Advies over de betrekkingen tussen de Europese Unie en Latijns Amerika (94/C 127/05)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 23 maart 1993 besloten overeenkomstig artikel 20 (vierde alinea) van het Reglement van Orde een advies op te stellen over de betrekkingen tussen de Europese Unie en Latijns Amerika.

De Afdeling voor externe betrekkingen, handels- en ontwikkelingsbeleid, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 14 januari 1994 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Cal, die in de plaats van de heer Wagenmans is gekomen.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 312e Zitting (vergadering van 26 januari 1994) het volgende advies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. Sinds 1986 zijn de lid-staten van de Europese Unie en de landen van Latijns Amerika - die door nauwe historische en culturele banden met elkaar verbonden zijn - hun samenwerking gaan verbreden en verdiepen. Daardoor hebben de betrekkingen tussen beide regio's een nieuwe impuls gekregen. Het Comité volgt de ontwikkeling hiervan van nabij. Zo heeft het op 28 januari 1993 een door zijn Afdeling voor externe betrekkingen, handels- en ontwikkelingsbeleid voorbereid informatief rapport over "De betrekkingen tussen de Europese Gemeenschap en de landen van Latijns Amerika" uitgebracht (rapporteur: de heer Wagenmans) (1). Zijn laatste advies over deze problematiek dateert van januari 1990 (rapporteur: de heer Cal) (2).

1.2. Vanwege de recente ingrijpende veranderingen op internationaal gebied, en met name in de Europese Unie en Latijns Amerika, achtte het Comité het noodzakelijk om een nieuw advies over de betrekkingen tussen deze twee regio's op te stellen. Het heeft besloten daarbij uit te gaan van de uitkomsten en conclusies van bovengenoemd informatief rapport, waaraan allerlei gespecialiseerde instellingen, deskundigen, diplomaten en andere instanties indirect hebben meegewerkt.

1.3. In het kader van de voorbereiding van dit advies heeft de Afdeling voor externe betrekkingen, handels- en ontwikkelingsbeleid op 30 september en 1 oktober 1993 een hoorzitting met vertegenwoordigers van de Latijns-Amerikaanse maatschappelijke en beroepsorganisaties georganiseerd (werkgeversorganisaties, vakbonden, landbouworganisaties, coöperaties, gezins- en milieuorganisaties). Deze hoorzitting is uitgemond in een vruchtbare uitwisseling van informatie en is door beide partijen als zeer nuttig omschreven. De voornaamste conclusies van deze ontmoeting zijn in de tekst van het advies verwerkt.

1.4. In dit advies wordt een overzicht gegeven van de voornaamste problemen in de betrekkingen tussen de Europese Unie en Latijns Amerika, worden aanbevelingen gedaan en oplossingen voorgesteld, en wordt nagegaan welke kant het in de toekomst met de diverse onderdelen van de samenwerking op moet. Speciale aandacht krijgen daarbij de volgende aspecten: de rol van de Europese Unie in Latijns Amerika, het effect van de economische betrekkingen en de ontwikkelingssamenwerking tussen beide regio's (met inbegrip van de politieke dialoog en de samenwerking op sociaal gebied), alsmede de zgn. "overeenkomsten van de derde generatie" en de daarmee samenhangende nieuwe samenwerkingsterreinen (milieu, mensenrechten, drugs, wetenschap en technologie, enz.).

1.5. Ten slotte zij er nog op gewezen dat de Europese Commissie op 11 juni 1990, kort nadat het Comité zijn vorige advies had uitgebracht (in januari van dat jaar), een mededeling heeft gepubliceerd waarin zij de Raad "richtsnoeren voor de samenwerking met de ontwikkelingslanden van Latijns Amerika en Azië" voorstelde. Die richtsnoeren zijn op 4 februari 1991 door de Raad goedgekeurd en fungeren sinds 1992 als leidraad voor het samenwerkingsbeleid met de landen in de betrokken regio's.

2. De politieke dialoog met Latijns Amerika

2.1. De jaarlijkse ministerconferenties in het kader van het San José-proces (sinds 1984), de geïnstitutionaliseerde bijeenkomsten tussen de Europese Unie en de Groep van Rio (sinds 1990) en de tweejaarlijkse interparlementaire conferenties EU/Latijns Amerika (sinds 1974) blijken een adequaat institutioneel kader voor het bevorderen van de betrekkingen tussen beide regio's te zijn.

2.2. Deze politieke dialoog op hoog niveau is van grote invloed geweest op het democratiseringsproces in Latijns Amerika en het vredesproces in Midden-Amerika. Het is evident dat de Europese Unie, namens de internationale gemeenschap, een belangrijke rol zal moeten blijven spelen bij de bescherming van het democratisch bestel in de regio, daar de democratie in verscheidene landen nog steeds kwetsbaar of zelfs ernstig in gevaar is. Het Comité dringt erop aan dat de Europese Unie via de politieke dialoog blijft ijveren voor de eerbiediging van de mensenrechten en zich nog daadkrachtiger dan voorheen blijft inzetten voor de eerbiediging van de sociale rechten. Bovendien kan zij via de politieke dialoog streven naar een versterking van het democratisch bestel en van de rechtstaat in de betrokken landen. Het Comité vestigt er evenwel de aandacht op dat de democratie in Latijns Amerika kwetsbaar zal blijven zolang de armoede in de regio niet uit de wereld is geholpen.

2.3. De Europese Unie behoort steeds, in alle landen en delen van Latijns Amerika, mee te ijveren voor de eerbiediging van de mensenrechten, zich in te zetten voor de bescherming van de democratische waarden en te streven naar vreedzame oplossingen. Zij dient daarbij gebruik te maken van de middelen waarover zij beschikt - diplomatieke, financiële en andere. Overal waar dit mogelijk is, moet zij actief tussen de partijen bemiddelen om deze ertoe te brengen hun conflicten bij te leggen.

2.4. In de jaren '90 zullen economische thema's en de zgn. "nieuwe samenwerkingsterreinen" een centrale plaats innemen in de betrekkingen tussen de Europese Unie en Latijns Amerika. Latijns Amerika pleit voor een directe aanpak van de problemen op economisch, commercieel en financieel terrein. De Europese Unie daarentegen wil met het uitwerken van een definitieve handelsregeling wachten totdat de resultaten van de GATT-onderhandelingen in het kader van de Uruguay-ronde bekend zijn. Anderzijds heeft de Raad ermee ingestemd dat de Europese Investeringsbank voortaan ook projecten in Latijns Amerika financiert, waarop overigens in het vorige advies van het Comité over Latijns Amerika (3) en in verscheidene resoluties van het Europees Parlement was aangedrongen.

2.5. Gezien de recente ontwikkelingen in de betrekkingen tussen beide regio's, de uitbreiding van het aantal samenwerkingsterreinen, de verlangens en eisen van resp. Latijns Amerika en de Europese Unie omtrent de toepassing van het samenwerkingsinstrumentarium, alsmede de bezorgdheid van het Comité over de versnippering en het niet volledig opgebruiken van het ontwikkelingssamenwerkingsbudget, is het zaak dat het Europees Parlement, de Raad, de Europese Commissie en de Latijns-Amerikaanse partners zelf zoeken naar een nieuwe inrichting van de politieke dialoog, zodat deze beter aansluit op het huidige samenwerkings-, investerings- en handelspatroon en de samenwerking tussen beide regio's op een adequatere en efficiëntere manier kan worden aangepakt.

2.6. Ondanks de uitbreiding van de delegaties in Latijns Amerika beschikt de Europese Commissie voor de samenwerking met deze regio nog steeds over betrekkelijk weinig middelen en personeel. De meeste Latijns-Amerikaanse landen van hun kant hebben te weinig gespecialiseerd personeel en veel te weinig geld om de samenwerking met de Europese Unie concreet gestalte te geven. Een en ander heeft een remmend effect op de verdere uitbouw van de betrekkingen tussen beide regio's. Er is weinig ruimte voor concrete acties op de nieuwe werkterreinen (in het kader van de "overeenkomsten van de derde generatie") en voor verdere verdieping en institutionalisering van de onderlinge betrekkingen.

2.7. Als men de politieke dialoog beter wil afstemmen op de - bescheiden - omvang van het samenwerkingsbeleid van de Europese Commissie alsmede op de concrete problemen en op de verlangens van Latijns Amerika zelf, is het zaak dat 1) het samenwerkingsbudget van de Europese Unie en haar lid-staten wordt opgetrokken en de beschikbare middelen efficiënter worden gebruikt, 2) met prioriteiten wordt gewerkt, 3) de middelen op een meer rationele manier worden toegewezen, 4) de criteria voor het verkrijgen van EU-steun worden versoepeld en 5) het werkterrein van de samenwerking geleidelijk aan wordt uitgebreid tot de thema's die van Latijns-Amerikaanse zijde zijn voorgesteld.

2.8. Op langere termijn zal de samenwerking wellicht op dezelfde manier als in het geval van het Middellandse-Zeegebied en Midden- en Oost-Europa (associatie-overeenkomsten) worden uitgebreid, verdiept en geïnstitutionaliseerd. Daarom zou het volgens het Comité een goede zaak zijn als een aantal bi-regionale strategische overlegorganen in het leven zouden worden geroepen, die er alvast mee kunnen worden belast om, met het oog op de samenwerking in de 21e eeuw, voorstellen uit te werken die verder gaan dan de "overeenkomsten van de derde generatie".

2.9. In het Verdrag van Maastricht wordt bepaald dat de Europese Unie en de lid-staten hun ontwikkelingssamenwerkingsbeleid dienen te coördineren. Via de politieke dialoog binnen de Unie dient ervoor te worden gezorgd dat het samenwerkingsbeleid van de Unie en dat van de lid-staten op elkaar aansluiten en elkaar aanvullen. Samenwerkingsprojecten op het niveau van de Europese Unie zouden ook moeten worden gecoördineerd met het beleid van de internationale organisaties die bij deze problematiek betrokken zijn, met name het IMF en de Wereldbank. Dit zou Latijns Amerika aanzienlijk ten goede kunnen komen; op het stuk van ontwikkelingssamenwerking is de Europese Unie, samen met haar lid-staten, namelijk de belangrijkste partner van Latijns Amerika.

2.10. Gezien de inspanningen die de democratische regimes in Latijns Amerika de afgelopen jaren hebben geleverd, zou ook in deze regio de politieke dialoog verder moeten worden uitgebouwd. Dit zou het onderlinge overleg tussen de Latijns-Amerikaanse landen en het overleg in het kader van de betrekkingen met de Europese Unie ten goede komen. Het zou deze landen in staat stellen om, naarmate de institutionalisering van het integratieproces in de regio voortschrijdt, tegenover de Europese Unie met één stem te spreken, b.v. bij het formuleren van voorstellen met betrekking tot de uitbouw van de democratie, de eerbiediging van de mensenrechten, de uitbreiding van de samenwerking, de toegang tot de markten, enz. Bovendien zou het hen ook beter in staat stellen om samen op een aantal fundamentele terreinen - op sociaal-economisch gebied en ten aanzien van internationale vraagstukken als de milieu- en drugsproblematiek - een volwaardig beleid op te zetten in plaats van zich te moeten beperken tot het afleggen van beginselverklaringen. Een dergelijk proces zal ook interessante perspectieven bieden voor de verdere verdieping van hun betrekkingen met de Europese Unie, vooral na inwerkingtreding van het Verdrag van Maastricht.

3. De samenwerking met Latijns Amerika

3.1. Het Comité is ingenomen met de nieuwe richtsnoeren voor de samenwerking met Latijns Amerika, met de "overeenkomsten van de derde generatie" en met het uitgebreide instrumentarium dat beide partijen ter beschikking staat om hun onderlinge betrekkingen concreet gestalte te geven. Het is ook verheugd over het feit dat beide partijen een ernstige inspanning hebben geleverd om hun onderlinge samenwerking op een coherente manier aan te pakken.

3.2. Het heeft ook waardering voor de inspanningen van de delegaties van het Europees Parlement voor de betrekkingen met Midden-Amerika, Mexico en Zuid-Amerika, voor de aanpak van het beheer van de ontwikkelingssamenwerking met Latijns Amerika door het directoraat "Latijns Amerika" van de Europese Commissie en voor de studie- en promotieactiviteiten van het Instituut voor de betrekkingen tussen Europa en Latijns Amerika (IRELA), dat door de Europese Commissie wordt gesteund.

3.3. Het stelt evenwel vast dat, ondanks al deze inspanningen, de bestaande samenwerkingsmogelijkheden nog niet volledig en efficiënt worden benut. Dit is vooral te wijten aan de nogal stringente procedures en aan het feit dat de sociaal-economische kringen deze mogelijkheden niet eens kennen, met name wat de samenwerking op economisch gebied en de steunverlening door de Europese Investeringsbank betreft.

3.4. Beide partijen zouden de planning, uitvoering en evaluatie van de ontwikkelingssamenwerkingsprogramma's en -projecten op een efficiëntere manier moeten aanpakken. Daarom dringt het Comité er bij de Europese Commissie op aan dat zij een algemeen rapport over de omvang en het effect van de samenwerking tussen de Europese Unie en Latijns Amerika opstelt en daarin aangeeft in hoeverre de uitgetrokken middelen in de afgelopen jaren daadwerkelijk zijn gebruikt en wat de vooruitzichten voor de komende jaren zijn. Verder zou het gaarne vernemen in hoeverre de in de richtsnoeren voor de samenwerking in de periode 1991-1995 bepleite maatregelen - waarmee naar schatting een bedrag van 2,9 mrd ecu is gemoeid - werkelijk hun beslag hebben gekregen. Ten slotte zou het nog willen weten in hoeverre inmiddels is overgeschakeld op meerjarenprogramma's, waarmee vanaf het begin van de jaren '90 een aanvang zou worden gemaakt. Behalve deze "kwantitatieve analyse" zou ook een "kwalitatieve analyse" nuttig zijn; het zou m.a.w. goed zijn ter plaatse - bij de betrokkenen zelf - het effect van de samenwerkingsprojecten - of althans de manier waarop concreet te werk wordt gegaan - te bekijken.

3.5. Het Comité zou gaarne vernemen op welke manier (d.w.z. met behulp van welke instrumenten en via welke institutionele kanalen) de Europese Commissie de ontwikkelingssamenwerking van de Europese Unie plant en evalueert en op welke manier het Europees Parlement de tenuitvoerlegging van het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid volgt. Het zou in dit verband interessant zijn een vergelijkende analyse van de ontwikkelingssamenwerking met Latijns Amerika en die met de ACS-landen te maken, waarbij ook aandacht zou moeten worden geschonken aan de overlegprocedures binnen het kader van de samenwerking en aan de mate waarin een en ander is geïnstitutionaliseerd.

3.6. Verder zou het Comité gaarne zien dat nauwkeurig wordt nagegaan welke factoren de tenuitvoerlegging van de samenwerkingsprogramma's en -projecten beïnvloeden, en dit zowel in het stadium van de onderhandelingen als bij de behandeling van de voorgestelde initiatieven door de diensten van de Europese Commissie; gebleken is namelijk dat interne regels, een te grote werklast en een te late uitbetaling van de toegezegde middelen een remmend effect hebben op de tenuitvoerlegging van de programma's en projecten. Voorts zou het Comité willen vernemen welke factoren bepalend zijn voor het welslagen van de samenwerking en wat er in de praktijk van die verschillende factoren terecht komt; het denkt daarbij o.m. aan factoren als politieke wil, concrete opzet van het programma of project, technische en bestuurlijke capaciteiten, ervaring, inzicht in de concrete situatie, enz. Bovendien zou moeten worden nagegaan of de ontwikkelingssamenwerking niet méér effect zou sorteren als de beschikbare middelen op een aantal prioritaire werkterreinen zouden worden geconcentreerd in plaats van via een groot aantal begrotingsposten en zonder enige vorm van geografische concentratie te worden gebruikt voor de financiering van talloze kleine projecten op de meest uiteenlopende werkterreinen.

3.7. Het Comité zou ook gaarne zien dat de Europese Commissie in dat rapport aandacht schenkt aan het samenwerkingsbeleid van de afzonderlijke lid-staten en nagaat wat de komende jaren verwacht kan worden van de door het Verdrag van Maastricht voorgeschreven coördinatie. Voorts zouden de lid-staten maatregelen moeten nemen om te voldoen aan de door de Verenigde Naties vastgelegde norm voor de omvang van de ontwikkelingssamenwerking, nl. 0,7 % van het BNP. In 1991 is alleen door Frankrijk, Denemarken en Nederland aan deze norm voldaan.

3.8. Van groot belang is ook te weten in hoeverre de afzonderlijke Latijns-Amerikaanse landen of Latijns Amerika als regio de nodige politieke wil aan de dag leggen om de samenwerking met de Europese Unie op een adequate manier aan te pakken, over de middelen beschikken om projecten uit te werken en ten uitvoer te leggen, projecten opzetten die werkelijk levensvatbaar zijn, en voor dit alles voldoende menselijk potentieel en materiële middelen ter beschikking stellen. Er zou moeten worden nagegaan in hoeverre een en ander de samenwerking met de Europese Unie concreet beïnvloedt. Verder zou moeten worden onderzocht of de huidige versnippering nadelige gevolgen heeft voor de Latijns-Amerikaanse partners - b.v. in de vorm van administratieve problemen - of dat de kleinschaligheid van de projecten de beheersbaarheid van de samenwerking en de inschakeling van niet-gouvernementele organisaties juist ten goede komt.

3.9. In sommige gevallen zijn de programma's gericht op een bepaalde doelgroep of op een bepaalde doelstelling, maar in de praktijk worden de beschikbare middelen gereserveerd voor levensvatbare projecten en doelstellingen. Een interessant voorbeeld - vanwege het politieke belang en het regionale karakter van het programma in kwestie - is het mensenrechtenprogramma voor Midden-Amerika dat in februari 1992 in Lissabon is ondertekend. Dit programma is bedoeld voor de leden van de strijdkrachten in de betrokken landen (specifieke doelgroep) en gericht op het bevorderen van de openbare veiligheid en van de werking van het rechtssysteem (specifieke doelstelling). Het zou interessant zijn na te gaan in hoeverre de concrete maatregelen in het kader van dit programma het rechtssysteem en de uitbouw van de burgermaatschappij in deze tot voor kort door militaire regimes bestuurde landen ten goede komen en in hoeverre de overheid in de betrokken landen bij de tenuitvoerlegging van het programma wordt betrokken.

3.10. Op economisch gebied moet - vanwege het grote aantal Latijns-Amerikaanse landen dat erbij betrokken is (negen) - worden verwezen naar de toekenning van algemene tariefpreferenties aan Bolivia, Colombia en Peru (sinds 1991) en aan de zes Middenamerikaanse landen (sinds 1992). Deze maatregel, die de handel van de betrokken landen moet stimuleren en ook past in het kader van het drugsbestrijdingsbeleid, zou in het rapport uitvoerig aan de orde moeten komen; daarbij zou moeten worden nagegaan of de toekenning van tariefpreferenties daadwerkelijk van invloed is op de export van de betrokken Latijns-Amerikaanse landen naar de Europese Unie en, vooral, of deze landen zelf wel de juiste maatregelen nemen om ten volle van deze tariefpreferenties te kunnen profiteren.

4. De handelsrelaties met Latijns Amerika

4.1. De recente GATT-afspraken - en met name de toezegging van de Europese Unie om haar externe bescherming voor landbouwprodukten en haar uitvoerrestituties vóór het jaar 2000 terug te schroeven - zullen ongetwijfeld gunstiger voorwaarden scheppen voor de toegang van landbouwprodukten uit het Zuiden tot de Europese en de internationale markt.

Het spreekt vanzelf dat de groei van de Latijnsamerikaanse uitvoer van landbouwprodukten ook afhangt van de verbetering van de kwaliteit van die produkten (o.m. wat hygiënische en fytosanitaire normen betreft) en van een meer concurrerende en efficiënte verkoopstrategie (aanbiedingsvorm, verpakking enz.).

4.2. De Europese Unie gaat er echter van uit dat de interne markt de invoer zal stimuleren en de afzetkosten zal drukken; wel zullen de Latijns-Amerikaanse landen met een verscherpte concurrentie geconfronteerd worden. Bovendien verdwijnen de nationale quota en contingenten en komt er een uniform communautair beleid; de Europese Unie geeft evenwel toe dat de harmonisatie van technische, milieu- en gezondheidsvoorschriften een hinderpaal zal vormen voor produkten die niet aan de gestelde voorwaarden voldoen (4).

4.3. De Europese Commissie dient een uitgebreide informatiecampagne op te zetten om de Latijns-Amerikaanse producenten over deze nieuwe situatie te informeren en ervoor te zorgen dat zij aan de nieuwe vereisten kunnen voldoen en op een adequate manier kunnen inspelen op de nieuwe mogelijkheden die de Europese binnenmarkt biedt. De EU-delegaties zouden hierbij een actievere rol moeten spelen. Er zou bijvoorbeeld een programma kunnen worden opgezet om Latijns-Amerikaanse exporteurs voor te lichten over de nieuwe voorwaarden en voorschriften en de nodige technische assistentie te verlenen om hen in staat te stellen de kwaliteit van hun produkten te verhogen en te voldoen aan de technische vereisten inzake verpakking, etikettering, gezondheidsaspecten e.d. Verder moet ervoor worden gezorgd dat de Latijns-Amerikaanse landen meer profijt kunnen trekken van het stelsel van algemene preferenties, hoewel de ervaring in andere regio's heeft geleerd dat het SAP maar weinig zoden aan de dijk zet als de landen in kwestie geen maatregelen nemen om hun concurrentievermogen te verbeteren (modernisering van hun produktiemethoden en verbetering van de kwaliteit van hun produkten).

4.4. Er is al wel een structurele verandering in de Latijns-Amerikaanse export opgetreden, maar van een ombuiging van de negatieve trend van de laatste tien jaar is er tot nog toe geen sprake. Het aandeel van Latijns Amerika in de invoer van de Europese Unie is gedaald tot 5,5 %, terwijl de uitvoer van de Europese Unie naar Latijns Amerika in 1990 3,8 % bedroeg. Toch gaat nog altijd ruim 20 % van de Latijns-Amerikaanse uitvoer naar de Europese Unie en heeft de regio nog steeds met de Europese Unie zijn grootste handelsoverschot. Latijns Amerika voert nog steeds voornamelijk landbouwprodukten en grondstoffen uit en de handel tussen de Europese Unie en Latijns Amerika is in beide regio's nog altijd sterk geconcentreerd in een klein aantal landen.

4.5. Slechts enkele Latijns-Amerikaanse landen zijn erin geslaagd hun export te diversifiëren, ondanks de grote nadruk die in de structurele aanpassingsprogramma's op dit aspect is gelegd. De Latijns-Amerikaanse landen zouden dan ook een grotere inspanning moeten leveren om hun economieën om te schakelen en te diversifiëren. De Interamerikaanse Ontwikkelingsbank pleit in haar recent rapport over "Economische en sociale vooruitgang in Latijns Amerika" voor meer investeringen in zaken als onderwijs, opleiding, gezondheidszorg en voedselvoorziening, omdat dit de integratie in de wereldmarkt zou vergemakkelijken. De kansen op duurzame economische ontwikkeling zouden evenwel ook toenemen als de Latijns-Amerikaanse landen produkten van betere kwaliteit en hogere toegevoegde waarde zouden uitvoeren en als tegelijkertijd de bestaande handelsbelemmeringen en onzekerheden omtrent de toekomstige economische betrekkingen met de Europese Unie - die voortvloeien uit de gebrekkige kennis van of de vrees voor de veranderingen die de interne markt en het Verdrag van Maastricht in de Europese Unie teweeg zullen brengen - zouden verdwijnen.

4.6. Verder beveelt het Comité aan de SAP-regeling voor de drie Andespactlanden en de zes Middenamerikaanse landen te verlengen en na te gaan welke (negatieve) gevolgen deze regeling heeft gehad voor de uitvoer van landen die niet onder de regeling vallen.

4.7. Ten slotte is het Comité van oordeel dat een voor alle partijen aanvaardbare oplossing van het bananenprobleem zou moeten worden gezocht. Het spreekt dan ook zijn tevredenheid uit over de onderhandelingen die momenteel hierover worden gevoerd. Het heeft kennis genomen van de uitspraak van het GATT-panel van mei 1993, waarin de huidige regeling van de Europese Unie wordt beoordeeld als zijnde sterk discriminatoir tegenover de Latijns-Amerikaanse exporteurs en in strijd met de regels van de GATT. Hoewel het Comité zich in een advies van 24 november 1992 (5) positief heeft uitgelaten over de voorstellen van de Europese Unie om bescherming te bieden aan de communautaire en ACS-producenten, meent het dat ook terdege rekening moet worden gehouden met de belangen van de Latijns-Amerikaanse producenten. Van groot belang acht het in dit verband de aangeboden steun voor diversifiërings- en ontwikkelingsprogramma's ten gunste van bananenproducerende landen in Latijns Amerika (6).

5. De investeringen in Latijns Amerika

5.1. De Latijns-Amerikaanse landen voeren momenteel een beleid dat erop is gericht meer directe Europese investeringen aan te trekken. In de afgelopen jaren was de Europese Unie een van de voornaamste bronnen van directe buitenlandse investeringen in de regio. In sommige jaren kwam Europa zelfs op de eerste plaats. Directe buitenlandse investeringen kunnen bijdragen tot de creatie van nieuwe werkgelegenheid, de overdracht van technologie en de modernisering van de infrastructuur en het produktieapparaat. Zij kunnen ook een positief effect hebben op de economische stabiliteit in het betrokken land.

5.2. De wereldwijde economische recessie en de noodzakelijke investeringen in de Europese Unie zelf (in verband met de totstandkoming van de interne markt) en in andere regio's (zoals in Midden- en Oost-Europa) zouden echter kunnen leiden tot een afname van de Europese directe investeringen in Latijns Amerika. Daar komt nog bij dat de privatiseringsgolf - die aanzienlijke kapitaalstromen op gang heeft gebracht - in verscheidene Latijns-Amerikaanse landen zijn eindpunt heeft bereikt. Ten slotte hebben ook nog een aantal andere factoren een rol gespeeld, zoals de couppogingen in Venezuela, de perikelen rond de Braziliaanse president en het referendum tegen het privatiseringsprogramma in Uruguay.

5.3. In dit verband is een belangrijke rol weggelegd voor de communautaire instrumenten ter bevordering van de investeringen, zoals het "Business Cooperation Network" en het "EG-IIP". Via o.a. de vertegenwoordigingen van de Europese Unie in de verschillende landen zouden deze instrumenten wellicht meer bij potentiële investeerders onder de aandacht kunnen worden gebracht. Eveneens van groot belang voor de directe investeringen in de regio is de financiële steun die de afzonderlijke lid-staten verlenen om de investeringen van hun bedrijven te stimuleren.

5.4. Sommige Latijns-Amerikaanse landen hebben een voldoende hoog peil van economische ontwikkeling, stabiliteit en economische groei bereikt om EIB-leningen en financiële steun van de lid-staten van de EU in de wacht te kunnen slepen en om via allerlei projecten de bedrijfsomgeving te verbeteren, een klimaat van wederzijds vertrouwen te scheppen en de Latijns-Amerikaanse markt aantrekkelijker te maken voor de afzet van Europese produkten (b.v. projecten gericht op verbetering van de energievoorziening en op bevordering van de handel, de industriële samenwerking, de oprichting van joint ventures en de overdracht van technologie).

5.5. Het Comité beveelt de Europese Commissie aan studies over de mogelijkheden voor Europese investeerders in Latijns Amerika op te stellen en in het licht daarvan de nodige voorstellen te doen om de Europese investeringen in die regio te stimuleren en het instrumentarium ter bevordering van dergelijke investeringen uit te breiden. Ook bij de lid-staten dringt het erop aan maatregelen te nemen om de directe particuliere en overheidsinvesteringen in Latijns Amerika te stimuleren. Het is tevens van belang dat er in Latijns Amerika een gunstig ondernemingsklimaat blijft bestaan, dat er een adequaat juridisch raamwerk komt - vooral gezien de onteigeningen die in het verleden zijn voorgekomen - en dat er voldoende economische en politieke stabiliteit heerst om buitenlandse investeerders te kunnen aantrekken, deze investeerders in de regio te kunnen houden en ervoor te kunnen zorgen dat het in het buitenland vastgelegde kapitaal wordt gerepatrieerd.

5.6. Bij het gebruik van de beschikbare financiële middelen (zowel van de overheid als uit particuliere bronnen) dient erop te worden toegezien dat niet dezelfde fouten worden gemaakt als in het verleden. Die fouten hebben er immers toe geleid dat de regio met een schuldencrisis te kampen heeft gekregen en dat de jaren '80 een "verloren decennium" zijn geworden. Bovendien moet er rekening mee worden gehouden dat de schuldenlast nog steeds aanzienlijk is en dat deze op middellange termijn weleens een bedreiging zou kunnen vormen voor de relatieve stabiliteit waartoe de inspanningen van de laatste jaren hebben geleid.

6. De regionale integratie in Latijns Amerika

6.1. Het Comité hoopt dat de nieuwe integratie-initiatieven in Latijns Amerika méér succes zullen kennen dan de pogingen die in de afgelopen decennia zijn ondernomen. De NAFTA-overeenkomst is ongetwijfeld een belangrijke stap in die richting, maar ook bij integratieprojecten als het ANDESPACT, MERCOSUR en het Algemeen Verdrag inzake Middenamerikaanse Economische Integratie is al heel wat vooruitgang geboekt; wel gaat het bij al deze integratie-initiatieven vooralsnog alleen maar om handelsliberalisatie. In de toekomst zouden er weleens problemen kunnen rijzen door het feit dat het ontwikkelingsniveau tussen de betrokken landen nogal sterk uiteenloopt; het welslagen van het regionale integratieproces is echter van fundamenteel belang voor de toekomstige ontwikkeling van Latijns Amerika en voor de integratie van de regio in de wereldeconomie.

6.2. De uitdaging van deze integratieprocessen is de intraregionale handel te stimuleren en de produktiviteit en het concurrentievermogen van de Latijns-Amerikaanse bedrijven zodanig te verbeteren dat deze kunnen meedraaien op de internationale markt, en daarbij tegelijkertijd rekening te houden met de belangen van het eigen bedrijfsleven en de sociale situatie van de meerderheid van de bevolking. Er zij op gewezen dat het integratieproces in Latijns Amerika de betrokken landen altijd voor een dilemma zal blijven plaatsen: moet worden vastgehouden aan de nationale soevereiniteit of moeten supra-nationale instanties in het leven worden geroepen ?

6.3. Het Comité is ervan overtuigd dat de integratieprocessen in Latijns Amerika alleen kans van slagen hebben als er voldoende maatschappelijke ondersteuning voor bestaat en er consensus is over een aantal belangrijke terreinen: eerbiediging van mensenrechten, toepassing van fundamentele normen bij de ontwikkeling van de arbeidsverhoudingen en het sociaal beleid, adequaat tripartiet overleg en voldoende financiële middelen om regionale en sectorale onevenwichtigheden tegen te gaan. In de tot dusverre gesloten of nog op stapel staande integratie-akkoorden is van dit alles echter maar weinig terug te vinden. Het Comité acht het van het grootste belang dat de Europese Unie via haar samenwerkingsprogramma's tracht te bereiken dat in Latijns Amerika niet alleen aan economische ontwikkeling en integratie wordt gedacht, maar ook terdege aandacht wordt geschonken aan de mensen- en vakbondsrechten.

6.4. De ervaringen die binnen de Europese Unie zijn opgedaan met betrekking tot de vrijmaking van de binnengrenzen, de economische en sociale cohesie, de consultatie van de sociale partners en de regelgeving op economisch en sociaal terrein zouden wellicht de sociale partners in Latijns Amerika een belangrijke ondersteuning kunnen bieden bij het bepalen van hun standpunt over de voor- en nadelen van integratie in hun eigen regio. Het Comité bepleit dan ook dat er vanuit de Europese Unie mogelijkheden worden gecreëerd voor samenwerking van de sociale partners uit beide regio's op dit terrein en voor uitwisseling van informatie en ervaringen. Het denkt daarbij aan de organisatie van periodieke bijeenkomsten met vertegenwoordigers van de sociaal-economische kringen in Latijns Amerika. Het Comité ziet hierbij ook voor zichzelf een mogelijke rol weggelegd, die vergelijkbaar is met die binnen de Lomé-overeenkomst of in de samenwerking met de Maghreb-landen.

6.5. Het Comité is van oordeel dat de Europese Unie haar programma's ter bevordering van het integratieproces in Latijns Amerika, zoals die ten behoeve van MERCOSUR, moet handhaven en zelfs nog moet uitbreiden.

7. De nieuwe werkterreinen in het kader van de samenwerking met Latijns Amerika

7.1. De samenwerking van de Europese Unie met Latijns Amerika bereikte in 1992 een omvang van 370 miljoen ecu. Dit is een bescheiden bedrag gelet op de ernstige problemen in de regio en de steun die aan andere regio's wordt verstrekt. Hoewel het Comité beseft dat de ontwikkeling in Latijns Amerika het meest gebaat zal zijn bij adequate economische en handelsmaatregelen van de Europese Unie, meent het toch dat ontwikkelingssamenwerking een belangrijke katalyserende en stimulerende functie kan vervullen voor zowel het economische en sociale als het politieke ontwikkelingsproces van het continent. Het geeft dan ook de Raad, de Europese Commissie en het Europees Parlement in overweging om te bezien of de ontwikkelingsinspanning richting Latijns Amerika niet kan worden verhoogd.

7.2. Het Comité is van mening dat de Europese Unie de samenwerking moet intensiveren op de volgende traditionele werkterreinen: verbetering van de werkgelegenheid, steunverlening aan kleine en middelgrote bedrijven in de industrie en de landbouw, bevordering van investeringen, steunverlening ten behoeve van projecten op wetenschappelijk en technologisch gebied, bevordering van de ontwikkeling van landbouw en platteland (o.m. via het ter beschikking stellen van landbouwgrond), verbetering van de beroepsopleiding, bestrijding van milieuvervuiling, drugsbestrijding, stimulering van ontwikkelingsacties via NGO's, verbetering van de mensenrechtensituatie en steunverlening aan vluchtelingen.

7.3. De Europese Unie dient bij dit alles bijzondere aandacht te blijven schenken aan plattelandsgebieden, aangezien in sommige Latijns-Amerikaanse landen een groot deel van de bevolking op het platteland leeft. Ondersteuning van landhervormingsprocessen en evenwichtige verdeling van de beschikbare grond is hierbij een belangrijke factor, met name in Midden-Amerika. In dit verband bepleit het Comité in het bijzonder de ondersteuning van organisaties van kleine boeren en plattelandsarbeiders en van inheemse bevolkingsgroepen, om incidenten als die in het zuiden van Mexico te voorkomen. Landhervormingen zijn niet alleen belangrijk vanuit een sociaal-economisch oogpunt, maar ook vanwege de samenhang met de politiek van nationale verzoening die in verschillende vooral Middenamerikaanse landen aan de orde is, en met de noodzaak tot ecologisch duurzame ontwikkeling. Deze laatste samenhang kan uiteindelijk uitmonden in een beleid ter bevordering van een milieuvriendelijke duurzame economische ontwikkeling, waarbij wordt voortgebouwd op de besluiten van de Conferentie van Rio van 1992.

7.4. Een van de voornaamste doelstellingen van het samenwerkingsbeleid is de bestrijding van de armoede. Daarom dient de Europese Unie steun te verlenen voor sociale programma's die speciaal gericht zijn op de armste bevolkingsgroepen in stedelijke gebieden - de grootste slachtoffers van de structurele aanpassingsprogramma's. Speciale aandacht verdienen daarbij projecten waarbij niet alleen het streven naar ontwikkeling en groei maar ook rechtvaardigheidsoverwegingen centraal staan, zoals alfabetiserings- en onderwijsprojecten ten behoeve van vrouwen.

7.5. Voorts beveelt het Comité aan programma's op te zetten die het tripartisme, de participatie van de sociale kringen en de bescherming van de sociale rechten ten goede komen. Niet alleen zal hierdoor de democratie versterkt worden, maar ook zullen de sociale tegenstellingen en sociale conflicten hierdoor kunnen verminderen.

7.6. Het dringt er ook op aan dat de Europese Unie en haar lid-staten in hun economische samenwerkingsprojecten voldoende aandacht schenken aan zaken als eerbiediging van de vakbondsrechten, stabiliteit van de werkgelegenheid, ontwikkeling van sociale-zekerheidssystemen, gelijke behandeling van mannen en (werkende) vrouwen, maatregelen tegen kinderarbeid en andere vormen van exploitatie en misbruik van kinderen. In dit verband wijst het Comité nogmaals op de noodzaak om een sociale paragraaf in de GATT-overeenkomst en in andere handelsovereenkomsten op te nemen. Het dringt er ook op aan dat de nieuwe Wereldhandelsorganisatie deze kwestie zo spoedig mogelijk behandelt.

7.7. Ondanks de Conferentie van Rio laat het milieubewustzijn in Latijns Amerika nog sterk te wensen over. Alle aandacht gaat er naar de economische groei, maar men heeft te weinig oog voor de noodzaak te streven naar duurzame groei. Milieudoelstellingen worden niet verwezenlijkt door het feit dat de problemen onvoldoende worden onderkend of verkeerd worden ingeschat. Daarom zou de Europese Unie in haar samenwerkingsprogramma's weer meer belang moeten hechten aan het aspect "duurzaamheid van het te stimuleren groeiproces". Zo zou zij om te beginnen de desbetreffende criteria strikter moeten toepassen.

7.8. Het Comité is verheugd over de toenemende aandacht in het beleid van de Europese Unie voor de positie en ontwikkelingskansen van vrouwen. Vooral onder invloed van de structurele aanpassingsprogramma's is de positie en de levensstandaard van veel vrouwen in Latijns Amerika sterk verslechterd, hetgeen ook de ontwikkelingskansen van kinderen ernstig heeft aangetast. Het Comité dringt aan op meer financiële ruimte voor projecten die gericht zijn op versterking van de positie van vrouwen, verbetering van hun levensstandaard en vergroting van hun betrokkenheid niet alleen in het produktieproces, maar ook bij sociale en educatieve activiteiten en bij de besluitvorming.

7.9. De betrekkingen tussen de Europese Unie en Latijns Amerika staan voornamelijk in het teken van de economische samenwerking en de samenwerking op bovengenoemde nieuwe werkterreinen. Beide partijen zouden er echter goed aan doen hun historische, politieke en culturele banden nauwer aan te halen, b.v. door het stimuleren van projecten op het gebied van culturele en universitaire uitwisseling, het behoud van het cultureel erfgoed, enz. Verder zou ook de samenwerking op het gebied van onderwijs, opleiding, wetenschap en technologie moeten worden opgevoerd. Dankzij het gemeenschappelijke culturele erfgoed van beide regio's kan de Europese Unie hierbij een belangrijke rol spelen.

7.10. De Europese Unie werkt momenteel aan een immigratiebeleid. Vanuit Latijns Amerika komen naar verhouding nog steeds weinig migranten de Europese Unie binnen. Voor ingezetenen van Latijns-Amerikaanse landen geldt in sommige landen een soepeler regeling; in andere landen daarentegen zijn zij onderworpen aan een visumplicht. De Schengen-groep heeft aan dit aspect geen aandacht geschonken. Het Comité pleit ervoor deze soepelheid tegenover ingezetenen van Latijns Amerika te handhaven en heldere procedures toe te passen. Het betreurt dat er op een aantal plaatsen aan de grenzen van de Europese Unie onregelmatigheden zijn gebeurd. In dit verband mag niet worden vergeten dat miljoenen Europeanen - Duitsers, Fransen, Britten, Italianen, Spanjaarden en Portugezen - in het recente verleden naar Latijns Amerika zijn geëmigreerd. De laatste honderd jaar zijn al die geëmigreerde Europeanen in Latijns Amerika met open armen ontvangen. Mede daarom verdient het beginsel van wederzijdse solidariteit een belangrijke plaats in de internationale betrekkingen.

Gedaan te Brussel, 26 januari 1994.

De Voorzitter

van het Economischen Sociaal Comité

Susanne TIEMANN

(1) Zie doc. CES 962/92 fin.

(2) PB nr. C 75 van 26. 3. 1990, blz. 13.

(3) PB nr. C 75 van 26. 3. 1990, blz. 13.

(4) PB nr. C 221 van 28. 8. 1989, blz. 32-38.

(5) PB nr. C 19 van 25. 1. 1993, blz. 99.

(6) PB nr. C 108 van 19. 4. 1993, blz. 41.