Advies van het Economisch en Sociaal Comité over het "Voorstel voor een beschikking van de Raad betreffende de richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid van de lidstaten voor 2001"

(2001/C 14/15)

De Raad heeft op 28 september 2000 besloten, overeenkomstig artikel 262 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap het Economisch en Sociaal Comité te raadplegen over het voornoemde voorstel.

De afdeling "Werkgelegenheid, sociale zaken, burgerschap", die met de voorbereiding van het desbetreffende advies was belast, heeft haar advies op 3 oktober 2000 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Beirnaert.

Tijdens zijn 376e zitting op 19 oktober 2000 heeft het Economisch en Sociaal Comité het volgende advies uitgebracht, dat met 104 stemmen vóór, geen stemmen tegen, bij twee onthoudingen is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Overeenkomstig artikel 128, lid 2, van het EG-Verdrag moet het Economisch en Sociaal Comité worden geraadpleegd over de, op voorstel van de Commissie, door de Raad op te stellen richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid. Als forum van het maatschappelijk middenveld hecht het Comité groot belang aan deze raadpleging. In dat verband zij gewezen op zijn uitvoerige adviezen over de richtsnoeren voor 1999 en 2000(1).

1.2. De Commissie heeft op 6 september 2000 haar goedkeuring gehecht aan de voorstellen voor de richtsnoeren voor 2001, het gezamenlijke verslag over de werkgelegenheidssituatie in 2000 en de aanbevelingen aan de lidstaten.

1.3. Het Comité beperkt zich in onderhavig advies tot een beoordeling van de nieuwe werkgelegenheidsrichtsnoeren als zodanig, waarover het immers is geraadpleegd. Daarnaast zal het zich in een initiatiefadvies uitspreken over de regelingen die zijn getroffen om uitvoering te geven aan het proces van Luxemburg, samen met de processen van Cardiff en Keulen. De reden daartoe is dat er volgens het Comité een bezinning nodig is op de gevolgde procedures, de respectieve rol van EU-instellingen en sociale partners, het aantal richtsnoeren en de opzet daarvan, en de vraag welke kwalitatieve verbeteringen tot dusver konden worden waargenomen.

1.4. De richtsnoeren voor 2001 staan in het teken van de conclusies van de Top van Lissabon, waarin de EU zich voor het komende decennium een strategisch doel stelt: "de meest concurrerende en dynamische kenniseconomie van de wereld te worden die in staat is tot duurzame economische groei en meer en betere banen en een hechtere sociale samenhang ... Deze strategie is erop gericht de Unie in staat te stellen opnieuw de voorwaarden te creëren voor volledige werkgelegenheid".

Het proces van Luxemburg - uitwerking van richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid die vervolgens in nationale actieplannen (NAP's) worden omgezet - vormt een van de hoekstenen van deze strategie. De conclusies van de Top van Lissabon bevestigen en consolideren dit proces, terwijl wordt aangedrongen op een tussentijdse evaluatie die daaraan "... een nieuwe impuls (dient) te geven, door de richtsnoeren nader in te vullen en concretere doelstellingen te geven, zulks door nauwere banden met andere beleidsterreinen tot stand te brengen en door effectievere procedures uit te werken om de verschillende actoren daarbij te betrekken."

1.5. In het verlengde van de conclusies van de Top van Lissabon en van de Top van Feira, de tussentijdse evaluatie en de ontwikkeling van de arbeidsmarkt, is in de voorgestelde richtsnoeren voor 2001 het zwaartepunt gelegd bij:

- volledige werkgelegenheid als voornaamste activerende streefdoel;

- de noodzaak van levenslang leren;

- nauwere betrokkenheid van de sociale partners bij dit proces;

- de noodzaak om op evenwichtige wijze uitvoering te geven aan de vier pijlers van de richtsnoeren;

- de noodzaak van kwantitatieve en kwalitatieve indicatoren.

Het Comité staat volledig achter deze krachtlijnen op het belang waarvan het immers zelf al in eerdere adviezen de nadruk had gelegd.

2. Algemene opmerkingen

2.1. In 1999 zijn 2,1 miljoen nieuwe arbeidsplaatsen gecreëerd, waardoor de werkgelegenheid met 1,4 % is toegenomen. De werkloosheid is van juli 1998 tot juli 1999 gedaald van 10 naar 9,3 %. Dat neemt niet weg dat aan die ontegenzeglijk gunstige ontwikkeling van de arbeidsmarkten nog een aantal notoire zwakke punten kleeft. Zo moet in het bijzonder aandacht worden besteed aan de volgende probleemgebieden:

- ook al gaat het beter met de arbeidsparticipatie van vrouwen (52 % van de nieuwe banen gaat naar vrouwen), toch blijft het verschil met die van mannen groot (19 %);

- ook al hebben oudere werknemers enigszins kunnen profiteren van de stijging van de werkgelegenheid, toch is het percentage actieven onder de 50- tot 64-jarigen blijven hangen op 48,6 %;

- het percentage langdurig werklozen, onder wie zich ook de uiterst kwetsbare categorie bevindt van jongeren die hun opleiding niet hebben kunnen afmaken, is nog steeds hoog (46 % in 1999);

- schaarste aan gekwalificeerde werknemers leidt nog steeds tot spanningen, en soms zelfs tot onhoudbare situaties op de arbeidsmarkten;

- de regionale verschillen qua werkloosheid zijn in veel lidstaten nog steeds groot en vertonen zelfs een tendens om almaar groter te worden.

2.2. Het in de lidstaten te voeren arbeidsmarktbeleid moet daarom vooral zijn toegespitst op het oplossen van dié problemen, temeer daar de tekorten aan gekwalificeerde arbeidskrachten gelijk opgaan met concentraties van structurele werkloosheid. Onder die omstandigheden wordt eens te meer duidelijk hoe belangrijk een beleid van opleiding en omscholing is waarmee voldoende wordt ingespeeld op de behoeften van de arbeidsmarkt. De lidstaten moeten daarom voorrang geven aan hun beleid op dat gebied. Nauwe en vruchtbare samenwerking tussen alle actoren op het gebied van opleiding en de sociale partners is volgens het Comité een noodzakelijke voorwaarde voor succes. Verder is het belangrijk te wijzen op de waardevolle bijdrage van ngo's die actief zijn op het gebied van opleiding.

2.3. Alhoewel dus bijzondere aandacht aan bovengenoemde specifieke problemen moet worden besteed, dienen de lidstaten volgens het Comité niettemin voor de bevordering van de werkgelegenheid een geïntegreerd beleid te voeren en deze tot onderdeel van al hun beleidssectoren te maken. Tijdens de Top van Lissabon is in dat verband terecht de nadruk gelegd op de mate waarin een O& O-beleid tot banengroei kan bijdragen. Een andere voorwaarde voor banengroei is een qua regelgeving gunstig klimaat voor investeringen, innovatie en ondernemingsgeest. In zijn advies over de "Omzetting van de richtsnoeren voor de werkgelegenheid 1999"(2) verwijst het Comité naar een studie waarin de volgende voorwaarden zijn opgesomd waaraan werkgelegenheidsbeleid moet voldoen, om een kans van welslagen te hebben:

- integraal macro-economisch beleid;

- bevordering van een gunstig investeringsklimaat en versterking van de binnenlandse vraag;

- gematigde loonstijgingen en behoud van de regulerende functie van cao's;

- daling van de arbeidskosten door verlaging van de lastendruk;

- koppeling van actief arbeidsmarktbeleid aan prikkels om werk te zoeken;

- economische structuurhervormingen ter verhoging van het concurrentievermogen.

3. Bijzondere opmerkingen over de werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 2001

3.1. Inhoud van de werkgelegenheidsrichtsnoeren voor 2001

Het Comité is er voorstander van dat wordt vastgehouden aan de vier pijlers van de werkgelegenheidsrichtsnoeren, omdat er op die manier voldoende tijd is voor de maatregelen van de lidstaten om effect te sorteren en de samenhang tussen de diverse beleidsvormen bewaard blijft. Het acht het desalniettemin noodzakelijk om daarbij, in overeenstemming met de tijdens de Top van Lissabon vastgelegde doelstellingen en de sociologische, economische, politieke en sociale verschuivingen in de lidstaten (op gebieden als volksgezondheid en veiligheid, opleiding en sociale uitsluiting), nieuwe zwaartepunten te leggen. Het Comité stemt dus in met de door de Commissie gekozen aanpak.

3.1.1. Verbetering van de inzetbaarheid

De Europese Raad van Lissabon heeft aangegeven dat het globale doel (van de maatregelen in het kader van het proces van Luxemburg) moet zijn, "de arbeidsparticipatie die op basis van de beschikbare statistieken momenteel gemiddeld 61 % bedraagt, voor 2010 zo dicht mogelijk bij 70 % te brengen en de arbeidsparticipatie van vrouwen, die momenteel 51 % bedraagt, voor 2010 tot méér dan 60 % te verhogen."

Om dat doel te verwezenlijken, ontkomen de lidstaten er niet langer aan om meer te gaan investeren in de kwalificatie van werknemers en werkzoekenden door middel van permanente educatie. Die permanente educatie moet zijn afgestemd op de behoeften van de - al dan niet commerciële - ondernemingen en gericht zijn op de toekomst. Op die manier kan de arbeidsparticipatie van jongeren, vrouwen en oudere werknemers worden vergroot. Daarom stemt het Comité in met de beleidskeuze van de Commissie die voorrang wil geven aan actieve werkgelegenheidsmaatregelen, met de nadruk op het cruciale belang van scholingsmaatregelen voor de werkgelegenheid.

3.1.1.1. Het Comité is ingenomen met de bundeling van de richtsnoeren 1 (een "nieuwe start" voor jonge werklozen) en 2 (een "nieuwe start" voor volwassen werklozen), omdat daardoor de nadruk wordt gelegd op de noodzaak van algemene preventieve maatregelen. Daarbij tekent het echter wel aan dat meer moet worden gedaan voor de bijzonder kwetsbare categorie van jongeren en volwassenen wie langdurige werkloosheid boven het hoofd hangt. De ervaring leert dat het risico om werkloos te worden, vooral groot is voor jongeren die nauwelijks geschoold het onderwijs verlaten. Daarom wordt er in de richtsnoeren aangedrongen op invoering van speciale steunregelingen voor de jongeren. Het Comité pleit er vooral voor deze jongeren te begeleiden bij het zoeken naar geschikte opleidingsmogelijkheden.

3.1.1.2. In zijn initiatiefadvies ter voorbereiding van de Top van Lissabon wijst het Comité erop hoe belangrijk het is dat vrouwen meer toegang krijgen tot nieuwe technologieën, omdat vooral daarvan afhangt of voortgang wordt geboekt op de weg naar kansengelijkheid in de informatiemaatschappij. Voor de tekortkomingen moeten oplossingen worden gevonden om te voorkomen dat vrouwen van de arbeidsmarkt worden geweerd.

3.1.1.3. Een van de methoden om de arbeidsparticipatie op te voeren, is meer ouderen in het arbeidsproces in te schakelen. In zijn binnenkort uit te brengen initiatiefadvies over oudere werknemers heeft het Comité het zwaartepunt gelegd bij de noodzaak van een beleid dat ervoor moet zorgen dat werknemers hun hele leven lang inzetbaar blijven en dat loontrekkenden na hun veertigste her- en bijscholingsmogelijkheden worden geboden. Het Comité is er dan ook mee ingenomen dat de Commissie positieve maatregelen voorstelt om "de arbeidsgeschiktheid en arbeidsvaardigheden van oudere werknemers op peil te houden, om flexibele werkregelingen in te voeren en om het bewustzijn bij werkgevers van het potentieel van oudere werknemers te vergroten" (richtsnoer 3). Het voordeel van het opstellen van richtsnoeren is dat daardoor de randvoorwaarden worden gecreëerd waarbinnen de lidstaten zelf met de praktische uitvoering worden belast(3).

3.1.1.4. Het Comité heeft steeds veel oog gehad voor de problemen van kansarme groepen en personen op de arbeidsmarkt, zoals gehandicapten, etnische minderheden en migrerende werknemers. Het stemt dan ook volmondig in met het pleidooi voor een beleid ter bestrijding van discriminatie bij de toegang van deze groepen tot de arbeidsmarkt (richtsnoer 8). Het productieve deel van de bevolking zou in zijn geheel moeten worden betrokken bij dit op openstelling van de arbeidsmarkt gerichte beleid. Ook schaart het Comité zich achter het voorstel van de Commissie om een Europees Jaar van gehandicapten te organiseren. Die speciale aandacht voor gehandicapten had echter volgens het Comité kunnen worden vertaald in de richtsnoeren van de pijler "inzetbaarheid".

Daarnaast worden de lidstaten opgeroepen om "trajecten (te) ontwikkelen bestaande uit efficiënte preventieve en actieve beleidsmaatregelen ter bevordering van de integratie op de arbeidsmarkt van risico- of achterstandsgroepen en -individuen, met het oog op het voorkomen van marginalisering" (richtsnoer 8). Die oproep moet volgens het Comité echter ook gelden voor de betrokken organisaties, met name organisaties die zich met gehandicapten bezighouden.

3.1.2. Ontwikkeling van de ondernemingsgeest

3.1.2.1. Basisvoorwaarde voor een succesvol werkgelegenheidsbeleid zijn o.m. maatregelen die bevorderlijk zijn voor het starten van bedrijven. De werkelijkheid is echter dat, alle aantoonbare verbeteringen ten spijt, de wil om een bedrijf te starten nog steeds vaak in de kiem wordt gesmoord door een overmaat aan administratieve formaliteiten. Bovendien legt al die rompslomp een rem op de groei van - kleine en grote - ondernemingen, die daarnaast ook nog de uitdagingen van de steeds feller woedende concurrentiestrijd het hoofd moeten bieden. In zijn - al in par. 3.1.1.2 genoemde - initiatiefadvies dringt het Comité erop aan dat "de belemmeringen voor het oprichten en uitbreiden van bedrijven uit de weg (worden geruimd)"(4). Met dit pleidooi sluit het Comité aan bij de inhoud van het - door hem gesteunde - Europees Handvest voor het kleinbedrijf waarin kleine, vooral dienstverlenende ondernemingen als een onvervangbare bron van nieuwe arbeidsplaatsen worden aangemerkt(5). Tegen die achtergrond hecht het Comité eraan, met nadruk te wijzen op het belang van verlichting van de administratieve rompslomp en administratiekosten om te bevorderen dat ondernemingen worden gestart in regio's met hoge werkloosheid.

3.1.2.2. De Commissie stelt vast dat de maatregelen om de (para-)fiscale druk op de factor arbeid te verminderen, in veel lidstaten maar moeizaam op gang komen, in weerwil van het feit dat in meer dan één land lastenverlaging - uiteraard naast andere maatregelen - een probaat middel is gebleken om de werkgelegenheid te bevorderen. Het Comité vindt, net als de Commissie, dat die hervormingen moeten worden doorgevoerd zonder dat het financieel evenwicht van de socialezekerheidsstelsels in gevaar wordt gebracht.

3.1.3. Bevordering van het aanpassingsvermogen van ondernemingen en de werknemers daarvan

3.1.3.1. Het Comité deelt de mening van de Commissie dat de pijler "bevordering van het aanpassingsvermogen" meer aandacht van de lidstaten en van de - terecht door de Commissie met nadruk genoemde - sociale partners moet krijgen. De werkorganisatie zit nog te veel vast in het keurslijf van de tradities, waardoor de noodzakelijke aanpassing aan de veranderingen op de markt onmogelijk wordt gemaakt of wordt afgeremd. De waardeverschuivingen in de moderne maatschappij moeten worden meegenomen bij de bescherming van de sociale rechten van de werknemers. Zo dienen in regelingen als loopbaanonderbreking, verlof om gezinsredenen, verlofsparen en deeltijdwerk ook de behoefte aan een sociaal en gezinsleven en de noodzaak van permanente educatie in aanmerking te worden genomen.

3.1.3.2. In zijn advies over de "Gezondheid en veiligheid op het werk - tenuitvoerlegging van de communautaire maatregelen en nieuwe risico's" verdedigt het Comité het standpunt dat daarover een speciale werkgelegenheidsrichtsnoer moet worden opgesteld. "De meest voor de hand liggende argumenten voor een doeltreffend gezondheids- en veiligheidsbeleid zijn de menselijke aspecten en de economische kosten van ongevallen en ziekten. Daarnaast mag evenwel niet worden voorbijgegaan aan voordelen als de verhoogde inzetbaarheid en productiviteit van de werknemers en de verbetering van de kwaliteit van de arbeid(6)". Het strekt dan ook tot tevredenheid dat de Commissie daaraan in haar voorstellen tegemoet is gekomen.

3.1.4. Gelijke kansen voor vrouwen en mannen

Het Comité is van oordeel dat met de richtsnoeren gevolg moet worden gegeven aan de conclusie van de Top van Lissabon waarin de EU wordt opgeroepen om "alle aspecten van gelijke kansen (te) bevorderen", met name door "de combinatie van werk en gezin (te) vergemakkelijken" en "een benchmark vast te stellen voor betere kinderopvang". Ook verdient het aanbeveling om nauwgezetter toe te zien op de concrete tenuitvoerlegging van de richtlijnen voor de gelijke behandeling van vrouwen en mannen. Over het vraagstuk van gelijke behandeling bij de toegang tot werkgelegenheid zal het Comité een apart advies uitbrengen.

3.2. Toepassingsmaatregelen

3.2.1. Niettegenstaande het belang dat de EU-instellingen aan de betrokkenheid van de sociale partners bij het héle proces voor de bevordering van de werkgelegenheid (en dus niet alleen bij de voorbereiding en tenuitvoerlegging van de NAP's) hechten, komt daarvan in sommige lidstaten toch niet veel terecht, zeker niet op het tijdstip waarop de Commissie de NAP's evalueert. Daarom schaart het Comité zich achter de tijdens de Top van Lissabon gedane oproep om de sociale partners nauwer bij het proces van Luxemburg te betrekken. Hoe dan ook acht het Comité het van doorslaggevend belang dat Commissie èn lidstaten de rol van de sociale partners respecteren door zich van vroegtijdige of inadequate inmenging te onthouden en hen in de gelegenheid te stellen hun taken op de gebieden waarvoor zij bevoegd zijn, volledig te vervullen.

3.2.2. Dat de sociale partners meer inspraak moeten krijgen, ligt vooral voor de hand gezien de nadruk die tijdens de Top van Lissabon op "een nieuwe open coördinatiemethode (...) om beste praktijken te verspreiden en grotere convergentie in de richting van de belangrijkste doelen van de EU te realiseren." is gelegd. Die methode heeft uitgerekend haar sporen verdiend op het gebied van het werkgelegenheidsbeleid, waarvoor de verantwoordelijkheid in de eerste plaats bij de lidstaten ligt.

3.2.3. Het Comité juicht ten zeerste toe dat de pijlers van de werkgelegenheidsrichtsnoeren, de door het Comité van het ESF goedgekeurde programmeringsdocumenten en de oriëntaties van de door de Commissie voorgestelde "agenda voor het sociaal beleid" een steeds grotere samenhang vertonen en steeds beter op elkaar worden afgestemd.

Brussel, 19 oktober 2000.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

G. Frerichs

(1) Adviezen van het Comité over de werkgelegenheidsrichtsnoeren, PB C 209 van 22.7.1999 en PB C 368 van 20.12.1999.

(2) PB C 209 van 22.7.1999.

(3) R/CES 782/2000 fin.

(4) Advies van het Comité over "Werkgelegenheid, economische hervorming en sociale samenhang - Naar een Europa van innovatie en kennis", PB C 117 van 26.4.2000, blz. 62.

(5) Advies van het Comité over een "Europees handvest voor het kleinbedrijf", PB C 204 van 18.7.2000.

(6) PB C 51 van 23.2.2000, blz. 33 tot en met 41.