Advies over de gevolgen van de akkoorden van de Uruguay-ronde (94/C 393/31)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 26 februari 1994 besloten overeenkomstig artikel 23, 2e alinea, van het Reglement van Orde een advies op te stellen over de gevolgen van de akkoorden van de Uruguay-ronde.

De Afdeling voor externe betrekkingen, handels- en ontwikkelingsbeleid, die met de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar vervolgadvies op 11 juli 1994 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Giesecke; co-rapporteur was de heer Ch. Pelletier.

Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 318e Zitting (vergadering van 15 september 1994) het volgende vervolgadvies uitgebracht, dat met algemene stemmen is goedgekeurd.

OPMERKING VOORAF

Dit advies sluit aan bij de adviezen en rapporten die het Comité al eerder aan de multilaterale handelsbesprekingen in het kader van de Uruguay-ronde heeft gewijd. Het begint met een algemene evaluatie van het eindresultaat van de onderhandelingen (situatie zomer 1994), waarna uitvoerig wordt ingegaan op enkele bijzonder gevoelig liggende thema's en op een aantal onderwerpen die in de akkoorden van Genève niet definitief zijn geregeld. Ten slotte wordt ook nog aandacht geschonken aan enkele nieuwe onderwerpen, die voortvloeien uit de dynamische ontwikkelingen in de wereldeconomie en in de Uruguay-ronde niet aan bod zijn gekomen door het feit dat de agenda van deze onderhandelingsronde al in de eerste helft van het afgelopen decennium is vastgelegd.

1. Inleiding

1.1. De afsluiting van de multilaterale handelsbesprekingen in het kader van de Uruguay-ronde vormt eenvan de belangrijkste mijlpalen in de geschiedenis van de internationale handelspolitiek. Ondanks de moeilijke economische omstandigheden in het merendeel van de betrokken landen werd met de akkoorden van Genève de basis gelegd voor een nooit eerder gezien liberaliseringsproces en een transparant, billijk en alomvattend internationaal handelssysteem. Tot op het laatste ogenblik werd gevreesd dat er geen brede consensus over het omvangrijke onderhandelingspakket zou kunnen worden bereikt. Een mislukking van de onderhandelingen zou echter het steeds verder om zich heen grijpende protectionisme in zijn talrijke verschijningsvormen verder hebben versterkt, tot nieuwe handelsoorlogen hebben geleid en het uiteenvallen van de wereldeconomie in antagonistische handelsblokken hebben versneld. Gelet op de sterk uiteenlopende belangen van de 117 betrokken landen ligt het voor de hand dat niet iedere verdragsluitende partij voor de volle 100 % achter het bereikte eindresultaat staat, maar toch kan men stellen dat de akkoorden van 15 december 1993 en de afronding van de onderhandelingen op zich als een succes mogen worden beschouwd. Echt geslaagd zal de Uruguay-ronde echter pas mogen worden genoemd wanneer de overeengekomen wederzijdse marktconcessies door alle betrokken landen in praktijk zullen zijn gebracht en daadwerkelijk tot een toename van het handelsverkeer zullen hebben geleid.

1.2. Nu de akkoorden op 15 april 1994 te Marrakech zijn ondertekend, dienen de verdragsluitende partijen deze zo spoedig mogelijk te ratificeren, zodat er zo gauw mogelijk een einde komt aan de periode van onzekerheid vóór de inwerkingtreding van de nieuwe regeling. Het Comité hoopt dat, na de Europese Unie, zo nodig alle lid-staten van de Unie de akkoorden vóór eind 1994 geratificeerd zullen hebben en dat ook de Verenigde Staten en Japan ervoor zullen zorgen dat de nieuwe regeling begin 1995 in werking kan treden.

1.3. De succesvolle afronding van de GATT-onderhandelingen is vooral van belang vanwege de signaalwerking die hiervan te verwachten valt. De bereikte akkoorden zullen over de gehele wereld een stimulerend effect hebben op de investeringen en de consumptie, wat uiteindelijk tot een opleving van de nog steeds zwakke wereldconjunctuur zal leiden. Naast deze zeer welkome gevolgen op korte termijn moeten echter ook en vooral de gevolgen op langere termijn worden vermeld : ondanks enkele onduidelijkheden in de overeengekomen regeling ziet het ernaar uit dat er een nieuwe internationale economische orde zal komen.

1.4. Het belang van de bereikte akkoorden moet worden beoordeeld in het licht van de volgende criteria :

- de door de akkoorden gecreëerde nieuwe economische kansen;

- de positieve gevolgen in de diverse economische sectoren wanneer de overeengekomen liberaliseringsmaatregelen in praktijk zullen worden gebracht (vermoedelijk in de periode 1995-2000);

- de concurrentiepositie en de handelsstrategieën van de grote internationale handelspartners.

Positieve aspecten van de bereikte akkoorden :

1.5. De verdragsluitende partijen erkennen dat concurrentie in het internationale handelsverkeer beter is dan welke vorm van defensief-protectionistisch beleid dan ook. Wel moet de nieuwe multilaterale handelsovereenkomst ruimte bieden voor plurilaterale afspraken in sectoren die voor bepaalde verdragsluitende partijen van bijzonder belang zijn, zoals b.v. overheidsopdrachten voor leveringen, passagiersvliegtuigen, zuivel en rundvlees.

1.6. Voortbouwend op de aloude GATT-beginselen "non-discriminatie" en "multilateralisme" wordt het toepassingsgebied van de GATT-regels en -disciplines uitgebreid tot een aantal nieuwe vormen van internationale economische samenwerking. Overigens kan de werkingssfeer van de GATT-Overeenkomst te allen tijde verder worden uitgebreid wanneer zich nieuwe sectoren en vormen van internationale economische betrekkingen aandienen.

1.7. Er bestaat nu minder gevaar dat het multilateralisme geleidelijk aan zal worden ondermijnd. Was de Uruguay-ronde mislukt, dan had de tendens om grote regionale samenwerkingsverbanden te vormen gemakkelijk kunnen uitmonden in een uiteenvallen van de wereldeconomie in onderling van elkaar afgeschermde blokken. In de praktijk is namelijk gebleken dat de handel binnen deze regionale samenwerkingsverbanden veel sneller toeneemt dan de wereldhandel als geheel : in het jaar 2000 zal naar schatting meer dan de helft van de wereldhandel zich binnen regionale preferentiezones voltrekken. De nieuwe Wereldhandelsorganisatie moet dan ook artikel 24 van de GATT-Overeenkomst verder uitwerken en de nodige spelregels invoeren om een harmonische inpassing van regionale samenwerkingsverbanden in de multilaterale context van de wereldeconomie mogelijk te maken.

Zij moet er in de eerste plaats op toezien dat "buitenstaanders" niet benadeeld worden. Dit betekent in concreto dat samenwerkingsverbanden open moeten staan voor nieuwe lid-staten en dat tegelijk met de interne handelsbelemmeringen ook de externe handelsbarrières moeten worden weggewerkt, zodat de intensivering van de economische betrekkingen binnen de diverse regio's uiteindelijk ook het wereldwijde integratieproces ten goede komt. Dankzij de succesvolle afronding van de Uruguay-ronde is er nu een multilaterale regeling die dit alles mogelijk maakt.

1.8. De overeengekomen regels zullen voortaan meer houvast bieden, zodat er in de toekomst geen reden meer zal zijn om te proberen de handelsstromen via bilaterale regelingen in de gewenste richting om te buigen ("managed trade"). Handelsdistorsies als gevolg van dergelijke bilaterale afspraken - b.v. vrijwillige exportbeperkingen, die deel uitmaken van de zgn. "grijze-zonemaatregelen", een uitvloeisel van de oude GATT-Overeenkomst van 1947 - bleken in het verleden vooral voor de kleinere landen nadelig uit te pakken. Het is te hopen dat de Wereldhandelsorganisatie over zodanige bevoegdheden zal beschikken dat billijke concurrentievoorwaarden kunnen worden gegarandeerd, zodat deze kleine landen tegen de druk van de grotere landen kunnen worden beschermd. Bij dit alles is een belangrijke rol weggelegd voor de nieuwe geschillenprocedure.

1.9. Hoewel douanetarieven bij de handel in industrieprodukten niet meer de voornaamste hinderpaal vormen - in elk van de acht GATT-rondes stond namelijk verlaging van douanetarieven op de agenda - vormde dit aspect in de slotfase van de onderhandelingen toch nog een belangrijk struikelblok. Daaruit blijkt dat vele handelspartners de nog resterende tarieven eigenlijk liever zouden willen handhaven.

De tarieven werden wereldwijd met gemiddeld ongeveer éénderde omlaag gebracht, waarmee het in de verklaring van Punta del Este gestelde doel ruimschoots werd verwezenlijkt. De meeste tariefverlagingen zullen in vijf gelijke jaarlijkse stappen worden doorgevoerd om de betrokken sectoren de kans te geven zich aan te passen. De Europese Unie verlaagt haar tarieven voor invoer uit de Verenigde Staten met ongeveer 50 % en voor invoer uit andere landen met meer dan éénderde. De Verenigde Staten van hun kant reduceren hun tarieven voor invoer uit de Europese Unie eveneens met ongeveer 50 % en die voor invoer uit alle andere landen met een kleine 40 %.

Deze cijfers moeten evenwel met de nodige omzichtigheid worden benaderd omdat de doorzichtigheid van de douane-nomenclatuur van de Verenigde Staten te wensen overlaat. Toch beschouwt het Comité dit al bij al als een aanvaardbaar resultaat, dat echter wel enigszins wordt overschaduwd door het feit dat de Verenigde Staten voor bepaalde textiel- en kledingprodukten hoge tarieven blijven hanteren.

1.10. In het nieuwe wereldhandelssysteem is de markttoegang voor goederen, diensten, kennis en directe investeringen een stuk vrijer dan voorheen. De nieuwe regeling is dan ook een goede zaak voor het bedrijfsleven èn voor de werkgelegenheid, op voorwaarde evenwel dat de toegezegde verbetering van de markttoegang consequent wordt doorgevoerd. De integratie van de wereldeconomie blijft een moeizaam verlopend proces, waaraan continu moet worden gewerkt. Gelet op de economische recessie en de om zich heen grijpende werkloosheid is er alle reden om aan te nemen dat de protectionistische tendensen in de komende jaren weer de kop zullen opsteken. Vooral de overgangsperiode vóór de inwerkingtreding van de nieuwe Wereldhandelsorganisatie zal een bijzonder kritieke fase zijn. De verdragsluitende partijen zullen er telkens opnieuw aan moeten worden herinnerd dat zij in Marrakech hebben toegezegd in de periode vóór de inwerkingtreding van de Wereldhandelsorganisatie geen handelsbeperkingen in te voeren die de bereikte akkoorden geheel of gedeeltelijk weer in het gedrang zouden kunnen brengen of de tenuitvoerlegging ervan nadelig zouden kunnen beïnvloeden ("stand-still").

1.11. Deelname aan de wereldhandel levert alle betrokken partijen voordelen op, maar de uitbreiding van de wereldhandel leidt tot structurele aanpassingsprocessen die bijna altijd economische, sociale en politieke nadelen met zich meebrengen. Daardoor stuiten dergelijke processen nogal eens op politieke tegenstand bij groepen of sectoren die voorheen door middel van protectionistische maatregelen werden beschermd. Bij een geringe economische groei en een aanhoudend hoge werkloosheid groeit de politieke druk op de nationale regeringen en op de Europese Commissie om de noodzakelijke structurele aanpassingen op een lager pitje te zetten.

1.12. Alleen al om deze reden is het noodzakelijk de resultaten van de Uruguay-ronde ook door de nationale parlementen in de Europese Unie te laten ratificeren, zodat de lid-staten medeverantwoordelijk worden gemaakt voor de tenuitvoerlegging van de overeengekomen regeling.

1.13. De Europese Unie dient haar beleid meer af te stemmen op de koers die de Commissie in december 1993 in haar Witboek over "Groei, concurrentievermogen en werkgelegenheid" heeft aangegeven. Verder dient zij van nu af aan - dus nog vóór de formele inwerkingtreding van de akkoorden van Genève - duidelijk te maken dat zij achter de beginselen van de nieuwe Wereldhandelsorganisatie staat en bereid is deze in praktijk te brengen.

1.14. Om hiervoor de vereiste politieke ondersteuning te verkrijgen, zal in de toekomst nog méér dan voorheen op alle niveaus de aandacht moeten worden gevestigd op de positieve gevolgen van een vrije wereldhandel. Dit is geen gemakkelijke taak, want de ervaring leert dat consument en belastingbetaler vaak pas op langere termijn de voordelen van bepaalde maatregelen ondervinden, terwijl gedupeerden van het noodzakelijke herstructureringsproces de gevolgen meestal meteen aan den lijve ondervinden. Bij de tenuitvoerlegging van het handelsbeleid zal de komende jaren heel wat stuurmanschap nodig zijn om de vruchten van de Uruguay-ronde te kunnen plukken. Door middel van het structuurbeleid en de in dat verband te nemen flankerende beleidsmaatregelen dient ervoor te worden gezorgd dat de EU-economie ten volle van de in de Uruguay-ronde overeengekomen openstelling van de markt kan profiteren en dat en de nadelige effecten daarvan worden verzacht.

1.15. Zoals de toenemende vervlechting en interdependentie van de volkshuishoudingen de onderhandelaars bij het begin van de Uruguay-ronde ertoe dwong nieuwe onderwerpen op de agenda te plaatsen, zo ziet de Wereldhandelsorganisatie zich nu op haar beurt genoodzaakt snel een aantal nieuwe thema's aan te pakken. Tot deze nieuwe thema's behoren niet alleen de relatie handel/milieubescherming, handel/concurrentie en handel/sociale normen, maar ook het uitwerken van een allesomvattende regeling voor directe buitenlandse investeringen.

Er moet ook een oplossing worden gevonden voor nog enkele andere belangrijke problemen die nog niet aan de orde zijn gekomen omdat zij pas nà het van start gaan van de Uruguayronde in 1986 in Punta del Este zijn opgedoken. Eén van de voornaamste nieuwe opgaven - die destijds niet kon worden voorzien - is de integratie van de volkshuishoudingen van de voormalige socialistische landen in de wereldeconomie. Daar de regionale integratieprocessen overal ter wereld in een stroomversnelling zijn geraakt, moeten er bovendien dringend veel gedetailleerdere regels voor de vorming van preferentiezones komen.

1.16. Voorts is nog steeds geen oplossing gevonden voor de structurele oorzaken van het hardnekkige gebrek aan evenwicht in de handelsrelaties tussen Japan en de Verenigde Staten. Deze macro-economische oorzaken, waarbij niet alleen handelspolitieke factoren in het spel zijn, gaan het bestek van de GATT-onderhandelingen en de Uruguay-ronde echter ver te buiten.

Hoewel bij de Uruguay-ronde op dat punt enige vooruitgang is geboekt, dient ten slotte het probleem van het optreden van sub-nationale overheidsinstanties, die niet door de GATT-regels gebonden zijn maar vaak maatregelen nemen die gevolgen hebben voor het internationale handelsverkeer (zoals b.v. de afzonderlijke deelstaten in de Verenigde Staten), dringend te worden aangepakt. Zo stoelt het Amerikaanse protectionisme in de banksector zowel op de federale wetgeving als op die van de afzonderlijke deelstaten. Het is nog de vraag of de in de Uruguay-ronde gemaakte afspraken zullen weten te verhinderen dat maatregelen en wetten van dergelijke sub-nationale overheidsinstanties de resultaten van de onderhandelingen in gevaar brengen.

2. De Wereldhandelsorganisatie (WTO)

2.1. De Algemene Overeenkomst inzake Tarieven en Handel van 1947 met haar talrijke deelakkoorden was slechts een voorlopige overeenkomst. Van eigen rechtspersoonlijkheid en een statutair vastgelegd organisatorisch kader was er geen sprake en bij het sluiten van de talrijke deelakkoorden was op een pragmatische manier te werk gegaan : zowel de rechtsvorm als de betrokken partijen verschilden van akkoord tot akkoord.

2.2. Door de weinig overtuigende procedures bij de be- en veroordeling van bepaalde handelspraktijken, de geringe afdwingbaarheid van de naleving van de overeengekomen regels (met name tegenover de grote handelsnaties) en problemen met de toepassing van de vrijwaringsclausule voldeden de GATT-regels en -disciplines op den duur niet meer aan de vereisten van de wereldeconomie met haar sterk toegenomen interdependentie en boette de GATT sterk aan geloofwaardigheid in.

2.3. Het Comité verwacht dat de oprichting van de Wereldhandelsorganisatie tot een institutionele versterking van het wereldhandelssysteem zal leiden, dat het beheer en de tenuitvoerlegging van de akkoorden voortaan overzichtelijker en efficiënter zullen worden en dat permanent toezicht op de naleving van de overeengekomen regels - in combinatie met een efficiënte geschillenprocedure - tot meer discipline bij de verdragsluitende partijen zal leiden. De overgang naar een dergelijk efficiënt systeem zal vooral voor de grote handelspartners een harde dobber zijn. Toch zullen juist zij het nieuwe wereldhandelssysteem de nodige geloofwaardigheid moeten verlenen. Het Comité verwacht dan ook van de Europese Unie dat zij al in de kritieke overgangsfase de juiste houding aanneemt.

2.4. De nieuwe regeling komt de rechtszekerheid ten goede en zorgt ervoor dat alle betrokken partijen aan dezelfde verplichtingen onderworpen worden. Het is een goede zaak dat alle WTO-landen ertoe verplicht worden hun wetgeving in overeenstemming te brengen met de overeengekomen regels. Bij geschillen dienen zij zich te houden aan de voorschriften en procedures van de nieuwe geschillenregeling. Dit geldt uiteraard ook voor de Verenigde Staten.

2.5. Het Comité is van oordeel dat de Wereldhandelsorganisatie een belangrijkere politieke rol zal vervullen dan de oude GATT-Overeenkomst - wat overigens ook wenselijk is - en dat zulks de positie van de WTO niet alleen ten opzichte van het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank, maar ook en vooral tegenover de aangesloten landen zal versterken.

2.6. De Wereldhandelsorganisatie moet zó worden geconcipieerd dat zij niet alleen geschillen uit de weg ruimt, maar ook een soort permanent forum voor onderhandelingen over en coördinatie van internationale handelsvraagstukken vormt. Zij moet openstaan voor nieuwe onderwerpen en nieuwe taken, zodat het multilaterale handelssysteem na de institutionele versterking als gevolg van de onderhandelingen in het kader van de Uruguay-ronde in de toekomst flexibel op de ontwikkelingen in de wereldeconomie kan reageren.

2.7. Er staat haar dus een zware taak te wachten. De verantwoordelijken voor het handelsbeleid in Europa, de Verenigde Staten, Japan en de derde wereld zullen in het dagelijkse politieke bedrijf de nodige verbeeldingskracht en flexibiliteit aan de dag moeten leggen, maar zullen daarnaast ook blijk moeten geven van een consequente houding ten aanzien van principiële vraagstukken.

2.8. Het Comité verwacht dat de Europese Unie een constructieve bijdrage zal leveren aan de nog op te richten organen van de Wereldhandelsorganisatie, nl. :

- de Ministerconferentie als hoogste orgaan;

- de Algemene Raad, die wordt belast met het toezicht op de naleving van de overeenkomst, de toepassing van de geschillenprocedure en de "Trade Policy Review";

- de Bijzondere Raden voor goederenverkeer, dienstenverkeer en bescherming van intellectuele eigendomsrechten;

- de door deze organen opgerichte of nog op te richten Sub-Comités (zoals b.v. het al ingestelde comité voor financiële aangelegenheden en voor de dienstensector).

2.9. De grotere transparantie van de nieuwe GATT-regeling en de invoering van striktere regels en procedures op talrijke nieuwe terreinen brengen met zich mee dat aan het WTO-secretariaat hogere eisen zullen worden gesteld dan aan het oude GATT-secretariaat waar het op zal worden geënt, en dit zowel vanuit organisatorisch oogpunt als wat de inzet van personeel betreft. Daarvoor moeten dan ook voldoende financiële middelen worden uitgetrokken. Het Comité hoopt dat het WTO-secretariaat even efficiënt en onafhankelijk te werk zal gaan als het oude GATT-secretariaat.

2.10. Met het oog op mogelijke nieuwe taken waarbij politiek gevoelig liggende nationale bevoegdheden in het spel zijn, vindt het Comité het een goede zaak dat niet alleen de Europese Unie als zodanig maar ook de afzonderlijke EU-lid-staten bij de Wereldhandelsorganisatie zijn aangesloten, zoals in het dienstenakkoord toch al is voorgeschreven. Het Comité hoopt dat het Hof van Justitie spoedig een duidelijke uitspraak doet over de interne bevoegdheidsverdeling binnen de Europese Unie. Om te voorkomen dat de onderhandelingen in het slop geraken, moet deze zaak, in het licht van de in de Uruguay-ronde opgedane ervaringen met onderlinge samenwerking, op een pragmatische manier worden geregeld. Van groot belang zijn daarbij een coherente houding naar buiten toe en solidariteit op het interne vlak.

3. De nieuwe geschillenprocedure

3.1. Een van de zwakke plekken van de oude GATT-Overeenkomst was het feit dat de geschillenprocedures zo lang duurden en dat de mogelijkheden om sancties te treffen ontoereikend waren. Op de keper beschouwd kwam de regeling erop neer dat de grote handelspartners zelf konden beslissen of zij zich al dan niet bij een GATT-uitspraak zouden neerleggen. Overtredingen van de GATT-regels bleven voor deze landen in veel gevallen zonder noemenswaardige gevolgen.

3.2. De grotere handelspartners, en met name de Verenigde Staten, hebben dan ook eenzijdig een eigen vergeldingsinstrumentarium in het leven geroepen. Dit eigengereide optreden kwam de geloofwaardigheid en de betrouwbaarheid van de GATT bepaald niet ten goede en effende de weg voor een bilaterale aanpak van handelsproblemen.

3.3. De nieuwe geschillenprocedure, die voor alle onderdelen van de WTO-Overeenkomst geldt, verloopt snel - door de invoering van termijnen - en automatisch. Beslissingen dienen zonder voorbehoud te worden aanvaard. Als één van beide partijen zich niet met een beslissing kan verenigen, kan deze zich tot een nog op te richten beroepsinstantie wenden.

3.4. Verwacht wordt dat deze nieuwe procedure de efficiëntie van het wereldhandelssysteem aanzienlijk zal vergroten. Volgens het Comité zal zij bovendien de verdragsluitende partijen meer rechtszekerheid en houvast bieden en zal zij het mogelijk maken zwakkere handelspartners beter tegen unilaterale maatregelen van politiek en economisch sterkere landen te beschermen.

3.5. Het Comité is van oordeel dat het effect van de nieuwe procedure zal afhangen van de doeltreffendheid van de sancties die door het geschillenbeslechtingsorgaan ("dispute settlement body") zullen worden uitgevaardigd.

3.6. Zoals in het verleden dienen sancties zoveel mogelijk gericht te zijn op de sector waarin de overtreding heeft plaatsgehad, maar als dergelijke sancties geen effect blijken te sorteren mag voortaan ook aan "cross-retaliation" () worden gedaan, zij het alleen in uitzonderlijke gevallen. Overeengekomen is de nieuwe procedure na vier jaar opnieuw te bekijken.

3.7. Hoewel de nieuwe Wereldhandelsorganisatie over veel meer mogelijkheden zal beschikken dan de vroegere GATT, kan aan het afschrikkende effect van de nieuwe regeling worden getwijfeld als de grote handelspartners niet duidelijk te kennen geven dat zij bereid zijn zich bij de uitspraken van de WTO neer te leggen.

4. De handelspolitiek van de Verenigde Staten

4.1. Alles lijkt erop te wijzen dat het Amerikaanse Congres de resultaten van de Uruguayronde volgens de "fast track"-procedure zal behandelen en met de bereikte akkoorden zal instemmen.

4.2. Wel zal de Europese Unie erop moeten toezien dat het Congres, bij het opnemen van de GATT-afspraken in de nationale wetgeving, de overeengekomen regels niet in restrictieve zin interpreteert. Aangenomen mag worden dat niet alleen de Amerikaanse textielsector, die zich al sinds jaar en dag tegen liberalisering van de invoer verzet, maar ook de andere sectoren tegen de nieuwe subsidie- en dumpingregeling en tegen de oprichting van de Wereldhandelsorganisatie gekant zullen zijn.

4.3. De onderhandelingen in het kader van de Uruguay-ronde hebben o.m. geleid tot de afspraak dat nationale wetten in overeenstemming met de nieuwe GATT-regels dienen te worden gebracht. Daarom moet er zorgvuldig op worden toegezien wat de Verenigde Staten met hun handelspolitiek instrumentarium gaan aanvangen. Zo is het zeer de vraag of de markttoegangsbepalingen van "Section 301" wel te rijmen zijn met de nieuwe geschillenprocedure van de Wereldhandelsorganisatie. Van Amerikaanse zijde wordt hardnekkig beweerd dat de resultaten van de Uruguay-ronde noch "Section 301" als zodanig noch de wijze van toepassen hiervan in het gedrang brengen en dat zelfs de wederinvoering van "Super 301" nog steeds mogelijk is (de in 1988 ingevoerde en in 1990 weer ingetrokken "Super 301" bepaalt dat automatisch handelspolitieke vergeldingsmaatregelen dienen te worden genomen wanneer de Amerikaanse overheid vaststelt dat een land de invoer van produkten uit de Verenigde Staten belemmert). Op 3 maart 1994 heeft de Amerikaanse president deze wet via een "executive order" weer opgediept, omdat vooraanstaande leden van het Congres daarop hadden aangedrongen naar aanleiding van de problemen met de uitvoer naar Japan.

4.3.1. Alle verdragsluitende partijen zijn er krachtens het nieuwe GATT-akkoord toe verplicht ervoor te zorgen dat de nieuwe GATT-regels op hun hele grondgebied in acht worden genomen, d.w.z. dat ook de regionale en plaatselijke instanties zich eraan houden. Het Comité verwacht van de Europese Unie dat zij er met name bij de Verenigde Staten op aandringt deze verplichting na te komen. Zo nodig dient zij hiervoor gebruik te maken van de nieuwe geschillenprocedure.

4.3.2. Het Comité heeft begrip voor het streven van de Verenigde Staten om door te dringen op de Japanse markt, maar is niettemin bezorgd over het unilaterale optreden van dit land omdat de resultaten van de multilaterale Uruguay-ronde daardoor worden uitgehold. De Verenigde Staten dienen nadrukkelijk te worden aangemaand zich aan de "stand-still"-afspraken te houden.

4.4. De Europese Unie dient ervoor te zorgen dat de nieuwe multilaterale geschillenprocedure, die aanmerkelijk beter en efficiënter is dan de vorige, snel in praktijk kan worden gebracht. Met deze nieuwe procedure zullen de aangesloten landen wel genoodzaakt zijn voorzichtiger met unilaterale vergeldingsmaatregelen om te springen, zodat zij uiteindelijk volledig van dergelijke maatregelen zullen afzien. Het Comité waarschuwt voor een escalatie bij de invoering van unilaterale maatregelen, wat lijnrecht tegen de gemaakte afspraken zou ingaan en de Europese Unie er weleens toe zou kunnen dwingen om op haar beurt een soortgelijk instrumentarium in het leven te roepen.

4.4.1. Wat het handelsconflict tussen de Verenigde Staten en Japan betreft, wijst het Comité erop dat de Verenigde Staten hetzelfde doel nastreven als de Europese Unie, nl. openstelling van de Japanse markten, maar dat dit doel niet langs bilaterale weg mag worden nagestreefd.

5. Subsidies

5.1. Subsidies voor internationaal verhandelde goederen en diensten hebben in het verleden vaak tot ernstige handelsconflicten geleid. Daarom is er in de Uruguay-ronde naar gestreefd de GATT-regels en -disciplines op dit gebied te verduidelijken en te verbeteren. Het gaat daarbij zowel om de toekenning van subsidies als om het nemen van tegenmaatregelen in de vorm van compenserende heffingen. Nuttig is volgens het Comité de indeling van subsidies in drie categorieën, nl. "verboden", "aanvechtbaar" en "onder bepaalde voorwaarden toegestaan".

5.2. "Verboden" zijn exportsubsidies, incl. subsidies die hetzelfde effect hebben als exportsubsidies of bedoeld zijn ter compensatie van "local-content"-voorschriften. "Toegestaan" zijn beperkte subsidies voor industrieel onderzoek en pre-concurrentiële ontwikkeling alsmede voor milieubeschermingsmaatregelen. Het Comité stelt met voldoening vast dat ook overheidssteun ten behoeve van structureel zwakke regio's toegestaan is. Voor alle subsidieregelingen geldt een maximale looptijd van vijf jaar, waarna eventueel kan worden beslist opnieuw een subsidieregeling in te voeren.

5.3. Voor ontwikkelingslanden geldt een soepeler regeling, zowel wat de toekenning van subsidies als wat de instelling van compenserende heffingen door de industrielanden betreft. Het Comité is van oordeel dat deze regeling dient te worden gekoppeld aan een permanente evaluatie van het ontwikkelingsniveau van de betrokken ontwikkelingslanden.

6. Landbouw

6.1. Het in de Uruguay-ronde tot stand gekomen Landbouwakkoord vormt een algemeen kader voor de hervorming op lange termijn van de handel in landbouwprodukten en van het landbouwbeleid van de verdragsluitende partijen.

Zo omvat dit akkoord met name nieuwe bindende regels op de volgende drie terreinen : markttoegang, interne steunverlening en subsidiëring van de uitvoer.

De hervorming van de mechanismen van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid wordt, voor zover deze niet tegen de bepalingen van het akkoord indruisen, als verenigbaar met de internationale verplichtingen van de Europese Unie beschouwd.

6.1.1. Wat de markttoegang betreft, is overeengekomen dat niet-tarifaire belemmeringen (de zgn. 'heffingen') moeten worden omgezet in tarieven (de zgn. 'tarifering'), die op hun beurt met ingang van juli 1995 in zes jaar tijds met 36 % moeten worden teruggebracht.

In dezelfde periode moet ook de interne steun aan de landbouwsector met 20 % worden verminderd, met uitzondering van steun zonder noemenswaardige gevolgen voor het handelsverkeer (steun ter vermindering van de produktie, steun ter bescherming van het milieu, directe inkomenssteun in het kader van het GLB, enz.).

Last but not least heeft de Europese Unie zich er ook nog toe verplicht haar uitvoerrestituties in zes jaar tijds met 36 % terug te schroeven ten opzichte van het niveau in de periode 1986-1990.

6.2. De Commissie streeft o.m. naar een meer marktconforme handel in landbouwprodukten. Het resultaat van de onderhandelingen maakt het zonder enige twijfel mogelijk dit doel te verwezenlijken.

Wat de mediterrane produkten betreft zij erop gewezen dat de door de Europese Unie aangegane verbintenissen - o.m. in de sectoren groenten en fruit, citrusvruchten, tabak, wijn en olijfolie, waarin de 'communautaire preferentie' als gevolg van een aantal akkoorden met derde landen grotendeels is uitgehold en ook de interne steunverlening niet veel te betekenen heeft - de communautaire producenten nog méér schade zullen berokkenen en dat daarmee geen rekening is gehouden bij de hervorming van het GLB, zodat langs die weg dus geen compensatie kan worden verkregen.

6.3. Over de verenigbaarheid van de akkoorden van de Uruguay-ronde met het GLB lopen de meningen uiteen. Daarom maakt het Comité van de gelegenheid gebruik om enkele opmerkingen en kritische kanttekeningen te maken.

6.3.1. De Commissie dient erop toe te zien dat openstelling van de Europese markten voor produkten uit derde landen, gecombineerd met een beperking van de gesubsidieerde uitvoer, geen nieuwe verstoring van het evenwicht op de Europese landbouwmarkten teweegbrengt. Het Landbouwakkoord laat de Europese Unie echter enige speelruimte met betrekking tot de communautaire preferentie, de uitbreiding van de niet-gesubsidieerde uitvoer en de toekenning van interne steun.

6.3.2. De gemeenschappelijke interpretatie van de tariefafspraken en van de speciale vrijwaringsclausule (art. 5 van het Landbouwakkoord) biedt de Europese Unie nog steeds tot op zekere hoogte de mogelijkheid om haar communautaire preferentie te handhaven. Het is van het grootste belang dat deze speciale vrijwaringsclausule in communautaire "wetsteksten" wordt omgezet en dat de toepassingsmodaliteiten daarin nauwkeurig worden omschreven om een efficiënte en automatische toepassing van deze clausule te garanderen.

6.3.3. Wat de uitvoerverplichtingen betreft zij erop gewezen dat een verlaging van het bedrag van de gesubsidieerde uitvoer met 21 % ten opzichte van de gemiddelde waarde tijdens de periode 1986 t/m 1990 en een vermindering van de EOGFL-uitgaven met 36 % ongetwijfeld gevolgen zullen hebben voor de inkomens in de landbouwsector. Derhalve moet worden nagegaan of het niet zaak is het GLB op deze nieuwe situatie af te stemmen.

6.3.4. Overeenkomstig artikel 6 en bijlage 2 van het Landbouwakkoord worden interne steunmaatregelen in drie categorieën ingedeeld (een "gele box", een "groene box" en een "blauwe box"). Iedere nieuwe steunmaatregel en iedere wijziging van een al bestaande maatregel dienen aan het Landbouwcomité van de WTO te worden gemeld. De "vredesclausule" is gekoppeld aan de voorwaarde dat de voor maatregelen uit de "gele" en de "blauwe box" aangegane verplichtingen worden nagekomen. Deze bepalingen mogen niet tot gevolg hebben dat het onmogelijk wordt het GLB aan de ontwikkeling van de Europese en internationale economische situatie aan te passen. Dit is van bijzonder belang in het geval van de niet-hervormde gemeenschappelijke marktordeningen, zoals b.v. de GMO's voor wijn en groenten en fruit.

6.4. De openstelling van de markten - zowel van de EU als van derde landen - zou weleens tot een niet te becijferen toename van de internationale handel in landbouwprodukten kunnen leiden. De nieuwe Wereldhandelsorganisatie dient er daarbij op toe te zien dat geen preferenties worden toegekend aan landen waarmee de EU op dit vlak concurreert.

7. Financiële diensten

7.1. In de Uruguay-ronde werd voor het eerst onderhandeld over een wereldwijde liberalisering van financiële diensten. Hoewel de Verenigde Staten aan het begin van de ronde sterk op deze onderhandelingen hadden aangedrongen, nam hun bereidheid tot liberalisering geleidelijk aan af toen bleek dat (vooral) Oostaziatische en Latijns-Amerikaanse landen slechts tot weinig concessies bereid waren. Dankzij de inspanningen van de Europese Commissie is het uiteindelijk gelukt de Verenigde Staten ertoe te bewegen in te stemmen met een - zij het voorlopig nog aan bepaalde voorwaarden gekoppeld - akkoord waarbij partijen zich ertoe verbinden het meest-begunstigingsbeginsel ook op de toegang tot de financiële markten toe te passen. Alle GATS-partners gaan dit beginsel in de eerste zes maanden na de inwerkingtreding van het Dienstenakkoord toepassen. Daarna kan ieder land beslissen of het dit beginsel definitief wil gaan toepassen en of het de overeengekomen liberaliseringsmaatregelen in praktijk wil brengen.

7.2. Deze "proefperiode", waarin de verdragsluitende partijen dienen af te zien van vergeldingsmaatregelen, zet alle betrokken landen onder druk om hun markten verder te liberaliseren. De Verenigde Staten en de Europese Unie dringen erop aan dat vooral Japan, Zuid-Korea en andere Zuidoostaziatische landen zich inspanningen getroosten om alsnog met meer bevredigende "aanbiedingen" voor de dag te komen. Enkele van deze landen hebben trouwens al de nodige stappen ondernomen om hun wetgeving aan te passen.

7.3. Amerikaanse en Europese financiële instellingen hebben momenteel nog niet in dezelfde mate toegang tot de markt van de tegenpartij. Terwijl de Amerikaanse instellingen al ver zijn doorgedrongen op de Europese markt, hebben de Europese heel wat minder mogelijkheden om op de Amerikaanse markt te opereren. Daarom dient de Europese Unie er bij de andere landen - en in de eerste plaats bij de Verenigde Staten - met klem op aan te dringen Europese financiële instellingen qua toegang tot hun markten dezelfde mogelijkheden te bieden als hun eigen financiële instellingen op de Europese markt hebben.

7.4. Tijdens de overgangsperiode, waarin zoals gezegd onder bepaalde voorwaarden het meest-begunstigingsbeginsel zal worden toegepast, dient de Europese Unie er zorgvuldig op toe te zien dat alle GATS-partners de voor een beperkte duur geldende verplichtingen nakomen, al was het alleen maar om te voorkomen dat de vooruitzichten op een definitieve liberalisering van de markttoegang, m.i.v. de toepassing van het meest-begunstigingsbeginsel, verslechteren.

8. Audiovisuele diensten

8.1. In april jl. heeft de Commissie een Groenboek over de audiovisuele sector uitgebracht ["Strategische opties voor de versterking van de programma-industrie in de context van het audiovisuele beleid van de Europese Unie" - doc. COM(94) 96 def.]. Daarin wordt de audiovisuele sector omschreven als een van de bedrijfstakken met het grootste groei- en werkgelegenheidspotentieel.

Het Comité zal dit Groenboek in een afzonderlijk advies behandelen. In het onderhavige advies zal het alleen ingaan op de internationale context waarin de Europese "programma-industrie" opereert.

8.2. De audiovisuele sector valt, net als alle andere vormen van commerciële dienstverlening, onder het GATS-akkoord. Door het feit dat de Europese Unie en de Verenigde Staten geen overeenstemming hebben weten te bereiken, heeft de Europese Unie in deze sector nog geen liberaliseringsverplichtingen aangegaan. Zij heeft alleen toegezegd bij eventuele nieuwe maatregelen voor een grotere transparantie te zullen zorgen. Uiterlijk vijf jaar na oprichting van de WTO dient een aanvang te worden gemaakt met onderhandelingen, die waarschijnlijk tot doel zullen hebben een bepaalde mate van liberalisering tot stand te brengen, met name op het vlak van de "nationale behandeling" en de toegang tot de markt.

8.3. Recente studies hebben uitgewezen dat de Europese vraag naar audiovisuele produkten tussen nu en het einde van de eeuw zal verdubbelen. De omzet in deze arbeidsintensieve sector zal in deze periode van 23 miljard ecu tot 45 miljard ecu toenemen. Daar de grote producenten in Hollywood nu al ongeveer de helft van de Europese radio- en tv-programma's en in sommige gevallen meer dan 80 % van de Europese bioscoopontvangsten voor hun rekening nemen, is de audiovisuele sector nog steeds een potentiële bron van conflicten. Terwijl een aantal lid-staten van de Europese Unie een verdere openstelling van de markten afwijzen, dreigen de Verenigde Staten er al mee maatregelen te zullen nemen om een volledig vrije markttoegang voor audiovisuele produkties af te dwingen.

8.4. Het Comité sluit zich aan bij het standpunt van de Commissie, die er in haar Groenboek op wijst dat de Europese Unie tijdens een overgangsperiode de bestaande mogelijkheden voor het stimuleren van de "programma-industrie" onverwijld en efficiënt dient te benutten om de internationale concurrentiepositie van deze sector te versterken, met name door in te spelen op de zgn. "digitale revolutie".

8.5. Met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel dienen de bedrijven in de Europese film- en televisiesector ertoe te worden aangezet hun krachten te bundelen en op een efficiënte manier samen te werken. Dit vereist evenwel dat het nodige wordt gedaan om hen daartoe in staat te stellen. Zo moeten o.m. besprekingen worden gevoerd om de steunprogramma's van de diverse lid-staten op één lijn te brengen.

8.6. Ten slotte vindt het Comité het een goede zaak dat de Commissie ook al aan de "programma-industrie" in de Midden- en Oosteuropese landen denkt. Ook de "programma-industrie" in Midden- en Oost-Europa, die momenteel een herstructureringsproces doormaakt, kan er immers toe bijdragen het in Europa aanwezige artistieke potentieel en de eigen identiteit van de Europese volkeren op een efficiënte manier tot uiting te laten komen.

9. Grensoverschrijdend personenverkeer

9.1. De onderhandelingen over en de regels inzake liberalisering van de toegang tot de arbeidsmarkt voor ingezetenen van andere landen hebben uitsluitend betrekking op de sector "dienstverlening" en zijn nog niet afgerond cq. nog niet definitief geformuleerd. Het is de bedoeling dat de onderhandelingen over dit aspect van het GATT-akkoord uiterlijk zes maand na de inwerkingtreding van de Wereldhandelorganisatie worden beëindigd. Deze materie is vooral voor de ontwikkelingslanden van belang. In de Europese Unie volgt iedere lid-staat op dit vlak zijn eigen koers, afhankelijk van zijn eigen specifieke situatie.

9.2. Werknemers en zelfstandigen uit niet-lid-staten zijn niet meer van de arbeidsmarkt weg te denken. Daarbij mag het echter niet primair gaan om het benutten van hun arbeidspotentieel, maar dient ook de nodige aandacht te worden geschonken aan de verdere scholing van de betrokkenen, wat uiteindelijk de landen van herkomst ten goede komt.

9.3. Vrijere toegang tot de arbeidsmarkt kan de betrokkenen alleen dan ten goede komen als zij op een soepele manier in het arbeidsmarktsysteem worden ingeschakeld; dit geldt met name voor de hoogontwikkelde dienstensectoren, waar het groeipotentieel het grootst is. Immers de arbeidsmarkt in de Europese Unie is nu al gespannen. Bij geschoolde arbeidskrachten overtreft het aanbod al ruimschoots de vraag.

9.4. In het kader van de GATS-onderhandelingen gaat het echter niet om een algemene openstelling van de Europese arbeidsmarkt voor werknemers uit derde landen, maar om de liberalisering van het met de handel in diensten samenhangende personenverkeer. Het komt er daarbij op aan een delikaat evenwicht te bereiken tussen enerzijds openstelling van de markt voor diensten en anderzijds bescherming van de arbeidsmarkt. Een volledige liberalisering is om bovenstaande redenen niet wenselijk. In ieder geval dient erop te worden toegezien dat dienstverleners uit derde landen aan de Europese minimumeisen inzake kwalificatieniveau voldoen.

9.5. Het zou een goede zaak zijn als buitenlandse aanbieders van bepaalde soorten diensten tijdelijk tot de markt van de Unie zouden worden toegelaten, omdat zij het b.v. mogelijk zouden maken om gedurende een korte periode een tijdelijk gebrek aan arbeidskrachten op te vangen of in welbepaalde behoeften te voorzien. Dit zou vooral interessant zijn als de dienstverleners in kwestie dichter bij de betrokken gebieden gevestigd zijn dan aanbieders uit de Europese Unie zelf. Dit zou tot een zekere flexibilisering en rationalisering binnen het economisch bestel leiden.

9.6. Ook voor de economische ontwikkeling van derde landen zou het een goede zaak zijn als geschoold personeel gedurende een beperkte periode diensten zou kunnen verlenen binnen de Europese Unie. Indien nodig, zou moeten worden geëist dat de betrokken derde landen op hun beurt hun markt openstellen voor dienstverleners uit de Europese Unie. Een verdere druk op de Europese arbeidsmarkt dient evenwel te worden vermeden.

10. Handel en concurrentie

10.1. In het verleden waren nagenoeg alle inspanningen gericht op het wegwerken van handelsdistorsies als gevolg van overheidsmaatregelen. Op enkele uitzonderingen na (o.m. de uit de Tokio-ronde voortgevloeide "restrictive business practices"-code en de OESO-richtsnoeren voor multinationale ondernemingen) werd weinig ondernomen tegen concurrentieverstorende gedragingen van internationaal opererende particuliere ondernemingen.

Door het feit dat de nationale overheden er niet in zijn geslaagd hun mededingingsregels gelijke tred te laten houden met het alsmaar voortschrijdende globaliseringsproces, zijn de sterk uiteenlopende nationale mededingingsregels en de daarmee samenhangende gedragingen van de ondernemingen zich steeds meer tot handelsbelemmeringen gaan ontwikkelen.

10.2. Het Comité acht het dan ook noodzakelijk het mededingingsbeleid van de diverse landen te harmoniseren en te trachten een internationale mededingingsregeling uit te werken. Dankzij de Uruguay-ronde zullen de door de nationale overheden in het leven geroepen handelsbeperkingen uit de weg worden geruimd, maar wat nu nog ontbreekt is een regeling waarmee kan worden voorkomen dat door toedoen van de ondernemingen concurrentiedistorsies ontstaan. Via een internationale regeling moet ervoor worden gezorgd dat voor alle internationaal opererende ondernemingen min of meer gelijke concurrentievoorwaarden gelden. Dit geldt ook voor nationale en internationale overheidsmonopolies en -kartels (b.v. vervoerstarieven, telecommunicatietarieven, OPEC). De ondernemingen van hun kant kunnen door de aldus ontstane rechtszekerheid hun internationale activiteiten beter plannen, wat op zijn beurt garanties biedt voor het voortbestaan van de door hen gecreëerde arbeidsplaatsen.

10.3. Voorwaarde voor een efficiënte harmonisering van de mededingingsregels is dat de naleving hiervan internationaal afdwingbaar is.

10.4. Dit vereist een brede consensus over de regels van de markteconomie en over de mededingingsregels, maar deze is momenteel nog niet voorhanden. Volgens het Comité zou echter een belangrijke stap in de goede richting worden gezet als de diverse landen hun minimumnormen zouden optrekken en deze stapsgewijze zouden harmoniseren. Ook zouden de ontwikkelingslanden desgewenst moeten worden geholpen bij het uitwerken en uitbouwen van een kartelwetgeving (incl. de oprichting van de vereiste organen).

10.5. Een belangrijke bijdrage tot de harmonisering - of althans de onderlinge afstemming - van de nationale mededingingsregels is het voorstel om een internationale anti-trustcode in te voeren. De OESO houdt zich al geruime tijd met de voorbereiding hiervan bezig. In dit verband moet verder ook het bilaterale akkoord tussen de EG en de VS over de toepassing van de mededingingsregels worden vermeld.

10.6. Een onafhankelijke internationale groep van juristen heeft de GATT vorig jaar een concept voor een internationale anti-trustcode voorgelegd, waarin een aantal bruikbare grondbeginselen voor het aanpakken van concurrentieverstorende gedragingen en voor het afdwingbaar maken van mededingingsregels zijn neergelegd. De voorgestelde code bevat minimale regels voor de concurrentie tussen ondernemingen - voor zover deze grensoverschrijdende gevolgen heeft - en is o.m. gebaseerd op de volgende twee beginselen, die volgens het Comité absoluut in acht dienen te worden genomen :

a)

De code doet geen afbreuk aan de soevereiniteit van de afzonderlijke landen wat de concurrentiewetgeving betreft, daar de erin neergelegde voorschriften in de nationale wetgevingen dienen te worden opgenomen en bijgevolg in de praktijk door nationale overheden en rechtscolleges dienen te worden toegepast.

b)

De afdwingbaarheid van de naleving van de voorschriften dient te worden gegarandeerd door een internationaal anti-trustorgaan, dat van de nationale overheden gerechtelijke stappen tegen overtreders van de vastgestelde regels kan eisen en zo nodig ook zelf naar de nationale rechter toe kan stappen. Conflicten dienen, overeenkomstig de nieuwe WTO-procedure, te worden voorgelegd aan een multilateraal arbitrageorgaan, waarvan de uitspraak voor alle partijen bindend is.

10.7. Een dergelijke code kan ook worden gebruikt bij moeilijk aan te pakken concurrentiebeperkingen van structurele aard, zoals exportkartels, zelfbeperkingsovereenkomsten, "targeting", enz. Zo'n code kan ook in de plaats komen van unilaterale handelspolitieke instrumenten, die steeds tot conflicten leiden.

10.8. Het Comité adviseert de Commissie deze voorstellen zorgvuldig te bekijken en eventueel stapsgewijze in praktijk te brengen. Het ligt voor de hand dat de nieuwe Wereldhandelsorganisatie van meet af aan met de taken van een dergelijk internationaal anti-trustorgaan moet worden belast. Zij zal de nodige initiatieven moeten ontplooien om de afdwingbaarheid van de naleving van de mededingingsregels te garanderen.

11. Directe buitenlandse investeringen

11.1. De internationalisering van het bedrijfsleven heeft tot een aanzienlijke toename van grensoverschrijdende directe investeringen geleid. Ook kleine en middelgrote ondernemingen investeren steeds meer in het buitenland.

In vele landen stuiten buitenlandse investeerders echter nog op hinderpalen in de vorm van voorschriften die buitenlandse investeerders discrimineren ten opzichte van binnenlandse investeerders, zoals b.v. voorschriften met betrekking tot het oprichten van bedrijven, de overdracht van kapitaal, bedrijfsacquisities, openbare aanbestedingen, enz.

11.2. De Uruguay-ronde heeft geleid tot een regeling die tot doel heeft handelsdistorsies als gevolg van maatregelen ter beperking van buitenlandse investeringen (de zgn. "TRIM's") uit de wereld te helpen. Zo is overeengekomen dat bij "local content"- en exportverplichtingen het beginsel van "nationale behandeling" dient te worden toegepast, dat kwantitatieve beperkingen uit den boze zijn en dat nog resterende verplichtingen aan de GATT-instanties moeten worden gemeld en binnen twee jaar (in het geval van de ontwikkelingslanden vijf à zeven jaar) moeten worden opgeheven. Overigens zij erop gewezen dat de investeringsproblematiek ook in de regelingen inzake bescherming van de intellectuele eigendom ("TRIP's") en inzake de handel in diensten ("GATS") aan de orde komt.

11.3. Voor tal van problemen is echter nog geen regeling getroffen. Voor de buitenlandse investeerders zelf is het vooral van belang dat het algemene "klimaat" voor directe investeringen in derde landen - met name in de ontwikkelingslanden, in Midden- en Oost-Europa en in het GOS - wordt verbeterd en dat de rechtsbescherming van buitenlandse investeerders op een adequate manier wordt geregeld. Voor de betrokken derde landen daarentegen zijn vooral de gedragingen van de grote multinationale ondernemingen en de controle op eventuele "restrictive business practices" van belang.

11.4. Het Comité is van oordeel dat de Europese Unie ernaar dient te streven het investeringsklimaat in bovengenoemde derde landen verder te verbeteren. Zo dienen de lid-staten van de Unie met het oog hierop investeringsverdragen met de Midden- en Oosteuropese landen te sluiten. Voorwaarden voor een langdurige aanwezigheid van buitenlandse investeerders zijn : een adequate bescherming van de eigendom van buitenlandse investeerders, gelijke behandeling van binnen- en buitenlandse investeerders, garanties inzake de repatriëring van kapitaal en winst (waarop de belastingwetgeving van het gastland van toepassing is) en ongehinderde toegang tot de internationale geschillenprocedures. Van de buitenlandse investeerders wordt evenwel verwacht dat zij de internationale gedragscodes in acht nemen, b.v. die welke door de OESO en de Internationale Kamer van Koophandel zijn voorgesteld.

11.5. Het Comité is radikaal gekant tegen praktijken waarbij internationaal erkende normen - op welk gebied dan ook - met voeten worden getreden om buitenlandse investeerders aan te trekken.

11.6. Er moet een alomvattende multilaterale regeling voor directe buitenlandse investeringen komen, waarin deze problematiek eens en voor altijd op een duidelijke en ondubbelzinnige manier wordt geregeld. De Europese Unie dient pogingen hiertoe in het kader van de Wereldbank, de OESO en de lopende onderhandelingen over een Europees Energiehandvest zoveel mogelijk te ondersteunen. Uiteindelijk dient er een "GATT" voor investeringen te komen.

12. Sociale normen

12.1. De totstandkoming en naleving van sociale minimumnormen behoort tot de verworvenheden van onze moderne geïndustrialiseerde samenleving. In de IAO-conventies werden de eerbiediging van de fundamentele mensenrechten, het verbod op kinder- en dwangarbeid en het recht van werknemers om zich te verenigen of collectieve arbeidsovereenkomsten te sluiten als wereldwijd na te streven minimumnormen neergelegd; het loonpeil daarentegen valt niet onder de in IAO-verband vastgestelde sociale minimumnormen. Andere internationale en vooral vele nationale voorschriften gaan evenwel aanzienlijk verder dan de IAO-normen.

12.2. Het Comité pleit er nogmaals voor in het werkprogramma van de Wereldhandelsorganisatie het punt "sociale clausule" op te nemen en bij de behandeling daarvan uit te gaan van de conventies van de IAO (waarvan bijna alle landen van de wereld lid zijn), met name op de onderstaande gebieden :

- het verbod op dwangarbeid (Conventie 29 en 105)

- het recht vakbonden op te richten en collectief overleg te voeren (Conventie 87 en 98)

- de minimum-leeftijd voor het verrichten van arbeid en de afschaffing van kinderarbeid (Conventie 138)

- verbod van discriminatie bij indienstneming en gelijke beloning van mannen en vrouwen voor gelijke arbeid (Conventie 100 en 111).

12.3. De Europese Unie dient er bij haar veelvuldige contacten met de ontwikkelingslanden op aan te dringen dat zij deze sociale minimumnormen overnemen. De Unie en de lid-staten zouden de geloofwaardigheid van dit streven kunnen vergroten door adequate maatregelen te nemen in het kader van hun ontwikkelingsbeleid.

12.4. Economische samenwerking biedt meer kans op een duurzaam effect dan het uitoefenen van politieke druk. Maatregelen om de naleving van sociale minimumnormen te verzekeren mogen echter hoe dan ook alleen in het kader van een nog uit te werken multilaterale regeling worden getroffen. Hier is wellicht een belangrijke rol weggelegd voor de nieuwe Wereldhandelsorganisatie.

12.5. Het Comité dringt erop aan dat de Commissie de discussie over deze problematiek binnen de Wereldhandelsorganisatie grondig voorbereidt en bij de discussie zelf een constructieve rol speelt.

12.6. Deze problematiek dient verder te worden behandeld in het kader van de IAO-conventies, waarvan echter essentiële onderdelen noch door de Verenigde Staten noch door een aantal lid-staten van de Europese Unie zijn geratificeerd. Het zou ook nuttig kunnen zijn nog vóór het van start gaan van de onderhandelingen in het kader van de Wereldhandelsorganisatie hierover in OESO-verband overleg te plegen.

12.7. De invoering van een sociale clausule door de Wereldhandelsorganisatie zou de stabiliteit in de internationale handelsbetrekkingen ten goede kunnen komen en protectionistische tendensen in de ontwikkelde landen kunnen tegengaan. Beslechting van conflicten door multilateraal overleg kan voorkomen dat op bilaterale handelssancties wordt teruggegrepen. Wanneer zou worden verwezen naar afspraken die door het merendeel van de landen in de wereld worden onderschreven (de relevante IAO-conventies), zou het minder waarschijnlijk worden dat staten unilaterale maatregelen nemen, zoals in het verleden maar al te dikwijls is gebeurd.

12.8. Op basis van vrijwilligheid te gebruiken Europese 'fair trade-labels' kunnen ertoe bijdragen dat de ontwikkelingslanden hogere ethische en sociale normen gaan hanteren. Deze labels garanderen de consument dat de goederen in kwestie zijn geproduceerd door werknemers die qua loon en qua arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden billijker zijn behandeld. Als 'beloning' voor hun ethisch verantwoord gedrag krijgen de betrokken ondernemingen dan via deze labels extra publiciteit en de zekerheid dat hun produkten in ieder geval door kritisch ingestelde consumenten zullen worden gekocht. De Europese Unie dient dergelijke initiatieven financieel te steunen en te stimuleren.

13. Handel en milieu

13.1. In de preambule van het WTO-akkoord wordt de bescherming van het milieu uitdrukkelijk als doelstelling genoemd. In Marrakech is ook al een werkprogramma met betrekking tot deze problematiek goedgekeurd. Het Comité hoopt dat dit uiteindelijk zal uitmonden in een aantal op de toekomst gerichte aanbevelingen voor aanpassingen van de spelregels van de internationale handel.

13.2. Gelet op het internationale karakter van de milieuproblemen enerzijds en het streven naar liberalisering van de wereldhandel anderzijds wordt het steeds duidelijker dat men hier met veelal conflicterende doelstellingen te maken heeft. Het Comité betreurt dat de internationale harmonisering van milieunormen nog in de kinderschoenen staat.

13.3. In de Derde Wereld heeft milieubescherming nog steeds geen noemenswaardige prioriteit. De ontwikkelingslanden hebben dan ook bezwaar tegen een te sterke koppeling tussen handels- en milieubeleid. Zij vrezen vooral dat de meer geïndustrialiseerde landen de bescherming van het milieu als alibi zullen gebruiken om een protectionistisch handelsbeleid te voeren.

13.4. In de Europese Unie daarentegen wordt wèl veel belang gehecht aan de bescherming van het milieu. Ook het Comité heeft er herhaaldelijk voor gepleit voldoende aandacht te besteden aan de milieuproblematiek.

13.5. Daar hoge milieunormen echter nadelige gevolgen hebben voor de concurrentiepositie van de betrokken lid-staten - niet alleen ten opzichte van de andere lid-staten van de Europese Unie maar ook ten opzichte van derde landen - dient naar een wereldwijde harmonisatie van milieunormen te worden gestreefd. Ook al liggen de prioriteiten in ontwikkelingslanden momenteel anders, toch is het beslist ook in hùn voordeel dat de milieunormen worden opgetrokken. Het Comité beveelt de Europese Unie dan ook aan haar medewerking te verlenen aan bovengenoemde werkzaamheden in de daarvoor aangewezen organen, zodat een aantal bindende, op een hoog niveau geharmoniseerde en voor alle landen geldende milieuregels kunnen worden uitgewerkt. Om dit doel te kunnen bereiken, is het van essentieel belang dat, uitgaande van het Protocol van Montreal, aan de ontwikkelingslanden compenserende steun wordt verleend om hen in staat te stellen adequate maatregelen te nemen.

13.6. Men kan zich evenwel afvragen in hoeverre het gerechtvaardigd is andere landen er via handelsbeperkende maatregelen toe te verplichten de vastgestelde milieunormen na te leven. Het Comité is ertegen gekant dat landen unilaterale handelspolitieke maatregelen nemen om andere landen ertoe te verplichten zich aan hun eigen milieuregels te houden. Wel is het van oordeel dat langs multilaterale weg moet kunnen worden opgetreden tegen landen die de overeengekomen normen niet in acht nemen.

14. Overheidsopdrachten

14.1. Aan het eind van de Uruguay-ronde hebben een aantal van de belangrijkste handelspartners - o.m. de Europese Unie en de Verenigde Staten - overeenstemming bereikt over het afsluiten van een nieuw akkoord inzake overheidsaankopen (Agreement on Government Procurement). Dit nieuwe akkoord, dat in de plaats komt van een akkoord uit 1979, werd tijdens de conferentie in Marrakech nog uitgebreid.

14.2. Het Comité juicht dit nieuwe akkoord toe en hoopt dat dit daadwerkelijk tot een wederzijdse openstelling van belangrijke markten voor overheidsaankopen zal leiden. Het dringt er bij de Europese Commissie op aan ernstig werk te maken van de geplande voortzetting van de onderhandelingen. Het is zich er evenwel van bewust dat de openstelling van de markt voor overheidsaankopen aanzienlijk wordt bemoeilijkt door de staatsmonopolies in de telecommunicatiesector in een aantal lid-staten van de Europese Unie, die tot gevolg hebben dat de betrokken lid-staten zelfs vrije concurrentie binnen de Europese Unie afwijzen.

14.3. Het Comité is van oordeel dat in de telecommunicatiesector nog heel wat stof voor onderhandelingen voorhanden is. Het denkt hierbij aan onderhandelingen over de openstelling van de grote Amerikaanse markten voor overheidsaankopen in de sectoren transportvoertuigen, luchthavenapparatuur, afvalverwerkingsapparatuur en staal voor de aanleg van autosnelwegen - allemaal sectoren waarin de Verenigde Staten niet bereid zijn hun "Buy-American"-voorschriften in te trekken.

15. Harmonisatie van normen

15.1. Door het toenemende internationale verkeer van personen, goederen, diensten, kapitaal en rechten moeten de normen op een aantal terreinen op elkaar worden afgestemd. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan milieunormen, sociale normen (incl. normen voor werknemers die in een ander land aan de slag willen) en normen voor de internationale concurrentie tussen ondernemingen.

15.2. Een voor de hand liggende mogelijkheid is vrije markttoegang afhankelijk te maken van de naleving van op internationaal niveau geharmoniseerde minimumnormen, te meer daar de nieuwe Wereldhandelsorganisatie in staat dient te worden gesteld om de naleving van de vastgestelde regels beter te controleren en af te dwingen.

15.3. Terwijl de GATT-overeenkomst oorspronkelijk alleen maar tot doel had de toegang tot de internationale markten te vergemakkelijken, wil men de Wereldhandelsorganisatie ook belasten met taken die strikt genomen niets met handelspolitiek te maken hebben. Dit zou er weleens toe kunnen leiden dat de WTO overbelast wordt en uiteindelijk haar taak niet meer aankan. De WTO dient dan ook in de allereerste plaats tot taak te krijgen voor een zo vlot mogelijk verlopend internationaal handelsverkeer te zorgen.

15.4. Als bij het harmoniseren van minimumnormen wordt uitgegaan van de situatie in de industrielanden, zien de ontwikkelingslanden daarin - althans tot op zekere hoogte - een vorm van protectionisme die de toegang tot de markten van de industrielanden bemoeilijkt.

Als de "lusten en lasten" niet of niet in gelijke mate over alle bij de internationale handel betrokken landen worden verdeeld, zijn conflicten niet te vermijden. Derhalve dienen de betrokkenen zich bijzondere inspanningen te getroosten om tot politieke overeenstemming te komen.

15.5. Het Comité wijst op de mogelijke gevolgen van een dergelijke ontwikkeling en dringt er bij de Europese Commissie op aan hiermee terdege rekening te houden.

Brussel, 15 september 1994.

De voorzitter

van het Economisch en Sociaal Comité

S. TIEMANN

() Cross-retaliation : schending van de Overeenkomst en getroffen sanctiemaatregel hebben betrekking op uiteenlopende produkten of z+n van toepassing op uiteenlopende sectoren.