ARCHIVES HISTORIQUES
DELACOMMISSION
COLLECTION RELIEE DES
DOCUMENTS "COM"
COM (88)656
V ol.1988/0219

Disclaimer
Conformément aurèglement (CEE, Euratom) n°354/83 duConseil du1erfévrier 1983 concernant
l'ouverture aupublic des archives historiques delaCommunauté économique européenne etde
laCommunauté européenne del'énergie atomique (JO L 43 du15.2.1983, p.1)modifié endernier
lieuparlerèglement (UE) 2015/496 duConseil du17mars 2015 (JO L79 du25.3.2015, p.1),ce
dossier estouvert aupublic. Lecaséchéant, lesdocuments classifiés présents dans cedossier
ontétédéclassifiés conformément àl'article 5dudit règlement ousont considérés déclassifiés
conformément aux articles 26(3) et59(2) de ladécision (UE, Euratom) 2015/444 de la
Commission du13mars 2015 concernant lesrègles desécurité aux fins delaprotection des
informations classifiées del'Union européenne.
Inaccordance with Council Regulation (EEC, Euratom) No354/83 of1February 1983 concerning
theopening tothepublic ofthehistorical archives oftheEuropean Economic Community andthe
European Atomic Energy Community (OJ L43,15.2.1983, p.1),aslastamended byCouncil
Regulation (EU) 2015/496 of17March 2015 (OJ L79,27.3.2015, p.1),this fileisopen tothe
public. Where necessary, classified documents inthis filehave been declassified inconformity
with Article 5oftheaforementioned regulation orareconsidered declassified inconformity with
Articles (26.3) and 59(2) oftheCommission Decision (EU, Euratom) 2015/444 of13March 2015
onthesecurity rules forprotecting EUclassified information.
InÜbereinstimmung mitderVerordnung (EWG, Euratom) Nr.354/83 desRates vom 1.Februar
1983 über dieFreigabe derhistorischen Archive derEuropäischen Wirtschaftsgemeinschaft und
derEuropäischen Atomgemeinschaft (ABI. L43vom 15.2.1983, S.1),zuletzt geändert durch die
Verordnung (EU) Nr.2015/496 vom 17.März 2015 (ABI. L79vom 25.3.2015, S.1),istdieser Akt
derÖffentlichkeit zugänglich. Soweit erforderlich, wurden dieVerschlusssachen indiesem Akt in
Übereinstimmung mitArtikel 5dergenannten Verordnung freigegeben; beziehungsweise werden
sieaufGrundlage von Artikel 26(3) und 59(2) derEntscheidung derKommission (EU, Euratom)
2015/444 vom 13. März 2015 über die Sicherheitsvorschriften für den Schutz von EU-
Verschlusssachen alsherabgestuft angesehen.

COMMISSIE VAN DEEUROPESE GEMEENSCHAPPEN
COM(88 )656def ./2
CEDOCUMENT ANNULE ET _
REMPLACE LEDOC.COM(88)656 final Brussel ,16january 1989
MEDEDELING VAN DECOMMISSIE AAN DERAAD
inzake
"Hetbroeikaseffect endeGemeenschap "
,. -^zs|ed^ «SZ- ,
=-С
Г\1 О
< >»
en “5
Solsoenontwerp
RESOLUTIE VAN DERAAD
inzake
tbroeikaseffect endeGemeenschap
(door deCommissie ingediend )

Mededeling vandeCommissie aandeRaad
inzake
"HET BROEIKASEFFECT ENDEGEMEENSCHAP "

-2-
INHOUD
Paragraaf Blz .
SAMENVATTING ENCONCLUSIES A-C 4-11
ï.HET BROEIKASEFFECT :INLEIDING
Korte beschrijving vanhetverschijnsel "broeikaseffect " 1-2 12-13
Broeikasgassen :emissienormen enontwikkelingen inde
concentraties indeatmosfeer 3-10 13-20
Mogelijke gevolgen voor hetklimaat vantoenemende
concentraties vanbroeikasgassen 11-13 20-27
Mogelijke gevolgen vanklimaatveranderingen 14-21 27-32
II.INTERNATIONAAL KADER ENPERSPECTIEVEN
Inleiding 22 32-33
Dewereldconferentie over "Deveranderende atmosfeer "
(Toronto ,27-30 juni 1988 ) 23 33-38
Mogelijke ontwikkelingen indetoekomst 24-28 38-40
III .OVERZICHT VAN MOGELIJKE MAATREGELEN
Inleiding 29-31 40-41
Onderzoekacti vitei ten 32-36 42-44
Preventieve actie 37-42 44-48

•3-
Paragraaf Blz .
Planmatige aanpassing 43-45 48-49
Samenwerking metontwikkelingslanden 46 49-50
CONCLUSIES VAN DECOMMISSIE 47-58 51-54
BIJLAGE
Deconferentie vanVILLACH ; ; A 56
(Villach -Oostenrijk ,9-15 oktober 1985 )
HetEEG-symposium over "CO2enandere broeikasgassen "
(Brussel ,3-5november 1986 )B 57
Deworkshops over "Ontwikkeling vanbeleidslijnen in
antwoord opklimaatverandering "(Villach -Oostenrijk ,
28september - oktdbefc .1Æ87 -e.p,BeVtagio =-■m&Çfêr ?
9-13 november 1987 )C 58-60
Het rapport van deCommissie Brundtland D 61
Deresolutie van het Europese Parlement E 61
y

SAMKNVATT INGENCONCL USIES
saoaiiiûamwa
Ijnlei .di.nq
Op19juli 1388 werd door deCommissie een gemeenschappelijke
groep opgericht die opdracht kreeg tegen medio november 1989
verkennende ideeën uit tewerken voor eventuele maatregelen
van deGemeenschap ter bestrijding van het broeikaseffect .
Het door deze groep opgestelde document geeft een overzicht
van het broeikasprobleem ,bevat conclusies en aanbevelingen
voor onmiddellijk te ondernemen verder *werkzaamheden en
dringende maatregelen en schetst de mogelijke rol van de
E-uropese Gemeenschap in het international *debat over dit
complexe onderwerp .
Het huidige klimaat opaarde wordt grotendeels bepaald door de
samenstelling van deatmosfeer .
Waterdamp ,kooldioxide «1002 ),methaan CCHA ),distikstof oxide
<N20 ),ozon (03)ensinds kort ook CFK 'sabsorberen een deel
van deinfrarode straling clie door de aa.rde wordt afgegeven
als compensatie voor deinvallende zonnestraling ,en houden
deze warmte vast indedampkring ,
Demens isineen ongekend hoog tempo dasamenstelling van de
atmosfeer aan het veranderen .De concentraties van alle
zogenaamde "broeikasgassen " nemen toe doordat de
biogeochernische cycli van deze stoffen worden verstoord door
menselijke activiteiten .Deomvang van deze wijzigingen is
significant uit een oogpunt van potentiële
klimaatveranderingen .
Wij weten thans dat er in de warmtebalans van de aarde
wijzigingen optreden die onvermijdelijk inmindere ofmeerdere
mate ,afhankelijk van hun omvang ,in het -klimaat zullen
door werk en .

Het belangrijkste broeikasgas is C02 ,waarvan de emissies
hoofdzakelijk afkomstig zijn van deverbranding van fossiele
brandstoffen (5 Gt koolstof per jaar *) en hout en de
ontbinding van bosbiomassa als gevolg van ontbossing <0,5 -2
GtC per jaar ).
Het broeikaseffect ismomenteel voor iets meer dan 50 %toe te
schrijven aan C02 .Nog eens 25%isterug tevoeren op CFK's ,
die worden gebruikt ineen veelheid van toepassingen zoals
aërosolen , spuitbussen , airconditioning , koelkasten ,
oplosmiddelen ,verpakkingsmateriaal ,enz .De rest is het
gevolg van methaan <CH4 )afkomstig van vee ,natte rijstvelden ,
aardgaswinning eninefficiënte verbranding van biomassa en
kolen ,dist ikstofoxide (N20 )dat vrijkomt bij de verbranding
van fossiele brandstoffen en het gebruik van
stikstof meststof fen ,en ozon inde troposfeer dat wordt
gevormd door fotochemische processen in de verontreinigde
dampkring .Deemissies van broeikasgassen zijn de afgelopen
decennia sterk toegenomen .
üpbasis van dethans beschikbare wetenschappelijke kennis kan
worden uitgegaan van een stijging van de gemiddelde
temperatuur aan het aardoppervlak met 1,5 A4,5 °Cbij een
verdubbeling van de pre-industr iële concentratie van
broeikasgassen .Volgens dehuidige tendensen kan dit vóór
het jaar 2050 worden verwacht .
Aan dehand van de thans bestaande modellen is het niet
mogelijk een betrouwbare regionale evaluatie uit tevoeren van
deklimaatveranderingen die door bovengenoemde stijging van de
gemiddelde temperatuur zouden worden veroorzaakt .
Volgens ruwe schattingen zou inEuropa de temperatuurstijging
hoger kunnen zijn dan het wereldgemiddelde .-
De indirecte gevolgen van dergelijke klimaatveranderingen
kunnen als volgt worden samengevat :
-een stijging van dezeespiegel met 30cmA1,5 mbij een
temperatuurstijging van 1,5A4,5 °C;
-een vermindering van dehoeveelheid ijs inzee ;
-een daling van dewatervoorraden inbepaalde gebieden ;
-wijzigingen indeproduk tiviteitvan delandbouw ;
-gevolgen voor devolksgezondheid enhet milieu .
109ton =1000 miljoen ton

Internationale context envooruitzichten
Over defundamentele aspecten van het hierboven geschetste
broeikasprobleem werd een wetenschappelijke consensus bereikt
opdeinternationale conferentie voor deevaluatie van de rol
van C02 enandere broeikasgassen bij klimaatveranderingen en
daarmee samenhangende effecten (Villach ,3-15oktober 1385 ).
Deconclusies van deconferentie van Villach werden verder
uitgewerkt tijdens een EEG-symposium teBrussel (3-5 november
1986 ) over "C02 en andere broeikasgassen :
klimaatveranderingen en daarmee samenhangende effecten "en
tijdens workshops inVillach (28september -2oktober 1987 )
enBellagio (9-13 november 1987 )over deontwikkeling van "een
beleid voor het opvangen van klimaatveranderingen .
Het broeikasprobleem kwam ook aan deorde bij dewerkzaamheden
van deCommissie Brund tland .Overeenkomstig de aanbevelingen
van deze commissie werd van 27 t/m30juni 1988 inToronto een
wereldconferentie over wijziging en_inde atmosfeer en de
gevolgen daarvan voor de veiligheid op aarde gehouden ._Op
deze_conferentie werden o.a._de.volgende maatregelen
àanbevolen :
Ratificatie van het Protocol van Montreal betreffende stoffen
die deozonlaag afbreken .Dit protocol moet in 1330 worden
herzien omtegen het jaar 2000 een bijna volledige stopzetting
van de emissies van volledig geha logeneerde CFK's te
bewerkst-el 1igen .
Vaststelling van een energiebeleid dat erop gericht is de
emissies van C02 enandere sporegassen te beperken om het .
risico van een algemene temperatuurstijging op aarde te
verk leinen .
Beperking van deC02-emissies met ongeveer 20 %ten opzichte
van het niveau in1988 tegen het jaar 2005 ,als een eerste
algemene doelstelling indegeïndustrialiseerde landen .
Vaststelling van doelstellingen voor verbeteringen in het
energierendement die rechstreeks leiden tot een verlaging van
deemissies van C02 enandere broeikasgassen .
Beginnen met de ontwikkeling van een allesomvattende
mond ia1eover eenk oms t..
Oprichting van een Wereldfonds voor de/atmosfeer .
Een mogelijk resultaat op korte termijn van bovengenoemde
internationale activiteiten isde start ,wellicht reeds in
1989 ,van voorbereidende werkzaamheden die moeten leiden tot
een overeenkomst over het broeikasprobleem enuiteindelijk tot
protocollen inzake beperkingen op de emissies van
broeikasgassen .

7
A.3.G. Devolgende fundamentele stappen opweg naar deze overeenkomst
zullen waarschijnlijk zijn :
-deinternationale workshop over wetgeving en beleid begin
1983 inOttawa ;
-een politieke conferentie ophoog niveau .die inhet najaar van
1989 door het Nederlandse Ministerie van Milieubeheer zal
worden georganiseerd ;
-detweede Wereldk 1imaatconf erent -ie injuni 1990 teGenève ;
-de Intergouvernementele Conferentie over constante
ontwikkeling in1992 ,die wellicht het hoogtepunt zal zijn .
A.4. Moqe 1ijke.be leids 1i.jnen
A.4.1 . Het .beleid inzake het broeikasprobleem kan preventieve en/of
aanpassingsmaatregelen omvatten .
A.4.2 .Preventieve maatregelen zouden gericht zijn op het
terugdringen van de emissies van broeikasgassen om de
verwachte effecten tebeperken .
Wat C02 betreft ,zijn de energiesector als geheel en de
tropische bosbouw de gebieden waar het eerst -moet worden
opgetreden .
Energiemaatregelen die deC02-ernissies kunnen helpen verlagen
zijn onder andere :
-verhoging van het energierendement (zowel aan devraag -als
aan deaanbodzijde );
-overschakeling *op brandstoffen met een lager
kôo1stofgeha 1te ;
-bevordering van hernieuwbare energiebronnen eneen duurzaam
gebruik van biomassa ;
-bevordering van veilige kernenergietoepassingen .
Het -bevorderen van innovatieve energietechnologieën ter
ondersteuning van deze maatregelen lijkt uiterst wenselijk .
Oplangere termijn kunnen nieuwe koolstof vrije energiesystemen
een belangrijke bijdrage leveren tot deterugdringing van de
C02-emissies .

8
Uiteraard zijn niet alle voornoemde maatregelen even
doeltreffend .Bovendien moeten zij ook op economische
haalbaarheid worden getoetst .
Via het bosbouwbeleid moet worden getracht de aan de gang
zijnde ontbossing tot staan tebrengen ,met name inde
' gebieden rond deevenaar .Oit vereist met name dat indeze
gebieden hét .gebruik van andere -produkten dan hout als
hoofdbrandstof endetoepassing van landbouwmethoden die de
grond niet uitputten worden bevorderd ,dit laatste om het
op grote schaal afbranden van bos voor gebruik als
landbouwgrond overbodig temaken .
• •; • *
A.4.3 .De mogelijkheden voor maatregelen ter beperking van de
emissies van broeikasgassen zoals CH4 enN20 zijn moei lijker
aan tegeven wegens deten aanzien van deze emissies bestaande
onzekerheden .
Devolgende beleidsmogel ijkheden kunnen worden onderzocht :
-het tot' een minimum beperken van CH4-ver 1iezen bij de
winning ,het .transport ,enhet gebruik van aardgas )
-het tot een minimum beperken van de hoeveelheden CH4 die
vrijkomen bij gecontroleerd storten ;
-het tot een minimum beperken van deN20-ui tstoot bij gebruik
van fossiele brandstoffen ;
-bestudering van de mogelijkheden voor verbetering van
.veehouder ijsystemen ,derijstteelt en de laguneteelt -,met
het .doel het .vrijkomen van CH4 tebeperken ;
-bestudering van demogelijkheden voor verbetering van het
mestbeheer omhet vrijkomen van N20 bij het gebruik van
stikstof meststof fentebeperken .
A.4.4 . Wat -CFK'sbetreft ,moet het mogelijk zijn tegen het jaar
2000 deemissies van deze stoffen volledig stop t-ezetten door
deproduktie aan banden teleggen endeinbestaande produkten
aanwezige CFK's terug te winnen ,te hergebruiken of te
vernietigen .
A.4.S. Aanpassingsmaatregelen (m.a.w .maatregelen om schade als
gevolg van klimaatveranderingen en daarmee samenhangende
factoren tevoorkomen oftebeperken )kunnen noodzakelijk zijn
om de effecten op tevangen die 1ondanks preventieve
maatregelen onafwendbaar blijken .
Indit stadium kan bij gebrek aan een betrouwbare regionale
evaluatie van demogelijke effecten nog niet indetail worden
aangegeven welke aanpassingsmaatregelen in de Gemeenschap
vereist kunnen zijn .

в.
В.1.♦** ~~ 1
V
Inhet algemeen gesproken kan bij maatregelen omeen stijging
van dezeespiegel opievangen worden gedacht aan dijken ,en
stormvloedkeringen ,nationale rampenfondsen ,de aanleg van
reservoirs <terbestrijding vanhet hogere zoutgehalte ),het
verlaten van laagland ,ook wanneer het ontwikkelde gebieden
betreft ,hervestiging van debewoners van kwetsbare gebieden
enbescherming van ecosystemen inkustgebieden .
Verdere siudie isnodig ommogel ijk*'aanpassingsmaatregelen
aan tewijzen voor andere sectoren zoals land -enbosbouw .
I V
ВЗЙИКаЖШа-J3BIB.ENI _ KE.I
De samenstelling van de aardatmosfeer wordt ingrijpend
gewijzigd door menselijk *activiteiten .
Opbasis van demet klimaatmodellen opwereldschaal verkregen
resultaten Zijn dewetenschappers het erover eens dat bij een
verdubbel ing ’van de .CÖ2-concentratie indeatmosfeer de
gemiddelde temperatuur ,aan het aardopoervlak met l,S è.4,5 “C
zal stijgen .Dit wordt verwacht ,iri de eerste helft van de
volgende eeuw .
Volgens de gegevens zullen de daaruit voortvloeiende
veranderingen indegemiddelde klimaatomstandigheden op aarde
alles overtreffen wat sinds hst begin van de
geschiedschrijving enook inhet recente geologische verleden
opdit gebied heeft plaatsgevonden .
B.2 . Dedivev'se gevolgen van een dergelijke klimaatverandering en
deBOC iaal -economische consequenties daarvan kunnen voorlopig
nog niet opbetrouwbare wijze indetail worden geëvalueerd .
Uit dereeds uitgevoerde voorbereidende werkzaamheden blijkt
echter dat derisico 'sverontrustend groot zijn endat de te
verwachten directe enindirecte gevolgen verwoestend kunnen
zijn .
B.3 . De recente internationale gebeurtenissen .hebben in het
wereldwijde debat over deze kwestie een gevoel van urgentie
doen ontstaan .Het inzicht isdoorgebroken dat nu adequate
strategieën moeten worden vastgesteld en dat teven® de
onderzoekinspanning moet worden opgevoerd .

CONCLUSIES VAN DECOMMI SSIE
De belangrijkste conclusies van het rapport zijn hier
eamengevat .Devolledig® tekst staat inHoofdstuk IV .
DeGemeenschap dient het Verdrag vap ^enen ,terbescherming van
deozonlaag enhet Protoco lvan Wontraal betreffende stoffen
die déozonlaag afbreken volledig ten uitvoer te leggen en
dient actief deel tenemen aan de onderhandel ingen over de
herziening van dit Protocol .
DeGemeenschap moet zich gunstig opstellen ten aanzien van het
beginnen van besprekingen over de mogel ijklieden voor een
internationale overeen komst voor de bescherming van de
atmosfeer indetoekomst .Zij moet bereid zijn een belangrijke
bijdrage te leveren tot de voorbereiding van en de
onderhandel ingen over een dergsl i,ikeovereenkomst ,waarbij zou
kunnen worden voorzien inspecifieke doelstellingen voor de
beperking van de emissies van broeikasgassen ,alsmede in
maatregelen en programma 'svoor het bereiken van deze
doelstel 1ingen .
Daarom zal deCommissie het initiatief nemen voor delancering
van een omvang rijk progr amma_voor ._bestu dering_van_de
beleidsv aria nten ,met het doel dehaalbaarheid ,de kosten en
deteverwachten resultaten van maatregelen terbeperking van
deemissies van broeikasgassen teevalueren .
Dit programma zou devolgende hoofdpunten moeten omvatten ;
identificatie en technische evaluatie van maatregelen en
technologieën waardoor deemissies van broeikasgassen kunnen
worden tsruggedrongen ;
analyse van deimplicaties eneffecten van deze maatregelen en
technologieën voor de economische ,industriële ,sociale en
bestuurlijke situatie endeenergievoorziening ;
opstelling enevaluatie van beleidsscenario 'sdie met name
betrekking hebben op mogelijke strategische doelstellingen
inzake emisaiegrenzen voor CQ2 .

11-
-vaststelling van een kader voor beslui tvormingsanalyse .
-identificatie en evaluatie van een aanpassingsbeleid .
C.4 . De Gemeenschap en haar Lid-Staten moeten bij hun
bsleidttbea lissi noen (inzake energie of andere relevante
sectoren ) rekening gaan houden met mogelijke
kli-maatverandér ingen als gevolg van het broeikaseffect .Door
ineen vroeg stadium aan dit probleem aandacht tebesteden
kunnen dekosten indetoekomst worden bewerkt .
C.5 . Bovendien zal de Commissie spoedmaatregelen nemen om de
inspanning OPhet .galal jgjj_y.ftg.l _.enepaialaa DfrEA Mu.verbeter ing
van het energierendement , ontwikkeling van nieuwe
energiebronnen en onderzoek naar veilige
kernenergietoepassingen teintensiveren en uit tebreiden .
De versnelde ontwikkeling en bevordering van innovatieve
technologieën opcommerciële schaal ODdeze gebieden moet een
hoge prioriteit ,krijgen .
Dergelijke maatregelen zijn ongetwijfeld alleen al op grond
van zowel energie-’ alsmilteu-eisen gerechtvaardigd ,ook als
een .aantal wetenschappelijke aspecten van hiet .broeikasprobleem
waarover nog onzekerheid bestaat bui .ten ;,,beschouwing wordt
gelaten .Van bijzonder belang zou de '•■moge 3ijkheid zijn
verbeteringen van het energierendement tekwantificeren in
■termen van C02-beper king . t
C.S. De Gemeenschap dient steun te verlenen aan voortvarend
opgezette onder zoekprog ramma 'smet betrekking tot alle
relevante aspecten van het broeikasprobleem endient tevens te
zorgen •voor nieuwe energietechnologieën waardoor de
.CU2-emissies kunnen worden beperkt .
\

-12
I. HET BROEIKASEFFECT :INLEIDING
Korte beschrijving van het verschijnsel "broeikaseffect "
1.Deklimatologische omstandigheden opaarde zijn onder andere eengevolg
vandeaanwezigheid vandeatmosfeer eromheen envandehuidige samen ¬
stelling ervan .Zonder deatmosfeer zoudegemiddelde oppervlaktetempe -
ratuur van deaarde totwel -18°Cdalen ,terwijl dienuongeveer 15°Cis.
Infeite wordt dewarmtebalans van deaarde ,diestraling ontvangt van de
zon endieweerkaatst ofweer uitstraalt deruimte in,grotendeels bepaald
door desamenstelling vandeatmosfeer .
Teneerste absorbeert devooral indelagere atmosfeer voorkomende water ¬
damp insterke mate zowel deinstraling vandezonals deInfrarode uit¬
straling vandeaarde ,enbepaalt zoinbelangrijke mate degemiddelde op-
pervlaktetemperatuur van deaarde .
Verder hebben andere stoffen zoals kooldioxide (CO,,),methaan (CH^),
stikstofmonoxide (N^O)engechloreerde fluorkoolwaterstoffen (CFK's)als
eigenschap dat zedeinstraling van dezonvrijwel geheel doorlaten ,maar
een deel tegenhouden van deenergie diedoor deaarde indevorm van infra ¬
rode straling met lange golflengte weer wordt uitgestraald .
Ozon draagt ook bijaan deabsorptie vandoor deaarde uitgezonden infra ¬
rodestraling .^
Hetnetto-resultaat van ditmechanisme isdat een deel van destralings ¬
energie van dezon indelagere atmosfeer wordt vastgehouden .
2.Dehuidige wetenschappelijke kennis maakt deconclusie mogelijk datelke
verandering vanbetekenis indeconcentraties indeatmosfeer vanboven ¬
genoemde stoffen eenverandering van deglobale warmtebalans van deaarde
zal veroorzaken .
(1)Deozon indestratosfeer (de"ozonlaag” )absorbeert insterke mate ultra ¬
violette straling vandezon .Verder draagt ozon bijaandeabsorptie van
infrarode straling van deaarde .Deozon indetroposfeer draagt daarom
bijaan hetvasthouden vanwarmte indelagere atmosfeer .Elke verandering
indeverticale verdeling vanozon zalvoor eendeel dewarmtebalans van
deaarde beïnvloeden o

13-
Inhetbijzonder zaleentoename vandeconcentraties indeatmosfeer van
C02,CFK's,CH^,N^Oendeozon indetroposfeer ,vaak de"broeikasgassen "
genoemd ,totgevolg hebben datmeer warmte indelagere troposfeer wordt
vastgehouden endatvervolgens éénofandere klimaatverandering optreedt ,
afhankelijk vandehoogte vandeconcentraties vandergelijke broeikasgas ¬
sen .Ditverschijnsel wordt gewoonlijk aangeduid methet "broeikaseffect ",
omdat heteraan tengrondslag liggende mechanisme vergelijkbaar ismetdat
ineenbroeikas ,waar deingestraalde zonne-energie door degrond deels
wordt omgezet ininfrarode straling ,delucht verwarmt endandoor het
glas niet weer kanontsnappen .
Broeikasgassen ;emissiebronnen enontwikkelingen indeconcentraties inde
atmosfeer
3.Deconcentraties indeatmosfeer vanalle belangrijke broeikasgassen zijn
indeafgelopen tijd gestegen enstijgen nogsteeds .
1».Wat betreft kooldioxide (CO.) :
a)Emissiebronnen :
Demeeste antropogene CO^-emissies worden veroorzaakt door hetver¬
branden vanfossiele brandstof (ongeveer 5Gton *koolstof perjaar ).
Verder leveren hetverbranden vanhout endeontleding vanbiomassa
bijontbossing eenbelangrijke bijdrage (waarvan dehoeveelheid on¬
zeker is,maar waarschijnlijk tussen 0,5en2Gton koolstof per jaar
ligt ,hetgeen overeenkomt meteenontbossingstempo indetropische
gebieden van 10tot20miljoen ha/jaar ).
Hetjaarlijkse wereldtotaal aanCOg-emissles door verbranding van
fossiele brandstoffen isin25jaar gestegen vanongeveer 2,5 Gt
koolstof in1960 tot sneer dan 5Gtkoolstof in1985 .
Kolen enclie leveren ophetmoment eenvrijwel gelijke bijdrage van
iets meer dan 2Gtkoolstof aandeemissie ,gevolgd door gasmetmin¬
der dan (Gtkoolitof per Jaar .
Geschat wordt datindelaatste eeuw ongeveer 170Gtkoolstof geëmit ¬
teerd is,waarvan ongeveer 100Gtindelaatste 25Jaar .
--
*Gton =10 ton

Devolgende tabel geeft hetaandeel weer lndejaarlijkse CO^-emissies
uit fossiele brandstoffen voor verschillende delen van dewereld envan
derecente ontwikkeling daarvan :
C02-emissies inmiljoen ton/jaar
enin%van het wereldtotaal
I 1950 1965 1980 ¡
!Gebied
IMt/j* % Mt/J· I% Mt/j»¡% !
¡Noord Amerika I723 44,7 1003 ¡32,1 1380 I¿6,7 !
¡USSR enOost-Europa I291 18,0 750 ¡24,0 1251 I24,2 I
jChina I23 1,4 178 I5,7 439 I8,5 ¡
¡West Europa I379 23,4 643 ¡20,6 853 I16,5 I
¡Japan ,Australie I45 2,8 137 I4,4 300 !5,8 I
¡Ontwikkelingslanden I92 5,7 250 I8,0 631 I12,2 ¡
¡Ander (wereldwijd af- I63 3,9 163 !5,2 310 I6,0 ¡
¡fakkelen vangas ,bunkers ) I I I
i
1Wereldtotaal
II
I1618
I100 3126I
1100
I5170I I
¡100 ,
I I
Bron :"Atmosphere carbon dioxide and theglobal carbon cycle "
USD0E/ER-0239 ,onder redactie vanJ.R. Trabalka ,dec 1985
*deabsolute cijfers zijn afgerond ophetnaastliggende aantal miljoen
ton .
Debovenstaande cijfers tonen dedramatische toename vandeCO^-emissies
van 1950 tot 1980 inalle gebieden van dewereld .
Hetaandeel van China enontwikkelingslanden inhetwereldtotaal aan emis ¬
sies isindezelfde periode aanzienlijk gestegen tengevolge vanonder an¬
dere dedemografische ontwikkelingen indeze gebieden .

15
Indevolgende figuur zijn deontwikkelingen vanhetwereldtotaal aan
CO^-emiasies uitverschillende fossiele brandstoffen weergegeven voor
deperiode 1950-1982 .(bron :hetrapport USD0E/ER-0239 ,waarnaar
hiervoor alwerd verwezen ):
5000£ l_ ^ _
4000
3000 ί- .
Д2000 1"
*■ «WWW p y»
.800E ~
;600 •f'****^
*«400p y
O ./
° . jyiy200 -
100L-_ i- 1- J-
1950 1960 1970 1980
1»»r_ __4000
3000L
21000 ‘
'«400
Desterke toename vandejaarlijkse uitstoot van C0^uitolie enaardgas
isnadeeerste oliecrisis minder geworden ofzelfs eenafname geworden ,
alsgevolg vandeinspanningen inhetenergiebeleid over degehele wereld
omhetgebruik vanolie tebeperken door verbetering vanhetenergieren ¬
dement eneengroter gebruik vannucleaire energie en/ofvaste brandstof ¬
fen .Bijgevolg zijn deemissies vanCO,,uitkool nadeeerste oliecrisis
gestegen ineentempo vanjaarlijks 1,72 %tot2,59 %in1982 .
Emissiegegevens voor 1982 laten devolgende verdeling over deverschil ¬
lende fossiele brandstoffen zien :
1Brandstof1Emissies vanC0^in19851
1 |inmiljoen tonkoolstof /jaar 1
leas I 807 1
lolle I 2189 1
1kool I 2181 1
1affakkelen vangas I 52 1
1Totaal1 52291
Bron :I.Mintzer ,WRI ,1988

16-
DeC02-emissies uitfossiele brandstoffen perhoofd vandebevolking in
verschillende landen zijn indevolgende tabel weergegeven voor het
Jaar 1982 :
I Land
I|C02-emissies perinwoner
|intonCI
I
IVerenigde Staten I M I
IDuitse Dem .Republiek I 4,9 I
ICanada I M I
ITsjechoslowakije I 4,1 I
IAustralië 1 3,9 I
ISovjet Unie 1 3,3 I
IPolen 1 3,0 I
IBelgië 1 3,0 I
IBondsrep .Duitsland 1 2,9 I
IVerenigd Koninkrijk 1 2,5 I
INederland 1 2,5 I
IFrankrijk 1 2,0 I
IJapan 1 1,9 I
IItalië 1 1,5 I
ISpanje 1 1,4 I
jChina 1 0,5 I
IBrazilië 1 0,3 I
IIndia 1 0,1 I
jWereld-gemiddelde I 1.0 I
Berekend uit :Smith ,I,M.(1988 ):C02andclimate change ;
Draft technical revieuw ,EIA Coal Research ,London ,enstatistische
gegevens van deVN.
b.Ontwikkelingen ir.deconcentraties indeatmosfeer :
Van1960 tot1985 isdegemiddelde jaarconcentratie vanCO^indeatmos ¬
feer gestegen van 315tot345ppm.*
Erzijn bewijzen datdeconcentratie vanditgasvóór deindustriële
periode 275-285 ppsbedroeg .Hettempo van deconcentratiestijging van
C02isindeafgelopen Jaren toegenomen :ditwasgemiddeld 1ppmper
Jaar indezeventiger J&ren enisnuongeveer 1,5ppmperjaar .
ppm =delen permiljoen

17-
Detoename vandeCO^-concentratie wordt bepaald door heteffect van
door demens veroorzaakte emissies opdewereldkoolstof cyclus ,meestal
tengevolge vanhetverbranden vanfossiele brandstof enontbossing :
natuurlijke mogelijkheden totopname vankoolstof (voornamelijk
oceanen envegetatie )zijn niet langer voldoende omdergelijke toe¬
nemende emissies inbalans tehouden endit leidt tot meer indeat¬
mosfeer opgenomen CO
5.Watbetreft chloorfluorkoolwaterstoffen (CFK's):
a.Emissiebronnen :
CFK'szijn door demens geproduceerde chemicaliën voor eenver¬
scheidenheid aantoepassingen ,zoals spuitbussen ,airconditioning ,
koelkasten ,oplosmiddelen ,verpakkingsmateriaal ,enz .
b.Ontwikkelingen van deconcentraties indeatmosfeer :
Deconcentraties van CFK-11 enCFK-12 indeatmosfeer opvier
veruiteenliggende plaatsen opdewereld varieerden in1985 van .
0,21 tot0,23 ppb*respectievelijk van0,37 tot0,39 ppb .
Zelfs alisdehuidige concentratie vandeze stoffen indeatmosfeer
velegrootte-ordes lager dandievanCO^,menmoet bedenken datde
snelheid waarmee dieconcentratie toeneemt veel hoger was dan die
voor CO^,ongeveer 5-7 %perjaar ,datsommige ervan permolecuul
10.000 maal meer warmte kunnen vasthouden danCO^,endatdever¬
blijftijd vansommige vandeze stoffen indeatmosfeer uitzonderlijk
lang is (totmeer dan 100Jaar ).
*ppb =delen perbiljoen

-18-
6.Watbetreft methaan (CH^) :
a.Emisslebronnen :
Dehuidige door demens veroorzaakte CH^-emissies komen voorname ¬
lijk door veehouderij ,rijstvelden ,winning vanaardgas ,verbran ¬
ding vanbiomassa enkool .Vanbelang zijn ooknatuurlijke emissies
door levende organismen ,endetotale CH^-cyclus isniet goed bekend .
Ruwe schattingen geven devolgende emissie-niveaus voor deverschil ¬
lende bronnen (uitgedrukt inmiljoen ton ;dewaarden tussen haakjes
geven aanhoever deschattingen vandiverse auteurs uiteenlopen ):
Natuurlijke bronnen (miljoen tonperJaar ):
Darmfermentatie (wilde dieren )
Natte gebieden (moerassen ,enz.)
Meren
Toendra
Oceanen
Termieten enandere insecten
Andere5U/-3)
110(+/- 50)
4(+/- 2)
3(+/- 2)
10(+/- 3)
25(+/- 20)
40(+/- 40)
Bronnen vanmenseli j'oorsprong (miljoen tonperjaar ):
Darmfermentatie (vee ,enz.)
Rijstvelden
Verbranding van biomassa
Aardgas -enmijnbouwverliezen
Vasts afvallen75( 35)
70(+/- 30)
70(+/- ΊΟ)
50(+/- 25)
50(+/- 30)
Bron :USMin .v.Energie -"APrimer onGreenhouse Gases "-
D0E /NBB0083 -maart 88.)

19-
b.Ontwikkelingen vandeconcentratie indeatmosfeer :
Deconcentratie vanCH^indeatmosfeer isvanoudsher toegenomen
(van0,7ppmindetijd voor 1700 naChristus tot1,5^en1,68
ppmin1983 oprespectievelijk hetzuidelijk enhetnoordelijk
halfrond ).Degemiddelde Jaarlijkse toename was 1,1%over 30Jaar
van 1951 tot 1981 .
7.Watbetreft stikstofoxlde (N^O):
a.Emissiebronnen :
Dedoor demens veroorzaakte emissies vanNgOkomen voornamelijk
door verbranding vanfossiele brandstoffen enbiomassa .Landbouw ¬
gronden (metenzonder bemesting )schijnen ookeenbelangrijke bij¬
drage televeren .
Natuurlijke emissies komen vanlevende land-enzee-organisnen .
Dekwantitatieve beoordeling vandeemissies vanverschillende
bronnen isweer zeer moeilijk .Geschat wordt dathetomdevolgende
totale emissies gaat (uitgedrukt inmiljoen ton ;dewaarden tussen
haakjes geven aanhoever deschattingen vandeverschillende ac¬
teurs uiteenlopen ):
Natuurlijke bronnen (miljoen tonNperJaar ):
Oeeanen enestuaria 2,OU/-1,0 )
Natuurlijke gronden 6,5U/-3,5 )
Bronnen vanmenselijke oorsprong (miljoen ton NperJaar ):
Verbranding van fossiele brandstoffen
Verbranding vanbiomassa
Bemeste gronden
Incultuur gebrachte natuurlijke
gronden4,0U/-1,0 )
7,OU/-0,2 )
0,8U /-0,2 )
1,5U/-0,5 )
(Bron ;USMin .v.Energie -"APrimer onGreenhouse Gases "
DÜE/NBBG083 -maart 88.)

20-
b.Ontwikkelingen vandeconcentratie indeatmosfeer :
DeN20-concentratie indeatmosfeer isvan290ppbvó6rhet
industriële tijdperk gestegen totongeveer 300ppbin1985 .
Hethuidige tempo vantoename isrond 0,25 %perJaar .
8.Nadrukkelijk moet worden gesteld datdehuidige toename vandecon¬
centratie van "broeikasgassen "hetgevolg lavandebeïnvloeding van
denatuurlijke kringlopen door menselijke activiteiten .Toch zijn er
belangrijke onzekerheden betreffende dekwantitatieve verbanden tus¬
sen deemissies van broeikasgassen endewaargenomen toename van de
concentraties ervan indeatmosfeer .
9.Bovendien ishet opditmoment niet mogelijk betrouwbare voorspellinge n
tedoen over deontwikkelingen van deemissies indetoekomst vanwege
hetgrote aantal factoren datdeze ontwikkelingen beïnvloedt .Voor
verschillende aannamen kunnen echter scenario 'sworden ontwikkeld .
10.Eenredelijke verwachting isdat detoename van deconcentraties van
bepaalde "broeikasgassen "indeatmosfeer voor devolgende 50Jaar
doorzet enzal versnellen .
h'ogelijke gevolgen voor het klimaat van toenemende concentraties van
broeikasgassen .
11.Dewaargenomen enteverwachten toenames van deconcentraties inde
atmosfeer vanbroeikasgassen (envervolgens detoename vandeinde
lagere atmosfeer opgeslagen hoeveelheid warmte )zullen ongetwijfeld
leiden totenige opwarming endaaraan mogelijk gekoppelde klimaat ¬
veranderingen .
Erblijven echter heel duidelijk onzekerheden bestaan over omvang en
snelheid vandergelijke klimaatveranderingen eninhetbijzonder over
demate enhettijdstip vanopwarming .Indatopzicht zijn onzekerheden
over demogelijke rolvan terogkoppelmechanismen ophetklimaat
door wolken ,vegetatie enz .bijzonder belangrijk .
Geschat wordt datdeverschillende broeikasgassen ophetmoment ruw¬
weg indevolgende mate bijdragen aan het totale broeikaseffect :
55%voerCC*2,c5%voorCFK's,15%voorCH^en5%voorN20enC^.

-21-
Deoogelijke ontwikkeling tothetJaar 2075 vanhettotale broeikaseffect
vanbovengenoemde gassen lsdoor hetWorld Resources Institute voorlopig
geschat indevorm vanvoorspellingen voor degemiddeld veroorzaakte op¬
warming opbasis van4scenario’s metveronderstillingen over toekomstige
ontwikkelingen ,variërend van "niets doen "ensterke groei toteenbeleid
vanvrijwillige emissiebeperking .
Deaannames waarop deze studie gebaseerd isworden opbladzijde 23weer ¬
gegeven .Benadrukt moet worden dathier geen rekening isgehouden met de
waarschijnlijk positieve gevolgen vanhetrecente protocol vanMontreal
over CFK's.Destudie van het WRI kent inalle scenario 'sslechts een be¬
perkte roltoeaankernenergie .Ingeen van degenoemde scenario 'sishet
aandeel vankernenergie in detotale primaire energievoorziening in2025
groter dan4,5%.Inandere studies isditaandeel veel hoger ,bijvoorbeeld
indievanhetIIASA 23%,vandeWEC (83)13%,vanGoldenberg 7%,van
Edmons 19%.Destudie van deCommissie zelf ,Energie 2000 ,ziet hetaan¬
deel vankernenergie indewereldenergievoorziening alsvolgt :in1983
3,3%,in1990 5,4%,in2000 7,1%.Milieukosten voor kernenergie variëren
van$7,5 tot$10/GJ,terwijl dievoor kool tussen $0,15 en$1,20 /GJliggen .
Inhetgeval vanolie zijn deze $0,00 tot$0,75 /GJ.Voor duurzame energie
zijn geen milieukosten inrèkening gebracht .
Ditmodel isnetalsandere behept metbeperkingen indeopbouw eninde
invoergegevens .Dergelijke modellen zijn echter bruikbaar omlijn tehelpen
brengen indepolitieke gedachtenwisseling over eendergelijk complex onder ¬
werp ,enomdekritieke gebieden tebepalen waarvoor verder onderzoek en
studie nodig is.

Deresultaten zijn indevolgende figuur saaangevat .
Veroorzaakte toekomstige opwarming indeWRI-scenario 's
WRI-acenario 's I
IIHoge ealøsles 1■■■■nill,l“ 11^f
U.0L [Hj|Basissl^uatle g jp^L
2 EJBeperkend beleid g &$
5i«.° " / pru 0Langzame toenaae S K-l
"I ■- 1–mp | ■ 1
1«» 2000 I 2023 I 2030 i 2075
□ÀÉè À ÀSA113,!?1?–– ““ – W0P (jtindevoorspelde
Veraoedelijke Jaar aeteenopwarming periode geen verdubbeling
van1,5tot4,5graden Celsius boven vanCO^bereiktdepre-industriële temperatuur .
AVermoedelijke Jaaraeteenopwarmingvan 1,5tot4,5graden Celsius boven_ detemperatuul ?van1980 .__ __ _Veroorzaakte toeKomstige opwarming indeWRI-scenario 's
WRI-scenario 's
[~~|Hoge emissies
|f|Basissituatie
BDBeperkend beleid
£3Langzame toename
^A"feljlangzame toenaae
wordt indevoorspelde
periode geen verdubbeling
van CO„bereiktmA
Veraoedelijke Jaar meteenopwarming
van 1,5tot4,5graden Celsius boven
depre-industriële temperatuur .
Vermoedelijke Jaar aeteenopwarming
van 1,5tot4,5graden Celsius boven
detemperatuul ?van 1980 .
Bron sMintzer I.M. (1987);"AMatter ofDegrees ,
WRI ,Washington DC,USA

23
Energlebeleld indeWRI-scenario'a
Basiascenarlo
•"Buslness -Ae-Usuel?" het vsstataande model voor
grosi enverandering indewereidlnduetrie voor
energie
•Geen beleld tervertreging vankooldloxlde-emlssles
.Minimale stimulering vanverbeterlng van totale
verbruiksrendementen
.Matige atlaulering vandeontwikkeling vansyn¬
thetische brandstoffen
•Minimale stimulering van deontwikkeling van
systemen voor zonne-energle
•Geen beleid terbeperking vanontbossing Inde
tropen ofvoor bevordering vanherbebossing
•Minimale milieukosten opgenomen indeenergieprijs
Hoge emlssle-scenarlo
•Versnelde groei vanhetenergieverbruik wordt
aangemoedlgd
.Ceen beleid tervertraging vankooldioxide -
eelaslea
.Geen beleid terverbetering vantotale verbrulka -
rendeaenten
•Matige stimulering vantoenemend gebruik vankool
•Sterke atlaulering vandeontwikkeling vaneynthe -
tlache brandstoffen
•Geen stimulering vandeontwikkeling vansystemen
voor xonne-energie
•Snelle ontbossing eningebrulknaoe vanmarginale
gronden voor landbouw
•Symbolische milieukosten opgenoaen inde -energie -
prijsBijbehorende paraseterwaarde inhetenergiemodel
(Veranderlngstempo «0,6%perJaar )
(Uiteindelijke prijs «>3,15->«,25 perGJin2005 )
(Uiteindelijke prijs ■>16,50 perGJin2025 )
($0,30 perGJvoor kool ;>1,00 perGJvoor synthetische
brandstoffen )
(Veranderlngstempo *0,2%perJaar )
(Verbeteringsteapo •0,75tperjaar )
(Uiteindelijke prijs ■$2,75-13,50 perGJin1995 )
(Uiteindelijke prijs •$20perGJin2090 )
($0,15 perGJvoor kool ;>0,50 perGJvoor synthetische
brandstoffen )
Scenario Htbaparkand balald
•Sterke stlaulerlng vanverbetering vantotale
verbruiksrendeoenten
•Metlge stimulering vanxonne-energle
•Wezenlijke inspanningen voor herbebossing inde
tropen enbescherming vanecosystemen ;meer aan¬
moediging vanintensieve danvanextensieve
landbouw
•Wezenlijke milieukosten opgenomen indeenergieprijzen
omhetgebruik vanvaste brandstof teontmoedigen en
verandering vanbrandstof aantemoedigen
Scenario netlangzame toename
•Sterke nadruk opverbeterde energlerendsmenten
•Snelle Invoering vanzonne-energle aangemoedlgd
.♦Sterke verplichting opwereldschaal totherbebossing
enbescherming vanecosystemen
•Hogo milieukosten opgenomen indeenergieprijzen on
gebruik vanvaste brandstof teontmoedigen enver¬
andering vanbrandatof aantemoedigen(Veranderlngstempo ■1,0%perjaar )
(Ultelndelljke prijs •>15,00 perGJin2025 )
00,60 perGJvoor kool ;$1,5 perGJvoor synthetische
brandstoffen )
(Verbeteringsteapo t1,5%perjaar )
(Ultelndelljke prijs s$12,00 perGJIn2000 )
($1,20 perGJvoor kool ;$3,00 perGJvoor synthetische
brandstoffen )
Totalm C0?-emisslee indeWRl-scenarlo’s (Glgaton koolstof perjaar )
WRI-acenarlo's /
£Hogeemissie S
2$J ^Basissltuatle /
2^J^Peperkand beleid y
•Langzame toename
s
i ^
S»■
0- -- 1- 1- J-WRI-acenarlo 's
£Hoge emissie
^Basissituatie
^Ptperkend beleid
•Langzame toename
197$ 2000 2025 20» 2075

-24-
Dr.R.A. Warrich van deClimate Research Unit van deUniveraity ofEaat Anglia
inNorwich -Ver.Koninkrijk ,heeft onlangs viaeenandere benadering gepro ¬
beerd omemissievoor spellingen tekoppelen aanwaarschijnlijke klimaatveran ¬
deringen enomwaarschijnlijkheden toetekennen aanhetmogelijke resultaat .
Deresultaten vandeze studie worden indevolgende grafiek samengevat :
MOMENTANE EVENWICHTSWAARDE VOOR DEUITEINDPLIJKE TEMPERATUURVERANDERING (V ANAF 1985 IN
(B)KLIMAATCEVOELIGHEID EVENWICHT -I(OVERGANG ) (C)KLIMAATVERANDERINGLImn4wk.«vyuAWiibA V « /> ■ «wr I\UA >mn ««uiinxvuMA7-°t,(3.0-3 .7) •""loi i H
.LÄ-yji- U–A
S'°T 'I
4.ol |-- ,-LL •eofc - r--rpF 1pBESTE SCHATTING |.45 H
|£I££J_1.5 ,C ,b _\_ :_jt|
i i ■
rrtr--î-rtri-À. ' «'J '.J.r-
800 700 1000 | 600 Λ\\1605 2005 2015 2025 2035 2045
EQUIVALENTE C0--C0NCENTRATIE (ppnir )SjjJ \\ JAARIUVUA .Inuyil 1U W.'VVIlVLillilWUlLi VUUUM /  /« / \ vnnil
I 2 1 1 T
X''2026 \[
"2°36ifMlÇy ---20<5\
(A)BROEIKASEFFECT°C)
(C)KLIMAATVERANDERING(OVERGANG )
,(3.0-3 .7)EVENWICHT ■
7.0+(B)KLIMA ATGEVOELIGHEID-
0.0+
(2.5^._!)
6.0+
4.0+
rd.a-2.1 )3.0f- (-■
BESTE SCHATTING DC.01C .ÙLnAUlNü
Ü-o-i-i»__L^b&lzzz :
1695 2005 2015 2025 2035 2045
\ * JAAR800 700 10Û0 J 5ÔC
EQUIV ALENTE CO.-CONCENTRATIE (ppnir )
+2015
+2035
+2045
JAAR
(A)BROEIKASEFFECT
Legenda s
-WIGLEY ,SCOPE ,BASE CASE geven deemissies vanbroeikasgassen weer
-AT2x isdegevoeligheid vanhetklimaat ,uitgedrukt indetoename vande
evenwichtstemperatuur tengevolge vaneenverdubbeling vandeequivalente
CO^-concentratia
-"overgangstemperaLuur’ 1isdetemperatuurtoemame opeengegeven tijdstip
tengevolge van het broeikaseffect
-"evenwichtstemperatu-is isdeopwarming waaraan deaarde opeenbepaald
tijdstip tengevolge vanhet‘oroeikaseffekt bloot wordt gesteld .

-25
Door deauteur vanbovengenoemde evaluatie zijn onder andere devolgende
conclusies getrokken :
"-Deopwarming waaraan wijzullen worden blootgesteld zalin2030 gezien
demate vanwetenschappelijke onzekerheid 0,8-6,4° Cbedragen .Dekans
opeenwaarde buiten ditinterval iskleiner dan 1%.
-De"best mogelijke schatting "is1,5tot3,1° Cwarmer danopditmoment .
Dewaarschijnlijkheid vanopwarming meteenwaarde binnen ditinterval
is45%.
-Het90%-betrouwbaarheidsinterval is 1,1-5,1° C.Demediaanwaarde
hiervan -debest mogelijke schatting -is2,8° C."
12.Deopditmoment beschikbare klimaatmodellen voorspellen (metverschillende
mate vanonzekerheid )devolgende effecten ,zowel ophetklimaat zelf als
insamenhang daarmee^ :
-Gemiddelde opwarming vanhetaardoppervlak (zeer waarschijnlijk ).Bij
eenverdubbeling vankooldioxide indeatmosfeer (ofdeinuitstraling
daaraan equivalente hoeveelheid vanalle broeikasgassen )isopwarming
vanhetaardoppervlak oplange termijn naar verwachting indeorde van
1,5tot4,5° C.Debelangrijkste onzekerheid ligt inheteffect vanwol¬
ken .Hetfeitelijke opwarmingstempo indekomende eeuw wordt natuurlijk
bepaald door hettempo waarin debroeikasgassen toenemen ,door dena¬
tuurlijke fluctuaties inhetklimaatsysteem ,endoor degedetailleerde
reactie vantraag reagerende delen vanhetklimaatsysteem ,bijv .ocea¬
nen enijskappen .
-Toename vandegemiddelde neerslag opaarde (zeer waarschijnlijk ).De
toenemende opwarming vanhetoppervlak zalleiden tottoegenomen ver¬
damping endaardoor toteenhoger neerslaggemiddelde opaarde .Ondanks
deze toename vandegemiddelde neerslag opaarde kunnen bepaalde op
zichzelf staande gebieden temaken krijgen meteenafname vanderegenval .
-Opwarming vanh®toppervlak tijdens depoolwinter (zeer waarschijnlijk ).
Naarmate degrens vanhetpoolijs naar depolen verschuift voorspellen
demodellen eendramatische toename vandeopwarming vanhetoppervlak

ingebieden met een poolwinter .Hetgrotere gedeelte aan open water en
het dunnere zee-ijs zullen waarschijnlijk leiden tot eenopwarming van
depoollucht aan hetoppervlak die totwel 3maal zogroot isals de
gemiddelde opwarming opaarde .
(1)Bron :NRC (1987 );Current Issues inClimate Change ,National Research
Council ,Washington DC,USA

-26-
-Continentale droogte /opwarming indezomer (oplange termijn waarschijnlijk ).
Verscheidene studies hebben voorspeld datopdelange termijn debodem inde
zomer merkbaar zaluitdrogen inbepaalde gebieden inhetmidden vanconti ¬
nenten opgematigde breedten .Deze droogte wordt voornamelijk veroorzaakt
door eenvroeger einde vanhetsmelten vansneeuw envanregenperiodes ,en
eenvroeger begin vandeafname vandebodemvochtigheid bijdeovergang van
lente naar zomer .Natuurlijk kunnen deze simulaties vanevenwichtsomstandig -
heden oplange termijn geen betrouwbare indicatie geven over deontwikke ¬
lingen indekomende decaden vanveranderingen indesamenstelling vande
atmosfeer eninhet klimaat .
-Toename vandeneerslag ophogere breedten (waarschijnlijk ).Naarmate het
klimaat warmer wordt zouhet toegenomen transport vanwarme ,vochtige lucht
naar depolen degemiddelde jaarlijkse neerslag ophogere breedten moeten
doen toenemen .
Omhet beeld van deverwachte directe effecten volledig temaken dient het
volgende teworden vermeld :
-Grootschalige afkoeling indestratosfeer (zogoed alszeker ).Afgenomen
ozonconcentraties indehogere stratosfeer zullen leiden totgeringere ab¬
sorptie vanultraviolette straling van dezon endus totminder opwarming .
Detoenames van deconcentatie indestratosfeer van kooldioxide enandere
quauitstraling actieve sporengassen zaldestraling vanwarmte uitdestra¬
tosfeer doen toenemen .Decombinatie van afgenomen opwarming entoegenomen
afkoeling zal leiden toteenaanzienlijke daling van detemperatuur inde
hogere stratosfeer .
Ditlaatste effect lijkt vrij belangrijk alseenmogelijk efficiënt ensnel
"kenmerk "vanhetbroeikaseffect mits "deverwachte veranderingen indeho¬
gere stratosfeer bijna eenorde groter zijn dandeverwachte veranderingen
aanhetaardoppervlak ,endatzijniet worden beïnvloed door terugkoppeleffec -
tenvanwolken (processen dieeenaanzienlijke onzekerheid veroorzaken indé
vaststelling vanklimaatveranderingen indetroposfeer )" (WMO ,1985 ).
13.Hetishetwaard nogmaals tebenadrukken datdeonzekerheden over deomvang ,
over deregionale verdeling enover hettempo vandergelijke veranderingen
niet hetfeit mogen verhullen datdewaargenomen enverwachte toename vande
vandeconcentraties indeatmosfeer vandebroeikasgassen dewarmtebalans
vandeaarde zaj^wijzigen endaarom enige opwarming zalveroorzaken eneen
daarmee mogelijk gekoppelde wijziging vanhetklimaat .

-27-
Zoals éénvandeconclusies ,getrokken opeensymposium over "CO^enandere
broeikasgassen :klimaat -enandere gevolgen ",door deCommissie georganiseerd
van 3tot 5november 1986 :
Hoewel erkwantitatieve onzekerheden blijven indemodellen wordt nu
geloofd dat detoenemende concentraties van broeikasgassen een duide -
glijke verandering inde21 eeuw zullen veroorzaken .
-...Verwacht wordt datdeze opwarming van 1,5tot 4,5° gedurende deko¬
mende 50jaar zal plaatsvinden .
-Deverschillende resultaten van demodellen geven aan dat over Europa
degemiddelde zomertemperaturen met2-6° kunnen stijgen ,endege¬
middelde wintertemperaturen met 4-10° C.Indewinter zal deneer ¬
slag toenemen ..."
Mogelijke gevolgen vanklimaatveranderingen .
14.Demogelijke gevolgen vandebovengenoemde klimaatveranderingen hangen
natuurlijk afvanomvang entempo daarvan .Ophet inparagraaf 13genoemde
symposium over "C02enandere broeikasgassen "werd geconcludeerd dat :
"Deverwachte klimaatverandering ingrijpende effecten zalhebben opzee-
peil ,ecosystemen opwereldschaal ,landbouw ,watervoorraden enzee-ijs ".
Dergelijke gevolgen kunnen inhetbijzonder met zich meebrengen :
15.Zeespiegelsti jging
Indeafgelopen jaren isdezeespiegel bijeen toename van degemiddelde
wereldteraperatuur vanongeveer 0,5° Cmet 10-15 cmgestegen .(Bron :US-
EPA (1986 );"Effects ofChanges inStratosphere Ozone andGlobal Climate ",
Volume 1).
Deverwachte opwarming opaarde kandevolgende resultaten hebben :
.opwarming endaardoor uitzetting vanhetwater van deoceanen ;
.smelten vangletsjers inberggebieden ;
.smelten van degrote ijslagen opGroenland enAntarctica ;
.mogelijk (maar niet waarschijnlijk )afbreken vaneenaanzienlijk deel van
deAntarctische ijslaag indeoceaan .

-28-
Erbestaan uiteenlopende schattingen voor toekomstige zeespiegelstijgingen .
Demeest waarschijnlijke waarden voor eendergelijke toename schijnen in
deorde teliggen van30cmtot1,5meter tegen hetmidden vandevolgende
eeuw (Toronto Conference ,Juni 1988 ).
Eenaanzienlijke zeespiegelstijging zou :
.veel kustgebieden (wetlands enlaaglanden )permanent onder water zetten ;
.kusterosle veranellen ;
•overstromingen enstormschade inkustgebieden verergeren ;
•hetzoutgehalte vanestuaria enwaterlopen langs dekust verhogen .
16.Afname vanhatzee-ijs
Naarmate het klimaat warmer wordt zal het totaal aan zee-ijs naar ver¬
wachting afnamen .Dit iseenzeer waarschijnlijk effect .
17.Effecten opwatervoorraden
Deopwarming door hetbroeikaseffect kanbalangrijka veranderingen in
deneerslagverdeling totgevolg hebben .Terwijl waarschijnlijk dege¬
middelde neerslag opaarde zaltoenemen ,kunnen sommige gebieden te
maken krijgen meteenafname vanderegenval .Verscheidene studies voor ¬
spellen eenaanzienlijke toename vandroogteperioden indezomer opge¬
matigde breedten .Behalve deeffecten die dit zalhebben opdelandbouw
kandeafname vandewatervoorraden devolgende zaken beïnvloeden :
.beschikbaarheid vanwater voor menselljke consumptie ;
.energie-opwikklng ;
•verdunning vanafvalwater ;
.scheepvaart .
«
18.Landbouw
Ermoetvermeld worden dateentoename vandaCOg-concentratie indaatmos ¬
feerdeplantengroei zoubevorderen door toename vandafotoayntheaesnel -
heid ,andaarom opzich eanpositief direct effect kanhebben opgewassen
enbegroeiing .Ditdirecte effect kanmoeilijk gekwantificeerd woeden ,te
meer daar degelijktijdige temperatuurstijging denetto-snelheid vande
fotosynthese souverkleinen .Bovendien zouelke poging omditin

-29-
rekening tebrengen eenpoging zijn eenevenwicht tevinden tussen een der¬
gelijk direct effect enindirecte effecten vaneentoenemende COg-concentra -
tie door klimaatveranderingen .
Hetbroeikaseffect kanland -enbosbouw vooral beïnvloeden door verandering
van :
.detotale beschikbare hoeveelheden water endeverdeling van deregenval
over deseizoenen opregionaal niveau ;
.delengte van hetgroeiseizoen ;
.het aantal gevallen van extreme temperaturen .
Erzijn twee perspectieven voor delandbouwkundige effecten vanklimaat ¬
verandering .
-Deopvatting van een "langzame verandering ":benadrukt debetekenis van
geleidelijke toename van degemiddelde oppervlaktetemperaturen dienaar
verwachting leiden totgeleidelijke ,langdurige enzichzelf versterkende
veranderingen indegemiddelde regionale klimaten enlandbouwpatronen .
-Deopvatting van "extreme gebeurtenissen ":benadrukt veranderingen inde
frequentie vanongewone ,ontwrichtende gebeurtenissen :heteffect vankli¬
maatverandering komt niet door degemiddelde maar hoofdzakelijk door de
extreme gebeurtenis ,d.w.z .droogten ,overstromingen .
Sommige deskundigen zijn albezorgd datrecente extreme gebeurtenissen op
regionale schaal meer kunnen zijn dan slechts klimaatfluctuaties .
Devoornaamste mogelijke effecten vanklimaatveranderingen opdelandbouw
(2)zijn hieronder samengevat :
"-veranderingen indelengte vanhetmogelijke groeiseizoen enverande ¬
ringen indegroeisnelheid van planten ;
(2)Bron :Parry M.L. e>a .(Eds )(1987 );TheImpact ofClimate Variations on
Agriculture ,Volume 1,Assessments inCool ,Temperature andCold Regions ,
Reidel ,Dordrecht ,Nederland .

-30-
-veranderingen indegemiddelde opbrengsten enindevariatie vande
opbrengsten ;
-veranderingen indemate vanoogstzekerheid enindeoogstkwaliteit ;
-veranderingen indegevoeligheid vanplanten voor detoepassing van
meststoffen ,pesticiden enherbicidetw‘' -. :
Bovendien kunnen klimaatveranderingen delandbouw indirect sterk beïnvloe ¬
deninbepaalde gebieden vandewereld door mogelijk effecten opbodemken -
merken ,watervoorraden ,hydrlogie ,ziekten enplagen ,enz .
Opditmoment bestaat onzekerheid over aard ,grootte enplaats vande
effecten .Tot nutoe valt uit studies het volgende teconcluderen :
-Gebieden ophoge breedte ,semi-aride gebieden engebieden opgrote hoogte
zijn bijzonder gevoelig voor verschuivingen intemperatuur enhoeveelheid
regenval .
-Opwarming blijkt nadelig voor granen inhethart van degraanteeltgebieden
van Europa enNoord -Amerika .
-Onderzoekingen naar mogelijke effecten inCanada ,Finland enhetnoorden
vandeUSSRmetklimaatgegevens uithetmodel vanHansen ^1^e.a.laten af¬
genomen opbrengsten zien van inhetvoorjaar gezaaide gewassen als tarwe ,
gerst enhaver ,tengevolge van detoegenomen vochtbelasting inhetbegin
van degroeiperiode .
Effecten opdelandbouw zouden kunnen resulteren ineffecten opdelokale
gemeenschap ,opregionale ennationale economieën ,inhetbijzonder door
veranderingen inhet inkomen uit enhet rendement vanboerenbedrijven ,ver¬
anderingen inregionale produktiekosten ,veranderingen innationale voedsel -
produktie ,veranderingen inregionale verschillen ininkomen opboerenbe ¬
drijven ,veranderingen inregionale economische activiteit enwerkgelegenheid
^Hansen ,J.e.a.(1983 ):"Efficient Three-Dimensional Global Models for
Climate Studies ;Models Iand II",Monthly Weather Review III ,biz .
609-662 .

-31-
Deconclusie isdat het bijhethuidige kennisniveau niet mogelijk isom
meer tegeven daneenvoorzichtige ,kwalitatieve beschrijving vandemo¬
gelijke effecten vanklimaatveranderingen opdelandbouw ,gezien degrote
onzekerheden over deregionale vorm enomvang vandergelijke veranderin ¬
genenhetgebrek aangedetailleerde onderzoekingen enstudies naar de
waarschijnlijke reaktie vanlandbouwsystemen inverschillende gebieden van
dewereld .
Inspanningen zijn dringend nodig omhetinzicht indeze aspecten tever¬
beteren ,zowel opwereldschaal vanwege demogelijke verstorende effecten
opdevoedselzekerheid alsophetniveau vandeGemeenschap vanwege de
directe mogelijke sociaal-economische effecten .
19.Bos-ecosystemen enhoutproduktie
Opgemerkt dient teworden dat dezelfde algemene opmerking uit het begin van
paragraaf 18over hetdirecte mogelijke effect vanCO^opdeplantengroei
hier ook van toepassing is.
Devoorspelde effecten omvatten hetvolgende :
.wijziging vandebotanische enzoölogische samenstelling vannatuurlijke
bos-ecosystemen ;
.toename van deachteruitgang innatuurlijke enaangelegde bosbestanden ;
.wijzigingen indebosbouvproduktivitcit enhet bosbeheer ;
.verstoring van demarkt enhandel voor hout enhoutprodukten ;
.gevaar voor het verdwijnen van bepaalde boomsoorten inbossen enlocale
ecotypen met een beperkte geografische verspreiding ,enhierdoor een
afname van degenetische variatie indebossen opaarde .
20.Effecten opdevolksgezondheid
Ookmoet worden vermeld dat eenopwarming van deaarde tevens gevolgen zou
kunnen hebben opdevolksgezondheid .Die kan inhet bijzonder :
.hetmogelijk maken dat ophogere breedten enige ziekten opgaan treden
diehogere temperaturen gedurende hethele jaar nodig hebben ;
.vaker hongersnoden entekorten indevoedselvoorziening doen voorkomen
(extreme gebeurtenissen );

-32-
Deuitbreiding vantropische klimaatgebieden endegelijktijdige uitbreiding
vanhetscala aantropische ziekten zouhetmeest gevolgen hebben voor ont¬
wikkelingslanden diealgezondheidsproblemen hebben .
21.Effecten opecologie envisserij
Devolgende mogelijke ecologische effecten dienen teworden vermeld :
.effecten opecosystemen metbeperkt beheer ;
.effecten opmariene ecosystemen ;
.meervoudige druk opbepaalde soorten diezouden kunnen verdwijnen met
alsresultaat eenaanzienlijke afname inbiodiversiteit ;
.effecten opnatuurreservaten (heteffect zouervan afhangen ofbinnen
dereservaatsgrenzen gebieden zijn waarheen planten endieren zouden
kunnen migreren ).
Degrootte vanheteffect zouafhangen vanhettempo vanklimaatverandering
endus detijd waarbinnen aanpassing enecologische verschuiving vansoorten
kan plaatsvinden .
Tenslotte isvermeldenswaard datdoor dekoppeling vanoceaan enatmosfeer
zowel verdeling alsrijkdom vanvisbestanden door hetklimaat kunnen wor¬
dengewijzigd .
Erbestaan echter tegenstri i,Jigevisies over inhoeverre waargenomen veran ¬
deringen inbepaalde visbestanden hetgevolg zijn vanhetklimaat enandere
natuurlijke oorzaken ofvanoverbevissing .
II.'INTERNATIONAAL KADER ENPERSPECTIEVEN
Inleiding
22.Halverwege devorige eeuw was ingrote lijnen alderolbekend van -bepaalde
indeatmosfeer aanwezige gassen opdethermische evenwichten opaarde
(Tyndall ,1863 ;Arrhenius ,1896 ;Chamberlin ,1899 ).
Deeerste systematische metingen vandeCOg-concentratie opmondiale schaal
zijn echter pas in1953 uitgevoerd .

-33-
Sindsdien heeft dewaargenomen toename vandeze concentratie dewetenschap ¬
pelijke kringen ertoe gebracht onderzoek naar alle aspecten vanhetbroei ¬
kaseffect optezetten enteintensiveren .
Hetonderwerp heeft echter pasrecent deaandacht gekregen vandeverant ¬
woordelijke politici .
Dewelbekende problemen omtrent deozonlaag ,dietotinternationale onder -
handelingen enpolitieke beslissingen hebben geleid ,hebben infeite de
aandacht van deze verantwoordelijke politici gericht opderisico 'svoor
dehele aarde diezijn verbonden aan deveranderingen van deatmosfeer
door menselijk ingrijpen enopdenoodzaak tothetgeven vanconcrete ant¬
woorden opdemeer enmeer verontrustende wetenschappelijke aanwijzingen
van demogelijkheid totklimaatveranderingen .
Devolgende evenementen vanrecente datum geven alsgevolg daarvan een
belangrijke ontwikkeling aan indehouding tenopzichte vanhetbroeikas ¬
effect :
.de"Villach"-conferentie (Villach-Oostenri jk,9-15 oktober 1985 );
.deresolutie van het Europese Parlement over maatregelen tegen destij ¬
gende C02-concentraties (september 1985);
.hetEEG-symposium over "C02enandere broeikasgassen "(Brussel ,3-1*no¬
vember 1987 );
.deworkshops over "Ontwikkeling van beleidsmaatregelen als antwoord op
klimaatverandering "(Villach-Oostenri jk,28september-2 oktober 1987 en
Bellagic-Italië ,9-13 november 1987 ):
.het rapport van deCommissie Brundtland ;
.dewereldconferentie over "Deveranderende atmosfeer "(Toronto ,27-30 juni
1988 ).
Hetlaatste evenement isvanbijzonder belang voor toekomstige ontwikkelingen
enderesultaten ervan worden indevolgende paragraaf weergegeven .
Details over aeandere bovengenoemde evenementen worden indeBijlage bij
dit document gegeven .
Dewereldconferentie over "Deveranderende atmosfeer ,gevolgen voor deveilig ¬
heid opaarde "-Toronto ,27-30 juni 1988 .

-34-
23.Deze conferentie ophoog niveau isopinitiatief van deCanadese regering
georganiseerd omnader integaan opsommige conclusies enaanbevelingen
vanhetrapport van deCommissie Brundtland .Aan debijeenkomsten namen
meer dan300wetenschappers enbeleidsmakers uit 48landen ,organisaties
vandeVerenigde Naties ,andere internationale organen enniet-overheids -
instellingen deel .
Van deconclusies enaanbevelingen lijken devolgende het belangrijkst en
worden daarom inhungeheel aangehaald :
Demensheid voert onbedoeld een enorm ,wereldomvattend experiment uit
waarvan deuiteindelijke gevolgen alleen door eennucleaire wereldoor ¬
logkunnen worden overtroffen .Deatmosfeer vandeaarde wordt sneller
dan ooit veranderd door verontreinigingen tengevolge vanmenselijke
activiteiten ,onzorgvuldig enveel afvalveroorzakend gebruik van fos¬
siele brandstof endeeffecten van een snelle bevolkingsgroei invele
gebieden .Deze veranderingen betekenen eengrote bedreiging van de
internationale veiligheid enhebben alschadelijke gevolgen invele
delen van deaarde .
-Vergaande gevolgen zullen veroorzaakt worden door opwarming van deaarde
enstijging vandezeespiegel ,diesteeds duidelijker hetgevolg blijken
van een voortgezette toename van deconcentraties indeatmosfeer van
kooldioxide enandere broeikasgassen .Debeste beschikbare voorspellingen
wijzen opmogelijk ernstige economische ensociale ontwrichting voor de
huidige entoekomstige generaties ,die deinternationale spanningen zal
verergeren enhetrisico vanconflicten tussen enbinnen naties zalver¬
groten .Actie isgeboden enwel nu."
Aanbevolen worden devolgende direct tenemen maatregelen t
"A-Maatregelen vanregeringen enindustrie
-Ratificeren vanhetProtocol vanMontreal over stoffen die deozonlaag
aantasten .HetProtocol moet in1990 worden herzien ominhet jaar
2000 vrijwel algenele stopzetting vandeemissies vanvolledig gehalo .
geneerde CFK'steverzekeren .Aanvullende maatregelen omandere gehalo -
geneerde koolwaterstoffen dieozon afbreken tebeperken moeten worden
overwogen .

-35-
Richten vanhetenergiebeleid ophetterugdringen vandeemissies van
CO^enandere sporengassen omderisico 'svaneentoekomstige opwarming
vandeaarde teverminderen .Hetstabiliseren vandeC02-concentraties
indeatmosfeer iseendwingend doel .Huidige schattingen geven aan dat
reducties vereist zijn vanmeer dan 50%van dehuidige emissieniveaus .
Debudgetten voor onderzoek enontwikkeling openergiegebied moeten zo
veel mogelijk gericht worden openergie-opties dieC02-emissies geheel
ofgrotendeels voorkomen enopstudies omdereductiedoelen verder te
verfijnen .
Terugdringen vandeCOg-emissies tegen hetJaar2005metongeveer 20
procent vandeniveaus in1988 isheteerste wereldomvattende doel .
Hetisduidelijk datdegeïndustrialiseerde naties deverantwoordelijk ¬
heid dragen hetvoorbeeld tegeven ,zowel door hunnationale energiebe ¬
leid als door hunbilaterale enmultilaterale bijstandsovereenkomsten .
Ongeveer dehelft vandeze reductie zoumoeten worden gevonden door een
beter gebruik vanenergie enandere besparende maatregelen .Deandere
helft zoumoeten worden gerealiseerd door wijzigingen indevoorziening .
Stellen vandoelen voor verbeteringen vanhetenergierendement indirecte
relatie metemissiereductie vanC02enandere broeikasgassen Eenuitda ¬
ging zouzijn tegen 2005 eenverbetering vanhetenergierendement te
bereiken van 10%.Verbetering vanhetenergierendement isniet precies
hetzelfde alsvermindering vandetotale koolstofemissie enhetbeleid
zal indetail niet overal gelijk zijn .Eengedetailleerde studie van
degevolgen vandeze doelstelling opdesystemen moet worden uitgevoerd .
Evenzo moeten dedoelen voor energievoorziening direkt gekoppeld worden
aandereductie vanC02enandere broeikasgassen .Netalsbijhetrendement
vormt eenverbetering tegen 2005 van 10%vandeenergievoorziening een
uitdaging .Ookvoor deze doelstelling moet eengedetailleerde studie
worden uitgevoerd naar degevolgen voor desystemen .Debijdragen aan
hetbereiken vanditdoel zullen vangebied totgebied variëren ;bepaal ¬
delanden hebben allanger dan eendecade aangetoond het rendement te
kunnen doen stijgen metmeer dan 2procent per jaar .
Naast maatregelen betreffende rendementen vereist degewenste reductie
(i)overschakeling opminder <X>2veroorzakende brandstoffen ,(il)her¬
ziening vandestrategieën terinvoering vanduurzame energie ,inhet
bijzonder gevorderde technologieën voor deomzetting vanbiomassa ,(iii )
deheroverweging vandeoptie kernenergie dieminder geloofwaardig is
geworden door problemen rond nucleaire veiligheid ,radio-actief afval ,
enverspreiding van

-36-
kernwapens .Alsdeze problemen kunnen worden opgelost door verbeterde
ontwerpen enwettelijke regelingen zoukernenergie eenrolkunnen
spelen bijverlaging vandeCO^-emissies .
-Opditmoment onderhandelen over manieren omdebovengenoemde reducties
tebereiken .
-Beheerssystemen opzetten ombelangrijke nieuwe projecten voor hetenergie ¬
rendement aan temoedigen ,tebeoordelen engoed tekeuren .
-Insterke mate gebruik maken vanbestaande technologieën teraanvulling
van wat bereikt kanworden door vermindering van het verbranden van
fossiele brandstof ,tervermindering van (i)emissies vanverzurende
stoffen die hetmilieu aanderand vanhetopnamevermogen brengen ;(ii)
stoffen diedevorming vanozon indetroposfeer inleiden ;en (iii )
andere broeikasgassen dan CO
-Merken vanproducten zodat deconsument mate enaard kanbeoordelen
vandeaantasting vandeatmosfeer door vervaardiging engebruik van
het product .
B.Activiteiten door regeringen van Leden van deVerenigde Naties ,
nlet-overheldsorganisaties envan belang zijnde Internationale instellingen .
Beginnen met deontwikkeling van eenuitgebreide mondiale overeenkomst
als kader voor protocollen terbescherming van deatmosfeer .Deovereen ¬
komst moet sleutelbegrippen benadrukken alsvrije internationale uit¬
wisseling van informatie enondersteuning vanonderzoek entoezicht ,en
moet eenkader verschaffen voor specifieke protocollen ombijzondere
onderwerpen aan tepakken ,daarbij rekening houdend met debestaande in¬
ternationale wetgeving .Ditmoet krachtig worden nagestreefd opdein
begin 1989 teOttawa tehouden "Internationale workshop over wetgeving
enbeleid ",opdepolitieke conferentie ophoog niveau over "Klimaat ¬
veranderingen "indeherfst van 1989 inNederland ,opde"Wereld Energie
Conferentie "inCanada in1989 enopde"Tweede Wereldklimaatconferentie "
inGenève injuni 1990 ,metalsoogmerk debeginselen enbestanddelen
van zo'n conventie teroverweging gereed tehebben opdeintergouverne ¬
mentele "Conferentie over duurzame ontwikkeling "in1992 .Deze activi ¬
teiten mogen opgeen manier een belemmering vormen voor tegelijkertijd
tenemen nationale ,bilaterale enregionale stappen entesluiten over ¬
eenkomsten omspecifieke problemen aan tepakken ,zoals verzuring en
emissies vanbroeikasgassen ,

-Vormen vaneen "Vereldfonds voor deatmosfeer ",deels tefinancieren
door eenheffing ophetgebruik van fossiele brandstof door industrie ¬
landen ,omeenaanzienlijk gedeelte van demiddelen teverkrijgen voor
uitvoering van het "Actieplan voor debescherming van deatmosfeer ".
-Steunen van hetwerk van het "Intergouvernementele forum voor klimaat ¬
verandering "voor eenvoortdurende wetenschappelijke beoordeling van
^resultaten enhetinitiëren vandediscussie tussen regeringen over
reacties enstrategieën .
-Intoenemende mate toekennen van middelen voor onderzoek -encontrole -
inspanningen binnen het "Wereld-klimaatprogramma ",het "Internationaal
programma voor geosfeer enbiosfeer "enhet "Programma voor reactie van
demens opverandering van dewereld ".Het iabijzonder belangrijk om
inzicht tehebben inhoeklimaatveranderingen opregionale schaal in
relatie staan tot eenklimaatverandering over degehele aarde .Nadruk
moet ook worden gelegd opeen betere vaststelling van derol vanoceanen
enwarmtetransport over deaarde enhet transport vanbroeikasgassen .
-Inbelangrijke mate definanciering vergroten voor onderzoek ,ontwikke ¬
ling eninformatie-overdracht van duurzame energie ,zonodig door het
opzetten van aanvullende enoverbruggingsprogramma 's:uitbreiden van
technologie-overdracht met bijzondere nadruk opdebehoeften van deont¬
wikkelingslanden ;enverhogen van deinspanningen omtevoldoen aan
verplichtingen inbestaande overeenkomsten voor ontwikkeling enover ¬
dracht van technologie .
-Verhogen van definanciering vanuitgebreidere projecten voor techno -
logiè-overdracht entechnische samenwerking terbescherming enbeheer
van kustgebieden .
-Terugdringen vanontbossing enversterken vanherbebossing metvoorstel ¬
lenalsdieinhetrapport vandeWereldcommissie voor milieu enontwik ¬
keling” (WCED ),"Onze gemeenschappelijke toekomst ",waaronder devorming
vaneenkredietfonds voor geschikte stimulansen omontwikkelingslanden
instaat testellen huntropische bosbestanden teblijven beheren .
9
teehniiche samenwerkingsprojekten ontwikkelen enondersteunen omontwik -
kdlingslandert instaat testellen deel tenemen aaninternationale in¬
spanningen totvermindering ,controlemetingen ,onderzoek enanalyse met
betrekking tot deveranderende atmosfeer .

-38-
-Erzorg voor dragen datdeze Verklaring vandeConferentie ,derapporten
vandeWerkgroepen enhetvolledige Verslag vandeWereldconferentie ,
"Deveranderende atmosfeer :Gevolgen voor deveiligheid opaarde "(dat
indeherfst van 1988 wordt gepubliceerd )terbeschikking komen vanalle
naties ,vandeinparagraaf 25genoemde conferenties envanandere bij¬
eenkomsten indetoekomst over verwante onderwerpen .
-Vergroten vandefondsen voor niet-gouvernementele organisaties voor
hetopzetten vanprogramma 'svoor milieu-educatie envoor campagnes
omhetpubliek bewust temaken vandeveranderende atmosfeer .Dergelij ¬
keprogramma 'smoeten gericht zijn opeenbeter begrip vandeonder ¬
werpen enopverandering vanwaarden engedrag bijhetpubliek met
betrekking tot hetmilieu .
-Toewijzing vanfinanciële steun voor milieu-educatie inhetlager en
middelbaar onderwijs enopuniversiteiten .Vorming vanspeciale groe ¬
penbinnen universitaire afdelingen voor aanpak van dewezenlijke pun¬
tenvaneen .klimaatverandering opaarde ishetoverwegen waard .
Mogelijke ontwikkelingen indetoekomst
24.Hetmeest waarschijnlijke gevolg opkorte termijn vandebovengenoemde
internationale activiteiten isalin1989 deaanvang vanhetproces omeen
allesomvattende mondiale overeenkomst optestellen voor debescherming
van deatmosfeer .
Opbasis van specifieke protocollen inhet kader van zo'n overeenkomst
zouden dan beperkingen aan deemissies van broeikasgassen kunnen worden
gesteld .
25.Devolgende belangrijke evenementen opweg naar dieovereenkomst zullen
waarschijnlijk zijn :
-deinternationale workshop over wetgeving enbeleid inOttawa inhet
begin van 1989 ;
-eenpolitieke conferentie ophoog niveau ,tehouden indeherfst van
1989 door hetNederlandse Ministerie vanMilieu ;

39-
-detweede Wereldklimaatconferentie inGenève injuni 1990 ;
-deIntergouvernementele Conferentie over constante ontwikkeling in1992 ,
diehethoogtepunt zoukunnen zijn .
26.Hetbelangrijkste deel vandeonder 21*hierboven genoemde overeenkomst
(envandaarmee samenhangende protocollen )zalvoor wathetbroeikaseffect
betreft waarschijnlijk bestaan uit :
a)doelstellingen voor dereductie van deemissies vanbroeikasgassen voor
deontwikkelingslanden ;
b)nieuwe programma 'svoor ontwikkelingshulp omontwikkelingslanden te
assisteren bij het beperken van detoenemende emissies van broeikas ¬
gassen metaangepaste technologieën enbijhetterugdringen vande
ontbossing ;
c)eennieuwe aanzet voor internationale samenwerking opwetenschappelijk
entechnisch gebied tenaanzien vanalle voor het broeikaseffect be¬
langrijke aspecten .
27.Nieuwe onderhandelingen over het Protocol vanMontreal over CFK'sisopkorte
termijn een zeer waarschijnlijke ontwikkeling .
28.Beleidsdiscussies over dewijze vanaanpak vanhetbroeikaseffect zouden zeer
complex kunnen worden vanwege deverreikende enonderling sterk verweven
aspecten van het onderwerp .
Inditopzicht ishet van belang hetwereldomvattende ,complexe enuiteenlo ¬
pende karakter van dedoor hetbroeikaseffect ontstane uitdaging tebenadrukken .
Ditwerd indevolgende verklaring opdeworkshop inBellagio (1987 )
goed weergegeven (zieBijlage ):
"dedeelnemers benadrukten hetverband tussen hetonderwerp klimaatverande ¬
ring ,inclusief depolitieke reacties daarop ,eneenaantal andere onder ¬
werpen ,vooral ophetgebied vanmilieu enontwikkeling .Door ditverband
wordt hetbelang onderstreept vandeverschillen ineffect pergebied ,en
dus per land ,vanklimaatsverandering endemate waarin deverschillen
invloed hebben opdepoging vandeinternationale gemeenschap omconstante
ontwikkeling tebevorderen .

-no-
Hetrapport vandeCommissie Brundtland geeft eenverklaring van decom¬
plicaties van deze talrijke onderlinge verbanden .Debetekenis vanhet
verschil inregionaal effect magechter niet deaandacht afleiden van de
nadruk ophet feit dathet degemeenschap alsgeheel raakt .Nogminder
maghetpogingen stimuleren omlanden ofgebieden teverdelen in"winnaars "
en"verliezers ".Dit isgeen spel waarin "quitte "kanworden gespeeld .
Tenzij eriets wordt ondernomen zouhet eenspel metverlies kunnen worden ,
enwel inzeer onzekere mate ."
III .OVERZICHT VAN MOGELIJKE MAATREGELEN
Inleiding
29.Voorlopige aanwijzingen uit resultaten van onderzoek endeinternationale
gedachtenwisseling opditmoment geven aan datvoor hetbroeikaseffect ver¬
dere stappen dringend overwogen moeten worden .
Dergelijke stappen waarvan devolgende paragrafen eenoverzicht geven zou¬
den kunnen inhouden :
-onderzoek ;
-voorzorgsmaatregelen (d.w.z .maatregelen omemissies vanbroeikasgassen
tebeperken );
-aanpassingsmaatregelen (d.w.z .maatregelen teraanpassing bijklimaats ¬
veranderingen endeeffecten ervan als dieonvermijdelijk blijken on¬
danks devoorzorgsmaatregelen ).
30.Debeleidsmaatregelen kunnen indrie klassen worden ingedeeld :
>
a)diewelke opinternationaal niveau moeten worden genomen eninternatio ¬
nale instemming vereisen (bijv .reductie vanCO^-emissies );
b)diewelke opEuropees niveau kunnen worden genomen (bijv .plannen voor
watervoorziening ,land-enbosbouw )ofinspecifieke landen ,bijv .door
programma 'svoor ontwikkelingshulp (behoud vanhettropisch oerwoud ,van
wetlands ,vankust-ecosystemen ,aangepast energiebeleid ,enz.);

c)diewelke erwat karakter betreft tussenin liggen (bijv .beslissingen
over het tekiezen energiepakket ,rekening houdend met(a )enmetbij¬
zondere Europese omstandigheden ).
Deklasse waarin eenbepaalde maatregel valt kanbepalend zijn voor detijd
dienodig isvoor hetaannemen ervan enkaneenspeciale aanpak vergen .
Maatregelen met eeninternationaal karakter kunnen voorbijgaan aanspeci ¬
fieke lokale omstandigheden ;lokale maatregelen kunnen dat niet .
Met bovengenoemde factoren dient rekening gehouden teworden omdetijd ¬
schema 'svoor politieke besluitvorming enonderzoek zorgvuldig opelkaar
tekunnen afstemmen .Infeite isdeze afstemming omtwee redenen vanwezen ¬
lijk belang :
(a)deonzekerheden over deklimaatsverandering endeeffecten ervan nemen
toenaarmate eengrotere nauwkeurigheid naar plaats entijd nodig is :
menwil uiteindelijk uitwetenschappelijk onderzoek eenantwoord opde
vraag watwanneer waar zalgebeuren .Nuwordt het "wat"meer onzeker
naarmate despeling in"wanneer "en"waar "kleiner wordt .Toch isder¬
gelijke kennis van vitaal belang voor elke planning die debesluit ¬
vormers zouden kunnen bedenken .
(b)voor het nemen vanbeleidsbeslissingen ishet vanwezenlijk belang te
weten
-met welk gevaar menwanneer enwaar temaken krijgt enwelke gevolgen
voor milieu ,economie ensamenleving inruime zinteverwachten zijn .
-hoe deafgesproken maatregelen het best zijn intevoeren ;
Bestudering vanbeleidsvarianten enwetenschappelijk onderzoek moeten daarom
gelijktijdig plaatsvinden enerdient daartussen eenvoortdurende terugkop ¬
peling tezijn .Alleen opdeze manier kanvoorkomen worden datbeslissingen
onterecht worden uitgesteid ofworden genomen zonder volledig rekening te
houden met onderzoeksresultaten .
Ook hetonderzoeK zelf heeft baat bijdatproces vaninteractie ,daar het
danvoortdurend opnieuw gericht wordt opspecifieke doelen enaktuele pro¬
blemen enbehoeften .

-42-
Onderzoekactiviteiten
32.Alsedert 1980 heeft deCommissie van deEuropese Gemeenschappen een
onderzoekprogramma inuitvoering ophetgebied vandeklimatologie met
alsaandachtsgebieden destudie vandeklimaatsevolut !<e'nhetverleden ^
hetmaken vanklimaatsmodellen ,dedoor demens geïnduceerde klimaats ¬
veranderingen enheteventuele effect vanzulke veranderingen opde
Europese land-enwaterreserves .Hetsymposium dat innovember 1986
(bijlage B)inBrussel werd gehouden ,werd inhetkader vanditprogramma
georganiseerd enmoest eenuitdrukking zijn van dewetenschappelijke
consensus die opdatogenblik bestond .
Hetonderzoek wordt speciaal geconcentreerd opdeeffecten vanbroeikas ¬
gassen ophetklimaat ,endevoor hetklimaat vanbelang zijnde processen
dieopdit moment nogniet goed worden begrepen ,zoals dewisselwerking
tussen atmosfeer enoceaan ,deklimatologische aspecten vanaërosolen
enwolken ,bronnen envangstmogelijkheden vansporengassen inde
biosfeer ,deklimaataspecten vanverandering vanozonhoeveelheden en
interacties tussen troposfeer enstratosfeer ,deeffecten vanopwarming
vandeaarde ophetsmelttempo van ijslagen .
33.-Indenabije toekomst zal inhet .onderzoeksprogramma klimatologie
echter sterker denadruk worden gelegd opdegevolgen diedeklimaats -
4
verandering zoukunnen hebben voor belangrijke sectoren van hetmilieu
inEuropa .
Dergelijk versterkt onderzoek moet zich inhetbijzonder bezighouden met :
(1)Dezeespiegelstijging endegevolgen ervan opdekust vanEuropa (voor¬
spelling vantoekomstige veranderingen vandezeespiegel ,deverandering
vanrisico 'sbijstormvloeden voor Europese kustwerken ,degevolgen voor
kust-ecosystemen envoor hetgebruik vankustgebieden ).
(2)Degevolgen vaneenveranderend klimaat opEuropese gewassen ,bossen ,
watervoorraden (verschuivingen door hetbioklimaat inEuropese gewassen ,
bossen ,verandering vanproduktiviteit ,degevoeligheid vanEuropese
gewassen voor toename van enklimaatsverandering ,degevolgen voor
oppervlakte -engrondwatervoorraden ).
(3)Deeffecten vandeklimaatsverandering metbetrekking totdevoortschrij ¬
dende verdroging vanhetMediterrane deel vanEuropa (effecten vankli¬
matologische enmeteorologische factoren opdegradatie vandebodem ,het
gevolg vantoenemende droogte opdevegetatie ).

-43-
(4)Hetoptreden endefrequentie vanuitzonderlijke gebeurtenissen ende
gevolgen ervan oplandbouw enindustrie (degevolgen vanafwisselend
droogte enzware regenval opdebeschikbare landbouwgronden inEuropa ,
degevolgen vanmeteorologische extremen zoals hagel envorst opde
Europese landbouw enindustrie ).
(5)Hetsmelten vangletsjers indeAlpen .
(6)Debestudering van desociale ,economische enpolitieke factoren die
waarschijnlijk detoekomstige emissie-omvang van broeikasgassen be¬
palen ,endiekunnen worden beïnvloed door bepaalde beleidsvarianten
tevolgen .
(7)Debestudering vansociaal-economische gevolgen ,inhetbijzonder in
deGemeenschap ,van deklimaatveranderingen ,verdeeld over deverschil ¬
lende van belang zijnde aspecten ,zoals degevolgen voor delandbouw ,
degevolgen van een zeespiegelstijging voor dekustgebieden ,enz .
Dergelijk onderzoek moet worden aangevuld met een goed opgezet programma
van toezicht opdeomstandigheden indeatmosfeer endeoceaan .Door inter ¬
nationale overeenkomsten moet hetmogelijk worden gemaakt meetapparatuur
daar teplaatsen ,waar datnodig isentoegang tehebben totmonitorsyste -
men inderuimte .Het isvoor eenmonitorprogramma van levensbelang ruim ¬
tevaarttechnologie toe tepassen omdeprocessen tekunnen begrijpen die
hetklimaatsysteem van deaarde bepalen endegevoeligheid ervan voor
natuurlijke endoor demens veroorzaakte veranderingen .
34.Vanwege milieurandvoorwaarden ,inhetbijzonder vermindering vandelucht ¬
vervuiling ,ishetnodig milieu -enenergiedoelstellingen evenwichtig na
testreven .Voorzover hetCO^betreft kandedoelstelling ookworden be¬
reikt door vooruitgang inontwikkeling enbeschikbaarheid vantechnieken ,
processen enprodukten voor eenrationeel energiegebruik envoor eeneffi¬
ciënt eneconomisch gebruik vanduurzame energiebronnen endoor veilige
kernenergie .
Deze overwegingen vormen rechtvaardiging genoeg voor eenspecifiek onderzoeks
enontwikkelingsprogramma cphetgebied vanduurzame energie ,rationeel ge¬
bruik vanenergie enveilige nucleaire technologie dat voortbouwt opde
sinds 1975 geboekte vooruitgang endegarantie geeft dathetoptimale voor ¬
deel wordt gehaald uitdetotnutoeontwikkelde nieuwe energietechnologieën .

-44-
35.Verwijdering vanCO^bijdebron kanuiteindelijk eennieuw onderzoeksge ¬
bied worden .Erzijn noggeen economisch oftechnisch uitvoerbare techno ¬
logieën beschikbaar .
Opditgebied zouden nieuwe onderzoeksrichtingen moeten worden ingeslagen .
36.Bovendien brengt hetbeheersen vanhetCC^-probleem metzich meezowel de
vaststelling vanreductie-doelstellingen opwereldschaal alsdeuitvoering
vandeze doelstellingen .Heteerste aspect vanhetprobleem vereist vast ¬
stelling inhoeverre deemissies moeten worden teruggebracht eninwelk tempo .
Bijuitvoering moet worden bepaald welke economische activiteiten hetgrootste
deel vandeze reductie kunnen opleveren ,deverdeling vandeze reductie over de
verschillende invloedsfactoren endeaanpak omdeze doelstellingen door
wetgeving tebereiken .
Systeemanalyse kan inprincipe eengeschikte basis vormen voor bestudering
vandeze vragen .Modellen metrelaties tussen energie enmilieu bieden een
mogelijkheid omefficiënte manieren tevinden omemissiedoelstellingen te
bereiken ;klimaatmodellen kunnen helpen omeenoordeel tegeven over het
gevolg vanemissies ophetmilieu enomscenario’s voor aanpassingsmaatre ¬
gelen optestellen ;modellen metrelaties tussen energie eneconomie maken
hetmogelijk hetgevolg opdeeconomische systemen teberekenen vandedoor
deemissiereductie veroorzaakte kosten .
Deinhetonderzoeksprogramma van desysteemanalytlci ontwikkelde modellen
moeten worden aangepast engebruikt opdehierboven omschreven wijze omde
maatregelen enprogramma 'sterreductie vandeCO^-emissies bijenergie -
produktie teanalyseren .
Hetdoel vandergelijk onderzoek moet zijn bruikbaarheid enkosten tebe¬
oordelen van verschillende reductiedoelstellingen ,endeinvloed ervan op
deenergie -eneconomische sector .
Preventieve actie (reductie vanbroeikasgasemissies )
37.Preventieve actie iselke actie gericht ophetbeperken van deverwachte
toename vanbroeikasgasconcentraties indeatmosfeer .
Ditkanbetekenen dateerst wordt geprobeerd hettempo waarin dieconcen ¬
traties toenemen teverminderen enomdie opdelange duur testabiliseren .
Reductie vandeconcentraties vanbroeikasgassen lijkt opditmoment geen
realistische doelstelling ,maar zoueendoel opzeer lange termijn kunnen
zijn .

-45-
38.Deenige beschikbare mogelijkheid omdetoekomstige ontwikkeling vande
concentraties vanbroeikasgassen indehand tehouden ishetbeperken van
doordemensveroorzaakte emissies inclusief ,voorwatC02betreft ,het
omkeren vandehuidige ontwikkeling vandeontbossing intropische gebieden .
Preventieve actie wordt hieronder verder behandeld voor diebroeikasgassen
diehetmeest vanbelang zijn .
39.Emissies vankoolstofdioxide (CO^)
CO^-emissies worden ,zoals inparagraaf 4vanhoofdstuk Iaangegeven ,gro¬
tendeels veroorzaakt door het verbranden van fossiele brandstof enhet ver¬
branden van hout ofontleding vanbiomassa uit bossen .
Preventieve actie kandaarom maatregelen omvatten indeenergiesector (in¬
clusief energie voor industrie entransport )enindebos-enlandbouwsec ¬
toren ,voorzover actie binnen deze sectoren bij kan dragen aan het behoud
van bossen .
Eenvoorlopige lijst vantebestuderen acties dieopCO^-emissiereductie
zijn gericht zoukunnen omvatten :
A.Maatregelen voor CO^inrelatie metenergie
Erzijn verscheidene soorten technische maatregelen inrelatie met energie
dieC02-emissies kunnen beperken ,zoals hieronder opgesomd .
Natuurlijk zijn niet aldiemaatregelen even effectief ofkosteneffectief
enmenmoet eenduidelijk onderscheid maken tussen het fysische vermo ¬
gentotC02-emissiereductie vaneenbepaalde maatregel endeeconomische
levensvatbaarheid ervan .
Devolgende technische r'tregelen (inwillekeurige volgorde )kunnen
wegen verschaffen omCO^-emissies uitkoolstofhoudende brandstoffen
teverminderen :
a.Energierendement
-verbetering van hetenergierendement aan devraagzijde (bijv .
zuiniger lampen ,betere isolatie ,efficiëntere auto 's,elektro ¬
nische regelingen ,enz.);

-46-
-verbetering vanhetenergierendement aandeaanbodzijde (bijv .
warmte-krachtkoppeling ,gebruik vandecombinatie stoom -en
gasturbines mogelijk geïntegreerd metkernreactoren methoge
temperaturen ,ontwikkeling vanmagnetohydrodynamische generatoren ,
enz.);
b.Energievoorziening
-overschakeling opbrandstoffen dieminder C0£emitteren (dever¬
houding tussen deuitgestoten hoeveelheid CC^pergeproduceerde
eenheid energie bijdeverbranding vanligniet ,harde kool ,olie
.enaardgas isalsvolgt :121 ,100 ,88,58);
-meer gebruik maken vanniet opkoolstof gebaseerde duurzame energie ¬
vormen (bijv .zonne-energie ,windkracht ,waterkracht ,lichtcellen );
-gebruik maken vankernenergie .
c.Biotische bronnen
-Gebruik vanbiomassa voor energiedoeleinden (zoals hout voor ver¬
warming enkoken inontwikkelingslanden )opduurzame wijze ,zodat
deCC^-balans indeatmosfeer niet inbelangrijke mate wordt aan¬
getast ;
d.CC^-zuiveringstechnologie
-Eliminatie vanCO^bijdebron iseennieuw gebied vanonderzoek ,
zowel intechnologisch opzicht alswatsysteemanalyse betreft .Op
hetogenblik schijnen ergeen economisch oftechnisch uitvoerbare
technologieën beschikbaar tezijn .
e.Ontwikkeling oplange termijn
-Invoering vanenergiesystemen zonder koolstof ,zoals veilige kern ¬
enzonne-energie inverschillende vormen incombinatie met elektri ¬
citeit enwaterstof alssecundaire energiedragers .
Elke beleidsbeslissing terreductie vandeCOg-emissies indeenergie ¬
sector moet zorgvuldig worden nagegaan endaarbij moet rekening worden
gehouden metdespecifieke doelstellingen enrandvoorwaarden opinterna ¬
tionaal ,gemeenschaps -ennationaal niveau indeze sector .Anderzijds
moet elke toekomstige beslissing ophetterrein vanhetenergiebeleid
rekening houden methetprobleem vanmogelijke klimaatveranderingen die
aan het broeikaseffect vast zitten .

-47-
Inhetverleden isuitgebreid gebruik gemaakt vansysteemanalyt ische
modellen omdegevolgen nategaan vanmaatregelen metbetrekking tot
economie ,energie enmilieu ,enhetgebruik vandergelijke analytische
modellen kaninformatie verschaffen over deuitvoerbaarheid vanmaatregelen
omdedoelstellingen vanCO^-reductie tebereiken .Analyse vanscenario 's
kandergelijke informatie completeren entechnologieën aangeven dieeengoede
kans maken bij tedragen aandiedoelstelling ,endiedaarom meer aandacht
verdienen .
E.Maatregelen voor boauouw ennatuurlijke ecosystemen
a.Eehouden van bosbestanden
-bevorderen vangeschikte landbouwtechnieken en-organisatie in
ontwikkelingslanden omtevoorkomen dat debehoefte aan meer
bouwland tot verdere ontbossing leidt ;
-ontwikkelingslanden helpen hunmogelijkheden totbosbeheer zodanig
teverbeteren datdebossen geëxploiteerd worden opeenduurzame
manier ;
-verbeteren van preventie enbestrijding vanbosbranden ;
-activiteiten bevorderen ter controle enherstel van bossen die
achteruitgaan ;
-verschaffen van alternatieven voor enverbeteren van het rendement
vanhetgebruik vanhout inontwikkelingslanden omoptekoken .
b.Bevorderen van bebossing
-aanzienlijk vergroten van deinspanningen voor herbebossing in
subtropische entropische gebieden ;
-bevorderen vanlandbouw inbossen ,inhetbijzonder inontwikkelings ¬
landen
c.Bescherming vannatuurlijke ecosystemen
-bevorderen vanhetbehoud vanecosystemen diedirect ofindirect
van belang zijn voor dekoolstofcyclus opaarde .

-48-
40.Emissies van CFK's
Mogelijke voorzorgsmaatregelen zijn :
a.Beperking van hetgebruik
b.Beperking van deproduktie
c.Terugwinning enhergebruik ofvernietiging
41.Emissies vanCH^enN^O
Alsacties kunnen overwogen worden :
a.Verkleining vanCH^-verliezen bijwinning ,transport engebruik van
aardgas .
b.Verkleining vanCH^-verliezen uitstortplaatsen .
c.Verkleining vanN^O-emissies bijverbranding vanfossiele brandstoffen .
d.Bestudering vanmogelijke verbeteringen bijveeteelt ,rijstteelt en
gebruik vanwaterbekkens ,gericht opvermindering vanhetvrijkomen
van CHjj.
e.Bestudering vanmogelijke verbeterde bemestingssystemen omhetvrij ¬
komen vanN^Obijhetgebruik vanstikstofmeststoffen teverminderen .
42.Hetmogelijke gebruik vanmechanismen alshetbelasten vanprodukten die
emissie vanbroeikasgassen veroorzaken ofvandeemissies zelf waar dit
uitvoerbaar iszouoverwogen kunnen worden omtechnologische maatregelen
tebevorderen ofaan tevullen .
Planmatige aanpassing
43.Planmatige aanpassing betekent datrekening wordt gehouden metmogelijke
broeikaseffecten bijdeplanvorming voor delange termijn ,enwelzeer
waarschijnlijk opregionaal ennationaal niveau .
Hetoverwegen vandergelijke maatregelen bijdeplanvorAing voor 'delange
termijn wordt noodzakelijk alsmen gelooft dat :
-effecten zullen optreden waarop desamenleving zich niet opdekorte
termijn kaninstellen ;
-uitvoering vanvoorzorgsmaatregelen waarschijnlijk niet optijd voldoende
rendement zalopleveren (d.w.z .zelfs alsnuemissiebeperkingen werden
ingevoerd ishetmogelijk datbelangrijke effecten zullen optreden ten
gevolge vandeatmosferische opwarming ,waaraan wealworden blootgesteld ).

Indit stadium ishet niet mogelijk ,zelfs niet kwalitatief eneenvoudig ,
alle aanpassingsmaatregelen tebehandelen die hetoverwegen waard zouden
zijn met betrekking tot deverschillende mogelijke gevolgen van het broei ¬
kaseffect .Het isechter demoeite waard enige mogelijke maatregelen aan
testippen tegen dezeespiegelstijging entegen gevolgen voor delandbouw .
U4.Mogelijke aanpassingsmaatregelen tegen dezeespiegelstijging kunnen inhouden
-Kademuren /vloedkeringen .
-Nationale verzekeringsprogramma 'stegen overstromingen .
-Bouw vanreservoirs (tegen hettoenemend zoutgehalte ).
-Ontruiming van laaggelegen bewoonde gebieden .
-Verhuizing van debevolking vankwetsbare plaatsen .
-Bescherming vanecosystemen inkustgebieden .
^5.Voorbeelden vanmaatregelen dieoverwogen kunnen worden teraanpassing aan
degevolgen voor delandbouw zijn :
-Efficiënter gebruik vanmeststoffen .
-Wijzigingen inhetgrondgebruik omdeproduktie teoptimaliseren en
testabiliseren ;
-Wijzigingen inhet beleid omdenationale voedselzekerheid instand te
houden ;
-Wijzigingen indebeleidsmaatregelen diehetgrondbeheer ondersteunen ,
zoals beperking vanerosie ,waterbeheer ,enz .
Samenwerking metontwikkelingslanden
M6.Bijdeontwikkeling vanaldebovengenoemde maatregelen ,zowel dieuit
voorzorg als bijplanmatige aanpassing ,moet met debehoeften van de
ontwikkelingslanden rekening worden gehouden ,enhoehetbeleid van de
Gemeenschap ophetgebied vanontwikkelingshulp kanbijdragen aan pre¬
ventie bij enaanpassing aan hetbroeikaseffect .Inhet bijzonder :
a)door uitbreiding vanhetsoort projecten datactief bijdraagt aan
preventie ,zoals diewelke direct gericht zijn ophetterugdringen
vandeontbossing ,hetbehoud vanwetlands ,vanecosystemen inkust¬
gebieden envangenetische diversiteit ofaride ecosystemen ;

-50-
b)door rekening tehouden met degevolgen van hetbroeikaseffect bij
hetplannen vanprojecten opmiddellange termijn (d.w.z .landbouw ¬
programma ,veeteeltprogramma 's,visserij enprojecten met lange
termi jn-investeringen inlaaglanden die temaken kunnen krijgen met
deverwachte stijging vandezeespiegel );
c)door teverzekeren datdegegevens over bestaande situaties ,dieworden
verzameld voor deuitvoering vanontwikkelingsprojecten ,toegankelijk
worden voor het programma van deGemeenschap voor onderzoek naar het
broeikaseffect .

-51
IV.CONCLUSIES VANDECOMMISSIE
47.DeGemeenschap dient hetVerdrag vanWenen terbescherming vandeozonlaag
enhet Protocol van Montreal over stoffen die deozonlaag aantasten volledig
uit tevoeren .Dit zal met zich meebrengen dat alle Lid-Staten hetvoorgestel ¬
debesluit ,deverordening enderesolutie vandeRaad ,waarover op16juni
1988 overeenstemming indeRaad werd bereikt ,aannemen entoepassen .
48.DeGemeenschap dient actief deel tenemen aandeinspanningen bijde
hernieuwde onderhandelingen in1990 over het Protocol vanMontreal over
stoffen die deozonlaag aantasten .Het Protocol dient zoteworden herzien
dattegen 1990 deCFK-emissies bijna geheel kunnen zijn beëindigd ,zoals
opdeconferentie inToronto aanbevolen werd .
49.DeGemeenschap dient destart vandiscussies over mogelijkheden voor een
internationale overeenkomst voor detoekomstige bescherming van deatmos -
feer toe tejuichen .Zijdient klaar testaan omeenbelangrijke bij¬
drage televeren aan devoorbereidingen van enonderhandelingen over zo'n
overeenkomst die zowel devaststelling kan inhouden van specifieke doel ¬
stellingen omemissies vanbroeikasgassen tebeperken als ook deomschrij ¬
ving vanmaatregelen enprogramma 'svoor emissiereductie .
50.DeGemeenschap zaIdaarom hetinitiatief nemen methetopzetten
van eenomvangrijk onderzoeksprogramma vanbeleidsvarianten omuitvoerbaar ¬
heid ,kosten enwaarschijnlijke resultaten vanmogelijke maatregelen ter
beperking van deemissies vanbroeikasgassen tebeoordelen .Deresultaten
vanzo'n 'programma zouden bruikbaar materiaal vormen voor deinternationale
gedachtenwisseling over hetonderwerp .
Devoornaamste onderdelen van zo'n programma moeten zijr .:
-identificatie entechnische beoordeling vanmaatregelen entechnologieën
opverschillende terreinen ,die instaat zijn deemissies vanbroeikas ¬
gassen tebeperken ;
-analyse vaneconomische ,industriële ,sociale eninstitutionele implicaties
eneffecten vandebovengenoemde maatregelen entechnologieën ;
-ontwerpen enevalueren vanbeleidsscenario 'sdie inhetbijzonder betrek ¬
king hebben opmogelijke strategische doelen voor emissieplafonds voor C02.

-52-
Indit kader zal behoefte bestaan aan een betrouwbare inventarisatie
van emissies van broeikasgassen .
Destudie dient zich inhetbegin opEuropa terichten .
-opzetten vaneenkader voor besluitvormingsanalyse teneinde opproba ¬
bilistische wijze beleidsvarianten tekoppelen aan dewaarschijnlijke
resultaten enhetnuttig effect ervan .
-identificatie enevaluatie vanaanpassingsmaatregelen voor hetopvangen
vanonvermijdelijke effecten binnen deverschillende scenario 'sdiehet
resultaat zijn vandebesluitvormingsanalyses .
DeCommissie heeft verscheidene modellen ontwikkeld voor relaties tussen
energie eneconomie ,enenergie enmilieu ,endiemodellen èndeervaring
opgedaan bijbeleidsanalyses van dewisselwerking tussen energie enomge ¬
ving moeten volledig worden benut bijdestart vanhetwerk aanhetbroei ¬
kaseffect .
Hetbovengenoemde programma moet innauw verband staan metonderzoek -en
ontwikkelingsactiviteiten voor van belang zijnde onderwerpen alsklima ¬
tologie enenergie .
Bovendien moet eenkader worden geschapen omsystematische uitwisseling van
gezichtspunten ensnelle terugkoppeling tussen wetenschapsbeoefenaren en
beleidsmakers mogelijk temaken .
51.Hetbroeikaseffect iseenmondiaal probleem endeGemeenschap moet danook
eenbelangrijke rolspelen indevaststelling vaneenmondiaal beleid voor een
constante ontwikkeling ,waarbij metname ontwikkelingslanden worden betrokken .
Dewerkzaamheden vandeGemeenschap ophetgebied vanhetbroeikaseffect moeten
zogestructureerd engeordend worden datsynergie ensamenwerking metinter ¬
nationale organisaties enderde landen mogelijk wordt .Inhetbijzonder dient
inhetwerkprogramma vandeCommissie tenvolle rekening teworden gehopden met
gelijklopende activiteiten inhetkader vanhetpanel klimaatsverandering van
WMO/UNEP envan deOESO enhet IEA .
52.DeGemeenschap enhaar Lid-Staten dienen vanaf ditmoment bijhunbeleids -
beslissingen (tenaanzien vanenergie enandere voor hetonderwerp vanbelang
zijnde sectoren )rekening tehouden methetprobleem vanmogelijke klimaat ¬
veranderingen door hetbroeikaseffect .
Hogere kosten indetoekomst kunnen door vroeg rekening tehouden metzo'n
onderwerp worden vermeden .

53-
53.Bovendien zaldeCommissie dringend maatregelen treffen terversterking vande
inspanningen ophetgebied vanenergiebesparing ,verbetering vanhetenergie ¬
rendement ,ontwikkeling vannieuwe energiebronnen ,enonderzoek naar veilige
nucleaire technologie .Erdient dehoogste prioriteit teworden toegekend
aaneenversnelde ontwikkeling enbevordering vaninnoverende technologie
opcommerciële schaal opdeze gebieden .Eendergelijke actie isongetwijfeld
terecht vanwege zowel energie -alsmilieu-eisen losvanonzekerheden over
bepaalde wetenschappelijke aspecten vanhetbroeikaseffect .
54.DeGemeenschap moet metkracht onderzoeksprogramma 1ssteunen naar alle van
belang zijnde aspecten vanhetbroeikaseffect .
55.Deactiviteiten inhetkader vanbestaande samenwerkingsovereenkomsten tussen
deEGenmediterrane landen moeten geïntensiveerd enuitgebreid worden met
hetdoel zowel eenconstante ontwikkeling indie landen tebevorderen alshen
tehelpen deteverwachten gevolgen vanhetbroeikaseffect voor hunmilieu
tevoorkomen .
56.DeCommissie zalookdringende maatregelen voorbereiden ophetgebied van
dehulp aanontwikkelingslanden ,zowel watpreventieve alswataanpassings ¬
maatregelen betreft .
Inhetbijzonder :
-moet eenpoging worden ondernomen omgeografische gebieden diebijzon ¬
derkwetsbaar zijn voor hetbroeikaseffect (zoals bijvoorbeeld eilanden
meteengevaarlijk geringe gemiddelde hoogte boven dezeespiegel ,kust ¬
landen ,enz.)teclassificeren eninkaart tebrengen .Ditinkaart
brengen zoueenreferentiekader verschaffen voor toetsing vanbeleids ¬
uitgangspunten .Het zou inieder geval eeneerste stap zijn inderich ¬
ting van eenaanpassingsbeleid voor wat betreft hulp aanontwikkelings ¬
landen .
-moet hetbroeikaseffect zoveel mogelijk meetellen bij debeoordeling
van deuitvoerbaarheid vangrote projecten ,zoals bijvoorbeeld dammen
enlandbouwprojecten metbelangrijke ingrepen inhetmilieu ,enmoet
bijzonder behoedzaam tewerk worden gegaan bijdeevaluatie vanelk
project meteenmogelijk negatieve invloed optropische wouden ,wetlands ,
enecosystemen inkust -ofberggebieden .Ermoeten instrumenten worden
ontwikkeld voor debeoordeling vandegevoeligheid oplange termijn van
ontwikkelingsprojecten voor hetbroeikaseffect .Ookmoet opzeker ogen ¬
blik worden gewerkt aanbetere voorzorgsmaatregelen tegen natuurrampen

-5^-
tenaanzien van het soort rampen dat door het broeikaseffect meer te
verwachten valt .(Naar verwachting zalbijvoorbeeld desterkte van
tropische stormen toenemen .)Bijhetbepalen vannationale strategieën
voor regionaal natuurbehoud moet voldoende rekening worden gehouden
met het broeikaseffect .
57.Parallel aan hetwerk datnodig isvoor deevaluatie vanmogelijke beleids ¬
varianten moeten bestaande onderzoekprogramma 'sworden geïntensiveerd om
eenbeter inzicht teverkrijgen indemogelijke regionale gevolgen vanhet
broeikaseffect inEuropa .Bijdeze programma 'smoeten zowel defysische alsde *
sociaal-economische directe enindirecte effecten worden bekeken .
Inditkader moeten voor dekustgebieden indeGemeenschap derisico 'sworden
beoordeeld diedoor eenmogelijke zeespiegelstijging kunnen ontstaan ,zodat
ontwikkelaars enbevoegde instanties bijdeplanning vanhetlandgebruik
kunnen beschikken over nuttige informatie .
58.Tenslotte zaldeCommissie eencomité oprichten voor uitwisseling vaninformatie
over alle’ aspecten vanhetbroeikaseffect .DeLid-Staten endeCommissie moeten
inditcomité vertegenwoordigd zijn .

Belangrijke recente bijeenkomsten over het broeikaseffect

-56-
A.Deconferentie vanVILLACH (Internationale conferentie over debeoordeling
vanenhetaandeel vanCCUenandere broeikasgassen lnklimaatvariatles en
andere gevolgen (Villach -Oostenrijk ,9-15 oktober 1985 ))
Deze conferentie werd bijeen geroepen door UNEP ,WMOenICSU samen ener
werd aandeelgenomen door wetenschappers uitnegenentwintig ontwikkelde en
ontwikkelingslanden .
Hetvolgende staat indeopdeze conferentie aangenomen verklaring :
"Indeze tijd worden veel belangrijke economische ensociale beslissingen
genomen over projecten voor delange termijn -belangrijke activiteiten
voor hetbeheer vanwatervoorraden zoals irrigatie enwaterkracht ;bestri j
ding vandroogte ;gebruik vanbouwland ;ruimtelijke ordening enkustbe -
schermingsprojecten ;enenergieplanning -waarbij erinalle gevallen van
wordt uitgegaan datklimatologische gegevens uithetverleden inongewij ¬
zigde vorm eenbetrouwbare wegwijzer vormen voor detoekomst .Dit isniet
langer een juiste aanname daar detoenemende concentraties vanbroeikas ¬
gassen indekomende eeuw naar verwachting eenaanzienlijke opwarming van
het klimaat opaarde zullen veroorzaken ."
"Hoewel enige opwarming van hetklimaat door oorzaken uit hetverleden
nuonvermijdelijk lijkt ,zouden snelheid enmate vanopwarming inde
toekomst vergaand kunnen worden beïnvloed door hetoverheidsbeleid ten
aanzien vanenergievoorziening ,gebruik van fossiele brandstoffen ,en
deemissie vanbepaalde broeikasgassen ."
"Erbestaat opgrond vanbewijzen vaneffecten vanklimaatveranderingen
inhetverleden weinig twijfel over dateentoekomstige klimaatverande ¬
ring meteenomvang zoals dieuitklimaatmodellen kanworen afgeleid bij
eenverdubbeling vandeCO^-concentratie indeatmosfeer vergaande effec ¬
tenzoukunnen hebben opecosystemen ,landbouw ,watervoorraden enzee-ijs
opaarde ."

-57-
"Regeringen enregionale intergouvernementele organisaties moeten de
resultaten vandeze beoordeling (Villach 1985 )meewegen inhunbeleids ¬
uitgangspunten voor sociale eneconomische ontwikkeling ,milieuprogramma 's,
encontrole opemissies vangassen diestraling kunnen uitwisselen ."
"Deinspanningen van internationale instanties enregeringen tervoorlich ¬
ting van hetpubliek over broeikaseffect ,klimaatverandering enzeespie ¬
gelstijging moeten toenemen ,onder andere door brede verspreiding van de
documenten van deze conferentie (Villach 1985 )."
"Erblijft eenbelangrijke mate vanonzekerheid indevoorspellingen van
veranderingen inderegionale neerslag -entemperatuurverdeling opaarde .
Dereacties vanecosystemen zijn ook niet volledig bekend .Hetbegrip van
het broeikasprobleen isniettemin voldoende ontwikkeld omwetenschappers
enbeleidsmakers eenbegin telaten maken met eenactieve samenwerking om
dewerkzaamheid vanbeleidsvarianten en-bijstellingen teonderzoeken .Er
moeten inspanningen worden gepleegd omvoor zo'n samenwerking methoden
teontwikkelen ."
B.HetEEG-symposium over "CO^enandere broeikasgassen :gevolgen voor het
klimaat endaarmee samenhangende gevolgen (Brussel ,3-5november 1986 )
Opinitiatief van Dr.K.H. Narjes ,vice-voorz itter van deCommissie van de
Europese Gemeenschappen werd van 3-5november 1986 inBrussel eensymposium
gehouden ,georganiseerd door deCEG ,DGXII .Hetwerd bijgewoond door onge ¬
veer 60vooraanstaande wetenschappers uitEuropa endeVerenigde Staten ,
diealle aspecten bespraken van deklimaatverandering die zaloptreden als
gevolg vandeaccumulatie vanCO^enandere broeikasgassen indeatmosfeer .
Teraanvulling van deconclusies over dewetenschappelijke aspecten van het
broeikaseffect die indebetreffende paragrafen vanditdocument zijn weer ¬
gegeven werden devolgende aanbevelingen alsconclusie vanditsymposium
gepresenteerd :
"-Detijd isgekomen voor eenbeslissende stap omdedialoog tussen weten ¬
schappers enbeleidsmakers teveranderen van hetafstandelijk ,nuendan
bijgelegenheid lezen vanrapporten van deandere partij ineennauwere
enmeer elkaar beïnvloedende uitwisseling vangezichtspunten .

-58-
-Aanbevolen wordt middelen teverschaffen omdenoodzakelijke uitwisse ¬
ling vaninformatie terealiseren tussen degenen diehetbeleid onder ¬
zoeken ,diedebeslissingen nemen endewetenschappers diezich met
ditonderwerp bezig houden ."
C.Peworkshops over "Ontwikkeling vanbeleidslijnen inantwoord opklimaat ¬
verandering "(Villach -Oostenrijk ,28september-2 oktober 1987 enBellagio -
Italië ,9-13 november 1987 )
Deze bijeenkomsten werden bijeengeroepen nahetbereiken vanwetenschappelijke
consensus opdeconferentie vanVillach om"eenbegin temaken metdeanalyse
vanbeleidsvarianten omeen zobreed mogelijk scala aansociale reacties ter
beperking vanofaanpassing aanklimaatveranderingen vast testellen .
Naast deinparagraaf 28vanditdocument genoemde verklaring werden de
volgende conclusies /aanbevelingen gepresenteerd :
"Onmiddellijk tenemen maatregelen omemissies vanbroeikasgassen
tebeperken
(1)Protocol over ozon :Onmiddellijke goedkeuring enuitvoering van
hetProtocol over stoffen diedeozonlaag aantasten (waaronder het
terugdringen vanCFK-emissies ).Aanbevolen moet worden omhetspoedig
teratificeren enomdepartijen naversnelde wetenschappelijke be¬
studering eensnelle invoering telaten overwegen vanhetschema ter
reductie van CFK'senvan deuiteindelijke stopzetting vanemissies ,
niet allen terbescherming vandeozonlaag maar inhetbijzonder ter
beperking van het broeikaseffect .
(2)Energiebeleid
Deregeringen moeten onmiddellijk beginnen omhunenergiestrategieën
voor delange termijn teheroverwegen metalsdoelstelling het be¬
reiken vaneenhoog totaalrendement ,hetterugbrengen van dediverse
vormen vanluchtverontreiniging envandeCO^-emissies .Onderzoek
enontwikkeling vanalternatieve (niet-fossiele )energiesystemen
moet sterk worden geïntensiveerd .

-58a -
(3)Beleidsmogeli jkheden tegen ontbossing
Beveel steun aanvoormeermaatregelen terbeperking vanontbossing ,
bijv .lokale maatregelen volgens hetActieplan voorhettropische
woudvan1987 .Dergelijke maatregelen zijnophetmoment nodig van¬
wege deeffecten vantropische ontbossing oplandbouw ,

59-
energie ,bodemerosie ,overstroming endroogte ,enz .Debijdrage van
deontbossing aandoor broeikasgas veroorzaakte klimaatverandering
iseensterk extra argument voor maatregelen terbeperking vanont¬
bossing .
(4)Andere sporengassen
Ermoeten maatregelen worden genomen omtoekomstige industriële en
maatschappelijke activiteiten meteenonnodige bijdrage aanemissies
vanbroeikasgassen naar deatmosfeer tevermijden .Hetgaat hier bij¬
voorbeeld omafvalstorten waaruit methaan ontsnapt ;N^O-reductie ;
landbouwmethoden ,etc .
Onmiddellijke stappen omheteffect vandezeespiegelstijging te
beperken
(5)Beleidsmogeli jkheden voor rivier -enkustgebieden
Internationale wetenschappelijke verenigingen voor geografie ,kust ¬
waterbouw ,geodesie enbodemkunde en/ofoverheidsinstanties moeten
kaarten ontwerpen omkustgebieden tekunnen aangeven diekwetsbaar
zijn bijzeespiegelstijging ,regulering vanrivieren enintensivering
vangrondgebruik .Bijdeplanning vangrote nieuwe industriële ,toe¬
ristische enstedelijke gebieden bij zeedient rekening teworden
gehouden met derisico 'svanmogelijke zeespiegelstijging .
Onmiddelijke stappen terverbetering vanhetinzicht inhetbroei -
kaseffect enmogelijkheden omerhethoofd tebieden
(6)Beheersinstrumenten
Debruikbaarheid vanbijzondere doelstellingen alsbeheersinstrumen ¬
tenmoet verder worden onderzocht door beleids -enwetenschappelijk
onderzoek .Eenmilieudoelstelling intermen vanhetveranderingstempo
vantemperatuur ofzeeniveau kanmakkelijk inverband worden gebracht
metdewaargenomen snelheden vanveranderingen inhetverleden .Zo'n
milieudoelstelling wordt gekoppeld aan deheersende concentratie van
broeikasgassen (uitgedrukt inCO^-equivalenten )enzoaandeemissies ,
enerkunnen terbeheersing vanelkervan doelen worden gesteld in
overeenstemming metdemilieudoelstelling oplange termijn .

-60-
(7)Controle
Hetprobleem vaneenbelangrijke opwarming vanhetklimaat kaneen
aanzienlijke toename nodig maken vandebestaande beschikbare controle ¬
activiteiten ,zowel metbetrekking tothetklimaat opaarde ende
variaties daarin endeveranderingen vanhetzeeniveau ,dechemische
reacties indeatmosfeer enbijregenval ,als degevolgen voor het
milieu van elke opwarming vanenige omvang
Daarom wordt aanbevolen datdoor deWMO/WCP (Wereldorganisatie voor
meteorologie /Wereld-klimaatprogramma )enUNEP /GEMS (Milieuprogramma
vandeVerenigde Naties /Wereldsysteem voor controle vanhetmilieu )
eengemeenschappelijke studie wordt uitgevoerd over :
-welke nieuwe activiteiten ophetgebied vanklimaatwaarnemingssyste -
mennodig zijn omdeklimaatverandering tevolgen ;
-welke activiteiten nodig zijn omdegevolgen van deklimaatverande ¬
ring tevolgen .
Het IOCmoet via hetsysteem voor waarneming van het zeeniveau op
aarde dringend aandacht besteden aanintensivering vandecontrole
opveranderingen van dezeespiegel over degehele wereld .
(8)Onderzoek
ICSU ,UNEP enWMOsteunen samen hetWereldklimaatprogramma (WCP),
hetcentrale programma voor deverdere studie naar zowel fundamentele
onderzoeksonderwerpen met betrekking totklimaatverandering opaarde
alsvragen over deklimatologische gevolgen .HetWereldprograrama voor
klimaatonderzoek (WCRP )iseenbelangrijk onderdeel vanhetWCP ,daar
debeoordeling vanmogelijke ofwaarschijnlijke toekomstige klimaat ¬
veranderingen berust opeenuitgebreid inzicht inhetklimaatsysteem
opaarde .
Evenzo ishetnieuwe onderzoekprogramma IGBP (Internationaal pro¬
gramma voor geosfeer enbiosfeer )opinitiatief vanICSU gericht
opdewetenschappelijke problemen waar wemeeworden geconfronteerd
nuwedebiologische engeochemische wisselwerkingen proberen tebe¬
grijpen dieaantoekomstige klimaatveranderingen bijdragen envan
belang zijn voor hetinzicht inklimatologische effecten .
Aanmeer steun voor wetenschappelijk onderzoek voor zowel hetWCRP
alshet IGBP moet hoge prioriteit worden gegeven ."

-61
D.Hetrapport vandeCommissie Brundtland
Opbasis vaneenresolutie vandeAlgemene Vergadering vandeVNin1983
isdeWereldcommissie voor milieu enontwikkeling ingesteld alsonafhanke ¬
lijk lichaam omvoorstellen enaanbevelingen optestellen enuittebren¬
genover kritieke milieu -enontwikkelingsvraagstukken metalsdoel het
bevorderen van een constante ontwikkeling .
Hetrapport ervan werd gedurende detweeënveertigste zitting indeherfst
van 1987 aandeAlgemene Vergadering gepresenteerd .
Inditrapport wordt gevraagd omspoedig tebeginnen metonderhandelingen
omtotinternationale overeenstemming tekomen over strategieën omhet
hoofd tebieden aanhetbroeikaseffect .Teroverweging werd voorgesteld :
"-verbetering van controle enbeoordeling van deoptredende verschijnselen ;
-meer onderzoek omdekennis vanoorzaken ,mechanismen eneffecten van de
verschijnselen teverbeteren ;
-deontwikkeling van internationaal geaccepteerde beleidslijnen terreduc ¬
tievan dealsoorzaak geldende gassen ;en
-aanvaarding vanstrategieën dienodig zijn omschade tebeperken enhet
hoofd tebieden aan deklimaatveranderingen endezeespiegelstijging ."
Inhetrapport wordt ookvoorgesteld omdergelijke onderhandelingen te
richten opeeninternationale overeenkomst over "beheersmaatregelen voor
alle chemicaliën diemilieugevolgen hebben endievrijkomen indeatmosfeer ."
E. Deresolutie vanhet Europese Parlement
HetEuropese Parlement heeft op12september 1986 devolgende resolutie
aangenomen over maatregelen omdestijgende CO^-concentratie indeatmosfeer
tegen tegaan :
"HetEuropese Parlement
-metinachtneming vandemotie voor eenresolutie ,ingediend door
Mr.Linkohr over onderzoek enbeleidsmaatregelen omdestijgende kool-
dioxide-concentratie indeatmosfeer tegen tegeen ("broeikaseffect ")
(Doe .B2-1430 /84).

62-
-metinachtneming vanhetrapport vanhetComité voor Energie ,Onderzoek
■inTechnologie envandemening vanhetComité voor Milieu ,Volksgezond ¬
heid enConsumentenbelangen (Doe .A268/66).
A.nota nemende vandegroeiend wetenschappelijke zekerheid datdegemiddelde
temperatuur vandeaarde stijgt tengevolge vanhetuitniet-natuurli jke
bronnen indeatmosfeer komen vankooldioxide endrijfgassen door respectie ¬
velijk hetverbranden vanfossiele brandstof ,intensieve veeteelt enindu ¬
striële activiteiten enontbossing .
B.ernota vannemende dateentoenemende temperatuurstijging ,dieaandepolen
groter isdanaandeevenaar ,eenverschuiving zalveroorzaken indeklimaat ¬
zones opaarde metalsgevolg ingrijpende eninsommige gevallen rampzalige
veranderingen indeverdeling vaneconomische activiteiten .
C. erop wijzende datover detemperatuurstijging opaarde deenige wetenschap ¬
pelijk vastgestelde feiten zijn demate daarvan endus hetaantal jaren tot
deeffecten merkbaar worden ,aannemende dat ergeen verandering optreedt in
hetpatroon vanmenselijke activiteiten .
D.erop wijzend dathetnodig isessentiële wetenschappelijke gegevens tever¬
krijgen over delangzame ,maar waarneembare veranderingen inhetmilieu op
aarde omdeomvang van deoptredende veranderingen vast testellen ende
ongewenste effecten ervan tevermijden oftebeperken ,enomgunstige ge¬
volgen tebenutten .
1.Legt erdenadruk opdathetnoodzakelijk istegenmaatregelen tenemen die
verder gaan dandiewelke ophetogenblik worden ingevoerd terbestrijding
vanvervuiling ,mits dergelijke maatregelen gericht zijn opdeuitstoot van
zowel kooldioxide alsdrijfgassen ,daar integenstelling toteerdere
aannames delaatste groep even belangrijk isals debron vantemperatuur ¬
stijging als deeerste ;
2.Roept deCommissie opombijtoekomstige activiteiten indebeleidsectoren
landbouw ,industrie enenergie ,enbijonderhandelingen metzowel nationale
alsinternationale autoriteiten maatregelen voor testellen dieuitzicht
bieden opeenwezenlijke reductie vanschadelijke lozingen ,endiezodoende
tevens voor hetmilieu van nut zijn ;

-63-
Benadrukt indit verband devoordelen die automatisch zullen onstaan
door energiebesparing opgrote schaal enrationeel energiegebruik ,
mogelijk incombinatie metdeexploitatie vanrespectievelijk schonere
energiebronnen enrookgasreiniging ;
Roept optoteenwereldomvattend beleid totherbebossing ,waarvoor
deGemeenschap door haar eigen beleid tenaanzien vanbosbeheer een
voorbeeld moet geven ;
Roept optotfinanciële maatregelen inhetontwikkelingsbeleid vande
Gemeenschap omeeneinde tehelpen maken aandeontbossing inderegen ¬
wouden van landen indederde wereld ;
Doet eenberoep opdeRaad ombijhetopstellen vanhetnieuwe raam -
programma voor onderzoek meer fondsen toetewijzen ophetgebied van
deklimatologie ,inhetbijzonder metbetrekking totveranderende tem-
peratuurgradiënten inclusief dewisselwerking tussen oceaan enatmosfeer ;
Benadrukt datvoorkomen vandevervuiling vandewereldzeeën eenessen ¬
tiële voorwaarde isvoor eenstabiel klimaat ;
Brengt inherinnering dathetdeplicht isvandegeïndustraliseerde
landen ophetnoordelijk halfrond diegrotendeels verantwoordelijk
zijn voor debedreiging van hetklimaat omervoor tezorgen dat deont¬
wikkelingslanden toegang krijgen tot demeest recente technologische
know-how ;
Draagt haar Leden opominsamenwerking met devanbelang zijnde
wetenschappelijke kringen het publiek teinformeren -eninhet bij¬
zonder diegenen diedoor hunwerk eendirecte verantwoordelijkheid dragen
over degevolgen vanhetbetreffende menselijk handelen ,enomdaarbij
debehoefte aaneffectieve maatregelen uit teleggen ;
Draagt haar verantwoordelijke comité opomaanhunadviezen eenbeoor ¬
deling toetevoegen vandeklimatologische gevolgen vantoekomstige
activiteiten ophetniveau vandeGemeenschap methetoogopvermin ¬
dering vandehuidige temperatuurstijging ;
Draagt haar voorzitter opdeze resolutie enhetrapport vanhaar comité
tedoen toekomen aan deRaad endeCommissie ."

Werkprogramma van deCommissie Inzake deevaluatie van
beleidsvarianten voor het opvangen van met het "broeikaseffect
samenhangende risico 's
INHOUD VAN HET PROGRAMMA
Dit programma moet nuttige elementen opleveren voor hetbepalen van de
mogelijke rol van deGemeenschap envan haar Lld-Staten bij hetopstellen en
bevorderen ,Inhet kader van debevoegde Internationale organisaties ,van de
maatregelen die nodig zijn omdemet het broeikaseffect samenhangende risico 's
optevangen .
Met het oog hierop voorziet hetwerkprogramma Indevolgende thema 's :
A.Identificatie van beleidsvarianten voor het voorkomen /beperken van de
emissies van broeikasgassen
Nagegaan zal worden welke maatregelen vereist zijn omstrategische
streefwaarden voor deverlaging van deemissies van verschillende
broeikasgassen terealiseren .Voor elk broeikasgas moet daartoe een
gedetailleerde evaluatie worden uitgevoerd van debeschikbare
beleidsvarianten ,demet iedere variant tebereiken em Iss Iever Iag Ingenhet
voor het halen van strategische streefwaarden opdit gebied vereiste
maatregelenpakket .Demogelijkheden voor voorkom Ing/verlagIngvan emissies
zullen Inogenschouw worden genomen voor devolgende sectoren :

-2-
-energ leprodukt le;
-energiegebruik (Inclusief transport );
-Industrléle produkt les ;
-gebrulk vanProdukten ;
-landbouwact Ivltelten .
Eengedifferentieerde benadering Isnoodzakelijk omrekening tehouden met
despecifieke situatie Indeverschillende landen ofgroepen landen .Met
name moeten devolgende factoren Inaanmerking worden genomen :
-destand van deeconomische ontwikkeling ;
-het huldige energ lebe leId;
-degeografische kenmerken .
B.Implicaties van beleidsvariant envoor em Iss Iever laai na
Debeleidsvarianten voor em Iss Iever lagIngzullen worden getoetst op :
-technische enIndustrlele Impllcaties ;
-fInane leleeneconomi sche Implicatles ;
-politieke ,bestuurlijke ensociale Implicaties .
C.Ontwikkeling van een kader voor beslultvormlnasanalyse
Erzal een kader worden ontwikkeld omdebeschikbare Informatie over alle
aspecten van hetbroeikasprobleem zodanig testructureren dat dete
verwachten voordelen (beperking van demet klimaatveranderingen
samenhangende risico 's,enz.)van elke beleidsvariant kunnen worden
bepaald .Binnen dit kader zal rekening worden gehouden met :
-emIssiesenem isslever Iag Ingen ;
-deimplicaties van deze verlagingen ;
-debeschikbare wetenschappelijke gegevens over demogelijke voordelen van
deverschillende opties voor emlsslebeheerslng .

-3-
Dit kader zal zodanig worden opgezet dat rekening wordt gehouden met
eventuele onzekerheden ten aanzien van emissies ,doeltreffendheid van
controles enklimaatveranderingen en-effecten ,enzal hetmogelijk maken
demeest waarschijnlijke resultaten van verschillende mogelijke maatregelen
tebepalen .
Ook zullen met behulp van dit kader degevolgen van uitstel vanmaatregelen
kunnen worden onderzocht .Doordat het kader deprobleemstelling
structureert endefundamentele onzekerhe Idsfactoren Identificeert waarvoor
deresultaten hetmeest gevoelig zijn ,zal het een belangrijk Instrument
vormen voor deevaluatie vanmaatregelen envoor het concentreren van het
toekomstige onderzoek opfundamentele beslui tvormlngsvraagstukken .
D.Evaluatie van deteverwachten voordelen van verschillende beleidsvariante n
door toepassing van een kader voor bes lu Itvorm Inosana Iyse endeopstelli ng
van klimaat -eneffectscenar l.o'.s ultaaande van demoae lllke
beleidsvarianten Inzake emlsslebeheerslna .
Het kader zal worden gebruikt omdemogelijke resultaten van de
verschillende alternatieven ophet gebied vanemlsslebeperklng enhet
tijdstip daarvan tebepalen Indevorm van scenario 's.Ook zal indit
verband derelatieve probab IIIte 11van deaan deverschillende
alternatieven verbonden voordelen kunnen worden nagegaan .
E.Identificatie enevaluatie van deaanpassingsmaatregelen die vereist zMn
bil deverschill ende overeenkomsti gpunt Dhierboven opgastelde scenario 's
Ook wanneer een opemlssiebeheerslng gericht beleid wordt ulgevoerd ,zullen
ernog risico 'sblijven bestaan Inverband met deInhet verleden
opgetreden emissies ,alsook met deIndetoekomst nog resterende emissies
Indeatmosfeer .Met het oog opdeze risico 'szullen bijgevolg
aanpassingsmaatregelen (terbescherming van debevolking ,eigendommen ende
landbouw )moeten worden uitgewerkt .Deomvang endesituering van de
belangrijkste resterende risico 'szullen worden nagegaan endeaan het
nemen van diverse aanpassingsmaatregelen verbonden kosten endedaarvoor
benodigde tijd zullen worden geëvalueerd .Aanpassingsmaatregelen zullen
prioriteit moeten krijgen omtewaarborgen dat met debeschikbare middelen
deresterende risico 'smaximaal worden beperkt ,endat het accent komt te
liggen opfundamentele probleempunten .

-4-
II.GEDETAILLEERDE LIJST VANDEACTIVITEITEN
Met deuitvoering van ditprogramma zijn onder andere devolgende
act Ivlteltengemoeld :
A.Emlssleproanoses enbeleidsvarianten Inzake emlsslebeperklna
I)Opstelling vanemlssleprognoses voor eIIcbroeikasgas .Deze emissies
moeten worden geanalyseerd a)opregionale basis b)opbasis vaneen
Indeling Inpolitieke ,strategische eneconomische groeperingen ;
II)Identificatie van factoren (naast beheersingsmaatregelen )die Inde
toekomst wellicht van Invloed kunnen zijn opdeemissies .Evaluatie
van deprobabl IItelt daarvan enontwikkeling vanalternatieve
emlsslescenar lo's;
III )Identificatie van debeschikbare alternatieven Inzake
emlsslebeheerslng voor elkbroeikasgas .Evaluatie van deomvang van
demogelijke beperkingen uitgaande van deverschillende
emlsslescenar lo's .
B.Evaluatie van deImplicaties van deDeleesvar Ianten .Inzake
emlsslebeheerslng
I)Bepaling van depraktische haalbaarheid ,dekosten endebenodigde
uitvoeringsperiode voor deverschillende maatregelen voor
emlsslebeperklng ;
II)évaluât levan desociale eneconomlsche effecten ;
III )evaluatie van devariaties Indoeltreffendheid a)binnen
afzonderlijke landen ,b)tussen landen enc)tussen politieke en
strategische groeperingen .
C.Vaststelling van eenkader voor deIntegratie van de Indeloop van het

5
Dit kader moet zodanig worden opgezet dat :
-deImplicaties ,Inclusief kosten enmogelijke voordelen ,van de
verschillende beleidsalternatieven totuiting komen ;
-deImplicaties vanmaatregelen ,afhankelijk van het tijdstip waarop zij
worden genomen ,worden aangegeven ;
-dedeugdelijkheid vanmogelijke beslissingen (Inzake beheersings -of
aanpassingsstrategleën )wordt getoetst ,rekening houdend met de
onzekerheden Indeprognoses endebeschikbare wetenschappelijke
gegevens ;
-een duidelijk licht wordt geworpen opdeverdere behoefte aan onderzoek
terondersteuning van detenemen beslissingen .
D.Evaluatie van strat egieën voor em Iss Iebeheers Ina
l)Bepaling van devoordelen die vermoedelijk zouden worden behaald vla
destrategieën voor emlssl ebeheers Ing .Daartoe moet eenkritische
studie worden gemaakt van demechanismen vlawelke de
broeikasgasconcentraties aanleiding geven tot een wereldwijde
temperatuurstijging ,waarbij Inhet bijzonder aandacht dient teworden
besteed aan terugkoppelingssystemen ,tijdschalen endeImplicaties
voor regionale klimaatomstandigheden ;
II)voorbereiding ,opbasis van deze kritische studie ,van een evaluatie
van deprobab I11te 11van deverschillende prognoses endeImplicaties
daarvan .Indeze evaluatie moeten deInzichten van devoornaamste
deskundigen worden meegenomen ,enIndien dit praktisch uitvoerbaar is
moet ook een waarderingscijfer voor deprobab II1te 11worden gegeven om
demate van onzekerheid van deverschillende mogelijke resultaten weer
tegeven ;
lil )met behulp van deze Informatie ,entevens van deover emlsslebeperklng
(punt A)endeImplicaties daarvan (punt B)gegenereerde Informatie ,
zal binnen hetovereenkomstig punt Contwikkelde kader een evaluatie
worden uitgevoerd van dekosten ,voordelen enandere Implicaties van
deverschillende beleidsvarianten Inzake emlsslebeheerslng .

-6-
E.Evaluatie van aanpassingsmaatregelen
I)Bestudering van deImplicaties vantemperatuurstijgingen van
verschillende omvang voor deInfrastuctuur endevoedselvoorziening
InEuropa ;Identificatie vanandere belangrijke Implicaties .
Evaluatie van deeffecten opandere volgens politieke eneconomische
criteria ingedeelde groepen landen ;
II)bestudering van debeleidsvarianten diekunnen worden toegepast om
demogelijke veranderingen binnen Europa (bijvoorbeeld nieuwe
gewassen ,gewijzigde planningsmethodes ,enz.)optevangen ;
lil )evaluatie ,opbasis van deInpunt Dbedoelde evaluatie enmet
gebruikmaking van hetovereenkomstig punt Contwikkelde kader ,van
dekosten envoordelen van deverschillende mogelijke
aanpassingsmaatregelen ;evaluatie van dedoeltreffendheid van deze
maatregelen ,rekening houdend met devoorspelde effecten .
III .RICHTSNQ EREIOaOBJB£JJllIYflEB.lHfi„YAN HEI -,PROGRAMMA
A.BIJ deuitvoering van dit programma zal deCommissie volledig rekening
houden met andere relevante activiteiten zowel binnen deGemeenschap als
opwereldniveau ,zoals :
-hetEG-Onderzoekprogramma Inzake klimatologie ennatuuurrampengevaar ;
-het resultaat van recente Internationale conferenties (zoals de
Conferentie over wijzigingen Indeatmosfeer ,Toronto ,Juni 1988 );
-deactiviteiten van deUNEP /WMO-Werkgroep Klimaatveranderingen ;
enz .
Daartoe zaldeCommissie eenadequate samenwerking totstand brengen met
deorganisaties die zich met dergelijke activiteiten bezighouden .
.../...

-7-
B.DeCommissie zal ,daarin bijgestaan door het Inartikel 1vanditbesluit
bedoelde comité ,deprocedures endeteondernemen concrete stappen voor
ditwerkprogramma vaststellen entevens bepalen welke Informatie door de
Lld-Staten moet worden verstrekt .
Bevoegde organisaties enoverheidsdiensten IndeLld-Staten zullen bijdeze
werkzaamheden worden betrokken vlabovengenoemd comité .
IV.FINANCIEREN VAN HET PROGRAMMA
Hetvoor deuitvoering van hetprogramma benodigde bedrag wordt geraamd
op6miljoen ECU .

üntwerp
Resq1u%ievandeRaad inzakehelbroeikaseffeet ,endeGemeenschap
DeRaad van deEuropese Gemeenschappen ,
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische
Gemeenschap ,
Gezien deontwerp-resolut je .van deCommissie , .
Overwegende dat het Verdrag tot oprichting van deEuropese Gemeenschap ,
zoals gewijzigd bij deEuropese Akte ,voor ziet in de ontwikkeling en
tenu itvoer 1egg ingvan een communauta irmi1ieube leid,en dat in dit
Verdrag ook isbepaald dat -deCommissie bij devoorbereiding van haar
optreden op dit gebied rekening .zal houden met de beschikbare
wetenschappelijke entechnische gegevens enmet devoordelen en kosten
die kunnen voortvloeien uit het nemen dan wel het nalaten van
maatregelen ;
Overwegende dat deze resolutie isgeïnspireerd opde ideeën die zijn
ontvouwd in de ‘resolutie van 19 oktober 1987 inzake een
mi1ieu-ac tieprogramma van deEuropese Gemeenschappen Cl), namelijk de
wenselijkheid van maatregelen ophet juiste niveau ende behoefte aan
coördinatie van dewerkzaamheden op internationaal niveau ,evaluatie
van deaan devoorgenomen maatregelen verbonden voordelen enkosten ,en
een adequate technische enpolitieke voorbereiding van die maatregelen ;
Overwegende dat uit debeschikbare wetenschappelijke gegevens ,met name
deresultaten van communautaire onderzoekprogramma 's op milieugebied ,
blijkt dat de samenstelling van de atmosfeer ingrijpend wordt
gewijzigd door menselijke activiteiten endat dit volgens de bestaande
klimatologische modellen uiteindelijk kan leiden ,door het zogenaamde
"broeikaseffect ",tot -klimaatveranderingen met aanzienlijke gevolgen
voor het .milieu ,demensheid enhaar activiteiten ;
Overwegende dat ,gezien de aard en de omvang van de aan het
broeikaseffect verbonden risico 's,dringend de mogelijkheden voor
maatregelen ter voorkoming ofbeperking van deze risico 'smoeten worden
onderzocht ;
Cl>F'BC328 van 7.12.1987 ,blz .1

2
Overwegende dat oprecente internationale conferenties een zeer ruime
consensus isbereikt over denoodzaak .dringend maatregelen te
overwegen omdeemissies vanbroeikasgassen tebeperken ;
Overwegende dat -,gezien decomplexiteit ,van het broeikaseffect en de
vele enverreikende implicaties van dit effect en van de eventuele
maatregelen tervoorkoming ofverzachting van deconsequenties daarvan ,
eerst demogelijke beleidsvarianten zorgvuldig moeten worden onderzocht
aan dehand vanpassende methoden waarin met name denog bestaande
onzekerheden omtrent verschillende aspecten van het broeikaseffect ter
dege zijn verdisconteerd ;
Overwegende dat het van het grootste belang isdat de Gemeenschap en
haar Lid-Staten een fundamentele bijdrage kunnen leveren aan de
reflexie over en de uitwerking van de beleidsbeslissingen die
uiteindelijk inhet kader van de bevoegde internationale instanties
moeten worden genomen omzoeffectief mogelijk opte treden tegen de
aan klimaatveranderingen verbonden risico 's .
Juicht demededeling van deCommissie over "het broeikaseffect en de
Gemeenschap "toeenkeurt debelangrijkste conclusies en aanbevelingen
die daarin zijn opgenomen goed ;
Verk laart dat deCommissie meer aandacht moet gaan besteden aan de
risico 'sdie verbonden zijn aan moge lijke k1imaatverande ringen als
gevolg van het broeikaseffect eneen substantiële bijdrage moet leveren
aan debevordering van reflexie endiscussie over mogelijke maatregelen
omdeze risico 'soptevangen ;
Juichthet initiatief van de Commissie toeom een werkprogramma te
lanceren voor deevaluatie van beleidsvarianten voor het opvangen van
met het broeikaseffect samenhangende risico 's en keurt de
doelstellingen van dit programma goed ;
Verzoekt deLid-Staten actief met deCommissie samen tewerken bij de
uitvoering van bovengenoemd werkprogramma en de activiteiten met
betrekking tot het .broeikaseffect binnen dit kader tecoördineren ;
Verzoekt deCommissie deRaad enhet Europese Parlement tegen medio
1330 een voortgangsrapport entegen eind 1331 een eindrapport ,over de
resultaten van endeconclusies over dit -werkprogramma aan tebieden .