Advies van het Economisch en Sociaal Comité over "Prism - Grensoverschrijdende initiatieven" (Waarnemingsrapport voor de interne markt)

(2001/C 116/02)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 28 januari 1999, overeenkomstig artikel 23, lid 3, van het reglement van orde, besloten een advies op te stellen over "Prism - Grensoverschrijdende initiatieven" (Waarnemingspost voor de interne markt).

De afdeling "Interne markt, productie en consumptie", die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 27 september 2000 goedgekeurd; rapporteur was de heer Malosse.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 377e zitting van 29 en 30 november 2000 (vergadering van 29 november 2000) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen werd goedgekeurd.

1. Het Prism-project van de Waarnemingspost voor de interne markt van het ESC

1.1. De Waarnemingspost voor de interne markt (WIM) van het Economisch en Sociaal Comité heeft in 1999 het startsein gegeven voor een Europees onderzoek onder de naam "Prism" (Progress Report "Initiatives in the Single Market"), om te kijken naar de initiatieven die nationale en lokale overheden alsmede sociaal-economische actoren hebben ontplooid om zich aan te passen aan de nieuwe uitdagingen van de interne markt (de overschakeling op de euro, de groeiende concurrentie, nieuwe samenwerkingsterreinen, belemmeringen bij voorlichting en communicatie, enz.).

1.2. De Waarnemingspost heeft de volgende doelstellingen voor het Prism-onderzoek vastgesteld:

- ontwikkeling van een innoverende "bottom-up" benadering van de interne markt, ter aanvulling van de traditionele Brusselse "top down"-aanpak;

- verzameling en verspreiding van de beste praktijken "in het veld";

- op grond hiervan een lijst opstellen met de gewenste politieke en wetgevingsinitiatieven van de EU om de nationale en lokale initiatieven te bevorderen, te begeleiden en te ontwikkelen;

- zorgen voor een originele en slagkrachtige bijdrage van het ESC aan de discussie over de interne markt en Internet: dit zal dan het initiatief van het ESC zijn te midden van alle andere initiatieven;

- de rol van het ESC als bemiddelaar tussen de sociaal-economische actoren en de EG-instellingen op die manier bevestigen.

1.3. De initiatieven die rechtstreeks met de aanpassing aan de Europese interne markt samenhangen, zouden volgens de Waarnemingspost van het ESC in zeven categorieën kunnen worden ingedeeld:

A. Informatie en ondersteuning

- concrete voorlichting aan gebruikers van de interne markt (d.m.v. publicaties, ontmoetingen, Internet, cursussen, media);

- doelgerichte evaluatie van de situatie op de interne markt (d.m.v. enquêtes, opiniepeilingen, media);

B. Methoden voor het oplossen van problemen

- bemiddeling bij moeilijkheden en problemen die zich voordoen (bemiddeling op nationaal, transnationaal of Europees niveau, rechtstreekse onderhandeling over oplossingen);

C. Partnerschap

- tot stand brengen van Europese partnerschappen ter bevordering van de openheid (d.m.v. stedenbanden, uitwisselingen, samenwerkingsverbanden, overeenkomsten en fusies);

- samenvoegen van de middelen teneinde het concurrentievermogen te versterken (pools, patronages, MKB-clubs, taalkundige steun).

D. Overeenkomsten en gedragscodes

- vereenvoudiging van administratieve procedures (one-stop-shop, wederzijdse erkenning, gedragscodes);

- verbetering van het imago om de concurrentie beter het hoofd te kunnen bieden (kwalificaties, certificaten, herkomstbenaming, kwaliteitslabels, diploma's, oorkondes);

2. Werkprogramma van de studiegroep "Prism - Grensoverschrijdende initiatieven"

2.1. In het kader van het Prism-project is een initiatief gelanceerd om vast te stellen aan welke criteria de beste praktijken in grensregio's moeten voldoen. Tegelijkertijd zijn activiteiten gelanceerd om de beste praktijken op nationaal en regionaal niveau op te sporen. Het is dus zaak dat nauwkeurig wordt omschreven welke soorten initiatieven specifiek zijn voor grensregio's en als zodanig naar voren kunnen worden geschoven. Daarvoor dient de nieuwe problematiek van grensregio's te worden geanalyseerd.

2.1.1. In deze geest is, na de algemene hoorzitting van 21 april 1999 te Brussel, op 15 november 1999 een hoorzitting in Triëste gehouden. Tijdens deze hoorzitting is enerzijds duidelijk naar voren gekomen dat de hele operatie zijn beperkingen heeft (moeilijkheden bij de selectie van beste initiatieven, tegengestelde meningen over de kwaliteit van de initiatieven), en anderzijds dat er nog tal van hinderpalen bestaan aan de grenzen met landen die geen lid zijn van de EU. Naar aanleiding van deze hoorzitting is besloten een reeks criteria uit te werken, met behulp waarvan de (kwalitatieve) impact van de grensoverschrijdende initiatieven kan worden gemeten en aanbevelingen kunnen worden gedaan ter bevordering van de verspreiding van beste praktijken. De hoorzitting in Luxemburg had dan ook ten doel, deze nieuwe aanpak in het veld te testen, aan de hand van goed gedefinieerde criteria.

2.1.2. De hoorzitting van 21 juli 2000 te Luxemburg, die onder auspiciën van de "Sociaal-Economische Raad van de Grote Regio" is gehouden, was een groot succes. Tijdens deze hoorzitting is een aantal afgeronde, nog lopende of geplande initiatieven getoetst aan de eerder vastgestelde criteria. Verder zijn initiatieven gepresenteerd die als "goed praktijkvoorbeeld" kunnen dienen en in het kader van de werkzaamheden van de WIM bijzondere aandacht zouden moeten krijgen en geconcretiseerd moeten worden. Sommige van deze initiatieven zijn de inspiratiebron geweest voor voorstellen die verderop in dit advies worden gedaan. Bovendien is tijdens deze hoorzitting een methode vastgesteld voor het opsporen van de elementen die bepalend zijn voor het succes van de beste initiatieven, zijn mogelijke oorzaken van mislukkingen aangewezen en voorstellen gedaan m.b.t. de verspreiding. Op grond hiervan kan de studiegroep aanbevelingen formuleren m.b.t. de Europese programma's die zich lenen om de grensoverschrijdende samenwerking te ondersteunen - met name het Interreg-programma, dat is aangewezen als technisch en financieel referentiekader - ten einde het Europese en nationale regelgevingskader verder te ontwikkelen.

2.2. Benadrukt dient te worden dat een en ander dus in de lijn ligt van eerdere voorstellen in het ESC-advies over benchmarking(1), waarin een regionale aanpak werd verkozen boven een nationale benadering. De door de Commissie gevolgde nationale aanpak heeft tot nu slechts zeer bescheiden resultaten opgeleverd. Deze methode is echter opnieuw in de schijnwerpers komen te staan tijdens de buitengewone Europese Raad van Lissabon (maart 2000), die de benchmarkingstechniek heeft uitgeroepen tot nieuwe, prioritaire werkmethode van de Europese Unie. Het Prism-initiatief van de Waarnemingspost voor de interne markt dient in dit perspectief te worden gezien: er wordt een nieuwe "benchmarking"-aanpak aanbevolen. Deze aanpak zal niet zozeer van praktijkvoorbeelden uitgaan als wel van de methoden waarmee betekenisvolle en duurzame successen zijn behaald.

3. Analyse van de problemen van grensregio's

3.1. Historische achtergrond

3.1.1. De grenzen zoals wij die vandaag kennen zijn het resultaat van de snelle ontwikkeling van staten sinds de 19e eeuw. Ondanks de slechte vervoersverbindingen werden grensstreken vroeger gekenmerkt door mobiliteit en culturele, sociale en economische contacten. De buitenlandse bezoeker die Europa aandoet wordt dan ook getroffen door de architectonische en culturele overeenkomsten van het Middellandse-Zeegebied, het stroomgebied van de Rijn of de Donau, de Lage Landen, de Balkan, enz. Door de vaststelling van administratieve grenzen en, meer nog, de organisatie van staten rond het begrip "natie" is de geografische en culturele eenheid stilaan verbroken, hetgeen op enkele uitzonderingen na heeft gezorgd voor verdeelde, vaak vijandige grondgebieden, die elkaar in het beste geval negeerden.

3.1.2. Het einde van de 20e eeuw wordt onder meer gekenmerkt door het - paradoxale - probleem van het bestaan van grenzen: enerzijds worden de economische en handelsstromen steeds meer gecontroleerd, anderzijds is er een enorme economische en politieke zone ontstaan die leidt tot het verdwijnen van duizenden kilometers grenzen. Als gevolg hiervan rijzen problemen rond de identiteit en de toekomst van grensregio's.

3.1.3. Vijftig jaar Europese eenwording hebben de breuklijnen die het gevolg zijn van de opkomst van de naties en de vaststelling van grenzen niet echt kunnen uitvlakken. Ondanks het vrij verkeer van personen, goederen, diensten en kapitaal (dat overigens nog onvolmaakt is), wint de nationale staat het nog altijd van het begrip "grensruimte". Hoewel grenzen niet langer een fysieke barrière vormen, blijven zij "in het hoofd" aanwezig, met name in het gedrag en gewoonten van de mensen. Vandaar dat de Europese Unie zich moet afvragen wat de waarde is van de instrumenten die zij heeft ontwikkeld voor de reconstructie van een Europese samenwerkingsruimte.

3.1.4. Grenzen waren/zijn een gevolg van de indeling in staten, maar wordt de identiteit van grensoverschrijdende regio's niet juist bepaald door geografische nabijheid? Hoe belangrijk is trouwens de fysieke nabijheid? Tegenwoordig bestaat het belangrijkste voordeel meestal in de snelle bereikbaarheid, die afhangt van de flexibiliteit van het productieapparaat. De geografische nabijheid wordt belemmerd door problemen i.v.m. de wederzijdse erkenning van nationale structuren en procedures, die alleen met de hulp van deskundigen kunnen worden overwonnen.

3.1.4.1. In het kader van de interne markt kan de vraag worden gesteld hoe de regio's ten opzichte van de grenzen moeten worden gesitueerd. De oude grenzen hebben sporen nagelaten in de economieën van grensoverschrijdende regio's. Dagelijkse pendelaars zijn een zichtbaar kenmerk van grensoverschrijdende economieën. In deze context blijkt dat grensoverschrijdende transacties over en weer bevorderlijk zijn voor de economische prestatie en het concurrentievermogen van de regio's.

3.1.5. Isolationisme is achterhaald. Met het verdwijnen van de versnippering moeten nieuwe vormen van betrekkingen worden uitgewerkt. Dat is de uitdaging waarvoor de grensoverschrijdende regio's zich in het kader van de interne markt gesteld zien. Maar wat voor zin hebben procedures en structuren om staten dichter bij elkaar te brengen, als de structuren en werkwijzen van de nationale staten er dagelijks voor zorgen dat de breuken juist in stand worden gehouden of soms zelfs worden verergerd?

3.2. Traditionele hypotheses inzake de benadeling van grensoverschrijdende regio's

3.2.1. In de economische literatuur wordt de grens vaak omschreven als een kunstmatige factor die de markten verstoort en de economische ontwikkeling belemmert, omdat investeringen duurder worden.

3.2.2. Zuiver economisch gezien vormt de instandhouding van een fysieke of "onzichtbare" grens dus een belemmering voor de economische ontwikkeling. Er zijn inderdaad tal van "onzichtbare belemmeringen": verschillende talen, gedragingen, bestuurswijzen, culturele problemen, enz. Deze worden steeds vaker aangewezen als oorzaak van het feit dat grensregio's in het Europa zonder grenzen nog altijd met de ruggen tegen elkaar staan.

3.2.3. Een van de belangrijkste lessen die uit de hoorzitting van Triëste kan worden getrokken is dat de Europese Unie, met haar programma's en financiële steun, als enige in staat is een reëel tegenwicht te geven aan de breuken en versnipperingen. Helaas bestaat de indruk dat de deelnemers aan deze programma's veeleer door de financiële aspecten worden aangetrokken dan dat zij door een echte wil tot samenwerking worden gedreven. Bovendien lijken de Europese acties in het niet te vallen bij het gewicht van de reële en onzichtbare grenzen.

3.2.4. Tijdens de hoorzitting in Luxemburg, die in een geheel andere context plaatsvond, werd vooral het accent gelegd op de dynamiek van de lokale actoren, die vaak voor de Europese programma's kwamen met voorbeeldige initiatieven voor samenwerking op economisch, sociaal of cultureel gebied. De Europese programma's, die meer dan welkom waren, hebben deze initiatieven een grotere draagwijdte gegeven. Maar met hun vaak logge en bureaucratische werking kunnen zij ook juist een belemmering voor samenwerking zijn. Pas aan het eind van de jaren '80 is de Europese Commissie zich gaan bekommeren om het fenomeen grensgebied, toen zij de Interreg-programma's heeft gelanceerd. De hoorzitting in Luxemburg heeft tevens het belang aangetoond van structuren die de samenwerking bevorderen: de politieke top van de Grote Regio, de Sociaal-Economische Raad, consulaire conferenties, vakbondsorganisaties, enz. Deze helpen stuk voor stuk de "onzichtbare barrières" te overwinnen en een tegenwicht te geven aan de natuurlijke "nationale" reflex, die het ontstaan van echte grensoverschrijdende economische ruimten binnen de interne markt belemmert.

4. Naar een nieuw referentiekader voor de analyse van grensgebieden

4.1. Een grensgebied is een stuk van het nationale grondgebied dat zowel de afscheiding met een ander land vormt als het contactpunt met dat land. Er kunnen spanningen zijn in het gebied, maar tegelijkertijd kan het een erg aantrekkelijk gebied zijn omdat de aanwezigheid van het andere land al voelbaar is.

4.2. In het huidige kader van de opbouw van de Europese Unie wordt zowel gesproken van het "Europa zonder grenzen" als van het "Europa van de regio's". De eerste doelstelling geeft duidelijk blijk van de wil, grenzen te doen verdwijnen. Bij de tweede aanpak vallen de nationale grenzen weliswaar weg, maar is er een andere afbakening, op geografische, sociaal-culturele, linguïstische en structurele gronden.

De grens wordt niet langer als scheiding gezien, maar als contactregio.

4.3. Volgens deze visie dient de studiegroep "Grensoverschrijdende initiatieven" uit te gaan van hypotheses die niet langer de gevolgen van grenzen benadrukken, maar het overschrijden van die grenzen en het ontstaan van contactregio's waardoor interregionale samenwerking en de progressieve omvorming van "grensregio's" tot grensoverschrijdende gebieden mogelijk worden.

4.3.1. Vanuit het oogpunt van de ruimtelijke ordening is de uitdaging van de samenwerking op lange termijn dat grensoverschrijdende gebieden ontstaan, die generator zijn van gezamenlijke initiatieven en projecten, reservoirs van bedrijvigheid en solidariteit, uitgerust met structuren voor uitwisseling, coördinatie en aansturing (de schaal van dit project moet nog grotendeels worden bepaald, en dient op basis van solidariteitsbehoeften en gemeenschappelijke strategieën gestalte te krijgen).

4.3.2. De reeds gehouden hoorzittingen bevestigen het idee dat deze nieuwe aanpak operationeel bij de overheden moet leggen, die bevoegdheden moeten krijgen op welbepaalde samenwerkingsterreinen; een en ander kan worden gerealiseerd door de operatoren in een netwerk op te nemen en te laten samenwerken. De participatie van de sociaal-economische actoren aan deze dynamiek is een van de doorslaggevende factoren; deze participatie moet zowel raadgevend van aard zijn (bijv. de SER van de Grote Regio) als operationeel (bijv. de consulaire samenwerking).

4.4. Aangezien de onzichtbare belemmeringen het moeilijkst zijn te overwinnen en er nog altijd op zichzelf gerichte staten of regio's zijn die de ontwikkeling blijven bemoeilijken, wordt in het nieuwe analytisch raamwerk het accent gelegd op de evolutie van grensregio tot contactregio. Het is niet de bedoeling de nationale aspecten te ontkennen, maar om deze weer in evenwicht te brengen. Hoe meer het grensgebied zich bewust wordt van zijn begrenzingen en probeert deze te overwinnen, hoe meer het in de praktijk een contactregio zal zijn; in andere regio's blijven grenzen echte barrières - vanwege de politieke context, de te zwakke mobilisatie van de actoren of te sterke economische verschillen.

4.5. Om de successen en mislukkingen van de grensoverschrijdende samenwerking goed in kaart te brengen, zouden de structuren, methoden en producten moeten worden omschreven.

4.5.1. Met "structuren" worden de formele voorzieningen bedoeld die het samenwerkingsakkoord een concrete inhoud geven, ongeacht de aard van de samenwerking (industrieel, sociaal, juridisch of institutioneel). Goede en slechte praktijken hebben hier betrekking op de vastgestelde problemen en de manier waarop deze opgelost kunnen worden.

4.5.2. Met "methoden" worden de voorwaarden voor uitvoering van de initiatieven bedoeld: het bestaan van Europese steun en hulp van territoriale overheden en lidstaten, het bestaan van partnerschappen en, in het bijzonder, de betrokkenheid van plaatselijke sociaal-economische actoren, met inbegrip van vrouwen, jongeren en sociaal zwakkeren, een goede voorbereiding van de projecten door middel van voorafgaande haalbaarheidsstudies, mechanismen voor follow-up en permanente evaluatie, verspreiding van de resultaten, enz.

4.5.3. Met "producten" wordt hoofdzakelijk gedoeld op de Europese toegevoegde waarde van de activiteiten, de maatschappelijke dimensie van het project, de adequate invulling van behoeften, de effectieve benutting van de resultaten zodat de initiatieven een werkelijk massaal effect sorteren en niet in de proeffase blijven steken, enz.

4.6. Bij de analyse van de sociaal-economische efficiency lijkt het ons eveneens nuttig te kijken naar de onderbouwing van de grensoverschrijdende samenwerking, te weten de ruimtelijke ordening (samenhang met het regionaal, lokaal en nationaal beleid, culturele veranderingen, enz.) alsook de complementariteit met andere Europese programma's.

4.7. In deze context kan het bestaan van of het vooruitzicht op een open ruimte (met open grenzen), mits in het kader van een pro-actieve strategie, een kans betekenen om samenwerkingsnetwerken tot stand te brengen, nieuwe solidariteitsstructuren op te zetten en de dienstverlening aan de burgers een nieuwe invulling te geven, enz. Zo zullen de contactregio's een geschikte plaats voor uitwisseling worden, en wellicht een positieve factor zijn ter vervanging van de grenzen, zonder dat de verscheidenheid en rijkheid van de lidstaten hierdoor verdwijnen.

5. Voorstellen voor maatregelen

5.1. De indeling en beoordeling van goede praktijken

De indeling en beoordeling van goede praktijken zou moeten geschieden aan de hand van een eenvoudig schema, dat is gebaseerd op de instrumenten, methoden, producten en structurele gevolgen.

5.1.1. Bij de beoordeling van de samenwerkingsinstrumenten (structuur, overeenkomst) zal met name worden gekeken naar de problemen die er waren en de manier waarop deze al dan niet zijn opgelost, evenals de gekozen beheersmethode (administratief, financieel, enz.).

5.1.2. Bij de analyse van de methode wordt gekeken naar de aard van het partnerschap (financieel, operationeel of adviserend) alsmede de onderdelen van het werkprogramma (haalbaarheidsstudies, follow-up, beoordelingscriteria en -methoden en analyse van de sociaal-economische impact).

5.1.3. Bij de bestudering van de producten wordt gekeken naar de Europese toegevoegde waarde van het project - de integratie en de voltooiing van de interne markt -, de maatschappelijke dimensie van het project, het adequate inspelen op de behoeften en, ten slotte, de reële impact (kleinschalige dan wel massa-effecten).

5.1.4. Ook eventuele structurele gevolgen van projecten (het doorbreken van culturele grenzen, mentaliteitsveranderingen, wijzigingen in de ruimtelijke ordening, lancering van gemeenschappelijke projecten en van een gemeenschappelijke strategie voor sociaal-economische ontwikkeling, opleiding en gemeenschappelijke initiatieven voor de ontwikkeling van vaardigheden enz.), zullen onder de loep worden genomen.

5.1.5. Bovendien zou het interessant zijn te kijken in welke mate de initiatieven een aanvulling vormen op het Europese beleid op het gebied van milieu en de uitbreiding en het Europese cohesie- en sociaal beleid.

5.2. De exploitatie en verspreiding van goede praktijken

Na de hoorzittingen met deelnemers van grensoverschrijdende initiatieven zijn er zeer uiteenlopende vaststellingen gedaan. De wijze van functioneren, de intensiteit van de samenwerking, de opbouw en inhoud van de projecten variëren op basis van verschillende parameters zeer sterk. De mate waarin de samenwerking zich ontwikkeld heeft, blijkt hierbij wel een zeer belangrijke parameter te zijn. De variabelen die deze ontwikkeling bepalen zijn, behalve de historische achtergrond van de betrekkingen, de politieke wil en het bestaan van juridische en operationele structuren.

De grensoverschrijdende regio's moeten hun traditionele functioneringswijze aanpassen, door gezamenlijke strategieën te koppelen aan operationele doeltreffendheid en grensoverschrijdende integratie.

Een doeltreffende exploitatie en verspreiding van goede praktijken zou volgens het Comité moeten zijn gebaseerd op een algemeen raamwerk, met de volgende onderdelen:

5.2.1. de "Prism"-databank zou op grond van de vier criteria voor het bestuderen van grensoverschrijdende initiatieven moeten worden bijgewerkt; uiteraard zullen van de geselecteerde initiatieven vooral de gevolgde methode en de behaalde resultaten worden gepresenteerd;

5.2.2. er zouden discussiefora moeten worden georganiseerd waar beheerders van initiatieven met elkaar van gedachten kunnen wisselen over de vier zwaartepunten, te weten: structuren, methoden, producten en structurele effecten;

5.2.3. er zou nog diepgaander onderzoek moeten worden gedaan naar de mislukkingen en problemen die zich hebben voorgedaan, door een "check list" van slechte ervaringen op te stellen, waarvan veel meer kan worden opgestoken dan van een lijst van successen.

5.3. Ontwikkeling van het operationeel en wettelijk kader

Aan de hand van de inventarisatie van goede praktijken en de check list van slechte ervaringen zou de Waarnemingspost voor de interne markt in staat moeten zijn innovaties voor te stellen en operationele aanbevelingen te richten tot de regionale, nationale en communautaire actoren, inzake:

5.3.1. de gemakkelijkere werking van de instrumenten voor grensoverschrijdende samenwerking (statutaire, boekhoudkundige, fiscale en andere aspecten);

5.3.2. de versterking van de samenwerkingsstructuren op de drie niveaus - politiek, raadplegend en operationeel - door ervoor te zorgen dat de plaatselijke sociaal-economische actoren daadwerkelijk participeren;

5.3.3. de aanstelling van samenwerkingsbevorderaars; dit kunnen zowel bemiddelaars zijn (naar het voorbeeld van het project van de Grote Regio) als bureaus voor sturing en begeleiding: de zgn. "loketten" voor werkzoekenden (het EURES-netwerk), ondernemingen (het EIC-netwerk) en ambachtslieden (de bureaus voor grensoverschrijdende ontwikkeling van ondernemingen - BDTE);

5.3.4. het bestaan van analyse- en observatie-instrumenten, met name op het gebied van de werkgelegenheid, om de politieke actie en het werk in het veld te begeleiden;

5.3.5. de lancering van zeer concrete projecten, die als enige geschikt zijn om alle krachten te mobiliseren en een werkelijk structureel effect teweeg te brengen;

5.3.6. de ondersteuning van de plaatselijk actoren. Uit een analyse van de situatie is namelijk gebleken dat de samenwerkingsinitiatieven die het meeste effect sorteren zijn uitgevoerd door operatoren die over specifieke knowhow en bevoegdheden beschikken: zij spreken de taal van hun buren, zij hebben een uitstekende kennis van het institutionele en bestuurlijke kader van het buurland, zij zijn in staat technische en financiële middelen te mobiliseren en kunnen ingewikkelde projecten beheren.

5.4. Deze voorstellen verwijzen:

- enerzijds naar de noodzaak de algemene dynamiek te steunen door hulp te bieden bij het opstellen van statuten en de totstandkoming van een eenvoudig en doorzichtig belastingstelsel, en bij het vrijmaken van begrotingsmiddelen voor de financiering van personeel en netwerken;

- anderzijds naar de toegankelijkheid van instrumenten voor het verstrekken van informatie (gidsen, databanken) en voor de dialoog (discussiefora enz.) inzake de beste methoden en instrumenten voor grensoverschrijdende samenwerking, om zo antwoorden te geven op de meest gestelde vragen met betrekking tot het technisch beheer van de projecten en de betrekkingen met de overheid: modellen voor samenwerkingsovereenkomsten, uitleg over nationale regelgevingsaspecten, juridische restricties, enz.

5.5. Het Interreg-programma in het bijzonder en andere door de Commissie voorgestelde technische en financiële maatregelen zijn gericht op en dragen werkelijk bij tot de grensoverschrijdende dynamiek, door projecten op dit gebied financieel te ondersteunen.

5.5.1. Na afloop van de hoorzittingen in de regio, die twee zeer verschillende contexten van samenwerking schetsten, is gebleken dat het gebruik van Europees geld wordt bepaald door tal van factoren, zoals met name het reeds bestaan van grensoverschrijdende betrekkingen, de complementariteit en de economische samenhang, alsmede de intensiteit van de bestaande betrekkingen. De maatregelen lijken het meeste effect te sorteren in gebieden die reeds op de samenwerking zijn voorbereid. Het valt te betreuren dat de activiteiten van de Commissie vooral zijn gericht op situaties waar dergelijke voordelen reeds aanwezig zijn, en dat zij niet juist ambitieuzer en doeltreffender zijn en méér zijn gericht op situaties waar de behoefte aan van samenwerking sterker is.

5.5.2. Naar aanleiding van de gepresenteerde projecten kunnen verscheidene voorstellen worden gedaan om dit initiatief te verbeteren:

- een herziening van het toepassingsniveau van het programma: zo is Interreg vooral administratief van aard, terwijl de projecten in werkelijkheid meer behoefte hebben aan een operationeel kader, waarbij de programma's aan beide zijden van de grens synchroon lopen en samenhang vertonen. Een administratieve organisatie die leidt tot één gemeenschappelijk programma zou de samenwerking in sterke mate vooruit kunnen helpen;

- een meerjarenprogrammering - zoals bij Interreg niet het geval is - naar het voorbeeld van reeds uitgevoerde samenwerkingsprojecten;

- een gezamenlijke tenuitvoerlegging door beheersautoriteiten van verschillende landen, met behulp van gemeenschappelijke grensoverschrijdende middelen en samenhangende procedures: uniforme procedures voor selectie, uniforme regels, en een gemeenschappelijk tijdschema voor de uitvoering;

- voorrang verlenen aan intermenselijke samenwerking: te veel programma's, met name in grensgebieden van derde landen, betreffen uitsluitend materiële aspecten (wegen, bruggen, enz.); hoe belangrijk deze aspecten ook zijn, zij hebben nog nooit een conflict helpen voorkómen;

- voorafgaand aan iedere communautaire activiteit, degenen die op lokaal niveau verantwoordelijk zijn - inclusief maatschappelijke organisaties - aandacht laten besteden aan de samenwerkingsstrategieën.

5.6. Bovenstaande elementen, aangevuld met kwaliteitsnormen voor de producten, kunnen van het Interreg-initiatief een instrument van de Europese Unie voor het scheppen van dynamische grensruimtes binnen de interne markt maken dat méér is dan alleen maar een begrotingslijn of financiële manna.

6. Belangrijkste conclusies

In het licht van de in Brussel, Triëste en Luxemburg gehouden hoorzittingen, doet de studiegroep "Prism - Grensoverschrijdende initiatieven" de volgende aanbevelingen:

6.1. er zou een reeks van vier criteria moeten worden gehanteerd voor het aanwijzen van goede praktijken in grensregio's, aan de hand van de samenwerkingsvorm, de gekozen methode, het "product" en de structurele gevolgen op langere termijn;

6.2. er moet worden gezorgd voor een optimaal gebruik van Prism, als platform voor de verspreiding van goede praktijken, door middel van discussiefora waar met name van gedachten kan worden gewisseld over de methoden, problemen en de impact van de resultaten;

6.3. er moet bij de Europese Unie op worden aangedrongen zich meer te bekommeren om het lot van grensregio's, zodat hiervan echte grensoverschrijdende ruimtes worden gemaakt; de inspanningen van de lokale actoren in sommige regio's van de Unie (zoals de Grote Regio, waaraan een bezoek is gebracht tijdens de hoorzitting in Luxemburg) kunnen hierbij als voorbeeld worden genomen; in het Interreg-initiatief zou meer plaats moeten zijn voor echte samenwerkingsstrategieën, en er zou prioriteit moeten worden gegeven aan de betrokkenheid van de sociaal-economische actoren, het werk in het veld, concrete projecten die uitwisseling bevorderen, intermenselijke betrekkingen en netwerken van personen;

6.4. de Europese Unie zou bijzondere aandacht moeten besteden aan de situatie van de meest perifere en excentrisch gelegen grensregio's, met name aan de grenzen met kandidaat-lidstaten, door de openstelling van de grenzen in deze landen actief te bevorderen door middel van strategieën waarbij in de eerste plaats de lokale verantwoordelijken en operatoren betrokken zijn. De methoden die in de meer centraal gelegen regio's zijn gebruikt en de goede praktijkvoorbeelden van het Prism-initiatief zouden hier zeer goed kunnen worden verspreid en toegepast.

Brussel, 29 november 2000.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) Advies over de "Mededeling van de Commissie aan de Raad, aan het Europees Parlement, aan het Economisch en Sociaal Comité en aan het Comité van de Regio's - Benchmarking van het concurrentievermogen - Een instrument ten dienste van ondernemers en de overheid" (COM(97) 153 def.) (PB C 296 van 29.9.1997, blz. 8).