NL Publicatieblad van de Europese Unie C 54/24

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het thema „Betrekkingen EU-Rusland”

(initiatiefadvies)

(2011/C 54/05)

Rapporteur: de heer VOLEŠ

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn zitting van 17 en 18 februari 2010, overeenkomstig artikel 29, lid 2, van het rvo, besloten een initiatiefadvies op te stellen over het thema:

Betrekkingen EU-Rusland.

De gespecialiseerde afdeling Externe betrekkingen, die met de voorbereiding van de werkzaamheden was belast, heeft haar advies goedgekeurd op 23 november 2010.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn op 8 en 9 december 2010 gehouden 467e zitting (vergadering van 9 december) onderstaand advies uitgebracht, dat met 195 stemmen vóór en zonder stemmen tegen, bij 8 onthoudingen, werd goedgekeurd.

1. Aanbevelingen

1.1 Het EESC verwelkomt de Gezamenlijke verklaring inzake het partnerschap voor modernisering (PvM), die tijdens de op 31 mei en 1 juni 2010 te Rostov aan de Don gehouden EU-Ruslandtop is goedgekeurd, inclusief de oproep tot het maatschappelijk middenveld om zijn deelname aan de samenwerking tussen de EU en Rusland door een verbrede dialoog te bevorderen. De betrekkingen tussen de EU en Rusland zijn voor beide partijen van strategisch belang en moeten op wederzijds vertrouwen berusten. Het maatschappelijk middenveld in de EU en Rusland dienen hun onderlinge samenwerking op te voeren en bij te dragen aan de uitvoering van het PvM. Het EESC is bereid hieraan actief bij te dragen.

1.2 Het EESC onderschrijft de bestaande structuur van de gemeenschappelijke ruimten, maar wil dat het maatschappelijk middenveld aan beide zijden meer de gelegenheid krijgt om de eigen standpunten en initiatieven op diverse terreinen voor het voetlicht te brengen.

1.3 Het EESC stelt voor om meer relevante partijen te betrekken bij de dialoog over economische en handelsbetrekkingen en om na te denken over de oprichting van een breed en representatief EU-Rusland Bedrijfsforum.

1.4 Het EESC staat achter de pogingen om snel vooruitgang te boeken in de onderhandelingen over de vergemakkelijking en liberalisering van de visumregeling.

1.5 Bij het mensenrechtenoverleg tussen de EU en Rusland zouden meer non-gouvernementele actoren betrokken moeten worden. Het EESC is bereid om zich bij dit platform aan te sluiten.

1.6 Er zouden meer platforms moeten komen waar de maatschappelijke organisaties uit de EU en Rusland kunnen bijdragen aan het vervolg en de monitoring van de betrekkingen tussen de EU en Rusland. In navolging van het Forum van het maatschappelijk middenveld (FMM) voor het oostelijk partnerschap zou er ook een FMM voor de EU en Rusland kunnen worden opgericht.

1.7 Het EESC wil dat er meer contact tussen mensen ontstaat en dat er meer uitwisselingen plaatsvinden op het gebied van onderwijs en de interculturele dialoog als middel om wederzijds begrip en vertrouwen te vergroten.

1.8 Het standpunt van de lidstaten jegens Rusland zou samenhangender moeten zijn. De EU moet met één stem spreken en ambitieus, maar tegelijk realistisch te werk gaan en over genoeg flexibiliteit beschikken.

1.9 Het EESC beschouwt Russisch lidmaatschap van de WTO als essentieel, staat volledig achter dit proces en zou dit zo snel mogelijk voltooid willen zien.

1.10 De EU moet de regels herzien voor financiële steun aan ngo's in het kader van het Europese instrument voor democratie en mensenrechten. Dit instrument gaat uit van een hoge mate van cofinanciering, die het veel Russische ngo's onmogelijk maakt om hiervan gebruik te maken.

1.11 Het EESC raadt aan om naar mogelijkheden te kijken om Rusland bij grote regionale projecten te betrekken die met de landen van het oostelijk partnerschap (OP) besproken kunnen worden, vooral op het gebied van milieu, volksgezondheid, vervoer en energie-efficiëntie. Het Russische maatschappelijk middenveld zou vergaderingen moeten kunnen bijwonen van de diverse platforms van het FMM van het oostelijk partnerschap, waar dergelijke projecten van gemeenschappelijk belang tussen de EU, het oostelijk partnerschap en Rusland aan de orde kunnen komen. Een ruimere inbreng van het maatschappelijk middenveld wordt ook aanbevolen voor de uitvoering van het beleid inzake de noordelijke dimensie, de Oostzee- en Zwartezeestrategie en andere relevante initiatieven.

1.12 Het EESC herhaalt zijn voorstel om een op te richten gezamenlijk EU-Russisch orgaan voor het maatschappelijk middenveld op te nemen in de aanstaande overeenkomst.

1.13 Het EESC zal een contactgroep voor de betrekkingen tussen de EU en Rusland oprichten en contact blijven onderhouden met de Civiele kamer van de Russische Federatie (CCRF). Tevens stelt het voor meer maatschappelijke organisaties te betrekken bij de gemeenschappelijke activiteiten van de CCRF.

2. Betrekkingen EU-Rusland: een inventarisatie

2.1 De laatste twee decennia kende de relatie EU-Rusland diverse hoogte- en dieptepunten. Het Russisch-Georgische gewapende conflict in augustus 2008 en de gasruzie tussen Rusland en Oekraïne in januari 2009 bekoelden de wederzijdse betrekkingen. Toch bleven beide partijen proberen de impasse te boven te komen. Dit advies beoogt vooral duidelijk te maken hoe de EESC-aanbevelingen de betrekkingen tussen de EU en Rusland kunnen verbeteren, en hoe het maatschappelijk middenveld in beide gebieden hieraan kan bijdragen.

2.2 De besprekingen over een nieuwe bilaterale overeenkomst tussen de EU en Rusland ter vervanging van de Partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst uit 1994 werden in juni 2008 gelanceerd in Chanty-Mansijsk en gingen in juli dat jaar officieel van start. Beide partijen benaderden de onderhandelingen met verschillende nadruk op de aard van de nieuwe overeenkomst. De EU wil een overkoepelend en gedetailleerde strategische overeenkomst, terwijl Rusland liever een politieke raamovereenkomst ziet, als kader voor nadere gedetailleerde sectorovereenkomsten voor terreinen die voor Rusland van belang zijn (1).

2.3 De 12e onderhandelingsronde tussen de EU en de Russische Federatie, die via de werkgroepen voor de Gemeenschappelijke ruimten verlopen, begon medio november 2010. De Commissie is voorzichtig optimistisch over de resultaten van de onderhandelingen tot nu toe, maar het is nog te vroeg om te zeggen wanneer de besprekingen over de nieuwe overeenkomst kunnen worden afgerond.

2.4 Het gebrek aan vooruitgang in de besprekingen over een nieuwe overeenkomst toont aan dat beide partijen over de wederzijdse betrekkingen van mening verschillen. De EU is voorstander van een complexe modernisering van samenleving, politiek en economie die strookt met het Europese acquis en de Europese instellingen. Rusland daarentegen wil behandeld worden als souvereine wereldmacht, met eigen opvattingen over democratie en mensenrechten en met eigen economische en veiligheidsbelangen (2). Daartoe zet Rusland alle middelen in waarover het beschikt: aardgas en olie, kernwapens, ruimtevaartprogramma's enz., inclusief zijn positie in internationale organisaties, zoals de VN-Veiligheidsraad, de Shanghai Samenwerkingsorganisatie, het GOS en de G-20. Maar de internationale verwezenlijking van die ambities blijft beperkt vanwege de huidige gebrekkige sociaaleconomische omstandigheden in Rusland (3).

2.5 De EU en Rusland zijn omtrent mogelijke veranderingen in de veiligheidsarchitectuur van Europa heel verschillende meningen toegedaan. Rusland wil de Europese veiligheidsstructuur herzien, wat blijkt uit Ruslands voorstel om een nieuw Europees veiligheidspact af te sluiten, zoals in juni 2008 verwoord door president Dimitri Medvedev.

2.6 Er zijn ook aanzienlijke verschillen ten aanzien van de continuïteit van de energievoorziening. Als Europa's grootste leverancier van olie en aardgas streeft Rusland naar een speciale behandeling, ook voor zijn energiebedrijven en hun toegang tot de EU-markt, inclusief erkenning van zijn speciale positie en belangen in de energiesector van Wit-Rusland en Oekraïne (4). Rusland zegde in augustus 2009 het Verdrag inzake het Energiehandvest (ECT) op. De EU van haar kant beschouwt het ECT als basis voor verdere liberalisering van de energiemarkt, inclusief de openstelling voor Russische energiemaatschappijen. Het recente initiatief van president Medvedev om een nieuw wereldwijd verdrag voor veilige energievoorziening af te sluiten, ter vervanging van het ECT, was gericht aan de leden van de G-20, en niet uitsluitend aan de EU, hoewel zij Ruslands belangrijkste handelspartner op energiegebied blijft.

2.7 Rusland probeert zijn belangen jegens de EU te behartigen door speciale betrekkingen aan te knopen met traditionele Europese „grootmachten”. De EU-lidstaten hebben immers hun eigen bilateriale betrekkingen met Rusland, die hun nationale tradities en belangen weerspiegelen, maar het is essentieel dat zij streven naar een betere coördinatie van hun standpunten en activiteiten, zodat er een overkoepelend EU-beleid jegens Rusland kan worden geformuleerd. Het nieuwe Verdrag van Lissabon heeft het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU versterkt en de EU nieuwe bevoegdheden toegekend voor het waarborgen van de energievoorziening.

2.8 Rusland en de EU verschillen ook van mening over het oostelijk partnerschap, dat Rusland beschouwt als een poging om Europa's invloedssfeer uit te breiden. De EU ziet het partnerschap echter als een middel om waarden en normen met de oostelijke buurlanden te delen, aangezien de invoering hiervan tot economische en sociale modernisering leidt en bijdraagt aan de veiligheid en stabiliteit van geheel Europa.

2.9 De samenwerking tussen de EU en Rusland heeft zich positief ontwikkeld binnen het kader van het gezamenlijke beleid van de EU, Rusland, Noorwegen en IJsland inzake de noordelijke dimensie. Er zijn concrete resultaten bereikt in partnerschapsprojecten op het gebied van milieu, volksgezondheid, cultuur, vervoer en infrastructuur. In zijn advies over het beleid inzake de noordelijke dimensie (5) heeft het EESC onverdroten bijgedragen aan de uitvoering van het beleid en het belang benadrukt van deelname van het maatschappelijk middenveld hieraan.

2.10 Ondanks de hierboven vermelde misverstanden en moeilijkheden heerst er in zowel de EU als Rusland algemene overeenstemming over het strategisch belang van de bilaterale betrekkingen. De politieke wil tot verbetering van die betrekkingen spreekt duidelijk uit de conclusies van de EU-Ruslandtop van Rostov aan de Don (31 mei-1 juni 2010) en de gezamenlijke verklaring over het Partnerschap voor Modernisering (6).

3. De uit de Gemeenschappelijke ruimten getrokken lessen

3.1 Algemene bevindingen

3.1.1 De geïnstitutionaliseerde dialoog, onder de aegide van Gemeenschappelijke ruimten (7), bood de gelegenheid tot de meest intensieve dialoog die de Unie ooit in haar betrekkingen met derde landen heeft gevoerd. Voor de onderhandelingen over de nieuwe overeenkomst tussen de EU en Rusland kunnen de volgende lessen worden getrokken uit de bestaande samenwerking in het kader van de gemeenschappelijke ruimten (8):

— de structuur met gemeenschappelijke ruimten is een solide institutioneel kader voor een brede politieke en sectorale dialoog tussen de EU en Rusland, die behouden moet blijven;

— ondanks enige vooruitgang die ten aanzien van sectorale kwesties is geboekt, zijn de resultaten van de GR nogal schamel, afgezet tegen de aanvankelijke verwachtingen van beide partijen;

— ter verbetering van de dialoog en de samenwerking is aan beide zijden meer politieke bereidheid en wederzijds vertrouwen vereist om het eens te kunnen worden over afspraken en waarden, inclusief de wederzijds overeengekomen normen.

3.2 Gemeenschappelijke economische ruimte

3.2.1 De EU-doelstelling voor een Gemeenschappelijke Economische Ruimte (GER) betrof de totstandkoming van een open en geïntegreerde markt tussen de EU en Rusland. Dit proces verloopt traag en een vrijhandelsgebied lijkt tamelijk ver weg. Het is cruciaal dat Rusland een lid van de WTO wordt en het EESC onderschrijft de wens van Russische zijde om de toetreding zo snel mogelijk tot stand te brengen. Het is echter wel de vraag hoe de oprichting van een douane-unie met Kazachstan en Wit-Rusland de onderhandelingen met de WTO zal beïnvloeden.

3.2.2 De GER-dialoog op verschillende terreinen omvat diverse niveaus en betreft allerlei aspecten op het gebied van economie, financiën, industrie en handel. (9) Het EESC beveelt aan om de GER-dialoog ook te richten op werkgelegenheids- en sociaal beleid, met inbreng van de sociale partners die nog niet aan de onderhandingen deelnemen, zulks met inachtneming van de beperkte bevoegdheden van de EU op deze gebieden. Speciale aandacht verdient de volksgezondheid, inclusief sanitaire en fytosanitaire maatregelen en consumentenbescherming.

3.2.3 De Rondetafel voor het bedrijfsleven EU-Rusland is het institutionele platform om ondernemingen bij de GER te betrekken. Al heeft de krachtige steun van het bedrijfsleven van beide zijden positieve gevolgen voor de economische integratie, toch zijn enkele werkgroepen, opgericht om de EU-Rusland-dialoog over regelgeving en industriële kwesties vlot te trekken, nog steeds niet operationeel (10) en houden politici en overheidsorganen geen rekening met bepaalde aanbevelingen en voorstellen. Bredere en stelselmatigere inbreng van relevante partijen in de onderhandelingen zou bijdragen aan het in kaart brengen en verwijderen van „kunstmatige” belemmeringen voor bilaterale handel en investeringen. Er dienen instrumenten te komen om die betrokkenheid te stimuleren. Het EU-Rusland Bedrijfsforum, dat de belangrijkste economische en zakelijke actoren omvat, zou die rol op zich kunnen nemen.

3.2.4 De belangrijkste taken voor alle GER-werkgroepen zijn: het opheffen van belemmeringen voor bedrijfsleven en investeringen; het voorkomen van protectionisme; het zorgen voor eerlijke mededinging, en het onderhandelen over harmonisatie van de wetgeving en voorschriften. Het EESC wil dat er beter verslag wordt uitgebracht over de geboekte vooruitgang en dat Rusland meer doet om zijn wetgeving en praktijken te veranderen. Het Verdrag van Lissabon geeft de EU daarnaast bevoegdheid op het gebied van investeringen, die zowel de regelgeving als de bescherming behelst. Daarom zou de EU in de nieuwe overeenkomst essentiële investeringsbepalingen moeten opnemen ter vervanging en actualisering van de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst, inclusief bepalingen inzake een eerlijke en gelijkwaardige behandeling en met name geloofwaardige en betrouwbare arbitrageclausules die garanties bieden voor de relaties tussen de investeerder en de staat.

3.2.5 Financiële instrumenten van de EU voor verbetering van de samenwerking op dit terrein moeten beter aansluiten op het beleid en de administratieve procedures ervan dienen te worden vereenvoudigd. De uitvoering en evaluatie van het proces moeten worden versterkt. Met name dienen er trustfondsen voor kleine projecten te komen met vereenvoudigde procedures, zodat middelen beschikbaar komen voor meer doelgroepen en instellingen, met inbegrip van vrouwelijke ondernemers, het mkb en de sociale economie, en gebruikt worden voor kleine, maar concrete, resultaatgerichte projecten (11). Een eventuele beperking van de beschikbare midden moet worden gecompenseerd door meer cofinanciering van de kant van Rusland, dat meer invloed en verantwoordelijkheid moet krijgen voor de programma's en projecten.

3.3 Gemeenschappelijke ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid

3.3.1 Vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid vormen een heel belangrijk gebied, aangezien het hier gaat om democratie, eerbiediging van mensenrechten en fundamentele vrijheden. Het is in het belang van beide partijen om vraagstukken als georganiseerde misdaad, terrrorisme, drugs en illegale migratie aan te pakken.

3.3.2 Eén van de belangrijkste onderwerpen in de onderhandelingen is het visum- en overnamebeleid. Het EESC wil dat er rekening wordt gehouden met de standpunten van het maatschappelijk middenveld ten aanzien van een vlottere verstrekking van visa aan bedrijven, maatschappelijke organisaties en studenten, verstrekking van meervoudige inreisvisa voor bewoners van de grensregio's, verlaging resp. afschaffing van visumkosten, registratie van buitenlandse burgers en de vereenvoudiging hiervan, en een evenwichtige en non-discriminatoire uitvoering van de regels betreffende werk- en verblijfsvergunningen, met inachtneming van de bevoegdheden van de lidstaten op deze terreinen. Het EESC bepleit een snelle vergemakkelijking en liberalisering van de visumregeling, uitgaande van wederzijds gedane toezeggingen.

3.3.3 De EU moet haar pogingen voortzetten om non-gouvernementele actoren te betrekken bij de mensenrechtendialoog tussen de EU en Rusland.

3.4 Gemeenschappelijke ruimte voor externe veiligheid

3.4.1 De gezamenlijke inspanningen van de EU en Rusland op het gebied van externe veiligheid zijn beperkt. De EU moet Rusland zeker blijven betrekken bij gezamenlijke activiteiten voor behoud van de veiligheid, gezien de positieve ervaringen met de missies in de bovengenoemde landen.

3.4.2 Rusland nodigde de EU uit om te bemiddelen in het conflict met Georgië na het Russisch-Georgische conflict in augustus 2008. Rusland moet nog steeds zijn verplichtingen van de overeenkomsten van 12 augustus en 8 september 2008 nakomen. De Waarnemersmissie van de Europese Unie (EUMM) is een onontbeerlijke factor voor de stabilisatie in Georgië. Toegang tot Abchazië en Zuid-Ossetië is een cruciaal maar nog onuitgevoerd onderdeel van haar mandaat. In dit opzicht is Ruslands medewerking van het grootste belang.

3.4.3 Ondanks hun verschillende meningen over de veiligheid in Europa en in de wereld, doen beide partijen er goed aan de bilaterale dialoog over veiligheid voort te zetten, en de dialoog via de bestaande internationale instellingen, die kunnen worden gebruikt om de betrekkingen tussen de EU en Rusland te bespreken: de VN, de Raad van Europa, de OVSE en de NAVO-Rusland-Raad.

3.4.4 De EU mag de belangen van haar oostelijke buren in de betrekkingen met Rusland en vice versa niet links laten liggen en ze moet voet bij stuk houden in haar toezegging om in de oostelijke partnerlanden veranderingen door te voeren.

3.4.5 Eensgezindheid over essentiële kwesties (betrekkingen met Rusland, energiebeleid, betrekkingen met de oostelijke partnerlanden) zal de positie van de EU in de omgang met de Russische Federatie versterken. Om te beginnen zou de EU met één stem moeten gaan spreken.

3.4.6 Hoewel er officiële contacten zijn, blijft de samenwerking tussen maatschappelijke organisaties, onderzoeksinstituten en denktanks in de EU en Rusland nog maar tot enkele gevallen beperkt. Te weinig contacten en gebrekkige samenwerking leiden tot een stereotype inschatting van de belangen en bedoelingen van „de ander”. Daarom zou de bilaterale dialoog van het maatschappelijk middenveld moeten bijdragen aan een nieuwe aanpak van kwesties van wederzijds belang, zoals het internationale terrorisme en de oorzaken daarvan.

3.5 Gemeenschappelijke ruimte voor onderzoek, onderwijs en cultuur

3.5.1 Deze gemeenschappelijke ruimte kan als toonbeeld dienen van een optimale samenwerking tussen de EU en Rusland, waarbij het zwaartepunt duidelijk ligt op puur wetenschappelijke projecten.

3.5.2 Kenmerkend voor het succes is de inzet van beide partijen, wat blijkt uit de programma's, de verstrekte middelen en de benadering van onderaf, waarbij de wetenschapper de structuur voor zijn werk en de meest geschikte vorm zelf kan bepalen (12).

3.5.3 Dit succes staat in schril contrast met de nogal geringe mobiliteit op onderwijsgebied, waar enkele uitwisselingen hebben plaatsgevonden, bijv. via de programma's Tempus en Erasmus Mundus. Het is ook moeilijk nadere informatie te krijgen over de werkwijze van de werkgroepen. Er zou meer aandacht moeten uitgaan naar jongeren en interculturele uitwisselingen. Het maatschappelijk middenveld zou meer bij de onderhandelingen en de follow-up van de overeenkomsten voor deze gemeenschappelijke ruimte betrokken moeten worden, zodat de gevolgen van onderzoeksprojecten voor de kennismaatschappij kunnen worden beoordeld.

4. Het huidige maatschappelijk middenveld in Rusland

4.1 Uit de beschikbare informatie over het maatschappelijk middenveld en de sociale en civiele dialoog in Rusland (13) blijkt dat nog niet geheel aan de Europese normen voldaan wordt, maar de positie en invloed ervan zijn sinds de laatste evaluatie van de betrekkingen tussen de EU en Rusland deels wel verbeterd (14).

4.2 De in 2006 opgerichte Civiele kamer van de Russische Federatie (CCRF) is de spreekbuis van het maatschappelijk middenveld in Rusland geworden. De Kamer is ingesteld bij decreet van de president, die een derde van de leden benoemt. De Kamer slaagde erin standpunten van de georganiseerde samenleving te verwoorden over belangrijke kwesties op nationaal en regionaal niveau. In tal van regio's zijn lokale kamers opgericht. De Kamer doet aanbevelingen, levert commentaar op wetsvoorstellen en analyseert de situatie van de regionale sectoren en de omstandigheden op regionaal niveau. Soms levert de Kamer onverbloemde kritiek op het regeringsbeleid (15).

4.3 Volgens het door de CCRF gepubliceerde verslag over de situatie van het maatschappelijk middenveld in de Russische Federatie in 2009 (16) is het aantal in Rusland geregistreerde non-profit ngo's (nngo's) gestegen tot 670 000 rechtspersonen. Tussen 2004 en 2009 is hun aantal met 17 % gedaald. De CCRF stelt voor om af te stappen van de indeling in nngo's en te kiezen voor de VN-methode, waarbij door de overheid opgerichte organisaties niet als zodanig worden beschouwd.

4.4 De activiteiten van de meeste ngo's richten zich op sociale thema's (54 %), gevolgd door wetenschap en onderwijs (44 %), bescherming van rechten (42 %), liefdadigheid (39 %), toerisme en sport (32 %), cultuur (30 %), informatie (27 %), gezondheid (22 %), milieu (12 %), lokale overheden (9 %), religie (9 %), economie (6 %), huisvesting (5 %) en overige onderwerpen (5 %).

4.5 De CCRF heeft contact gelegd met buitenlandse partnerorganisaties, waaronder het EESC (Memorandum van overeenstemming, 2008), is lid van de AICESIS en organiseerde de meest recente vergadering van haar raad van bestuur (in december 2009). De betrekkingen tussen het EESC en de CCRF zijn sindsdien uitgebreid door de organisatie van gezamenlijke workshops over thema's van gemeenschappelijk belang en de goedkeuring van gezamenlijke conclusies naar aanleiding van deze workshops (17).

4.6 Russische leiders beginnen te beseffen dat het zonder de inbreng van het maatschappelijk middenveld onmogelijk is om Rusland te moderniseren, hetgeen toch een strategisch doelstelling is. Het afgelopen jaar zijn diverse wijzigingsvoorstellen t.a.v. de huidige wetgeving goedgekeurd om de situatie voor het maatschappelijk middenveld te verbeteren. Door het buitenland gefinancierde ngo's werd het makkelijker gemaakt hun activiteiten te ontplooien.

4.7 Ondanks een gestaag groeiend begrip voor de bijdrage van het maatschappelijk middenveld aan de modernisering van het Russische politieke systeem is er nog veel werk voor de boeg.

4.8 In Rusland vindt het overleg tussen sociale partners over sociale en arbeidsvraagstukken op nationaal niveau plaats in het tripartiete comité. De algemene overeenkomsten komen tot stand via overleg tussen de overkoepelende Russische vakbonden, de werkgeversvereniging en de regering. De collectieve overeenkomsten worden doorgaans afgesloten in de ondernemingen waar vakbonden vertegenwoordigd zijn; niettemin leiden de geschillen soms tot stakingen. Rusland heeft de meeste ILO-overeenkomsten geratificeerd, maar het is essentieel dat deze volledig worden nageleefd.

4.9 De werkgevers zijn verenigd in een onafhankelijke ngo, de Russische Unie van Industriëlen en Ondernemers (RSPP). De Unie vertegenwoordigt ruim 120 regionale allianties en bedrijfsverenigingen uit belangrijke sectoren van de economie en speelt een actieve rol als sociale partner in het Russische tripartiete comité. Zij kan nieuwe wetgeving voorstellen en werkt voortdurend aan de verbetering van de bestaande wetgeving inzake economie en ondernemerschap. De Unie werkt nauw samen met BusinessEurope en steunt de verbetering van de zakelijke betrekkingen tussen Rusland en de EU en haar lidstaten.

4.10 Behalve de RSPP zijn er nog andere organisaties waarin ondernemers en werkgevers vertegenwoordigd zijn, zoals de Kamer van Koophandel en Industrie van de Russische Federatie (18), de Vereniging van Russische managers, Opora Rossii (mkb-vereniging) en andere. Zij zijn vertegenwoordigd in de CCRF.

4.11 De vakbonden worden vertegenwoordigd door twee vakbondsorganisaties: de Federatie van onafhankelijke vakbonden van Rusland (FNPR) en de Russische confederatie van arbeid (KTR). Beide zijn aangesloten bij de Internationale Vakbondsconfederatie (ITUC) en de regionale afdeling voor Europa, de pan-Europese regionale raad (PERC). (19)

4.12 Het EESC is bezorgd over de problemen waarmee de vakbonden in Rusland de laastste jaren steeds meer te kampen hebben. De vrije vakbonden beschouwen het ontbreken van respect voor de fundamentele rechten van de werknemer (vereniging, collectieve onderhandelingen en staking) als het nijpendste probleem. Er zijn duidelijke gevallen van discriminatie of van openlijke druk op vakbonden, hun leiders en leden om te verhinderen dat zij wettige activiteiten ondernemen. Wat ontbreekt, is doeltreffende wettige bescherming van werknemers door de overheid, die in moet staan voor de naleving van de wetgeving inzake de arbeidsverhoudingen.

4.13 Er is een breed scala van niet-gouvernementele organisaties. Hun activiteitengebieden zijn vermeld in paragraaf 4.4. Niet-regeringsgezinde organisaties voor de bescherming van de mensenrechten (20) hebben te kampen met verschillende vormen van tegenwerking, druk en bedreigingen. Uit particulier initiatief voortgekomen ngo's die opkomen voor de consument, het milieu, de sociale economie of de jongeren (21) hebben voor het merendeel te kampen met financieringsproblemen. Behalve maatschappelijke organisaties op federaal niveau zijn er op regionaal en lokaal niveau duizenden ngo's actief, die door de lokale overheden soms geboycot of onheus bejegend worden.

5. Voorstellen van het EESC voor de verbetering van de betrekkingen tussen de EU en Rusland

5.1 Algemene suggesties

5.1.1 Bouwen aan wederzijds vertrouwen tussen Rusland en de EU is dringend geboden. Dit is in de eerste plaats een taak voor de politieke leiders, maar ook de maatschappelijke organisaties van beide partijen dienen dit proces voluit te steunen. Zonder vertrouwen is vooruitgang in de onderhandelingen tussen de EU en Rusland over het nieuwe verdrag en de ontwikkeling van de dialoog in de Gemeenschappelijke ruimten amper mogelijk.

5.1.2 Aan EU-zijde is een gemeenschappelijke benadering van de lidstaten nodig, evenals duidelijker doelstellingen, realistische ambities en flexibiliteit om deze betrekkingen in het algemeen uit te bouwen, met name t.a.v. de ontwikkeling van de vier Gemeenschappelijke ruimten.

5.1.3 De relatie tussen de EU en Rusland heeft behoefte aan nieuw politiek momentum, dat beide partijen de kans biedt de samenwerking nieuw leven in te blazen en de waarde van het strategische partnerschap opnieuw doet inzien. De agenda van het Partnerschap voor modernisering (PvM), zoals op 1 juni 2010 overeengekomen tijdens de top in Rostov aan de Don, dient de EU te beschouwen als een toekomstgericht pakket met voorstellen voor samenwerking. Deze voorstellen dienen de betrekkingen tussen de EU en Rusland een nieuwe impuls te geven, uitgaande van de resultaten van de Gemeenschappelijke ruimten; tegelijk dient het een aanvulling te zijn op het Oostelijk partnerschap, dat al aan zes Oosteuropese landen is aangeboden.

5.1.4 Het EESC is verheugd dat de agenda van het Partnerschap voor modernisering niet alleen technologische en economische aspecten omvat, maar ook gericht is op bevordering van persoonlijke contacten en verbetering van de dialoog met het maatschappelijk middenveld, waardoor de inbreng van burgers en bedrijven wordt gestimuleerd. Wij zijn ervan overtuigd dat de modernisering van de Russische samenleving onmogelijk is zonder speciale aandacht voor zaken als mensenrechten, democratie, de bestrijding van corruptie, handhaving van de rechtsstaat, vrijheid voor de media, sociale dialoog en een grotere rol voor maatschappelijke organisaties bij de voorbereiding, uitvoering en follow-up van de vereiste hervormingen.

5.1.5 Om de steun van de EU voor de activiteiten van Russische ngo's toegankelijker en effectiever te maken, beveelt het EESC aan om de huidige eis van 20 % cofinanciering voor Russische ngo's eventueel te verlagen. Onder deze grens komen de ngo's nu niet in aanmerking voor de subsidieregeling van het Europees initiatief voor democratie en mensenrechten (EIDHR). Door deze eis kunnen maar weinig Russische ngo's profijt trekken van de EU-steun.

5.1.6 Ruslands bezorgdheid over het Oostelijke partnerschap hoeft niet te betekenen dat de EU geen voorstellen kan doen of niet met Rusland als partner kan samenwerken in de desbetreffende regio's of bij regionale projecten, op voorwaarde van gelijke en constructieve deelname van hun gemeenschappelijke buurlanden. In dit verband verdienen de aanbevelingen van EESC-adviezen over de noordelijke dimensie (5), de Oostzeestrategie (22), de Zwartezeestrategie (23), het Oostelijk Partnerschap (24) en de Donaustrategie de aandacht. Het is van belang dat de doelstellingen die de EU met haar oostelijke partners en Rusland afspreekt, zoveel mogelijk op elkaar aansluiten. De sectorale dialogen met de Russische federatie en de met de oostelijke partners overeengekomen actieplannen dienen in wezen dezelfde richting uit te gaan, hoewel zij heel waarschijnlijk in omvang en ambitie uiteenlopen.

5.1.7 De EU, de Russische federatie en hun gemeenschappelijke buurlanden zouden moeten werken aan overkoepelende projecten op het gebied van energiebeleid, infrastructuur, grensbeheer, milieukwesties en onderlinge afstemming van normen, dit om te voorkomen dat er door de uitvoering van het Oostelijke partnerschap een kloof gaat ontstaan.

5.1.8 Het maatschappelijk middenveld moet betrokken worden bij de selectie van projecten die van belang zijn voor de EU, de landen van het Oostelijk partnerschap en Rusland. Maatschappelijke organisaties uit Rusland zouden moeten deelnemen aan de werkgroepen van het Forum van het maatschappelijk middenveld van het Oostelijk partnerschap als het gaat om onderwerpen die voor de gehele regio relevant zijn. Het vergelijkbare EU-Rusland Forum voor het maatschappelijk middenveld zou maatschappelijke organisaties uit Rusland kunnen betrekken bij de ontwikkeling van de betrekkingen tussen de EU en Rusland.

5.2 De rol van het EESC

5.2.1 Het EESC en de Russische onafhankelijke maatschappelijke organisaties zouden uitgenodigd moeten worden voor deelname aan de raadplegingen over mensenrechten die de EU en Rusland sinds 2005 organiseren.

Voor meer contacten tussen Europese en Russische maatschappelijke organisaties moeten we de volgende stappen nemen:

5.2.2.1 het vormen van een nieuwe contactgroep binnen de afdeling REX van het EESC, die zich buigt over de betrekkingen EU-Rusland;

5.2.2.2 het oprichten van een gezamenlijk orgaan voor het maatschappelijk middenveld van het EESC en het Russische maatschappelijk middenveld, als onderdeel van het toekomstige verdrag tussen de EU en Rusland. Dat orgaan zou in de eerste plaats een bijdrage moeten leveren aan de ontwikkeling van de samenwerking tussen de EU en Rusland.

5.2.3 De contacten met de Civiele kamer van de Russische Federatie en initiatieven voor een verbeterde dialoog dienen te worden voortgezet, zodat er sprake is van permanente en regelmatige contacten. Tegelijkertijd zou het EESC Rusland moeten verzoeken om de vertegenwoordigers van andere maatschappelijke organisaties die momenteel niet in de CCRF aanwezig zijn, uit te nodigen voor gezamenlijke activiteiten.

5.2.4 Het EESC zou ook moeten blijven bijdragen aan de bestaande contacten tussen het Europese en Russische maatschappelijke middenveld, in het kader van het beleid inzake de noordelijke dimensie, de Oostzee- en Zwartezeestrategie en andere relevante regionale initiatieven.

Brussel, 9 december 2010 De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité Staffan NILSSON

(1) Ontmoeting van EESC-vertegenwoordigers met de vicepremier van de Russische Federatie, de heer Alexander Zjoekov, op 29 juni 2010.

(2) Zie de Nationale veiligheidsstrategie van de Russische Federatie tot 2020, goedgekeurd bij decreet nr. 537 van de president van de Russische Federatie van 12 mei 2009.

(3) Nationale veiligheidsstrategie van de Russische Federatie tot 2020, goedgekeurd bij decreet nr. 537 van de president van de Russische Federatie van 12 mei 2009. Zie deel 2 - De moderne wereld en Rusland: stand van zaken en tendensen, blz. 4-8 - en deel 9. Strategische stabiliteit en gelijkwaardig strategisch partnerschap, blz. 29-31.

(4) Energiestrategie van Rusland voor de periode tot 2030, goedgekeurd bij decreet door de regering van de Russische Federatie, nr. 1717-r van 13 november 2009. Zie deel 9: Buitenlands energiebeleid, blz. 55-58.

(5) PB C 309, 16 december 2006, blz. 91-95.

(6) Prioritaire onderdelen van het Partnerschap voor Modernisering zijn: uitbreiding van de mogelijkheden tot investering in belangrijke sectoren voor groei en innovatie; uitbreiding en verdieping van de bilaterale economische en handelsbetrekkingen; bevordering van het mkb; verdere afstemming van technische regelgeving en normen; streng toezicht op de naleving van intellectuele-eigendomsrechten; verbetering van het vervoer; stimulering van koolstofarme economie en energie-efficiëntie, alsmede internationale onderhandelingen voor bestrijding van de klimaatverandering; uitbreiding van samenwerking voor innovatie, onderzoek en ontwikkeling; ruimtevaart; werken aan een evenwichtige ontwikkeling door aanpak van regionale en sociale gevolgen van economische herstructureringen; waarborgen van de goede werking van de rechterlijke macht en versterking van de strijd tegen corruptie; bevordering van interpersoonlijke contacten; uitbreiding van de dialoog met het maatschappelijk middenveld om de betrokkenheid van burgers en bedrijven te stimuleren.

(7) In mei 2003 werden de EU en Rusland het eens over een nieuwe vorm van samenwerking binnen vier Gemeenschappelijke ruimten: de gemeenschappelijke economische ruimte; de gemeenschappelijke ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid; de gemeenschappelijke ruimte op het gebied van externe veiligheid, en een gemeenschappelijke ruimte van onderzoek, onderwijs en cultuur. In mei 2005 onderhandelden beide partijen over een aantal stappenplannen om de gemeenschappelijke ruimten nader in te vullen. Zie ook http://ec.europa.eu/external_relations/russia/docs/commonspaces_prog_report_2009_en.pdf

(8) Zie: Searching for New Momentum in EU-Russia Relations. Agenda, Tools and Institutions. Bratislava: Research Centre of the Slovak Foreign Policy Association, 2009.

(9) De belangrijkste GER-werkgroepen betreffen: vervoer; industrieel en ondernemingsbeleid; regelmatige dialoog over industriële producten; ruimtevaart; informatiemaatschappij; landbouw; visserij; macro-economisch beleid; financiële diensten; energie; aanbestedingen; milieu; handelsbevordering; intellectuele-eigendomsrechten; investeringen; interregionale samenwerking; statistiek; macro-economische en financiële kwesties.

(10) Bijv. werkgroepen (en subgroepen) over bouwmaterialen, machines en elektrische apparatuur, conformiteitsbeoordelingen en standaardisatie, luchtvaart, mededinging en volksgezondheid.

(11) Wereldhandel, eerlijke concurrentie, toegang tot justitie, gegevensbescherming en privacy, duurzaamheid, energie-efficiëntie, watervoorziening, consumentenvoorlichting, e-handel, voedselbeleid, groepsacties, gezondheid, aansprakelijkheid voor gebrekkige producten en dienstverlening, financiële kwesties, telecommunicatie, contractvoorwaarden enz.

(12) De volgende werkgroepen zijn ingesteld: gezondheid; voedsel; landbouw en biotechnologie; nanotechnologie en nieuwe materialen; energie; luchtvaart en milieu, kernsplitsing en –fusie en informatie- en communicatietechnologie; er zijn zeven groepen opgericht voor samenwerking op ruimtevaartgebied.

(13) Verslag over de situatie van het maatschappelijk middenveld in de Russische federatie, in 2009 gepubliceerd door de Civiele kamer van de Russische federatie (zie: http://www.oprf.ru/documents/1151/1256, briefing van DG Relex voor het Europees Parlement van februari 2009).

(14) PB C 294, 25 november 2005, blz. 33-37.

(15) Zie de website van de Civiele Kamer van de Russische Federatie, inclusief de lijst van documenten (adviezen, monitorverslagen, acties, enz.): http://www.oprf.ru. Voor belangrijke gebeurtenissen in verband met geslaagde acties jegens overheden op federaal en regionaal niveau, zie de rubriek „We did it!”: http://www.oprf.ru/ru/press/984/.

(16) Zie voetnoot 13.

(17) Informatie over de gezamenlijke workshops en de tekst van de gezamenlijke conclusies is te vinden op: http://www.eesc.europa.eu/? i = portal.en.events-and-activities-eu-russia-june-2010.

(18) De Kamer van Koophandel en Industrie van de Russische Federatie is lid van Eurochambers.

(19) De voorzitter van de FNPR is de momenteel verkozen voorzitter van de pan-Europese Regionale Raad (PERC). Volgens de statuten is de secretaris-generaal van de Europese vakbondsconfederatie (ETUC) ook secretaris-generaal van de PERC.

(20) Enkele vooraanstaande organisaties zijn het Centrum voor de ontwikkeling van democratie en mensenrechten, het Instituut voor de Mensenrechten in Rusland, de Jeugdbeweging voor de Mensenrechten, Public Verdict, Stichting bescherming Glasnost, Vereniging Golos (bescherming van de rechten van de kiezer), Human Rights Watch (afdeling Rusland), Memorial (mensenrechten), SOVA, enz.

(21) Zoals Vrije keuze, interregionale organisatie van automobilisten, Greenpeace Rusland, Bellona (milieubescherming), Instituut voor collectieve actie, Beweging tegen illegale migratie, Pamjat (behoud van historische monumenten, bewaren van geschiedenis), de Russisch-orthodoxe kerk, de Russisch-Tsjetsjeense Vriendschapsvereniging, SOVA Analyse- en informatiecentrum, Unie van de comités van soldatenmoeders, World Wildlife Fund (afdeling Rusland).

(22) PB C 277, 17 november 2009, blz. 42-48.

(23) PB C 27, 3 februari 2009, blz. 144-151.

(24) PB C 277, 17 november 2009, blz. 30-36.