Advies van het Economisch en Sociaal Comité over de "Invloed van de tussenhandel - van productie tot consumptie - op de prijsvorming van levensmiddelen"

(98/C 95/10)

Het Economisch en Sociaal Comité heeft op 20 maart 1997 besloten om, overeenkomstig artikel 23 (derde alinea) van het R.v.O., een advies op te stellen over de "Invloed van tussenhandel - van productie tot consumptie - op de prijsvorming van levensmiddelen".

De Afdeling voor landbouw en visserij, die met de voorbereiding van de desbetreffende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 4 december 1997 goedgekeurd. Rapporteur was de heer Kienle.

Het Comité heeft tijdens zijn 351e Zitting (vergadering van 28 januari 1998) het volgende advies uitgebracht, dat met 75 stemmen vóór en één stem tegen, bij drie onthoudingen, is goedgekeurd.

1. Inleiding

1.1. De discussie over het aandeel van de afzonderlijke martkdeelnemers in de uiteindelijke consumentenprijs - en dus over de problematiek rond de winstmarge van de handel - heeft de gemoederen altijd al hevig beroerd, vooral als het over de vorming van de prijzen voor levensmiddelen gaat. Zo heeft het Comité in zijn advies over de landbouwprijsvoorstellen 1997/1998 nadrukkelijk gesteld dat niet alleen moet worden gekeken naar de uitwerking daarvan op de landbouwinkomens, maar ook op de consumentenprijzen. Met het onderhavige advies wil het Comité duidelijkheid scheppen in een complexe marktaangelegenheid, vooroordelen uit de wereld helpen, de vinger op ongewenste ontwikkelingen leggen, maar vooral ook de aanzet geven tot een constructieve discussie tussen producenten, handelaren en consumenten.

1.1.1. De afgelopen jaren was de tendens in de EU dat de producentenprijzen voor landbouwproducten het goedkoper worden van levensmiddelen in de hand hebben gewerkt. Het aandeel van die prijzen in de uitgaven van gezinshuishoudingen is duidelijk minder groot geworden. Daarentegen is het aandeel daarin van de kosten voor handel en vervoer, be- en verwerking en verpakking van levensmiddelen gestegen. De eindverbruiker heeft zowel baat bij de stijging van de productiviteit van de producenten als bij de meestal felle concurrentie tussen handelaren. Een significante vaststelling is in dat verband dat in geen enkele EU-lid-staat een doorsnee gezinshuishouding van vier personen méér dan 20 % van het inkomen aan levensmiddelen besteedt. Verder stoppen consumenten tegenwoordig duidelijk minder tijd en energie in de bereiding van maaltijden ("convenience"), met als gevolg dat in de prijs voor levensmiddelen dus de kosten van meer diensten worden verrekend.

1.2. Landbouw wordt van oudsher voornamelijk bedreven door kleine bedrijven die alléén nauwelijks of geen invloed uitoefenen op de vorming van de prijzen voor de producten die ze zelf produceren. De hoogte van de prijzen is echter doorslaggevend voor de winst en dus ook voor het inkomen van de landbouwers.

1.2.1. Aangezien het hier om een uiterst complex vraagstuk gaat, blijft dit advies in hoofdzaak beperkt tot verse landbouwproducten, met name groenten en fruit. Een onderzoek naar de handelswinst bij die producten is zeer interessant, omdat de groenten- en fruitmarkt zich momenteel duidelijk op een keerpunt bevindt en bovendien door aanzienlijke schommelingen in aanbod en prijzen wordt gekenmerkt. Dit geldt in mindere mate voor de verwerkte producten van groenten en fruit (vruchtensappen, ingeblikte en diepvriesproducten), die hier dan ook buiten beschouwing worden gelaten.

1.2.2. In het geval van snel bedervende producten zijn de mogelijkheden om de prijzen d.m.v. marktordeningsmaatregelen te stabiliseren, slechts beperkt. Dat blijkt ook uit de vaststelling (cf. advies van het Comité van 19 maart 1996) dat het aandeel van de EOGFL-uitgaven dat aan de GMO voor groenten en fruit wordt besteed (nl. circa 5 %), beduidend kleiner is dan het aandeel van groenten en fruit in de totale landbouwproductie (nl. circa 16 %). Met de tenuitvoerlegging van de hervorming van de GMO voor groenten en fruit zal het instrument van de marktinterventie - dat slechts bij een beperkt aantal soorten groenten en fruit wordt ingezet - nog verder aan belang inboeten.

1.2.3. Producten als verse groenten en fruit zijn meestal al gelijk geschikt voor consumptie en behoeven geen verdere verwerking. Voor de producent, maar ook voor veel consumenten, is het daarom moeilijk in te zien hoe de grote verschillen tussen producenten- en consumentenprijzen ontstaan.

1.3. De landbouw levert met de andere takken van de economie een strijd om zoveel mogelijk van de koopkracht van de consument binnen te halen. Hoge winsten doen de concurrentiepositie van de landbouw dan ook geen goed. Als de winstmarge van handelaren vaste elementen bevat, hebben schommelingen in vraag en aanbod meer gevolgen voor de producentenprijzen dan voor de consumentenprijzen: het prijsrisico is dus voor de producenten het grootst.

1.4. Bij verse producten als groenten en fruit is de kortetermijnontwikkeling van de handelsmarge van doorslaggevend belang. Als een door een aanbodsverandering veroorzaakte daling van de producentenprijs niet tot een navenante daling van de consumentenprijs leidt, neemt de consumptie onvoldoende toe, met als gevolg dat delen van de oogst niet worden binnengehaald of dat overschotproducten worden vernietigd. Een tekenend voorbeeld daarvan waren in de eerste helft van 1997 de appelvoorraden, die niet snel genoeg konden worden afgezet omdat de sterke daling van de producentenprijzen onvoldoende in de consumentenprijzen had doorgewerkt.

1.4.1. Als het aanbod daarentegen schaars is en de producentenprijzen omhoog schieten, staat de "aftopping" van de stijging van de consumentenprijzen de regulerende werking van de markt in de weg. De producten worden in dat geval snel van de hand gedaan: laatkomende consumenten gaan dan met lege handen naar huis. Als de prijs in een situatie van schaarste wel als hefboom voor het herstel van het marktevenwicht wordt gebruikt, treden vaak andere verdelingsmechanismen in werking (b.v. klantenbinding en sterke machtspositie).

1.5. De handel heeft niet alleen op de prijsvorming, maar ook op de samenstelling van het aanbod een grote invloed. Concentratievorming - zowel in de Europese levensmiddelenkleinhandel als bij de groothandelsaankopen van ondernemingen - vergroot het door de consumenten onderkende gevaar dat de handel een "filterende" werking krijgt. Producenten die niet tot de officiële leveranciers van de marktleiders in de levensmiddelenkleinhandel behoren, moeten in veel EU-lid-staten genoegen nemen met een kleine nichemarkt. Voor veel producenten is de toegang tot de mastodonten van de levensmiddelenkleinhandel dan ook een kwestie van overleven.

2. De functies van de handel

2.1. Voor de handel is een wezenlijke taak weggelegd als het erom gaat voor een optimale bevoorrading van de gezinshuishoudingen te zorgen. Daarin worden gewoonlijk de volgende functies onderscheiden:

- een ruimtelijke functie (b.v. het opsporen van handelspartners en het vervoer van producten);

- een tijdgebonden functie (b.v. het zoeken naar nieuwe markten als productie en consumptie tijdelijk niet op elkaar aansluiten);

- een kwantitatieve functie (b.v. het bijeenbrengen of verdelen van de goederen);

- een kwalitatieve functie (b.v. het sorteren of mengen van producten of de vorming van assortimenten);

- een wervende, c.q. culturele functie (b.v. reclame).

2.1.1. Het vervoer van de producten wordt dikwijls ook tot de ruimtelijke functie van de handel gerekend. Voor groenten en fruit hebben tal van groothandelsbedrijven in de productiegebieden zich in die ruimtelijke functie, met inbegrip van het vervoer (expeditie), gespecialiseerd. Een vrij en onbelemmerd verkeer van goederen is daarom een belangrijke voorwaarde voor de goede werking van de groenten- en fruitmarkt in de Gemeenschap. Handelaren beschikken over opslagruimte, zodat een tijdelijk gebrek aan evenwicht tussen vraag en aanbod kan worden ondervangen. In het geval van groenten en fruit is de duur van de opslag meestal beperkt, in het uiterste geval tot een paar dagen (asperges, bessen). Overeenkomstig de wensen van de volgende afnemer moeten partijen van verschillende producten verder worden opgedeeld of samengevoegd. Dat vormen van geschikte assortimenten is een wezenlijke functie van de lokale groothandel op de groothandelsmarkten. Voor de consumenten wordt die taak door de levensmiddelenkleinhandel vervuld.

2.1.2. Die herindeling van hoeveelheden goederen kan ook betrekking hebben op kleinere partijen: deze kwantitatieve functie heeft meestal ook kwaliteitsaspecten. In de Europese levensmiddelenkleinhandel is echter steeds meer vraag naar grote partijen van homogene kwaliteit. Normaliter is het voor één enkele producent echter niet mogelijk dergelijke grote partijen te leveren: daarom moet het productenaanbod van meerdere producenten worden samengevoegd, meestal aan de hand van meetbare criteria. Hetzelfde geldt voor de verpakking, waaraan zowel kwantitatieve als kwalitatieve aspecten zijn verbonden.

2.1.3. Dikwijls wordt erop gewezen dat de handel ook een communicatieve functie heeft, omdat handelaren kennis over vraag en aanbod op de markt aan producenten en consumenten overdragen. Als marktsignalen in de "filter" van de handel blijven steken, wordt het moeilijker om vraag en aanbod op elkaar af te stemmen: het gevolg is een niet-optimale allocatie ten koste van de gezinshuishoudingen.

2.2. De functies van de handel behoeven niet per se door de groot- of kleinhandel te worden vervuld. Tal van de hierboven genoemde functies kunnen ook worden overgelaten aan producentenorganisaties, en voor een deel ook aan afzonderlijke producenten. Op den duur wordt de service verleend door de marktdeelnemer die het goedkoopst kan aanbieden. Door de overheid gecreëerde randvoorwaarden (b.v. belastingwetgeving en EU-marktordeningen) hebben een zeer grote invloed op de kosten.

3. Afzetkanalen voor verse groenten en fruit

3.1. De kleinhandel

3.1.1. Toenemende concentratievorming is de belangrijkste ontwikkeling in de Europese levensmiddelenkleinhandel. Zo liep het aantal kruidenierswinkels in de EU van de Twaalf van 1970 tot 1990 met meer dan een kwart terug tot 490 000. In de EU van de Vijftien werden in 1995 540 000 kruidenierswinkels geregistreerd. De verwachting is dat er daarvan in 2005 nog maar 400 000 over zullen zijn. Daarentegen blijft de totale omzet van de levensmiddelenkleinhandel voortdurend toenemen. In een aantal EU-regio's neemt de concentratievorming alarmerende vormen aan. Zo heeft de Britse regering zich erover beklaagd dat in sommige plattelandsgebieden - maar ook in de omstreken van grote steden - niet alle delen van de bevolking van verse levensmiddelen kunnen worden voorzien (zgn. "food deserts").

3.1.2. In de EU kan een duidelijke noord-zuid-tegenstelling worden vastgesteld. Terwijl in de Skandinavische landen de vijf grootste ondernemingen in 1995 samen ruim 70 % van de totale omzet voor hun rekening nemen, kwam dat aandeel in Italië en Griekenland nooit hoger dan een derde van het totaal. In Midden- en West-Europa schommelt dat percentage tussen de 50 en 70 %.

3.1.3. Ook binnen het bedrijfsleven vindt concentratie plaats. Terwijl in het geval van de zogenoemde "droge" producten de aankoop allang wordt gedaan door inkoopcentrales die deze activiteiten in het hele land bundelen, geldt voor verse groenten en fruit dat die aankopen tot voor kort vooral voor rekening van regionale centrales kwamen. Inmiddels zijn ook deze aankopen steeds vaker het werk van een nationale centrale. Regionale centrales beperken zich dikwijls nog slechts tot het doen van extra aankopen als op korte termijn knelpunten ontstaan. Het gevolg is dat het aantal besluitvormers aanzienlijk is afgenomen.

3.1.4. Alle algemene uitspraken over de Europese levensmiddelenhandel gaan in werkelijkheid ook op voor verse producten als groenten en fruit. In 1994 werd in Duitsland 72 % van de door de gezinnen geconsumeerde verse groenten bij de vijf grootste ondernemingen gekocht. In 1996 werd volgens de cijfers van het gezinspanel van het genootschap voor consumptie, markt- en afzetonderzoek (Gesellschaft für Konsum, Marktforschung und Absatzforschung (GfK)) bijna 80 % van de thuis geconsumeerde groenten en fruit bij supermarkten, verbruikersmarkten of discount shops gehaald, tegen 63 % in Nederland, 56 % in Frankrijk en 35 % in Spanje. In Noord-Italië werd in 1995 iets meer dan 55 % van de inkopen bij supermarkten en discount shops gedaan, tegen slechts 20 % in het zuiden van datzelfde land. In alle lid-staten is het percentage van de door de gezinnen geconsumeerde verse groenten en fruit dat in supermarkten is gekocht, gestegen: in Frankrijk van 41 naar 56 % (1987-1995), in Nederland van 50 % naar 63 % (1990-1995) en in Spanje van 22 % naar 35 % (1989-1995). Een en ander blijkt uit de resultaten van onderzoek van de diverse Europese gezinspanels.

3.1.5. Overal in Europa hebben de traditionele kruideniers- en groentenwinkels, en in enkele lid-staten ook de wekelijkse markt, als distributiecentra aan betekenis ingeboet. In Italië en Spanje is het aandeel van de groenteboer en de kruidenier in de verkoop van verse groenten en fruit nog goed voor meer dan 30 %. Ook in de Benelux en in het VK zijn de gespecialiseerde winkels met meer dan 10 % van het totaal, nog belangrijk voor de verkoop van verse groenten en fruit. In Duitsland zijn groentenwinkels echter vrijwel helemaal verdwenen.

3.1.6. Wel is de wekelijkse markt in Duitsland voor deze aankopen nog steeds van belang (12 à 15 %). Het aandeel van die wekelijkse markt is daar de afgelopen tien jaar ongeveer hetzelfde gebleven. In Frankrijk liep dat aandeel van 24,6 % terug naar 21,7 % (1988/1995) en heeft het zich op dat percentage gestabiliseerd. In Zuid-Europa wordt ongeveer 25 % van de aankopen van groenten en fruit op de wekelijkse markt gedaan.

3.1.7. De afgelopen jaren kon worden vastgesteld dat consumenten steeds vaker hun aankopen rechtstreeks bij de producent (van de akker of de boerderij, maar ook op speciale boerenmarkten) doen. Die vorm van verkoop kan bij bepaalde producten (aardbeien, asperges) tot grote hoeveelheden oplopen. Rechtstreekse verkoop is goed voor 2 à 7 % van de totale verkoop, en in Oostenrijk ligt dat percentage nog hoger. Het percentage van de rechtstreekse verkoop is altijd al erg hoog geweest bij biologisch geteelde groenten en fruit, die steeds meer bij de consumenten in trek blijken te zijn: van deze producten wordt zelfs meer dan de helft rechtstreeks aan de consumenten verkocht.

3.1.8. De redenen waarom de concentratievorming in de levensmiddelenkleinhandel blijft toenemen en verse groenten en fruit steeds vaker in supermarkten, verbruikersmarkten en discount shops (grootwinkelbedrijven dus) worden verkocht, zijn velerlei. Dikwijls worden ter verklaring de schaalvoordelen genoemd, maar een andere belangrijke oorzaak is dat de frequentie van de aankoop van verse producten duidelijk minder groot is geworden: veel consumenten willen of kunnen (b.v. om beroepsredenen) niet langer naast de "grote" inkoop één of twee maal per week ook nog iedere dag verse producten inkopen.

3.1.9. Opmerkelijk is dat er verschillen zijn tussen de antwoorden die op enquêtes worden gegeven en de uitspraken van gezinspanels. Over het algemeen wordt het belang van de (wekelijkse) markten door de consumenten veel te hoog ingeschat. Een hoog percentage van de consumenten noemt de (wekelijkse) markt als de plek waar zij het liefst hun inkopen doen, de andere inkoopspunten vallen duidelijk veel minder in de smaak. Die voorkeur is echter niet terug te vinden in de cijfers over de plekken waar de inkopen daadwerkelijk worden gedaan: de meeste consumenten hebben de tijd die nodig is om op de markt inkopen te doen, er niet voor over. Dit blijkt uit de resultaten van onderzoek in Frankrijk (Ctifl, 1996) en in Duitsland (CMA, 1997).

3.1.10. Het logische gevolg daarvan is dat (bij alle soorten aankopen) tijdwinst bovenaan het lijstje staat van de voordelen van inkopen in super- en verbruikersmarkten. Daarna komen de mogelijkheid de producten zelf uit te kiezen en de lagere prijzen. Vooral in het geval van de verbruikersmarkten wordt veel de nadruk gelegd op de ruime keuze aan verse groenten en fruit. De markt wordt daarentegen met hoge kwaliteit, versheid, ruime keuze, vertrouwen en menselijke contacten geassocieerd. De consument maakt dus duidelijk een voorkeur te hebben voor inkopen op de markt, maar gaat desondanks gemakshalve toch steeds vaker naar supermarkten of discount shops.

3.1.11. Deze opmerkingen over de plekken waar inkopen worden gedaan, hebben uitsluitend betrekking op producten die thuis worden geconsumeerd. Het aandeel van verse groenten en fruit in alle producten die buitenshuis worden geconsumeerd, d.w.z. bij de grote verbruikers, ligt onder dat van de andere levensmiddelen, maar is wel snel aan het stijgen.

3.2. De voorafgaande stadia

3.2.1. De veranderingen in de levensmiddelenkleinhandel zijn een fundamentele reden waarom in de daaraan voorafgaande stadia aanpassingen noodzakelijk zijn. Ook in de groothandel in groenten en fruit heeft zich een gigantische structurele omwenteling voorgedaan. Leveranciers van grote kleinhandelsondernemingen moeten grotere partijen kunnen leveren. Vooral doordat de inkopen binnen kleinhandelsondernemingen worden gecentraliseerd, hebben veel middelgrote groothandelaren in groenten en fruit traditionele klanten - de regionale centrales - verloren. Daar komt nog bij dat tal van grote organisaties in de Europese levensmiddelenkleinhandel ernaar streven om zoveel mogelijk rechtstreeks bij de producent in te kopen. Groothandelaren blijft alleen nog een dienstverlenende, logistieke functie over of een taak als buffer voor inkooprisico's. Kleine groothandelsondernemingen specialiseren zich in de toelevering aan grote gebruikers (restaurants, kantines), leveren aan het steeds kleiner wordende marktsegment van gespecialiseerde winkels of bevoorraden de wekelijkse markten.

3.2.2. De groothandel heeft de laatste jaren aan betekenis ingeboet. Ook de grote winkelketens zijn nauwelijks nog vaste klanten. In het VK wordt de groothandelsmarkt door de winkelketens zelfs gebruikt om onverkochte voorraden te dumpen. Daardoor nemen de prijsschommelingen op die markt toe. In Duitsland komt niet meer dan 30 % van de totale verkoop van verse groenten en fruit op rekening van de groothandel. In Frankrijk en vooral in de lid-staten in het zuiden van Europa speelt de handelsgrootmarkt duidelijk een grotere rol. In Spanje gaat 60 % van het fruit- en groentenverbruik in dat land via de groothandelsmarkt (cijfers van Mercasa, 1996).

3.2.3. In de EU zijn de diverse functies van de handel verschillend over de actoren verdeeld. Zo zijn de distributiekanalen in het zuiden van Europa vaak zeer lang en onoverzichtelijk, terwijl deze in het VK zeer kort zijn. In alle landen is de algemene tendens om de distributiekanalen korter te maken. Actoren die niet een echte dienst verlenen, worden uit het distributiekanaal verwijderd. Nodeloze bezigheden, zoals het overpakken van producten, worden vermeden doordat de producenten of hun samenwerkingsverbanden de producten meteen al in de gewenste verpakking aanbieden.

3.2.4. Ook in de structuur van de ondernemingen en de samenwerkingsverbanden van producenten zijn veranderingen opgetreden: de ondernemingen zijn groter geworden en de gemiddelde omzet van producentenverenigingen is gestegen. Toch kan die concentratie niet worden vergeleken met de concentratievorming in de levensmiddelenkleinhandel. Een uitzondering op die regel is de producentenvereniging VTN (Verenigde Tuinbouwveilingen Nederland) in Nederland (1996). De taak van producentenorganisaties bestaat er voornamelijk in het aanbod op de markt te bundelen tot partijen die de gewenste omvang hebben: de georganiseerde levensmiddelenkleinhandel vraagt dikwijls naar partijen die groot genoeg zijn om een nationale verkoopactie mogelijk te maken. Die orde van grootte is echter voor de meeste producentenorganisaties te hoog gegrepen.

3.2.5. Er zijn ook producentenorganisaties die geen rechtstreeks contact met de georganiseerde levensmiddelenkleinhandel onderhouden. De levering aan de levensmiddelenkleinhandel wordt in dat geval aan gespecialiseerde groothandelsbedrijven overgelaten, die eventueel aan dezelfde klanten leveren. Op die manier wordt het eigenlijke doel, nl. de bundeling van het aanbod, slechts gedeeltelijk bereikt.

3.2.6. Versterking van de producentenorganisaties is van meet af aan een van de hoofddoelstellingen van de GMO voor groenten en fruit geweest. Door middelen voor de bedrijfsfondsen beschikbaar te stellen, steunt het EOGFL de inspanningen die erkende producentenorganisaties zich getroosten om rechtstreeks aan de levensmiddelenhandel te leveren. Het percentage van de productie dat via producentenorganisaties op de markt wordt gebracht, is tot dusver echter slechts in een paar landen gestegen. In het VK, Nederland, Denemarken en België is dat aandeel zelfs gedaald. In Duitsland is het vermoedelijk ongewijzigd gebleven. Alleen in Denemarken, Nederland en België wordt meer dan de helft van alle groenten en fruit door producentenorganisaties op de markt gebracht. Vooral in het geval van groenten worden over het geheel genomen maar kleine hoeveelheden door producentenorganisaties op de markt gebracht: meestal ligt dat percentage onder de 20 % (verslag van de Commissie over de toestand van de landbouw in de EU - 1995).

3.2.7. Over de in het kader van de nieuwe GMO voorgestelde financiële ondersteuning van producentenorganisaties zijn de meningen in handelskringen verdeeld, omdat de vrees bestaat dat producentenorganisaties door die subsidies in staat worden gesteld een goedkopere service te bieden dan handelsbedrijven.

4. De invloed van de handel op het aanbod aan groenten en fruit

4.1. Het assortiment

4.1.1. Alle deelnemers aan de distributieketen, d.w.z. producenten, handelaars en consumenten, beïnvloeden de samenstelling van het productenpakket. De invloed van de handel is in dat verband vaak aan meer kritiek onderhevig dan die van de andere deelnemers. Consumenten verwijten de handelaars een voorkeur voor bepaalde producten die niet met hun wensen overeenkomen. Een klassiek voorbeeld daarvan vormden de Nederlandse tomaten die in de jaren tachtig de Duitse markt overspoelden, waarbij bleek dat de voorkeur van de groothandel t.a.v. de herkomst van tomaten duidelijk niet met die van de consument strookte. Dat voorbeeld leert echter ook dat wensen van de consument, als deze eenmaal onomstotelijk zijn komen vast te liggen, op den duur niet kunnen worden veronachtzaamd.

4.1.2. Het gevaar dat de wensen van de consument lange tijd worden genegeerd, neemt duidelijk toe naarmate er minder mogelijkheden zijn om elders in te kopen. Dat laatste is vooral het geval in landen waar de concentratievorming in de levensmiddelenkleinhandel groot is, de betrokken ondernemingen voornamelijk centraal inkopen en gespecialiseerde winkels, wekelijkse markten en kleine, zelfstandige kruidenierswinkels een verwaarloosbaar deel van de markt vertegenwoordigen.

4.1.3. Aan de hand van tal van voorbeelden kan worden aangetoond hoe de georganiseerde levensmiddelenkleinhandel de ontwikkeling van het verbruik van bepaalde soorten groenten en fruit beïnvloedt. In de discount shops wordt maar een zeer beperkt aantal verse producten te koop aangeboden. De toename van het verbruik van bananen na 1983 en die van radijzen tegen het eind van de jaren tachtig valt bijvoorbeeld in Duitsland te verklaren door het feit dat die producten toen in het productenpakket van de discount shops zijn opgenomen. In het VK brengt de "English Mushroom Board" het toegenomen verbruik van verse champignons in verband met de prijs- en reclamestrategie van de grote ondernemingen in de levensmiddelenkleinhandel ("Major Multiples"). Aan de andere kant stagneert het verbruik van producten waarvan de verkoop in supermarkten op problemen stuit (b.v. kersen en bessen).

4.1.4. Doordat de bevoorrading van de levensmiddelenkleinhandel steeds vaker landelijk plaatsvindt, ontstaat ook het gevaar dat regionale productassortimenten buiten de boot vallen. Als in één productiegebied niet voldoende wordt geproduceerd om voor een nationaal programma in aanmerking te komen, moeten producten uit een andere, ver afgelegen streek worden aangekocht.

4.1.5. Om in de levensmiddelenkleinhandel op de lijst van leveranciers te kunnen komen, moeten soms forse bedragen worden neergeteld. Bovendien worden daarvoor dikwijls allerhande vergoedingen gevraagd (b.v. een "vergoeding voor de terugbetaling van goederen", een "toeslag voor de reclamekosten" of een "kleine-leverancierstoeslag"). Dergelijke praktijken zijn in Duitsland meer ingeburgerd dan in de andere EU-lid-staten, maar desalniettemin zijn daarvan ook in Frankrijk sporen te vinden. In het VK moeten leveranciers daarentegen dikwijls aan strenge door de georganiseerde levensmiddelenkleinhandel gestelde en van onderneming tot onderneming verschillende kwaliteits- en hygiënische eisen en leveringsvoorwaarden voldoen om te mogen leveren.

4.1.6. Aangezien de grote ondernemingen in de levensmiddelenkleinhandel er openlijk voor uitkomen dat zij ernaar streven om met weinig leveranciers te werken, zijn de producenten gedwongen om met leveranciers samen te werken die op hun lijsten staan. Die leveranciers kunnen zowel producentenorganisaties als handelaars of zelfs grote producenten zijn. Dat laatste komt vooral veel voor in het VK.

4.1.7. Over de kwaliteit van de producten moet worden opgemerkt dat de smaak van groenten en fruit vaak alleen goed is als met oogsten wordt gewacht tot de producten rijp zijn. De meeste consumenten kunnen echter zelf niet vaststellen of producten aan die eis beantwoorden. Verder dienen rijpe producten met zorg behandeld en snel verkocht te worden. De daarvoor benodigde meer geperfectioneerde logistiek brengt voor producenten en handelaars hogere kosten met zich. Alleen als voor die producten een hoge prijs kan worden gevraagd, bestaat er een prikkel om ze aan te bieden. Het dilemma, waarop door de Italiaanse perziktelers is gewezen, is duidelijk: consumenten zijn alleen bereid om méér te betalen als de kwaliteit ook echt gegarandeerd is en de aanbieders zijn alleen bereid om de gewenste kwaliteit te leveren als daarvoor dan ook een behoorlijke prijs wordt betaald. Dezelfde redenering gaat ook op voor de wens van de consument om milieuvriendelijke producten aangeboden te krijgen.

4.1.8. Die uitgangssituatie heeft er bij andere levensmiddelen toe geleid dat merken worden ontwikkeld. Merken worden ook bij verse groenten en fruit steeds belangrijker. Met name in het VK worden verse groenten en fruit dikwijls onder merknamen verkocht waarvoor precieze productierichtlijnen gelden. In Duitsland hebben bijna alle grote ondernemingen van de levensmiddelenkleinhandel de afgelopen twee jaar een eigen handelsmerk ingevoerd. De producenten zijn niet onverdeeld gelukkig met deze ontwikkeling, omdat deze haaks staat op het streven van producenten en producentenverenigingen om hun eigen producten te "profileren". De overheid kan hen in dit opzicht helpen door gecertificeerde kwaliteitsgaranties in te voeren.

4.1.9. De Britse supermarktketens zijn er de laatste tijd kennelijk anders over gaan denken, met als resultaat dat niet langer op de anonimiteit van de producten wordt aangedrongen. De verwachting is nu zelfs dat het imago van een product beter wordt doordat de naam van de producent ervan bekend wordt gemaakt. "Geen enkele producent zal een slecht product laten verkopen in een verpakking waar zijn naam op staat", aldus een vertegenwoordiger van een winkelketen waar uien worden verkocht onder opgave van de naam van de producent. Ook de resultaten van marktverkennend onderzoek in andere landen wijzen in die richting. In 1996 verklaarde 59 % van de ondervraagde personen dat ze méér verse groenten en fruit zouden kopen als ze de producent persoonlijk zouden kennen. In 1989 was dat nog 46 %.

4.2. Prijsvorming

4.2.1. Er kan in het kader van dit advies geen uitgebreid onderzoek naar de handelswinsten bij de verkoop van verse groenten en fruit in de afzonderlijke lid-staten van de EU worden gedaan. De hierna volgende informatie berust met name op resultaten van onderzoek in Frankrijk, Duitsland en het VK. Hierbij is uitgegaan van de totale winst (die volgens de definitie overeenkomt met het verschil tussen producenten- en consumentenprijzen), omdat het meestal onmogelijk is om de winst van de groothandel en die van de kleinhandel van elkaar te onderscheiden. Desalniettemin kan worden gesteld dat de winst van de kleinhandel daarvan het leeuwendeel uitmaakt. Zo beloopt de groothandelswinst in Duitsland slechts 20 % van de totale handelswinst, terwijl dat percentage in Frankrijk voor groenten 20 à 35 % bedraagt. De winst wordt als percentage aangegeven of in absolute cijfers uitgedrukt.

4.2.2. De gegevens van de verschillende lid-staten kunnen nauwelijks met elkaar worden vergeleken vanwege de verschillende bronnen en de uiteenlopende betrouwbaarheid ervan. Bepaalde verschillen komen echter stelselmatig terug. Daarom kan als uitgangspunt worden gewezen op de tendens dat de winsten in landen waar veel producten in discount shops worden verkocht (b.v. Duitsland) over het algemeen minder groot zijn.

4.2.3. Een andere algemene vaststelling is dat de winstmarge stijgt naarmate de producten met meer zorg zijn behandeld en er een strakker kwaliteitsbeleid wordt gevoerd (in dit verband worden de "Major Multiples" in het VK dikwijls genoemd als een voorbeeld dat navolging verdient).

4.2.4. Bij producten met een hoge handelswaarde (b.v. asperges en aardbeien) zijn de consumentenprijzen in de regel maar 50 à 70 % hoger dan de producentenprijzen. Toch is de winst in absolute cijfers groter dan bij producten met een lage handelswaarde. Producten met een hoge handelswaarde bederven over het algemeen snel en de aanbodperiode is relatief kort. Als gevolg daarvan zijn de distributiekosten hoog.

4.2.5. Bij producten met een lage handelswaarde (b.v. appelen en sluitkool) kan het verschil tussen de producenten- en de consumentenprijzen oplopen tot ver over de 100 % (en als de handelswaarde van producten heel erg laag is, zoals bij wortelen en uien, zelfs tot ver over de 200 %), maar de winst in absolute waarde is toch lager dan bij producten met een hoge handelswaarde. Meestal gaat het hier om producten die langdurig kunnen worden opgeslagen en gedurende een lange periode kunnen worden aangeboden.

4.2.6. Uit het voorgaande kan worden afgeleid dat het producentenaandeel in de consumentenprijs bij producten met een hoge handelswaarde hoog (b.v. in Duitsland 60 % bij asperges) en bij producten met een lage handelswaarde laag is (b.v. in Duitsland nog geen 20 % bij witte kool).

4.2.7. Het kan ook voorkomen dat de winsten bij dezelfde producten in verschillende lid-staten grote verschillen vertonen, omdat het om producten gaat waarvan er in de ene lid-staat veel meer worden verkocht dan in de andere. Een voorbeeld is de totale winst bij de productie van witlof, die in Frankrijk veel lager is dan in Duitsland, omdat er in Duitsland wel tien maal zoveel witlof wordt verkocht.

4.2.8. Bezien over een lange periode loopt het producentenaandeel in de consumentenprijs aanzienlijk terug. Bij witte kool was dat in het begin van de jaren vijftig nog meer dan 50 %, maar in de jaren zeventig bleef daarvan nog maar 33 % over. Dat percentage is blijven dalen en bedraagt thans nog maar 18 %.

4.2.9. In het geval van verse producten waarvan de prijzen grote schommelingen vertonen, is vooral het korte-termijnverloop van de handelswinst van belang.

4.2.10. Bij bepaalde producten waarvan de prijzen grote schommelingen vertonen (b.v. bloemkool of asperges) bestaat een nauw verband tussen producenten- en consumentenprijs, maar bij andere producten (b.v. kropsla) blijkbaar niet.

4.2.11. Prijzen kunnen als gevolg van ongunstige weersomstandigheden of natuurrampen zo ver omhoogschieten dat met een lagere handelsmarge in absolute cijfers genoegen moet worden genomen. Dit was bijvoorbeeld het geval bij de prijzen voor prei rond Kerstmis in 1996, toen het plotseling begon te vriezen.

4.2.12. Daar staat tegenover dat de handelswinst bij bepaalde opgeslagen producten een aanzienlijke stijging kan vertonen. De in Europa beschikbare appelenvoorraad was in januari 1997 nog onverwacht groot. Daarom is geprobeerd om de afzet te vergroten door de producentenprijzen te verlagen. Het enige resultaat was echter verdringingsconcurrentie: de vraag naar appelen steeg niet. Terwijl de in het productiegebied aan de producenten uitbetaalde prijzen sinds medio januari sterk waren gedaald, bleven de kleinhandelsprijzen ongewijzigd.

4.2.13. In het geval van levensmiddelen die qua prijs relatief inelastisch zijn (b.v. appelen) blijven korte-termijnreacties van de consumenten op veranderingen in het aanbod dus uit, wordt de druk op de prijs in de voorafgaande stadia groter en wordt de in de levensmiddelenkleinhandel aangeboden hoeveelheid verhoogd zodat meer winst wordt behaald. Die prijsinelasticiteit van de levensmiddelenkleinhandel en de druk die daardoor op de markt wordt gelegd, is de laatste jaren steeds toegenomen en zou nog sterker kunnen worden.

4.2.14. Het ziet er naar uit dat de veelvuldige schommelingen van de prijzen voor geveilde groeten en fruit steeds slechter vallen bij de aankopers van de levensmiddelenkleinhandel. Grote ondernemingen in de levensmiddelenkleinhandel streven er daarom naar om prijsafspraken te maken die voor langere tijd geldig blijven. Soms betekent dit dat voor een heel seizoen een gemiddeld prijspeil wordt verlangd waarvoor van de hoogte van de productieprijzen wordt uitgegaan en waarbij ruimte wordt gelaten voor een "normale" winstmarge (cost price plus).

4.3. De eisen van de levensmiddelenkleinhandel t.a.v. de prijsvorming

4.3.1. De marktleiders in de levensmiddelenkleinhandel eisen van hun leveranciers een steeds grotere prijsstabiliteit en -zekerheid. Veilingsystemen worden in verband daarmee steeds kritischer bekeken, terwijl steeds vaker wordt gewerkt met weekprijzen en voor langere tijd vastgelegde prijzen, en soms zelfs met een gemiddelde seizoenprijs.

4.3.2. Bij de schommelingen in de prijzen voor producten die via de veiling worden afgezet, moet onderscheid worden gemaakt tussen producten die onder bepaalde omstandigheden kunnen worden opgeslagen en producten die zeer bederfelijk zijn. In dat laatste geval zijn prijsschommelingen meestal het gevolg van de beschikbaarheid van de producten; in het eerste geval speelt speculatie een grotere rol.

4.3.3. Over het algemeen vergt het veilingsysteem meer flexibiliteit van de levensmiddelenkleinhandel. Bij producten waarbij de beschikbaarheid grote schommelingen kan vertonen, stuiten prijsafspraken voor een langere periode op problemen.

4.3.4. Vaste prijsafspraken met supermarktketens hebben tot gevolg dat de markt minder transparant wordt, omdat voor de afzonderlijke klanten, naar gelang van hun machtspositie op de markt, verschillende prijzen en voorwaarden gelden.

4.3.5. Er mag van worden uitgegaan dat handelaren normaliter beter van de marktsituatie op de hoogte zijn dan producenten en producentenorganisaties. Daarom is het erg belangrijk dat producenten de beschikking krijgen over informatie in die zin (oogstprognoses, voorraadbestanden, ontwikkeling van de vraag, enz.) om met succes over verkoopstransacties te kunnen onderhandelen. De marktinformatiesystemen die er momenteel in de EU voor producenten zijn, vertonen qua opzet en financiering grote verschillen: in Frankrijk worden producenten door een afdeling van het ministerie van landbouw ingelicht; in Duitsland moeten de producenten het systeem zelf financieren; in sommige landen zijn er helemaal geen instanties die zich met marktinformatie bezighouden.

5. Conclusies en toekomstperspectief

5.1. Het Comité gaat, net als de Commissie in haar Groenboek over handel, van het realistische standpunt uit dat de concentratievorming in de Europese levensmiddelenhandel onomkeerbaar is. De kans is zelfs groot dat deze ook in de toekomst nog zal blijven toenemen en dat bij de afzet van producten nog meer prijsafspraken zullen worden gemaakt. Supermarkten, verbruikersmarkten en discount shops zullen in alle landen van Europa een steeds groter deel van de verkoop van verse groenten en fruit voor hun rekening nemen. Die ontwikkelingen zullen echter in de ene lid-staat sneller verlopen dan in de andere.

5.2. Het Comité acht het derhalve noodzakelijk dat beleidsmatig de nodige randvoorwaarden worden geschapen, waardoor die concentratievorming binnen redelijke perken kan worden gehouden. Daarnaast dient de positie van de producenten tegenover de grote handelsondernemingen in de levensmiddelenkleinhandel te worden versterkt (ook door hen te helpen "zichzelf te helpen"). Alleen op die manier kunnen niet alleen situaties waarin de marktwerking overduidelijk faalt, maar ook maatschappelijk ongewenste ontwikkelingen en misbruik (b.v. door te lange betalingstermijnen en vergoedingen om op de lijst te worden gezet) worden voorkomen en kan de consument ook in de toekomst en in alle handelsvormen nog een ruime keuze aan groenten en fruit worden verzekerd.

5.3. Het Comité acht het zorgwekkend dat de georganiseerde levensmiddelenkleinhandel de prijzen van snel bederfelijke producten als groenten en fruit niet of in ieder geval niet snel aan schommelingen in vraag en aanbod aanpast. Die situatie kan leiden tot het ontstaan van onverkoopbare overschotten of de producenten aanzienlijk inkomensverlies opleveren.

5.4. Het Comité wijst met klem op het gevaar dat de keuze aan groenten en fruit als gevolg van de toenemende concentratievorming in het aankoopbeleid van de levensmiddelenkleinhandel, in de toekomst minder groot wordt en dat met name de regionale producten helemaal uit de rekken zullen verdwijnen. Daarmee zou in de hand worden gewerkt dat de aangeboden producten worden gestandaardiseerd naar uiterlijk voorkomen en houdbaarheid, hetgeen ten koste zou gaan van hun organoleptische eigenschappen. Wel kan ervan worden uitgegaan dat gespecialiseerde winkels en wekelijkse markten naast internationale producten ook steeds meer streekproducten zullen gaan aanbieden, maar dat aanbod zou niet tot die afzetkanalen beperkt mogen blijven. Het gaat toch niet aan dat bepaalde producten niet beschikbaar zijn voor de consument omdat er daarvan niet voldoende voor een nationale verkoopactie kunnen worden bijeengebracht of de door de leveranciers af te dragen "vergoedingen" (zie paragraaf 4.1.5) de verkoop van die producten in de weg staan.

5.5. Het Comité is ingenomen met het in de EU-marktverordeningen voor groenten en fruit nu allang opgenomen voorschrift dat op deze producten duidelijk hun oorsprong moet zijn aangegeven en pleit ervoor dat dit voorschrift onverkort van toepassing blijft. Daarnaast zouden deze verordeningen ook nog uitsluitsel moeten geven over het tijdstip van de oogst. Het valt echter te betwijfelen of de naleving van het voorschrift om de oorsprong aan te geven, overal daadwerkelijk door controles en sancties wordt afgedwongen. Wellicht houdt dat ook verband met het feit dat die aanduiding bij tal van andere levensmiddelen niet verplicht is. De initiatieven van de Commissie ter bescherming van oorsprongs- en geografische aanduidingen kunnen alleen maar worden toegejuicht. Dat neemt echter niet weg dat deze programma's klaarblijkelijk slechts uiterst langzaam van de grond komen en dat bedoelde aanduidingen onvoldoende bekendheid genieten: in sommige lid-staten hebben dit soort beschermingsregelingen tot nog toe slechts mislukkingen opgeleverd.

5.6. Het Comité vreest dat de marktsituatie uitgerekend bij verse producten als groenten en fruit wel eens minder doorzichtig zou kunnen worden, waardoor met name de positie van de producenten zou worden aangetast. De Commissie heeft zich er op dit gebied nog toe beperkt informatie te verzamelen met het oog op het beheer van de markt. Daarom moet worden nagegaan of het verstrekken van marktinformatie aan alle marktdeelnemers niet moet worden gestimuleerd, b.v. op het gebied van de steeds belangrijker wordende biologisch geteelde producten. In dat laatste geval dient erop te worden toegezien dat de kosten daarvan evenwichtig worden verdeeld.

5.7. Het Comité onderkent dat er met de hervorming van de GMO voor groenten en fruit stappen zijn ondernomen om de positie van producenten en van producentenorganisaties te versterken. Nu de vraag steeds verder wordt geconcentreerd, is concentratie van het aanbod via producentenorganisaties noodzakelijker dan ooit. Het concurrentievermogen van de producentenorganisaties (en dus ook de kwaliteit van hun producten) moet met behulp van bedrijfsfondsen en operationale programma's worden vergroot.

5.8. Het Comité wijst erop dat de hoogte van de handelswinst in de toekomst in zeer grote mate zal afhangen van de kwaliteit van de producten en van het door de producenten en/of handelaars gevoerde kwaliteitsbeleid. Naast de kwaliteitsnormen voor groenten en fruit zijn in dit verband vooral ook de keurmerken voor levensmiddelen en de Novel-Food-verordening () van belang. Tevens moeten - vooral voor handelsondernemingen - algemene concepten voor kwaliteitsgarantie worden uitgewerkt. Alleen op die manier kan ervoor worden gezorgd dat de verkregen "hogere" kwaliteit tot bij de consument gegarandeerd blijft en als zodanig wordt gehonoreerd.

5.9. Ten slotte pleit het Comité ervoor om consumenten bewuster te maken van de - zeker niet onaanzienlijke - mogelijkheden waarover zij beschikken om aanbod en prijsvorming te beïnvloeden. Voorkeuren waaraan in vrijblijvende enquêtes uiting wordt gegeven, hebben geen enkel gevolg voor de situatie op de markt en kunnen zelfs averechts werken. Door hun concrete koopgedrag en keuze van de plek waar zij hun inkopen doen, kunnen zij hun invloed echter wèl doen gelden. Dan is het wel zaak dat consumenten ook informatie krijgen over de productiemethoden, de kwaliteit en de gezondheidskenmerken van de hun aangeboden producten. Jonge consumenten zijn in dat opzicht een zeer belangrijke doelgroep. Ook meer (bij)scholing van het verkoopspersoneel en betere voorlichting over bijvoorbeeld assortimenten van streekproducten en de kwaliteit van levensmiddelen, zijn in het belang van zowel producenten als consumenten.

Brussel, 28 januari 1998.

De voorzitter van het Economisch en Sociaal Comité

T. JENKINS

() Verordening (EG) nr. 258/97 van 27 januari 1997.