Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over "De gevolgen van de uitbreiding voor de interne markt"

(2003/C 85/23)

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft op 17 januari 2002 besloten overeenkomstig artikel 29, tweede alinea, van zijn reglement van orde een advies op te stellen over: "De gevolgen van de uitbreiding voor de interne markt".

De afdeling "Interne markt, productie en consumptie", die met de voorbereidende werkzaamheden was belast, heeft haar advies op 6 november 2002 goedgekeurd. Rapporteur was mevrouw Belabed.

Het Europees Economisch en Sociaal Comité heeft tijdens zijn 395e zitting van 11 en 12 december 2002 (vergadering van 12 december) het volgende advies uitgebracht, dat met 77 stemmen vóór en 12 stemmen tegen, bij 7 onthoudingen, werd goedgekeurd.

Samenvatting

A. De uitbreiding heeft voor de Europese Unie aanzienlijke politieke, maatschappelijke en economische gevolgen en biedt bovendien een unieke kans om de vrede en stabiliteit in Europa eens en voor altijd veilig te stellen.

B. Hoewel het transformatieproces in de kandidaat-lidstaten ingrijpende economische en maatschappelijke gevolgen met zich meebrengt en van grote delen van de bevolking aanzienlijke offers eist, zijn de toetredingsonderhandelingen al in de eindfase gekomen.

C. Het Comité is evenals het Deense voorzitterschap van oordeel dat het vastgelegde tijdschema moet worden aangehouden, maar dat elke kandidaat-lidstaat op zijn eigen merites moet worden beoordeeld.

D. De uitbreiding van de interne markt zal de Unie heel wat economische voordelen opleveren en zal bovendien haar concurrentiepositie verstevigen, op voorwaarde dat zij haar potentieel, en met name haar menselijk potentieel, op een adequate manier benut.

E. Voor de acceptatie van de uitbreiding door de burger is het van essentieel belang dat de hele bevolking er de vruchten van plukt.

F. De kandidaat-lidstaten moeten zich met de hulp van de Unie blijven inspannen om hun bestuurs- en justitieapparaat verder uit te bouwen, zodat het acquis er geen louter papieren bestaan leidt, maar daadwerkelijk wordt toegepast en nageleefd.

G. Daar de overname van het acquis en de economische integratie van de "oude" en de "nieuwe" lidstaten met ingrijpende economische en sociale veranderingen gepaard gaan, hebben zowel de Unie als de kandidaat-lidstaten om overgangsregelingen verzocht. Dergelijke regelingen zorgen weliswaar voor een meer geleidelijke overgang, maar veroorzaken tegelijk een tweedeling binnen de interne markt, reden waarom er behoedzaam mee moet worden omgesprongen.

H. De Unie moet na de uitbreiding doorgaan met het ondersteunen van het transformatieproces in de nieuwe lidstaten en het wegwerken van de economische en sociale verschillen tussen de oude en de nieuwe lidstaten. Dit is een conditio sine qua non voor een coherente sociaal-economische ontwikkeling en voor het realiseren van de doelstellingen van Lissabon. Op alle beleidsterreinen moet ernaar worden gestreefd de verschillen tussen de oude en de nieuwe regio's zo snel mogelijk uit de wereld te helpen.

I. Speciale aandacht verdient de bijzondere situatie van grensregio's. Via maatregelen ter bevordering van grensoverschrijdende samenwerkingsinitiatieven moeten grensregio's worden geholpen de voordelen van hun ligging optimaal te benutten en de nadelen ervan zoveel mogelijk te beperken.

J. Om de kandidaat-lidstaten te helpen bij de voorbereiding van de toetreding, heeft de Unie specifieke steunprogramma's in het leven geroepen en laat zij hen ook alvast aan een aantal EU-programma's deelnemen. Een en ander gaat echter met zo veel bureaucratische rompslomp gepaard dat de kandidaat-lidstaten in de praktijk weinig aan deze programma's hebben. De Unie zou er dan ook goed aan doen deze eens grondig tegen het licht te houden om na te gaan of de procedures niet kunnen worden vereenvoudigd.

K. Als "Waarnemingspost voor de Interne Markt" tracht het Comité het toetredingsproces in de kandidaat-lidstaten vooruit te helpen door er hoorzittingen te organiseren en samen te werken met de sociale partners. Bovendien heeft het met de oprichting van de PRISM-databank een informatiebron met allerlei nuttige gegevens over de verdere ontwikkeling van de interne markt in het leven geroepen. Een van zijn vele andere voorstellen is het voorstel om in de kandidaat-lidstaten speciale coördinatiecentra op te richten.

1. Inleiding

1.1. Deze nieuwe uitbreidingsronde is voor de toekomst van de Europese Unie van cruciaal belang. Zij biedt niet alleen een unieke gelegenheid om de vrede en de stabiliteit in Europa eens en voor altijd veilig te stellen, maar ook een historische kans om de Europese landen te verenigen rond een project dat stoelt op gemeenschappelijke democratische waarden. De uitbreiding zal niet alleen de vrede en stabiliteit in Europa definitief veiligstellen - een doelstelling die alle andere in de schaduw plaatst - maar ook in economisch en maatschappelijk opzicht tal van nieuwe kansen en uitdagingen met zich meebrengen.

1.2. Hoewel het transformatieproces in de kandidaat-lidstaten ingrijpende economische en sociale veranderingen met zich meebrengt en van grote delen van de bevolking aanzienlijke offers eist, zijn de toetredingsonderhandelingen met tien van de twaalf landen (Cyprus, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Malta, Polen, Slovenië, Slowakije en Tsjechië) al in de eindfase gekomen. Daarbij zijn Cyprus en Malta een geval apart omdat zij niet hun gehele bestel hoefden om te vormen, terwijl Bulgarije en Roemenië een grotere achterstand moesten inhalen dan de andere kandidaat-lidstaten en daarom zelf een latere toetredingsdatum hebben voorgesteld. De problematiek rond de geopolitieke situatie van de toekomstige Russische enclave Kaliningrad heeft het Comité in een ander advies behandeld(1).

1.3. Volgens de Commissie zullen alle kandidaat-lidstaten, op Bulgarije en Roemenië na, binnen afzienbare tijd in staat zijn de concurrentiedruk binnen de interne markt het hoofd te bieden. Zij zouden inmiddels allemaal over een "functionerende markteconomie" en een voldoende ontwikkeld bestuurs- en justitieapparaat beschikken, zodat zij volop kunnen meedraaien in de interne markt. Daar juist het vooruitzicht op toetreding tot de Unie het transformatieproces in deze landen heeft versneld, moet er alles aan worden gedaan om te voorkomen dat het toetredingsproces onnodige vertraging oploopt en de kandidaat-lidstaten daardoor teleurgesteld raken.

1.4. Net als het Deense voorzitterschap(2) is het Comité van mening dat het vastgelegde tijdschema moet worden aangehouden. Sommige kandidaat-lidstaten maken echter grotere vorderingen dan andere. Landen die aan de criteria van Kopenhagen voldoen zouden na het afsluiten van de onderhandelingen op de geplande datum moeten kunnen toetreden.

1.5. De economische integratie van de kandidaat-lidstaten in de Unie, en de daarmee samenhangende overname van het omvangrijke acquis, zal dit keer meer voeten in de aarde hebben dan bij vorige toetredingen. In vergelijking met vroeger zijn er nu drie complicerende factoren:

i) de grotere omvang van de huidige kandidaat-lidstaten (zowel qua oppervlakte als qua bevolking),

ii) de verdere ontwikkeling en verdieping van de Unie sinds de vorige toetredingen en

iii) de relatief zwakke economische prestaties van de huidige toetreders (met name in termen van BBP per hoofd van de bevolking).

1.6. De Unie zal er na de komende uitbreiding heel anders uitzien dan nu. Het "Europa van 27" zal 34 % groter zijn en 28 % meer inwoners tellen dan het "Europa van 15". Daar staat evenwel tegenover dat het BBP van de Unie slechts met 5 % zal stijgen, waardoor het BBP per hoofd van de bevolking statistisch gezien met liefst 18 % zal afnemen. De inkomensverschillen tussen landen, regio's en personen zullen een flink stuk groter worden. Verwacht wordt dat het 10 à 30 jaar zal duren voordat het reële BBP van de toekomstige lidstaten het niveau van dat van de huidige lidstaten zal bereiken. Economische convergentie alleen (zowel nominaal als reëel) is echter niet voldoende: ook op sociaal gebied moet de kloof tussen oude en nieuwe lidstaten worden gedicht(3).

1.7. Het Comité blijft erbij dat de uitbreiding van de interne markt heel wat economische voordelen zal opleveren, mits beide partijen de nodige aanpassingen doorvoeren om tot een werkelijk geïntegreerde markt te komen(4). Om te beginnen zal de toename van het aantal producenten, toeleveringsbedrijven en consumenten de handel een extra impuls geven. Er zullen zich ook geheel nieuwe mogelijkheden voor (grensoverschrijdende) samenwerking aandienen. Bovendien zal de uitbreiding positieve gevolgen hebben voor het aanbod van potentiële toeleveringsbedrijven, de mogelijkheid tot het realiseren van schaalvoordelen, de klantnabijheid enz. Verder zal de modernisering van het overheidsapparaat tot een vermindering van de bureaucratische rompslomp en een verbetering van de dienstverlening leiden, wat op zijn beurt de economische groei zal bevorderen en de toepassing van de wetgeving (met name het vennootschapsrecht, de belastingwetgeving en het administratief recht) zal vergemakkelijken. En ten slotte zal de oprichting van toezichthoudende en privatiseringsorganen en de totstandbrenging van een netwerk van onafhankelijke belasting- en bedrijfsconsulenten de aanpassing van het bedrijfsleven aan zijn integratie in de interne markt vergemakkelijken.

1.8. De uitbreiding zal de Unie op een dynamisch groeipad brengen en Europa's concurrentiepositie verstevigen. De kans is groot dat de kosten-batenbalans uiteindelijk volledig doorslaat ten gunste van de baten. Voor de acceptatie door de burger is echter ook de verdeling van de lusten en de lasten van doorslaggevend belang. De uitbreiding kan al naar gelang de sector, de regio en het tempo van het aanpassingsproces sterk uiteenlopende gevolgen hebben. Het Comité vindt het een goede zaak dat de Commissie meer aandacht is gaan schenken aan het verstrekken van adequate informatie over de voordelen van de uitbreiding, maar voor het welslagen van deze nieuwe uitbreidingsronde is ook een grotere openheid ten aanzien van de problemen en risico's van cruciaal belang, omdat dit een conditio sine qua non is om de problemen op de juiste manier te kunnen aanpakken.

2. Het acquis communautaire

2.1. De kandidaat-lidstaten moeten het acquis in hun eigen wetgeving opnemen en moeten de nieuwe regels ook daadwerkelijk toepassen. Dit is geen gemakkelijke opgave, die ook nog eens hoge kosten met zich meebrengt. Verscheidene landen hebben dit probleem dan ook bij de toetredingsonderhandelingen te berde gebracht.

2.2. Zowel de overname als de toepassing van het acquis vereisen een modern bestuurssysteem dat stoelt op de beginselen van de rechtsstaat en volledig is toegespitst op de dienstverlening aan de burger. Net als de Commissie acht het Comité het dan ook van het grootste belang dat de kandidaat-lidstaten de nog resterende tijd gebruiken om hun bestuurs- en justitieapparaat verder uit te bouwen. Alleen zo kan worden voorkomen dat de wet- en regelgeving van de Unie er na de toetreding een louter papieren bestaan gaat leiden.

2.3. Om het acquis daadwerkelijk te kunnen toepassen is een goed gestructureerd bestuurs- en justitieapparaat met goed opgeleid en goed betaald personeel vereist. Verder is het zaak dat de burgers ergens terecht kunnen met hun vragen en klachten over de geldende regels en normen c.q. de praktische toepassing hiervan. Het Comité kan het dan ook alleen maar toejuichen dat speciale programma's en actieplannen worden gelanceerd om de capaciteitsopbouw in de kandidaat-lidstaten te stimuleren.

2.4. Een probleem waaraan nog geen aandacht wordt geschonken, is de toename van het aantal officiële talen. Het Comité wijst erop dat extra middelen en personeel zullen moeten worden ingezet om al deze talen af te dekken. Het dringt er bij de Raad op aan deze kwestie nader onder de loep te nemen.

2.5. Zowel de Unie als de kandidaat-lidstaten hebben op een aantal gevoelige terreinen uit technische, economische of politieke overwegingen om een overgangsregeling verzocht. Het Comité is ervan overtuigd dat de kandidaat-lidstaten er uiteindelijk in zullen slagen hun hele bestel af te stemmen op dat van de Unie, net zoals zij erin zijn geslaagd hun planeconomie om te vormen tot een vrije markteconomie. Het beseft echter dat de aanpassing aan de regels van de interne markt veel tijd in beslag neemt en dat de kandidaat-lidstaten ook ná hun toetreding nog enige tijd nodig zullen hebben om dit proces af te ronden.

2.6. Overgangsregelingen kunnen voor beide partijen een goede zaak zijn, maar hebben wel een beperkend effect op de werking van de interne markt. Daarom mag van deze mogelijkheid alleen gebruik worden gemaakt als het aanpassingsproces zónder overgangsregeling tot economisch of sociaal onaanvaardbare situaties zou leiden. Bovendien moeten overgangsperiodes zo kort mogelijk worden gehouden en moeten zij worden gebruikt om de nodige aanpassingen door te voeren. Wat de internemarktproblematiek betreft zorgen de volgende onderdelen van het acquis nog voor problemen:

2.6.1. Vrij verkeer van kapitaal. In alle kandidaat-lidstaten mogen buitenlanders pas na een overgangsperiode landbouwgrond kopen en geldt voor de aankoop van een tweede woning een overgangstermijn van vijf jaar. Dergelijke regelingen zijn te rechtvaardigen omdat deze kwestie in vele kandidaat-lidstaten erg gevoelig ligt. Het is overigens zo goed als zeker dat de onroerendgoedprijzen in de nieuwe lidstaten geleidelijk aan zullen stijgen.

2.6.2. Vrij verkeer van werknemers. Op dit terrein liggen de meningen zeer ver uit elkaar. Het Comité heeft er in dit verband al op gewezen dat "er maatregelen zullen moeten komen om de te verwachten immigratiestromen over periodes, landen en sectoren te spreiden" en dat eventuele overgangsmaatregelen ter beperking van het vrije verkeer van werknemers en van de vrijheid van dienstverlening op de specifieke situatie in de diverse regio's en sectoren moeten worden afgestemd, op gezette tijden opnieuw moeten worden bekeken en op een flexibele manier moeten worden uitgevoerd(5). De Unie heeft het gevoelige karakter van deze problematiek in haar gemeenschappelijk standpunt beklemtoond en heeft inmiddels al met nagenoeg alle kandidaat-lidstaten overgangsregelingen afgesproken. Het Comité kan zich daarmee verenigen en hoopt dat tijdens deze overgangsperioden maatregelen zullen worden genomen om tot één grote gemeenschappelijke arbeidsmarkt te komen.

2.6.3. Een groot probleem is nog steeds de wederzijdse erkenning van diploma's en getuigschriften en de afschaffing van discriminaties en beperkingen op het vlak van de toegang tot bepaalde beroepen. Ook de coördinatie van de socialezekerheidssystemen en de coördinatie en samenwerking op het gebied van de inkomstenbelasting zorgen nog voor problemen.

2.6.4. Vrij verkeer van personen. De personencontroles aan de grenzen zullen na de toetreding van de nieuwe lidstaten nog een tijd gehandhaafd worden. De binnengrenzen zullen pas worden opgeheven wanneer de nieuwe lidstaten aan alle voorwaarden voor toetreding tot de Schengen-overeenkomst voldoen. Dit houdt met name in dat zij over een operationeel Schengen-informatiesysteem (SIS) moeten beschikken. Naar alle waarschijnlijkheid zullen zij bij hun toetreding echter nog niet in staat zijn alle onderdelen van de Schengen-overeenkomst uit te voeren. Gelet op het tijdschema voor de invoering van het Schengen-informatiesysteem van de tweede generatie (SIS II), dat volgens de meest recente gegevens op zijn vroegst eind 2005 operationeel kan zijn, is het onwaarschijnlijk dat nog vóór dit tijdstip een besluit over de opheffing van personencontroles aan de binnengrenzen kan worden genomen. Verder neemt ook het evaluatieproces de nodige tijd in beslag en ten slotte vereisen ook de overgangsbepalingen in het kader van de regeling inzake tabaksaccijnzen een voortzetting van de grenscontroles (zie par. 3.3.2.5).

2.6.5. Vrij verkeer van goederen

2.6.5.1. Op het vlak van de handel in landbouwproducten hebben de kandidaat-lidstaten om een tijdelijke ontheffing van een aantal veterinaire en fytosanitaire voorschriften verzocht - in vele gevallen met succes. Bijna alle kandidaat-lidstaten hebben overgangstermijnen van gemiddeld drie jaar gevraagd om hun levensmiddelenbedrijven de tijd te geven de nodige herstructureringen door te voeren. Als de Unie hiermee instemt, mogen de producten uit de bedrijven in kwestie niet naar andere lidstaten worden uitgevoerd.

2.6.5.2. Hoewel de onderhandelingen over dit hoofdstuk nog grotendeels in de bilaterale fase zitten en de situatie daardoor nog zeer onoverzichtelijk is, kan men er niettemin van uitgaan dat de overgangsregelingen voor al dan niet verwerkte landbouwproducten nadelige gevolgen zullen hebben voor het goederenverkeer binnen de interne markt. Zowel aan de grenzen als in het binnenland zullen controles moeten worden uitgevoerd om de bestemming van de goederen te verifiëren, waardoor het goederenverkeer tussen de oude en de nieuwe lidstaten ongetwijfeld vertraging zal oplopen. Het Comité beseft dat controles noodzakelijk zijn, maar vestigt er niettemin de aandacht op dat grote vertragingen hoge economische kosten met zich mee kunnen brengen.

2.6.5.3. Het Comité pleit ook voor maatregelen om de voedselveiligheid te waarborgen. Levensmiddelen uit kandidaat-lidstaten dienen aan dezelfde hoge veiligheidsnormen te voldoen als levensmiddelen die in de Unie worden geproduceerd. Op dit terrein moeten de volgende aspecten nog worden geregeld: efficiëntie van de controles aan de buitengrenzen, naleving van de strenge communautaire gezondheidsvoorschriften met betrekking tot BSE, aanpassing van de levensmiddelenbedrijven aan de EU-normen en naleving van de EU-regels ter bescherming van dieren. Voor de praktische organisatie van de veterinaire en andere controles aan de buitengrenzen zijn ook gebouwen, apparatuur en personeel noodzakelijk.

2.6.5.4. Wat ten slotte de certificeringsproblematiek betreft is het Comité het met de Commissie eens dat de kandidaat-lidstaten uiterlijk in december 2003 "volwaardig en actief lid" van CEN en Cenelec moeten zijn(6). Het pleit voor één uniforme certificeringsprocedure voor de gehele Unie omdat het naast elkaar bestaan van verscheidene systemen tot onnodige complicaties en administratieve rompslomp zou leiden, waarvan vooral kleine en middelgrote bedrijven de dupe zouden zijn.

2.6.6. Vrijheid van dienstverlening. De meeste kandidaat-lidstaten hebben overgangsregelingen ten behoeve van hun financiële sector weten te bedingen: uitzonderingsregelingen voor kleine coöperatieve banken, minimum-kapitaaldekkingsvereisten voor coöperatieve banken en pensioenfondsen, enz. Bovendien werd overeengekomen dat de kandidaat-lidstaten alleen de na 31 december 1999 ingevoerde beperkingen in het kapitaalverkeer met derde landen hoeven op te heffen en dat zij voor alle eerder ingevoerde beperkingen een uitzonderingsregeling krijgen.

2.7. Wil men bereiken dat de interne markt echt functioneert, dan zullen de controles aan de buitengrenzen moeten worden opgevoerd. Daarbij moet overal op dezelfde manier te werk worden gegaan, zodat ook aandacht zal moeten worden geschonken aan de opleiding en salariëring van het betrokken personeel, de invoering van gemeenschappelijke regels en het toezicht op de naleving hiervan.

2.8. De uitbreiding van het acquis tot de nieuwe lidstaten vormt een historische uitdaging. Zelfs de huidige lidstaten zijn er, tien jaar na het van start gaan van het proces dat tot de totstandkoming van één grote interne markt moest leiden, nog altijd niet in geslaagd bepaalde essentiële onderdelen van het acquis over te nemen. De verdere uitbouw van het geharmoniseerde c.q. geüniformeerde recht conform de doelstellingen van het proces van Lissabon zal dan ook geen gemakkelijke opgave zijn. Voor de toekomst van de Unie en voor de nagestreefde verbetering van het leef- en werkklimaat is het van het grootste belang dat het gemeenschapsrecht en het EU-beleid aan de nieuwe ontwikkelingen worden aangepast en dat het acquis voortdurend wordt gemoderniseerd. Er moet op worden toegezien dat dit proces niet tot stilstand komt.

2.9. Aangezien het acquis niet eens en voor altijd vastligt, vindt de Commissie terecht dat de kandidaat-lidstaten ook na hun toetreding aan hun bestuurscapaciteit moeten blijven sleutelen. De overgang van een gesloten economie naar een sociale markteconomie zal pas al haar vruchten afwerpen als zij het rechtskader voor de toepassing van hun wet- en regelgeving op gebieden als mededingingsrecht, consumentenbescherming, sociaal en arbeidsrecht enz. voortdurend aanpassen. De opbouw van een adequate bestuurscapaciteit is geen proces waaraan automatisch een einde komt zodra de kandidaat-lidstaten volwaardig lid van de Unie zijn geworden. Het Comité vindt het dan ook een goede zaak dat de Commissie de nieuwe lidstaten nog een tijdlang wil blijven helpen met het verbeteren van hun bestuurscapaciteit(7).

2.10. De verdere ontwikkeling van het acquis zal ook afhangen van de manier waarop de besluitvorming binnen de Unie haar beslag krijgt. Daarom zou moeten worden nagegaan of de besluitvorming in de Raad, die met name als gevolg van de in 2000 in Nice uitgewerkte regeling voor het wegen van de stemmen een vrij complexe aangelegenheid is, niet transparanter en efficiënter kan worden gemaakt. Blijkens tal van enquêtes hebben de burgers vooral kritiek op het gebrek aan transparantie in het Europese besluitvormingsproces. In een Unie met 27 lidstaten dreigt het gebrek aan transparantie echter alleen maar groter te worden. Wil men de Unie werkelijk uitbouwen tot een "Europa van de burgers", dan moeten de besluitvormingsprocedures worden vereenvoudigd.

2.11. Van doorslaggevend belang voor de modernisering van het acquis is ten slotte ook de efficiëntie van het economische en sociale cohesiebeleid in de uitgebreide Unie. Hoe sneller economische en sociale verschillen tussen de huidige en de toekomstige lidstaten worden weggewerkt, des te sneller aan de verdere ontwikkeling van de Unie als geheel kan worden gewerkt. Op alle beleidsterreinen, incl. op het vlak van de structuurfondsen(8), moet ernaar worden gestreefd de ongelijkheid tussen de oude en de nieuwe regio's zo snel mogelijk uit de wereld te helpen en de Unie in staat te stellen zich volledig te concentreren op haar verdere economische en sociale ontwikkeling en op het in Lissabon vastgelegde doel, nl. van Europa "in het komende decennium (...) de meest dynamische en concurrerende kenniseconomie van de wereld" te maken met inachtneming van een andere fundamentele doelstelling van de Unie, nl. het verbeteren van de sociale en regionale samenhang. Op die manier wordt de basis gelegd voor de verdere ontwikkeling van de Unie, zowel in economisch opzicht (interne markt) als vanuit sociaal oogpunt en vanuit het oogpunt van de consumenten- en milieubelangen (drie aspecten die niet meer los van het internemarktbeleid kunnen worden gezien)(9).

3. Ontwikkelingen, kansen en problemen in specifieke sectoren

3.1. In het internemarktbeleid draaide aanvankelijk alles om harmonisatie, wederzijdse erkenning, omzetting, naleving en handhaving van gemeenschapsrecht, het oplossen van problemen en normalisatie, maar zoals gezegd is gaandeweg ook de aandacht voor sociale aangelegenheden en voor de bescherming van de consument en het milieu aanzienlijk toegenomen. Ook de euro en de uitbreiding zullen de integratie een nieuwe impuls geven(10). In het onderstaande worden enkele specifieke sectoren onder de loep genomen die niet alleen vanuit het oogpunt van de interne markt maar ook vanuit het oogpunt van de uitbreiding van groot belang zijn. Waar het met name om gaat is dat de voordelen van de uitbreiding op een billijke manier worden verdeeld. De uitbreiding van de interne markt moet de burgers - als consumenten, maar ook als werknemers of ondernemers - concrete voordelen opleveren.

3.2. Economische herstructurering en economische ontwikkeling

3.2.1. Het transformatieproces heeft de volkshuishoudingen van de kandidaat-lidstaten helemaal op zijn kop gezet, want niet alleen het economisch systeem als zodanig maar ook de economische structuur ondergingen ingrijpende veranderingen (omschakeling van een planeconomie naar een markteconomie en modernisering van de economische structuur zoals die tot uitdrukking komt in het relatieve gewicht van landbouw, industrie en dienstensector). Vele traditionele zware en mono-industrieën (vooral in de kolen- en staalsector) konden de concurrentie uit andere landen niet aan. Vooral de staalindustrie in Hongarije, Polen, Slowakije en Tsjechië had met dit probleem te kampen. De omschakeling van deze - geografisch sterk geconcentreerde - industrieën heeft de betrokken regio's met enorme sociaal-economische problemen opgezadeld.

3.2.2. Met de uitbreiding van de interne markt zal ook in de huidige lidstaten de concurrentiedruk toenemen. Aangezien de interne markt een van de steunpilaren van het Europese integratieproject is, zal de Unie dus voor een grote uitdaging komen te staan en zal zij alle middelen moeten inzetten om het beschikbare potentieel optimaal te benutten en haar economische groei zo veel mogelijk te stimuleren. Als zij de voordelen van de interne markt werkelijk wil benutten en de "meest concurrerende economie ter wereld" wil worden, kan zij het zich niet veroorloven dit potentieel ongebruikt te laten.

3.2.3. Zij moet er bijgevolg alles aan doen om ook het nog "sluimerende" potentieel te ontsluiten want alleen op die manier zal zij maximaal profijt kunnen trekken van de nieuwe kansen die de uitbreiding van de interne markt haar gaat bieden. Dit moet bij alle beleidsmaatregelen met een economische inslag de achterliggende gedachte zijn (b.v. bij maatregelen ten behoeve van bedrijfsleven, ter bevordering van het ondernemerschap, ter ondersteuning van het MKB, in het kader van het mededingingsbeleid, het technologiebeleid in het algemeen en het ICT-beleid in het bijzonder, het arbeidsmarkt- en het werkgelegenheidsbeleid, het structuurbeleid en het macro-economisch beleid, althans voor zover op EU-niveau een macro-economisch beleid kan worden gevoerd).

3.2.4. Belangrijk is dat vrijkomende arbeidskrachten via gerichte maatregelen op nieuwe taken worden voorbereid. Actieve deelname aan EU-programma's, en met name aan bepaalde opleidingsprogramma's (beroepsopleiding, herscholing, levenslang leren), is een essentiële voorwaarde om het herstructureringsproces tot een goed einde te brengen en de doelstellingen van Lissabon te realiseren. Bovendien kunnen op die manier ook de sociale gevolgen van dit proces tot een minimum worden beperkt.

3.2.5. Bijzonder problematisch is de situatie in grensregio's. Het kan dan ook alleen maar worden toegejuicht dat de Unie speciale maatregelen heeft genomen om het herstructureringsproces in dit soort regio's in goede banen te leiden (uitbouw van de infrastructuur, specifieke opleidingsmaatregelen en maatregelen ten behoeve van kleine en middelgrote ondernemingen)(11). Positief zijn ook de grensoverschrijdende samenwerkingsinitiatieven die de aangrenzende regio's en de sociale partners hebben opgezet. Dergelijke initiatieven moeten worden ondersteund en verder uitgebouwd.

3.2.6. Het Comité verwacht in dit verband ook veel heil van de uitwerking van grensoverschrijdende strategieën voor de ontwikkeling van grensregio's en de verspreiding van informatie over best practices. Een voorbeeld van dergelijke interregionale samenwerking is de "euregio" Saar-Lor-Lux, waar permanente structuren voor onderlinge samenwerking en voor het stimuleren van de ontwikkeling van de gehele regio in het leven werden geroepen en alle relevante actoren actief bij een en ander worden betrokken. In deze regio werd o.m. ook een grensoverschrijdende sociaal-economische raad opgericht.

3.2.7. Landbouw

3.2.7.1. Een van de meest problematische aspecten van de uitbreiding is het landbouwvraagstuk. De landbouw speelt in sommige kandidaat-lidstaten een veel belangrijkere rol dan in de huidige lidstaten. Bovendien zijn er tussen de landbouw in de kandidaat-lidstaten en die in de huidige lidstaten nogal wat verschillen (b.v. kwaliteitsverschillen in de zuivelsector), met alle gevolgen van dien voor de voedselkwaliteit en de onderlinge handel.

3.2.7.2. De standpunten ten aanzien van de Commissievoorstellen met betrekking tot de tenuitvoerlegging van het gemeenschappelijk landbouwbeleid in de kandidaat-lidstaten lopen sterk uiteen. De in juli 2002 voorgestelde hervormingen zijn voor de verdere ontwikkeling van de sector van groot belang. Positief is met name de voorgestelde overschakeling van een productiegericht beleid op een beleid dat meer oog heeft voor het milieu, meer belang hecht aan kwaliteit (en daarmee ook aan kleinschaligheid), meer gericht is op het garanderen van een redelijk inkomen en vooral ook tot doel heeft de herstructurering van de landbouwsector en de ontwikkeling van het platteland te stimuleren.

3.3. Modernisering van de markten en verbetering van het ondernemingsklimaat

3.3.1. Privatisering en liberalisering

3.3.1.1. Privatiseringen hebben een belangrijke rol gespeeld in het transformatieproces. In sommige kandidaat-lidstaten is de economie er met sprongen op vooruitgegaan dankzij investeringen van buitenlandse ondernemingen in belangrijke economische sectoren, waardoor kapitaal en know how het land in werden gebracht. Voor de bedrijven in kwestie waren deze privatiseringen een goede zaak (stijging van de productiviteit), maar voor de werknemers was dat niet altijd het geval: velen verloren hun baan, waardoor de werkloosheid toenam en de overheid zich uiteindelijk genoodzaakt zag deze met macro-economische instrumenten en financiële steun te bestrijden.

3.3.1.2. Vaak werd bij deze privatiseringen echter overhaast te werk gegaan en verzuimd een adequaat juridisch en institutioneel kader te scheppen om een en ander in goede banen te leiden(12). Dit had ongewenste neveneffecten, vooral in de sector diensten van algemeen belang, en met name op infrastructuurgebied. Diensten van algemeen belang zijn van cruciaal belang voor de kwaliteit van het bestaan, maar ook voor de aantrekkingskracht van een regio op investeerders, en daarmee ook voor zijn concurrentievermogen. Investeerders steken hun geld immers het liefst in regio's met een evenwichtig aanbod aan dit soort diensten.

3.3.1.3. Vooral perifere regio's in kandidaat-lidstaten, waar de infrastructuurvoorzieningen sterk te wensen overlaten, zijn voor het wegwerken van hun ontwikkelingsachterstand sterk afhankelijk van goede infrastructuurvoorzieningen. De regio's, steden en gemeenten in Midden- en Oost-Europa verkeren in een uiterst moeilijke situatie: zij dienen enerzijds hun verplichting tot algemene dienstverlening na te komen en anderzijds zich op te maken voor de "concurrentieslag" binnen de uitgebreide Unie. Bovendien is hun financiële armslag beperkt, zodat vele er de voorkeur aan geven diensten uit te besteden en te dereguleren.

3.3.1.4. Met het oog op de interne markt en de belangen van de consument worden ook in de Unie diensten van algemeen belang opengesteld voor concurrentie en traditionele infrastructuursectoren als vervoer, energie, telecommunicatie, watervoorziening en afval- en milieubeheer gedereguleerd. Vaak wordt daarbij evenwel over het hoofd gezien dat diensten van algemeen belang specifieke kenmerken vertonen, waardoor een 100 % marktconforme werking op die termijn niet mogelijk is. Deze sector is veel meer gediend met duidelijke algemene regels (verplichtingen inzake openbare dienstverlening en algemene beginselen voor de dienstverlening), die ervoor moeten zorgen dat de kwantiteit, kwaliteit en continuïteit nooit in het gedrang komen.

3.3.1.5. Het Comité pleit dan ook voor een juist evenwicht tussen algemeen belang en concurrentie(13). Particuliere aanbieders denken niet in termen van regionale ontwikkeling, maar van rendement. Daarom moet ervoor worden gezorgd dat alle aanbieders, zowel publieke als particuliere, onder gelijke voorwaarden hun diensten kunnen aanbieden en op die manier een bijdrage kunnen leveren aan de ontwikkeling van de betrokken regio's.

3.3.1.6. In de Unie zijn alle diensten van algemeen belang in een permanent aanpassings- en moderniseringsproces verwikkeld. Met het oog op het algemeen belang, en om de voorzieningscontinuïteit veilig te stellen, werden in de lidstaten regelgevende instanties in het leven geroepen, die op basis van uitvoeringswetten het liberaliserings-, demonopoliserings- en denationaliseringsproces in goede banen moeten leiden. De liberalisering van dit soort diensten heeft verreikende gevolgen voor de klantgerichtheid, de beschikbaarheid, de prijs en de wijze van factureren.

3.3.1.7. In de kandidaat-lidstaten is dit liberaliseringsproces nog maar pas op gang gekomen. Door de verouderde productiemethoden en de op energie-intensieve industriële verbruikers afgestemde tariefstructuren liggen zij een flink stuk achterop waar het gaat om de instelling van regelgevende instanties en de aanpassing aan de "spelregels" op de internationale energiemarkten. Daarom hebben zij om overgangsregelingen verzocht. De openstelling van hun markten kan echter alleen dán het verhoopte effect sorteren als deze overgangsperiodes worden benut om nationale regelgevende instanties in het leven te roepen. Deze moeten de nodige juridische, technische en financiële steun krijgen om met de belangen van alle betrokken partijen - consumenten, producenten en personeel - in dezelfde mate rekening te kunnen houden.

3.3.2. Belastingpolitiek

3.3.2.1. De belastingstelsels van de lidstaten zijn nog niet aan recente ontwikkelingen als het globaliseringsproces, de economische integratie in het kader van de interne markt en de totstandkoming van de Europese Monetaire Unie aangepast. Ook de uitbreiding zal voor de belastingstelsels aanzienlijke gevolgen hebben, zodat de tijd nu echt begint te dringen om de desbetreffende EU-richtlijnen in de nationale wetgevingen over te nemen.

3.3.2.2. Net als op andere terreinen kunnen overgangsregelingen de kandidaat-lidstaten helpen negatieve economische en sociale gevolgen van de overname van het belasting-acquis te ondervangen en zich soepel in de interne markt te integreren. Met overgangs- en uitzonderingsregelingen moet echter zeer terughoudend worden omgegaan om belastingconcurrentie en de daaraan verbonden begrotingsproblemen en concurrentieverstoringen te voorkomen.

3.3.2.3. Het Comité wijst erop dat juist nu, met de uitbreiding in het vooruitzicht, erosie van de belastinggrondslag moet worden vermeden omdat noch de toekomstige noch de huidige lidstaten daarbij gebaat zijn. De kandidaat-lidstaten zouden, nu zij zulke ingrijpende hervormingen moeten doorvoeren, in financiële moeilijkheden kunnen komen, wat dan weer nadelig zou kunnen uitpakken voor het politieke draagvlak voor de uitbreiding in de huidige lidstaten.

3.3.2.4. Het Comité pleit dan ook voor een zodanige aanpassing van de belastingstelsels dat enerzijds alle fiscale belemmeringen voor een vlotte werking van de interne markt komen weg te vallen en er een einde komt aan de belastingconcurrentie tussen de lidstaten (met name op het vlak van de vennootschapsbelasting), maar anderzijds toch nog voldoende middelen beschikbaar zijn om de taken en problemen in de uitgebreide Unie op een adequate manier aan te pakken en de sociaal-economische verschillen weg te werken. Nu de Unie zich opmaakt voor een nieuwe uitbreidingsronde, zijn dergelijke aanpassingen meer dan ooit noodzakelijk en zijn bepaalde uitzonderingsregelingen, zoals de speciale belastingregelingen voor internationale concerns die sommige landen erop nahouden (en die overigens tegen het geldende gemeenschapsrecht indruisen), volkomen uit den boze.

3.3.2.5. Dit geldt in bepaalde gevallen ook voor uitzonderingsregelingen of ruimhartige overgangsregelingen op het gebied van de BTW- en accijnsheffing: als de goederen in kwestie gemakkelijk te vervoeren zijn en/of slechts over een korte afstand vervoerd moeten worden, kan een laag belastingniveau in combinatie met lage prijzen tot concurrentieverstoringen, smokkel en zwarthandel leiden. Zo hebben alle kandidaat-lidstaten een overgangsregeling voor de accijnsheffing op tabaksproducten weten te bedingen. Deze bepaalt evenwel dat de kandidaat-lidstaten toezicht moeten uitoefenen op hun tabakssector en dat de huidige lidstaten kwantitatieve beperkingen mogen invoeren. Het Comité kan zich met dit alles verenigen omdat dergelijke maatregelen noodzakelijk zijn om smokkel tegen te gaan, maar het beseft wel dat de hieruit voortvloeiende grenscontroles een hinderpaal kunnen vormen voor het vrij verkeer van personen.

3.3.2.6. Positief is dat de Commissie de instelling van "speciale economische zones" in de kandidaat-lidstaten tracht te verhinderen. Letland heeft inmiddels al toegezegd het acquis onverkort te zullen toepassen. Ook de andere kandidaat-lidstaten dienen op dit vlak een inspanning te leveren. De Commissie gaat een en ander nauwgezet volgen. Door paal en perk te stellen aan het verschijnsel van de speciale economische zones wil zij de kans op concurrentieverstoringen verminderen, wat de verdere ontwikkeling van de interne markt alleen maar ten goede kan komen. Niet met speciale economische zones, maar met een adequaat regionaal en structuurbeleid moeten de kandidaat-lidstaten de ontwikkeling van hun regio's trachten te stimuleren.

3.3.3. MKB-beleid

3.3.3.1. Grote bedrijven en bedrijven met een grote omzet zullen in de interne markt beter hun mannetje kunnen staan dan kleine en middelgrote bedrijven. Bedrijven die zich na het wegvallen van het IJzeren Gordijn op de export zijn gaan richten hebben nog een extra voordeel door het feit dat zij al enigszins vertrouwd zijn met de buitenlandse markten.

3.3.3.2. Het opkomende midden- en kleinbedrijf heeft de nadelige gevolgen van bedrijfssluitingen en herstructureringsmaatregelen in de grote industriële centra uit de communistische tijd enigszins ondervangen en heeft ertoe bijgedragen dat de werkloosheid binnen de perken bleef, de levensstandaard niet daalde en sociale spanningen uitbleven.

3.3.3.3. Doordat kleine en middelgrote bedrijven onder moeilijke omstandigheden moeten opereren, heeft zich geleidelijk aan een grijs circuit ontwikkeld en laten de arbeidsvoorwaarden nogal eens te wensen over. Om een en ander in overeenstemming te brengen met de situatie in de Unie is het zaak de positie van de sociale partners te versterken (zowel werkgevers als werknemers) en speciale MKB-programma's op te zetten. Het komt er daarbij niet alleen op aan financiële steun te verlenen, maar ook de scholings- en bijscholingsmogelijkheden uit te bouwen en adequate administratieve structuren in het leven te roepen.

3.3.3.4. Door het ontbreken van een gestructureerde sociale dialoog - zowel op bedrijfsniveau als op bedrijfstakniveau - zijn de arbeidsverhoudingen een puur individuele aangelegenheid. Vakbonden, vrouwengroeperingen en kerkelijke organisaties wijzen bijvoorbeeld op de alsmaar verslechterende situatie van winkelpersoneel (werkdagen van 16 uren, geen vrije zon- of feestdagen ...) en de gevolgen daarvan voor het gezinsleven van de betrokkenen. Het Comité vindt deze situatie zeer verontrustend en pleit dan ook voor maatregelen die een goed functionerende sociale dialoog moeten garanderen.

3.3.3.5. Het Comité heeft er in zijn twee adviezen over het Europees handvest voor het kleinbedrijf(14), dat inmiddels ook door de kandidaat-lidstaten is ondertekend (Maribor, april 2002), op gewezen dat kleine ondernemingen een belangrijke rol spelen in het sociaal-economische ontwikkelingsproces in de kandidaat-lidstaten, met name vanwege hun positief effect op het vlak van de beroepsopleiding en de werkgelegenheid. Daarom is het zaak dat ook in de kandidaat-lidstaten specifieke steunmaatregelen ten behoeve van het kleinbedrijf worden genomen - uitgaande van de tien in het handvest geformuleerde aanbevelingen - en dat de Unie de samenwerking tussen organisaties van kleine ondernemingen uit de huidige en de toekomstige lidstaten tracht te stimuleren.

3.3.4. Op het vlak van het vervoerbeleid is met name het wegvervoer een gevoelig thema, vooral vanuit het oogpunt van de burger. In een eenheidsmarkt neemt het transportvolume onvermijdelijk toe, wat het vervoerbeleid er bepaald niet makkelijker op maakt: enerzijds moet ervoor worden gezorgd dat noodzakelijke vervoersbewegingen doorgang kunnen vinden, dat de verschillende vervoerswijzen (rail, weg, binnenvaart ...) op een adequate manier worden gecombineerd en dat ook met maatschappelijke en milieuaspecten rekening wordt gehouden; anderzijds moeten gerichte maatregelen (o.m. ook financiële stimulansen) niet noodzakelijke vervoersbewegingen verhinderen en ervoor zorgen dat wèl noodzakelijke vervoersbewegingen met zo weinig mogelijk kosten en op een zo milieuvriendelijk mogelijke manier hun beslag krijgen. Daar komt nog bij dat het sterk verschillende juridische (en met name arbeidsrechtelijke) kader en de al even sterk verschillende economische context tot concurrentieverstoringen en andere ongewenste ontwikkelingen kunnen leiden. Daarom moet al vóór de uitbreiding intensief met de kandidaat-lidstaten worden samengewerkt.

3.3.5. Op het vlak van het mededingingsbeleid vormt vooral de situatie van de staalindustrie in Hongarije, Polen, Slowakije en Tsjechië een heikel punt. De Midden- en Oost-Europese staalindustrie is weinig concurrerend, sterk vervuilend (waardoor de prijzen lager liggen) en sterk afhankelijk van overheidssubsidies (wat indruist tegen de regels van het mededingingsbeleid). De kandidaat-lidstaten verdedigen deze staatssteun met het argument dat het wegvallen van de subsidies een enorm sociaal probleem zou doen ontstaan en dat het geproduceerde staal voornamelijk naar Rusland wordt uitgevoerd. Het Comité heeft begrip voor deze argumentatie, maar wijst erop dat het juist om de aangevoerde redenen noodzakelijk is dat de kandidaat-lidstaten nog vóór hun toetreding de nodige herstructureringen doorvoeren. Zij moeten nú handelen om te voorkomen dat de nog niet opgeloste problemen overgangsregelingen noodzakelijk maken, met alle gevolgen vandien voor de concurrentieverhoudingen.

3.3.6. Op middellange termijn is er nog de kwestie van de deelname van de toekomstige lidstaten aan de Economische en Monetaire Unie. De ervaringen in Oost-Duitsland hebben uitgewezen dat niet overhaast te werk mag worden gegaan, maar grondig moet worden bekeken of de voorwaarden voor een succesvolle invoering van de euro wel zijn vervuld. In een eerste fase zouden de toekomstige lidstaten zich bij het wisselkoersmechanisme kunnen aansluiten, omdat dit het voordeel heeft dat hun wisselkoers dan binnen een bandbreedte van +/- 15 % kan fluctueren. Het Comité verwijst in dit verband overigens naar zijn advies over de gevolgen van de uitbreiding voor de Economische en Monetaire Unie.

3.4. Organisaties uit de sociale economie - een nogal vaag concept waarmee het geheel van coöperaties, onderlinge maatschappijen, vrijwilligersorganisaties, collectieve beheersverenigingen en ngo's wordt aangeduid(15) - spelen in de kandidaat-lidstaten een cruciale rol: zij vullen niet alleen lacunes in het aanbod aan overheidsvoorzieningen voor sociale achterstandsgroepen op, maar belangrijker nog: zij vervullen in àl deze landen - zij het niet overal in gelijke mate - een katalysatorfunctie in het kader van de ontluikende democratie en de toenemende burgerbetrokkenheid. Het zou een enorm verlies zijn als deze sector door zijn structurele zwakte, zijn versnippering en zijn gebrek aan coördinatie zou verkommeren of zelfs helemaal zou verdwijnen, want dit zou aanzienlijke maatschappelijke, politieke, financiële en culturele gevolgen hebben, ook voor de huidige lidstaten. Daarom pleit het Comité voor de instelling van een speciaal fonds met als doel de verdere ontwikkeling van de sociale economie in de huidige én de toekomstige lidstaten te bevorderen en deze voor de sociaal-economische en democratische samenhang in de uitgebreide Unie zo belangrijke factor te consolideren.

3.5. Verbetering van de kwaliteit van het bestaan

3.5.1. Sociaal beleid en werkgelegenheid

3.5.1.1. Het welslagen van de uitbreiding staat of valt met de houding van de burger, zowel in de huidige als in de toekomstige lidstaten. Wil men bereiken dat de burger zich achter het uitbreidingsproject schaart, dan moet dit ook een sociaal project zijn. Daarom wordt naast het internemarktbeleid ook een flankerend sociaal beleid gevoerd. Om dezelfde reden moeten de kandidaat-lidstaten zich bij de omschakeling van hun bestel laten leiden door het Europees maatschappijmodel, waarin het streven naar sociale en regionale samenhang een centrale plaats inneemt. Bovendien moeten zij de te verwachten economische groei benutten om hun socialezekerheidssystemen verder uit te bouwen.

3.5.1.2. Conform de besluiten van de Europese Raad van Lissabon moet de Unie ook na de uitbreiding op alle beleidsterreinen consequent naar volledige werkgelegenheid blijven streven. Het Comité vindt het in dit verband een goede zaak dat de kandidaat-lidstaten nu al aan een aantal programma's en actieplannen van de Unie deelnemen (ook op het gebied van armoedebestrijding).

3.5.1.3. Bij de onderhandelingen over hoofdstuk 13 (sociaal beleid en werkgelegenheid), en met name over de problematiek rond veiligheid en gezondheid op de werkplek hebben enkele kandidaat-lidstaten om een overgangsregeling verzocht. Het Comité is geen principieel tegenstander van overgangsregelingen, maar pleit niettemin voor een spaarzaam gebruik van dit instrument, omdat overgangsregelingen tot concurrentieverstoringen kunnen leiden en het Europees maatschappijmodel uithollen. Anderzijds geeft het toe dat vele kleine en middelgrote bedrijven over te weinig financiële middelen beschikken om zich aan de EU-regels aan te passen. Vooral bij dit soort bedrijven zal de aanpassing aan het acquis hoge investeringen noodzakelijk maken.

3.5.1.4. De Unie heeft niet alleen regelingen ten behoeve van vrouwen en migrerende werknemers uitgewerkt, maar heeft ook op een aantal belangrijke terreinen minimumnormen vastgelegd. Zo telt het acquis al heel wat richtlijnen over specifieke aspecten van het arbeidsrecht, zoals veiligheid en gezondheid van werknemers, werktijden, jaarlijks verlof, moederschapszorg, ouderschapsverlof, persoonlijke beschermingsmiddelen enz. Het ligt evenwel voor de hand dat deze geharmoniseerde regelgeving op geregelde tijdstippen opnieuw moet worden bekeken en aan de nieuwe ontwikkelingen moet worden aangepast. Bovendien zullen in de toekomst nog andere aspecten van het arbeidsrecht, zoals b.v. ontslagbescherming, op EU-niveau moeten worden geregeld. Wil het Europees maatschappijmodel overeind blijven, dan moet het ook - en vooral - ná de uitbreiding continu verder worden uitgebouwd.

3.5.2. Sociale dialoog

3.5.2.1. Een essentieel aspect van het Europees maatschappijmodel is het feit dat de sociale partners en de andere middenveldorganisaties bij alle voor hen relevante kwesties inspraak hebben. Het Comité kan het dan ook alleen maar toejuichen dat de Commissie ook de sociale partners en de middenveldorganisaties in de kandidaat-lidstaten geregeld over de uitbreidingsproblematiek raadpleegt. Het dringt er bij deze landen op aan het voorbeeld van de Commissie te volgen, want in vele landen blijkt de centrale overheid nog niet erg genegen de sociale partners en andere maatschappelijke organisaties bij het toetredingsproces te betrekken.

3.5.2.2. Zorgwekkend is dat werkgevers- en werknemersorganisaties in de kandidaat-lidstaten door de bank genomen maar weinig invloed hebben en dat de bilaterale sociale dialoog, d.w.z. de onderhandelingen tussen werkgevers en werknemers over collectieve arbeidsovereenkomsten, er nog in de kinderschoenen staat. Van een goed functionerende sociale dialoog en implementatie van het acquis, met name op sociaal gebied, zal pas sprake zijn wanneer de werkgevers- en werknemersorganisaties hun positie hebben weten te versterken.

3.5.2.3. De oprichting van sociaal-economische raden is maar één middel om dit doel te realiseren. Even belangrijk is de steun van de werkgevers- en werknemersorganisaties van de huidige lidstaten, die dan ook zou moeten worden opgevoerd. Verder zou ook een versterking van de sociale dialoog op EU-niveau een goede zaak zijn. Zo zou men de sociale partners uit de kandidaat-lidstaten vanaf 2003 moeten opnemen in de structuren van het Comité voor de Europese sociale dialoog, zoals de Europese sociale partners hebben voorgesteld in het werkprogramma dat zij tijdens de "Top van de sociale dialoog" op 28 november 2002 te Genval hebben gepresenteerd.

3.5.3. Sociale zekerheid

3.5.3.1. In de kandidaat-lidstaten voltrekken zich twee parallelle processen, nl. de overname van het acquis en de hervorming van het economisch en maatschappelijk bestel. Dit zgn. transformatieproces wordt o.m. door de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds begeleid. Deze twee instellingen baseren zich daarbij op het Amerikaanse samenlevingsmodel en hebben een veel omvangrijker mandaat dan de Unie, die op vele terreinen slechts een beperkte eigen regelgeving heeft. Ondanks haar pleidooi voor een Europees maatschappijmodel, waarvan zoals gezegd het streven naar sociale en regionale samenhang een essentieel onderdeel vormt, houdt elke lidstaat er op het vlak van de sociale zekerheid nog steeds zijn eigen regeling op na. Door het ontbreken van een adequate rechtsgrond heeft de Unie maar weinig invloed op de hervormingen in de kandidaat-lidstaten, waardoor deze zich, o.m. op sociaal gebied, richten op een model dat naar de mening van het Comité niet geschikt is voor Europa(16). Het Comité dringt er dan ook op aan dat in het kader van de in Lissabon gelanceerde open-coördinatiemethode, waarbij sinds de Top van Barcelona ook de kandidaat-lidstaten worden betrokken, aan dit aspect terdege aandacht wordt geschonken.

3.5.3.2. De Unie heeft slechts beperkte bevoegdheden met betrekking tot de socialezekerheidsproblematiek, maar vanwege de raakvlakken met de internemarktproblematiek (men denke b.v. aan zaken als de werking van de kapitaalmarkt en de mobiliteit van werknemers) kon op bepaalde deelterreinen (b.v. op het vlak van de pensioenstelsels) niettemin aanzienlijke vooruitgang worden geboekt, zonder dat daaraan een fundamentele discussie over de algemene opzet van de sociale zekerheid vooraf is gegaan.

3.5.4. Diensten van algemeen belang

3.5.4.1. In het kader van het internemarktbeleid vindt in de Unie een ingrijpend liberaliserings- en dereguleringsproces plaats, en zulks niet alleen in de traditionele infrastructuursectoren (energie, transport, telecommunicatie, watervoorziening en afval- en milieubeheer), maar ook in de sociale dienstverlening, de gezondheidszorg, het onderwijs en de financiële dienstverlening.

3.5.4.2. In de kandidaat-lidstaten is dit liberaliseringsproces nog maar pas op gang gekomen, reden waarom nogal wat verzoeken om overgangsregelingen zijn ingediend. In dit verband wijst het Comité erop dat de openstelling van de markten van de kandidaat-lidstaten alleen dan het verhoopte effect zal sorteren als met de belangen van alle betrokken partijen - consumenten, producenten en werknemers - en met de specifieke kenmerken van de sector diensten van algemeen belang rekening wordt gehouden.

3.5.4.3. Een 100 % marktconforme werking is in deze sector niet mogelijk. Daarom moet worden nagegaan op welke terreinen de mededingings- en internemarktregels kunnen worden toegepast en of zij op deze terreinen volledig dan wel slechts gedeeltelijk kunnen worden toegepast. Men dient daarbij terdege te beseffen dat het hier gaat om diensten die van doorslaggevend belang zijn voor de sociale bescherming en de kwaliteit van het bestaan van de burgers. Het is dan ook niet onbelangrijk te weten in hoeverre en in welke hoedanigheid de burgers toegang hebben tot deze voorzieningen.

3.5.4.4. Belangrijk is ten slotte ook dat de vorming van nieuwe monopolies/oligopolies en de toepassing van dumpingpraktijken als concurrentiemiddel worden tegengegaan. Wat Europa nodig heeft zijn faire spelregels en een onpartijdige behandeling van àlle bedrijven (overheidsbedrijven, non-profitbedrijven en gemeentelijke bedrijven).

3.5.5. Milieu

3.5.5.1. Vele aspecten van het milieurecht zijn op EU-niveau geregeld, hetzij door middel van algemene milieuvoorschriften of -normen (immissiegrenswaarden), hetzij door middel van productiegerelateerde maatregelen (emissiegrenswaarden), hetzij door middel van algemene productievoorschriften. Met name op milieugebied laat het gemeenschapsrecht evenwel een vrij grote flexibiliteit toe, waarvan gebruik kan worden gemaakt om de sociaal-economische ontwikkeling van de Unie in het algemeen en van haar achteropgeraakte regio's in het bijzonder te stimuleren. Deze ingebouwde flexibiliteit biedt volop ruimte voor allerlei uitzonderingsregelingen - een mogelijkheid waarvan na de uitbreiding weleens maar al te gretig gebruik zou kunnen worden gemaakt.

3.5.5.2. De kandidaat-lidstaten kampen met aanzienlijke milieuproblemen, die dringend moeten worden aangepakt. De problemen zijn zo omvangrijk dat vele landen meer tijd vragen om het milieu-acquis in hun wetgeving over te nemen. Het Comité wijst er in dit verband op dat de kwaliteit van het milieu medebepalend is voor de kwaliteit van het bestaan en dat daarom alles in het werk moet worden gesteld om milieuschade te herstellen en in de toekomst te voorkomen en om milieurisico's uit te sluiten (kerncentrales!). Ruimhartige uitzonderings- en overgangsregelingen zouden niet alleen tot concurrentieverstoringen leiden, maar zouden ook een hypotheek leggen op de toekomst van het milieu en op de verdere uitbouw van het communautaire milieurecht op basis van het duurzaamheidsbeginsel.

3.5.6. Ook op het vlak van de bescherming van de consument heeft de Unie de afgelopen decennia aanzienlijke vooruitgang geboekt. Dit geldt in de eerste plaats voor de problematiek rond de veiligheid en gezondheid van de consument, maar ook de bescherming van de economische belangen van de consument is er de laatste tijd flink op vooruitgegaan. Een belangrijke mijlpaal op dit terrein is de Richtlijn over de aansprakelijkheid voor producten met gebreken(17). De BSE-crisis heeft op een pijnlijke manier duidelijk gemaakt dat deze regeling dringend gemoderniseerd moest worden en dat de Richtlijn ook van toepassing moest worden verklaard op landbouwproducten. Dergelijke verbeteringen op het vlak van de bescherming van de consument moeten ook na de uitbreiding nog mogelijk zijn. Ook de consument zelf kan, door de nodige druk uit te oefenen, ertoe bijdragen dat deze ontwikkeling zich in de toekomst doorzet.

3.6. Voorbereiding van de toetreding

3.6.1. De Unie heeft enige tijd geleden een aantal van haar programma's opengesteld voor de kandidaat-lidstaten en heeft ook enkele specifieke programma's opgezet om de kandidaat-lidstaten voor te bereiden op hun toetreding. Vermeldenswaard is in dit verband vooral het zgn. twinning-programma, dat de kandidaat-lidstaten in staat moet stellen hun bestuursapparaat klaar te stomen voor zijn toekomstige taken. Aangezien de kandidaat-lidstaten zoals reeds gezegd hun bestuursapparaat ook na hun toetreding continu verder zullen moeten uitbouwen en aanpassen, zal dit programma ook na de uitbreiding nog nuttige diensten kunnen bewijzen.

3.6.2. Helaas zijn deze programma's in de praktijk zo omslachtig dat potentiële deelnemers worden afgeschrikt of niet eens in staat zijn eraan deel te nemen(18). Dit is bijvoorbeeld het geval met het Sapard-programma, dat werd opgezet om de kandidaat-lidstaten te helpen bij het hervormen van hun landbouwsector. Hoewel de herstructurering van de landbouw ontegenzeggelijk een van de grootste knelpunten vormt, hebben verscheidene kandidaat-lidstaten nog geen Sapard-steun aangevraagd. Het Comité verwijst in dit verband nogmaals naar zijn voorstel met betrekking tot de tenuitvoerlegging en hervorming van het structuur(fondsen)beleid(19).

3.6.3. Het Comité heeft in zijn eerste advies over de gevolgen van de uitbreiding voor de interne markt(20) een aantal voorstellen geformuleerd om de integratie van de kandidaat-lidstaten in de interne markt vlot te laten verlopen en de kandidaat-lidstaten de kans te geven zich alvast op de toekomstige ontwikkelingen binnen de interne markt voor te bereiden. Het verwijst in dit verband met name naar zijn voorstel om in de kandidaat-lidstaten coördinatiecentra en steunpunten voor het bedrijfsleven en de burgers op te richten.

3.6.4. Het Comité organiseert in de kandidaat-lidstaten op geregelde tijdstippen hoorzittingen met vertegenwoordigers van representatieve sociaal-economische groeperingen. Bovendien heeft het een databank met informatie over belangrijke initiatieven op het vlak van de interne markt opgericht, die via zijn website kan worden geraadpleegd (PRISM).

Brussel, 12 december 2002.

De voorzitter

van het Europees Economisch en Sociaal Comité

R. Briesch

(1) Zie het EESC-advies Vorderingen van Letland en Litouwen op de weg naar toetreding.

(2) Zie de toespraak van de Deense minister van werkgelegenheid in het kader van de EESC-zitting van 17 en 18 juni 2002.

(3) Zie het ontwerp-interimrapport van de High Level Group on Industrial Relations and Change in the European Union, 16.11.2001.

(4) Zie in dit verband ook het EESC-advies De gevolgen van de uitbreiding voor de interne markt, PB C 329 van 17.11.1999.

(5) Zie het EESC-advies Het vrije verkeer van werknemers op de interne markt, PB C 155 van 29.5.2001.

(6) Zie de Mededeling van de Commissie Evaluatie van de strategie voor de interne markt - 2002, COM(2002) 171 def.

(7) Zie COM(2002) 700 def.

(8) Zie het EESC-advies: De strategie ter versterking van de economische en sociale samenhang van de Europese Unie, PB C 241 van 7.10.2002.

(9) Zie de Mededeling van de Commissie: Evaluatie van de strategie voor de Interne markt - 2002, COM(2002) 171 def.

(10) Zie de Mededeling van de Commissie: Evaluatie van de strategie voor de Interne markt - 2002, COM(2002) 171 def.

(11) Zie het EESC-advies Het vrije verkeer van werknemers op de interne markt, PB C 155 van 29.5.2001.

(12) Zie J. Nellis, Time to Rethink Privatisation in Transition Economies?, Wereldbank, 1999, en J. Stiglitz, Die Schatten der Globalisierung.

(13) Zie het EESC-advies Diensten van algemeen belang, PB C 241 van 7.10.2002.

(14) Zie PB C 204 van 18.7.2000 en PB C 48 van 21.2.2002.

(15) Zie het EESC-advies: De sociale economie in de interne markt, PB C 117 van 26.4.2000.

(16) Zie het EESC-advies Werkgelegenheid, economische hervorming en sociale samenhang - Naar een Europa van innovatie en kennis, PB C 117 van 26.4.2002.

(17) Richtlijn 85/374/EEG als gewijzigd bij Richtlijn 1999/34/EG, PB L 283 van 6.11.1999.

(18) Zie het EESC-advies Het financiële instrumentarium ten behoeve van de kandidaat-lidstaten: Phare, ISPA en Sapard, CES 1023/2002 (nog niet gepubliceerd).

(19) Zie de EESC-adviezen: De strategie ter versterking van de economische en sociale samenhang van de Europese Unie en De toekomst van het cohesiebeleid in het licht van de komende uitbreiding en de overschakeling op de kenniseconomie, PB C 241 van 7.10.2002.

(20) PB C 329 van 17.11.1999.