Nr. C 126/4 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 23. 5. 89 
II 
(Voorbereidende besluiten) 
ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ 
Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de sociale grondrechten in de Europese 
Gemeenschap 
(89/C 126/04) 
Het Comité is in een brief van de heren Delors en Marin d,d. 9 november 1988 verzocht, zijn 
gedachten te laten gaan over de mogelijke inhoud van een zogenaamd communautair handvest 
van sociale grondrechten. 
De Voltallige Vergadering heeft tijdens haar vergadering van 24 november 1988 besloten, 
overeenkomstig artikel 17 van het Reglement van Orde een sub-comité in het leven te roepen 
om de werkzaamheden op dit gebied voor te bereiden. Dit sub-comité heeft op 8 februari 1989 
een ontwerp-advies opgesteld op basis van het rapport van de heer Staedelin, rapporteur, en de 
heer Vassilaras, co-rapporteur. 
Het Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 263e zitting (vergadering van 22 februari 
1989) het volgende advies uitgebracht, dat met 135 stemmen vóór en 22 stemmen tegen, bij 8 
onthoudingen, is goedgekeurd: 
I. Grondslagen van het „sociale Europa" 
1. Het Economisch en Sociaal Comité is van oordeel 
dat de tenuitvoerlegging van de Europese Akte een Eu­
ropese eenheid in economische en sociale zin impliceert, 
die mede stoelt op de ontwikkeling van de arbeidsver­
houdingen; daarom betuigt het nogmaals zijn steun aan 
de totstandbrenging van één grote interne markt, waarin 
economie, handel, ambacht en diensten versterkt moeten 
worden en tevens de gemeenschappelijke grondslagen 
voor een groter welzijn van alle burgers moeten worden 
gelegd. Bovendien moet hierin de werkloosheid sterk 
worden teruggedrongen, het beleid ter bescherming van 
de consument worden ontwikkeld en het milieu worden 
beschermd. 
Sociale grondrechten voor de Europese burger kunnen 
slechts worden gerealiseerd in een vrije, democratische 
en vreedzame samenleving waarin alle personen in maat­
schappelijk opzicht gelijkelijk gerespecteerd worden en 
geen discriminatie op grond van geslacht, ras, taal, natio­
naliteit, godsdienst, politieke overtuiging of anderszins 
voorkomt. Alleen dan kunnen mensen zich persoonlijk 
ontplooien en daadwerkelijk aan de politieke, economi­
sche, sociale en culturele organisatie van de maatschappij 
deelnemen. 
In dit deel van de wereld bestaat een traditie van cultuur, 
democratie en vrijheid, kortom een bepaalde levensstijl, 
die niet voor een andere visie ingeruild kan worden. 
Daarom is het Comité er verheugd over dat het door de 
Commissie gevraagd is, na te gaan welke sociale grond­
rechten naar zijn mening in dit „Europa zonder gren­
zen" gewaarborgd zouden moeten worden. Het geven van een alomvattend en nauwkeurig antwoord 
op dit verzoek zou echter gelijkstaan met het opstellen 
van een Europese grondwet of een stelsel van fundamen­
tele rechten. Een dergelijke taak is bijzonder boeiend, 
maar kan niet in enkele weken uitgevoerd worden. 
2. Aangezien het Economisch en Sociaal Comité om 
een advies gevraagd is dat, luidens de bewoordingen van 
de desbetreffende brief van de heren Delors en Marin, 
een „duidelijke boodschap" zou moeten bevatten „over 
de toekomst van de Gemeenschap en over de fundamen­
tele waarden die deze voornemens is te bevorderen", 
vindt het daarom dat het zich in feite dient te beperken 
tot de bestudering van drie aspecten van deze problema­
tiek: 
a) de waarborging van de „fundamentele waarden" in 
de zin van sociale rechten in het communautaire 
rechtsstelsel; 
b) de sociale aspecten van de interne markt; 
c) de sociale dialoog binnen de Europese Gemeenschap. 
3. In ruime zin begrepen en tegen de achtergrond van 
een alomvattende aanpak van het sociaal beleid betreffen 
de sociale grondrechten niet alleen: 
— de verschillende bevolkingsgroepen, met name de 
kwetsbaarste categorieën (gehandicapten, migranten, 
(etnische) minderheden, randgroeperingen, bejaar­
den, enz.); 
— alle categorieën van de maatschappij en de beroeps­
bevolking (onder andere werknemers, managers, 
zelfstandigen, beoefenaars van vrije beroepen, ambte­
naren, ambachtslieden en gepensioneerden); 
23. 5. 89 Pubhkatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 126/5 
— alle bedrijfstakken (landbouw, industrie, handel, 
diensten, coöperaties, enz.); 
— de verschillende bedrijfsvormen, het midden- en 
kleinbedrijf en de coöperaties, 
maar ook de consumenten, het milieu en het verenigings­
leven. 
4. Deze sociale grondrechten behoren tevens tot de 
rechten die in het kader van het „Europa van de 
burgers" erkend dienen te worden en die, meer in het 
algemeen, de waarden beschermen die eigen zijn aan de 
Europese samenleving. Zij hebben betrekking op de 
verschillende aspecten van het leven van de Europese 
burger, zoals recht op werk, recht op een bestaansmini­
mum en op een behoorlijk pensioen, mogelijkheid om 
onderwijs te volgen, voorlichting, vorming en belangen­
behartiging van de consument, rechten van het gezin en 
rechten op cultureel gebied, gezondheids- en milieube­
scherming, vrijheid om in alle EG-landen te wonen, te 
werken, zich te verenigen, iets te ondernemen, een be­
trekking in loondienst of een vrij beroep uit te oefenen 
en te studeren. Al deze rechten zijn reeds eerder door 
het Comité naar voren gebracht ('). 
5. Gezien de bewoordingen waarin de raadpleging is 
gesteld en de gestelde termijn, wil het Comité voorlopig 
echter vooral zijn aandacht richten op sociale grondrech­
ten die speciaal van belang zijn in verband met de inwer­
kingtreding van de Europese Akte en de met de tot­
standkoming van de interne markt verbonden nieuwe en 
specifieke behoeften. Het behoudt zich het recht voor, 
op een. later tijdstip zijn standpunt ten aanzien van de 
andere grondrechten te bepalen. 
II. 1992: Bescherming van de sociale grondrechten 
1. Het Comité staat weliswaar positief tegenover de 
totstandkoming van de interne markt, maar het is altijd 
van mening geweest dat het economisch en het sociaal 
beleid gecoördineerd moeten worden. Daarom dienen, 
naast maatregelen op industrieel, financieel, fiscaal, land­
bouw- en handelsgebied, volgens het Comité maatrege­
len op sociaal terrein te worden genomen. 
2. Het Comité heeft ook altijd op het standpunt ge­
staan dat de sociale grondrechten niet door de totstand­
koming van de interne markt opnieuw in het gedrang 
mogen komen en dat het een van de grondbeginselen 
van de Europese Gemeenschap is dat zij zich verplicht, 
het welzijn van alle burgers op een hoger peil te brengen 
en de sociaal-economische samenhang binnen de Ge­
meenschap te versterken (2). 
(') Zie in dit verband het advies over de sociale ontwikkeling in 
1987 (PB nr. C 208 van 18. 8. 1988). 
(2) Zie onder andere de volgende adviezen: Advies „Voor het 
succes van de Europese Akte" (PB nr. C 180 van 8. 7. 1987); 
de jaarlijkse adviezen over de economische situatie en de so­
ciale toestand; het advies en het informatief rapport over de 
„Sociale aspecten van de interne markt" (PB nr. C 356 van 
31. 12. 1987 en CES 225/87 fin). 3. De interne markt mag niet slechts op een vrijhan­
delszone neerkomen. De nagestreefde Europese integra­
tie heeft namelijk pas zin en bestaansrecht als hierdoor 
de levensomstandigheden en arbeidsvoorwaarden van 
alle bevolkingsgroepen verbeterd worden. 
4. Deze benadering is onlangs bevestigd in de conclu­
sies van de Europese Raad van Hannover en die van 
Rhodos, waarin respectievelijk het volgende wordt ge­
steld : 
— „(...) dat de grote ongedeelde markt, door het weg­
nemen van de hinderpalen voor de groei, de beste 
vooruitzichten biedt voor het bevorderen van de 
werkgelegenheid en het verhogen van de algemene 
welvaart in de Gemeenschap, zulks ten voordele van 
al haar onderdanen." (Hannover); 
— „De verwezenlijking van één markt mag niet worden 
gezien als een doel op zich; met dit beleid wordt een 
breder doel nagestreefd dat erop gericht is een ieder 
een maximum aan welzijn te waarborgen overeen­
komstig de traditie van sociale vooruitgang die inhe­
rent is aan de geschiedenis van Europa."; 
— „Deze traditie van sociale vooruitgang moet waar­
borgen dat alle burgers, ongeacht hun beroep, in 
staat zijn daadwerkelijk en direct de vruchten te 
plukken die worden verwacht van de grote markt als 
factor van economische groei en als het doeltreffend­
ste middel ter bestrijding van de werkloosheid." 
(Rhodos). 
5. Zoals het Comité heeft gesteld in de resolutie die 
het op 23 november 1988 heeft goedgekeurd, moet „de 
voltooiing van de binnenmarkt — absoluut noodzakelijk 
indien Europa in de wereld de plaats wil innemen die 
hem toekomt — (...) het mogelijk maken, een leef- en 
ontwikkelingsmodel te bewaren en te bevorderen waarin 
de Europese burger 
— bij het streven naar maatschappelijke rechtvaardig­
heid de vrijheid wordt gegarandeerd die nodig is om 
het particulier initiatief te beschermen en collectieve 
initiatieven te ontplooien; 
— uitzicht op een geleidelijke en evenwichtige toene­
ming van werkgelegenheid, welvaart en welzijn 
krijgt; 
— zich beschermd weet door de realiteit van een in so­
ciaal-economisch opzicht samenhangend Europa" (J). 
6. Het Comité stelt vast dat de sociale partners en re­
geringen op verschillende internationale niveaus overeen­
stemming hebben bereikt over de vraag hoe sociale 
grondrechten gedefinieerd moeten worden, onder andere 
in de Verenigde Naties, de IAO, de Raad van Europa en 
de OESO. Daarom dienen ten spoedigste ook binnen de 
ruimte van één interne markt bepaalde sociale rechten in 
de Lid-Staten te worden verankerd, zodat een samen-
O CES 1267/88. 
Nr. C 126/6 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 23. 5. 89 
hangend en onderling vervlochten geheel kan worden 
verkregen dat deel uitmaakt van het gemeenschappelijk 
erfgoed van de Lid-Staten. 
7. Het is derhalve niet de bedoeling, nieuwe voor­
schriften te creëren; beoogd wordt allereerst te kijken 
naar de reeds bestaande en op andere niveaus geaccep­
teerde regels en deze vervolgens te definiëren door mid­
del van rechten die op de nieuwe, uit de totstandkoming 
van de interne markt voortvloeiende behoeften afge­
stemd zijn en voor een soepel functioneren hiervan kun­
nen zorgen. Het toepassingsgebied daarvan dient zoda­
nig te zijn dat alle sociale en economische bevolkings­
groepen en alle categorieën werknemers in de gehele Ge­
meenschap door de sociale grondrechten beschermd 
worden. 
8. Het Comité acht het niet nodig dat het gehele so­
ciale beleid in Europese wetgeving verwerkt wordt, maar 
is wel van oordeel dat op basis van de bestaande sociale 
verworvenheden die het resultaat zijn van de op de di­
verse terreinen opgedane ervaring sociale grondrechten 
moeten worden vastgelegd, waarbij de nationale ver­
scheidenheid binnen de Gemeenschap gerespecteerd 
dient te worden. 
9. Wil men bewerkstelligen dat de sociale ontwikke­
ling in de Europese Gemeenschap gelijke tred houdt met 
de economische ontwikkeling, dan dient een reeks 
„fundamentele sociale waarborgen" (') te worden vast­
gelegd, zodat de Gemeenschap er beter voor kan zorgen 
dat de burgerrechten worden uitgebreid en correct wor­
den toegepast (2) en tevens wordt voorkomen dat het be­
staan van uiteenlopende situaties tot concurrentieverval­
sing leidt. 
10. Lid-Staten, beroepsgroepen, bedrijven en dien­
stensector blijven in principe zelf bevoegd om, door mid­
del van nationale wetgeving en/of collectieve onderhan­
delingen, te bepalen hoe de door de Europese Gemeen­
schap erkende grondbeginselen en rechten concreet in de 
praktijk moeten worden gebracht. 
11. Het Comité acht het van groot belang dat de so­
ciale dialoog — met het oog op de uitwerking van raam­
overeenkomsten — op alle niveaus, met behoud van de 
autonomie van de sociale partners, uitgebouwd wordt. 
12. Alle werknemers, ongeacht aard en kenmerken 
van hun arbeidsverhouding, dienen het recht te krijgen 
om met hun werkgevers collectief te onderhandelen op 
alle niveaus, met name op het niveau van bedrijven, con­
cerns, beroepsgroepen, bedrijfstakken, regio's en Lid-
Staten. 
13. In alle Lid-Staten van de Europese Gemeenschap 
bestaat een min of meer gelijk sociaal model. Dit berust 
op de volgende elementen: 
(') Doe 6736/87 (perscommuniqué 85), verklaring1 van de Raad 
Arbeid en sociale zaken d.d. 26 mei 1987. 
(2) PB nr. C 208 van 8. 8. 1988, punt 3.4. 1. de respectieve rol van overheid en collectieve onder­
handelingen op het gebied van de erkenning van de 
sociale grondrechten, waardoor een basispakket van 
normen wordt vastgesteld waarvan niet mag worden 
afgeweken; 
2. de respectieve rol van overheid en collectieve onder­
handelingen ter bescherming van de werknemers door 
middel van, onder meer, basisnormen voor arbeids­
voorwaarden en arbeidsduur, garantie van de lonen, 
en veiligheid en hygiëne, alsmede de rol van de Lid-
Staten inzake bescherming van de rechten van de con­
sumenten en van het milieu; 
3. erkenning van 
— de vrijheid van vakvereniging (van zowel werkne­
mers als werkgevers); 
— collectieve onderhandelingen als belangrijkste ele­
ment bij het regelen van de arbeidsverhoudingen; 
— de mogelijkheid tot vertegenwoordiging van de 
werknemers in het bedrijf, hetzij in gekozen orga­
nen, hetzij door afgevaardigden van vakbonden. 
III. Verwezenlijking van het Europees „sociaal model" 
1. Waarborging van de fundamentele beginselen in de zin 
van sociale rechten in het communautaire rechtsstelsel 
Het Economisch en Sociaal Comité dient zijn advies be­
gin 1989 uit te brengen. Het lijkt hem daarom de meest 
produktieve werkmethode, een opsomming van door alle 
Lid-Staten te waarborgen beginselen en grondrechten op 
sociaal gebied te geven. Ter voorkoming van lange en 
vruchteloze discussies waardoor de gestelde termijn in 
het gedrang zou kunnen komen en de maatschappelijke 
consensus kan worden verstoord, beveelt het Comité de 
EG-instellingen aan, ervoor te zorgen dat deze funda­
mentele beginselen en rechten zodanig worden geïnter­
preteerd en afgebakend dat de reeds in andere instru­
menten van internationaal sociaal recht (J) vervatte nor­
men in acht worden genomen. 
Het Comité verklaart nog eens, veel belang te hechten 
aan de autonomie van de sociale partners en aan het 
recht van de Lid-Staten zelf wetten op sociaal gebied uit 
te vaardigen. 
Het is niet de bedoeling nieuwe instrumenten uit te den­
ken, maar het gaat erom de reeds bestaande fundamen­
tele sociale, waarborgen op te nemen in het rechtsstelsel 
van de Europese Gemeenschap, met alle daaraan inhe­
rente supranationale kenmerken. Daarom wordt bij de 
hierna volgende opsomming van gewaarborgde principes 
(J) De lijst van de voornaamste instrumenten en de titels van de 
hierna genoemde documenten zijn als bijlage bij deze tekst 
opgenomen. Onder A. en B. van hfdst. III worden ook ver­
schillende internationale instrumenten vermeld die nog niet 
door alle Lid-Staten zijn goedgekeurd; op die manier kan 
voor een bepaald recht nl. naar reeds bestaande internatio­
nale instrumenten verwezen worden. 
23. 5. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 126/7 
of rechten telkens verwezen naar bestaande internatio­
nale overeenkomsten. 
A. Algemene normen 
— recht op sociale bescherming voor alle bevolkings­
groepen (IAO: Overeenkomsten nrs. 102, 118, 
121, 128, 130 en 157; Raad van Europa: Europees 
Sociaal Handvest, artikelen 12 en 13; Europese 
Code inzake sociale zekerheid; Protocol bij de 
Europese code inzake sociale zekerheid; Europees 
Verdrag inzake sociale zekerheid; Toegevoegd 
Protocol bij het Sociaal Handvest, artikel 4; VN: 
Internationaal Verdrag inzake economische, so­
ciale en culturele rechten, artikel 9); 
— recht op bijstand, veiligheid en bescherming van 
de gezondheid van alle bevolkingsgroepen (IAO: 
Overeenkomsten nrs. 81, 115, 120, 129, 139, 148, 
155 en 161; Raad van Europa: Sociaal Handvest, 
artikelen 3 en 11; Europese Code inzake sociale 
zekerheid, artikelen 31 tot en met 38; Protocol bij 
de Europese code inzake sociale zekerheid; Toe­
gevoegd Protocol bij het Sociaal Handvest, arti­
kelen 3 en 4; VN: Internationaal Verdrag inzake 
economische, sociale en culturele rechten, artikel 
12); 
— recht op onderwijs (Raad van Europa: Aanvullend 
Protocol bij het Verdrag tot bescherming van de 
rechten van de mens en de fundamentele vrijhe-. 
den, artikel 2; VN: Internationaal Verdrag inzake 
economische, sociale en culturele rechten, artike­
len 6, 13, 14 en 15); 
— recht op bescherming van de privacy en van de 
persoonlijke integriteit, met name bij gebruik van 
informatica en gegevensbestanden (Raad van Eu­
ropa: Verdrag tot bescherming van personen ter 
zake van de geautomatiseerde verwerking van 
persoonsgegevens); 
— recht op bescherming van de persoonlijke eigen­
dom en omschrijving van de sociale verplichtingen 
hiervan (Raad van Europa: Aanvullend Protocol 
bij het Verdrag tot bescherming van de rechten 
van de mens en de fundamentele vrijheden, artikel 
i); 
— recht op gelijke kansen, gelijke behandeling en af­
schaffing van alle vormen van discriminatie (IAO: 
Overeenkomsten nrs. 100, 111 en 156; Raad van 
Europa: Sociaal Handvest, artikel 1, tweede lid en 
artikel 4, derde lid, Toegevoegd Protocol bij het 
Sociaal Handvest, artikel 1; VN: Internationaal 
Verdrag inzake economische, sociale en culturele 
rechten, artikel 2, tweede lid, en artikelen 3 en 7); 
— recht van moeders en kinderen en van het gezin 
op wettelijke en economische bescherming (IAO: 
Overeenkomst nr. 103; VN: Internationaal Ver­
drag inzake economische, sociale en culturele 
rechten, artikel 10; Raad van Europa: Sociaal 
Handvest, artikelen 16 en 17); — rechten van gepensioneerden (Raad van Europa: 
Toegevoegd Protocol bij het Sociaal Handvest, 
artikel 4); 
— recht van werknemers, producenten en consumen­
ten om zich vrij te verenigen ten einde coöperaties 
of op het solidariteitsbeginsel gebaseerde onder­
linge waarborgmaatschappijen op te richten (IAO: 
Aanbeveling nr. 127; VN: Resolutie nr. 2459 (20. 
12. 1968) inzake de rol van coöperaties in de so­
ciaal-economische ontwikkeling); 
— recht van consumenten op bescherming van hun 
gezondheid, op objectieve voorlichting over eco­
nomische aangelegenheden en over de kwaliteit 
van produkten, en op vrije keuze van goederen en 
diensten (VN: Richtsnoeren voor de bescherming 
van de consument — 1985); 
— recht op milieubescherming (IAO: Overeenkomst 
nr. 148 en Aanbeveling nr. 156; Raad van Europa: 
Sociaal Handvest, artikel 11); 
— recht op behoud van het cultuurbezit (Raad van 
Europa: Europees Cultureel Verdrag en Verdrag 
tot behoud van het architectonisch erfgoed van 
Europa). 
B. Normen inzake arbeidsverhoudingen, arbeidsmarkt en 
arbeidsvoorwaarden 
(mede voor ambachtslieden, managers en zelfstandi­
gen, voor zover hierbij betrokken) 
— recht van zowel werknemers als werkgevers om 
zicht te verenigen met inbegrip van het recht op 
de gebruikmaking van collectieve acties (IAO: 
Overeenkomsten nrs. 87 en 135; Raad van Eu­
ropa: Sociaal Handvest, artikel 5 en artikel 6, 
vierde lid; Verdrag tot bescherming van de rech­
ten van de mens en de fundamentele vrijheden ar­
tikel 11; VN: Internationaal Verdrag inzake eco­
nomische, sociale en culturele rechten, artikel 8); 
— recht om zich te organiseren en collectief te on­
derhandelen (IAO: Overeenkomsten nrs. 98, 151 
en 154; Raad van Europa: Sociaal Handvest, arti­
kel 6, tweede lid); 
— Verbod op en afschaffing van gedwongen arbeid 
(IAO: Overeenkomsten nrs. 29 en 105; VN: In­
ternationaal Verdrag inzake economische, sociale 
en culturele rechten, artikel 6; Raad van Europa: 
Verdrag tot bescherming van de rechten van de 
mens en de fundamentele vrijheden, artikel 4); 
— recht op vrijheid van beroepskeuze en beroepsuit­
oefening en op een in vrije onderhandelingen 
overeengekomen arbeidscontract; 
— recht op inspraak bij de vaststelling van de ar­
beidsvoorwaarden (IAO: Aanbevelingen nrs. 94, 
113 en 129; Raad van Europa: Toegevoegd Pro­
tocol bij het Sociaal Handvest, artikel 3); 
Nr. C 126/8 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 23. 5. 89 
— recht op een in vrije onderhandelingen overeenge­
komen loon (IAO: Overeenkomsten nrs. 94 en 
95; Raad van Europa: Sociaal Handvest, artikel 4; 
VN: Internationaal Verdrag inzake economische, 
sociale en culturele rechten, artikel 7); 
— recht op basis- en voortgezette beroepsopleiding 
en bijscholing (IAO: Overeenkomsten nrs. 140, 
142 en 159; Raad van Europa: Sociaal Handvest, 
artikelen 7, 9, 10 en 15; Toegevoegd Protocol bij 
het Sociaal Handvest, artikel 1; VN: Internatio­
naal Verdrag inzake economische, sociale en cul­
turele rechten, artikel 6); 
— recht op bescherming van kinderen die arbeid ver­
richten (IAO: Overeenkomst nr. 138; Raad van 
Europa: Sociaal Handvest, artikel 7); 
— recht van werknemers op voorlichting en raadple­
ging op besluitvormingsniveau, ten aanzien van 
met name de invoering van nieuwe technologieën 
en veranderingen met gevolgen voor de onderne­
mingsstructuur, de organisatie van de produktie 
en de werkgelegenheid (IAO: Overeenkomst nr. 
154 en Aanbeveling nr. 113; Raad van Europa: 
Sociaal Handvest, artikel 6, eerste en tweede lid; 
Toegevoegd Protocol bij het Sociaal Handvest, 
artikel 2); 
— recht op bescherming van de werknemers in geval 
van individueel of collectief ontslag (IAO: Over­
eenkomst nr. 158; Raad van Europa: Sociaal 
Handvest, artikel 4, vierde lid); 
— recht op analoge waarborgen, met name wat be­
treft de mogelijkheid om, in geval van deeltijdar­
beid, tijdelijk werk of andere arbeidsvormen, door 
cao's of beroepsovereenkomsten beschermd te 
worden en premie te betalen aan en uitkeringen te 
ontvangen uit hoofde van het sociale-zekerheids-
stelsel (VN: Internationaal Verdrag inzake econo­
mische, sociale en culturele rechten, artikel 2, 
tweede alinea; IAO: Overeenkomsten nrs. 29, 87, 
98, 100, 105 en 111; Raad van Europa: Sociaal 
Handvest, artikelen 5 en 6); 
— recht op jaarlijkse vakantie (IAO: Overeenkomst 
nr. 132; Raad van Europa: Sociaal Handvest, arti­
kel 2, derde lid; VN: Internationaal Verdrag in­
zake economische, sociale en culturele rechten, 
artikel 7); 
— recht op wekelijkse rusttijd (IAO: Overeen­
komsten nrs. 14 en 106; Raad van Europa: So­
ciaal Handvest, artikel 2, vijfde lid); 
— recht op de bescherming van veiligheid en ge­
zondheid op de werkplek (IAO: Overeenkomsten 
nrs. 102, 121, 155 en 161; Raad van Europa: So­
ciaal Handvest, artikel 3; Europese Code inzake 
sociale zekerheid, artikelen 31 tot en met 38; 
Toegevoegd Protocol bij het Sociaal Handvest, 
artikelen 3 en 4; VN: Internationaal Verdrag in­
zake economische, sociale en culturele rechten, 
artikel 7); — recht op bescherming in geval van ziekte (IAO: 
Overeenkomsten nrs. 102, 118, 121, 130 en 157; 
Raad van Europa: Sociaal Handvest, artikelen 12 
en 13; Europese Code inzake sociale zekerheid; 
Protocol bij de Europese code inzake sociale ze­
kerheid; Europees Verdrag inzake sociale zeker­
heid; Toegevoegd Protocol bij het Sociaal Hand­
vest, artikel 4); 
— recht op kosteloze arbeidsbemiddeling (IAO: 
Overeenkomsten nrs. 88 en 96; Raad van Europa: 
Sociaal Handvest, artikel 1, derde lid). 
2. De sociale aspecten van de interne markt 
In verband met de juridische waarborgen, dient in de 
tweede plaats de problematiek van de sociale aspecten 
van de interne markt aan bod te komen. Zulks beant­
woordt aan de noodzaak, twee doelstellingen te combi­
neren die met elkaar samenhangen, namelijk: 
a) het streven niet te tornen aan de in de Lid-Staten be­
staande verscheidenheid op het vlak van arbeids- en 
sociale-zekerheidswetgeving en van de wijze waarop 
in ieder land de arbeidsverhoudingen geregeld zijn, 
voor zover deze met het Europees „sociaal model" 
overeenkomen; 
b) de noodzaak om gemeenschappelijke regels vast te 
stellen. 
Via het uitwerken van instrumenten van Gemeenschaps­
recht, waarin flexibiliteit, overleg en decentralisatie on­
aangetast worden gelaten, dienen voorschriften te wor­
den goedgekeurd betreffende sociale waarborgen die 
onontbeerlijk zijn voor een evenwichtige verwezenlijking 
van de interne markt. Doel hiervan is de risico's van 
oneerlijke concurrentie te vermijden en, met het oog op 
de versterking van de sociaal-economische samenhang 
binnen de Europese Gemeenschap, een geleidelijke aan­
passing van de arbeidsvoorwaarden en van de directe en 
indirecte sociale lasten mogelijk te maken in die econo­
mische sectoren waarvoor de totstandkoming van de in­
terne markt gevolgen heeft. In dit verband kan gewezen 
worden op de voorstellen en opmerkingen die in het ad­
vies en het informatief rapport over de sociale aspecten 
van de interne markt zijn geformuleerd (*). 
Krachtens artikel 118 A van de Europese Akte zijn de 
EG-instellingen overigens verplicht, wettelijke maatrege­
len te nemen met betrekking tot het arbeidsmilieu, en 
met name hygiëne, veiligheid en gezondheid op de werk­
plek. Deze gebieden vallen volgens het Comité dan ook 
thans onder de bevoegdheid van de Europese Gemeen­
schap. Het verzoekt de Commissie daarom met spoed op 
dit^vlak de nodige uitvoeringsmaatregelen uit te werken, 
die de Raad vervolgens dient goed te keuren. Hierbij 
moet erop gelet worden dat het niet slechts de bedoeling 
(') PB nr. C 356 van 31. 12. 1987, en CES 225/87 fin. 
23. 5. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 126/9 
is, de bestaande situatie in de gehele Europese Gemeen­
schap gelijk te trekken, maar ook om vooruitgang te 
boeken. 
Wil de interne markt succes hebben, dan dienen onder 
andere met spoed instrumenten op de volgende gebieden 
te worden goedgekeurd: 
— ontslag en misbruik van atypische grensoverschrij­
dende arbeidsvormen (l); 
— recht op voorlichting en overleg in geval van her­
structurering of fusie van ondernemingen; 
— toepassing van de van kracht zijnde sociale wetten en 
cao's bij het gunnen van openbare aanbestedingen. 
3. Het consumentenbeleid in de interne markt 
Analoog aan de sociale aspecten heeft de Europese in­
terne markt ook met het consumentenbeleid samenhan­
gende aspecten. Hoezeer het Comité zich ook in ver­
scheidene adviezen heeft geschaard achter de wijze 
waarop de Commissie een interne markt voor levensmid­
delen en consumptiegoederen tot stand wil brengen, toch 
dringt het er met nadruk op aan dat door middel van 
EG-voorschriften de veiligheid en de bescherming van de 
consument, de kwaliteit van de produkten, de bescher­
ming tegen misleiding, alsook de voorlichting, vorming 
en advisering van de consumenten worden gewaarborgd. 
4. De sociale dialoog binnen de Europese Gemeenschap 
De functie van de sociale dialoog binnen de Gemeen­
schap is, in een voortdurend en snel veranderende indus­
triële en economische samenleving, uitdrukking te geven 
aan beide al eerder genoemde doelstellingen: intact laten 
van de nationale verscheidenheid en vaststellen van ge­
meenschappelijke regels. Het Comité wijst er nogmaals 
op dat het veel waarde hecht aan deze sociale dialoog, 
die op bedrijfstakniveau, de sector openbare diensten in­
begrepen, zal moeten worden uitgebouwd, en het ver­
zoekt de Commissie haar inspanningen ter uitvoering 
van artikel 118 B van het Verdrag voort te zetten. Doel 
hiervan is onder andere, voor zover mogelijk tot Euro­
pese raamovereenkomsten en cao's te komen. 
Het is noodzakelijk dat aan alle maatschappelijke krin­
gen, met name consumentenorganisaties, onderlinge 
waarborgmaatschappijen en coöperaties, de mogelijkheid 
wordt geboden om onderhandelingen te voeren, en in 
het algemeen naar behoren te functioneren; de vertegen­
woordigers van de belangrijkste economische en sociale 
sectoren dienen namelijk telkens in een adequaat kader 
bij een en ander te worden betrokken. 
(l) Zie het initiatiefadvies van het Comité over grensoverschrij­
dende arbeidsmarktproblemen (PB nr. C 95 van 11. 4. 1988). IV. De tenuitvoerlegging van de sociale grondrechten 
Het Comité vindt dat de instrumenten waarmee de fun­
damentele sociale grondrechten van de Europese burger 
gewaarborgd moeten worden niet een uit het klassieke 
internationaal sociaal recht afkomstige benaming (zoals 
handvest, verdrag, overeenkomst of pact) zouden moe­
ten krijgen. Anders zou het lijken of het sociaal beleid 
van de EG bij de voltooiing van de interne markt slechts 
van secundair belang wordt geacht (2). 
Volgens het Comité dienen de in het Verdrag vastge­
legde instrumenten en procedures gebruikt te worden om 
de eerbiediging van de sociale grondrechten in de rechts­
stelsels van de Lid-Staten te waarborgen en om de voor 
het goed functioneren van de interne markt benodigde 
sociale maatregelen ten uitvoer te leggen. Dit dient in 
nauwe samenwerking met de vertegenwoordigers van de 
sociale partners te gebeuren. Het instrument waarmee de 
sociale grondrechten gewaarborgd dienen te worden, 
zou vóór eind 1989 goedgekeurd moeten worden; de 
voor het soepel functioneren van de interne markt beno­
digde sociale maatregelen dienen volgens een vast roos­
ter ten uitvoer te worden gelegd, waarbij de in verband 
met de totstandkoming van de interne markt gestelde 
termijnen in het oog moeten worden gehouden. 
De met dit advies overeenkomende bepalingen mogen 
geen afbreuk doen aan de bepalingen van nationaal 
recht, van cao's en van verdragen die van kracht zijn of 
worden, indien deze de betrokken personen meer be­
scherming bieden. 
Zonder te willen vooruitlopen op de nog voor te stellen 
modaliteiten voor de definiëring en tenuitvoerlegging van 
de sociale grondrechten, vindt het Comité dat het, als 
vertegenwoordiger bij uitstek van de sociale en economi­
sche kringen, de opdracht dient te krijgen jaarlijks na te 
gaan welk gevolg aan de ter zake vast te stellen maatre­
gelen zal zijn gegeven. 
Gedaan te Brussel, 22 februari 1989. 
De Voorzitter 
van het 
Economisch en Sociaal 
Comité 
A. MASPRONE 
(2) Dit zou in tegenspraak zijn met de conclusies van de Raad 
van sociale zaken d.d. 22 Juni 1984 over de sociale ruimte, 
waarin het volgende gesteld wordt: „De Gemeenschap zal 
haar economische eenheid tegenover de internationale con­
currentie niet kunnen versterken als zij niet tegelijkertijd 
ook haar sociale eenheid versterkt. Het sociale beleid moet 
derhalve worden ontwikkeld op het niveau van de Gemeen­
schap, evenals het economische, monetaire en industriële be­
leid." (PB nr. C 175 van 4. 7. 1984). 
Nr. C 126/10 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 23. 5. 89 
BIJLAGE I 
Lijst met titels van de voornaamste reeds door de Verenigde Naties, de IAO en de Raad van Europa goed­
gekeurde instrumenten van internationaal sociaal recht 
VN 
— Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten — Goedgekeurd op 
16 december 1966 en in werking getreden op 3 januari 1976. 
— Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie jegens de vrouw — Goedgekeurd op 
18 december 1979 en in werking getreden op 3 september 1981. 
— Internationaal Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van rassendiscriminatie — Goedgekeurd 
op 21 december 1965 en in werking getreden op 4 januari 1969. 
IAO 
Verdragen 
14 — Wekelijkse rusttijd (industrie) (1921) 
26 — Vaststelling minimumlonen (1928) 
29 — Gedwongen arbeid (1930) 
44 — Uitkeringen aan werklozen (1936) 
81 — Arbeidsinspectie (1947) 
87 — Vrijheid tot het oprichten van vakverenigingen en bescherming van het vakvereningsrecht (1948) 
88 — Diensten voor de werkgelegenheid (1948) 
89 — Nachtelijke arbeid (vrouwen) (1948) 
90 — Nachtelijke arbeid van jongeren in de industrie (1948) 
94 — Arbeidsbepalingen (overheidsopdrachten ) (1949) 
95 — Bescherming van het loon (1949) 
98 — Recht zich te organiseren en collectief te onderhandelen (1949) 
100 — Gelijke beloning van mannen en vrouwen (1951) 
102 — Sociale zekerheid (minimumnormen) (1952) 
103 — Bescherming van het moederschap (herzien) (1952) 
105 — Afschaffing van gedwongen arbeid (1957) 
106 — Wekelijkse rusttijd (handel en kantoren) (1957) 
111 — Discriminatie in-beroep en beroepsuitoefening (1958) 
115 — Beveiliging tegen straling (1960) 
118 — Gelijkheid van behandeling (sociale zekerheid) (1962) 
120 — Hygiëne (handel en kantoren) (1964) 
121 — Prestaties bij arbeidsongevallen en beroepsziekten (1964) 
122 — Werkgelegenheidspolitiek (1964) 
129 — Arbeidsinspectie in de landbouw (1969) 
130 — Geneeskundige verzorging en uitkeringen bij ziekte (1969) 
132 — Vakantie met behoud van loon (herzien) (1970) 
23. 5. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 126/11 
135 — Vertegenwoordiging van de werknemers (1971) 
138 — Minimumleeftijd (1973) 
139 — Beroepskanker (1974) 
140 — Betaald scholings- en vormingsverlof (1974) 
142 — Ontwikkeling van menselijke hulpbronnen (1975) 
143 — Migrerende werknemers (1975) 
144 — Tripartiete raadplegingsprocedures (1976) 
148 — Werkmilieu (luchtverontreiniging, lawaai en trillingen) (1977) 
151 — Arbeidsvoorwaarden in de openbare dienst (1978) 
154 — Collectieve onderhandeling (1981) 
155 — Veiligheid en gezondheid op het werk (1981) 
156 — Arbeiders met gezinsverantwoordelijkheid (1981) 
157 — Behoud van rechten op het gebied van sociale zekerheid (1982) 
158 — Beëindiging van het dienstverband (1982) 
159 — Beroepsrevalidatie en werkgelegenheid van gehandicapten (1983) 
161 — Geneeskundige diensten op de werkplek (1985) 
Aanbevelingen 
94 — Samenwerking in het bedrijf (1952) 
113 — Overleg op industrieel en nationaal niveau (1960) 
129 — Communicatie in het bedrijf (1967) 
156 — Bescherming van werknemers tegen beroepsrisico's in het werkmilieu als gevolg van luchtverontrei­
niging, lawaai en trillingen 
Raad van Europa 
— Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden — Ondertekend op 
4 november 1950 en in werking getreden op 3 september 1953. 
— Europees Sociaal Handvest — Goedgekeurd op 18 oktober 1961 en in werking getreden op 
26 februari 1965. 
— Europees Cultureel Verdrag — Ondertekend op 19 december 1954 en in werking getreden op 5 mei 
1955. 
— Europese Code inzake sociale zekerheid en Protocol bij de Europese Code inzake sociale zekerheid — 
Goedgekeurd op 16 april 1964 en in werking getreden op 17 maart 1968. 
— Europees Verdrag inzake sociale zekerheid en Aanvullende Overeenkomst voor de toepassing van het 
Europees Verdrag inzake sociale zekerheid — Goedgekeurd op 14 december 1972 en in werking getre­
den op 1 maart 1977. 
— Verdrag tot bescherming van personen ter zake van de geautomatiseerde verwerking van persoonsgege­
vens — Goedgekeurd op 28 januari 1981 en in werking getreden op 1 oktober 1985. 
— Europees Verdrag inzake de rechtspositie van de migrerende werknemer — Goedgekeurd op 24 no­
vember 1977 en in werking getreden op 1 mei 1983. 
— Verdrag tot behoud van het architectonisch erfgoed van Europa — Goedgekeurd op 3 oktober 1985 en 
in werking getreden op 1 december 1987. 
— Toegevoegd Protocol bij het Europees Sociaal Handvest — Goedgekeurd op 5 mei 1988; nog niet in 
werking getreden. 
Nr. C 126/12 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 23. 5. 89 
BIJLAGE II 
De volgende wijzigingsvoorstellen (waarvóór een kwart van de stemmen is uitgebracht) zijn tijdens de 
discussies verworpen. 
Paragraaf III. 1, titel 
De woorden „in het communautaire rechtsstelsel" schrappen. 
Uitslag van de stemming 
Stemmen vóór: 38 
Stemmen tegen: 91 
Onthoudingen: 17 
Paragraaf III. 1, derde alinea, viede regel 
„Europese Gemeenschap" vervangen door „Lid-Staten". 
Toelichting 
Het gaat in de voorafgaande alinea's om de verwerking van normen uk internationale overeenkomsten en 
andere documenten in de nationale wetgevingen. In de voorafgaande alinea wordt nog eens op de auto­
nome wetgevende bevoegdheid van de Lid-Staten gewezen. De woorden „Europese Gemeenschap" zou de 
verkeerde indruk kunnen wekken, dat de internationale vastgelegde normen eerst in een soort EG-hand-
vest moeten worden neergelegd. 
Uitslag van de stemming 
Stemmen vóór: 37 
Stemmen tegen: % 
Onthoudingen: 6 
23. 5. 89 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen Nr. C 126/13 
BIJLAGE III 
Uitslag van de stemming over het advies in zijn geheel 
De volgende aanwezige c.q. vertegenwoordigde leden hebben vóór het advies gestemd: 
dames/heren 
ALEXOPOULOS 
AMATO 
ARENA 
ARETS 
ATAIDE FERREIRA 
BAZIANAS 
BELTRAMI 
BENTO GONCALVES 
BERETTA 
BLESER 
BODDY 
BOS 
BREDIMA SAVOPOULOU 
BREYIANNIS 
BRIGANTI 
BROICHER 
BURNEL 
LOBO BRANDAO R. CAL 
CALVET CHAMBON 
CARROLL 
CAVAZ2UTI 
CEBALLO HERRERO 
CEYRAC 
CHRISTIE 
CLAVEL 
COLLAS 
ALVES CONDE 
CORTOIS 
VAN DAM 
DASSIS 
DELHOMENIE 
DELLA CROCE 
DE TAVERNIER 
DONCK 
DOS SANTOS 
DRAGO 
DRILLEAUD 
DROULIN 
VAN EECKERT 
ELSTNER 
EULEN 
FLUM 
FORGAS 
FRANDI 
FREEMAN 
FRESI 
GAYETOT 
GERMOZZI 
GEUENICH 
GLESENER 
GÓMEZ MARTlNEZ 
GREDAL 
GREEN 
HAAS 
HAGEN 
HILKENS 
HÖRSKEN 
HOUTHUYS 
HOVGAARD JAKOBSEN 
JASCHICK 
JENKINS 
KAARIS KAZAZIS 
KIRCHFELD 
KITSIOS 
KROGER 
LAKA MARTIN 
LANDABURU 
LAPPAS 
LARSEN 
LAUR 
LIVERANI 
LÖW 
LUCHETTI 
LUSTENHOUWER 
MADDOCKS 
MAINETTI 
MANTOVANI 
MARGALEF MASlA 
MARGOT 
MARVIER 
MATTEOLI 
MEYER-HORN 
MORALES 
MORSELLI 
MUHR 
MULLER 
MUNIZ GUARDADO 
MURPHY 
NIELSEN B. 
NIELSEN P. 
NIERHAUS 
NIEUWENHUIZE 
NOORDWAL 
NUGEYRE 
ORSI 
PARDON 
PELLETIER 
PETERSEN 
PETROPOULOS 
POLYZOS 
PROENgA 
PROUMENS 
QUEVEDO ROJO 
RAFTOPOULOS 
RAMAEKERS 
RANGONI-MACHIAVELLI 
RIBIERE 
ROLAO GONCALVES 
ROMOLI 
ROSEINGRAVE 
SAÏU 
SALMON 
SANTILLAN CABEZA 
SCHADE POULSEN 
SCHMITZ 
SCHOEPGES 
SERRA CARRACCIOLO 
SILVA 
SMITH A. R. 
SMITH L. J. 
SOLARI 
SPIJKERS 
STAEDELIN 
Nr. C 126/14 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 23. 5. 89 
De volgende aanwezige c.q. vertegenwoordigde leden hebben vóór het advies gestemd (vervolg): 
TIEMANN VERCELLINO 
TUKKER VIDAL 
VALLEJO CALDERÓN VLASSOPOULOS 
VANDENBROUCKE YVERNEAU 
VASSILARAS ZUFIAUR NARVAI2A 
VELASCO MANCEBO 
De volgende aanwezige c.q. vertegenwoordigde leden hebben tegen het advies gestemd: 
dames/heren 
APARICIO BRAVO MORELAND 
BERNASCONI NETO da SILVA 
BLACK de NORMANN 
CAMPBELL POETON 
DECAILLON RIERA MARSA 
DODD ROBINSON 
FLATHER SPEIRS 
GARDNER STORIE-PUGH 
GIACOMELLI TELLES 
HANCOCK TIXIER 
MACHADO VON TSCHUSI WHITWORTH 
De volgende aanwezige c.q. vertegenwoordigde leden hebben zich van stemming onthouden: 
dames/heren 
ASPINALL MOURGUES 
BAGLIANO PRONK 
CORELLAYORA ROUZIER 
ETTY ' STRAUSS