Sinds het laatste voortgangsverslag is de Commissie in de relevante comités en deskundigengroepen doorgegaan met het bespreken van een reeks uitvoerings- en gedelegeerde handelingen die nodig zijn voor de ontwikkeling van de interoperabiliteitscomponenten. Tot op heden is het overgrote deel van deze handelingen in samenwerking met het Europees Parlement en de Raad van de EU vastgesteld, zoals voorzien in de toepasselijke procedures. De Commissie heeft in totaal drie gedelegeerde handelingen en negen uitvoeringshandelingen vastgesteld die voortvloeien uit de interoperabiliteitsverordeningen en betrekking hebben op: technische procedures en antwoorden van het Europees zoekportaal (ESP) (artikel 9, lid 7), de prestaties van de gezamenlijke dienst voor biometrische matching (artikel 13, lid 5), nodige formulieren in geval van een rode link (artikel 32, lid 5) en van een witte link (artikel 33, lid 6), gegevenskwaliteit (artikel 37, lid 4), samenwerkingsprocedures in geval van beveiligingsincidenten (artikel 43, lid 5), over de werking van het webportaal (artikel 49, lid 6) en over een technische oplossing om verzoeken om gebruikerstoegang ten behoeve van rechtshandhavingsinstanties te beheren (artikel 78, lid 10). Drie van de reeds vastgestelde handelingen worden momenteel herzien om wijzigingen op te nemen die voortvloeien uit de nieuwe verordening betreffende het Visuminformatiesysteem (VIS) en de daaruit voortvloeiende wijzigingen van het Europees reisinformatie- en -autorisatiesysteem (Etias): de handelingen inzake technische voorschriften voor het aanmaken van links tussen gegevens uit verschillende EU-informatiesystemen (artikel 28, lid 7) en voor de profielen van ESP-gebruikers (artikel 8, lid 2) en de wet inzake het centraal register voor rapportage en statistieken (artikel 39, lid 5). Het Europees Parlement heeft in januari 2022 bezwaar gemaakt tegen de gedelegeerde handeling betreffende de procedures aan de hand waarvan moet worden bepaald welke identiteitsgegevens als identiek of vergelijkbaar moeten worden beschouwd (artikel 28, lid 5). De Commissie heeft de handeling herzien om tegemoet te komen aan de bezwaren van het Europees Parlement en om wijzigingen op te nemen die voortvloeien uit de nieuwe VIS-verordening en dienovereenkomstige wijzigingen van het Etias. Het voorbereidingsproces omvatte passend overleg met de subgroep voor interoperabiliteit van de deskundigengroep inzake informatiesystemen voor grenzen en veiligheid, waaraan deskundigen van het Europees Parlement deelnamen. In juli 2022 heeft de Commissie de herziene handeling betreffende identieke of vergelijkbare gegevens vastgesteld.

In de interoperabiliteitsverordeningen is bepaald dat uitvoeringswetgeving moet worden vastgesteld ter aanvulling en uitvoering van bepaalde gedetailleerde technische aspecten van de verordeningen. Sommige van deze handelingen zijn nodig om eu-LISA volledig in staat te stellen te beginnen met het ontwerp en de ontwikkeling van de componenten in de context van de algemene systeemarchitectuur, met name omdat hiervoor technische specificaties moeten worden vastgesteld en aanbestedingsprocedures moeten worden opgesteld om met contractanten te werken. Andere handelingen zijn nodig voor het vaststellen van technische voorschriften om het gebruik ter plaatse door de bevoegde autoriteiten te vergemakkelijken, bijvoorbeeld door het gebruik van standaardformulieren en het opzetten van samenwerkingsprocedures voor de aanpak van beveiligingsincidenten.

Er wordt gewerkt aan de ontwikkeling van het Europees Strafregisterinformatiesysteem voor onderdanen van derde landen (Ecris-TCN-systeem) met het oog op inwerkingtreding medio november 2023, overeenkomstig het meest recente besluit van de JBZ-Raad. Wat het Visuminformatiesysteem (VIS) betreft, wordt er in de Commissie gewerkt aan secundaire wetgeving die nodig is voor de ontwikkeling van het herziene VIS, ook in het kader van het bredere interoperabiliteitskader.

Alle vereiste uitvoeringshandelingen en gedelegeerde handelingen ter voorbereiding op de ingebruikneming van het EES in mei 2023 zijn vastgesteld. De uitvoering van het systeem gaat op zowel centraal als nationaal niveau de laatste ontwikkelings- en testfasen in. Gezien de problemen bij de tijdige uitvoering en voltooiing van het EES op centraal niveau hebben eu-LISA en de Commissie besprekingen gevoerd met vertegenwoordigers van het consortium dat het EES ontwikkelt, om het risico op verdere vertragingen zoveel mogelijk te beperken. Om de druk op reeds zwaarbelaste grensdoorlaatposten te verlichten, beoordeelt de Commissie de mogelijkheid om de lidstaten, na de ingebruikneming van het EES, in uitzonderlijke situaties toe te staan tijdelijk een bepaald deel van de EES-bestanden zonder biometrische gegevens aan te maken.

Er wordt momenteel gewerkt aan de ontwikkeling en uitvoering van de nieuwe IT-architectuur voor EU-informatiesystemen voor grenzen, migratie en veiligheid en de interoperabiliteit ervan. De Commissie heeft de Raad en het Europees Parlement door middel van jaarlijkse verslaglegging en via de werkzaamheden van haar comités en deskundigengroepen zorgvuldig op de hoogte gehouden van de vooruitgang die is geboekt. Daarnaast heeft de Commissie het Europees Parlement en de Raad regelmatig uitgenodigd voor relevante fora voor informatie-uitwisseling met de lidstaten, zoals het tweejaarlijkse interoperabiliteitsforum. De stand van zaken is ook voortdurend besproken op technisch en politiek niveau, onder meer in de relevante Raadsorganen, zoals de Groep informatie-uitwisseling JBZ (IXIM), het Comité van permanente vertegenwoordigers en de Raad Justitie en Binnenlandse Zaken.

Vanwege vertragingen bij de invoering van het inreis-uitreissysteem (EES) op centraal niveau hebben de ministers tijdens de informele bijeenkomst van de Raad Justitie en Binnenlandse Zaken van 11 juli 2022 een herzien tijdschema voor de nieuwe IT-systemen vastgesteld. Volgens het nieuwe tijdschema zal de uitvoering van alle nieuwe systemen voor het beheer van de buitengrenzen (SIS, EES en Etias) overeenkomstig de algemene beleidsdoelstelling uiterlijk eind 2023 worden voltooid. De interoperabiliteitscomponenten zullen in de loop van 2023 worden ontwikkeld en moeten uiterlijk in juni 2024 geleidelijk in werking worden gesteld.

Dit derde verslag komt op een cruciaal moment voor het interoperabiliteitsproject. De werkzaamheden met betrekking tot de uitvoering van de interoperabiliteitsverordeningen blijven in de lidstaten, geassocieerde Schengenlanden en EU-agentschappen in een verschillend tempo vorderen. Sommige lidstaten krijgen bij hun voorbereiding op de nieuwe IT-architectuur voor EU-informatiesystemen en de interoperabiliteit ervan te maken met specifieke uitdagingen die onder meer verband houden met vertragingen op nationaal niveau bij overheidsopdrachten, contractuele kwesties, onvoldoende deskundigheid en nodige personele middelen.

De Commissie heeft op 21 augustus 2020 een eerste verslag en op 10 november 2021 een tweede verslag over de uitvoering van de interoperabiliteitsverordeningen ingediend. Dit derde verslag heeft betrekking op de periode tussen de publicatie van het vorige voortgangsverslag in november 2021 en het opstellen van dit verslag in juli 2022.

3.Stand van uitvoering door de lidstaten en de EU-agentschappen

De Commissie is regelmatig vergaderingen met de lidstaten blijven beleggen om de uitvoering van de interoperabiliteitscomponenten van grootschalige EU-informatiesystemen te bespreken. Sinds het laatste voortgangsverslag van november 2021 heeft de Commissie acht keer vergaderd met deskundigengroepen inzake interoperabiliteit en drie commissievergaderingen over interoperabiliteit gehouden om de overige gedelegeerde en uitvoeringshandelingen te bespreken, met het oog op vaststelling en herziening daarvan, alsook om de ontwikkeling van een interoperabiliteitshandleiding voor eindgebruikers te ondersteunen.

De Commissie heeft in 2020 een systeem voor snelle waarschuwingen (RAP-IT) opgezet om toezicht te houden op de uitvoering en het gebruik van IT-systemen op het gebied van migratie, veiligheid en justitie, en de interoperabiliteit daarvan. RAP-IT maakt gebruik van bestaande middelen en mechanismen om voortdurend toezicht te houden op de uitvoering door de lidstaten teneinde feedback en ondersteuning te bieden. De Commissie gebruikt RAP-IT, sinds de instelling ervan, voor toezicht en informatieverzameling.

In 2022 heeft de Commissie met steun van eu-LISA bilaterale bijeenkomsten met meer dan veertien lidstaten, geassocieerde Schengenlanden en EU-agentschappen georganiseerd om de vorderingen te volgen, mogelijke punten van zorg vast te stellen en te waarborgen dat de EU-informatiesystemen en de interoperabiliteitscomponenten ervan gereed zijn voor de ingebruikneming. Daarnaast heeft de Commissie, met ondersteuning van eu-LISA, regelmatig trilateraal overleg gevoerd met de lidstaten die bij de uitvoering van het interoperabiliteitsproject te maken kregen met specifieke uitdagingen, om resterende problemen te helpen oplossen.

In april 2022 heeft de Commissie het zevende interoperabiliteitsforum gehouden om de voortgang en de resterende uitdagingen bij de uitvoering van de nieuwe IT-architectuur voor EU-informatiesystemen voor grenzen, migratie en veiligheid te bespreken. Volgens de gebruikelijke praktijk heeft de Commissie de lidstaten en de EU-agentschappen aan de hand van gerichte vragenlijsten geraadpleegd over de voortgang van de uitvoering. Bovendien heeft zij de deelnemers een overzicht verstrekt van de stand van uitvoering van de nieuwe IT-architectuur voor EU-informatiesystemen voor grenzen, migratie en veiligheid door de lidstaten en de EU-agentschappen. Er hebben gerichte discussies plaatsgevonden over de gereedheid van de lidstaten en de EU-agentschappen voor de ingebruikneming van de grootschalige informatiesystemen van de EU, de geboekte vooruitgang en de resterende uitdagingen voor de tijdige uitvoering, onder meer met betrekking tot testen, contracten en financiering.

Uit de informatie-uitwisselingen op het forum is gebleken dat de lidstaten op een aantal gebieden over het algemeen aanzienlijke vooruitgang hebben geboekt wat betreft de voorbereiding op de uitvoering van de EU-informatiesystemen en de interoperabiliteit ervan. De besprekingen wezen uit dat er bij de voorbereiding van de inwerkingtreding van de herschikte SIS-verordeningen over de hele linie zichtbaar vooruitgang was geboekt en dat de lidstaten en eu-LISA er alle vertrouwen in hebben dat de mijlpaal voor de start van de werkzaamheden zal worden gehaald. Bij het overleg met de lidstaten bleek dat ter voorbereiding van het EES een aantal kritieke uitdagingen moet worden aangepakt, waaronder vertragingen van de zijde van de contractant van eu-LISA, gevolgen voor tests op nationaal niveau en gereedheid bij de grensdoorlaatposten. De meeste lidstaten hebben gemeld dat zij op schema liggen voor de ingebruikneming van het Etias en dat er aan het VIS wordt gewerkt om het systeem zo snel mogelijk in gebruik te kunnen nemen. De Commissie heeft de lidstaten en eu-LISA aangemoedigd alle ernstige risico’s op vertragingen aan de respectieve beheersorganen en het politieke niveau te melden, teneinde ten volle rekening te kunnen houden met eventuele resterende risico’s voor de planning, governance en politiek overeengekomen tijdschema’s voor de uitvoering van de nieuwe IT-architectuur. Op basis van de door de lidstaten en eu-LISA geschetste vorderingen en resterende uitdagingen heeft de Raad Justitie en Binnenlandse Zaken tijdens zijn bijeenkomst van 11 juli 2022 wijzigingen in het tijdschema voor de uitvoering vastgesteld.

4.Opleidingsbehoeften

Centraal gecoördineerde opleiding op EU-niveau is van essentieel belang om ervoor te zorgen dat de interoperabiliteitscomponenten correct en efficiënt worden uitgevoerd en gebruikt. Krachtens de interoperabiliteitsverordeningen moet eu-LISA zorgen voor opleiding inzake het technische gebruik van de interoperabiliteitscomponenten. De autoriteiten van de lidstaten en de agentschappen van de Unie moeten voorzien in opleidingsprogramma’s over gegevensbeveiliging, gegevenskwaliteit en gegevensbescherming en de gegevensverwerkingsprocedures.

De Commissie is de lidstaten en de EU-agentschappen blijven ondersteunen op het gebied van opleiding, onder meer door tijdens speciale bijeenkomsten materiaal en informatie over het gebruik van het interoperabiliteitskader en de componenten daarvan te verstrekken. De Commissie is regelmatig betrokken bij het inventariseren van opleidingsbehoeften en ondersteunt met name Cepol daarbij. Ook heeft zij opleiding verzorgd met betrekking tot het interoperabiliteitskader. De Commissie heeft met name de werkzaamheden van het nieuwe Cepol-kenniscentrum inzake samenwerking op het gebied van rechtshandhaving, informatie-uitwisseling en interoperabiliteit ondersteund; zo wees zij deskundigen aan voor de relevante werkstromen.

De Commissie heeft ook twee thematische workshops over interoperabiliteit georganiseerd, waarbij de nadruk lag op verschillende bedrijfsprocessen voor het ondersteunen van de lidstaten bij de voorbereidingen voor de uitvoering van de interoperabiliteitscomponenten.

5.EU-middelen

Volgens het financieel memorandum bij de voorstellen van de Europese Commissie voor de twee verordeningen tot vaststelling van een kader voor de interoperabiliteit van EU-informatiesystemen op het gebied van justitie en binnenlandse zaken is voor het voorstel in de periode 2019-2027 een budget van in totaal 461 miljoen EUR vereist. Dit bedrag omvat begrotingsmiddelen voor de lidstaten (136,3 miljoen EUR) voor de aanpassing van hun nationale systemen en opleiding aan eindgebruikers, voor de Europese grens- en kustwacht (4,8 miljoen EUR) voor een gespecialiseerd team ter ondersteuning van de overgangsperiode voor het gebruik van detectie van meerdere identiteiten (MID), voor Europol (48,9 miljoen EUR) voor de noodzakelijke modernisering van de IT-systemen van het agentschap, voor Cepol (2 miljoen EUR) voor opleiding voor operationeel personeel en voor eu-LISA (261,3 miljoen EUR) voor de kosten van ontwikkeling en onderhoud van de interoperabiliteitscomponenten, alsmede voor activiteiten in verband met de migratie van gegevens, actualisering, netwerken, opleiding en vergaderingen. De lopende uitgaven zijn lager dan de ramingen in het financieel memorandum en er is tot op heden geen risico van budgetoverschrijding vastgesteld.

Overeenkomstig het voorstel van de Commissie voor de interoperabiliteitsverordeningen worden de operationele uitgaven voor eu-LISA in verband met de ontwikkeling van interoperabiliteit geraamd op 45,2 miljoen EUR voor 2021 en 57,9 miljoen EUR in 2022. Volgens het vijfde interoperabiliteitsvoortgangsverslag van eu-LISA is het bedrag van 5,1 miljoen EUR tegen 11 november 2021 gebruikt om de nodige ontwikkelings- en uitvoeringsactiviteiten te laten uitvoeren, waarbij het ontwikkelingscontract in december 2021 is ondertekend. Het agentschap meldt dat de plannen voor begrotingsvastleggingen in 2021 negatief zijn beïnvloed door onder meer de COVID-19-pandemie, die haar weerslag heeft op aanbestedings- en gunningsactiviteiten. Als gevolg daarvan moest eu-LISA de duur van een aantal geplande activiteiten verkorten en het aantal parallelle activiteiten uitbreiden.

De lidstaten worden aangemoedigd de in het kader van hun programma’s van het Fonds voor interne veiligheid beschikbare middelen te gebruiken voor de uitvoering van de interoperabiliteitsverordeningen. De lidstaten wordt ook verzocht in het kader van de nieuwe programma’s van de Fondsen voor binnenlandse zaken voor 2021-2027, en met name het programma van het Instrument voor financiële steun voor grensbeheer en visumbeleid (BMVI), prioriteit te geven aan acties voor de ontwikkeling en verdere uitvoering van de interoperabiliteitscomponenten van EU-informatiesystemen. Daarnaast heeft de Commissie in het kader van het BMVI een specifieke actie opgezet waarmee een budget van 31,75 miljoen EUR ter beschikking wordt gesteld voor ondersteuning van de lidstaten bij de uitvoering van het rechtskader inzake interoperabiliteit. De middelen uit hoofde van deze specifieke actie kunnen met name worden gebruikt voor activiteiten als aanpassing van nationale bedrijfsprocessen, nationale handboeken en handleidingen alsook opleiding voor eindgebruikers. De overgrote meerderheid van de lidstaten heeft deze specifieke financiering in 2022 aangevraagd, namelijk 21 van de 26 in aanmerking komende lidstaten.

6.Conclusie

Wil de Europese Unie ervoor zorgen dat het Europees grensbeheerssysteem geschikt is voor het beoogde doel en kan bijdragen aan een betere beheersing van migratiestromen, alsook aan de bestrijding van immigratie, terrorisme en andere ernstige misdrijven, dan is het van essentieel belang interoperabiliteit tot stand te brengen.

Op basis van het politiek goedgekeurde herziene tijdschema zullen alle nieuwe IT-systemen voor het beheer van de buitengrenzen uiterlijk eind 2023 worden voltooid, overeenkomstig de algemene beleidsdoelstelling. Wat de interoperabiliteitscomponenten betreft, moeten vertragingen na eind 2023 tot het minimum worden beperkt omdat het doel is deze vóór juni 2024 te voltooien.

De Commissie zal de vorderingen op de voet blijven volgen en de risico’s voor de uitvoering van de nieuwe IT-architectuur voor EU-informatiesystemen voor grenzen, migratie en veiligheid en de interoperabiliteit daarvan beoordelen. Zij zal regelmatig overleg blijven plegen met alle betrokken belanghebbenden, onder meer in het kader van RAP-IT, om acties te coördineren en te monitoren, mogelijke probleemgebieden vast te stellen en risico’s met betrekking tot de uitvoering van interoperabiliteitscomponenten tot een minimum te beperken, en de tijdige en efficiënte uitvoering van het initiatief volgens het politiek overeengekomen tijdschema te ondersteunen.