Verkennend advies van het Comité van de Regio's over „Succesfactoren bij het anticiperen op en begeleiden van herstructureringen in steden en regio's”

(2007/C 305/07)

HET COMITÉ VAN DE REGIO'S DOET DE VOLGENDE AANBEVELINGEN

Een geïntegreerde aanpak van de herstructurering in plattelandsgebieden waarborgt (of zou dat althans moeten doen) een bepaald minimumniveau van toegang tot diensten van algemeen economisch belang, zodat er bedrijven en gekwalificeerde arbeidskrachten kunnen worden aangetrokken en de ontvolking kan worden afgeremd. Belangrijk is ook dat de middelen uit het EFRO, het ESF en het ELFPO worden gebruikt voor innoverende activiteiten, en niet ter ondersteuning van activiteiten waarmee de huidige situatie in stand wordt gehouden. Een belangrijk instrument om snel problemen op te vangen die zich voordoen als gevolg van herstructureringen is het „Europese Fonds voor aanpassing aan de mondialisering”.

Beleidsaanbevelingen

Sociaal-economische en politieke context van het advies

Vooral de landen die in 2004 en 2007 zijn toegetreden tot de EU, hebben te maken gehad met abrupte herstructureringen. Dit had voor een groot deel te maken met de verschillen in de EU-27 qua niveau van economische ontwikkeling en mate waarin nieuwe technologieën en innovaties zijn ingevoerd. Veelal zijn hierbij de verwachte economische effecten inderdaad opgetreden, zij het ten koste van een aantal negatieve maatschappelijke effecten, wat vooral een gevolg was van het feit dat alles in zo'n snel tempo is doorgevoerd.

De doorvoering van herstructureringsprocessen, vooral met het oog op de anticipatie van de gevolgen, hangt in belangrijke mate af van de dialoog die wordt gevoerd tussen werkgevers, het maatschappelijk middenveld, werknemers en hun organisaties (bijv. vakverenigingen), lokale & regionale overheden, instellingen voor hoger onderwijs & onderzoekscentra en administratieve organen, zoals bureaus voor regionale ontwikkeling. Het is heel vaak de kwaliteit van de gevoerde dialoog die bepaalt hoe het herstructureringsproces uitpakt en in hoeverre een en ander succesvol is.

Het MKB heeft er recht op om speciaal te worden beschermd, zowel tijdens het herstructureringsproces zelf als in de periode waarin de veranderingen worden verwacht. Juist in deze fasen moet er aan deze bedrijven veel steun worden verleend ter ontwikkeling en versterking van de organisatorische, strategische en managementcapaciteiten die voor de verdere groei van de sector noodzakelijk zijn. Daarbij moet worden afgestapt van het traditionele bedrijfsvoeringsmodel waarin de stichtende families centraal staan. Belangrijk is dat de beleids- en bedrijfsvoering is afgestemd op de wereldwijde concurrentie. De praktijk wijst uit dat de strategie van op onderaanneming gebaseerde relaties de beste resultaten oplevert, maar alleen in die gevallen wanneer het lukt om uit te stijgen boven de traditionele vormen van handel op de markt en het tot een partnerschap tussen samenwerkende ondernemingen komt of tot een samenwerking tussen bedrijven binnen een netwerk, m.n. op regionaal niveau.

Conclusies

Het huidige proces van herstructurering zou tegelijkertijd moeten uitmonden in een proces van modernisering, met als uiteindelijke doel een toekomstgerichte economie die gebaseerd is op kennis en innovatie. Dit doel kan niet worden bereikt zonder dat meer wordt geïnvesteerd in menselijk kapitaal via verbetering van onderwijs en competenties. Hiertoe zijn adequate en doeltreffende investeringen geboden, die doorwerken op de regionale of lokale arbeidsmarkt en waarmee tijdig kan worden ingespeeld op de uitdagingen die het ingrijpende proces van economische en maatschappelijke herstructurering met zich mee brengt.

Zoals uit het bovenstaande blijkt zijn maatregelen op het gebied van investeringen in menselijk kapitaal buitengewoon belangrijk als het gaat om herstructurering en om herwaardering van landelijke en stedelijke gebieden. Hier is een fundamentele taak weggelegd voor de organen die op lokaal niveau zijn betrokken bij het proces van herstructurering. Kwesties op het gebied van beroeps- en economische mobiliteit en onderlinge afstemming van vraag en aanbod op de lokale arbeidsmarkt zijn van cruciaal belang voor de effectiviteit van de doorgevoerde herstructureringen. Bevordering van de mobiliteit van werkzoekenden en personen die dreigen werkloos te worden, in het bijzonder laaggeschoolden, dient gestalte te krijgen via individuele arbeidsbemiddeling, werkstages en cursussen, bedoeld om de competenties van werkzoekenden en personen die dreigen werkloos te worden, aan te passen aan de behoeften van de lokale arbeidsmarkt. Dit geldt zeker voor jongeren, die moeilijk toegang krijgen tot de arbeidsmarkt.

Genoemde maatregelen zouden ertoe moeten leiden dat ongewenste ontwikkelingen in landelijke en stedelijke gebieden, zoals ontvolking van het platteland, worden tegengegaan. Dit verschijnsel dreigt lokale plattelandsgemeenschappen (dorpen) de mogelijkheid te ontnemen om normaal te functioneren, wat gepaard gaat met een verlies van culturele waarden, tradities en plaatselijke identiteit, terwijl ook het hydrogeologische evenwicht gevaar loopt. Deze maatregelen kunnen het meest effectief en adequaat worden uitgevoerd als daartoe de middelen uit het EFRO (Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling), het ESF (Europees Sociaal Fonds) en het ELFPO (Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling) worden ingezet. Een geïntegreerde aanpak van de herstructurering in plattelandsgebieden waarborgt (of zou dat althans moeten doen) een bepaald minimumniveau van toegang tot diensten van algemeen economisch belang, zodat er bedrijven en gekwalificeerde arbeidskrachten kunnen worden aangetrokken en de ontvolking kan worden afgeremd. Belangrijk is ook dat de middelen uit het EFRO, het ESF en het ELFPO worden gebruikt voor innoverende activiteiten, en niet ter ondersteuning van activiteiten waarmee de huidige situatie in stand wordt gehouden.

Het „European Globalisation Adjustment Fund” biedt ondersteuning op korte termijn aan regio's die te kampen hebben met door globalisering veroorzaakte verplaatsing van economische activiteiten, en is daarmee een belangrijk instrument om snel problemen op te vangen die zich voordoen als gevolg van herstructureringen. Het Comité is ingenomen met dit instrument en heeft reeds aanbevolen om het jaarlijks beschikbare bedrag tot 1 miljard euro te verhogen. Het gaat ervan uit dat in het eerste jaarverslag over het Fonds, dat in 2008 zal worden gepubliceerd en waarin de resultaten uit 2007 tegen het licht zullen worden gehouden, grondig zal worden bekeken of de in artikel 2 van Verordening 1927/2006/EG aangegeven steuncriteria een adequate uitvoering van de steunregeling mogelijk maken. Het is bereid om een bijdrage te leveren aan een eventuele discussie over een mogelijke herziening van deze criteria.

Tal van regio's zullen als gevolg van de herstructureringen nog sterker aangewezen zijn op het toerisme. Hier zal een geïntegreerde aanpak waarbij profijt wordt getrokken van de aanwezige natuurlijke rijkdommen en het plaatselijke cultuurgoed, gericht moeten zijn op kwaliteit, om in de eerste plaats tegemoet te komen aan de wensen van de consument. Een cruciale factor voor succes hierbij is, de ontwikkeling van de communicatie in de geherstructureerde gebieden aan te laten sluiten op de belangrijkste nationale en Europese netten, alsmede gebruik te maken van nieuwe technologieën, waaronder breedbandinternet, zodat men zich in de ruime zin des woords verbonden voelt met de buitenwereld en in staat is om daarmee te communiceren. Van groot belang is verder ook dat adequate maatregelen worden genomen op het gebied van onderwijs en opleiding.

Met name de culturele en natuurlijke rijkdommen dienen te worden gebruikt als instrumenten die in deze processen een sleutelrol kunnen spelen. Soms zijn dit de belangrijkste troeven om uit te spelen in een proces van herstructurering, vooral in dunbevolkte perifere regio's. Ze scheppen mogelijkheden voor een dynamische ontwikkeling van het toerisme, dat de motor van de algehele ontwikkeling van de regio kan worden.

Ongeveer 60 % van de bevolking in de EU woont in stedelijke gebieden met meer dan 50.000 inwoners. Het is dan ook in steden en stedelijke gebieden waar zich de meeste arbeidsplaatsen, ondernemingen, hogere onderwijsinstellingen en andere centra van maatschappelijk en economisch leven bevinden. Dit biedt vele kansen, maar bergt ook gevaren in zich. De herstructureringsmaatregelen in Europese steden zijn niet uitsluitend economisch van aard, maar omvatten ook activiteiten die er in meer algemene zin op gericht zijn om stedelijke gebieden beter leefbaar te maken.

Zoals uit het bovenstaande blijkt, kan alleen een brede aanpak van de economische, maatschappelijke en ruimtelijke problemen de gewenste resultaten opleveren, waar zowel de burgers als de stedelijke overheden en de EU zich in kunnen vinden. Het is in stedelijke gebieden gemakkelijker om partners te betrekken bij het proces van herstructurering, al kan een en ander alleen succesvol zijn als het geschiedt op basis van publiek-private samenwerking en samenwerking met het maatschappelijk middenveld, en als er financiering uit verschillende bronnen beschikbaar is.

Steden die bijv. op grond van hun grootte of om historische redenen een dominerende positie in een regio innemen, laten zich bij het nemen van maatregelen leiden door een strategie van vernieuwing die de ontwikkeling van de hele regio voortstuwt. Dankzij hun huidige positie kunnen ze het proces van herstructurering in de gehele regio ondersteunen, zowel door directe partnerschappen aan te gaan als m.b.v. organisaties die in de stad zelf zijn gevestigd.

Maatregelen ter versterking van het concurrentievermogen, bevordering van het ondernemerschap, stimulering van de innovatie en ontwikkeling van de dienstverlening hebben ertoe bijgedragen dat hooggeschoolde arbeidskrachten behouden konden blijven en aangetrokken konden worden. Hierdoor is de dienstverlening voor de burgers er kwalitatief en kwantitatief aanzienlijk op vooruitgegaan. Een verantwoorde planning, opzet en instandhouding van de stedelijke ruimte heeft geleid tot een vermindering van de criminaliteit in steden, waardoor het beter toeven is in de straten en parken en op speelplaatsen. Herstructureringsprocessen hebben alleen kans van slagen als het stedelijk milieu van hoge kwaliteit is, want daardoor wordt het aangenaam om er te werken, te wonen en te investeren.

De aanbevelingen van het Comité van de Regio's

Het Comité roept de Commissie en de lidstaten op om bijzondere aandacht te schenken aan de flexibiliteit van de Europese steunfondsen, en m.n. het ESF. Belangrijk is namelijk dat er altijd middelen beschikbaar zijn om snel te kunnen reageren op plotselinge en onverwachte situaties. In dergelijke gevallen moet er onmiddellijk geld beschikbaar zijn voor investeringen in nieuwe activiteiten (door „incubators”), het in dienst nemen van personeel, het verstrekken van advies en verlenen van assistentie aan startende ondernemingen en het organiseren van gerichte opleidingen. Voor werknemers die werkloos worden als gevolg van herstructureringsmaatregelen, zijn de eerste drie maanden na hun ontslag van cruciaal belang. Na drie maanden nemen hun kansen op het vinden van een nieuwe baan aanzienlijk af. Daarom moeten de regels van de diverse communautaire steuninstrumenten zó worden opgesteld dat snel kan worden gereageerd. Bovendien moeten bij herstructureringen onmiddellijk maatregelen worden getroffen om te voorzien in de sociale basisbehoeften van de betrokkenen (huisvesting, gezondheidszorg, adviesverstrekking, enz.). Slachtoffers van herstructureringen moeten worden gesteund om hen in staat te stellen iets nieuws te beginnen en zich aan te passen aan de veranderde omstandigheden.

BIJLAGE 1

Kort overzicht van binnengekomen praktijkvoorbeelden op het gebied van herstructureringen in steden en regio's

Wat zich in de jaren '70 en '80 van de vorige eeuw aanvankelijk liet aanzien als een voorbijgaande crisis ter aanpassing aan nieuwe omstandigheden, is gebleken een vast terugkerend bestanddeel van de sociaal-economische realiteit van het moderne Europa te zijn. Wat we nu zien, is een permanent proces van aanpassing van het bedrijfsleven en alles wat daarmee verbonden is, aan de veranderende eisen van de markt, m.a.w. een continu proces van herstructurering. Met het oog op het advies over de herstructureringen in steden en regio's waar de Europese Commissie om verzocht heeft, is een analyse gemaakt van de binnengekomen informatie over het verloop van deze processen en van andere gegevens uit tal van documenten. De op basis hiervan opgestelde conclusies en aanbevelingen zijn verwerkt in het advies.

Schotland (Groot-Brittannië) — voorbeeld van geslaagde concurrentie op de wereldmarkt

In de periode 2002-2006 is het aantal werknemers in de industrie gedaald van 276 000 tot 227 000 en is de productie van exportartikelen gemiddeld met 36 % afgenomen. De meeste bedrijven hebben hun productieactiviteiten verplaatst naar de nieuwe EU-lidstaten of naar India en China. Het huidige plan voor economische ontwikkeling in Schotland (FEDS) is gericht op het veilig stellen van de productiviteit en de concurrentiepositie op de wereldmarkt. Dankzij het door de Schotse overheid opgezette programma PACE (Partnership Action for Continued Employment) hebben alle actoren uit de publieke en particuliere sector de mogelijkheid gekregen om actief bij te dragen aan het voorkomen van massaontslagen. De herstructurering heeft de arbeidsmarkt in Schotland een zware slag toegebracht, zeker in de industrie. Daarentegen heeft de groei van de werkgelegenheid in de dienstensector en bij particuliere ondernemingen die hierbij betrokken zijn, ertoe geleid dat Schotland kan bogen op een van de hoogste werkgelegenheidscijfers in de EU en dat de werkgelegenheid in dertig jaar nog niet zo laag is geweest. Bovendien profiteert de Schotse economie van de globalisering. Schotse banken hebben hun activiteiten over de landsgrenzen uitgebreid, wat hun concurrentiepositie heeft versterkt.

Baskenland (Spanje) — herstructurering van de regio en de hierin gelegen steden

In de jaren '80 begon de op drie pijlers (scheepsbouw, staal, zware metalen) berustende industrie in te storten. De Baskische regering, werkgevers en vakverenigingen hebben daarop besloten tot een herstructurering en vernieuwing van de industrie. Er zijn negen clusters gevormd, die bij elkaar goed zijn voor 45 % van het BBP in Baskenland. Nog altijd vormen deze de drijvende kracht van de economie. Na een proces dat twintig jaar heeft geduurd, is het BBP van Baskenland het op twee na hoogste in Europa, na regio's in landen als Luxemburg en Ierland. De werkloosheid, die in 1990 nog 25 % bedroeg, is inmiddels gezakt tot 4,5 %. Er wordt veel kapitaal geïnvesteerd in innovatie, waarvan 66 % afkomstig is uit de privésector (tegen 48 % voor Spanje in zijn geheel en 54 % voor Europa). Het proces van herstructurering ging hand in hand met een renovatie van de steden in de regio, waaronder de hoofdstad Bilbao. Een belangrijke rol in dit proces was weggelegd voor de lokale cultuur en identiteit, waardoor een breder maatschappelijk draagvlak werd verkregen.

Kreta (Griekenland) — van landbouw naar toeristische dienstverlening

De herstructurering in de regio Kreta, die wordt gefinancierd uit nationale en EU-middelen, is gebaseerd op een samenwerking tussen ondernemingen en onderzoeksinstellingen (Universiteit van Kreta, Researchcentrum van Iraklion) en beoogt mensen uit de agrarische sector effectief de overgang te laten maken naar de dienstensector. Deze doelstelling is slechts ten dele bereikt. De voornaamste oorzaak hiervan lag in de verticale structuur en het bovenaf opgelegde karakter van de maatregelen. Hierdoor werd de positie van het centrum nog sterker gemaakt, terwijl de periferie (gebieden diep in het binnenland) werd gemarginaliseerd. Daardoor is de kloof tussen de subregio's nog groter geworden en zijn ook de concurrentieverhoudingen er niet beter op geworden.

Tawira (Portugal)

De herstructurering is gebaseerd op een restauratie van de stad met het oog op ontwikkeling van de toeristische dienstverlening en uitbreiding van het aantal investeringen in deze sector. Hierdoor zijn middelen vrijgemaakt voor de bescherming van het historische en architectonische erfgoed, wat op zijn beurt weer heeft geleid tot een toename van het toerisme en een toestroom van kapitaal uit de privésector. De middelen hiervoor kwamen uit de fondsen PITER, URBCOM, INTERREG en PROALgarve.

Regio's in Oostenrijk

De herstructurering komt neer op de omschakeling van een economie die van één sector afhankelijk is, naar een veelzijdige industriële structuur, leunend op O&TO-projecten, alsmede naar de toeristische sector en de commerciële dienstverlening die hierbij hoort. Het proces wordt in sterke mate ondersteund door een voortdurende uitbreiding van het aanbod beroepsopleidingen en cursussen.

Porto (Portugal)

Kort geleden is er een herstructurering van start gegaan die nodig was omdat een reeks administratieve organen en particuliere bedrijven de stad verlaten heeft om zich in de hoofdstad te vestigen, omdat het inwonertal is teruggelopen en omdat traditionele winkeltjes hebben moeten wijken voor supermarkten. Doel van de herstructurering is het centrum van de stad nieuw leven in te blazen, de culturele dienstverlening verder te ontwikkelen en het woningenbestand te renoveren. In 2004 is het initiatief PortoVivo van start gegaan, dat gericht is op het aantrekken van particuliere investeringen in de stad. Dit grootse herstructurerings- en renovatieproject zal naar voorzien twintig jaar gaan duren. De bedoeling is dat er in deze periode meer dan 5 000 gebouwen zullen worden gerenoveerd, waardoor enerzijds waardevol historisch en cultureel erfgoed behouden kan blijven en anderzijds de dienstverlenende sector wordt ontwikkeld, wat tot nieuwe arbeidsplaatsen leidt.

Liberec (Tsjechische Republiek)

Het proces van herstructurering, dat nodig was door verandering van het politieke systeem, is erop gericht om de economie in overeenstemming te brengen met de eisen van de EU. De middelen worden vooral ter beschikking gesteld door de nationale en regionale overheid en komen uit de fondsen van de EU. Hierdoor heeft men het MKB en de ontwikkeling van publiek-private partnerschappen kunnen steunen.

Wrocław (Polen)

Gedurende de afgelopen 17 jaar is de stad zowel qua economische structuur als qua aanzicht veranderd. De renovatie van het centrum en andere stadswijken heeft particuliere investeerders aangetrokken. Er zijn nieuwe hotels en restaurants geopend. Dankzij het transparante beleid van het stadsbestuur, de samenwerking met zustersteden, het regionale bestuur en de centrale overheid en de samenwerking tussen de stad en omringende gemeenten zijn er in de omgeving van de stad nieuwe bedrijfstakken bijgekomen. Er is een Technologiepark in Wrocław verrezen en door plaatselijke onderwijsinstellingen en bedrijven zijn veel initiatieven op het gebied van O&TO gelanceerd. In de genoemde periode is de werkloosheid van 18 % gedaald naar 6 %. Een negatieve bijwerking is dat in de stad alles duurder is geworden en dat bijv. de prijzen van onroerend goed met 400 % zijn gestegen.