard ton afval, dat wordt gestort of verbrand; 1% 
hiervan is giftig en gevaarlijk afval, dat echter 20% van de totale behandelingskosten 
uitmaakt. De verbranding van vast afval draagt bij aan de luchtverontreiniging. Deze 
risico's kunnen beperkt worden door minder afval te produceren. Het lozen van 
onbehandeld afvalwater in de rivieren en de zee kan het baden gevaarlijk maken en via 
de voedselketen vissen besmetten. 
Straling 
Ultraviolette straling van de zon is een belangrijke oorzaak van huidkanker. Verder kan 
hierdoor het ontstaan van staar worden versneld en de immunocompetentie afnemen. Het 
gedrag is een belangrijke determinant van blootstelling aan ultraviolette straling en de 
blootstelling van de bevolking hieraan kan worden beperkt door educatie. Blootstelling 
31 
aan ioniserende straling kan leukemie en andere vormen van kanker veroorzaken. Er zijn 
deugdelijke regelingen om mensen tegen beroepsmatige blootstelling aan straling te 
beschermen; het gebruik van röntgenstraling voor medische doeleinden, een belangrijke 
blootstellingsbron voor de bevolking, moet geoptimaliseerd worden. Straling van radon 
in gebouwen komt voornamelijk uit de bodem maar ook uit bepaalde bouwmaterialen; de 
blootstelling hieraan kan echter met een aantal maatregelen beperkt worden. 
Biodiversiteit 
De instandhouding en het duurzaam gebruik van biologische en genetische hulpbronnen 
in de Gemeenschap en wereldwijd is van bijzonder belang voor de ontwikkeling van 
toekomstige geneesmiddelen. 
4.3 SOCIALE VRAAGSTUKKEN 
Werkloosheid 
Tussen werkloosheid en gezondheid bestaat een complexe relatie. Plotseling ontslag en 
langdurige werkloosheid kunnen leiden tot stress met de daaraan verbonden 
psychologische problemen. De werkloosheid is in de Gemeenschap tussen 1985 en 1990 
gedaald van 10,8% naar 8,3%. Deze winst werd echter weer te niet gedaan door de 
recessie van 1992/1993 (fig. 4.3.1). In veel delen van de Gemeenschap, vooral in 
Griekenland, Ierland, Portugal en Spanje (zie fig. 4.3.2) bestaat meer dan 20%, en soms 
zelfs meer dan 40%, van de werklozen uit jongeren. Van nu tot het jaar 2000 moeten er 
zo'n 5 miljoen nieuwe banen geschapen worden om de werkloosheid in de Gemeenschap 
op het huidige peil te houden en er zouden 15 miljoen nieuwe banen nodig zijn om de 
werkloosheid tot 5 à 6% terug te dringen. 
De Europese Commissie heeft een Witboek gepubliceerd met voorstellen om een 
snellere economische groei te verwezenlijken, met inbegrip van 
werkgelegenheidsmaatregelen, opleiding en het scheppen van nieuwe banen. De 
zorgsector, waaronder de gezondheids- en sociale diensten, wordt genoemd als een 
bron van nieuwe werkgelegenheid, met de mogelijkheid van flexibele werktijden, 
kansen voor vrouwen en solidariteit tussen de generaties. 
Armoede 
Armoede is de situatie waarin mensen het aanzienlijk slechter hebben dan de gemiddelde 
bevolking. Gemiddeld zijn arme mensen minder gezond dan rijke (zie hoofdstuk 2.3). 
Kinderen uit gezinnen met onvoldoende ondersteuning hebben meer emotionele 
aandoeningen. Ongelukken en geweld, hartziekten, de meeste soorten kanker en cariës 
komen onder arme mensen vaker voor. Groepen met een laag inkomen zijn onder meer 
eenoudergezinnen, langdurig werklozen, migranten en alleenstaande ouderen. 
Een van de definities die wel voor armoede gehanteerd worden is het percentage van de 
bevolking waarbij de gezinsconsumptie minder dan 50% van het gemiddelde bedraagt. 
Figuur 4.3.3 geeft twee benaderingen met deze definitie van armoede, gebaseerd op 
32 
gegevens van nationale onderzoeken. De eerste methode vergelijkt de gezinsuitgaven met 
het gemiddelde in het land zelf (18% van de bevolking van het VK geeft 50% of minder 
uit dan het gemiddelde in het Verenigd Koninkrijk, tegen 6% van de bevolking in 
België). De tweede methode vergelijkt de uitgaven met het gemiddelde over de 
Gemeenschap, waarbij het relatief lagere nationale uitgavenniveau in Griekenland, Ierland, 
Portugal en Spanje wordt benadrukt. Bij beide methoden blijkt dat er in België, 
Denemarken, Duitsland en Nederland minder "armoede" is dan in de overige landen. 
4.4 DE GEZONDHEIDSDIENSTEN 
De gezondheidsdiensten leveren zowel bij ziekte als via preventie een bijdrage aan de 
gezondheid. Sommige aandoeningen kunnen door de gezondheidsdiensten worden genezen 
- bij voorbeeld de behandeling van bacteriële infecties met antibiotica, bepaalde 
chirurgische ingrepen - en voor chronische aandoeningen als artritis, hartziekten, 
chronische psychische aandoeningen en vele vormen van kanker bieden zij palliatieve 
zorg en ondersteuning. 
De nationale gezondheidsdiensten 
De gezondheidsdiensten spelen een belangrijke rol in de nationale economie. In de Lid-
Staten van de Gemeenschap consumeren zij tussen 5 en 9% van het bruto nationaal 
produkt (10 tot 15% van de overheidsuitgaven), en over de hele Gemeenschap genomen 
werken er meer dan 6,5 miljoen mensen in deze sector. In alle Lid-Staten moeten de 
uitgaven stijgen als gevolg van de toenemende vraag door de vergrijzing, de vooruitgang 
op medisch gebied, de noodzaak van preventie en de stijgende verwachtingen ten aanzien 
van de kwaliteit van zorg. 
Hoewel alle gezondheidsdiensten hetzelfde doel nastreven, lopen zij als gevolg van de 
historische en politieke ontwikkelingen uiteen. Er zijn twee basisvormen. Vijf landen, 
België, Duitsland, Frankrijk, Luxemburg en Nederland, kennen een pluralistisch systeem, 
met diensten van zowel particuliere (meestal non-profit) en overheidsorganisaties die 
hoofdzakelijk uit de verplichte ziekteverzekering gefinancierd worden. Zeven landen -
Denemarken, Spanje, Griekenland, Ierland, Italië, Portugal en het Verenigd Koninkrijk 
- hebben nationale gezondheidsdiensten waarbij de zorgverstrekking en de financiering 
in hoofdzaak onder de publieke sector valt. 
Binnen deze twee categorieën zijn er nog aanzienlijke verschillen in organisatiewijzen, 
financiering en ideologie, waardoor vergelijkingen moeilijk zijn. In Nederland komen 
openbare en particuliere verzekering naast elkaar voor, in Frankrijk wordt de 
ziekteverzekering in hoofdzaak door de staat geregeld en in Duitsland zijn er een groot 
aantal beroepsziekenfondsen. De gezondheidsdienst in het Verenigd Koninkrijk wordt 
beheerd door speciale gezondheidsautoriteiten, en die in Denemarken in hoofdzaak door 
de regionale overheid. In Denemarken, Duitsland, Spanje, Ierland, Italië, Portugal en het 
Verenigd Koninkrijk worden patiënten doorgaans door hun huisarts naar een specialist 
verwezen, in andere landen kunnen de patiënten zich rechtstreeks tot een huisarts of 
specialist wenden. Ook de wijze van beloning van artsen (betaling per verrichting, 
betaling per patiënt, salaris) vertoont grote verschillen. De openbare gezondheidsdiensten, 
die zich eerder op de bevolking als geheel richten dan op de individuele klinische 
praktijk, verschillen qua ontwikkelingsstadium van land tot land. 
33 
Verscheidene landen werken momenteel aan een hervorming van hun 
gezondheidsdiensten, om zowel de doelmatigheid (met inbegrip van kostenbeheersing) als 
Je doeltreffendheid (met inbegrip van de kwaliteit van zorg en ongelijkheden) te 
vergroten. Bij voorbeeld: 
* In Nederland is de ziekteverzekering in 1986 herzien. Het hoofddoel was te 
zorgen voor een billijke dekking van de basisgezondheidszorg via hetzij openbare, 
hetzij particuliere verzekering, en het stimuleren van de marktwerking. In 1992 
is een nationale gezondheidsstrategie uitgebracht. 
* Veranderingen in het Duitse stelsel in 1989 en 1991 omvatten een eigen bijdrage 
voor geneesmiddelen, betaling van huisartsen voor preventieve zorg, 
rationalisering van ziekenhuizen en verbeteringen in de kwaliteit van het medisch 
handelen, alsmede verhoogde financiering voor langdurige zorg. 
* In het Verenigd Koninkrijk zijn sinds 1991 een aantal ingrijpende hervormingen 
doorgevoerd: de betaling van huisartsen is gericht op streefdoelen voor 
preventieve zorg en er zijn plaatselijke budgetten voor de gezondheidsautoriteiten 
en huisartsen om gezondheidsdiensten te kopen op een "interne markt" van 
gezondheidszorg-verleners. Ook zijn er over het hele land gelijkgerichte 
inspanningen geleverd om lange-termijn-gezondheidsstrategieën met specifieke 
gezondheidsdoelen te ontwikkelen. 
* In Griekenland, Italië, Portugal en Spanje zijn de gezondheidsdiensten in de jaren 
zeventig en tachtig hervormd. Hoewel de financiering voornamelijk uit de 
openbare middelen komt, bestaat in elk land nog een mengvorm van particuliere 
en openbare zorgverlening, en de planning wordt gedecentraliseerd op regionaal 
niveau. 
* In Ierland worden de huisarts- en gemeenschapsdiensten versterkt. De nationale 
gezondheidsstrategie, die in 1994 is uitgebracht, streeft naar een betere focussering 
van de diensten op de gemeten gezondheids- en sociale winst, en stelt specifieke 
streefdoelen vast. 
Gezondheidsbevordering en ziektepreventie 
De gezondheidsdiensten houden zich meer en meer bezig met gezondheidsbevordering 
en ziektepreventie. De ministeries van Volksgezondheid in diverse Lid-Staten hebben een 
nationaal beleid op deze gebieden ontwikkeld. Sommige Lid-Staten hebben een speciaal 
budget voor gezondheidsbevordering op nationaal niveau, en overal is 
gezondheidsopvoeding een onderdeel van de plaatselijke volksgezondheidsprogramma's. 
Intersectoriële initiatieven, ook op plaatselijk niveau, nemen in aantal toe. 
Er zijn drie grote terreinen waarvoor algemene ziektepreventieprogramma's bestaan: 
surveillance en bestrijding van acute infectieziekten, de gezondheid van kinderen, vooral 
door vaccinatie, en screeningsprogramma's, bij voorbeeld op baarmoederhalskanker. Deze 
diensten kunnen hetzij worden verleend door de openbare diensten, hetzij door artsen die 
hiervoor op particuliere basis zijn aangetrokken. In tegenstelling tot de individuele 
klinische praktijk, waarbij de patiënt vrijwillig een arts raadpleegt, is voor de 
34 
preventiediensten een overkoepelend beheer door de plaatselijke gezondheidsdienst nodig 
om een zo groot mogelijke populatie te bestrijken en met het oog op de effectiviteit. 
De huisartsen spelen een steeds grotere rol bij de individuele preventieve geneeskunde 
voor volwassenen. Het gaat hier deels om primaire preventie, zoals adviezen inzake 
anticonceptie, stoppen met roken, beperken van het alcoholgebruik en voedingsadviezen, 
ten dele is het secundaire preventie, bij voorbeeld baarmoederhalsuitstrijkjes en 
bloeddrukcontrole, en ten dele tertiaire preventie (vroegtijdige diagnose en behandeling 
van depressie). Voor een effectieve preventieaanpak in de eerstel ij nszorg zijn goede 
informatiesystemen, gewoonlijk op basis van computers, nodig met het oog op de dekking 
en het heroproepen van alle betrokken patiënten. In het Verenigd Koninkrijk worden 
huisartsen tegenwoordig betaald als zij bepaalde preventiedoelen bij hun patiënten halen. 
Zorgpatronen 
De globale structuur van de medische praktijk is in alle Lid-Staten hetzelfde. Het eerste 
contact van de patiënt is in de regel de eerstel ij nszorg. In verband met het gemengde 
karakter van veel ziekten wordt de eerstel ij nszorg in toenemende mate verstrekt door 
teams die bestaan uit artsen, verpleegkundigen en andere gezondheidswerkers. De 
tweedelij nszorg wordt voornamelijk verstrekt in algemene ziekenhuizen of klinieken, waar 
een aantal specialisten werken met gemeenschappelijke verplegings-, laboratorium- en 
beeldvormingsfaciliteiten. Er is een stijgende tendens om de gespecialiseerde geestelijke 
gezondheidszorg in de algemene ziekenhuizen te integreren, de zorgverlening af te 
stemmen met de extramurale zorg en grote aparte psychiatrische inrichtingen te sluiten. 
Sterk gespecialiseerde ziekenhuizen zijn vaak verbonden aan universiteiten met het oog 
op onderzoek en onderwijs. 
Personeel 
Het aantal gezondheidswerkers stijgt. Tussen 1980 en 1990 is het totale aantal 
verpleegkundigen in de landen van de Gemeenschap toegenomen van 1,2 naar 1,5 
miljoen. Het aantal huisartsen steeg in Frankrijk van 0,78 tot 1,03 per duizend inwoners, 
in Duitsland van 1,0 tot 1,2 en in het Verenigd Koninkrijk van 0,48 tot 0,57. Het aantal 
specialisten is in dezelfde periode nog sterker toegenomen: van 0,6 tot 1,2 per duizend 
in Frankrijk en van 1,0 tot 1,6 in Duitsland. De stijgende tendens in de uitgaven voor 
ziekenhuizen in de jaren zeventig, die in de Gemeenschap toenamen van 43% in 1970 tot 
49% in 1980, is daarna gekeerd zodat dit in 1990 tot 46% was teruggelopen. Alleen in 
Griekenland heeft de stijging flink doorgezet, van 49% in 1980 tot 57% in 1990. 
Gebruik van ziekenhuizen 
Er zijn tussen de Lid-Staten aanzienlijke verschillen in de beschikbaarheid en het gebruik 
van acute ziekenhuizen (de gegevens moeten behoedzaam geïnterpreteerd worden in 
verband met uiteenlopende definities in de Lid-Staten). Er was een neerwaartse trend in 
het aanbod van ziekenhuisbedden voor acute zorg (dwz. van korte duur). Zo zijn in 
Ierland verschillende ziekenhuizen gesloten, waardoor het aantal "acute" bedden tussen 
1980 en 1990 daalde van 5,4 naar 3,5 per 1000 inwoners, terwijl dit in Frankrijk in 
dezelfde periode daalde van 5,8 naar 5,0. Er zijn echter nog steeds verschillen in de 
beschikbaarheid van acute bedden: in 1990 waren dit er in Duitsland 7,5 per 1000, in 
Frankrijk 5,0 en in het Verenigd Koninkrijk 2,8. 
35 
Tegelijkertijd is het aantal ziekenhuisopnamen toegenomen. Tussen 1980 en 1990 is het 
percentage van de bevolking dat in een ziekenhuis was opgenomen in Frankrijk van 17,5 
tot 21,0 gestegen, in Duitsland van 16,3 tot 18,5. In die periode is het aantal patiëntdagen 
per opname in Frankrijk van 9,9 naar 7,0 gedaald en in Duitsland van 14,9 naar 13,4. 
Geneesmiddelen 
De Lid-Staten zijn zowel producenten als consumenten van geneesmiddelen. Het aantal 
geneesmiddelen dat kan worden voorgeschreven en hun relatieve prijs (fig. 4.4.1) lopen 
tussen de verschillende landen uiteen. Deze verschillen vloeien voort uit de nationale 
voorschriften betreffende de detailverkoop van geneesmiddelen, 
prijsbeheersingsmechanismen en de prijsstructuren van de farmaceutische bedrijven. 
Circa een op de vier nieuwe geneesmiddelen wordt met behulp van biotechnologie bereid 
en deze markt zal waarschijnlijk groeien. Slechts 15% van alle biotechnologie-octrooien 
is Europees en de research op dit gebied moet ontwikkeld worden. De toelating van 
nieuwe geneesmiddelen en de registratie van bijwerkingen zijn taken voor het nieuwe 
Europees bureau voor de geneesmiddelenbeoordeling in Londen. 
Kwaliteit 
De EG heeft subsidie verleend voor twee onderzoeken naar de doeltreffendheid van de 
gezondheidszorg: 
* een atlas van "vermijdbare sterfgevallen" (1) geeft een vergelijking van de 
standardized mortality ratios voor een aantal aandoeningen die medisch of 
chirurgisch behandeld kunnen worden. Figuur 4.4 2 geeft als voorbeeld de sterfte 
aan appendicitis in de 451 administratieve regio's van de EG. Het is echter 
moeilijk om uit deze gegevens conclusies te trekken ten aanzien van de kwaliteit 
van zorg, aangezien er ook verschillen in de incidentie en de registratie van deze 
aandoeningen kunnen bestaan; 
* een studie naar de overleving bij darmkanker, op basis van de kankerregisters van 
de Lid-Staten, heeft uitgewezen dat er in de Gemeenschap grote verschillen 
voorkomen (fig. 4.4.3). De gegevens zijn gebaseerd op de ziekenhuisdiagnoses die 
aan de kankerregisters gemeld zijn. Er blijven echter problemen bestaan bij het 
vergelijken van de overleving in verband met verschillen in de volledigheid van 
de gegevens, de follow-up-methoden enz. Als meer informatie beschikbaar is over 
de gegeven behandeling, bij voorbeeld aan individuele patiënten in welomschreven 
populaties, kunnen deze verschillen beter begrepen worden. 
Recente verbeteringen in de geestelijke gezondheidszorg houden onder meer in dat deze 
zorg vaker verleend wordt door multidisciplinaire teams in de lokale omgeving, met steun 
van de huisarts. Dientengevolge verblijven de patiënten korter in het ziekenhuis en neemt 
het aantal bedden in psychiatrische inrichtingen in de meeste landen af (fig. 4.4.4). 
Ouderen zijn grotere consumenten van ziekenhuisdiensten dan jongeren. Met behulp van 
geïntegreerde diensten, met een goede communicatie tussen de ziekenhuizen en de teams 
voor eerstel ij nszorg, kunnen de vele problemen van de vergrijzing doeltreffend worden 
aangepakt, waardoor de behoefte aan inrichtingsverpleging beperkt blijft. 
36 
'Onderzoek 
De meeste landen van de EG hebben een lange traditie op het gebied van medisch 
onderzoek. De EG subsidieert onderzoek via programma's voor onderzoek en 
technologische ontwikkeling. Sinds 1978 zijn zes programma's voor medisch onderzoek 
gefinancierd en het succes van deze strategie blijkt uit de snelle stijging in het aantal 
deelnemende teams (fig. 4.4.5). 
De programma's voor medische biologie en gezondheid omvatten een breed scala aan 
fundamentele en toegepaste onderwerpen. Er is ook steun verleend voor epidemiologisch 
onderzoek en onderzoek naar de gezondheidsdiensten, maar het leeuwedeel is toegekend 
aan fundamenteel wetenschappelijk werk en laboratoriumonderzoek. Nu de EG nieuwe 
verantwoordelijkheden op volksgezondheidsgebied heeft, moet er steun verleend worden 
voor onderzoek onder de hele bevolking op deze gebieden, zoals het ontwikkelen van 
informatiesystemen en studies ter evaluatie van de maatregelen op 
volksgezondheidsgebied voor ernstige bedreigingen van de gezondheid. 
Ook in het kader van de milieuonderzoekprogramma's van de Gemeenschap is een 
aanzienlijke hoeveelheid onderzoek op het gebied van de gezondheid verricht. 
In de programma's Telematicatoepassingen en AIM (geavanceerde medische 
informatica, 1991-1994) hebben het bedrijfsleven, leveranciers van 
telecommunicatiediensten, universiteiten en gezondheidswerkers samengewerkt. Tot 
op heden is het volgende bereikt: 
* telematica-hulpmiddelen voor het doorgeven van laboratoriumgegevens; 
* telematica-overdracht van microscoopbeelden; 
* een netwerk van nationale beenmergdonorbanken; 
* gegevenskaarten ten behoeve van diabetespatiënten; 
* telematica-uitwisseling van gegevens over gezondheid en gezondheidszorg 
tussen Lid-Staten; 
* telegeneeskunde; 
* een meertalig computersysteem voor het voorschrijven van geneesmiddelen. 
SAMENVATTING 
Naast het gedrag zijn het milieu en de sociale context belangrijke determinanten van 
gezondheid. Een verbetering van het milieu - lucht, water, afval, straling - draagt bij aan 
de gezondheid; vervoer, in het bijzonder het gemotoriseerde verkeer, kan een 
gezondheidsrisico zijn. De gezondheidsdiensten ondergaan in veel landen hervormingen, 
voornamelijk met het oog op een betere kostenbeheersing en het opnemen van de 
volksgezondheid in hun doelstellingen. 
REFERENTIES 
1. HOLLAND, WW., ED. European Community atlas ofxavoidable death ' (2nd edn.). 
Oxford, Oxford University Press, 1991. 
37 
Hoofdstuk 5 
Naar een gezonder Europa 
In dit verslag zijn de voornaamste kwesties op volksgezondheidsgebied beschreven 
waarmee de Europese Gemeenschap geconfronteerd wordt. De meeste kinderen zijn 
gezond, jonge volwassenen worden vooral door ongelukken getroffen. Ernstige 
gezondheidsproblemen op middelbare leeftijd zijn onder meer hart- en vaatziekten en 
kanker. Bij ouderen komen de meeste gebreken voor. Ook zijn de determinanten van 
ziekte beschreven. De voornaamste verslavingen - tabak, alcohol en drugs - hangen nauw 
samen met de ernstigste gezondheidsproblemen. Verder zijn aspecten betreffende 
omgeving en milieu, het sociale gedrag en de gezondheidsdiensten in beschouwing 
genomen. 
Ook is in dit verslag toegelicht dat de levensverwachting in de Lid-Staten van de 
Gremeenschap een van de hoogste ter wereld is, al zijn er ook in andere landen 
indrukwekkende verbeteringen te zien, waardoor zij een aantal landen van de 
Gemeenschap hebben ingehaald. 
In deze context rijzen twee belangrijke, met elkaar samenhangende vragen: kunnen we 
nog verdere verbeteringen in de levensverwachting in de Gemeenschap tegemoetzien en 
zo ja, in welke leeftijdscategorieën en bij welke ziekten zullen die verbeteringen zich dan 
voordoen? 
Het ontbreekt ons nu nog aan kennis omtrent de biologische grenzen van het menselijk 
leven om hierop een stellig antwoord te kunnen geven. Maar een eenvoudige vergelijking 
van de trends die zich in de mortaliteit hebben voorgedaan en de theoretische grenzen 
(waarbij de mortaliteit per voornaamste doodsoorzaak of leeftijdsgroep volledig 
uitgeschakeld wordt) kan een indicatie geven van de ruimte voor verbeteringen in de 
toekomst. Aan de hand hiervan kunnen prioriteiten worden gesteld en kan worden bepaald 
op welke gebieden nog een verbetering in de gezondheidstoestand kan worden bereikt. 
In de afgelopen twintig jaar is de gemiddelde zuigelingensterfte in de Gemeenschap sterk 
gedaald, met als gevolg een stijging in de levensverwachting van meer dan 1 jaar oftewel 
25% van de totale stijging. Daar de sterfte nu echter op een laag niveau ligt, is hier erg 
weinig winst meer Ie behalen. Zelfs als de zuigelingensterfte volledig geëlimineerd werd 
(wat uiteraard onmogelijk is), zou de maximale winst in levensverwachting niet meer zijn 
dan 0,6 jaar. De eliminatie van alle sterfte in de leeftijdsgroep 1-34 jaar zou een toename 
van ongeveer 1,2 jaar opleveren, die in de leeftijdsgroepen 35-64 en 65-74 respectievelijk 
4,1 en 3,3 jaar. De eliminatie van elk van de voornaamste doodsoorzaken in de 
leeftijdsgroep 0-74 (namelijk hart- en vaatziekten, kanker en uitwendige oorzaken) zou 
het leven gemiddeld met respectievelijk ongeveer 2,3, 2,7 en 1,2 jaar verlengen. Gezien 
deze schattingen is het duidelijk dat het grootste potentieel voor een verbetering in de 
levensverwachting gelegen is in het aanpakken van de drie voornaamste doodsoorzaken 
op middelbare leeftijd. Een halvering van deze doodsoorzaken zou een toename van zo'n 
3 jaar opleveren. Met de gemiddelde jaarlijkse stijging in de levensverwachting van 0,2 
jaar zou hier 15 jaar voor nodig zijn. 
38 
Op grond hiervan kunnen drie conclusies worden getrokken: 
1 Momenteel ligt het grootste potentieel voor het verhogen van de 
levensverwachting in het verminderen van de mortaliteit op jonge en middelbare 
leeftijd als gevolg van kanker, hart- en vaatziekten en uitwendige oorzaken van 
letsel en vergiftiging. 
2 AJs het potentieel voor een verbetering in vroegtijdig overlijden eenmaal is 
uitgeput, zullen de huidige stijgende trends in de levensverwachting waarschijnlijk 
afVlakken. 
3 In de niet al te verre toekomst zou een verbetering in de levensverwachting 
kunnen worden bereikt door enige greep te krijgen op het verouderingsproces, 
maar dan zouden ouderdomsziekten wel eens de overhand kunnen krijgen. 
Tegen deze achtergrond zijn de trends in de voornaamste verslavingen die in dit verslag 
zijn besproken, met name onder jongeren, bijzonder zorgwekkend. Als de grootste winst 
in de levensverwachting moet komen uit een vermindering in hart- en vaatziekten, kanker 
en ongelukken in de leeftijdsgroep 35-64 moeten stappen worden ondernomen om het 
huidige gezondheidsgerelateerde gedrag te beïnvloeden. 
Hiervoor is actie vereist van alle sectoren die dergelijk gezondheidsgedrag kunnen 
beïnvloeden en die moet drie elementen omvatten. Ten eerste is dit intersectoriële actie 
ter bevordering van de gezondheid. Die maatregelen moeten worden gericht op het 
beïnvloeden van het gedrag door opvoeding en voorlichting en het vergemakkelijken en 
stimuleren van een gezonde levenswijze. Ten tweede zijn acties nodig ter verbetering van 
de kwaliteit van leven, bij voorbeeld door het tegengaan van sociale uitsluiting, het 
bevorderen van de solidariteit en door maatregelen ter verbetering van het milieu op basis 
van gedegen wetenschappelijk onderzoek. Het derde onderdeel betreft acties op het gebied 
van de volksgezondheid, zoals het verbeteren van de nauwkeurigheid en compleetheid van 
gezondheidsgegevens en het versterken van de preventie- en stimuleringsmaatregelen van 
de gezondheidsdiensten. 
39 
Bij S age 1 
Aantekeningen en definities 
Dit verslag beschrijft de twaalf landen die in 1994 de Europese Unie vormden. Voor 
zover mogelijk zijn voor alle landen gegevens sinds 1970 opgenomen. Wat Duitsland 
betreft hebben de gegevens betreffende de periode vóór de eenmaking in oktober 1990 
gewoonlijk betrekking op de oude Bondsrepubliek; die vanaf 1991 omvatten ook de 
nieuwe deelstaten. 
De informatie is uit tal van bronnen geput. De voornaamste daarvan zijn de gegevens die 
door de Lid-Staten aan het Regionaal Bureau voor Europa van de WHO zijn verstrekt en 
opgenomen zijn in de gegevensbank "Health for All" en de verslagen van de 
verschillende landen, verder publikaties van de Europese Commissie, met inbegrip van 
Eurostat, gespecialiseerde bronnen bij andere internationale en ni et-gouvernementele 
organisaties, en wetenschappelijke publikaties. 
Voor zover mogelijk zijn gegevens voor alle twaalf Lid-Staten weergegeven. Dit kan bij 
grafieken ten koste van de leesbaarheid gegaan zijn - in het bijzonder bij zeldzame 
gevallen en/of kleine populaties. Daarom zijn de jaarlijkse trendgegevens voor Luxemburg 
in de regel afgebeeld als afgevlakte voortschrijdende gemiddelden over driejaar. 
Sterftegegevens 
Hoewel dit verslag zich met de gezondheidstoestand bezighoudt, is het gezien de 
beschikbare informatie voor een groot deel gebaseerd op sterftegegevens. Het bestrijden 
van voortijdige sterfte en de determinanten daarvan is echter een belangrijk aspect van 
de verbetering van de gezondheidstoestand. 
De sterftegegevens zijn afkomstig van overlijdensverklaringen, die door artsen worden 
ingevuld en wettelijke documenten zijn. De doodsoorzaak wordt op de verklaring 
aangegeven met een internationaal overeengekomen code; hierdoor kunnen echter 
bepaalde ziekten ondergerapporteerd worden, in het bijzonder als na het overlijden geen 
obductie is verricht, wat bij ouderen meestal het geval is. Deze afwijkingen zijn in de tijd 
echter vrij constant, zodat de trends wel betrouwbaar zijn. 
Bij de in dit verslag gepresenteerde sterftegegevens wordt soms het werkelijke aantal 
gegeven om het totaal beter te doen uitkomen. Meestal worden echter gestandaardiseerde 
sterftecijfers (SDR's) gegeven, aangezien hierin de leeftijdsopbouw van de bevolking 
verdisconteerd is en daardoor zinvoller vergelijkingen mogelijk zijn. 
Gebruikte termen 
Incidentie het aantal nieuwe gevallen van een ziekte in een populatie in de loop van 
een bepaalde tijdsperiode (gewoonlijk een jaar). 
40 
Prevalentie het aantal bestaande ziektegevallen in een populatie op een bepaald ogenblik 
of in een bepaalde periode. 
Gestandaardiseerd sterftecijfer (SDR) 
het aantal sterfgevallen (gewoonlijk per 100 000), gecorrigeerd voor de 
leeftijdsopbouw van een standaard Europese bevolking (zie World Health 
Statistics Annual 1993, Genève, Wereldgezondheidsorganisatie 1994, biz. 
XXXIV). 
Standardized mortality ratio (SMR) 
de verhouding (vermenigvuldigd met 100) van het aantal sterfgevallen in de 
onderzoekpopulatie of -subgroep en het verwachte aantal als de specifieke 
cijfers in de onderzoekpopulatie hetzelfde zouden zijn als in de 
referentiepopulatie. Populaties of subgroepen met een SMR groter dan 100 
zijn minder gezond en met een SMR kleiner dan 100 gezonder dan de 
populatie waarmee wordt vergeleken. 
Perinataal sterftecijfer 
het aantal kinderen dat dood geboren wordt of binnen de eerste week na de 
geboorte sterft, per 1000 levend- en doodgeborenen. 
Zuigelingensterftecijfer 
het aantal kinderen per jaar dat voor het bereiken van de eenjarige leeftijd 
sterft per 1000 levendgeborenen. 
Totaal vruchtbaarheidscijfer 
het gemiddelde aantal levendgeboren kinderen dat een vrouw gedurende haar 
-leven zou krijgen als zij op elke leeftijd kinderen zou baren overeenkomstig 
de daarvoor geldende leeftijdsspecifieke cijfers. 
41 
Bijlage 2 
Lijst van figuren 
Fig 1.1 
Levensverwachting bij geboorte in de Lid-Staten van de EG en lengte van Nederlandse rekruten, 
1950-1990 
Fig. 1.2.1 
Subjectief ervaren gezondheidstoestand in een aantal Lid-Staten, 1990-1991 
Fig. 2.0.1 
Bevolking (in duizendtallen) van de Lid-Staten, 1993 
Fig. 2.1.1 
Leeftijdsopbouw van de bevolking in de EG, 1970 en 1993, mannen en vrouwen 
Fig. 2.1.2 
Trends in de totale vmchtbaarheidscijfers, 1960-1990 
Fig. 2.2.1 
Levensverwachting bij geboorte, totale bevolking, 1970-1992 
Fig. 2.2.2 
Levensverwachting bij geboorte en reëel BBP omstreeks 1991 in een aantal landen 
Fig. 2.2.3 
Levensverwachting in ontwikkelde landen meteen markteconomie: veranderingen in positie tussen 
1970/1971 en 1991/1992 
Fig. 2.2.4 
Leeftijdsspecifieke totale sterfte: gemiddelde over de Gemeenschap en beste cijfers in Europa, 
1990 
Fig. 2.3.1 
Veranderingen in de sterfteverhouding tussen mannen en vrouwen in Frankrijk tussen 1920-1924 
en 1985-1989 
Fig. 2.3.2 
Gemiddelde leeftijd van de verzekerde mannelijke bevolking bij overlijden, Duitsland, 1975-1985 
Fig. 2.3.3 
Standardized mortality ratios naar sociale klasse, mannen van werkende leeftijd beneden 65 jaar, 
Verenigd Koninkrijk, 1951-1981 
Fig. 2.3.4 
Sterfte aan alle oorzaken op alle leeftijden, standardized mortality ratios, naar administratieve 
regio, EG, 1980/1984 
Fig. 3.0.1 
Voornaamste doodsoorzaken, leeftijdsprofiel, EG, 1991 
42 
Fig. 3.0.2 
Aantal overledenen naar oorzaak, leeftijd en geslacht, EG, 1991 
Fig. 3.1.1 
Zuigelingensterftecijfers in de EG, 1970-1992 
Fig. 3.1.2 
Prevalentie van hemoglobine-afwijkingen per miljoen inwoners, Lid-Staten, 1992 
Fig. 3.1.3 
DMFT-getal voor 12-jarigen, 1980 en 1990 
Fig. 3.1.4 
Incidentie van mazelen in enkele landen, 1980-1993 
Fig. 3.2.1 
Adolescenten, gedrag van 15-jarigen in enkele landen, 1990 
Fig. 3.2.2 
Dagelijkse rokers in een aantal landen, vrouwen van 11, 13 en 15 jaar, 1990 
Fig. 3.2.3 
Levendgeborenen per 1000 vrouwen van 15-19 jaar, 1980 en 1990 
Fig. 3.2.4 
Verkeersdoden in het Verenigd Koninkrijk naar vervoermiddel, 1992 
Fig. 3.2.5 
Trends in verkeersdoden, leeftijdsgestandaardiseerde sterftecijfers, alle leeftijden, 1970-1992 
Fig. 3.2.6 
Veranderingen in de aantallen doden en gewonden in het verkeer, 1985-1992 
Fig. 3.2.7 
Trends in de.cijfers voor moord, mannen van 20-34 jaar 
Fig. 3.3.1 
De voornaamste soorten kanker bij mannen en vrouwen naar lokalisatie, Italië en Verenigd 
Koninkrijk, 1983-1987 
Fig. 3.3.2 
Trends in de longkankersterfte onder mannen, leeftijdsgestandaardiseerde sterftecijfers, 0-64 jaar, 
1970-1992 
Fig. 3.3.3 
Trends in de longkankersterfte onder vrouwen, leeftijdsgestandaardiseerde sterftecijfers, 0-64 jaar, 
1970-1992 
Fig. 3.3.4 
Jaarlijkse incidentie van borstkanker in de registers van een aantal EG-landen, 1970 en 1985 
Fig. 3.3.5 
Sterfte aan maagkanker onder mannen, leeftijdsgestandaardiseerde sterftecijfers, alle leeftijden, in 
een aantal EG-landen, 1970-1974 en 1985-1989 
43 
Fig. 3.3.6 
Trends in sterfte aan coronaire hartziekte, leeftijdsgestandaardiseerde sterftecijfers, 0-64 jaar, 1970-
1992 
Fig. 3.3.7 
Risicofactoren bij mannen in 7 EG-regio's 
Fig. 3.3.8 
Hartaanvallen naar geslacht, 35-64 jaar, 7 EG-regio's 
Fig. 3.3.9 
Trends in sterfte aan cerebrovasculaire aandoeningen, leeftijdsgestandaardiseerde sterftecijfers, 0-
64 jaar, 1970-1992 
Fig. 3.3.10 
Trends in sterfte aan leverziekten en cirrose, leeftijdsgestandaardiseerde sterftecijfers, 0-64 jaar, 
1970-1992 
Fig. 3.3.11 
Geschatte prevalentie van enkele chronische ziekten (op basis van een aantal plaatselijke studies) 
Fig. 3.3.12 
Dodelijke arbeidsongevallen per miljoen inwoners en totaal aantal dodelijke ongevallen, 1992 
Fig. 3.3.13 
Nieuwe gevallen van blijvende invaliditeit, geregistreerd bij de sociale verzekering in Frankrijk 
en Duitsland per jaar per 1000 werknemers, 1986 en 1987 
Fig. 3.3.14 
Trends in de incidentie van aids, 1981-1993 
Fig. 3.3.15 
Cumulatieve aidsgevallen (volwassenen/adolescenten) per land en overdrachtsgroep (december 
1994) 
Fig. 3.3.16 
Tuberculose, jaarlijkse aangiftecijfers, EG-gemiddelde en enkele landen afzonderlijk, 1974-1993 
Fig. 3.3.17 
Trends in sterfte door zelfdoding en zichzelf toegebracht letsel, alle leeftijden, 1970-1992 
Fig. 3.3.18 
Zelfmoordpogingen in vijf steden en regio's in de EG, 1989 
Fig. 3.4.1 
Trends in de levensverwachting op 65-jarige leeftijd, 1970-1992 
Fig. 4.1.1 
Percentage volwassenen (15+) dat regelmatig rookt, 1991-1992 
Fig. 4.1.2 
Percentage rokers dat wil of probeert te stoppen, 1993 
Fig. 4.1.3 
Relatieve prijsindex van 20 sigaretten (populair merk) in de Lid-Staten, 1992 
44 
Fig. 4.1.4 
Jaarlijkse alcoholconsumptie in liter per persoon, 1970 en 1990 
Fig. 4.1.5 
Accijnzen op sterke drank (100% alcohol) in de Lid-Staten, 1992 
Fig. 4.1.6 
Trends in sterfte door een overdosis illegale drugs, bruto-sterftecijfers in een aantal Lid-Staten, 
1980-1993 
Fig. 4.1.7 
Percentage volwassenen met ernstig overgewicht in een aantal Lid-Staten, omstreeks 1990 
Fig. 4.1.8 
Veranderende voedingspatronen in de EG, 1970-1990 
Fig. 4.2.1 
Milieugebonden ziekten 
Fig. 4.2.2 
Huishoudens zonder sanitaire voorzieningen in de EG, 1985 
Fig. 4.2.3 
Huisvesting in Duitsland, oude en nieuwe deelstaten, 1987-1991 
Fig. 4.2.4 
Geschatte dakloosheid per 1000 inwoners in de EG, 1991-1992 
Fig. 4.2.5 
Percentage van de bevolking dat geluidshinder ondervindt, Duitsland, 1987 
Fig. 4.2.6 
Gevolgen van autoverkeer in de stad, 1991 
Fig. 4.2.7. . 
Hartaanvallen bij mannelijke fietsers en niet-fietsers, Verenigd Koninkrijk, 1976-1986 
Fig. 4.2.8a 
Totale concentraties gesuspendeerde zwarte rook in een aantal steden van de EG, gemiddelde over 
1986-1991 
Fig. 4.2.8b 
Totaal gesuspendeerde deeltjes in een aantal steden in de EG, gemiddelde over 1986-1991 
Fig. 4.3.1 
Werkloosheid in de EG, Japan en de VS 
Fig. 4.3.2 
Percentage werklozen jonger dan 25 jaar, EG, 1992 
Fig. 4.3.3 
Percentage van de bevolking waarvan de gezinsconsumptie minder dan de helft bedraagt van de 
nationale gemiddelde gezinsconsumptie, en gemiddelde gezinsconsumptie in de EG, 1985 
45 
Fig. 4.4.1 
Relatieve prijsindex van geneesmiddelen, 1993 
Fig. 4.4.2 
Standardized mortality ratios voor appendicitis, 5-64 jaar, EG, 1980/1984 
Fig. 4.4.3 
Variatie in overleving (%) bij colonkanker, uit de kankerregisters in 7 Lid-Staten, 1978-1985 
Fig. 4.4.4 
Psychiatrische inrichtingen - bedden per 1000 inwoners, 1980 en 1989 
Fig. 4.4.5 
Onderzoekprogramma's voor medische biologie en gezondheid, EG, 1978-1994 
46 
Life expectancy, 
in years 
80-r 
70 
60 + 
1950 1960 1970 1980 1990 
Tjj Height of Dutch recruits 
Life expectancy at birth, EC 
Source: United Nations. World Population Prospects. 
The 1992 Revision. New York, 1993 and 
Floud R„ Measuring European inequality: 
the use of height data. 
Fig. 1.1. Life expectancy at birth in EC countries 
and heights of Dutch recruits, 1950-1990 U.Kingdom 
20 40 60 80 100 
Per cent 
Poor/very poor 
Fair Very good/good 
Source: WHO/EURO: Health for All 
country monitoring reports. 
Fig. 1.2.1. Self-perceived health 
in selected EC countries, 1990-1991 
Source: EUROST AT -Demographic statistics 1994 
Luxembourg, 1994. 
Fiq. 2.0.1. Population (in thousands), EC countries, 1993 
Age 
95-99 
90-94 MALES 
80-84 I 1 
75-79 ! 1 
70-74 ! 1 
65-69 il 
60-fi4 1 
55-59 II 
50-54 ! M 
45-49 II 
40-44 1 1 
35-39 II-
30-34 ' 1 • 
25-29 1 1 - • 
20-24 II. 
15-19 ! I 
10-14 ' I •-••--
5-9 I 
0-4 }_\ fc , , . h-
-FEM 
11 
* H H ALES 
i 
M 
i i 
11 
H 
11 
•ii. 
• ii 
M 
i i 
• - A 
—i—,. i... 
10 864202468 10 
% of population 
; HH 1970 • 1993 ; 
Source: Data provided by Eurostat. 
Fig. 2.1.1. Population age structure in EC, 
1970 and 1993, males and females 
Births per 
woman 
4.5 -r 
4 + 
; s y X /• V 
3.5 
3-f 
2-5-h 
1.5 + 
I960 19S2 1964 1966 1969 1970 1972 197» 1976 1979 1990 1992 996 19SS 1990 
| — EC Greece • Portugal 
: -k- Belgium < Ireland A Spain 
' o Denmark -+- Italy -•- U.Kingdom 
• France — Luxembou g 
= Germany -?~ Netherlands 
Source: OECD. Health Data Base, 1993. 
Fig. 2.1.2. Trends in total fertility rates, L,î 
Thousands 
1600T 
1200+ 
8001 
400 T 
0 
i 
400 + 
800 + 
1200+ r7*(/7i Immigration 
rf7\ 
Emigration 
1600-t-
Bel Den Ger Ire Ita Lux Net Por Uk 
! 9B 1980 §£3 1992 I 
I I 
Source: Data provided by EUROSTAT 
Note: France, Greece and Spain not included, because 
of lack of data. Data not available for Ireland and 
Portugal in 1980 Life expectancy 
at birth, in years 
78-
Fig. 2.1.3. Annual immigration to and 
emigration from EC countries, 1980 and 1992 68-' ' I • \ 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 
—— EC Greece •- Portugal 
àr- Belgium • Ireland A Spain 
o Denmark -+- Italy -•- U.Kingdom 
• France ^— Luxembourg 
• Germany -O- Netherlands 
Source: WHO/EURO. HFA Data Base 
Luxembourg: 3 year moving average 
Note: There was an artificial decline in Portugal in 1990 due 
to post-census change in population 
Fig. 2.2.1. Life expectancy at birth, 
total population, J 970-1992 
Fig. 2.2.2. Life expectancy at birth and real GDP around 1991. 
in selected countries 
DEU 'USA 
SOOO 7000 9000 1000 -MOO ISOOO 17OO0 '9O0O 210O0 !)OO0 ?«01 
n«9l COP P«f caprta fPPPJI 
Source: WHO/EURO Health for all database and UNDP. Human development report 1994. New York, 1994 / r H ( 
Ut* "ipoctancy 
a. birth, total 
population 
Country's poytion in 1970-197) 
Country's position m 1991/1992 
No»»: rhis toDle nciudes me EC memoer countries ona 11 mdustnowed 
countries mat rank m me too of me wona The ranicng s sensitive 
to arffetences in penoauanon 
Italy. Span. Sweden and USA 1990 
1970 estimate tot Germany was calculated as a weighted average tor me 
Federal RepuOtc of Germonv oefore reunification and me German Democratic 
Reoutrtc wim weights 0 8 orvd 0 2 respectively 
there was an artificial décurie m Portugor m 1990 due to Dost<ensus cnange m population 
Soutca: WHOEURO-HFA OaU Bai« and WHO Worid Hoalth 
Statute* Annual (sevaral yaaril 
Fig. 2.2.3. Life expectancy in developed market-economy countries: 
changes in rank between 1970/1971 and 1991/1992 
50 
Mortality rate 
per 100 000 
40G0-
3000 
?000 
1000-
0 2.5 7 5 12 5 17 5 22.527.5325375425475525575625675725 
Age 
Best in Europe -»— EC Average 
Source: WHO/EURO - HFA Data Base 
Fig. 2.2.4. Age-specific total mortality: 
Community average and best in Europe, 1990 
ii 
l.Q 
2.5 
Z.0 
Ii 
(.0 
0,5 
'0 Z0. 'J3 40 So 60 ;g zo KJ ICO 
Source: Majnoni d'Intignano, Economic considerations at conference 
"Action on social inequalities and health". London, 3-4 May 1994 
Ç' Fig. 2.3.1. Changes in male/female death ratios 
in France between 1920-1924 and 1985-1989 
Figures from Institut National de la Statistique et des Etudes Econoir 
Average age 
at death 
75 -?, SMR 
180-
; Q3 Blue collar Efl White collar i 
Source: Knchgassler K.U. Health and social inequities 
m FRG Social Science and Medicine 1990; 31: 252 
Fig. 2.3.2. Average age of insured population 
of males at death, Germany, 1975-1985 160-
140-
120-
100T 
804-
60+ ¥ 1 t -t 
! Û 'A ; I 
u 
40-t-
1951 1961 1971 1981 
I | I.Professional 
r^ II.Managerial and Technical 
HI Ilia.Non-manual skilled 
HI 1Mb.Manual skilled 
! I IV.Partly skilled 
•I V.Unskilled 
Source: WHO/EURO - HFA Monitoring report, U.K. 
Note: A rate higher than 100 implies that the group has a 
mortality above the average 
Fig. 2.3.3. Standardized mortality ratios 
by social class, males of working age under-65, 
United Kingdom, 1951-1981 
Source Commission of the European Ccmmunrties 
European Community Atlas of avoidable death. ^ 
Fig. 3.0.1. Main causes of death; 
profile by age, EC, 1991 
HI I" defined causes 
r~l Other 
fflffl External causes 
{*%! Cancer 
H Diseases of the circulatory system 
Hi Congenital anomalies 
Source: WHO/EURO Health for all database. 
Note: This figure shows only the relative proportions at given 
ages. 
53 
Fig. 3.0.2. Distribution of total deaths by cause, age and sex, EC, 1991 
1-14 years, males 
Total deaths: 8 700 1-14 years, females 
Total deaths: 6 200 
15-34 years, males 
Total deaths: 65 500 15-34 years, females 
Total deaths: 22 800 
35-64 years, males 
Total deaths: 422 000 35-64 years, females 
Total deaths: 210 000 
65+ years, males 
Total deaths: 1 227 000 
Source: WHO/EURO Health for all database. 65+ years, females 
Total deaths: 1 497 000 
G3 Accidents C3 Other cancer C3 Breast cancer EH Heart Mi Other CVD 
I I Respiratory H Lung cancer Z3 Stroke H Suicide ZZH Other causes 
S4 
Deaths per 
1000 live births 
50- • 
40-
30^ 
r'\ 
„„ o • © 10+ o « 
9« •«» ® « O • « ©•••0«©9>»0 
0 + 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 
--<- Highest in EC o Lowest in EC 
— EC Average 
Source: WHO/EURO, HFA Data Base 
Fig. 3.1.1. Infant mortality rates in EC, 1970-1992 
Fig. 3.1.2. Prevalence per million population of haemoglobin disorders, EC countries, 1992 
Source: Modell. B. EC concerted action on developing patient registers as a tool for improving service delivery for haemoglobin 
12 4 6 8 
DMF index 
DMF=Oecayed, Missing or Filled teeth 
Ç7} 1980 or nearest • 1990 
Source: WHO/EURO, HFA Data Base 
Fig. 3.1.3. DMFT index for 12 year-olds, 
1980 and 1990 incidence 
per 100 000 
800 -r 
600 + 
400 t. 
200 + 
t»|»|«HI»|«HllHI«f I 
1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 
Spain Italy • Netherlands I 
Source: WHCVEURO-HFA Data Base 
Fig. 3.1.4. Measles incidence 
in selected countries. 1980-1993 
Behaviour 
Smokes every day 
Drink alcohol weekly or more otten 
Exercises out of school half hour or less 
Eats whole wheat/rye bread daily or more often 
Eats sweets or chocolate more than once daily 
Brush teeth more than once a day 
Often felt low (depressed) m last six months Belgium 
% Males 
11 
37 
12 
57 
27 
30 
10 % Females 
13 
24 
37 
58 
31 
56 
21 U.K.(Scotland) 
% Males 
12 
32 
15 
51 
28 
49 
11 % Females 
13 
26 
28 
55 
17 
78 
24 Spain 
% Males 
12 
42 
22 
20 
16 
24 
7 % Females 
19 
29 
56 
21 
21 
48 
14 
Source: ' King AJ. Coles B. The health of Canada's youth: views and behaviours of 11-. 13- and 15-years 
olds from 11 countries. Canada. Minister of Supply and Services. 1992. various tables 
Fig. 3.2.1. Adolescents, 15 year-olds' behaviour in selected countries, 1990 
' Original data being requested from the HBSC project group (a WHO collaboration study) 
secretariat in Norway 
Finland 
Spain pr~ 
UK (Wales) 
Norway 
Sweden -^-+-'/ // .'.' '/ TTT7\ 
.-'///,-'///////// /A 
UK(Scotland) f y/ // // si 
Belgium pr 
Austria pr Y/À 15 years 
I | 13 years 
•Ü 11 years 
5 10 15 20 
Per cent daily smokers 25 
Source:* King AJ, Coles B. The health of Canada's youth: 
views and behaviours of 11-, 13- and 15-years 
olds from 11 countries. Canada, Minister of Supply 
and Services, 1992, various tables. 
Fig. 3.2.2. Daily smokers in selected countries, 
females at ages 11,13 and 15 years, 1990 Belgium 
Denmark SSgSjg^ 
10 20 30 40 50 
Births per 1000 women aged 15-19 
I • Around 1980 Y^à Around 1990 
Source: WHO/EURO, HFA Data Base 
'Note: Portugal, 1985 data 
Casualties 
1000-fr 
800-4 
600 
400 -tt 
200+| 
a 
Pedestrians cyclists Motor Car Goods 
t cyclists Occupant vehicle 
occupant 
Victim of accident 
Agent of accident 
m Alone 
• Cyclist 
Ml Motorcyclist Car 
Goods vehicle 
Source: Road accidents Great Britain 1992: the casualty report. 
London, Her Majesty's Stationery Office, 1993: table 23. 
Fig. 3.2.4. Road deaths in the United Kingdom 
by means of transportation, 1992 
% change 
100-r 
i 
75 r SDR per 
100 000 
40 -r 
0 , ,..,,, . ,- j ••, • 4 ; i ) I ) | ) 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 
—" Ec Greece • Portugal 
A- Belgium - Ireland ù Spain 
-o~ Denmark -+- Italy •- u.Kingdom 
• France — Luxembourg 
• Germany ^ Netherlands 
Source: WHO/EURO, HFA Data Base 
Luxembourg: 3 years moving average 
Note: trends in Portugal affected by post-census change 
in population in 1990. 
Fig. 3.2.5. Trends in road traffic deaths, 
age-standardized death rates, 
all ages, 1970-1992 
Deaths per 
100 000 
8-r 
50 + 
25 + 
°tf 
-25 + 
-50 + 
-75 
-100-LQ, ;X [M u 
Bel Den Fra Ger Gre Ire Ita Lux Net Por Spa Uk 
j L^J Killed ^ü Injured i 
Source: Economic Commission for Europe. 
Statistics of road traffic accidents in Europe, 
vol. 39. Geneva, United Nations, 1994: table 2. 
Note: Greece. Italy and Portugal. 1985-92 
Luxembourg, 1985-90 
57 6t l 
• A ty.Kl / 
tv ^ w 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 
— EC (excl. Italy and Potugal) 
-A- Italy 
-•- Portugal 
Source: WHO/EURO- HFA Data Base 
Note: Crude death rates 
Fig. 3.3.1. Distribution of main cancers 
in men and women by site, 
Italy and the United Kingdom, 1983-1987 
Cancer site 
Oesophagus 
Stomach 
Pancreas 
Colon 
Rectum 
Lung 
Bladder 
Skin melanoma 
Lymphoma 
Breast 
i 
Cervix 
(Body ol uterus | 
| Ovary 
Prostate 
Other Male 
UK (England 
& Wales) % 
2.7 
7.4 
3.1 
7.2 
5.8 
28.1 
7 6 
1 
3.4 Italy 
(Varese) % 
2.2 
9.fl 
2.5 
7.1 
4.4 
23.9 
9.2 
1 1 
| 
I I 
:09 
22.7 
i 7 j 
27.9 Female 
UK (England 
& Wales) % 
2.1 
4.8 
3.2 
9.2 
4.7 
11.1 
3 
1.9 
2.9 
24.8 
4 4 
3.8 
5.1 Italy 
(Varese) % 
0.5 
8.8 
2.8 
9.4 
4.2 
4.2 
2.7 
1.8 
4 2 
28.2 
2.8 
6.1 
4.5 
19 | 19.8 
Source IARC Cancer incidence m nve continents Lyon. 1992. 
Note: The figure shows the distribution of cancers by site based on aver­
age annual incidence 1963-1987. 
i • M v 
-•-+-1—H M M ! M l M I I I I I I I I I I 
1970 1972 1974 1976 1978 19?0 1982 1964 1966 1988 1990 1992 
— EC • >- Greece • Portugal 
A- Belgium • • Ireland A Spain 
O DenmarV -f- Italy -•- U.Kingdom | 
• France -*— Luxembourg 
• Germany -O- Netherlands 
Source: WHO/EURO. HFA Data Base, 1993 
Note trends in Portugal affected by post-census change 
m population in 1990. 
3.3.3. Trends in female luna SDR per 
100 000 
60^ MALES 
10 ••-*-•' 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 
EC 
-A- Belgium 
O Denmark 
• France Greece 
Ireland 
Italy 
Luxembourg Portugal 
Spain 
U. Kingdom 
Germany -O- Netherlands 
Source: WHO/EURO, HFA Data Base, 1993 
Note: trends in Portugal affected by post-census change 
in population in 1990. 
Fig. 3.3.2. Trends in male lung cancer deaths, 
age-standardized death rates, 
age 0-64 years, 1970-1992 
112.6 
Denmark 
France(Bas-Rhin) 
Germany( Saarland) 
ItalyfVarese) 
Spain(Zaragoza) 
U.Kingdom(South Thames) 145.8 
0 40 80 120 
standardized rates per 100 000 160 
1970 (23 1985 
Source: lARC-Trends in cancer incidence and 
mortality. Lyon, 1993 
Fig. 3.3.4. Breast cancer annual incidence 
in reqistnes of selected EC countries, Co 
SDR per 
100 000 
Fig. 3.3.5. Male mortality from stomach cancer, 
age-standardized death rates, all ages, 
in selected EC countncs, 
1970-1974 and 1985-1989 
20 40 
SDR per 100 000 
Source: WHO/Geneva. World Health Slalislics Annual 1993. Ge­
neva. 1994 >i,Aö •••• 
04 I I I I M I I I { I ! I M I 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1964 1906 1988 1990 1992 
COUNTRY 
Belgium (Ghent) 
Denmark (Glostrup) 
Franca (Haute-
Garonne) 
Germany (Augsburg) 
Italy (Friuli) 
Spain (Catalonia) 
U.Kingdom (Glasgow) % Current 
smokers 
52 
61 
43 
39 
37 
57 
62 Median 
body mass 
index 
Kq/sq.m 
26 1 
25.4 
25.5 
26.8 
26.3 
26 5 
254 % high 
blood 
pressure 
13 
14.9 
25.7 
27 
33.9 
8 4 
32 Median 
Cholesterol 
mmol/l 
6.1 
62 
5.9 
6.1 
n.a. 
n.a. 
62 % with 2+ 
nsk 
factors 
23 
33 
26 
29 
n.a. 
n.a. 
43 
Source: WHO-MONICA project. World Health Quarterly, vol. 41. no.3/4. 1988 
Fig. 3.3.7. Risk factors in men in 7 EC regions ec ' • Greece HI Portugal 
-A- Belgium • Ireland A Spam 
o Denmarx -f- Italy -«- u.Kingdom 
• France —*— Luxembourg 
Germany -o- Netherlands 
Source: WHO/EURO. HFA Data Base 
Luxembourg: 3 year moving average 
Note: trends of Portugal affected by post-census change 
in population in 1990. 
Fig. 3.3.6. Trends in mortality from coronary heart 
disease, age-standardized death rates, 
age 0-64 years, 1970-1992 
Belgium (Ghent) 
823 
0 100 200 300 400 500 600 700 800 900 
Rate per 100 000 
j 23 Ma1» HI Female i 
Source: Tunsta/I-Pedoe H el al . 
Myocardial infarction and coronary 
deaths in the WHO MONICA proiec 
Circulation 199490 583 612 
SQ Fig. 3.3.8. Heart attack rat 
SDR per 
100 000 
50 -r SDR per 
100 000 
35-
30 
40 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 
— EC Greece »- Portugal 
-à- Belgium - Ireland A Spain 
o Denmark -+- Italy -•- U. Kingdom 
• France — Luxembourg 
0 Germany O- Netherlands 
Source: WHO/EURO, HFA Data Base 
Luxembourg: 3 year moving average 
Note: trends in Portugal affected by post-census change 
in population in 1990. 
Fig. 3.3.9. Trends irv mortality from 
cerebrovascular diseases, age-standardized 
death rates, age 0-64 years, 1970-1992 
Fig. 3.3.11. Estimated prevalence 
of some chronic diseases 
(from a variety of localized studies) 
Chronic disease Men Women 
Rheumatoid arthritis 
Osteoarthritis of any joint 
Renal failure 
Diabetes 
Asthma 
Epilepsy 2% 3% 
50% of adults 
80 per 100 000 
2% at age 40+, rising to 6% in elderly 
3-5% 
one in 200 
Source: Vanous sources, see note. 
r:i!<r Community-wide information is not available, and these estimates have 
: .-on quoted to give some inlormation on the extent of the problem. The estt-
- res .are derived Irom a wide variety of sources and in general are based on 
..•T-,< i',ci!i7cd studies. They should not therefore be taken as representative of 
: ••• ;,i,.::in: in the Community 10 OQ 
o o o 
:^ro-o- .\° '•*-** 
&&*&& 
0 + ' • • • • -• ' i ; i ; ; ; | , . i • , , 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 
EC 
Belgium 
Denmark 
France 
Germany Greece 
Ireland 
Italy 
Luxembourg 
Netherlands ••- Portugal 
,j Spain 
• - U.Kingdom 
Source: WHO/EURO, HFA Data Base 
Luxembourg: 3 year moving average 
Note: trends in Portugal affected by post-census change 
in population in 1990 
Fig. 3.3.10. Trends in mortality by liver diseases 
and cirrhosis, age-standardized death rates, 
age 0-64 years, 1970-1992 
Belgium i 
Denmark I 
îz 
France | 
Germany 
Greece 
Ireland 
Italy 
Luxembourg 
Netherlands 
Portugal 
Spain 
U.Kingdom 
EC (104) 
(64) (Total number of fatal accidents) 
(1096) 
(1704) 
(117) 
(13) 
(1509) 
(13) 
(43) 
(414) 
(6511) 
10 15 20 25 
Death rates per million 30 35 
Source: Commission of the European Communities. 
Directorate-General of employment. 
Industrial Relations and Social Affairs. 
Occupational accident statistics in the Member States 
of the European Community. 
Luxembourg, DGV (unpublished) 1993. 
Note: Non-harmonized data 
Fig. 3.3.1-4. Trends in incidence of AIDS, 
1981-1993 
10 20 30 
Cases per 1000 employees 
France (1986) Germany (1987) 
Source: EUROSTAT- Disabled persons: Statistical data. 
Luxembourg, 1991. 
Fig. 3.3.13. New cases of permanent disability 
recorded by social insurance in France and 
Germany, per year, per 1000 employees, 1986,1987 1981 1982 1963 1984 1985 1986 1967 1988 1989 1990 1991 19-J? 
Year 
Source: WHO/EURO Health for all database. 
Note: Data is by year of diagnosis and unadjusted for repon 
delays. Therefore the figures for latest years are actually higher 
Incidence per 
100 000 
90 T-
Fig.3.3.15. Cumulative AIDS cases 
(adults/adolescents) by country and 
transmission group (December 1994) 
het u* an çje. ORE OK H» B3R <TA «P» 
Note: Totals at bottom of columns give the cumulative cases up to 
31 December 1994. 80 + i. 
70 ^ 
à~à. 
A-4 
60 
50 + 
40 + 
30 + o o 
o 
0++ 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 1992 
EC o Germany <* Spain 
Portugal • Italy Greece 
Source: WHO/EURO, HFA Data Base 
Fig. 3.3.16. Tuberculosis, 
rates of annual notification PC iv^rnoo 
SDH per 
100 0OO 
25+ o o O 0o 
Mi* 
'4^w2^3S^ 
0 I I I I II II I I II i III I |->i-' ' '1 
1970 1972 197« 1976 I97B 1900 1962 1984 1986 198* '9SO 1992 
EC 
-A- Belgium 
o Denmark 
• Franca 
Germany ureece 
Ireland 
llary 
luxembouiy 
Netherlands -« - Portugal 
ö Spain 
• U.Kingdom Denmark (Odensa) 
France (Bordeaux) 
Italy (Emitia-Romagna) 
Netherlands (Leiden) 
Spain (Guipuzcoa) 
Source. WHO/EURO. UFA Oala Basa 
Luxembourg: 3 years moving average 
Note: trends in Portugal attecled by post-census change 
m population in 1990 
Fig. 3.3.17. Trends in mortality by suicide and 
self-inflicted injury, all ages, 1970-1992 0 100 200 300 
Rate per 100 000 aged 15+ 
I I Male ES Female 
Source: WHO/EURO multicentre study on parasuiode 
Plans et al. Acta PsychiaLscand. 1992:85:97-104 
Fig. 3.3.18. Parasuicide rates 
in five EC towns and regions, 1989 12 I I I I I I I I I I I I I (--) I I I I I I • — 
1970 1972 1974 1976 197» 1900 1982 1964 1986 IBM 1990 19%-
EC -+- Italy 
-A- Belgium -+— Luxembourg 
o Denmark -0- Netherlands 
• - France -•- Portugal 
• Germany Û Spain 
---- Greece -•- U.Kingdom 
' Ireland 
Source: WHO/EURO, HFA Data base 
Luxembourg: 3 year moving average 
Note: trends in Portugal affected by post-census üu-
in population in 1990. 
Fig. 3.4.1. Trends in life expectancy at age 65 
1970-1992 
Fig. 4.1.1. Percentage of adult population (15+) 
who are regular smokers. 1991-1992 
8d Don Fra Gcr Gre Ire tta Lux Net Por Spa Uk EU 
Women PCT Mon 
Source WHO/TOH database. 1994 (original source: 
EUROBAROMETER) 
Noie Estimate (or Germany is calculated as a weighted aver-
ago wiih weights ol 0 8 and 0 2 lor the Federal Republic ol 
icrmany belote unification and the German Democratic Re 
,-iufjlic ieo[>eclively Fig. 4.1.2. Percentage of smokers 
wishing or trying to stop, 1993 
% 40 
Wish to stop gg Have tried ,0 s(op 
Source: WHO/EURO TOH database. 1994. 
62 
Fig. 4.1.3. Relative price index of 20 cigarettes 
(popular brand) in EC countries, 1992 
153 2 
0 20 40 60 80 100 120 140 160 
f Relative pnce (EC average = 100) 
Source: Joossens, L. et al.. Taxes on tobacco products. Euro­
pean Bureau for Action on Smoking Prevention. Brussels, 1992. 
Note: The relative pnce shows the consumer price relative to 
general price levels. Fig. 4.1 4 Annual alcohol consumption in litres 
per person, 1970 and 1990 
Belgium 
Denmark 
France 
Germany 
Greece 
Ireland 
Italy 
Luxembourg 
Netherlands 
Portugal 
Spain 
United Kingdom! 
EC 
0 12 
Litres per person 
Source: WHO/EURO Health tor all database. 
Note: Estimate for Germany is calculated as a weighted avet 
age with weights of 0.8 and 0.2 for the Federal Republic ot 
Germany before unification and the German Democratic Re 
public, respectively. 
Incidence per 
100 000 
Si-
Fig. 4.1.5. Excise taxes on spirits (100% alcohol) 
in EC countries, 1992 
3316 
0 500 1000 1500 2000 2500 3000 3500 
Ecu per hectolitre 
Source: Lehto. J. Approaches to alcohol control policy. 
Copenhagen. WHO Regional Office for Europe. 1995 (WHO 
Regional Publications. European Series, No. 61). 3 + 
i -r 
i960 1982 1984 1986 IS 
• Denmark 
k- France 
• Germany • Italy 
Netherlands 
Portugal Spam 
U Kingdom 
Source: WHO/EURO, HFA Data Base 
Note: includes only EC countnes lor which information 
is available 
Fig. 4.1.6. Trends in deaths from overdose of illicit 
drugs, crude death rates, selected EC countries, 
1980-1993 
Fig. 4.1.7. Percentage of adult population very 
overweight", selected EC countries, around 1990 
DEN FRA GER NET SPA UNK 
(West) 
Males E3 Females 
6 J 
Fig. 4.1.8. Changing patterns of food consumption in the EC, 1970-1990 
Kg per 
capita 
20^ 
18-i 
16-
i 
14 
12 
10 
i 8f 
4 U o o ° • « ANIMAL FATS 
.o • -• 
» o o o 
o O 
-F- I—I—!—M+-1—I—I—t—t—t—f——1 4 I I I 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 
Kg per 
capita 
45 -r 
K SUGAR 
LÀ ~*>*V. 
o » o o o 
25 Kg per 
capita CEREALS & PRODUCTS 
110 
100 
90 I-H- - +-+-+—•—»—r—I—F—f—H-f-f—I-+-H -+HH 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 
Kg per 
capita 
11 • 
10 i OILS CONTAINING MAINLY 
POLYUNSATURATED FATTY ACI0S 
o o 
20 ! I • • I H I-i ' 1-+-+ + -! -- : • i +-+-I-H 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 
Kg per 
capita 
350 i 
VEGETABLES & FRUITS 
300 I 
250 I 
200 
150 o o o n o 
o o 
^ /v*~ 1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 
Kg per 
capita OLIVE OIL 
12 ; O 
° O ° 
; ° O O 
,oi" °°<.°o°°°°0 o „ o 
6 i 
100 i i • • -l I I -t i l I l t I • 1 -i • I- I I ! 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 
Note The group ol southern countries are Greece. Italy. Portugal 
and Spain The remaining eighl EC countries constitute the 
northern group EC 0 jA^,ÀiAiÀiÀ)AfAlAiAjA4A|A|A|ApAjA|ATÀjAré.i 
1970 1972 1974 1976 1978 1980 1982 1984 1986 1988 1990 
A NORTH O SOUTH | Source: WHO/EURO. Nutrition/PC 
1 (based on FAO food balance sheet data) 
64 
Fig 4 2.2. Households Lacking sanitary facilities in the EC, 1985 
ENVIRONMENT RELATED DISEASES 
Cancer: especially lung and skin 
Respiratory diseases: bronchitis, emphysema 
Allergic diseases: eczema, asthma 
Nervous system diseases: brain and penpheral nerve 
disorders 
Reproduction: miscarriage, congenital anomalies, 
infertility 
Source: Environment and public health: an 
epidemiological research programme. 
Solna, Swedish Environmental Protection 
Agency, 1993 
Fig. 4.2.1. - Environment related diseases Belgium 
Oenmarfc 
France 
Germany 
Greece 
Ireland 
Italy 
Luxembourg 
Netherlands 
Portugal 
Spam 
United Kingdom No inside lavatory No inside bath or shower 
Households Households 
(%) (thousands) People Households 
(ihousands) | (%) 
518 
68 
2 046 
£57 
515 
63 
392 
1 
0 
1 397 
963 
205 1 398 
149 
5 S24 
1 337 
1 596 
220 
1 177 
2 
0 
4 612 
3 46a 
534 Households 
(thousands) 
795 
135 
1 723 
1 672 
522 
84 
1 425 
4 
129 
1 397 
2 047 
228 People 
(thousanc. 
2 145 
.137 
4 G52 
4 012 
1 617 
295 
4 274 
11 
34Ö 
4 G12 
7 2G0 
593 
Source: FEANTSA. Homelessness: a condition or a social process? An overview lor the 12 Member Stales of tnc 
£U. Brussels. 1994. 
Fig. 4.2.3. Housing in Germany, 
western and eastern Lander, 1987-1991 
Category 
Private households (1990) 
Flats (1990*) 
Built before 1919 
Owners ol Hats (1990): 
- Stale/Local Authority 
Association 
• Private 
Living space/flat (1987/89) 
Average monthly rent per flat: 
- 1987/89 
- 1991/92 
Housing shortage 
(estimated number of flats) Western 
Under 
27.6 million 
26.8 million 
18% 
3% 
137. 
84% 
85 m1 
486 DM 
589 DM 
1.5 million Eastern 
Lander 
6.6 million 
7.0 million 
37% 
41% 
17% 
42% 
65 m' 
62 DM 
298 DM 
Source: EC Observatory on policies to combat social 
exclusion. Social exclusion in the Federal Republic of 
Germany. Fig. 4.2.4. Estimated homelessness 
per 1000 inhabitants in the EC, 1991-1992 
Belgium ••^••2.6 
Denmark |0.6 
France 
(W) Germany ••••• 
Greece JIH 1 
Ireland BHH 1.4 
"a'y JMBIÜ2.7 
Luxembourg JHHl.S 
Netherlands JHHH2 
Portugal J[o.3 
Spam • 0.8 
United Kingdom 
EC [10 9 
3 6 9 
Rate per 1000 population 
Source: FEANTSA. Abandoned: Profile of Europe's home­
less people, Brussels, 1994. Table 1. 
Fig. 4.2.5. Percentage of population 
disturbed by noise, Germany, 1987 
1 I Not disturbed ; 
___ !'T.*iBÉ>iVt-*r^ v 
r*g'Disturbed.? ", 
.Hi «Seriously disturbed 
F^sri 
Alrcra* Neighbours' Indu ury FUIMayi 
Source. The State of the Environment in the European 
Community. European Commission. Figure 5.4. 
• 1986. Fig. 4.2.6. Effects of urban car traffic, 1991 
BE ON RU OEU GRE RE 1TA UJX NET PC* SPA UNK EC 
• Bearable QJ Hardly bearable M Unbearable 
Source: EUROBAROMETER. Urban congestion and public 
transport. Basic tables: 19 September 1991. 
Fig. 4.2.7. Heart attack rates in cyclists and 
non-cyclists, males, United Kingdom, 1976-1986 
vigorous cycling 
<ss 
Fig. 4.2.8a. Total suspended black smoke 
concentrations in selected EC cities, average 
over198&-1991 
Unrlod Kingdom 
(Manchester) 
Source. WHO-ECEH. Urban BS. 
Fig. 4.2.8b. Total suspended particulates in 
selected EC cities, average over 1986-1991 
Denmark 
(Copenhagen) Fig. 4.3.1. Unemployment levels in the EC, 
Japan and USA 
60 62 64 66 66 70 72 74 76 7a 60 82 84 «6 66 to «2 94 
Source: European Commission, Growth, competitiveness, 
employment: The challenges and ways forward into the 21st 
century (white paper). Luxembourg, 1993. 
Source WHO-ECEH. Uitian TSP 
Fig. 4.3.2. Percentage of unemployed under 25 years of age, EC. 1992 
*. % of unemployed 
< 25 years 
... <10 
10-20 
20-40 
>40 
No data 
r«^3 
urcr Commission ol the European Communities. European social policy, options for the future Green Paper, 
66 
Per cent 
of population 
80 If 
Bol Oen Fra Ger Gre Ire «a Net Por Spa Uk EC 
National Average EC Average 
Source: EUROSTAT. Poverty in figures: Europe 
in the early 1980s. Luxembourg. 1990 
Fig. 4.3.3. Per cent of the population with 
household expenditure less than half of the 
national average and EC average household 
• expenditure, 1985 40 60 80 100 120 140 160 
Relative pnce (EC average = 100) 
Source: European Commission 
On the outlines of an industrial policy for the 
pharmaceutical sector in the European 
Community Com (93) 718. Brussels. 1994 
Note: The relative price shows the consumer price 
relative to general price levels 
Fig. 4.4.1. Relative price index of 
pharmaceuticals, 1993 
SMRS 
Source: Commission of the European Communtities 
European Community Atlas of avoidable death. 
Fig. 4.4.2. Standardized mortality ratios for appendicitis, ages 5-64 years, EC. 1980/1984 
67 
• - Oenmark -•- Italy 
-aV- France —— Netherlands 
-•- Germany — Spain U. Kingdom Bet Den Era Ger Gre Ire Ita Net Por Spa Uk 
SOUHD* Coca' f«?sics ! C3 1980 • 1989 I 
Source: OECO. Health database. 1993. 
* 1983 data 
Fig. 4 4.3. Variation in survival (%) 
for colon cancer, from cancer registries 
m 7 EC countries. 1978-1985 Fig. 4.4.4. Psychiatric hospitals -
beds per 1UUÜ populatton. 1980 and 1989 
Fig. 4.4.5. Biomedical and health research 
programmes, EC, 1978-1994 
N«o( National ECU 
Programme Duration projects teams (million) 
FIRST 1978-81 3 100 1.09 
SECOND 1980-83 7 230 2.32 
THIRD 1982-86 34 1200 13.30 
FOURTH 1987-91 135 4500 65.00 
BIOMED 1 1990-94 1 00 6650 150.00 
BIOMED 2 1994-1998 --*-- 336.00 
Source: Data provided by the Commission of the European 
Communities. DG Xll/E. 
68 
Bijlage 3 
Doodsoorzaken in de EG, 1991 
Tabel 1. Overledenen naar doodsoorzaak, EG, omstreeks 1991 
Tabel 2. Levensverwachting bij geboorte, in jaar 
Tabel 3. Zuigelingensterftecijfer, per 1000 levendgeborenen 
Tabel 4. Gestandaardiseerde sterftecijfers, ziekten van de bloedsomlooporganen, 0-64 jaar, 
per 100 000 
Tabel 5. Gestandaardiseerde sterftecijfers, ischemische hartaandoeningen, 0-64 jaar, per 
100 000 
Tabel 6. Gestandaardiseerde sterftecijfers, cerebrovasculaire aandoeningen, 0-64 jaar, per 
100 000 
Tabel 7. Gestandaardiseerde sterftecijfers, kwaadaardige nieuwvorming, 0-64 jaar, per 
100 000 
Tabel 8. Gestandaardiseerde sterftecijfers, kwaadaardige nieuwvorming van trachea, bronchus 
en long, 0-64 jaar, per 100 000 
Tabel 9. Gestandaardiseerde sterftecijfers, kwaadaardige nieuwvorming van vrouwelijke 
borst, 0-64 jaar, per 100 000 
Tabel 10. Gestandaardiseerde sterftecijfers, uitwendige oorzaken van letsel en vergiftiging, alle 
leeftijden, per 100 000 
Tabel 11. - Gestandaardiseerde sterftecijfers, ongevallen met motorvoertuigen op-de openbare 
weg, alle leeftijden, per 100 000 
Tabel 12. Gestandaardiseerde sterftecijfers, zelfdoding en zichzelf toegebracht letsel, alle 
leeftijden, per 100 000 
69 
Tabei 1. Overledenen (in duizendtallen) naar voornaamste groepen doodsoorzaken, EG, 
omstreeks 1991 
Doodsoorzaak 
Cardiovasculaire 
aandoeningen 
Kanker 
Uitwendige oorzaken 
Infectieuze en 
parasitaire ziekten 
Ziekten van de 
ademhalingsorganen 
Psychische stoornissen 
en ziekten van het 
zenuwstelsel 
Onvolledig omschreven 
ziektebeelden 
Ziekten van de 
spijsverteringsorganen 
Endocriene en 
stofwisselingsziekten en 
immuniteitsstoomissen 
Andere ziekten 
Alle doodsoorzaken Geslacht 
T 
V 
M 
T 
V 
M 
T 
M 
M 
T 
V 
M 
T 
V 
M 
T 
V 
M 
T 
V 
M 
T 
V 
M 
T 
V 
M 
T 
V 
M 
T 
V 
M Alie 
leeftijden 
1525 
833 
692 
862 
382 
480 
189 
70 
119 
25 
12 
13 
268 
120 
148 
114 
62 
52 
76 
35 
41 
158 
75 
83 
101 
58 
43 
166 
98 
68 
3486 
1747 
1739 Jaar 
0 
0.4 
0.2 
0.2 
0.1 
0.05 
0.05 
1.0 
0.4 
0.6 
0.5 
0.2 
0.3 
0.7 
0.3 
0.4 
0.7 
0.3 
0.4 
5.1 
2.0 
3.1 
0.2 
0.1 
0.1 
0.4 
0.2 
0.2 
19.9 
8.6 
11.3 
28.9 
12.3 
16.6 I 1-14 
0.7 
0.3 
0.4 
2.2 
1.0 
1.3 
5.1 
1.8 
3.3 
0.5 
0.2 
0.3 
0.6 
0.3 
0.3 
1.3 
0.6 
0.7 
0.7 
0.3 
0.4 
0.2 
0.1 
0.1 
0.5 
0.2 
0.3 
2.3 
1.0 
1.2 
14.1 
5.8 
8.2 15-24 
1.7 
0.6 
1.1 
2.9 
1.1 
1.7 
22.9 
4.4 
18.5 
0.4 
0.1 
0.2 
0.8 
0.3 
0.5 
2.3 
0.6 
1.7 
1.5 
0.4 
1.2 
0.3 
0.1 
0.2 
0.9 
0.3 
0.6 
1.3 
0.6 
0.7 
34.9 
8.6 
26.4 25-34 
4.7 
1.5 
3.2 
6.7 
3.4 
3.3 
23.7 
4.5 
19.2 
0.8 
0.2 
0.5 
1.4 
0.4 
0.9 
4.0 
1.0 
3.0 
2.8 
0.7 
2.1 
2.1 
0.6 
1.4 
5.7 
1.1 
4.6 
1.5 
0.8 
0.7 
53.4 
14.2 
39.2 35-64 
179.8 
47.5 
129.3 
250.3 
100.1 
150.2 
58.7 
14.9 
43.8 
5.2 
1.6 
3.6 
25.2 
7.7 
17.5 
19.8 
6.5 
13.2 
16.6 
4.5 
12.1 
46.1 
14.0 
321 
17.3 
5.7 
11.6 
14.2 
6.5 
7.8 
630.1 
209.0 
421.1 65+ 
1340 
783 
557 
600 
276 
324 
77.6 
43.7 
33.9 
18.4 
9.9 
8.5 
239 
111 
128 
86.0 
52.7 
33.3 
49.2 
27.4 
21.8 
109.6 
60.4 
49.2 
76.9 
51.4 
25.5 
127.6 
80.6 
47.0 
2725 
1497 
1228 
70 
Tabel 2. Levensverwachting bij geboorte, in jaar 
Historisch jaar Laatste 
beschikbare jaar 
Jaar Waarde Jaar Waarde 
EG 1970 71.8 
België 1970 71.0 
Denemarken 1970 73.5 
Frankrijk 1970 72.9 
Duitsland 1970 70.5 
Griekenland 1970 73.8 
Ierland 1970 70.7 
Italië 1970 71.6 
Luxemburg 1971 69.7 
Nederland 1970 73.7 
Portugal 1971 67.0 
Spanje 1970 72.8 
Verenigd Koninkrijk 1970 71.8 1991 
1989 
1992 
1991 
1991 
1991 
1991 
1990 
1992 
1991 
1992 
1990 
1992 76.5 
75.7 
75.4 
77.7 
75.7 
77.4 
75.0 
77.2 
76.1 
77.3 
74.4 
77.0 
76.4 
Tabel 3. Zuigelingensterftecijfer, per 1000 levendgeborenen 
Historisch jaar Laatste 
beschikbare jaar 
Jaar Waarde Jaar Waarde 
EG . . 1970 22.3 
België 1970 21.1 
Denemarken 1970 14.2 
Frankrijk 1970 15.1 
Duitsland 1970 23.6 
Griekenland 1970 29.6 
Ierland 1970 19.5 
Italië 1970 29.6 
Luxemburg 1971 20.5 
Nederland 1970 12.7 
Portugal 1971 49.8 
Spanje 1970 20.8 
Verenigd Koninkrijk 1970 18.5 1991 
1989 
1992 
1991 
1991 
1991 
1991 
1990 
1992 
1991 
1992 
1990 
1992 7.5 
8.5 
6.5 
7.3 
6.9 
9.0 
7.6 
8.0 
7.2 
6.5 
9.3 
7.6 
6.6 
71 
Tabel 4. Gestandaardiseerde sterftecijfers, ziekten van de bloedsomlooporganen, 
0-64 jaar, per 100 000 
Historisch jaar 
Jaar Waarde Laatste 
beschikbare jaar 
Jaar Waarde Verandering 
EG 1970 102.5 1991 62.4 
België 1970 116.4 1989 58.6 
Denemarken 1970 96.5 1992 66.3 
Frankrijk 1970 74.8 1991 40.6 
Duitsland 1970 101.7 1991 74.1 
Griekenland 1970 68.3 1991 65.6 
Ierland 1970 149.3 1991 87.3 
Italië 1970 96.7 1990 51.5 
Luxemburg 1971 149.5 1992 63.6 
Nederland 1970 99.3 1991 60.4 
Portugal 1971 109.0 1992 64.9 
Spanje 1970 93.3 1990 51.3 
Verenigd Koninkrijk 1970 140.5 1992 79.3 -39.1 
-49.7 
-31.3 
^5.8 
-27.2 
- 3.9 
-41.6 
-46.7 
-57.4 
-39.1 
^0.4 
-45.1 
-43.5 
Tabel 5. Gestandaardiseerde sterftecijfers, ischemische hartaandoeningen, 
0-64 jaar, per 100 000 
Historisch jaar 
Jaar Waarde Laatste 
beschikbare jaar 
Jaar Waarde % 
Verandering 
EG 1970 46.0 
België 1970 60.6 
Denemarken 1970 63.1 
Frankrijk 1970 23.7 
Duitsland 1970 47.8 
Griekenland 1970 23.3 
Ierland 1970 88.1 
Italië 1970 36.9 
Luxemburg 1971 69.3 
Nederland 1970 64.1 
Portugal 1971 30.0 
Spanje 1970 17.5 
Verenigd Koninkrijk 1970 86.6 1991 
1989 
1992 
1991 
1991 
1991 
1991 
1990 
1992 
1991 
1992 
1990 
1992 32.6 
26.6 
40.2 
15.6 
37.7 
30.6 
60.7 
24.2 
30.6 
34.6 
23.4 
20.4 
55.9 -29.2 
-56.1 
-36.3 
-34.3 
-21.2 
31.5 
-31.1 
-34.5 
-55.8 
-46.0 
-21.9 
16.4 
-5.4 
72 
Tabel 6. Gestandaardiseerde sterftecijfers, cerebrovasculaire aandoeningen, 
0-64 jaar, per 100 000 
Historisch jaar 
Jaar Waarde Laatste 
beschikbare jaar 
Jaar Waarde Verandering 
EG 1970 23.6 
België 1970 22.6 
Denemarken 1970 15.4 
Frankrijk 1970 22.5 
Duitsland 1970 20.8 
Griekenland 1970 20.4 
Ierland 1970 32.5 
Italië 1970 25.2 
Luxemburg 1971 18.9 
Nederland 1970 16.8 
Portugal 1971 33.6 
Spanje 1970 23.8 
Verenigd Koninkrijk 1970 26.8 1991 
1989 
1992 
1991 
1991 
1991 
1991 
1990 
1992 
1991 
1992 
1990 
1992 12.0 
10.6 
12.7 
9.0 
12.0 
15.4 
11.5 
11.8 
14.2 
8.8 
26.5 
11.6 
12.5 -49.0 
-52.9 
-17.3 
-59.8 
-42.5 
-24.4 
-64.5 
-53.3 
-25.1 
^7.6 
-21.2 
-51.4 
-53.3 
Tabel 7. Gestandaardiseerde sterftecijfers, kwaadaardige nieuwvormingen, 
0-64 jaar, per 100 000 
Historisch jaar 
Jaar Waarde Laatste 
beschikbare jaar 
Jaar Waarde Verandering 
EG 1970 92.7 1991 88.7 
België 1970 100.0 1989 93.5 
Denemarken 1970 100.1 1992 99.3 
Frankrijk 1970 91.7 1991 94.8 
Duitsland 1970 93.5 1991 88.5 
Griekenland 1970 69.4 1991 70.3 
Ierland 1970 99.5 1991 92.0 
Italië 1970 93.5 1990 90.0 
Luxemburg 1971 110.1 1992 92.5 
Nederland 1970 98.6 1991 86.1 
Portugal 1971 78.6 1992 76.8 
Spanje 1970 74.3 1990 80.0 
Verenigd Koninkrijk 1970 105.9 1992 89.7 •A.S 
-6.5 
-0.8 
3.3 
-5.4 
1.2 
-7.5 
-3.8 
-15.9 
-12.7 
-2.3 
7.7 
-15.3 
73 
Tabel 8. Gestandaardiseerde sterftecijfers, kwaadaardige nieuwvorming van trachea, 
bronchus en long, 0-64 jaar, per 100.000 
Historisch jaar 
Jaar Waarde Laatste 
beschikbare jaar 
Jaar Waarde Verandering 
EG 1970 17.1 
België ^ 1970 22.9 
Denemarken 1970 16.8 
Frankrijk 1970 12.1 
Duitsland 1970 14.2 
Griekenland 1970 12.6 
Ierland 1970 21.7 
Italië 1970 16.2 
Luxemburg 1971 26.9 
Nederland 1970 23.5 
Portugal 1971 6.6 
Spanje 1970 9.4 
Verenigd Koninkrijk 1970 29.9 1991 
1989 
1992 
1991 
1991 
1991 
1991 
1990 
1992 
1991 
1992 
1990 
1992 19.6 
24.8 
24.4 
19.7 
18.7 
18.4 
17.2 
21.0 
22.0 
21.8 
11.0 
16.6 
19.9 14.6 
8.4 
45.5 
62.6 
31.7 
46.4 
-20.6 
29.4 
- 18.2 
- 7.1 
65.3 
76.2 
- 33.6 
Tabel 9. Gestandaardiseerde sterftecijfers, kwaadaardige nieuwvorming van vrouwelijke borst, 
0-64 jaar, per 100 000 
Historisch jaar 
Jaar Waarde Laatste 
beschikbare jaar 
Jaar Waarde Verandering 
EG 1970 18.3 
België 1970 21.5 
Denemarken 1970 25.0 
Frankrijk 1970 15.9 
Duitsland 1970 18.0 
Griekenland 1970 10.1 
Ierland 1970 22.0 
Italië 1970 17.2 
Luxemburg 1971 22.2 
Nederland 1970 24.7 
Portugal 1971 15.0 
Spanje 1970 10.2 
Verenigd Koninkrijk 1970 25.7 1991 
1989 
1992 
1991 
1991 
1991 
1991 
1990 
1992 
1991 
1992 
1990 
1992 20.0 
24.6 
24.8 
17.7 
19.9 
13.8 
25.3 
19.0 
15.5 
23.6 
18.0 
16.5 
24.5 9.4 
14.8 
- 0.8 
11.4 
10.7 
37.5 
15.0 
10.6 
-30.3 
- 4.2 
20.1 
61.4 
- 4.5 
74 
Tabel 10. Gestandaardiseerde sterftecijfers, uitwendige oorzaken van letsel en vergiftiging, alle 
leeftijden, per 100 000 
Historisch jaar 
Jaar Waarde Laatste 
beschikbare jaar 
Jaar Waarde Verandering 
EG 1970 67.2 
België 1970 84.7 
Denemarken 1970 73.1 
Frankrijk 1970 91.0 
Duitsland 1970 90.3 
Griekenland 1970 45.5 
Ierland 1970 50.8 
Italië 1970 56.1 
Luxemburg 1971 96.8 
Nederland 1970 63.3 
Portugal 1971 72.2 
Spanje 1970 43.0 
Verenigd Koninkrijk 1970 46.7 1991 
1989 
1992 
1991 
1991 
1991 
1991 
1990 
1992 
1991 
1992 
1990 
1992 48.3 
57.7 
59.7 
69.8 
49.6 
38.4 
42.0 
43.4 
60.2 
32.6 
63.4 
45.8 
30.7 -28.1 
-31.9 
-18.3 
-23.3 
-45.1 
-15.6 
-17.3 
-22.7 
-37.8 
48.5 
-12.2 
6.5 
-34.2 
Tabel 11. Gestandaardiseerde sterftecijfers, ongevallen met motorvoertuigen op de 
openbare weg, alle leeftijden, per 100 000 
Historisch jaar 
Jaar Waarde Laatste 
beschikbare jaar 
Jaar Waarde Verandering 
EG 1970 22.5 
België 1970 29.9 
Denemarken 1970 24.0 
Frankrijk 1970 23.5 
Duitsland 1970 31.4 
Griekenland 1970 11.9 
Ierland 1970 17.1 
Italië 1970 24.7 
Luxemburg 1971 27.3 
Nederland 1970 24.5 
Portugal 1971 29.0 
Spanje 1970 14.4 
Verenigd Koninkrijk 1970 13.8 1991 
1989 
1992 
1991 
1991 
1991 
1991 
1990 
1992 
1991 
1992 
1990 
1992 14.1 
17.4 
10.2 
15.7 
12.9 
20.7 
11.9 
14.4 
17.9 
7.8 
26.5 
19.3 
7.5 -37.5 
^+1.8 
-57.5 
-33.4 
-59.1 
74.8 
-30.7 
-41.9 
-34.4 
-68.1 
- 8.4 
34.3 
-45.6 
75 
Tabel 12. Gestandaardiseerde sterftecijfers, 2eifckxiirtg en ziebzö'f toegebracht letsel, 
alle leeftijden, per 100 000 
Historisch jaar 
Jaar Waarde Laatste 
beschikbare jaar 
Jaar % 
Verandering 
Waarde 
EG 1970 11.8 
België 1970 16.4 
Denemarken 1970 22.4 
Frankrijk 1970 15.9 
Duitsland 1970 21.7 
Griekenland 1970 3.4 
Ierland 1970 2.1 
Italië 1970 6.0 
Luxemburg 1971 13.4 
Nederland 1970 9.1 
Portugal 1971 9.6 
Spanje 1970 4.7 
Verenigd Koninkrijk 1970 7.9 1991 
1989 
1992 
1991 
1991 
1991 
1991 
1990 
1992 
1991 
1992 
1990 
1992 11.7 
17.8 
20.4 
18.9 
15.4 
3.4 
10.7 
6.8 
14.0 
10.2 
8.3 
7.1 
7.8 -0.6 
8.8 
-9.2 
19.0 
-28.8 
1.9 
41.9 
12.4 
4.5 
11.4 
-14.2 
50.1 
- 2.2 
76 
Bijlage 4 
Bibliografie 
Algemene referenties 
Commissie van de Europese Gemeenschappen. Directoraat-generaal Werkgelegenheid, 
arbeidsverhoudingen 'en sociale zaken. Mededeling van de Commissie betreffende het actiekader op 
het gebied van de volksgezondheid. Luxemburg, Bureau voor officiële publikaties der Europese 
Gemeenschappen, 1993 (COM(93) 559 def). 
Commissie van de Europese Gemeenschappen. Directoraat-generaal Werkgelegenheid, 
arbeidsverhoudingen en sociale zaken. Europees sociaal beleid: opties voor de Unie (Groenboek). 
Luxemburg, Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, 1993. 
Commissie van de Europese Gemeenschappen. XXVUe Algemeen Verslag over de werkzaamheden 
van de Europese Gemeenschappen. Luxemburg, Bureau voor officiële publikaties der Europese 
Gemeenschappen, 1993. 
Commissie van de Europese Gemeenschappen. Directoraat-generaal Werkgelegenheid, 
arbeidsverhoudingen en sociale zaken. Groei, concurrentievermogen, werkgelegenheid. Naar de 21 
eeuw: wegen en uitdagingen. Luxemburg, Bureau voor officiële publikaties der Europese 
Gemeenschappen, 1993. 
Richards, T. Medicine in Europe. Londen, British Medical Journal Publications, 1992. 
World Development Report 1993: Investing in health. Washington, The World Bank, 1993. 
World Health Quarterly, 41(3/4), Tabel 2: 1988 Concern for Europe's tomorrow. Kopenhagen, 
Regionaal Bureau voor Europa van de WHO, 1994 (WHO Regional Publications, European Series, 
No. 53). 
Health in development: prospects for the 21st century. Genève, Wereldgezondheidsorganisatie, 1994 
(WHO/DGH/94.4, biz. 36). 
The health of Europe. Summary of the second health for all evaluation. Kopenhagen, Regionaal 
Bureau voor Europa van de WHO, 1993 (WHO Regional Publications, European Series, No. 49). 
77 
Hoofdstuk 1 Inleiding 
1.1 WAAROM EEN VERSLAG OVER DE GEZONDHEIDSTOESTAND IN DE GEMEENSCHAP? 
Seculaire trends in antropometrische gegevens ook in: Eveleth, P.B. & Tanner, J.M. Worldwide 
variation in human growth. Cambridge, Cambridge University Press, 1990 (fig. 13 en 14). 
Fig. 1.1: De levensverwachting in 1950 en 1960 is berekend voor alle 12 Lid-Staten van de EG 
in 1994. 
1.2 DE BESCHRIJVING VAN DE GEZONDHEID EN DE DETERMINANTEN DAARVAN 
Evaluation of the strategy for health for all by the year 2000. Seventh report on the world health 
situation, volume 5. Kopenhagen, Regionaal Bureau voor Europa van de WHO, 1986. En Health for 
all targets: the health policy for Europe. Kopenhagen, Regionaal Bureau voor Europa van de WHO, 
1993 (European Health for All Series, No. 4). En Abelin, T. et al., ed. Measurement in health 
promotion and protection. Kopenhagen, Regionaal Bureau voor Europa van de WHO, 1987 (WHO 
Regional Publications, European Series, No. 22). En Ruwaard, D. et al., ed. Public health status and 
forecasts: the health status of the Dutch population over the period 1950-2010. Den Haag, 
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne, 1994. 
Hoofdstuk 2 De gezondheid van de bevolking 
2.1 BEVOLKING 
Geboorten: Eurostat. Bevolkingsstatistiek 1994. Luxemburg, Bureau voor officiële publikaties der 
Europese Gemeenschappen, 1992 (reeks 3A). En Demographic trends in the European Region. 
Kopenhagen, Regionaal Bureau voor Europa van de WHO, 1984 (WHO Regional Publications, 
European Series No. 17). Anticonceptiegegevens: (persoonlijke mededeling), United Nations Population 
Division, New York, 1994. Abortus: Recourse to abortion: legal conditions, practices and frequency. 
Entre Nous, 22/23, biz. 8-9, juni 1993. Sexuality and Family Planning unit, Regionaal Bureau voor 
Europa van de WHO. Ongewenste zwangerschap: Cartwright, A. Unintended pregnancies that lead to 
babies. Social science and medicine, 11: 249-254 (1988). En Fleissig, A. Unintended pregnancies and 
the use of contraception: changes from 1984 to 1989. British medical journal, 302: 147 (1991). 
Vergrijzing: Bevolkingsvoorspellingen en afhankelijkheidspercentage. World population prospects. The 
1992 revision. New York, Verenigde Naties, 1993. Arbeidsdeelname van vrouwen: health database, 
Parijs, OESO; 1993. 
Migratie: Eurostat, op. cit. 
2.2 LEVENSVERWACHTING 
United Nations Development Programme. Human development report 1994. New York, Oxford 
University Press, 1994. En World Bank, op. cit. En Middellevetidsudvalget. Levetiden i Danmark. 
Kopenhagen, Sundhedsministeriet, 1994. 
Fig. 2.2.2: De in de grafiek getrokken lijn is slechts indicatief. 
78 
2.3 ONGELIJKHEDEN 
Voor een bibliografie over ongelijkheden in de gezondheid zie: Whitehead, M. The concepts and 
principles of equity and health. Kopenhagen, Regionaal Bureau voor Europa van de WHO, 1990. De 
beschrijvingen per land zijn te vinden in een speciale uitgave "Health inequities in Europe" van Social 
science and medicine, 31(3): 223-420 (1990). Zie ook: Power, C. Health and social inequality in 
Europe. British medical journal 308: 1153-1156 (1994). En Fox, J., ed. Health inequalities in European 
countries. Aldershot, Gower, 1989. Voor overzichten met symptomen bij vrouwen en mannen zie bij 
voorbeeld Smyth, M. & Browne, F. General household survey 1990. Londen, Office of Population 
Censuses and Surveys, 1992 (tabellen 4.7-4.10); en Ruwaard, D. et al. Public health status and 
forecasts: the health status of the Dutch population over the period 1950-2010. Den Haag, 
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne, 1994. 
Fig. 2.3.T. de grafieken geven de verhoudingen tussen mannelijke en vrouwelijke overledenen, 
per leeftijd, in verschillende perioden van deze eeuw.. Zo was de verhouding tussen mannelijke 
en vrouwelijke overledenen in 1920-1924 het grootst in de leeftijd 50-60, maar niet meer dan 
ongeveer 1,5:1. In 1960-1964 was deze verhouding aanzienlijk groter, en in latere perioden is 
de piek van de oversterfte onder jonge mannen - driemaal zoveel overlijden tussen 20 en 30 
jaar - te zien. 
Fig. 2.3.2: de gegevens, afkomstig van een studie naar gezondheidsverschillen en sociale 
ongelijkheden in Duitsland, hebben betrekking op mannen in pensioenfondsen voor 
"handarbeiders" en "hoofdarbeiders". Zij geven niet de werkelijke levensverwachting, aangezien 
mannen die vóór de pensioengerechtigde leeftijd overlijden ervan zijn uitgesloten. Voor 
vrouwen is de trend anders (zie bron). 
Fig. 2.3.3: deze vergelijking in de tijd moet behoedzaam geïnterpreteerd worden, omdat de 
gegevens voor elk decennium in plaats van per jaar gestandaardiseerd zijn en in de 
beroepsgroepen (en de grootte daarvan) die de sociale klassen vormden veranderingen zijn 
opgetreden. 
Hoofdstuk 3 Patronen van gezondheid, ziekte en invaliditeit 
Fig. 3.0.1: oorzaken gedefinieerd volgens ICD9 code(s). Ziekten van de bloedsomlooporganen 
390-359; Uitwendige oorzaken E800-E999; Kanker (Kwaadaardige nieuwvormingen) 140-208; 
Aangeboren afwijkingen 740-759; Onvolledig omschreven ziektebeelden 780-799. 
Fig. 3.0.2: oorzaken gedefinieerd volgens ICD9 code(s). Ongelukken omvatten alle uitwendige 
oorzaken (E800-E999) behalve zelfdoding (E950-E959) en moord (E960-E969); Ziekten van 
de ademhalingsorganen 460-519; Longkanker 162; Borstkanker 174; Hart (Ischemische 
hartaandoeningen) 410-414; Beroerte (Cerebrovasculaire aandoeningen) 430-438; "Andere 
nieuwvormingen" en "Andere ziekten van de bloedsomlooporganen" zijn gedefinieerd als de 
niet elders onder begrepen aandoeningen onder "Kanker" en "Ziekten van de 
bloedsomlooporganen" (zie aantekening bij fig. 3.0.1). De zuigelingensterfte (jonger dan 1 jaar) 
is niet in dit cijfer begrepen. De voornaamste oorzaken van zuigelingensterfte in de EG zijn 
aangeboren afwijkingen, wiegedood en bepaalde aandoeningen die in de périnatale periode zijn 
ontstaan. 
3.1 KINDEREN 
79 
Genetic screening: ethical issues. Londen, Nuffield Council on Bioethics, 1993. Voor handicaps bij 
zeer premature baby's zie Escobar, G.J. et al. Outcome among surviving very low birthweight infants: 
a meta-analysis. Archives of disease in childhood, 66: 204-211 (1991). En Johnson, A. et al. Functional 
abilities at age 4 years of children bom before 29 weeks of gestation. British medical journal, 306: 
1715-1718 (1993). Ongelukken van kinderen zie: European Home and Leisure Accident Surveillance 
System (EHLASS): summary of data 1987-88 (werkdocument van de Commissie SPC/089/89, tabel 2). 
Kanker zie: Coleman, M.P. et al. Trends in cancer incidence and mortality. Lyon, IARC Scientific 
Publications, 1993 (No. 121). 
Fig. 3.1.2: bekende aantallen thalassaemia major: Griekenland 1528; Italië 4475; VK 598. 
Sikkelcelanemie: Griekenland 406; Italië 400; VK 3233 (zie figuur voor bron). 
Infectieziekten bij kinderen: De cijfers (afkomstig uit nationale HFA-verslagen) zijn gebaseerd op de 
aangifte door artsen; zij geven een onderschatting van de ware incidentie maar kunnen in de tijd 
vergeleken worden. Voor studies naar immunisatie en onderzoek van epidemieën in de Lid-Staten zie: 
Guerin, N. EUREP1: research in methodologies of immunisation programmes management in Europe. 
In: Fracchia, G.N. & Theofilatou, M., ed. Health services research. Amsterdam, IOS Press, 1993. En 
EUREP1final report (ongepubliceerd). Kader: EG-document COM(93) 246, 9 juni 1994. 
3.2 JONGEREN 
De Cross-National Health Behaviour in School-Aged Children Study van de WHO analyseert 
momenteel de gegevens van een vierde enquête en is gericht op representatieve steekproeven van 
kinderen, zie Smith, C. et al. Health behaviour research with adolescents: a perspective from the WHO 
cross-national health behaviour in school-aged children study. Health promotion journal of Australia, 
2(2): 41-44 (1992). Ook The European Network of Health Promoting Schools. Kopenhagen, Regionaal 
Bureau voor Europa van de WHO, 1993. Ook Jones, E.F. Teenage pregnancy in industrialized coun­
tries. New Haven, Yale University Press, 1986. 
Fig. 3.2.3: De cijfers voor dit verslag zijn verkregen door het percentage te nemen van alle 
vrouwen jonger dan 20 jaar die een kind gekregen hebben (HFA-indicator 28.06.01) gedeeld 
door het aantal vrouwen van 15-19 jaar in de bevolking. 
Ongevallen: De gegevens over sterfgevallen en letsel {uit Statistics of road traffic accidents in Europe, 
vol XXXIX. Geneve, Verenigde Naties, Economische Commissie voor Europa, 1994) z4jn verzameld 
door de politie en kunnen enigszins verschillen van de WHO-sterftegegevens die gebaseerd zijn op 
overlijdensverklaringen. EHLASS, op. cit. 
Fig. 3.2.4: is afgeleid van een grote tabel van standaard-verkeersongevallenstatistieken voor 
Engeland en Wales. Bij de meeste ongelukken is meer dan een voertuig betrokken. 
Geregistreerd zijn voertuig A, en voetgangers, hier het slachtoffer genoemd (dat wordt 
getroffen), en voertuig B (hier de veroorzaker genoemd) dat het ongeluk veroorzaakt. Zie bron. 
Fig. 3.2.5: ICD9 code(s) E810-E819. 
Fig. 3.2.7: ICD9 code(s) E960-E969. 
80 
3.3 VOLWASSENEN 
Kanker: Borstkanker: Zie Coleman, MP. et al., op. cit. (deze publikatie bevat onder meer 
geregistreerde en nationale sterftegegevens per kankerlokalisatie voor de Lid-Staten). 
Fig. 3.3.1: De voornaamste kankertypen uit Parkin, D.M. et al. Cancer incidence in five 
continents, volume VI. Lyon, IARC Scientific Publications, 1992 (No. 120). De 
kankerregistratie is niet in alle Lid-Staten volledig; Engeland en Wales zijn gekozen als de 
grootste gepubliceerde populatie, met een noordelijk patroon, de provincie Varese als een regio 
met een gevestigd register in een zuidelijk EG-land. 
Fig. 3.3.2 en 3.3.3: ICD9 code(s) 162. 
Fig. 3.3.4: ICD9 code(s) 174. 
Fig. 3.3.5: ICD9 code(s) 151. 
Coronaire hartziekte: Plotseling overlijden en overleving. Myocardial infarction community registers. 
Kopenhagen, Regionaal Bureau voor Europa van de WHO, 1979 (Public Health in Europe, No.. 5). 
Fig. 3.3.6: ICD9 code(s) 410-414 
Fig. 3.3.9: ICD9 code(s) 430-438. 
Fig. 3.3.10: ICD9 code(s) 571 
Chronische ziekten: Door de Europese Commissie gesteunde studies zijn onder meer: Silman, A. The 
epidemiology of vertebral osteoporosis in Europe: prevalence, risk factors and impact. 
In: Vuylsteek, K. & Hallen, M. Epidemiology. Amsterdam, IOS Press, 1994 (168-181). En Fuller, J.H. 
The epidemiology and prevention of diabetes. In: Vuylsteek, K. & Hallen, M., op. cit. (140-167). En 
Burney, P. Asthma prevalence and risk factors. In: Vuylsteek, K. & Hallen, M. op. cit. (241-251). En 
Hauser, WA. et al. Incidence of epilepsy and unprovoked seizures in Rochester, Minnesota, 1935-
1984. Epilepsia, 34(3): 453-468 (1993). Ook Williams, R. et al., ed. Diabetes in Europe. Londen, 
Libbey, 1994. 
Beroepsziekten: Commissie van de Europese Gemeenschappen. Directoraat-generaal Werkgelegenheid, 
arbeidsverhoudingen en sociale zaken. Europees sociaal beleid: opties voor de Unie. (Groenboek). 
Hoofdstuk III.C.6 a) - Gezondheid en veiligheid op het werk. Luxemburg, Bureau voor officiële 
publikaties der Europese Gemeenschappen, 1994. Eurostat. Disabled persons: statistical data. Volumes 
1 and 2. Luxemburg, Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 1991. Salud u 
ambiente de trabajo en Barcelona. Barcelona, Ajuntament de Barcelona, 1993. En Lifestyle and health 
risks at the workplace. Kopenhagen, Regionaal Bureau voor Europa van de WHO, 1993 (European 
Occupational Health Series, No. 2). 
Fig. 3.3.12: de verzameling van deze gegevens in de verschillende landen is niet 
gestandaardiseerd. 
Infecties: HIV/AIDS. Gegevens verzameld door het Europees Centrum voor de epidemiologische 
controle op AIDS, Hôpital national de Saint-Maurice, 94410 Saint-Maurice, Frankrijk, beschikbaar als 
kwartaal rapporten. En F. Dubois-Arber & Paccaud, F. Assessing AIDS/HTV prevention: What do we 
know in Europe? Social and Preventive Medicine, 39, Suppl.l. (1994). Vivre en Europe: La santé en 
Europe. Institut international d'administration publique, 1994. Voedsel infecties: WHO Surveillance 
programme for control of foodborne infections and intoxications in Europe. Fifth report 1985-89. 
Berlijn, Instituut voor diergeneeskunde, Robert von Ostertag Institut, 1992. 
Geestelijke gezondheid: De prevalentieschattingen hangen af van de gevolgde methoden en de 
steekproeven. Zie Burvill, P.W. The epidemiology of psychological disorders in general medical 
settings. In: Sartorius, N. et al., ed. Psychological disorders in general medical settings. Toronto, 
Hogrefe & Huber, 1990. Ook Lehtinen, V. et al. The prevalence of PSE-CATEGO disorders in a 
Finnish adult population cohort. Social psychiatry and psychiatric epidemiology, 25: 187-92 (1990); 
tabel 1. Ook Faria, J.G.S. The WHO health targets for Europe and psychiatric epidemiology. 
Gepresenteerd op het Congres van de Internationale Federatie voor Psychiatrische Epidemiologie, 
Lissabon, 14-17 april 1993. Zelfmoord, medische verzorging: zie Barraclough, B.M. et al. À hundred 
cases of suicide: clinical aspects. British journal of psychiatry, 125: 355-373 (1974). 
Fig. 3.3.17: ICD9 code(s) E950-E959 
Fig. 3.3.18: Deze gegevens zijn voor afzonderlijke steden en geen nationale cijfers. De 
gegevens zijn niet gestandaardiseerd voor leeftijd en kunnen in de loop van de studie worden 
herzien. 
3.4 OUDEREN 
Invaliditeit in de Lid-Staten: som van de gegevens per land in Eurostat, 1991 (op. cit.) En Muller, I. 
Country profiles on oral health in Europe 1991. Kopenhagen, Regionaal Bureau voor Europa van de 
WHO, 1991. En Hofman et al. The prevalence of dementia in Europe. International journal of 
epidemiology, 20(3): 736-748 (1991); tabel 4. En Age and attitudes: main results from a 
Eurobarometer survey. Brussel, CEG DG V, 1993. En A European community health policy for older 
people. Londen, Eurolik Age, 1993. En Heikkinen, E. et al., ed. The elderly in 11 countries: a socio­
economic survey. Kopenhagen, Regionaal Bureau voor Europa van de WHO, 1983. 
Hoofdstuk 4 De determinanten van gezondheid 
4.1 GEZONDHETDSGERELATEERD GEDRAG 
Roken: informatie uit de gegevensbank Tobacco or Health van de WHO. En Peto, R. et al. Mortality 
from tobacco in developed countries: indirect estimation from national vital statistics. Lancet, 339: 
1268-1278 (1992). (Peto et al. extrapoleren gegevens over de VS waaruit blijkt dat "de helft van alle 
regelmatige rokers aan de gevolgen daarvan zal overlijden" naar andere landen, met inbegrip van de 
EG.) En Commissie van de Europese Gemeenschappen. Directoraat-generaal Werkgelegenheid, 
arbeidsverhoudingen en sociale zaken (V/E/l). En Europe against cancer: background file for the 
evaluation of the first five year of execution of the programme 1987-91. D: summary of the EURO 
health survey. Brussel, DG V (intern document) 1992. En Europa tegen kanker: tweede actieplan 1990-
1994. Brussel, Commissie van de Europese Gemeenschappen, 1990. Passief roken: zie No smoke 
between us. Brussel, BASP, 1993. 
Fig. 4.1.1: Deze gegevens werden verzameld in een Eurobarometer-enquête onder 12 500 
mensen van 15 jaar en ouder in februari-maart 1992. 
Fig. 4.1.4: Nationale alcoholconsumptie in liter pure alcohol per hoofd per jaar, die afhankelijk 
van de nationale gewoonten in uiteenlopende soorten dranken wordt geconsumeerd. 
Drugsmisbruik:. Hartnoll, R. (namens het Europees Waarnemingscentrum voor drugs en 
drugsverslaving). Epidemiological research on illicit drugs in Europe. Final report. Institut Municipal 
d'Investigacio Mèdica, Barcelona, 1993. Tenth Ministerial conference of the Pompidou Group. 
82 
National reports. Straatsburg, Raad van Europa, 1994. Ook Parijs, Baromètre santé 92. Comité francais 
d'éducation pour la santé, 1994. En Gutiérrez-Fisac, J.L. et al. Health indicators (period 1990-91). 
Madrid, Ministerio de Sanidad y Consumo: Secretaria General de Salud, 1993. 
Fig. 4.1.3: Eigen berekeningen. Indexen van algemene prijsniveaus zijn verstrekt door 
Eurostat/B3 
Fig. 4.1.6: De gegevens moeten behoedzaam geïnterpreteerd worden aangezien er 
veranderingen in de bewustwording en de registratiepatronen zijn opgetreden. 
Voeding: De etiologische studies worden momenteel gecoördineerd in EURONUT, een gecoördineerde 
actie van DG XII. Zie Hautvast, J.G.A.J. Nutrition and health in the European Community. In: 
Vuylsteek, K. & Hallen, M., ed. op. cit. (298-331). Meting van de voedingsbalans zie: Becker, W. & 
Helsing, E. Food and health data: their use in nutrition policy-making. Kopenhagen, Regionaal Bureau 
voor Europa van de WHO, 1991 (WHO Regional Publications, European Series, No. 34) En James, 
W.P.T. et al. Healthy nutrition: preventing nutrition-related disorders in Europe. Kopenhagen, 
Regionaal Bureau voor Europa van de WHO, 1988 (WHO Regional Publications, European Series, No. 
24). 
Fig. 4.1.7: De Quetelet-index, gedefinieerd als het lichaamsgewicht gedeeld door de lengte in 
het kwadraat, houdt nauw verband met de huidplooidikte en dus met overgewicht. Een 
Quetelet-index van meer dan 26 kg/m2 wordt beschouwd als overgewicht, van 30 en hoger als 
ernstig overgewicht. 
Fig. 4.1.8: Nationale voedselbalansgegevens worden in standaardvorm verstrekt aan de 
Voedsel- en Landbouworganisatie (FAO) van de VN. Zij geven de balans tussen produktie, 
invoer, uitvoer, consumptie en afval. Het zijn bruikbare trendindicatoren. 
Lichaamsbeweging: Blair, S.N. et al. Physical fitness and all-cause mortality. Journal of the American 
Medical Association, 262(17): 2395-2401 (1989). Ook: Koplan, J.P. et al. Physical activity, physical 
fitness, and health: time to act. Journal of the American Medical Association, 262: 2437 (1989). En 
British Medical Association. Cycling: towards health and safety. Oxford, Oxford University Press, 
1992. 
4.2 GEZONDHEID EN DE OMGEVING 
Milieu: Concern for Europe's tomorrow: health and environment in the WHO European Region. 
Kopenhagen, Regionaal Bureau voor Europa van de WHO, 1994. Ook Europe's environment: the 
Dobris assessment en Europe's environment: statistical compendium for the Dobris assessment, 
Luxemburg, Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, 1995 (in druk). 
Huisvesting: Voor een ruimere definitie van slechte huisvesting, zie Avramov, D. Homelessness: a 
condition of a social process? Brussel, FEANTSA (Federation Européenne d'Associations Nationales 
Travaillant avec les Sans-Abri), 1994 (17-18). (Schattingen gebaseerd op gegevens uit Statistics on 
housing in the European Community, dwellings which do not meet criteria of good quality in 10 EC 
countries (geen gegevens beschikbaar over Duitsland en Griekenland). Brussel, CEG DG V, 1993, (39). 
Ook Bellerman, M. et al. Social exclusion in the Federal Republic of Germany. European Economic 
Interest Group "Animation & Research", Rijsel, 1993. 
Dakloosheid: Daly, M. The right to a home, the right to a future. Third report of the European 
Observatory on Homelessness, Brussel, FEANTSA, 1994. (Deze schatting gebruikt ongeveer dezelfde 
definities van mensen zonder onderdak of in korte-termijnonderkomens, maar de wijzen van 
verslaglegging en telling lopen tussen de landen sterk uiteen; in de officiële gegevens van zuidelijke 
EG-landen is waarschijnlijk sprake van onderrapportage.) 
83 
Vervoer: Transport and Health Study Group. Health on the move. Birmingham, Public Health Alliance, 
1991. British Medical Association, 1992 (op. cit.). Vervoer van kinderen naar school in Groot-
Brittannië: Hillman, M., ed. Children, transport and the quality of life. Londen, Policy Studies Institute, 
1993 (hoofdstuk 3, fig. 2). European Sustainable Cities, first report October 1994 of the EU Expert 
Group On The Urban Environment Sustainable Cities Project, Brussel, CEG DG XI, 822/94. 
Fig. 4.2.7: Deze figuur is gebaseerd op gegevens in de genoemde de bron; de gegevens zijn 
niet gestandaardiseerd voor andere coronaire risicofactoren. 
Toegang: In een rapport dat in opdracht van Directoraat-generaal Vervoer is samengesteld, wordt 
geschat dat zo'n 52 miljoen mensen in Europa ooit problemen met het gebruik van het openbaar 
vervoer zullen hebben. In: Transport information for people with disabilities, Summary and 
recommendations. Research Institute for Consumer Affairs, 1992. Ook Europese Conferentie van 
Ministers van Verkeer. Transport for people with mobility handicaps: policy and achievements in 
Europe. Parijs, OESO, 1991. 
Lawaai: Europe's Environment 1993 Noise Pollution, rapport van het Europees Milieuagentschap, 
januari 1994. 
Lucht, water, afval, straling: Zie De toestand van het milieu in de Europese Gemeenschap. Brussel, 
Commissie van de Europese Gemeenschappen, 1992 (COM(92) 23, hoofdstuk 4). en het 
bovengenoemde Dobris-rapport en statistisch compendium. 
4.3 SOCIALE VRAAGSTUKKEN 
Werkloosheid: gegevens van de Commissie van de Europese Gemeenschappen. Directoraat-generaal 
Werkgelegenheid, arbeidsverhoudingen en sociale zaken. Groei, concurrentievermogen, 
werkgelegenheid. Naar de 21 eeuw: wegen en uitdagingen (Witboek). Luxemburg, Bureau voor 
officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, 1993 (44). 
Armoede: EUROSTAT. La pauvreté en chiffres: l'Europe au début des années 80. Luxemburg, Bureau 
voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, 1990. En EUROSTAT. Analysing poverty 
in the European Community: policy issues, research options and data sources. (Eurostat news, special 
edition). Luxemburg, Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, 1993. 
Commissie van de Europese Gemeenschappen. Directoraat-generaal Werkgelegenheid, 
arbeidsverhoudingen en sociale zaken. Europees sociaal beleid: opties voor de Unie Luxemburg, 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, 1993. 
4.4 HEALTH SERVICES 
Nationale gezondheidszorgstelsels: Commissie van de Europese Gemeenschappen. Directoraat-
generaal Werkgelegenheid, arbeidsverhoudingen en sociale zaken. De sociale bescherming in Europa. 
Luxemburg, Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, 1994 (hoofdstuk 7 over 
gezondheidszorgstelsels). En Berthod-Wurmser, M. La santé en Europe. Paris, La documentation 
française, 1994. En Schneider, M. et al. Health care in the EC member states. Health policy, 20(1): l-
251 (1992). 
Gezondheidsbevordering en preventie: Duplessis, P. Public health and industrialized countries. 
Québec, Les Editions du Québec, 1989. En Dekker, E. & van der Werff, A. Policies for health in 
European countries with pluralistic systems. Houten, Bohn Stafleu Van Loghum, 1990. 
84 
Patronen van zorg: Gegevens afkomstig uit: OECD health systems: facts and trends 1960-91. Parijs, 
OESO, 1993 (Health policy studies No 3, vols 1 and 2). Ook mental health: Mangen, S P., ed) Mental 
health care in the European Community. Londen, Croom Helm, 1985. En King, D. Moving on from 
mental hospitals to community care: a case study of change in Exeter. Londen, Nuffield Provincial 
Hospitals Trust, 1991. En Breemer ter Stege, C.P.C. & Gittleman, M. Trends in mental health care in 
western Europe in the past 25 years. International journal of mental health, 16(1-2): 3-243 (1987). 
Geneesmiddelen: Commissie van de Europese Gemeenschappen. Report on the operation of the 
Committee for Proprietary Medicinal Products in 1991 and 1992 (werkdocument van de Commissie 
SEC(93) 771), 1993. En The rules governing medicinal products for human use in the European 
Community, (intern document van de Commissie III/5826/93-EN.) En Biotechnologie; Directoraat-
generaal Werkgelegenheid, arbeidsverhoudingen en sociale zaken. Groei, concurrentievermogen, 
werkgelegenheid. Naar de 21e eeuw: wegen en uitdagingen (Witboek). Luxemburg, Bureau voor 
officiële publikaties der Europese Gemeenschappen, 1993 (blz. 100-101). En Commissie van de 
Europese Gemeenschappen. Mededeling betreffende de richtsnoeren inzake een industriebeleid voor 
de farmaceutische sector in de Europese Gemeenschap. Brussel 1994 (COM(93) 718 def). 
Fig. 4.4.1: Eigen berekeningen. De prijsindexcijfers van een pakket geneesmiddelen die door 
de Commissie in COM(93) 718 gepubliceerd zijn, zijn afkomstig van een onderzoek door 
ABDA. Dit onderzoek was een herhaling van een onderzoek dat het BEUC (Europees Bureau 
van consumentenverenigingen) in 1987 heeft uitgevoerd. Eurostat/B3 heeft gegevens verstrekt 
over de algemene consumptieprijsniveaus in 1992 die voor de niveaus van 1993 zijn gebruikt. 
Kwaliteit: zie ook: Holland, W.W. EC working group on health services and "avoidable deaths " (blz. 
16-31) and Berrino, F. EUROCARE. Cancer registries-based study on survival and care of cancer 
patients in Europe (blz. 420-427) In: Fracchia, G.N. & Theofilatou, M., ed. Health services research. 
Amsterdam, IOS Press, 1994. 
Fig. 4.4.3: Deze gegevens zijn afkomstig van plaatselijke registers en zijn mogelijk niet 
representatief voor de nationale verschillen. 
Onderzoek: De Moor, G. et al. Telematics for health care. Its impact? Its future? Luxemburg, 
Europese Commissie, Directoraat-generaal XIII, eenheid C4, 1994. En Roger France, F.H. & Laires, 
M., ed. Results of the study on m Communication of health care resource management data in Europe ". 
Luxemburg, Europese Commissie. Directoraat-generaal XIII, 1994. En Larédo, P. et al. The research 
networks built by the MHR4 programme. Luxemburg, Commissie van de Europese Gemeenschappen, 
Directoraat-generaal Telecommunicatie, informatie-industrieën en innovatie, 1992. En Research and 
technology development on telematic systems in health care (AIM-programma). Luxemburg, Commissie 
van de Europese Gemeenschappen, DG XIII, eenheid C4, 1993. En Ecosystems Research Report 15, 
A Review of Research in Environmental Health & Chemical Safety, in The Step (1989-92) & 
Environment (1991/94) Research Programmes. Report EUR 15909 EN, Commissie van de Europese 
Gemeenschappen. En EPHA conference on research priorities for public health in Europe. Brussel, 
EPHA, 1994. 
Fig. 4.4.5: Gegevens van de Commissie van de Europese Gemeenschappen, DG XII/E. 
85 


ISSN 0234-1513 
COM(95) 357 def. 
DOCUMENTEN 
NL 05 
Catalogusnummer : CB-CO-95-383-NL-C 
ISBN 92-77-91857-8 
Bureau voor officiële publikaties der Europese Gemeenschappen 
L-2985 Luxemburg