Verslag van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad - Werkzaamheden van het bureau veiligheidscontrole van Euratom 1999-2000

1. Samenvatting

Het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom heeft tot taak erop toe te zien dat kerntechnisch materiaal in de Europese Unie niet voor andere doeleinden wordt gebruikt dan waarvoor het bestemd is en dat verbintenissen inzake controle die de Gemeenschap heeft aangegaan in een akkoord met een derde staat of een internationale organisatie worden nageleefd.

In dit document worden de rol en de rechtsgrond van het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom beschreven en wordt verslag uitgebracht over de werkzaamheden van het bureau gedurende de periode 1999-2000. Het bevat ook informatie over de recente ontwikkelingen en de vooruitzichten.

Uit de werkzaamheden van het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom in 1999 en 2000 en de daaropvolgende evaluaties blijkt dat er geen aanwijzingen zijn dat kerntechnisch materiaal onttrokken is aan het gebruik voor vreedzame doeleinden. De kleine afwijkingen die bij inspecties of materiaalbalanscontroles zijn vastgesteld, zijn gecorrigeerd of worden nog samen met de exploitanten in kwestie onderzocht.

2. Veiligheidscontrole op kerntechnisch materiaal

2.1. Wat is de veiligheidscontrole op kerntechnisch materiaal-

De veiligheidscontrole bestaat uit een reeks maatregelen van de controle-instantie om na te gaan of kerntechnisch materiaal en kerntechnische uitrustingen niet voor andere doeleinden worden gebruikt dan de vreedzame doeleinden waarvoor ze bedoeld zijn, bijvoorbeeld om kernwapens te maken. Doel is het gebruik van kernenergie mogelijk te maken maar ervoor te zorgen dat civiel kerntechnisch materiaal alleen voor vreedzame nucleaire programma's wordt gebruikt.

Kerntechnisch materiaal omvat alle stoffen die minstens één isotoop van thorium, uranium of plutonium bevatten. Het relatieve belang van dit materiaal voor de veiligheidscontrole hangt af van de fysische vorm, de chemische en isotopensamenstelling, de concentratie en het feit of het materiaal al dan niet bestraald is. Onbestraald plutonium en hoogverrijkt uranium [1] (HEU) worden beschouwd als de materialen met de grootste strategische waarde voor de veiligheidscontrole. Kerntechnische activiteiten omvatten de ontginning en omzetting [2] van uranium, de verrijking [3] van uranium, de bereiding [4] tot splijtstofelementen voor het opwekken van elektriciteit in kernreactoren, opwerking [5], de opslag van kerntechnisch materiaal en de definitieve verwijdering van kernafval.

[1] HEU is uranium dat tot meer dan 20% uranium-235 verrijkt is.

[2] Een chemisch proces waarbij uranium wordt omgezet in uraniumhexafluoride als grondstof voor een verrijkingsfabriek.

[3] Een isotopenscheidingsproces waarbij het gehalte aan uranium-235 in het uranium wordt verhoogd.

[4] De productie van splijtstofelementen voor gebruik in kernreactoren.

[5] De afscheiding van uranium en plutonium van sterk radioactieve splijtingsproducten in verbruikte splijtstof.

De veiligheidscontrole op kerntechnisch materiaal mag niet worden verward met nucleaire veiligheid, fysieke beveiliging of de bescherming van mens en milieu tegen de risico's van ioniserende straling.

2.2. De rechtsgrond van de veiligheidscontrole van Euratom

Het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie, gewoonlijk het Euratom-Verdrag genoemd, vormt de rechtsgrond van de veiligheidscontrole van Euratom. Het is van toepassing op al het civiele kerntechnische materiaal in de Europese Unie, vanaf de ontginning (in de Europese Unie) of de aanvoer, in welke vorm dan ook, van buiten de Europese Unie. De verantwoordelijkheden en rechten van alle partijen worden vastgesteld in hoofdstuk VII van bovengenoemd Verdrag. De Europese Commissie moet de bepalingen van het Verdrag ten uitvoer leggen.

In het Verdrag wordt het volgende vastgesteld:

- De Commissie moet zich ervan vergewissen dat kerntechnisch materiaal op het grondgebied van de lidstaten niet voor andere doeleinden wordt gebruikt dan waarvoor het bestemd is en dat verbintenissen inzake controle die de Gemeenschap heeft aangegaan in een akkoord met een derde staat of een internationale organisatie worden nageleefd (art. 77);

- Exploitanten van kerntechnische installaties moeten hun fundamentele technische kenmerken [6] (FTK) aan de Commissie meedelen (art. 78, eerste alinea);

[6] De fundamentele technische kenmerken zijn een verklaring van de exploitant van de fabriek aan de Commissie met gegevens over het ontwerp, de werking en het boekhoudsysteem van de installatie die aan de veiligheidscontrole onderworpen is.

- De Commissie moet de werkwijzen voor de regeneratie van bestraalde stoffen goedkeuren (art. 78, tweede alinea);

- De Commissie verlangt het bijhouden en overleggen van werkstaten van het gebruikte, geproduceerde of vervoerde kerntechnische materiaal (art. 79);

- De Commissie kan inspecteurs zenden, die te allen tijde toegang hebben tot alle plaatsen, alle gegevens en alle personen die zich bezighouden met aan controle onderworpen materialen, uitrustingen of installaties (art. 81);

- Bij inbreuken op de controleverplichtingen kan de Commissie sancties opleggen (art. 83). De lidstaten moeten ervoor zorgen dat deze ten uitvoer worden gelegd;

- Er mag niet worden gediscrimineerd op grond van de bestemming en de controle mag zich niet uitstrekken tot materialen bestemd voor defensiedoeleinden (art. 84).

De aard en de reikwijdte van de in artikel 78, eerste alinea, en artikel 79 bedoelde verplichtingen zijn vastgesteld in Verordening (Euratom) nr. 3227/76 en de latere wijzigingen daarvan. In deze documenten worden vooral de verplichtingen van de exploitanten tegenover de Commissie vastgesteld.

2.3. De wereldwijde veiligheidscontrole en de rol van de Verenigde Naties

De wereldwijde veiligheidscontrole valt onder de verantwoordelijkheid van de Internationale Organisatie voor Atoomenergie (IOAE), een organisatie van de Verenigde Naties. Deze voert haar werkzaamheden uit in het kader van het Non-proliferatieverdrag, dat alle EU-lidstaten hebben onderschreven. Alle kerntechnische materialen en activiteiten in de dertien niet-kernmachten van de Europese Unie zijn krachtens de Veiligheidscontrole-overeenkomst tussen de IOAE, de Gemeenschap en de lidstaten (ook Verificatieovereenkomst genoemd) onderworpen aan veiligheidscontroles van de IOAE. In het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk, de twee kernmachten van de Europese Unie, is het civiele kerntechnische materiaal krachtens afzonderlijke Veiligheidscontrole-overeenkomsten tussen de IOAE, de Gemeenschap en respectievelijk het VK en Frankrijk aan IOAE-veiligheidscontroles onderworpen. In deze lidstaten voert de IOAE slechts in een beperkt aantal installaties veiligheidscontroles uit, namelijk de installaties die daarvoor door de IOAE zijn aangewezen en uit een door elke lidstaat ingediende lijst zijn geselecteerd. In de Europese Unie worden de veiligheidscontroles van de IOAE uitgevoerd in nauwe samenwerking met de veiligheidscontrole van Euratom. In alle veiligheidscontrole-overeenkomsten met de IOAE wordt bepaald dat de IOAE ten volle gebruik maakt van het veiligheidscontrolesysteem van Euratom en vermijdt de veiligheidscontroles van Euratom nodeloos over te doen. Deze wijze van samenwerking wordt nauwkeuriger beschreven in een reeks afspraken en werkregelingen (zie ook 6.4).

3. Werkingssfeer en overzicht van de veiligheidscontrole van Euratom

Personen en ondernemingen die kerntechnisch materiaal bezitten (exploitanten) moeten de Commissie de fundamentele technische kenmerken (FTK) van hun installatie meedelen aan de hand van een gedetailleerde vragenlijst. De gevraagde gegevens zijn onder meer een beschrijving van het gebruikte kerntechnische materiaal, de hantering ervan en het systeem van boekhoudkundige controle. Alle wijzigingen in de FTK moeten aan de Commissie worden meegedeeld.

Wanneer zij kerntechnisch materiaal beginnen te gebruiken, moeten de exploitanten een materiaalboekhoudingssysteem opzetten en onderhouden. Kenmerkend voor dit materiaalboekhoudingssysteem is dat alle onderdelen van de installatie waarin kerntechnisch materiaal kan worden aangetroffen, in een reeks materiaalbalansgebieden [7] (MBG's) moeten worden ondergebracht. De exploitanten moeten ook regelmatig hun activiteitenprogramma meedelen, onder andere het programma voor het opstellen van de actuele inventaris. Daarnaast moeten de exploitanten in bepaalde gevallen de overbrenging, invoer en uitvoer van kerntechnisch materiaal vooraf melden.

[7] Een gebied in een kerntechnische installatie dat zodanig is omschreven dat de hoeveelheid kerntechnisch materiaal in elke overbrenging naar of uit dit gebied kan worden vastgesteld en dat zo nodig de actuele inventaris van het kerntechnisch materiaal in dit gebied kan worden opgesteld zodat de materiaalbalans voor controledoeleinden kan worden vastgesteld.

De inspecteurs van het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom (BVE) van de Commissie gaan na of de exploitanten de controlevereisten van het Verdrag en de uitvoeringsbepalingen van de verordening van de Commissie naleven. Zij voeren inspecties uit in de nucleaire installaties om:

- de FTK-verklaring van de exploitant te controleren;

- de boekhoudkundige overzichten van het kerntechnische materiaal en de werkstaten van de exploitant te controleren;

- na te gaan of deze overzichten overeenstemmen met de verslagen over de inventariswijzigingen en de opstelling van de actuele inventaris die regelmatig bij de Commissie worden ingediend;

- na te gaan of deze overzichten en verslagen overeenstemmen met de fysieke werkelijkheid.

Het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom beschikt over de nodige infrastructuur om deze inspectieactiviteiten te ondersteunen. Het ontvangt en verwerkt alle boekhoudkundige overzichten en meldingen van de exploitanten en verstrekt de inspecteurs de nodige basisgegevens voor hun controles. Het biedt ook logistieke ondersteuning: het stelt de inspecteurs meetinstrumenten, zegels, camera's en andere apparatuur ter beschikking en laat de monsters die zij nemen analyseren.

Voor de verificatie en de controle van het materiaal beschikt het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom over een reeks technologische middelen. Voor het rechtstreeks meten van de hoeveelheid uranium of plutonium in verschillende vormen beschikt het over niet-destructieve (NDA) meetinstrumenten. Veel van deze instrumenten zijn permanent in kerntechnische installaties geïnstalleerd. Voor de ijking worden speciale, voor Euratom gemaakte referentiematerialen gebruikt. Van sommige bulkproducten zoals uraniumhexafluoride en input- en outputoplossingen in opwerkingsfabrieken worden volgens vaste regels monsters genomen en hetzij naar de laboratoria van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek, hetzij naar de Euratom-laboratoria ter plaatse gestuurd voor analyse (zie ook 5.1). Tenslotte zorgen insluitings- en toezichtsmaatregelen voor continue informatie over specifiek kerntechnisch materiaal of een werkplaats. Daartoe is optische bewakingsapparatuur geïnstalleerd waarmee bijvoorbeeld op geregelde tijdstippen opnames worden gemaakt. De opnamemedia worden op gezette tijden uitgewisseld en de opnames bekeken. Er wordt veel gebruik gemaakt van zegels, met name voor materiaal dat tussen twee controles onaangeroerd kan blijven. Voor de opslag, het terugvinden en de analyse van de gerapporteerde gegevens, de voorbereiding van de verslagen aan de IOAE, de evaluatie van de meetresultaten ter plaatse en de controle en evaluatie van de gegevens van de exploitant werkt het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom met een beveiligd computersysteem.

Het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom voert zelf geen onderzoek uit, maar maakt gebruik van de onderzoeksfaciliteiten van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek van de Commissie. Er zij ook op gewezen dat een steeds groter deel van de instrumenten en uitrusting die voor de veiligheidscontrole worden gebruikt, nu in de handel verkrijgbaar is, waardoor de daaraan verbonden onderzoeks- en ontwikkelingskosten sterk dalen en de efficiëntie toeneemt.

Alle inspectieactiviteiten en resultaten worden geëvalueerd. Een eerste beoordeling en evaluatie wordt gemaakt tijdens de inspecties. Meestal wordt bevestigd dat de gegevens kloppen en dat er geen ernstige afwijkingen zijn. Op het hoofdkantoor wordt een uitvoeriger evaluatie gemaakt. Daarbij worden de insluitings- en bewakingsgegevens, de evaluatie en de statistische analyse van de meetresultaten en de materiaalbalansevaluatie gecontroleerd.

Deze evaluaties kunnen afwijkingen aan het licht brengen die om uitleg vragen. In dergelijke gevallen neemt het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom follow-upmaatregelen. Het kan bijvoorbeeld de exploitant vragen om de klaarblijkelijke afwijkingen te verklaren, frequentere en intensievere inspecties uitvoeren of de inspectiestrategie veranderen. Indien er problemen blijven bestaan, kan worden overwogen sancties voor te stellen.

4. Inspectieactiviteiten en resultaten in 1999-2000

4.1. Hoeveelheden kerntechnisch materiaal

Op het grondgebied van de Europese Unie zijn alle activiteiten van de splijtstofcyclus aanwezig, maar ze zijn niet gelijkmatig over de lidstaten verdeeld. De hoeveelheid kerntechnisch materiaal in de gecontroleerde installaties neemt voortdurend toe (zie Tabel 1). De toename van de voorraad plutonium in de afgelopen tien jaar van meer dan 150 procent tot ongeveer 530 ton eind 2000 is van bijzonder belang voor de veiligheidscontrole vanwege de strategische waarde van dit materiaal. In dezelfde periode is de hoeveelheid uranium in de Europese Unie met ruim 50 percent toegenomen tot ongeveer 313 000 ton eind 2000.

De exploitanten van kerntechnische installaties melden alle inventarissen en bewegingen van kerntechnisch materiaal aan het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom. Dit zijn zo'n 1,5 miljoen boekhoudtransacties per jaar, waarvan de meeste langs elektronische weg worden ontvangen. Al deze gegevens worden gecontroleerd op hun interne en externe consistentie ("transit matching") en overeenstemming met de samenwerkingsovereenkomsten (zie ook 6.5). Alle fouten en inconsistenties gedurende de periode 1999-2000 konden na raadpleging van de exploitanten worden gecorrigeerd.

Overeenkomstig de verplichtingen van de Europese Unie uit hoofde van de veiligheidscontrole-overeenkomsten met de IOAE worden boekhoudkundige verslagen ingediend bij de IOAE. Gedurende de periode waarop dit verslag van toepassing is, is aan de IOAE gerapporteerd binnen de in de overeenkomsten vastgestelde termijnen.

4.2. Inspecties, onderverdeling en resultaten

Gedurende de verslagperiode vonden de veiligheidscontroles van Euratom vooral plaats in grote plutoniumverwerkende installaties zoals opwerkingsfabrieken en fabrieken die Mixed Oxide Fuel [8] (MOX) produceren. Van het totaal van 17 000 mandagen [9] die in de verslagperiode aan inspecties zijn besteed, vond meer dan 60 procent in dit soort installaties plaats (zie ook

Tabel 2 - Inspectie-inspanningen van het BVE). Verder vond een groot deel van de Euratom-inspecties plaats in installaties waar uranium wordt verrijkt en splijtstofelementen met laagverrijkt uranium worden geproduceerd; deze maken bijna 20 percent van alle inspecties uit. Meer dan 15 procent van de inspecties betrof de controle van kernreactoren. Installaties voor droge opslag van verbruikte splijtstof, onderzoekscentra, onderzoeksreactoren en kleine installaties maken de overige 5 procent van de inspecties uit.

[8] Mixed Oxide Fuel is een splijtstof die bestaat uit een mengsel van uranium- en plutoniumoxide.

[9] Dit komt overeen met een gemiddelde van ongeveer 70 inspectiedagen per jaar en per operationele inspecteur.

4.2.1. Opwerkingsinstallaties

In opwerkingsinstallaties worden verbruikte splijtstofelementen uit kernreactoren chemisch behandeld om het uranium en plutonium van de hoogradioactieve splijtingsproducten te scheiden. Het afgescheiden kerntechnische materiaal kan opnieuw in de splijtstofcyclus worden gebracht. De moderne installaties in Sellafield in het VK (THORP) en La Hague in Frankrijk (UP2, UP3) worden gekenmerkt door hun hoge omzet [10] en sterk geautomatiseerde en ingekapselde processen.

[10] De totale jaaromzet van deze drie installaties bedraagt ruim 3 000 ton splijtstof, die ruim 20 ton plutonium bevat.

Verificaties van de actuele inventaris, waarbij de installatie wordt stilgelegd, worden jaarlijks uitgevoerd. Ze vallen meestal samen met pauzes tussen opwerkingscampagnes en/of onderbrekingen voor grootonderhoud. Om de aanvoer (verbruikte splijtstof) en afvoer (vooral uranium- en plutoniumoxide) van kerntechnisch materiaal te controleren, zijn doorlopende inspecties en geautomatiseerde, onbemande veiligheidscontrolesystemen nodig.

In THORP is de proefperiode nu afgelopen en is de routinefase van de veiligheidscontroles begonnen. De verzameling en evaluatie van de gegevens van de geautomatiseerde veiligheidscontrole-instrumenten zijn op de laatste stand der techniek gebracht. Alle activiteiten die nodig zijn voor het verlenen van de goedkeuring overeenkomstig artikel 78, tweede alinea, van het Euratom-Verdrag (zie ook 2.2) zijn afgerond. Verwacht wordt dat de Commissie begin 2001 formeel haar goedkeuring zal geven.

In Sellafield bevinden zich ook enkele oudere opwerkingsinstallaties voor de verwerking van zogenaamde MAGNOX-brandstofelementen uit reactoren van specifiek Brits ontwerp. Deze installaties werden routinematig met bevredigende resultaten geinspecteerd.

Na controle van alle belangrijke in- en uitvoerstromen en inventarissen van plutonium van de UP2/800- en UP3-opwerkingsinstallaties in La Hague kon het BVE de verklaringen van de exploitant bevestigen. De conclusies van de veiligheidscontrole waren bevredigend, maar konden in een aantal gevallen niet binnen de vereiste opsporingstijd [11] worden getrokken doordat de exploitant sommige resultaten van chemische analyses te laat had meegedeeld. De exploitant heeft maatregelen getroffen om de situatie te verbeteren.

[11] De opsporingstijd is de maximale tijdspanne die mag verlopen tussen de onttrekking van kerntechnisch materiaal en de constatering van die onttrekking door de veiligheidscontrole-instanties. De opsporingstijd voor onbestraald plutonium of hoogverrijkt uranium is één maand.

De fundamentele technische kenmerken van de nieuwe UP2/800 plutoniumconditioneringseenheid « R4 » zijn gedurende de referentieperiode grondig geëvalueerd. Er zijn studies gemaakt van de technische tekeningen, de voornaamste circuits zijn ter plaatse gecontroleerd en de ijking van tien tanks is gecontroleerd.

De opwerkingsfabriek in Dounreay in het Verenigd Koninkrijk functioneerde gedurende de verslagperiode niet doordat hij eerder door een ongeluk was stilgelegd. De inspecteurs ondervonden moeilijkheden bij de controle van de actuele inventaris van deze installatie. Het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom en de exploitant zijn een reeks maatregelen overeenkomen die uiteindelijk ook ten uitvoer zijn gelegd, waardoor het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom in oktober 2000 met succes een controle van de actuele inventaris kon uitvoeren.

4.2.2. Installaties voor de productie van Mixed Oxide Fuel (MOX)

In MOX-splijtstoffabrieken wordt het door opwerkingsinstallaties geproduceerde plutoniumoxide gemengd met uraniumoxide om MOX-splijtstofelementen te produceren, die vervolgens in kerncentrales worden gebruikt. Van de vier fabrieken in de Europese Unie zijn de MELOX-fabriek in Marcoule in Frankrijk en de nieuwe MOX-fabriek in Sellafield (SMP) de modernste: ze beschikken bijvoorbeeld over volledig geautomatiseerde systemen waarbij het materiaal tijdens de verwerking en opslag praktisch ontoegankelijk is.

MOX-splijtstoffabrieken zijn belangrijk voor de veiligheidscontrole omdat er afgescheiden plutonium wordt gehanteerd. Er worden doorlopend inspecties uitgevoerd om de ontvangst en verzending van plutonium te controleren en de opsporingstijd voor plutonium van één maand aan te houden. Normaal wordt de actuele inventaris één keer per jaar gecontroleerd. Om de activiteiten van de fabriek zo weinig mogelijk te verstoren en de stralingsbelasting van de inspecteurs en het personeel van de installatie te beperken wordt, waar mogelijk, gebruik gemaakt van geautomatiseerde meetapparatuur en insluitings- en optische bewakingsmaatregelen. Om minder materiaal maandelijks opnieuw te moeten meten, wordt zoveel mogelijk plutonium aan insluiting en optische bewaking onderworpen.

In de MELOX-fabriek wordt er door middel van een speciaal aangepast veiligheidscontrolesysteem doorlopend op toegezien dat er geen materiaal onttrokken wordt. Het inspectieschema is verbeterd en de onbemande controleapparatuur is uitgebreid naar aanleiding van de recente toename van de productiecapaciteit van de fabriek en de uitbreiding van de productielijnen. In samenwerking met de IOAE zijn voorbereidingen begonnen om de verscheping van afgewerkt MOX naar Japan gezamenlijk te controleren.

De MOX-fabriek van Sellafield (SMP) wordt naar verwachting midden 2001 in bedrijf gesteld. Alle veiligheidscontrole-instrumenten, die zeer complex en geautomatiseerd zijn, zijn geïnstalleerd en worden in bedrijf gesteld. De fundamentele technische kenmerken (FTK) zijn gecontroleerd.

De resultaten van de veiligheidscontroles in de MOX-demonstratiefabriek (MDF), ook in Sellafield, waren bevredigend. Deze fabriek is op het einde van de verslagperiode definitief gesloten, maar er is nog steeds kerntechnisch materiaal in de fabriek aanwezig.

In de MOX-fabriek in Cadarache heeft het BVE onlangs een nieuwe veiligheidscontrolebenadering ten uitvoer gelegd. Deze aanpak bleek succesvol en is nu in een routinefase gekomen.

De Belgische MOX-fabriek in Dessel is met bevredigende resultaten geïnspecteerd door het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom en de IOAE. In de verslagperiode werd de tenuitvoerlegging van de nieuwe partnerschapsbenadering met de IOAE op dit gebied afgerond. Daarbij werd de technische uitrusting verbeterd en uitgebreid om alle geplande inspectieactiviteiten te kunnen uitvoeren.

Voor de veiligheidscontrole op de onbestraalde MOX-splijtstof die op weg naar Japan in La Hague passeert, is samen met de IOAE een nieuwe, gezamenlijke veiligheidscontrolebenadering uitgewerkt en met succes ten uitvoer gelegd. Gedurende de verslagperiode vonden twee transporten plaats van materiaal afkomstig van FBFC in België.

De te nemen veiligheidscontrolemaatregelen tijdens de buitengebruikstelling van de splijtstoffabriek in Hanau in Duitsland zijn vastgesteld en er is nieuwe veiligheidscontroleapparatuur geïnstalleerd.

4.2.3. Verrijkingsinstallaties

Moderne lichtwaterreactoren hebben brandstof met ongeveer 3 à 5 procent van de splijtbare uraniumisotoop U235 nodig. Omdat natuurlijk uranium slechts ongeveer 0,7 percent van deze nuclide bevat, moet de gewenste concentratie door een verrijkingsproces worden verkregen. Als procesmedium wordt gasvorming uraniumhexafluoride (UF6) gebruikt. In de Europese Unie verlenen twee bedrijven deze diensten aan civiele klanten: URENCO en EURODIF. URENCO heeft drie centrifugefabrieken, namelijk in Almelo (NL), Capenhurst (VK) en Gronau (D). EURODIF heeft een diffusiefabriek in Tricastin in Frankrijk. Theoretisch kunnen alle verrijkingsfabrieken worden gebruikt om hoogverrijkt uranium te produceren. Daarom zijn ze van groot strategisch belang voor de veiligheidscontrole.

Routine-veiligheidscontroles in centrifuge-verrijkingsfabrieken worden altijd in samenwerking met de IOAE uitgevoerd. Daarbij wordt de actuele inventaris één keer per jaar gecontroleerd. Daarnaast zijn er ongeveer maandelijks periodieke inspecties om de omzet te controleren. Verder wordt een aantal onaangekondigde inspecties uitgevoerd om te controleren dat de gevoelige procesgebieden niet zijn gewijzigd om uranium met een hogere verrijking dan gemeld, te produceren.

In de EURODIF-verrijkingsfabriek werd vordering gemaakt met het implementeren van een volledige veiligheidscontrole benadering naar Euratom-normen en zijn de indelingen in materiaalbalansgebieden herzien.

In de drie fabrieken van URENCO, waarvan de productiecapaciteit de laatste twee jaar aanzienlijk is verhoogd, is hoogwaardige sporenanalyse [12] (HPTA), een nieuwe en effectieve analysetechniek, toegepast. Deze methode is in nauwe samenwerking met de IOAE (waar deze methode milieubemonstering wordt genoemd) ontwikkeld en wordt gebruikt om verrijking boven het meegedeelde niveau, en met name de clandestiene productie van hoogverrijkt uranium, tijdig op te sporen. In de periode 1999-2000 is in deze installaties een groot aantal veegmonsters genomen en geanalyseerd om een referentiegegevensbestand samen te stellen. Deze methode, die ook in de beperkt toegankelijke zone van het proces wordt gebruikt, verhoogt de effectiviteit van de veiligheidscontrole in dit soort fabrieken aanzienlijk.

[12] Hoogwaardige sporenanalyse of milieubemonstering is een veiligheidscontroletechniek waarbij in of buiten kerntechnische installaties veegmonsters worden genomen en geanalyseerd. Door de analyse (voornamelijk deeltjesanalyse) van de sporen van kerntechnisch materiaal in het veegmonster kan worden nagegaan of in het bemonsterde gebied bepaalde kerntechnische activiteiten plaatsvinden of hebben plaatsgevonden.

4.2.4. LEU [13]- en HEUError! Bookmark not defined.-splijtstoffabrieken en omzettingsfabrieken

[13] LEU is tot en met 20% uranium-235 verrijkt uranium.

In LEU-splijtstoffabrieken worden uit laagverrijkt uranium (LEU) splijtstofelementen voor kernreactoren gemaakt. Omzettingsinstallaties bevinden zich meestal in de buurt van dit soort installaties en zijn nodig om het in verrijkingsinstallaties geproduceerde verrijkte UF6 terug in uraniumoxide om te zetten of om vóór de verrijking UF6 te produceren uit natuurlijk uraniumoxide. In HEU-splijtstoffabrieken worden splijtstofelementen geproduceerd voor onderzoeksreactoren die hoogverrijkt uranium gebruiken.

In de Europese Unie zijn LEU-splijtstoffabrieken operationeel in België, Frankrijk, Duitsland, Spanje, Zweden en het Verenigd Koninkrijk. In deze fabrieken controleert het BVE jaarlijks de actuele inventaris. Daarbij wordt de productie stilgelegd en alle materiaal volledig gecontroleerd. De inspecteurs controleren de gespecificeerde lijsten van de inventaris op volledigheid en juistheid, meten items met draagbare instrumenten en nemen monsters voor grondige analyse in het laboratorium. De periodieke inspecties (7 à 11 per jaar) vinden plaats tussen de controles van de actuele inventaris. Daarbij worden vooral de inputs and outputs gecontroleerd.

Hoewel de LEU-splijtstoffabrieken in Frankrijk intensiever werden geïnspecteerd dan vroeger, heeft het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom daar nog niet hetzelfde controleniveau bereikt als voor soortgelijke installaties elders in Europa. Er is aanzienlijke vooruitgang geboekt, met name bij de geautomatiseerde gegevensverwerking en de voorbereiding van een onbemand meetstation voor splijtstofelementen.

Wat de HEU-splijtstoffabriek in Frankrijk betreft, blijft het gemeenschappelijk gebruik van sommige delen van de installatie voor civiele en militaire doeleinden een belangrijk probleem vormen. Hoewel de productiecampagnes normaal gezien duidelijk gescheiden zijn, worden de informatieverstrekking an en de toegang van de inspecteurs in sommige gevallen beperkt door de door de defensie-instanties opgelegde veiligheidseisen. Daardoor kon het BVE over de veiligheidscontrole van deze fabriek geen volledige conclusies opstellen. De besprekingen met de Franse autoriteiten worden voortgezet om dit probleem op te lossen.

Er werd vooruitgang geboekt bij het implementeren van een volledige veiligheidscontroleaanpak naar Euratomnormen in een Franse conversie- en opslaginstallatie, waarbij onder andere de structuur van de materiaalbalansgebieden werd herzien. De problemen met de toegang tot bepaalde gebieden in de fabriek werden met succes opgelost.

De splijtstof voor de kerncentrales in het VK wordt in Springfields geproduceerd. De laatste jaren, met name in 1999-2000, worden gekenmerkt door de overbrenging van de AGR-splijtstofproductie (geavanceerde gasgekoelde reactor) van de zeer oude fabriek naar het nieuwe Oxide Fuel Complex (OFC), een eenheid die het volledige proces van de conversie tot de samenstelling van de splijtstofelementen omvat. De veiligheidscontrole in Springfields concentreert zich nu dan ook op het OFC. Er is aanzienlijke vooruitgang geboekt met de uitrusting van sommige zeer slecht toegankelijke gebieden met geautomatiseerde meetsystemen teneinde de veiligheidscontroledoelstellingen te verwezenlijken en tegelijk aanzienlijk op inspectiemiddelen te besparen.

4.2.5. Kernreactoren

De meeste kernreactoren in de Europese Unie zijn van het lichtwaterreactortype (LWR), d.w.z. dat de reactor met gewoon water wordt gekoeld en gemodereerd. Daarnaast zijn er in het VK MAGNOX- en geavanceerde gasgekoelde reactoren (AGR), die met grafiet gemodereerd en met CO2-gas gekoeld worden. Kenmerkend voor lichtwaterreactoren die LEU gebruiken, is dat ze gedurende lange perioden werken (12 à 18 maanden). Deze perioden, waarin de splijtstof in de reactorkern ontoegankelijk is, worden gevolgd door onderbrekingen van 2 à 4 weken, waarin ongeveer een derde van de (verbruikte) splijtstof in de kern wordt vervangen door verse splijtstof uit splijtstoffabrieken.

LWR's worden geïnspecteerd tijdens deze onderbrekingsperiode, wanneer alle splijtstof voor controle toegankelijk is. Op de uit de kern ontladen splijtstof worden in-situ-controletechnieken toegepast zoals snelle tests van de eigenschappen van de splijtstof. Indien deze controles niet tot tevredenstellende resultaten leiden, worden grondigere technieken gebruikt, waarbij eventueel de verbruikte splijtstof wordt verplaatst. Naast deze directe controletechnieken worden in sommige LWR's ook camera's geïnstalleerd en zegels aangebracht om het toezicht op de splijtstof en het hanteren ervan te vergemakkelijken. Periodieke inspecties worden meestal driemaandelijks tussen de onderbrekingen uitgevoerd, voorzover daarvoor de nodige middelen beschikbaar zijn.

Een aantal LWR's gebruikt MOX-splijtstofelementen om het in het kader van hun opwerkingscontracten geproduceerde plutonium te verbruiken. De inspecties van deze splijtstofelementen in de niet-kernmachten hebben de laatste twee jaar een hogere prioriteit gekregen, waardoor de tenuitvoerlegging van de veiligheidscontroles in deze installaties aanzienlijk is verbeterd.

4.2.6. Installaties voor de droge opslag van verbruikte splijtstof

Een aantal EU-lidstaten heeft een beleid goedgekeurd dat mettertijd de ondergrondse opslag van verbruikte splijtstof inhoudt. Totdat deze ondergrondse opslagplaatsen operationeel zijn, wordt de verbruikte splijtstof onder water in opslagbassins of droog in afgeschermde vaten opgeslagen. De opslaginstallaties kunnen zich in de reactor zelf of in daarvoor bestemde centrale gebouwen bevinden.

Omdat kerntechnisch materiaal niet meer voor directe controle toegankelijk is wanneer het eenmaal in afgeschermde vaten is overgebracht, worden alle verbruikte splijtstofelementen eerst systematisch gecontroleerd. Daarna wordt het materiaal gecontroleerd door insluitings- en bewakingsmaatregelen zoals verzegeling, videobewaking, enz. Dit is een zeer tijdrovende activiteit, die met name moeilijk te plannen is. Het BVE is daarom begonnen met de installatie van onbemande meetstations, waardoor aanzienlijk minder inspecteurs nodig zijn.

Veel opslagbassins hebben nu bijna hun maximumcapaciteit bereikt. Daarom is naar alternatieve oplossingen gegrepen, zoals opslag in betonnen bunkers buiten de reactor of in droge opslaginstallaties ter plaatse. Al deze oplossingen vereisen gepaste veiligheidscontrolemaatregelen.

4.2.7. Andere installaties

Er is begonnen met routine-veiligheidscontroles op grote hoeveelheden kerntechnisch materiaal dat uit hoofde van het Strategic Defence Review-programma van de Britse regering onder toezicht van Euratom is geplaatst.

De ontwikkeling van de nieuwe onderzoeksreactor FR2 in Duitsland is gevolgd en er is een veiligheidscontroleaanpak ontwikkeld. Deze installatie is van groot wetenschappelijk belang maar is van minder belang voor de veiligheidscontrole, ook al wordt er HEU gebruikt.

Door gebreken in de interne follow-up van het kerntechnisch materiaal in een onderzoekscentrum in Zweden heeft het BVE de opname van de actuele inventaris van 2000 afgekeurd. Het probleem werd opgelost nadat de exploitant zijn werkprocedures volgens de aanbevelingen van het BVE had herzien en kort daarna een bevredigende nieuwe controle van de actuele inventaris was uitgevoerd.

Het BVE heeft ook de opname van de actuele inventaris van 2000 van een opslagplaats in het Verenigd Koninkrijk afgekeurd. De exploitant heeft de nodige corrigerende maatregelen genomen en heeft de inventarisatie overgedaan. De nieuwe controle van de actuele inventaris wordt begin 2001 verwacht.

In sommige installaties waar oud plutoniumhoudend materiaal is opgeslagen (bijvoorbeeld in Cadarache en Sellafield) blijken er belangrijke controleproblemen te zijn. Door moeilijkheden met de toegang en de hantering om stralingsbeschermings- en veiligheidsredenen kunnen geen volledige routine-veiligheidscontroles worden uitgevoerd. De status quo werd echter gehandhaafd door insluitings- en bewakingsmaatregelen.

4.3. Slotopmerkingen

De controles van het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom hebben gedurende de verslagperiode geen enkele aanwijzing opgeleverd dat aangegeven kerntechnisch materiaal dat onder toezicht van Euratom is geplaatst, voor andere doeleinden is gebruikt dan waarvoor het bestemd is.

Het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom heeft veel inspanningen geleverd om tekortkomingen in de materiaalboekhouding van sommige exploitanten op te helderen. Na een controle van het BVE krijgen de exploitanten systematisch feedback, wat tot een verbetering van de kwaliteit van de materiaalboekhouding in de verschillende installaties heeft geleid.

De afwijkingen die bij de inspecties of de evaluaties van de materiaalboekhouding zijn vastgesteld, met name de hoeveelheid "onboekbaar materiaal" (MUF [14]), vereisten een grondige follow-up door alle betrokkenen. In dergelijke gevallen kan dit alleen maar door nauwgezet onderzoek en voortdurende dialoog met de exploitant.

[14] MUF is het verschil tussen de actuele en de formele inventaris van kerntechnisch materiaal in een installatie.

Om de effectiviteit van de veiligheidscontrole in de verschillende installaties te verbeteren, wordt steeds meer gebruik gemaakt van meestal onbemande veiligheidscontrole-instrumenten, soms zelfs met datatransmissie op afstand. Deze instrumenten vereisen nog veel menselijke interventie, bijvoorbeeld voor installatie, onderhoud en het oplossen van problemen.

De elektronische uitrusting, de software en de evaluatie-instrumenten zijn voldoende "rijp" geworden om bij inspecties te worden gebruikt. Daardoor kon de planning en de rapportering van de inspecties aanzienlijk worden gerationaliseerd.

5. Logistiek en technische activiteiten

5.1. Technieken en logistiek van de veiligheidscontrole

De technieken en logistiek van de veiligheidscontrole zijn de technische middelen waarmee de inspecteurs zich ervan vergewissen dat de actuele hoeveelheden kerntechnisch materiaal overeenstemmen met de boekhoudkundige waarden (zie ook 3).

Een deel van deze uitrusting is mobiel en kan vanuit het hoofdkantoor worden meegenomen voor inspecties, bijvoorbeeld verzegelingsapparatuur, stralingsdetectoren en optische bewakingssystemen. Daarnaast beschikt het BVE over een grote hoeveelheid materieel (o.a. computers) dat in verscheidene kerntechnische installaties in Europa geïnstalleerd is. Alle soorten materieel vereisen bepaalde routineactiviteiten zoals aankoop en onderhoud.

Gedurende de verslagperiode is al het veiligheidscontrolematerieel aan de overgang naar het jaar 2000 aangepast.

De prioriteiten op logistiek gebied zijn het besparen op de personele middelen voor de inspecties en de verbetering van de betrouwbaarheid van de uitrusting en kostenefficiëntie door het gebruik van moderne technologie. De belangrijkste projecten gedurende de verslagperiode waren:

- Het gebruik van digitale videobewakingssystemen. Door het gebruik van commerciële standaardapparatuur zal het BVE minder afhangen van systemen die enkel voor de veiligheidscontrole zijn ontwikkeld, en moet de betrouwbaarheid groter worden. Daardoor zullen de investerings- en ondersteuningskosten afnemen.

- De ontwikkeling van een transponderzegel. Doel is het verouderde koper/bronszegel te vervangen door een elektronisch apparaat dat ter plaatse kan worden gecontroleerd.

- Het in bedrijf stellen en opstarten van twee laboratoria ter plaatse (Sellafield in het VK en La Hague in Frankrijk) voor de analyse van door de inspecteurs genomen monsters. Doel is het aantal transporten van radioactieve monsters te beperken en de inspecteurs sneller resultaten te geven. In september 1999 werd een belangrijke stap gezet met de installatie van het laboratorium ter plaatse in Sellafield dat de monsters die in THORP voor de veiligheidscontrole worden genomen, zal verwerken en analyseren. Dit was het hoogtepunt van een grote financiële investering van het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom en een belangrijke samenwerking tussen het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom, het ITU [15] en de exploitant BNFL. In juni 2000 volgde een soortgelijke installatie van het Laboratoire Sur Site in La Hague voor de installaties UP2 en UP3, in samenwerking met COGEMA en SGN, de technische dochteronderneming van COGEMA.

[15] Het Transuraneninstituut (ITU) is een instituut van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek van de Commissie.

- Het gebruik van onbemande gegevensverzamelingssystemen voor stralingsmonitoring- en meetsystemen. Door het gebruik van monitoringsystemen die 24 uur per dag werken, moeten minder inspecteurs aanwezig zijn in op straling gecontroleerde gebieden. De nieuwe systemen voor het verzamelen en bestuderen van gegevens zijn op commerciële standaarden gebaseerd.

- Datatransmissie over lange afstand naar het hoofdkantoor van het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom. Wanneer de operationele of inspectiegegevens beschikbaar zijn in Luxemburg, zal het minder vaak nodig zijn inspecteurs er op uit te sturen en zal er mogelijkerwijs minder onderhoud ter plaatse nodig zijn.

5.2. Evaluatiemethoden van de veiligheidscontrole

Om resultaten te krijgen waaruit conclusies kunnen worden getrokken, steunt de veiligheidscontrole in belangrijke mate op de analyse van meetgegevens. Deze gegevens zijn echter onderhevig aan fouten. Gedurende de verslagperiode zijn instrumenten geïmplementeerd om de onzekerheid door fouten in de metingen van de inspecteurs en de exploitanten te beoordelen aan de hand van de resultaten van destructieve analyse (DA) [16]. Er zijn procedures vastgesteld om de gegevens van Near Real Time Material Accountancy (NRTMA) [17] in de THORP-opwerkingsfabriek te beoordelen. Er zijn methoden ontwikkeld om expeditieverschillen en volumebepalingen in process-tanks te evalueren.

[16] Destructieve analyse is de kwalitatieve en kwantitatieve bepaling van een eigenschap van een monster van het te meten artikel. Daarbij wordt een monster genomen en verandert de fysieke vorm van het monster. Doel is de totale hoeveelheid en samenstelling van het kerntechnisch materiaal in het te meten artikel vast te stellen.

[17] Near Real Time Material Accountancy is een vorm van materiaalboekhouding voor installaties voor bulkverwerking waarbij de controle van de materiaalstroom wordt aangevuld met actuele inventarisatie op geregelde tijdstippen met behulp van instrumenten binnen het proces, die het proces niet hinderen. Doel van Near Real Time Material Accountancy is de gevoeligheid en de tijdigheid van de opsporing te verbeteren door het gebruik van statistische toetsen die speciaal aan de sequentiële aard van de gegevens aangepast zijn.

Er zijn geautomatiseerde statistische instrumenten ontwikkeld voor de statistische evaluatie van MUF ter plaatse, voor de herverificatie van de ijkgegevens van tanks en weegschalen in opwerkingsfabrieken.

5.3. Informatiesystemen

Het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom heeft zijn informatiesystemen vervangen door moderne client-serversystemen. De nieuwe informatiesystemen omvatten drie gebieden: materiaalboekhouding, inspectie en administratieve en technische ondersteuning.

In 1999 waren de inspanningen vooral gericht op de aanpassing van de informatiesystemen aan het jaar 2000. Daarnaast zijn werkzaamheden begonnen voor verschillende nieuwe informatiesystemen voor de ondersteuning van de inspecties, de hantering van monsters voor destructieve analyse en het beheer van de zegels.

5.4. Scholing

De inspecteurs van de veiligheidscontrole zijn gekwalificeerde vakmensen die in allerlei vakgebieden worden aangeworven. Meestal hebben ze een wetenschappelijke, technische of boekhoudkundige achtergrond en komen ze uit verschillende industriesectoren en wetenschapsgebieden.

De veiligheidscontrole is echter een zeer gespecialiseerd vakgebied waarvoor veel speciale scholing nodig is. Voor elk nieuw personeelslid bij het BVE wordt bij aanwerving een scholingsprofiel en -programma opgesteld. Het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom organiseert elk jaar meer dan 60 vakgerichte en technische cursussen voor de inspecteurs. Deze cursussen worden gegeven op het hoofdkantoor in Luxemburg, bij het GCO, in kerntechnische installaties, in gespecialiseerde opleidingscentra en natuurlijk ook "on the job" tijdens de inspecties.

6. Samenwerking en contacten

6.1. Europees Parlement

Gedurende de verslagperiode heeft het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom geen wetgevingsdossiers behandeld. De betrekkingen van het bureau met het Europees Parlement bestonden uit het beantwoorden van parlementaire vragen, die vooral over de veiligheid en de veiligheidscontrole in grote plutoniumverwerkende installaties in de Europese Unie gingen. Ook de illegale handel in kerntechnisch materiaal was een belangrijk onderwerp van parlementaire vragen. Daarnaast ging een aantal vragen over de organisatie en de prestaties van het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom zelf.

6.2. Lidstaten

Hoewel de Commissie overeenkomstig het Euratom-Verdrag rechtstreeks contacten onderhoudt met de exploitanten van kerntechnisch materiaal, vindt het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom regelmatige contacten met de autoriteiten van de lidstaten essentieel voor een vlotte tenuitvoerlegging van de veiligheidscontrole in de lidstaten. Daarnaast zijn met een aantal lidstaten besprekingen gehouden om de tenuitvoerlegging voor te bereiden van de maatregelen van het Aanvullend Protocol [18] die geen kerntechnisch materiaal betreffen.

[18] Aanvullend protocol bij de overeenkomst tussen de Republiek Oostenrijk, het Koninkrijk België, het Koninkrijk Denemarken, de Republiek Finland, de Bondsrepubliek Duitsland, de Helleense Republiek, Ierland, de Italiaanse Republiek, het Groothertogdom Luxemburg, het Koninkrijk der Nederlanden, de Portugese Republiek, het Koninkrijk Spanje, het Koninkrijk Zweden, de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie en de Internationale Organisatie voor Atoomenergie ter uitvoering van artikel III, leden 1 en 4, van het Verdrag inzake de niet-verspreiding van kernwapens. (Aanvullend Protocol bij INFCIRC/193).

The Groep Atoomvraagstukken van de Raad is op geregelde tijdstippen op de hoogte gesteld van de vooruitgang bij de voorbereiding van de tenuitvoerlegging van het Aanvullend Protocol, de wijziging van de aanvullende regelingen [19] en de verslagen over de tenuitvoerlegging van de veiligheidscontrole van de IOAE aan de lidstaten van de Europese Unie.

[19] Aanvullende regelingen zijn een document met een reeks technische en administratieve procedures voor de tenuitvoerlegging van de veiligheidscontroleprocedures die in de overeenkomsten met de IOAE zijn vastgelegd; zij hebben betrekking op onder meer de ontwerpevaluatie, de registratie- en rapportageverplichtingen en de inspecties.

6.3. Uitbreiding

Het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom verwacht geen belangrijke problemen voor de veiligheidscontrole bij de toetreding van nieuwe lidstaten tot de Europese Unie. Alle kandidaat-lidstaten hebben het Non-proliferatieverdrag (NPV) ondertekend en worden reeds door de Internationale Organisatie voor Atoomenergie (IOAE) geïnspecteerd.

Overeenkomstig het Euratom-Verdrag moeten echter de exploitanten, en niet de overheden, rechtstreeks aan de Commissie verslag uitbrengen over de inventaris van hun kerntechnisch materiaal en de wijzigingen daarin, en moeten zij overeenkomstig Verordening nr. 3227/76 van de Commissie boekhoudkundige systemen opzetten (zie 2.2). Uit een doorlichting in 1998 en 1999 en een aantal discussies tussen het BVE en de kandidaat-lidstaten bleek dat zij misschien technische steun nodig zullen hebben om zich op de toetreding voor te bereiden en het veiligheidscontroleacquis van Euratom om te zetten. Daartoe is een project opgezet dat de exploitanten in de kandidaat-lidstaten een oplossing moet bieden om het boekhoudsysteem voor kerntechnisch materiaal van Euratom toe te passen, inclusief validering ter plaatse en de versleutelde verzending van boekhoudingsverslagen naar het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom.

6.4. IOAE

6.4.1. Routinesamenwerking

De IOAE en het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom werken in de 13 niet-kernmachten samen in het kader van de Nieuwe Partnerschapsbenadering (NPA) die in 1992 tussen de Europese Commissie en de IOAE is overeengekomen (zie ook 2.3). De samenwerking in het VK en Frankrijk vindt plaats in het kader van de zogenaamde Joint-Team arrangements. De inspecties van het IOAE en het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom in het kader van de NPA en de Joint-Team arrangements worden gezamenlijk uitgevoerd. De IOAE en het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom houden bij het opstellen van hun conclusies rekening met elkaars inspecties.

Gedurende de verslagperiode zijn nieuwe gezamenlijke veiligheidscontrole benaderingen van de IOAE en Euratom ten uitvoer gelegd in een MOX-splijtstoffabriek en twee installaties voor de droge opslag van verbruikte splijtstofelementen.

Technische ondersteuning vormt een belangrijk onderdeel van de samenwerking tussen het BVE en de IOAE. Het gaat om de gezamenlijke planning van inspecties, gezamenlijke scholing van inspecteurs, het gezamenlijk analyseren van monsters voor destructieve analyse, het gezamenlijk gebruik van controle-instrumenten en software en een belangrijk gezamenlijk onderzoeks- en ontwikkelingsprogramma. Er zijn bijvoorbeeld belangrijke gezamenlijke O&O-projecten voor het meten van verbruikte splijtstof, de nieuwe generatie digitale bewakingssystemen (onder andere monitoring op afstand), nieuwe elektronische zegels ter vervanging van de koper/bronszegels en stratificatie- en steekproefsoftware.

Zoals blijkt uit de IOAE-verslagen over de tenuitvoerlegging van de veiligheidscontrole van 1998 en 1999, heeft de vlotte samenwerking tussen de IOAE en het BVE in het kader van de NPA de effectiviteit van de veiligheidscontrole in de Europese Unie in de verslagperiode aanzienlijk verbeterd. De voornaamste probleemgebieden zijn aangepakt en er komen maatregelen om de resterende problemen op te lossen.

6.4.2. Samenwerking op het gebied van de versterkte veiligheidscontrole

Een aantal onderdelen van het nieuwe versterkte veiligheidscontrolesysteem, dat na de crisis in Irak begin jaren negentig door de IOAE is opgezet, is ten uitvoer gelegd of wordt voorbereid in de Europese Unie.

In een opslagplaats voor verbruikte splijtstof en een kerncentrale zijn bijvoorbeeld ter plaatse tests uitgevoerd met monitoring op afstand. De IOAE en het BVE zijn ook veiligheidscontrolemethoden overeengekomen voor grote onderzoeksreactoren, onder andere maatregelen om niet-gemelde productie van plutonium op te sporen. In een LEU-splijtstoffabriek is een nieuw gezamenlijk veiligheidscontroleschema ten uitvoer gelegd waarbij geregelde, kort daarvoor aangekondigde inspecties worden gebruikt om alle stromen van kerntechnisch materiaal door de installatie statistisch in kaart te brengen.

Milieubemonstering oftewel hoogwaardige sporenanalyse (HPTA) worden door de IOAE en het BVE beschouwd als methoden die, indien ze correct uitgevoerd worden, de efficiëntie van de veiligheidscontrole in verrijkingsfabrieken en mogelijk ook in hete cellen aanzienlijk kan vergroten. De IOAE en het BVE willen deze methode daarom stelselmatig gebruiken in centrifugeverrijkingsfabrieken (zie ook 4.2.3).

6.4.3. Voorbereiding van de tenuitvoerlegging van het Aanvullend Protocol en de Geïntegreerde Veiligheidscontrole

Wanneer het "Aanvullend Protocol" (AP) eenmaal volledig ten uitvoer gelegd is, zal de IOAE bevoegd zijn om de afwezigheid van niet-gemelde activiteiten in de lidstaten te controleren. Het ratificatieproces van dit Aanvullend Protocol is in alle lidstaten begonnen. Het is afgerond in Nederland, Spanje, Duitsland, Griekenland, Zweden en Finland. Het Aanvullend Protocol zal in de Europese Unie pas in werking treden als alle ondertekenaars het geratificeerd hebben. Sommige lidstaten hebben de Commissie gevraagd namens hen als tussenpersoon met de IOAE op te treden bij de tenuitvoerlegging van de maatregelen van het AP die geen betrekking hebben op kerntechnisch materiaal [20]. Het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom is begonnen met de nodige voorbereidende werkzaamheden voor de tenuitvoerlegging van het Aanvullend Protocol en heeft grondige besprekingen met de betrokken lidstaten aangevat. Om de tenuitvoerlegging van het Aanvullend Protocol vlot te laten verlopen, zijn op twee locaties, in Finland en Nederland, ter plaatse tests uitgevoerd.

[20] Deze maatregelen omvatten het verstrekken van informatie over O&O met betrekking tot de splijtstofcyclus, een beschrijving van alle gebouwen op alle kerntechnische locaties, informatie over activiteiten met betrekking tot de splijtstofcyclus, informatie over bepaalde uitrustingen en niet-kerntechnische materialen en aanvullende en gereguleerde toegang tot alle plaatsen in een lidstaat.

Door de maatregelen van het Aanvullend Protocol en de klassieke materiaalboekhouding te integreren, zou een efficiënter veiligheidscontrolesysteem tot stand kunnen worden gebracht, het zogenaamde geïntegreerde veiligheidscontrolesysteem. Het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom werkt actief met de IOAE samen aan de ontwikkeling van dit systeem, dat gevolgen kan hebben voor de veiligheidscontrole van Euratom.

6.5. Derde landen

In drie van de nucleaire samenwerkingsovereenkomsten van de Gemeenschap, namelijk die met de Verenigde Staten van Amerika, Canada en Australië, wordt voorzien in specifieke controleactiviteiten op het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom om de in deze overeenkomsten aangegane verbintenissen na te komen. Deze verbintenissen worden nagekomen door de regelmatige uitwisseling van meldingen en andere relevante informatie over de invoer of uitvoer van kerntechnisch materiaal waarop één van deze overeenkomsten van toepassing is. Er zijn ook controles op de uitvoer aan verbonden. Gedurende de verslagperiode werden de drie samenwerkingsovereenkomsten tot volle tevredenheid van alle betrokken partijen uitgevoerd.

Het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom heeft actief deelgenomen aan de lopende onderhandelingen over een nucleaire samenwerkingsovereenkomst tussen Euratom en Japan. Door de vooruitgang tijdens de onderhandelingsronden in 1999 en 2000 kan worden gehoopt dat de overeenkomst spoedig zal worden gesloten.

Nadat de lidstaten belangstelling hadden getoond voor het sluiten van een nucleaire samenwerkingsovereenkomst met China, heeft het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom deelgenomen aan een onderzoeksreis naar Peking. Uit het onderzoek bleek een wederzijdse belangstelling voor het sluiten van een dergelijke overeenkomst. Verwacht wordt dat de Raad de Commissie in 2001 een onderhandelingsmandaat zal geven.

Daarnaast waren er geregeld contacten tussen het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom en de Amerikaanse ministeries van Buitenlandse Zaken en Energie over technische kwesties in verband met veiligheidscontrole. Daarbij werd informatie uitgewisseld over de tenuitvoerlegging van de veiligheidscontrole, technische en conceptuele ontwikkelingen en kwesties met betrekking tot non-proliferatie. Ook op het gebied van O&O zijn er contacten tussen de VS en het BVE, in de vorm van een aantal task sheets voor de ontwikkeling van verscheidene veiligheidscontrole technieken.

Er vonden ook regelmatig contacten plaats tussen het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom en ABACC, de regionale veiligheidscontroleorganisatie van Argentinië en Brazilië. Het ging onder andere om deelname aan en het geven van onderzicht tijdens opleidingscursussen en workshops.

7. Diverse projecten

7.1. Illegale handel in kerntechnisch materiaal

In de Europese Unie zijn gedurende de periode 1999-2000 geen ernstige gevallen van illegale handel in kerntechnisch materiaal ontdekt of gemeld. Dit lijkt het gevolg te zijn van betere opsporing en preventie in de Oost-Europese landen en een betere kennis van de risico's bij mogelijke smokkelaars.

In een aantal minder belangrijke gevallen werden kleine hoeveelheden kerntechnisch materiaal zonder strategisch belang gevonden. In de meeste gevallen was de samenwerking met de lidstaten uitstekend. Er is een standaardprocedure goedgekeurd om het materiaal onder veiligheidscontrole te stellen en er verslag over uit te brengen.

Het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom bleef een actieve rol spelen in werkgroepen van deskundigen waar over preventie- en opsporingstechnieken en communicatie- en interventieprocedures werd gediscussieerd. Het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom zorgde waar nodig voor de nodige expertise, werkte nauw samen met de IOAE en onderhield informele contacten met de nationale autoriteiten, Europol en andere betrokken overkoepelende groepen.

Samen met het Transuraneninstituut (ITU) van het GCO nam het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom ook deel aan de werkzaamheden van de internationale technische werkgroep inzake smokkel van kerntechnisch materiaal (ITWG) die in 1995 is opgericht onder auspiciën van de G8. In samenwerking met een Amerikaans laboratorium organiseerde het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom met succes een onderling vergelijkend onderzoek tussen verschillende laboratoria met het doel forensische methoden te ontwikkelen om de afgelegde weg en de oorsprong van het in beslag genomen materiaal beter te kunnen vaststellen.

7.2. Samenwerking met de Russische Federatie

De samenwerking op het gebied van veiligheidscontrole tussen het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom en de Russische Federatie is begonnen in 1993. Het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom heeft de Russische Federatie bijgestaan bij de ontwikkeling en toepassing van boekhoud- en controlesystemen voor kerntechnisch materiaal, de voorbereiding en uitvoering van actuele inventarisaties door exploitanten en nationale inspecteurs, de levering van veiligheidscontrole-instrumenten, de totstandbrenging van procedures en gegevensbestanden voor het beheer van de zegels en de organisatie van scholing en conferenties op het gebied van veiligheidscontrole.

In 2000 werd besloten de hulpprogramma's van de Commissie te stroomlijnen. Daardoor zal het samenwerkingsprogramma tussen de Europese Commissie en de Russische Federatie op het gebied van veiligheidscontrole in de toekomst volledig in het kader van het Tacis-programma worden uitgevoerd en blijft het GCO er sterk bij betrokken.

8. Middelen

8.1. Personeel

Bij het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom werken een team van inspecteurs en administratief en logistiek ondersteunend personeel in het hoofdkantoor in Luxemburg.

Eind 2000 telde het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom 274 permanente posten: 75 van graad A, 148 van graad B, 50 van graad C en 1 van graad D. Van deze posten zijn er 211 toegewezen aan personeel met het statuut van nucleair inspecteur. Het gaat om operationele en ondersteunende inspecteurs, allen van graad A en B.

8.2. Begroting

In artikel 174 van het Euratom-Verdrag wordt uitdrukkelijk bepaald dat in de Gemeenschapsbegroting moet worden voorzien in middelen voor operationele uitgaven met betrekking tot de veiligheidscontrole. Daarom zijn naast de algemene begrotingskredieten voor bezoldigingen, kantoren, IT-apparatuur, telecommunicatie enz. (deel A van de begroting), ook speciale kredieten uitgetrokken in de operationele begroting (deel B en met name begrotingslijn B4-2) voor uitgaven zoals voor inspectiedienstreizen, de aankoop van technische uitrusting, contracten voor diensten, vervoer, scholing, enz. Er zijn ook kredieten voor de samenwerking tussen het BVE en Rusland en voor de uitbreiding. Deel B van de begroting wordt administratief beheerd door het BVE zelf. Tabel 4 geeft de ontwikkeling van de speciale begrotingslijnen voor de veiligheidscontrole in de laatste jaren.

9. Conclusies

Het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom verzorgt de veiligheidscontrole op al het civiele kerntechnische materiaal in de Europese Unie. De rechtsgrond en de werkingssfeer van het bureau zijn vastgesteld in het Verdrag tot Oprichting van de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie, dat in 1957 ondertekend is. Het beschikt over de nodige infrastructuur voor gegevensverwerking, evaluatie en de ondersteuning van inspecties. De samenwerking met de IOAE in het kader van de nieuwe partnerschapsbenadering zorgt voor een efficiënte veiligheidscontrole in de Europese Unie.

De verslagperiode werd gekenmerkt door een gestage toename van de hoeveelheid en de gevoeligheid van het kerntechnisch materiaal dat in de Europese Unie onder de veiligheidscontrole valt. Om op deze ontwikkeling berekend te zijn, heeft het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom zijn methoden, uitrusting en systemen (onder andere informatietechnologie) regelmatig gestroomlijnd, verbeterd, gemoderniseerd en geactualiseerd.

Uit de activiteiten van het Bureau Veiligheidscontrole van Euratom in 1999 en 2000 en de daarop volgende evaluaties blijkt dat geen enkele aanwijzing is gevonden dat kerntechnisch materiaal onttrokken is aan het gebruik voor vreedzame doeleinden. Het "onboekbaar materiaal" (MUF), één van de indicatoren van onttrekking, was in bijna alle installaties aanvaardbaar. De kleine afwijkingen die bij inspecties of materiaalbalanscontroles zijn vastgesteld, zijn gecorrigeerd of worden nog samen met de exploitanten in kwestie onderzocht.

Tabel 1 - Hoeveelheden kerntechnisch materiaal dat onder de veiligheidscontrole van Euratom valt

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Tabel 2 - Inspectie-inspanningen van het BVE

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Tabel 3 - Personeelsbestand van het BVE eind 2000

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Tabel 4 - Ontwikkeling van de specifieke veiligheidscontrolebegroting van het BVE (in duizend euro)

>RUIMTE VOOR DE TABEL>